·काव्यमाला. ६७. श्रीदेवविमलगणिविरचितं हीरसौभाग्यम् । खोपक्षया व्याख्यया समलंकृतम् । जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्याय- पण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरयोपास- पाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथशर्मणा च संशोधितम् । तच 'मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरेरकयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । (अस प्रन्यसा पुनर्मुदणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते. रेयाधिकारः) मूल्यं साध रूप्यकपश्चकम् ।

·भूमिका । अस्य हि सटीकस्य दीरसौभाग्यनामकमहाकाव्यस्य कविता देवविमलगणिः कस्सि- काले कस्मिन्देशे के प्राममलंचकारेति सम्यकया न निश्वितम्, तथापि प्रन्थप्रशस्ति- लेखतः श्वेताम्बरजैनसमस्य प्रतीयते, प्रतिसर्गसमाप्तिश्लोकतस्तु 'अस्य पिता शिवसाधुः, माता सौभाग्यदेवी, गुरुः सीह विमलगणिः, इति व्यकमेव प्रतीयेते. प्रन्थनिर्माणसमयस्तु वर्णनीयस्स हीरविजयगणेमरणस्य १६५२ विक्रमसंवत्सरे (1595 A. D.) भाद्रपदशुक्लकादश्यां वर्णितत्वेन पोडशशतकादुपरितन एव संभाव्यते. अनेन प्रायः सर्वेऽपि कविवर्णनीयाः पदार्था वर्णिताः. तेषामनुक्रमण्यपि प्रतिसर्ग- समाप्तिटीकायां प्रन्यकत्रैव प्रकाशिता. अस्मामिरपि विषयानुक्रमणिका स्थूलतया पृथग्मुदापिता. ततश्च सर्वेऽपि विषया दृष्टव्या.. अस्य च पुस्तकमेकमेव प्राप्तम्, तदाधारेणैव शोधनं कृतम्, तथा चात्रामहोपादक्ष- रयोजकदोषाद्वा यत्र वचनाशुद्धिः स्थिता जाता वा, तां सहृदया दयाई चित्ततया शोधयिष्यन्ति इति संभावयामः, यतः-- गच्छतः स्खलनं क्वापि भवत्येव प्रमादतः । इसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सजनाः ।। इति प्रार्थयतः. पण्डितशिवदत्त-काशीनाथौ । m ·विपयानुक्रमणिका। विषयः। २ ... ... ... ... ३ ... ... ४ ... .. ... ... ... ... ... ... ... पृष्ठे। पृष्ठे। १ वसन्तर्तुवर्णनम् 'ग्रीष्मर्तुवर्णनम् २९ ३ वर्षावर्णनम् शरद्वर्णनम् ३ हेमन्तवर्णनम् ... शिशिरवर्णनम् ३० ४ प्राकारवर्णनम् ४ हावर्णनम् ५ गृहवर्णनम् ५.नागरवर्णनम् ५/नागरीवर्णनम्, प्रह्लादपुरवर्णनसमा- प्तिश्च ... मुहमन्दपातिसाहिवर्णनम् ... ८-९ प्रथमसर्गसमाप्तिः.. ४३ ९ ११ द्वितीयसर्गरम्भः १२ कुंरासाहवर्णनम् १६ नाथीवर्णनम् १७ | दम्पत्योर्वनक्रीडा १० गजस्वप्नादिकम् १९ गजखमविचारकयनस्वशयनसमगम- २० नम् २१ वाजागरिकायां भरत दिग्विजयो. २२ द्धारप्रतिमानासादकारादिवर्णनम् ७. २३ सख्युक्तरानिविरामादिकथनम् २५ द्वितीयसर्गसमाप्तिः ४० ... विषयः। महलाचरणम् वाग्देवीनमस्कारोक्तिः प्रसत्तिस्पृहा अनुकूलत्वदर्शना प्रस्तुताभिधेयत्वम् खानौद्धसप्रकटनम् स्वेतरायोग्यत्वम् ... खीययोग्यताप्रदर्शना रचनासामर्थ्यदर्शना पीठिकासमाप्तिः वर्णनारम्भः जम्बुद्वीपवर्णनम् मेरुवर्णनम् भरतक्षेत्रवर्णनं तद्भागच . तदन्तःपातिगडावर्णनम् आनन्दपुरवर्णनम् शह्वेश्वरनाथवर्णनम् स्तम्भननाथवर्णनम् -सरस्वतीवर्णनम् सांभ्रमतीवर्णनम् कैलिशैलवर्णनम् केदारवर्णनम् गोधेनुवर्णनम् देववर्णनम् प्रह्लादनपुरवर्णनम् पहादनपार्श्वनाथवर्णनम् भारत्नखनिनगरम् नगरोपवनवर्णना ... धने पट्टतूनो सत्तादर्शनम् ... .. ... ... ... ४८ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... .... ... ८७ ८७ ... २७ तृतीयसारम्भः २८ नाथीगर्भधारणादिकम् ... ...

·... ... ... पृष्ठे। १६१ १६१ १६२ १६२ १६४ ... ... १०१ ... ... ... चालक्रीडा ... १६५ ... ... ... ... ... ... ... १४२ १६७ ម ... विषयः। पृष्ठे। विषयः । कपोलस्तनादिपाण्डिमत्वं खनयोः सामन्तभद्रवर्णनम् पयःपूर्णत्वं च वृद्धदेवसूरिवर्णनम् हीरजन्मसमयादिकम् प्रद्योतनसूरिवर्णनम् हीरजन्ममाहात्म्यम् मानदेवसूरिवर्णनम् पुत्रवर्धापनिकादानादिः .... १०५ मानतुगसूरिवर्णनम् पुत्रोत्सवनामकरणादिः वीराचार्यवर्णनम् धात्रीपरिपालनशृङ्गारकरणादिकम् ११० जयदेवसूरिवर्णनम् देवानन्दवर्णनम् हीरकुमारसर्वाङ्गवर्णनम् १२० विक्रमसूरिवर्णनम् कुमारगुणलक्षणभूपणादिवर्णनम् । १३५, नरसिंहमूरिवर्णनम् तृतीयसर्गसमाप्तिः १४१ समुद्रसूरिवर्णनम् द्वितीय-मानदेवसूरिवर्णनम चतुर्थसर्गारम्भः विवुधप्रभसूरिवर्णनम् महावीरपहपरम्परावर्णनारम्भः १४३ जयानन्दसूरिवर्णनम् महावीरवर्णनम् रविप्रभसूरिवर्णनम् गौतमखामिवर्णनम् यशोदेवसूरिवर्णनम् सुधर्मास्वामिवर्णनम् प्रद्युम्नदेवसूरिवर्णनम् जम्बूखामिवर्णनम् १४६ तृतीय-मानदेवसूरिवर्णनम् प्रभवखामिवर्णनम् विमलचन्द्रसूरिवर्णनम् शय्यभवखामिवर्णनम् उद्दयोतसूरिवर्णनम् यशोभदखामिवर्णनम्... सर्वदेवसूरिवर्णनम् संभूतिविजयस्वामिवर्णनम् १५० देवसूरिवर्णनम् भद्रवाहुसूरिवर्णनम् १५० द्वितीय-सर्वदेवसूरिवर्णनम् स्थूलभद्रवर्णनम् यशोभद्र-नेमीचन्द्रसूरिवर्णन आर्यमहागिरि-आर्यमुहस्तिवर्णनम् १५३ मुनिचन्द्रसूरिवर्णनम् सुस्थितमुप्रतिवद्धयोर्वर्णनम् १५५ अजितदेवसूरिवर्णनम् इन्द्रदिन्नसूरिवर्णनम् . सोमप्रभ-मणिरत्नसूरिवर्णनम् दिनसूरिवर्णनम् १५६ जगचन्दसूरिवर्णनम् सीहगिरिसूरिवर्णनम् १५६, देवेन्द्रसूरिवर्णनम् वनस्वामिवर्णनम् १५७ धर्मपोपसूरिवर्णनम् वनसेनसूरिवर्णनम् १५९/ सोमप्रभसूरिवर्णनम् चन्दसूरिवर्णनम् सोमविलकसूरिवर्णनम् ... ... १४३ ... १४५ ... ... ... १४८ १४८ ... ... ७१ ... .." ... ... . १७२ १७२ १७३ ... ... ... ...

·विषयः। ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विषयः। पृष्ठे । देवसुन्दरसूरिवर्णनम् . ... १७७ | विमलायास्तृतीयवारं वाक्यम् २०८ सोमसुन्दरसूरिवर्णनम्... १७८ विमलां स्वसारं प्रति कुमारस्यापि मुनिसुन्दरसूरिवर्णनम् तृतीयवार प्रतिवचः २१० रनशेखरसूरिवर्णनम् ... १८० विमलाया दीक्षादेशप्रदानम् २१० लक्ष्मीसागरसूरिवर्णनम् १८० | दीक्षानुज्ञादानानन्तरं धर्मकारकत्वेन मुमतिसाधुसुरिवर्णनम् भगिनीस्तुतिः... २१० हेमविमलसूरिवर्णनम् १८१ भगिनीवचनानन्तरं खजनवर्गादेश- आनन्दविमलसूरिवर्णनम् १८१ ग्रहणम् २१२ विजयदानसूरिवर्णनम् ... १८७ | दीक्षामुहूर्त दिवसावलोकनम् २१३ चतुर्धसर्गसमाप्तिः ... १८५ | दीक्षासमये कुमारशृङ्गारवर्णनम् ... २१४ | दीक्षासमये हीरस्यारोहणार्थ तुरगा- पश्चमसर्गारम्भः १८९ द्यानयनम् २२४ होरकुमारागमन-गुरुवन्दने १८९| दीक्षाग्रहणप्रस्थानसमये कुमारपुरो गुरुदेशना... गीतनृत्यवादिनादिकथनम् २२४ हीरकुमारस्य वैराग्योत्पत्तिः ... १९५ | तत्समयानीतगजाश्वरथलोकमारवा- • हीरकुमार प्रति गुरुवाक्यानि १९५ हुल्यम् २३० विजयदानसूरिपुरो हीरकुमारस्य | पारागना विविधविचेष्टितवर्णनम् ... २३१ दीक्षाग्रहण निश्चयः १९० कुमाररूपदर्शनादिविचारः २३७ विमलाभगिनी प्रति हीरकुमारस्य पौराङ्गनानां हीरकुमारदर्शनोद्भूत. दीक्षादेशमार्गणवचनम् मिथः कथाप्रथा विमलायाः प्रथमोक्तिः ... २०१ हीरकुमारस्योपवनप्रवेशः... २४१ प्रवज्यादडताया भगिनी प्रति कु. दीक्षाग्रहणयोग्यवहमवर्णनम् २४३ मारवचः २०३ हीरकुमारस्य दीक्षाग्रहणम् २४४ शीतकालकाव्यम् २०४ | पञ्चमसर्गसमाप्तिः... प्रीमसमयकाव्यम् वर्षतुकाव्यम् २०६ | पष्टसारम्भः विमला द्वितीयवारं वाक्यानि ... २०६ | हीरहपंगणेः पठनसमयगुणवत्वम् २४९ कुमारो यत्तिसातकृच्छीतकाल | मलयाचलवर्णनम्... २५३ पाय २०७ माणिक्यखामिवर्णनम् २५५ शुमारोफमुनिमनःमुखकोमd अन्तरीक्षपाईनाथवर्णनम् २५५ २०७, करहेटकपार्श्वनायवर्णनम् ... नागेचाधामणस्वान्तविश्रामकारि जीवत्खामिवर्णनम् काव्यम् २५६ ... ... ... ... ... ... २४९ ... ... ... .... ...'२४९ २. ... ... ... ফযিম্ । २५६ ... ... ... ... २०७/गिरिवननद्यः ...

·विषयः। ... ... २९२ ... ... ... ... ... ... ... ... y २७२ / शरद्वर्णनम्... ... ... ... पृष्ठे । विषयः। पृष्ठे। देवगिरिवर्णनम् २५७ कमावर्णनम् देवगिरिनागरवर्णनम् २५८ कोडिमदेवीवर्णनम् देवगिरिनगराङ्गनावर्णनम्... ... २५८ | कोडिमदेव्याः सिंहखप्नदर्शनम् देवगिरि निजामसाहिवर्णनम् .... २६० विजयसेनसूरेर्जन्मदीक्षादिवर्णनम् २९५ देवसीव्यवहारिवर्णनम् २६१ हीरविजयसूरेः पट्टधरलवर्णनम् . जसमादेवीवर्णनम् २६२ / डीसानगरवर्णनम् ... पण्डितद्विजवर्णनम् २६४ चतुर्मासागमनम् हीरहर्पगणेर्द्विजपण्डितपार्श्वे पठन पष्टसर्गसमाप्तिः वर्णनम् २६५ हीरहर्षगणेः खपरशास्त्रपरिज्ञानम् २६७ | सप्तमसर्गारम्भः ३०३ विहारमार्गवर्णनम्... २६८ वर्षावर्णनम् ३०३ हीरहर्षगणेगुरुपार्श्वगमनम् २७० हीरविजयसूरेः सूरिमन्त्रस्य ध्यान- हीरहर्षगणेर्वाचकपदस्थापनासमयः २५१ विधानारम्भः.. ३०५ खामाविकदानम् . ३०५ विजयदानसूरेानम् २७३ | सूर्यास्तवर्णनम् विजयदानसूरिपुरोध्यानप्रत्यक्षीकृत- संध्यावन्दनाधिकारे सर्वपक्षिरवादि शासनदेवताप्रोक्ताचार्यपदोचि. वर्णनम् तकथनम् २७४ | संध्यारागवर्णनम् ... विजयदानसूरिध्यानविधानानन्तरं संध्यारागतमिस्रवर्णनम् वहिरागमनम् ... ... २७६ अन्धकाराविर्भवनम् शकुनावलोकनम् . २७७ तारकाणामुदयः हीरविजयसूरेराचार्यपदस्थापनाकाल: २७८ चन्द्रोदयवर्णनम् ३२४ आचार्यपदमहोत्सवः २८० चन्द्रिकाप्रचारवर्णनम् ३२७ सूरीन्द्रद्वयस्य पत्तनप्रवेशः २०१ सप्तमसर्गसमाप्तिः... समरथभणशालीकृतमहोत्सवपूर्वक हीरविजयसूरिपुरंदराचार्यपदन अष्टमसर्गारम्भः न्दिवन्दनकप्रदानवर्णनम् २८२ सूरेनिविधानम्... हौरविजयसूरेस्तपागच्छसाम्राज्य सूरिपुरो निधीये शासनदेवागमनम् ३३५ प्राप्तिः ... २८४ साधनदेवतावर्णनारम्भः ३३७ हीरविजयसूरिगुणाः २८६ अवर्णनारम्भः ३३९ मेदपादमण्डलवर्णनम् पादतलरक्तिमवर्णनम् नारदपुरीवर्णनम् . ... २८९ पदनसाः उदयसिंहराणकवर्णनम् 14 ... ... ... ... ... ... ...

·... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विषयः। पृष्ठ । विषयः । पृष्ठे। पाणिः कर्णकुण्डलवर्णनम् ३८. चरणनूपुरवर्णनम् कर्णोत्पलवर्णनम् जवावर्णनम् ... ३४४ भ्रूयुगलवर्णनम् ३१ जानुवर्णनम् देवीललाटस्थलवर्णनम् जघनवर्णनम् . देवीवदनवर्णनम् नितम्यवर्णनम् ३४८ केशपाशवर्णनम् ३८४ कटिवर्णनम् सीमन्तवर्णनम् पृष्ठदेशवर्णनम् केशपाशे फुसुमरचनावर्णनम् नाभिवर्णनम् ३५० अष्टमसर्गसमाप्तिः ૨૮૮ मध्यवर्णनम् त्रिवलीवर्णनम् ३५२ नवमसर्गरम्भः रोमराजीवर्णनम् ३५४ | गुर्वभिप्रायजिज्ञासया देवीप्रश्नः , चक्रवाकदम्पत्योर्विरदवर्णनम् ३५५ गुरोर्देवीप्रश्नः स्तनवर्णनम् ३५६ देवतया पधुरंधरवकथनम् ३९२ पाणिनखाः ३५७ | गुरोर्हृदये विमर्शः करागुलिवर्णनम् ३५८ शासनदेवतागमनम् ३९४ • पाणिवर्णनम् ३५९ | चन्द्रस्यास्ताचलगमनम् भुजावर्णनम् ३५९ चन्द्रस्यास्तमयनम् स्कन्चवर्णनम् .. ३६१ | शुंक्रादिमहत्तारातः कण्ठपीठवर्णनम् ३६२ अन्धकारगमनम्। मुपदर्णनम् ३६३ रात्रिगमनम् देवी चियुकवर्णनम् ३६४ प्रातःसंध्यावर्णनम् अधरवर्णनम् ३६५ / सूर्योदयवर्णनम् ४०५ पमितदन्तकान्तिवर्णनम् ३६६ अरुणतरुणप्रभावर्णनम् ... ४०६ "दन्त वर्णनम् ३६८ | सूर्यप्रभाप्रस्तारः पाणीवर्णनम् ३५. ध्यानोत्थानाकमिपुरागमनाचार्यपद. अधरोष्ठमध्यरेखावर्णनम् स्थापनम् देवावकपरिमलवर्णनम् ३५३ मेघजीमुनेर्लुम्पाकमतत्यागः नासिकावर्णनम् ३७४ | हीरविजयसूरेरकमिपुरगमनम् कपोलवर्णनम् ... ३७५ अकबरागमनम् गेमपर्णनम् ... ३७६ / प्राचीनत्राद्धकरणम् भगवर्णनम् ३७घायानयनम् कान्तर्गतनवसंस्थादवर्णनम् ३७६ मेघजीऋषिमहः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४.७ ... ... ... ... ... ४२१ ... ... ...

·... ... ... ... ... ... ... ... विषयः। पृष्ठे। विषयः। पृष्ठे। विजयसेनसूरिनन्दिः ४२३ श्राद्धानामाकरणं तत्प्रश्नश्च हीरविजयसूरिधर्मकृत्यानि महिम. राजनगरश्राद्धानां खानदत्तहीरविज. संपदश्व ४२४ यसूरीश्वराकारणादेशः गान्धारवर्णनम् ४२६ अकमिपुरश्राद्धानां गुरुवन्दनालोचः गान्धारनगरे हीरसूरिस्थितिः ४२७ गन्धारे श्राद्वानां गमनम्... नवमसगसमाप्तिः ४२८ श्राद्धानामकव्वरसाहिसाहियखानयो. रुदन्तकथनपूर्व गुरूणां तत्स्फुर. दशमसारम्भः न्मानार्पणम् दिल्लीदेशवर्णनम् ... ४२९ उपकारकरणकथनम् दिल्लीपुरवर्णनम् ४३२ सतामपकारकारिण्युपकारकरणवि. हमाँउपातिसाहिवर्णनम् ज्ञप्तिः अकब्बरवर्णनम् ४३४ | प्रमोः साहिसमीपे गमनार्थ श्राद्धान श्रीकरीवर्णनम् विज्ञप्तिः तस्याः प्राकारवर्णनम् ४५९ हीरसूरिप्रतिवचनम् हावलीवर्णनम् ४६० | हीरगुरोः श्राद्धकृतस्तुतिः... नगरनृपगृहवर्णनम् ४६०) हीरविजयसूरेः प्राची दिशं प्रति नरनारीवर्णनम् प्रस्थिती शुभशकुनानि अकम्वरवासितफतेपुरवर्णनम् ४६२ गन्धाराकमिपुरमध्यमार्गवर्णनम् .. अकन्वरसभावर्णनम् ४६३ | सूरेरकमिपुरसंमुखीकरणम् साहिप्रश्नाः ४६९, सूरे पगृहागमनोपवेशने हीरविजयसूरिगुणाः ४७२ साहिएखानस्य सूरिपुरो वस्तुग्रण दशमसर्गसमाप्तिः विपया विज्ञप्तिः खानस्य तुरङ्गादिप्रदानाप्रहे गुरे एकादशसर्गारम्भः ४८५ प्रतिवचनानि .. दूताहानवचनानि.. ४८५ खसंयमसमृद्धिनिरूपणम्... दूतप्रोफलोकपालादिषु कृत्याभाव- सूरिणा तस्य खामिभक्तता प्रक कयनम् दूतयोः साहेः सूरिसमाकारणादेशः ४८९ एकादशसर्गसमाप्तिः अकमिपुरे इतगमनम् साहिस्फुरन्मानस्यार्पणं वाचनं च ४९१ द्वादशसारम्भः साहिवखानकृतसाहिपरिवारादीनां हीरसूरेः पत्तने समागमनम् कुशलप्रश्नः ... ... ४९२ पुरकृतानुसारेण समवसरणवर्णन दूतमोफसाहिप्रमुसकुशलोक्तिः ४९४ पत्तनात शिरोत्तरायावन्मार्ग::... ... ... .. ... .. ४८४ ... ... ४८८ शिता ... ... .. । ...

·७ ... ६१८ ... ... ... ... ... ... ... ... ६३३ ... ... विषयः । पृष्ठे।। विषयः । पृष्ठे। अर्जुनपल्लीपतिगृहागमनम् ५४५ साहिसंदिष्टवचनश्रवणपूर्वं शेषगृह- अर्जुन किरातपतिप्रमदानां विविधवि. गमनम् लासे चेष्टास्वरूपवर्णनम् ५४७ खमतानुशिष्टिपृच्छा अर्जुनपल्लीपति तत्सेवकाना नियम कर्मणो जगत्कर्तृत्वस्थापने सूरिप्रत्यु. दानम् ... त्तरम् । ६२० अर्बुदाचलवर्णनम्... ५५४ हीरविजयसूरिवर्णनम् अर्बुदाचलकौतुकानि ५६० | शारीरकसुखप्रश्नः अर्बुदाचलसर्वप्रासादवर्णनम् ५६३ साध्वाचारादिकुशलप्रश्नः .. विमलचसतिवर्णनम् ५६५ साहिकृतकुशलालापप्रश्नः ६३. विमलवस तिमध्यवर्णनम् . ... ५६७ साहिकृतकुशलागमादिप्रश्नप्रत्युत्तराणि ६३१ ऋषभदेवस्तुतिः आक्षेपप्रश्नवाक्यम् वस्तुपालवसतिवर्णनम् ५७४ आकारणाद्यपराधोद्भावनम् हादशसर्गसमाप्तिः | स्थानस्य साहेः प्रश्नोत्तरम् मौन्दीकमालमेवाडावर्णितसूरिगुणाः ६३७ प्रयोदशरागारम्भः ५७८ इती प्रति साहेः सूरेराकारणागमन- शिवपुरी प्रभोः पादावधारणवर्णन हेतूक्तिः ६४२ तनीहवर्णनं च ૬૪૨ साहिजातानामाशीर्वाददानम् ६४६ रणविहारवर्णनम् ૧૮૨ "राणपुराना प्रयोदशसर्गसमाप्तिः ६४७ ५८५ भेदिनीपुरागमनफलपार्श्वनाथयात्रा चतुर्दशसर्गरम्भः . • प्रस्थापन च ५८६ | सूरिन्द्रकृपालनार्जनशासनयोः प्रशंसा ६४८ विमलहपोपाध्यायस्य साहिना मिल. चित्रशालिकायामागत्य सूरिनुपायुप. नोटीपश्चादागमनानि विटी ६५१ पपुरसमीपे प्रभोरागमः ६५२ सूरेः प्रवेशोत्सवकरणार्ध साहेविश• साहेदेवगुरूप्रति देवगुरुधर्माणां तितदादेशमाप्तिध ५९१ फतेपुरसंघस्य संमुखगमनारम्भः देवस्वरूपम् पुरसंघातहीरसूरिसंमुसकरणोत्सवः ५९२ गुरुखरूपम् गुरुवन्दनाधिकारः ६०२ धर्मस्वरूपम् "मूरिदेशनानन्तरं श्राद्धदानम् ६०४ गुधर्मदेवगुरुनिरूपणम् • पांगमनारम्भः ६.६ साहे. पुरः मूरिभिः स्वस्थ तरपन रिगमागमम्य साहेनिवेदनम् याराधन प्रोफम् ५७८ सूरिकथितानि तीर्थानि ... ... ... ... ३ ... ५८० ... ... ... ५९० धर्मकथारम्भः ... .. प्रश्नः ... ... ... ... ... ... ... . (५८ ...

·काव्यमाला। यमुत्प्रेक्षा । अथ वा 'विन्ध्येन धैरिव धिकृतेन' इति पाठः । तत्र धैर्मन्दरादिभ्यं ऽप्यतिशायिस्वधीरताभिधिकृतेनातिभूतेन विन्ध्येन विन्ध्याचलेनोपदीकृतमिव । विन्ध्या चले हि करिणां सद्भावः । 'रोहणाचले रत्नानि । मलयाद्री चन्दनानि । विन्ध्याच गजाः' इत्यादि काव्यकल्पलतायाम् । तथा-'स्वस्थानास्पदमात्रमप्यचलतो विन्ध्यर चानेकशी जायन्ते मदपालिपालितयशःश्रीलम्मिनः कुम्मिनः' इति सूक्तेऽपि ॥ चैत्येन चूडामणिनेव शीर्ष विभूप्य राजपिरगुप्य शृङ्गम् । सिद्धाचलस्येव सुमङ्गलाभूस्तीर्थत्वमुयौं प्रथयांचकार ॥ ३० ॥ कुमारपालोऽमुप्य तारणगिरेः । तारण इत्यभिधानं सामसौभाग्यकाव्ये । तीर्थत्वं ६ सकलकर्मक्षयकरणविधिना मोक्षगमनस्थानकतामुळें पृथिव्यां प्रथयोचकार विस्तार यामास । क इव । सुमङ्गला भरिव । यथा सुमङ्गला ऋषभदेवपत्नी तस्या तस्या वा म वतीति सुमगलाभूर्भरच(त)की सिद्धाचलस्य शत्रुजयादेस्तीर्थती ग्रंथयति सा । कि कृत्वा । विभूष्य विभूषां शोभा लम्भयित्वा । कम् । शृङ्ग शिखरम् । अर्थात्तारणगिरेरैव । केन । चैत्येन स्वकारितविहारेण । कि केनेव । शीर्ष चूडामणिनेव । यया फचित्पुमान् मस्तकं चूडामणिना विभूपयति ।। देशे पुनस्तत्र समस्ति शह्येश्वरोऽन्तिकस्थायुकनागनाथः । धात्रा धरित्र्यां जगदिष्टसिधै मेरोरिवादाय सुरगुरुप्तः ॥ ३१ ॥ अपरतीर्धवर्णनाधिकारे तत्र गुर्जरदेशे पुनरन्यत् श्रीरामेश्वरपार्श्वनाथः तीर्थ समस्ति जागति । किं. झेश्वरः । अन्तिके समीपे स्थायुका सेवाहेवाकितया नित्यं तिष्ठत्येवंशीलः नागानां नायः प्रभुर्धरणेन्द्रो यस्य । अथ वा। पष्टाशीतिसहस्रनागनायकप्राग्जन्मवर्ध- मानाचार्याभिधानावरापिष्टायफनागेन्द्रो यस्य । अय वा पुरुपादेयनामकर्माण श्रीपा- र्थनार्थ विमुच्य अन्येषां देवानां समीपे अधिष्ठावलेन । अमानोना प्रतिषेधे । ना कदा- चिदपिन गच्छन्तीति नागा: अटाचत्वारिंशसहस्रयक्षास्तेया नायः पार्श्वयक्षो यस्य सः। उत्प्रेक्ष्यते-जगदिष्टविती । तात्स्प्यातसपदेशः' इति न्यायाग्जगज्जनानामिष्टस्यामिक पितस्य दिदी पूर्तये मेरोः गुरतरनिवासभूमेरादाय गृहीत्वारिकल्पनुमं धात्रा प्राणां परियो गुर्जरमण्डटमेदिन्याम् ।परित्रीवि गुर्जरामिपानम् । अथवा फेवलं ममाय सुरगुः फल्पाक्ष उतः प्ररोपित विद्याधरेन्द्री विनमिनमिश्च यदिम्पमभ्यर्चयतः स पूर्वम् । स्वर्गे ततोऽपूगि निदौनसा यत्स्वधान एव स्पृहयेय सिद्धः ॥ ३२ ॥ নথি ও নিনিনাদ বিঘা মেসোমবধামসুগনগর- दक्षिातर निष्पराज्यायपरिशिपाटी पूर्व प्रपममरयायरियादिगमो धीमयुगादि विद्यमाने n मितिनमिनामानी रोपनी यरर श्रीश्वरपास ·.- ततोऽत्रागमनानन्तरं येन श्रीपार्श्वनाथेन सपनोद्भवेन निजन्नानसमुत्पन्नेन वारा स. लिलेन कृत्वा यवदानां यदुनन्दनानां समस्तयादवानां जरा 'प्रतिवासुदेवजरासंघविद्या- रानसमुद्भूतविससा । 'विनसा जरा' इति हेम्याम् । न्यवारि निवारिता मेनेव राजी. ११ सर्गः] हीरसौमाग्यम् । जायस्य विम्यं प्रतिमामभ्यर्चयतः स्म पूजयतः स्म । बिम्पशब्दः पुनपुंसके । ततस्तदन- न्तरं यद्विम्बं विडोजसा शक्रेणापूजि पूजितम् । उत्प्रेक्ष्यते-स्वर्गे देवलोके मनुध्या- वतारं विनैव देवसंवन्धिवैक्रियशरीरेणैव सिद्धेर्मुक्तेः स्पृहया वाञ्छयेव । तेनाथ मुक्तं गिरिनारिशृङ्गेऽधिगम्य माणिक्यमिवामराणाम् । नीत्वात्मधाम्नोषि'पद्मपाणी यदाचतां निर्वृतिमीहमानी ॥ १३ ॥ विधुपद्मपाणी चन्द्राौं यत् श्रीशङ्केश्वरपार्श्वविम्बमात्मधाम्नोः स्वगृहयोनिजविमान- योर्वा नीत्वा आनीय आर्चतां पूजयतः स्म । किं कृत्वा । अथ कियत्कालं पूजनात्तं तेन शक्रेण सौधर्मेन्द्रेण गिरिनारिशृङ्गे रैवताद्रेः काश्चनवलानकाख्यशिखरे मुक्तं स्थापि- 'तम् अर्थाद्यत्पाविम्ब सुराणां माणिक्यमिव चिन्तारत्नमिवाधिगम्य संप्राप्य । विधुपम- पाणी किं कुर्वाणी । ईहमांनी काहन्तौ । काम् । निर्धति मुक्ति सुखं च ॥ ताभ्यां ततः स्थापितमुज्जयन्ते पाच स्वसर्वस्वमिवावप्ताय । आखण्डलः कुण्डलिनां क्रमेण सभाजनायानयदात्मधानि ॥ ३४ ॥ कुण्डलिनां भुजंगानामाखण्डलः पुरंदरो नागेन्द्रः क्रमेण कियता कालेन.श्रीपार्श्वषिम्य समाजनाय पूजनार्धम् । 'सभाजनं तत्र ससर्ज तेषां समाजने पश्यति विस्मिते सा' इति नेपधे । 'समाजनं पूजनम्' इति तदृत्तिः । आत्मधाम्नि स्वमन्दिरे आनयदानयति स्म । । किं कृत्वा । अवसाय ज्ञात्वा । कम् । पार्श्वनायम् । पुनः पूर्ववदेव ताभ्यां चन्द्रार्का- 'भ्यामुज्जयन्ते रैवताचले स्थापितं न्यासीकृतम् । किमिव । स्वसर्वस्वमिव स्वस्यात्मनः गिराथ नेमेररविन्दनामिरुपास्य पनाप्रियमष्टमेन । आनाययत्तेन जितं तमात्मद्विषजयं मूर्तिमिवाश्रयन्तम् ॥ ३५ ॥ अथ कियत्कालपूजनानन्तरमरविन्दनाभिर्नारायणो नेमः श्रीनेमिनाथस्य गिरा वाचा- टमेनाष्टमभक्तेन पद्माप्रियं पद्मावत्याः प्राणनाथं धरणेन्द्रमुपास्य आराध्य तेन धरणेन्देण तं पूर्वव्यावणितस्वरूपं जिनं पार्श्वनाथमानाययत् । उत्प्रेक्ष्यते-मूर्ति शरीरमाश्रयन्तमा स्मनः स्वस द्विषतां वैरिणां विजयमिव । 'अरविन्दनाभिः' इति माघकाव्य । तथा आर. विन्दनाभिर्माललोचनश्चक्रपाणिरित्यादयः शिष्टप्रयोगाः समता एव' इति कातव्याक- ततो जरा येन यद्बहानां न्यवारि वारा सपनोद्भवेन । बाणस्य कुष्टं वपुपस्त्विपेव रानीविनीजीवितवद्धमेन ॥३६ ॥ . सर्वद्रव्यनिधिमिव ॥ । रणवातिकेऽपि ॥

·काव्यमाला। - विनीजीवितवल्लभेनेव । यथा पद्मिनीप्राणनाथेन भानुना विषा स्वकिरणेन कृत्वा वाणा वाणनाम्नः कवेर्वपुषः शरीरात्कुष्टं दुष्टरोगविशेषो निराकृतः । एतद्यतिकरविस्तरभक्त मरस्तववृत्तेरवसेयः॥ यत्रार्हताध्मायि निजध्वनिन्यास्त्राणाय कम्वुर्धमता समन्तात् । तत्राच्युतेनारिजयप्रशस्तिरिवात्मनः शङ्खपुरं न्यधायि ॥ ३७ ॥ यंत्र स्थाने निजस्या(जाया) आत्मीयाया निजस्य स्वस्य वा ध्वजिन्याः सेनायात्रा णाय रक्षणाय समन्तात्सेनासर्वतो भ्रमता भ्रमणी कुर्वता सता अर्हता श्रीनेमिनाथे कम्बुः शक्रशमोऽध्मायि वादितः पूर्यते स्म । तत्र तस्मिन्स्थाने अच्युतेन विष्णुना श सपुरं नाम नगरं न्यधायि स्थापितम् । वासितमित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-आत्मनो निजस्र शत्रूणामरीणां जयप्रशस्ति: संग्रामे जरासंधादिद्वेपिनिपूदनाद्यक्षरमालिकेव ॥ वसुंधराया इव वैजयन्तं निर्माप्य चैत्यं सुरगोत्रमित्रम् । निवेशयामास सुवर्णविन्दुरानन्दसान्द्रोऽन जिनेन्द्रबिम्बम् ॥ ३८ ॥ सुवर्णविन्दुर्नारायणोऽत्र चेये जिनेन्द्रविम्यं श्रीपार्वनायप्रतिमा निवेशयामास स्थापि. तवान् । किं कारयित्वा । निर्माप्य विधापयित्वा । किम् । चैत्यं प्रासादम् । किभूतम् सुराणां गोत्रस्य गिरमेरोः । 'शैलोऽदिः शिखरी शिलोचयगिरी गोत्रोऽचलः सानुमान्' इति हैम्याम् । मित्रं सुरादिवत्तुहमित्यर्थः । कि०. सुवर्णविन्दुः । आनन्दसान्दः प्रमो- दमेदुरः । उत्प्रैश्यते-वसुंधरायाः पृथिव्या वैजयन्तमिन्द्रमासादमिव ॥ स्वकारितेशाचलचारुचैत्ये निवेशितः सजनमन्त्रिणा यः। स रोपितः स्वःशिखरीव सौघागणेऽस्य नशेऽखिलसिद्धिदायी ॥३९॥ म राखेश्वरपार्श्वनायोऽस्य सबनमत्रिणोऽखिलाः समस्ता अष्टसंख्याका अगिमाया भन्या या मप्रतत्रस्वर्णरूप्यादिका हृदयाभिटागिता सिद्धीदानीत्येवंशीलो दायी दा. यको जो जातः । क ख । स्व:शिखरीव । यया सोपस्य निजमन्दिरस्याणे रोपित उप्तः गुरुद्वमो निखिलापंचिद्विरः स्यात् । स कः । यः प्रभुः स्वनैवात्मनेव कारित शि- स्पिमिनिर्मापितम्, तथा वाचला केटाशस्तद्वचार तुई गुपापवलं च यश्चैत्यं प्रासा. पतस्मिन् सनननामा मन्त्रिमा निवेशितः स्थापितः। अथ दा सननमन्त्रिणा स्वफारि. तोचले नियेशितस्तस्मिन् सपाइने प्ररोपितगुरतारेव सकलानिदिदातासीन् । अन प'रोपितः पाठः ।। निःसादिधर्थमनाप्य अंगपुरातो दुर्जनशल्यभूमान् रूपं यतः सारमिवाप्य देवसप्रेव यधैत्यमचीकरण || १० ॥ न पुन:-किली काठे मातीत मति नरायनामा भूमार राजा पी परय भग: प्रासामचीकार सिविनिः भारपामास । पश्यते-रेस गुमा ·तेन । 'स्वरपादपङ्गमरमोऽम्पिदावि मतामरस्नोत्र ॥ रवि स्यम्मनपार्थनापः ॥ काव्यमाला। शयति । क इव । वैनतेय इव। यथा वैनतेयोऽटसंख्यान् व्यालानां सर्पाणामन्ववायान् कुला वासुक्यनन्ततक्षकककोलपद्ममहापद्मशतकुलीशशिनामानि विध्वंसते । पुनर्यः कृपालुपैयार वान् प्रणेमुपां निजपादाम्बुजयोनम्रीभूतानां जनानां लघिमा वशिता ईशत्वं प्राकाम्यं म हिमा अणिमा यत्र कामावसायित्वं प्राप्तिरित्यष्टसंख्याका अष्टनाम्न्यो वा सिद्धयः ताःश हस्ते शयालूः शयनशीला इस्तस्थिताः कुरुते संपादयति ॥ ऊर्जस्वलत्वं कलयन्कलौ यो निधिर्महिम्नां महसामिवांशुः । जागर्ति शर्केश्वरपार्श्वनाथः श्रेयःपुरीप्रस्थितपान्थसार्थः ॥ ४३ ।। यः श्रीशङ्केश्वरपार्श्वनाथो जागति स्फूर्जति । किं कुर्वन् । कलौ कलिकालेऽपि युगे ऊर्जस्वलत्वं स्फूर्तिमत्तां कलयन् धारयन् । किंभूतः । महिना माहात्म्याना प्रभावानां नि- धिराश्रयस्थानम् । क इव । अंशुरिव । यथा सूर्यो महसां तेजसां प्रतापानां वा निधा- नम् । पुनः किंभूतः । श्रेयः सिद्धिरेव पुरी नगरी तत्र प्रस्थिताश्चलिता.ये पान्या भव्या: ध्वगास्तेषां सार्थ इव सार्थः ॥ इति श्रीशद्वेश्वरपार्श्वनाथः ।। तत्रापि च स्फूर्तिमियत्यपूर्वा श्रीस्थम्मने स्थम्मनपार्श्वदेवः । व्यध्वंसि धन्वन्तरिणेव येन कुष्टोपतापोऽभयदेवसूरेः ।। ४४ ॥ अपि च-पुनरन्यपूर्णनप्रस्तावे तत्र गुर्जरमण्डले श्रिया लक्ष्म्या युक्तं यत्स्पन्धन स्थ- म्मतीर्थपुरं तत्र स्यम्भननामा पार्श्वदेवोऽपूर्वामसाधारणी स्फूर्ति मियति गच्छति। प्राप्नोती. त्यर्थः । येन श्रीस्यम्भनपार्श्वदेवेन नवाहीत्तिविघोऽभयदेवसरेः कुष्ठोपतापः । अर्थात् शरीरात्कुष्ठनामा उपतापो रोगः । 'रोगो रुजा रुगातको आम आमय आकल्यमुपतापे गदः समः' इति हैम्याम् । व्यध्वंसि निरस्तः । केनेव । धन्वन्तरिणेव । कविसमयानुसारे नारायणासुरसुरमधितक्षीरसमुद्रसमुद्भूतचतुर्दशनमध्ये धन्वन्तरिनाम पद्यरत्नमजायत । यथा धन्वन्तरिरनेन धन्वन्तरिनाना वैद्यराजेन कुष्ठादिसर्वरोगो विध्वस्यते ।। स्वक्षारतां सूनुकलङ्कितां च माष्टुं क्रमाम्भोजरजोमृतेन वेलाउलाद्यं जलधिद्विवेलमुत्कण्ठितो नन्तुमिवाम्युपैति ॥ ४५ ॥ जलयिः समुद्रो द्विवेलं वै वेले वारी यति क्रियाविशेषणम् । वारद्वयं वेलाउलाद्वा. रिएशिव्याजाद । उप्रेक्ष्यते-- स्थम्मनपार्श्वदेवं नन्तुं नमस्कर्तुमिवाभ्युपैति अमि. मुख समेति । भूितो जलधिः । उत्कण्ठितः कण्ठालमुत्कण्ट उरकण्ठल संजासम• स्येति भावप्रधानो निर्देशः । भन्योऽप्युकण्ठित भीगण्यकलितो जिनं नन्तुमायाति । कि पर्तुम् । माटुंमपनेतुम् । काम् । ससारमनः क्षारता लवणता प्रोदन्तरामोद्धता प। पपुनः गोपन्द्रममः । विधीः समुत्पन्नावात् । यसो गुरुदाराधिगमनारपरस्त्रीलाम्प. मास्यास्तीति फलही तस्य मायः पाहता ताम् । 'फलको झापादयोः' इत्यने. का: । फेन । कमाइयांगवायदावाम्भोजे पमले तयो रमो रेणुरतदेशामृत पाया 4" । ।

·૨૨ काव्यमाला । ब्रह्माण्डमाण्डोपरिमित्तिभागप्रोत्तानयानोद्भवदतिभाजः । सातं चरन्त्यः किमुपेत्य धाच्यां वर्धेनवो यत्र विभान्ति गावः॥६ यत्र देशे गावो भान्ति । किमुत्प्रेक्ष्यते-ब्रह्माण्डभाण्डस्य त्तिमागे उर्ध्वकुष्यप्रदेश प्रोत्तानयानमम्बुप्रतिबिम्पवर्ध्वपादमघोवपुरेवंविधं यदमनं नौद्भवन्ती प्रादुर्भवन्तीमति पीडाम् । 'पीडा याधातिराभीलम्' इति हेम्याम् ।.. वा मजन्तीति तादृशः सत्यः धान्यां भूमौ उपत्यागत्य सातं सुखं यया स्यात्तथा । स्वैरं गच्छन्त्यः । अथ वा । स्वेच्छया तृणाद्याहरन्त्यः । 'चर गतिभक्षणयोः' इति तोगमनभक्षणार्थत्वात् । स्वर्धेनवः कामगव्य इव । प्रीत्तानयानं नैपधे यथा--- शोभे मरकतशिखरादुझितैरंशुदर्भ ब्रह्माण्डाघातभन्नस्यदजमदतया हीधृतावामुखत्वैः कस्या नोत्तानगाया दिवि सुरसुरभेरात्यदेशे गत्तापद्रोग्रामप्रदानव्रतसुकृतमविश्रान्तमुज्ञ म्भते स्म ॥' इति ॥ इति गोधेनवः ।। यस्मिंश्च राजर्पियशोमरन्दवृन्दारविन्दैः पुटभेदनान्तः । द्वात्रिंशता श्रीऋषभादिसार्वचैत्यैर्विलेसे दशनैरिवास्ये ।। ६५ ॥ यस्मिन्देशे च पुनः पुटभेदनान्तः । अणहिलपटकनामपत्तनमध्ये । किं च सामान्य तोऽपि पुटभेदनशब्देन नगरमुच्यते । नैषधे यथा कुण्डिनपुरम् ---द्वीपान्तरेभ्यः पुटभेद तत्क्षणादवापे सुरभूमिभूपः' इति । विशेषस्तु 'पत्तनं रत्नयोनिस्तत्पत्तनं पुटभेदनम्' द्वात्रिंशता द्वात्रिंशत्संख्याकैः श्रिया युक्तानाम् ऋपमादीनां सार्वानां जिनानां चैत्यैर्दन्त पतघेव एकमेव श्रेण्या स्थापितः एकस्मिन्नेव प्राप्तादे । द्वात्रिंशत्प्रासादा दन्तद्वात्रिंशिका बिहारः । तैत्रिंशद्विहारैविलेसे शुशुभे । कैः । राजः कुमारभूपालस्य यशांसि कीर्तयस्ता न्येव मरन्दानां मकरन्दानां वृन्दानि पटलानि तेपामरविन्दानि कमलानि तैः । कैः क स्मिनिव । दशनैरास्य इव । यथा के दन्तैर्विलस्यते ॥ श्रीस्तम्भतीर्थ पुटभेदनं च यत्रोभयत्र स्फुरतः पुरे द्वे । अहम्मदावादपुराननाया किं कुण्डले गूर्नरदेशलक्ष्म्याः ॥ १६ ॥ यत्र देशे उभयत्र द्वयोः पार्श्वयोः द्वे पुरे नगरे विभातः शोभेते। द्वे के । एक थिय जलधिनन्दनया युक्तं स्तम्भवीर्थे च पुनर्द्रिवीयं पुटभेदनं वृहत्पत्तनम् । इवोत्प्रेक्षते-अह म्मदामादपुरं सांप्रतीनसमये गजधानी राजनगरमेवाननं वदनं यस्यास्तादृश्या गूर्जरदेश लक्ष्म्या दे कुण्डले कर्णाभरणे इव ।। विभूतिभाकालभिदकदुर्गः क्रीडत्कुमारः सकलाधरश्च । अहोनभूपः सवृपः सुपर्षसरस्वतीभृद्भववढूभौ यः ॥ १७ ॥ यो देशो मववीश्वर इव यी भाति स्म । किंभूतो देशो मवश्व । विशिष्ट मा लक्ष्मी विभक्ति संपद वा भस्म च भवतीति । भूतिस्तु भस्मनि । मांसपाकविशेषे च से । - ·• २४ काव्यमाला। क्ष्यते-अद्विदस्योरिन्द्रस्य पुरो नगर्या अमरावत्याः प्रतिच्छन्दः प्रतिषिम्यमिव । समुन जले प्रतिबिम्बमुचितमेव ॥ इदं पुरा सारदलैः प्रणीय त्वष्ट्रावशिष्टैरिव तद्दलांशैः । दृकर्णगीर्वाणपुरे प्रणीते न चेत्किमाभ्यामतिरिच्यते तत् ॥ ७० ॥ त्वष्ट्रा विश्वकर्मणा कर्णानां नागानां गीर्वाणानां देवानां पुरे नगरे प्रणीते निर्भि इवोत्प्रेक्ष्यते । किंभूते । अवशिष्टः शेषरुद्धतैस्तस्य सारस्य दलानि तेषामशेल कृते । कृत्वा । पुरा पूर्व सारदलैः प्रधानद्रव्यैरिदं प्रह्लादनाई • पुरं प्रणीय निष्पाद्य एवं चेन तर्हि प्रह्लादनपुरमाभ्यां नाकिनागपुराभ्यों कथं केन प्रकारेण अतिरिच्यते । पिकीमवति । श्रियेति शेषः ।। रघूद्वहोपक्रममब्धिमध्यस्थायीव सेतुः शशिकान्तकृप्तः । चन्द्राचिराश्लेपविनिर्यदर्णःपूर्णान्तिकः क्वापि चकास्ति यस्मिन् ॥७१। यस्मिन् प्रह्लादनपुरे क्वापि फुत्रापि स्थाने शशिकान्तयन्द्रोपटः कृप्तो रचित्तः से पया चकास्ति । नगरवर्णने च चन्द्रकान्तसूर्यकान्तमयाः सेतवो वर्ण्यमाना दृश्यन्ते यया नैपर्धे-रविकान्तमयेन सेतुना सकलाहर्जलनोहितोष्मणा' इति । किंभूतः चन्द्रस्याचिरः कान्तेराश्लेपेण संपर्कण विनिर्यद्भिर्गच्छद्भिरभिः पानीयैः पूर्ण पूरिते म रिते अन्तिके समीपे द्वै पार्थे यस्य सः । क इव भाति । रघुरहोपक्रमसेतुरिव । यथा रघ "हेन नन्दनेन रामेण भदावुपक्रान्तः मन्दोदरीप्रमुखसपादलक्षान्तःपुरीपतित्वे परदारातिलम्पटतया स्वभगिनीरानसाच्यावणितद्वित[प]लक्ष्मीसमाकर्णनतत्सद्दर्भ मुक्तिनामस्तकाहितस्वकान्तासीतानयनाय लड़ागमनावसरे रघुनन्दनेन समुद्रोपर vठादारभ्य लदी यायनिपद स्त्यर्थः । तादृशः सेतु अकास्ति । किंभूतः । अन्धेदक्षिण समुदरा मध्ये विचाले तिष्ठत्तीत्येवशीलः ॥ कचित्पुरं प्रत्यफैलत्तटाकोदरे जगत्पत्तननित्यरश्रि । येनाभिभूति गमिता महेन्द्रपुरीव दुःखादिह दत्तझम्पा ॥ ७२ ॥ जगा प्रयापी मुवनानां पत्तनानां पावनगरानाम् । अत्र पतनरामः सामान्यतः पु नगरनी न पियोतक जिवरी जयाशीला पुलाचे कागे गतः । यी सोमाया यस्य तरायोतं. पुर नगरन् । कपिरप्रापि गमीरममागमाजि वटाकोदो सो मो प्रयास्टरलिपिम्पति स्म निरपेऽपि नगरस्य जलाशय प्रतिफलन परत ) राम जलाशयोहरे शपन चौरविपिता या । वोरमेशने याद सुरेभाभिभूगि वाभि परामा गमता प्रापिता मा नागरगमक्षाविजयकार माता सो सारी तयारी दता मा भगायतलमो मेगाट या मोगपरिमनगर भमगी। .

·२६ काव्यमाला यदीयमूर्तिनिरमापि भक्त्या प्रहादनान्ना धुरि रोणकेण । तस्याजयस्येव नृपस्य पार्थोऽप्यामापहः स्नातजलेन जज्ञे ॥ ७६ ॥ प्रहादनाम्ना राणकेन पुरि स्वनगरे भक्त्या सेवासक्त्या । अर्बुदशैलाचलदुर्गशिखर: स्थचतुर्वदनप्रासादमध्यगतेकपित्तलमयप्रतिमागालनादुत्पन्नकुठादिमहामयेन निजरोगाप- गमनचिकित्साप्रश्नादनु नवीनश्रीपार्थनाथप्रतिमाप्रासादनिर्मापणात्तवाङ्गात्समप्ररोगाः शान्ति यास्यन्तीति सातिशयज्ञानवत्साघुसिन्धुरवचसा यदीया श्रीप्रहादनपार्श्वनाथसर्व- धिनी मूर्तिः प्रतिमा निरमापि कारिता । अपि पुनः स पार्श्वनाथस्तस्य प्रहादनराणकस्य स्मानजलेन आमान् रोगान् कुधादीनपहन्तीति आमापहस्तादृशो जज्ञे जातः । कस्येव । अजयस्येव । यथा पद्मावतीवचनात् जलदगणिततडित्प्रचण्डपवनादिविघ्नोपशान्तिकृते स. मुद्रसलिलान्तरालाकर्षणस्वयानपात्रे निवेशनाग्निर्विनद्वीपवन्दिरागतरत्नसारव्यवहारिसमा; नीतापिताजयपार्थनाथो दारपितुरजयनाम्नो नृपस्य रामः सप्तोत्तरशतरोगापहन्ता जातः। एतद्विस्तरस्त्वने वक्ष्यते ॥ प्रदेहिनः साक्षरतामवायां वाह्यामिवाख्यातुमितीव पार्थः । मोगैनिज्ञैः पञ्चशतीमिताभिर्यः सेव्यते विश्वलयुक्पुरीभिः ॥ ७७ ।। पंचशतीमिताभिरर्धसहस्रप्रमाणामि विश्वल इति. पूर्वप्रयुक्तेन शब्देन युन्ति योर प्रामवन्तीति ताश्च ताः पुर्यध ताभिः । वीसलपुरीनामनाणकविशेषरित्यर्थः । कीभिर्नि रमीयौः पूजादिप्रकार्यः पार्थनायः सेव्यते उपास्यते । इत्याख्यातुं वक्तुमिव । इति किन ? यनोऽस्माकमयायामन्तरही साक्षरता प्रदेहि प्रयच्छ । कामिव । याद्यामि व । यपास्माकं पाया साक्षरता अक्षरयुक्ततास्ते । एतावता प्रत्यहं पञ्चशतीवीसलपुरी णा श्रीपार्थनायस भोगो जायते ॥ 'स्वचोक्षभावेन जिता. मिनेन निर्मातुफामा इव तत्प्रसत्तिम् । . यत्राक्षता मूंदकसमिती यचैत्येऽनिशं प्रागुपनग्मिवांसः ॥ ७८ ॥.. यत्र गरे यस्मिन्नानविदारे अनिश निरन्तर प्रतिदिनं मूहकसंमिता मूदकर माणा अक्षता निस्तुपाः फलमाः प्राक् पूर्व श्रीमनगणन्द्रसूरिवारके उपजग्मियांस आ एन्तोऽभूगन् ! उत्शत - जिनेन श्रीपार्थनापने तेस्यात्मनश्वोक्षमायेन निर्मठाशयले जिता अभिभूताः सन्तसम्म श्रीपादनपार्थस्य प्रसति प्रसादना निर्मातुकामा काम • उन्त पाएदारता प्रातिदिए नियोजङ्गमाहा मा आधान्ति में सः॥ उद्वेगमा खभिवापार्नु श्रीपार्धमर्नुः परिशीलनामिः । नित्यं कलासंन्यमणप्रमाणान्यमिन्पुनः पूगफलान्युपेयुः ॥ ७९ ॥ भरिमाय प्रशानीहारे नियमन कायाः गौर नामग्यानो गाना waifte 1 ·काव्यमाला। - सिन्धुरराजानां गजेन्द्राणां यानं गमनं तद्वद्वा गतिर्यस्याः । च पुनः किंभूता । प्रमून पुष्प- मेव तत्समानं नेत्रं नयनं यस्याः । च पुनः किंभूता । स्तरको कुसुमगुच्छो एव तत्स्वरूपी स्तनो कुचौ यस्याः सा ॥ इति प्रह्लादनपुरोपवनवर्णनम् ॥ कनेण वप्रेण वसुप्रमेणासतीव यूना सह संसिसूक्षुः। दूती चिकीर्षुः परिखामिवास्य स्थितानुविम्बेन निकुञ्जलक्ष्मीः ॥ ९८ ॥ निकुञ्जलक्ष्मीवनश्रीरनुपिम्बेन प्रतिविम्बितेन कृत्वा स्थिता । अर्थात् परिखापयति तिष्ठति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-अस्य पुरस्य परिखां दूती संदेशहारिकां स्वेच्छया परदारपुरुषेषु संचारमाजोरभिसारिकयोः पुरुपयोषितोमिथः संदेशादीनुक्त्वा दत्त्वा च मिथः संगमकारि- कावार्ता चिकीर्षुः कर्तुमिच्छरिव स्थिता । दूतीकरणे हेतुमाह-वनश्रीः किं कर्तुमिच्छुः । संसिसक्षुः । सङ्गं कर्तुमिच्छुः । 'निर्वापयिष्यन्निव संसिसक्षुः' इति नैषधे । केन । वप्रेण प्राकारेण । 'वप्रत्रयं चारुचतुर्मुखाहता' इति हैम्याम् । तथा 'वप्रः प्राकाररोधयोः । क्षेत्रे तते चये रेणी' इत्यनेकार्थः । किंभूतेन । कमेण मनोझेन । 'काम्यं कर्म कमनीयम्' इति हैम्याम् । वसूनां मणीनां प्रभा कान्तिर्यत्र । केव । असतीव । यथा पांसुला स्त्री केनापिः यूना सह कर्तुकामा कामपि समीपवर्तिनी दूती कर्तुमिच्छन्ती तद्गृहे उपेत्य तिष्ठति । कि- मूतेन यूना । कण स्वकामुकेन । 'कामुकः कमिता कम्रः' इति हैम्याम् । पुनः किंभूतेन।' वसुभिव्यैः प्रकर्षण भातीति । 'वसु स्वादी रत्ने कृघोषधे धने' इत्यनेकार्थः ॥ खनिष्णुपुर्याः परिखाप्लवङ्करावरुदस्यात्मतरङ्गहस्तान् । अदःपुरस्ते कियती विभूतिर्वखोकसारामिति गर्हतीव ॥ ९९ ॥ स्वः स्वर्गस्य जिष्णोर्जयनशीलायाः पुर्याः प्रह्लादननगर्याः परिखा खनिका । उत्प्रे. क्ष्यते-आत्मनस्वरहानेव हस्तानुद्यम्य अर्वीकृत्य प्लवहरावैर्मण्कशब्दैवस्वोकसारां ध. नदनगरीम् । इत्यमुना प्रसारण गर्हति निन्दतीव । यददःपुरः अस्या नगर्या अग्रेते विभूतिः समृद्धिः फियती कियत्प्रमाणा । न किमपीत्यर्थः । इहासिलेऽपि काव्ये केवल. मुत्पेक्षव । अन्यत्र प्रन्यादावप्येव क्वापि दृश्यते । यया नैषधे-'सिन्दाति मुग्धम्- धनि धृतस्कन्धावधि श्यामिक व्योमान्तःस्मृशि सिन्धुोऽस्य समरारम्भोद्धरे धावति । जा. नीमो नु यदि प्रदोषतिमिरव्यामिश्रसंध्यापियवास्तं यान्ति समस्तयाजमुजातेजःसहसा.. शवः ॥, 'अविरलमिदमम्मः स्वच्छयोच्छालपन्या विरुचकमलकान्तोत्तानहस्तद्वयेन । परिकलित इयार्यः कामवाणातिथिभ्यः सलिलमिव वितीर्ण पाल्पलीटासुखाय ।' इति यम्भूफपायाम् । एवमन्यत्रापि शेयम् । पिपासितं रोचकितं न रईं वाः पायितुं चारयितुं च शप्पान् । चन्द्रः किमागापरिसेन्दुपिम्पपश्यैर्यमशीति जनै रनन्याम् ॥१०॥ परिसायो सातिकाजले इन्दोचन्द्रस पिम्य प्रविपिम्म पश्यन्तीति परिसेन्दुपिम्प.

·१ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पश्यास्तेजनोंक रजन्यां रात्रौ इत्यमुना प्रकारेण व्यमशि वितकर्यते स्म । इति किम् । पिपासितं तपितम्। च पुनः रोचकितं युभुक्षितम् । 'युमुक्षायामशनाया जिघरसा रोचको रुचिः' इति हेम्याम् । रोचकः संजातोऽस्येति रोचकितस्तं रकुमुत्सङ्गमृग वाः पानीयं पायितुं च पुनः शष्पानीलताधारयितुम् । किमुत्प्रेक्ष्यते--इह परिखायो चन्द्र आगा. 'दिय ॥ इति पुरपरिहा ॥ नभःपरीरम्भणलोलुभैयद्वनो मणिश्रेणिमहाप्ररोहैः । धनान्विनाखण्डलधन्वदण्डमकाण्डमाडम्बरयन्निवास्ते ॥ १०१ ॥ यो यस्य प्रदादनपुरस्य यमः प्राकारास्ते वर्तते । उत्प्रेश्यते-मणिश्रेणीना रब- राजीनां महामरोहे रोचिाङ्गुरपनान् मेघान्विना । अन्येष्यपि ऋतुपु मेघागमः काला. नुमावेन भवत्येव । माघेऽपि मेघस्स दृश्यमानत्वात् । तथा प्रावृट्कालेऽपि कदाचि- ज्जलधारा भवन्ति न भवन्ति चेति कलियुगे नियमो न दृश्यते, अतः प्रोक्तं प्राय विना मेघानपि विना घेति । अकादं प्रापमन्तरेण आखण्डलधन्वदण्डमिन्द्रधनुर्यष्टी. मादम्पन् प्रकटपभिवास्ते । मकान्तिरिन्द्रधनुकारा' नियान्ति । किंभूतः प्ररोहः।. • नमस भाकाशस्य परीरम्मणमालिगनं तर लोलुभैलालसः॥ सालोऽदसीयः ससनातनश्रीः कपाटपक्षश्च सुवर्णकायः। विगाहमानो गगनं कथं न लमेत ताक्ष्येण सहक्षमावम् ॥ १०२॥ अस्याः पुर्वा अयमदसीयः। नासादसीया तिलपुप्पणम्' इति नेगये । साला भाकारः चायण गहडेन सदृक्षमा सारस्यं मयं केन प्रकारेण न समेत प्रामुयात् । अपि तु प्रा- मोन्येवेति । भूितः सालो गरुष्य । सह सनातनया अनश्वरया नित्यस्यायुकया । सदा मेनानि शश्वत्' इति हमीवचनात् । श्रिया अतिशोमया विष्णुलक्ष्मीभ्यां च वर्तते यः । 'दामोदरः शोरिमनातनी विधुः' इति हेम्यान् । स च पुनः किंमतः । फाटाये। सगुल्या पक्षी यस्य सः । स च पुनः किंमतः । गुवर्णस्य हेनः फायोऽहं यस्यम दिरण्मयः । पुनः किं कुर्वाणः । गगनमाकारागुपस्त्येन प्रमणेन च निगाहमानः गो. गागंणः ।। गणीघृणिश्रेणिधुतान्धकारैरभ्रंकपैर्यत्कपिशीपोपः । यानश्वरोदित्वरक साक्षिटक्षेय पूर्दशमनरलक्षि ॥ १०३ ॥ दमननादग्पोकियो प्रसादनपुरी सनबरा: सामना दिलग उदयशाला: फर्म- साने मारा टा: सामुदानि, परगावरिये पाक्षि सो स्म । न । परगनोसिभिगमरिशकानामामानामावः समः । ft:। मोमीना रनमातीना भी गीमितानि दधिवान्यायानि ॥ F ५

·काव्यमाला।
-
चन्द्राश्मवेश्मसितमुद्वहन्तीं कटाक्षयन्ती सितकेतनैश्च ।
युवेव जायां नगरीमिवैतां क्रोडीकरोति प्रणयेन वप्रः ॥ १०४ ॥
वप्रः प्राकारः प्रणयेन स्नेहेना प्रणयः स्नेहयाच्नयोः। वितम्भ प्रसोऽपिच' इत्यनेकार्थः ।
उत्प्रेक्ष्यते--एतां नगरी कोहीकरोति आलिङ्गतीवेत्युत्प्रेक्षा । 'आलिङ्गनं परिष्वपरी•
रम्भः प्रोडीकृतिः' इति हैम्याम् । वास्तवार्य तु मध्येकरोति इत्यर्थः । कझं । युवेव।
यथा युवा तरुणः स्लेहेन जायां पत्नी कोहीकरोति परिरम्मते । किंभूतां पुरीं जायां
च । चन्द्राश्मवेश्मानि विधुकान्तरत्नघटितगृहाणि तान्येव तत्तुल्यं च स्मितं हसित.
मुद्वहन्ती विभ्रतीम् । पुनः किंभूताम् ।सितकेतनरुज्ज्वलपताकाभिः कृत्वा कदाक्षयन्ती
. कटाक्षान्सृजन्ती मुञ्चन्तीम् । 'कटाक्षाः कृष्णाः श्वेताश्च वर्णाः' इति काव्यकल्पलता.
याम् ॥ इति प्राकारः॥
वालवेश्मावनिवास्तुशस्तवस्तुबजाममरिंगर्भगेहैः ।
यत्रापणैः कुत्रितयापणानां वंश्यैरिवावाप्यत कापि लक्ष्मीः ॥ १०५॥.
• यन पुर्यामापणैः काप्यनिर्वचनीया लक्ष्मीः गोमा अवाप्यत प्राप्ता । उत्प्रेक्ष्यते-
कुनितयापणानां कूनो स्वर्गनागलोकभूलोकनाम्नां भूमीनां त्रितयं त्रिकम् । त्रैलोक्यमित्यर्थः ।
तास्थ्यात्तद्यपदेशात्रिभुवने विद्यमानसकलपदार्थसार्यास्ते मन्त्रतत्रादिविधिनाराध्यमानः
पूर्वमित्रैर्वा देवैः संपूर्यते(पण्यन्ते) एप्विति ते कुत्रिकापणास्तेषां वंश्यैः कुलेपूद्भवैरिव ।
किभूतरापणः । स्वः स्वोके, व्याटवेश्मनि नागलोके पाताले, भवनी भूमण्डले च
वास्तु स्थानं येषां तादृशाः शस्ताः सर्वोत्कृष्टाः प्रशस्या वस्तुबजा धनधान्यवनादिपदा-
यसास्तिरात्मभरयो भृतमध्या गर्भगेहा गर्भागाराणि अपवाकादिस्थानानि येषां तैः ।
'कुमुदमकरन्दोधः कुतिमरिभ्रमरोत्करः' इति नेपधे । कुक्षिभरिभृतमध्य इति तद्वृत्ती ॥
वाहीककालागुरुगन्धप्सारसारङ्गनाभीहिमवालुकाभिः ।
सद्भिः समानाभिरिवादसीयापणैरवास्यन्त दिशोऽप्यशेषाः ॥ १०६ ।।
अदसीयापणः पुरीसंवन्धिभिहारशेषाः समस्ता अपि दिशोऽवास्यन्त गुरभी-
क्रियन्ते । कामिः । पाहिकानि युटुमानि कालागुरवः काकतुण्डा गन्धसाराधन्दनाः
सागगनाभ्यः फरवारकाः । कस्तूरीयाच्यपि नामिरान्दो दीर्घोऽयस्ति । यया नेप-
'गोरोचनामचन्दनेगनामीविलेपान्गुनरकयन्ति इति । दिमतालुकाः कगाताभिः ।
फाभिरिव । समानामिरिय । यपा-सद्भिपत्तमः समाहामिः स्वकीतिमिशिो वारयन्ते ।
यदापणश्रेणिपु सान्द्रचान्द्रक्षोदेषु गागाखिव यालुकासु ।
मोरध्येन नीटैरिव काचगोलैः पीडन्ति डिम्माः स्फुरदिन्द्रनाटः॥१०॥

·१ सर्गः]] हीरसौमाग्यम् । सान्द्रचान्द्रक्षौदेषु स्निग्धेषु निविहेषु वा कर्पूराणां चूर्णेषु। केन । मौग्ध्येन शानेन । कास्विव । वालुकास्विव । यथा गागासु गहासंपन्धिनीपु पुलिनसिकतासु कुमाराः कीडन्ति, तथैव घनसारर्णेषु रमन्ते इति कर्पूरपारीप्राचुर्यात्तत्क्षोदास्तु बहिः क्षिप्यन्ते । कैः । स्फुरन्तो दीप्यमाना ये इन्द्रनीला नीलमणयो मरकतरनानि तैः कैरिव । काचगो- लैरिव । यथा--शिशवः काचानां क्षारमृद्विकाराणां गोलैगुटकैः शङ्खा इति प्रसिद्धः खेलन्ति । किंभूतः । नीलहरिद्वणः । अनेन विशेषणेन मणिरत्नपाहुल्यमपि प्रतिपा- दितम् ॥ इति हटाः ॥ यच्चान्द्रचामीकरवेश्मचन्द्रचण्डाषिौ गर्भगताशिरावैः । , मिथः किमित्युन्नयतोऽभियातिर्नेयः कथं राहुरजय्यवीर्यः ॥ १०८ ॥ यस्याः पुर्याश्चान्द्राणां चन्द्रकान्तमणीनां -(चान्द्राणां सौवर्णानाम् !) । 'चन्द्रोऽम्यु- काम्ययोः । स्वर्णे सुधांशी कपूरे कम्पिल्ले मेचकेऽपि च' इत्यनेकार्थः । (चामीकराणां सौवर्णानाम्) चन्द्रोपलैः स्वर्णैश्च घटिते क्वापि वेश्मनि गृहे एव चन्द्रचण्डाचिपी विधु- भास्करी ती गर्भ गृहमध्ये गताना प्राप्तानामगिनां मनुष्याणां रामियोवार्तादिशब्दैः मिथः परस्परमित्यमुना प्रकारेण किमुत्प्रेक्ष्यते -उन्नयतः किमु । विचारयत इव । 'वितर्कः . स्यादुन्नयनं परामर्शो विमर्शनम्' इति हैम्याम् । इति किम् । यत् अजव्यं जेतुम- शक्यं वीर्य पराक्रमो यस्य तादृशो राहुरमियातिः शत्रुः । कथं केन प्रकारेण आत्मभ्या- मावाभ्यां वा जेयो जेतव्यः । पराभवगोचरीकर्तव्य इति ॥ शशाङ्कबिम्ब कुलिशाङ्गणान्तर्दृष्ट्वा वृणानानिह मुग्धडिम्भान् । विलोम्य केलीकलहंसबालेराश्वासयन्ति स्म कथंचिदम्बाः ॥ १०९ ॥ इह पुरि मुग्धानविदग्धान् डिम्भान् पालकान् केलीकृते क्रीडार्थम् । 'नित्योधौतपदं समस्तकमलाकेलीगृहं राजते' इति पूर्वाचार्यप्रणीतचिन्तामणिपार्श्वनाथस्तोत्रे । रक्षिता ये राजहंसवालकास्तविलोभ्य लोभयित्वा अम्बा जनन्यः कथंचिन्महता कष्टेन आश्वास- यन्ति । किकुर्वाणान्यालान् । घृणानान् याचमानान् । किं कृत्वा । दृष्ट्या प्रेक्ष्य । किम् । शशाङ्कविम्यं चन्द्रबिम्बम् । क्व । कुलिशैहीरकैर्षद्धानाम् । 'शुचीमुखं तु हीरकः । वरा- टकं रनमुख्यं वपर्यायनाम च' इति हैम्याम् । पद्धानां निर्मितानामङ्गणानां गृहाजिरा. चन्द्रोदये चन्दिरकान्तगर्भसंदर्भशृङ्गनवदम्बुपूरैः । शिरःस्फुरत्सिद्धधुनी धरेन्द्रो यत्रानुचक्रे कलधौतसौधैः ।। ११० ॥ या पुरे चन्द्रोदये विधोरभ्युद्गमकाले कटघौतसौधै रूप्यमन्दिरैः शिरसि मस्तके स्फु.. रन्ती प्रसान्ती वहन्ती वा सिद्धधुनी गद्गर यस्य ताशो घराणां पर्वतानामिन्द्रो राजा १. समासान्तविधेरनित्यत्वेन निर्वोदव्यम्. । णामन्तमध्ये ॥.

·काव्यमाला। हिमाचलः । 'अहिराण्मेनकाप्राणेशो 'हिमवान्' इति हैम्याम् । अनुचके सदृशीकृतः । किंभूतैः सौधैः । चन्दिरकान्तानां चन्द्रोपलानाम् । चन्दिर इति चन्द्रमाः शेषनाममाला- याम्, अन्येष्वपि प्रन्येषु दृश्यते । गर्भ मध्ये संदर्भो रचना येषां तादृशेभ्यः शृङ्गेभ्यः सवन्तो निःसरन्तोऽभ्युपूराः पयःप्रवाहा येषु तैः॥ वातातिवेल्लभुजपल्लवाग्रकरण रावेण च किङ्किणीनाम् । या वैभवस्पर्धितया मघोनः पुरी स्मयादाह्वयतीव योद्धम् ॥ १११ ॥ या नगरी वैभवेन स्वलक्ष्म्या सार्धं स्पर्धितया संहर्षिभावेन मघोनः शक्रस्य पुरीमम- रावती स्मयादहंकाराद्योद्धं संग्रामं कर्तुम् । उत्प्रेक्ष्यते-आह्वयत्याकारयतीव । केन । वातेन वायुना अत्यतिशयेन वेल्लन्तश्चश्चलीमवन्तो ये ध्वजपल्लवाः पताकावस्त्राणि तैपा- . मप्रः स एव करो हस्तस्तेन । च पुनः केन । किङ्किणीनां क्षुद्रघण्टिकानां रावण शब्देन ॥ श्रीवत्सरामाङ्गजकम्बुतामंचक्राङ्कितौर कितैनिकेतैः । जज्ञे मुकुन्दैरिव यत्र चित्रमेतत्परं धेनुकमद्विपद्भिः ॥ ११२ ।। यत्र मरकतानामिमानि मारकतानि अश्मगर्भसंवन्धीनि तैनिकेतैर्ग्रहः । 'शङ्के स्व. संकेतनिकेतमाप्ताः' इति नेपधे । मुकुन्दैः कृष्णैरिव जज्ञे जातम् । अत्र बहुवचन पहुवामुदेवापेक्षया, महत्त्वख्यापनार्थ वा । यथा च जिनशतके-'यत्नमाश्चक्रिणो वा' इति । किंभूतः कृष्णश्च । श्रीलक्ष्मीः, वत्सास्तर्णकाः, श्रीवत्सो हृदयचिह्नम् । उत्त- मपुरुषाणां वक्षति रक्षणविशेषः ! रामाः नियः, रामो पलभद्रश्च । अङ्गजा नन्दनाः, अजः कामश्च । कम्पवः रहाः, कम्युः पाञ्चजन्यः । गृहेषु कम्पको दृश्यन्ते । यथा मैपधे-'यहुकम्युमगिर्वराटिका' इति। तार्या अश्वाः, तार्यो गरुहश्च । तेषां चक्राणि समूहाः, चर्को मुदर्शन चतिरहितः सहितः। परं फेवटमिदं चित्रमार्यम् । यनितेधेनुकं धेनुसमूदो गोकुटमद्विपद्भिः पालयद्भिः । 'धेन्नां धेनुकं धेन्वन्तानां गोधेनुकादयः इति म्याम् । कृष्णस्तु धेनुकनामा भसुरस्तं द्विपद्भिद्यद्भिस्तस्य द्विपद्भिः शत्रुभिर्वा धातुकः॥ एतज्जगजित्वरलक्ष्मिवीताक्षणोदिताद्वै(क)नकुतूहलेन । शवे निदश्यःस्तिमितीमवन्त्यो विभान्ति यद्वेश्ममु शालमज्यः ॥११॥ यहरममु पुरीमन्दिोपु शाटमा पुत्रिका विमान्ति । तवं शरे मनो एगणाः पुष जगतो त्रिमुपनपुरीणां निवर्या जयनशीलाया लक्षा नीशा किलोकतं स एक क्षण रासारतेनोदितमुतं यातलं कौतु तेन निमतीमागो निचला जाय। मानाग्निासो देल्या लक्ष्मीरामः ममाममध्ये तस्वोऽप्यायायिया सरमनार सो-वामरिमरमदगोरमोद .

·३७ १ सर्गः] होरसौभाग्यम् । विष्णोनिहन्तुं नरकं गतस्यौत्सुक्यात्नमान्निर्गलितेव गङ्गा । ज्योत्स्नीपु यच्चान्द्रगृहच्युताम्भोधारा भुवं भूपयति स यस्मिन् ॥११॥ यस्मिन् पुरे ज्योत्स्नीपु पूर्णिमारात्रिषु यस्य पुरस्य चान्द्रग्रहेभ्यः चन्द्रकान्तमणिनिर्मित- मन्दिरेभ्यश्श्युतानां चन्द्रकिरणसंपर्कण नि:सतानामम्भसा पानीयानां धारा प्रवाहः । 'प्र- वाहः पुनरोधः स्याद्वेणी धारा स्यश्च सः' इति हैम्याम् ।भुवं भूमी भूपयति स्म अलंकुरुते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-औत्सुक्याद्रामस्यानरकं नरकनामानं दैत्यमसुरं निहन्तुं गतस्य विष्णोः कृष्णस्य प्रमाञ्चरणात् निर्गलिता निर्गत्य पतिता'विदत्यसव्ये मकरन्दलीलां मन्दाकिनी यचरणारविन्दै' इति नैपधे । गङ्गा भूमीमभ्येतीव ॥ ज्योतिस्तरङ्गीकृतयन्निकेतहरिन्मणीशालिशिखा चकासे । इदंपदव्येव पतङ्गपुत्री नमः प्रयान्ती मिलितुं स्वतातम् ॥ ११५ ॥ ज्योतिभिः कान्तिभिस्तरङ्गीकृतानां कलोलयुक्तीकृतानां यनिकेतानां नगरीगृहाणा हरिन्मणीमिनीलरनेः शालते शोभते इत्येवंशीला शालिनी शिखा उपरितनप्रदेशः चकासे शुशुभे दिदीपे वा । उत्प्रेक्ष्यते-इदंपदव्या एतनगरं मन्दिरशिखरमार्गेण । 'इदंयशांति द्विपतः सुधामुचे' इति नैपधे । 'अस्य कीर्तयः' इति तदृत्ती । समासान्त एव इदंशब्दः । स्वतातं भास्करम् । 'सूर्यजा यमी' इति हैम्याम् । तथा 'यावद्गङ्गा तपनतनयाभारतीनां समाजे' इति पूर्वकविकृतौ । मिलितुं प्रयान्ती गच्छन्ती पतपुत्री यमुनेव ।। गाङ्गेयगारुत्मतपद्मरागचन्द्राश्मवेश्मावलिरुल्ललास । प्रेयांसमुद्दिश्य महीमहेन्द्रं पुरश्रिया लप्त इवाङ्गरागः ॥ ११६ ॥ गाङ्गेयानि सुवर्णानि, गारुत्मतानि हिरण्मणयः, पद्मरागा रक्तोपलाः, चन्द्राश्मान: श. शिकान्तमणयः । तर्नियद्धा घटिता वेश्मावलिः सौधश्रेणिरुललास स्फुरति स्म । उत्प्रे- क्ष्यते-महीमहेन्द्र भूमीवासवं गजानं स्वप्रेयांस निजकान्तं प्रत्युद्दिश्य पुरश्रिया नगर- लक्ष्म्या अङ्गरागो विलेपनं कृप्तो रचितः । अन्यापि स्त्री भत्री सई चिकीर्षुर्वपुष्यहराग वेश्माश्मगर्भाङ्कसिताश्मकुम्भं निभाल्य मुग्धाभ्रधुनीरथाङ्गयः । शशी स विश्लेषयिता द्विपन्नः क्रुधेति तं घ्नन्ति किमड्रिघातैः।।११७॥ यस्येति संबन्धात् । वेश्मनि क्वापि नगरीगृहे अश्मगर्भाणां मरकतमणिनामको मध्यो यस्य तादृशं सिताश्मनां स्फटिकरलानां कुम्भं कलशं निभाल्य दृष्ट्वा मुग्धा अचतुरा भप्रधुन्या गगनापगाया आकाशगङ्गायाः रथावयश्चमवाक्योऽद्रीणां पदानां घातः प्रहारैः मन्ति प्रहरन्ति । किमुत्प्रेक्ष्यते इति कुधा नन्ति । इति किम्-यत् नोऽस्माकं द्विप- भहितः अत एव विश्लेषयिता वियोगकारकः स प्रसिद्धः शशी मृगाई इति रुपा ॥ 'अर्कीशुसंपर्कचयाकान्तोद्भूतानलोमावनसंनिभस्य । गेहाग्रशृङ्गस्थगजद्विपद्भिढेप्यैरघृप्यस्य कथंचनापि ॥ ११८ ॥ कुरते ॥ ।

·४० काव्यमाला। । यस्मिन्विभान्ति स्म विलासवत्यः स्मरावरोधभ्रममुद्वहन्त्यः । किं शक्तयो मन्मथमेदिनीन्दोरमूरमोघात्रिजगद्विजेतुः ॥ १२५ ॥ यस्मिन् पुरे विलासवत्यः प्रमदा विभान्ति । किं कुर्वन्त्यः । स्मरावरोधः कन्दपान्त:- पुरं रतिस्तस्य भ्रमं भ्रान्तिम् । स्मरावरोधम्रममावहन्ती' इति नेपधे दमयन्तीवर्णने। उद. हन्त्यो विभ्रत्यः । किमुत्प्रेक्ष्यते–मन्मथमेदिनीन्दोर्मदननरेन्द्रस्य अमूः प्रत्यक्षाश्चक्षुर्लक्ष्या अमोधा अवन्ध्याः सफलाः शक्तयः प्रहरणविशेषाः। किंभूतस्य मन्मथस्य । त्रिजगतस्त्रि- भुवनस्यापि विजेतुः पराभवशीलस्य ॥ त्यक्ताश्रयःकञ्चकिकामुकाभिः सकर्णयन्नागररागिणीभिः । खमन्दिरात्कुण्डलिनीभिरस्मिन्किमीयुपीभिः शुशुभेऽङ्गनाभिः ॥१२६॥ अस्मिन् नगरे अहनाभिः शुशुभे । किमुत्प्रेक्ष्यते-स्वमन्दिराग्निजनिकेतनानागलो. कादीयुपीभिरागताभिः कुण्डलिनीभिर्नागाइनाभिरिव । किभूताभिः । त्यक्ता उज्झिता अश्रवसः । अकर्णायधिरा इत्यर्थः । कथुकिनः सौविदल्लाः । कुजवामना इत्यर्थः । अथवा कृत्रिमलीयाः कामुकाः कामयितारः कान्ता याभिस्ताभिः । पुनः किंभूताभिः । सकर्णाः प्रातः श्रोतारो वा यस्याः पुर्या नागराइछेकास्तेषु रागः स्नेहातिशयो विद्यते यासां तारताभिः । तेष्वनुरागयुक्ताभिरित्यर्थः ।। भान्ति स यस्मिन्सुमनोभिरामा रामा रमाधःकृतकामरामाः । स्वस्पधिनं येन रुपेव देवगृहं निगृह्याप्सरसो गृहीताः ॥ १२७ ॥ . यस्मिन् नगरे रामा नागर्यो भान्ति स्म । किंभूताः । सुमनोभिः कुसुममालिकाभिः, अथवा मुमनस्त्वेन सतीलेन निष्पापवैन वा अभिरामा मनोहराः । पुनः किभूताः। रमाभिः यप्रियरूपसुपमाभिरधःकृते हीने विहिते तिरस्कृते कामस्य मदनस्य रामे रतिप्रीती याभिस्ताः । सोमेश्यते-येन प्रहादपुरेण रुपा धा स्वस्पधिनं निजसमृमा सार्धं स्पर्धाविधायिनं देवगृहं स्वर्ग निगृह्म पराजित्य वन्दीहत्य गृहीता अप्सरसः स्वर्गवश्व इव। किमग्रदूत्यो मदनायनीन्दोः सख्योऽय या स्ववरणिनीनाम् । भुनंगीनां किमुतानुवादा यमाजनेत्रा मदयन्ति चेतः ॥ १२८ ॥ यम पुरे अन्जनेयाः कमटलोचनाः गुदृशः घेतः भयानां मनः मदयन्ति उन्मा दयुक्तं कुर्वन्ति । किमुत्प्रेक्ष्यतेमदनावनीन्दोः स्मरराजस्य किम् अप्रत्यः प्रथमसंदेश- हारिका । अथ या सः स्वर्गस्य यरगिनीनां प्रधानखी रम्मागतानीतिलोत्तमा प्रमुगापान अधमा पाटोमीप्रभूमीनां सन्यो ययतः किमु । उत पुनः । मुजंगीता नामानानामनुगाा अनुसगा। इति नागः ॥

·१ सर्गः]. हीरसौभाग्यम् । तत्र देशे महमुन्द इति नामाभिधानं यस्य तादृशो भूमान् पातिसाहिरिति म्लेच्छवंश- प्रसिद्धमधिपतिनाम । सोऽस्ति तत्समयानुसारेण यभूव । किंभूतः । स्थानो पराकमा. पामेकाद्वितीया भूः स्थानम् । पुनः किंमतः । भवलयस्य भूमण्डले वा एकोऽसाधा. रणो वीरः सुभटः । स कः। यस्य करेण गजदेयांशेन पीडिता संयुक्ता जाता भूर्वसुधा दिने दिने श्रियं लक्ष्मी धनधान्यादिकां दधौ धारयति स्म अनेकलक्ष्मीवती भवति स्म । केव । यति । यथा नवोदा नवपरिणीता वर्चशा कोण पीडिता आलेपणादिक नीता सती दिने दिने श्रियं शरीरोपचयलक्षणां शोभा धत्ते ॥ प्रनां द्विजिहरिव पीड्यमानां कलेविलासैरवसाय विश्वाम् । . तां शासितुं दाशरथिः किमात्तमन्मा स्वयं साहिरसौ वभासे ॥१३०॥ असी महमुन्दनामा साहिः पातिसाहिः पमासे राजते स्म । किमुत्प्रेक्ष्यते-ता विधा वमुधो शासितुं पालयितुं स्वयमात्मना पुनर्वितीयवारमात्तजन्मा गृहीतावतारो दासपी राम इव । किं कृत्वा । अवसाय विशाय । काम् । विश्व पृथ्वीम् । कि क्रियमा- पाम् । कलेः कलियुगस्य विलासविलसितैः पीव्यमानां संताप्यमानाम् । कामिव । प्रजा- मिर । यथा प्रजां प्रकृति पुरदेशलोकां द्विजिहै: पिशुनः पीयमानाः कविरप्रशास्ति । निस्निशमन्यानगमध्यमानमहाहवक्षीरधिजन्मना यः । वो यलिध्वंसविधानधुर्यो जयश्रिया शत्रुरिवासुराणाम् ॥ १३१ ॥ यः साहिर्जयश्रिया विजयलम्या वने नृतः । क व । भगुरागो शारित । यथा पप्णो जयेनोपलक्षितया धिया मियते किमतः। यः पलिना पलयताम् । पलं सैन्ये पराक्रमे । रिपुटपापा पले त्यस्य सविधानं यपकरण तत्र धुर्मः समर्यः शवधविधायिनो धुरि मरः । रिभूतया जयश्रिया । निरिसा सवः स एव मन्यानगः मन्दरादिः। 'मन्या. नगम मुनगाभुवेरिरिलेसायरद्धयल निहारवारिभारः' इति । वामुटन. गजाम देसागु- प्रमन्यो घाला निस्पारिपारा यस्य स मन्याः । मयिनमान्दार परिममुक्षामात्' इत्याते येन्यादेश रूपम् । नगः शैलः मन्दरादि-दी रागृत्तिः । न मानो विलोमानो यो महाहो महामप्रामः स एव क्षीरधिः दुग्धसमः तस्मा. बमोसिस्थाः माता॥ .

·काव्यमाला। भियाभ्रमूवल्लभवाहनारेः प्रणश्य शके शरणं श्रयन्तः । लघूमवन्मन्दरमुख्यशैलाः पुरस्य रेजुर्मणिहेमगेहाः ॥ ११९ ॥ पुरस्य मणिहेममया गेहाः सीधा रेजुर्भान्ति स्म । तत्रैवमहं शरे विचार यामि । अभ्रमूनामा हस्तिनी । अभ्रमूशब्दो दीर्घोकारान्तोऽप्यस्ति । 'गजानामभ्रम पतिः' इति काव्यकल्पटतायाम् । तथा 'अभ्रमूवल्लभारूढम्' इति पाण्डवचरित्रेऽपि । तस्या वल्लभो भर्ता ऐरावणः स एव वाहनं यानं यस्येन्द्रस्य स एवारिः शत्रुस्तस्य मिया भयेन प्रणश्य स्वस्थानानंष्ट्या पुरस्य शरणमाश्रयन्तो भजन्तस्तथा लघूमवन्तः स्वल्पतनवः संपद्यमाना मन्दरमुख्याः । मन्दरो जैनमते मेरुः । शैवशासने तु मन्दरोऽन्य इन्द्रकील. नामा मन्या नगः स एव प्रधानं येषु ते शैलाः पर्वताइव । इह पुरे शत्रुप्रवेशाभावे कारण द्वयमाह-किंभूतस्य पुरस्य । अर्कस्य भानोरंशवः फिरणास्तेषां संपर्कः संगमस्तेन च. यस्य वप्रस्य प्राकारपीठभूमिकासंदृन्धेभ्योऽर्ककान्तेभ्यः सूर्यकान्तमणिभ्य उद्भूतः प्रकटी. भूतो योऽनलो बतिस्तेनोमावनसंनिमस्य पाणासुरपुरसदृशस्य । तत्र हि वह्निप्राकारो- ऽस्तीति ख्यातिः । तथा 'यथोद्यमानः खलु भोगिमोजिना प्रसह्य वैरोचनिपुनपत्तनम् । विदर्भजाया मदनस्तया मनोऽनलावरुद्धं वयसैव वेशितः ॥ इति नेपधे । एतत्काव्यो. परि पुरात्तमुच्यते-पूर्व हि स्वीकार्यादन्यप्राजेयो मावीत्यारागौरीपतिसुपर्वदत्तवरस्य पाणासुरस्य उपानान्या कन्यया गौरी कुलदेवीमाराध्य मम को भर्ता भविष्यतीति प्रश्न कृते प्रद्युमनन्दनोऽनिरुद्धो भावीति गोर्या प्रोक्त कथंचित्कुमारिकया स आनाट्य परिणी- तः। तामादाय गच्छन्तं ज्ञातव्यतिकरोयाणस्तं निर्जित्य नागपाशैवद्धवान् । तत उपया कृष्ण, प्रद्युम्नादयः तद्वाधिक विज्ञापिताः। ततः कृष्णरामप्रद्युम्ना गरडमारय पावकप्रकारेऽपि पाणपुरे गत्वा हरिर्पणामुरं शतखण्डीकृत्योपायुक्तमनिरुद्धमादाय द्वारिकायामगादिति । पुनः भिनस्य । गेहानो पुरसीधानामप्रमाणि उपरितनशिखराणि तेपु तिटन्तीति तत्स्या गजद्धिपन्तः सिंहास्तः । पुरमन्दिरेष्वपि फेसरिणां सद्भावो यया यदनेकफसी भांग दरमिः कुक्षिणतीहता इय' इति नेपये 1 कचनापि मद्दता प्रयासेनानि पारिभिरपणस्यानाफटनीयस्य । गजयानस्य हि सिंदाद्वितमार्गे समागमनमराक्यम् । पानी तु सया प्रोटोऽपि न साइव एतत्पुराश्रयणं शत्रुभयामायात् ॥ गुगगम् ॥ बालारुणज्योतिरसर्वगर्यनिर्वासिमाणिस्यनिकाय्यकोटिः । प्यतीमान्मात्यनुभूपकान्तं पुरश्रियोगीर्ण इयानुरागः ॥ १२० ॥ पारमानापमानोग्योतिष कान्दीनामसम्मतिविन गमका निin. निमल निशान्टीगीतानि यानि मानियानि परागम: नि. antarमान पदानां गोशिमा भो | Min मानिएतादेन फेक्सासमे Tरि मानिदेन पर 4 मनिमानि तिमीri ! 'भा परम परिमाता पद पर निहित व मारणतया ती ३ ·॥ ४२ काव्यमाला। कर्मप्रवचनीयः स्यात्तत्र द्वितीया । हरिमभीति प्रक्रियायाम् । पृथिव्यामायातैरभैर्मेधैरिव । कया । अस्य भभुजः प्रसत्तेः प्रसादस्य प्रणिनीपया कर्तुमिच्छया। किमभ्रः । जितैरमि. भूतैः । कैः । कमलानां लक्ष्मीनामुत्सर्गपयसां च दानविश्राणनैः । कथम् । अश्यामिता- स्यमुज्वलीकृतं वक्रं यत्रैवंविधं यथा स्यात्तथा । अजय्यवीयै निजनिर्जयायोद्यतं यमालोक्य विपक्षलक्षैः । वक्षत्रवृत्तीरपहाय भेजे क्षेत्रस्य वृत्तिः कृषिकैरिवात्र ॥ १३३ ॥ अत्र भुवि विपक्षाणां साहिशत्रणां लक्षैः स्वस्यात्मनः क्षत्रवृत्तीः क्षत्रियत्वेन या आ- जीविकाः । 'क्षत्रं तु क्षत्रियो राजा' इति हैम्याम् । ता अपहाय साहितः स्वमारणभी- तेस्त्यस्ता क्षेत्रस्य फेदारस्य वृत्तिजीवनं भेजे सिपेये। कैरिव । कृषिकरिव ।यथा कृषिकारकः क्षेत्रवृत्तिर्विधीयते । किं कृत्वा । निजस्थात्मनो निर्जयायाभिभवायोयतं प्रग- ल्मीभूतम् तथा अजय्य जेतुमशक्यं वीर्य पराक्रमो यस्य तादृशं पातिसाहिमालोक्य दृष्ट्वा । जम्बालयनिर्जलदेरियोकी मदाम्युभिर्यस्य बमे द्विपेन्द्रैः । . दिग्त्रयात्रासु जितेदिंगीशैदिग्वारणेन्द्ररुपदीकृतैः किम् ॥ १३ ॥ यस साहेदिपेन्द्रगजराजैर्यभे व्यराजि । किं कुर्वद्धिः । जम्बालान्कुर्वन्तीति जम्बाल. यन्ति, जम्बालयन्तीति जम्पालपन्तः, तेर्जम्वालयुक्ता विदधद्भिः ।काम् । उर्वी पृथ्वीम् । पः। मदाम्युभिः दानवारिभिः । करिव । जलंदैरिव । यथा मेव जम्बालकलिता क्रियते । किमुत्प्रेक्ष्यते--दिशां हरिता जैत्रीषु जयनशीलासु यात्रामु अभिषेणनेषु । सेनासमुदायेन रिपन प्रत्यभिगमनेप्वित्यर्थः । जितैः स्ववीकृतदिंगीशदिग्यतिभिरुपदीकृत कितदि- मारणेन्द्रदिग्गजैरिव ॥ विश्वकधन्वी शरसानृपोऽसौ मा कापि कुर्यात्पररानवन्माम् । जिनीविपुर्भात इतीव राजा नभो भ्रमीगोचरयांचकार ॥ १३५ ॥ राजा चन्द्रो नमो गगनं भ्रमण्या भ्रान्तः । अपि भ्रमीमद्विमिराताहन्' इति नैपधे। गोचरीकरोति स्म गोचरयांचकार । नभरि यभामेत्यर्थः । राना कि कर्तुमिच्छः । जी. जीविपुः साहेः सकाशानीवितुमिच्छः । खोपेक्ष्यते-दन्यमुना प्रकारेण भीतयकिन इन । इति किम् । विश्व जगति पार्य कोऽद्वितीयो धन्वी पनुधरोऽमी नृपः, परे शत्रवः, अन्ये च ये राजानस्तानिय गोरानानं शरसाद्वाणविद्धम् । 'प्रसूनधन्वा शरसाकरोति मान' इति नरपे । मा पूर्वान् । यया साहिः विपक्षक्षितिपान्यायित तया मामपि पार्मा एतादिन्यः ॥. यस्स पिनिषदनमतपः प्रत्यधिपृथ्वीभुना संत्रासेन कलिन्द घरगुहागर्भ किमासेदुपाम् । 1 " ·काव्यमाला ... तद्राहीक्रमसेविदेवविमलव्यावणिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सर्गोऽयमायोऽभवत् ।। १३८ ।। इति पण्डितश्रीसीहविमलगणिशिध्यपण्डितदेवविमलगणिविाचिते हीरसौभाग्यनानि महाकाव्ये प्रथमप्रारम्भे ‘जम्यूद्वीप-भरतक्षेत्र-गुर्जरदेश-प्रह्लादनपुर महमुन्दपातिसाहि- वर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। . हीर इति शब्देन युनक्ति योगं प्राप्नोतीति हीरयुक् तादृशं सौभाग्यमिति अभिधा नाम यस्य । एतावता हीरसौभाग्यकाव्यम् । तच्च तद्वीरसूरीरविजयसूरीश्वरस्य चरितं वृत्तं च । पश्चात्कर्मधारयः । तत्र तस्मिन् हीरसौभाग्यकाव्ये अयं प्रत्यक्षलक्षो वर्णनागोचरीकृतः । तथा आधः प्रथमः सर्वसर्गाणां धुरि अभिहितः सर्गः अधिकारविशेषः अभवत्, बभूव । किंभूतः । स पूर्वोक्तचासौ ग्राह्या वाग्देवतायाः क्रमी चरणी सेवते आराधयतीत्येवं- शीलश्च तादृशेन देवविमलेन व्यावर्णिते । विशेषवर्णनागोचरता प्रापिते इत्यर्थः । यत्तदोनि- त्याभिसंबन्धात् स कः । यं देवविमलं शिवा इत्याह्ना नाम यस्य तादृशः साधुः साहेषु- मथवा प्रधानत्वादिन्द्रः साधुरिति वणिजां नाम प्राकृते तु अमुकसाह इत्युच्यते । तथा श्रीमुमतिसाधुसूरिकृतसोमसौभाग्यकाव्ये वणिज: साइस्य 'साधुरिति संज्ञा दृश्यते। सानापि । तथा--'अपलपति रहसि दत्तं प्रकटितदत्तेऽपि संशयं कुरुते । क्रयविक्रय च लुण्ठति तथा लोके वणिक्साधुः । इति सुभाषिते । पुनः शिवासाहपनी नाना सीमा- ग्यदेवी यं प्रासूत जनयामास । यं किभूतम् । श्रीमन्तो विद्वदृन्दारकत्वेन शोभाभाजो ये कोविदाः पण्डितास्तेगु सिंह इव सिंहः परवादिपुअकुजोन्द्रैरप्यजेयः कथमप्यना- कलनीयश्च । मुख्य इत्यर्थः । सीहविमलनामा प्रज्ञांशः । तस्यान्तेवासिना शिष्याणां मध्ये वास्तोपतिरग्रणीः प्रथमशिष्यत्वेन प्रधानः ।। इति पण्डितश्रीसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलगणिविरचिते स्योपशहीरसौभाग्य- काव्यपत्ती प्रथमप्रारम्मै जम्बूद्वीप-भरतक्षेत्र सतीर्थसरिद्विरिकेदारगोधनवन्धुरगुर्जरदेश- प्रहादनपाईनाथोपवनपरिखाप्राकारगृहहट्युवयुवतीयुक्तमहादनपुर-महसुन्दपातिसाहिक- ननो नाम प्रथमः सर्गः॥

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । - . किंमतः । विश्रुतो विख्यातः । केयां मध्ये । रसास्पृशां पुरुषाणाम् । क इव । स्वाशि- खरीव । यथा महीरहाणां वृक्षाणां मध्ये कल्पवृक्षो विख्यातोऽस्ति । अतएव किमतः कल्पः स च । न्यता निवारिता जगननानां समस्तार्थिनां निःस्वता दारिद्य येन । अरिष्टकेतुं नवभोगसङ्गिनं त्रिरेखपाणि पुरुषोत्तमं पुनः । नमाद्विवोढुर्नलधेरिवोद्वहा महेभ्यमभ्येत्य बमान यं मुदा ॥२॥ जलधेरुद्वहा समुद्रपुत्री लक्ष्मीर्य महेभ्यं व्यवहारिणमभ्येत्य समागत्य मुद्दा प्रीन्या पभाज समाश्रिता । उत्प्रेक्ष्यते-विवोदुः स्वमर्तुः कृष्णस्य भ्रमात् भ्रान्तेरिख । किंभूतं महेभ्यम् । रिटेपवेषु अरिष्टनानि वृषमरूपे दैत्ये च केतुं धूमकेतुनामप्रहस्य सदृक्षम् । तद्विध्वंसक- लात् । पुनः किंमतम् । नवाना नूतनानां स्तुतिसंयुक्तानां वा भौगाना सुखानां सङ्गः संगमोऽनुभवः प्राप्तिरस्येति । पक्षे–भोगः सर्पकायः अर्थात शेषनागशरीरं तस्य सहिनं तच्छयनत्वात् । पुनः किंभूतः । त्रिरेखः आकृत्या शहः पाञ्चजन्यश्च पाणी हस्ते यस्य । पुनः किंभूतः । पुरुषेषु समस्तेषु मानवेषु उत्तम श्रेष्ठं नाम च ॥ कुवेर इत्यात्मजनावमाननां व्यपोहितुं किंपुरुपेश्वरः स्वयम् । वितीर्णसौवर्णमणीगणोऽर्थिनां प्रणीय यन्मूर्तिमिवावतीर्णवान् ॥ ३ ॥ कुराख्यो महेभ्यो मातीति संयन्धः । उत्प्रेक्ष्यते-किंपुरुपेश्वरो धनदः यस्य कुंरासाधोः मूर्ति शरीर प्रणीय निर्माय स्वयमात्मना अवतीर्णवान् प्रसादपुरे । अवतारं गृहीतवानिव । कि फर्तुम् । व्यपोहितुमपर्तुम् । काम् । अयं कुपेरः कुत्सिवशरीरः । कुरूप इत्यर्थः । तथा--'जाती न विते न गुणे च कामः सौन्दर्य एवं प्रवणः स वामः । स्वच्छे स्पोले- क्षितकुत्राबेरस्तां प्रत्यगाम त्रितरो कुपेरः ॥ इति नेपधे । स यामी वक्रः । जातावृत्तम- पेशे प्रवगोन, नापि वित्त धने, न च गुणे त्यागशीयांदी, किंतु स कुटिलः कामः सौन्दर्य एव तात्पर्यवान् । मत एवं स्वच्छे निर्मले स्वशैले फैलाशे इंक्षितं रटं कुरिसत वर वधु- न ईरशः कुवेरस्तां नितरां नाराष्टां दमयन्ती प्रति नागात् । 'घरूपकल्यं चेल-'' स्यत्र निरोऽन्यतरस्याम्' इति द्वस्तः । कलेवरसम्दे त्वक्षाद्वयलोपे मानाविपर्यये येर इति प्रयोगः । सन्यभामा भामेतिय-इति वृत्तिः । इत्यात्मनः स्वस्य टोके जनेऽवमानना. मतगणनाम् । निन्दामित्यर्थः । किमतः । अधिनां याचकानो वितीर्णः विश्रानित: प्रातः सावर्गः गुग्णांनो समूहः । तथा मीना रमाना गणो मनो येन । एतावता यदान्यता सूचिता ॥

·कामाला च । तमसामज्ञानानां दुष्कृतकर्मणां वा ध्वान्तानां च सपन्न उच्छेदकृत् । पुनः किंभूतः । श्रितमानिमितं शंमोजिनेन्द्रस्य जैनश्रावकत्वात्, शिवस्य च शिरःस्थायुकवात्, शील. नमारापन सेवा येन सः। पुनः किंभूतः । कौ पृथिव्यां मुदं प्रीति प्रमोदं फैरवाणि कुमुन्दि विकाशयति प्रकटीकरोति विदधाति प्रबोधयतीत्येवंशीलः । पुनः . किंभूतः । । वचनमेव वाणीतुल्यं च अमृतं सुधां किरन् विस्तारयन् वर्षन् परं तदत्र व्यवहारिणि चित्रमाश्चर्यमस्ति । यत्स महेभ्यो मुक्तास्यक्ता दोया अपगुणा येन । शशी तु सह दोषया रात्र्या वर्तते यः स सदोपः ॥ अलम्भि दम्भोलिशयेभशालिनी न कीतिरेतस्य परश्शतैः परैः । शरत्प्रसन्नीकृतचन्द्रगोलिका सुघामरीचेहतारकैरिव ॥५॥ तस्य कुंराव्यवहारिणः दम्भोलिर्वजं शये यस्य स शक्रः तस्य य इभ ऐरावणस्तद्वत् शालिनी श्वैत्यात् शोममाना कीर्तिः परशतैः शतात्परैः परश्शतैः सहस्रलक्षकोटिसंख्यैरन्यैः पौरिभ्य सम्मि न प्राप्ता । कैरिव । प्रहतारकैरिव । यथा सुधामरीचौमृतकिरणस्य चन्द्रस्य शरदा घनात्ययेन प्रसन्नीकृता जलधररोधापसारणाद्विमलीकृता चन्द्रगोलिका चन्द्रिका प्रहा मालादयः, तारका नक्षमतारास्तैर्न टभ्यते नैव प्राप्यते ।। वहन्सुपर्वद्रुमरामणीयकं सनन्दनो गोत्रपरा_तां दधत् । सुजातरूपः सुमनोमनोरमोऽनुयाति यः स्वेन सुपर्वपर्वतम् ॥ ६ ॥ यो महेभ्यः स्वेनात्मना सुपर्वपर्वतं सुरगिरि मेरुमनुयाति अनुकरोति । मेरुणा सदशीभवतीत्यर्थः । किं कुर्वन् । वहन् कलयन् । किम् । मुपद्रुमाः कल्परक्षाः दानरूपभूपणसुषमाभिस्तद्वत्तैश्च रामणीयकं मनोहरताम् । पुनः किंभूतः । सहनन्दनाभ्यां हीरकुमारीपालाभिधाभ्या वर्तते यः । भाविनि भूतोपचारात् । पक्ष-नन्दनवनेनान्नि- तः । पुनः किंमतः । गोने स्ववेशे, गोत्रेषु सर्वशैलेषु हीरसूरिपुरंदरपितृत्वेन लक्षयोज- नप्रमाणतया सर्वोन्नतत्वेन च परायतां प्रकृष्टतां महिमानं दधत भिनत् । पुनः कि- भूतः । मुशोभनं जातमुत्रनं रूपं वपुः मुभगता यस्य । मेरो नु सुष्टु जातरूपं स्वर्ण यत्र । पुनः किंभूतः । मुमनोमिहारादिकुसुममनो हरती(ह) येशीलः । मुटु निष्पाप गनो येषां साधूनां तेषां मनति सुगुणमिवेन रमते इति वा । सुमनसां महात्मना मध्ये अभिामा वा । मुमनस्त्वेन मनोज्ञो का । मेरुस्तु मुमनोभिर्देवैः सुन्दरः। जंगजनावारनसावगाहिना गम्भीरभावेन जितेन साधुना । सुधास्रवन्तीपतिना हृदा दधे किमेप रोपो वडवार्चिपो मिपात् ॥ ७ ॥ येन साधुना फुासाहेन गम्भीरमावेन स्वगाम्भीर्यग जितेनाभिभूनेन , सुधासवन्ती. पजिना क्षीरसमुदेण । फिमत्प्रेक्ष्यते-हदा हृदयेन कृत्वा क्वाचिो वडवानलमा मिपात् कपटात् रोपः कोपः एप प्रत्यक्षः किं दधे मृत इव । किंमतेन गम्भीरभारेन । - ·जगतां पातालभूमिस्वलोकानां जनानामसुरनरसुराणां न वायनसौ वचनचित्ते अवगा: इते गोचरयतीत्येवंशीलस्तेन । वक्तुमशक्येनेत्यर्थः ॥ समाप्य कामान्मरुतां खदारुतां निरस्य तेषां च वरात्प्रसेदुपाम् । 'मिपादमुप्येप्सितदित्सया विशामिवावनी स्वःफलदोऽवतीर्णवान् ॥ ८॥ इभ्यो भातीति संबन्धः । उत्प्रेक्ष्यते--अमुष्य व्यवहारिणो मिपाइम्भादवनी पृधि. च्यामवतीर्णवानागतः स्वःफलदः कल्पवृक्ष इव । कया । विशां नरेन्द्राणामीप्सितानां कामिताना मनोभिलाषाणां दित्सया दातुमिच्छया । किं कृत्वा । मरुतां देवानां का. मान्सर्वामिलापान्समाप्य संपूर्णीकृत्य । दत्त्वेत्यर्थः । पुनः किं कृत्वा । प्रसेदुषां स्वाभिल- पितसकलार्थाभिगमन प्रसन्नीभूतानां तेषां देवानां वरादिष्टप्रदानवचनात्स्वस्यात्मनो दारुतां काष्ठभावं निरस्यापाकृत्य ॥ अतिस्मरैतत्तनुकामनीयकैः सहाम्यसूयां दधतौ निश्रिया । अनौचितीक्रुद्धजगत्कृतार्कनावकारिपातां वडवासुताविव ॥ ९॥ निजश्रिया स्वरूपसौन्दर्यलक्ष्म्या अतिक्रान्तोऽर्थाग्निजितः स्मरः कामो येस्तादृशे- रतस्य फुराव्यवहारिणस्तनो: शरीरस्य कामनीयकै रमणीयताभिः । 'कामनीयकमधः- कृतकामम्' इति नैषधे । सह सार्धमभ्यसूयामीा दधती विभ्राणौ अर्कजी अश्विनीपुत्री। उत्प्रेक्ष्यते-अनौचित्या अयुक्ततया क्रुद्धेन कुपितेन जगत्कृता ब्रह्मणा वडवासुतावश्वा- विवाकारिपातां कृतौ ॥ मिथः परिस्पर्धितया वदान्यतागुणैर्विजित्य व्यवहारिणामुना। इमा अरक्ष्यन्त सुधाशधेनवः स्वगोधनस्योपधिनेव धामनि ॥ १० ॥ अमुना कुरासाहनाम्ना महेभ्येन स्वगोधनस्य निजगोकुलस्योपधिना कपटेन धामनि अर्यादात्ममन्दिरे इमाः सकलजगजनदृग्गोचराः सुधाराधेनवः कामगव्य इव अर- क्ष्यन्त रक्षिताः । किं कृत्वा । वदान्यता दानशीलत्वं तस्या गुणैरुत्कर्षैः स्फूतिभिवी मियः परस्परं परिस्पर्धितया समन्तास्पर्धनशीलत्वेन विजित्य परामय गृहे रक्षिताः ॥ सुपात्रसस्नेहगुणाग्यवृत्तिभृत्तमःप्रतीपः स्वकुलप्रकाशकृत् । प्रदीपदेश्योऽपि परं न धूमभामुलं न चाध्यामलयत्कदापि यः ॥ १.१. ।। यो महेभ्यः प्रदीपस्य देश्योऽपि सदृशोऽपि सन्। देवं देवेन्द्रदेशीयम्' इति पाण्डवचरित्र। परं केवलं कदापि कस्मिन्नपि प्रस्तावे न धूमभाक् न निषेधे कोपयुक्तो यभूव । धूमशब्देन कोपः । यथा भक्तामरस्तोत्रे- 'निधूमवतिरपवर्जिततैलपूर-' इति । दी. पस्तु धूमयुक्तः । च पुन: कदाचिदपि कुलं वंशमपवादादिना नाध्यामलयन्न मलिनी- चकार । दीपस्तु यत्र रक्ष्यते तगृहं स्थानं वा श्यामलयति । 'कुलं कुल्यगणे हे देहे जनपदेऽन्वये' इत्यनेकार्थः । किंभूत इभ्यः । मु शोभनानि पात्रागि ·काव्यमाला। . महावताणुव्रतधारकादिसंघो यस्य, तथा सहनेहेन देवे गुरौ स्वजनादिषु प्रीत्या वर्तते यः सः, तथा गुणैरौदार्यादिभिरण्यां मुख्या वृत्ति वाणिज्यादिकामाजीविका वा विभौति । 'वृत्तिस्तु वर्तने । केशिक्यादी जीवने च इत्यनेकार्थः । सर्वेष्वप्यप्रेसरो वा। पश्चाकर्मधारयः। पुनः किंभूतः । तमसामज्ञानानां पापानां वा प्रतीपः शत्रुः स्वयं पु- ण्यकर्माण्याचरन् परानपि धर्मे दृढीकरोति । पुनः किंभूतः । स्वस्थात्मनः कुलमौकेसावं. शस्तत्र प्रकाशकृत् उद्योतकर्ता । स्वेन सूरिसिंहेन सूनुना वा । दीपोऽपि पात्रकलितः, नेहेन तैलेन गुक्तः । तैलं नेहोऽभ्यञ्जनं च' इति हैम्याम् । तन्तुप्रधानदशाधारकः । 'पृत्तितिश्च ताशा' इति इम्याम् । तथा ध्वान्तोच्छेत्ता, यस्मिन् गृह येन वा प्रबोधित- स्तदेव तस्य वा गेहं तत्रोयोतकारकः ॥ धुनीधर्व येन गभीरनिःस्खनैर्विजित्य मुक्तामणिविट्ठमावलिः । ततः समग्रा जगृहे तदाद्यसौ बभूव किं निःस्वतया जडाशयः ॥१२॥ येन कुराव्यवहारिणा गारेः सजलजलधरगर्जितसान्द्रमपुरैनिःस्वनः स्वशन्दै नी. धर्व नदीपति समुदं विजित्य ततः समुद्रात् मुक्ताफलानि मुक्तामणयो रमानि विविध जातीनि विद्रुमाः प्रवालानि तेपामावलिः श्रेणिः समप्रा समस्तापि जगृहे गृहीता । किमुत्प्रेक्ष्यते--असी समुद्रस्तदादि तं दिनमारभ्य निर्गतं सं समप्रद्रव्यं यस्मात्स नि:३० स्तस्य भावस्तया निःस्वतया दखिलेन जरः किं कर्तव्यतामूद आश्यचित्तं यस्य । अब किं करिष्यते, क गमिप्यते, कस्य पुनः पकरिष्यते, कथं वा स्वं प्रत्यानेष्यते इति वि. मनिमितो पभूव । इलयोरक्यादियं घटना ॥ व्यमोचि नामुप्य कदाचिदन्तिकं स्याङ्गपाणेरिव पद्मसमना । गुणप्रजेनेव नियन्य मुक्तया बित्तीर्णवाचेव यदृच्छयाय वा ॥ १३ ॥ पसे यमले सघ गृह यस्याः सा तया पद्मसाधना लक्ष्भ्या अमुष्य कुंरासापोः कदा. चिदपि परिममपि समये भन्तिक समीपं न ग्यमोचि न मुक्तम् । कपेन । रथाहापाणे. रिव । यया पाईप पाणी दस्ते यस्य तस्य कृष्णा स्वमतयेन पदाचिदपि फाले पतिमतया प्रिया पार्थ न विमुच्चरो नैव सग्यते । उत्प्रेक्ष्यते--अनेन व्यवहारिणा गुणा. नामीदायगाम्भीपाशीनां समीना या प्रजेन समरेन । 'गुणो भीम हपीके ज्यारग्जुशी- याश्विना । सूदेऽपाने संध्यादी निषि पसरपयोः ॥ इत्यनेकार्यतिलकः। नियटर निध्येय मुक्ता रक्षितया । भप वेति पक्षान्तरे । उदयते--पराया सन्मदेभ्यः रिमायाग्मार प्रेरितस्यापा रितीर्णा विधानिता दया पार याग्यो यया ताराया। पान सा स्थितयेत्यर्थः ।। इति कुरासादः । मनः समुत्कण्ठयतममनूमतां पयाल शालिनीपतरिय । अगुप्य नापी मुमुखी रभूपी कुमुद्वतीय द्विनचक्रपतिनः ॥ १४॥ अमुष मास नाती नाना मुमुमी प्रमप्रारना पनी पमापी जाला ।

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । केव । कुमुदतीव । यथा द्विजचक्रवर्तिनश्चन्द्रस्य । 'कन्देऽनल्पदर्पे विकिरति किरणाशर्वरीप्सार्वभौमः' इति नाटकमन्ये । यथा शर्वरीसार्वभौमस्तथा द्विज- चक्रवर्तीति । कुमुदिनी नाम प्रिया वर्तते । अमुष्य किं कुर्वतः । तन्मतां मनश्चित्तं स- मुत्कण्ठयतः सम्यगुत्कण्ठया स्वदर्शनात्मगुणगणाकर्णनविधावत्योत्सुक्येन कलित कुर्वतः। कमिव । पयःप्लवमिव । यथा विथुः शैवलिनीनां नदीनां पत्युर्भः समुद्रस्य पानीयपूर कण्ठात्कूलादू नयति । वृद्धिमन्त करोतीत्यर्थः । कण्ठादू करोतीत्युत्कण्ठयति । 'त- करोति तदाचष्टे' इति णिजिति पाणिनिः । सारस्वते तु "निहित्करणे' इति । 'उत्कण्ठयति मां भक्तिरिन्दुलेखेव सागरम्' इति वाग्भटालकारे ।। चलेति विश्वे वचनीयताश्रुतेः प्रियेण बाणद्विपता तिरस्कृता । उदीतदुःखादिदमात्मना जनुः परं प्रपेदे किमु पद्ममन्दिरा ॥ १५ ॥ नाथी भातीति संवन्धः। किमुत्प्रेक्ष्यते-पद्ममन्दिरा लक्ष्मीरिदमात्मना एतत्स्त्र- रूपेण । नाधीवपुषा इत्यर्थः । परमन्यजनुर्जन्म प्रपेदे प्रतिपन्नवतीव । कस्मात् । उ- दीतदुःखात्प्रकटीभूतासातात् । 'उदीतमातङ्कितवानशङ्कित-इति नेपथे। किंभूता । वाण- नाम्नी दैत्यस्य द्विपता वैरिणा कृष्णेन प्रियेण भर्ना तिरस्कृता धिकृता । कस्याः । इयं श्रीश्चलास्थिरातिचपला इत्यमुना प्रकारेण विश्वे लोके जगति वचनीयताया अर्थील्ल. क्षम्या अपवादस्य श्रुतेः श्रवणात् ।। ततं वचो यत्र घनं पदाङ्गदध्वनिश्च काश्च्याः सुपिरं स्वनः पुनःः। तया बभे जङ्गमरङ्गशालया किमत्र शृङ्गारनटस्य नृत्यतः ॥ १६ ॥ तया मृगदृशा नाथीदेव्या बभे शुशुभे । अत्र जगति । नृत्यतस्ताण्डवं कुर्वतः शृङ्गा- रनाम्नो नवरसेप्वादिभूतस्य रसस्थैव । नटस्य नर्तकस्य जगमया चलन्त्या रङ्गशालया नर्त- नभवनभुवेव । यत्र रङ्गशालायां वचः अर्थात्तस्या वचनं ततं वाणाप्रभृतिक विस्तीर्ण च । च पुनर्यत्र पदाहदानां नूपुराणाम् । 'नपुरं तु तुलाकोटिः पादतः कटकाद्दे' इति हैम्याम् । ध्वनी रावः । धनं तालप्रभृतिकं बहलं चास्ति । पुनर्यत्र काच्या मेखलायाः स्वनः शब्दः सुपिरं वंशादिकं किंकण्यादिजं च वर्तते । 'ततं वीणाप्रभृतिकं तालप्रभृतिकं घनम् । वंशा- दिकं तु सुपिरम्' इति हेम्याम् ॥ इति नाथीवर्णनम् ।। जगत्रयीजन्मजुपां मृगीदृशां विनित्य राजीनिनजित्वरनिया । अधारि किं मूर्धनि पद्मचक्षुषा जयाङ्कबालव्यजनं कचच्छटा ॥ १७ ॥ यया पद्मचक्षुषा कमललोचनया नायीदेव्या मूर्धनि स्तमस्तके कचच्छटा केशपाशः । 'पालाः स्युस्तत्पराः पाशो रचना भार उच्चयः । हस्तः पक्षः कलापश्च केशभूयस्त्ववा- चकाः ।। इति हैम्याम् । तथा छटाशब्दः समूहवाचकश्च । 'तटान्तविश्रान्ततुरङ्गमच्छटा' इति नेपथे। फिमुत्प्रेक्ष्यते-जयावालव्यजनं वैरिविजयसूचकचिचामरं किं घृतमिद । अर्थात्स्वमस्तके । जयचिदं हि चामरानुशादिकं मौलावेव घिरते । गाडिकादीनाम- ७ ·१०. . काव्यमाला। यापि तथैव दर्शनात् । किं कृत्वा । विजित्य परिभ्य 1 कया । निजस्यात्मनो जिवर्या जयनशीलया धिया शोभया धुंवद्भावे ईकारलोपः । का: । राजीः श्रेणीः । कासाम् । भृगीदृशां हरिणनयनानां स्त्रीणाम् । किंभूतानाम् ।जगतां नागलोकस्वलॊकमलोकानां श्रयी त्रिकं तत्र जन्मावतारं जुषन्ते भजन्ते तादृशीनाम् । त्रिभुक्नोद्भवानामित्यर्थः । एतावतों सुरासुरनररमणीश्रेणीनिजिस जयचामरं विमतीत्यर्थः ॥ विधुं द्विधाकृत्य विधिळधत्त यल्ललाटमर्धेन शिवे न्यधात्परम् । न चेन्मृगाङ्कार्धधरः कथं हरः किमर्धचन्द्रोपमितं च तद्वहेत् ॥ १८ ॥ विधिविधाता विघुमादीश्वरमस्तकस्थसंपूर्णचन्द्रमादाय द्विधाकृत्य द्वौ खण्डी विधाय अर्धेन विधोस्तदेकमागेन यस्या.टलाटं भालं व्यधत्त चक्रे ।भत्र गर्भितोत्प्रेक्षा । कृतवा- वानिव । पुनः परं द्वितीयमधे शिवे ईश्वरे न्यधात्स्थापयामास । एवं चेन स्यात्तदा हरः शिवो मृगावार्धधरो अर्धचन्द्रभूत् । लब्धार्धचन्द्र ईशः' इति चम्पूकथायाम् । कर्य फेन प्रकारेण । च पुनस्तद्भालं तस्या ललाटमर्धचन्द्रोपम(मित)मष्टमीमृगाहोपमानं च कथं कया रीत्या वहेरेत् ।। मृगीदृशो हेलितकेलतीश्रियो ललाटपट्टे कुरलेन निर्वभे सितारविन्दस्य धियेव तस्थुपा यदानने पौप्पपिपासयालिना ॥ १९ ॥ तस्या मृगीदशो नापीदेव्या ललाटपट्टे भालस्थले फुरलेन भ्रमरालकेन निर्यमे प. मारो । 'अक्षपाजवलयेन निर्यभे' इति रघुवंशे । किम्ताया मृगीदृशः । ऐलिता अप- गणिता फेलत्याः कन्दर्पपल्या रत्याः श्रीः शोमा यया । 'केलतीमदनयोरुपाये' इति मपधे । उत्प्रेक्ष्यते-स्मितस्य विकासितस्यारविन्दस्य परस्य धिया पुक्षा यदानने नाधी- मुसे पीपस्य पुष्पानामयं पौणो रसः यया पुष्पोद्भवरजस्तथा पुप्पोद्भवो मकरन्दोऽपि तस्य पिपासया पातुमिच्छया तस्युपा स्थितवता अलिना अमरेण च । किं थपी मक- रन्द इति मोजप्रपन्धादिफकाव्येषु दृश्यते । तयापि सति परः पाठः-'स्मितारविन्दस्य धिया यदानने स्थित रसस्पेय पिपासयालिना' । उत्प्रेक्ष्यते-स्मितारविन्दराया प्रोज- म्भिताम्भोजस्य धिया यदानने नाधीवदने रसस्य मकरन्दस्य । 'रसो मधु मारन्दो मर• न्दधाति म्याम् । पिपासया पानामिलापेण स्थितमर्यादागास अलिना भृरण स्सीयत इव ॥ अमूदृशाम्भोनदृशा स भूयते न जातुनिधीवतनिर्मिती मम । इतीव रेरोयमिदंमुख ममिपा वो भिभुवा व्यधीयत ॥ २० ॥ नाभिमुग यात्रा इदमुमो अस्या नापीदव्या वदने । उदोश्यते-पी तो वोमि- पारम्भान्ममधिनायुन इस या रेशा गपीपर कते । ही किम् । यन्मम यौन- मिमिती प्रिभुनीसम्हनिर्माने ममा एतरसामा भम्भीमा प्रोगनगा ·२ सर्गः] हीरसौमाग्यम् । स्त्रिया जातुचित्कदाचिदपि न भूयते स्मन जाता । त्रैलोक्येऽप्येवंविधा मया कापि युवती निर्मिता नास्तीत्यर्थः ॥ स्यकामिनीकैरविणीतनूभवे विरश्चिना लोचनतामवापिते । विधातुमके किमु लोलकैरवे यदास्यभावः शरदिन्दुना दधे ॥ २१ ॥ शरदिन्दुना घनात्ययसमयसंबन्धिना चन्द्रेण यदास्यभावो नाथीवदनता दधे अङ्गी- कृता । उत्प्रेक्ष्यते-लोले चपले कैरखे कुमुदे अद्वे उत्स) विधातुं कर्तुमिव । उत्सह ग्रहणे हेतुमाह-स्वस्यात्मनः कामिन्याः प्रियायाः कैरविण्याः कुमुद्रत्यास्तन्मवे अङ्गजाते । स्वसुतयोरुत्स) करणं तु न्याय्यमेव । पुनः किंभूते कैरवे । अवापिते नीते । काम् । लोचनताम् । अर्थान्नाथीदेव्या नेत्रत्वम् । केन । विरश्चिना वेधसा ।। विभाति ययुगभासिनासिका विजित्य विश्वत्रितयं मनोभुवा । यदङ्गरुक्पुञ्जपयोघिसंनिधौ कृतो यशःस्तम्भ इव ध्वनाङ्कितः ॥ २२ ॥ यस्या ध्रुवोर्युगेन भासते दीप्यते इत्येवंशीला नासिका विभाति । उत्प्रेक्ष्यते--मनो- भुवा स्मरेण यश:स्तम्भः कृतः कीर्तिस्तम्भ आरोपित इव । किंभूतः । ध्वजाद्वितः पताकाकलितः । कस्मिन्रोपितः । यस्या नाथीदेव्या अझं शरीरं तस्य रुचां का. न्तीनां पुनः समूहः स एव पयोधिरतिबहुलत्वात्समुद्रस्तस्य संनिधौ पार्थे । किं कृत्वा । विश्वानां स्वर्भूमीपाताललक्षणानां जगतां त्रयं विजित्य निजौजसा स्वाज्ञावशवदं विधाय । अपरोऽपि विजयी राजा जगजित्वा समुद्रतटे कीर्तिस्तम्भानारोपयतीति स्थितिः ॥ विडम्बिताखण्डमृगाङ्कमण्डले कपोलपाली स्फुरतस्तदानने । मणीमये दर्पणिके यदोकसोरिमे रतिप्रीतिमृगीदृशोरिव ॥ २३ ॥ तस्या देव्या आनने मुखे विम्बितं निजश्रिया पराभवनं विडम्बना प्रापितमनुकृतं वा अखण्डं संपूर्ण मृगाङ्कस्य चन्द्रमसो मण्डलं विम्बं याभ्यां तादृशे कपोलपाली गण्डस्थले स्फुरतो लसतः । उत्प्रेक्ष्यते---यदोकसोर्या नाथी एवौको गृह ययोस्तादृश्यो रतिप्रीत्योरेव मृगीदृशोः कामस्य कान्तयोः । एतावता यां नाथीं निभात्य(ल्य)रतिश्चित्तनितिः,प्रीतिः बेहः प्रमोदश्च, संपद्यत इत्यर्थः । इमे घग्लक्ष्ये मणीमये रत्नरचिते दर्पणिके आदर्शिके इव । 'यन्मती विमलदर्पणिकायाम्' इति नैषधे ॥ किमिच्छता पाशयितुं जगत्रयीयुवबजान्वागुरिकेन(ण) रकुवत् । सरेण यादःपतिपाशनित्वरी दधे द्विपाशी सुदृशः श्रुतिद्वयी ॥२४॥ सुदृशो नाधीदेव्याः श्रुतिद्वयी श्रवणयुगली । मातीति संबन्धः । उत्प्रेक्ष्यते-स्मरण मदनेन द्वयोः पाशयोः समाहारो द्विपाशी पन्धनप्रन्थी कि दधे धृतेव । अन्योऽप्यों यथा-स्मरेण किं द्विपाशी यन्धनप्रन्यिद्वितयी कि दधे । सा का । सुदृशो नाथी. देव्याः श्रुतिद्वयी । 'ध्रुवमप्सरसोऽत्रतीर्थ यं शतमध्यासत तत्सखीजनः' इति नैषधे । ध्रु-

·५२
काव्यमाला।
..
वमुत्प्रेक्ष्यते-अप्सरसोऽवतीर्य यां कुण्डिनपुरीमध्यासत । कः । तत्सखीजन:-इति तद्वृत्तिः ।
स्मरण कि कुर्वता । इच्छता वाञ्छता । कि कर्तुम् । पाशयितुं पाशे पतितान् पाशेन
बद्दान् वा कर्तुम् । कान् । जगत्रयीयुवबजान् त्रिभुवनतरुणगणान् । किंवत् । रकुवत् ।
यथा वागुरिकेण जालिकेन रइन् जातिविशेषमृगान् । 'मृगभेदा रुरुन्यकुरकुगोकर्ण-
शम्बराः' इति हैम्याम् । पाशयितुं काहता पाशो धियते । किंभूता द्विपाशी । यादःपते-
वरुणस्य पाशस्य जित्तरी जयनशीला ॥
वियोगवत्यौषधियोपया यदाननीभवत्कान्तसितद्युति प्रति ।
स्थितस्तदङ्के प्रहितस्तनूजवत्प्रवाल आह्वातुमिवाधरोपधेः ॥ २५ ॥
वियोगो विरहो चीनां भृङ्गप्रमुखखगानां योगः संवन्धो यस्यास्तादृश्या,
औषधिरेव
योपा स्त्री तया । यदाननीभवन्तं नाधीवक्रसंपद्यमान कान्त स्वभर्तारं सितद्युतिं चन्द्र
प्रति आह्वातुमाकारयितुं प्रहितः प्रेषितस्तनूजवत् पुत्रवत् । प्रवालः प्रकृष्टो दक्षः ।ले
बवयोरैक्यात वालः शिशः, पल्लवश्च । उत्प्रेक्ष्यते--अधरोपधेरोष्ठकपटात् तदन्तिके
चन्द्रोत्सझे स्थित इव । बालः सुतः पितुरुत्सरे तिष्ठत्तीति स्पितिरेव ।।
निपातुकेन द्विजकान्तिमिश्रितस्मितेन यस्या रदनच्छदे बभे ।
जलेन वातूलतरङ्गितात्मना सुधापयोधेरिव हेमकन्दले ॥ २६ ॥
यस्या रदनच्छदेऽघरे निपातुकेन निपतनशीलेन द्विजानां दन्तानां कान्या मिश्रितेन
खचितेन स्मितेनेपद्धसितेन। 'ताम्रोष्टपर्यस्तरुचःस्मितस्य' इति रघौ विभे शुशुभे । केनेव ।
जलेनेव । यथा सुधापयोधेः क्षीरार्णवस्य पयसा हेमकन्दले विद्रुमे दीप्यते । किंभूतेन ।
वातूलेन वातरजेन तरद्वितः कल्लोलयुक्तीभूत आत्मा स्वरूपं यस्य ।
स्वकान्तवनामृतकान्तिदर्शनाद्धृदन्तरुद्वेलितरागसागरात् ।
निरित्वरी विद्रुमकन्दली च यद्विलासवत्या दशनच्छदो बभौ ॥२७॥
यस्याः । 'विलासो हावे लीलायाम्' इत्यनेकार्थः । तत्र 'हावः गृहारभावाप्ती रम्योक्त-
स्मितवीक्षितम् । प्रियस्यानुकृतिलीला लिटावाग्वैपटितः ।।' इति तदवचूरिः । स वि-
द्यते यस्याः सा तस्या विलासवत्या दशनच्छदोऽधरो यमी भाति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--खस्या-
स्मनः कान्तस्य भर्तुः कुरासायोफामृतकान्तेर्मुखेन्दोर्दर्शनादवलोकनात् हदन्तर्मनोमध्ये
उद्वेलिताद्वैलामतिकान्त व्हेलद्वेललं संजातमस्मिमिति भावप्रधानो निर्देशः। तस्मादुक-
ण्ठितात् कण्ठालमागतात् रागसारात् निरित्वरी निर्गमनशीला विमान्दली प्रवा
लाहुर इव । कन्दलशब्दन्त्रिलिङ्गः॥
द्विनाधिपत्यं मुख एव मुख्यतो मृगीदृशोऽस्या न कुमुदतीपतौ ।
द्विनैरमीभिर्यदसौ दिवानिशं निषेवणाया विपयं स नीयते ॥ २८ ॥

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । अस्या मृगीदृशः सारङ्गलोचनाया मुखे वदने एव मुख्यतः प्राधान्याद् द्विजानामाधि- पलामैश्वर्यमास्ते । परं कुमुद्वतीपतौ कुमुदिनीवल्लभ चन्द्रे न, यद्यस्मात्कारणात असी मुख एव । मुखशब्दः पुनपुंसके । दिवानिशम् अहोरात्रम् अमीभिश्चक्षुर्लक्ष्यद्विजैर्दन्तैनि- पेवणायाः सेवायाः विषयं गोचरं नीयते स्म प्रापितः । चन्द्रस्य तु नक्षत्रतारामहा यथा प्रत्यक्षा दृश्यन्ते, तथा न द्विजा इति ॥ यदाननान्तर्वसतेः सुधारसादिवोद्गतः पाटल एप कन्दलः । विलासदोलेव निखेलितुं गिरोऽथ वा मृगाक्षीरसना म शोभते ॥२९॥ मृगाक्ष्या नायीदेव्या रसना जिह्वा शोभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-यस्या आननं मुखं त- स्यान्तमध्ये वसतिर्वासो यस्य तादृशात् सुधारसादमृतनिस्यन्दादुद्गतः प्ररूढः प्रकटीभूतो वा पाटलो रक्त एष जिहालक्षण: कन्दलो नवाकुर इव । अथ वा पक्षान्तरे यद्वदनमध्य- सौधाया गिरो वाग्देवताया निखेलितुमान्दोलितुं दोलान्दोलनलीनां निर्मातुं विलासदो- लेव क्रीडाप्रेखेव ॥ यदीयवाचं विधिना विधित्सुना सुधामुपात्तामधिगम्य निस्तुपाम् । सुधाशना अध्वरभोजिनस्तदादितो बभूवुस्तदभावतः किमु ॥ ३० ॥ सुधाशनाः पीयूपभोजना देवास्तदादितस्तदिवसमारम्भात् । यस्मिन्नहानि मुधा निष्ठिता तद्दिनमादी कृत्वेत्यर्थः । किमुत्प्रेक्ष्यते-तस्याः सुधाया अभावात्क्षयादध्वरमाद्यांश भुञ्जन्तीत्येवंशीला अध्वरभौजिनो यज्ञाहारा बभूवुः संजाता इव । कि कृत्वा । अधिगम्य ज्ञाला । काम् । सुधाम् । किंभूता मुद्याम् । उपात्तां गृहीताम् । पुनः किंभूताम् । निर्गतस्तुपो अवशिष्टो पुशमात्रो यस्यां सा । 'तुपो बुशे' इति हैम्याम् । केन । विधिना सृष्टिकर्ता । विधिना कि चिकीर्षुणा । विधित्सुना कर्तु काहता । काम् । यदीयां ना. थासन्धिनी वाचं वाणीम् । नायीवचनचातुरीमित्यर्थः ।। 'कुशेशयादर्शसुधांशुनित्वरं विधाय वेधाः इदमीयमाननम् । इदं दृशा मा कुदृशां प्रदुष्यतादितीव चक्रे चिबुकेन दन्तुरम् ॥३१॥ वेधा विधाता अस्या इदम् इदमीयमाननं वदनं विधाय निर्माय । उत्प्रेक्ष्यते-इति हेनोः चिचुकेन मसिकाधःप्रदेशेन कृत्वा । 'दन्तवनं च तत्प्रान्तौ सकणी असिकं स्वयः। असिकाधस्तु चिबुकम्' इति हैम्याम् । दन्तुरं विपमोनतं चने कृतवानिव । किंभूतमान- नम् । कुशेशयानि पद्मानि, आदर्शा दर्पणाः, सुधांशवश्चन्द्राः, तेषा जिलरं जयनशीलम् । • यथा द्वादशसूर्यास्तथा चन्द्रा अपि वह्वः सन्ति । 'स्फुरदम्भःसरोदम्भात्सँहिकेयमया. दिव । राफामृगावाः संभूय विभान्ति शरणागताः।' इति राघवपाण्डवीयचरित्रे । तया-- 'विधौविधिषिम्यशतानि लोपं लोपं कुदात्रिषु मासि माति । अभद्गुरश्रीकमिमं किमस्या मु. खेन्दुमस्थापयदेकशेषम् ।।' इति नैपथे । तत्र चन्द्राणां बहुत्वोक्तेर्न दोषः । इति किम् । यदिदमाननं कुदृशां दुष्टानां दशा दृग्दोपेण मा दुष्यताद्विकृति मा गच्छतादिति हेतुः ॥ ।

·५४ काव्यमाला। विजित्य कान्त्या जगृहे क्रुधा यदाननेन लक्ष्मीः क्षणदापतेस्तथा । हृदस्फुटच्चेन्न कुतस्ततः सुधा निरित्वरी क्षुद्रतदङ्करन्ध्रतः ॥ ३२ ॥ यदाननेन नाथीमुखेन कान्त्या स्वशोमया। 'आभा रादाविभूषा श्रीरभिख्याकान्ति. विभ्रमाः' इति हैम्याम् । तथा-~- कान्तिः शोभाकामनयोः' इत्यनेकार्थः । कामना इच्छा । 'प्रभायां काव्यगुणे च कान्तिः' इति तदवचूरिः । विजिय क्षणदापतेनिशापतेश्चन्द्रस्य तथा तेन प्रकारेण फुधा स्वस्पधिमावोद्भूतकोपेन लक्ष्मीर्जगृहे आदत्ता। तथा कथम् । यथा येन स्ववैभवादानाविभूताद्वैतदुःखातिरेकेण तस्य चन्द्रस्य हृत् हृदयमस्फुटत् स्कु- टितम् इति चेन्न भवेत्तदा कुतः कारणात् क्षुद्रो लघुर्यस्तस्य चन्द्रस्याङ्कः कलङ्कः स एव रन्ध्र छिद्रं ततस्तस्मात्ततश्चन्द्रासुधा निरित्वरी निर्गमनशीला स्यात् ।। समं यदास्येन मृधे महौजसा निरोजसाभाजि किमेणलक्ष्मणा । यतोऽमुनाद्यापि तदङ्कबोधिका व्यमोचि नाभ्रभ्रमणी कदाचन ॥३३॥ महौजसा महाकान्तिना महाबलेन वा महाप्रतापेन वा । 'ओजो दीप्तिप्रकाशयोः । भवष्टम्भे वळे धातुतेजसोः' इत्यनेकार्थः । 'प्राणः स्यामतरःपराक्रमबलद्युम्नानि शीया- जसी' इति हैम्याम् । ओजःशब्देन प्रतापोऽप्युच्यते । यथा नैषधे-'तदोजसस्तयशसः स्थिताविमौ धूथेति चित्ते कुरुते यदा यदा । तनोति भानोः परिवेषकैतवात्तदा विधिः कुण्डलना विधोरपि ।।' इति । यदास्येन नाधीमुखेन समं साधै मृचे संग्रामे निरोजसा निर्वलेन एणलक्ष्मणा मृगलाञ्छनेन चन्द्रेण अभाजि भग्नम् । पलायितमित्यर्थः । यतो यस्मा- कारणात् अमुना विधुना तस्य मङ्गस्य अङ्कश्चिदं तस्य बोधिका ज्ञापयित्री कथयित्री वा । 'निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिका' इति नैषधे । कदाचनापि कस्मिन्नपि प्रस्तावे । अद्ययाव. दित्यर्थः । अत्रे आकाशे भ्रमणी पर्यटनम् । विधेः कदाचिद्भमणी विलासे' इति नैपधे । नभसि प्रान्तिर्न व्यमोचि न मुक्ता । नेत्सव्ययं निषेधे ॥ त्रिनेत्रनेत्रानलमसितात्मभूप्रभोगन्निर्नयवादनोचितः । जगत्कृतादाय यदङ्गनिर्मितौ किमेप कम्बुर्गलकन्दलीकृतः ॥ ३४ ॥ जगत्कृता विश्वविधायिना पात्रा यदद्गनिर्मिती नाथीदेइनिर्माणे । किमुत्प्रेक्ष्यते-ए प्रत्यक्षः कम्युः शलो गलकन्दलीकृतः कण्ठपीठतां प्रापित इद । कि कृता । आदाय गृहीत्वा अर्थात् कम्पुम् । कस्य । विनेत्रः शिवस्तस्य नेत्रं तृतीयलोचनं तस्यानलेन कोपवहिना मस्मितस्य ज्वोलतस्य आत्मभूप्रभोः स्मरराजस्य । 'आत्मभूः स्मरवेधसोः इत्यनेकार्थः । किंभूतं कम्बुम् । जगतां सुरासुरनराणा निर्जये वादनस्योचितो योग्यः अनन्यलावण्यतरङ्गचङ्गतां नितम्बलीलापुलिनं च विनती। धुनीव रोधोविहसन्मृणालिकां भुनाद्वयों या विभरांबभूवुपी ॥ ३५ ॥ था नापी भुजाद्वयों याहुयुगलीम् । 'अस्तं यान्ति समस्तवाहुन जानेजःसहसशिवः' ॥

·२ सर्गः] होरसौभाग्यम् । ६५ इति नैषधे । बिभरांबभूवुषी विभर्ति स्म । केव । धुनीव । यथा सरित् रोघसि तटे विइसन्तीमुन्मिपन्ती मृणालिका विसलतां धत्ते । या किं कुर्वती । अनन्यस्यासाधार- णस्य लावण्यस्य रूपातिशयस्य तरङ्गाणां चहतां चारुताम् । 'राजते जिनवचनपद्धति- रुक्तिचह्निममालिनी' इति पद्मसुन्दरकविकृतसंस्कृते चङ्गशब्देन मनोज्ञः । पुनः किं कु. र्वती । नितम्ब आरोहः स्त्रीकट्याः पश्चाद्भागः । 'नितम्बारोही स्त्रीकट्याः पश्चाजधनम- प्रतः' इति हैम्याम् । स एव लीलाकारि विलासविधायकमर्थान्मध्यपदलोपाद्वा पुलिनं तट विभ्रती धारयन्ती ॥ सकुङ्कुमैतद्वदनेन निर्मितं निगीपया तच्छलदर्शनोत्सुकम् । किमागतं कोकनदं तदन्तिके चकास्ति तस्या नवपाणिपल्लवः ॥ ३६॥ तस्या नाथीदेव्या नवनं नवः स्तुतिः । 'शु स्तुती' । सलक्षणतया दातृतया वा स्तुति- युक्तो यः पाणिपल्लवः फरकिसलयं स चकास्ति । किमुत्प्रेक्ष्यते-कोकनदं रक्तोत्पलं तस्य मुखस्य समीपे पार्श्वे आगतं समेतमिव । किंभूतम् । सह कुङ्कुमेन घुरणेन वर्तते तादृश । रक्तीभूतेनेत्यर्थः । एतस्याः कुंराकान्ताया वदनेन मुखेन निर्जितं पराभूतम् । 'अयमुदयति घुसणारुणतरुणीवदनोपमश्चन्द्रः' इति विदग्धमुखमण्डनकाव्ये । तथा- 'स्पर्धामिलत्कुङ्कुमरोपभासा' इति नैषधेऽपि । अत एव । पुनः किंभूतम् । तस्य मुखस्य च्छलस्य स्खलिनस्य दर्शने अवलोकने उत्सुकमुत्सुकीभूतम् । कया। जिगीषया अर्था- स्वशत्रौस्तन्मुखस्यैव जेतुमिच्छया। प्रतिपक्षो हि छले प्राप्ते परिभूयते ॥ पृथक्पृथक्पञ्चमुखद्विपन्मुखानिहन्तुकामेन रुपा मनोभुवा । शराश्रये यत्करनाम्नि कल्पिता अमी शराः पञ्च किमङ्गुलीमयाः ॥३७॥ मनोभुवा चेतोजन्मना स्मरेण यस्या हीरजनन्याः करः पाणिरेव नाम यस्य तादृशे तस्मिन्वा शराश्रये तूणीरे । किमुत्प्रेक्ष्यते-अङ्गुलीमयाः करशाखारूपाः पञ्च कल्पद्रुम- संख्याकाः अमी जनदृग्गोचराः कल्पिता रचिता इव । स्मरेण किं कर्तुकामेन । रुषा स्वव्यापादनापादनोदितद्वैपाकोपेन पञ्चमुखः शंभुरेव द्विषन् वैरी तस्य मुखान् पञ्चसं. ख्याकानि वाणि । मुखशब्दः पुनपुंसके । पृथक् पृथक् भिन्नानि भिन्नानि कृत्वा नि- हन्तुकामेन छेत्तुमिच्छता । एतावता पञ्च शिरोसि छत्तमित्यर्थः । मुखशब्देन शिरःसमे. तमेव । यया दशमुखस्य । 'हरिहरि हरिणीहशो निमित्तं दश दशघरमौलयो लठन्ति' इति खण्डप्रशस्ती । यथा तत्र दश मौलयस्तथानापि पञ्चापि मस्तकानि इति ।। यदीयपृष्ठे कनकत्विपि मितप्रसूनशून्येतरकुन्तलच्छटा । "शिलातले स्वर्गिगिरेरिव ग्रहाङ्किताभ्रवीथी प्रतिविम्बिता व्यमात् ।। ३८ ॥ कनकत्तिषि काश्चनकान्तिनि यस्या इदं यदीयं नाथीसंवन्धि तञ्च तत्पृष्ठं च तनोश्व- रमः प्रदेशः । पृष्ट तु चरम तनोः' इति हेम्याम् । तत्र स्मितैविकसितः प्रसूनः पुष्पः C ·" ५६ काव्यमाली। शून्येतरा निर्भरभृता कुन्तलच्छटा केशश्रेणियंभावभासे । केव । अभ्रवीधीव । .... यथा स्वनिगिरे,रोः काञ्चनेन स्वर्णवेन विपते दीप्यते इति काचनविट तस्मिन् तादृशे शिलातले प्रतिविम्विता । 'तत्कम्युप्रतिविम्बितं किमु शरत्पर्जन्यराजि- श्रियः' इति नैषधे । अध्रवीथी गमनपद्धतिविभाति । 'वीथी वर्मनि पद्धौ चं गृहाझे ना- ट्यरूपके' इत्यनेकार्थः । किंभूता अनवीधी । ग्रहैरुपलक्षणानक्षत्रतारामहैः अक्षिताः सहिताः॥ परानवाप्यान्निजवासपत्तनान्मनोभिधानान्मदनावनीभुजः । जगद्विजेतुं चलितस्य हृत्सुमस्रजा पुरो वन्दनमालिकायितम् ॥ ३९ ॥ । यस्या नाधीदेव्या हृत् हृदयं तत्र वक्षति सुमसजा पुष्पमालया मदनावनीभुजः स्मर- राजस्य पुरोऽ पुरस्ताद्वन्दनमालिकायितं मैगल्यदामवदाचरितम् । महलाय जातमि- त्यर्थः । किंभूतस्य मदनस्य । चलितस्य प्रस्थितस्य । कुतः । परन्यराजन्यजनरवाप्ठे योग्यमवाप्यं न अवाप्यमनवाप्यं तस्मात्याप्तुंमशक्यार मनोभिधानादर्थात् नाधीचित्त. नानः निजस्यात्मीयस्य पत्तनादधिष्टान्नगरात् । राजधान्या इत्यर्थः । एतावता स्वभीर विना परेण केनापि पुंसा तन्मनः सर्वथापि प्रहीतुमशक्यम् । एतेन विशेरणेन तस्याः स- तीत्वमसूचि । चलितस्य किं कर्तुम् । विजेतुं स्वयशीकर्तुम् । किम् । जगत् त्रिभुवनम् ॥ यदीयहत्केलिनिकेतखेलिनं झपाङ्कमाकारयितुं सुहृत्तया । सितांशुनेव प्रहितोडुमण्डली विमाति यद्वक्षसि मौक्तिकावली ॥ ४० ॥ यस्या वक्षसि हृदये मौक्तिकावली हारलता हारमोक्तिकपतिविभाति । उत्प्रेक्ष्यते- सितांना चन्द्रेण सुहत्तया स्वमित्रलेन सपाई मच्छलाञ्छन काममा कारयितुं स्वग आहातु प्रहिता प्रेरितोऽमण्टसी तारकयेभिरिव । किंमतं झाझा । पदीय नापीस- पन्धि हृन्मन एवं केलिनिति प्रीडारद तप रोलतीत्येवशीलम् । 'भीम कृत्यादखे. टिनम्' इति पाण्याचरित्रे ॥ रथागलीलां दधतौ प्रमाम्मति स्तनौ तदीयौ स्फुरतः सचूचुकौ । मरन्दलुम्यद्धमरानुपगिनी(णी) सुवर्णपहेरुहकुमलाविव ॥ ११ ॥ प्रभाम्मसि यरकापमान्तिनीरपूरे स्याइयोधकवाकोटीलो शोमा दधती पारगन्ती वस्या इमी तदीया नापीमपन्थिनी कुधी पुरतः । किमती । सह नुसाभ्यां स्तना. गाभ्यां यने यो उपयते-गुवर्णपदेष्योः कनकम्मलयोः फुड्मली कोशायि । कु. पसी पुंलि । किमती 1 मरन्देशु मधुप तुभ्यतां सोलुपीभवना भ्रमराणागनुपः सही गयोः । उगरिभ्रमरपरीम्मिनावियः ।। तनूलतागाधतरमितमामतानपायोधिपयतितीर्पया हरिन्मणीसेतुरियात्मनन्मना व्यधायि रोमायलिरेगनशुपः ॥ ४२ ॥ . ।

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । यस्या एणचक्षुषो मृगक्षणाया रोमावलिर्लोमलेखा। इवात्प्रेक्ष्यते-आत्मजन्मना स्मरेण हरिन्मणीनां मरकतरनानाम् । नीलरलघटित इत्यर्थः । सेतुः पद्येव व्यधायि निष्पादितः। कया । तनूलता ना काययष्टिः तस्या अगाघमतिशायि अलब्धमध्यं तथा तरङ्गितं कलोलितं यत् प्रमाणां कान्तीनां प्रतानं वृन्दः स एव पायोधिः समुद्रः तस्य पानीयानां तितीर्घया तरीतुमिच्छया । अथ वा 'रिरंसया' इति पाठे तु समुद्रजले सहावरोधेन खेलि- तुमिच्छया । श्रूयते हि 'स्तम्भतीर्थे खासमोहल इति नाम्नः स्वमन्दिराजलधिजले खेल- नार्थी केनापि पातिसाहिना सेतुः कारितोऽभूत्तदाकृतिरधुनापि किंचित् दृश्यते श्रूयते च' इति । अत्रोत्प्रेक्षार्थे स्मरेण, वास्तवार्थे त्वात्मजन्मना धाना । 'मनःशृगारसंकल्पा- स्मनो योनिः' इति स्मराभिधानम् । तथा 'नाभिपद्मात्मभूरपि' इति धातुरभिधा । इदे द्वयमपि हैम्याम् ॥ द्रवीभवद्भरिसिताभचन्दनप्रगल्भवाल्हीककुरङ्गनामिभिः । विलिप्य काचित्कुतुकात्पृथग्वलीः कदाचिदेतामिदमूचुपी सखी ॥४३॥ काचित्सखी कदाचित्प्रसाधनसमये एतां नाथीदेवीमिदमने वक्ष्यमाणमूचुपी कथित- वती । किं कृत्वा । कुतुकात्कौतूहलाहलीरुदरवर्तिमांससंकोचलक्षणा रेखा विलिप्य लिप्त्वा । काभिः । द्रवीभवन्त्यः सपङ्कजलभावं भजन्त्यो याः भूरिः प्रचुरः, सिताः कर्पूरी यत्र तादृक्चन्दनं श्रीखण्डम्, तथा प्रगल्भमनोखं वाल्हीकै कुड्मम्, तथा कुरङ्गनाभिः क. स्तूरिका, ताभिः । कथम् । पृथक् एका वली चन्दनेन, द्वितीयां वली कुङ्कुमैन, तृ- तीयां वलिं कस्तूरिकयेत्यर्थः । इदं किमुवाच तदेवोच्यते ॥ त्वया स्वकीर्त्या सुमनस्तरङ्गिणी वचोविलासेन पुनः सरस्वती । यमवसा कुन्तलभङ्गिभिनिता भजन्त्युपेत्य त्रिवलीछलादिव ॥ ४४॥ हे सखि, त्वया भवत्या स्वकीर्त्या अद्वैतपतिव्रताव्रतोद्भूतात्मयशसा सुमनस्वरगिणी मुरसरिद्गगा । पुनर्वचौविलासेन वचनचातुर्येण सरस्वती ब्रह्मपुत्री । पुनः कुन्तलानां के. शानां भगिभी रचनाभिर्यमस्वसा यमुना तिस्रोऽपि नद्यो जिताः सन्त्य उपेत्य पार्थं आगत्य त्रिवलिच्छलादुदरस्थवलित्रिककपटाद्भजन्तीव सेवन्ते इव । इत्यनयासाधारणयोत्प्रेक्षया तत्तनूलतायां त्रिवेणीसंगमोऽपि सूचितस्तेन च सा तीर्थभूतापि प्रतिपादिता । तीयं च महा. पुरुपागमन संभवत्येव । तेन महापुरुषस्य हीरविजयसूरैरनावतरणं युत्तामेवेति ॥ युग्मम् ॥ निरीक्ष्य लक्ष्मी निनभर्तृमातरं स्थितां सदाध्यास्य विजृम्भि पङ्कजम् । इवानुकतु रतिरात्मनापि तां यदीयनाभीनलिने निषेदुषी ॥ ४५ ॥ रतिः कन्दर्पपली यदीयनाभीनलिने नाभीतुन्दकूपिकाकमले। 'नाभिः स्यात्तुन्दकूषि- का' इति हेम्याम् । नामीविलेपारपुनरुक्तयन्तीम्' इति नेपधे । निपेदुषी स्थितवती । इवोत्प्रेक्ष्यते-आमना स्वेन स्वयमपि लक्ष्मीमनुकर्तृ कमलायाः सदृशी भवितुमिव ।

·काव्यमाला। किं कृत्वा । निरीक्ष्य दृष्ट्वा । अर्थात् काम् । तां लक्ष्मीम् । किंभूताम् । निजस्या- त्मनो भर्तुः कन्दर्पस्य मातरं जननी स्वश्वधूम् । पुनः किंभूताम् । स्थितां वसन्तीम् । किं कृत्वा । विजृम्भि पङ्कजं स्मेरारविन्दं सदा नित्समध्यास्य आश्रित्य ।। अगण्यलावण्यतरङ्गचङ्गिमानुपङ्गिशोचिः सुरसिन्धुसंनिधौ । निखेलितुं किं पुलिन सराभ्रमूप्रियस्य यस्या जघनं विधिळधात् ॥४६॥ विधिब्रह्मा यस्या जघनं स्वीकट्या अप्रेतनप्रदेशः । 'पेडू' इति जने प्रसिद्धम् । तद्वय. धात् चकार । किमुत्प्रेक्ष्यते-स्मरः काम एवाभ्रमूप्रिय ऐरावणस्तस्य । अभ्रमूशन्दो दी. ?कारान्तः । तस शास्त्रोक्तानि प्रागुक्तानि सन्ति । खेलितुं क्रीडितुं पुलिनं जलोज्झितं तटमिव । कुत्र । अगण्यं प्रमातुमशक्यमेतावत्तया सम्यड्तिश्चेतुमशक्यं वा यद्धावण्यं य. द्यपि 'सद्गमनसानिरीक्षणसज्जल्पनमिति वदन्ति लावण्यम् । स्पृहणीयो रतिसुभगः स्पर्श- गुणो भवति सौभाग्यम् ॥' एवं प्रतिपादितमस्ति, तथाप्यत्र तु कोऽप्यद्वैतरूपातिशय एव लावण्यमुच्यते न प्राक्तनः । वपुः मुभगता । तस्स तरगाणां लहरीणाम् । 'रूपचतुर- पणविभवघणयौवमलहरई जाइ । एणइ अवसरि रंडापणुं पगिपगि पहकह माइ ॥' इति दोधकेऽप्युक्तम् । चहिम्नश्वारत्वस्यानुपशोऽस्त्यस्य चनिन्नस्तु प्रागुक्तम् । अनेमन्प्रत्ययः । तारा । शोचिरैव कान्तिरूपा सुरसिन्धुझा तस्याः संनिधी पायें ॥ अजय्यवीर्य मृडमन्यहेतिभिर्विजित्वरीभिर्नगतोऽपि जानता । स्मरेण धात्रा किमु कार्यते स यन्नितम्मचक्र युवयोगिधैर्यजित् ॥४७॥ स्मरेण कामेन का धात्रा विश्वसटिकता पाई। किमुत्प्रेक्ष्यते-यस्या नितम्यः कटी. पचाद्भाग आरोहः एव चक्र कार्यते स्म । कारितम् । स्मरेण कि कुर्वता । जानता भ. वधारयता । कि फर्मतापनम् । मृष्टमीश्वरम् । किलक्षणम् । अजन्यं जेतुमशरयं वीर्य : विक्रमो यस्य तम् । काभिः । अन्याभिरपरामितिभिर्धनुर्याणापागकुन्तशक्तिप्रमुख. प्रदरणः । हिमृताभिः । जगतः समस्तस्य विश्वजनस्य विजित्वरीमिर्जयगशालाभिः । तादि पत्रेणापि कि भावि । अत एव कि चर्चा युवानो यावधिजगतरुणा योगिनः समाधि- भाजः तेषां धर्य सत्तातिशयवीर्यमवयम्भं जयतीति । शगुरपि योगी । अतस्तगी- मसर च कारितमिति ॥ करीन्द्रहलात्कदलीप्रकाण्डतो निरस्य काकश्यमसारतां पुनः । मी किमादाय परस्परोपमं यदृरुयुग्मं विधिना विनिर्ममे ॥ ४८॥ शिधना विधामा यस्या ऊरयुग्म विनिममे एनम् । जिनम् । परसामन्योन्य- योपमा साधा मुशा-दमा करीन्द्रदलदलीमामी भादाय टी- किमु गरे । रग निगएर अाहन फरविया । किम् । काकी काहि नमाम् । पारमा । परीन्दः प्रधानम्मी मनमानीगगनभगिन्भरस्ता दागः शुर- - ·२ सर्गः] होरसौभाग्यम् । ५९ स्तस्मात् । पुनः किं कृत्वा । निरस्य अपास्य । काम् । असारताम् । कुतः। कदली. प्रकाण्डतः रम्भाद्रुमस्य मूलशाखावधिप्रदेशस्यान्तरालभागात् ॥ यदूरुजवायुगयोर्विवृत्सतोः परस्पराद्वैतविरोधिताजुपोः । द्विराजताया मयतस्तदन्तरानिवासिनानू किमलक्ष्यतां गतौ ॥ ४९ ॥ यस्या उरुजवायुगयोरन्तराले मध्ये निवासिनो नितरां वसनशीली जानू उरुपर्वणी अलक्ष्यतामदृश्यभावं गती प्राप्ती । किं कर्तुमिच्छतोः। विवृत्सतोः वधितुमिच्छतोः । किंभूतयोर्यदूरुयुगयोः-परस्परमन्योन्यं या अद्वैततो असाधारणत्वं तया विरोधितावे. रिभावः । उरू जड़े आक्रम्य तदुपरिस्थते । इदमेव परमविद्वेपितामूलम् । तां जुपेते सेवेते । किमुत्प्रेक्ष्यते-द्वी राजानी यत्र तद्विराज द्विराजस्य भावो द्विगजता द्वैराज्यस्य भयतो भयात् किमदृश्यतां याताविव ॥ रतीशगेहेऽननि यत्र जइयोहाश्रयस्थूणिकयोरिष द्वयम् । यदीयगुल्फावपि गुप्ततां गताविवाभिशोचिः सलिले निमजनात् ॥१०॥ यन देहे जइयोयमजनि । उत्प्रेक्ष्यते-रतीशस्य स्मरस्य गेहे मन्दिरे गृहाश्रययोः सीधाधारभूतयोः स्थूणिकयोः स्तम्भयोईयमिव । अपि पुनर्यदीयगुल्फी नाथीचरणग्रन्थी गुप्ततां प्रच्छन्नतां प्राप्ती । स्त्रीणां गुल्फावश्यावेव वर्म्यते । यया नैपधे--'अरुन्धती का- मपुरन्ध्रिलक्ष्मीजम्भद्विपदारनवाम्पिकानाम् । चतुर्दशीयं तदिहोचितैव गुल्फद्वयाप्ता पददृश्यसिद्धिः ॥ एतदृत्तिः-'यसिष्टपली च, रतिश्थ, लक्ष्मीश्च, जम्भद्विपद्दाराः शची सा च, नवाम्यिकानवदुर्गास्ताथ, एतांसामियं भैमी चतुर्दशी चतुर्दशसंख्यापूरिकापि चतुर्दशी तिथिध तत्तुल्येत्यर्थः । तदिहास्यां भैम्यामुचितैव यतो हेतोरदृश्यसिद्धिरदृश्यत. यावस्थानम् अन्तर्धान विधिविद्या गुल्फद्वयेनाप्ता । अरुन्धत्यादिसंनिधाने अदृश्यसिद्धि- युक्तव । चतुर्दशी तिथी चादृश्यसिद्धिर्जायते इत्यागमशास्त्रसंप्रदायः । गुल्फयोधानमिव्य- क्तत्वं सुलक्षणम्' इति । तत्रोत्प्रेक्ष्यते-अपोश्चरणयोः शोचिः कान्तिरेव सलिलं पा. नीय तस्मिन्निमजनाहनादिव । जले निमम न दृश्यते इति प्रसिद्धिः । पदारविन्दोन्नतताभिरात्मनः पराजितैः कुञ्जरराजयांनया । अगोपि मन्दाक्षविलक्षितात्मभिर्वने वसद्भिः कम?रिवाननम् ॥ ११ ॥ कम: कच्छपराननंस्वमुखमगोपि गुप्तीकृतम् । मोटिक्षेपणादिति शेषः। किं कुर्वद्भिः । को जले विपिने वा वसद्भिस्तिष्टद्भिः। 'वनं प्रसवणे गेहे प्रवासेऽम्भमि कानने। सम्हे पर्वते. ऽपि स्यात् (प्रसवणे निझरे) इत्यनेकार्थः । किमुत्प्रेक्ष्यते-कुमरराजयानया गजेन्द्रगमनया या आत्मनः स्वस्य पदारविन्दयोधरणकमलयोरमतताभिः पराजितः सद्भिः मन्दाक्षेप लवया निलक्षितो विमनीमन आत्मा चित्तं यस्य तारीः किमास्यमगोपि । 'आत्मा चित्त पनी यत्ने धिपमा फलेवो । परमात्मनि जीव हुताशनसमारयोः ॥ स्वभावे, इन्यनेकार्थः॥

·काव्यमाला। यदीयपादौ सरलाङ्गुली शुता करम्बिती झांकृतिकारिनपुरौ । श्रियानुयातः कमले दलद्दले मरन्दनिःस्यन्दिनदत्सितच्छदे ॥५२॥ यदीयौ पादौ नाथीसंबन्धिनौ चरणौ श्रिया शोभया कमले पने अनुयातः अनुकु- रुतः । सदृशौ भवत इत्यर्थः । किंभूती पादौ । सरला अकुटिला अडलयः पदशाखा ययोः । पुनः किंभूतौ । द्युता कान्त्या करम्बिती व्याप्ती । पुनः किंभूतो । झांकृति रणझणिति. शब्दं कुरुत इत्येवंशीली नूपुरी मजीरौ ययोः । कमले किंभूते । दलन्ति विजृम्भमा- णानि दलानि पत्राणि ययोः । पुनः 'किंभूते । मरन्दं मधु निःस्यन्देते क्षरत इत्येवंशीले । तथा-नदन्तः शब्दायमानाः सितच्छदा हंसा ययोस्ती पश्चात्कर्मधारयः ॥ प्रभाप्रथातैलकरम्बितान्तरे यदद्धिपानेऽङ्गुलिवर्तिवर्तिनः । नखाः प्रदीपा इव विस्फुरत्त्विपोऽपुपन्विभूपामभिभूततामसाः ॥ ५३॥ नखा अर्थान्नाधीकामागुशाः प्रदीपा इव विभूषां शोभामपुपन् पुष्टामकाएः । । यदधिपात्रे यस्याश्चरणनाम्नि अमत्रे भाजने । किंभूते । प्रभानां कान्तीनां प्रथा विस्तार एव तैलं हस्तेन करम्बितमर्थात्संपूर्णमन्तरं मध्यं यस्य तस्मिन् । नखाः किंभूताः । अडलय एवं वर्तयो दशास्तासु वर्तन्ते तिष्ठन्तीत्येवंशीलाः । पुनः किंभूताः । विस्फरन्ती विद्योतमाना विट् ज्योतिर्येषां ते । पुनः किंभूताः । अभिभूता ध्वस्तास्तामसास्तमसा ध्वान्तानां समूहा यैस्ते । 'तामसास्तिग्मरोचिपः' इति वीतरागस्तवे ।। व्यलीलसत्पाटलिमा पदाम्बुजद्वयस्य यस्याः सरसीजचक्षुपः । खमार्दवेनाभिमवं विधित्सतः प्रवालपुजैरुपदीकृतः किमु ॥ १४ ॥ सरसीजं कमलं तद्वचक्षुलौचनं यस्यास्तादृश्या यस्याः पदाम्पुजयोधरणकमलयोय. स्य युगलस्य पाटलिमा रक्तता व्यलीलसद्भासते स्म । किमुरप्रेक्ष्यते-स्वमार्दवेन निज- मुकुमारतया अभिभवं पराभूति विपित्सतो. विधातुमिच्छतः चरणारविन्दद्वन्द्वस्य प्रवा. लपुरः पद्धवपटलः उपदीकृतः किमु । दीकित इव ॥ असौ जयन्ती जलनं स्वपाणिना रदैश्च तारश्रियमात्मना रमाम् । मृगाङ्कमास्येन रुचा च चम्पकं सरस्य हेतिः किमु विश्वजित्वरी ५५ असी माथीदेवी । किमुत्प्रेक्ष्यते-विश्वजित्वरी जगत्रयनशीला स्मरस्य कामस्य इतिः किमु रानमिव । जगत्रिष्णुतां दर्शयति-असो किं कुर्वती । जयन्ती परा- भवन्ती । किम् । जलज कमलम् । फेन । स्पानिना निजहस्तेन । पुनः काम् । तारभियं तारकाणां निर्मलमौक्तिकानां वा । 'तारो निर्मलमाक्तिके' इत्यने कार्यवचनान् । यद्वा रजताना भियं शोभाम् । नक्षत्रवाची तारशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'प्रथममुप. हन्याय ताररसन्दिततलः' इति नैरथे । कैः । मन्तः । पुनः काम् । रमां लक्ष्मीम् ।

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । केन । आरमना स्वरूपेण शरीरेण वा आत्मशब्देन च वपुः । प्रागनेकाक्तेिन दर्शितम. स्तीति । पुनः कम् । मृगाङ्क चन्द्रम् । केन । आस्येन वदनेन । अपि पुन: किम् । चम्पकं हेमपुष्पकम् । चम्पककुसुममित्यर्थः । जातावेकवचनम् । कया । रुचा कान्त्या ॥ इति नाथीसद्गिवर्णनम् ॥ अयो मिथः प्रीतिपरीतदम्पती इमौ कलाकेलिविलासशीलिनी । विलसतुः केलिसरः सरिद्वनीगिरीन्द्रभूमीपु रतिस्मराविव ॥ १६ ॥ अथो कुंरानाथीदेव्योर्गुणरूपवर्णनानन्तरं तयोविविधकीडावर्णनारम्भः । मियः परस्पर प्रीत्या नेहेन प्रमोदेन वा परीती व्याप्ती दम्पती स्त्रीमारी इमी नाथीकुंराख्यमहेभ्यो अथवा इमी पूर्व व्यावणितस्वरूपी दम्पती नायीकुंराव्यवहारिणी केलये फ्रीहार्य ये . सरोसि पद्माकराः सरितो नद्यः वन्य उद्यानानि गिरीन्द्राः सर्वक्रीडास्पदोपेताः पर्वताः तेषां भूमीपु स्थानकेषु विलेसतुः विविधक्रीडां चक्रतुः । इमी किंभूती।कलाकेले: कामस्य विलास लीला शीलतो मजत इत्येवंशीली । इवोत्प्रेक्ष्यते इमी रतिस्मरी केलती- कामाविव ॥ सकाकतुण्डेगमदद्रवाङ्कितोरसोः परिक्षालनतः कदापि तौ । मुतामिवार्कस्य विहारवाहिनीं विनिर्मिमाते जलकेलिलालसौ ॥ १७ ॥ कदापि कस्मिन्नपि प्रस्तावे दम्पती नाथीकुंराख्यो सह काफतुण्डेन कृष्णागुरुणा वर्तते तादृशस्यणमदस्य कस्तूरिकाया द्रवः परस्तेनाद्वितयोाप्तयोरुरसोर्वक्षःस्थलयोः परिक्षालनतो धावनतः विहारवाहिनी विलासनदीम् । 'विहारस्तु जिनालये । लीलायां भ्रमरे स्कन्धे' इत्यनेकार्थः । निद्रा विहारार्धपथे गतानाम्' इति रघो । अस्य सुता- मिव यमुनामिव कस्तुरीवः श्यामलीकृतजलाम् अत एव यमुनोपमा निर्ममाते कुर्वाते । किंमती । जलकेली सलिलमीडायां लालसी लोली। लालसा लोलयाच्नयोः। तृष्णाति. रेके भीरसुक्ये इत्यनेकार्थः ॥ कुमुस्मिता पट्पदपति कुन्तला सितोत्पलाक्षी कनकुडमलस्तनी । प्रियेव पाथाप्लवने सहंसिका तरङ्गवाहुः सरिदालिलिङ्ग तम् ॥ १८॥ सरित् श्रीहानदी पाथःतने जल केलिसमये नानविधाने तं महेन्यं कुरासाधुमालिलि। फेव । प्रियेव । यथा पानिगृहीती पत्री स्वातिमासिष्यति । किंमता गदी पिया ध। मुरकरणम् । जातायेकवचनम् । तदेव तदा स्मितमीपद्धपितं यस्याः सा । मी शेष- गममये स्त्रियाः किंचिस्मित जायते । पुनः किंमता । परमदानां भ्रमराणां परयः गयस्ता एकता पामा पुन्तला फैशा यस्याः । पुनः फिमता । स्मितं विकगित यदुसरी सदेव ताता अक्षिणी पापी यस्याः । किमु कुवलयनेयाः मन्ति नो नायनानिया. सिरहल्या शापमी यत्मिः इति धम्पुसायाम् । पुन: किमता । फारुखला कमल. माली तानेन तदादा लनी गुरुमा यस्याः । पुनः भिता । हम एक इंसाः । मो ·काव्यमाला। हसनपुरयोः' । सह हंसकैमराईसकाभ्यां नूपुराभ्यां वा वर्तते या । पुनः किंभूता । तरङ्गी अर्थादुभयपार्श्ववर्तिनी कल्लोलौ तावैव च तत्तुल्यो याहू भुजौ यस्याः ॥ - विजृम्भिजाम्बूनदपद्मनिष्पतत्परागपिङ्गीकृतवारिशालिनि । समं करिण्या करिणेव पङ्कजाकरेऽमुनाक्रीडि कुरङ्गचक्षुपा ॥ ५९॥ अमुना कुरामहेभ्येन कुरङ्गचक्षुपा खमृगलोचनया आत्मन्त्रिया समं कदाचित्पङ्कजा- करे कमलकलिततटाके अफ्रीहि क्रीडां चक्रे । किंभूते पङ्कजाकरे । विजृम्भीणि विस्मे- राणि जाम्यूनदानि सौवर्णानि यानि पद्मानि तेभ्यो निष्पतद्भिनि:सरद्भिविंगलद्भिः पराग रजोभिः पिङ्गीकृतेन पतितां प्रापितेन वारिणा जलेन शालते शोभते इत्येवंशीलस्तस्मिन् । कनककमलसद्भावश्चम्पूकपोतन प्रारदर्शितोऽस्तीति । केनेव । कारिणेव । यथा फरिणा हस्तिना करिण्या स्वदस्तिन्या सम विन्ध्याचलजलाशये फ्रीज्यते ॥ सितारविन्दोदयदिन्दुविभ्रमादिवाम्धुलीलासमये तयोर्मुखे । विमुग्धसारङ्गचकोरशावका मरन्दपीयूपपिपासयामनन् ॥ ६ ॥ विमुग्धा अचतुराः सारङ्गाणी भृगाणाम् । 'सारको हारणे शैले कुजरे चातके सगे । सायले चिबिरी च' इत्यने सार्धतिलके । चकोराणां ज्योत्लाप्रियाणां शावका पाला अम्यु- लीलासमये जलक्रीडाकरणम्यतिकरे तयोर्नाधीकुंरामहेभ्ययोर्मुखे वफे अमजन् सेवन्ते स्म । कया । मरन्दानां मधूनां पीयाणाममृतानां च पिपासया पातुमिया । इयोत्प्रे. यते-स्मितारविन्दस्य विकारितकमलस्य तथा उदयत उदयं गच्छत इन्दोचन्द्रस्य च भ्रमाद्धान्तः । 'कणे इत्य चकोरीणां गणः पीत्वा मुधासनम् । अजायत मदेनेर गुजापुमा- रक्षणः ॥' इति चौराणो गुधापानं वस्तुपालीतियोमुगाम ॥ प्रफुल्लकहलिरसालमलिकाकदपजम्यूनिकुरम्बचुम्बिते । अलीव साकं मुशास निप्कुटे कदापि रेमे श्रितसूनशीलनः ॥११॥ ग महेभ्यः पदापि पस्मिमपि समये मुहमा स्वस्त्रिया साफ साईं निपुटे पहारामे रमे कीरति स्म काभली। यया प्रमरो घमा राममाराभे रमते । किमतः । दिन निमितं सूनानां पुगुमानो शासनमवयमालामपनमियायतमीकरणादि पैन । मोति गुणगी। भूने निप्पटे । महाः गुमिता ये यहोवोसः, रसाटा: सहकाराः, मलिका निगकिला:, पदमा नीग: पारासदाय, जम्मा सामालाः प्रसिद्ध पा नि पद तन गरियो काटिते॥ रसालपालस्य तले विटामिना प्रणीय योणां फणनानुपादिनीम् । भगीयन प्रोप्रमुधारसोपमं कगिन्गाक्ष्या सह फिनरेन्द्रयन् ॥१२॥ दिना श्रीमान पुंगमापुना गुमाया गणित नादिया मदत परिमार नगारपटार महारगन भषाभूमी धोरपा ·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । रसस्य अमृतनिस्यन्दस्य उपमा साम्यं यत्रैवंविधमीयत गीतम् । किं कृत्वा । कणनं निजध्वनिमनुवदतीति अनुकरोतीत्येवंशीला वीणां प्रणीय सन्नीकृत्य । किंवत् । किनरे. न्द्रवत् । यया किंपुरुषेश्वरेण स्वरसेन स्त्रिया सह गीयते ।। कदापि मन्दार इव मितद्रुमे विलासदोलामवलम्व्य लीलया । न्यखेलि तेनोपवने मृगीदृशा समं स्वदेव्या गुसदेव नन्दने ॥ ६३ ॥ फस्मिनप्यवसरे तेन व्यवहारिणा मृगीदृशा स्वदयितया सह उपवने पुरस्य वा स्वा. हस्य समीपाराम लीलया शृगारभावजक्रियया न्यखेलि क्रीहितम् । 'लीला केलिविलासश्च गारभावजा किया' इत्यनेकार्थः । अत्र विलासः स्थानादीनां वेशद्यमित्यवचूर्णी । किं कृत्वा । मन्दारे कल्पद्रुमे इव। कस्मिन्नपि स्मितही विकसिततरी । तरशाखायामित्यर्थः । विलासार्य दोला क्रीडाकृते प्रेसोलनमवलम्च्याश्रित्य । केनेव । युसदेव । यथा देवेन स्वदेव्या ममं मन्दारे मन्दारनाम्नि कल्पवृक्ष दोलो यद्धा नन्दनवने क्रीप्यते ॥ कदाचिदिभ्यः कलधौतभूधरे चिखेल सार्धं परमाणुमध्यया । मृगाकचूडामणिरद्रिचक्रिणस्तनूजयेवाद्भुतभूतिभासुरः ।। ६४ ॥ इम्यो व्यवहारी कदाचित्कस्मिन्नपि वासरे कलधीतभूपरे फ्रीद्दार्थनिर्मितरजतपर्वते परमाणुमध्यया स्वकृशोदर्या नाथीदेव्या समम् । 'अध्यापयामः परमाणुमध्याः' इति में- पधे । चिखेल खेलति स्म । श्वेत्याद्रूपतुल्योरूपमयो वा । तया चम्पूरुयायाम्-'राजते राजतेनाय सानुना सानुनायकः' इति । यया Zतथा सर्वोऽप्यदिः । क इव । मृगाद- चुडामगिरिय । 'मृगाइयडामणिवजनार्जितम्' इति नैफ्थे । यथा-वरोऽदिच. किणो हिमाद्रेस्तनूजया पुत्र्या पार्वत्या राम रूप्याचले कैलाश खेलति । इभ्यः किंमतः । अद्भुतया विद्वतश्चमत्कारकारिण्या भूया संपदा भासुरो नागरिका दीप्यमानः । शिपस्तु भरमना गुनः । भतिस्तु भस्मनि । मांसपासविशेष च संपदुरपादयोरपि' इत्यनेकार्थः ॥ विनोदमेवं सनतोरहनिशं तयोः साराकवशंपदात्मनोः । ।

·काव्यमाला। कदाचिदाधानकाले तदङ्गना कुंरापनी नाथी निशो रात्ररन्तिमे पश्चिमे चतुर्थे प्रहरे यामे जम्भनान्नो दैत्यस्य निशुम्मो हिंसनं यस्य यस्माद्वा । स इन्दस्तस्य कुम्भिनमैरावण न्यमालयत्पश्यति स्म। किंभूतम् । स्वप्न एव सरस्तयाकस्तमवगाहते भजते इत्येवं.. शीलः । ऐरावणोऽपि तदङ्गना इत्यतोऽकारपृथकरणेन अस्वप्नानां सरो नन्दीसरोनामानं पद्माकरमवगाहते मध्ये प्रविश्य क्रीडया इतस्ततः स्वेच्छया गच्छतीत्येवंशीलः स्यात् । किंभूता तदनना । निद्रया निरर्तिस्वापेन । अतएव सुखं यथा स्यात्तथा । सातेनेत्यर्थः । प्रसुप्ता शय्यायां प्रायाना । केव । अम्बुरुहिणीव । यथा पद्मिनी रात्री स्वपिति ॥ अथ चतुर्भिर्गजं विशिष्टि- श्रियेव निर्जित्य समग्रदिग्गजान्धृतेर्जयाङ्कश्चमरैर्विराजितम् । प्रभु धराणामिव धात्वधित्यकां स्वमूर्ध्नि सिन्दूररुचिं च विभ्रतम् ॥६॥ किंलक्षणं गजम् । चमरै रोमगुच्छेविराजितं शोभितम् । इवोत्प्रेक्ष्यते-श्रिया शौण्डीरिमतुगिमधेतिमलक्षणागणितगुणगणादिमत्वलक्ष्म्या समग्रान् सर्वान् । पुण्डरीक- वामन कुमुद अमन-पुष्पदन्त-सार्वभौम-सुप्रतीकाख्यान् सप्त दिग्गजानिर्जित्य जित्वा जया स्तद्विजयसूचकैर्धतैरिव । पुनः कि कुर्वन्तम् । विभ्रतं धारयन्तम् । काम् । सि. न्दूरस्य शृङ्गारभूपणस्प रुचि कान्तिम् ।रक्तिमानमित्यर्थः । कस्मिन् । स्वमूनि निजमस्तके। कमिव । धराणां प्रभुमिव । यया गिरिराजो हिमाद्रिर्धातोरेकस्य अपित्यकामूर्ख भूमी पत्ते ॥ अखण्डचण्डेतरधाममण्डलान्तरालतो निर्गतमकवमना । महीतले स्त्यानतया कथंचनावतिष्ठमानं किमु वा सुधारसम् ॥ १८ ॥ वा अथवा । गजं किमूत्प्रेक्ष्यते-महीतले भूमण्डले स्त्यानतया स्तिमितत्वेन कश्चन केनापि प्रकारेण अवतिष्टमान स्थितिं कुर्वाण सुधारसमिव । किमूत्प्रेक्षायाम् । किंमत सुधारसम् । अखण्डस्य संपूर्णस्य चण्डात्तीक्ष्गादितरं शिशिरं घाम तेजो यस्यैतावता चन्द्रस्य मण्डलं पिम्यं तस्यान्तरालतो मध्यामिर्गतं निःपतम् । केन । अवमना ला. सनमार्गेण" सृजन्तमुच्चैः स्वकरं मद्रोदयात्कुलादिसान्द्रप्रतिनादमन्दुरैः । स्वगनितः पर्धितया पयोमुचां चमू विगायन्तमिवातिकोपतः ॥ ६९॥ गर्ज किं कुर्वन्तम् । मदस्योन्मत्तताया उदयादाविर्भावात्स्वकर निजगुण्डादण्यमुच. रुले सृजन्तं कुर्वन्तम् । उत्प्रेक्ष्यते-सामजितरात्मगारावः सार्धे स्पर्धितया हसविलेन अतिकोपतोऽधिस्मोधात् पयोमुची मेघानां घममनीकम् । गुन्दमित्यर्थः । विगायन्त. मागणयन्तमित्र । 'नवायुदानीसमुनलाञ्छने' इति एवंशे । भनीकवगमः । भूत- गाननः । फुलादिपु मन्दरममुकुलोलेपु सान्देश पलेन प्रतिनादेन प्रसिशन्देन भेदुः ॥ ।

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । कुतूहलेनेव महीविहारिणं महीधरं कैरवबन्धुधारिणः । किमेतयोर्भाग्यनभोमणेरहः शरद्विधो किमु पिण्डितं महः ॥ ७० ॥ अथ धा उत्प्रेक्ष्यते-कुतूहलेन कौतुकेन मह्यां पृथिव्यां विहरति खेलति इत्येवं. शीलं फैरवबन्धु चन्द्रं धरतीत्येवंशीलस्तस्य शंभोमहीधरं शलं कैलासमिव । अथ वा किम् । उत्प्रेक्ष्यते । एतयो थीकुंराव्यवहारिणो ग्यं पुण्यं तदेव नभोमणिः सूर्यस्तस्याहदि. नमिव । अहो भानोरुदयः । तथा एतस्मात्स्वप्नात्तयोर्भाग्याभ्युदयो भविष्यति । अथ वा शरद्विषोर्मघात्ययोदितचन्द्रस्य पिण्डितं पिण्डीभूतं महः कान्तिरिव ॥ आदितः पञ्चभिः कुलकम् ॥ इति गजस्वमः॥ व्यमोचि तं स्वममवेक्ष्य संलये विलोचनाम्भोरुहमुद्रणानया । पयोरुहिण्येव पयोजबान्धवोदये शचीकान्तहरिन्महीधरे ॥ ७१ ॥ अनया नाथीदेव्या संलये निदायाम् । 'निद्रा प्रमीला शयनं संवेशः स्वापसंलयो' इति हैम्याम् । तं पूर्वोक्तं गजस्वप्नमवेक्ष्य दृष्ट्वा विलोचनाम्भोरुयोर्नयनकमलयोर्मुद्रणा निमी- लन व्यमोचि मुक्तम् । निद्रा त्यक्तेत्यर्थः । कयेव । पयोरुहिण्येव । यथा शच्या इन्द्राण्या: कान्तः शक्रस्तस्य हरित् दिक् पूर्वा तस्या महीधर उदयशैलस्तत्र पयोजपान्धवस्य भास्करस्य अभ्युदयं विभाव्य पयोजिन्या पग्रिन्या नेत्रतुत्यपयोरहयोर्मुद्रणा मुकुलनं विमोच्यते ॥ सुखं शयाना निशि निद्रयाङ्गना निभाल्य तं स्वप्नमवाप संमदम् । यथा परब्रह्म समीररुन्ध(रोध)नैर्निवद्धपद्मासनयोगिमण्डली ॥ ७२ ।। भाना नाथी संमदं हर्षमवाप टेभे । किं कृत्वा । निमाल्य दृष्ट्या । कम् । तं पूर्व- व्यावर्णितस्वरूपं हस्तिस्वातम् । किंभूता नायी । निशि रात्री निद्रया सुखं सातेन शयाना स्वपन्ती । मुप्ता सतीत्यर्थः । केव । नियति । यया निपद्धं रचितं पद्मासनमासनविशेषो यस्तादृशानां योगिनां योगमार्गसाधकानां मण्डली श्रेणी समीराणां प्राणापानादीनां पवनानां रुन्ध(रोधाने रोधैः परब्रह्म परमात्मानमालोक्य परमं संमदं प्राप्नोति । योगिनी दिपमासनेनोपविश्य वातरुन्ध(रोध)नपूर्वकमेकताना योगध्यानं कुर्वन्तः परमात्मानमा. रमनि हृदयकमलमणिकायो वीक्ष्य । 'तां योगिनो जिन सदा परमात्मरूपमन्वेषयन्ति हृदयाम्युजकोपदेश' इति कल्याणमन्दिरस्तवेऽपि । 'परमानन्दमाजः सन्तो ध्याना• दिरमन्ते' इत्पेर व्यतिकरः कुमारसंभवे ॥ गभीरिमाणं दधतः सपलवसितप्रसूनबनराजितान्तरात् । सहसतूलीशयनोदरादसी क्षणादुदस्यात्करिणीव सैकतात् ॥ ७३ ॥ भसी नापी स्वस मतदीनानः शयनस । यदा भात्मनो ईमानो पक्षममिता नदी अपग हेगनामटक्षण केन पासाटफेन । 'सयभामरगारगार गुपारपती वाल्या.

·काव्यमाला। । 'भगवान्स्वयमेवाभरणालंकारान्मुश्चति । तान्यामरणानि कुलमहतरिका हंसलक्षणेन पटशाटकेन प्रतीच्छति । तथा 'पञ्च मुढियं लोयं करेइ ।' शक्रोऽपि हसलक्षणेन पटशाट- केन केशान्प्रतीक्ष्य क्षीरसमुद्रे वायति ।-इति कल्पवृत्तिः । निर्मिता तूली प्रस्तर- णोपकरणविशेषः । लोके 'तुलाई' इति प्रसिद्धा । तत्संयुक्तस्य शयनस्य वा शव्याया उदरान्मध्यात्क्षणात्तत्कालमुदस्थादुत्थिता । किं कुर्वतः स्वहंसेत्यादि । दघतो धारयतः । कम् । गभीरिमाणं मध्ये निम्नतां 'मज्झन्ने गम्भीरे' इति कल्पादिमसूत्रवचनात् । पुनः किंभूतात् । सपल्लवाः किसलयकलिताः स्मिता विकसिता ये प्रसूनप्रजाः कुसुमसमू. हास्तै राजितं शोभितमन्तरं मध्यं यस्य केव । करिणीव । यथा हस्तिनी उभयपक्षपराव- तनादिना । वयंचिनिनीमूतात् । 'शय्यां त्यजन्त्युभयपक्षविनीतनिद्राः' इति रघौ । उभ• याभ्यां पक्षाभ्यां पार्श्वभ्यां परावर्तनेन लोठनेन विनीता अपाकृता निद्रा यैः-इति तद्वृत्तिः। तथा समीपतरुनिष्पतत्पल्लवपुप्पोपचितासैकताजलोज्झिततटादुत्तिष्ठते ॥ मरालबालेव विलांसगामिनी क्षितौ क्षिपन्ती पदपायामलम् । ततः समुद्दिश्य पति पतिव्रता महेम्यपत्नी पदवीं व्यभूपयत् ॥ ७४ ॥ शय्याया उत्थानानन्तरं महेभ्यपत्नी नाथी पति स्वभारमुद्दिश्य । पतिपार्श्वे गन्तुकाम- त्यर्थः । पदवीं मार्ग व्यभूपयदलंकृतवती । किंभूता ।पतिरेव स्वभव प्रतं सतीत्वेन यस्याः स्वपाणिग्रहीतारं विना स्तमेऽपि विधापि नान्यं पुमांतं कामयते सा पतिम्रता । प्रथमं तु सतीत्वसूचनमुक्तम् । अत्र काव्ये तु प्रकटत्वेन सतीले प्रतिपादितम् । किं कुर्वन्ती । क्षिती पृषिव्यां पदपद्मयोर्यामलं युग्मं क्षिपन्ती स्थापयन्ती । पुनः किंभूता । विलासैन लीलया मन्यरं गच्छतीत्येवंशीला । केव । मरालयालेव । यथा इंसस्य पनी हंसी विलासगामिनी भवेत् ॥ क्षणादयोविलयोर्वसी मणीविभूपणध्वंसितरोदसीतमाः। असौ पुरस्ताठाकटीबभूवुपी प्रियस्य मूर्तव कुलाधिदेवता ।। ७५ ॥ अप स्वप्रदर्शनात्याननिर्गमनानन्तरमती नाथी क्षणात्स्तोककालादेव प्रियस्य कुंरा- सापोः स्वभर्तुः पुरस्ताद प्रकटीपभवुणी व्यक्ता जाता समेयाने तस्थी । किमता । उ. बविलयस्य गमलस्य उर्वसी नामाप्सराः । 'विशति विशति वेदीमुवंसी सेपमुा:' इति नेपथे । पुनः किंमता । मणीभूषण रत्नामरणेलसितं निर्दलितं रोदस्योद्यावामुम्यो- स्तमो धान्तं यया सा । उत्प्रेक्ष्यते । तस्येत्यस्य मूर्ता तनुमती फुलाधिदेवता गोपाधि पापी देवीव । साप्यामरा भूपणमानिश्यकान्तिविश्वात्ततमाः स्यात् ॥ तया क्रमादिभ्यविभावरीवरो विमुद्रणाया गमितः स गोचरम् । पनोविलासैररुणांशुभिर्ययारविन्दवृन्दं दिवसाननश्रिया ॥ ७६ ॥ राया नादिन्या मामादागमनानुभमंग योपिलास लगननातुर्मास ग.

·२ सर्गः] होरसौभाग्यम् । ल इभ्येषु लक्ष्मीवत्सु विभावरीवरश्चन्द्रो मुख्यो विमुद्रणाया जागरणस्य गोचरं विषयं ग मितः प्रापितः । प्रबोधित इत्यर्थः । कयेव । दिवसाननश्रियेव । यथा प्रभातलक्ष्म्यारुणां. शुभिभानुकिरणररविन्दानां पनानां यन्दं विमुद्रणाया गोचरं गम्यते । विकाश्यते इत्यर्थः ।। सुमध्वजोवीधरनेत्रशस्त्रया रहस्यवत्स्वप्न उदात्तनेत्रया। विनिद्रता लोचनयोवितन्वते न्यवेदि तस्मै व्यवहारिमास्वते ।। ७७ ॥ उदात्ते स्फारे कुमुदकमलकुवलयचकोरहरिणखानजयनशीले नेत्रे नयने यस्यास्तया तस्मै स्वकान्ताय स्वप्नो निद्रावस्थायां गजेन्द्रदर्शनं न्यवेदि कथितः । किंवत् । रहस्य. वत् । यथा रहस्यं स्वप्रियाय निवेद्यते । तस्मै किंभूताय । व्यवहारिपु *दीप्यमानत्वा- द्भास्वते सूर्याय । पुनः किं कुर्वते । विलोचनयोर्नेत्रयोविनिद्रतां निद्राभावात्स्मरतो त- न्वते विस्तारयते । कुर्वत इत्यर्थः । तया किंभूतया । सुमध्वजोवधिरः स्मरराजस्तस्य जैन जगजयनशीलं यत् शस्त्रमायुधं तद्रूपया ॥ किमावयोरेप फलं प्रदास्यति स्वपाणिसिक्तमयमानशाखिवत् । इदं निगद्य प्रमदाद्वसुंधराप्सरा व्यरंसीव्यवहारिवर्णिनी ।। ७८ ॥ व्यवहारिणः कुंरासाधोर्वणिनी स्त्री नाथी प्रमदादानन्दात् इदमेतदुच्यमानं निगद्य क- थयित्वा अर्थाद्भर्तुः पुरः । व्यरंसीद्विरमति स्म । किंमता । वसुंधराया भूमेदिव्यरूपत्वाद- प्सराः। 'वातु जलोकोऽप्सरसः। सिकताः सुमनः समाः। एतेषां शब्दानां यहुत्वं वास्यात् । इति लिङ्गानुशासने । इदं किम् । यदेप गजस्वप्न आवयोर्दम्पत्योः किं फलं प्रदास्यति । किंवत् । स्वपाणिना निजहस्तेन सिक्तो जलेनाभिषिक्तोऽत एव स्मयमानः शाखामशा- खापत्रपल्लवपुष्पोपचितो जायमानः शाखिवदृक्ष इव ॥ 'तदाननेन्दोरमृतोमिमालिनो गिरं सुधाया भगिनीमिवोद्गताम् । निपीय कर्णैः पुटकैरिवान्तरा स कूणिताक्षः परमां मुदं दधौ ॥७९॥ स महेभ्यः कुराख्योऽन्तरा हृदयमध्ये परमामुत्कृष्टां मुदं प्रीतिमानन्दं दधौ धारयति स्म । किं कृत्वा । निपीय पीत्वा । सादरं श्रुत्वेत्यर्थः । काम् । गिरं वाणीम् । कैः । कर्णः श्रवणैः । तादृक् शुभस्वप्नश्रवणोत्कण्ठया वारंवारप्रश्ने मुहुर्मुहुः कर्णदानाद्बहुत्वम् । उत्प्रेक्ष्यते । पुटकरिव । अन्योऽपि रसः पुटकैः पयिते । किंभूतः सः । विकूणिते निमी- लिते अक्षिणी दृशी येन । 'उत्कलोला दिशि दिशि जनाः कीर्तिपीयूपसिन्धुं यस्याद्यापि श्रवणपुटकः कूणिकाक्षाः पिबन्ति' इति चम्पूकथायाम् । किंमतां गिरम् । उद्गतां प्र. कीमताम् । कस्मात् । तदाननेन्दो धीवदनचन्द्रात् । उत्प्रेक्ष्यते । मुपाया अमृतस्य भगिनी जामिमिव । भगिनी किभूताम् । अमृतोमिमालिनः मुधासमुद्रात्प्रादुर्भूताम् । 'ट• समीकौस्तुभशारिजातसहजः सुनुः सुधाम्भोनिधेवेन प्रणयप्रसारविधिना मी घृतः शंभना । अद्याप्युज्झति नैव देवविहितं क्षीणं क्षपावल्लभं केनान्येन विलायते विधिगतिः .

·काव्यमाला। पापाणरेखासखी ॥ इति भोजप्रबन्धे क्षीरसमुद्रस्य सुधासमुद्रत्वं प्रतिपादितमस्ति । तथान्यत्रापि काव्यकल्पलताग्रन्थादिष्वपि विद्यते च । अथ वा वदनेन्दोः कथंभूतात् । अमृतोमिमालिनः सुधासमुद्रात् । तदेव गला पतितं सुधाम्बुधौ दधाति पट्टीभवदकता विधी' इति नैषधे । अथवा 'तदाननेन्दोरमृताधिजन्मनः' इति पाठः । सुधायाः किंभू- तायाः । तदाननेन्दोर्वा किंभूताम् । अमृताब्धिः समुद्रस्तस्माजन्मोत्पत्तिर्यस्या यस्य वा ॥ द्विजावलीचन्द्रिकयानुविद्धया स्मितश्रिया श्वेतितसकदेशया । भुजान्तराभोगविलासिनीरिवोपचिन्वता चचरमौकिकावलीः ।। ८०॥ निगद्यते स व्यवहारिणा क्षणं विमृश्य सा तेन सुकेशमानिनी । रथाङ्गनाम्नेव रथाङ्गबान्धवोदये रथाङ्गी सविधे समीयुपी ॥ ८१ ।। (युग्मम्) तेन व्यवहारिणा कुंरासाधुना क्षणं स्वल्पकालं विमृश्य विचार्य स्वयुद्धमा सु शोभनाः केशाः कुन्तला यस्याः सा सुकेशी । मुकेशी स्वां मन्यते इति सुकेशमानिनी । क्य मानिनोच' एतयोः परयोः पुंवद्भावः स्यात् । सा नाथी निगद्यते स्म भाषिता । केनेव । रथाङ्गनाम्नेव । यथा स्थान पान्धवस्य भानोरुदये सविधे आत्मनः पार्थे समीयुषी समागता रथाही चक्रवाकी रथाङ्गेन चक्रवाकेन वाद्यते । तेन कि कुर्वता । चक्षुराः प्रधाना मी- क्तिकावलीर्हारानिव उपचिन्वता पुष्णता । किंभूताः । भुजान्तरस्य हृदयस्याभोगो वि. स्तारस्तत्र विलसन्तीत्येवंशीलास्ताः । तथा [स्मितश्रिया ईपद्वसितलक्ष्म्या । किभूतया [स्मितश्रिया ।] द्विजावलीचन्द्रिकया दन्तपतिज्योत्स्नया । 'दशनचन्द्रिकया व्यव. भासितम्' इति रघौ । अनुविद्धया व्याप्तया । पुनः किंभूतया । श्वेतितो धवलीकृतः सफदेश भीष्टप्रान्तदेशो यया । 'दन्तवस्त्रं च तत्प्रान्ती सफणी' इति हेम्याम् ॥ पुग्मम् ॥ अनेकपस्वप्ननिरीक्षणादवाप्स्यते तदन्वर्थसुतोऽचिरात्त्वया । महोदयः केवललम्भतो मुनीसमज्ययेवाम्बुजम लोचने ॥ ८२ ॥ हे अम्युजं कमलं तद्वन्मधुनी मनोजे लोचने नयने यस्यास्तस्याः संपोधनमम्बुजम - लोचने हे प्रिये, अनेकपस्य गजस्य स्वमस्य निरीक्षणादर्शनात अधिरास्तोककालादेव तस्यानेकपस्यान्वर्थोऽनेकान् पहून् पाति रक्षति स्वामितया संसारादोपदेशमहानताणुप्रता- दिप्रदानेन तारयतीत्यनुगतार्यो यस्य तादृशः सुतः पुत्रस्त्वया भवत्या अवाप्स्यते । फयेव । मुनीसमग्ययेव । पथा मुनीनां साधूनाम् । मुनीशब्दो दीर्घोऽप्यस्ति। यया लिङ्गानुशासने- 'पानीमुन्यो स्वातिगतिवस्त्यः' इति । भावचारित्रं विना केवटशानं न स्यादिति मुनीपदी. पादानम् ।समज्यया सभया अर्याद्वन्द्वन केवलस्य एकागाकारस्य पवमहानस्य केवलमानस्य आसादनात्तृतमहोदयो मोक्षोऽवाप्यते। य उदय आगतः कदापि न याति स एव महोदयः ।। १. अर्य पाठ उपचयने हेतुपा योग्यः.

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । जयन्तवज्जम्भनिशुम्भभामिनी पति चमूनामिव सर्वमङ्गला । वशेव शौरेः सुमनःशरासनं क्रमाच पुत्रं प्रसविष्यसि प्रिये ॥ ८३॥ हे प्रिये, गर्भत्वेन प्राप्तं च पुनः कमात्पूर्णसमयपरिपाच्या पुत्रं नन्दनं प्रसविष्यसि जन. विष्यसि । का किंवत् । जम्मनिशुम्मस्य इन्द्रस्य मामिनी प्रिया इन्द्राणी जयन्तवत् ज. यदत्तमिव । पुनः का कमिव । सर्वमहला पार्वती चमूपति स्वामिकार्तिकमिव । पुनः का कमिव । शीरे विष्णोर्वशा लक्ष्मीः सुमनाः सुमनसो वा पुष्पं शरासनं धनुर्यस्य । सुमन:- शब्दस्य वा यहुत्वमिति लिङ्गानुशासने । 'पुष्पाण्यस्येषुचापास्त्राणि' इति हैम्याम् । कन्दर्पमिव।। इति प्रणीय श्रुतिगोचरं वचः प्रियस्य दधे पुलकोद्गमस्तया । तडिद्वतामुर्वरयेव जीवनं निपीय सस्याङ्कुरराजिराजिता ॥ ८४ ॥ तया नाीदेव्या पुलकोद्गमो रोमाश्चाविर्मायो दधे धृतः । किं कृत्वा । इति पूक्ति- प्रकारेण प्रियस्य स्वमतुर्वचः वचनं श्रुतिगोचरं श्रवणगतं प्रणीय कृत्वा । श्रुत्वेत्यर्थः । फयेव । उर्वरयेव । यथा सर्वसस्यया भुवा तडिद्वता मेघानां जीवनं जलं निपीय पीत्वा स. स्यानां सर्वधान्यागुराणां प्ररोहाणां राजिभी राजते इत्येवंशीला तस्या भावो राजिता सस्याकुरराजिराजिता । सर्वधान्यप्ररोहश्रेणिशोभनशीलवं ध्रियते । 'उर्वरा सर्वसस्या म:' पति हेम्याम् ॥ धवः सुधाधामसगोत्रवक्रयेत्यवादि बद्धाञ्जलिपाणिपाया । वरे सुरेन्दोरिव कान्त तावके वचःप्रपञ्चेऽव्यभिचारितास्तु मे ॥ ८५ ॥ सुधाधानोऽमृतकिरणस्य चन्द्रस्य सगोत्रं स्वजनो यान्धवः । तुल्यमिति यावत् । व मुखं यस्यास्तया चन्द्रवदनया धवः स्वभर्ता इत्यमुना प्रकारेण अवादि मापितः । तया किंमतया । पद्धो रचितोऽजलियोजन याभ्यां ताशी पाणिपनी करकमली यस्याः । का- मल(शब्दः पुंगीपलिमयोः । इति शिम् । हे कान्त, तावके तदीये पयःप्रपने धरन- विस्तारे वाग्मने वा मे मम व्यभिचरति मृपा भवतीत्येवंशील व्यभिचारि न व्यभिचारि भव्यभिचारि तस्य भावः अव्यभिचारिता सत्यता अस्तु भवतात् । कस्मिमिव । वो इनायथा सुरेन्दोरिन्दस्य प्रधानदेवस्य वा वो अमीरवारमदाने भव्यभिचारिता भवेत् ॥ मिथः प्रयाभिवचसा वचस्विनी कियचिरं तस्यतुरत्र दम्पती । वसन्तफुलत्सहकारकानने पिकाविवोदीरितपञ्चमखनी ॥ ८६ ॥ अन पत्रव्यापदे वचस्विनी विशिष्टवाग्विलासशारिनी दम्पती श्रीमार मिय: पारपर वचसा निजनिजयपनानो प्रयाभिर्विस्तारवार्ता विनोदरियर्थःक्रियागत कियनी देसी मारधनुः स्थिती । कापिय । पिकावित । यथा वमन्तेन मधुमासेन पुवांशिम. सताम् । माविमरीमवदामिन्न: । सहकाराना आमाणो मानने सरिता परीतः

·७०
काव्यमाला।
पञ्चमनाम्रो रागस्य स्वनो ध्वनिर्याभ्यां तौ । पिकी च पिकश्च पिको । 'पुमान् स्त्रिया त.
शक्षणश्वेदेवविशेषः । स्त्रिया सहोतो पुमान् शिष्यते न स्त्री, स्त्रीपुंसलक्षणश्वेदेव विशेषः ।
ब्राह्मणी च ब्राह्मणश्च ब्राह्मणौ तल्लक्षणः किम् । कुकुटमय्यौं' इति प्रक्रियाकीमुद्याम् ।
तेन पिकीशब्दस्य लोपे पिकाविति । किंचिच्चिरं तिष्ठतः ॥
मुदाथ नाथी शयनीयमन्दिरं क्रमेण संक्रन्दनसमसुन्दरम् ।
व्यभूपयत्किंपुरुषप्रमोरिवारविन्ददृमन्दिरकन्दरोदरम् ॥ ८७ ॥
अथ स्वप्नार्थकथनतत्तद्वातानन्तरं नाथी मुदा प्रमोदेन क्रमेण मतविसर्जनह.
मार्गागमनपरिपाट्या शयनीयमन्दिा स्वशय्यागृह व्यभूषयदलंकरोति स्म । किंभूतम् ।
संक्रन्दनः शमस्तस्य सम मन्दिरं तत्संयन्धि वा वैजयन्तप्रासादस्तद्वत्सुन्दरं रमणीय.
मिति गभितोपमा । फेव । आविन्ददृगिव । यथा किंपुरुषाणां किनराणां प्रमोरिन्द्रस्य प्र.
कृष्टकिनरस्य कस्यचिद्वा पत्नी मन्दरस्य मेरोरिन्द्रकीलशैलस्य वा कन्दराया गुहाया
उदरं मध्यं विभूषयति। किनराणामवस्यानं मन्दरकन्दरासुवर्ण्यते । यथा चम्पूफयायाम्--
'मन्दं मन्दरकन्दरासु.शयितानुस्थापयन्किनरान्' इति ॥ इति गजस्वप्रविचारकथनस्व.
शयनसप्रगमनम्।
सुखं स्वकीये सदने निपेदुपी मुदं महास्वामजुपं प्रपेदुपी ।
इदं कलाकेलिमरालमानसे व्यचिन्तयत्सा विदुषीव मानसे |॥ ८८ ॥
सा नापी मानसे स्वचित इदं वक्ष्यमाणे व्यचिन्तयद् विमृशति स्म । फेव । विदु.
पीव । यथा पण्डिता हृदये शास्त्रादि विचिन्तयति । किंभूते मानसे । कलाफेलि:
कामः स एव मरालो राजहंसस्तस्य पीडा वासार्धं वा । 'मानसीकाः' इति इमविय-
नात् मानसनाग्नि सरसि । सा किंमृता । मुसं निराधिव्याधिक यथा स्यात्तथा स्वकीये निजे
शायनीयसदने मन्दिरे निषेदुषी उपविष्टा । पुनः किंमता । महानद्युत आधर्यकारी य:
स्वनः स्थापावस्थायामरावणगरणविलोकन त जुपते सेवते तारशी महास्वमसंजातो मुई
प्रीतिमानन्दं प्रदुषी ॥
पुनः सृजन्त्यां मयि मुद्रणां दृशोः परपस्यामविनृम्मितरसौ ।
निहन्यतां मासहनैरिव ग्रहैसिकोणकेन्द्रोपगनः शुभप्रहः ॥ ८९ ॥
पुनरिधीययारं सोलापनगोमुंदगो निमीलनम् । निशामियर्थः । यान्त्या पुर्वयां माय
परिवरयस्वविभिईरस्यमशिनविटनिरसी गजानलक्षण: उमः स्खो मा नि.
इन्गता मा पक्रियताम् । कामप्रदर या असहज शपमतमाममन्दा-
दिमिगेनाप विशोन प्रपमपाःसप्तमारामाभ्यानि पेन्दानि षु भवरे गतः
HT भो दरमुभागमहो निगन्य निप्रियते।
इदं विमृश्येयमजूहपातः समीरोपाः सकपारिपाधिः ।
विरेफगुजारवमशुवादिनी यान्तलामी: पिककागिनोरिय ॥ १० ॥

·२ सर्गः। हीरसौभाग्यम् । इदं पूर्वोक्त विमृश्य विचार्य । इयं नाधी मुदा हर्षेण स्वकपारिपाश्विका निजसमीप- वर्तिनीरशेषाः समस्ता अपि सखीयसी(१)रजवदाकारयामास । केव । वसन्तलक्ष्मी- रिव । यथा द्विरेफाणां भ्रमराणां गुारवेण गुञ्जितेन एव मनोनं वस्तीत्येवंशीला वस. न्तश्री: पिफकामिनीः कोकिला आह्वयते ॥ ततो वयस्यो(?)ऽन्तिकमाश्रिता मधुव्रताङ्गनाश्तलतामिव स्मिताम् । वभापिरे कोकिलकामिनीगणकणाद्वयीवादनिनादयानया ॥ ९१ ॥ ततः सखीसमागमनानन्तरमनया नाथीदेव्या वयस्यः (1) सख्यो पभापिरे वादिताः। वयस्य:(?) किमताः। अन्तिकं नाथीसमीपमाश्रिताः सेवमानाः अर्थात्संनिधाने संमागताः। का इव । मधुप्रताङ्गना इव । यथा भृङ्ग्यः स्मिता विकसितां कलिकाकलिता चूतला माकन्दवल्लीमाश्रयन्ते । अनया किंभूतया । कोकिलकामिनीगणानां पिकीप्रकराणां कणेन रावेण सह अद्वयीवाद एकीभावो यस्य फणः कलकूजितमिवाद्वयीवादोऽसाधारणतया परिमत्तादृशो निनादो रावो ध्वनिर्यस्याः ।। चकोरिके चन्द्रकले लवङ्गिके मृणालिके पुप्पलते कुरनिके । कुरङ्गनामे सुरमे शशिप्रभे विनोदिके मोदिनि वन्दि सुन्दरि ॥९२ ॥ तथा प्रथन्तां कथका यथा कथा ममाग्रतः श्रीजिनचक्रिसंकथाः । यथा शुभस्वप्नदृशा मया निशापनीयते पद्धतिवत्पथिस्पृशा ॥९॥ (युग्मम्) पूर्वकाव्ये फेवलानि सखीनां विशेषणान्येव सन्ति । चम्पूकयायामप्येवंविधान्ये सखीनामानि दृश्यन्ते । नेपधेऽपि च । एवंविधा अभियाना हे सख्यः, यूयं ममाप्रतो मरपुरस्तात् जिनानामृपभादीनां चक्रिणा भरतप्रमुखाणां चक्रवातना संस्था वार्ता । वत्सं. कथापि जगतां दुरितानि हन्ति' इति मक्तामरस्तोत्रे । नववार्तापीति तदृत्तिः । तथा तेन प्रकारेण प्रयन्तां विस्तारयन्तु । कययन्तित्यर्थः । क व । कथका छ । यया कपका याचसा वत्तारः कयाः पूर्वपुरुषचरितानि प्रययन्ति विस्तारेण वदन्ति तथा । कयम् । पथा धर्म प्रसस्तं स्वप्नं परातीत्येवंशीला तया तुमस्वप्नया मया मारस्वामिन्या निशा भवधिया रजनिरपनीयतेऽतिकाम्यते परिपूर्तीक्रियते वा वित् । पद्धतियत् । यथा पन्यानं मार्ग स्पृशनि मननीति पथिक पथिकी तया कयामिवातीमिकता पद्धतिमार्गोपनीयते उमापते राया । 'फटदता, मरफता, मयसै तत्ता, कहानयेटग्गा । पियसण उमरिया, पप मिणे न याति ॥ इति सूतोदेः ॥ युग्मम् ।। कथानुपपु मियः ससीमनोदितेषु काचिद्वयसीदमालपत् । परेपु गान्धर्वरसेषु पञ्चमप्रपयगीति यिदुरेव गायनी ॥ ९४ ॥ मिपोऽन्योन्य ससानहरदिपु उनी पधि कसानु पाता

·७२
काव्यमाला।
सत्सु काचिद निर्दिष्टनामा वयसी सखी इदमप्रे वक्ष्यमाणमालपदभापे । केव । गायनीव ।
यथा परेष्वन्येषु गान्धर्वाणां मायनानां गीतानां वा । 'गीतं गानं गेयं गीतिर्गान्धर्वम्'
इति हैम्याम् । रसेषु सत्सु विदुरा गीतिनिपुणी गायनी गान्धर्विका पश्चमरागस्य प्रपत्रो
विस्तारो यत्र तादृशीं गीतिमालपति । गायतीत्यर्थः ॥
पुराभवन्नामिमहीहिमातेस्तनूभवः श्रीवृषभध्वनो जिनः ।
इवात्मभू राजसभावभासितः ससर्ज यो विष्टपसृष्टिमात्मना ॥ ९५ ॥
हे स्वामिनि, पुरा पूर्व युगस्यादौ सर्वव्यवस्थाप्रादुर्भवनव्यतिकरे नवाशीतिपक्षाधिकन्य-
शीतिपूर्वलक्षावशेषे तृतीयारकपर्यन्ते नाभिर्नामा मह्यां भूमौ हिमयुविचन्द्रस्तस्य ।
'इदै तमुवीतलशीतलद्युतिम्' इति नैषधे । तन्भवः पुत्रः श्रिया राज्यतीर्थकालक्ष्म्या युक्तो
वृषभः ककुमान् कुरुदेशे ध्वजश्चिहं यस्य ताहक जिनस्तीर्थकरः एतावता ऋपभजिनो.
ऽभवदम्ब । स कः । यत्तदोः संबन्धात् यो राज्ञां राजन्यानामिक्ष्वाकुवंशोद्भवानां
समया समूहेन । 'सदेवमणु आसुराए परिसाए समणुगम्ममाणग्गो' इति कल्पसूत्रे ।
'पर्पदा समूहेन' इति तगृत्तिः । 'सुरसमाजसमाक्रमणोचितः' । समाजः समूह इति रघु-
वंशे । 'उहपरिपदः किं नाईन्ती निशः किमनौचिती' इति नैषधे । नक्षत्रसमूहस्येति
तवृत्तिः । ततः सभावाचकाः शब्दाः समूहेऽपि दृश्यन्ते । अथवा सभायां परिपदि
अवभासितः शोभित उपविरः । तादृशः सन्नात्मना स्वेन विष्टपस्य विश्वस्य सृष्टिं सर्व.
व्यवहारशिल्पकलाराज्यस्थितिप्रजापालनादिसर्ग ससर्ज करोति स्म । क इव । आत्ममू-
रिव । यथा । ब्रह्मा राजसमावेन रजोगुणस्वभावेन भासितः सन् जगत्सर्गे चने ॥
अमुप्य नाभेयजिनावनीनभोमणेरजायन्त शतं तनूरुहाः ।
पवेरिवासाः ऋतवः शतक्रतोरिव च्छदानीव पुनः पयोरुहः ॥ ९६ ॥
अमुच्य एतस्य नाभेरपना नाभेयो यामः स एव जिनानां सामान्यकेवलिनां मध्ये
अवन्या ममेरति तेजस्त्वेन नभोमणेः सूर्यस्य । अपवा--अवनीनभोमणी राजा । 'मां-
दिनावधिविधेमुषाविवस्वान्' इति नेपधे । तथा 'पाण्टोरवनिमार्तण्डस्य' इति पाण्डव.
परिप्रे । जिनराजस्येत्यर्थः । शन पतसंस्थाकास्तनू पहाः । 'तहस्तु पुने गति लोरि
या इत्यनेकार्थः । भजायन्त जाताः । कस्येव । पवेरिय । यया यमस्य शतमसा कोवो
भान्ति स्म । पुनः फरव । अतक्रतोरिख । यथा इन्द्रस्य शतमिता: प्रातयः प्रतिमा या
वा आसन् । इन्द्रेण कार्तिकोष्टिमने परमी प्रतिमा शतारं व्यूस' रवि कल्परिणा.
वल्पाम् । पुनः फस्येव । पयोद इवान पटी । यपा फमटस्य शत छदानि कानि
जायन्ते ॥
निनावनीन्दोः किल धर्मफर्मणोर्य्यवस्पयासादुदमावि भूतले ।
रगापाचोरहयोर्मुदोदितारविन्दिनीपछभमण्डल्लादिन ॥९७ ॥

·२ सर्गः]
होरसौभाग्यम् ।
किलेति श्रूयते निश्चितं वा। मूतले भरतक्षेत्रक्षोणीमण्डले भस्मानिनावीन्दोरेतस्मा-
पमतीर्थकराद्धर्मः सुकृतं कर्म कृषिवाणिज्यादि तयोर्व्यवस्थया विवेकन उदभावि प्रकटी-
भूतम् । कस्मात्कयेव । उदितादभ्युदयं प्राप्तादरविन्दिनीवालभस्य पद्मिनीपतीनोमण्डलाद्
विम्यात् रपाङ्गचक्रवाकः पाथोरहं कमलम् । जातिवाचित्वादेकवचनम् । तयोर्मुदा हर्षेणो.
यते । यतो रथाङ्गानां प्रियामिवियोगः कमलानां संकोचश्व रात्री भवेदतो दिवस हर्पः ।
मुति कर्तृपदं तृतीयान्तम् ॥
बभूव नाभेयविभुः स आदिमः क्षितौ समयावनिभामिनीभुजाम् ।
पुलोमनाप्राणपतेर्मतङ्गानो महामृगाणामिव दानशालिनाम् ॥१८॥
हे नाथीदेवि, क्षिती पृथिव्यां स पूर्वोक्तस्वरूपी नाभेय एव विमुः स्वामी यमदेवः ।
समप्रा ये अवनी भूमीमेव भामिनी भुजन्ति इति भवनिमामिनीभुजः । 'वसुमतीयुवती-
मुजगः' तथा 'यामिनीकामिनीपतिः' इत्यादि काव्यकल्पलतायाम् । राजानस्तेपा मध्ये
आदिमः प्रथमः । अस्यामवसर्पिण्यां प्रथमं श्रीकृषभदेवस्यैव. राज्यस्य जातलात् ।
राण प्रथमम् ऋषभदेवस्य राज्याभिषेकः कृत इति । क इव । मतगज इव । यथा पुलो-
मजाया इन्द्राण्याः । 'हृप्यन्मुहुर्लोम पुलोमजायाः' इति नेपधे । प्राणपतिर्भर्ता शस्तस्य
गज ऐरावणः स महामृगाणां हस्तिनाम् आदिमो जज्ञे । तथा च चम्पायायाम्-'नारा.
यणनाभ्यम्भोरुहकुहरकुटीमधिशयानस्य वेदविद्या निगदतो भगवतः पितामहस्य पृहद्रथा-
न्तरविकीर्णाभातनामानि सामानि गायतः सामनोकरसनिष्पन्दादुदपद्यन्त ऐरावतसुप्रती-
कप्रभृतयोऽटी दिग्गजेन्द्राः । तेभ्योऽभवन् भद्रमन्द्रमृगसंकीर्णजातयो गिरिचरनदीचरो-
भयचारिणः करिणः । प्रसिद्धं घेतत्सामजा गजा इति । केविसुनरन्यया कथयन्ति ।
फिल सफल सुरासुरकरपरिघपरिवर्यमानमन्दरमन्यानमथितदुग्धाम्भोधेरजनि जनितजग-
द्विस्मयोलसाहक्ष्मीमृगाइसुरभिसुरद्रुमधन्वन्तरिकौस्तुभोध वसो सहभः नारायरकरका.
तिरावतः । तत्प्रसूतिरशेपवनान्यलंकरोति' इति । किंभूतानां नृपाणां च गजानो च ।
दानविधाणनर्मदाम्युभिध शालन्तै शोभन्ते इत्येवंशीलाः ।।
पयोधिपुत्रीतनयावनीपतेरिवानुविम्बेषु महीविहारिषु ।
शताङ्गनातेषु तदादिमप्रमोर्वभूव मुख्यो भरताभिघोऽगनः ॥ ९९ ॥
तस्य पूर्ववणितस्वरूपस्य आदिमप्रभोपभदेवस्य उतसंस्था मातेषु भरत त्य-
मिधा नाम यस्य ताइसोऽमजः पुत्रो मुरगः प्रथमः श्रेप्टो वा यव । उत्प्रेष्यते । शता.
मातेधनुविधेलित । कस्य । पयोधेः क्षारसमुदस्य पुत्री नन्दना उमोस्तस्यस्तनयः
कामः स एवायनीपती राजा तस्य । किंमतेप्पनुविम्येशु । मयां ममी विहरन्ति श्रीदन्ती.
पेवंतीगु । गतमपि सुताः स्मरप्रतिकृत स शन्ने इत्यर्यः ।।
यदीययात्रामु चमूसमुत्यितैर्दिवयिथ्योः प्रयिसारिपांमुभिः ।
अहनिया यति पमिनीपतिः पतति ध्यान्तति तटामामरः ॥१०॥

·७४ काव्यमाला। यस्येमा यदीयास्तासु भरतचक्रिसंवन्धिनीय यात्रासु दिग्विजयकृतप्रयाणेषु चमू. समुत्थितैश्चतुरङ्गचक्रचलनादुल्हीना दिवस्पृथिव्योराकाशभुवोः प्रविसरन्ति वित्त- रन्तीत्येवंशीलैः पांसुभिधूलीभिरहदिवसस्त्रियामीयति निशेवाचरति । निःशेषतया रविप्रकाशस्य रुन्धनात् । पुनः पद्मिनीपतिः मास्वान् पतगति खद्योत इवाचरति । किंचिदृश्यमानदैन । 'सर्वप्रातिपदिकात् विप् वा आचारे' इत्येक । तेन कृष्णवदाचर• तीति कृष्णति' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । तथा पतइति । पुनस्तस्य भानोः प्रभाभरी ध्वान्तति अन्धकार इवाचरति । भासां श्यामीभूतत्वेन ॥ हरेमहिप्यां हरिति प्रयातवान्य आदितः सादितगोत्रशात्रवः । पतिः सुराणामिव दानवारियुग्गजेन्द्रसिन्धूद्भववाजिराजितः ॥ १०१॥ यो भरतचक्रवर्ती आदितो दिग्विजयकरणव्यतिकरे प्रथमतो होरिन्द्रस्य महिष्यां पत्न्यां हरिति दिशि । प्राच्यामित्यर्थः । “निजमुखमितः स्मेरं धत्ते हरेमहिषी हरित' इति नैषधे । प्रयातवान् गतः । क इव । सुराणां पतिरिव । यथा शमः पूर्वी दिशं प्रति प्रयाति, तत्पतित्वात् । किंभूतो यः शक्रश्च । सादितं हतं गोनं वंशो येषां तादृशाः शा. प्रवा वेरिणो यस्य । यद्वा सादिता निर्मूलमुच्छेदिताः गोत्रसहिताः सवंशाः शानदा रिपवो येन । पक्षे-सादिता गोत्राः पर्वता एव शात्रवो येन । पुनः किंभूतः । दान. वारिभिर्मदजलयुजन्ति योगं प्राप्नुवन्तीति दानवारियुजो निर्यद्वहुलमदसलिला ये गजेन्द्रा भद्रजातीयगन्धोपलक्षिताः सिन्धुराः [तैः] सिन्धुदेशे उद्भव उत्पत्तिर्येषां तादशैर्वाजि- भिरथि] राजितः शोभितः । पक्षे-दानवानां दैत्यानामरिभिरिभिर्युनक्तीति । देव- युक्त इत्यर्थः । तथा गजेन्द्र ऐरावणः सिन्धूद्भवः समुद्रोत्पन्न उचैःश्रवा अधः तेन च राजितः । स सिन्धुजं शीतमहःसहोदरं हसन्तमुच्चैःश्रवसः श्रियं हयम्' इति नैपधे ॥ स सार्वमीमो ध्वनदण्डशेखरीकृतस्फुरत्काञ्चनकुम्भकान्तिभिः । मतङ्गरञ्जनशैलमांसलैः सितौ तनोतीव सविद्युदबुदम् ॥ १०२ ॥ सर्वस्या भूमरीश्वरः सार्वभौमश्चक्रवर्ती स भरतः । उत्प्रेक्ष्यते । सविद्युदम्पुदं तहि- कलितजलधरं क्षिती पृथिव्यां तनोतीव करोतीव । कैः । अजननामा शैलः पर्वतः तन्मासलः पुटेशनतेश्च । तादृशेर्मताजैः स्वसेनाकुअरः । किंभूतमताजैः । ध्वजाना पताकानामर्याद्गजसंपन्धिनीनां दण्डेषु शेखरीकृतानामुत्तंसता प्रापितानामुपरिस्थि- जाना वा स्फातां दीप्यमानानां झगडगिविकान्तीनां फायन कुम्माना दमकलशानी फान्तिज्योतियेषु तः॥ दशामवाप्स्यन्ति यदन्तिमामिमेऽसदाश्रया लक्षमिताः क्षितिक्षितः, विवर्णतेतीव दिगगनागणैर्मुखे निपेवेऽस्य चमूरनोमरैः ॥ १०३ दिगइनागोरिद्रधुन्दः यीभिरस्य भरतचक्रिणयमूरजोमरेधतुरबदला ·। अस्य २ सर्गः] होरसौभाग्यम् । भूरिधूलीपटलैर्मुखे वके । उत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोः विवर्णता विच्छायता श्यामत्वं निषेवे भैजे । सेवितं धृतमित्यर्थः । इति किम् । यद्यस्मात्कारणादस्मदाश्रया वयमेवाश्रयो निवास- स्थानं शरणं वा येषां तादृशा इमे लक्षमिताः शतसहस्रसंख्याकाः क्षितिक्षितो राजानः । अन्ते अर्थादायुषोऽवसाने भवामन्तिमा चरमा संग्रामादिना मरणलक्षणां दशामवस्या- मवाप्स्यन्ति लप्स्यन्ते। चमूध्वनिः प्रागिरिकंदरोदरे प्रियोपगूढं सुखसुप्तकिनरान् । इदं यशो गापयितुं गुहागतप्रतिस्खनै गरयन्निवोद्गतः ॥ १०४ ॥ भरतचक्रिणश्वमूध्वनिर्गजवाजिरथपत्तिचतुरङ्गकटककोलाहलशब्द उद्गतः प्रादुर्भूतः । उत्प्रेक्ष्यते । प्राग्गिरेः पूर्वाचलस्योदयाद्रेः कंदराणां गुहानाम् उदरे मध्ये प्रियोपगूढ प्रियां किंनरीमुपग्रह्यालिङ्गय । 'क्यवर्थे समासे णमुल्' इति प्रक्रिया• कोमुद्याम् । चिरविरचितविविधनिधुवन विमोदखेदनिद्रालतया क्रीडारसिकतया च स्वस्वसुखेन निरातकया सुप्तान किंनरान् प्रति इदं यो भरतचक्रिकीति गापयितुं गानविषयां कारयितुं गुहासु गरेषु गतैः प्राप्तः प्रतिस्वनैः प्रतिशब्दैः कृत्वा जागरयन् प्रपोधयन्निव विनिद्रान् कुर्वन् उत्थापयनिव ॥ प्रगल्मफालैर्गगने नखैः पुनर्महीतलस्योत्खननैहयवनः । जयं सृज स्वर्वलिवेश्मनोयोरथेति संज्ञापयति स्वयं पतिम् ।। १०५॥ हयवजो वाजिबातो गगने नभोगणे प्रगल्भफालैः भकृष्टप्रकाशलनरुच्चैरुङय- मेर्वा पुनः खुरैर्महीतलस्य भूमेर्मण्डलस्य अधःप्रदेशस्य उत्पापल्येन खननैः क्षोदनैः । उत्प्रेक्ष्यते । यं पति भरतचक्रिणं स्वं स्वामिनमित्यमुनाकारण संज्ञापयतीव । इति किम् । यत् हे सार्वभौम, भूमिस्त्वया सर्वापि साधिता । अय स्वः स्वलोकः, बलि- वेश्म पातालम्, तयोईयोस्त्वं जयं सज साधय । स्वर्गपाताले अपि भूमिवत्स्वाय. तीकुरु इत्यर्थः ॥ पयोधिरोधःस्थलरोधिभिः प्रभोरसजि गर्नाजनबन्धुसिन्धुरैः । चराचरे वर्फितुमुत्सुकैरितः किमम्धुदैरम्युजिघृक्षयागतैः ॥१०॥ प्रभाभूतक्षेत्रस्वामिनो भरतभर्तुरजनस्य कजलस्य श्यामत्वेन पन्धुभिस्तुल्यैः । अथवा अअनाचलस्य श्यामत्वेन तुगत्वेन वा सदृशैः । अथवा अञ्जनादेः सहोदरैरन्यै. रञ्जनाचलरिवेत्यर्थः । तादृशैः सिन्धुरैः गन्धगजर्गो हितं गर्जितमसजि चक्रे । कि- भूतः सिन्धुः । पयोधेः समुद्रस्य रोधस्तटस्तस्य स्थलं वेलागमनमूस्तगुन्धन्तीत्येवं. कोलेः । उत्प्रेक्ष्यते । इतः समुद्रादम्युजिघृक्षया पानीयानां प्रणेच्छया आगतः किम् यादै धैरिव । किंभूतः । चराचरे सर्वजगति भूमीमण्डले वर्षितुं जलवृष्टिं विधातु- अहारकण्ठितः ॥

·२ सर्गः] हौरसौमाग्यम् । - यस्तत्पुरुषः स कर्मधारयाख्यः स्यात् । पीतवासी प्रतियश्च । तथा स्नातश्चासावनुलि- सश्च । तया रुद्धचासो नतश्च । इत्येषोऽपि विप्रहस्तेन कर्मधारयगर्मितस्तत्पुरुषः समासः" इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । किं कुर्वद्भिः । गजः साधनभूतैर्हस्तिभिः कलिं संग्राम सृजद्धिः कुर्वद्भिः । करिव । अदिगणैः । यथा पर्वतप्रकरः उपले प्रस्तरः कृत्वा । युद्धं विदधद्भिः सद्भिरिन्द्रो रुध्यते प्रणम्यते च ॥ चतुर्दिशामप्ययमर्णवावधीनिति प्रदेशाध्वजिनीभिरानशे । विभासिताभिः सितसिन्धुरश्रिया यथाभ्रिकाभिः प्रसरत्पयोधरः॥११०॥ अय भरतसार्वभौम इत्यमुना प्रकारेण ध्वजिनीमिः सेनाभिः कृत्वा चतस्रश्च पूर्वद. क्षिणपश्चिमोत्तरलक्षणास्ता दिशश्च चतुर्दिशस्तासाम् । कथम् । अपि चतरणामपि दि- शामित्यर्थः । प्रदेशान् विभागान् आनशे व्याप्नोति स्म । किंभूतान्प्रदेशान् । अर्णवः समुद्रोऽवधिर्मर्यादा यस्य । अथवा अर्णवाश्चत्वारः समुद्राः । 'पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जु- गोप गोरूपधरामिवोम्'ि इति रघुकाव्ये । तथा 'चतुः समुद्रो परिखे नृपाणामन्तःपुरे वासितकीतिदारे । दानं दया सूनृतमातिथेयी चतुष्टयी रक्षणसीविदल्लाः ॥' इति नैपधे । 'वासिता रक्षिताः कीर्तय एव दारा यत्र । तादृशे चतुरणवखातिके भूमीमण्डले एक भूपा. णामन्तःपुरे दानं, कृपा, सत्यवचनम्, अतिथिसक्रिया, एतच्चतुष्टयी तदन्तःपुररक्षणार्थ सौविदल्लाः कञ्चकिनः । एभिश्चतुभिः प्रकारविना पोतिन तिउति ।' इति तद्वृत्तिः । अतश्चत्वारः समुद्रा मर्यादा येषां ते । किंभूताभिध्वंजिनीभिः । सितानां भद्रजातित्वेन शुभ्राणां सिन्धुराणां हस्तिनां श्रिया शोभया विभासिताभिः शोभिताभिः । क इव । प्रसरत्पयोधर इव । यथा श्वेतगजेन ऐरावणेन । 'प्रावृषेण्यं पयोवाह विद्युदैरांवताविव' इति रघौ । अथ या अनस्य मेघस्य मातहो हस्ती अभ्रमातहः । 'ऐरावणोऽभ्रमातङ्गश्चतु- दन्तः' इति हैमीवचनात् । विभासिताभिरभ्रिकाभिर्वदलैः कृत्वा गगनाङ्गणविस्तरन्मेघ- श्चतुर्दिकप्रदेशान्व्यानोति । अत्र यथा इवायें ॥ अथैप वेलातटतः समं भटैर्यवीवृतन्नीरधिनेमिनायकः गभीररावैरुदरं भरन्भुवो रयः पयोधेरिव यादसां भरैः ॥ १११ ।। अथ चतुर्दिग्विजयानन्तरमेष वर्ण्यमानबलोत्कर्षो नीरधिनेमेरासमुद्रान्तपृथिव्या ना. यकः पतिर्भरतचक्रवती वेलातटतः समुदस्य वेलाया जलरद्धिस्थानकस्य तटात्तीराद्भटैः सेनाचरैः शरैः समं सार्ध न्यवीस्तनिवर्तते स्म । पश्चाद्ववले इत्यर्थः । क इव । रय इव । यथा पयोधेः समुद्रस्य रयः पयःप्रवाहः । 'प्रवाहः पुनरोवः स्याद्वेणी धारा रयश्च सः' इति हैम्याम् । यादसा नचक्रपाठीनपीठादीनां भरः बजैः साकं वेलातटान्निवर्तते । किंमत एष रयश्च । गभीररावैश्चतुरङ्गतुरङ्गगजस्यन्दनपदातिप्रपलबलचलनोद्भूतैः स्वभावजैश्च ग- म्भीरध्वनिभिः कृत्वा मुकः पृथिव्या उदरं मध्यं भरन् पूरयन् । अथ वा 'पृथिवी प्रपूरयन्' - . इत्यपि पाठः ॥

·काव्यमाला। स चक्रिणां भारतभूमिभामिनीविशेषकाणां वृपमाङ्गजोऽग्रणीः । तदीयवप्तेव निनावनीभुजामभूत्सुरश्रेणिनिषेवितक्रमः ॥ ११२ ।। स जगद्विख्यातो वृषभस्यादिदेवस्याङ्गजः सूनुर्भरतचकी भारतं भरतक्षेत्रं तस्य भूमिः सैव भामिनी स्त्री तस्या विशेषकाणां तिलकानां भरत-सगर-मघवा-सनत्कुमार-शान्ति- कुन्थु-अर-सुमम-पद्म-हरिषेण-जय-ब्रह्मदत्ताभिधानानां द्वादशसंख्याकानां चक्रिणो मध्ये अप्रणीर्मुख्यः प्रथमो वा अभूद्वभूव । क इव । तदीयवतेव । यथा तस्य भरतस्यायं तदीयः वप्ता पिता युगादिदेवः । जिनानां सामान्यकेवलिनाम् । अथ वा अपभ-अजित- शंभव-अभिनन्दन-सुमति-पद्मप्रभ-सुपार्श्व-चन्द्रप्रभ-सुविधि-शीतल-श्रेयांस-वासुपूज्य-वि- मल-अनन्त-धर्म-शान्ति-कुन्यु-अर-महि-मुनिसुव्रत-नमि-नेमि-पार्श्व-वर्धमाननाम्नां चतुर्वि- शतिवीर्यकृतां मध्ये आदिमः अजायत । किभूतो भरतस्तत्पिता च । सुराणां पो. दशसहस्रागरक्षकयक्षमुख्यानां चतुःपष्टिदेवेन्द्रादीनां च श्रेणिभिनिषेविती परिचितौ क्रमी चरणी यस्य। य आदिमोद्वारकरो जिनालयं व्यधापयन्मूर्धनि सिद्धभूभृतः । समग्रतीर्थेष्वपि सार्वभौमताममुप्य वक्तुं किमु हेमशेखरम् ॥ ११३ ॥ आदी भवः असर्पिणीवतीयारपर्यन्ते । प्रथमस्योद्वारस्य चैत्यस्थापनारूपस्य करः कारकः अत एव यो भरतचक्री सिद्धभूभृतः शत्रुजयस्य मूर्धनि ऋषभकूटनामनि शिखो जिनालयम् ऋषभदेवप्रासादं व्यधापयद्वार्धकिरलपार्श्वे कारयति स्म । किमूत्प्रेक्ष्यते । अमुष्य श्रीशत्रुजयगिरेः समप्रेषु त्रिजगद्वासिषु वीर्येषु सार्वभौमतां चक्रवर्तित्वं वक्तुं क. थयितुम् । जनानां पुर इति शेषः । हेमशेखरं सुवर्णोत्तंसं किमु कारयति स्म ।। मृगाक्षि सोपारककुल्यपाकयोरमूल्यमाणिक्यविनीलरत्नयोः । स्वतातमूर्ती भरतेन कारिते दृशाविवैते भरतावनीनियः ॥ ११४ ॥ मृगवदक्षिणी नयने यस्यास्तस्याः संयोधने हे हरिणलोचने, तेन भरतेन अमूल्ययोर्म- हर्ययोर्मत्वं ज्ञातुमपि कर्तुमपि केनाप्यशश्ययोर्माणिक्यं पद्मरागमणिरन्यो वा कश्चिन्म- निविशेषः विनीठरलं मरकतमणिस्तयोः स्वतातस्य अपभदेवस्य मूर्ती प्रविमे कारिते निर्मापित । कयोः पुरयोः । सोपारकनाम गर्बुजयतलदहिकार्या पत्तनम्, फुल्यपाकनामा- न्यनगरम, तयोः पुरयोः । अद्यापि विद्यते इत्यध्याहारः । उत्प्रेक्ष्यने । भरतावनीधियो भरतक्षेत्रक्षोपिलश्या एते प्रतिमे दृशी नेत्रे इव ॥ तथा चतुर्विंशतितीर्यकृद्गृहं धराधवोऽष्टापदभू-मूर्धनि । व्यधापयच्छाश्चतसार्ववेश्मवत्तदद्य यावद्भुववद्वितिष्ठते ॥ ११५ ॥ तथा पुनः स धराधवो भरतभूपतिरष्टापदधम्र्धनि कैलाशशेटशितरे तुल्यना- साप्रावस्ववर्णप्रमाणपमासनातिचतुविशवितीयकृत्पतिमालंकृतांसहनिषदा नाम तु.

·२ सर्गः]] हीरसौभाग्यम् । विशतेस्तीर्थकृतामृषभादीनां वर्धमानान्तानां जिनानां गृह प्रासादं व्यधापयत्कारित. वान् । किं तत् । शाश्वतसार्ववैश्मवत् सिद्धायतनमिव । तचैत्यमय यावदद्यतनं दिवस मर्यादीकृत्य वितिष्ठते स्थितमस्ति । किंवत् । ध्रुववत् । यथा ध्रुव उतानपादजस्तारको. ऽद्याप्याफाशे विद्यते ॥ परान्परःकोटिजिनालयानयं हिरण्यमाणिक्यमयानचीकरत् । निनेन्द्रमूर्तीरपि कोटिशस्तरीरिवाङ्गिनां संसृतिसिन्धुपातिनाम् ॥११६॥ अयं भरतचक्रवर्ती परान् अन्यान् परःकोटिजिनालयान् कोटेः परे परकोश्यः । कोटिश इत्यर्थः । तादृशान् प्रासादानचीकरत् कारयामास । किंभूतान् । हिरण्यं सुवर्ण माणिक्यानि रनानि मणिविशेपा वा तन्मयान् ते रचितान् । अपि पुनः कोटिशो जि. नेन्द्राणाम् अतीतानागतवर्तमानचतुविशतितीर्थकृतां मूर्तीः प्रतिमाः काग्यति स्म । उत्प्रेक्ष्यते । संसृतिः संसारः स एव सिन्धुः समुद्रः तत्र रागद्वेषादिना पतनशीलाना• महिनां प्राणिनां तरीस्तरीतुं नाव इव ।। नृपोऽयमाद्योऽजनि संघनायकः कृशाङ्गि शजयरूप्यशीलयोः । क्षमाभृतां भोगभृतां च योऽग्रणीरभूत्पुनः कुण्डलिनामिवाधिभूः ११७ है शाहि तन्वनि, अयं नृपो भरतभूमीन्द्रः शचुंजयरूप्यशीलयोविमलायलाटापद- योरायः प्रथमः संघनायकः संघपतिरजनि संजातः । पुनर्यः क्षमाभृतां राज्ञा भोगभृता भोगिनाम् । 'भोगः श्रीमरतेश्वरे प्रतिपदं सम्धिस्तथा गीतमे' इति सूक्तवचनात् । भोगो राज्यादिसुखं सर्पदेहध राज्यादिसर्वमुखमाजां वा अमणीर्मुख्योऽमृद्वम्व । फ इव । कुण्डलिनामधिरिव । यया नागनाथः शेषः पृथ्वीपारिणां कुलपर्वतादीनां तथा भोगं सर्पकायं पिभ्रतीति भौगभृतस्तेषां वासुकिप्रमुसमागानामप्रणीः । शेटा हि पादधरा दधते, शेषस्तु सहससंख्यः स्वफणामण्डलेः सर्वो वसुंधरा पत्ते । अतोऽप्रणीत्वम् । असौ प्रकामप्रमदं ददानया प्रसूतया ध्यानसुधापयोधिना । शिवश्रिया अग्रनयेव केवलश्रिया श्रितो दर्पणिकानिकेतने॥ ११८ ॥ असा भातयत्री दपंपिकानिकेतने आदर्शगृहे । यन्मती विमटदपंनिकायाम्' इति नाये । फेरलप्रिया फेवलशानलक्ष्म्या श्रितो भेजे । किंमतया। प्रकार्म सातितायिन. मनन्त प्रमाम् । परमानन्दमित्यर्थः ददानशायरसा। भीरपि प्रकृय मानपादाम्मो. अमत्तस्य काम प्रानस्य स्वागजातस्य प्रमोद दत्त । पुनः किंमनगा । ध्यान पुग- प्रनिधानं तदेय गुधापयोधिः क्षारसमुदः एमध्यानम्वलसाक्षारमयस्यात् ध्यानाम साधिः । 'गुणनिमुपासिन्धाः पारोहमागराजसः' इति पाहारिये। तेन प्रमूगया जमिनया । धीरपि दुग्वान्जीता । उपयो। शिवधिया मातम्या अप्रमाया मागिन्या अपमासमरीन तलमानानन्तरं मोक्षमासः ।।

·८०
काव्यमाला
दिगन्तवास किमपास्य काश्यपीविलासशीलैः ककुमां पुरंदरैः ।
तदष्टपट्टक्षितिपैरवाप्यतामुनेव सीमन्तिनि केवलेन्दिरा ॥ ११९ ॥
"केशेषु वर्म सीमन्तः' इति इम्याम् । प्रशस्यः सीमन्तोऽस्यस्यास्तस्याः संबोधनं हे
सीमन्तिनि, तस्य भरतस्य अष्टसंख्याकैः पठेषु पदेषु क्षिविपैः । अयं वा । तत्पधारिभि-
मध्यपदलोपे नृपः। भरतादारभ्य अष्टपपरै राजभिरित्यर्थः । अमुनेव भरतचक्रिणेव आदर्श
गृहे केवलेन्दिरा केवलझानलक्ष्मीरवाप्यत प्राप्ता । उत्प्रेक्ष्यते । दिगन्तवासं दिशां प्रान्ते
वसतिमपास्य त्यक्त्वा काश्यपी भूमिस्तस्यां विलासः स्थानवैशिष्ट्यं कीडनं वा तत्र शीलं
स्वभावो येषां तैः । 'लीला केलिबिलासश्च शृगारभावजक्रिया' इत्यनेकार्थः । केलिः
क्रीडा विलासः स्थानवैशिष्ट्यमित्येवं भूरिः ककुभां पुरंदरष्टदिक्पालैः किम् । 'आखण्डलो
दण्डधरः शिखावान्पतिः प्रतीच्या इति दिग्रहेन्द्रः' इति नैपधे ।
ततोऽस्य संख्यातिगपट्टपतिभिः प्रपद्य शत्रुजयमूर्ध्नि केवलम् ।
महोदयश्रीः समसेवि भास्करैरिवोदयं द्यौल्दयावनीधरे ॥ १२० ।
ततः अष्टमपट्टधरदण्डवीर्यराजानन्तरमस्य भरतचक्रिणः संख्यामतिगच्छन्त्यतिकाम-
न्तीति संख्यातिगाः। कर्मणि हः । ताभिः। असंख्याताभिरित्यर्थः । पद्धिभिः पयाराजरा-
जाभिः शत्रुजयमूर्ध्नि विमटाचलशिखरे केवलं केवलज्ञानं प्रतिपद्यासाद्याधिगन्य महोदय.
श्रीर्मुक्तिलक्ष्मी. समसेवि संसेविता । कैरिव । मास्करैरिव । यथा. दिवाकरैरुदयावनीधरे
पूर्वपर्वते उदयमुद्गममवाप्य द्यौर्गगनमण्डली सेव्यते ॥
बभूवुरिक्ष्वाकुकुले सहस्रशः सहस्रशोचिःसहशा महौजसा ।
ततः क्षितीन्द्रा जगदीहितावहा महेन्द्रशैले सुरभूरुहा इव ॥ १२१ ॥
ततः संख्यातिगपट्टपरपराप्रान्तदातजितशत्रुभूपतिरासीत्तेन स्वसुताजिततीर्थकृते राज्ये
विश्राणितम्, श्रीभगवता च स्वपिठनातसुमित्रधात्रीपतिपुत्राय सगरकुमाराय राज्यं
प्रददे, स क्रमाक्री भूत्वा चारित्रमादाय सिद्धः सगरचक्रिणोऽनन्तरम् । इक्ष्वाकुवुले सौ-
धर्मेन्द्रेण स्वयं स्थापितस्य श्रीऋषभदेवस्य वंशे सहस्रशः अर्थादसंख्याताः क्षितीन्द्राः पृ.
थिवीपुरंदरा राजानो बभूवुः संजाताः । किंभूताः । महौजसा अतिशायिप्रतापैः स.
हस्रशोचिषः सूर्यस्य सदृशास्तुल्याः । पुनः किंभूताः । जगदीहितावहाः विश्वकामित-
विधायकाः । क इव । सुरभूरुहा इव । यथा महेन्द्रशैले मेरो जगदभिलषितपूरकाः कल्प.
वृक्षा भवन्ति ।
इति स्वप्नजागरिकायां भरतदिग्विजयोद्धारप्रतिमाप्रासादकारापणकेवलज्ञानतत्पटपरंप-
रावर्णनम् ॥
इदं वदन्त्यामरविन्दचक्षुपः पुरोऽथ तस्यामपरा निपस्तनी ।
गिराननं योनयति स कौतुकान्मरालिकायामिव कीरकामिनी ॥१२२॥

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । अथ भरतचक्रिदिग्विजयादिकथितानन्तरम् अरविन्दचक्षुषः कमललोचनाया नाथी- देव्याः पुरोऽग्रे तस्यां प्रागुक्तायां सख्यामिदं पूर्वोक्तम् ऋषभभरतदिग्विजयचैत्यनिर्मापणादि वदन्त्यां सत्याम् अपरा अन्या काचिनिपस्तनी कलशोचकुचा कौतुकात् कौतूहलागिरा वाचा आननं मुखं योजयति स्म । उवाचेत्यर्थः । केव । कीरकामिनीव । यथा मरालिकायां वदन्त्यां हंस्यां भापमाणायां सत्यां शुकी वक्तिः ।। मृगालि पश्यामरसिन्धुसारिणों त्वमभ्रवीथीं सुमनोवनीमिव । मयूखलेखामकरन्दितारकामणीचका मेचकिमालिमण्डलाम् ।। १२३ ॥ मृगवदक्षिणी यस्यास्तस्याः संबोधनं हे मृगाक्षि स्वामिनि, त्वमभ्रवीथों गगनपद्धति पश्य विलोकय । उत्प्रेक्ष्यते । सुमनौवनीमिव पुष्पवाटिकामिव । देववनं वा । किंभूता। अमरसिन्धुराकाशगगा सैव सारिणी कुल्या यस्याम् । पुनः किंभूता । मयूखलेखा किर- मणिरेव मकरन्दो मधु विद्यते येषु तादृशास्तारका एव मणीचसानि कुसुमानि यस्याम् । भेचकिमा गगनश्यामत्वम् । 'धृतगम्भीरखनीखनीलिमा' इति नेपधे । तथा 'अधि- खण्डोशुरोचिगंगनमलिंनिमा कजलं दह्यमानम्' इति खण्डप्रशस्ती । तदेव अलिना भ्रम- राणां मण्डलानि वृन्दानि यस्याम् ॥ मृगेन्द्रमध्ये मृगयस्व तारकाम्श्रमोदविन्दुस्तबकानिवाङ्गके । विभावरीकैरवचक्षुपोऽमुना निखेलयन्त्या दयितामृतांशुना ॥ १२४ ॥ मृगेन्द्रः केसरी तद्वन्मध्यमुदरं यस्याः, यद्वा मृगेन्द्रमध्यवन्मध्यं यस्याः । मध्यमपद- लोपी समासः । कृशोदरीत्यर्थः । त्वं तारकान् (१) ज्योतिश्चक्राणि मृगयस्व पश्य । 'पयः- पारावार परमपुरुषोऽयं मृगयते' इति खण्डप्रशस्तौ । इवोत्प्रेक्ष्यते । अमुना दृश्यमानेन दयितेन भत्रामृतांशुना सुधाकरेण चन्द्रेण साधे निखेलयन्या सुरतादिक्रीडां कुर्वत्या विभावरी करवचक्षुपो रजनीकुमुदनेत्राया रात्रिखियः अहमेवाङ्गकम् । 'अकिंचने किंचन नायकारके' इति नेपधे । श्रमोदपिन्दुस्तपकान् परिश्रमसंजातपस्वेदजलकणगुच्छानिय । 'प्रमोदपिन्दुप्रकरान्' इति पाठो वा । तदा परिश्रमसलिलकणनिकरानिव ॥ कुशेशयामोदिनि वीक्ष्यतामसौ शनैः शनैः पङ्कनकाननानिलः । त्वदाननाम्भोजमनुःप्रभञ्जनैनितान्तिके किं समुपैति सेवितुम् ॥ १२ ॥ कुशेशय कमलं तद्वदामोदो वपुः परिमलोऽस्त्यस्यास्तस्याः संवोधन हे कुशेशयामो- दिनि । पगिनीसः । हे स्वामिनि, वीश्यतां विलोक्यताम् । अवधार्यतामिन्यर्थः । असी प्रराक्ष गरीरस्मीनानुभूयमानः परजाननानिलो नलिनवनपवनः शनैः अन्तिक धी. मन्याः पाय उपेत्यागच्छति किम् । उत्प्रेक्ष्यते ।लदाननामोजात्तव यदनारविन्दारजनुप- तिर्यगो तादृशः प्रमजनः लइककमलगुमिवामममीरणतः साप खत्मीरे इस समुपैति ।।

·। ८२ काव्यमाला। करेणुकुम्भस्तनि पश्य दीप्यतेऽन्तिके मणीकुट्टिमविम्बितारकैः । त्वदाननस्वामिसितांशुसेवनाकृते नमस्तः किमुपागतैरिह ॥ १२६ ॥ करेणोईस्विनः कुम्भी शिरसः पिण्डाविव पीनावुच्ची स्तनौ कुचौ यस्यास्तस्याः सं: बोधनं हे करेणुकुम्भस्तनि कुम्भिकुम्भपीनोचकुचकलशे स्वामिनि, वं पश्य निरीक्षस्व। अन्तिके श्रीमत्याः समीपे मणिकुटिमयिम्बितारकैर्विविधरननिबद्धसोधप्राइणभूमौ दि. म्पन्ति अतिस्वच्छवस्तुनि संक्रामन्ति इति विम्यानि पिम्यान्यस्त्य(नि सन्त्येषां तादृशै- स्तारकै?तिभिर्दीप्यते । किमुत्प्रेक्ष्यते । त्वदाननं तव मुखमेव स्वामी पतिः सि. तांशुश्चन्द्रस्तस्य सेवनाकृते पर्युपासनां कर्तुं किमु नभस्तो गगनादिह लद्गृहागणे समा- गतः समेतैरिव ।। त्वदीयवापीतपनास्तमुद्रिताम्बुजन्मकोशव्यसनानुपातिनः । क्षपाक्षयायोंकृतिमन्त्रवर्णकानिव द्विरेका गणयन्ति गुञ्जितैः ॥ १२७ ॥ हे स्वामिनि, त्वदीयवाप्यां तव क्रीडागृहदीधिकायां तपनस्य सूर्यस्यास्तेन परद्वीपो- पगमनेनादयाभावेन ।''तेजोवसाने व्रजति द्वीपान्तरमहमणिः' इति सूक्तवचनात् । मुदितानां निमीलितानां मुकुलीभूतानामम्बुजन्मनो कोशेषु यद्वन्धलक्षणं व्यसनमापत् कोशान्तर्दुःखस्थितिविपत्तिस्तामनुलक्षीकृत्य झात्वैव । यत्पनमुद्रणायां यामिनी याव- कोशान्तरदुःखेन स्थातव्यमेवेति विचार्य पतन्तीत्येवंशीलाः पातिनः । पतित्वा स्थिता इत्यर्थः । द्विरेफा भ्रमराः । अत एवोत्प्रेक्ष्यते । गुञ्जितैर्गुआरवैः कृत्वा क्षपाक्ष- याय निशानाशाय । ऑकृतिमन्त्रवर्णकान् ओंकारपूर्वकवर्णस्तस्याक्षराणि गणयन्ति जपन्तीव ॥ नमःश्रियास्तारकमौक्तिकस्रजः किमेणनाभीशितिमाङ्कनायकः । दृशा विनिर्दिश्य शशाङ्कमादरात्परा ददे कापि गिरं मृगेक्षणा ॥ १२८॥ परा अन्या कापि मृगेक्षणा सखी आदरात् तस्यां स्वस्वामिन्यामतिबहुमानादिरं वाणीमाददे । जवाहेत्यर्थः । कि कृत्वा दृशा नेत्रेण शशाई चन्द्रं विनिर्दिश्य दर्शयित्वा । यतः । शशः अङ्के चक्षुषि उत्सरे वा यस्य । 'अङ्कः क्रोडेऽन्तिकागसोः' इत्यनेकार्थः । अत एवोत्प्रेक्ष्यते । नमःश्रिया गगनलक्ष्म्यास्तारका ज्योतिर्गणा उज्ज्वलानि वा मौ- लिकानि स्थूलमुक्काफलानि तेषां सजो मालायाः । हारस्येत्यर्थः । एणनाभ्याः कस्तूरि- कायाः शितिमा झ्यामत्वमद्दे कोडे यस्य कस्त्रीकलितमध्यो नायको मध्यमणिः किम् ॥ निजाक्षिलक्ष्मीहसितालखञ्जनेऽधरीकृतः सुच. तवास्तविभ्रमैः । विवर्णताश्लेपिमुखस्नपाभरादिवास्ततां याति तमखिनीपतिः ॥ १२९ ॥ निजत्यात्मनः । यद्वा निजयोरात्मीययोरक्ष्योन्यनगोर्लक्ष्म्या शोभया हसिता निर्भ- सिता अजानि उत्पलकुमुदजातियावत्कमलानि, तथा सङ्गनाः खजरीटा यया तस्याः .

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । संबोधनं हे निजाक्षिलक्ष्मीहसिताजखाने । तथा शोभने भ्रवौ यस्यास्तस्याः संयोधनं है सुभ्र, तमस्विनीपतिश्चन्द्रोऽस्ततो याति । उत्प्रेक्ष्यते । त्रपाभरालज्जातिशयादिव किम् अधरीकृतो हीनो हितः जित इत्यर्थः । कः । तवास्यविभ्रमैः भवन्मुखश्रीभिः । अत एव किंभूतः । विवर्णताया विच्छायताया आश्लेषो यत्र तादृमुखं यस्य ॥ निजास्वदासीकृतशारदोदयत्सिताते भृङ्गिततारतारके । 'विनिद्रतां वीक्ष्य तवेक्षणाम्बुजे हियेव निद्राति कुमुदनं वने ॥१३०॥ निजेनात्मीयेनास्येन कृत्वा दासीकृतः किंकरता प्रापितः शारदः शरत्कालसंबन्धी उदयनभस्युद्गच्छन् सितद्युतिश्चन्द्रो यया तस्याः संबोधने निजास्यदासीकृतशारदोदय- रिसतद्युते हे स्वामिनि, वने कानने जले वा स्थलेऽपि कमलिनीकमलसद्भावो दृश्यते । यथा-'ददर्श तत्र स्थलपमिनी नलः' इति नैपधे । तथा—'उत्फुल्लस्थलपद्माभभवञ्चर- णभूषिता' इति चम्पूकथायाम् । कुमुदनं कैरवकाननं निद्राति संकुचति । उत्प्रे- क्ष्यते । भृहिते भृङ्गाविवाचरिते श्यामलत्वात् तारे निर्मलतारिके कनीनिके यत्र तादृशे तव श्रीमत्या ईक्षणं लोचनमेवाम्बुजं कमलं तत्र विनिद्रतां विकाशतां वीक्ष्य विलोक्य यदा कमलं विकसति तदा कुमुदं संकुचतीति स्थितिः । हियेव लज्जयेव फ(तस्मा- स्वस्य हीनश्रीकत्वात्रपा ।। कृशागि राजन्यपयातवैभवेऽपराश्रये शोच्यदशावशंवदे। शनैः शनैस्तारगणा इवानुगा विभावयाभ्रे विरलीभवन्त्यमी ॥ १३१ ॥ हे कृशानि तन्वनि, त्वमन्ने नभसि विभावय पश्य । अपयातवैभवे गतवीके राजनि भूपाले चन्द्रे च अनुगाः सेवका इव अमी दृश्यमानास्तारगणा ज्योतिर्वजाः शनैः शनै- विरलीभवन्ति स्तोका जायन्ते। किभूते राजनि । अपरेषां सश्रीकाणामाश्रयो भाजन यस्य । गताखिललक्ष्मीको हि तदर्थ सश्रीकं परं श्रयते इति स्थितिरेवेति । तत्वतस्तु अपरस्यां पश्चिमायामाश्रयो वेश्म यस्य । पुन: किंभूते । शोच्या शोचनाही दशा अव- स्था तस्या वशंवदे आयत्ते ॥ प्रपूर्णपाथोरुहबन्धुगर्भिणी तनूभवत्तारकतारभूपणा । हरेहरित्पाण्डुरिमाणमानने बिभर्ति मत्तेभगतेव सुस्मिते ॥ १३२ ॥ सुशोभनं स्मितमीपद्धसन यस्यास्तस्याः सवोधने हे मुस्मिते । एतावता बहुहास- निषेधः । हरेरिन्द्रस्य हरित् दिक् पूर्वा आनने मुखै पाण्डुरिमाणमौज्ज्वल्यं धत्ते। किस्ता । प्रपूर्णः संपूर्णीभूतः प्रसवसमयं प्राप्तः पायोगहाणां पनानां पन्धु: भास्वान् स एव गर्भोऽस्त्यस्याः । अत एव । पुनः किंमता । तन्मवन्तः स्तोकीभावं भजन्तः प्रभातत्वात्तारकास्तारा एव ताराण्येवोज्ज्वला नि भूपणानि यस्याः मा । केव । मत्तेम- गते । यथा आपनसत्वा स्त्री व पाण्डुरतां धत्ते । किंभूता । संपूर्णो भाग्यवत्तया ·काव्यमाला। * । भानुवत्स्वयं दीप्यमानो मातुश्च दुःप्रेक्ष्यतेजः करोति । यथा--' -'धामैकधामगगा(हा?)या गहाया इद भास्करम् । गर्ममन्तर्दधानाया दुरालोकमभूद्वपुः ॥ इति पाण्डवचरित्रे । गर्मोऽस्त्यस्या एतावता नाथीदेव्या भास्वत्संनिभो गर्भो मावीत्यसूचि । पुनः किंभूता । गर्भोद्भवाखेदादल्पीभवत्तारकवदुज्ज्वलमौक्तिकाभरणानि यस्याः । 'शरीरसादादसमग्र- भूषणा' इति रघुकाव्ये ॥ तमस्विनीशेऽस्तमिते प्रकाशतां विलोकयास्ये दधतेऽखिला दिशः। कलङ्किदोपाकररुद्रसङ्गिनां वहन्ति केन व्यसनोदये मुदम् ॥ १३३ ॥ हे स्वामिनि, त्वं विलोकय निरीक्षस्व । तमस्विनीशे निशानायके चन्द्रे अस्तं नाश क्षयं वा इते प्राप्ते सति अखिलाः सी अपि दिशः आस्ये मुखे प्रकाशतां प्रकटतां नक्तं तु तमिस्रवस्त्रेणाच्छादितत्वादव्यक्तता जातासीत् । प्रभाते पुनस्तमःपटोत्सारणा- प्रकटत्व हर्षहास्यं वा दधते धारयन्ति । 'प्रकाशः स्फुटहास्पयोः' इत्यनेकार्थः । युक्तो; ऽयमर्थः । कलविनामपवादवताम् । 'कलकोऽङ्कापवादयोः । कालायसमलावपि' इत्य- नेकार्थः । तथा दोपाकराणां निखिलापगुणखनीनां रुद्रस्य चण्डस्य जनसंहारकारिणः सहोऽस्त्येषामिति रुद्रसहिनस्तेषाम् । 'क्षये जगज्जीवपिबं शिवं वदन्' इति नैपधे । पश्चात्कर्मधारयः । पाप्मवतीपतीनां च । 'तमोऽज्ञानेऽन्धकारे च पाप्मनि' इत्यने. कार्थः । पुंसा व्यसनोदये आपत्प्रकटीमावे के जना मुदं. हर्षे न वहन्ति विधति । अपि तु सर्वेऽपि मुदमावहन्ते ॥ इतः श्रियानिजितविश्वयौवते समुजिहानः सविता निपीयताम् । किमु स्फुरद्भाग्यभरो विभावरीवियुज्यमानद्विजसंततेरसौ ॥ १३४ ॥ दे धिया स्ववपुर्लक्ष्म्या निर्जितानि पराभूतानि विश्वेषां प्रयाणां जगताम् । मैलोक्यस्या- पीत्यर्थः । यौवतानि युवतीसमूहा यया तस्याः संपोधने श्रियानिर्जितविश्वयोवते । अ. लुक्समासः । हे स्वामिनि, इतः अस्मिन् पार्थे । प्राच्या दिशीत्यर्थः । उबिहानः सम. भ्युदयन् । मुखेन्दुनानेन सदोबिहानाम् इति मेषधे। उनिहानामुदयन्तीम्' इति तदृत्तिः । सविता सूर्यस्त्वया निपीयतां सादरमवलोषयताम् । यथा सूर्योदयः संजातस्तथा तथापि फुलदिनकरः पुनः संजात एवेति सादरत्वम् । किमुत्प्रेक्ष्यते । विमावों निशायां वियु- ज्यमानानां वियोगमाप्नुवो द्विजानां पक्षिणामाचक्रवाकविहंगमानाम् । 'विगयोः कृ. पंव नययोरविरह विरह भुरभेदयोः' इति रघुवरी । संततः श्रेण्याः असी सूर्यलक्षणः स्फुरन् प्राटीभान् भाग्यमरः पुग्यसमुत्य स ।। निरित्वरीभिर्मधुपीभिरडसत्सरोजकोशात्ससि मनु गुह्यते । कि गायनीभिर्धवलस्य याप्तरश्रियाजयन्धोः करपीडनोत्सवे ।। १३५ ॥ ६ मति, रमत्मरोशनशान विकमतामतमुकुलामिरिर भिनिगमगशालाभिर्म- भुपी भिमरीमिर्मत मनोहर गपा साप्तथा गुरते गुभारयः मियते । किमुस्प्रेक्ष्यते । .

·२ सर्गः] होरसौभाग्यम् । अजयन्धोभास्करस्य वासरश्रिया दिनलक्ष्म्या समं करपीडनोत्सवे पाणिग्रहणमहे धव. लस्स गायनीभिर्गानकर्तीभिः । किं धवमङ्गलगायनीभिरिवेत्यर्थः ॥ हले हिमाम्भः पतितं विहंगमव्याहारलीलायितवल्लिपल्लवे । गायन्मृगाक्षीदशनच्छदे द्विजज्योत्स्नास्मितश्रीरिव लक्ष्यतेक्षणम् १३६ है हले हे सखि, 'कि नन्दिः किं मुरारि:-क्रीडां कर्तुं प्रवृत्तः स्वयमपि तु हले भूप. तिर्भोजदेवः' इति धनपालप्रोक्तभोजस्तुती। विहंगमानां पक्षिणां व्याहाराणां वचसाम् ।कू- जितानामित्यर्थः । 'व्याहारो भाषितं वचः' इति हैम्याम् । लीलया क्रीडया आचरितं यत्र तादृश्या वल्या लतायाः पल्लवे किसलये पतितं हिमाम्भः तुहिनजलं क्षणं क्षणमात्रं ल- क्ष्यते दृश्यते । केव । द्विजज्योत्स्नास्मितश्रीरिव । यथा गायन्त्या गानं कुर्वत्या मृगाक्ष्याः स्त्रिया दशन दे अधरे पर्यस्ता द्विजाना दन्तानां ज्योत्स्ना कान्तिस्तया कलितस्मितस्य हसितस्य श्रीलक्ष्मीः क्षणमीक्ष्यते ॥ हैंमान्जनिर्यासपिशङ्गितैः ......................... ................ । हे स्वामिनि, हेन इमानि हैमानि अब्जानि तेपां निर्यासे रसैरर्थात् परागमकरन्दैः पि- शहितैः पिङ्गीकृतैः सितच्छदैहेसैः कृखा पल्बलाः सरोवराणि भान्ति । उत्प्रेक्ष्यते । वर्त. से खर्णशेखौरिव । 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपः । अपि पुनः कौश्चैः प्रसिद्धैः पक्षिविशेषैः क्रियते प्रभातप्रथमारम्भोत्थितः फ्रेंकारवो विधीयते। किमू- त्प्रेक्ष्यते । कंजाश्रये पद्माकरे पद्मसमान वा प्रवेशे प्रवेशकरणमहोत्सवे तूर्यनिःस्वनेः किमु वादित्रनि|परिव ॥ वाता वान्ति मितकजसरिद्वारि कल्लोलयन्तो मन्दं मन्दं स्खलितगतयः स्त्रैणवक्षोनशैलैः । जातिस्नेहात्किमिह मिलितुं कम्पितैराननाना- माजानेया अपि हरिहयानाहयन्ते विभाते ॥ १३८ । हे स्वामिनि, वाताः प्रातर्वायवो वान्ति । वातात्रिविधाः । वर्ण्यन्ते-शीता मन्दाः मुरभयश्च । तदेव दर्शयति-किंभूता वाताः । स्मितानि विकसितानि कजानि कमला. नि यत्र तादृश्या: सरितो नद्या वारि प्रवहत्पयःपूर कोलयन्तः लहरीकलितं कुर्वन्तः उत्तगगत्तरगयुक्तं विरचयन्तः । एतावता कमलकलितजलकल्लोलनेन सुगन्धखं शीतत्वं घ दर्शितम् । पुनः किंभूताः । मन्दं मन्दं उनैः । 'मन्द मन्दं नुदति पवनखानुकूलो यया लाम्' इति मेघदूतकाव्ये । स्खलिता मन्दीभूता भमा वा गतिपाम् । कैः । - गस्य युवतीजनबजस्य वक्षोजशैल: विकञ्चकितकुचाचलः । एतावता मन्दत्वं च इति १. अयं मूलश्लोकयुटितः पुस्तके नोपलभ्यते.

·काव्यमाला। विधापि वाता दर्शिताः । अपि पुनविभाते दिनोदये समये आजानेयाः कुलीनाश्वा आ- ननानां वक्राणां कम्पिल्लनरूधिःकरणेहोरिन्द्रस्य रवैर्वा हयांस्तुरङ्गान् । 'हरि विदि- त्वा हरिभिश्च वाजिभिः' इति रघुवंशे । इति प्रसिद्धोच्चैःश्रवत्यैकस्मिन्नश्वेऽपि इन्द्रस्या- श्ववाहुल्यम् । तथा- --'पर्य(ज)न्यहर्यश्वऋभुक्षिबाहु-' इति हैम्याम् । उच्चैःश्रवाः श्वेताश्वः । हरयो नीलवर्णा अश्वा यस्येत्यन्यहरिद्वर्णवाजिंसद्भावः प्रोक्तः । वेस्तु तुरङ्गमानां सप्तत्वेन पाहुल्यमेवास्ते । आह्वयन्ते आकारयन्ति । किमुत्प्रेक्ष्यते । जातेरश्वानां कुलस्य स्नेहा- त्प्रीतः मिलितुमिह भुवि उच्चैर्गमनशक्त्यभावाद्भूमीमण्डले स्वसमीपे वा किमाहूयन्ते ।। . चन्द्राननेऽमन्दमरन्दवाप्पा कुमुदती मुद्रितनेत्रपत्रा । विधोवियोगादिव कोशमध्यावरुद्धगुञ्जन्मधुपैविरौति ॥ १३९ ॥ चन्द्रानने संपूर्णपार्वगेन्दुरिव वदनं यस्याः । अथवा चन्द्रवदाल्हादकं मुखं यस्याः संयोधने नायीदेवि, कुमुदती कैरविणी कोशमध्ये स्वकुमुदमुकुलान्तराले अवरुद्धश्चन्द्रा- स्तेन यद्धमुकुटमध्य एव स्थितैः। तथा--गुअद्भिः शब्दायमानमधुपैभृद्गविरोति शब्दायते। इबोत्प्रेक्ष्यते । विधोतुश्चन्द्रमसो वियोगाद्विरहादिव रोदिति । रोदनलक्षणमाह-किंभूता कुमुदती । अमन्दो बहुलो यो मरन्दो मधु स एव याप्पो नेत्राम्यु अश्रुजलं यस्याः । पुनः किमता । मुद्रिते निमीलिते नेने एव तत्तुल्ये वा पत्रे यस्याः सा ॥ उपगतमिहान्यसावीपात्गेऽधिपति विषा- मनुरतिपरीरम्भारम्भप्रसारिकरं पुरः । विकचवदना राजीविन्यः स्फुटोद्गतकण्टका नयनकमलैरालोकन्ते वशा इव वल्लभम् ॥ १४० ॥ हे स्वामिनि, राजीविन्यः पद्मिन्यः प्री प्रभात विषां पत्तिं सूर्य नयनान्येव ततः पर्वा कमरे । कमललोचन रित्यर्थः । आलोकन्ते पश्यन्ति । का इव । वशा इव । यथा कामिन्यो वाइभ सकान्तं वीक्षन्ते । किंभूतं सूर्य पाठभं च । अन्यस्मादपरस्मारीपाद्वन्दि शेत् । 'तेजोवसाने प्रजति द्वीपान्तरमहर्मणिः' इति सूतोक्तोः । तया-द्वीपमन्तजले तटम्' इत्युक्तेय । इतरस्मारकस्माधिमीपान्तरात् इह द्वीपे उपगतमागमने । 'गमनाय : समभ्युपाभ्यः पराः कथिताः ।' 'उपगतोऽपि च मण्डलनाभिताम्' इति रघुवंदो । उप. गतः प्राप्त इति तदृत्तिः । पुनः किंमतम् । पुरोऽ अनुरत्या अनुरागेन । 'रागोऽनुरागो. ऽनुरतिः' इति हेम्याम् । यः परीरम्भ आलिइन तस्यारम्माय उपक्रमार्थ प्रसारिणः प्रसरण. शीला: फरा: किरणा दस्ताय यस्य । किमता: पभिन्यो वसाक्षविकचवना विकनि- तमुखाः । पुनः किंभूताः । स्फुटं प्रस्टमुद्भूताः प्रादुर्भूताः कण्टका भागविशेगः । ना. सीतः कण्टा सुः। यण्टफः पमनाले' इति वचनान् । तया-उद्तो रोमानो या. साम् । रामारः कण्टको रोमरिकारो रोमदगम् पति हेम्याम् । श्रीपुरुयोरपि विशेष. मानि स्तुः ॥ इति सतिपितराविपिरागविमातदिनारोदयणनम् ॥ . ।

·२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । आनन्दाद्वयवादमेदुरमना मध्ये सखीनामिति प्रारब्धाभिनवोक्तियुक्तिरचना वाग्देवताश्रीजुपाम् ।' देवीनां जयवाहिनीव सुमनोवल्लीव वा वीरुधां ताराणां विधुमण्डलीव महिला कामप्यवाप श्रियम् ॥.१४१॥ सा महिला नाथी देवी सखीनां स्ववयसी(स्था)नां मध्ये स्थिता सती कामप्यनिर्व- चनीयां श्रियं शोभामवाप लेभे । किंभूता सा । आनन्दस्य प्रमोदस्य योऽद्वयवादो- ऽद्वैतता तेन मेदुरं पुष्टं मनो यस्याः । किभूतानां सखीनाम् । इति पूर्वोक्तप्रकारेणा- रब्धाः प्रकाशिता अभिनवा नूतना उक्तयो वार्तास्तासां युक्तीनां योजनानां न्यायानां रचनाः संदर्भास्तैः कृत्वा तासु वा वाग्देवतायाः सरस्वत्याः श्रीजुषां शोभाभाजां वाग्वा- दिनीवता लक्ष्मीभृताम् । केव कासां मध्ये श्रियमाप्नोति । देवीनां देवागनानां मध्ये जयवाहिनी इन्द्राणीव । पुनः केव । वीरुधां वल्लीनां मध्ये सुमनोवाली कल्पलतेव । ताराणां तारकाणाम् । 'भकनीनिकयोस्ताराः' इति लिदानुशासने । पुंस्त्रीलिने तारा- शब्दः । मध्ये विधुमण्डली चन्द्रविम्बमिव । 'कुवलयमृणालमण्डला' इति लिङ्गानुशासने मण्डलशब्दस्त्रिलिङ्गे ॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमथवा सौभाग्यदेवी पुनः श्रीमत्कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । तबाहीक्रमसेविदेवविमलव्यावर्णिते हीरयु. क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सो द्वितीयोऽभवत् ॥ १४२॥ पण्डितदेव विमलगणिव्यावर्णिते हीरसौभाग्याभिधे महाकाव्ये हीरविजयसूरिचरिते द्वितीयः सर्गोऽभवत् जातः ॥ इति पण्डितश्रीसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेघविमलगणिविरचिते हीरसौ. भाग्यनानि महाकाव्ये कुरानाथीगजस्वप्न-तनागरिका-ऋषभदेवभरतदिग्विजय सखीक- पितभरतदिग्विजयादि-निविरामदिनकरोदयवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ तृतीयः सर्गः। कल्पद्रुमाङ्कुरमिवामरशैलभूमी रत्नं विदूरधरणीव घनस्वनोत्यम् । अन्तमंदोदयमिवेभकपोलपाली नाथी ततोऽवहत दोहदलक्षणं सा ॥ १॥ ततः स्वमदर्शनधर्मजागरिकरणानन्तरं सा कुंरामदभ्यपनी नाथीदेवी दोहदलक्षणं गर्भ- ·काव्यमाला। मवहत धत्ते स्म । 'सुदक्षिणा दोहदलक्षणं दधौ' इति रघुवंशे । तथा गर्भस्तु गरभो. भ्रूणो दोहदलक्षणं च सः' इति हैम्यामपि । केव । अमरशैलभूमीव । यथा मेरुमही कल्पद्रुमाकुरं सुरतरुप्ररोहं वहते । पुनः केव 1 विदूरधरणीव । यथा विदूरपर्वतस्य पृ. थिवी । 'यथा विदूरीन्दिरदरतां गमी' इति नैपधे । घनखनोत्यं प्रावृट्समयप्रादुर्भूतं पयो. धरधीरगारवश्रवणसमुद्भूनं रत्नं वैदूर्ये नाम मणि बिभर्ति । प्रावृट्काले हि सजलजल- धरौजितगजिताकर्णनसमये एव विदरभूधरभूमौ वैदूर्यरलशलाकाः प्रादुर्भवन्तीति श्रुतिः पुनः केव । इभकपोलपालीव । यथा गजेन्द्रगण्डस्थलम् । पालीशब्दो दीर्घोऽप्यस्ति । यथा—'कालिन्दीकूलपालीषु' इति पाण्डवचरित्रे । अन्तर्मध्ये मदानां दानजलानामुदयं प्रादुर्भाव धत्ते । 'अन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः' इति रघौ ।। श्रीमन्महेभ्यपुरुहूतपयोरुहाती नीराज्यमानवदना शरदिन्दुबिम्बैः । आसेदुपी शशिमुखी सुपमां दधाना गर्भ पलालपिहितेषुशिशुं क्षमेव ॥ २ ॥ शुक्ती रसोद्भवमिवाम्बु धनावलीव माणिक्यराशिमिव शैवलिनीशवेला । विद्याविशेषमिव विज्ञसभाप्तबिम्बं प्रासादभूमिरिव वायुप्तखं शमीव ॥ ३॥ रक्ताङ्कपतिरिव कृष्णलताप्ररोह- मात्रेयदृष्टिरिव वल्लभमौषधीनाम् । धात्री निधानमिव शैलगुहेव सिंह कंसारिनामिकनकोशकुटीव शंभुम् ॥ ४ ॥ (त्रिभिविशेषकम) श्रीमतः शोमाभाजो गणनातीतलक्ष्मीकालितस्य या, महेभ्यानां अत्युशिलोचप- प्रमाणवारणपरिमाणवर्णवतां व्यवहारिणां मध्ये पुरहतास इन्दस्य सर्वेभ्योऽपि लक्ष्म्या भतिगामित्वात् फुरागाधोः पौरहाक्षी कमलनयना श्री नापी नामा पली सुगुमा सातिशविना शोभामा दुपी प्राप्तवती । लेभे इत्यर्थः । मिना । शशिमुखी चन्दानगा । कि नियमापावरदिन्दुविभ्यः दारालसंपन्धिमाइमरस: । अर्थात् वैधता प्र. मनीकियाभिः । नीराग्यमानमारामि क्रियमाणं वदनं मुरा यस्याः । पुनः । पागा । गर्भ धारयन्ती । फेय । क्षमेव । यथा पलालपीन्यसम्मिः पिहितमारादि-

·३ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
-
तमिक्षुशिशु पालरसालप्ररोहम् । 'इक्षुः स्याद्रसालोऽसिपत्रकः' इति हैम्याम् । 'रसाल
इक्षी चूते च' इत्यनेकार्थः । 'पलालजालैः पिहितः स्वयं हि प्रकाशमासादयतीक्ष-
हिम्मः' इति नैषधे । तं धारयन्ती भूमी सुपमामासादयति इति सर्वत्र योज्यम् ॥ पुनः
केव । शक्तिरित । यथा शुक्तिका रसोद्भवं मौक्तिकम् । पुनः केव । घनावलीव । यथा
मेघमाला अम्बु जलम् । पुनः केव । शैवलिनीशवेलेव । यथा समुद्रवेला माणिक्य.
राजी रलमण्डलीम् । पुनः केव । विज्ञसभेव । यथा विज्ञानां पण्डितानां सभा समाजः
श्रेणी वा विद्यानां विशेष रहस्यमुपनिषदं वा । 'ब्राझीव दौर्जनी संसद्वन्दनीया समेखला'
इति चम्पूकथायाम् । पुनः केव । प्रासादभूमिरिव । यथा प्रासादस्य जैनविहारस्य भूमिः
गर्मागारक्षोणी आप्तस्याहतो बिम्ब प्रतिमाम् । पाहुल्येऽपि मूलनायकस्यैवैक्येनैकमेवाप्त-
विम्पमिति । पुनः केव । शीव । यथा शमी 'खेजडी'नामातरर्वायुसखं कृशानुम् ॥ पुनः
केव । रक्ताङ्गपतिरिव । यथां विद्रुममालिका कृष्णलतायाः 'कालीवेलि' इति प्रसिद्धायाः
प्ररोहमङ्कुरम् । पुनः केव । आत्रेयदृष्टिरिव । यथा अत्रेर्मुनिविशेषस्येयमात्रेयी सा चासी
दृष्टिश्च । अधिनामतापससंबन्धिनी दृक् । औषधीनां वल्लभं विधम् । 'विधुरविग्जः'
इति हैम्याम् । 'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः' इति रघौ । 'अनिजातस्य या
मूर्तिः शशिनः सननस्य च' इति चम्पूकथायाम् । पुनः केव। धात्रीव । यथा भूमि-
निधानम् । पुनः केव । शैलगुहेव । यथा गिरिकन्दरा केसरिण सिंहम् । पुनः केव ।
कंसारिनाभिकजकोशकुटीव । यथा कंसारेः कृष्णस्य नाभिस्तत्रोद्भूतं यत्कजं कमलं तस्य
कोशः कुमलं स एव कुटी पर्णतणाच्छादितसदनं सा शंभुं ब्रह्माणम् । 'शंभुर्ब्रह्माईतोः
शिवे' । 'नारायणनाभ्यम्भोरुहकुहरकुटीमधिशयानस्य' इति चम्पूकथायाम् । प्रागुक्त-
मस्ति । नाभिभवत्वेनेयमुपमा । 'नाभिपनात्मभूरपि' इति हैम्याम् ॥ इति गर्भाधानम् ॥
एकातपत्रमिह यत्तनुजो विधाता
साम्राज्यमिन्दुविशदं जिनशासनस्य ।
शीतांशुमण्डलमितीव सितातपत्री-
कर्तु खमूर्धनि तया स्पृहयांबभूवे ॥ ५ ॥
तया नाथीदेव्या स्वमूर्धनि निजमस्तके । उत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोः शीतांशुमण्डलं चन्द्र-
विम्बं सितातपत्रीकर्तुं श्वेतच्छत्रं विधातुं स्पृहयांबभूवे आचकाहे । इति किम् । यत्तनुजो
यस्यास्तनुजः पुत्रो जिनशासनस्य इह भूमण्डले एकमद्वितीयमातपत्रं छत्रं विधाता
करिष्यतीति । किंभूतम् । इन्दुविशदं चन्द्रकलोज्ज्वलम् ॥
प्रेम्णा गुणाननुगुणीकृतवेणुवीणा
एणीदृशः सुमनसामदसीयसूनोः ।,
गास्यन्ति ताभिरिति कीव(:)तया विधातुं
सौहार्दमम्बुनदृशा हृदि काम्यते स्म ॥ ६ ॥

·काव्यमाला। मवहत धत्ते स्म । 'मुदक्षिणा दोहदलक्षणं दधी' इति रघुवंशे । तथा गर्भस्तु गरमो. भ्रूणो दोहदलक्षणं च सः' इति हैम्यामपि । केव । अमरशैलभूमीव । यथा मेरुमही कल्पगुमाकुरं सुरतरुमरोहं वहते । पुनः केव । विदूरधरणीव । यथा विदूरपर्वतस्य पृ. थिवी । “यथा विदूरीन्दिरदूरतां गमी' इति नैपधे । घनखनोत्यं प्रावृट्समयप्रादुर्भूतं पयो• धरधीरगारवश्रवणसमुद्भूनं रत्नं वैर्य नाम मणिं विभर्ति । प्रावृष्टकाले हि सजलजल. घरीजितगर्जिताकर्णनसमये एव विदूरभूधरभूमौ वैरलशलाकाः प्रादुर्भवन्तीति श्रुतिः । पुनः केव । इभकपोलपालीव । यथा गजेन्द्रगण्डस्थलम् । पालीशब्दो दीर्घोऽप्यस्ति । यथा-'कालिन्दीकूलपालीपु' इति पाण्डवचरित्रे । अन्तमध्ये मदानां दानजलानामुदयं प्रादुर्भावं धत्ते । 'अन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः' इति रघौ । श्रीमन्महेभ्यपुरुहूतपयोरहाक्षी नीराज्यमानवदना शरदिन्दुविम्वैः । आसेदुपी शशिमुखी सुपमां दधाना गर्भ पलालपिहितेषुशिशुं क्षमेव ॥ २ ॥ शुक्ती रसोद्भवमिवाम्बु धनावलीव माणिक्यराशिमिव शैवलिनीशवेला । विद्याविशेषमिव विज्ञसभातविम्बं मासादभूमिरिव वायुसखं शमीव ॥ ३ ॥ रक्ताङ्कपङ्किरिव कृष्णलताप्ररोह- मानेयदृष्टिरिव वल्लभमौषधीनाम् । धात्री निधानमिव शैलगुहेव सिंह कंसारिनामिकनकोशकुटीव शंभुम् ॥ ४ ॥ (निभिविशेपकम) धीमतः शोमामाजी गणनातीतलक्ष्मीकरितस्य वा, महेभ्यानां भत्युशशिलोधय- प्रमाणवारणारिमाणमुवर्णवतां व्यवहारिणां मध्ये पुराहतस इन्द्रस्य सर्वेभ्योऽपि टम्या अतिशापित्यात् फुरागापोः परिदाक्षी कमलनयना सी मापी नामा पनी गुगुमा मातिरादिनी सभामासेदुपी प्राप्तपदी । लेभे इत्यर्थः । किम्ता । शशिमुखी चन्द्रागना । किक्रियमाणावरदिन्दुषिपः भाकालमपन्धिमृगाइमरी: । अर्धाद वेधसा . माफियाभिः । नीराग्यमानमारामिक क्रियमाणं यदनं मुरा पायाः । पुन: fh पुचीगा । गर्भ धारयन्ती । फेस क्षमे या पलालपीन्यायग्मिः पिहितमारधार-

·३ सर्गः
होरसौभाग्यम् ।
तामिति बालरसालप्ररोहम् । 'दक्षः स्पाइसालोऽतिकः' इति हेम्याम् । साल
इक्षी चते च' इत्यने कार्यः । 'पलालजालैः पिहितः स्वयं हि प्रकाशमासादयवी
हिम्मः' इति नैषधे । तं धारयन्ती भूमी सुषमामासादयति इति सर्वत्र योग्यम् ॥ पुनः
केय । शुचिरिद । यथा मुक्तिका रसोद्भवं मौक्तिकम् । पुनः कैव । धनावलीव । यश
मेघमाला अम्बु जलम् । पुनः केर । शैवलिनीशवेलेव । यथा समुद्रबेला माणिक्या
राजी रत्नमण्डलीम् । पुनः केन । विज्ञसभेव । यथा विज्ञानां पम्हितानां समा समाज:
श्रेणी वा विद्यानां विशेष रहस्यमुपनिषदं वा । 'बाहीव दौजनी संसद्वन्दनीया समेखला'
इति चम्पुकथायाम् । पुनः केव । प्रासादभूमिरेव । यथा प्रासादस्य जनविहारस्य भूमिः
गर्मागारक्षोणी आप्तस्याहतो बिम्ब प्रतिमाम् । याहुल्येऽपि मूलनायकस्सवेश्यनैकमेवाप्त-
विम्वमिति । पुनः केव । शमीव। यथा शमी 'खेजदी'नामातस्वीयुसखं फद्यानुम् ॥ पुन:
केन । रत्तापछिरिव । यथा विद्रुममालिका कृष्णलतायाः 'कालीवेलि' इति प्रतिद्धायाः
प्ररोहमङ्करम् । पुनः केव । आत्रेयष्टिरेव । यया अत्रेनिविशेषस्येयमात्रेयी सा चासी
दृष्टिश्च । अधिनामतापससंगन्धिनी रक् । औषधीनां वल्लभ विधम् । 'विधुरविरजः'
इति हैम्याम् । 'अब नयनसमुत्थं ज्योतिररिव द्यौः' इति रघौ । भनिजातस्य या
मातः शशिनः सजनस्य च' इति चम्पकथायाम् । पुनः केव। पानीव । यथा भूमि-
निधानम् । पुनः केव । शैलगुहेव । यया गिरिकन्दरा केसरिण सिंहम् । पुनः केय ।
कंसारिनामिकजवोशकुटींव । यथा कसारेः कृष्णस्य नाभिस्तबोद्भूतं यत्कजं कमलं तस्य
कोशः कुमलं स एव कुटी पणणाच्छादितसदनं सा दोमुं ब्रह्माणम् । 'शंभुर्ब्रह्माईतोः
शिव । नारायणनाभ्यम्मोहकुहाकुटीमधिशपानस्य' इति चम्पूकथायाम् । मागुक्त.
भस्ति । नाभिभवत्वेनेयमुपमा । नाभिपद्मात्मभूरपि' इति हैम्याम् ॥ इति गर्भाधानम् ।।
एकातपत्रमिह यत्तनुजो विधाता
साम्राज्यमिन्दुविशदं निनशासनस्य ।
शीतांशुमण्डलमितीव सितातपत्री-
कर्तु स्वमूर्धनि तया स्पृहयांवभूवे ॥ ५ ॥
तया नाथीदेय्या स्वमूर्धनि निजमलके । उत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोःशीतांशुमण्डलं चन्द्र-
विम्य जितातपत्रीकर्तुं श्वेतच्छत्रं विधातुं स्मृहयांगभूवे आपकाहे । इति किम् । यत्तनुजो
यत्यान्तनुजः पुत्री जिनशासनस्य इह भूमण्डले एकमद्वितीयमाते छत्रं विधाता
करिष्यतीति । किंभूतम् । इन्दुविशदं चन्द्रकलोज्ज्वलम् ॥
प्रेणा गुणाननुगुणीकृतवेणुवीणा
एणीदृशः सुमनसामदासीयसूनोः ।
गास्यन्ति ताभिरिति कीव(?)तया विधातुं
सौहार्दमम्बुजशा हृदि काम्यते ॥ ६ ॥

·काव्यमाला। तया अम्बुजशा नलिननयनया । उत्प्रेक्ष्यते । इति किं कारणात्ताभिः सुरीभिः साथै सौहार्द मैन्यं विधातुं कर्तुं हृदि चित्ते काम्यते स्म वाञ्छ्यते स्म । इति किम् । यददसीयसूनी थीनन्दनस्य गुणान् शमदमसंयमगाम्भीर्यधैयौदार्यस्थैर्यादिकान् सुमनसां देवानां तादृशापरानन्यागण्यग्रामगानश्रवणेन निजत्रैणोपरि नाभ्यसूयन्ति प्रत्युत प्रमोदन्ते इति सुमनसः । तेषामणीदृशो वशादेव्यः प्रेम्णा हृदयहार्दन स्लेहेन गास्यन्ति । किंभूता देव्यः । अनुगुणीकृताः स्वस्वरानुयायिनीविहिता निजालापसदृशीकृता वेणवो वंशास्तथा वीणा याभिः॥ शौण्डीर्यचक्रमणचारिमदानलीला- श्रीभिर्यतो मम सुतस्तमधो विधाता। आरोढुमन्तरिति जम्भनिशुम्मकुम्भि- कुम्भस्थले किमनया हृदि काम्यते स्म अनया नाधीदेव्या । किमुत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोः जम्भनिशुम्भस्य शक्रस्य कुम्भिन ऐ. रावणस्य कुम्भस्थले स्कन्धप्रदेशे आरोदु चरितुं काम्यते स्म चकमे । कुम्भस्थले चहित्वा उपवेष्टुं वाञ्छयते स्मेत्यर्थः । यतो यस्मात्कारणात् । शीण्डीर्यस्य पराक्रमस्य । 'पौरुष विक्रमः शौर्य शीण्डीये च पराक्रम' इति हैम्याम् । तथा-चमणचारिम्णो मन्परग• तिविलासमक्षुलत्वस्य, तथा-दानस्य विश्राणनस्य भदवारिणो वा, लीला आधिक्याति- शयविलासास्तासां श्रीभिः कृत्वा मम सुतो नन्दनस्तमैरावणमधो विधाता अपः कर्ता । तिरस्करिष्यतीत्यर्थः॥ यत्तत्सुतो मधुरिवावनिजननानां की यशःसुरमिदिग्वलयः प्रबोधम् । प्रीति प्रणेतुमृतुना किमिति स्मितास्या ग्रीमानजेन सह कामयते स चित्ते ॥ ८ ॥ परमात्कारणात् तरसुतस्तस्या नाभीदेव्याः मुनः पुत्रः, मधुरिव वसन्तसमययत् भ. गनी पृथिव्यां जाता अवनिमा जना द्रुमाघ । 'भुविदिविजमहि(ही)यम्' इत्यजितमा- न्तिस्तववचनात् । भविना जना दिविजा देवाः भलुमसमारीन नामानि यथा "विरो देवाः क्षितिदः कारस्करो विष्टरः' इति हम्याम् । तथा 'नृत्यन्ति भीमानुजगोजमानः । भीमानुजोऽर्जनः स एव गोजः शासी तं भजन्ते इति विदग्धमुखमण्डन तेषां प्रशास्ता प्रपौध प्रतिरोध विकास फर्ता परिणति । फिभूतस्तत्मनः । यसभिः कोतिमिः गु. रभि गुगन्ध यारित दिग्वलय दिशा विमागो यस्मात् । अय वा । यससुरभीरत स्विटया यासा स्वकीया गाभारत सरुटादिया येन । तिमध्यमपदस्य लोप नि. Finामायनमितिकस्यापमाषः यातायो सिप्रत्यानिमित्त गते दोश्यागमायो जाय - ·३ सर्गः] होरसौभाग्यम् । इति । सुरभिदिग्वलयो वसन्तोऽपि । विविधविकसिततरुकुसुमपरिमलैः सुगन्धीमता- खिलदिक्चक्रः स्यात् । इति हेतोः स्मितास्या हसि तवदना नाथीदेवी प्रीष्मानजेन नि. दाघसमयवृद्धभ्राना उष्णकालात्प्रथमजत्वेन वसन्तानन्तरं हि ग्रीष्मसमयोद्भवनात् । ऋतुना वसन्तऋतुना समं साधं प्रीति स्नेहं प्रणेतुं कर्तुं हृदि चित्ते कामयते स्म ईहते स्म ॥ तस्याः सुतो रविरिवाम्बुजपाणिविश्व- चक्षुः प्रबोधकरकृत्ततमा महखी । भावी यतः किमिति पद्मदृशा च काझे तन्मण्डलं स्वसदनेऽनिशमुजिहानम् ॥ ९ ॥ यतः कारणात्तस्या नाथीदेव्याः सुतः पुत्रो रविर्भानुमानिव अम्बुजे पद्म इव पाणी हस्ती यस्य । तथा-अम्बुजमाकृत्या कमलं पाणी यस्य । तथा—विश्वस्य जगजनस्य धर्ममा- गंप्रकाशकरवेन चक्षरिव चक्षुः। तथा प्रयोधं तत्त्वज्ञानं तस्य करः कारकः । प्रतियोधदायक इत्यर्थः । तथा कृत्तं छिन्नं तमः पापमज्ञानं वा येन स तादृशो भावी भविष्यति । रवि. स्तु-कमलकलितकरः जगच्चक्षुर्नामा । प्रयोघो विनिद्रता जागरणं तत्कारकः दलिता. न्धकारश्च वर्तते । पुनः किंभूतः । महस्वी प्रतापवान् । कुदृशामधृष्यः । अथ वा- उत्सववान् । उत्सववाच्यपि महःशब्दः सकारान्तोऽप्यस्ति । यथा नैपधे---'एनं मह- स्विनमुपैहि सदारुणोच्चैः' इति । महस्विनमुत्सववन्तमिति तद्वृत्तिः । यत्र यत्रैप नजति तत्र तत्रोत्सवपरम्पराः पदे पदे भविष्यन्तीत्यर्थः । रविरपि तेजस्वी इति हेतोः किमु- स्प्रेक्ष्यते । पद्मदृशा कमललोचनया नाथीदेव्या तया तन्मण्डलं रविबिम्बमनिशमहोरानं स्वसदने निजमन्दिरे उनिहानमुदयमान चकाहे वाञ्छितम् ॥ स्वः सानुमन्तमधिरोढुमथात्मदी- कर्तुं विधुं पुनरपांपतिमुत्तरीतुम् । सिद्धालयेष्यपि समाजयितुं जिनान्सा गर्मानुभावत इयेप यथार्हदम्बा ॥ १०॥ सा नाथी गर्भानुभावतः शुभगर्भप्रभावात् खः सानुमन्तं सुमेरुम् । 'रलसानुः सुमेरुः स्वः स्वर्गिकाञ्चनतो गिरिः' इति हैम्याम् । अधिरोदुमध्यासितुं चठितुम् । अथ पुन- विधं चन्द्रमसमात्मदर्शीकर्तुं दर्पणं विधातुम् । स्वाननविलोकनायेति शेषः । पुनरन्यत् । अपापति समुद्रमुत्तरीतुं स्वभुजाभ्यामखिलमपि जलमाक्रम्य तीा परतटे प्रयातुम् । अपि पुनः सिद्धालयेषु शाश्वतजिनप्रासादेषु जिनान् शाश्वतनाममाज ऋपमवर्धमानच. न्द्राननवारिपेगान् तीर्थकृत्प्रतिमाः सभाजयितुं पूजयितुम् । 'सभाजनं तत्र ससर्ज तेषां समाजने पश्यति विस्मित सा' इति नैषधे । सभाजन पूजनमिति तवृत्तिः । 'सभाजनार्थ ·९२ काव्यमाला। सभाजयति' इति क्रियाकलापे ।तथा 'ध्रुवा विनिर्दिश्य सभा सभाजितम्' इत्यपि नैषधे । समया सभाजनेन सभाजितं पूजितमिति तद्वृत्तिः । अथ प्रस्तुतम् । इयेष पूर्वोक्तं मन्द. राधिरोहणादि सर्वमपि वाञ्छति स्म । केव । अर्हदम्वैव । यथा जिनजननी श्रीजिनग" भानुभावात् पूर्वोक्तप्रकारानन्यानपि शुभदोहदोद्भुतप्रकारान् काहति स्म ॥ इति दोहदाः॥ तद्दोहदप्रकरपूर्तिविधौ सुपर्व- वल्लया विधेरिह तथा स्पृहया व्यलासि । श्रेयोवतामिव ततिः परिपूर्णकामा नशे यथानतिचिरादियमायताक्षी ॥ ११ ॥ इहास्मिजगति तस्या गर्भवत्याः दोहदानां गर्भानुभावोद्भूतामिलापाणां प्रकरस्य समू- हस्य प्रपूर्तिविधी प्रकर्षेण संपूर्णीकरणप्रकारे सुपर्ववश्या कल्पलतातुल्यया विधैर्जगत्सृष्टि- कर्तुः स्पृहया वाञ्छ्या तथा तेन प्रकारेण व्यलासि विलसितं प्रवृत्तम् । तथा कथम् । यथा आयताक्षी आयते प्रसतिप्रमाणे कर्णान्तं यावत्प्रसते वा भक्षिणी नेने यस्याः सा इयं नाथी अनतिचिरास्तोककालादेव परिपूर्णकामा संपूर्णीभूताभिलापा निवृत्तमनोरया जज्ञे जाता। केव । श्रेयोवतां ततिरिव । यथा पुण्याच्यानां जनानां श्रेणी अभिलापावि- भवनानन्तरं लरितं प्रमलपुण्यवत्त्वात्पूर्णमनोरथा जायते ॥ सा दोहदोदयकृशीकृततत्प्रपूर्ति- संप्रापितोपचयसंचरचारिमश्रीः । भाति म फाल्गुनविपत्रितचैत्रसान्द्री- भूतावनीरहततिविपिनस्थलीव ॥ १२ ॥ सा नाथी भाति स्म । किंभूता । पूर्व तेषो दोहदानां जगत्प्रशस्यानामुदयेनाविर्भावन कृशीकृता दुर्बला विहिता पश्चाच तेयो दोहदानां प्रपा प्रकर्षण पूरणेन संपूर्णीभवनेन संप्रापितः सम्यकप्रकारेण लम्भित आसादितो वा उपययः पुटियस्य येन वा ताशा मंचरस्य देहस्य चारिम्पो मनोहरतायाः श्रीर्यस्याः, चारलयुक्ता लक्ष्मीर्यस्याः सावा, समासान्तविधानित्यत्वात् । केव । विपिनस्थलीय यथा वनम्मि ति । किंमता बनरय ली। प्रथम फाल्गुनन फाल्गुनिकमासेन विगतानि पाणि पर्णानि येभ्यस्ते विपकि. पान् करोतीति विपश्यति । 'तत्करोति तदाच' इतीअन्याः । विपश्यन्ते स्म इति विपरिताः । अथवा । विपातं संजानगप्पेशवा । 'इतो जाताय इतीत प्रत्ययेऽपि । विपत्रिताः पनरहिताः कृता इयर्थः । पचायण मधुमामेन सान्द्रीभूताः पदवपुष्पाले धनच्याया जाना अवारदा रक्षास्ते विद्यन्ते यस्यो सा॥ निसीय दोहदभवातिमथैणचा- मदस्विनामवयवेषु भी वहन्ती ।

·- । ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । स्मेरदलैरुपचिता नवशारदीन- नालीकिनीवदतिवाहितवारिवाहा ॥ १३ ॥ अथ दोहदपूर्णीभवनानन्तरम् । एणचक्षुर्मंगनेत्रा नाथी अवयवेष्वरुपु मेदस्वितां पुष्टि वहन्ती विनती सती यमौ राजते स्म । किं कृत्वा । दोहदेभ्यो गर्भानुभावोत्पन्नविविधा. मिलापेभ्यो भवामुत्पन्नामति पीडां चिन्ता वा निस्तीर्य निरस्य । किंवत् । नवशारदीन- नालीकिनीवत् । यथा नवा भूतना शारदीना शरत्कालसंबन्धिनी नालीकिनी कमलिनी स्मेरद्भिविकसद्भिः । 'स्मेरदम्भोरुहाराम' इति पाण्डवचरित्रे । दलैः पौरुपचिता पुष्टा कृता । पुनः किंभूता । अतिवाहितो वारिवाहो मेघसमयो यया । 'वर्षासु कमलानि चीर्यन्ते विद्राणपङ्कजसरसि' इति चम्पूकथायाम् । 'त्रिदिवसमुद्भवन्ति प्रोन्मीलरसु नीलनी. रजेषु शरच्छीकटाक्षेष्विव' इत्यपि चम्पूकथायाम् ॥ शुद्धां क्रियां विदधतामधिभूर्यदेष भावीरितः किमिति भागवतैः प्रतापैः । आनन्दपूर्वविमल तिवासवस्तां प्राग्जन्मनः समय एव समुद्दधार ॥ १४ ॥ आनन्द इति शब्दः पूर्व यस्य तादृशो विमलः एतावता आनन्दविमलनामा वतिनां साधूनां मध्ये वासवः शक्रः सुरीन्द्रः जन्मनः प्राक्समये एवार्थात् श्रीहीरविजयसूरिजन्म- कालाप्राक् पूर्वकमेव निर्दोषां निरवद्या क्रियामनुष्ठानमुद्दधार ' समुद्धरति स्म । एतावता हीरकुमारे गर्भेऽवतीर्णमात्र एवानन्दविमलसूरिः क्रियोद्धारं कृतवानित्यर्थः । किमुत्प्रेक्ष्यते । भागवतैर्भविष्यत्सूरिसंबन्धिभिः प्रतापैः प्रभावैमर्माहात्म्यैः । स प्रतापः प्रभाववत्' इति है। भ्याम् । इति हेतोः ईरितः प्रेरितः किम् । यत्कारणात् एष हीरविजयमूरिः शुद्धा निर्मल क्रियामनुष्ठान विद्यतां साधूनामधिभूरधिपतिर्भावी स्वामी भविष्यति । प्रागित्यव्ययम् ॥ कालागुरुद्रवकरम्बितगन्धधूली- पत्रावलीकलितपाण्डुरगण्डमाजा । छायाधरः शरदपास्तपयोदरोधो- ऽवश्याय दीधितिरहस्यत तन्मुखेन ॥ १५ ॥ नन्मुखेन साथीवन अवश्यायदोफिलिमिद्युतिः । अवारस्तु दहितं मा. हिका हिमम्' इति हेम्याम् । अहस्यत हसितः । तिरस्कृत इत्यर्थः । किंभूतेन तन्मुखेः 'न । कालागुरुद्रवेण काकतुण्डस्य पयसा पर्न वा करम्बिताया व्याप्ताया गन्धधूल्या. कस्तूर्याः पावलीभिः कलिता संयुती । तथा-गर्मानुभावात्पाण्डुरौ विशदौ गण्डौ क- पोली भजतीवि भान तेन भाजा उल्लसदहलमृगमदजललिखितविचित्रपभगमव्यविपु- लकपोलमण्डलेन मुखेन । 'शशाइमन्तःस्फुरत्कलङ्कमुपहसन्ती' इति चम्पकथायाम् । -- ·काव्यमाला। - किंभूतश्चन्द्रः । छायामन्तःश्यामतां धरतीति । पुनः किंभूतः । शरदा घनात्ययेन म. पास्तो निराकृतः पयोदानां मेघानाम् । 'प्रावृषेण्यो घनो जलदायी न शारदः' । यत उक्तम्-'अन्ये ते [खलु नीरदा] जलधरास्तृष्णां विनिम्नन्ति ये भातश्चातक किं वृथात्र रटितैः खिन्नोऽसि विधाम्यताम् । मेघः शारद एप काशधवलः पानीयरिक्तोदरो गर्जत्येव हि केवलं भृशमपां नो विन्दुमुद्यच्छति ॥ इति वष्पीहाष्टके । अतः पयोदनाम सार्थकम् । रोधो रुन्धनं यस्याः ॥ लीलाचलद्दलगणा विगलन्मरन्द- लुभ्यन्निलीनमधुपां सितपद्मपतिः । प्रस्पन्दमाननयनेन सविभ्रमभू- भाजा यदीयवदनेन विडम्व्यते स ॥ १६ ॥ यदीयवदनेन गर्भसमयत्वात् पाण्डिममण्डितेन नाथीमुखेन सितपद्मपतिः कुमुदमण्डली । 'श्वेते तु तत्र कुमुदम्' इति हैम्याम् । विडम्ब्यते स्म अनुक्रियते स्म । 'पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्कासचामरः । ऋतुविडम्बयामास न पुनः प्राप तच्छ्यिम् ॥' इति रघौ । शरद• तुस्तं रघु राजानं विडम्बयामास । अत्र चामरादिभिरनुचकार, परं तलक्ष्मी न प्रापेति "तगृत्तिः । किंभूतेन वदनैन । प्रस्पन्दमाने स्वभावचपले नपने लोचने यस्मिन् । 'प्रस्पन्द- मानपस्पेतरतारमन्तश्चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम्' इति रघौ । पुनः किंभूतेन मुखे. न । सह विभ्रमेण विलासेन वर्तते तादी ध्रुवं नयनोर्ध्वरोमपद्धति भजतीति । किंभता सितपद्मपतिः । लीलया नातिशयेन मन्दमरुत्प्रेरणया चलतां लोलीभवता दलानां प. आणां गणो यत्र । पुनः किंभूता । विगलन्तो निष्पतन्तो ये मरन्दा मधूनि तदर्थे • श्यन्तो लोलुपीमवन्तोऽत एव निलीनाः कोशान्तनिश्चलीभूय स्थिता मधुपा भ्रमरा यस्याम् । ताशी कुमुदावली सगत्वेन पाण्डुरमुखस्योपमानमिदम् । खभावमुखस्या- न्योऽर्थः । निःसरन्मधुकृते लुब्धीमवतो निलीनानां च भृमाणामासितमवरियतं यत्र तारक पद्मपतिः हसिता॥ नीलारविन्दनयना कलमावदाता वन्धूकदन्तवसना सितकान्तिवना । कासस्मिता कुमुदिनी सुरभिमराल- लीलागतिः सरसि वाननि सा तदानीम् ॥ १७ ॥ सा नापी वदानी तस्मिन् गर्भाधानसमये शरदिव धनात्ययसमय इव अजानि संजामा।' किंमता नापी देवी शरण । भीलारविन्दे इन्दीवरे । 'नाले तु स्यादिन्दीवरम्' इति है. भ्याम् । उत्पले तद्वत्ते एन या नयने यस्याः । पुन: किंभता । कालमा कलमनामशालयः तरीधावदाता गारयान्तिः । पुनः भिता । यन्मानि पन्थनीवस्तरकुगुमानि म. - ·३ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । ध्याद एव विकसनशीलानि 'विपोरियां' इति लोके प्रसिद्धानि । 'बन्धूकप्रसवारुणाम्बर- धराम्' इति लघुस्तवे । तथा 'बन्धुकबन्धुभवदेतदस्या मुखेन्दुनानेन सहोज्जिहानाम्' इति नैषधेऽपि । तद्वत्तान्येव वा दन्तवसनमधरो यस्याः । पुनः किंभूता । सिता उ. ज्ज्वला कान्तिर्यस्य तादृक् वत्रं मुखं यस्याः । पक्षे सितकान्तिश्चन्द्र एव वदनं यस्याः । पुनः किभूता। काराः ईपीकाः कासाः प्रसिद्धास्तद्वत्ते एव स्मितमीपद्धसितं यस्याः । पुनः किंभूता । कुमुदिन्यः कैरविण्यस्तथा ताभिश्च सुरभिः सुगन्धिः । पुनः किंभूता । मराला राजहंसास्तद्वत्तेषां च लीलया मन्धरतया गतिर्गमनं यस्यां वा । वर्षासु हंसा मानससरसि यान्ति । 'प्रोपितकलहंसवयसि' इति चम्पूकथायां मेघवर्णने । प्रोषिता मानसं प्रति प्रस्थापिताः कलहंसा एव वयांसि पक्षिणो येनेति तहिपनके । तथा 'शरदि पुनरत्रायान्ति' इति कविसमयः ॥ माणिक्यभूषणगणैर्न तदा कदाचि- खेदोदयाद्वपुरभूप्यत चन्द्रमुख्या। क्रीडागतामरकरावचिताम्वुजातां जानेऽनुयातुमनसा सरितं सुराणाम् ॥ १८ ॥ तदा गर्भसमयै चन्द्रमुख्या नाथीदेव्या विधुवदनया कदाचिदपि माणिक्यानां मणी. नामुपलक्षणात्स्वर्णरजतादीनां भूपणानामाभरणानां गणेः समूहः वपुः स्वशरीरं नाभूष्यत न भूपितं नालंकृतवती(?) । अल्पशब्दस्त्वभावस्यैव वाची। नालंचक्रे । कस्मात् । खेदो. दयात् गर्भधारणनिर्वेदाविर्भावात् । तत्राहमेव जाने उत्प्रेक्ष्यते वा । श्रीहार्थे जलावगाह- लीलाकृते आगतानाममराणामझुद्देवीसखानां देवानां करैर्हस्तैरवचितानि स्वप्रियाहारा- वतंसादिक्रियाकृते चुण्टितानि । गृहीतानीत्यर्थः । अम्बुजानि कमलानि यस्यां तादृशी सुराणां सरितं देवनदी स्वर्गहामनुयातु स्वेनानुकतुकामयेव । अत्र जाने इवार्थे ॥ रेजे स्तनाननविनीलिममञ्जुलेन यस्याः समुज्ज्वलपयोधरयामलेन । केलीकृते मरकिताकितसानुनेव रौप्येण शैलयुगलेन मनोभवस्य ॥ १९ ॥ यस्पा गर्भवत्याः समुज्ज्वलेन गर्भानुभावारदुरीभूतेन पोपरयामरीन स्तनद्वन्द्वन रेजे। तथा-'ऐरावतमस्तकपिण्डपाण्डुरमुच्चच्चुकश्यामलिनालंकृतम् आपूर्वमाणमन्तः- क्षीरेण क्षणमखिद्यत पयोधरद्वन्द्वमुद्वहन्ती' इति चम्पूकथायाम् । किंमतेन । स्तनानन- योचुक्योविनीलिना प्रकृष्टश्यामलेन मझुलेन मनोक्षेन । इवोत्प्रेक्ष्यते । मनोमवस्य कामस्य केलीकृते क्रीडाथै रोष्येण रजतसंपन्धिना शैलयुगेन गिरियुग्मनेव । किंभूते- न । मरकतरदमगमिनीलमणिभिरहितं कलितम् । रचितमित्यर्थः । सानु शिखरं यत्र ।

·काव्यमाला। यस्याः सभेचकिमचूचुकचक्षुरेण व्यनानि शुभिमभृता स्तनयोर्द्वयेन । यन्मानसाश्रयनिवासिरतीशरत्यो- विप्रो विनोदमधुपाङ्ककुमुद्युगेन ॥ २० ॥ प्रेम्णा प्रणेतुमजरामरतां प्रसव विश्राणितेन विधिना कुसुमायुधेन । रौप्येण नीलपदां दधता पिधानं पीयूषपूर्णकलशीयुगलेन किं वा ॥२१॥ यस्या गुविण्याः सनो येन व्यभ्राजि शुशुभे । किंमूतेन । सह मेचकिना श्याम- लखेन वर्तेते ये ते समेचकिमनी कृष्णत्वकालते तादृशे चूचुके स्तनयन्ते ताभ्यां चचुरेण मनोहारिणा । पुनः किंभूतैन । शुत्रिमाणं पाण्डुरता विमतीति । तत्र वयमेवं विद्यः । उत्प्रेक्षामहे वा । यन्मानसं नापीचित्तं तदेवाश्रयः स्थानं गृहं वा तत्र निवसनशीलयो रतीशरयोः स्मरतद्भार्ययोः विनोदाथै क्रीडाकृते मधुकरा भ्रमरा अङ्के कोडे सन्त्यस्येति तादृशा कुमुद्युगेन कैरवद्वयनैव किं वा । अथ वा प्रसद्य प्रसन्नीभूय विधिना ब्रह्मणा कुसुमायुधस्य मदनस्य विश्राणितेन प्रदत्तेन रौप्येण राजतेन रजतसंवन्धिना पीयूपपूर्णेन अमृतभृतेन सुधारसपरिपूरितेन कलशीयुगेन कुम्भीद्वयेनेव । कुम्भकलशाब्दी पुंनी. लिले । 'अवलम्बितकर्णश कुलीकलशी के रचयनवोचत' इति नैषधे । कलशीयुगेन किंकुर्वता । नीलपदा हरिन्मणीनां पिधानं दधता पिभ्रता । किं कर्तुं दत्तेन । प्रेम्णा पितामहत्वहन अजरामरतां जरामरणरादित्यं प्रणेनुं कर्तुम् ।। युग्मम् ।। पीनस्तनद्वयममेनक्रितं पयोभि- स्तस्याः क्षणं क्षणमपूर्यत गर्भवत्याः । सान्दै रसैरिव विकस्वरकैरविण्याः . कोशद्विकं विशदिमश्रियमुद्वहन्त्याः ॥ २२ ॥ तस्या गर्भवत्या गुविण्याः पीनं पुष्टं तथा अमेरितं पाण्डरीमतं स्तनद्वयं कुचद्वन्द क्षण क्षणं पयोमिः स्तन्यः । दुग्धरित्यर्थः । अपर्यंत पूर्ण जायते स्म निभृतं त्रियते स्म । किमिव फोतिफमिव । या विकस्तरामा विकसनशालायाः । 'प्रभातेऽम्मोजिनीवानि कि पास्माद्विकस्वरा' इति पाण्श्वचरित्रे । करविण्याः कुमुदिन्याः मुकुटयुगलं क्षण क्षणे सान्दैवतन रसमकरन्दः संपूर्णते । किं कुर्वत्याः परविण्या: । विदितः रेत- तायाः प्रिय शोमा तस्या भगवनिः । विशतिना सतीत्वैन । 'अमूर्यपत्या राजदाराः' इति बननात् । नत्येन पाविश्येण या युक्तां घिर्ग लामीमन्दिरी या टद्वान्त्या विधामायाः॥

·९७ ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । दम्भोलिभूषणभरोद्भवदंशुचाप- चक्राहितेन पयसा परिपूरितेन । आदीयते किमु समुन्नमता चकोर- चक्षुःपयोधरयुगेन पयोधरश्रीः ॥ २३ ॥ चकोरी चकोरच चकोरी । 'पुमान् स्त्रिया' स्त्रिया सहोक्तौ पुमान् शिष्यते न स्त्री इति प्रक्रियासूत्रेण चकोरी तयोश्चक्षुपी इव रक्त चक्षुषी नेत्रे यस्यास्तस्याः । पयोधरयु. गेन स्तनद्वन्द्वेन । किमूत्प्रेक्ष्यते । पयोधराणां जलवाहानां मेघानां श्री: लक्ष्मीः शोभा वा आदीयते किमु गृह्यते इव। किंभूतेन पयोधरयुगेन । दम्भोलीनां बजरत्नानामाभर- णानां मरादृन्दादुद्भवन्तः प्रकटाः जायमाना ये निःसरन्तो वा अंशवः किरणास्तैः । . र्थात् प्रारब्धेन चापचक्रेण धनुर्मण्डलेन अङ्कितेन कलितेन । 'उल्लसन्मयूखमअरीरचिते- न्द्रचापचक्राण्याभरणानि' इति चम्पूकथायाम् । तथा 'वृता विभूपामणिरश्मिकार्मुकैः' इति नैषधेऽपि । पुनः किंभूतेन । सं सम्यक् समीचीनं यथा स्यात्तथा उन्नमता उच्चैर्भव- ता उन्नतीभवता च । पुनः किंभूतेन । पयसा स्तन्येन पानीयेन च परि सामस्त्येन पूरि- तेन भृतेन ॥ इति कपोलस्वनादिपाण्डिमा स्तनयोः पयःपूर्णत्वं च ॥ संपूर्णचन्द्रवदना प्रसवोन्मुखत्वं पूर्णेऽथ गर्भसमये बिभरांबभूव । वर्षाभिमुख्यमुपकण्ठवितिष्ठमान- ज्येष्ठोन्मुखीकृतजनाम्बुदमण्डलीव ॥ २४ ॥ अप सार्धसप्तदिनाधिकनवमासपूर्णीभवनोत्तरं संपूर्णः षोडशकलाकलितः पूर्णिमा- संवन्धी । चेदेकयापि कलया योन्दु-नः स्यात्सा तिथिरनुमितिरित्युच्यते । 'कलाहीने स्वनुमितिः' इति हैमीवचनात् । पूर्णिमायामेव संपूर्णश्चन्द्रः स्यादतः संपूर्णचन्द्रवदनेति । तेन पूर्णिमायामभ्युदितो यश्चन्द्रखद्वद्वदन वक्र यस्याः पार्वणेन्दुमुखी सा नाथी गर्भस्य समये काले पूर्णे परिपूर्तिभावं प्राप्ते सति सार्धसप्तदिनाधिकनवसु मासेषु संपूर्णीभूतेषु सस्सु प्रसवस्य संतानजननस्य उन्मुखतां बिभरांबभूव धारयामास दधाति म । केव । अम्बुदमण्डलीव । यया मेघमाला कादम्बिनी वर्पणं वर्षः वृष्टिसस्याभि- मुख्यं वर्षणसंमुखतां धत्ते । किंभूता सा कादम्विनी च । उपकण्ठे समीपे वितिष्ठ- मानाः स्थिति कुर्वाणा ज्येष्टाः कुलवृद्धत्रियो ज्येष्टमासश्च यस्याः । पुनः किंभूता। उन्मु- खीभूता गर्भानुभावावगतलोकोत्तरप्रभावसंतानावलोकनार्थमुत्कण्ठीकृता उच्चमुखाध कृताः । वर्षाकाले हि लोका उन्मुखीभूय मेघागमं विलोकन्ते । यथा चम्पूकथायाम्--- "तिरस्कृतशशाइकान्तिकलापोच्चमुखमण्डलाः' । अथ तहिप्पनकम्-त्रियः वर्षाव किंभूताः । तिरस्कृतः शशाइस्य कान्तिकलापः शोभासमुदायो येन तादृशमुधमुमतं १३ ।

·काव्यमाला। मुखमण्डलं यासां तथा तिरस्कृता आच्छादिता शशाइस्य चन्द्रस्य) कान्तिश्चन्द्रिका याभिस्तथा काय पयोवाहपानीयाय लापाः कुटुम्बीजनजेगीयमानरासकास्तरचं मेघागमविलोकनार्थमूच मुख वदनं येषां तादृशा मण्डला देशा यामु इति । तादृशा जना विश्वलोकाश्च यया ॥ वंश्यैः सुधाशनचिकित्सकयोरिवार्म- भूत्याविनिर्मितिविशारदतां दधानः। अध्यूपिरेऽखिलभिषग्वृपभैर्महेभ्य- जम्भद्विषद्भवनगर्भभुवः प्रदेशाः ॥ २५ ॥ अर्भस्य वालकस्य भूत्याया विनिर्मिती करणे विशारदतां पाण्डिल्यं दधानर्विद्भिः अखिलेषु समग्रेषु भिषक्षु वैद्येपु प्रधानत्वाद्वृषभाः पुगवास्तैः । दायीप्रमुखरित्यर्थः । तथा .'कुमारभृत्याकुशलैरधिष्ठिते भिपरिभराप्तरथ गर्भवेदमनि' इति रघौ। महेभ्येषु महाव्य- वहारिषु जम्भद्विषतः शक्रस्य सर्वोत्कृष्टत्वात्कुंरासाहस्य भवनस्य गेहस गर्भभुवो मध्यभूमेः प्रदेशा विभागा अध्यूपिरे । आशिश्नियिरे । संश्रिताः । उत्प्रेक्ष्यते । वैद्यैः मुधाशनानां देवानां चिकित्सकयोवैद्ययोर्दस्रयोः खोकवैद्ययोश्यैर्गोत्रे समुत्परिव ॥ इति प्रसवसमयः॥ लग्नं गुरौ शिखिनि शीलति युग्मनाम भूमीभवे भजति खिड्ग इवाथ कन्याम् । याते तुलां सितमरीचिसुते सिते च सूरेऽपि सारस इवालिविलासशीले ॥ २६ ॥ राही पुनः सुकृतिनीव धनं प्रपन्ने पत्यौ रतेरिव विधौ मकराश्रयेव । मीनं शनी सलिलवन्मदयत्यदीन- मित्थं ग्रहेषु तदयाभ्युदयावहेषु ॥ २७ ॥ विश्वावनीधरशिलीमुखपूपसंख्ये संवत्सरेऽवनिपुरंदरविक्रमार्कात् । मासः सहस्य विशदश्रियमाश्रयन्त्यां जन्मानुभावत इवास्य तिथौ नवम्याम् ॥ २८ ॥ लमोदयेऽथ गुमशंसिनि सार्वभौम- जन्मोचितेऽहनि ससाधिमधिष्णपयोगे ।

·- ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ९९ कूलंकषा मखभुजामिव केकियान- माखण्डलामृतमयूखमुखी जयं वा ।। २९ ।। आमोदमम्बुरुहिणीव विजृम्भमाणा पञ्चापिं शुचिमरीचिचकोरचक्षुः । सौदामनीवलयमम्बुदमालिकेव पृथ्वीव तीर्थमनघं कृषिमुर्वरेव ॥ ३० ॥ पीयूषकान्तिमिव दुग्धपयोधिवेला सिंहं महामृगरिपोरिव वा महेला । विश्वावबोधमिव वासरवक्रलक्ष्मीः श्रीखण्डसालमिव वा मलयाचलोवीं ॥ ३१ ॥ शृङ्गारयोनिमिव नीरजनाभपत्नी राज्ञः प्रतापमिव वा जगतीजयश्रीः । आचार्यमध्वरभुजामिव फाल्गुनी सा नाथी क्रमेण तनयं जनयांचकार ॥ ३२ ॥ (सप्तभिः कुलकम्) सा नाथी क्रमेण परिपाट्या तनयं नन्दनं जनयांबभूव जनयति स्म । कस्मि- न्सति । लनं मूर्ते तनुभवनं गुरी वृहस्पती, तथा शिखिनि केतुग्रहे । 'अश्लेषामू: शिखी केतुः' इति हैम्याम् । शीलति भजति सति । किंभूतं लमम् । युग्मं मिथुनमिति नाम यस्य इति गुरुकेतूलग्ने । पुनः कस्सिन्सति । भूमीभवे महले कन्यां भजत्याश्रयति सति । कस्मिन्निव । खिड्ग इव । यथा विटः कन्यां कुमारिकामपरिणीतां स्त्रियं भजते । इति कन्यायां मङ्गलः । पुनः कस्मिन्सति । सितमरीचेश्चन्द्रस्य मुते बुधे च पुनः सिते शुके सति । किंभूते बुधे शुक्रे च । याते प्राप्ते । काम् । तुलां तुलानामलमम् अर्थात्तुलायां बुधै शुक्रे च सति । अपि पुनः । सूरे सूर्ये मलिनाम वृश्चिकलमं तत्र यो विलासः । 'लस शेपणकीडनयोः' इति धात्वर्थात् । श्लेषणमाश्रयणं स्थितिः तत्र शीलं खमावो यस्य । क इव ।सारस इव । यथा सारसपक्षी आल्या श्रेण्या-कृत्वा यो विलासः क्रीडया गमनमासनं च तन खभावो यस्य यथा । 'श्रेणीवन्धाद्वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरण. खजम् । सारसैः कलनिदैः क्वचिदुग्न मिताननी ॥' इति रघौ । इति चतुर्थे शृश्चिके सूर्यः । पुनः। राही विद्युतुदे धनं धनलमं प्रपन्ने सति । कस्सिग्निव । मुकृतिनि । यथा पुण्यवान् धनं द्रव्यं प्रपद्यते प्राप्नोति।इति धने राहुः। च पुनः। विधी चन्द्र मकरो मकरलग्नं - ·१०० काव्यमाला। स आश्रयोऽधिष्ठानं यस्य । कस्मिन्निव । पत्यादिव। यथा रवः पत्यो मतरि मकरे ध्वज. रूपत्वाद्वाहने आश्रय आश्रयणं यस्य । इति मकरे चन्द्रमाः । पुनः शनी शनैश्चरे मीनं मीनलमं मदयति सति । किंवत् । सलिलवत् । यया पानीय मीनं समदं कुरुते पयस्येव मीनाः समदाः । इति मीने शनैश्वरः । इति नवापि प्रहा जन्मकुण्डल्याम् । इत्यममुना प्रकारेण जन्मसमये प्रहेषु सूर्यादिखेचरेषु तस्य हीरकुमारस अयस्य शुभकर्मणः पुण्यस्य अभ्युदयस्य वर्धमानकीर्तिप्रतापसंपदपस्य महोदयस्य आवहेषु कारकेषु सत्सु । पुनः कस्यां सत्याम् । नवभ्यां तिथी विद्यमानायां सत्याम् । किंलक्षणायाम् । विशदश्रियं श्वत्सलक्ष्मीमाश्रयन्सां सल्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-हीरकुमारस्य जन्मानुभावतः जननप्रभा- पादिव । तिथिः कस्य सहत्य मार्गशीपेनानोमासस्याकस्मिन् । विश्वानि त्रीणि, जगन्ति अवनीधरा अष्टौ महाकुलशलाः, शिलीमुखाः पञ्च सरवाणाः, पूषा भानुरेकः, इति संख्या यस्य तादृशे संवत्सरे । कस्मात् । अवनेः पृथिव्याः पुरंदरो यो विक्रमार्कस्तस्मात् । एतावता संवत् १५८३ विक्रमादित्यसंवत्सरे मार्गशीर्षमासे नवम्यां तिथी सोम- वासरे पूर्वाभाद्रपदभे हर्षणनामयोगे घटी १२ उपरान्तवजयोगे मिथुनलग्ने प्रवहमाने तदिने प्रसादनपुरवास्तव्य भीकशवंयसाहकुंरापनी नाथी देवी सुतरत्नमजीजनत् । इति संवत्सरादिः । पुनः कस्मिन्सति । अस्य हीरकुमारस्य शुभशंसिनि श्रेयः कथयितर लनोदये मिथुनलग्नोद्गमे सति । पुन: कस्मिन्सति । सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमश्चक्रवर्ती तस्य जन्मनोऽवतारस्य उचिते योग्ये अहनि वासरे सति । पुनः कस्मिन्सति । सह साधिना प्रधानत्वेन वर्तते तादृशे धिष्ण्यस्य नक्षत्रस्य,योगे सति । वयातः किं नरसा- धिमभ्रमः' इति नैषधे । नाथी नन्दनमसूत इति संबन्धः । अथोपमानान्याह-केव । कूलंकपेव । यथा मसभुजां देवानां कूलंकपानदी गङ्गा केकियान खामिकातिक जनयतीति सर्वन योज्यम् । पुनः केव । आखण्डलामृतमयूखमुखीव । यथा आखण्डलस्य शक्रस अमृतमयूखमुखी पीयूपकान्तिवका चन्द्रवदना इन्द्राणी जयं जयन्तनामानमगजम् । पुनः केव । अम्बुरुहिणीव । यथा विजृम्भमाणा विकसन्ती कमलिनी- आमोदं परि- मलम् । पुनः केव । शुचिमरीचिचकोरचक्षुरिव । यथा श्वेतातेश्चन्द्रस्य चलचञ्चुलोचना पत्नी रोहिणी पञ्चाचिषं बुधम् । पुनः केव । अम्बुदमालिकेव । यथा कादम्बिनी सौ- दामनी वलयं विद्युन्मण्डलम् । पुनः केव । पृथ्वीव । यथा वसुंधरा अनघं संसारापार• पारावारपारप्रापकत्वेन सर्वजगज्जनश्लाघनीयं तीर्थ शनुजयशैलादिसिद्धगमनस्थानम् । 'पृथ्वीव पुण्यतीर्थ सा' इति चम्पूकथायाम् । पुनः केव । उर्वरेन । यथा सर्वसस्या क्षेत्र धरित्री कृषि कर्पणम् । पुनः केव । दुग्धपयोधिवेलेव । यथा क्षीरसमुद्रवेला पीयूष कान्ति चन्द्रम् । पुन केव । महेलेव । यथा महामृगाणां गजानां रिपोरिणः केसारणो महेला श्री सिंही। 'महिला स्यान्महेलया' इति शब्दप्रभेदे । तथा 'यश्च परमहेलारतो. ऽप्यपारदारिकः' इति चम्पूकथायाम् । सिंहं मृगेन्द्रम् । पुनः केव । वासरयालक्ष्मी- रिव । यथा दिनाननस्य प्रभातस्य श्रीविश्वस्य जगतोऽवबोधं जागरणम् । पुनः केव।म. व्यावलोवि यथा मलयशैलस्य वनभूमिः श्रीखण्डं चन्दनद्रुमाकुरम् । पुनः केव । नीर• ·. ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १०१ 5+6) जनाभस्य पद्मं ब्रह्मोत्पत्तिकमलं नाभी यस्य स कृष्णस्तस्य पनी जाया लक्ष्मीरिव । यथा कृष्णकान्ता श्री: शृङ्गारयोनि मदनम् । पुनः केव । जगतीजयश्रीरिव । यथा राज्ञो विजयिनृपस्य जगत्या भूमेविजयलक्ष्मीप्रतापम् । पुनः केव । फाल्गुनीव । यथा पूर्वा- फाल्गुनी अध्वरभुजां यज्ञभाजिनां देवानामाचार्य गुरु बृहस्पतिम् ॥ सप्तभिः कुलकम् । इति जन्मसमयः ॥ श्यामीकृतानि कुदृशामपकीर्तिपकै- रस्मन्मुखानि विशदानि विधास्यते यत् । एप स्वकीर्तिविमलत्रिदशलवन्ती- विस्फूर्तिभिः किमिति दिक्प्रमदाः प्रसेदुः ॥ ३३ ॥ दिक्प्रमदा दिगगनास्तजन्मसमये प्रसेदुः प्रसन्नीबभूवुः । निर्मला जाताः। किमुत्ने- क्ष्यते इति हेतोः । इति किम् । यदेष हीरकुमारः कुदृशां दुर्वादिनां कुमतीनां वा अपकीर्तिभिः अपयशोभिरेव पड़ेः कर्दमैः श्यामीकृतानि मलिनीकृतानि' अस्मन्मुखानि खीयकीर्तिरेव विलसन्यास्त्रिजगति प्रसरन्यास्त्रिदशस्त्रवन्या गगाया विस्फूर्तिभिर्विला- सैविंशदान्युज्ज्वलानि विधास्यते करिष्यतीति । पङ्ककलपितानां हि गडासलिलक्षालनेन निर्मलीभवनं युक्तिमदेव । पका कर्दमे च । गङ्गास्नानात्पापगमनेन निर्मलीभवत्वेन प्रस. पता स्यादेव ॥ भावी यदेष पृथुकः सुमनोनिषेव्य- स्तदृष्टयो दिव इतीच गृहे निपेतुः । हन्ता यतः स तमसां तमसामिवारिः मागेव तैः किमिति भीतिवशात्प्रणेशे ॥ ३४ ॥ यद्यस्मात्कारणात् नाथीनन्दनः पृथुकः बालकः मुमनोभिर्देवैनिघेव्य उपास्यो भावी भविष्यति । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोः तदृष्टयः मुमनोवर्षणानि पुष्पवृष्टयः दिवो व्योम- मण्डलात् गृहे अर्थात्तद्भवने निपेतुः पतिताः । 'चित्रीयितमतिक्लपतत्पुष्पवृष्टया' इति नलजन्मसमये चम्पूकथायाम् । पुनर्यत्कारणात्स कुमारस्तमसामज्ञानानां पापाना वा अरिहन्ता निधारकः भावी भविष्यति 1 क इव । तमसामरिरिव । यथा ध्वान्तानां शत्रु खान् तमसामन्धकाराणां हन्ता पातको भवति । किमुत्प्रेक्ष्यते इति भीतिव. शाद्रयाधीनत्वात् प्रागेव पूर्वमेव तद्वपुःप्रमामरैरथांनिरस्तस्तमोभरैः सूतिकागृहात्प्र. णेो प्रणटम् । पलायितमित्यर्थः । 'मुमनसः पुष्पे देवे महात्मनि च' 'तमोऽशाने पापे ध्यान्ते राही च' इत्यनेकार्याः ॥ लब्धश्रियानुसरता वसुभूतिपुत्रं सारूप्यमाफलयता च युगप्रधानैः ।

·काव्यमाला। जज्ञे चिराद्यदमुना विभुना ममान्तः- प्रीत्येत्यनृत्यदिव शांभवशासनश्रीः ॥ ३५ ॥ शंभोजिनस्येदं शांभवं शासनं मतं तस्य श्रीजिनशासनलक्ष्मीरनृत्यत् नृत्यति स्म । इवोत्प्रेक्ष्यते इति कारणादन्तश्चित्त प्रीत्या हार्देन नहेन प्रमोदेन वा । इति किम् । यञ्चिरादनल्पकालादमुना कुमारेण मम जिनशासनश्रिया विभुना खामिना जज्ञे संजातम् । अमुना किं कुर्वता । लब्धानां विविधानां क्षीरास्रवादिकानां श्रिया शोभया संपदा वा वसुभूतिपुत्रम् । 'श्रीइन्द्रभूति वमुभूतिपुत्रं पृथ्वीभवं गौतमगोत्ररत्नम्' इति पूर्वसूरिस्तवोक्ते । वमुभूतिनानो ब्राह्मणश्रेष्ठस्य पुत्रं नन्दनं गोतमस्वामिनमनुसरता अ. नुकुर्वता । च पुनः किं कुर्वता । युगप्रधान: वज्रखाम्यादिभिः सूरिभिः सारूप्यं सादृश्य- माकलयता विभ्रता ।। विश्वत्रयीश्रुतिपुटैकवतंसिकाना- मस्माकमेप समजायत वासवेश्म । गम्भीरधीरिममुखाभिरधःकृतेन्दु- श्रीभिश्च वल्पितमितीव गुणावलीभिः ।। ३६ ॥ गम्भीरिमा गाम्भीर्य भावप्रधानो निर्देशः धीरिमा धैर्य तावेव मुखे आदी यासाम् । अथवा गम्भीरश्च धीरश्च गम्भीरधारी गम्भीरधीरयोर्भावो गम्भीरधीरिमाणी तावेव मुखौ प्रथमी यासां तादृशीभिर्गुणानामावलीभिः श्रेणीभिः वलितं मोलसितम् । 'सुविका- सहाससहकारिकारणोपलम्भपूर्णमनोरयेन वलिगतमिव वसन्तमासेन' इति चम्पूकथायाम् । किंभूताभिर्गुणावलीभिः । अधःकृता तिरस्कृता निर्मलत्वेन इन्दुश्रीश्चन्द्रिकाशोभा याभिः। इवोत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोबैल्गितमिव । इति किम् । यद्विश्वेषां त्रिभुवनानां तात्स्यात्त- द्यपदेशात्रिजगजनानां श्रुतिपुटेषु कर्णपालीपु एकानामद्वैतानां वतंसिकानामुत्तंसानाम् । 'वष्टि मागुरिरल्लोपम्' इत्यलोपाद्वतसिकानाम् । 'विदर्भपुत्रीश्रवणावतंसिका' इति नैषधे । त्रैलोक्याद्वैतकर्णाभरणानामस्माक गुणावलीनामेष हीरकुमारः वासवेश्म निवसनसदन समजायत संजातः॥ आजन्म यद्विधुरिवैप उदेति कीर्ति- ज्योत्वाः किरन्कुवलयैकविकाशकारी । अस्मादृशैः किमयशोऽञ्जनमादधानः किंचित्प्रकाशितनिशान्तदशान्तदीप्रैः ॥ ३७॥ भास्वन्मयुखविजिगीपुयदगजात- नैसर्गिकाइभयभास्खदभीपुजालैः ·- ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १०३ तत्कालमल्पतमतैलरिवोप- दीरितीव समजायत दीप्तिदुःस्थैः ॥ ३८ ॥ (युग्मम्) उपदीपः सूतिकासमनि समीपे प्रदीपितः प्रदीपैदीप्तिमिज्योतिर्मिर्दुःस्थैर्दरिद्रः । विच्छायरित्यर्थः । समजायत जातम् । कैः कृत्वा । भाखतो भानोर्मयूखाः किरणास्ता- नपि विजिगीषुभिः खस्फूया विजेतुमिच्छुभिस्तादृशैर्यस्या नाथीदेव्या अङ्गजातस्य पुत्रस्य नैसर्गिकःस्वाभाविकः । तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम्' इति रची। अहात् काययष्टेवैः समुत्पनै भीखतां दीप्यमानानामभीपूर्ण कान्तीनां जालवितानन्दः । इवोत्प्रेक्ष्यते । तत्कालं स एव कालो यत्र तत्तत्कालं तस्मिन्नेव समय अल्पतमा अतिशयेन स्तोकास्तलदशाः स्ने- हवर्तयो येपाम् । 'वृत्तिर्वतिश्च तद्दशा' इति हैम्याम् । तादृशरिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते---इति हेतोः । इति किम् । यदेप हीरकुमार आजन्म जन्मसमयादारभ्य विधुश्चन्द्र इव कु- वलयस्य भूमण्डलस्य, उत्पलस्य च एकमद्वितीयं यथा स्थात्तथा विकाशं(स) प्रतियो, विकचतां च करोतीत्येवंशील उदेति प्रादुर्भवति । किं कुर्वन् । कीर्तिरेव औज्ज्वल्याद्वि- खारवत्तया वा ज्योत्स्नाश्चन्द्रिकाः किरन् विस्तारयन् । तहिं किंचित्वल्पं प्रकाशितमु- योतितं प्रकटीकृतं निशान्तं गृहं रानेरन्तो वा यैस्तथा दशाया अवस्थाया चर्तेश्च अन्ते प्रान्ते अवसाने दीर्दीपनशीलरेवंविधरस्मादर्शीपैः किमिति प्रयोजनं न किमपीह कार्यम् । किं कुर्वाणः । अयशोऽपकीर्तिः श्यामलत्वात्तदेवाननं कज्जलमादधानः कुर्वाणे- रदिरद्भिः । अथवा-आ सामस्त्येन दधद्भिः ॥ युग्मम् ॥ खःकूलिनीजलविलोलनकप्तकेलिः पाटच्चरो विकचवारिजसौरभाणाम् । उत्फुल्लयलिनवनाटकसूत्रधार- स्तं प्रेक्षितुं किमु वंवौ पवनोऽनुकूलः ॥ ३९ ॥ अनुकूलस्तजन्मसमये जनानानुकूलत्वाद्रोचमानः पवनो वायुर्ववी वाति स्म । किंभू. तः । खःकूलिन्या गगनगनाया जलस्य पयःपूरस्य विलोलनेन मध्ये प्रविश्यावगाहना- दुल्लसत्कलोललोलीकरणेन कृप्ता रचिता केलिविलासो येनेति शीतलता । पुन: किंभूतेन। विकचवारिजानाम् । अर्थात्वःकूलिन्या एव । स्मेराम्भोरुहाणां सौरभाणां परिमलानां पाटश्चरस्तस्करोऽपहती। मेराम्भोल्पत्तने परिमलस्तेथी वसन्तानिलन्तवत्यैरिव यामि- कैर्मधुकरेः प्रारब्धकोलाहलः । निर्यातस्त्वरया चलग्निपतितः श्रीखण्डपद्रवैलिप्ते केरल- कामिनीकुचतटे खाशनैर्गच्छति ॥ इति भोजप्रवन्धे वाग्वादिन्या पानीयहारिणीरूपं विधाय कालिदासगर्वापहारार्थमुक्तम् । इति मुरभिता । पुनः किंभूतेन । उत्फुल्लवल्लीनां विकसितलतानां नवे मूतने नाटके नृत्यकरणे चपलीभवने सूत्रधारः सूचकः ताण्डवप्रा. रम्भकारको रङ्गकर्ता च । 'लतावलालासकलागुरुः' इति नैषधे । 'अमी ते बन्भुविध्वं. .

·- १०४ काव्यमाला। सनवनाटकसूनभृत्' इति पाण्डवचरित्रे । इति मन्दता । त्रिविधोऽपि समीरणो वर्णितः। किमूत्प्रेक्ष्यते--तं कुमार प्रेक्षितुं किमु अवलोकयितुमिव चवी ॥ भासीदसौ कलियुगे युगवाहुरस्सि- नहन्निवातिशयितातिशयाश्रितत्वात् । एतस्य जन्मनि जिनाधिपतेरिवान्तः- प्रीतेरितीव दिवि दुन्दुभयः प्रणेदुः ॥ ४० ॥ हीरकुमारस्य जन्मनि जननसमये दिवि आकाशे दुन्दुभयो मदन(लोभेर्यो निःखना वा प्रणेदुर्वाद्यन्ति स्म । 'उन्नदितं वियत्यदृष्टमङ्गलवादित्रैः' इति नलजन्मनि चम्पूक. थायाम् । तथा निःशेषदिविपद्वर्गप्रमोदपिशुनास्तदा । समाकर्ण्यन्त सानन्दं दुन्दुभिध्व• नयो दिवि ॥' इति युधिष्ठिरजन्मनि पाण्डवचरित्रे च । जिनाधिपतेरिव यथा श्रीजि. नेश्वरस्य जन्मनि व्योमनि दुन्दुभयः प्रणदन्ति इवोत्प्रेक्ष्यते । इत्यमुना प्रकारेण अन्तः स्वमनसि प्रीतेच्दः । इति किम् । यदस्मिन् कलियुगे अतिशयितैः स्फूतिप्राप्त रतिशयमहिमविशेषराश्रितत्वादसौ शिशुः अर्हग्निव तीर्थकर इवासीत् । किंभूतः । युग- वदाह यस्य धूसरप्रमाणभुजः । आजानुबाहुरित्यर्थः एकांशवानपि कलौ शिशुनामुनाह- मङ्गैश्चतुर्भिरुदयीह पुरा भवामि । धर्मेण पल्लवितमन्तरितीव जाते विश्वासुमत्प्रमददायितदङ्गजाते ॥ ४१ ॥ विश्वेषां त्रयाणां सप्तानां वा चतुर्दशानां वा एकविशतेर्वा । भुवनानि निबधीयात्री- णि सप्त चतुर्दश' इति वाग्भटालंकारे । वृत्यादावेकर्विशतिरपि । जगतामसुमन्तो ज. न्तवः तेषां प्रमोदं हर्षे ददातीत्येवंशीलस्तादृशे तदङ्गजाते नाथीकुंराव्यवहारिणोरइ. जाते पुत्रे जाते सति धर्मेणं अन्तश्चित्ते पल्लवितम् । प्रहृष्टमित्यर्थः । 'चिरापल्लवितमिव राजवंशेन' इति चम्पूकयायां नलजन्माधिकारे । इति हेतोरिव । इति किम् । यद्य- सात्कारणात्कलौ कलिकाले एको न द्वितीयः अंशो भागोऽर्थाचतुर्थपादो विद्यते यस्य स एकांशवानप्यहं धर्मः। 'पदश्चतुर्भिः सुकृते स्थिरीकृते कृतेऽमुना केन तपः प्रपेदिरे । भुवं यदेकानि कनिष्ठया स्पृशन् दधावधर्मोऽपि कृशस्तपखिताम् ॥ इति नैपधे । कृतयुगे किल धर्मश्चतुभिः पादविजयी भवेदधर्मः पुनरेकांशेन स्यात्, कलियुगे तु अधर्मश्चतुभिः पादमस्त्वेकांशमात्रः एतदेव तपखिनां महत्तपः यद्भूमी एकपादकनि- घाल्या स्पृशन् तिष्ठति तथा कृतयुगेऽधर्मः कलियुगे तु धर्मस्तपखी कृशत्वं भजते । प्रस्तुतम् । अमुना कुमारेण चतुभिरहः संपूर्णावयवैः सर्वात्मनेव इह भरतभूमी उदयी - ·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १०५ अभ्युदयवान् पुरा भवामि । भविष्यामीत्यर्थः । यावत्पुरानिपातयोोंगे भविष्यत्काले वर्तमानाः इति प्रक्रियासूत्रेण पुरायोगे वर्तमानयोविभक्त्योभविष्यदर्थः प्रकाश्यते । 'पुरेदमूर्ध्व भवतीति वेधसा पदं किमस्याङ्कितमूर्ध्वरेखया' इति नैपधे ।। एतद्गुणाभिनवगानविधानपूर्व- प्रारब्धताण्डवतरङ्गिरसागरङ्गः । प्रारप्स्यते विबुधराजसमाजरते- ऽस्माभिर्मुदेति दिवि किं ननृतेऽप्सरोभिः ।। ४२ ॥ रम्भातिलोत्तमोर्वशीघृताचीप्रमुखाभिरप्सरोभिः खर्गागनाभिः । । किमुत्प्रेक्ष्यते । इत्यमुना प्रकारेण कृत्वा मुदा कि हर्षेणेव दिवि आकाशे ननृते नर्तितं ताण्डवममण्डि । इति किम् । विबुधानां पण्डितानां राज्ञामत एव पण्डितराजत्वानवखपि शृङ्गारादि- रसेषु कुशलत्वं ज्ञातृत्वं च यस्य तादृक् । वास्तवार्थे देवानां नायकस्तस्य समाजः समास एव रङ्गो नर्तनस्थानं तत्र एतस्य भाविसूरेः कुमारस्य गुणानां शमदमसंयमाकि (दि)कानां षत्रिंशत्पनिशिकासंख्यानां गणनातीतानां वा अभिनवानां पूर्वगीतापेक्षया नूतनानां गानानां गीतीनां प्राक्थुतगीतिश्रवणे ताइक्र रसोन स्याद्यादृक् नवीनगानश्रवणे रसः समु. त्पद्यते । तस्मादेतस्य ध्रुवपदगानानां विधानं निर्माणं तदेव पूर्वमादिर्यत्र तादृशं प्रारब्ध- मुपक्रान्तम् । प्रारम्भःप्रोपतः क्रमः' इति हैम्याम् । यत्ताण्डवं नाट्यं तस्य तत्र वा तर- गयुक्ता जातास्तरङ्गिताः कल्लोलिता ये रसाः शृङ्गारादयो नव आखादो वा । 'रसः खादे जले वीर्य शृङ्गारादी विपे द्रवे।वोले रागे देहधातो तिकादी पारदेऽपि च ॥ इत्यनेकार्थः। त एव अगमवयवः शरीरं वा तादृशो रङ्गः अस्माभिरप्सरोभिः अवाप्स्यते उपक्रस्यते । 'तदनन्तरमाकाशे संगीतमुजृम्भत । रम्भोर्वशीप्रभृतयो नृत्यमप्सरसो व्यधुः ॥' इति पाण्डवचरित्रेऽर्जुनजन्माधिकारे.। तथा 'खकान्तिसर्वखापहारभयादिव दिवि नन्तु- रप्सरसः' इति चम्पूकथायां दमयन्तीजन्मनि ॥ इति हीरकुमारजन्ममाहात्म्यम् ।। प्रल्हादनाहनगरं पुरमप्यमुप्य मूर्त्या पवित्रयितुमन्तरिवेहमानः । श्रीसोमसुन्दरयतिक्षितिशीतकान्ति- जन्मापरं स्वयमसौ ग्रयांबभूव ॥ ४३ ॥ असौ सोमसुन्दरनामा यतीनां साधूनां मध्ये क्षितेः पृथिव्याः शीतकान्तिश्चन्द्र एता. वता राजा श्रीसोमसुन्दरसूरिः खयमात्मना परमन्यजन्मावतारं ग्रहयांवभूव जग्राह । उत्प्रेस्यते । अमुष्य कुमारस्य मूल् शरीरेण पुनरपि द्वितीयवारं प्रल्हादनमिति आह्वा नाम यस्य तादृशं नगरं पवित्रयितुं पावनीकर्तुमीहमानो वाञ्छनिव। एकवारं सोमसुन्दरसू- विपुपा प्रल्हादनपुरं पविनित द्वितीयवारं हीरविजयसूरिमूर्त्या कृत्या पवित्रीचिकीर्षुरिव ।। .

·१०६ काव्यमाला। चक्रस्य चक्रिवदुदित्वरदीप्रदीप्ति- दण्डौघचण्डिमविखण्डितचण्डभासः । इभ्यः स्वभृत्यजनराजिभिरुत्सुकाभिः संवर्ध्यते स जननेन तनूभवस्य ॥ ४४ ॥ इभ्यः कुंराहव्यवहारी उत्सुकाभिरुत्कण्ठाकलिताभिः खस्स कुरामहेभ्यसंबन्धिनं भृत्यजनानां सेवकलोकानां राजिभिः श्रेणिभिः तनूभवस्य पुत्रस्य जननेन जन्मना संव- य॑ते स वर्धाप्यते । अत्रान्तरे प्रियभापिताभिधाना चेटी राजानं वापयति' इति कल्पकिरणावत्याम् । वर्धित इत्यन्यत्र । वर्धापनिका दत्तेत्यर्थः । किंवत् ।चक्रिवत् । यथा चक्रवर्ती चक्रस्योत्पत्त्या वर्धते स्म वर्धाप्यते स । किंभूतस्य सूनोश्यक्रस्य च । उदित्वरा उदयनशीलाः प्रादुर्भवन्त्यो वा । तथा दीपा दीपनशीला झलझलायमाना दीप्यमाना वा, दीप्तयः कान्तयः सरलतया निर्गमनाम् दृश्यमाना वा दण्डाकारा अत एव दण्डा इव दण्डाः प्रसरा वा तेपामोधो निकरः तस्य चण्डिमभिरत्युप्रताभिविशेषेण सण्डितोऽभिभू- तश्चण्डमाः सूर्यो येन तस्य ॥ सूनो नेरुपनतेरिव सेवधीना- मुद्गत्वरान्सजनवक्रसुधाकरेभ्यः। वर्णान्स्वकर्णपुटकेन सुधायमाना- न्पीत्वा तदा प्रमुमुदे हृदये महेभ्यः॥ ४५ ॥ तदा तस्मिन् काले महेभ्य: कुंराहव्यवहारी हृदये मनसि प्रमुमुदे जहर्ष । कि कृत्वा । पीत्या सादरं श्रुत्वा । कान् । वर्णान् अक्षरानि । किभूतान् ।मुधायमानान् अमृतयदाचातः । केन पीत्वा । सस्यात्मनः कर्ण एव पुटकः पनभाजनं तेन । अन्यदप्यमृतं पुटफेन पीयते। पुनः किंभूतान् । उद्गत्वरान् प्रकटीभवनशीलान् । 'उद्गत्वरामृतकरार्धपरायमालाम्' इति नेपधे। केभ्यः । खजनानां वन्धुपर्गाणां शातिजनानां या आत्मीयभूललोकानां वा क्यानि यदनानि एव मुधाकराधन्द्रास्तेभ्यः । गुधानामाकरात्मधापि निर्गच्छदिति । यणान् कस्याः । सूनोः पुमत्य जनेन्मनः । कला इस । उपनठेरिप यथा सेवधीना नवनिधीनों सरमनिधानानां वा आगमनल वर्णान् पीया धिन्मोदते ॥ . सूनोजनि निगदतामनुगमजाना- मासीददेयमिह तम्य किरीटमेव । भूभर्तृमायफकुदं विगदातपत्रं धात्रीपतेरिव मुदं दधतो हृदन्तः ॥ १६॥ सस रामदभ्यस दह पुश्यपनिगममप सूनो: गपुनस जनि जन्म निगरा - ·. ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १०७ कथयतामनुगव्रजानां सेवकलोकप्रकराणां किरीटं मुकुटमेवादेयं दातुमनहमासीत् । एता- वता मुकुटवर्जे सर्वाङ्गीणान्यप्याभरणानि प्रदत्तवानित्यर्थः । कस्येव । धात्रीपतेरिव पथा भूमीभर्तुः राज्ञः भुवः पृथिव्या भर्तृभावस्य स्वामित्वस्य ककुदं चिदं सूचकं वा । 'नृप. तिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम्' इति रघौ। विशदातपत्रं श्वेतच्छत्रमदेयं भवति । किं कुर्वतस्तस्य । राशश्च हृदन्तर्मनोमध्ये मुदं नन्दनजन्माविर्भूतां प्रीति प्रमोदं दधतो धारयत:॥ लक्ष्मीवतामधिपतेरनुजीविवृन्दैः पुत्रप्रसूतिममितं मधु निर्दिशद्भिः । पाणिप्रदेशनविधौ ददृशेऽस्य पञ्च- शाखोऽपि लेखशिखरीव सहस्रशाखः ॥ ४७ ॥ अनुजीविनां सेवकानां वृन्दैः प्रदेशनविधौ पुत्रवर्धापनिकाप्रदानप्रमोददानसमये लक्ष्मीवतां धनधान्यादिविविधसमृद्धिभाजां व्यवहारिणामधिपतेनीयकस्य अस्य कुंरा- ख्यस्य पञ्चैव शाखाः शिखा अगुलयो यत्र तादृशः पाणिर्हस्तः स एव लेखशिखरी कल्प- शासीव सहस्रसंख्याकाः शाखा लता यस्य । 'शिखाशाखालताः समाः' इति हैम्याम् । स सहस्रशाखो ददृशे दृष्टः । अनुजीवियन्दैः किं कुर्वद्भिः।पुत्रस्य नाथीनन्दनस्य प्रसूति जन्मैव अमितं मानरहितं मधु माध्वीकमस्य महेभ्यस्य निर्दिशद्भिः कथयद्भिः । 'अमितं मधु तत्कथा मम' इति नैपधे ॥ इति पुत्रवर्धापनिकादानादि ॥ आसाद्य तत्प्रसववेश्म समं सगोत्रैः सूनोरतृप्ति स पिबन्वदनारविन्दम् । अद्वैतसंमदपरम्परयालिलिङ्गे लक्ष्म्या पुमानिव पचेलिमपुण्यशाली ॥ ४८ ॥ स महेभ्यः न विद्यते द्वैतं युगलं येपाम् । 'युग द्वैतं यमं युग्मम्' इति हैम्याम् । असाधारणानामित्यर्थः । तादृशानां संमदानां प्रमोदानां परम्परया आलि लिने आशिष्टः। कयेव । लक्ष्म्येव । यथा पचेलिमेन परिपाकं प्रासेन उदयाचलिकायामागतेन पुण्येन मुक- तेन शुभकर्मणा शालते शोभते इत्येवंशील: पुमान् श्रिया क्षीरार्णवनन्दिन्या आलि- रयते आश्लिप्यते । आधीयते इत्यर्थः । महेभ्यः किंविशिष्टः । न विद्यते तृप्तिः सौहित्य- मत्यादरतया यत्र, तृप्तिरहित यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणम् । सूनोः खपुत्रस्य वदना- रविन्दं मुखकमलं पिबन् सादरमवलोकयन् । किं कृत्वा । सगोत्रः खजनैः समं तस्या नाथीदेव्याः प्रसववेदम सूतिकासदनमासाद्य संप्राप्य समागत्य ।। तस्याङ्गजास्यगशिदर्शनतोऽम्बुराशे- रामिवोल्लसदमन्दमुदामियत्ताम् । .

·१०८ काव्यमाला। हलद्मसूत्रितजगत्रयविस्तरापि विज्ञावली प्रभुरभून्न तदा प्रमातुम् ॥ ४९ ॥ . तदा तस्मिन् काले पुत्रप्रसवसूतिकासदनागमननन्दनावलोकनसमये तस्य कुंरा- साधोः अङ्गजः स्खनन्दनस्तस्यास्यं वदनमेव शशी संपूर्णपार्वणचन्द्रः । पूर्णचन्द्र एव शशी लक्ष्यते नान्यथा । अत एव शशी तत्य दर्शनतोऽवलोकनादम्बुराशेः समुद्रस्येव वारां जलानामिव उल्लसन्तीनां प्रकटीभवन्तीनाममन्दानामकुण्ठानामनल्पानाममेयानां वा मुदामानन्दानामियत्ता इयत्परिमाणत्वमेतावन्मात्रता प्रमातुं प्रमाणीकर्तु विज्ञावली प्राज्ञश्रेणी न प्रभुरभूत् न समविभूव । ज्ञातुं कदाचिन्न शक्नोति स्मेत्यर्थः । किंभूता विज्ञावली। हृत्सद्मसु स्वेषां विज्ञानां मनोमन्दिरेषु सूनितः सूत्रतामानीतः गोचरीकृतः । विज्ञात इत्यर्थः । जगत्रयस्य त्रिभुवनस्य विस्तरः प्रपञ्चो यया । 'प्रक्रियां नातिविस्तराम्' इति सारखतप्रथमश्लोके । त्रैलोक्यसकलखरूपवेदनविदुरापीत्यर्थः । 'तेजःपालय विष्णोश्च कः वरूपं निरूपयेत् । स्थितं जगत्रयीसूत्रं यदीयोदरकन्दरे ॥' इत्यर्बुदा- चलणिगवसतिमध्यस्थवस्तुपालप्रशस्ता । आस्वादयंल्लवणिमामृतमेतदास्या- वश्यायभासि वसति गवि चानुतिष्ठन् । ‘पश्यन्सुतं द्युसदिवाजनि निनिमेष- नेत्रारविन्दयुगलः स महेभ्यकुम्भी ॥ ५० ॥ स कुरानामा महेभ्यकुम्भी व्यवहारिकुमरः मुतं सनन्दनं पश्यन् विकचलोचना- भ्यामवलोकयन् दिवि खर्गे सीदति तिष्ठतीति युसत् देव इव निर्गतो निमेषो मीलनं ययोस्तादृशे नेत्रे लोचने एवारविन्दे कमले तयोर्युगलं द्वन्द्व यस्य । मेषोन्मेपरहितन- यनयामल इत्यर्थः । तादृशोऽजनि रंजातः । किं कुर्वन् । एतस्यात्मनन्दनस्य भात्ये पदने एवावस्यायभास्तुहिनकिरणः चन्द्रस्वस्मिन् । 'अवश्यायतुहिनं प्रालेयं मिहिका हिमम्' इति हेम्याम् । लवणिमा लावण्यमेवामृतं सुधारसमाखादयन् पिवन् । पुनः किंभूतः । गवि भूमी स्वर्ग च वसतिं वासमनुतिष्ठन् कुर्वन् । देवोऽपि चन्द्रामृतं पिपत्ति। अमित- मेकमुराशितमप्यभून पुनरेप पुनर्विशदं विशम्। अपि निपीय सुरजनितक्षयं खयमुदेति पुनर्नवमार्णयम् ॥ इति नपधे । अस्यार्थ:--'अर्णवादागतमार्णवं कृष्णं विपमेकेन गुरेण हरेण अशित जग्धं पुनर्नाभून् । पुनर्न जातमित्यर्थः । एष चन्द्रः पुनः श्रेतं विषं मुरब स्यादिभिर्देवनिपीमा जनितक्षयम् । 'प्रथमां पियते रविः' इलादि श्रुतेः । इंडामपि पुनर्जायते' इति । 'इज्येव देवप्रजभोज्यऋद्धिः शुद्धा गुधादीधितिमण्डलीयम्' इत्यपि नपधे । स्वर्गे च तिष्टति निनिमेषच सात् ।। पूर्वाद्विपाटलशिलावलये दागीय लीलामराल इव कोकनदच्छदे था।

·. ३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १०९ पारीन्द्रपोत इव गैरिकशृङ्गिशृङ्गे तत्पाणिपल्लवतले विललास बालः ॥ ११ ॥ तस्य कुंरामहेभ्यस्य पामिरेव शोणत्यात्पल्लवः किसलयमिव पल्लवस्तस्य तले उदरे मध्ये स वाल: शुशुभे । क इव । पूर्वादेरुदयाचलस्य पाटले लोहिते शिलावलये उपलोत्सहे वि-. स्तीर्णप्रस्तरमध्ये वा । मिलिता एकतयैव दृश्यमाना वलयाकाराः शिलाः शिलावलयं तस्मिन् शशी सौम्यश्चन्द्र इव । पुनः क इव । कोकनदं रक्कोत्पलं तस्य पत्रे दले लीला- युक्तः क्रीडाकारी या मराल: राजहंस इव । पुनः क इव । गैरिके धातुमये शृङ्गाणि मन्यस्मिन्निति शृङ्गी तस्य शृङ्गिणः शैलस्य शृढे शिखरे पारीन्द्रस्य मृगेन्द्ररस पोतः बालः केसरिकिशोरक इव ॥ जन्मोत्सवं विदधता तनयस्य तेन कामाधिकं प्रदिशतार्थिकृतेऽर्थजातम् । श्रीदस्तदावगणना गमितो निकेतं कैलाशमूर्ध्नि विदधे किमपत्रपिप्णुः ॥ १२ ॥ तदा तस्मिन् नन्दनजननसमये तेन कुंराव्यवहारिणा अवगणनां दानशाण्डत्वेनावहे. लना गमितः प्रापितः सन् श्रीदः धनदः । किमुत्प्रेक्ष्यते ।अपत्रपिष्णुर्लजाशीलः सन् केला. शस्य स्फटिकाचलस्य मूनि उपरि शिखायां निकेतं खसदनं विदधे कृतवानिय । महे- भ्येन किं कुर्वता। तनयस्य निजनन्दनस्य जन्मोत्सवं जननस्य महामहं विदधता कुर्वता। पुनः किं कुर्वता । कामान्मनोभिलपितादप्यधिकमतिरायितमर्यानां द्रविणानां जातं समू- हमधिकृते याचकजनार्थम् । याचकायेत्यर्थः । प्रदिशता यच्छता ददता ॥ सूनोर्जनेर्महमसौ विभवानुरूपं श्रीमन्महेभ्यमघवा घटयांबभूव । संजातजातविधिरप्यदसीयसूनु- निघूतदर्पण इव स्फुरयांबभूव ॥ ५३ ।। असी कुंरास्यः श्रीमन्तो लक्ष्मीकेलिनिकेतना ये महेभ्या महान्यावहारिणस्तेषु तेषां मध्ये था मघवा पुरंदरः प्रथमगणनीयत्वात्सर्योत्कृष्टत्वाच विमवानुरूपं सदयस्योचितं योग्य सदृश सूनोः पुनसा जनेर्जन्मनः महमुत्सव घटयांयभूव चकार । 'यजति करो. ति प्रणयति घटयति निमाति निमिमीत च' इति क्रियाकलाये करणायाः क्रियाः । अपि पुनः संजातः संपनः नियंतितः जातस्य जन्मसंस्कारादेःप्रयमे दिवगे स्थितिपरि- सरा तदीये मामरे चन्द्रसूर्यदर्शनादिको विधिः प्रकारो यस सामोऽदगीयसूनु यी- रामहेभ्यनन्दनः निधूतदर्पण व शाणाप्रोत्तेजितात्म य । 'निधूनहारगुटिकाविशद

·११०
काव्यमाला।
हिमाम्भः' इति रघुवंशे । स्फुरयांबभूव दीप्यते स । 'स जातकर्मण्यखिले तपखिना
तपोवनादेत्य पुरोधसाकृते' इत्यपि रघौ ।।
अर्थिवजेन मिलितुं स्वककामुकेन
संकेतसौधमिव वारिधिनन्दनायाः ।
गीतिप्रतिध्वनितनर्तितकलिकेकि
पष्ठीदिने रजनिजागरणं प्रणीय ॥ ५४॥
पातालभूतलसुरालयलोककोटी-
कोटीरहीर इव वालक एप भावी ।
य उन्नी नीतिकृतिनान्तरितीव पित्रा
सत्रा खगोत्रिभिरकारि स हीरनामा ॥ ५५ ॥
पित्रा कुंरास्यव्यवहारिणा अन्त: खचित्ते । उत्प्रेक्ष्यते । इत्यमुना प्रकारेण उनीय
पिचार्येव: वितः स्यादुनयनम्' इति हेम्याम् । उन्नयनम् । पूर्वमुनीय गोत्रिभिः समा
सखजनः साथै स नायीजनित: शिशुयर्यालकः होर इति नाम यस ताहशोऽकार कृतः।
हीरकुमारो नाम निर्मितः। किंभूतेन पिना । नीता न्याये योग्यताप्रापणे कृतिना फोविदेन ।
चारेणेलः । योग्यत्पनयनमेय दर्शयति । इति किम् । यक्षेप मालक: अमे पातालम्य
चलिमेश्मनः भूतलस्य क्षोणीमण्डलस्य मुरालयस्य देवलोकरा लोकाना नागनागरनाकिनां
कोटीनों शतलक्षलक्षिताना कोटिश: संध्याकानां कोटिकोटीन कोटीरेषु मुटेषु हरिक
श्व गर्योत्तममगिरिव । लोकप्रसिद्पा, नगीनो' ती शिशुभांवी गयिष्यति इति वित-
पर्येव । कि कृत्या । प्रणीय विधाय । किम् । पठया दिने दिवसे रजन्या रात्री जागरण
मुल्गवविशेषम् । भूतम् । गीतीनां सोत्कण्टकलकण्ठकष्टीकष्टालपिनमधुरगनानां प्रति
ध्वनितः प्रतिशन्दितः करया नतितासारडयाडम्बरकलिता जाताः मृता या फेसिकतनः
कागतरामपातितपासमयूरा यत्र । दोश्यते । पटीदिनर सनिजागर सकारन
निजामिलापुमेण अधिमजेन यारकरण रामं निदिन गाने पारिधिनन्दनाया
लक्ष्न्याः संतः 'अमुकम्मिन म्याने या सभेतन्यम्, मयापि रान समागम्यते इति
संकेतः । यूनो युषलाम । सम्य गा रमिष । 'विशेषरिषा अनन्दना पनि
नामदनि जन्मोरगवनामशरणादि
पूर्वापरान्युनिधिमालमेललाया
भूमेः म मर्नुरचितः गगभूषि निदः ।
दानानुसम्पनसभाजननीमिया
प्रानीनपुगपिटपिप्रायिनः ॥ ५९॥

·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । - स हीरकुमारः पूर्वा प्राची अपरा प्रतीची सृष्टिप्रमणेन पूर्वस्या दक्षिणस्यां गमनाह. क्षिणा गृहीता पश्चिमाया उत्तरस्यां गमनादुत्तरापि गृहीतव एतावता चतसृणां दिशा ग्रहणात् तासामम्युनिधयश्चत्वारोऽपि समुद्राः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्राम्' इति रघुवं. शवचनात् । एवं मझुला बन्धुरा स्वर्णमणिमौक्तिकमण्डिता मेखला काञ्ची यस्या मेखला नु वलयाकारतया कटीजघनादिप्रदेशे परिधीयते ततश्चतुर्दिग्वर्तिसमुद्रोपादानम् । अ. थवा अपरोऽपि पाठः । यथा 'अर्भश्चनुर्जलधिमकुलमेखलायाः' । चत्वारः प्राची प्रवीची अयाची उदीचीति चतुर्दिग्यतिनो जलधयः समुद्रा एव मञ्जुला मनोहरा मेखला रसना यस्यास्तादृदयाभूमेः पृथिव्याः भर्तुः खामिनः चतुर्दिक्पायोनिधिपर्यन्तभूमीपालस्य चक्रिव- तिनः उचितयोग्यः चिः सामुद्रककथितैर्लक्षणेः समभूपि अलंकृतः । अर्थात् हस्तपा- दाद्यगोपाङ्गेषु शोभितः । उत्प्रेक्ष्यते । दानमभयमुपात्रपाणिप्रमुखविश्राणनम् , अनुकम्मनं मार्यमाणप्राणिमोचनदुःसितदीनकटापनयनादिदया, सभाजनं देवगुर्वादिपूजनभक्तिः, तद्रूपनारेः सलिलैः सिकस्य प्राचीनं पूर्वजन्मावतीर्ण यपुण्यं स एव विटपाः शासावि. शेषाः सन्यस्यास्मिन् वा इति विटपी वृक्षस्तस्य प्रसवैः पुष्परिव । 'पुष्पं सून सुमनसः प्रसवश्व मणीचकम्' इति ईम्याम् ॥ सज्ञातिलोचनचकोरनिपीयमानै- लावण्यचञ्चदमृतरुपचीयमानैः । वृद्धिं दधार पृथुको प्रतिमैः प्रतीकै. द्वैतीयिकेन्दुरिव सान्द्रकलाकलापैः ।। ५७ ।। ग पृथुकः हीरकुमारः न विद्यते प्रतिमा प्रतिपिम्यं सदृशं वस्तु फेनापि सादृश्यं वा येपाम् । न तन्मुसस्या प्रतिमा चराचरे' इति नपधे।तरसाधारणः प्रतीकरययवः । 'एक- देशे प्रतीकोजावयवापधना अपि' इति हेम्याम् । फुत्वा वृद्धि पुष्टिं दधार धत्ते स्म । किंभूतः प्रतीकः । सशातीनां खजनानां लोचनान्येव चकोरा ज्योल्लामियासनिपीयमा. सादरमतृप्त च अवलोक्यमानः । पुनः किंभूतैः । लावण्यानि मुन्दरतातिशया एय चन्ति पुप्यानि चेतोहराणि या अमृतानि मुधारसास्त: पुष्टि प्राप्यमानः नीयमानः। कइय। तीयिकेन्दुरिख । यथाश्वेतपक्षे द्वितीयायां भवो द्वितीविकः द्वितीयासंबन्धी या चन्दः सान्दा स्निग्धानां बहुलानां या फलानां पोटाशलक्षणानां मागानां कलापः कृत्वा गदि थत्ते । केनेया' इति कमलयः । नित्वं खपा विकरुपकमिति प्रापि पृद्धिः। द्वितीयाया अयं द्वतीयकः ॥ पित्रोमनोरथगणान्युटजावनीजा. न्यायट्पयोद इयं पटवयन्कुमारः । उत्सायोदलसकलयन्विलामं फलताफलदयोरिव केलिफीरः ॥ १८ ॥ .

·११२
काव्यमाला।
.
आनन्दमेदुरितमानसपद्मचक्षु-
रङ्कान्तरं परिचरन्स महेभ्यसूनुः ।
अभ्राधिकान्तरमिवार्भकभानुमाली
कस्तूरिकामृगशिशुविपिनान्तरं वा ॥ १९ ॥
जननीजनकयोः उत्सङ्गयोविलासं वालकीडां कलयन् कुर्वन् उदलसत् उल्लसति स
शुशुभे । क इव । केलिकीर इव । यथा केलिकलितः क्रीडाकरः कीरः । अर्थात् बालशुकः ।
उल्लसतोविकसतोलताफलदयोरुत्सङ्गयोरुल्लसति । कुमारः किं कुर्वन् । मनोरथगणान् । अ.
र्थात् पित्रोः । वाञ्छाशतानि पल्लवयन् नवीकुर्वन् फलयन् वा । क इव । प्रारट्पयोद
इव। यथा वर्षाकालसंवन्धी मेघः कुटजावनीजान् नीपद्रुमान् पल्लवयति किशलयकलितान्
करोति। समहेभ्यसूनुः कुंराव्यवहारिनन्दनः स हीरकुमारः आनन्देन हर्षेण मेदुरितं पुष्टी-
भूतं मानसं मनो यासां प्रमोदप्रपूरितानां पद्मचक्षुषां कमललोचनानामेकस्मादड्वादन्योऽक
उत्सङ्गः अट्टान्तरं परिचरन् सेवमानः । 'भजते प्रयत्युपास्ते शीलत्युपतिष्ठते च शील-
यति । उपचरति परिचरति च निपेवते च प्रसादयति।' इति क्रियाकलापे । आवभासे
शुशुभे । क इव । अर्भकभानुमालीव । यथा अभ्रस्य मेघस्य अनिकान्तरमेकस्था अधि:
फाया अपरा अनिका वार्दलिका अभ्राधिकान्तरं भजन् डिम्भभास्करो भासते । 'जरी.
जृम्भडिम्भामणिरमणीयांशुलहरी' इति खण्डप्रशस्तौ । पुनः क इव । कस्तूरिकामृगशि-
शुरिव । यथा कस्तूरिकाहारेणा वालकाः विपिनान्तरमेकस्माद्विपिनादनादन्यद्विपिनं विपि.
मान्तरं शीलन् । पुनः क इव । द्विरदेन्द्रवाल इव । यथा गजराजस्य । 'पञ्चवर्षो गजो
थालः' इति हैम्याम् । यालः शिशुः विन्ध्योपलान्तरमेकस्माद्विन्ध्योपलानलबालकदौलशि-
लायाः अन्यं विन्ध्योपलं शिलोत्सद्गम्। 'विन्यस्तु जलपालकः'। तथा 'प्रावा शिलोपलो
गण्डः' इति द्वयमपि हेम्याम् । पुनः क इव । अर्भककाकपुष्ट इव । यया क्षीरकण्टक-
लकण्ठः कोकिलवालक: चूतद्रुमान्तरमेकस्माधूतद्रुमात्सहकारतरोरपरतद्रुमः अन्यो
माकन्दपादपः । पुनः क इव। भ्रमर इव । यथा मधुकरः स्मेराम्बुजान्तरमेकस्मात्स्मेरा-
म्युजाद्विकचकमलादपर स्मेराम्बुज विकसितपमं शीलयत् । पुनः क ख । कलहंस इव ।
राजमरालवालकः तरहोत्सगान्तरम् एकस्मात्तरगस काटोलस्य उत्सहादपरं तरोत्साई
सहरीकोटमुपपरन् भासते॥
स्वर्णेऽद्रिशृङ्ग इव चन्द्रिकयानुविद्धः
कायः शिशोविकचगन्धफली विलासी ।
संचारिचन्द्रमलयद्रुमसान्द्रप-
लिप्तः कयाचन चकोरदृशा नकासे ॥६० ॥

·काव्यमाला। एनं हिरण्यमणिभूषणभूषिताङ्ग- मिभ्याग नयनयोरतिथि प्रणीय । सोऽयं मरो हरहुताशहतोऽवतीर्ण एतन्मिषेण समशायि कयाचिदेवम् ।। ६३ ॥ हिरण्यमणिभूषणैः खर्णरत्नालंकारभूषिताङ्गमलंकृतकायमिभ्यागज कुंराव्यवहारितन- यमेनं हीरकुमारं नयनयोरात्मलोचनद्वन्दस्य अतिथि प्राधुणकं प्रणीय कृत्वा । यतः 'नयना- तिथि विधत्ते नेत्रप्राघुणकमातनोत्यपि च, तथा 'दृग्गोचरीकरोति च लोचनविषयं च निर्माति,' तथा 'दग्गोचरतां नयति च लोचनविषयत्वं च आनयति' इत्यादिः कि. याकलापे । कयाचिद्वाच्या कामिन्या वा एवममुना प्रकारेण समशायि संशयपके। . 'नैपर्धन समशायि चिराय' इति नैपधे । एवं किम् । हरहुताशहतः । त्रिलोचनेन ख. भालप्रादुर्भूततृतीयलोचनज्वलनज्वालाज्वालितः । अत एव एतन्मिपेण । हीरकुमार व्याजेन एतद्रूपेणेत्ययः । गृहीतावतारः दत्तापरजन्मा सोऽयं प्राक्श्रवणगोचरीकृतः स्मरः काम इव मकरध्वजरूपावतारः । हीरकुमार इत्यर्थः ।। काचिद्वशा विकचचम्पकसूनशालि- मालां विलम्बितवती शिशुकण्ठपीठे । तमिश्चिकीर्षुरिव कौतुकिनाकिमुक्त- प्रालम्विकाङ्किनवकल्पतरूपमानम् ॥ ६४ ॥ कानिशा धात्री परा वा बनिता शिशोहीरकुमारस कण्ठपीठे विकचानां कुमुगि- तानां चम्पकानां हेमपुष्पकाणां सूनः कुमुमः कृत्वा शालते शोभते इत्येवंशीला भालां विकसितवम्पककुमुमाकलितहारलतां विलम्बितवती चिक्षेप । स्थापयति स्मेत्यर्थः । उ- प्रेक्ष्यते । तलिन् हीरकुमारे कांतुकिना कुतूहलाकलिन नाकिना केनापि देवेन मुक्ता अवलम्बिता स्थापिता प्रालम्बिका हेमदामदीनारमालेका मुवर्णझुम्बनकमङ्के कण्ठेऽस्सास्तीति तादास्य नवस्य पालकरा कल्पतरोदेवद्वमस उपमानं साम्यं चिरी. धुरिव कर्तुमिच्छुः किमु ।। चूडामणित्रिभुवनस्य यदेप भावी चूडामणि किमिति कापि दधार मूनिं । सूरिथियातिलकवद्भविता कुमारी भालेऽपरास्य तिलकं किमतश्चकार ॥ ५ ॥ पालात्कारपात् एष हीरामारत्रिभुवनरा प्रलोवयस टामगिरिव सामानः शि. रोरान भावी भविष्यति । किश्यते । इति हेतोः कापि काला धाग्री वा अस्य शि- ·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । - शोमूनि मस्तके चूडामणि शिखारलं दधार धृतवती स्थापितवती वा । पुनरयं हीरकु. मारः यद्यस्मात्कारणात् सूरिश्रिया आचार्यलक्ष्म्यास्तिलक इव विशेषक इव भविता भवि. प्यति। किमुत्प्रेक्ष्यते। अपरा धानी अस्य कुंरानाथीनन्दनस्य भतः कारणात् भाले ललाटे तिलकं कुडुमादिकस्य खर्णरत्नमयं भूपण पुण्ड्रकं चकार रचयामास । तत्कर्णयोर्मणिविनिर्मितकर्णपूर- द्वन्द्वं कयाचन विलम्बितमुद्दिदीपे । नित्योदयः कथमभूस्त्वमिदं मुखेन्दं प्रष्टुं किमित्युपगतं शशिसूर्ययुग्मम् ॥ ६६ ॥ कयाचन मण्डनकारिण्या धान्यान्यया वा स्त्रिया तत्कर्णयोहीरकुमारश्रवणयोः अ- चलम्बित न्यस्तं क्षिप्तं मणिविनिर्मितमत्वर्णरजतचन्द्रिकान्तपीतरत्नमयं कर्णपूर- द्वन्द्वं कुण्डलयुग्ममुद्दिदीपे । शुशुभे । किमुत्प्रेक्ष्यते । इदं मुखेन्दुमस हीरकुमारस्य व- दनचन्द्रं प्रति इति प्रष्टुमिवोपगतं समेतं शशिसूर्ययुग्मं चन्द्रदिवाकरद्वयम् । इति किम् । हे हीरमुखेन्दो, त्वं नित्योदयः अहर्निशमभ्युदयोऽसराहियं यस्य तादृशः कथं केन प्र. कारेण अभूः संजातः तत्कारणमावयोर्वद । यथा आवामपि नित्योदयौ भवावः ।। नेत्रामृताञ्जनमसौ जगतां यदस्या- नजाक्षिणी किमिति काचन कज्जलेन । सर्वाजसूत्रमिह धास्पति येन तस्यो- रःसूत्रिकां किमिति काचिदुरस्यधत्त ॥ ६७ ॥ यत्कारणादसौ हीरकुमारः जगतां त्रिभुवनजनानां नेत्राणां नयनानाममृताअनं सुधा- या अजनमिवास्ति भावी वा । किमुत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोः काचन मण्डनकारिणी अस्य शिशोः अक्षिणी लोचने कजलेन आनञ्ज । पुनर्येन कारणेन असौ वालक: इह हृदये सर्वैः समप्रैरीराचाराङ्गादिभिरुपलक्षितं सूत्रं सिद्धान्तम् । जातिवाचित्वादेकवचनम् । धास्यति धारयिष्यति । किमुत्प्रेक्ष्यते । इति हेतोः कापि धानी तस्स हीरकुमारस्य उरसि हृदये उरःसूत्रिकां मौक्तिकजालिकाम् । 'उरःसूत्रिका तु मीक्तिकः' । देशविशेपप्रसिद्धा बहुसरमुकाहारलतां वा अधत्त क्षिपति स्म ॥ पादारविन्दयुगलोपरिलम्बिनीनां काणे रणज्झणितराजतकिंकिणीनाम् । वीहाविशेपललितेन मरालवाल- स्तम्बरमाविव विगायति यः कुमारः ॥ ६ ॥ यः कुमारो वीहायाः खगमनस्य विशेषेणातिशयस्य लहितेन चारुतया विलासेन ·काव्यमाला। -- वा।वालशब्दो लालाघण्टान्यायेन उभयत्र संवध्यते। मरालवालस्तम्बेरमो हंसवालं वाल. गजं च । उत्प्रेक्ष्यते । विगायति निन्दतीव । कैः । वाणैः शब्दैः । कासाम् । रणझण इति शब्दो जात आमु इति । रणत्कारकलिता इत्यर्थः । तादृश्यो राजता रूप्यसंवन्धिन्यः । 'रौप्यघनघर्घटीजर्जरखरम्' इति हंसविशेषणं चम्पूकथायाम् । तथाविधाः किंकिण्यः लघुघुघुरिकास्तासाम् । किंभूताः । पादारविन्दयोरात्कुमारचरणकमलयोर्युगलं तसो. परि लम्बन्ते गुणप्रोताः कृत्वा ऊर्व लम्वायमानाः संजायन्ते । अथवा पदोपरिप्रदेश- माश्रयन्ते इत्येवंशीलाः । चरणोपरिवद्धानामित्यर्थः । इति धानीपरिपालनशृङ्गारक- रणादि। कुंराह्वयस्य हरति स्म मनो मनोज्ञं तन्मुन्मुनालपनमिभ्यगभस्तिभर्तुः । किंचिद्विजृम्भियुवभावनवोढवाला- नातिप्रगल्भकिलकिञ्चितवत्प्रियस्य ।। ६९ ॥ मनोज्ञ जनमनोहरं तस्स हीरकुमारस्य यन्मुन्मुनालपनमस्पष्टभाषणं तत्कुंरा इति आह्वयो नाम यस्य तादृशस्य इभ्येषु व्यवहारियु मध्ये तत्पुत्रप्रतापेन कृत्वा भास्कर इव दीप्यमानत्वात् भास्करस्यासूर्यतुल्यस्येत्यर्थः । मनश्चित्तं हरति स्म । किंचित्किमपि स्तोक- मात्रं विजृम्भी प्रकटीभवनशीलो युवभावस्तारुण्यं यस्यास्तथा नवोढा नवपरिणीता पाला वधूतसा नातिप्रगल्भं न अतिशयेन प्रगल्भं परिणतीभूतं नातिचातुर्य का फिलकिश्चित विलासविशेषः। 'लीला विलासो विच्छित्तिविम्वोकः किलकिश्चितम् । मोहायित फुष्टिमितं ललितं विधृत तथा । विभ्रमश्वेत्यलंकाराः स्त्रीणां खाभाविका दश ॥' इति हेम्याम् । तद्वत्प्रियस्य भर्तुश्चेतो यथा हरति । 'स्वयि वीर विराजते परं दमयन्तीकिलकिभितं किल' इति नेपधे ॥ इक्ष्वाकुवंश इति नाभिमहीमघोना विश्वप्रशस्यवृपभाक्तनुभवेन। उत्केश इत्युदयवांस्तनयेन तेन मेने महेभ्यवृपभेण निजान्यवायः ॥ ७० ॥ महेभ्यगृपभेण कराव्यवहारिपुरावेन तेन हीरनाना तनयेन पुत्रेण उत्केश इति नाना निजान्वयः सवंशः उदयवानभ्युदयः युद्धे मानितः शातः । केनेव । नाभिमहीमघोनेव यया नाभिनरेन्द्रेण विशेषां निभुपनजनानां प्रशस्येन शापाण पभोऽः उपप्रदेशे लाग्छन यस्य स यूपभास्तेन वृषभदेवनामा तनूभवेन नन्दनेन स्याकुनामा चंदा उदययानमानि ॥

·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । धान्योदितां प्रथमतः पृथुकप्रकाण्डः कीरस्य शाव इव चारुमुवाच वाचम् । तस्याः पुनः समवलम्ब्य कराङ्गुलीः स लीलायितं वितनुते स गतौ खिकायाम् ॥ ७१ ॥ स पृथुकप्रकाण्डः बालशार्दूल: प्रथमतः पूर्वम् । सार्वविभक्तिकस्तस् । सर्वाभ्योऽपि विभक्तिभ्यस्तस् स्यादित्येके । धान्या उपमात्रा उदिताम् उच्चरितां कथितां चारु मनो- हरां वाचं वाणीम् उवाच वक्ति स्म । क इव । कीरस्य शाव इव । यथा शुकस्य बालकः प्रथमतः कथितां चावी मनोज्ञां वावं वदति । पुनः स कुमारः तस्या धान्याः करामुलीः हस्तस तर्जन्यादिका अङ्गुलीः समवलम्ब्य आश्रित्य । गृहीत्वेत्यर्थः । स्विकायामात्मीयायां गती गमने लीलायितं लीलया आचरितं चारुचङ्कमणविलासं तनुते स्म । लीलागमनमद- र्शयदित्यर्थः । हंस तनी संनिहितं चरन्तं मुनेमनोवृत्तिरिव खिकायाम् ॥ चूलाक्रियामहमथाङ्गभवस्य तस्य संतन्वता पुलककोरकितेन तेन । श्रीदायितं प्रदिशता मणिहेमजात- माढ्यायितं समुदयेन च मार्गणानाम् ॥ ७२ ॥ अथ वाग्गमनपाटवभवनानन्तरं पुलकेन रोमहर्षेण कृत्वा कोरकाः कुशलाः संजा- ता अस्येति । 'पुलककोरकिततनुः' इति चम्पूकथायाम् । रोमाञ्चकचकितेन कुंराव्यवहा- रिणा तस्य हीरनाम्नोऽङ्गभवस्य स्वपुत्रस्य चूलाकियामह शिखण्डिकाकरणाद्युत्सवं संतन्वता कुर्वता श्रीदायित धनदेनेवाचरितं वदान्यतातिशयेन । तेन किं कुर्वता। प्रदिशता ददता। किम् । मणयो रत्नानि हेमानि सुवर्णानि तेषां जातं समूहम् । च पुनः मार्गणानां समुदयेन याचकनिकरेण आख्यायितं खाभाविकमहेभ्य इवाचरितम् । ईश्वरीभूतमित्यर्थः॥ शावः शुभैरवयवैः सवितुः प्रयत्ना- द्वृद्धिं दधावनुदिनं स्वजनैरुपास्यः । भूमीभृतो बहलनिर्झरतस्तरङ्गैः सिन्धुपयाह इव एनरनिदेव्य: ॥ ७३ ॥ सावो हीरकुमारः सवितुस्तातस्य प्रयत्नात् समाहितमागितप्रदानपोषणप्रकारात् शुभैः प्रशस्तैरवयवैः अङ्गोपाईः अनुदिनं निरन्तरं वृद्धिं पुष्टिं दधी वर्धते स । किंभूतः शावः । खजनीतिवर्गमानवनिजजनैर्वा उपास्यः कृतसेवनः । क इव । सिन्धुप्रवाह इव । यथा भूमीभृतः पर्वतस्स बहुलादनल्पात् निहरतः । सार्वविभक्तिकत्वात्तस्प्रत्ययः । शतशो ·काव्यमाला। - निर्झराणां प्रवेशात्तरः कल्लोले: नदीप्रवाहो वृद्धि धत्ते । किंभूतः सिन्धुप्रवाहः । पत्ररथै- विहङ्गमैरभिगम्यः सगसेव्यः ।। वाचस्पतेदिवि विधाय सुरान्विनेया- नुया नरानपि विधातुमुपेयुषः किम् । वा व्यंमोचि पठितुं सविधे द्विजस्य कस्यापि वाङ्मयविदः समहं कुमारः ॥ ७४ ॥ हीरकुमारः समह महोत्सवपुरःसरं कस्यापि अनिर्दिष्टनाम्नो द्विजस्य ब्राह्मणस्य स- विधे समीपे पठितुमध्येतुं वप्रा कुंराव्यवहारिणा व्यमोचि मुक्तः। किंभूतस्य द्विजस्य । वाड्मयं शिक्षाकल्पव्याकरणादिशेवशास्त्रं वेतीति वाङ्मयवित् तस्य । किमुत्प्रेक्ष्यते । स्वर्गे मुरान् देवान् विनेयान् शिष्यान् विधाय अपि पुनर्नरान् मनुष्यान् अध्यापनादिभिः शिष्यान विधातु कर्तुमुक्मवन्यामुपेयुप आगतस्य वाचस्पतेर्वृहस्पतेरिव ॥ तस्यार्भशक इव चित्रशिखण्डिसूनो- लेब्ध्वोपकण्ठमशठः स पठन्नकुण्ठम् । पोतः श्रुति स विधिवल्लिपिसंग्रहेण प्रेम्णा विवेश नगरीमिव गोपुरेण ॥ ७५ ॥ स पोतो हीरकुमारः प्रेम्णा हार्दैन हृदयाभिप्रायेण विधिवत् शास्त्रोक्तप्रकारेण लिपेर- क्षरात्मिकायाः संग्रहेण आगमनेन ।शिक्षणेनेत्यर्थः। श्रुति शास्त्रे विवेश प्रविष्टः । शास्त्राभ्यास कर्ते प्रारब्धवानित्यर्थः । कामिव । नगरीमिव । यथा कश्चित् वालो गोपुरेण प्रतोल्या कृत्वा पुरौं प्रविशति । पोतः किं कुर्वन् । अशठः सरलाशयः सन् । अकुण्ठं घोपात्यभ्यस- नादिना तीक्ष्णं सोत्साहं वा सु अतिशयेनात्मनः सर्वप्रयत्नेन पठनधीयमानः । किं कृत्वा । तखाध्यापकस्य उपकण्ठं लब्ध्वा संप्राप्य । क इव । अर्भशक इव यथा वालक इन्द्रः । शैशवावधिगुरुगुरुरस्य' इति नैपधे । एतेन काव्येन इन्द्रस्य चालत्वं तथा गुरु- पाङ्के अध्ययनमपि प्रोक्तम् । चित्रशिखण्डिसूनोवृहस्पतेः । 'विचित्रवाश्चित्रशिख. ण्डिसूनोः' इत्यपि नैषधे । पार्श्व प्राप्य पठति ॥ छायां तनोरिय न लइयितापि याचं प्रासादि तेन विनयावनतेन सूरिः । सर्वैरभावि च गुरोः सफलैः प्रयत्नै- स्तस्मिन्ननुपरभुवीव कृपीवलस्य ॥ ७६ ॥ तेन हीरकुमारेण सूरिः कलाचार्यः प्रासादि प्रसन्नीकृतः । वेन किंभूतेन । विनयेन अवनतेन नम्रण । तेन पुनः किं कुर्यता । गुरोः खाध्यापकस्य वाच वाणीम् । वचनमा - ।

·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । त्रमपीत्यर्थः । नोलक्यता नातिकामता। कामिव । छायामिव । यथा कोऽपि खतनो. इछायां नोल्लङ्यति गुरोस्तस्याध्यापकस्य सर्वैः सकलैः प्रयत्नरुद्यमैस्तस्मिन् हीरकुमारे सफलैः फलवद्भिरभावि संजात संपन्नः। कस्येव । कृषीवलस्येव । यथा कृषिकस्य कर्ष- णकारिण: अनूपरभुवि सर्वसस्योत्पत्तिस्थानक्षेत्रभूमी प्रयत्नैः प्रयासैः सफलैर्भूयते ॥ तं साक्षिणं प्रणयवान्स्वगुरुं प्रणीय स्वल्पैर्दिनैः स वहनैरिव धीविशेपैः । संप्राप पारमखिलागमसागरस्य साधुः समाधिभिरिवानुपमैर्भवस्य ॥ ७७ ॥ प्रणयः नेहो गुरुजनेषु विद्यते यस्य स हीरकुमारस्तं खगुरुं निजकलाचार्य साक्षिण प्रतिभुवम् । साक्षिमात्रमित्यर्थः। प्रणीय कृत्वा खल्पैरतिस्तोकैर्दिनर्वासरः अखिलागमसाग- रस्य समस्त्रशास्त्रसमुद्रस्य पारं परतीरं प्रान्त संप्राप लेभे । गृहमेधिवासोचितं सर्वशा- नमधीतवानित्यर्थः । कैः । धीविशेषैः खप्रज्ञोत्कर्षैः। बुद्धिविशिष्टगुणातिशयैः । करिव । वहनरिव । यथा यानपात्रः कृत्वा सांयान्त्रिक: समुद्रस्य पारमभिलषितवेलाकूलं प्राप्नो- ति । अथ पृथगुपमापि । क इव । साधुरिव । यथा यती अनुपमैरसाधारणैः समाधि- मिनिविशेषः । 'ध्यानं तु विपये तस्मिन्नेकप्रत्ययसंततिः । समाधिस्तु तदेवार्थमात्रा- भासनरूपकः॥' इति हैम्याम् । एतावता योगः कृत्वा भवस्य संसारस्य । 'भवः सत्तात्म- जन्ममु । रुद्रे श्रेयसि संसारे' इत्यनेकार्थः । पारं मोक्षणं प्रानोति ॥ अध्याप्य तेन विधिवत्सकलाः स विद्याः प्रत्यर्प्यते स्म गुरुणा जनकस्य तस्य । श्रीमान्मुरारिरिव तेन हिरण्यरत्न- कोटीवितीर्य सुतसरिरपि व्यधायि ॥ ७८ ॥ तेन गुरुणा कलाचार्येण विधिवत् शास्त्रोक्तप्रकारेण द्विसप्ततिकलानामादिमा कला लिखितगणितादिरन्तिमा कला शकुनरुतमित्युक्तप्रकारेण । अथवा मातृकादिकचा- णिक्या(न्त)पाठनकविधिना सकलाः समस्ता अपि विद्या अध्याप्य पाठयित्वा तस्स कुमारस्य कुराख्यस्य वा जनकस्य पितुः स हीरकुमारः प्रत्ययते स पश्चादर्पितः। अपि पुनः तेन तजनकेन कुरामहेभ्येन मुतसूरिः खपुत्रहीरकुमारस्य कलाचार्यः हिरण्यानां रमानां मणीनां कोटीर्वहुशो लक्षशतानि विवीर्य दत्त्वा मुरारिः कृष्ण व श्रीमान् लक्ष्मी. - । पतिय॑धायि विहितः ॥ चित्रामिवेन्दुरनवद्यतमां स विद्यां लब्ध्या श्रिया तदवधि व्यरुचकुमारः ।

·१२०
काव्यमाला।
आसीदसीममहिमाप्यनयाकस्य
प्रोल्लेखितस्य निकपेण मणेस्त्विपेव ॥ ७९ ॥
स कुमारः अनयद्यतमाम् अतिशयेन श्लाघनीयां विद्या लब्ध्वा संप्राप्य तदवधि
विद्याधिगमदिवस एवावधिर्मर्यादा यति क्रियाविशेषणम् । तद्दिनमारभ्येत्यर्थः । श्रिया
शोभया लक्ष्म्या या व्यरुचत् शुशुमे । 'सहस्रधात्मा व्यरुचद्विभक्तः' इति रघुवंशे । क
इव । इन्दुरिव । यथा चन्द्रः अनवद्यतमामतिनिर्मुक्तमेघोपरोधां चित्रां त्वाष्ट्री नक्षत्र.
विशेष प्राप्य श्रिया शारदीनकौमुदीलक्ष्म्या विरोचते । युद्भयो लुडि गुतादिभ्यः पर-
स्मैपदं वा स्यात् । 'पुपादिद्युतादिलदितः परस्मैपदेपु' श्यन्विकरणपुपादेर्युतादेर्लदितश्च
परस्य च्लेरड् स्यात परस्मैपदेषु । अद्युतत् । अद्योतिष्ट । अरुचत् । अरोचिष्ट । इति
'प्रक्रियाकौमुद्याम् । अपि पुनस्तस्याकस्य हीरकुमारस्य तया विद्यया कृत्वा न विद्यते
सीमा मर्यादा यस्य सः असीमः। अद्वैत इत्यर्थः । तादृशो महिमा माहात्म्यं यस्य तथा-
विध आसीत् बभूव । कस्येव । मणेरिव । यथा निकपेण शाणेन उल्लेखितस्य उत्तेजितस्य
‘निर्मलीकृतस्य मणे रत्नविशेषस्य विपा कान्या कृत्वा अनन्यं महत्त्व मूल्यं मह_ता
भवति ॥ इति वालक्रीडा ॥
नाभीभवेन तदुदाहरणीकृतैः किं
सामुद्रशास्त्रगदितैर्नरलक्षणौधैः ।
नालम्भि तत्र कुमरे व्यभिचारिभावः
प्रामाणिकैः सदुपमानविधाविवेह ॥ ८ ॥
नाभीभवेन विधात्रा । किमुत्प्रेक्ष्यते । 'हाराग्रजाग्रद्गरुडाइमरश्मिपीनाभनाभीकुहरा.
न्धकाराम्' इति नैषधे । नाभीशब्दो दीर्घ ईकारान्तोऽस्तीति । तदुदाहरणीति । स हीर-
कुमार एव उदाहरणं निदर्शनं दृष्टान्तो येषां ते तदुदाहरणाः । न तदुदाहरणास्तदुदाहरणाः
कृतास्तदुदाहरणीकृतास्तैः । समुद्रेण कविना कृत शास्त्रं अन्यविशेषः । सामुद्रशास्त्रं तन
गदिताः कथितास्तैर्नराणां मनुष्याणां लक्षणानां खस्तिकचक्रानुशादीनामोधैः समूहैस्तत्र
कुमरे हीरकुमारे व्यभिचारिभावः परस्परविरोधित्वं नालम्भि न प्राप्तम् । 'कुमारः
कुमरोऽपि च' इति शब्दप्रभेदे। अन्यत्रापि चरित्रादौ च। कस्मिन्निव। सदुपमानविधावित
यथा । इह जगति प्रामाणिकतार्किकैः सति सर्वप्रकारेर्योग्ये विद्यमाने उपमानविधी
अन्यपदार्थस्य सादृश्यीकरणप्रकारे व्यभिवारित्वं न लक्ष्यते ।।
तस्याभवल्लव णिमातिशयः स कोऽपि
प्रोत्तारयन्यदुपरि स्थविरः शिवाय ।
मुक्ताः क्षिपत्यनुदिनं पवमानमार्ग
ता एव तत्र किमु तारगणा भवन्ति ॥ ८१ ॥

·१२२ काव्यमाला। - स्वध्यानलोपभवकोपपिनाकिजाग्र- दातङ्कशङ्कितमनः सुमनःशरस्य । त्यागं तनोविदधतः कृतवान्विधाता छत्रेण यस्य किमु मौलिमवाङ्मुखेन ॥ ८४ ॥ विधाता ब्रह्मा यस्य कुमारस्य मौलि मस्तकं कृतवांचके । किमुत्प्रेक्ष्यते-खस्येश्व- रसंवन्धिनो ध्यानस्य एकाप्रमनस्त्वेन परमात्मस्वरूपचिन्तनरूपस्य प्रणिधानस्य लोपेन भरुन कुमारिकावस्थायां पाणिग्रहणकरणकृते सेवाथै समागतायां गौर्या विषये रागो- त्पादनलक्षणविग्नविधानेन पञ्चमी वा सर्वत्रभवः समुत्पन्नः कोपः व्यापादनकारणको- धो यस्य तादृग्विधात् पिनाकिनः शंभोर्जामता प्रकटीभवता आतङ्केन भयेन । 'भयं भीभीतिरातकः' इति हैम्याम् । शङ्कितं खहनमलक्षणशङ्क प्राप्त मनो यस्य तथावि- धस्य । अतएव प्रतिपक्षपराभवात्प्रागेव तनोः खदेहस्य त्यागं विनाशं विदधतः कुर्वतः मुमनःशरस्य पुष्पराणस्य कामस्य अवामुखेन अधोरण छन्त्रेण किम कृतवान् । निः- खामिकतया मदनश्वेतातपत्रोपादानं युक्तमेव ।। उत्तुङ्गभावमथ वर्तुलतां दधान- मुष्णीषमस्य सुषमा स्म विभर्ति मौलौ । यस्मिन्समाजिगमिषोस्तरुणत्वलक्ष्म्या माङ्गल्यकुम्भ इव केशरुहाश्रिताः ॥ ८५ ॥ अस्य कुमारस्य मौली मूर्धनि उष्णीषमाकारविशेषः सुषुमां सातिशायिशोभा बि. भर्ति स्म दधार । 'सोष्णीषमूर्धा ध्वजचिहपाणिः' इति चम्पूकथायां नलविशेषणम् । अत एव तीर्थकद्भय इतरेषामप्युत्तमपुरुषाणामुष्णीप वर्ण्यते । उणीपं कि कुर्वाणम् । दधान विभ्राणम् । कम् । उत्तुगभावम् उन्नतत्वम् । अथ पुनर्वर्तुलतां वृत्ताकारत्वं च । इबोटोक्ष्यते-यस्मिन्हीरकुमारे समाजिगमिषोः सम्यक्प्रकारेण आगन्तुकामायास्तरुणत्व: लक्ष्म्या योवनश्रियः केशा एव रुहा दुर्वा । 'दुर्वा त्वनन्ता शतपर्विका । हरिताली रहा' इति हैम्याम् । ताभिराश्रित आकलितः अड़े उत्सङ्गे यस्य तादृशो मागल्यः कल्याणकारी कुम्भः कलश इव ।। यश्चन्द्रिकाङ्कितचतुर्द्विजराजराज- द्भालार्घशीतमहसो वहते स शश्वत् । शुद्धाशयोऽमृतरसायितवाग्विलासो द्वासप्ततिः कलयतात्स कलाः कथं न ॥ ८६ ॥ यो हीरकुमारः शश्ननिरन्तरं चन्द्रिकया ज्योत्नया अहितान् कलितान् । 'दशनच.

·३ सर्ग:]. हीरसौभाग्यम् । १२३ न्द्रिकया व्यवभासितम्' इति रघी । इति चन्द्रिकाशब्देन दन्तद्युतिश्चन्द्रिका च । चतु:- संख्याका द्विजानां राजानो द्विजराजा राजदन्ताश्चन्द्रश्च तथा राजत् दीप्यमान यद्भालं ललाटमेवार्धशीतमहाः सामिसोमस्तान् । सार्धचतुश्चन्द्रानित्यर्थः । वहते स्म दधार । स कुमारो द्वासप्ततिसख्याकाः कलाः कथ न कलयतात् धत्ताम् । अपि तु सार्धचतुश्च- न्द्रधारी गणनया द्वासप्ततिकलाकलित एव स्यात् । किंभूतः । शुद्वो निर्मल: निष्पापः । विशदश्च आशयश्चित्त मध्यं च यस्य । पुन किभूतः । अमृतरसवत्सुधानिस्यन्द इवा- चरितो वाग्विलासो वचनवैचिनी यस्य । चन्द्रा अपि श्वेता अमृतयुताश्च स्युः ॥ भालस्थलप्रसमरांशुपयःप्रवाहो- पान्तप्ररूढलतिकेव विभाति यद्भः । शङ्खोऽप्यभूद्वदनवारिजपार्थिवस्य चन्द्रादिवैरिविजये किमु वादनार्हः ॥ ८७ ॥ यद्भूर्यस्य कुमारस्य भूर्नयनयोरुपरि रोमपद्धति ति म रराज । उत्प्रेक्ष्यते-भा- लस्थलस्य ललाटपट्टस्य प्रसमरा विस्तरणशीला ये अंशवः किरणास्त एव पयःप्रवाहः सलिलानामोघस्तस्योपान्ते तटप्रदेशे प्ररूढा प्रोद्गता लतिका । अथवा फलिनी वही खभावलतिका वा । अपि पुनर्यद्वझे शङ्खः भालश्रवणयोरन्तराले कश्चित् प्रदेशविशेषः अभूजज्ञे । 'शहः कम्बी निधिभेदे स्यानख्यामलिकास्थानि' इत्यनेकार्थः । ललाटप्रान्त- वर्तिनि अस्थनीति तदवचूर्णिः । शलो भालस्रवोऽन्तरे' इति हेम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते- वद. नमर्थात् कुमारमुखमेव वारिजानां क्मलानां राजा पार्थिवस्तस्य । चन्द्रादीना विधुदर्प- पप्रमुखाणां वैरिणां शत्रूणां विजये जयप्राप्ती पराभवनायसानसमये वा वादनस्य पूर- णस्य अहाँ योग्यः शह. कम्युः किमु । विजयिराजानो हि रिपूग्निर्जित्य खविजयसूचकं शह पादयन्तीति प्राक्तननृपरीतिः । यथा-खाविनयक्रणप्रकुपितमतातापसमदत्त- मतहजीभवनशापापनयनप्रादुर्भूतखाभाविकखरूपप्रसन्नीभवद्गान्धर्वदेवविधाणितप्रयुक- संहारविभकमन्त्रनखापनशनानुभावपराभूतसमस्खप्रतिपक्षक्षितिपतिपताकिनीमारब्ध. दुर्धरमहायोधनपयोनिधिमध्यसमुतविजयधीखीकरणायसरे अजकुमारः 'ततः प्रियो पात्तरसोऽधरोप्टे निवेश्य दध्मौ जलज कुमारः' इत्येतत्सर्व विस्तारो रघुवशे ।। लावण्यनीरनयनाजयदीयवक्र- कासारपालिरिव कर्णयुगं विभाति । द्वीपेषु सूचयति किं स्वमितेपु मावि- लोकं शिमो. श्रवणयोश्च नवद्वयायः ॥ ८ ॥ कर्णयुगं कुमारप्रवणयुग विमाति शोभते । उरोश्यते-लायब ममोशता सरूप. सौन्दर्य मा एष नीरे सतिल या तया नयने शेपने एयान्जे कम या सारास ·१२४ काव्यमाला। यदीयवऋकासारस्य कुमारसंवन्धिवदनसरसः पालि: सेतुरिव सरसो जलान्धनस्थानं पालिः । 'सेतो पाल्यालिसंवराः' इति हैम्याम् । च पुनः श्रवणयोः कर्णयोर्नवानां नवेति संख्यानां द्वयस्य युगलस्य अङ्क: अष्टादशसंख्यावाची असो लिपिविशेपः खेन नवद्वय- लक्षणेनात्मना मितेषु प्रमाणीकृतेषु अष्टादशमु द्वीपेषु ।'अष्टादशद्वीपनिखातयूपः' इति रघुवंशे ।'नवद्वयद्वीप्रपृथग्जयनियाम्' इति नैपधे। इति द्वीपानामष्टादशतापि । शिशोही- रकुमारस्य भाविनमग्रे भविष्यन्तं श्लोकं यशः सूचयति कथयति किमु । कर्णयोराकृ. तिरूपो नवाको दृश्यते । यथा 'कणीन्तरुत्कीर्णगभीरलेखः किं तस्य सख्यैव न वा न. वाङ्कः' इति नेपथे । एतावता हीरकुमारयशोऽष्टादशद्वीपेषु भविष्यतीति सूचा ॥ विद्वेषिभावमपहाय परस्परेण केशच्छटास्फटिकहाटककुण्डलाङ्गाः। : खर्भाणुशुभ्रकिरणाम्बुजबन्धयोऽमी यस्मिन्विधातुमिव साप्तपदीनमीयुः ।। ८९॥ यस्मिन्कुमारे सम्यक्स्थाने केशच्छटा केशपाशः स्फटिक श्वेतरत्नं तथा हाटकं काशन तयो रचनाविशेषेण सहशीकृते कुण्डले कर्णाभरणे ते महानि कायारूपाणि वा येषां तादृशा अभी प्रत्यक्षलक्षाः।खर्भाणू राहुः, शुभ्रकिरणश्चन्द्रः, अम्बुजवन्धुर्भास्करः, राहुचन्द्रार्काः । उत्प्रेक्ष्यते-मिथः परस्परं साप्तपदीनं मैत्र्यं सौहार्दम्। 'सख्यं तु सौहद सौहार्द साप्तपदी- नम्' इति हैम्याम् । विधातुं कर्तुम् ईयुरागता इव । किं कृत्वा । परस्परेण अन्योन्येन विद्वेपिभावं विरोधिताम् अपहाय त्यक्त्वा ॥ सक्तः श्रुतौ शिशुशशी यदसावितीव तच्चक्षुपी श्रुतियुगं परिपखजाते । नीलोत्पले उदयतः कुमुदोर्यदाक्ष्यो- लक्ष्मी तदा तरलतारिफयोः श्रयेते ॥ ९०॥ यद्यसाकारणादसी अयं वयमानः शिशुपु कुमारेणु दृश्यमानो नयनानामासादकत्वान दासी चन्द्र दस शिशुशशी श्रुती शास राफः प्राह भासफोऽस्ति । उत्प्रेक्ष्यते-इति हेतोसपापी पुमारलोचने श्रुतियुग श्रवणयामल परिपखजाते आलिङ्गतः स । च पु. नयंदा पर मारप्ले कुपलये कुसुम परययमिव्ये उदयेते उद्गम लोगे तदापरल ले चपले तारिके कनीनिके ययोसाहायोस्वददगोः मुमारलोचनयोलक्ष्मी श्रियं शोभा श्रयेते गजेते । नमुदे फुमारलोचनतुषांनाफलयतः ॥ १. 'पूर्वपदारवशायाम्' इति हमाभिधानचिन्नामनि...'आदित्यान गत्वम्' दी नामालियशासनव्यायानामारायः. 1 ·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । दृग्दोषखण्डनकृते भ्रमरं तदीये चिहं मपेरिव मुखे कृतवान्विरश्चिः । विश्वप्रदीपसदृशो यदसौ तदीया नासापि किं भजति दीपशिखोपमानम् ॥ ९१॥ विरश्चिर्ब्रह्मा तदीये हीरकुमारसंचन्धिनि मुखे वदने भ्रमरं कुरलं भ्रमरालकः अन्यो वा आकारविशेषस्तं कृतवान् चकार । उत्प्रेक्ष्यते-दृग्दोपखण्डनकृते शाकिन्यादीनामि- तरेषां वा दृष्टिदोपनिवारणार्थ मपेमलिनाम्युनः । 'मलिनाम्बु मपी मसी' इति हेम्याम् । .. चिहं लाञ्छनमिव कृतयानिति । इदानीमपि बालकानां दृग्दोपच्छिदे मुखे कजलच- न्द्रकं मातरः कुर्वन्तीति प्रसिद्धमेतत् । पुनर्यत्कारणादसी विश्वे जगति प्रदीपस्य पदार्थ- सार्थप्रकाशकत्वेनं गृहमणेः सदृशस्तुल्योऽस्ति यत्तदोः संवन्धात्तेन हेतुना । उत्प्रेक्ष्यते- तदीया तस्य कुमारस्य इय तदीया नासा गन्धज्ञापि दीपशिखोपमान कजलध्वजकलि- कातुलनां भजति कलयति ।। चापल्यकेलिकलिते असिताशये य- नेत्रे मिथः सदृशवैभवभाजिनी तत् । मा द्रुह्यतां कजभुवेति तदन्तराले नासानिभेन विदधे किमु सीमदण्डः ॥ ९२ ॥ यत्कारणात् यनेने कुमारनयने चापत्यं चपलता सेव केलिः क्रीडा तया कलिते युक्ते चचलतया वा यत्क्रीडनमितस्ततः परिस्फुरण तेन सहिते । पुनः असितः श्याम आयो मध्य खभावो वा ययोस्तादृशे स्तः वर्तते तत्तस्मात्कारणात् सदृशं तुलं वैभवं शोभातिरेक भजत इत्येवंशीले भाजिनी कुमारलोचने मिथः परस्परं मा द्रुह्यतां मा दोहं कुर्वाताम् इति हेतोः कजभुवा ब्रह्मणा तदन्तराले तयोर्ने प्रयोरन्तराले मध्यभागे नासानिभेन नक्रकपटेन । उत्प्रेक्ष्यते-सीमदण्डो विभागयष्टिः किमु विदधे कृत इव ।। स्थाणोः शिरोनिवसनानशनाम्बुपानं संतप्य दुस्तपतपो मणिदर्पणेन । प्रापे परं जनुरिवेदमगण्यपुण्य- संप्रापणीयमदसीयकपोलरूपम् ॥ १३ ॥ ममिदपंगेन रमादर्शन अस कुमारस इमी अदसीया, कपोली गण्डा तयो रूप स. रूपमिदं प्रत्यक्षम् । उत्प्रेक्ष्यते--परमन्यननुवतारः प्रापे प्राप्तमिव । किंभूतं जनुः । भग पैन गणयितुं प्रमाणीकर्नुमाश्येन पुण्येन भाग्येन समापनीयं सम्यकप्रकारेण सम्धुं योग्यम् । कि कृत्वा । दुःऐन कटेन तप्यते विधीयते इति दुमा तार सप . ।

·काव्यमाल ।
उपवासादिकष्टं संतप्य तत्त्वा यथाविधि ना] विधाय । किम् । तपः । 'स्थाणुः स्तम्भ-
कीलकशंभुपु' इत्यनेकार्थः । तस्य शिरसि मस्तके निवसनं सदा स्थितिस्तथा न वि.
द्यते अशनं भोजनम्, अम्बुनो जलस्य पानं धीतिर्यत्र । 'धीतिः पानेऽथ शोषणम्'
इति हेम्याम् ॥---
यस्य प्रशस्ययशसः श्रुतिपाशमध्य-
निप्पातिनक्रशुकचञ्चुपुटात्कथंचित् ।
बिम्बीफलं विगलितं स्खलितं च वक्र-
पद्मोदरे किमु रदच्छदनीबभूव ॥ ९४ ॥
विम्वीफलं गोल्हकं यस्य कुमारस्य उत्प्रेक्ष्यते । रदनच्छदनीवभूव किमु अधरः
संजात इव । किंभूतम् । कथंचित्केनापि प्रकारेण वलात्कारेण वा खबन्धनभयाकुलित.
स्वेन विगलितं निष्पतितम् । कस्मात् । श्रुती कर्णादेव पाशी बन्धनप्रन्थी तयोर्मध्ये नि-
पातितो निष्पतनशीलस्य नक्रशुकस्य नासिकारूपकीरस्य चञ्चुपुटात् पाटिकासंपुटतः ।
वोदरादित्यर्थः । पुनः किंभूतं बिम्बीफलम् । स्खलितं पतित्वा स्थितम् । कस्मिन् ।
वकं वदनमेव पद्मं कमलं तस्योदरे मध्ये यस्य । किंभूतस्य । प्रशस्वं विश्वश्लाघनीयं
यशः कीर्तिर्यस्य ॥
रक्ताकरक्तमणिपल्लवपाटलश्री.
पाटच्चरो यदधरः श्रियमश्नुते स ।
आस्थानवेदिरिव वाड्मयदेवताया
आवासवेश्मनि कुमारमुखारविन्दे ॥ ९५ ॥
यधरो हीरकुमारस्योष्ठः श्रियं शोभामभुते व्याप्नोति । विभीत्यर्थः। किंभूतः ।
रकाका विद्वमाः रकमणयः पद्मरागाः पल्लवाः किशलयानि तेषां पाटलधियो भावप्रधा.
ननिर्देशाद्रक्तत्वलक्ष्म्याः खभावशोभाया वा पाटघरस्तस्करः अपहर्ता । उत्प्रेक्ष्यते---
अधरः वामयदेवतायाः श्रीसरखत्याः आस्थानवेदिः सभायामुपवेशनार्य वेदिकेव ।
कस्मिन् । कुमारस्य मुखमेवारविन्दं कमलं तत्र । किंभूते कुमारमुखारविन्दे । आवा-
सवेरमनि । वाग्देवताया आवासाथै निवसनकृते वेरमनि गृहे । कुमारवदनारविन्दरूपे
मन्दिरे निवसन्या इत्यर्थः ।।
अभ्युद्गतर्मुखखनेरिव बजरने-
दन्तैरदीप्यत कुमारपुरंदरस्य ।
वक्रानधाम्न इव वा-श्रृंतदेवतायाः
सेवामुखानुभवनांगतगौरपत्रैः ॥ ९६ ॥

·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १२७ कुमारेषु वालकेषु रूपेण श्रिया वा पुरंदर इव पुरंदरतस्य दन्तैर्दशनरदीप्यत शु. शुभे । उत्प्रेक्ष्यते--मुखखनेर्यदनाकरादभ्युद्गतः प्रकटीभूतर्वारनहीरकमणिभिरिव । वाथवा उत्प्रेक्ष्यते । वज्राब्जधानः कुमारवदनकमलमेव धाम मन्दिरं यस्यास्तादृश्याः ध्रुतदेवतायाः सरखत्याः सेक्या अर्थात् तद्वाहनत्वात्खखामिन्या उपासनया कृत्वा यत्सुखं तस्यानुभवनाथै तद्वा प्राप्तुमागतैः समकालं समेतौरपत्र राजहंसैरिव ।। विम्बाधरे निपतिताभिरभासि यस्य निर्धातमौक्तिकशुचिद्विजचन्द्रिकाभिः । कृप्तेन्दुदर्पणपयोजजये कृताभि- भीभुवेव सुमवृष्टिभिरेतदास्ये ॥ ९७ ।। यस्य कुमारस्य निर्धूतानि उत्तेजितानि यानि मौक्तिकानि तानीव शुचिभिरुज्ज्वला. भिजिाना दन्तानां चन्द्रिकाभिर्योत्स्नाभिरभासि निर्वभे । किंभूताभिश्चन्द्रिकाभिः । निपतिताभिः आगत्य स्थिताभिः । कस्मिन् । बिम्बाधरे गोल्हकतुल्ये ओछे । उत्प्रे... क्ष्यते-एतदास्ये कुमारव] नाभीभुवा नारायणनाभ्यम्भोरुहजन्मना वेधसा कृताभिः कुसुमदृष्टिभिरिव । कदा । कृप्ताभिनिमितो य इन्दोश्चन्द्रस्य दर्पणानामादर्शनां पयो- जानां पद्मानां जयः परस्परविरोधायुद्धे पराभवः तन । तत्समय इत्यर्थः । 'नाभीमथैष श्थवाससोऽनु' इति नैषधे नाभीशब्दो दीर्घोऽप्यस्ति । पूर्णामृतैररुणरत्नमनोज्ञमध्या पडीभवविजविराजिसवेशदेशा । यस्याननान्तरनिकेतनवास्त्रिदश्या वापीव खेलनकृते रसना बभासे ॥ ९८ ॥ यस्य कुमारस्य रसना जिला वभासे रेजे । उत्प्रेक्ष्यते-आननमर्थात्कुमारवदनं तस्या- न्तरं मध्यं तत्र निकेतनं सदनं यस्यास्तादृश्याः वाक्निदश्या भारत्याः खेलनकृते जलक्री- डाथै वापी दीर्घिकेव । किंभूता वापी । अमृतैः पीयूषः सलिलैश्च पूर्णामृतमध्या। पुनः किंभूता वापी । अरुणरत्नैः पद्मरागमणिभिः मनोज्ञं रमणीयं वद्धं रचितं मध्यं य. स्याः । मध्यमलोपीसमासः । पुनः किंभूता । पझ्या श्रेण्या भवद्भिर्वितिष्ठमानद्विजैर्द- न्तविहंगमैश्च । अर्थात् विशदतया राजहंसपक्षिभिः विराजी शोभनशीलः सवेशदेशः समीपविभागो यस्याः। वापी अपि जलाकीर्णा रमबदमध्या विहंगमकलिता च स्यात् ।। पूज्येषु रङ्गितमना यदसौ कुमार, स्तस्य स्म रज्यत इतीव रसजयापि । 2 ·काव्यमाला । '. शुद्धागयस्य दशनैरिव धार्यते स्म श्रीमत्कुमारवृपभस्य विशुद्धिमत्ता ॥ ९९ ॥ तस्य कुमारस्य रसज्ञया जिहया । उत्प्रेक्ष्यते इति रज्यते स रक्तीभूतमिव । इति किम् । यत्कारणादसी कुमारः पूज्येषु गुर्वादिपु अभ्यर्चनीयेषु विपये रहितं रागयुक्त जातं मनश्चित्तं यत्स तादृग्वर्तते । 'रगः स्यान्नृत्ययुद्धवो रागेऽपि' इत्यनेकार्थः । पुनः शुद्धाशयस्य शुद्धो निर्मलो निष्पाप आशयश्चित्तं मध्यं च यस्य श्रीमतो लक्ष्म्या शोभया या शालिनः कुमारेषु बलवत्तया धर्मकर्मादिषु धुरीणतया वा वृषभ इव वृषभः प्रशस्यो या तस्य दशनैर्दन्तैरपि विशुद्धिमत्ता अयोग्ज्वल्य धार्यते स्म धृता ॥ रक्ताकपल्लवमुखान्द्विपतो जिगीपु- र्धतेऽसिर्फ किमधरः सविधेऽदसीयः । भावी शिशु वि यदेष सुवृत्तशाली भेजे तदस्य चिवुकोऽपि सुवृत्तभावम् ।। १०० ॥ अदसीयः कुमारसंवन्धी अधरः ओष्ठः असिकम् अधराधःप्रदेशविशेष धत्ते धार- यति । उत्प्रेक्ष्यते-रक्ताङ्कपल्लवमुखान् विट्ठमकिसलयादिमान् द्विपतो वैरिणो जिगी- पुर्जेतुमिच्छु: किम् । असिकं असिरेव असिकः ।खार्थे कः।सं खई विमात । अन्योऽपि वीरो रिपून निर्जेतुं करवाल कलयति यत्कारणाहुवि पृथिव्यामेष शिगुर्वालकः सुवृत्तेन शोभनाचारेण शालते शोभते इत्येवंशीलो भावी । तत्कारणादस्य कुमारस्य चियुकोऽपि असिकाधःप्रदेशोऽपि मु शोभनं वृत्तमाचारो यत्र । तादृशं भावमाशयं सदाचारतां वा । वास्तवार्थे तु शोभनपर्तुलतां भेजे सिपेवे। 'तत्प्रान्तो मुकिणी असिकं त्वमः । अति. कांधस्तु चिबुकम्' इति हैम्याम् ॥ द्वात्रिंशताजनि रदैरपि लक्षणानि द्वात्रिंशदाकलयतः शिशुवासवस्य । पीयूपवार्पिसितरोचिरसूययान्त- वाग्भिः सुधामिव ववर्ष मुखं तदीयम् ॥ १०१ ॥ करचरणयोदछन्त्रचामरादीनि द्वात्रिंशत्संख्याकानि लक्षणानि भाकलयतः विभ्रतः । लक्षणानि यथा-'छत्र तामरसं धनू रथवरो दम्भोलिकूर्माडशा वापी खस्तिकतोर- णानि च सरः पञ्चाननः पादपः । चक्रं शङ्कगजी समुद्रकलशी प्रासादमध्या या यूपस्तूपकमण्डलून्यचनिभृत्सच्चामरो दर्पण: ।। उक्षा पताका कमलाभिषेकः मुदामकेकी घनपुण्यभाजाम्' इति पदपदी । अथवा 'इह भवति सप्तरक्तः घडुनतः पश्चसूक्ष्मदीर्घश्व। त्रिविपुललघुगम्भीरो द्वात्रिंशल्लक्षणः स पुमान् ॥ इति । शिशुषु महर्षिकत्वेन वासवस्य शकतुल्यस्य दन्तर्वदनदशनरपि द्वात्रिंशता द्वात्रिंशसंख्याकैरजनि संजातम् । उत्प्रेक्ष्यते-- -

·.
३ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
१२९
दानिशा सव इति गातोरप्रेक्षा । पुनसदीय कुमारसंथन्धि यदनं पारिमा.
जीभिः कृत्या गुभा पीयूषं या यति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-पीयूषममृतं यतीत्येवंशी
नसस्य मितरोचिषपन्द्रस अन्तशिरामध्ये असूयया इंध्ययेव शुभामपर्यन् ।।
उदत्य कण्टकगणान्किा पारिजन्म
कि यात्मदर्शमपहत्य विचेतनत्यम् ।
संतक्ष्य लक्ष्मशितिमानमुतामृतांशु
राजीवभूरत हीरकुमारवक्रम् ॥ १०२ ॥
राजीवभूपाः किम इति पितर्फयामि विचार पुर्च । 'वितर्क किमूत च' इति है।
म्याम् । यारिजन्म विकमितकमलम् । अयांदादाय । फर्मद्वयं या । कृपातोकिसकरवे.
न हीरनामः पुमारस व गुरामात पिरचयांचकार । किरया । कण्टकानां गणान्
मनानल निपास्य । 'शशिनि राल फलई कण्टकाः पद्मनाले जलधिजलमपेयं पण्डिते
निर्धनत्वम् । दयितगनषियोगो दुभंगल्यं सरूपे धनपतिपणन रत्नदोषी शतान्तः ॥
इति सूफयचनात् पो फण्टकाः । या अथया विचेतनत्वं चेतनाराहित्यम् अपहला अ-
शानतां मुपित्या आत्मदर्श दर्पणं फिमादाय, हीरगुप चके। उत अथवा लक्ष्मणो ला.
सनस शितिमान कृष्णा राक्ष्योत्तार्य किम् अमृता गुधाकर हीरपदनं विधिवि.
दधे ॥ इति मुराम् ॥
निःशेषभूवलयकुण्डलिवेश्मनाफि-
लोफत्रिक प्रसमरैर्यशसां विलासैः ।
रेखा भविष्यति महत्सु यदस्य कण्ठे
रेखात्रिक किमिति निर्मितवान्विधाता ।। १०३ ॥
विधाता मामा अस्य कुमारस्य कण्ठे गलकदले । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतो रेराानिक
निर्मितधान् किम कृतवानिव । इति किम् । यत् निःशेष समप्र भूवलयं मेदिनीमण्ड-
लम्, तपा कुण्डलिनां नागानां वेश्म गृह पातालम् , तथा नाकिनां देयानां लोको विचं
वर्गस्तेषां त्रिके नयेऽपि प्रयमरः प्रतिस्थान विस्तरणशीलर्यशयां कीतीनां विलासर्वेचि-
प्रीभिरस्य हीरकुमारस्य महत्सु उत्तमजनेषु रेसा भविष्यति । एतस्मात्परः कोऽप्येता.
हरगुणगणकलिततिभुवनेऽपि नास्तीति प्रसिद्धिीविनी ॥
भावी यदेप वृषवजिनधर्मधुर्यः
स्कन्धोऽप्यभूत्किमिति तत्ककुदोपमेयः ।
अर्भः पुरा भवति येन युगप्रधानो
जज्ञेऽस्य वाहुरपि तेन युगप्रधानः ॥ १०४ ॥

·काव्यमाला। .. यत्कारणादेष कुमारः वृषववृषभ इव जिनस्याहतो धर्म मुकृतकर्मणि धुर्यो धीरेयो धुरंधुरो भावी भविष्यति। इति हेतोः अस्य कुमारस्य स्कन्धोऽप्यसोऽपि । उत्प्रेक्ष्यते-- तस्य ऋषभस्य ककुदेनांसकूटेन उपमेय उपमातुं योग्यः । किमभूभूव । च पुनर्येन कारगेन अर्भो हीरकुमारो युगे कलिकाले विशिष्टातिशयमाहात्म्याभ्युदयात् प्रधानः प्रकृष्टः पुरा भवति अग्रे भविष्यति । पुरायोगे भविष्यदर्थे वर्तमाना 'यावत्पुरानि- पातयोोंगे लड्' आभ्यां निपाताभ्यां योगे भविष्यत्काले वर्तमाना स्यादिति प्रक्रिया." कौमुद्याम् । 'पुरेदमूर्ध्व भवतीति वेधसा' इति नेपधेऽपि । तेन हेतुना । उत्प्रेक्ष्यते- अस्याकस्य बाहुर्भुजोऽपियुगवद्धूसरवत्प्रधानो व्यायतः आजानुबाहुत्वात् जज्ञे संजातः॥ उद्दामदुर्गतिपुरेऽर्गलतांगमी य- तद्दोरितीव लभतेऽर्गलयोपमानम् । यस्येभशङ्खमकरान्कलयन्प्रवाल- शाली पुनः श्रियमसूत शयः समुद्रः ॥ १० ॥ यत्कारणात्कुमारः उद्दाममनेकलोकानामातइकारत्वादुत्कटम् । 'अवाधोच्छृखलोद्दामा- न्ययन्त्रितमनर्गलम्' इति हैम्याम् । उच्छृङ्खलं यदुर्गतिर्नरकादिकुगतिः सैव पुरं नगरतत्रा- गलतां परिपभावम् । 'द्वारेपु परिघोऽर्गला' इति हैम्याम् । अयं गमी गमिष्यति । 'यथा वि- दूराद्रिरदूरवांगमी' इति नैषधे । ये जनाः अमुं सं सम्यक् त्रिधा सेविष्यन्ते तां दुर्गति गन्तुं न दास्यत्यसो तत इदं विशेषणम् । उत्प्रेक्ष्यते-इतीव हेतोः । तस्य कुमारस्य दो- वाहुदण्डोऽपि भर्गलया नगरपरिघेण उपमानं सादृश्यं लभते प्राप्नोति । 'अमुष्य दोभ्या- मरिदुर्गलुण्ठने ध्रुवं गृहीतार्गलदीर्घपीनता' इति नैषधे । पुनर्यस्य सह मुद्रिकया उमि- कया साक्षराहुलीयकेन वा वर्तते यः समुद्रः शयः पाणिः श्रियं शोभामसूताजीजनत् । कि कुर्वन् । दधत् । कान् । कृतिभाजः रेखाकारीभूतान् इभा गजाः, शङ्खाः कम्बवः, मकरा यादोविशेषाः, तान् । पुनः किंभूतः । प्रवालाः पल्लवास्तद्वत् शालते रक्तत्वेन मु- कुमारत्वेन शोभते इत्येवशील: समुद्रोऽपि जलगजवारिजमकरकलितस्तथा विद्रुमवि- भ्राजी लक्ष्मी सूते च इत्युत्प्रेक्षा । उपमा वा ॥ तस्य स्फुरद्दच्युतिपयःपरिपूर्णबाहु- मूलालवालविलसद्भुजगण्डिभाजः । रेजुः शयावनिरुहोगुलयोऽनुशाखाः कामाङ्कुशैः किसलयैरिव शालमानाः ॥ १०६ ।। तस्य कुमारस्याङ्गुलयः करशाखा रेजुः शुशुभिरे । नु इति अव्यय वितर्के वि. चारे प्रश्ने पृच्छायां वा । शयावनिरुहः पाणिरूपपादपत्य शाखाः शिसाः। किंभूतस्य शयावनिरहः । स्फुरन्यो दीप्यमाना विस्तरन्यो वा युतयः कान्तय एव पयांसि स.

·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । लिलानि तैः परिपूर्ण सामस्त्येन पूरितं व्याप्त याहुमूलं भुजकोटरः स एवालवालं स्था- नकं तत्र विलसमाश्लिष्यन् । 'लस श्लेषणक्रीडनयोः' इति धातुः । अर्थात् प्रकटीभवन् यो भुजो बाहुः स एव गण्डि: प्रकाण्डं मूलात् शाखावधिप्रदेशः तं भजतीति । कि भूताः शाखाः । कामामुशैर्नसैः शालमानाः । उत्प्रेक्ष्यते-किसलयैः पल्लवैरिव । अत्र गभितोत्प्रेक्षा ॥ जानुस्पृशौ शिशुभुजौ विनियन्त्रणाय पाशाविवाधिदुहितुस्तरलाशयायाः । हस्तो समस्तकजराजतयाप्यमुप्या धात्राक्षतैरिव यवैः समपूजिपाताम् ॥ १०७ ॥ शिशुभुजौ कुमारबाहू जानू ऊरुपर्वणि स्पृशत इति जानुप्रलम्वी अभूताम् । उत्प्रे- क्ष्यते--तरलश्चपल: आशयश्चित्तं खभावो वा यस्यास्तादृझ्या अब्धिदुहितुर्लक्षम्या विनि- यन्त्रणाय विशेषेण बन्धनाय एकनावस्थितिनिर्मापणाय पाशौ चन्धनग्रन्थी इव । अपि पुनः । अमुप्य कुमारस्य करौं हस्ती धात्रा ब्रह्मणा अक्षतरखण्डर्यवैः समपूजिपाताम् अचिंताविव । समस्तानि सकलानि यानि कजानि कमलानि तेषां राजत्वेन खामितया 'आकृत्या तरसेव्यत्वेन आधिपत्यम् ॥ वक्षःशिलाकलितमशुलजातरूपो नक्षत्रभूपिततनुश्च नभोगयुक्तः । खःशाखिरुमहिमधीरिमराजमानः शावः सुपर्वशिखरीव पुपोप भूपाम् ॥ १०८ ॥ शावः हीरकुमारः सुपर्वशिखरी मेरुरिव भूषां शोभा पुपोष। शुशुभे इत्यर्थः । किंभूतः, शावः मेरुश्च । वक्षो हृदयं तदेव विस्तीर्णत्वात्तदुपमेयत्वाच्च शिला पृथुलप्रस्तरः तया युतः, तथा मझुलं मनोज्ञं जातमुत्पन्न रूपं तनुवैभवः सुवर्णं च यस्य पश्चारकर्म- धारयः । पुनः किंभूतः । न निषेधे क्षत्रियत्वेन राजन्यतया। 'क्षत्रं तु क्षत्रियो राजा राजन्यो वाहुसंभवः' इति हैम्याम् । तथा-'क्षतात्किल नायत इत्युदनः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः' इति रघौ । पणिग्जातित्वात् । नक्षत्रोतिश्चर्भूपिता अलंकृता तनुर्व. पुर्यस्य । पुनः किंभूतः । न नैव भोगेन वैपयिकमुखेन वालवाद्राज्यादिसुखेन वा व्यव- हारित्वाद् युतः । पक्षे-नभसि आकाशे गच्छन्तीति नभोगा विद्याधराः मुराथ तैः क. लितः तेषां क्रीडास्पदत्वात् । च पुनः खःशाखिनः कल्पवृक्षासद्वत्तेपां वा रुक् कान्ति. र्यस्य यत्र वा । पुनः किंभूतः । महिना माहात्म्येनाप्रे भविष्यता । भाविनि भूतोपचारान् । धीरिम्णा स्वाभाविकेन धर्यण अग्रेऽपि उदेष्यता धीरत्वेन देवदानवमानवप्रभुविभीपि- कायामपि निश्चलत्वात् शोभमानः ।। कलितः ·काव्यमाला। यत्कारणादेष कुमारः यूपत्रद्वृषभ इव जिनस्याहतो धर्म मुकृतकर्मणि धुर्यो धौरेयो धुरंधरो भावी भविष्यति।इति हेतोः अस्य कुमारस्य स्कन्धोऽप्यसोऽपि । उत्प्रेक्ष्यते- तस्य वृषभस्य ककुदेनांसकूटेन उपमेय उपमातुं योग्यः । किमभूद्वभूव । च पुनर्येन कारणेन अभों हीरकुमारो युगे कलिकाले विशिष्टातिशयमाहात्म्याभ्युदयात् प्रधानः प्रकृष्टः पुरा भवति अग्रे भविष्यति । पुरायोगे भविष्यदर्थे वर्तमाना 'यावत्पुरानि- पातयोोंगे लड्' आभ्यां निपाताभ्यां योगे भविष्यत्काले वर्तमाना स्यादिति प्रक्रिया.' कौमुद्याम् । 'पुरेदमूवै भवतीति वेधसा' इति नैषधेऽपि । तेन हेतुना । उत्प्रेक्ष्यते-- अस्याकस्य वाहुर्भुजोऽपि युगवडूसरवत्प्रधानो व्यायतः आजानुबाहुत्वात जज्ञे संजातः।। उद्दामदुर्गतिपुरेऽनलतांगमी य- तद्दोरितीय लभतेऽर्गलयोपमानम् । यस्येभशङ्खमकरान्कलयन्प्रवाल- शाली पुनः श्रियमसूत शयः समुद्रः ।। १०५ ॥ यत्कारणात्कुमारः उद्दाममनेकलोकानामातङ्ककारत्वादुत्कटम् । 'अवाघोच्छृहलोद्दामा न्ययन्त्रितमनर्गलम्' इति हैम्याम् । उच्छृखलं यदुर्गतिर्नरकादिकुगतिः सैव पुरै नगरं तबा. गलतां परिधभावम् । 'द्वारेषु परिघोऽर्गला' इति हैम्याम् । अयं गमी गमिष्यति। 'यथा वि. दूरादिरदूरवांगमी' इति नपधे । ये जनाः अमुं सं सम्यक् त्रिधा सेविष्यन्ते तां दुर्गति गन्तुं न दास्यत्यसी तत इदं विशेषणम् । उत्प्रेक्ष्यते-इतीव हेतोः । तस्य कुमारस्य दो- चाहुदण्डोऽपि अर्गलया नगरपरिषेण उपमानं सादृश्यं लभते प्राप्नोति । 'अमुष्य दोा. मरिदुर्गलुग्टने ध्रुवं गृहीतार्गलदीर्घपीनता' इति नपधे । पुनर्यस्य सह मुद्रिकया उर्मि- कया साक्षराहुलीयकेन वा वर्तते यः समुद्रः शयः पाणिः श्रियं शोभामसूताजीजनत् । किं कुर्वन् । दधत् । कान् । कृतिभाजः रेखाकारीभूतान् इभा गजाः, शहाः कम्यकः, मकरा यादोविशेषाः, तान् । पुनः किंभूतः । प्रवालाः पल्लवास्तद्वत् शालते रकत्वेन मु- कुमारत्वेन शोभते इत्येवशील: समुद्रोऽपि जलगजवारिजमकरकलितस्तथा विद्रुमवि. भ्राजी लक्ष्मी सूते च इत्युत्प्रेक्षा : उपमा पा॥ तस्य स्फुरद्दयुतिपयःपरिपूर्णवाहु- मूलालवालविलसद्भुजगण्डिभाजः । रेजुः शयावनिरहोऽझुलयोऽनुशाखाः कामातुशैः किसलयैरिव शालमानाः ॥ १०६ ॥ सस कुमारस्यालयः यस्चासा रेजुः शुशुभिरे । नु.इति भन्दयं विनई वि. पारे प्रो पृच्छायां या । शयावनिरतः पानिरूपपादपस शारगः शिसाः। भिनय पायापनिरहः । स्फुरन्यो दीप्यमाना विसरलो मा दुतयः कान्तय एर पोलिस ·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १३३ - बसथः सौधं तस्मिन् तद्भारधरणेन स्थम्भोपमः स्थम्भस्य तुल्यः भावी भविष्यति । यथा स्थम्भो गृहाधारभूतो भवति, तथायमपि श्रीजिनशासनस्याधारभूतो भविता । 'व. जस्तम्माविवते' इति जिनशतके जवायाः स्थम्भसादृश्यम् ॥ स्प|दयान्निजविवृद्धिकृतौ यदूरू , जङ्के पुनः सरसिजन्मभुवा विभाव्य । तद्वन्द्वविग्रहनिपेधविधिप्रभूष्णु- सीमाकरं विरचितं किमु जानुयुग्मम् ।। ११२ ॥ स्पर्धायाः परस्परं संहर्षस्य उदयादाविर्भावानिज निजयोरात्मात्मनोविशेषेण वृद्धिमु. पचयं कुरुतः सूजत इति निजविवृद्धिकृती यस्य कुमारस्य ऊरू पुनरीत्कुमारजो विभाव्य दृष्ट्वा सरसिजभुवा विधिना । उप्रेक्ष्यते-तयोर्द्वन्द्वयोर्युगलयोर्विग्रहस्स मिथः कलहत्य निषेधविधौ निवारणप्रकारे प्रभूष्णुः समर्थम् । अत एव सीमाया अवधेर्विभागस्य कर विधायक जानुयुग्मं विरचितं कृतम् ॥ शुश्रूपयासनतयानिशमाप्रसादा- लब्ध्वा प्रसन्नमनसो वरमात्मयोनेः । विश्वाङ्ककारविजयप्रभविष्णुलक्ष्मि मेराम्बुजन्म किमु यत्पदतामवाप ॥ ११३ ॥ म्मेराम्बुजन्म विकचकमलम् । उत्प्रेक्ष्यते-यत्पदता कुमारस्य चरणत्वम् । पादाव- तारमित्यर्थः । किमवाप लभते सेव। किंभूताम् । विश्वेपु जगत्सु ये मात्रा: खश्रीपरिस्पधिनः । 'संकीर्णशंकरशशाङ्ककलाङ्ककारैः' इति नैषधे । वेपां विजये प्रभविष्णुः समर्था लक्ष्मीर्यस्यास्ताम् । किं कृत्वा । वर खाभिलपितवाचं लब्ध्वा प्राप्य । कम्मात् । आत्मयोनेविधानुः । किंभूतात् । प्रसन्नं प्रसादोपेत हृष्टं मनो हृदयं यस्य। कया । आप्रसादात् प्रसादं मर्यादीकृत्य अनिशं निरन्तरमासनतया वि- एरभावेन शुश्रूयया । 'सेवा भक्तिः परिचर्या प्रसादना । शुश्रूषाराधनोपास्तिः परिव. स्थापरिष्टयः ॥ इति हम्याम् । आसनीभूय प्रसादसमयं यावनियं सेवां विधाय । यत्पादपकजयुगाङ्गुलिभिः खकीय- लक्ष्म्या पराभरपदं ममिताः प्रशलाः । दुःखादिव द्रुमशिखाशिखरान्तरेयु तित्यक्षवस्तनुलतां निजमुद्वबन्धुः ॥ ११४ ॥. प्रवालाः पाल्लवा द्रुमाणां वृक्षाणां शिखास्तासां शिखराणि अप्राणि तेपामन्तरेपु म- ध्येषु । उत्प्रेक्ष्यते--निजमारमानम् । श्रुत्वा निजं भीमजया निरस्तम्' इति नेपथे। निज- . अङ्ककारा जैत्रपति.

·१३२ काव्यमाला। . प्रामाण्यमस्य वहतो महतां सदस्य- । प्रामाण्यमाश्रयदुरस्तदिहास्ति चित्रम् । श्रीवत्स उल्लसति तस्य पुनः स वक्षः स्थायी गभीरिमविलोकनकौतुकीव ॥ १०९ ॥ इह जगति । तदिति कर्तृपदम् । चित्रमाश्चर्य विस्मयोऽस्ति यदस्य उरो हृदयमप्रा. माण्य प्रमाणातीततामतिविशालतामनुपादेयतामाश्रयत्सेवते स्म । अस्य किं कुर्वतः । महतां महात्मनां सदसि सभायाम्। समूहे इत्यर्थः । 'उडुपरिपदः किं नाईत्वं निशः किमु नौचिती' इति नैषधे। परिपशब्दः समूहवाची प्रामाण्यं यथार्थवादितां मुख्यतां वा य. दयं वक्त्याचरति । सन्मार्ग तदस्माकं महतां प्रमाण एवेति प्रमाणतां वहतो विभ्रतः । पुनस्तस्य कुमारस्य श्रीवत्सः उत्तमपुरुषाणां हृदयमध्ये कश्चिदाकारविशेषः । उल्ल. सति शोभवे । उत्प्रेक्ष्यते स श्रीवत्सः गभीरिम्ण: अर्थात्कुमारस्य गाम्भीर्यस्य विलोकने विभावने कौतुकं कौतूहलमस्त्यस्येति कृत्वा पक्षसि गाम्भीर्याश्रये हृदये तिष्टत्येवंशीकः स्थायी वभूवेव ॥ सान्द्रीभवत्तनुविभाभरनिरिण्याः सावर्तशोण इव नाभिरमुप्य रेजे । वक्षःस्थलेन विपुलेन सहाभ्यसूया- माविनतीव कटिरप्यभवद्विशाला ॥ ११० ॥ अमुष्य कुमारस्य नाभिस्तुन्दकूपिका रेजे भाति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-सान्द्रीभवनोरन्धो जायमानो यस्खनोर्यपुपो विभाभरः कान्तिरामूहः स एव निर्झरिणी नदी तस्याः सदार सेन पयोविभ्रमविशेषेण युक्तः शोणः दद इय । अपि पुनरमुष्य कटिः श्रोणिविशाला विस्तीर्णा अभूभूव । उरप्रेक्ष्यते-पिपुलेन विशालेन वक्षःस्थलेन हृदयेन सह रााधमभ्य- सूयागीप्यो विनती दधाने ॥ कार्कश्यसंहतिलघूतहस्तिहस्ता- चूरू कृताविव शिशोर्नलिनासनेन । स्थम्भोपमो जिनमतावसथे स भावी स्थम्भोपमा किमिति तस्य विभर्ति जहा ॥ ११ ॥ नदिनासनेन वेपसा कायस कटिनताया: सहसा पहरणेनापनयनेन क्लास अनी हसी कृती यो सिनः कारणः हमांशुमादी । उत्प्रेक्षते-शियोः कुमार -अर रिपनी निमितापिय । पुनमय शुमारस प्रेक्ष्यदे-दति हेतोःशभुजा रपामोपमा पूगामामय रिमति । इति किम् । यस दीभः निमामईशारानमा ·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १३५ स्कन्धोपधेः ककुदढौकनकं विधाय यस्माच्छिशोर्गतिरशिक्षि ककुद्मतेव । अभ्यस्यते गतिरिवास्य गतानुकार- कामेन विन्ध्यविपिनेप्वपि हास्तिकेन ॥ ११७ ॥ यस्मात् हीरनाम्नः शिशोः कुमारात् । उत्प्रेक्ष्यते-ककुद्मता वृषभेन गतिर्गमनमशिक्षि शिक्षितेव । किं कृत्वा । स्कन्धोपधेरैसकपटात्ककुदस्य नचिकशिरसः ढीकनकं प्राभृतं विधाय कृत्वा । अपि पुनर्गजमजेन विन्ध्यस्य जलवालकशैलस्य विपिनेषु काननेषु गहरेषु वा । उत्प्रेक्ष्यते-तिमन्थरगमनविलासः अभ्यस्यते अभ्यास इव क्रियते । शिक्ष्यते वा । किंभूतेन हास्तिकेन । अस्य कुमारस्य गतस्य विलासेन मन्थरत्वेन वा गमनस्य अनुकरणमनुकारः सदृशीभवनं तत्र कामोऽभिलापो यस्य तेन ॥ लिप्ता द्रवैरिव विलीनहिरण्यराशेः संकल्पितेव नवगन्धकलीदलैर्वा । कि रोचनाभिरथ वा रचिता सिताज- गर्भरिवाथ घटितास्य तनुश्चकाशे ॥ ११८ ॥ अस्य कुमारस्य तनुः शरीर चकाशे दिदीपे । उत्प्रेक्ष्यते-विलीन सादिरामारा: मिगालितस्य हिरण्यस्य राशेः फनकनिकरस्य द्रव रस: लिप्यते स्मेति लिप्ता दिग्धेव । धा अथवा नवः सद्यस्कैनवीनैर्गन्धकलीदलश्चम्पककलिकापत्र:। न पट्पदो गन्धकलीमनि. प्रत्' इति सूफे। संकल्पितेव विरचिवेव । अथवा पक्षान्तरे रोचनाभिर्गोरोचननामगोपित. विशेषद्रव्यः किमुत्प्रेक्ष्यते--रचिता निर्मितेव । अथ पुनः स्मितामानां विकचकम. लानो गर्भरन्तर्वतिसारदलघटिता कल्पितेव ॥ इति हीरकुमाररावांगवर्णनम् ॥ तस्मिन्पदं मविदधे धोरणीभिः सर्याभिरर्णव इवार्णववणिनीभिः । आलोक्यते स च कदाचन नेपदोपै- 'दोपातनैरिव तमोभिरभीश्रुमाली ॥ ११९ ॥ तम्मिन् हारयुमारे सवाभिः समस्वामिरीदार्यधर्यारिगुणधोरणीभिः पदं स्थान प्रवि. धे कृतम् । कम्मिमिय। भर्षय यायमा सोभिरर्णवमिनीभिः गमुझपन्नीमिर्नदीमि. रगं जलनियों पदं स्थान प्रविधीयते । च पुनरेष कुमारः दोपरपगुनः फदायन ... मिममपि समये न भालोपयद म न घर: । कक्षअभीमानीय थपा भासार योगासन राभिमतिरामोनिस्पकारनासोश्यते न प्रेक्ष्यते ।।

·काव्य ।
.
शब्देनात्मा उत् ऊर्व बवन्धुः वनन्ति स्म । खं पाशपतितं कुर्वते लेत्यर्थः । कि
कर्तुमिच्छवः । तित्यक्षवः त्यत्तुमिच्छवो विहातुं कामाः । कस्मात् । दुःखात् । काम् ।
तनुलतां खशरीरयष्टिम् । किंभूताः प्रवालाः । पराभवपदमभिभूतिस्थानं गमिताः
प्रापिताः । कया । खकीयया आत्मीयया लक्ष्म्या श्रिया शोभया वा । काभिः ।
यत्पादपङ्कजयुगाहुलिभिः यस्य कुमारस्य पादौ चरणाविव पङ्कजे पझे तयोर्युगलं द्वन्द्वं
तस्याहुलीभिः पदशाखाभिः॥
कामद्विपेङ्कुश इयोद्भवितायमेव
कामाङ्कुशैः किमिति सूचयति स वेधाः ।
रत्नं यदेष भुवि सुरिभरेपु भावी
रत्नश्रियं किमु पुनर्निदधे स तेषु ।। ११५ ॥
वेधा ब्रह्मा एतस्य कुमारस्य कामाङ्कुशैरिति नामभिर्नरः । 'कांमागुशो महाराज
करजो नसरो नखः' इति हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते--इति सूचयति स किम् । लोकपुरः
कथयति सेव । इति किम् । यदयं हीरकुमारः कामद्विप सरहस्तिनि विषये अशः
गणिरिवोद्भविता प्रादुर्भविष्यति । सर्वथापि दुर्दमं मदन यौवनेऽप्येप दमिघ्यवीयर्थः ।
पुनः स ब्रह्मा तेषु कामाकुशेषु । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोः । अत्र इतिशब्दः पूर्वपदा-
देव प्रायः । एककाव्यत्वात् । रमश्रियं माणिक्यलक्ष्मी निदधे स्थापितवान् । इति
किम् । यदेष कुमारो भुवि पृथिव्यां सूरिभारेप्वाचार्यमजेषु रनं माणिक्यमिव भावी
भविष्यति । 'नगीनो' इति प्रमिद्धः॥
यन्मूर्तिदीधितिझरेपु किमु प्ररोहा
रोमाणि कामपि रमां फलयांबभूवुः ।
ईदृग्विधा वयमिदैव न चापरत्र
वक्तुं गुणैः किमिति यकृताः स्वरेखाः ॥ ११६ ॥

·. ३ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । स्कन्धोपधेः ककुदढौकनकं विधाय यसाच्छिशोर्गतिरशिक्षि ककुद्मतेव । अभ्यस्यते गतिरिवास्य गतानुकार- कामेन विन्ध्यविपिनेप्वपि हास्तिकेन ॥ ११७ ॥ यस्मात् हीरनाम्नः शिशोः कुमारात् । उत्प्रेक्ष्यते-ककुद्मता वृपभेन गतिर्गमनमशिक्षि शिक्षितेव । कि कृत्वा । स्कन्धोपधेरंसकपटात्ककुदस्य नचिकशिरस. ढौकनकं प्राभृतं विधाय कृत्वा । अपि पुनर्गजबजेन विन्ध्यस्य जलवालकशैलस्य विपिनेषु काननेषु गहरेषु वा । उत्प्रेक्ष्यते-गतिमन्थरगमनविलासः अभ्यस्यते अभ्यास इव क्रियते । शिक्ष्यते वा । किंभूतेन हास्तिकेन । अस्य कुमारस्य गतस्य विलासेन मन्थरत्वेन वा गमनस्य अनुकरणमनुकारः सदृशीभवनं तत्र कामोऽभिलापो यस्य तेन ॥ लिसा द्रवैरिव विलीनहिरण्यराशेः संकल्पितेव नवगन्धकलीदलैर्वा । कि रोचनाभिरथ वा रचिता सिताज- गरिवाथ घटितास्य तनुश्चकाशे ॥ ११८ ।। अस्य फुमारस्य तनुः शरीरं चकाशे दिदीपे । उत्प्रेक्ष्यते--विलीनस्य खादिराहारा- मिगालितस्य हिरण्यस्य राशेः कनकनिकरस्य द्रवै रसैः लिप्यते स्मेति लिप्ता दिग्धेव । या अथवा नवैः सद्यस्कैनवीनर्गन्धकलीदलश्चम्पककलिकापौः। न पट्पदो गन्धकलीमजि. ध्रन्' इति सूके । संकल्पितेव विरचितेव । अथवा पक्षान्तरे रोचनाभिर्गोरोचननामगोपित्त. विशेषद्रव्यैः किमुत्प्रेक्ष्यते--रचिता निर्मितेव । अथ पुनः स्मितान्जानो विकचकम- लानां गर्भरन्तर्वतिसारदलपटिता कल्पितेच ॥ इति हीरकुमारसर्वाङ्गवर्णनम् ।। तस्मिन्पदं प्रविदधे गुणधोरणीभिः सर्वाभिरर्णव इवार्णववणिनीभिः । आलोक्यते स च कदाचन नैपदोपै- >पातनैरिव तमोभिरभीश्रुमाली ॥ ११९ ॥ तस्मिन् हीरयुमारे सर्वाभिः समस्ताभिसदार्यधैर्यादिगुणधोरणीभिः पदं स्थान प्रवि. दधे कृतम् । पस्मिग्निव। अर्णव इवायथा सर्वाभिरणयवणिनीभिः समुद्रपन्नीभिनंदीभिः रचे जतनिधी पद स्थान प्रविधीयते । च पुनरेष कुमारः दोपैरपगुणः कदाचन क.. निमपि समये न आलोक्यते स न दृष्टः । क इव । अभीश्रमालीव यथा माखान् दोगानन रामिजतिसमोभिरन्धकारनालोक्यते न प्रेक्ष्यते ॥ - ।

·-काव्यमाला। d खस्पधिनः शरभवप्रभुखानशेपा- न्कान्त्या विजित्य विजयीव निजप्रतीपान् । स व्यानशे विसृमरैः स्वयशोभिराशा- देशान्मिलत्परिमलैरिव पुप्पकालः ॥ १२० ॥ स हीरकुमारः विस्मरैः प्रसरणशीलः खस्यात्मनो यशोभिः कीर्तिभिः माशादेशान् दिग्विभागान् व्यानशे व्याप्नोति स्म । क इव । पुष्पकाल इव । यथा वसन्ततः मिलद्भिः परस्परं सहं कुर्वद्भिः परिमल: विकसितविविधविशेषजातितरुलतोल्लसत्कुमुमसंभवै- रामोदैदिशां प्रदेशान् व्यश्नुते । किं कृत्वा । शरभवप्रमुखान् प्रतीपान विजिय पराजित्य । किंभूतान् । खेनात्मना सह श्रिया स्पर्धनशीलान् । क इव । विजयीव यथा जैत्रः । सर्वत्रापि जयवान् राजा समस्तान् प्रतिपक्षान् परिभूय विस्तरन् . खयशोभिः सर्वाशा व्याप्नोति ॥ भूपाशनिस्फुरितशक्रधनुः समुद्य- द्धाराङ्कितश्च जलमुक्श्रितजैनपादः । युक्तं यदा स सघनः कमलोदयेन चित्रं तदेव सुदिनेन यदन जज्ञे ॥ १२१ ॥ कमलोदयेन लक्ष्म्या अभ्युद्गमेन प्रादुर्भावेन घनो दृढ आस बभूव । अथ च कम. लानां पानीयानामागमेन मेघो भवति । किंभूतः स मेघश्च । भूपाणामाभरणानामशः निभ्यो वज्ररत्नेभ्यः स्फुरितानि प्रकटीभूतानि शक्रपपि इन्द्रचापचक्राणि यत्र । 'वृता विभूपा मणिरत्नकामुकः' इति नैपधे । तथा 'एतान्युल्लसन्मणिमयूखम शरीर. चितेन्द्रचापचकाण्याभरणानि' इति चम्पूकथायाम् । भूपाशब्दो भूषणवाची । 'न भूषः येपाधिचकास्ति किं तु सा' इति नैपधे । भूपणेः कृत्वा एपा अधिका न बकास्तीति तद्वृत्तिः । तथा समुद्यता दीप्यमानेन हारेण मुक्ताकलापेन अद्वितः कलितः । भूपायाः शोभायाः कारिणी अशनिविद्युद्यत्र । तथा प्रकटीभूतमिन्द्रधनुर्यत्र । तथा रामुद्यन्यो निष्पतन्यो धारा जलवृष्टयस्ताभिरङ्कितः । पुनः किंभूतः । डलयोरैक्यात जडानज्ञान अज्ञानभाजो वा मुन्धन दूर त्यजन् । घनस्तु जलानि पानीयानि वर्षन् । पुनः कि- भूतः पित आश्रितः जिनस्वाहतो विष्णोच अयं जैनः पादश्चरणः तीर्थकृत्यादी विष्णुपदं च येन एतद्युक्तमुक्तम् । परं तदेव चित्रमाश्चर्यमासीत् । यदन कुमारे मुदि- नेन शासन दिवसेन जातं जज्ञे । घने मेघे तु दुर्दिनेन जायते ॥ इति कुमारगुणलक्षण. भूषणादिवर्णनम् ॥ क्रीडज्जयन्त इव यज्ञभुजा कुमारैः पौराद्वजैः सह वयोविभवा रुपैः।

·१३७ । ३ सर्गः हीरसौभाग्यम् । 'फालक्रमेण परिवर्तमसौ दिनानां श्रीमत्कुमारमघवा गमयांबभूव ॥ १२२ ।। असी हीरनामा श्रीमत्सु धनाढ्येषु शोभावत्सु वा कुमारेषु अपरिगृहीतकलनेषु म- पवा सर्वोत्कृष्टविभूलाधिक्यादिन्द्रः कालक्रमेण समयपरिपाच्या दिनानां दिवसानां परि- वतै क्षेपम् । अतिक्रमणमित्यर्थः । गमयांवभूव अतिवाहयति स्म । वासरानतिकामति स्मत्यर्थः । किं कुर्वन् । फ्रीडन् खेलन् नानाविधयाललीलां कलयन् । कथम् । सह कैः सह । पौरागजैर्नागरिककुमारः। किंभूतैः । वयो यादृक्षं हीरकुमारस्य वयः बा. त्यशेषरूपं तथा विभवो द्रव्यं तयोरनुरूपैः कयचित्सदृशैः । क इव । जयन्त इव । यथा पुरंदरनन्दनो जयन्नः यज्ञभुजा देवानां कुमारैः पुत्रैः समं क्रीडति ॥ तस्यानुजो गजगतेः शतकोटिपाणेः श्रीपाल इत्यजनि विष्णुरिवाद्रिदस्योः । द्वे अग्रजे स भवतः पुनरस्य जामी राणी परा च विमला कमलानुरूपे ॥ १२३ ।। तस्य होरकुमारस्य श्रीपाल इति नान्ना अनुजो लघुभ्राता अजनि संजातः । तस्य किंभूतस्य । गजगतेः गजवन्मत्तगजराज इव गतिर्गमनं यस्य । पुनः किंभूतस्य । शत शतशः कोटयः द्रव्याणां शतलक्षाः पाणी हस्ते यस्य शतैर्मिता वा कनककोटयो हस्त. प्राप्या यस्य तदधिपत्वात् । कस्येव । अदिदस्योरिव । यथा गजेनादरावणेन गमनं . प्रस्थानं यस्य तथा शतकोटिर्वजं पाणी यस्य तादृशस्य अद्विदस्योः पर्वतरिपोरिन्द्रस्य विष्णुः कृष्णनामा लघुसहोदरो जज्ञे। किंभूतः । श्रियं लक्ष्मी भर्तृत्वेन पालयतीति श्रीपालः । कुमारोऽप्याकृत्या वज्रपाणिः । पुनः कुमारस्य द्वे उभे जामी भगिन्यौ भवतः म संजाते । किंभूते । अग्रजे ज्येष्ठे वृद्धे । द्वे के । एका 'राणी', च पुनः परा अन्या विमला इति नानी द्वै। किंभूते । कमलाया रूपश्रिया लक्ष्म्या अनुरूपे सदृशे ॥ कृत्या विलासमवनीवलये यथेच्छं सोत्कण्ठयोर्विलसितुं सुरसद्मनीव । पित्रोरथ त्रिदशपद्मदृशां क्रमेण दृग्गोचरं गतवर्ता जताः समाधिम् ॥ १२४ ॥ कृत्यौदेहिकमसौ विधिना विधिज्ञो वंश्यनिजैः सह चिरस्य निरस्य शोकम् । उत्कः कदापि मिलितुं विमला खजामि जज्ञे महेभ्यफलभो जयवजयन्तीम् ॥ १२५ ॥ । . - १८ ·-काव्यमाला। सस्पर्धिनः शरभवप्रभुखानशेषा- न्कान्त्या विजित्य विजयीव निजप्रतीपान् । स व्यानशे विसमरैः स्वयशोभिराशा- देशान्मिलत्परिमलैरिव पुष्पकालः ॥ १२० ॥ स हीरकुमारः विममरः प्रसरणशीलः स्वस्थात्मनो यशोभिः कीर्तिभिः आशादेशान् दिग्विभागान् व्यानशे व्याप्नोति स्म । क इव । पुष्पकाल इव । यथा वसन्तर्तुः मिलद्भिः परस्परं सहं कुर्वद्भिः परिमलैः विकसितविविधविशेषजातितरुलतोल्लसत्कुसुमसंभवै. रामोददिशा प्रदेशान् व्यनुते । किं कृत्वा । शरभवप्रमुखान् प्रतीपान् विजिस पराजित्य । किंभूतान् । खेनात्मना सह श्रिया स्पर्धनशीलान् । क इव । विजयीय यथा जैनः । सर्वत्रापि जयवान् राजा समस्तान् प्रतिपक्षान् परिभूय विस्तरन् सयशोभिः सर्वाशा व्याप्नोति ॥ भूपाशनिस्फुरितशक्रधनुः समुद्य- द्धाराङ्कितश्च जलमुक्श्रितजैनपादः । युक्तं यदा स सपनः कमलोदयेन चित्रं तदेव सुदिनेन यदत्र जज्ञे ॥ १२१ ॥ कमलोदयेन लक्ष्म्या अभ्युद्गमेन प्रादुर्भावेन घनो दृढ आस बभूव । अथ च कम- लानां पानीयानामागमेन मेपो भवति । किंभूतः स मेघश्च । भूपाणामाभरणानामश- निभ्यो वसरलेभ्यः स्फुरितानि प्रकटीभूतानि शक्रधपि इन्द्रचापवकाणि यत्र । 'वृता विभूपा मगिरनकामुकैः' इति नैपधे । तथा "एतान्युल्लसन्मगिमयूखमरीर. चितेन्द्रचापचक्राण्यामरणानि' इति चम्पूकथायाम् । भूपाशब्दो भूषणवाची । 'न भूप: येषाधिचकास्ति किं तु सा' इति नैषधे । भूपणः कृत्वा एपा अधिका न चकास्तीति तदृत्तिः । तया समुदता दीप्यमानेन हारेण मुकाकलापेन अद्वितः कलितः । भूषायाः शोभायाः कारिणी अशनिर्वियुधन । तथा प्रकटीभूतमिन्द्रधनुर्यन । तथा समुद्यन्यो निष्पतन्त्यो धारा जलपृष्टयस्ताभिरहितः। पुन: किंभूतः । डलयोरक्यात् जडानज्ञान अशानभाज्ञो वा मुश्चन दूरं वजन् । पनस्तु जलानि पानीयानि वर्षन् । पुनः किं- भनः । शित. आशिनः जिनन्याहतो. विष्णोन अायं. जैनः पास्यएणः सहरमा विष्णुपदं च येन एतयुकमुकम् । परं तदेव चित्रमाश्चर्यमासीत् । यदन कुमारे मुदि- नेन शायनादिवसेन जानं जज्ञे । घने मेघे तु दुर्दिनेन जायते ॥ इति कुमारगुगलक्षण. भूषणादिवर्णनम् ॥ क्रीडअयन्त इव यजभुजां कुमारैः पौराजैः सह ययोविभवानुरूपैः ।

·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १३९ मार्गे पृथ्वीपथे प्रतस्थे प्रचलितः । किं कृत्वा । तं प्राक् सेवकेनानायितं पारियानिकम- ध्वरथमधिरुह्य अध्यास्य । किंभूतं पारियानिकम् । नभखन्तं वायुम् अर्थाद्वायुवेगम- तिपतति अतिक्रामतीत्येवंशीलो वातादप्यधिको रयो वेगो ययोस्तादृशाभ्यामश्वाभ्यां तुरङ्गाभ्यां वाह्यम् वहनयोग्यम् । पुनः किंभूतम् । सारथिना सूतेन सनाथं सहितम् । पुनः किंभूतम् । हेमं वर्णमयम् । क इव । पायोजपाणिरिव । यथा भावान् सुवर्णसं. बन्धिनं स्यन्दनमाश्रित्य नाकिपथे गगने प्रतिष्ठते । सूर्यरथस्यापि विशेषणानि वायुर्रहो विजयि वेगवाजि वहनीयं काञ्चनमयमरुणसारथियुक्त च पाथोजे कोकनदे इवारुणी मृदुला च सुकुमारी पाणी हस्ती यस्येति कुमारस्यापि विशेषणम् ॥ कालं कियन्तमुदयान्तरितं तपस्या- साम्राज्यसंग्रह विधौ प्रविलम्बमानः । संप्राप्य पत्तनमसौ मुदितः स्वजामे- चौलुक्यवद्भवनभूमिमलंचकार ॥ १२८ ।। असी हीरकुमारः पत्तनमगहिल्लपुरं संप्राप्य आसाद्य मुदितो हृष्टः सन् खजामेः खभगिन्या: भवनभूमि गृहभूमिमलचकार भूषयति ल । किंवत् । चौलक्यवत् । यथा कुमारपाल: पत्तनमागत्य प्रमुदितः स्वभगिन्या गेहमलंकृतवान् । किं कुर्वाणः । प्रवि. लम्बमानः प्रविलम्ब विदधानः कालक्षेपं निर्मिमाणः । कं कर्मतापनम् । कियत्परिमा- णमस्येति कियान् तं कियन्तं कालं कियत्समयं यावत् किंकालम् । उदयः सूरिपदल. क्षणो महोदयः अन्तरितः अन्तरं व्यवधान संजातमनेत्यन्तरितः । कस्मिन् । तपस्या दीक्षा सैव साम्राज्यं सकललोकैश्वर्यं तस्य संग्रह उपादानं तस्य विधौ प्रकारे । चील- क्यस्यापि गुर्जरमण्डलराज्यसंग्रहे ॥ तं जङ्गमं त्रिदशसालमिव स्वपुण्य- प्राग्भारमङ्गिनमुतागतमात्मधानि । दृष्टया निवातसरसीजसगर्भया खं बन्धुं निपीय विमला मुमुदे हृदन्तः ॥ १२९ ॥ त हीरकुमारं खवन्धुं निजसहोदरं दृष्ट्या नयनेन निपीय सादरमवलोक्य विमला विजयसिंहमहेभ्यमहिला हृदन्तर्मनोमध्ये मुमुदे जहर्ष प्रीता । किंभूतया दृष्टया । नि- यातं वातरहितं यत्सरसीज पद्मं तस्य सगर्भया सदृशया सहोदरया वा । "निवातपन. स्तिमितेन चक्षुषा' इति रघुवंशे । तं किंभूतम् । आत्मघाग्नि खगृहे विमलामन्दिरे समागतम् । उत्प्रेक्ष्यते-जङ्गमं प्रचलन्तं त्रिदशसालं करपवृक्षमिव । उत अथवा अ. गिनं मूर्तिमन्तं खपुण्यस्य निजसुकृतस्य प्राग्भारमतिशयमिव ॥ .

·काव्यमाला। अथानन्तर कदापि कस्सिन्नपि समये असी वर्ण्यमानः महेभ्यस्य कुराव्यवहारिणः फलभः फुमारः । इभाद्जाद्भव इभ्यः कलभः यथा कुले भवः कुल्यस्तथायमपीति । वि. मला नानी निजभगिनी मिलितुमुत्कण्ठित उरमुको जज्ञे जातः । किंवत् । जयवत् । यथा जयो वासवसूनुः जयन्ती खजामि शकपुत्री मिलिनुमुत्कण्ठावान् भवति । कि कृत्वा। चिरस्य चिरकालेन शोकं प्रेमवन्धानातं परितापं निरस्य त्यक्त्वा । शोकहेतुमाह- कि कृत्वा । कृत्वा विधाय । किम् । ओयदेहिकं परलोकगमन दिवसे दानजला मलिप्र. मुखम् । कयोः । पित्रोः खजननीजनफयोः । कथम् । सह । कैः । वंश्योनिभिः । किंभूतैः । निजैरात्मीयैः । केन । विधिना यथोक्तलोकप्रकारेण । अर्सी किंभूतः विधिमाचार जानातीति विधिज्ञः । पित्रोः किं कुर्वतोः । समाधि धर्मध्यान भजतोः सेवमानयोः । पुनः किंभूतयोः । गतवतोः प्राप्तवतोः । कम् । दृग्गोचरं नयनविषयम् । कासाम् । त्रिदशानां देवानां पद्मादृशां स्त्रीणां देवाङ्गनानाम् । खर्गतयोरित्यर्थः । केन क्र- मेण । आयुःपर्यन्तसमयपरिपाट्या । उत्प्रेक्ष्यते-मुरसद्मनि देवलोके विलसितुं क्रीडितुं सोत्कण्ठयोः सह उत्कण्ठया यतेंते यो ती तादृशयोरिव । औत्सुक्ययुतयोरित्यर्थः । कि कृत्वा । अवनीवलये भूमण्डले विलासं भोगोपभोगादिक्रीडां निमीय । कथम् । 'यथेच्छ खामिलापपूरणपर्यन्तम् । कुमारावस्थायामपि तस्य शौण्डीर्यातिशय दर्शयितुं कलभशब्दप्रहणम् । कलभस्त्रिंशदब्दकः॥ गन्तुं ततः स्पृहयता प्रति पत्तनं ख- भृत्येन तेन सतुरङ्गयुगः शताङ्गः । आनाय्यते स्म नमुचेर्दमनेन जम्बू- द्वीपं विमानमिव पालकनिर्जरेण ॥ १२६ ॥ ततो भगिनीमिलनोत्कण्ठानन्तरं तेन हीरकुमारेण को स्वभृत्येन निजसेवकन कृत्वा. शाताहो रथ आनाय्यते स्म आनायितः । किंभूतः शताङ्गः । सह तुरङ्गयोरश्वयोर्युगेन लेन वर्तते यः सः । तेन कि कुर्वता । पत्तनमणहिल्लनाम पुटभेदन गन्तुं प्रस्थातुं स्पृहयता इच्छता । केनेव । नमुचेर्दमनेनेव । यथा नमुचिनामा दैत्यविशेषस्तस्य हन्त्रा पुरंदरेण जिनेन्द्राणां जन्मादिकल्याणकेषु महोत्सवकरणार्थी जम्बूद्वीपं प्रति ग- न्तुमिच्छता पालकनाम्ना निर्जरेण पालकाख्य विमानमानाय्यते ।। तं पारियानिकमसावधिरुह्य भूमी- मार्गे नभस्वदतिपातिरथाश्ववाद्यम् । हैमं शताङ्गमथ सारथिना सनाथं पाथोजपाणिरिव नाकिपथे प्रतस्थे ॥ १२७ ॥ अथ जामिमिलनोत्कण्ठया अनुसेवकपार्श्वे रथानयनानन्तरम् असी कुमारः भूमी- - 1 ·३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पदे पदे यत्पुरकौतुकानि निरीक्षमाणः क्षणदाकरास्यः । निजैर्गुणैर्हार इवैप हीरो व्यधत्त वासं हृदये मनखिनाम् ॥१३३॥ एप कुंरानाथीनन्दनो हीरो निजैरात्मीयैर्गुणैः सौन्दर्यादिभिर्मनस्सिनां महतां चतु- राणां हृदये मनसि वास वसति व्यधत्त चकार । क इव । हार इव । यथा मुक्काकलापो गुणैस्वन्तुभिः सूत्रप्रोतत्वेन हारस्य मनस्विनां हृदये वक्षसि । 'हृदयं मनो वक्षश्च' इत्य. नेकार्थः । 'परस्य हृदये लग्न न घूर्णयति यच्छिरः' इति चम्पूकथायाम् । काव्यं पर- स्यान्यप्राशस्य हृदये लग्नं चमत्कृतं वाणं परस्य वैरिणो हृदये वक्षसि लनं मर्मप्रविष्ट- मिति तटिपनकम् । वासं स्थानं कुरुते । किंभूतः हीरः । क्षणदाकरश्चन्द्रतद्वदाननं मुरा यस्य संपूर्णचन्द्रवदनः । किं कुर्वाणः । पदे पदे स्थाने स्थाने यत्पुरस्याणहिल्ल. वाटकपत्तनस्य कौतुकान्याश्चर्याणि निरीक्षमाणः विलोकमानः ॥ हरिरिव गिरिकुञ्जे मानसर्मानसौका इव करकमले वा श्रीपतेः पाञ्चजन्यः । मुररिपुरिव, चार्थी स खसुर्धाग्नि तिष्ठ- न्कमपि कलयति स श्रीभरं शावसिंहः ॥ १३४ ॥ स हीरनामा शावेषु कुमारेषु शौर्यस्फूर्त्या सिह इव सिंहः पञ्चाननः श्रीभरं शोभाति- शयं कलयति स दधार । किं कुर्वन् । खसुर्यद्धभगिन्या विमलानाम्न्या धाग्नि मन्दिरे तिष्ठन् वसन् स्थिति कुर्वन् । क इव । हरिरिव । यथा केसरी गिरेः पर्वतस्य कुन्जे गहरे वने वा निवसति । पुनः क इव । मानसौका इव । यथा राजहसो मानसनामनि सरसि स्थिति विधत्ते । वा पुनः क इव । पाश्चजन्य इव । यथा देवतादत्तो हरिणव वादन- योग्यः पाञ्चजन्यनामा शङ्कः श्रीपतेर्नारायणस्य करकमले पाणिपञ तिष्ठति । अत्र इव- शब्दो लालाघण्टावदुभयत्र योज्यः । पुनः क इव । मुररिपुरिव । यथा नारायणो वाधीं अर्थात् क्षीरसमुद्रे वसतिं विधत्ते ॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः श्रीमत्कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । तबाहीक्रमसेविदेवविमलव्यावर्णिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सर्गस्तृतीयोऽभवत् ।। १३५ ।। यं प्रासूतेति । देवविमलगणिविरचिते हीरसौभाग्यनाग्नि महाकाव्ये हीरविजयसू- रीश्वरचरित्रे तृतीयः सर्गः ॥ इति पण्डितदेवविमलगणिविरचितायां सोपज्ञहीरसौभाग्यनामकाव्यवृत्ती गर्भधा, दोहदगर्भसमयलक्षणविर्भावनजन्मजन्मपत्रिकाजन्ममहोत्सववालक्रीडापठनसर्वाङ्गलामु मातृपितृपरलोकगमनपत्तनस्थभगिनीगृहागमवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥

·काव्यमाला। तोऽपि पुनोऽपि सन् वक्रभाष कुटिलसभावं न वभार धत्ते स्म । पुनर्विष्णोर्नारायणस्य पदं चरणमालम्वते आश्रयते सेवते इत्येवंशीलोऽपि न नैव विष्णुभक्तः । महावीरग- पधारित्वात् । अथ च पृथिव्याः सुतो मङ्गलनामा प्रहः स तु वक्रभावं वनामत्वम् । 'भारो वको लोहिताहो महलोहारकः कुजः' इति मङ्गलनामानि हैम्याम् । अथ च विष्णुपदमाकाशमवलम्बते भजते इत्येवंशीलोऽस्ति । ज्योतिश्चक्रस नभःस्थत्वात् ॥ यत्पाणिपद्मः स पुनर्भयोऽपि दते नतानामपुनर्भवं यत् । शिष्यीकृता येन भवं विहाय शिवं श्रयन्ते च तदत्र चित्रम् ॥८॥ तत्प्रसिद्धमत्र जगति चिनं महदाश्चर्य दृश्यते । तत्किम् । यत् यस्य गौतमखामिनः पाणिपनः करकमलः सह पुनर्द्वितीयवार भवनमुत्पत्तिस्तेन सह वर्तते यस्तादृशोऽपि सन् न विद्यते पुनरन्यवार भवोऽवतारो यत्र तं नतानां प्रणमजनानां दत्ते विश्राण- यति । तत्त्वतस्तु कामामुशकलितो मोक्षं ददाति । 'कामाडशो महाराजः करजो नखरो नखः । करको भुजाकण्ट: पुनर्भवपुनर्नवौ ॥' इति हैम्याम् । तथा तत्रैव 'महानन्दो. ऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः' इति च । पुनर्येन गौतमेन शिष्यीकृताः खविनेया विहिताः सन्तो नरा भवमीश्वरं विहाय त्यक्त्वा शिवं शंभु श्रयन्ते भजन्ते भवः स एव शिवश्च । तत्त्वतस्तु भवं संसारं त्यक्त्वा शिवं मोक्षं यान्ति गीतमदीक्षितानां सर्वेषामपि केवलज्ञानोत्पादातू ॥ सूर्यस्य रश्मीनवलम्ब्य वज्रावलम्बरश्मीनिययः शयाभ्याम् । नन्तुं जिनानापभिक्लृप्तमूर्तीनष्टापदो-धरमारुरोह ॥ ९ ॥ यो गौतमस्खामी खलब्ध्या योऽष्टापदमारोहति सोऽवश्यं तद्भवे एवं सिद्धिगामीति देववाचं निशम्य प्रश्नानन्तरं भगवतापि तथैव प्रतिपादिते भगवदाज्ञादानपूर्वकमष्टा- पदनामानमुचींधर कैलाशशैलमारुरोहाधिरूढवान् चढितः । किं कृत्वा । अवलम्ब्य आश्रित्य । काभ्याम् । शयाभ्यां खहस्ताभ्याम् । कान् । सूर्यस्य रश्मीन् किरणान् । लूता उर्णनाभः कोलिकस्तस्यास्याद्वदनाद्विनिर्गता जालतन्तवः तान् वा। 'तपःकृशा- झाख शैलमारोढुं न वयं क्षमाः । चढिष्यति कथ प्रौढदेहोऽयं गजराजवत् ॥ पश्यत्सु तेषु मार्तण्डकरानालम्ब्य गौतमः । गणभृग्निजलस्येवाटापदोव ययो ध्रुवम् ।।' इति कः पिमण्डलवृत्ती । 'सूर्यस्यांशन् समाश्रित्य तेषामुत्पश्यतामपि । स गरुत्मानिवोडीय ययों मङ्गु गिरेः शिरः ॥ इति हन्दारहत्ती ? रविकिरणावलम्बनम् । तया भयवं गोयमो ज. वाचारणलद्वीपलतापुडगंमिनिस्माए. उदुप्पयइ जाव ते पलायन्ति' इत्यावश्यकद्वाविंश- तिसहरुयाम् । मलयगिरिवृत्तावप्ययमेव पाठः । लूतातन्ववलम्बनमिति पाठद्वयमपि शास्त्रानुसारि । अथ प्रस्तुते । उत्प्रेक्ष्यते यमस्य परमविनिर्मितानित्यर्थः । अवल. म्बार्थमालम्वनकृते रदमीन गुणान् रज्जूरिव । किमर्थमाररोह-नन्तुं नमस्कर्तुम् । कान् । जिनश्चिविंशतितीर्थकृतः । किंभूतान् । कपभस्यापसमामिर्भग्तचक्रवर्ती तेन ·क ४ सर्गः] हीरसौमाग्यम् । कृप्ता निर्मिता मूर्तयः प्रतिमा येषाम् । खखवर्णप्रमाणोपेतचतुर्विंशतिजिनपिम्बानमा सितुमित्यर्थः॥ कथं लभेतास्य तुलां सुरद्रुर्यद्यस्य नामापि पिपति कामान् । तपखितोऽप्यभ्यवहारयन्यो द्विधामृतास्वादजुपः पुपोप ॥ १० ॥ अस्य गौतमखामिनः तुलां साम्यं मुरगुः कल्पवृक्षः कथं केन प्रकारेण लभेत । य- कारणात् यस्य गौतमस्य नामापि अभिधानमपि कामा जनानां मनोरथान् पिपति पूरयति । 'यस्याभिधानं मुनयोऽपि सर्वे गृह्णन्ति भिक्षाभ्रमणस्य काले । मिष्टानपाना. म्वरपूर्णकामाः स गौतमो यच्छतु वाञ्छित मे ॥ इति पूर्वाचार्यकृतस्तुत्युक्तः । तथा गृहमेधिनोऽपि व्यापारादिकार्यं कुर्वाणा गौतमखामिनी लब्धिरित्युचरन्ति च । अथ कल्पवृक्षाभिधानग्रहणेन कोऽप्यर्थो न सरीसात तस्मात्कल्पतरूपमानं न स्यादस्येति अपि पुनर्यस्तपस्विनस्तापसानभ्यवहारयन् पायसं भोजयन् सन् द्विधा द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां कृत्वा अमृतस्य मुधाया मोक्षस्य वा खादं भोगं जुषन्ते सेवन्ते तादृशान् पुपोष। चकारेत्यर्थः । प्रथमममृतोपमं पायसमाकण्ठं भोजयित्वा ततः सिद्धिवधूविलासरसिकांच कृतवान्, ए. तदपि महदाश्चर्यमस्ति ॥ इति गौतमस्वामी। आसीत्सुधर्मा गणभृत्सु तेषु श्रीवर्धमानप्रभुपट्टधुर्यः । विहाय विश्वे सुरभीतनूजं कः स्तात्परो धुर्यपदावलम्बी ॥ ११ ॥ तेषु गौतमादिपु गणभृत्यु गणधरेपु श्रीवर्धमानप्रभोः श्रीमहावीरखामिन: प? पदे धुर्यः धुरंधरः मुधर्मानामा गणधर आसीत् । युक्तोऽयमर्थः । मुरभीतनूज़ मुरभीशब्दो, दीर्घईकारान्तोऽपि दृश्यते । यया कल्पकिरणावल्याम्-'स्वप्ने मानवमृगपतिनुरङ्गमात- पभमुरभीभिः' इति । तथा पाण्डवचरित्रेऽपि-दक्षिणस्या दिशः सर्वे नीयन्ते मुर- भीगणाः' इत्युक्तः । विहाय त्यक्त्वा परोऽन्यः को धुर्यपदावलम्बी धुर्यस्य धीरेयस्य पदं युगं लक्षणं स्थानं तस्यावलम्ब आश्रयोऽस्त्यस्य ईदृशः कः तात् । अपि तु वृषभं विना • न कोऽपि धुरीणः स्यात् ॥ यः पञ्चमोऽभूगणपुगवानां किं पञ्चमी स्वेन गति यियासुः । यत्रोक्तिभिस्तीर्थकृतां दिदीपे शुक्तिनजे वारिमुचामिवाद्भिः ॥ १२ ॥ यः सुधर्मनामा गणानां गच्छानां प्रधानानां मध्ये पञ्चानां संख्यापूरणः पञ्चमः अ. भूत् बभूव । उत्प्रैश्यते-स्वेनात्मना पञ्चमी मुक्तिलक्षणां गति यियामुः किमु गन्तु- मिच्छुरिव । पनमो जज्ञे । यत्र मुधर्मस्वामिनि तीर्थकृतां पूज्यत्वस्यापनार्थ बहुत्वम् । महावीरत्य । अथवा 'वीरविभोः' इति पाठः। तत्र वीरो महावीरः । देशकाहणेन देशिनो प्रहणम् । भीमो भीमसेनः, भामा सत्यभामा,इत्यादिवत्तया वीरपदोपादानेन महावीरप्र- हणं स चासो विभुः मामी जगदीश्वरंतस्य उक्तिभिर्वात्यैरागीरातोतित्वात्तेषां दि- दीपे । कस्लिमित् । शुक्तिबजे इव । यथा शुक्तिकानां निकरे वारिमुचा मेघानामतिः ।

·काव्यमाला। + पानीयैदीप्यते मौक्तिकीभूय दीप्तिमतीमिर्जायते । 'शुक्तिबजे, वारिमुचो यथाद्भिः' इति पाठः । यथा इवार्थे । शेयं प्राग्वत् ॥ सरखतीशालिलसज्जिनश्रीरगाधमध्यो रसभासमानः । सिद्धान्त आस्ते यदुपज्ञमुद्यदभङ्गभङ्गः सरितामिवेशः ॥ १३ ॥ यदुपझं यः मुधर्मखामी उपज्ञा आयं ज्ञानं यत्र तत्कर्तृकत्वात् । 'उपज्ञोपक्रमं तदा- विख्यासायाम्' । उपज्ञोपक्रमयोरादेरा(चिोख्यानेच्छायां तदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकः स्यात् । पाणिनेरुपज्ञा पाणिन्युपशं ग्रन्थः तेनादी कृत इत्यर्थः । नन्दस्य उपक्रमं नन्दो । पक्रम द्रोणः तेनादौ उपकान्त इत्यर्थः । इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । सिद्धान्त आगमः स- रितां नदीनामीशः पतिः समुद्र इवास्ते विद्यते। किंभूतः सिद्धान्तः समुद्रश्च । सर- खत्याः श्रुतदेव्याः सरः प्रसरणं मुखे अस्त्यस्यास्तत्त्वेन तदधिष्टापकत्वात् । तया वा शालते शोभते इत्येवशीलस्तथा लसन्ती दीप्यमाना जिनानां तीर्थंकृतां श्रीरतिश- यादिलक्षणा शोभा वा यत्र । पले-नदीभिस्तत्पतित्वात् शालमानस्तं तथा लसन्ती क्रीडन्ती लिप्यन्तौ वा । 'लस श्लेषणक्रीडनयोः' इति धात्वर्थत्वात् । जिनश्रियी कृ- ष्णलक्ष्म्यौ यत्र विष्णोर्जलधिशयनत्वेन तत्र क्रीडा । अथवा स्फुरन्यो जिनो विष्णुस्त- त्साहचर्याद्वार्षिपुनीत्वाद्वा लक्ष्मीच यत्र । समागन्तविधेरनित्यत्वान्न कः । 'उडुपरिपदि मध्यस्थायिशीतांशुलेखानुकरणपटुलक्ष्मीमक्षि लक्षीचकार' इति नैषधे । पश्चात्कर्मधारयः। पुनः किंभूतः । अगाधो महार्थतया अलब्ध मध्यमतलस्पृक् च मध्यं यस्य । पुनः किं. भूतः । रसः शान्तादिमिर्जलैश्च भासमानः । पुनः किंभूतः । समुद्यन्तः प्रकटीभवन्तः अभद्राः संपूर्णाः महा परमाणुंप्रमुखानां श्राद्धबतादीनामेकद्विनिविधादयो भगजालानि तरगाश्च यत्र॥ गणीन्दुना पाट्टरमा गणीन्दुः पट्टश्रिया च व्यतिभासते स्म । निशा निशेशेन निशा निशेश इवापि शंभोः परिचारिचेताः ॥ १४ ॥ अनूचानचन्द्रेण सुधर्मस्वामिना पहरमा महावीरदेवपट्टलक्ष्मीस्तथा गणी साङ्गप्रवच- नाधीतिनां मध्ये दीप्यमानत्वेन परमेश्वर्यभाक्त्वेन इन्दुश्चन्द्रः पश्रिया वर्धमानखामिप- हलक्ष्म्या कृत्वा व्यतिभासते स परस्परं शोभते स । केनेव का । कया क इव । निशा निशेशेनेव । निशा निशेश इव यथा रात्रिश्चन्द्रमसा शोमते । यथा । निशा राच्या कृत्वा चन्द्रमा व्यतिभासते परस्परं राजते । 'पनोमास्हृनि इति प्रक्रि- थोतसूत्रेण निशाया निश आदेशः । किंभूतो गणीन्दुः चन्द्रश्च । शंभोजिनस्येश्व- रस्य च परिचरणशील सेवाहेवाकिस्वभाव चेतो मनो यस्य सः ।। इति मुधर्माखामी । यशःश्रियाधाकृतकुन्दकम्बुर्जम्बूकुमारोऽजनि तस्य पट्टे । लपोरपि स्वस्य यतोऽभिभूतिं पश्यन्द्रियादृश्य इव स्मरोऽभूत् ॥ १५॥ १. रेसकप्रमादपतितः.

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । तस्य सुधर्मखामिनः पट्टे जम्बूकुमारोऽजनि जज्ञे। किंभूतः । यश:श्रिया कीर्तेरव- दाततालक्ष्म्या अधःकृतातिरस्कृता जिताः कुन्दानि कुन्दतरुकुसुमानि कम्बवः शहा- श्व येन सः । लघोः शिशोरपि यतो जम्बूकुमारात् खस्यात्मनः पराभूति तिरस्कारं पश्यन् विलोकमानः स्मरः । उत्प्रेक्ष्यते-हिया लजयेव अदृश्यः दृशोरगोचरः अनन- त्वात् अभूत् ॥ उज्झांचकारैप महेभ्यकन्या मदेन्दिरामूर्तिमतीरिवाष्टौ । नवाधिकां यो नवति हिरण्यकोटीर्नु चेटीरिव दोपराजाम् ॥ १६ ॥ एप जम्बूकुमारः अष्टौ अष्टसंख्याका महेभ्यानां खखकन्यानां पाणिमोचनपर्वणि जम्बू- कुमाराय नवनवकोटीप्रदानलक्षणतो महाव्यवहारिणां कन्याः कुमारिका: उज्झांचकार सजति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-मूर्तिमतीः शरीरभाजो मदेन्दिराः कुलजातिरूपश्रुतैश्वर्य- तपोलब्धिवलरूपाष्टमदलक्ष्मीरिव जहाँ । च पुनर्यो जम्बूः नवभिरधिका नवति नवनव- तिमिता हिरण्यानां सुवर्णानां कोटीरुज्ज्ञांचकार तत्यान । उत्प्रेक्ष्यते-दानान्तरायला. भान्तरायवीर्यान्तरायभोगान्तरायोपभोगान्तरायहास्यरत्यरतिजुगुप्साशोककाममिथ्या- त्याज्ञाननिदाविरतिरागद्वेषरूपाणामष्टादशसंख्याकानां दोषाणामेव राजां भूपानाम् राजशब्दो व्यञ्जनान्तः । 'राजा राट् पृथ्वीशक्रः' इति हैमीवचनात् । चेटीसीरिव. जहाति स । साधुः पुमान् दासीसहं न कुर्यात् ॥ वशंवदीभूतजगत्रयस्य न पुस्फुरेऽस्मिन्कमनस्य शक्त्या । हविर्भुजो भस्मितकाननस्य विस्फूर्च्यते किं महसाम्बुराशौ ॥ १७ ॥ अस्मिन् जम्बुकुमारे । जम्बूशब्दो दीर्घा हस्खोऽप्यस्ति । 'मत्कृते जम्बुना स्यका नवोढा नवकन्यका' इति कल्पवृत्ती । कमनस्य कन्दर्पस्य शक्त्या स्फूर्त्या सामर्थन प- राकमेण न पुस्फुरे न स्फुरितं नालंबभूवे । किभूतस्य कामस्य । वशंवदीभूतं वश्य खाशाकारिसंजातं जगत्रयं त्रैलोक्यं यस्य सः । युक्तोऽयमर्थः । हविर्भुजो चहेर्महसा प्र. तापेन किं किमिति प्रश्न । अम्बुराशी समुद्रे स्फूज्यते समर्थीभूयते । अपि तु न । कि- भूतस्य हविर्भुजः । भस्मितं भस्मीकृतं भस्मांवशेष विहितं ज्वालितं काननं वनम् । उपलक्षणत्वात्पुरादि येन तस्य ॥ पश्यन्तु वैदुप्यममुप्य जम्वूप्रमोर्वपुत्सितमत्स्यकेतोः । विश्वं वृपस्यन्त्यपि पांशुलेव वशीकृता येन शिवस्मितास्या ॥ १८ ॥ हे प्राज्ञाः अमुष्यास्य जम्बूप्रभोजम्यूखामिनः वैदुष्य विदुषो भावश्चातुर्य पश्यन्तु विलोकयन्तु । किभूतस्य जम्यूप्रभोः । वपुषा अर्थात् शरीरसौन्दर्येण भासतस्तिरस्कृ. तोऽधिकृतो मत्स्यकेतुमकरध्वजः कामो येन । पाशुलेव स्वैरिणी व्यभिचारिणीव वि- भमपिलमपि जगजनं धृपस्यन्ती कामयमाना । 'वृषस्यन्ती कामुकी स्यात्' इति है- म्याम् । अत्यर्थमभिलपन्लपि शिवाख्या मुक्तिनानी स्मितास्या विकसितकमलवदना ·१४८ काव्यमाला। वधूरद्वैतप्रागल्भ्यभाजा येन जम्बूप्रभुणा वशीकृता खायत्ता निमिता । त्वया सह सद् विधाय एतस्यामवसपिण्यां नान्यं भारतभवं जनमभिलपामीति वाग्वन्धप्रदानपूर्वमात्म- सास्कृता ॥ इति जम्बूस्खामी १५ अलंचकारं प्रभवप्रभुस्तत्पदृश्रियं पुण्डू इवेन्दुवकाम् । स्तेनापि सार्थेश इवाजिनो यः श्रेयःश्रियं प्रापयत्र चित्रम् ॥ १९॥ प्रभवनामा प्रभुः स्वामी तस्य जम्बूखामिनः पश्रिय पट्टलक्ष्मीमलंचकार भूषयति स । क इव । पुण्ड्र इस 1 यथा चित्रक तिलकम् इन्दुवक्रां चन्द्रमुखीं वशामलंकरोति। यः प्रभवप्रभुः स्तेनापि तस्करीभूयापि सार्थेश: सार्थपतिरिवाङ्गिनो जनान् श्रेयःश्रिय कुशलकलितां कमलां मोक्षलक्ष्मी च प्रापयत् लम्भयति ल। तलक्ष्मीप्रदानमत्र(प्र) भवप्रभी चित्रमाश्चर्यकारकमस्ति । श्रेयःपुरीम्' इति पाठे मुक्तिनगरी नयति स्म ॥ , कि वर्ण्यते वर्ण्यगुणस्य चौर्यचातुर्यमस्य प्रभवत्य भर्तुः । अहार्यमप्येष मनोऽभिधानमपाहरघत्रिदिवेन्दिरायाः ॥ २० ॥ अस्य जम्वूपट्टधरस्य प्रभवस्य प्रभवनानो भर्तुः स्वामिनी गणधरस्य चौर्यस्य वाचा. तुर्य कौशल्यं तस्करताप्रागल्भ्यं किं कया रीत्या विस्मयकृत्तया कथ वा वर्ण्यते प्रशस्य- ते स्तूयते वा । अस्य किंभूतस्य । वा जगजनेर्लोकोत्तरतया श्लाघनीया गुणाः शम. दमसंयमरूपा यस्य । यत्कारणादेप प्रभवप्रभुः त्रिदिवेन्दिरायाः खर्गलम्याः अहार्य देवताश्रयत्वान्न केनापि हतु शक्यमपि मनोभिधानं निधिमपाहरजहार । मुक्तिगमनाभा- वातू खर्लोकमेवालंकृतवानित्यर्थः ॥ इति प्रभवखामी ॥ शय्यंभवोऽभूपयदस्य पढें सिंहासनं पित्र्यमिवावनीन्द्रः । कलिन्दिका मौक्तिकमालिकेव यत्कण्ठपीठे विलठत्यकुण्ठा ।। २१ ।। शय्यंभवनामा भः अस्य प्रभवस्वामिनः पट्टम् अभूपयत् पदमलंकरोति स्म । क इव । अवनीन्द्र इच । यथा नवाभिषिक्तभूपतिः पितुरिदं पित्र्यं पितुः संचन्धि सिंहा- सनं केसरिणोपलक्षितमासनं सिंहासनं भूपयति । यस्य शय्यंभवगणधरस्य कण्ठपीठे मुख एव कलिन्दिकाः सर्वविद्याः चतुर्दशापि पूर्वाणि वा लुठति तिष्ठति । समायातीलर्थः। किंभूता कलिन्दिका । अकुण्ठा स्फुरद्पा । केव । मात्तिकमालिकेव । यथा मुक्ताहार- लता कस्यापि भाग्यवतः पुंसो गलकन्दले लुठति । किभूता । अकुण्ठा दीप्यमाना । आमलकममाणमुका ॥ यूपादधस्तः प्रतिमा जिनेन्दोर्वाचा स वाचंयमपुङ्गवस्य । हक्संज्ञयेव स्वगुरोः किरीटी नाराचगङ्गां प्रकटीचकार ॥ २२ ॥ यः शय्यभवभः यायमपुदवस प्रभवप्रमोर्वाचा गिरा यूपात्सपारब्धयज्ञस्तम्भात् "निदिवाशनायाः' इति मूलपाटः, १.

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । अधस्तः अधोभूमिभागात सकोपप्रश्नोत्तरकालं यज्ञवृत्तवृहद्धिजोक्त्या जिनेन्दोः श्रीशा- न्तिनाथस्य प्रतिमा मूर्ति प्रकटीचकार कर्पति स्म । 'सिनंभवं गणहरं जिणपडिमाद- सणेण पडिबुद्धम्' इति दशवकालिके । अन्यत्तु वृत्त्यादौ । क इव । किरीटीच । यथा अर्जुनः स्वस्य गुरोः पितामहस्य वृद्धस्य वा । 'मातापिता कुलाचार्य एतेषां ज्ञातयस्तथा। यद्धा धर्मोपदेष्टारो गुरुवर्गः सतां मतः ॥' अथ वा गुरुगाङ्गेय इति लोकोक्त्यापि गाहे- यस्य परशासनेऽपि गुरुगाङ्गेय इति प्रसिद्धत्वाद्गुरुरिति पदोपादानम् । दृक्संज्ञया दृष्टिचे. टया वा नाराचस्य वाणस्य मोचनसमय एव प्रादुर्भूतखच्छमुरभिखादशीतलविशदपयः- प्रयाहस्य लोके वाणगहेति प्रसिद्धिर्जाता । तो वाणगङ्गां प्रकटीकरोति स्म । अयं व्यति. करः पाण्डवचरिने । . . । वगाह्य शास्त्रं मनकाहसूनोः कृते कृतश्रीदशकालिकं यः । हरिः सुधामुद्धृतवान्सुपर्ववर्गस्य निर्मथ्य यथाम्बुनाथम् ॥ २३ ॥ यः शय्यंभवगणधारी मनक इत्याहा नाम यस्य तादृशस्य सूनोः खनन्दनस्य कृते कार्याय परलोकसाधनार्य दशाध्ययनयुकं विकाले दिनावसानवेलायां कृतमतो दशव. कालिकं नाम सूत्रमकृत चक्रे । किं कृत्वा । वाह्य [व]गाहयित्या । किम् । शास्त्र सर्वसिद्धान्तसाहोपाद्गचतुर्दशपूर्वलक्षणम् । क इव । हरिरिव । यया नारायणः मुपर्व- वर्गस्य देववृन्दस्य कृते मुघापीयूपमुद्धृतवान् । किं कृत्वा । अम्युनायं समुद्र निर्मग्य विलोच्य यया इवायें । पूर्वापरी तोयनिधी वगाय' इति कुमारसंभवे । 'वष्टि भागरिर- मोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपः । 'यादःस्रोतोवानंदीशः' इति हेम्याम् । वार्धे- जलपतित्वमुभयत्र पर्यायपरिवर्तनं च ॥ इति शय्यभवस्खामी ॥ संपूरयन्कीर्तिनभोनदीभिर्दिशो यशोभद्रगणाधिराजः । व्यभूपयरपट्टममुप्य भूभृदधित्यकां दस्युरिव द्विपानाम् ॥ २४ ॥ यशोभदनामा गणाधिराजो गच्छपतिरमुष्य शय्यंभवगणभृतः पदं व्यभूपयत् । कि फुर्यन् । कीर्तयः स्वयशांसि ता एव नभोनद्यो गङ्गाः । अर्थात् गहाप्रवाहाः । लोश्यां त्रियो(ो)नोभिः प्रवहमानत्वेन त्रिपथगा अतो यहुवचनम् । ताभिः कृत्या दिशो द- शाप्याशाः संपूरयन् । निझरे मरन् व्यामुपन् व्यभूपयत् । क स । दस्युरिय । यथा दिपानां दम्मिनां शत्रुः केयरी भूभृतः शलस्य अधित्यकामयभूमी विम्पयति ।। एतयश क्षीरथिनीरपूरैः संपूरितायां परितत्रिलोक्याम् । अयुध्यमानोऽम्युनिधि स्वशय्यां पझेशयोऽदिव पद्मनामः ॥ २५ ॥ पचं नाभी यस ग पनामः कृष्णः । उप्रेक्ष्यते-पये कमले शेते सपिठीति १. 'राप्यभवं गम्पर जिनप्रतिमादर्शनेन प्रतियुद्धम्' इति संस्तम्. २. 'मुद्रा' इति मूलपार:. ३. मशिप्तमः पादेशाप..

·"काव्यमाला। . . पद्मेशयः । बलुक्समासोऽयम् । अभूत् वभूवेव । किं कुर्वाण: पद्मनाभः । अबुध्यमानो न जानन् । अपश्यन्नित्यर्थः । के कर्मतापनम् । अम्युनिधिमर्थात् क्षीरसमुद्रम् । किंभू- तम् । खस्यात्मनः शय्यां पर्यई तत्र शायित्वात् अधिशयनत्वेन विष्णोः । कस्यां स- त्याम् । एतस्य यशोभद्रसूरेः यशः प्रसरत्कीर्तिनिकरः स एव क्षीरधिर्दुग्धवारिधिस्तर नीरपूराणि पयःप्रवाहास्तैः परितः सर्वत्रापि संपूरितायां निर्झरभृतायां धवलीकृताया 'निलोक्यां सत्याम् ॥ इति यशोभद्रसूरिः॥ संभूतिपूर्वो विजयो गुरुस्तत्पढें श्रिया पल्लवयांचकार । कदम्बजम्बूकुटजायनीजकुञ्ज नभोम्भोद इवाम्बुवृष्ट्या ॥ २६ ॥ संभूतिरिति शब्दः पूर्व यस्य तादृशो विजय एतावता संभूतिविजयनामा गुरुः सूरितस्य यशोभद्रसूरेः पटें श्रिया खशोभया पल्लवयांचकार अलंकारयति स । क इव । नभोम्भोद इव । यया श्रावणमेघः अम्युपृथ्या जलवर्यणेन कृत्वा कदम्बा धारा- कदम्बा नीपाः, जम्बूः श्यामफलाः, कुटजा गिरिमल्लिकाः 'कुडउ' इति प्रसिद्धाः, त एवावनीजा वृक्षाः तेषां कुछ काननं पल्लवयति किशलयकलितं कुरुते । पूर्वोक्कासयो- ऽपि तरवः प्राप्येव पुष्यन्ति ।। संहपरोपारसजिघांसुमेतत्मतापमार्तण्डमवेक्ष्य साक्षात् । युयुत्सया हैहयवत्सहस्रं सहसभासेव करा ध्रियन्ते ॥ २७ ॥ सहसभासा सूर्येण सहस दशशती करा हसाः किरणाच धियन्त धार्यन्ते । उत्प्रे. श्यते-युयुत्सया योद्धुमिच्छयेव । किंवत् हैहेयवत् । यया कार्तवीयंनृपो युयुत्सया रा- हससंख्यान करान् पाणीन, धत्ते। संग्रामनिर्विष्टसहसपाहुबभूव योगी किल कार्तवीर्यः' इति रघुवंशे । तया 'बाहुसहस्रार्जुन: पिशुनः' इति सूफे च । हैहयस्तु कार्तवीर्यः दोःस. हसदर्जुनः' इति हेम्याम् । किं कृत्वा । एतस्य गंभूतिविजय प्रताप एव चण्डत्या. न्मार्तण्डो भागुम्नं साक्षात्प्रत्यक्षमवेक्ष्य विलोक्य । भूितम् । संहर्षेण स्पर्धया त्या यो रोपः क्रोधस्मात्तमात्मानं निर्धामु हन्तुं वाहन्तम् ॥ इति संभूतियिजयः॥ स तत्सतीर्योऽजनि भद्रबाहुः सूरिः समप्रागमपारश्या । दशाश्रुतस्कन्धत उद्दधार वजाफराद्वजामिवात्र कल्पम् ॥ २८ ॥ राप्रशिद्धो याहुमानागा सूरिसस सेभूतिविजयस्व रावीये एरगुपधावा । 'यवी- ध्यास्त्वगुरयः' इति इभ्याम् । भूतः । राममानां सर्वेषामहोपाइपूर्वादीनामाग- माना पार पान इनि पारामा पारगामी पतुर्दशा परस्यात् । राकः । यो भगवान अम परमारफे कलियुगे या दातरमन्धनः प्रसारमानानिधनयमादशावतार न्याययनाः कल्य कायनान सूपगापार उदतमान् । कमिय । यमनिप । यया क. पिनाम्यवान् l tiroriमार राम रामरयम ·४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । उपप्लवो मन्त्रमयोपसर्गहरस्तवनावधि येन संधात् । जनुप्मतो जाङ्गुलिकेन जाग्रद्गरस वेगः किल जाङ्गुलीभिः ॥ २९॥ येन भगवता मन्त्रमयेन विषधरस्फुलिङ्गनाममन्नतद्विधमन्त्रयबधानेन उपसर्गहर इति नाना श्रीपार्श्वनाथस्य सवेन स्तोत्रेण कृत्वा संघात् साधुसाध्वीश्राद्धश्राद्धीलक्षणात् उपप्लवः मिथ्यान्विव्यन्तरीभूतभ्रातृवराहमिहिरनिर्मितमान्द्यमरकाभिधोपद्रवोऽवधिहतो निवारितः । अत्र किलेति इवार्थे। 'उत्प्रेक्षाद्योतकाः शङ्के मन्ये नूनमिव ध्रुवम् । जाने कि- 'लादयो शेया प्रायेणैव क्रियोद्भवाः ॥' इति काव्यकल्पलतायाम् । केनेव । जाङ्गुलिकेन किल । यथा विषभिपजा जागुलीभिः समप्रभुजगविपापहारणीभिः विद्याभिः जनुष्मतो विषवेगपूर्णितजनात् जाग्रत्प्रत्यगोपाइँ प्रसरतो गरस्य विषधरविपस्य वेगः प्रसरोह- न्यते निराक्रियते । हन्तेर्वधिरादेशः भूते सिविषये ॥ यत्कीर्तिगङ्गां प्रसृतां त्रिलोक्यामालोक्य किं पण्मुखतां दधानः । जगदमीभिर्जननी दिदृशुर्गङ्गासुतोऽध्यास्त मयूरपृष्ठम् ॥ ३० ॥ गगासुतः सामिकार्तिकः । गङ्गोमाकृत्तिकासुतः' इति हेम्याम् । मयूरस्य केकिनः पृष्ठं तनोधरमं भागं प्रदेशम् अध्यास्त आरुरोह । किं कुर्वाणः । पसंख्याकानि मुखानि यस्य तस्य भावस्तां दधानो विभ्राणः । उत्प्रेक्ष्यते-जगत्म त्रिभुवनेषु भ्रमीभिर्धमणः पर्यटनः कृत्वा जननीं मातरं मन्दाकिनी दिक्षुद्रष्टुमिच्छुः किमु । भ्रमीशब्दो दीर्घो- ऽप्यस्ति । 'अपि भ्रमीभगिभिरायताहीम्' इति नेपथे। किं कृत्वा । व्यालोक्य दृष्ट्वा । काम् । यत्कीर्तिगडाम् । यस्य भद्रबाहुखामिनः कीर्तिरेष मन्दाकिनीम् । किंभूताम् । त्रिलोक्यां खोकपाताललोकभूलोकत्रिके निरन्तरतया प्रयता अतिधवलीकृतत्रिभुव- नामित्यर्थः ॥ इति श्रीमदयाहुसामी॥ श्रीस्थूलभद्रेण निजान्ववायश्रो(सो)तस्विनीनायककौस्तुभेन । विश्वत्रयी तद्यशसेव शोभामलम्मि तत्पट्टपयोधिपुत्री ॥ ३१ ॥ श्रिया शोभया युजेन स्थूलभद्रेण तयोः संभूतिविजयमदयाहुखामिनोः परस्य प. योधिपुत्री लक्ष्मीः शोमामलम्मि प्रापिता । केनेव । तयससेव । यथा तस्य श्रीस्थूल- भद्रस्य यशसा लोकेन विश्रप्रयी त्रिलोकी मोमा लम्भिता । किंभूतेन स्थूलभद्रेण । निजः सकीयो यो नागरनामा वामगवतः स एव स्रोतसिनीनायक: नदीपतिः समुद्रः तत्र कौस्तुभेन नारायणपाहुमध्यस्थानुमंगिविशेषता सशस्तेन ॥ प्रवालमुक्तामणिमञ्जिमश्रीचित्राप्सरःस्वद्विरदाश्वदृश्यम् । • कोशागृहं प्रावृपि यः सिपेवे हरिर्पनच्छायमिवाम्बुराशिम् ॥ १२ ॥ कधीरथूलमा प्रापि पागले कोशानाम्न्या पेश्याया गृह मन्दिर गिरे भने । प्रथमं चनुमांगमापारियर्थः । फेचिनु कदाचिदम यगरेत्यूतः । कसर । हरिरिव ।

·१५२ काव्यमाला। यथा कृष्णो जलदसमये समुद्र सेवते । किंभूतं कोशागृहमन्युराशिम् । प्रवाला विद्वमा मुक्ता मौक्तिकानि मणयो रत्नानि तेषां मजिन्नश्चारुतायाः शोभा यत्र । चित्रश्चित्रितै- रालेख्यीकृतैरप्सरोभिः (मुराइनाभिरयं वा रम्भातिलोत्तमाघृताचीमेनकाउर्वशीप्रमु- खाभिः खर्वेदयाभिः तथा खः खर्गस्य द्विरदौरावणैरश्वैरुच्चैःश्रवोभिः ऐरावणस्य उच्चैः- श्रवसश्च शतशो रूपनिर्माणादय वा । द्विरदेन हस्तिमलेन अश्वन उच्चैःश्रवसा सर्वेषामपि समुदाये बहुवचनं तैर्दश्यं दर्शनाहम् । पक्षे-हेमकन्दलमुक्काफलमाणिक्यानां मन्जिमा चारुता यत्र तथा श्रीलक्ष्मीस्तथा चिना विविधा आश्चर्यकारका वा अप्सरसः श्वेतगजोशः-. भ्रवसी तैर्विलोकयितुं योग्यं तेषां तनोत्पन्नत्वेन पश्चात्कर्मधारयः। पुनः किंभूतः । घ. ना निविडा छाया वही शोमा यत्र । तथा घना सान्द्रा धनानां गेघानां जलग्रहणागतानां छाया प्रतिच्छायिका सूर्यातपमुक्तप्रदेशः । 'छांहडी' इति लोके प्रसिद्धा यत्र । 'विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानाम् । एतदन्तसत्पुरुषो पा लीवं स्यात् । 'द्विजसेनं यवसुरं कुड्यच्छायं गोवालं श्वनिशं पक्षे द्विजसेना' इति प्रक्रियाकीमुद्याम् ॥ पण्याङ्गनायाः किलकिञ्चितानि न लेभिरे यस्य हृदि प्रवेशम् । धनुर्भूतः सानुमतः शिलायां पृषत्कपतेः प्रहृतानि यद्वत् ॥ ३३ ॥ पण्याङ्गनायाः कोशावेश्यायाः किलकिञ्चितानि प्रमोदगदिततालीवादनगीतादिव्यामि- श्रनीडालीककपोलात्मपाणिनिवेशनाथुपातघातहर्पमियादिसंकराः । यस्य श्रीस्थूलभद्रस्य हृदि मानसे प्रवेशं स्थानं न लेभिरे न प्राप्नुवन्ति । यद्द्यया धनु तो धनुर्धरस्य पृष- स्कानां वाणानां पढ़ेः श्रेण्याः प्रहृतानि प्रहाराः सानुमतः पर्वतस्य शिलायामुपलक्षणात् गण्डोपले प्रवेश न लभन्ते । प्रानिर्जितश्रीरथनेमिमुख्यवीरावलीनामिव वैरशुद्धेः । विधित्सयाध्यास्य तदाश्रयं यो ध्यानासिनाननृपं जधान ॥ ३४ ॥ यः स्थूलभद्रो ध्यानं प्रणिधानं तदेव असिः खड्गस्तेन कृत्वा अनगनामानं नृपं रा- जानं जघान हतवान् । किं कृत्वा । अध्यास्य आश्रित्य । प्रविश्येसर्थः । कम् । तस्य अनङ्गस्यैव कोशावेदयामन्दिररूपमाश्रयं स्थानं गृहं वा। 'पस्त्यं संस्त्याय आश्रयः । ओको नियास आवासो वसतिः शरणं क्षयः ॥ इति हेम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-वैरशुद्धवि. रोधशोधनत्य विधित्सयैव कर्तुमिच्छयेव । कासाम् । प्राक् पूर्वकाले निर्जिताः पराभूता ये। श्रीमान् महावीरस्यलक्ष्मीकलितः श्रीनेमिनायसहोदररयनेमिः । स एव प्रमुखो मुख्य: आदिमो येषु । नन्दिपेणाईकुमारापादभूतिमुसाः । परेऽपि वीराः पश्चात् पराकमकार- कत्वात् मुभटास्वैपामावल्यः श्रेयसासाम् ॥ चक्रीव रत्नानि चतुर्दशापि पूर्वाणि घते स्म पतिर्यतीनाम् । यश्च कचिद्देवकुले स्वजामी चित्रीयितुं सत्य इवासं सिंहः ॥ ३५ ॥ यः स्थूलमाः चतुर्दशापि पूर्वाणि क्वचिसूत्रतः कचित्सूत्रार्थतः । इति प्रपोपः । .

·३ - ४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । धत्ते स धारयति स । किंभूतः । यः यतीनां साधूनां पतिः खामी गणधरः । क इव । चक्रीव । यथा चक्रवर्ती चतुर्दशरत्नानि धत्ते । च पुनर्यः क्वचित्कुत्रचिद्देवकुले यक्षा. द्यायतने । क्वचित्सिहगुहायामपीति श्रूयते । यक्षाः, यक्षदिनाः, भूताः, भूतदिनाः, सेना, वेना, रेणा । कचिदेणापि नामद्वन्द्वम् । एतन्नान्नीः स्वजामीः सत्पापिनिजभगिनीः। क्वचिदेकामेकैवभूतां खसारं चित्रीयितुमाश्चर्ययुक्ताः कर्तुमाश्चर्यमुत्पादयितुं सिंहः केसरिरूपधारक आस बभूव । क इव । सत्य इव । यथा सत्यः अवितथः पश्चाननो भवति ॥ येनोपदेशच्छलतः स्वपाणिसंज्ञाज्ञया स्तम्भतलाददार्श । निधिः स्वनिक्षिप्त इव प्रवासिमुहृहिण्याः सदने समेत्य ॥ ३६ ॥ येन श्रीस्थूलभद्रेण सदने अर्थान्मित्रमन्दिरे समेत्यागत्य प्रवासिनः परदेशाध्वनीनस्य । व्यापारार्थ याचनाकृते या परमण्डले यातस्य । ब्राह्मणत्वाद्याचनाया न दोषः । एताह- शस्य सुहृदः खमित्रस्य गृहिण्याः पन्या निधिनिधानमदर्शि दर्शितः । कस्मात् । स्त- म्मतलात् । स्तम्भादधःप्रदेशात् । कया । संसारासारताप्रकटनसुहृत्करणानुभावख. गांपवर्गादिप्रापकलक्षणस्य उपदेशस्य धर्मदेशनादानन्यस्य च्छलतो मिपतः खस्यात्मनः पाणेहस्वस्य संज्ञा दर्शनादिचेष्टा सेवाज्ञा आदेशस्तया । क इव । खनिक्षिप्त इव । यथा आत्मनो हस्तेन भूमी गुप्तीकृत्य रक्षितः निधिः खेप्टस्य दयते॥इति स्थूलभद्रखामी। पट्टेऽथ तस्यार्यमहागिरिश्चापरः क्रमादार्यमुहस्तिसूरिः । बभूवतुर्धर्मधुरं दधानौ रथे यथा सारथिकस्य रथ्यौ ॥ ३७॥ अथ श्रीस्थूलभदे स्वर्गमलकुर्वाणेऽनन्तरं तस्य स्थूलभद्रस्य पट्टे क्रमात् द्वौ पट्टधरी बभूवतुः संजाती । द्वौ की। एक आर्यमहागिरिः च पुनरपर आर्यमुहस्तिसूरिः । द्वायपि किं कुर्वाणः । धर्मस्य श्रीमन्महावीरप्रणीतस्य मोक्षमार्गसाधकस्य सुकृतस्य धुरं दधानी धर्मकर्मणि कर्मठी । ग्था अत्र इवार्थे । कस्मिन् काविव । रथे रथ्याविव । यथा सार- धिकस्य रथे स्यदने रथ्यौ रणस्य वोढारौ द्वौ वृषभी भवतः ॥ मरुद्गृहादार्यसुहस्तिमूर्तिभूमौ मरुद्वृक्ष इवोत्ततार । कृपार्णवेन द्रमकोऽपि येन त्रिखण्डभूमीप्रभुतामलम्भि ॥ ३८ ॥ आर्यमुहस्तिनामा सूरिस्तस्य मूर्तिः शरीरं यस्य तादृशः । उत्प्रेक्ष्यते । मरुद्गृहात खर्गलोकात् मरुदृक्षः करपद्रुमः भूमौ पृथिव्यांशत्ततार अवतीर्णवान् आगतवानिव । कृपार्णवेन दयासमुद्रेण येनार्यमुहरितसूरिणा द्रमको भिक्षुकोऽपि त्रिखण्डभूमेः पो- डशसहस्रदेशक्षोणे: प्रभुतामाधिपत्यमलम्भि प्रापितः ।। भूसुभ्रुवो भर्तृतया प्रगल्भभूपाविशेषानिव शातकौम्भान् । सपादलक्षानिह संपतिर्यो निर्मापयामास महाविहारान् ॥ ३९ ॥ २०

·१५६
काव्यमाला ।
पवित्र्यते । येन भानुना च किंभूतेन । भिन्नो निर्दलितस्वमसामज्ञानानां पाप्मनां का
ध्वान्तानां च भरः समूहो येन ॥ इति श्रीइन्द्रदिन्नसूरिः।
श्रीदिन्नसूरिर्गुणभूरिरमात्सप्तर्षिभूरशिरसो यथासीत् ।
येनानुरागोऽवधि कालनेमिः कल्लोलिनीवल्लभशायिनेव ॥ ४७ ।।
अस्मात् श्रीइन्दोदेवसूरेः श्रीदिनसूरिरासीत् । किंभूतः । गुणा भूरयो बहुला
यस्मिन् । कस्मात्क इव । अङ्गिरसः सप्तर्षिभरिव । यथा । अगिरा नाम तापसविशेप-
स्तस्मात् वृहस्पतिर्जातः । 'वृहस्पतिः सुराचार्यों जीवचित्रशिखण्डिजः । सप्तर्षयश्चि-
अशिखण्डिनः' इति हैम्याम् । तथा । 'भीर्वृहलोः पतिस्तथ्यानुजागिरसौ गुरुः'
इत्यपि हैम्याम् । येन दिन्नसूरिणा अनुरागो हतः । केनेव । कल्लोलिनीवल्लभशायिनेव ।
यथा नारायणेन कालनेमिर्नामा देखो निर्दयते स्म ॥
पञ्चाशुगान्यः समितीविधाय बभञ्ज पञ्चाशुगपञ्चबाणीम् ।
शरेण केनापि न चेत्कदाचित्करसान्न तं स प्रभवेद्वपुष्मान् ॥ ४८ ॥
यो दिनसूरिः पञ्च ईर्या-भाषा-एपणा-आदाननिक्षेपपा-पांरिष्ठापनिकाख्याः पञ्च-
संख्याकाः समितीराचारविशेषान् पश्च प्रमाणान् आशुगान् वाणान् विधाय पञ्चाशु-
गस्य कामस्य पञ्चानां याणानां समाहारः पञ्चवाणी तां पञ्चापि सायकान् बभज
भनति स्म । 'चिच्छेद' इत्यपि पाठः । तत्र छिनत्ति स्मेत्यर्थः । एवं चेत्तर्हि स धनुष्मान्
सरधनुर्धरः कदाचित् कस्मिन्नपि प्रस्ताव केनापि संमोहन-उन्माद-तापन-शोपण-मार-
णाख्यानां पक्षानां विशिखाना मध्ये केनचित् शरेण कृत्वा तं दिनसूरि कलात्कारणात्
न प्रभवेत् प्रहरेत् । 'आधी संमोहनोन्मादी परौ तापनशोपणी । तथा मारण इत्याहुः
पम याणा मनोभुवः ॥' इति स्मरवाणनामानि सूक्ते ॥ इति दिनसूरिः ।।
सूरीश्वरः सीहगिरिः क्रमेण व्यभासयत्तत्प्रभुपट्टलक्ष्मीम् ।
जिनस्य पादं शिरसा स्पृशन्ती निकाय्यराजीमिव केतुवारः ॥ ४९ ॥
क्रमेण परपरिपाट्या सीहगिरिनामा सूरीश्वरः स चासी प्रभुथ तत्प्रभुतस्य दिनसूरेः
पट्टलक्ष्मी व्यभारायत् कान्तिमती चकार । भूषयति म्मेत्यधः । कस।केनुवार दर ।
यथा ध्वजनजो निकाय्यराजी सौषधोरणी विभासयति । पटलक्ष्मी निकाय्यराजी च
फिभूताम् । शिरसा मनकेन आदिना च । 'मायासिरऊ इति लोकप्रसिद्धित्वात् ।
रेण जिनसाईतः पादं पपरम्पराया आदिभूतत्वानिनस विष्णुपदमाकाशं च ।
स्मृतान्तीमानयन्तीम् ॥
विन्ध्यं निपीताधिरिय प्रतीन्द्रो य एधमानं निषिपेध कोपम् ।
यद्वाक्तरश्च जितामसिन्धुलपातिरेकादिय निमगासीत् ॥ ५० ॥

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १५७ यः सीह गिरि म प्रतीन्द्रो मुनिपुरंदर एधमानं जगजनाश्रयत्वेन वर्धमान कोपं क्रोधं निषिषेध न्यवारयत् । क इव । निपीताब्धिरिव । यथा अगस्तितापसः कथं- चित् सूर्यमार्गरुन्धनाय पर्धितुं प्रवृत्तविन्ध्याचलं निषेधते स्म । च पुनर्यस्य सीहगिरि- सूरेाक्तरङ्गैर्वचनचातुर्यरसकल्लोलैः कृत्वा जिताभिभूता सती अनसिन्धुर्गगनगला । उत्प्रे- क्ष्यते। नपातिरेकात् लजातिशयात् निम्नं नीचैर्गच्छतीति निम्नगेवासीदधोवदना जाता॥ इति सीहगिरिसूरिः॥ तमोभरोर्वीधरभेदवज्रिवज्रोऽथ वज्रप्रभुरेतदीयम् । पट्ट परां प्रापयति म भूपां माणिक्यकोटीर इवोत्तमाङ्गम् ॥ ११ ॥ अथानन्तरं वज्रप्रभुर्वजस्खामी एतदीयं - सीहगिरिसंघन्धिनं पहुं परां प्रकृष्टां भूपा लक्ष्मी प्रापयति स्म । किंभूतो वज्रप्रभुः । तमसामज्ञानानां पापानां च भरः समुदायः स एवोर्वीधरः पर्वतस्तस्य भेदे व्यापादने दलने वज्रिणः शक्रस्य वन इव कुलिशः । हीरमणिशङ्कामपाकर्तुं वज्रीति पदोपादानम् । तथा च नैषधे-'स्फुलिङ्गाः स्फुटं भालो. भूतभवाक्षिभानुहुतभुग्जम्भारिदम्भोलयः' इति । क इव अलंकृतवान् । कोटीर इव । यथा माणिक्यानां मणिविशेषाणां कोटीरो मुकुटः उत्तमाएं भूपालमौलिं नृपमस्तकं श्रिय नयति ।। आशैशवादेव जहौ निजाम्बां वेलामिव क्षीरनिधेः सुधांशुः । अध्यैष्ट यः पालनके शयानोऽप्येकादशाङ्गी स्मृतपूर्वजन्मा ॥ १२ ॥ यो वजखामी आशैशवादेव । किंचिन्न्यूनपण्मास्यवस्थामारभ्य रोदनदम्भेनेत्यर्थी- न्तरे निजामात्मीयामम्बां सुनन्दानाम्नी मातरं जही त्यजति स्म । क इस । सुधांशुरिव । यथा चन्द्रो वाल्यादेव सहरिसुरासुरकरैर्मन्दरेण मध्यमानक्षीरनीरनायकान्तरोत्पत्तिसमये एव क्षीरनिधेर्दुग्धवारिधेला जहाति स्म । च पुनर्यः पालनके बालकानामन्दोलन- स्थानकविशेष शयानोऽपि वपन्नपि एकादशानामाचाराग-सूचकदङ्ग स्थानाङ्ग- समवायाग-भगवत्यह-शाताधर्मकथाग-उपासकदशाह अन्तकृद्दशाङ्गाह-अनुत्तरोपपातिका- दशाङ्ग-प्रश्रव्याकरणाह-विपाकश्रुताङ्ग-रूपाणामगाणां समाहार एकादशाही ताम- ध्येष्ट अधीतवान् कण्ठपीठीकरोति स्म । खसंनिधिस्थितवहुश्रुतार्यिकागण्यमानैकाद- शाहसूत्रश्रवणादेव पूर्वाधीतामेकादशाङ्गी स्मृतवानित्यर्थः । अत एव किंभूतम् । स्मृतं खद्गोचरीकृतं पूर्व प्राक्तनं जन्मावतारो येन । जातिस्मरणेनाविज्ञातप्राचीनजन्मा ॥ यः पुप्पदः पल्लवलीलयेव वैराग्यलक्ष्म्यालमकारि बाल्ये । प्राग्जन्ममित्रात्रिदशान्नभोगविद्यां पुनःक्रियलब्धिमापत् ॥ १३ ॥ यो वनस्वामी याल्ये शैशवे वैराग्यलक्ष्म्या संयमग्रहणबुध्धा संसारासारताभावन- घिया वा अलमकारि अलंकृतः भूष्यते स्म । क इव । पुष्पद इव । यथा पादपः प.

·काव्यमाला। हवानां किशलयानां लीलया विलासेनालंक्रियते । पुनर्यो बजखामी प्राग्जन्मनः पूर्वदे- वभवसंवन्धिनो मित्रात् सुहृद्भावमासादितात् त्रिदशात् तिर्यक्जृम्मकनिर्जरात् नभो- गविद्यामाकाशगामिनी विद्यां मन्त्रविशेष पुनरन्यां वैकियलब्धि नवीनरूपादिविकुर्वाणां शक्तिं च आपल्लेभे॥ दुर्भिक्षवर्षेषु सुभिक्षभूमी संघ कृपानीरनिधेर्निनीपोः । वज्रप्रभोर्यस्य पटः पटीयान्विमानवयोमनि दीप्यते स्म ॥ १४ ॥ यस्य वज्रप्रभोः पटो वन्नं वपुराच्छादनवसनं कल्प: व्योमनि आकाशे विमानवत् दिव्ययानमिव दीप्यते स शुशुभे । किंभूतः परः । अतिशयेन पटुः पटीयान् पटुमहती बहुसंघजनोपवेशनोचितां वृद्धि प्राप्तः । ईप्सितस्थान प्रापयितुं समर्थो वा । किंभूतस्य वनप्रभोः । कृपायाः दुर्भिक्षसीदत्संघजनोपरिदयाया नीरनिधेः समुद्रस्य । अत एव किं कर्तुमिच्छोः । निनीपोनॆतुमिच्छोः प्रापयितुकामस्य । कम् । संघसाधुसाध्वीश्रावक- धाविकारूपजैनवर्गम् । काम् । मुभिक्षभूमी प्रभूतानिप्पनधान्यशतशोऽनुभावमुकालय. मुधां बौद्धनगरीम् । केषु । दुर्भिक्षवर्षेषु कालानुभावादादशवत्सरी यावन्मेघजलबिन्दु- मानपृष्टेरभावेन अमपानदौलभ्याहुःकालसंवत्सरेषु ॥ सहैव देहेन समग्रसंघ नयत्यसौ सिद्धिपुरीमिवैनम् । जनैरिति व्योमनि तय॑माणः पटः प्रभोवौद्धपुरीमवाप ।। ५५ ॥ प्रभोर्वनखामिनः पटः कल्पः वनं या चौद्धपुरी मुगतनगरीमवाप गतः प्राप्तः । पटः कि क्रियमाणः । इति अमुना प्रकारेण जनेर्लोकव्योमनि आकाशे अर्याद्गच्छन् वि. तकर्यमाणो विचार्यमाणः । इति कपम् । यदसौ वनस्सामिपटो देहेन मर्तमानेन उदारि- करारीरेणव सह एनं दृश्यमानं समप्रमखिलं संघ सिद्धिपुरी भुक्तिनगरी नयति प्रापयती ॥ ध्यातुर्वरं श्रीः श्रुतदेवतेव यस्यादरात्पद्ममदत्त पना। वनापितुर्मिबहुताशनस्यामहाच यो विंशतिलक्षपुष्पान् ।। ६६ ॥ पर्युषणदिनेषु अटाहिकामहोत्सयं कर्तुमिच्छोः जनहिटतया बोदनृपतिवारितमा. उितमालात् पुष्पमात्रमयनानुवतः संघस पृवे कुममानयना) प्रस्थित पाहदे यातस यस पमखामिनः पमा लामी: आदरान मक्तिमरतः सवनयन्दनपूर्वकं पर्य सहदा सदरपत्रमादाय भगवत्पूमार्थ प्रयान्ती धीसगहरादलकमलं पायोपगतायाम्म भदा दत्तवती । केय । भुतदेवदेर । यपा सरसती ध्याश्यांनाः पुंसः परगभिग- सायगिरि दो। पुनयों पनसामी रितुधनगिरेविस हुताराननामदेवरा पनाका- ननार सरमुरेगपापरिसानीय दारितान् पिशविलक्षमिनान् पुष्पान् गुमान्यमदीर पदीतपान् । मिशनियर जम्मादेपरिनिर्मितयिमाने साक्तिपानिलः । पुष्पग्रहः पुनपरे॥

·४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । १६९ मूरिव स्वस्य गुणैः प्रफुल्लत्पुप्पोत्करैः पर्युषणाक्षणेषु । समुन्नति शाम्भवशासनस्य तस्यां सुनन्दातनयस्ततान ॥ १७ ॥ सुनन्दा नानी धनगिरिपत्नी तस्यास्तनयो नन्दनो वज्रखामी पर्युषणाक्षणेषु वार्षिक- पर्वाष्टाहिकादिवासरमहोत्सवेषु तस्यां बौद्धनगयो शाम्भवस्य जैनस्य शासनस्य उन्नति प्रभावनां ततान चकार । कैः । प्रफुल्लत्पुष्पोत्करः विकसत्कुसुमसमूहैः । उत्प्रेक्ष्यते । मू- तैरङ्गयुतैः स्वस्य वज्रखाम्यात्मनः प्रशमादिभिर्गुणैरिव ॥ प्राबोधयद्वौद्धपुरीप्रभुं यः समं समग्रैरपि पौरलोकैः । साकं शकुन्तैरिव पङ्कजानां कुलं समुद्यद्गगनाध्वनीनः ५८ ॥ यो वज्रस्वामी चौद्धपुरीप्रभुं सुगतनगरीखामिनं प्रावोधयत् प्रतिवोधयति स्म । जैन चकारेत्यर्थः । कथम् । सार्धम् । कैः । समगैः समस्तैरपि पौरलोकर्नागरिकजनैः स- मम् । क इव । समुद्यद्गगनाध्वनीन इव यथा अभ्युदय प्राप्नुवन् भास्करः शकुन्तैर्विहं- गर्मः साकं सह पङ्कजानां पद्मानां कुजं वनं कमलपटलं प्रबोधयति । जागरयति वि. काशयति च ॥ अपास्यति स्माढ्यसुतां सरागां यो रुक्मिणी काञ्चनकोटिभिश्च । क्रीडन्मृगेन्द्रां स्मितसल्लकीभिनिकुञ्जराजीमिव कुञ्जरेन्द्रः ॥ १९ ॥ यो वज्रस्वामी काश्चनानां सुवर्णकानां कोटिभिः । 'कोडीसए धणसंचियस्स गुणस्स भरियारा कन्नाएं' इत्युपदेशमालावचनात् । कोटीनां शतैः सममान्यस्य महाव्यवहारिणः मुर्ता पुत्री रुक्मिणीति नाम्नी कन्याम् अपास्यति स त्यक्तवान् । किंभूताम् । सरागा खसीधसंनिधिस्थितसाध्वीगीयमानयद्गुणमामा कर्णनोद्भूतानुरागवशंवदतया 'अस्मिन् भवे मम प्राणनाथो वज्रखाम्येव नान्यः' इति कृतनिश्चयतया सनेहां जही । क इव । फुअरेन्द्र इव । यथा गजराजः स्मितसल्लकीभिर्विकसितगजप्रियातरुपतिभिः सार्धं 'स- हकी तु गजप्रिया' इति हैम्याम् । निकुञ्जराजी वनमालामपास्यति । किंभूतां निकुञ्ज- राजीम् । कीडन्मृगेन्द्रो स्वेच्छया रममाणपञ्चाननाम् ॥ इति पञखामी ॥ श्रीवज्रसेनोऽथ तदीयपट्ट व्यभासयत्प्रीणितजन्तुजातः । स्फुरन्मदोद्भेद इव द्विपेन्द्रकपोलमानन्दितचञ्चरीकः ॥ ६ ॥ अथानन्तरं वज्रसेननामा सूरिस्तदीयपट्ट वजखामिसंबन्धिपदं व्यभासयत् भूपयति स्म । किंभूतो वनसेनः । प्रीणितानि प्रतिवोधप्रदानेन तृप्तियुक्तानि कृतानि जन्तूनां प्राणिनां जातानि समूहा येन । क इव । स्फुरन्मदोद्भेद इव । यथा प्रकटीभवन् दानो. दकोदयः दीप्यमानः शोभाकारी दानजलाविभांचो वा द्विपेन्द्रस गजराजस्य कपोलं गण्डस्थलमलंकुरुते । किंभूतः । आनन्दिता यथाकामं कुमुमामोदाभिभावुकमदाम्भ:- पातेन प्रमोदिताश्चञ्चरीका मधुकरनिकरा येन ॥

·काव्यमाला, दुर्भिक्षके पायसमेक्ष्य लक्षपकं महेभ्यस्य गृहे प्रभुर्यः । दिने द्वितीये कुलदेवतेव न्यवेदयद्भाविसुकालमस्य ॥ ६१ ॥ यः वज्रसेनः प्रभुर्गणखामी दुर्भिक्षके द्वितीयवार द्वादशहायनजलवाहादृष्टेरुद्भूत- दुःकालसमये श्रीवजखामिना दक्षिणस्यां दिशि प्रेपितः सन् अस्य महेभ्यस्य द्वितीये आगामिनि दिने वासरे भावि भविष्यत्सुभिक्षं सुकालं न्यवेदयत् कथयामास । केव । कुलदेवतेव । यथा सम्यगाराधिता गोत्रदेवी सुभिक्षं निवेदयति । किं कृत्वा । एक्ष्य आलोक्य । किम् । पायसं परमानम् । किंमूतं पायसम् । लक्षण मुवर्णटवानां शत- सहल्या पक्वं शालिदुग्धादि मेलयित्वा राद्धं निष्पन्नम् । कस्मिन् । यस्य कस्यचिन्महे- भ्यस्य व्यवहारिणः गृहे मन्दिरे । तस्यैव चतुर्नन्दनस्येभ्यस्य दीक्षाग्रह्णवाग्वन्धपूर्वकं खस्तनदिने याममध्ये पञ्चशतीयुगंधरीधान्यभृतवहनागमन विसुकालमावेदितवानि- त्यर्थः ॥ चत्वार एतत्तनया विनेयाः शाखामृतस्तस्य विभोर्बभूवुः । इवामरद्वेषिचमूजयश्रीजुपः सुरेन्द्रद्विरदस्य दन्ताः ॥ १२ ॥ चत्वारः चतुःसंख्याका एतस्य महेभ्यस्य तनया नन्दनास्तस्य वनसेनस्य विभोः खामिनः विनेयाः शिघ्या बभूवुः । नागेन्द्र चन्द्र-निवृति-विद्याराख्याः शाखा विधति धारयन्तीति तादृशाः । कस्य के इव । सुरेन्द्रद्विरदस्य दन्ता इव । यथा शक- गजस्य ऐरावणस्य दन्तकोशाश्चत्वारो भवन्ति । किंभूता दन्ताः । अमरद्वेपिणा दानवानां पमूना सेनानां जयस्य विजयस्य धियं लक्ष्मी जुपन्ते सेवन्ते ॥ इति वनसेनसूरिः ।। भर्ना सुराणामिव लोकपालेप्येतेषु सौदर्ययतीश्वरेपु । श्रीचन्द्रनामा मुनिपुङ्गवेन तत्पट्टपूर्वा प्रमदेन भेजे ॥ ६३ ॥ एतेषु नागेन्द्र-चन्द्र निति-विद्याराभिधेषु चतु' सौदर्येषु भ्रातृषु यतीश्वरेषु सू: रिपु माये चन्द्रनाम्ना मुनिपुावेन मुरीन्द्रेण तस्य वनसेनसूरेः पट एप पूर्ण प्राचीदिक् भने सिपे । केन । प्रमोदेनानन्देन । फेनेय । भव । यथा इन्द्र-यम-परण-कुबेरारयेषु लोकपालेषु मध्ये सुराणां देवानां भप्रांधिपतिना शक्रेण पूर्वाशा सेव्यते राजा स्वयं राजनतं सदोपो निर्दोपमझोपगतो निरकम् । सास्तो निरस्तं च निजाधिकं यं समीक्ष्य चिक्षाय शशी फिमा ॥४॥ यं चन्द्रसूरि निमादात्मनः सकाशात् अधिकं समीक्ष्य या शशी चन्द्रः । उप्रेक्ष्यवे । अा दुखेन किमु चिक्षाय क्षीणो जात व। आधिायभेय दर्शयति । किंभूतः सासी । सयमात्मना एको राजा। यं किंभूतम् । राजभि मीन्द्र तं नमस्ठतम् । 'राजा नृपचन्द्रयरेषु' इति अनेकार्थः । पुनः किंभूतः रासी । मह दोपः करमा. दिफॉपया राज्याच तत्पतित्वातंदे यः । भिनम् । निर्गता दो अपगुना ॥

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । यस्मात्सः । पुनः किंभूतः शशी । अड्रेन मध्यवर्तिश्यामतालक्षणेन लाञ्छनेन गुरुदारा- धिगमनारकलङ्केनापवादेनोपगतो युक्तः। य किंभूतम् । निर्गतोऽङ्कः संयममालिन्यादिक- लको मन्तुर्वा यस्मात् । 'अङ्को भूपारूपकलक्ष्मम् । चित्राजी नाटकायंशे स्थाने कोडे- ऽन्तिकागसोः ॥' इत्यनेकार्थः । पुन: किंभूतः शशी । सहास्तेन वर्तते यः । यं किंभू. तम् । निर्गतोऽस्तः क्षयो यस्मात्सदाभ्युदयत्वात् ॥ श्रीचन्द्रसूरेरथ चन्द्रगच्छ इति प्रथा प्रादूरभूद्गणस्य । भागीरथीनाम भगीरथाख्यमहीमहेन्द्रादिव देवनद्याः ॥ ६१ ॥ अथ चन्द्रसूरिपदभवनानन्तरं श्रीयुक्ताच्चन्द्रनामसूरेगणस्य कौटिकगच्छस्य चन्द्र- गच्छ इति प्रथा ख्यातिः प्रादुरभूत् प्रकटीभूता । कस्मात्कस्सा इव । भगीरथाख्यम- हीमहेन्द्राद्देवनद्या इव । यथा सगरचक्रिज्येष्ठनन्दनजदुकुमारसूनुर्भगीरथ इत्याख्या नाम यस्य तादृशान्महीमहेन्द्राद्वसुधावासवात् एतावता भगीरथभूपात् देवनद्या गगाया भागीर- थीति नाम प्रकटीभूतम् ।। इति चन्द्रसूरिः ।। इति गच्छस्य चन्द्रगच्छ इति तृतीयं नाम ।। कल्लोलिकारुण्यरसान्वितस्य सामन्तभद्रप्रभुरस्य पट्टम् । व्यराजयद्वारिरुहाकरस्य मध्यं यथोनिद्रितपुण्डरीकम् ।। ६६ ॥ अस्त्र चन्द्रसूरेः पट्ट सामन्तभद्रप्रभुZराजयत् विभूषयामास । अस्य किंभूतस्य । काहोलास्तरङ्गा वाहुल्येन वृद्धिः संजातास्मिस्तादृशेन कारुण्याख्येन कृपानान्ना रसेना- न्वितो युक्तः । तस्य।अनापि यथा इवार्थे । किमिव । मध्यमिव । यथा वारिरुहाकरस्य तटाकस्य मध्यमन्तरालमुन्निहितं विकखरीभूत पुण्डरीक श्वेतकमलविशेष विराजयति ।। वैमुख्यभाग्यो विषयाकुरद्वेषीव जज्ञे विपिने निवासी । तस्मान्मुनीन्दोर्वनवासिसंज्ञा परा पुनः प्रादुरभून्मुनीनाम् ॥ ६७ ॥ यः सामन्तभद्रप्रभुः विपिने वन एव निवसति तिष्ठतीति एवंशीलो जज्ञे जातः । प्रायो वनवास्येवासीदित्यर्थः । किंभूतः । विषयात् शब्दरूपगन्धरसस्पर्शसंज्ञात् गो- चरात् चैमुख्य परामुखतां भजते सेवते । सर्वथापि तेषु मनोमात्रमकुर्वन् । क इव । कुरद्वेषीय । यथा मृगेन्द्रो विपिने निवासी स्यात् । किभूतः । विपयाद्देशात् अथ चा चसमेर्विमुखतामाश्रयेत् । तस्मात्सामन्तभदात्सूरेमुनीन्दोः सूरेर्मुनीनां साधूनां पुनश्च तुर्थवार परा अन्या वनवासीति चतुर्थी संज्ञा नाम प्रादुरभूत् प्रकटीवभूपुषी ॥ इति सामन्तभद्रसूरिः ॥ इति गच्छस्य घनवासीति चतुर्थ नाम ॥ कोरण्टके वीरजिनेन्द्रमूर्ति दृक्पान्थवृत्तिं कृतपुण्यपाकाम् । यः प्रत्यतिष्ठकिमु सत्रशालां स वृद्धदेवोऽजनि तस्य पट्टे ॥ ६८ ॥ स प्रसिद्धो वृद्धदेवनामा सूरिः सामन्तसूरेः पट्टेऽजनि जज्ञे । यत्तदोनित्याभिसंच- न्धात्स कः । यो वृद्धदेवसूरिः कोरण्ट के कोरण्ठकनान्नि नगरे वीरजिनेन्द्रस्य महावीर- ' ·काव्यमाला। देवस्य मूर्ति प्रतिमा प्रत्यतिष्ठत्प्रतिष्टितवान् । किंभूतां मूर्तिम् । दृशोऽर्याद्भव्यनेत्राण्येव पान्था इतस्ततः भ्रमणशीलत्वात्पथिकाः तेषां वृत्तिर्वर्तनमाजीविका यत्रातिप्रह्लाददातृत्वात् विश्रामस्थानम् । पुनः किंभूताम् । कृतो निर्मितः पुण्यस्य सुकृतस्य पाकः फलप्रदानाभि मुखता यया । उत्प्रेक्ष्यते-सत्रशालां किमु दानशालामिव । कीदृशी । दृग्वत् पर्यटन- कारिण: पान्या मार्गचारिणः तेषां वृत्तिग़जीविका यस्याम् । पुनः किंभूताम् । कृतः कल्पितः पुण्यः पवित्रः सम्यक् पाक: अनादिसंस्कारो यस्याम् ॥ इति वृद्धदेवसूरिः ॥ प्रद्योतनाप्रभुणाप्यमुप्य पढें परं वैभवमाबभार । त्रैलोक्यलक्ष्मीतिलकायितेन पितुः स्वपुत्रेण यथान्ववायः ॥ ६९ ॥ अपि पुनरमुष्य श्रीवृद्धदेवसूरिशकस्य पटः प्रद्योतन इलाह्रा नाम यस्य तादृशेन प्रभुणा सूरीन्द्रेण कृत्वा परं प्रकृष्टं वैभवं शोभामावभार धत्ते स्म । यथा पितुस्वातस्या- न्ववायो वंशः स्वपुत्रेण निजनन्दनेन खस्य पितुरेव पुत्रेणेति । औरसेनेससूचि । प. रमां धियं विभर्ति । प्रद्योतनरिणा पुत्रेण च किंभूतेन । त्रैलोक्यस्य भुवनत्रयस्य लक्ष्म्याः श्रियस्तिलकवद्विशेषक इवाचरितेन । 'तेस्तरात्मगुणयेन विलोक्यास्तिलका. यितम्' इति चम्पूकथायाम् ॥ प्रबोधयन्भव्यसरोजराजी संशोषयन्दुर्नयकर्दमांश्च । दोपोदयं निर्दलयन्महस्वी प्रद्योतनोऽन्यः किमभूद्भुवोऽयम् ।। ७० ।। अयं प्रद्योतनसूरिः भुवः पृथिव्या अन्यो व्योमापेक्षया अपरः प्रद्योतनः सूर्यः अ. भूत् संजातः । किंभूतः । भन्याः प्राणिन एव सरोजराज्यः कमलमालास्ताः प्रबोधयन् सम्यक्त्वशालिनः सजन् । पुनः किंभूतः । दुर्नया मिथ्याश एव पदास्तान शोषयन् विरलयन् मूलादुच्छिन्दन वा । पुनः किंभूतः । दोषाणामपगुणानामुदयमाविमा निर्दल. यन् विध्वंसयन् मूलतोऽपि निवारयन् । पुनः किंभूतः । महखी । 'पडिस्यो तेअस्सी' इन्युपदेशमालायचनात् । तेजसी परवादिमिरसधः । सूर्योऽपि भव्याः खाभिमता मंग्यात्पापडीविकाशयति, तथा दुष्टो नयो जनादियातनामंचारलक्षणो गेपो ताह जम्बालान् दोपं नयति, तथा दोषाणां राम्रीणामुदय निर्दलयति । तथा महसी प्रताप योध भवति । स राशिरामहसां महोग्वलः' इति नेपधे । महा भूयसः प्रतापानी राशिरिष राशिरिति तद्वृत्तिः ॥ इति प्रद्योतनसूरिः ॥ धिया जयंश्चित्रशिसण्डिसूनुं गातरजायितयाग्विलासः। श्रीमानदेवः पदमेतदीयं सभ्यः सभास्थानमिवाध्युवास ।। ७१ ॥ शिया विशिष्टशोभया युक्तो मानदेवनामा सूरिः एतदीयं प्रद्योतनसूरिसंवन्धि पद पागगुवागाधितवान् । किं पन् । धिया प्रतिमाप्राम्भारेण चिनशिलग्गिना गप्पणी सूनु पुन यदापतिम् । गमयधिप्रशिग्निः' तथा 'जीवधिप्रशिगनिति भ्याम् । पिनिप्रवाद निमशिराष्टिनन्दनः' इति नप। जयन् पराभवन् ।

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १६३ पुन: किंभूतः । गहायास्तरङ्गाः कल्लोलारतद्वदाचरिता वाचां वाणीनां विलासा वैचित्र्यो यस्य । 'असकृदमृतविन्दुस्यन्दिनो वाग्विलासाः' इति चम्पूकथायाम् । निरन्तरसुधार- साविष्कारण्या वचनवैचित्र्या' इति चम्पूटिप्पनके । क इव । सभ्य इव । यथा पार्पद्यः साधुर्वा सभारूप स्थानं गृहं पदें वा आश्रयति । सभ्योऽपि किंभूतः । प्रज्ञया मुरा. चार्य जयन् , मन्दाकिनी वीचीयमानवचनचातुर्यः, सभायां साधुः सभ्यः ।। पदप्रदानावसरे समीक्ष्य साक्षात्तदंसोपरिवाणिपद्मे । राज्यादिव क्षोणिपुरंदरस्य ग्रंशोऽस्य भावी नियमस्थितेर्हा ।। ७२ ॥ इत्थं गुरुं खं विमनायमानमालोक्य लोकेश्वरगीतकीर्तिः । तत्याज यः पड्विकृतीतीन्द्रः पडान्तरारीनिव जेतुकामः ॥ ७३ ॥ ये लोकानां पातालभूमिखर्गलक्षणानामीश्वररिन्द्रैर्नागेन्द्रनरेन्द्रमुरेन्द्रगीता गानविप- यीकृता कीर्तिता या कीर्तिर्यस्य तादृशो तिनां साधूनामिन्द्रः खामी श्रीमानदेवसूरिः पसंख्याका घृतपक्वानतैलगुडदधिदुग्धाभिधा विकृतीस्तयाज जहाति स्म। उत्प्रेक्ष्यते- पसंख्याकान् कामकोधमदमत्सरमायालोभादिकान् आन्तरान् अन्तरगान् रिपून् विजेतुकामः पराभवितुमिच्छुरिव । किं कृत्वा । इत्यममुना प्रकारेण विमनायमानं विरुद्धं मनो यस्य स विमनाः, न विमना विमनाः स्यादिति विमनायते, विमनायते इति विम- नायमानस्तम् । भृशादिभ्यो भुव्यर्थे च्वेर्लोपश्च हलः। भृशादिभ्यव्यर्थे भवत्यर्थे क्यद् स्यात् न तु च्व्यन्तेभ्य: अन्तहर्लोपश्च । अभृशो भृशो भवतीति भृशायते उन्मनायते' इति प्रक्रिया कौमुद्याम् । खमात्मीयं गुरुं प्रद्योतनसूरिमालोक्य दृष्ट्वा । इत्थं कथपदस्य सूरिपदस्य प्रदानावसरे विश्राणनव्यतिकरे तदंसोपरि मानदेवसूरिस्कन्धोपरिष्टात् साक्षात्प्रत्यक्षलक्ष्ये वाणिपञ सरखतीलक्ष्म्यो । वाणिशब्दो हखोऽप्यस्ति । 'अन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित्' इति हम्याम् । अन्यत्रापि-'व......... । हा इति खेदे । सरस्वतीलक्ष्मीसभितत्वेन राजादिसत्कारजनितप्रमादाचरणवशादित्यध्याहार्यम् । नियमस्थितेश्चारित्रादस्य मम पट्टधरस्य भ्रंशो भावी व्रताटो भविष्यतीति । कस्येव । क्षोणिपुरंदरस्येव । यथा कस्यचिद्राज्ञः अन्यायासेवनरूपप्रमादादाज्यादशो भवति । युग्मम् ॥ चमूभिरुर्वीन्द्रमिवामरीभिरुपास्यमानं यमवेक्ष्य कश्चित् । कि स्त्रीयुतोऽसाविति संशयानो नडूलकेऽशिक्ष्यत ताभिरेव ॥ ७४ ॥ चमूभिर्गजवाजिरथपत्तिलक्षणाभिश्चतुरङ्गिणीमिः सेनाभि: उर्वीन्द्रं क्षोणीशक्रमिव ।। पद्मा-जया विजया-अपराजिताभिधाभिश्चतसृभिर्देवीभिः प्रत्यक्षमुपास्यमान सेव्यमानं नह- लनगरोपाश्रयापवरके यं मानदेवसूरिमवेक्ष्य दृष्ट्वा असी आचार्यः किं स्त्रीयुतो वनिताक- लितोऽस्तीति संशयानः संदेहं कुर्वाणः । कश्चित् स्वयं संतिष्टासुतया दुष्टयवनप्रकरः प्रणुमतग्निकृष्टनिर्जरनिर्मितजनमायुंपप्लवोपट्ठतेन तिक्षशिलानगरीसंघेन कृतकायोत्सर्ग- 1. 'तक्षशिला' इति पाठो भवेत, ·काव्यमाला। भावादागत(या)नहलपुरस्थितश्रीमानदेवसूरयो यद्यप्रायान्ति तदा शान्ति वेद, परमत्र म्लेच्छा आगत्य स्थास्यन्ति, ततः संघेने त्रिवयीमध्येऽन्यत्र कुनापि गत्वा स्थातव्यमिति जिनशासनदेव्या गिराश्रीमानदेवसूरीन्द्राकारणार्थ तत्समय एव खजनमरकोपद्रवप्रशमनो- सुकीभूततत्संघेन प्रेषितः । अज्ञातसूरिखरूपः कोऽपि श्राद्धः । ताभिर्विजयाप्रमुससूरी- मिरेखाशिक्षि । शिक्षा ताडयित्वा कुयित्वा दृढबन्धनबद्धः पूकुर्वाणः कृपापारावारश्री. गुरुवाचैव मुक्तः । यत्रैवंविधाः शङ्काभाजः श्राद्धास्तत्र सर्वथापि श्रीपूज्यपादन ग- न्तव्यमिति विजयादेवतया निषिद्धाः सन्तः श्रीगुरवस्तांघे शान्य शान्ति 'शान्ति. निशान्तम्' इति विजयादेवीमन्त्रमयलघुशान्ति विधाय तच्छ्राद्धेन साथै प्रेपयित्वा तन मरकोपद्रवं निवारितवानिति शेपः ॥ इति श्रीमानदेवसूरिः। तदीयपट्टाम्बरभानुमाली श्रीमानतुगश्रमणेन्दुरासीत् । य औजिढत्साधुजनान्निजाज्ञां नाथान्पृथिव्या इव सार्वभौमः ॥ ७५ ॥ श्रीमानतुङ्गनामा श्रमणानां मुनीनां मध्ये इन्दुरिवाादकत्वादिन्दुः सूरिरासीत् बभूव । किंभूतः । तदीयो मानदेवसूरिसंवन्धी यः परः स एवाम्बरमाकाशं तत्र प्रकाशकरवा.. दुद्दद्योतकारित्वाद्भानुमाली भाखान् यो मानतुसूरिः साधुजनान् वाचंयमवजान् अ. न्यदर्शनकदाग्रहामस्तत्वेन रामीचीनान् लोकान् निलाज्ञां भगवत्प्रणीतसाध्वाचारलक्षणां निजस्यात्मन आज्ञामादेशमाजिढद्वाह्यामास धारयांचकार । क इव । सार्वभौम इव । यथा चक्रवती पृथिव्या नाथान् भूपतीन् खाज्ञां प्रायति ।। भक्तामराहस्तवनेन सूरिर्वभञ्ज योऽङ्गान्निगडानशेषान् । प्रवर्तितामन्दमदोदयेन गम्भीरवेदीव करी धरेन्दोः ॥ ७६ ॥ यो मानतुसूरिः भक्तामर इत्याहा नाम यस्य ताशेन सवेन स्तोत्रेण कृत्वा अनात् स्वशरीरादशेपान् अष्टचत्वारिंशदपि निगडान् शलान् पभा भनकि म । क इव । करीव । यथा घरेन्दो राश: गम्भीरवेदी अपमताशः अवगणिततीक्ष्णाङ्क. शप्रहारो हस्ती प्रवर्तितोऽतिप्रयहमानो यो मदोदयो दानवारिप्रादुर्भावस्तेन कृत्या पादादिनियमन यालान् भनक्ति प्रोटयति । त्वम्भेदाइधिरतावादामांसव्यय संज्ञो न लावे यसमाहुर्गम्भीरवेदिनम्। श्रीमानतुङ्गः फरणेन भक्तामरस्तुतेस्तं क्षितिगीतकान्तिम् । चकार नगं फलपुष्पपप्रभारेण यद्वत्फलदं वसन्तः ॥ ७७ ॥ येन नृपतिना मार्तण्डमण्डीम्नुनिशतककरमापातकृष्टयाणकायतचतुरइनवीनाही.' भूतमयूरकविमहिमालोकनोरतचमत्कारेण पुननदर्शनमादान्यांनोत्कष्टितचेतसा अध्यात्यारितालरापादकण्ठम निगःनिवदं गत्या प्रदत्तमहत्तालयापपरफे निक्षिप्तः श्रीमानमूर'भकामरप्रगतमांटिमनिप्रमाणाम्' इति नानादिदेवतः मोनस करणेन निर्मापन तं पूना सपरीक्षाकारिगं शितिशीतशान्ति राजान नभं सचरण.

·४ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
प्रणमनप्रवणं चकार कृतवान् । यः क इव । वसन्तो यद्वत् अत्र यद्वदितीवार्थे । यथा
वसन्तो मधुसमयः फलानि सस्यानि पुष्पाणि कुसुमानि पत्राणि पर्णानि तेषां भारेण
वीवधेन कृत्वा फलदं वृक्षं ननं भूमीमण्डलोपगत कुरुते ॥
· भयादिमेनाथ हरस्तवेन यो दुष्टदेवादिकृतोपसर्गान् ।
श्रीभद्रयाहुः स्वकृतोपसर्गहरस्तवेनेव जहार संघात् ।। ७८ ।।
अय पुनर्यों मानतुइसूरियमिति पदमादिमं प्रथमं यत्र तादृशेन हरस्तवेन एतावता
'नमिऊण पणयमुरगण' इति नाम्ना भयहरस्तवेन कृत्वा संघाचातुर्वर्ण्यश्रीसंघमध्याहुष्टाः
करा ये देवा व्यन्तरभवनपतिज्यातिष्का आदिशब्दाद्देव्यादीनां संग्रहस्तकृतोपसर्गान् त-
निर्मितविविधोपप्लवान् जहार हृतवान् । क इव । श्रीभद्रचाहुरिव । यथा श्रीभद्रवाहु-
खामी स्वेनात्मना कृतं रचितं यत् 'उक्सरगहरं पासे' इति नाम्ना स्तवनं श्रीपार्श्वनाथ-
स्तोत्रं तेन कृत्वा चारित्रभ्रंशात्संघापमानितार्तध्यानाधन्तरीभूतवराहमिहिरविहितोपसर्ग
हरति स्म ।। इति मानतुगसूरिः ॥
सद्धयाननागेश्वररश्मिसाम्यमन्थाद्रिणालोड्य, मदाम्बुराशिम् ।
तत्पट्टलक्ष्मीरथ वीरनामाचार्येण चत्रे वनमालिनेव ॥ ७९ ॥
अथ मानसूरेरनन्तरं वीर इति नाम यस्य तादृशेनाचार्येण सूरिणा । वीराचार्येणेत्यर्थः ।
तस्य मानतुगसूरेः पटलक्ष्मी: वत्रे वृता । केनेव । वनमालिनेव । यथा कृष्णेन श्रीः
समुद्रपुत्री बृता । कि कृत्वा । मद उन्मोहसंभेदः स एवाथ वा अष्टौ कुल-जाति-बल-
श्रुत-ऐश्वर्य-रूप-तप-लब्धिरूपा मदास एव समुद्रस्त सत् शोभनं ध्यानं धर्मशुक्लरूपं
प्रणिधान तदेवोज्ज्वलत्वानागेश्वरः शेपनागः स एव रविमर्मथनरज्जुः तयुक्तो यः
साम्यं समता तदेव मन्यादिमन्दराचल: तेनालोज्य निर्मथ्य कृष्णेनापि क्षीरसमुद्र
मथित्वा तदुद्भूता श्रीः परिणीता ॥ इति वीरावार्यः ।।
ततोऽजनि श्रीजयदेवसूरिईरीकृताशेपकुवादिवृन्दः ।
यद्वाग्विलासैरवहेलितश्रीः सुधा किमु क्षीरनिधौ ममज ॥ ८० ॥
ततो वीराचार्यादनन्तरं स श्रीजयदेवनामा सूरिरजनि संजज्ञे । किंभूतः । दूरीकृता
वादे निर्जित्य निवासिता अशेपाः समग्रा अपि कुत्सितं जिनशासनविरुद्धं वदन्तीत्येवं.
सोलाः कुषादिनः सांगतादयः निववादयो वा तेपां वृन्दः समुदायो येन । स कः ।
यस्य श्रीजयदेवस्य सूरैवाग्विलासर्वचनविलसितैरवहेलिता अवगणनां गमिता श्रीमी.
धुर्यशोमा यस्यास्तादृशी सुधा पीयूषम् । उत्प्रेक्ष्यते-क्षीरनिधी दुग्धसमुद्र इव ममन
डितेव ॥ इति श्रीजयदेवसूरिः ।।
खःकामिनीकीर्तितकीर्तिदेवानन्दश्चिदानन्दमना मुनीन्द्रः ।
तारुण्यमेणावमुखीमिवैतत्पदृश्रियं वैभवमानिनाय ॥ ८१ ॥

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । स मानदेवोऽजनि तस्य पट्टे वाग्देवता यन्मुखपद्मसद्म। तृप्तामृतेश्चारुवचौविलासच्छलादिवोद्गारमिवातनोति ॥ ८६ ॥ तस्य समुद्रसूरेः पट्टे स भुवि विख्यातो यशोभिः प्रथितः श्रीमानदेवसूरिरजनि । स कः । यस्य मानदेवसूरेर्मुखपद्मं वदनकमलमेव सद्म वसतिर्यस्यास्तादृशी वाग्देवता स. रखती मुधाशनत्वादमृतः मुधारसैः तृप्ता आकण्ठपानादतितृप्ति प्राप्ता सती चारवो मनोज्ञा ये वाग्विलासा वचोवैचित्र्यः तेषां छलात्कपटात्तदुद्गारममृतोद्गारमिवातनोति कुरुते ॥ इति द्वितीयश्रीमानदेवसूरिः ॥ पदे तदीये विबुधप्रभेण स भूयते सूरिपुरंदरेण । येनाभिभूतः किल पुष्पधन्वा पुनर्युयुत्सुर्विपमायुधोऽभूत् ।। ८७.॥ तदीये मानदेवसूरिसंबन्धिनि पदे पदे विवुधप्रभेण सूरिपुरंदरेण आचार्यशक्रेण भूयते स्म संजातम् । येन श्रीविवुधप्रभसूरिणा अभिभूतः पराजितः पुष्पधन्वा कामः । किलेत्युत्प्रेक्षायाम् । काव्यकल्पलतायामुक्तत्वात् । पुनर्युयुत्सुद्वितीयवार प्रभुणा समं यो- झुमिच्छुः सन् विषमानि तीक्ष्णानि दुर्जेयान्यायुधानि शस्त्राणि यस्य तादृशोऽभूदिव । मृदुलानोऽभिभूयते न विपमानः ॥ इति वियुधप्रभसूरिः ।। तत्पट्टपकेरुहमानसौकाः श्रीमाञ्जयानन्दविभुर्बभूव । यस्याशयेऽमात्समयोऽप्यशेषः कुम्भोद्भवस्य प्रस्ताविवाब्धिः ॥ ८८ ॥ श्रीलक्ष्मीः शोभा वा विद्यते यस्मिन् स श्रीमान् जयानन्दनामा' विभुर्गच्छाधिपः तस्य विबुधप्रभसूरेः प. स एव पढेरुहं कमलं तत्र मानसीका हंसो बभूव । स कः । यस्याशये हृदये अशेपः समप्रोऽपि समयः सिद्धान्तोऽमान्ममौ । आशयशब्देन हृदय- मपि यथा । 'दयासमुद्रे स तदाशयेऽतिथी चकार कारुण्यरसापगा गिरः' इति नपधे। आशयो मन इति तद्वृत्तिः । कस्यामिव । प्रस्ताविव । यथा कुम्भोद्भवस्यागस्तिमुनेः प्रसती प्रसारिताहुलौ पाणी अब्धिः समुद्रो भाति स ॥ इति जयानन्दसूरिः ॥ यदाननं चन्द्रति दन्तकान्तिोत्लायते भ्रूयुगमकतीह । वाचां विलासोऽपि सुधायते तत्पदे मुनीन्द्रः स रविप्रभोऽभूत् ।।८९।। तस्य जयानन्दसूरेः पदे स रविप्रभनामा मुनीन्दोऽभूत् । स कः । यस्य रविप्रभ- सूरेराननं मुखं चन्द्रति चन्द्र इवाचरति । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः विप् वा आचारे इ. त्येके' इति विप्प्रत्यये तदुदाहरणानि कृष्ण इवाचरतीति कृष्णति स्वति कृष्णामास खामासेति प्रक्रियाकौमुद्याम्, तथात्रापीति । यस्य दन्तानां कान्तिोत्स्नायते चन्द्रिकेवाचरति । 'कर्तुः क्यड् सलोपश्च' । उपमानारकर्तुः सुचन्तादाचारेऽर्थे क्यद् स्यात्सलोपश्च । 'अकृत्सार्वधातुके इति दीर्घः' इति 'प्रक्रियायाम् । इह मुखचन्द्र भ्रयुगमकति लाञ्छनवदाचरति। अत्राप्याचरणायें कि अपि पुनरिह वाविधी वाचा ·काव्यमाला । 1 वचनानां विलासो वैचिज्यं वैदुषी वा सुधायते पीयूषवदाचरति ॥इति रविप्रभसूरिः ।। वर्धिष्णुयलीर्तिसुधार्णवेन व्यलुम्पि नामाप्यसितादिभावैः । अर्हन्महिनेच जगत्यजन्यैः सोऽभूद्यशोदेचविभुः पदेऽस्य ॥ ९०॥ अस्य रविप्रभसूरेः पदे स यशोदेवनामा विभुर्गणाधिपोऽभूजज्ञे । स कः । वधि- णुर्वर्धनशीलः । 'दूरवर्धिष्णुपापर्षिः' इति पाण्डवचरिने । यशोदेवसूरेः कीतिरेव सुधा- र्णवः क्षीरसमुद्रस्तेन कृत्वा करणपदम् । असितादिभावैः कृष्णनीलपदार्थैः खनामापि व्यलुम्पि लुप्तम् । तद्यशोभिर्धवलीकृते सर्वविश्व नीलादिपदार्थाः क्वापि नावसीयन्ते इति लोपः । केनेव । अहंन्महिनेव यथा तीर्धकृन्माहात्म्येन करणपदेन कृत्वा जगति भूलोके अजन्यैः ईतिभिः खनामापि लुप्यते । अजन्यमीतिरुत्पातः' इति हैम्याम् ।। इति यशोदेवसूरिः॥ प्रद्युम्नदेवोऽथ पदे तदीये प्रद्युम्नदेवोऽभिनवो बभूव । मिन्दन्भवं मुक्तरतिर्दवीयो भक्न्मधुर्विश्वविभाव्यंमूर्तिः । ९१ ।। अथानन्तरं तदीये यशोदेवसंवन्धिनि पदे प्रद्युम्नदेवनामा सूरिर्वभूव। किभूतः । अभि- नवो नवीनः प्राचीनो द्विसदृशलक्षण: प्रद्युम्नदेवः कन्दर्पदेवः । अभिनवत्वमेव दर्शयति। किं कुर्वन् । भवं संसारं भिन्दन् उच्छेदयन् । स्मरस्तु मवेन शंभुना भिन्नः, अयं स्वयं भ भिनत्ति । पुनः किंभूतः । मुका सका रतिः विश्वे ज्यादिपदार्थषु प्रीतिरासकियो येन । स्मरस्तु रतिप्रियः । पुनः विभूतः । दवीयः अतिशयेन दूरे भवसंपद्यमानं मधु मयं वा यस्मात् । स्मरस्तु मधुर्वसन्तः सहायो यस्य । पुन: किंभूतः। विश्वन जगन- नेन विभाव्या लोचनकचोलकैनिपीयमानलावण्यामृता सादरमवलोक्यमाना या मूर्तिः शरीरं यस्य । सरस्त्वनहः ॥ इति प्रद्युम्नदेवसूरिः ॥ श्रीमानदेवेन पुनः स्वकीर्तिज्योल्लावदातीकृतविष्टपेन । एतत्पदश्रीरगमि प्रतिष्ठां शक्तित्रयेणेव नरेन्द्रलक्ष्मीः ॥१२॥ पुनर्नाम्ना तृतीयवार श्रीमानदेवेन सूरिणा एतस्य प्रद्युम्नदेवस्य पदश्रीः पटलक्ष्मीः प्रतिष्ठां सातिशायिशोभो पिख्याति वा अगमि प्रापिता । 'न्यादयो ण्यन्त निष्कभंग. त्खयां मुष्ट्यसमनि । प्रलय यान्ति दुखादिगांगेऽन्ये तु यथारचि ॥ अस्पोदा. दरणानि यथा-निन्ये पिजनमनागरि रजनिमगनि मदमयाचि संभोगम् । गोपी हायमकायत माउधनामनन्तेन ॥' इति प्रक्रियायोमुगान् । अयं प्यन्तः, गम्- भानुप्रयोगः । लिभूतेन मानदेपेन । संसारमनः कीतिरेव ज्योत्स्ना फामुखी तया अप. 'दातीकृतं पयनित विष्टप त्रिभुवन येन प्रतिष्टां प्रापिता । नेय । शशिप्रय । यंपा प्रभुन्योत्माहम लक्षणेन पारितिरेग नरेन्द्रस राश: धी: राज्यलक्ष्मीः प्रतिष्टा प्राप्यते ।। इति तृतीयमानदेयरिः।

·.१७० काव्यमाला। तदीये उद्दयोतनसूरिसंवन्धिनि पदे सर्वदेवो नाम्ना सूरिरजनि । किंभूतः । माहा- रम्यैन खप्रभावेन कृत्वा नम्रीकृता नमनशीला विहिताः सर्वे समस्ता अपि देवा इन्द्र- चन्द्रादयः सुरा येन । स कः । यः प्रभुः सर्वदेवसूरिगुणधिया शमदमसंयमधैर्यगा- म्भीर्याद्यनेकगुणलक्ष्म्या अन्वयायि अनुगत. । आश्रित इत्यर्थः । क इव । तारापति- रिव । यथा चन्द्रस्वारकपर्षदा ताराश्रेण्या अनुगम्यते आधीयते । अत्र पर्पशब्दः श्रेणीवाची । 'उडुपरिषदः किं नार्हन्ती निशा किमनाचिती' इति नेपथे । अर्हतो भावः आर्हन्ती । 'अर्हतो नुम्वा' इति विभाषया नुम् विधानात् आर्हन्ती आहती रूपद्वयति. द्विरिति प्रसाद्दर्शिता ॥ यो रामसेनाहपुरे अतीन्दुर्लब्धिश्रियं गौतमवद्दधानः । नाभेयचैत्ये महसेनसूनोर्जिनस्य मूविंदधे प्रतिष्ठाम् ॥ ९८ ॥ यो व्रतीन्दुः सर्वदेवसूरिः रामसेना इत्याला नाम यस तादृक् पुरे रामसेणिनगरे नाभेयदेवस्य श्रीऋषभनाथस्य चैत्ये प्रासादे महसेननाम्नो नृपस्य सूनोर्नन्दनस्य श्रीच- न्द्रप्रभखामिनः मूर्तेः प्रतिमायाः प्रतिष्ठां विदधे कृतवान् । सूरिः किं कुर्वाणः । गा- तमवद्गीतमखामीव लब्धीनां तपःशक्तिविशेषाणां क्षीराववादिकानां श्रियं शोभां. धानो धारयन् ॥ चन्द्रावतीशस्य नृपस्य नेत्र इवास योऽशेपविशेषदी। तं कृप्तचैत्यं प्रतिबोध्य वाचा प्रावाजयकुकुणमन्त्रिणं यः ॥ ९९ ॥ यः सर्वदेवसूरिः फुतणनामानं मन्त्रिणं प्रधानं याचा स्ववाणीविलासेन प्रतियोध्य संसारविर पुरका प्रामाजयहीश्यामारा । किंभूतं पुराणम् । फुतं निषितं चरा जिनप्रासादो यैन । यः फुकणो मन्त्री चन्द्रावत्याः पुर्या ईशस खामिनः चण्डाउलिनग- रनाथरा नृपस्य राशः नेत्र इवास नयनमिव पभूव । तरिव सर्वकार्यानां विलोकन स्पेन । किंभूनो यः । भोपाः रामसा ये विशेषाः पाणशक्तिनिकमामादिचतुष्कोपा-' यादिकायोपनिषदस्तान् पश्यति राम्यकया जानाति वक्तीत्येवंशीलः समपरागकार्य- सुराल इत्यर्थः ।। इति श्रीसर्वदेवसूरिः ॥ कुर्वनिवासं गवि गौरवश्रीगिरामधीशो विबुधैरुपास्यः । श्रीदेवसूरिः फिम देवसूरिः पदे तदीयेऽप्यजाने क्रमेण ।। १००.॥ अपि पुनः तदीये सर्वदेयसंबन्धिनि पदे क्रमेण महावीरपापरिपाटा धादेयारिर• जनि जातः । उप्रेक्ष्यते-देयरिः देवमूरिस्पतिः रिमु दयाना गुराणामागायों- मापकः ।योरपि साभम्य दर्शयनि- फुर्वन् । गरि भिन्ना यश निवास पराति पर्थन् । पुन: नि: । माग्यग मादाम्येन गुरपन समादीनाम-पारम्पेन । सय या गुरदसतिगायो देशापायंगार श्री; दोभा नमा । गुन: fter: गिरा ·काव्यमाला। ८ क इव । चक्रवतीव । यथा द्वात्रिशत्सहस्रदेशाधिपतिश्चक्रवतात्युच्यते । स सार्वभौमः वैताट्यशैलद्विभागीकृतोतरार्धदक्षिणार्धभरतक्षेत्रस्य द्वयोरप्यर्धयोः गहासिन्धुनदीभ्यां त्रिभिर्भागविभक्तत्वात् । एको गङ्गातः प्राच्यां दिशि, द्वितीयो गङ्गासिन्धुमध्यवर्ती, तृतीयः सिन्धुनदीत: पश्चिमायाम् । एवं भूपीठस्य भारतक्षेत्रक्षोणीमण्डलस्य षट् स. ण्डान् जहाति । कि कुर्वन् । यतीभवन् । संसारोद्विग्नः साध्वाचरामगीकुर्वन् । दीक्षां गृहनित्यर्थः । च पुनर्यः सूरिः सकृदेकवारमेवारनालं काजिक पपी पिबति स्म । किं कु- र्वन् । कदापि कस्मिन्नपि ऐश्वर्यमहत्त्वानुभवसमयेऽपि काये खशरीरे मम इत्यस्य भावो ममत्वं नव दधत् ॥ इति श्रीमुनिचन्द्रसूरिः । निर्जीयते स्म कचनापि नायं कृतोपसर्गरपि देववर्गः । इतीव नामा भुवि विश्रुतेन जज्ञेऽस्य पट्टेऽजितदेवसूरिः ॥ १०५ ॥ अस्य मुनिचन्द्रसूरेः प? अजितदेव इति नाम्ना सूरिजज्ञे । उत्प्रेक्ष्यते-इतीव है. तो वि पृथिव्यां नामाभिधानेन विख्यातेन । इति किम् । यदयं सूरिः कृता विहिता उपसर्गा विविधमनोवचनकायक्षोभनप्रकारा उपद्रवा यस्तादृशेरपि देववर्गः सुरसार्थः वचनापि कुनापि काले देशे वा न निर्जीयते स नाभिभूत इति हेतोरजितदेव इति नाना आसीत् ॥ इति श्रीअजितदेवसूरिः ।। जगत्पुनानः सुमनःसवन्तीरयो जटाजूटमिवेन्दुमोलेः । अमुप्य पट्ट विजयादिसिंहो ध्यासांबभूवाथ नपतिसिंहः ॥ १०६ ॥ अथानन्तरममुध्याजितदेवसूरः पर विजय इति पदमादा यत्र तादृशः सिंहः एतावता विजयसिंहसूरिः अध्यासांवभूव आश्रयति स्म । किंभूतः । तपखिए तपःकारकेषु साधुपु धा सिंहः एमाननः । क इव । मुमनःसवन्तीरय च । यथा मुमनसा देवानां सवन्ती नदी गहा तस्या रयः प्रवाहः इन्दुमालेरीवर जटाजूटं कपर्दम् । 'शंभोः क. पर्दनु जटाजूटः' इति हेम्याम् । प्रयते । विजयसिंहो गहाप्रवाहय किं कुर्वाणः । जग- द्विषं पुनानः पवित्रीकुर्वाणः ॥ सोमप्रभः श्रीमणिग्नसूरी अमुप्य पढें नयतः स्म लक्ष्मीम् । इक्ष्वाकुवंशं भरतश्च गहुबलिस्तनूजाविव नाभिसूनोः ॥ १०७ ॥ अमुष्य विजयसिंहरसूरैः परः मोमप्रभनामा अपरों मणिरमनामा मर्ग आचाया लक्ष्मी शोभा नयतः प्रापयताम् । काविप । तनूजाविध । यथा नाभिनानः राप्तमकुल. कर सूनोनन्दनस्य श्रीपादेवसरा पुत्री । एको भरतचकी य पुनद्वितीयो याहुनिटी सनयाँ धीरुपमदेवस्य मास्यायस्थायां यशस्थापनार्य समेतरा पुरंदरस पाणिशिते. योरवलोकनासभोमानाभिलागादिन्द्रग स्थापितमिक्ष्याश भूषा नयतः ॥शी गोमप्रभमणिरत्नसूरीन्द्र ।।

·४ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
१७३
श्रीमज्जगच्चन्द्र इदंपदश्रीललामलीलायितमाततान ।
येनोज्झि शैथिल्यपथस्तटाको घनाविलो मानसवासिनेव ॥ १०८ ॥
श्रीमानतिशायिशोभाभाजन जगचन्द्र इति नाना सूरिरिदं पदस्य इदमदः एतदित्या-
दिशब्दाः समासान्ता अपि दृश्यन्ते । यथा नेपधे-'इदं यशासि द्विषतः सुधारुनः'
इति । अनयोः सोमप्रभमणिरत्नसूरीन्द्रयोः पटस्य धियो लभ्या ललाग्नस्तिलकस्य
ललामस्य वा । ललामशब्दो नान्तोऽदन्तश्च । लीलायित लीलावदाचरितं लीलयाचरितं
वा आततान कुरुते स्म । गुरुपलक्ष्मीतिलकमासीदित्यर्थः । येन श्रीजगचन्द्रसूरिणा
शथिल्यपथः खगच्छवासिसाधुजनानां कलिकालानुभावात्संयमपालने हीनतमाध्यवसाय.
भाजां शिथिलताकलितो मार्ग औज्झि त्यक्तः । प्राचीनमुनीनां मार्ग आहत इत्यर्थः ।
त्यत्तः केनेव । मानसवासिनेव । यथा हंसेन घनेन मेघदृष्टया आविल: कलपीभूत-
जलस्तटाक उज्झ्यते । वर्षाकाले हि हंसा जलदजलागमनजम्बालबहुलीभूतपयोति
सरांसि संत्यज्य मानसमेवाद्रियन्ते । 'क्रुद्धोलूकनखप्रपातविगलत्पक्षा अपि खाश्रयं ये
नोज्झन्ति पुरीपपुष्टवपुषस्ते केचिदन्ये द्विजाः।ये तु खर्गतरङ्गिणीविसलतालेशेन संवधि-
ता गहानीरमपि त्यजन्ति कलुपं ते राजहंसा वयम् ॥' इति सूक्के ।
द्वात्रिंशदाशावसनैरभेद्यो वादं सृजन्हीरकवद्यदासीत् ।
आघाटभूपेन स हीरलाद्यो नामा जगच्चन्द्र इति न्यगादि ॥ १०९ ।।
यद्यस्मात्कारणायः श्रीजगन्द्रसूरिः द्वात्रिशत्संख्याकराशावसनर्दिगम्बराचार्या
दिभिः सार्ध वादं राजन् कुर्वन् हीरकवदनमणिरिव अभेद्यो भतुमशक्यः अजेय भासीन
तत्कारणादाघाटनामनगरस्य भूपेन राज्ञा संप्रति लोके आहडनगरमिति प्रसिद्धपुरस्य
सामिना स सूरिः इदमेतम्यगादि प्रोक्तः । इदं किम् । यदयं सूरीन्द्रो नान्ना हीरला
इति पदमाय यत्र तादृशो जगधन्द एतावता हीरलानगयन्द्रसूरिरिति कथितः ।।
आचाम्लकैदशहायनान्ते तपेत्यवापद्विरुदं मुनीन्दुः ।
महाहवैरिविनिर्नयान्ते भर्तेव भूमेर्जितकाशिसंज्ञाम् ॥ ११० ॥
यो मुनीन्दुः श्रीजगचन्द्रमूरिः निरन्तरनिर्मितराचाम्लंका केवलजलान्तर्भक्तभक्षण-
लक्षणतपोविशेषः कृत्वा द्वादशसंध्याकाना हायनानां वर्षाणामन्तेऽयसाने तपा इनि
रिसदमवापत् प्राप । द्वादशवासरी यावनिरन्तरमानाम्लान् कुर्वाण यं प्रेक्ष्य नृपेण
प्रोतं यदमी महातपा श्यन्ते तदा तपा इति विरुदवान् प्रभुरभूदित्यर्थः । कव।
भूमिभतेर । यया पृथ्वीपतिर्महाद्रगभिराहवः मंग्रामः कृत्वा परिणां सां वि.
निजेयस्य पराभवनस्य प्रान्ते पर्यन्ते जिनकासी जिताहय इति संशा प्रायोति ।।
अस्मात्ततः प्रादुरभूउपाख्या नेत्रादियाद्विजराजलेखा ।
। अदीपि यमाय गुगालक्ष्म्या बसन्तमासादिय भानुभासा ॥ १११ ॥

·१७४ काव्यमाला। ततस्तपा इति नामकथनानन्तरं तद्दिनमारभ्य च असाजगचन्द्रसूरेव॒हद्गच्छस्य त. पागच्छ इत्याख्या नाम प्रादुरासीत्प्रकटीबभूव । कस्मादिव । नेत्रादिव । यथा अत्रे- स्तापसविशेषस्य नयनाद्विजराजस्य चन्द्रस्य लेसा मण्डली प्रादुर्भूता | च पुनर्यस्मात्प्र. भोर्मुमुक्षुलक्ष्म्या यतिक्रिया अदीपि अधिकं दीप्यते स । कस्मादिव । वसन्तमासा. दिव । यथा मधुसमयाद्भानो स्करस्य भासा प्रभया दीप्यते ॥ इति श्रीजगचन्द्रसूरिः ।। इति वृहद्दच्छस्य तपागच्छ इति पष्ठं नाम संजातम् ॥ देवेन्द्रकर्णाभरणीभवद्भिर्यशोभिरुद्भासितविष्टपेन । देवेन्द्रदेवेन बभेऽस्य पट्टे विष्णोर्यथा वक्षसि कौस्तुभेन ॥ ११२ ॥ अस्य श्रीजगच्चन्द्रसूरेः पठे देवेन्द्र इति नाम यस्य तादृशेन देवेन भटारकेण । 'पादा भट्टारको देवः प्रयोज्याः पूज्यनामतः' इति हमीवचनात् । बभे शुशुभे । किंभूतन । देवेन्द्राणां मुरसार्वभीमानां कर्णयोः श्रवणयोराभरणीभवद्भिर्भूषणैः संपद्यमानैः क- पूरायमाणः गीतगोष्ठीपु तुम्बुरुप्रमुखमुरगन्धर्वगणजेगीयमानयद्गुणश्रवणकतानाः सु. रेन्द्राः संजायन्ते इत्यर्थः । यशोभिः कृत्वा उद्भासिनं शोभा नीत विष्टपं विधं येन । केनेव । कौस्तुभेनेव । यथेत्युपमाने । इवार्थे वा । यथा विष्णोनारायणस्य वक्षसि हृदये कौस्तुभेन समुद्रोत्पनरत्नविशेषेण उदास्यते ॥ इति श्रीदेवेन्द्रसूरिः । निजाइनोद्गीतयदीयकीर्ति शुश्रूपुरक्षित(श्र)वसामृभुक्षाः । चक्षुःसहस्र रसिकः किमाधापट्टे स तस्यानि धर्मघोषः ॥ ११३ ॥ तस्य देवेन्द्रसूरेः पढे स मन्त्रादिशक्तिमान् मुनीनां विघ्नहर्ता प्रसिद्धः धर्मपोपसूरि- रजनि जातः । यस्य निजस्य शेषनागात्मनः अहनाभिः कामिनीभिः धर्मगीतगोष्टयाम- प्रावल्येन होस्कृरतया घा गीतां गानविषयं नीता यदीयां श्रीधर्मघोपसंवन्धिी कीर्ति शुश्रपुः श्रोतुमिच्छुः रसिकः जगदद्वैतगुणगणप्रगुणयद्गीतगानाकर्णनो "ल: सन् अक्षिणी नेने एव स(थ)वसी कणी येषां तेपामक्षियवसां नागानामभुक्षा इन्द्रः । नागानां हि चक्षूप्येव कर्णाः, न तु पृथक् श्रवणेन्द्रियभाजः । यतः 'अधोमाः फणिनसादेन र.. चिरं नो चेदहिखामिना' इति राण्डप्रशस्सी । उत्प्रेक्ष्यते-नागेन्द्रः चक्षुःसही नयन- विशतिशती) आधाधकार दधार पा । 'शेपो नागाधिपोऽनन्तो द्विराहनाक्ष आठकः' इति हम्याम् । भोगिनो हि नयनः पश्यन्ति ऋण्यन्ति च यतः । 'अदसदाकर्णि फ: बायजीवितं दृगोयं नतीक्षि चाफलम्' इति नपधे ॥ मिथ्यामतोत्सर्पणबद्धकरं प्रेक्ष्य क्षिती जीर्णकादिनं यः। प्रयोध्य वाचा जितराजबिम्बाधिष्ठायकं पूर्वमिव व्यधत ॥ ११ ॥ यः श्रीधर्मपोपमूरिः जादिनिर्मित धारामुगयोद्धारसमये यापानिमाहात्म्यानवी सम्पदियशेण राजितागुंजय जीर्गकपर्दिराग गोमुसापरपर्यायं पागा समारया गिर ·४ सर्गः]] हीरसौभाग्यम् । प्रतियोध्य सम्यक्त्वधारिणं विधाय जिनराजस्य तीर्थकृतो विम्यस्य प्रतिमाया अधिष्टायक व्यवत्त चकार । कमिव । पूर्वमिव । यथा पूर्व विमलाचले ऋषभमूर्तेरधिष्ठायकोऽभूत्तव तत्राप्यकृत । किं कृत्वा । प्रेक्ष्य दृष्ट्वा । अर्थात्तं कपर्दिनम् । किंभूतम् । मिथ्यामतस्य विमलादेनिष्कासनान्यकपर्दिस्थापनेयारोपेण मिथ्यात्वस्योत्सर्पणे वृद्धिविधाने बद्धा कक्षा- गीकारो येन । कसाम् । क्षिती देवकपत्तनादिभूमी ॥ शिष्यार्थनानिर्मितसंस्तवस्यानुभावतो देवकपत्तनेऽब्धिः 1. भूपस्य शुश्रूपुरिचास्य रनं तरङ्गहस्तैरुपदीचकार ॥ ११ ॥ कौतुकान्मणिदर्शनोत्कण्ठया वा निजशिष्याणामर्थनया याच्या आग्रहेण वा निर्मिती रचितोऽर्थान्मन्त्रमयः संस्तवः खोत्र तस्यानुभावत: प्रभावात् देवकपत्तनसमीपसमुद्रः अस्य श्रीधर्मघोषसूरेस्तरङ्गाः कालोला एव हस्तास्तै रत्नं मणिमुपदीचकार ढोकयामास । वेषां च रा निर्ग्रन्यत्वेनाग्रहणाभावादम्युधिः खतरणहतोपारे रमं दर्शयामासेत्सर्थः । कसेव । भूपस्येव । यथा शुथूपुः सेवां कर्तुमिच्छुः पुमान् राशो रसमुपदीकुरुते ॥ विद्यापुरे योऽखिलशाकिनीनामुपद्वं द्रावयति स सूरिः । श्रीहेमचन्द्रो भृगुकच्छसंज्ञे पुरे यथा दुर्धरयोगिनीनाम् ॥ ११६ ॥ यः श्रीधर्मपोपसूरि: मार साधुजनसंतापकारिकाणां खागमने पटकादिमण्डनं मांस- लोहकटकीभूतपायरावटकविहारणं च गुरुशयनपटिकोत्पाटनचचरानयनमित्याधुपदयवि- धायिकानां श्रीविकानामधारिकाणामसिलानां सर्वासां शाकिनीनां सिद्धसीकोतरिकाणा- मुपरार्गमुपदवं दावयति स्म। चद्य(स्व)रे गमनानन्तरं गुरुभिरुच्छायाभिमश्रितचतुःसूचीनां पहिकाचतुःपादोपरिक्षेपणेन स्तम्भितानां विभातपायविभावो विवसनाना तागा वहु- विलपनाननागलीक्षेपणनृपतिमृतिभीतिनिवेदनमादिराप्तवाग्वन्धप्रदाननगरजनविशत्य- पधारणालयान्तःपहिकानयनपूर्वकं निवारितान् साधुजनान् निरुपद्रयांधके। कश्य। श्रीहे. मचन्द्र प । यया श्रीहेमाचार्यः भूगुकच्छ इति संज्ञा नाम यस्य तादृशे पुरे खनिर्मापित. धीमुनिमुव्रतसामिप्रासादे प्रहादाद्भगवत्पूना प्रणीय सायं चैत्याकाराभूमी नृत्यं कुर्वतरा. दवगरे फुप्रचित् प्रयान्तीनां दुर्धराणामुत्कटानां दुष्टानां चतुःषष्टिमितानां योगिनीना- मत्यन्तरीविशेषाणां दोपे संजाते सति निधेष्टकाष्टीभूताम्रमन्त्रिणो शानत्तान्तःपवन- साधनया गगनमार्गेण क्षणेनागतः श्रीहेमचन्द्रमूरिः समेत्य साध समेतयशोभद्रगणिता गिन्धुदेवीप्रासादे गत्वा पादानासिन्धुदेवतया भाषणकृते जिहाकर्षणादतिरोपजपा ग. सिनो गये परोपरिमुस्तापहारप्रसमाप्रति प्राहीति लिन्धुदेवीमरणीपूताभि- ·क. १७६ काव्यमाला। यः श्रीधर्मघोषसूरिः पुप्पकरण्डिन्यामुबयिन्याम् । 'उत्रयिनी स्याद्विशालावन्ती पुष्पकरण्टिनी' इति हैभ्याम् । तिष्टतीति पुष्पकरण्डिनीस्थस्तं कमपि सिद्धचेटकपेट- कमत एव दुष्टचेष्टितर्भयंकरप्रकारः साधूनां मापने भयोत्पादने यकक्षं सत्रीभूतं कोऽपि साधुस्खं प्रतिकर्तुं न शक्नोति अतएव तद्भयकरणप्रकारमाह-प्राक् साधुविहारनिषेधक गुर्वागमने च गोचरीगतसाधूनां प्रश्ने स्थास्यय । गुरुशिक्षितस्तरुक्तम् । स्थिताः म्म ततो महत्बुद्दालतुल्यदन्तानदर्शयद्योगी। साधवः कपोगिका दर्शयित्वा गुरुपाथें गताः । तत उपाश्रयेऽपि अतिभयंकरप्रचुरोन्दरविदालकुदुरगालश्वापदगृश्चिकभुजगादिदर्श. नादिना गुरुमपि भापनोद्यतं प्रभुणा च जनमवस्मरणानुभावेन पुरजननृपतच्छिष्यसमक्ष मन्त्राधिष्टायकेन बद्धा पुरप्रासादशिसरसंघटनास्फालनपूर्वकं पनघृष्यमाणप्रवहच्यो- पितारीरं शिघ्या अहं प्रिये म्रिये कोऽपि मामवत्विति पुनः पुनदीनभाषिणं वेदनया पून्नुर्वाणं गगनेनोपाययै नीतं योगिनं पदावननं खचरणयोर्नमनदशीलं विदधे कृतवान् । । अर्हनिय । यथा अन्तिमश्वरमश्चतुर्विंशतितमोऽहंन् जिनः श्रीमन्महावीर- देवः अस्थिकग्रामस्थायुक्तपामिनामानं यक्षं वचरणसेवापरायणं चके । सोऽपि किंभूतः । दुष्टेजोवप्रणाशनकरवेष्टितरुपसर्गर्भगवतो भापनोद्यतम् (१)॥ यस्योपदेशान्नुपमधिपृथ्वीधरश्चतुभिः सहितामशीतिम् । ज्ञातीरिवोद्धर्तुमिदंमिताः सा व्यधापयचीर्थकृतां विहारान् ॥ ११८ ।। यस्य श्रीधर्मपोपसूररुपदेशाद्वाचा नृपस्य मालवमण्डलपतिमण्डलं पाचलस्थपातिसा. हेमंत्री प्रधानः पृथ्वीधरः लोकोक्सा च पेधडदे इति नामा चतुर्भिः सहितोयुतामशी- तिमेतावता चनुरशीति तीर्थकृतां श्रीजिनानां विहारान् प्रासादान व्यधापयत्कारितवान् । उत्प्रेक्ष्यते--इदमिताः प्रासादमच्याश्चनुर्विशतिप्रमाणाः साः खकीयाः पगिकर्मपन्धिनी- चतुरशीतिशातीद्धत मंसारामिस्वारयितुमिव । तथा तसोपदेशाण श्रीशगुंजयगिरि- नारिर्मपपतीभवन रैवतगिरा च इदमम्माकं तीर्थमिदमस्माकं तीमिति मियो दिगम्बर सह विवाद 'य इन्दमालो परिधते तस्येदं वीर्यम्' इति संपदः प्रोक्त मुवर्णमिदपा. मायेन सकतमुवर्णपदपचारार्टीभिः इन्दमालो परिहितवान् , तथा राजयोजयन्तमूल- प्रासादशिसादण्योरेकायर्गपजाधिरोपणादिना चारी पटीययितधिति शेषः । दंशाददेहितकाष्ठभारविपौषधीसज्जतनुर्निशान्ते । महात्मवयो विकृतीपिहाय वृत्तिं व्यपादेव युगंधरीभिः ॥ ११९ यो धर्मपोरसूरिः युगंधीभिरेर मृत्तिमाहार व्यान् । भन्यभान्यप्रसारयान वर्षः । हत्या । पृतारिकाः पदिशतीविहाय वस्या विमुख गन् । पन् । यथा महाग्गा गुमनोविकृतीः पादोदा दिनहारान् पिशुनठा या शिवाति भः । अयंगहना शादगा निशा राध्ययगाने प्रभाव प्राति भयो মালাখিয়া বা খামাখিৰী যৰিবৰিী মা বাসা নিশি ।

·. M ४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १७७ शरीरं यस्य । अनायं संप्रदाय:-कदाचिनक्तं दुष्टसर्पस्य दंशाद्विपवेगोद्भवन्मूर्छया पूर्णितं गुरुमालोक्य कमपि तदुपायमजानन्तं किंकर्तव्यतामूढं संघं विज्ञाय प्रभुः संघ प्रत्याचस्या-'प्राती प्रयम काष्ठभारिका समेति तन्मध्यादमुकाभिज्ञानेन विपापहारि- णीमापी गृहीत्वा धृष्ट्वा च मृदुंको(मद्देशे) देया सजो भविष्यामि' इति गुरुगिरमाकर्ण्य हप्टेन संपेन तथाकृते सजीभूतः प्रभुतदादिपडिकृतीः प्रयाख्याय युगंधर्यंव केवलमा. हारमकरोदिति ॥ इति धर्मघोषसूरिः । यस्मादिदीपे चरणस्य लक्ष्मीर्घोत्लेव चान्द्री शरदोऽनुपगात् । सोमप्रभाख्यो जनदृक्चकोरीसोमप्रभः सूरिरभूत्पदेऽस्य ॥ १२० ।। अस्य धर्मघोपसूरेः पदे सोमप्रभ , इत्याख्या नाम यस्य तादृशः सूरिरभूत् । कि- भूतः । जनानां लोकानां दृशो दृष्टयः ता एव चकोर्यों ज्योत्स्नाप्रियप्रियास्तासां प्रा. दकत्वेन सोमस्य चन्द्रस्य प्रभेव चन्द्रिकेव यः । यस्मात्सूरेश्वरणस्य चारित्रस्य लक्ष्मी. दिदीपे अतीव शोभितवती । केव । ज्योत्स्लेव । यया शरदो मेघालयसानुपनादाले. पारसंगमाश्चन्द्रस्येयं चान्द्री कीमुदी दीप्यते ॥ इति श्रीसोमप्रभसूरिः । तेनापि सोमतिलकाभिधसूरिरात्म- पट्टे न्यवेशि वशिलक्ष्मिलसल्ललामम् । वादेपु येन परवादिकदम्बकस्या- नध्यायता प्रतिपदेव मुखे न्यवासि ॥ १२१ ॥ अपि पुनस्तेन श्रीसोमप्रभसूरिणा आत्मप? खपदे सोमतिलक इत्यभिधा नाम यस्य तादृशः सूरिराचार्य: न्यवेशि स्थापितः । 'न्यवेशि रमत्रितये जिनेन यः' इति नषधे । भूतः । वशिनां जितात्मनो श्रमणानां या लक्ष्मीस्वस्या लसद्दीप्यमान ललाम तिल- कम् । ललामशब्दो नकारान्तोऽकारान्तोऽप्यस्ति । येन सोमतिलकसूरिणा घादेषु पारे नयायिकादयः पारे जनाभासाः परपक्षीयास्स एव वादिनी यादं कर्तुमुद्यतास्तार्किका या तेषां कदम्बकस्य पृन्दस्य मुखेऽनध्यायता तूष्णीकता मानमेव न्यवागि चासिता । कयेव । प्रतिपदेव । यथा प्रतिपत्तियिना पात्राणां मुखेऽनध्यायता अध्ययनाभावो मुझे पासते । 'प्रतिपपटनाशिनी' इत्युक्तः ॥ इति सोमतिलकसूरिः ॥ संस्थापितो निजपदे गुरुणाथ तेन श्रीदेवमुन्दरगुरुक मुरमुन्दरधीः । अहोमुखेन तिमिरेण तमखिनीय येन व्यपास्सत समं मदनेन माया ॥ १२२ ॥ भयानन्तरं तेन प्रणा धीराोमविलंकगरीन्द्रेण निजस्पारगनः पदे पो श्रीदेवगुन्द IF शापितः । भूतः । देवनागर दस गुन्दरा जनमनोहरा धीः शारीरशोभा ·काव्यमाला। यस्य । येन श्रीदेवमुन्दरगुरुणा मदेन(दनेन) मुन्मोहसंभेदेन गर्वेण वा । अथ वा जाता. वेकवचनम् । अष्टभिर्मदैः समं माया शठता दम्भचारिता वा व्यपास्यत निरस्ता। केनैव। अहोमुखेनेव यथा प्रभातेन तिमिरेणान्धकारेण साध तमखिनी रात्रियंपास्यते । अहो- मुखेनेत्यनालुक्समासः, पृथक् पदद्वयी वा ॥ इति श्रीदेवसुन्दरसूरिः ।। घुकैरर्कमिव द्विपद्रिरुदये हन्तुं परैः प्रेपित कंचिच्चन्द्ररुचा प्रमादविमुखं खापेऽपि दृष्ट्वा प्रभुम् । -क्षाम्यन्तं गदिताखिलव्यतिकरं संवोध्य योऽदीक्षय- त्स श्रीमानथ सोमसुन्दरगुरुभैजे तदीयं पदम् ॥ १२३ ।। अथानन्तरं स प्रसिद्धमहिमा श्रीमान् जगति संयमसंवेगादिगुणैः कृला शोभावान् सोममुन्दरनामा गुरुस्तदीयं देवसुन्दरसूरिसंवन्धि पदं भेजे श्रितवान् । स कः । यः श्रीसोममुन्दरसूरिः कंचिदनिर्दिष्टनामानं घातुकं धातकारिणं पुमांस संवोध्य प्रतियो- धयित्वादीक्षयत् संघस्यादेशपूर्वकं तत्समक्षं च प्रावाजयत् । कंचित् किंभूतम् । उ- दये उद्गमनसमये अर्क सूर्य चूकैः कोशिकरिव उदये सूरिमाहात्म्यदर्शनचमत्कृतचेतो. भिर्जगजनैः प्रतिपदं प्रणीतातिश्लाघाकर्णनव्यतिकरे द्विपद्भिः वैरायमाणः परैः परप- क्षीयैर्वादिभिर्वा हन्तुं गुरुं व्यापादयितुं प्रेपितं प्रहितम् । पुनः किं कुर्यन्तम् । च. न्द्रोदये चन्द्र गगनमण्डलमवगाहमाने सति जालान्तरागतसान्द्रचन्द्रिकया खापे निद्रा- वस्थायामपि प्रमादादनवधानताया विमुखम् । प्रमादरहितमित्यर्थः । रजोहरणेन संस्ता रकं वस्य पार्श्व च पृष्टं च प्रमाज्य पार्श्व परावर्तयन्तं दृष्ट्वा दृग्गोचरीकृत्य 'अहो अमी निद्रायामपि क्षुद्रजन्तुजातरक्षाकारिणो दृश्यन्ते, तत्कथमेते कृपापीयूपपारावाराः प- रेभ्यो द्रुधन्तो भविष्यन्ति । ततो महापातकिभिरेतहुष्कर्मकारणाथै प्रेषिवेन मया परलोके शुभोदर्ककाविणा सर्वथाप्येते.महानुभावा न घायाः, प्रत्युत रक्षणीयाः, आ. स्मनोऽप्यहिकलाकिस्पारलौकिकशिवाय शरणमायणीयाश्च' इति वितर्कपूर्वकं गुरु जागरयिला मनोजनितमपि खापरा पादयोगिया क्षाम्यन्तं गर्हन्तं च । अत एवं किंभूतम् । गदितः कथितः खस्यात्मनोऽसिल: समस्तोऽपि व्यतिकरः परप्रेषणादिकः व्यापारः रामयो वा येन ॥ इति श्रीसोममुन्दरसूरिः ॥ पट्टश्रियास्य मुनिसुन्दरसूरिशके संप्राप्तया कुवलयप्रतिबोदक्षे फान्तेव पद्ममुहृदः शरदिन्दुबिम्ब प्रीतिः परा व्यरचि लोचनयोजनानाम् ।। १२४ ॥ श्रीमुगिगुन्दरनाग्नि एरिगर संप्राप्तया समागतया अस्स धीमोमान्दारैः पर लिया जनाना भविग्लोगनां सोचनयोंनेग्रयोः परा प्रकृया प्रीरि:प्रमोदो व्यरनि ।

·. ४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १७९ कस्मिन्निव । शरदिन्दुविम्ब इव । यथा शरदः शरत्कालसंवन्धिनि चन्द्रमण्डले रामे. तया पपसुहृदः सूर्यस्य कान्या दीप्त्या जनदृशां परा प्रीतिविरचय्यते। 'पुपोष वृद्धि हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचन्द्रमाः' इति रघुवंशे । हरिदश्वो भाखांस्तसं दी. धितेः कान्तेरनुप्रवेशात्संक्रमणालघुचन्द्रो द्वितीयां पारभ्य वर्धते-इति तद्वृत्तिः । किंभूते मुनिमुन्दरसूरीन्द्र चन्द्रविम्ये च । कुवलयं भूमण्डलमुत्पलं च तस्य प्रतियोधे वोधिवीजदेशविरतिसर्वविरतिप्रमुखप्रदाने विकाशने च दक्षे चतुरे । योगिनीजनितमायुपप्लवं येन शान्तिकरसंस्तवादिह । वर्पणादिव तपर्तुतप्तयो नीरवाहनिवहेन जग्निरे ॥ १२५ ॥ येन श्रीमुनिमुन्दरसूरिणा इह शिवपुर्या भूमीमण्डले दुष्टयोगिनीभिर्दुराशयन्यन्तरी- देवीविशेषाभिर्जनिता उत्पादिता मारेर्जनमरकस्योपलवा उपद्रवाः सन्तिकरं सन्ति- जिणम्' इत्यादि शान्तिकरनानः संस्तवात्स्तोमारस्तुतिप्रभावाअभिरे निहता निवारिताः। केनेव । नीरयाहेनेव । यया मेघेन वर्षणाजलवृष्टिविधानातपतोंमीप्मसमयस्य तप्तय- स्वापा निहन्यन्ते ॥ बाल्येऽपि रश्मीन्सरसीजबन्धुरिवावधानानि यहन्सहस्रम् । अष्टोत्तरं वर्तुलिकानिनादशतं स्म वेवेक्ति धियां निधिर्यः॥ १२६ ।। यो मुनिमुन्दरसूरिवाल्येऽपि शेशवे क्षुल्लकत्वेऽपि अष्टाभिरधिकं घtलिकानां कचो- लिकाना 'वाटका कचोली' इति प्रसिद्धाना निनादानां शन्दानां शतं चित्राहर मपि वेवेक्ति पृथक् पृथक् कृत्वा कथयति स्म । पत्तनसमागतैरभुक्तदेशोपेतपण्डितद्विज पावलम्बनं विधाय प्रतिपत्तनपण्डितस्थानं जलभृतकुण्डलकं तृणपूलकं च स्वशिष्य. मोचयन्तं तच्छिष्यनिटिनपूर्वकं मुनिमुन्दरशिशुना राजसभायां स्वेन साथै समाग. तचतुरशीतिपा(पधशालारात्काचार्यादे जायमाने पण्मास्यन्ते राजकथनपूर्व साह- टाटोत्तरशतवर्तुलिकानां पृथक् पृथक् शब्दान् कथयित्वा तं विजिग्ये। पदप्रणाम्रीचके चेति भावः । किंभूतः । धियां विशिष्टबुद्धीनां निधिर्निधानम् । कि कुर्वन् । राहसं दशातीमवधानानि यहुप्रकारधारणाविशेषान् वहन विभ्रत् । क इव । सरसीरहबन्धु- रिव । यया मासान् पाल्येऽपि रश्मीन् सहसं रक्ष्मीन् बहते पारयति ।। अलम्मि याम्यां दिशि येन काली सरस्वतीदं विरुदं युभेभ्यः । रवेरुदीच्यामिव तत्र तेजोऽतिरिच्यते यत्पुनरत्र चित्रम् ॥ १२७ ॥ येन श्रीगुन्दरसूरिणा याम्या दक्षिणशां दिशि अयं काली सरसती इदमेतद्विरदं नाम विशेषोऽलम्भि प्राप्तम् । केभ्यः । युषेभ्यः दाक्षिणात्सपण्डितेभ्यः । पुनर्यादीच्यामु- तरम्यां दिशि रोनोरिय तत्र दक्षिणस्या दिश्यपि मस रेस्तनः प्रतापः । 'एन. स्तोत्तरमय नः समनि स्वरोजसो गाने गाहयरपि परादिभिरभियहीभागानु- मान्' इति नप। सेजसा प्रतारानो सहनेऽतिक्रमपे-द ितमिः । अनिरिच्यते - ·काव्यमाला। यस्य । येन श्रीदेवमुन्दरगुरुणा मदेन(दनेन) मुन्मोहसंभेदेन गर्देण वा । अथ वा जाता- चेकवचनम् । अष्टभिर्मदैः समं माया शठता दम्भचारिता वा व्यपास्यत निरस्ता। केनेव। अहोमुखेनेद यथा प्रभातेन तिमिरेणान्धकारेण सार्ध तमखिनी रात्रियंपास्यते । अहो. मुखेनेसत्रालुक्समासः, पृथक् पदद्वयी वा ॥ इति श्रीदेवसुन्दरसूरिः ॥ घूकैरर्कमिव द्विपद्भिरुदये हन्तुं परैः प्रेपितं कंचिच्चन्द्ररुचा प्रमादविमुखं खापेऽपि दृष्ट्वा प्रभुम् । क्षाम्यन्तं गदिताखिलव्यतिकरं संबोध्य योऽदीक्षय- स श्रीमानथ सोमसुन्दरगुरुभैजे तदीयं पदम् ॥ १२३ ॥ अथानन्तरं स प्रसिद्धमहिमा श्रीमान् जगति संयमसंवेगादिगुणैः कृला शोभावान् सोममुन्दरनामा गुरुस्तदीय देवमुन्दरसूरिसंवन्धि पदं भेजे श्रितवान् । स कः । यः श्रीसोममुन्दरसूरिः कचिदनिर्दिष्टनामानं घातुकं घातकारिणं पुमांसं संबोध्य प्रतियो- धयिलादीक्षयत् संघस्यादेशपूर्वकं तत्समक्षं च प्रावाजयत् । कंचित् किंभूतम् । उ. दये उद्गमनसमये अर्क सूर्य घूकैः कौशिकरिव उदये सूरिमाहात्म्यदर्शनचमत्कृतचेतो. भिर्जगननैः प्रतिपदं प्रणीतातिश्लाघाकर्णनव्यतिकरे द्विपद्भिः वैरायमाणैः परः परप. क्षीय१र्वादिभिर्वा हन्तुं गुरुं व्यापादयितुं प्रेपितं प्रहितम् । पुनः किं कुर्वन्तम् । च. न्द्रोदये चन्द्रे गगनमण्डलमवगाहमाने सति जालान्तरागतसान्द्रचन्द्रिकया खापे निद्रा- वस्थायामपि प्रमादादनवधानताया विमुसम्। प्रमादरहितमित्यर्थः। रजोहरणेन संस्ता- रकं खस्य पार्श्व च पृष्टं च प्रमाज्यं पार्थ परावर्तयन्तं दृष्ट्वा दृग्गोचरीकृत्य 'अहो अमी निद्रायामपि क्षुद्रजन्तुजातरक्षाकारिणो दृश्यन्ते, तत्कथमेते कृपापीयूपपारावाराः प. रेभ्यो द्रुह्यन्तो भविष्यन्ति । तंतो महापातरिभिरेतहकर्मकारणार्थ प्रेषितेन मया परलोके गुभोदर्ककाडिणा सर्वथाप्येते महानुभावा न पाल्याः, प्रत्युत रक्षणीयाः, आ• स्मनोऽप्यहिकलौकिकपारलौकिकशिवाय शरणमाश्रयणीयाश्च' इति वितर्कपूर्वकं गुरूं जागरयिला मनोजनितमपि खापराध पादयोलगित्सा क्षाम्यन्तं गर्हन्तं च । अत एवं किभूतम् । गदितः कथितः खस्यान्मनोऽसिलः समस्तोऽपि व्यतिकरः परप्रेपणादिकः व्यापारः रामयो या येन ॥ इति श्रीसोममुन्दरसूरिः ॥ पट्टश्रियास्य मुनिमुन्दरसरिशके संप्राप्तया कुवलयप्रतियोधदक्षे । फान्तेय पद्ममुहृदः शरदिन्दुविन्य प्रीतिः परा व्यरचि लोचनयोजनानाम् ।। १२४ ॥ भामुनिमुन्दरनानि गरिसके संप्राप्तया समागनया अस धीमोममुन्दरसूरेः पर. प्रिया जनानां भपिरलोकानां लोचनयोनप्रयोः परा प्रहटा प्रीतिः प्रमोदो व्यरमि।

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . 'स्यालोको विष्टपं विश्वं भुवनं जगती जगत्' इति हैम्याम् । तेन त्रित्वसंख्योपलक्षिता जगती भुवनं त्रिजगतीति संभाव्यते । जना लोका अर्थात् सुरामुरोरगनरास्तेषां ने. प्राणां सुधाञ्जनं नयनासेचनकत्वेनामृतमयश्रोताअनं यद्रािं यस्य पचनविलासानां मधुरिम्ना माधुर्यातिशयेनाधरिता हीनीकृता तिरस्कृता सती गोस्तनी द्राक्षा हृदि मनसि त्रपया लजोदयेन । उत्प्रेक्ष्यते--समकुचस्किमु संकोचं प्राप्तवतीव ॥ इति श्री. सुमतिसाधुसूरिः॥ शीलेन जम्बुगणनाथ इवात्र वज्र- स्वामी परः किमथ वा महिमोदयेन । जज्ञे नवद्वयशतव्रतिसेव्यमाना नानाथ हेमविमलः प्रभुरस्य पट्टे ॥ १३१ ॥ अथानन्तरमस्य सुमतिसाधुसूरेः पट्टे नाम्ना अभिधानेन हेमविमल: गच्छाधिराजो जज्ञे जातः । किभूतः । नवानां नवसंख्यानां द्वयं नवद्वयमेतावताष्टादश तन्मितानि शतानि नपयशतानि । तानीव ते व्रतिनश्च साधयस्तैः सेव्यमानो नित्यमुपास्यमानः । 'नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम्' इति नैपधे । अष्टादशशतश्रमणपरिवार इत्यर्थः । यः श्री. हेमविमलसूरिः शीलेन दृढब्रह्मचर्येण कृत्वा अन्न जगति । उत्प्रेक्ष्यते--अपरोऽन्यः किमु बज्रस्वामी जज्ञे ॥ इति हेमविमलसूरिः ।। विभूषामद्वैतामकलयदयानन्दविमले व्रतीन्द्रे विद्राणाखिलकुदृशि तत्पकमला। वसन्ते वासन्तीततिरिव पुनर्धर्मजयिनि क्षितीन्द्रे राज्यश्रीरिव विजितविश्वप्रतिभटे ॥ १३२ ॥ अभानन्तरं तस्य श्रीहेमविमलसूरेः पटकमला पदलक्ष्मीः आनन्दविमलनान्नि व्र- तिनां साधूनामिन्द्रे पुरंदरे सूरिशके न विद्यते द्वैतं युगलमादपरं वस्तुतुल्यं यस्याः सा द्वैता ताम् । असाधारणीमित्यर्थः। विभूषां शोभामकलयत् दधार । किंभूता। विद्राणाः पलायिताः । 'विद्राणे रणचखरात्' इति नषधे । अखिलाः समप्रा अपि कुदृशः परपा- क्षिकाः कुमतभाज: परवादिनो वा यस्मात् । पुनः केव । वासन्तीततिरिव । यथा मधुसमये माधवी अतिमुक्तकी नाम लतापतिरनन्यां श्रियं विभर्ति । पुनः केव। राज्यश्रीरिव । धर्मेणोपलक्षितः । अथवा । धर्मेण कृत्वा जयोऽस्खास्तीति धर्मजयी तादृशे क्षितीन्द्र पृथ्वीपुरंदरे राज्यश्रीभूपत्वलक्ष्मीः शोभां धत्ते .. किंभूते नृपे । वि. जिताः पराभूताः विश्वे सर्वे प्रतिभटा वैरिणो येन ॥ त्यक्त्वाशेपकुपक्षिकांश्च कुदृशः किंपाकभूमीरुहा- न्रोलम्बैरिव पारिजातशिखरी यो जन्मिभिः शिश्रिये ।

·१८० काव्यमाला। अतिशायी भवति । तदत्र जगति महचित्रमसाकं जायते। सूर्यस्य दक्षिणसां तु तेजो- हानिरत्तरस्यां तु तेजोवृद्धिः । एतद्गुरोस्तु दक्षिणस्यामपि प्रताप: केनापि सोढुं न श- क्यत इत्साश्चर्यम् ॥ इति श्रीमुनिसुन्दरसूरिः ॥ सूरेस्ततोऽजायत रत्नशेखरः श्रीपुण्डरीको वृपभध्वजादिव । वाम्बीति नामा द्विजपुङ्गवेन न्यगादि यो बालसरस्वतीति ॥ १२८॥ ततस्तस्मान् श्रीमुनिसुन्दरसूरीन्द्रात् रखशेखर इति नामा सूरिरजायत । क इव । यथा भरतचक्रवर्तिप्रथमसुतः श्रिया गणभृतम्या कलितः पुण्डरीकनामा श्रीकृषभध्व. जात् वृषभलाञ्छनात् । 'ध्वजश्चिद्दे पताकायां शिश्ने पूर्वदिशो गृहे । सट्वाङ्गे शोण्डिके माने' इत्यनेकार्थतिलके । आदिदेवाजज्ञे । यः श्रीरत्नशेखरसूरिः स्थम्भतीर्थे याम्धी- नाम्ना द्विजपुगवेन ब्राह्मणश्रेष्ठेन अयं बालसरखती इति न्यगादि कथितः । तदादि . पालसरस्वतीति विरुदं दधार ।। इति रमाशेखरसूरिः ।। लक्ष्मीसागरसूरिशीतमहसा लक्ष्मीरवापे ततो दीपेनेव गुणोदयं कलयता ज्योतिर्वृहद्भानुत्तः । गायन्तीः सुरसुन्दरीगुणगणान्यस्याष्टदिक्सङ्गिनी- विज्ञायाष्ट विनिर्ममे किमु विधिः श्रोतुं श्रुतीरात्मनः ॥ १२९ ॥ ततः श्रीरनशेखरसूरेः सकाशात लक्ष्मीसागर इति नाम्ना सूरिशीतमहसा भाचार्येषु भविकाहादकत्येन चन्द्रेण लक्ष्मीः पश्रीरयापे माता । केनेव । दीपेनेय । यथा गृह मणिना वृहद्धानोर्वहः सकाशात् ज्योतिदीप्तिरवाप्यते । किं कुवंता सूरिणा दीपेन च । गुणानां शमदममार्दवावगाम्भीर्यधर्यादीनां वृत्तः सूत्रमय्याचोदयमाविभापं च कल• यता विप्रता । यस गुरोर्गुणानां गणान् समूहान् अष्टसु पूर्वामियामीनतप्रतीची. वायूदीचीशानीदिशु विदिक्षु च सहोऽस्त्यासामित्यष्टदिक्सहिनीरष्टदिक्षु संतिष्ठमानाः मुरमुन्दरीदेवाहना गायन्तीः कलकण्टीकण्टाकरणप्रवणाकुण्ठकण्ठकुहरहोसनापूर्व- फगपूर्वगीतिमातन्वतीविशाय शाला विधिमा तान् गुणान् श्रोतुं स्वश्रयणगोचरीक. तुंम् । उरप्रेक्ष्यते-आत्मनः सस्याटसंख्याकाः श्रुतीः कानिकमु निर्मम हतवानिय र. टिफकतात् । इहिणो विरविहंधणो विरमः परभेपनोऽभिवणः सयंम इति हिम्याम् ॥ इति धील सागरमूरिः।। मुमतिसाधुरमूद तत्पदे त्रिजगतीजननेत्रसुधाञ्जनम् । समकुचप्रपया हृदि यद्रािं मधुरिमाधरिता किमु गोतनी ॥ १३०॥ अपानन्तरं तरस धीरानीसागरसूरेः पदे गुमतिगाधरिति नामा गरिरभूतप । भूतः । निजगत्यातीयस 'प्रिजनी पुनन्नी करिमेषिता' पनि रामो. प्रजिनप्रगरिकन मनासः सोम तया जगसीतादेन विभम गुपये। यमा- - ·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । 'स्यालोको विष्टपं विश्वं भुवनं जगती जगत्' इति हैम्याम् । तेन त्रित्वसंख्योपलक्षिता जगती भुवनं त्रिजगतीति संभाव्यते । जना लोका अर्थात् सुरासुरोरगनरास्तेषां ने. प्राणां सुधाञ्जनं नयनासेचनकत्वेनामृतमयश्रोताअनं यद्गिरां यस्य वचनविलासानां मधुरिम्ना माधुर्यातिशयेनाधरिता हीनीकृता तिरस्कृता सती गोस्तनी द्राक्षा हृदि मनसि पया लजोदयेन । उत्प्रेक्ष्यते---समकुचकिमु संकोवं प्राप्तवतीव ॥ इति श्री. सुमतिसाधुसूरिः ॥ शीलेन जम्बुगणनाथ इवात्र वज्र- स्वामी परः किमथ वा महिमोदयेन । जज्ञे नवद्वयशंतव्रतिसेव्यमाना नानाथ हेमविमलः प्रभुरस्य पट्टे ॥ १३१ ॥ अथानन्तरमस्य मुमतिसाधुसूरेः प? नाम्ना अभिधानेन हेमविमल: गच्छाधिराजो जज्ञे जातः । किंभूतः । नवानां नवसंख्यानां द्वयं नवद्वयमेतावताष्टादश तन्मितानि शतानि नयद्वयशतानि । तानीव ते व्रतिनश्च साधवस्तैः सेव्यमानो नित्यमुपास्यमानः । 'नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम्' इति नैषधे । अष्टादशशतश्रमणपरिवार इत्यर्थः । यः श्री. हेमविमलसूरिः शीलेन दृढब्रह्मचर्येण कृत्वा अन जगति । उत्प्रेक्ष्यते-अपरोऽन्यः किमु वज्रखामी जज्ञे ॥ इति हेमविमलसूरिः॥ विभूषामद्वैतामकलयदयानन्दविमले व्रतीन्द्रे विद्राणाखिलकुदृशि तत्पट्टकमला। वसन्ते वासन्तीततिरिव पुनर्धर्मजयिनि क्षितीन्द्रे राज्यश्रीरिव विजितविश्वप्रतिभटे ॥ १३२ ॥ अभानन्तरं तस्य श्रीहेमविमलसूरेः पटकमला पदलक्ष्मीः आनन्दविमलनानि ब- तिना साधूनामिन्द्रे पुरंदरे सूरिशके न विद्यते द्वैतं युगलमर्यादपरं वस्नुतुल्यं यस्याः सा द्वैता ताम् । असाधारणीमित्यर्थः । विभूपां शोभामकलयत् दधार । किंभूता । विद्राणाः पलायिताः । 'विद्राणे रणचवरात्' इति नैषधे। अखिलाः समग्रा अपि कुदृशः परपा- क्षिकाः कुमतभाज: परवादिनो वा यस्मात् । पुनः केव । वासन्तीततिरिव । यथा मधुसमये माधवी अतिमुक्तकी नाम लतापद्धिरनन्यां श्रियं विभर्ति । पुनः केव । राज्यश्रीरिव । धर्मेणोपलक्षितः । अथ वा । धर्मण कृत्वा जयोऽसास्तीति धर्मजयी तादृशे क्षितीन्द्र पृथ्वीपुरंदरे राज्यश्रीभूपत्वलक्ष्मीः शोभां धत्ते .। किंभूते नृपे । वि- जिताः पराभूताः विश्व सर्वे प्रतिभटा वैरिणो येन ॥ त्यक्त्वाशेषकुपक्षिकांश्च कुदृशः किंपाकभूमीरुहा- नरोलम्वैरिव पारिजातशिखरी यो जन्मिभिः शिश्रिये । - - ·१८२ काव्यमाला। येनात्मा शिथिलीभवन्मुनिपथादप्युद्धतः सूरिणा संसाराम्बुनिधेरिवोद्धतकुदृग्यादोव्रजव्याकुलात् ॥ १३३ ॥ यः श्रीआनन्द विमलसूरिः जन्मिभिर्भविकैः शिधिये श्रितः । किं कृत्वा । कुदृशः सौगतादीन् च पुनरशेषान् समस्तान् कुपक्षिकान् लुम्पाकप्रमुखान् त्यक्त्वा विमुख्य भितः । करिव । रोलम्बैरिव । यथा भ्रमरैः किपाकनामानो महीरुहा महाकालपा. दपाः विषवृक्षास्तान्विहाय दूरेणापास्य पारिजातशिखरी मन्दारनामा इमो वृक्षविशेषः कश्चित्सेव्यते । अथ वा कल्पवृक्षविशेषः । कल्पः, पारिजातः, मन्दार', हरिचन्दनः, संतान', एते पश्चापि देवद्रुमाः । कल्पद्रुमेष्वपि विशेषः पारिजातः । यथा रघी-'कल्प. दुमाणामिव पारिजातः' इति । अपि पुनयन भगवता शिथिलीभवन् प्रमादपदवीं परि- गच्छन् यो मुनीनां साधूनां पन्था मार्गस्तस्मादात्मा खजीव उद्धृतः । उत्प्रेक्ष्यते--. उद्धता उत्कटा ये कुदृशो दुर्वादिनः नैयायिकादयः परपक्षिकाः कुमतमतोद्वोधका था त एव यादोबजा दुष्टजलचरनिकराः मकरादयस्तैर्व्याकुलासंकीर्णपरिपूर्णीभूताद्भयंक- राद्वा संसारोऽनन्तधाभवपरम्परानमणरूपः स एवापारवादम्बुधिः समुद्रस्तस्मादिवो. दृतः पार प्रापितः ॥ शुद्धां क्रियामुद्धरतोऽस्य भाविनीमद्वत्प्रवृद्धिस्तमितीव शंसितुम् । स्वमेऽनुयुक्तेरनु कस्यचिजिनध्यातुर्द्धितीयेन्दुरदर्शयन्निजम् ॥ १३४ ।। जिनस्य श्रीपार्श्वनाथस्य ध्यानुयानकर्तुः । पार्श्वनाघमन्त्राराधकस्येत्यर्थः । कुमरगि- रिसत्कस कस्यचित् श्राद्धस्यानुयुः प्रश्नादनु पश्चात्स्वप्ने खापजागरावस्थायामुपवि. एस्यैव प्रभोः पुरः किंचिनिदानिमीलितनयनस द्वितीयेन्दुः उदयद्वितीयादिनचन्द्रः निजमात्मानमदर्शयत् दर्शयति स्म । उत्प्रेश्यते-इत्यमुना प्रकारेण शंसितुं कथयितु- मिव । इति किम् । मद्ययाय विविधातोयबादनजननमस्करणमहोत्सव विधानपूर्व। फमहमुदितो दिने दिने चन्द्रिकाकलादिभिर्मम पृद्धि विनी । राधा-गुर्दा निदोंपों कियां यथावत्याधुमागीनुष्टानमुदरतोऽनुतिष्टतः । विशुद्धक्रियोद्धारं विदधत इत्यर्थः । भस्य श्रीआनन्दविमलसूरे प्रकर्षण शिष्यप्रशिष्यमाहात्म्यादिभिद्धिर्भवित्री भविष्य- वीति । तथा--फियोदारविधित्मना सूरीन्द्रेण कधिसिद्धधीपार्थनाथमन्नः पादः प्रथमं पृटस्वेन च प्यानं विदधता सिंचिनिशामुद्रितनेणाभ्युदयमानं द्वितीयाचन्दं श रामेत्य प्रभुपुरः प्रोचे । ययूयं द्वितीयाचन्द्र य दिने दिने वर्धमानाभ्युदय- माजो मविश्यय, तारितमेव झियोद्धारं फुरत, विलम्बो नव विधेयः । ततः धीमा- नन्दपिमलमूरिणा श्रीहेमपिमलमूरिगरानपूर्व शुक्रिया उदृता इति वादः ॥ जैना श्रमणायभायभणनाम्मःलाव्यमानारगनां जसे द्वीप इव प्रतीशितुग्हिोद्वारः क्रियाया नृणाम् ।

·. ४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विद्यासागरनामवाचकवरो यस्याथ दुर्दृग्गणा- न्सेनानीरिव चक्रिणो रिपुनृपान्प्राक्स्वस्य वश्यान्व्यधात् ॥ १३ ॥ इह भरतक्षेत्रदक्षिणार्धमध्यखण्डे प्रतीशिनुः श्रीआनन्दविमलसूरेः क्रियायाः शुद्वानु. टानस्योद्धारो विधान नृणां भव्यजनानां द्वीप इवान्तर्जले तटमिव जज्ञे जातः । किंभूतानां नृणाम् । जनानां तीर्थकृत्संवन्धिनीनां प्रतिमानां, तथा श्रमणानां साधूनामभावमसत्तां सिद्धान्ते क्वापि प्रतिमा प्रोका नास्ति, गुर्जरादिदेशेषु साधवः सर्वथा न सन्तीति भणनं लुम्पाककटुकमतीनां कथनम् । इत्याद्यपरापरकुपक्षिपक्षस्वस्वकपोलकल्पितकुमतवा- दरूपरम्भोमिः प्रवर्धमाननीरपूरैः प्लान्यमान उपद्र्यमाणो विविधोद्धतकुमतिमतसंत. तसलिलप्लवे । दमित्यर्थः । आत्मा येपाम् । अथ क्रियोद्धारानन्तरं कियति समये व्य. तिकान्ते सति अथ पुनर्यस्य सूरेविद्यासागर इति नाम यस्य तादृशो वाचकवरः उपा. ध्यायश्रेष्टः दुईग्गणान् कुमतिसमूहान् खवश्यानात्मायत्तान् सूरिशासनविधायिनो व्य- धान् कृतवान् । क इव । सेनानीरिव । यथा चक्रिणश्चमूपतिः रिपुनृपान् प्राक् प्रत्यक् खण्डादिम्लेच्छभूपालान् खवश्यान् चक्रवर्ति निर्देशकारिणः कुरुते ॥ प्रातः साधुवृतस्त्वदापणपुरो यो याति सूरीशिता सम्यक्संयमवान्स पूर्वगणिवत्सेव्यस्त्वयाहनिशम् । स्वप्मेऽस्वमगिरेति यं निजगृहे नीत्वातिभक्त्या प्रभु श्राद्धः कश्चन मण्डपाद्विवसतिभेंजे सगोत्रैः समम् ॥ १३६ ॥ कधन कोऽपि मण्डपाद्री मण्डपाचले वसतिहं यस्य तादृक् श्राद्धः कटुकमतिरा- तिकः सप्ने खापावस्थायामियमुना प्रकारेणास्वप्नगिरा पूर्वजसुरवचनेन अतिभक्तया कृत्या निजगृहे खसीधे नीत्वा रामानीय यं प्रभु खगोः खस्त्रजनः समं भेजे श्राद्धीभू- याराधयति स । इति किम् । हे वत्स, त्यं तु दुांदियातविविधविरुद्धालपनाकर्णनाक. लिताने कल्पनाजनितसंशीतिव्याकुलीकृतनैकलोककलियुगानुभावास्कटुमतिरसि । तया. पि प्रातः प्रभाते यामानन्तरमटभिः साधुभिः श्रमणः परिवृतः परिकलितः यः सूरीशिता सूरीन्द्रः त्वदापणस्य तव हहस्य पुरोऽप्रे याति गच्छति, रा सूरिरस्मिन् कलियुगे सम्यक् संयमवान् । विशुद्धचारित्रकलितः त्वया भवताहर्निशं निरन्तर पूर्पगनियत् प्राचीनाचार्य इव सेव्य उपासनीयः । 'साने प्रवचनेऽधीती गगिरनूचा. नय' इति इम्याम् । तस्याभिज्ञानं तव हस्ते कुमुमान्यर्पयामीति जागरणेऽपि पाणी पुपागि रवान् सजनानां च समनिवेदनपूर्व दर्शितांति काव्येऽनुक्कमपि जात- स्वाती प्रोफम् ॥ तमातोमप्राये कुनयनगणैर्दारुणतमे फली श्रीसूरीन्दः शरणमभवद्यो जनिमताम् ।

·१८४ काव्यमाला। मृगारातिव्यालद्विरदशबरव्यूहबहुले गिरे१ःसंचारे गहन इव सार्थः पथिजुपाम् ॥ १३७ ॥ यः श्रीसूरीन्दुरानन्दविमलसूरिसुधांशुः कली पश्मारककाले जनिमतां प्राणिनामा अयोऽभवद्वभूव । कली किंभूते । तमसामज्ञानानां पापानां च स्तोमः समूहस्तेन प्रायो बहुलः। पुनः किंभूते । कुनयनानां दुर्वादिनां कुपक्षिकाणां च गणैः परिवारः दारुणतमे अतिशयेन सुदृशा भयकारिणि । ते हि संगताः सन्तोऽनन्तभवपरम्परा वर्धयन्तीति भीतिहेतवः । क इव । सार्थ इव । यथा सार्थ: जनसमुदायः गिरेः पर्वतस्य दुःखेन संचरणं यत्र स दुःखेनोल्लयितुं शक्ये तादृशे गहने कान्तारे रविकिरणाप्रवेशे शा. खाप्रशाखाभिरेकीभूतविविधयक्षलक्षप्रदेशे पन्यानं जुषन्ते सेवन्ते इति कृत्वा पधिपः पान्थास्तेफामाश्रयो विधामस्थानं शरणं भवति । किंभूते गहने । मृगारातयः सिंहाः, व्याला भुजगा दुष्टा गजा वा, द्विरदाः पारे हस्तिन:, शवरा भिल्लाः, तेषां व्यूहः समूहै. बहुले निर्भरभृते । पुनः किंभूते । तमःस्तोमप्राये अन्धकारभृते । पुनः किंभूते । कुन- यनानां दृष्टिविरसाणां गणरुणतमे अतिभीपणे ॥ गभीरिम्णा पायोनिधिरिव महिमापरमरु- द्विरिश्चेतोजन्मप्रतिभटतया वा गंगनजित् । प्रसारै रश्मीनां सरसिरुहिणीनामिव पतिः पवित्रीचक्रे यो विहृतिभिरशेषा अपि दिशः ॥ १३८ ॥ यो भगवान् गभीरिम्णा गाम्भीर्येण कृत्वा। उत्प्रेक्ष्यते-पायोनिधिः समुद्र इव वर्तते। पुनर्महिम्ना माहात्म्येन कृत्वा महतो भावो महिमा । 'लोहितादेर्दित् इमन्' इति सार- खतसूत्रेण इमन्प्रत्ययः । उत्प्रेक्ष्यते-अपरोऽन्यो मरुतां देवानां गिरिः पर्वतः । अन्यो मेरुरिव । या पुनरुत्प्रेक्ष्यते-चेतसि जन्मोत्पत्तिर्यस्य स सरतस्य प्रतिभटतया शत्रुत्वेन गगनजिठुछ इव । 'बुद्धत सुगतो धर्ममारलोकखजिद्धर्मराजो विज्ञानमा. तृकः' इति हेम्याम् । समुद्र इव गम्भीरः मेहरिव महिमावासः ! बुद्ध इव कामजेते- त्यर्थः । तथा यो गुरुर्विहृतिभिः खविहारः कृत्वा अशेषाः समस्ता अपि चतस्रः पूर्वा- पश्चिमादक्षिणोत्तरालक्षणा दिशः पवित्रीचके पावनीकृतवान् । क इव । पतिरिव । यथा सरसिरुहिणीनां पद्मिनीनां पतिर्भर्ता सूर्यः रश्मीना खकिरणानां प्रसार विस्तारण: कृत्वा सर्वाशाः पुनाति पवित्रयति॥ यो दक्षिणावर्त इव स्रवन्तीपतिप्लवे कम्बुकदम्बकेन । वाचंयमानां निवहेन पृथ्वीपीठे परीतो विज़हार सूरी ॥ १३९ ।। यः श्रीआनन्द विमलसूरिः वाचंयमानां मुनीनां निवहेन वृन्देनं परोतः परिवृतः सन् पृथ्वीपीठे भूमण्डले विजहार विहारं कृतवान् । क इव । दक्षिणावर्त इव दक्षिणे ·४ सर्गः] .हीरसौभाग्यम् । .१८६ पार्श्व आवर्तः कुण्डलमालक्षणो यस्य तादृशः शङ्खः कम्यूनां वामावर्तवतां शहानां कदम्बेन गणेन परिवृतः सवन्तीनां नदीनां पत्युभर्तुः समुद्रस्य पयःप्लवे नीरपूरे विह- रति विचरति ॥ भागीरथीव यब्राह्मी पुनीते भुवनत्रयम् । परं विशेषः कोऽप्यस्या निमगा न कदाचन ॥ १४० ।। यद्राह्मी यस्य वाणी भुवनत्रयं त्रैलोक्यं पुनीते त्रिजगननान् पवित्रीकुरुते । केव। भागीरथीव । यथा गङ्गा त्रिभिनिज: प्रवाहः त्रिस्रोतस्त्वेन त्रिभुवनं खर्गपातालभूमीत्रयं पवित्रयति । यथा-'वियुधानन्दमन्दिरं वन्दे रसान्तरप्रौढम्' इति चम्पूकथायाम् । वि. बुधानां देवानामानन्दमन्दिरं प्रमोदनमित्यर्थात्स्वर्गमार्गप्रवृत्तम् । 'नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजैः' इत्यपि रघौ । तथा रसायां पृथिव्याम् , तथा अन्तरे वने अर्था- त्पाताले प्रकण ऊदम्-इति चम्पूवृत्तिः । एतद्विशेषणेन त्रैलोक्येऽपि त्रिभिः प्रवाहैर्गङ्गा प्रवहतीति कविसमयः । परमस्य बाहया कोऽप्यद्भुतवैभवः अस्या विशेषोऽस्ति यत्कदा- चन कस्मिन्नपि काले निम्नगा निन्नं नीचैरवा गच्छतीति तादृशी न, गहा तु निम्नगा। अथ च यस्य ब्राह्मी सरस्वती सरित गढ़ेव त्रिभुवनं पुनीते । परं केवलमस्याः को. ऽप्याश्चर्यकारी विशेषः । यद्गङ्गा त्रिभिः स्रोतोभिः त्रिभुवनम् । इयं तु एकेन स्रोतसा वचोनरन्तर्येऽपि स्रोत.शब्दः-इति टिप्पनके । पवित्रयति निम्नगापि नेत्यर्थध्वनिः ॥ ये कर्णाभरणीवभूवुरनिशं विश्वत्रयोजन्मिनां सान्द्रोनिद्रितचन्द्रिका इव शुचीचक्रुस्त्रिलोकीमपि । यान्संस्तोतुमिवाभवद्भुजगराजिह्वासहस्रद्वय- स्तेषां सूरिपुरंदरः स समभूदेको गुणानां निधिः ॥ १४१ ॥ स विशुद्धकियोद्धारकारकत्वेन जगद्विख्यातः सूरिपुरंदरः श्रीआनन्दविमलसूरीन्दः तेषां विश्वाह्लादविधायिनां पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टानां वा गुणानामेकोऽद्वितीयत्वेन नि- चिनिधानं समभूत् सम्यक् जातः । ते के । ये गुणा अनिशं निरन्तरं विश्वत्रयीज. न्मिनो त्रैलोक्योत्पत्तिभाजां सुरामुरनराणां कर्णाभरणीवभूवुः कर्णपूरतां प्रापुः । त्रै. लोक्यलोकाः सोत्कण्टमहर्निशमाकर्णयन्ति स्मेत्यर्थः । पुनर्ये गुणास्त्रिलोकी जगप्रयीमपि शुचीचः धवलयन्ति स्म । का इव । सान्द्रा नीरन्ध्रा बहला उनिद्रिताः दिवस्पृथि- व्योर्विस्तृताः चन्द्रिकाश्चन्द्रज्योत्ला इव । यथा चन्द्रिका भुवनं श्वेतयति । पुनर्यान् गु- भान्संस्तोतुं स्तुतिगोचरीकर्नु भुजगराट् शेषनागेन्द्रः जिड्डानां रसज्ञानां सहस्रयोद. सासोईयं युगल विंशतिशती यस्य ताश आसीत् ॥ अश्रोत्रैः श्रोतुकामैर्भुजगपरिवृद्धैर्यजगद्गीतकीर्ति शब्दाधिष्ठानसृष्टचै शतदलनिलयो याचितस्तां चिकीर्षुः ।

·काव्यमाला। . न्याय्या नासौ मयातिक्रमितुमिह जगत्सर्गभगीव्यवस्था शक्ति शब्दं ग्रहीतुं किमिति स कृतवानेव तदृष्टिसर्गः ॥ १४२ ॥ स जगत्यष्ठिनिर्माणकर्मकर्मठरवेन प्रसिद्धः शतानि शतसंख्याकानि दलानि पत्राणि यत्र तादशं 'परं शतसहसाभ्यां पत्रं राजीवपुष्करें' इति हैमीवचनात् कमलं निलयं गृहं यस्य । 'ताम्यंस्तामरसान्तरालवसतिदेवः स्वयंभूरभूत्' इति खण्डप्रशस्ती । ब्रह्मात- प्टिसमें तेषां.नागेन्द्राणां दृष्टीनां लोचनानां सर्ग सृष्टी निर्माण एवं । उत्पश्यते इति हेतोः किमु शब्द ग्रहीतुं श्रोतुमित्यर्थः । शक्ति सामथ्र्य कृतवानिय । दृक्काः कृता इत्यर्थः । इति किम् । यदिह जगति असी मत्कृता जगतो विश्वस्य सर्गस्य सटेगी रचना तस्या व्य. वस्था स्थापना परिपाटी वा मयेय ब्रह्मणा का अतिक्रमितुमुल्लयितुं न न्याय्या न यु- क्तिमती उचिता। योग्येति यावत् । ब्रह्मा किं चिकीर्षुः । तो कर्णसृष्टि चिकीर्षुः कर्तु. मिच्छुः । अश्रोः श्रयणरहित जगपरियडैर्नागनायकैः शब्दाधिष्टानानां कर्णानाम् । 'श्रुती अनः शब्दाधिष्ठाना पेंजूपमहानादध्वनिग्रहाः । श्रोन श्रवणं च' इति हेम्याम् । सष्टय नवीननिर्माणाय याचितोऽभ्यर्थितः सन् । किंभूतैर्नागेन्द्रः किं कर्तुकामः । यस्य श्रीआनन्दविमलसूरेजगद्भिस्वास्थ्यात्तथ्यपदेश इति न्यायाजगतां जनः सुरासुरनागनागर- किनरविद्याधरसिद्धसमाजमिथुनः सानन्दं गीतां मधुरध्वनिमिर्गानगोचरीकृतो कीर्ति श्रोतुकामेराकर्णयितुमभिलपद्भिः ॥ भूरेषा किमु चन्द्रचन्दनरसैरालिप्यते सर्वतो • 'दुग्धाब्धिप्रसरचरजितपयःपूरैरिवाप्लाव्यते । क्षोदौक्तिकविलीनतुहिनैः कुन्दैरुतापूर्यते यत्कीर्ति प्रस्तां विभाव्य विबुधैरित्यन्तरारेक्यते ॥ १४३ ।। यस्यानन्दविमलसूरेः प्रसृतां भूमण्डले विस्तृता कीर्ति विभाव्यालोक्य विवुधैः पण्डि- तरित्यमुना प्रकारेण अन्तश्चित्तमध्ये आरेक्यते विचार्यते । रेकड शकुद् शङ्कायाम्' इत्यस्य धातोः प्रयोगः । इति किम् । एपा भूर्भूमी । उत्प्रेक्ष्यते-चन्द्रचन्दनरसैः कर्पू. राकलितश्रीखण्डद्रुमदयः सर्वतः सर्वेष्वपि प्रदेशेषु आलिप्यते किमु धवलीक्रियत इव । अथवा-दुग्धाधेः क्षीरसमुद्रस्य प्रसरद्भिर्वितारं गच्छद्भिस्तरहितैः कलोलमालाक- लितर्भवद्भिस्तरदाः संजाता एध्विति वा तादृशः पयःपूरैर्जलपवैः उत्प्रेक्ष्यते । आला. व्यत इव । समध्यगतेव कियते । सर्वापि सर्वललमयी विधीयते । उताथवा मौक्ति- केभ्यो मुक्ताफलेभ्यो जायन्ते स्मेति मौक्तिकः क्षोदैश्चूगैरिव । चूर्णीकृतमुक्ताभिः पूरितेव । उताथ वा विलीनद्रवीभूतस्तुहिनदिमा आपूर्यते । अथ वा कुन्दैविनिद्रमुच- कुन्दकुमुमैर्वा आपूर्यने निर्भरे प्रियते इसारेकाखान्ते क्रियते । 'संदेहद्वापरारेका' इति. हैम्याम् । यत्र संदेहस्तत्रैव विचारः ॥ इति श्रीआनन्दविमलसूरिः ॥

·४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विजयदानमुमुक्षुपुरंदरः पदममुप्य ततः समभूषयत् । उदयभूमिभृतः शिखरं शरद्विशददीप्तिरिवाम्बरकेतनः ।। १४४ ॥ ततोऽनन्तरं विजयदाननामा मुमुक्षणां श्रमणानां मध्ये पुरंदर इन्द्रः अमुष्य श्री. आनन्दविमलसूरेः पदं पदं समभूपयत्सम्यक् प्रकारेणालंकरोति स्म । क इव । अम्ब- रकेतन इव । यथा भास्वानुदयाचलस्य शृङ्गं शिखरं भूपयति । 'गगनाध्वजाध्वगा' इति हैम्याम् । पर्यायपरिवर्तनात् । अम्बरकेतनः किंभूतः । शरदा मेघापगमेन वि. शदा निर्मला जलधररोधाभावादतिदीप्ता दीप्तिः कान्तिर्यस्य ॥ आज्ञा यस्य विधाय मूर्धनि मुदा शीर्षामिवाप्तप्रभोः सौराष्ट्रेपु जगर्पिनामविवुधाधीशा विहारैर्निजैः । लुम्पाकान्परिवर्तमारुत इव प्रोन्मूल्य मूलागुमा- न्सम्यक्त्वाख्यपि सुखं कुलवतीं चक्रे नभोम्भोदवत् ॥१४॥ जगर्पिनामानः जग उऋषिरिति नामाभिधान येपी तादृशा विबुधाधीशाः पण्डितम- ण्डलाखण्डलाः सौराष्ट्रेषु सम्यक्त्वमित्याख्या नाम यस्यास्तादृशी कृषि कर्पणं सुखं निरु- पद्रवं यथा स्यात्तथा फलवती सफलां चके । करोति स्म । क इव । नभोम्भोद इव । यथा श्रावणमेघः कृषि कर्पणं विशेपात्पष्टिक्यत्रीहिजातिसफलां कुरुते । कि कृत्वा । लुम्पाकान् 'लूका' इत्यभिधानान् कुपाक्षिकान् मूलात्पादादारभ्य प्रोन्मूल्य मूलादुन्मूल- यित्या । कानिव । द्रुमानिय । यथा परिवर्तस्य कल्पान्तकालस्य मारुतः पवनः तरून मूलागुभाउन्मूलयति । स्थानकात् कृष्ट्वा वहिः क्षिपति । कैः । निर्जरारमीयविहारविचरणः। पवनोऽपि खप्रचाररहोभिः द्वमाणां क्षुद्रतरूणां तृणानामुन्मूलनेन ससार । अथ या "नींदण' इति लोकप्रसिद्धेन कृत्वा कृषिः सफला स्यात् । विहाराः । किं कृला। यस्य श्री. विजयदानप्सूरेः आज्ञामादेशं मुदा हर्पण मूर्धनि समस्तके विधाय कृत्वा । कामिव । शीर्षामिव । यथा आप्तप्रभोरहंदाधरकस्य आप्तस्तीर्थकरः स चासी प्रभुश्च सामी भु. वनाधीशस्तस्य शीपों 'शेषा' इति प्रतिद्धा कश्चिद्भाग्यवान् लल्या मौली धत्ते ॥ प्रायोधयदुःशकनैकतीव्रतपोमिहाप्तोक्तिकृतोक्तियुक्तिभिः । स तत्र लुम्पाकजनं यतीन्द्रो भाखानिवाम्भोजवनं मरीचिभिः ॥१४६॥ स यतीन्द्रो जगर्षिप्रज्ञांसस्तन साराष्ट्रमण्डले लुम्पाकजन लंकामतभावितलोक प्रायो- धयत् बोधयति स । काभिः । आप्तोक्तिः सिद्धान्तस्तेन कृता निर्मिता या उक्तीनां गुजयस्वाभिः । किंभूतः । रातीमाण्यतिदुष्कराणि चतुर्विधारपत्याख्यानरूपपनपष्टराप्ताष्ट- नवदशाशुपयसनरूपागि तपांनि तान्येव प्रतापस्वेपां वा प्रतापसमाविभ्रत्कलयन् । फ इस 1 भास्वानिव । यया भानुभान् मरीचिभिः कान्तिभिः कृला अम्भोजवनं कमल. काननं प्रयोधयति विकासयति ॥ - ·१८८ काव्यमाला। यद्वाचा गलराजमन्त्रिमुकुटो निर्माप्य पाण्मासिकी मुक्ति सिद्धगिरौ व्यधाद्भरतवद्यात्रां समं यात्रिकैः । पञ्चाक्षीं दमितुं च पञ्चविकृतीस्तत्याज यः सर्वदा प्राणश्यस्तरणेफेहा इव पुनर्यस्योदये दुर्दशः ॥ १४७ ॥ यस्य श्रीविजयदानसूरेवीचा अर्धादुपदेशेन कृत्वा गलराज इति नामा मन्त्रिषु प्रधा• नेषु मुकुट: कोटीरः गलराजः । अथ या 'गलो महतो' इति लोके प्रसिद्धः । स पट्स मासेषु भवा पाण्मासिकी । षण्मासान् यावदित्यर्थः । मुक्ति 'भुगतउ' इति प्रसिद्धा केनापि कस्यापि पार्श्व शुक्लबविण न मार्गणीयम् अहमेव श्रीमदुक्तं यथेप्सितं द्रव्यं दासा. मीत्यधिपस्य प्रोक्त्वा या यात्रिकाणां यात्रा कार्यते सा मुक्तिरिति तां निर्माप्य कारथि- खा सिद्धगिरी श्रीशत्रुजये भरतवत् ऋपभदेवनन्दनप्रथमचक्रवर्तिसंघपतेरापंभिरिव यानिकर्यानां कर्तुमागतैः संघजनैः समं साधै यानां व्यधाचकार । च पुनयः सूरिः सर्वदा यावजीवं पयविकृतीस्तयाज । अहासीनहाँ । उत्प्रेक्ष्यते-पञ्चानामक्षाणां समा- हारः पञ्चाक्षी पञ्चेन्द्रियाणि तां दमितुं यन्त्रयितुम् अथवा सवशीक किगु । इति गर्मि- तोत्प्रेक्षा । पुनर्यस्य सूरेरुदये माहात्म्यप्रादुर्भावे समागमनसमये वा दुर्दशः कुपाक्षिकाः प्राणश्यन् पलाषिताः । क इव । ग्रहा इस । यथा तरणे नोरुदये ग्रहा उपलक्षणानक्ष- प्रताराः प्रणश्यन्ति ॥ रत्नानामिव रोहणोऽम्बुरुहिणी प्रेयानिय ज्योतिषां विन्ध्याद्रिः करिणामियामरगिरिः खर्भूरुहाणामिव । लब्धीनां वसुभूतिनन्दन इवाम्भोधिः सुधानामिव श्रीमत्सरिशतक्रतुर्भुवि चिरं जीयाद्गुणानां गृहम् ।। १४८ ॥ श्रीमन्तो गणलक्ष्मीशालिनः शोभाभाजो वा ये सूरय आचार्यास्तेषु तेषां मध्ये वा अद्वैतेश्वर्थकलितत्वेन शतक्रतुरिन्द्र इव । इन्द्रः श्रीविजयदानसूरि वि पृथिव्या चिरं गर्वितावधिकालं जीयाद्विजयताम् । किभूतः । गुणानां शमदमादीनां गृहं वासः वेश्म । क इव । रोहण इव । यथा रोहणो रत्नाचलो रत्नानां मणीनां गृहम् । 'ये रत्नाचलवा- सिनो हि पुरुषास्तेषां न रत्नोद्यमः' इत्युक्तेः । पुनः क इव । अम्बुरुहिणीनां प्रेयानिय यथा कमलिनीनां भर्ता भानुज्योतिषां किरणानां गृहम् । पुनः क इव । विन्ध्यातिरिव । यभा विन्ध्याचल: करिणां गजानां गृहं स्थानम् । पुनः क इच । अगरगिरिरिव । यथा देवानां पर्वतो मेरुः सर्भूम्हाणां कल्पवृक्षाणां स्थानम् । पुन: के इव । वमुभूविनन्दन इव । यया वसुभूतिनानो बानगस पुनः श्रीगौतमस्वामी लन्धीनामक्षीणमहानसीप्रमु- साणां तपःसिद्धिविशेपागां स्थानम् । पुनः क इव । अम्भोधिरिव । यथा समुत्रः भुभानां समुद्रमध्योपनत्वेन पीयूपाणां स्थानम् ॥ .

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । तबाही क्रमसेविदेवविमलव्यावणिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सर्गश्चतुर्थोऽभवत् ॥ १४९ ॥ 'इति श्रीसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलगणिविरचिते हीरसौभाग्यनान्नि महाकाव्ये श्रीमन्महावीरदेवपट्टपरम्परावर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ तेन ब्राहया वाग्वादिन्याः क्रमी सेवते आराधयतीत्येवंशीलेन विशेषेण आसाम. स्त्येन जन्मादिप्रारम्भ मर्यादीकृत्य वर्णनागोचरीकृते विरचिते हीरसौभाग्यनानि महाकाव्ये श्रीमन्महावीरपटपरम्परावर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः अभवद्वभूय ॥ इति पण्डितश्रीसीहविमलगणिविरचितायां खोपशहीरसौभाग्यकाव्यवृत्ती श्रीमन्महावीरदेवमारभ्य विजयदानसूरीन्द्रं यावत्पट्टपरम्परा- प्रादुर्भवनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ पश्चमः सर्गः। आजगाम विहरन्स धरित्र्यां पत्तने विजयदानमुनीन्द्रः । राजहंस इव जदुसुतायाः प्रोल्लसत्कमलशालिनि नीरे ॥ १ ॥ अथ चतुर्थसर्गानन्तरं पञ्चमसर्गप्रारम्भे स पूर्व व्यावर्णितखरूपो विजयदाननामा मुनीन्द्रः साधुशको धरित्र्यां गुर्जर देशविशेषोऽभिधानं तत्र विहरन् प्रामानुग्रामं विच- रन् मुखं मुखेन विहारं कुर्वन् पत्तने अणहिल्लपाटकाभिधाने पुटभैदने आजगाम आगत्य समवसतः । किभूते पत्तने । प्रोल्लसन्ती वृद्धि प्राप्नुवन्ती कमला लक्ष्मीस्तया शालिनि शोभनशीले । तत्पुरुषे हखत्वम् । अथ वा प्रकर्षण निरन्तरतया वासस्थानत्वादुल्लसन्ती हृप्यमाणा कमला श्रीयंत्र तथा शोभनशीले । क इव । राजहंस इव । यथा राजमरालो जमुमुताया गङ्गाया नीरे आगच्छति समायाति । किंभूते नीरे । प्रोडसन्ति विजृम्भ- माणानि यानि कमलानि तैः शालते इत्येवंशीले शोभाकलिते । 'महानन्दसाराराजम- रालायाहते नमः' इति सकलाईत्प्रतिष्ठाने ॥ सांप्रतीनयुगजन्तुपवित्रीकर्तुरर्हत इव प्रतिभर्तुः । आगमं श्रवणगोचरयित्वा नागरा हृदि ननन्दुरमन्दम् ।। २ ।। नागराः पत्तनधाद्वजना हृदि हृदये अमन्दं वहु ननन्दुहपुः । 'परिचरणामन्दनन्द. गखेन्दुः' इति नपधे । किं कृत्वा । आगममागमनं श्रवणयोः कर्णयोर्गोचरयित्वा गोचरं विधाय । श्रुत्वेसर्थः। कस्य । प्रतिभर्तुर्विजयदानसूरेः। उत्प्रेक्ष्यते-सांप्रतीन आधुनिको -- ·१९० काव्यमाला। युगः कलिकाल: तस्य तस्मिन् वा ये जन्तवः प्राणिनस्तान् पवित्रीकर्तुः पावनीकरण. शीलस्य । शीले तृम् । अर्हतस्तीर्थकरस्येव ॥ व्याहृता मितमधु स्पृहयद्भिर्नागरैरुपगतैर्गणधारी । दानवारि मधुकृन्निकुरम्वैर्गन्धसिन्धुर इवैप नि(सि)पेवे ॥ ३ ॥ आगतः समायात गरैः पत्तनसत्तजनरेप विजयदानसूरिनिपेवे(?)भेजे। किं कुर्वद्भिः। व्याहृतं सूरिवचस्तदेवामितं प्रमाणरहितं मधु क्षीदं स्पृहयद्भिः । 'अमितं मधु तस्कथा मम श्रवणमाघुणकीकृता जनः' इति नेपधे। कैरिव । मधुकृनिकुरम्बकरिव । यया भृङ्ग- गणेः गन्धेनोपलक्षितः सिन्धुरो वारणो गन्धहस्ती निषेव्यते । किं कुर्वद्भिः। दानवारि मदाम्भः काहद्भिः॥ सूरिशकपरिपत्कृतभूपैतद्भगवेपणरसादनिमेपैः । वाक्सुधारसपिदैः पुरलोकैर्भूगतैरिव बभे सुरलोकैः ॥ ४ ॥ पुरलोकन गरजनेर्वभे शुशुभे। किंभूतः पुरलोकः । सूरिशक्रस्याचार्यपुरंदरस्य परि. पत्सभा । 'पपत्परिपदा सह' इति शब्दप्रभेदे । तत्र कृता निर्मिता भूपा शोभा यस्तैः । पुनः किंभूतैः । तस्य सूरीन्द्रस्य अर्थाद्गुरुमुखस्य यद्वेषणं दर्शनं तस्य रसादनुरागान विद्यते निमेषो नेनानिमीलनं येपाम् । पुनः किंभूतैः । वाक् गुरोवाणी सैव मुधारसोऽमृ. तनिःस्यन्दः तं पिबन्तीति । उत्प्रेक्ष्यते-भूगतैः पृथ्वीप्राप्तभूमौ समेतैवी पुरा देवी एवं जनातैरिव । तेऽपि शक्रसमाविहितशोभा निमेषरहिताः पीयूषपायिनश्च भवन्ति ।। आत्मनामिव वतंसविधित्सात्युत्सुकैर्विकचकोकनदेन । पौरमौलिभिरचुम्ब्यत सूरेः संमदात्पदयुगं युगबाहोः ॥५॥ पीरमौलिभिर्नागरोत्तमाः संमदादानन्दात्सूरेविजयदानगुरोः पदयुगं चरणद्वन्द्वम- चुम्ब्यत । पदयोर्नम्रीभूतः इत्यर्थः । किंभूतस्य गुरोः । युगवद्धूसर इव दी! बाह यस्य । भाजानुबाहुत्वादिदं विशेषणम् । उत्प्रेक्ष्यते-आत्मना खेपां विकचेन स्मितेन कोकनदेन रक्कोत्पलेन वतसस्य शेखरस्य या विधित्सा कर्तुमिच्छा तत्रातिशयेन उत्सु. करुत्कण्ठितैरिव । 'वष्टि भागुरि:-' इति सूत्रेण अवोपसर्गस्याकारस्य लोपः॥ इति गुरोः पारागमनवन्दने । आगमं गणधरस्य कुमारो ज्ञातवानथ मिथो जनवाग्भिः । कोकपोत इव नक्तविरामे ताम्रचूडवचनैस्तपनस्य ॥ ६ ॥ अथ गरोरागमनानन्तरं पूर्वव्यापर्णितखरूपो हीरकुमारो मिथः परस्परं जनानां ना. गरिकलोकानां वाग्भिर्वचनरचनाभिर्गणधरस्य विजयदानसूरेगच्छनायकस्यागमं पत्तनो- पाश्रयसंसरणं ज्ञातवान् युयुपे। क इव । कोकपोत इव । यथा चक्रपाकवालक: नका- विरामे निशात्यये ताम्रचूडानां कुक्षुटानां वचनै पितसपनस्यागममुदयं जानाति ॥ **

·५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
बालसाल इव कोरकभूपामुद्वहन्वपुपि कण्टकलेखाम् ।
तं मुदा नमसितुं स्पृहयन्सोऽध्यास सारथिसनाथरथाङ्कम् ॥ ७ ॥
स हीरकुमारः सारथिना सूतेन सनाथः संयुक्तो यो रथः स्यन्दनस्तस्याहमुत्सद्गम् ।।
मध्यमित्यर्थः । अध्यास अधिरोहति स्म । किं कुर्वन् । स्पृह्यन् काइन् । किं क-
तुम् । तं गुरुं नमसितुं नमस्कर्तुम् । 'नमसितुमना यनाम स्यामनाम न पूपणम्' इति
नैपधे । कया । मुदा हर्पण । किं कुर्वन् । वपुपि शरीरे कण्टकलेखां रोमाञ्चराजीम् ।
'रोमाञ्चः कण्टको रोमयिकारो रोमपणम्' इति हेम्याम् । उद्वहन् धारयन् । क
इव । पालसाल इव । यथा नवतरुः कोरकाणां कलिकानां मञ्जरीणां भूषां शोभामुद्वहते॥
रंहसास्य मनसो विभुवीक्षोत्कण्ठितस्य दधता किमु मूर्तिम् । .
संचरन्पथि रथेन स तेन प्राप्तवानुपमुनीन्द्रनिकेतम् ॥ ८ ॥
स हीरकुमारस्तेन पत्तनागमनसमये व्यावर्णितेन रथेन शताङ्गेन पथि पत्तनमध्य-
मार्गे संचरन् प्रचलनुपमुनीन्द्रनिकेतं गुरोरुपाश्रयसमीपं प्राप्तवान् समायातः । उत्प्रे.
क्ष्यते--मूर्ति शरीरं दधता विभ्रता विभोः सूरेवीक्षा दर्शनं तनोत्कण्ठितस्यात्युत्सुकित-
स्थास्य कुमारस्य मनसश्चित्तस्य रहसा वेगेनेव रथेनेत्यसावुत्प्रेक्षा ।
- स्यन्दनात्मणिहिरण्यवरेण्यश्रीजुपः प्रमदमेदुरिताङ्गः ।
स्वर्गिवर्ग इव नाकिविमानादुत्ततार भुवि हीरकुमारः॥९॥
हीरकुमारः स्यन्दनाद्रथाद्भुवि पृथिव्यामुत्ततार उत्तरति स्म। गुरुं वन्दितुमिति शेपः ।
किंभूतः कुमारः। प्रमदेन हर्षेण मेदुरितं पुष्टि प्राप्तं पुष्टं जातं वा अहं शरीरं यस्य ।
स्यन्दनात्कस्मारक इव । नाकिविमानात् खर्गिवर्ग इव । यथा देवयानाद्देवनजो भूमी
उत्तरसामवसरणस्थं जिनं नन्तुमिति शेषः । किंभूताद्रथाद्विमानाच । मणिभी रनैर्हिरण्यः
मुवर्णर्वरेण्यां प्रकृष्ट श्रियं जुपन्ते सेवते इति ॥
सूरिवत्रविधुवीक्षणजन्मानन्ददुग्धनिधिफेन इवोद्यन् ।
चन्द्रिकाच्छुरितरुग्दशनानामानने स्मितमनेन वितेने ॥ १० ॥
अनेन हीरकुमारेण आनने स्वमुखे स्मितमीपद्धमितं वितेने विदधे चक्रे । किंभूतं
स्मितम् । दशनानां दन्तानां चन्द्रिकया दीप्त्या छुरिता व्याप्ता । 'दशनचन्द्रिकया व्यव.
भासितम्' इति । तथा 'चन्द्रच्छुरितं वपुः' इति पाण्डवचरित्रे । रुकान्तिर्यस्य तत् ।
उत्प्रेक्ष्यते-उद्यन् प्रकटीभवन् सूरेविजयदानगुरोर्वकं मुसमेव विधुश्चन्द्रस्तस्य वीक्ष-
पाद्दर्शनानन्मोत्पत्तिर्यस्य तादृशो य आनन्दो हर्पः स एव दुग्धनिधिः क्षीरसमुद्रसस्य
फेनो डिण्डीर इव ॥
सूरिराजचरणाम्बुजयुग्मे नेमुणे मुखममुप्य यभासे ।
आगतो मिलितुमत्र वसन्ती जामिमात्मन इव श्रियमिन्दुः॥११॥

·१९२ काव्यमाला। अमुध्य हीरकुमारस मुसं वदनं यभासे राजते स । अमुष्य किचकुपः । नेमुपः प्रगतस्य । क । सूरिराजस्य विजयदानमुनीन्द्रस्य चरणी पादावेवाम्बुजे कमले तयो- युग्मे द्वन्द्व । उत्प्रेक्ष्यवे-अत्र गुरुपादाम्बुजे वसन्ती नित्यस्थायुका वासिनीमात्मनः खस जामि भगिनीं श्रियं लक्ष्मी मिलितुमिन्दुश्चन्द्र इवागतः समायातः । होरकुमारवदनस पार्वगरोहिणीरमणस्य समानवादियमुपमा । चन्द्रलक्ष्म्योयोरपि समुद्रोत्पनत्वेन भ्रातृ- भगिन्योर्व्यवहार । 'रत्नाकरस्तव पिता कमले निवासो भाता मुधामयतनुः पतिरादि- देवः। किं देवि केन कमले वद शिक्षितासि सारङ्गशृगकुटिलानि विचेष्टितानि ॥ इति सूक्त॥ भाति तत्पदरजोऽस्य ललाटे पूर्वमेव तिलकं कृतमेतत् । त्वय्यथ त्वरितमेव समेप्ये भांपितुं किमिति तत्पदलक्ष्म्या ॥ १२ ॥ तस्य गुरोः पदस्य चरणस्य रजो रेणुः अस्य हीरकुमारस्य भाले ललाटपट्टे राजते । उत्प्रेक्ष्यते-तत्पदलम्या विजयदानसूरिपश्रिया इत्यमुना प्रकारेण भापितुं वक्तुं पूर्व प्रथममेव एतत्प्रत्यक्षलक्ष्यं किमु तिलकं विशेषकं कृतं रचितमिव । इति किं यत् अथ एतस्मात्सूरेः सकाशादह त्वयि विषये त्वरितं शीघ्रमेव समेध्ये समागमिष्यामि स. मेम्ये । अयम् 'ईडच्' गती दिवादिको धातुरात्मनेपदी च ॥ तस्य लोचनपथे पृथुकेन्द्रस्तस्थिवानथ यथासनमेषः । सक्रियेव विधिना परिपत्सा तेन कांचिदपुषच्च विभूपाम् ॥ १३ ॥ अथ चन्दनविधैरनन्तरम् एष हीरकुमारलक्षणः पृथुकेन्द्रः कुमारपुरंदरस्तस्य सूरे- लोचनयोनयनयोः पथे मागें । पथशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'यथा क: पधः. स्मृतः' इति । तथापथः पथि स्मृतः' इति शब्दप्रभेदे । नकारान्तो वायम् । तत्र टाडका इति उप्रत्ययः । गुरोरने इत्यर्थः । तस्थिवानुपविष्टः । कथम् । यथासनं यथास्थानम् आस्यते उपविदयते अस्मिन् प्रदेशे इत्यासनम् । पुन:-~सा परिपत् सभा तेन हीरकुमारेण कांचिदपूर्वी विभूपां शोभामपुपत् पुष्णाति स । केव । सक्रियेव । यथा शोभनमनुष्टानं विधिना शास्त्रोक्तप्रकारेण कृत्वा शोभते ॥ इति हीरकुमारागमनगुरुवन्दने॥ देशनां शमवतां शतमन्युः स प्रबोधयितुमझिसमाजम् । प्रादिशद्वरयिता वसतीनां कौमुदीमिव वनं कुमुदानाम् ॥ १४ ॥ स महावीरपट्टपरम्परायातो विजयदानसूरिः नामा शमवतामुपशमिनां साधूिन मध्ये शतमन्युः शतमतुः शकः देशनां धर्मोपदेशं प्रादिशद्ददौ । व्याख्यानं करोति स्मेत्यर्थः । कि कर्तुम्। अग्गिनां भव्यप्रगणिनां समाज सभा प्रबोधयितुं धर्म स्थापयितुम् । क इव । वरयितेष । यथा वसतीगा रात्रीणां कान्तयं कुमुदानां कैरवाणां वनं काननमाकर वा प्रतियोधयितुं विकाशयितु कौमुदी चन्द्रिकां मंदिशति । विस्तारयतीत्यर्थः ।।

·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १९३ इन्द्रवारणमिवेयमसारा संसृतिः कृतदुरन्तविकारा । पकिलावट इवात्र निममा निर्गमेन भविनः प्रभवन्ति ॥ १५ ॥ भो भव्याः,इयं संमृतिः संसार इन्द्रवारणनाम कटुकं फलं तद्वदसारा । इन्द्रवारणफलं हि चहिदृश्यमानं रम्यं परं मध्ये निःसारम् अतिकटुकतया केनापि खादितुमशक्यखाद्विप- फलवत् तथा संस्मृतिरपि । किंभूता संमृतिः । कृतो निष्पादितो दुर्दुष्टोऽनन्तदुःखदा. यकरवेन अन्तोऽवसानं यस्य तादृशो विकारो विकृतिर्यया । फलमपि दुष्टविकृतिकृत् । तथा अन संसारे निममा चूडिताः । पतिता इत्यर्थः । भविनो जीवा निर्गमे निःसरणे विपये न प्रभवन्ति नैव समर्थीभवन्ति । निमोदादिप्वनन्तपुद्गलपरावर्तकर्तृत्वेन । क- स्मिनिव । पशिलास्ट इव । यथा जम्बालजाला कलितकूपे निममा निमज्य स्थिता जन्तवो निर्गन्तुं न प्रभवन्ति ॥ नारकादिगतयोऽत्र चतस्रः संस्फुरन्त्यमुमतामिव पुर्यः । सन्ति भूपतिपथा इव लक्षा योनयश्चतुरशीतिरमूषु ॥ १६ ॥ भो भव्याः, अन संसृती अमुमतां जन्तूनां चतस्रश्चतुःसंख्याका नारकादिगतयः । 'नरकस्तु नारकः स्यानिरयो दुर्गतिश्च सः' इति हम्याम् । आदिशब्दात्तिर्यड्नरसुर- लक्षणा गतयो गमनस्थानानि संस्फुरन्ति प्रकाशीभावं भजन्ति । का इव । पुर्य इव । यथा जन्तूनां वासस्थानां नगर्यो दृशन्ते । पुनरमूपु चतुर्गतिपु चतुरशीतिलक्षा योनयो जीवानामुत्पादस्थानकानि सन्ति वर्तन्ते । क इव । भूपतिपथा इव । यया नगरीषु चतुरशीतिप्रमाणा राजमार्गा भवन्ति । 'चतुराशी चहुटा' इति लोकप्रसिद्धिः ॥ मर्त्यजन्मनगरीमधिगत्य प्राणिनो अमिवशेन कथंचित् । दर्शनादिवरवस्त्वनवाप्तेरायुरेव धनवत्क्षपयन्ति ॥ १७ ॥ प्राणिनो जीवा दर्शनं सम्यक्त्वमादी येषां देशविरतिसर्वविरतिप्रमुखाणां वरव- स्तूनां प्रधानपदार्थानामनवातेरलाभात् धनवदाग्नीवीद्रव्यमिवायुजीवितकालमेव क्षप. यन्ति निष्टापयन्ति । किं छला । भ्रमिवशेन भवपरम्परारण्यपरिभ्रमणप्रकारेण कथंचि- दृशदृष्टान्तर्महता कटेन कृत्वा मर्मजन्म मनुष्योत्पत्तिर्नाम नगरीमधिगत्य प्राप्य । 'अ. धिगत्य जगत्यधीश्वरात्' इति नैपधे । अधिगत्य । लब्ध्वा इत्यर्थः ।। निर्गतायुरखिलद्रविणास्ते रवन्नरकवर्म भजन्तः । हा दुरागतदशा अशरण्या नित्यदुःखमनुभूय नियन्ते ॥ १८ ॥ हा इति खेदे । ते पूर्वोक्ताः प्राणिनः न विद्यते शरणागतसाधुः रक्षिता पालयिता घा येषां ते अशरण्या । शरणरहिता इत्यर्थः । तथा दुर्दुष्टा शोचनाही आगता दशा अवस्या येषां तादृशाः सन्तो नित्यमनिशं दुःसं लेशपरम्परामनुभूय विपद प्राप्य वा नियन्ते । किं कुर्वन्तः । निर्गतं निटेतं क्षय प्राप्तमायुजीवितकालस्तदेवासिलं २५ ·१९४ काव्यमाला। समस्तं द्रविणं धनं येभ्यो येशंवा तथाविधाः सन्तो नरकस्य दुर्गतवर्ममार्ग भजन्ते आर. यन्वे । किंवत् । रइवत् । यथा द्रमकानिष्टापितसमस्तखधनाः सन्तो मार्ग नगर- ध्यानं भजन्तः केनचिदप्यकतरक्षा दुष्टावस्थापतिता नित्यमनुभूय नियन्ते ।। धर्ममार्हतमतो जनिमन्तो यानपात्रमिव संग्रहयध्वम् । तस्थुपी भवपयोनिधिपारे मुक्तिनामनगरी च जिहीध्वम् ॥ १९ ॥ हे जनिमन्तो भव्याः, अतोऽस्मात्कारणाद्यानपात्रं वहनामवाहतं जिनप्रणीतं धर्म सं- प्रहयध्वम् । धर्मसंग्रहं कुरुतेत्यर्थः । 'ग्रहाति ग्रहयते लाति' इति क्रियाकलाप ग्रहणार्थाः क्रियाः । पुनर्पयं भवन्तः भवः संसारः स एव पयोनिधिरगाधत्वात्समुद्रः तस्य पारे परमिस्त्रटे तस्थुषी स्थितिमती मुक्तिः सिद्धिरेव नाम यस्यास्तादृशी नगरी जिहीध्वं गच्छत । यानपात्रसंप्राहिणो जना हि पायोधिपरपारपुरीमासादयन्तीति स्थितिः ॥ द्वे महोदरपुरस्य पदव्यौ प्रध्वरा च विपमा च जिनोक्ने । आदिमा ननु महाप्रतनामा पश्चिमा पुनरणुव्रतरूपा ॥ २० ॥ भो भव्याः, महोदयपुरस्य मुक्तिनामनगरस्य द्वे उभे पदव्या मार्गों स्वः भगवता कथिती वर्तते । द्वे के । एका प्रध्वरा सरला च, पुनरपरा विपमा कुटिला । तत्र द्वयोर्मध्ये भा. दिमा पदवी प्रथमो मार्गः ननु निश्चितं महान्ति सर्वसावधव्यापारनिषेधरूपाणि । सर्वप्राणातिपातविरमण-सर्वमृपावादविरमण-सर्वादत्तादानविरमण-सर्वमैथुनविरमण- सर्वपरिग्रहविरमण-इति पञ्च महानतानीति नाम यस्याः सा । 'साक्षादप्सरसो वि. मानकलितव्योमान एवाभवान्' इति नैषधे । वेन महानतनामा इति प्रयोगः । पुनः पश्चिमा तयोरन्तिमा अणुव्रतानि देशविरतिभाजाम् । स्थूलप्राणातिपातविरमण- स्थूलमृपावादविरमण-स्थूलादत्तादानविरमण-खदारसंतोषपरस्त्रीविधवावेश्याकन्याविर- मण-स्थूलपरिप्रहपरिमाण-दिग्विरमण-भोगोपभोगविरमण-अनर्घदण्डविरमण-सामा• यिकवत-देशावगासिक-पोषधोपवासव्रत-अतिथिसंविभागनतरूपाणि द्वादशसंख्याकानि रूपं यस्याः सा॥ तूर्णमस्ति यदि तत्र यियासा प्रध्वरे पथि ततः प्रयतध्वम् । सौगतोदितपदार्थ इवास्ते यद्भवः स्फुरदशाश्वतभावः ॥ २१ ॥ भो भव्याः, यदि भवतां तत्र महोदयपुरे तूर्ण शी यियासा गन्तुमिच्छास्ति वर्तते, ततस्तहि प्रवरे साधुमार्गरूपे सरले पथि पदव्या प्रयतध्वं प्रयत्नं कुरुध्वम् । यद्यस्मा- कारणात् भवः संसारः स्फुरन् प्रकटीभवन् अशाश्वतभावः विनश्वरता यन एतादृश आस्त । क इव । सौगतादिपदार्थ इव । यथा वौद्धकधितवस्तुबजे 'सर्वे क्षणिकम्' इति वाक्यात यावत्पदार्धसाथै आनित्यता वर्तते ।।

·५ सर्गः]
यत्कारणादन जगति भवभाजो जन्तूनां यथा येन प्रकारेण खार्थ एव केवलं
निजकायमेव वाहभभवति इटो जायते, तथा तेन प्रकारेण प्राणिना परेपामर्थः अन्य-
मृस न वल्लभः स्यात् । उक्तमय दृष्टान्तेन द्रढयति-असा प्रत्यक्षो महत्मविश्यातिमान
इन्दुधन्दोऽपि पर्वणि अमावास्यायां वमुकृते रनकते। चमु कान्तिधनयोः । सदर्थ
हीरसौभाग्यम् ।
अनित्यतामेव दर्शयति-
सांध्यराग इव जीवितमास्ते यौवनं च सरितामिव वेगः ।
यरक्षणेव कमला क्षणिकेयं तत्त्वरध्वमनिशं जिनधर्मे ॥ २२ ॥
यत्कारणात् सांध्यरागः संध्यासमयसंवन्धी रागः उपलक्षणानीलपीतकृष्णश्वेतरक्का-
निकाप्रकरस्तद्धजीवितम् । यथा संध्याराग: क्षणात् प्रध्वंसं भजते तथा जीवितव्यम.
पीति । च पुनयौवनं तारुण्यं सरितां प्रावृषेण्यनदीनां वेग इवास्ति । यथा नदीनां पूरै
त्वरित प्रयाति । यतः 'यौवन जाइ वेगिनदी युंजलवहइ इन्दचन्दनागेन्द कहो कुण थिट
रहइ' इति सूक्तोः । तथा यौवनमपि । पुतर्यकारणात् इयं कमला लक्ष्मीः क्षणेव
विद्युदिव क्षणशब्दो वेश्मरत्नशान्तिचरित्रेऽस्ति । क्षणिका क्षणमात्रस्थायुका । 'करिकर्ण-
चला कमला' इति वचनात् । तत्कारणादनिशं जिनधर्मे त्वरध्वं त्वरां कुरुध्वम् । शीघं
जिनधर्ममेव कुरुतेत्यर्थः ॥ इति गुरुदेशना ।
भारतीमिति निशम्य शमीन्दोः कल्पिताप्लव इवामृतकुण्डे ।
उल्लसत्पुलकपल्लविताङ्गश्वेतसीति विततर्क कुमारः ॥ २३ ॥
कुमारो हीरनामा चेतसि स्वमनसि इति वक्ष्यमाणं वितर्क चिन्तयामास । किंभूतः
कुमारः। उल्लसन् प्रकटीभवन् यः पुलको रोमाञ्चस्तेन पल्लवितमहं वपुर्यस्य। उत्प्रेक्ष्यते--
अमृतस्य मुधायाः कुण्डे करिपतः कृतः आप्लवः स्नानं येन तादृश इव । किं कृत्वा । श-
मीन्दोर्मुनिचन्द्रस्येत्यायुक्तप्रकारेण भारती वाणीम् । देशनामित्यर्थः । निशम्य ध्रुत्वा ॥
अस्ति कश्चन न कस्यचनापि मातृपुत्रपितृमित्रजनादि ।
संसृतौ क्षणिकतां कलयन्त्यां नानुयाति परलोकजुपं यत् ॥ २४॥
कस्यचनापि पुंसो भ्राता बन्धुः, पुत्रः मुतः, पिताजनकः, मित्रं मुहृत, जनः कुटुम्ब-
वर्गः, स आदी पूर्व यस्य ताइक्कश्चिन्नास्ति यत्कारणात् क्षणिकता क्षणमात्रस्थायित्वं 'जे
पुवके दिहा ते अवरदे न दीसन्ति' इति वचनात् क्षणविध्वंसिभावं कलयन्त्यां दधयां
संमती संसारे परलोकजुषं भवान्तरमाज खजनं कोऽपि नानुयाति न पश्चात्पृष्ठे वा
प्रजति । अन्यस्मिन् भवेन कोऽपि साधै याति । एक एव जीवो यातीत्यर्थः । यतः
'परलोकजुपा स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम्' इति रघौ ।।
वल्लभीभवति यद्भवभाजां सार्थ एव न तथात्र परार्थः ।
पर्वणीन्दुरपि पङ्कजपाणिं यात्यसौ वसुकृतेऽपरथा नो ॥२५॥

·काव्यमाला।
.
पइमपाणि सूर्य प्रतिमानुपायें याति । क्षीणचन्द्रः पर्वगि भास्करणा गला कान्ति.
मादायाभ्युदयते इति कविसमयः । अपरथा अन्यसमये अ गते स्वाभ्युदये संजाते
न कदाचिद्गच्छति । एपमन्योऽपि कमलाद्वितकर धनिनं प्रति व्यार्थ प्रयाति । कार्ये
सते तत्पार्धमपि नोपैति । तस्मात्कोऽपि कस्यापि नास्ति । 'प्रकारवचने थालू' ।
'सामान्यस्य भेदको विशेष प्रकारसद्वृत्तः किमादेस्थाल् स्यात् सर्वप्रकारेण इति सर्वधा
इतरथा अपरया' इति प्रक्रियाकीमुद्याम् ॥
कार्यकाल इतरोऽपि नरेणादीयते तदनु मुच्यत एव ।
विनमाय विधृतो हृदि हारो हीयते रहसि सोममुखीभिः ॥२६॥
नरेण मनुष्येण कार्यकाले खकृत्यरामये इतरोऽप्यन्योऽपि सकार्यकृते आदीयते
खीक्रियते । तदनु कार्यकरणानन्तर सते कृते मुच्यते त्यज्यत एव । उक्कमर्थमर्यान्त-
रेण दृढीकरोति- सोममुखीभिः स्त्रीभिः विभ्रमाय विलासार्थ शोभाकृते वा हदि वक्षति
हृदये धृतः परिहितो हारो मुकाकलापो रहसि सुरतफ्रीडाकरणसमये। 'संभोगच रहो
रतिः' इति हेम्याम् । हीयते उत्तार्यते हृदयात् पृथदियते । ततः सर्वेषां सार्थ
एवाभीष्टः ॥
जन्मिनामयमकृत्रिममित्रं श्रेयसे तदुदयेजिनधर्मः ।
वैभवाय परिशीलनभावं लम्भितः क्षितिशशीव कृतज्ञः ॥ २७ ॥
तत्कारणात् असारे संसारे अयं खर्गापवर्गसाधकत्वेन प्रसिद्धः अकृत्रिममित्र खा.
भाविकसुहृत् जिनोको भगवत्प्रणीतो धर्मः परिशीलनभावमुपासनागोचरतां लम्भितः
'प्रापितः सन् श्रेयसे ऐहलौकिकमुक्तिकृते च उदयेत् प्रकटीभवेत् । किंभूतः । कृतं
निर्मितं जानातीति कृतज्ञः । क इव । क्षितिशशीव । यथा कृतज्ञो नृपः सेवितः सन्
वैभवाय विभूतिकृते भवेत् ॥
स्वानुजन्मभगिनीकुलवृद्धानाददे तदनुयुज्य तपस्याम् ।
पारलम्भनविभुभववार्यत्तरीव नियमस्थितिरेषा ॥ २८ ॥
यरकारणादेपा मुक्तिनगरप्रध्वरप्रद्धतिः प्रसिद्धा नियमे पञ्चमहानतादिमूलगुणोत्तर-
गुणसम्यक्पालनरूपे यावजीवावस्थानं नियमस्थितिदीक्षा तरीव नौरिव संसारसमुद्रस्य
पारलम्भने परतदप्रापणे विभुः रामी आस्ते । 'तां तृतीयपुरुषार्थवारिधेः पारलम्भन-
तरीमरीरमत्' इति नैपधे । तत्कारणात् खो ज्ञातिवर्ग: । अनुजन्मा कनीयान् श्रीपा-
लाख्यभ्राता राणीविमलासख्ये द्वे भगिन्यौ जामी कुलवृद्धान् गोत्रमहत्तराननुयुज्य पृष्ट्या
अहं तपस्या संयममाददे गृह्णामि ॥ इति हीरकुमारस्य संसारासारताविचारः ।।
सूरिसिन्धुरपुरः स कुमारो व्याजहार मनसीति विमृश्य ।
दन्तकान्तिमुचुकुन्दसुमैस्तत्पादयोरिव सृजन्नुपहारम् ॥ २९ ॥

·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १९७ स हीरकुमारः मनसि खचित्ते इति पूर्वोक्तं विमृश्य विचार्य सूरिषु सिन्धुरः शी. ण्डीरत्वेन गमस्तस्य पुरोऽभे व्याजहार वदति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-दन्तानां कान्तय एव मुचकुन्दा द्रुमविशेपास्तेषां मुमः पुष्पैस्तस्य सूरेः पादयोश्चरणयोरुपहार पूजाम् । पूजा- हणासपोर्चा उपहारवली समी' इति हेम्याम् । सृजन् कुर्वनिव ॥ प्राप्य तापककरादिह दीक्षामाहितायतिहितामिव शिक्षाम् । सेवितुं चरणतामरसं ते मानसं मुनिप कामयते मे ॥ ३० ॥ हे मुनिष सूरीन्द्र, ते तव चरणतामरसं पादप- सेवितुं मे मम मनः कामयते वा- छति । किं कृत्वा । इहास्मिन्नेव समये तावकात् त्वदीयात्करात् पाणेर्दीक्षां प्राप्य स- मासाद्य । उत्प्रेक्ष्यते-आहितं स्थापितमायती उत्तरकाले हितं पथ्यं यया तादृशी शिक्षामिव ॥ एवमुक्तवति हीरकुमारे सूरिशीतकिरणः स्म गृणाति । मथ्यमानमकराकररावं हेपयन्निव गभीरविरावैः ॥ ३१ ॥ सूरिषु मध्ये शीत किरण: सौम्यगुणेन चन्द्रो गृणाति स वभाषे । कस्मिन् सति । एवममुना प्रकारेण उक्तवति कथितवति,हीरकुमारे सति । उत्प्रेक्ष्यते--सूरिर्गभीरवि. रावर्मन्द्रध्वनिभिर्मथ्यमानो नारायणेन मन्दरगिरिणा विलोज्यमानो यो मकराकरः समु- दस्तस्य रावं गम्भीरनिर्घोपं लजयन् लजायुक्तं कुर्वनिव ॥ मा कृथाः कचन तत्प्रतिबन्धं बान्धवस्वजनमित्रजनेषु । गन्धवाह इव भूधरसिन्धुग्रामसीमपुरभूमिधुनीपु ॥ ३२ ॥ है कुमार, यद्येवं तवाशयस्तत्तदा तहि क्वचन केष्वपि पान्धवा भ्रातरः, स्वजनाः सगोत्राः ज्ञातयः, मित्राणि सुहृदः, तत्प्रमुखेपु जनेषु लोकेषु प्रतिवन्धं ममत्वेन नेहेन कृत्वा संसारे स्थायिभावं मा कृथा मा कुर्याः । क इव । गन्धवाह इव । यथा वायुर्भू- धराः पर्वताः, सिन्धवः समुद्राः, प्रामाः संनिवेशाः, सीमा प्रामनगरसमीपबहिःप्रदेशाः, पुराणि नगराणि, भूमयोऽखिलवमुधरा, धुन्यो नद्यः, तासु प्रतिवन्धं न विदधाति । यैरवधि जिनधर्मसुरद्रुः पूर्वजन्मनि जनैरिह तेपाम् । तद्दलानि कमलाकमलाक्षी सार्वभौमपदवीप्रमुखानि ॥ ३३ ॥ तत्सुमानि सुरवैभवलम्भः कीर्तयः परिमलोऽप्यदसीयः । सिद्धिमुग्धमृगदृक्परिरम्भारम्भणानि पुनरस्य फलानि ॥ ३४ ॥ (युग्मम्) हे हीरकुमार, यर्जनः पूर्वजन्मनि प्राचीने भवे जिनधर्मरूपः मुरद्रुः कल्पवृक्षो. ऽवधि वृद्धि प्रापितः, तेषां जनानामिह जन्मनि कमला लक्ष्मीः । अथ च कमला श्री- सत्तल्या कमलाक्षी भरविन्दलोचना स्त्री, यया परिणीतमानया गृहे चागतया सत्या ·काव्यमाला। सर्वतः सीवधनधान्यद्विपदचतुष्पदादिभिः परिपूर्यते सा लक्ष्मीसदशा पद्माक्षी तधा सार्वभौमः सर्वस्या भूमेरीश्वरश्यक्रवर्ती तस्य पदवी एताः प्रमुखाः आदिमाः प्रकृटा पा येषु तादृशानि तस्य सुरद्रोदलानि पत्राणि सन्ति । तथा मुराणामुपलक्षणादिन्द्रादीनां वैभवानां संपदा लम्भः प्राप्तिः सा तस्य मुमानि पुष्पाणि । 'प्रसूनं कुमुम सुमम्' इति हेम्याम् । तथा कीर्तयः सुरासुरनरखेचर किनरमिथुनगीयमानयशांसि अपि पुनरत्याय- मदसीयः परिमलः भामोदः सारभम् । तथा सिद्धयो लघिमा, वशिता, ईशत्वम्, प्रा. काम्यम्, अणिमा, महिमा, यत्र कामावसायित्वम् , प्राप्तिः, इत्यष्टी अन्या अपि मबत. त्रविद्यातपाशकिप्रमुखाः सिद्धय एव गुग्धमृगदृशो रम्याना । अय वा सिद्धिर्म- क्तिरेव प्रधानवधूस्वाभिस्तया वा सार्धमालिङ्गनानि परिरम्भणानि आसादनानि तेषा- मारम्भाः प्रक्रमास्तानि पुनरस्य कल्पद्रोः फलानि वर्तन्ते। धर्म एव मनुजैरिह मन्त्रः सार्वकामिक इवैप निपेव्यः । येन वामनसपारगतं यत्तत्करोति करसात्तरसासौ ॥ ३५ ॥ इह जन्मनि मनुजैर्मानवरेप पूर्वव्यावर्णितखरूपः धर्म एव निषेव्यः सेवनीयः आ- राध्यः । क इव । मन्त्र इव । यथा कैश्चित्पुंभिर्विनयादिना प्रसन्नीभवद्गुरुप्रदत्तः स. र्वान् समस्तान् कामान्मनोभिलपितान् करोति पूरयतीति सार्वकामिको मन्त्री निषे. व्यते सम्यगुपासनागोचरीक्रियते । येन कारणेनासी धर्मो यद्वस्तु वास्यनसयोः पार- गतं वचनमनसोचिरातीतं यत्र पदार्थे वाचो मनसश्च गोचरो न भवति तदपि वस्तु तरसा शीघ्र करसात्करप्राप्तं करोति । 'का नाम तत्र चिन्ता प्रभवति पुरुषस्य पौरुषं यन । वामनसयोरविषये विधी च चिन्तान्तरं किमिह ॥' इति चम्पूकथायाम् ॥ इति कुमारमुद्दिश्य गुरुवाक्यम् ।। तां निपीय मुनिवासववाचं स्मेरदृक्प्रबुवुधे स कुमारः । कैरवोत्कर इव सितकोशश्चन्द्रिका कुमुदिनीरमणस्य ।। ३६ ॥ स कुमारः प्रबुबुधे प्रतिवुद्धः । किंभूतः । स्मेरदृक् हर्षेण हसितनयनः । तां पू. वाकां मुनिवासवस्य सूरीन्द्रस्य पाचं वाणी निपीय सादरं श्रुत्वा पीत्वा । क इव । कैरवोत्कर इव । यथा कुमुदिनीरमणस विधोश्चन्द्रिका ज्योत्स्ना निपीय कुमुदप्रकरः प्रयुध्यते विकाशं लमते । किंभूतः । स्मिता विकसिताः कोशाः कुटनला यस्य । निश्चिकाय विनयानतकायस्तत्पुरः शिशुशशी स्वतपस्याम् । शंभुसुव इवाम्बुजनाभः प्रत्यगाच्च भवनं निजजामेः ॥ ३७॥ शिशुशशी कुमारचन्द्रः तस्स मुरेः पुरोऽप्रे खस्यात्मनस्तपस्यां दीक्षाग्रहणं निश्चि- काय अहमवश्यं श्रीमपार्श्वे परिव्रजां गृहीष्यामिति निथयं कृतवान् । किंभूतः। पिन- येन आ सामस्त्येन नतो नम्रीभूतः कायः शरीरं यस्य । च पूनर्निजजामेदिमलाया भवनं गृहं प्रत्युजगाम । क इव । अम्बुज्ञनाम इव । यथा कृष्णः शंभुसुध्रुवः पार्वत्या ·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । । भवनं प्रति गच्छति । भवानी हि कृष्णभगिनीति कविसमयः । 'भवानी कृष्णमेनाक- स्ससा' इति हैम्याम् । अम्भोजनामः अम्युजनाभः इत्यादयः प्रयोगाः पाण्डवचरित्रे रान्तीति ।। इति विजयदानसूरिपुरो हीरकुमारस दीक्षाग्रहणनिधयकरणम् ।। इच्छता हृदि महोदयलक्ष्मीसङ्गदूतिमिव जैनतपस्याम् । भाष्यते स्म भवनं प्रविभूप्यानेन भावयतिना निजजामिः ॥३८॥ अनेन निजजामिः सभगिनी भाप्यते स्म भापिता यादिता । अनेन किंभूतेन । भा. वेन परिणामेन यतिना साधुना । अथ या भावे आशये मनसि यतित्वं चारित्रमस्येति तेन भावयतिना । किं कृत्या भापिता । भवनमांद्भगिनीभवनं प्रकण विभूप्य शोभा नीत्वा गृहे आगत्येत्यर्थः। अनेन कि कुर्वता। जिनानां तीर्थकृतामियं जनीं तपस्यां दीक्षा. मानहीनुमिच्छता हृदये वाञ्छता । उत्प्रेक्ष्यते--महोदयलम्या मुक्तिश्रिया महाभ्यु- दयसंपदो या सो संगमे मिलने दति संदेशहारिकामिय । तस्याः स्वयंवरपरिग्रहदू- तिरेपा गुफावली हृदिपदं भवतः करोतु' इति चम्पूकथायाम् । 'दूल्यां तिरपि स्मृता' इति शन्दप्रभेदे ॥ धारिणीसुत इवाद्य सुधर्मस्वामिनं विजयदानमुनीन्द्रम् । वन्दितुं विजयसिंहमहेभ्याम्भोजदृग्गत इतोऽहमभूवम् ॥ ३९ ॥ विजयसिंहनामा यो महेभ्यो व्यवहारी तस्साम्भोजहर प्रियतमे हे जामे भयाह. मितो भवत्या ग्रहाद्विजयदाननामानं गुनीन्द सूरि पन्दितुं नमस्कन गतोऽभूयम् । क व । धारिणीमुत इय धारिणीनामा ऋपभव्ययहारिपनी तस्याः गुतो जम्युकुमारः गु- धर्मसामिनं धीमहावीरपयमागधर नन्तुं गतोऽभूत् ।। फीलनकललितं फलयन्ती या कशेव तुरगस्य भवस्य । देशनाश्रवणगोचरभावं लम्भिता श्रमणशीतमरीचेः ॥ ४० ॥ हे जामे, भ्रमणशीतमरीचेर्विजयसूरीन्द्रस्य सा परमशान्तरसमयी धर्मफया मया समामा भवणयोः कर्णयोः गोचरमार्य विषयता लम्भिता नीता । धुवेत्सर्षः । 'भूनं न गे श्रवणगोगरतां गतोऽति' इति कस्पागमन्दिरसोग । गा का । या धर्मदेशना भ. यस संगार फीलने ताने अथ या फीलनायो पराभवविधानविपये । 'मजते हेलि. पाटिलनाम्' शी नेपथे। एकमद्वितीयं एलितं पिलार व्ययसायं फ्लयन्ती वि. धनी पत। केय । करेन । यया कशा यमदण्डः 'चासो' इति लोके प्रनिदा पुरणासम्म साने मंदतं प्यार निभान ।। ।

·काव्यमाला। विलासा वैचित्र्यास्त एव रसा जलानि तैर्ममेदं मदीयमेतत्प्रत्यक्षशब्दविषयगोचरं कणों श्रवणावेव कलइयो कुम्भ्यो तयोर्द्वयं युगलं पूर्यते स पूर्णाभूतम् । श्रवणशब्दः पुनपुं- - सके । 'आलोचनान्तात् श्रवणी वितत्य इति लिहानुशासनावचूर्णी । तथा 'भवलम्बि- तकर्णशप्कुलीकलशीकं रचयनवोचत' इति नेपधे । कस्मादिव । उनमजलधरा- दिव । यथा उनमतो जलभरनम्रीभवन्तो जलधरान्मघादुदितैः प्रादुर्भूतनारेः सलिलैः कलशीद्वन्द्वं परिपूर्णीभवति । वाणिशब्दो हस्खोऽप्यस्ति । यथा 'अन्तर्वाणिस्तु शास्त्र- वित्' इति हैम्याम् । तथा भर्तृहरशतके प्रोकं च-'केयूरा न विभूषयन्ति पुरुष हारा न चन्द्रोज्ज्वला न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः । एका पाणि- रलंकरोति पुरुष या संस्कृता पठ्यते क्षीयन्ते किल भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूष. णम् ॥' इत्यत्रापि वाणिशब्दो हवः ॥ सूरिभर्तुरमृतादपि वाचो दृश्यते जगति कोऽपि विशेषः । त्यक्तमन्यव इदंरसिका यन्मन्युबद्धमनसस्त्वमृताशाः॥ ४२ ॥ हे जामे, जगति विश्वे अमृतात्पीयूपारसूरिभर्तुर्वाचो पाण्याः कोऽप्यद्भुतवैभयो वि. शेषः अतिशायिलमनिर्वचनीयमहिमा दृश्यते अवलोक्यते ज्ञायते वा । यद्यस्मात्का• रणात् इदंरसिका गुरुवचनसुधापानरसवन्तो जनास्त्यत्तमन्यव उज्झितकोपा जायन्ते । अस्या वाण्यां रसिकाः इदंरसिकाः । 'इदं यशांसि द्विषतः सुधारुचः' इति नेपथे । तु पुनः । अमृताशाः सुधापायिनो देवा मन्युयद्वमनराः कोपकलितान्तःकरणाः तत्व- तस्तु यज्ञोत्कण्ठहृदयाः तदशनत्वात् । 'खाहा खधा ऋतुसुधाभुज आदितेयाः' इति हेम्याम् ॥ सांप्रतं भगिनि तेन मुनीन्दोः संनिधौ ग्रहयितुं व्रतलक्ष्मीम् । उत्सुकोऽहमभवं भवमनो धारिणेय इव वीरजिनेन्दोः ।। ४३ ।। हे भगिनि, तेन एतादृग्गुरुवचनामृतपानीत्सुक्येन कारणेन सांप्रतमधुना मुनीन्दो- विजयदानसूरेः पार्श्वे व्रतलक्ष्मी चारिनधिय ग्रहयितुमादातुमहमुत्सुक उत्कण्ठितो- ऽभवं संजातः । 'गृह्णाति प्रयते लाली' इति क्रियाकलापे । प्रहयते इसस्य ण्यन्तस्य तुंम्प्रत्ययप्रयोगः । अहं किंभूतः । भवात्संसारात्पुनः पुनः पर्यटने भन्न उद्विमः । क इव । धारिणेय इव । यथा श्रेणिकनृपत्नी धारिणी तस्या नन्दनो मेघकुमारः धीमहा- वीरजिनपरत्य पावें प्रतं ग्रहीतुमुत्युको जो ॥ सेतुबन्धमिव संसृतिसिन्धोस्तद्रताय मम देहि निदेशम् । विनयेन हि महोदयलक्ष्मीसंमुख निजजन हितकाही ॥ ४४ ॥ हे जामे, तत्कारणात्य मम व्रताय चारित्रग्रहणाथै निदेशमाज्ञां देहि । कमिव । सेतुबन्धर्मिय पद्याविरचनमिव । लोके 'पाज' इति प्रसिद्धा । कस्य । संसृतिः संसारः रा एवागाधरवारिसन्धुः समुद्रस्तस्य । हि यस्मात्कारणान्महानुदयोऽत्यश्वर्य मोक्षश्च तस्य .

·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २०१ 546 लक्ष्मीसत्राभिमुख संमुखीभूतं निजजनं खकीयबन्धुवर्ग हितकाही खजनहिताभिला- पुको जनः को विनियेद्विप्न कुर्यात् , अपि तु न कोऽपि नान्तरायी भवेत् ॥ इति विम- लाभगिनीं प्रति हीरकुमारस दीक्षादेशमार्गणवचनम् ॥ तद्वचो विचरितं सहजेन प्राप्तमात्रमपि कर्णपुटान्तः । क्षिप्ततप्तगुरुपत्रमिवास्या दुःखमप्रतिममातनुते स्म ॥ ४५ ॥ सहजेन भ्रामा । ['भ्राता तु स्यात्सहोदरः । समानोदर्यः सोदर्यः सगर्भसहजा अपि ॥ इति हम्याम् । विरचितं कथितं तद्वचो दीक्षादेशमार्गणरूपं तत्पूर्वोक्तं वाक्यं फगंपुटान्तः श्रोनपानमध्ये प्राप्तमानमपि केवलमेकवारं गतमपि अस्या विमलाया हीरकुमारस वृहद्भगिन्या अप्रतिममसाधारणं दुःसमातनुते स्म चके । किमिय । क्षिप्त- - तप्तगुरुपत्रमिव । यथा -क्षिप्त स्थापितं तप्तमुष्णीकृतं गुरुपत्रं कर्णयोरतिदुःखदं स्यात् ।। डिम्भलम्भितविडम्बनभाजा दुःखतः परभृतेव भगिन्या । स न्यगादि मृद्गद्गदवाचा साधिमाधरितपुप्पधनुःश्रीः ॥ ४६ ॥ रा हीरकुमारो भगिन्या विमलाखसा न्यगादि भापितः । किंभूतया । मृद्वी को. मला तथा वापरस्पष्टा तादृशी वाग्वाणी यस्याः । अथवा साधनभूतया याचा फुला। कुतः । कुतस्वाग्भ्रातृप्रमज्या परिणामोद्भूतदुःसतः। स किंभूतः । साधिना शरीर. सौन्दर्येण । 'साधुरम्यमनोज्ञानि' इति हम्याम् । अधरिता हीनीकता तिरस्कृता वा पुष्पधनुपः कामस्य श्रीपुः शोभा येन । 'त्ययातः किं नरसाधिमनमः' इति नैपधे । उत्प्रेक्ष्यते-परभृतेय । यथा कोकिलया भायते विखरमुच्यते । किंभूतया । दि. म्भन अव्यफयालकेन लम्भितं प्रापितं यद्विदम्वनं संतापनं तद्भजतीतिपरान् काकवाल- .फान पुष्णन्तीति परभृतः । 'कोकिल: पालितः काकस्तथा चाम्नु पोपितः इनि पचनात् । तथा परभृत् व्यजनान्तः । 'परभृतां मदनालसचेतसाम्-'लाद रघुकु.. मारयोरपि ॥ सांमतं व्यतिफरस्तव फोऽयं वार्थकोचितविधेश्चरणस्य । लीदि वत्स विपयस्य रसालस्येव पक्रिमफलस्य रसांस्त्वम् ॥४७॥ हे पण, गांप्रतमिदानी पालनीलायां तवभपतधरणस चारिणम्य कोऽयं व्यतिकरः कर प्रस्तापगमयः । जिभूतरा चरणस्य वार्धके वृद्धावस्थायामुचितो योग्यो विधिरा- परणं पराय हे पधो, अनुना तं विपास शन्दादिगोचरस रसानासादान् ही भागादय । रागाननुभए । कस्येव । परिमफलस्येव । यया पोऽपि रगालस गदयानरो: परिपारस रगामिन्दानासादयति जनः ॥ १. पानुनम परमा मायेय । योरिसटिम्मा म्पमाश्यविपनातः कामान्या पास्पोरगं. 56 41 ·२०२ काव्यमाला। भाग्यभाजि जलजन्मगृहैवागन्तुका तरुणता त्वयि वत्स । कामकेलिवसती रतिसख्यां त्वं रमस्व युवतीभिरमुप्याम् ॥ ४८ ॥ हे वत्स, त्वयि विषये तरुणता यौवनावस्था आगन्तुका आगमनोत्सुकशीला वर्तते। केव । जलजन्मगृहैव । यथा भाग्यभाजि पुण्यवति पुरुषे जलजन्ममन्दिरा लक्ष्मीरा-. गमनशीला भवेत् । पुनहें वन्धो, त्वममुध्यो तारुण्यावस्थायां युवतीमियौवनवतीभिः, स्त्रीभिः सार्धं रमख विलासं कुरु । 'युपतीकरनिर्मलनिर्मथितम्' इति दीर्घोऽपि युवती- शब्दः । किभूतायाममुष्याम् । कामस्य कन्दर्पस केलिवसती क्रीडागृहे । मुनः कि. भूतायाम् । रते रागस्य सख्यां वयस्याम् । रतिः स्मरनियां रागे रते' इत्यनेकार्थः ॥ यौवनेऽर्जय यशोगुणलक्ष्मीः क्षोणिमानिव महःक्षितिकोशान् । आर्हतं तदनु धर्ममयि त्वं स्थाविरे स्थिरतया विदधीथाः ॥ ४९ ॥ हे वत्स, यौवने तारुण्ये यशांति कीर्तीर्गुणान् महत्वादादिलक्षणान् लक्ष्मीरमिताः धियश्च अर्जय खायत्तीकुरु । क इव । क्षोणिमानिव । तथा भूपतितारुण्ये महः प्र- तापं क्षिति परदेशमण्डलं कोशान् वहून् भाण्डागारोत्करानुपार्जयति । 'स्वात्पालधन- मुक्नेतृपतिमत्त्वर्थ कादयः' इति हैम्यामुक्तत्वेन क्षोणिमानित्यत्र मत्वर्थीयप्रत्ययः । अयि पुनर्हे वत्स, अनु तारुण्यावस्थायां पश्चात्स्थाविरे वार्धके युद्धवयसि स्थिरतया स्थैर्येण अचपलवित्तत्वेन आर्हतमर्हदुक्तं तं चारित्रलक्षणं धर्म विदधीथाः कुर्वीथाः ॥ मौक्तिकेन किल सोदर सर्वैः श्लाघ्यतेऽत्र भवता पितृवंशः । भ्रातृवत्यहमपि त्वयकास्मि श्रीरिवामृतकरेण वरेण ॥ ५० ॥ हे सोदर, अन लोके भवता त्वया कृत्वा । अथ वा अनभवता पूज्येन । भाविनि भूतो- पचाराजनानां माननीयेन वा भवता । अत्रभवत्तत्रभवच्छब्दौ पूज्यार्थे निपात्येते इति वचनात् । पितृवंशस्तातान्वयः कुंरासाहकुलम् । सनिः श्लाघ्यते प्रशसते स्तूयते । केनेव । मौक्तिकेनेवा सत्र किलेति इवाथें। यथा मौक्तिकेन मुक्ताफलेन कृत्वा भुक्ताफलाना पिता तस्मादुत्पनत्वात्तेषां तादृशो वंशो वेणुः शतपर्वा जनैः श्लाघ्यते । 'उत्प्रेक्षाद्योतकाः शझे मन्ये नूनमिव ध्रुवम् । जाने किलादयो ज्ञेयाः प्रायेणेयं कियोद्भवाः॥' इति कविशि- क्षायाम्। अपि पुनर्हे कधी, अहं त्वयका कृला भ्रातमती सोदरवती अस्मि वर्ते । केव । श्रीरिव । यथा लक्ष्मीरमृतकरेण चन्द्रेण वधुमत्यस्ति । द्वयोरपि समुद्रोत्पन्नत्वेन । किंभूतेन त्वया चन्द्रेण च । वरेण जनेषु ज्ञातिपु श्रेष्ठेन ॥ त्वद्वधूमुखसुधांशुसुधायाः पानमुत्सुकतया प्रविधित्सू । मद्विलोचनचकोरशकुन्तौ चापलं रचयतश्विरमेतौ ॥ ११ ॥ हे वन्धी, एती दृश्यमानी मद्वितोंचने मम नेने एव चकोरशकुन्ती ज्योत्नाप्रियप. क्षिणी चिरं बहुकालं यावच्चापलं चञ्चलताम् । उत्कण्ठता मियर्थः । रचयतः कुर्वते । किं. ।

·।
५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
२०३
कर्तुमिच्छू । उत्सुकतया उत्कण्ठितत्वेन त्वद्वध्वास्तव जायायाः । 'दाराः क्षेनं वधूर्भार्या
जनी जाया परिग्रहः' इति हैम्याम् । मुखं वदनमेव सुधांशुस्तस्य सुंधां दर्शनामृतं तस्याः
पानं पीति प्रविधित्सू कर्तुमिच्छू । 'कणे हत्यचकोरीणां गणः पीला सुधासवम् । अ-
जायत मदेनेव गुमापुनारुणेक्षणा ॥' इति वस्तुपालकीर्तिकौमुद्यां चकोराणां ज्योल्ला-
* पाने प्रसिद्धेऽपि इत्यमृतपानमपि ।। इति विमलायाः प्रथमोक्तिः ॥
वाङ्मयविरचितैरिदमाद्यैः श्रोत्रपत्रपथिकैः स्वभगिन्याः ।
प्रेरितो निगदति स कुमारो गर्जितैरिव शिखी धनपतेः ।। ५२ ॥
कुमारो हीरनामा वालको निगदति स्म वमापे । किलक्षणः । प्रेरितः प्रणोदितः ।
कैः । इदं पूर्वोक्तमा प्रथम येपु तामियर्चाचां प्रपञ्चैः । 'इतीदृशैस्तं विरचय्य
वाझ्ययः' इति नैपधे। किंभूतैर्वाडमयः। विरचितः प्रणीतः। उक्त रित्यर्थः। कया । भगिन्या
खबृहत्खस्रा । पुनः किंभूतैः । श्रोत्रयोरर्थात् कुमारस्य कर्णयोः पथिकः प्राघुणीभूतैः
श्रुतैरित्यर्थः । वभापे । क इव । शिखीव । यथा मयूरो घनपलेः मेघमालाया गर्जिते.
गंजारवैः प्रेरितो वक्ति केकारवं कुरुते ॥
जीवितं कुशशिखास्थमिवाम्भः पांशुलेव तरला कमलापि ।
ऐक्षवाग्रमिव यौवतमेतत्प्रेक्षणक्षण इव खजनोऽपि ॥ १३ ॥
हे जामे, जीवितमायुर्जीवितव्यं कुशशिसास्थं दर्भाग्रस्थायुकमम्भो नीरमिव वर्तते ।
दर्भाप्रस्थमम्भः कियकालमवतिष्ठते तथा जीवितमपि । अपि पुनः–कमला पांसुलेव
व्यभिचारिणीव तरला चपला । अस्थिरा आस्ते । पुनरेतत्संघारिजनराद्रियमाणं यावतं
युवतीनां रामूहः स्त्रीगुणः ऐक्षवाप्रमिय इक्षणामिदमक्षवं तादृशम प्रान्तं तद्वत् । यथा
स्थूणाम नीरसता तथा विचार्यमाणमनुभूयमानं च स्त्रेण प्रान्ते नीरसमेव जायते ।
अपि पुनः खजनो शातिवर्ग: परिजनो वा प्रेक्षणक्षण इस रामलक्ष्मणादिरूपदर्शननाट-
फप्रस्ताव इव क्षणहटनरः स्यात् ॥
यद्गमिप्यति ममार्भकभावोऽलंकरिप्यति तनुं च युवश्रीः ।
वार्धकं पुनरमात्यमिव स्खं भूपयिप्यति क इत्यवगच्छेत् ।। ५४ ॥
हे जामे, यन्मम मदीयोऽर्भकभावः शैशवं गमिष्यति यास्यति । य पुनर्युवश्री:
भावप्रधान निर्देशात्ताहप्यलक्ष्मीः । अथ वा युवत्वेन श्रीलक्ष्मीः शोभा मम तनुः शरीर-
मलं करिष्यति । पुनर्धिकं वृद्धावस्था समर्धादात्मीयात्मानं भूपयिष्यति । कमिव ।
अमालमिव । यथा प्रधानं पाधा भूपयति । 'वार्धकं भूपयलत्र राजामात्यभिषयुनीन्'
दी थचनान् कः पुमानित्यवस्थात्रय भावीदमवगच्छेन् अवयुध्येत । अपि तु न
बोपीलः ॥
जन्तुरेप इह जामिकलत्रातृमातृपितृपुत्रविशेषैः ।
पन्समीति परमाणुरिवैको नीलिमारुणिमपीतिमरागः ॥ १५ ॥

·२०४ काव्यमाला। हे भगिनि, एप जन्तुः प्राणी इह जगति एक एव जामिर्भगिनी, कलत्रं पत्नी, भ्राता बन्धुः,माता जननी, पिताजनकः, पुनः सुतः, एतेषां विशेषः प्रकारः बम्भमीति संसारचक्रे अतिशयेन पर्यटति । क दव । परमाणुरिव । यथा एक एव परमाणुनील- स्वपीतत्वरतत्वादिरागैरह वने भ्राम्यति ॥ सौरभेण मलयद्रुरिवात्मा यस्य धर्मविधिना म विभाति । तेन विष्टपमशेषमभूपि प्रोच्यते रस किमुताभिजनादि ॥ १६ ॥ हे जामे, यस्यात्मा धर्मविधिना जैनधर्माचरणप्रकारेण विभाति स्म शोभितः । क इव । मलयद्वरिय । यथा चन्दनतरुः सौरभेण परिमलेन विभाति तेन पुंसा अशेपं समस्तमपि विश्वमभूपि भूषितम् । तर्हि अभिजनादि किमुत प्रोच्यते । निखिलेऽपि भुवने ववंशादि तु सुतरामेव भूपितमिति बोध्यम् ॥ निमगेव परिसर्पति निमं या दधाति पितृसूरिव रागम् । भोगिनीव कुटिला कमलाक्षी सा सतामनुचिताभ्युपगन्तुम् ॥१७॥ हे जामे, या स्त्री निम्नगेव नदीव निम्नं नीचैः परिसर्पति गच्छति । नीचगामिनी । 'कामिन्यो नीचगामिन्यः' इति वचनात् । तथा-या स्त्री पितृसूः संध्येच क्षणं राग द- धाति । यथा संध्या क्षणं पश्चाप्यतिशायिवर्णविशेषान् दर्शयित्वा नीरागा स्वयमपि कापि याति तथैव स्त्री । तथा या कान्ता भोगिनीय गुजबीव कुटिला । पक्रगामिनी वक्ति अन्यदन्यच्च कुरुते सा कमलाक्षी वनिता सतामुत्तमानामभ्युपगन्नुमहीकर्तुमनु- चिता'सर्वथापि नव योग्या ।। या जहाति न कदाप्यनुपङ्गं या विरागवति चाधिकरागा। तां जगजनमनःकमनीयां लिप्सते शिवकनी मम चेतः ॥१८॥ हे जामे, या वधूः कदापि कस्मिनपि समये भर्तुरनुपनं सङ्गम् । पार्थमित्यर्थः । न जहाति न मुञ्चति । च पुनर्या विरागवति वैराग्यभाजिनि नीरागेऽपि पुंसि अधिक रागा उत्कृष्टरङ्गा भवति । तां शिवकन्यां जगद्विख्यातां मुक्तिकन्यां मम चेतश्चित्तं लिप्सते वाञ्छति । किभूतानां जगताम् । भूर्भुवःखस्नयीजन्मिनां सुरासुरनराणां म. नोभिरन्तःकरणः कमनीयामभिलपणीयाम् ॥ इति प्रव्रज्यादृढतायो भगिनी प्रति कुमारवयः॥ निश्चिकाय वचनैरथ तैस्तैस्तस्य सा व्रतविधौ द्रढिमानम् । मौक्तिकसजमिवाचकणौधेस्तन्वती हदि पुनस्तदवोचत् ॥ १९ ॥ अथ भ्रातुर्वचनश्रवणानन्तरं सा विमला ततः पूर्वोकवचनैस्तस्य हीरकुमारस्य प्रत. विधौ दीक्षाग्रहणविषये दढिमानं दृढतां निश्चिकाय निर्धारयामास । निधारं कृतवती । पुनः सा जामिः तं भ्रातरमवोचद्वक्ति स्म । किं कुर्वती । अशुकणांपैः याप्पविन्दुकुन्दः। - ·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २०५ उत्प्रेक्ष्यते-हृदि हृदय वक्षसि मौक्तिकस्रज मुक्ताफलमालिकामिव तन्वती कुर्वती विस्तारयन्तीय ॥ ... वत्स वत्सलतया तव किंचिद्वच्मि कर्णपथिकीकुरु तत्त्वम् । वेद्रसायनमिव खजनानामस्ति वाग्विरचना हितगर्भा ॥ ६ ॥ हे वत्स लघुभ्रातः, तव भवतः वत्सलतया हितकृत्त्वेन यत्किचिद्भविनामायतिहित. विधायक विचार्याहं वच्मि कथयामि, तत्त्वं तवाप्यायतिसुखदं मदुक्तं कर्णपथिकीकुरु श्रवणनाघुणं प्रणय। ण्वित्यर्थः । यद्यस्मात्कारणारखजनानां बन्धुवर्गाणां हितं पथ्य- मायती सुखकारकोपायो गर्ने मध्ये यस्यास्वादशी वाग्विरचना वचनक्रमः-। हितशिक्षे. त्यर्थः । रसायनं सिद्धीपधमिवास्ति । प्राणिनां तुष्टिपुष्टिकृद्भवति ॥ अङ्गनाङ्गपरिरम्भहसन्तीगर्भगेहनिवहान्प्रविहाय । मर्पयिष्यसि कथं वद सैप्यं भूमिमानिव भटानरिसैन्यम् ।। ६१ ॥ हे भ्रातः, त्य वद कथय अङ्गनानां स्वपाणिगृहीतगृहिणीनामजस्य कायस्य परिरम्भ आखकामिनीकायेन सममालिङ्गनम्।शीतकाले तस्योष्णस्पर्शत्वात् । तथा-हमन्त्यः कृशानुशकटिकाः, तथा--गर्भगेहा अपवारकाः । 'उरडा' इति लोके प्रसिद्धा। एतेषां नि- पहान् समूहान् प्रविहाय त्यक्त्वा त्वं सैष्य शिशिरर्तुम् । उपलक्षणाद्धेमन्तमपि । एता- वता शीतकाल कथ केन प्रकारेण मर्पयिष्यसि सहिप्यते । सहते मृष्यति मर्पति मृप. यति मर्पयति मर्पते चैव । क्षमते तितिक्षते च क्षाम्यति चेति क्षमाविषयाः ॥' इति क्रियाकलाप सहनार्थाः क्रियाः । क इव । भूमिमानिव । यथा राजा भटान्वीरान् विहा. य मुक्त्वा अरिसैन्यं शत्रुसेनां कथ सहते ॥ इति शीतकालकाव्यम् ॥ चन्द्रचन्दनशिरोगृहशय्यावारवामनयनावनकेलीः । अन्तरेण तरणीरिव सिन्धुीम एप किमु निस्तरणीयः ॥ १२ ॥ चन्द्रः शीतरुचिः, चन्दनं श्रीखण्डविलेपनं शिरोगृहम्, चन्द्रशाला । उष्णकाले हि यु. चानो गृहोपरितनाकामभूमौ शेरते शीतलत्वात् । तथा- शय्या हंसार्कतूल्यः पल्यका चा। तथा-वारवामनयनाः एकैकस्य राजादेरन्यस्यापि पुण्यवतः पुंसो वह्वीयु गृहिणीषु या खकीयवारके खस्यावसरे समेत्य पत्या सम विलसति सा अथ वा चक्रवादीनामिव चारविलासिन्यः एकैकस्याः स्त्रियोऽनु वे द्वे वाराङ्गने । 'सहेलिका' इति प्रसिद्धा । तास्तु चकवादिभिरेव भुज्यन्ते । नान्यः पाणिगृहौतिवत् । इति ता वारवर्णिन्यः । तथा- पनकेलयः उद्याननिखेलनानि तमालधारा जलयन्त्रमन्दिरादिषु क्रीडा । एता अन्तरेण विना हे भ्रातः, त्वया भवता एप लूका लादिभिः सकलजगत्संतापहारको ग्रीष्म उष्ण- कालः । वसन्तग्रीष्मी द्वावप्युष्णसमयः । स किमु कथं निस्तरणीय: अतिकमणीयः । क इव । सिन्धुरिव । यथा तरणीवंडा विना समुद्रः कथं निस्तीयते उत्तीर्यते ॥ इति प्रीप्मसमयकाव्यम् ॥

·उनील- हे भ्रातः, २०६ काव्यमाला। क्रीडितुं रतिपतेरिव गेहाः प्रावृषेण्यदिवसाः कथमेते। गीतनृत्ययुवतीजनलीलामुख्यसौख्यविमुखेन विषह्याः ॥ ६३ ।। एते व्रजनप्रसिद्धा जगजीविका हेतवः प्रायेण हि विजयदशमी य घनं समीहन्ते तेन शरदगि वान्तरे वोच्यते । प्राण्या वर्षासमयसंवन्धि दिनानि कथं कया रीत्या वया विषयाः सहनीयाः । किंभूतेन खया । गी) नृत्यं नाटकम्, युवतीजनैस्तरुणीभिः सार्ध लीला पिलास: दोलान्दोलनप्रमुखाः ५६ ॥ मुख्याः प्रकृया मुखे आदी भवा मुख्या आद्या यत्र तादृक् यत्सौख्यं सांभितः । क तस्माद्विमुखेन परामुखेन । तत्त्यक्तुकामत्वात् । प्रापेण्यदिवसा उत्प्रेक्ष्यन्ते-ा अशेष कामस्य क्रीडितुं विलसितुं गेहा मन्दिराणीव ॥ इति वर्षाऋतुकाव्यम् ॥ खिलेऽपि जृम्भमाणजलजद्वितयीवाद्रिद्वयी प्रदधती प्रदिमानम् । क्षोणिचनमणदुःखमियं ते मर्पयिष्यति कथं कथयैतत् ॥ हे सहोदर, त्वमेतन्मया प्रोच्यमानं कथय निवेदय । इयं शरचनाशात दिलक्षणेलक्षिता अद्रिद्वयी चरणयुगली क्षोणिचामणस्य कठिनभूमीपीठे पामिनी । पर्यटनेन वा दुःसमसातं कथं मर्पयिष्यति सहिष्यते । किं कुर्वती । मदिमानं सांकु- मार्य प्रदधती प्रकर्षणातिशयेन विभ्राणा । केव । जृम्ममाणजलजद्वितयीय । यथा स्मरत्फमलयामलं म्रदिमानं धत्ते ॥ वनवारिजधिया समुपेतां पट्पदावलिमियालकमालाम् । लुञ्चयिष्यसि कथं मुखलक्ष्मीन्युन्छितामृतमयूख सगर्भ ॥६५॥ हे मुसलम्या वदनशोभाया उपरि न्युञ्छितो न्युञ्छनीकृल्य क्षिप्तोऽमृतमयूरा- धन्दो यस्य [अर्याद्विधिना] स तस्य संबोधनं हे मुसलक्ष्मीन्युञ्छितामृतमयूरा, समानो गर्भो यस । सदादे.' इति समानस्य स भादेशः ! हे सगर्भ एकमातृगोत्पमधातः, त्वमलकमालो चिकुरच्छटो फेशपाशं कथं लञ्चयिष्यति उसाटयिष्यसि । उत्प्रेक्ष्यते- यो यदने पारिजस पनस्य धिया पुया भ्रमेण रागुपेतो समागतां पदपदापली भनमालिकामिय॥ राशिना सुमनसामिव सर्पितर्पितोद्धतधनंजयकीलाः । तत्परीपततिः किमसमा विग्रहेण मृदुना तय सया ॥१६॥ है भ्रातः, तर गयनो गुना गामारेण पिप्रण गरीरेण अगदा वातरविलन सोमाया । सारशी चागी सातरीमतानेकाना दाविशनिमाना अगिता जिनशासने पिस्पाता परीपदानाम् पिपासा सीन- उशमाफ-अपोट-भसीनीमा निषा-दाप्या-आयोग-संपन्यापना-अवाम-रोग-गृगमपन-गनार मेर-प्रसा-मान ग. पापना गतिः जी का फैन प्रपरेप का मनाया गया । नेप । शि. . - ·म । - ५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २०७ नेव । यथा सुमनसां कुसुमानां निकरण सर्पिपा घृतेन तर्पितो य उत्कट उच्छिखो वा 'धनजयो वहिस्तस्य कीला ज्वाला कथं क्षम्यते.॥ इति विमलाया द्वितीयवारं वाक्यानि ॥ कुन्दकुमलजयं सृजतेवाभीशुभिः प्रसृमरैर्दशनानाम् । सत्यवादि बदतां विदुरेणानेन जामिरिति नीतिमता सा ॥ १७ ॥ हे बन्सअनेन कुमारेण जामिर्विमलाभगिनी इति वक्ष्यमाणं प्रत्यवादि प्रत्युत्तरीकृता । प्रत्यु- विधायदत्त इत्यर्थः । अनेन किंभूतेन । वदतां वक्तृणां मध्ये विदुरेण विदग्धेन अतिच. प्रवणप्राधु । पुनः किंभूतेन । नीतिमता न्यायशालिना नययुक्तेन । उत्प्रेक्ष्यते-दशनानां मायनी मुन्तानां प्रसमर्वितरणशीलरभीशुभिः किरणैः कृत्वा कुन्दकुमलानां मुचकुन्दक- वर्थः । रना पराभवं सृजता कुर्वतेव ॥ वैणिनीव विरतिः कृतसङ्गा ध्यानसंततिरसौ हसनीय । शान्ततापवरकः किमु जामे शर्मणे शमवतां तुहिनौ ॥ १८ ॥ हे मगमे, तुहिनौं हिमसमये शीतकाले शमवतामुपशमिनां मुनीनाममी शर्मणे आ भवन्ति । अमी के तान् प्रतिपादयति-कृतो विहितः सङ्गः सर्वाहानुपही यया ताविरतिः सर्वसङ्गपरित्यागलक्षणा सदापार्श्ववर्तिनी वरवर्णिनीव कान्तेवास्ते । तथा असी संसारं मुमुक्षुभिरहर्निशं ध्यायमाना ध्यानसंततिः प्रणिधानानामेकायशः क्रिय- यमाणत्वात् परम्परा हसनी अङ्गारशकटीव ध्यानलीलानां न शीतं न तापश्च लगति । तथा शान्तता शमपरिणामः अपवरक इव वर्तते । किमु इवार्थे । गर्भागारः किम् । 'ग- र्भागारेऽपवारकः' इति हम्याम् ॥ इति कुमारोक्तं यतिसातकृच्छीतकालकाव्यम् ॥ अङ्गरागमिव सद्गुरुशिक्षा श्रीजिनस्य च विधोरिय सेवा । केलिरजसरसीव च योगे प्रीणयन्ति शमिनोऽपि निदाघे ॥६९ ॥ हे जामे, एते पदार्था निदाघे प्रीष्मसमयेऽपि शमिनः शान्तमानसान् मुनीन् प्रीण- यन्ति तोपयन्ति । तानेव प्रदर्शयति-एकः सन् शोभनो गुरुहिताहितोपदेशकः तस्य शिक्षा स्वर्गापवर्गमागैकसाधनविधायिकानुशास्तिः अङ्गरागो विलेपनमिवास्ते । च पुनः श्रीभिश्चतुस्त्रिंशदतिशयलक्ष्मीभिः कलितो जिनो वीतरागस्तस्य विधोश्चन्द्रमस इव सेवा परिचर्या । च पुनयोंगे यम-नियम-करण-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समा- धिरूपाटाद्गलक्षणे अजसरसि कमलकलिततटाके इव केलिर्जलक्रीडा प्रीणातीति शेषः ।। इति कुमारोक्तं मुनिमनः सुखकृत् ग्रीष्मसमयकाव्यम् ॥ यत्र गीतय इवागमघोषास्ताण्डवा इव पुनर्भवभावाः । वारियाहदिवसाः शमभाजां नित्यमुत्सवमया इव सन्ति ॥ ७० हे भगिनि, वारिवाह दिवसा वर्षाकालवासराः शमभाजा शान्तरसशालिनां श्रमणानां १. आदर्शपुस्तके त्रुटितोऽयं सार्थश्लोकः सकल्पनयास्माभिः संभावितः. ॥

·काव्यमाला। , संसृतेर्मतिमतां वर तस्यास्त्वं पृथग्भवितुमिच्छसि वत्स । पुण्डरीकमिव पल्वलपदात्तत्सगर्भ भुवि धन्यतमस्त्वम् ॥ ८५ ॥ हे मतिमता पर सुबुद्धिभाजा श्रेष्ठ हे यत्रा, लघुभ्रातः । 'वत्सा उरस्तुग्वर्पतर्णकाः' इत्यनेकार्थः । तुक् अपत्यमुपलक्षणाल्लघुभ्रानादावपि इत्यवचूर्णिः । तस्याः पूर्वव्यावर्णित- खरूपायाः संसतेः संसारात्सकाशात्त्वं पृथग्भवितुम् । त्यतु मित्यर्थः । इच्छति वाञ्छसि । किमिव । पुण्डरीकमिव । यथा पल्वलपकात्तटाककर्दमात्कमलं भिन्नं भवति । भूगी- पीठे जम्बाला, तदुपरि जलम् । द्वे अपि मुक्त्वा द्वयोरुपरि परं विष्ठेत् । पुण्डरीकशन्देन तस्य श्रेष्ठत्वख्यापन तत्कारणात् । हे समान, एको गर्मो यस्य तस्य संवोधनं हे सगर्भ बान्धव, भुवि पृथिव्यां त्वमेव धन्यतमः अतिशयेन पुण्यवान् । 'सुकृती पुण्यवान धन्यः' इति हैम्याम् ॥ इति दीक्षानुज्ञादानानन्तरं धर्मकारकत्वेन भगिनीस्तुतिः ।। एतदालपितमात्मभगिन्याः श्रोत्रपत्रपुटकेन निपीय । सातमाप मृदुतित्तिरपिच्छस्पर्शजातमिव हीरकुमारः ॥ ८६ ॥ मात्मभगिन्या निजजामेः एतत्पूर्वोक्तं भ्रातृप्रशंसाकरणात्मकमालपितं भापितं श्रोत्रं कर्णस्तदेव पत्रस्य पर्णस्य पुटको भाजनविशेषः । 'दुदडो' इति लोकप्रसिद्धः । तेन निपीय पीत्वा । सादरं श्रुत्वेत्यर्थः । हीरकुमारः सात मुखमाप लेभे । उत्प्रेक्ष्यते-मृदु सुकुमारं यत्तित्तिरः सरकोणः पक्षिविशेषः । लोके 'गणेश' इति प्रसिद्धः । तस्य पिच्छ पतत्रं तनूरुहं तस्य स्पर्शः संघटस्तेन जातमुत्पन्नमिव सुखम् । अर्थात् कर्णयोः तित्ति- रपक्षिणोऽतिमृदुलपिच्छस परावर्यमानस्य कर्णेऽतीच सातं जायते । यदुक्तं चम्पू. कथायाम्-'कोष्णं किं नु निषिच्यते तव वलात्तैल सखि श्रोत्रयोरन्तस्तित्तिरपक्षिपनमय था मन्द मृदु भ्राम्यति । येनाङ्गेषु निखातमन्मथशरपरफारपिच्छच्छविनीलीमेचकितोच- कक्षुकरचा रोम्णां वहत्युद्गमः ॥' इति । रोमहर्पणमिपात्तदनुज्ञोटेलहर्पजलधौ शिशुकाये । उत्वसन्ति किमु किंचन लोलद्वालशालिशफराः परितोऽमी ॥८॥ शिशुकाये हीरकुमारशरीरे रोमहर्षणस्य रोमाञ्चस्य मिपाच्छलादमी प्रत्यक्षलक्षाः कि- धन किमपि लोलन्तश्चचलीभवन्तः । 'कावेरीतीरभूमीरुभुजगवधूभुक्तमुकावशेषः कोटीचीनपीनस्तनवसनदशान्दोलनस्पन्दमन्दः । लोलायटीललाटालकतिलकलतालास्य- हीलाविलोल: कष्ट भो दाक्षिणात्यः प्रसरति पवनः पान्थकान्ताकृतान्तः ॥' इति भोज- प्रबन्धे । बाला लघवः शालिनः शोभाकलिताः शफरा मीनाः परितः सर्वतः उत्प्रेक्ष्यते- उत्स्वसन्ति उच्छलन्ति । किंभूते शिशुकाये । तस्या विमलानाम्न्या भगिन्या अनुज्ञा संयमादानादेशस्तेनोद्वेलो वेलामतिकाय प्रसरन् यो हर्पः प्रमोदः स एव जलधिः स. मुद्रो यत्र । यादःपतिवान्मकराकरताच मीनाना रांभवो युक्त एव जलनिधी ।। । ।

·. ५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २१३ एतया ध्वनिनिरस्तविपच्या भूतलोपगतयेवं घृताच्या । त्वं गृहाण च सगोत्रजनेभ्यः शासनं स पुनरेतदवादि ॥ ८८ || एतया भगिन्या पुनरेतदित्यममुना प्रकारेण स कुमारोऽवादि भापितः। किंभूतया एतया। ध्वनिना मधुरस्सरेण निरस्ता तिरस्कृता विपञ्ची वीणा यया ।उस्प्रेक्ष्यते-भूतले क्षोणीमण्डले उपगतया प्राप्तया । 'उपगतोऽपि च मण्डलनाभिताम्' इति रघुवंशे । मण्डलनाभितां द्वादशराजचक्रवर्तिता प्राप्त इति तदृत्तिः । आगतया वा । 'आगमने च गमनार्थाः समभ्युपाइभ्यः पराः कथिताः' इति क्रियाकलापे । धृताच्या घृताचीनामा- प्सरसा इव । 'अवतरति घृताचीस्कन्धविन्यस्तहस्तः' इति चम्पूकथायामिन्द्रविशेषणम् । तथा-'इत्सनक्षरमयाचि घृताच्या दीर्घनिःश्वसितनिर्गमितेन' इति नैपधे । इदं किम् । तदाह-हे वत्स, च पुनस्लं सगोत्रः खजना एव जनास्तेभ्यः शासन दीक्षादेशं गृहाण आदत्ख ॥ भारती श्रुतियुगाञ्जलिना तां खस्वसुमधुसखीं विनिपीय । शैक्षवन्निजगुरोहितशिक्षा स स भूत्रमदमेदुरितागः ॥ ८९॥ स हीरकुमारः सखसुर्निजभगिन्या विमलायास्तां खजनादेशादानरूपां भारती वाणी श्रुतियुगं कर्णयुगमेवाजलिस्तेन विशेषेण सादरं निपीय पीला प्रमदेन हर्षेण मेदुरितं पुष्टीभूतमहं घपुर्यस्य तादृशः स भूसंजातः । किंवत् । शैक्षवत् । यथा शक्षः प्राथम. कल्पिकः निजगुरोहितामहिकामुष्मिकसाधनकारिणी शिक्षा सादरं श्रुत्वा हृटो भवति । किभूतो भारतीम् । मधुनः क्षीदस ससी वयसी मधुमृष्टाम् ॥ खानुजादिनिखिलस्वजनेभ्यः शासनं व्रतविधेः पृथुकोऽपि । आददे पुनरसौ व्यवहारी लाभवद्विविधवस्तुगणेभ्यः ॥ ९ ॥ अपि पुनः पृथुको हीरकुमारः खस्यात्मनोऽनुजो भ्राता श्रीपालनामा स आदी येषां ताशाः निसिलाः समस्खाः सजनाः गोत्रिवर्गमनुष्यास्तेभ्यः सकाशाद्रतविधे: संयमा. चरणस्य शासनमादेशमाददे गृहीतवान् । किंवत् । लाभवन् । यथा व्यवहारी व्यापारका. रको रिविधानो नानाप्रकाराणां यस्तूनां क्रियाणकाणां गणेभ्यः समुदायेभ्यो लाभमवि. फफले पक्राति । 'लाभोऽधिकं फलम्' इति हेम्याम् ॥ इति भगिनीयचनान्तरं खनन पदिसाप्रणम् ।। भूचरानिव विधेरनुवादान्सोपवीतशतवेदनिदानान् । राजहंसगकमण्डलुपाणीनाजुहाव गणकान्स सुवाणीन् ॥ ९ ॥ गहीरशुमारो गणकान् ज्योतिःशासविदः । 'सांपत्गरो ज्योतिपिको माहूतिको निमित्तयिन्। देवमाणकादेशिज्ञानिकातान्तिा अपि ॥ इति हेम्याम् । भाजुहाव भा. १. 'मोऽभयारपेयमेय पारः रापुः. 4 ·२१४ काव्यमाला । - कारयामास । किंभूतान् । सहोपवीतेन यज्ञसूत्रेण वर्तन्ते ये । पुनः किंभूतान् । कृतो निर्मितो वेदानां निनाद उच्चारो यस्ते । पश्चात्कर्मधारयः । पुनः किंभूतान् । राजहंस- वद्गच्छन्तीति । पुनः किंभूतान् । कमण्डलुः कुण्डिका पाणी हस्ते येषाम् । 'कुण्डिका तु फमण्डलुः' इति हैम्याम् । ततः कर्मधारयः । पुनः किंभूतान् । सुवाणीन् शोभना वाचो येषां ते । उत्प्रेक्ष्यते-भूचरान् क्षोणीचारिणः विधेब्रह्मणोऽनुवादा अनुवदन्ति सदृशी- भवन्तीति स्वरूपाणीव । ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वेन सोपवीतता वेदैककर्तृत्वाद्वेदोच्चारित्वं कम- ण्डलकरत्वं सुवारत्वं च युक्तम् ।। आत्मकामितमुखानिव मूर्तान्पुष्पपल्लवफलाक्षतपुमान् । तत्पुरोऽयमुपहृत्य सगोत्रैः पृच्छति स चरणस्य मुहूर्तम् ॥ ९२ ।। अयं हीरकुमारः सगोत्रः खजनः सम चरणस्य चारित्रस्य मुहूर्ते पृच्छति स्म । किं कृत्वा । उपहृत्य ढोकथित्वा । कान् । पुष्पाणि कुमुमानि, पल्लवाः किशलयानि, फलानि तरुसस्यानि, अक्षता लाजा अक्षततण्डुला वा, तेषां पुजान् प्रजान् । कथम् । तत्पुर- स्तेषां मोहूर्तिकानामग्रे । उत्प्रेक्ष्यते-आत्मनः स्वस्य कामितानामभीप्सितपदार्थानां मुसान् प्रारम्भानिव ॥ पूर्वनिर्मितपरस्परत निश्चितोच्चपदसंपदुदः । तैरथौच्यत महोदयसमद्वारवद्रतदिनं पृथुकेन्दोः ॥ ९ ॥ अथ प्रश्नानन्तर तैज्यौतिषिकर्मतदिनं संयमग्रहणवासरः औच्यत कथितम् । किं. वत् । पृथुकेन्दोः कुमारचन्द्रस महानुदयो मोक्षो वा महोदयः स एव सम गृह तस्य द्वारवद्वारमिव । तैः किंभूतैः । पूर्व प्रथमं निर्मितः कृतः परस्परमन्योन्यं तो दोषरा. हित्यग्रहगोचरांशोचनीचादीनां विचारो यैः । पुनः किंभूतैः । निश्चितो निश्चय नीतो निर्धारितोऽर्थात्कुमारस्यैव उच्चस्यातिशयिनः पदस्थ गणधरत्वलक्षणस्य संपदो लक्ष्म्याः उदर्कः उत्तरकाले फलं यः ।। खर्णरूप्यमणिमौक्तिकदानैरीश्वरानिव विधाय विधिज्ञः । निश्चितव्रतमुहूर्तदिनस्तान्वर्णिनः स विससर्ज कुमारः ॥ ९४ ॥ स हीरकुमारः वर्णिनो ब्राह्मणानधिकारान्मौहूर्तिकान् विससर्ज यथागतं प्रैपीत् । कि कृत्या। विधाय निर्माय । अर्थात् ज्योतिपिकाने । कानिव । ईश्वरानिय महेभ्यानिय । कैः । स्वर्णानि काश्चनानि । रूप्याणि रजतानि मणयो रत्नानि मौक्तिकानि मुक्ताफ- लानि तेषां दानर्विश्रामनः । किभूतः कुमारः। विधिमुचितकरणादिकं जानातीति विविज्ञः सदाचारचतुरः । पुनः किंभूतः । निश्चितो निर्धारीकृतः व्रतस्स दीक्षामुहूर्तस्य दिनो दिवसो येन सः ॥ इति दीक्षामुहूर्तदिवसावलोकनम् ॥ आगतेऽहि सुहृदीव तदुक्ते शुद्धगोचरनवांशकयुत्ते । संमदाद्विजयसिंहमुखेभ्याः प्रारमन्त चरणक्षणमस्य ॥ ९५ ॥ ।

·५ सर्गः] हीरसौगाग्यम् । २१५ विजयसिंहनामा हीरकुमारस्य भगिन्या विमलाया भर्ता स मुख आदिर्येषां तादृशाः इभ्या व्यवहारिणः अस्स फुमारस्य चरणक्षणं चारित्रमहोत्सवं प्रारभन्त उपनामन्ति स्म । कस्मात् । संमदात्प्रमोदात् । कस्मिन्सति । तैर्गणकैरुते कथिते अहि दिवसे आगते संप्राप्ते सति । कस्मिन्निव । मुहदीव । यथा विवाहादावाकारिते मित्र महोत्सवाः ' प्रारभ्यन्ते । किंभूतेऽहि । शुद्धा निदोंपा गोचरा रेखादानादय: नवांशका लामध्यगत. विशिष्टतमवेलायुक्त सहिते ॥ केचिदुञ्चमणिपीठनिषण्णं गन्धवन्धुरपयोभूतकुम्भैः । निर्जरा इव जिनावनिजानि दीक्षणस्य समयेऽस्लपयंस्तम् ॥ ९६ ॥ केचित्पुरुषा दीक्षणस्य संयमप्रहणस्य समये प्रस्तावे अर्थान्मुहूर्तवासरे तं हीरकुमार. मभपयन स्नानं कारयन्ति स्म । कैः । गन्धैर्वासनार्थमन्तर्मुक्तकुमुमादिपरिमलयन्धुरै- मनोहः पयोभिः सलिलै ताः पूरिता ये कुम्भाः कलशास्तः । किंभूतं तम् । उच्चमुन्नत तथा मणिमयं राघटितं यत्पीटमासनम् । मानचतुष्किका इत्यर्थः । तत्र निषण्णमुपविष्टम् । के कमिव । निर्जरा जिनावनिजानिमिव । यथा दीक्षाप्रणावसरे देवा अर्थाचतुःप. टिरमितेन्द्रादयोऽमरा जिनानां सामान्यकेवलिना मध्ये अवनि या भूमिरेव पदीर्यस्य । 'जायाया निद' । जायाशब्दामिप्रत्ययो भवति । 'लोपो व्योर्यलि'। चकारयकारयो. 4लिप्रत्यये परे लोपो भवति । सस्वरयोरिति शेपः । यकारलोपे । अयनिजानी राजा एतावता जिनराज तीर्थोदकपूर्णकलशैः ॥ सांगतं कथममुष्य जडेनाश्लेषणं विवुधकैरवबन्धोः । कोऽप्यरुक्षयदितीव तदीयं वाससातिमृदुलेन शरीरम् ॥ ९७ ॥ कोऽपि पुमान् अतिमृदुटेनाधिकगुकुमारेण वारासां यत्रेण तदीयं हीरकुमारसंवन्धि शारीर कायम् । उप्रेक्ष्यते-दतीव हेतोः अरुक्षयमिनारयामास । इति किम् । यद्वियुधेषु विचक्षणपुरपेषु कैरयवन्धुधन्दसत्य पण्डितपुरंदरस्यामुष्य हीरकुमारस्य जडेन मूर्येण एलयोरक्यानलेन पानीयेन सममाश्लेषणं संगमनं कर्य केन प्रकारेण सांप्रतं युक्तम् । अपि तु न कयमपीति । पण्डितो हि मूर्तराई कदापि न पुर्यादिवि ख्यातिः । 'मूरस. रारिसी गोटदी पगि पगि कर न युधीग' इति सूजोः ॥ काश्चनप्रतिमयेव नितान्तोतेजनादनुपमप्रभयास्य । मार्जनान्मृदुलगन्धदुकूलैनिर्मलेन वपुपा पुपुपे श्रीः ॥ ९८ ॥ मृदुलानि कोमलानि गन्धेनोपलक्षितानि दुगनि क्षामानि गन्धकापाव्यः तैमान- नामिनारीकरणाशणागिमलेन शुचिना अम्य कुमारल पपुवा देहेन श्रीः गोमा पुपुषे पुराता । रप्रेक्ष्यते-दामनमानयर यथा मुगनमूा नितान्तमतिशयेनोत्तजना. उरीपनामिर्गनीकरणानुपमा अगाधारमा प्रगा शान्तियम्पासासी श्रीः पुध्यते ॥

·काव्यमाला। . तत्कलाकुशलमानववर्गस्तं प्रसाधयितुमारभते स्म । खस्तरूनिव निपातयितुं श्रीगर्वपर्वतशिखामधिरूढान् ॥ ९९ ॥ तस्य प्रसाधनस्य मण्डनस्य कलायां विज्ञाने कुशलश्चतुरः । तथैव तत्कालमथानुनी- विभिः प्रसाधनासञ्जनशिल्पपारगैः । निजस्य पाणिग्रहणक्षणोचिता कृता नलस्यापि वि- भोर्विभूषणा ।' 'विभूपणा प्रसाधना कृता' इति नैषधे, तद्वृत्ती च । इति पुरुषस्यापि प्र. साधना दृश्यते । मानवानां मनुष्याणां वर्गः समुदायः तं कुमार प्रसाधयितुं मण्डयितु- मंशुकाभरणादि परिधापयितुमारभते स्म उपकामति स्म । उप्रेक्ष्यते-श्रीणां विशि- एशोभानां यो गर्वोऽहंकारः स एव पर्वतो गिरिस्तस्य शिखाम् । उपरितनभूमीशिखरमि- त्यर्थः । तामधिरूढानध्यात्रितान् स्वस्तरून् कल्पवृक्षान् निपातयितुमधःक्षेतुं जेतुमिव ।। सान्द्रचन्द्रनिकुरम्बकरम्बीभूतनूत(न)घुसणद्रवचर्चा । तत्तनी विलसति स सुमेरौ चन्द्रिकाखचितसांध्यरुचीव ॥१०॥ सान्द्राः स्निग्धा पहला वा ये चन्द्राः कर्पूरास्तेषां निकुरम्यः समूहस्तेन करम्बीभूतो मियो जातो यो नूतो(लो) नवीनो घुसणानां कुमानां द्रवो वलपङ्कः तस चर्चा विले. पनम् । 'चन्द्रो विधी च कर्पूरे वर्णे च' इत्यनेकार्थः । तस्य कुमारस्य तनी काये दि. लराति स शुशुभे । केव । चन्द्रिकासचितसांध्यरुचीय । यथा सुमेरी मुराचले चन्द्र- ज्योत्स्नया मिश्रिता संध्यासमयसंवन्धिनी कान्तिः। [सांध्यराग इत्यर्थः।] शोभते । "रुच्यो रुचीभिर्मितकाचनाभिः' इति नपथे रुचीशब्दो दीघोंऽप्यस्ति । सौरभं सुमनसां समुदायोऽध्यापयेद्यदि महारजतस्य । अङ्गरागललिताफसूतेंतष्ठभेत तुलनां फल्यापि ॥ १०१॥ मुमनसा कुतुमानां समुदायः सर्वजातिजातपुष्पप्रकरः यदि महारजतसरा मुवर्णश गौरभ मुगन्धित सपरिमलमध्यापयेत् पाठयेत् शिक्षयेत् .। दयादित्यर्थः । विद्याप्रदान हि अध्यापन निमामोदं दत्ते । तत्तदा अरागेण श्रीसण्डविलेपमेन ललिताया मनोशाया अर्भकस्स हीरकुमारस्य मूर्तेः शरीरस्य कलया अंशेनापि तुलना सहशीभावं लभेत प्रा. भुयान् । महारजतमिलधः ।। विश्वजेत्रमिय मोहमहीन्द्रं हन्तुमर्भधरणीरमणेन । सारलमिव फेशकलापो धूपधूमपटलीभिरधूपि ॥ १० ॥ अभी हीररामारः स एष धरणीरमणो राजा सेन फेराकलापः केरापाश: भूपस गुष्मागुयान्दरवनुरकरगुरागुगन्धपगुनः धूमपटलीभिyमणीमिरभूषि भूपितः गु. गन्धीतः याशित लयः । टरमेश्य-विभेया गुरागुरोरगनराणां जन जयनशील मोदनामानं गहीन्दं रामानं हन्न जापादयिनुनिए गहरा भूपिनम् । राशापि परिष व्यापादयितुं सराह धूगोसी गनिः॥

·५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
खं क्षणात्क्षयमवेक्ष्य सृजद्भिः पारलौकिकसुखाय तपांसि ।
धूमपानमिव धूपजधूमव्याजतस्तदलकैः क्रियते स ॥ १०३ ॥
तदलकैः कुमारस्य केशैः । उत्प्रेक्ष्यते -धूपात् केशधूर्पनाद्यो जातो धूमस्तस्य व्या-
भात्कपटेन धूमपानमिव क्रियते विधीयते । कि कुर्वद्भिः । परलोके भवत्पारलौकिक
तच तत्सुखं च तस्मै तदर्थं कष्टानि तपाति सृजद्भिः कुर्वद्भिः । कि कृत्वा । क्षणाख-
ल्पकालाखमात्मीयं क्षयं विनाश लोचलक्षणमवेक्ष्य ज्ञात्वा ॥
मानिनीजनमनोनयनस्वं यैरनीयत हृतेर्विषयत्वम् ।
पारिपन्थिकभरैरिव लेभे बन्धनं किमिति तच्चिकुरैस्तैः ॥ १०४ ॥
तस्तस्य कुमारस्य चिकुरैः केशः। [उत्प्रेक्ष्यते---] इति पश्यतोहरत्वाद्धेतोर्वन्धनं निय.
भणं लेभे प्राप्तम् । करिव । पारिपन्थिकभरैरिय । यथा तस्करगणेश्वोरिकाकरणद्वन्धनं
प्राप्यते । तः कैः । यश्चिकुरैमानिनीजनानां नागरिककामिनीलोकानां मनासि हृदयानि
तथा नयनानि विलोचनानि तान्येव खं विभवो हृतेरपहरणस्य विषयत्वं गोचरताम् ।
'मन्ये न मे श्रवणगोचरतां गतोऽसि' इति कल्याणमन्दिरस्तवने । अनीयत लम्भितं
मापितम् । अपहृतमित्यर्थः ।।
सूनसंगतशिलीमुखलेखासूनसायकधनुःशरराशेः ।
संश्रयञ्छ्यिमिवार्भकमल्लीकुमलाकलितकुन्तलहस्तः ॥ १०५ ॥
अर्भकस्य हीरकुमारस्य माझ्या मल्लिकायाः कुचलाः कोरकाः । “मल्लीभिः प्रतिमल्ली-
भावं दधती विभाति भावरकी' इति राजवर्णने । तैराकलितो युक्तो यः कुन्तलहस्त:
फेशपाशः सूनेषु कुमुमेपु संगता मकरन्दपानार्थमागता ये शिलीमुसा भ्रमरास्तेषां
लेखा श्रेणिः राव सूनसायकस्य धपि कार्मुकाणि शरा याणास्तेषां राशेः रामूहस्य प्रियं
शोभा श्रयनिवास्तीत्युत्प्रेक्षा ॥
मूर्ध्नि तस्य मुकुटेन दिदीपेऽनय॑रलपटलीललितेन ।
बर्हचामरजयं चिकुराणां विनमैरिव विधाय धृतेन ॥ १०६ ।।
तत्य कुमारस्य मूर्ध्नि मस्तफे मुकुटेन किरीटेन दिदीपेरेजे। किंभूतेन। अनाना बहुम्-
स्यानां रवानां विविधमणीनां पटली ग्रेणी तया ललितेन मनोशेन । उत्प्रेक्ष्यते-धि-
कुराणामाकुमारफेशानां विभ्रमः शोमाभिः । 'भामा रादा विभूपा धीरभिरयाकान्ति-
विभ्रमाः' इति हम्याम् । विलासर्वा । बलि मयूरपिच्छानि । 'यस्य याकेका पिच्छरई-
शिमण्डकम्' इति हम्याम् । तथा चामरानि यालव्यजनानि तेषां जयं पराभवं विधाय
इत्या प्रतेनेय कलितेनेव ॥
पट्टिकार्भविभोः फनकस्सालीकमण्डलमलंकुरुते स्म ।
विभ्रमेण चिहुराम्बुधराणां दादिनीय निकटे विलुटन्ती ॥१०॥

·काव्यमाला। . कनकस्य हेम्नः पट्टिका भूपण विशेपः कोऽपि ललाटस्य । नलस्य भाले पष्टिका । तथा दमयन्या अपि । 'धृतकया हाटकपट्टिकालके । स्त्रीपुरुपयोरपि पटिकाख्य आभरणवि. शेष:-इति नैपधे । अधुना तु स्तम्भतीर्थद्वीपादी लोकप्रसिद्ध्या 'असावउ' इति ज्ञा- यते । तदपि चहुतिलकगयं ललाटाभरणमर्भकविभोः कुमारेन्द्रस्य अलीकमण्डलं भालस्थलमलंकुरते स्म भूपयामास । उत्प्रेक्ष्यते-चिहुराः फेशाः एवाम्बुधरा मेघा- स्तेषां भ्रमेण भ्रान्त्या बुद्ध्या निकटे समीपे विलुठन्ती तिष्ठन्ती मिलन्ती च ड्रादिनी विद्युदिव । 'चिकुराश्चिहुरा' इति शब्दप्रभेदे । दिद्युते मणिकरम्बितयारसे शातकुम्भकृतपट्टिकयास्य । खैरमात्मन इवाननलक्ष्म्या निर्मितेन वरणेन निवस्तुम् ।।१०८॥ अस्य कुमारस्य आस्ये मणिभिः रनेः करम्वितया खचितया शातकुम्भेन कनकेन कृतया निर्मितया पट्टिकया दिद्युते । उत्प्रेक्ष्यते-आत्मनः खस्स खैरं स्वेच्छया नि- वस्तुं वासार्थ स्थातुमाननलक्ष्म्या निर्मितेन रचितेन चरणेन प्राकारेणेव । प्राकारस्या- र्थोऽप्रै वक्ष्यते । तस्मादन्यापतद्वयी() ॥ पाठान्तरे उत्प्रेक्ष्यते-मुखस्वार्थात्कुमारव. फस्य इन्दुश्चन्द्रः, पमानि कमलानि, मुकुरा दर्पणास्तेपामभिभावेन परांगवनेन उद्भूतं साक्षात्प्रकटीभूत नूतं नवीनं महः प्रतापस्तेनेव वा ॥ भालमण्डलममण्ड्यत राजजातरूपतिलकेन तदीयम् । तस्थुपात्र चरणक्षणवीक्षाकाडिणाल्पवपुपांशुमतेव ॥ १० भालमण्डलं ललाटपटः राजन् शोभमानः जातरूपस्य वर्णस्य तिलविशेषकतिलकः तेनामण्ड्यत भूषितम् । उत्प्रेक्ष्यवे-चरणस्य चारित्रस्य क्षणो महोत्सवः तस्य धीक्षां दर्शन काइतीत्येवंशीलेन अभिलाषुकेण, तथा अल्प लघु वपुः शरीरे यस्य तादृशेनात्र भाले तस्थुपा अर्थात्समेत्य स्थितवता अंशुमता भास्करेणेव ।। यस्य भालतलचन्दनबिन्दोर्दम्भतो वदनकैरवबन्धुः । कोपनां प्रियतमामिव तारामानुकूल्यविधये व्यधिताङ्के ॥ ११० ॥ यस कुमारस्य वदनकरववन्धुर्वऋचन्द्रमा भालतले ललाटे कृतः श्रीखण्डस्य मण्ड- लाकारतिलकविन्दुः तस्य दम्भतश्छलात्कोपनां चण्डामत्यमर्पणो तथा नियतमामतिश- येन वल्लभां तारा कामपि कान्तां तारिकाम् । तस्य तारापतित्वात् ।उत्प्रेक्ष्यते-आनुकू. त्यविधये खानुकूलीकरणप्रकाराय अङ्के निजोत्सझे व्यधित कृतवानिव । 'अचुम्यि या चन्दनबिन्दुमण्डली नलीयवफेण' इति नैपधेऽपि ॥ यस्य चान्दन उपभ्रु बभासे विन्दुरङ्गजभटं प्रणिहन्तुम् । नासिकानलिकया गुलिकेयं येन मोक्तुमनसा विधृतेव ॥ १११ ॥ १. 'इन्दुपयमुकुराधभिभावोद्भूतनूतमहसेव मुसस' इति पाठान्तरम्.

·. ५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २१९ यस्य कुमारस्य उपभ्रु भुवोर्मध्ये समीपे चान्दनश्चन्दनसंवन्धी विन्दुर्वृत्ततिलकं व. भासे शोभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--अङ्गजः सरः कमनः । 'कलाकेलिरनन्यजोऽगजः' इति हैम्याम् । तथा 'अङ्गजो मन्मथे सुते । मदे केशे' इत्यनेकार्थः । स एव भटो पीरसं प्रणिहन्तुं यमातिथिं कर्तुं नासिकेत्र नलिकागुलिकाक्षेपणोपकरणं 'बन्दूकहाथ- 'नाली' इति लोकप्रसिद्धा । तथा 'नलिके न तदुच्चनासिके त्वयि नालीकविमुक्तिका. मयोः' इति नैपधे । नासा नलिकेव । तया कृत्वा मोक्तुमनसा क्षेमुकामेन इयं प्रत्यक्ष- लक्ष्या गुलिकेव । धृता । 'सीसागोली' इति प्रसिद्धा ॥ चापलस्य नियमोऽभ्युपगम्योऽतःपरं धुनिशमत्र युवाभ्याम् । एतदालपितुमञ्जनरेखा कल्पिता नयनयोरिव तस्य ॥ ११२ ॥ तस्य हीरकुमारस्य नयनयोनॆत्रयोरञ्जनस्य कजलस्य रेखा कल्पिता । लोचने भअिते इत्यर्थः । पालत्वादथ वा महोत्सवानिर्मिता रेखा । किं च विवाहादी तरुणानां वृद्धानां पुरुषाणामपि चापोरञ्जनरेखा क्रियते इति लोकरुदिरपि स्थितिश्च । उत्प्रेक्ष्यते-एत- दत्रैव कथ्यमानमालपितु वतुमिव । तदेवाह-हे नयने,अतःपरम् अद्यतनदिवसादारभ्य धानिशं दिवारानी चापलस्य चटुलताया नियमो निपेधः युवाभ्यामभ्युपगम्यः अही. करणीयः । कदाचिदपि चापल्यं न विधेयमिति भावः ।। उत्पलाजकुमुदादिमदस्यून्यद्विलोचननृपौ परिभूय । सालयोः सुखमिवाञ्जनरेखानीलरत्नकृतयोर्वसतः स ॥ ११३ ॥ यस्य कुमारस्य विलोचने नयने एव नाम्नी ययोस्ती तादृशी नृपी राजानी उत्पल नीलकमलं अन्ज पचं कुमुदंतकमलं तान्यादिमानि प्रथमभवानि येपो तारक्षान् दस्यून विपक्षान् परिभूय जित्वा अमनरेसारपैनीलरनहरिन्मणिभिः कृतयोः सालयोः सुखं यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणम् । उप्रेक्ष्यते -वप्सतः स्म अतिष्ठतामिव ।। भर पा । यद्विलोच- नपी कुमारनयननामराजी सालयोः प्राकारयोर्मध्ये मुखं शर्मणा यथा स्यात्तथा यसतः तिष्ठतः माकिंभूनयोः सालयोः भानरेखारूपाणि यानि नीलरत्नानि मरकतमणयः ते: तयोनिप्पादितयोः । उप्रेक्ष्यवे-उरपलानि कुवलयानि अन्जानि कमलानि कुमुदानि करयाणि तान्यादिमानि प्रथमानि येषां तादक्षान् दस्यून् शयन् परिभूय निर्मित्येव गुग यसतः । येन सर्वेऽप्यरयोऽभिभूय वशीकृताः स मुसं पसतीति ॥ भृगसंगतवतंससरोजे तस्य कर्णयुगले शुगुमाते । विग्रहीतुमनसी नयनाम्यामागते किमितरेतरवैरात् ।। ११४ ॥ तस कुमारम्य कर्मयुगले प्रवणद्वन्दे भृशाभ्यां मधुपानागतभ्रमराभ्यां संगते संयुके पांगगरोजे कर्णपूरकमले शुशुभाते रेमनुः । उत्प्रेष्यते-दतरेतरेण परस्पर थेरादिरी. पानयनाभ्यो नेग्राभ्यां साध विमहीनुरनगी योदशामे.फिमागते पार्षे संगते ।।

·२२० काव्यमाला। श्रोत्रपत्रयुगमाथितवत्या दिधते मणिवतंसिकयास्य । अचिपेव वदनान्तरमान्या पिण्डभावमितया स्थितयास्मिन्॥११॥ अस्य कुमारस्य श्रोत्रे कोवेव पत्रे तयोर्युगं द्वन्द्वमाधितवत्या भजन्या मणिवतं. सिकया रत्नोत्तंसेन । 'विदर्भपुत्रीश्रवणावत सिका' इति नैपधे । दिद्युते शोभितम् । उ. प्रेक्ष्यते--बदनान्तर्मुखमध्ये अमान्या बाहुल्यारस्थातुमशनुवल्या अर्चिपा कान्त्येव । अचिः कान्तिवाची । स्त्रीक्लीवालिङ्गः । 'रोदोर्चिपीनामगुणलयट अयट्' इति लिहान- शासने । किंभूतया अर्चिया । पिण्डभावं पिण्डतामितया प्राप्तया । पिण्डीभूय स्थित. येत्यर्थः । पुनः किंभूतया । अस्मिन् कुमारकर्णे स्थितया वसन्या। मन्महे सकलशीतलभासां सार्वभौगगिदमाननचन्द्रम् । कुण्डलच्छलतमीरमणाभ्यामन्यथा कथमुपास्यत एपः ॥ ११६ ॥ इदमाननचन्द्रममुध्य मुसमेव चन्दं विधुं सकलाः समस्ता ये शीतलभासः चन्द्र- मसः तेषां सार्वभौमव्यतिकरण कुण्डलयोः कर्णाभरणयोः छलात्कपटात्तमीरमणाभ्यां म्यन्द्राभ्यामेष इदमाननचन्द्रः कथं केन प्रकारेण उपास्यते सेव्यते ॥ कुण्डले कलयती प्रतिविम्बे गण्डयोर्वहति हीरकुमारः । क्रोधमुख्यचतुरात्मविपक्षान्भेत्तुकाम इव चक्रचतुष्कः ॥ ११७ ॥ हीरकुमारः कुण्डले कर्णवेष्टिके वहति धारयति । कुण्डले किं कुर्वती । गण्डयो: कुमारस्यादर्शोपमगल्लयोः कपोलयोः प्रतिविम्बे प्रतिमे केलयती विभ्रती । उत्प्रेक्ष्यते- मोघः कोपी मुख्यः प्रकृष्टः प्रथमो वा येषु तादृशाः। मोधमानमायालोभाभिधाना. क्षत्वारः चतुःसंख्याकाः कपाया एवात्मनः खस्य विपक्षाः शत्रवस्तान् । चतुःकपाय. द्वेष्यानित्यर्थः । भेत्तुकामो वैरादेककालमेव हन्तुमनाः सन् चक्राणामायुधविशेषाणां घनुष्कं चतुष्टयमिव विभर्ति। व्यालवल्लिदलखण्डनजन्मा शोणिमाधरदले विललास । एतदीयहृदयादनुरागो निःसरन्बहिरिव स्थित एपः ॥ ११८ ॥ अधरदते कुमारसाधरोष्टपो शोनिमा रफता। 'वर्णढादिभ्यः प्यच वर्णविशे. पार्थेभ्यो दादिभ्यश्च प्यम् स्यात् , मनिग्या भावार्थे । सालयं शुचिमा, दाग . टिगा, सायम्य पगिमा। इति प्रक्रिया मुद्याम् । विललास यभासे।भूतः दोगिमा । च्यालयाच्या नागरवादया । 'ताम्यूलयासी ताम्यती नागपर्यायवलपि' इति दम्याम् । दलानो पाणी सहनागणासन्मोत्पत्तियंस्य । उत्प्रेक्ष्यते-एतदीयाकुमारपन्धि हृदयान्मनयः । 'हदयं मनो यशव रानान्तर हन् हदयम् । तपा 'हतोदयं चितम्' इति इयमपि म्याम् । निःसरमिर्गरम्प प्रलक्षो यहिःप्रदेश अधरोठे स्थित इस ॥ १-२. कलयती इति गुमाहितः प्रयोग: सायनोनिलम्' इति सूपविपदः.

·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । रागसगिरदनच्छदराजतस्मितं दशनदीधितिमिथम् । पल्लवोदरविहारिहिमाम्भोविभ्रमं किमु जिघृक्षति लक्ष्म्या ॥११९॥ रागस्य नागवाहीदलास्वादनजनितरक्ततायाः सोऽस्त्यस्य ताक् यो रदनच्छद ओ• छस्तत्र राजद्दीप्यमानं यत्तस्मितं प्रमोदमेदुरतया ईपन्मात्र कुमारस्य हसितं तत्कर्तृपदं लक्ष्म्या खशोभया महा वा । उत्प्रेक्ष्यते--पल्लवोदरे प्रवालमध्ये विहरति एवंशीलं हिमाम्भस्तुहिनजलं तस्य विभ्रमं श्रिय विलास वा किमु जिघृक्षति ग्रहीतुमिच्छतीव । किंभूतम् । तस्मितं दशनानां दन्तानां दीधित्या कान्या मिश्रं करम्बितम् । रज्यते स्म दशनप्रकरणामुष्य कुण्डलिपुरंदरबाहोः । रागिणी सविधां च रसज्ञा प्रेक्ष्य कैर्न ध्रियते ह्यनुरागः ॥१२०॥ अमुष्य कुमारस्य दशन रेण दन्तवृन्देन रज्यते स रक्तीभूतम् । सरागीभूयते । चालानो दन्ता हि यावकपुस्तिकया रज्यते स्म स्त्रीणां चेति लोकस्य व्यवस्था । किभू. तस्य अमुप्य । कुण्डलिनां भोगिनां पुरंदरो वासरः शेषनागेन्द्रस्तद्वद्दी? बाहू भुजी यस्य। यद्रक्तीभूत तयुक्तमेव । तदेव दर्शयति-हि यस्मात्कारणात्सविधगां पार्श्ववर्तिनी समीपस्थायुकां रागिणी रागो रक्तिमा अनुरागोऽन्तरगन्नेहश्च तेन फलिता रागयती तथा रसानाखादान् । तिक्तः कटुकयायामललवणमधुराख्यान् , अथ चा हारहास्य- फरणारीद्रवीरभयानकवीमरसाद्भुत शान्तनामकानवप्रमाणान् रमान जानातीति रसज्ञा सो प्रेक्ष्य दृष्ट्वा । कैः । पुंभिः अनुरागो न प्रियते, अपि तु विविधरसेपु निपुणां रागवी पार्थस्थायिनी कामिनी विलोक्य सर्वेः कामुके रागो भियत एव । तत्त्वतलु रसज्ञा जिला ॥ संयमाध्यवसितिप्रथमानप्रावृपेण्यजलवाहपटायाः । बिन्दुवृन्दमुदियाय किमेतत्कण्ठपीठकृतमौक्तिफहारः ॥ १२१ ॥ एतस्य कुमारस्य कण्ठपीठे गलकन्दले कृतः स्थापितः । परिहित इत्यर्थः । मौक्तिक- हारो मुफालता।स उत्प्रेक्ष्यते-बिन्दुवृन्दं कानिकर इवोदियाय प्रकटीभूतम् । कस्याः। संयमस्य चारित्रस्य या अध्यवनितिरध्यवसायः परिणामः सव प्रथमाना विस्तरन्ती प्रारपेण्या वर्षाकालसंवन्धिनी जलवाहानां वर्षणोन्मुसमेघाना घटा माला तस्याः ॥ एतदीयवदनामृतभासा स्पर्धयेव सह शीतलभासा । नृततारकततिधियते स्लामुक्तमौक्तिकलताकपटेन ॥ १२२ ॥ एतदीयेन हीरकुमारसंबन्धिना वदनामृतभासा यफविधुना नूता नवीना तारक- सतिज्योतिर्मण्डला प्रियते स्म चिमरांवभूवे । फन । आमुफा कण्टपीठे स्थापिता परिहिता या मीक्षिकसता मुसाकलापः स्थूलमुफाफलहारः तस्स कपटेन एलेन । उप्रेक्ष्यते-शीतलमासा गगनाइणस्थायुकसामाविकचन्द्रेण सह रारा स्पर्धया संप. पेंग ईयया ता इलायः ।।

·२२२ काव्यमाला. । भारसासहितया जितशेपः किं श्रितो वलयमस्य विभाति । मोहशूरमसुभिः प्रवियोज्यानेन वीरवलयं विधृतं वा ॥ १२३ ॥ . अस्य हीरकुमारस्य वलयं कनककटकः विभाति । उत्प्रेक्ष्यते-भारस्य क्षमादेर्भा- विनि भूतोपचारात्सरिपदादेर्वा सासहितया सहनशीलत्वेन । भृशं सहते इति सासहिः । 'अहिर्महीगौरवसासहियः' इति नैपधे । सासहिश्चाचलि: पापतिविदिरित्यादय इका. रान्ता निपातिताः-इति तद्वृत्तिः । जितः पयभूतः शेयो नागेन्द्रः । किं संश्रितः । अथ वा मोहनामानं वीरं मुभटममुभिः प्राणैः प्रवियोज्य पृथकृत्वा । निहत्येत्यर्थः । वीरवलयं सुभटत्वसंसूचकः कटको विधृतं धारितमिव वा ॥ योगिनेव दधतात्मनि मुद्रामूर्मिकां च दधताम्बुधिनेव । फुल्लपल्लवविलासजुपा तत्पाणिनाध्रियत कापि विभूपा ॥ १२४ ।। तत्पाणिना कुमारहस्तेन काप्यपूर्वा अनिर्वचनीया शोभा अधियत धृता । किंभू. तेन तत्पाणिना । फुल्ला विनिद्रीभूता ये पल्लवाः किसलयानि तेषां विलास लीला जुषते भजते । तत्पाणिना किं कुर्चता आत्मनि स्वस्मिन्विपये मुद्रा साक्षरोमिका वहता । केनेव । योगिनेव । यथा योगभाजा मुनिना आत्मनि विपये योगमुद्रा उद्यते । 'मुद्रा. तो लगते मूल्यं विमुद्रः कार्यनाशकः । राजा मुनिश्च लेसश्च कोशे गुप्टिव पञ्चमः ॥ इयं तु खाभाविकी मुद्रा च पुनर्वाट्यनसां योगो रन्धन नियन्त्रणं विद्यते यस्य स मुनि- मुंद्रामिगिताकारविशेषम् । पुनः किंभूतेन । दधता विभ्रता । काम् । ऊर्मिको निरक्षर- मालीयकम् । केनेच । अम्बुधिनेव । यथा समुद्रेण ऊर्भय एवोमिकास्तरड़ा धीयन्ते ।। पाणिना विरुरुचे पविरोचिश्वापचकविलसत्कटकेन । गन्धसिन्धुरतुरङ्गशताझालंकृतेन जगतीपतिनेव ॥ १२५ ॥ पाणिना अर्यादधिकाराद्वा कुमारहस्तेन जगल्याः पृथिव्याः पत्या भव राव वि. दरचे क्षोभितम् । किंभूतेन पाणिना राज्ञा च । पवीनां परनाना रोचीपि फान्तय एव चापचकाणि धनुर्मण्डलानि तर्विलसन् दीयमानः कटको वलयं यस्य । 'यता वि. भूषा मणिररिमकार्मुकः' इति नेपथे । तथा विविपरत्नप्रभासंपलित शक्रधनुरिति कवि- रामये प्रसिदि:-इति नराम् । अथ च यमनामा धायुधविशेषस्तथा कान्तियुफैनु. पः प्रहरणध विस्फुरद्विशेषेण प्रतिपक्षलक्षपराभवनप्रकारेण विशिष्टतया स्वसामिम. सिमरत्वेन या स्फुरदितसतो जिष्णुतया भूमण्डलं खस्साम्याप पुर्वन् कटक सन्य यस्य । पुनः किंभूतेन । गन्धगिन्पुरतुराताहातेन भांदाकृतिभूतैः गन्धसिन्धुरो गन्धहस्ती तथा तुम सपोगितावः तथा पाताहो रपरसंगवेन विविधलक्ष्मीभूत. विभूषितेन । पसे गन्धगजेन्दा विविध जातीयवाजिनः पुष्परथ-योग्यारप-अध्यरथ. कीरप-प्रमुरारपारकतेन करितेन ॥ .

·५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
२२३
रामणीयकहतापरचित्तं तत्कलत्रमवलोक्य युवेव ।
जातरूपकलितो गुणशाली शृङ्खलः किमकरोत्परिरम्भम् ॥१२६॥
तस्य कुमारस्य कलत्रं कटीम् , अर्थध्वनिना त्रियं वा, अवलोक्य दृग्गोचरीकृत्य ।
उत्प्रेक्ष्यते-हलः । 'सा शृङ्खला पुंस्कटिस्था' । डलशब्दलिलिङ्गः । राजटितकन-
फघटितकटिदवरकः परिरम्भमालिङ्गनमकरोत्किमु भालिगति स्मेव । क इव । युवेव ।
यथा तरुणः पुमान् कस्यापि लघोः प्रीढीभूत कलनं युवती परिरम्भते । किभूतं कलत्रम् ।
रामणीयकेन रमणीयत्वेन खाभाविकसौन्दर्येण हृतानि खवशीकृतानि अपरेषां लक्ष.
प्रेक्षकलोकानां कामिनां च चित्तानि मनासि येन । किंभूतः "कलो युवा च । जातरू-
पेण सुवर्णेन कलितो हिरण्मयः । तथा जातमुत्पन्नं यदद्वैतं रूपं वपुःसुन्दरता तेन
युक्तध । पुनः किंभूतः । गुणः सुवर्णदवरकैः हेमतन्तुभिः शालन्ते इत्येवंशीलस्तम-
थितलात् । तथा गुणरौदार्यादिभिः शृङ्गारादिभिर्वा द्वासप्ततिकलागुणैर्या शोमते
इत्येवंशीलः॥
भूपणैः कनकरत्ननिवढे पितो व्यरुचदेष कुमारः ।
मजरीभरकरम्बितकायः कल्पसाल इव भूतलशाली ॥ १२७ ॥
एप हीरनामा कुमारः तदानीं कनकानि काननानि रमानि मणयस्तनिबद्ध रचितैर्भू
परामरणः कृत्ला भूषितोऽलंकृतः व्यरुचत् विराजते स्म । 'घुझ्यो लुडि' शुतादिभ्यः
परमपदं पा स्यात् । 'पुष्पादिद्युतादिलदितः परस्मैपदेषु' । सन्धिकरणपुपादेर्युतादेर्ल-
दितथ परस्य च्लेरड् स्यात्परस्मैपदेषु । अद्युतत् भयोतिष्ट । व्यरुचन् व्यरोचिष्ट ।' इति
प्रक्रियाकोमुर्गा साधना । उत्प्रेक्ष्यते--मारीणां कलिकानां भरः समूहस्तेन कर.
म्बित: पूरितः काय: शाखाप्रशाखालक्षणं वपुर्यस्य तादृशो भूतले पृथ्वीपीठे शालते
शोभते इत्यवंशीलः । भूमीमण्डलोपगत इत्यर्थः । कल्पसाल: मुरतरुरिव ॥
दर्पणेप्विय गवेषयति खं भूपणेपु किरणाङ्कुरितेपु ।
दर्पणार्पणविधाभिरमुप्मिन्निष्फलाभिरजनि वजनानाम् ॥ १२८ ॥
अमुस्मिन् हीरकुमारे खजनानां बन्धुवर्गलोकानाम् अथवा खस जनानामात्मीय-
लोकानाम्। सेवकानामित्यर्थः। दर्पणानामादर्शानामर्पणानि प्रदानानि । आत्मदर्शदर्शनानी-
स्वर्यः । वेपा विधाभिः प्रकार: निष्फलाभिर्निरर्थवाभिरजनि जाता।अमुमिन् कि कु.
पनि । किरणः कान्तिभिः कृत्वा आहरितेषु प्ररोहसहिते जातेषु भूपणेयामरणेषु
समान्मानम् । खरूपमिसः । गवेषयति पिलोकयति । केप्विय । दर्पणेप्विष । यथा
कधिन्मुफरेषु स्वं निभालयति ।
दीप्यते किमधिकं युपमा नोऽमुष्य या मुपितमन्मथकान्तेः ।
भूपणानि मृगयन्त इतीव स्फाररलनयनैरिदमङ्गम् ॥ १२९ ॥

·२२४ काव्यमाला। - भूपणानि आमरणानि । उत्प्रेक्ष्यते-स्फाराणि विकाशमाजिरलान्येव नयनानि तैरिति हेतोरिदम कुमारकायं मृगयन्ते पश्यन्तीव । इति किम् । नोऽसाकं भूषणानां सुपमा अतिशयिनी शोभा कि अधिका, अथवा मुपिता अपहृता आच्छिद्य गृहीता मन्मथस्य कामस्य कान्तिः शोभा येन तादृशस्य कुमारस मुषमा शरीरातिशायि सौन्दर्य किंवा अधिका दीप्यते ॥ तद्विभूषणमणीनिकुरम्वैः स्पर्धिभिः प्रतिभटैरिव भूत्याः। प्राप्य तन्मृधधरां दधिरे स्वभ्योतिरड्डुरसुरेन्द्रधनुपि ॥ १३० ॥ भूत्या शोभया लक्ष्म्या वा स्पर्धिभिः स्पर्धनशीलस्तस्य कुमारय विभूषणानामलंका- राणां मणीनिकुरम्य रत्नप्रकरैः तन्मृधधरां स कुमार एव संग्रामकरणोचितभूमी तां प्राप्य आसाद्य । उत्प्रेक्ष्यते-ज्योतीपि दौधितयः तेषामकुराः प्ररोहात एव सुरेन्द्रधनूंषि इन्द्रचापचकाणि दधिरे धृतानीव । करिव । प्रतिभटैरिव । यथा संपदा स्पर्धमानः प्रति- पक्षः शत्रुभी रणभूमीलब्ध्वा परस्परं संग्रामकरणे कृते सुरेन्द्र चापोपमानि कार्मुकानि ध्रियन्ते । भूरुहैपिहसितैरिय कुजः सौरभैरिव सरोरुहपुजः । सान्द्रचन्द्रकिरणैरिव दोपा भूपणैरपुपदेष विभूपाम् ॥ १३१ ॥ एप कुमारो भूपणेरलंकारैराभरणेः कृत्वा विभूपर्ण शोभामपुपपुष्णाति स्म । क इव । कुन इव । यथा काननं पसन्तर्तुना विहसितः वुमुमितैः भूरुयक्षः कृत्वा शोभते । पुनः क इव । सरोरहपुन इव । यया पनप्रकरः सौरभः परिमलैः कृत्वा शोमा लभते । पुनः केय । दोपेव । यया रजनी सान्दैन यनानन्ददायिभिनीरन्ध्रचन्द्रस्य विधोः किरणः र- दिमभिः करवा धियं पुष्णाति ॥ इति दीक्षासमये कुमारशङ्गारवर्णनम् ॥ निर्जितेन यशसा सितभासा प्राभृतीकृतमिवैत्य नमस्तः । आनयन्नथ तुरङ्गममुप्यारोहणार्थमनघस्य मनुष्याः॥ १३२ ॥ भय शहाविधानान्तर मगुप्या मानयाः भगुप्य युमारम्बारोहणार्थमध्यारोई तुर जात्यवाजिनमानयमानयन्ते स्म । भूितस्यामुष्य । भनघस प्राण निष्पापम्य या । उत्प्रेक्ष्यते यशसा अर्यायशःपलबिया निर्जितेन पराभूतेन गितमासा चन्द्र- गराा नारा भागारामण्डलादेसागत्य प्राभवीहतमायुमारस तीकितानिय ।। यन्नमस्वदतिपातिरयेन न्यवृतेन विनतातनयेन । तजुलां फलयितुं पलिदस्युः सेवनामगमि यानतयेव ॥ १३३ ॥ यस दुरगस नमसन्त समीरणमतिपत्पनिकामदीत्येवंशीलेन रयेण मंगेन । 'रयो वेगप्रयाद्दयोः' इस कार्यः । न्याहतेन पिजिवन विततानानी भरनगरायो ननी तसासनगेनामायापदेन समुत्य कुमारारोहमामानीत गरमगसाय करयित ·१ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २२५ । प्राप्तुम् । उत्प्रेक्ष्यते-यानतया वाहनत्वेन वलिदस्युः कृष्णः सेवनां परिचरणामगमि प्रापित इव सेव्यते स्म । 'न्यादयो ण्यन्तनिष्कर्मा गत्यर्था मुख्यकर्मणि । प्रत्ययं यान्ति दुह्यादिगाणेऽन्ये तु यथारुचि ॥ अनन्तेन कृष्णेन गोपी वनमगमि नीता। इत्युदाह- रणम्' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् ।। यो दृशा भुवि पुनर्दिवि फालै गवेश्मनि खुरोत्खननैश्च । स्फूर्तिभिस्तत इतस्त्रिजगत्यां स्वाफारमिव पश्यति जेतुम्॥१३४॥ यस्तुरङ्गमः स्फूर्तिभिर्विस्फूर्जनः इतस्ततः संस्फुरणैः कृत्वा त्रिजगत्यां त्रिलोक्या- मपि । 'निजगतीं पुनती कविसेविता' इति जिनप्रभसूरिकृतर्पभनम्रस्तोत्रे । इत्यत्रैक- वचनात्रिजगत्यामप्येकवचनम् । त्रित्वेन त्रित्वसंख्यया वा उपलक्षिता जगती भुवनं त्रिजगतीति एव संभाव्यते । तत्त्वं तु तज्ज्ञा एव 'विदन्ति । खाङ्ककार निजरहःस्फू- नितजैनप्रतिमलं नेतु पराभवितुमिव इतस्ततः सर्वत्रापि पश्यति । 'दूर गौरगुणैरहं कृतिभृतां जैनाङ्ककारे चरति' इति नैषधे । कथं विलोकयति तदेव दर्शयति-भुवि पृथिव्यां दृशा विलोचनावलोकनेन । पुनर्दिवि गगनाङ्गो फालेरुच्चैरुलालनलक्षणेः । 'सा- न्दोत्फालमिषाद्विगायति पदा स्प्रष्टुं तुरङ्गोऽपि गाम्' इति नेपधे । च पुनर्नागवेश्मनि पाताले खुरैः शफैरुत्खननैः भूविदारणैः ॥ स्पर्धयार्कतुरगान्खजिगीषून्धूननेन शिरसः समराय । अङ्ककारविभवाभिभवाहपूर्विकाभिरयमायतीव ॥ १३५ ।। अयं तुरङ्गः अङ्ककारविभवानां जैत्रप्रतिमल्लसंपदाम् । 'शशाङ्ककलाङ्ककारैः' इति ने. पधे । अभिभवः पराभवनं तेनाइंपूर्विका गर्वावेशास्ताभिः कृत्वा शिरसो मस्तका धूननेन कम्पनेन । वकन्धराया अधउर्ध्वकरणेनेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-अर्कतुरगान् सू. थरथरथ्यवाजिनः समराय संग्रामविधानाय आह्वयत्याकारयतीव । किंभूतानतुरङ्ग- मान् । स्पर्धया संहर्षेण खस्यात्मनः खमात्मानं वा जिगीषून जेतुमिच्छन् । आत्मफेनहरिचन्दनसान्द्रस्यन्दचर्चनविधाभिरिवार्चा | पत्प्रहारभवमम्बुधिनेमेः स्वापराधमधरीकुरुते यः ॥ १३६ ॥ य: अर्वा तुरगः अम्बुधिनेमे मेः । उत्प्रेक्ष्यते--पर्दा चरणानां प्रहरिोतः ताड- नर्भव पत्कजमिति' दर्शनात्पत्प्रहरिरिति । अथ च । 'क्क तच्छयच्छायलवोऽपि पल्लवे' इति नैपधे। पदो लवः पल्लवः इनि व्युत्पत्त्या तस्य नलस्य छायाया लयोऽप्यंशः क्व' इति तद्वत्तौ। खापराधं निजमन्तुमधरीकुरुते शामयतीव । काभिः । आत्मनः फेना मुख- लालासपा हरिचन्दनस्य श्रीखण्डस्य सान्द्राः स्निग्धा ये स्पन्दा रसा दवा वा तैय- चन विधाभिः पूजनप्रकारैः ।। .

·२२६ काव्यमाला। वृत्रशात्रवतुरङ्गममुख्यान्वैभवेन परिभूय तुरङ्गान् । स्कन्धकेसरसटाकपटात्तच्चिचामरमिवायमधत्त ॥ १३७ ॥ स्कन्धस्यांसस्य स्कन्धेऽसे वा प्रदान प्रादुर्भूतानां केसराणां केशानां सटा श्रेणी केसरनामानः सटास्तुरगस्कन्धकुन्तलाः तत्कपटादयं तुरङ्गः। उत्प्रेक्ष्यते-तस्य जयस्य, चिह लक्षणं चामरं घालव्यजनमधत विभर्ति स्मेव । किं कृत्वा 1 वैभवेन खलक्ष्म्या - प्रशात्रवस्य शक्रस्य तुरगम उच्चैःश्रवाः स एव मुख्यः प्रकृष्टः प्रथमो वा येषु तादृशी- स्तुरहान् परिभूय जिला ॥ रोहिणीकमलिनीरमणाश्वान्खोपरिस्थितिजुषः सुपमाभिः । निर्जिगीषुरिव निर्जरमार्गे फालकेलिमयमातनुते म ॥ १३८ ॥ अयमवः निर्जरमार्गे आकाशे फालकेलिमुच्चललनस्य विशेषस्य विलासमातनुते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मन उपरि ऊ स्थिति स्थानं जुपन्ते भजन्ते। ऊध्र्वगामित्वेन आकाशगमनशीलत्वेन निजोपरिस्थितानित्यर्थः । तादृशान् रोहिण्याः कमलिन्याच रग- गयोर्भोंः चन्द्रसूर्ययोः अश्वास्नुरङ्गमास्तान् भुपमाभिः अतिशायिशोभाभिः कृत्वा नि- जिंगीपुर्निर्जे तुमिच्छरिव ॥ अर्जितानि गरुडस च गत्या निर्जयैर्हरिहरैश्च विभूत्या । उद्विरन्निव यशांसि हरियः फेनपिण्डपटलीकपटेन ॥ १३९ ॥ यो हरिस्तुरङ्गः फेनानां मुखनिर्गतकफलालानो पिण्डा युद्रुदाकारा गोलकास्तेषां प. रली न्दं तस्य कपटेन व्याजेन यशांति वकीताद्रिग्निव प्रकटीकुर्च निवास्ते । किभूतानि यासि । गत्या पवनवेगगमनेन गरुडस्य, तथा विभूत्या खलक्ष्म्या हरिहरे- रिन्द्रावस्य उ:श्रवसो, निर्जयः पराभवनैरर्जितानि संचितानि । आरुरोह जितजिष्णुहयं तं श्वैत्यतः फणिपति च जयन्तम् । वाजिनं कनकवैभवरा(भा)जं फैटभारिरिव नीडजराजम् ॥१४०॥ स युमारो याजिनमश्वमारोह अध्यासामारा । किंभूतं घाजिनम् । जितोऽथी. भ्या पराभूतो जिष्णोरिन्द्रस्य हय उचैःश्रया नाम तुरगो येन तम् । पुनःमि दुर्व. न्तम् । भखतः शुभ्रिमवित्रमारफणिपति शेषनाग जयन्त परिमयन्तम् । पुनः कि तम् । कनवानी कायनानां अभवः पयोगरालीनप्रमुसभूषा तं भजतीति । क च । रभारिरिय । यया कृपो नाडे कुलाये 'मालो' इति प्रसिद्ध जाता नीरजाः पक्षिणोपी राजा गयडसमारोहति पति । किंभूतं नीटजराजम् । जितो मिष्णुर्यासपो येन प. मिजिापान । गसा चानिस्तारितगगनगमनेन हय दामो येन । च पुनः रिभूतम् । फगिपति नागेन्दम् जातियाचियादेफपचनम्।रावनागनायका प्रपन्नं परामयन्तम् । 1 ·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २२७ . तदरातित्वात् । स्वर्णशोभावन्तं खर्णकायत्वात् । गरुडविशेषणान्यपि ॥ इति दीक्षास- मये कुमारारोहणार्थमानीततुरगवर्णनम् ॥ तंत्र भावयतिनः पुलकोद्यत्कञ्चकानणुमहः कटकोघाः । मुक्तिपत्तनजिघृक्षुमनस्कौत्सुक्यभाज इव राजकुमाराः ॥ १४१ ॥ भूविहारिहयवाहनशस्यानेकमूर्तय इवोत्सवपश्याः । वाहपृष्ठमधिरुह्य कुमारा आगमन्नपि परे जितमाराः ॥ १४२ ॥ (युग्मम्) तत्र तस्मिन्नवसरे तस्मिन् स्थाने वा जितमाराः खरूपसीन्दर्याभिभूतमदनाः अपरे अन्येऽपि भावयतिनः अभिप्रायेण चारित्रवन्तः अमी पालादिमाः कुमाराः आगमन् समागताः । किं कृत्वा । वाहाना जात्यतुराणां पृष्ठमविरुय अध्यास्य । उत्प्रेक्ष्यते-- उत्सवं संयममहामह पश्यन्यवलोकयन्तीति तादृश्यो भूविहारिण्यः क्षोणीचारिण्यः हयवाहनस्य एवं तस्य शस्याः श्लाघ्याः रम्यास्तथा अनेका वहयो मूर्तयः शरीराणि इव । किंभूताः कुमाराः । (इव यथा पृथ्वीपति) पुलको रोमाञ्चः स एवोद्यन् प्रकटीभवन क. क्षुकः संनाहो येषाम् , तथा अनणु महन्महः कान्तिः प्रतापश्च येपाम् । अथ वा अनणु- भिर्वहुलैर्महोभिः किरणः प्रतापैश्च युक्तानां कटकानां वलयानां सैन्यानामोघाः समूहाः येणाम् । पुनः किंभूताः मुक्तिः सिद्धिः सैव पत्तन महानगरं तभिक्षु प्रहीतुमिच्छु मनो येपाम् । समासान्तः कः । पुनः किंभूताः । यत एव मुक्तिनगरजिघृक्षवस्वत एवोत्कण्ठां भजन्त इति । अथ वा औत्सुक्यं संयमोत्कण्ठां भजन्ते। पश्चात्कर्मधारयः । उत्प्रेक्ष्यते--- राजकुमारा इव । यथा पृथ्वीपतिपुत्राः एवंविधा भवन्ति । पद्मिनीप्रियतमो दिवसादौ पावकादिव सहस्रमयूखैः । पूरुपैनिखिलमण्डलमध्यात्तत्क्षणादुपगतैः परिवत्रे ॥ १४३ ॥ हीरकुमारो निखिलः समस्तो यो मण्डलो गुर्जरदेशस्तस्य मध्यादन्तरालात्तत्क्षणात्स एव कुमारस्य संयमग्रहणलक्षणः क्षण: प्रस्तावः उत्सवो वा तस्माद्वैतोरुपगतैरायातः पूरुपैर्मानपैरुपलक्षणात्साहचर्यादा खीभिश्च । 'पुरुषः पूरुपो नरः' इति हैम्याम् । परि. चने परिवृतः। क इव । पद्मिनीपतिरिव यथा भाखान् दिवसादी प्रभाते पावकाहेरुप- गतेः समेतैः सहस्रसंख्याकैः किरणः परिबियते । सूर्यो हि सायमस्तं गच्छन् स्वकिर. णान् वही निक्षिपति । प्रभाते च गृहाति इति च कविसमयः । तथा च. रघुवंशे-- "दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशने' इति ॥ तत्र तद्रतमहोपगतानां मेलकः स्फुरति पञ्चजनानाम् । कौतुकेन निजशक्तिदिदृक्षो किनः किमिह कायनिकायः ॥१४४]

·२२८
काव्यमाला।
.
तत्र व्यतिकरे तस्य कुमारस्य मतस्य संयमस्य महोत्सवे उपगतानां समागतानां
पञ्चजनानां लोकानाम् । 'मर्त्यः पञ्चजनो भूस्पृक्' इति हेम्याम् । मेलकः संगमः स्फु-
रति । 'मेलके सद्गसंगमाः' इति हैम्याम् । तथा 'जगप्रयोनायकमेलकेऽस्मिन्' इति
नेपधे । उत्प्रेक्ष्यते-कौतुकेन कुतूहलेन कृत्वा निजस्यात्मनः । श्रुत्वा निज भीमजया'
निरस्तम्' इति नैपधे । निज़शब्देनात्मा । शक्तिं सामर्थ्य दिदृक्षोईष्टुमिच्छोनासिनः
कस्यचिद्देवस्य इहास्मिन् प्रस्ताव स्थाने या कायनिकायो देह वजः क्रिमुः। निकायस्तु
सधर्मिणां समुदायः । 'तथास्याहेर्भूय: फगसमुचितः काययष्टीनिकायः' इति नेपधे ।
निष्पतन्मदविलोलकपोलास्तत्पुरः समचलन्द्विरदेन्द्राः।
विन्ध्यभूभ इव निर्झरशाली जगमः करणहिममाली ॥ १४५ ।।
तत्पुरः हीरकुमारस्याने द्विरदेन्द्रा गजराजाः समचलन् संचरन्ति स्म । किंभूताः ।
निष्पतनिरन्तर निःसरन् यो मदो दानाम्भस्तेन विलोलाश्चश्वलाः कपोला गण्डस्थलानि
येषाम् । उत्स्यते--विन्ध्यभून इय विन्ध्याचल इव । किभूतः । जगमः संचरन् ।
पुन: किभूतः । निर्झरैनिःसरत्सलिलै: शालते शोभत इत्येवशीलः । पुनः किभूतः ।
करणानो शरीराणां हिमा बाहुल्यं मलते धारयतीत्येवंशीलः । 'मलि माळ धारणे'
धातुः । बहुरूपवानित्यर्थः ।
स्पन्दनैः सदविगानितवातैस्तत्पुरोऽपविलसजनजातैः।
पुस्फुरे सुरसमूहसनाथैः क्ष्मागतैरिव मरुद्रथसाथैः ॥ १४६ ॥
तस्य कुमारस्य पुरोऽप्रे स्यन्दनै रथैः पुस्फुरे दिदीपे । किंभूतः स्यन्दनः । स्वदेन
वेगेन विगानितोऽवगणितो यातः पवनो यः। 'स्यदझाझारितपनपद्धतिः' इति नैपधे ।
पुनः किंभूतः । अङ्के कोडे रथोत्सङ्गे विलसन्तः शोभमाना जना मनुष्यास्तेषां जातं
समूहो येषु । उत्प्रेक्ष्यते-क्ष्मागतैर्भूमण्डले समेतः मुराणां देवानो समूहेन गणेन
सनाशः सहितैर्मरुद्रयसाथैः निर्जररथवृन्दरिव ।।
खर्णपल्ययनपल्लविताशास्तत्पुरः प्रविचलन्ति तुरङ्गाः ।
तत्तुरङ्गविजिताः शशिभावद्वाजिनः किमु निवितुमेताः ॥१४॥
तस्य कुमारस्याने तुरङ्गाः प्रविचरन्ति । किंभूताः । वर्णस्य हेनः पल्ययनं पर्याणं
तेन पल्लवितं मण्डितमई कायो येषाम् । उत्प्रेक्ष्यते-तेन हीरकुमारारोहणार्धमानीतेन
तुरङ्गेणाश्वेन विजिताः खनिया पराभूताः सन्तो निवितुमर्थात्तमेवाश्वमुपासितुमेता आ-
गताः । शशिनः चन्द्रस्य भास्वतः सूर्यस्य वाजिनोऽवा इव ॥
मागधा मधुरमङ्गलवाचः प्रोच्चकैरुदचरन्पुरतोऽस्य ।
आहृयन्त इव दर्शयितुं किं दिमहेन्द्रनिवहं महमेनम् ॥ १४८॥

·. ५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २२९ मागधा मालपाठका अस्य कुमारस्याग्रतः प्रोच्चकैरतिशयेनोच्चखरेण मधुरा मिष्टाः श्रवणसुखकारिण्यो मङ्गलवाचः कल्याणशंसिनीर्वाणी: उदचरन् उच्चरन्ति स्म । उत्प्रे. क्ष्यते--एनं महं कुमारदीक्षोत्सवं दर्शयितुं दिमहेन्द्रनिवहं लोकपालमण्डलम् । 'आख. ण्डलो दण्डधरः शिखावान् पतिः प्रतीच्याः इति दिमहेन्द्राः' इति नैषधे । इह पत्तन- भूमी आह्वयन्त आकारयन्त इव । किम् इवार्थे । गायनरयगगायि समेतैः खर्गृहात्किमिह तुम्बुरुवर्गः। , अभ्यपिच्यत सुधाप्यवसीये वेणुभिः श्रवसि वैणविकौघैः ॥१४९॥ अयं हीरकुमारो गायनर्गानकर्तृभिर्जनः अगायि गानगोचरीकृतः । उत्प्रेक्ष्यते- खहाद्देवलोकरूपसभनः सकाशादिह भूलोके पत्तने समेतैस्तुम्बुरुवर्ग: देवगायनानां समुदायरिव अपि पुनर्वैगविकीर्घवंशवादकवृन्दर्वेणुभिर्वशैः कृत्वा अदसीये कुमारसंव. धिनि भवसि कर्णे सुधा पीयूपमभ्यपिच्यत सिक्ता । घोषणास्य यशसामिव भेरीभाकृतिळरचि कैश्चन मार्गे । किंनरालिरिव वैणिकपतिसंमदात्तमुपवीणयति स्म ।। १५० ।। कैश्चन भेरीवादकर्मार्गे पथि भेरीणा वादिनविशेषाणां दुन्दुभीनां वा भावृतिभावा- रध्वनिळरचि चक्रे । उत्प्रेक्ष्यते-अस्य कुमारस्य यशसा कीर्तीनो घोषणा पटवाद. नमिव । पुनर्वणिकानां वीणावादकानां पतिः श्रेणिः संमदात् हर्षात् तं हीरकुमारमुप- वीणयति स्म वीणया गायति स्म । 'उपवीणयितुं ययी रवेरुदयावृत्तिपथेन नारदः' इति रघो। किमिव । किंनरालिरिव यथा किपुरुपमालिका वीणया कृत्वा गायति गानं कुरुते ॥ साङ्गजे प्रबलमोहमहीन्द्रे प्रापिते पितृपतेरतिथित्वम् । यस्य चञ्चपुटचञ्चुररावा मद्गलध्वनितमः किमुदीर्णाः ॥ १५१ ॥ चक्षुपुटास्तालाः कास्यतालाः वाद्यविशेषास्तेषां चक्षुराः मनोज्ञा रावाः शब्दा उदीर्णाः प्रकटीकृताः । ताला वादिता इत्यर्थः । अर्थान्मार्गे तालवादकैः । उत्प्रेक्ष्यते- यस्य कुमारस्य मङ्गलम्वनितमः मङ्गलशब्दा इवोदीर्णाः । कस्मिन्सति । सहाइजेन स्मरेण पुत्रेण च वर्तते यस्तादृशे मोहनामति महीन्द्रे राजनि पितृपतेर्यमस्य अतियित्वं प्राघु- गलं प्रापिते नीते सति । हृते इत्यर्थः । 'यमः कृतान्तः पितृदक्षिणाशाप्रेतात्पतिः' इति हैम्याम् ॥ ताण्डवं व्यरचि वारवधूभिस्तत्पुरः किमु सुपर्ववधूभिः । तथ्यवत्पथिमिथः पृथु मिथ्यायुद्धमुद्धतन निरमायि ॥ १५२ ।। तसरा कुमारस्य पुरः पुरस्ताद्वारवधूभिः पणागनारूपपात्रताग्दवं गृसं व्यरचि विर.

·काव्यमाला । २३० चितं कृतम् । उत्प्रेक्ष्यते-सुपर्ववधूभिः अप्सरोभिरिव । खःखविध्वोऽप्सरसः' इति हैम्याम् । पुनरुद्धतनरैरुत्कटपुरुपैः पथि मागे मिथः परस्परं पृथु बहु यथा स्यात्तथा मिप्यायुद्धं स्थासंग्रामो निरमायि निर्मितम् । विवाहादिमहोत्सवेषु दाक्षिणाया नरः पुरस्तात्प्रतिचतुष्पयं सङ्गपाणय: परस्परं मिथ्यायुद्धं कुर्वन्तीति सौराष्ट्रमण्डलादी इ. श्यते । ततः प्रतीच्छ प्रसरेति भापिणी परस्परोल्लासितशल्यपल्लवे । मृपामृधं सादि- चले कुतूहलामलस्य नासीरंगते विवेनतुः ॥ इति नैपधे । किंवत् । तथ्यवत् । यया उद्धताः खड्गपाणयः पुरुषाः सत्यं युदं विदधते ॥ दुन्दुभिध्वनितिभिर्जयशदं तस्य वन्दिवदुदीरयतीव । तद्गुणानिव मुदा निगदन्ती दंध्वनीति मधुरापि न(नोभेरी ॥१५॥ दुन्दुभिर्मदनभेरी निखातो या ध्वनितिमिर्माहाररावतस्य कुमारस्य जयशब्दः ज. यजयरावमुदीरयति प्रकटीकरोति इव वदतीय । किंवत् । वन्दिवत् । यथा महल. पाटकः जयजयेति शब्दमुदीरयति । अपि पुनरी यायपिशेपो दध्वनीति अतिशयेन शब्दायते । किंभूता। मधुरा श्रवणसुखकारिरावा । उत्प्रेक्ष्यते-~-मुदा हर्षेण तस्य कुमारस्य गुणान् धैर्योदार्यगाम्भीर्यवैराग्यशमदमादिकानिंगदन्ती कथयन्तीव दंध्य- नीति ॥ इति दीक्षाग्रहणप्रस्थानसमये फुमारपुरो गीतनृत्यवादिनादिकथनम् ॥ क्षात्रियैरिव सुतैर्युवराजोऽलंकृतैः परिवृतोऽन्यकुमारैः । प्रस्थिति पथि चकार कुमारोऽनल्पकल्पितमहेषु सगोत्रैः॥ १५४ ॥ हीरकुमारः सगोत्रः खजनरनरूपा अतिशायिनो यहवो वा कल्पिता विरचिता ये महा उत्सवास्तेषु सत्सु पथि मार्गे प्रस्थितिं प्रस्थानं चकार । प्रचचालेल!ः । किंभूतः । परितः सहितः । कैः । अन्यः दीक्षाप्रणोरमुकीभूतैरपरैः कुमारैः। किंभूतः । अलंकृ. तैर्मणिखणीदिभरणगणभूषितैः । क इव । युवराज इव । यथा क्षात्रियैः क्षत्रियसंव. न्धिभिः मुतैनन्दनैः परित्तो युवराजः पथि प्रतिष्ठते । किंभूतो युवराजः । स खपितुः समप्रराज्यभारधुरंधरः । क्षात्रियः मुतैः किभूतैः । गां पृथ्वी क्षत्रियत्वेन ब्रायन्ते सम्यक्तया रक्षन्तीति गोत्रास्तैः । केषु सत्सु । प्रस्थानमगलादिकादभ्रनिर्मितोत्सवेषु ॥ हेपितैर्हयगणस्य गजानां गर्जितैश्च रथचीकृतिभिश्च । रोदसी जनरवैरपि शब्दाद्वैतवादकलिते इव जाते ॥ १५५ ॥ रोदसी यावापृथिव्यौ शब्दाद्वैतवादकालते न विद्यते द्वैतो द्वितीयो वादो वदनं क- थनं यत्र स शब्दानामद्वैतवादः शब्दाद्वैतवादस्वेन युक्ते इय गाते इव केवलम् । श- ब्दमये इव संपन्ने । कैः । ह्यगणस्य वाजिवजस्य हेपितैयारवः । 'हेपा हेपा तुरहा.' णाम्' इति हेम्याम् । च पुन: कैः । गजानां हस्तिनां गजितः गरिवैः । च पुनः रथानां शताहाना चीकृतिभिः चीत्काररवैः अपि पुनर्जनरवलोककोलाहलः ॥ .

·५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
२३१
रेणुभिः समुदडीयत रङ्गद्धाजिवारणरथाभ्युदिताभिः ।
दिक्पतीन्निगदितुं महमत्राभूतभाविनमिवोत्सुकिताभिः ॥ १५६ ॥
रगन्तस्त्वरितत्वरितमुपर्युपरि चलन्तो वाजिनो बहुविधावा वारणाः शृङ्गारितगजा
रथाः पुरुपत्रीभृतस्यन्दनाः वेभ्योऽभ्युदिताभिरुच्छ्रिताभिः रेणुभिधूलीमिः समुदडी.
यत उट्टीतम् । 'उदडीयत वैकृतात्करमहजादस्य विकसरखरैः' इति नैपधे । 'कटाही ।
पष्ठिरेण्विपु' इति लिङ्गानुशासने रेणुशन्दस्त्रिषु लिहेषु प्रोक्तस्तेनात्र स्त्रीलिङ्गो विव.
क्षितः । उत्प्रेक्ष्यते-दिक्पतीनिन्द्रादिलोकपालान् अत्र जगति अभूतं न कदाचिदपि
पूर्व संजातम् , तथा न भाविनमागामिकाले कदाचिदपि न भविष्यन्तम् , भूतश्चासौ भावी
च भूतभावी, न भूतभावी अभूतभावी, तं महमर्थात्तत्कुमारदीक्षामहोत्सवं निगदितुगु.
मुकिताभिरियोत्कण्ठिताभिरिव ॥
तटूजादिभरभारमसह्यं स्वेन वीक्ष्य निरपेक्षमहीन्द्रः ।
याचितेन जलजन्मभुवेवाचीकरत्कुलगिरीन्स्वसहायान् ॥ १५७ ॥
अहीन्द्रो नागराजः याचिंतेन भूमीभारधारणसंभागिनमर्थितेन जलजन्मभुवा वि.
धात्रा का कुलगिरीन् भूभरधारिणोऽष्टौ मन्दरकैलाशहिमाचलादिकान् कुलाचलान-
चीकरस्कारयामास । 'यद्यपि कूर्मकुलाचलफणिपतिविधृतापि चलति वसुधेयम् । प्रति-
पन्नमचलमनसो न चलति पुंमा युगान्तेऽपि ॥ इति सूक्ते । उत्प्रेक्ष्यते--स्खस्यात्मनो.
भूभारोद्धरणसहायानिव कारयति स्म । किं कृत्वा । तद्गलादीति । तस्मिन् कुमारसं-
यममहोत्सवसमये समानीतगजवाजिरथजनव्रजभवमुत्पनं भारं विविध स्वेनात्मना
निर्गता अपेक्षा परसहायता यत्र एवं यथा स्यात्तथा एकेनात्मना वोढुमुत्पाटयितु-
मसद्यमशक्यं वीक्ष्य दृष्ट्वा ज्ञात्वा ।। इति तत्समयानीतगजाश्वरथलोकमारचाहुल्यम् ।।
तद्विलोकनरसरितमितानां चित्रविभ्रममियोपगतानाम् ।
तत्पुरालयविलासवंतीनां चेष्टितैरिति तदाविरभावि ॥ १५८ ॥
तदा तस्मिन् समये तत्पुरमणहिलपत्तनं नगरं तत्रालयो यासां तास पत्तननिया-
मिनीनां विलासवतीनां युवतीनामियमुना प्रकारेण चेष्टितर्विलसितैराविरभावि प्रक-
टीभूतम् । किंभूतानां विलासवतीनाम् । तस्य महामहपुर सर संयम प्रहीतुं प्रस्थितरा
कुमारस्य यद्विलोकन निरीक्षणं तस्य रसेन रागेण स्तिमितानां निचलीभूतानाम् । उत्प्रे-
क्ष्यते--चित्रयिभ्रममालेख्यविलासमुपगतानां प्राप्तानामिय 1चिनलिखितानामिव जा.
तानाम् ॥
काचिदीक्षणरसेन वबन्धोद्वेष्टितं न निजकुन्तलहस्तम् ।
कौतुकादिव कलापिकलापश्रीकलापमनुमातुगनेन ॥ १५९ ॥

·२३२ काव्यमाला। काचिद्विलासरती . ईक्षणस्यार्थात्तद्विलोकनस्य रसेन उद्वेष्टितं छोटितमपि निजस्या- त्मनः कुन्तलहवं केशपाशं न यबन्ध । उत्प्रेक्ष्यते-कौतुकात्कौतूहलादनेन निजकुन्त- लहन्तेन कलापिनां मयूराणा कलापस्य वर्हस्य शिखण्डकस्य श्रीकलापं शोभासमुदयम- नुमातुं रादृशीक मिव ॥ कापि चीक्षणरसत्यरमाणा सस्तमप्यधृत मूर्ध्नि न मात्यम् । यजितेन मदनेन निजौकः स्थायिनोज्झितमिवास्त्रमवेत्य ॥१६०॥ कापि कामिनी सस्तमर्थान्मस्तकात्पतितमपि माल्यं पुष्पदाम मूर्धि स्वशिरसि नाघृत न धृतवती नारोपयति स्म । किंभूता । वीक्षणस्यात्कुिमारालोकनस्य रसेन रागेण त्वरमाणा शीघ्रं व्रजन्ती भवन्ती वा । उत्प्रेक्ष्यते-निजस्थात्मीयस्यात्मनो वा यदोको वशारूपं मन्दिर तत्र स्थायिना वसनशीलेन । तथा येन कुमारेण जितेन मदनेन का- मेन उज्झितं त्यक्तमत्रं प्रहरणमिच अवेस्य ज्ञात्वा । हंसपादभरितार्धमहासीत्केशर्म तमवेक्षितुमन्या । पूर्णरागिणमिह प्रविधातुं श्यामलाशयमलंभवतात्कः ॥ १६१ ॥ अन्या कापि खअननयना तं कुमारमवेक्षितुमर्यादुत्युका सती हंसपादेन सिन्दूरेण भरितं पूरितमधे सामिभागो यस्य तादृशं केशवम सीमन्तमहासीत्तयाज मुक्तवती । युक्तोऽयमर्थः । इह जगराि श्यामलाशयं मलिनमानसं पिशुनम् । 'दयासमुद्रे स तदाशये. ऽतिथीचकार कारुण्यरसाफ्गा गिरः'.इति नैषधे । आशये मनसीति तद्वृत्तिः । पूणों रा. गोऽस्त्यस्सिन्वा तादृशमतिशायि रागरगत्तरङ्गितं कर्तुम् । कः पुमानलंभवतात् समर्थो भवतु । अपि तु न कोऽपीत्यर्थः॥ भाति मुक्तमलिके रभसेनाप्यन्ययार्धकृतचन्दनचित्रम् । स्पर्धिजित्त्वरकलां शिशुसोमोऽध्येतुमागत इवैप मुखाजात्॥१६२।। अपि पुनरच्यया अपरया कयापि कामिन्या अलिके खललाटपदे अर्धकृत सामिर- चित चन्दनस्य श्रीखण्डस्य तिलक रमसेनौत्सुक्येन मुक्तं त्यक ललाटे अर्धकृतमेव तिलक. ममोचि इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-एषोऽर्धतिलकरूपः शिशुसोमो बालचन्दः मुखाजायुवा तीवदनकमलारस्पर्धिनो खशोभाविद्वेपिणां जित्वरी जयनशीला कलां चातुरीमध्येतुं पठितुमभ्यसितुमागतः समेत इव ॥ पातुमप्रभु कुमारविभूषां स्वं दृशोमवेत्य कयाचित् । लोचने इव धृते इतरे स्वश्रोत्रयोः स्मितवतंससरोजे ॥ १६३ ॥ कयाचित्कान्तया खश्रोत्रयोरारमकर्णयोः सिते विकसिते वतंससरोजे उत्तंसकमले. धृते धारिते । क्षिप्त इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-इतरे अन्ये सोचने नयने इव कलिते । किं कृत्या । अवेत्य शारवा। कि कर्मतापनम् । हशोर्द्वयं चक्षुपोतियम् । किभूतम् । समा- - ·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २३३ स्मीयम् । पुनः किंभूतम् । अप्रभु असमर्थम् । किं कर्तुम् । पातुम् । सादरावलोकन पानमुच्यते । सम्यक्तया निरीक्षितुम् । काम् । कुमारविभूषां हीरशिशोः शरीर. शोभाम् ॥ राजतः श्रुतिपुटे धृतमेकं कुण्डलं च मुखमुत्सुकितायाः। भास्करामृतकराविव पर्याप्यन्तरेण मिलितो स्फुटमेतौ ॥ १६४ ॥ उत्मुकितायाः कुमारं प्रेक्षितुमुत्कण्ठितायाः कस्याश्चित् श्रुतिपुटे कर्णपालो धृतं स्था. पितमेकमत्यौत्सुक्यादेकस्मिन्नेव कणे एक कुण्डलं क्षिप्त राभस्यानान्यदित्यर्थः । तच्च पुनर्वदनं तस्या एव मुखं द्वे राजतः शुशुभाते। उत्प्रेक्ष्यते-पर्वामावास्यामन्तरेणापि । 'पमदश्यो यज्ञकाली पक्षान्ती पर्वणी अपि' इति हैमीवचनात् । पूर्णिमामावस्योः पर्वति संज्ञा । अमावास्यां विनापि स्फुटं प्रकटं यथा स्यात्तथा मिलिती संगती एकत्र भूती एती कुण्डलमुखी भास्करामृतकरी सूर्याचन्द्रमसाविव । अमावास्यायां हि सूर्यचन्द्री एकत्र मिलतः । 'दर्शः सूर्येन्दुसंगमः' इति हैम्याम् ।। तद्दिदृक्षुरपराञ्जनयस्यानञ्ज सव्यनयनं न तदन्यत् । वामतां भजति यः शितिमैव स्यात्तदाननमितीव विचिन्त्य॥१६५॥ तं कुमार दिक्षुष्टुमिच्छुस्तद्दिदृक्षुः । 'तावदेव ऋपिरिन्द्रदिदृक्षुर्नारदस्त्रिदशधाम जगाम' इति नैपधे । अपरा पूर्वोक्ताभ्यः अन्या काचित्कामिनी अअनयष्टया कजलश- लाकया कृत्वा सव्यं वामं नयनम् । 'वामं शरीरेऽहं सव्यमपसव्यं तु दक्षिणम्' इति है- म्याम् । चक्षुः भानञ्ज । तदन्यत्तस्मात्सव्यादन्यदपरमपसव्यं नयनं दक्षिणं नेति निषेधे। राभस्थानानक्ति स्म । 'अजू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिपु' रुधादिर्धातुः । तेनानकीति रूपम् । परोक्षायामानभेति । उत्प्रेक्ष्यते-इति विचिन्त्य वितर्थ । इति किम् । 'य: वामता सव्यत्वमध च प्रतिकूलभावं भजति आश्रयति तदानने तम्य वदने एव नि. चितं शितिमा श्यामतैव सात्' इति ॥ काचनातिरमसान्मृगनाभीवारिणाव्यलिखदेककपोलम् । मन्मुखं जितशशी श्रयतेऽसौ गण्डमूर्तिरिति किं व विवक्षुः॥१६॥ काचन मृगाक्षी मृगस्याक्षिणी इवाक्षिणी यस्याः सा मृगाक्षी । 'वैयधिकरण्ये बहु- मीही मध्यमपदलोपश्च' इति सूत्रेण एकाक्षिशब्दलोप: । सूत्रोदाहरणं यथा-कुमुदस्य गन्ध इव गन्धो यस्याः सा कुमुदगन्धिः । अकगन्धशब्दलोपः इति सारखते । हरिण- नयना अतिरभसात्कुमारविलोकनस्यात्मुक्यान्मृगनाभीवारिणा कस्तूरिकादवेण कृत्वा एक कपोलं निजगण्डस्थलं व्यलिसत् । पत्रवलीकलित कृतवती । चित्रयति स्मेत्यर्थः । • गोरे हि कपोलमण्डले मृगनाभिमण्डनमतीव शोमते । उत्प्रेक्ष्यते इति कि विवभुलौं- काना पुरस्तादमुना प्रकारेण वक्तुमिच्छरिव । इति किम् । यदसा गण्डमूर्तिः कपोलकायः जिनः खशोभातिशयेनाभिभूतः वाशी चन्द्रः मन्मुख मम पदनं श्रयते सेवन इति ।

·काव्यमाला। - . । तद्विभावनरसव्यवसाया नागवल्लिदलविभ्रमतोऽन्या । कापि केलिकमलं निजवक्रस्पर्धयेव कवलीकुरुते स्म ॥ १६७ ॥ अन्या कापि कान्ता नागवल्यास्ताम्बूलीलताया दलानां पत्राणां विभ्रमतो नान्तेः । बुद्धरित्यर्थः । 'कर्णान्तविभ्रमभ्रान्तकृष्णार्जुनविलोचना' इति चम्पूकथायाम् । विभ्रमेण भ्रान्तेति तटिपनके । केलिकमलं क्रीडापन कवलीकुरुते स्म । खादति स्मेत्यर्थः । किं. भूतां कापि । तस्य कुमार यद्विभावनं विलोकनं तस्य रसो रागः स एव व्यवसायो व्यापारोऽस्याः । उत्प्रेक्ष्यते-निजेनात्मीयेन वक्रेण वदनेन साध स्पर्धया संहणेव । विभूषाभिरीर्घ्य येत्यर्थः॥ काचन व्यधित काञ्चनकाञ्ची कण्ठपीठलठितां रभसेन । . इन्दुजां मिलितुमब्जपिशङ्गां यन्मुखानपितृसोममिवैताम् ॥१६॥ काचन नितम्बिनी रभसेन कुमारदर्शनीत्मुक्येन काचनकाची कलधौतमेखला क- ण्ठपीठे गलकन्दले लुठितां विलम्विताम् । क्षिप्तामित्यर्थः । व्यधित चकार ।राभस्यान्मुक्का- हारभ्रान्त्या मेखला कण्ठे चिक्षेपेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--यस्याः सीमन्तिन्याः मुखं बद- नमेवाझं कायो यस्य यत्स्त्री(मुख)वपुपं पितरं तातं सोमं चन्द्र मिलितुं तातस्नेहादे- तामागतामन्जैरधारसुवर्णकमलपरागैः पिशङ्गां पीता भूतामिन्दुजां रेवानदी मिव ।। कापि मौक्तिकलतां खकटीरे विभ्रमादधृत सारसनस । वेश्मनीय रचितां रतिभर्तुः कुन्दकुड्मलितवन्दनमाला ॥ १६९॥ कापि वरवर्णिनी सारसनत्य मणिमेखलाया विभ्रमाद्रान्तेः कुमारदर्शनोत्सुक्या. स्वकटीरे निजकटीतटे । 'कलापो रसना सारसनं काची चं सप्तकी, तथा 'श्रोणिः कलनकटोरं काञ्चीपदं ककुद्यतान्ति' द्वयमपि हैम्याम् । मौक्तिकलता मुक्ताहारम् । अधृत परिदधौ । उत्प्रेक्ष्यते-रतिभर्तुः स्मरस्य वेश्मनि । गृहद्वारे इत्यर्थः ।। - हारचारिमकुचौ परया नो वाससातिरभसात्पिदधाते । माल्यशालिकलशद्वितयीव श्रेयसे पशि धृता प्रजतोऽस्य ॥१७॥ परया अन्यया कयाचिन्महिलया हारस्य मुक्तालतायाश्चारिमा रमणीयता ययोहा- . रेण रम्यत्य वा ययोतादृशी कुची सनी अतिरभसात्कुमारप्रेक्षणात्यात्मुक्यानो इति निषेधे । 'अमानो नाः प्रतिषेधे' इति व्याकरणवचनात् वासमा वस्त्रेण कृरवा पि. दधाते पिहिती परोक्षाद्विवचनम् । उत्प्रेक्ष्यते-बजतो दीक्षामहणाथै गच्छतोऽस्य हीरकुमारस्य पधि मार्गे माल्येन पुष्पमालया शालते दशोमते इत्येवंशीला कलशयोः कुम्भयोः द्वितयी द्वयीव श्रेयरो कल्याणकृते पृता पुरस्कृता ॥ नूपुरं निजभुजे रभसेनाजीघटत्कटकविभ्रमतोऽन्या । वैभवैर्भुजभवैरभिभूतं गालितुं किगु मृणालमुपेनम् ॥ १७१ ।।

·. ५ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । अन्या परा कापि चकोरलोचना रमसेन कुमारविभावरसेनोरमुकत्वेन कटकस्य व. लयस्य विभ्रमतो भ्रान्ते पुरं मीरं निजस्यात्मनो निजे आत्मीये वा भुजे चाही अ- जीघटन घटयामास परिधृतवती । उत्प्रेक्ष्यते-भुजभवभिवैः खवाहुसमुत्पनगो. भातिशय: अभिभूतं पराजित सन्मृणाल कमलनालं शीलितुमर्थाग्निजजिस्वरभुजमेव सेवितुमुपेतमागतमिव ॥ तद्गवेषणरसोत्सुकचेताः काचनाध्वनि धृतश्लथबन्धम् । अम्बरं हरिणहक्स्वकरेणालम्ब्य संचरति चन्द्रकलेव ।। १७२ ॥ काचन हरिणेक्षणा तस्य हीरकुमारस्य यद्गवेषणं निर्वर्णनं तस्स रसो रागस्तेनोत्सुका मुत्कण्ठितं चेतश्चित्तं यस्यास्तादृशी सती अध्वनि पत्तनमार्ग धृतः कलितःथः शिथिल: बन्धो बन्धनप्रन्थियेन तादृग्विधमम्बरं परिधानवत्र स्खकरेण निजहस्तेन आलम्ब्य आश्रित्य । गृहीत्वेत्यर्थः । संचरति नजति । केव । चन्द्रकलेव । यथा शशिलेखा अम्बरमाकाश स्वकरेण आत्मकिरणेन । जातियाचित्यादेकवचनम् । आश्रित्य संचरति ।। अन्ययाधरचितात्मकलापापातिमौक्तिकभरै रभसेन । सुज्यते स्म विधये किमु लाजोत्क्षेपणा वरयितुर्बतलक्ष्म्याः ॥१७३॥ अन्यया अपरया कयाचित्तरललोचनया रभसेन कुमारेक्षणोत्सुकभावेन अर्धरचितः साभित्रोतो य आत्मकलाप: स्वस्थ मणिमौक्तिककाञ्चनमयमेसला तत्सकाशादासामस्त्येन पतन्तीत्येवंशीलानि निपातुकानि यानि मौक्तिकानि मुक्ताफलानि तेषां भरैः समूहः कृत्वा व्रतलक्ष्म्याश्चारित्रश्रियाः वरयितुः परिणेतुः कुमारस्य विधये आचारार्थ लाजो. रक्षेपणा अक्षतः संवर्धनं माक्तिकैर्वर्धापनमित्यर्थः । किमु सूज्यते । क्रियते परिणेता हि मालार्थ सधववधूमिलाजैरक्षतमाक्तितका वर्धाप्यते इति विधिः ॥ काचिदर्भकमपास्य धयन्तं यात्यवेक्षितुममुं स्वगवाक्षम् । वेश्मनि स्तननिपातिपयोभिर्जाहवीं जनयतीव नवीनाम् ॥ १७.४ ॥ काचिदन्या युक्ती वेश्मनि निजमन्दिरे पयोधरकुम्भयोनिपतनशीलरविरलनिर्ग- लभिः पयोभिर्दुग्धधाराभिः । उत्प्रेक्ष्यते-गवीनां नूतना जादवी गगां जनयति उत्पा. दयतीव करोतीति यावत् । कि कुर्वन्ती । अमुं हीरकुमारमवेक्षितुं विलोकयितुं स्व. गवाक्षं निजनिकेतनसंबन्धिजालक प्रति यान्ती गच्छन्ती। कि कृत्वा । धयन्तं ख. पयोधरपयः पियन्तमर्भक निजनन्दनगपास्य त्यक्त्वा रुदन्तमेव विहायेत्यर्थः ।। प्राप्तरूपविभवं यहते यः स्याकिमत्र स जडैरनुपङ्गी । अर्धधौतमितरा स्वमितीवोत्कण्ठिता तरलतममौज्झत् ॥ १७५ ।। उत्पण्ठिता कुमारदर्शनोमुकिनचता इतग अपरा तरलहक् चपललोचना । उत्ो.

·काव्यमाला। क्ष्यते इति हेतोः खमात्मीय क्रम चरणमर्धधातं सामिप्रक्षालितमोज्झजहाति स त्यक्तवती । इति किम् । हेतुमाह-यः पुमान् प्राप्तरूपविभवमधिगतसम्यग्रूपत्वेन शोभा पण्डितत्वेन वा संपदम् । 'विद्वान्सुधीकविविचक्षणलब्धवर्णा शप्राप्तरूपकृतिक- टयभिरूपधीराः' इति हम्याम् । वहते धारयति । अत्र जगति स जनः जडैः । डल. योरैक्यात् । जलैः पानीयैः मूखैश्व सार्धमनुपड़ी संगमवान् कृतसाः कथं भवति । अपि तु कदाचिदपि स्यादेवेति विचारः ॥ स्फाटिकावनिपु वेश्मनि यान्त्या वीक्ष्य यावकपदानि परस्याः। मुग्धभृङ्गविहगैर्जलरोहद्रक्तपङ्कजधियेव दधावे ॥ १७६ ।। वेश्मनि खगृहे स्फाटिकावनिषु स्फाटिकरत्ननिबद्धभूमीपु यान्त्या अर्थात्कुमारं द्र- टुमुत्सुकतया वजन्त्या अपरस्या अन्यस्यातरुण्याः यावकपदानि नवीनालक्तकरसा- णि पदानि क्रमस्थापनानि वीक्ष्य विलोक्य गुग्धरचतुर्र झा भ्रमरा एव विहङ्गाः पक्षिणतर्दधावे धावितम् । उद्यीय गत्वा तदुपरिष्टादुपविष्टमित्यर्थः। उत्प्रेक्ष्यते- लेषु सरःप्रभृतिमानीयेषु रोहन्त्युद्गच्छन्ति प्रादुर्भवन्ति इति जलरोहन्ति तादृशानि • यानि रक्तपङ्कजानि शोणकमलानि कोकनदानि तेषां धिया बुद्ध्या भ्रमेणेव ॥ काप्यलक्तकधियोत्सुकिता पत्पद्मयोरकृत चन्दनचर्चाम् । रक्तयोर्न सविधे प्रहितां स्वां चन्द्रिकां शशभृता सखिताये ॥१७७॥. उत्सुकिता कुमारावलोकनरसेनोत्कण्ठिता कापि काचिदपरा लीलावती भलतधिया यावकरसभ्रान्त्या पत्पद्मयोः खचरणतामरसयोः चन्दनस्य श्रीखण्डद्रवस्य चर्चा विलेप. नम् । 'अहरागो विलेपन चार्चिक्यं समालम्भनं चर्चा स्यात्' इति हेम्याम् । अकृत कृतवती । उत्प्रेक्ष्यते - रक्तयोः खानुरागिणोः । 'रक्तं नील्यादिरक्षिते । कुङ्कमेऽसज्य- नुरके प्राचीनामलकेऽरुणे' इत्यनेकार्थः । स्वाभाविकारुणयोरिति तत्त्वम् । अर्थाग्निजो- परि रागं दधानयोः अनयोः पदपद्मयोः सविधे पाच ससिताय मैत्रीकरणार्थ शशभृता चन्द्रेण प्रहितां प्रेषितां खामात्मीयां चन्द्रिका कौमुदी न अपि तु ज्योत्लेव नकारो मालार्थमेव वक्तीति । यथा नेपधे–'अनुभवति शचीत्थं सा घृताचीमुखाभिर्न सह- सहचरीभिनन्दनानन्दमुच्चैः' इति । चन्द्रिका तु दन्तकान्तिरप्युच्यते । 'दशनचन्द्रि- कया व्यवभासितं हमितमासवगन्धि मधोरिव' इति रघुवचनान् । ततः सचन्द्रिका मिन्युक्तम् ॥ दर्शयन्त्यपरपद्ममुखी तं कापि पाणिमकरोनिजमुच्चैः । व्योमपल्बलमिव स्मयमानोन्नालताम्रनलिनं प्रणयन्ती ॥ १७८ ॥ काचिदपरा अन्या पद्ममुसी अरविन्दवदना तं कुमारं दर्शयन्ती लोचनगोचर का- रयन्ती राती निजमात्गीयं पाणि हसमुचः ऊध्यमकरोमकार । उत्प्रेक्ष्यते-स्मयमानं ·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विजृम्भमाणं विकसत्तथा उमालमुच्चालं यस्य तादृक् तानं रक्त कमलं यत्र तादृशं व्योमपावलं गगनतटाकं प्रणयन्ती कुर्वन्तीव ॥ मुनुवामिह महे जगृहे किं चक्षुपैव सफलेन्द्रियवृत्तिः । ज्योतिरचिरिव भानुमता यत्कापि सा प्रभवति स्म न किंचित् १७९ इहालिन् महे कुमारदीक्षाया उत्सवे मुध्रुवाम् अणहिलपाटकपतनयनितानां नि- सिलानां चतुर्णा श्रवणनासिकारसनास्पर्शननाम्नामिन्द्रियाणां वृत्तिव्यापारः । उत्प्रे- क्ष्यते-चक्षुपा लोचनेनैव जगृहे गृहीता किम् । केनेव । भानुमतेव । यथा भास्करण ज्योतिषां पहनक्षत्रतारकाणामर्थिः कान्तियते । यद्यस्मात्कारणात् सा चतुरिन्द्रिय. त्तिः शापि क्वचिदपि खखव्यापारे किनिस्किमपि श्रोतुमाघ्रातुमाखादयितुं स्प्रष्टुमपि न प्रभवति स्म न समविभूव । ज्योतींप्यपि कापि ज्योतिरचिरपि कापि किंचिताल भवति ॥ इति पौरागनाविविघचेष्टितवर्णनम् ॥ रामणीयकतिरस्कृतकामं तं निपीय नयनैः पथि कामम् । बल्लकीकुलसखीमिव वाणीमित्यथो युवतिराजिरभाणीत् ॥ १८॥ अयो विविधचेष्टितानन्तरं वगृहगवाक्षस्थितानां युपतीनां पत्तननागरीणां राजिः श्रेणिः इत्यने यक्ष्यमाणो वाणी याचं मिथः परस्परममाणीन् यभारे । कि फूत्वा। ते पु. मारे काममत्व नयनः सलोचनः पथि मागे अर्षादीक्षापदणाथै गच्यन्तं निपीय सा- दरमवलोक्य । विभूतं फुमारम् । रामणीयकेन शरीरसौन्दर्येण तिरस्कृतो निर्भसितः कामः कन्दपों येन तम् । वाणीमुत्प्रेक्ष्यतेवहीफुलस्य वीणायजस्य वीणाशस्य पा। 'गोत्रं तु संतानोऽन्यवायोऽभिजनः कुलम्' इति हम्याम् । 'कुलं तेषां समातीनाम्'. सपि हम्याम् । वीणावंशस्य सीमिव पयसीमिव विपश्वीपणावी पाच मित्यर्थः ॥ सांप्रतं तदिह शिवशेषः सांप्रतं व्रतजिघृक्षुरयं यत् । अन्यथा कथमसावनुकुर्यादात्मना जगति जम्बुकुमारम् ॥१८१॥ शरावं यास्यावस्था शेपमयशिष्टं यस्य किंचिद्विपमानशिगुन्या प्रयोदारनुदंश- वर्षायत्यात् । 'प्रीतयाशशवशंपयानयम्' इति नेप] 1 तारयोऽयं हीरकुमारः यामांप्रतमधुना मतनिधः संयममादानुपियामि दहालिन् शिरग्रमो सयमन. हम युरुम् । अन्यथा मापदणमन्तरेण जगती विभे धगा दीरकुमारः भा- रमना मन पूरा जम्गुकुमार चरमपरिनं जम्यूसामिनं कर्य फेन प्रकारेण अनुर. यांर गद हात । जम्युादी दीपा हमोऽप्याम । गारसतम्बाकरगं यजम्यू गन्दी नदीती । तपा मह जायुना मा नयोहा नगरन्या:' Titu अाजाभिलपमोरयकोपवान्तभित्तचतुराननशापात् । रणनेप्रतिमिनीय निपत्यादा म कमनः परमेतत् ।। १८२ ॥

·२३८ काव्यमाला। . कमनः कन्दर्पः । उत्प्रेक्ष्यते-एतत्प्रत्यक्षं दृश्यमानं हीरकुमाररूपं परमन्यजन्माव. तारमादत्त गृहीतवान् । किं कृत्वा । रुद्रस्य शंभोन तृतीयं भाले लोचनं तस्य शिखि- : नि तस्य वहिमयत्वेन अमेर्विद्यमानत्वात् वहौ निपत्य झम्पां दत्त्वा भस्मीभूय वा । कस्मा- त् । अइजायास्तिलोत्तमानाम्न्याः वनन्दनाया यदभिलपणं वाञ्छनं कामक्रीडाचिकीर्षा तस्मादुद्भव उत्पत्तिर्यस्य तादृशो य: कोपः क्रोधः तेन वान्त पूरित चित्तं मनो यस्य तादृग्विधो यश्चतुराननो ब्रह्मा तस्य शापात् । यदुक्तं कुमारसंभवे-'अभिलापमुदीरिते. न्द्रियः खसुतायामकरोत्प्रजापतिः । अथ तेन निग्रा विक्रियामभिशप्तः फलमेतद- न्वभूत् ॥' इति । तथा नेपधेऽपि -'पद्मनन्दनसुतारिरंसुता' ।। अद्रिजार्धघटनाङ्कितमूर्त्या ब्रीडमाकलयता गिरिशेन । प्रेयरूपकवती तनुरेतत्कैतवात्किमुररीक्रियते स्म ॥ १८३ ॥ गिरिशेन ईश्वरेण एतस्य हीरकुमारस्य केतवात्कपटात् । उत्प्रेक्ष्यते-प्रयरूपक- वती रमणीक्वकलिता तनुः शरीरयष्टिः उररीक्रियते स्म अङ्गीकृता गृहीता प्रियरू- पस्य भावः प्रयरूपकम् । मनोज्ञादित्वादुण् । 'प्रेयरूपकविशेपनिदेशः' इति नेपधे । गिरिशेन किं कुर्वता। बीडं लनाम् । ब्रीडशब्दः शब्दप्रभेदे अकारान्तोऽप्यस्ति । यथा-- "ब्रीडायां भवे नीडः' इति । 'त्वयि सरबीडसमस्ययानया' इति नैपधेऽपि । आकल• यता दधता । कया । अद्रिजाया हिमाचलपुण्याः पार्वत्याः अर्धस्य शरीरार्धभागस्य या घटना योजना तयाङ्किता कलिता या मूर्तिः खशरीरं तया कृत्वा । 'सापीश्वरे • भवति तद्गुणाधान् प्रसय चेतो हरतोऽर्धशंभुः । अभूदपर्णाजुलिरुद्धको' इति नपधे । अर्ध शंभोरित्यर्धशंभुरिति तद्वृत्तिः । तेन कारणेन तां खतनुं संत्यज्य ईश्वरेण जननयन- निरीक्षणीया अपरा मूर्तिरङ्गीकृतेत्यर्थः ॥ त्यक्तपूर्ववपुपा निजयोपाविप्रयोगननितान्तरदुःखात् । उर्वशीप्रियतमेन किमेतत्कैतवेन जगृहे तनुरन्या ॥ १८४ ॥ उर्वशीनामाप्सरातस्याः प्रियतमेन भत्री पुरूरवसा । 'पुरूरवा चोध ऐल उर्वशीरम- पश्च राः' इति हैमीवचनात् । एतत्ततवेन हीरकुमार निषेण । उत्प्रेक्ष्यते--अपरा फुमा. रलक्षणा तनूमूर्ति हे गृहीतेव । किंभूतेन उर्वशीप्रियतमेन । सक्तमुज्झित पूर्व प्रा- चीनं पुरूरवोलक्षणं वपुः शरीरं येन । कस्मात् । निज स्यात्गनो निजा आत्मीया था या योषा प्रियतमा उर्वशी अप्सराः । 'अप्सरः स्वप्सराः प्रोक्ता' इति शब्दप्रभेदे । 'का तु जलोकोऽप्सरसः सिकतामुमनः समाः' एते शब्दा बहुत्वे वा । 'इमा जलाकसः । इयं जलीका: 1 इमा अप्सरसः । इयमप्सराः' इत्यादि लिङ्गानुशासन च । तस्य । विप्र. योगेण विरहेण जनितमुत्पादितं यदन्तरमन्तमनसि भवमन्तरइमतिशायि इत्यर्थः । दुःसं तस्मात् । 'प्रियावियोगज्वलनादिवलाम्' इति नेपधे । पुरुरवस उर्वशीवियोगः । तथा नलवर्णगे--'करोपि लजा गुरमीलिमलदली हरीहरणाद्दस्ती' इत्यपि नेपधे ॥

·. ५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २३९ दस्रयोः किमयमन्यतमोऽस्मिन्नागतस्त्रिदिवतः क्षितिपीठे । निष्कलङ्क इव विष्णुपदस्योपास्तिभिः कुमुदिनीदयितो वा ॥१८॥ दसयोरश्विनीपुत्रयोर्मध्ये । उत्प्रेक्ष्यते-अय हीरकुमाररूपः अन्यतमः एकः कभि. त्रिदिवती देवलोकादस्मिन् क्षितिपीठे पत्तनलक्षणे भूमण्डले आगतः किं समायात इव । अथ वा विष्णुपदस्य पुरुषोत्तमपादस्य उपास्तिभिः सेवाभिः कृत्वा निर्गतः कलको लाञ्चनमपवादो वा यस्मात्तादृशः। उत्प्रेक्ष्यते-कुमुदिनीदयिनः कैरविणीप्राणप्रियश्चन्द्रो वा क्षिती पत्तनपृथिव्यां समागतः ॥ इति कुमाररूपदर्शनादिविचारः ॥ माद्यसि स्मर जगञ्जयिनीभितिभिः किमु हताश वशाभिः । संश्रिते हि चरितश्रियमस्मिस्त्वन्मदोऽयमवकेशिवदासीत् ॥१८६।। हे हताश, मूलादेव विगता उच्छिमा आशा वाञ्छा यस्स ईदृशः हे स्मर कन्दर्प जगतां प्रयाणां भुवनानाम् । 'तात्स्यात्तथ्यपदेशः' इति न्यायानाकिनागनागराणां निज. गानानां जयिनीमिर्जयनशीलाभिवंशीकारिकाभिः वशाभिस्तक्षणीभिरेव हेतिभिः खा. मोधप्रहरणभूताभिः कृत्वा किं कथं माद्यसि मदमाकलयसि मत्तो भवसि । हि य. ग्मात्कारणात् अम्मिन् सांसारिकविपयविमुखे हीरकुमारे चरितधियं चारित्रलक्ष्मी सं. धिते सति अयं सर्वजगजनविदितः प्रत्यक्षलक्ष्यस्त्वन्मदः यदहं युवतीरूपामोघशक्तिभिः कृत्वा हरिहरेन्द्रचतुराननादिकान् सर्वान् स्वयशीकरोमि इति तवाभिमानः अवकेगि- वमिष्फलतरुरिव आसीत् फलवन्ध्यो वभूव ॥ दैत्यमर्त्यमरुतां विजये त्वं साहसिक्यमथ मोह जहीहि । भूधरं हरिरिवाशनिनासौ संयमेन निहनिष्यति यत्त्वाम् ॥ १८७॥ है मोह, अथाद्यतनदिनात्मारभ्य त्वं दया दानया म| मानवा महनो देवास्तषा विजये पराभवने साहसिक्यं साहराकर्मसत्वं ययत्ता वा जहीहि त्यज मुभ । सहसा यर्तते इति साहसिकः । 'ओजः राहोम्भसा धर्तते' इतीकण । साहनिकस्य भावः गाह- निग्यम् । 'अहो मदीयस्तव माहसिक्यम्' इति नेपधे । यसारणादसा हीरकुमारः मय- मेन शुद्धचारित्रेण कृत्वा त्यो भवन्त निहनिष्पति व्यापादयिष्यति मूलादुन्मूलयिष्यति । क इव । हरिरिय । यथा पुरंदरः मानिना यजेश कृत्वा भूधर पर्यतं हन्ति पूर्णी- . करोति ॥ संमृते प्रतरमानिरतोऽसौ दुष्पवृत्तिमिव यत्त्यजति खाम् । निष्फला तदवलेप परस्यां संक्तमानसपतेरपमानात् ॥ १८८ ॥ हे संमते संगार, यशम्मारगारणार प्रवरमार्या संयमलायो निरन आगमना रीमतता बसी दौरसमारस्वा भयनी जाति । कामिव । दुप्राप्तिमिव । यथा ग. दमा दर्श प्राति पानी र नियमाचरणं या गुगनि न सम्मानकारना एवं भाती ·२३८ काव्यमाला। . कमनः कन्दर्पः । उत्प्रेश्यते-एतत्प्रत्यक्षं दृश्यमानं हीरकुमाररूपं परमन्यजन्माव तारमादत्त गृहीतवान् । किं कृत्वा । रुद्रस्य शंभोनेत्र तृतीय भाले लोचनं तस्य शिखि- - नि तस्य वहिमयत्वेन अमेर्विद्यमानत्वात् वहौ निपल्य झम्पा दत्त्वा भस्मीभूय वा । कस्मा त् । अङ्गजायास्तिलोत्तमानाम्न्याः स्खनन्दनाया यदभिलपणं वाञ्छनं कामक्रीडानिकीर्षा 'तस्मादुद्भव उत्पत्तिर्यस्य तादृशो यः कोपः क्रोधः तेन वान्तं पूरितं चित्तं मनो यस्य तादग्विधो यश्चतुराननो ब्रह्मा तस्य शापात् । यदुक्तं कुमारसंभवे-'अभिलाषमुदीरिते. न्द्रियः स्वसुतायामकरोत्प्रजापतिः । अथ तेन निगृह्य चिक्रियामभिशप्तः फलमेतद- न्वभूत् ॥' इति । तथा नेपधेऽपि -'पद्मनन्दनसुतारिरंमुता' ॥ अद्रिजार्धघटनाङ्कितमूर्त्या बीडमाकलयता गिरिशेन । प्रेयरूपकवती तनुरेतत्कैतवात्किमुररीक्रियते स्म ।। १८३ ॥ गिरिशेन ईश्वरेण एतस्य हीरकुमारस्य केतवाकपटात् । उत्प्रेक्ष्यते--प्रेयरूपक- वती रमणीक्वकलिता तनुः शरीरयष्टिः उरीक्रियते स्म अङ्गीकृता गृहीता प्रियरू- पस्य भावः प्रेयरूपकम् । मनोज्ञादित्वागुण् । 'प्रेयरूपकविशेपनिदेशः' इति नैषधे । गिरिशेन किं कुर्वता। प्रीडंलनाम् । ब्रीडशब्द: शब्दप्रभेदे अकारान्तोऽप्यस्ति । यथा-- 'नीडायां भवे बीडः' इति । 'त्वयि स्मरबीडसमस्ययानया' इति नैषधेऽपि । आकल- यता दधता । कया । अद्रिजाया हिमाचलपुत्र्याः पार्वत्याः अर्धस्य शरीरार्धभागस्य या घटना योजना तयाङ्किता कलिता या मूर्तिः खशरीरं तया कृत्वा । 'सापीश्वरे • भवति तद्गुणीधान प्रसह्य चेतो हरतोऽर्धशंभुः । अभूदपर्णाहुलिरुद्धकर्णा' ' इति नैषधे । अर्धे शंभो रित्यर्धशंभुरिति तद्वृत्तिः । तेन कारणेन तो खतनुं संत्यज्य ईश्वरेण जननयन. निरीक्षणीया अपरा मूर्तिरङ्गीकृतेत्यर्थः ॥ त्यक्तपूर्ववपुषा निजयोपाविप्रयोगजनितान्तरदुःखात् । उर्वशीप्रियतमेन किमेतत्कैतवेन जगृहे तनुरन्या ॥ १८४ ॥ उर्वशीनामाप्सरास्तस्याः प्रियतमेन भी पुरूरवसा । 'पुरुरवा वोध ऐल उर्वशीरम. णश्च सः' इति हैमीवचनात् । एतत्कतवेन हीरकुमारमिषेण । उत्प्रेक्ष्यते-अपरा कुमा• रलक्षणा तनूति ट्रहे गृहीतेव । किभूतेन उर्वशीप्रियतमेन । त्यक्तमुज्झितं पूर्व प्रा. चीन पुरुरवोलक्षणं वपुः शरीरं येन । कस्मात् । निजस्यात्मनो निजा आत्मीया वा या योपा प्रियतमा उर्वशी अप्सराः । 'अप्सरः खप्सरा: प्रोक्ता' इति शब्दप्रभेदे । 'वा तु जलोकोऽप्सरसः सिकतासुमन समाः' एते शब्दा बहुत्वे चा । 'इमा जलौकसः । इयं जलीका: 1 इमा अप्सरसः । इयमप्सराः' इत्यादि लिङ्गानुशासने च । तस्य । विन- योगेण विरहेण जनितमुत्पादितं यदन्तरमन्तमनसि भवमन्तरङ्गमतिशायि इत्यर्थः । दुःसं तस्मात् । 'प्रियावियोगज्वलतादिवलाम्' इति नैषधे । पुरुरवस उर्वशीवियोगः । तथा नलवर्णने-'करोषि समा गुरमीलिमलदरा हठश्रीहरणादुदसी' इत्यपि नेपधे ।।

·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । जालकानि काश्चनरचितगवाक्षा एव विमानानि देवतानां खगें स्थितिस्थानानि तेषु ग. तानां संप्राप्तानाम् । सुसं निषेदुपीनामित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-भुवः पृथ्व्या अप्सरसां सुराङ्गनानामिव । अप्सरसोऽपि विमानस्थायिन्यः स्युः ॥ इति पौरागनानां हीरकुमा- रदर्शनोद्भूतमिथः कथाप्रथा ॥ नीरदोऽवनिभृतामिव तापं वृष्टिभी रजतहेममयीभिः । सोऽथिनां प्रमथयन्पथि दौःस्थ्यं संचचार पुटभेदनमध्ये ॥१९२॥ रा हीरकुमारः पुटभेदनमध्ये पत्तनविचाले संचचार संचरति स्म । 'पत्तनं पुटभेदनम्' इति हैम्याम् । तया 'द्वीपान्तरेभ्यः पुटभेदनं तत्क्षणादवापे मुरभूमिभूपैः' इति नेपधे । fक कुर्वन् । रजतानि स्प्याणि हेमानि काश्चनानि तन्मयीभिस्तैः प्रचुराभिः धानाभिर्या वृष्टिभिः दान: रूपकवर्णकादिविश्राणनः कृत्वा पघि मार्गे अधिना याचकानां दीःस्थ्य दारियं प्रमथयनिर्दलयन् । क इव । नीरद इव । यथा पारिदो मेघः भवनिभृता भूधराणां पर्वतानां तापं निदापदाचं प्रमथयति प्रशमयति । यदुक्तम्-'धाराधरा एव धराधराणां निदायदाघीपविघातदक्षाः' इति सूक्तम् । काभिः । वृष्टिभिजलवर्षणः ।। तद्यशोधरणिभर्तुरितोऽन्यद्वीपनिर्जयकृते प्रयियासोः । अध्वरोधिजलधीनिव रोर्बु तत्क्षणे क्षितिरजोभिरुदीये ॥ १९३ ॥ तस्मिन् कुमारस्य दीक्षाप्रहणाथै समहं गमनसमये क्षितेः पृथिव्याः सकाशात् रजो- मिळूलीभिरदीये प्रकटीभूतम् । प्रसतमित्यर्थः । उत्प्रैश्यवे-तोऽम्मानम्यूद्वीपा- दन्येषां पण्णाम् पुष्करशासकीयकुमशाल्मलालक्षनाम्नां द्वीपानाम् । 'सप्तद्वीपा यमुमती' इति शिवराजर्षियचनात् । पवीपाभिधानानि नेपधे । जनमते तु जम्बूद्वीपं धातुकी- राण्डम् , पुष्करवरद्वीपम्, पारुणीयरद्वीपम्, घृतवरद्वीपम्, क्षीरवरद्वीपम्, इधुवरद्वीपम्, पति । अथवा भादरासंख्याकानांद्वीपानाम् । 'अष्टादशद्वीपनिसातयूपः' इति रघुवंशे । तथा । 'नवद्वयद्वीपथग्जयप्रियाम्' इति नपधे । निर्जयकृते विजया प्रयियासोः प्रयातुमिच्छोःतयशोधरगिभर्तुः फुमारसोकराजस्य धरगिशन्दोहखोऽप्यनियथा- 'घरनिविरहिनि कान्तमुद्र समुद्र' इति नाटककाव्ये । अध्वानं मागे रन्धतीत्येवंशीलान् अलपीन् । लवणसादकक्षीरोददधिमग्मृतोदमुरोदकपुररानाम: जिनशासने राप्त समुदाः । लपणसमुदकालोदधिपुष्करोदधिवारुणीसमुद्रतोदक्षीरोदधिश्वररागगुरनामा. मोऽगयाः राप्तसंख्याकान् गमनमार्गरोधकान् समुद्रान् रोदुमावरीतुं स्पलीकमिय रेमिः प्ररारी॥ संयमाय समियाय कुमारः पचनोपविपिने दितदोपः । पूर्वपर्वतशिरःशिखरा पधिनीपतिरिवाभ्युदयाय ॥ १९४ ॥ रिपमारः यमाय चारित्रसदमा परानस्सोपविपिन समारोगाने गमियाय गमा.

·२४४
काव्यमाला।
यो वटतरुलॉलैरायनादितस्ततः पर्यटनाद्वा चपलैविहः पक्षिभिः । उत्प्रेक्ष्यते-इति
हेतोर्गौरवान्माहात्म्यात्किमु चमरैर्यालव्यजनैरिव । . 'चमरचामरः' इति शब्दप्रभेदे ।
तथा 'चमरथामरे दैत्ये' इत्यनेकार्थः । पक्षस्तनूरुहैवींज्यते स्म । इति किम् । यद्यस्मात्का-
रणात् न्यक्षाः समस्ता ये रुक्षाः पादपास्तेषां निकरेषु गणेषु गुरुत्वं महत्वं बिभर्ति पत्ते।
क इव । भूमानिव । यथा मनुजेषु अशेपमनुष्येषु राजा गौरवं कलयति । पाठान्तरे-
अथवा सर्वक्षेषु मखमुशिखरी सुरतरुः कल्पवृक्षो गुरुतां धत्ते ।।
रागिणः प्रणयतोऽखिललोकाशैशवावधिजगज्जनगेयान् ।
तद्गुणानिव निशम्य सरागः पल्लवैरयमशालत शालः ॥२०१॥
अयं शालो पटतरुः पल्लवैः किसलयैः अशालत शोभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-तद्गुणान्
हीरकुमारस्य धयाँदार्यगाम्भीर्यशमदमादिमान् गुणान् निशम्याकर्ण्य सरागो रक्को जात
इव । गुणान् किं कुर्वतः । अखिलान् समस्तान् लोकान् नाकिनागररूपजनान् रागिणो
निजानुरक्तान् प्रणयतः । पुनः किंभूनान् । शैशवावधि बाल्यावस्था मर्यादीकृत्य जगता
पातालखर्गभूमीलक्षणानां भुवनानां जनैः मुरासुरनरैर्गेयान् गातुं योग्यान् ॥
वल्कलैः फलयतात्मनि भूपां विभ्रता कपिशशालिजटालीम् ।
काननस्थितिमताजनि तेनातन्वता किमु तपो वतिनेव ॥ २०२॥
तेन पटगुमेण । उत्प्रेक्ष्यते-वतिनेव तापसेनेव तपः अनाहारलक्षणं कष्टं किम
कुर्यता अजनि जातम् । केनेव । तिनेव । यथा तापसेन तपःकुर्वता जायते । कि-
भूतेन तेन प्रतिना च वल्कले: वलीमिक्षविशेषत्वग्गिय । स्वचि घाली चोकं वल्कलम्'
इति हैम्याम् । कृत्वा आत्मनि खस्मिन् विषये भूपां शोभा कलयता दधता । पुनः
किंभूतेन । कपिशो पीतरकाम्, तथा शालिनी शोभनशीलाम्, जटानी शिफानो पक्षमू.
लाना सटानां सार्दभमभरैरेकीकृत केशानां च । 'प्रकाण्डौघजटाः शिफाः', 'जटाः सटा'
इति द्वयमपि हैम्याम् । 'जटा केशविकारे मासिमूलयोः' इत्यनेकार्थः । आली श्रेणी
विधता धारयता । पुनः विभूतेन । कानने वने स्थिति सो वियते यस्य ॥
निष्कुहान्तरितविप्किरवारस्फारतारनिनदैर्यटशाखी।
यो मरुत्तरलपल्लवहस्तैराहयन्निव निजान्तिक एतम् ॥ २०३ ॥
यो घटतरुः एत कुमारम् । उत्प्रेक्ष्यठे-निजान्निके खसमीपे आयमारयनि-
या। कः । निष्णुशान्तरिताना सवोटरव्यवहितानां तरस्कन्धरन्ध्रमध्यगतानो विरिक
राणा विहाना यारस्य समूहस्य स्फारः स्पष्टः पटुभिताररत्युगः कृतनिनादः पूजितः ।
पुनः कः । मरता पयगेन तरलायवला ये पाल्याः प्रवालाम एप सा: पाणयाः
करया पेलध्याहार्यम् ॥ इति दीक्षाप्रणयोग्ययटमुमवर्णनम् ॥
शिथिये विजयदानयतीन्द्रः पूर्वमेव तदुपागमनाघम् ।
छाययाखिलजनं मुखयन्तं कः थयेन धनदायमन ॥ १०४ ॥

·५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २४५ विजयदाननामा यतीन्द्रः सूरिः तदुपागमनात्कुमारस्यागमनात्पूर्वमेव प्रथममेव ये वटत शिभिये श्रितवान् । प्रागेव तत्रागत्य निषण्ण इत्यर्थः । युक्तोऽयमर्थः । अत्र जगति छायया आश्रयेणा'वयं श्रीमच्छायया जीवामः' इति लोकसादिः प्रतिच्छायिकया चाखिलजनं समस्तलोकं मुखयन्तं सुखीकुर्वन्तम्, तथा धनदानां वदान्यानां प्रवणस्य वा आश्रयं स्थानम् । वटो वैश्रवणाश्रयः' इति हैम्याम् । कः सुखार्थी पुमामाश्रयेन सेवेत । अपि तु सर्वोऽपि जनस्तं भजेदित्यर्थः ॥ तीर्थनाथमिव चैत्यतरोस्तत्पादपस्य सविधे स्थितिमन्तम् । 'संमदेन स कुमारमहेन्द्रस्त्रिः प्रदक्षिणयति स्म मुनीन्द्रम् ॥२०५॥ स कुमारमहेन्द्रः हीरनामा । शिशुच(श)क: संमदेन हर्षेण कृत्वा मुनीन्दं श्रीविजय. दानसूरि त्रिः वारत्रयं प्रदक्षिणयति स प्रदक्षिणीकृतवान् । किंभूतं मुनीन्द्रम् । तस्स पूर्वव्यावर्णितस्य पादपस्य पटशाखिनः सविधे समीपे स्थितिरुपवेशनं विद्यते यस्य । कमिव । तीर्थनाथमिव । यथा महेन्द्रः पुरंदर चैत्यतरोरशोकदुमस्य केवलज्ञानोत्प- त्तिस्यानकवृक्षस्य वा पार्श्वे तिछन्तं जिनेन्द्र त्रिःकृत्वः त्रिवार प्रदक्षिणीकरोति । प्रभोः प्रदक्षिणाप्रयं ददाति स्मेत्यर्थः ।। उत्ततार तुरगात्स कुमारो बर्हिणादिव सुतः सुरसिन्धोः। श्रीगुरुं प्रमुदितश्च ललाटन्यस्तहस्तनलिनस्तमनंसीत् ।। २०६ ॥ स हीरनामा कुमारस्तुरगादवादुत्ततार उत्तीर्णवान् । क इव । मुरसिन्धोः सुत इव । यया मुरसिन्धोर्देवनद्याः गङ्गाया नन्दनः खामिकार्तिकः बहिणान्मयूरादुत्तरति । 'भावा- रापक्षोन्मुसर्हिणानि' इति रघुवंशे । उत्तीर्य च पुनस्सं महावीरदेवपपरम्परायातं दीक्षादानगुरुं वा श्रीगुरुं शोभाकलितविजयदानसूरिम् अनंसीत् प्रणमति स । किंभूतः। प्रमुदितो हटवदनः । पुनः किभूतः । ललाटे खमालस्यले न्यस्ता स्यापिती दस्ती पाणी एवं नलिने कमले यत्र॥ रामणीयकविधेरवधेर्मे भूपया वपुपि कृत्रिमया किम् । तत्यजे निजतनोरिति.सर्वाङ्गीणभूषणभरः किमनेन ॥ २०७ ।। भनेन हीरकुमारेण निजतनोः साहात् । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोः सर्वाश्यानि व्यानो. ति। पध्या कर्मप्रपत्र व्यामोति' इति सूर्भया राईलादेशशासशीण इति गर्माहोपाङ्ग संपन्थी । भूषणानामामरणानां भरः समूहसलजे त्यक्तः। सर्वानलंकाराग्निजाादुत्ता. त्यति स्मेसर्थः । इति किम् । ततारणमाह-मणीयकस्य रमणीयताया मनोगत्वस्य विधेः प्रचारस अवधे: सीमाया मे मम पि शरीरे कृत्रिमया श्रीपाधिक्या भूपया शोभया भूरणयां । भूषासम्देन भूरणान्यप्युध्यते । उक्त तु प्रापप्रतिपादितमास । मनु । न मिपीयर्थः । रमणीयस मापो रामनीयरुम् । योपभानुम् ॥

·२४६ काव्यमाला । पग्रहेषुशशिसंख्यमितेऽद्ध कार्तिकस्य च तिथौ द्विकसंख्ये । यन्निरस्तभवनिःश्वसिताधूिमवर्तिभिरिवाविशदास्ये ॥ २०८ ॥ संयमं विजयदानमुनीन्दोराददे सह परैः स कुमारः । पद्मिनीप्रियतमात्प्रविकाशं पुण्डरीकमिव पङ्कजपुजैः ।। २०९ ॥ स हीरकुमारः परैरन्यैरमीपालकुमारप्रमुखेरपरकुमारैः सार्धं श्रीविजयदाननाम्नो मुनीन्दोः साधुसुधांशोः सूरीन्द्रात्स काशात् संयम चारित्रमाददे जगृहे । किमिव । पुण्डरीकमिव । यथा सिताम्भोज पङ्कजपुजैरन्य कमलकलापैः समं पद्मिनीप्रियतमात्सूर्यात सकाशात्प्रविकाशं विकखरतामादत्ते । पुण्डरीकशब्दः प्राधान्यरव्यापकः । 'पुरिसवर- पुण्डरीआणम्' इति शक्रस्तववचनात् । कस्मिन् सति । पसमिता संख्या, पहा आदि- त्याद्या इदानींतनलोकप्रसिद्धा नव, इपवः स्मरस्य वाणाः पञ्च, शशी चन्द्र एकः, एषां संख्यया प्रमाणेन मिते मानीकृते अब्दे वर्षे सति । च पुनः कस्मिन् सति । कार्तिकस्य वाहुलस्य । कार्तिकमासस्येत्यर्थः । द्विकसंख्ये द्विकसंख्या प्रमाणं यस्य तादृशे एतावता द्वितीयानाग्नि तिथा । तिथिशब्दः पुंस्त्रियोः । प्रनिस्तिथ्यशनीमणि पृणिः' इति लिङ्गानुशासने । तिया किंभूते । अविशदास्ये न विद्यते विशदमुज्ज्वलमा स्यं मुखं प्रारम्भो वा यस्य । कृष्णद्वितीयायां प्रथमाश्चतस्रो घटिका निशा अन्धकारेण श्यामाः स्युः। उप्रेक्ष्यते-येन हीरकुमारेण निरस्तो ध्वस्तोऽभिभूतो यो भवः संसारस्तस्य निःश्वसि- तानि दुःखप्राग्भारोद्भूतनिःश्वासालान्येवा/पि अत्युष्णत्वाद्वदयस्तेषां धूमवर्तयो धूमले खास्ताभिः । 'उष्णीकृतगुखे इव निःश्वासानलधूमवर्तय इबोगीर्णा स्तमोराजयः' इति चम्पूकथायाम् । एतावता विक्रमार्कात् पणवत्यधिके पश्चदशशते वर्षाणामतिकान्ते १५५६ कार्तिकबहुलद्वितीयायां हीरकुमारो दीक्षा जग्राहेति तात्पर्यार्थः । संवत् १५९६ वर्षे गुर्जरमण्डलानुसारेण कार्तिकवदि देवमासानुसारेण तु मार्गशीर्षासितद्विती. यायां तिथी हीरकुमारदीक्षा इत्युक्तम् ॥ संयमश्रियमवाप्य कुमारः साधिकं शरदमिन्दुरिवाभात् । सोऽप्यनेन सुपमां श्रयते सार्थेन वागिव पुरीव नृपेण ॥ २१०॥ स कुमारः संयमश्रियं चारित्रलक्ष्मीमवाप्यासाद्य । सहाधिकतया वर्तते यत्तत्साधिक- मिति क्रियाविशेषणम् । आभात् वभासे । अथ या स कुमारः अधिकं यथा स्यात्तथा भी । क इव । इन्दुरिव । यथा चन्द्रः शरद पनात्यय संप्राप्याधिक शोभते । पाठा. स्तरार्थो यथा-स कुमारः संयमश्रियमुपेयागत्य । प्राप्येत्यर्थः । अधिक आभाद्भाति स्म । क इव । अत्रिनेत्रज इव । यथा अत्रिर्नामा मुनिविशेषस्तस्य नेत्रं नयनं तस्माज्ञायत इत्यत्रिने प्रजश्चन्द्रो यथा। यथा रघुवशे-'अथ नयनसमुत्थं ज्योतिररिव द्यौः' इति । १. 'संयमश्रियमुपेत्य स चित्रामत्रिनेत्रज इवाधिकमाभात्' इति पाठान्तरम्, ·२४८ काव्यमाला। . कलभो यूथनाथेन यद्वद्दम्यः ककुद्मता । हीरहर्पः समं सूरिशक्रेण विजहार सः २१४ ॥ रा होरहर्षमुनिः सूरीशक्रेण श्रीविजयदानसूरीन्द्रेण समं साथै विजहार विहार क. तवान् । किंवत् । यद्वत् । यथा फलभो बालगजः यूथनाथेन पष्टिवर्षीयगजराजेन समं विहरति । पुनर्यद्वद्यया दम्यो वत्सतरः पुष्टो वत्सः प्रदिपमेण सह विहरति । 'दम्यो वत्सतरः समा' इति हैम्याम् । यद्वच्छब्द इवार्थे । डमरुकमणिवल्लालाघण्टान्यायेनो- भयत्रापि संबध्यते ॥ प्रीतिजिनेषु वृजिनेषु न तस्य जज्ञे योग व्यगाहत मनो न कदापि भोगम् । अङ्गीचकार विरतिं न रति कदाचि- न्नव्योऽप्यनव्य इच सोऽजनि साधुधुर्यः ॥ २१५ ॥ स हीरहर्पनामा साधुपु यति' धुर्यो धुरीण: नव्योऽपि नवदीक्षितोऽपि भनव्यः पुरातन इथ यहुकालीनमुनिरिवाजनि संजातः । तदेव दर्शयति-तस्य हीरहर्षमुनेः जिनेषु तीर्थकरेयु प्रीतिः स्नेहस्वत्परता, पर वृजिनेषु हादै न जज्ञे । 'स्नेहः प्रीतिः प्रेम हार्दम्' इति हेभ्याम् । तस्य मनः योगं यमनियमाद्यष्टाङ्गलक्षणां सर्वविरतिमहीचकार । पुनः कदापि कस्लिमपि क्षणे रति चिन्तासक्तिम् । 'वृद्धाखिव गतप्रायासु वर्षासु रतिम- कुर्वाणः' इति चम्पूकथायाम् । रतिं विन्तासक्ति मिति तहिपनके । अथ वा रतिमनु. राग मैथुनादिकं वा ॥ सूरीन्दोः संनिधौ श्रीमान्कुमारश्रमणोऽनिशम् । संतानस्य नवोन्निद्रपारिजात इवाबभौ ॥ २१६ ॥ श्रीमानतिशायिशोभावान् कुमारभमणः हीरहर्पसाधुः अनिशं निरन्तर सूरीन्दोविं. जयदानसूरिचन्द्रस्य संनिधी पार्श्वे वभौक इव । नवोग्निदत्पारिजात इव । यथा नवीनो बाल उनिद्रद्विकखरीभवन्कुमुमादिकलितो जायमानः पारिजातो विशिष्टकल्पयूक्षः सं. तानस्य नामो देवद्रुमस्य समीपे भाति । 'कल्पः पारिजातो मन्दारो हरिचन्दनः । संता- नश्च' इति पञ्चसु कल्पतरुषु मध्ये कविसमये पारिजातस्यैव प्राधान्यं दृश्यते प्रायः । या रघुवंशे--'तेषां महाासनसंस्थितानामुदारनेपथ्यभृतां स मध्ये । रराज धाम्रा रघुसूनुरेव कल्पद्रुमाणामिव पारिजातः । इति ॥ श्रमणधरणीभर्तुः पादारविन्दनिपेवना- प्रमुदितमना नाथीदेवीतनूजयतीश्वरः ।

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । अनुपमशमक्षीराम्भोधौ विलासरसं सृज- सितगरुदिवामन्दानन्दं दिनानि निनाय सः ॥ २१७ ॥ स नाथीदेव्याखनूजो नन्दनः स एव यतिनां मध्ये । 'यतिश्च यतिनि प्रोक्तः' इति शब्दप्रभेदे । ईश्वरो मुख्यः हीरर्षमुनीन्द्रो दिनानि शुद्धसंयमविधिना वासरानिनाय अतिवाहयामास । अतिक्रामति सेत्यर्थः । किंभूतः । श्रमणानां साधूनां भर्तुः खामिनो विजयदानसूरेः पादारविन्दनिपेवनया चरणकमलपरिचर्यया कृत्वा प्रमुदितमाहादयुक्तं जातं मनो यस्य । किं कुर्वन् । अनुपमो न विद्यते उपमा साम्यं यस्य । साधारण इत्यर्थः । तादृशो यः शमः शान्तासाकलितपरिणामः स एव क्षीराम्भोधिर्दुग्धजलनिधिसत्रामन्दो यहुल आनन्दो यौवं यथा स्यात्तथा विलासरसं क्रीडासादम् । आखादोऽनुभवने । अथ या पिलासे क्रीडायां रसमगुराग मुजन् कुर्वन् । 'रसः खादे जले वीयें हारादी द्रवे रिप। चोले रागे देहधांती तिकादी पारदेऽपि च ॥' इत्यनेकार्थः । क इव । सितगर- दिव । यथा सितच्छदो हंसः परमानन्दः सन् क्षीरसमुद्रे विलासरसं जलक्रीडारस राजति हंसानां रागावः क्षीरसमुद्रेऽपि दृश्यते । यथा नातस्यास्तुती-हंसासाहतपम- रेणुकपिशक्षीरार्णवाम्भोभृतः' इति ॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामनिमम् । तद्रासी क्रमसेविदेवविमलव्यावणिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सर्गोऽभवत्पञ्चमः || २१८ ॥ इति पण्डितदेवविमलगपिना व्यावर्णिते वर्णनागोचरीकृते हीरसौभाग्यनाग्नि महा. . काव्ये पञ्चमः सर्गः अभवनातः । इति पण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोपशहीरसौभाग्यकाव्यवृत्ती श्रीविजयदान- सूरिवन्दनदेशनाश्रवणवैराग्यभयनविमलाभगिन्यादिकादेशमार्गणविविधयुक्तिनिषेधनदा. वाधिमननपूर्वकादेशप्रदानहारभूपादिपरिधानपश्विारोहणतीर्यप्रिकादिमहोत्सवपु- रःसरपुरमध्यप्रस्थानपारागनाविविधचेटनत मानाप्रकारवार्तामरणोपयनयटगुमवर्मनदी- क्षामहणनामस्थापनविहारादिवर्णनो नाम पत्रमः सर्गः ॥ पष्टः सर्गः। अथ सूरिपुरंदरान्तिके निखिलं वाम्मयमामननयम् । गणधारिमुधर्मसंनिधाविव,जम्यूः सुषमामपृषुपत् ॥ १ ॥ अप दीक्षाहनानन्तर सूरिपुरंदरम विजयानन्दसान्ति गर्मापे निखिल गममं याययं शरमामनन् पठन् भन्यगन् वा। 'गाभभ्यालस पानोमनादेशः ·२५० काव्यमाला। प 'पठत्यामनति' इति क्रियाकलापे । अयं हीरहर्पनामा मुनिः सुषमा सातिशयशो- भामपूयुपत् पुष्णाति स्म । अधिकं शुशुभे इत्यर्थः । क इव । जम्बूरिव । यथा श्रीमहा- वीरदेवेनानुज्ञातं गणं साधुगच्छं धरतीत्येवंशीलो यः मुधर्मखामी सुधर्मनामा पञ्चमग- णधरः तस्य संनिधौ पार्श्वे शास्त्रमधीयानो जम्बूखामी सुषमा पुपोप ॥ श्रुतमत्र गणीन्दुनामुना निहितं स्फूर्तिमनुत्तरां दधौ । इब शुक्तिकसंपुटान्तरे सलिलं स्वातिमिलत्पयोमुचा ॥२॥ अमुना विजयदाननाम्ना गणीन्दुना सूरिचन्द्रेण अत्र हीरहर्षमुना निहितं स्थापितम. यदिध्यापितं सत् श्रुतं शास्त्रमनुत्तरामसाधारणी स्फूति चमत्कारकारितां दधौ धत्त स्म । किमिव । सलिलमिव । यथा सातिनक्षत्रेण मिलता संगच्छमानेन पयोमुचा मेघेन। शुक्तिकयोः संपुटस्यान्तमध्ये निहितं जलमद्धतामद्वैतमुक्ताकारतया स्फूर्ति विभर्ति ॥ अधिगत्य ततः श्रुतं प्रतिक्षितिभर्तुर्दधिरेऽमुना श्रियः। सुरभेः समिरेण सौरभं मलयोवीरुहकाननादिव ॥ ३ ॥ अमुना हीरहर्षमुनिना ततस्तस्माद्विजयदानाभिधानाद्रतिक्षितिभर्तुः सूरेः सकाशात श्रुतं शास्त्रमधिगत्य प्राप्य । 'अधिपत्य जगत्यधीश्वरादय मुफि पुरुषोत्तमात्ततः' इति नपधे । श्रियः शोभा दधिरे धृताः । केनेव । समिरेणेव । यथा मुरभेसन्तस्य समि- रेण मलयानिलेन मलयोवारहाणां चन्दनानां कामनावनात्सारमै मुगन्धिता परिमल प्राप्य शोमा ध्रियते॥ स्खलति म न कुत्रचिवचौरचनास्सागमपारदृश्वनः । हदिनीहृदयेशितुश्चलजलकल्लोलपरम्परा फिमु ॥ ४ ॥ भागमानांजैनसिद्धान्तानां पार प्रान्तं दृष्टवानित्यागमपारदश्वा तस्य । आगमपारगामिन इत्यर्थः । अस्प हीरहर्पमुनेचौरचना पाश्चातुरी पचनविलासोपा कुमचिरकापि स्थाने न त्रालति स्म न फुण्ठीभूता । राप्राप्यस्खलितप्रवाश्यासीस्लिपः । केव । चल- बलकलोलपरम्परेप यथा एदिनीना नदीनो हृदयेशिनुहंदयनायकस्य । 'हृदयेशा प्राणरामा' इत्यादिनामानि बीमोंर्भवन्ति । तपा-'हृदयनायचकिजिनथियोः' इति फपमनामसवे । प्राणयाभस्य समुदस चलन्ती दिशि मिति प्रसरन्ती जलाना फो. लानो तरमाणो परम्परा अंगी कापि न स्रालति । किमु अप्रेयायें । असमानमहा दिनेशयन्मतिमांश्चित्रशिखण्डिपुत्रवत् । भटवयरणोल्लसन्मना विनयी यो रघुस्नुवयभात् ॥५॥ यो हीरामनियमान भी । गितः। अगमानमसाधारण महः प्रतापो यस्य परः परपालिमिः परसारिका पाकियों अराहायप्रताप: । किंगन् । दिनेशयन् दिपरा. १.२. परिक्षामा समयसोशयाकरणाविद्धापन पमरेज वि पाया, ·६ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । २५१ नायक इव । यथा भास्करः अन्यास द्यप्रतापो भवेत् । पुनः किंभूतः । मतिमान् कुशा- प्रतीक्ष्णबुद्धिर्विद्यते यस्य । किंवत् । चित्रशिखण्डिपुत्रवद्यथा वृहस्पतिरद्वैतप्रज्ञावान् वर्तते। 'जीवश्विनशिखण्डिजः' इति हैम्याम् । तथा 'विचित्रवाश्चित्रशिसण्डिनन्दनः' इति नैपधे । विचित्रवाग्विषये चित्रशिखण्डिनन्दनो वृहस्पतिरेवेति तद्वृत्तिः । पुनः • किंभूतः । चरणे चारित्रे उल्लसत्प्रोल्लासेन प्रह्लादेन कलितं मनश्चित्तं यस । किंवत् । भटवत् । यथा-शूरो रणे संग्रामे उल्लसत्सोत्सुकीभवरसाभिलापं वाजायमानम् । 'विन- हमिच्छन्ति भटा वैद्याश्च व्याधिपीडितं लोकम् । मृतकचहुलं च विप्राः क्षेमसुभिक्षं च निर्भन्थाः ॥' इति वचनात् । मनो यस्य च पुनरर्थे । पुनः किंभूतः । विनयी विनयक. लितः । किंवत् । रघुसूनुवाहक्ष्मणवत् । 'विनये लक्ष्मणः' इति काव्यकल्पलतायाम् । अथ या विशिष्टः शास्त्रागमप्रोको नयो न्यायोऽस्त्यस्मिमिति । किंवत् । रघुसूनुवदामचन्द्र इच । 'न्याये रामः' इत्यपि काव्यकल्पलतायाम् ॥ गिरिराज इव क्षमाधरो बुधलक्ष्मी दघदनमार्गवत् । जलजासनवद्भवान्तकृद्रतधुर्यः स महोक्षवद्बभौ ॥ ६ ॥ स हीरहर्षमुनिर्वभी भाति स्म । किंभूतः । क्षमा शान्ति निष्कोपतां धरतीति । क इच । गिरिराज इच । यथा हिमाचलः क्षमाधरः पृथ्वीधारकः कुलाचलत्वात् । यद्यपि 'फूर्मफुलाचलफणिपतिविधृतापि चलति वसुधेयम्' इति सूक्तोक्तेः 'हिमालयो नाम नगाधिराजः' इति कुमारसंभव मेरुवा । मेरोरपि गिरिपतित्वं . यथा--'पातालमा- विशनु यातु सुरेन्द्रलोकमारोहतु क्षितिधराधिपति मुमेरुम् । मन्त्रीपधः महरणश्च करोनु रक्षा यदावि तद्भवति नात्र विचारहेतुः ॥' इति सूकावल्याम् । क्षमाधरत्वं तु बाल. स्वारकुलगिरित्वाद्वा । पुनः किं कुर्वन् । दधत् धारयन् । काम्। बुधत्वेन चित्तया लक्ष्मी शोभाम् । किंवत् । मार्गवत् । यथा अभ्राणां मेपाणां मार्ग भाकाशः । 'मुरा. भ्रोडमरुत्पयोऽम्परम्' इति हैम्याम् । युधस्य चन्द्रपुत्रस्य प्रहविशेषस्य लक्ष्मी घिय विमति । 'युधः साम्ये कवी' इत्यनेकार्थः। पुनः किंभूनः । भवान्तरसंसारोच्छेदकः । किंवत् । जलजामनपन् । यथा कमलासनो ग्रमा भवान्तकृपामास्तै । पुनः भूतः । प्रते चारिने धुर्यः पनमहातभारोद्धारकधुरीणः । किंवत् । महोक्षययथा यूपमो पुरै. धरः स्यात् ॥ इति दीरहर्षगणे पठनसमयगुणवत्वम् ॥ तरुणी तपनारमजन्मनो हरिदास्ते मुवि नाम दक्षिणा । किमु फस्यचनापि कोपिनो प्रतिनः स्वनिपपात शापतः ॥ ७ ॥ भुशिपियो तपनात्मजन्मनो मादुनन्दनस्य यमस्य तरणी गृहिणी हरिदिगास्ते । हिनामा दक्षिमा पानी नामसर्थः । यद्यपि तशीशम्देन युवती सध्यवे सामान्येन एदिप्या मप्यभिधानं दयते । यथा गम्यूक्यायां 'नलं प्रति प्रहितविनरेग सायं ft. नरी प्रयुपम्-'मजनि रजनिः किमेतत्तानिनरतीय पपिमपयोधी । पनतर्गत । - ·२५२ काव्यमाला। तरुणि विपिने क्वचिदस्मिन्नेय निवसामः ॥' इति दिशोऽपि स्त्रीत्वम् । 'निजमुसमितः स्मेरं धत्ते दरेमहियी हारेत् ।' तथा 'वरुणगृहिणीमाशामासादयन्तममुं रुची' इति पदद्वयमपि नैपधे । तेन इदमपि तद्वत् । उत्प्रेक्ष्यते-कस्वचनाप्यनिर्दिष्टनाम्नः को- पिनो रोपवतः तिनस्तापसस्य शापतः शापवशाखः स्वर्गः निपपात उच्चैः स्थाना- दधोभूमी धुटित्वा निपतितः इति परशासनकविसमयवर्णनमात्रमेव ।यथा कादम्बरीक- थायां केनापि तापसेन तापसः कश्चित्त्वरितं गच्छन् शप्तः । यतस्त्वं मामवन्दिरवैव तुर- गवद्गच्छसि ततस्त्वं तुरगो भव।' स तथैव जातः । तथा 'मतगशापादवलेपमूलादवाप्त- वानस्मि मतगजत्वम्' इति रघौ । परं न जैनं वच इति ॥ वसति स घटोद्भवो मुनिर्दिशि यस्यां चिरमुज्झितान्यदिक् । किमु शम्बरवैरिविनमैर्युवतीभिर्युववद्विमोहितः॥८॥ घटात्कुम्भादुद्रव उत्सतिर्यस्य तादृशो मुनिरगस्तितापसः यस्यां दक्षिणस्यां दिशि चिरं गलितावधिकालं वसति स स्थितिमानजनि किम् । उज्झिता सता अन्याः पूर्वा- दिकास्तिसो दिशो येन । उत्प्रेक्ष्यते-युवतीभिर्दाक्षिणात्सतरुणीभिः शम्बरनानो दलस्य वैरिणो हन्तुः स्मरस्य । 'अरी शम्बरशूर्पको' इति हैम्याम् । विभ्रमैर्विलासैर्युववत्तरण इस विशेषेण मोहितः । मोहमत्यनुराग नेहातिशय वा । मोहं मूछीमविद्याम् । यया अनेकार्थनाममालायाम्-'मोहो मूविपर्ययो । “मूच्छाविद्या । 'न मुशामः कामानहह विषमो मोहमहिमा" इति तदवचूरिः । अविद्या अहंमत्यज्ञाने प्रापितः किमु नीत इव ।। स्मरविष्टपजैत्रशस्त्रितस्त्रितरोदीर्णविनोदविभ्रमात् । ब्रजंतीव कुतूहलीक्षितुं किमु मन्दीभवदनिरंशुमान् ॥ ९॥ अंशुमान् सूर्यः इह दक्षिणस्यां दिशि प्रजति । किंभूतः । मन्दीभवन्तः चीक्षणरसा. द्मने अत्यरिता जायमानास्वेजोमिः प्रतापः रहिता या भवन्तो जायमानाः । 'दिशि मन्दायते तेजो दक्षिणखां रवेरपि' इति रघुवचनात् । अयधरणाः किरणा या । अद्विशब्देन किरणा अप्युच्यन्ते । यया नेपधे-शाहरीरपि पारद्विभिरभिव्यक्तीभवन् भानुमान्' इति । किंभूतः । कुतूहलं कौतुकमस्यासीति । अत एवोत्प्रेक्ष्यते-सरस्य कन्दर्पस्य विष्टपानां प्रयाणां भुवनानां तारस्यात्तपपदेशामाफिनागनागराणों जैश- प्रितामिर्जयनशीलप्रहरणवदाचरिताभिनितराभिः प्रधाननीभिः । 'रदः राहगरी रा. जोतामपि निदरा क्षणम्' इति नेपधे । पितरो घेष्टामिति ततिः । सो या, खियो कापि सरादा च परे एखो या मवति । येशीका श्रेयशीतरा प्रेयवितराति सारस। सपा शितरा वीतरा इति । उदीर्गाः सभापेन प्रकटीकता रिनोद दास. मीडालगीतादिका विनमा हावभापयिलासाः । अयचा पिनोदन परस्परानन्दकी. सादास्येन क्लिामालानीक्षितुं मोचयितुं किमु प्रजति । दक्षिगदेवाविपक्षणनारीति सोरगिदिः॥

·. ६ सर्गः] ', हीरसौभाग्यम् । २५३ शमनस्य मृगीदृशो दिशो मणिमुक्ताफलशालमानया । सरितां दयितस्य वेलया विलसन्मेखलयेव दिद्युते ।। १० ॥ सरितां नदीनां दयितस्य भर्तुः समुद्रस्यार्थाद्दक्षिणोदधेलया । 'वेला स्यादृद्धिरम्भ- साम्' इति हैम्याम् । दक्षिणदिशि वेलया दिद्युते शमनस्य धर्मराजस्य मृगीदृशः पत्न्याः स्त्रिया दिशो दक्षिणाशाया दक्षिणदिमृगीदृशः मणिभिर्विविधरनैस्तथा मुक्ता- फलाँक्तिकैः शालमानया शोभमानया विलसन्त्या आश्लिषन्त्या । 'लस श्लेषणक्रीड- नयोः । अयं धातुः । मेखलया काश्येव । 'खगकालकलन दिग्भवः' इति नैषधे ।। तिलकं हरितामसावमूं जिनमाणिक्यविभुर्यतः श्रितः । किमपाच्यपयोनिधिः स्वनैरिदमावेदयते तरङ्गजैः ॥ ११ ॥ अपाच्यो दाक्षिणात्यपयोनिधिः समुद्रः दक्षिणार्णवस्तरः निजलोलकल्लोलकला- पजन्मभिः खनैर्गम्भीरनि?पैः इदमस्मिन्नेव काव्ये कथ्यमानमावेदयते । अर्थाल्लोकानां कथयतीव । [णि]जन्ताना धातूनामुभयपदं स्यात् । तेनानात्मनेपदम् । तथा च प्रकि- याकीमुद्याम्--"णिचश्च' । 'णिजन्ताद्धातोरात्मनेपदमपि स्यादात्मगामिनि कर्टफले । चोरयति चुरादेर्णिच् । अनेन सूत्रेण णिजन्तत्वे आत्मनेपदे चोरयते तथानापीति योध्यम् । इदं किम् । यदसौ हरिदक्षिणा दिक् हरितां पूर्वापरोतराणां दिशा तिलक विशेषकम् । यतः कारणादमू दक्षिणां दिश जिनप्रथमस्तीर्थकरः माणिक्यनामा विभुः खामी भरतेन खमुद्रामाणिक्यनिर्मापितस्तन्नामेव माणिक्यखामी प्रितः । वैताच्य. शैलादागत्यात्रैय स्थितिमतानीत् । यत्कारणादगस्तिर्मुनिरप्य दिशं श्रितः । तिस्रो हरितस्त्यक्त्वा अव तिष्ठतीत्यर्थः । इयं तु परसमयानुसारिण्यनुमानमात्रेणवोक्तिः । इति केवलदक्षिणदिक् ॥ अथ तत्र केपांचित्पदार्थानां वर्णनावसरः- मलयो मलयद्रुमेदुरः शुशुभे यत्र सुमेरुसोदरः । शमनस्य विलाससानुमानिव रन्तुं निजदिमृगीदृशा ॥ १२ ॥ यम दक्षिणस्यो दिशि मलयो नाम पर्वत: दक्षिणाचल: शुशुभे भाति म । किंभूतः। उतरत्वेन सुमेरोः काचनाचलस्य सोदरो यन्धुः । सदृश इत्यर्थः । पुनः किंभूतः । मल... यहमधन्दनतरुभिः मेदुः पुष्टः । भृत इयर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-शमनस्य यमरा निजसा: स्मनो या दिग्दक्षिणा हरित्सव मृगीहरु हरिणेक्षणा पत्री तया साध रन्तुं विविध पि.. नोदं विधातुं विलाससानुमान् क्रीडापर्यंत इव ।। मलयो बलिवेश्मवहमी फलयन्कुण्डलिमण्डलीरिह । विशदामृतकुण्डमण्डितो धृत'नागवलाहकोत्सवः ॥ १३ ॥ इद दक्षिणी दिशि मलयो गिरिरामाचलो पनिवेदमपनागलोक इच बी । ft ·२५४ काव्यमाला। . . कुर्वन् । कुण्डलिनां गन्धरीत्सलोभाचन्दनट्ठमान् परिरभ्य स्थितानां नागानां मण्डलीः कलयन् । 'चन्द्रे लाञ्छनता हिमं हिमगिरी क्षारं जलं सागरे रुदाश्चन्दनपादपा विप. धरैरम्भोरुहं कण्टकैः । तथा-'दोजीहा वंकग्गया जद विसहरा न हुति । ता चंदण तुह छांहडी बहुसजण निवसति ॥ इति सूक्ते । तथा-' -'विषमो मलयाहिमण्डलीविष. फूत्कारमयो मयोहितः' इति नैषधेऽपि । नागलोकोऽपि नागश्रेणीमिर्धतः । पुनः किंभूतः । विशदानि निर्मलान्यच्छानि श्वेतानि च यान्यमृताना - नीराणां सुधानाम् । 'अमृतं गगने हृद्ये वर्णतोये रसायने । कैवल्ये गोरसे यज्ञशेपे माक्षीकवर्णयोः ॥ सुधा- याचितयो रत्ने चन्द्रे च' इत्यनेकार्थतिलकः । कुण्डानि दृपद्धनिम्नजलस्थानानि तैर्म- ण्डितो भूषितः । पाताले तु नवसंख्याकानि सुधाकुण्डानि सन्तीति कविसमयः । पुनः किंभूतः । धृताः पुंनागाः सुरपर्णिका वृक्षविशेपा येन । पक्षे-पुमानागो बामुकिः सर्पराजो येन । “धूर्जटिजटाजूट इव पुंनागवेष्टितो वापीपरिसरः' इति चम्पूकथायाम् । घुनागो चामुकिरिति तहिप्पणके । तथा बलाहकानां चकानामुत्सवः सुरतक्रीडागर्भ- प्रसवादियंत्र वर्षाकाले हि धकाः क्वापि नीडान विधाय प्रावृट् उपविशन्ति । 'पावस वक वाठा' इति लोकप्रसिद्धम् । अथ वा बलाहकानां मेघानामुत्सव उन्नमनमत्र । मेघा हि प्रायो गिरिपु सर्वदेव भवन्ति । 'शरत्यवासिताः सन्तः पुनस्तस्कमलाप्तये । शेलादी क्रापि तिष्ठन्ति तपस्यन्त इवाम्बुदाः ॥ इति वचनात् । पक्षे बलाहको नागवि- शेपः । अथ कम्बलाश्वतरधृतराष्ट्रबलाहकाः । इत्यादयः परे नागाः' इति हैन्याम् । तस्योत्सपो महो हर्षोल्लासः । 'बलाहकोऽम्बुदे शैले दैत्ये नागे हयान्तरे । यके च' इत्यनेकार्थतिलकः॥ मलयो मलयद्रुसौरभैः प्रतिदिक्षु प्रहितैनरैरिव । रसिकायितदिग्विलासिनीर्निजभूमौ हयतीव खेलितुम् ॥ १४ ॥ मलयः पर्वतः कर्ता प्रतिदिक्षु समन्तात्सर्वदिशामु । 'आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा' इति सारस्वतव्याकरणे प्रक्रियायां च । प्रहितः प्रेपितैनरैः खसेव. कपुरुपैरिव । उत्प्रेक्ष्यते-मलयद्रुमाणां श्रीखण्डपादपानां सौरभैः परिमलैः करवा , रसिका इवाचरिता इति रसिकायितास्तादृशीदिग्विलासिनीदिंगगनाः । कर्मपदम् । खेलितुं कीडां विधातुं निजभूमी आत्मीयविनोदस्थाने हयसाकारयतीव ॥ यदुदीतसमीरणः समं प्रसरच्चन्दनसारसौरभैः । कटकैर्विजयीव भूपतिनिखिलाशा अपि पर्यपूरयत् ॥ १५ ॥ यसान्मलयाचलादुदीतः प्रकटीभूतः समीरणः पवनः । मलयानिल इति प्रसिद्धः । समं समकालमतिवेगवत्तया चतुर्दिकप्रमतत्वाचकसमयमेव निसिलाशाः समप्रा अपि दिशः पर्यपूरययानोति स्म । भरति स्मेत्यर्थः । कैः । प्रसरद्भिरविरलं निःसरद्भिश्चन्द- नानां गन्धसारतरूणां सारः प्रकृष्टः सौरभैः सुगन्धताभिः परिमलः । क इव । भूपति- ।

·६ सर्गः] . हीरसौभाग्यम् । २५५ रिव । जयनशीलो विजयी राजा कटकैः खसैन्यः कृत्वा सकला अप्याशाः पूरयति ॥ इति मलयाचलः॥ इह शंकरभूमिभृत्सुखंकरमाणिक्यविमुर्विभासते । महिपाइदिगङ्गनामुखे किमु माणिक्यमयो विशेषकः ॥ १६ ॥ इह दक्षिणदिशि शंकरनामा यो भूमिभूदाजा तस्य रोगोपशामकत्वेन मुखंकरः श. मकर्ता माणिक्यनामा विभुः स्वामी विभासते भाति । उत्प्रेक्ष्यते-महिपः कासरः स एवाइश्चिः यस्यतावता महिषवाहनो यमः । 'दृश्यते खल वाह्यत्वे घुपस्य पृषवाहनः । तथा धार्यत्वे पलाञ्छनः । 'तथा घृपाइकोऽपि' इति हैम्याम् । तथा महिपाको महिप- वाहनो यमः तस्य दिग्दक्षिणाशा रीवागना गृहिणी तस्या मुसे माणिक्यमयो नीलरम: घटितो विशेषकतिलक इव ।। विविधाभरणप्रभाकुरच्छुरिता या जिनमूर्तिरावभौ । किमशेषयशःप्रशस्तिका प्रथमार्हत्तनुजन्मचक्रिणः ॥ १७ ॥ या माणिक्यखामिनो मूर्तिः प्रतिमा भावभी। किंभूता। विविधान्यनेकप्रकाराणि या. न्याभरणान्यलकारास्तेषां प्रमाण) कान्तीनामगुराः प्ररोहास्तै छुरिता व्याप्ताः । 'चन्द- मच्छुरितं वपुः' इति पाण्डवचरित्रे । उत्प्रेक्ष्यवे-प्रथम आद्योऽहस्तीर्थकरो पमदेव- तस्य तनुजन्मा नन्दनः स एव चक्री। एतावता भरतचक्रवती तस्याशेपाणी समप्राणां यशसा दिग्विजयसंपपतिभवनप्रमुराधर्मकर्मकरणोद्भूतागुतकीतीनां प्रशस्तिका किम लिसिताक्षरमालिकेच ॥ इति माणिक्यखामी । अपि पार्श्वजिनान्तरिक्षकामिध उच्चैः स्थितिकैतवादिह । किमु लम्भयितुं महोदयं भविनां भूवलयापचेलिवान् ॥ १८॥ अपि पुनरर्थे । इह दक्षिणस्यामाशायामन्तरिक्ष इलभिधा नाम यस सोऽन्तरिक्षका. भिषः पार्श्वनामा जिनस्तीर्थकरः । एतावता श्रीअन्तरिक्षपार्थनाथः उधरन्तरिक्ष गगने या स्थितिः वरानस्थान तस्याः तयान्मिपावलयात्क्षोणीमण्डलात्प्रचेलियान प्रस्थितः। उत्पश्यते-भविना समकभन्यजन्तूनां महोदयं लोकाप्रस्थाने मोक्षं लम्भायर्नु किमु प्रापयिनुमिय प्रचलितः ॥ फणभृद्भगवन्निभालनादनुभूताहिविभुत्ववैभवः । स्पयन्मुवनद्वयीशतां फणदम्भाद्भजतीव यं पुनः ॥ १९ ॥ फगभूमागेन्द्रः फगदम्भारपटारपटापुनर्द्वितीययार [यमन्तरिक्षपानापम् ] | उरप्रे. इयते--मनसीय भितवानिव किभूतः । मगातः फलवतापगपमापिसाधनाध्यथा. यममानीतापंनिर्दग्भपिशास्तदारमध्यविनिर्गनमामिप्रग्यरितसरीरसपैस धीमपाना- पसरा प्रत्यभतो निभालनादर्शनानुभारानुभूतः प्राप्तः महीनी नागदेकान। पिगुन्य ।

·काव्यमाला। खामिता धरणेन्द्रभावस्तस्य वैभवः संपद्येन सः 1 एकस्य नागलोकस्यैश्वर्य प्राप्तोऽपि पुनर्भुवनद्वय्याः क्षोणीमण्डलखर्गलोकद्वयस्येशतां स्वामित्वं स्पृहयन् । एतावता समं त्रैलोक्येशता काहनिवेत्यर्थः ॥ इत्यन्तरिक्षपार्श्वनाथः ॥ करहेटकपार्श्वनायको दिशि यत्रास्ति पुनः प्रभाववान् । न जहाति कदापि यत्पदं किनु तस्यैव समीहया फणी ॥ २० ॥ पुनरन्यतीर्थाविर्भावने । यत्र दक्षिणस्यां दिशि स जगद्विख्यातः करहेटकनामनि पुरे करहेटक इति नाम यस्य तादृशः पार्थनायकः । एतावता 'करहेडो' पार्श्वनाथः इत्यर्थः । अस्ति जागर्ति। किंभूतः। प्रभाववान् अतिमाहात्म्यकलितः। यत्पदं यस्य करहेटकपार्श्व- 'नाथस्य चरण कदापि कस्मिन्नपि समये फणी नागेन्द्रो न जहाति न मुवति । उत्प्रे- क्ष्यते-तस्यैव तस प्रभोः पदं स्थितिस्थानं मोक्षलक्षणं तीर्थ करपदवीं वा तस्यैव समीया किमु स्पृहयेव ॥ विभवैः सह माधवादयः प्रतिवर्ष यमुपेत्य भेजिरे । किमिदं गदितुं तनूमतां मरुतामप्ययमेव देवता ॥ २१ ॥ माधवादयः कृष्णप्रमुखाः सर्वे देवाः प्रतिवर्षे संवत्सरं संवत्सरं प्रति दीपालिकादिवसे इत्यर्थादवसेयम् । विभवैः सह खखभक्तलोकपात्रवाद्यादिभिः ऋद्धिभिःसाधै उपत्य समीप समेल श्रीकरहेटकाख्यपार्श्वनाथं भेजिरे । आत्मीयात्मीयसेवककृतमृत्यगीतवाद्यमान- वादित्रादिभकिभिः सिपेविरे । अद्याप्येवमेव दृश्यमानमस्तीति । उत्प्रेक्ष्यवेतनूमतां कलिकालजातसर्वजगनन्तूनामिदमत्रय वक्ष्यमाणं गदितुं किमु कथयिनुमिव । इदं किम् । तदेवाह-यदयं श्रीपार्थनाथो मरुतामस्मत्प्रमुखाणां समप्रगीर्वाणानां देवता अ. स्माकमप्ययमेयाराध्यस्ततो देवाधिदेवः सयमेव नान्मत्प्रमुखाः मुरा इति ॥ इति श्रीकरहेटकपार्श्वनाथः॥ इह जीवत आदिमप्रभोरपि सोपारकनामपत्तने । प्रतिमा प्रतिभासते सतां वृपकोशः प्रकटः किमार्पभेः ॥ २२ ॥ अपि पुनरिह दक्षिणस्या जीवतः प्राणान् धारयतः । विधमानप्त्येलर्थः । आदिमप्रभोः प्रथमतीर्थकरस्य ऋषभदेवस्य । जीवत्सामिन इत्यर्थः । प्रतिमा मूर्तिरापंर्भरतचक्रिणः प्रकटः स्पष्टो जगबननयननीयमानो कोशः पुप्पभाण्डागारः किमु सतां राजनानां प्रतिभागते हृदये स्फुरति । फस्मिन् । गोपारक इति नाम यस्य तादृशे पत्तने पुट- भेदने ॥ इति जीवरस्वामी ॥ दिशि विप्रति यन्त्र भूभृतः श्रियम_कपशृङ्गसगिनः । किमु शकमयद्रुताः श्रिताः कुलशैला जिनमन्तरिक्षकम् ॥ २३ ॥ या दक्षिणस्यो दिशि भूभृतोऽने ऐसाः प्रिय होगा विनति भारयन्ति | ft.

·६ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । २५७ । भूताः । अभ्रमाकाशं कपन्युलिखन्ति घर्षयन्तीत्यभ्रंकपाणि । गगनालिङ्गीनीत्यर्थः । - हागि शिखराणि तेषां सो विद्यते येषाम् । उत्प्रेक्ष्यते-निजस्यात्मनो विद्वेषी शत्रुः इन्द्रस्य भयेन विद्वताः पलायिता नष्टाः सन्तः अन्तरिक्षक श्रीअन्तरिक्षनामानम् । खार्थे कः । जिन जगन्नाथं श्रिताः सेवमानाः कुलाचलाः किमु मन्दरहरगिरिप्रमुखाः । पर्वता इव ॥ विपिनानि पदे पदे मुदं ददते यत्र विलासशालिनाम् । स्फटिकाचलमूर्धनीव यद्विजितं चैत्ररथं हिया ययौ ॥ २४ ॥ यत्रापाच्यां दिशि विपिनानि विस्मेरद्विविधयक्षलक्षकमनीयानि वनानि पदे पदे, स्थाने स्थाने मुदं हर्षे ददते विश्राणयन्ति यच्छन्ते । केपाम् । विलासेन स्यादिभिः समं पुष्पावचयासवपानगीतनृत्यनिधुवनादिविनोदेन विविधक्रीडया शालन्ते'शोभन्ते इत्येवंशीला: । तरुणीसखतरुणा इत्यर्थः । तेपाम् । यैर्वनर्विजितं खशोभया पराभूत सचैत्ररथं धनदवनम् । उत्प्रेक्ष्यते-द्विया लत्रया कृत्वा स्फटिकाचलमूर्धनि कैलासशि- खरशिरसि । 'रजताद्रिस्तु कैलासोऽष्टापदः स्फटिकाचलः' इति हैम्याम् । ययो गतमिव । सरितो दिशि यत्र निमगेत्यपवादं व्यपनेतुमात्मनः । स्थितवत्य उपेत्य सेवितुं किमपाचीगृहनाभिसंभवम् ॥ २५ ॥ यत्र याम्यां दिशि हरिति सरितोऽनेका नद्यः उपेत्यागय स्थितवत्यःन्यवसन्। स्थिता इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-अपाच्या दक्षिणस्यां दिशि गृहं स्थानं वसतिर्यस्य तादृशं नाभेर्नु. पारसंभव उत्पत्तिर्यस्य अपमदेवं माणिक्यसामिनमथवा सोपाकरकपत्तनाधीशजीवत्स्या- मिनम् । आदिदेवमित्यर्थः । सेवितुं स्थितवत्य इव । कि कर्तुम् । भात्मनः खस्य निम्नं गच्छन्तीति निम्नगा नीचगामिनीत्यपवादं निन्दामपयशो वा व्यपनेतुमपाकर्तुम् ॥ पिवतान्मुनिरेप नोऽपि मा पतिवत्पर्वतजा भयादिति । दिशि यत्र समेत्य संश्रिता इह जीवद्वृषभाकपारगम् ॥ २६ ॥ (इति पाठान्तरम्) यत्र दक्षिणस्यां दिशि पर्वतजा नयः । उत्यक्ष्यते-इति भयादिव रामेलागल्य जी. वषभाइपारगं विद्यमानपभापारगं जिनम् । जीवत्सामिनमित्यर्थः। इति किम् । एप निरगस्तिः पक्रियत्ममुहामिद नोऽस्मानपि मा पियतात् । श्रमिदंतिभंगातु मुनी. श्ररोऽसि । अतः श्रयमं भयापहम् । इति पाटान्तरे ॥ इति गिरिवननयः॥ मणिकायनकल्पनन्दनैपियुधैः श्रीहरिभिः सजिष्णुभिः । इह देवगिरेरिय श्रियं फलयन्देवगिरिविरोचते ॥ २७ ॥ इह दक्षिणस्यां दिशि देवगिरिनाम नगरं विरोचते भाति । उम्प्रेयवे-देवगिरे.

·काव्यमाला । मेरोः धियं शोभां कलयन् दधत् । 'मेरुमस्तके हि खर्गोऽस्ति' इति कविसमयः । 'वरणः कनकस्य मानिनी दिषमादमराद्रिरागताम् । धनरत्नकपाटपक्षतिः परिरभ्यानुन- 'यनुवास याम् ॥' इति नैषधे। तेन मेरी वर्गधर्मारोपणे न दोपः । कैः कृत्वा । मणिभी रनः काञ्चनैः सुवर्णैः कल्पैः सदाचारः कल्पवृक्षश्च । नन्दनैः पुत्रैः नन्दनवनेन च । एते धर्मास्तु मेरी । अथ खर्गधर्माः । विबुधैर्विविधैर्विशिष्टैर्वा बुधैः विशारदः देवश्च श्री.. युफाः शोभाकलिता हरयः तुरगा गजा वा यत्र । पक्षे लक्ष्म्या संयुतो हरिविष्णुर्यत्र सहजिष्णुभिर्जयनशील टैवर्तते । पक्षे सहजिष्णुना पुरंदरेण वियन्ते ये ते ।। कचिदिन्दुमणीमिथोमिलद्वहलोहयोतनिकेतकैतवात् । ध्रुववासविधानकाङ्गिणी वसति स्वैरमिवात्र पूर्णिमा ॥ २८ ॥ अत्र देवगिरिनगरे धुवः शाश्वतो यो वासः स्थितिवसनं तस्य यद्विधान निर्माणं त- काहति अभिलपवीत्येवंशीला । उप्रेक्ष्यते-खरै स्वेच्छया पूर्णिमा पूर्णचन्द्रा राका- तिथी रात्रिरूपा वसति तिष्ठतीव । कस्मात् । कचित्कुत्रापि स्थाने इन्दुमणीनां चन्द्र. कान्तरनानां मिथः परस्पर मिलनेकीभवन् यो बहलो निविड उद्द्योतः प्रकाशो येषां तादृशानां निकेतानां गृहाणां कैतवाच्छलात् । 'शद्दे स्वसंकेतनिकेतमाप्ता' इति नेपधे ।। अपि नीलमणीनिकेतनच्छलभूछायमुदित्वरैः करैः । द्विपतेव विवस्वता पुरी शरणीकृत्य युयुत्सु लक्ष्यते ॥ २९ ॥ अपि पुनः कुत्र चन्दनप्रदेशे नीलमणीनिवद्धानां निकेतनाना मन्दिराणां छल कपट यस्य। [नीलमणीना मन्दिराणि शापि दृश्यन्ते । यथा नेपधे-नृपनीलमणीटहत्वियामुए. धैर्यत्र भयेन भाखतः शरणार्थमुवारा यारारेऽप्यरादायुदयत्तमं तमः ॥' इति । तर भूच्छायमन्धकारगुदिलररुयायद्भिर्निर्गच्छद्भिः करः किरणहस्वैष । उत्प्रेक्ष्यवे-द्विपता स्ववैरिणय विवखता सूर्येश सार्धम् । मित्रो ध्वान्तारातिरंगांशुहस्तः' इति हेम्याम् यया हि । "ध्यान्वे रविचन्द्रदीपका परिणो वर्ण्यन्ते' इति कविकल्पलतायाम् । दुयुत्सु यो- इमिच्छु इय लक्ष्यते । मयाबनशेयते । दृश्यते संभामं विकीर्यः तावदुःकरः स्यात् । महतः कस्यापि पाई गृहीत्वा महस्सिना समं सैनामो विधीयते । अयं शारिधिः । अत एय किं कृत्वा पुरी देवगिरिनगरी शरणीकस स्वामया(य) विधाय ॥ इति देय- गिरिनगरम् ॥ नगरे नगरन्धकृयुतो नितरां दितिरेऽत्र नागराः । मरुतां तनुगर्वसर्वताकृतये निश्वता कृता इव ॥ ३०॥ थप देवगिरी नगरे पुरे नागराः पारयुवानो नितरामतिशन दितिरै पिमान्ति साकिताः। नगस सीमाचलस्य रन्ध्र छि करोतीति नगरन्धकस्यामिकार्तिकस. दरपुरकान्तियम् । पारदीधितिका तितः इति संभ्याम् । 'रानगर नगरभिकाजगः' इनिरपरन्दन यापैः परया कामाचलः सरिटो मिहिसोऽसीति परिवायाम् ।

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २५९ तथा । स्कन्देपुवृन्दनिवरैर्विवरीतुकाम: क्रौञ्चाचलः' इति नैषधे । स्वामिकार्तिकारराशि- कृतविवरैइिछट्टैरिति तद्वृत्तिः । उत्प्रेक्ष्यते-मरुतां देवानां तनूनां गर्वः शरीरसौन्दर्या- तिशयाभिमानः तस्य खर्वता कुब्जीकरणत्व नीचैः कारिता तिरस्कारकत्वं तस्य कृतये कार्यार्थ विश्वकृता जगत्सृष्टिविधायिना ब्रह्मणा कृताः खयं निष्पादिता इव ॥ रतिकान्तकलावहेलि यत्तरुणानां तनुरामणीयकम् । स्पृहयन्त इवात्मजन्मनो निकटेऽहर्निशमासते सुराः ॥ ३१ ॥ गुरा देवा आत्मजन्मनो ब्रह्मणः । 'नाभिपमात्मभूरपि' इति हैम्याम् । निकटे स- मीपे अहर्निशं नित्यमासते तिष्ठन्ति । 'आसते शतमधिक्षिति भूपास्वोयराशिरसि ते खल कूपाः' इति नैपधे । उत्प्रेक्ष्यते यत्तरुणानां देवगिरिनगरवयस्थनागराणां रतिका. न्तस्य स्मरस्य कलां रूपशोमालक्षणाम् । अथ वा भावप्रधाननिर्देशात्कलत्वं मनोज्ञतामव- हेलयत्येवंशीलं तनूनां शरीराणां रामणीयकं सौन्दर्य स्पृहयन्तः इव अर्थादभ्यर्धयन्त इव ।। इति देवगिरिनागराः॥ प्रतिपञ्चमुखं द्विपं व्ययीकृतसस्त्रितया निरायुधः । अकरोदिदमङ्गनामिपादिव हेतीः शतशः स्मरः पुनः ॥ ३२ ॥ स्मरः कामः इदमहनानां देवगिरिनागरीणां मिपात्कपटात् । उरप्रेक्ष्यते-शतशः यहूनि शतानि हेतीः प्रहरणान्यकरोदिव चकार । किभूतः स्मरः । द्विपं खवैरिण प. श्वमुखमीश्वरं प्रति । 'पञ्चमुखोऽटमूर्तिः' इति हैम्याम् । व्ययीकृतानि संग्रामे क्षिप्तानि सर्वाणि समस्खान्यनाण्यायुधानि येन तत्त्वेन । मुरां मुखं प्रत्येकैकं वाणं क्षिप्तम् । एवं पथानामपि शराणां क्षेपानिरायुधीभूतः शनरहितो जातः ॥ स्वपदाभिककुम्भसंभवं तपसः पातयितुं मरुद्व(त्व)ता । इदमिन्दुमुखीमिपादिह प्रहिताः स्वर्गिमृगीदृशः किमु ॥ ३३ ॥ मरुद्व(त्व)ता इन्द्रेण इदमिन्दुमुसीनामस्य देवगिरिनगरस्य चन्द्राननाना नागराणां मिपायाजात् । उत्प्रेक्ष्यते-इह दक्षिणस्यां दिशि स्वर्गिमृगीदृशः सप्तरराः किमु प्र. हिताः प्रेषिता इव । किं कर्तुम् । खपदमिन्द्रपदवी देवलोकश्चर्ये तस्याभिक तपसा का. मयितारं कुम्भसंभवमगस्ति तापसं तपस उपवासादिकष्टकरणात्पातयितुं भ्रशयितुम् । इदं तु शेवशासनानुयायि वचो न जनपरम् । कविसमयानुगामित्वादुफमित्यभ्यू धम् ॥ जलकेलिगलद्विलेपनीकृतगोशीपविलोचनाञ्जनः । पुरि पद्मशः प्रकुर्वते गृहवापीधुिमण्डलीरिव ॥ ३४ ॥ पुरि देवगिरिनगरे पद्मश: कमललोचनाः स्त्रियः गृहयापीजलभवनाविलासदीपिका विधुमण्डली: पाशिविम्वानीव प्रकुर्वते । मण्डलशम्दत्रिपु लिने । 'घलयमृणादम. ण्डलाः' इति लिहानुशासने । मण्डला,मरम्, मण्डली । तया च नेप--'शक्षा गु- ·मेरोः श्रियं शोभा कलयन् दधत् । 'मेरुमस्तके हि स्वर्गोऽस्ति' इति कविरामयः । 'वरणः कनकस्य मानिनी दिवमादमराद्विरागताम् । धनरत्नकपाटपक्षतिः परिरभ्यानुन- 'यनुवास याम् ॥' इति नैषधे। तेन मेरौ खर्गधर्मारोपणे न दोषः । कैः कृत्वा । मणिभी रत्नः काञ्चनैः सुवर्णैः कल्पः सदाचारः कल्पवृक्षश्च । नन्दनैः पुत्रैः नन्दनवनेन च । एते धर्मास्तु मेरौ । अथ खर्गधर्माः । विवुधैर्विविधैर्विशिष्टैर्वा बुधैः विशारदैः देवैश्व श्री. युक्ताः शोभाकलिता हरयः तुरगा गजा वा यत्र । पक्षे लक्ष्म्या संयुतो हरिविष्णुर्यत्र सहजिष्णुभिर्जयनशीलभेंटैर्वर्तते । पक्षे सहजिष्णुना पुरंदरेण विद्यन्ते ये ते ॥ कचिदिन्दुमणीमिथोमिलद्वहलोद्दयोतनिकेतकैतवात् । ध्रुववासविधानकाट्टिणी वसति स्वैरमिवान पूर्णिमा ॥ २८ ॥ अत्र देवगिरिनगरे ध्रुवः शाश्वतो यो वासः स्थितिर्वसनं तस्य यद्विधान निर्माण त. रकाहूति अभिलपतीत्येवंशीला । उत्प्रेक्ष्यते-खेर स्वेच्छया पूर्णिमा पूर्णचन्द्रा राका- तिथी रात्रिरूपा वसति तिष्ठतीव । कस्मात् । क्वचित्कुत्रापि स्थाने इन्दुमणीनां चन्द्र- कान्तरत्नानां मिथः परस्पर मिलनेकीभवन् यो यहलो निविड उद्दयोतः प्रकाशो येषां तादृशानां निकेतानां गृहाणां कतवाच्छलात् । 'श) स्वसंकेतनिकेतमाप्ता' इति नैपधे। अपि नीलमणीनिकेतनच्छलभूछायमुदित्वरैः करैः । द्विपतेव विवस्वता पुरी शरणीकृत्य युयुत्सु लक्ष्यते ॥ २९ ॥ अपि पुनः कुत्र चन्दनप्रदेशे नीलमणीनिवद्वानां निकेतनाना मन्दिराणां एलं कपट यस्य। (नीलमणीनां मन्दिराणि क्वापि दृश्यन्ते । यथा नेपधे-'नृपनीलमणीगृहत्विषामुप- धैर्यत्र भयेन भाखतः शरणार्धमुवास वासरेऽप्यरादावृत्युदयत्तमं तमः ॥ इति । तादृशं भूच्छायमन्धकारमुदिवररचरुद्यद्भिर्निर्गच्छद्भिः करः किरणहंस्तैध । उत्प्रेक्ष्यते--द्विषता खबरिणा विवखता सूर्येण सार्धम्। 'मिनो ध्वान्तारातिरजोगुहस्तः' इति हैम्याम् । यथा हि । 'वान्ते रविचन्द्रदीपका चरिणो धर्नान्वे' इति कविकल्पलतायाम् ! युयुत्सु यो- दुमिछु इथ लक्ष्यते । अर्थाननीयते । दृश्यते संप्रामं चिकीर्षुः तापदुर्धःकरः स्यात् । महतः कस्यापि पार्श्व गृहीत्वा महखिना समं संप्रामो विधीयते । अयं शास्त्रयिधिः । भत एय कि त्या पुरी देवगिरिनगरी शरणीस खानया(य) विधाय ॥ इति देय- गिरिनगरम् ॥ नगरे नगरन्ध्रकृयुतो नितरां दिद्युतिरेऽन नागराः । मरुतां तनुगर्वखर्वताकृतये विश्वकृता कृता इव ॥ ३०॥ भय देवगिरी नगरे पुरे नागराः पारयुवानो नितरामतिशयेन दिगुतिरे विमानित सभूिमाः । नगम्य मारलस नां विं करोतीति नगराधरशानिकातिका. दरपुत्मन्तियेषाम् । पाइदीधितिकातिभुतः' इति इम्याम् । 'सनगर नगरन्धकमराः' शीरपा । 'सन्देन पागः श्या कामाचलः रिमो पिहितोऽसीति परिवायाम् ।

·१ सर्गः हीरसौभाग्यम् । १२५९ तथा। स्कन्देषुवृन्दनिवरैर्षिवरीतुकामः क्रौचाचलः' इति नैषधे । खामिकार्तिकशरराशि- कृतविवरैश्छिदैरिति तद्वृत्तिः । उत्प्रेक्ष्यते-मरुतां देवानां तनूनां गर्वः शरीरसौन्दर्या- तिशयाभिमानः तस्य सर्वता कुब्जीकरणत्व नीर्चः कारिता तिरस्कारकत्वं तस कृतये कार्यार्थ विश्वकृता जगत्मष्टिविधायिना ब्रह्मणा कृताः खयं निष्पादिता इव ॥ रतिकान्तकलावहेलि यत्तरुणानां तनुरामणीयकम् । स्पृहयन्त इवात्मजन्मनो निकटेऽहर्निशमासते सुराः ॥ ३१ ॥ मुरा देवा आत्मजन्मनो ब्रह्मणः । 'नाभिपमात्मभूरपि' इति हैम्याम् । निकटे स. भीपे अहर्निशं नित्यमासते तिष्ठन्ति । 'आसते शतमधिक्षिति भूपास्तोयराशिरसि ते सलु कूपाः' इति नैपधे । उत्प्रेक्ष्यते यत्तरुणानां देवगिरिनगरवयस्थनागराणां रतिका. न्तस्य स्मरस्य कलां रूपशोमालक्षणाम् । अथ वा भावप्रधाननिर्देशात्कलत्वं मनोज्ञतामव- हेलयत्येवंशीलं तनूनां शरीराणां रामणीयकं सौन्दर्य स्पृहयन्तः इव अर्थादभ्यर्थयन्त इच ॥ इति देवगिरिनागराः ॥ प्रतिपञ्चमुखं द्विपं व्ययीकृतसस्त्रितया निरायुधः । अकरोदिदमङ्गनामिपादिव हेतीः शतशः स्मरः पुनः ॥ ३२ ॥ सरः कामः इदमगनानां देवगिरिनागरीणां मिपात्कपटान् । उत्प्रेक्ष्यते-शतशः बहूनि शतानि हेतीः प्रहरणान्यकरोदिव चकार । किभूतः स्मरः । द्विपं खवैरिणं प. श्वमुखमीश्वरं प्रति । 'पचमुसोऽष्टमूर्तिः' इति हैम्याम् । व्ययीकृतानि संग्रामे क्षिप्तानि सर्वाणि समस्तान्यस्त्राण्यायुधानि येन तत्वेन । मुखं मुखं प्रत्येकैकं वाणं क्षिप्तम् । एवं पमानामपि शराणां क्षेपानिरायुधीभूतः शनरहितो जातः ॥ स्वपदाभिककुम्भसंभवं तपसः पातयितुं मरुद्ध(त्व)ता । इदमिन्दुमुखीमिपादिह प्रहिताः स्वर्गिमृगीदृशः किमु ॥ ३३ ॥ मरुद्व(त्व)ता इन्द्रेण इदमिन्दुमुसीनामस्य देवगिरिनगरस्य चन्द्राननानां नागराणां मिपायाजात् । उत्प्रेक्ष्यते-इह दक्षिणस्यां दिशि खर्गिमृगीदृशः अप्सरसः किमु प्र. हिताः प्रेपिता इव । किं कर्तुम् । खपदमिन्द्रपदवी देवलोकैश्वर्ये तस्याभिक तपसा का. मयितारं कुम्भसंभवमगस्ति तापसं तपस उपवासादिकष्टकरणात्पातयितुं भ्रंशयितुम् । इदं तु शेवशासनानुयायि वचो न जैनपरम् । कविसमयानुगामित्वादुक्तमित्यभ्यूह्यम् ॥ जलकेलिगलद्विलेपनीकृतगोशीविलोचनाञ्जनैः । पुरि पद्मदृशः प्रकुर्वते गृहवापीर्विधुमण्डलीरिव ॥ ३४ ॥ पुरि देवगिरिनगरे पादृशः कमललोचनाः खियः गृहयापीजलभवनविलामदीपिका विधुमण्डलीः शाशिविम्यानीव प्रकुर्वते । मण्डलशन्दखिपु लिनेषु । 'कुपलयमृणालम- ण्डलाः' इति लिहानुशासने । मण्डला, मण्डलम् , मण्डली । तथा च नैपधे-'शुद्धा गु.

·काव्यमाला।
.
धादीधितिमण्डलीयम्' इति । कैः । जलकेलिघु सलिलक्रीडासु गलद्भिर्जलसंगमात् द्र-
वीभूय निष्पतद्भिः । विलेपनीकृतैरङ्गरागतां प्रापितैर्गोशीपैश्चन्दनद्रवैस्तथा विलोचनाना
नेत्राणामजनै: कजलैः । कृत्वा चन्दनद्रवानुषङ्गात्सलिलानामज्ज्विल्यं तथा कुत्रचिल्ला•
छनस्थाने कजलकालिमा जायते इति शशाङ्कसादृश्यम् ।। इति देवगिरिनगरागनाः ।।
पुरि तत्र निजामसाहिनाजनि राज्ञा रघुसूनुनीतिना।
तदुपातदिशा महविना विदधे येन यमोऽपि दण्डभृत् ॥ ३५ ॥ .
तत्र तस्यां पुरि देवगिरिनगर्यो निजामसाहिरिति नाम यस्य तादृशेन राज्ञा नृपेण
अजनि जज्ञे । किंभूतः । रघुसूनुः रामचन्द्रस्तद्वनीतिायो यस्य । येन महविना प्रवल.
प्रतापवता निजामसाहिना यमः सूरसूतोऽपि दण्डं राजदेयांशं वेनयष्टिं वा विमर्तीति
दण्डभृत् विदधे । दण्डदाता प्रतीहारो वा कृत इत्यर्थः । किंभूतेन येन । तस्य यमस्य
उपात्ता गृहीता खायत्तीकृता दिग्दक्षिणा हरिद्येन । 'यमः कृतान्तः पिटदक्षिणाशाप्रे-
तात्पतिर्दण्डधरोऽर्कसूनुः' इति हैम्याम् ॥
समरे निहतारिनिष्पतद्रुधिराबासवपानकाया ।
यदसिच्छलतः स्फुटीकृता रसनेवाम्बुजबन्धुसूनुना ॥ ३६ ॥
थस्य निजाममाहेरसिः सहलता तस्य छलतः कपटात् । उत्प्रेक्ष्यते-अम्बुजानां प.
मानां बन्धुमित्रं सूर्यस्त्रस्य सूनुना पुत्रेण यमेन रसना जिहेव प्रकटीकृता। कया । समरे
अर्थाग्निजामसाहेरिभिः समं संग्रामे निहता व्यापादिता येऽरयो वैरिवीरास्तेषां निष्प.
तन्ति शरीरानिःसरन्ति यानि रधिराणि तान्येवाहा नाम यस्य तारा आसवः सीधुदे.
शविशेपमा मदिरा राजादीनां पानयोग्या न विकलताकृत् । सोऽधुना द्वीपयन्दिरादी
'सरसक' इत्युच्यते । तस्य पाने तस्य काहया वाञ्छयेव ॥
महसां निवहे महीशितुर्विपिनेऽपि स्फुरितेऽतिदुःसहे ।
दवधीविधुरास्तदाश्रयाः प्रतिपक्षाः सरसीर्जगाहिरे ॥ २७ ॥
मद्दीशितुनिजामसाहेमहसो प्रतापानी निवहे समूहे । 'स राशिरासीन्महसाम्' इति
नेपथे । महसां भूयसः प्रतापानामिति तद्वृत्तिः । विपिने अरण्येऽपि स्फुरिते प्रकटीभूते
राति तदेव विपिनमाश्यः स्थानं येपामरम्यस्थायिनः प्रतिपक्षासद्वरिणः दधीविधुरा
घने दावानलोऽयं लम इति युया व्यालीभवन्तः सन्तः । देय स्वट्ठजदण्डदर्पगरिमोदी-
प्रतापानलग्पालापकिमतीतिपारदपटीविस्फोटिता विन्दयः' इति राष्ट्रप्रशसी । प्रता.
पस्य यतिस्परयम् । सरसीमहातदाफान् महरसरः सरसीगंगाहिरे अवगाहितयन्तः ।
सप्रज्वलनभयेन सरसी प्रविष्टा इत्यर्थः । भूिते नियहे । अतिशयेन दुःलेन सदरो
इलविदुःरादे सोलुमाये । इयमन गणितोत्प्रेक्षा ।
अदिता अमुना पराहता वनपासाः शवरा इवामयन् ।
अबला इव वातपितादपि पनाद्विपिनेऽपि विभ्यिरे ॥ ३८॥

·. ६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । अमुना निजामसाहिना पराहताः संग्रामे परिभूता अहिता वैरिभूपालाः शवरा भि- रहा इव । 'इति शवरवधूभिस्तर्यमाणान्यवापुः सपदि विपुलविन्ध्यस्कन्धमध्यं बलानि' इति चम्पूकथायाम् । शवरवधूमिर्भिल्लीभिरिति तहिप्पनके । धने वासो वसनं स्थिति - Wषो तादृशा अभूवन् जाताः । अपि पुनीतिविद्रुताः सन्तः भयाकुलिता वा विपिने वनेऽपि वातवेपितान्मारुतान्दोलितात्पश्चात्पर्णादपि आगतोऽस्मत्पृष्ठे शत्रुरिति धिया अ. वला निःसत्वा इव स्त्रिय इव वा विभ्यिरे महाभयमलभन्त।भीताः पलायन्ते सेत्यर्थः। इति देवगिरिखामिनिजामसाहिः ॥ अथ तत्पुरि देवसीत्यभूदभिधानेन वणिक्पुरंदरः। विधिनास्य यशःप्रशस्तयोऽम्बरपट्टे लिखिता इवोडवः ॥ ३९ ॥ अथेति दिगादिनृपवर्णनानन्तरम् । अथ वा या श्राद्धीहीरगणितत्र द्विजपा पठतो द्रव्यादिदायिनी भाविनी तद्दम्पत्योर्वर्णनारम्भः । 'अथ अथो समुच्चये मगले संशयार- म्भाधिकारान्तरेषु च' इत्यनेकार्थः । तस्यो पुरि सा चासौ पूश्च तत्पूस्तस्यां तत्पुरि देव- गिरिनगरे। देवसीयभिधानेन नाना वणिजा नैगमानां मध्ये पुरंदरः श्रेष्ठः अभूत्संजातः। उत्प्रेक्ष्यते-विधिना ब्रह्मणा अस्य देवसीव्यवहारिणो यश:प्रशस्तयः कीर्तिवर्णनमयाक्ष- रमालिका अम्बरमाकाशरूपः पट्टस्तस्मिन् लिखिता उत्कीर्णा इव । प्रशस्तयः काः । उडव- स्तारका एव । तारकखरूपेण वा प्रशस्तिवर्णाः । वमप्सरसोऽवतीर्य यां शतमध्यासत तत्सखीजनः' इति नैषधे । 'जघनस्तनभारगौरवाद्वियदालम्ब्य विहर्तुमक्षमाः सत्यः श. तशोऽप्सरसः सुराहना अवतीर्य आकाशादागत्य यां नगरी कुण्डिनपुरमध्यासताश्रयन्ति स । अप्सरसः कस्तत्सखीजनो दमयन्त्या वयसीजनरूप इत्यर्थः । इति तद्वदिदमपीति॥ सुरयौवतजैत्रकान्तियावतीसंगमरनिमानसः । वपुरस्य दधत्सुधाशनः किमु कोऽप्यत्र पुरेऽवतीर्णवान् ॥ ४० ॥ अत्र देवगिरी कोऽप्यनिर्दिष्टनामा सुधाशनो देवः । उत्प्रेक्ष्यते-अवतीर्णवान्किमु। अवतारं गृहीतवानिव । किं कुर्वन् । अस्य देवसीव्यवहारिणः वपुः शरीरं दधत् वि. भ्राणः । किंभूतः । सुधाशनः सुराणां देवानां यौवतस्य युवतीसमूहस्य जैत्राजयनशीला कान्तिः शोभा यासां तादृशीभिर्यस्य नगरस्य युवतीभिस्तरुणीमिः समं संगमे रहो रा. गोऽस्यास्मिन्वा । रगो नृत्ययुद्भवोः । रागे च' इत्यनेकार्थः । तादृङ्मानसं मनो यस्य ॥ कमनः कमनाप्रसेदुपः सह सारङ्गदृशोपशीलितात् । भव साङ्ग इतीव तन्निभाद्वरमाप्याजनि मूर्तिमानिह ॥ ४१ ॥ कमनः कामस्तन्निभाद्देवसीच्छलात् । उत्प्रेक्ष्यते-इह देवगिरी मूर्तिमान् शरीरयुक्त इवाजनि संजातः । किं कृत्वा। सारङ्गदशा सह खप्रियया रत्या सार्धम् । उपशीलितास- १. अयं नैषधीयसंवाद उत्तरश्लोकयोग्यः, अत्र श्लोकेऽवतारचोधकपदाभावात्.

·काव्यमाला। . मीपं समेयातिशयेन सेवितादत एव प्रसेदुषः प्रसन्नीभूतात्कमनाद्विधातुः । 'कमनः क- लाकेलिरनन्यजोऽङ्गजः' इति कन्दर्पनामानि । तथा । 'कमनः सात्त्विक वेदगर्भाः' इति विधातुर्नामानि । इदं द्वयमपि हैम्याम् । सकाशादित्यमुना प्रकारेण वरमिष्टाभिलापसि- द्धिमाप्य लब्ध्वा । इति किम् । यत् हे स्मर, त्वं सानो भव अस्मत्प्रभावात्सशरीर संप- द्यखेति ॥ इति देवसीव्यवहारी ॥ अदसीयविलासवत्यभूजसमादेव्यभिधानधारिणी । विधिना प्रहितेव वर्णिका त्रिदिवस्त्रैणदिदृक्षुभूस्पृशाम् ॥ ४२ ।। अदसीया देवसीव्यवहारिसंवन्धिनी । 'मुखविधुमदसीयं सेवितुं लम्बमानः' इति नैषधे। विलासवती गृहिणी जसमादेवीत्यभिधानं नाम धरत्येवंशीला धारिणी अभूत्सं. जाता । उत्प्रेक्ष्यते-त्रिदिवस्य खर्गलोकस्य स्त्रैणं देवागनावर्ग द्रष्टुमिच्छवो दिदृक्षव- स्तादृशा भूस्पृशो मानवास्तेषां कृते विधिना ब्रह्मणा वर्णिकेव प्रहिता भूमी प्रेषिता ।। कमलान्मधुपानुपङ्गिनः सितकान्तेरुदयास्तदृषितात् । कमलाधिशयालुकेशवादतिखिन्नेव तमेत्य भेजुपी ।। ४३ ॥ कमला लक्ष्मीरेयागत्य तं देवसीव्यवहारिणं भेजुषी सेवते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-अति- खिन्नेव अतिशयेन खेदं प्राप्तवतीव । कस्मात् । कमलाद्वासपद्मात् । किंभूतः । मधु- पैर्मयः पट्पदैर्वा अनुपगो मिलनं यस्य । पुनः कस्मात् । सितकान्तेश्चन्द्रात् । किंभूतात् । उदयेन स्तोकस्तोकोद्गमेन अस्तेन नाशेन दिने दिने मरणेन क्षीयमाणशरीरतया च दू: पितादृष्टीकृतात् । संतापितादित्यर्थः । अन्धौ समुद्रे पञ्चविषयभोगसुखानुभवनसमयप- योधरकाले शयालोनिद्राशीलात् केशवात्खभर्तुर्नारायणात् । उद्विनेत्यर्थः ॥ वृषभध्वजगोधिलोचनानलकीलाशलभं स्ववल्लभम् । अवगत्य रतिः परं जनुर्निभतोऽस्याः प्रतिपेदुपी किमु ॥ ४४ ॥ रतिः स्मरकान्ता अस्या जसमादेव्या निभतो व्याजात् । उत्प्रेक्ष्यते--परमन्यजन्मा- वतार प्रतिपेदुषी किमु प्रतिपन्नेव । किं कृत्वा पभध्वजः शंकरः। 'धार्या ध्वजानपा- ण्यङ्कमीलिभूषणभूनिभाः' इति हैमीवचनात् । वृषभस्य धार्यत्वेन शंभोईपभध्वजत्वम् । तस्य गोधि लम् । 'माले गोध्यलिकालीकाः' इति हैम्याम् । तस्य तत्र वा यल्लोचन तृतीयं नयनं तस्यानलो वहिस्तस्य कीलासु ज्वालामु शलभं पतङ्गम् । भस्मीभूतमित्यर्थः । पल्लभं निजजीवितेशं काममवगत्य ज्ञात्वा ॥ 'अनया निजरूपसंपदाभिभवं लम्भितया श्रिया किमु । जलधौ विमनायमानया दयितोपास्तिनिभादगम्यत ॥ ४५ ॥ अनया जसमादेव्या निजस्यात्मनो निजया आत्मीयया का रूपसंपदा शरीररामणी- यकवैभवेन अभिभवं पराजयं लम्भितया प्रापितया प्रिया हरिप्रियया । उत्प्रेक्ष्यते-- ·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विमनायमानया विरुद्धमनस्कीभवन्त्या लग्नाखेदचिन्तादुःखोदयमनुभवन्या । 'चिराय तस्थे विमनायमानया' इति नैषधे । 'भृशादिभ्यो भुव्यच्चोपश्च हलः' । 'भृशादिभ्यो भुव्यर्थे भवत्यर्थे क्यट् स्यात् । न तु च्च्यन्तेभ्य: अन्तहल् लोपश्च । अभृशो भृशो भवतीति भृशायते । नोन्मना उन्मना भवतीत्युन्मनायते' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । तथा न वि. • मना विमना भवतीति विमनायते इति विमनायमाना तया विमनायमानया सत्या द- यितोपास्तिनिभात्समुद्रशायिनः कान्तकृष्णस्य सेवाकपटाजलधी समुद्रे अगम्यत गता। चूडितेत्यर्थः ॥ इति जसमादेवी ॥ युवसंमदकन्दलीयनैः कमलानन्दनफेलिशीलनैः । त्रिदशाविव दम्पती सुखं वसतस्तौ त्रिदिवोपमे पुरे ॥ ४६ ॥ ती दम्पती जसमादेवीदेवसीव्यवहारिणी पुरे देवगिरिनगरे सुखं यथा स्यात्तथा व. सतस्तिष्ठतः । किंभूते पुरे । त्रिदिवस्य देवलोकस्य उपमा सादृश्यं यस्य । ती काविव । त्रिदशाविव । यथा देवीदेवी त्रिदिवे खर्गे सुखं वसतः । देवी च देवश्च देवी, निदशी च त्रिदशश्च त्रिदशी । 'पुमान् स्त्रिया' । 'स्त्रिया सहोती पुमान् शिष्यते, न स्त्री। ब्राह्मणी च ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । तथा 'आदेश्च द्वन्द्वे' । 'द्वन्द्वे आदिपदस्य लोपो भवति । माता च पिता च पितरौ पुत्रौ श्वशुरौ' इत्यादि सारखत- व्याकरणेऽपि । मुख वसतः तिष्ठतः । कमलाया लक्ष्म्या नन्दनः पुत्रः कामस्तस्य केलि- क्रीडा तस्याः शीलनैः सेवनैः पञ्चविषयभोगानुभवनैः । किंभूतैः । यूनां तरुणानां संमदा आनन्दास्ते एव कन्दल्यः कन्दास्तेपु पनर्मेधैः । तदुल्लासकारकत्वात् । कन्दलं तु नवाकुरे कलध्वनायुपरागे मृगमदे कलापे पञ्चवपि त्रिलिङ्गः । कदलीद्रुमे रम्भाख्ये' इत्यनेकार्थ- स्तदवचूरिश्च । अथ वा तरुणानां हर्षा एव कन्दल्यः रम्भास्तेषु धनैः जलधरैः ॥ परशासनशास्त्रमालिकामयमध्येतुमथो गुरोगिरा। वजति स कदापि दक्षिणां हरितं हीरमुनिदिनेशवत् ॥ ४७ ॥ अयो हीरहर्षगणेरधिकारप्रारम्भे अयं पूर्वव्यावर्णितो प्रन्यनायको वा हीरमुनिहींर- हर्पनामा मुनिर्गणिराचार्योपाध्यादीनां सर्वेषां साधुसंज्ञा तु जागत्येवेति दक्षिणां हरितं प्रति ब्रजति स्म । कदा । कदापि कस्मिन्नपि समये । कया । गुरोविजयदानसूरेगिरा वाचा । किं कर्तुम् । परेषां शैवादीनां शासनानि दर्शनानि तेषां तत्संवन्धिनां शास्त्राणां प्रमाणप्रन्थानां मालिका श्रेणीमध्येतुं पठितुम्। परशासनोपनिषदं ज्ञातुमित्यर्थः । किंवत् । दिनेशवत् । यथा भाखान्दक्षिणों दिश प्रति याति ॥ अथ देवगिरावगम्यताखिलतर्काधिजिगांसयामुना। पटलेन पयोमुचां यथा सलिलादानसमीहयाम्बुधौ ॥४८ ॥ अथेति दक्षिणदिग्गमनानन्तरममुना हीरहर्पगणिना देवगिरी नगरे अगम्यत गतम् ।

·काव्यमाला कया। अखिलं समस्तं यत्तर्कशास्त्रं तस्याधिजिगासया पिपठिपया। इडश्च'। इङ्मध्ययने' इत्यस्य धातोर्गमिरादेशः स्यात्सनि परे। 'अधिजिगांसते' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । केनेव । पटलेनेन । यथा पयोमुचां मेघानां पटलेन वृन्देन सलिलानां जलानामादानं ग्रहणे तस्य समीहया वाञ्छया अम्बुधौ समुदै गम्यते । 'अव्दैवारिजिघृक्षयार्णवगतैः साकं प्रजन्ती मुहुः' इति खण्डप्रशस्तौ । अत्र यथा इवार्थे । पठता सह धर्मसागरबतिना देवगिरौ गुरुर्व्यभात् । सहकार इव प्रफुल्लता नवराजादनशाखिना वने ॥ ४९ ॥ सह पठता साधमधीयानेन धर्मसागरनाना तिना मुनिना गुरुभांविनिभूतोपचारात् हीरहर्षगुरुय॑भात वभासे। क इव । सहकार इव । यथा प्रफुल्लता विकसता नवः प्रत्यमः राजादनः प्रियाल एव शाखी द्रुमः तेन बने सहकारो माकन्दो भाति ।। पुरसंघजनैः प्रणोदितैरमुनाधीतिकृते कृतीन्दुना । प्रतिविम्बमिव द्युसद्गुरोर्द्विज आनायि ततः कुतश्चन ॥ १० ॥ ततस्तदनन्तरं कृतीन्दुना कोविदचन्द्रेण अमुना हीरहपंगणिना अधीतिकृते साध्य- यनकार्याय प्रणोदितः प्रेरितः पुरस्य देवगिरिनगरस्य संघजनैः श्राद्धवर्गः । यद्यपि सा- शुसाध्वीश्रावकथाविकारूपचतुर्विधः संघः प्रोच्यते तथाप्यत्राधिकारात्संप्रदायाद्वा श्राद्धवर्ग एव संघः फुतश्चन करसादपि स्थानात् द्विजो ग्रामण आनायि आकारितः। उ• रमेश्यते-सद्गुरोर्वृहस्पतेः प्रतिबिम्वमिवापररूपमिव ।। तदुपान्तभुवं व्यभूपयत्स ततो गौरगरुद्गतिर्द्विजः । अवतीर्ण इवारविन्दभूः स्वकसर्गस्य दिदृक्षया क्षितौ ॥ ११ ॥ तत भाकारितानन्तरं स द्विजः पण्डितवाह्मणः तस्य हीरहपंगगेरुपान्तभुवं समीप- क्षोणी व्यभूषयदलंधकार प्रभोः पार्श्वे समायातः । किंभूतो द्विजः । गोरगरुत्सितच्छदो हामान्मन्परा गतिर्यल । उत्प्रेक्ष्यते--स्वफस्यात्मना एतस्य सर्गस्य भूलोकयटः दि. हसया प्रापिच्छया क्षिती पृथिव्यामवतीर्णधानायातः भरपिन्दभूर्ममेव ॥ द्विजं विशिनिधि-- मृडमूर्धनिपाससौहदान्मिलितुं जदुमुतामिवागताम् । अलिफायविधु सारिका वहमालो हरिचन्दनोद्याम् ॥५२॥ ति पुर्याणो द्विगः हरिचन्दनोदयां धीरादिनिर्मिता ललाटिका साटासारमा तिल. कमिसः । 'सलाटिकासीमनि पूर्णकुन्तला' इति नपधे । मोके 'आदि' इति प्रगिधा। यहमानो चिनाणः । उत्प्रेक्ष्यते-पृटस्येभरस गधनि मसके नियाग एकत्र मिति नियानं न यमाह मेशी तम्माविशापिमालरूपानन्दम् । 'सन्धाधयन्द ईश:' इति यापूरपायाम् । मिशिनुमागता गमुगुना गहागिय ।

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । उपवीतमुरःस्थलान्तरे कलयंश्चन्दनचन्द्रचर्चितः। दमनो मदनस्य भूतिमानिव वैकक्षितकुण्डलीश्वरः ॥ १३ ॥ पुनः किं कुर्वन् । उरःस्थले वक्षोमध्ये उपवीतं यज्ञसूत्रं कलयन् दधत् । किंभूतः । चन्दनं मलयतरुद्रवस्तथा चन्द्रः कर्पूरस्ताभ्यां करवा चर्चितः कृतारागः । उत्प्रेक्ष्यते- वैकक्षः उत्तरासङ्गः संजातोऽस्य प्रावारीकृतो या कुण्डलीश्वरः शेषनागाधिपो यस्य येन चा। 'शेषो नागाधिपोऽनन्तो द्विसहस्राक्ष आलुकः । स च ३यामोऽथ वा शुक्लः सित- पङ्कजलाञ्छनः ॥ इति हैम्याम् । तथा भूतिमान् भस्मोद्भूलनः । मदनस्य कामस्य दमनो धेरी शंभुरिव ॥ शिववाङ्मयवाधिपारगोऽनिशपट्कर्मरतो व्रतान्वितः । वपुरभ्युपगत्य वर्णिनामिव धर्मः प्रकटीभवन्नयम् ॥ १४ ॥ अथ वा वपुः शरीरमभ्युपगत्याङ्गीकृत्य प्रकटीभवनक्षिलक्ष्यः संपद्यमानः वर्णिना बाह्मणानामयं प्रत्यक्षो धर्म इव । किंभूतो द्विजः । शिववाङ्मयं नैयायिकशास्त्रं तदेव वाधिः समुद्रः तस्य पारगः पारगामी । पुनः किंभूतः । अनिशं पट्मु अध्ययनाध्यापन- यजनयाजनदानप्रतिग्रलक्षणेषु कर्मसु ब्राह्मणोचितेषु कार्यषु रत आसक्तः । पुनः किं- भूतः । तत्राह्मणानां शैवशासनस्य वा उचितर्योग्यनियमैरन्वितः कलितः । अत एव तद्धर्मोत्प्रेक्षा ॥ इत्यादिचतुर्मि: कलापकेन पण्डितद्विजवर्णनम् ।। स पपाठ सधर्मसागरोऽखिलनैयायिकवाड्मयं ततः । समयं सुगतस्य सौगतादिव हंसः परमादिहंसयुक् ॥ ५५ ॥ स हीरहर्षगणिततो ब्राह्मणादखिलं समग्र नैयायिकानां वामयं शास्त्र पपाठ पठति स्म । स किंभूतः । सह धर्मसागरेण वर्तते यः । क इव । हंस इव । यथा हरिभद्रसू- रिभागिनेयको हंसः सुगतस्य वौद्धस्य समयं शास्त्रम् । 'आतोक्तिः समयागमौ' इति है. म्याम् । 'समयः शपथे भाषासंपदो: कालसंविदो । सिद्धान्ताचारसंकेतनियमावसरेपु च ।। क्रियाकारे निर्देशे च' इत्यनेकार्थः । सौगताद्वीद्वाचार्यात्पठति स । किंभूतो हंसः । प. रम इति पदमादौ यस्य तादृशेन हंसेन युनक्ति सङ्गं प्रामोति एतावता परमहंसकलितः । कलयन्प्रतिभामनुत्तरामतितीक्ष्णां स कुशः शिखामिव । प्रथमं प्रविधाय तर्कयुक्परिभाषामुखशास्त्रसंग्रहम् ॥ ५६ ॥ द्रविणार्पणहृष्टमानसादथ चिन्तामणिमग्रहीद्विजान् । परिशीलनकर्मतोपितादिव चिन्तामणिमादितेयतः ॥ १७ ॥ अथ पठनप्रारम्भानन्तरं स हीरहर्पगणिविणानां द्रव्याणामर्पणाहानात्प्रीतं हृष्टं मानसं मनो यस्य तादृशाद्विजात्पण्डितम्राह्मणाचिन्तामणिनामर्शवशाम्नमप्रहीत् । कुत इव ।आदि. तेयत इव यथा कश्चिद्भाग्यवान् पुरुपः परिशीलनकर्मणा सेवाविधिना तोपितात्प्रसनीक- ·काव्यमाला। कया।अखिलं समस्तं यत्तशास्त्रं तस्याधिजिगांसया पिपठिपया। इटच'। इद् अध्ययने' इत्यस्य धातोर्गमिरादेशः स्यात्सनि परे। 'अधिजिगांसते' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । केनेव। पटलेनेव । यथा पयोमुचां मेघानां पटलेन वृन्देन सलिलानां जलानामादानं ग्रहणे तस्य समीहया वाञ्छया अम्बुधौ समुद्र गम्यते । 'अब्दारिजिघृक्षयार्णवगतैः साकं वजन्ती मुहुः' इति खण्डप्रशस्तौ । अत्र यथा इवार्थे । पठता सह धर्मसागरव्रतिना देवगिरौ गुरुयंभात् । सहकार इव प्रफुल्लता नवराजादनशाखिना वने ॥ ४९ ॥ सह पठता सार्धमधीयानेन धर्मसागरनाम्रा वतिना मुनिना गुरु विनिभूतोपचारात् हरिहर्पगुरुयंभात वभासे। क इव । सहकार इव । यथा प्रफुल्लता विकसता नवः प्रत्यमा राजादनः प्रियाल एव शाखी दुमः तेन बने सहकारो माकन्दो भाति ॥ पुरसंघजनैः प्रणोदितैरमुनाधीतिकृते कृतीन्दुना । प्रतिविम्बमिव द्युसद्गुरोर्द्विज आनायि ततः कुतश्चन ॥ ५० ॥ ततस्तदनन्तर कृतीन्दुना कोविदचन्द्रेण अमुना हीरहर्पगणिना अधीतिकृते खाध्य- यनकार्याय प्रणोदितः प्रेरितः पुरस्य देवगिरिनगरस्य संघजनैः श्राद्धवर्गः । यद्यपि सा- धुसाध्वीश्रावकश्राविकारूपचनुर्विधः संपः प्रोच्यते तथाप्यत्राधिकारात्संप्रदायाद्वा श्राद्धवर्ग एव संघः कुतश्चन कस्मादपि स्थानात् द्विजो ब्राह्मण आनायि आकारितः । उ- स्प्रेक्ष्यते--सद्गुरोर्वृहस्पतेः प्रतिविम्यमिवापरस्पमिय । तदुपान्तभुवं व्यभूपयत्स ततो गौरगरुगतिढुिजः । अवतीर्ण इवारविन्दभूः स्वकसर्गस्य दिदृक्षया क्षितौ ॥ ११ ॥ तत आकारितानन्तरं स द्विजः पण्डितबाझणः तस्य होरहपंगणेरुपान्तभुवं समीप- क्षोणी व्यभूपयदलंचकार प्रभोः पार्थे समायातः । किंभूतो द्विजः । गौरगत्सितच्छदो हसतद्वन्मन्थरा पतिया । उत्प्रेक्ष्यते-खकस्यात्मना कृतस्य सर्गस्य भूलोकसष्टेः दि. दृक्षया द्रष्टुमिच्छया क्षिती पृथिव्यामवतीणवानायातः अरविन्दभूव । द्विजं विशिनिटि- मृडमूर्धनिवाससौहदान्मिलितुं जदुमुतामियागताम् । अलिकाविळू ललाटिकां वहमानो हरिचन्दनोद्भवाम् ॥ १२ ॥ किं कुर्माणो द्विजः । हरिचन्दनोद्भवां श्रीखण्डनिर्मिता ललाटिका ललाटालकारम्। तिल. कमिसर्थः । ललाटिकासीमनि पूर्णकुन्तला' इति नपधे । लोके 'आटि' इति प्रतिद्धा। यहमानो विधाणः । उत्प्रेक्ष्यते-गृहस्येवरस मूर्धनि मसफे निवार एकर स्थिति- नियरानं तेन यत्साहदं मी तन्मादलियाविधुं भालस्पार्धचन्द्रम् । 'सन्धाधचन्द्र श:' इति चम्यूकपायाम् । पिटिनुमागां जागुतां गहामिप ।।

·. ६ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । २६७ विधिना वचसामधीश्वरी किमुताकारि वृहस्पतिः क्षितेः । निखिलागमपारगाहिनं तमुदीक्ष्येदमतर्कि तार्किकैः ॥ ११ ॥ निखिलानां समस्तानां जनशवादीनामागमानां शास्त्राणां पारमन्तं गच्छतीत्येवशीलं त हीरहर्षगणिमुदीक्ष्य दृष्ट्वा तर्फे विचारे प्रमाणशास्त्र वा चतुरास्तार्किकास्तरिदमत्रव व. क्ष्यमाणमतर्कि विचारितम् । इद किम् । खर्गे धाग्वादिनी वृहस्पती घर्तते विधिना ब्रह्म- णा क्षितेः पृथिव्या इयं पचरामधीश्वरी सरस्वती अकारि कृता, उताथवा भूमेरयं वृह- स्पतिः सुरगुरुरकारि निर्मित इव ।। इति हीरहपंगणेजिपण्डितपार्श्वे पटनवर्णनम् ॥ भवति स्म विचक्षणः क्षणादथ सामुद्रिकवत्स लक्षणे । अपि काव्यविशेषवित्तया विजितः काव्य इवाभवन्नरामः ।। ६२ ।। तत्पठितसर्वशास्त्रकयारम्भाधिकारे स हीरहर्पगणिर्लक्षणे शब्दशास्ने । जातिवाचित्वा- देकवचनम् । अटमु व्याकरणेषु ऐन्द्र-चान्द्र काशि(श)-कृष्ण(न)-आपिशल-शाकटायन- पाणिनीय-अमर-चान्द्र-जैनेन्द्ररूपेषु । अथवा 'माझमीशानमेन्द्रं च प्राजापत्यं वृहस्प. तिम् । वाष्ट्रमापिशलं चैव पाणिनीयमथाष्टमम् ॥' इत्यष्टमु महाव्याकरणेपु । अथ वा अष्टादशमु महाव्याकरणेषु । 'ऐन्द्रपाणिनिजैनेन्द्र शाकटायनवामने । चान्द्र सरखतीक- ण्ठाभरणं बुद्धिसागरः ॥ विश्रान्तविद्याभरणं भीमसेनकलापकम् । मुष्टिव्याकरणं शैव- गीडं नन्दिजयोत्पलम् ॥ सारखतं सिद्धहम जयहमं तथापरम् । इति व्याकरणं सर्व- शब्दप्राभृतिसंभवम् ॥' इत्येवंरूपेषु । इति नाममु लक्षणग्रन्धेवियर्थः । विचक्षणश्चतुरो भवति स्म । कथम् । क्षणात्सल्पकालात् । किंवत् । सामुद्रिकवद्यथा समुद्रेण पण्डितेन प्रोक्तं सामुद्रं तद्वेत्तीति तत्र चतुरो वा सामुद्रिक: लक्षणे नरनारीणां करचरणरेखाद्याका- रशरीरस्थमषीतिलकादिविशेषे निपुणः । अपि पुनः काव्यानां रघु-कुमारसंभव मेघदूत- चम्पू-कादम्बरी-माघ-पमानन्द-नेपधादीना विशेषवित्तया रहस्यानां ज्ञातृत्वेनेत्यपि व्याख्येयम् ॥ पदमस्य हृदि व्यतन्तनीदनिशं ज्योतिरिवाभ्रवर्त्मनि । नरिनृत्यति नर्तकीव धीरपि तांगमरङ्गवेश्मनि ॥ १३ ॥ ज्योतिःशास्त्रमस्स हीरहपंगणे«दि हृदये पदं स्थानं व्यतन्तनीद्वितनोति स । चकारे. सर्थः । कथम् । अनिशं निरन्तरम् । कसिन्किमिव । अभ्रवर्मनि ज्योतिरिव । यथा मेघमार्गे गगने ज्योतिम्रहनक्षत्रतारकादि सदा पदं कुरुते । 'नक्षनं सारका ताराज्यो- तिपी भमुड ग्रहः' इति हेम्याम् । अपि पुनरस्य धीर्युद्विस्तांगमः प्रमाणशास्त्रम् । आग. मस्त्वागती शास्ने' इत्यनेकार्थः । स एव रनवेदम नाटकस्थानकमन्दिरं तत्र नरीनृत्यति अतिशयेन नृसं कुरुते । केव । नर्तकीव । यथा ताण्डवकारिका रङ्गवेश्मनि ट्रसं नृत्यति ॥

·काव्यमाला। तादादितेयतो देवाचिन्तामणिनाम रत्नं गृह्णाति । किं कृत्वा । प्रथमं पूर्व तर्कशन्देन युनक्ति तादृशी परिभाषा नामप्रमाणादिमशास्त्रं तन्मुखे आदी येषां तेपां तर्कपरिभाषा- मितभापिणी-शदाधर-मणिकण्ठ-वरदराजी-प्रशस्तपदभाष्य-वर्धमान-वर्धमानेन्दु-किरणाव- ली-प्रमुखशास्त्राणां संग्रहमध्ययनं कृत्वा इत्यर्थः । स किं कुर्वन् । अतितीक्ष्णामतिशयेन निशितामनुत्तरामसाधारणी च प्रतिभा बुद्धिं कलयन् । क इव । कुश इव' । यथा दर्भः अतितीक्ष्णां शिखामग्रभागं कलयति । शिखां किंभूताम् । अनुत्तराम् । तस्मादुत्तरोऽग्रे. तनवतों कोऽपि पदार्थो न तीक्ष्णः स्यादिति ॥ प्रतिभाविभवैः पठन्क्रमात्समयस्यास्य स पारमाप्तवान् । प्रचरन्पवमानवर्त्मनोऽध्वरथैर्भानुमतामिव ब्रजः ॥ १८ ॥ स हीरहर्षगणिः क्रमादनुकमेण पठनपरिपाट्या पठन्नध्ययनं कुर्वाणः प्रतिभाविभवः बुद्धिविशेषैः कृत्वा अस्य पाठकद्विजस समयस्य शास्त्रस्य पारमन्तं प्राप्तवान् लभते स । क इव । ग्रन इव । यथा प्रचरन् प्रचारं कुर्यन् भानुमतां सूर्याणां समूहः द्वादशत्वा. द्रानूनाम् । 'सूरस्त्वष्टा द्वादशात्मा च हेलिः' इति हैम्याम् । 'गुहनेत्र-राशि-भासा-संक्रा- न्यादित्यचकिराजानः । चकबृहस्पतिहस्ताः सभासदो द्वादश भवन्ति ।।' इति संख्या नाममालायाम् । काव्यकल्पलतायां चेति वचनात् च प्रजपदोपादानम् । जनमताच संख्याः।सूर्याः अध्वरथैः पारियानिकः पदमानवर्त्मनो वायुमार्गस्य गगनस्य पारमाप्नोति ।। अमुनाध्ययने समापिते द्विजराजद्रविणार्पणाविधौ । सुमनोलतिकेव केवलं जसमादेव्यजनिष्ट सा तदा ॥ ५९॥ अमुना हीरहर्षगणिना अध्ययने पठने समापिते संपूर्णीकृते सति तदा तस्मिनवसरे द्विजराजस्य पाठकबाह्मणश्रेष्ठस्य द्रविणानां धनानामर्पणा प्रदानम् । 'चकारसेवाचणद- पंणार्पणा' इति नेपधे । तस्या विधिः प्रकारस्तात्र केवलमेकेव सा पूर्वव्यावर्णितखरूपा देवसीदयिता जसमादेव्येव मुमनोलतिकेय कल्पवाटीवाजनि । जसमादेव्येव सर्वमपि पाठनद्रविणं वितीर्णमित्यर्थः । शिरसीव शिवस्य जादवी शरदश्चन्द्रमसीव जाहवी । अलिनीच मृणालिनीवने हृदि रेमेऽस्य गणेः कलन्दिका ॥ ६ ॥ अस्यामुष्य हीरहनाम्नो गणेहंदि हृदयविषये कलन्दिका सर्व विद्या रेगे पसति स्फुर- दूपा या जाता । केर । जास्वीय । यधा गिरस्येश्वरन्स शिरगि मन्त्रके जायी गहा रमते । 'धूनटिजटाजूट इस गया पुण्यराडिल: प्लावितः' इति चम्पकयायाम् । पुनः येव । चन्द्रिफेव । यया शरदो घनालयसंबन्धिनि चन्द्रमसि विधा कौमुदी रमते । पुनः फेव । अतिनीय । यया मृणालिनीना कमलिनीनो यने भ्रमरी रमते ॥

·६ सर्गः हीरसौभाग्यम् । २६७ विधिना वचसामधीश्वरी किमुताकारि बृहस्पतिः क्षितेः । निखिलागमपारगाहिनं समुदीक्ष्येदमतर्कि तार्किकैः ॥ ६१॥ निखिलानां समस्तानां जैनशैवादीनामागमानां शास्त्राणां पारमन्तं गच्छतीत्येवशीलं तं हीरहर्षगणिमुदीक्ष्य दृष्ट्वा तर्के विचारे प्रमाणशास्त्रे वा चतुरास्तार्किकास्तैरिदमत्रैव व- क्ष्यमाणमतर्कि विचारितम् । इद किम् । खर्गे वाग्वादिनी वृहस्पती वर्तते विधिना ब्रह्म- णा क्षितेः पृथिव्या इयं वचसामधीश्वरी सरस्वती अकारि कृता, उताथवा भूमेरयं वृह- स्पतिः सुरगुरुरकारि निर्मित इव ॥ इति हीरहर्षगणेजिपण्डितपाई पठनवर्णनम् ॥ भवति स विचक्षणः क्षणादथ सामुद्रिकवत्स लक्षणे । अपि काव्यविशेषवित्तया विजितः काव्य इवाभवन्नराभः ॥ १२ ॥ तत्पठितसर्वशास्त्रकथारम्भाधिकारे स हीरहर्पगणिर्लक्षणे शब्दशाने । जातिवाचित्वा- देकवचनम् । अटसु व्याकरणेषु ऐन्द्र-चान्द्र काशि(श)-कृष्ण(न)-आपिशल-शाकटायन- पाणिनीय-अमर-चान्द्र-जैनेन्द्ररूपेषु । अथवा 'ब्राह्ममीशानमैन्द्रं च प्राजापत्यं वृहस्प- तिम् । वाष्ट्रमापिशल चव पाणिनीयमथाष्टमम् ॥' इत्यष्टसु महाव्याकरणेपु । अथ वा अष्टादशमु महाव्याकरणेषु । 'ऐन्द्रपाणिनिजैनेन्द्र शाकटायनवामने । चान्द सरस्वतीक- ण्ठाभरणं बुद्धिसागरः ॥ विश्रान्तविद्याभरणं भीमसेनकलापकम् । मुष्टिव्याकरणं शैव- गीडं नन्दिजयोत्पलम् ।। सारस्वतं सिद्धहम जयदेमं तथापरम् । इति व्याकरणं सर्व- शब्दप्राकृतिसंभवम् ॥' इत्येवंरूपेषु । इति नाममु लक्षणग्रन्थेवित्यर्थः । विचक्षणश्चतुरो भवति स्म । कथम् । क्षणारखल्पकालात् । किवत् । सामुद्रिकवद्यथा समुदेण पण्डितेन प्रोक्त सामुद्र तद्वेत्तीति तत्र चतुरो या सामुद्रिक: लक्षणे नरनारीणां करचरणरेखाद्याका- रशरीरस्थमपीतिलकादिविशेषे निपुणः । अपि पुनः काव्यानां रघु-कुमारसंभव मेघदूत- चम्पू-कादम्बरी-माघ-पमानन्द-नैषधादीनां विशेषवित्तया रहस्यानां ज्ञातृत्वेनेत्यपि व्याख्येयम् ॥ पदमस्य हृदि व्यतन्तनीदनिशं ज्योतिरिवाभ्रवर्मनि । नरिनृत्यति नर्तकीव धीरपि तांगमरणवेश्मनि ॥ १३ ॥ ज्योतिःशास्त्रमस्य हीरहपंगणे«दि हृदये पदं स्थान व्यतन्तनीद्वितनोति स्म । चकारे- त्यर्थः । कथम् । अनिशं निरन्तरम् । कस्मिन्किमिव । अभ्रवमनि ज्योतिरिव । यथा मेघमार्गे गगने ज्योतिर्ग्रहनक्षत्रतारकादि सदा पदं कुरुते । 'नक्षत्रं तारका ताराज्यो. तिषी भमुड्ड ग्रहः' इति हेम्याम् । अपि पुनरस्य धीवुद्विस्तांगमः प्रमाणशास्त्रम् । 'भाग. मस्त्वागतो शास्ने' इत्यनेकार्थः । स एव रगवेदम नाटकस्थानकमन्दिरं तत्र नरीनृत्यति अतिशयेन नृत्यं कुरते। केव । नर्तकीव । यथा ताण्डवकारिका रगवेश्मनि नृत्य नृत्यति ॥ - ·२६८ काव्यमाला। गणितं ह्यनुरागिरागवन्न विसस्मार स मानसान्निजात् । प्रसृतास्य मतिर्जिनागमेऽम्बुधिकाञ्च्यामिव चक्रिणश्चमूः ॥ ६४ ॥ स हीरहर्पगणिगणितं संख्यानं शास्त्रं त्रिशतीलीलावतीप्रमुख हि निश्चितं निजादा. त्मीयान्मानसाच्चित्तात् न विसस्मार न विस्मारयति स्म । किंवत् । अनुरागिरागवत् । यथा कोऽपि रागवान् पुमान् खानुरकीभूतजनस्नेहम् ।तजनमेवेत्यर्थः। मनसः कदाचिन्न विसारयति । पुनरस्य मतिर्जिनागमे । आचाराङ्ग सूत्रकृदग-स्थानान-समयाङ्ग-विवाह- विज्ञप्त्यङ्ग-ज्ञाताधर्मकथा उपासकदशागअनुत्तरोपपातिकादशाङ्ग-प्रश्नव्याकरणाग-विपा- कथुताह इत्येकादशाहानि । अपातिका-राजप्रश्नीय-जीवाभिगम-प्रज्ञापना-चन्द्रप्रज्ञप्ती- जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ती-द्वीपसागरप्रशप्ती-निरयावलिका-दशाध्रुतस्कम्-निशीथव्यवहार इति द्वा. दशोपाङ्गानि । क्वचिदन्यान्यपि । सूर्यप्रज्ञप्ति-जम्बूद्वीपप्रज्ञप्ती-चन्द्रप्रज्ञप्ती-कल्पिका-क- ल्पावतंसिका-पुष्पिता-पुष्पचूलिका वृष्णिदशा इति । निशीथ-महानिशीथ पश्चकल्प-जात- कल्प-पर्युषणकल्प-व्यवहार इति पद छेदाः । उत्तराध्ययन-पिण्ड नियुक्ति-आवश्यक- दशवकालिक इति चत्वारो मूलग्रन्थाः । चतु:शरण-आतुरप्रत्याख्यान-महाप्रत्याख्यान- भक्तप्रकीर्णक तण्डुलर्वकालिक-चन्दाविस्मय-गणि विद्या-मरणविमत्तिक देवेन्द्रस्ताव सं- स्तारकप्रकीर्णक इति दशप्रकीर्णकानि । नन्दीसूत्र-अनुयोगघार इति पञ्चचत्वारिंशदा- गमाः । ते च धृत्तिभाप्यचूर्व्यवचूरिनियुक्तिटिप्पनिककर्मप्रन्थक्षेत्र विचारसंग्रहणीचरित्र- प्रमुखजेनशास्त्रे प्रसृता विस्तारं प्राप्ता । केव । चमूरिव । यथा चक्रिण: पदसण्डा- धिपतेः सेना अम्युधिकाभ्यां समुद्रमेखलायामासमुद्रान्तक्षोणीमण्डले प्रसरति । बहुना किमु तन्मनखिनोऽखिलपड्दर्शनशास्त्रमालिका । गलफन्दलमालिलिङ्ग याववत्खञ्जनम लेक्षणा ॥ १५॥ बहुना किमु अर्थाद्वहन किमस्तु । यद्यस्मात्कारणात् भखिलानि भाष्यटीकायचूरि- गुल्याइयुक्तानि जैननैयायिकाद्ध सांख्ययैशेषिकनास्तिकास्यानां पग्णां दर्शनानां सा- स्राणां तन्मतप्रसिद्धानामागमानां प्रकरणानां च संततिः श्रेणि: स चाखी मनखी च.अप वा तस्य मनखिनो विशुद्धमानसस निष्पापस्य हीरहर्पगणेर्गलकन्दलं कण्ठपीठमालिलिक आलिङ्गति स्म । किंवत् । युषवत् । यथा यूनस्तपणस्य पुंसः कण्ठपीठं खञ्जनः राबरीटः पक्षिविशेपः लोके 'गडेटिउ' इति धचित्प्रसिद्धः अतिचपलखमावः तन्मजुले म. नोशे इक्षणे नेने यसासाशी स्त्री आलिइति। 'भवरकृते राजनमालाक्षी' इति पञ्चाशि- वायाम् । अपि राजानमन्जनाचिते' इति नैषधे ॥ इति हीरहपंगणेः सपरशानपरिशानम् ।। सविधे स्वगुरोः सगौरवं गमनायोत्सुकमाशयं ततः । अयमर्जितशालवैभवोऽधित सार्थश इव प्रतीशिता ॥ १६ ॥ ततः पठिनानन्तरम् । अयं हीरहनामा मतीशिना मुनिनायकः रागीर सबहुमान ·. । ६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २६९ यथा सातथा खगुरोः श्रीविजयदानसूरेः सविधे समीपे गमनायोपगन्तुमुत्सुकमुत्कण्ठित. माशयं परिणामं मनो वा अधित दधार । किभूतः । अर्जितः स्वायत्तीकृतः शास्त्राण्येव वैभवः संपत्तिर्यन । क इव । साथैश इव । यथा उपार्जित बहुविभवः सार्थनाथः ख- गुरोः पितुः पार्थं गन्तुमुत्कण्ठमना भवेत् ॥ अथ दक्षिणदेशतो महानतभृन्मूर्छितमत्स्यलाञ्छनः । मलयानिलवत्प्रचेलिवान्यशसा सौरभयन्भुवस्तलम् ॥.६७ ॥ अथ स्वगुरुसमीपगमनोत्सुकाशयानन्तरं पठितानन्तरं वा दक्षिणनामा देशो जन- पदस्वतः हीरहर्पगणिः प्रचेलिवान् प्रतिष्ठते स्म । किंभूतः । महानतानि पञ्च प्राणाति- पातविरमणादीनि प्रतानि विभतीति । अत एव पुनः किंभूतः । मूर्छितो मूर्छा चैतन्य. रोधं निधनावस्थाच नीतो मत्स्यलाञ्छना सरो येन । महामतीश्वरोऽपि एवंविधः सरमः। पुनः किंभूतः । यशसा खकीा कृत्वा भुवस्तल मेदिनीमण्डलं सौरभयन् सुगन धवलयन् । किंवत् प्रचेलियान् । मलयानिलवद् यथा दक्षिणदेशो गलयाचलप्रदेशः । 'मलय आषाढो दक्षिणाचलः' इति हेम्याम् । तस्मान्मलयानिलो दक्षिणपवनः प्रच- लति । 'फट भो दाक्षिणात्यः प्रसरति पवनः पान्धकान्ताहतान्तः' इति भोजप्रवन्धे । सोऽपि किंभूतः । मूर्छितो वृद्धि नीतो मन्मयो येन । 'मूर्छन् पृद्धिमूर्छनयोः' अयं धातुः। भुवो मध्यमपि मुगन्धयति च ॥ मरुतामिव पद्धतीः पुरीईपकन्यामिधुनाजराजिनी । मकरान्वितमीनशालिनीः सरितः साजबलाहकाः पुनः ॥१८॥ वसतीरिव वल्गुविष्टराः सकुरङ्गाः शशिमण्डलीरिव । स्फुरदप्सरसो यथा दिवः पदवीर्लधितवान्मुनीश्वरः ६९ ॥ (युग्मम्) मुनीश्वरो हीरहर्षगणिः पुरीनंगरीलंहितवान् अतिचक्राम । किंभूताः पुरी: । षा पमा तथा कन्याः कुमारिकाः मिथुनानि फीडारात्तानां यूनां पशूनां पक्षिणा या यु- गलानि स्त्रीपुंसलक्षणानि मजाइछागा हरिहरविरविप्रतिमा या । 'अज छागे हरे विष्णी रपुजे पति सरे' इसनेकार्थः । त राजन्ते इत्येवंशीलाः । का इव । मनां देवाना पपनाना या पद्धतीर्मागानिव । देवीथी: किंगनाः । याकन्यामिधुनमेशनामानो राशयः सं: शोमन्ते इत्येवंशीलाः । पुनर्यः सरितो नदीमास्तिवान् । विभूताः । मकरा जलयादानि तरन्विता युक्ताः, सपा माना मत्स्मासी: शालन्ते शोभन्ते स्न्येयंशीला भपि । पुनः किभूताः । सहान्जः यमले, तपा यल्लाहकर कयतन्ते यामाः । थपिया. युधधारिप । भूिताः । मारराशिकलिताः मीनराशिना थालन्ते । महामेन पदमगा सपा पमहंधर्वतन्ते याः। 'गगनचापीगिय गिहरासिरामिता उपनामुभितलि.

·२७० काव्यमाला। कामाविर्भूतसाईरोहिणी मूला च' इति चम्पूकथायाम् । पुन: पदवीमार्गानुल्ललहे । कि- भूताः । वल्गवः मनोज्ञाः पल्लवपन्नप्रसूनफलकालितत्वेन रम्याः पिष्टरा वृक्षा, यासु । का इव । वसतीरिव यथा गृहाः प्रकृष्टासनाः स्युः । 'विष्टरः पीठवृक्षयोः' इत्यनेकार्थः । पुनः किंभूताः। सह कुरङ्गैर्मगैवर्तन्ते ये (याः)। का इव । शशिमण्डलीरिव । यथा च. न्द्रविम्बा लाञ्छनमृगयुक्ताः स्युः। पुनः किंभूताः । स्फुरन्ति पदेपदे दृश्यमानानि अप्प्र• • धानानि सरांसि यासु । यथा इवार्थे । का इव । दिवो यथा । देववसतीः स्फुरन्त्य इतस्ततो भ्रमन्त्यः क्रीडन्यो वा अप्सरसः उर्वशीप्रमुखाः मुरागना यामु ॥ इति वि. हारमार्गः ॥ मरुदेशमभूपयक्रमादथ कुंराइजसाधुसिन्धुरः । अतुलैरिव धन्वजन्मिनां सुकृतैः स्वःशिखरी समीयिवान् ॥ ७० ॥ अथ मार्गोलाइनानन्तरं कुंराङ्गजो हीरहर्षः स एव साधूनां मध्ये सिन्धुरः क्रमादनुक्र- मेण मरुनामान देशं मण्डलं अभूपयत् शोभा नयति स । उत्प्रेक्ष्यते-धन्वनो मरुदे- शसंवन्धिनो ये जन्मिनो जनास्तेपो न विद्यते तुला साम्यं येषां तरसाधारणैः सुकृतैः पुण्यः स्वःशिखरी कल्पद्रुमः इव समीयिवान् समाजगाम ॥ कविना च बुधेन संनिधिस्थितिभाजा क्षितिजन्मना पुनः । सविधे स गुरोरुपेयिवान्विधुवद्वागमृतं ततः किरन् ॥ ७१ ।। ततो मरदेशागमनानन्तरं स हीरहर्पगणि रोविजयदानशूरेः सविधे पाधै उपेयि- पान् आगतः । किंवत् । विधुपत् । थथा चन्द्रो गुरोर्वाचस्पतेः पार्श्व उपति । कि- भूतः स विधुः । कविना काव्यका शुक्रेण च । पुन: केन । बुधेन । तत्साधै पठनात् पण्डितेग चार्थादर्मसागरगणिना, सोमपुनेण च । किंभूतेन । क्षिती भूमण्डले जन्मो. त्पत्तिर्यस्य मनुष्यत्वात् , यथा मङ्गलेन च । पुनः किभूतेन । संनिधी समीपे, एकराशी च स्थिति निवासं भजतीति भार वेनान्वितो युक्तः । किं कुर्वन् । बाग्वाण्येवाटतं मुधा किरन् विस्तारयन् ॥ स चुचुम्ब पदाम्बुजं गुरोरमिनोनूय नवैः स्तवैस्ततः मतिदर्पणिकानुविम्वितश्रुतिभावः शकटालसूनुवत् ॥ ७२ ॥ ततो गुरुसमीपागमनानन्तरे रा हीरहपंगनिर्गुरोविजयदानमूरेः पदाम्युजं चरणकमल धुम्प यन्दितवान् । किं कृत्वा । नवनवीनः सः सोत्रः कृत्या अमिनोनूयातिश- येन स्नुत्पा। किंभूतः । मतियुधिरेव दपंणिरा भादसिया । 'मन्मती पिमलदनिका- याम्' इति नैषधे । गेयातदेशादी हसक विना दर्पणस्यादर्शिकेल्यभिधानम् । तस्यामा- पिस्थिताः संक्रान्ताः श्रुतीनां रामसशाला भावा रहस्सानि यस। अथवा धुतयः पदर्शनदानानि भावा जगरपदार्या यस । किंगत् । सरुटालनामा नन्दपप्रधानः तस ·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २७१ सूनुः पुत्रः स्थूलभद्रस्तद्वत् । यथा श्रीस्थूलभद्रो मुनिः पठित्वागत्य संभूतिविजयगुरोः पादारविन्दं ववन्दे ॥ इति हीरहर्पगणेः गुरुपायंगमनम् ॥ अथ नारदनामि पत्तने तुरगव्योमरसेन्दुवत्सरे । वृपभाऋजिनालये गिरेरिव शंभोर्विभवैः सहोदरे ॥ ७३ ॥ पदमाप्यत पण्डिताहयं गणिना तेन यतिक्षितीशितुः । अभिभूय बुधं बुधश्रिया पदमस्यैव किमात्तमात्मना ।। ७४ ॥ (युग्मम्) अथ गुरुवन्दनानन्तरं हीरहर्पगणिना यतिनां मध्ये क्षितीशितुः नृपाद्विजयदानसूरी- न्द्रात् पण्डित इति वयं नाम एतादृशपदं प्रशाम्। संपदमित्यर्थः । आप्यत प्राप्तम् । उ- स्प्रेक्षते-युधनिया भावप्रधान निर्देशाद्धत्यस्य पण्डितस्य लक्ष्भ्या युधं रोहिणीनन्दनम. भिभूय पराजिस । त(अ)स्यय युधस्यैव पदमात्मना स्थैनात किं गृहीतमिव । फुत्र वत्सरे । तुरगाः सूर्याश्वाः सप्त (७), व्योमाकाश शून्यम् (.), रसाः तिक्त-कटु-कपाय- आम्ल-लयण-मधुराख्याः पद (६), इन्दुश्चन्द्रः एक (१) एप, एतायता विक्रमात राप्तोत्तरे पोटशशतवर्षे (१६०७) । कुन पुरे। नारद इति नाम यस्य तादृशे पत्तने । प. सनशब्दः सामान्यतो नगरवाची। नगरी पुः पुरी द्रवं पत्तन पुटभेदनम्' इति हमीवच- नात्, न तु मुख्यवृत्त्येति । अथवा रसोत्पत्तिस्थानम् । 'पत्तनं रखयोनिः' इति वचनात् । रोपमविजयसेनसूरेस्त्पत्तिस्थानकत्वाद्वा पत्तनम् । 'नडुलाई नगरे इत्यर्थः । कुत्र स्थाने । यूपभाइरस सौरभैयध्वजस्यादिनाधस्यालये चले । उत्प्रेक्षते--विभवस्तुनिमय. लिमादिशोभागिः कृत्या शंगोरीधरस्य गिरेः शैलस्स फैलासस सहोदरे यान्धवे इय ॥ संवन् १६०७ व हीरहर्षगणेः पण्डितपदस्थापना ।। अपि नारदपुर्यनुत्तरैरिव संख्यां विभवहरे : पुरः । तपसः सितपञ्चमीदिने कुलझौलाभरसात्मवत्सरे ॥ ७५ ॥ मुहृदेव समेत्य शोभिते यरकाणाख्यफणीन्दुकेतुना । जलजध्वजसार्वमन्दिरे पदमस्याजनि वाचकाइयम् ।। ७६ ॥ (यग्मम) ·२७२ काव्यमाला। 1 पकाणापार्श्वनाथेन समेत्स वरकाणापुरादागत्य शोभितेऽलंकृते । केनेव । सुहृदेव । यथा मित्रेणागल मित्रमन्दिरं भूयते । कस्यां पुर्याम् । नारदपुरि पूर्वोक्तायां नारदपुर्याम् । उत्प्रेक्षते-~-अनुत्तरैरसाधारणैविभवैः संपद्भिः कृत्वा हरेरिन्द्रस्य नारायणस्य वा पुरः अमरावत्या द्वारिकाया पा सख्यां वयस्यामिव । कदाजनि । कुलशैला अष्टौ (4), मन-. माकाशम् ('), रसास्तिक्तादयः पट् (६), आत्मा एक: (१), एतन्मिते वत्सरे हायने विक्रमार्कापनीन्द्रादष्टाधिकपोडशशते (१६०८)। कस्मिन्यासरे । तपसो माघमासस्य । 'भाषस्तपा' इति हैम्याम् । सिताया उज्वलायाः पञ्चम्या दिने ॥ संवत् १६०८ वर्षे पण्डितहीरपगणेर्वाचकपदस्थापना ॥ विवुधावथ राजपूर्वको विमलो धर्मयुतश्च सागरः । सचिवाविव वाचकेश्वरौ कृतवान्सूरिमहीपुरंदरः ॥ ७७ ॥ अथ पुनः सूरिमहीपुरंदरो विजयदानसूरिराजः विबुधी पण्डितपदधारिणी । प्रज्ञा- शावित्यर्थः । एको राज इदं पद पूर्व यस्य स राजपूर्वकः तादृशो विमल: च पुनः धर्म इति नान्ना युतः सहितः सागरः एतावता राजविमलधर्मसागरनामानी विवुधी वाचके- श्ररी उपाध्यायमुख्या कृतवान् । काविव । सचिवाविव । यथा महीमहेन्द्रः काचिद्यो- ग्यो प्रधानी विदधाति ॥ श्रियमाश्रयते स वाचकत्रितयी सा श्रमणावनीशितुः । प्रतिबोधयितुं जगत्रयीमिव मूर्तित्रितयी समुद्यता ।। ७८ ॥ श्रमणावनीशितुः विजयदानसूरिभूमीपतेः सा पूर्वोक्ता चाचकानामुपाध्यायानां त्रि- तयी श्रियं शोभामाश्रयते स्म शुशुभे । उत्प्रेक्षते-जगत्रितयीं त्रैलोक्यं प्रतिबोधयितुं धर्म स्थापयितुं सूरेर्मुनीन्द्रस्य मृतित्रितयीच समुद्यता । तिम्रो मूर्तय इव प्रकटीभूताः॥ विहरन्सह वाचकेन्दुना शिवपुर्या समवासरद्गुरुः । वसुभूतिसुतेन संगती भगवान्राजगृहे यथान्तिमः ॥ ७९ ॥ पाचकेन्दुना प्रभामार हीरहर्षउपाध्यायपिधुना सद पिहरन् महीमण्डले प्रामानुप्राम मुसं मुसेन विहार कुर्वन् गुरुविजयदानसूरिः शिवपुर्या श्रीरोहिप्यां सीरोहानामनगरे समवासरत् समवसतः । समागत इत्यर्थः । क इव । भगयानिय यपान्तिमधरमो भग- धोस्तीर्थत् श्रीमन् महावीरदेवः यसुभूतिनानो द्विजरा सूतेन पुमेण गीतमस्वामिना संगतः सहितो राजगृहे समवमरति स्म । त्रिदियोजयिनी पुरी तदानि दूदाहनृपो विभूपयन् । सुखयानतां वदान्यतां कलयन्विक्रमभानुमानिव ॥ ८ ॥ तदा तमिलवगरे श्रीविजयदानहीरहर्पकापालिनश्रीविजयदानसूरिणादायथा. रणगमये ददा इति आहा अमिधानं यल तारसो पो राना भजनि संजातः । दपस ·६ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । २७३ . रापेक्षया वर्तते इत्यर्थः । किं कुर्वन् । विभूपयन् शोभां लम्भयन् । काम् । त्रिदिवं खगै अमरावती तात्स्यात् तद्यपदेशात् स्वर्गनगरी खसमृध्या उत्पावल्येन जयति पराभवतीत्येवंशीला पुरीं श्रीरोहिणीम् । पुनः किं कुर्वन् । जनतां पुरजनपदवासिनं सर्व लोकसमूहं सुखयन् सुखीकुर्वन् । पुनः किं कुर्वन् । वदान्यतां दानशीलत्वं कलयन्न- तिशायिनमुदारभावं विभ्रत् । क इव । विक्रमभानुमानिय । यथा विक्रमादित्यभूपालो जातः । सोऽपि लभ्या निदिवतुल्यां उबयिनीमवन्तीम् । मध्यमपदलोपी समासः। भू. पयनलकुर्वन् परदुःखकातरविरुदत्वेनाखिललोकं सुखयन् निर्विघ्नं विदधत् कोटिशः सुवर्णटंककानां दातृत्वेन । 'अवलोमणे सहस्सं आलावे दस सहस्साई । हसिऊण देह लक्सं परिउसे विकमो कोडी ॥' इति स्वाभाविकदानम् । काव्यगाथादीनां कोटिशः मुवर्णानि इति दानिमावं च विभ्राण इति ॥ सचिवः पुनरस्य भूभुजोऽजनि चाङ्गाभिधसंघनायकः । जिनधर्मरतो निधिधियामभयः श्रेणिकभूपतेरिव ॥ ८१ ॥ पुनरन्यदस्य दूदाभिधस्य भूभुजो भूमीपालस्य चार इत्यभिधा नाम यस्य तादृशः संघनायकः संघपतिरेतायता 'चाङ्गोसंघवी' नामा सचिवः मन्त्री भजनि संजातः । किंभूतः ! जिनस्याहतो धर्मे रतः आसक्तः श्राद्धधर्मपालकः । पुनः किंभूतः । धियां बुद्धीनां निधिर्निधानम् । क इव । अभय इव । यथा श्रेणिकनानो भूपतेः पृथिवीनायक- साभयकुमारनामा प्रधानः समभवत् । सोऽपि जिनप्रणीतधर्मरततात्पातिक्यादीनां चतराणां युद्धीनां शेवधिः ॥ निरमापयदस्य पूर्वजो धरणो राणपुरे चतुर्मुखम् । वृषभध्वजतीर्थगृहं नलिनीगुल्ममिवागतं क्षितौ ॥ ८२ ॥ अस्य चाहासंघभूपतेः पूर्वजः कुले पूर्व जायते स्म तादृशो धरणो धरणकः इति नामा संघपतिः राणपुरे राणपुरनानि नगरे चत्वारि चतुःसंख्याकानि मुसानि द्वारागि यस्य ताप पमो ध्वजदिर लाग्छनं यस्य स एव तीर्थकृमिनेन्द्रः एतावता प. मदेवसस्य गृह प्रासादं निरमापयत् शिल्पिभिः कारयति म्म । उत्प्रेक्ष्यते-क्षिती पृथिव्यामर्थात् खांदागत नलिनीगुल्म नलिनीगुल्मनामविमानमिव ॥ गणपुंगवमनमन्वहं विधिनाराद्धमना मुनीश्वरः । अथ मुस्थितसूरिगक्रवत्मणिधानं विदधे स तत्पुरे ।। ८३ ।। अप शिवपुर्यागमनानन्तर मुनीश्वरः श्रीविजयदानमूरिः प्रनिधानं ध्यानं विदधे हलवान् । या । रारपुरे धीरोहिणीनगरे । यिम् । मुस्थितमभिशकयत् यथा मुस्थित. मामा मूरिपु म पुरैदर भपान काकन्या नगर्या ध्यानं परोति स्म । ft क . कार:(मना) ! गगपुंगवस मन्त्र बारायांगो परम्परया भागतं (गीतमगरात ) ·२७४ काव्यमाला। मन्त्रं अन्वहं निरन्तरम् । निमासी यावदित्यर्थः । केन । विधिना पटाष्टमचतुर्था- वामाहादितोविधानजिनसौभाग्यादिमुद्राप्रमुखशास्त्रोकगुरुपरम्पराप्राप्त प्रकारेण । भा- राद्धं साधयितुं मनो यस्य ॥ विषयेऽप्यखिले तदा पुरीपतिना मारिरवारि जन्मिनाम् । परमाईतभूमिभास्करं किमु संसारयितुं स्वयं नृणाम् ।। ८४ ॥ तदा विजयवानसूरेानविधानावसरे पुरीपतिना शिवपुरीखामिना दूदाभिधानभू- पेन अखिले समस्तेऽपि विपये खमण्डले जन्मिनां द्विपदचतुःपदपक्षिमत्स्यादीनां प्राणिनां मारिहिंसा अवारि निषिद्धा, अमारि प्रवर्तिता । उत्प्रेक्ष्यते-परमार्हतः कु. मारपाल: । 'कुमारपालचीलुक्यो राजर्पिः परमार्हतः । इति हैम्याम् । स एव भूमेः पृथिव्याः भास्करः सूर्यः । 'माध्यंदिनावधि विधेर्वसुधाविवखान्' इति नैषधे । एतावता कुमारपालभूपालं खयमात्मना नृणां मनुष्याणां संस्मारयितुं स्मृतिगोचरं कारयितुं किमु॥ अनिशं परिवस्थितस्य तत्तपसः सिद्धिरिवाङ्गसङ्गिनी । स्वककान्ततयातिहार्दतो व्रतलक्ष्मीरिय वा वपुप्मती ॥ ८५ ॥ सुरसिन्धुरवस्कदाचन प्रणिधानाम्बुधिमध्यगाहिनः जिनशासनदेवताप्रभोः प्रकटीभावमवीभजत्पुरः ॥ ८६ ॥ (युग्मम्) कदाचन कस्मिमपि समयेध्यानपरिसमाप्तिव्यतिकरे जिनशासनदेवता शासनाधिष्ठा- यिका सुरी (१) वाणी (२) त्रिभुवनखामिकी (३) श्रीदेवी (४) यक्षराज (५) गणिपीवका एते शासनाधिष्ठातारः।तम तिमणी देवीनां मध्ये अन्यतमा अमरी देवता प्रभोर्विजय- दानसूरेः पुरोऽग्रे प्रकटीभावं प्रत्यक्षतामवीभजत् भजते स्म । प्रादुर्भूतेत्यर्थः। प्रगिधानं सूरिमध्यानं तदेवाम्युधिरर्थात् क्षीरसमुद्रसस्य मध्यं गाहते इत्येवंशीलस्य । कि. यत् । मुरसिन्धुरवत् । यया ऐरावणः प्रणिधानं शुत्रध्यानं तद्वद्वपलम् । एतावता दु- ग्धाम्युधिस्तस्य मध्यमवगाहते तदुरपनत्यात्तस्य । उत्प्रेक्ष्यते-जिनशासनदेवता भ- निर्श अहोरात्र परियस्थितस्य सेवितस्थाचीर्णस्य तस्य विजयदानसूरेखपग: भारा. हिनी भास्य शरीरस्य सः अस्त्यस्या इति मूर्तिमती सिद्धिरिव या । अथवा स्वकका. न्ततया निजमर्तृत्वेन अतिहार्दात् पटुम्नेदार । 'मेहः प्रीतिः प्रेम हार्दम्' इति हम्याम् । पपुमती माहीताइलता परीरिणी मतलागीधारित्रधीरिय प्रादुर्भूता ॥ इति विजय- दानारेयानम् ॥ सफलीकुरु किंफरीमिव कचिदादिश्य विधी प्रतीन्द्र माम् । मणिपत्य पदाम्बुजं प्रमोरिति सा शासननिर्जरी जगौ ।। ८७ ॥ सायानप्रसीकता सामननिर्जरी जिनशासनदेयता ती क्ष्यमा प. .

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । भापे । किं कृत्वा । प्रभोविजयदानसूरेः पदाम्बुजं चरणारविन्दं प्रणिपत्य नमस्कृत्य । इति किम् । हे व्रतीन्द्र सूरे, क्वचित् कुत्रचन विधौ कार्य आदिश्य आज्ञा दत्त्वा । 'वि- विब्रह्मविधानयोः । विधिवाक्ये च देवेच प्रकारे कालकल्पयोः ॥' इत्यनेकार्थः। किंकरी खदासीमिव मां सफलीकुरु कृतार्थय । निजगाद गुरुगंभीरिमाधरितद्वीपवतीपतिस्ततः । भविताभ्युदयः पदस्य मे वद कस्माच्छरदो मुनेरिव ॥ ८८॥ ततो देवतावचनानन्तरं गुरुर्विजयदानसूरिनिजगाद गदति स्म यभाये । गुरुः किल गभीरिम्ना गाम्भीर्यातिशयेनाधरितो हीनीकृतो निर्जितो वा द्वीपवतीनां नदीनाम् । 'द्वीपमन्तर्जले तटम्' तानि द्वीपानि विद्यन्ते यामु तासाम् । 'कर्षद्वीपवती समुद्रदयिता धुन्या सयन्ती' इति हम्याम् । पतिर्भता समुद्रो येन । किं निजगाद तदाह-हे देवि, स्वं वद कथया में पदस्थ पदृस्य कस्मान्मुनेमद्विनेयादभ्युदयो भविता भविष्यति। कस्याः कस्येव । शरदो मुनेरिव यथा शरत्समयादगस्तेरुदयो भवति । यथा रपी श- रद्वर्णने-'प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेर्महोजसः' इति । 'मुनिद्वमः कोर कितः शिति- द्युतिः' इति नैपधे । 'मुनिद्रुमः अगस्तियक्षः' इति तद्वृत्ती ॥ अवधेरनुभावतो गुणैरसमानं जिनमेदिनीन्द्रवत् । अतिथि प्रविधाय भृङ्गवदृदयाम्भोरुहि हीरवाचकम् ॥ ८९ ॥ अनयेत्थमभण्यत प्रभुर्भगवन्नम्रमणेर्दिनादिव । भविता भवतः पदोदयो भुवि नाथीमुतसाधुसिन्धुरात् ॥९० ॥ (युग्मम्) अनया शारानदेवतया प्रभुर्विजयदानसूरिरित्थममुना प्रकारेणाभभ्यत पोच्यते स्म । कि कृत्वा । अवधेरवधिज्ञानस्यानुभावतः प्रभावात् । 'अवधिः स्यादवधाने कालसीमा. घलेषु' इत्यनेकार्थः । हृदयाम्भोरुहि हृदयारविन्दे भृङ्गवत् भ्रमरमिय हीरवाचकं हीरह- पोपाध्यायं अतिथि प्राण प्रविधाय। हृदि शारवेत्यर्थः । किंभूतं हीरवाचकम् । गुण: संयमशमदमसानादिभिरसमानमसाधारणम् । किं घ जिनमेदिनीन्द्रवभिनराजमिय । फिममाणि । हे भगवन् , भुवि पृथिया नाधीमुतो हीरहर्पः स एव साधुगु धमणेषु सिन्धुरो हसी तस्मादेनायता हीरहयोपाध्यायात् ते तव परम्याभ्युदयो भविता भविष्यति । फम्मान फस्येव । दिनादभ्रमरिय यथा दिवसान सूर्यम्य अभ्युदयो भवेत् ॥ पदपद्मविलासलालसप्रमरीभूतयमुंधराधयः । भगवन्स युगप्रधानवन्महिमश्रीभवनं भविष्यति ॥ ९१ ।। हे भगवन, राहारसोपाध्यायो युगप्रधानयामसामिप्रमुगयुगप्रधानाचार्य मह. मप्रिया माहाम्यया भवनं गृहं भविष्यति । भूितः 1 पदपयोधरणागलयोनि- ·२७४ काव्यमाला। मन्त्रं अन्वहं निरन्तरम् । निमासी यावदित्यर्थः । केन । विधिना पटाष्टमचतुर्था- पामाहादितपोविधानजिनसौभाग्यादिमुद्राप्रमुखशास्त्रोकगुरुपरम्पराप्राप्तप्रकारेण । आ- रार्दु साधयितुं मनो यस्य ॥ विषयेऽप्यखिले तदा पुरीपतिना मारिरवारि जन्मिनाम् । परंमार्हतभूमिभास्करं किमु संस्मारयितुं स्वयं नृणाम् ॥ ८४ ॥ . तदा विजयवानसूरेयानविधानावसरे पुरीपतिना शिवपुरीखामिना दूदाभिधानभू- पेन अखिले समस्तेऽपि विषये खमण्डले जन्मिनां द्विपदचतुःपदपक्षिमत्स्यादीनां प्राणिनां मारिहिंसा अवारि निषिद्धा, अमारि प्रवर्तिता । उत्प्रेक्ष्यते--परमाईतः कु. मारपालः । 'कुमारपालश्चीलक्यो राजर्पिः परमार्हतः।' इति हैम्याम् । स एव भूमेः पृथिव्याः भास्करः सूर्यः । 'माध्यंदिनावधि विधेर्चसुधाचिवखान्' इति नैषधे । एतावता कुमारपालभूपालं खयमात्मना नृणां मनुष्याणां संस्मारयितुं स्मृतिगोचरं कारयितुं किमु॥ अनिशं परिवस्थितस्य तत्तपसः सिद्धिरिवाङ्गसङ्गिनी । स्वककान्ततयातिहार्दतो व्रतलक्ष्मीरिव चा वपुष्मती ।। ८५ ॥ मुरसिन्धुरवत्कदाचन प्रणिवानाम्बुधिमध्यगाहिनः । जिनशासनदेवताप्रभोः प्रकटीभावमबीभजत्पुरः ॥ ८६ ॥ (युग्मम्) कदाचन कस्मिमपि समयेध्यानपरिसमाप्तिव्यतिकरे जिनशासनदेवता शासनाधिष्टा- यिका सुरी (1) वाणी (२) त्रिभुवनखामिकी (३) श्रीदेवी (४) यक्षराज (५) गणिपीवका एते शासनाधिष्ठातारः। तत्र तिमणां देवीनां मध्ये अन्यतमा अमरी देवता प्रभोविजय. दानसूरेः पुरोऽग्रे प्रकटीभावं प्रत्यक्षतामयीभजत् भजते स्म । प्रादुर्भूतेत्यर्थः। प्रणिधानं सूरिमन्त्रध्यान तदेवाम्युधिरर्थात् क्षीरसमुद्रसस्य मध्यं गाहते इत्येवंशीलस्य । कि. पत् । मुरसिन्धुरयत् । यया ऐरावणः प्रणिधानं शुमध्यानं तद्वदवलम् । एतावता दु. ग्वाम्युधिस्वस्य मध्यमवगाहते तदुत्पमत्याप्सस । उत्प्रेक्ष्यते-जिनशासनदेवता - निशं महोरात्रं परिवस्थितस्य सेवितस्याचीर्णस्य तस्य विजयदानसूरेसपराः भास. हिनी भहस्य दारीरस्य सः अस्त्यस्या इति मूर्तिमवी सिद्धिरिव या । अथया स्सकका. न्ततया निजमतत्वेन अतिहादान यहुनेदात्। 'मेहः प्रीतिः प्रेम हार्दम्' इति हम्याम् । पपुष्पती भीमतालता शारीरिणी मतलदमीचारिणीरिय प्रादुर्भूता ॥ इति यिगय. दानसूरेश्यानम् ॥ सफलीकुरु किंफरीमिव कचिदादिश्य विधी प्रतीन्द्र माम् । प्रणिपत्य पदान्युजं प्रमोरिति सा शासननिर्जरी जगी ।। ८७ ॥ मा ध्यानप्रलक्षीता शासननिर्जरी जिनशासनदेयता दी क्ष्यमाणे गगी प. .

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २७५ मापे । किं कृत्वा । प्रभोविजयदानसूरेः पदाम्बुजं चरणारविन्दं प्रणिपस नमस्कृत्य । इति किम् । हे प्रतीन्द्र सूरे, क्वचित् कुनचन विधी कार्ये आदिश्य आज्ञा दत्वा । 'वि- धिर्ब्रह्मविधानयोः । विधिवाक्ये च देवेच प्रकारे कालकल्पयोः॥ इत्यनेकार्थः । किंकरी खदासीमिव मां सफलीकुरु कृतार्यय ॥ निजगाद गुरुर्गभीरिमाधरितद्वीपवतीपतिस्ततः । भविताभ्युदयः पदस्य मे वद कस्माच्छरदो-मुनेरिव ।। ८८ ॥ ततो देवतावचनानन्तरं गुरुर्विजयदानसूरिनिजगाद गदति स्म बभाषे । गुरुः किल गभीरिमा गाम्भीयांतिशयेनाधरितो हीनीकृतो निर्जितो वा द्वीपवतीनां नदीनाम् । 'द्वीपमन्तर्जले तटम् तानि द्वीपानि विद्यन्ते यामु तासाम् । 'कर्पीपरती समुद्रदयिता धुन्या सवन्ती' इति हेम्याम् । पतिर्भर्ता समुद्रो येन । किं निजगाद तदाह है देवि, त्वं वद कथय । मे पदस्य पदृस्य कस्मान्मुनेमद्विनेयादभ्युदयो भविता भविष्यति। कस्याः कस्येव । शरदो मुनेरिव यथा शरत्समयादगस्तेरुदयो भवति । यथा रपी श. रद्वर्णने-'प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेमहोजसः' इति । 'मुनिमः कोरकितः शिति- युतिः' इति नैषधे । 'मुनिट्ठमः अगस्तिवृक्षः' इति तद्वृत्ती ॥ अवधेरनुमायतो गुणैरसमानं जिनमेदिनीन्द्रवत् । अतिथि प्रविधाय भृङ्गवढ्दयाम्भोरुहि हीरवाचकम् ॥ ८९ ॥ अनयेत्थमभण्यत प्रभुर्भगवन्नभ्रमणेर्दिनादिव । भविता भवतः पदोदयो भुवि नाथीसुतसाधुसिन्धुरात् ।। ९० ॥ .(युग्मम्) अनया शारानदेयतया प्रभुर्विजयदानसूरिरित्यममुना प्रकारेणाभग्यत पोच्यते । कि कृत्वा । अवधेरवधिनस्यानुभावतः प्रभावात् । 'अवधिः स्यादवधाने कालसीमा. घलेषु' इत्यनेकार्थः । हृदयाम्भोहि हृदयारविन्दे भृगवत् भ्रमरमिव हीरवाचक हीरह- पोपाध्यायं अतिधि प्राघुणकं प्रविधाय। हृदि शारवेत्यर्थः । किंभूतं हीरवाचकम् । गुण: संयमरामदमशानादिभिरसमानमसाधारणम् । कि च जिनमेदिनीन्दयजिनराजमिव । सिमभागि। हे भगवन् , भुवि पृथिव्यां नाधीमुतो हीरहर्षः स एव साधुपु धमणेषु विन्धुरो हमी तम्मादेतायता हीरहोपाध्यायान् ते तव परस्पाभ्युदयो भविता भविष्यति । फलान् कस्येव । दिनादभ्रमणेरिय यथा दिवगात् सूर्यम्य अभ्युदयो भवेत् ॥ पदपद्मविलासलालसप्रमरीभूतवमुंधराधवः । भगवन्स युगप्रधानवन्महिमश्रीभवनं भविष्यति ॥ ९१।। मगन, स हीरयोपाध्यायो युगप्रधानया मसामित्रमुरायुगप्रधानायायं इस महि मप्रिया माहारम्यलक्ष्म्या भवनं गृह भविष्यति । रिभूतः । पदपभयोधरणकमतयोकि.

·२७६ काव्यमाला। - लासेषु क्रीडासु लालसाः सामिलापास्तादृशा भ्रमरीभूता मधुकरा इवाचरिता वसुंधरा धवाः राजानो यस्य राजसेव्यो भावीत्यर्थः ॥ अयमेव हि हीरवाचकोऽस्त्युचितः सूरिपदस्य नापरः । धरणीधवसूनुरेव यद्वसुधाधीशपदस्य नेतरः ॥ ९२ ॥ हे प्रभो, हि निश्चितं अयमेव एष हीरहर्षवाचकेन्द्र एव सूरिपदस्याचार्यपदस्थाप. नाया उचितो योग्योऽस्ति । परं नापरः नान्यः शिध्यः । यद्यस्मात्कारणाद्वसुधाधीशप. दस्य राज्यस्योचितो धरणीधवस्य भूमीविभवस्य राज्ञः सूनुः राजपुत्रः एव परं नेतर- जातीयः हीनकुलीनः ॥ प्रणिगद्य पुरो गुरोरिदं प्रमदेनापि विनम्य तत्पदम् । त्रिदशी क्षणतस्तिरोदधे स्तनयित्वा स्तनयित्नुपङ्क्तिवत् ॥ ९३ ॥ त्रिदशी शासनदेवता । 'निपीय त यत्रिदशीमिरर्जितः' इति नैपधे । क्षणतः क्षणमात्रात् तत्कालमेव तिरोदथे अदृश्या बभूव । किं कृत्वा । गुरोः सूरेः पुरोऽने इदं प्रागुक्तं प्रणिगद्य कथयित्वा । अपि पुनः प्रमदेन हर्षेण तत्पदं गुरुचरणं विनम्य विशेषेण पश्चाभूस्पर्शनादिना नवा अदृश्यीभूता | किंवत् । स्तनयित्नुपतिवद्यथा मेघमाला स्तनयित्वा गर्जिवा विनम्योन्नतीभूयार्थाद्वर्पयित्वा तिरोषत्ते ॥ इति विजयदानसूरिपुरोध्यानप्रत्यक्षीकृतशासनदेवतामोक्काचार्यपदोचितकथनम् ।। स तदीयगिरं निपीय तां शितिवल्लीमिव हेमकन्दलः । मुदमन्तरगुत्तरां दधद्गमयामास दिनानि कानिचित् ॥ ९४ ॥ स सूरिः अर्थाद्धथानस्थः एव कानिचिद्दिनानि कियत्प्रमाणान् वासरान् गमया- मासातिकामति स्म । किं कुर्वन् । अन्तश्चित्तमध्ये अनुत्तरामनन्यसामान्यां मुदं हर्ष दधद् धारयन् । क इव । हेमकन्दल इव । यथा विद्रुमः अन्तरा स्वमध्ये शितिवहीं कृष्णलता 'कालीवेली' इति प्रसिद्ध धत्ते । कि कृत्वा । तदीयां शासनदेवतासंचन्धिनी गिर वाणी निपीय पीत्वात्यादरेण निशम्य ॥ अथ साधुसुधाशनाधिपः प्रणिधानं परिपूर्य सूर्यरुक् । शशभृच्छरदभ्रकादिव प्रणिधानास्पदतो विनिर्ययो॥९॥ अथ शासनदेवताप्रत्यक्षागमनध्यानसंपूर्णीभवनानन्तरं साधूनां मुनीना मध्ये मुधा- ममृतं अभन्दीति भरानं भोजनं येषां पाते सुधाशनाः देयाः वेपामधिपः स्वामी इन्दः एतावता विजयदानसरिपुरंदरः प्रगिधानस्य ध्यानस्यास्पदं स्थानं ततो वि. निर्ययी पहिराजगाम । क ख । रारारिस । यथा चन्दः शरदकान् सरकालर.. पन्धिनोऽनरान्मेपान्मेपवर्धनाद्वा निगच्छति । कि कृत्या । प्रणिधान सस्मिया ·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २७७ जापं स्मरणं परिपूर्य समाप्य परिपूर्णीकृत्य । किंभूतः । सूर्यस्येव देदीप्यमाना रुक् कान्तिर्यस्य । विधुरपि सूर्यस्य रुचो दीधितयो यस्मिन् । 'पुपोष वृद्धि हरिदश्वदी. धितेरनुप्रवेशादिव वालचन्द्रमाः' इति रघी॥ स वमाज समाजमात्मना श्रमणानां श्रमणावनीमणिः। क्षितिमानिव बाहुजन्मनां विलसन्मङ्गलतूर्यनिखनैः ॥ ९६ ॥ स प्रसिद्धः सूरिपरम्परायातः प्रणिधान विधाता वा श्रमणावनीमणिः यतिराजः आत्मना स्वेन श्रमणानां साधूनां समाज पर्पदं चभाज शिवाय । क इव । क्षितिमा- निय । यया भूपतियाहुब्रह्मणो भुजोत्पत्ति]पां ते वाहुजन्मान: क्षत्रियास्वेपाम् । 'क्षत्रं तु क्षत्रियो राजा राजन्यो वाहुसंभवः' इति हेम्याम् । 'तत्तस्मिन्विनिमज्ज्य बाहुज- भटेरारम्भि रम्भा-' इति नेपधेऽपि । सभां भजते । कैः । विलसतां होरकर्षात्प्रति- दिशं मधुरं याद्यमानानां महलकारिणां तूर्याणां वाद्यानां निखनैर्निपैः । समम् ॥ जहिरे मिहिरौजसा महीपतिना चारचरास्तदा नराः। भ्रमरा इव कोशशायिनो दिववक्रे मितपद्मराशिना ॥ ९७ ॥ तदा गुरोः सभायामागमनावसरे महीपतिना शिवपुरीखामिदूदाभिधभूपतिना पारचराः कारागारनिवासिनो पन्दीजना जहिरे मुमुचिरे । किंभूतेन महीपतिना। मिहिरस भानोरिव । "दिवादिनाहर्दिवसप्रभाविमाभासः करः स्यान्मिहिरो विरोचनः' इति हैम्याम् । ओजः प्रतापो यस्य । 'तदोजसस्तयशसः स्थिताश्मिा' इति नैषधे । ओजःशब्देनान प्रताप उच्यते । केनेव । स्मितपनराशिनेव । यथा दिनवा प्रभाते विकचकमलकलापेन कोशेपु निजमुकुलेषु शेरते सूर्यास्तेन मुकुलीभूतेषु कुमलेगु निर्गमनानलंभूष्णुतया तव यद्धा इव तिष्ठन्तीत्येवंशीला भ्रमरा भृशा हीयन्वे मु. ध्यन्ते । तदप्यवेहि खशये शयालु' इति नेपधे । फरस्थितमित्यर्थः ॥ इति विजय- दानसूरिध्यानविधानानन्तरं पहिरागमनम् ।। प्रतिनामिव तथ्यभापिणां जनिमाजां विपिनाप्रचारिणाम् । श्रमणेन्दुरवैक्षयत्पुनः स निमिचानि निमित्तवेदिभिः ॥ ९८ ॥ स श्रमणेन्दुर्विजयदानसूरिचन्द्रः शकुनानि विन्दति जानन्दीति निमित्तवेदिनमः निमितानि शकुनानि मुभानि । तथा नेश्थे 'दाहा प्रतीपपय. नाशनाम जग्मुः' इति पुनपुंगकत्यमुभयनान । फेपाम् । विपिनेषु यनेषु अप्रै भादो चरन्तीत्येवंशीला विपिनाप्रचारिणस्वेषां मृगगालादयो पनचारिणः, चार- गानशिसितितिरदेवीभारद्वाजादयो गगनचरास्तेषां रजनिभाना प्रानिनाम् । कि. समानाम् । मतिना साधूनानिय । सगं ससं मारते इत्येवंशीलासय्यभा- नि: शम् ॥

·२७८ काव्यमाला। न्यगदनिति ते पुरो गुरोः सितपक्षादिव शीतदीधितेः । उदयो भविता पदस्य ते भुवि कुंराङ्गजवाचकेन्द्रतः ॥ ९९ ॥ ते शकुनावलोकका निमित्तवेदिनः गुरोविजयदानसूरेः पुरोऽग्रे इत्यमुना प्रकारेण न्यगदन् कथयन्ति स्म । हे गुरो, भुवि पृथिव्यां कुंरागजवाचकेन्द्रतः हीरोपाध्याय, पुरंदरात् ते तव पदस्य पस्योदयो भविता उन्नतिर्भाविनी । 'उदयः पर्वतोनत्योः' इत्यनेकार्थः । कस्मादिव । सितपक्षादिय । यथा शुक्लपक्षात् शीतदीधितेः शिशिरकि. .रणस्य चन्द्रमस उदयो भवति ॥ इति शकुनावलोकनम् ।। विधुवद्गणपुंगवं नवोदयमालोकयितुं हृदीच्छता । अथ सूरिपदार्पणाविधौ प्रभुरागृह्यत धीसखेन सः ॥ १० ॥ अथ ध्यानसमाप्तिबहिरागमनशकुनावलोकनानन्तरं धीसखेन अर्थात् शिवपुरीसं- धपुरःसरीकृतं चाहासंघपतिमन्त्रिणा स प्रभुर्विजयदानसूरिः सूरेराचार्यस्य पदस्यार्पणा' प्रदानं तस्य विधिः प्रकारतत्र विषये। 'विभूपणानां मणिमण्डले नलः । खरूपलेसामव- लोक्य निष्फलीचकार सेवाचणदर्पणार्पणाः ॥' इति नैपधे । आयत्यत गुरोरत्याग्रहः कृतः । धीसखेन किं कुर्वता । नवोदयं नवीना उन्नतिर्यस्य तादृशं गणपुंगवं गच्छ. नायक आलोकयितुं द्रष्टुं हृदि खहृदये इच्छता काश्ता। किंवत् । विधुवत् यया धीसखेन विद्वजनेन शुभकार्यकरणाथै नवोदयं चन्द्रं स्पृहयता भूयते ॥ अवधार्य तदाग्रहं हितामिव वाणी भणितो हितैपिणा। तत ओमिति वक्रवारिजं वचसा योजितवान्स तत्पुरः ॥ १०१ ॥ ततस्तदाग्रहकरणानन्तरं स गुरुर्विजयदानसूरिस्तत्पुरचाहासंघपतेरने इत्यमुना प्रकारेण वचसा वचनेन कृत्वा वझवारिज वदनकमलं योजितवान् योजयामास । इति किम् । वाक्ये एवमस्तु । ओमिति स्वीकारे। 'ओमिति प्रतिपद्यस' इति हेमाचार्य कृतचीतरागस्तये । किं कृत्वा । तदाप्रई ससंघचालासंघपतिविराप्तिकामवधार्य हृदये धृत्वा । कामिव । वाणीमिय । यथा हितैषिणा खस्थायी मुसकारिणा पुरुषेण खजनेन मित्रेण या भणितां कथितां हितां पथ्या पाचं विद्वान् हृयवधारयति । 'हित पध्ये गते धृते' इत्यनेकार्थः॥ निरधारि मुहूर्तमात्मना गणकैः श्रीश्रमणावनीन्दुना । महनीयमहो विवाहवत्पुनरारभ्यत मघ्रिणा पुरे ॥ १०२ ॥ धाश्रमणायनीन्दुना दिया गणलदम्या शोभया वा युक्तः भ्रमणानां मुनीनो मध्ये अपनीन्दुर्वमुधागुपाकरो राजा एतावता श्रीविजयदानसूरिणा आत्मना सयमुपविश्य गगयोतिपिकः गर्म मुहत सूरिपदस्थापनोचितोदयातशुद्धिप्रहगोचरोगस्थमहादिशु- मदिनयेला निरधारि निधयोक्तम् । पुनर्गन्त्रिणा पाहायधीमलेन महनीय: गर्य- ·14 ६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २७९ जनैरतिश्लाघनीयो मह उत्सवः पुरे शिवपुर्या आरभ्यत प्रारब्धः । किंवत् । विवाह- वत् । यथा केनाप्यभिमानवता धनिना पाणिग्रहणावसरे संसारिजनातिप्रशस्यो महामहः प्रारभ्यते । अथ शिल्पिचणैरचीकरन्नंनुवादेरिव विश्वकर्मणः । मणिमण्डपमंशुडम्बराधरितादित्यममात्यमानवाः ॥ १०३ ॥ अथ मुहूर्त निर्धारणमहोत्सवप्रारम्भणानन्तरं अमात्यमानवाः चाहासंघपतिप्रधानसे- . वकजनाः शिल्पिचणैः प्रशस्यविज्ञानिभिर्मणीनां उपलक्षणात् काश्चनरत्नानां गणैः खचित मण्डपं जनाश्रयमचीकरत् कारयन्ति स्म । किंभूतं मणिमण्डपम् । अंशूनां किरणानामाडम्बरेण प्रतिदिशं अविरलातिप्रसरणेनाधरितो हीनीकृततिरस्कृतो वा आदित्यो भास्करो येन ।शिल्पिचणरुत्प्रेक्षते-विश्वकर्मणो देवानां पड़के: सूत्रधारस्या- नुवादः प्रतिरूपरिव । प्रशस्यार्थे चनुचणी शब्दो योज्याविति प्रक्रियायाम् ॥ मणिकल्पितशिल्पिकौतुकप्रकरालोकनलालसाशयाः । त्रिदशास्त्रिदशीसखा दिवः किमिहालेख्यमिपादुपागमन् ॥ १०४॥ इह मण्डपे आलेख्यानां चित्राणां मिपात् कपटादिवो देवलोकात् त्रिदशीसखाः खखदेवीसंयुक्ताः त्रिदशा निर्जरा उपागमन् किम् आगता इव । किंभूतास्त्रिदशाः । मणिभिः पञ्चविधरत्नैः कल्पितानां रचितानां शिल्पानां चित्ररूपादिविज्ञानानां प्र. करस्य समूहस्य आलोकने दर्शने लालसा लोलुपा आशया अभिप्राया मान. मानि घा येषां ते ॥ स मुहूर्तदिने गुरुः समं मुनिभिर्मण्डपमध्यमीयिवान् । सदसः सदनं धुसद्मभिः प्रतिपन्थी पृथिवीभृतामिव ॥ १०५ ॥ स गुरुर्विजयदानसूरिः मुनिभिः समं गणिपण्डितोपाध्यायादिसाधुभिः सार्द्ध मुहू- तस्य दिने वासरे मण्डपस्य मध्यमीयिवान् गतः । क इव । प्रतिपन्थीव । यथा पृषि- वीभृतां पर्वतानां प्रतिपन्थी वैरी इन्द्रः |समभिः सर्गरहैः मुरैः सह रादराः सभायाः सदनं मन्दिरमेत्यागच्छति । 'नृपरा नातिप्रमनाः सदोगृहम्' इति रघुवशे॥ इदमीयमहामहेक्षणोपनतैः पौरनरैः परःशतैः । निभृतं नियते स्म मण्डपो नवकासार इवाम्बुदाम्बुभिः ।। १०६ ।। परशतैः शतात्सरे परः शताः तैः सहस्रसंख्यः पारनरर्नागरिकलोकः मण्डपः सूरि-. पदप्रदानास्पदं निभृतं पनं म्रियते स्म भृतः । किंभूतः पौरनरैः । इदमीयस्य हीरहो. पाध्यायसंवन्धिनो महामहस्थाचार्यपदस्थापनातिशयितोरावस ईक्षणार्थमुपनतः स- मागतः । क इव । नवकासार इव । यया नवीनतडागः अम्युदाम्युभिः प्रादपयो- धरपानीयः निर्भर पूर्यते ॥

·२८० काव्यमाला त्रिशलातनुजन्मशासनाभ्युदयं मूर्तमिव व्रतीश्वरम् । यतिभिस्तमजूहवद्गुरुत्रिदशीशंसितभाग्यवैभवम् ॥ १०७ ॥ गुरुर्विजयदानसूरि: साधुभिः उपाध्यायपण्डितादिमुनिभिः कृत्वा तं हीरहर्षोपा. ध्यायमजूबत् आकारयामास । किंभूतं तम् । त्रिदश्या शासनदेवतया शंसितः ला. घितो भाग्यस्य सुकृतस्य पुण्योदयस्य वैभवः संपद् यस्य । इवोत्प्रेक्षते-मूतै मूर्तिम- न्तमट्टीकृताझं त्रिशलायाः सिद्धार्थपृथिवीपतिपन्यास्तनुजन्मनो नन्दनस्य श्रीमन्महा. वीरदेवस्य शासनस्य अभ्युदयमुन्नतिमिव ॥ गगनात्मरसेन्दुहायने विशदे पौपजपञ्चमीदिने । धृतशीतरुचीरुचिच्छलोज्ज्वलवस्त्रे किमु तत्पदोत्सवे ॥ १०८॥ व्रतिवारिधिनेमिवासवः स्वपदे स्थापितवान्स वाचकम् । इव पश्चमकं गणाधिपं मृगराजध्वजतीर्थनायकः ॥ १०९ ॥ (युग्मम्) स विजयदाननामा प्रतिनां श्रमणानां वारिधिनेमेर्वसुंधरायाः नायकः खामी । रांजा इत्यर्थः । सूरिः तं हीरहर्पनामानं वाचकमुपाध्यायं खपदे निजपट्टे स्थापितवान् सं. स्थापयामास । क इव । मृगराजध्वजतीर्थनायक इव यथा मृगराजः सिंहो धजचिदं लाञ्छनं यस्य ताशस्तीर्थनायकस्तीर्थेश्वर एतावता श्रीमहावीरजिनः पञ्चानां संख्या- पूरणः पञ्चमः, पञ्चम एव पञ्चमकः, तं गणस्य साधुसमुदायरूपगच्छस्य नायकं खामिनं पञ्चशतच्छात्रः समं प्रमजितत्वात् । तद्यतिकरे पञ्चशतसाधूनां गणस्य नाथं गणधर गुधर्मस्वामिनं खपदे स्थापयति स्म । कस्सिन्हायने । गगनमाकाशं शून्यम् (०), आत्मा क्षेत्र एकः (१), रसास्तिकादयः पद् (६), इन्दुश्चन्द्रोऽप्येकः (१),तन्मितहायने यत्सरे विक्रमादित्याद्दशाधिकषोडशशत (१६१०) वर्षातिकमे । फुत्र दिवसे । पीपजपचमीदिने पापमासे जाता या पश्चमी नानी तिथिस्तद्दिवसे । किंभूते । विशदे गुमे उत्प्रेक्षते- तत्पदोत्सवे तस्य हीरहोपाध्यायस्य पदस्थाचार्यपदमदानस्य उत्सवे महामहे धृतं परिहित शीतरचीरुचिः चन्द्रचन्द्रिका तस्याश्टलेन कपटेन उरवलं धवलं यत्रं यरान पेन एवं विधे इस धासरे । शुभपरमीदिने इत्यर्थः॥ संयत् १६१० वर्ष पोपमासे शुरूप- धर्मीयासरे श्रीहर्षवाचकसा सूरिपदस्थापना ॥इति श्रीहीरविजयसूरेराचार्यपदस्थापना । हदि हीर इवैप विष्टपे विजयोऽस्यैव पुनर्भविष्यति । अत एव कृतास्य सूरिणा विजयाहा कि हीरपूर्षिका ॥ ११०॥ यत्कारमादेष सूरिः हदि अपांगता हृदये हीर र यनमगिरिष । जनभाषया 'दो रहस्सं का भविष्यति । पुनरपराय न्यासे पिप विभे अस्व सूरैरेय जयो पुपास्सिादे विजयो मापयति नान्यस । उरप्रेक्ष्यवे-अनः पारगार सरिमा वि.

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २८१ जयदानगुरुणा अस्य हीरहर्पस्य हीर इति नाम पूर्व यस्याः सा होरपूर्षिका विजयाझा विजय इत्याख्या कृता किमु । एतावता हीरविजयसूरिरित्यभिधानं निर्मितम् ॥ इदमेव दिनं जगत्पतेरभिषेकाहमितीव संमदात् । उदयादिमसिंहभूमिमानभिषिक्तोत्र तदैव बाहुजैः ॥ १११ ॥ अत्र शिवपुर्या संमदादानन्दात् बाहुनः राजन्यैः । 'तत्तस्मिन्विनिमज्ज्य बाहु- जमंटरारम्भि रम्भा-' इति नेपधे । उत्प्रेक्ष्यते--इति हेतोलदेव तस्मिन्नवसरे उदय इति पदमादिमं पत्रं तादृशः सिंह एव भूमिमानृपः एतावता उदयसिंहराजा अभिपिचा इय श्रीरोहिणीमण्डलराज्ये संस्थापितः । इति किम्। इदमेव दिनं यस्मिन् दिने श्रीहीर- हर्षविजयसूरेराचार्यपद प्रदत्तं तदेव दिनं जगतां भूलोकस्य पत्युभर्नुश्चक्रयादेरभिपै. फस राज्यस्थापनाया अर्हमुचितं योग्यम् ॥ भुवि मङ्गलतूर्यनिखनो दिवि दिव्योऽजनि दुंदुभिध्वनिः । इति तौ किमु शंसतो गुरुर्न ऋतेऽस्मादपरोऽस्ति रोदसोः॥११२॥ भुवि पृथिव्यां महलानां भूयसां श्रेयस सूचकानां सूर्याणां यादित्राणां निखनो निघोपः, तथा दिवेि आकाशे दिव्यो देवतासंबन्धी दुंदुभीनां मदनभेरीणां निखानानां . या ध्वनिः शब्दः अजनि संजातः । उत्प्रेक्ष्यते-ती द्वायपि शब्दी इत्यमुना प्रकारेण शंसतोऽथील्लोकानां पुरः कथयत इव । इति किम् । यत् रोदस्योर्यायाधिव्योररमात् हीरविजयसूरेरपरोऽन्यो द्वितीयो कोऽपि असाधारणगुणगणो गुरुर्नालि ॥ पिकपञ्चमकूजितकणाम्तमगायन्ट्यणुकोदरीगणाः । अदसीययशोजिगासयोपगताः किंपुरुपाना इव ॥ ११३ ॥ रापुकोदरीगणा कृशोदरीनारीनिवहाः । 'मारसर्गापुकोदरीयम् इति नेपधे । सदा तम्मिन् सूरिपदप्रदानसमये तमगायन् तद्गुणप्रामं गायन्ति म । भूताः । पि. काना कोकिलानां पयमकूजितं यगन्तसमयोभिदसान्द्रमाकन्द कलिकायादनोटित- कण्ठकुदरमोदोलितपयममधुरभ्यनिसदन कणो निनादो यासाम् । उत्प्रेक्ष्यते-भ. दगीयानां दीरपिजयबन्धिना यशयां छीना जिगामया गातुमिच्छया उपगताः । सोकालोके सस्थानाद्वा शिवपुयो समागताः पुरयाहनाः फिनर्य इव ॥ इत्याचा. यंपदमहोत्सवः ॥ त्रिजगन्नयनामृतानं शुशुभाते यतिपुंगवावुभौ । सुरभीकृतभूतलौ यशःमुमनोभिर्मधुमाधवाविव ॥ ११४ ।। उमादी यति गया विजयदानहौरविजयगरीन्दी शुभाते गोमा मते माहि. भूती । विगत तारायान तयपदावार त्रिभुनजनानां गयो लेपनेषु मा. हादान भट्टराजन मुधाया मानतुला । पुन: हिमूहों । यशोभिरेव गुमनोनित ·२८२ काव्यमाला। कसितकुसमैः कृत्वा सुरभीकृतं वासितं सुगन्धं विहितं भूतले महीमण्डलं याभ्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-मधुमाधवौ चैत्रवैशाखमासाविव ।। द्युसदामिव मेदिनीरुही जगतीजंगमतानुसङ्गिनौ । म विभूषयतः क्रमेण तो विहरन्तावणहिल्लपत्तनम् ॥ ११५ ॥ क्रमेण विहारपरिपाट्या ती विजयदानहीरविजयसूरीन्द्रौ अणहिलनाम पत्तनं विभू- पयतः म अलचक्रतुः । किं कुर्वन्तौ । उत्प्रेक्ष्यते-द्युसदां देवानां मेदिनीरुही पादपी कल्पवृक्षाविव । किंभूतौ । जगत्यां भूमिपीठे. जंगमतायाः संचरणशीलत्वस्य अनुसनः सहोऽस्त्यनयोस्ती॥ श्रवणद्युमणी मणीव तौ मुनिमुक्तावलिमध्यशालिनौ । पुरि तत्र तमोनिशुम्भनौ गणलक्ष्मी मदयांबभूवतुः ॥ ११६ ॥ तत्र पुरि पत्तननगरे तो विजयदानहीरविजयनामानी श्रमणामणी मुनिमार्तण्डी। मुरीन्द्रावित्यर्थः । गणलक्ष्मी तपागच्छश्रियं मदयांवभूवतुःशृङ्गारकलितां कुर्याते सेत्सर्थः। फाविव । मणीव । नायकरत्ने इव । मणीयादिवर्जमिति द्विवचनेऽपि संधिः स्यात् । यथा मणीव दंपतीव रोदसीय । 'मणीव नीलोत्तरली विरेजतुः' इति नपधेऽपि । किंभूती । मुनयः साधव एव मुक्तावलिमौक्तिकहारस्ता मध्ये शालेते इत्येवंशीली । पुनः कि- भूती । तमसामज्ञानान्धकाराणां निशुम्भनी व्यापादकी । नायकमणी भपि स्त्रियं समदा सृजतः मुक्तावलिमध्यस्थायिनी तमोनिहन्तुको च ॥ इति द्वयोरपि सूरीन्द्रयोः पसने पादावधारणम् ॥ अथ तत्र समर्थनामभृगणशाली भवति स्म भूतिमान् । सचिवो यवनस्य भूभुजो मतिवार्धिश्चणकाङ्गजन्मवत् ॥ ११७ ॥ अय पत्तनागमनानन्तरं तत्राणहिलपत्तने समर्थ इति नाम बिभांति समर्थनामभृत् भणशाली वक्षस्कारव्यापारकरिणा कश्चित् संज्ञाविशेषः भवति स्माभवत् । एतावता रामरधभगशालीतिनामा । किंभूतः । सचिवः प्रधानः । फरस । भूभुजः पत्तनाधीशस्य रोरसानस्य । किभूतस्य । ययनस 'पटाण' इति नाम म्लेच्छजातीयस्य । पुनःकिंभूतः। भू. तिमान् इस्तितुरगादिलक्ष्मीकलितः । पुनः किंभूतः । मतिवाधिः युद्धिरामयः । किंवत् । चणकाजन्मवत् । यथा घणकनामा द्विजविशेपस्तस्याहजन्मा पुनधाणश्यो धीनि- धिरभूत् ॥ उपचक्रमिरे महामहा अमुनाचार्यपदस्य नन्दये । शिवशैवलिनीयरोद्वहोपयमार्थ प्रथमोत्सवा दव ॥ ११८॥ अमुना रामपंगणमा गंगचिन आचार्यपदसा नन्दये गन्दिवारापरणार्थ महामदा अतितायिन उतराचा उपचकामिरे प्रारब्धाः । उत्प्रेषयन्ते-शियने (ए) गुतिरूपो यः ·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २८३ शैवलिनीनां नदीनां वरो भर्ता समुद्रस्तस्योद्वहा पुत्री लक्ष्मीस्तस्या उपयमः पाणिग्रहणं तस्मिन् । सिद्धिलक्ष्मीविवाहे इत्यर्थः । प्रथमोत्सवा इव आदिमाः क्षणा इव ॥ पुरि जानपदीयमानवव्रज आकार्यत तेन सेवकैः । पिकभृङ्गभरः स्वसौरभैरिव कुञ्ज मितचूतशाखिना ।। ११९ ।। तेन समर्थमणशालिमन्त्रिणा सेवकः स्वभृत्यवगैर्जानपदीयो गुर्जरमण्डलसंबन्धी मानवजो जनसमूहः पुरि पत्तननगरे आकार्यत आहूयते स्म । आमन्द्रित इत्यर्थः । केनेव । स्मितचूतशाखिनेव । यथा वसन्तसमयविकसितसहकारतरुणा खस्यात्मीयस सौरभैरामोदेः परिमलैः कृत्वा पिकभृगभरः कोकिलमधुकरनिकरः कुञ्ज कानने आकार्यते। सुकृतं प्रविधाय सक्रियाममुना संघजनस्य संमदात् । समचीयत शम्बलं महोदयपुर्या प्रयियासुना किमु ॥ १२०॥ अमुना पत्तनाधीशधीससेन सुकृतं पुण्यं समचीयत सम्यकप्रकारेण पुष्टं क्रियते स्म । किं कृत्वा । संमदादतिहर्षात् संघजनस्य चातुर्वर्ण्यस्य संघलोकस्य सक्रियामशन- पानस्खादिमवस्त्राभरणश्रीफलादिदानेन सत्कारं प्रविधाय कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--महोद- यपुर्या नितिनामनगयो प्रयियामुना प्रकण गन्तुमिच्छुना सता भमुना मन्त्रिणा शम्बलं मार्गनिर्वाहकृपाथेयं किमु संचितम् ॥ गुरुनन्दिमहेऽगनासखैर्वसतेमध्यमभूपि मानुपैः । जिनजन्ममहे मरुविरेरिव गीर्वाणगणैरधित्यका ॥ १२१ ।। गुरोहीरविजयसूरीशितुः नन्दिमहे गच्छानुशामहोत्सये आगनासखैः खसकलनक- लितरथया निजापरवनितावर्गसहितमानुयः पुरुपर्वसतेरुपाश्रयस्य मध्यमभूपि अलंकि- यते स्म । करिव । गीर्वागगरिव । यथा जिनस अद्भधारकस्य जन्ममहे जन्मा- भिषकोत्सवे मुरादनानुगतर्भवनपतिवानव्यन्तरज्योतिप्कविमानयासिमरसमूहमरुहिरे- निर्जरोर्वीधरस मेरोरपित्यका अर्धभूमिथलिका भूप्यते । गणिनन्दिमहेऽप्सरोगणैरिव मुक्ताभिरुपेत्य यौवतैः । करपीटनमण्डपो यथाक्षतपुजैः समवय॑तालयः ॥ १२२ ॥ गाहे प्रवचने अधीती गमिरन्चानश्च तस्य गणेन्दिमहे निर्वागमहोत्गवे यावतविविध- फूलजन्मपुर निवासियुवतीसमूहमपत्यागत्याक्षतपुजलांजनरालयः उपाश्रयः श्रीगुरू अतियालसंमदतः प्रामुमराष्ट्रपद्भिस्तदाश्रयस्याद्वगतिरेय समययंत वर्धापितः । क च । फरपीटनम-प इस । यथा वियाहमदप: राधववधूभिरक्षतेयधाप्यते । करिव । अप्स- रोगगरिय । गया गीतमादिगणभरः नन्दिमहोत्गरे गुरगुन्दरीन्दमुंफाभिमुंकाफल: संपर्यत । 'आतपर्धापयांची गुणे योग: गुमन्न दिदति प्रतिक्रमणमाती ।।

·२८४ काव्यमाला। जिनवद्गणधारिणः पदं समनुज्ञाप्य स सूरिचक्रिणः । गुरुरस्य सहस्रदीधितिप्रमितावर्तनवन्दनान्यदात् ॥ १२३ ॥ स गुरुर्विजयदानसूरिः अस्य सूरिचक्रिणः हीरविजयसूरिसार्वभौमस्य सहस्रदीधि- तयो द्वादशभास्कराः तरिव प्रमीयन्ते प्रमागविषयीक्रियन्ते इति सहस्रदीधितिप्रमितानि तादृशान्यावर्तनानि हस्तावर्तकरणानि येपु तादृशानि । एतावता द्वादशावर्तवन्दनकानि अदात् ददाति स्म । कि कृत्वा । गणधारिणः गच्छधरस्य पदं समनुज्ञाप्य सम्यकप्रकारे. णानुज्ञां दत्वा । किंवत् । जिनवत् । यथा जिनोऽर्थान्महावीरतीर्थकरः सुधर्मखामिनो गणधारिणः पदं समनुज्ञापयति ॥ वशिनोऽस्य ततो वशंवदा गणभृभूमिमणिर्गणश्रियम् । खसुतस्य पितेव संपदं प्रणयेन प्रणिनाय नीतिमान् ॥ १२४ ।। रातो द्वादशावर्तवन्दनकप्रदानानन्तरं गणमृत्सु गच्छधरेयु भूमिमणिः क्षोणीरनं राजा विजयदानसूरीन्द्रः प्रणयेन स्नेहेन वशिनो जितेन्द्रियस्य अस्य हीरविजयसूरेगे. णश्रियं तपागच्छलक्ष्मी वशवदामायत्ता प्रणिनाय चकार । 'सृजति करोति प्रणयति घटयति निर्माति निर्मिमीते च' इति करणार्याः क्रियाकलापे । क इच । पितेव । यथा जनकः खसुतस्य निजपुत्रस्य संपदं गृहासंपत्ति अनुक्रमागतात्मगृहलक्ष्मी वशंवदां प्र. णयति । किंभूतः । नीतिमान् युक्तायुक्तविचारोपेतः । गुरुः पिता च ॥ इति समरथम. गशालीकृतमहोत्सवपूर्वकधीहीरविजयसूरिपुरंदराचार्यपदनन्दिवन्दनकप्रदानवर्णनम् ॥ मुदमादधिरे मुमुक्षवस्तमवाप्याभिनवोदयं प्रभुम् । ननृते नरकद्विपं पुनर्गणलक्ष्म्या पुरुषोत्तमं पतिम् ॥ १२५ ॥ मुमुक्षयः संसारासारकारागारं मोक्तुमिच्छवः तपागच्छसाधवः अभि सामस्त्येन नवः 'गु नुती' नवनं नयः स्तुतिस्तयुक्तः प्रशंसास्पदं नवीनो पा उदयोऽभ्युदयनं प्रादु- भीवो यस्य तादृश प्रभु खामिनं हीरविजयसूरि अवाप्य सम्वा मुदमानन्दम् । अ. र्थान् मानसे आदधिरे धारयन्ति स्म । पुनरर्थान्तरन्यासे गणलपम्या तपागच्छत्रिया नधीनाभ्युदयं तं पति नायकं प्राप्य ननृते नर्तितम् । किंभूतम् । गरकस्य दुर्गतेपिं परिणम् । पुनः किंभूतम् । पुरुषेषु सफलमनुष्येषु उत्तम आचार्यत्वात् श्रेष्ठम् । तथा त्रिया क्षीरनीरनिधेर्नन्दिन्यापि नरकासुरसंहारफारिणं पुरपोत्तम नारायणं पति भर्तार संप्राप्य ननृते ॥ गणपूर्वगिरी महोदयश्रमणव्योममणीसमीक्षणात् । कुनयरिह कौशिकायितं भविकैः परजकाननायितम् ॥ १२६ ॥ दह जगति भूमिपीठे पा गणसपागच्छः स एव पूर्वगिरिरदयाचलः । 'पूर्वपर्वततिरो- हितामनः' इति मुरथोरसपकाव्ये पर्वशन्दः । तथा 'भयोदयः पूनिः' इति म्या- ·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २८५ मपि । तस्मिन् महान् सर्वातिशायी उदयः पदस्थापनासमय एव सर्वोत्कृष्ट माहात्म्य यस्य तादृशो यः श्रमणव्योममणी सर्वसाधुषु तेजस्वित्वेन भास्करः तस्य समीक्षणादर्श. नात् कुत्सितो विरुद्धो नयो मतं येषां ते कुनयाः कुपाक्षिकास्तैः कौशिकाः घूकास्तै- रिवाचरितं प्रण(न)टमित्यर्थः । पुनर्भव्यमोक्षगमनयोग्यैर्जनैः सम्यग्दृष्टिभिः पङ्कजानां कमलानां काननैर्वनैरिवाचरितम् । विकसितमित्यर्थः ।। स्वयमेप शिवं गमी पुरानपि संपापयितुं प्रभुः प्रभुः । इति वक्तुमिवेश्वरान्दिशा यशसा व्यानशिरेऽखिला दिशः॥ १२७॥ यशसा अर्थात् सूरीन्द्रश्लोकेनाखिलाः समस्ता दशापि दिशः व्यानशिरे व्याप्ताः । उत्प्रेक्ष्यते---दिशां हरिताम् ईश्वरामायकान् । दिक्पालानित्यर्थः । इत्यग्रे वक्ष्यमाणं वक्तुं कथयितुमिव । इति किम् । यदेष प्रभुहीरविजयसूरिः खयमात्मना शिवं मोक्ष गमी गमिष्यति कालसामाग्यभावाद्भवान्तरेऽपि पुनः परानन्यानपि जन्तनु मोक्षं संप्रापयितुं प्रभुः समर्थोऽस्ति । 'यथा विदूरादिरदूरतां गमी' इति नैपधे ॥ कजपाणितमोद्विषजगन्नयनस्यास्य महोभरैर्भरात् । किमु चण्डरुचेरसूयया प्रियते भूमिनभस्तलद्वयी ॥ १२८ ॥ अस्य सूरेः मेहोभारेः प्रतापपटलैर्भरादतिशयामिनभस्थलद्वयी मेदिनीगगनमण्ड- लयामलं भ्रियते अभिव्याप्यते । उत्प्रेक्ष्यते-चण्डरुचेः सूर्यस्यात् प्रतापैः सार्द्धम- सूयया ईयेयेव । अस्य किंभूतस्य । कर्ज कमलं अरुणत्वेन मृदुत्वेन वा तत्तुल्यः पा. गिर्यस्य । अथवा आकृत्या कजं पचं पाणी हस्ते यस्य । तथा तमसामज्ञानानां पापानां या द्विपन वैरी । तथा जगतो विश्वेषां धर्ममार्गदर्शकत्वेन नयनरूपः । पक्षे कमलादि- तकरस्यान्धकारद्विपतः जगचक्षुपः । विशेषणत्रयेऽपि कर्मधारयः॥ स पतिव्रतयेव वल्लभो गणलक्ष्म्या समुपास्सत प्रभुः । अमुनागमि सा पुनर्मुदं नगरी नीतिमतेव भूभृता ॥ १२९ ।। स हीरविजयसूरिर्गणलक्ष्म्या तपागच्छश्रिया समुपासते सम्यक् सेव्यते स्म । क. येव । पतिमतयेव पतिः । स्वभतेव प्रतं नियमो यस्याः खकीयं भतारे विना खोऽपि नान्यं कामुकं कामयते । सा पतिमता तया रात्या युक्त्या यदभः खकान्तः सम्यक निकरणशुद्ध्या सेव्यते । पुनरन्यदर्थे अमुना सूरिणा सा गगलक्ष्मीर्मुदं परमानन्दम- गमि प्रापिता । केनेव । भूभृतेन । यया नीतिमता न्यायनिप्टेन पार्थिवेन नगरी उपल- क्षणान् सजनपदकलिता आरमवासराजधानी प्रमोदं प्राप्यते । अथवा 'तरुणीवत्तरुणेन सूरिणा' इति पाठसा किंवत् । तरुणीया । यया तरुणेन यूना पुंमा तरुणी युवती मुदं प्रीति गम्यते प्राप्यते । पन्तः प्रयोगः । किंभूतेन तरणेन । मूरिणा पण्डितेन विविधक्लिागरगचतुरशीतिकामासनक्रीडानमंपचनपानुरीनतुरेण । 'मेधाविकोविद- । ।

·२८६ काव्यमाला। विशारदसूरिदोपहक्' इति हैम्यां विद्वनाम । तथा । 'वाचो वाच्यविवेकविलवधिया- मीदग्विधा मादृशां लप्स्यन्ते क किलावकाशमथवा सर्वसहाः सूरयः' इति बम्पू- कथायामपि । अथवेति स्मरणगर्ने पक्षान्तरे वा सूरयो विद्वांसः सर्वसहाः । मादशा- मनतिप्रकृष्टा अपि वाचः सहिघ्यन्ते हृद्यवधारयिष्यति ज्ञातृत्वादिति तहिप्पनके ॥ अभजन्त यतिवजा विभुं विहगाः स्मेरमिवावनीरुहम् । पृणति स्म स तान्पुनर्महोदयसस्पं स प्रदिशेस्तानिव ॥ १३० ॥ यतिबजास्तपागणश्रमणसमूहा विभुं हीरविजयसूरिमभजन्त सेवन्ते स्म । के इव । विहंगा इव । यया पक्षिण: स्मेरं विकसितमवनीरुहं वृक्षं सेवन्ते । पुनः स रिस्तान् मुनिमण्डलान् पृणति स्म प्रीणाति स्म । कि कुर्वन् सः । महोदयो मोक्षो महानुदयो वा स एव सस्यं फलं प्रदिशन् प्रयच्छन् ददानः । क इव । स इव । यथा स स्मेरावनी. सहः फलं स्वसस्य विधाणयन् विगान् श्रीणाति । 'प्रीणाति प्रीणयति च पृणतीति प्रीणनाः स्युः' इति क्रियाकलापे ॥ इति हीरविजयसूरेस्तपागच्छसाम्राज्यप्राप्तिः ॥ कुनयान्नयता विनम्रतां जयिनेव प्रतिगर्जतोऽमुना। दघताधरितः क्षमा हिया किमु पातालमहीश्वरोऽविशत् ॥१३१॥ क्षमामतिशायिनी शान्ति उपशान्तयामित्यर्थः दधता धारयता अमुना सूरिणा भ. धरितः हीनीकृतो धिकृतः सन् अहीश्वरः क्षमा पृथिवीं धरतीति तादृशः शेषनागः । उत्प्रेक्ष्यते--हिया लजया किमु पातालं रसातलमविशत् प्रविष्ट इव । 'क्षमा क्षिति- क्षान्त्योः' इत्यनेकार्थः । अमुना कि कुर्वता। प्रतिगर्जतो वैतण्डिकान्] कुनयान् कु- पाक्षिकान् शाक्यादीन् विनम्रता प्रणमनशीलता नयता प्रापयता । केनेव । जयि. मेव । यया विजयकारिणा नृपतिना प्रतिगर्जन्तः स्पर्द्धिनः पार्थिवा विनम्रता नीयन्ते । 'मुहदयो हदयः प्रतिगर्जताम्' इति रघुवंशे ।। परिशीलितशीललीलया तुलयश्रीसकडालनन्दनम् । स गभीरतयेच सागरं गुणमाणिक्यनिधिः पराभवत् ॥ १३२ ।। गुणाः शमदमार्गपमार्दवादयस एव मागिश्यानि रमानि तेषा निधिनिधानं रा मूरि- सरप्रेक्ष्यते--गभीरतया निजगननातिशायिस्वगाम्भीर्येण गागर पराभवापरानपीदिय । कि कार्यन् । परिशीलितमावालकालात्परिपालितं यत् शीलं ब्रह्मचर्य तरा लीला विला- सतया सकालनानो नागरजातिद्विजस्य नन्दनं पुत्र धीस्थूलभदं तुलयन् राशी फुर्यन् ।। निजधर्यवदान्यताश्रिया विजिता येन मुराचलद्रुमाः । किमु तद्विजयाय मप्रणं सहवासच्छलतो वितन्यते ॥१३३ ॥ मेन हरिणा निजमारगनो यंग धर्यताया धोरोपगर्गपरिपदनिष्कम्गतागाः, तथा १ ·६ सर्गः] - । हीरसौभाग्यम् । २८७ वदान्यताया दानशीलतायाः श्रिया शोभया आधिक्येन वा सुराणां देवानां अचलाः पर्वताः पञ्च मेरवः तथा द्रुमा वृक्षाः पञ्च कल्पतरवः विजिताः पराभूताः सन्तः सह वासच्छलतः एकत्र निवसनकपटतः । उत्प्रेक्ष्यते-तद्विजयाय सूरिपराभवनाथै मन्त्रणं मिथ आलोचं किमु वितन्वते कुर्वन्तीव ॥ इति हीरविजयसूरिगुणाः ।। अधिपौ निखिलक्षमाभृतां सुरसेव्यौ कलधौतदीधिती । हिमहेमगिरी नु जंगमौ मुनिचन्द्रौ भुवि तौ विजतुः ।। १३४ ॥ तो मुनिचन्द्रौ, विजयदानसूरि-हीरविजयसूरीन्द्री भुवि पृथ्वीपीठे विजातुः विहार चक्रतुः । किंभूतौ । निखिलाः समस्ताः क्षान्तिधराः शान्तिरसशालिनः साधवः तेपाम- धिपी खामिनी । पुनः किंभूतौ । सुरैर्देवैः सेव्या उपासनीयौ । पुनः किंभूती । कल- धौतं काञ्चनं तद्वद्दीधिती शरीरकान्ती ययोस्ती । न इति वितर्के । जंगमी संचरन्ती. हिमहेमगिरी हिमाचलसुराचलाविव । किंभूती । क्षमाधराणां पर्वतानां नायौ । 'हि- मालयो नाम नगाधिराजः' इति कुमारसंभवनामकाव्ये । तथा 'आरोहतु क्षितिधरा-.. धिपतिं सुमेरुम्' इति सूक्तावल्याम् । तथा देवनिपेवनीयो । 'कलधौतं रूप्यसुवर्णयोः' इत्यनेकार्थः । कलधौते इव रूप्यसुवर्णे इव कान्ती शोभा रुची शोभा वा ययोस्ती ॥ अथ भावडसूनुसूरिराण्मुदिरैमेंदुरिते नभस्तले । इव मानस इप्टमानसः कृतवान्सूरतिवन्दिरे स्थितिम् ॥ १३५ ।। अथ हीरविजयसूरेनन्दिभवनानन्तरं कदाचित् कस्मिन्नपि संवत्सरे मुदिरैः प्रापे- ण्यपयोदै#दुरिते पुष्टे कृते निभृते नभस्तले गगनमण्डले सति । वर्षाकाले इत्यर्थः ।। भावड इति नानो व्यवहारिणः सूनुर्नन्दनः स एव सूरिराट् एतावता विजयदानसूरि- भूमिमघवा सूरतिनानि वन्दिरे स्थलजलमार्गागमनस्थाननगरे स्थिति चतुर्मासिका. स्थानलक्षणां चक्रे कृतवान् । क इव । इष्टमानस इव् । यथा राजहंसो वर्षासमये मा. नसनानि सरसि वसतिं कुरुते । 'नृपमानसमिष्टमानसः' इति नैषधे । इष्टमानसो हंस इति तद्वृत्ती ॥ विलसत्यथ मेदपाटकाभिधदेशो वसुधाविशेषकः । निखिलेष्वपि मण्डलेषु यः प्रमुखोऽहावयवेपु वक्रवत् ॥ १३६ ॥ अथ विजयसेनसूरेर्जन्मदीक्षावसरः अथापरवर्णनप्रारम्भ मेदपाट इत्यभिधा नाम यस्य तादृशो देशो विलसति शोभते । किभूतः । वसुधायाः पृथिव्याः विशेषकः अर्था- रक्षोणीलक्ष्म्यास्तिलकः यो जनपद: निखिलेषु मण्डलेषु देशेषु प्रमुखः प्रकृष्टः सर्वधातु. सनीस्थानत्वेन प्रशस्यः । किवत् । वक्रवत् । यथा समग्रेवनावयवेषु वकं वदनं प्रमुसं चतुरिन्द्रियवसतित्वेन प्रवरम् । वकं पुनपुंस के ॥

·.२८८ काव्यमाला। .. सुरमन्दिरजित्वरश्रिया गमितं येन विमानमीयताम् । फणभृद्भुवनं भुवस्तलं भजति ब्रीडमरोदयादिव ॥ १३७ ॥ येन भेदपाटमण्डलेन सुरमन्दिरस्य स्खलॊकस्य जित्वर्या जयनशीलया श्रिया लक्ष्म्या विमाननीयतामपमानपदवीं गमितं प्रापित सत्फणाभृद्भुवनं नागलोक उत्प्रेक्षते-बीडभ- रस्य लज्जातिरेकस्योदयादाविर्भावाद् भुवस्तलं भूमेरधोविभागं मजति शीलतीव । घीडशब्दोऽकारान्तोऽपि नाममालावृत्तौ तथा 'प्रीडायां च भवेद्रीडः' इति शब्दप्रभेदे ॥ अलकायितपूःपरम्पराः परमं विभूति यत्र विभ्रमम् । नभसोऽनवलम्बनच्युतेः शतशोऽशा इव भूतले दिवः ।। १३८ ।। यत्र देशे अलकायिता सर्वसमृद्धया धनदनगरीवदाचरिताः पू:परम्परा पुरीपतयः परममुस्कृष्टं विभ्रमं शोभां विप्रति धारयन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-नभसः आकाशादनवल. म्बनेन आधाररहितत्वेन च्युतिः पतनं यस्यास्वादृश्या दिवो देवलोकस्य भूतले भूमि-. मण्डले शतशः शतसंख्याका अंशा भागाः खण्डा इव ।। त्रिजगद्विजयोद्यतस्य यद्वनराज्यो रतिजानि धन्विनः । सुमसंगतपट्पदा धनुर्विशिखोल्लासिखलारिका, इव ॥ १३९ ।। यद्वनराज्यो मेदपाटमण्डलसंवन्धिन्यो विविधविपिनश्रेणयः शोभन्ते इति संवन्धः । किंभूताः । सुभेषु पुष्पेषु रंगता विकसत्यत्र प्रकरनिःसरदमन्दमकरन्दपानागमनेन मि- लिता अथवा मकरन्दपानलोलुपतया समेत्यान्तर्निलीयमानाः पदपदा मधुकरा यासुताः । उत्प्रेक्ष्यन्ते--निजगद्विजयोद्यतस्य त्रिभुवनजनपरम्परापराभवनविनिर्मितोद्यतस्य र. तिर्जाया यस्य स रतिजानिः । 'जायाया निड्' इतिनिप्रत्ययः । 'लोपो व्योवलि' इति यकारलोपे सिद्धं जानिरिति प्रक्रियाकौमुद्याम् । रतिपतिः स एव धन्वी धनुर्धरस्तस्य कुमुमायुधधानुष्कस्य धनपि कोदण्डा विशिसा पाणास्त हालसन्ति शोभन्ते इत्येवंशीला: सरिकाः धनुर्विद्याभ्यसनभूमय इव । यन धनुःपरिश्रमः क्रियते ॥ श्रितनागसगन्धसारभूरुहमाला व्यलसन्निहाचलाः । मलयस्य विलासमूर्तयः शमनाशाइमपास्य हृप्यतः ।। १४० ॥ इह मेदपाटमण्डले अचलाधिनकूटप्रमुराः पर्तता व्यलसन् विभान्ति स्म । किंभूताः। त्रिता नागा हस्तिनो यः । नया सह गन्धः परिमलस्तथा सारमनभिर्वर्तन्ते तान्यो भूरदाणा विविधाक्षाणां माला: Jणयो येषु । पचात् कर्मधारयः । उत्प्रेक्ष्यते-मल. यस दक्षिणाचलम विलासेनाकीडया अथवा विलासाथ मूर्सय काया य । किंभूता मूर्तयः । पिता नागा भुनगा यानिः । 'रद्धाधन्दनपादपा विषधररम्भोरहाः [कन्ट) कः' इति सूचोः । अथ अन्यपानति गुमागां योटरेषु प्रायो भुगंगा मयुरिति सगन्धमारा: चन्दनमस्तिा भूमहाणां रमालमालपुनाप्रियगुलबहादिताना मा. .

·.६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २८९ - लाः पतयो यासु । मलयस्य किं कुर्वतः । शमनस्य यमस्याशाया वाञ्छाया अङ्कमुत्स- गम् । तत्त्वतस्तु दक्षिणादिकोडम् । अपास्य त्यक्त्वा हृष्यतः प्रमोद प्राप्नुवतः । प्रायो दुष्टाशयसमीप सजन् जनः संतुध्यति ॥ इति मेदपादमण्डलः ॥ इह नीवृति नारदाभिधा नगरी नागपुरीव राजते । : बलिराजविराजितान्तरा रममाणानणुभोगिभाजिनी ॥ १४१ ॥ इहास्मिन् नीति मण्डले नारदाभिधा 'नडुलाईः इति नाम्ना लोकप्रसिद्धा नारद इत्यभिधा नाम यस्यास्तादृशी नगरी नागपुरीव भोगवतीव राजते दीप्यते । किंभूता। बलिना बलवता राज्ञा विशेषेण राजितं शोभितं अन्तरं मध्यं यस्याः । पक्षे-वलि- नानां नृपेण दानवाधिपतिना भूषितमन्तरं मध्यं बलिवेश्मत्वात् । पुनः किंभूता । रम- माणाः खैर क्रीडां कुर्वाणाः अनणवो महान्तो भोगिनो राज्यादिसुखवन्तो विलासिन- स्तान् भजतीत्येवंशीला । पक्षे-खेलनमहाकायभुजगकलिता॥ उपमातुमिवामरावती भुवने तन्निभभावदुर्विधे । कृतवानरविन्दनन्दनः पुरमेतां विबुधैरुपासिताम् ॥ १४२ ॥ अरविन्दनन्दनो ब्रह्मा । 'पद्मनन्दनसुतारिरंसुना' इति नैपधे । यथा पद्मनन्दनस्तथैवार- विन्दनन्दन इति । एतां भडलाई'नगरी कृतवान् निर्मितवान् । किभूताम् । विबुधै- विशिष्टपण्डितैर्देवश्च उपासितां सेविताम् । उत्प्रेक्ष्यते--तन्निभभावस्तस्या अमरावत्या निभास्तुल्या ये भावा नगरीरूपाः पदार्थास्तैर्दुर्विधे दरिद्रे इन्द्रपुरीप्रतिमापरनगरीरहिते. तादृशे भुवने विश्वे अमरावतीमिन्द्रनगरीमुपमातुमुपमायुक्तां कमिव । अमरावतीसं- निभामित्यर्थः॥ युवतीयुवराजिराजिते नगरे सालनिभान्मनोभवः । स्थितवान्नवसूरिसाध्वसावि दुर्ग प्रविधाय सानुगः ॥ १४३ ॥ मनोभवो मदनो नगरे 'नडुलाई पुर्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-नवसूरेः हीरविजयाचार्यस्य साध्वसाद्भयात् स्थितवानिव। किं कृत्वा । दुर्ग को प्रविधाय निष्पाद्य । कस्मात् । साल- निभात् नगरीप्राकारच्छलात् । किंभूते नगरे । युवतीयुवराजिराजिते तरुणीतरुणश्रेणी- भूषिते । स्मरः किंभूतः । सानुगः सहानुगः खसेवकर्निजपरीवारवर्तते यः ।। यदनन्यहिरण्यशीतरुग्मणिक्लप्सालयलक्ष्मिकाड्या । चरणं मुरवैरिणोऽनिशं शुचिचन्द्रावुपचेरतुः किमु ॥ १४४ ॥ यस्याः नारदपुर्या अनन्यानामसाधारणानां हिरण्यः सुवर्णः तथा शीतरुग्मणिभिः चन्द्रकान्तरमैः कृप्तानां निर्मितानाम् । मुवर्णचन्द्रकान्तमयानामित्यर्थः । आलयानाम् । अनेकमन्दिराणामित्यर्थः । लक्ष्म्याः शोभायाः । लक्ष्मीशब्दः शब्दभेदे हस्खोऽप्यस्ति। तथा समासमध्ये द्वखशब्दानयने न दोपः । यदुकं जिनप्रभसूरिकृतचतुर्विशतिजिनस्वव.

·२९० काव्यमाला। ऋपभनने–'चरणलक्ष्मिकरग्रहणोत्सवे' इति । उत्प्रेक्ष्यते-~-शुचिचन्द्रौ सूर्याचन्द्रमसौ। 'हरिः शुचीनी गमनावजाध्वगा' इति हैम्यां रविनामानि । मुरवैरिणो विष्णोश्वरणं पदं अनिशं निरन्तरं किमु उपचेरतुः सेवेते स्म । प्रविभाव्य भवेन भस्मितं सरमेतन्निखिलानुजीविनः । किमु यत्र समेत्य चक्रिरे वसति पौरपरम्परोपधेः ॥ १४५॥ एतस्य स्मरस्य निखिलाः रामस्ता अप्यनुजीविनः सेवकाः यन्न नारदपुर्या समेल्या. गत्य । उत्प्रेक्ष्यते--पुरे भवाः पौराः नागरिकजनाः तेषां परम्पराः श्रेणयः तासामुपधेः कपटात् वसतिं निवासं चक्रिरे कृतवन्तः । किमु किं कृत्वा । भवेन शंभुना खधैर्य- . लोपोद्भूतकोपानलेन भस्मितं ज्यालितावशेषीकृतं भस्म करोतीति भस्मयति भस्म्यते स्मेति भस्मितस्तम्। 'तत्करोति तदाचष्टे' इति गि: ज्यन्तत्वा(न्ता)त्तक । स्मरं खखा. मिनं मनोभवं प्रविभाव्य दृग्गोचरीकृत्य ।। कुतुकाहहुरूपिणं स्मरं हृदि निश्चित्य रतिर्युवन्नमात् । स्वयमप्यकरोदिदंमिता निजमूर्तीरिव यद्वधूपधेः ॥ १४६ ॥ रतिः हारयोनिसीमन्तिनी खयमात्मनापि । उत्प्रेक्ष्यते-यद्वधूपधेर्नारदनामनग गरीसुन्दरीदम्भात् । इदंमिताः सररूपप्रमाणा यावन्ति स्मररूपाणि तावनिजमूर्ती- रात्मीयकायान् किमु अकरोत् कृतवतीय । किं कृत्वा । युवभ्रमानारदनगरीतरुणजन. भ्रान्त्या कुतुकात् कौतूहलात् खकान्तं स्मरं यहुरूपिणं अनेकानि रूपाणि सन्यस्येत्येवं. पिधं हृदि मनति निश्चिस निधाय निश्चयेनावधार्य यावन्ति रूपाणि सभा स्मरेण कौतुकात्मीडार्थ कृतानि, रत्यापि तेन समं रमणार्थ तावन्त्यात्मीयानि रूपाणि निर्मि- तानीत्यर्थः । एतावता स्मररूपा युवानः, रतिरूपाश्च युवत्सः सन्तीत्यर्थः ॥ इति नारदपुरीवर्णनम् ।। मुरवैरिपुरीव माधवोऽजनि तत्रोदयसिंहभूधनः । धरणी रमणं प्रणीय यं शुशुभे सूरमिवारविन्दिनी ॥ १४७ ॥ तत्र नारदपुर्यो उदयसिंहनामा भूधनो भूमीपतिरजनि संजातः । क य । माधव इन । यथा यथा मुरनानो दैत्यस्य पैरी नारायणसंरा पूर्नगरी तयां द्वारिकायो पुर्या श्रीपतिनाम भूपतिः संजायते म्म । तथा धरणी गेदपाटमण्डलमेदिनी ये उद्य. सिंहाणके रमणं भतार प्रणीय कृत्वा शुशुभे शोमते स्म । फेव । अरविन्दिनीय । यधा कमलिनी सूर सूर्य सपति प्रणीय शोभितवती ॥ युवतीय युवानमहाजान्कलधौतप्रमुखान्खनीग्रजान् । पृथिवी पृथिवीपुरंदरं यमवाप्य प्रमदादजीजनत् ।। १४८ ॥ पणिवी गेदपाट देशावनी प्रमदादानन्दायं पृथियोपुरंदर उदयगिहराणयमवाप्य ·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २९१ भर्तृत्वेन अधिगत्य कलधौते कनकरूप्ये प्रमुख आदी येषां तादृशान् सर्वधातुप्रधानान् खनीव्रजान् खानिनिकरानजीजनत् प्रकटीकृतवती । केव । युवतीव । यथा तरुणी स्त्री तरुणं युवानं तरुणं यौवनमदोन्मत्तं कान्तं प्राप्य अङ्गजान् नन्दनान् जनयति ॥ विपुलां विपुलाहवाहताहितशूरस्रवदस्रराशिना । हृदयेशवदूर्णनाव यो नवकौसुम्भिकवाससा वशाम् ॥ १४९ ॥ य उदयसिंहमहीमहेन्दो विपुलाहवेषु महासंग्रामेपु आहताः सामस्त्येन सपरिवारेण व्यापादिता येऽहिताः शत्रुभूताः शूराः स्वभटास्तेषां सस्ताङ्गोपाङ्गेभ्यो नि:सरता अस्सराशिना रुधिरप्रकरेण विपुलां वसुधामूर्णनावाच्छादयामास । किंवत् । हृदयेशवत् प्राणवल्लभ इव । यथा भर्ती खकान्तां नयेन सद्यस्केन कौसुम्भिकेन कुमुम्भेन रक्त वस्त्रे कौमुम्भिकं तेन कुसुम्भरजितेन वाससा नोर्णोति आच्छादयति परिधापयति । 'कर्णक्छ आच्छादने' ह्वादिको धातुः ।। बहुना महिमाभिनन्द्यते किममुग्योदयसिंहभूपतेः । न चिरादजरामरीभवेयुधि योऽभ्येत्य हि संमुखीभवेत् ॥ १५०॥ अमुष्योदयसिंहभूपतेर्महिमा माहात्म्यं बहुनाधिक्येन किं अभि सामस्त्येन नन्द्यवे समृद्धि प्राप्यते । अभिनन्द्यते प्रशस्यते वा । यस्मात् कारणाद्युवि संग्रामे यः कोऽपि वीरः सुभटः अमुष्य भूवलयैकवीरस्य राज्ञः अभ्येस शीर्यादागय संमुखीभवेत् संमु- सीभूयात् तेन सह संग्राम कुर्यात् रा विक्रान्तो न चिरादल्पकालादेव अजरामरीभवेद- जरामरत्वं लभते । देवभूयं भजेदित्यर्थः । यत:--'जिते च लभ्यते लक्ष्मीभृते चापि सुराङ्गना । क्षणविध्वंसिनि काये का चिन्ता मरणे रणे ॥ इति वृत्तरत्नाकरत्तिवचनात् ॥ इत्युदयसिंहराणकः॥ अपि तत्र कमाख्यनैगमोऽजनि तद्भपुरुहूतसंमतः । व्यवहारिपु यः पुरोगतां समवर्गेपु दधार धर्मवत् ॥ १५१ ॥ अपि पुनस्तत्र नडलाईनगर्यो कमा इत्याख्या नाम यस्य तादृशो नगमो वणिक् अजनि जातः । किंभूतः । तस्य पूर्वव्यावर्णितस्य भूपुरुहूतस्योदयसिंहभूमीन्द्रस्य संमतो मान्यः । 'इदमः प्रत्यक्षगते समीपतरवत्ति चैतदो रूपम्। अदसस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानी- यात् ॥ अन्धकरणावत्सरे तस्स राज्ञः परोक्षत्वात् एतत्कथनम् । अथवा इदं खाभावि- कवचनम् , कवीनां वर्णनात्मुक्यात् सर्वमपि प्रत्यक्षमेव स्यानपधे प्रयोगनिदर्शनात् । इह नगर्यो यः कमाख्यः साधुर्व्यवहारिपु लक्ष्मीवत्सु पुरोगतां प्रकृष्टताम् । वय वरेण्यं प्रकर पुरोगम्' इति इम्याम् । मुख्यतामित्वधः । दधार विभार्ति स्म । किंवत् । धर्मवत् । यथा समेषु सर्वपु चतुर्पु वर्णेषु अर्यादिलक्षणेषु धर्मः प्रधानतां धत्ते । अर्थकाममोक्षाणां धर्माधीनत्वेन धर्म एव मुख्यः ।। ।

·२९२
काव्यमाला।
किमपास्य जिनाहिसेवया शशिना येन कलङ्ककश्मलम् ।
स्थितमेत्य दिवः क्षितौ पुनर्नभसो नीलिमसङ्गशङ्कया ॥ १५२ ॥
येन यद्रूपेण कमामूर्तिना शशिना चन्द्रेण । उत्प्रेक्ष्यते-दिव आकाशादेत्य आगत्य
क्षितौ पृथिव्याम् । अर्थात् नडुलाईनगर्याम् । स्थितं वासो विहितः । किं कृत्वा । जिनो
वीतरागः खविमानप्रसादगतशाश्वताहत्प्रतिमा तस्साहः पदस्य सेवया विविधपूजास्त.
वाद्युपासनया। अथ च जिनो विष्णुस्तस्योरेपास्त्या। तत्वतस्तु 'आकाशं विष्णुपदम्'
इत्यभिधानम् । कलङ्करूपं करमलं मलमपास्य निरस्य । तर्हि तत्रैव कथं न स्थितम्,
स्थानाभावे हेतुमाह-कया । पुनर्व्याघुट्य नभसः आकाशस्य नीलिमा श्यामलत्वं तस्य
सहो मिलन भवनं तस्य शङ्कया अनिष्टोत्प्रेक्षणेन । 'धृतगम्भीरखनीखनीलिमा' इति
नैषधे गगनस्य श्यामत्वम् । श्यामनीलत्वयोरभेदः ॥
करवीरगृहत्वमुग्रतां प्रविहायात्मविरूपनेत्रताम् ।
पुरि यन्निभतोऽवतीर्णवानिव पीयूपमयूखशेखरः ॥ १५३ ॥
पुरि नारदपुर्यो यस्य कमासाहस्य निभतः कपटात् । उत्प्रेक्षते-पीयूषमयूखशेखर•
चन्द्रमौलिरीश्वरोऽवतीर्णवानिव अवतारं गृहीतवानिव। किं कृत्वा । करवीरगृहत्वं दम.
शानवेश्मताम् । श्मशानं करवीरं स्यात्' इति हैम्याम् । पुनरुपताम्। चण्डतां तथात्मनो
निजस्य विरूपं विरुद्धं विकृताकारं वहिमयत्वान्नेत्रं यस्य तत्ताम् । 'अहिर्बुध्नो विरूपाक्ष.
विपान्तको च' इति हैम्याम् । तृतीयानललोचनतामित्यर्थः । प्रविहाय त्यक्त्वा ॥ इति
कमावर्णनम् ॥
कोडाईत्यस्य कान्तासीजगतीयुवतीमणिः ।
यथा सुमनसां सार्वभौमस्य जयवाहिनी ॥ १५४ ॥
अस्य कमाव्यवहारिणः कोडाई इति नाना कान्ता पनी आसीत् । किंभूता । जग.
त्या भूमेर्युवतीनां यावद्वनितानां मध्ये मणी रत्नम् । केव । जयवाहिनीव । यथा सुमनसा
देवानां सार्वभौमस्य चक्रवर्तिनः शक्रस्य पीलोमी नाम पत्नी आस्ते। यथेतीवार्थ ।।
रम्भा दम्भादिवामुप्यास्त्रिदशी त्रिदशौकसः ।
विमोहिता कमारूपं निरूप्यास्यामुपागता ॥ १५५ ॥
कमाव्यवहारिणो रूपं शरीरयन्दर्य निरूप्य विलोक्य विमोहिता रागातिशयं प्राप्ता
सती अमुध्या कोडिमादेव्या दम्मात् कपटात् त्रिदीकराः खलोकतः अस्या नडुलाई.
पुर्यो उपागता समेता । उत्प्रेक्ष्यवे-रम्भानाम्नी त्रिदशी अप्सरा व देवीव । अथवा
'प्रेक्ष्य मायामुपागता' इति पाठः ॥
दृष्ट्वा पति रतं रत्यां प्रीत्येव त्यक्तकायया ।
दुःसात्सपन्यास्तत्पन्या व्याजाजन्माददेऽपरम् ॥ १.५६ ॥

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २९३ प्रीत्या प्रीतिनाश्या स्मरानया तस्य कमासाधोः पन्या व्याजात् कोडिमदेवीद- म्भात् । उत्प्रेक्ष्यते-अपरमन्यजन्मावतार आददे गृहीतम्। किंभूतया प्रीत्या । समान एकः पतिर्यस्याः सा सपन्नी। 'सपल्यादिषु नित्यं नुक् वाच्यः' इति सपत्नी। तस्या दुःखा- दसातात् त्यक उज्झितः कायः शरीरं यया । किं करवा । पति सरं वकान्तं रत्यो रतिविषये रतमत्यासक्तं दृष्वा विलोक्य । श्रेणीद्वयेशयोः कन्ये उपायंस्त स'"क्रमात् । चजयन्ती जयन्ती च रतिप्रीती इव स्मरः ॥' इति रत्नशेखरसूरिकृतप्रतिक्रमसूत्रवृत्ती स्मरस्य रतिप्रीतिनाम्यौ द्वे पढ्यो ।। त्यक्त्वावतीणी पुरुपं पुराणं स्वमिमा रमाम् । विलक्ष्यः प्रेक्ष्य तहुःखान्ममज्जेवार्णवे जले ॥ १५७ ॥ अर्थात् श्रीपतिः तदुःखात्तस्याः खपत्न्याः लक्ष्म्याः दुःखादसातादतीवाा उत्प्रेक्ष्यते- आर्णवे समुद्रसंबन्धिन्यगाधेजले पानीये ममज मनवानिव । किंभूतः । विलक्ष्यः पत्न्याः परलोकगमनावलोकनाद्विमनायमानः । किं कृत्वा । प्रेक्ष्य प्रविभाव्य । काम् । रमोल. क्ष्मीम्। किलक्षणाम् । अवतीर्णा गृहीतावताराम् । काम् । कोडिमदेवीम् । कोडाईरूपामि. सर्थः । 'ध्रुवमप्सरसोऽवतीर्य यां शतमध्यासत तत्सखीजनः' । ध्रुवमुत्प्रेक्ष्यते-'शतं श. तशः संख्याः अप्सरसः सुराङ्गनाः अवतीर्य यां नगरीमध्यासताश्रयन्ति स्म । परं कः । तत्सखीजन: तस्या दमयन्त्या पयसीरूपो लोकरामुदायः' इति नपधतवृत्ती । कि कृत्या । पुराणं जीर्ण वृद्धं पुरुषं भर्तार स्वमात्मानं त्यक्त्वा निरस्य । युद्धपुरुपनिर्वेदाग्निजं विमुच्येत्यर्थः ॥ स्पर्धयेव दिवा दम्भादस्याः स्त्रैणशिरोमणेः । धृतेतरा पुरा रम्मा चित्तभूभूमिभृत्सभा ॥ १५८ ॥ पुरा नारदनामनगर्यास्याः कोडिमदेव्या दम्भाधाजात् । उप्रेक्ष्यते इतरा अन्या रम्भा अप्सरोविशेषा धृता कलितेव । कया । दिवा देवलोकेन समं साध सार्धया संघर्पण अ- सूयया था । अस्याः किंलक्षणायाः । स्त्रीणां समूहः वणं तस्य शिरोमणेथूडामणिसंनि- भायाः । किंभूता रम्भा । वित्तभूः कामः स एव भूमिभृत्पार्थिवस्तस्य सभा उपवेष्टुमा- स्थानशाला ।। इति कोडिमदेवी ॥ अमन्दानन्दसंदोहंमेदुरौ तौ वधूवरौ । गमयांचक्रतुः कालं केलतीथीमुताविच ॥ १५९ ॥ ती पूर्वव्यावर्गितखरूपी वधूवरी कोडिमदेवीकमारव्यवहारिणी कालं मुखगृहकाससं. पन्धिनं गमर्याचक्रनुरतिचक्रमनुः । काविव । केलवीश्रीमुताविव । यथा केलती रतिः । 'केलतीमदनयोरुपाश्रये' इति नेपधे । 'केलती रतिः' इति तदृत्ती । श्रीमुनः कामः । विविधविलासैरनेहस गमयत: स । विभूती । अमन्दा अकुण्ठाः प्रत्यहं वर्धमाना ये आनन्दास्तेषां संदोहो नानावं तेन मेदुरी पुष्टी।

·२९४ काव्यमाला । . कदाप्यदर्शि तत्पन्या स्वप्ने सुखशयानया । उत्सङ्गसंगतः सिंहः श्रेयोराशिरिवाङ्गवान् ॥ १६० ॥ कदापि कस्मिन्नपि निशासमये सुखेनाधिव्याधिरहितत्वेन शयानया सुव्यचा किंचि. निद्रायमाणया तत्पन्या कमाकान्तया कोडिमदेव्या स्वप्ने निद्रावस्थायामुत्सङ्गे निजकोडे संगतः स्थायुकः सिंहः केसरी अदर्शि दृष्टः । उत्प्रेक्ष्यते-भगवान्मूर्तिमान् श्रेयोराशिः पुण्यपुन्न इव ॥ मृणालधवलान्स्कन्धे बिभ्रद्वन्धुरकेसरान् । शिखरे शिखरी शंभोः शारदीनानिवाम्बुदान् ॥ १६१ ॥ सिंहः किं कुर्वन् । स्कन्धे भुजशिरसि मृणालं कमलनालं तद्वद्ध वलानुज्ज्वलान् , तथा बन्धुरान्मनोज्ञान केसरान् स्कन्धोद्गतरोमाणि विभ्रत् धारयन् । क इव । शिखरी यथा शंभो धरः कैलासः शिखरे स्वरङ्गे शारदीनान् पारत्कालसंवन्धिनः निःशेषेण वर्षगेन विशदीभूतान् अम्बुदान् मेघान् विभर्ति । 'अन्ये ते जलदायिनो जलधरास्तृष्णां वि. निघ्नन्ति ते भ्रातयातक किं वृथात्र रटितः सिनोऽसि विक्षस्यताम् । मेषः शारद एप काशधवलः पानीयरिक्तोदरो गर्जेत्येव हि केवलं भृशमां नो विन्दुमप्युज्झति ।।' इति चातकाष्टके सूक्ते शारदमेघे धवलिमा । किमभ्यर्थयमानानामुच्छेत्तं दौस्थ्यमधिनाम् । कुम्भिकुम्भभिदालमा मुक्ता विनन्नखान्तरे ॥ १६२ ।। पुनः किं कुर्वन् । नसानां कामाशानामन्तरे मध्ये अामखाप्रेषु कुम्भिनां भद्रगा- तिभयानो हस्तिनां कुम्भानो शिरःपिण्डानाम् । 'कुम्भी तु शिरसः पिण्डी' इति हेम्याम् । मस्तकानो भिदा विदारणं द्विधाकरणं तदवसरे विलमानां मसाप्राणामतितीक्ष्णत्वे भिदा रामये लयित्वा स्थिता मुक्ता मास्तिकानि विनद्धत् । उत्प्रेक्ष्यते--अभ्यधंयमानानां याचनां फुर्वाणानामर्थिनो याचकानां दीरयं दारिद्यमुच्छेत्तुं मूलाग्निहन्तुं कि धनान्धी- फर्तुमिय ॥ जुम्भणादाननं काशप्रतीकाशो विकाशयन् । मत्तस्तम्बेरमीकान्तकवलीकृतये फिमु ॥ १६३ ॥ पुनः किं फुपन् ।जुम्मणान् जुम्माकरणात आननं निजगुसं विकाशयन्यिकस्वरं कु. याप्रसारयग्नित्यर्थः। किंभूतः ! काशाः प्रतीता इपिकामेषी प्रतीकाशः अत्येन तसं. निभा । विकमरकाराचामः' इति एवंशे । उस्प्रेश्यते गत्ता मदोरकटा ये सम्बे. रगीकान्ताः करिणः तेणे करीतये गरमोलीकरणा लिगु । भक्षगामित्वधः । लारिता कुलपम् ।। मी मिदसमः॥

·१ सर्गः हीरसौभाग्यम् । २९५ क जहे महेलया निद्रा विनिद्वन्नेत्रपत्रया । संगतिर्दोर्जनीयेव सज्जनानां समज्यया ॥ १६४ ॥ विनिद्रती विकाशं प्राप्नुवती नेत्रपन्ने नयनकमलदले यस्यास्त्रया कमाकान्तया को- डिमदेव्या निद्रा प्रमीला सुप्त्यवस्था जहे त्यक्ता । 'महिला स्यान्महेलया' इति शब्द- प्रभेदे । तथा । 'यश्च परमहेलारतोऽप्यपारदारिकः' इति चम्पूकथायाम् । कयेव । समज्ययेव । यथा सजनानां साधूनां समज्यया सभया । 'बासीव दौर्जनी संसद्वन्दनी. या समेखला' इति चम्पूकथायाम् । श्रेण्यर्थवाची सभाशब्दः । दुर्जनानामियं दौर्जनीया दुर्जनसंघन्धिनी सभा श्रेणी । 'उडुपरिपदः किं नार्हन्ती निशः किमनचिती' इति नैषधे परिपच्छब्दः पतयर्थवाची । संगतिर्मिलन गोष्ठी का हीयते ॥ कंसारेरिव रुक्मिण्या स स्वमः खपतेः पुरः । तया मुदितयाभापि भाषितेशोपमेयया ॥ १६५ ॥ तया कोडिमदेव्या स सिंहदर्शनलक्षणः स्वप्नः खपतेः कमाख्यव्यवहारिणः निजभर्तुः पुरोऽमे अभापि कथितः । कयेव । रुक्मिण्येव । यथा रुक्मिनृपभगिन्या खपतेः कंसारेः कृष्णस्याने नक्तदृष्टः स्वप्नोऽभापि प्रोक्तः । तया रुक्मिण्या च किंलक्ष- गया । मुदितया हृष्टचितया । पुन: किंभूतया । भापितेशोपमेयया भापितेशया. खवचनचातुर्या कृत्वा सरखत्या सार्धमुपमीयते उपमातुं योग्येत्यर्थः ॥ स विचार्य विचारज्ञोऽङ्गनामिदमजीगदत् । सूनुः सिंह इवाधृष्यो भविता तव भामिनि ॥ १६६ ॥ स कमानाम व्यवहारी अगनां निजकामिनी कोडिमदेवी इदमत्रैवानुष्टुमि वक्ष्य. माणमजीगदत्कथयति स्म । किं कृता । विचार्य खखाभाविकमतिपूर्वकवुद्धिवि- ज्ञानेन विमृश्य । सिंहदर्शनलक्षणापूर्वखनविचारं विधायेत्यर्थः । स व्यवहारी कि विचारशः । आयती खपरहितावहोदकविमर्शने कुशलः । इदं किम् । हे भामिनि वर्णिनि सिंह इव पचाननवत् परेरधृष्योऽनाकलनीयः । 'अधृष्यश्चाभिगम्यश्च' इति रघुवंशे । तव भवत्याः सूनुर्नन्दनो भविता भविष्यति ।। गंन्धसिन्धुरराजस्य वशेवालसगामिनी । अन्तर्वनी ततः पत्नी महेभ्यस्य वभूवुपी ।। १६७ ॥ ततः सिंहखप्नदर्शनपुत्र प्राप्तिरूपतदर्थश्रवणानन्तरं महेभ्यस्य कमानामव्यवहा- रिणः पन्नी जाया कोडिमदेवी अन्तर्वनी गुर्विणी गर्मवती बभूवुपी संजायते सा किंभूता । अलसं मन्थरमचपलं गच्छत्तीत्येवंशीला गामिनी । केव । घशेव । यथा गन्धेनोत्कटमदवारिसोरभेणोपलक्षितः । सिन्धुरराजो गजेन्द्रस्तस्य घशा प्रिया हलिनी मन्यरं ब्रजति तत्रापि गर्भमन्तर्वहन्ती सा । 'यशा नायर्या वन्ध्यगयों ·२९६ काव्यमाला। हस्तिन्यां दुहितर्यपि । वेश्यायामपि' इत्यनेकार्थः । यद्यपि वशाशब्दो हस्तिन्यां प्रव- तते तथापि बाहुल्यानार्यामेव. प्रयुज्यमानत्वाद्गन्धसिन्धुरराजस्य वशा हस्तिनीत्यभि. धानम् । गन्धेमपत्नीत्वात्प्राधान्यं च ॥ समयेऽथ तया रत्या ब्रह्मसूरिव नन्दनः। सुपुवे सुपुमास्तोमः प्रोद्भवन्मूर्तिमानिव ॥ १६८ ॥ अध गर्भभवनानन्तरं समये सार्धसप्तवासराधिकनवमासपरिपूर्तिप्रस्तावे तया कोडिमदेव्या नन्दनः पुत्रः सुषुवे प्रसूतः । कयेव । रत्येव । यथा कन्दर्पपल्या ब्रह्मसूरनिरुद्धनामा तनयः प्रसूतः । 'कन्दर्पसुतोऽनिरुद्ध ऋष्याक ऊपेशे ब्रह्मसूच सः' इति हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-मूर्तिमान् शरीरसंयुतः प्रोद्भवन् प्रकटीभवन् मुपुमास्तोमः सातिशायिशोभासमुदय इव ॥ तनूजन्माननज्योत्लानाथे लवणिमामृतम् । चकोरेणेव पिबता ननृते पितृचक्षुपा ॥ १६९ ॥ पितृचक्षुषा कमामहेभ्यलोचनेन ननृते नर्तितम् । किं कुर्वता । पितृचक्षुपा तनूज. न्मनः खनन्दनस्य आननमेव वदनमेव ज्योत्स्नानाथश्चन्द्रमास्वस्मिन् लवणिमा लावण्यं सन्दर्यमेवामृतं सुधां पिचता। सादरमवलोकयतेत्यर्थः । केनेए । चकोरेण यथा ज्योत्मा- प्रियेण कुमुदवान्धवविम्वे ज्योरनामृतं पियता सता नृत्यते ॥ क्षीरकण्ठः कृतोत्कण्ठः संजाते जातकर्मणि । उत्तेजित इवादर्शः शिश्रिये परमां श्रियम् ॥ १७० ॥ क्षीरकण्ठः शिशुः कमादारक: जातकर्मणि जातस्य संप्राप्तजन्मनः सूनोः स्थितिप- दिकाचन्द्रसूर्यदर्शनषष्ठीजागरणाशुचितादिनिवर्तनादिके कर्मणि कर्तव्ये संजाते सति परमा प्रकृप्यं श्रियं शोभा शिश्रिये यति स वमाज । किंभूतः सीरकण्ठः । कृता निर्मिता खसौन्दर्यादिगुणैः खजनादीनां दर्शनागुत्कण्ठा श्रीमुक्यं येन । क इव भियं प्रितवान् । उत्तेजितः शाणोटिसितो निर्मलीकृत आदर्श ३२ । यथा उत्तेजितो दर्पणः शोभा भजते॥ अयं जयं यतः कर्ता सिंहबद्वेपिदन्तिनाम् । जयसिंह इतीवास्य वीजी नाम विनिर्ममे ॥ १७१ ॥ पीजी तत्पिता कमाहः । उत्प्रेक्ष्यते-इति हेतोसस्य कुमारस्य जयसिंह इति नाम विनिर्ममे कृतवानिय । इति किम् । यतः कारणादयं कुमारः सिंहयरकेसरीव दैषिणः खशात्रयानि] जिनशासनप्रतिकूलतामाजो या पुवास्निस एष दन्तिनो गमास्तेषां जयं पराभयं कता पिधास्यति । 'यप्ता नु जनरुवातो धीजी जनयिता पिता' इति दम्याम्॥

·१ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । २९७ धात्रीभिः प्रेमपात्रीभिः पाल्यमानः स वाल्यतः । रामो यादवरामाभिरिवासौ चवृधे क्रमात् ॥ १७२ ।। अथ नामादिनिर्माणानन्तरं स जयसिंहकुमारः क्रमादनुक्रमेण वधे वर्धते स्म । किंभूतः । वाल्यतो जन्मदिनं प्रभृतीकृत्य प्रेमपात्रीमिः कुमारोपर्यतिशयितस्नेहभाजन- भूताभिर्धात्रीभिरुपमातृभिः पाल्यमानः रक्ष्यमाणः सम्यग्यत्नेन गोप्यमानः । क इव । राम इव । यथा वलभद्रो यादवानां यदुवंशोत्पन्नानां रामाभिर्वनिताभिः पाल्यमानो . वर्धते स॥ पुपोपावयवैद्धि स क्रमेण स्तनंधयः । आलवालाम्बुपायीव शाखाभिश्चन्दनाङ्कुरः ॥ १७३ ॥ स जयसिंहः क्रमेण परिपाट्या अवयवैरगोपाइँद्धिमुपचयं पुपोप पुष्णाति स्म । किंभूतः । स्तनधयः उपमातृणां पयोधरपयःमा(पा)नविधायी । क इव । चन्दनाङ्कुर इव । यथा.आलवालस्य स्थानकस्याम्बु पानीयं पिबतीत्येवंशील: श्रीखण्डपादपप्ररोहः शाखाप्रशाखाभिरूपचयं लभते ॥ स प्राक्चङ्गमणैः पित्रोरारोप्य प्रीतिवीरुधम् । आलपन्सफलीचके वर्षन्निव घनाघनः ॥ १७४ ।। स जयसिंहः आलपन् ब्रुवन् सन् पित्रोर्जननीजनकयोः प्रीतिवीरुधं स्नेहलतां सफ- लीचके कलकलितां कृतवान् । किं कृत्वा । प्राक् पूर्व चमणहिण्डनैः कृत्वा आरोग्य स्थानके निवेश्य । रोपयित्वेत्यर्थः । सफलीचके क इव । धनाधन इव । यथा वर्षन् वारिवृष्टि सृजन् वारिवाहः प्राग्वल्ली वृक्षादिष्वारोप्य स्थापयित्वा सफलीकुरुते ॥ वर्धमानः क्रमेणासावजनिटाष्टहायनः । प्रत्यहं प्रणयन्केलीः सिन्धुराधिपपोतवत् ॥ १७१ ॥ असौ जयसिंहः क्रमेण वर्षपरिपाट्या वर्धमानः सनष्टा(टी)संख्याकानि हायनानि वत्सराणि यस्य तादृशोऽजनिष्ट संजातवान् । किं कुर्वन् । प्रत्यहं वाल्यत्वानिरर्गल: प्रतिवासरं केलीर्बालवयोयोग्याः क्रीडाः प्रणयन् कुर्वन् । किंवत् । सिन्धुराधिपपोतवत् । थथा गजेन्द्रस्य दशवार्षिकः शिशुर्गजो वालक्रीडां कुर्वन् वर्धते । 'स्यापोतो दशवा- पिंकः' इति हैम्याम् ॥ सोऽनवद्यास्ततो विद्याः साधीते गुरुसंनिधौ । हार्द तांसां च जग्राहाभिज्ञवन्मुग्धचेतसाम् ॥ १७६ ।। ततोऽवर्षभवनानन्तरं स जयसिंहो गुरुसंनिधी कलाचार्यस्य समीपे अनवद्या नि. पापाः प्रशस्ता वा विद्या अधीते स्म पठति स्म । च पुनस्तासां विद्याना हाद रहस्यं ·२९८ काव्यमाला। विशेषादिकं जग्राह । यतः'–वेश्यानामिव विद्यानां मुखं कैः कैर्न चुम्बितम् । हृदयप्रा. हिणस्तासां द्विनाः सन्ति न पा क्षिती॥ इति सूक्तवचनात् । स विद्याहृदयग्राही जज्ञे । किंवत् । अभिज्ञवत् । यथा छेकः पुमान् मुग्धं कार्याकार्यविचारानभिज्ञं हिताहित- ज्ञानरहितं वा परवञ्चनकपटाभिप्रायवेदनामूढ़ वा चेतो मनो येषां तेषां पुंसां हार्दै गृ- हाति रहस्यं पृष्ट्वा दत्ते । यतः-रचावह रचइ नही परमन लिन्ति न दिन्ति । धुत्तछ- यला एह गुण मन हार मान करन्ति ॥ इति वचनात् ॥ सिद्ध्यध्वानं प्रतिष्ठासुर्विधित्सुर्धर्ममाईतम् । सखायमिव तद्वप्ता संयमं समुपाददे ॥ १७७ ॥ ततोऽनन्तरमित्यध्याहारः । तस्य जयसिंहस्य वप्ता पिता संयमं चारित्रं समुपाददे सम्यक्प्रकारेण गृहाति स्म । कमिव । सखायमिव । यथा कश्चित्सखायं मित्रं वा गृ- हाति । सख्युम्रहणे कारणमाह-कि चिकीर्षुः । सियध्वानं मोक्षमार्ग प्रतिष्ठासुः प्र. स्थातुमिच्छुः।पुनः किं कर्तुमिच्छुः । आईतं जैन धर्म चारित्रलक्षणं विधित्सुः विधातु- मिच्छुः कर्तुकामः । यो हि मार्ग प्रतिष्ठते तस्य सहायोऽवश्यं विलोक्यते । कार्यकर- णेऽपि च सख्युरपेक्षा स्यादिति ॥ ततो नमसितुं तातं कुमारः स कदाचन । प्रतिष्ठते स्म सानन्दं वृपभाङ्कमिवाभिः ॥ १७८ ॥ ततः पितुः परिव्रज्याग्रहणानन्तरं स जयसिंहकुमारः कदाचन कस्मिन्नपि समये तातं खपितरं कमर्षि नमसितुं नमस्कर्तुम् । 'नमसितुमना यन्नाम स्थाननाम न पूपणम्' इति नेपथे । सानन्दं सप्रमोद प्रतिष्ठते स्म । प्रचचाल । क इव । आपभिरिव । यथा मरतो कृपभाई खतातमृपभदेवं प्रगन्तुं प्रचलति स्म ॥ प्रीतिवापीपयःपूराप्लवनैः पुलकाङ्किता । प्रसूस्तमनुयाति स्म गौरिवाजमात्मनः ॥ १७९ ॥ प्रसूर्जयसिंहजननी कोडाई तं स्वनन्दनमनुयाति स्म अनुजगाम । किभूता । प्रीतिः खपुस्रोपरि यः नेहः सेव वापी दीर्घिका तस्याः पयःपूरे आप्लवन: स्नानः कृत्वा पुल. कादिता रोमाभकनुकफलिता जाता । फेय गारिव ।आत्मनोऽाजं वत्सरूपमनुगच्छति। श्रीमन्मुनिनिशारलं जयसिंहकुमारराट् । प्रणते!नरीनके श्रीवीरमतिमुक्तवत् ॥ १८० ॥ जयसिंहनामा पुमारराद धुकपार्थिवः श्रीमन्तं गणलक्ष्मीरमगं मुनीनां मध्ये निशा. रत्नं चन्द्रम विजयदानसूरि प्रगवर्नमस्कार गोगरीचके विषयीकृतः। प्रणत इत्यर्थः। किंवत् । अतिमुरुवन् । यथा अतिमुचकामारः श्रीवीरे धीमन्महानीरदेवं प्रणतया ॥

·६सर्गः हीरसौभाग्यम् । २९९ अथ पृथुकपुरोगः संमदेन व्रतीन्दो- रिव गजसुकुमालः स्वामिनोऽरिष्टनमः । अधिकमधरयन्ती साधिमानं सुधानां श्रवणविपयभावं देशनामानिनाय ॥ १८१ ॥ अथ सूरतिवन्दिरे सूरिपार्थागमनानन्तरं पृथुकपुरोग: कुमारश्रेष्ठः । 'वर्य वरेण्यं प्रवर पुरोगम्' इति हैम्याम् । संमदेन हर्पण नतीन्दोः सूरेर्देशनां धर्मोपदेशं श्रवणविषयभावं श्रुतिगोचरतामानिनाय प्रापयति स्म । शृणोति स्मेत्यर्थः । देशना कि कुर्वतीम् । सुधानाममृतरसानां साधिमानं चारुताम् । आखादमित्यर्थः । अधरयन्ती हानी कुर्वतीम् । किमधिकं बहु यथा स्यात्तथा। मिष्टरवेन मुधामपि धिर्वतीमित्यर्थः । क इव । गजमुकुमाल इव । यथा कृष्णलघुभ्राता देवक्या अष्टमः पुत्रो गजमुकुमालः अरि- नेमेः श्रीनेमिनाथस्य खामिनो जगन्नाथस्य तीर्थकृतो देशनां शुभाव ।। असारादेहिना देहात्सारोऽर्हद्धर्म एव हि । उद्धार्योऽनर्थकार्यर्थादानशौण्डेन दानवत् ॥ १८२॥ देहिना भविकमागिना असारादाधिव्याधिजरादिभिः साररहितीकृतादेहादात्मशरीरा. दहतो जिनस्य जिनप्रणीत एव सारो निखिलार्थसाधको धर्म एवोद्धार्य उद्धरणीयः । किंवत् । दानवत् । यथा अनर्थ पितृभ्रातृपुत्रमित्रादिद्रोहं कारयतीत्येवंशीलादर्थाद्ध- नादानशीण्डेन वदान्येन दानमुद्भियते । यदुक्तम्-'दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मी तथायुपः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥' इति ॥ 'प्रबुबुधे प्रभुदेशनयानया शिशुसहस्रदृशा सममम्बया । विशदचन्द्रिकयेव कुमुद्वतीलतिकया कुमुदेन तमीमणेः ॥ १८३॥ शिशुसहसदृशा कुमारपुरंदरेण प्रबुबुधे प्रतिवोधः प्राप्यते स संसाराधरज्यत । कथम् । समं सार्धम् । कया । अम्बया तजनन्या कोडिमदेव्या । कया। प्रभोर्विज- यदानसूरेरनया पूक्तिया देशनया धर्मकथया । केनेव । कुमुदेनेव । यया तमीमणे- चन्द्रस्य विशदंचन्द्रिकया शरत्समयनिर्धूतोद्धरजलधररोधनिर्मलीभवचन्द्रगोलिकया कृत्वा कुमुदनीलतिकया कुमुदिनीवल्या समं करवेण प्रबुध्यते ॥ प्रभोरुपान्ते सममम्बया महामहैर्महेभ्यीभवदधिमण्डलैः । सुनन्दया सौंहगिरेः स वज्रखामीय जग्राह शिशुस्तपस्याम् ॥ १८४ ॥ स शिगुर्जयसिंहकुमारः अम्बया कोडाईमात्रा समं प्रभोविजयदानसूरेरुपान्ते समीपे महामहविकजनविनिर्मितानेकाधिकोत्सर्वस्तपस्यां दीक्षां जमाह आदत्ते स्म । महामहः किंलक्षणेः । महेभ्यीभवदर्भिमण्डलमहेभ्योभवन्तः कामिताधिकधनप्रदान- + ·काव्यमाला। र्धनाया जायमाना अधिनां याचकानां मण्डलाः समूहा येषु । के इव । वनखामीव । यथा धनगिरिसुतः वज्रवामिनो जननी सुनन्दानाम्नी तया वजनयिच्या सार्धं सींह- गिरिनामाचार्यस्य पार्श्वे महामहोत्सवैः प्रव्रज्यां गृह्णाति स्म ।। जयविमल इदं तन्नामधेयं विधिज्ञो. व्यधित विजयदानः सूरिसारङ्गराजः । पुनरभिनयसूरेस्तं प्रदत्ते सा सूनो- विनयिन इव वप्ता सं क्रमेणागतं खम् ॥ १८५ ॥ विजयदाननामा सूरिध्वाचार्येषु सारङ्गराजो मृगेन्द्रः सिंहः जयविमल इदमेतत्तस्य जयसिंहमुने मधेयममिधानं व्यधित विदधाति स्म । किंभूतः । विधि शास्त्रोक्तं लो- किकं च आचारं जानाति वेत्तीति विधिज्ञः । पुन रन्यमर्थमभिधत्ते-पुनस्तं जयविमल. मुनिमभिनवसूरेनवीनस्थापिताचार्यस्य हीरविजयसूरेः प्रदत्ते स्म दत्तवान् । क इव । पप्तेष । यथा पिता तातः कुलकमेण स्वान्ववायपरिपाच्या समेतं खमात्मीयं खं द्रविणं विनयिनो विनयवतः खनन्दनवनयिककर्तव्यापहृतचेताः पिता सूनोर्निजनन्दनस्य प्रददाति ॥ इति विजयसेनसूरेर्जन्मदीक्षादिवर्णनम् ॥ विजयदानविभुटपल्लिकाभिधपुरेऽथ विभूपितवान्दिवम् । भुवि भरेण विसार्य पुनर्दिवि प्रथयितुं महिमानमिवात्मनः॥१८६॥ अथानन्तरं विजयदाननामा विभुर्गच्छाधिपतिः सूरिः वटपद्धिका ('धडली' इति लोक. प्रसिद्धा) इत्यभिधा नाम यस्य तादृशे पुरे दिवं खोकं विभूपितवान् अलंकरोति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-आत्मनः खस्य महिमानं माहात्म्यं दिवि देवलोके पुनर्भूमण्डलापेक्षया द्वितीयस्थाने प्रथयितुं विस्तारयितुमिव । किं कृत्वा । भुवि पृथिव्या भरेणातिशयेना- र्थान्महिमानं विसार्य विस्तारयित्वा ॥ सूरीन्द्रहीरविजयः प्रतिपय पट्ट- लक्ष्मी गुरोरनु विशिप्य पुपोप भूपाम् । वनुर्निजस युवराज इवाधिपत्यं फ्रान्तारिचक्रमखिलाम्बुधिमेखलायाः ॥ १८७ ॥ सूरीन्द्रः सूरीणां सर्वेषां मध्ये परमैश्वर्यापिन्द्रः एवंविधः श्रीहरि विजयः एतायता धीहीरविजयहरिपुरंदरः गुरोविजयदानसूरेरनु पश्चात् पलक्ष्मी पाभियं प्रतिपदादी- इस विशिष्य विशेषत्रधारेण त्या भूषां शोमा पुपोष पुष्णाति स क स । युवराम स्य । यथा युवराजपदयी प्रतिपमो राजकुमारो निजस मनुः भारमीयस्य जनकसा- नन्तर मान्तारिचर पराभूताभिमानिभूमिपतिमगरलं पसीहतसमसप्रतिपपिपापियसा पा भसिला युधिभेगलाया निःशेपकाइयपीपीठस्थाधिपसवय प्राप्याधिकं शोभते ॥

·६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । मण्डयत्यमरमन्दिरं गुरौ दीप्यते स मुनिवासवोऽधिकम् । यामिनीप्रियतमे पराम्बुधेर्मध्यभागमिव पद्मिनीपतिः ॥ १८८ ॥ गुरौ विजयदानसूरीश्वरे अमरमन्दिरं सुरसदनं देवलोक मण्डयसलंकुर्वति सति । . 'मण्डति भूषत्यलंकरोत्यपि च मण्डयति भूषयत्सपि' इति क्रियाकलापे । मुनिवासयो हीरविजयसूरिपुरहूतः अधिकमतिशयेन दीप्यते स्म स्फूात बिभर्ति स्म । क इव । पमिनीपतिरिव । यथा यामिनीप्रियतमे निशानाथे चन्द्रे पराम्बुधेः पश्चिमसमुद्रस्य मध्यभागमन्तरालं भजति सति पद्मिनीपतिरधिकमतिशायितया दीप्यते एतावता दिवसोदयमवाप्य भास्वानविकतेजखी स्यात् ॥ इति विजयदाने सूरीन्द्रे परलोक प्राप्त श्रीहीरविजयसूरेः पट्टधरत्ववर्णनम् ॥ यद्नेहशृङ्गाङ्गणनद्धमारुतप्रेड्वत्पताकापटपल्लवच्छलात् । गोष्ठीमनुष्ठातुमिवामरावतीं श्रिया सखीमायतीव पाणिना ॥ १८९॥ यत्पुरं डीसानगरम् । उत्प्रेक्ष्यते-गोष्ठीमनुष्टातुं परस्परं प्रीतिवार्ता विधातुं श्रिया समृद्धया शोभया सखीं वयसीममरावतीं पुरंदरपुरी प्राणिना हस्तेन आह्वयत्याकार- यतीव भूचराणां तूर्ध्वलोकगमन न भवेत् , खेचराणां त्वध उर्ध्वगमनशक्तिरस्त्येव, तस्मादमरावत्याकारण युक्तमेव । कस्मात् । गेहश्शृङ्गागणे डीसानगरगृहशिखराजिरे नद्धः अडटकमध्यनिवेशितदण्डपान्तनिबद्धः, तथा मारुतेन वातेन प्रेसन्नितस्ततश्चनली. भवन्पताकापटपल्लवो ध्वजवसनाञ्चलस्तस्य छलं कपटं तस्मात् । अत्र यावद्धजवाचि- त्वादेकवचनमेव विवक्षितम् ।। यदीयराजद्विभवाभिभूतया पौलस्त्यपुर्या किमभाजि लज्जया। यदुप्ण्यतेऽद्यापि तया न भगोऽभिज्ञानमीशानशिलोच्चयाश्रयः ॥१९॥ यदीयो डीसानगरसंबन्धी राजन् जगति शोभा प्राप्नुवन् यो विभवः समृद्धयतिशय- स्तेनाभिभूतया जितया पौलस्त्यपुर्या धनदनगर्या । उत्प्रेक्ष्यते-लजया नपया कृत्वा किमभाजि नंष्ट्वा गतम् । यस्मात्कारणादद्यापि अद्यतनदिनं यावत्तया अलकापुर्या भाभिज्ञानं पलायनचिह्नमीशानशिलोचयाश्रयः कैलासशैलशिखरस्थिति!ज्झ्यते न यदीयलक्ष्म्या विजितेव लका प्रणश्य मध्येऽम्बुनिधेर्विवेश । कदाचन प्रावृपि सूरिराजो डीसाह्वयं तत्पुरमाससाद ॥ १९ ॥ यदीयया डीसानगरसंबन्धिन्या लक्ष्म्या धिया विजिता पराभूता सती लङ्का दश- मस्तकपुरी । उत्प्रेक्ष्यते-पराभूता नपातिरेकाहुःखाद्वा प्रणश्य प्रपलाय्य अम्युनिधेमध्ये समुद्रान्तराले विवेश प्रविष्टेव । कदाचन कसांचित्प्रापि वर्षाकाले सूरिराजो हीर- विजयसूरिर्वमुधाविवखान् । तत्पूर्वव्यावणितं 'डीसा' इत्यादयं नाम यस्य तादृक्पुर- माससाद भजति । इत्यन्ते त्रिभिर्विशेषकम् ॥ इति डीसानगरं च ॥ SAI त्यज्यते ॥

·. ३०२ काव्यमाला। कुलाद्रिवाधिपतिनादभेदुरीभविष्णुनिःस्वानिततूर्यनिःखनम् । जिनेश्वरस्येव जना वितेनिरे पुरप्रवेशेऽतिमहं मुनीशितुः ॥ १९२ ॥ जना डीसानगरसंघलोकाः जिनेश्वरस्येव तीर्थकर्तुरिव मुनीशितुरिविजयसूरेः पुरप्रवेशे डीसानगरमध्यसमागमनावसरे अतिशयेन महमुत्सवं वितेनिरे कुर्वन्ति स्म । किंभूतं महम् । कुलाद्रिषु मन्दरहिमाचलकैलासादिकाष्टकुलपर्वतकंदरेषु, तथा वाधीं समुद्रमध्ये प्रतिनादैः प्रतिशब्दै दुरीभविष्णुः पुष्टीभवनशीलः तादृशो निःखानितानां वादितानां तूर्याणां वादित्राणां निःस्वनो यत्र । अथ वा निःस्वाना राजवाद्यानि संजातानि एषु लोके 'नीसाण' इति प्रसिद्धास्तादृशां वाद्यानां नि?पो महाशब्दो यत्र ॥ सूरिवासवसमागमस्फुरत्प्रीतिपल्लवितचित्तवृत्तिभिः । नागरैरमितपत्कु(रिक्थ)वर्षिभिः स्पर्धयेव धनदो निधीश्वरः ॥१९॥ अमितं मानातीतं परि)क्थं द्रविणं वर्षन्ति याचकानां यथाकामं ददते इत्येवंशीलेना- गरैडींसानगरजनैः सार्धम् । उत्प्रेक्ष्यते--स्पर्धया संह(घोषणेव निधीश्वरो वैश्रवणो धन ददातीति धनदोऽभूदिव वभूवानिव । किंभूतै गरेः । सूरिवासवस्य हीरविजयसूरीन्द्रस्य समागमेन समवसरणेन कृत्वा स्फुरन्ती प्रकटीभवन्ती या प्रीतिः प्रमोदातिशयस्तया पल्लविता मेदुरीभूता चित्तवृत्तिर्मनोव्यापारो येपाम् ॥ नृत्यचन्द्रकिचक्रमुन्मदनदहप्पीहवालाकुलं श्रीसूनोरिव यौवराज्यसमयं व्यालोक्य वर्षागमम् । क्रीडन्छान्तरसाहमानससरोजन्माकरे हंसव- च्छ्रीसूरीश्वरहीरहीरविजयस्तमिन्सुखं तस्थिवान् ॥ १९४ ॥ श्रिया खखगणलभ्या युफा ये सूरीणां खल्पश्रुताध्ययनेन सामान्याचार्याणां मध्ये ईश्वरा व्यवहारिणः साङ्गप्रवचनेष्वीतिनोऽनूचानास्तेषु हीरो मुकुटमणिर्वजरलं तत्तुल्यः श्रीहीरविजयनामा सूरिपुरंदरः तस्मिन् टीसानगरे चिन्तानाचान्तहृदयत्वेन निर्विघ्नत्वेन वा मुखसहितं यथा स्यात्तया तस्थिवान् चतुर्मासीमासीदति स्म । स्थित इत्यर्थः । किं कृत्या । वर्षागमं मेघागमनरामयं व्यालोक्य समीक्ष्य । किंभूतम् । न- त्यन्ति कान्त केकारचकलितताण्डवं कुर्वाणानि चन्द्रकिणां मयूराणां चक्राणि पटलानि यत्र । चन्द्रकं पिच्छ मिति विद्यते येषां ते चन्द्रकिणः । 'मेचकश्चन्द्रकः समी' इति हेम्याम् । 'सेव्याः संप्रति सान्द्रचन्द्रकिकुलरत्ताण्डवमण्डिताः' इति चम्पकथायाम् । पुनः किंभूनाः । उत्कृष्टो मदो येषां ते।मदोद्धता इत्यर्थः । नदन्तः शन्दायमानाः नन्द- न्यो वप्पीहानी चातकानां यालाः प्रियः शिशयो वा। मायो विपदि स्त्रीणां शिशनाच फातमै स्यात्, अतो यालादान्दोपादानम् । ताभिसंवा आकुल व्याप्तम् । उत्प्रेक्ष्यते--श्रीसू. मोःकन्दस्य यावराज्यसमयमिव । युवा चासो राता च युवराजसस्य भापो यांवराज्यं

·६ सर्गः)
हीरसौभाग्यम् ।
तस्य समयः युवराजपदाभिपेचनप्रस्तावमिव । सूरिः किं कुर्वन् । क्रीडन् । केली
निर्मिमाणः । कुन । शान्तरसो नवमोपशम रस इत्याद्वा नाम यस्य तादृशे मानसनाम्नि
सरोजन्मनां पमानामाकरे । 'पद्माकरस्तडागः स्यात्' इति हैमीवचनात् । मानससरोवर
इत्यर्थः । किंवत् । हंसवत् । यथा हंसो वर्षागमं विलोक्य मानससरसि क्रीडन् तिष्ठति ॥
यं प्रासूत शिवाह्रसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः
पुत्रं कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामनिमम् ।
तवामीकमसेविदेवविमलव्यावर्णिते हीरयु-
क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते पष्ठोऽत्र सर्गोऽभवत् ॥ १९५ ॥
अन हीरविजयसूरिचरिने हीरसौभाग्यनाम्नि महाकाव्ये पण्णां संख्यापूरणः पष्ठः
सोऽधिकारः अभवत्संजातः ।
इति पण्डितसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेव विमलगणिविरचितायां खोपज्ञहीरसौभा.
ग्यकाव्यवृत्ती हीरयंगगेर्दक्षिणदिग्गमनद्विजसमीपपठनमेदपाटमण्डलस्थगुरुपार्थागमनप-
ण्डितवाचकपदप्रदानमरुदेशशिवपुरीसंघाग्रहवशाचार्यपदप्रस्थापनाणहिल्लपत्तननन्दिभव-
नविजयसेनसूरिजन्मदीक्षादिकथनडीसापुरचतुर्मासागमनवर्णनो नाम पष्ठः सर्गः ॥
सप्तमः सर्गः।
सूरीन्दुरानन्दयति स तस्मिन्पुरे समग्रानपि नागरान्सः ।
पचेलिमः प्राक्तनपुण्यपुञ्जः प्रादुर्भवन्मूर्त इवैष तेपाम् ॥ १ ॥
स श्रीहीरविजयसूरिसुधाकरः तस्मिन् डीसानानि पुरे समप्रान् सर्वानपि नागरा.
पीरलोकान् आनन्दयति स्म प्रमोदमुत्पादयामास । उत्प्रेक्ष्यते-तेषां डोसापुरपारा-
गामेप चक्षुःप्रत्यक्षलक्ष्यः मूर्तस्तनुमान् पचेलिमः परिपाकं प्राप्तः प्राक्तनः प्राचीनज-
न्मोपार्जितः पुण्यपुनः सुकृतसमूह इव ॥
मिलद्वलाकाम्बरमुद्वहन्ती लीलागतोद्वेजितराजहंसा ।
श्यामातिनमा च पयोघरोघद्धाराभिरामा पिहिताननेन्दुः ॥ २ ॥
मुरायुधधूलतिकात्मयोनिमुज्जीवयन्तीव तडिद्विलासा ।
मुदे तदानीमजनिष्ट यूनां प्रावृण्नवोढा वरवर्णिनीव ॥ ३ ॥

·३०४ काव्यमाला। तदा तस्मिन् डीसानगरे हीरविजयसूरेश्चतुर्मासकस्थितिसमये यूनां तरुणजनानां मदनमदमेदुरीभूतानां नवोढा यौवनवती नवपरिणीता वरवर्णिनी सर्वकलाकुशलप्र. धानन्त्रीव प्रावृट् वर्षा मुदे प्रमोदायाजनिष्ट संजाता । वृद्धानां तु शीतवातकर्दमादिना दुःखदायिन्यत एव यूनामिति पदोपादानम् । किंलक्षणा प्राट् परवणिनी च । मिलन्त्यः श्लिष्यन्त्यः भर्ना समागमं कुर्वन्त्यः बलाका बलाकाइना यत्र । 'गर्भाधान- क्षणपरिचयानूनमावद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः' इति मेघ• दूतकाव्ये । प्रायो वर्षाकाले पकारस्तु क्षादिषूपविश्य तिष्ठन्ति । बकाङ्गनास्तानाहारैः पोषयन्त्यत एवाम्बरे भ्राम्यन्ति । तादृशमम्बरमाकाशम् । पक्षे मिलन्यः श्रेणीम• वन्यः वलाका बलाहकमहिलास्तद्वदुचलं नवपाणिग्रहणावसरत्वाद्धवलमम्बरं वसन- मुद्वहन्ती धारयन्ती । यतः । श्वेतं परिणयवासः स्यात् । पुनः किंभूता । लीलया स्वभा. वेन, न तु मन्नाकर्षणादिना, आगतेन अनादिजगनिसर्गेण वर्षितुमागमनेन उद्वेजिता विजयकरणप्रस्थानेषु विघ्नं प्रापिता राजहंसा विजयिराजानो यया । 'विश्रान्तजिष्णु. क्ष्मापालयुधि' इति चम्पूकथायाम् । विजयिनो हि राजानः प्रावृट्समये कुत्राप्यव. स्थिति कुर्वते, शरदि च विजयाय प्रतिष्ठते । अथ वा लीलया वर्षणविलासेन यदा.. गमनं तेनोद्वैजिता जम्वालजालाविलजलावलोकनेनोद्वेगं गमिता अत एव मानसं प्रति प्रस्थातुमुत्सुफीकृता राजहंसा यया । 'प्रोपितकलहंसवयसि' इति चम्पूकथायाम् । 'प्रोपिता मानसं प्रति प्रस्थापिताः कलहंसविहंगमा येन' इति तद्वृत्तौ । पक्षे मन्थरगमन- विलारोनावहेलिता राजमराला यया स्त्रिया । पुनः किंभूता । श्यामा सजलदपटलका. लिमाकलिता । पक्षे षोडशवार्षिकी । पुनः किंभूता । अतिनम्रा अतिशयेन गुर्वादिषु नमनशीला लघुपद्धानां विनयपरा । यदुतम्-'नमणी पमणी बहुगुणी विहुपखिवंस. विशुद्ध । पुण्यविना नवि पामिइ करिषगुहा परि मज ।।' इति घचनात् । पक्षे अतिशयेन : नम्रा उपमय्यागता मेदिनीमण्डलालिगिवईलिका । पुनः किंलक्षणा। पयोपरेभ्यो मेपेभ्य उपन्तीभिः प्रकटीभवन्तीभिर्धाराभिलटिभिरभिरामा । पक्षे पयोधरयोः पीनोचकु. चयोरुयता उपरिस्फुरता हारेण मुक्ताकलापेन हारिणी मनोज्ञा । पुनः किंलक्षणा । पिहित भातोऽथान पनाभ्रमरेणादृश्यीकृत आननस्य मुखस्य तुल्य इन्दुश्चन्द्रो यस्याम् । पक्षे नवपरिणयनलजावशासनेनाच्छादितो यदनचन्द्रो यया । पुनः किलक्षणा । मुरा- युधमिन्द्रधनुरेप वीपक्षे पाकचापचयका कुटिला भ्रूवली यस्याः । पुनः जिलापर। आत्मयोनि स्मरमुत्रीवयन्तीव प्रीष्मसमये तापातिरेकान्मृतप्रायीभूनमदन पुनजीवितं कुर्वतीव । पक्षे विभ्रमविलासः काममद्दीपयन्तीव । मर्नुरिति शेषः । वर्षायां नरुण- योपितामषलोकनारप्रायो यूनां म्मरः प्रादुर्भवेदिनि । पुन: किंभूता । तदितां पिगुतो विलासाः स्फुरणानि अंकारा पा यसाम् । पक्षे तदिदिलासाधनलकैलयो यस्याः वारपेटितानि मा यस्याः ॥ युग्मम् ॥ इति पांगमः ॥

·.
७ सर्गः
हीरसौभाग्यम् ।
अथ व्यवत्त प्रणिधानमिच्छन्कंचित्स संस्थापयितुं स्वपट्टे ।
पुरेऽपि जीवातुरिवाखिलेऽपि प्रावर्तत प्राणभृताममारिः ॥ ४ ॥
अथ तत्र डीसानगरे चतुर्मासीमासीने सति वर्षावहलीभवनानन्तरं स हीरविजय-
सूरिः प्रणिधान सूरिमन्नस्मरणं व्यधत्त विदधाति स्म । किं कुर्वन् । इच्छन्काइन् ।
कि कर्तुम् । कमपि योग्यं शिघ्यं खपटे निजपदे संस्थापयितुम् । अपि पुनस्तस्मिग्नि-
खिलेऽपि समप्रेऽपि पुरे डीसानगरे प्राणभृतां जन्तूनाममारिदिपदचतुष्पदपक्षिमता.
दिप्राणिवधनिषेधो जीवदया प्रावर्तत प्रवृत्ता । तत्पुरखामिना प्रवर्तितेत्यर्थः । क इच ।
जीवातुरिव अर्थात् स्थलचरखेचरजलचराणां जीवनापधमिव ।।
द्वारं स्वसिद्धेरिव सूरिराजो ध्यानं दधानो वसुभूतिसूनोः ।
अहान्यहन्धिवबन्धुरौजास्तन्निष्ठयेवागमयबहूनि ॥ ५ ॥
सूरिराज: श्रीहीरविजयसूरिभूमीपुरुहूतः तस्य ध्यानस्य निष्टा चतुर्थपष्टाटमाचा-
माम्लादिविविधतपोनेकमुद्रासनादिविधानपूर्वकसरिगशनविधिक्रिया तयेय निश्चयेन
बहूनि धनान्यहानि दिनानि अगमयदतिकामति स्म। सूरिमन्नाराधन विधेत्रिमासावधि-
खात् हतोस्तु द्विमासावधित्वाचेति । किंभूतः । अहर्वान्धवो भाखान् । 'चकाजाह-
बान्धवः सप्तसप्तिः इति हेम्याम् । तस्येव बन्धुरमतिशायि ओजः प्रतापो यस्य ।
कि कुर्वाणः । वसुभूतिनानो द्विजस्य सूनोर्नन्दनस्य श्रीगीतमखामिनो ध्यानं स्मरणमनु.
चिन्तनमर्यात्खहृदये दधानो बिभ्राणः । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनः सिद्धेः श्रीजिनशास.
नाधिष्ठायकदेयतागमनलक्षणफलनिष्पत्तेारे प्रवेशनमार्ग इव ॥ इति हीरविजयसूरेः
सूरिमत्रस्य ध्यानविधानारम्भः ॥
संपिप्रती कामितमुत्सुकानां दिग्जेत्रयात्रासु धराधवानाम् ।
अथोपतस्ये शरदस्य सूरेविधित्सयेव प्रणिधानसिद्धेः ॥६॥
अप ध्यानविधानावसरे शरदनविरामसमयः उपतस्थे समाजगाम । 'अधेनं समु.
पस्थिता । पार्थिवधीहितीयेव शरपङ्कजलक्षणा ॥' इति रघुवशे। 'उपस्थिता आगता'
इति तवृत्तिः । कि कुर्वती । दिशा पूर्वादीनां हरितां जयनशीलागु यात्रामु प्रस्थानेषु
मम्यगन्गुकानामुत्कण्ठितानाम् । दिग्विजयं कर्नुकामानामित्यर्थः । धराधयानां पृथिवीप.
तीनां नृपाण धामितं यमीहित पिश्वी संपूरयन्दी पूर्ण प्रशयन्दी । 'पालनपूर•
पयोः' इत्वयं धातुः । उत्प्रेक्ष्यते-भस हीरविजयनानः सूरेभारकस्स प्रविधाननि.
देविपित्मया परिछयेयागता ॥
मलीमसीभूतमोपमप्रमातासरन पदं मुरारेः ।
द्विजाधिपः क्षालयतीच यस्यां निम्नन्द्रचन्द्रातपनीरपूरैः॥७॥

·काव्यमाला । . यस्यां शरदि द्विजाधिपो ब्राह्मणश्रेष्ठः शशभृच । उत्प्रेक्ष्येते-निस्तन्द्रो मेघाभ्रहि- मधूमप्रमुखनिर्मुक्तत्वेन निर्मलो यश्चन्द्रातपश्चन्द्रिका तत्तुल्यैर्विशदै!रपूरैः । गोदकसमु- दायरित्यर्थः । पक्षे । ज्योत्सैव जलप्लवैः कृत्वा मुरारेर्नारायणस्य पदं स्थानं चरणं च नभः क्षालयति धावयतीव । फिंभूतं पदम् । मलीमसीभूतं भपावनं जातम् । केन । भ- भ्रस्याकाशस्य मातगचाण्डालस्तस्य । अथवा गगनमातङ्गेन समं संगमेन । अथवा अने आकाशे पर्वतायुच्चस्थाने खपाचेन समं संगमेन कृत्वा अस्पृश्यभावमभ्युपगतम् । मातहस्पृष्टं हि वस्तु जलेन शुध्यतीति जनप्रतीतिः । पक्षे । अभ्रमात.र्मेधैः । 'नभसः कलभरुपासितम्' इति नैपधे । 'नभसः कलभैर्मेधैः' इति तदृत्तिः।मलीमसीभूतं श्यामलं संजातं घनान्धकारमयीभवनात् । “दिवापि श्रूयमाणरजनिशङ्काकुलचक्रवाकचक्रकुशि' इति चम्पूकथायाम् । मलिनीभूतं हि जलैः क्षालयित्वा निर्मलीक्रियते इत्यपि लोकरूढिः । तत्त्वतस्तु ऐरावणगजकलितं जातम्। 'प्रावृषेण्यं पयोवाह विद्युदैरावताविव' इति रघुवंशे । पुनः किंभूतम् । अशेषं संपूर्ण याकाशं वस्तुतस्तु चन्द्रचन्द्रिकया नभो धवली क्रियते। 'आप्लावितमिव मुक्तमर्यादेन दुग्धवारिधिना विलिप्तदिग्भित्तिकमिव सान्द्रसुधापइपिण्डै: प्रविष्टमिव स्फटिकमणिमहामन्दरोदरदरीपु भुवनमासीत्' इति चम्पूकथायाम् । चन्द्रो- दये सर्व श्वेतीक्रियते ॥ गाधा व्यधाद्याम्बरचुम्बिरह्मचरगपूरानपि सिन्धुदारान् । जगत्प्रसारोत्सुकयद्यशःक्ष्माधरस्य किं सुप्रतराः प्रणेतुम् ॥ ८॥ या शरत् अम्वरमाकाशं चुम्बन्ति आलिङ्गन्ति इत्येवंशीलाः, तथा रहन्त उपर्युपरि प्रसर्पन्तस्तरङ्गाः कहोला येषु तादृशाः पूराः पयःप्लवा येषां तादृशानपि सिन्धुदारान् समुद्रपनीनंदीगांधाः पादोत्तरणयोग्याः । 'सरितः कुर्वती गाधाः' इति रघुवेशे । व्यधा- चकार । उत्प्रेक्ष्यवे-जगत्सु त्रिषु भुवनेषु प्रसारः प्रसरणं पर्यटनं तत्रोत्सुकस्योत्क- ण्ठितस्य यस्य हीरविजयसूरैर्यशः श्लोकः स एव क्ष्माधरो राजा तस्य सुप्रतराः मुखेन खयं पादोत्तरणसातेन वीर्यन्ते उत्तीर्यन्ते प्रोलक्यन्ते ताग्विधाः प्रणेतुं कर्तुं मुखेन तरीतुं शक्या विधातुमिव वा ॥ आस्वादितस्वादुमृणालकाण्डाः कूजन्ति लीलालसराजहंसाः । आगन्तुकाहन्मतदेवतायाः स्मरध्वजाः पूर्वमिव ध्वनन्तः ॥ ९॥ लीलया विविधजलकीडया अलसा मन्थरा राजहंसा भव्यरुणच चरणा मराला: फूजन्ति शब्दायन्ते । 'राजहंसास्त्वमी चबुचरणरतिलोहितः' इति हम्याम् । किंभूताः । भावादिताः कवलीकृताः स्वादवो मधुरा रसनावदनहदयाहादकरा मृणालाना कमल. नालानां फाण्डाः स्तम्याः पटलानि यः । उत्प्रेक्ष्यते-आगन्तुकाया आगमनशीलाया हीरविजयसूरेः पुरः प्रकटीमवितु कामाया अर्हन्मतदेवतायाः शासनदेव्याः पूर्व प्रथम- ·७ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ३०७ मेव ध्वनन्तः शब्दायमाना वाघमाना या सरध्वजा वाचानीव । 'वायं धादिप्रमातोद्यं तूर्य पूरे स्मरध्वजः' इति हैम्या.यादित्रनामानि ॥ निर्मुष्टनिःशेपनिषद्वरायाः किं वर्ण्यतेऽस्याः शरदिन्दिरायाः । जडाशयानप्यसृजाप्रसन्नाशयान्कविश्रीकलितांश्च यत्सा(धा)॥१०॥ अस्याः हीरविजयसूरिध्यानसमयसमेतायाः शरदिन्दिराया जलधरविरामलभ्याः किम् अर्थाद्वीप्सा कि कि माहात्म्यं वर्ण्यते प्रशस्यते । किंभूतायाः। निर्मूटो निःशेपेण मृष्टो निवारितोऽपहृतो वा निर्गतः शेयो लवलेशमात्रो निपद्वरः कर्दमो यस्याः । अथवा निटो निर्धूतः शोपं नीतो निःशेष: समस्तोऽपि कर्दमो यया । यद्यस्मात्का- रणात् या शराहक्ष्मीर्जडाशयान् जडखभावान् जडहृदयान्वा । मूर्खानित्यर्थः । प्रसमा. शयान् निर्मलीभूतमध्यान् प्रसन्नतायुक्तखभावान् झगित्यर्थावयोधगोचरत्वं प्रसादगुणस्त. युक्तचित्तान् खरितमेव शास्त्रार्थमवयुध्यन्ते तादृशान् । पण्डितानित्यर्थः । अमजस्कृतवती । च पुनः कवित्वेन पाण्डित्येन काव्यकर्तृत्वेन वा । 'विद्वान् सुधीः कविविचक्षणलब्ध- वर्णाः' इति हैम्यो पण्डितनामानि । तथा 'वयमपि कवयः कवयः [कवयः कषयश्च कालिदासाद्याः' इति कविशन्दन काव्यकर्तापि । या श्री: शोभा लक्ष्मीवा तया फलि- तान्युक्तान् करोति स्म । तत्वतस्तु डलयोरैक्यात् जलाशयास्तडाकादिनीरस्थानानि स्वच्छमध्यान् तथा कस्य पानीयस्य वयः पक्षिणो हंसादयस्तैः सहितांश्चके । वर्षामु हंसा हि मानससरसि यान्ति । शरदि पुनः कमलकलितेपु निर्मलसलिलेषु सरःसु समायान्ति इति कविसमयः ।। मितेषु पोषु मुखेप्विवास्या रङ्गत्सु नेत्रेष्विव खञ्जनेषु । बन्दिष्विव स्मेरसरोजपौष्पनिप्पातिगुञ्जन्मधुकृद्रजेषु ॥ ११ ॥ पटीप्विवोद्दामकलामकौघावदातकेदारवसुंधरासु । भूपाखिवास्या विविधासु लीनशिलीमुखस्मेरसुमावलीषु ।। १२ ॥ गणाधिराजे प्रणिधानदुग्धपाथोनिधी मीन इवातिलीने । तदा कदाचिद्गगनाध्वनीनोऽपराचलाभ्यर्णभुवं बभाज ॥ १३ ॥ तदा तस्मिन् शरत्समये कदाचित्कस्मिन्नपि दिनावसानव्यतिकरे गगनाध्वनीनः । 'गगनावजाध्वगा' इति हैम्याम् । सूर्यनामसु । तथा 'अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिकदेशिकी' इति हम्याम् । अपराचलस्य अन्तानेरभ्यर्णभुवं समीपभूमीप्रदेशं यभाज श्रयति स्म । कस्मिन् सति । गणाधिराजे हीरविजयसूरीन्द्रे प्रणिधानं ध्यानम् । 'सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम्' इति रघुवंशे । तदेव दुग्धपायोनिधिः क्षीरसमुद्रः तस्मिन्मीनो मत्स्य इव अतिशयेन लीने मनीभूते । अथ समयवर्णनम् । केषु सत्सु । सितेपु विकसितेपु पद्मधु कमलेषु मत्सु । उत्प्रेक्ष्यते-अस्याः शरलक्ष्म्याः ·काव्यमाला। मुखेघु क्रीडाकृतानेकवदनेष्विव । पुनः केषु सत्सु । रगत्सु लीलया अशनाद्यर्थ वा इतस्ततो भ्राम्यत्सु खञ्जनेषु खजरीटेषु 'गंगेट्रिया'ख्यपक्षिविशेषेषु सत्सु । वर्षाकाले हि खजनानां शिरःसु शिखा समायाति तदनुभावाददृश्यीभावं भजन्ते । ततः शरदि पुनः शिखा- पाताचक्षुर्लक्षतामाकलयन्ति तेनेतस्ततो भ्रमणं कुर्वते । तदुपर्युत्प्रेक्षा । उत्प्रेक्ष्यते- शरम्या नेत्रेषु स्त्रीखभावाच्चञ्चललोचनेष्विव । भवत्कृते खञ्जनमञ्जुलाक्षि' इति विल्ह- णपश्चाशिकायाम् । पुन: केषु सत्सु । स्मेराणां विनिद्राणां सरोजानामरविन्दानां पौष्पेयु परागेषु निष्पातिनो निपतनशीला आगत्य मकरन्दपानकृते निलीय स्थिति कुर्वाणा: तथा स्वच्छन्दमाकण्ठमकरन्दाखादनोन्मदिष्णुभवदमन्दानन्दं शब्दायमाना गुअन्तः गुञ्जारवं विदधाना मधुकृता भ्रमराणां बजाः समूहास्तेषु सत्सु । उत्प्रेक्ष्यते-अस्याः शरलक्ष्म्या वन्दिषु महलपाठकेष्विव । पुनः कासु सतीषु । उद्दामाः परिपाकप्राप्तत्वेन मनोरमा ये कलामकाः कलमशालयः । 'कलमस्तु कलामकः' इति हैम्याम् । तेषामोघाः समूहास्तैरवदाता उज्वलाः । राणों धरा भूमयस्तासु सतीषु । उत्प्रेक्ष्यते- शरदिन्दिरायाः पटीपु उत्तरीयनिवसनेष्विव । पुनः कासु सतीषु । विविधासु श्वेतरक्त- नीलपीतकृष्णाद्यनेकविधासु । तथा लीना मधुपानकृते मध्ये प्रविश्य स्थिताः शिलीमुखा भृङ्गा यासु तादृश्यासु(शीपु) स्मेरासु हसितासु सुमानां पुष्पाणामावलीषु श्रेणीसु सतीषु। उत्प्रेक्ष्यते-अस्याः शरदिन्दिराया विविधप्रकारासु भूषासु आभरणेष्विव । 'विनापि भूपामवधिः श्रियामसी' इति नैपधे । 'भूपा भूषणानि' इति तद्नुत्तिः । त्रिभिर्विशेषकम् । इति शरत्समयः॥ विनियोगेन निजास्तपश्यान्पुत्रानियोत्सङ्गजुषः स्वरश्मीन् । दृष्ट्वा यियातूंस्तदुदीतकोपादिवारुणीभूतमथारुणेन ॥ १४ ॥ अथास्ताचलसमीपगमनानन्तरम् अरुणेन भास्करेण अरुणीभूतं रक्तेनाभूयत । उ- स्प्रेक्ष्यते तदुदीतकोपादिव तेषु खरश्मि उदीतः प्रादुर्भूतो य: कोपः कोधस्तस्मा- दिव । किं कृत्वा । दृष्ट्वा अवलोक्य । कान् । खरदमीन् आत्मीयकिरणान् । किंभूतान् । उत्सझं कोडं जुषन्ते भजन्ते । उत्प्रेक्ष्यवे-पुत्रानन्दनानिव । पुनः किंमूतान् । विधे- देवस्य नियोगेन परवशतया निजस्य सूर्यास्मनः असं क्षयं पश्यन्ति विलोकयन्तीति । अत एव किं कर्तुमिच्छ्न् । यियासून आत्मनः पार्श्वदन्यत्र कुत्रचिद्गन्तुमिच्छन् ।। जहेऽम्बरं सायमशीतभासा नीत्यास्तधात्रीधरगहरान्तः । प्रदोषनाम्ना परिमोपिणेवासहायिभावेन बलाहीतम् ॥ १५ ॥ न विद्यन्ते शीताः शिशिराः शीतला भासः कान्तयो यस्योष्णादिमस्यात् भशीत. भारवेनाशीतभासा भानुना सायं संध्यासमये अम्परमाकाशं यसनमपि जहे सफम् । उत्प्रेक्ष्यवे-प्रदोष इति नाम यस्य तेन प्रदोपनामा परिमोपिणा तस्करेण । यामिनीमुस- चारेणेत्यर्थः । अस्तधानीधरः पश्चिमाचल: तस्य गहरान्तः गुहामध्ये पनहमगहन-

·७ सर्ग:
हीरसौभाग्यम् ।
मध्ये च नीत्वा प्रापयित्वा असहायिभावेन सहायः सखा अस्यास्तीति सहायी न सा-
हायी असहायी तस्य भावस्तेन सहायराहित्येन । एकाकित्वेनेत्यर्थः । बलात् हठात्
गृहीतमादत्तमिव । कस्मिंश्चिद्बलवति तस्करादिके वसनादि गृहीतुमुद्यते एकाकिना
निर्वलेन पुंसा त्यज्यत एव ॥
कलङ्कठानिन्दुरथाभ्युदेताकलङ्किनो विश्वविबोधिनो मे ।
न सांप्रतं सांप्रतमत्र वस्तुमितीव याति कचिदंशुमाली ॥ १६ ॥
अंशुमाली सूर्यः क्वचित् कुत्रचन स्थाने याति गच्छति । उत्प्रेक्ष्यते इति कार-
णादिव । इति किम् । यत् । अथ दिवसावसानानन्तरं कलङ्कवान् दोपाकरखेन कल-
वैकलितः । अथवा कामितया गुरुदारकामुकत्वात्सकलङ्क इन्दुश्चन्द्रोऽभ्युदेता उदयि-
प्यते तत्कारणादकलविनो निष्कलकस्य तथा विश्वविवोधिनः जगत्प्रतिबोधप्रविधान-
शीलस्य मे ममात्र भुवने सांप्रतमधुना वस्तु स्थातुं न सांप्रतं न युक्तं नोचितीमञ्चति ॥
खरागिणीमञ्जनकुम्भिकुम्भप्रगल्भपीनस्तनदिमृगाक्षीम् ।
निर्वर्ण्य रागीव दिनावसाने किं पद्मिनीग्राणपतिः प्रयाति ॥१७॥
पद्मिनी । यस्याः शरीरसौरभभरमाघ्राय मधुरा मालतीप्रमुखकुसुमजातीविहाय
यद्वसनोपरि परिभ्राम्यन्ति सा पद्मिनीत्युच्यते । तस्याः प्राणपतिः प्राणेभ्योऽतिबल्लभः
पतिव्रतात्वेन भावान् दिनावसाने संध्यासमये प्रयाति गच्छति। उत्प्रेक्ष्यते-अञ्जननामा
पश्चिमदिग्गजः। यतः -ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽअनः। पुष्पदन्तः सार्वभौमः
सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ एते पूर्वाद्यष्टानां दिशामष्टी दिग्दन्तिनः सन्ति । तेयुप्रतीच्या
दिग्दन्ती अजननामा कुम्भी गजस्तस्य कुम्भी शिरसः पिण्डो तावेव प्रगल्भी का.
मिजनमनोहारिणी तथा पीनावतिपुष्टी स्तनी पयोधरी यस्यास्वादशी दिक् प्रतींची सेव
मृगाक्षी हरिणनयना तो खस्मिन्विषये रागिणीमनुरागिणी प्रेमातिरेकभाजिनीमरुणां
च निर्वर्ण्य दृष्टदेव याति । क इव । रागीव । यथा कश्चिद्रागी पुमान् पद्मिनीपतिरपि
खाङ्गनामवगणयन् । 'खाधीनेऽपि कलने नीचः परदारलम्पटो भवति । संपूर्णेऽपि
तटाके काकः कुम्भोदकं पिबति ॥', तथा 'चातुर्येणातिवाचं मुगणमणिसनी भाग्य-
सौभाग्यलक्ष्मी साधीनां भक्तिभाजं विमलकुलभवां शीलमाशीलयन्तीम् । प्रेमाभ्यां
पद्मिनी खां परयुवतिरतो हा विहायेन्दुवक्रामन्यां वामां कुरूपामनुसरति जनो म.
न्मयं तद्धिगस्तु ॥', 'सहदेशे विनाणं अणरसमभ मिगाइयं गीयम् । नियमहिलाणयहवं
तमिविलोए न अग्पन्ति ॥' इति वचनात् । रागातिरेकवान् सन् स्वस्मिन्नत्यन-
रक्तां कामिनी प्रेक्ष्य सायं तत्संनिधी याति ।।
उत्तुङ्गतारङ्गशिखावलम्बि किंजल्कलीलायितरश्मिराशि ।
पयोधिपूरेऽम्बुजवन्धुविम्बं मेरारुणाम्भोरुहवद्विभाति ॥ १८ ॥

·३१० काव्यमाला। पयोधिपूरे पश्चिमसमुद्रसलिलप्लवे अम्बुजवन्धोः पद्ममुहृदो दिवाकरस्य विम्ब मण्डलं स्मेरारुणाम्भोरुहवद्विकसितरक्तकमलमिव विभाति । नीरधिनीरोपरि विकच. कोकनदसदृशं दृश्यते इत्यर्थः । किंभूतम् । उत्तुङ्गो गगनाङ्गणालिङ्गी यस्तारङ्गस्तरङ्गाणां समूहस्तारङ्गः । अत्र समूहार्थेऽण् । कल्लोलकलापः । वारं वारं तारतरखरनिर्जि. तगद्गातारङ्गाम्' इति. पद्मसुन्दरनिर्मितभारतीस्तवने । तस्य शिखामग्रभागमवलम्बते आश्रयतीति एवं शीलम् । पुनः किंभूतम् । किंजल्कानां कमलकेसराणा लीला विला- सस्तद्वदाचरितो रश्मिराशिः करनिकरो यस्य ।। पूरे समुद्रस्य बभस्ति बिम्ब राजीविनीजीवितनायकस्य । पयोधिपल्यङ्कतले शयालोरुल्लासि चक्र किमु चक्रपाणेः ॥ १९ ॥ समुद्रस्य पश्चिमवीचिमालिनः पूरे पयःप्लवे राजीविनीना पद्मिनीनां जीवितनाय- कस्य प्राणवल्लभस्य बिम्बं मण्डलं वभस्ति भासते । 'वररजनीकर कान्ते विद्याभरणे निशानभासदशे। तब नृप मननभवने सविता नाभाति परमधीः ॥' इति चम्पूकथा- याम् । 'तन द्वितीयराजार्थे निशानस्तेजखिभिर्वभति' इति तहिप्पनके । उत्प्रेक्ष्यते- पयोधिः समुद्र एव पख्यङ्कः शय्या तस्य तले शयालोः शयनशीलस्य । 'दासाहः पु. रुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजी' इति हैम्याम् । चक्रपाणेविष्णोरुल्लासि प्रोल्ल- सनशीलं चक्रं किमु । विस्फुरत्सुदर्शनं नाम रथाद्गमिव ।। खण्डेन चण्डद्युतिमण्डलेन न्यमन्जि पूरे मकराकरस्य । . सूरेर्महःसाम्यकृतेऽब्धिझम्पासृजा शनैर्निष्पततेव भीतेः ॥ २० ॥ चण्डगुतेर्मास्करस्य मण्डलेन खण्डेन शकलेन चतुर्थमागेन कृत्वा मकराकरस्थ समुद्रस्य पूरे न्यमनि चूडितम् । मण्डलचतुर्थाशो जलधिमध्ये निमन इत्यर्थः । उत्प्रे- क्ष्यते--सूरेहरिविजयसूरीन्दस महसां भूयसां प्रतापाना साम्यकृते तुल्यत्वप्राप्त्यर्थ. मन्धी समुद्रे झम्पा पयःसंपातपाटयं सृजति करोति इत्यधिझम्पासट् तेनार्केण भीतेः खान्ते भयवशात् शनैर्लधु निष्पततेव ॥ अम्भोधिमध्येऽधितविम्बमम्भोजिनीवरस्य स्फुरति स्म सायम् । अतादृशी प्रेक्ष्य दशां प्रियस्य किमब्धिमजद्दिनलक्ष्मिभालम् ॥२१॥ सायं संध्यासमये अम्भोधेः समुद्रस्य मध्ये अम्भोजिनीवरस पद्मिनीपतेर्भानोर. धित भावप्रधाननिर्देशदर्धत्व जातमम्मिनित्यर्षितं चिम्यं मण्डलम् । अर्धमब्धिमध्ये ममम्, अर्धे च बहिश्यमानं चेखर्धः। स्फुरति दीप्यते मा उत्प्रेक्ष्यते-प्रियस स्व. भर्नु मानोरताही विश्वशोच्यामस्तलक्षणो दशामवस्था प्रेक्ष्य दृग्गोचरीकृल । मर्या- 1. भावल्युमन्तनिशानदारदादर्श आयजिति भावः. -

·७ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
तदुःखातिरेकादब्धौ मजन्या चूडन्त्याः पतन्या वा दिनलक्ष्म्या वासरश्रिया भालं
ललाटमिव ॥
भानोर्बभौ मण्डलखण्डमब्धौ गन्तुः पुरारेमिलितुं मुरारिम् ।
मृगालेखेव सरोपचण्डीसालक्तपादाहतिशोणितश्रीः ॥ २२ ॥
अन्धी समुद्र भानोः सूर्यस्य मण्डलस्य बिम्वस्य खण्डं शकलम् । विम्वचतुर्थाशमात्र-
मित्यर्थः । बभी शोभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--मुरारि नारायणं मिलितुं गन्तुर्गच्छत्तीति
गन्ता तस्य पुरारेः शंभोगाङ्गलेखेव शिरःशेखरपीयूपमयूखकलेव शिरःशशिकलेव ।
किंभूता। सरोपा कुतश्चित्कारणात्कोपकलिता या चण्डी अत्यन्तकोपना कामिनी पार्वती
च । 'चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः' इति हैमीवचनात् । स्त्री चेचण्डी । 'दुर्गा चण्डी सिंथाना
मृडानी' इत्यपि हम्यां पार्वतीनामानि । तस्याः सालक्तकेन सह यावकरसेन वर्तते
यस्तादृशः पादश्वरणस्तस्याहत्या शिरसि प्रहारेण शोणत्वं संजातमस्यामिति शोणिता
रक्तीभूता श्रीपुर्लक्ष्मीर्यस्याः । कथंचित्सुरतकलहे कुपिता पार्वतीमनुनेतु पादपति-
तस्य शंभोः शिरसि कोपात्पादप्रहारः प्रदत्तः, तदवसरे चरणा लक्तकरसे लगे रक्ता
जातेत्यर्थः ॥
द्वीपे परस्मिन्नितरोऽस्ति कश्चिदस्य व्रतीन्द्रस्य वगी सहक्षः ।
दिदृक्षयान्तः कुतुकादितीव पतिस्त्विषां याति परत्र खण्डे ॥२३॥
विपां पतिर्भानुमान्परन अन्यस्मिन् खण्डे द्वीपे प्रदेशे वा याति । उत्प्रेक्ष्यते--
अन्तश्वेतोमध्ये फुनुकात्कौतूहलादित्यमुना प्रकारेण दिदृक्षया द्रष्टुमिच्छयेव । इति
किम् । यदन्यस्मिनपरस्मिन्द्वीपेऽस्य हीरविजयनानो प्रतीन्द्रस्य सूरेः सदृक्षस्तुल्य इतो.
ऽन्यः कश्चिदशी जितेन्द्रिय आले न वेति ।।
अनक्षिलक्ष्यीभवति स भाखान्निजाङ्गनायामनुरागिभावात् ।
कचिनिगूढं वरुणेन रोपादिवैप पाशेन नियध्य मुक्तः ॥ २४ ॥
भाखान्मार्तण्डः अक्षणोनयनयोलेक्ष्यो दृश्यः अक्षिलक्ष्यः दृग्गोचरो नाक्षिलक्ष्योऽन-
क्षिलक्ष्यः स भवति स्मेति अनक्षिलक्ष्यीभवति स्म । अदृश्यो जातः । असं गत इत्यर्थः ।
उत्प्रेक्ष्यते---निजागनायां पश्चिमदिगलोचनाथाम् । 'वरुणगृहिणीमाशामासादयन्तममुं
रुची' इति नैपधे । अनुरागः प्रेमातिरेकोऽस्त्यस्मिन्वा हग्भावश्चित्ताभिप्रायो यस्य
अनुरकरन या रोपास्कोपोदयारवाचिकुत्रापि प्रदेशे वरुणेन प्रतीचीपतिना शशेन
धन्धनप्रन्थिना नियन्त्र्य पद्धा निगूढं गुप्तस्थाने मुक्तः स्थापितो रक्षित इव ॥इति सूर्या-
स्तवर्णनम् ॥
आवासविस्मेरमहीरुहाणां सायं शिखाः शिश्रियिरे शकुन्ताः ।
विश्वोपकर्ता क गतः सगोत्रः खगस्तदीक्षार्थमिवास्थुरुच्चैः ॥२५॥

·काव्यमाला। शकुन्ताः पक्षिणः सायं संध्यासमयमनुलक्ष्यीकृत्य भावासनमावासस्तदर्थम् । निशायां निवस्तु मित्यर्थः । आवासाही वा विकसिता ये महीरुहा पादपास्तेपाम् । 'भावासवृक्षो. न्मुखर्हिणानि' इति रघुवंशे। तथा 'फलवर्हाभ्यामिनच्' । 'फलिनः, पर्हिणः' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । शिखाः शाखाः शिश्रियिरे भजन्ते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-विश्वोपकर्ता जगजनानां प्रयोधालोककारकत्वेनोपकारकारकः तथा सगोत्रो नोऽस्माकमाकाशचर- त्वेन सदृशं गोत्रं नाम यस्य स सगोत्रः। गोत्रसंज्ञानामधेयाख्याता इति हेम्याम् । खगो भानुमाली । 'सूर्योऽर्क: किरणो भगो ग्रहपुषः पूषा पतङ्गः खगः' इति सूर्या- भिधानानि हेम्याम् । क कुत्रस्थाने गतः यातवान् । तस्य खगस्य ईक्षार्थमालो. कनार्थ मिवोच्चैः उपरितनशिखामु अस्थुः स्थिताः ॥ मरन्दनिस्पन्दितमालतालीः सायं स शीलन्ति कलापिमालाः । प्रावृट्पयोदस्य धियेव मैत्र्यादुपेयुषोऽनान्मिलितुं क्षमायाम् ॥२६॥ कलापिमाला मयूरमण्डली सायं संध्यासमयै मरन्दानां विकसितकुसुममकरन्दाना नितरामतिशयितया स्पन्दः क्षरणमस्त्यासु तादृश्यस्तमालास्तापिच्छास्तालीवृक्षविशेषाः शीलन्ति श्रयन्ते । उत्प्रेक्ष्यवे--अभ्रादाकाशान्मैग्यात्सौहार्दान्मिलितुमर्थादात्मनो. मिलनाथै क्षमायो भूमण्डले उपयुपः समागतस्य प्राट्पयोदस्य वार्षिकमेघस्य धिया युद्ध्या । भ्रमादिवेत्यर्थः।। विकालवेलामनु सूत्रकण्ठा अनीनदन्नीडसनीडभाजः । दृष्ट्वा जगच्चक्षुरनिष्टमेते पठन्ति किं शान्तिकमन्त्रपाठान् ॥ २७ ॥ विकालवेलां दिवसावसानसमयमनुलक्ष्यीकृत्य । व्यालोक्येत्यर्थः। 'दिनावसानमुत्सूरो विकालसबली अपि' इति हेम्याम्। सूत्रकण्ठाः शुकाः अनीनदन अतिशयेन शब्दायन्ते स्म। किंभूताः। नीडाना कुलायानां सनीडं समीपं भजन्तीति । उत्प्रेक्ष्यते-जगतां विश्वेषों प्राणिनां सर्वमार्गाणां स्वेषां परेपो या सर्वपदार्थानां दर्शकरवाचक्षुरिव लोचनमिव तस्य जगधापो भानोरनिष्टमतलक्षणामापदं दृष्ट्वा एते द्विजाः किं शान्तिकान् शान्तिकार. कान्मनपाठान्मन्त्रोचारान्पठन्त्युचरन्तीव । ब्राह्मणा हि विपत्ती विघ्ने वा शान्तिक कुर्वाणाः शान्तिकमन्त्रपाठानुचरन्तीति लोकरूढिः । 'सूमकण्टः शुके विप्रे खारीटक- पोतयोः' इत्यनेकार्थतिलकः ॥ वियन्मणीवल्लमविप्रयुक्तां पाथोजिनी मुद्रितवकोशाम् । रसार्पणप्रीतहृदस्तदानीमालापयन्तीव रवैद्विरेफाः ॥ २८ ॥ तदानों संध्यायो सूर्येऽसमिते द्विरेफाः मधुकरा रवैः सगुजारपः पादः त्या पाथोजिनी पधिनीम्। उत्प्रेक्ष्यते-आलापयन्तीय शोकापनोदं मनाक प्रणेतुं पादन्तीय । किंभूता द्विरेफाः । रवाना निजोम्म्ममागपायोजनिर्यन्मकरन्दानामपंपेन पूर्वप्रदाने. नाकष्टपानोपकारकरपेन प्रीतगतीय हर्ट हर मनो येषाम् । किंगता पमिनीम् । विय- - ·७ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । . न्मणी गगनरनं सूर्यः । भानुर्नमोहर्मणी' इति हैम्याम् । स एष पालमः प्रागप्रियो भर्ता पमिनीपतित्वेन तस । तेन विप्रयुफो प्राप्तवियोगाम् । विरहिणीमित्यर्थः । पुनः किंभ- ताम् । अत एव मुद्रितो मुकुलीकृतः संकोचितः पिहितो या वासहशः कोशः कुरालो यस्यास्ताम् । पूर्वप्रीणितखजनादिः कामपि प्रियवियोगिनीं कामिनीमागत्य मुखदुःखादिवाती प्रश्नालापयतीति रीतिः ॥ सरोजिनी कोशकुची निपीड्याधरच्छदे पीतरसैः स्ववातात् । मीलन्मुखी फम्पमिपानिपेड्री जहे महेलेव युवद्विरेफैः ॥ २९ ।। युवद्विरेफैसपणीः सरोजिनी पद्मिनी जहे । केय । महेलेप । यथा युवभिर्युक्ती त्यज्यते । कि कृत्वा । कोशी मुकुलावेव कुची निपीन्य मर्दयित्वा । किंभूतैदिरेफ: युव. भिध । अपरच्छदे अधस्तनपने भोष्ठदले च । निपीतो नितरामास्वादितो रसोमकरन्दो. ऽमृतरसो यः। 'समाह संध्यामधरोष्ठलेख्याम्' इति नेपथे। 'अधस्तनोऽधरः' इति तदृत्तिः । किंभूता । खवाताग्निजपक्षपवनायः कम्पस्तन्मिपानिपेन्द्री निषेधनशीला खं निवारयन्ती । अत एव किंभूता । मीलन्मुखी संकुचद्वदना ॥ विश्धं विशन्ती द्विपतीमुपां स्वामन्विप्य तस्याः किममङ्गलाय । रथाइनामां निवहेवियुक्तैर्विमुक्तकण्ठं रुरुदे दिनान्ते ॥ ३० ॥ वियुः वियोगिभिः निजागनारथाविहंगमीभ्यः पृथग्भूतैर्दैववशाखो प्रियां मीलितुमशक्नुवद्भिः इत एव पृषकस्थानस्थितः । 'रविरहरिहध्रुवभेदयोः' इति रघुवंश- वचनात् । रथाइनानां चक्रवाकानां निवर्हनिकरैदिनान्ते दिवसावसाने प्रदोपसमये विमुक्तकण्ठं गाढवरेण रुरुदे रोदनमकारि । किं कृत्वा । विश्वं जगन्मध्यं विशन्ती प्रवेशं एजन्तीम् । तथा सामात्मीयां द्विषतीं वैरिणीमुपां निशामन्विष्य विलोक्य । उत्प्रेक्ष्यते-तस्या रानेः किममहलायापशकुनार्थम् । गमनागमने हि प्रायः प्राणिनां खयं रोदनं पररोदनभवणं च महाकटाय जायते ॥ मृगीदृशामञ्जनमञ्जलाभिविलोचनश्रीभिरिवाभिभूताः । वीडेन नीडद्रुमकोटरान्तः प्रयान्ति संध्यामनु खञ्जरीटाः ।। ३१ ।। संध्यां पितृप्रसूममयमनुलक्ष्यीकृत्य खारीटाः सजननामानः शकुनविशेषाः नी. डानां खखकुलायानां ये ह्रमा महीरुहास्तेषां कोटरान्तः निष्कुहमध्यभागे। 'निष्कुहः कोटरो मा' इति इम्याम् ।प्रयान्ति गच्छन्ति।प्रविशन्तीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--मृगीदृशा सारङ्गीनयनानां सुलोचनानां स्त्रीणामञ्जनमञ्जलाभिः कजलशलाकाअनावन्मनोज्ञाभिः विलोचनश्रीभिर्विशिष्टनयनलक्ष्मीभिरभिभूताः सन्तो नीडेन लजयेव । बीडशब्दोऽका. रान्तोऽप्यस्ति । "मीडमावहति मामक मनः' इति नैषधे ॥ १. मोति तु प्रकृतानुपयुक्तं भवेत, . ४० ·काव्यमाला। दोपामुखेन द्विपतेव वार्धी क्षिप्तं समीक्ष्य सविपक्षमर्कम् । शत्रोरगोत्रीभवनादिवाभ्रभुवोच्दानाम्यत घूकलोकैः ॥ ३२ ॥ घूकलोकः कौशिकशकुन्तसंकरैरभ्रभुवोर्यावापृथिव्योर्मुदा खशात्रववारिजबान्धवा- स्तविभावनाभ्युदितप्रमोदेन अभ्राम्यत इतस्ततो यंभ्रम्यते स । 'लोकतालोकमुल्लू- कलोकः' इति नैपधे । तथा 'भाकाशे तमसि सममिते कोकलोके सशोके' इति नाटकशास्त्रेऽपि पक्षिशब्दानां पुरः समूहवाची लोकशब्दो दृश्यते, तेन धूकलोकः इति प्रयोगः । उत्प्रेक्ष्यते-शत्रोरगोत्रीभवनात् खीयविपक्षजगनापो वंशस्य नामोऽपि वा अभावो जात इवीव मुदा भ्रान्तम् । किं कृत्वा । द्विपतेव शात्रवेनेव दोपामुखेन प्रदोषेण स्वविपक्षं निजप्रत्यर्थिनं भास्कर वाधौ अगाधपयोधिपयोमध्ये क्षिप्त पातितं समीक्ष्य दृष्ट्वा ॥ कपोतपालीतटसंनिविष्टा हुंकुर्वते कापि कपोतपोताः । शोच्या दशां प्राप्तमुदीक्ष्य मित्रमुदीयमानान्मनसीव दुःखात् ॥३॥ कापि कुत्रापि स्थाने कपोतपाल्या विटङ्कस । 'कपोतपाठी विटङ्कः' इति इम्याम् । तटे एका प्रान्तप्रदेशे संनिविष्टाः संस्थितिं कुर्वाणाः सन्तः कपोतपोताः पारावतया. लका हुंकुर्वते हुकार कुर्वन्ति । कपोतानां कूजितं प्राय एवंविधमेव श्रूयते । यदुक्तं फालिदासकविना विभातवर्णनाधिकारे-परिगतरविगर्भव्याकुला पौरहूती दिगपि पन. फपोती हुंकृतः कुन्थतीव' इति । उत्प्रेक्ष्यवे-शोच्यां शोचनार्दो दशामस्तलक्षणाम. या प्राप्तमासादितं मित्रं सूर्य मुहदं च उदीय दृष्ट्या मनसि खचेतसि उदीयमानान् प्रकटीमवतो दुःसादिव ॥ पिकाचुकूजुः सहकारकुञ्ज रत्या रतश्रान्ततया शयालोः । जगजयस्यावसरं जिगीपोः संसूचयन्तीय रतीशभर्तुः ॥ ३४ ॥ सहकारकुले माकन्दपादपकानने पिकाः कोकिलाधुजुः शन्दायन्ते । प्रोमिदसा. न्द्रामन्दमाकन्दमारीपुलाखादनगपुरध्वनिप्रपथपश्मगीतिमुगरन्ति । उत्प्रेक्ष्यवे-स- पत्न्या रस्सा रामं रतेन संमोगाभोगविनोदेन थान्ततया प्राप्तधमन गुरतमभातादेन सायालोनिदाशीलस । तया मिर्गपोनिमगतुमिच्छोः रतीशः कामः स एप भनी प्रभुतस्य जगतो तारस्याप्तयपदेशामाफिनागनागराग जयसा पराभपनप्रविधानस्या- यस व्यतिकरं वेला प्रसार्य संसूरयन्ति कपयन्सीय । यतो न प्रायः राऽपि रोसारिणो जनाः म्मरपशा जायन्ते शीशी संध्यायनाधिकार उपविहाधिरतादिवर्णनम् ॥ समुलुलासाअपथेऽथ संध्यारागो विरागीकृतनकनमः । पोपुणा विश्वजिगीपुणेयं प्रादायि गोणीच नवोपकार्या ॥ १५ ॥ अपत्यागमयापियांपानन्तरमशान मेपाना पधे मागे । नमोहने सपः।

·५ सर्गः हीरसौभाग्यम् । संध्याराग: । रवेरस्तगमनानन्तरं प्रायो च्योमागणे दिशि दिशि रक्तिमा प्रादुर्भ- वति । संध्यासमये जातत्वात्संध्यारागः समुल्लास सम्यग्दृश्यमानः स्फुरति स । किंभूतः । विरागीकृतानि वियोगव्याकुलाहीभवनत्वेन सदुःखानि कृतानि चक्राणां चक्र- वाकानों चक्राणि वृन्दानि येन । उत्प्रेक्ष्यते-विश्वानि त्रीणि सप्त चतुर्दश वा एकवि- शातिर्वा जगन्ति भुवनानि जिगीपुणा पराभवितुमिच्छुना पञ्चेपुणा मदननृपतिना इयमेषा संध्यारागलक्षणाप्रत्यक्षा शोणी रका नवोपकार्या नवीनपटकुटी प्रादायि दत्ता । 'रचयति रुचिः शोणीमेता कुमारितरारवैः' इति नैपधे ॥ नभोगणे सान्द्रितसांध्यरागैर्बभेऽम्बुधिं शीलति हेलिबिम् । भर्तुर्विधोरागमने प्रणीतै रात्रिस्त्रिया कुङ्कुमहस्तकैः किम् ॥ ३६ ॥ नभोगणे गगनमण्डले सान्द्रत्वं निविडीभावः संजातोऽस्त्येषु तादृशैः संध्यायां सूर्यास्तसमये भवः सांध्यरागैः पदे पदे पाटलाभ्रपटलैः बभे शुशुभे । कस्मिन्सति । हेलिबिम्वे मार्तण्डमण्डले अम्बुधि समुद्रमध्यं शीलति श्रयति सति । उत्प्रेक्ष्यते-विधो. श्चन्द्रमसः भर्तुःखप्राणवल्लभस्यागमने पादावधारणसमये रात्रिस्त्रिया यामिनीकामिन्या प्र. णीतैः प्रदत्तदिग्भित्तिगगनागणेषु वितीर्णैः कुङ्कुमहस्तकैः घुमणद्रव्यलिप्तहस्तबिम्बकैः किम् ॥ मज्जत्ककुप्कुञ्जरबिन्दुवृन्दारुणीभवय्योमसरित्तर ः। अंधेऽरुणाम्भोजरजोविमिथैरदभ्रसंध्याभ्रनिभात्प्रसले ॥ ३७ ॥ मजतां सकलवासरतपत्तपनतापसंतापिततनुतया सायं शिशिरतानिर्मितये जलके- लिकरणसमये लीलया सलिलान्तरे बूडता कुकुभामष्टदिशामरावताद्यष्टदिग्गजानां विन्दुवृन्दैः शोणमदोदककणगणैः । पञ्चम्यां हि दशायां करीन्द्राणां कपोलपालीभ्यः पाटला विन्दवो निर्गच्छन्तीति शास्ने कविसमयः । तथाहि-भूर्जत्वचः कुअरविन्दु- शोणाः' इति कुमारसंभवे । अरुणीभवद्भिः शोणिमानं प्राप्नुवद्भिः व्योमसरितो गगनग. गायास्तरहैः कल्लोले: अदभ्राणि अनेकानि अभ्राणि संध्यासमयाविर्भवद्वर्दका(ला)नि तेषां निभात्कपटाद। व्योममार्गे प्रसले प्रस्तम् । इति गर्भोत्प्रेक्षा । किंभूतैस्तरङ्गः । अरुणा. म्भोजानि कोकनदानि तेषां रजोभिः पाटलपरागैः विमिश्र: करम्वितैः ।। आगामुकं कामुकमक्षिलक्ष्य प्रणीय राजानमनन्तलक्ष्म्या । अङ्गेऽहरागो घुसृणैः प्रणीतः सांभ्योल्लसल्लोहितिमा किमेपः ॥३८॥ संध्यासंबन्धी समुल्लसन् स्फुरन् लोहितिमा रक्तिमा । राग इत्यर्थः । भावीत्युक्ति- लेशः । उत्प्रेक्ष्यते-एप दृश्यमानः प्रत्यक्षः साध्यराग एव अनन्तलक्षम्या गगनश्रिया अहे खतनूलतायां धुसूणैर्द्रवीभवत्कुङ्कुमरङ्गरागो विलेपनं किं प्रणीतो निर्मित इव । कि कृत्वा । कामुकं सकामयितारं खस्यां विपये मोगाभिलापिणमत एव आगामुकमात्मस- मीपे समागमनशील राजानं चन्द्रं नृपं च अक्षिलक्ष्यं दृग्गोचर प्रणीय कृत्वा । दृष्लेत्यर्थः ॥

·काव्यमाला। निशानने श्रीसुतमत्तकान्तैरत्युत्सवायोत्सुकभावभाग्भिः । दिग्वारसारङ्गविलोचनाभिः संध्यारुणश्रीरुदगारि रागः ॥ ३९॥ दिश एव वारसारङ्गविलोचना वारविलासिन्यः ताभिःसंध्यायाः भरुणश्री रकिमश्रीः, स एव तद्रूप एव वा । उत्प्रेक्ष्यते-रागः खपति प्रत्यतिशाय्यनुरागः उदगारि उद्गीर्णः । प्रकटीकृत इत्यर्थः । किंभूताभिः । दिग्वारसारगविलोचनाभिः निशानने यामिनीमुखे एव संध्यात एवारभ्य श्रीसुतेन कन्दर्पण कृत्वा मतैरुन्मदिष्णभूतैरुन्मादिभिर्मदोद्धुरः कान्तः खभर्तृभिः दिड्नायकैः सार्ध रतेः सुरतस्योत्सवाय विविधप्रकारकामक्रीडाविला. सार्थमुत्सुक उत्कण्ठितो यो भावश्चित्ताभिप्रायस्खमाशयं भजन्तीति तादृशीभिः ॥ स्वयॊवताभिप्रतिकर्मसज्जप्रसाधिका पाणिपयोरहेभ्यः । निपातुकालक्तकपङ्कपतिः संध्याभिका व्योमि बभूवुपीव ॥ ४० ॥ खींचताना खर्गागनानामप्सरसां 'खासर्गिवध्यप्सरसः' इति हैम्याम् । भद्रीणां चरणानां प्रतिकर्म प्रसाधनं मण्डनादिकरणम् । 'मण्डनं पुनः प्रसाधनं प्रतिकर्म' इत्यपि हेम्याम् । तन प्रसाधने सजानां प्रवणानां पतिः श्रेणी सैव । उत्प्रेक्ष्यते-व्योनि आकाशे संध्याभ्रिका संध्यासमयप्रादुर्भवदभ्रपटली बभूवुषी जातेव ॥ अनीदृशी व्योममणेर्दिनश्रीचूडामणेः प्रेक्ष्य दशां स्खभर्तुः । दुःखेन ताम्बूलमहायि वक्रासंध्याभ्रदम्भादिव दिग्वधूभिः॥४१॥ दिग्वधूभिर्दिगहनाभिः दुःखेन चित्तोद्भूतातिखेदोदयेन संध्याकालीनाभ्राणां दम्भा- यानात् । उत्प्रेक्ष्यते-वक्रानिजवदनात्ताम्बूलं दशनचर्वितनागवल्लीदलचूर्णमहायि क्षिप्तमिव । किं कृत्वा । दिननिया वासरलक्ष्म्याश्रूडामणेः शिरोमणेयोममणेः सहसकि- रणस्य अनीशी दुष्टामस्खलक्षणाम् । 'ईदृशीं च कथमाकलयित्री' इति नैपधे । दशामवस्था प्रेक्ष्य चक्षुर्लक्ष्यीकृस । किभूतस्य भानोः । खभर्नुनिजेश्वरस । "दिशो हरिदिहरितामिवेश्वरः' इति रघुवंशे । 'हरितामीश्वरः पतिः सूर्यः' इति तद्वृत्तिः ॥ पत्यौ गवां कापि गतेऽस्स बन्धून्पमारथाङ्गानिपुवत्पदोपः । क्लिश्नाति कोपाकिमतो दिगीशैः संध्याघ्रदम्भादरुणीचभूवे ॥४२॥ दिगीशदिक्पालकः । उत्प्रेक्ष्यते-अत एतत्कारणात् उत्पन्नात् प्रकटीभूतात्कोपा. सोधासंध्याप्राणो दम्मायाजाकिमरुणीवभूवे रातम् । कारणं प्रतिपादयतिवावा भूमीना फिरणानां च पत्नी सामिनि गास्करे राजनि च छापि कुनापि स्थाने गते प्रयाते राति अस्य पन्धन्मिधगि पनान् कमलान् । द्वावपि पुनपुंसकलिही। रथाहाय. कयाकान् कोचवियोगादिप्रकारे रिपुवरियत्प्रदोपो यामिनीमुलिभाति पीच्यति । यथा कधिरप्रत्यर्थी पृथ्वीनाथे कार्ययम्याकचन गते सति तरसजनजनान् संताप. यति ॥ इति संध्यारागः ॥

·. सर्गः] हीरसौभाग्यम् । अभ्रे मनाक्संतमसैः प्रदोपरागान्तरेऽथ प्रकटीबभूवे । । प्रवालपुले सयमानकृष्णवल्लीप्ररोहैरिव वार्धिमध्ये ॥ ४३ ॥ अथ संध्यारागभवनानन्तरमभ्र आकाशे प्रदोपो यामिनीमुखं संध्या तस्स यो रागो रतिमा तस्यान्तरे मध्ये मनाक किंचन संतमसरन्धकारैः प्रकटीचभूवे प्रादुर्भूतम् । करिव । सयमानकृष्णवल्लीप्ररोहरिव । यथा वाधिमध्ये परीवारान्तरालभूमी प्रवालपुझे विद्रुमकन्दलयन्दे विस्मेरकृष्णलताना 'कालीवेल' इति लोकमध्ये प्रसिद्धानामरैः प्रकटीभूयते ॥ विनाजिसंध्याघ्रपरम्पराभिरलम्भि भूच्छायभरैर्विभूतिः । स्मेरारुणाम्भोरुहमण्डलीभिभृङ्गैरिवान्तर्मधुपानलीनैः ॥ ४४ ॥ विभ्राजन्त इत्येवंशीलाभिर्विभ्राजिनीभिः शोमनशीलाभिः संध्यारागरक्तीभूताना- मभ्राणां वर्दलिकानां परम्पराभिः श्रेणीभिः कीभिर्भूच्छायभरैरन्धकारनिकरः करणे- विभूतिः शोभा अलम्भि संप्राप्ता । काभिरिव । स्मेरारुणाम्भोरुहमण्डलीभिरिव यथा विकचाना कोकनदानां मालिकाभिः अन्तर्विकसितकोशमध्ये मधूनां मकरन्दानां पानार्थमाखादनकृते लीनैरातृप्तिपानरसानिश्चलीभूतै गर्भमरैः कृत्वा लक्ष्मीः शोभा . प्राप्यते ।। तमोगणालिङ्गिनभोङ्गणश्रीः संध्याभरागच्छुरिता चकासे । वृन्दारकैः कुङ्कुमगन्धधूलीद्रवैरिवासिच्यत शक्रमार्गः ॥ ४५ ॥ संध्यासमयोद्भूतानामभ्राणां रागै रक्तिमभिश्छुरिता व्याप्ता । 'चन्दनच्छुरितं वपुः' इति पाण्डवचरिने । तमसा तिमिराणां गणेन समुदायेन आलिह्निता चुम्बिता कलिता नभोगणश्रीगंगनतललक्ष्मीश्वकासे शोभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-वृन्दारकैर्देवैः फुड्डमैघुसण. रसकलितैर्गन्धधूलीनां जात्समृगनाभीनां द्रवैः परैः कृखा शक्रमार्ग: पुरंदरपदवी गगनमसिच्यत सिक्त इव । 'येनामुना बहुविगाढसुरेश्वराध्व-' इति नेपधे । 'सुरेश्व- राध्या गगनम्' इति तद्वृत्तिः ॥ सुधान्धसामध्वनि सांध्यरागोल्लासं विलुप्य प्रसृतं तमोभिः । मलीमसाः खावसरं प्रपद्य परोदयं हन्त कुतः सहन्ते ॥ ४६ ॥ सांध्यरागस जगत्वभावात्प्रादुर्भवतः संध्यायां दिनादौ दिनान्ते च द्वे सांध्ये भवतः । अत्र चाधिकारादिनान्तसंध्याया एवेति वाच्यम् । यतोऽप्रेतननिशायां शासनदेवता समेष्यती विवक्ष्यते रागो रक्तिमा तस्योल्लासमाविर्भावं प्रसारं वा विलुप्य निराकृत्य . निषिध्य सुधामृतमेवान्धो भोजनं येषां ते सुधान्धसो देवाः । 'स्वाहाखधातुमुधाभुज आदितेयाः' इति हैमीवचनात् । सुधाशना देवास्तेपामध्वनि मार्गे पधि गगने तमोभिर्भू- च्छायभरैः प्रमृतं विस्तृतम् । जगद्याप्तमित्यर्थः । युक्तोऽयमर्थः । मलीमसा मलिनाः ·काव्यमाला। - पापा वा स्वस्थात्मनोऽवसरं प्रस्तावं वेलामभ्युदयसमयं या प्रपद्य प्राप्य । हन्त इति खेदे । परेपामन्येषामात्मव्यतिरिक्तानामुदयमुन्नति कुतः सहन्ते । अपि तु नीचखभा- वान सहन्ते एव ।। इति संध्यारागतमिसवर्णनम् ॥ पुरारिकंसारिपदप्रसतेरजय्यवीर्य शशिनं निशम्य । ध्यान्तोपधेस्तानि निघृक्षयेव तमोभिरने बहुभिर्वभूवे ॥ ४५ ॥ ध्वान्तानामन्धकाराणामुपधेर्व्याजात् । उत्प्रेक्ष्यते-तमोभिः खर्भानुभिरभ्र आकाशे बहुभिर्घनैर्बभूवे संजातमिव । अनेके विधुंतुदा बभूवरिसर्थः । कया। तस्य खकवलाय. मानस्स शशिनो निजिघृक्षया निग्रहीतुमिच्छया निग्रहं कतै काया । किं कृत्वा । पुरनानो दैत्यस्य अरिः शत्रुरीश्वरस्तस्य तथा कंसनामासुरस्य अरिषी तस च पदस कमस्य विष्णुपदस्य प्रसत्तेः प्रसादारसेवानुभवाजेतुमशक्यमजय्यं वीर्य पराक्रमो यस तादृशं शशिनं चन्द्रं निशम्य आकर्ण्य ॥ कचिजगत्साक्षिणमेक्ष्य यातं जगज्जगज्जीवपियो जिघत्सुः । खीयं विभाव्यावसरं मरारिभूच्छायकायां सृजतीव मायाम् ॥४८॥ जगनीवपिवः विश्वप्राणहरः। ईश्वररूपेण संहारकारकत्वात् । जीवेऽत्सुजीवितप्राणाः' इति हैम्याम् । तथा 'क्षये जगनीवपिबं शिवं वदन्' इति नैपधे । स्मरारिरीश्वरः खी. यमात्मीयं तमसोऽभ्युदयत्वात् शिवस्तु तमः प्रगुणः अत एव अवसर प्रस्तावं समय विभाव्य विलोक्य ज्ञात्वा वा । उत्प्रेक्ष्यते-जगद्विश्वं जिघरमः सादितुमिच्छुः भूच्छाय निविडतमतमिस्रमेव काय: शरीरं यस्यास्तादशी मायाम् । शाम्बरीकपटविद्यामित्यर्थः । एनवीव करोतीय । किं कृत्वा । जगत्साक्षिणं शुमाशुभकर्मकर्तृणां जगबनानो प्रतिभुवं भास्कर कविकुमापि दृग्गोचरप्रदेशे यातम् एल्य विभाव्य ॥ पशोरिवोर्वीदिवगोचरस्य ध्वान्तस्य भोः पश्यत मन्दिमानम् । निहन्यमानोऽपि मुहुः करेण चण्डद्युता धावति रोदसोर्यत् ॥४९॥ भो लोकाः पण्डिताः, यूयं पशोस्तिरष इव छागस्येव वा वान्तस्य निशान्धकारस्य मन्दिमान मूढता मूर्ततामझानता परयत विलोकयत । 'अयोदयति निदाँपे सचिवेन्दी नवे रवेः । कोककोकनदानन्दिमन्दिमानमगान्महः ॥' इति पत्नुपालनीतिकौमुद्या सूर्यास्समनपर्णने । किंभूतस्य । दिवगोचरस पायाभूमीविषयस्य पशोरपि भूमीप. पंतापर्यस्याने घरणगोचो यत्र । ययस्मात्कारणात् घायुता असन्तकोपना का. न्तियं । कोपारणीमतेनेत्यर्थः। ताशेन पुंगा करेण करगेन रारेण करेण हस्तेन चपेटारिप्रदायिपापिना मुहवारंवार निहन्यमानः ताम्यमानं इसपादप्रभविप्रहनिमिः व्यापाद्यमान पपारिभिः पन् रोदयोर्दिवस्तृपियो(यति पुनः पुनः समायाति । वान्त. दादः पुनमागियोः॥ .

·. ७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ३१९ अङ्काच्युताया रभसेन बाल्याल्लीला सृजन्त्याः खपितुर्गभस्तेः । जामेर्यमस्येव पयःप्रवाहै ते नभोभूमितले तमोभिः ॥ ५० ॥ तमोभिस्तिमिरैर्नभोभूमितले नमस्सलं भूमीतलं च भृते व्याप्ते पाल्याद्वालखमावा. होला क्रीडाम् । 'क्रीडा लोला च नर्म च' इति हैम्याम् । सजन्याः कुर्वन्याः खस जनकस्य पितुर्गभस्तेर्भास्करस्य अनादुत्सङ्गात् रभसेनौत्सुक्येन घ्युतायाः पतितायाः यमस्य शमनस्य जामेर्भगिन्या भलमन । शमनखसुः शिशुत्वम् ‘दिवसकरातले चला लुण्ठन्ती' इति नेपधे । यमुनायाः पयःप्रवाहैः सलिलीधैरिव व्योममहीमण्डले निर्भर भृते । कालिन्याः कृष्णजलत्वेनेयमुत्प्रेक्षा। रथाङ्गनामां दिवसावसाने वियोगभाजां सममङ्गनाभिः । स्फुरद्विपादानलधूमलेखा मन्ये तमिस्रा बहुलीबभूवुः ॥ ११ ॥ तमिस्रा अन्धकाराणि । तमिस्रशब्दः श्रीक्लीयलिगयोः । बहुलीबभूवः निविडा नीरन्ध्राः संजायन्ते स्म । तनाहमेवं मन्ये विचारयामि । दिवसावसाने दिनपर्यन्ते संध्याया एवारभ्य अङ्गनाभिः खीयवल्लभाभिः रथाङ्गविहंगमीभिः समं सार्धे वियोग- भाजा परस्परविश्शेषकुलितानां रथाङ्गनाना चक्रवाकानां स्फुरन्त्यः प्रकटीभवन्त्यः विषादः खेदः स एवानलो हुताशनः तस्य धूमानां लेखाः श्रेणय इव ॥ गते गवां स्वामिनि नाभ्युदीते राजन्यथाराजकवद्विभाव्य । खैरप्रचारेण जगत्समग्रमुपाद्रवद्दस्युरिवान्धकारः ॥ १२ ॥ अन्धकारः खैरं खेच्छया प्रचारेण द्यावाभूम्योः संचरणेन दस्युरिव प्रत्यर्थीव चौर इव वा समनं जगत्सर्वमपि भुवनमुपाद्रवदुपद्रवति स्म । कि कृत्वा । गवा किरणानां पृथिवीनां च खामिनि नायके भानी भूधने च । गोस्वामिनि स्फुरिततेजसि दृष्टमाने' इति कल्याणमन्दिरस्तवने । कापि कुमापि गते भस्तमिते परजनपदे प्रयाते मृते वा सति अथ पश्चात् राजनि चन्द्र पधरनृपे च नाभ्युदीते नोदयं प्राप्त प? स्थापिते च । अत एवाराजकवनिःस्वामिकमिव जगद्विभाव्य निरीक्ष्य । 'हा हा महाकष्टमराजकं जगत्' इति मृगयावर्णने धनपालोक्तिः ।। कियद्विहायः कियती क्षितिर्वा प्रमातुकामस्तमसां समूहः। कुतूहलाकान्तमना इतीच द्यावापृथिव्योः प्रसरीसरीति ॥१३॥ तमसामन्धकाराणां समूहो दावाष्टषिव्योर्नभोभूमण्डलयोः प्रसरीसरीति अतिशयेन प्रसरति । उप्रेक्ष्यते-विहायो गगनं किंप्रमाणमस्येति कियत् । तथा या पुनः क्षितिः, पृथिवी कियवी कियत्प्रमाणा । "कियती पयसहस्री क्रियती लक्षाच कोटिरपिक्रियदी। भीदायोंमतमनसा रमवती वमुमती कियती ॥ इति सूजोक्तिः । इत्यमुना प्रकारेण ·३२० काव्यमाला। कुतूहलेन कौतुकेनाकान्तमाकुलितं व्याप्तं वा मनो यस्य तादृक् सन् प्रमातुकामः प्रमाणी- कर्तुमना इव ॥ तेपे तपो भूधरगहरान्तस्त्यक्ताशनाम्भः प्रतिवासरं यत् । व्योमावनीव्यापकसिद्धिरस्मादलम्भि भूच्छायभरैरिवैषा ॥ १४ ॥ भूच्छायभरैः संतमसमूहैर्भूधराणां पर्वतानां गहराणां गुहानां महाकन्दराणामन्त- मध्ये अात्स्थिला प्रतिवासरं दिवस दिवसं प्रति त्यके अशनाम्भसी आहारपाने यन्त्र तादृशं क्रियाविशेषणं वा मुकामपानं यथा स्यात्तथा तपस्तेपे । नियमविशेषकष्टं तप्तम् । उत्प्रेक्ष्यते-अतोऽस्मादुप्रतपसः एषा प्रत्यक्षलक्ष्या व्योमावन्योर्नभोभूम्योा. पनरूपा सिद्धिः फलनिष्पत्तिर्लब्धिविशेषा अलम्भि लब्धा संप्राप्ता ॥ इत्यन्धकारा. विर्भवनम् ॥ अथोददीप्यन्त नभःपदव्यां झगज्झगित्युस्रविमिश्रताराः । खकान्तमायान्तमवेत्य रात्र्या पुष्पोपचारो व्यरचीव मार्गे ॥१५॥ अथ तमःप्रसारानन्तरं झगज्झगिति कृद्भिर्देदीप्यमानस्ः किरणैर्विमिधाः करम्बि. तास्तादृशास्तारास्तारका ज्योतिर्मण्डला नभःपदव्यां गगनमार्गे उददीप्यन्त प्रस्फुरन्ति स्माउत्प्रेक्ष्यते-खकान्तं निजवल्लभं रात्रिपतिलाचन्द्रम् । 'रोहिणीद्विजनिशीषधीपतिः' इति हैमीवचनात् । भायान्तमागच्छन्तम् । खपार्श्वे इत्यध्याहारः । भवेत्य विज्ञाय राग्या चन्द्रपन्या । 'उपादोपेन्दुकान्ता' इति हैम्याम् । मार्गे मर्तुरागमनस्याध्वनि पुष्पोपचारः कुसुमप्रकरो व्यरचि विरचित इव ।। कुक्षिभरि क्षोणिनभःपदव्यो दृप्ताहितं संतमसं जिघांसोः । ताराः स्वयं राज्ञ इहायियासोः पताकिनीव प्रसृता पुरस्तात् ॥१६॥ इह जगति गगनाणे वा सयमात्मनायियामोरागन्तुकामस्य राशः रजनीजीवि. तवल्लभस्स पार्भिवपुंगवस्य च पुरस्तादने तारास्तारकास्पा पताकिनी सेनेव प्रसता प्ररा- रति स्म । या राज्ञोऽभिषेणनामिलापस्तन पुरस्त्वरितमनीकं प्रसरतीति रीतिनातिथ । राश: कि क्लुमिच्योः । क्षोणिनभ:पदव्योश्चतुर्दिगन्ति]सागरान्तगगनाम्बरमण्डलयोः कुतिमार भृतमध्यम् । तथा उसं जगदाक्रमणकारकम् । तथा अहितं प्रतिपक्षम् । "ध्वान्तस रविचन्दरत्नदीपकाविपक्षाः' इति काव्यकल्पलतायाम् । संतमसमन्धकार जिघांसोईन्तुमिच्छोः । बन्योऽपि यलपान् भूपतितं भुवमाकामन्तं बलिष्ठं प्रतिपन्मिनं हन्तुमिच्छति ॥ चिरविनोदैदिननायफेनाभिकेन साफ सुरवर्मलक्ष्म्या । नक्षत्रलक्षालिमशेपवक्षः श्रमाम्बुभिविन्दुक्तिं यभूव ॥ १७ ॥ .

·७
सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
अभिकेन निजकागुफेन दिननायफेन साकं भानुमता राम गिरे बहुकालं सकलं
यासर यावद्विनोदविविधमानसाभिलपित्तकीटारसेः कृत्वा मुरवर्मलाया गगनश्रिया
अशेपमसिलं पक्षो हृदयस्थलम् । उत्प्रेक्ष्यते--नक्षत्राणामुइनाम् इति सामान्योतिः।
यतो हेम्यामपि सर्वेषां नामानि सामान्यनयोक्तानिन विशेषात् , यथा-'नक्षतारका
ताराज्योतिषी भमुडमहाः । धिष्ण्यमृक्षम्' इति, तथापि उपलक्षणाहनक्षमतारकाणां
लक्षात्कपटात् अमाम्युमिः बहुविनोदविधानोतास्वेदसलिलबिन्दवः संजाता अस्मिनि-
ति।साथै कः । बिन्दुकितं जलकणकलितं जातम् । 'स्वेदविन्दुकितनासिकाशिरां तन्मुग
मुखयति स्म नपधम्' इति नैषधे। कि यभूप संजातमिव ॥
आगन्तुकस्योदयशृशिशृङ्गास्थानी तमोद्विड्दमनस्य राज्ञः ।
नमोवितानं किमफारि तारामुक्ताक्तिं सृष्टिकृतोपरिप्टात् ॥१८॥
एटिकृता जगत्सर्गविधायकेन विधाना राशचन्दस्य पृथिवीपुरंदरस उपरियात्
मसकोपरितनभागे । उत्प्रेक्ष्यते-तारास्तारका उपलक्षणामक्षमतारामहा एव गुफा
फरानि तरहित विचित्ररचनाचारिमाथितं नमो गगनतलमेय वितान चन्द्रोदयः
frमकार निर्मितम् । रचितमिय । राज्ञः किंभूतस्य । हिणः पर्वतस्य । पूर्वपर्वतस्येत्यर्थः ।
भई विरार तदेयास्थानीमुपवेशनसभामागन्तुकरस भागमनशीलस्य । पुनः भूतस्य ।
समास्येव द्विपन्तः शमयस्वेपो दमनस्सान्तकारकस्य । 'अप्यन्तकारिदमनदचिन्मय.
नादयः' इति दम्याम् ॥
नमोगसारङ्गशा रतीशराभस्यवश्यप्रियखेलिनीनाम् ।
वक्षःस्सहारच्युतमुक्तिकाभिर्नगःसली तारकिता किमासीत् ॥ १९ ॥
रतीदारामस्येन तारुप्यायरवेन यन्मदनीरगुपर्य योगनोन्मादेन मदनारयुक-
ण्यामागवेन परया सायप्तीभूना ये प्रिया पाठभामीः एमं स्मरमरो पारस्पायनोकपिल
विपपिनोद: शेलन्ति कीदन्तीलांशीलासारशीनाम् । 'मीम फरयादूरोष्टनम्' इवि पा.
परिणे नमसि भाका गरमन्तीति नमोगा देपास्वेषासारामो मृगलोचना:
लियो देव्यमा यशामु हायस्थलेषु विष्टन्वीति यक्षःस्थामाता हारा गुस्सा
रग्रेभ्याध्युतायुटिरा पीिता मुखिया गुणा एक गुलिका गुलाफलानि ताभिः रया ।
हास्य-भास्पली गगनमती सारस्सिा सारा गंमाता भसानिति साधी
तारकरिता मासीन पदरी । नक्षत्रभू पात्रामप्रगांजोग भोग: रा3 गोग.
भामः'ती पापुमायो मला मेरोरप्याभिश्ययननन् । 'न भोगः रामागिने
दुषः । प मभोग लिन॥
सर्दण्टददं दाता तनिमयासो वसानेन मिनेनामि ।
कपालमालेव मृता विदायःकपालिना भामि तारतारा ॥६. ॥

·काव्यमाला। - विहायःकपालिना नभोनाम्ना योगिना पक्षसि सहृदयस्थले तारा उज्ज्वला केश- चर्मरहितत्वेन केवलं तुम्बिकात्वेन च धवला तारा ज्योतिश्चक्रं च तद्रूपा । उत्प्रेक्ष्यते- कपालमाला निर्नाथद्रमकमनुजमुण्डली च 'तुम्बिली' इति लोकप्रसिद्धा धृतेव कलितेव । कपालिना कपालधारणं युक्तिमदेव । यतः कपालानि विकचत्वमुण्डानि मालावेन सन्यस्येति कपाली । कि कुर्वता । सर्दण्डो लोके 'सर्दण्ड उ' अथ वा पितृपथः इति ' प्रसिद्धः ।गगनान्तराले भ्रमन् किंचित् श्वेतवर्णो दण्डाकारेण दृश्यमानो मार्गाकारेण वा स दण्डो यष्टिस्तं दधता विभ्रता । पुनः किं कुर्वाणेन । सितादुज्ज्वलवर्णादितरा कृष्ण- वर्णा श्रीः शोभा यस्य तारक् तमिसं ध्वान्तं तदेव वासो वसनं वसानेन परिदधानेन । 'गुणिप्रायाणि वस्त्राणि भूपणानि तव प्रभो । वसानश्च दधानश्च सत्कविरि तिष्ठति ॥' इति भोजप्रवन्धे ॥ तथा तवाप्यस्तु यथा त्रियामे निष्कास्यतेऽहं गलहस्तयित्वा । शपन्नितीवाक्षिपक्षलक्षाक्षतानयोग्यभिमय गच्छन् ॥ ११ ॥ गच्छन् परद्वीपं प्रति ब्रजमहर्दिनमेव योगी नियामो प्रत्यक्षिपत्क्षिपति स्म । उत्प्रे- क्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण सिद्धविद्यामन्त्रतत्रोपयोगवान् अभिमान्य मन्त्रेण स्थानभ्रं- शादिकारकया विद्यया मन्त्रयित्वा जापं दत्वा ऋक्षाणां तारकादिज्योतिपां लक्षात्कपटात् लाजानक्षततण्डुलान्या नियामा प्रत्यक्षिपत्क्षिपति स । उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण त्रियामामात्मप्रवासदायिनी वैरिणी चन्द्ररमणीं शपन् शापं ददान इव । इति किम् । हे त्रियामे इति संयोधनम्। शात्रवत्वेन चतुर्यामाया अपि नियामेति कयनं क्षयकृरसूचकम् । यथाहं त्वया गलहस्तयित्वा गलेहस्तं 'गलोघो' इति प्रसिद्धः, चपेटा वा दत्वा निका- स्यते लोकमध्यात् रोदाकन्दरमन्दिराद्वा कर्ण्यते तथा तेनैव प्रकारेण गलहतचपेटा. दिप्रदानादिना तवापि भवसा अपि निष्कासनमस्तु स्तोकवेलयैच भवतात् ।। प्रस्थातुकामेन तमो जिघांसोर्जयाय पूर्वावनिभृद्गतेन । अक्षेपि राज्ञा दशदिक्षु मन्ये शान्त्यै बलिस्तारकतन्दुलालीः ॥ १२ ॥ पूर्वावनिभृद्तेन उदयाचलरूपराजधानीस्थायुकेन पूर्वादी स्थितेन या । राज्ञा चन्द्रेण जिष्णुजगतीभुजा च । उत्प्रेक्ष्यते-शान्य निर्विघ्नता निर्माणकृते दिक्षु सर्वदिशा प्रदेशेषु तारकाणामेव ज्योतिपामेव तन्दुलानां निस्तुपीकृताक्षतकलमानां माला श्रेणी। तद्रूप इत्यर्थः । वलि: देवदानवादीनां गगनादिदिक्षु क्षेपणीयसिद्धान्नादिवस्तुजातमक्षेपि क्षिप्त इव । राज्ञा के कर्तुकामेन । तमसां तमसो वा अन्धकारस्य विधुतुदस्य वा जिघां. सोर्निजप्रत्यनीकस्य जयाय वशीकरणार्थे भूयः पराभवनाथै वा प्रस्थातुकामेन प्रचलि- तुमनसा॥ १. "निष्कास्यते' इति प्रथमपुरुषप्रयोगश्चिन्त्यः, 'अहम् इति कर्मणा समानाधिकर- प्यात्. 'अहंयुः' इत्यत्रैवाइमो विभक्तिप्रतिरूपकत्वेन चा समाधेयम्. , ·. । ७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ३२३ कान्ते निममेऽम्बुनिधौ प्रणश्य दिनश्रियोऽत्राणतया प्रयान्त्याः । आच्छिद्य मुक्ताभरणानि तारा द्विपत्तयेवाददिरे रजन्या ॥ १३ ॥ अनाणतया अरक्षकलेन अशरणभावेन वा प्रणश्य जीवनाशं नष्दा प्रयान्याः क्वचिद्गुप्तस्थाने गच्छन्त्या दिनधियो दिवसलक्ष्म्यास्तारा एव ज्योतीरूपाणि वा मुक्ता. भरणानि मुक्ताफलमयानि भूषणानि द्विपत्तया वैरिभावेन रजन्या राज्या आच्छिद्य हटारलं कृत्वा आददिरे उद्दात्य गृहीतानीय । कस्मिन्सति । कान्ते अर्थादिनश्रिया भर्तरि भास्करे अम्बुनिधी समुदपयःप्लवे निमग्ने ब्रूडिते सति ॥ खःकूलिनीकूलविलासिनीनां प्रदोपविश्लेषिविहंगमीनाम् । विलोचनोद्भूतपयःपृषद्भिः किमम्बरं तारकितं पतद्भिः ॥ १४ ॥ खःकूलिन्या गगनगमायाः कूले तटे विलसन्ति । 'लस शेषणक्रीडनयोः' इति धात्वर्थत्वेन आश्लिप्याश्रित्य तिष्ठन्ति र्खर भर्ना वो क्रीडन्तीति वा । इत्येवंशीलास्तादृशी- नाम् । तथा प्रदोपे दोपामुखे विश्लेपो निजप्रियेण समं वियोगोऽस्त्यात तासां विहंग- मीनां पक्षिणीनाम् । अर्थाचक्रवाकीनाम् । 'विहगयोः कृपयेव शनैर्ययो रविरहरिहनु- यभेदयो.' इति रघुवंशे । “दिवसावसाने निश्चयेन वियोगयोः विहगयोश्चकवाकीचक्रया- फयोः कृपयेव' इति तदृत्तिः । 'पुमान् स्रिया, 'सिया सहोक्ती पुमान् शिष्यते न तु स्त्री' इति केवल विहगशब्दः । तथा 'निजपरिवृद्ध गाढप्रेमा रथाङ्गविहंगमी' इति नैषधे विहंगमीशब्दः । 'खर्गिगहारथाः' इति काव्यकल्पलतायाम् । विलोचनेभ्यः नेनेभ्य उद्भूतानां वियोगांतिदुःखोदयादाविर्भूतानाम् । नेत्रनिःसतानामित्यर्थः । पयसामध्रुजलानां पद्भिविन्दुभिः । 'विन्दी पत्पतविप्नुयः' इति हम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-पतद्भिः क्षरद्भिः अर्थात् गगनाङ्गणमागत्य तिष्टद्भिः सद्भिः अम्बरमाकाशं तारकितं सारकाः संजाता अस्मिन्निति तादृशं तारककलापकलितं किं जातं बभूवेव ॥ सां निष्ठितां प्रेक्ष्य सुधां मुधांशैः पुनः कृतेऽस्या इव मथ्यमानात् । मुधाम्बुधेोमि समुच्छलद्भिरम्भःकणैस्तारमरैर्वभूवे ॥११॥ गुधाम्युधेः क्षीरसमुद्रात्सुधाया उत्पत्तिस्थानत्वात्कविसमये प्रसिद्धत्वाथ मुधाम्युविः। तथा 'सुधाम्भोनिविडिण्डीरपिण्डपाण्टुयशःकुशेशयसण्डमण्डितराकलसंगरसराः' इति चम्पूकथायाम् । व्योनि पवमानपदव्यामुच्छरद्भिच गच्छद्भिरम्भःकर्णलविन्दुभिः । उरप्रेक्ष्यते-तारमरज्योतिप्रतिभूचे संजातम् ।मुधाम्मोधेः किं क्रियमाणात् ।सा ख. पीयो नारायणमधनसमयसमुद्भूता प्राचीना मुर्धा पीयूपं निष्ठितो व्ययितां भुक्त्वा पीत्वा सर्वामपि क्षयं नीता प्रेक्ष्य दृष्ट्या पुनर्व्याधुय्य असाः गुधायाः कृते अर्थाय । तदि तेऽस्यमप्याहार फयं न कुर्वन्तीया मादयतस्ते फेवल गुधाममनमेवामन्तीति गुपाशा देवासमप्यमानात् विलोम्पमानात् ॥ इति ताराणामुदयः ॥

·काव्यमाला। . अथो दधे चण्डकरे प्रयाते प्राच्या मुखे किंचन पाण्डिमश्रीः । स्मितं प्रमोदादिव सौम्यराजोदयं प्रकृत्येव दिशां समीक्ष्य ॥ १६ ॥ अथो संध्यारागान्धकारतारकाभ्युदयानन्तरं चण्डकरे उपदण्डे नृपे सूर्य प्रयाते अस्तमिते सति प्राच्या पूर्व दिशा किंचन किमपि मुखे खवदने पाण्डिमधीरुज्वलतायाः शोभा दधे धृता । प्राच्यां दिशि धवलिमा प्रादुर्भवति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-सौम्यराजो. दयं सोमतासंयुक्तस्य राज्ञश्चदस्य भूवल्लभस्य च उदयमुद्गमनं पैतृकपदप्राप्तिलक्षणाभ्यु- दयं समीक्ष्य विलोक्य प्रकृत्येव प्रजयेव नगरलोकेनेव । 'राज्यानानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च' इति हेम्याम् । दिशा पूर्वहरिता प्रमोदात्खाभिमतराजप्राप्तिजनितहर्षा- विर्भावारिसतं हसितमिव ॥ . संसृज्य रज्यद्दयितेन पनी हरेर्हरित्तारविभूषणश्रीः । गर्भ वहन्ती मिहिकामयूखं मुखेऽपुपत्पाण्डुरिमाणमूहे ॥६७ ॥ हरेरिन्द्रस्य पनी कान्ता हरित् दिक् एतावता पूर्व दिक् मुखे निजास्य पाण्डुरिमाणं धवलतामपुपत् पुपोप अतीव पाण्डुरवदना संजातवती । निजमुखमितः सैरं धत्ते हरेमहिपो हरित' इति नैषधे । तत्राहमेवमूहे तर्कयामि । 'ऊह वित' इत्ययं धातुः । मिहिकामयूखं हिमकरं चन्द्रं तमेव गर्भ भ्रूणं दोहदलक्षणं वहन्ती सती धानेव। किं कृत्वा ।रज्यताअनुरतीभवता । 'रज्यनखस्याहुलिपश्चकस्य' इति नैषधे । दयितेन प्राणप्रि- येण पुरंदरेण साकं.समं संसृज्य सङ्गं कृत्वा । निर्वापयिष्यन्निव संसिरक्षोः' इति नैपधे । 'सङ्गं कर्तुमिच्छोः' इति तदृत्तिः । किंभूता हरित् । ताराणां निर्मलमौक्तिकानाम् । 'तारो निर्मलमौक्तिके' इत्यनेकार्थः । ताराणां राजतीयानां वा ताराणां शुभ्राणां वा तारकरूपाणां वा विभूषणानामाभरणानां श्रीः शोभा यस्याः । 'प्रथममुपहत्यार्थ तरिर- खण्डिततन्दुलैः' इति नैषधे । तारकवाची तारशब्दः । अपरस्तद्वत् । अपरापि युवती राज्यं निजवल्लभेन समं संगमनाद्गुर्विणी सती खवदने विशदिमानं दधातीति रीतिः स्थितिश्च ॥ आकण्ठमम्भासु निमज्य काममन्त्रोऽलिशब्दैः कुमुदैरसाधि । विकाशलक्ष्मी ददती किमया तत्सिद्धिरिन्दुद्युतिराविरासीत् ॥ १८ ॥ कुमुदः कैरवैश्चन्द्रविकाशिकमलैः पाकण्ठं गलकन्दलं मर्यादीकृत्य सम्मान पानीयेषु निमज्य दूडित्वा अलिशब्दैर्मधुकरमधुरगुभारवैः कृत्वा काममन्त्रो मानरामनीषितप्रदा- यिका विद्या असाधि साधित आराद्धः । उत्प्रेक्ष्यते-एपा प्रत्यक्षलक्ष्या इन्दुद्युतिश्चन्द्र- चन्द्रिकारूपा तत्साधकस्याभीष्टविधायकमन्त्रस्य सिद्धिः फलनिष्पत्तिराविरासीस्किमु प्रकटीभूतेव । तसिद्धिः किं कुर्वती । एपां कुमुदानां विकारालक्ष्मी स्मरतानिय विप्राणयन्ती ।।

·सर्गः] हीरसौभाग्यम् । । सान्द्रद्रुमोल्लासिनि पूर्वशैलशृङ्गाहणे चञ्चति चन्द्रलेखा । किंचिन्निरीक्ष्या हरिदिग्गाक्ष्याश्चूडामणिः किं चिकुरान्तरस्था ॥६९॥ सान्द्रविनिद्रद्दल(निविडदल)मण्डलकलितान्तरालसच्छायपादपपटलोल्लसनशीले पूर्व- शैलस्य उदयाचलस्स झारणे शिसराजिरे उपरितनभूविमागे किंचिनिरीक्ष्या खल्प- तरचक्षुर्लक्ष्या चन्द्रलेखा शशिकला चश्चति संशोभते । 'चञ्चति चकासि लसत्यपि शोभते' इति क्रियाकलापे । उत्प्रेक्ष्यते-हरेः पुरंदरस्य दिक् पूर्वाशा सैव मृगाक्षी हरिणेक्षणा वधूस्तस्याः चिकुराः केशपाशास्तेषामन्तरे मध्ये तिष्ठतीति चिकुरान्तरस्था निविडधन- केशकलापत्वेन किंचिन्मनाक् निरीक्ष्या दृग्गोचरा चूडामणिः किमु शिरोरत्नमिव । मणि- शब्दः पुंस्त्रीलिङ्गयोरपि । यथा 'प्रश्निस्तिथ्यशनीमणिः सृणिः' इति लिशानुशासने। तथा दखो दीर्थोऽपि । अथ चा चूडामणिमस्तकाभरणविशेषः । सौराष्ट्रगुर्जरेपु तु 'वाक' इति लोकोत्तया तत्र पुलिङ्ग एवावधार्यते ॥ दत्त्वाधिपत्यं निखिलाचलानां स्वदिग्गिरेः स्वगिरिचक्रिणेव । मौलिस्थले राजतपट्टबन्धो विनिर्मितः स्फूर्जति सामिसोमः ॥ ७० ॥ सामिसोमः अर्धविधुः स्फूर्जति स्फूर्तिमियति । दीप्यते इत्यर्थः । 'पूर्व गाधिसुतेन सामिघटिता मुक्ता गु मन्दाकिनी यत्प्रासाददुकूलवल्लिरनिलान्दोलेरखेलादिवि' इति नेपधे। 'सामिघटिता अर्धनिष्पादिता' इति तद्वृत्तिः । उत्प्रेक्ष्यते - स्वर्गिरिचक्रिणा काय- नाचलचक्रवर्तिना शकेण । 'जाम्बूनदोवीधरसार्वभौम' इति नैपधे इन्द्राभिधानम् । खदिग्गिरेरात्मीयाशाशैलस्य उदयाभिधानस्य भूधरस्य निखिलाचलानां सकलभूमण्डल. वतिपर्वतानामाधिपत्यमैश्वर्य राज्य दत्त्वा मौलिस्थले शिरोमण्डले राजतो राजतस्याय रूप्यसंबन्धी पबन्धो विनिर्मितः कृत इव बद्ध इव ॥ सुरेन्द्रदिग्भूधरमूनि बिम्बमपूर्णमाभासत शीतभासः । खण्डं शिखायामिव सैहिकेयदंष्ट्रान्तरायन्त्रणतोऽजनिष्ट ॥ ७१ ॥ मुरेन्द्रस्य निर्भरनायकस्य दिन पूर्वाशा तस्या भूधर उद्यपर्वतः तस मूर्ध्नि मस्तके शिखरे शीतमासश्चन्द्रस्य अपूर्ण किंचिभ्यूनं किमपूर्ण निर्गमनात्खण्डं विम्वमण्डलमामा- सत राजते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-सैहिकेयस्य सिंहिकासुतस्य स्वर्भानोष्ट्राणां दाढानाम- न्तरा मध्ये यन्त्रणतः पीडनतः निर्गमनतः शिखायामप्रभागे खण्डं शकलमिवाजनिष्ट संपूर्णपीयूपमयूखबिम्ब बभौ ततः स्वीयदिगगनायै । मरन्दलीनालिपुरंदरेण समर्प्यते स स्मितपुण्डरीकम् ॥ ७२ ॥ ततोऽनन्तरं संपूर्णमखण्ड पीयूएमयूखस्य चन्द्रस्य विम्वं मण्डलं बभी भासते स्म। उत्प्रेक्ष्यते--पुरंदरेण इन्द्रेण खीयायै आत्मीयायै दिगगनाय हरित्कान्तायै निजपूर्व- १ संजातमिव ।।

·काव्यमाला। . . दिक्पभनयनाय मरन्दार्थ मकरन्दपानकृते लीना अन्तनिश्चलीभूता अलयो भ्रमरा यन तादृक् स्मितपुण्डरीक विस्मेरश्तकमलं किं समप्यते स विधाणितं दत्तमिव ।। पितामहस्य प्रतिराट्चरित्रैश्चित्रीयमाणस्य विधूतमौलेः । कमण्डलुश्चान्द्र इवोत्पलाङ्कः सस्तः शयादुल्लसति स्म सोमः ॥ ७३ ॥ सोमचन्द्र उसति स्म उहासं दशदिक्षु ज्योतिःप्रसारमातनुते स्म शोभते स वा । कवेरपरवर्णनरामस्येन मा ग्रन्थनायको विस्मृतोऽभूदिति । तमेव स्मारयति इति सर्वत्रापि योजनीयम् । उत्प्रेक्ष्यते-प्रतिराजः श्रीहीरविजयसूरिपुरंदरस्य चरित्रैः सर्वातिशायिभिरवदातचित्रीयमाणस्य अनन्यसामान्यविस्मयरसं दधानस्यं अत एव विस्मयातिरेकाद्विधूतः कम्पितो मौलिमस्तकं येन तादृशस्य पितामहस्य वृद्धस्य विधातुः शयात्पाणिपात्रस्तः कथंचित्पतितः अत्याश्चर्यरसवशाञ्चित्तथैयम्येण पाणिपङ्कजाद्गलितः । तथा उत्पलाइः कुवलयकलितं तथा चान्द्रश्चन्द्रकान्तमणिमयः कमण्डलुरिव कुण्डि- काख्यं जलपानपात्र मिव । 'कुण्डिका तु कमण्डलुः' इति हम्याम् ॥ पीयूपपूर्णः कलधौतप्तोऽभिषेककुम्भः किमु कौमुदीशः । शृङ्गारयोनि जगदाधिपत्येऽभिषिञ्चता विश्वकृता व्यधायि ॥ ७४ ॥ नारयोनि श्रीनन्दनम् । 'मनःशृहारसंकल्पात्मनो योनिः' इति हैम्यों स्मर- नामसु । जगदाधिपत्ये सर्वेषां भुवनानां राज्ये नक्कं स्मरस्यैश्वर्यादभिषिञ्चता अभिषेक कुर्वाणेन विश्वकृता जगत्मष्टिकारकेण विधिना । उत्प्रेक्ष्यते-कौमुदीशः चन्द्रिकापतिः शीतकान्तिरूपः पीयूषणामृतरसेन पूर्णो भरितः । तथा कलधौते रजतैः कृप्तो विनि- मितो घटितः अभिषेककुम्भः अभिषेककरणकृते कलशः किमु व्यधायि विनिर्मित इव ॥ क्षयात्सुधायाश्चिरकालपानाचां याचमानाननुगृह्य देवान् । सुधारुचिर्विश्वसृजा सुधाया अक्षीणकुम्भः किमु कल्प्यते स्म ॥ ७५ ॥ विश्वसजा त्रिभुवनसर्वसष्टिविधायिना वेधसा सुधारुचिश्चन्द्रः । उत्प्रेक्ष्यते- सुधाया अमृतरसस्य न कदाचिदपि क्षीयत इत्यक्षीण: अक्षयकुम्मश्चन्द्रकान्तमणिमयः कलशः किमु कल्प्यते स विनिर्मितो घटित इव । किं कृत्वा । चिरकालं बहुसमय यावत्पानाद्वीते: मुधायाः पूर्वपीयूपस्य क्षयानाशात् तां पुनः सुधां याचमानानभ्य- र्थयमानान्मार्गयतो देवाननुगृह्य सर्वेषां सुराणामुपार पीयूपपायित्वेन अनुग्रहं कृत्वा । प्राग्दिङ्मगाझ्या प्रणयेन पत्यौ समीयुपि स्वावसथं सुरेन्द्रे । उद्बोधितो भेत्तुमिवान्धकारं निशीथिनीनायकदीप्रदीपः ।। ७६ ॥ प्राग्दि गाझ्या पूर्वहरिमामहरिणनयनया रात्रित्वादन्धकारं भेषु निराकर्तुम् । उत्प्रेक्ष्यते-निशीथिनीनायकः शर्वरीवरयित्ता चन्द्र एव दीप्रो दीपनशील: प्रसरज्ज्यो. तिर्जालमटिलो दीपो मन्दिरमणिरुबोधितः प्रकटीकृत इव 1 कस्मिन्सति । प्रणयेन ·७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ३२७ प्रेम्णा याचनया वा । 'प्रणय: प्रेमयाच्चयोः । विस्रम्भे प्रसरे चापि' इत्यनेकार्थः। खा. वसर्थ निजनिकेतनं समीयुपि सम्यग्भोगागकलिते संप्राप्ते पत्यौ भर्तरि मुरेन्द्र निर्जर- नायके सति । अथ पा शके नेहेन खगृहे समागते सति ॥ इति चन्द्रोदयः ॥ पूर्वाद्रिमौलेरथ मन्दमन्दं प्रचक्रमे गन्तुमचण्डरोचिः। निजोदयश्रीनवनृत्तसूत्रधारापराद्रि मिलितुं किमुत्कः ।। ७७ ॥ अथाभ्युदयानन्तरं न विद्यन्ते चण्डानि तीक्ष्णानि रोचीपि यस्य सः अचण्डरोचिः शीतकान्तिश्चन्दः पूर्वाद्रिमौलेरुदयाचलघूलासः मन्दमन्दं शनैःशनैः । 'गगनमवजगाहे मन्दमन्दं भृगाङ्कः' इति चम्पूकथायाम् । तथा-'मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चातकस्तोय- गृनुः' इति मेघदूतेऽपि दृश्यते । गन्तुं प्रचलितुं प्रचझमे प्रारब्धवान् । 'प्रचक्रमे वक्तुमनुक्रमज्ञा सविस्तर वास्यमिदं सुनन्दा' इति रघुवंशे । उत्प्रेक्ष्यते-निजस्यात्मनः उदयश्रिया अभ्युद्गमनलक्ष्म्या नवं नवीनं यनृत्तं ताण्डवं नाटकं तन तस्य वा सूत्रधार नृत्यकलाचार्यम् । नाटकप्रारम्भकमित्यर्थः। तादृशमपरादि पश्चिमाचलम् अस्तादिमित्यर्थः। मिलितुमुस्कः किमु उत्कण्ठित इव । चन्द्रस्य हि प्रतिपद्वितीययोः पश्चिमाचलादेवाभ्यु- दयः । तस्मादस्ताचल एव चन्द्रस्योदयाचल: । 'उदयगिरिकुरीरकण्डूयनेन सपिति मुसमिदानीमन्तरोदो:कुरङ्गः' । पुनः 'परिणतरविगर्भव्याकुला पीरहूती दिगपि पनक- पोतीहुंकूते कन्यवीय' इत्युदयनाचार्यकालिदासकवीन्द्रयोः प्रातवर्णने पृथपथक पदद्वये ॥ स्वर्माणुभीतेः शरणीकृतेन प्राचीधवेनायमुपेक्षितः सन् । प्रस्सन्छशाकः किमु पश्चिमाशापतेः शरण्यस्य समेत्युपान्ते ॥ ७८.॥ भस्मन् रिपोः सकाशागारामाकस्मिकं भयं संप्रामुवन् अयं गगनावगाही पाशाह- धन्दः । उत्प्रेक्ष्यते -शरण्यस शरणागतवत्सलय पश्चिमाशापतेः पश्चिमदियपालकरा घरुणसोपान्ते समीपे किमु समेति समागच्छवीव । किंभूतः सन्।सभीभीवे. निज. स्यासन्तप्रत्यर्धितया गिलनशीलस्य विधुंनुदस्य भीतेर्भयात् धारणीकृतेन आगलाभितेन प्राचीधवेन पूर्वदिवपतिना वध्रपाणिनाप्युपक्षितः अश्तममरयः सन् न वारणे रहित इत्यर्थः॥ माचीपयोराशिपयःपवान्तर्षिलासमाधाय मरालवालः। क्रीडां चिकीर्षुः फिमु पश्चिमाब्धी नभोध्वनासी प्रचनाल चन्द्रः ७९ असा प्रत्यक्षलक्ष्यः पनगोचरीमतुंमारब्धो या चन्द्रः श्रेसकान्तिनभोचना गगन. मातंग प्रचगाल चलति म् । वरप्रेक्ष्यते-पश्चिमान्धी प्रतीची समुद्रनारपूरै श्रीमा जलफेदिविलास चितीपुः पर्तुमिमामरालयान: शिशुपलहंगः रिमु प्रपलनि ft फरया । मापीपयोराः पूर्वसमुदस्स पयानपान्तः पानीयपूरगाये पिलागे मनोन्मनन- ·३२८ काव्यमाला। तरणतामरसविसावादनादिकां क्रीडामाधाय करवा । समुद्रे हंसानां सद्भावो दृश्यते । यदुकम्-'हंसान्सहेत(?) पद्मरेणुकपिशक्षीरार्णवाम्मोभृतैः' इति नातस्य स्तुती॥ संचारि निर्दण्डमिवातपत्रं विहस्तको वा चलदात्मदर्शः । क्रीडातडागः किमु जङ्गमो वा सरावनीन्दोः शशभृद्भासे ॥ ८ ॥ शशभृचन्द्रो चभासे राजते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--स्मरावनीन्दोः मेदिनीकुमुदसुहृदः कामराजस संचारि दिव्यानुभावेन स्वयं संचरणशीलं तथा निर्गतो दण्डो यस्मात्तग्नि- दण्डमवष्टम्मयष्टया रहितमातपन सितातपवारणमिव वाथ वा । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-स्मर• नरपतेर्विहस्तको हस्तग्रहणोचितस्थाणुनिर्मुक्त: चलन खयमेव प्रतिष्टमान आत्मदर्शः दर्पण इव वा। पुनरुत्प्रेक्ष्यते-कन्दर्पपार्थिवस्य जङ्गमः कथंचन देवतानुभावाश्रमणरसि- कभीडातडाको लीलासरोवरमिव ॥ इति चन्द्रमण्डलसंचारः ॥ भीतेः सिकाया दिवसस्य लक्ष्मी विज्ञाय नष्टामिह जीवनाशम् । विद्यो वसत्या हसितं हसन्त्या ज्योत्ला जजृम्भे गगने सुधांशोः।।८१॥ मुधांशोश्चन्द्रस्य मनागिसध्याहार्य ततः किंचित् ज्योत्स्ना चन्द्रिका जजृम्भ प्रकटीभूता विस्तृता वा । इहान ज्योत्साविजुम्मणे वयमेवं विमो जानीमः । विचारयाम इत्यर्थः । इह जीवलोके खिकायाः खस्या राज्याः सकाशात् । 'हंसं तनी संनिहितं वरन्तं मुनेमनोवृत्तिरिय खिकायाम्' इति नैषधे । भीतेर्भयाबीवनाशं नष्टो जीवं गृहीत्वा प्रपलाध्य गतां दिवसस्य वासरस्य लक्ष्मी श्रियं विज्ञाय ज्ञात्वा अवधार्य हसन्याः खोत्कर्षेण हास्यं सजन्यावराया निशाया हसितं सितं हास्यमिव ।। अम्बरे विरुरुचे सुधारुचेश्चन्द्रचरमरीचिसंचयः । दुग्धवारिनिधिरात्मजं विधू किं चिराय मिलितुं समीयिवान् ॥४२॥ अम्बरे आकाशमण्डले सुधारचेरमृतकिरणस्य चन्द्रत्य चन्द्रवत्कर्पूर इव चक्षुरो म- नोज्ञःधिवल इत्यर्थः । चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः।खणे सुधांशी कर्पूरे कम्पिल्ले मेचकेऽपि च॥' इत्यनेकार्थः ।मरीचीनां कान्तीनां संचयो निकरो विरुरुचे विरोचते स शुशुभे । 'विरुरुचे- ....टितभूमिषु' इति रघुवंशे। उत्प्रेक्ष्यते-दुग्धवारिनिधिः क्षीरसमुद्रः आत्मजं नन्दनं दुग्धाम्मोनिधावुत्तमत्वेन विधुं सुधादीधिति चिराय यहोः कालात् । 'चिराय चिररा- त्राय चिरस्य च चिराचिरम्' इति हैम्यामव्ययाधिकारे । मिलितुं पुननेहेन मिलनार्ध समीयिवान्कि समागत इव ॥ गगने चन्द्रगोलिकाहः ॥ वगै गता क्रतुभुजां प्रभवामि तृप्त्यै तद्वन्नृणामपि धरामधिगत्य नित्यम् । पीयूपसंततिरितीव विचिन्तयन्ती ज्योत्स्नातनूरवततार तलेऽचलायाः ।। ८३॥

·- ७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ३२९ ज्योत्स्नातनूश्चन्द्रिकाकाया पीयूपसंततिरमृतराजी । उत्प्रेक्ष्यते इति विचिन्तयन्ती सती अचलायास्तले मण्डले अवततार उत्तीर्णव । इति किम् । यथेसध्याहारः । यथाहं खगै देवलोकं गता संप्राप्ता सती ऋतुभुजां यज्ञांशभोजिनां देवानां तृप्त्य सौहित्याय युभुक्षोपशमाय प्रभवामि समर्थी स्यां तद्वत्तथा धरामधिगत्य पृथिवी संप्राप्य मनुष्याणामप्यनाशनानां नित्यं सदा तृप्तिकृते सम भवामि ॥ प्रससार महीविहायसोमिहिकादीधितिदीधितिव्रजः । युवतेरिव शीतदीधितेरुपसंव्यानममेचकधुति ॥ ८॥ मिहिकादीधिवेहिमकिरणस्य विधोः। 'प्रालेयं मिहिका हिमम् । स्यानीहारस्तुपारश्च' इति हैम्याम् । दीधितीनां कान्तीनां ब्रजो निकरः महीविहायसोभूमीनभसोः प्रसार विस्तरति मायावापृथिव्योः समकाल विस्तार प्राप्त इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-शीतदीधि- तेवन्द्रस्य युयतेस्तरुण्या यामिन्या अमेचकाः श्वेता न अमेचका उज्ज्वला द्युतिः कान्तिर्यस्य । 'या कुन्देन्दुतुपारहारधवला या श्वेतपद्मासना या वीणावरदण्डमण्डित- करा या शुभ्रवस्रावृता' इति विशेषणाद्वाग्देवतावसनवद्विशदमुपसंव्यानं परिधानयनामिय। "गुणशब्दो विरोध्य) नमादिरितरोत्तरः। अभिषक्त यथा कृष्णः स्यादसितः सितेतरः॥' इति हैम्याम् ॥ वारिराशिरशनाविहायसोः कौमुदीमिरुदरं स पूर्यते । अन्धकाररिपुनिर्जयोद्भवत्कीर्तिभिः किमु कुमुदतीपतेः ॥ ८॥ कीमुदीमिश्चन्द्रिकाभिवारिराशिः समुद्रः स एव रशना मेखला यस्या एतावता रा. [समुद्रा मेदिनी । मेसला तु शरीरान्तरेऽवस्थायिनी न पृथग्भवतीति । अतः समुदय- हिता महीति समेतम्) । तया विहाय आकाशं तयोरुदरं मध्यं पूर्यते स्म पूर्णीकि- यते स । व्याप्तमित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यवे--कुमुदतीपतेः करविणीकान्तस्य विधोः अन्धकार एव रिपुध्यान्तरानुः । अथ वा रिपुः सूर्यः । 'मित्रो ध्वान्तारातिरांशुः' इति हेगीव. धनात् । चन्द्रोदये भानुरस्वमीयते । सूर्यः खोदये च चान्द्रमसी सामपि विभूतिमा- दते इति परस्परशत्रुतापि । तस्य ध्वान्तस्य सूर्यस पा नियात्परामवादुद्भयन्तीभिः प्रत्यभिज्ञायमानाभिः कीर्तिभिः किमु रामाशाभिरिय दिवस्पृथिव्या व्याप्ते ॥ भूमीनभोमण्डलमेदुरश्रीज्योत्सावपुर्विष्णुपदीपयाई । नदिनं जदुपदप्रसवेः माकाम्यरूया किमवापि सिद्धिः ।। ८६.k भूमी पृथिवीपीठं नमोम गगनस्थलं तयोपिश्ये मेदुरा उपचयप्राचुर्य प्राप्ता थीलं मी: शोमा वा यसासारसी ज्योग्ना मुदी राय यपुर्गाप्रयटियंसाहादस्या विपुषचा गवाया: प्रयादः प्रसरताया कति रात्री दिया च महानारायणस्य परमारा चरणय प्रगते. प्रगादनतः । 'प्रमादन प्रगतिशी गुतारया सेव- - ·३३० काव्यमाला। नमित्यर्थः । भकः सकाशात् । उत्प्रेक्ष्यते-प्राकाम्यरूपा रोदःकन्दरविस्तरणशीला बहुरूपकारिणी सिद्धिः फलनिष्पत्तिरवापि कि लब्धा संप्राप्तव ॥ चूर्णेः प्रपूर्णा किमु मौक्तिकानां पीयूपपकैः किमु वा [विलिप्ता । श्रीखण्डनीरैरथवा]भिपिक्ता ज्योत्साभिरुवीं धवलीकृताभाव॥ ८७॥ ज्योत्माभिः [धवलीकृता] प्रतिदिशं प्रसरचन्द्रसान्द्रचन्द्रिकाभिर्निरन्तरमतिश्वेता प्रापिता उर्वी समस्तापि वसुमती आभात् आयभासे । उत्प्रेक्ष्यते--मौक्तिकानां स्थूलमुक्ताफलानां चूर्णैः क्षोदैनिष्पिघ्य सूक्ष्मीकृतरजोभिः प्रपूर्णा प्रकर्षेण (वलीकृता) पूरिता किमु भरितेव । वा अथवा पीयूपपरमृतकदमः स्त्यानीभूतमुधारसैविलिप्ता किमु विशेषेण कृतविलेपने च भवरागकलिता कृता । अय या श्रीखण्डनीरैः स्थूलपृष्टचन्दनवारिद्रवैरभिपिता किं कृताभिपेकेव ॥ आप्लाविते कि सुरसिन्धुसुम॒वः स्रोतःसहरीः परितः प्रसृत्वरैः । कर्पूरपारीविलसद्यशोभरैः सूरीशितुर्वा विशदीकृते इव ॥ ८८ ॥ विलीयमानैस्तुहिनावनीभृन्नीहारचारैर्निमृतं भृते वा । प्रपूरिते सान्द्रितचन्द्रचन्द्रातपैर्विभातः स्म दिवस्पृथिव्यौ ॥ ८९ ॥ सान्द्रं नीरन्ध्रत्वं संजातमेपामेषु वा इति सान्द्रिता बहलिताश्चन्द्रस्य निशानाय- कस्य चन्द्रातपाचन्द्रगोलिकास्तैः प्रपूरिते प्रकर्षण पूर्णीकृते । सर्वतोऽपि निर्भर भारते व्याप्ते इत्यर्थः । दिवस्पृथिव्या यावाभूम्यो विभातः स्म । तत्रोत्प्रेक्ष्यते-परितः सर्व. तोऽपि दशदिक्प्रदेशेष्वपि प्रसत्वरैः प्रसरणशीले: सुराणां देवानां सिन्धोः समुद्रस्य सुभ्रवः पन्या: । 'कर्पदोपदवीसमुद्रदयिताधुन्यो सवन्तीसरखयो' इति हैम्याम् । देव- नद्या गङ्गायाः स्रोतसां पयःप्रवाहाणां सहस्रर्दशशतीभिः भाप्लाविते किम् । खकुक्षिगतीकृते इव निर्भर भृते इत्यर्थः । वा पुनरुत्प्रेक्ष्यवे-सूरीशितुहीरविजयसूरीन्द्रस्य ।पुनः सूरि- नामप्रहणं बहुबहुमानसूचकम् । कर्पूराणां घनखाराणां पार्यः । 'फडति' इति लोके प्रसिद्धाः । 'पारी पूरपरागयोः । पान्या कर्करिकायां च पादबन्थे च हस्तिनः ॥' इत्यने- कार्यः । 'कर्पूरपारीपरिघूसराइम्' इति तद्वृत्तिः तया 'कर्पूरपूरकमनीयशोभिरामम्' इति स्तुत्यादौ । तत्र पूरशब्देन समूह एव । तद्वद्विलसद्भिः शुनिमविभ्रमैः शोभमान: य- शसो भरःलोकानां प्रकरैः। श्लोक: कीर्तिर्यशोऽभिख्या समाज्ञा' इति हम्या यशोना मानि । विशदीकृते इव । पुनरुत्प्रेक्ष्यवे-विलीयमानैर्गलद्भिर्द्रवीभवद्भिः तुहिनावनीभृतो हिमाचलस्य नीहारचारैर्हिमनिवर्हनिभृतं निचितं भृते वा भरिते वा । युग्मम् ॥ इति चन्द्रचन्द्रिकायाः प्रचारः। 1. 'ज्योत्माभिः' इत्युत्तरमुचितोऽपि 'धवलीकृता' इति पाठः कैश्चिदत्र प्रक्षिप्तः.

·७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । गङ्गावजलजन्मवन्धुतनया स्वाकुम्भिवकुञ्जरो नीरं क्षीरवदुत्पलं कुमुदवत्कादम्बवद्वायसः । वल्ली मौक्तिकहारवन्मरकतश्रेणीशशाङ्काश्मव. लक्ष्मी कांचिदमी दधुः सितरुचौ चन्द्रातपं चिन्वति ॥१०॥ सितरुची शारदीने चन्द्रे चन्द्रातपं चन्द्रगोलिको चिन्वति पुष्णति उपचय प्रापयति सति । विस्तारयतीत्यर्थः । अमी अत्रैव वृत्ते प्रकाश्यमाना यमुनादयः पदार्थाः कांचिद. नन्यां लक्ष्मी शोभा दधुर्विभ्रति स्म । तानेव दर्शयति कविः--जलजन्मनां कमलानां बन्धुः सूर्यः तस्य तनया पुत्री यमुना। यमुना यमभगिनी कालिन्दी सूर्यजा यमी' इति हैम्याम् । गहावालक्ष्मी धत्ते। चन्द्रिकया शुचीभवत्पयःप्रवाहत्वेन गहासाम्यमापेत्यर्थः । तथा कुअरो गजः । जातावेकवचनं सर्वत्रापि योज्यम् । समस्ता अपि हस्तिनः खःकु- म्मिवत् ऐरावणगजवद्वैभव विभ्रति स्म । नीरे समप्रमपि जलं क्षीरवदुग्धमिव । तथा उत्पलं कुवलयनीलकमलमण्डलं कुमुदवरकैरवमिव श्वेतारविन्दमिव । तथा वायसः कोलः सर्वेऽपि बलिभुजः कादम्बवरकलहंसा इव । तथा मरकतानां गरुत्मताना नीलमणीनां श्रेणी माला शशाङ्काश्मवच्चन्द्रकान्तरनपतिरिव । तथा वाली समप्रलतावि- तानं मौक्तिकहारवन्मुक्ताफलकलाप इव शोभा बभार । स्मेरकैरवशक्कया कुवलयान्युत्सयत्यगना भृमान्मालिकबालिकाः सुमधिया गृहन्ति केलीवने । मुक्ताप्रान्तिभृतः किरातवनिताश्चिन्वन्ति गुञ्जाबजां. श्चञ्चञ्चन्द्रमसो भ्रमं वितनुते नो कस्य चन्द्रातपः ॥ ९१॥ चश्चतो गगनमण्डले निखिलकलाकलापकलनदीप्यमानस्य चन्द्रमस: सुधादीधिते: चन्द्रातपःप्रतिहरित्प्रस्त्वरसान्द्रचन्द्रिका कस्य पुंसः स्त्रीगणस्य वा भ्रमं धान्ति नो वित. नुते चिनुते। अपि तु सर्वस्यापि करोतीत्यर्थः। तमेव प्रदर्शयति-आइना मुग्धकामिन्यः स्मेरता विकसताम् । 'स्मेरदम्भोरुहारामपवमानमिवानिलः' इति पाण्डवचरित्रे स्मेरद्वि- काशनार्थे दृश्यते । कैरवाणां श्वेत कमलानां शङ्कया भ्रमेण कुवलयानि नीलोत्पलानि उत्तंसयन्ति अवतंसानि कुर्वन्ति । शिरसि श्रवणयोर्वा अवतंसनिर्माणस्थानद्वन्द्वमिदं ह. श्यते शास्त्रादौ यथा । 'आपीडशेखरोत्तसावतंसाः शिरसः सजि' इति हैम्याम् । तथा "क्लिोपनाभ्यामतिमात्र पीडितेऽक्तंसनीलाम्बुरुहद्वयीं खलु। तयोः प्रतिद्वन्द्रितयाधिः रोपविभूवतुभीमसुताश्रुती ततः ॥ इति नैषधे । पुनर्मालिकानां मालाकारकाणां वालिका- कुमार्यः अय वा बाला एवं बालिकाः स्त्रियः। केलीवने क्रीडाकानने खेपां परेपां राजादीनां का। निलोड्योतपदं समस्तकमला केलीगृहे राजते' इति श्रीचिन्तामणिपार्श्वनाथस्तोत्र फेतीशग्दो दीर्णोऽप्यस्ति । सुमधिया पुष्पबुद्धया भृशान् भ्रमरान् गृहन्ति । पुनर्मु काना ·३३२ काव्यमाला। . मुक्ताफलानां भ्रान्ति भ्रम विभ्रतीति मुकाघ्रान्तिभृतः मौक्तिकभ्रमधारिप्यः किरातव. निताः पुलिन्दपुरंध्यः गुञ्जावांश्चिन्वन्ति आददते ॥ ज्ञायन्ते वसुधासुधाकरगृहा गर्जारवैः कुम्भिनां दुग्धाब्धिः प्रतिनादमेदुरमिलकल्लोलकोलाहलैः । शैलाः कन्दरमन्दिराकविलुठत्कण्ठीरवक्ष्वेडितै- जीते श्वेतकरोदयेऽम्बरसरिड्डिण्डीरपिण्डोपमे ।। ९२ ॥ अम्बरसरितो गगनापगायाः सिद्धतिन्धोः । भूपीठस्थगडायास्तु प्रामसरनीरवाह- वर्षणप्रकर्षप्रवहत्प्रबलजम्बाल जालाविलीमवनलजम्बालिनीप्लवमिलनात्कदाचित्कालध्य- मपि भवत्येव । यदुतम् गङ्गानीरमपि त्यजन्ति कलुषे ते राजहंसा वयम्' इति । परं नभोनद्यां तु कदाचिदप्याविलीभावो न स्यादेव । तस्मादाकाशगङ्गायाः डिण्डीराणां फेनानां पिण्डाः समूहाः । 'पिण्डो गन्दे जपापुष्पे गोले चोलेऽसिहयोः । कवले च' 'इत्यनेकार्थः । वेपामुपमा सादृश्यं यस्य तादृशे श्वेतकरस्य चन्द्रस्य उदये जाते सति । वसुधा पृथिवी तस्या आह्लादकारकत्वात्सुधाकराचन्द्रा अतिन्यायियत्तया सुधासदृशा उवितातिस्तोकत्वेन अमृतोपमानाः करा राजदेयांशा येपाम् । इदं तमुर्वीतलशीतला- तिम्' इति नैषधे । तेषां राज्ञां गृहा आवासाः वे कुम्भिनां मदोद्धरसिन्धुराणां गजीरवैः कृत्वा ज्ञायन्ते नकं राजकार्यायागतराजसेवकैरवसीयन्ते उपलक्ष्यन्ते वा । तथा प्रति. नादैः प्रतिशब्दैः कृत्वा भेदुरैः पुर्वृद्धि प्राप्तैर्वहलीभूती मिलतामन्योन्यं संगच्छतां संनिहितीभवताम्। वा अथ वा खयमेव प्रादुर्मवतां कल्लोलानां तरगाणो कोलाहलैरद्वैत- नादस्तुमुलैर्वा कृत्वा दुग्धाब्धिः क्षीरसमुद्रो ज्ञायते । तथा कन्दरा गुहा एव मन्दिराणि निवाससदनानि तेषामके उत्सहै । कन्दरशन्दखिपु लिङ्गानुशासने । यथा 'पिठरप्रतिसरपा. प्रकन्दरा' इति । विलुठतामितस्ततः पाच परिवर्तयतां कण्ठीरवाणां मृगेन्द्राणां स्वेडितः वेडाशब्दैः सिंहनादैः । श्वेडा तु सिंहनादोऽय' इति हैम्याम् । कृत्वा शैलाः पर्वता ज्ञायन्ते अवबुध्यन्ते । अवलोककरित्यध्याहारः । शारदीनसान्द्रचान्द्रचन्द्रिकया क्षोणी. मण्डले धवलीकृवे एतेरगिज्ञानः कृत्वा मागुताः पदार्याः कथमध्यवयुध्यन्ते बुधरित्यर्थः । दुग्धाम्मोनिधिनिर्जरा इव नराः सर्वेऽपि संजज्ञिरे स्वःसिन्धोरधिदेवता इव यमुस्त्रस्यकुरङ्गीदृशः । स्फारस्फाटिकरलकोटियटितेवासीपुनर्मेदिनी शुभ्यरक्षीरसमुद्रसान्द्रविमवे जाते शशाङ्कोदये ॥ ९३ ॥ क्षुभ्यतः हरिणा मन्दरमन्यावलनिर्मयनायसरे क्षोभं प्राप्नुवतः इतसतः सडिण्डीर. पिण्डपाण्डरसलिलोच्छलनेनातीव शुत्रिमभानः क्षीरसमुद्रस्येव सान्द्रोऽतिनहलो बहली. भूतो या विभवो धवनिमत्रीयस्य ताहो शशाहोदये चन्द्राभ्युद्गमने जाते सति सर्वे ·. - ७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । समस्खा अपि नरा भूचराः पुरुषाः दुग्धाम्भोनिधेः क्षीरनीरनिर्जरा अधिष्ठातृसुरा इव संजज्ञिरे । ते हि अतीव शुभ्रवपुर्वसनविभवाः स्युः । अत एव तदुपमानम् । पुनन· स्यन्यनासं प्रामुवत्यो याः कुरङ्गयो मृगागनास्तद्वत्तरलाश्वश्चला दृशो यासाम् । एतावता पनिताः सर्वा अपि खःसिन्धोर्गनाया अधिदेवता इव अधिष्टायिका देवता गङ्गादेव्य इव वभुः शोभन्ते स्म । पुनर्मेदिनी पृथ्वी । उत्प्रेक्ष्यते--स्फारा अना ये स्फा. टिकाः स्फटिकमणिसमूहास्तेषु रत्नान्यतीव सारमणय: मुख्यानि वा । यदुक्तम्-'येषां मन्दररत्नशैलशिखरे जन्माभिपेकः कृतः' इति नातस्य स्तुतौ । मन्दराणां धातुकीखण्ड. पुष्करार्धद्वीपसत्कानां चतुर्णा मेरूणां मध्ये रत्नं सर्वेभ्य उच्चस्तरत्वेन लक्षयोजनप्रमाणत्वेन मुख्य इत्येकव्याख्या। तेषां स्फाटिकमणीनां कोट्यस्ताभिः कृत्वा घटितेव निष्पादिते. वासीद्धभूव भूमी ॥ इति चन्द्रिकाभ्युदये विविधा भावाः॥ विजयिन इव राज्ञः श्वेतभासो विभाव्या- भ्युदयमखिलकाष्ठामध्यराजत्करस्य । विहितसकलसंध्यावश्यको ध्यानलीला- कमलकलमरालः स म भूत्सूरिराज्ञः ॥ ९४ ॥ स धीहीरविजयनामा सूरीणामाचार्याणां मध्ये दीप्यमानत्वात्प्रतापयत्वाद्वा राजा । अथ वा राजा मुख्यः। स ध्यानं सूरिमन्त्रजापरूपप्रणिधानं तदेव लीलाकमलं कीडाकर- गोचितमरविन्दं तत्र कलमरालः कलहंसः ! 'कलमरालविहंगमवाहना' इति वाग्देवता. स्तोते । प्रकृष्टो राजसो वा। स्म भूदजायत।'स्मयोगेऽप्यटो लोपमिच्छन्ति । स भूत्' इति सारखतव्याकरणे । स किंलक्षणः। विहितं कृतं सकलं समस्त संध्यायां दिनावसाने आवश्यक प्रतिक्रमणादिविधिर्येन । अथ वा निर्मितसंध्यासंबन्धिकमावश्यकमवश्यकर्तव्य येन । किं कृत्वा । श्वेतभासः सितकान्तेश्चन्द्रस्याभ्युदयं विभाव्य । 'पश्यति विभावय. त्यपि विलोकते वीक्षते गवेषयति' इत्यादि क्रियाकलापे विलोकनार्थाः क्रियाः । क. स्येव । विजयिनः सर्वत्राप्यप्रतिहतपराक्रमत्वेनानेकराजचक्रजयनशीलस्य राज्ञ इव नृपस्य । विभूतस्य चन्द्रस्य राज्ञश्च । अखिलानां समग्राणां काठानां दिशा मध्ये राजन्तो दीप्यमानाः कराः किरणा राजदेयांशा यस्य ॥ ये प्रासूत शिवाह्वसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । तद्रालीक्रमसेविदेवविमलव्यावर्णिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिरचिते सर्गोऽभवत्सप्तमः ॥ ९५ ॥ १. चिन्यमिदमिति प्रामाणिकाः. - ·काव्यमाला। अत्र श्रीहीरसौभाग्यनाम्नि महाकाव्ये सप्तानां संख्यापूरणः सप्तमः सर्गः अकार• नामविशेषोऽभवत्संजातः ॥ इति पण्डितसीहविमलगगिशिष्यपण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोपज़हीर. सौभाग्यमहाकाव्यवृत्ती वर्षाशरत्समयसूर्यास्तसंध्यारागतिमिरतारकचन्द्रो- दयचन्द्रिकाप्रचारादिवर्णनो नाम सप्तमः सर्गः ॥ अष्टमः सर्गः । अथो निशीथे द्विजराजराजज्ज्योतिःप्रथाभिर्मथितान्धकारे । निवातनालीक इव व्रतीन्दुनिं दधानः स्तिमितीबभूव ॥ १ ॥ अयो चन्द्रोदयचन्द्रिकाप्रसारानन्तरं ध्यानं मनो निश्चलीकरणानन्तरं वा निशीथेऽर्ध- रात्रे ध्यानं सूरिमन्त्रप्रणिधानं दधानः । कुर्वाण इत्यर्थः । सन्बतीन्दुः सूरिशीतकान्तिः ।, निवातनालीक इव वातवेगाभावेन निष्प्रकम्पपअवस्तिमितीवभूव निश्चलो जातः । 'निवातपद्मस्तिमिवेन चक्षुषा' इति रघौ । किंभूते निशीथे । द्विजानां राजा चन्द्रस्तस्य राजता दीप्यमानानां ज्योतिषां किरणानामर्थाचन्द्रिकाणां प्रथाभिर्विस्तारैः कृत्वा मथितं निर्दलितमन्धकार ध्वान्तं यत्र । नालीकशब्दः पुंक्लीवलिङ्गयोः ।। पर्यवन्धः स विभोर्वतश्रीविलासपर्य इवाबमासे । कथं भरोऽमुप्य मया विषयो हृदेति यस्मिन्समशेत शेपः ॥ २ ॥ विभोः सूरीन्द्रस्य स यो ध्यानसमये विहितः पर्यवन्धः पद्मासनरचनाविशेषः भावभासे सामस्त्येन शोभते ल। उत्प्रेक्ष्यते-व्रतश्रिया संयमलभभ्या विलासार्य क्रीडाकृते पर्यकः पल्यङ्क इव । स कः । यस्मिन् पर्यतबन्धे शेषः शेपनामा नागाधि- राजो हृदा खमनसा इत्यमुना प्रकारेण समशेत संशयं कृतवान् । इति किम् । यद मुष्य पर्यवन्धस्य भरो भारोऽसहायेन एकेनैव मया कथं केन प्रकारेण विषयो वि. शेषेण सहनीयः। धार्य इत्यर्थः । ध्यानभाजा हि योगीन्द्राणां ध्यानसमये पर्यवयन्ध- स्यातिशायी भारो भवतीति कविसमयः । यदुक्कं कुमारसंभवे-सतो भुजंगाधिपतेः फणामेरधः कथंचिदृतभूमिभागे । शनैःकृतप्राणविमुक्तिराशेः पर्यबन्धं निबिडं दि- भेद ॥' इति ॥ मुजान्तरासनशयारविन्दे विमोश्चकासे विशदाक्षमाला हृद्ध्यानदुग्धाम्बुनिधिप्रतीरं प्रपेदुषी किं कलहंसपतिः ॥ ३ ॥ भुजान्तरस्य वक्षःस्थलस्य भासभे समीपवर्तिनि शयारविन्दे करकमले, धवलवर्णा मक्षमाला जपमालिका चकासे मासते स्म । उत्प्रेक्ष्यवे-हृदि हीरविजयसूरिहृदयवि- पये यो ध्यानं शुक्लप्रणिधानं तदेव दुग्धाम्युनिषिः क्षीरसमुद्रस्तस्य प्रवीर तटं प्रपेदुषी

·८ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
प्राप्तवती मानसादिजलाशयेभ्यः खैर विलासरसिकायितमानसा समागतवती फलई.
सानां राजमरालाना मालाधोरणी पङ्किरिव ॥
श्रीसूरिमन विजने अतीन्द्रो जपन्स गोत्रत्रिदशीमिव खाम् ।
दध्यौ हृदा श्रीजिनशासनस्याधिष्ठायिकां निर्जरनीरजाक्षीम् ॥ ४ ॥
विजने एकान्ते अपरजनरहितस्थाने श्रिया सर्वशक्तिलक्षम्या युकः सूरीणामाचा-
र्याणां मन्त्र जपन् ध्यायन् सन् व्रतीन्द्रो हीरविजयसूरिः हृदा मनसा कृत्वा षड्दर्श-
नेप्वपि सर्वातिशायिन्या थिया लक्ष्म्या शोभया वा कलितस्य जिनशासनस्य अधिष्ठा-
यिका प्रत्यक्षांनिध्यविधायिनी निर्जरनीरजाक्षी नाकिकमललोचनां देवतां दध्यौ
ध्यायति स्म । कामिव । स्वां खकीयो गोप्रत्रिदशीमिव । यथा कश्चित्पुमामिजा कुल-
देवता ध्यानगोचर कुरुवे । 'निपीय तं यस्त्रिदशीभिरर्जितः' इति नैषधे । 'गोनं तु
संतानोऽन्ववायोऽभिजनः कुलम्' इति हैम्याम् ॥ इति सूरेानविधानम् ॥
ध्यानानुभावेन ततो निशीथे सूरीशितुः शासनदेवतायाः ।
केतुनिकेतस्य रयेण वायोरिव क्षणादासनमाचकम्पे ॥ ५॥
ततो ध्याने जिनशासनाधिष्ठायिकास्मृतिगोचरीकरणानन्तरं सूरीशितुहीरविजयसू-
रीश्वरस्य ध्यानानुभावेन प्रणिधानमाहात्म्येन शासनदेवताया निशीयेऽधराने आसन-
मुपवेशनस्य विष्टरम् । 'विष्टरः पीठमासनम्' इति हैम्याम् । भाचकम्पे आ साम-
स्त्येन दोलायमानमासीत्प्रचलति स्म । क इव । केतुरिव । यथा निकेतस्य गृहस्य केतुः
वैजयन्ती वायोः पवमानस्य रयेण वेगेन कृत्वा कम्पते चश्चलीभवति ॥
स्वविष्टरं कम्प्रमवेक्ष्य बिम्बमिवोत्तरङ्गाम्बुधिविम्बितेन्दोः ।
शोणारविन्दायितमीक्षणेन रोपारुणेन त्रिदशाङ्गनायाः ॥ ६ ॥
निदशाङ्गनाया जिनशासनदेवताया रोपेण कोपेन कृत्वा अरुणेन रक्तीभूतेन ईक्ष-
न लोचनेन । नयनद्वन्द्वेनेत्यर्थः । शोणारविन्दायितं कोकनदमिवाचरितम् । अत्र ग-
भिंतोमपास्ते । किं कृत्वा । स्वस्यात्मनः समात्मीयं विष्टरं सिंहासनमवेक्ष्य विलोक्य ।
किंभूतं विष्टरम् । कम्नं कम्पनशीलं चञ्चलीभूतम् । किमिव । विम्बमिव । यथा उदूर्षे
गगनचुम्बिनस्तरङ्गाः कलोला यस्य एतावता समयसमावेन प्रचलपवनवेगप्रश्रद्धो यो-
ऽम्युधिः समुद्रस्तत्र विम्वितः रात्री जलस्यातिखच्छभावेन संक्रान्तः । 'यद्यपि ख.
च्छभावेन दर्शयलम्बुधिर्मणीन् । तथापि जानुदनोऽयमिति चेतसि मा कृयाः ॥ इति
वचनात् । प्रतिविम्बितो य इन्दुष्यन्द्रस्तस्य बिम्बि प्रतिमाभावं प्राप्त मण्डलं कम्पते
भविंशयेन कम्पनशीलं स्यात् ॥
ध्यानस्थितं शासनदेवता सा निपीय तं ज्ञानदृशा वशीन्द्रम् ।
मुदं दधारामृतकुण्डमध्यमणीतलीलाप्ठवनेव चित्ते ॥ ७ ॥

·काव्यमाला। । सा ध्यानगोचरीकृता शासनदेवता श्रीजिनमताधिष्टायिका निर्जरी ज्ञानदृशा निजा. वधिज्ञानलोचनेन ध्यानस्थितं प्रणिधानोपविष्टं हीरविजयनामानं चशीन्द्रं जितेन्द्रिया- णामधिराजं सूरि निपीय सादरमवलोक्य चित्ते स्वमानसे गुदमानन्दं धार धत्ते स । प्रमोदं प्रापेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-अमृतस्य सुधायाः कुण्डे परितो निवद्धानेकसोपानपट- लपवणे जलाशये अर्यादमृतकुण्डमध्ये प्रणीतं कृतं लीलया स्वैरक्रीडया । नतु तापम- लापनोदाय देवानां तापावभावात् । आप्लवनं स्नानं यया तादृशीव । 'स्मानं सवनमालवः' इति हैम्याम् । आप्लवनमाप्लवः इति वाक्यमेवानीतमस्तीति ॥ अथाविरासीद्वशिशीतकान्तेः पुरः स्फुरज्जैनमताधिदेवी । प्रसादितोपासनया शमश्रीरिवयमङ्गीकृतकाययष्टिः ।।८।। अथ ध्यानस्थिरस्थायुकसूरीन्द्रदर्शनानन्तरं स्फुरन्ती वपुराभरणमणिदीतिभिर्दीप्य- माना जिनानां वीकृताम् । वा जिनस्य महावीरस्येदं जैनम् । तादृशं मतं शासन तस्याधिदेवी अधिष्ठात्री देवता कशी जितेन्द्रियप्रामो मुनिजनस्तन्मध्ये शीतकान्वेश्व- न्द्रस्यैतावता सूरीन्द्रस्य पुरोऽग्रे आविरासीत्प्रकटीभूता । उत्प्रेक्ष्यते-उपासनया निर- न्तरसेवनया कृत्वा प्रसादिता प्रसादयुक्ता विहिता । प्रसन्नीकृतेत्यर्थः । अतएवाङ्गीकृता उपात्ता गृहीता फाययष्टिस्तनूलता यया तादृशी शमश्रीर्तिमती उपलक्ष्मीरिय प्रभोः पुरः प्रादुर्भूता ॥ . कलामिवेन्दोर्जगते द्वितीयां प्राप्तां सुरी दर्शयितुं स्वमस्मै । निद्रां दृशा किंचन चुम्यतापि प्रेक्ष्यामुनाजायत जाग्रतेव ॥९॥ भमुना सूरीन्द्रेण जानतेय जागरणावस्थितेनेव निन्द्रारहितेनेव अजायत संजातम्। जमुना किं कुर्वता । किंचन किमपि उदरिकामत्रं दशा नेत्रेण निद्रा प्रमीला चुम्यता माश्रयतापि। िफरवा। प्रेक्ष्य व्यालोक्य । काम् । मुरी शासनदेयताम् । लिक्ष. णाम् । मस्से सूरीन्द्राय समात्मानं दर्शयितुं रग्गोचरीकारयितुं प्राप्तां पुरःसमागताम् । यामिव । द्वितीया तिथिमिव । यथा इन्दोः गुधादीधिवेः कलो पोशांशम्भमाग रिस्पतिषशाध कलाप्रयमयीं खेला जगते सकललोकाय दर्शयितुं प्राप्तांजनो जानाति ।। प्रवाललक्ष्मीमिव कामितद्रोस्तध्यानसिद्धेः किमुताग्रदूती। प्रत्यक्षवत्प्रादुरगत्पुरोऽस्य स्वमेऽपि सा सार्वमताधिदेवी ॥१०॥ सा हीरविजयमूरिसरिमन्त्रस्यानानुगावाभ्यागता यस धीमघरमकृन्महावीरगग. पती मतं शायनं तस्माधिदेयी अधिष्टायिका निर्जरी । पीवीरसापनदेवता इषः । किपिमिदावस्थायामपि प्रतक्षपमापदपस्थास्यायुकचालययत् । अस्प सूरैः पु. रोऽप्रतः प्रादुरागप्रस्टीगत मा उस्मेश्यो-यामितमोरपांत् दीरमरभिलषित. शागिनः प्रानलामी: पीरिव । इमाण दिप्रपर्म परवाः प्रादुर्भवन्ति । तदुप. - . - - ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । मानम् । उताथ वा तस्य सूरेया॑नस्य सूरिमन्त्रजापस्य सिद्धेः फलनिष्पत्तेः । अथ च सिद्धिनान्या देवताया विघ्नराजपाचे सिद्धिबुद्धिनान्यौ देवते अनुचर्या वर्तेते इति लोकप्रसिद्धिः । तस्या अप्रदूती । किं प्रथमशासनहारिकेव ॥ इति सूरिपुरो निशीधे शासन देवतागमनम् ॥ अथ शासनदेवतावर्णनारम्भः- सृष्टि सिसृक्षोः सुदृशां पुरा यः स्वयंभुवः शिल्पगुरुर्बभूव । विधाय तां बिम्बमिवादसीयशिक्षाकृतेशोऽर्पयति स्म तस्मै ॥ ११ ॥ स शिल्पगुरुः अमूपां सुलोचनानामियमदसीया । 'नासादसीया तिलपुष्पतूणम्' इति नैषधे । सृष्टिः सर्गः । स्त्रीरूपघटनमित्यर्थः । सृष्टिरिति मध्यमपदलोपी समासः । तस्याः सृष्टेः शिक्षणं न पुनर्निर्माणक्रिया तत्कृते तदर्थ विम्यं मूलरूपं निरूप्य अन्या- नि तद्रूपाणि निर्माप्यन्ते । एतावता शासनदेवतारूपबिम्वे विधाय तस्मै धात्रे अर्प. यति स्म दत्तवान् । यत्तदोर्नियाभिसंवन्धात् । स कः । सुदृशां चारुचक्षुषां स्त्रीणां हि कटाक्षादिहेतुतया दृष्टिरेव प्रधाना तस्यां च शोभनत्वेन सर्वाङ्गीणशोभनत्वं सुतरामा- गतमिवेति । तथोक्तम्-'सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानम्' इति । तथा-'तदनु पुनर• पाहोत्सगसंचारिताना जयति तरुणयोपिल्लोचनानां विलासः' इति चम्पूकथाद्वि- तीयश्लोकान्यद्विपदी । इति सृष्टिरचनां सिसृक्षोः कर्तुमिच्छोः खयंभुवो ब्रह्मणः पुरा पूर्व विज्ञानज्ञानाभ्यासनसमये शैशवे यः कश्चिदज्ञाताश्रुतनामा शिल्पगुरुर्विज्ञानाचार्यः कलाचार्यो वा बभूवासीत् । प्रायो हि कलाकौशल्यगृहगुरुमन्तरेण जगच्चेतश्चमत्कारि शिल्पं न संगच्छते ॥ महीवियद्वीक्षणकलिलोलीभवन्मनाः स्वैरविहारिणीयम् । जम्बूहदिन्या अधिदेवतेव समीयुपी काञ्चनचारिमश्रीः ॥ १२ ॥ इयं शासनसुरीरूपा । उत्प्रेक्ष्यते-जम्यूहदिन्या जम्बूनामनद्याः । जम्बूद्वी- पसत्कजम्वूवृक्षाः । तेषां जम्बूफलरसैर्जम्बूसरित्प्रवहति । तन्मृत्स्ना च जाम्बूनदं भवति । जम्बूनद्या भवं जाम्बूनदमिति व्युत्पत्त्या इति कविसमयः । तदेव दर्यते- 'जाम्वूनदं जगति विश्रुतिमेति मृरला कृत्लापि सा तव रुचा विजितथि यस्याः । तनाम्बवद्रवभवास्य मुधाविधाम्युजम्बूमरिद्वइति सीमनि कम्बुकण्ठि ॥' इति नेपधे । अधिदेवता अधिष्ठायिका देवी समीयुषीव समागतवतीय । किंभूता । मया भूमेवियत आकाशस्य च द्वयो नभसोवीक्षणमवलोकनं तदेव केलि: क्रीडा तत्र लोलीभवद्यश्चलं जायमानं मनश्वेतो यस्याः । अत एव पुनः किंभूता । खरं स्वेच्छया विहरति संच. रतीत्येवशीला । देवा देव्यो हि खैरविहारा भवेयुः । अतोऽपि स्वेच्छया संचारिणी । पुनः किंभूता। काञ्चनरवेन काचनवद्वा चारिम्णो वपुमनोज्ञत्वस्य श्रीः शोभा यस्याः सा ॥ ४३ ·काव्यमाला। . सा ध्यानगोचरीकृता शासनदेवता श्रीजिनमताधिष्टायिका निर्जरी ज्ञानशा निजा- वधिज्ञानलोचनेन ध्यानस्थितं प्रणिधानोपविष्टं हीरविजयनामान घशीन्द्र जितेन्द्रिया- णामधिराज सूरि निपीय सादरमवलोक्य चिते खमानसे मुदमानन्दं धार धत्ते स । प्रमोद प्रापेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-अमृतस्य सुधायाः कुण्डे परितो निवद्धानेकसोपानपट- लप्रवणे जलाशये अर्थादमृतकुण्डमध्ये प्रणीतं कृतं लीलया खैरक्रीडया । नतु तापम- लापनोदाय देवानां तापायभावात् । आप्लवनं स्नानं यया तादृशीव । 'मानं सवनमाप्लवः' इति हैम्याम् । आप्लवनमाप्लवः इति वाक्यमेवानीतमस्तीति ॥ अथाविरासीद्वशिशीतकान्तेः पुरः स्फुरजैनमताधिदेवी । प्रसादितोपासनया शमश्रीरिवयमङ्गीकृतकाययष्टिः ॥ ८ ॥ अथ ध्यानस्थिरस्थायुकसूरीन्द्रदर्शनानन्तरं स्फुरन्ती वपुराभरणमणिदीप्तिभिदीप्य. माना जिनानां तीर्थकृताम् । अथ वा जिनस्य महावीरस्येद जैनम् । तादृशं मतं शासनं तस्याधिदेवी अधिष्ठात्री देवता वशी जितेन्द्रियग्रामो मुनिजनखन्मध्ये शीतकान्तेश्व- न्द्रस्यैतावता सूरीन्द्रस्य पुरोऽप्रे आविरासीत्प्रकटीभूता । उत्प्रेक्ष्यते--उपासनया निर- न्तरसेवनया कृत्वा प्रसादिता प्रसादयुक्ता विहिता । प्रसनीकृतेत्यर्थः । अतएवाहीकृता उपात्ता गृहीता काययष्टिस्तनूलता यया तादृशी शमश्रीमूर्तिमती उपलक्ष्मीरिय प्रभोः पुरः प्रादुर्भूता ॥ . कलामिवेन्दोर्जगते द्वितीयां प्राप्तां सुरी दर्शयितुं स्वमस्मै । निद्रा दृशा किंचन चुम्बतापि प्रेक्ष्यामुनाजायत जाग्रतेव ॥ ९ ॥ अमुना सूरीन्द्रेण जापतेव जागरणावस्थितेनेव निन्द्रारहितेनेय अजायत संजातम् । भमुना कि फुर्वता । किंचन किमपि उदरिकामत्रं दृशा नेत्रेण निद्रा प्रमीलां चुम्बवता आश्रयतापि । किं कृत्वा। प्रेक्ष्य व्यालोक्य । काम् । मुरी शासनदेवताम् । किलक्ष- णाम् । अस्मै सूरीन्द्राय स्खमात्मानं दर्शयितुं रग्गोचरीकारयितुं प्राप्तां पुरःसमागताम् । कामिवाद्वितीयां तिथिमिव । यथा इन्दोः सुधादीधिते: कला पोहशांशम् । अनार्यानग. रिस्पतिवशाच कलाप्रयमयीं खेला जगदे सकललोकाय दर्शयितुं प्राप्तीजनो जानाति॥ प्रयाललक्ष्मीमिव कामितद्रोस्तद्ध्यानसिद्धेः किमुतामदूती । प्रत्यक्षयत्प्रादुरभूत्पुरोऽस्य स्वमेऽपि सा सार्वमताधिदेवी ॥ १० ॥ सा हीरविजयसूरिसूरिमन्त्रध्यानानुगाराभ्यागता सासरा धीमचरमकृन्महावीरमग. पतो मतं शासनं तस्याधिदेवी अधिष्टायिका निर्जरी। श्रीधीरशासनदेवता इसंर्थः । स्था विधिभिदायस्थायामपि प्रत्यक्षवधाप्रदषस्थास्थायुकचधुर्लक्ष्ययत् । अस्स सूरेः पु• रोऽप्रतः प्रादुरभूप्रकटीगवति म्म। सत्प्रेक्ष्यते-कामितमोरात् हीरमरेरभिलषित. शापिन: प्रवाललक्ष्मीः पावधीरिय । हुमागां हि प्रथमं पयाः प्रादुर्भवन्ति । तदुप.

·काव्यमाला। निर्यसुरास्त्राशनिभूषणानि विरेजुरङ्गानि सुराङ्गनायाः । स्वस्पधिनः श्रीभिरिवेन्द्रचापयजाण्यमीभिर्विधृतानि जेतुम् ॥ १३ ॥ मुराङ्गनाया जिनशासनत्रिदश्या अनान्यवयवाः । “एकदेशे प्रतीकोऽहावयवापघना अपि' इति हैम्याम् । तथा अगमन्तिकमात्रयोः। उपसर्जनभूते स्यादभ्युपायप्रतीकयोः । इत्यनेकार्थः । विरेजुर्विभान्ति स्म । किंभूतान्यतानि । निर्यन्ति निर्गच्छन्ति प्रादुर्भवन्ति सुरानाणि इन्द्रधनूंषि । 'धनुर्देवायुधम्' इति हैम्याम् । इन्द्रधन्वाप्युच्यते । तथा 'तस्मै खभूषा दृपदंशु शिल्पं वलिद्विपः कार्मुकमर्पयन्ती' इति नैपधे । मणिज्योतिरिन्द्रधनुरा कृत्या निर्याति । यथा नैपधे-'वृता विभूषा मणिरदिमकामुकैः' इति । येभ्यस्तादृशा. न्यशनिभूषणानि वज्ररत्नखचिताभरणानि येपु तानि । अशनिशब्देनान वनरनमुच्यते । 'शुचीमुखं तु हीरकः । वराटकं रत्नमुख्यं वज्रपर्यायनाम च ॥' इति हैम्याम् । उप्रे. क्ष्यते-अमीभिरः श्रीभिः शोभाभिः कृत्वा स्वस्पर्धिनः निजप्रतिमल्लीभूतशत्रून जे पराभचितुमिन्द्रचापचाणि शस्त्राणीव विकृतानि ।। राजीवराजी विजिता यदङ्गैर्मूदुश्रिया रङ्गदनहरङ्गैः । तत्तुल्यभावाय तपः सृजन्ती वने वसन्तीव कुशेशयासीत् ॥ १४ ॥ यदर्यस्या देव्या भहैरवयंवर्मृदुधिया भावप्रधान निर्देशासाकुमार्यलक्ष्म्या विजिता पराभूता सती राजीवराजी कमलमालिका । उत्प्रेक्ष्यन्ते-वने निकुञ्ज वसन्ती सती वासं विदधती । तिष्ठन्तीत्यर्थः । कुशेशयासीत् दर्भशायिनी बभूवेव । 'धनं कानननी- रयोः' इत्यनेकार्थः । तथा कुशेशयं पद्मनामापि । यथा 'कमलं नलिनं पनमरविन्दं कुशेशयम्' इति हैम्याम् । तत्रोत्प्रेक्षापि । 'कुशो दर्भ जले द्वीपे' इत्यनेकार्थः । कि कु- यन्ती । वेपामगानां तुल्यमावाय सादृश्याय तपः एजन्ती अनुतिष्ठन्ती । भन्यापि किंचित्कलं मनति स्पृहयन्ती सती वनमध्यस्थायिनी तपः कुर्वाणा कुशप्रस्तरे शेते । किंभूतः । यदः रग मृत्यं कुर्वन् । 'मृत्यविधाने नृत्यति नटति च गति च विलराति च' इति क्रियाकलापे । योऽनङ्गः सरसस्स रर्निर्तनस्थान रगन्ती जामा अनगनर्तकस मा नर्तनशाला वा॥ अगप्यनैपुण्यमुखाग्नियध्य संरक्षितान्भेक्ष्य गुणांसिददयाः । स्वयप्रणोभूतभयातिरेकात्तस्याः प्रणेशे किमशेपदोपैः ॥ १५ ॥ सस्याः शामनदेयाः सफागन् अशेपदोपः रामप्रापगुमः प्रणेशे प्रणटं प्रपलाय्य गतम्। उत्प्रेक्ष्यते--स्पेो सकीयारमना यद्यप्रणं बन्धनं तसादुद्भूतानातायातिरेकासाध्य सातिपायादिय । कृत्वा । भगप्पान् गयितुमाशययान् गणनातिगानतिशायिनो या मधुप्पं दाक्षिम्यम्। पातुर्यमित्यर्थः । तदेव मुगमादी मुसे या धुरि ये तान् । 'मुरागुपाये भारम्भ श्रेष्ठ निःसरणासयोः' इसनेकार्थः । गुणामियल्य नितरी यन्त्रयिया पद्धा त्रि.

·२४१
८ सर्गः]
हFul .म् ।
सौन्दर्यपाथःप्लवपादपद्माकरेऽङ्गुलीनालजुपोऽनिमिप्याः ।
कामानुशाः शोणसरोजराज्यो ज्योतिर्मरन्दोपचिता इवावभुः ॥२२॥
अनिमिया देवतायाः नखा अनुरागा भान्ति स । अयं प्रयोगः 'क्रिया-
रमसमुधयेऽप्यस्ति । उत्प्रेक्ष्यते-शोणसरोजराज्यः कोकनदपलय इव । कस्मिन् ।
गोन्दर्य मनोहरत्वं तदेव पाथसां पानीयानां प्लवः पूरो यसिस्तादृशे पादे चरणरूपे
पद्माकरे सरसि । चरणे त्याकृतिकमलानां सद्भावात्कमलाकरत्वम् । किं शोणसरोजराज्याः ।
भाल्यः पादशासास्ता एव नाला मृणानि जुषन्ते भजन्ते । पुनः किंभूताः । ज्योतीपि
गसमान्तयः एव मरन्दा मधूनि तरूपचिताः पुष्टाः । भृता इत्यर्थः ॥ इति पदनखाः ॥
नखोल्लसत्पल्लयशालमानैर्नग्रामरीनेत्रमिलतिरेफैः ।
शाखाविशेषैः पदशाखिनः किं तदङ्गुलीभिप्रियते स शोभा ॥ २३ ॥
सदालीभिर्देवीपदशाखाभिः शोभा त्रियवे धियते स । 'भृम् धारणपोषणयोः'
इस रूपम् । उत्प्रेक्ष्यते-पदशाखिनः पादपादपस्य किं शासाविशेपेविशिष्टशाखा-
मिरिय । किंभूतः । नराः एषोल्लसन्तः स्फुरन्तः विकसन्तो या पल्लवाः प्रवालास्तः
फरया बालमानैः शोमाभासुरः । पुनः किंभूतः । नम्राणां नमनशीलानाममरीणां निदः
शीनां नेत्राणां नवानां प्रतिविम्वितान्येय । मध्यमपदलोपी समासः । मिलन्तः समीपे
समागरछन्तो द्विरेफा भृका येषु ॥
पदं मयेदं प्रददे शिरःसु दिशां दशानामपि सुन्दरीणाम् ।
इतीय रेसाः क्रमयोरमाद्गुलीमिपात्तत्प्रमिता विभर्ति ॥ २४ ॥

·३४२ काव्यमाला। विलासिबालव्यजनाधृतोयच्छत्रा स्फुरद्वारिजराजमाना । अधीश्वरीवाखिलवारिजानां यदीयपादद्वितयी दिदीपे ॥ २५ ॥ यस्या देव्या इयं यदीया शासनदेवतासंवन्धिनी पादद्वितयी चरणयुगली दिदीपे शुशुभे । उत्प्रेक्ष्यते-अखिलानां समप्राणां वारिजानां जलजन्मनाम- वार्थास्कमलानामेव पदयोः पद्मानामुपमानत्वात् । पारिजशब्देन शसोऽप्युच्यते । 'कम्युस्तु वारिजस्त्रिरेख: पोडशावर्तः शलः' इति हैमीवचनात् परं तन्निरासः । अर्थ वारिजशब्देन मुख्यतया पद्ममेवोच्यते तस्मात्कमलानामेयाधीश्वरी स्वामिनीव रा. ज्ञीव । किं राजचिहं दर्यते विलसत इत्येवं शोभमाने पालव्यजने आकृतिरूपे । 'उत्तचामरपडागअलचमंडिया' इत्यजितशान्तिस्तवनात् । चागरे यस्यां यस्या वा । पुनः किंभूता । धृतमाकलितमाकारकायमातपत्रं छत्रं यया । स्फुरद्भिः प्रकटीभवद्भिः रेखाकारधारिभिर्वारिजः पद्मविराजमाना शालिनी । कथंचनाभ्यर्थनया मृदुत्वं रागश्रियं चाप्य पदारविन्दात् । प्रवालमाला धरणीरुहाणांमिवाधमर्णीभवति स्म तस्याः ॥ २६ ॥ धरणीपहाणां पादपानां प्रवालमाला पल्लवपक्तिः । तरूणां प्रवालकयनेन विद्यमाणा निरासः कृतः । उत्प्रेक्ष्यते--तस्या देव्या अधमर्णीभवति स प्राहका जाताः । किं कृत्वा । कथंचन महता कष्टेन केनापि प्रकारेण वा अभ्यर्थनया देवीपुरः । स्तावाचनया फुस्वा पदारविन्दादात् शासनदेवीचरणकमलान्मृदुत्वं सौकुमार्य च पुनः रागप्रिय लोहित्यलक्ष्मी चाप्य लब्ध्वा ॥ प्रसादकान्ती दधती सुवर्णालंकारिणी रम्यतमक्रमा च । संश्लेपदक्षाप्रतिमोपमानश्रीः श्लोकमालेव सुरी चकासे ॥ २७ ॥ गुरी(शान)निदशी लोकमालेव अनुष्टुभां पतिरिव चकासे दीप्यते । फिभूता मुरी श्लोकमाला च । प्रसाद परामभावं कान्ति शोमा पपुदीप्तिं पा सया सगिपर्याययोधगोचरत्वं प्रसादगुणः । तथा दीप्तरसत्व कान्तिस्ते दपती दधाना । पुनः किंभूता । मुवर्ण: काधनविरचिता अलंकारा अप्रत्याभरणानि विद्यन्ते सनित पास्याः । तपा शोमना पण अक्षरानि । तथा उपमोरप्रेक्षाल्पकाया अलंकारास्ते सन्ति असामिति । अरत्सीय इन् । पुनः किंभूना । स्यतमी अतिशयेन मनोशी सामुदो. फलक्षालशितावत एकातिरचिरी फ्रमा चरणा यस्याः भतिरमणीयचतुधरणा भर कमो या यस्याः । पुनः भूता संप सकामुकेन पालभेन समं रामेहरोमाथापित सतारितमापालिनविये निपुणा चातुर्यवती । तथा । सदगुणा गुणादातं का. रापालारास्पिः राम्या रामापीनधेतधमत्कारफारी पसन दक्षा पट्टी पुनः जिभूता। मप्रतिमोपमानधीः न पियवे प्रतिमा मात्रय यसा: । 'म रान्मुखस प्रतिमा ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ३४३ चराचरे' इति नैपधे । तादृशी उपमानधी: शोभा लक्ष्मीर्वा यस्याः । तथा अप्रतिमा असाधारणा उपमानरुपलक्षणादुत्प्रेक्षायैः श्रीलक्ष्मीः शोमा यस्याः ॥ इति पादाः ॥ यत्पादराजौ परिशुद्धपार्णी निर्जित्य गत्याखिलराजहंसान् । उच्चै रुचिस्फूर्तिमिपाजिगीषू प्रस्थातुकामाविव नाकिनागम् ॥ २८ ॥ यस्या देवतायाः पादौ चरणावेव राजी राजानौ पार्थिवौ अपरावपि वलवभू- पती नाकिनो नागं गीर्वाणानां वारणमैरावणं निर्जर श्रेष्ठं शक्रं वा । यदुक्तं है- म्याम्-'स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुइवर्षभकुअराः । सिंहशार्दूलनागाद्यातल्लजश्व मतल्लिकाः । मचर्चिकाप्रकाण्डोद्धयः प्रशस्यार्थप्रकाशकाः ॥ इति । जिगीपू जेतुमिच्छन्तौ सन्तौ । रुचीना निःसरद्वहलप्रवलकान्तीनां स्फूर्तेः स्फुरणस्य मिपात्कपटात् । उत्प्रेक्ष्यते- उधैरुर्व वर्गलोकं प्रति प्रस्थातुकामी गन्तुमीहमानाविव प्रचलितुमनसाविव । ऐराव- गयासवयोः खर्गस्थायुकत्वेन उच्चैर्गमनम् । राज्ञामपि इन्द्रनिर्जयनं दृश्यते । यथा रघु- वंशे इन्दुमतीखयंवरे कार्तवीर्यवर्णनाधिकारे-कारागृहे निर्जितवासवेन लद्देश्वरेणोपि. तमा प्रसादात्' । तया सूके-'दृषद्भिः सागरो बद्धः इन्द्रजिन्मानवैर्जितः । वानरैवें. टिता लङ्का जीवद्भिः किं न दृश्यते॥' इति । किं कृत्वा । गत्या गमने विलासेन प्रयाणे- नामिलापेण तेन पाखिलान् समस्तान् राजहंसान् सितच्छदान् पार्थिवपुगवांश्च । प्रब. लपृथिवीपुरंदरानित्यर्थः । निजित्य पराभूय स्ववशीकृत्य च । किंभूती पादराजी । परि सामस्त्येन सर्वप्रकारेण समन्तात्समप्रतया वा शुद्धो लाञ्छनाभावेन निर्मल: पाणिः घुटयोरघः प्रदेशो ययोः । तथा परि समन्तात् समप्रखपदेशापेक्षया निर्दोषो विरोधा- दिरहितः पाणिः पाचायो विजयिनो राज्ञः खदेशपृष्टवती राजा ययोस्ती। शुद्धपाणि- रयान्वितः' इति रघुवंशे । यो विजयी नृपोऽपरदेशसाधनाथै प्रतिष्ठते सोऽवश्यं सदेशपाथासं पार्थिवं पुरप्रामाश्च हस्त्यादिप्रदानेन मैत्रीविधानेन च शुद्ध खानुकूली- करोतीति स्थितिः । नो घेदशुद्धः स तद्देशे विद्वरं कुरुते तस्मानिर्दोषीकरणं तदभिधानं प पाणिरित्युच्यते ॥ इति पाणिः ॥ जम्भद्विपत्कुम्भिपराभविन्या ययातिभूति गमितः स्वगत्या । किं हंसकस्तां चरणारविन्दे तस्थौ प्रसत्तेविषयीचिकीर्षुः ॥ २९ ॥ हंग एप हसकः । साथै फ: । राजहंसः नपुरम् । 'पिण्याकझरिहंसक- एहपताः' इति लिहानुशासने पुनपुंसकलिङ्गः । चरणारविन्दे अर्थाद्देवीपादपने ती स्थितवान् । उरप्रेक्ष्यते-तां शासनदेवता प्रसत्तेः प्रसादय विषयीविीर्युः कि गो- परीक्नुमिचरिय । हंसकः कथंभूतः सन् । यया विदया स्वगत्या निजगमनाविवि. नामैन अतिभूति पराभवं गमितः प्रापितः गन् । किंभूतया गया । जम्भनामा देत्य मम्म विपन् मेरी हन्ता पासवसस फुम्भी एसी ऐरावणसं पराभवति नियति इत्येवमीला तया ॥

·काव्यमाला। खजिह्मयानेन विगानितः सन्नाखण्डलः कुण्डलिनामिवैताम् । सिञ्जानमञ्जीरविनिर्मिताङ्गः प्रसाहयत्यधिपयोजलमः ॥ ३० ॥ कुण्डलिनां भुजंगमानामाखण्डलः पुरंदरः खामी शेषनामनागाधिराजः पादप- योजे क्रमकमले लम आश्रिय स्थितः सन् । उत्प्रेक्ष्यते-एता शासनदेवतां प्रसना करोतीव । प्रसादकलिता निर्मिमीत इव । यो हि बलवन्तं निजजेतार प्रसादयितुमिच्छति स तत्पदयोलगति । चाटुवाक्यानि ब्रूते । इति रीतिः । किंभूतः । सिआनं शब्दायमानं रणझणितिरावं कुर्वाणं यन्मजीरं नूपुरं तदेव विहितं निर्मितमई वपुर्येन । पुनः किंलक्षण: सन् । खस्यात्मनो जिझेन वक्रेण यानेन गमनेन । यौवनो- न्मादेन प्रायः स्त्रीणां गतिर्वक्री भवति । अपरोऽपि पाठः । यथा-वश्लोकशालयन' खस्यात्मनः श्लोकस्य यशसः शौक्लयेन शुक्लतया वा विगानितोऽधरीकृतः ॥ इति चरणनपुरम् ॥ यया जगजैत्रतमश्रियाशिगुल्फः परां कोटिमवापितः सन् । पराक्षिलक्ष्यत्वमयांबभूव न चक्रवर्ती तु कदाचनापि ॥ ३१ ॥ यया शासनदेवतया जगतां भुवनानां तास्थ्यात्तद्यपदेशात्रैलोक्यकामिनीनां जैवतमया अतिशयेन जैत्रया जयनशीलया श्रिया आत्मलक्ष्म्या परी प्रकृष्टां कोटिमुत्कर्ष काष्टामवापितो नीतः सन् । पराक्षिलक्ष्यत्वम् भत्रिगुल्फवरणप्रन्थिघु- प्टकः कदाचनापि कस्मिन्नपि समये पराक्षिलक्ष्यत्वं परेषामन्येषां चक्षुष्मतामणोलों- चनयोर्लक्ष्यत्वं दृश्यतां गोचरत्वं न अांबभूव गच्छति स्म । 'अय गती' इत्यस्य धातोराम्प्रत्यये प्रयोगा यथा-अयाचक्रे, अयांबभूव, अयामासेति । क इव । चक्रेण नरखेचरेन्द्रायप्रतिहतेनामोपरथाहायुधेन वर्तते । पदयण्डक्षोणीमण्डलान्तरे प्रवर्तते दिग्विजयं विदधातीत्येवंशीलचक्रवर्ती सापभीम इति । यथा चक्री परेपा प्रत्यर्धिना कदाचिदपि कस्मिन्नपि प्रस्तावे आजीवितान्तमक्षिलक्ष्यत्वं लोचनगोचरत्वं तां नायते न प्राप्नोति । प्रतिभटै पदयापि द्रष्टुं न शक्यते इत्यर्थः । एतावता देवीगुल्फी न ह. येते । स्त्रीणां गुल्फजान अदृस्यायेव श्लाप्येते इति सामुद्रशाने । तथा 'गुल्फद्वयाप्ता यदश्यसिद्धिः' इति नपधे। यज्जयाधःकरणादुदीतत्रीडातिरेकादिदमीयगुल्फः । मन्ये न्यमजन्नवनिर्यदर्चिरर्णःप्रपूर्णीभवदतिशोणे ॥ ३२ ॥ यस्याः शासनमुरामनायाः जया अधःकरणाग्नीचर्विधानातिरस्करणाद्वा उदीता प्रकटीभूता । 'उदीतमातड़ितयानशकत' इति नपधे । या मीरा लभा तसा अतिरेवादतिशयात् भस्या भयमिदनीयः । 'मध्य तल यदीदनीयम्' इति । देवीचरणसंवन्धी गुल्फो पुष्टकः । महमेवं मन्ये वितम्यागि । नवानि नवीनानि नि. यन्ति प्रादुर्भवन्ति यान्यचापि भर्याप्तकमवान्तयः सान्येवापि पानीयानि अपू.

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । णीभवनाकण्ठं व्याप्तः संपद्यमान: अनिर्देवीपादः स एव शोणो ह्रदस्तस्मिन्यमनन्किमु चूडति स्मेय ॥ श्रीमजिनाधीशमताधिदेव्या जङ्के विभूषामनघे दधाते । किमु प्रगल्भकमनामधेयवृन्दारकोर्वीरुयोः प्रकाण्डे ॥ ३३ ॥ श्रीमांश्चतुस्त्रिंशदतिशयादिका लक्ष्मी त्रैलोक्याधिपत्यलक्ष्मीवा विद्यते यस्य स श्री- मान् यो जिनानां जयन्ति सर्वथापि रागद्वेषादिकानन्तरङ्गान् शात्रवानिति जिनास्तेषां सामान्य केवलीनामधीशः खामी तीर्थंकरोऽर्थान्महावीरभगवान् तस्य मतं शासनं तस्या- धिदेव्या अधिष्ठायिकाया देवतायाः अनघे निष्पापे प्रशस्यै जनलकिन्यो विभूषां शोभां दधाते कलयतः । उत्प्रेक्ष्यते-प्रगल्भौ प्रकृष्टी यो क्रमी देवीपादी तावेव नामधेयम- भिधानं ययोस्तादृशयोवृन्दारको रुहयोः कल्पवृक्षयोः। प्रकाण्डे किमु वृक्षस्कन्धाविव । 'मूलाच्छासावधिर्मण्डिः प्रकाण्डौघः' इति हेम्यां प्रकाण्डः धुमीवलिङ्गयोः । यस्याः प्रकाण्डस्फुरदुग्रजड्डा सदृक्षलक्ष्मीस्पृहयालवः किम् । विषह्य भारं भवनबजानां स्तम्मा मनुष्यानुपकुर्वते स्म ॥ ३४ ॥ सम्भाः स्थूणाः भवनव्रजानां गृहगणानां भारं वीवधं विषय क्षान्त्वा मनुष्यानुप- लक्षणात्सुरान् त्रिभुवनेऽपि गृहभाराधारभूतस्तम्भानां विद्यमानत्वेन एतावता त्रिज- गजनानुपकुर्वते म उपकारं कुर्वन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यवे-यस्यास्त्रिदझ्याः प्रकाण्डे पृक्षस्कन्धाविय स्फुरन्योः शोभमानयोः जत्योः सदृक्षलक्ष्म्याः समान विभूषायाः स्पृहयालयः किम् अभिलापुका इव कामयितार इव ॥ सारङ्गनाभीसुरमेरमुप्या जहाविभूपाभिरधःकृताभिः । मृगागनाभिर्गिरिंगहरोर्वी मन्दाक्षलक्ष्याभिरिव प्रपेदे ।। ३५ ॥ मन्दाक्षस्य लमाया लक्ष्याभिर्वध्याभिन्नपातिरेककलिताभिदंगानाभिहरिणरमणी. भिः। उत्प्रेक्ष्यवे-गिरिगहरोवी गिरीणां दशलानां गहराणां गुहानाम्, भय का निभाना. मुा भूमिः । 'गहरो विलभेदयोः । कुजे' इत्यनेकार्थः। तथा 'गौरीगुरोर्गहरमाविवेश' इति रघुवंशे । 'परस्परमिलच्छासापटलपादपनि निविडवनमित्यर्थः' इति तद्वृत्तिः । प्रपेदे प्रपमेव । किंभूता । मृगनाभिः सारगनाभिः कस्तूरिका । 'गोरोचनाचन्दनकुम्भणनामी- विलेपा पुनरुक्तयन्ती' इति नेपथे । तथा कस्तूरिकानामापि । 'मृगनाभिभृगमदः करतूरीगन्धधूत्वपि' इति भ्याम् । तद्वमुरभेः गुगन्याया: । श्रारायण:परिमलक. लिताया इत्यर्थः । अमुप्या पर्यमानगासननिरनितम्यिन्याः जयोनलकिन्यो- विभूषाभिः शोभाभिरधामृतामितिरस्ताभिः । शिताभिरित्यर्थ: ।। जझे यदीये प्रणयन्प्रयत्नात्प्रकाण्डसारं पृथिवीरहाणाम् । जमाह धाता किमभावि तेषु ततः स्फुरत्कोटरकूटरन्धैः ॥ ३६ ॥ ४४ ·काव्यमाला। यस्या इमे यदीये देवतासंवन्धिन्यौ जो प्रयत्नासादरादेकतानतया वा एकाप्रम. नसा प्रणयन्कुर्वन् सन् धाता जगत्कर्ता पृथिवीरहाणां रमणीयसान्द्रलुमागां प्रकाण्डानां सारं सारदलिकपटलं जग्राहाददे गृहीतवान् । उत्प्रेक्ष्यते -ततः सारवस्तुग्रहणानन्तरं तेषु प्रकाण्डेषु तरुस्कन्धेषु स्फुरन्तः प्रकटीभवन्तो ये कोटराः निष्कुहाः । 'पोलाडि' इति लोके प्रसिद्धाः । त एव कूटं कपटं येषां तादृशै रन्ध्रश्छिद्ररभावि भूतम् । संजात- : मित्यर्थः ॥ इति जर्छ। कपोलयुग्मेन मरुधुवत्या तिरस्कृते दर्पणिके विभूत्या । गुप्तं स्थिते जानुनिभादुपेत्य जेतुं द्विपं छिद्रदिदृक्षयेव ॥ ३७ ॥ दर्पणिके आदर्शिके । 'यन्मती विमलदर्पणिकायाम्' इति नैषधे । उपेत्य । कुत- चिदागस गुप्तं छनं स्थिते तिष्ठतःस्म । कस्मात् । जान्वोर्जानुनो रूपवर्णोनिमाइम्भात् । मर्थात् तद्देवी वपुष्येवोपिते । उत्प्रेक्ष्यते-द्विपं स्वशात्रवं जेतुं पराभवितुं छिद्राणां वैरिणोरपगुणानां दोपाणां यर्गवेपितदोपः स्वद्वेषी मुखं निमेपमानानिहन्यते निजी• यते वा । तदन्ध्राणां दिदक्षया द्रष्टुमिच्छपेव । तथा दोपे ज्ञाते सति शत्रुः मुखेन पराभूयते इति लोकेऽपि प्रसिद्धिः । तस्मात् किंलक्षणे दर्पणिके । मरुावत्याः गीर्वाणय- हिण्याः । शासनदेव्या इत्यर्थः । कपोलयुग्मेन गालयामलेन विभूत्या स्वीयवभवेन कृत्या तिरस्कृते तिरस्कार न्यफार प्रापिते । परागते इत्यर्थः । गुप्तमिति विशेषणात् दृश्यते । "निगूढजाणु-' इति कल्पसूत्रेऽपि लक्ष्मीवर्णने । आदर्शिकापानि मिथो मृधेषु यज्जानुना स्पर्धितया स्वकान्त्या | ततः किमु प्रापदतुच्छमूी न वेद चैतन्यवती किमेपा ॥३८॥ यजानुना या देयताया नलकीलेन स्वशात्मनः कान्सा विभूपया । 'कान्तिः शोभायामिच्छायो प्रभायामपि' इत्यनेकार्थः । रामं साधु सधितया स्पोद्भावुकमा. पेन संदरित्वेन मियो मृधेषु परस्परक्रोधोद्धततया विपीयमानयुद्धेषु भादर्शिका मुरिका लोफे मेयातमण्डलादी यस्या अधो हस्खको न स्यान् पृष्ठे च प्रदणाई किमप्याटवारि भयेत्तसा अभिधानम् 'भारधी' इन्युच्यते । अपानि दृढप्रहा. रादिमिनिहता । उत्प्रेक्ष्यते-ततः प्रहारादिहतोरतुरयामतिपनो पालयितुमसक्यो गर्ग मोहचनन्यामागं फिगु प्रापालनतीय । एक पेन सदि एषा भादशिका भरसन्य- पती पतनाया मायधतन्यं तद्वियते ययाः सा चतन्यवती ननन्यवती अर्थतन्य- यती चेतनापिहिता कि कथं सश्यते ॥ इति जान् ॥ रम्गास्फुरद्वैमययत्सुपर्पसारमोलिनिकेतनस्य । अन्तर्वसरसालमहफ्स्मरस स्तम्भी प्रगल्भौ स्फुरतः फिर ॥ ३९ ॥ गुरु भविस्ताः स पररा: चौगये । सायरी-र -रम्मा मामागरामदरशरन् प्रष्टीमपन् दीप्यमानो पापभयो पागोगाजीरायः गाती या गरिपुरमाारस्यामा ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । चासौ सुपर्वसारङ्गक् च सुरहरिणीनयना शासनदेवी सेव कैलये क्रीडाकृते अर्था- न्मनोभवस्यैव यनिकेतनं मन्दिरं तस्य स्तम्भौ स्थूणे इथ । अन्यदपि रम्भायहं कद. लीगृहं 'केलिहरु' इति वा प्रसिद्धम् । तत्राप्याधारस्तम्भौ भवतः । किंलक्षणस्य गृहस्य । अन्त: सोधमध्ये बसन् वासं विदधानः तिष्ठन् । सह अलसदृशा, मन्थरनयनया, स्वगु. णेनोपमानेन मनोज्ञादिपदेन च विशेपिताङ्गका स्त्री यथा तरललोचना । 'अलसेक्षणा मृगाक्षी' इति हैम्याम् । स्त्रिया रत्या वर्तते यः स स्मरः कामो यत्र तस्य ।। यदूरसृष्टये करिणां करेभ्यो मन्ये मृदुत्वं गृहयांवभूव । स्वयं स्वयंभूरिति तेषु नो चेदेकान्तकार्कश्यमिदं कुतस्त्यम् ॥ ४० ॥ यदूरुमष्टय यस्या देवताया उर्वो: सपनोः सष्टय निर्माणाय खयंभूविधाता स्वयमात्मना नान्यरत्राहमेवं मन्ये जानामि वितर्कयामि करिणां गजेन्द्राणां करेभ्यो हस्तेभ्यः। शुण्डा- दण्देभ्य इत्यर्थः । मृदुत्वं सकुमारभावम् । सीकुमार्यकलितदलिकसारमित्यर्थः । गृहया. बभूव गृहीतवान् । 'गृहाति गृहयते लाति' इति प्रहणार्धाः कियाः क्रियाकलापे । 'म- न्तादाम्' इति गृहयोवभूवेति । एवं चेन तर्हि तेषु हस्तिहस्तेषु इदं प्रत्यक्षलक्ष्यं सर्व- जनप्रतीतं वा एकान्तेन अतिमात्रं केवलं वा कार्कश्यं त्वचि काठिन्यं कुतस्त्यं कुतो. भवम् । ततो ज्ञायते सौकुमार्ये गृहीते केवलं कर्कशतैव स्थितवती । नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वात्' इति कुमारसंभवेऽपि ॥ दृप्तां यदूरुद्वितयी प्रतीपामन्विष्य संहर्पकरी करेण । प्रणश्य भीत्याप्रमुकामुकः किं दम्भोलिपाणि शरणीचकार ॥४१॥ अभ्रमुकामुक ऐरावणगजः । 'पयोनिलीनाभ्रमुकामुकावलीरदान्' इति नैषधे । 'ऐरावतो हस्तिमालः श्वेतगजोऽभ्रमुप्रियः' इति हेम्यामपि । भीत्या भयेन कृत्वा प्रणश्य प्रपलाय्य दम्भोलिपाणि पत्रिणं पुरंदरं शरणीचकार आभितवान् , वज्रपाणित्वेन देव- दानवमानवैरजेय इति तं वभाज। भीतेः कारणमाह-किं कृत्वा। करेण स्वकीयशुण्डा- दण्डेन समं संहर्पकरी स्पर्धाकारकाम् अत एव प्रतीपां प्रतिपक्षां तथा पुनईप्ता पलिष्टी यदूरुद्विती देवीसविनयुगलोमन्विप्य व्यालोक्य ॥ तत्केव वार्ता मम राजहंसान्सर्वानसौ यजयति स्वगत्या । इत्यूरुकायं किमु तावदस्याः करं करीन्द्रो व्यतरत्रिदश्याः ॥ ४२ ॥ अमी देवी स्वगत्या निजगमनेन आरमीयाभिषेणयेन कृत्वा सर्वान् रामतानपि रा. जहंसान् प्रकृटयलिष्ठभूपालान् तत्वतनु स्वमन्यरगमन विलासेन कृत्वा राजमरालान् याकारणात्रयति सवशीकरोति पराभवति च, तत्तस्मारकारणात् मम पशुमाग्रस पर- पशीभूतरा च केव यातां मनयेऽस्या न कश्चिदपि प्रयासः । यतोऽई करी रामदेया. शोऽस्सानीति करदाता चतुष्पदमानं तम्मान्मनयमवश्यमेषा कर्येवेति । उत्प्रेश्यते- इति देतोः करीन्दो गजराजः तावप्रथममेवाम्पाविदया जपनेन कय्या अग्रभागेन ·काव्यमाला। वभासे शुशुभे, मन्ये इत्युत्प्रेक्षायाम् । उत्प्रेक्ष्यते-अथवा जघनस्थलशोभाविषये अहमेवं मन्ये विचारयामि यत्स्वस्यात्मनो विलासवत्या रत्या पत्न्या सह रिंसया रन्तुमिच्छया सुरतादिविविधक्रीडाविलासकरणाथै सुमनःशरेण कुसुमवाणेन मनोभवेन कृतेन देवशक्त्या वयं विनिर्मितेन विनोदविधायिना क्रीडानिर्माणसमीहोत्पादकेन जाम्वूनदस्य जात्यकाश्चनस्य मन्दिरेण सदनेनेव ॥ भस्मीकृतं धूर्जटिनाक्षिलक्ष्यीकृत्य प्रसूनध्वजजीवितेशम् । मा हन्तुमामेप इतीव रत्या गुप्तं गृहं यज्जघनं व्यधायि ॥ ४३ ॥ ‘रत्या स्मरपत्न्या यजघनं देव्याः कटेरप्रभाग: 'पेडू' इति प्रसिद्धं गुप्त छन्नं पर- लोचनागोचरं गृहं व्यधायि स्थानं चक्के । किं कृत्वा । धूर्जटिना शंभुना भस्सीकृतं नि. जातिकोपप्रज्वलल्ललाटलोचनानलज्वालावलीभिर्वा लितं भस्मावशेषीकृतं प्रसूनध्वजो मदनः । 'प्रद्युम्नः श्रीनन्दनश्च कन्दर्पः पुष्पकेतनः' इति हेम्याम् । 'केतुः पताका केतनं ध्वजः' इति ध्वजनामानि हैम्याम्, यथा पुष्पकेतनस्तथा प्रसूनध्वज इति, स एव जी- वितेशः खप्राणनाथो भर्ता स्मरस्तमक्ष्णोः खनेत्रयोर्लक्ष्यं दृश्यम् । स्वदृग्गोचरमित्यर्थः । कृत्वा । व्यालोक्येत्यर्थः । तत्रोत्प्रेक्ष्यते-इति हेतोरिव । इति किम् । यदेप धूर्जटि: स्मरशत्रुत्वान्मा स्मरपन्नी मा हन्तुं मा व्यापादयतात् ॥ इति जघनम् ।। तीर्थाधिभर्तुर्मतदेवतायाश्चकास्ति लक्ष्म्याप्रतिमो नितम्बः । मोपीकृतेषमखजिहि पन्तं जेतुं धृतं चक्रमिव सरेण ॥ ४४ ॥ तीर्थस्य चातुर्वर्ण्यस्य संघस्याधिभर्ता खामी नायकः जिनो महावीरस्तरा यन्मतं शासनं तस्य देवता अधिष्टायिका देवी तस्या लक्ष्म्या शोभया कृत्वा अप्रतिमः न वि. धते प्रतिमा प्रतिरूपं सदृशं वतु यस स नितम्ब आरोहः कटीपृष्टप्रदेशः । 'नितम्बा- रोही स्त्रीकल्लाः पश्चाजघनमप्रतः' इति हम्याम् । चकास्ति दोभते । उत्प्रेक्ष्यते-मो. धीकृता निष्फला विहिता इपयो वाणा येन तादृशो यो मसजित् मसनामा कधिदानव. विशेपस्तस्य जित् जेता एतावता ईश्वरः स एव द्विपन् प्रत्यर्थी तं जेतुं सरेण कामेन धृतं धारितमीकृतं चकमायुधविशेष इव । नितम्वत्स चकोपमानम् । यथा-'रोमाव. लीदण्डनितम्बचके' इति नैषधे । तया-'पृधुवनुलतनितम्वन्मिहिरस्यन्दनशिल्पशि- क्षया । विधिरेककचकचारिणं किमु निमित्सति मान्मयं रथम् ॥ एस्यपि नेपये ।। यदसरशन्नवराजधानीनियासिनः श्रीसुतभूविवोदुः । स्फुटीभवत्पुप्परथस्य शके स्थानमेतत्रिदशीनितम्बः ॥ ४५ ॥ निदस्याः शासनदेव्या नितम्यो विभातीति संपन्धः । उप्रेक्ष्यते-यस्ता देयताया अदारीरं तदेव रहन्वी जामा नवा राजधानी स्कन्पावारो मूभाभिषिक्तनियासन- गरी ता नियसतीत्येवंशीलो यः श्रीमुनो लक्ष्मीनन्दनो मदनः । एष भूबियोदा धरणी. रमामय पुपरयल फ्रीझारणोचितराताम्य । 'गझीसरापः पुपरयः' इति म्याम् ।

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । स्फुटीभवत्प्रकटं जायमानमेतत्प्रत्यक्षं रथाहं देवी नितम्बतनुचक्रमिय शङ्के इवार्थे । अय वा अहमेव शङ्के वितकै कुर्वे । स कः । एतत्रिदशीनितम्वः एतस्या देव्या आरोहः ॥ इति नितम्बः ॥ एतत्कलनस्य हरेः कलत्रजैत्रस्य सौभाग्यमुदीर्यते किम् । गाङ्गेयमप्यातनुते स्म काञ्चीनिभानिजालिङ्गनलालसं यत् ॥ ४६ ॥ हरे: केसरिणः कलत्रं कटीकटः । 'कटिः श्रोणिः कलयं कुटीरं काञ्चीपदं ककुमती' इति हैम्याम् । तस्य जैनस्य जयनशीलस्य तथा हरेः विष्णोः कलत्रस्य पत्न्या लक्ष्म्याः। जैवस्येत्यप्यर्थध्वनिः । एतस्या देव्याः कलत्रस्य कट्याः । एतस्य कस्यापि कलत्रस्य परन्या इत्यप्यर्थध्वनिः । 'कलत्रं श्रोणी भार्यायां दुर्गस्थाने च भूभुजाम्' इत्यने- कार्थः । "द्वितीयोढा कलग्नं च' इति हम्याम् । सौभाग्य सुभगतां सौन्दर्य चातुर्य वा किमुदीर्यते । किमित्य निर्वचनीयमाहात्म्यं वर्ण्यते इत्यर्थः । यद्यस्मात्कारणादाङ्गेयं ग. जातनय भीष्मम् । अपिशब्देन ब्रह्मव्रतधारित्वेन सर्वथापि स्त्रीविषयविमुखमपीति लक्ष्यते । अथ च तत्त्वतो गाङ्गेयं सुवर्ण काञ्चीनिभान्मेखलाच्छलानिजस्यात्मन आलि. हुने परीरम्भणे लालसं लोलमीत्सुक्य वा यस्य जातदोहद वा तृष्णातिरेको वा यस्य तादृशमातनुते स्म चकार । 'लालसो लोलयाञ्चयोः । तृष्णातिरेक औत्सुक्ये' इत्यने- कार्थः । अमरस्तु-'इच्छातिरेकस्तु लालसा' ।। अस्याः कलनं हरिजित्वरं यन्मा मां हरिं तज्जयताद्भियेति । अढौकि काञ्ची कनकस्य तेन शय्याब्धिमुक्तामणिमण्डितेव ॥ ४७ ॥ यद्यम्मात्कारणात् अस्या देव्या हरेः पश्चाननस्य जित्वरं जयनशीलम् । अथ च कलनं पत्नीत्यर्थः । विद्यते तत्तस्मात्कारणात् मां नाम्ना एकाभिधानेन हरि कृष्णमपि मा ज- यतान्मा पराभवतात् । इति हेतोमिया भयेन हरिणा अर्थात्प्रसत्तये शय्याभूतः पर्यक- भावप्राप्तस्याब्धेः समुद्रस्य मुकामणिभिर्मुक्ताफलै रत्नश्च मण्डिता भूपिता कनकस्य खर्णस्य काञ्ची मेसलेवादौकि प्राभृतीकृतेव ॥ इति कटिः ॥ उमोपयामे पुनराशजन्म शिशुस्मरस्येन्द्रगुरोरुपान्ते । अध्येतुकामस्य कलास्त्रिदश्याः पृष्ठस्थलीहाटकपट्टिकेव ॥ ४८ ॥ त्रिदश्याः शासनदेवतायाः पृष्ठस्थली तनोश्चरमप्रदेशः । 'पृष्ठ तु चरमं तनोः' इति हैमीवचनात् । उमायाः पार्वत्याः उपयामे पाणिग्रहणकरणानन्तरं समये हरिविरश्चि- शकायशेषवृन्दारकवृन्दातियाच्नया प्रसन्नीभूतभूतपतिनिर्मितानुग्रहा पुनर्द्वितीयवारमाप्त लब्ध जन्मोत्पत्तिर्येन अत एवाभिनवोत्पादहेतोः शिशोर्वालकस्य स्मरस्य मन्मथस्य हाट- कस्य जायजाम्बूनदस्य पट्टिकेव हस्तलेखविधानपदिकेय । सरस्य कि कर्तुकामस्य । इन्द्रस्य पुरदरस्य गुरोराचार्यस्य बृहस्पतेः । 'ईदृशी गिरमुदीर्य विडोजा जोषमारा न विशिष्य पभाषे । नात्र चित्रमभिधाकुशलाचे शैशवावधिगुरुर्गुरुरस्य ॥' इति नपधे । 'अभिधाकु- ·काव्यमाला। शलत्वेन वचनचातुर्ये' इति तद्वृत्तिः । उपान्ते समीपे कलामातृकाद्यारम्भतो लिखि- तगणितादिमाः शकुनरुतपर्यन्तावा सप्ततिकला मानवप्रसिद्धाः । देवानां कलातु त एष विदन्ति नास्माकं वामनोगोचरा अध्येतुकामस्य पठितुमनसः ॥ संक्रान्तवेणीग्रथितप्रसूनपतिर्बभौ पृष्ठतटे तदीये । संवेशनश्रान्तशयालुकामकृतेऽर्कतूली किमु निम्नमध्या ॥ ४९ ॥ तस्या देव्या इदं तदीयं तस्मिन्देवीसंवन्धिनि पृष्ठतटे 'पासउ' इति लोकप्रसिद्धं नाम वपुःप्रान्तप्रदेशे संक्रान्ता प्रतिविम्विता वेण्या कचर्या या प्रथिता गुम्फिता वेणी- प्रथनावसरे मध्ये संदब्धा प्रसूनानां कुमुमानां पतिः श्रेणी वभी विराजते स्म । उत्प्रे. क्ष्यते--संवेशनेन रतिप्रीतिपन्नीभ्यां समं चिरसंभोगेन प्रान्तस्य अमं प्राप्तस्यात एव प्रायोभोगिनां शय्या कुसुमान्यास्तीर्यन्ते इति रीतिस्थिती । अर्कतूली शयालोनिंदा- शीलस्य कामस्य मदनस्य कृते कार्याय निम्नं गम्भीरं मध्यमन्तरालं शय्यामध्यवर्ती प्रदेशो यस्यास्तादृशी अर्कतूली अर्कतूलपटलोपचिता प्रसूनशयो वा प्रायो भोगिनां शय्या कुमुमान्यास्तीर्यन्ते इति रीतिस्थिती । बर्कतूलीनामा काचित् शय्याविशेषो वा ॥ इति पृष्टदेशः॥ आवर्तविभाजितरङ्गितान्तज्योतिःपयःपूरितनाभिरस्याः । समं वशाभ्यां स्मरसिन्धुरस्य स्वैरं रिरंसोः स्फुरतीच शोणः ॥ ५० ॥ अस्याः शासननाकिनायकाया आवर्तन भ्रमरकाकृतिविशेषेण, पयसां भ्रमेण या। 'आवर्तः पयसां अमः' इति हैमीवचनात् । विभ्राजते शोभते इत्येवंशीलं तथा तरङ्गाः काटोलाः संजाता अस्मिन्निति तरहितं तादृशमन्तमध्यं येषां ताग्विधानि ज्योतीषि खाभाविकरमस्फुरत्कान्तयतान्येव पयांसि सलिलानि तैः पूरिता व्याप्ता नाभिस्तुन्द. पिका स्फुरति परमां स्फूर्तिमतिलभते । उत्प्रेक्ष्यते-वशाभ्या रतिप्रीतिनाममायर्याभ्यां हस्तिनीभ्यां च । 'पशा नार्या वन्थ्यगया हसिन्यां दुहितर्यपि । वेश्यायां च' इत्यने- कार्थः । खरं स्वेच्छया रिरसोः रन्तुमिच्छोः जलकीडां कर्तुकामस्य या स्मरगिन्धुरस मदोन्मत्तोद्धतत्वान्मदनदन्तिनः कामरूपनहामृगेन्द्रस्य शोणो हद इव । देषु करिणः' कीडन्त्येव ॥ प्रसारिशोचिर्मकरन्दसान्द्रा परिस्फुरत्कामुकदग्द्विरेफा । अगन्थलाकण्याले यदीपमाभिर्वभौ अम्भितपभिनीय ॥ ५१ ॥ अनन्यमसाधारणं याशवप्प पारीरसौन्दर्य तदेव जलं सलिलं तत्र यस्यासिस्या इये यदीया नाभिमुन्दपिका म्मिता विकषिता या पगिनी कमलं सभी भाति मम । 'पधिनी योनिदन्तरे । भन्जेऽजिन्यां गरम्यां चलनेशर्यः । बिभूनान. गारि प्रसरणशीले यत् शोधिज्योतिस्वदेव मकरन्दो मधुररास्तेन सान्दा निम्या । पुनः भूिना । परि समन्तारफुरन्तो ये कामुकामदमिलापुस्तेषां दामदुपार निशितने ·< सर्गः] हीरसौभाग्यम् । त्राणि । यदुक्तम्-'सा पिच्छइ पिअवयणं जोई पुणनाहि मण्डलं तीसे । पुन्वभवन्तर- नेहो कागाइ चुणन्ति तङ्करम् ॥' इति । ता एवं द्विरेफा भ्रमरा यत्र ॥ यदङ्गगेहे निवसन्प्रसूनायुधः सुधाभुक्स्पृहयन्सवल्माम् । अचीकरत्कूपमिवामृतस्य विरञ्चिना पूर्तकृतेव नाभिम् ॥ १२ ॥ प्रसूनं कुमुममेवायुधं प्रहरण यस्य । 'पुष्पाण्यस्येपुचापास्त्राणि' इति हम्याम् । स स्मरः मुधाभुक्र सुधां पीयूपं भुनक्ति आहारयति इति मुधाशनो देवः खस्यात्मनो च- रुभामशनमाहारं स्पृहयन् काइन् सन् । उत्प्रेक्ष्यते-नाभिमाद्देवतातुन्दकूपिका पूर्तक- तेव खनकेनेव विरचिना ब्रह्मणा अमृतस्य पीयूपस्य कूपमचीकरस्कारयति स्म । किं कुर्वन् । स्मरः यदग यस्याः शरीरं तदेव गेहं मुवर्णसौधं तत्र निवसनिवासं कुर्वन् । इति नाभिः॥ यस्यावलग्नेन विगानितेन पञ्चाननेनानुचिकीर्षयास्य । वैमुख्यभाजा विपयाद्विशेपातिक तप्यते भूधरगह्वरान्तः ॥ १३ ॥ पञ्चाननेन मृगेन्द्रेण भूधरस्य पर्वतस्य गहरान्तर्गुहामध्ये । उत्प्रेक्ष्यते-अस्थावलग्नस्य मध्यस्य अनुचिकीर्पया अनुकर्तुमिच्छया तप्यते तप इव क्रियते । किंभूतेन पञ्चाननेन । यस्या देवताया वलमैन मध्यप्रदेशेन विजितेन । पुनः किंभूतेन । विशेषाद्विशेपप्रकारेण विषयात् शब्दादिगोचरात् । 'संवत्सरेण रतमेति किलैकवारं सिंहावली द्विरदशूकरमां- सभोजी' इति हेमचन्द्रवचनात् । अथ च विषयाजनपदाच विमुखः विरकेन पराङ्मुखेन च । प्रायः सिंहादयो हि श्वापदा विजनघनगहनसानुमत्कन्दरनिवासिन एव भवन्ति ।। तपस्यतः शंभुदिधक्षयाभिकनिष्ठया स्पृष्टभुवः स्मरस्य । मध्यं पुरो निर्मितनाभिहोमकुण्डा तपोवेदिरिव ऋशिष्टा ॥ १४ ॥ अर्थसंगत्या शासनदेव्या मध्यं विभातीति संवन्धः । उत्प्रेक्ष्यते-शंभुदिधक्षया खवत् शंभोरीश्वरस्यापि दिधक्षया दग्धु मिच्छया भस्मसात्कर्तुं काहया तपस्यतः तीव्र तपः कुर्वतः । यतो घोरतपःसाधनमन्तरेण निजाभिलपितसिद्धिर्न स्यात् । तपसि स्थितस्य ऋशिष्टा अतिशयेन कृशा वेदिरिव तपःकरणव्यतिकरोपवेशनवेदिकेव । किंभूता वेदिः । पुरोऽप्रभागे निर्मितं निमादितं नाभिराद्देवतायास्तुन्दकूपिकच हो. मार्थे कुण्डं यस्याः । तापसा हि तपः साधयन्तः सन्तः मध्वज्यादि जुतति । किंभूतस्य स्मरस्य । अङ्ग्रेवामचरणस्य कनिष्ठया प्रान्ताङ्गुल्या कृत्वा स्पृष्टा आशिष्टा भूर्भूमिर्येन । 'भुवं यदेकाद्रिकनिष्टया स्पृशन्दधावधर्मोऽपि कृशस्तपखिताम्' इति नेपधे । 'एतदेव तपखिना महत्तपः । यद्वामचरणकनिष्ठागुस्यप्रमानेण भुवं स्पृशंस्तप- स्पति' इति तद्वृत्तिः । यादृक् शरीरावस्थितिक्षेत्रं ताटगेय स्थानं विलोक्यते तत एव ऋशिटेति ॥ .

·काव्यमाला। 'उदरं परि सर्वाङ्गसृष्टि सृजतस्तदीयां धातुर्विलमस्य विधानकाले । प्राप्तः क्षयं सारदलस्य कोशोऽल्पीयस्ततोऽभूदिव मध्यमस्याः ॥१५॥ तस्या इयं तदीया सर्वेपो समग्राणामहानामवयवानां सृष्टिं रचनां निर्माणं सजतः कुर्वप्तो पातुर्जगत्कर्तुविलनस्यार्थीदेवीमध्यस्य विधानकाले प्रणयनसमये सारदलस्य प्रक- टनिर्माणयोग्यपरमाणु पिण्डस्य कोशो भाण्डागारः क्षयं क्षीणतां स्तोकभावं प्राप्तः । उत्प्रेक्ष्यते -ततस्तसाकारणादस्यानिदस्या मध्यमल्पीयः अतिशयेनाल्पं कृशतमम भूदिव जातम् ॥ इति मध्यम् ॥ यदङ्गयष्टीपहलीभविष्णुरोचिष्णुरोचिश्चयनिरिण्याः। प्रादुर्भवन्ती त्रिवलीविलासिकल्लोलमालेव विभाति मध्ये ॥ १६ ॥ मध्ये अर्थाद्देव्या उदरे विलमे त्रिवली स्वसंकोचलक्षणा त्रित्वसंख्यायुक्ता वली विव. ली । यथा जिनप्रभसूरिकृतम्पमनप्रस्तवे-'विजगती पुनती कविसेविता' इति । वि. भाति शोभते । 'मध्येन या वेदिविलग्नमध्या वलित्रयं चारु वभार वाला' इति कुमार- संभवे । 'मध्येनोदरेण इति तद्वृत्तिः । तथा 'त्रयीमयीभूतवलीविमहा,' पुनः माति मुष्टिना कुतुकी कोऽपि दमखमुः किम् । धृततचतुरलीव यद्वलिनि ति सहे. मकाश्चिभिः ॥' इति नैपर्धे । उदरे वलित्रिकं भवेद्भाग्यवद्योपिताम् । उत्प्रेक्ष्यते-- यदइयष्टया यस्या देव्या अवयष्टयास्तनूलतायाः । 'अध्याहारः सरहरशिरश्चन्द्र शेपस्य शेपस्याहर्भूयः फणसमुचितः काययष्टीनिकायः' इति नैषधे । तत्र चहलीभवि. रणुनीरन्ध्रभवनशील: तथा रोचिष्णुः शोभनशीलो यो रोचिद्ययः कान्तिनिकरः स एव निरिणी नदी तस्यां प्रादुर्भवन्ती प्रकटीसंजायमाना विलसति परस्परमालि प्यतीत्येवशीला कल्लोलमाला तरङ्गमण्डलीव । अथवा प्रकटीमवन्ती लोचनगोचरत्व- मागच्छन्ती तित्रश्च ता वल्यश्च त्रिवल्यत्रिवल्य एव विलसनशीला विराजमानखभावा लहरी राजीव ।। चण्डी सपत्नी प्रबला ममास्ते ज्यायानजो वेदजडः पतिम । भर्ना वियोगो हरिणा ममापि दुःखं जहीदं तिसृणामपीति ।। ५७ ॥ वक्तुं जगत्कल्पितकल्पवल्लि जहोर्विधेश्वांशुमतः सुताभिः । मध्ये समेत्य त्रिवलीच्छलेन प्रसादपात्रीक्रियते किमेपा ॥ १८ ॥ सुताशब्दः त्रिषु स्थानेषु प्रत्येक योजनीयः । जहोनारायणस्य मुता महराती तोयव्यतिकरभवे जद्रुकन्यासरय्योः' इति रखी । पुनर्विधेब्रह्मणः सुता सरखती। 'ब्रह्मपुत्री सरखती' इति हैम्याम् । तथा 'दशमनामब्रह्मणः मुता' इति भारवीस्तोत्रे च पुनरंशुमतः सूर्यस्य । 'स्यत्वेंशुपतिरंशुमान्' इति हैम्याम् 1 मुता पुत्री यमुना । 'कृतान्तजनकः प्रयोतनसापनः' इति हेमचन्दोक्तिः । तथा 'अलभत शमनस्वमः ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । शिशुत्वं दिवसकराङ्कतले चला लुठन्ती' इति नैपधे । एतावता गहासरखतीयमुनानामन- दीभिः मध्ये उदरे तिसृणां वलीनां खक्संकोचलक्षणानां छलेन कपटेन समेत्य देवी- पार्श्वे आगत्य । उत्प्रेक्ष्यते इति वक्तुं कथयितुम् । किम् । एषा देवीप्रसत्तेः प्रसादस्य पात्रं स्थानं क्रियते । याचना सफला तु प्रसादपात्रीकृतादेव प्रभोः स्यादतो देवी प्रसा. यत इत्यर्थः । इति किम् । मम गङ्गायाः प्रवला सिंहयानत्वेन बलवती चण्डी अत्यन्त- कोपना पार्वती सपत्नी वर्तते । द्वयोरपीश्वरपत्नीत्वेन सापत्न्यम् । तथा मम सरखत्याः. पतिायानतिवृद्धः, तथाजः पशुब्रह्मा, तथा वेदजडोऽज्ञानः । 'स्थविरशतानन्दपि- तामही कस्तथा परमेष्टाजोऽष्टश्रवण, स्वयंभू.' इति हैम्याम् । किमपि न वेत्ति वैदिकः । यतः 'न वेदतां वेदजडः सवत्काम्' इति नैषधे सरखत्या ब्राह्मणस्त्रीत्वम् । तथा एकादशं नाम ब्रह्माणी । इति .हेतोर्मम पतिर्भास्ते । तथा भनो प्रियेण हरिणा कृष्णेन सार्ध मम यमुनाया वियोगो विरहः । 'जम्मन्तरेण विहडइ उत्तममहिलाण कियं पिम्मम् । कालिन्दा कन्हविरहे अजवि कालं जलं वहह ॥ इति वृत्तरत्नाकर- त्तिवोधकवचनात् । विद्यते इदमेतत्पूर्वोक्तलक्षणम् । तिसृणामप्यस्माकमुषितानां पूरणे प्रदाने कल्पवल्लि सुरलते जहि निवारय मूलाच्छिन्धि । इति विज्ञपयितुमिव । दुःखम. सातम् ॥ अध्यारुरुक्षोर्हदधित्यकायां वपुर्णहस्य स्मरमेदिनीन्दोः । सौवर्णसोपानपरम्परेव मध्ये विरेजे त्रिवली त्रिदश्याः ॥ १९ ॥ त्रिदश्याः शासनदेवताया मध्ये उदरे त्रिवली विरेजे। हृत् हृदयमेव अधित्यकाया. मुपरितनभूमिका चन्द्रशालिकामध्यारुरुक्षोरध्यारोढुमिच्छोः । यद्वपुः यस्या देव्या वपु- रेव गृहं मन्दिरं यस्य तादृशः स्मरः कामः स एव मेदिन्या भूमे रिन्दुराल्हादकत्वा- चन्द्रः । 'कामयेम हि महीमिहिकांशो' इति नैपधे । सौवर्णा सुवर्णसंबन्धिनी काश्चनर- चिता सोपानानामारोहणानां परम्परा श्रेणीव ॥ जगत्रयीस्त्रैणजयार्जितायाः श्वैत्येन कीर्तेरनया विजित्य । बन्दीकृता निर्झरिणी सुराणामिव त्रिवेणी त्रिवली चकास्ति ॥ ६ ॥ देव्या इति संवन्धात् । त्रिवली मांससंकोचलक्षणा त्रित्वसंख्याकलिता वली चकास्ति दीप्यते । उत्प्रेक्ष्यते--अनया शासनदेवतया कीर्तेः स्वकीययशसः श्वेत्येन शुभ्रिमश्रिया विजित्य पराभूय बन्दीकृता निगृह्य रक्षिता सुराणां निर्झरिणी नदीव गङ्गेव किं निर्झ- रिणी त्रिवेणी तिसो वेण्यः प्रवाहा यस्याः । 'प्रवाहः पुनरोधः स्याद्वेणीधारा रयश्च सः' इति हेम्याम् । तथा गगायात्रिस्रोतस्त्वात् । 'त्रिसोता जाह्नवी मन्दाकिनी' इति है. म्याम् । कीर्तेः किंभूतायाः । जगतां वर्गपातालभूमण्डलानां त्रयी त्रिकं तस्याः रणस्य स्त्रीसमूहस्य सुरासुरनरनागानागणस्य जयेन निजवैभवभरेण पराभवेनार्जितायाः खीकत्तायाः॥ इति त्रिवली ॥

·काव्यमाला। काकलापे । तव भवतः कलनं कामिनी यामिनी नः अस्माकं कुलानि गोत्राणि वंशान् वियुनक्ति वियोजयति । परस्परं वियोगं प्रापयति । यदुक्तम्-'उत्कूजति श्वविति मु. ह्यति याति तीरं तीरातरं तस्तलारपुनरेति पापीम् । यायो न तिष्ठति न वाति मृणालखण्डं चक्र: क्षपासु पिरहे सलु चक्रवाक्याः ॥ कवलितमिह नाल कन्दलं त्वेह दृष्टमिह हि कमलको पीतमम्भः मुशीतम्। इति विरटति रात्री पर्यटन्ती तटान्ते सहचरपरिमुका चक्रवाकी वराकी ॥ इति परस्परचक्रयाकदम्पत्योविरहः । प्रोतुङ्गपीनस्तनमयेन ययाभिभूतौ सुरकुम्भिकुम्मी । ऊहे सहेते श्रियमाप्तुमेतत्साधारणीमङ्कुशकीलनानि ॥ १८ ॥ सुराणां देवानां कुम्भी हस्ती.ऐरावणस्तस्य कुम्भी शिरसः पिण्डी अड्डशस्य निशिता शस्य कीलनानि ताडनानि प्रहारान् सहेते क्षाभ्यतः। तत्राहमूहे तर्कयामि । कि कुम्भी प्रोत्लुङ्गी अत्युनती तथा पीनी पुष्टी उपचयं प्राप्ती यो स्तनी खस्साः कुची तयोवैभवेन शोभया कृत्वा यया देव्या अभिभूती पराभव प्रापिती । उत्प्रेक्ष्यते-एतत्साधारणीम् एतयोर्देवीस्तनयोः एताभ्यां वा साधारणी सदशीम् । 'तुल्यः रामान: सहक्षः रारूप: सदृशः समः । साधारणसधर्माणी सवर्णः संनिभः सहद' इति हेम्यो तुल्यनामानि । तथा 'साधारणी गिरनुपर्युनिषधाभ्याम्' इति नेपधे। श्रियं लक्ष्मी प्रामुमधिगन्तुमिव ।। प्रसूनमालाभिरलंकृताभ्यां खःसुभ्रुवोऽभासि पयोधराभ्याम् । प्रस्थातुकामस्य जगज्जयाय श्रेयो निपाभ्यामिव मीनकेतोः॥ १९ ॥ खःमुवः शासनदेवतायाः पयोधराभ्यो स्तनाभ्याममानि शुशुभे । भायोतिरि- यम् । मावस्यैकत्वादेकवचनमेव । किंभूताभ्यां पयोधराभ्याम् । प्रसूनानां विकचपर.. पर्णकुमुमानां मालाभिर्विचित्ररचनाप्रथितमात्यहरिरसंहताभ्याम् । उत्प्रेष्यते-जगन. याय जगतां तारस्प्यातव्यपदेशामगबनानां गुरामुरनागनागराणा जपाय सवशीकर. णार्थ साशकवशंवदविधानाय प्रस्थातुकामस्य प्रस्थान गर्नु कामयमानस्य अपहिन्मनो. राजधानीतः प्रतिष्टासमान मीनकेतोर्मकरध्वजस धात्रीपतेःधेयोथै मामाते नि. पाभ्यां कुम्माभ्यामिव । "युकं हि पार्थिवनिपस पतस्पव' इति कहाणमन्दिरमा । तथा 'घटः पुम्मः करीरब कलश: फलसो निपः' इति म्याम् ।। कुम्भीन्द्रकुम्भी कुचभूयमूहेऽनुभूय यस्याः मुसिनापमताम् । मुव्यक्तमुक्ताफलमालिकानां सौभाग्यमाभ्यामिह लभ्यते यत् ।। ७० ॥ पुम्भीन्दरा गजरामस्त पुम्भी गिरःपिटी या देव्याः पुगभूयं विषा. विधानन्यापारपारपश्याचगायमभून प्राप्य 'पदेषभू परिनामा' की. प। सपा 'मुषो भादशी पर प्रमभूयं गर: t weth m. न्याकरने । शिन: मासाः । पपम्माभागाभागगन थाना

·।
८ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
३५७
जगन्नयननिपेयानां मुक्ताफलानामामलकमानमौक्तिकानां श्रेणीनां सजा हाराणां च
आभ्या कुम्भिकुम्भाभ्यां सौभाग्यं सुषमा सौन्दर्य लभ्यते प्राप्यते । स्वभावेन तु
तयोर्मध्ये मुक्ता गुप्ताः, न लोचनगोचराः सन्ति । यतो भद्रजातित्वेन तयोस्तेपा-
मुत्पादात् ॥
प्रसूनतारावलिशालितायां वेणीतमायामुदिते मुखेन्दौ ।
यन्माद्यतस्तत्कुचचक्रवाको श्रीसूनुसौराज्यविजृम्भितं तत् ॥ ७१ ॥
प्रसूनानि मालतीकुन्दादिकुमुमानि एव श्वैत्यात्तारास्तारकास्तेपामावलिः परम्परा तया
शालितायो शोभितायां देव्याः शासनदेवतायाः वेणी कचरी सैव तमा रात्रिः। 'त्रियामा
यामिनी भौती तमी तमा विभावरी' इति हैम्याम् । तस्यां निशायां मुखेन्दौ देवीव-
दनचन्द्रे उदिते उदयं प्राप्ते सति यत्तस्याः कुची स्तनावेव चकवाको रथाङ्गविहंगमौ
माद्यतः मदं लभेते । यतस्तयोस्तमायां वियोग एव स्यान्न संयोगः । तं विरहमपास्य
नकै दिन संयुक्तौ सन्तौ परस्परेण प्रमुदितमनसी यन्माद्यतस्तत्राहमेवममुना प्रकारेण मन्ये
जाने विचारयामि । तत् श्रीसूनोलक्ष्मीनन्दनस्य मदनराजस्य सुशोभनराजतायाः सौरा-
ज्यस्य विजृम्भितं विलसितम् ।यदा भुराज्यं स्यात्तदा केपामपि दुःखातको न स्यादेवेति ॥
पत्रावलीव्याजवती यदीयवक्षोजदम्मर्पभनामकूपे ।
विजित्य विश्वं विजयप्रशस्तिलिपीकृता श्रीसुतचक्रिणेव ॥ ७२ ॥
विश्वं सचराचरं जगद्विजित्य निजाज्ञापालनपरं प्रणीय श्रीमुतः कामनामा चक्री-
सार्वभौमः तेन । उत्प्रेक्ष्यते-यदीयो यस्या देव्या अयं देवीसंबन्धी यो वक्षोज: स्तनः
स एव दम्भः कपटं यस्य तादृशे ऋषमनामकूटे क्षुलहिमवनिरिनिकटवर्तिनि पखण्डवि-
जयविधायिनश्चक्रवर्तिनः खनामलिखनस्थाने जिनशासनप्रसिद्धे । ऋपभकूटनामशैल-
शिलायामित्यर्थः । पत्रावली पनवली स्तनतटे चान्दनद्रवो विविधरचनाविशेषः । यथा
हेमाचार्यकृतकर्णराजवर्णने-'मुखे हारावाप्तिर्नयनयुगले कङ्कणभरो नितम्बे पत्राली
सतिलकमभूत्पाणियुगलम्' इति । यथा पत्राली अपि सेव व्याजः कपटं विद्यते यस्यास्ता-
दृशी विजयप्रशस्तिरिव लिपीकृता लिखिता । यन्मया सचराचरमपि त्रैलोक्यं, स्वभु-
जवीर्यवैभवेन विजित्य मच्छासनवशवदं व्यधायि। इत्यहंकारसूचकाक्षरमालिका लिसि.
तेष वयम् । 'अविरलमिदमम्भः स्वेच्छयोच्छालयन्त्या विकचकमलकान्तोत्तोनहस्त-
द्वंगेन । परिकलित इवार्थः कामबाणातिथिभ्यः सलिलमिव वितीर्णे चाल्यलीलामुखाय ॥'
इति चम्पूकथायाम् । एवमेका केवलेवोत्प्रेक्षा दृश्यते तस्मात्केवलोत्प्रेक्षा युफिमती च.
म्पूफेरानयनेनेति न कश्चिद्दोषः ॥ इति स्तनौ ॥
यया स्ववक्षोरुहयोजितेन तुङ्गश्रिया रोहणभूधरेण ।
दत्तानि दण्डे किमुदात्तलक्ष्मीपुष्पाणि पाण्योर्नखरच्छलेन ॥ ७३ ॥

·३५८ काव्यमाला। । यया देव्या स्वयोरात्मीययोवक्षोरुहयोरुरोजन्मनोः स्तनयोस्तुथिया उच्चस्वल- भ्या जितेनाभिभूतेन रोहणभूधरेण रत्नाचलेन पाण्योहलयोनखराणां कामाङ्कुशानी छलेन कपटेन । उत्प्रेक्ष्यते-उदात्तानि महााणि । 'उदात्तनायकोपेता' इति चम्पूक- थायाम् । तथा 'उदात्तो महात्मा महार्यश्च नायको वृत्तवामी मध्यमणिश्च तेनोपेता युक्ता' इति तटिप्पणके । लक्ष्मीपुष्पाणि पद्मरागमणयः दण्डे विजयावसाने दण्डकर.' णसमये दत्तानि कि विश्राणितानीव । तथा-'अष्टौ हाटककोटयनिनवतिर्मुशाफलानां तुलाः पञ्चाशन्मदगन्धलब्धमधुपक्रोधोदुराः सिन्धुराः । अश्वानामयुतं महावतिजिद्वा राइनानां शतं दण्डे पाण्ड्यनृपेण दौकितमिदं वैतालिकस्यापितम् ॥ इति विक्रमार्कदान- पन्चे । अत्रापि ढाकितमले दत्तमुक्तम् ॥ खयं विनिर्मापयितुं जयं स्वशोमापरामावुकयन्नखानाम् । राजानमभ्यर्थयते स्वकान्तमुपान्तयाता किमु तारकाली ।। ७४ ॥ उपान्तयाता समीपे समेता तारकाली ताराणी । उत्प्रेक्ष्यते-खकान्तं निजभ- तारे राजानं चन्द्रं भूपतिं च किमु अभ्यर्थयते याचतीव । किं कर्तुम् । स्वस्याः शो- भायाः वैभवस्य परा भावुकानां पराभवनशीलानां यस्या देव्या नखान कामाहुशाना निजेनात्मनैव पराभवं निर्मापयितुं कारयितुं हे राजन् त्वं तथास्माकं साहाय्यं कुरु यथा वयं खयं वैरिणो जयामः । 'नखानामुपमानानि रनताराप्रसूनानि' इत्यादि का- व्यकल्पलतायाम् ॥ इति पाणिनखाः ॥ प्रसूनधन्वा निजदेहदाहे निध्याय दग्धान्विशिखानशेपान् । कामाङ्कुशाली कुरुविन्दपुङ्खान्यदङ्गुलीस्तानथ किं चकार ॥ ७५ ॥ प्रसूनधन्वा कुसुमकोदण्डः अय पश्चात्पुनर्वा यदलीयस्याः करशाखा एव तान्विशि. खान् । किम् । उस्प्रेक्ष्यवे-वकार कृतवानिव । 'प्रसूनधन्वा शरसात्करोति माम्' इति नेपधे । किभूतान तान् । कामाङ्कुशानां नखानामासी श्रेणी एव कुरुपिन्दस्स हिडलस्य पुहाः । अथ वा कुरुविन्दमणिमयाः पुत्राः वाणपश्चात्य देशा येपाम् । चित्ते कुरुष्व कु. रुविन्दसकान्तदन्ति' इति नैपधे । 'पद्मरागमणिसमानकान्तिकादन्ति' इति तदृत्तिः । किं कृत्वा । निजस्यात्मनो देहस्य दाहे स्वशरीरस्य भस्मीभवनसमये अशेषान् समस्ता- पचापि विशिखान्बाणान् दाधान् ज्वलितान् निधाय दृष्ट्वा पश्यति विभावयलपि । 'विलोकते धीक्षते गवेषयति निध्यायत्सन्धिपति' इति कियाकलापै॥ वने स्वमुद्दध्य शिखासु भूमीरुहां तपोऽतप्यत यन्निरन्नम् । ‘यदङ्गुलीभूयमिव प्रवालैः पचेलिमैस्तैः सुकृतैरवापे ॥ ७६ ।। वने कानने निकुञ्जमध्ये भूमील्हा तरूणां शिखाम शासामु समात्मानमुद्दष्य कर्वे बद्धा प्रवालः पल्लवैः यग्निर निराहारं तपः करमतप्यत तप्तमाचरितम् ! उत्प्रेक्ष्यते- पलिमः परिपाकं प्राप्तिष्दयावलिकायामागतसपोजनितः सुकृतः पुम्पः कृत्वा य.

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । दगुलीभूयं देवीकरशाखाभाव इवापे प्राप्तः । द्रुमप्रवालीस्तीनं तपस्तात्वा यदगुलीचभूव इत्यर्थः ॥ सुपर्वपारिप्लवलोचनायाः श्रियं दधौ धौरणिरङ्गुलीनाम् । विजृम्भमाणारुणपाणिपकेरुहे अरूढा दलमालिकेच ॥ ७७ ॥ सुधाशनस्य पारिप्लवलोचना चञ्चलाक्षी । 'चञ्चलं चपलं लोलं चल पारितवास्थिरे' इति हेम्याम् । तस्या अगुलीनां करशाखानां धारणिः श्रेणी श्रिय शोभा दधौ प्रयते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-विजृम्भमाणं दिवाकरकर निकरसंपर्काद्विकाशमाश्रयमाणं निर्निद्रीभ- वत्तथा अरुण रकं यत्पाणिरेष पकेरुहं करकोकनदं तन्न प्ररूढोद्गता दलमालिकेव पा- टलिमशालिनी पत्रपतिरिव ॥ इति करामुल्यः॥ अजय्ययत्पाणिपयोरुहाभ्यां सहाहवे संस्रवदस्रपूरैः । शोणीभवद्भिः कमलैरवापेऽरुणाम्बुजख्यातिरिच क्षमायाम् ॥ ७८ ।। अजय्ये केनापि प्रतिपक्षेन पक्षलक्षवैभवाभ्यां जेतुमशक्ये यस्या देव्याः पाणिपयो. रहे करकमले ताभ्यां सह सार्धमाहवे महासंग्रामे क्रियमाणे सति स्रवन्तः प्रत्यर्थिप्रग- ल्भप्रहरणप्रहारैः शरीरेभ्यो निःसरन्तो येऽस्राणां रुधिराणां पूराः प्रवाहारतः कृत्वा शो- णीभवद्भिः सर्वाङ्गेष्वपि शोणमय रिव जायमान रक्ततां प्राप्नुवद्भिश्च कमलैः । उत्प्रेक्ष्यते- एतानि सर्वाणि अरुणाम्बुजानीति ख्यातिः कोकनदानीति प्रसिद्धिरवापे प्राप्तेव ॥ आबालमुद्यद्वलयः शिखाश्चाङ्गुल्यः पुनर्यत्र नखाः सुमानि । ज्योतिर्मरन्दानि करद्रुमोऽस्या यूनां मनोभृङ्गगणं धिनोति ॥ ७९ ॥ अस्या देव्याः । यत्तदोनित्यसंवन्धादसतोरपि यत्तदोर्मध्ये एको गृद्यते । स प्रसिद्धो जिनभक्तानां सिद्धिविधायी करः पाणिः स एव द्वमस्तरः कर्ता । यूनां तरुणजनानां मनांसि चित्तानि एव भृगा भ्रमरास्तेषां गणं धिनोति प्रीणयति । 'विधि प्रीणने' इदित्त्वानुम् । 'धिन्विकृण्वोरश्च' आभ्यामुप्रत्ययः स्यादकारान्तादेशश्च स्यात्कर्तरि सार्व- धातुके । उप्रत्ययस्याशित्त्वादलोपः। अलोपस्य स्थानिवत्त्वानोपधागुणः । धिनोतीति सिद्धम् । यत्र करद्रुमे उद्यन्प्रकटीभवन्दीप्यमानो वा वलयः कटकः । 'पूजाजन्यप्रमय- समया राजसूयो हिरण्यारण्ये संख्यं मलयवलया वाजपेयः कपायः' इति लिङ्गानुशा- सने पुनीवलिड्ने । आबालः स्थानकम् । च पुनर्यत्र पाणिपादपे अगुल्यः करशाखाः एव शिखा: शाखाः । पुनर्यत्र ज्योतीध्येव निःसरत्कान्तय एव मरन्दा मधूनि येपु तादृशानि नखाः कामाशा एव मुमानि पुष्पाणि वर्तन्ते ॥ इति पाणिः ॥ मृणालिकाभिर्जलदुर्गभाग्भिरपि स्वजैत्री प्रविभाव्य वाहाम् । स्वसूनुपद्मः प्रहितः किमेतदुपास्तये पाणिरराजदस्याः ॥८॥ अस्या देवतायाः पाणि: करः अराजत् दीप्यते स । उत्प्रेक्ष्यते-जलं पानीयमेव .

·काव्यमाला। दुःखेन गम्यते तीर्यते प्रहीतुं शक्यते इति या दुर्गः अगाधि नीरं कोटो या, तं भज- न्साश्रयन्तीत्येवंविधाभिरपि जलदुर्गस्थिताभिरेभिः मृणालिकाभिः कमलनाल: खासा- मात्मनां जैत्री जयनशीलाम् अस्याः शासनदेव्या वाहां भुजां प्रविभाव्य समीक्ष्य खसूनुर्निजाइजन्मा पद्मः कमलमेतस्यास्त्रिदश्या जैच्या उपास्तये सेवाकरणाथै प्रहितः किमु प्रेषित इव । यो येन जीयते स स्वयं सूनुना वा तमुपास्ते इति रीतिः ॥ इयं मृणाली जडसङ्गमौज्झ्य निजागजेनानुगताम्बुजेन । एत्याश्रिता किं विवुधाम्बुजाक्षी यहोर्लताशालिशया व्यलासीत् ॥८॥ यस्या देव्या दोलता बाहुवल्ली व्यलासीद्विलसति स्म । किंभूता । शालिशया शालन- शीलः शोभाकलितः शयः पाणिर्यस्याः । उत्प्रेक्ष्यते-जडानां मूर्खाणां डलयोरैक्या- जलानां पानीयानां सङ्गं सहवासं चिरकालावस्थितिम् औज्य संस्यज्य निजेनात्मीयेना. गजेन नन्दनेन स्वस्मिनुत्पत्रित्वादम्बुजेन जलजन्मना पद्मेन अनुगता सहिता इयमेषा प्रत्यक्षा बाहुदेहा मृणाली कमलनालम् । मृणालशब्दस्त्रिलिङ्गः । 'कुवलयमृणालमण्डला' इति लिङ्गानुशासने खतस्त्रिलिो । एत्यागत्य विबुधां - सर्वचातुर्यकलाकलितां विदुषीम- म्वुजाक्षी कमललोचनां नियं सुरागना चाधिता किं निपेवितवतीव ॥ वमौ भुजाभ्यां मखभुङ्गाक्षी दग्धायुधस्येव कृते स्मरस्य । रसालवल्लीमयफार्मुकाभ्यामभ्यर्थनादात्मभुवा कृताभ्याम् ।। ८२ ॥ मख यज्ञं भुनक्तीति मखभुक् देवः । 'वाहास्वधातुसुधाभुज आदितेयाः' इति हेम्याम् । 'मखांशभाजां प्रथमो निगद्यसे' इति रघौ । 'मुखं मखाखादविदाम्' इति नै- पधे । तस्य मृगाक्षी हरिणेक्षणा प्रिया शासनदेवी भुजाभ्यां बाहुभ्यां कृत्वा बभौ भाति स। उत्प्रेक्ष्यते-दग्धानि ज्वलितानि आयुधानि समग्रशस्नाणि यस्य तादृशस्य स्म- रस्य कामस्य कृतेऽर्थमभ्यर्थनादर्थान्मदनातिथिविहितवहुयाचनात भात्मभुवा विधाना कृताभ्यां निर्मिताभ्यां रसालवल्लीमयाभ्यामिक्षुलतारूपाभ्यां कार्मुकाभ्यां कोदण्डाभ्या. मिव । 'पुष्पाः पञ्चशरः शरासनमपि ज्याशून्यमिक्षोलता जेतव्यं जनता त्रयं प्रतिदिनं जेताप्यनः किल' इति चम्पूकथायाम् । तथा इक्षुः स्यादसालोऽसिपत्रकः' इति हैम्याम् । तथा 'रसाल इक्षौ चूते च' इत्यनेकार्थः । अथ वा रसालवालीमयाभ्यामाम्र- लताप्रधानाभ्यां चापाभ्यामिव ।। समुच्चरचन्द्ररुचीचयाम्भा पार्थद्वयोद्भूतभुजा मृणाली । जम्वूनदीवोच्चकुचान्तरीपा या भाति दृग्भृशमुखारविन्दा ॥ ३ ॥ या शासनसुरी जम्बूनदीव भाति । किंभूता । समुच्चरन्तीनांप्रादुर्भवन्तीनां चन्द्रसा- न्द्राणां सुवर्णसदृशीनां हेमरूपाणां वा रुचीनां कान्तीनाम् । 'वरुणगृहिणीमाशामासाद- यन्तममुं रुची निचयति च यांशाशनशक्रमेण निरंशुकम्' इति नैपधे । चयः समूहः स एवाम्भो नीरं यस्यां वपुषः काञ्चनवर्णत्वात्तद्रुच्योऽपि तादृग्वर्णाः स्युः । पुनः कि- ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . भूता । पार्श्वद्वयमुभयतटयुगलं समीपद्वन्द्वं वा । 'कक्षाधःप्रदेशद्वितयं पार्श्वमन्तिके । कक्षाधोऽवयवे वनोपायप समूहयोः॥ इत्यनेकार्थः । तत्रोद्भूती उद्गती भुजारूपी बाहु- मूत्या मृणाल्यौ कमलनाले यस्याम् । 'शुगोऽथलिअमुजशाटसटाः सपाटः' इति लिङ्गानु- शासने । भुजः।भुजाशब्दः पुंस्त्रीलिङ्गयोः। पुनः किंभूता । उच्चावुन्नती कुचावेवान्तरीपे अन्तर्जले तटे यस्याम् । पुनः किंभूता । दृशावेव भृगी पदचरणी यत्र तादृशं मुखं वदनमेवारविन्दं कमलं यस्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-जम्बूनदीव ॥ इति भुजा ॥ भुजान्तरानुत्तरराजधान्या अभ्यर्णभूमौ रतिजानिभर्तुः । किमु स्फुरच्चन्दनचारिमश्रीक्रीडाद्रिकूटौ लसतस्तदंसौ ॥ ८४ ॥ तस्या देव्या अंसी स्कन्धी लसतः शोमां लभेते । उत्प्रेक्ष्यते-रतिरेव जाया यस्य स रतिजानिः कंदर्पदेवः स एव भर्ता त्रिभुवनं विभीति सुरामुरोरगनराणां तदाज्ञाव- शंवदीभूतत्वेन । अथ वा हास्यविविधविनोदविलाससंयोगभोगादिमिर्जगजनान्विति पुष्णातीति । 'डुभृञ् धारणपोपणयोः' अयं धातुः । ततः......."खामी श्रीनन्दनरा. जाधिराजस्तस्य स्फुरन्ती परमोत्कर्पमुद्वहन्ती चन्दनस्य मलयद्रुमद्रवस्य गोशीर्यशा- खिनो वा पत्रवलीविचित्रचित्ररचनाविलेपनादेः मुरभिपर्णश्रेणिपरिमलादेवी चन्दनतरी पुष्पफलानामसंभवः । यदुक्तम्-'यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलपुष्पवर्जितो वि. हितः । निजवपुषेव परेषां तथापि संतापमपनयति ॥' इति वचनापत्राणां संभवो दृश्यते । तथा चम्पूकथायाम्-'नागरुचिताश्चन्दनपत्रभगा भवद्वैरिवधूवदनेवनेव' । "किलक्षणे नागरुणा काकतुण्डेन चिता व्याप्ता सहिताश्चन्दनद्रवस्य पत्रवल्लयो भान्ति । तथा नागनां भुजंगमानां रुचिता ईप्सिता चन्दनह्रमाण पत्राणां पर्णानां मनाः शकलानि भान्ति' इति चम्पूटिप्पणकम् । चारिमायाः मुगन्धितायाः श्री: शोभा ययोः तादृशी क्रीडादेः केलि. शैलस्य कूटी शिखरे इव कूटे इव । कुन । भुजान्तरं देवीहृदयं तदेवानुत्तरा न विद्यते वैशिष्येण लक्ष्म्या वा उत्तरः अग्रेतनवी पदार्थो यस्याः सासाधारणा राजधानी सर- राजनिवसनस्थाननगरं तस्या अभ्यर्णभूमी समीपप्रदेशे । राजधान्याः संनिधी क्रीडा. बननदीवापीपर्वतादयो भवन्ति । तत्र प्रियासखा नृपादयः खैर क्रीडन्तीति रीतिः ॥ स्वःसुश्रुवः प्रेक्ष्य पयोधरौ स्वसंस्पर्धिनौ तुङ्गिमविभ्रमेण । जयाय तयुद्धविधित्सयेव कुम्भौ समेतौ स्फुरतस्तदंसौ ॥ ८५ ॥ खःमुध्रुवः मुराइनायास्तस्याः अंसी स्कन्धी स्फुरतः । उत्प्रेक्ष्यते-जयाय प्रतिप- क्षपराभवकृते स्वयं तयुद्धविधित्सया ताभ्यां स्वनाभ्यां साधं युद्धस्स संग्रामस विधि. रसया चिकीर्पया विधातुमिच्छया समेतावागती कुम्भी कलशाविव । किं कृत्वा । तुहिन उधताया विभ्रमेण लक्ष्म्या कृत्वा खाभ्यां घटात्मभ्यो साथै स्पर्धेते इत्येवंशीली। स्वःसुभ्रवः पयोधरी कुचो प्रेक्ष्य दृग्गोचरीकस ॥ इति स्कन्धी॥

·काव्यमाला। अस्याः सदृक्षां श्रियमाश्रयन्ती नास्ति त्रिलोक्यामपि कापि कान्ता । इतीव रेखात्रितयं ततान तत्कण्ठपीठे सरसीजजन्मा ॥ ८६ ।। सरसीजारकमलानन्म उत्पत्तिर्यस्य स सरसीजजन्मा विधांता तस्सा देव्याः कण्ठपीठे गलकन्दले । उत्प्रेक्ष्यते-इतीव हेतो रेसानां त्रितयं त्रिकंततान विस्तारयामास । च- : कारेलर्थः । इति किम् । यदत्याः शासनत्रिदश्याः सदृक्षां साधारणीम् । तुत्या मित्यर्थः । श्रियं शरीरसौन्दर्यलक्ष्मीमाश्रयन्ती भजन्ती कापि ज्ञाताशाता काचन कान्ता मुलोचना त्रिलोक्यां स्वर्गवलिगृहमहीवलयनयेऽपि नाकिनागनागराङ्गनामु नास्त्येवेति जगत्रये. ऽपि न विद्यते। कण्ठश्रिया साकुरविन्ददत्या निर्जीयमानैनिखिलैखिरेखैः । रथाङ्गपाणिं प्रति पाञ्चजन्यः पूत्कर्तुकामैः प्रहितः किमेकः ॥ ८७ ॥ निखिलैत्रिरेखः समस्तैः शहः पूत्कर्तुकामैः एवं कर्तुमिच्छद्भिः सद्भिः अर्थात्सर्वः संभूय रथारं वैरिवारिभिरप्रतिहतं चक्रं पाणी हस्ते यरा स रथाहपाणिर्विष्णुलं प्रति एकः पाश्चजन्यनामा शवः । उत्प्रेक्ष्यते-कि प्रहितः प्रेषित इव । किं क्रियमाणैः। निखिलनिरेखैनिजीयमानः पराभवनपदवी नीयमानः हठात्प्राप्यमानः । कया। खःकुर- विन्ददत्या खर्गस्य कुरविन्दाः पद्मरागमणयः । 'स्वे हि दर्शयति कः परेणथानयंद. न्तकुरविन्दमालिके' इति नैपधे। तद्दन्ता दशना यस्याः सा । कया कृत्वा । कण्ठश्रिया निजगललक्ष्म्या साधनभूतया ॥ कण्ठीकृतो यज्जलजस्त्रिदश्यास्तद्वेधसा साधु विधीयते स्म नैसर्गिकानार्जवमात्मनिष्ठं जह्यादवाचं कथमन्यथायम् ॥ ८ ॥ वेधसा ब्रह्मणा यजलजत्रिरेखः त्रिदश्या देव्याः कण्ठीकृतः कण्ठपीठता प्रापितः । 'ततः प्रियोपात्तरसाधरीष्ठे निवेश्य दध्मी जलनं कुमारः' इति रघी । अहमेवं मन्ये । जगत्सष्टिकृता तत्साधु सम्यग्विधीयते स समीचीनमनुष्ठितम् । अन्यथा अपरप्र- कारेण यत्कण्ठपीठीकरणमन्तरेण अयं शहः आत्मनि खस्मिन्विषये निष्टा स्थितिर्यस्य तादृशं नैसर्गिकं स्वाभाविकं खोत्पत्तिसमयादेव जातमपर्यवसानस्थायुकमनार्जवं कथं केन प्रकारेण जयात्त्यजेत् । यदु कम्-'विमलता वचनस्य न गोचरे जनयिता तव शङ्ख महोदधिः । मुदमलं तनुते च तव ध्वनिः किमु ततो निहिता हृदि वक्रता।' इति । भपि तु न कयापि विधया नैव मुश्चेत् ॥ यत्कण्ठपीठेन हठादुपात्तां दृष्ट्वात्मभूपामखिलास्त्रिरेखाः। पूत्कुर्वते किं विकलीभवन्तः प्रत्यालयं भैक्षभुजो भुजन्तः ॥ १९ ॥ अखिलाः समस्वात्रिरेखाः शहाः विकलीभवन्तो गृषिला जायमानाः प्रत्यालयं गृह गृहं प्रति प्रकुर्वते।लोकानां पुरः पूरकारं कुर्वन्तीत्यर्थः । विकलतामेव दर्शयति-कि- ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । भूताः। भिक्षाणां समूहो भैक्षं भुजन्यमन्तीति भैक्षभुजो भिक्षुकाः सन्यासिकयोगिप्र. मुखासान भजन्तः सेवमाना इति विकल्पैन विचारानभिज्ञता । वैकल्पकारणमाह-कि कृत्वा । यस्या देव्याः कण्ठपीठेन गलकन्दलेन हादलादुपात्तां गृहीतामात्मनः खस्य भूपामाभरणादिलक्ष्मीम् । 'विनापि भूपामवधिः श्रियामसौ' इति नैषधे । आभरणगणम- न्तरेणापि दमयन्ती श्रियां मुषमाणामवधिः सीमास्तीति' इति तद्वृत्तिः । दृष्ट्वा वि. लोक्य ॥ इति कण्ठपीठः ।। यूनो मनोजन्मनृपस्य तस्या वपुलतायाः स निकेतभाजः । शृङ्गारभूपासुषमादिदृक्षोरिवात्मदर्शः शुशुभे तदास्यम् ॥ ९० ॥ तस्यात्रिदश्या आस्यं शुशुभे रेजे । उत्प्रेक्ष्यते-यूनस्तरुणस्य मनोजन्मनृपस्य स्म. राजस्य आत्मदर्शी दर्पण इव । किंभूतस्य मनोजन्मनृपस्य ।यस्या देव्या वपुलता शरी. रयष्टी सेवावासार्थ वासकृते निकेतं भवनं भजतीति तस्य । पुनः किं कर्तुमिच्छोः । महारार्थ शोभाकते या भूपा भूषणानि । 'तस्मै खभूपाइपदंशुशिल्पपलिद्विपः कार्मुक- गर्पयन्ती' इति नैपधे । “निजभूषणमणिकिरणगणव्यतिरेकेण' इति तगृत्तिः । तेपामाभ- रणानां सुषमा सातिशायिनी शोभाम् । 'सुषमा सातिशायिनी' इति हैम्याम् । 'सा अतिशायिनी शोभा सुपमा प्रोच्यते' इति तद्वत्तिः । ता दिदक्षोः द्रष्टुमिच्छोः । 'ताव. देव ऋपिरिन्द्रदिक्षुः' इति नैपधे । 'नारदरिन्द्रद्रष्टुमिच्छुः इति तद्वृत्तिः ।। कृष्णच्छवि श्रूयुगलीं दधानं ज्योत्स्नासुधापायि चकोरचक्षुः । उत्सङ्गसङ्गीकृततारदन्तमास्यं त्रिदश्याः शशिबिम्बति स्म ॥९१॥ निदश्याः शासनामाया आस्यं वदनं शशिविम्वति चन्द्रमण्डलमिवाचरति । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः विप् वाचारे इत्येके' इति विष्प्रत्यये शशिविम्बतीति सिद्धम् । कि कुर्वाणम् । लक्ष्म लाञ्छनं तद्वरकृष्णा मेचका छविः कान्तिर्यस्यास्तादृशी भ्रूयुगलीमूर्व- नयनयोपरिप्रदेशे रोमपद्धतिद्वितयीम् । 'उच्चै राज्यादिदानात्कलिकलुपमलशालनात्ता- मसानामुच्छिन्दाद्विमभेदात्रिदशपतिकरस्पर्शनाद्दर्शनस्य । हेतुत्वात्सस्यसूर्यादयफल- पदखर्जनशानभूत्वाद्धस्ते नाभेयदेवप्रभुपदयुगली.... गारिवह ॥ इति श्रीसोममुन्द- रसूरिकृतखोने युगलीशब्दः । दधानं बिभ्राणम् । पुनः किंभूतम् । ज्योल्ला चन्द्रिका ज्योत्लाप्रियत्वात् तथा मुधाममृतं पिवत इत्येवंशीली । 'कणे हत्य चकोरीणां गणः पीत्वा मुधासवम् । अजायत मदेनेव गुजापुाहणेक्षणाः॥' इति यस्तुपालकीर्तिकीमुयां चन्द्रोदय- वर्णने यथा चकोराणां ज्योत्स्नापानं तया मुधापानमपि दृश्यते इति । चकोरी ज्योत्स्नाप्रि. यावेव चनुपी यत्राय वा ज्योत्नारूपा मुधां मुधारुचित्वास्पियत इत्येवंशीली तादृशी चलचन् एनत्तल्ये पा चक्षुषी नेने यत्र । पुनः किंभूतम् । उत्समो मोटे सदोऽस्त्यायो तादृशाः कृतास्तारास्तारकाः । 'तारकाभकनीनिकयोस्तारी' इति लिदानुशासने नक्ष. प्रकनीनिकयोरर्थयोस्तारशब्दः पुत्रीलिने । यथा 'तारसाराच' इत्लवपूर्ण । एप श्वयात्तद्रूपा वा तत्तुल्या वा दन्ता यम तत् ॥

·काव्यमाला। चिकीर्पता यन्मुखमात्तसारमात्मानमन्विप्य चतुर्मुखेन । गलन्मरन्दाश्रुकणाजराजीद्विरेफरावैरिव रारटीति ॥ ९२ ॥ गलन्तः पतन्तो ये मरन्दाः मधूनि मकरन्दविन्दवस्त एवाशुकणा रोदने नयननि. गैतनीरविप्लषो यस्याम्। तादृशी मजराजी कमलमाला। उत्प्रेक्ष्यते-द्विरेफरावैर्मधुकर. गुभारच रारटीति अतिशयेन रोदिति पूरकृति वा कुकते। किं कृत्वा। यन्मुखं यस्याः शासनदेवताया वदनं चिकीर्यता कर्तुमिच्छता चतुर्मुखेन ब्रह्मणा आत्तं गृहीतं सारम् । 'सम्यग्मजा मारो मजि' इति हैम्याम् । सारदलं वा खकीयसद्वस्तु यस्मातादृशमा- त्मानमन्विष्य विलोक्य ॥ यदीयचेतोयसतो वसन्तं स्वमित्रपुष्पास्त्रनृपं निरीक्ष्य । फिमागतस्तं मिलितुं मृगाको वक्त्रं चकासे सुरकम्बुकण्ट्याः ॥ ९३ ॥ मुरस्य कम्युः त्रिरेसः एतावता दक्षिणावर्तशझं तद्वत् रेखानिकाङ्कितः कण्ठो यस्या- स्वस्थाः । सुरकम्बुकण्ट्याः सुरस्य कम्बुकण्ठ्या वध्वा इति वा । सुधाशनवध्वा वर्क वदनं चकासे दिदी । उत्प्रेक्ष्यते---यस्या इदं यदीयं चेतश्चित्तं तदेव वसतिर्वासवेश्म तत्र वसन्तं वासं कुर्वाणम् । देवीचन्धिनि हृदयसदने तिष्ठन्त मित्सर्थः । तथा खस्या- त्मनो मित्रं सखायं पुष्पास्त्रनामानं मदनाभिधानं नृपं राजानं निरीक्ष्य व्यालोच्य । तं प्रति मिलितुमागतो गगनात्समागतः । किंभूतः । मृगाङ्कः शशधरश्चन्द्र इव ॥ यस्या मुखं स्वर्वनितार्चितायाः संवर्ध्य ताराततिमुक्तिकाभिः । स्वःसिन्धुतीरे किमु दिमृगाक्ष्यो निर्मिच्य रात्रीमणिमुत्सृजन्ति||९४॥ खःस्वर्गस्य वनिताः सीमन्तिन्यः ताभिरचिंतायाः पूजितायाः यस्याः शासनदेव- ताया मुखं बदनं निर्मिच्य नीराजयित्वा मुखस्य न्युञ्छन कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-दिङ्मृ. गाक्ष्यः दिगगनाः खःसिन्धुतीरे वर्गगङ्गातटे रात्रीमणि निशारत्नं चन्द्रम् । 'कथयति परिश्रान्ति रात्रीतमः सह युध्वना' इति नैषधे रात्रीशब्दो दीर्घोऽप्यस्ति । चन्द्रकान्त- रत्नमपि किमु उत्सजन्ति त्यजन्ति । किं कृत्वा । ताराणामाद्रहनक्षनतारकाणां ततयः श्रेणयः एव मुक्तिकाः लघुमुक्काफलानि तामिः । 'सिता वमन्यः खलु कीर्तिमुक्तिकाः' इति नैषधे । अथवा मुक्ता एव मुक्तिकास्ताभिः कृत्वा संवय वर्धयित्वा इदानींतन्या अपि सधवप्रध्वः खगुरून्मुक्ताफलेवयित्वा मणिप्रमुखं न्युञ्छनीकृस क्वचिन्मुञ्चन्तीति रीतिः॥ इति मुखम् ॥ अगण्यलावण्यपयलिदश्या आस्यात्प्रसर्पद्विलसत्तरङ्गैः। मा स्ताहिस्तादिति निम्तभागं चक्रे विरश्चिश्चिबुकं किमन्ते ।। ९५॥ विरचिया अन्ते वक्रान्तप्रदेशे। उप्रेक्ष्यते-इतीव हैतोनिनो गम्भीरो नीची भाग: प्रदेशो यस्य तादृशं चिबुकमसिकाधःप्रदेशं चक्रे निर्मितवान् । इति किम् ।

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । यदस्सास्त्रिदश्या देव्या आस्याद्वक्रकुण्डाद्विलसत्तरः प्रस्फुरस्कल्लोलैः स्वरहाकारीभवत्का. न्तिप्रतानैः । विमलं वर्तुलं कान्तितरङ्गि वदनं विभो' इत्युक्तेः । कृत्वा प्रसर्पनिःसरत् 'गच्छति विसर्पत्ययसयते' इति क्रियाकलापे । यथा विसर्पति तथा प्रसपत्यपि । अग. ण्यममेयं यल्लावण्यं लवणिमा तदेव पयः पानीय बहिस्तान्मुखाद्वहि गे मा स्वान्मा भवतु वादहिमा निर्यातु। 'धृत्युद्भवा यचिबुके चकास्ति निन्ने मनागालियन्त्रणेव' इति नैपधे ॥ यदाननाम्भोरुहवाससौधे सातं वसन्त्या जलराशिपुत्र्याः । विलासवापीव पयोविहारं खैरं विधातुं चिबुकस्त्रिदश्याः ॥ ९६ ॥ त्रिदश्याः शासनदेव्याश्चिबुकः । उत्प्रेक्ष्यते-जलराशिपुच्या लक्ष्म्या विलासवापीव झीडादीपिकेव। किं कर्तुम् ।स्वर स्वेच्छया पयसि चारिणि विहारं जलके लिम् । 'यस्याव- रोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले' इति रघुवंशे । विधातु कर्तुम् । किं कु- वसा जलराशिपुज्याः । यदाननाम्भोरुहवाससौधे यस्या देव्या आननं वदनमेवाम्भोरुहं कमलं तदेव वाससीधं वसनसदनं तन सातं सुखं यथा स्यात्तथा वसन्याः स्थिति फुर्वत्याः ॥ इति देवीचिबुकाः ।। रेजेऽधरोऽस्या हरिमन्थकालात्प्रवासिनं यन्मुखचन्द्रपुत्रम् । हल्लेखभाजा मिलितुं प्रवालः पयोधिनाहातुमिव प्रयुक्तः ॥ ९७ ॥ अस्या देव्या अधरः ओष्ठो रेजे राजते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-पयोधिना समुद्रेण यस्या मुखमेव चन्द्र वपुत्रमाह्वातुमाकारयितुमिव प्रवाल: समुद्रोत्पन्नत्वाद्विद्रुमः । अथ वा प्रकृष्ट उक्तसंदेशवाक्यकथको बालकः प्रयुक्तः प्रेषितः । किंलक्षणेन समुद्रेण । हल्लेखमु- स्कण्ठामोत्सुक्यं भजतीति तादृशेन । किं कर्तुम् । मिलितुं पुनप्रेम्णा सह कर्तुम् । चन्द्रस्य समुद्रोत्पन्नत्वेन नन्दनत्वम् । किंभूतं चन्द्रम् । हरिणा विष्णुना मन्दराद्रिणा यो मन्थो मन्थनं तस्य काल: समयः तस्मादारभ्य प्रवासिनं परदेशे गतं पुनरागतम् अत एव मिलनोत्कण्ठा ॥ यदाननाङ्गीकृतविग्रहेण रदच्छदाङ्गः क्षणदाकरेण । प्रियौपधेरङ्गभवः किमेप प्रपाल्यते वस्तृतया प्रबालः ॥ ९८ ॥ यस्या देव्या आननं मुखं तदेव अङ्गीकृतः अभ्युपगतः गृहीतो विग्रहः शरीरं येन तादृशेन क्षणदाकरेण विधुना प्रियायाः स्वकान्ताया औपधे; फलपाकावसानिकाया: अहमवतनुजः । चन्द्रस्यौपधीपतित्वात् पतिपत्नीसंबन्धः । प्रबालस्य चौषधीजातत्वा- दीपध्याः पुत्रत्वमेवोपपन्नम् । तथा रदच्छदोऽधरः स एवाह यस्य तादृशः प्रवाल: पल्लवः प्रकृष्टो घाल: प्रवालः । अथवा प्रकर्षेण पालकश्च वप्तृतया पितृत्वेन प्रपाल्यते सम्यतया पाल्यते । अन्यो वप्ता आत्मपत्नीसंजातमतीव बालकं निजनन्दनं प्रेम्णा - प्रपालयति॥

·काव्यमाला। इदमुखीभूतमवेत्य चन्द्रं वालं तदीयं करचक्रवालम् । अन्वागतं प्राक्प्रणयादिवैतद्दन्तच्छन्दः स्फूर्तिमिति तस्याः ।। ९९ ॥ तस्या देव्या दशनच्छदो दशनपत्रमधरः स्फूर्ति शोमामियति । उत्प्रेक्ष्यते-इदं. मुखीभूतम् अस्या वदनभावं प्राप्तं चन्द्र खजनकुमुदसुहृदमवेत्य ज्ञात्वा सम्यगवबुध्य प्राक्प्रणयात्पूर्वस्नेहाचन्द्रावस्थायां नित्यमुत्सहसगीकरणप्रीतेः एतद्दशनच्छददेहं देवीद- न्तवस्त्रगात्रं तदीयं यद्वदनीभूतचन्द्रसंवन्धि तथा वाले लघुकुमारं कराणों किरणानों चक्र- वालं मण्डलमन्वागतं पृष्ठे समेतमिव । यो वालः स पितुर्मातुर्वा पृष्ठे समेतीति रीति- रपि बालत्वात्किरणानामरुणत्वमपि युक्तमेवेति ॥ यद्दन्तपत्रेण रणेऽभिभूता नष्ट्वा प्रविष्टापि पयोधिमध्ये । रक्ताङ्कराजी हृदि कृष्णवल्ली शल्यं किमयापि न पर्यहार्षीत् ॥१०॥ यस्या देवताया दन्तपत्रेण दशनदलेनाधरण रणे परस्पर्धितया मिथो युद्धे अभि- भूता पराजिता सती रकाङ्कराजी विद्रुममालिका हृदि मनसि विपये हृदये वक्षसि वा कृष्ण- वाहीम् । 'कालिवेल' इति लोकप्रसिद्धा । तद्रूपं तामेव वा शल्यं शुककण्टकादीनां शलाका हृदये मर्मप्रविष्टशत्रं वा । 'शल्यं शस्त्रशलाकयोः' इत्यनेकार्थः । तथा 'शल्यं शरी- रान्तर्गतं शस्त्रादिसीमाच्छिद्रं वंशादीनां शलाकाविशेषश्व' इति लिङ्गानुशासने । म. द्यापि अद्यतनं दिनं यावन पर्यहार्षीत् परिहरति स्म हृदये एवावतिष्ठमानमास्ते किम् । नेष्वा यदधरोद्रविरोधिविरुद्धविधानातिसाध्वसात्प्रणश्य पयोधिः समुद्रस्तस्य मध्ये अ. सगाधजलान्तः प्रविष्टा प्रविश्य स्थितापि ॥ इत्यधरः ।। बन्धकवन्धूभवदेतदीयदन्तच्छदे दन्तरुचिश्चकासे । निपेतुषी कोकनदच्छदाङ्के शरत्सुधादीधितिकौमुदीव ॥ १०१ ॥ वन्धूको वन्धुजीवः । 'विपोहरिया' इति लोकप्रसिद्धिः । स रफकुसुमः स्यात् । तथा 'बन्धुजीवविधात ग्रीष्मदिवसावसानजनाः' इति चम्पूकथायाम् । ग्रीष्मे हि यन्धू. कानि शुष्यन्ति । तथा 'पन्धूकप्रसवारुणाम्बरधराम्' इति लधुस्तवेऽपि । तस्य बन्धू- फकुसुमस्य बन्धूभवन् सहोदरो मित्र वा जायमानो य एतदीयो देवतासंबन्धी दन्त- च्छदोऽधरस्तत्र निपेतुषी पतनशीला पतिता या दन्तानामोद्देवीदशनानां रुचिः कान्तिश्वकासे दीप्यते स । उत्प्रेश्यते-कोकनदस्य विकसितरक्तोत्पलस्य यच्छदं पत्र तस्याङ्के उत्सहे निपेतुपी समीयुषी प्राप्ता शरदो धनात्ययस्य सुधादीधितिरमृतवत् शर- स्कालेन जलधररोधोपरोधायधीरणेन निर्मटीकृतत्वादुरज्वला अतिविशदीभूता दीधि- तयः कान्तयो यस्येत्सन्वर्थनामा चन्दस्तस्य कीमुदी चन्द्रिकेय । अय वोपमा । यथा रक्तकमलपलाशे शारदीननिशानायककौमुदी शोमते॥ पीयूपपूर्णसरकेलिशोणमणीनिवद्धाधरदीपिकायाम् । यस्या विनिद्रद्विजचन्द्रिकाभिराश्रीयते फैरविणीवनश्रीः ॥ १०२ ॥ ।

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . यस्याः शासनमुर्याः विनिद्रन्तीभिर्विजृम्भमाणाभिर्द्विजानां दन्तानां चन्द्रिकाभिज्यों- स्माभिः । कान्तिभिरित्यर्थः । 'दशनचन्द्रिकया व्यवभासितम्' इति रघौ । कैरविणीनां कुमुदिनीनां चन्द्रविकाशिविशदविकसितारविन्दिनीनां वनं काननम्। वृन्दमित्यर्थः । तस्य श्री लक्ष्मीः शोभा भाश्रीयते आलम्ब्यते। कस्याम् । पीयूपैः सुधारस: पूर्णायो निर्भरभरि- तायां स्मरस्य रतिपतेः केलये क्रीडाकरणार्थ शोणेरकर्मणीभिः रत्नः । पद्मरागगणैरित्यर्थः । निवद्धायां रचितायां घटितायामधरोऽर्थाद्देव्या ओष्ठः स एव दीपिका वापी तस्यां राजीव । 'वनराजिनि दीपिकावारिणि स्नानम्' इति पाण्डवचरित्रेऽर्जुनस्याष्टापदयात्रा. धिकारे । यत्र राजीवानि तन राजीविनीलताया अपि सद्भाव इति । तथा 'केचिद्व- दन्यमृतमस्ति पुरे सुराणां केचिद्वदन्ति वनिताघरपल्लवेषु । बूमो वयं त्वदरिवर्गकरा-' अलीपु यत्पानतो मरणमागतमप्यपास्तम् ॥' इति भोजप्रबन्धे वनिताधरेषु सुधारसः ।. खर्भाणुभीरो रजनीचरिष्णोः कलङ्कभाजः क्षयिनः सितांशोः । ज्योत्स्ना किमुद्वेगवती यदास्यं भेजेऽपविघ्नं दशनांशुदम्भात् ॥१०३॥ सितांशोश्चन्द्रादुद्वेगवती खेदं प्राप्ता सती ज्योत्स्ना । उत्प्रेक्ष्यते-दशनानां राजद- न्तानामंशवः किरणास्तेषां दम्भात्कपटात् अपगता विना वसती खानिष्टकारिणः प्र. त्यूहा यस्मात्तादृक् यदास्यं देवीवदनं भेजे श्रितवतीय । उद्वेगकारणान्याह-किंभूतस्य सितांशोः । वर्भाणो राहोः सकाशाद्भौरोभीरुकस्य । खाभ्यवहारकारिसिंहिकेयभयवि- हलीभूतस्ये सर्थः । एतावता सवैरत्वमुक्तम् । पुनः किंभूतस्य । रजन्यां निशायामेव पारदारिकपाटच्चरादिवच्चरिष्णोः संचरणशीलस्य । एतावता चौरविटादिचेष्टावत्वं च । अत एव पुनः किंभूतस्य । कलई गुरुदाराभिगमनादपवादं लाञ्छनं च भजतीति कलङ्क- भाजः । एतावता सापवादत्वं मुशीलताराहित्य च । पुनः किभूतस्य । क्षयिनः क्षयरोग. चतः । स्वपरदारेवयासक्तस्य व्यसनिनो राजयक्ष्मादयो रोगा भवेयुरवश्यम् । यतः 'कम्पः स्वेदश्रमो मूर्छा भ्रमिग्लानिर्बलक्षयः । राजयक्ष्मादिरोगाश्च भवेयुर्मेधुनोत्थिताः॥' इति योगशास्त्रे पक्ष कृष्णपक्षानुभावात् कलाभिहीयमानतया क्षीणताभाजः । सितांशो- रिति पदेनापि पाण्डुरत्वं सूचितम् । तच रोगादिना दुःखाद्यतिरेकेण वा पाण्डिमा जायते । ततः पाण्डकुष्ठरोगवतः भूतादिवद्वलदेहस्य वा । ततोऽपि विरूपवतः। ए. तेभ्यः कारणेभ्यः एतैः कारणैर्वा मनस्युद्वेग प्राप्ता ॥ यस्याः पृणनिर्जरहक्चकोरान्दन्तप्रभाभिर्वदनं दिदीपे । शरद्विनिद्रीकृतचन्द्रिकाभिर्विभावरीणामिव सार्वभौमः ॥ १० ॥ यस्या देवताया दन्तप्रभाभिर्दशनदीप्तिभिः कृत्वा वदनं मुखं दिदीपे । वदनं किं कुर्वत् । पृणत् प्रीणयत् । 'पृण प्रीणने' तुदादिधातोरयं प्रयोगः । कान् । निर्जरा देवा- स्तेषां दृशो लोचनान्येव चकोरा ब्योरमानियास्तान् । क इव । सार्वभौम इव । यथा विभावरीणां शरीणां सार्वभौमश्चक्रवर्ती प्राणनाथचन्द्रः । कन्दर्पेऽनल्पद विकिरति ·काव्यमाला। किरणाञ्शार्वरीसार्वभौमः' इति नाटकग्रन्थे । शरदा घनासयेन विनिद्रीकता जलध- रधारावधारणेन निर्मलीकृत्य विस्तारिता याश्चन्द्रिकाश्चन्द्रगोलिकास्ताभिः कृत्वा दीप्यते॥ सितश्रियामिश्रितदन्तकान्तिश्चकास्ति गीर्वाणमृगेक्षणायाः । बन्दीकृता चन्द्रमसं विजित्य ज्योत्स्नास्य दारा वदनेन विद्मः॥१०॥ गीर्वाणस्य अमोघसदसद्वचनप्रपञ्चनाराचस्य देवस्य मृगेक्षणाया हरिणलोचनायाः त्रियः शासनदेवतायाः सितस्य कथंचिद्विनोदावसररसविनिर्मितहसितस्य श्रिया श्वे- तिमलक्ष्म्या मिश्रिता करम्विता व्याप्ता दन्तानां दशनानां कान्तिदीप्तिश्चकास्ति दी. प्यते । तत्र वयमेवं विद्मो जानीमो वितकै वा कुर्मः उत्प्रेक्षामहे वा । वदनेन देवता- मुखेन अर्थानिजजगजित्वरवैभवेन चन्द्रमसं कुमुदबान्धवं विजित्य पराभूयास्य चन्द्र- मस: दारा जाया ज्योत्स्ना कौमुदी वन्दीकृता निगृह्य रक्षितेव । 'विद्म इत्युत्प्रेक्षाविष. येऽपि भवेत्' इति काव्यकल्पलतायाम् ॥ इति सस्मितदन्तकान्तिः ।। मरुन्मृगाक्षीवदना दन्तैस्तोरेशतारैर्विजितैर्विभूत्या । आलोच्यते तद्विजिगीपयेव संभूय तीरेऽम्बरनिर्झरिण्याः ॥ १०६ ।। तारा ज्योतीपि तेपामीशसारेशश्चन्द्रः । तथा तारा उपलक्षणात्सर्वेऽपि ग्रहनक्षत्र- तारकास्तैः संभूय एकत्र मिलित्वा अम्बरनिर्झरिण्या गगनतरहिण्याः । आकाशगङ्गाया इत्यर्थः। तीरै रोधसि तटप्रदेशे। उत्प्रेक्ष्यते-आलोच्यते मन्यते विचार इव विधीयते । कया। तद्विजिगीषया । तेषां खद्वेष्याणां वदन्तानां विजिगीषा परावुभूषा अभिमवि. तुमिच्छा तया । अन्यापि निजप्रतिपन्थिपराजयचिकीर्पया एकान्तप्रदेशे निलिवा मियो मन्त्रयन्ति । किम् ।तारेशतारैमरुन्मृगाक्ष्या मुरहरिणचक्षुपा देवतया बदनाजेन समुखकमलेन तथा दन्तैर्दशनैश्व विभूत्या वेपामद्वैतलपम्या कृत्वा विजितः पराभूतैः ॥ अजय्यवीर्य मुखपद्ममस्याः श्रिया जयन्तं समवेत्य राज्ञा । संधि विधातुं प्रहिताः प्रधाना द्विजाः समं तेन किमुल्लसन्ति ।।१०७॥ द्विजा देवीदशना साहसन्ति दीप्यन्ते । किंभूताः । प्रधानाः प्रकृटलक्षणोपेताः । उत्प्रेक्ष्यते-राशा चन्द्रेण नृपेण च वेन खजनेण मुखपमेन समं संधि परस्पर मेलं प्रीति का विधातुं थाना चिया द्विजाः सपरिपाका ग्राह्मणाः पुरोहितादयः प्र- हिताः प्रेषिता इव । किं कृत्वा । जय्यं जेनुमशक्यं केनापि स्पर्धिना विरोधिना क- दापि कथमपि पड्गुणस्तिभिः शक्तिभिश्चतुभिरुपायवतमभिवुद्धिभिरपि न जीयते पराभूयते इत्यजय्यं तादृशं वीर्य पराक्रमो यस्य तादृशमस्या देव्या मुराप यादनार- विन्द समात्मानं श्रिया समस्या कृत्वा जयन्तं परामवन्तमवेत्स शात्वा योऽधिकालो निजनिजिगीषुश्च वेन सा संघिरेयोचित इति ॥

·. ८ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ३६९. पाण्डुः क्षयी शून्यनभश्वरिष्णुनिरङ्गराहोपितोऽपि विभ्यत् । दोषाकरः श्याममुखो वराकोऽस्माकं पुरस्ताजड कस्त्वमेकः ॥ १०॥ हंसद्युतोऽक्षीणसुखा मुखस्था जिताहिताः स्फीतगुणा विशुद्धाः । नैकेऽभिभूताः किमितीन्दुमुद्यद्दयुता त्रिदश्याः प्रहसन्ति दन्ताः॥१०९॥ निदस्याः शासनामायाः दन्ता दशना उद्यन्ती प्रकटीमवन्ती उच्चैनियन्तिी वा ात्कान्तिस्तया कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-इति हेतो इन्दु विधुं प्रकर्षण हसन्तीव शशिनो हासं सृजन्तीय । इति किम् । यत् हे इन्दो हे जड मूर्स जडखरूप जडाशय । 'किमु दधी जड वा वडवानलात्' इति नेपधे चन्द्रसंबोधनं जड इति । अस्माकं पुरस्ताहन्ता- नामने वराकः तपखी द्रुमको वा त्वं कः। न कश्चिदपीत्यर्थः । वराकतामेवादर्शयति- किंभूतस्त्वम् । पाण्डः पाण्डरोगवान् श्वेतकुष्ठ विनष्टवपुः । भूतादिवद्धवलविग्रहो वा । पुनः किंभूतः क्षयी राजयक्ष्मा रोगोऽस्यास्तीति । क्षयात्प्रतिदिनं कलानामपगमात् । बहुल. पक्षे वपुपः क्षीणता अस्त्यस्मिमिति वा क्षयी।पुनः किंभूतः । शुन्य निर्मानुपं तथानेनैव सम्यक्तया वभस्तीति भातीति नमः कुत्सितस्थानम् । 'निशानभःसदृशे' इति चम्पू. कथायाम् । निशानस्तेजखिभिवीरैर्वभस्ति शोभते इति निशानिभास्तथा सदृशः इः कामो यस्य तस्य संबोधनम् । पक्षे रात्रिगगनतुल्ये इति तहिप्पन(ण)के । तन नगर- प्रामाराममानवादिरिक्तके स्थानके चरिष्णुः संचरणशीलः श्मशानादिषु भक्षणशीलो चा। 'चर गतिमक्षणयोः' अस्य धातोः प्रयोगत्वेन जग्धिः स्थितिश्चेति व्यर्थता । पुनः किंभूतः। निर्गतमग शरीरं यस्य। विष्णुना सुदर्शनचक्रे शिरोवशेषीकृतरवादगराहिस्यम्। तादृशादाहोः विधुतुदाद्विपतो वैरिणः सकाशाद्विभ्यद्भयमाकलयत् । पुनः किभूतः।दो. पाणामपगुणानामाकरः खनिः निशाकरश्च । पुनः किंभूतः । श्यामं कलङ्केन कृत्वा कृष्णं मुख वक्रं यस्य । प्रायः कलङ्ककलिताः श्यामानना एव स्युः । पुनः किंभूतः । एको नास्ति द्वितीयः सदृशः कोऽपि एवंविधस्त्वं कावयं पुनः कीदृशाः । हंसवत् उभयपक्ष- विशुद्धत्वेन द्योतन्ते इति । पुनः किंभूताः । अक्षीणं न क्षीयते स्मेत्यक्षीणम् अनिष्ठीय- मानं संपूर्ण वा सर्वाङ्गीणं वा सुखं सातं येषाम् । एतावता रोगराहित्यसातवन्तः । पुनः किंभूताः । मुखे सर्वेषामप्यने वक्रे च तिष्ठन्ति इति मुखस्थाः । एतावता सुस्थानभाजः। पुनः किभूताः । जिताः खकीयपरमवैभवैरभिभूताः वजरत्नकुन्दतारकादयोऽहिताः प्रतिस्पर्धिनो यैस्ते जिताहिताः। एतावता निरिताः । पुनः किंभूताः। स्फीता विश्ववि- ख्याता वृद्धि प्राप्ता वा गुणा येषां ते स्फीतगुणाः । एतावता गुणवत्त्वम् । पुनः किंभूताः । विशेषेण शुद्धा निष्कलङ्काः सर्वत्रावदाताः । एतावता .सर्वदाप्युच्चैःशिरसः । पुनः किंभूताः । नैके अनेके द्वात्रिंशप्रमाणत्वेन । एतावता वृद्धिभाजः सगोत्रत्वात् । पुनः कि- भूताः । अभिलक्षणयुक्फ रूपं येपाम् । 'मभिवाप्सालक्षणयोः' इत्यनेकार्थः । अभिरूपाः पण्डिताः । “विद्वान्मुधीः कविविचक्षणलब्धवर्णाः शप्राप्तरूपकृतिकृष्ट्यभिरूपधीराः' इति हैभ्याम् ॥ युग्मम् ॥ .

·. काव्यमाला। आशानुरागातिशयं सृजन्ती प्रचेतसः स्फारमरीचितारा । समुजिहानद्विजराजराजिवना म संध्येव विभाति देवी ॥ ११०॥ सा श्रीवीरशासनाधिष्ठायिका देवी संध्येव दिनावसानपितृसूरिव विभाति स । प्रातःकालीनापि संध्या प्रोच्यते । अतोऽर्थेन दिनावतानस्येत्युक्तम् । 'संध्या तु पितृसूः । इति संध्यानामद्वयं हैम्याम् ।देवी संध्या च किं कुर्वती । प्रचेतसः प्रकृष्टमुन्नतेच्छ चेतो मनो यस्य तादृशस्य महतोऽपि आशाया पाञ्छाया अनुरागस्य मोहस्य स्नेहस्य का अतिश.. यमाधिक्यमुत्कर्षे वा सृजन्ती कुर्वन्ती।महान्तोऽपि यामालोक्य मुह्यन्ति निह्यन्ति च । या स्पृह्यन्तीत्यर्थः । पक्ष प्रचेतसो वरुणस्य । 'वरुणस्त्वर्णतमन्दिरं प्रचेताः' इति है. म्याम् । आशाया दिशः पश्चिमाया अनुगतं क्रमागतं रागस्य रकताया भतिशयं प्रा. वल्यं संध्यारागं सृजन्ती विदधाना । पुनः किभूताः । स्फारा उदारा बहुप्रदेशदर्शिन्यो लक्षयोजनविषयत्वान्मरीचयो दीप्तयस्तादृशे तारे कनीनिके यस्याः । पक्षे दीप्यमाना झगज्झगिति कुर्वन्त्यः कान्तयो रोचिपो येषां तादृशास्तारा ज्योतींषि यस्यां सा । पुनः किंभूताः । समुजिहान उदयमानः । 'मुखेन्दुनानेन सहोजिहाने' इति नैषधे । 'चन्द्रेण सममुदयन्ती' इति तद्वृत्तिः । द्विजराजश्चन्द्रः द्विजाना रदनानां राजानो द्विजराजा दन्तश्रेष्टाः । 'क्वचिदमाद्यन्तस्य परत्वम्' इति दन्तानां राजा राजदन्ता इति दन्तश- • ब्दस्य परत्वम् । ते राजन्ते इत्येवंशील: प्रारम्भः । पूर्णिमायां संध्याप्रारम्भ एव च. न्द्रोऽभ्युदेति । अतः प्रारम्भो वदनं च यस्याः सा । राजदन्तशोभितवदना देवी। उदितचन्द्रप्रारम्भा च संध्या ॥ इति दन्ताः ।। शशी सुधां प्रेक्ष्य निपीयमानां सुरैः सृजस्तन गमत्वमन्तः । ररक्ष निक्षिप्य रहो रसज्ञा पात्र्यामिवैतां कृतयन्मुखाङ्गः ॥ १११ ।। शशी शशधरो विधुः एतां वसुधा रह एकान्तस्थानस्थितायो रसज्ञा देवीरसना सैव पात्री भाजनविशेपस्तस्यां निक्षिप्य स्थापयित्वा । उत्प्रेक्ष्यते-ररक्षेव गोपायति स्मेव रक्षितवानिव । किंभूतः शशी । कृतं स्वेनैव निष्पादितं खात्मनेव विरचितं यस्सा देव्या मुखं वदनमेव अहं शरीर येन । शशी किं कुर्वन् । अन्तश्चित्तमध्ये तत्र ससुधा- विषये ममत्वम् इयं सुधा मया ययाकथंचिद्रक्षणीयवेति । मम इत्यस्य भावो ममता तो मोहमूछी सजन् कुर्वन् । किं कृत्वा । मुरैः मुधाशनः निपीयमानी पीत्वापीरवा निष्ठाप्यमानाम् । यदुक्तम्-'विरहिवर्गवधव्यसनाकुलं कलय पापमशेषकलं विधुम् । मुरनिपीतसुधाकमपापकम्' इति नेपधे । सुराचन्द्रमसः सुधा पिवन्ति इति सुधा नि- जाइस्थायुकपीयूपं प्रेक्ष्य विलोयय ॥ यस्या रसज्ञां जयिनी निभाल्य शोणच्छदं तत्तुलनाविलासम् । पितामहं प्रार्थयते सतातारविन्दगेहे निवसन्तमूहे ॥ ११२ ॥ शोणरछदै रक्तोत्पलपा पितामहं जनकजनक धातारं च प्रति महमेवमूहे वितर्क- ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । यामि । तत्तुलनाविलासं तस्या देवीरसज्ञायास्तुलना सादृश्यं तस्य विलास वैचित्र्यं लीला वा। 'असकृदमृतबिन्दुस्यन्दिनो वाग्विलासाः' इति चम्पूकथायाम् । 'निरन्तरमु. धारसाविष्कारिणो वाग्विलासा वचनवैचित्र्ये' इति तहिप्पन(ण)कम् । प्रार्थयते याच- तीव । ण्यन्तत्वाद्विकर्मत्वम् । पितामहं किं कुर्यन्तम् । खस्यात्मनः स्वजन्मकर्तृत्वेन तातो जनकोऽरविन्दः पद्मः स एव तत्र वा गेहं मन्दिरं तत्र निवसन्तं निवासं कुर्वन्तम् । एतावता संवन्धो जातः संवन्धे च प्रार्थना फलेपहिः स्यादिति किं कृत्वा प्रार्थयते । यस्या देवताया जिहां रसज्ञां जयिनी निजजयनशीलां निभाल्य निरीक्ष्य ॥ खं निष्ठितं नित्यसुपर्वपानात्पीयूपमन्विष्य सितत्विपेव । प्रैपीदमानापयितुं रसज्ञासुधाह्रदोऽस्या द्विजराजिराभात् ।। ११३ ॥ अस्या देवताया द्विजराजिर्दन्तपतिराभावभी । उत्प्रेक्ष्यते-सितत्विषा चन्द्रमसा इदं पीयूषमानापयितुमात्मार्थे आनयनाथमस्या देव्या रसज्ञा जिह्वा सैव मुधाया अमृत- रसस्य हदो द्रवस्तत्र द्विजराजितदधिपतित्वात्खभृत्यवर्गीभूता द्विजपतिर्दशनावलीरूपा ब्राह्मणमण्डली प्रैपि प्रहितेव । किं करवा । नित्यमहोरात्रं सुपर्वणां देवानां सुधाशन- स्वात्पानापानवशतः निष्ठितं क्षीणं खल्पावशिष्टं वा पीयूषं सुधारसमन्विष्य समीक्ष्य ।। जाने यदास्यं सरसीरुहाया विजृम्भिजिदारुणपद्मपत्रा। श्रेणीभवन्तः पुलिनावतंसा हंसद्विजाः स्युः कथमन्यथास्याम् ॥११४॥ यदास्यं देवीवदनम् अहमेवं जाने वेद्मि । सुधाया अमृतरसस्य सरसी महत्सरोवर. मिव । किंभूतम् । विजृम्भि विकसनशीलं जिला देवीरसना सेवारणपनस्य रफकमलस पत्र दलं यस्यां सा । एवं चेन्न तर्हि अन्यथा सुधासरसीमन्तरेण अस्यां सरस्यां पुलि- नस्य जलोज्झितप्रदेशस्य तटस्येत्यर्थः । 'पुलिनं तजलोज्झितम्' इति हेम्याम् । अव- तंसा: शेसरीभूतास्तथा श्रेणीभवन्तः पतया जायमानाः सन्तस्तिष्ठन्तः हंसद्विजाः लि. तच्छदविहंगमाः हंसवदुज्ज्वला द्विजा दशनाः कथं केन प्रकारेण स्युर्भवेयुः ॥ वर्धिष्णुदेवीहृदयानुरागवारांनिधेर्विद्रुमकन्दलीय । कण्ठत्रिरेखेन मुखे गृहीता पुपोष भूपां रसनादसीया ॥ ११५ ॥ भदसीया अमुष्या इयमदसीया शासनदेवतासंचन्धिनी रसना जिह्वा भूप शोभा पुपोप पुष्णाति स्म । शुशुभे इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते- कण्ठ एव मिरेराः तिस्रो रेखा यति कम्युनोपमेयत्वात्कम्बुरेव तेन मुखे खवदने गृहीता उपासा वर्धिष्णुवर्धनशीलो यो देव्या हृदये मनसि । हृदयं मनो पक्षश्च । अनुरागः खप्रियायुपरि अत्यन्तानुरकता वर्धमानो रागः स एव धारानिधिः समुद्रः तस्य । तदुत्पन्नस्येत्यर्थः । विमस्य प्रयाला फन्दली नवापुर इव । 'कन्दली रूपरागेऽपि कलापे च नवाकरे । मृगजाविप्रभेदे च' इति लिदानुशासनावचूण विद्यमाणां शहानां च समुद्र सद्भावात्तमहणमुचितमेवेति ॥ . इति रसना ।।

·काव्यमाला। जडीभवन्ती रिपुनिर्जये यद्वाचा जिता हीविधुरा विपञ्ची ।. यियासया शैवलिनीशपारे तुम्बद्वयं किं बिभरांबभूव || ११६ ॥ यद्वाचा देवीसुधारसोद्गारायमान(ण)वाण्या जिताभिभूता अत एव हिया परात्प- राभवोद्भूतभूरिलजया विधुरा विट्तला व्याकुला विपञ्ची वीणा । शैवलिनीशस्य सरिद्रतुः समुद्रस्य पारे अपरपावर्तिनि तटे यियासया मन्दाक्षलक्षीकृतत्वेनापरस्य कस्यापि खास्यं दर्शयितुमशक्नुवन्ती गन्तुमिच्छया।उत्प्रेक्ष्यते-तुम्वद्वयं किम्। अलावुयुगलमिव विभरांवभूव धृतवतीव । यो नद्यादिजलमुत्तिवीर्युः स तुम्वकानि धरति इति रीतिः । कि कुर्वती। रिपुनिर्जये प्रतिपन्थिपराभवने प्रतिपक्षस्य प्रतीकारकरणे जडीभवन्ती किंकर्तव्यतायाम् अतः परं मयाय किं करणीयमिति कार्यकरणविपये मन्दिमानं मूढतां दधाना । खशात्रवं प्रतिकर्तुमशक्नुवन्तीत्यर्थः ॥ श्रवःसुधायै जगतां यदीयवाचे पिकेन स्पृहयालनेव । अभ्यस्यते भैक्षभुजा तरुभ्योऽनिशं वने पञ्चमीतिरुचैः ॥ ११७ ॥ पिकेन कोकिलेन अनिशं निरन्तर बने सहकारकानने । प्रायः पिकानां मनो माक- न्दनिकुजे एव रमते नान्यस्मिन् शाखिखण्डे । यतः—'यद्यपि दिशि दिशि तरवः परिमलमत्तालिपटलवाचालाः । तदपि स एकरसाल: कोकिलहृदि हन्त जागर्ति ।। इति । उच्चैरतिशयेन वाढखरेण वा पञ्चमस्य पञ्चमनाम्रो रागस्य गीतिर्गानं कण्ठकुहरान्तराने. कतानलयमूर्छनाघोलनापूर्वको ध्वनिर्वा अभ्यसते अभ्याससाध्यो विधीयते । यः पठन् शानाभ्यासं कुरुते स वाढखरेणैव उद्घोपं कुरुते । किंभूतेन पिकेन । तसभ्योऽर्थान्मा. फन्दपादपेभ्यो भैक्षं मारीकलिकारूपं भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । अत्र समूहार्थेऽण्- प्रसयः । शुनक्ति अभातीति तेन भैक्षभुजा । उत्प्रेक्ष्यते-स्पृहयालनेपाभिलापुके. नेव । करी । जगतां त्रिजगमनाना अवसां कर्षानामुपोपितानामिव पारणायै सुधाय अमृतरसभूताये॥ स्वरैफसारं परवादिनीभ्यः संगृह्य जाने जलजासनेन । विधीयते स ध्वनितं त्रिदश्यास्ताभ्योऽतिरिच्येत न चेत्कुतस्तत्।।११८॥ परपादिनीभ्यः राप्ततीविपरीभ्यः । 'साथ तन्त्रीभिः राप्तभिः परयादिनी' इति हेम्याम् । सर्ववीणासकासात् खराणाम् 'पड्ज-अपभ-गान्धार-मध्यम-पञ्चम-धवत- निपप-इति राप्तानां तत्रीमयाना ध्वनीनाम् 'पड्जयमगान्धारा मध्यमः पचमस्तथा । धेयतो निपधः राप्ततात्रीकण्टोद्भवाः खराः ।।' इति म्याम् । अन तु पहकीकणानामे- योपादानं मध्यादेकमद्वितीयं सारं श्रेष्ठदलम् । 'सारो मनास्थिसंशयोः । चले श्रेष्ठ च' इसनेकार्यः । संयम संप्रदं फुन्या गृहीत्या या जाने पनि । उत्प्रेक्ष्यवे या-अहमेवं निगोचरीकरोमि । जल जासनेन कमलविष्टरेग मनाणा मिदाया वीरतारानदेयताया ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ध्वनितं सारखरो. विधीयते स्म कृतम् । एवं चेन्न तर्हि तवनितं देवीनिखनस्ताभ्यः परवादिनीभ्यः कुतोऽतिरिच्यते कस्मात्कारणादधिकीभवति । यद्वाक्पुरस्तादिव पाण्डुराभिर्विलीयते स्म त्रपया सुधाभिः । सितोपलाभिश्च तपस्विनीभिस्तृणं किमादाय मुखेन तस्थे ॥ ११९ ॥ यस्या देवताया वाचा माधुर्याद्वैततया निजनिर्जित्वरीणां वाणीनां पुरस्तादने नपया लजया कृत्वा पाण्डुराभिर्धवलीभूताभिर्दुःखातिरेकात्पाण्ड्भूय सुधाभिरमृतरसैः । उत्प्रै. श्यते-विलीयते स्म विलीनमिव गलित्वा गतमिव द्रवीभावः प्रापेवाच पुनर्यस्या वाचा पुरः तपखिनीभिर्वराकीभिः दुर्बलाभिः पाण्डुराभिरपि सितोपलाभिः शर्करामिः तप. खितया । उत्प्रेक्ष्यते--मुखेन वक्रेण कृत्वा तृणमादाय गृहीत्वा किं तस्थे स्थितमिव । यद्वाचा जिता पाण्डुरीभूय अमृतं विलीय गतं सिता मुखे तृणं गृहीत्वा स्थितेति भावः ॥ इति वाणी ।। खप्रीतिरत्योरिदमोष्ठधामोः सापल्यतः संस्थितिवासभाजोः । स्मरस्तदर्धे विवभाज सीमां रेखामिपारिक विनिनीपुराजिम् ॥ १२० ॥ स्मरः कन्दर्पस्तदर्धे तयोर्निजनितम्बिन्योर्निवासस्थानकीभूताधारस्यार्धे तुल्योमय- पार्श्वयोर्मध्ये । उत्प्रेक्ष्यते-रेखाया भधरमध्यगतरेखाकारस्य मिपात्कपटासीमामवधि- भूतभूमी विवभाज विभागीकृतवानिव विभागीकृत्य द्वयोर्दत्तवानिव था। स्मरः किं कर्तुमि- छुः। विनिनीयुः व्यपनेतुमिच्छनिवारयितुं काइन् । काम् । आणि परस्परकलहम् । कयोः । खस्यात्मनः प्रीतिरत्तिनान्योः पन्योः । किंभूतयोः । इदमस्या देव्या ओष्ठो दशनच्छद एव धाम मन्दिरं ययोः । अत एवः पुनः किंभूतयोः । समान एव पतिर्भर्ता ययोस्ते सपन्यो सपन्योर्भावः सापत्यं सापन्यतः सपन्नीभावतः कृतसपत्नीकत्वादित्यर्थः । सं. स्थिती परस्परं सम्यस्थिती वसतिविषये विशेषेण वादं कलिम् इदं स्थानकं मदीय- मिदं स्थानकं मदीयमिति क्लेशं भजतस्तयोः । खस्वस्थानाधिकस्थानलिप्सया मिथो वि. पादकारिण्योरित्यर्थः । इत्यधरोष्टमध्यरेखा ॥ तत्साधु मन्ये मलयानिलेन यदेतदीयस्वसितीवभूवे । सर्वर्तुपुष्पोद्भवसौरभस्य सौभाग्यमामोति किमन्यथासौ ॥ १२१ ॥ तत्साधु मन्ये अहं कविस्तत्साधु समीचीनं मन्ये हृदि मानयामि वेनि यन्मलयानि- लेन मलयद्वमपरिमलमुरभीकृतमलयशैलपसरत्पवनेन दाक्षिणात्यवायुना एतस्या इदमे- तदीयं देवतासंवन्धि यत्खसितं श्वासः तद्वभूवे जातम् । श्वासस्तु श्वसितम्' इति हैम्याम्। देवीश्वासरूपेण संजज्ञे अन्यथा तद्भवनव्यतिरेकेण असो मलयानिलः सर्वे वा ते ऋत- वध सर्वर्तवः हिम-शिशिर वसन्त-प्रीष्म-वर्षा-शरदक्षणा: पडपि ऋतवः समय- विशेषास्तेषां पुष्पाणि कुसुमानि तेभ्यः उद्भयेभ्य उद्भव उत्पत्तिर्यस्य तादृशं यत्सौरभं मुरभिता आमोदो या तस्स सौभाग्य मुभगतां माहात्म्यं वा किं कथं फेन प्रकारेणा-

·काव्यमाला।
मोति. लभते । भपि तु न केनापीति । यतो मलयानिलो वसन्तःवेव नान्यर्तुषु ततो
वसन्तः एव कुसुमसौरभ लभते । एतद्वदनश्वासानिलस्य तु सर्वर्तुकपुष्पपरिमललम्भः
तस्मात्साधिमैव प्रलयवायोः संजातः ॥
निमीलनोन्मीलनदूषितेभ्यो नित्यं दधन्यो मधुपानुषङ्गम् ।
निर्वेदचान्पाकुमुदनेभ्यः स्थितः किमामोद इदंमुखाने ॥ १२२ ॥
पद्मकुमुदनेभ्यः कमलकैरवकाननेभ्यः सकाशानिर्वेदवान् खेदभेदखिमनः कलितः
प्राप्तोद्वेगः । उत्प्रेक्ष्यते-आमोदः परिमल: इदमुखाब्जे शासनमुरीवकारविन्दे किं
स्थितः समेत्य खयं वसतीव । किंभूतेभ्यः पद्मकुमुदनेभ्यः । निमीलनं संकोच:,
उन्मीलनं विकाशः । निशायां पद्म 'निमीलति कैरवमुन्मीलति दिने पद्ममुन्मीलति
क्रुमुदं निमीलति । आम्यां कमात्संपद्विपद्मा पितेभ्यः विकारं प्रापितेभ्यः । पीडि-
तेभ्य इत्यर्थः । पुनः किभूतेभ्यः । निसं निरन्तरं मधुपैर्मद्यपायिभिर्धमरा अनुपयो
मिलन संगम दधयो धारयन्यः । कुर्वद्भ्यः इत्यर्थः ।।
विश्राणयित्वेव पुरा खसारसौरभ्यमेतद्वदनाम्बुजाय ।
शोभासहस्रांश इतः पयोजपरम्पराभिर्गृहयांबभूवे ॥ १२३ ॥
पयोजपरम्परामिः पमानामनेकाभिः पतिभिः इतोऽस्मादेव तद्वदनाम्बुजाद्देवतावद.
नारविन्दात् शोभाना श्रीमत्ता-सुकुमारता-मुरभिता-संपूर्णता-वृत्तता-मनोज्ञता-प्रभृ.
तिलक्ष्मीणा सहसः दशशतसंख्यः अंशो भागः । यदिप्रसादीकुरुते मुपांशोरेषा सहस्रा.
शमपि स्मितस्य' इति नैषधे । गृहयांवभूवे गृहीतः । उत्प्रेक्ष्यते-पुरा पूर्व पूर्वसि.
न्काले एतस्याः शासनदेव्या वदनं मुखमेवाब्ज कमलं तसे खस्यात्मनः सारे श्रेष्ठभूत
सौरभ्यं मुरभितां विश्राणयित्वेव प्रदायेव ॥ इति देवीचऋपरिमलः ।।
. व्यर्थीकृतां शक्तिमवेत्य पूपद्विपा विरक्तेनिजहेतिहातुः ।
तुणीरमादाय मनोभवस्य विरश्चिनास्या व्यरचीव नासा ॥ १२४ ॥
विरश्चिना भल्यानिदल्या नासा व्यरचि चके । उत्प्रेक्ष्यरो-मनोभवस्य स्मरस्य तू.
णी निपारिफ शरामयमादाय गृहीत्येव । किंभूतस्य मनोभवस्य । विरविरागा.
न्मानसीय निदान हेतोहचीनां निजप्रहरणानां तुस्त्यजनशीलस्य । 'मोहाक् लागे'
सैन् । हानं शीलो हाता तस्य हातुः जहादीत्येवंशीलस्य । किं.फरवा । पूषद्विषा पूर.
नानः पात्रो व्यापादकेन भुना । 'गजपूपपुरानकालान्धकमसामुहत्' इति हेम्याम् ।
शाक्ति सस वीर्य पलं सर्वायुधसामध्ये वा व्यर्थीकृतो निष्फा यस्यां विनिर्मिताम-
चेत्य शात्या॥
यन्नासिकां वीक्ष्य जगनिरीक्ष्यामेतत्पुरः श्रीर्मम का हियेति ।
शोऽनिशं न्यकृतिकैतवेन खं गोप्यते कीरसपाटिकाभिः ॥ १२५ ॥

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . कीरयपाटिकाभिः शुकचक्षुभिः अहमेवं शङ्के विचारयामि । उत्प्रेक्ष्यवे पा-इति हेतोहिया नया अनिशं निरन्तरं दिवा रामावपि न्यकृतेनीचःकरणस्य फतवेन कप. टेन त्या समात्मानं गोप्यते गुप्तीक्रियते छनो रक्ष्यते च । इति किम् । एतत्पुर: एतस्या नासिकाया पुरस्तान्मम श्रीः का । न कापीलः । कि कृत्वा । सम्यग्लक्षणोपे. ततया जगमिरीक्ष्या निजगबनर्विलोकनीयां यस्या देव्या नासिका वीक्ष्य ॥ मुक्त्वा द्विपः पञ्चमुखी प्रति स्वान्पश्चापि रोपान्स्मरधन्विनाजौ । यदङ्गवासोकसि किं निपटो रिक्तो विमुक्तोऽजनि नासिकास्याः।।१२६॥ मारधन्विना विपमायुधधनुर्धरेण यस्या देवताया भाई शरीर सदेव पासाय निय. सनकवे ओको गृहं तम रिको निसिलविशिसव्यपगमनतोमरणरहितः मत एप वि. गुफः सदनान्तःस्थापितः निपाः तूणीरः । उत्प्रेक्ष्यते-अस्याः शासनदेवताया मासा गन्धगा किमजनि संजात इव । कि त्या द्विपः स्वशाग्रवस्य ईश्वरस्य पयानो मुसानों समाहार: पथमुखी तो प्रति । शंभोः पय पदनानि सन्ति कविरामये । 'मृत्युंजयः पगमोऽष्टमूर्तिः' इति हम्याम् । पथसंख्याकानि मुसानि प्रति भाजी संप्रामे पशापि पचप्रमाणानपि। स्मरस्य पञ्चैव पाणास्तूणीरे नाधिकाः । यत:-'याणा: पब रतिप्रिया' इति हम्याम् । रोपान् पाणान् सुपरवा क्षिप्त्वा ।। स्वमन्दिरे यद्वदनारविन्दे लावण्यलक्ष्म्या प्रकटीकृतेव । भूतियात्कजलमुनिरन्ती प्रदीपलेखा विललास नासा ॥ १२७ ।। माया भनिनशासनदेयताया नामिका विललारा छोम स । उप्रेक्ष्यते- स्सारमीयस्य मन्दिरे नियासरादने यस्सा देव्या यदनारविन्द गुसकमले लावाय सव. निमा विप्रमविलासशोमातिरायः तस सभ्या प्रिया प्रकटीहता उद्घोधिता प्रदीपलेसा मेरप्रिया फलिफेय । f फुपंन्ती । भुषोरोंचनयोस्त्ययो रोमपद्धलोः तपापागाक. मलमजनमुहिरवी ससिखाया: समाचार भूपयामिकामन प्रादुःफुर्वन्ती ॥ इति - मानिया ·काव्यमाला. यदास्यतोऽभ्यर्थयितुं विभूपाभर त्रियामादयितात्मदशौँ । तन्नित्यसेवाविधये कपोलपालीद्वयीभावमिवाभजेताम् ॥ १२९ ॥ त्रियामादयितो निशापतिः चन्द्रस्तथा भात्मदशौं दर्पण एता द्वावपि तस्य देवीव- दनस्य नित्यमहोरात्रमविरहितं सेवायाः पर्युपास्तेविधये प्रकाराय । करणार्थमित्यर्थः । कपोलपाल्योर्गण्डस्थल्योः । 'कपोलपालीजनितानुबिम्बयोः' इति नैपधे। द्वयी द्वितयी यामलं तस्या भावं तत्खरूपताम् । उत्प्रेक्ष्यते--अभजेताम् भेजतुरिव । कर्तुम् । यदास्यतो देवीवदनात् विभूपामरं शोभासमुदयातिशयमभ्यर्धयितुं याचितुम् ॥ कपोलभित्तौ मृगनाभिपङ्कश्चित्रीकृतोऽस्या मकरश्चकासे । यद्वेश्मनोऽदृश्यतनोरनगतयात्मयोनेरिव लक्ष्म लक्ष्यम् ॥ १२० ॥ यस्याः शासनदेवतायाः कपोलो गण्डस्तद्रूपायां भित्तो कुड्ये मृगनाभेः कस्तूरिकायाः पढ़ेः कृत्वा चित्रीकृत आलेख्यता प्रापिको मकरो मत्स्यविशेषः लोके 'मगर' इति प्रसिद्धः । चकासे शोभते स्म । 'कपोलपत्रान्मकरात्सकेतुः' । 'कपोले पत्रवल्लीरूपान्मक- रात्' इति तद्वृत्तिः । उत्प्रेक्ष्यते-आत्मयोनेर्मकरध्वजस्य लक्ष्यं जनदृग्गोचर लक्ष्म केतनं चिह मिव । किंभूतस्य मात्मयोनेः । यद्वेश्मनो यैव शासनदेवतैव वेश्म वासभ- वनं यस्य । पुनः किंभूतस्य । मनहतया अशरीरत्वेन शंभुना गस्मीकृत्य नागशेषीकृत- स्वात् अदृश्या न नयनगोचरीभूता तनुः शरीरं यस्य ॥ इति कपोल: ॥ हिरण्यगर्भः प्रणयन्सुरी तां विमोऽरविन्दं वदनीचकार । मरन्दलुभ्यन्नयनद्विरेफौ न चेद्भवेतां कथमन्यथास्मिन् ॥ १३१ ॥ पयमेवं विद्मः जानीमः उत्प्रेक्षामहे वा । हिरण्यगर्भः विधाता । 'हिरण्या लो- केशो नाभिपधारमभूरपि' इति हैम्याम् । तां जिनशासनाधिष्ठात्री मुरी प्रणयन् घट- यन् रामरविन्द प्रफुल्लरपग्रं यदनीचकार तस्या मुखं कृतवान् । एवं चेन तर्हि अन्यथा अपरप्रकारेण अरविन्दव्यतिरेकेण अस्मिनानननलिने मरन्दाथै मकरन्दपानकृते लु- भ्यन्ती लोलपीभवन्ती नयने लोचने एव द्विरेफी भ्रमरी कथं केन प्रकारेण मवेताम् ॥ स्फुरन्महोगोचरिताखिलाशौ भूपाविवास्या भवतः स्म नेत्रौ । अधारिपातां कथमातपत्रे पक्ष्मोपधे मूर्धनि चेन ताभ्याम् ॥ १३२ ।। मसाः मुधाशनसारलोचनाया नेत्री नयने भूपाविव राजानाविव भवतः स संजाती। स्फुरता सर्वत्र प्रसरता महया तेजसा गोचरिता सदर्शनविषयीकृता । दृटेल्पर्धः । श्र. खिलाः समस्ता भपि भाशा दिशो याभ्यां तो । स्फुरद्भिः प्रत्यर्थिपार्थिवयासयभायं प्रधादिः महोमिः प्रताप: । स राशिरासीन्महसाम्' इति नैषधे । 'मदसा प्रतापानाम्' इति तदृत्तिः । गोचरीकता व्याप्ताः राममा अपि हरितो याभ्यां भूपाभ्याम् । एवं चेम तह राजमावमन्तरेण ताभ्यां नेपाभ्यां मूर्धनि निनोपरिमलके पश्मोपधेर्ने रोमा. लादातपत्रे दे में कथं केन प्रग्ररेणाभारिपाता विशवे ॥.

·८ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ३७७ असूयया स्वीयपराभविष्णुं दृशं यदीयां प्रविभाव्य भृङ्गाः । स्पधी न दध्मोऽथ वयं कदाचिदितीव चक्रुः कजकोशपानम् ॥१३३॥ भृङ्गा भ्रमराः इति हेतोः कजानां कमलानां कोशानां कुमलानां मुकुलानां पानम- 'न्मकरन्दधीतिम् । 'धीतिः पाने' इति हैम्याम् । 'धेट पाने' अस्य धातोः रूपम् । धानं धयनं धीतिः । पानं कुर्वन्ति स कोशपानं शापथमिव चक्रुः कृतवन्तः । इति किम् । पूर्व तु यदभूतत्तु जातमेव । अद्यतनादिनादारभ्य वयं त्वया समं स्पर्धा सहर्षे कदाचित्कस्मिन्नपि समये न दध्मो धारयामो न वहामो वा । स्पधी न कुर्म इत्यर्थः । किं कृत्वा चक्रुः । यदीयां देवीसंवन्धिी दृशं दृष्टिमसूयया भृगाणां मानसे संस्पधि- तामवधार्य तदुद्भूतभूरितमेय॑या कृत्वा खीयामात्मीयां पराभविष्णु पराभवशीला प्रविभाव्य समीक्ष्य ॥ सारैर्दलैः शासनदेवतायाः प्रणीय नेत्रे इव पद्मयोनिः । शेपैरशेपैर्दलिकैरकात्पुिनश्चकाराम्बुजसञ्जरीटान् ॥ १३४ ॥ पद्मयोनिर्बह्मा । 'जनकाद्योनिजरुहजन्मभूसूत्यणादयः' इति हैम्याम् । पुनर्द्वितीय. चार शेर्परुत्तरशेपैः सकलैः सारेतरदलिकैर्वस्तुद्रवः कृत्वा चकोरान् ज्योत्स्नाग्नियान् सम्युजानि कमलकुवलयकुमुदादीनि सलिलजन्मानि तथा खारीटान् खानान् लोके 'गहेटिया' इति प्रसिद्धानकार्षात्करोति स्म । किं कृत्वा। प्रणीय निर्मायाकैः । कर्मतापनः । उत्प्रेक्ष्यते-सारैः सर्वविशिष्टभूनः अशेषद्वेषिसंताननिर्जित्वरैर्दलरद्वतद्रव्यैः शासनदेव- ताया जिनमताधिष्ठायिकायात्रिदश्याः किम ने कर्णान्तायतलोचने इव करवा ॥ जेया त्रिलोक्येव शरैत्रिमिस्तच्छेपा द्विकाण्डी किमिति स्मरेण । त्यक्ताथ सा पद्मभुवा कृतार्थीकृतेय देव्या नयने प्रणीय ॥ १३५॥ अथ पधान्मदनधनुर्धरेण त्यजनानन्तरं सा कृत्यबन्धत्वेन क्षिप्ता यता द्विवाणी द्वयोगियोः समाहार इति पद्मभुवा पनजजन्मना विधिना देव्याः शासनदेवताया नयने विलोचने प्रणीय विधाय कृतार्थीकृता सफला विहितेव । सा का। या द्वयोः काण्डयोः समाहारो द्विकाही द्विशरी । 'याणे पृपफविशिसी सगगर्धपक्षाकाण्डाशुगप्र. दरसायकपनवाहाः' इति हैम्याम् । पाणद्वयमित्यर्थः । इति हेतोः स्मरेण विपमायुध. पानुप्फेण सका रिसता । इति किम् । प्रयाणा सर्गपातालभूमण्डललक्षणानां लो. कानो रामाहारम्रिलोकी एव त्रिभुवनमेय जेया पराभवनविषयीकरणीया । नापरा गम जेतुं योग्या प्रिलोकी । यातु मिलोपी प्रिभिरेय पशिमिर्मया जेप्यते तहि शेषा परम पारेप्पयशिश द्विवाणी किमिति ft का केवल मारभूतेष । नचिकल हसे नोज्झिता।। ४८ ·३७८ काव्यमाला। . ४ श्रिया सुधाभाक्परमाणुमध्या चक्षुर्विभूपामनुकतुकामैः । गुप्तं क्वचित्पावृषि खञ्जरीटैराराध्यते मन्त्र इवाप्तदत्तः ॥ १३६ ॥ खरीटैः खननपक्षिमिः प्रापि वर्षाकाले क्वचित्कुत्रापि जनदृग्गोचरे स्थाने गुप्त- मत एव यथा कश्चिन्न वेत्ति तथा छन्नं यथा स्यात्तथा । उत्प्रेक्ष्यते-आप्तेन विश्वास- प्राप्तेन केनचित् हितकृता सिद्धेन वा केनचन दत्तोऽतिप्रसन्नीभूत्वा विधाणितो मन्त्रो- ऽतिप्रभावयुक्तवर्णपाठमयः आराध्यते साध्यते इव । किं कर्तुकामैः सानैः । श्रिया खशोभया वैभवेन सुधाभुजो देवस्य परमाणुवदतिसूक्ष्मत्वान्मध्यमुदरं यस्याः सा पर- माणुमध्या । तस्याश्चक्षुषो लोचनस्य विभूषां लक्ष्मी विलासमनुकर्तुं स्वेन सदृशीं विधातुं कामोऽभिलाषो येषां तैः ।। चन्द्राच्चकोरोऽमृतपानदम्भाद्यानस्थितो गन्धवहात्कुरङ्गाः। पितामहात्पङ्कजमासनस्थं यदक्षिलक्ष्मीमिव मार्गयन्ति ॥ १३७ ।। चकोरजातिवाचित्वादेकवचनम् । ज्योत्स्नाप्रियप्रकरः चन्द्रात्सुधाकरादमृतपानस्य दम्भारकेतवात् यस्याः शासनदेवतायाः अक्षणोदशोर्लक्ष्मी मुपमा मार्गयतीव । उप्रे- क्ष्यते-याचतीव यथा याने वाहने स्थितः सन् कुरहो मृगो गन्धवहात्पवनात्सफा- शात् । 'मातरिश्वा जगत्प्राणः पृषदश्वो महावलः' इति हैम्याम् । पृपत्कुरङ्गजातिविशेयः। तथा 'कर्ते शशाङ्काभिमुखं न भैम्या मृगं दृगम्भोरुहनिजितं यत् । अस्या विवाहाय ययौ विदर्भास्तद्वाहनस्तेन न गन्धवाहः॥ इति नैषधे । पवनात्सकाशात् । उत्प्रेक्ष्यते- यदक्षिलक्ष्मी मार्गयतीव । आसने विष्टरे तिष्ठतीसासनस्थं ब्रह्मणः सरोरुहासनत्वात् । 'भवान्तकृजगत्कर्तृसरोरुहासनाः' इति हैम्याम् । पङ्कजं कमलं पितामहाजनकजनका. द्विधातुः सकाशाद्देवीविलोचनविभ्रमं याचतीव ।। स्मितं दिने निश्यपि नित्यरङ्गभृङ्गाङ्कितं स्यायदि पुण्डरीकम् । प्रस्पन्दमानान्तरतारिकां तत्तनोतु कुर्यादृशमेतदीयाम् ॥ १३८ ॥ यदि कदाचिद्देवतानुभावात् दिने वासरे निश्यपि रामावपि स्मितं विकास प्राप्त तथा नित्यं रात्री दिवा वा विरहितं रक्षन्ती मकरन्दं पातुमितसतो भ्रमणतचपलाय- मानी भृमी द्विरेफी ताभ्यामद्वितं कलितमेवंविधं पुण्डरीक श्वेतकमल स्यात्ततस्तहिं य. भाकथंचित्तापुण्डरीक प्रस्पन्दमाना प्रचलन्ती अन्तरे मध्ये तारिका कनीनिका यस्या तादृशीम् । एतदीयामेतस्या इमां विदस्या देव्या इमो दृष्टिमनु कुर्यात् सदशीभवेत् । अनुकार पिदध्यादित्यर्थः ॥ इति लोचनम् ॥ प्रीत्या च रत्या सह मीनकेतोरन्दोलनादोहदपूरणाय । विनिर्मिते नाभिभुवेव लीलादोले तदीये श्रवसी विभातः ॥ १३९ ॥ तदीये देवीसंबन्धिनी भ्रवसी फी विमातः शोभते । उरप्रेक्ष्यने नामिभुया पप- ·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । जन्मना लीलादोले केलिप्रेसोले विनिर्मिते स्वयंकृते इस । कम ! प्रीत्या च पुनः रत्या प्रीतिरतिनाम्न्यौ द्वे स्मरपन्यो ताभ्यां नीभ्यां समं सह मीनकेतोर्मकरध्वजस्स दो. लाभ्यां प्रेखोलनाभ्यां यान्दोलना तस्या यो दोहदो वाञ्छा अभिलापस्तस्य पूरणाय संपादनाय परिपूर्तये। दोलान्दोलनदोहदोऽपि च चलद्वीचीचयः पूर्यते' इति हंसाष्टके। मोपीकृताशेषशरं गिरीशं प्रत्यर्थिनं पाशयितुं कथंचित् । अधारि पाशो विपमायुधेन यद्वेश्मनेव श्रवणच्छलेन ॥ १४० ॥ यद्वेरमना या शासनदेव्येव वेदम वासमन्दिरं यस्य तादृशेन विषमायुधेन विपमा. श्येकीभावभाजि । एकत्रिपश्चयप्तसंख्यावन्ति विषमाण्युच्यन्ते । 'लक्ष्भतत्सप्त गणा गो. पेता भवति नेह विषमे जः ।' आर्याया एतालक्षणम् । मष्टमस्याने गुर्वक्षरयुताश्चतुर्मा निकाः । सप्त गणा भवन्ति । इहार्यायां विपमे एकनिपश्चसप्तस्थाने जगणो न भवति' इति वृतरनाकरे । तथा समानि तु द्विचतुःपडटादीनि तेनानायद्विपमाणि पश्चसंख्या- कानि भायुधानि मर्याद्वाणा यस । विषमाणि दुर्धराण्यसमानि वा शास्त्रागि यस्य । 'विषमायुधो दर्पक: कामहृच्छया' इति हेभ्याम् । स तेन सरेण प्रवणच्छलेन कर्णक- पटेन । उत्प्रेक्ष्यते-पाश इयाधारि चन्धनप्रथिरिव धृतः । किं कर्तुम् । मोघीकृता व्ययी विहितास्तृणप्रायाः प्रणीता भशेपाः समस्ता: शरा अर्यान्मन्मथमार्गणा येन ता. दशं गिरीशं शंकर प्रत्यार्थिनं खरसुं कथंचित्केनापि प्रकारेण फरवा पाशयितुं पाशसा. रकत पाशेन बटुं पाशे पातितं या कर्तुम् ॥ धृतैकपाशेन पयोधिधामा स्वाङ्कप्रभुत्वेन किमात्मयोनिः । स्पधी दधानः श्रवसी त्रिदश्याः पाशद्वयीमाकलयांचकार ॥१४१॥ मात्मयोनिर्मदनः निदया जिनशासननिर्जरनितम्विन्याः श्रवसी कर्णावेय पारद्वयीं यन्धनप्रन्थियुगलीमाकलयाचकार विमति साउत्प्रेक्ष्यते-गृत उपाप्त एक एय पाशो येन सारशेन पयोधिधाना जलनिधिनिकेतनेन यरुणेन । 'वरणस्त्वर्णयमन्दिरः प्रताः' इति इम्याम् । रामं गा सस्यात्मनः अधिक मकर: यादोऽपरनामा । 'अन्येऽपि यायोगेदाः स्युबहयो मकरादयः' इति इम्याम् । तस्य मकरस्य प्रभुत्वेन सामितया । 'जलयापतिपाशिमेपनाः' इति हेमचन्दयचनात् । सस तसच मारप्रभुत्वेन हेगुना रपची परंमीप्यों का पानः रिदिय ॥ इति की। मियाभ्यभूयन्त मया सममा नवद्वयद्वीपमहीमहेलाः ।

·काव्यमाला। . इति किम् । यन्मया श्रिया खवपुलतारामणीयकलक्ष्म्या कृत्वा नवाना नवसंख्याकानां द्वयं युगलं ते च ते द्वीपाश्च । अष्टादशद्वीपे इत्यर्थः । 'मधादशद्वीपनिखातयूपः' इति रघुवंशे । तथा 'नवद्वयद्वीपपृथाजयश्रियाम्' इति नैषधे । तेषां मही पृथिवी तरसास्त. नोत्पन्ना वा महेलाः प्रमदाः अभ्यभूयन्त पराभवगोचरीचक्रिरे इतिकारणात्कर्णयाम- लसंगतनवाइद्वन्द्वं खवधूर्धत्ते । 'कणान्तरुत्कीर्णगभीरलेसः किं तस्य संख्येव - नवा' नवाः' इति नैषधे ॥ इति कर्णान्तर्गतनवसंख्यातः ॥ स्वपृष्ठलग्नागतकेशकायस्वर्भाणुमालोक्य जिनाधिदेव्याः । त्रायस्व नौ वक्तुमितीन्दुभानू श्रुत्योर्विलमाविव कुण्डलाङ्गौ ॥१४॥ खयोः सूर्याचन्द्रमसात्मनोः पृष्ठे पश्चात्प्रदेशे लग्न एवागतः पृष्टश्लिष्ट एव समुपेतः ताहर । तथा केशा देवीचिकुरा एव कुन्तलरूप एव कायः शरीरं यस्य श्यामवर्णत्वा- स्वर्भाणुविधुतुदस्तं मालोक्य वैरित्वात्सभयं विभाव्य । फुण्डले कर्णवेष्टिके एव अ देहो ययोतादृशी इन्दुभानू चन्द्रसूर्यो । जयति पराभवति वास्यावास्यशनिति जिनः त्रिभुवनाधिनाथस्वस्याधिदेवी अधिष्ठात्री देवता तापखामिसेवकतया तस्या अप्यचि. न्यसामर्थ्यात् । ध्रुयोः श्रवणयोः। उत्प्रेक्ष्यते-इत्येतद्वक्ष्यमाणं वक्तुं कथयितुमिव वि- लमौ लगित्वा स्थिती। अन्यावपि किचित्खकृत्य कयितुकामी स्वामित्रवणयोर्विलगतः। इति किम् । हे त्रैलोक्याधीशाधिदेवते प्रपलपराकमे, त्वं नी आवयोः प्रचण्डविधुतुद- दैत्यादरमजिघांसोः सकाशावायस रक्षाजीवितप्रदानेन पालय ॥ इति कर्णकुण्डले ॥ नीलोत्पले कर्णयुगे चकासांवभूवतुः स्त्रैणमणेः सुराणाम् । युयुत्सुनी तन्नयनोत्पलाभ्यामिव प्रतिस्पर्धितयाभ्युपेते ॥ १४४ ॥ मुराणां निर्जराणे स्त्रीणां समूहः घणं स्त्रीरामूहापेक्षया सुराणानियत्र महुवचनं तस्य तस्मिन्वा मगे रत्नभूतायाः शासनदेवतायाः कर्णयुगे कर्णयुगले नीलोत्पले इन्दीवरे। नीले तु स्यादिन्दीवरम् इति हेम्याम् । चकायांवभूवतुः गातः सा उत्प्रेक्ष्यते-तस्यात्रिपश्या नयने विलोचने एवोत्पले कुवलये ताभ्यां समं सार्थ प्रतिस्पर्धितया परस्पराद्वैतवमवाति. रेकोद्भूताभ्यसूपया कृत्या युयुत्सुनी योद्धकामे इवाभ्युपेवे संमुख समेते । अपरोऽपि संस्पर्धोदयाधिजसपरनोपरि योदुमायाति ॥ अभ्यस्यतास्याः श्रवसी मनोभूर्धनुर्धरेणेव धृते शरव्ये । न चेद्भवेतां कथमन्तरालेऽनयोविनीले कमले कलम्बौ ॥ १४॥ अभ्यस्यता निजगज्जयवृत्ते शराभ्यासं कुर्यता मनोभूमंदनो नाम धनुर्धरो धानु. करतन भस्मानिदस्याः भयसी प्रवणायेव । उप्रेक्ष्यते-दारव्ये वैध्ये धृते माहिते इय। एवं घेन तर्हि भनयोः भवःभारव्ययोः अन्तराले मध्ये विनीले नीलयणे कमले एतापता नीलोत्पले एष कलम्या बागी । 'रोपाः कसम्बारमार्गगविप्राः' इति

·-
८ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
हैम्याम् । कथं केन कारणेन भवेताम् । किं च कुण्डले नीलोत्पले च नेपधे दमयन्ती.
परिणयनाराधिकारे दृश्येते । यथा-'अवादि भैमी परिधाप्य कुण्डले पयस्य या-
भ्यामभितः समन्वयः। तथा-'धृतं च तं सोत्पलयुग्ममेतया व्यराजदसो पतिते दृशा.
विव' । इत्यपि तत्रैव इदं द्वितयमप्यानीतमस्ति । किं चैवं ज्ञायते यत्कर्णकुण्डलमध्ये
एव नीलोत्पले भविष्यतः । कर्णयोरुत्पले ।।
कटाक्षबाणान्प्रगुणान्प्रणीय स्वःसुनुवो भ्रूः कुटलीभवन्ती ।
धनुर्लता श्रीसुतधन्विनेव प्रसाधिताभानिजगज्जयाय ॥ १४६ ।।
कुटलीभवन्ती पक्रभायं भजन्ती स्वःसुध्रुवो देव्या भ्रूचे रोमपद्धतिरभावभी। उत्प्रे-
क्ष्यते-श्रीसुतधन्विना मदनधानुस्केण त्रिजगतस्त्रिभुवनस्य जयाय पराभवनाय पशी.
फरणाय वा प्रसाधिता प्रगुणीचता धनुर्लवेव कोदण्डयष्टिरिव । किं कृत्वा । कटाक्षान.
क्षिविकूणितानि नेप्रत्रिभागावलो कितानि एव वाणाः शरास्वान् प्रगुणान् सज्जान प्र.
-
।
णीय विधाय॥
उजृम्भवाम्बुजमन्दिराया लीलाप्रवालोऽयमिवेन्दिरायाः ।
उप्ता तया वा फलिनीव भालाजिरे विरेजे सुरसु वो भूः ।। १४७ ।।
सुरसुभ्रवः सुपर्वप्रमदायाः भूविरेजे भाति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-उज्जृम्भं विकसितं
यदक देवीवदनं तदेवाम्बुजं जलरुहं कमलं सत्र मन्दिरं सदनं यसास्वादश्या इन्दि-
राया लक्ष्म्या अयं प्रत्यक्षलक्ष्यो लीलायै विलासार्थे प्रवाल: समालसालपल्लवः इव ।
वाय वा तया श्रिया भालाजिरे ललाटप्राङ्गणे उप्ता प्ररोपिता फलिनी प्रियालतेष ।
"प्रियः फलिनी श्यामा' इति हेम्याम् ॥
मियो मुनीन्द्रेण मृधे मनोभूभूमीपतिर्जरितात्यष्टिः ।
सुपर्वसुनुवमाश्मगर्भयष्टीमिवालम्बकृते ततान ॥ १४८ ॥
मनोभूनीपतियेतोभववमुधाधिनाथ: मदननृपः आलम्पक खस्यैवावलम्बनार्थ-
माधारविधानोपयोगार्यम् । उत्प्रेक्ष्यते-सुपर्वमुभुयः मुरागनायाः भ्रूवमेयारमगर्भयी
मरकतमणिमयदण्डम् । 'मरकतं स्वरमगर्भः' इति हम्याम् । ततान कृतवानिव । कि.
भूतः । मियः परस्परं मृधे संग्रामे मुनीन्द्रेण हरिविजयसूरिणा जर्नरिता प्रहारर्जर्ज।
रीता अजयष्टिः शरीरे यस्य । जर्जरः पुमान् सशरीराधारकचे हस्ते यहिं गृहाति ।
पापरयणेनादिरामस्यामन्यकतामावर्णनीयनायको विस्मृतः स्यादिति तदन्तदेवीय-
नान्तराले मुनीन्द्रपदोपादानम् । यथा नैषधेऽपि कण्डिनपुरवर्णनाधिकारे-'पयसा
पशीलशीतलम्' इति तमृतावस्येतदेवोकमसि ॥
नीलारविन्देन पुरा प्रणीय दृशं त्रिदश्याः सरसीजजन्मा।
किंजल्कवृन्दैवंदने तदीयैः प्रणीतवान्भूलविकामिवास्याः ॥ १४९ ॥

·३८२ काव्यमाला। सरसीजजन्मा पद्मनन्दनः विधाता अस्याः शासनदेवताया वदने मुखे तदीयीला- रविन्दसंवन्धिभिः किंजल्कवृन्दः केसरनिकरैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-भ्रूलतिका लोचनो. रोमपद्धतिवाली प्रणीतवान् कृतवानिव । 'प्रणीतवाशशवशेषवानयं जगजयं तेन च कोशमक्षयम्' इति नैषधे । किं कृत्वा । पुरा प्रथमं नीलारविन्देनाविनिद्रदिन्दीवरेण त्रिपश्या वहिर्मुखयोषितः दृशं विलोचनं प्रणीय स्वयं विनिर्माय ।। संस्पर्धिभावं दधता खलक्ष्म्या खण्डेन चण्डेतरकान्तिनेव । जग्राह योद्धं त्रिदशीललाटं भ्रूयुग्मकायां करवालयष्टिम् ॥ १५० ॥ निदशीललाटं शासनवृन्दारकसुन्दर्या भालं भ्रूयुग्मं भ्रुवोर्यामलमेव कायः शरीर यस्यास्तादशी करवालयष्टिं निकपोल्लिखित निशितनिस्त्रिंशलतां जग्राह गृहयांयभूव । उत्प्रेक्ष्यते-खलक्ष्म्या आत्मीयश्रिया समं संस्पर्धिभाव खवैभवोत्सेकितया स्पर्धनशी- लता दधता विभाणेन खण्डेनार्धन । 'खण्हेऽर्धशकलं मित्तम्' इति हैम्याम् । चण्डा. तीक्ष्णादितरा अपरा एतावता मनुष्णा शीता कान्तिः दीप्तिर्यस्य तादृशेन चन्द्रेण मुधादीधितिना एतावताष्टमीतमीरमणेन समं साधं योद्धं संग्रामं विधातुमिव । 'सहा. यताखिला पृथ्वी' इति वचनात् ॥ इति भ्रूयुगलम् ।। स्मरं रतिप्रीतिनितम्बिनीभ्यां सहाभिपेक्तुं भुवनाधिपत्ये । यद्वालदम्भाजलजासनेन मन्ये प्रणिन्यै कलधौतपट्टः ॥ ११ ॥ रतिप्रीतिनानीभ्यां द्वाभ्यां नितम्बिनीभ्यां गृहिणीभ्याम् । रतिप्रीती इव स्मरः' इति प्रतिक्रमणसूमवृत्ती । ततो मदनस्य एका रतिः अपरा च प्रीतिः एते द्वे पल्या ताभ्यो साथै राज्ञामभिषेकसमये राजीनामप्यभिषेको दृश्यते । यथा 'कृताभिषेका महिपी' इति हैम्याम् । स्मरे काम भुवनाधिपत्ये त्रैलोक्यराज्ये अभिपेक्तुमभिषेकं विधानम् अहमेवं मन्ये जानामि । उत्प्रेक्षे या । जलजासनेन कमलविष्टरेण ब्रह्मणा यस्या देव्या भालस्य ललाटस्य दम्मात्कपटात्कलधीतस कायनस्य परः पटकः प्रणिन्ये विनिर्मित व ॥ त्रैलोक्यमाफ्रम्य पराक्रमेण सुखं निपण्णस्य झपध्वजस्य । व्यधच हेमः फलकं विधातावष्टम्मनायेव तदीयमालम् ॥ १५२ ।। विधाता ब्रह्मा । सपो मीनो ध्वजः फेतनं वि वा यस्य स मत्स्थलाञ्छनो मदनः भर्यान्मन्मथपृप्वीपतिसस्थायरम्भनाय छप्रदानार्थम् । उत्प्रेक्ष्यते-तदीय शासनमु. रीसंवन्धि भालं सलाट हेग्नः काचनस्य फलक 'पाटिउ' इति प्रसिद्ध व्यक्त विद. धाति स चकार । भूितस मध्यमस । पराक्रमेण सपुरुषासारेण निजभुजीयेंण कृस्या मेश्य तारस्प्यातयपदेशात्मुरलोकपातालभूमीलोकवाशिनः गुरागरनागनागर निकरानाकम्य पराभूय साझेकपारवतीकृत्य गुरांसावेन निपग्गस्योपक्टिस भागीनरस ॥

·८ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
अधृष्यमन्विष्य यदीयमालं निजं प्रति स्पर्धितया जिगीपत् ।
अर्धामृतांशुः प्रपलाय्य पूपद्विपो जटाजूट इव प्रविष्टः ॥ ११३ ॥
अर्धामृतांशुः सामिसोमः प्रपलाय्य भयात्प्रणश्य । उत्प्रेक्ष्यते-पूपद्विपः पूपनानो
दानवेन्द्रस्य व्यापादकस्य शंभोर्जटाजूटे विकटकपर्दे प्रविष्ट इव निलीय तस्थिवानिव ।
किं कृत्वा । स्पर्धितया स्पर्धनशीलत्वेन निजमात्मानम् । निजशब्देन काप्यात्माप्यु.
च्यते । यथा नेपधे-'श्रुन्वा निजं भीमजया निरस्तम्' इति । जिगीपत् जेतुमिच्छ-
पराभवितुं महिमानं तादृशं तदीयभालं देवललनाललाटमेवाधृष्य मनाक् कलनीयम्
कथमप्यभिमवितुमशक्यं द्वेष्यं वरिणमन्विष्य निरीक्ष्य ॥
अद्वैतलक्ष्मीकमवेक्ष्य यस्या भालं तदीयश्रियमीहमानः ।
विश्वभरस्येव पदे लगित्वा तां मार्गयत्यर्भ इवार्धचन्द्रः ॥ १५४ ॥
अर्धचन्द्रः अष्टमीतमीप्रियतमः विश्वं भुवनमभीप्सितप्रदानेन पुष्णाति पुष्टं कुरुते ।
'हमन धारणपोपणयोः' अस्य धातोः प्रयोगः । विभर्ति रक्षति प्रत्यूहव्यूहापहरणेन वा
इति विश्वभरः कृष्णः तस्य पदे चरणे विष्णुपदे लगित्वा विलग्य समाश्लिष्य । उत्प्रेक्ष्यते-
तो विबुधवधूललाटलक्ष्मी मार्गयतीव याचतीव । 'अर्दति मार्गति मार्गयति याचति
• याचतेऽर्थनाः स्युः' इति क्रियाकलाप । क इव । अर्भ इव । यथा बालकः पितुः पदं
विलग्य याचते । किं कुर्वाणः । तदीयां मुधाशनवधूगोधिसंबन्धिनीं प्रियं लक्ष्मीमीह-
मानः काहुन् । किं कृत्वा । यस्याः शासनसुमनःमुन्दर्या अद्वैतं न विद्यते द्वैतं युगल-
मेतत्सदशमपर वस्तु यस्याः सा तादृशी लक्ष्मीः सुपमा यस्य । साथै कः । अद्वैतल.
क्ष्मीकमसाधारणवैभवं भालमलीकमवेश्य व्यालोक्य ॥
यद्भाललक्ष्म्याधरितोऽर्धचन्द्रस्तत्साम्यमिच्छन्वरुणालयस्थाम् ।
अभीष्टदा कामदुघां प्रतीचीमस्तच्छलाद्याति किमारिरात्सुः ॥१५॥
यस्पा मालस्यालिकस्य लक्ष्म्या विभूषयाधरितो हीनीकृतो धिकारमा लम्भितो.
अर्धचन्दः शामिकुमुदिनीदयितः प्रतीची पथिमा दिशमाशामस्वच्छलारकपटात् याति
गच्छति । उत्प्रेक्ष्यते-तत्साम्यं तस्य अपरारोललाटस्य लक्ष्म्या. शोभायाः साम्यं सा.
यमिच्छन् मनति याञ्छन् सन् वरुणस्य पश्चिमदिरपतेरालये गृहे तिष्ठतीति तो
परुणवेरमनिवासिनीमित्यर्थः । तया अभीष्टमभिलषितं जनमन:कामितं ददावीति
तादृशं कामं मनोरथं दोग्धि प्रपूरयतीति कामदुधा । 'दुह प्रपूरणे' अयं धातुः । ता
कामधेनुमारिरात्मः भाराधयितु मिररिय । हविषे दीर्घरामस्स सा चेदानी प्रचेतसः ।
भुजापिहितद्वार पातालमधितिष्ठति ॥' इति रघुवंशे । सथा 'तोः वे जामति येत्ति
का कति प्रमोरपी वेदमनि कामधेनवः' इति पधेऽपि ॥ इति देवीललाटस्थलम् ।।
यदाननधीजितमारन्धोः पन फरकोड इत्य यन्धोः ।
निर्वेदमावेदयते स्वमेतत्पुरो प्रमागणफणेन ॥ १५६ ॥

·* ३८४ काव्यमाला। *1 । , . पनं कमलं भ्रमन्तो मधुपानकृते समेत्य लोलुभतयेतखतो भ्राम्यन्तो ये भृमा भ्र. मरास्तेषां गणस्य समुदायस्य कगेन गुजारवेण कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-एतस खबन्धोः सूर्यस्य पुरोऽग्रे स्वमात्मीयं निर्वेदं पराभवोद्भूतभूयस्तरखेदं निजावमाननादुःखं वा आवेदयते कथयतीव । किं कृत्वा ।बन्धोः खमित्रस्य । मजबन्धोररविन्दसुहृदोभानोः करकोडे हस्तोत्सङ्गे एत्यागत्य । 'चक्राब्जाहर्वान्धवः सप्तसप्तिः', तथा 'मित्रो ध्वान्ता- रातिरजाशुहस्तः' इतीदं द्वयमपि हैम्याम् । तथा 'स्फुटारविन्दाङ्कितपाणिपङ्कजम्'.इति नैषधे । किंभूतं पद्मम् । यस्या देव्या आननस खपरिस्पधिपराभावुकवैभववदनस्य श्रिया शोभया जितं पराभूतम् ॥ वकं त्रिदश्या विजितात्मदर्शनिशामणि प्रेक्ष्य हिरण्यगर्भः । सृष्टि सिसृक्षुः किमदोनुरूपां विनिर्मिमीतेऽम्बुजहस्तलेखम् ॥ १५७ ॥ हिरण्यगों ब्रह्मा अम्बुजैः सकलकमलकलापैः कृत्वा हस्तलेखम् 'हस्तोलक' इति प्रसिद्धम् । विनिर्मिमीते कुरुते। उत्प्रेक्ष्यते-अदोनुरूपाम् अस्या गीर्वाणयहिणीवदनार• विन्दसदृशीम् । 'भदासमिसंमुखवैरियौवतत्रुटद्भुजा कम्बुमृणालहारिणी' इति नैषधे : समासान्तोऽदस्शब्दः । राष्टिं रचनां सिमक्षुः स्रष्टुमिच्छुः कर्तु काहमिव । किं कृत्वा । विजिताः खर्षभवाभिभूता आत्मदर्श दर्पणा निशामणयश्चन्द्रमसो येन तादृशं निदश्याः शासनसुररमण्या वकं वदनं प्रेक्ष्य दृष्ट्वा । पशब्दः पुनपुंसकलिङ्गयोः । 'नेनं वाप: वित्रपत्रसमरोशीरान्धकारावरः' इति लिङ्गानुशासने ॥ मन्ये कुमुहन्धुरिदमृगाङ्कमुखीमुखीभूय सुखी बभूव । नियय यतेन तमः खदस्युः प्राक्षेपि पृष्ठे स्फुटकेशकायः ॥१५८॥ अहं मन्यकृदेवममुना प्रकारेण मन्ये विचारयामि । याकुमुदन्धुः फैरवमुहवन्दमाः इदंमृगाइमुखीमुखीभूय इयं चासी मृगारमुखी च कौमुदीदयितघदना च तस्या मुखी- भूय वदनभावं प्रतिपद्य । 'इदं नृपप्रार्थिभिरुन्नितोऽपिभिः' इति नेपधे । अनेदंशब्दः समासान्तः । सुखी बभूव सातवान् निश्चिन्तो पा संजातः । यद्यस्मारकारणात् स्फुटः 'प्रकटो दृश्यमानत्वारकेशा एव देवीशिरधिकुरा एव कायो देहो यस्य ताहाः । स्वद- स्युनिजमरानीकसमोविधुतुदः नियव्य रक्षा पृष्ठे सपृष्ठप्रदेशे प्राक्षेपि प्रक्षिप्तपम्मि लस विधंतदोपमानत्वं काव्यकरपलतायाम् । धम्मिाल संयताः केशः' इति इम्याम् । एतदेव महत्मुखम् । यत्सद्विपनभिभूय नियश्य रक्ष्यते ॥ इति देवीवदनम् ॥ अहो महीयान्महिमा सुपर्वसारङ्गचक्षुश्चिकुरच्छटायाः । निर्जित्य यस्मात्पशुनापि पश्चादचीफरचा चमरान्प्रतीपान् ॥ १५९ ॥. भो इस्लापयें । यथा नराधे-'अहो अहोभिमहिमा दिमागमेंऽप्यभिप्रपेदे प्रचितो. मरादिनाम् । मुपर्वसारभुः मुरहरिगेशणायाः शासनदेव्याः चिकरच्छटायाः पु. " ·- ८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । न्तलकलापस्य । 'जहास तस्याः कुटिलाः कचच्छटाः' इति नैपधे । छटाशब्देन श्रोणी। भटान्तविश्रान्ततुरङ्गमच्छटाः' इत्यपि नैषधे । 'अश्वश्रोणी' इति तदृत्तिः । महीयान- तिशयेन महानतिशायी महिमा माहात्म्यं दृश्यते । यस्मात्कारणात् या चिकुरच्छटा प्रतीपान खश्रीप्रतिस्पर्धितया प्रतिकूलीभूतान् चमरान् चालव्यजनानि निर्जिय निजी. जसा पराभूय पशुना तिरश्चापि चमरधेन्वापि का । न किंचिदर्थे पशुशब्दात्तिर्यमाने अज्ञानेऽपि । तथा 'पशुस्तिर्यक्' इति हैम्याम् । तथा नैपधे--'पशुनाप्यपुरस्कृतेन तत्तुलनामिच्छतु चामरेण कः' इति । पार्श्वे पश्चाद्भागे। उपहास्यवाक्यमेतत् । अचीकरत् कारयति स्म ॥ .स्पधी विधत्ते सुमनःसुकेशीकेशच्छटाभिर्यदसौ कलापः । अनौचितीयं तमितीव केकी जहाति कोपादपि पक्षभूतम् ॥ १६० ॥ केकी मयूरः। उत्प्रेक्ष्यते-इति हेतोः पक्षभूतमपि सहायभूतमपि। 'पक्षः सहायः पिच्छं च, तथा 'पक्षो मासाधै पिच्छे च सहाये विरोधे। देहाडे राजकुञ्जरे' इत्यनेकार्थः । कलातं शिखण्ड कोपात्क्रोधातिरेकानहाति सजतीव । इति किम् । यदसौ मम शोभाकारी प. क्षभूतोऽपि मात्सर्यासूयादिदोषनिर्मुक्तं मनो मानसं यस्यास्तादृश्याः सुकेझ्याः । केशल- क्षणेन कृत्या सर्वाण्यप्यङ्गलक्षणानि सूचितानि स्त्रियाः तत्त्वतस्तु शासननायिकायाः केशच्छटाभिः कुन्तलमालिकाभिः सार्ध स्पधी संघर्ष विधत्ते करोति इयमनीचिती न योग्यता । सानोचिती चेतसि नश्वकास्तु' इति नैपधे । एतन्नौचित्यमिति कारणात्यागः॥ श्रीस्पर्धया यचिकुरान्विजेतुं व्यवस्यमानान्स्वमवेत्य वर्हः । त्रासात्प्रणश्यन्निव नीलकण्ठ, पृष्ठे प्रविष्टः शरणाभिलापी ॥ १६१ ॥ वहः कलापः त्रासात् रात्री आकस्मिकातहात्। 'मासस्त्वाकस्मिकं भयम्' इति है- म्याम् । प्रणश्यन् प्रपलायमानः सन् शरणमात्मनाणममिलपतीत्येवंशीलः नीलकण्ठो महादेवो मयूरश्च । तस्य पृष्ठे प्रविष्ट इव । नीलकण्ठं शरणीचकारेत्यर्थः । किं कृत्वा । श्रिया शोभया लक्ष्म्या वा या परस्पर्धा संघर्षः तेन कृत्वा खमात्मानं विजेतुं पराम- वितुं व्यवस्यमानानुद्यम कुर्वाणान्प्रगल्भमानान्देवीकेशान्कुन्तलानवेत्स ज्ञात्वा ॥ इति केशपाशः॥ सीमन्तदण्डः सुरपद्मदृष्टरुन्मादयामास मनांसि यूनाम् । सहावरोधैश्चरतः तः स्मरस्य व्यक्तीभवन्ती पदवी किमेपा ॥ १२ ॥ मुरपद्मदृष्टेर्धन्दारकारविन्दलोचनायाः सीमन्तः केशवर्मा स एव दण्डाकृतित्वाद्दण्डः । द्वाभ्यां कृत्वा यदावध्यन्ते तदा मध्ये केशरहिता दण्डाकृतिलभ्यते । सैव सीमन्तः 'सईयो' इति लोकप्रसिद्धः । पर स्त्रीणामेव न पुंसाम् । सौराष्ट्रसर्जरादिपु । पर ला. टर्देशादिषु भूयते। यथा लाटदेशवासिना श्रीहर्षकविना नैपधे समानीतोऽस्ति 'द्विकालय दाश्चिकुराः शिरस्थितम्' इति । द्वाभ्यां फालाभ्यां च संयम्यमाने केशपाशे मध्ये .

·काव्यमाला। सीमन्तः स्यादेवेति । स देवीसीमन्तो यूनां वयःस्थानां तरुणानां मनांसि सस्मरवि- कारचेतांसि उन्मादयामास । 'उन्मादश्चित्तविप्लवः' । तयुक्तानि कृतवानित्यर्थः । उत्प्रे क्ष्यते-अवरोधैरन्तःपुरपुरंध्रीभिः रतिप्रीतिनान्यौ द्वै पान्यो प्रसिद्ध स्तः, परमन्या . अपि भाविन्यः एवमवसीयते कविसमयानुसारेण । यदुक्तं नैषधे-'सखीशतानां सर- सैविलासैः स्मरावरोधभ्रममावहन्ती । विलोकयामास सभां स भैम्याः' इति । चरतः अत्र देवीशिरसि संचरतः सतः अनगरङ्गाभिधाने शास्ने प्रोतमस्ति यत्पञ्चदशसु ति.' थिपु स्त्रीणां पञ्चदशसु शिरःप्रभृतिषु स्थानकेघु स्मरः संचरति इति । स्मरस्य कामस्य व्यकीभवन्ती प्रकटा जायमाना एपा केशवमलक्षणा पदवी मार्ग इव । यतो पनजल- संचारेण अमार्गों मार्गः स्यादिति प्रत्यक्ष लक्ष्यते ।। प्रेक्ष्य स्वदाहे ज्वलितास्त्रमालां जेयं कथं विश्वमिदं मयेति । पितामहोऽदान्मदनस्य तस्याः सीमन्तदण्डं विमनायितस्य ॥ १६३॥ पितामहो ब्रह्मा पितुः पिता च इत्यमुना प्रकारेण विमनायितस्य विरुद्धमना इचाच. रितस्य विमनस्कीभूतस्य मदनस्य । उत्प्रेक्ष्यते- -तस्या भन्युभुङ्मा निन्याः सीमन्तमेव दण्डं प्रतिभटको टिकटकाप्रतिहतिप्रचण्डदण्डरत्नमदादिव पनि प्रेम्णा प्रदत्तवानिव । इति किम् । खदेहदाहे शंभुना कोपानलेनात्मशरीरभस्मीकरणरामये ज्वलितां दग्धा भ- सितीभूतामस्त्रमाला प्रहरणपटली प्रेक्ष्य निणीय । अथो भस्मीभूताशेपास्त्रसंघातेन मया विजयिना मदनेन विश्व त्रिभुवनं कथं केन प्रकारेण जेयं जेतव्यं परामर्वनीयं वशीकर्तव्यं वा इति ॥ सिन्दूरपूरप्रचितेन तस्याः सीमन्तदण्डेन शिरोरुहाली। विद्युद्विलासेन पयःमपूर्णा पयोमुचां पतिरिव व्यराजत् ॥ १६४ ।। पूरशब्दोऽन लक्षणया समूहयाची । सिन्दूरपूरेण शृङ्गारभूषणगणेन प्रचितेन व्यान । सिन्दूरपूरितेनेत्यर्थः । सीमन्तदण्डेन कृत्वा तस्सा देवतायाः शिरोरुहाली कवच्छटा व्यराजद्भाति स्म । का केनेव । पतिर्विशुदिलासेन । यद्वा पयोभिः पानीयः प्रपूर्णानां "निर्भर भृतानो पयोमुचां पर्पन्मेपानां मालिका तडिद्विलसितेन कृत्या विद्युद्विजृम्भितेन कृत्वा विराजते ॥ इति सीमन्तः ॥ प्रफुल्लमलीकुसुमायनदयफेदापाशः स्फुरयांबभूव । अपूजि पुष्पैरिव चामरादिद्विपज्जयस्यावसरे दिगीशैः ॥ १६५ ॥ प्रफुर्विकसितमलपा मल्लिकाया विचफिलस्य । 'मलीभिः प्रतिमाटीमावं दधती वि. भाति भावकी' इति राजवर्णने । पु.मुमः पुप्पैरवनदो प्रथितो यस्यां मकरसीमन्तिन्यां . सापाशः स्फुरयायभूव विधाजते स । अत्र सार्थ मिः केवलार्यकथयिनी। उप्रेक्ष्यते--. चामरादीनाम् । मादिशब्दारकलापिकलापविभुंतदक्षपाणानां ग्रहः । द्विपता परस्परस्पर्धा.

·८ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विर्भावाद्वरिणामेव विजयस्य पराभवनस्यावसरे प्रस्तावे दिगीशैस्तद्वेरिविजयव्यालोकनोद्भू- ताद्वैताश्चर्यैरशेपाशापालकैः पुष्पैः कुसुमैः कृत्वा अपूजि पूजितोऽभ्यर्चित इव ॥ संदर्भितान्तर्मुचकुन्दमल्लीकचच्छटायाः कपटादमुप्याः। ववेन्दुना मैव्यविधित्सयेव ताराङ्कितेयं कुहुराजगाम ॥ १६६ ॥ संदर्भो रचनाविशेषः संजातो यास ताः संदर्भिता प्रथिता अन्तर्मध्ये मुचकुन्दाः कुन्दद्वमास्तथा मलयो नवमछिका। मल्लिका स्याद्विचकिल: सप्तला नवमालिका' इति है। म्याम् । अर्थात् तद्विकसितविकचकुसुमानि यस्यां वादृश्याः कचच्छटायाः कुन्तल. मालिकायाः कपराद्वयाजादियं दृश्यमाना कुहुरमावास्या आजगाम समागता। किंभूता। ताराङ्किता प्रहनक्षत्रतारककलिता । उत्प्रेक्ष्यते-अमुध्या अनिमिप्या वकेन्दुना वदन- कुमुदिनीदयितेन समं साधै मन्यं सौहार्द तस्य विधित्सया विधातुमिच्छया एव कर्तु काहयेव ।। इति केशपाशे कुमुमरचना ।। वेणीकृपाणा भुजकर्णपाशा नासानिपङ्गा नयनाशुगा च । भ्रूकार्मुका कान्तनितम्बचक्रा स्मरास्त्रशालेच सुरी चकासे ।। १६७ ।। सुरी शासनदैवतमत्तेभगमना चकासे दीप्यते स । उत्प्रेक्ष्यते-स्मरस्य मधुसारथे- रस्त्राणामायुधानां शाला सदनमिव । आयुधान्येव दर्शयति-कि वेणी कवरी सैव कृ- पाणव॑न्द्रहासासिर्यस्याम् । पुनः किंभूता।भुजी बाहू तथा कर्णी श्रवणायेव पाशा बन्धन- अन्थयो यस्याम् । पुनः किंभूता । नासा गन्धज्ञा सेव निपगस्तूणीरो यस्याम् । पुनः किभूता । नयने लोचने एवाशुगी वाणी यस्याम् । पुन: किंभूता । भूरेव कार्मुकं श. रासनं.धनुर्यस्याम् । पुनः किंभूता । कान्तो मनोज्ञो वैरिणां कस्य सुसस्यान्तोऽवसानं यस्मात्तादृशो वा नितम्ब आरोहः एव च रथानं यस्याम् । 'रोमावलीदण्डनितम्बचके गुणं च लावण्यजलं च वाला। तारुण्यमूर्तेः कुचकुम्भकर्तुः विभर्ति मन्ये सहकारि चक्रम् ।।' इति नैपधे नितम्बस्य चक्रोपमानम् । 'स्खनकलशकारकस्य तारुण्यकुलालस्य यौवनकु- म्भकारस्य वाला दमयन्ती सहकारिकारणानां चक्र समूह विभर्ति इत्येवमहं शङ्के । का... रणान्याह-रोमावल्येव चक्रामको दण्डः नितम्ब एव चक्र गुणं सूत्र खाभाविकनी- गुणवजय लावण्यमेव जलम्' इति तदृत्तिः ॥ विभूषणैः स्वर्णमणिपणीतैर्वसन्तलक्ष्मीरिव नैकपुप्पैः । विदिद्युते सा मलयानलैरियामोदैर्दिशः सौरमयन्त्यहर्निशम् ॥१६८॥ सा आदितेयवासतेया वरवदना पिदिाते विशेपेण द्योतते स्म। कैः । खर्ण जात्य- जाम्यूनद मणयो नकविधरनानि तैः प्रणीतैपटितर्विभूषणैराभूषणः। केव । वसन्तलक्ष्मी- रिव यथा मुरभिसमयधीः । वसन्त इभ्य: सुरभिः पुष्पकालो बलाहकः' इति वमन्तना- मानि हम्याम् । नैकैरनेकप्रकारे विविधजातीयः पुष्पः कुगुमैः कृत्वा दीप्यते । किं फु- ·काव्यमाला। वन्ती। आमोदैःखाभाविकशरीरसुरभिताभिवंदनारविन्दामोदैा दिशः सर्वाअपि ककुभः अहर्निशं नित्यं सौरभयन्ती सौरभकलिताः कुर्वन्ती । सुरनेर्भावः सौरभम् , सौरभयुक्तां करोतीति सौरभयति । सुगन्धयन्ती । कैरिव । मलयानिलैरिव । यथा मधुश्रीर्दाक्षिणा-. त्यमारतः कृत्वा दिशः सुगन्धीकरोति ॥ दिव्यैर्दुकूलाभरणैविभूपिता संपूरयन्ती जगतामपीहितम् । आकृप्य भाग्येन विभोर्मरुल्लता नीता पुरस्तादिव देवता बभौ ॥१६९॥ देयता शासनदेवी वभौ शुशुभे । किंभूता । दिव्यैर्देवतासंवन्धिभिर्दुकूलैः क्षोमैः तथा आभरणेः कनकमणिविभूषणैः कृत्वा विभूषिता अलंकृता । किं कुर्वन्ती । जगता जगजनानां विशेषतो जिनशासनैकतानलीनमनसां भव्यलोकानामीहितमैहिकयावन्म- नाकामितं संपूरयन्ती पूर्णीकुर्वन्ती । इच्छापूरणपर्यन्तं प्रयच्छन्तीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते- विभोर्गुरोभाग्येन सुकृतेन आकृष्य पुरस्तानीता महल्लता सुरवीरुत्कल्पवलीच ॥ निखिलदिविषद्योपालेखाकुमुदनकौमुदी श्रिततनुलता तद्भाग्यश्रीरिवामरसुन्दरी । नखरशिखरादारन्येति क्रमाचिकुरावधि प्रथितसुपममाश्लिप्यन्ती पुरः शुशुभे प्रभोः ॥ १७०॥ अमरमुन्दरी श्रीजिनशासनाधिदेवता प्रभोहीरविजयसूरीश्वरस्य पुरोऽने शुशुभे पि- भाति स्म । किंभूता। निखिलाः समस्ता ये दिविषदो देवास्तेषां भवनपति-धानव्यन्तर- ज्योतिष्क-वैमानिकनाकिनां योपा विलासवत्यः तासां लेसाः श्रेणयस्ता एव कुमुदा कैरवाणां वनानि वेपामाहाददायकत्वेन कौमुदी चन्द्रचन्द्रिका । मायो ज्योत्स्ना हि गाननर्तनविविधविलसनप्रकारः सकामुककलितयामिनीनामेव विशेषत मानन्ददायिनी सादिति तद्विशेषणम् । यदुकं च-'कुरु चन्द्र तथा ज्योत्मा विभाति न निशा यथा । ताम्बूलीदलवस्प्रेयान्यतो मोक्तुं न शक्यते अप्रार्थे दोधकोऽपि-'चन्दाकरितिम 'चांदणी जिम रयणविहाया नागरवेलीपान जिम कंतन मेल्यो जाय॥ इति चन्दिकावाल- भ्यमपि स्त्रीणाम् । किं कुर्वन्ती । नसरशिखरात् चरणनराशिसाया आरभ्य क्रमादनु. क्रमेण चिकुराः फेशा अवधिः सीमा या तादृशी प्रथिता मुरामुरनरनिकरविख्याता मुपमा सातिशायिनी प्रियमालिप्यन्ती थालिान्ती आश्रयन्तीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते- सिता महीकता एहीता या तनुलता शरीरयष्टिर्यया तादृशी तस्य हीरसूरेमाग्यश्रीमूर्तिः पुण्यलक्ष्मीरिय।। यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामनिमम् ।

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । तबाहीक्रमसेविदेवविमलव्यावणिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सर्गोऽजनिष्टाष्टमः ॥ १७१ ॥ पण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोपज्ञहीरसौभाग्यनाममहाकाव्यवृत्तौ अष्टानां सं. ख्यापूरणोऽष्टमः सर्गो बभूव जातः ॥ इति पण्डितसीह विमलगणिशिध्यपण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोपज्ञहीरसौभा. ग्यनाममहाकाव्ये ध्यानविधानशासनदेवीसमागमतत्सर्वाङ्गवर्णनो नामाष्टमः सर्गः ॥ नवमः सर्गः। अथ सा निदशी सूरिपुरहूतपुरो व्यभात् । मुक्तिसीमन्तिनीमुक्तदूतीव विवरीपया ॥ १.॥ अथ ध्यानविधानसमये पुरः प्रत्यक्षागमनानन्तरं सा पूर्वव्यावर्णितखरूपा त्रिदशी शा. सनदेवता रिषु पुरहूतः पुरंदरो हीरविजयसूरीन्द्रस्तस्य पुरोऽभ्यासे व्यभाद्विभाति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-मुक्तिः सिद्धिरेव सीमन्तिनी अत्रात्स्वयंवरवनिता अथ वा का. मुकी अन्या सामान्या वशा तया मुक्ता प्रेषिता दूती शासनहारिकेय । 'शासनहारिणा हरेः' इति रघौ । किं चिकीर्षया । विशेषेण महामहपुरःसरे वरीतुं पाणिं गृहीतुमिच्छया परिणयनाभिलाषेण ॥ वाग्विलासैः सृजन्तीय हारहरावहेलनाम् । तृणतां च नयन्तीव निक्कणं वेणुवीणयोः ॥२॥ पिकीव पञ्चमोद्गारमृतोः सख्युमनोभुवः । गीर्वाणगृहिणी वाणीं श्रमणेन्दोः पुरोऽग्रहीत् ॥ ३ ॥ सा गीर्वाणगृहिणी शासनमुरी श्रमणेन्दोमुमुक्षुक्षणदारमणस्य पुरः पुरस्ताद्वाणी वाच- ममहीजग्राह । वचनमुवाचेत्यर्थः । केव । पिकीय । यथा कोकिला मनोभुवः सरस्वं सख्युमित्रस्य ऋतोर्वसन्तस्य । 'सखा रतीशस्य ऋतुर्यथा वनम्' इति नैषधे । तथा 'ज. यति मधुसहायः सर्वसंसारवल्ली' इति चम्पूकथायाम् । पुरः अप्रे पञ्चमोद्गारं पञ्चमनाना श्रीराग-वसन्तराग-पश्चमराग-भैरवराग-मेघमल्हारराग-ननारायणराग-एतेषु पद- खपि रागेषु प्रायो विलासिनो पुंसां पञ्चमरागो बल्लभः स्यात् । अतः पञ्चमनानो राग. स्वोद्गार ध्वनितं गृहाति । पश्चमालापं कुरुते इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-देवी वाग्विलासे: खवचनरचनावचित्रीभिः कृत्वा हारहूराणा गोखनीनां द्राक्षाणामवहेलनामवगणनां सृजन्तीव विदधतीव । च पुनर्वेणुवीणयोः वंशविपश्योर्निवणं मधुरध्वनि तृणतां न किचिरकरती नयन्ती प्रापयन्ती ।। युग्मम् ॥

·काव्यमाला। . स्वयं श्रमणशक्रेण ध्यानेनेवानुगामिना । यदाहृतानुगृह्याहं कारणं तत्प्रसाद्यताम् ॥ ४ ॥ अनुगामिना सेवकेनेव ध्यानेन सूरिमन्त्रस्य प्रणिधानेन स्मरणेन जापेन वा कृत्वा श्रमणशक्रेण वाचंयमवास्तोपतिना स्वयमात्मना यत्कारणमुद्दिश्य अनुगृह्य ममोपर्यनुग्रह प्रणीय प्रसादं प्रविधाय अहमाहूता आकारिता तदाकारणं यत्कारणं सहेतुः प्रसादतां निगद्यताम् । ममेति शेषः।। व्यापार्य कार्ये कचन किंकरी मां कृतार्थय । वजस्वामीय पद्मसार्थने पाथोधिनन्दनाम् ॥५॥ हे प्रभो सूरे, क्वचन कस्मिन्कार्ये कर्तव्ये व्यापार्य आज्ञामनुज्ञा वा प्रदाय दत्वा किंकरी श्रीमच्चरणसरोरुहसेविकां मां त्वं कृतार्थय सफलीकुरु । क इच । वज्रस्वामीय । यथा द्वादशाब्दिके दुर्भिक्षे खकप्रावरणकल्पाध्यासनपूर्वकं बौद्धदेशसमानीते तद्वौद्धनृपा. देशानवाप्तकुमुममानविमनायितेन संघेन पर्युषणापर्वणि जिनपूजाकृते कुमुमानयनार्थम- भ्यर्थितः खपितुर्मिनादेशाहीतविंशतिलक्षकुमुमः श्रीवज्रखामी पद्महदे गत्वा लक्ष्म्या प्रेक्ष्य नमस्कृत्य चागमनकारणप्रश्नानन्तरं सहस्रपत्रपद्ममार्गणेन प्रणेन पाथोधिनन्दना समुद्रपुत्री श्रियं कृतार्थयामास ॥ निगति जिनाधीशशासनामरसुन्दरी । भेजे जोपं मुखे शारदीनेव शिखिमण्डली ॥६॥ जिनानां सामान्यकेवलिनामधीदास्य तीर्थकरत्वात्स्वामिनः श्रीमहावीरस्य शासनस्याम- रसुन्दरी देवागना इत्यमुना प्रकारेण निगद्य कयित्वा मुखे वदने जोषं मीनं भेजे सेवते स्म । 'जोपमासनविशिष्य बभापे' इति नैपधे । तथा 'तूष्णीं तूष्णीका जोपं च मौने' इति हैम्याम् । मौनं कृत्वा स्थितवतीत्यर्थः । केव । शिखिमण्डलीव । यथा शार- दीना शरत्कालसंबन्धिनी । घनात्ययसमये इत्यर्थः । शिखिमण्डली मयूरमाला मुखे जोपं भजते न प्रवीतीत्यर्थः । यदुक्तं माघकाव्ये~-'समय एव करोति बलाबलं प्रणि- 'गदन्त इतीव मनीषिणः । शरदि हसरवापरुषीकृतस्वरमयूरमयूरमणीयताम् ॥' इति । यदास्यकौमुदीकान्तवाक्पीयूपाभिलापिणी । चलचञ्चुचलच्चक्षुरिव सा रभसादभूत् ॥ ७ ॥ सा देवी रभसादौत्सुक्यात् चलचञ्चोश्चकोरस्य चलच्चक्षुश्चञ्चललोचना वनिता चकोरी तद्वदभूसंजाता। किंभूता । यस्य सूरीन्द्रस्य भास्यमाननं तदेव कौमुदीकान्तश्चन्द्रस्तस्य वाग् वाणी एव वचोरूपं वा पीयूषं सुधारसस्तदभिलपति वाञ्छतीत्येवंशीला । 'कणे हत्य चकोरीणां गणः पीत्वा सुधारसम् । अजायत मदेनेव गुआपुजारुणेक्षणाः ॥ इति ज्योल्मापाने सत्यपि चकोरीणां सुधापानं कीर्तिकीमुद्याम् ॥ इति गुर्वभिप्राय जिज्ञासया देवीप्रश्नः ॥ 4 ·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . * वाचं वाचंयमश्रेणीरोहिणीरमणस्ततः । तत्पुरो ग्राहयामास सुधाया औरसीमिव ॥ ८ ॥ ततो देवीवचनानन्तरं याचंयमानां श्रमणानां श्रेणीषु धोरणीषु रोहणीरमणः विभा. वरीवल्लभः सूरीन्द्रः तत्पुरो जिनशासनदेवतापुरस्तादने वाचं वाणी प्राहयामास ज. ग्राह । उवाचे सर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-सुधाया अमृतस्य औरसी सुजाता केवलपितृमा. घोरुत्पन्नामिव नन्दिनीमिव । 'मुजातस्त्वीरसौरस्या' । पुत्री वीरसी । 'उदश्रुरेप व्यस- जनिारसीम्' इति नेपधे ॥ अदृग्गोचरपारस्य धाब्ययस्याम्बुधेरिव । यन्मनीपा सुखं देवि तरीव पारदृश्वरी ॥ ९ ॥ विनेया विनयावासाः कतिचित्ते ममासते । शौण्डीरिमधरा गन्धसिन्धुरा इव बन्धुराः ॥ १० ॥ हे देवि, मम ते स्वगुणैविख्यातिभाजः कतिचित्किय संख्याका विनयाः शिष्या आसते सन्ति । 'आसते शतमधिक्षिति भूपातोयराशिरसि ते खलु कूपाः' इति नैषधे । तथा 'सत्तायामस्त्यास्ते' इति क्रियाकलापे । किंभूताः । विनयावासाः विनयकुलमन्दि- राणि । पुनः किंभूताः । बन्धुराः कोलीन्यादिगुणोपेताः । पुनः किभूताः । शौण्डीरि- माणं कर्मसंपनसेनां प्रतिशार्य धरन्तीति । के इव । गन्धसिन्धुरा इव । यथा गन्धह- स्तिनः प्रत्यर्थिपृतनापराभवनपटवो भवन्ति । ते के। येषां विनेयानां मनीपा प्रतिभा सुखं यथा स्यात्तथा अदृग्गोचरो नयनविपयो न चक्षुर्माधः पारं परतीरं यस्य । पार- शब्दः पुनपुंसकलिङ्गयोः । तादृशस्याम्बुधेरिव समुद्रस्येव वामयस्य सिद्धान्तस्य सर्वशा- खरा वा तरीच नौरिव पारदृश्वरी पारं दृष्टवतीति पारगामिनी। 'वनोरच्' । 'वनन्तात्स्त्रि- यामीप्प्रत्ययो भवति रश्चान्तादेशः' इति प्रक्रियासूत्रेण ईप्रत्ययः, नकारस्य रकारः । पारदृश्वरी ॥ युग्मम् ॥ मध्येऽमीपां विनेयानां कतमः कमलानने । भास्वान्विप्णोरिव पदे ममास्त्यभ्युदयंगमी ॥ ११ ॥ हे कमलानने पद्मवदने शासनदेवि, अमीषां विनेयाना शिष्याणांमध्ये कतमः शिष्यः मम पदे पट्टे अभ्युदयं पधारितां गमिष्यत्यभ्युदयंगमी अस्ति । अभ्युदयं जगद्विख्यातता गमिष्यतीत्येवंशीलो गमी । भविष्यति गम्यादयः । 'गम्यादीनामुपसंख्यानणिनि वा . द्विर्यति । यदुक्त नैषधे-साधोरपि खः खलु गामिनाघोगमी स तु खर्गमितः प्रयाणे' इति । साधनिका तु प्रागुक्ता विकल्पेन वृद्धिर्गामी गमी। क इव । भाखानिक । यया भास्करो विष्णोः पदै गगने अभ्युदयं गच्छति ॥ इति गुरोर्दैवीप्रश्नः ।।

·३९२ काव्यमाला। . एवमालपिता तेन तं सुरी पुनरूचुपी । प्रावृपेण्यमिवाम्भोदं नभोम्बुपनितम्बिनी ।। १२ ॥ तेन हीरविजयसूरिणा एवममुना प्रकारेण आलपिता भापिता भाविपट्टधराभिधानं पृष्टा सती सुरी निर्जरी पुनर्चाितीयवारमूचुपी भाषितवती । जगादेत्यर्थः । केव । नभो. म्युपनितम्बिनीव नदीहृदनिपानादिनीरमनीहमानः केवलं नभस आकाशाद्धनाघननिर्मु- कमम्बु पियतीति नभोम्वुपो वप्पीहस्तस्य नितम्बिनी प्रमदा चातकी तेन जीवनदाना- दिना जगत्प्रसिद्धनार्थान्मेघेन गर्जितेन गभीरगारवेणालपिता वादिता सती प्रावृषेण्यं वर्षाकालसंवन्धिनम् । 'प्रापेण्यं पयोवाहं विद्युदरावताविव' इति रघुवंशे । तथा प्रावृष एण्याप्रत्ययः । इति प्राथपेण्यनिष्पत्तिः । अम्भोदं जलघर प्रति ब्रवीति ।। आस्ते श्रीजयविमलो यस्तेऽन्तेवासिवासवः । स ते दम्यो रथस्येव धुरं पट्टस्य धास्यति ॥ १३ ॥ हे प्रभो, यस्ते तवान्तेवासिनां शिष्याणां मध्ये वासव इव वासवो मघोनः सदृशः अखिलशिष्यशिखारनं श्रिया शोभया युक्तो जयविमल इति नामा वर्तते स जयविम- लप्रज्ञांशः तव पहस्य धुरं धास्यति धारयिष्यति । क इव । दम्य इव । यथा प्रथम. चया गौरथवा प्रीढीभूतो वत्सो वत्सतरः । लोके 'गोधो' इति प्रसिद्धः । दम्यो रथस्य धुरं दधाति । 'गुर्वी धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण दम्यः सदृशं विभति' इति रघी ।। त्वया विश्राणिता देव विधिना स्वपदेन्दिरा । वाधिना विष्णुनेव श्रीश्विरमेतेन रस्यते ॥ १४ ॥ हे देव हे भट्टारक, स्वया प्रभुणा खपदेन्दिरा निजपटलक्ष्मीविधिना पूर्वाचार्यरुक्त- कृतप्रकारेण विधाणिता प्रदत्ता सती एतेन जयविमलप्रज्ञांशेन समं चिरं बहुकालं यावत् रेस्यते क्रीडिध्यति । केव । श्रीरिव । यथा वार्धिना क्षीरनीरनिधिना विधिना वे. दोक्तप्रकारेण विभागिता वितीर्णा पाणी प्राहिता श्रीर्निजनन्दना लक्ष्मीर्विष्णुना ख- प्रेयसा साकं चिरै रमते ॥ तं गुणैरप्रतीकाशं त्वद्गुणश्रीः श्रयिप्यति । वल्ली विवर्धमानेव सयमानमहीरुहम् ॥ १५ ॥ हे सूरिपुरंदर, त्वद्गुणश्रीः तव गुरुपरम्परायाता तपागच्छलक्ष्मीर्गुणैः शमदमार्जवमा- दैवज्ञानादिभिरप्रतीकाशमनन्यसामान्यं तं जयविमलं श्रयिष्यति सेविष्यते । केव। वल्लीव। यथा विवर्धमाना प्रारषेण्यप्रवर्पत्पयोधराभिषेकप्रसभप्रवृद्धि प्राप्नुवती लता स्मयमानं विकसितं पासवपन्नपुष्पफलकलापकलितं महीरहं पादपं श्रयते भजते ।। पट्टधुर्येऽङ्गजे राज्ञा युवराज इवोजिते । त्वयास्मिन्निर्मिते कापि भाविनी शासनोन्नतिः ॥ १६ ॥ ।

·. ९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । हे हीरविजयसूरे, त्वयास्मिन् जयविमलप्रज्ञाने पहधुर्ये गणमारधुरीणे निर्मिते कृते काप्यद्भुतवैभवा जगदाश्चर्यकारिणी शासनस्य श्रीजिनमतस्योन्नतिर्भाविनी भ. वित्री। केनेवः। राशेव । यथा भूमीपतिना जिते प्रबलबले युवराजे पधुर्ये निजरा- ज्यधुराधुरंधरे विहिते सति शासनानामुपलक्षणात् पुरनगरग्रामजनपदानां न्यायविधि वि. दधति सति समुन्नतिर्भवति । 'दीयतां दशलक्षानि शासनानि चतुर्दश' इति विक्रमार्कदा- नपत्रे श्लोकः । अथवा शासनस्याहायाः काप्यद्वैता उन्नतिजायते । कोऽप्याज्ञा नो. लक्ष्यतीरार्थः ॥ विक्रमार्क इव श्रीमत्सिद्धसेनदिवाकरात् । स्वत्तस्तदनु कोऽप्युबिध्नो बोधिमवाप्स्यति ॥ १७ ॥ हे देव, तस्य जयविमलस्य पदस्थापनानन्तरं त्वत्तः श्रीमत्सकाशात् कोऽप्यद्भुत- वैभवः । उर्वी पृथिवी तस्यां प्रवलप्रतापः न इव नः सहसकिरणसदृशो महामण्ड- लीकमहीपतिधि समत्वमवाप्स्यति लप्स्यते । क इव । विक्रमार्क इय । यथा श्री. मतः पूर्वादिज्ञानातिशायिगुणः कलिकालसर्वज्ञ इति विरुद्धधारणासाधारणलक्ष्मीवतः सिद्धसेनदिवाकराद्विक्रमादित्यनृपो बोविवीजमवाप्तवान् ॥ इति देवतया पधुरंधर- कथनम् ॥ समाकर्ण्य सुरीवर्ण्यमानं तं पिप्रिये प्रभुः । रथाङ्गवन्निशावेदिगदिताभ्युदयं रविम् ॥ १८ ॥ प्रभुः सूरीन्द्रः मुर्या शासनदेवतया वर्ण्यमानं शाध्यमानं तं जयविमलनामानं प्रशाशं समाकर्ण्य श्रवणगोचरीकृत्य पिप्रिये निजपट्टाभ्युदयविभावनाभिप्रायेण हृदये परमा प्रीति प्राप्तवान् । 'पीट् प्रीती' । जहप्त्यर्थः । किंवत् । रथावत् । यथा चक्रवाकः निशावेदिभिस्तानचूडैगदितो निवेदितोऽभ्युदय उद्गमनसमयो यस्य तादृशं रवि दिवाकर प्रीयते प्रियाभिः परस्परवियोगापगमाशया हृध्यति । इत्यतयंत तेनान्तर्भाग्यसौभाग्यभूरसौ । प्रणुन्नयेव पुण्यैर्यत्रिदश्यापि प्रशस्यते ॥ १९ ।। तेन सूरिणा अन्तर्मनोमध्ये इत्समुना वक्ष्यमाणप्रकारेण अतयंत विचार्यते स्म । इति किम् । यदसी मद्विनेयो जयविमलाभिधानविबुधः भाग्य भागधेयं पुण्यं तथा सौभाग्य मुभगतो लोके विख्यातिर्वा तयोः स्थानं वर्तते यद्यस्मात्कारणान् विदया जिनशास. नवृन्दारिकयापि प्रशस्यते । उत्प्रेक्ष्यते--पुण्यरात्तत्सुकृतैः प्रणुनया प्रेरितयेव ॥ मेरुभूरिव भात्येपा जिनपट्टपरम्परा । समुद्भवन्ति येनास्यां सूरीन्द्राः स्वर्द्धमा इव ॥ २० ॥ एषा निःशेषगणधरधोरणी तरुणीचूडामणीभूता अभ्युदिता मशुदीयमाना अभ्यु- .

·काव्यमाला। उदित्वा कथयित्या । प्रभोः पुर इत्यध्याहारः । पुनरिसस्थाप्यध्याहारः। प्रभु सूरीन्द्रं नत्वा प्रणम्य ॥ इति शासनदेवतागमनम् ।। कलधौतावदातश्रीद्विजज्योत्साविराजितः । कुर्वन्कुवलयोल्लासं विभुविधुरिवाभवत् ॥ २९ ॥ विभुः श्रीहीरविजयसूरिः विधुः मुधादीधितिरिवाभवत् जातः । किंभूतः । कलधीतं. काश्चनं तद्वदवदाता निर्मला पीता श्रीपुःशोभा यस्म । 'विभाजते तब वपुः कनकाव- दातम्' इति भक्तामरस्तोत्रे। चन्द्रः किंभूतः । कलधीतं रजतं तद्वदुज्ज्वला मण्डललक्ष्मी- र्यस्य । 'कलधांत रूप्यहेनोः' इत्यनेकार्थः । पुनः किंभूतः । द्विजानां दशनानां ज्यो. नया कान्या विराजितः । पक्षे द्विजैश्चन्द्रपारिपार्श्वकैः सेवकविशेपैः । द्विजपतित्वाच. न्द्रस्य । तथा ज्योत्नया चन्द्रिकया विराजितः शोभितः । पुनः किं कुर्वन् । कुवलयस्य भूमण्डलस्य प्रतिबोधदानादिना यशसा वा उल्लासमानन्दातिशयम् । पक्षे । कुवलयानां चन्द्रविकाशिकमलानामुत्पलानां विकाशं कुर्वन् सृजन् ।। अश्रान्तानन्तपदवीलड्चनैः श्रान्तवानिव । शशी शनैः शनैरस्ताचलचूलामथाश्रयत् ।। ३० ॥ अथ देवतागमनानन्तरं शशी शीतकान्तिः शनैः शनैर्मन्द मन्दमस्ताचलस्य चर. माद्रेः प्रतीचीपर्वतस्य चूलां शिखामाश्रयद्भजते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--अश्रान्तं विगतवि- श्राम यथा स्यात्तथा निरन्तर विद्यते अन्तोऽवसानं यस्याः सा अनन्ता अपरिमिता प्र- माणातीता या पदवी मार्गः गगनालणं तस्या लखनैरतिक्रमणैः श्रान्तवान् श्रमं प्राप्त- वानिव । यः परिधर्म प्राप्तः स कुत्रचन विश्रामार्थमवतिष्ठते ॥ गर्भाश्मगर्भचन्द्राइमकल्पितोत्तंसिकेव सा । अस्ताचलश्री ति स्म मौलिलीलायितेन्दुना ॥ ३१ ॥ मौली अर्थात् पश्चिमाचलस्य शिरःशिखरे लीलया स्वविचरणविलासेन . न तु परस्य कस्यापि वलेन आकर्षणादिवलात्कारेणाचरितमाचरण यस्य स लीलाचरितस्तादृशेने. न्दुना चन्द्रेण कृत्वा सा प्रसिद्वा चन्द्रस्योदयदायिनी द्वितीयायां प्रथममस्ताचलादेवो. दयत्वात् । अथ वा सूर्याचन्द्रमसयोरस्तकारकत्वेन ख्यातिमती अस्ताचलस्य पश्चिमपृ. थिवीधरस्य श्रीलक्ष्मी ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--गर्भे मध्यप्रदेशे अश्मगर्भा मरकतमणयो यस्याः । 'मरकतं त्वरमगर्भम्' इति हैम्याम् । तादृशी । चन्द्रारमभिश्चन्द्रकान्तरः । 'चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणिश्चान्द्रचन्द्रोपलश्च सः' इति हैम्याम् । यथा चन्द्रोपलस्तथा च. न्द्रामा । कल्पिता रचिता उत्तसिका शेखरो यस्यास्तादग्विधेव । 'विदर्भमुवणावतं. . सिका' इति नैषधे । भवतत्रिका तथैवोत्तंसिकापि ॥

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । चन्द्रश्चङ्क्रमणक्लान्तं स्वाशनायितरोहितम् । वनाय मोक्तुमस्तादूरध्यास्त किमधित्यकाम् ॥ ३२ ॥ चन्द्रो मृगारः अस्ताद्रेश्चरमाचलस्यापित्यकामूर्वभूमी सर्वशिरःशिखरकाश्यपीम. ध्यास्त आश्रयति स्म । उत्प्रेक्ष्यवे-चद्रमणे चतुर्यामी यावदविश्रमेण निखिलनभोभ्रम- णेन क्लान्त परिश्रान्तं विभातप्रायायां विभावर्या खस्थात्मनः क्रोडानिशलाल्यमानपाल्य- मानम् । अथ वाशना या बुभुक्षा संजाता अस्येत्यशनायितं बुभुक्षाक्षामकुक्षि रोहितम. मृगभेदगतकुरङ्गम् । यतो 'मृगभेदारुरन्यंकुरकुगोकर्णशंवराः । चमूरुचीनचमराः समरा- र्णस्य रोहिषौ । कदलीकन्दलीकृष्णसारः पृषतरोहिताः ॥ इति हेम्याम् , तथा 'नस्यच. मूरुचलचक्षुषमाचचक्षे' तथा 'नश्यत्पृपतीविलोचने,' तथा 'पत्किशोरी कुरुतामसंगतं कथ मनोवृत्तिमपि द्विपाधिपे, तथा 'मुखं वसत्येष कलङ्करः' इत्यादि नैपधे । मृ. गभेदा मृग एवोक्ताः सन्तीति । तथैवान रोहितनामा मृगभेदविशेषस्तं पनाय चरणार्थ मोक्तुमिव । 'वनाय पीतप्रतिवद्ववत्सां यशोधनो धेनुमपेर्मुमोच' इति रधी। मोचनार्थमिव ॥ विभुना वाक्सुधास्पन्दिवदनेन विधुर्जितः । तत्तुलायै तपःकाड्डीवागादस्तादिगहरे ॥ ३३ ॥ विधुः मृगाः अस्तादेः प्रतीचीपर्वतस्य गहरे विविधविटपिकोटिसंकटनिकुजे गुहा- यां वा आगादाजगाम । उत्प्रेक्ष्यते -तस्य भगवद्वक्रस्य तुला सादृश्यमुपमा तस्या आत्यै प्राप्तये आसादनार्थ तपःकाही तीव्र तपः कर्तुं कान्वाञ्छन् इव । किंभूतो विधुः । वाचं वाणीमेव सुधाममृतरसं स्पन्दते क्षरत्युगिरतीत्येवंशीलेन वदनेन खीयाननेन कृत्वा विभुना सृरिणा जितः पराभूतः ।। दृष्ट्वा यान्तं जघन्यायामन्तर्भूताभ्यसूयया । चन्द्रश्चन्द्रिकया रुच्य इव चण्डिकया जहे ॥ ३४ ॥. चन्द्रः करविणीरमणः चन्द्रिकया ज्योत्लया जहे त्यक्तः । उत्प्रेक्ष्यते-अन्तर्मनो- मध्ये भूता प्रकटा जाता अभ्यसूया ईर्ष्या तयेव । किं कृत्वा । जघन्यायां निकृष्टायां जातेवा रूपाद्वा श्वपचरूपायामतिकुत्सितायां च । स्वभावतः प्रीजातावसूयावाहुल्यं स्यारसपनीमपि द्रष्टुं न शक्नोति ततोऽन्यस्याः का किंवदन्ती । तत्रापि तां विशुद्धां वि- श्वाहाददायिनीमेकपनी सती विहाय सकलदां जगद्विषादविधायिनी कुरूपां मातहाइ.. नामेपोऽभिसरत्येषा महीयस्यसूया तयेव कृत्वोज्झितः । अथ च जघन्या पश्चिमा । 'अजघन्यः प्रचेताः । नल: किभूतः। अजपन्यः सर्वोत्कृष्टः । तथा प्रकृष्टतमत्वो- चितं चेतो मनो यस्य । तथा प्रचेता वरुणस्तु सजघन्यः सह जघन्यया प्रतीच्या दिशा वर्तते यः स तदधिपतित्वात्' इति चम्पूकथायाम् । यान्तं गच्छन्तं गमनं कुर्वन्तम् - .

·काव्यमाला। - दृष्ट्या खलोचनगोचरीकृस्य । क इयं । रुच्य इव । यथा चण्डस्त्वत्सन्तकोपनः स्त्री चेच. ण्डिका कृतं कोपं कथमप्यनुज्दान्त्या निया कान्तः शदीमभिसरन् हीयते राज्यते ॥ प्रेक्ष्य क्षपाक्षये चन्द्र विद्राणं चन्द्रगोलिका । त्यक्त्वा कान्तं ययौ कापि पुंश्चलीच यदृच्छया ॥ ३५ ॥ चन्द्रगोलिका विशदचन्द्रिका कान्तं सभारमर्थतो विभावरीवल्लभं त्यक्त्वा मुक्त्वा संत्यज्य कापि कुत्रापि स्वरुचिते स्थाने यदृच्छया स्वेच्छया ययो प्रयातवती । कि कृत्वा । क्षपाया निशायाः क्षये क्षीणतायां विनाशे विद्राणं नि:श्रीकं मृतप्रायं चन्द्र नक्षत्रनायकं प्रेक्ष्य विभाव्य । केव।पुंधलीव । यथा व्यभिचारिणी स्त्री खकान्तं त्यक्त्वा वाप्यभिमते पुंनि प्रयाति ॥ रथाङ्गव्यथनोद्भूतैः पक्रिमैरिव पाप्मभिः । नियामापगमे राजा तत्यजे वसुभिः क्षणात् ॥ २६ ॥ त्रियामाया निमाया अपगमे विरामे विनाशे। क्षये इत्यर्थः । राजा चन्दो नृपतिश्च क्षणान् निमेपमात्राद्वसुभिः किरणद्रव्यैश्च तत्यजे परित्यक्तः । 'चमुस्त्वमी देवभेदे रुचि. -योके शुष्के च मुम्खादे रने वृद्धयोषधे घने' इत्यनेकार्थाः । उत्प्रेक्ष्यवे-रथाहानां चा- वाकविहंगमानां व्ययनैः परस्परवियोगोत्पादनैरुद्भूतः संजातस्तथा पक्रिमः परिपाक प्राप्तः उद्यावलिकायामुपागतः परमपाप्मभिरुत्कृष्टदुःकृतैरिव । नृपतिरप्यकराकरकरण- दण्डनपरदारगमनग्रहणसप्तव्यसनरोचनादिजनितदुरन्तदुरितैः कृत्वा । द्रव्यादिमिरा- दिशब्दात् अश्वगजरथपदातिमुभटजनपदपुरनामादिरूपलक्ष्मीधनस्त्यज्यते । क्षीणे पुण्ये, विधीयमाने च दुर्नये श्रीर्याति । यतः--'पुण्ये सलपि लक्ष्मी दुनोतिरिहान्तरे क्षयं नयति । तलेऽनुपभुक्तेऽपि हि दीपशिसा हन्ति वाताली ॥' इति वचनात् ॥ इति चन्द्र- स्यास्ताचलगमनम् ॥ नियछ्य हन्तुं स्वर्भाणुपाशकाढीव पाशिना । विधुः पाथोधिसौधेनाधातुं सौहार्दमीयिवान् ॥ ३७ ॥ विधुर्वासतेयीविवोढा निशापतिः । पाथोधिरम्भोनिधिः समुद्रः स एव सीधं वास- वेश्म यस्य तेन । 'वरुणस्त्वर्णवमन्दिरं प्रचेताः' इति हैम्याम् । पाशः खशात्रवनियन्त्र- णदवरकग्रन्थिरस्यास्तीति पाशी वरुणः । 'जलयादापतिपाशिमेघनादाः' इति हैम्याम् । वरुणावानं तेन प्रचेतसा सार्धं सौहार्द मित्रमित्रतामाधातुं कर्तुमीयिवान् । तद्धानि जलनिधौ जगाम । उत्प्रेक्ष्यते-पाशकाड्ढीव । मिनीभूताद्वरुणापाशं गृहीतुं काहति स्पृहयतीत्येवंशील इव । यतः मित्रस्य यद्विलोक्यते तनिजमित्रासद्वस्तु गृह्यते इति रीतिः । कि कर्तुम् । स्ववैरिणं सर्भाणु विधुतुदं नियन्य कथंचित्पाशेन कृत्वा निवध्य हन्तुं कृतान्तनिकेतनाविधीकर्तुम् ।

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ३९९ तमीप्रियतमो मध्ये प्रत्यग्द्वीपवतीपतेः । जनिकर्तुनिजस्येव मिलनाय समीयिवान् ॥ ३८ ॥ विभावरीप्राणवाल्लभः विधुः प्रसग्द्वीपवतीपतेः पश्चिमदिक्संबन्धिनो निर्झरिणीनाय. कस्य समुद्रस्य प्रतीचीपाथोधेमध्ये समीयिवान् समागच्छति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--निज- स्थात्मन आत्मीयस्य वा जनिकर्तुः जनकस्य । यतः-'सागरान्मुनिविलोचनोदराद्य- यादजनि तेन किं द्विजः' इति नैपधे । मिलनाय पितृस्नेहातिरेकान्मिलनाथ मिव ॥ इतोऽभ्युदयते भानुरितश्चन्द्रोऽस्तमीयते । इदं किमप्यनीदृक्षमहो विलसितं विधः ॥ ३९ ॥ इतोऽस्मिन् पार्श्वे पूर्वस्या दिशि भानुः सहस्ररदिमः अभ्युदयते अभ्युदयं प्रामोति । 'अय गती' भ्वादिः आत्मनेपदी च । तथा 'गच्छति विसर्पत्ययत्ययते' इत्यादिक्रियाः क्रियाकलापे । इतः प्रतीचीननीरनिधेमध्ये। पश्चिमायां दिशीत्यर्थः । चन्द्रो रजनीजीवि- तेश्वरः असं क्षयं नाशमीयते लभते । “ईट् च गती' दिवादिरात्मनेपदी च । अहो इत्साश्चर्ये खेदे वा । किमप्यपूर्वमनीदृक्षं विद्वद्भिरपि वजमशक्यं वचनगोचरातीतं वि. धैर्देवस्स विलसितं विजृम्भितं दृश्यते ॥ इति चन्द्रमसोऽस्तमयनम् ॥ दत्त्वोदयं त्वमेवास्तं कथं दत्से प्रियस्य नः । तारका इत्युपालव्धुं भेजुरस्ताचलं किमु ॥ ४० ॥ तारका अर्थादश्विन्यादिनक्षत्राणि दाक्षायिण्यः सर्वाःशशिप्रियाः । हेमाचार्येण नामसु कश्चिद्विशेषः प्रोक्तो नास्ति। किं च 'भकनीनिकयोस्तारा, तारा शब्दो भे नक्षन्ने कनीनि- कायां च । तारा एव तारका नक्षत्राणि' इति लिङ्गानुशासने । चन्द्रकरा अस्ताचलं प्र. तीचीपृथ्वीधरं भेजुराश्रिताः । उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण उपालधुमुपालम्भं न- दातुमिव । इति किम् । हे चरमाद्रे, नोऽस्माकं तारकाणां प्रियस्य प्राणनाथस्य निशी. थीनीनायकस्य त्वमेव भवानेव उदयमुद्गममैश्वर्यं वा दत्वा वितीर्य प्रतिपद्वितीययोस्ति- थ्योरस्ताचले चन्द्रोदयदर्शनात् । तस्माद्विधोरस्ताद्रिरेवोदयाचलः । तथा प्रातर्वर्णने- ऽप्युदयनाचार्येणापि प्रोक्त यथा-'उदयगिरिकुरङ्गीङ्गकण्ड्यनेन खपिति मुखमि- दानीमन्तरेन्दोः कुरगः' इति । प्रतिपचन्द्रोदयदर्शनं प्रायः सुरभिणामेव । यदुत्तम्- 'प्रतिपचन्दं मुरभी नकुलो नकुली पयश्च कलहंसः । चित्रकवाली चापः सूक्ष्मं धर्म सुधीति ।" इति । पुनस्त्वमेवास्तमस्तमयनं क्षयं च कथं दरसे ददाति ॥ नक्षत्रपद्धतेः प्रातर्भश्यन्तोऽम्बुधरादिव । क्षणाद्विलयमासेदुस्तारकाः फरका इव ।। ४१ ॥ तारका प्रहनक्षत्रताराः प्रातः प्रभातसमये करका घनोपला इव क्षणानिमेषमाना. द्विलय क्षयमासेदुः प्राप्नुवन्ति स्म । किं कुर्यन्तः । नक्षत्रपद्धतेराकाशात् । 'अभं सु- - .

·काव्यमाला। राम्रोडुमरुत्पथोऽम्बरम्' इति हम्याम् । भ्रश्यन्तो भ्रंशं प्राप्नुवन्तः । 'भ्रशुभ्रंश अधः- पतने' दिवादिको हैमधातुपाठे । करसादिव । अम्युधरादिव । यथा जलधरान्मे घात्करका भ्रश्यन्त्यधः पतन्ति ॥ अाब्धिमझ प्रत्यूपद्विपता मुपितश्रियम् । तारास्तारापतिं प्रेक्ष्यान्वमजस्तमिवार्णवे ॥ ४२ ॥ ताराः प्रातर्दृश्यमानाः गुरुशुक्रादिमहत्तारका अर्णवे समुद्रे । उत्प्रेक्ष्यते-तं चन्द्र• मन्यमजन् विधुपृष्ठे बुडरिय कृत्वा । तारापति खखामिनं शशिनं प्रेक्ष्य समीक्ष्य । अयं गुरोस्तारकः, अयं शुभतारकः, इति लोकोक्यापि तारकास्तेषां तारकाणां स्वामित्वं तु चन्द्रमस एव । यत:--'तारकराट् किरीटः' इति नैषधे । 'अथ वा गह अदासीत- डवी संतारकोटिकोडीणं । छासठिराहस्सनवरायपणहत्तरीपगसमिगिन' ॥ इति वच- नात् ग्रहपतित्वमपि । कि च । यावान्परिवारः सूर्यस्य तावान्परिवारश्चन्द्रस्येति जीवा- भिगमे । किंभूतः । प्रत्यूषं प्रभात एव द्विषन् द्वेपी शत्रुस्तेन मुषिता गृहीता छलदर्शिना खावसरे छलं च प्राप्य हठात्सर्वाप्यादत्ता श्रीर्यस्य अत एवार्या चिन्तया पीडया वा दुःखातिरेकत्रपया अभी समुद्रे मम डितम् ॥ निशाशनायितेनानपथे तारकतन्दुलाः । दिनाननशकुन्तेन शके कुक्षिगतीकृता:।। ४३ ॥ निशया राज्या कृत्वा निशायां वा चरणाभावाददर्शना जातास्त्यस्येत्यशनायितो बुभुक्षितः तेन दिनाननं प्रभातं तदेव शकुन्तः पक्षी तेन शकुन्तेन अहमेवं शङ्के वित- कयामि उत्प्रेक्षे वा । अध्रपथे मेघमार्गे गगनवत्मनि वा तारकतन्दुलास्तारका एवात्या- ज्ज्वल्यात्तन्दुलास्तुपनिर्मुक्तकलमाः। प्रथममुपहत्यार्थ तारखण्डिततन्दुलैः' इति नैषधे तारकास्तन्दुलीकृताः । कुक्षौ उदरे गताः । 'कृती' इति चिप्रत्यये कुक्षिगतीकृताः । 'इव बहुरूपकशालमनिका मुखचन्द्रपु कलङ्करङ्कवः । यदनेकपसौधकन्धरा हरिभिः कु- क्षिगतीकृता इव ॥' इति नैपथे। दिग्गजेन्द्रावगाहेनोत्पन्नाः स्वःसिन्धुबुद्बुदाः । क्षणादिव व्यलीयन्त तारकास्तारकापथे ॥ ४४ ॥ तारकास्तारास्तारकापथे नक्षत्रवर्मनि आकाशे क्षणादृश्यमाना एवं स्वल्पकालादेव व्यलीयन्त विलयं क्षय लभन्ते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--दिग्गजानामाशामातङ्गानामरावतादि. हरिकुअराणां जलावगाहेन सलिलक्रीडाकरणमननादिविधिना उत्पन्ना उद्भूताः स्वःसि. न्धोराकाशतरशिण्याः । गगनगगाया इत्यर्थः । बुद्दाः पानीयस्थासका इव । 'जलपं. पाटो' इति प्रसिद्धाः । बुद्बुदा हि खल्पकालावस्थायिनः स्युः । यदुक्तम्-'सम्भरा- गजलवुद्बुदउवमे जीविएअ जलविन्दुचञ्चले । जुञ्चणेयनइयेगसंनिहे यावजीव किमयं न घुजनसि ॥ इति वैराग्यशतके ॥ इति शुक्रादिमहत्तारास्तः ।।

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । 541 आगामिनो गवां पत्युः प्रातः सेनापतेः पुरः। कांदिशीका इवानश्यन्नन्धकारविरोधिनः ॥ ४५ ॥ आगमिष्यतीत्येवंशीलस्य आगामिनो गगनमण्डले समागन्तुकस्य गर्दा किरणानां भूमीनां च पत्युः खामिनः सूर्यस्य पार्थिवस्य प्रातः प्रभाताभिधानस्य दिनाननरूपस्य वा सेनापतेरनीकिनीनायकस्य पुरः पुरस्तादने । उत्प्रेक्ष्यते-- कादिशीका भयगुता इव । अन्धकारविरोधिनः संतमससंपनसंदोहा मनश्यन्पलायांचक्रिरे । 'मित्रो ध्वान्तारातिर- रजांशुहस्तः' इति हेम्याम् । एकस्य शत्रुत्वे द्वावपि परस्परं शात्रवौ भवतः इति ॥ गहरे भूभृतां गुप्तं तामसास्तापसा इव । कृशाः किमु तपस्यन्ति पुनरभ्युदयाशया ॥ ४६ ॥ तमसा समूहास्तामसाः । अत्र समूहार्थेऽण् । तिमिरप्रकराः कोशिका वा । 'ताम- सास्तिग्मरोचिपः' इति वीतरागस्तवे। कृशाः परिपन्थिपाथोजिनीपतिनिपतदृढतरकर- निकरप्रसभप्रहारजर्जरीभवद्र्घनोद्भवद्भरिचिन्तातिशयवशतो दुर्वलीभूताः सन्तः । उ- त्प्रेक्ष्यते-भूभृतां धरणीधराणां गहरे महत्कन्दरे कोटरे किमु तपस्यन्ति तीव्रतमं मुक्कानपानं तपःकष्टं कुर्वन्तीव । कथम् । गुप्तं छन्नं यथा स्यात्तथा केनाप्यज्ञातम् । कया। पुनर्वितीयवारमभ्युदयस्य चन्द्रचण्डरुचिप्रदीपप्रमुखद्विपत्पराभावुकविपयाद्वितस्फूर्तिम- त्तया आशया स्पृहया वाञ्छया । के इव । तापसा इव । यथा परिव्राजकाः समप्रशात्र- वक्षत्रगोत्रचित्रासनकालम्भविष्णुनृपादिपदवीकामनया तपस्तन्वते॥इत्यन्धकारगमनम् ।। अथ विभातप्राया शर्वरी उच्यते- विद्राणोत्पलदृक्क्षीणशुक्रा भ्रश्यत्पयोधरा । म्लानास्येन्दुस्त्यक्ततारमुक्ता वृद्धव शर्वरी ॥ ४७ ॥ शर्वरी रानियद्धेव जरती स्त्रीवासीत् । किंभूता निशा वृद्धा च । विद्राणे संकुचिते निमीलिते गते वा उत्पलानि कुवलयानि एव ततुल्ये च दृशौ नयने यस्याः । पुनः कि- भूता । क्षीणोऽस्तमितप्रायः। विभावेऽपि कदाचित् शुक्रो निरीक्ष्यते। ततोऽस्तमितप्रायः अस्तमितो चादृग्गोचरीभूतः शुक्रः प्रहविशेपो यस्याः । पक्षे । गर्भाधानाभावात्क्षीणं विनष्टं शुक्र घुवीर्य यस्याम् । पुनः किंभूता। भ्रश्यन्तोऽविरलीभवन्तः । पाश्चात्यरात्री प्रायो पदलानि भवन्ति सूर्योदये च यान्ति । अत एव चम्पकयायो प्रातर्पणने प्रोकं सूर्यविशेषणम्---'करपरामृष्टपयोधरे' इति । पयोधरा मेघा अभ्ररूपा यस्याम् । पक्षे । भ्रश्यन्तावधःपतन्ती पयोधरी स्तनी यस्याः । पुनः किंभूता । म्लानो विच्छायीभूतो गतचन्द्रिकत्वादृद्धत्वाच भास्येन्दुर्वदनसदृशः वफमेव चन्द्रो यस्याः 1 पुनः किंमता । स्यक्ता उज्झितास्तारा एव उज्ज्वला या मुक्ता मुक्ताफलानि यया । प्रायो वृद्धानां भूय- परिधानं शोभावन दृश्यते । यदुक्तम्-'मा ज्ञातुरिय परहाणि परकप्पडपडप्प । एतनेभमुहामणां वुटीकानिधडक । इति प्राकृतवाश्यात् ॥ 540 -

·४०२
'काव्यमाला।
रजनीवियुजां जाने द्विजानामपशापतः ।
कैरवाक्षी क्षणाद्राज्ञः क्षीणतां प्रतिपदुषी ॥ १८ ॥
राशः सुधाधाम्नः नृपतेश्च कैरवाक्षी कुमुदनयना निशीथिनी जाया राज्ञी क्षणात्ख-
ल्पसमयादेव क्षीणतां क्षयभावमतिकशीभावम् । अस्थिचर्मावशेषतामित्यर्थः। 'छिनोऽपि
रोहति तरुः क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्रः । इति विमृशन्तः सन्तः संतप्यन्ते न ते
विपदा॥' अत्र क्षीणता तु कलावशेषमात्रेणेव । 'मूलादुच्छिन्नस्योपचय एव नास्ति क्षी-
णस्य खल्पावशेषस्यैवोपचयः' इति सूक्तोक्तिः । प्रतिपेदुपी प्रपन्ना संप्राप्तवती । उत्प्रे.
क्ष्यते-रजन्यो निशासमये वियुञ्जन्ति परस्परं वियोग प्राप्नुवन्तीति तादृशा द्विजाः
पक्षिणो रथानामानो ब्राह्मणाश्च । विहगयोः कृपयैव शनैर्ययौ रविरहविरहनुवभेदयोः।'
इति रघुवंशे । तथा वस्तुपालकीर्तिकौमुदीसहोदरे सुरथोत्सवकाव्येऽपि-रजनीवि.
युजां पतत्रिणाम्' इति । चक्रवाकानामिति । अपशापतः विरुद्धशपना दिव स्वाचारनिर-
तानां ब्राह्मणानां शापो लगति न तु ब्राह्मणब्रुवाणाम् । यतः—'वृत्तस्था ब्राह्मणा शेयाः
क्षत्रियाः शस्त्रपाणयः। कृषिकर्मकरा वैश्याः शूदाः प्रेक्षणकास्तथा ॥' इति क्रियया ब्राह्म-
णवं न तु जात्या उत्तराध्ययने 'बम्बचेरेण वंभणे' इति ॥
सक्ततारपरीवारा छिन्नध्वान्तकचच्छटा ।
तमी तपखिनीवासीद्दयितेऽस्तमिते विधौ ॥ १९ ॥
विधी चन्द्रमसि दयिते भर्तरि अस्तमिते परलोकं प्राप्ते सति तमी प्रियामा । उत्प्रे-
क्ष्यते-तपखिनी तापसी आसीदिव परिवाजकेव बभूव । किंभूना । त्यको मुक्कस्ता•
रास्तारका उपलक्षणादहनक्षत्राणि एव परीवारः परिच्छदो यया । पुनः किंभूता ।
छिना लूना भद्रकारिता ध्वान्तान्यन्धकाराण्येव कचच्छटा केशपाशी यया । योपितो
हि भर्तरि मृते शिरकेशान्मुण्डयन्ति ।
संसिसूक्षुः शशी कान्तां कामगादनुरागवान् ।
इत्यालोकयितुं शक्के तमी तमनुजग्मुषी ॥.५० ॥
तगी इन्दुकान्ता शशिनं स्ववादों विधुमनुजग्मुषी पृष्ठे प्रस्थिता पचागच्छति स्म।
उत्प्रेक्ष्यते-इत्यालोकयितुमित्यमुना प्रकारेण प्रेक्षितुमिय । इति फिम् । अनुरागवान-
गुरतिकलितः । 'रागोऽनुरागोऽनुरतिः' इति हेम्याम् । भनुगतो रागो रक्रिमा तेन
संयुक्तः । असाद्रिसंगमान्मनागरणीभूतखादिदं विशेषणम् । पाशी को चतुर्पु वर्णेषु भ.
म्यतरा खेचरीमपसरस या नागाहना या । किनाग्नी कान्तो नियं सेसियनः कस्याः सई
कमियतुः । अगारकुत्रापि मा विमुध्य गतः । निर्यापयिष्यमिव संसियक्षोः' इति
.
नषधे ॥
कि पाथेयमिवादाय क्षपा नक्षत्रमुकिकाः ।
प्रत्यूपे प्रोषितं कान्तं मृगाझामनुगच्छति ॥ ११ ॥

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४०३ प्रत्यूषे प्रभातसमये प्रोपितं द्वीपान्तरं प्रति प्रस्थितं मृगाई हरिणलाञ्छनं निजहृद- यनायकं कान्तम् । उप्रेक्ष्यते-क्षपा निशा किमनुगच्छति पृष्ठे प्रयातीव । किं कृत्वा । नक्षत्राणि उडवः उपलक्षणत्वात्तारका एव तद्रूपा वा मुक्तिका मुक्ताफलानि अल्पभार- बहुमूल्यानि मौक्तिकानि आदाय गृहीत्वा । किमिव । पाथेयमिव । यथा काचित्रिपुटिका निवडीनीकरणहार' इति जने प्रसिद्धा दीर्घदर्शिनी नैपुण्यवती स्त्री कथमप्यकस्मात्का. रणाद्विशंवलं खवल्लभ कुत्रचिजनपदे प्रस्थितं विज्ञाय स्वयं सम्यग्मणिमुक्कादिपाथेय. मादाय तमनुयाति ॥ वितत्य मायिकीवाने मायां तारामयीं तमी । क्षणाददृश्यतां निन्ये मन्ये तां दिवसानने ॥ १२ ॥ तमी यामिनी दिवसानने प्रभातसमये मन्ये उत्प्रेक्षे अहमेवं मन्ये मानयामि विमर्श विदधामि वा क्षणाक्षणमात्रता खयं प्रपश्चितां मायां प्रेक्षणरूपकादिरचनाकपटपाटव. मदृश्यता. दृशोरगोचरतां निन्ये लम्भयामास । किं कृत्वा । अभ्रे दशदिक्सीमव्योमम- ण्डले मायिकीव इन्द्रजालिकविद्याविधुरा वनितेय । तारामयीमुपलक्षणाद्रहनक्षत्रप्रचुरी मायां शाम्परीम् । इन्द्रजालमित्यर्थः । वितत्य विस्तार्य ॥ तमखिन्या विधोः पत्युविरहासहमानया । प्रातःसंध्यावृहद्भानौ खतनूः किमहूयत ॥ १३ ॥ तमखिन्या पीयूपमयूखमाणवल्लभया विधोश्चन्द्रमसः पत्युः खभर्नुविरह वियोग न सहते इत्यसहमाना तादृश्या सत्या प्रोद्दामविरहाकुलया विधुवल्लभवियोग सोदमसमर्थया भवन्त्या । उत्प्रेक्ष्यते--प्रातःसंध्या दिवसाननरक्तिमा सेव बृहद्भानुः कृशानुस्तसिन् खतनूनिजगारलता किमहूयत हुतेव भस्मीकृतेव ॥ तूर्याणां यामिनीयामविरामे ध्वनिरुद्ययौ । प्रयाणं सूचयन्प्रातरिव राज्ञो मृगीदृशः ॥ १४ ॥ यामिन्या निशाया यामानां चतुर्णी प्रहराणां विरामे अपगमे तुर्याणां वादित्राणां 'नगारा' इति लोकप्रसिद्धानां ध्वनिः शब्दः उद्ययी प्रादुर्भूतः । उत्प्रेक्ष्यते-राज्ञश्चन्द्र- मसो महीपतेर्वा मृगीदृशो निशाया महिध्या वा प्रयाणं प्रस्थानं सूचयन्कथयभिव ॥ इति रात्रिगमनम् ॥ चके श्रमणशक्रेण विधिभातिकस्ततः । जैत्रं तन्नमिवाधृप्यभावद्वेप्यजिगीपया ॥ ५५ ॥ ततो रानिगमनानन्तरं भ्रमणशफ्रेण वाचंयमपुरंदरेण हीरविजयसूरिणा। विभावे विधीयते, विभातस्यायं वा वैभातिकः प्रातःकालसंबन्धी विधिराचारः प्रातरावश्यका. दिकः चके कृतः । उत्प्रेक्ष्यते-अध्याणामनाकलनीयाना दुर्धराणां भावानामन्तरङ्गा- ·काव्यमाला। । 1 णामष्टकर्मणामष्टादशदोषाणां वा द्वेष्याणां प्रतिभटानां जिगीषया जेतुमिच्छया । जैन शात्रवगोत्रमात्रजयनशीलं तन्त्रमुपायमर्थसाधकमिव । 'तन्त्रं सिद्धान्ते राष्ट्रे च परि- च्छन्दप्रधानयोः । अगदे कुटुम्बकृसे तन्तुवाने परिच्छदे ॥ श्रुतिशाखान्तरे शास्त्रे करणे अर्थसाधके । कर्तव्या तन्त्रोक्तिः' इत्यनेकार्थः ।। उपभुज्य प्रियां प्राची वजिणा बजता दिवम् । व्युत्सृष्टमिव ताम्बूलं शोणिमा प्रातरुद्ययौ ॥ १६ ॥ प्रातः प्रभातकाले शोणिमा प्रभातसंध्याराग उद्ययौ प्रकटीबभूव । उत्प्रेक्ष्यते- प्राची पूर्वदिशं प्रियां खजायाम् । 'कौशिकः पूर्व दिग्देवाप्सरःसर्गशचीपतिः' इति हैम्याम् । पूर्वदिक्पतित्वेन उपभुज्य नक्तं भुक्त्वा। निजमुखमितः स्मरंधत्ते हरेमहिषी हरित्' इति नैषधे । दिवं खवाससदनं निदिवं बजता गच्छता पनिणा शक्रेण व्यु. रसृष्टं नीरसत्वेनात्ममुखात्यक्तं ताम्बूलं सचूर्णखदिरपूगनागवल्लीदलचर्वणपिण्डमिव ॥ प्रातःसंध्या व्यभावह्निहेतिर्मुक्ता विवखता । हन्तुं महाहवोन्मादिमन्देहानिव कोपतः ॥ १७ ॥ प्रातः प्रत्यूषसंवन्धिनी संध्या प्रभातसमयप्रादुर्भूतशोणिमा व्यभात्संध्यारागो भाति स । उत्प्रेक्ष्यते-महति प्रोः प्रपले भाहवे संप्रामे उन्माद्यन्ति उन्मत्ता भवन्ति इत्येवंशीला ये मन्देहा नाम मार्तण्डे इति यक्षभूतराक्षसविशेषाः कोपतः क्रोधाति. रेकात्तान् खप्रत्यनीकान् हन्तुं व्यापादयितुं भस्मसात्कत विवखता भास्वता मुक्ता तान्प्रति प्रहिता क्षिप्ता वहितिः कार्यानवं शन्नमिव । 'इह हि समये मन्देहेषु प्रज- न्युवमताम्' इति नैपधे । तथा 'तिस: कोट्योऽर्धकोटी च मन्देहा नाम राक्षसाः । उदयन्तं सहस्रांशुमभियुध्यन्ति ते सदा ॥' इति नैपत्ती ॥ संध्यारागारुणं जैनं पदं प्रातळराजत । अपूजि निर्जरैभक्तिप्रहैः किं कुङ्कुमद्रवैः ॥ १८ ॥ जिनोऽईन् विष्णुश्च तस्येदं जैन ताहरपदं विष्णुपदमाकाशं प्रातः प्रभाते संध्या. रणं संध्यारागेण फरया रफीभूतं व्यराजत विराजते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-भच्या सेवा- आल्या कृत्वा प्रदर्नमेनमनशील तर्निरैः सुपर्वभिः कुश्मघुरणपईर्दवरपूजि कि पूजितमभ्यर्षितमिव विलिामिव या ॥ प्रातर्दिग्दन्तिनां गङ्गां बजतां जलकेलये । जज्ञे गण्डगलहिन्दुवृन्दोमारुणं किमु ॥ ५९॥ व्योमाकासमपर्ण संध्योपागेण कृरया रफ जसे जातम् । सोणीपभूवेसर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-प्रातर्दिनमुखे जललिये सलिटे क्रीडाकरण गहामम्बरजम्यालिनी प्रति मनतो गरएतां दिग्दन्तिनां हरितसराणा गण्डेभ्यः कपोलपालिभ्यो गलद्भिनि:सरद्भिः ·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४०५ विन्दुवृन्दैः पदनामभिः शोणच्छविमदवारिकणगणैः । 'बिन्दुजालं पुनः पद्मम्' इति हेम्याम् । पञ्चम्यादिदशायां करिणां कपोलेभ्यो रक्तविन्दयो निःसरन्तीति कविसमयः। 'भूर्जत्वचः कुअरविन्दुशोणाः' इति कुमारसंभवे ॥ प्रत्यूपे मखमुग्लेखातल्पेभ्यः पतयालुभिः । किमास्तीर्णारुणाम्भोजपणैः शोणीकृतं नमः ॥ ६० ॥ नभो गगनं शोणीकृतम् अधिकारात्प्रभातसंध्यारागेण पाटलं प्रणीतम् । उप्रे- श्यते--प्रत्यूपे दिनवदने मसभुजा यज्ञाशभोजिना लेखा श्रेणी तस्यास्वल्पभ्यः पल्य- डेभ्यः पतयालभिः पतनशीलरास्तीर्णः प्रस्तृते अरुणाम्भोजानां कोकनदानां पर्णर्दलेम- ण्डलैरिव ॥ इति प्रातःसंध्या ॥ अथो पाथोजिनीनाथोऽभ्युदियाय नभोगणे । कपोलकुड्डमक्लिन्नं प्राच्याः किं कर्णकुण्डलम् ॥ ११ ॥ अथो संध्यारागानन्तरं नमोगणे आकाशाजिरे पायोजिनीनां जलजन्मिनीनां नायः प्राणपतिः सूर्यः अभ्युदियाय उदयाचलचूलायामुद्गमं लभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-कपो. लस्य गण्डस्थलस पत्रवली प्रापितेन कुमेन घुसणेन लिनं व्याप्तम् । 'अयमुदयति घुरणाणतरुणीवदनोपमश्चन्द्रः' इति विदग्धमुखमण्डनवचनात् प्राच्या आखण्डलम. हिष्याः पूर्व दिशः कर्णस्यैकं कुण्डल स्फुटं प्रकटं ताटङ्क इव ॥ पूपद्विपं प्रसाद्याम्भोमूर्ति नित्यानुशीलनैः । पद्मिनीभिरभीर्भर्ता पूपाहूतः किमुद्ययौ ।। ६२॥ पूषा भानुमान् उद्ययी उदयमालिहति स्म । उप्रेक्ष्यते-पद्मिनीभिः कमलिनीभिः प्रेयसीभिर्भर्ता खपाणनापः । अथ वा पद्मिनीभिररविन्दवान्धवैः नुहद्भिवा निजगुहद्धा न्धुराहूतः । राप्रणयं ताशस्य पूपद्विपः शंकरस्य नित्यमहर्निशमनुशीलनेः रावसरसा. पधानताविधानाद्वैतसेवाभिः । जलमूर्तिरीश्वरस्य । यदुकम्-'क्षितिजलपयनहुताशनय. जमानाकाशसोमसूर्यास्त्याः । यस्य सल मूर्तयोऽटी स भवतु भवतां शिवः सिध्यः ॥' इति कविसमयोतिः । प्रसाध पूर्व प्रसन्नीकत्साभयदानमार्गणसन्मानप्रदानादि राम्यग्य. रोपादानपूर्व संतोप्य । अअमूवल्लभेनेवोस्वातः प्रातर्निखेलता। प्रागिरेगरिको गण्डोपलो बालारुणो व्यभात् ॥ १३ ॥ बालारणोऽर्भकमानमाली व्यमाद्विभासते स्म । 'जरीज़म्महिम्मगुमगिविलग-इति सडप्रशस्ती । तपा 'विभव्यापि समो हिनस्ति सरगिर्यासोऽपि कस्पायुरो दारिद्रागि गमापली हरिसिवः' इति श्रीचिन्तामगिपाश्रनाथस्तुती । उरप्रेक्ष्यते-प्रा. प्रभातगमये निऐलता सतनं तटापातादिकीटा यंता अघ्रम्यानमेन अभ्रकुनामा इसिनी तम्या ·४०६ काव्यमाला। भ । अभ्रमूशब्दो दीर्घोऽपि दृश्यते-यथा 'गजानामभ्रमूपतिः' इति काव्यकल्पलता- याम् । तथा 'अभ्रमूवल्लभारूढं निशाशेषे कदाचन । खमे महेन्द्रमद्राक्षीत्पृथा पृथुमनो. रथा । इति पाण्डवचरित्रेऽपि । ऐरावणवारणेन प्राग्गिरेः पूर्वपर्वतस्य गैरिको धातुमयो गण्डोपल: स्थूलपापाण इवोत्खातः उत्पाद्य क्षिप्तः इव । ऐरावतदन्तावलस्य पूर्वस्या दिशो दिग्गजत्वात्प्राग्गिरेरिति कथनं युक्तिमत् ॥ द्यावाभूमी पराभूष्णुं भूच्छायामरवैरिणम् । भेत्तुं व्यमोचि चण्डांशु चक्रं किं चक्रपाणिना ॥ १४ ॥ चक्रपाणिना नारायणेन । उत्प्रेक्ष्यते-चण्डास्तीक्ष्णा रुदा वा अंशवः किरणा यस्य सूर्यरूपं वा । अथ वा चण्डं भयकारि अंशु शीघ्रगामि । 'अंशः सूत्रादिसूक्ष्मांशे किरणे चण्डदीधितो' इत्यनेकार्थः । शीघ्रगामिनि वाच्यलिङ्गः । शैध्येऽपि तत्र फ्लीबम् । चक्र सुदर्शनं नाम स्वरभाई व्यमोचि मुक्तमिव । किं कर्तुम् । द्यावाभूम्योर्दिवस्पृथिव्योर्न- भोभुवोः पराभूष्णुमभिभवनशीलं भूच्छायमन्धकारमेवामरवैरिणं दानवं भेत्तुं विदारयितुं हन्तुम् ॥ कण्ठपीठीलठत्पाणरथाङ्गाहविहायसाम् । जीवातुर्यमुनाबीजी व्यरचीव विरश्चिना ॥ १५ ॥ विरचिना ब्रह्मणा यमुनायाः कालिन्दा चीजी जनकः । 'वप्ता तु जनकस्तातो पीजी जनयिता पिता' इति हैम्याम् । 'सहस्ररदिमर्यमुनाकृतान्तजनक: प्रद्योतनस्तापनः' तथा 'यमुना यमभगिनी कालिन्दी सूर्यजा यमी' इति द्वितयमपि हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यवे- जीपातुर्जीवनीपपमिव व्यरचि विहितम् । केषां कण्ठपीठयां गलकन्दले । 'जयत्युदरनिः- सरद्वरसराजपीठीपठचतुर्मुखमुखावलीरचितसामनामस्तुतिः' इति चम्पूकथायाम् । 'वंशिफवकोष्ठिककान्यकुञ्जपीठानि' इति लिङ्गानुशासने नीलीवलिायोः। पीठं पीटी च । लुठन्तः वियोगातिव्यथाव्याकुलतया निर्गमनायागच्छन्तः प्राणा असवो येपाम् । फण्टगतजीवितानामित्यर्थः । तादृशानां रथाइ इति आहा नाम येषाम् । 'चकवाको रथा- हाहः कोको द्वन्द्वचरोऽपि च' इति हैम्यां रयाशब्देन चक्रमुच्यते तमानां विहायसा पक्षिणां चक्रवाकविहङ्गमाना जीवनस्य भेषजमिव । विहायो व्योमपक्षिणोः' इत्यनेकार्थः । इति सूर्योदयः॥ शोणी दीप्तिर्दिनेशस्वाधाकुमारितरा श्रियम् । फोकैर्दुःखानलज्वाला किमुद्गीर्णाः मुद्दपुरः ॥ ६ ॥ दिनेसास दिवरानायकस्य भानोः दीप्तिः कान्तिः थियं शोमामधादरते स्म । कि- भूता। कुमारितरा पाला । प्रथमोपमा । अतिशयेन कुमारी कुमारितरा । 'हम्मो या' इति सारस्सतसूत्रेण तरतमयोः परयोः सतोयां इसः । अत एप भिता । कोणी भयन्तारण ! 'रचयति रविः गोणीमेनो कुमारितरा रपेः' इति मधे। उरप्रेक्ष्यते-

·९ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
४०७
कोकैश्चक्रवाकैर्विहंगमैः सुहृदः खमित्रस्य भास्करस्य पुरोऽप्रे दुःखरूपानलस्य सकलशर्व-
रीपरस्परवियोगसंजातासाततीप्रज्वलनज्वाला इवोद्गीर्णाः हृदयवदनाद्वहिरुद्वान्ता इव ।।
निजानुरागिणीवर्वीक्ष्य दारान्स्मेरसरोजिनीः ।
किमुद्गीर्णोऽरुणज्योतीरागो राजीवबन्धुना ॥१७॥
राजीवबन्धुना अरविन्दसुहृदा सूर्येण अरुणमतिरक्तं यज्ज्योतिः कान्तिः एव रागो
हृदयोदयदनुरागोऽनुरतिरुद्गीर्णः प्रकटीभूतः । किं कृत्वा । स्मेरा विकसिताननसरोजाः
सरोजिनी: पद्मिनीरान निजप्रेयसी: । निजे आत्मनि विषयेऽनुरागोऽस्त्यासामित्यनु-
रागिण्यस्ता: सानुरागा वीक्ष्य व्यालोक्य ॥
हरिव्यापादितध्वान्तकुम्भिकुम्भसमुद्भवैः ।
.रक्तै रक्तीकृता शके प्रभा भाति स भानवी ॥१८॥
भानोरियं भानवी सूर्यसंबन्धिनी प्रभा अर्थात्कुमारीकान्तिांति स शुशुभे । तत्रा-
हमेवं शङ्के वितर्कयामि । हरिणा भानुना केसरिणा च व्यापादिता करामनिशितनिलिं-
शोद्धरधाराविदारिता ध्वान्ता अन्धकारा एव कुम्मिनः श्यामवर्णत्वादन्धकारसाधारणा
पारणाः। यत उक्तम्-'दूरतया स्थूलतया श्यामतया गन्धलोलुपैर्मधुपैः । पावितमिभ-
राजधिया तत्त्वधिया चामतो महिपः॥ इति । प्रायोऽधुना कृष्णवर्ण एव दन्तिनो ह.
श्यन्ते । तेषां कुम्भेभ्यः शिरःपिण्डेभ्य उद्भव उत्पत्तिर्येषां तादृशै रक्त रुधिरै रक्तीकृता
शोणा निर्मितेव ॥
कान्तागमे धृताताम्राम्बरा इव दिगगनाः ।
वन्धूकबन्धुरैनमवैर्भान्ति प्रभामरैः ।। ६९ ॥
वन्धूकमद्वन्धूककुमुमानीव 'विपोहरिया' इति लोकप्रसिद्धानि । बन्धुरैः शोणिन्ना
मुन्दरः प्रभागानोवैरुत्पन्नः प्रभामरैः कान्तिकलादिगहना आशावशा भान्ति वि.
राजन् । उत्प्रेक्ष्यन्ते-कान्तस्य स्खभर्तुः सूर्यस्यागमे समागमनसमये । 'दिशो हरिदिई-
रितामिवेश्वरः' इति रघुवंशे । धृतानि परिहितान्याताम्राणि सामस्त्येन शोणान्यम्बराणि
यासांसि याभिः एतादृश्य इव ॥ इत्यक्षणतरणप्रभा ।
द्रुमद्रोणिपु संचिन्वन्नुलसन्पल्लवानिव ।
तन्वन्निव तटाकेमु निन्दन्कोकनदश्रियम् ॥ ७० ॥
कुर्वन्निव गिरेः शृङ्गे गैरिकावनिविभ्रमम् ।
ताम्बूलश्रियमास्येपु दिग्वधूनां दिशन्निव ।। ७१ ॥
सीमन्तेषु मृगाक्षीणां सिन्दूरं पूरयन्निव ।
प्रातः प्रसारयन्भाति भानुमान्भानुविभ्रमम् ॥ ७२ ॥

·काव्यमाला। . भानुमान् किरणमाली सूर्यः प्रातः वासरवदने 'भानूनां निजाभकप्रभागां विभ्रम शोभा विलासं वा प्रस्तारयन् विस्तारयन् भाति विभ्राजते । ह्रमाणां तरुणा द्रोणिषु । 'द्रोणी द्रोगिरिदन्तः श्रेण्यामपि' इत्यनेकार्थावचूर्णिः । भानुविभ्रम विस्तारयन्निति सर्वत्र योज्यते । उत्प्रेक्ष्यते--उल्लसतः स्फुरतः विकसतो वा पल्लवान्प्रवालासंचिन्वनुपचयं बाहुल्यं प्रापयनिय । तथा तटाकेषु पद्माकरेषु । उत्प्रेक्ष्यते-कोकनदानां रक्कोत्पलानां श्रियं लक्ष्मी तन्वन्विस्तारयन्निव बहूनि कोकनदानि कुर्वनिव । तथा। गिरेः पर्वतस्य हे शिखरे। उत्प्रेक्ष्यते-गरिकावने रक्तधातुभूमेर्विभ्रम भ्रान्ति कुर्वनिव विरचयन्निव । पुनर्दिग्वधूनां दशदिगहनानां आस्येषु वदनेयु । उत्प्रेक्ष्यते-ताम्बूलधियं दिशन्ददान इव । ताम्बूले चर्विते वाधरादौ रक्तिमा भवेत् । पुनर्मूगाक्षीणां प्रस्तसारणीदृशां सीम- न्तेयु केशपाशवर्मसु । उत्प्रेक्ष्यते-सिन्दूरे हारभूपर्ण पूरयन् सिन्दूरेण भरनिव इति लोहितलक्ष्मीविलसितं सिद्धान्ते । 'कुछमखवियच जीवलोपे' इति सूर्यस्याभ्युदयसमये कान्तिरप्यतीव रका स्यादिति । त्रिभिर्विशेषकम् ॥ इति सूर्यप्रभाप्रस्तारः ।। पारेभे भानुना व्योनि क्रमाञ्चकमणक्रमः । विश्वविश्वभराभोगं प्रेक्षितुं किमु काहता ॥ ७३ ॥ भानुना मार्तण्डेन व्योनि गगनाङ्गणे क्रमादनुक्रमेण चक्रमणक्रमः गमनस्यानुक्रमः परिपाटी चक्रमणकलितः क्रमः प्रारेभे पादाः पारेभिरे । अथ वा चक्रमस्य क्रम आन- न्तर्यनिरन्तरत्वं विश्रामरहितत्वेन गन्तुं प्रारभतेत्यर्थः । 'क्रमः कल्पानिशक्ति परि- पाट्याम्' इत्यनेकार्थः । परम्परायां पादक्षेपे आनन्तर्ये पदसंधावपि क्रमः' इत्यनेका. विचूरिः । उत्प्रेक्ष्यते-विश्वस्य जगतः अथ या विश्वस्याः समप्राया विश्वंभरायाः वसुंधरायाः आभोग विस्तारं प्रेक्षितुं द्रष्टुं काहता किमु वाञ्छतेव ॥ इति दिनोदयः ।। आसाद्य दर्शनं तस्याः शासनसर्गिसुभ्रवः । व्यरंसीध्यानतः सूरियोगीव परमात्मनः ॥ ७४ ॥ सूरिहारविजयसूरीन्द्रो ध्यानतः सूरिमन्त्रजापतः . प्रणिधानाधरसौद्विरमते स । कि कृत्वा । तस्याः पूर्वोक्तसर्वाङ्गवर्णनागमनादिव्यतिकरायाः शासनदेवतायाः दर्शनं प्रत्य- क्षावलोकनमासाय अधिगत्य । साक्षात्समीक्ष्येत्यर्थः । क इय । योगीव । यथा योगसा. धको जितेन्द्रियो ध्यानविधानकतानः परमात्मनः परमात्मखरूपस्य दर्शनं प्राप्य विर• मति । ध्यानं कुर्वाणा योगीन्दा हदि परमात्मानमालोक्य ध्यानाद्विरमन्ते । यथा 'योग स चान्तः परमात्मसंझं दृष्ट्वा पर ज्योतिरुपारराम' इति कुमारसंभवे ॥ सूरीन्दुर्वसतेमध्ये ध्यानस्थानादथागमत् । प्राग्गिरेः कन्दरकोडादाखानिव नभोङ्गणम् ॥७५ ॥ अथ शासनदेवतागमनप्रश्नस्यनध्यानविरमणानन्तरं सूरीन्दुहीरविजयसूरिचन्द्रो ध्यानस्थानात्प्रणिधानविधानास्पदासतेपात्रयस्य मध्ये उत्सझे आगमदागतः । क इव। - ·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४०९ भावानिव । भानुमाली यधा प्रागिरेः प्राचीनपर्वतस्य कन्दरस्य । कन्दरशब्दनिलि है । "पिठरप्रतिसरपात्रकन्दराः' इति लिङ्गानुशासने। कोडात् हृदयात् । मध्यादित्यर्थः । अथ वा क्रोडादुत्सहानभोगणं गगनाजिरे समागच्छति ॥ प्रीतिप्रहैः प्रभुस्तत्र परिवन्ने व्रतिवजैः । मुनासीर इवास्थानीमासीनः स्वर्गिणां गणैः ॥ ७६ ॥ तत्र मौलोपाश्रये प्रभुः सूरीश्वरः प्रीत्या प्रमोदेन गुरुशिष्यम्लेहेन धर्मस्य हार्दन प्रहर्नम्रीभूतः पदाम्भोजे भ्रमरीभावं प्राप्तप्रतियः भ्रमणपुङ्गवगणैः परिवने परिवृतः । क इव । मुनासीर इव। यथा भास्थानी मुधर्माभिधानां सभामासीन आश्रिय तिष्ठन् । उपविष्ट इत्यर्थः । सहसलोचनः खर्गिणा गीर्वाणानां गणेईन्दैः परिप्रियते॥ तत्रागमन्पत्तनादिसंघास्तं पन्दितुं तदा । स्वर्गादिदेवाः समवसरणस्थं यथा जिनम् ॥ ७७ ॥ तन डीसाभिधे नगरे पत्तनमणहिल्लपुटभेदनमादियेषां तेषां नगराणां संघाः श्राद्धग- णास्तं ध्यानोस्थित सूरि वन्दितुं नमस्कर्तुमागमनागच्छन्ति स्म । यथा इवाथें । के इव । देवा इव । यथा स्वर्गो देवलोक आदिः प्रथम येषां तेषां भवननगरज्योतिर्विमानाना देवा भवनपतिवानमन्तरज्यौतिष्कद्वादशकल्पयासिनः मुराः समवसरणे तिष्ठतीति समव. सरस्थतं जिनं तीर्थकरं नमसितुमायान्ति । प्रबोधयन्सुदृक्पद्मान्कुदृक्पङ्काश्च शोपयन् । स्पर्धयेव रवः सूरेः प्रतापो व्यानशे दिशः ॥ ७८ ॥ सूरेहरिविजयवाचंयमेन्दोः प्रतापो दिशो दशापि हरितः प्रति व्यानशे व्याप्नोति म्म । उत्प्रेक्ष्यते-रवेः सूर्य स्वार्थान्मार्तण्डचण्डप्रतापस्य स्पर्धया संघर्षण मनस्यसूयया पा। कि कुर्वन् । मुसः सम्यक् दृष्टय एष पनाः कमलागि प्रबोधयन् प्रतिरोधवन्धु- रान् विदधत् । सुदर्शनिनः कुर्थन् । सूर्योऽपि पनानि प्रबोधयति विकारायति । च पुनः किं कुर्वन् । फुत्सिताः शापयादिमतोपादानपरलसंवलिता दृशः दृटयो येषां सिद्धान्तविरुद्धषादित्वाटा दृष्टयो येपो वे कुशः बुयादिनः कुमतान्येव पशः कर्द- मास्वान् शोपयन् निष्टापयन् । सूर्योऽपि पडू शोषयति ॥ प्रतिक्रम्य चतुर्मासी स क्रमावहरत्ततः । हर्पाद्वर्षा इवोल्लाच मानसादिष्टमानसः ॥ ७९ ॥ स सरिः क्रमादनमभेण विजयदशमीदीपालिकादिनगमनपरिपाच्या पाणी मासाना समाचारपतुर्मासी वार्षिकचतुर्मासिकम् । अथ वा पर्चा भयो यो मासाभ्यां मृत्वा धतुर्मासी, तो प्रतिकम्य । एतावतां कार्तिकचतुर्मारिकप्रतियमर्ण प्रणीय पशु. मांगी पूर्णीकृत या तससम्माहीसानगरापदरत विहारं कृतवान् । इत्यर्थः । कस। • , ·४१० काव्यमाला। इटमानस इव । यथा इष्टमानसो राजहंसः वर्को वर्षासमयमुलवथ मानसात् खावास- कासारतः हर्षादानन्दाद्विहरतिं पृथिवीपीठपानीयप्रपूर्णानेकपङ्कजनिकुञ्जमञ्जलजलाशयेषु खैर विहरति । 'नृपमानसमिष्टमानसः' इति नैषधे ॥ क्रमेणाहम्मदाबादपुरे सूरिः समीयिवान् । नभोनीरधिवर्णिन्याः प्रतीरे सुप्रतीकवत् ॥ ८० ॥ सूरिहीरगुरुः क्रमेण प्रामानुप्रामादिविहारपरिपाट्या अहम्मदाबाद इति नाम यस्य तादृशे पुरे नगरे समीयियान् समाजगाम । किंवत् । सुप्रतीकयत् । यथा ईशानविदि- संवन्धी अटमः मुप्रतीकनामा ककुप्कुञ्जरः नभस आकाशस्य नीरधेर्जलराशेवरवर्णिनी पन्नी । 'वशा सीमन्तिनी वामा वर्णिनी महिलायला' तथा 'कर्पर्दीपवती समुद्रदयिता धुन्यो सवन्ती सरः' इति द्वितयमपि हैम्याम् । एतावता आकाशगङ्गा । 'नदत्याकाशग- झायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे' इति रघुवंशे । तस्याः प्रतीरे तटे । 'तटं तीरं प्रतीरं च' इति हैम्याम् ॥ देवीनिगदितागण्यभाग्यसौभाग्यशालिनः । स्वस्यान्तेवासिनस्तस्य कम्माजजयतीशितुः ।। ८१ ॥ सूरीन्दुः कामयांचके दातुं सूरिपदं ततः । तनूजस्येव राज्यस्य धुरं धात्री पुरंदरः ।। ८२॥ (युग्मम्) ततोऽहम्मदाबादगमनान्तरं सूरिहीरविजयरज निजानिः खस्यात्मनः आत्मीयस्य धान्तेवासिनः समीपे वसनशीलस्य शिष्यस्य कम्मानानो व्यवहारिणः गृहीतवतत्वात्सा. धोवी शगजः पुनः तथा यतीनां मध्ये इशिता मुख्यो गीतार्थत्वात् । अथ या भा- विनि भूतोपचारात् निर्मन्थानां नायकः तस्य विमलप्रज्ञाशस्स सूरिपदमाचार्यपद प्रदातुं कामयाचके अभिलपति स्म । किंभूतस्य । देव्या शासनतरुण्या निगदिते सूचिते कथिते मनग्ये अप्रमेये वामानसगोचरीकर्तुमशक्ये भाग्यं पुण्यं तथा सीमाग्यं सुभ. गता विश्ववानभ्यं ताभ्यां शालते शोभते इत्येवंशीलस्य । क इव । धात्रीपुरंदर इव । यथा पृथिवीपुरहूतो राजा तनूजस्य निमनन्दनल राज्यस्य सकलमण्डलाधिपत्यधुरै प्रदान कामयते ॥ प्रक्रमे तत्र तत्रत्यसंघेनागृयत प्रभुः । तमिवामिनवं सूरिशकमन्यं दिदृक्षता ॥ ८३ ।। तप प्रक्रमे तस्मिन्प्रसाये तपस्येन कमीपुरीयेण संधेन श्राद्धवर्गेण भगवानरपत । अर्यात्मरिपदप्रदानाय प्रमोरामहः कृतः । संघेन किं कर्तुमिच्छता । तमिय हीरविजय. गणपरमिय भन्यमपर अभिनवं नवीनं सूरिया गणभारधुरंधर दिक्षता द्रष्टुमिच्छता ॥ ततः साशयसंवादि प्रपेदे तद्वचः प्रभुः । मतव्यतिकरे लौकान्तिकदेवोक्तमाप्तवत् ॥ ८४ ॥ .

·. ९ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ततः संघामहानन्तरं प्रभुहरिविजयसूरिः स्वस्यात्मन आशयमभिप्रायं संवदत्यनुक- रोखेवंशीलं यादृशं गुरुचित्ते तादृश एव संघामह इलर्थः । तद्वचः संघवचनं प्रपेदे 'प्रतिपन्नवान् । किंवत् । आप्तवत् । यथा जिनेन्द्रः व्रतव्यतिकरे दीक्षाग्रहणावसरे लोकस्य पश्चमकल्पस्य अन्तः प्रान्तोऽवसानं तत्र तमिश्रराजिकान्तरालशालिविमानेषु । अचि- अर्चिमालि-वैरोचन-प्रभंकर-चन्द्राभ-सूर्याभ-शुकाभ-सुप्रतिष्ठाभ-अरिष्टाभिधानेषु भवा लौकान्तिकाः । ते च नवविधाः । यथा--सारखत-आदित्य-वहि-वरुण-गर्दतो- तुपित-अव्यावाध-आग्रेय-अरिष्टनामानो देवास्तेषामुक्त कवितमिवाहीकृतवान् । सूरीन्द्रेणाथ दैवज्ञैर्मुहूर्त निरधार्यत । एतन्महोदयस्येव प्रारम्भप्रथमक्षणः ॥ ८५ ॥ अथ संघामहाङ्गीकारानन्तरं सूरीन्द्रेण देवमोहर्तिकः सार्धे मुहूर्त दोपादिनिर्मुक्तशु- भवासरवेलालनं निरधार्यत निश्चीयते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-एतस्य जयविमलप्रशांशस्य यो महोदयो महानभ्युदयः तस्य प्रारम्भस्य प्रथम आद्यः क्षणः अवसरः कालविशेषः पक्षदशलवलक्षणः ॥ शिल्पिभिः कारितः संधैर्मण्डपो यन्मुनीशितुः । पट्टश्रियं वरीतुं किं स्वयंवरणमण्डपः ॥ ८६ ॥ संधैः कमीपुरधाद्धसमुदायः कर्तृभिः शिल्पिभिवैज्ञानिकस्तद्रयनचातुर्यैः कृत्वा साध- नभूतैर्मण्डपो बहुजनाश्रयः कारितो निर्मापितः । उत्प्रेक्ष्यते-जयविमलनानो मुनीशि- तुर्निग्रन्थनाथस्य पत्रिय वरीतुं सूरिपदलक्ष्मीमुद्दोढुं स्वीक कि स्वयंवरणमण्डपः ।। एतद्यत्तिकरेऽनेककौतुकालोकलालसा । त्रिलोकी चित्रदम्भेन मण्डपे किमुपेयुपी ॥ ८७ ॥ एप चासी व्यतिकरच एतव्यतिकर आचार्यपदप्रदानावसरम्तम्मिन्ननेकानि कातुकानि माधर्याणि तेषामालोकने लालसा उत्सुका त्रिलोकी भुवनयी चित्राणामालेल्यभावं सम्भितानामगुरामुरनागराणां दम्भेन कपटेन कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--तत्र मण्डपे किमुपेयुपी आगतेव ।। विस्तीर्णोऽपि स संकीणों बभूवानेकनागरैः । भाविभट्टारकागण्यपुण्याकरियागतः ॥ ८८ ॥ स संपजननिर्मापितो विभागोऽध्यतिविपुलोऽपि रान् मण्डपो जनाश्रयः भगंग- नातीत गर्जनपदप्राममनिरापुरनगरजननिवहः संकीर्णः अतिलपीयः स्थानमिय मभूय संजातः । किभूनागरः । भागतः समेत: दशदिगन्तादपि तमोपनतः । उमे. त्यस-भाविनो भविष्यतो भारकरण जयविमलापूररंगभ्यः मुरनरादिगिरपि जेनुमाय: पुश्रांगारिकारद्वानोतरिय उपायानः ।।

·काव्यमाला ।
निशि तारैरिवाकाशो भ्रियमाणः स निर्भरम् ।
तन्महोमिलित रेजे पौरैर्जानपदैर्जनैः ॥ ८९ ॥
तस्य.जयविमल प्रज्ञांशस्य पहप्रदानस्य महसि उत्सवे मिलितरितखत आगरकी.
भूतैः । उत्सववाची महाशब्दः सकारान्तोऽप्यस्ति । यथा-'एनं महखिनमुपैहि
सदारुणोच्चैः' इति नैपथे । नलानलयोवर्णने । 'महखिनं तेजखिनमनलमुत्सववन्तं च'
इति तद्वृत्तिः । तथा 'महस्तेजस्युत्सवे च' इत्यनेकार्थः । पौरन गरैर्जानपदगुर्जरपाबाल-
लाटसौराष्ट्राद्यनेकनीवृजन्मभिजनैलों के निर्भरं निचितं नीरन्ध्र नियमाणः पूर्यमाणः स
मण्डपो भाति स । कैरिव । यथा निशि तमिलायां रात्रौ तारकैरुपलक्षणानिखिल-
ज्योतिःसंतानग्रियमाण आकाशो गगनं भाति । चन्द्रोद्योते च केचिदृश्यन्ते, केचिन ।
तमिस्रायां दर्शयामिन्यां तु सर्वेऽपि स्फुटा एव लक्ष्यन्ते, तस्मादत्र तस्मिता रात्रिरेवो.
पादीयते नापरा ॥
तीर्थेशितेव समवसरणं श्रमणाग्रणीः ।
श्रमणश्रेणिभिः सार्धमध्यासामास मण्डपम् ॥ ९ ॥
श्रमणानां तत्समयवर्तिनां संविमपक्षिणां शुद्धाचारवतां च श्रमणानां साधूनामप्रणी-
मुख्यो हीरविजयसूरिः श्रमणश्रेणिभिः मुनिमण्डलीभिः साधै मण्डपमाचार्यपदप्रदान.
स्थानमध्यासामास.। क इव । तीर्थेशितेव । यथा तीर्थनाथः साधुभिः सार्धं समवसरणं
धर्मदेशनमन्दिरमध्यास्ते । केनापि महर्धिकेन देवेन दानवेन वा रचितमिति शेषः ।
पण्डिताखण्डलं श्रीमजयाद्यविमलाभिधम् ।
आहातुं प्रेषयामास मुनिमुख्यान्मुनीश्वरः ॥ ११ ॥
मुनीश्वरो हीरभद्वारकः । जयेति पदमाद्यं यस्यास्ताहशी विमलेसभिधा नाम यस्य
स जयविमलखमेव पण्डितेगु कोपिदेषु माखण्डल इयासण्डल इन्द्रखमाहातुमाकार-
यितुं मुनिमुख्यान्वाचकादिवाचयमपुंगवान् प्रेषयामास प्रहिणोति स्म ।
अयमानीयतामीभिर्मण्डपं पण्डितामणीः ।
उत्तरार्हर्गन्धयाहैरम्बुवाहोऽम्यराश्वत् ।। ९२ ॥
अमीभिमुनिगुस्यरय जयविमलनामा पण्डितामणी: कोविदारः मण्डपं जनाश्रय
मानीयत मानीतः । करिव । गन्धयाहरिव । यया उत्तरस्या भवस्त्तराहिः समीरणः ।
लोके 'सूरयाय' इति प्रसिद्धः । अयुवाहो जलपरनिर्भरभृतमायो धारापरः अम्बर-
साकावासाइमुत्राहमानीयत ॥
प्रभु बगाज तैः साध साधुभिः साधुसन्धुरः ।
युवराज इवानल्यैः सामन्तैः पितरं निजम् ॥ १३ ॥

·7 . ९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४१३ स साधु सिन्धुरः जयविमलमुनीन्द्रः तैः सूरिग्रहितैर्मुनिपश्चाननः सार्धं प्रभु हीरविज- यसूरीश्वरं बभाज मागत्य प्रणम्य सेवते स । क इव । युवराज इव । यथा सकलज- नपदप्रजाचिन्ताकारकतया खापितो नृपकुमारः अनलपर्बहुभिः सामन्तैः सीमालभूपाले. रने कमण्डलीकमहीपाल समं निजं पितरं जनक सेवते । भाविसूरेरभूत्तस्योपाध्यायपदमादितः । परमावधिवत्साधोरुदेष्यत्केवलश्रियः ॥ ९४ ॥ भविष्यतीत्येवंशीलो भावी स चासौ सूरिश्च तस्य भविष्यदाचार्यस्य आदितः प्रथमं तस्य जयविमलविदुषः उपाध्यायनाम पदमभूभूव । एतावता आचार्यपदादा. वुपाध्यायपदं प्रदत्तमित्यर्थः । किंभूतम् । परमावधिवत् । यथा उदेष्यन्ती प्रकटीभवि. प्यन्ती केवलश्री: केवलज्ञानलक्ष्मीर्यस्य तादृशस्य साधोः श्रमणस्य परममुत्कृष्टं पृथश्य- रमाणुज्ञानलोकमानमलोकेष्वपि लोकप्रमितासंख्येयखण्डावरोधविधायकमवधिज्ञानं भ. चति । अथ वा प्रादुर्भविष्यत्केवलमेकाकार निखिललोकालोकाकाशप्रकाशकं ज्ञानं यस्य ताग्विधस्य जिनेशितुः तीर्थकरस्य आदितः संयमग्रहणप्रथमसमय एव तूर्य चतुर्थ -मनःपर्यायसं ज्ञानं भवति इति द्वितीयपाठः॥ महामहैस्ततस्तस्य सूरिः सूरिपदं ददौ । जातवेदाः स्फुरज्योतिनिकेतनमणेरिव ॥ ९५ ॥ तत उपाध्यायपदप्रदानानन्तरं सूरिहीरविजयप्रभुः महामहरधिकजायमानोत्सवे. स्तस्य जयविमलोपाध्यायस्य सूरिपदमाचार्यपद ददौ । क इव । जातवेदा इव । यथा जातवेदाः कृशानुनिकेतनमोर्दीपस्य स्फुरदेदीप्यमानं ज्योतिखेजो दते । अथ बाक इव । यथा नेहप्रियो दीपस्य दशेन्धनस्य तमोपहं भूछायभिदुर निजमात्मीयं ज्योतिर्महो विश्राणयति ।। उज्झित्वा शमिनोऽशेषान्सुरानिव रमा हरिम् । तं सूरिमुपगच्छन्ती रेजे सूरिपदेन्दिरा ॥९६ ॥ तं नवं प्रत्यग्र जयविमलनामानं सूरिमुपगच्छन्ती समायान्ती सूरिपदेन्दिय आ. चार्यपदलक्ष्मी रेजे विराजते स्म । किं कृत्वा । उपगच्छन्ती अशेषान् समस्तान् तदभिलाषुकान् परान् शमिनो वाचकप्रज्ञांशप्रमुखान् मुनीनुज्झित्वा सत्यज्य । केव । रमेव । यथा सममान सुरासुरानौज्य हरि नारायणमुपयान्ती मन्दरमन्थानकमथनस- मये क्षीरपायोधिपायोवेलासमुत्थितसर्वाङ्गीणलक्ष्मीसमुसल्लमी राजते । किच देवेन ध्रुतममृतमधनावसरे मुरासुरकरपरिवर्त्तमानमन्दरमन्यानकनि?परधिरितसमस्त रोदः- कन्दरादिवापि दूरोच्छलितदुग्धतुपारासारतारकितनभमः समुत्पन्नानेकौस्तुमादिवानु। १. 'उदेष्यत्केवलस्येव तुर्य ज्ञान जिनेशितुः' इति पाठान्तरम्. २. 'प्रदीप इच दीपस्य निजज्योतिस्तमोपहम्' इति पाठान्तरम्, ·काव्यमाला। विस्तारादुद्गच्छदप्मरसा मुखमण्डलैः क्षणमिव विहितविकचनलिज़शोभादनेकाश्चर्यकुक्षेः क्षीरसागरात् अजनि जनितजगद्विस्मया स्मरजननी हस्तस्थिततरुणारविन्दा देवी देदीप्यमाना पुण्यलक्ष्मीर्यस्याः सर्वाङ्गलावण्यमधु विकचलोचनकपरापीय पीयूपभुजो मदनमदपरवशाः परस्परमवेय॑न्तश्चक्रुश्चक्रपाणिना समं संगरम् । अथ सर्वानप्यन्तरा- न्तरापततस्तानुल्लङ्घय मन्दरगिरिशिखरशातकुम्भनिकपोपलायमानवाहोर्भगवतश्चिक्षेप । क्षेपीयः कण्ठे वैकुण्ठस्य स्वयंवरकुसुममालिकाम्' इति चम्पूकथायाम् ।। तस्य पूरयतो विश्वकामांश्चिन्तामणेरिव । श्रीमद्विजयसेनेति सूरिराजोऽभिधां व्यधात् ॥ ९७ ॥ सूरिराजो हीरविजयसूरीन्द्रस्खस्स जयविमलसूरेः श्रीमान् विजयसेन इत्यभिधां नाम व्यधाच्चकार । तस्य किं कुर्वतः । विश्वेषां जगज्जनानां कामान्मनोभिलपितान् पूरयतः पूर्णान् सृजतः । कस्येव । चिन्तामणेरिव। यथा देवमणिः सर्वान्कामान् संपूरयति ॥ किंनर्य इव नागर्यो जगुर्गीतिं पिकोकणाः । संगीतं तेनिरे नाकिकुमारा इव नर्तकाः ॥९८॥ नागर्यो नागराहनाः किनर्यः किंपुरुषयोपित इव गीति गानं जगुर्गायन्ति स्म । किंभूताः । पिकीनां कोकिलानामिव कणः पञ्चमसूचकालापनमधुरध्यनिर्यासां तथा नर्तका नटा नाकिनां देवानां कुमारा इव संगीतं प्रेक्षणकनिमित्तप्रयुक्तगीतनृत्यवाचन- यम् । अथ वा प्रेक्षणकं नाटकमेव तत्तेनिरे चक्रिरे ।। त्रिलोकीमपि कुर्वाणं तत्र चित्रीकृतामिव । नेत्रश्रोत्रसुधास्पन्दि तौर्यत्रिकमजायत ॥ ९९ ॥ तत्र व्यतिकरे नेत्राणां लोचनानां श्रोत्राणां श्रवणानां च मध्ये सुधाममृतरसं स्पन्दते क्षरति सिश्चतीत्येवंशीलं तादृश तीर्यत्रिक गीतनृत्यवायत्रयमजायत जातम् । किं कुर्वाणम् । त्रिलोकी विश्वप्रयीमपि चित्रीकतामालेख्यलिखितामिव कुर्वाणं विदधानम् ।। तत्रास्ति श्राद्धमूर्धन्यः श्राद्धो मूलाभिधः सुधीः । सौन्दर्यधर्मदााभ्यां कामदेव इवापरः ॥ १० ॥ तग्राहम्मदाबादनाग्नि राजनगरे श्राद्धेषु श्रीमत्तया पक्षधावकवर्गेषु मुर्धन्यः शेखरः मूल इत्यभिधा नाम यस्य मूलकठिनामा सोऽस्ति विद्यते । किं. भूतः । मु शोमना जिनधर्मानुगामिनी दानादिधर्मेषु धीवुद्धिर्यस्य सः । उरप्रेक्ष्यते-- सौन्दर्येण वपुःप्रेयरूपकेण तथा धर्मेण पुण्यकृत्ये दृढाशयतया च अपरोऽन्यः काम- देव य । शरीररमणीयतया अपरः कन्दर्पदेव एकः मुस्मसे विद्यते । अपरस्त्वयं तत्तुल्यत्वेन तथा धर्मकर्तव्यदायेन महावीरमगवतः द्वितीयधावकः कामदेयनामा यारक्षोऽभूत्ताहगेयायमप्यासे ।। . श्राद्ध भास्तिकः ·९ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । ४१५ जम्भकमजवजन्मोत्सव शंभोर्वणिग्वरः । ववर्ष वसुधाराभिस्तस्य सूरिपदक्षणे ॥ १०१॥ चणिग्वरः समयनेगमगणेष्वग्रणीः मूलाख्यश्रेष्ठी तस्य विजयसेनसूरेराचार्यस्य यत्पदं तस्य क्षणे प्रदानस्य महोत्सवे वसुधाराभिः मुवर्णरूप्यमाणकमेणिभिर्ववर्ष वर्षति स्म । मुवर्णरूप्यकमहमुन्दिनाणक: प्रभावनां कृतवानित्यर्थः । किंवत् । जृम्भकवजवत् । यथा शमोस्तीर्थकरस्य जिनेन्द्रस्य जन्मोत्सचे जननमहामहे सीधर्मेन्द्रादिष्टधनदलोकपालानु- शया बनवणसेवकस्तिर्यकुम्भवकगीर्वाणगणो हिरण्यवर्णरजतरनवनवासचूर्णपुष्पफ• लादिवृष्टिं कुर्वन्ति ॥' तस्मिन्विनिहितं सूरिपदं सूरिसितांशुना । दिदीपे भास्वता ज्योतिरिव सायं धनंजये ॥ १०२॥ तस्मिन्विजयसेनाभिधाने प्रतीन्द्रे सूरिमिताशुना हीरविजयसूरिसुधामरीचिना सूरे- राचार्यस्य पदं विनिहितं स्थापितं सद्दिदीपे दीप्यते स्म । किमिव । ज्योतिरिव । यथा भास्वता दिवाकरेण सायं संध्यासमये धनंजये वैश्वानरे विनिहितं ज्योतिर्नकमतीय दीप्यते । वासरे तादृशी दीप्तिनं भवति यादृशी निशायां दीया दीप्तिर्भवति । प्रसिद्ध चैतत् । कि चाम्न प्रजन्नम्भोजिनीवाल्लभो धूमध्वजे सतेजोऽवस्थाप्य गच्छति प्रातरा- . गतच गृहातीति कविसमयः । तथा रघुवंशे-'दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेय हुताशनेः' इति ॥ शोभामुभी लभेते स्म श्रीमत्सरिपुरंदरौ । प्रणिन्ती तमःस्तोमं सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ १०३ श्रीमन्ती गणनायकार्यलक्ष्मीकलिती यशःशोमाभासरी सूरिपुरंदरी हीरविजयसे- मामिधाचार्यविडीजसा उभी द्वावपि शोभी कीर्ति स्याति लभेते म्म भासादयामासतुः । किभूती । तमसामानानां दुरितानां या खोमं समूह प्रपिमन्ती व्यापादयन्ती । काविष । सूर्याचन्द्रमसाविय । यथा दिवाकर निशाकरी तमःसोममन्धकारनिकर मूलादु- रिछन्दता शोभा भुवने प्रसिद्धि लमेते ॥ वनीमिवायनीं सूरिशको चक्रमणैः क्रमात् । मधुराधाविव मासौ शोमा लम्मयतः म तौ ॥ १०४॥ सा हरिविजयविजयमेननागानी सूरियाका भाचार्यपजन्या क्रमादनुफमेण पामग. विदरणः विहारमंग अपनी मेदिनीमहलं शोर्मा प्रियं लम्भयतः मम प्रापयामागतः । सावियागधुरापाविष। यथा मधुपमः, तथा राधो माग: । चने मधुमका पंचाये समाप इति दम्याम् । एतापना गणना चम्धिनी वधारामामा एमाइनुक- मतः प्रपमं पंमः पापुपमालिशालोदयोन्मुसाकुरुते । ततो वेगासमारा:

·काव्यमाला। . परिणतफलमण्डलकलितान् सालमण्डलान् विदधाति इस्सनुक्रमः । चक्रमणेनिजागमनः कृत्वा वनीमुद्यानवीथीं वनमालां लम्भयतः । 'स्ववनीसंप्रवदपिकापि का' ॥ इति ध्यानोत्यानाफमिपुरागमनाचार्यपदस्थापनम् ।। कोऽपि मेधाविमूर्धन्यो लुम्पाकानां मते तदा । मेघजी ऋपिरित्यास्ते नामामध्ये मणिर्यथा ॥ १०५ ॥ तदा तस्मिनवसरे लम्पाकानां 'लउका' इति नामा प्रसिद्धानां मते पक्ष मेघजी इति नाना कोऽपि कश्चिदृषिः तन्मतवेषधारकः आस्ते विद्यते । किंभूतः । मेधाविना बुद्धिमतां पण्डिताना वा मध्ये मूर्धन्यो मुकुटायमानः प्रज्ञालचूडामणिः । क इव । मगिरिव । यथा इवार्थे । यथा अमेध्ये अशुचिस्थाने रत्नं मणिर्भवति ॥ ऋपिः कुअरजीनामा तं लुम्पाकमतप्रभुः । पल्लीपतिर्यथा वङ्कचूलं निजपदे व्यधात् ॥ १०६ ॥ लुम्पाकानां मतस्य प्रभुः स्वामी भारवाही कुअरजीनामा ऋषिः लुम्पाकवेषभूत मेघजीऋषि निजपदे खस्थाने व्यधात्स्थापयति स्म । यथा इवार्थे । क इव । पल्लीप- तिरिव । यथा पल्लीपतिः पित्रातीवान्यायकारित्वात्कुपितेन खदेशात्प्रवासितं खपल्लीप्राप्त नितरां रानीतिकारकत्वेन खस्थानोचितं पुत्राभावाचूलं नाम राजपुत्रं निजपदे निधत्ते स्म । अथ वा रतिकलहकुपितपरामुखभवनापरस्थानस्थचीरिकार्थागततदगरह- स्पर्शनातिस्मरपरवशीभूतखवशाप्रार्थनाप्रक्रमनिब्यूंढनिष्कलङ्कशीलवतदर्शनाह्लादितकेश- ववमुधावासवः खपदे युवराजपदे स्थापितवान्वङ्कचूलं नृपनन्दनम् ॥ सिद्धान्तानेप निध्यायन्कदाचिचत्वचक्षुषा । प्रतिमामाईती चित्रवल्लीं चाप इवैक्षत ॥ १०७ ॥ एप भेघजीऋषिः कदाचित्कस्मिन्नपि प्रस्तावे । सिद्धान्तानां चारागाद्य होपपातिद्यु- पागप्रमुखानागमान्निध्यायन् विलोकमानः सन् तत्वचक्षुषा शुद्धमनोनयनेन कृत्वा महतां तीर्थकृतामियमाईती तां भगवत्प्रतिमा ऐक्षत विलोकते स्म । क इव । चाप इव । यथा नीलचापः चित्रवल्लीमीक्षवे। किं कुर्वन् ।ध्यायन् पश्यन् । कान् । आसामस्त्यैन गमो गमनमुपलक्षणादागर्म गमागमौ येपु त भागमाः भूमीप्रदेशाः तान् । 'चिनकवल्ली चापः' इति सूत्रोः॥ लम्पाकानां मतात्तस्मादिव कारानिकेतनात् । निर्गन्तुं कामयामास स ततो मेघजीमुनिः ॥ १०८॥ ततो जिनप्रतिमाक्षरदर्शनानन्तरं स मेघजीमुनिस्तस्मालम्पाक्रमतानिर्गन्तुं निःसत कामयामास काहति स । करसादिव । कारानिकेतनादिव । यथा कश्चिजनः न्यायेन वा अन्यायेन न्यायेऽप्यन्यायीकृस वैरिवाहुल्यादिति न्यायात् । चारके नृपा. - ·९ सर्गः हीरसौभाग्यम् । दिना क्षिप्तः स तसाद्वन्दिमन्दिरात् प्रपक्षचातुर्येण कृत्वा निर्गन्तुं कामयते। इति मेघ- जीमुनेः प्रतिमाक्षरदर्शनात्प्रतिबोधः ॥ तन्मताधिकृतान्येपधरान्वागुरिकानिव । पाशे पातयतो मुग्धान्मृगानिव विवेद सः ॥ १०९ ॥ रा मेपजीमुनिस्तस्य लुम्पाकस्य यन्मतं पक्षस्तप्राधिकृतोऽङ्गीकृतो यो वेषो विरुद्ध- साधुलिङ्गं धरतीति तन्मतस्याधिकारिणो वेपधरा पा केवललिगधारकास्तान लम्पाकान् यागुरिकान् वागुरा मृगजातिलकामृगादिजन्तुग्रहणपाशोऽस्त्येपामिति वागरिकाः । अस्त्यर्थे दकः । 'अइके मत्व इति सारस्ततेन । तान् जालिकानिव विवेद हदि जानाति स्म । किं कुर्वतः । मृगान् हरिणानिय मुग्धानभिज्ञान तत्त्वातत्वविचारणाचतु- रैतरान् जनाजन्तून् पाशे पाशसदृशे कुमते पातयतः क्षेपयतः । तथानापि फोऽपि मुग्धः प्रतिमाप्रागल्भ्यनिर्मुको न किमपि कपटचयांदिकं येतीति तागरः केनापि धूर्तेन वाग्वन्धादिप्रदानेन विमोद्य स्वीकृतो लोकः पारो पातितेऽसी विमुच्यते ।। अमी चीहां प्रकुर्वन्ति चका इव शनैः शनैः । सतां सम्यग्दृशो हन्तुं काहन्तः शफरीरिव ॥ ११० ॥ ममी लम्पाकवेषधारका चका यकोटा इव शनैः शनर्मन्दं मन्दमालोक्यालोक्य मुग्ध- विप्रतारणबुद्धपा वीसां गमनं प्रकुर्वन्ति पादी विमुमन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-ग्रताम् अस्मार श्रावकत्वं नाना पिचते पर तत्वं सम्यकया न विनः तेषां धाद्धानां सतो पर मुग्धानां सम्यग्दराः मत्यशानदृष्टी । सभ्यतानीत्यर्थः । हन्तुं व्यापादयितुं भ्रंशयितु मिय काहन्तः इच्छन्तः । का इस । शफरीरिय । यथा या फरीमत्स्सीहिन्तुं स्पृहयन्तः शनिदण्डन्ते ॥ - विगोपनमिक्तेषां वे वेपमृतामवेत् । तन्मतस्थं पुनमने सौधं कूपगतं निजम् ॥ १११ ॥ ग मेपजीनागिरेवरामनी कलिकालविलनितेन महावीरदेवशारानेऽपि कण्टकयानु- योहानुभूनानां लुम्माना वेशभूता जनामामलिनधारिणां ये रिहं विगोपनीय हिम्म. मामायमयन मनगि युयुधे । पुनः ग मेघजीमुनिः तेग दम्पाकानां गते पशे विष्वीति तमनस् निजमामानं गाँध पगतमियेल याहारः । महन्धकारकरितपातालापटमध्य. निपतितलिय मेने शासीत्। इति गोपमा " आलोक्तिरलगायामगीपा प्रतिमाईनाम् । निधिकुम्भीय दुःसानां पथिकी नामवयोः ॥ ११२ ॥ भासोतिरागमः संघ रगर्मा प धरा समो दुम्यानो दरिमा निगिरीय रणनिधान कलमीन । माया पास्मीभाविभाREERt mart ·४१६ काव्यमाला। परिणतफलमण्डला लितान् सालमण्डलान् विदधाति इत्यनुकमः । चक्रमणनिजागमनैः कृत्वा वनीमुद्यानवीयर्थी वनमाला लम्भयतः । 'सवनीसंप्रवदपिकापि का ॥ इति ध्यानोत्यानाकमिपुरागमनाचार्यपदस्थापनम् ॥ कोऽपि मेधाविमूर्धन्यो लुम्पाकानां मते तदा। मेघजी ऋपिरित्यास्ते नामामध्ये मणिर्यथा ॥ १०५ ॥ तदा तस्मिन्नवरारे लुम्पाकानां 'लउका' इति नाम्ना प्रसिद्धानां भवे पक्षे मेघजी इति नाम्ना कोऽपि कश्चिदृपिः तन्मतवेषधारक: आस्ते विद्यते । किंभूतः । मेधाविना युद्धिमतां पण्डितानां वा मध्ये मूर्धन्यो मुकुटायमानः प्रज्ञालचूडामणिः । क इव । मणिरिव । यथा इवाथें । यथा अमेध्ये अशुचिस्थाने रनं मणिर्भवति ।। ऋषिः कुअरजीनामा तं लुम्पाकमतप्रभुः । पल्लीपतिर्यथा वङ्कचूलं निजपदे व्यधात् ॥ १०६ ॥ लुम्पाकानां मतस्य प्रभुः खामी भारवाही कुअरजीनामा ऋषिः लुम्पाकवेषभूतं मेषजीऋषि निजपदे खस्थाने व्यधात्स्थापयति स्म । यथा इवायें । क इव । पल्लीप• तिरिव । यथा पालीपतिः पित्रातीवान्यायकारित्वात्कुपितेन स्वदेशात्प्रवासितं खपल्लीप्राप्त नितरां रानीतिकारकत्वेन खस्थानोचितं पुत्राभावाद्ववचूलं नाम राजपुत्रं निजपदे निधत्ते स्म । अथ वा रतिकलहकुपितपरामुखभवनापरस्थानस्थचीरिकार्थागततदहरङ्ग- स्पर्शनातिस्मरपरवशीभूतखवशाप्रार्थनाप्रक्रमनियूंढनिष्कलङ्कशीलप्रतदर्शनालादितकेश- ववसुधावासवः खपदे युवराजपदे स्थापितवान्वइचूलं नृपनन्दनम् ।। सिद्धान्तानेष निध्यायन्कदाचित्तत्वचक्षुपा । प्रतिमामाईती चित्रवल्लीं चाप इवैक्षत ॥ १०७ ॥ एष मेघजीपिः कदाचित्कस्मिन्नपि प्रस्तावे । सिद्धान्तानां चारागाद्यगोपपातियु- पागप्रमुखानागमानिध्यायन् विलोकमानः सन् तवचक्षुपा शुद्वमनोनयनेन कृत्वा अर्हता तीर्थकृतामियमाईती तां भगवत्प्रतिमा ऐक्षत विलोकते स्म । क इव । चाप इव । यथा नीलचापः चित्रवल्लीमीक्षते । कि कुर्वन् ।ध्यायन् पश्यन् । कान् । आसामस्त्येन गमो गमनमुपलक्षणादागमं गमागमौ येषु त आगमाः भूमीप्रदेशाः तान् । 'चित्रकवली चापः' इति सूत्रोक्तेः ॥ लुम्पाकानां मतात्तस्मादिय कारानिकेतनात् । निर्गन्तुं कामयामास स ततो मेघजीमुनिः ॥ १०८॥ ततो जिनप्रतिमाक्षरदर्शनानन्तरं स मेघजीमुनिस्तस्मालम्पाकमतानिर्गन्तुं निःसतु कामयामास काहति स्म । कस्मादिव । कारानिकेत्तनादिव । यथा कश्चिजनः न्यायेन वा अन्यायेन न्यायेऽप्यन्यायीकृत्य वैरिवाहुल्यादिति न्यायात् । चारके नृपा. ।

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । जनारब्धमहामहै। साध जैनी जिनसंबन्धिनी प्रतिमा मूर्ति प्राणमत् प्रणमति स । क इव । जयीव । यथा निखिलदिबङ्गलनिर्जयनशीलः पृथिवीपालो निजमातर खजननीं प्रणमति ॥ कलौ स्वकामिताप्राप्तेोकानालोक्य सीदतः। पूर्णकामांश्चिकीर्षु तान्खः सुरगुमिवागतम् ॥ ११७ ॥ खोदयाय कलिं लुप्त्वा किमु कर्तुं कृतं युगम् । नक्तंदिनमिवादित्यं धर्म मूर्तमिवोद्गतम् ॥ ११८ ॥ चतुर्थारकवल्लोकान्पञ्चमेऽप्यरकेऽथ या । अवतीर्णमिवोद्धर्तुं कृपया गौतमं पुनः ॥ ११९ ॥ तपागच्छश्रिया लीलाललाममिव जङ्गमम् । श्रीहीरविजयं प्रीतेरैपीदेष निषेवितुम् ॥१२०॥ (कलापकम्) एप मेघजीऋपिः श्रिया सूरिलक्ष्म्या कलितं हीरविजयम्।श्रीहीरविजयसूरिमित्यर्थः। प्रोवेरानन्दात् । विशुद्धधर्मप्ररूपकत्वेन गुरुन्नेहाता निषेवितुमुपासितुमैपीद्वाञ्छति स । उत्प्रेक्ष्यते-तपागच्छप्रिया तपोगणलक्ष्म्या जहम संचरणशीलं लीलाललाम प्रहारकृते विधृतं कनकतिलकमिव । ललामशब्दो नकारान्तोऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'ललामवासला- . मवादन्तः पुंकीपलिहे नकारान्तः फ्लीव एव' इत्यनेकार्थः । अथ हीरविजयसूरि वि. शिनष्टि । उस्प्रेक्ष्यते--स्वः स्वर्गलोकादागतं भूमीमण्डलेऽवतीर्ण मुरहूं कल्पवृक्षमिय । कि कर्नुमिच्छुम् । तान् लोकान् पूर्णकामान् इच्छापूरणपर्यन्ताधिगतसमस्तखमनोभि. लापांचिकीर्षु कर्तुमिच्छुम् । किं कृत्वा । कली कलिनानि युगे पचमारके स्वेपामारमना कामितानामभीष्टानामप्राप्तेरनासादनारसीदतः दुःखीभवतः सकलान् यावद्वसुधावलयव. तिनो लोकानालोक्य विज्ञायेत्यर्थः । पुनरप्रेक्ष्यते-मूतै शरीरवन्तमहीतकार्य या वदतं प्रकटीभूतं धर्म जैनधर्ममिव । किं कर्तुम् । नक्कैदिनमहोरानम् । निरन्तरमिलपः। खस्यात्मन उदयाय चतुर्भिरेशतिरोभवनाय चतुरहतया प्रादुर्भवाय या कलि प्रपलता. पसंतापास्पदं कलियुगं लत्वा विलम्य निखिलायनीमण्डलामिकास्य कृतं युगं प्रथमसमयं का विधातुम् । कृतयुगे हि धर्मचनुरतः स्यात् । यदुत्तम् नपधे-'पदश्चतुर्मिः मुरुते स्थिरीकृवे सेऽमुना के न तपः प्रपेदिरे' इति । कमिव । आदित्समिय । यथा भास्करः नक्क निशा विरम्य दिनं घास कमुद्गच्छति । पुनरुत्प्रेक्ष्यते--परमे दुःसमानामन्य- प्यरके कृपया काहप्परससमुदतया लोकागजन्तून भविकजनान्या उदर्नु भवविकट पटाइल मोक्षे महानन्दपदे नेतुं प्रापयितुं पुनरिधीयवारमयतीर्ण गृहीताफ्तार मान- मनिय धीमन्महावीरप्रयमशिष्य गणराप्रणम्पमिव ॥ चतुर्भिः कलपकम् ।।

·काव्यमाला। प्रतिमा बिम्बमर्चा शोलोंचनयोः पथिकी विद्यमानापि पान्थी गोचरा नाभवत् । तत्र निमित्तं तु महांह एव ॥ ऐहिकामुप्मिके सौख्ये दूरेऽत्र स्थायिनो मम । नीरतीरे सरःपङ्के निमग्नस्येव दन्तिनः ॥ ११३ ॥ अत्र भवपरम्परांपारावारप्रतिहरित्प्रसरत्पयःपूरान्तरंनिपतनप्रस्फुरन्महावर्तभूते लु. म्पाकमते तिष्ठति चिरं स्थिति विरचयतीत्येवंशीलस्य स्थायिनो मम मेघजीनामात्मनः इहलोकपरलोकसंवन्धिनी सौख्य शर्मणी दूरे विप्रकृष्ट वर्तेते। भगवदाज्ञाविरोधेनो. तभूयस्तरदुरन्तदुरितोदयप्रादुर्भूततिर्यडरकाद्यनन्तदुर्भवपरम्परोपलम्भतः शर्मलेशो- ऽपि कुनस्थः सत्त्वः प्राप्नुयादिति । कस्येव । दन्तिन इव । यथा सर:पढ़े निदापा- निदाघकृद्धर्मद्युतितीमतरकर निकरशुष्काल्पीयःसलिलपल्वलपहुलजम्याले निमग्नस्य सर्वे- रप्यगोपाह'डित्वा स्थितस्य किंचिल्लक्ष्यागस्य नीरतीरे पानीयप्रतीरे अतिदूरे भवतः । चेतसीति विचिन्त्यासौ पण्डावानिव पण्डितः । कैश्चिञ्चालोचचतुरैरालोच्य सचिवैरिव ॥ ११४ ॥ स पल्वलमिवामध्यं हंसो लुम्पाकनायकः। अत्याक्षीपक्षमात्मीयं विनेयस्त्रिंशता समम् ॥११५॥ (युग्मम्) स मेघजीनामा लुम्पाकानां नायकः खामी त्रिंशता त्रिंशत्संख्यैर्विनेयः शिष्यैः सममात्मीयं लुम्पाकसंबन्धिनं पक्षं लुम्पाकमतं गच्छं वा अत्याक्षीनहाति स ।क इव। हंस इव । यथा राजमराल: पुरीपानेकास्थिपञ्जरविकटकण्टकठिफरकबहुजलं बालशेवाल- कलितमत एवामेध्यमपावनं वायसनिवासोत्पादशयनादिशकुन्तसंतानं पल्वलं त्यजति । ' किं कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेणार्थात्खयं तथा सिद्धान्तविरुद्धवचनभाषणभीरकखा- मिलपितज्ञापरगीतार्थश्च चेतसि खस्यैव चेतसि वेत्ति । विचिन्य चिन्तयित्वा । विचा• येत्यर्थः । क इव । पण्डावानिव । यया तत्वानुगतमतिमान् पण्डितो मेधावी विचि- न्तयति । सम्यग्देवगुरुधर्मादितत्त्वं विचारयति । च पुनः सचिवैरमायैरिव आलोचेषु मन्त्रणेषु चतुरैनिपुणैः कैश्चिदात्मीयः सिद्धान्तवचनभाषणातिभीरुकवाभिमताभिप्रायज्ञा- परगीतार्थश्वालोच्य विचारयित्वा च ॥ युग्मम् ॥ इति मेघजीमुनेर्लुम्पाकमतसजनम् ।। निर्जित्य स्वमतैश्चर्यलयं तौर्यत्रिकोत्सवैः प्राणमत्प्रतिमां जैनी जयीव निजमातरम् ॥ ११६ ॥ स मेघजीऋषिः स्वस्सात्मनो मतस्य लुम्पाकवर्गस्य ऐश्वर्यमाधिपत्यं तस्य स्मयमहंकार गर्ने निर्जिल पराभूव । तदैश्वर्य मुक्रवेत्यर्थः । अथवा 'निर्मुच्य' इति पाठो वा । तत्र निःशेषेण मुक्त्वा संबन्धमात्रमप्यरक्षयन् त्यक्त्वा । 'निर्मुकः पञ्चदेखा परमसुखमयः मालकप्रपञ्चः' इति पञ्चमीतुती । तीर्यत्रिकोत्सर्वगीतनृत्यवाचत्रिकेणोपलक्षितवाद्ध- ।

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४१९ जनारब्धमहामहैः सार्धं जनी जिनसंवन्धिनी प्रतिमा मूर्ति प्राणमत् प्रणमति स्म । क इव । जयीव । यथा निखिलदिमहलनिर्जयनशील: पृथिवीपालो निजमातर खजननी प्रणमति ॥ कलौ स्वकामिताप्राप्तेर्लोकानालोक्य सीदतः । पूर्णकामांश्चिकीर्षु तान्वः सुरगुमिवागतम् ॥ ११७ ।। खोदयाय कलिं लुप्त्वा किमु कर्तुं कृतं युगम् । नक्तंदिनमिवादित्यं धर्म मूर्तमिवोद्गतम् ॥ ११८ ।। चतुर्थारकवल्लोकान्पञ्चमेऽप्यरकेऽथ या। अवतीर्णमिवोद्ध कृपया गौतमं पुनः ।। ११९ ॥ तपागच्छश्रिया लीलाललाममिव जङ्गमम् । श्रीहीरविजयं प्रीतेरैपीदेष निवितुम् ॥१२०॥ (कलापकम्) एप मेघजीऋपिः श्रिया सूरिलक्ष्म्या कलितं हीरविजयम्। श्रीहरिविजयसूरिमित्यर्थः । प्रौतेरानन्दात् । विशुद्धधर्मप्ररूपकत्वेन गुरुनेहाद्वा निषेवितुमुपासितुमैपीद्वाञ्छति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--तपागच्छधिया तपोगणलभ्या जामं संचरणशीलं लीलाललाम गारकते विधुत कनकतिलकमिव । ललामशब्दो नकारान्तोऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'ललामवल्लला- मचादन्तः पुंल्लीबलिहे नकारान्तः क्लीय एव' इत्यनेकार्थः । अथ हीरविजयसूरि वि. शिनाट । उत्प्रेक्ष्यते-खः खर्गलोकादागतं भूमीमण्डलेऽवतीणे सुरहूं कल्पवृक्षमिव । किं कर्तुमिच्छुम् । तान् लोकान् पूर्णकामान् इच्छापूरणपर्यन्ताधिगतसमस्तखमनोभि. लापांधिकीर्घ कर्तुमिच्छुम् । कि कृत्वा । कली कलिनानि युगे पचमारके स्वेपामात्मनों कामितानामभीष्टानामप्राप्तेरनासादनारसीदतः दुःखीभवतः सकलान् यावद्वमुधावलयव. तिनो लोकानालोक्य विज्ञायेत्यर्थः । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-मूतै शरीरवन्तमझीकृतकार्य या उद्तं प्रकटीभूतं धर्म जैनधर्ममिव । किं कर्तुम् । नकं दिनमहोरानम् । निरन्तरमित्यर्पः । खस्सात्मन उदयाय चतुभिरशस्तिरोभवनाय चतुरगतया प्रादुर्भवाय वा कलि प्रयलता- पसंतापास्पदं कलियुगं लत्वा विलुप्य निखिलावनीमण्डलामिकास्य कृतं युगं प्रथमसमय कतु विधातुम् । कृतयुगे हि धर्मश्चतुरः स्यात् । यदुक्तमु नपधे–'पदेशभिः मुक्ते स्थिरीकृते कृतेऽमुना के न तपः प्रपेदिरे' इति । कमिव । आदित्य मिव । यथा मास्करः नया निशां विलय दिनं यासर कर्नुमुद्गच्छति । पुनरुत्प्रेक्ष्यते--पञ्चगे दु:समानामन्य. যে মা স্কহঘৰষন ভীমঙ্গল সৰিকসনালা বৰ সৰি, पटाउल मोक्षे महानन्दपदे नेतुं प्रापयितुं पुनहितीयवारमवती गृहीतापवार गीत. मनिय श्रीमन्महावीरप्रथमशिघ्ये गणधराप्रगध्यमिय ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥

·काव्यमाला। प्रतिमा बिम्बमर्चा शोर्लोचनयोः पथिकी विद्यमानापि पान्थी गोचरा नाभवत् । तत्र निमित्तं तु महाह एव । ऐहिकामुष्मिके सौख्ये दूरेऽन स्थायिनो मम । नीरतीरे सरःपङ्के निमग्नस्येव दन्तिनः ॥ ११३ ॥ अत्र भवपरम्परापारावारप्रतिहरिप्रसरत्पयःपूरान्तरनिपतनप्रस्फुरन्महावर्तभूते ल. म्पाकमते तिष्ठति चिरं स्थिति विरचयतीत्येवंशीलस्य स्थायिनो मम मेघजीनामात्मनः इहलोकपरलोकसंबन्धिनी सौख्ये शर्मणी दूरे विप्रकृष्ट वर्तेते। भगवदाज्ञाविरोधेनो- द्भूतभूयस्तरदुरन्तदुरितोदयप्रादुर्भूततिर्यडरकाद्यनन्तदुर्भवपरम्परोपलम्भतः शमलेशो- ऽपि कुत्रस्थः सत्त्वः प्राप्नुयादिति । कस्येव । दन्तिन इव । यथा सरःपढ़े निदाघा- निदाघकृद्धर्मद्युतितीव्रतरकर निकरशुष्काल्पीयःसलिलपल्वलवहुलजम्याले निमनस्य सर्वे- रप्यहोपाइडित्वा स्थितस्य किंचिल्लक्ष्याङ्गस्य नीरतीरे पानीयप्रतीरे अतिदूरे भवतः ॥ चेतसीति विचिन्त्यासौ पण्डावानिव पण्डितः । कैश्चिच्चालोचचतुरैरालोच्य सचिवैरिव ॥ ११४ ॥ स पल्वलमिवामध्यं हंसो लुम्पाकनायकः। अत्याक्षीपक्षमात्मीयं विनेयस्त्रिंशता समम् ॥११५॥ (युग्मम्) स मेघजीनामा लम्पाकानां नायकः खामी त्रिंशता त्रिंशसंख्येविनेयः शिष्यैः सममात्नीयं लुम्पाकसंबन्धिनं पक्षं लुम्पाकमतं गच्छं वा अत्याक्षीनहाति स्म । क इव । हंस इव । यया राजमरालः पुरीषानेकास्थिपञ्जरविकटकण्टकठिकरकबहुजलं बालशेवाल- कलितमत एवामध्यमपावनं वायसनिवासोत्पादशयनादिशकुन्तसंतानं पल्वलं त्यजति । ' किं कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेणार्थात्खयं तथा सिद्धान्तविरुद्धवचनभाषणभीरुकखा- भिलपितज्ञापरगीतार्थश्च चेतसि खस्यैव चेतसि वेत्ति । विचिन्य चिन्तयित्वा । विचा- येत्यर्थः । क इव । पण्डावानिव । यथा तत्त्वानुगतमतिमान् पण्डितो मेधावी विचि- न्तयति । सम्यग्देवगुरुधर्मादितत्त्वं विचारयति । च पुनः सचिवैरमात्यैरिव भालोचेषु मन्त्रणेषु चतुरेनिपुणैः कैश्चिदात्मीयः सिद्धान्तवचनभाषणातिभीएकखाभिमताभिप्रायज्ञा- परगीताचालोच्य विचारयित्वा च ॥ युग्मम् ॥ इति मेघजीमुनेलम्पाकमतत्यजनम् ॥ निर्जित्य स्वमतैश्वर्यस्मयं तौर्यत्रिकोत्सवैः । प्राणमत्प्रतिमा जैनी जयीव निजमातरम् ॥ ११६ ॥ स मेघजीऋषिः खस्यात्मनो मतस लुम्पाकवर्गस्य ऐश्वर्यमाधिपत्य तस स्सयमहंकार गर्दै निजिस पराभूय । तदैवय मुक्त्वेत्यर्थः । अथवा 'निर्मुच्य इति पाठो वा । सन निःशेषेण मुक्त्वा संबन्धमानमप्यरक्षयन् त्यक्त्वा । 'निर्मुकः पञ्चदेखा परमसुखमयः प्रासफर्मप्रपथः' इति पञ्चमीस्तुती । तीर्यत्रिकोत्सवगीतमृत्यवायत्रिकेणोपलक्षितभाद ·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४२१ सनाददानः । पुनः किं कुर्वन् । शौर्यात् शूरत्यासिंहिकाया अपत्यानि सेंहि केयाः के- सरिणः जयन्पराभवन् पराक्रमन् सिंहव्याघ्रादिश्वापदामिनन् । सूर्यस्तु प्रतीच्या म. न्दायमानमहाः सप्ताश्व एव राज्ञः प्रियं दिशन् । 'पुपोप वृद्धि हरिदश्वदीधितेरनु- प्रवेशादिव वालचन्द्रमाः' इति रघौ । तथा सैहिकयात्वर्भानोः सकाशादभिभवं लभ- मानः । अत एवाकम्बरसाहेः सूर्यजयो युक्त एव ॥ युग्मम् ॥ इत्सकचरः ॥ साहिना सार्धमभ्येयुः प्राच्याः केऽपीह नैगमाः। शर्वरीसार्वभौमेन नभोमार्गे ग्रहा इव ॥ १२५ ॥ साहिना अकबरपातियाहिना साध केऽपि केचन माच्याः पूर्वदियचंबन्धिनः ने- गमा यणिजो व्यवहारिणः इह गुर्जरमण्डले अभ्येयुरागताः । के इव । प्रहा इव । यथा शर्यरीसार्वभौमेन विधुना सार्ध नभोमार्गे गगनाङ्गणे ग्रहाः समायान्ति ॥ तेऽप्यासशासने जैने लीना मीना इवाम्बुनि । स्थानसिंहादिमा मान्या अमात्या इव भूपतेः ॥ १२६ ॥ ते नगमा अपि जैने शासने भगवत्संबन्धिनि तपागच्छामिधाने मासने लीना नि- लीयमानमानसाः एकतानीकृतचित्ताः सन्ति । क इ । मीना इच ।यथा अम्युनि पानी- यविपये लीनास्तिष्ठन्ति । किभूताः । स्थानसिंह रामासाहसूनुः आदिमः प्रथमो मुस्यो या येषु ते तादृशाः । पुनः किंभूताः । महीपवेरकबरपातिसाहेमन्या माननीयाः। क इच । अमात्या: सचिया भूपतेर्माननाहीं भवन्ति ॥ इति प्राचीनप्राद्धाः ।। अरंतुदं कुपक्षाणामिवासेचनकं सताम् । परिव्रज्योत्सवं कर्तु काहन्तो मेघजीमुनेः ॥ १२७ ।। निशितायसशल्यानि हृदि मिथ्यादृशामिव । आनयन्ति स ते तुर्याण्यकम्बरमहीहरेः ॥ १२८ ॥ (युग्मम्). ते प्राचीनाः श्राद्धा मकबरनानो मदीहरेः पृथ्वीपुरंदरत्य तुर्याणि यादिनाम्यानयन्ति म्म । उत्प्रेक्ष्यते-मिथ्यादृशो कुवादिनां हृदि हदये वक्षसि निशितानि तीक्ष्णानि माय- सानि लोहगयानि शल्यानि त्रिशूलानीव । 'हदि शावमिवार्पितम्' इति रधी । 'अति.. पीडाकारित्वानिशूलम्' इति तदृत्तिः । तथा 'परस्परोसावितशल्यपाहये' इति नपधे । "मिध उमालितफुन्ता येऽम' इति तदृत्तिः । ततः शल्यानि कुन्ता इव । तथा 'शत् श. खालाकयोः' इत्यने कार्य । शनाणीव यामाच्या कि फुर्वन्तः मेरजीमुनेः प्राज्याया दीक्षाया उत्रायं महाहवं कर्तुं निर्मातुं काहन्तः इहमानाः। किंभूतं परिमज्योत्सवम् । उ. • रप्रेक्ष्यते-पक्षाणां पारादीनां घुमतमाजामरेनुदं मर्मयकाभिय। पुनरोश्यते-- सता साधना जनानां मुशामासंचारमाध्यायकनिष । 'तदासेचनकं यस्य दर्शना- उ तृप्यार' इति ईभ्याम् । मन लालाघण्टान्यायनोमयप्रापि य संबध्यते ॥ युग्मम् ॥ इति वाधानयनम् ॥

·४२० काव्यमाला। व्रतं जिघृक्षुः सोऽकाहीद्धीरसूरेः समागमम् । श्रीसुव्रतजिनस्येव कार्तिकः श्रेष्ठिपुङ्गवः ॥ १२१ ॥ स मेघजीपिः व्रतं प्रव्रज्यां जिघृक्षुः गृहीतुमिच्छुः सन् हीरसूरेहरिविजयसूरीश्व- रस्य समागममकमिपुरे पादावधारणं समागमनमकाहीत् वाञ्छति स्म । क इव । का• तिक इव । यथा श्रेष्ठिनां श्रीदेवताप्रतिमाङ्कितवद्ध शिरःसुवर्णपटानां नगराधिकारिमु. ख्यानां मध्ये पुङ्गवः प्रधानः कार्तिकनामा श्रेष्ठी सुव्रतजिनस्य श्रीमुनिसुव्रतस्वामिनः आगमनं काहति म॥ विज्ञाय हीरसूरीन्दुराशयं मेघजीमुनेः । आगादहम्मदाबादे माकन्दे कीरवत्क्रमात् ॥ १२२ ॥ हीरसूरीन्दुः हीरविजयसूरिशर्वरीसार्वभौमः क्रमाद्वामानुग्रामादिविहारस्य परिपाच्या अहम्मदाबादे गुर्जरमण्डलविपुलाखण्डल निवासस्थानत्वेन राजनगरे आगात् आगच्छति स्म । स्वयमागत्य अकमिपुरे समवसत इत्यर्थः । किंवत् । कीरवत् । यथा माकन्दे सह- कारमहीरहे शुकः समेति । किं कृत्वा आगतः । मेघजीमुनेराशयं खपाधै संयम- ग्रहणाभिप्राय विज्ञाय ज्ञात्वा स्वतः परतो वा अयसाय ॥ इति हीरविजयसूरेरकमिपुरी- गमनम् ॥ प्राच्यामिव प्रतीच्यां च महोऽभ्यधिकमावहन् । पैरोलक्षान्दधत्तार्थ्यान्गृहराज्ञां श्रियं पुनः ॥ १२३ ॥ सैहिकेयाञ्जयशौर्याद्योऽजैपीत्पूषणं श्रिया । स गुर्जरेप्वथागच्छत्साहिः श्रीमदकब्बरः ॥१२४॥ (युग्मम्) अथास्मिन्व्यतिकरे सकलवसुधावलयप्रसिद्धः श्रीमाननेकजनपदनायकाधिपत्याद्वै- तलक्ष्म्या लक्षितः साहिः पातिसाहिः गुर्जरेपु आगच्छत्समागतः । स कः । योऽकब्बर- साहिः श्रिया वैभवेन कृत्वा पूपणं सहस्रकिरणमपीजयति स्म परावभूव । 'नमसिंतु- भना यनाम स्यान्न संप्रति पूपणम्' इति नैषधे । कि कुर्वन् । प्राच्या पूर्वस्यां दिशि इव प्रतीच्या पश्रिमायामप्याशायामभ्यधिकमतिशायितमं प्रतिपक्षपक्षलक्षदुःराहं ख. महो निजप्रतापमावइन् आकलयन् । पुनः किभूतः । लक्षात्परे परोलक्षा लक्षशता. पान् जायतुरङ्गमान् अर्थादश्ववारान् दधद्धारयन् । कटके कति वाजिनः सन्ति लक्षं द्विलक्षी विलक्षी वा इति लोकभापव वर्तते । पर तावन्तोऽश्ववारा एव ज्ञेया इत्युक्तेः । पुनः किं कुर्वन् । राज्ञामपरापरपृथ्वीपालानां श्रियं संपदं देशनगरप्रामादिविभूति ए. १. पाणिनीयमते तु 'नाग्मली' इति. सूत्रस्थ 'पारस्करादित्वात्सुः' इति, कैयटा- नुसारेण सुट एव संभवे तस परादित्वेन पदान्तत्वाभावात्वोत्वयोरप्राप्ती 'परस्लक्षान्' इति भवेत, - ·- : सर्गः] हीरसौभाग्यम् । उन्नाददानः । पुनः किं कुर्वन् । शौर्यात् शूरत्यासिंहिकाया अपत्यानि सैहिकेयाः के- जरिणः जयन्पराभवन् पराक्रमन् सिंहव्याघ्रादिश्वापदानिनन् । सूर्यस्तु प्रतीच्या म- न्दायमानमहाः सप्ताश्व एव राज्ञः श्रियं दिशन् । 'पुपोप वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनु- प्रवेशादिव बालचन्द्रमाः' इति रघौ । तथा सैहिकेयात्वर्भानोः सकाशादभिभवं लभ- मानः । अत एवाकब्बरसाहेः सूर्यजयो युक्त एव ॥ युग्मम् ॥ इत्यकन्धरः ॥ साहिना सार्धमभ्येयुः प्राच्याः केपीह नैगमाः। शर्वरीसार्वभौमेन नभोमार्गे ग्रहा इव ।। १२५ ॥ साहिना अकबरपातिसाहिना साध केऽपि केचन प्राच्याः पूर्वदिवसंवन्धिनः न- गमा वणिजो व्यवहारिणः इह गुर्जरमण्डले अभ्येयुरागताः । के इव । प्रहा इव । यथा भार्यरीसावीमेन विधुना सार्धे नभोमार्गे गगनाङ्गणे प्रहाः समायान्ति ॥ तेऽप्यासन्शासने जैने लीना मीना इवाम्बुनि । स्थानसिंहादिमा मान्या अमात्या इव भूपतेः ॥ १२६ ॥ ते नगमा अपि जैने शासने भगवत्संवन्धिनि तपागच्छाभिधाने शासने लीना नि- लीयमानमानसाः एकतानीकृतचित्ताः सन्ति । क इव । मीनाइव । यथा अम्बुनि पानी- यविपये लीनास्तिष्ठन्ति । किंभूताः। स्थानसिंह रामासाहसूनुः आदिमः प्रथमो मुख्यो वा येषु ते तादृशाः । पुनः किंभूताः । महीपवेरकबरपातिसाहेन्यिा माननीयाः । क इव । अमात्याः सचिवा भूपतेर्माननाहीं भवन्ति ॥ इति प्राचीनभाद्धाः ॥ अरंतुदं कुपक्षाणामिवासेचनकं सताम् । परिवज्योत्सवं कर्तु कासन्तो मेघजीमुनेः ॥ १२७ ॥ निशितायसशल्यानि हृदि मिथ्याशामिव । आनयन्ति स ते तुर्याण्यकम्बरमहीहरेः ॥ १२८ ॥ (युग्मम्): ते प्राचीना:श्राद्धा अकबरनानो महीहरेः पृथ्वीपुरंदरस्य तुर्याणि वादिनाण्यानयन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-मिथ्याशा कुवादिनां हृदि हृदये पक्षनि निशितानि तीक्ष्णानि आय. सानि लोहगयानि ल्यानि त्रिशूलानीव । 'हदि शल्यमियार्पितम्' इति रपी । 'भति.. पीडाकारित्वात्रिशूलम्' इति तदृत्तिः। तथा 'परस्परोसावितशस्यपाइये' इति नपधे । "मिथ उमालितकुन्ता येऽग्रे' इति तद्वृत्तिः । ततः शल्यानि पुन्ता इव । तथा दात्य दा- शलाकयोः' इत्लनेका । दानाणीव था। प्राच्याः किं कुर्वन्तः मियजीमुनेः प्रमज्याया दीक्षाया उत्सवं महायं कर्नु निर्मातुं काहन्तः इहमानाः। फिभूतं परिमज्योत्सवम् । उ. रप्रेक्ष्यते-कुपक्षाणां सुम्पाकादीनां मतभाजामरेलु मर्मस्थकमिय। पुनरप्रेक्ष्यते- सता साधूनां जनानो गुदशामारोचनकमाप्यायकगिय । 'तदाभेचनकं यस्य दर्शना- हद तप्यति' इति हम्याम् । मन लालापटान्यायेनोगययापि व संबध्यते ॥ सुगमम् ॥ दति बापानयनम् ॥ . .

·. ४२२ काव्यमाला। स्पृहयझिरिवोद्घोडं सिद्धिमुग्धगृगीदृशम् । श्राद्धैरस्य तपस्यायाः प्रारभ्यत महामहः ॥ १२९ ।। प्राच्यौर्जरैश्च श्राद्धैःश्रावकरस्य मेघजीमुनेस्तपस्याया दीक्षाया महामहः महोत्सवः प्रारभ्यत प्रारब्धः । उत्प्रेक्ष्यते-सिद्धिर्मुक्तिरेव मुग्धमृगीदृक् कमनीयकामिनी ताम् । 'मुग्धो मूढे च रम्ये च' इत्यनेकार्थः । उद्वोढुं परिणेतुं स्पृहयद्भिः कामयमानैरिव ॥ पूरिताशेषदिग्ध्वानढका तद्यशसामिव । तन्महो भूपदिग्जेनयात्राढक्काकणा इव ॥ १३० ॥ कुलशैलपयोराशिप्रतिध्वनिविधायिनः । वाद्यमानघनातोद्यनादाः प्रादुरवीभवन् ॥ १३१ ॥ (युग्मम्) वाद्यमानानि ताज्यमानानि वादित्रवादिकैर्जनः करैर्दण्डेन वा निहन्यमानानि धनानि प्रभूतानि आतोद्यानि तूर्याणि तेषां नादाः शब्दाः प्रादुरवीभवन् प्रकटीभवन्ति स्म । किंभूताः । कुलशैलाः मेरुमन्दरकैलाशादिकाः कुलाचला तथा पयोराशिः समुद्रस्तेषु ये प्रतिध्वनयः प्रतिशब्दालान्विदधते प्रणयन्तीत्येवंशीलाः । उत्प्रेक्ष्यते यशसा तस्य मेघजीऋः यशसा कीतीनां पूरिता निर्भर भृता अशेषाः समस्ता दिशो दशा- प्याशा यस्ताशा ध्वानाः शन्दा यासा ता ढका यशःपटहानि खाना इव । अथवा । तस्य मेधजीमुनेर्यश एव भूपो राजा तस्य दिशा समस्तहरितां जयनशीला यात्रा पेरिग्रजोपरि विजयकृते प्रस्थानं तस्य तदर्थे या दकाकणा निःखाननिःखना इस । राज्ञां हि प्रयाणेषु निःसाना वायन्ते, तद्धनिभिध सर्वेऽपि सत्रीभवन्ति ॥ युग्मम् ।। वदान्यैः श्रीदवदानं ददेऽगीयत गायनैः । अनति नर्तकैरुच्चैर्वन्दिभिर्विरुदावली ॥ १३२ ॥ तत्र मेपजीपिदीक्षासमये श्रीदवद्धनदेरिव वदान्यदनिशाण्डविधाणनशीलदानं ददे दत्तम् पुनर्गायनेर्गन्धर्ववर्गमधुरध्वनि अगीयत । पुनर्नवटताण्डयाडम्बरविधायिभि- रनर्ति नृत्य निर्मितम् । पुनः यन्दिभिमंगलपाठकबिरुदानामावलिः श्रेगिः तः कथिता ।। वैधेययन्निरीयान्धकूपात्कूपे पतामि किम् । परपक्षान्गणैः स्वस्य स्वस्याहतिकृतस्तदा ॥ १३३ ॥ अवमत्येति दीक्षां स श्रीहीरविजयान्तिके। सत्यातिमिवादन संगमे मुगतिश्रियाम् ।। १३४ ॥ (युग्मम्). म मेपजीमुनिः श्रीहरिविजयसूरेन्तिके संनिधी पार्भ दीक्षा जनतपसा जमा पहाति स समादतवान् । कामिप । गत्वाति सत्यकारमिव । लोफे "संचमार' इति प्रदिः । वासाम् । गुगतीनां स्वगापरलदाना थियो ममीणाम् । उप्रेक्ष्यते पा--

·९ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
४२३
त्रिदिवशिखराणां सत्याकृतिमिव । किं कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेण तदा तस्मिन्दीक्षा-
प्रहमहोत्सवसमये परपक्षान् परगच्छीयान् खरतरस्तनिकादीनवमत्यागणयित्वा । वि.
मुच्येत्यर्थः । किंभूतान् परपक्षान् । खस्यात्मनः गणैर्गच्छस्तस्य मेघजीमुनेराहूतिकृतः
आकारणविधायिनः आकारणं सूरिपदादिप्रदानादिना लोभयित्वा हठं कुर्वन्तीति तान् ।
इति किम् । यदहं वैधेयवन्मातृशासितो मूर्स इव ज्ञानवानभ्यज्ञानवानिव अन्धकूपात
ध्वान्तोपचितान्तरावटानिरीय निर्गत्य पुनर्दितीयवार कूपे अपरस्मिन्कूपे किं कथं प-
तामि झम्पामि । अपि तु नैव पतिघ्यामीत्येवं विचार्येत्यर्थः । युग्मम् ॥
उद्दयोतं शासने तेने विजयं दुर्दशां च यत् ।
इतीवास्य व्यधारसूरिरुद्दयोतविजयाभिधाम् ॥ १३५ ॥
सूरिहीरविजयप्रभुः । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोरस्य मेघजीऋषेः उद्दयोतविजय इत्य-
भिधा नाम व्यधाञ्चकार । इति किम् । यत्कारणादसी त्यक्तलम्पाकमताधिपत्यः शासने
उदयोतं प्रकाशं तेने विस्तारयामास । च पुनशां कुपक्षाणां कुमताना विजयमवरण-
नारूपं विदधे निर्मितवान् । पराभवं विहितवानित्यर्थः ॥
पादपीठलठन्मूर्धा बद्धाञ्जलिरसौ विभुम् ।
श्रीनाम इव नाभेयं स्वयंभुवमवीभजत् ॥ १३६ ॥
असी उद्दयोतविजयमुनिः विभुं हीरविजयसूरीन्द्रमयीभजसिद्धान्तोतविधिवद्विनय-
विधानादिप्रकारेणातिशयेन भजते स निपेवते स्म । तदेव दर्यते-किंभूतः । पाद-
पीठे पदासने लुदन्मिलन्मूर्धा मौलियस्य । पुनः किंभूतः । बदामलिः ललाटपघटित.
करकमलकुमलः । क इव । श्रीनाम इव । यथा श्रीनामनामा गणधरः नामेनामिनामन-
पस्यापत्यं संतानम्। नन्दन इति यावत् । नाभेयः श्रीऋपमदेवस्तं पमं स्वयंभुवं तीर्थकर
भजते स । विशेषणे पूर्ववत् । पादपीठे लुठन् संघटं प्राप्नुवन् मूर्या मस्तकं यस्य ।
तथा परो रचितोऽजलि: पाणिद्वययोजनं येन ॥ इति मेषजीऋषिमहः ॥
पारीन्द्र इव सूरीन्द्रः प्रणिहत्य तमोद्विपम् ।
नृणां व्यवाणयहोधि मुक्तापड्तिमिवार्थिनाम् ॥ १३७ ॥
सूरीन्द्रो हीरविजयगुरुः नृणां भव्यप्राणिनो योधि सम्यक्रवं व्यभाणयहदाति स्म ।
कामिय । मुक्कापडिमिय । क व । पारीन्द्र स । यथा केशरी भपिनो याचकांना
मुफाना सहारितकृम्भिकुम्भमध्यनिष्पतन्माक्तिकानी श्रेणी विधाणयति प्रयच्छति ।
कि प्रत्या । प्रनिहत्य व्यापाय ! किम् । तम. अक्षानं पापं या तर्ष श्यामरवातरमर्श
द्विपं दखिनम् ॥
मह्या विहरति स्वैरं श्रीमत्सुरिपुरंदरे ।
दानवर्पितया भव्यग्रजेनानेकपायितम् ॥ १३८॥

·४२४ काव्यमाला । श्रीमति अद्वैतवैभवभासिनि होरविजयनाम्नि सूरिपु पुरंदरे वासवे मयां महीमण्डले खैरं स्वेच्छया न पारतन्याद्विहरति विहारं विदधति सति दानं द्रविणादिविधाणनं मदा- म्भश्च वर्पतीत्येवंशीलस्तत्तथा। 'दानं विश्राणनमदाम्भसोः' इत्यनेकार्थे । दानवर्पणखभा- चेन भव्यव्रजेन भविकजन्तुजातेन अनेकान्वहन्दुःस्थानार्थनो वा पान्ति दारिद्यादुद्धरन्ति सुसीकुर्वन्ति च तेऽनेकपाः मतगजाश्च तद्वदाचरितं सामयोनिसदृशीभूतं च ॥ पितेव सूनुना साकं कम्माङ्गजयतीन्दुना । पत्तनं पावनीचक्रे हीरसूरीश्वरः क्रमात् ॥ १३९ ॥ हीरसूरीश्वरः क्रमादनुक्रमाद्विहारपरिपाट्या स्वतन्त्रसमुखविचरणात् पत्तनमणहिल- वाटकाभिधानपत्तनं पावनीचके पवित्रीकरोति स । कथम् । साकं सह । केन करमात् । कम्मासाधोरङ्गजो नन्दनः स एव यतिषु वाचंयमेयु यतीनां मध्ये आहादकत्वाद्वा- गमृतवर्णित्वादिन्दुरिव । इन्दुराचायणेत्यर्थः । क इव । पितेव । यथा जनकः सूनुना साथै पत्तनादिपुरं समेति ॥ कृत्वा क्रमादनूचानपदनन्दि मुनीश्वरः । देशं स्वसूनो राजेव गणं तस्य वशं व्यधात् ॥ १४० ॥ मुनीश्वरो हीरविजयप्रतिवासवः गणं तपागच्छं तस्य विजयसेनसूरेशमायत्त व्यधाचकार । किं कृत्वा । क्रमादनुक्रमेण । हेतौ तृतीया पश्चमी च वाच्येति तृती- यार्थः । पूर्वसूरिपरिपाटीतः अनूचानपदस्याचार्यपदस्य नन्दि द्वादशावर्तवन्दनानु- ज्ञानादिविधि कृत्वा विधाय । क इव । राजेव । यथा सकलमेदिनीमण्डलाखण्डलो निजनन्दनस्य देशं स्वजनपदं वशमधीन विधत्ते। प्रभोर्नन्दिमहे हेमराजो मन्त्रीश्वरो मुदा । अमानि मानवैः श्रीद इवामितधनं ददत् ॥ १४१ ॥ प्रभोविजयसेनसूरेन्दिमहे आचार्यपदानुज्ञावन्दनकदानादिमहोत्सवे हेमराजो नाम मन्त्रीधरः रानिको मानवैर्जानपदैः पौरैनागरिकैथ मयुजैः श्रीदो श्रवण एष अमानि विज्ञातोऽवयुद्धः ॥ किं कुर्वन् । मुदा प्रमोदेन अमितं प्रमाणातीतमाणितं धनं द्रविणं ददरच्छन् ॥ इति विजयसेनसूरिनन्दिः ॥ प्रत्यतिष्ठत्परोलक्षा आर्हतीः प्रतिमाः प्रभुः । कल्पितानल्पसंकल्पाः कल्पसाललता इव ॥ १४२ ॥ प्रभुहारविजयसूरिः परोलक्षाः लक्षश: आईतीजैनीः प्रतिमा मूर्तीविम्यानि प्रल- तिष्ठत् प्रतितिष्टति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--कल्पिताः प्रदत्ताः पूर्णीकृता अनल्पा अनेके भूय स्तराः संकल्पा मनोभिलषितानि याभिस्तादशीः कल्पसालस्ताः फरपट्टमयाही रिव । 'कल्पद्रुमलताः' इति सोमसौभाग्यकाव्ये ॥ १. अन च १२३ संरयाकश्योपटिप्पणियत् 'परस्लक्षा' इति भवेत.

·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४२५ पान्थानिव महानन्दपुटभेदनपद्धतौ । दीक्षयामास सूरीन्द्रोऽनेकानिभ्यतनूभवान् ॥ १४३ ॥ सूरीन्द्रोऽनेकान्परःशतानिभ्यतनूभवान्व्यवहारिपुनादीन्दीक्षयामास प्रवाजयति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-महानन्दो मोक्षः स एव पुटभेदनं रत्नयोनिपत्तनम् । रत्नयोनिरिति लोकरूढिः। तथा च रत्नसदृशानां पुरुषाणामुपत्तिस्थानम् । महानन्दे तीर्थकरचक्रवर्तिवलदेवमहाम- ण्डलीकमहीपतिसूरिवाचकमहामुनिप्रमुखा रमेभ्योऽभ्यधिकानां महापुरुषाणामुत्पत्ति- स्थानकं ततः पतनोपमानम् । तस्य पद्धती मार्गे पान्थान् पाधिकानिय ॥ शाखाप्रशाखाश्रेणीभिराकीर्णः श्रमणाग्रणीः । व्यभावट इय च्छायाच्छन्नः सेव्यश्च राजभिः ॥ १४४ ॥ श्रमणानां साधूनामग्रणीः पुरोगो हीरविजयमूरिः वट इय न्यग्रोधपादप इस व्य. भात् । किंभूतः । शाखा विमलविजयसागरमुन्दरादिका प्रशासा आनन्दहर्पसौभा- ग्यविशालकुशलादिकास्तासां श्रेणीभिराकीर्णः परिवृतः । पुनः किंभूतः । आयया शो- भया छिन्नो निचितः सहितः । पुनः किंभूतः । राजभिाविनिभूतोपचारापाले: सेव्यः उपासनीयः । पठस्तु स्कन्धनिम्रता: शाखास्ताभ्यः पुनर्निर्गताः प्रशासातासो राजिभिर्व्याप्तो भरितः। तथा छायया प्रतिच्छायिकयाचितः सिथितः । तथा रा. जभिर्यक्षः सेवनीयः । यक्षाणां वटवासिस्वात्। 'यक्षः पुण्यजनो राजा गुपको वट. वास्यपि' इति हेम्याम् ॥ समस्यापयत्तीर्थसार्थाननेकाननेकान्तबादाम्बुजाम्भोजबन्धुः । महीमण्डले रन्तुमुत्कण्ठितायाः स्फुरत्केलिगेहा इव ब्रामलक्ष्म्याः॥१४॥ एकान्तेन निधयेन वदनमेकान्तवादो न एकान्तवादो यत्र तदनेयान्तयादं जिन- शासनम् । यत:--'स्याद्वादयाघाईतः स्यात्' इति हेमाचार्योक्तिः। स एव तदेव पाम्युन सरसोरदं राम तद्विकाराने अम्भोजवन्धुः पद्मयान्धयः सहसरदिमः सूरीन्दः अनेकान् शतशः शीर्थानां पापसंतापापनोदस्थानानां सार्यान् समूहान् । यद्यपि ईम्याम् 'संघ. साधी नु देहिनाम्' इत्युक्तम्, तथापि हेमचन्द्रेणैवाने साथै प्रोक्तम्-'सार्थो पन्दे वनिग्गणे इत्युत्पाभेदात् , तथा पदार्यसाथ-'इत्यपि दर्शनात्, अनुप्रासरवादालक्षणयापि समूदार्थ एव तस्मादानीतः । रामस्थापयरसंस्थापयति स्म । उत्प्रेश्यते--महीमण्डले पृथ्वीपीटे रन्तुं फ्रीडितुमुत्कण्ठिताया उत्गुड़िताया प्रमालक्ष्म्या मुफ़िधिया: 'शिवं निःश्रेयस यो निर्माण प्रनितिः' इचि ईम्याम् । स्फुरन्तः मिसिलमुहारगी. चरीभाष गजराः फेलिंगेहा विलारासापानीय । सूरिस्थापिताना वीयांनी पृथिवीपीट. स्थायुध्यार सय र बालभ्यालोश्योपरितभूमी सापिसाथ मदीमगले कीग काहेति ॥ी रविजयसूरिधर्मालानि महिमसंपदः ॥

·४२६ काव्यमाला। अथो विहारप्रतिष्टादीक्षायनन्तरं कस्मिंश्चिदकन्चरसाहेराकारणसमये गन्धारनगरे चतुर्मासी तिष्ठासोः सूरेगन्धारवर्णन किंचित्- अथो लाटलक्ष्मीललामायमानं पुरं वार्धितीरेऽस्ति गन्धारनाम । किमुद्वेज्यमाना जलैरम्बुराशेःप्रतीरं पुरी संश्रिता शाङ्गपाणेः ॥ १४६ ॥ लाटस्य लाडनानो मण्डलस्य लक्ष्म्या ललामायमानं तिलकमिवाचरत् वार्धेः समुद्रस्य तीरं तटं तत्र गन्धार इति नाम यस्य तादृशं पुरै नगरमस्ति विद्यते । उत्प्रेक्ष्यते- अम्बुराशेः कल्लोलमालिनः प्रसरत्तुगतरहरङ्गविरलजलरुद्वेज्यमाना अत्युद्वेगं प्राप्यमाना शाईपाणेनारायणस्य पुरी द्वारका नगरी विष्णोः कुत्रापि गते सति समुद्रेणाप्लाव्य खस- लिलमध्ये गृहीता, अत एव पानीयोद्वेगात्प्रतीरं तटं संश्रिता पानीयादहिरागत्यान स्थितेव॥ निधानेशरम्भाकुमारीगणेशान्दधानेन गाङ्गेयराजेश्वरांश्च । जिता येन वखोकसारा स्वलक्ष्म्या ह्रियेवाश्रिता शंभुशैलस्य मौलिम् १४७ गन्धारनगरेण खलक्ष्म्या निजवैभवेन जिता परिभूता सती वखोकसारा धनदपुरी हियेव नपातिरेकादिव शंभुशैलस्य मौलि मस्तकमुपरितनशिरारमाश्रिता भेजुपी । येन कि कुर्वाणेन । दधानेन । कान् । निधानानां निधीनामीशाः स्वामिनो निधिपतयः तास्तथा रम्भाः कदलीः कुमारी: कन्यकाः तथा गणानां जनसमुदायानामीशा गणनायकास्तान, तथा गाहेयं स्वर्ण तथा राजेश्वरं देशाधिपति राज्यलक्ष्मीवन्तमीश्वरा गजप्रमाणद्रविण- धारिणः तान् विभ्राणेन । अलकापक्षे तु सर्वेऽप्येककाः । निधानेशो धनदः, तथा रम्भानानी धनदाहजनलकूबरपनी । 'भसान्किमश्रोत्रसुधां विधाय रम्भा चिरं भाम- तुला नलस्य । तत्रानुरका तमनाप्य भेजे तमामगन्धानलकूपरं सा ॥' इति नैपधे । कुमारी पार्वती गणेशो विप्रनायकः गङ्गाया अपत्यं गायः खामिकार्तिकः । 'गहोमाः कृत्तिकासुतः' इति हैम्याम् । तथा 'गाड्यो गुहभीष्मयोः' इत्यनेकार्थः । राजानो यक्षा- ईश्वरः शंभुस्वान्विभवी ॥ स्फूर्त्या मणीकम्बुवराटमुक्तिका प्रवालमातङ्गतुरङ्गमश्रियाम् । विहेलितेनाम्बुधिना द्विवेलं वेलाच्छलाद्यन्नगरं न्यपेवि ॥ १४८ ॥ मणयः चन्द्रकान्तायाः सामान्येन सर्वजातिजानि रटानि कम्पवः शहा: यराटा रदरमु. ग्यानि हीरका कपर्दा या मुक्तिका मुक्ताफलानि । 'बहुकम्युमणीवराटकागणनाटस्करकर्क- टोस्करः' इति नपधे। हरेषु कम्बवोऽपि दृदयन्ते। प्रयाला विद्वमा माता हालिनः तुर• इमा अश्वाः श्रीधनधान्यादिविविधलक्ष्मीस्तासां स्फूर्या आयुदरभयभरेण कृत्वा वि. देलिवेनावगणिवेनाभिभूतेनाम्युधिना समुद्रेण द्वे चेले यारावयसरी यत्र । 'येला पारा पवारः प्रस्तायः' इति हेम्याम् । तथा 'येला स्याहृदिरम्भराः' । द्विवेलमिति फियावि. शेषणम् । येलापलानलादिकपटान् । पेलागममियेलर्थः । यमगर गन्धारपुर न्यपेकि 1 ·९ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४२७ उपास्यवे स्म । अम्बुधावपि मण्यादयः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्ति । ऐरावणोःश्रवसो. स्खयोत्पन्नत्वात् जले गजाश्वानां संभवाद्वा ॥ इन्द्रनीलमणिशालिजालकाश्चन्द्रकान्तकृतचन्द्रशालिकाः । भूतलाभ्युदयिनो बभासिरे शारदीनशशिमण्डला इव ।। १४९ ॥ यत्र गन्धारनगरे इन्द्रनीलमणिभिः मरकतादिनीलरत्नेः शालन्ते शोभन्ते इत्येवंशीला जालका गवाक्षा यासु तादृश्यः चन्द्रकान्तैश्चन्द्रमणिभिः कृता निर्मिता चन्द्रशालिका अर्थात्सोधानां शिरोगृहाणि उपरितनभूमिका भासिरे मासन्ते स दीप्यन्ते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-भूतले महीमण्डले अभ्यागत्योदयन्त्युद्गच्छत्तीत्येवशीलास्तया शारदीनाः प्रसरत्पयोधररोधापगमप्रोल्लसत्प्रचुरचन्द्रिकाकलिताः शरत्कालसंवन्धिनीः शशिना- मिति सार्थक नाम कलङ्ककालिमाकलितचन्द्राणां मण्डला विम्या इव । मण्डलश- ब्दत्रिषु लिनेषु । चन्द्रशालिकासु लक्ष्मसदृशेन्द्रनीलगवाक्षाः ॥ इति गन्धारवर्णनम् ।। महैर्महीयोभिरनेकनागरैः प्रवेशितः सूरिपुरंदरः पुरम् । दिग्जैत्रयात्रासु निजानुगीकृतमतीपभूमीपतिसार्वभौमवत् ॥ १५० ॥ अतिशयेन महान्तो महीयांसस्तमहीयोभिरत्यभ्यधिकैर्महरम करवानेके गण. नातीता नागराः पुरजनास्तैः सूरिपुरंदरो हीरविजयसूरिवासवः पुरं गन्धारनगर प्रवेशितः पुरे प्रवेशः कारितः । किंवत् । दिशा पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तराणां चतरुणां जंत्रामु जयनशीलागु यामासु सेनाभिः समं शात्रयेवभिगमोऽभिषेणनं तेषु निज. स्थात्मनोऽनुगीकृताः सेवकभावं लम्भिताः प्रतीपाः पूर्व प्रतिकूला विजये कृते च फय. चिदानुकूल्यमाजः भूमीपतयो राजानो येन ताहक् सार्वभौमवत् । यथा चक्रवर्ती महामहः कृत्वा नागरनगरं प्रवेश्यते ॥ गणकैरविणीरमणः श्रमणैर्यहुभिः सह तत्पुरमध्यवसत् । फलमप्रकरैरिव गन्धगजो जलपालकभूघरभूवलयम् ॥ १९१ ।। धमणेः साधुभिः सार्धं गणे तपागच्छे भाहादकरपेन करविणीनो कुमुदिनीना रमणः प्राणनापधन्दो गच्छनायकः तदन्धाराभिधानं नगरमध्यवरात् माश्रयति स्म । गन्धारयन्दिरे तस्थिवानित्यर्थः । क इव । गन्धगज इव यथा कलाशिददः प्रोग- जानेवपलक्षणामितियायविका दशवारिक पोते. पवाविकाला इस्लादिमिरिया पमम् । पस्यों गमो पाल: स्सालोतो दशवार्षिक: । पिरको विशतिवर्षः स्यात्स्लम. प्रिसदप्दकः । इति दम्याम् । गन्धहरती जलालको विन्ध्यः स एव भूधरः पर्वत- राम्य भूपसयं यनगहनपिवीपीठमधिवराति विनयादियनराग्रे तिष्टी । 'नियगु अयपाल' इति म्याम् ॥ अमरपुरीकृतलजे तत्र रिजेतुं पलिगृहें सजे । प्रापि दुग्धपयोपी मधुपरिपन्धीय तम्सी सः ॥ १९२ ॥ -

·४२८
काव्यमाला।
स प्रसिद्धः सूरिः तत्र गन्धारनगरे प्रापि वांकाले चापिकचतुर्मास्यां तस्थौ ति.
एति स क इव । मधुपरिपन्थीव । यथा प्राट्समये दुग्धपयोधी क्षीरसमुद्रे मधुः
नाम्रो दैत्यस्य परिपन्यी शगुर्नारायण: तिष्ठति 1 किंभूते गन्धारपुरे ।' अमराणां
देवानां पुर्या नगर्या अमरावत्याः स्वातिशायिताभ्यधिकवैभवभरैः कृता विहिता लना
मन्दाक्षं येन । पुनः किंभूते । वलिगृहं नागलोकं विजेतुं विशेषेण खविभवाधिक्येन
पराभवितुं सज्जे सज्जीभूते ॥ इति गन्धारनगरे हीरमूरेः स्थितिः ॥
जीविकामिव नभोम्बुपावलेः प्रावृपं पुनरवेत्य पत्तने ।
हीरसूरिपुरुहूतशासनात्तस्थिवान्विजयसेनसूरिराट् ॥ १५३ ॥
विजयसेन इति नाम यस्य तादृशः सूरीणी राद राजा हीरसूरिपुरुहूतस्य हीरविज-
यसूरिशकस्य शासनादादेशात्पुनरपरार्थे पत्तने अणहिल्लवाटकनगरे तस्थिवान् स्थितः ।
कि कृत्वा । प्रावृपं वर्षासमयमुपेतमयेस ज्ञात्वा । प्रावृपं कामिव । नभोम्बुपानो
चातकानामावले: पढ़ेः जीविका जीवनवृत्तिमिव ।
प्रीणन्प्राणिनभोम्बुपान्प्रविदधदुर्वादिनां दुर्दिनं
वोधाङ्करकरम्बितां विरजसं कुंवैश्व चित्तक्षितिम् ।
आनन्दं ददते स्म विस्मयकरी व्याहारधारां किर-
न्भूमौ सूरिपुरंदरो जलधरो जम्मारिमार्गे पुनः ॥ १५४ ॥
भूमो गहीमण्टले सूरिपुरंदरो हीरविजयसूरीन्द्रः अथ च सूरिरेव पुरंदरो मेघः ।
यदुक्तम्-'एक एव सपो मानी चिरं जीवनु चातकः । पिपासितो वा म्रियते याचते
वा पुरंदरम् ॥' इति । पुनर्जम्भारिमार्गे शकपद्धती आकाशे । यथा देवमार्गस्तथा देवे.
न्द्रमार्गोऽपि । तथा 'येनामुना बहुविगाढसुरेश्वरा धू राज्याभिषेकविकसन्महसा बभूवे'
इति नैपधेऽपि । जलधरो मेध आनन्दं जनानां प्रमोद ददते स्म । 'दद दाने भ्वादिरात्म
नेपदी च । कि कुर्वन् । प्राणिनो जन्तव एव नभोम्बुपा वप्पीहातान् प्रीणन् तर्पयन्
तृप्तिमुत्पादयन् तेषाम् । पुनः किंभूतः । दुर्वादिना परवादिना मिथ्यादृशो दुर्दिनं दुष्टदिव-
सं पराजयगोचरीकृतत्वान्मेघान्धकारं च प्रविधत् प्रकण कुर्वन् । पुनः किंभूतः ।
वोधस्तत्त्वज्ञान सम्यक्त्वं वा तदेवाकरः प्ररोहः । अथ वा बहुवचनम् । बहुजनापेक्षया
तत्वज्ञानानि सम्यक्त्वानि च त एवाङ्कुरास्त: करवितो व्याप्तामत एव विरजसं विग-
तरजस्का पापधूलीभ्या रहितो चित्तक्षिति मनोमेदिनी कुर्वन् सुजन् । पुनः किंभूतः ।
विश्वेषां जगबनानां विस्मयकरीमाश्चर्यात्पादिकाम् । व्याहारा एव वाग्विलासा एव धारा-
.ममृतवृष्टिं किरन्विस्तारयन् ॥
भवसलिलनिधेरिबैकसेतुं विधिमवलम्व्य तदागमप्रणीतम् ।
घनसमयदिनान्दिनेश्वरश्रीर्गमयामास मुनीश्वरः क्रमेण ॥ १५५ ॥

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४२९ सदा तस्मिन् प्राट्समये मुनीश्वरो हीरविजयसूरिः क्रमेण पर्युषणादिपरिपाच्या धनसमयदिनान्प्राटपेण्यवासरान् गमयामासातिकामति स्म । किंभूत: । दिनेश्वरश्री: सूर्यवत्तेजोलक्ष्मीर्यस्य । किं कृत्वा । आगमे सिद्धान्ते उद्यनियुक्तियदिनचर्या दिशाप्ने था प्रणीतं प्रोक्तं विधि चातुर्मासिकसाधुसंवन्धिविविधक्रियानुष्ठानादिकमवलम्च्याश्रित्य । उत्प्रेक्ष्यते -भवः संसार एवानन्तत्वाददग्गोचरपारत्वात्सलिलनिधिः समुदस्तस्य तत्र का एकमद्वितीयं सेतुमिव ! पद्यायाज इति जनप्रतिद्धाभिधानम् ॥ यं प्रास्त शिवालसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसीहसीहविमलान्तेवासिनामनिमम् । सर्गोऽसौ नवमोऽत्र देवविमलव्यावर्णिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिरचिते संपूर्णता प्राप्तवान् ॥ ११६ ॥ अत्र हीरसौभाग्यकाव्ये असौ अयमेव यो लिपेर्गोचरीकृतः । नवानां संख्यापूरणो नवमः सर्गः अधिकारविशेषः संपूर्णता प्राप्तवान् संपूर्णा बभूव ॥ इति पण्डितसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलविरचितायां खोपज्ञहीरसौभाग्यम- हाकाव्यवृत्ती शासनदेदीप्रवाटीभवन-गुरुप्रभ-तदुत्तर-खस्थानगमन चन्द्रतारातमस. मीविरामदिनकरोदयविजयसेनसूरिसूरिपद-मेघजीपिसमागमन-गन्धारनगरादिवर्ण. नो नाम नवमः सर्गः। दरामः सर्गः। निःशेपदेशककुदं भुवि भाति दिल्ली- देशोऽथ केलिनिलयो नलिनालयायाः। नाभीभुवा भुजगनिर्जरसमसार- मादाय निर्मित हवैप खनिः मुखानाम् ॥ १ ॥ अथ अकबरपातिसाहिमिलनादिप्रारम्भ भुवि पृथिव्यां गुर्जरजनपदापेक्षया पू. पस्यां दिशि दिलीदेशो मेवातनाममण्डलो दिल्लीमण्डल इत्यध्यमिधा भाति शोमते । feक्षण: । निःशेषाणां समस्ताना देशानी जनपदानां ककुद प्रधानः । 'कसुद नु प्रधानंऽमे पारे रामलक्ष्मनि' इत्यनेका तिलके । पुनः संभूतः । नलिने कमले पा. लयः सदनं यस्यास्तस्याः प्रियः फेलये फ्रीडा निलयः सीधम् । उपश्यतेनामी. भुया नारायणनाभ्यम्भोमजन्मना प्रमाणा भुजगनिरसनो गलोकरवर्गयोः गरे सम्यग्दलिऊपरलीमादाय गृहीरवा गुसाना सवसमगा रानिराकरः । एर देखो निर्मितः कृत च ॥ यस्मिन्विभाति भगिनी तपनाङ्गजस्य रजचरहशिखरोन्मथितारविन्दा ।

·काव्यमाला। देशश्रियः किमपि निर्गलितोत्तरीया वेणी विभूषणवतीव परिस्फुरन्ती ॥ २ ॥ यस्मिन्दिल्लीमण्डले तपनस्य भानोरङ्गजो नन्दनो धर्मराजस्तस्य भगिनी जामिर्य- मुना यमभगिनी । कालिन्दी सूर्यजा यमी' इति हैम्याम् । किंभूता। रगन्तश्चलन्तो ये तरगाः कालोलास्तेषां शिखराण्यप्राणि तेपून्मथितानि विकसितानि अरविन्दानि पानि यस्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-देशश्रियः दिल्हीमण्डललम्याः किमपि कथमपि केनापि प्रकारेण निर्गलितं क्वापि निपतितं उत्तरीयमुपरितनच्छादननिवसनं यस्याः तादृशी परिस्फुरन्ती दृग्गोचरीभवन्ती प्रत्यक्षलक्ष्या वेणी कवरीव । किंभूता। विभूषणवती चूडामण्यादिम- स्तकाभरणभरविभ्राजिनी॥ उत्ताननक इव वक्रकजं कुशाद्या- वर्ते विभूपयति मध्यमहीममुष्य । उत्पत्तिमाकलयतो ददतोऽङ्गिकामा- क्षीरार्णवे क्रतुभुजामिव पादपस्य ॥ ३ ॥ आसेदुषीमिरवने विदुषीभिरिक्षु- च्छायासु यन्नवकुटुम्बिधनसनीमिः । कीर्तिर्जगज्जयिरतीशजयोजितेव राजीमतीशितुरगीयत गीतिरुच्चैः ॥ ४ ॥ (युग्मम्) यस्य दिल्लीमण्डलस्य नवाभिस्तरुणीभिः कुटुम्विनां कर्पुकाणां घनस्तनीभिः पीन- पयोधराभिः अथ वा घटस्तनीभिः जम्भवत्कुची यासामित्युनतस्तनीभिः वनिताभिर्गी- तिर्गानमुच्चैः सातिशायिमधुरध्वनिनागीयत जगे गीता । किंभूताभिः । इक्षणां रसालानां छायामु निरातपस्थानेषु आसेदुषीभिरुपविष्टाभिः । इत्यं किम् । अवने इक्षुक्षेत्ररक्षणे विदुषीभिर्निपुणाभिः । उत्प्रेक्ष्यते--जगन्ति त्रीणि भुवनानि । सुरासुर- नरानित्यर्थः । जयतीत्येवंशीलस्य रतीशस्य मन्मथस्य जयेन पराभवेन क्षौदेनामूळे- जिंता खीकृता राजीमतीशिनुः श्रीनेमिनाथस्य कीर्तिरेवागीयत । राजीमतीशितुः कि फर्वतः । कुश इति पदमाद्यं यत्र तादृशे आवतें । कुशावर्ते देशे इत्यर्थः । उत्पत्ति जन्म आकलयतः दधतः प्राप्नुवतः । कत्येव । पादपस्येव । यथा ऋतुभुजां देवानां पादपः पारिजातनामा कल्पद्रुमः क्षीरार्णवे दुग्धपयोधी उत्पत्तिमाकलयति । पुनः किंभूतस्य । खडेमवदगिनां प्राणिनां भविकानां कामानभिलापान्ददत: यच्छतः । अथ वा । क्षीरार्णवे कल्पवृक्षस्येव कुशावर्तजनपदे जन्माकलयतः । कुशावर्ते किं कुर्वति । वफ. कजं बदनारविन्दं उत्तानमुन्नतं नकं नासिका तस्मिन्निव । अमुष्य दिल्लीमण्डलस्य मध्य- ·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । महीमन्तरालभूमी विभूषयति शोभा लम्भयति । मेवातमण्डलमध्ये श्रीनेमिनाथजन्म. स्थानं कुशावर्तदेशोऽस्तीत्यर्थः ॥ युग्मम् ॥ संसेवितो द्विरसनैरसुराश्रयश्च ख्यातो रसातलतया नरकानुपङ्गी । एतद्विगानमपनेतुमिदमिषण वासो व्यधायि किमु भोगिगृहेण भूमौ ॥ ५ ॥ भोगिरहेण नागलोकेन इदमिपेण अस्य दिल्लीदेशस्य दम्भेन कपटेन भूमौ मही. मण्डले वासः स्थितिळधायि विहिता । उत्प्रेक्ष्यते--एतदिहेव जेनरभिधीयमानमीशं वा विगानमपवादमपनेतुं निवारितुमिव । एतत्किम् । यदसौ भोगिगृहो द्विरसन जर्ग: खलैश्च संसेवित आश्रितः । च पुनरमुराणां देवानामाश्रयः स्थानम् । 'असुरा दिति. दनुजाः पातालीक मुरारयः' इति हैम्याम् । पुनः रसातलमित्य निष्टयाक्यम् । धनपालो- ऽप्याह-रसातलं यातु यदन पारुपम्' इति । तत्त्वेन ख्यातः प्रथितः पुनर्नरकस्य नाम्नोऽसुरविशेषस्य । सप्तनरकानां दुर्गतीनामनुपही मिलनं यस्य ।। तन्निर्जयोद्यतनिजस्य भयादवेत्य यातं प्रणश्य वलिसझ तलेऽचलायाः । पृष्ठे विलग्न इव तं विजिगीपुरेप वर्गः क्षितावुपजगाम मिपादमुष्य ॥६॥ तद्विजिगीपुस्तद्धले: राम नागलोकं विचेतुमिच्छुः पराभवनशीलः । अत एव पृष्टे पक्षाद्विलमः अमुध्य दिल्लीदेशस्य मिपायाजात् । उत्प्रेक्ष्यते-एप प्रत्यक्षः खगों देव. लोकः क्षिती क्षोणीमण्डले उपजगाम समागतः । किं कृत्वा । तस पलिसानो निर्जये परिभवनविधाने उद्यतस्य उद्यम विनिर्मिमाणस उत्सुकस्य पा । निजस्यात्मनो भया. दत्खास्य भीवेरचलायाः पृथिव्यातले अधस्ताद्भागे प्रणश्य यातं प्रतिभ्रष्टं घलिगम नागलोकमवेत्य विज्ञाय । पूर्व हि बलिसन भूलोकखलौकयोरपरिटादामीत्--इति कवि. समयः । यदुक्तं नपधे-'पलिसय दिवं स तम्ययागुपरि माह दियोऽपि नारदा' इति । पचादद्वतविभूतिजातारलवत्तया मनुभुजा भुवनेनाभिभूनं भूतरे गतमित्यर्थः ॥ यः पमनन्दन इशास्ति हिरण्यगर्भो रम्याप्सरा हरिरिवाच्युतवत्सलक्ष्मीः । रजाफरोऽम्बुधिरियारिरियात्मयोने- १र्गान्वितः पविरिवासहजैरजेयः ॥ ७ ॥ यो देशः पमनन्दनो शिरशिरिन । पमनन्दनगुनारिरमुता' इति नपधे । दिरम्य ·काव्यमाला । सुवर्ण गर्भ मध्ये यस्य । आफरादी स्वर्णानां सद्भावात् , कनकभृत्कलशानां भूमिग पु स्थायित्वाद्वा, सुवर्णादीनि गर्भ मध्ये यस्य व्यवहारिणां सीधेषु परःशतपोलक्षपरःकोटि- हिरण्यदर्शनाद्वा । ब्रह्मणस्तु केवलं नामैव । 'हिरण्यगर्भो लोकेशो नाभिपद्मात्मभूरपि' इति हेम्याम् । अस्ति विद्यते । पुनयों हरिरिव इन्द्र इव । रम्याणि कमलाकरसद्भावा- न्मनोज्ञानि अत एवात्प्रधानानि सरांसि तटाका यत्र । हरिस्तु रम्या रन्तुं योग्या कला- केलिकलाभिर्विलसितुमुचिताः । रमणाही इत्यर्थः । अप्सरसो रम्भा-तिलोत्तमा घृताची. मेनकाप्रभृतयः खर्वनिताः यस्य । पुनर्योऽच्युतवनारायण इव सह लक्ष्म्या धनपान्या- दिविभवेन शोभया वा वर्तते सः । 'समासान्तविधेरनित्यत्वात्कप्रत्ययाभावः' । कृ. प्णस्तु श्रिया पन्या सहितः । पुनर्योऽम्युधिः पारायारः इव रत्नानां प्रशस्तवस्तूनां रनपुरुषाणां नैमिनाथकृष्णवलभद्रादीनां महापुरुषाणामाकर उत्पत्तिस्थानम् । समुद्रोऽपि रत्नाकरः । पुनर्यो देशः आत्मयोनेः स्मरस्य अरिः शंभुरिव दुगैरद्रिकोटेरन्वितः । शिवस्तु दुर्गया पार्वत्या पत्न्या युक्तः । अर्धागभाजित्वात् । पुनयः पविरिय वज्रवद. सहजैः शत्रुभिरजेयो जेतुमशक्यो वैरिभिरग्राह्यः । वजं तु दुर्भेद्यं गिरिष्वप्यकुण्ठत्वात् , सुरासुराणां दुर्जयत्याद्वा ॥ इति दिल्ली देश: ॥ दिल्लीति तत्र नगरी न गरीयसीभिः श्रीभिः कचिद्विरहिता रहिता न नीत्या । रेजे गिरीशगिरिशृङ्गकृतैस्तपोभिः प्राप्ता परां श्रियमसौ त्रिशिरःपुरीव ॥ ८ ॥ तत्र रास्मिन्मण्डले दिल्ली इति नाम्नी नगरी पुरी अस्ति । किंभूता । गरीयसीमिः अतिमहतीभिः श्रीमिलक्ष्मीभिः क्वचित्कुत्रापि स्थाने न विरहिता न वियुक्ता । पुनः किभूता । नीसा न्यायेन न रहिता न वियुका । रीत्या' इति पाठे रीत्या मर्यादया उत्तमकुलाद्याचारेण व्यवहारेण वा । उत्प्रेक्ष्यते-गिरीशस्य शंभोः गिरेः कैलाशस्स रहे शिखरे कृतैः स्वस्थित्या विहितैर्निरशनपानादिकष्टतपोभिः कृत्वा परां प्रकृष्टां सर्वोत्कृष्टा वा श्रियं लक्ष्मी शोभा वा प्राप्ता असी दिल्टी त्रिशिरसो वैश्रवणस्य पुरी नगरी अलकेव ॥ दम्भोलिपाणिनगरीविभवाभिभाव- प्रागल्भ्यमाकलयता निजवैभवेन । निर्जित्य या पलिगृहं पदमस्य मौलो कालीव कासरसुरासहजं ससर्ज ॥९॥ या दिल्लीपुरी निजवैभवेन आत्मीयाद्वतलक्ष्म्या । 'स्फुरन्माशिष्ठवैभवः' इति काव्यका रुपलतायाम् । बलिगृहं नागलोक निर्जित्य पराभूय अस्प बलिगृहस्य माली मस्तके पद ·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । चरणं स्थानं ससर्ज सजति स्म । किंभूतेन वैभवेन । दम्मोलिर्वनं पाणी हस्ते यस्य स तस्य सहस्रनेत्रस्य नगर्या अमरावत्या विभवस्य अभिभवनमभिभावस्वत्र प्रागल्भ्यं प्रतिभावत्ता चातुर्यमुद्यममुत्साहं वा आकलयता विभ्रता पदं चक्रे । केव । कालीव । यथा पार्वती कासरनामानं सुराणां देवानामसहज विरोधिनं खस्यात्मनो विभोभीवो वैभवम् । मन भावेऽण् । तेन वैभवेन सामर्थन महत्त्वेन या। 'स्तोत्रं सुविस्तृतमतिर्न विभुर्विधातुम्' इति कल्याणमन्दिरस्तवे । 'विभुः समर्थः' इति तद्वृत्तिः । पालटई पातालं निर्जिय जित्वा अस्य महिषासुरस्य मौली मस्तके पदं खचरणं चकार । तन्मूर्तेस्तत्प्रकारदर्शनात् ।। इति दिल्ली ।। तस्यां महीहिमकरेण हमाँउनामा जज्ञे पुरंदरविजित्वर विक्रमेण । यस्यौजसेव विजितेन पदं मुरारे- स्तत्तुल्यतां स्पृहयतांशुमता न्यपेवि ॥ १० ॥ तस्यां दिल्लीनगयी हमाँउ इति नाम यस्येति तेन हमाँउनाना महीहिमकरण क्षोणी- रोहिणीरमणेन जज्ञे संजातम्। किंभूतेन । पुरंदरस्य वासवस्य विजित्वरो विशेषेण जय- नशीलो विक्रमो बलं यस्य तेन ।यस्य हमाउपातिसाहेरोजसा प्रतापेन विजितेनाभिभूतेन यता । पुनस्तस्य हमाँउप्रतापस्य तुल्यता सादृश्य स्पृहयता इच्छता अंशुमता सूर्येण । उत्प्रेक्ष्यते--मुरारेर्नारायणस्य पदं चरणं विष्णुपद न्यपेवि सेव्यते स्म इस ॥ श्रीकाविलाधिपतिबब्बरपातिसाहि- पुत्रः पुलोमदमनोऽखिलमुद्गलानाम् । सूरस्य सूनुमपि निर्मितवान्सदण्ड कालं करालमपि यः प्रसरत्प्रतापैः ॥ ११ ॥ यो हाँउपातिसाहिः अभिषणनेन विनव प्रसरद्भिर्जगद्यापकैर्दशदिक्षु विस्तृतः मतापः सतेजोभिरेव शूरस्य पचित्रयोः सकारशकारयोरभेदात् भास्करस्य सूनुं मन्दनम् । प्रेतात्पतिर्दण्डधरोऽर्कसूनुः' इति हम्याम् । मुमटस्याङ्गजातमपि करालं मृत्युस्पेन विविधायुधधारकत्वेन भीषणं परेपो भयोत्पादकं कालं कृतान्त कालवर्णमपि सदर येत्रिगम् । छडीदार इदि प्रसिद्धम् । राजदेवांशयुतं दण्डदाधिननिलः निर्मि. तवान्विधत्ते स्म । केवलं खोजरीव, न पुनरभिषेणनादिना सदण्डं विहिठयानित्यर्थः । बिभूतः । रिया सेनादिविभवेन कलितो यः फारिल इति नामा मुगलानां मण्डलो देश- विशेषताधिपतिः सामी यो पन्चरपातिसाहिम्नस्य पुत्रो नन्दनः । पुन: भूितः । भसिलाना मुद्गलानां यवनजातिविशेषाणां मोच्यानां पुलोमनानो दानपविशेषस दमनो व्यापारका दामः । मुद्गटेन्द्र इत्यर्पः ॥ इति हमाँउपातिमाहिः ॥

·४३४ काव्यमाला। तस्याङ्गजोऽभवदकब्बरभूमिभावा- भूपालमौलिमणिचुम्बितपादपद्मः । शौरेरिवाम्बुधिशयो भुजपञ्जरान्त: विश्रान्तवार्धिवसनाजयराजहंसः ॥ १२ ॥ तस्य हमाउसाहेरकबर इति नामा भूमिभावान् परतेजस्तिरस्कारिप्रतापवत्वादद्वै- तत्वाच क्षोणीसहसरहिमरभवत् । 'मध्यंदिनावधिविधेर्वसुधाविवस्वान्' इति नेपधे । क इव । अम्युधिशय इव । यथा शोरवसुदेवस्य कृष्णः पुत्रो बभूव । किंलक्षणः । भूपा. लानां महापाणां मौलीनां मुकुटानां गणीभिर्माणिक्यधुम्बितमाश्लिष्य समालीढं पाद- पद्मं चरणकमलं यस्य । पुनः किंलक्षणः । भुजौ खयाहू एव पञ्जरं पक्षिरक्षणस्थानं तस्यान्तर्मध्ये विधान्तो विथामाय स्थितो चाधिः समुद्रो वसनं वस्त्रं यस्याः एतावता आचतुःसमुद्रान्तपृथिव्या जयः वायत्तीकरणं स एव राजहंसो यस्य सः॥ साम्राज्यमप्यधिगतो निखिलस्य नाक- लोकस्म लोलुपतया पुनरीहमानः । भोक्तुं समग्रमपि मध्यमलोकमेत- व्याजादुवास मघवेव वसुंधरायाम् ॥ १३ ॥ एतद्याजादकन्वरसाहिकपटात् । उत्प्रेक्ष्यते--वसुंधरायां विश्वंभरावलये मघवा शक इवोवास वसति स्म । किभूतः । निखिलस्य समस्तस्यापि नाकलोकस्य खर्गस्य साम्रा- ज्यमाधिपत्यम् । 'सम्राट् तु शास्ति यो नृपान्' इति हैम्याम् । अतः सर्वेषामपि विमा- नाधिपतिनाकिनायकानामैश्वर्यमधिगतः प्राप्तोऽपि । 'अधिगतं विधिवद्यदपालयत्' इति रघुवंशे । 'अधिगतं प्राप्तम्' इति तद्वृत्तिः । पुनर्लोलुपतया अधिकाधिकसंपदैश्वर्यस्पृह- यालतया समप्र समस्तमपि मध्यमलोकं पातालदेवलोकयोरध उपरि च वर्तमानयोर्म- ध्येऽन्तराले वर्तिनं लोकं भुवनं मध्यमलोकं सकलसमुद्रमेखलामण्डलं भोक्तं खभोगविषय विधातुमीहमानो वाञ्छनिवेति गर्भितोत्प्रेक्षा ॥ अथास्य दिग्विजयविधिस्सया प्रस्थाने परिणामुत्पाताविर्भावः- यात्रासु यस्य चतुरङ्ग चमूप्रचार- प्रौद्भूतधूलिपटलैः परितः प्रससे । प्रस्थानमस्य दशदिग्विजयाय जाने यातैरितः कथयितुं हरितां महेन्द्रान् ॥ १४ ॥ यस्याकब्बरपातिसाहेर्यात्रासु परजनपदजिघृक्षया प्रस्थानेषु चत्वारि चतुःसंख्याका- न्यानि साधकानि गजवाजिरथपदातिलक्षणाः प्रकाराः स्कन्या यस्यास्तादृश्याथम्वाः ·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . सेनायाः प्रचारेण प्रकण चलनेन प्रोद्भूतानां प्रबलतयोस्थितानां धूलीनां भूमिरजसा पटले राशिमिः परितः सर्वदिक्षु प्रसस्र प्रसत्तम् । तत्राहमेवं जाने पैनि। उत्प्रेक्ष्यते वा- दशानां दशसंख्याकानाम् पूर्वाग्निदक्षिणानैर्ऋतपश्चिमावायूत्तरेशानाधोभुवनोर्यलोकानां दिशां ककुमा विजयाय स्वायत्तीकरणार्थमस्य पातिसाहेः प्रस्थानं दिग्जैनयाना हरितां दशानामाशानां महेन्द्रान्पुरंदरान् । 'पतिः प्रतीच्या इति दिमहेन्द्राः' इति नेपथे। इन्द्रामियमराक्षसवरुणपवनकुवेरेशाननागेन्द्रब्रह्माभिधान्दिक्पालान् प्रति कथयितुं निवेदयितुमितो भूमण्डलाद्यातैशीय यातैः गतेरिव ॥ यत्मस्थितौ रथह्यद्विपपत्तिवीला- प्रोत्खातपांसुपिहिताखिलदिमुखेषु । आक्रन्दि चक्रमिथुनैरथ पांसुलाभिः प्राहादि पल्लवितमन्तरुलूकलोकैः ॥ १५ ॥ यस्याकम्यरपातिसाहेः प्रस्थिती दिग्जैप्रयानायां प्रयाणावसरे रथाः स्यन्दना हया वाजिनः द्विपा इस्तिमः पत्तयः पदातयः पादचारिणस्तेषां वीहाभिश्चमणे: बाहुल्या- . सर्वदिक्संचरणः कृत्वा प्रोत्सातैरुत्यापितैः पांमुभिधूलीपटलीभिः पिहितान्यातानि माच्छादितानि । जनशामगोचरीकृतानीत्यर्थः । अखिलानि समप्राणि दिशां हरिता मुसानि विभागास्तेषु सत्सु सजलजलदपटलसंचलितरजनीजनितान्पकारप्रचारप्रान्ते. याणां चक्रवाकानां मिथुनैर्द्वन्द्वराकन्दि परस्परवियोगाशड्या दुःसादाक्रन्दोऽक्रियत । मुक्तकण्ठं रुरुदे इत्यर्थः । अथ पुनः पामुलाभिर्यभिचारिणीभिस्तरुणीभिः प्राहादि प्रमुमुदे । घनान्धकारसमये हि तासां स्वेच्छाविहरणोत्साहस्पृहा पूर्णा स्यात् । पुनरु- लुकलोककप्रकरैरन्तश्चित्तमध्ये पल्लवितमुच्चरितम् । निशि पां खैरसंचारत्वात् । 'भा- लोकतालीकमुलकलोकः' इति नेपधे ।। पलवति भूमण्डलासण्डले दिग्विजयाय प्रतिष्ठगाने राति भाविपराभवाः प्रतीपपृथ्वी- पालाः भूकम्परजोरिदिग्दाहरविमण्डलच्छिदादिकानुत्पातान्पश्यन्तीति मत एवादी त एव प्रोच्यन्ते- धत्ते स कम्पमभिषेणयति क्षितीन्द्रे यलिन्प्रतीपपृथिवीपुरुहूतपृथ्वी । यस्मादतः परमसौ भविता पतिमें प्रीते«दन्तरिति निर्मितताण्डवेव ॥ १६ ॥ यस्मिाकम्मरमाग्नि सिवीन्द्रे यमुधावलयपासवे अभिषेपयति रिपुपाधियान्त्री पताकिनीभिरभिगति सति प्रतीपा: प्रतिभटा ये पृथिवीपुरहूताः यगुमटीरिस असः देपा पृथ्वी मसुपरा कर्म पेप परलता यत्त मधी । भूः कम्पवे मेलः । उरमेश्यते-ति हेतोहदन्तः समानगमध्ये प्रीराः प्रमोशदिए । राम्यहि ·काव्यमाला। . जचेतोभिप्रेतभर्तरि स्नेहाद्वा निर्मितं कृतं ताण्डवं नृसं यया तादृशीव । इति किम् । यस्मात्कारणादतः परमद्यतनवासरादारभ्य असी सकलराजचकचूडामणीरद्वैतनीतिमता• मप्रणीरकच्चरक्षोणीनभोमणीर्मम भर्ता भावी भविष्यति ॥ संप्रस्थिते वसुमतीविजयाय यस्मि- न्भूपैर्विरोधिभिरदृश्यत दिक्षु दाहः । जाने निजव्यसनवीक्षणभूतनूता(ना)- सातस्खदिग्युवतिनिःश्वसितानिकीलः ॥ १७ ॥ यस्मिनकब्बरनृपतौ वसुमत्या वसुंधराया विजयाय खायत्तीकरणाथै संप्रस्थिते स- म्यग्विजयविधायिमुहूर्तदिने चतुरङ्गचमूचक्रेण समं निर्मितप्रस्थाने सति । प्रचलिते सतीत्यर्थः । विरोधो विद्यते येषां ते विरोधिनस्तैर्विपक्षभूपैः क्षोणीपालैर्दिक्ष सर्वाशासु दाहो ज्वलज्वालादि ज्वालामालाकुलत्वमदृश्यत दृष्टः । सर्वा भपि हरितो ज्वलन्त्यो दृष्टा इत्यर्थः । तत्राहमेवं जाने विदांकरोमि उत्प्रेक्षे वा निजानामात्मीयानामर्थादक- ब्बरपरिपन्थिपूर्वादिदिक्पतिनृपतीनां व्यसनाना भाविमरणावधिविपत्तीनां वीक्षणेन दीर्घदर्शितया अवलोकनेन ज्ञानेन कृत्वा भूतमुत्पन्नं यमून नवीनमसातं दुःखं यासा तासां खेषां तत्तद्दिवपतिनृपाणां दिशामेव युवतीनां प्रियाणां निःश्वसितामेनिःश्वासानि. लस्य कीलो ज्वालेव । कीलशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'त्रिनेत्रनेत्रानलकीलनीलम्' इति नैपधे । तथा 'वल्लरशफरमयूरकीलहालाः' इति लिङ्गानुशासने पुंस्त्रीलिङ्गे कील: कीला ॥ भूपेऽभिषेणयति यन्न रजोभिवृष्टया दृष्टा दिशः परनृपैर्मलिनाः समग्राः । खस्वामिसंकटसमीक्षणमूर्छनोवी- निष्पातधूसरितगात्रलता इवैताः ॥ १८ ॥ यत्र यस्मिन्भूपे अकबरपे अभिपेणयति सति सेनाभिः समं प्रतिनृपतीनभिग- च्छति सति परनृपैः प्रतिभटभूपालकलाप रजोभिदृष्टया भतिबहुलानां धूलीनामभि समन्ताद्वर्षणेन कृता मलिनाः कश्मलाः मलीमसाः समप्राः समस्ता अपि दिश आशा दृष्टाः । उत्प्रेक्ष्यते-एता दिशः खासामात्मीयानां खामिना भर्तृणां संकटानां व्यस. नानां समीक्षणेन सम्यनिधितत्वेनावलोकनेन कृत्वा मूर्छनैर्दुःसोद्भतातुच्छमू मियों भूमी निष्पातो निष्पतनं लुण्ठनं वा तेन धूसरिता ईपत्पाण्डरिता धूलीललिता वा रजो. मया या जाता गात्रलताः शरीरयष्टयो यास तादृश्य इव ॥ यन्मेदिनीकुमुदिनीरमणप्रयाणे छिद्रं न्यभालि परिपन्थिभिरभ्रपान्थे।

·१० सर्ग: हीरसौभाग्यम् । ४३७ मद्वंशजक्षितिरथोदयिनी हृदन्त- दुःखप्रकर्पत इति स्फुटितोरसीव ॥ १९ ॥ कुमुदिनीनां कैरविणीनां रमणो वरयिता कुमुदिनीरमणः। मेदिन्या धरण्याः कुमुदि- नीरमणः स चासौ कुमुदिनीरमणश्च । 'इदं तमुवीतलशीतलद्युति' इति नैषधे । तस्य प्रयाणे खरिपूपरि प्रस्थाने परिपन्थिभिः प्रत्यर्थिभिरर्थात् पृथिवीनाथैरभ्रपान्थे गगनपथिके भास्करे । 'हरिः शुचीनी गगनाद्धजावगौ' इति हैम्याम् । सूर्यमण्डले इत्यर्थः । छिद्रं विवरं न्यभालि ददृशे दृष्टम् । उत्प्रेक्ष्यते-अथाकब्यरसाहेरागमनानन्तरं मद्वंशे मदीयान्ववाये जायन्ते स उत्पद्यन्ते सेति मवंशजाः सूर्यवंशीयास्तेषामेता- वता सूर्यवंशोत्पन्नानां भूपालानां राजन्यवीराणां च क्षितिः क्षयो विनाश उदेष्यति भविष्यतीत्येवंशीला उदयिनी भाविनी इति हेतो«दन्तश्चित्तमध्ये दुःखस्य प्रकर्ष- तोऽतिशयतः स्फुटित द्विधाभूतं सच्छिद्रं वा जातमुरो हृदयं यस्य तादृश इव । 'पन्था भाखति दृश्यते विलमयः प्रत्यर्थिमिः पार्थिवैः' इति नैपधे । प्रियमाणा रणे सूर्य छिद्रं पझ्यन्तीत्सरिष्टवेदिनः । यद्वा ।'द्वावेतो पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनः । परिबाड्योग.. युक्तश्च रणो चाभिमुखो हतः।' इत्युक्तत्वात् । स सूर्ये छिद्रं निरीक्षते' इति तु तदृत्तिः । ततो भानौ रन्ध्रनिभालनमिति ॥ इति प्रतीपनृपतीनामरिष्टाविर्भावना ॥ यस्य प्रसृत्वरयशःशरभूसवित्री खःकूलिनीव करवाललता बभूव । यस्यां निमज्य रिपुराजपरम्पराभि- येनान्वभावि दितिजद्विषतां विभूतिः ॥ २०॥ यस्याकम्बरसाहे: करवाललता खड्गयष्टिः खःकूलिनी मन्दाकिनीव बभूव जाता। किंभूता । प्रसत्वरं विश्वविस्तरणशीलं यद्यशः कीर्तिः तदेव शरभूः खामिकार्तिकस्तस्य सवित्री जननी येन कारणेन । यस्यां करवाललताखःकूलिन्यां निमज्ज्य यूडित्वा स्नात्वा तदभिमुखमागस प्रहृत्य च पञ्चत्वमासाद्य रिपवः शत्रवो जना एव राजानस्तेषां पर- म्पराभिः श्रेणीभिः दितिजानां दितेरसुरमातुर्जायन्ते स्मेति दितिजास्तेषां द्विपतां वै. रिणां देवानां विभूति: मुरश्रीरन्वभावि अनुभूयते स्म । गङ्गायां रणे च त्याप्राणा देवभूयं भजन्तीति परमतम् । 'मृते चापि मुराङ्गनाः' इत्युक्तेः ॥ यलिन्रणाङ्गणगते महताहिताधाः शौर्योदयादिवि मुहुर्मुहुरुत्पतन्ति । भूमौ निजाभिभवतः सवितुः सगोत्रां- स्ताानिवाश्रयितुमुत्सुकतां वहन्तः ॥ २१ ॥ यस्मिनकबरभूपतौ रणागणं संमाममध्यं गते प्राप्ते सति प्रहताः शस्त्रप्रहारादिना व्या- ·. ४३८ काव्यमाला। पादिता ये अहितानां प्रतिपक्षिणामवास्तुरहमास्ते शौर्योदयात् शूरतायाः प्रादुर्भावान्मु- हुर्मुहुः वारं वारं दिवि गगने उत्पतन्ति उच्छलन्ति उच्चः फालो ददते । उत्प्रेक्ष्यवे- भूमौ पृथ्वीपीठे निजस्यात्मनोऽभिभवतः पराभवनोदयात् सवितुः सूर्यस्य पितुर्वा सगोत्रान् सजनान्वन्धून् ताक्ष्यनिश्वान् आश्रयितुं शरणीकर्तुमुत्सुकतामुत्कण्ठा वहन्तो धारयन्त इति । विपत्ती खजना: श्रीयन्ते इति स्थितिः श्रुतिर्वा ॥ एतत्कृपाणनिहताहितकुम्भिकुम्भ- निप्पातिमौक्तिकततिः समरे विरेजे । दृष्ट्वा हतान्खपतिभूमिपतींस्तदीय- लक्ष्मीक्षणप्रपतदश्रुकणावलीव ॥ २२ ॥ एते अकबरसाहिना पाणेन निजचन्द्रहासयष्टिना कृत्वा निहता व्यापादिता विदा- रिता ये अहिताना खप्रतिपक्षाणां कुम्भिनां भद्रजातिजातानां कुम्माः शिरःपिण्डा. स्तेभ्यो निष्पतति निर्गलति निःसरतीत्येवंशीला निष्पातिनी मौकिकानां मुक्ताफलाना ततिर्मालिका समरे संग्रामाङ्गणे विरेजे राजते स्म निर्वभौ । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनः पतीनायफान् भूमिपतीन्धरणीरमणान् हतानर्यादकन्वरेण खविरोधितया यमातिथीक- तान्दृष्ट्या व्यालोक्य तदीयलक्ष्मीणो प्रत्यर्थिपार्थिवसंवन्धिनीना श्रीणाम् । राज्यलक्ष्मीणामि- त्यर्थः । ईक्षणेभ्यो विलोचनेभ्य: प्रपतन्ती प्रकर्षणाविरलधाराधराम्युधारायमाणधार निःसरन्ती अश्रुकणानां बाप्पबिन्दूनामावलीव धोरणिरिव । रोमाकुराः समिति यस्य समुच्छ्सन्ती संवाससंगतगुणप्रगुणीभवन्तः । एतद्वदुद्धतविरोधिधराधवानां हृल्लेखतामिव निशुम्भकृते वहन्तः ॥ २३ ॥ यस्य हमाँउनन्दननृपस्य समिति संग्रामागणे रोम्णां तनूरहाम् । लोनामित्यर्थः । 'रो- मलोमतनूरुहः' इति हेम्याम् । अङ्कराः प्ररोहा: समुच्छ्वसन्ति उौः संजायन्ते उल्ल. सन्ति । उत्प्रेक्ष्यते--एतद्वदकब्बरसाहिरिद उद्धता उस्कटा मदोन्मत्ता ये विरोधिघरा. धवाः प्रत्यर्थिपार्थिवास्तेषां निशुम्भकृते दक्षिणारमणमदिराहणप्राघुणीकरणाथै हल्लेखतामु- कण्ठोद्रेकभावं वहन्तो विप्राणा इव । अत एव किलक्षणाः । संघासेनाकम्बरसाहिदेहे सम्यग्वसनेन सहरथानेन वा कृत्वा संगता मिलिताः समागता था ये गुणाः शौर्योत्सा- हसत्त्वादयस्ते प्रगुणीभवन्तः प्रगल्भा जायमानाः । यादृशैः सहवासः संगतिवादृशा एवा- यान्ति गुणाः' इति लोकप्रसिद्धिः । यदुक्कं च-जी जारिसेण संगे सो वि हु तारिसो होइ । कुसुमेहिं सह वसंता तिलावि तणं धिया हुंति ॥ इति सूत्रोकिः ॥ ।

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४३९ एतदिनेशशशिभूदिनयामिनीभ्यां सृष्टिं विधातुमखिलां विभुना न वैश्वीम् । ताग्दिनेन्दुदयिताकृतये किमेत- तेजोयशोरविविधू विधिना प्रणीतौ ॥ २४ ॥ विधिना विश्वसजा विधात्रा तादृश्योरतिमहत्योर्विगलितावधिसमयाभ्युदयभागो. दिनेन्दुदयितयोदिवसनिशयोः कृतये निर्माणाय । उत्प्रेक्ष्यते--एतत्याकम्बरसाहेस्तेजः प्रतापः । 'निजस्य तेजः शिखिनः परः शताः' इति नैपधे । तथा 'एतस्योत्तरमद्य नः सम- जनि खत्तेजसा लहने' इत्यपि नैषधे । 'त्वत्तेजसां भवत्प्रनापानाम्' इति तद्वृत्तिः । तथा यशः श्लोकतावेव रविविधू सूर्याचन्द्रमसी प्रणीताविव निर्मापिताविय । किंभूतेन विधिना । एताभ्यां प्रत्यक्षलक्ष्य विद्यमानाभ्यां दिनरजन्योगमागमं कुर्वाणाभ्यां दिनस्य घाखरस ईशः पतिः । यतः-'परविषयाक्रमणकलाकलाघरस्यैव विषयमायाति । रज- निपतिर्भजति दिनं दिवसपविर्भजति नो रजनीम् ॥' इति सुभापितोः । दिननायको भास्करः शशी मृगाइस्ताभ्यो सकाशाद्भूरुत्पत्तियोस्तादृश्यो दिनयामिन्यो वासरविभा- पर्ण ताभ्यां कृत्वा अखिला समस्तामपि समसामपि पश्वी जगत्संवन्धिनी सर्टि सगै निर्माणं कर्तुं रचयितुं न विभुना तयोर्द्वयोः प्रत्येकं चतुर्यामत्वेनाल्पवान समर्थेन ॥ यद्वैरिराजकयशोगुणराशिरात्री- प्राणेशतारकगणेन कदाचनापि । द्वीपान्तरं परिचरत्यपि यत्प्रताप- प्रद्योतने न समवाप्युदयावकाशः ॥ २५ ॥ यस्थाकबरपातिसाहेः प्रताप एव प्रद्योतनः सहसकिरणः तस्मिन् द्वीपान्तरमपर द्वीपं द्वौपानामटादशत्वात् । 'नवद्वयद्वीपपृथग्जयत्रियाम्' इति नेपधे । तेवन्यतम फैचिनीपंपरिचरति भजति राति परद्वीपे गतवति अपि सति यरिराजकरयाकञ्चररिपुभू- पतिप्रकरस्य । राशा रामूहो राजकम् । 'स्यादाजपुत्र राजन्यकं राजकमाजकम्' इति दम्याम् । यशः शोकस्ताका गुणानां राशयः समूहास्त एष राणीमाशचन्द्रमास्तथा तारकाम्योतीपि तेपो गणेन मण्डलेन कदाचनापि कस्मिन्नपि प्रसावे उदयस्योगमनस्य प्रकटीमावस्यावकाश: समयो पेला नेति नपधे समपापि संप्राप्तः। जगत्स्वाभाव्यारसूर्य दीपान्तरे गते असावे चन्द्रे महनक्षमतारका उदयावकाशं लभन्ते, परमकन्यरप्रताप- सहसरस्मेर्नायं प्रकारः । यतः अादशस्यपि दीपेषु सर्यय सद्भायः, परमन नानी स्येव न तस्मिन् सहयांशी सति चन्द्रादिज्योतिपामुदयावकाराः कुतः सारिति ।। मश्रान्तदण्डनिहतायवादनीय- याधस्वरैः प्रस्मरैः समरे घरेन्दोः । .

·४४०
काव्यमाला।
-
अस्तम्गि वैरिनृपदोर्युगदण्डदर्पः
सर्पेन्द्रदर्प इव गारुडिकस्य मन्त्रैः ॥ २६ ॥
धरेन्दोमुमतीवासतेयीपतेः प्रसमरः सकलदिक्चविस्तरणशीलरश्रान्तमनवरत-
वाद्यवादकमानदण्डैर्वाद्यवादनयष्टिभिनिहतानि ताडितानि तथा आहवे संग्रामाग-
णेषु वादनीयानि वादयितुमुचितानि यानि याद्यानि रणतूराणि अन्यवादिनाणि वा देपो
खरैनिघोंपैः कर्तृभिर्वरिणोऽकव्यरसाहेरसइजा एव नृपाः पार्थिवास्तेषां दोर्युगदण्डानां
भुजयामलकुटानां जान्वायतत्वेन दण्डाकारत्वाद्दण्डास्तेषाम् अय वा याहुद्वन्द्वानां से-
न्यानां च चक्रगरुडादिव्यूहानां वा अश्वानां प्रतिपतियानरत्नतुरङ्गमाणां वा उपलक्ष.
णादश्ववाराणां गजरथारोहणां च। 'दण्डः सैन्ये दमे यमे ॥मानव्यूहे प्रहे भेदेष्वश्वेऽर्का•
नुचरे मथि । प्रकाण्डे लकुटे कोणे चतुर्थोपायवर्गयोः ॥' इत्यनेकार्थः । दोऽभिमा-
नोऽस्तम्भि स्तम्भ्यते म निराकृतः । जडीकृताः सर्वेऽपीत्यर्थः । कैरिन । मत्रैरिव
गारडं स्थावरजङ्गमविपनिवारणप्रवणमन्त्रतत्रादिशास्त्रमर्थ्यते वेत्ति वेति गारुडिकः
तस्स गन्त्रर्जाहुलीप्रमुखैः सर्पेन्द्रस्य नागराजस्य दो गर्यो विपवेगाहंकारः स्तम्भ्यते ॥
यत्कीतिविद्विपदकीर्तिहतप्रतीपा-
सृक्पतिजदुतरणिगृहिणाङ्गजामिः ।
जन्यावनीयदवनीशशिनस्त्रिवेणी.
सङ्गः किमाविरभवन्त्रिदिवाभिकानाम् ॥ २७ ॥
यस्यासावकब्धराभिधानस्यावनीशशिनो वसुधासुओशोर्जन्यावनी संप्राममेदिनी ।
उत्प्रेक्ष्यते--निदिवाभिकाना सुरलोकाभिलापुकाणाम् । 'कामुकः कमिता कम्रोऽनुकाम-
यिताभिकः' इति हैम्याम् । वीराणां तिराणां चेणीनां तरङ्गिणीप्रवाहानां सङ्गो मिलनं
गहायमुनासरखतीसग इव आविरभवत् प्रकटीचभूव। वनिकाभिः कृत्वा यस्य साहेः कीर्तिः
प्रसरधशस्तथा विद्विषामकन्वरपातिसाहिपुरो रणे भग्नानां प्रत्याधिपार्थिवानामकीर्तिरप.
यशः । तथा च हता अकबरनरेन्द्रेणैव रणागणे व्यापादिता ये प्रतीपाः परिपन्थि-
थिवीनाथास्तेपामसजा रुधिराणां पतयः श्रेणयस्ता एव जहोर्विष्णोस्तथा तरणेमार्त-
ण्डस्य । तथा च द्रुहिणस्य ब्रह्मण: अड्जा नन्दिन्यः । जहुनन्दना गहा तरणितनया यमु.
ना द्रुहिणोद्वहा सरखती । सरखती सरित्परसमये शोणसलिला प्रोच्यते । ततो.
ऽयगानयनम् । ताभिः एता एकनामिलितात्रिवेणीसहोऽजनि ॥
यत्संप्रहारहतहास्तिकमस्तकान्त-
निप्पातिशुक्तिजततियुधि पौस्फुरीति ।
दन्तावली प्रकटिता शमनेन जन्या-
पाने विरोधिरुपिरासवपायिनेव ॥ २६ ॥

·१० सर्गः हीरसौभाग्यम् । ४४१ । । येन साहिना संप्रहारे समरे सम्यक्परविलवंकारि प्रहारेण पा हतानि निर्दलितानि हास्तिकानि मतङ्गजबजाः । हस्तिनां समूहो हास्तिकम् । 'हास्तिकं तु हस्तिनां स्यात्' इति हम्याम् ।समूहार्थेऽण् । तेषां मस्तकानि कुम्भस्थलानि तेषामन्तर्मध्यान्द्रजातिजनितत्वेन शिरःपिण्डान्तरालानिष्पातिनां निःशेपेण निरन्तरं वा पतनशीलानां शुक्तिजानामामल- कप्रमाणमुक्ताफलानां ततिर्धारणी समरे संग्रामे विरेजे विशेषेण भाति स्म । उत्प्रेक्ष्य- ते-जन्यापाने रणागणरूपवारुणीपानगोष्ठीस्थाने । 'आपानं पानगोष्ठी स्यात्' इति है- म्याम् । विरोधिनामकब्बरप्रतिभटभटानां रुधिराणि प्रहरणमहाप्रहारप्रवहदप्रमाणशो- मितान्येवासवो मदिराः पिवतीत्येवंशीलेन शमनेन यमेन प्रकटिता जनदृग्गोचरीकृता दन्तावली दशनश्रेणिरिव ॥ एतद्भुजारणिसमुत्थमहो हुताश- ज्वालाज्वलद्वहलबाहुजवंशराशेः । उद्गत्वरैः प्रस्मरैरिव धूमवारै- राविबभूव शितिमा दिविपत्पदव्याम् ॥ २९ ॥ एतस्याकम्बरसाहे जो दोर्दण्डः स एवारणिरमिकाष्ठं तस्मात् सम्यक् मित्राणां शा- रदीनसुधाकरतया अमित्राणां परिवर्तप्रचण्डकिरणतया उत्था उत्थानं यस्य तादृशं य- न्महः प्रवलप्रताप: स एव हुताशों ज्वलज्ज्वालस्तस्य ज्वालाभिरभ्रंकपशिखाभिर्व. लन्तो दत्यमाना भस्मीभवन्तो वा ये यहला भूयिष्टा अतिशयेन बहवः । 'बहोरिछेयिः यहोश्च भूवादेशः' । बाहुजा राजन्याः । 'राजन्यो पाहुसंभवः' इति हेम्याम् । साहि- विपक्षपक्षलक्षास्तेषां वंशा अन्वयास्त एव वंशा वेणवो चा तेषां राशिः समूहः तस्मादुगरवररुन ऊर्च गमनशीलेः उचनिर्यायिभिरस्थिती तथा प्ररामरेजगप्यापनशीले. धूमवारर्वायुवाहह्मजः । स्याद्वायुवाहोऽग्निवाहो दहनकेतनः' इति हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-- दिविपत्पदव्या देवमार्गे गगनागणे शितिमा श्यामता आविर्वभूव प्रकटीभूता । प्रायो वंशेषु दह्यमानेषु प्रयला धूमाः प्रादुर्भवन्ति यहुभिश्च दहनकेतनहायुपरितनभागे घ मेचकिमा भवेदिति प्रत्यक्षमेव दृश्यते ॥ यस्याशुगः प्रसरदाशुगवन्निपङ्गा- कांगमेपु लघुहस्ततया कदाचित् । नालक्ष्यताक्षिभिरपि प्रतिपक्षल:- रझे लगन्पुनरबुध्यत युद्धमूनि ॥ ३० ॥ यस साहेराशुगणे पाण: । जातायेकवचनम् । युद्धमूर्ति संप्राममस्तके प्रतिपक्षलक्षः परिपन्धिकपृथिवीवासवरातसहसः सहस्ततया शीप्रवेधित्वेन निपातीरान् आ. एपी भाकरणानि तथा भागमा आगमनानि तेषु कदाचिदपि कस्मिमपि समये प्रस्तावे ·काव्यमाला। · अक्षिभिरात्मीयविलोचनैरपि नालक्ष्यत न दृश्यते स्म । क इव । प्रकर्षण सरन् चलन् गच्छनाशुगवत् वायुरिव । यथा पवमान आगच्छन्न लक्ष्यते परं पुनरदे काये लगन् महत्स मध्ये प्रविशन् सोऽवुध्यत ज्ञायते स॥ यं स्वर्णकायमरिनागनिपातनिष्णं दृष्ट्या निपीय हरिवाहनबद्धलीलम् । चित्रं किमन्न यदरातिमहीन्द्रबाहु- कुम्भीनसैः समरमूनि जडीवभूवे ॥ ३१ ॥ खणे जाम्बूनदंतत्सदृशो गौरवर्णत्वात्कायस्तनूलता यस्य तम्, तथा अरिपु परिपन्थिषु नागाः प्रधानाः । 'सिंहशार्दूलनागाद्याः । स्युरुत्तरपदे प्रख्याः प्रशस्तार्थप्रकाशकाः ॥' इति हैम्याम् । महीपालास्तेषां निपाते यमधामाजिरातिथीकरणे निणं निपुणम्, तथा हरिरश्व एव उपलक्षणाद्गजोऽपि वाहनं यानं तत्र वद्धा रचिता लीला क्रीडा वाह्याली. काया परस्परसंप्रहारादिका येन तादृश यं पातिसाहिमकब्बरे दृष्ट्या विलोचनेन निपी- यापीय । भयविह्वलतरलकातरदृशा दृष्ट्यर्थः । यदरातयः यस्य विपक्षकक्षामहीकुर्वाणा एव महीन्द्रा महामेदिनीमघवानस्तेषां वाहयो दोर्दण्डा एव कुम्भीनसा भुजंगमास्तैर्ज- डीयभूवे प्रहरणप्रहणयाणक्षेपणादिप्रकारे निश्चेष्टेः संजातम्। किंकर्तव्यतामूढरिव भालेख्यलिखितैरिव वा नियापारर्जज्ञे । अन्न प्रकारे कि चित्रं को विस्मयः । यद्गुरु- ढदर्शनादेव तत्कालं व्याला अपि जडीभवन्ति एव । गाडः किलक्षणः । सुवर्णस्य कायः पक्षप्रति शरीरं यस्य । तथा अरिभूताः शत्रुभावं प्राप्ता ये नागा भुजगास्तेषां निपाते नितरां पाते निष्णो निपुणः । तथा हरेगोविन्दस्य वाहनत्वे यानमा बद्रा निर्मिता लीला विलासो येन ।। यस्याशुगान्प्रणयतः प्रतिभूपतीनां प्राणान्सुराध्वनि विधाय रविं शरव्यम् । आजिः सकार्मुककरस्य खलूरिकेव रन्भं रवौ रिपुभिरैक्षि न चेत्कुतस्त्यम् ॥ ३२ ॥ यस्साकन्वरस राश: भाजिः संप्रामभूमिः खलरिका शस्त्राभ्यासभूरियाभूतभूव । यस्य कि कुर्चतः। सुराध्वनि गगनाङ्गरवि मार्तण्डमण्डलं शरव्यं वेध्यं विधाय कृत्या प्रतिभूपतीनो प्रतिपक्षक्षोणीपालानां प्राणानीवितानि आशु स्वरिततरं गच्छन्ति परलोकं यान्तीत्याशुगाः शीघ्रगामिनः शराश्च तान्प्रणयतः एजतः। यस्य किंभूतरा । सह कार्म- केन कोदण्डेन यतते यः स तादृशः फरः पागिर्यस्य । एवं चेन तद रिपुभिः परि. पन्यिपृथ्वीपतिभिः रवी सूर्यविम्ब रु_ छिदं फुतरल्यं कुतोमपमक्षि विलोकितं दृष्टम् ।। येनाहये प्रणिहतात्मपतिप्रवृत्ति कृत्वा सकर्णपथिकी परिपन्थिकान्ताः ।

·. १० सर्गः .हीरसौभाग्यम् । ४४३ वक्षःशिलाः स्म विलिखन्ति नखामटकैः कीर्तिप्रशस्तिमिव भूभृदकब्बरस्य ॥ ३३॥ परिपन्थिनां शात्रवधरित्रीभृतां कान्ताः प्रेयस्यः वक्षांसि हृदयान्येव शिलाः पृथुल- पापाणास्ता नखानां स्वकरजानामप्राणि शिखा एव टवाः पाषाणोत्कीर्णनकराण्यायसो- पकरणानि टङ्कणकानीति प्रसिद्धास्तैर्विलिखन्ति विदारयन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--भूस्तो राज्ञोऽकब्बरस नृपस्य कीर्तियशस्तस्याः प्रशस्तिर्जगद्विजयकरणवर्णनवर्णावली तामिव । किं कृत्वा । येन पातिसाहिनावे महाविप्रहे प्रणिता यमराजगृहागणावगाहिनी विहिता ये आत्मनो वासां पतयः प्राणनाथास्तेषां प्रवृत्ति वाती स्वेपामात्मीयानां कणीनां श्रवणानां पथिकी पाथीप्राघुणकी कृत्वा । श्रुत्वेत्यर्थः॥ एतद्भवन्निजनिशुम्भमविष्णुशङ्का- तङ्काकुलीकृतवनेचरवैरिवध्वः । रङ्गप्रपा इव पयोधरशातकौम्भ- कुम्भाश्च्युताश्रुजलपूरितनेत्रपात्रः ॥ ३४ ॥ एतस्मादकब्बरधरणीधरात् भवनुत्पद्यमानो यो निजस्य खात्मनः निशुम्भो वधस्त- सागविष्णुर्भवनशीला या शङ्का अनिष्टसंभावनं तया पातको भयं तेनाकुलीकता विहला जाता अत एव वने गिरिगहने निकुळे वा चरन्ति संचारिणो वनेचरा ये वैरिणी विपक्षक्षितिपालास्तेषां वध्वः स्त्रियः रहन्त्यः संचरन्त्यः ।जंगमा इत्यर्थः । प्रपाः पानीय. शाला इचासन्यभूवुः । किंभूताः। पयोधरा उच्चकुचाः सलिलधारिणः। जलभृता इत्यर्थः । शातकौम्भाः सुवर्णसंवन्धिनः कुम्भाः कलशा यामु यासां वा । पुनः किंभूताः। च्युतानि दुःखप्रकर्षाद्विलोचनेभ्यो निःसरन्ति यान्यभूणि वाष्पाणि नेपा जले रुदननी- रमरः पूरितानि निर्भरभृतानि नेत्राणि नयनानि एव पात्राणि पर्णानि भाजनानि यासा यासु वा । 'पात्रं तु कूलयोर्मध्ये पणे नृपतिमन्त्रिणि । योग्यभाजनयोर्यज्ञमाण्डे नाव्यानु- कतरि 'इत्यनेकार्थः ॥ यस्याहवोऽजनि घनाघनवत्कृपाण- विद्युत्पतत्समददन्तिमदाम्बुधारः। मल्लीनिकृत्तरिपुशोणितसिन्धुवेणी- रुड्डीनपांसुपिहिताखिलदिग्विभागः ॥ ३५ ॥ शून्यं सूजन्भुवनमप्यरिकीर्तिहंसः श्रेण्या कुले द्विपति दुर्दिनमादधानः ।

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । रम्भरमणीयरसिकरासककीडानिर्भराः' इति चम्पूकथायां मिलीवर्णने । फालानी- मुच्चैगतिविशेषाणां ललितं विलासं कलयांबभूवुः । 'सान्दोत्फालमिषाद्धि गायति पदास्प्रष्टुं तुंरगोऽपि गाम्' इति नैपधे । उत्प्रेक्ष्यते--धरामासमुद्रपर्यन्तपृथिवीं जित्वा आत्मसा- द्विधाय पुनरधिकलिप्सोरत एव विबुधधाम वर्ग जिघृक्षोहीतुमिच्छोरात्मभर्तुः ख. स्वामिनोऽकब्बरधरित्रीवरयितुः तरक्षणं तत्कालं त्वरिततरमेवाशयमभिप्रायं संलक्ष्य विज्ञाय वोच्चैः स्वर्गदिग्विभागे यातुं प्रगल्भन्ते ।। एतद्वद्भयगृहीतदिशो दिगीशा निःस्वाननिःस्वनभरः प्रतिभूरिवान्तः । भूत्वात्मनायनिवावनिपद्मिनीश- मेनं पुनः प्रणतिगोचरतां प्रणेतुम् ॥ ३८ ॥ निःखानानां राजवाद्यानां 'नीसाण, दमामा चा' इति लोके प्रसिद्धानां निःस्व- नभरः प्रबलनिर्घोषः पुनर्द्वितीयवारमेनमकब्बरम् अवनिपअिनीशं मेदिनीमण्डलमार्तण्ड प्रणतिगोचरतां नमस्कृतेविषयता प्रणेतुं निर्मातुम् । उत्प्रेक्ष्यते-दिगीशान हरित्पतीन् आइयत्नाकारयन् इव । किं कृत्वा । अन्तः अकब्वरसाहिहरिन्महेन्द्रागा मध्ये प्र. तिभूरिव साक्षीवात्मना स्वेन भूत्वा । यदा चान्तराले कश्चित्तथाविधः प्रतिभूर्भवेत तदा एकस्य कस्याविरुद्धवत् स्यादिति हेतोः खयमेव साक्षीभूयाखिलान्दिक्पाला. नाकारयति । किंभूतान् दिगीशान् । एतस्मादकब्बरपातिसाहेरुद्भवत उत्पद्यमानाद्भ यादातकया गृहीता उपात्ता दिश आशा यैस्ते गृहीतदिशस्तान् । पलायितानित्यर्थः । 'प- लायितस्तु नष्टः स्यात् गृहीतदिक्तिरोहितः' इति हैम्याम् ॥ स्वीयान्ववायभवभूधरराजिमाजौ येनाहतामहितपक्षतया समीक्ष्य । माभ्येतु जेतुमथ मामपि राजभावा- द्धेजेऽद्रिजापतिमितीव पती रजन्याः ॥ ३९ ॥ रजन्या रात्रः पतिर्भर्ता चन्द्रः । उत्प्रेक्ष्यते--इति हेतोरद्रिजापतिमीश्वरमदी - यते जाता इसद्विजा विषमदुर्गभूमिस्वत्पतेः । पर्वते कीहक्खामिनं भेजे श्रितवान् । तदाश्रयणाच दुर्जयत्वं परस्य वैरिणः अन्यस्य राजभावादाजवादयं राजा तथाह- मपि राजा तस्मात्परराजत्वान्मयि राजभावादखिलापरनृपतिपरिभवानन्तरं मामपि जेवं परिभवितुं माभ्येतु मा गच्छतात् इति भीतेः कृत्वा खीये आत्मीयेऽन्ववाये संताने । चन्द्रवंशे इत्यर्थः । भवा उत्पमा ये भूधरा भूपालाश्चन्द्रवंशीयकाश्यपीपतय- स्तेषां राजी श्रेणीमहितपक्षतया खवरिवर्गत्वेन येनाकम्बरेण आजी संग्रामविषये भाहतां निपातिना समीक्ष्य नयनयोगोंचरीभावमानीय ॥

·४४६ काव्यमाला। पूर्वापराम्बुनिधिसैकतसीमभूमी संचारिचञ्चुरचमूचरभूरिभारम् । सोहुँ न सासहिरहीधर एकमूर्धा शीणी सहसमिति किं रचयांचकार ॥ ४० ॥ अहीश्वरः शेपनागनायकः। उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोः शीणी मस्तकानाम् । फणानामि- त्यर्थः । सहस्रं दशशतीं कि रचयांचकार रचितवानिव । इति किम् । यदहं पूर्वापरौ प्राच्यप्रतीच्यौ यावम्युनिधी समुद्री तयोः सैकतै नीरनिर्मुक्तपुलिने ते एव सीमनी म यादास्थाने यस्यास्तादृशी भूमी वसुधा तस्यां विषये संचारिणां संचरणशीलानां चक्षुराणों शौर्यधैर्यादिगुणगणप्रधानानां खखामिकार्यकरणप्रवणानो चमूचराणां सेनासुभटाना भूरि भूयिष्ठं भारं गजाश्वस्यन्दनपदातिपरम्परावीवधं सोढुं धारयितुम् । एकेन मूर्धा मस्तकेन कृत्वा न सासहिर्न समर्थः । 'अहिमहीगौरवसासहिर्यः' इति नैपधे । तथा सहनशील: भृशं सहते इति । सासहिर्वावविश्वाचलि:पापतिप्रभृतय इकारान्ता निपाताः' इति नरहया नेपधवृत्ती॥ पाणौ.रणाङ्गणगतस्य कृपाणयष्टिः क्षोणीमणेस्तृणयतः पृतनां रिपूणाम् । भाति प्रचण्डभुजदण्डवसज्जयश्री:- केशच्छटा प्रकटतामिव टीकमाना ॥ ४१ ॥ क्षोणीमणेभूमीरत्नस्याकब्वरपातिसाहेः पाणौ हस्ते कृपाणयष्टिः करवाललता भाति राजते । किंभूता । रणागणे युद्धमूनि गतस्य प्राप्तस्य । अत एव किं कुर्वतः । रिपूर्णा प्रतिभटानां पृतनां सेनां पताकिनी तृणयतः तृणप्रायां मन्यमानस्य तृणीकुर्वतः । न कि. चित्करतो प्रणयतः तूणवत्खण्डयतो वा । उत्प्रेक्ष्यते-प्रकटता प्रकाशभावं जन- .दृग्गोचरत्वं टीकमाना गच्छन्ती । प्रचण्डौ जानुयुगव्यायती द्विपजनाराह्यपराकमौ भुजदण्डी तयोर्वसन्त्या चिरं वासं एजन्त्याः । तिष्ठन्या इत्यर्थः । जयश्रियो जय- लक्ष्म्या केशच्छा कुन्तलहस्तो वेणी वेसः ॥ खशाहतोद्धतमतगजदन्तकुम्भ- प्रोद्भूतपावककणोत्करमुक्तिकाभिः । क्षुण्णे तुरङ्गमखुरै रणभूतले य ओजोयशोऽवनिरुहोर्वपतीव बीजम् ॥ ४२ ॥ यः साहिस्तुरगमाणां शौर्यादयोत्सुकत्तया सुरैः शनखशिखामिः क्षुण्णे क्षोदिते अ. तिवाहिते 'खेडऊ' इति जनप्रसिद्ध रणभूतले रणागणे युद्धधरामण्डले । उत्प्रेक्ष्यते- ·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ओजः प्रतापः यशः कीर्तिस्त एवावनिरुही पादपो तयोजिं योनिनिबन्धनं तरुप्ररोहप्रा. दुर्भावकरं पर्वतेवपतीव निःक्षिपतीव । काभिः । खड्गनिशिततरवारिभिराहता गाढद- त्तप्रहाराः सर्वाङ्गेषु आसामस्त्येन निस्त्रिंशतया निस्त्रिंशैनिहता वा तथा उद्धताः समरशूरा अनवरतविनिःसरत्सप्तस्थानदानपयःप्रवाहोत्कटा वा ये मतगजाः कुञ्जरास्तेपो दन्तेभ्यो दन्तकोशेभ्यः ‘दंतूसल' इति प्रसिद्धेभ्यः। तथा कुम्भेभ्य: शिरःपिण्डस्थलेभ्यः प्रोद्भूताः प्रकटा जाता ये पावककणोत्करा वद्विस्फुलिङ्गगणास्तथा मुक्तिका मुक्ताफलानि खड्ग- प्रहतेभ्यो दन्तकोशेभ्यः कृशानुस्फुलिङ्गाः । दन्तेभ्यः खगाहतेः पावकोद्भवः । तथा कृपाणविदीर्णप्रहारकुम्भस्थलेभ्यो मौक्तिकानि विनिर्जग्मुः । कुम्भान्तरे मुक्तानामुत्प- त्तित्वात्तनिर्गमः इति । ताभिरवापेव ।। युद्धोद्धरे भुवनभीतिकरे नरेशे त्रासात्स्वकीयवसतेरिव सूरराजौ । भ्रष्टौ पुनस्तदनवेक्षणतोऽन्तरिक्षे प्रेक्षाकृते तत इतो भ्रमिमादधाते ॥ ४३ ॥ युद्धे समराङ्गणे उडुरे उद्धते उत्कटैरिभिर्द्रष्टुमशक्यः । तथा भुवनाना प्रवलबलपत्तया जगतामपि सुरदानवमानवेन्द्राणामपि आकस्मिकात्यन्तिकान्तकशङ्कावर्तरि नरेशे अकय. राभिधाननरनायके त्रासादाकस्मिकात्मपराभवनभयभरात् सूरराजौ सुभटभूपती सूर्य- चन्द्रौ । उत्प्रेक्ष्यते-खकीयवसतेरात्मीयनिवसनस्थानकाद्भष्टौ भ्रंशं प्राप्ती । मतिमीतेः खस्थानं परित्यज्य अन्यत्र कुत्रापि प्रपलाप्य प्रयातावित्यर्थः । पुनर्व्याधुय्य तदनवेक्ष- णतः तस्य खस्थानकस्य अनवेक्षणतोऽनवलोकनाददर्शनात् । निजनिवासस्थाने न पश्यत इत्यर्थः । अन्तरिक्षे आकाशे न तद्भयाद्भूमौ प्रेक्षाकृते अर्थात्वस्थानदर्शनार्थ तत इतः पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरासु भ्रमि भ्रान्तिमादधाते कुर्वाते । स्ववासस्थानमलभमानी नित्य भ्राम्यत इत्यर्थः ॥ आकस्मिकं तुमुलमेतदनन्यजन्य- व्याहन्यमानभटकोटिभवं निशम्य । आतङ्कितैः किमिदमित्यमरैर्वदद्भि- लेंभे किमीक्षणयुगेपु निमेपनैस्व्यम् ॥ ४४ ॥ एतेनाकब्परेणानन्ये असाधारणे अदृष्टाजातपूर्व जन्ये संग्रामे व्याहन्यमानानां व्यापाद्यमानाना भटानो राजन्यवीराणां कोटीभ्यः । कवीनां कुत्रचित्केचित् कोटीप्र. मुखाः शब्दाः प्रायो चाहुल्ये दृश्यन्ते । यथा पाण्डवचरित्रे घटोत्कचस्य 'घटको' इति प्रसिद्धस्य भीमहिडम्बाइजातस्यकरापिरणे-'रथान् पिपेष पापाणपान तरुभिर्ग: जान् । सवेगापातवातेन भटकोटीरपातयत् ॥' तथा तत्रैव गायस्य दशमदिवससं. - .

·काव्यमाला। - प्रामेऽप्युक्तम्-'कोटिशो भटसंभारसंहारे विहितश्रमम् । धनुर्विश्रामयोचक कृपयेव पितामहः ॥ इति । श्रेणीभ्यो भवमुत्पतम् । अकस्माद्भवमाकस्मिकं तुमुलं व्याकुलकोलाह लशब्दं निशम्य श्रुत्वा भातद्वितः संजातभीतिभिः अत एव किमिदं किं जातं चेत्य- मुना प्रकारेण वदद्भिः कथयद्भिरमरदेवः । उत्प्रेक्ष्यते-ईक्षणयुगेषु नेत्रद्वन्द्वेषु नि. मेषाणां नेत्रोन्मीलननिमीलनानां नैस्त्यं दारिद्यं कि लेभे प्राप्तमिव । मीतेरतिसायि- तया विकाशितलोचनरेवाभूयतेत्यर्थः ॥ इति अकबरसाहिसमरवीररसवर्णनम् ॥ भूमेर्जयाय चतुरम्बुधिमेखलाया आराध्य पूर्वविधिना किमु जैत्रमन्त्रम् । गुप्तं कचिन्निजभुजप्रभवत्प्रताप- वहौ ततोऽयमरिकीर्तिकनी जुहाव ॥ ४५ ॥ अयमकब्बरपातिसाहिः चावारश्चतुःसंख्याकाः पूर्वापरदक्षिणोत्तरलक्षणा अम्बुधयः समुद्रा एव मेखला काची यस्यास्तादृश्या भूमेः पृथिव्या जयाय खीकरणाय पूर्वविधिना जापयतः प्रमुखपूर्व सेवाप्रकारेण जैनं यावनिजप्रतिपक्षपक्षाणां जयनशील पराभवनक- खभावं मन्त्र सप्रभाववर्णात्मका विद्यामाराध्य सम्यगुपासनो विधाय । ततः पूर्णपूर्वविधि- सेवानन्तरं क्वचित्कुत्रचित्प्रदेशे गुप्त छन्नम् यथा कश्चिजनो न पश्यति न वेत्ति तादृगे- कान्तस्थाने । उत्प्रेक्ष्यते-निजस्यात्मनो भुजाभ्यां वाहुभ्यां प्रकर्षण भवनुत्पद्यमानो यः प्रतापो महःसंदोहः स एव वहिः कृशानुस्तस्मिन् । अरीणां वैरिवसुधाधवानां कीर्तिरूपां कीर्तिनाम्नी वा कनी कुमारिको जुहाव । तन्मन्त्रसिद्धयर्थमुत्तरसेवावसाने जुहोति स्मे- त्यर्थः । शत्रुजयमाहात्म्यै केनचित् खेचरेण होतुमानीता निविड निचद्धा गुणसुन्दरी राजकुमारी रोदनशब्दश्रवणागतेन महीपालकुमारेण रणप्रकरणप्रहरणप्रोक्तांपधीसजी- कृततद्विद्याधरपार्थान्मोचिता सोऽपि प्रतियोधितश्च । नेमिचरिनेऽपि नेमिनाथेन पञ्च- ममवे अपराजितनाम्ना कुमारेण तथैव मोचितेत्यर्थः ॥ उत्कंधरावनिधराधिकधीरभावै. भूमीभुजा विगणनां गमिताः समग्राः । एनं निभात्परिणतो रसिन्धुराणां संसेवितुं क्षितिधराः किममी समीयुः ॥ ४६ ॥ भूमीभुजा अकबरराजेन उत्कंधरत्वेनोच्चैःशिरस्तया । सर्वेभ्योऽपि भूभृद्भयो मह- स्वेनेत्यर्थः । तथा अव निधरत्वेन भूमीमण्डलधारकत्वेन नागेन्द्रवत् अथवाधिकेन विश्वातिशायिना धीरभावेन धैर्येण एतैः प्रकारैः कृत्वा विगणनामवहेलनां गमिताः प्रापिताः सन्तः अमी मेरुमन्दरगौरिगुरुकैलासप्रमुखाः समप्राः समस्ता अपि क्षिति. धराः पर्वताः परिणतानां तटेषु तिर्यक्प्रहारप्रदायिनाम् । 'परिणतगजप्रेक्षणीयं द.

·१० सर्गः) हीरसौभाग्यम् । ४४९ दर्श' इति मेघदूतेऽपि । यथा उद्धराणामुत्कटानां सिन्धुराणां वारणानां निभात्कपटात् । उत्प्रेक्ष्यते-एनं मुद्गलमेदिनीमण्डलाखण्डलम् किं संसेवितुं सम्यग्विधिनोपासितुमिय समीयुः समागताः॥ कल्पावनीरुहवनानि महीमघोना प्रोदामदानललितैरबहेलितानि । गुच्छप्रसूनफलभारनमच्छिखानि वीडोदयादिव बभूवुरधोमुखानि ॥ ४७ ॥ महीमघोना अकबरक्षोणीसहस्रचक्षुषा प्रोद्दामानां जनमनःसमीहिताधिकतया प्र. बलानां दानानां स्वर्णमणीगणादि विश्राणनानां ललितैः विलासैर्विजृम्भितेरवहेलितानि भवगणना गमितानि कल्पावनीरुदाणां सुरतरूणां वनानि काननानि । समूहा इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-बीडोदयालनायाः प्रादुर्भावादिव । स्वावज्ञासंजातातिमन्दाक्षोद्गमनेत्यर्थः । अधोमुखानि नीचैर्भूतानि वदनानि येषां तादृशानि बभूवुर्जातानीव । किंभूतानि । गुच्छाः स्तबकाः, प्रसूनानि कुसुमानि, फलानि सस्यानि, तेषां भारेण वीवधेन नमन्यो भूमाचेत्य लगन्त्यः शिखाः शाखा येषाम् ॥ एतन्महत्रिभुवनश्रमणीविलास जैनाङ्ककारनिकरैरपि दुःप्रधृष्यम् । उल्लचितुं स्पृहयतेव सहस्रपादी निर्मीयते स्म सरसीरुहिणीवरेण ॥ ४८ ॥ सरसीरुहिणीनां कमलिनीनां वरेण भर्ना भानुना । सहस्रसंख्याकानां पादानो समा. हारः सहस्रपादी दशशतचरणाः । 'पादो मूलातुर्याशाविपु प्रसन्तपर्वते' इत्यनेकार्थः। निर्मीयते स्म । कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--एतस्याकबरसाहेमहः प्रतापमल्लङ्गिनुमतिक्रमितु- मिव । 'लघूट गतो' अयं धातु/दिरात्मनेपदी । अतिदुःसहतया निजजैत्रतया च एतत्पुरस्त्वरितुं पलायितुं वा स्पृहयता काहता । किंभूतं महः । त्रिभुवने त्रैलोक्येऽपि भ्रमणी पर्यटनम्। 'विधेः कदाचिद्भमणीविलासे' इति नैपधे । तत्र विलासः क्रीडा यस्य । पुनः किंभूना । जैहाणा जप्नपरिजना प्रतिपक्षलक्षादिरस्कृतिदीक्षितनमकरसमा प्रतिमालानां जिष्णूनामपि जित्वराणां निकरैः समुदायैरपि दुःप्रधृष्यं दुराकलनीयम् । सर्वथापि जेनुमशक्यमित्यर्थः । 'दूरं गौरगगेरहंकृतिभृतां जैत्राङ्ककारे चर- त्यपि नैपधे ॥ आकालिकीकुलिशशैवलिनीशवहि- वैश्वानराम्बुरुहिणीरमणमदीपाः। 1 ·काव्यमाला। अंशा अभी निजगतीव परिस्फुरन्ति राशेरिवास्य महसां रिपुराजधस्य ॥ ४९ ॥ रिपून राज्ञो निखिलसपन्नावनिपतीन् हन्तीति पश्चतागोवरान् चरीकर्तीति रिपुरा- जयः। पाणिघताहयौ शिल्पिनि विषय निपात्यो, राजपश्च राशो हन्ति' इति प्रक्रियाको- मुद्याम् । तथा 'रराज नीराजनया स राजधः' इति नैषधेऽपि । तस्य एतस्याकवरपा- तिसाहेमहसां भूयसः प्रतापानां राशेः समूहस्य । 'स राशिरासीन्महसां महोज्ज्वलः' इति नैपधे । अर्थस्तु वृत्ती । एवमेवेति । विजगति नैलोक्ये अभी जनचक्षुःप्रत्यक्ष- लक्ष्याः अंशा भागा इव परिस्फुरन्ति स्तात विभ्रति । तानेव दर्शयति-आकालिकी विद्युत्, कुलिशं शककराम्भोरुहभाखहम्भोलिनामायुधम् , शैवलिनीशो नदीपतिः समुद्रस्तस्य वहिर्तुताशनः वडवानलः । 'और्वः संवर्तकोऽभ्यग्निदिवो वडवामुखः' इति हैम्याम् । तथा वैश्वानरः स्वाभाविकापरदवानलादि ज्वलनः अम्बुरुहिणीरमणः पधिनीप्राणनाथः सहस्ररश्मिः, प्रदीपाः हप्रियाः, इत्येते ॥ यस्यातिदानवशतः परितोपभाग्भि- विश्वार्थिभिः सुरगवामपमानितानाम् । भूयोभवद्भिरविसर्जनतः पयोभि- निष्पातिभिः किमभवद्दिवि देवसिन्धुः ॥१०॥ सुरगा कामधेनूनामविसर्जनतो दानभावाद्भूयोभवद्भिरतिबहुलीभावं प्रामुद्भिः अत एव निष्पातिभिर्निःसरणशीलरधस्वात्सतद्भिः पयोभिर्दुग्धैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-- दिवि भाकाशे देवसिन्धुत्रिदशतटिनी वर्गगङ्गा अभवनातेव । किंभूतानां सुरगवाम् । यस्याकब्बरसाहेरतिदानवशतो याचकजनानामिच्छाभ्यधिकविनाणनाधीनतया परि सा- मस्त्येन तोषं संतोपं खान्तखास्थ्यं खेच्छापरिपूर्तितया संतुष्टिं भजन्तीति तादृशैर्विश्व. त्रयाणां भुवनानाम् । त्रैलोक्यस्येत्यर्थः । समस्तैनिःशेषेरर्थिभिर्याचकैरपमानितानामव- गणितानाम् । खप्नेऽप्यप्रार्थितानां भूपस्य मनःकामिताधिकदानैः संतुष्टवित्तनिजगद्याचकैः खप्रावस्थायामपि कामधेनवो निष्यन्ते इत्यर्थः ॥ संप्रीणता कुवलयं नृपसरिराज- श्लोकावनीधनयुगेन महोदयेन । द्वैराज्यवज्जगदभूत्परमत्र चित्र- मद्वैतसंमदपदं दधुरङ्गभाजः ॥ ११ ॥ नृपोऽकव्वरपालिसाहिः मूरिराजो हीरविजयसूरिवसुंधरावासवः । पुनरपरवर्णनोत्सु. क्येन अन्धनायको विस्मृतो मा स्तादिति सूरिराजाभिधानग्रहणम् । तयोः लोकी य- पासी तावेयावनीधनी राजानी तयोर्युगेन द्वन्द्वेन कृत्वा जगदिश्वम् । द्वौ राजानी यत्र ।

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । राजा चन्द्रो नृपश्चेति द्विराजं तस्स मावो द्वैराज्यं तद्वराज्यामिवाभूत् जातम् । किलक्ष- गेन नृपसूरिराजश्लोकावनीधनयुगेन । महानतिशायी अभ्युदयोऽनवरतपैरोलक्षप्रतिपक्ष. पयोधरविधंतुदादिभिरप्रतिहताद्वैतवैभवो यस्य । पुनः किं कुर्वता । कुवलयं पृथ्वीमण्ड. लमुत्पलं च संप्रीणता। प्रीतिमुत्सादयतेसर्थः । विकाशयता च । परं केवलमत्र द्वराज्ये तचित्रमाश्चर्यमस्ति । यत्कारणादनमाजः प्राणिनः न विद्यते तद्वैतं द्वितीयं कारणं युगलं या यत्रेसद्वैतमसाधारणमानन्दपदं हर्षस्थानं दधुर्धारयन्ति म द्वराज्य हि जनानां विपाद एव स्यात्, अत्र तु परमप्रमोदः, एतदेव महदाचर्यम् ॥ स्पर्धा दधन्निजयशःप्रसरैः स्खलक्ष्म्या क्षोणीभुजा बहिरितो विहिताः खदेशात् । खःसिन्धुरोपसि तदादि मृगं दधानो राजानिशं मृगयुवत्तिमु बम्नमीति ॥१२॥ क्षोणीभुजा मकब्बरतृपतिना निजानामात्मीयाना यशसा कीतीनो प्रसविस्वारः सह खलपम्या मारमश्वेत्यधिया साध स्पर्धा संदर्पमभ्यसूयां दधद्विभ्राणः सन् राजा चन्द्रो नृपश्च इतोऽस्माद्भूमण्डलवर्तिनः सदेशानिजजनपदादात्मप्रदेशाद्वा बहिःकृतो निष्का- सित: देशत्यागं कारितः। उत्प्रेक्ष्यते-तदादि तस्माद्वासरादारभ्य मृगं लक्ष्म कृष्णसार दधानः कलयन् मृगयुवन्धक इव खःसिन्धोगगनगडाया रोषसि तटे भनिशमहोरात्रं किमु बम्श्रमीति अतिशयेन भ्राम्यतीव । प्रायो मृगेणेव मृगा गृणन्ते नद्यादिनीरसं- निधाने च पयःपानार्थ पन्यसरवाच समायान्ति इति खयशास्पर्धी चन्द्रो राशा पृथ्वी. पीठानिष्कासितो नमसि पर्यटतीत्यर्थः ॥ यस्सौजसि स्फुरति जैत्र इव त्रिलोक्यां त्रासादिवाम्बुनिधिमम्बुधिमन्त्रजिहः । वनः पुरंदरकर सरसीजपाणिः पादं हरेरपि दवोऽद्रिभुवं यमाज ॥ १३ ॥ यस्य राहो मेने जयनशीले इद भोजधि प्रतापे प्रैलोक्यो जगत्रयेऽपि स्फुरति परिभाम्यति राति प्रासादाकस्मिकमयात् । उरप्रेक्ष्यते-मम्युधे; समुद्रस्य मन्त्रजिहः कृशानुः पत्यानलः सम्पुनिधिमूर्मिमालिमध्यनिय यभाजाभयति स । अपि पुनमो दम्भोलि पुरंदरस्य वाययस्य कर हखमिकाधितः । अपि पुनः घरगीनं फमलं पाणी दस्बे यस्तावता मार्तण्यो नारायणस्य पादं चरण विपद्रमाचा नितयामिव । भपि पुनदेयो पायानल: भदिमुर्य पर्वतपनगहनापनीमिव सेवते ।। - १. लिखितपूर्वटिप्पनिषत् 'परस्वशाति भयेन, ·४५२ काव्यमाला। अभभमद्यदमिमात्ययशोलाय- मालोक्य भीतिविवशस्य हरेक्ष्यस्य । संत्रस्यतो वदननिर्यदमन्दफेनै- यॊतिप्मतीव समभूत्पुरुहूतपद्या ॥ १४ ॥ हरेरिन्द्रस्य यस्य तुरगस्योचैःश्रवसो वदनान्मुखगहरान्नियंद्भिरधोभूमौ निष्पतद्भिरम- न्दैर्वहुलै: फेनैर्मुखकरिश्वमुखलालाभिः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-पुरुहूतपद्या शक्रमार्गो ग- गनम्। ज्योतिष्मती ज्योतींषि प्रहनक्षत्रतारका विद्यन्ते यस्यां तादृशी किमभवसंपनेव। हयस्य किंभूतस्य । भीत्या भयेन विवशस्य विट्वलस्य व्याकुलस्य । अत एव किं कु• र्वतः । संत्रस्यतः अकस्मान्निजजिघांसुदर्शनोद्भूतभूरिभीतिवशतो नश्यतः । किं कृत्वा । अत्रै आकाशे भ्रमन्तं परितः पर्यटन्तं यस्याकव्यरस्याभिमातीनां विरोधिनामयशोऽप- कीर्तिरेव श्यामवर्णरवाल्लुलायं महिपमालोक्य समीक्ष्य । महिपो हि तुरगद्वेपी । यतः-'रजखलो चाहरिपुः' इति हेम्याम् । तथा जिनजन्माभिषेके देवागमे-वा- जिस्थं कासरारूढः' । तथा 'हयद्विषतष्कयिणीपयःमुतम्' हयद्विपल्या महिध्या किंभूताया यष्कयिण्याः प्रौढाइजाया यत्पयः सरसदुग्धं तस्य मुतं दधि । दु. भोपारपयः सुतमिति । तमा 'रामालिरोमावलिदिग्विगाहियान्तायते पाहनमन्त- कस्य । यत्प्रेक्ष्य दूरादपि बिभ्यतः खानश्वान्गृहीत्वापसतो विवस्वान् ॥' द्रयमपि नेपधे ॥ पश्चापि देवतरवोऽधरिताः स्वदान- लीलायितैर्वसुमतीकुसुमध्वजेन । संभूय काश्चनशिलोच्चयचूलिकायां किं मन्त्रयन्त्यवनिवृत्रणं विजेतुम् ॥ ५५ ॥ पगुमत्या वसुंधराया भतिरूपरामणीयकेन कुमुमध्वजेन श्रीनन्दनेन । 'निषधसुधा. मानो कस्य प्रियाङ्कमुपेयुपः' इति नेपधे । 'पर्यातिशायिशरीरसौन्दर्यामीसरेण' इति तमृतिः । सदानस्य निजवितरणय सोलायितविलगितरपरितातिरस्कृताः पराभूताः रान्तः पमापि पसंख्याका अपि कल्प-पारिजात-मन्दार-हरिचन्दन-संताननामानो देवतरयः पुरहमाः । उरप्रेक्ष्यते-दानशिलोपयस्य सलिल भोलिकामा शिरशिरारे संभूय एकत्र मिलिया सऽध्येीभूय भवने मेघहर्ण पुरंदरमकापरसाहिं पिनुममिमयितुं है ,मन्प्रयन्ति रहसि भालोनिगिय कुर्वन्ति । 'रहस्सालोचन मन्त्रः' इति दम्याम् । सया पाटान्तरम्-तम फलंकपागो नदीना प्रणयी पतिः स. गुरुः गनेमिः सन्दनयक्रपारासरो यस्याः सा भूमिसस्यासनीवियोदः रजनीरमणस । भारभूपवेरिलः । पिमितीपयेव सानिमाविधार्षिजेनुमिरठयेर अनिमि.

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पान्देवान् संप्रीणयन्ति तोषयन्ति । समीहितदानादिना प्रीता हि देवा अभीष्टसिदि ददवे इत्यर्थः॥ सर्वानुवाद इव यन्महसां विहायः- पान्थः किमु प्रतिनिधि तभुक्पयोः । वज्रोऽनुकार इव कायलता हुताश- पतिः पुनः सहचरस्तडितां विलासः ॥ १६ ॥ यन्महसाम् अकन्वरसाहेभूयसः प्रतापानां विहायःपान्यो गगनाध्वनीनः सहस्र- रश्मिः सर्व समस्तरूपमनुवदतीति सर्वानुवादः पुनरम्यभिधानमिव । पुनः पयोधेः स. मुद्रस्य हुतभुक् ज्वालाजिहो वडवामुखः प्रतिनिधि प्रतिबिम्वमिव । पुनर्वसो वासव. हस्वदम्भोलिः अनुकारः सादृश्यमिव । पुनर्हताशानां पावकानां पद्भिर्मालिका फायलता शरीरयष्टिरियां पुनस्तडितां विद्युतां विलासो विजृम्भितं सहचरः सखा । निग्धः सहचरो मित्रं सता' इति हैम्याम् ॥ ऐश्वर्यमीशत इव प्रभुता सुरेन्द्रा- दोजो रवेनिधिपतेश्च वदान्यभावम् । भोगीश्वरादयनिगौरवसाहसित्व- मादाय योऽम्बुजभुवा निरमायि भूमान् ॥१७॥ यो भूमान् अकबरसाहिः अम्बुजभुवा नारायणनाभिनीरजजन्मना ब्रह्मणा ।उत्प्रे क्ष्यते--ईशत ईश्वरादैश्वर्यमीश्वरताम् । तथा मुरेन्द्राद्देवनायकारप्रभुतो स्वामिता सामथ्र्य था। पुनः रवेः सहसकिरणादोजः प्रतापम् । 'यदोजसो यद्यशसः स्थिताविमी' इति नेपधे । ओजःशब्देनान प्रतापः । च पुनर्निधिपवैश्रवणाद्वदान्यभाव दानशीलताम् । पुनर्भोगीश्वरात् शेषनागनाथादवनेर्मेदिनीमण्डलस्य गौरवस साहसित्वं सहनशीलताम् । 'सहिवहिचलिपतिभ्यो यइन्तेभ्यः किकिनी वाच्यो । 'सासहिः वावहिः चाचलि: पा. पतिः' इति प्रक्रियाकीमुद्याम् । आदाय गृहीत्वा निरमायि निष्पादित इव ॥ इत्यफयर- साहियशःप्रतापदातृतादिगुणाः ।। क्षोणीक्षितः क्षितिरुहानिव वायुरंहः . माच्याननामयदकब्धरभूमिपालः । तस्मादिशो जगृहिरेऽपि च दाक्षिणात्य- क्ष्माभृद्रेण शरभादिव सिन्धुरेण ॥ ५८ ॥ अकबरनामा भूमीपाला शितिरक्षिता प्राध्यान् पूर्व दिग्मवान् पूर्वदिषसंवन्धिनो या दोणीक्षितः पार्थिवान् । 'महीक्षित्पार्थियो मूर्षामितिको प्रमादृपः' इति हेम्याम् ।

·काव्यमाला। अनामयत् खपदप्रणतान् प्रणयति स । क इव । वायुरह इव यया वातवेगः क्षि- तिरुहान् पादपान् नामयति नम्रीकरोति । अपि च पुनस्तस्मादकब्बरमुद्गलपातिसाहेर्द- क्षिणस्यों दिशि भवा दाक्षिणात्यास्ते च ते माभृतश्च राजानस्तेषां भरेण वृन्देन दिशो जगृहिरे पलायितम् । 'पलायितस्तु नष्टः स्याद्गृहीतदिग्भिराहितः' इति हैम्याम् । शरभादिव । यथा अष्टापदात्कुञ्जरारातेः सकाशात् । 'शरभः कुञ्जरारातिरुत्पादकोऽष्ट- पादपि' इति हैम्याम् । सिन्धुरेण । जातिवाचित्वादेकवचनम् । निजाहितत्वेन हननभी. तेजेन प्रपलाय्यते ॥ आज्ञा यदम्युनिधिनेमिविरधारि शीव मूर्ध्नि धरणीरमणैरुदीच्यैः । पाश्चात्यभूमिपतयो यतयो बभूवु- भीतेविरागत इवोज्झितसङ्गरङ्गः ॥ ५९॥ यथासी अम्युनिधिनेमी वसुधावलये विधुश्च तस्याकचरभूपवे राज्ञः भाज्ञा शासन- मुदीच्यैः उत्तरस्यो भवैधरणीरमणैः पृथिवीपतिभिर्मूर्ध्नि स्वमस्तके शीर्षेव 'सेस' इति लोकप्रसिद्धा । अधारि घियते स्म । तथा पाश्चात्यभूमिपतयः पश्चिमदिक्संबन्धिनो भीतेरकब्बरसाहिसाध्वसातिरेकाद्यतयस्तापसा बभूवुः संजाताः । 'वैखानसो वानप्रस्थो मिक्षुः सांन्यासिको यतिः' इति हैम्याम् । किंभूताः । उज्झितस्त्यक्तः सहस पहष्ट- हिणीधनैश्वर्यादिसंगमस्यानुषद्स्य रश्चित्तोत्साहो यैः । उत्प्रेक्ष्यते-विरागत इव । यथा वैराग्यात्तापसीभवन्ति । तेऽपि च विरागिणस्यतसगरगाः स्युः ॥ इत्यकब्बरस्य बदिंगाक्रमणम् ॥ सर्वे जनाः सृजति राजनि यत्र राज्य प्रतिपल्लवितचित्तपथा बभूवुः । दुःखैरिवापि न परं प्रतिपक्षलक्ष. क्षोणीमहेन्द्रमहिलानिवहैः सुखांशः ॥ १० ॥ यत्र यस्मिन्नकम्बरे राजनि चतुरम्युधिमेसलासण्डले राज्यं सकलविपुलामण्डलै- श्वर्य राजति फुर्यति सति सर्वे समस्ता अपि जनाः प्रजालोकाः प्रहत्या प्रमोदेन । 'हाद इति योगविगाभात् दखः प्रहत्ति.' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । कृत्वा पल्लविताः वह लीभूताधिसपथा मनोवृत्तयो येषां तादृशा बभूवुः संजाताः। परमयं विशेषः । भय वा पर केवल प्रतिपक्षा अकबरसाहेश्येतोवचनादिनिर्विपक्षीभूता मनचैव विरुद्ध वि. चिरसवो या न तु कायेन कथंचिदपि प्रभविष्णवः तादग्विधा विरोधिनस्ते घ लक्षा सक्षसंख्याका ये क्षोणीमहेन्दाः पूर्वावस्थापेक्षया क्षितिऋभुक्षाण: महापास्तेषां महिला भयरोधयम्यस्ता निर्वहः समूहः दुःस्र्दरिदनिधनरिव मुरास मासस्य शर्मणो है.

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४५५ शोऽयंशोऽपि नावापि न प्राप्तः । महाराजा अपि यत्प्रतिपक्षतया परिभवं प्राप्य सर्व राज्यं जनपदपुरग्रामविणादि निर्गम्य द्रमकीभूय वनेचरा इच कान्तारान्तरचा- रिणो बभूवुः । अतस्तपखिनीभितद्वनिताभिः कुतः सुखांशोऽपि प्राप्यत इत्यर्थः ।। मेरुगिरिविव गभस्तिरिव ग्रहेषु बहिर्मुखेप्विव वृषा प्रमुखो नृपेषु । आक्रम्य चक्रिवदसौ क्षितिशकचक्र शास्ति स साहिरखिलां चतुरब्धिकाञ्चीम् ॥ ६१ ॥ असी साहिरकवरः अखिला समग्रामपि चत्वारोऽम्युधयः समुद्राः काश्ची मेखला यस्यास्तादृशी पृथ्वीम् । यद्यप्युत्तरस्यां चक्रिसाध्यस्य भरतक्षेत्रस्य पर्यन्तो हिमवगिरिः तथापि कविसमयानुसार्यदो वचः । तथा च रघुवंशे-'पयोधरीभूतचतु:समुद्रो जु. गोप गोरूपधरामिवोवाम्' इति । तथा च नैषधे दमयन्तीखयंवरसमागमे भूपतीनाम् - 'रम्येषु हम्येषु निवेशनेन सपर्यया फुण्डिननाकनाथः । प्रियोक्तिदानादरनम्रताभि- रुपाचरचार स राजचकम् ॥ चतुःसमुद्रीपरिखे नृपाणामन्तःपुरे वासितकीर्तिदारे । दानं दयासूनृतमातिथेयी चतुष्टयीरक्षणसीविदलाः ॥ इति । शासि पालयते । किं कृत्वा । चक्रिवत् चक्रवर्तिवत् क्षितिशक्राणां मूर्धाभिषिकानां महानृपाणां चक्रं वृन्दमागम्य खसेवकीकृत्य । असी किंभूतः । गिरिपु सर्वपर्वतेषु मेरुः मुवर्णचल इव । यथा प्रहेषु मालप्रभृतिष्वष्टाशीतिसंख्येषु गभस्तिर्भास्कर इव । प्रहपतित्यात् । 'प्रदाधिनीगो दुपतिर्विकर्तनः' इति हैम्याम् । यथा बहिर्मुखेषु पृन्दारकेषु वृषा पुरंदर इव । तथा नृपेषु समस्तभूपतिषु प्रमुखो मुख्यः ॥ इत्यकन्धरवर्णनम् ॥ श्रीआगरापुरमुपेत्य कियन्ति वर्षा- प्रयम्भोधिनेमिविधुना वसतिर्वितेने । भूकश्यपेन मथुरामिव हेमपद्म- निष्पातिपौष्पकपिशार्कसुताकलापाम् ॥ १२ ॥ अम्भोधिनेमेः समुद्रकाच्या विधुना मुधाकरेणाकन्दरेण पातिसाहिना दिनीनगरात् त्रिया विविधलक्ष्म्या कलिताम् आगरा इत्यभिधानं यस्यास्वादमी पुरी नगरमपेसागत्य कियन्ति कतिचिद्वर्षाणि यावस्थितिः यसतिर्वितेने विहिता । स्थित इत्यर्थः । केनेव । भूकस्यपेनेव । यया यगुदेवेन शौर्यपुरान्मधुरामागस कियन्ति हायनानि यातिषित- न्यते स्म । पमुदेवो भूकश्यपो पन्दुरानकदुन्दुभिः' इति हैम्याम् । किंभूना पुरम् । हेमपमाना जाम्यूनदारविन्दानो निष्पातिभिनितरां पतनशीलरय या कामननीरजेभ्यो गलादिः । 'पशुपतिजटाजूट व विकसितकनकमलाक्लयोच्छलि तरजापुअपिरि. तराजदंपावतंसया' इति चम्पस्यायो हेमपप्रानो सद्धाय इति । पीयः पराग: कपिशा पिट्टीतपया यागुता मानुनन्दना मद कलापः परमातमेपला यसो मा ताम् ।।

·४५६
काव्यमाला।
[तस्थौ समाः स कियतीः पुरमागराख्यां
भूमान्विभूप्य मथुरामिव वृष्णिसूनुः ।
भर्तुर्वशेष सरसा सरसीरुहास्या
श्यामाङ्कमर्कतनुजा भजते स यस्याः ॥
स भूमण्डले मुद्गलेन्द्रतया विख्यातो भूमानकबरः आगरा इलाख्या नाम यस्याः
स्वादशी पुरं नगरी विभूष्यालंकृत्य कियतीः कियत्संख्याकाः समा वर्षाणि । 'हायनोऽन्दं
समाः शरत्' इति हैम्याम् । यावत्तस्थी स्थितिमकार्षीत् । क इव । वृष्णिसूरिन ।
यथा कृष्णेरन्धकवृष्णेः सूनुनन्दनो पसुदेवोदसारः कंसोपरोधेन कतिचिरसंख्याकान्
संवत्सरान् स्थितवान् । यस्या आगराध्यायाः पुरो मथुरापुर्याश्च अर्कतनुजा कालिन्दी
अवं समीपं भजते स्म सिपेवे । 'अटो भूपारूपकलक्ष्मम् । चित्राजी नाटकाचंशे स्थाने
कोडेऽन्तिकागसोः ॥ इत्यनेकार्थः । केव वशेव । यथा पत्नी भर्तुरन्तिकमुत्सद् भजते ।
किंभूता । सह रसैः पानीयः शृङ्गारादिभिर्वा वर्तते या सा सरसा । पुनः किंभूता ।
सरसीरहं पद्मं तदेव तद्वद्वा आसं वदनं यस्याः । पुनः किंभूता । श्यामा कृष्णवर्णा ।
'जम्मन्तरे न विहडइ उत्तममहिलाण जं कियंपि कम्मं । कालिन्दी कन्हविरहे अजवि
कालं जलं बहई ॥ इति धृत्तरत्नाकरवृत्ती । पक्षे पोडशवार्षिकी ॥ पागन्तरम् ॥]
स श्रीकरीपुरमवासयदात्मशिल्पि-
सार्थेन डाबरसरः सविधे धरेशः ।
इन्द्रानुजात इव पुण्यजनेश्वरेण
श्रीद्वारकां जलधिगाधवसंनिधाने ॥१३॥
स धरेदाः अकबरपरपीरमण: आरमनः स्वाज्ञावशयतिना शिल्पिसायन विज्ञानिनि-
पहेन डाबर इति नामः परराः प्राक् साहिनैव स्वयं सानितस्य द्वादशकोशमितस्य
तटाकस्य राविधे पा श्रीकरी इति नाम्नी पुरे नगर भवासयत् वासयति स्म । क द ।
इन्दानुजात दय । गया 'शफावरजो विष्णुः दाशाहः । पुरपोतमोऽधिशयनोपेन्द्रावझे-
न्दावनाः ॥ इति म्याम् । तया 'का नजे मम निजे दनुजारी' एलपि नेपधे । पुण्यन.
नाना यक्षाणामीश्ररेण स्वामिना । 'कलाशोकायक्षधननिधिपुष्पकिंपुरुषेधरःइति
ईम्याम् । एकादिष्टधनदेन । जलधिगानो नदीनां धवो भर्ता समुदसस संनिधाने स.
भी त्रिया वर्णरत्नादिरामृद्धघा संयुक्त द्वारकानानी पुरी पासयामाय निवेशयति स्म ॥
प्राकाश्यपीपतिरफटवरपातिप्ताहि-
स्तस्याः पुरः प्रतिमटान्प्रचलन्बिजेतुम् ।
आशा दशापि कुरुते स्म फते स यस्मा.
तस्मात्मतेपुरमिति प्रददे तदाहाम् ॥ ६ ॥

·काव्यमाला।
प्रेक्ष्य प्रभु हरिमिव खमुपेतमुर्ती
प्रीतेरनूपगतवत्यमरावतीयम् ॥ ६६ ॥
यं नृपम्। यन्मूर्तिमित्यर्थः । उव्या महीमण्डले उपतमागतं स्वमात्मीयं प्रभुं स्वामिनं
हरिमिन्द्र प्रेक्ष्य विलोक्य । विज्ञायेत्यर्थः । प्रीतेः खखामिनि स्नेहातिरेकात् अनु पृछे
उपगतवती समायाता । उत्प्रेक्ष्यते--इयं श्रीकरीरूपा अमरावती इन्द्रनगरीव । किंभूतं
यं हरिं च । भूमीभृतां विपक्षक्षोणीक्षितां पर्वतानां च प्रतिभटं विद्वपिणं निहन्तुकम् ।
पुनः किंभूतम् । मुटु शोभन मनो येषां निरवद्यहृदयेषु महत्सु देवेषु च मुख्यमप्रगण्यम् ।
पुनः किंभूतम् । जिष्णुं जयनशीलं तथा उग्रं प्रचण्डं खासहजपरःसहस्रसंहार-
कारकं धन्व कोदण्डं यस्य । तथा पविर्वजमाकृत्या पाणी हस्ते यस्य । प्रायः पुण्यवता
पाणिपादेपु वनचकाङ्कुशादिलक्षणानि स्युः । तथा सहस दशशतसंख्याकानि नेत्राणि
लोचनानि यस्य । 'सहसंखी राजा' इति लोकवाक्यमपि । चरप्रधानपुरोहितादीनां
दम्भिर्भूपालाः पश्यन्तीति कविसमयोऽपि ! पश्चात्कर्मधारयः । शकस्य त्वेतानि नामा-
म्येव सन्ति ॥
स्पर्धा यया विदधतं त्रिजगज्जयिन्या
दृष्ट्वा बलेहमियं क्वचिदौचिती न ।
ध्यात्वेति पद्मजनुपा प्रतिघातिरेका-
क्षिप्तः क्षणाक्षितितले बलिना किमेपः॥ ६७ ।।
पद्मजनुपा ब्रह्मणा इत्यमुना प्रकारेण ध्यात्वा विचिन्त्य प्रतिघातिरेकादनुचितविभा-
बनोद्भूतकोपातिशयात् । उत्प्रेक्ष्यते--यलिना यलिनाना देखेन सार्धम् । अत्र सार्धपदा.
ध्याहारः । अय या यलिना यलयता विधिना । पलवन्तं विना कापि कार्यसिद्धिन
स्यात् । अत एष पलिगृहः क्षणानिमेषमानारिक्षतेः पृथिव्यास्तले अधोभागे क्षिप्तः
पाताले प्रवेशितः । चलिराम दिवं सतथ्यवागुपरि माह दियोऽपि नारदः' इत्युपरि
स्थितिलिगृहस्य नपधे । इति किम् । निजगवयिन्या भुवनत्रितयीयायानगरीजयनशी-
लया यया श्रीकयां नगर्या साध स्पर्धामभ्यसूयां विदधतं फुर्वाणम् । पलेह नागलोके
रना स्वयमन्यिप्य इयमनया श्रीकरीपुरा सह स्पधीकृतिः चिकुत्रापि नाचिती न
युकिमती पति पतरि विचार्य ।।
निर्वर्ण्य वर्ण्यविभवेः स्वमवैः पुरी यां
संपर्धया निजजयाय समुजिहानाम् ।
सन्तभूरितरभीतिविहसचेताः
कि द्वारफा प्रविशति स्म पयोधिमध्ये ॥१८॥

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४५९. द्वारका नारायणनगरी पयोधिमध्ये समुद्रसलिलदुर्गान्तराले प्रविशति स प्रविष्टा । उत्प्रेक्ष्यवे तस्याः श्रीकरीपुर्याः सकाशाद्भूता उत्पन्ना भूरितरा अतिमहती या भीति- भयं तया कृत्वा विहस्तं व्याकुलीभूतं चेतो मनो यस्याः। किं तादृशीव किं कृत्वा । खस्याः श्रीकर्या भवैरुत्पनर्वण्र्यैर्जगत्रयजनवर्णनीयविभवैः श्रीभिः संस्पर्धया अभ्यसूयया कृत्वा निजस्य द्वारवत्याः आत्मनो जयाय पराभवनाय समुजिहानामुद्यता प्रगल्भाना कृतोद्यमानां वा यां श्रीकरीपुरी निर्वर्ण्य दृग्गोचरीकृत्य ॥ इति समुदायेन नगरीवर्णनम् ॥ अथ पृथग्वर्णनम्- धात्रीधृतौ फणसहस्रभृताभ्यसूर्या विभृद्भुजंगविभुनाम्बरघुम्बिमौलिः । सालः स्मयेन कपिशीर्षककोटिमुच्चै- धेर्तु मरुगृहमिव खयमप्यधत्त ॥ १९ ॥ सालो यत्प्राकारः स्मयेन गर्वावेशयशंवदतया। उत्प्रेक्ष्यते--स्वयमप्यात्मनोऽपि मर- दृह स्वर्गे धर्तुमुद्रोढुं धारयितुमुरूमुपरिष्टात् कपिशीर्षकाणामालकाना 'कासीसा' इति प्रसिद्धानां कोटिमधत्त धृतवानिय । सालः किं कुर्वन् । भुजंगविभुना शेषनाग- मायकेन सममभ्यसूयामीयो स्पर्धा विभ्रधानः । किंभूतेन भुजंगविभुना । धान्या धरिया धृती धारणविपये फणानों सशिरसां सहस्र दशराती विमर्तीति । साल: किंभूतः । अम्बरमाकाशं चुम्बतीति शिखरेण स्पृशतीत्येवंशीलो मौलिर्मूर्घा यस्य । भद्मलिह इत्यर्थः ॥ यद्वप्रवजरुचिसंचितशकचाप- चक्रानचुम्विकपिशीर्पकराजिराभात् । युद्धं विधातुमहितेन विधुतुदेन मित्रान्तिकं किमु समीयुरमी सगोत्राः ॥ ७० ॥ यस्था नगर्याः यः प्राकारः तस्य तत्संबन्धिनां या वाणां गर्भसंदर्भातकुलिशर- मानां चिभिः कान्तिभिः संचितानि पुयानि कृतानि प्रकीतानि वा शकचापचकानि इन्द्रधनुमण्डलानि । अथ च यमराककोदण्डचमास्यानि आयुधानि यस्यां ताशी । तथा अप्रमाका चुम्पत्यालिहतीयेशीला अभ्रंकया कपिशीर्थकाणी राजिः पतिः भामा द्वी । उत्प्रेक्ष्यते-अहिवन गुणा विधुतुदेन राहुणा साथै युद्ध संग्राम विभानु पर्नु मिरख मुहार सूर्यस्य चाम्ति समीपममी पगोमाः सजनाः किमु समेता उपगताइव। एगोप्रत्यं गुप्ताकारत्वेन प्रकारात्वेन च नमःपान्यत्येन प्रभावन च। तथा सगोमा दिसायुधा समामसमये सगोत्रसमीपे प्रायः समायान्ति इति रीतिरियम् । तप्राषि ·. काव्यमाला । कश्चित्सगोत्रोऽप्यनिष्टो भावदेवं च सत्पर्य परं मित्रः ततः सर्वमप्युचितमेवेति ॥ इति प्राकारः ॥ यत्रापणेष्वगुरुचन्दनगन्धधूली चन्द्रप्रकीर्णकमणीसुरदुष्यमुख्याः । ज्ञानैर्जिनैस्त्रिजगतीव समस्तवस्तु- वीथी,व्यलोक्यत नरैर्निजनेत्रपझैः ॥ ७१ ॥ यन फतेपुरे आपणेषु व्यवहारिणां हटेषु समस्तानो वस्तूनां भयाणकानां वीथी श्रेणी नरैर्नगरमामजनपदजन्गभिर्जनैर्निजनेत्रपः खनयनारविन्दैर्व्यलोक्यत समीक्ष्यते स्म । किंभूता । अगुरवः काकतुण्डाः, चन्दनाः श्रीखण्डाः, गन्धधूल्यः कस्तूरिकाः, चन्द्राः कर्पूराः सुवर्णानि वा, प्रकीर्णकानि चामराणि मणयश्चन्द्रकान्ताद्याः सर्वजातिर- नानि वा सुरदुष्याणि देवकुलानि घासांसि मुख्यान्यादीनि प्रधानानि वा यस्याम् । कैरिव । जिनरिव । यथा वीतरागः केवलिनिः केवलज्ञानैः कृत्वा त्रिजगति त्रैलोक्ये समस्तवस्तुविस्तारो विलोक्यते । समस्तवस्तुविस्तारो लोके एव नालोके, तत- स्त्रिजगहणम् ॥ श्रेणीभवन्युभयपक्षवलक्षरत्न- हट्टावली विलसति स्म फतेपुरस्य । सुस्वामिसंमदितयत्पुरपद्मधामाया वक्षःस्थलीकलितमौक्तिकमालिकेव ॥ ७२ ॥ फतेपुरस्याकम्वरनगरस्य श्रेणीभवन्ती द्विपदया जायमाना उभयपक्षयोर्द्वयोः पा. वयोः । 'शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्वम्बरमाः' इति रघुवंशे । 'उभयाभ्यां द्वाभ्यां पक्षाभ्यां पार्थाभ्यां परिवर्तनेन कृत्वा विनीता अपहस्तिता निद्रा यः' इति तवृत्ती । वलक्षरत्नानां स्फटिकमणीनां स्फटिकोपलकल्पितानां हटानामापणानामावली धोरणी विलसति स्म शुशुभे । उप्रेक्ष्यते-मुशोमनो नीतिमान् सामी अकबरसाह तेन संमदो हर्पः संजातोऽस्यास्तया संमदितया संजातानन्दया यत्पुरस्य फतेपुरनग. रस्य पद्मधाज्या अरविन्दमन्दिरया लम्या पक्षःस्थले खहृदये आकलिता धृता परि. हिता मौक्तिकमालिका मुत्ताहारलतेय ॥ इति हावली ॥ वेश्मवजाः पुरि विभान्ति मणीमरीचि- संचारचूर्णिततमीतिमिरप्रसाराः । स्फूर्त्या विजित्य सुमनोनगरी गृहीता मन्ये विमाननिवहा अनयादसीयाः ।। ७३ ॥

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पुरि फतेपुरनगर्यो वेश्मवजा गृहगणा विभान्ति । किंभूताः । मणीनां विविधरत्नानां मरीचीनां कान्तीनां संचारेण प्रसारेण चूर्णिताः खण्डः कृताः तमीतिमिराणां निशा- न्धकाराणां प्रसारा विस्तारा यैः । तत्राहमेवं मन्ये मानयामि जाने उप्रेक्षे चा। अनया नगर्या स्फूर्त्या खविभूपाविस्फूर्जितेन मुमनोनगरी अमरपुरी अमरावती विजिस परिभूय अदसीयाः खःपुरीसंवन्धिनो विमाननिवहाः सुरयाननिकरा गृहीता इबादत्ता इव ।। चित्ते विचिन्त्य भयमनपथेऽभियाति- खर्भाणुतो निजपरिच्छदमप्यशेपम् । आदाय यद्विविघरननिकेतकायाः सातं क्षिताविव वसन्ति सितांशुसूर्याः ॥ ७४ ॥ यग्नगर्या विविधानामनेकजातीयानां रत्नानां कर्केतनादीनां मणीनां ये निकेता भकोचितचभुररचनासंदर्भितभवनात एव कायाः शरीराणि येषां ते। सिताशयः वेतकान्तयश्चन्द्राः सूर्या आदित्याः । उत्प्रेक्ष्यवे-क्षिती पृथिव्या सातं सुर यथा स्या- तथा वरान्ति निर्विघ्नं स्थिति कुर्वन्ति । किं कृत्वा । अभ्रपथे मेघमार्गे गगने अभि. यातिः प्रतिपन्थी यः खर्भाणुविधुतुदः तस्मात्सकाशाचित्ते स्वमानसे भयं निजप्रधनसा- ध्वस विचिन्त्य विमृश्य अपि पुनः अशेषं समस्तमात्मपरिच्छदं प्रहनक्षमतारकादिपरी. पारमादाय साधे गृहीत्वा ॥ उन्नालनीरजमिव श्रियमापदेक- स्तम्भ निकेतनमकबरभूमिभानोः । वंश्या वेरिख परेऽपि गृहा वहन्ते शोभा मणीद्युतिविभासितदिग्विभागाः ॥ ७५ ॥ भरधानामा भूमविश्वंभराया भानु स्वास्खस्स एतावता राशः एक एवाधस्याद्भागे सम्म आधारस्थमा यस्य तारस निकेतनमेकस्तम्भमवनं त्रियं शोमामापलभते ग्म । लिनिय । उन्नालं नीरजमिव । यथा उत् अप्पमुदुधः सलिलादहियति जनलोचनगो. पर या गालं मृणाल यस सारह नीरज कमलं श्रियं शोमामानोति । अपि पुनरकम्प. रसादः परेऽनोऽपि रहा: पप्तभूमिकादयः प्रासादाः शोभा विभूषा पहन्ते । भागन्ते स्वधः । उरमेश्यते-रपेः मूर्यस पश्याः सगोत्राः इव । एकस्मिन् पंशे भया: समुत्पमा पदया: प्रोप्यन्त एकाजाः प्रायः मासा गयेयुरिति । अत एव मगीना मपनगर्भग. भीभूताना नानापियरत्नाना तिमियोतिमिदिमागिता: प्रशासिता उरपोनिता दिशा पानामायाशाना विभागा: प्रदेशा यः॥ इति मगरनुपपदाः ।।

·४६२ काव्यमाला। छायापथे निरवलम्बतया वसन्ती संख्यातिपातिमखमुग्भरभारितेव । पौरस्फुरत्पुरनिभादमरावतीयं भूमौ समं निजजनैय॑पतत्रुटित्वा ।। ७६ ॥ पोरै गरैर्नगरवासिभिनिखिलजनैः स्फुरनिर्भरभृतं दृश्यमान विलसद्वा यत्पुरं फते- पुराभिधनगरं तस्य निभात्कपटानिजजनैः खदेवीदेवलोकैः समम् । उत्प्रेक्ष्यते इयं प्रत्यक्षलक्ष्या अमरापती पुरंदरपुरीव त्रुटित्वावस्थानाशमयाप्य ग्यपतत् । अधो. भूपीठे निपतिता स्थिता चावाप्याधारम् । किंभूता । छायापथे छायारूपे न तु क्रमादि. मोचित स्थाने तादृशे पथे मार्गे गगने निरवलम्वतया निराश्रयभावेन घसन्ती यासं विधती। तिष्ठन्तीत्यर्थः । पुनः किंभूता । संख्यां गणनामतिपतन्ति अतिक्रामन्तीत्येवं. शीला ये मखभुजो देवास्तेषां भरावधैर्भारः गौरचं संजातोऽस्या इति भारिता भार. युक्का जाता नम्रीभूता । अत एव त्रुटित्वा पतिता इत्यर्थः ।। स्मारावरोधनधियं विदुषां ददाना यस्मिन्स्मिताम्बुजदृशः श्रियमाश्रयन्ते । गोष्ठी विधित्सव इवात्र चतुनिकाय- देवाङ्गनाः कुतुकिता मिलिता मिथोऽमूः ॥ ७७ ॥ यस्मिन् फतेपुरे सिताम्बुजशः मेरारविन्दनयनाः श्रियं शोभामाश्रयन्ते विश्रते। किं कुर्वाणाः। ददानाः प्रयच्छन्त्यः। काम् । सरस्य मदनस्येदं स्मारं ताहगवरोधनमन्तःपुर तय धियं युधिम् । फेषाम् । विदुषां पण्डितानाम् । 'सरावरोधभ्रममावहन्ती' इति नेपधे । उत्प्रेक्ष्यते अमः प्रत्यक्षाः चतुणी भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कविमानवासिलक्ष- गानां निकायानो जातिविशेषाणां देवानामहनाः स्त्रियः मिथः परस्परम् अन्न नगरे अमू: जगजननयनविषया मिलिता इव । किंभूताः । गोष्टी विधित्सवः भन्योन्यं गोष्टी सखयाप्ती फर्नु कान्त्यः । अत एव किंभूताः । कुतुकिताः फुतुकं खपरस्परसान्तम पृत्तिप्रविधाने कौतूहलं हृदयोहासो जातमागामिति कुतु किताः ॥ इति नरनार्यः ।। खगें सुरेश इव शेप इवाहिगेहे चन्द्रो दिवीव निधिनाथ इवालकायाम् । प्रीणन्प्रजा दशदिशां विजयं विधाय तस्यां पुरि क्षितिपतिः स्म करोति राज्यम् ।। ७८ ॥ दहानामपि ति हरितामासमुदक्षिवविजयं सायत्तीकरणं विधाय कृत्वा प्रमाः प्रती समशलोकान् श्रीगन् पेनुटान् कुर्वन् । स शितिपतिः जगरप्रसिद्धिमानक- ·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । बरपातिसाहिः तस्यां फतेपुरनाम्यां पुरिनगयों राज्यं करोति स्म। समप्रनगरजनपद- 'गजचकैश्वर्य भुनक्ति स्म। क इव । मुरेश इव । यथा खर्गे देवलोके देवेन्द्रो राज्यं पाल- यति । पुनः क इव । शेष इव । यथा अहिंगेहे नागलोके शेपनागाधिपो धरणेन्द्रो वा राज्यं कुरुते । पुनः क इव । चन्द्र इव । यथा दिवि आकाशे निशापतिज्योतिपामश्वर्य कुरुते । पुनः क इव । निधिनाथ इव । यथा अलकायां निधीनां समस्तमहीमण्डलगतनि- धानानां नाथ; खामी धनदः राज्यं पालयति । इत्सकब्बरवासितफतेपुरवर्णनम् ॥ गान्धर्विकाः कचन घोपवती वहन्तो गायन्ति यत्र नवपञ्चमगर्भगीतिम् । प्रस्थापितास्तमुपवीणयितुं मघोना स्वर्गायनाः स्वजयशङ्कितचेतसेव ॥ ७९ ॥ यत्राकम्वरसभायां वचन कुत्रापि प्रदेशे घोषवती वीणां वहन्तः करे धारयन्तः गान्धर्विकाः गायनवरा इतरगायनजनगानेभ्योऽसाधारणोऽश्रुतपूर्वत्वान्नवीनः पञ्चम- नामा रागो गर्भे मध्ये यस्यास्तादृशी गीति गानं गायन्ति गेयविपयीकुर्वन्ति । उत्प्रे. क्ष्यते-खस्यात्मनो जये पराभवे असो स्वर्गे समेत्य मा मां जयतादिति शङ्कितं शङ्कायुक्तं जातं चेतो यस्य तादृशेन मघोना शक्रेण तं साहिं वीणया कृत्वा उप समीपे समेत्य गातुं गान गोचरीकर्तुं प्रस्थापिताः प्रेषिताः खर्गायना हाहाहूहूप्रमुखा देवगन्धर्वा इव ॥ यस्यां महीमदनसंसदि नर्तकेपु नृत्यं मनोनयनवृत्तिहरं सृजत्सु । सप्तखरैस्तदुदिताप्रमितासत्ति- सप्ताङ्गलक्ष्मिमुदितध्वनितैरिवासे ॥ ८॥ यस्यां वर्णनागोचरीकर्तुमारब्धायामतिशायिरूपत्वान्महीमदनो भूमीमनोभूरकबर- पातिसाहिस्तस्य संसदि सभायाम् । 'निषधवसुधामानां कस्य' इति नैषधे । नर्तकेषु नृत्य- कारकेषु मनसा तथा नयनानामचितुरचित्तलोचनानां वृत्तेापारस्य हरमपहारकम् अनन्यवृत्तिविधायकं नृत्यं ताण्डवं सजासु कुर्वत्सु सत्सु । पड्ज-ऋपभ-गान्धार-म- ध्यम-पश्चम-धैवत-निषधनामभिः सप्तभिः स्वरैरासे । सप्तखराणा तानमानमूर्छना- भिबभूवे इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-तसादकन्दरसाहेदिता प्रकटीभूता या अप्रमाणा प्रमाणातीता असाधारणा प्रसत्तिः प्रसनता यस्यालायाः । स्वामि-अमात्य-सुहृत्- कोश-राष्ट्र-दुर्ग-सैन्यलक्षणानि सप्तसंख्याकान्यगानि भवयका यस्यास्तद्विधायाः लक्ष्म्या राज्यश्रियाः । समासमध्ये लक्मिशब्दो इस्त्रोऽपि दृश्यते । यथा-'चरणल- मिकरणमहणोत्सव' इति ऋषभनम्रतये । तया--'लक्ष्मीर्लदिमहरेः स्त्रियाम्' इति शब्दप्रभेदेऽपि । मुदितध्वनितरिव प्रमोदमेगुरमनस्वेन शब्दितरिव ।

·काव्यमाला।
कुत्रापि मौरजिकमण्डलवाद्यमान-
माद्यन्मृदङ्गनिनदाननुकतुकामः ।
जैनं पदं परिचरन्विगतावलम्बः
श्रेयोऽनुतिष्ठति धनः किमु कामवी ।। ८१ ॥
कुत्रापि साहिसभायाः कस्मिधिरप्रदेशे मुरजान्वादयन्तीति मौरजिका मृदङ्गवादका-
तेषां मण्डलेन संदोहेन वाद्यमानानां विविधतालेः पाणिभिस्वाध्यमानानां तथा मा-
द्यतां भोजनदानलोभेन मदवतां गम्भीरनिजाभ्यां मृदसानां मर्दलानां निनदात्
शब्दाननुकर्तुं सदृशीभवितुं कामोऽमिलापो यस्य तादृक् घनो जलधरः श्रेयः सुकृतं
पुण्यमनुतिष्ठति करोतीव । किंभूतः । विगतो निर्यातोऽवलम्ब आश्रयः खजनादिवर्ग:
स्वामिनगरायुपष्टम्भो यस्य । एतावता एकाकी गगनेस्थितत्वात् च निराधारः । पुनः
किभूतः । काममतिशयेन जनमनोभिलाषं वा वर्पति प्रचुरपयोवृष्टिं कुरुते प्रददातीत्येवं.
शीलः कामवर्षी । पुनः किं कुर्वन् । जैनं जिनोऽर्हनारायणश्च तत्संवन्धि पदं चरणं
परिचरन् सेवमानः । अर्हचरणं विष्णुपदं च भजमानः । आकाशे तिष्ठन्नित्यर्थः ॥
खर्गे न किंचिदपि दानममामुवद्भिः
प्राप्तैस्तदाप्नुमवनी धनदाद्धरेन्द्रात् ।
देवैर्न तुम्बुरुमुखैः कचन प्रवीणै-
वीणा अवादिपत कर्णसुधां किरन्त्यः ॥ ८२ ॥
क्वचन सभायाः कुत्रचित्स्थाने प्रवीणैवीणावादनातिनिपुर्णणिकवीणावादकैवीणा
विपयोऽवादिपत वायन्ते ल । किं कुर्वन्त्यो वीणाः । कर्णयोः श्रोतृश्रवणयोः सुधाम-
त्यन्ताहादकारित्वादमृतं किरन्यो वर्षन्त्यः । उत्प्रेक्ष्यते--तुम्वुसनामा कश्चित्सुरगाय-
नविशेषः स मुख आदिर्येषां तैः । देवगायनैरित्यर्थः । नेत्युत्प्रेक्षार्थे । किंभूतैर्देवैः। अवनी
भूमी प्राप्तैरागतेरिव । कि कर्तुम् । अवन्या भूमेधनदादतिवदान्यतया वैश्रवणाद्धरे-
न्द्रादकब्बरासकाशादान मनःसमी हितधनं भानुमधिगन्तुम् । तर्हि किम् । खगै दान
नास्ति । तदेवाह-विभूतैर्देवैः । खर्गे देवलोके किंचिदपि स्तोकमात्रमपि दानं विश्राणनं
द्रविणादि । नेति निषेधे । नावामुवद्भिः अलभमानैः । देवेन्द्रादीनां दृढमुष्टितया वर-
धायां वदान्यबाहुल्यादुपेतमिति ॥
एपैव पूस्त्रिजगतीजयिनी निवस्तु-
मौचित्यमावहति भो हरितां महेन्द्राः ।
कुत्रापि वेणुरिति वैणविकैः प्रणुन्नो
वस्तुं किमाह्वयति तानिह सान्द्रनादैः ॥ ८३ ॥

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । . कुत्रापि साहिसभायाः क्वचन प्रदेशे वैणविकैः वेणुं वादयन्तीति वंशवादकैर्गन्ध- यंजनः प्रणुनः प्रेरितः । वादित इत्यर्थः । वेणुवैशः 'चासली' इति प्रसिद्धः । सान्द्रः म्नेहलैः श्रवणहृदयप्रैमोत्पादकैलैनी रन्धेर्वा नादैनिजनिनादैः कृत्या । उत्प्रेक्ष्यते- इति हेतोस्तान् हरितां महेन्द्रान् इह फवेपुरनानि साहिनगरे वतुं वासं विधातुं किमाह्वयति आकारयतीच । अन्योऽपि फश्चिजनः केनापि प्रेरितः कमप्यनिर्दिष्टनामा. नमाकारयति । इति किम् । भो इति संवोधने । अहो हरितां महेन्द्राः दशानामपि दिशामधीशाः, निजगतीजयिनी त्रिभुवननिखिलनगरी निर्जयनशीला एपेव फतेपुरलक्षणा पू: पुरी निवतुं वस्तुं निवासं विधानुमौचित्यमार्हन्तीयोग्यतामावहति दधातीति ।। कुत्रापि केलिविहगा मगधा इवो:- भानोर्मुदा जयजयेदमुदीरयन्ति । शास्त्राम्बुधेरिव सुधालहरीहृदन्त- स्थास्त्रोः कथाश्च कथकाः कथयांबभूवुः ॥ ८४ ॥ कुत्रापि सभायाः कस्मिन्नपि भूमिभागे फेलिविहगा राजगुकसारिकाप्रमुसपतत्रिणः मुदा इटफलावलीप्राप्तिप्रमुदितमनस्त्वेन उ मानोरतिशायिप्रतापवत्वेन वसुधाविवस्वतः अकच्चरस्य जयजयेदं हे साहे, त्वं चिरं विगलितावधि जय जय सर्वोत्कर्षण वर्तख सर्वोत्कर्षेण वर्तख इदमेतदुदीरयन्ति । तदर्थमध्याप्य जनेन तद्वने गुका विमुका पटवस्तमस्तुवन्' इति नैषधे । कथयन्ति । क इव। मगधा इव । यथा मागधा मालजय- शब्दादिकथकाः जयजयशब्दं राशो वदन्ति च पुनः कयकाः पुराणोदितव्याख्यानका- रिणः पुरातनकथाकथयितारो वा ब्राह्मणादयः पुरुषाः फया महापुरुषचरितानि कथयां- चभूवः । उत्प्रेक्ष्यवे-हृदन्तर्हदयमध्ये स्थानोः स्थायुकस्य निवसनशीलस्य शास्त्राम्युधे. योमयसमुद्रस्य मुधालहरीरमृततरनानिय ॥ यस्यामवीज्यत विभुश्चमरैः सुरेन्द्रः सर्वणिनीभिरिव चारविलासिनीभिः । रेजे पुनर्नृपतिमूर्ति सितातपत्रं राजत्यनिर्जित इवोपचरन्मृगाः ।। ८५ ॥ यस्सामान्यरराभायो पिभुरफम्बरपातिसाहिः पारविलासिनीभिः चालव्य जनवीज. नातपत्रधारणादिप्रकारः पार्थिवरोयाविधायिकाभिः पश्याहनामातिभिः थारमारतोच. नाभिः चमरालयजनः गत्वा । 'चमरधामरोऽपि च' इति शन्दप्रभेदे । अवीग्यत पोम्परो मागुरेन्द्र इय । यथा पागवः सचिनीमियशीप्रमुगामिरारोभिः दिव्यतीरिवाज्यते । पुनरपरोको पमा सुपरि मृपतिमूग्निं पाीिमाहिमाके सितातपन सितातपवार रेजे भागी म । उप्रेयग-राजरयन राजमायेग नितिः ·काव्यमाला। सन्नुपवरन् सेवा कुर्वाणो मृगाः मुधादीधितिरिव । यो येन निर्जित्य निजसेवकीकृतः स तस्यातपनिवारणादिना संनिधी विष्ठननिशे सेवां विधत्ते ॥ शृङ्गारिताः वचन मत्तमतङ्गजेन्द्रा विन्ध्याञ्जनावनिमृतोरिव तुङ्गशृङ्गाः । वाजिनजाः वचन सन्ति परैरसह्य- तेजोजितैः कजकरैरुपदीकृताः किम् ॥ ८६ ॥ यन सभायां वचन कुत्रचित्प्रदेशे शृङ्गारिताः सिन्दूरतैलादिभिः तथा चमरकान्चनर- चितपयन्यादिभिर्विभूपिताः मत्ता मदोदुराः सप्तसु स्थानकेषु द्वौ कपोली द्वे पाय द्वी शिरःपिण्डी मेट्रं च । अथ च कुत्राप्येवं दृश्यते यथा-'द्वौ गण्डौ लोचने द्वे च गुदं मे; करः पुनः । मदच्युतिर्भवेत्सप्तखिति स्थानेषु हस्तिनाम् ॥' इति । पथात्तद्रक्षिता रावा तच्छानविदो विदन्तीति । एतेषु स्थानकेष्वविरलमदप्रवाहझरन्तोऽत्युत्कटा मतगजेन्द्राः गजराजाः सन्ति सजलजलधरगलगर्जितं कुर्वन्तो विद्यन्ते । उत्प्रेक्ष्यते-विन्ध्यो जल. वालकादिः, विन्ध्याचल: अजननामा च अव निभृत् , तयोस्तुगा गगनाद्गणलिगिनः हाः शिखराणीव । नः पुनपुंसकलिङ्गे । क्वचन वाजिवजाः शृङ्गारिताः । अत्राप्येतद्विशेषणम् । सुवर्णखलीनपर्याणादिभिः शोभिताः तुरङ्गमगणाः सन्ति वितिष्टन्ते । उत्प्रेक्ष्यते-परः सर्ववरिवारैरसह्यानि सोदुमशक्यानि यानि तेजासि प्रचलप्रतापा: तैः कृत्वा जितैः परिभूतैः कजकरैः पद्मपाणिभिः । 'मिनो ध्वान्तारातिरजांशुहस्तः' इति हेम्याम् । भास्करः । सूर्याणां याहुत्याहुत्यम् । “दादशात्मा च हेलिः' इति हैम्याम् । उपदीयता दीकिता इव। शौर्याजिगीपुमवगत्य निजं मृगेन्दै रेजेऽनुनेतुमिच यं प्रहितैर्मगैः सैः। स्कन्धेन येन विजितैनजैस्तुरङ्ग- द्वेप्यनिपेवितुमिवोपगतैश्च यस्याम् ॥ ८७ ।। च पुनर्यस्यां समायां पवन मुंगः कृष्णसारैईरिणे रेजे । उत्प्रेक्ष्यते-दोर्याद शुर- भावात् य नृपं निजमात्मानं जिगीषु जेतुमिच्दुमवगत्य ज्ञात्वा मृगेन्द्रः सारङ्गराजखम. नुनेतुं प्रसादयितुं सानुकूलीक सैरात्मीयसेयरमोन्द्रत्वात्महितः सेवाकृत प्रतिः पारिवाच पुनर्यस्यां वचिदेने।नुरद्वेष्येपन्यपनसण्डजन्मभिः । रमसलो पाहरिपुः' इति हम्याम् । उत्प्रैश्यते-येनाकम्बरेण स्कन्धेन निजांसस्थटेन कृत्वा विजितः । मत एप सं नृपं निषेविनुमुपासनागोचरं नेतुं पनयन्य: कासरस्वोपगतः । द्वीपाधिपत्वमिह नो वनवासमाजो यहीपिनो मम निरर्थकमेव नाम । । 1 ·१० सर्गः हीरसौभाग्यम् । तत्तत्प्रभोः प्रदिश कल्पितकल्पशाखि- न्द्वीपित्रजो भजति वक्तुमितीव भूपम् ॥ ८॥ यस्यां कचिरस्थाने द्वीपिनजो व्याघ्रसमूहो भूपं गजते । उत्प्रेक्ष्यते इति वक्तुभिव कथयितुमिव । इति किम् । मम द्वीपीति नाम निरर्थकमिव वर्तते । द्वीपानि सन्सस्पेति द्वीपी इदमभिधानं व्यर्थमेवास्ति । यत्कारणादिह जगवि भूमण्डले या मम द्वीपाधिपत्य- मेव नास्ति । मम किंभूतस्य । वनवासमाजः। द्वीपाधिपत्वं तु दूरे तितु, द्वीपनगरादि- मध्ये स्थितिरपि नास्ति । इद तु जम्बुद्रीपम् । तामादिप्वपि स्थितेरभाषः । गिरिगहरे वासमाजः स्थिति कुर्वाणस्य । तत्तस्मारकारणात् । हे कल्पितानां मनसोऽभिलपितानां पूरणे कल्पशाखिन् खस्तरो हे प्रभो हे साहे, तन्ममत्वं द्वीपाधिपत्वं प्रदिश देहि । इति विज्ञमृमिव ॥ प्राचीपति विबुधराजबलारिपाति- जिष्णुं सहस्रनयनं शतकोटिपाणिम् । दृष्ट्वा भ्रमादिव हरेः स्वपतेरुपेताः खःसुभ्रुवो व्यभुरिहामितवारवध्वः ॥ ८९ ॥ इह सभायाममिताः प्राणातीतास्ताम्यूलजलवालन्यजनादिवाहिन्यो पारवध्वो पारवि. लासिन्यो व्यभुः शुशुभिरे । उत्प्रेक्ष्यते--स्वामभ्रुवोऽप्सरसः उपेता आगताः । क- स्मात् सस्यारमनः पत्युतुहरेरिन्द्रस्य प्रमानान्त्या । किं कृत्वा । दृष्ट्वा । अर्थाचं नृपम् । किंभूतम् । प्राचीपति पूर्वदिश्वामिनम् । गुर्जरदेशापेक्षया फतेपुरस्य पूर्वदिग्वर्तित्वात् । पुनः किंभूतम् । वियुधानो पण्डितानां राजानमधीश्वरम् । सर्वशालकलापारगामित्वात् । पुनः किंभूतम् । घलेन कलिता बलिष्ठा ये भरयो चैरिणत्वेषां घातिनं हननशीलम् । पुनः भूतम् । जिष्णु जयनशीलम् । सर्वनाप्यप्रतिहतत्वात् । पुनः किंभूतम् । सह- सनयनं सहस्राक्षम् । पुनः किंभूतम् । शतश: कोटयः वर्णादीनां शतसहसलक्षाः पाणी यस्य प्रबलकोशकलितम् । इन्द्रा पूर्वापति देवराजं चलनामदैयस रिपोर्घातिनं मामा जिष्णु सहसनयन यसहस्तं च ॥ ऊवैदमा कचन मौलिविलासिहस्ताः श्रीकण्ठमित्रमिव शीलति राजराजिः । शैला इवैतदभिभूतमहीपतीनां मुक्तामणीवमुगणाधुपदाः स्फुरन्ति ॥ १० ॥ पाचन कापिगभार्या राशीमहामहीमा राजि श्रेणी शीलति। असभापनिवान् । संग गते । भूताः । अयमा अभूताः । प्रायोऽकम्मरसाहिरामाने गयेऽपि जना: गामसादय कापीभूयत गंभिन्न निकामी पुन: भूताः । मोग ·काव्यमाला। मस्तके विलसनशीलौ स्थायुको हस्ती यस्याः । कमिव । श्रीकण्ठमित्रमिव । यथा वैश्रदर्ग यक्षेश्वरत्वात् राज्ञां यक्षाणां राजि|रणी शीलति । 'यक्षः पुण्यजनो राजा' इति हैम्याम् । पुनः क्वचन एतेनाकव्वरसाहिना अभिभूतानां खसेवकीभूतानां महीपतीना राज्ञा मुक्ता मौक्तिकानि, मणयो रत्नानि । अधुना 'जवाहर' इति प्रसिद्धाः । वसूनि खर्णरूप्यधनानि, तेषां गणा आदी यासां तादृश्य उपदाः प्राभृतानि दोकनकानि 'भिटणा' इति प्रसिद्धाः स्फुरन्ति । क इव । शैला इव । यथा अत्युच्चाः शैला वीक्ष्यन्ते । यथा अविवहव्योऽभ्रंलिहाश्चोपदा दृश्यन्ते ॥ शीलन्ति यं वचन संसदि लोकपालाः शच्या इव प्रियतमं च चतुर्दिगीशाः । सागा इव कचन वीररसाश्च वीराः सेनान्यमेव चतुरङ्गचमूरनूनाः ॥ ९१ ।। च पुनः संसदि सभायां वचन प्रदेशे चतसृणां प्राची-अवाची-प्रवीची-उदीची- लक्षणानां दिशां हरितामीशाः स्वामिनो लोकपालाः राजानो यमकब्बरं शीलन्ति । कमिव । यथा शच्या इन्द्राण्याः प्रियतमं प्राणनाथं पुरंदरं सोमयमवरुणर्वश्रवणामि- धानाश्चतुर्दिदायका लोकपालाः शीलन्ति । च पुनः कचन क्वापि वीराः सुभटाः शी- लन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-साझाः सशरीरा वीरनामानः पञ्चमा रसाः इव । पुनः अनूना सुदृढतनुबनिशितशस्त्रादिद्विचत्वारिंशदुपगरणकलिता चत्वारि गजवाजिरथपदाति- लक्षणानि अङ्गान्यवयवा यस्यास्वादृशी चमूः शीलति । कमिव । सेनान्यमिव । पत्र एक इवाथें । यथा चक्रवत्यादिसेनापति चतुरगिणी सेना सेवते । अथवा । सेनान्य खामिकार्तिकं चतुःस्कन्या सुरसेना सेवते । देवः स्कन्दमेव सेनानीत्वेऽभिषिच्य तारको निदतः । एतद्विस्तरः परसमये ॥ आकाशवत्कविबुधश्रियमादधाना नीरेशितार इव जिष्णुरमाभिरामाः । श्रीदा इव प्रदधतोऽत्र वदान्यभावं सभ्या विभान्ति धिपणा इव वागधीशाः ॥ ९२ ।। अनाकल्चरसभायो सभायां साधयः सभ्याः सभासदः राजसभोपवैयारः विभान्ति शोभन्ते । भूताः। कवितया कान्यकर्तृत्वना यदुकं सगापहारिणा फेनचिद्विदुपा- 'क्यमपि कवयः फययः कवयः यययध गिद्धसेनाद्याः । यद्यपि दलयोरक्यं तहिक कल- मीयते करमः' इति । तथा युधतया पाटिस्येन भियं शोगामा सामरस्येन रायकला. वेतृत्वन दधानाः सभाया विभूषा पूर्याणा या पिन् । भाशयत् । यपा मागशः कवीनां शुक्रानो युधानो रोहिणीनन्दनाना पनि सामीमा सागस्येन विश्राणाः युगा - ·१० सर्गः हीरसौभाग्यम् । चा सन्ति । सूर्याणां द्वादशत्वेन वाहुल्यागहाणामपि वाहुल्यम् । सूर्याणां ग्रहपतित्वात् । पुनः किंभूताः । जिष्णुत्वेन सुभटतया शौर्येण जयनशीलतया रमा लक्ष्मीः तया अ- भिरामा गजाश्वग्रामादिवहुविभूतिभ्राजिनः । 'जिते च लभ्यते लक्ष्मीः' इति वचनात् । श जैत्राणां सुभटानां हि प्रायः खामिनो ग्रामान्ददते इति रीतिः । के इव । नीरे- शितार इव । 'वानंदीशः सरखान्' इति हैम्याम् । वारिपतिर्नदीपतिश्चेति संयोगाद्वा । यथा समुद्रा जिष्णुरमाभ्यां कृष्णतत्पनीभ्यां कृत्वा मनोज्ञाः । समुद्रशायी कृष्णः । लक्ष्म्यास्तजायात्वेन सानिध्यम् । पुन: किंभूताः । वदान्यभावं दानशौण्डतां प्रक- पेण दधतो बिभ्रतः । के इव । श्रीदा इव । यथा धनदा दानशीलत्वं दधते । पुन: किंभूताः । वागधीशाः । प्रगल्भवाग्विलासाः । 'वागीशो वाक्पतौ' इति हैम्याम् । क इव । धिषणा इव । यथा सुराचार्याः । धिषणः फाल्गुनीभवः । गीहयोः पतिः' इति हैम्याम् । वाचामधीशा भवन्ति । स्वस्त्रैणजैत्रमणिकल्पितशिल्पचञ्च- त्पाञ्चालिकापहृतलोचनचित्तवृत्तिः । पूर्वापराम्बुनिधिसीममहीमघोनो या संसदाप सुपमा बलमित्सभेव ।। ९३ ॥ पूर्वीपराम्बुनिधी प्राच्यप्रतीच्यसमुद्री सीमा भवसानं मर्यादा यस्यास्तादृश्या मह्या भूमेमधोनो वासवस्य संसत् सभा सुपमां सातिशायिशोभां प्राप लेभे । केव बलभि- सभेव । यथा चलनामानं दानवेन्द्र भिनत्ति हन्तीति चलमिपुरंदरखस्य सभा पर्षत मुधर्मानानी सुपमामाप्नोति । किंभूता । खः खर्गस्य स्त्रीणां समूहः स्त्रैण सुराङ्गनाग- गस्तस्य जैत्रीभिर्जयनशीलामिः मणिभिर्विविधरनेः कल्पितं रचितं शिल्पं विज्ञान तेन चश्चन्तीभिः शोभमानाभिः । अथ वा मणिभिनिमितं विज्ञानं यासां तथा चञ्च- न्तीभिः पाश्चालिकाभिः पुत्रिकाभिरपहृता खायत्तीकृता खासु एकताना विहिता लोचनानामर्थादिलोककान्तानयनानां मनसां चेतसा च वृत्तिापारो यया सा ॥ इत्यक- च्यरसभावर्णनम् ॥ गोष्ठी सृजन्मितिसितांशुरशेषशास्त्रा- धीतीव तत्संदसि कोविदमेदुरायाम् । धर्म विशिप्य परिचेतुमना इति स्म सामाजिकाननुयुनक्ति कदाचिदेषः ॥ ९४ ॥ एषोऽकन्चरः क्षितिसितांशुधरणीरोहिणीरमणः कदाचित् कलिचित्समये विशिष्य विशेषप्रकारेण कृत्वा धर्म मोक्षसाधक मार्ग परिचेतुं परिचितिगोचरीकर्तुं मनोऽन्तः. करणं यस्य सः । तस्यां पूर्वव्यावर्णितखरूपायां सदसि सभायां सामाजिकान् 7 ·४७० काव्यमाला। - सभ्यानित्यमुना प्रकारेणानुयुनक्ति स्म । पप्रच्छेत्यर्थः । किंभूतायां सदसि । को- विदनिरवविद्याविदुरविशारदवृन्दैमेंदुरायां पुष्टायां भृतायाम् । मण्डितायामित्यर्थः । क्षितिसितांशुः किं कुर्वन् । गोष्ठी विनोदवाती सजनिर्मिमाणः । क इव । अशेषशावा. धोवीव । यथा अशेषेषु समस्तेषु शास्त्रेषु व्याकरणसाहित्यप्रमाणच्छन्दोवेदज्योति- रलंकारनीतिचाणक्यादिषु वाङ्मयेषु अधीतमध्ययनमस्यास्तीत्यधीती सर्वशास्त्राध्येता गोष्ठी सजति ॥ किं पप्रच्छ तदेवाह-- भास्वानिव प्रकटयत्यनवद्यमार्ग प्राणान्निजानिव पिपर्ति समग्रसत्त्वान् । धत्ते स्पृहामिह न सिद्धमिव कचिद्यो- ऽनुकोशशालिपदवीमिव योजनौषः ॥ ९५ ॥ विश्वासुमत्सु समहक्परमेशितेव सङ्गं कुसङ्गमिव शान्तमना जहाति । यः पोतवत्तरति तारयते परांश्च संसृत्युदन्वति स कश्चिदिहास्ति साधुः ॥१६॥ (युग्मम्) इह ममाशावर्तिनि महामण्डले सर्वदर्शनेषु वा स प्रसिद्धिमान् साधुमहात्मा फषित स्कोऽपि अस्ति वर्तते । यत्तदोनिलसंपन्धात् स कः । यो महात्मा भाखान् मार्तण्ड इवान वयं निष्पापं मार्ग पन्थान प्रकटयति प्रकाशयति । सथा यो निजानात्मीयान्प्रा. णान् भसूनिव समप्रान् सर्वान् सत्वान् प्रागिनः पिपति पालयति । तथा यः सिद्धो मुकामेव इह विश्वे पुनकलप्रपनादिसंसाराभिपडू पा चिकुमापि एसा स्टहां पाभ्यो न पते पाति सजति या । पुनर्योजनानां चतुःकोशीमानानां मार्गप्रमाग- विशेषाणामोप: समूह व अनुक्रोशेन दयया । 'कृपानुकम्पानुकोशः' इति हेम्याम् । अनुगतः परस्पर संपदः कोशगम्यूतिभिः शालते शोमते इत्येवंशीला पदपी मार्गमा- चार पन्यानं च धत्ते । तथा यः परमेशितेव परमेश्वर व विषेषो प्रयाणां भुवनानी समस्तेगु या अमुमरमु जन्तुपु समा समभावा सपरव्यवसायरहिता एकसभाप र राष्ट्रियस्य । तया यः शान्तमुपामशालि निशामि समतया रामपरिणामतया प्रा. सेमानं या मनः स्वान्तं यस ताहा सन् फुमा कुकुत्सितं पाममिन्यसनिमिः शि. चुना या संगममिय । राष्ई प्रमुदाममुरासंपन्ध धनभोगविलासादिक गंगमं वा ज. हाति मयं खगति । च पुनः संशतिः संग्रारः स एवागायोसारभरतस्याः उद न्यानपारः समुमा सम्मिन् पोतपरानपान इस सयंती परपार प्रयाग नि भन प्रयाडि, पराध तारयते पर पार लम्मयते ॥

·१० सर्गः हीरसौभाग्यम् । वाचं सुधामिव निपीय ततः समुद्र- नेमीतमीवरयितुः श्रवणाञ्जलिभ्याम् । सामाजिकैः स जगदे द्विजचन्द्रिकाभिः संवर्धितस्फुरदुरःस्थलतारहारैः ॥ ९७ ॥ ततः साहिप्रश्नानन्तरं सामाजिकैः पापंद्यैः स साहिर्जगदै भाषितः प्रत्युत्तर प्रदी. यते स । किंभूतः । निजवदनपद्मविराजिद्विजाना दशनानां चन्द्रिकाभिः कान्तिभिः । दन्ताधिकारे चन्द्रिकाशब्देन कान्तिरेयोच्यते । यया रघौ-'दशनचन्द्रिकया व्यवमा- सितम्' इति । संवर्धिताः सम्यकप्रकारेण पद्धि नीताः स्फुरन्तो दीप्यमाना उरस्थले वक्षःस्थाने स्थितास्वारा उज्ज्वलास्तारकंसदक्षा वा हारा मुक्कालापा यैः । किं कृत्वा । प्रवणे कर्णाववालो यो जिनपाणिः एकोऽजलिः ताभ्यां द्वाभ्यां कृत्वा समुद्नेम्या क्षोणेः तमीवरयितुः शर्वरीवरस्याकबरपातिसाहेः पूर्वप्रपितप्रश्नलक्षणो वाणी नि- पीय सादर श्रवणविषयीकृत्य । कामिव । सुधामिव । कश्विद्भाग्यवान् पुमान् सहरु- प्रदत्तमारापनविधिना पूर्वप्रेम्णा वा प्राचीनाचीर्णाविशायिपुण्येन वा प्रसन्नीभूत- सुधामुजा प्रदत्त पीयूपमा लिभ्यां पिवति ।। अस्माभिरीशितरदृश्यत दर्शनेषु सर्वेषु शेखर इवाखिलधार्मिकाणाम् । एकः स हीरविजयाभिधसूरिराजः मापालपसिषु भवानिव भूमिपीठे ॥ ९८ ॥ हे ईरे सर्वत्र पृथिवीपीठे विजयविधानादी समर्थीभवतीति इशिता तस्य संयो- धनम् है इशितः खामिन् , भस्माभिः श्रीमत्सदस्यः भूमिपीदे निखिलमेदिनीमण्डले सर्येषु समस्तेपुजैनौदर्शवमर्मास्यशेपिकनास्तिकलक्षणेषु पदमु दर्शनेषु शारानेषु अथ या मामामाकरजमनीयादिषु पदर्शनाना शासप्रशासाभूतेष्वपि । सोऽगाधारणग- विधानसगुनगगैर्जगत्रये विख्यातः एकोन द्वितीयो यस्याद्वितीयः दीरविजय इत्पमिया नाम यस्य ताराः सूरिप्वाचायेंषु भिवाप्रतिरूपादिपमितपत्रिगण राजते दीप्यते रवि राजा एतायता थीहरिविजयसूरिपुरुहूतोऽयत दर्शनगोचरीचके नापरः । क सामपानिए । यथा निशिगना मुगलानो प्रविष्ठानानो 'पटाण' इति प्रविताना वि. विधजातितुकाणी रामपुवामा मापालाना पृथिवीपतीन) पनि महती भवान् गादीनामपि साहियो । उरप्रेक्ष्यते-अगिलानामिदानीतनयुगमन्मना पमस्यानां - भामिकामा धर्मस्तुंगो शेयरोऽस्तस शाटोपा ·४७२ काव्यमाला। . अथ हीरविजयसूरिगुणवर्णनप्रारम्भ:- अध्याप्य देवगुरुणा स्खविनेयवर्गः वख्यातये प्रतिभुवं प्रहितैरिवतैः । सभ्यैर्गुणाकवयितुं कतिचित्तदीया प्रारभ्यते स वसुधाधिपतेः पुरस्तात् ॥ ९९ ॥ सभायां साधुभिः सभ्यैः सभास्तारैः वसुधाधिपतेर्भूमण्डलाखण्डलस्य पुरस्तादने तदीयान् हीरविजयसूरिसंवन्धिनः कतिचित्सवात्मना कथयितुमशक्यतया कियत्संख्या- : कान् गुणान्कवयितुं स्तोतुम् । 'ईटे कवयति कवते' इति क्रियाकलापे । प्रारभ्यते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-देवगुरुणा सुराचार्येण वृहस्पतिना अध्याप्य पाठयित्वा स्वयं सर्वशास्त्रक- लापारगामिनो विधाय खख्यातये सर्वावनीवलये निजप्रसिद्धिविहितये भुवं प्रति भूमी. मण्डले प्रहितः प्रस्थापितैः स्वविनेयचनिजान्तेवासिन्दरिव ॥ एतस्य दृष्टिरजनिष्ट विभो सहक्षा भिक्षाचरेऽमृतभुजामपि सार्वभौमे भक्तेऽप्यभक्तिकृति वार्षिकवारिदस्य वृष्टिर्यथेाविपिने कनकद्रुमे च ॥ १० ॥ हे विभो खामिन् , एतस्य हीरविजयसूरेदृष्टिईक् भिक्षया ग्रासमात्रेण चरति गृत्तिमा- जीविको विदधातीति शिक्षाचरो भिक्षुकः । दरिद्र इत्यर्थः । तस्मिंस्तया अमृतभुजा सुधाशनानां देवानां सार्वभौमे चक्रवर्तिनि पुरंदरे च सदृशा निर्विशेषा सदृशी अजनिष्ट संजाता । पुनर्भके खसेवासः भक्तिनिर्भरान्तःकरणतयारानाशुकादिदायके वा तथा भभक्तिकृति अवज्ञाकारिणि अनिष्टविधायिनि वा पुंसि तुल्यैव अस्य सूरेदृष्टिरज- निष्ट । यथा वर्षासु भवो पार्षिक: वर्षाकालसंवन्धिनो वारिदस्य बहुलसलिलापण्डधारा- वर्पिणो मेघस्य यष्टिर्पणमिक्षणां रसालानां 'सेलडी गूंदगरी' इति प्रसिद्धानो विपिने वने । क्षेत्र इत्यर्थः । तथा कनकतरी धत्तूरफरक्षे च सदृशैव संजायते ॥ संध्यानविनममिवाध्रुवमावभाज- मुद्भावयन्भवमभङ्गुरतां च सिद्धेः । आवेदयत्यमुमतः कुलयातयामो वंश्यानिवायतिहितः स हिताहितार्थम् ॥ १०१ ॥ स हीरविजयसूरि मुमतः सकलमविकजन्तून प्रति हितानिहपरलोकेटान् । तथा भहितान् द्वयोरपि लोकयोरनिष्टविधायिनोऽर्थान् मावान्पदान्विा भावेदयते कथयति। काय । कुलयातयाम इव । यथा गोवरदः पुमान् पश्याग्निजपुनपानादिकान् प्रति ·१० सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । ४७३ हिताहितार्थानावेदयते शुभाशुभान् भावान् कथयति हितमहितं च वक्ति । सूरिः किं कुर्वन् । संध्याभ्राणां संध्याकालसंजातविविधनीलपीतरतादिरागकलिताघ्रकाणां दिव- सावसानपितृ(सू)प्रभवद्विविधरागाणां विभ्रम विलासमिव । अध्रुवभावभाजमशाश्वतप- रिणामजुपं भवं संसारमुद्भावयन् प्रकटीकुर्वन् । च पुनः किं कुर्वन् । सिद्धर्महानन्दन- गर्या अभारतामनश्वरत्वं शाश्वतमुखानुपगितां प्रकटयन् प्रकाशयन् । अर्थाजनानां पुरस्तात् । अत एव सूरियातयामश्च किलक्षणः । आयतायुत्तरकाले इहपरलोकादी सांसारिकसर्यव्यवहारादी च हितः शुभचिन्तकः पथ्यवक्ता च ॥ यस्मिन्गतावधि वसन्ति परे निमग्ना मीनवजा इव जना वृजिनावगूढाः । तस्माद्भवाम्बुनिधितः स पृथग्बभूव पान्तराद्धनरसादिव पुण्डरीकम् ॥ १०२ ॥ रा सूरिस्तस्मादवाङ्मनसगोचरीभूतपूर्वपारादनन्तानन्तपुद्गलपरावर्तिनिवर्तनवृत्तसूत्र. धारासंसारो देवागाधापारत्वेनाम्युनिधिः समुद्रस्तस्मात्सकाशात् पृथक् बभूव भिन्नो जातः । संसार निरस्य मोक्षमार्गे संयमे तस्थिवानित्यर्थः । किंभूतात्तस्मात् । पकः पापमन्तरे मध्ये यस्य । केवलपापमयादित्यर्थः । 'अंहः कलङ्कमपं पङ्कः' इति हेम्याम् । किमिव । पुण्डरीकमिव । यथा सिताम्भोज पुण्डरीकं पकः कर्दमोऽन्तरे मध्ये तले यस्य तादृशात् धनरसात्सलिलारपृथक् भवति । स कः । यस्मिन् भवाम्युनिधी संसारसमुद्रे यूजिनेः पापकर्मभिरवगूढा आश्लिष्टा व्याप्ताः पापभरभारिताः सन्तः परे इतरे बहुल- संसारिणो जना लोका विगतो विशेषेण यातोऽवधिः सीमावसानं यत्रेति क्रियाविशे. पणम् । अनन्तानन्तसमयमित्यर्थः । लीनातल्लीनमानसा पसन्ति मंतिप्टन्ते । क इव । भीनममा इव । यया मरस्याः समुद्दे निममा एव तिष्ठन्ति । संत्रस्यदेणरमणीगपाझरङ्गो- त्सङ्गप्रणर्तितकटाक्षपरम्पराभिः । चेतस्यविश्यत मुमुक्षुमणेर्न तस्या- लोकस्य मध्य इव चण्डरुचीरुचीभिः ॥ १०३ ॥ तस्य हीरविजयस्य मुमुक्षुमणेः भ्रमणमाणिस्य चेतसि चित्त संत्रस्यन्तीनां उन्ध- कादीनामाकमिमकभयाकुलतया पलायमानानामणरमणीनां सारङ्गाइनानां हगिव बटुल सोचनमिय र दृष्टियासा सामाम्। चपलविलोचनानां प्रीणामित्यर्थःश नयनानामपा. योनेप्रमान्तयोरेव रहयोननिस्थानकयोरन्ग नोट प्रगतिताभिसा पारिताभिः फटाक्षाणामक्षिविनितानां परम्पराभिधारणीमिनाविश्यत न प्रविष्टम् । काभिरिय । यगरो(नीरचीमिरिय । यया धीमकिरणस मास्करस रचिभिः कान्तिभिः ।

·४७४ काव्यमाला। रुचीशब्दो दीर्घइकारान्तोऽप्यस्ति । यथा नैषधे-'वरुणग्रहिणीमाशामासादयन्तममुं रुची निचंयमिव' इति । 'नो चेत्ता चण्डरोचीरुचिरुचिरुची' इति जिनशतकेऽपि । अलोकस्य जीवाजीवादीनामनाधारक्षेत्रस्य मध्ये विचालेन प्रविश्यते । अलोकेषु सूर्या- दीनां न प्रकाशः । परशासनेऽपि दृश्यते । यथा रघुवंशे-'सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः। प्रकाशश्चान्धकारश्च लोकालोक इवाचलः ॥' 'चक्रवालाचलाद- कि प्रकाशः परतश्चाप्रकाशः' इति तद्वृत्ती । 'लोकालोकश्वकयालः' इति हैम्याम् ॥ संसृत्यसारसरणीभ्रमणीभवेन विश्वनयीजनिमतां नयता विमोहम् । सङ्गेन यद्यतिपतेः पुरतः प्रणेशे नागेन नागदमनीत इवोद्धतेन ॥ १०४ ॥ यस्य यतिपतेनिन्थेनाथस्य पुरतोऽने सङ्गेन खजनपरिजनाभिध्वनेन प्रणेशे प्रण. टम् । संसारविरकत्वात्तस्य अनापि प्रतिवन्धो नासीलर्थः । किंभूतेन । संहतिः संसरणमनन्तभवाटयी पर्यटनं संसारः तद्रूपा विविधनरकतिर्यगादिदुःखपरम्परादायि- स्वादसारा निकृष्टा सरणिर्मागस्तत्र भ्रमण्या पर्यटने भ्रमणेन कृत्वा भवेनोत्पनेन । सांसा- रिककुटुम्बसंबन्धसंजातेनेत्यर्थः । अत एव कि कुर्चता। विश्ववय्यास्त्रैलोक्यस्य जनिमा सुरासुरनराणां विमोह मीन्यं नयता प्रापयता । केनेव नेशे । नागेनेव । यथा उत्कटेन मदेन कोपेन योदुरेण भुजंगमेन नागानां सर्पाणां दमनी शक्तिमवनी औषधिविशेष- स्तस्मात्प्रणश्यते॥ संक्रान्तशकबलिधामधरापदार्थ- साथै जिनागमकपोल्लिखितान्तराले । संक्रान्तिरापि न कदापि हृदात्मदर्श सूरीश्वरस्य किमनङ्गतयाङ्गजेन ॥ १०५ ॥ सूरीश्वरस्य हुन् हृदयमेवातिवच्छत्वादात्मदर्शो दर्पणस्तत्र अङ्गजेन कंदण फमनः फलाकेलिः । 'अनन्यजोजः' इति ईम्याम् । कदापि कस्मिन्नपि काले खापजाप्रद. वस्थातारुण्यतरुणीदर्शनादिसमयेऽपि संक्रान्तिः संक्रमणं प्रतिविम्बं प्रवेशं च नापि न प्रापे । यस्य मनसि कस्मिन्नपि प्रस्ताचे स्मरोदेको नासीदित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यवे-अनह- तया मशरीरस्वेनेव संक्रामणं तु देहस्यैव स्यात्तस्य तु स एव नास्ति तस्मात्कृतः संफ्रा. न्तिरिति । किंभूते दारमदर्श । संकान्ताः प्रतिविम्यिताः शमस्येन्द्रस्य घलेचं लिनानो दानवेचविशेषस्य पानोमन्दिरयोः सर्गपातालयोः । तथा घराया निखिलमहीमण्डलस्य च पदार्यानो घटपरसम्भकुम्भदानवदानवारिमानवाद्यनेकवस्तूनां सार्याः समूहा यत्र । प्रतिविम्यं च निर्गले यनुनि सात् । अत एव पुनः किंभूते हृदात्मदर्श । गिनागमो ·१० सर्ग: हीरसौभाग्यम् । ४७५ जैनसिद्धान्तः स एव कपः शाणानं तेनोल्लिखितमुत्तेजितं देदीप्यमान निर्मितमन्तराल मध्यं यस्य ॥ नीत्वा बहिर्निजमनःसदनानिहन्य- मानं विभाव्य विभुना खमरातिभावात् । नश्यन्निवान्यजनहृत्परमाणुमध्ये रागो विवेश विवशाशयतादधानः ॥ १०६ ॥ रागोऽनुरागः सांसारिक: स्नेहः । उत्प्रेक्ष्यते-नश्यन्पलायमानः सन् अन्येषां सूरिव्यतिरिक्तानामितरेषां जनानां हृत् हृदयमेव परम उत्कृष्टो योऽणुः सर्वलपुरति. सूक्ष्मस्थानं तस्य मध्ये विचाले विदेश प्रविष्टवान् । नैयायिकानां मते हि मनसः परमाणुत्वमुच्यते । यथा नैपधे–'यत्पथावधिरणुः परमः सा योगिधीरपि न पश्यति साक्षात् । बालया निजमनःपरमाणी हीदरीशयहरीकृतमेनम् ।।' इति । किंभूतः । विवश व्याकुलमाशयमभिप्रायं मनो वा आ सामस्त्येन सर्वप्रकारेण दधानो विनाणः । तदेव व्याकुलत्वमाह-किं कृत्वा । निजस्यात्मनो मनश्चित्तमेव सदनं वाससौध तस्मादहि - खप्रदेशभूमी नीत्वा निःसार्य कर्पयित्वा । निष्कास्येत्यर्थः । अरातिभावात्प्रतिभवं दुःखदायकत्वेन वैरिवाद्विभुना सूरिणा निहन्यमानं मार्यमाणं खमात्मानं विभाव्य दृष्ट्या विज्ञाय वा ॥ एतेन दुर्गतिरशोप्यत भूपमुख्य ग्रीप्मोप्मणेव विगलज्जलपङ्कपतिः । उल्लङ्घचते स्म भवपद्धतिरप्यनेन पाथोजिनीप्रियतमेन यथाप्रवीथी ॥ १०७ ॥ हे भूपमुख्य सकलराजचक्रचक्रवर्तिन् , एतेन सूरिणा दुर्गतिः सम्यड्वियमयमसंयमारा. धनतो दुष्टा अनन्तदुःखदायका नरकतिर्यग्लक्षणा कुगतिरशोध्यत' निपिद्धा निष्ठापिता खतः। केनेव । प्रीष्मोप्मणेव यथा निदापदापेन विगलन्ति तापाविरेकानिर्यान्ति विशुष्य गच्छन्ति जलानि पानीयानि यस्यास्तादृशी पकानां जम्बालानां पतिः श्रेणी शोच्यते । अपि पुनरनेन गुरुणा भवपद्धतिः भाविनि भूतोपचारात्संसारमार्ग उलयते स अति- कान्तः । केनेव । पायोजिनीप्रियतमेनेव । यथा पद्मिनीप्राणनाथेन सूर्येण अभ्रवीथी गगनपदवी मेघमाला वा उलयते ॥ वाचंयमावनिभृतः शमनामसाम- योनिप्रतीपकलिताइमनोगुहायाम् । ".

·४७४ काव्यमाला। रुचीशब्दो दीर्घइकारान्तोऽप्यस्ति । यथा नैपधे-'वरुणपहिणीमाशमासादयन्तममुं रुचीनियमिव' इति । 'नो चेत्ता चण्डरोचीरुचिरुचिरुची' इति जिनशतकेऽपि । अलोकस्य जीवाजीवादीनामनाधारक्षेत्रस्य मध्ये विचालेन प्रविश्यते । अलोकेषु सूर्या- दीनां न प्रकाशः । परशासनेऽपि दृश्यते । यथा रघुवंशे-'सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः। प्रकाशवान्धकारच लोकालोक इवाचल:।' 'चकवालाचलाद- र्वाक् प्रकाशः परतश्चाप्रकाशः' इति तद्वृत्ती । 'लोकालोकचक्रवालः' इति हैम्याम् ॥ संमृत्यसारसरणीभ्रमणीभवेन विश्वनयीजनिमतां नयता विमोहम् । सङ्गेन यद्यतिपतेः पुरतः प्रणेशे नागेन नागदमनीत इवोद्धतेन ॥ १० ॥ यस्य यतिपतेनिन्थिनाथस्य पुरतोऽने सङ्गेन खजनपरिजनाभिष्वङ्गेन प्रणेशे प्रण. प्टम् । संसारविरक्तत्वात्तस्य कुत्रापि प्रतिवन्धो नास्तीत्यर्थः । किंभूतेन । संमृतिः संसरणमनन्तभवाटवी पर्यटनं संसारः तद्रूपा विविधनरकतिर्यगादिदुःखपरम्परादायि- त्वादसारा निकृष्टा सरणिर्मार्गस्तन भ्रमण्या पर्यटने भ्रमणेन कृत्वा भवेनोत्पनेन । सांसा- रिककुटुम्बसंवन्धसंजातेनेत्यर्थः । अत एव किं कुर्वता। विश्वत्रय्यास्त्रैलोक्यस्य जनिमता मुरामुरनराणां विमोह मीन्यं नयता प्रापयता। केनेव नेशे। नागेनेव । यथा उत्कटेन मदेन कोपेन वोटुरेण भुजंगमेन नागानां सर्पाणां दमनी शक्तिमवनी औषधिविशेष- स्तस्मात्प्रणश्यते ॥ संक्रान्तशक्रवलिधामधरापदार्थ- साथै जिनागमकपोल्लिखितान्तराले । संक्रान्तिरापि न कदापि हृदात्मदर्श सूरीश्वरस्य किमनगतयाङ्गजेन ॥ १०५ ॥ सूरीश्वरस्य हुन् हृदयमेवातिखच्छत्वादात्मदर्शो दर्पणस्तन भङ्गजेन कंदर्पण कमनः फलालिः। 'अनन्यजोरजः' इति हम्याम् । कदापि कस्मिन्नपि काले सापजाप्रद. यस्थातारुण्यतरणीदर्शनादिसमयेऽपि संवान्तिः संक्रमणं प्रतिविम्बं प्रवेशं च नापि न प्रापे । यस्य मनसि कस्मिमपि प्रस्ताचे स्मरोदेको नासीदित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--अनङ्ग- तया शरीरत्वेनेव संकामगं तु देवस्यैव स्यात्तस्य तु स एव नास्ति तस्मारकुतः संका- न्तिरिति रिभूते दामदरों । संक्रान्ताः प्रतिविम्विताः शक्रस्पेन्द्रस्य वटेवलिनाप्नो दानवेन्द्रविशेषस्य धानोमन्दिरयोः स्वर्गपातालयोः । तया धराया निसिलमहीमण्डलस्य च पदार्यानो पटपटसम्भकुम्मदानवदानवारिमानवायनेकवस्तूनां सायाः समूहा यत्र । प्रतिविम्ब प निर्मले पनि सात् । अत एप पुनः किंभूते इदात्मदर्श । जिनागमो ·- हे भूपमुख्य सकलराजचकचक्रवर्तिन् , एतेन सूरिणा दुर्गतिः सम्यड़ियमयमसंयमारा- धनतो दुष्टा अनन्तदुःखदायका नरकतिर्यग्लक्षणा कुगतिरशोष्यत निषिद्धा निष्टारिता खतः।केनेव । भीष्मोप्मणेव यथा निदाघदान विगलन्ति तापातिरेकानिन्ति विशुष्य गच्छन्ति जलानि पानीयानि यस्यास्तादृशी पट्टानो जम्बालानां पतिः श्रेणी शोप्यते । १० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४७५ जैनसिद्धान्तः स एव कपः शाणानं तेनोल्लिखितमुत्तेजितं देदीप्यमान निर्मितमन्तराल मध्यं यस्य ॥ नीत्वा बहिर्निजमनःसदनान्निहन्य- मानं विभाव्य विभुना स्वमरातिभावात् । नश्यन्निवान्यजनहृत्परमाणुमध्ये रागो विवेश विवशाशयतादधानः ॥ १०६ ॥ रागोऽनुरागः सांसारिकः स्नेहः । उत्प्रेक्ष्यते-नश्यन्पलायमानः सन् अन्येपा सूरिव्यतिरिक्तानामितरेषां जनानां हृत् हृदयमेव परम उत्कृष्टो योऽणुः सर्वलधुरवि- सूक्ष्मस्थानं तस्य मध्ये विचाले विवेश प्रविष्टवान् । नैयायिकानां मते हि मनसः परमाणुत्वमुच्यते । यथा नैपधे-'यत्पथावधिरणुः परमः सा योगिधीरपि न पश्यति साक्षात् । वालया निजमनःपरमाणौ हीदरीशयहरीकृतमेनम् ॥ इति । किंभूतः । विवश व्याकुलमाशयमभिप्रायं मनो वा आ सामस्त्येन सर्वप्रकारेण दधानो विभ्राणः । तदेव व्याकुलत्वमाह-किं कृत्वा । निजस्यात्मनो मनश्चित्तमेव सदनं वापसीधं तस्मादहिर्चा- ह्यप्रदेशभूमौ नीत्वा निःसार्थ कर्पयित्वा । निष्कास्येत्यर्थः । अरातिभावात्प्रतिभवं दुःखदायकत्वेन वैरित्वाद्विभुना सूरिणा निहन्यमानं मार्यमाणं खमात्मानं विभाव्य दृष्ट्वा विज्ञाय वा ॥ एतेन दुर्गतिरशोप्यत भूपमुख्य प्रीमोमणेव विगलजलपङ्कपतिः। उल्लङ्घयते स्म भवपद्धतिरप्यनेन पाथोजिनीप्रियतमेन यथाप्रवीथी ॥ १०७ ॥ अपि पुनरनेन गुरुणा भवपद्धतिः भाविनि भूतोपचारात्संसारमार्ग उपते स बात क्रान्तः । केनेव । पाथोजिनीप्रियतमेनेव । यथा पद्मिनीप्राणनाथेन सूर्येण WALA गगनपदवी मेघमाला वा उलयते ॥ वाचंयमावनिभृतः शमनामसाम- योनिप्रतीपकलिताङ्कमनोगुहायाम् ।

·काव्यमाला। खालम्भभीलुक इवोलटकोपकुम्भी कर्तु प्रवेशमपि नो प्रभविष्णुरासीत् ॥ १०८ ॥ हे सकलराजचक्रचूटामणे, वाचं वाणी यमयन्ति साक्द्यव्यवहारे प्रयतमानां निय- जयन्तीति वाचंयमा वाग्गुप्तिधारका । वाकयनेन मनःकायगुप्ती समेते । मध्यग्रहणेन आयन्तयोर्गहणं कार्यम्। 'तुलादण्डस्येव' इति न्यायेन । तथा 'ढकायसमारम्भे' इत्यत्र स. मारम्भ इति मध्यमपदग्रहणेन संरम्भारम्भयोरायन्तयोः पदयोग्रहणम् । 'तुलादण्डन्या- येन' इति श्रीरनशेखरसूरिपादाः श्राद्धप्रतिक्रमणमूत्रवृत्ती प्रोचुः । तेषां संगुप्तित्रयधारिणी साधूनां तेषु वावनिभृत्पार्थिवः पर्वतश्च तस्य शमः प्रशान्तरसः स एव नामाभि- धानं यस्य तादृशाः । सामवेदायोनिरुत्पत्तिर्यस्य । धूयते च-नारायणनाभ्यम्भोरुहकु- हरकुटीरमधिरायानस्य वेदविद्यानिगदतो भगवतः पितामहस्य वृहद्रयान्तरविकीर्णाभा- सनामानि गायतः सामनोकरसनिष्पन्दादुदपद्यन्त ऐरावतमप्रतीकृमभृतयोऽटी दिग्ग• जेन्द्रास्तेभ्योऽभवन् भद्रमन्दमृगमिश्रजातयो गिारेचरनदीचरोमयचारिणः । प्रतिद्वं चैतत् सामना गजाः' इति चम्पूकथायाम् । तस्य तेषां वा प्रतीपः शत्रुः केसरी वेन कलितोऽक उत्सगो यस्यास्तादृशीम् । मनः चित्तमेव गुहा कंदरा तस्यामुत्कटो मदोद्धतः कोपः कोध एव कुम्भी हस्ती प्रवेशमपि कर्तु प्रभविष्णु: समर्थो नासीत् न बभूव । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मन आलम्भो व्यापादनं तत्र भीलको विभ्यदिव ॥ विश्राणयत्यसुमतां क्षितिकान्त बोधि- वीज निधि जनयितेव निजाङ्गजानाम् । सिद्धः स्वसिद्धिमिव भक्तिमतां विनीता- न्तेवासिनामिव गुरुः परमात्मविद्याम् ॥ १०९॥ हे क्षिते भामिन्याः कान्त कलम, असुमत्तां भव्यजन्तूनां वोधियीजे सम्यक्त्वं विश्राणयति ददाति । क इव । जनयितेव । यथा पिता निजाइजानां खनन्दनानां निधि निधानं दत्ते प्रयच्छति । पुनः क इव । सिद्ध इव । यथा विद्यासिद्धिभृद्भक्तिमतां खसेवासकानां स्वस्यात्मनः सिद्धि मन्त्रादिसामथ्र्य दत्ते । पुनः क इव । गुरुरिव । यथा सम्यग्धर्मोपदेष्टा विनीतानां विनयकलितानां खादेशवशंवदानामन्तेवासिनां शिष्याणां परमात्मविद्यामध्यात्मानायं वितरति ।

·१० सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
४७७
है क्षितीन्दो वसुधासुधांशो, मानोऽभिमानो गर्वः अपमानमत्तेन सूरिणैवावगणना
गमितः प्रापितः सन् पुनधुव्य प्रतिघात्कोपात्तं सुरिमेवात्माराति स्वचरिणं जेतु.
मभिभवितुमिच्छन् वाञ्छन् सन् जगतां त्रिभुवनजनानामुपाति सेवा वितनुते विद.
धाति । कथम् । नदिनं रात्रिदिवा । उत्प्रेक्ष्यते-खकीयमात्मीयं साहाय्यक साहाय्यं
चिकारथिपुः कारयितुमिच्छुरिव ॥
विद्वेषिणीयमिति येन निहन्यमाना
शिश्राय शंबरमसौ दितिजं प्रणश्य ।
स्थातुं न तत्र विभुरेतदुदीतभीतेः
प्रत्यङ्गिनं त्रिभुवने भ्रमंतीव माया ॥ १११ ॥
इयम प्रतिभवं विद्वेषिणी वैरिणी महाहानिविधायिनी इति कृत्वा निहन्यमाना
मार्यमाणा सती असौ प्रायः संसारवर्तिसर्वजनहृदयसदत्वेन जगत्प्रतीता माया शठता
दम्भचर्या । कपटवर्ति रित्यर्थः । प्रणश्य कथंचित्प्राप्या प्रपलाय्य शंवरं शबरनामानं दितिर्दा.
नवमाता तस्या जायते स्मेति दितिजस्तं शिश्राय धिता । एतस्मात्सूरेरुदीतायाः प्रादु-
भूताया भीतेर्भयात् तत्रापि शंबरसमीपेऽपि सरेण घातित्वात्स्थातुं स्थिति कर्नु न
विभुरसमर्था सती । उत्प्रेक्ष्यते-निर्विघ्नस्थानाभावात्रिभुवने त्रैलोक्येऽपि प्रत्यहिनं ज.
न्तून् जन्तून् प्रति माया भ्रमति पर्यटतीच ॥
संतोपतोयनिधिमध्य इवास्य मनो
दग्धः किमुद्धतसितप्रणिधानवहौ ।
जग्धोऽथ वा चरणकेसरिणा करीव
लोभः प्रभोरिति न चेत्किमनक्षिलक्ष्यः ॥ ११२ ।।
हे प्रभो स्वामिन् , सूरेर्लोभः । उत्प्रेक्ष्यते--संतोपः धृतिः निर्लोभता स एव तोय.
निधिः समुद्रस्तस्य मध्ये गर्भ जलान्तराले मनो ब्रूडित इव । अथ वा उत्प्रेक्ष्यवे-
उद्धतः प्रज्वलन् सितप्रणिधानमेव शुक्लत्यानमेव वहिज्वालाजिसः तत्र तन्मध्ये दग्धो
भस्मीभूत इव । अथ का करीव हस्तीय चरणं चारित्रं तदेव केसरी पञ्चाननस्तेन
जग्धो भक्षितः कुक्षिगतीकृतः इव । इति चेन्न तर्हि किं कथमनक्षिलक्ष्यः न लोचन-
गोचरः कदाचिदपि लोभो न दृश्यत इत्यर्थः ।
तृष्णां महीतलमहेन्द्र विभुर्विरत्या
यो वागुरामिव कृपाणिकया न्यकृन्तत् ।
दुःखान्यलम्भिपत मुग्धजनैर्निपत्य
यस्यां मृगैरिव भवं विपिनं भ्रमद्भिः ॥ ११३ ॥

·४७८ काव्यमाला। हे महीतलमहेन्द्र हे भूमीमण्डलाखण्डल, यो विभुहीरविजयसूरिः तृष्णां नानामिला- पखरूपां स्पृहां विरसा निखिलामिलापविरमणरूपनियमेन कृत्वा न्यकृन्तत् चिच्छेद । कामिव । वागुरामिव । यथा कश्चित्सकलजन्तुजातकृपापरः पुमान् वागुरां मृगजालिका कृपाणिकया क्षुरिकया कर्तर्या वा कृन्तति छिनत्ति । यस्यां तृष्णायां वागुरायां भवं संसार विपिनमरण्यं च भ्रमद्भिर्मूगैर्हरिणैरिव मुग्धजनरज्ञानिलोकैर्निपत्य तदधीनीभूय पतित्वा दुःखानि अनेकप्रकारासातपरम्परा अलम्भिपत प्राप्तानि ।। विश्वत्रयीश इव निःशरणात्मभाजा- मास्ते महीमिहिर यः शरणं शरण्यः । मैत्र्यं बिभर्ति जगता न कदाप्यमित्र- भावं स भानुरिव नश्यदशेषदोपः ॥ ११४ ॥ हे महीमिहिर भूमीभानो, विश्वत्रयीशः त्रैलोक्यनायकः परमेश्वर इव यः सूरिनिर्गत शरणमाधारो यस्य तादृशमात्मानं भजतीति तेपामशरणानां शरणं गतिरास्ते। किंभूतः। शरण्यः शरणागतवत्सलः । पुनः स भानुरिव भाखानिव जगता विश्वलोकेन सार्क मैन्यं मित्रता सखिभावं बिभर्ति, परं कदापि कस्मिन्नपि प्रस्तावे अमित्रभावं वैरिताशयं न विधत्ते । किंभूतः । नश्यन्तः पलायमाना अशेषाः समस्ता दोषा अपगुणा यस्मात् । सूर्यस्तु सर्वदापि मित्र इत्यभिधानत्वं परं नामित्राख्यताम् । सोऽपि किंभूतः । नश्य- न्तोऽशेषाः सर्वा अपि श्वेताः कृष्णाश्च दोपा रानयो यस्मात् ॥ संमोहसंतमससंततिसान्द्रितेपु मानावनीघरतटीस्थपुटीकृतेषु । संसारवमसु विमोहवतां शिवस्या- ख्याता पथः स जगतामिव वर्मवेदी ॥ ११५ ॥ हे सामिन् अखिलजलधिमेखलापीठप्रभो, संसारवर्त्मसु भवगहनमार्गेषु विमोहवता मिथ्यात्वाज्ञानादिना मूढभावभाजा दियूढीभूतानां जगतां तात्स्थ्यात्तधपदेश इति न्यायेन जगजनानां शिवस्य मोक्षस्य पयो मार्गस्याख्याता कथयिता ते। किंभूतः ।। संमोहो महाज्ञानम् । 'संमोहधूलीहरणे समीरम्' इति संसारदावतुतौ । स एव संत- मसानि प्रसमरान्धकाराणि तेषां संतत्या परम्परया सान्द्रितेषु नीरन्ध्रीकृतेषु । पुनः किंभूतः । मानोऽहंकारः स एवावनीधरः पर्वतस्तस्य तटीभिः प्रपातस्थानकैः स्थपुटी- कृतेषु विषमेषु विहिवेषु । क इव । वर्मवेदीव यथा सदसन्मार्गवेत्ता पुमान् पथिषु विमोहवता मार्गामार्गदिगपदिक्शुद्धिविरहितानां पथिकलोकानां शिवस्य निरुपद्रव रूपस्य मार्गस्याख्याता वक्ता भवेत् । महापर्वतादिगहरैरन्धकारैर्वहलीभूतेषु वि- पमेषु च। है ·१० सर्गः) हीरसौभाग्यम् । . ४७९ . अर्थात्क्षमाधरपदं कचिदप्रवृत्तं यस्यात्मनस्तु गिरिभूपतिभिर्विभक्तम् । ज्ञात्वा तदातुमिव शीलति शार्ङ्गपाणिं पर्यङ्कमूर्तिधरकुण्डलिचक्रवर्ती ॥ ११६ ॥ पर्यवस्य पल्यङ्कस्य मूर्ति शरीरं धरतीति विमर्तीति तादृशः कुण्डलिनां भोगिना चक्रवती सार्वभौमः शेषनागेन्द्रः शाईपाणि केशवं शीलति सेवते । शेषशय्याशायी कृष्णः' इति श्रुतिः । उत्प्रेक्ष्यते-तत्सूरेः स चासो हीरविजयनामा सूरिराचार्यश्व तस्स क्षमाधरपदम् आप्तुं लन्धुमिव । किं कृत्वा । यस्य सूरेरात्परमार्थवृत्या क्षमाधरपदमद्वै- तभावेन कचिदन्यत्र पुरुषादावप्रवृत्तं कुत्रचित्कदाचित्केनापि न प्राप्तम् । तु पुनः आत्मनः स्वस्य शेषनागस्य तु क्षमाधरपदं गिरिभिः कुलशैलादिशिलोचयैः तया भूपतिभिर्भूपाले. विभक्तं विभागीकृतम् । गिरयो भूपालाश्च क्षमाधराः शेषनागोऽपि क्षमाधरः इति न किमपि । शेषः । सूरिसदृशस्त्वन्यः कोऽपि त्रैलोक्येऽपि क्षमाधसे नास्ति । क्षमा क्षान्तिः क्षितिश्च विशाय ज्ञात्वा ॥ गम्भीरभावं दधता जिनं च हृदा विगीतः प्रभुणा पयोधिः । पादारविन्दे किममुप्य लक्ष्मलक्षादुपास्त्यै स्थितवानुपेत्य ॥ ११७ ।। पयोधिः समुद्रः अमुष्य सूरेरुपास्सै सेवायै । उत्प्रेक्ष्यते लक्ष्मणः आकृतिरूपला.. उछनस्य लक्षात्कपटादुपेत्यागत्य समीपे समेत्य पादारविन्दे सूरिचरणकमले किं स्थित- यास्तस्थाविव । विभूतेन । प्रभुणा सूरीन्द्रेण गम्मीरभावं गाम्भीर्य तथा च पुनर्जिनम- ईन्तम् । चन्द्रसूर्यादीनां राजधानीपु प्रासादसद्भावात्तन चत्वारः ऋपम चन्दानन-वारि- पेण-वर्धमान-नामानः शाश्वतजिनाः सन्ति । जिनजातियाचित्वादेकवचनम् । तथा लोकमवादेन कृष्ण समुद्रशायित्वाद्दाशाहः । 'पुरुषोत्तमोऽधिशयनोपेन्द्रायझेन्दानुजः' इति हेम्याम् । तं दधता । अथ सूरिस्तु जिनशासनाधारवाजेनत्वाय जिनं पीतरागं वित्रता । केन । हदा हृदयेनान्तःकरणेन मध्येन च ॥ घरेश येनाधरितो महिमा सुजातरूपेण च धीरताभिः । महीघरो मन्युभुजामुदीतवीडाजडीभावमिचायभार ॥ ११८ ॥ हे परेश पृथिवीपते, येन सूरिणा महिना समाहात्म्येन निजगारवेण, तथा मुतु शो. मनं यमातं प्रस्टीमनं रूप सौन्दर्यातिशय: शोभनेन स्वर्णेन च, तथा धीरताभिः परी- पदादिभिनिष्प्रकम्पताभिः सनन्यसामान्यधर्या अपरितः हीनीकृतस्विरस्कृत: सन् मन्युभुमो यशोशाभ्यवदारिणी मुराणा पल: पर्वतो मेरुदीतः प्रादुर्भतो यो पीने सा रास्मात् । 'उदीतमातदितवानाइत' इति नेपधे । तपा 'मीदायां च भपेटीडो - ·. काव्यमाला। लनामात्रेऽप्यपत्रपा' इति शब्दप्रभेदे। बीडशब्दोऽकारान्तोऽप्यस्ति । 'स्सरबीडसमस्य यानया' इति नषधे । जडीबभूव मूढः । विचेत इति यावत् । जातः ॥ बाह्यं हन्ति तमो द्विधापि स नृणामस्तंगमी नास्तवा- विश्वस्यैव वियोधकृत्स जगतां कृत्स्नन्पृणन्कौशिकम् । गृहन्सर्वरसानसौ नवरसांश्चिन्यजनांस्तापय- छान्तानेप सृजन्प्रभो तदुपमां धत्ते क भावांस्ततः ।। ११९ ॥ हे प्रभो खामिन् , ततस्तस्मात्कारणात् भानुः सूर्यस्तदुपमा सूरिसाम्यं क कुत्र लभते । अपि तु न कुनापि । यतो हेतोः सूर्यो वाह्यं चक्षुर्गोचरं लोकगतं तमोऽन्धकार हन्ति । पुनः सूरिधिापि वाद्यं तमोऽज्ञानं मोख्य तथा बाह्यं पापमपि व्यापादयति । तथा भानुः अस्तं नाशं गच्छतीसवंशीलो गमी । सूरिस्तु न विद्यतेऽस्तः क्षयोऽभ्युदयभ्रंशो वा यस्येति नास्तवान् । सर्वदोदयीत्यर्थः । पुनः किंभूतः । विश्वस्यैकस्यैव भूलोकरय वि- योधकृजागरकारकः उद्दयोतकर्ता वा सूरिस्तु जगतो त्रयाणां भुवनाना प्रतिवोधवि- धाता । भाखान्कि कुर्वन् । कौशिकमुलूकलोकं कृत्नन् पीडयन् वासरे तस्यान्धीभवनात् । गुरुस्तु कौशिकं पुरंदरं पृणन् अतिशायिसंयमगुणैः कृत्वा प्रीतिमुत्पादयन् । पुनः किंभूतः भानुमान् । रार्वानशेपान् रसान् भूमण्डलगतपानीयानि गृहनाददानः । 'प्रीष्मे सहस्ररश्मिः भूतलगतरुवारसानादत्ते' इति श्रुतिः । मुनीन्द्रस्तु सरसव्याख्यान विधानाव- सरे नवान् नवीनानवसंख्याकान् शहारहास्यकरुणारौद्रचीरभयानकबीभत्साद्भुतशा- न्ताभिधानान् रसांश्चिन्वन् पुष्टान्कुर्वन् । प्रायश्चरितानुवादेषु सर्वेऽपि रसाः समायान्ति न तथा सिद्धान्तव्याख्यानादिषु । पुनर्मार्तण्डा कि कुर्वन्। जनालोकांस्तापयन खकीयात्यु. प्णकिरणैस्तापसंतापभाजः सृजत् । भवपरम्परापरिचितीकृतदुरन्तदुरितोदीतदुःस- हदुःखदावानलज्वालाप्रतप्तानेकभविकलोकान् ध्वंसितापरसिद्धान्तवैरुध्धजैनराद्धान्त. संबन्धिवन्धुरस्त्वव्याख्यानप्रागल्भ्यप्रगुणानणुपयोधरामृतधाराधोरणीभिः शान्तानिस्ता. पाञ्छीतलान् शान्तरसयुधान् वा कुर्वागः ॥ यद्वाग्विधित्सया धात्रादत्तां वीक्ष्याम्बुधिः सुधाम् । खेदादिवोर्मितुमुलैः पतितो रटति क्षितौ ॥ १२० ॥ अम्बुधिः क्षीरसमुद्रोऽर्थातभ्यते उर्मीणां चतुर्दिग्गमनप्रवृत्तकल्लोलकलापानां तुमुलै. ाकुलशब्दकोलाहलैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-क्षिती भूपीठे पतितः सन् रटति रोदितीव पूरकुरुते इव । किं कृत्वा । यद्वाचां वाचंयमचन्द्रमसा वाणीनां विधित्सया विधानुमिच्छया करणस्पृहया धात्रा जगसजा ब्रह्मणा आदत्तां गृहीतां सुधां खामृतं वीक्ष्य । धनिक- दोहनावसरे प्रेमातिरेका खतर्णकपानकृते गोर्गवा वा दुग्धमिव हरिणा मन्थानगमन्था- नकमथनसमये तस्मात्कथंचिचोरित्वा रक्षितं पीयूपं प्रात्तं प्रेक्ष्य ॥

·४८१ १० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । न कदाचन गोचरा मनाक्स भजन्ते प्रभविष्णुतां प्रभौ । दशना इव दन्तिनां महीभृति वा भानुमतीव तामसाः ॥ १२१ ॥ . हे साहे, प्रभी सूरीन्द्र सकलसामर्थ्यवति वा यन्त्र कदाचन कस्मिन्नपि तारुण्यादिस- मये गोचराः शब्दरूपगन्धरसस्पर्शाख्याः पञ्चापि विषयाः प्रभविष्णुतां सामर्थ्य न भजन्ते स्म । तं न प्राभवन्नित्यर्थः । क इव । दशना इव । यथा दन्तिनां गजेन्द्राणां दन्तकोशा महीभृति पर्वते न प्रभवन्ति । वा पुनस्तामसा इव । यथा तामसास्तमसां समूहा घूका वा भानुमति सहस्रकिरणे न प्रभवन्ति ॥ सुधाधामदुग्धाब्धिकर्पूरपारीकुमुत्कुन्दशुरैर्यशोभिर्यतीन्दोः । कुदृक्कोटिसंटीकमानायशोभिः पुनर्विश्वमीशमयागी(गा)यते स्म ॥ १२२ ॥ हे ईटे सकलभूमण्डलेश्वर्यवान् भवतीति ईशस्तस्य संबोधनं हे ईश्वर, यतीन्दोः सूरेः सुधाधामामृतकिरणश्चन्द्रः, तथा दुग्धाब्धिः क्षीरसमुद्रः, तथा कर्पूराणां घनसा- राणां पार्यः शकलानि 'फडसि' इति प्रसिद्धाः समूहा वा कुमुदानि कैरवाणि कुन्दानि मुचकुन्दकुसुमानि तद्वत् शुभैरुज्ज्वलैर्यशोभिः कीर्तिभिः । पुनः फुटा कुपाक्षिकाणां कोटेः संटीकमानः प्रसरद्भिरयशोभिर्मपीश्यामापकीर्तिभिः कृत्वा विश्व- मिदं जगत् प्रयागी(गा)यते स्म गङ्गायमुनासंयोगवदाचरति स्म । सूरियशस्थित्युज्ज्व. लानि गङ्गाप्रवाहाः, कुदृशामपयशांसि श्यामानि कालिन्दीकलुपजलानि, तेषो सगो नि. खिलेऽपि लोकेऽतो विश्वमेव प्रयागी(गा)यति(ते) प्रयागं तु एकत्रारते ॥ राजन्यस्य गुणान्गलन्मितिसुधास्पन्दान्निपीयादरा- न्मोज्या अपि मय्यनादरपरा भोगीश्वरा भाविनः । मां तातानुगृहाण तेन सुधयात्यभ्यर्थितः साग्रहं तानश्रावयितुं किमम्बुरुहभूरेतान्विकर्णान्व्यधात् ॥ १२३ ॥ हे राजन् ,अम्बुरुहभूमा तान् सूरिगुणान् अश्रावयितुं न श्रवणगोचरीकारयितुम् । उत्प्रेक्ष्यते--एतान् भोगीन्द्रान् विकर्णाकर्णरहितान् व्यधात् कृतवानिव । 'अनोत्राः फणिनस्तदेव रुचिरं नो चेदहिखामिना' इति खण्डप्रशस्तौ । किंभूतो वेधाः । तेन कारणेन हे तात धातः, मामनुगृहाण मय्यनुग्रहं कुरु इत्यमुना प्रकारेण सुधया कको. लाख्येन पीयूपेन साग्रहं सोपरोधमभ्यर्थितो याचितः। यत्तदोः संबन्धायेन कारणेन गलन्ती निर्यान्ती मितिर्मानं येषु । मप्रमाणा निसर्थः । तादृशान् सुधास्पन्दानमृतर- सान् यस्य गुरोर्गुणान् निपीय सादरं श्रुत्वा अहमेव भोज्यं भोजनं येषां ते मोज्या अपि भोगीश्वराः सर्वेऽपि नागेन्द्राः मयि सुधायां विषये न विद्यते आदरः भादतिः पुरोऽपे येपाम् । अथ चा आदरे तत्परता येषां ते अनादरपरा भखीकारपरायणा इत्यर्थः । भाविनो भविष्यन्ति । इत्ययं हेतुः ॥

·काव्यमाला। सुरशिखरिणस्तुङ्गे शृङ्गे ध्वनिग्रहपारणां त्रिदशसुदृशां गायन्तीनां गुणाश्रमणेशितुः । रसिकमनसौ श्यामारामावराम्बरकेतनौ किमयत इतो गीतिं श्रोतुं तमीदिवसात्यये ।। १२४ ॥ श्यामा शर्वरी रोव रामा बनिता तस्या परो भर्ता । 'यामिनीकामिनीपतिः' इति काव्यकल्पलतायाम् ।चन्द्रः, तथा अम्बरकेतनः सूर्यः । गगनध्वजाध्वगाः' इति हैम्याम्। यथा गगनध्वजस्तथा पर्यायपरिवर्तनादम्बरकेतनः । 'द्वयेऽपि भूभृदाद्येषु' इति हैमी- वचनात् । इति तो तभी रानिर्दिवसो वासरस्तयोरत्यये विरामे क्षये था । प्रभाते संध्यायां चेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-त्रिदशसुदृशा सुराङ्गनानां गीति गुणग्रामगानं श्रोतुं श्रवणविषयीकर्नु किमयतः गच्छत इव । त्रिदशसुदृशां किं कुर्वन्तीनाम् । सुरशिखरिण: भुपर्वपर्वतस्य तुझे गगनालिहिनि ऋद्धे शिखरे गायन्तीनां गानगोचरीकुर्वन्तीनाम् । कान् । भ्रमणेशितुः सूरिराजस्य गुणान् । किंभूतो गीतिम् । ध्वनिप्रहपारणां रसिका. यितमानसमनुजानां श्रवणानाम् । 'श्रुत्तौ श्रवः । शब्दाधिष्ठानपजूपमहानादध्वनिप्रहाः ॥ कर्णः श्रोत्रं श्रवणं च' इति हैम्याम् । पारणाम् । यथा उपोषितानां षड्रससरसीकृतरसव- तीवल्लने पारणा तदाखादे चातितृप्तिः स्यात् तथा सूरिगुणगीतिश्रवणेन कर्णानां तृप्तिः स्यात् । अत एव श्रुतिपारणां गीति श्रोतुं प्रयातः कुत इतोऽस्मात्स्थानान्मेरोः समीप शिखरसंनिधाने। किंभूती । स्वादरसिकमनसो सरसगानाकर्णने रसकलिते उत्सुकतायुक्त घेतसी ययोस्ती ॥ धन्याते नृपते फलेग्रहि पुनस्तेपामभूज्जीवितं तैः प्रापे स्वजनुःफलं प्रथमतो गण्याश्च पुण्यात्मनाम् । यैर्लावण्यसुधां न्यपीयततमामाकण्ठमुत्कण्ठितैः सूरैः स्मेरमुखाम्वुजन्मनि शरच्चन्द्रे चकोरैरिव ॥ १२५ ॥ हे नृपते हे नरनाथ, जाति ते पुरुषा धन्याः कृतपुण्याः पुण्यवन्तः । पुनस्तेषां पुरुषाणां जीवित प्राणितव्यं फलेपहि सफलमभूत्संजातम् । पुनस्तैरेव मानवैः खज- सुपः निजावरस्य फलं सार्थकभावः प्रापे लब्धम् । च पुनस्ते मानुपाः पुण्यात्मनां पवित्रात्मनाम् । सुकृतवतामित्यर्थः । मध्ये प्रथमत आदितो गण्याः पुण्यवन्तो जनास्ता- ..नादी संस्थाप्य गणनीयाः संख्यागोचरीकर्तव्याः । ते के। येस्कण्टा औत्सुक्यं जाता येषां ते उत्कण्ठितासरुस्कण्ठितैः सद्भिः सूरेहीरविजययतिराजस्य स्मेरं विकसितं यन्मु- साम्बुजं तसिन्विषये लावण्यं सौन्दर्यमेव सुधाम् आकण्ठं कण्ठं मयांदील नितराम- तिशयेनापीयततमामापीता आखादिता । करिव । चकोररिव । यथा शरच्चन्दे जलधर- विरामसमयोदयमानसुधाकिरणे ज्योत्सानियः पीयूषं पीयते ।

·१० सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ताडङ्का इव कर्णपूरपदवीमालम्बमाना पुन- विभाणा हृदये श्रियं त्रिजगतां मुक्ताकलापा इव । हर्षादुद्धपिता वयं स्मृतिवशायेपां प्रियाणामिव. • क्षोणीभूपण भूषणैरिव गुणैस्तैर्भूप्यते स प्रभुः ॥ १२६ ॥ हे क्षोणीभूषण मेदिनीमण्डलमण्डन, भूपणेमणीस्वर्णाभरणेरिव तैर्जगननविख्यात- र्गुणैः कृत्वा स प्रभुः भूष्यते अलक्रियते । ते के । ये गुणास्ताहाः कुण्डला इव । कुण्डलशब्दः पुनपुंसकलिङ्गे । 'कमलं मलं तु शलशालकुण्डलाः' इति लिङ्गानुशासने । कर्णी श्रवणौ पूरयन्तीति, कर्णे श्रवसी पूर्ये पूर्येते यैर्वा, तेषां पदवीं पदमालम्वमानाः आश्रयन्त: सन्तीत्यध्याहारः । पुनर्ये गुणाः मुक्ताकलापा इव मौक्तिकहारा इव त्रि- जगतां त्रिभुवनजनानां हृदये मनसि वक्षसि च श्रिय शोभा विभ्राणाः सन्ति । पुन- य॒पां प्रियाणामिष्टानामिव स्मृतिवशात्स्मरणयोगाद्वयं श्रीमत्सभ्या अपि हर्षाचेतःप्रस-. नताया यशात्प्रमोदाद्वा उद्धपिता गेमाश्चिताः स्मः ।। पण्डा चित्रशिखण्डिनां तनुजबच्चेत्स्यादसाधारणी यस्यास्ये भुजगप्रभोरिव भवेजिह्वासहस्रं पुनः । यस्याप्यस्खलिता सुरेश्वरसरिद्वीचीव वाक्चातुरी संस्तोतुं प्रभवेन सोऽपि सुगुरोर्याबद्गुणान्भूमणे ॥ १२७ ॥ हे भूमणे क्षोणीमाणिक्य, सोऽपि पुमान् सुगुरोहीरसूरेर्यावतः समस्तान् । 'याव- ननरअनवती' इति नैषधे । “समस्तलोकरागोत्पादने व्रतमस्यास्ति' इति तद्वृत्ती । गुणान् संस्तोतुं सम्यक्तया सर्वप्रकारेण वर्णयितुं न प्रभवेन समर्थीभवेत् । स कः । यस्य पुंसः चित्रशिखण्डिनां सप्तपणाम्। 'सप्तर्षयश्चिनशिखण्डिनः' इति हैम्याम् । तनुजवनन्दस्येय वृहस्पतेरिव । 'विचित्रवाक्चित्रशिखण्डिनन्दनः' इति नैषधे । पण्डा तच्चानुगामिनी मतिश्चेद्यदि असाधारणी विश्वे कस्यापि सदृशी न सर्वेभ्यो वाग्देवतावाचस्पतिप्रमुखम. खभुग्दानवमानवेभ्योऽभ्यधिका । 'साधारणी गिरमुपवुधनैषधाभ्याम्' इति नैपधे। 'साधारणात्स्वार्थे भो विकल्पो डीपोऽपि विकल्पोक्तिः । साधारणी साधारणा' इति प्रकिया मुद्याम् । अपि पुनर्भुजपप्रमोर्गराजस्थेच यस्यास्ये यदीपपदले जिल्लाला रसनानां सहस्र द्विसहस्री वा इत्यर्थालभ्यते । भवेत् । अपि पुनः सुरेश्वरसरितो गगनगङ्गायाः। 'सिद्धस्वःस्वर्गिरवापगाः' इति हैम्याम् । यथा सुरापगा तथा सुरेश्व- रापगापि । तथा 'सुरेश्वरतटिनीतीरस्थ सिद्धाङ्गनाः' इति भोजप्रबन्धेऽपि । वीचीव जाताचेकवचनम् । कल्लोलमालिकेवेत्यर्थः । यस्य वाक्चातुरी वचन विलासः कुत्रापि वर्णनादी अस्खलिता अकुण्टा क्वापि न स्खलति ॥

·४८४ काव्यमाला। दृशो गोचरो न श्रुतेः प्राधुणश्व प्रणीतः परः कश्चिदस्माभिरीदृक् । विधात्रा विधायैनमारोपि विद्मो ध्वजोऽधीश सत्सर्गसौघाग्रशृङ्गे ॥१२८॥ हे अधीश है नायक, अस्माभिः खपरानेकदेशे दृश्वभिः श्रीमत्सभास्तारैरीदृगद्वै- तगुणमणीगणरोहणधरणीधरः परोऽन्यः कश्चित्कोऽपि दृशो लोचनस्य गोचरी चिपयः चक्षुर्लक्ष्यः तथा श्रुतेः प्राघुणः कर्णस्याप्यतिथिन प्रणीतः । न दृष्टो नापि श्रुत इत्यर्थः । अत्र वयमेवं विद्मः-विधात्रा वेधसा सतामुत्तमानां सर्गः सृष्टिनिर्माणं स एव सौधं मन्दिरं तस्याप्रशृङ्गमुपरितनशिखरं तत्र ध्वजः केतुरारोपितः । किं कृत्वा । एनं सूरि विधाय निर्माय ॥ इति हीरविजयसूरिगुणवर्णनम् ॥ अवनिरजनिजानिः प्रमरोमाञ्चिताङ्गो निगदितमिति तेषां कर्णपेयं प्रणीय । रणरणकितचेता जायते स्म व्रतीन्दोः ऋतुभुज इव सिद्धेर्दायिनो दर्शनाय ॥ १२९ ॥ अवनिः क्षोणी तस्याः । रजनी रात्रिीया यस्य । 'जायाया निट् यलो- पश्च' इति । रजनिजानिश्चन्द्रः अकबरपातिसाहिः वतीन्दोः सूरीश्वरस्य दर्शनाय भव- लोकनार्थ रणरणक औत्सुक्यं जातं यस्मिंस्तद्गणरणकितं चेतो मनो यस्य तादृशो जायते स बभूव । किंभूतः । प्रेम्णा स्नेहेन रोमाञ्चेन पुलकेन च युक्तमहं यस्य । कस्येव । क्रतुभुज इव । यथा कश्चित्सिद्धरभिलषितस्य दायिनो दानशीलस्य दर्शनार्थ- मुत्कण्ठमना भवेत् । किं कृत्वा । इति पूर्वोक्तप्रकारेण तेषां सभ्यानां निगदितं भाषितं सूरीस्तुतिरूपं वचःकर्णयोः पेयं पातुं योग्यं श्रवणाई प्रणीय कृत्वा । अवनिवलयवासवो वशीन्दोर्जगदतिशायिगुणैकतानचेताः । बसुपुरुषमिवात्मदिष्टदिष्टं स्वसविधमेनमुपानिनीपुरासीत् ॥ १३०॥ अवनिवलयवासवो भूमण्डलाखण्डल: एनं सूरि वसविधं निजसमीपमुपानिनीपुरा- नेतुमिच्छुः आसीत् । किंभूतः । जगन्ति त्रीणि भुवनान्यतिशेरते अतिकामन्ति इत्येवंशीला ये गुणास्तेषु एकतानं लयानुगमैकामं चेतो यस्य मानसं यस्य सः । कमिव । वमुपुरुषमिव । यथा आत्मनो निजस्य दिष्टेन भाग्येन दिष्ट दत्तं स्वर्णनरे स्वस- मीपमानयति ॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । संजातो दशमोऽत्र देवविमलव्यावणिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीररिचरिते सो रसैरुज्ज्वलः ॥ १३१ ॥ .

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४८५ V म अत्रास्मिन हीरसौभाग्यमिति नाम यस्य तादृशे हीरसूरेीरविजयगणधरस्य चरिते दशमः सर्गः संजातः समभवत् । किंभूतः । रसैः वीरकरुणाषीभत्सशान्तादिमिन मभिः कृत्वा उज्वलो दीप्यमानः ।। इति पण्डितसीहविमलशिष्यपण्डितदेवविमलविरचितायां खोपज्ञहीरसौभाग्यनामम. हाकाव्यवृत्ती दिल्लीमण्डलनगरनागरहमांउतनन्दनाकघरसाहिरिपुदिग्विजयफवेपुरस्थाप- नासाहिसमासाहितप्रश्नसभ्यप्रोजश्रीहीरविजयसूरिगुणवर्णनो नाम दशमः सर्गः ॥ एकादशः सर्गः । अथाहातुमीहांबभूवाब्धिनेमीतमीशो मुनीनां सुनासीरमेनम् । प्रबोधाय धर्मात्मनः किं निजस्यावतीर्ण पुनहेमचन्द्रं व्रतीन्द्रम् ॥ १॥ अथ सभ्यजनवर्णितश्रमणेन्द्रगुणश्रवण न्तरमब्धिनेमेः समुद्रमेखलाया भूमेखमीशो रात्रिपतिश्चन्दः । भूपतिरित्यर्थः । सः अकबरसाहिः एनं धीहीरविजयनामानं मुनीनां सुनासीरं वाचंयमपुरंदरमाहातुं स्वसमीपे समाकारयितुमीहांबभूव वाञ्छति स्म। धर्म एव मारमा खरूपं यस्य भाविनिमूतोपचारात् तादशस्य निजस्याकवरात्मनः प्रबोधाय धर्माववोधार्थम् । अथ च धर्मात्मनः कुमारपालस्य । 'कुमारपालधौलुक्यो राजर्षिः परमाईतः। मृतखमोक्ता धर्मात्मा मारिव्यसनवारक ॥ इति हेम्याम् । प्रबो- धाय प्रतियोधकृते पुनर्द्वितीयवारमवतीर्णे गृहीतावतारं हेमचन्द्र प्रवीन्दं हेमाचार्यमिव ।। ततोऽजूहबहुतयुग्मं वियुग्मीकृतारातिपक्षः क्षमाकर्मसाक्षी । पयोराशिपर्यन्तराष्ट्रप्रतिष्ठा मनीपीव यद्वेद निःशेषमाणाः ॥ २ ॥ ततः सूरेराकारणाकाहानन्तरं क्षमायाः क्षोणेः कर्मसाक्षी भाखानकम्बरसाहिः स्वस- भायर्या भूमी च प्रसिद्ध ख्यातिमत् दूतयुग्मं संदेशहारकद्वन्द्वमजूहवदाकारयामास । किंभूतः क्षमाकर्मसाक्षी। वियुग्मीकृताः वियोग स्त्रीभिः समं विशेष प्रापिता: अरातीनां चरिणा पक्षा वंशा रिपुवर्गा येन । किंभूतं दूतयुग्मम् । यह निःशेषाः समस्ता भाषा वि. विघदेशो कीर्वेद जानातीति । क इव ।मनीषीय । यथा विद्वाग्निःशेषाः पदपि संस्कृत-प्रा. कृत-मागधी-शौरसेनी पैशाची-अपभ्रंशी-लक्षणा भाषा वेति । किंलक्षणा भाषाः । पयोराशयश्चत्वारः समुद्राः पर्यन्तः प्रान्तो येषां तादृशा ये राष्ट्रा देशाः । राष्ट्राब्दः पुनपुंसके । 'भ्रष्ट्रापहरराष्ट्रातफजटराः' इति लिङ्गानुशासने। तेषु प्रतिष्ठा माहात्म्यप्र. सिद्धिर्यासो ता॥ विपक्षान्क्षितौ क्ष्मामृतो हन्तुमेतो धुलोकादिवाखण्डलः खनिवर्गः । द्विपत्कालरात्रीयितानेकवीरं द्विषां पर्पदीति स्तवीति प्रभु यत् ॥ ३ ॥ यस्तयुग्मं द्विषां शणो पर्षदि रामामध्ये प्रभु खसामिन मित्समुना प्रकारेण स्वीति पर्णयति। किंभूर्त प्रभुम् । द्विपता प्रतिपक्षलक्षाणां कालरात्रिः प्रलयनिसा । यस्तो ·फाव्यमाला। यामिन्यो कालिका सर्वान् सत्यान्कुक्षिगतान्करिष्यति तदाचरितानामशेषीकृताशेप. द्विपः संख्यातिगा वीराः सुभटा यस तम् । इति किम् । यदस्माकं स्वामी चुलोकाद्देव. भवनात्स्वर्गात्स्यनिवगर्देवन्दः समं विपक्षान्वरिण एव तद्पान्या माभृतः क्षोणी. पालापर्वतांध हन्तुं व्यापादयिनुगच्छतुं क्षिती पृथिव्यामेत आगतः आखण्डला शक इवास्ते॥ हत्तारातिसारङ्गफाजलाइसवद्वाप्पभानूद्वहावारिपरे । अभिष्टौति लीलामरालायमानं यशो यत्प्रमोर्वैरभाजां समाजे ॥ ४ ॥ यस्तयुग्मं घेरमाजी विद्वेपिणां समाजे सभायां हताः सखामिना संप्रामाङ्गणे च्यापादिता ये अरातयः विपक्षक्षोणीन्दाः तेषां सारङ्गशो मृगलोचनाः प्रियतमास्तासा हाभ्यो नयनेभ्यः कालमानमके कोढे अर्धान्मध्ये मिश्रीभूतत्याद्या तादृशाः सवन्तो गलन्तो निरन्तरनिष्पतन्ती बाप्पा अम्यु(श्रु)धारास्त . एव भानूदहा सूर्यमुता यमुना तसा यारिपुरे पयःप्रवाहे लीलामरालायमानं गीहालसराजहंस इवाचरत् प्रभोः स्वामिनो यशःश्लोकममिटीति वर्णयति ॥ वचोवैदुपीमेतदीयामधृभ्यां निरूप्य प्रतीपैः क्षितीशैः प्रणेशे। यदुर्वीविभोरागमात्प्राग्गभस्तेरिवानूरुरोचिस्तमिश्रप्रसारैः ॥ ५॥ एतदीयां दूतयुग्मसंवन्धिनीमधृष्यामनाकलनीयां प्रतिपक्षपक्षलक्षखान्तक्षोभकारिकों वचोवैदुषी वचनचातुरी निरूप्य प्रेक्ष्यादिवधार्य यदुवाविभोः यस्साकम्वरसाहेरा- गमादभिपेणनैरागमात्प्राक् पूर्वमेव प्रतीपविरोषिभिः क्षितीशभूपालः प्रगेशे प्रपलायि. तम् । कैरिव । तमिश्रप्रसारैरिव । यथा गभस्ते नोः आगमादुदयात्पूर्वमनुरुरोचिः सरुणप्रभा विभाव्य । ध्वान्तविस्तारैः प्रणश्यते ॥ आदितश्चतुर्भिः कुलकम् ॥ इति दृतखभावः ॥ चिरं जीव नन्देति दूतौ निगद्याधिपं नेमतुर्मूर्ति पाणी पुनस्तौ सुधासाधिमानं दधत्या संभावयामास वाचेव दृष्ट्या ॥ ६ ॥ हे प्रभो, खं चिर बहु कालं गलितावधिसमयं जीव मेरुमहीधरसमानमायुः परिपालय। तथा नन्द पुरंदरवत्सरमसमृद्धिमान् भव । इत्यमुना प्रकारेण निगद्य आशावेचन कथयित्वा । तथा मूर्ति मस्तके पाणी सहस्ती प्रणीय संयोज्य शिरस्यअलि विधायेत्यर्थः । तो दूतो संदेशहारको अधिपं खामिन नेमतुः प्रणमतः स्म । पुनः सोऽकबरसाहिः तो : दूतौ प्रति सुधयेव पीयूपेनेव साधिमान मधुरिमाणं शुभ्रिमाणं च दधला धारयन्त्या । स्वयातः किं भरसाधिमभ्रमः' इति नैपधे । वाचेव वाण्येव दृष्टया दृशा विलोकनेन कृत्वा गंभावयागास । प्रसनशा व्यलोकयदित्यर्थः ॥ , ·.११ सर्गः. हीरसौभाग्यम् । - । ततः क्षोणिशक्राशयं तौ बुभुत्सू स्म युक्तः स्ववक्राम्बुजे वाग्विलासैः । सरित्प्रेयसश्वेतसस्तादृशानां पुनः केन येन प्रतीयेत पारः ॥ ७ ॥ ततः साहिना दृष्टिसंभावनानन्तरं तो दूतौ वाग्विलासर्वचनवैचित्रीभिः स्वरकाम्बुजे निजवदनकमले युतः योजयतः स्मेत्यर्थः । किं कर्तुमिच्छू । बुभुत्सू बोद्भुमिच्छू ज्ञातुं का- दन्ती । कम् । क्षोणिशंक्रस्य साहेराशयं मनोभिप्रायम् । येन कारणेन सरित्प्रेयसः समुद्रस्य पुनस्तादृशानो गम्भीराशयानां महात्मनां चेतसो हृदयस्य च पारः परतीरं पूर्णाशय- भावः केन पुंसा प्रतीयेत ज्ञायते । अपि तु न केनाप्यववुध्यते ॥ हरिर्वा कृतान्तः प्रचेताः कुबेरः किमु त्वद्दिगम्भोजप्रक्षकेषु । यदेतेषु केनापि कृत्यं भवेत्तत्प्रगल्भीभवावस्तदाहाविधासु ॥ ८ ॥ है ईश, हरिरिन्द्रः, तथा कृतान्तो यमः, तथा प्रचेता वरुणः, तथा कुवेरो वैश्रवणः, एतेषु चतुर्पु मध्ये चेद्यदि ते तव एकनाप्यन्यतमेन कृत्वं कार्य भवेत्स्यात् । उत्प्रेक्ष्यते- त्वद्दिगम्भोजशां तव पूर्वादक्षिणापश्चिमोत्तरालक्षणानां नाम्नां दिमृगाक्षीणां रक्षकेषु किमु रक्षाकारकेप्विव सौविद्दलेष्विव । यतो हरिर्वानरः, कृतान्तः कालः अथवा कृत- स्योपकारस्यान्तोऽवसानं यस्मिन् स कृतं किमपि न वेत्ति कृतमः, तथा प्रचेताः सुमना राजपनी जननीं मनुते । तथा कुत्सितशरीरः, एवंविधानामबरोधरक्षणं युक्तमेवेति । त्वदन्तःपुररक्षकेषु तर्हि तदाहाविधामु नेपामिन्द्रादीनां चतुर्णी लोकपालानां प्राकार गप्रकारेयु प्रगल्भीमवाव उद्यम कुर्वः । तमाकारयाव इत्यर्थः ॥ त्रिलोक्या इवाधीशितुर्भूमिभर्तर्भवत्तो भवेत्कोऽपि वैमुख्यभाग्यः । पुरस्तादुदेष्यन्त्यजानन्वनावेप्वनन्तानि दुःखानि खानिः स्मयानाम् ||९|| हे भूमिभर्तः हे धरणीरमणीरमण, यः कोऽपि विपक्षादिको भवत्तस्त्वत्तः सकाशात् वैमुख्यभाक् परामुखताभाजी भवेत् । कस्मादिव । त्रिलोक्यात्रिभुवनस्य अधीशितुः खामिनः परमेश्वरादिव। यथा कोऽपि पापात्मा परमेष्ठिन; परामुखो भवति । किं . कुर्वन् । अजानन् अविदन् । कानि । वना पु काननानां क्रोडेषु मध्येपु पुरस्तादने उदेष्यन्ति प्रकटीभविष्यन्ति उत्पत्त्यमानानि अनन्तान्यपाराणि न विद्यतेऽन्तोऽवसानं येपो तादृशानि दुःखानि। यः किंभूतः । सयानामहंकाराणां खानिराकरः स्थानम् । • अथ च भगवतः परामुखोऽपि पाप्मा अनादिकालानामात्याकीनं शैवशासनमिति गर्वा.. दस्तक्शवदेो धुधिभौडधु सूरमयदरसाधारणप्रत्यकवनस्पीतकाशीदभरोषाधु 'पुरसमा- विसंसारपरम्परासु प्रादुर्भवष्यन्ति संपत्स्यमानानि अनन्तानि अनन्तकालवेद्यानि दुःखानि छैदनभेदनाद्यनेकवेदना न जानीते । मिथ्यामतमूढीभूतत्वान्न वेत्तीत्यर्थः ।। असंख्येषु संख्येषु विद्वेषिलक्षाविलक्ष्यीकृतेर्विनदुत्सेकभावम् ।। विधिल्लुम॒धं भूधवौद्धत्यभाग्यस्त्वया पूर्वदेवेशवत्केशवेन ॥ १०॥ - ·४८८ काव्यमाला। हे भूधव पृथिवीप्रियतम, औद्धत्यवान् उद्धततया उन्मत्तत्वेन वा युक्तः कोऽपि. नृपः त्वया भवता साहिना समं मृधं युद्धं विधित्सुः कर्तुमिच्छुर्भवेत् । किंवत् । पूर्वदेने शवत् । यथा दानवेन्द्रः केशवेन नारायणेन सार्धे संप्रामं विधातुमिच्छति । 'अमुरा दितिदनुजाः पातालोकः सुरारयः । पूर्वदेवाः शुक्रशिघ्या: इति हैम्याम् । यः किंभूतः। असंख्येषु संख्यातीतेपु अनेकेषु संख्येपु संग्रामेषु विद्वपिणां वैरिणां लक्षाणां शत- सहस्राणां विलक्ष्यीकृवेरभिभवनादुत्सेकमावं गर्वावेशवशंवदताम् । 'उपदा विविशः. शश्वनोत्सेकाः कोसलेश्वरम्' इति रघी । विभ्रद्दधान ॥ भवच्छिद्रदर्शी भवेद्वा यदन्यः पुरोमागिवद्भागधेयैर्विमुक्तः । प्रणीयानुकूलीभवन्मानसं तं पदाले प्रभो गभूयं नयावः ।। ११ ॥ हे प्रभो खामिन् , च पुनर्यद्यदि अन्यः परः कोऽपि वैभववान् पुरोभागिवद्धवनज- नदोपदर्शनकतानदृष्टिरित भक्तस्तव छिद्राणि स्वेन पराभवितुमिच्छया सासूयत्वेन देशादिजिवृक्षया वा अपगुणान्दोपान्पश्यतीत्येवंशीलो भवच्छिद्दी भवेत्रातः स्थान किं भागधेयः मुर्विमुक्तो भाविराज्यादिभ्रंशात्पुण्यैस्त्यक्तः। तं पूर्वोक सकलमप्य- नुकूलीभवत्तव सेवाहेवाकिभावं भवन्मानसं मनो यस्य तादृशं प्रणीय कृता प्रभोः खामिनः पदाब्जे चरणकमला; भृगभूय भ्रमरीभावं नयावः प्रापयावः ॥ निमि- विशेषकम् ॥ तपली सभस्मा श्मशानाश्रयो वा त्रिदण्डी जटी वा मठी रुण्डमाली। प्रती वाडवो धूमपः सोमपो वा भवेद्येन ते कृत्यमादिश्यतां सः ॥१२॥ हे साहे, तपखी तापसः, सह भरमना भसितोलितेन वर्तते यः स गभस्सा। योगी- त्यर्थः । श्मशाने प्रेतवने आश्रयो यस्य स श्मशानवासी चेटकादिकुमन्त्रसाधकः । तथा त्रिदण्डी त्रयो दण्डा यस्य स कापिलः त्रिशूली वा । तथा जटा भसावगुण्ठितके. शकलापः अस्यास्तीति जी वृहजटाधारकः । तथा मठो निवसनस्थानं छात्रपठन- शाला वा अस्यास्तीति मठी मठवासी। तथा रुण्डानां विकचनरकपालानां माला हृदये हारोऽस्यास्त्रीति कपालो । तथा व्रती मौननमत्वादिनियमवान् सांन्यासिको वा यती वा। तथा वाडवो ब्राह्मणः । धूम पियति मन्त्रादिसाधनकृते कष्टक्रियाथै वा अर्ध्वपा- दाधःशिरा द्रुमशिखासु खशरीरलम्बनपूर्व धूमपानकर्ता । सोमपः अमृतवल्लीरसपायी वा, एतेषु मध्ये येन केनापि ते तव कृलं कार्य स्यात्स आदिश्यतां प्रसाद्यतां कथ्य- ताम् ॥ इति दूतवचनानि । निगति विश्रान्तयोरेतयोस्तां गिरं श्रोत्रवर्माध्वनीनां प्रणीय । अगृह्यन्त- वाचः पयोराशिकाञ्चीशचीशेन शके सुधाया वयस्यः ॥१३॥ प्योराशिः समुद्रः काश्ची मेखला यस्यास्तस्या भूमेः शचीशेन पुरंदरेग वाचों वांग्यः भगान्त गृहीताः । पभाषे इत्यर्थः। तत्र वाटु अहमेव शङ्के वितर्कयामि ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । उत्प्रेक्षे वा-वाचः सुधाया अमृतस्य वयस्यः सख्य इव । किं कृत्वा । इत्यमुना प्रका- रेण निगद्य साहेः पुरः कथयित्वा विश्रान्तयोमौनमाधाय स्थितयोः एतयोर्दूतयोस्तां पूर्वप्रतिपादितां गिरं वाणी श्रोत्रयोः खश्रवणयोरेव वर्मनोर्गियोरध्वनीना पान्थी प्रणीय॥ घनैरायुरापूर्तिभिश्च प्रजानां प्रचेतस्तया कोशसंपूरणैश्च । भजन्तेऽनुकूलां प्रवृत्ति दिगीशाः प्रवाहा इवावारपारप्रियाणाम् ॥१४॥ हे पूती, दिगीशाचत्वारोऽपि हरिन्महेन्द्राः मम मनोरुचिर्ता ममाभिलपिता वा प्रकर्येण वृत्ति वर्तनम् । व्यापारमिति यावत् । भजन्ते श्रयन्ति । ममानुकूलीकरणार्थ प्रय. तन्ते । कः कृत्वा । घनरिन्द्रो मेघवर्षणः । 'जानामि त्वां प्रवर(कृति) पुरुषं फामरूपं मघोनः' इति मेघदूतकाव्ये।'इन्द्रादिष्टो मेघो वर्षति' इति ध्रुतिश्चाच पुनरायुरापूर्तिभिः यमः प्रजानां ममापत्यानां सकललोकानामायुषो जीवितकालस्य आ सामस्स्येन पूर्तिभिः संपूरणविदायु वितप्रदानः । अर्धायुष्कं कमपि न यमो गृहातीत्यर्थः।च पुनः प्रजानां प्रकृतीनां प्रचेतस्तया प्रकृष्टचित्तत्वेन साधुवृत्तितया वरुणः । प्रजानामित्युभयत्रापि लालाघण्टान्यायेन संचध्यते । च पुनमें मम कोशानां भाण्डागाराणां रनवर्णरजता- दीनां संपूरणः प्रणीकरणर्भरणैर्धनदः । के इव । प्रवाहा इव । यथा अवारपारप्रियाणां पयोराशिपनीनामोधाः कूलं तटमनु लक्षीकृत्य प्रवृत्ति प्रवर्तनं प्रसरणं गमनं भजन्ते गच्छन्ति । नृपैनि. मालेव दधे ममाज्ञा पुरोगैरिवाभावि भूपैः प्रतीपैः । अहं देववत्संस्तुतस्तापसाचैस्ततस्तैर्ममास्ते न किंचिद्विधेयम् ॥ १५ ॥ हे दूती, यस्माद्धेतोः नृपैरन्यराजभिर्मालेव पुष्पदामवन्मूर्ध्नि खमस्तके मदासा मम शामनं दधे धृता । पुनः प्रतीपैः भूपैः प्रतिपक्षक्षोणीन्द्रर्मम पुरोगः पदातिभिरियाभावि भूतं बभूवे । पुनस्तापसाचैः परियाजकप्रमुखरहं देववनिजाभीटदेववेय संस्तुतः । ततः कारणासयुष्मत्प्रोक्तप्रतीपनृपतितापसादिभिर्मम किंचिकिमपि विधेयं कार्य नास्ते न विपते ॥ इति दूतप्रोक्तलोकपालादिषु कृत्याभायकयनम् ।। पुनः प्रस्तुते यकि- पुरे लाटलक्ष्मीललामायमाने प्रतीरेऽम्बुधैः किं तु गन्धारनामि । प्रभावैर्भुवं भासयन्हीरसूरीश्वरः साधुधर्मस्तनुमानिवास्ते ॥ १६ ॥ हे तो, किंतु एतरकृत्समाते । अम्युधेः रामुदस्य प्रतीरे तटे गन्धार इति ना- माभिधा यस तादी पुरे नगरे हीरसूरीधरः धीहीरविजयसूरिपुरंदर आम्द वियते । कभूते पुरे । साट इति नाम मण्डलस 'लादेश' इति प्रसिद्ध साम्याः प्रिया भाहलाटपटे ललामायमाने तिलकपदाचरिते । हीरसूरिन् । प्रमावर्माहात्म्यः प्रताप । 'सप्रभाषः प्रभावान्' इति म्याम् । भुषं भूमीमडस माययन गोमा ·काव्यमाला । - नयन् दीपयन्वा । उत्प्रेक्ष्यते--तनूमान् शरीरयष्टि विभ्राण: साधुधर्म इव यत्याचारः किमु । 'धर्मो यमोपमापुण्यस्वभावाचारधन्वसु । सत्सङ्गे हन्यहिंसादौ न्यायोपनिषदोरपि॥' इति । 'धर्म दानादिके' इत्यनेकार्थः ॥ असातस्य लेशोऽपि तेनैकपद्यां यथावाप्यते नात्मना ब्रह्मणीव । शिवानामिवावासमत्रानयेतां भवन्तौ ततः सूरिसारङ्गराजम् ॥ १७ ॥ हे दूतो, भवन्ती तथा तेन प्रकारेण ततो गन्धारनगरतस्तं हीरविजयनामानं सू. रिध्वाचार्येषु सारङ्गराज कण्ठीरवमन मपार्श्वे आनयेताम् । उत्प्रेक्ष्यते-शिवानां सर्पक- ल्याणानामावासं वासस्थानकमिव । तथा कथं येन प्रकारेण तेन सूरिणा एकपा गन्धारफतेपुरयोरन्तरालमार्गे । 'पदव्येकपदी पद्या पद्धतिवमवर्तनी' इति हैम्याम् । असातस्य दुःखस्य लेशोऽप्यशोऽपि नावाप्यते न लभ्यते । केनेव । आत्मनेव । यथा मुक्तात्मना ब्रह्मणि मोक्षे दुःखांशो न प्राप्यते। 'क्षेत्रज आत्मा पुरुषः' इति हैम्याम् ॥ मदीयानुगः साहिबः खान आस्ते हितैषी पितेवाद्विनां गुर्जरेपु । ददातां युवां तस्य निःशेषवाच्यं दधानं स्फुरन्मानमेतन्मदीयम् ॥१८॥ हे दूती, गुर्जरेपु धरित्रीजनपदेषु मध्ये मदीयानुगो मम सेवकः साहिरः साहिब- नामा खान: । 'खान' इति नाम यवनजाती प्रसिद्धम् । सामन्त इत्यर्थः । आस्ते विद्यते । किभूतः । अगिनां प्राणिनां पितेव जनक इव हितमायतावभीष्टमिच्छत्यभि- लपतीत्येवंशीलो हितैपी इष्टाभिलाषुकः । हे दूती, एतनगया भवतोहस्ते समlगाणं मदीयं मम संवन्धि स्फुरन्मानम् । राजल्लेखमित्यर्थः । 'फरमान' इति यवनभापया लेखाख्या । तस्य साहिवखानस्य ददातामर्पयताम् । स्फुरन्मानं किं कुर्वाणम् । निःशेष समस्तमपि वाच्य मुदितं(दन्तं) मम हृदयहादै दधानं धारयत् ।। यदास्तेऽन्य आत्मेव मे देहभेदात्स कर्ता ततः सर्वमस्मद्विधेयम् । निवृत्ते निगद्येति भूसार्वभौमे परां प्रीतिरन्तर्दधाते स दूतौ ॥ १९ ॥ हे दूती, ती भत्तश्चित्ते परां प्रीतिं दधात स्म दधतुः । कस्मिन्सति । भूसार्वभौमे अकबरे इति निगद्य भापित्वा निवृत्ते विरामे सति । इति किम् । यत्कारणात् रा साहियपान: मम देहस शरीरस भेदात्पार्थक्यादन्यः अपरः भारमा जीव इवाते विद्यते ततः कारणास साहिवरानः सर्वे समस्तमप्यमद्विधेयमम्माकीनं कार्य कर्ता करिष्यति ॥ इति दूतयोः साहे सूरिसमाकारणादेशः ।। ततो दूतयुग्मं क्षमापूपलेखे प्रतस्थे समादाय तत्संनिधानात् । अनूनां तनूमुहहन्नेतदीयाभिलापः प्रसर्पन्प्रतीव व्रतीन्द्रम् ॥ २० ततो भूपालादेशानन्तरं दूतयुग्मं संदेशहारकद्वन्द्वं तस्य साहे: संनिधानात्समीपा- प्रतस्ये प्रमचाल । किं कृत्वा । क्षमायाः पृथिव्याः पूषा भावान् तस्य लेसं स्फुरन्मान ॥

·११ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । सम्यक शिरस्यारोपणपूर्वमादाय गृहीत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--अनूनां संपूर्णो तनू शरीर- मुद्वहन विभ्राणः । तथा प्रतीन्द्रं सूरिराजं प्रति प्रसर्पन गच्छन् । एतदीयोऽकब्बरसा. हिसंबन्धी अभिलापः कामः मनोरथ इव ॥ प्रवुद्धैरबोधीति नोत्तालफालं चलद्वीक्ष्य जङ्घालदूतद्वयं तत् । स्पदस्फूतिरस्वैर्यभाजा मनोभिततस्तेन तेभ्योऽथ वाधीयते स्म ॥२१॥ उत्ताला अतित्वरिता फाला गगनगामीनि उल्ललनरूपा गतिविशेषा यस्य तादृशं तत्साहिसंवन्धि साहिपितं वा जहालमतिवेगवद्गतिक दूतद्वयं संदेशहारकयामलं चलत्पथि प्रसर्पत् वीक्ष्य विलोक्य प्रयुद्धविद्वद्भिरेतनायोधि न ज्ञातम् न मनस्यवधा- रितम् । इति किम् । न स्थैर्य स्थिरता भजन्ते इत्यस्थैर्यभाजः चपलाशयास्तेषां मनो. भिश्चित्तस्तस्माइतयुग्मात्किमिति उत्प्रेक्षायां विचारणायां वा । स्पदानां गतिवेगानाम् । ''रयो रहस्त्वरः स्पदः' इति हेम्याम् । तथा 'स्पदझाङ्कारितपनपद्धतिः' इति नैषधे । स्फूर्तिरतित्वरितता अधीयवे स्म पठिता । अथ वा तेन दूतद्वन्द्वन तेभ्यो मनो- भ्योऽधीयते स शिक्ष्यते स क्रिम् । इति संशयोत्प्रेक्षा ॥ क्रमाभ्यामतिक्रम्य संदेशहारिद्विकं ग्रामकुल्याचलारामसीमाः । मुदाहम्मदाबादमागाक्रमात्तत्सहाध्यायि कि रंहसां मारुतानाम् ।। २२ ॥ क्रमादनुक्रमतः खादेशपरदेशप्रचलनपरिपाट्या तत्साहिसंवन्धि संदेशहारिद्विकं दूतद्वयं मुदा हत्कण अहम्मदावादमागादकमिपुरमाजगाम । 'मा गास्त्वं खेदमन्दि- रम्', तथा 'भरे त्व साध्वसं मागाः' इति सारस्वतव्याकरणादी । ग्रामाः संवयथा- लोकचातुर्यादिगुणा प्रामा लघुपुराणि वा उपलक्षणानगरपुरपत्तनादीन्यपि, तथा कुल्या लघुमहद्वादिन्यः, अचलाः पर्वताः,आरामाः उद्यानानि उपलक्षणाद्वनगहनारण्यादीन्यपि, सीमा प्रामनगरादीनां क्षेत्रभूमयो देशवसानभुपो या, ताः क्रमाभ्यां स्वपदाभ्यां न तु यानरतिक्रम्योलक्ष्य । उत्प्रेक्ष्यते-दूतद्वन्द्व मारताना पवनानां रहा। वेगाना सह साधमत्येतीत्येवंशीलं सहाध्यायि एकगुरुसमीपेऽधीतिकृरिकम् । वगेन तुल्यत्या दियमु. स्प्रेक्षा ॥ इसकमिपुरे दूतगमनम् ।। रणे वैरिणां पार्थिवा येन देहा हताः पेतुरुव/मिवाम्बां मिलन्ति । ययौ तत्पुराधीशितः संनिधाने द्वयं दूतयोर्मुद्गलक्षोणिमर्तुः ॥ २३ ॥ दूतयोः शासनहारिणोदयं युगलं तस्याहम्मदाबादनानः पुरस नगरस्याधीक्षितः खालिनः मुगलानी का दिलमण्डलमन्मना यवनजातिविशेपा क्षोगिभर्नुभूपरा सनि. पाने समीपे ययो । तम्य का । येन साहियमानेन रपे संप्रामाणे परिगो शपूर्णा पृथिवीपरमाणुभिरारव्याः पृधिषीविभागाः पृषिवासयन्मिनः । 'पापि हिनिमा. मित धीरा गारवानपुरमास गम' इति न । देहाः शरीराति हताः क.

·काव्यमाला। रवालापादिताः सन्तः पेतुः । क्षितौ पतन्तीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-उमम्बा क्षोणी मातरं मिलन्तीव पृथिव्युत्पन्नत्वेन महात् ।। सुवर्णनियाद्वैतयालंकृतायाः सुधास्पन्दिवाग्वैदुपीभूपितायाः । कुमार्या इव मापतेः पत्रिकाया असौ तेन पाणिग्रहः कार्यते स्म ॥२४ ।। तेन दूतद्वन्द्वन असौ साहिवखानः क्षमापतेर्भूमीभर्तुः कुमार्याः कन्याया इव मापते. रकब्बरसाहेः पत्रिकायाः स्फुरन्मानस्य पाणिना हस्तेन प्रहणमादाने खीकरणं वा पाणिग्रहण परिणयनं च कार्यवे सा निर्माप्यते स । पाणी माहितेत्यर्थः । किंभूतायाः पत्रिकायाः कुमार्याश्च । अद्वैतया अनन्यसामान्यया सुशोभनानां वर्णानामक्षराणां हेनश्च प्रिया लक्ष्म्या सुवर्णतुल्यया वा श्रिया अलंकृताया भूषितायाः । पुनः किंभू- तायाः । सुधाममृतं स्पदन्ते क्षरतीति प्रस्रवतीत्येवशीला या वाग्वैदुषी वचनचातुरी तया भूपितायाः॥ ततः कोशवभूमहेन्द्रस्य मुद्रां प्रमोदादुपादाय लेखं दधानम् । विमुट्याक्षराण्यक्षिलक्षाणि कुर्वन्विवेदाशयं तस्य निःशेपमेषः ॥ २५ ॥ ततो लेखादानानन्तरमेपः साहिबखानः तस्य स्फुरन्मानस्य निःशेषं समप्रमप्याश- यमभिप्राय रहस्सं विवेद आनाति स्म । किं कुर्वन् । विमुद्य मुद्रयित्वा अक्षराणि वर्णानक्षिलक्षाणि लोचनगोचरान् कुर्वन् । किं कृत्वा । प्रमोदादानन्दाल्लेखं साहिस्फुर- न्मानमुपादाय 'तसलीम' इति यवनप्रसिद्धेन नाम्ना प्रणामपूर्व तदुपरि खशिरोमो- चनपूर्व वा गृहीत्वा । किं कुर्वाणं लेखम् । भूमहेन्द्रस्य राज्ञः कोशं भाण्डागारमिय मुद्रा मुद्रण निमीलनं दधानम् ॥ इति साहिस्फुरन्मानस्यार्पणं वाचनं च ॥ पुरस्तात्तयोः प्रीतिमान्मुद्गलेशो गिरं वासयामास वारविन्दे । विनिर्यद्विजश्रेणिशोचिर्विमिश्रमितेनेव तन्वन्मरालैकलीलाम् ॥ २१ ॥ प्रीतिमान् मेहार्दहृदयो मुद्रदेशः साहिमखानः तयोतयोः पुरस्तादगे वफारविन्दे पदनकमले गिरं वाणी वासयामास स्थापयति स्म । यमापे इत्यर्थः । अथ च गिर सरस्वती देवी मुसपमे पासितवान् । सरखत्याः संनिधाने स्वपश्यं पाहेन हंसेन भाव्यं तदेव दर्शयति । उत्प्रेक्ष्यते-विनिर्यद्वदनाद्वहिनि:सरदिजाना दन्तानां श्रेण्योमी. लिकयोः शोचिः कान्तिस्तेन विमिपा करम्रितेन स्मितेन कृत्वा मरालस्य राजहंसस्य एकामद्वितीया लीलो विलासं शोमां पा तन्वद्विस्वारयभिव ॥ प्रभुर्भद्रवान्कच्चिदास्ते हमाऊंमुतोऽकन्चरो बब्बरोपींशवंश्यः । जिताश्चण्डदोर्दण्डवीर्येण येन न्यवात्सुर्दिगन्तेषु शके दिगीशाः ॥२७॥ कधिदिएपरिप्रश्ने अव्ययम् । द्विवचनस्याप्यव्ययाद्विभईन्छ । हे दूता, भाम्बरः प्रभुनः खागी भदवान् कुशली भास्ते । किंभूतः । हमाऊंनानो राश: मुतः । पुनः ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ४९३ किंभूतः । बच्चरनामा उशिो मुद्गलेन्द्रस्वस्य वंशे गोने भवः वंश्यः । अहमेवं शङ्के उत्प्रेक्षे । येनाकब्बरसाहिना चण्डेन प्रबलेन प्रतिभटोद्भटभूमीमहेन्द्रासह्येन दोर्दण्डयो. भुजपरिघयोर्वीर्येण पराक्रमेण जिताः परिभूताः सन्तः दिगीशाश्चत्वारोऽष्टा दश धा दिगीशा दिक्पाला दिशां हरितामन्तेष्ववसानेषु न्यवात्सुरिव निवसन्ति स्म किम शङ्के इवार्थे । चतुर्वाधिसंवर्तकीभूततेजस्ततेः सन्ति जैवात्रिकास्तस्य पुत्राः । महीचारिणः पूपविद्वेपिगोत्रद्विपद्यक्षराजाङ्गजाता इवैते ॥ २८ ॥ है दूती, चतुर्पु प्राच्यप्रतीच्यापाच्योदीच्यलक्षणेपु वार्षिषु समुद्रेषु संवर्तकीभूता घडवानलभावं प्राप्ता तेजसा प्रतापानी ततिमण्डली यस्य तस्य साहेः पुत्राः शेखजी-पाहडी-दानिया-इत्यभिधानानयोऽपि नन्दना जैवात्रिका दीर्घायुषः सन्ति । उत्प्रेक्ष्यवे--महीचारिणः क्षोण्यां कौतूहलेन संचरणशीला पूपविद्वेषी ईश्वरो गोत्रद्विष. न्पर्वतरिपुरिन्द्रो यक्षराजो धनदस्तेषां क्रमेणागजाताः । खामिकार्तिक-जयन्त-नल- कूपर-नामानस्तनुजा इव ।। अये स्वस्तिमन्त्यो नृपाम्भोजनेत्रा उपेता इव क्ष्मां हरेरिन्दुवक्राः । परीवार आस्ते शिवः सोऽपि येनावनीन्दोर्मनो ज्ञानिनेवान्वगामि॥२९॥ अये दूती, नृपाम्भोजनेना अकव्यरसाहेः कमललोचनाः स्त्रियः खस्तिमन्त्यः कुशलिन्यः वर्तन्ते । उत्प्रेक्ष्यते-क्ष्मा महीमुपेताः समागताः हरेः शचीकान्तस्य जयवा- हिनीवल्लभस्य वासवस्य इन्दुवकाः कान्ताः प्रिया इव । भपि पुनरवनीन्दोभूमीतमीरमणस राज्ञः स परपक्षविजयित्वेन ख्यातः परिवारः स्वजनादिपरिजनः शिवो निरुपद्रवो व- तते । स कः । येन परीवारेण ज्ञानिना शानवतेव ज्ञानाभिप्रायेणेवावनीन्दोः पातिसा- हेमनो मानसमन्वगामि । इशिताकारज्ञातृत्वेन मनसोऽमिलपितमेव विधीयते इत्यनु. गम्यते। अये फियद्यायदुपैपि दूरम्' इति नैपधे ॥ अनीकं शुभं भूभुजो येन जज्ञे युगान्तान्धकद्वेपिणेवारिचके । प्रजा आसते भीतिमाजः प्रजावन्मुदा प्रश्नयामास तावित्यधीशः॥३०॥ हे दूती, भूगुजः अकम्बरमाहे: तद्विजित्वरतया सर्वत्र प्रसिद्धमनीकं यानिवारण- रमपदातिरूप चतुरहस्टकं शुभं कल्याणकलितं वर्तते । तरिकम् । येनानीकेन भरीणी परिणां च गृन्दे सेनायो पा । 'वरूथिनीचमूचकम्' इति हेम्याम् । युगान्तस्य कल्पा- न्तकालस्यान्धकनानो दानवस्य द्वेषिणा शत्रुगेव एतावता शंभुनेव जसे संजातम् । पदारवरपेन यभूवे इत्यर्थः । क्षये जगमीयपिय शिवं पदन्' इति नपधे । पुन भुगः प्रमाः प्रातयो लोशः प्रजावसंततय इस प्रीति प्रमोदं है या भजन्ते रवि प्रीति. भार: सन्ति । अधीश: अकमिपुरप्रभुः इत्यमुना प्रकारेण ता दुना प्रश्रयामारा रणी माती साहियगानातसाहिपरिवारादीनी वाला।

·काव्यमाला। स्थितोऽदिः सुराणामिवाक्रम्य सर्वा दिशः साहिरास्ते प्रभो पर्वतायुः । सुताःशक्तिभेदा इव स्फूर्तिमन्तः सुखिन्यः सुमुख्योऽपि कि राजलक्ष्म्यः ३१ कुले धैर्यमाजामिवाधीश साहे. परीवारतन्ने अनातदिनी स्तः । महानन्दयुक्ताश्च मुक्तात्मवत्तत्प्रजा इत्यमुं तवयं प्रत्यवोचत् ॥ ३२ ॥ तयं दूतयुग्मम् अमुं साहिवखानं प्रति इत्यमुना प्रकारेण प्रत्यवोचत् प्रतिभापते स्म । प्रत्युत्तर प्रददावित्यर्थः । हे प्रभो हे साहिवखान, साहिरकब्बरः पर्वतवगिरिरिव दीर्घमायुर्यस्य तागास्ते । किंलक्षणः । मुराणामद्रिर्मेरुरिव सर्वाः समस्ता अपि दिशः आक्रम्य वीकृत्य स्थितः । पुनः मुताः साहिपुत्राः प्रभुत्वोत्साहमन्त्रलक्षणानां तिमणी शक्तीनां भेदा इव स्फूर्तिमन्तः प्रोखलाः सन्ति । अपि पुन: सुमुख्यः साहिगृहिण्यः मुखिन्यः शर्मशालिन्यः सन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-सुमुख्यो राजलक्ष्म्य इव । प्रयलप्रति- भटाभावात् राजलक्ष्भ्यः मुखिन्यो भवेयुः । हे अधीश हे स्वामिन् , साहेः परी- वारतन्ने परिच्छदसैन्ये । 'कटकं ध्वजिनी तन्त्रम्' इति हैम्याम् । अनातहिनी नीरोगे समाधिशालिनी । के इव । कुले इव । यथा धैर्यभाजो धीरताधारिणां सत्य. यताम् । महावीराणामित्यर्थः । गोने वंशी अनातदिनी निर्भये भवतः । रोगो रुजा- रुगान्तकः, तथा 'भय भीमीतिरातः' इति द्वयमपि हैम्याम् । च पुनस्तस्प साहे: प्रजाः पौरजानपदाच लोका महानन्देन परमाहादेन युक्ताः सहिता पर्तन्ते । किंवत् । मुक्तारमवत् । यथा संसारनिर्मुक्तात्मानः सिद्धाः महानन्देन मोक्षण सहिता भवन्ति ॥ इति दूतप्रोतसाहिप्रमुखकुशलोक्तिः ॥ युग्मम् ॥ निपीयेति तद्वाग्विलासामृतं स ह्रदं दन्तिवत्पीतिमन्तर्जगाहे । अवेत्य प्रसत्ति पुनः पातिसाहेरवैति स संप्राप्तसर्वस्ववत्वम् ॥ ३३ ॥ स साहियानः इति पूर्वोकप्रकारेण तयो तयोर्वाग्विलासो पचनचातुरी ग एवा. मृतं सुधां निपीय सादर प्रवणगोचरीकृत्य अन्तथिते प्रीति मोदं जगाहे प्रामोति स्म । किंवत् । दन्तियत् । यथा हम्ती अमृतं पानीय नितरां पीत्वा हुदै प्रहमवगाहवे । पुनरपराधकयने । सानः पाति साहेरकचरपराधिराजस्य प्रराति सस्मिन्विषये प्रसाद ऐतुष्टिपुटिमवेन्य होचरीकृस समामानं संप्राप्त हसे अधिगतं सर्वखं निःशेपश्मा. मण्डलमध्यवर्तिव्यम् उपलक्षणात् राज्यारिग्रहः गर्यपदार्षगायों या येन । तद्वदति म्म जानाति म युयुधे । अथाकारिताः श्रावन्नास्तेन मृत्यैश्वकोरा इव श्वेतभासा मयूरः । क्रमाचेऽपि तेषां गताः संनिक निदेश प्रभोनिर्दिशन्ति स्म सर्वम् ॥३४॥ अप इतपचनानन्तरे वेन माहियमानेन भूत्यैः ममेरा भावका कमिपुरपद्ध. पासा बाकारिता आहुताः । फेनेय । मेतभासेव । यसा चन्द्रमसा मयूरः सशिरप.

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । कोरा ज्योत्स्नाप्रियाः आकार्यन्ते स्म । अपि पुनः ते भृत्याः क्रमात खखामिनिदेशश्र- वणप्रणामकरणपरिपाट्या तेपामकमिपुरतपापक्षश्राद्धानां संनिक समीपं गताः प्राप्ताः सन्तः प्रभोः खस्वामिनः सर्वे निदेशमाज्ञां निर्दिशन्ति स्म निवेदयन्ति स कथयन्ति स्म। समानीयमाना अमीभिर्जनास्तेऽप्यराजन्त मध्येपुरं दानशौण्डाः । महामात्रवृन्दैविपेन्द्रा इवोर्वीपतेर्मन्दिरं दानधारां किरन्तः ।। ३५ ॥ भमीभिः साहिवखानभृत्यमध्येपुरमकमिपुरस्य मध्ये। 'पारे मध्ये यष्ट्या वा समस्यते'। समासश्चाव्ययीभावः । 'गङ्गायाः पारे पारेगङ्गम् । गहायामध्ये मध्येगहम्' इति प्रक्रि- याकीमुद्याम् । तद्वन्मध्येपुरै सम्यक् संमाननादिप्रकारेणास्ते श्राद्धा अपि व्यराजन्त शुशुभिरे । किंभूताः । दानशाण्डाः बहुद्रव्यप्रदायिनः विधाणनेन विख्याता वा । 'शोण्डा विख्यातमत्तयोः' इत्यनेकार्थः । के इव । द्विपेन्द्रा इव । यथा महामात्राणां हस्तिपकानां 'माहत' इति प्रसिद्धानां वृन्दैराधोरणगणः उपिते राज्ञो मन्दिरे नीय. माना गजराजा विराजन्ते । किं कुर्वन्तः । दानधारा मवारिवृष्टिं कुर्वन्तः सजन्तः क्षरन्तः ॥ जना जैनपक्षकदक्षाः क्षितिक्षित्समाजं विशन्ति स्म संभूय सर्वे । ततस्तेऽप्यनोपदापूर्णपाणीन्खबन्धूनिवास्थापयत्तानुपान्ते ।। ३६ ।। सर्वे समस्ता जनाः जिनाना वीतरागाणामयं जैनः स चासो पक्षश्च । जिनशासनमि- त्यर्थः। तत्रैकतया अद्वितीयत्वेन दक्षा भतिनिपुणा जनाः श्राद्धाः संभूय एकत्र मिलित्या क्षितिक्षितः सानस्य समाज सा विशन्ति स्म । सभामध्ये ययुरित्यर्थः । ततो जनागमनानन्तरे सोऽपि सानः अनाभिः प्रशस्याभिरुपदाभिः भाभृतः पूर्णाः भृताः पाणयो हस्ता येषां तान् जनान् स्वबन्धूनात्मखजनानिव उपान्ते स्वसमीपे अस्थापयदुपदेशयति स्म ॥ अमी मूलकमेव तचित्तवृत्तेः पुरः प्राभृतं भूमिभर्तुर्विमुच्य । अलीकातिथीभूतहस्तेऽरविन्दाः प्रमोदप्रगल्भाःस भाषन्त इत्थम् ॥३७॥ अलीफे सलाटे अतिथीभूतानि प्रागुणानि जातानि हस्ता एयारविन्दानि पमानि येषां तालय इत्यर्थः। अमी श्राद्धाः प्रमोदेन हर्षेण प्रगल्मा: सोत्साहा इत्यम पक्ष्यमाणमभाषन्त प्रोचुः । किं त्या। भूमिमर्नु पस्य पुरोऽ प्राभृतं दीकितक विमुच्च दायित्वा । उत्प्रेक्ष्यते-तस्स साहियमानस्य चित्तवृत्तमंनोव्यापारस भूलकर्म पार्मगमिव ॥ नृणां शासिता त्वं वयं शासनीयाः चयं सेवफास्त्वं पुनः सेवनीयः। नियोज्या वयं त्वं नियोकासि यस्मात्तदादिश्यतां कृत्यमलाकमी ३८ हे ईश, वं यम्माकारणार त्वं भृगों नराणा शासिता पालयिता भनि, पुनवर्य ·काव्यमाला। शासनीयाः पालयितव्याः स्मः। पुनस्त्वं सेवनीयः सेवितव्यः सेवितुं योग्योऽसि, पुनवयं सेवकाः सेवाकारकाः स्म । पुनस्त्वं नियोक्ता कार्य प्रयोजकोऽति, पुनर्वयं नियोज्याः कर्तव्ये निर्देश्याः स्म । तत्तस्मात्कारणादस्माकं कृत्यं कार्यमादिश्यतां प्रसा- द्यताम् ॥ इति श्राद्वानामाकरणं तत्प्रश्नश्च ॥ स ऊचेऽथ वाचेति पीयूपवर्ष किरन्कैतवाद्दन्तनिर्यद्दयुतीनाम् । चतुर्दिक्षु चण्डांशुवद्यत्प्रतापो भ्रमत्यधिनेमीचरोऽकव्बरोऽस्ति ॥३९॥ अथ श्राद्धजनप्रश्नानन्तरं स साहिवखानो वाचा वाण्या करवा इत्यने वक्ष्यमाणमूचे यभापे । किं कुर्वन् । दन्तेभ्यो दशनेभ्यो निर्यान्तीनां निःसरन्तीनां तीनो कान्तीनां कैतवात्कपटात्पीयूपवर्षममृतवृष्टिं किरन्विस्तारयनिवेतीयं गर्भितोत्प्रेक्षा। किमूचे तदे- वाह-हे जनाः, अकच्चरनामा अधिनेमीचरः आपाथो नायकपर्यन्तपृथ्वीनाथोऽस्ति । यत्प्रतापश्चतुर्दिा पूर्वापरदक्षिणोत्तरालक्षणासु हरित्सु भ्रमति पर्यटति । किंवत् । चण्डांशुवत् । यथा भावांश्चतुरासामुपरि भ्रमति ॥ यया ज्योत्स्नयेवायदातीक्रियन्ते दिशः सस्मिता वा खकान्तैः क्रियन्ते । सखीभिर्विशिप्येव गोशीर्पचन्द्रद्रवैः पत्रभकतालंक्रियन्ते ।। ४० ॥ कदाचिजगत्कर्णपूरायमाणां गुणश्रेणिमाकर्ण्य तां हीरसूरेः । तमाहातुकामेन तेनात्मदूताविह प्रेषितौ दर्शनोत्कण्ठितेन ॥ ११ ॥ हे जनाः, तेनाकन्दरपातिसाहिना इहाहम्मदावादे मत्पाः वा आत्मदूती वसंदेश. हारको प्रेषिती प्रहिती स्तः । तेन किं कर्तुकामेन । त जगत्प्रसिद्धगुणग्राम हीरविजयसू- रिमाहातुमाकारयितुं कामोऽमिलापो यस्य तादृशेन । अत एव पुनः किभृतेन । दर्श- नोत्कण्ठितेन गुरोरालोकनीमुश्यभाजा। किं कृत्वा । कदाचितस्मिन्नपि समये जगता भुवनानां की श्रवणी पूर्यते अनयेति कर्णपूरा । अथया कर्णपूरी कर्णामरणे तद्वदाच. रितो यावत्रगमनाहादिनी हीरसूरेर्गुणानां प्रेगी धोरणीमाकर्म श्रुत्या । तो काम् । यया गुरुगुणम्या ज्योत्सया चन्द्रचन्द्रिकयेव दिशः सर्या अन्याशा अवदातीक्रियन्ते अंता विधीयन्ते । अप या स्वकान्तरान्मारमभर्तृभिदियो निजनिअदिगङ्गना नर्मलीला. पशायम्मिता: सहासाः क्रियन्ते सध्यन्ते। या अप वा । सखीभियखीभिर्मण्डनकारि- पाभिवी गोलीकाणी चन्दनाना चन्दाणां कर्पूराम च वैः परः कृत्या या पार्शभिः । 'देव भयरिवधूवदने यने च नागरचितावन्दनपत्रमाः इति चम्पूकपायाम् । उत्प्रे. यते-विशिष्य विदोरप्रकारेगालंकियन्ते भूयन्ते इस ॥ युग्मम् ।। समुद्रोऽपि भीति दधद्वारिपूराद्विशुद्धोऽपि कार्य पुनर्विभदन्तः । भुयो वासपेनैप लेसो विशेपप्रवृचि यहांल्लेखवत्प्रेपितश्च ।। १२ ॥ दे गना, च पुग यो यापेनाकम्मरेण पृथ्वीपुरंदरेण विशेरपासिं सहदयामि

·११ सर्गः]
४९७
हीरसौभाग्यम् ।
प्रायनिवेदकयाती वहन्दधत् एप मकरकिसलयवर्ती लेखवत् देव इव लेखः स्फुरन्मानं
प्रेपितः प्रहितोऽस्ति । किं कुर्वन् । सह मुद्रया मुद्रणेन जनुपामधुरणेन वर्तते यः ।
मुद्रायुक्त इत्यर्थः । समुद्रः पयोधिरपि वारिपूराजलप्लवाद्भीति भयं दधत् धारयन् । '
पुनः किं कुर्वन् । विशुद्धो धवलोऽपि कार्ण्य मपिवर्णश्यामिकां अन्तः विभ्रत्कलयन् ।।
अनुन्नीतसंप्राप्तमद्धत्यवगैनिजालोकनाविष्कृतातङ्कसर्गः ।
भविष्यत्यमुप्य व्ययो यत्समाधेः सरस्या इवाकालमेघैः कजानाम् ॥४३॥
त्रियामाविरामा इवाम्भोजबन्धुं वतीन्द्रं ततो यूयमेवानयध्वम् ।
निगद्येति खानेन संमान्य ते स्वान्विसृष्टा निवासान्ययुः प्रीतिमन्तः ॥४४॥
साहिवखानेन नाना इति पूर्वोक्तं निगद्य कथयित्वा संमान्य संमानं च प्रदाय
विसृष्टाः पश्चात् पिताः श्राद्धाः प्रीतिमन्तो हृष्टमानसाः सन्तः खानिवासान् ययुजग्मुः।
निजनिकेतनस्थानेषु गता इत्यर्थः । इति किम् । हे हीरसूरेभक्तजनाः, ततः कारणात्
यूयमेव भवन्त एव मतीन्द्र सूरिमानयध्वम् । अत्र गन्धारनगरादकमिपुरे आकारयत ।
के इव । त्रियामाविरामा इंच । यथा विभावरीणां विरामा दिवसावसानसमया अम्भो-
जवन्धुं भास्करमन जीवलोके रोदःकंदरे वा आनयन्ति । ततः कुतः । यतः कारणा-
निजानामात्मनामालोकनान्मुद्गलजातित्वेन भीमाशयत्वाद्दर्शनादेवाविष्कृतः प्रगटभावं
प्रापितः आतको भयं तस्य सर्गः सृष्टियन्ताहौरनुनीतरवितर्कितैरज्ञातपूर्वैः संप्राप्तरर्थात्
हीरसूरिसमीपे समागतमद्धृत्यवर्गमम सेवकगणैरमुष्य हीरविजयसूरेः समाधेानस्य
चित्तस्वास्थ्यस्य वा व्ययो व्यपगमः क्षयो भविष्यति । केपामिव । कजानामिव । यथा
सरस्या महत्सरसः कजस्य कमलस्य । जातियाचित्वादेकवचनम् । सर्वजातीयाम्भोजव.
नस्य अकालमेघरसमयसप्राप्तपयोधरैर्व्ययो भवति । 'यवनीमुखपानी सेहे मधुमदं
न सः । बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः॥ इति रघुवंशे ॥ इति राजनगरश्राद्धानां
खानदत्तहीरविजयसूरीश्वराकारणादेशः॥
विचिन्त्यात्मचित्ते तदादेशमहन्मतस्योदयवर्द्धमस्येव वीजम् ।
तपापक्षमुख्याखिलश्राद्धलोका मिलित्वा मिथः प्रोचुरानन्दसान्द्राः ॥४५॥
तपा इति नाम यस्य तादग्गणस्य गच्छस पक्षः खोकारो येपां ते तपापक्षाः ।
'अपक्षपातेन परीक्ष्यमाणः पक्षः' इत्यनेकार्थता । तेपु मुख्याः श्रेष्टाः अखिला: समग्राः
श्राद्धलोकाः श्रावकजना मिलित्वा एकत्र संभूय मिथः परस्परमानन्देन सान्द्रा व्याप्ताः
मोचुः कथयन्ति स । किं कृत्वा । आत्मचित्ते निजमनसि तदादेश साहिवखानाशा-
मईन्मतस्य जिनशासनस्य य उदयः स एव खर्द्वमः कल्पवृक्षः तस्य वीज निदानमुत्प-
त्तिकारणमिति विचिन्त्यालोच्य ॥
इतः शासनं शासितुर्नः प्रजानामितो वन्दनीया विभोर्वन्द्यपादाः ।
इदं सौरभारोपणं जातरूपे त्रिरेखे पयःपूर्तिरप्याविरासीत् ॥ ४६ ॥

·४९८ काव्यमाला। इतोऽस्मिन्पार्थे एकपक्षे प्रजानां शासितुरकमिपुराधिपतिसा हिबखानस्य शास- नमादेशः । तथा इतोऽपरस्मिन्पार्श्वे विभोः सूरीन्दोर्यन्द्यात्रिभुवनजननमस्करणीयाः पादाश्चरणा वन्दनीयाः प्रणतिगोचरीकार्याः । तर्हि इदमेतबातरूपे सुवर्णे सौरभस्य मुगन्धताया आरोपणं कर्तव्यमस्ति । पुननिरेखे शझे पयसां दुग्धानां पूर्तिः पूरणगा- विरासीत्प्रकटीभूतम् ॥ हृदन्तर्मुनीन्दोनिनंसा पुरास्ते नियुक्ता पुनः खामिनेदं तदासीत् । प्रतिस्थानमालोकमानान्मनुष्यान्समेत्य स्वयं पनवासा वृणीते ॥ ४७ ॥ पुरा पूर्व हृदन्तरस्मिंश्चित्तमध्ये मुनीन्दोः सूरीन्द्रस्य निनंसा नन्तुमिच्छा आस्ते विद्यते । पुनस्तदुपरि स्वामिना खानेन नियुक्ता आदिष्टाः । तर्हि इदमासीदेतजातम् । 'किं प्रतिस्थानं प्रति आलोकमानान्पश्यतो मनुष्यान् जनान् स्वयमात्मनैव समेत्यागल पनवासाः कमलालया लक्ष्मीणीते वरयति ॥ अलं मन्दवद्वो विलम्बैः सगर्भास्त्वरध्वं ब्रजामः प्रभोः संनिधाने । विमृश्येति सर्वेऽमिनिर्याणयोग्यं मुहूर्त मिथो निर्णयन्ति स्म पौराः ॥४८॥ सर्वे पारा नागरिकाः राजनगरभावकाः इत्यमुना प्रकारेण विमृश्य विचारयित्वा अभिनिर्याणस्य स्खप्रस्थानस्य योग्यमुचित मुहूर्त शुभवासरवेलां निर्णयन्ति स । द्वि. जज्योतिपिकनिर्धारयन्ति स्म । इति किम् । हे रागभी भ्रातरः, यो युष्माकं मन्दवकि. यासु कुण्ठाः सालसा पा तुन्दपरिमृजा वा मूर्खा वा तद्वत्तेपामिव विलम्बः प्रतीक्षणैरल पूर्यतां त्वरध्वं शीघ्रीभवत । प्रभोर्गुरोः संनिधाने समीपे गन्धारवन्दिरे बजामो यामः॥ इत्यकमिपुरश्राद्धानां गुरुवन्दनालोचः ॥ अथारुह्य वाह्यानि ते श्राद्धलोकाः पुरे भृमिशृङ्गारगन्धारसंज्ञे। प्रभुं वन्दितुं प्रीतिमन्तः प्रचेलर्जिनं स्वर्गिवर्गा इव क्षोणिपीठे ।। ४९ ॥ अध मुहूर्तवासरागमनानन्तरं भूमेः क्षोणीलक्ष्म्याः शहारे मण्डनायमाने भूपाभुते गन्धार इति संज्ञा नाम यस्य तादृशे पुरे प्रभु हीरविजयसूरि वन्दितुं नमस्कतु वे पूर्व. प्रोक्काः श्राद्धलोकाः श्रावकजनाः प्रचेतुः प्रतिष्टन्ते स्म । कि कृत्वा । वाह्यानि रथादीनि वाहनान्यारह्याध्यास्य । फिभूताः । प्रीतिमन्तः प्रमोदमेदुराः । क इव । खगिवर्गा इव । यथा क्षोणिपीठे भूमीमण्डले जिनं तीर्थनायकं नेतुं नमस्थितुं सिंहगजाश्चफनिगरुडादीनि खखायनान्यधिरुन्त देवाः प्रचलन्ति मजन्ति ।। शिवश्रीविवाहोत्सुफीभूतचित्तैर्यथा यात्रिकैः सिद्धधात्रीधरस्य । प्रयाणैरभूयःप्रमाणैरमीभिः समीपे शमीन्दोः समागम्यते स्म ॥ ५० ॥ अमीभिः पादन विद्यते भूयो बहु प्रमाणं येषां ताशेः प्रयाणनिशावासादिलक्षण: प्रतिदिनप्रचलनः शमीन्योः सूरेः समीपे पावे गम्यते स समागतम् । यथा यानि.

·११ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । कैर्विविधतीर्थयात्राविधायकैर्जनैः स्तोकमानेरल्पप्रमाणैः सिद्धधात्रीधरस्य श्रीशत्रु- जयशैलस्य संनिधाने गम्यते । किंभूतैः श्राद्धैः यात्रिकैश्च । शिवधिया मुक्तिलक्ष्म्या विवाहे पाणिग्रहणकरणे उत्सुकीभूतमुत्कण्ठितं चित्तं मनो येषां तैः ॥ इति गन्धारे श्राद्धानां गमनम् ॥ स्फुरद्वाहुशाखः सपाणिप्रवालः प्रबर्हश्रियं विभ्रदान्तशोभा । नखानुनमूनाचिरुद्यन्मरन्दो नमनागरीनेत्रविनाजिभृङ्गः ॥ ५१ ॥ द्विजोद्भासितः सिद्धिसस्यैकधारी भवग्रीष्मतिग्मांशुतापापहारी । शिवाध्वन्यसंसेव्यमानो न्यभालि व्रतीन्द्रोऽध्वशाखी स तैः पौरपान्थैः॥१२॥ तैरकमिपुरसत्त्वैः तत्रागतवा पोरै गरैरेव पान्यरर्थान्मुक्तिपुरपथिकैः स सर्वजगद्वि- ख्यातो हीरविजयनामा ब्रतीन्द्रः सूरिरेवाध्वशाखी मार्गच्छायातरुः न्यभालि निरीक्षितः। किंभूतः। स्फुरद्वाहुर्भुजैव शाखा यस्खापुनः किंभूतः । सह पाणिप्रवालेन हतपल्लवेन वर्तते यः । पुनः किं कुर्वन् । प्रवर्दी प्रकृष्टामथ च प्रकृष्टानां वर्हाणां पत्राणाम् । 'बहः पर्णे परीवारे कलापे' इत्यनेकार्थः । श्रियं शोमां विप्रधत् । पुनः किंभूतः।न भ्रान्तत्वेन मिथ्या- भ्रमज्ञानत्वेन सत्यज्ञानतयैव शोभते इत्येवंशीलः । तथा द्रुमार्थे अन्युच्चस्तरत्वादाकाशे अवसानत्वेन शालते इत्येवंशीलः । पुनः किंभूतः । नखा एवानूनानि सर्वावयवसंपू- जानि सूनानि कुसुमानि यस्मिन् स तथा । अचिरन्नखानामेव कान्तिरेवोद्यन्प्रकटी- भवन्मरन्दो मधु यत्र । पुनः किंभूतः । नमन्तीनां भक्तिरसतया चरणारविन्दे लग- तीनां नागरीणां गन्धारनागरिकनारीणां नेत्राणि लोचनान्येव विभ्राजिनः शोमनशीला भृदा भ्रमरा यत्र । पुनः किंभूतः । द्विजैर्दशनैः शकुन्तैश्च उद्भासितः शोभितः । पुनः किंभूतः। सिद्धिर्मुक्तिरेव, अथ वा सिद्धयोऽष्टावणिमाद्याः,अथवा तथा तपःशक्तयो विवि- धलब्धयस्ता एव सस्यानि फलानि तेपामेकोऽद्वितीयोऽन्येषु ताहक्सादृश्याभावाद्ध- रतीत्येवंशीलो धारी धारकः । पुनः किंभूतः । भवः संसारः स एव प्रीष्म उष्णकाल: तस्य तिग्मांशुः सार्थ के नाम चण्डकिरणस्तस्य ज्येष्ठमाससंबन्धी तापस्तदुपरि च तप- नतापो महानिदाघस्तस्य हन्ता अपहन्तीत्येवंशीलः । अनशीले तृन् । हन्ता हननशीलः ।, वृक्षच्छायायां तापोपशान्तिः स्यादिति । पुनः किभूतः अध्वन्यैर्मोक्षमार्गप्रस्थितपान्यः सम्यग्ज्ञान चारित्रादिपल्लवपुष्पफलादानपूर्वकं सेव्यमान उपास्यमानः । वृक्षधर्माः सर्वेऽप्यत्रैव दर्शिताः सन्तीति । युग्मम् ।। नभोम्भोदगोजितस्तोत्ररावप्रतिध्वानितोपान्तपाथोधिमध्याः। मुदा हीरसूरीन्द्रपादारविन्दं व्यधुर्मूनि लोहोत्तमोत्सवत्ते ॥ १३ ॥ ते श्राद्धा मुदा प्रमोदेन हीरसूरीन्द्रस्य हीरविजयसूरिपुरंदरस्य पादारविन्दं चरण- कमलं लोहोत्तमाना मुवर्णानामुत्तरावदक्तंसशेखरमिप मूर्ति निजमसके व्यधुः कुर्वन्ति स । किभूताः । नमसः श्रावणमासस्य योऽम्भोदो वारिवी मेघस्तस्य गजा गजितध्व. - ·५०० काव्यमाला। निस्तद्वदृर्जिताः प्रयलाः तत्सदृशा वा स्तोत्राणां गोयमसोहगेसादिकानां सूरीन्दोः स्तु- तिपाठानां रावाः शब्दास्तैः प्रतिध्वानितं प्रतिशब्दयुक्तं कृतमुपान्ते समीपे गन्धारसं- निधौ यः पायोधिः समुद्रस्तस्य मध्यं जलान्तरालं यः । समीपे दूरे वाजलधौ प्रतिध्व- निदृश्यते । यथा नैषधे नलस्य दमयन्तीपरिणयनगमनावसरे-विचित्रवादित्रनिनाद- मृद्धितः मुदूरचारी जनतामुखारवः । ममी न कणेपु दिगन्तदन्तिनां पयोधिमध्यप्न. तिनादमेदुरः ॥' इति ॥ पयःपूरितप्रावृषेण्याम्बुदानामिव स्तोककैरुन्मुखत्वं दधानः । स्फुरद्वाग्विलासामृतं पातुकामैः पुरस्तात्पभोस्तैरगृह्यन्त वाचः॥५४॥ तैः श्राद्धः प्रभोर्गुरोः पुरस्तादग्रे वाचो वचनान्यगृह्यन्त आदत्ताः । कि कर्तुकामैः । . स्फुरन्ती चित्ताहादकत्वेनोल्हसन्ती या वाग्वाणी तस्या विलासो वैचित्री स एवामृतं सुधारसः तत्सातुमाखादयितुं कामोऽभिलापो येषां तैः । पुनः कि कुणैिः । उन्मुखत्वं गुरुवदनावलोकनार्थ किचिदुच्चैः संमुखमावं दधानारयद्भिः । कैरिव । स्तोककरिव । यथा अमृतं पयोदपयः पातुकामैः अत एवोन्मुसत्यमुच्चैर्वदनतां चञ्चपुटत्वं बिभ्राणैश्चातकैः पयोभिः सलिलैः पूरितानां भृतमध्याना तथा प्रावृषेण्यानां वर्षाकालसंवन्धिनाम् । प्रापेरेग्यप्प्रत्ययः । अम्बुदानां मेघानां पुरस्ताद्वाचो गृह्यन्ते । यदुक्तम्-'दिल- पति तृषा सारगोऽयं त्वमुन्नतिमानहो जलमपि च ते संयोगोऽयं कथंचिदुपस्थितः । उपकृतिकृते प्रदं तेऽतः कुरुष्व यदग्रतो भ्रमति पवनः कस्त्वं कोऽय व ते जल- बिन्दयः ॥' तथा 'एक एव सगो मानी चिरं जीवतु चातकः । पिपामितो वा नियते याचते वा पुरंदरम् ॥ इति ॥ सखीभूतदिक्सुभ्रवः सौविदल्लीकृतौदार्यधैर्यादिभास्वद्गुणौघान् । चतु:चिमत्खातिकं रत्नगर्भावरोधोऽनिशं वासयन्कीर्तिदारान् ॥ ५५ ॥ विपक्षान्विपक्षक्षमाभृत्सहस्रान्सृजन्मुद्गलाखण्डलः पूर्वदेशे । विभो वर्ततेऽफव्यरो द्रष्टुकामः किमाशां निजामुग्रधन्यावतीर्णः ॥ १६ ॥ हे विभो हे गुरो, पूर्वदेशे इतः पूर्वस्या दिशि मेवातमण्डले अकवरनामा मुद्गलानां यवनजातिविशेषाणां काविलजनपदजन्मनामासण्डलो दासबो वर्तते । उत्प्रेक्ष्यते- निजामांन्मीयामाशां दिशं प्राची द्रष्टुं स्वचक्षुपा निरीक्षितुं कामोऽमिलापो यस्य तादृशः। उग्रं प्रवलं द्वेयरधृष्यं धन्व देवायुध शक्रधनुर्वा साभाविककोदण्डो वा यस्य स उग्र. धन्या शक इवावदीर्णः क्षोणीमण्डल इवाजगाम । किं कुर्वत । विपक्षा वरिण: अथवा विशिष्टाः पुनपौमित्रभातृस्त्रजनानिकादिकाः पक्षा ये तादग्विधा ये क्षमाभृतो भूपतयः । भय च विशेषा वैशिष्टयभाजः सर्वत्रोदयसामर्थ्यवन्तः पक्षा गरतो येयां ताहक्षा ये क्षमाभृतः पर्यनाथ तेषां रायान् सहसमस्याकान् विपक्षान् विगताः .

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५०१ पक्षाः परीवारा: सहाया वा मित्राणि वा पक्षतयश्छन्दाश्च येषां तादृशान् सूजन कुर्वन् । पक्षतिशब्देन पक्षा अप्युच्यन्ते। यथा नैपधे-'दिवमझादभराद्रिरागतां धनर- नकपाटपक्षतिः' इति । कि कुर्वन् ।अनिशं निरन्तरं रत्नगर्भा भूमिरेवावरोधोऽन्तःपुरं तत्र कीर्तय एव दाराः पत्न्यस्तान् वासयन् स्थापयन् निवासं कारयन् । किभूतान् कीर्तिदारान् । सखीभूता वयस्यो जाताः दिक्मुध्रुव; आशावशा दिगाना येषां तान् । पुनः किभूतान् । मौविदल्लीकृता अन्तःपुररक्षकाः कृताः कक्षुकिभावं प्रापिताः । कथु- किनो हि पुरुषा नृपाणामवरोधरक्षाविधायिनः स्युरिति स्थितिः । औदार्य दानशी- ण्डता । अतिदातृत्वमित्यर्थः । धर्य देवदानवमानवादिगिरचालनीयसत्त्वं धीरता आदी येषा तादृशा भावन्तो भुवनेषु स्फूर्तिमन्तः जगचेतश्चमत्कारकारिणो या गुणानामोघाः समूहा येपु येषां वा । किंभूता रत्नगर्भा । चत्वारः प्राच्यप्रतीच्यापाच्योदीच्यलक्षणाश्च- तु:संख्याका ये वीचिमन्तः कलोलमालिनः समुद्रा एव सातिका परिखा यत्र । अन गर्भितोत्प्रेक्षा ॥ युग्मम् ॥ जगन्मानसानामिवाकृष्टिरश्मीन्सुधाधामवद्विमतः शुभिमाणम् । कदाचित्समाकर्ण्य युष्मद्गुणोघान्प्रभून्प्रेक्षितुं कालता तेन साक्षात् ।। ५७ ।। तनूमन्निदेशं नृपस्येव लेखं करे विश्रतः प्रेषिताहृतयुग्मात् । प्रभोः सूक्ष्मदर्शीव शास्त्रस्य हार्द विदित्वा मुदा साहिबः खानमुख्यः।।१८।। इचानूरुचिप्यतीन्पूर्वशैलं तदीयान्तिकं पूज्यपादान्निनीपुः । सहायानिवाहूय नः श्रीमुनीन्दो सुखं प्रेपयामास वः संनिधाने ॥ १९ ॥ हे श्रीमुनीन्दो, साहिब इति नामा सानेषु यवनसामन्तेषु मुख्यः श्रेष्ठः स मुदा हर्षेण सहायान् सखीनथ वा अनुजीविन इव नः अस्मान् आहूयाकार्य मुख यथा स्या- तथा बहुमानपुरःसरं न तु वलेन वो युध्माकं संनिधाने समीपे प्रेपयामास पहिणोति स्म । साहिवखान: कि कर्तुमिच्छुः । पूज्यपादान् श्रीमद्भगवचरणांस्तदीयान्तिकमक. ब्बरसाहिपाव निनीपुः नेतुमिच्छुः । क इव। अनूरुरिव । यथा सूर्यसारथिररुणः अर्चि. प्यतीन् भास्करान् पूर्वशैलमुदयाचलं नयति । एतावता अनेनोपमानेन कृत्वा द्वयोर- प्यभ्युदयः सूचितः। किं कृत्वा । दूतयुग्मात्संदेशहारिद्वन्द्वात्प्रभोरकब्बरसाहेः खस्खा. मिनः हार्द हृदयाभिप्रायं विदित्वा ज्ञात्वा । क इव । सूक्ष्मदशीव । यथा कुशाध्यमतिः शास्त्रस्य हार्दमुपनिपद रहस्यं वेत्ति । दूतयुग्मारिक कुर्वतः । करे सहस्ते लेख साहि- स्फुरन्मानं विभ्रतो धारयतः। उत्प्रेक्ष्यते-नृपस्याकबरपातिसाहेमूर्तिमन्तं देहभाजे मूर्त वा निदेशमाज्ञामिव । पुनः किंलक्षणात् । तेन साहिनैव प्रेषितात्खय गुर्जरेषु प्रस्थापितात् । किं कुर्वता। प्रभून् श्रीमद्भगवत्पादान् साक्षात्प्रत्यक्षेण स्वपुरः पादाव. धारितानिजनयननलिनाभ्यां प्रेक्षितुं विलोकयितुं कादता समीहमानेन । किं कृत्वा । कदाचित् कस्मिंश्चिदपि व्यतिकरे विविधविहगोष्टीसमये युष्मद्गुणोघान् श्रीमतां गुणगणान् ·५०२ काव्यमाला। समाकर्ण्य सम्यक्प्रकारेण श्रवणगोचरीकृत्य। श्रुत्वेत्यर्थः । गुणान् किं कुर्चतः । सुधा- वामवत्पीयूपकान्तींश्चन्द्रानिव शुत्रिमाणं श्वेतभाव विभ्रतो धारयतः । उत्प्रेक्ष्यते- जगतां निभुवनजनानां सुरासुरनराणामन्तःकरणानामाकर्षणे स्वसमीपानयने रस्मीनू ररिव ॥ निभिविशेषकम् ॥ सुवर्णोऽप्यवर्णः सुरावासवासी न लेखोऽपि मूकोऽप्युदन्तं ब्रुवाणः । प्रभो गृह्यतां नागरैरित्युदित्वा स लेखः पुरोऽमोचि वाचंयमेन्दोः ॥६॥ नागरैरकमिपुरधावकरित्यमुना प्रकारेणोदित्वा कथयित्या वाचंयमेन्दोः साधुसुधा- रुचेः सूरेः पुरोऽप्रै अकबरसाहिप्रहितो लेख: स्फुरन्मानापरनामा अमोनि मुक्तः । सूरीणां पाणिपञ समर्पित इत्यर्थः । इति किम् । हे प्रभो, अयं लेखो गृह्यताम् । किंभूतः । सुशोभनो वणे ब्राह्मणादिविद्यते यस्य । पुनः किंभूतः । अवर्णः न विद्यते वर्णो यस्य । इति विरोधः। विरोधशान्तौ तु विशिष्टः शुल्लादिरथ या शोभनं वर्णम् अथ वा चित्रमालेख्यं वा यस्मिन् सः । अथ कृष्ण इव श्यामा वर्णा अक्षराणि यत्र। "वर्णः खणे मखे खुतौ ॥ रूपे द्विजादी शुक्लादी कुथायामक्षरे गुणे । भेदे गीतकमे चित्रे यशस्तालविशेषयोः ।। अहरागे च वर्ण तु कुडुमे' इत्यनेकार्थः । पुनः किंलक्षणः । लेखो देवोऽपि सन् मुराणां निर्जराणामावासे वसतीत्येवंशीलः । अयमपि विरोधः । लिख्यते लिपीक्रियते वहृदयगतोदन्तादिरोति लेखः । पुनः किंभूतः । मूकः अवागपि धचनरहितोऽपि तदन्तं वाचिक सर्वसमाचारं युवाणो बदन् । अयमपि विरोधः । शान्ती तु प्रेपकेणान्तलिपिविषयीकृतं सविस्तर वाचिकः कथयन् ॥ इति श्राद्धानाम- कब्बरसाहिबाहिरखानयोरुदन्तकथनपूर्व गुरूणां तत्स्फुरन्मानार्पणम् ॥ प्रदेशीय केशिवतिक्षोणिशरसौ बोधनीयो नृपः पूज्यपादैः । महान्तो हि विश्वोपकृत्यै यतन्ते धनाः किन सर्व जगज्जीवयन्ति ॥११॥ पूज्यपादः श्रीपूज्यैरसी नृपोऽकबरपातिसाहिः वोधनीयः प्रतियोधयितव्यः ‘धर्मे स्थापनीयः । क इव । प्रदेशीच यथा केशिनतिक्षोणिशक्रः केशिनामगणधरैः प्रदेशी नाम तृपो पोधितः श्रीमबिनधर्मे स्थापितः । हि यस्मात्कारणात् महान्तः सन्तो विवस्य जगननस्य उपकृले उपकारकृते यतन्ते उद्यम कुर्वन्ति । तदेव दृष्टान्तयति-धना मेपाः सर्व समस्त रावरावरं जगद्विश्वजनं किं न जीवयन्ति । अपि तु स्ववारिष्टिभिः ऑवयन्त्येय । यदुकम्-'संप्रति न करपतरवो न 'सिद्धयो नापि देवता वरदाः । जलद त्वयि विधाम्यति जगतोऽपि हि जीवितारम्भः ।। इति जीवनदायित्वाच ।। अपेक्षां च न छापि कुर्वन्ति सन्तः स्वभावेन कि तूपकुर्वन्ति सर्वान् । किमभ्यर्थितानि प्रसूनानि कैश्चिजनान्सौरभैः स्वैर्यदामोदयन्ति ॥ १२ ॥ च पुनः कापि कुनापि स्थाने यः कश्चिदभ्येत्यात्यर्थ मामभ्यर्थयते तस्याहं कृत्वं फरोगीसपेक्षा । तां न कुर्वन्ति किं नु मन्तः सभावनेव सर्वानुपर्वते । परेपामा- . - ·. ११ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । स्मव्यतिरिक्तानामुपकारपरायणाः स्युः । तदेव दर्शयति-कैश्चिद्भोगगरङ्गिभिः पुरुपै- रागत्य प्रसूनानि कुसुमानि किमिति प्रश्ने अभ्यर्थितानि यायमभ्येय अस्मान्खसौरभैः मुगन्धीकुरुतेति किं. प्रार्थितानि । यत्कारणात् खैरात्मीयैः सौरभैः परिमलैः कृत्वा जनान् लोकानामोदयन्ति सुरभीकुर्वन्ति । 'आमोदो गन्धर्षयोः' इत्यनेकार्थः ॥ कदाचिद्वसन्तस्य संदेशवाचोऽपि च प्रेपिता कापि किं कुञ्जलक्ष्म्या । मृगाक्षीमिवोत्कण्टकां मञ्जरीभिः प्रसूनैरयं हासयामास यत्ताम् ॥६३॥ थपिपुनरर्थे। अपि चापरार्थे च । कदाचित्कस्मिन्नपि समये कापि कुत्रापि स्थाने कुजल- भ्या वनप्रिया वसन्तस्य वसन्तसमयस्य किं संदेशवाचः उदन्ता:प्रेषिताः पहिताः सन्ति । यत्कारणादयं वसन्तस्तामुद्यानेन्दिरां मृगाक्षी खसारङ्गलोचनां प्रेयसीमिव प्रसूनः स्मेरकु- मुमैः कृत्वा हासयामास । कान्तोऽपि खकान्तां प्रसूनादिक्रीडाभिः हायति । हास्यकलि- तामिव चकारेत्यर्थः । किंभूतां श्रियं कान्तां च । कलितानि सुरभिसमयस्सयमानामा- नपादेषु नवप्रकटीभवत्कुसुमकोरकरुत्कण्टका सरोमाञ्चकक्षुकामुच्चै रोमाचां च ॥ किमभ्यर्थ्यते केनचिच्चण्डरोचिर्यदुर्वी दिवौ भासयत्येप यद्वा । विपक्षानिवोद्वासयत्यन्धकारान्पुनर्योजयत्यङ्गनाभी रथाङ्गान् ॥ १४ ॥ यद्वा अथ वा केनचिचक्रवाकादिना चण्डरोचिः सूर्यः किमभ्यर्यते । यत्कारणादेप चण्डरोचिः उव/दिवी भूमीनभसी भासयति प्रकाशयति । पुनर्विपक्षान् शत्रून् इव अन्धकारांस्तमांसि । अन्धकारशब्दः पुंक्लीवलिङ्गयोः । 'नेत्र पवित्रपत्रसमरासी- रान्धकारा-' इति लिङ्गानुशासने । उद्वासयति लोकमध्यानिष्कासयति । पुनर्वि. योगव्याकुलान् रथानांश्चक्रवाकानङ्गनाभिः स्वरथाङ्गीभिः स्नीभिः समं योजयति । संगम कारयतीत्यर्थः ॥ अयाच्यन्त किं वाम्बुदाः केनचित्कि यदुवीधराणां व्यपोहन्ति तापम् । जलै वयन्तीह बप्पीहबालान्स्वनादैश्च वैदूर्यमुद्भावयन्ति ॥ ६५ ॥ कि च पुनरर्थे । केनचित्पर्वतचातकादिना किमबुदा मेघा अयाच्यन्त प्रार्थिताः । यत्कारणादुर्वीधराणां पर्वतानां यद्वा उर्ध्या धराणा शैलानां च। 'मायापर्वतभूधरधराः' इति हैम्याम् । तथा 'धरः कूर्माधिप गिरी । कपासकूले' इत्यनेकार्थः । तापं निदाघ. दापं व्यपोहन्ति निमन्ति शमयन्ति । यदुक्तम्-'धाराधरा एव धराधराणां निदाघ- दाघौघविधातदक्षाः' इति । पुनरिह जगति वप्पीहवालाश्चातककपोतान् जलैः स्वदृष्टि सलिलपानैः कृत्वा जीवयन्ति । पुनः खनादैनिजगारर्वदूर्य विदूरपर्यये चालवायु- जापरनामवैडूर्यरत्नशद्वाम् । जातावेकवचनम् । उद्भावयन्ति प्रकटयन्ति । मेघगजितहि विदूदीले वैदूर्यशलाकाः प्रादुर्भवन्तीति कविसमयः ॥ उपाकारि कि कैरवैर्वा चकोरैर्यदेतान्सितांशुः पृणत्येप किं वा । सगोनाः पुनश्चन्द्रिकाः किंधरियाः शुचीकुर्वते तां यदेताः सुधावत् ६६ ·५०४ काव्यमाला। किं वा अथ वा कैरवैः कुमुदैर्वा अथ वा चकोरैयोल्नाप्रियः किं सितांशोश्चन्द्रस्य उपाकारि उपकृतम् । यद्यस्मात्कारणादेपः प्रत्यक्षः सितांशुरेतान्करवचकोरान् पृणति प्रीणयति। विकाशामृतज्योत्स्नापानरिति शेपः। 'पृणत् प्रीणने तुदादिर्धातुः । पुनश्चन्द्रि. काश्चन्द्रज्योत्स्नाः किं धरित्र्या भूमेः सगोत्राः सज्ञातयः सन्ति । यत्कारणादेताः कौमुद्यः तां वसुंधरा सुधायदमृताप्लावा इव । 'छोह' इति लोकप्रतिद्धाः सुधा इव शुचीकुर्वते धवलयन्ति । मुधावन्तो दृश्यन्ते अतः प्रचुराः प्रासादाः बहिश्च वारणेन्द्राः' इति च- म्पूकथायाम् ॥ इन्युपकारकरणकथनम् ॥ न चैवं हृदा चिन्तनीयं शमीन्दो दधानोऽसिवत्स्वेन निस्त्रिंशभावम् । तमः श्वेतकान्तेरिव म्लेच्छमौलिः कदाचित्स मे मा विदध्याद्विरुद्धम् ॥१७॥ शमः क्षान्तिः शनी मित्रे च समभावो विद्यते येषां ते शमिनस्तेषां मध्ये इन्दुरति- शायिशान्तिरसभृङ्गार तत्संबोधनम् । त्वया हृदा मनसाप्येवममुना प्रकारेण न नैव चिन्तनीयं विचारणीयम् । एकवचनं तु भक्तिवशात् वीतरागस्तवजयतिहुअणप्रमु- खादी दृश्यते--तवारे भृगता यान्ति नेत्राणि मुरयोपिताम्' इत्यादि । तथा 'तुं साम• यितुं मायवप्पमित्तपियं कुर' इत्यादि । यदेप असिवत्कराल इव स्वेनात्मना निस्त्रिंश- भावं रसभावम् । 'फरे नृशंसनिनिशी' इति ईम्याम् । पक्षे निस्त्रिंशतां चन्द्रहासताम् । 'करवालनिस्त्रिंशकृपाणसगाः' इत्यपि हैम्याम् । दधानो बिभ्राणः । म्लेच्छानां मुद्गलानां मध्ये मीलि: मुकुटः अकबरपातिसाहिः कदाचिकस्मिन्नपि प्रश्नोत्तरीप्रतिवचनादिरा- मये भवत्समीपं गतस्य मम विरुद्ध दुष्टमनार्यत्वं मा विदध्यान्मा कुर्यात् । क इव । तम इव । यथा संहीकेयः श्वेतकान्तेश्चन्द्रस्य कदाचित्पूर्णिमाप्रान्ते एव नान्यदिनेषु, इति विरुद्वगिलनलक्षणं विरुद्ध विदधाति ॥ अपि स्वापकर्तुर्जनस्योपकारं प्रकुर्वन्त्यसावौचिती सत्तमानाम् । कुठारं स्वशाखाविशेषांल्लुनानं यतो गन्धसारः सुगन्धीकरोति ॥६८ ॥ हे प्रमो, खस्यात्मनोऽपकतुंदिरोधं विधातुरपि जनस्य उपकारं शिष्टाचारतां दान. मानभोजनादिक प्रकण कुर्वन्ति । असावेषा पूर्वोतलक्षण सत्तमानां महतामांचिती उचितकारिता योग्यता स्वभाव एवं वर्तते रीतिरेवालि । यतः कारणात् गन्ध एव सारं यस्य फलपुष्पवर्जितत्वान् । 'यद्यपि चन्दनविटपी विविना फलपुष्पवजितो वि. हितः' इत्युकरयात् चन्दनमः स्वशासारिशेपानिजशिखाग्रागि उनानं रिन्दानगपि युटारे पर मुगन्धीकरोति मुरमयति ।। महात्माथ था येन नीयत तापं प्रयत्येत तेनैव तस्योपकर्तुम् । दहेयो निजं चूर्णयित्या प्रशानी तमेव स्वयं धूपयेलाकतुण्डः॥६॥ अम वा इति स्मरणगर्भ पक्षान्तरे पा महामा सत्तमः येनानायंग पुंगा साप सं. सापं नीयो प्राप्येत नव महात्मना तस्य सोपतापर्नुः पुरणपेय उपार्नु ·११ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ५०५ - - सम्यग्विधातुं प्रयत्येत प्रयत्नः क्रियेत । तदेव दर्शयति-यः पुमान् निजमात्मानमगु- रुमेव चूर्णयित्वा शकलीकृत्य कृशानौ ज्वलज्वलने दहेद्भस्मीकुर्यात् ज्यालयेद्वा स का- कतुण्डः कृष्णागुरु: तमेव खदाहकारिणं पुमांसं धूपयेत्सुगन्धी कुर्यात् । तस्य सर्वाहा. ज्यपि वासयेदेव ॥ सतां स्वोपकर्तापकर्ता च चित्तेऽथ वैकां तुलां प्राप्नुतो निर्विशेपम् । विपन्दू इवानदस्योः सुधोर्वाविवाब्धेः पुनश्चन्द्रिकावाविवेन्दोः॥७०॥ अथ वेति पुनः पक्षान्तरे। खस्यात्मनः उपकर्ता उपकारकः,च पुनरर्थे वस्थापकर्ता विरुद्धकृत, एती द्वावपि सतामुत्तमानां चित्ते अन्तःकरणे एका साधारणी तुला सादृश्यं प्राप्तुतः। सदृशीभावं लभेते इत्यर्थः । कथम् । निर्गतो विशेपो मानापमानलक्षणो यन तन्नि. विशेषम् । क्रियाविशेषणम् । कस्येव । अनङ्गदत्योरिव।यथा शंमोर्विषं कण्ठदाहकृत्काल- कूटं तथा इन्दुः चूडामणिशोभाकृञ्चन्द्रः ।पुनः कस्येव । अब्धेरिव । यथा समुद्रस्य जग. जीवनौषधं सुधा पीयूपं तथा उर्वो निजाखिलसलिलशोपकवडवानलश्च । पुनः कस्येव । इन्दोरिव । यथा चन्द्रिका जगदुद्दयोतविधायिका चन्द्रगोलिका तथा अङ्गः स्वकलङ्कदा- यकं लान्छनं च तुल्यां तुलां लभेते निर्विशेषभावं भजतः ॥इति सतामपकारकारिण्यु- पकारकरणविज्ञप्तिः ॥ समुत्कण्टुलं मानसं मेदिनीन्द्रः प्रभौ यद्विभत्र्येप सैप्ये करीव । जलस्येव दुग्धेन सङ्गं सिसृक्षोस्त्वया किं पुनर्वाच्यमस्योपकृत्यै ।।७१॥ यत्कारणादेपोऽकन्चरनामा मेदिनीन्द्रः पृथिवीपुरंदरः पातिसाहिः प्रभो श्रीमद्विषये समुत्कण्ठुलम्। 'सोत्सुकमुत्कण्ठुलम्' इत्याचारप्रदीपे प्रतिक्रमसूत्रवृत्ती च।श्रीमद्रत्नशेखर- सूरिकृती । उत्कण्ठाकलित मानसं मनो विभर्ति धत्ते । क इव । करीव । यथा गजेन्द्रः खमदशोभाविधायिनि सैष्ये शिशिरऋती उत्कण्ठितां मनोवृत्ति दधाति । 'कारणां हि शिशिरतो मदोद्धावो भवेत्' इति वाग्भटकाव्यानुशासने । तत्कारणात् पुनरस्य पाति- साहेरुपकृत्यै उपकृतिकरणाय किं वाच्यं श्रीमतां वक्तव्यं किमस्ति । अस्य कि कर्नु- मिच्छोः । त्वया भगवता समं सह संयोग मिलनं सिसक्षोः स्रष्टुमिच्छोः कर्तुकामस्य । केनेव कस्य । दुग्धेनेव जलस्य सलिलस्य । यथा जलं पयसा माक सह सिरक्षति विधातुमिच्छति ॥ प्रणिनन्वने व्याधवन्नैकसत्त्वानसत्त्वीकृताशेपविद्वेषिवर्गः । ततो हेमचन्द्रेण चौलुक्यभूमानिवासौ त्वयाफव्यरो वोधनीयः ॥७२॥ ततः कारणात् सत्तमत्वहेतोः त्वया श्रीमता असो अकव्वरो नाम मुद्गलपात्तिसा- हिर्वोपनीयः प्रतिबोध प्रापयितव्यः । केनेवा हेमचन्द्रेणेव । यया हेमाचार्येण चौलक्य- भूमान् कुमारपालभूपाल: प्रतियोधं लम्भितः । असौ कि कुर्वन् । चने कानने उपलक्ष- ·काव्यमाला। णागिरिगहरारण्यादौ व्याधवलुब्धक इव नैकान्मानातीतान् सत्वान् मृगादिप्राणिनः प्रणिनन् व्यापादयन् । पुन: किंभूतः । असत्त्वीकृताः बलरहिताः कृता धैर्यापगमात् कातरा बेहिता वा । 'सत्त्वं द्रव्ये गुणे वित्त व्यवसायखभावयोः । पिशादावात्मभावे च वले प्राणेषु जन्तुपु ॥' इत्यनेकार्थः । व्यवसायरहिता वा निर्मिताः अशेषाः समस्ता विद्वेपिगा वर्गाः पक्षा येन सः ॥ हिमोर्वीधरोर्वीय सिन्धोः सुराणां कृपाया उपादानमुक्तिस्त्वदीया । महत्त्वं विभोर्लप्स्यते चित्तवृत्तौ पयो मौक्तिकत्वं घनस्येव शुक्तौ ॥७॥ हे प्रभो, त्वदीया श्रीमत्संवन्धिनी उक्तिर्वचनचातुरी संवितधर्मदेशना वाग्विलासो वा विभोः खामिनोऽकव्वरस चित्तरत्तो मनोविषये महत्त्व प्रौढिमानं प्रतिष्ठां लप्स्यते प्राप्स्यति । किमिव । पय इव । यथा घनस्य खातिनक्षत्रसंवन्धिजलधरस्य श्रृष्टिमुकं पारि शुकी शुक्तिकायां विपये मौक्तिकत्वं मुक्ताफलभावं लभते । किंभूतम् । कृपाया जगजीवदयाया उपादानं मूलकारणम् । केय । हिमोर्वीधरोववि । यथा हिमा- चलयमुधा मुराणां देवानां सिन्धोर्नद्याः गढ़ायाः उपादानं मौलं कारणम् । 'चुल्लहि- मवत्पद्रवादाविर्भवति भागीरथी' इति जिनमते । शैवे तु 'हिमवतो गद्गा प्रभवति' इति भवेत् ॥ पयोदा इव प्रावृषेण्या नमन्तः प्रमोश्चक्रपाणेः पदं संस्पृशन्तः । निगयेति वाचंयमेन्दोः पुरस्तान्न्यपेवन्त जोपं मुखे श्राद्धमुख्याः।७४॥ ते श्राद्धमुख्या अकमिपुरसतावकपुद्गयाः वाचंयमेन्दोः साधुसुधारचेः सूरेः पुर. स्तादित्यमुना प्रकारेण निगद्य कथयिस्वा । विशप्येत्यर्थः । मुखे निजानने जोपं तूष्णीभावं न्यपेवन्त सेवन्ते स्म । मौनं कृत्वा स्थिताः । किं कुर्वन्तः । नमन्तः प्रणमनप्रहीम- पन्तः । पुनः किं कुर्वन्तः । संस्पृशन्तः भयान्मस्तकेन संघटयन्तः बन्दगानाः । फ्रिम् । पदं चरणम् । कस्य । प्रभोः सूरेः । किंभूतम् । चक्रं चक्रिण आयुधविशेषे रघाझं पाणी आकृत्या महापुरुषत्वेन हस्ते यस्य । के इव । पयोदा इव । यथा प्रापेप्या वर्षा- पालसंवन्धिनो पारिष्टिविशिष्टमेघा नमन्ति रामुन्नम्यायान्ति । जलभरपूर्णत्वामा- बुपेल लगन्ति । तथा चक्रपापिष्णोः पदं गगनमग्दलं च स्पृशन्ति ॥ इति प्रभोः .साहिरागीपे गमनाय श्राद्धानां विशप्तिः ।। तदीयां गिरं कणिकायसुवर्णारितां सूक्तिमुक्तावलीशालमानाम् । विमुक्तामरागोऽपि भोगीच योगीश्वरः कर्णपूरीचकारेति चित्रम् ॥७॥ विमुशास्त्वयाः अइस सारीरस रागाः सानोद्वर्तनविलेपनभूपधारणादयो येन ताशोऽपि गन् । योगिनी यमनियमकरणप्राणायामप्रसाहारधारणायानसमाधि- नामधेयानामटायोगसाधाना मनोवाडाययोगातां वा साधूनागीश्वरी नायको राजा सूरि: गोगीय सांसारिकभोगमाणिव सदीयां प्रासंचम्धिनी गिt विज्ञप्तिवानी फर्गि- ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । - कावत्कर्णभूषणमिव को पूर्यते अनयेति कर्णपूरा तामकर्णपूरी करोति सेति कर्ण- पूरीचकार इति चित्रं महदाश्चर्यमास्ते । यतः कर्णभूषणं तु भोगीन्द्रस्यैव युज्यते न तु योगीन्द्रस्य । अयं तु योगीन्द्रोऽपि सन् कर्णिकां दधारेत्याश्चर्यम् । किंभूतां कर्णिकाम् । सुवर्णेन काञ्चनेनाङ्कितां घटिताम्, सुशोभना वर्णा अक्षरागि तैः कलिताम् । पुनः किंभूताम् । सुष्छु हृदयाहादविधायिन्य उत्तयो वचनचातुर्य एव मुक्तावली मौक्तिक- पतिः तया शालमाना शोभमाना। पक्षे श्लेषे शसयोरक्यात् शुक्तीनां शुक्तिसंच. धिनीनां मुक्तानां मुक्ताफलानाम् । एतावता भद्रगजवंशानां निषेधः । आवली माला प्रान्तनिवद्धा धोरणी तया शालमाना दीप्यमाना ॥ महीमण्डलान्तः किमाविर्भवन्तं पुनः शासनस्योदयं श्रीजिनेन्दोः । अशेपावनीशासितुःशासनं तन्निशम्येत्यसौ चिन्तयामास चित्ते ॥७॥ असी हीरविजयसूरिः अशेषावनीशासितुः समस्तक्षितिपालपालयितुरकब्बरस्य तत्व साकारणलक्षणं शासनमादेश निशम्याकर्ण्य इत्यमुना प्रकारेणाने वक्ष्यमाणं चित्ते खमनसि चिन्तयामास विचारयति स । उत्प्रेक्ष्यते-तच्छासनं पुनरस्मिन्वर्तमाने कलिकालेऽपि महीमण्डलान्तः पृथिवीपीठमध्ये आविर्भवन्तं प्रकटं जायमान श्रीजिने- न्दोमहावीरस्य भगवतः शासनस्योदयमभ्युद्गममिव ॥ अयं हन्ति दावाग्निवद्वन्यजन्तून्प्रचण्डाशयो दण्डभृद्धदास्ते । क्षितौ स्वं निधानं धनीवावनीन्दोस्तदेतस्य चित्ते कृपां निक्षिपामि||७७॥ यत्कारणादयमकच्चरो मुद्गलपातिसाहिः दवानिवद्दावानल इव बने भवान् बन्यान् काननोरपन्नान् जन्तून शशशंवरवराहहरिणा दिसत्त्वान् हन्ति निपातयति खतन्त्राखे- टककीहावशंवदतया व्यापादयति । पुनर्यत्कारणादयं हमाऊंनन्दनः दण्डभृद्वद्यम इव । प्रचण्डो रोदो निर्दय आशयश्चित्तमभिप्रायः परिणामो चा यस्य तादृश भास्ते । तत्कारणादेतस्यावनीन्दोरकम्बरसाहेश्चित्तेऽन्तःकरणे कृपां दयां विश्वसत्वोपरि करुणां निक्षिपामि स्थापयामि । क इव । धनीच । यथा धनवान् पुमान् खमात्मीयं निधान मुवर्णरूपकमणिमौक्तिकपूर्णकुम्भमपाकटाहादिकं निधि सित्ती वसुधाविषये निक्षिपति न्यासीकरोति ॥ दधानेन धौ धुरं किं क्षितीन्द्रः कृतः संमुखीनः स केनापि धर्मे । फलाभ्युद्गमे विश्वलोकंपृणेन प्रसूनबजेनेव विस्मेरशाखी ॥ ७८ ॥ धो धर्मसंवन्धिी धुरं धुर्वी दधानेन वित्रता। धर्मधुरंधरेणेत्यर्थः । केनापि सत्त- मेन स क्षितीन्द्रः पातिसाहिः धर्म जैनधर्मविषये संमुसीनोऽभिमुराः कृतः विहितः । केनेव । प्रसूनमजेनेव । यथा विश्वलोकपणेन समस्तजगननानन्ददायिना कुमुमप्रकरण विस्मरशाखी विनिद्रवमः फलानो खजातियोग्यानां सस्यानामभ्युद्गमे प्रादुर्भावे संमुखः ' ·काव्यमाला। क्रियते । यतः प्रायः कुसुमेभ्य एव फलान्याविर्भवन्ति । यदुक्तम्-'अहो अमेघजा वृष्टिरहो अकुसुम फलम् । अहो पुराकृतं पुण्यं यदृष्टो नाथलोचनैः ॥ इति जिनस्तुती॥ किमाविर्वभूवे स्वभावेन धर्मे धिया शांभवे काश्यपीशासितुर्वा । यदन्तर्मदीयागमं लिप्सतेऽसौ विलासीव पुंस्कोकिलः पुप्पकालम् ७९ अथ वा काश्यपीशासितुर्भूपालस्य धिया युद्धया स्वभावेन सहजेनैव शांभवे जैने । 'शंभुः स्वयंभूभगवान् जगत्प्रभुस्तीर्थकरः' इति हैम्याम्।धर्मे किमिति वितर्के प्रश्ने वा। आविर्वभूवे प्रकटीभूतम् । यद्यस्मात्कारणादसौ नृपः अन्तश्चित्तमध्ये मदीयागमं ममाग- मनं लिप्सते कामयते वाञ्छति । क इव । पुंस्कोकिल इव । यथा पुमान्कोकिल: पुष्पकालं वसन्तसमयं समीहते । किंभूतः । विलासी क्रीडालालसः । वसन्ते हि कोकि- लानां मदोदयस्वतस्तत्रैव क्रीडासतिः ।। अथो जल्पतस्तान्प्रति श्रीवतीन्दोः क्षितीन्दोर्दधानस्य निर्देशमन्तः। ध्वनिर्निर्वभौ दौकितो वाहिनीनां घवेनेव गम्भीरिमश्रीजितेन 100 अथो तच्छ्राद्धकथनानन्तरं तदुक्तिश्रवणादनु मनसि विमर्शानन्तरं वा तान् श्राद्धान्प्रति जल्पतः प्रतिवदतो मुनीन्दोहोरगुरोर्ध्वनिः शब्दो निर्वभी निःशेषतया भाति म । 'अक्षबीजवलयेन निर्वभौ' इति रघुवंशे । कि कुर्वाणस्य । प्रतीन्दोः क्षितीन्दोमेंदिनीच. न्द्रस्य पातिसाहेनिर्देशमादेशमन्तः खचित्तविषये । 'आज्ञा शिष्टिनिरानिभ्यो दशो नियोगशासने' इति हैम्याम् । दधानस्य विप्राणस्य । उत्प्रेक्ष्यठे-गम्भीरिमधिया गाम्भीर्यलक्ष्म्या। 'गम्भीरिमगुरुगुरुम्' इति पाण्डवचरित्रे। जितेनाभिभूतेन वाहिनीनां नदीनाम् । सेनानामित्यप्यर्थः । एवेन भर्ना खामिना या सेनान्या समुद्रेणेव दीकित उपदाकृत इव ॥ निनसोर्जिनाधीशकल्याणको-मभूत्पूर्वमेवाशयः पूर्वदेशे । विहर्तु ममाहन्मताम्भोजभृङ्गा यियासोरिवाशा विजेतुं नृपस्य ॥८१॥ हे अर्हन्मतं श्रीमनिनशासनं तदेवाम्भोज विजृम्भमाणकमलं तत्र भृक्षा धमरा जिनशासनकतानमानसाः हे पाद्धाः, पूर्व देशे प्राचीमण्डले विहर्तु विहारं विधातुं पूर्व नृपाकारणश्रीमत्कयनेभ्यः प्रागेव ममाशयः परिणामः अभूद्रभूव । मम किं कर्तुमिच्छोः। जिनानां सामान्य केवलिनामधीदातीर्थनायकवादईन्तश्चतुर्विशतितीर्थकृतस्तेषां जन्म- दीक्षाकेवलज्ञानमोक्षगमनप्रमुखकल्याणकानामुर्वी भूमि नि सोर्नन्तुमिच्छोः । कस्येव । नृपस्येव । यथा आशावतोऽपि दिशो विजेतुं सायत्तीकर्नु थियासोर्गन्तुमिच्छोः नृपस्य चक्रिणो विजयिनो मण्डलीकभूपालस्य या पूर्व पूर्वदेशे विहर्तुं गन्नुमभिप्रायो भवति । विजयी राजा हि पूर्व पूर्वदिशि यातीति स्थितिः ॥ समागान्ममाहाननं भूमिभानोः पुनर्बप्पभट्टेरिवामस्य राज्ञः । दिनारम्भवन्मोहनिद्राशयालु ततस्तन गत्या तमुद्दोपयामि ॥ २ ॥ - ·११ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । ५०९ हे श्राद्धाः, पुनर्नमविकीर्योपरि भूमिभानोरकवरसाहेमेमाहागनमाकारणं समागात् सम्यग्रीत्या अनुकूलवृत्त्या न यलहप्रकृया। आह्वाननशब्दोऽपि दृश्यते । यथा चम्पूक- थायाम्-'ततातस्य कृतादरस्य रमसादाहाननं दूरतखच्चाङ्के विनिवेश्य बाहुयुगलेना- श्लिष्य संमाषणम् । ताम्बूलं च तदर्धवर्वितमतिप्रेम्णा मुखेनार्पित पाषाणोपम हा कृ. तर हृदय स्मृत्वा न कि दीर्यसे ॥” इति । 'समागान्ममाहानमुर्वीमघोनः' इति पाठान्तरं वा । उवामघोनः पृथ्वीपुरंदरस्साकव्वरस्य मम सम्यङ्मानपूर्वकमाहानमाकारणमागत् । कस्येव । यप्पभट्टैरिव । यथा वप्पटिसूरेरामस्य गोपालगिरिराजनगरराजितकान्यकुब्ज- जनपदनायकस्य राज्ञो भूपालस्याकारणं समागात् । "पितृदत्तराज्योपविष्टामराजेन खप्र- धानपुरुपान्प्रेप्यातिमेव्याद्गुरुपाद्विप्पभहिराकारितः' इति तत्प्रबन्धात् शेयम् । ततः कारणात् तत्र पूर्वदेशे गत्वा तमकबरपातिसाहिमहमुद्बोधयामि "उत्प्रावल्येन सभ्य- ग्ज्ञानशालिनं करोमि । प्रतियोधयामीत्यर्थः । किंभूतम् । मोहोऽज्ञानमेव निद्रा तन्द्रा तया कृत्वा शयालं शयनशीलम् । सदसद्विवेकाभावविकलीभूतमित्यर्थः । किंवत् । दिनारम्भवत् । यथा प्रभातं मौव्येन निद्रया शयानं जगज्जागरयति ।। ततः पूर्वसूरीन्द्रवत्प्राच्यदेशे प्रणम्या मया श्रीजिनाधीशितारः । मयीतः प्रयाते यतस्तत्र धर्मोऽधिगन्ता विवृद्धिं मृगाके कलावत् ८३ ततः कारणात् पूर्वसूरीन्द्रवत्माचीनाचार्यवत् मया प्राच्यदेशे पूर्वदिमण्डले श्रीजि- नाधीशितारः श्रीमजिननायकाः प्रणम्या नमस्करणीयाः । यतः कारणात् मयि इतोऽस्मात्स्थानाद्गुर्जरेभ्यो वा तन मेवातमण्डले साहिपार्थे वा प्रयाते सति धर्मो वि. वृद्धिं विशेपेण वृद्धिं पुष्टिं दीप्ति वा अधिगन्ता प्राप्स्यति । 'अधिगतं विधिवद्यदपाल. यत्' इति रघौ । अधिगतं प्राप्तम् । 'अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्ति पुरुषोत्तमात्ततः' इति नैषधे । अधिगत्य प्राप्येति वस्तनीप्रयोगस्तातारीतारम् । किंवत् । कलावत् । यथा मृगाड़े चन्द्रे पूर्वदेशं गते सति कला वृद्धिमधिगच्छति ॥ प्रतिष्ठासमानस्य मे वापिंधी हितं काङ्ता केनचिन्नो निगद्या । यदत्रान्तरायीभवन्नम्बुदानामिवावग्रहः कस्य न स्यादनिष्टः ।। ८४ ॥ हे श्राद्धाः, प्रतिष्टासमानस्य पूर्वदेशान् प्रति प्रस्थातुकामस्य प्रचलितुमिच्छतो मे मम हितमायती इष्टं समीहितार्थ काहुता वाञ्छता केनचिच्छ्राद्धेन साधुना वा चतुर्वि- घसंघमध्ये केनापि निपेधी निषेधिका निषेधं प्रतिपादयित्री वाक् वाणी नो निगद्या न बाच्या न कथनीया । यत्कारणादन कार्य ममान्तरायीभवन् विघ्नकर्तृत्वेन जायमानः कस्स हितैपिणो धर्मवृद्धिविधातुः पुंसोऽनिष्टो द्वेयकारी असूयाकारण न स्यात् । अपि तु सर्वस्यापि धार्मिकस्यानिष्ट एवेति । क इव । अवग्रह इव । यथाम्बुदाना अलदायकानां मेघानामवग्रहो वृष्टिरोधविधायी जगतोऽप्यनिष्टः स्यात् ॥ अनध्यायिकास्ये तिथिर्यास्यते स्माश्रये प्राघुणीवेत्युदित्वाथ तेन निजास्यामृतांशोस्तिथीनां प्रणीत्वं तदा सार्थकं खेन निर्मित्सतेव ८५ । 1 ·५१० काव्यमाला। अथेति पूर्वोक्तकथनानन्तरं तेन हीरसूरिणा इति पूर्ववाक्यमुदित्वा कथयित्वा श्राद्ध- पुरस्ताभिवेद्य आस्से सवदने अनध्यायिका यस्यां तिथी किमपि नाधीयते सानध्या- यिका तिथिः। 'प्रतिपत्पाठनाशिनी' इति वचनात् । वास्यते स्म वासिता । मौनं कृत्वा स्थितमित्यर्थः । केव । प्राघुणीव । यथा आश्रये स्वगृहे कापि पूर्वपरिचिताप्यपराप्य- भ्यागतिका सौजन्यात्स्थाप्यते आदरपूर्व रक्ष्यते । उत्प्रेक्ष्यते--तदा तस्मिन्नवसरे नि- जास्यामृतांशोरात्मीयवदनचन्द्रस्य तिथीनां प्रतिपदादिदिनानां प्रणयति करोति इति प्रणीतत्त्वं तिथिकारकत्वम् । 'तिथिप्रणी व्यभिधानत्वार श्वेतवाज्यमृतसूस्तिथिप्रणी' इति हैम्याम् । सार्थकं सत्यार्थ निर्मित्सता निर्मातुं कर्तुमिच्छता वाञ्छतेन ॥ इति हीरसूरिप्रतिवचनम् ॥ प्रभोक्सुिधासारमाकण्ठमेते सकर्णा निपीय खकर्णाञ्जलिभ्याम् । सृजन्तो निमेषानपि मां स्पृशन्तो दधुः सौमनस्यं तदाश्चर्यमेतत् ८६ एते सकर्णाः प्राज्ञाः श्राद्धाः निमेपानयननिमीलनोन्मीलनानि एजन्तः कुर्वन्तोऽपि पुनः मां क्षोणी स्पृशन्तोऽपि पादाभ्यां भुवं संघयन्तोऽपि यत्सुमनसां भावः सीम- नस्सं देवत्वं दधुः धारयन्ति स्म । देवा हि निमेषान कुर्वते भूमीमपि न स्पृशन्ति च । एते तु तथा नेति एतन्महदाश्चर्यमतिशायि चरित्रम् । वसुतस्तु शोभनप्रसनम- नस्त्वमिति । किं कृत्वा । प्रमोहीरसूरेाक् नाणी सैव सुधा पीयूपं तस्या आसारो वे. गवती वृष्टिः । अथ वा सुधाया अमृतादपि सारं वस्तु श्रेष्ठ: पदार्थः । तं पीत्वा । कथ- माकण्ठं कण्ठपीठं यावत् भास्वाय सादरं श्रुत्वा वा ॥ किरन्त्यामृतं प्रीणितानेकजन्तोगिरा तस्य धाराकदम्बा इवामी । समुल्लासिलोमावलीकोरकाङ्गा इदं व्याहरन्ति स्म पौराः प्रमोदात् ८७ अमी अकमिपुरीयाः पौराः श्राद्धाः इदं वक्ष्यमाणं व्याहरन्ति सबभापिरे । किम् । समुहासिनी प्रोल्लसनशीला लोमावली रोमराजी एव कोरकाः कलिका आहे वपुलतायां येषां ते । कया कृत्वा । प्रीगिताः प्रीति प्रापिताः अनेके यावजातीया ज. न्तवः प्राणिनी येन तारशस्य गुरोरमृतं सुधां फिरन्या विस्तारयन्या भयानाममृत- पानं कारयन्त्या गिरा वाण्या । उत्प्रेक्ष्यते-धाराकदम्बा इव । यथा धाराभिर्ज. लवादष्टिभिराहिताः संसिकाः कदम्मा धाराकदम्बाः कोरकितानः कुस्मलकलित- शासा भवन्ति । "फिरन्त्यामृतं तस्स लोकंपृणस्याम्युवाहस्य वृष्टयेव धाराकदम्याः । गिरोलासिलोमावलीकुमलामा इदं व्याहरन्ति स्म पौराः प्रमोदात्८७ पारा नागरिकाः प्रमोदादानन्दादिदं वक्ष्यमाणं व्याहरन्ति स भाषन्ते म्म । हिम् । साहसतीत्येवंशीला साहासिनी या लोमावली रोमराजी सेय फुल्मलाः फोरकाः ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । कलिका येपु तादृशान्यज्ञानि काया येषाम् । कया । तस्य सूरेर्गिरा वाण्या । तस्य कि- लक्षणस्य । लोकंपृणस्य त्रैलोक्यलोकस्यालादोत्पादकस्य । गिरा कि कुर्वन्त्या । अमृतं सुधारसं मोक्षं वा किरन्या विस्तारयन्त्या पायन्या ददत्या च । अमृतपानमिव प्रीति- मुत्पादयन्या मुक्तिदायिन्या च । कोरकिताहाः क इव । धाराकदम्बा इव । यथा विश्वसौहित्यविधायिनोऽम्बुवाहस्य मेघस्यामृतं धनसलिलं वितन्वन्त्या वृष्ट्या वर्षणेन कृत्वा धाराकदम्वाः प्रोल्लसल्लोममालिकातुल्यैः कोरकैः कुसुमकलिकाभिः कान्ताः कायाः शाखाप्रतिशाखारूपा देहा भवन्ति । धाराभिर्जलदजलवृष्टिभिराहताः कदम्वद्रुमाः धाराकदम्बाः । धाराहताः किल कदम्बा: पुष्यन्तीत्यशाने सिद्धान्तेऽपि च ह. श्यते-'धाराहयकयम्वसमुच्छसिरोमकूवा' इति । तथा 'स्तोकेनेव वहन्ति पुष्पपुलक धाराकदम्बद्रुमाः' इति चम्पूकथायाम् । 'वीकालमधिगत्योज्जृम्भिता नीपाः धाराक- दम्वाः । रजसि ये पुष्पन्ति ते धूलीकदम्बाः । वर्षासु ये पुष्पन्ति ते धाराकदम्पाः' इति चम्पूकाटिप्पनके ॥" इति पाठान्तरम् ॥ जडिमा निजां दूपितामङ्गयष्टिं तपोभिस्त्यजन्नू_संस्थाननुख्यैः । सुमेरुः किमादत्त सूरीन्द्रदेहं न चेह प्रतीकाशधैर्यः स कस्मात् ॥८॥ सुमेरुः सुवर्णाचलः । उत्प्रेक्ष्यते-पूरीन्द्रस्य देहं कार्य क्रिमादत्त गृहीतवानिव । सूरिशरीरी वभूवेत्यर्थः । किं कुर्वन् । ऊध्वमूवीभूय यत्संस्थान सम्यक समीचीनास- मीचीनतया या स्थितिनिष्ठा या तत्प्रमुखैस्तपोभिनिरनपानादिकष्टैर्यमनियम विशेधर्वा छत्वा जडिन्ना पत्तया जाज्येन दूषितां कलहितां निजामात्मीयामद्यष्टिं वपुलता ल. जनुज्झन् । एवं चेन तर्हि स सूरिः कस्मात्कारणात् अप्रतीकाशमसाधारणं धैर्य धारमा यस्य सः । अद्वैतधीरताकालतः कथं भवेत् ।। यदुद्यत्सते भूधवस्योपकर्तुं वयं सूरिकण्ठीरवस्तद्धि साधु । विनैतं कथं सोऽवबुध्येत धीमान्यथा कार्तिकैकादशीमब्धिशायी ॥८९॥ सूरिकण्ठीरवः हीरविजयसूरिसिंहः खयमात्मना यद्भधवस्याकव्यरस्योपकर्तुमुपकारं कर्तुमुद्यत्सते प्रागल्भवे उद्यमं प्रयत्नं कुरुते । हि निश्चितम् । तत्साधु सम्यक् । यत्कार. णादेतं सूरि विना स धीमान् महाप्राज्ञः कथं केन प्रकारेणावबुध्येत सम्यग्ज्ञानमवा- मुयात् । क इव । अधिशायीव । यथा कार्तिकमासस्यैकादशी शुक्लकादशी हरिप्रयो- पतिथि देवउठणीएकादशी सामन्तरेण कृष्णः कथं जागति । वीसमयमनुलक्ष्यी- कृत्याब्धौ समुद्रे शेते इत्येवंशीलोऽब्धिशायी । अहो पश्यतास्य प्रभोः साहसिक्यं परं येन नापेक्षते कंचनापि । द्विजेशद्विपद्वेषिपूपप्रदीपैः प्रतीक्ष्येत किं कापि साहायकाय ॥ ९० ॥ अहो इति परस्परसंबोधने । भ्रातरः, अस्य प्रभोः श्रीगुरोः साहसिक्यं साहसतां साहसकर्मता सहसा वर्तते इति साहसिकः । 'ओजः सहाम्भसा वर्तते' इति इक् ।

·११२ काव्यमाला। तस्य भावः कर्म वा साहसिक्यम् । 'अहो महीयसव साहसिक्यम्' इति नैषधे । प. । श्यत विलोकयत । येन कारणेनायं परमन्यं कंचनापि कमपि नापेक्षते न काहति । युक्तोऽयमर्थः। द्विजेशश्चन्द्रः, द्विपद्वेषी केसरी, पूपा सूर्यः, प्रदीपः कजलध्वजः, एतैश्चन्द्रादिभिः क्वापि कुनापि विपये। किमिति प्रश्ने । साहायकाय साहाय्यकृते । 'यो- पधाद्गुरूपोत्तमागुन् । रमणीयसहायाद्वा । साहायकं साहाय्यम्' इति प्रक्रियाकोमु- द्याम् । प्रतीक्ष्येत परापेक्षा क्रियेत । अपि तु सर्वत्र स्वयमेव प्रागल्भ्यते । यदुक्तं सत्वे-'रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथि- रपि । रवियत्येवान्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्वे भवति महतां नोपकरणे ॥ विजेतव्या लवा चरणतरणीयो जलनिधिविपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्याजी रामः सकलमवधीद्राक्षसकुलं क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥' इत्यादि ॥ इति हीरगुरोः श्राद्धकृतस्तुतिः । ततोऽन्यैः समं साधुभिः सूरिसिंहः समुद्दिश्य पूर्वी दिशं स प्रतस्थे । जिगीपुः समग्रान्दिगन्ताननेकैरिवाखण्डलोऽम्भोधिनेमेरनीकैः ॥९१॥ श्राद्धप्रशंसानन्तरं स हीरविजयनामा सूरिपु निर्भयत्वात्साहसिकत्वाच सिंह इव सिंहः पश्चाननः अन्यः खपारिपार्श्वकभूतैरपरैः साधुभिः श्रमणैः समं सार्धं पूर्वी प्राची दिश- मुद्दिश्य मनसि कृत्वा प्रतस्थे प्रस्थानं कृतवान् । क इव । आखण्डल इव । यथा समप्रा. न्दिगन्तान्दिग्विभागान् । दिशामवसानभूमीर्यावदित्यर्थः । जिगीषुः स्वीचिकीर्षुः अम्भो- पिनेमेः पृथिव्या आखण्डलः पुरहूतो भूमान् अनेकैर्गजाश्वरथपत्तिप्रकरपरिकलितानीकैः कटकैः साकं प्राची हरितमुद्दिश्य प्रतिष्टते ॥ अलंकारमालां दधाना वसाना दुकूलानि पुष्पाणि पाणौ प्रणीय । कनी प्रागभूत्संमुखीना मुनीन्दोः पुरः प्रादुरासेव मूर्ता जयश्रीः ॥१२॥ मुनीन्दोः सूरेः प्रस्थानावसरे प्राक् पूर्व कनी कन्या कुमारिका संमुखीना अभिमुखा अभवत् । संमुसमाजगामेत्यर्थः । कि कृत्वा । पुष्पाणि विकसितकुमुमानि पाणी सहस्ते प्रणीय कृत्वा । भादायेत्यर्थः । किं कुर्वाणा । अलंकारमालामाभरणश्रेणीमलंकारान् म. गिसुवर्णभूषणानि कुसुममालिकां च वा दधाना विभ्राणा परिधरन्ती वा । पुनः किं कुर्वाणा।दुक्लानि क्षीमाणि पकूलप्रमुखदिव्ययसनानि वधाना वसे लेति परिदधाना। उत्प्रेक्ष्यते-मुनीन्दोः सूरेः पुरोऽग्रे मूर्तिमवी सशरीरा जयश्रीजयलक्ष्मीः प्रादुरा. सेव प्रकटीभूवेव ॥ विधास्यामि सांनिध्यमभ्यासमेवानिशं तस्थुषी ते किमेतद्विवक्षुः । असौ शासनखमंगाक्षी समेता पुरः सौरभेयी बभूव प्रतीन्दोः ॥१३॥ मतीन्दोहरिसूरेः पुरोऽप्रे मीरभेयी रावस्या गीर्वभूव संमुतं समेता । उत्प्रेक्ष्यते- ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । असौ प्रत्यक्षा शासनख{गाक्षी सिद्धायिकानाम्नी श्रीमन्महावीरजिनशासनदेवतेव समेता समागता किमु । किं कर्तुमिच्छुः । एतदत्रैव काव्ये प्रोच्यमानं विवक्षुर्वक्तुमिच्छुः कथ- यितुकामा । किं तदेवाह है सूरे, अहं शासनमुरी अभ्यासे श्रीमत्समीपे एव तस्थुषी स्थितवती सती अनिशं निरन्तरमहोरानमेव ते तव महावीरपधारिणः सूरेः सां- निध्यं सत्यवसरे श्रीमत्समीहितकार्य विधास्यामि करिष्यामि । दुष्करमपि भवदीप्सि. तार्थे साधयिध्यामीति ॥ प्रशान्तै रसैः पूरितः पूर्णकामो भवांस्तूर्णमेवास्तु मद्वन्मुनीन्दो। सकान्तोत्तमाङ्गे स्थितः पूर्णकुम्भः पुरोऽभूदितीव प्रभोर्वक्तुकामः ॥९॥ सह कान्तेन भर्चा विद्यते या सा तस्याः सकान्तायाः सधवायाः स्त्रिय उत्तमाओं मस्तके स्थितः पूर्णकुम्भो जलभरमृतकलशः प्रभोः सूरेः पुरोऽने अभूत्संजातः । अभिमुखः समाजग्मियानित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--प्रभोहीरविजयसूरेरित्यमुना प्रकारेण वक्तकामः कथयितुमना इव । इति किम् । हे मुनीन्दो, भवान्मद्वदहमिव प्रशान्तः प्रक- पेण शान्तनामभिरुपशमलक्षणे रसः सर्वेभ्योऽपि रसेभ्यः प्रशस्यत्वान्महानन्ददायित्वाच्च बहुत्वम् । पूरितः परिपूर्णीभूतः भृतः सन् तूणे शीघ्रमेव पूर्णाः सिद्धा निष्पनाः कामा अभिलाषा यस्य तादृशोऽस्तु भवतात् । यथाई रसैः सलिलैः पूरित आकण्ठ- पीठं पूर्णः भृतमध्यः संजातोऽत एव पूर्णो जलादानलक्षणः कामो मनोरथो यस्य ॥ प्रणीयाभिमूर्ति सुधास्वःस्रवन्तीतमीकान्तमुख्याखिलद्वेषभाजाम् । किमु श्लोक एतस्य मूर्तः समेतो दधि व्यालुलोके पुरस्तादनेन ॥९॥ अनेन हीरगुरुणा पुरस्तादने दधि पयः सुतो व्याललोके वीक्ष्यते स्म । संमुखं दधि दृष्टमित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-मूर्तस्तनूमानेतस्य सूरेः श्लोको यशः किमु समेत आगत इव । किं कृत्वा । सुधा पीयूषम्, स्वःस्रवन्ती गगा, तमीकान्तश्चन्द्रः, मुख्याः प्रकृष्टा येपामादी वा तादृशा अखिलाः समस्ताः श्वैत्यध्रिया द्वेषभाजो वैरिणः प्रतिपक्षाः तेषा- मभिभूति पराभवं प्रणीय विधाय कृत्वा ॥ यदोजोजितः किं प्रसत्त्यै समेतः पुरो हव्यवाहो गलद्वायुवाहः । यतीन्द्रेण गर्जन्गजोऽप्यालुलोके प्रयाणे प्रभोर्दुन्दुभि दन्ध्यनन्किम् ९६ यतीन्द्रेण सूरिणा पुरोऽग्ने हव्यवाहो वद्विरालुलोके निरीक्षितः । किंभूतः । गलन्निर्ग: दछन् वायुवाहो धूमो यस्मात् । निर्धूम इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-येन सूरिणा ओजसा खव- लप्रतापेन कृत्वा जितो भूतः सन् प्रसत्यै अर्थात्सूरेः प्रसन्नीकरणाथै कि समेतः समागत इव । अपि पुनः सूरिणा गर्जन् वृंहितं विदधत् गजरिवं गलगजितं कुर्वाण: गजो वारणो हस्ती । पुर आगच्छनित्यध्याहार्यम् । आलुलोके ददृशे । उत्प्रेक्ष्यते-प्रभोः प्रयाणे पूर्व दिक्प्रस्थाने दन्श्वनन्नतिशब्दायमानो दुन्दुभिरेव निःसान इव भेरीव या पटहो वा । 'भैरीदुन्दुभिरानकः' इति त्रयोऽप्येकार्था हैम्याम् । शास्त्रान्तरे पृथगी अपि ·काव्यमाला। प्रयो दृश्यन्ते । भेरी प्रसिद्धा मदनभेर्यपि । दुन्दुभिनिःखानो राजवाघमानकः पटहः 'ढोल' इति प्रसिद्धः ॥ त्वयारोपि केतुः कुले योगभाजामितीवालपन्तं वणैः किंकिणीनाम् । खमूभी विहायः स्पृशन्तं स केतुं मुमुक्षुक्षितीशोऽक्षिलक्षीचकार ९७ स मुमुक्षुक्षितीशः । निजाग्रे इति ज्ञेयम् । केतुं ध्वजमक्षिलक्षीचकार लोचनगोचरी- कुरुते स्म पश्यति स्म । कि कुर्वन्तं केतुम् । खमूर्धा निजमस्तकेन कृत्वा विहायो व्योमागणं स्पृशन्तं संघट्टयन्तम् । अम्बरचुम्बितमित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते---किंकिणीनां क्षुद्रघण्टिकानां वणैः रणज्झणितिशब्दैः इत्यालपन्तं गुरुं प्रति कथयन्तमिव । इति किम् । हे प्रभो, त्वया योगभाजां योगीन्द्राणां कुले वशे केतुः पताका ध्वज आरोपितः । सशब्दानिवाब्दान्पतद्वारिधारान्ध्वनङ्गनिर्यबसान्सान्द्रसालान् । निरीक्ष्य क्षणं नृत्यतः कृप्तकेकारवान्केकिनो दक्षिणानैक्षतासौ ॥९८॥ असी सूरिदक्षिणान्दक्षिणदिग्विभागवर्तिनः अनुकूलान्वा केकिनो मयूरानैक्षत आलो. कते स्म । कतिचन शकुना दक्षिणविभागस्थिता सिद्धिविधातारो भवन्ति । यदु. कम्-'जम्बूवासमयूरो भारद्वाहेतहेवनउलेअम् । दसणभेव पसत्यं पयाहिणे सव्वसं- पत्ती ॥' इति । किभूतान्केकिनः । कृप्तो विरचितः कृतः केकारवो यैस्ते । केकिनां वा केका शुक्लापाहोऽस्य वा केका । अत एव केका विद्यते येषां ते के किनः तान् । पुनः किं कुर्वतः । नृत्यतः ताण्डवमाडम्बरयन्तः । किं कृत्वा ।क्षणं निमेषमात्र सान्दान् सच्छायान् सनेहान्वा सालान्द्रमान्वृक्षानिरीक्ष्य दृष्ट्वा । किभूतान् सालान् । ध्वनन्तो मागुशारवं कुर्वन्तः शब्दायमाना भृङ्गा भ्रमरा येथु । पुनः किभूतान् । निर्यन्तोऽविरलं निर्गलन्तो निःसरन्तो रसा मकरन्दा येभ्यस्तान् । कानिय । अब्दानिव । यथा सह. शब्दैर्ग रवैयर्तन्ते ये वे तथा । पतन्त्यो निरन्तरं निर्यान्त्यो वारिणां जलाना धारा रेखाकारा दृष्टयो येभ्यस्तादृशान् । मेघानालोक्य मयूरा नृत्यन्ति ॥ अवामेव वामाप्यमुप्यानुकूलं चुकूज द्रुमे भक्ष्यमादाय देवी । त्रिलोकीमिवाकारयन्सेवनायै विभोर्दक्षिणीभूय चापोऽप्युवाच ॥१९॥ देवी कृष्णवटिकापोतकी नामा । यदुक्तं मुरथोत्सवकाये-'पोतकीदयितपिच्छस. च्छविः' इति । लोके तु देवीति प्रसिद्धा । निष्कण्टकहरिततरी स्थिता उपविष्टा सती वामापि सव्यभागवर्तिन्यपि अय च वामाप्रतिक्लाप्युच्यते । परं नात्र परमार्थतः । अवामेव दक्षिणेच अनुकूलेप वेत्यर्थः । अमुप्य सूरेरनुकूलमायती हितसूचकं चुकून यमापे । वर्धमानखरान् कृतवती । किं कृत्वा । भक्ष्यसमूहं 'चूणि' इति प्रसिद्धमा- दाय गृहीत्वा भक्षयित्वा । अपि पुनः चापः फिकी दिवि: नीलपक्षिविशेषः । लोके 'नी. स्वास' इति प्रसिद्धः । दक्षिणीभूयापसव्यभागवती भूत्वा तोरणं यदा प्रदक्षिणीकृत्य * ·- ११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । वा उवाच ब्रूते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-विभोः सूरीश्वरस्य सेवनायै सेवाकरणार्थ त्रिलोकी विश्वत्रयीमाकारयमिव ।। ममाग्रे द्विजिह्वा यथा यान्ति दूरे तवापीति वभ्रर्वदन्दक्षिणोऽभूत् । तवाधीश वामोऽप्यवामोऽस्तु मदरखरस्य स्वरः किं ब्रवीतीव चामः१०० व(नकुलः प्रभोदक्षिणोऽनुकूलो दक्षिणदिग्भागभागभून् । वामाद्दक्षिणदेशे जगामे- त्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते इति वदन्कथयन्निव । इति इयं गर्मितोत्प्रेक्षा । इति किम् । हे अधीश, यथा ममाग्रे द्विजिट्टा भुजगा दूरे यान्ति तथा तेनैव प्रकारेण तवाप्यो द्वि- जिता द्विरसना मत्सरिणः खला: पिशुना दूरे यान्तु । पुनः खरस्य गर्दभस्य खरः। उत्प्रेक्ष्यते-इति ब्रवीतीव भापते इव । किंभूतः । वामः सव्यभागवतः । इति किम् । हे अधीश, तब वामोऽपि प्रतिकूलोऽपि मददहमिवावामोऽस्तु अनुकूलो भवतात् ।। यतो जन्मिनामीप्सितं शर्म दत्से प्रभो भिन्धि नस्तेन तिर्यक्त्वदुःखम् । इतीव स्म विज्ञप्यते तित्तिरैणैः स सव्यापसव्योद्धयद्धानयानैः ॥ १०१ ॥ तित्तिराः खरकोणाः । लोके 'गणेश' इति प्रसिद्धाः । तथा एणा मृगाः हरिणास्तैः सव्यापसव्ययोर्वामदक्षिणयोरुद्भवन्ति प्रकटानि जायमानानि यानि ध्वानाः शब्दाः तथा यानानि गमनानि तेः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते स सूरिरिति विज्ञप्यते स्म । तस्य प्रभो- रिति विज्ञप्तिर्विधीयते स्म । इति किम् । हे प्रभो, यतः कारणात्वं जन्मिनों प्राणिना- मीप्सितं मनोवाञ्छित शर्म सुखं दत्से ददासि तेन कारणेन त्व नोऽसाकं तिर्यक्त्वस्य तिर्यक्त्वेन वा यदुःख कष्टमसुखं वा भिन्धि भेदय नाशयेति ॥ व्यपोहैकदृक्त्वं त्वमसद्विगानं रसन्तीति किं वायसास्तस्य वामाः । शुभायामरी भैरवा वाभ्युपेताप्यवामाभव+रवी निःस्खनन्ती ।। १०२ ।। वामाः सव्ये भागे वर्तमाना वायसाः काकाः । उत्प्रेक्ष्यते-इति रसन्ति किम् इत्थं वदन्तीव । इति किम् । हे प्रभो, त्वमस्मद्विगानमस्माकमपवादं लोके निन्दाकारि एकटक्त्वं काणक्षत्वं धूर्नतामियपि ध्वनिः । व्यपोह निराकुरु । अपि पुनः निःस्वनन्ती शब्दायमाना भैरवी पक्षिविशेषः । लोके 'भईरव' इति प्रसिद्धा अवामा दक्षिणा अ- नुकूला अभवत्संजाता । उत्प्रेक्ष्यते-सुभाय कल्याणकरणार्थ भैरवी भवानीनामा भवानीत्यभिधाना अमरी देवी वाभ्युपेता समागता । अमुष्य मुख्याः शकुनाः परःशताः परेऽप्यभूवशुभशंसिनः पथि । तदर्थसिद्धेरुपगन्तुकायाश्चिहानि कि प्राक्प्रकटीभवन्ति ॥ १०३ ॥ अमुष्य श्रीहीरसूरेः पथि मार्ग शुभशसिनः शुभोदककथयितारः परेऽन्येऽपि पुर- वनसंबन्धिनः परःशताः शतश: मुख्या: प्रशस्या अभूवन्सजज्ञिरे । उत्प्रेक्ष्यते-- उपगन्तुकाया आगमनशीलायाः । भविष्यन्या इत्यर्थः । 'आगमने गमनार्याः समभ्यु-

·काव्यमाला।
पाड्भ्यः पराः कथिताः' इति क्रियाकलापे । तदर्थसिद्धस्तस्य सूरेरर्थसिद्धः कामितका-
थनिप्पत्तेः प्राक् पूर्व प्रकटीभवन्ति प्रकाशानि जायमानानि विहानि किंलक्षणानीय ।
शकुनशब्दः पुनपुंसके दृश्यते ॥
वाचोऽनुबिम्याभिरिवाशनाभिराशीमिरध्वन्यभिनन्द्यमानः ।
महोदयोदर्कविधायिनो धिया विमृश्य सूरिः शकुनान्पुरोऽचलत् १०४
सूरिस्तपागच्छनायकः महानतिशायी उदयो मोक्षश्च स एवोदकं उत्तरकालजं फल
तं विदधति कुर्वन्तीत्येवंशीलान् शकुनान् धिया खबुद्धया विमृश्य विचार्य पुरोऽग्ने
अचलचचाल प्रतिष्ठते स्म । किं क्रियमाणः । अध्वनि प्रस्थानमार्गे अङ्गनाभिः श्राद्धव-
धूभिराशीभिर्मगलशंसनवाणीभिरभिनन्द्यमानः स्तूयमानः । उत्प्रेक्ष्यते-अङ्गनाभिर्वाचो
वाग्देवताया अनुविम्बाभिः प्रतिकृतिभिरिव । सरस्वतीदेवीप्रतिविम्वाभिरिव ॥ इति
हीरविजयसूरेः प्राची दिशं प्रति प्रस्थितौ शुभशकुनानि ।
द्विवेललीलाप्रविसारिवेलापयोभुजाभ्यां परिरभ्य भूमा ।
मत्तेभयानामिव वल्लभेनाम्भोराशिना खाङ्कमवाप्यमानाम् ॥ १०५ ॥
महीयसी नाम महीं सवन्ती विजृम्भिहैमाभरजःपिशनाम् ।
वेणीमिव स्वर्णमयीं नदीशनेमीन्दिरायाः प्रभुरुल्ललचे ॥ १०६ ॥
प्रमुहीरसूरिः महीं नाम स्रवती नदीमुल्ललझे उत्तरति स्म । किंलक्षणाम् । महीय-
सीमविशयेन महतीम् । महत्प्रमाणामित्यर्थः । पुनः किलक्षणाम् । विजृम्भिना विकसन-
शीलानां हैमानां काञ्चनसंवन्धिनामब्जाना कमलानां रजोभिः पीतपरागैः कृत्वा पि-
शहां पीतवर्णी संजाताम् । उत्प्रेक्ष्यते-नदीशनेमीन्दिरायाः। सरित्पतिमेखलालक्ष्यभूमी-
श्रिया इत्यर्थः । स्वर्णमयीं काञ्चनरचितां वेणी श्रीशिरोरुहाभरणं संयतानां केशानामु-
परि धीयते । केशाः संयतासन्मध्ये क्षिप्यते पा सा वर्णमयी प्रलम्या गजशुण्डाकारा
वेणीत्युच्यते । वर्णवेणीति शिरोरुहभूपणमधुना दक्षिणस्यां श्रूयते दृश्यते च । महीं
कि क्रियमाणाम् । अम्भोराशिना समुद्रण साई निजोत्सद्गमवाप्यमानाम् । केन का.
मिव । पाहभेन मत्तेभयानामिव । यथा खकान्येन मदोगुरसिन्धुरगमना खप्राणप्रिया
खकीयकोई प्राप्यते । कि कृत्वा । द्वै वेले वारी यत्र तद्विवेलं लीलया स्वभावेन
नोपाधितः विश्वसामान्यतः प्रकर्षण विसरणशीलयोर्विस्वारियोलयोरम्भोरद्वयोः
पयसी सलिले एव भुजे पाहू ताभ्यां कृत्वा भूना बाहुल्येन परिरभ्य वपुरेकीकरणेन
गाढमालिशप ॥
कापि स्थपुटितां कापि द्रुमद्रोणीसमाकुलाम् ।
फचिवहवाहिनीकां किराताकलितां कचित् ॥ १०७ ॥

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५१७ द्विपद्वीपिद्विपद्वेष्यमुख्यजन्तूचितां कचित् । पदवीं क्षोणिभृत्क्षोणीमिव सूरिरलङ्घयत् ॥ १०८ ॥ सूरिः क्षोणिभृतः पर्वतस्य तल्लाटदेशाधिपस्य च क्षोणी गहरो: भूमीमिव पदवी मार्गमलइयत् भतिकामति स्म । किंभूताम् । क्वापि कुत्रापि प्रदेशे स्थपुटत्वं विपमो- नतत्वं संजालमस्यामिति स्थपुटिता तथा क्वापि स्थाने द्रुमाणां द्रोणीभिर्विविधतरुश्रे- णीभिः समाकुलां निर्भरभृताम् । द्रोणिशब्दः श्रेणीवाची । यथा चम्पूकथायाम्-'भिल्लीप- लवशङ्कया विचिनुते सान्द्रद्रुमद्रोणिपु' इति । 'द्रोणी तु नोवृतिभेदे शैलसंधी च' इत्यने- कार्थः । तथा 'दोणिरिदन्तोऽपि समूहार्थवाची च' इति तदवचूर्णिः । तथा कचित्कुन- चिद्देशे वहन्यो महीधरकुण्डादिभ्यो निःसरन्यो वाहिन्यो नद्यो यत्र । पुनः क्वचिद्गह- रादिषु नीरागमन निम्नप्रदेशादिषु वा कोतरा इति प्रसिद्धेषु किरातैल्लिराकलितां संयु- ताम् । पुनः क्वचिदरण्यादी द्विपा मत्तमतगजा द्वीपिनो व्याघ्रचित्रकाया द्विपद्वेष्याः केसरिणस्त एव मुख्याः प्रकृष्टाः प्रमुखा वा ये जन्तवो वनसत्वास्तेषामुचितां निवास- योग्याम् ॥ युग्मम् ॥ क्रमावरदले फुल्लाम्भोजे भृङ्ग इवागमत् । स्तम्भतीर्थस्य सङ्घन तस्मिन्प्रभुरवन्धत ॥ १०९ ॥ क्रमाद्विहारपरिपाच्या प्रभुहारसूरिर्वटदले 'वडदलं' इति नाम्ना प्रसिद्ध पुरे आगम- दाजगाम । क इव । भृङ्ग इव । यथा फुल्ले विकसिते अम्भोजे कमले मधुकर आग• च्छति । पुनस्तस्मिन्वटदलाप्रामे प्रभुः स्वम्भतीर्थसंघेन साधुसाध्वीश्राद्धश्राद्धीरूपजनस. मुदायेन भवन्धत समेत्य नमस्कृतः ॥ भक्तिप्रहमना जिनाधिपमताधिष्ठायिनी निर्जरी तस्मिन्नक्तमवाकिरतिपतिं नीरन्ध्रमुक्ताफलैः । श्रुत्वा तीर्थकरानुकारिभगवन्माहात्म्यमुत्कण्ठिता विद्मो वन्दितुमागताः प्रियतमा राज्ञः स्वतारोत्करैः॥११०॥ तस्मिन्वटदलानामे भत्तया सेवाभत्त्था प्रहं ननं प्रवणं निर्भर चा मनो मानसं य- स्यास्तादशी जिनमतस्य श्रीजिनशासनस्य अविष्ठायिनी अधिष्ठापिका निर्जरी सिद्धा- विका नानी देवता नक्तं रात्री। कल प्रायो देवताना नक्कमेवागमस्य दृश्यमानत्वात् धूयमाणत्वाच निशिानीरन्धैर्निच्छिद्रर्वधरहितः । रक्षितरित्यर्थः । मुक्ताफलौतिकप्रति- पति श्रीहीरविजयसूरिमवाकिरद्वर्षयामास । 'अवाकिरन्वयोवृद्धास्त लाजः परियो- पितः' इति रघुवशे। तत्र वयमेव विद्मो जानीमः । उत्कण्ठिता उत्कण्ठाकालता उत्सुकीभूता सती खताराणां खशरणीभूतानामात्मपरिवारीभूतानां तारकारणां तारका- भिधसेवकानां ज्योतिपा चोत्करः समूहः सार्धे राज्ञः कस्यचिनृपस्य चन्द्रस्य वा प्रिय- ·११ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । ५१९ । स यतिनां श्रमणानांमध्ये क्षितेः क्षोण्या द्विजपतिश्चन्द्रः।राजेत्यर्थः । क्रमाद्विहारपरि- पाट्या वर्त्म मार्ग व्यलत अतिक्रान्तवान् उल्लयामास । किंभूतं वर्म । क्वचित्प्रदेशे मृगाः कुरङ्गाः उपलक्षणादन्येऽपि वन्यश्वापदाः तथा चित्राः सर्पजातिविशेपाः लोके 'चित्रडि' इति प्रसिद्धा उपलक्षणात्तत्तजातयश्च । अथवा चित्रा आतुकपर्णी इन्द्रवा. रुणी वा उपलक्षणात्सर्वोषधयस्ताभिरन्वितम् । किंवत् । पवनवम॑वद्यया आकाशं मृगो मृगशीर्ष पतङ्गः सूर्यः तथा चित्रा नक्षत्रं तैर्युतम् । 'चित्रादन्त्यां सुभद्रायां नक्षत्रोप- धिभेदयोः । दिव्यत्रीसर्पयोराखुपी च' इत्यनेकार्थतिलके । पुनः किंभूतम् । मदनर्म- ण्डल इति नाम प्रसिद्धः पादपैमेंदुरं भृतम् । किमिव । कुलमिव । यथा एणकान्ता मृगाना हरिण्यस्तासां दृश इव शोऽतिचपलानि लोवनानि यासा तासां स्त्रीणां वृन्दं मदनेन कंदर्पणोपचितम् । पुनः किंभूतम् । सह सहदेवरौषधिविशेषैस्तथा भीमराम्लवे- तसैः तथा अर्जुनैरर्जुननामवृक्षविशेपैर्वर्तते यत्तत् । किं च कुरुनिकेतवत् यथा कु- रूणां कौरववंशीयनृपाणां पाण्डूनों राज्ञाम् । महत्त्वाद्वहुवचनम् । कुरोः पाण्डोईपस्य वा गृह सह सहदेवो माद्रीनन्दनः भीमार्जुनौ कुन्तीसुती वृकोदरकिरीटिनी तैर्युक्तम् । 'सहदेवेनैकेन स्पर्धमाना अनेकैः सहदेवः संगताः' इति चम्पूकथायाम् । पुनः किंभू. तम् । कचित्कुचिस्थाने कीचकैः सच्छिद्रवशः वेणुभिः अचितं कलितम् । किंवत् । विराटनृपगेहवत् । यथा विराटराजस्य गेहं कीचकैविराटनृपपत्न्याः सुदेष्णायाः शतस- होदरैः कलितं सहितम् । पुनः किंभूतम् । वचित्प्रदेशे विविधा लघुद्धादयो वाहिन्यो नद्यस्ताभिर्मण्डितम् । किंवत् । नृपसमीपवत् । यथा राज्ञः पार्श्व विविधाभिगजहयरथ- पदातिप्रमुखाभिः सेनाभिभूषित भवति । 'वाहिनी सिन्धुसैन्ययोः' इत्यनेकार्थः । पुनः किंभूतम् । शिखिनां मयूराणां विविधैः स्फूर्जितः केकारवताण्डवक्रीडादिविलासैः कलितम् । किंवत् । अग्निविद्भवनवत् यथा अग्निहोत्रीयाणां गृहं शिखिनां दक्षिणामिह- पनीयगार्हपत्याभिधानां त्रयाणां हुताशनानो विस्फूर्जितैः स्फूर्तिभिः कलितं भवेत् । पुनः किंभूतम् । करीन्द्राणां यूथनाथानां कुलैर्वशः संकुल व्याप्तम् । किंवत् । विन्यभू- मीधवत् । यथा विन्ध्याचलो गजेन्द्रकुलैः संकुलो भवति ॥ इति गन्धाराकमिपुरमध्य- मार्गवर्णनम् ॥ विबुधपतिपुरंधीबन्धुरारब्धलील जिनपदकृतशोभं संचरच्छेतदन्ति । तटमिव वरटाया वल्लभः स्वर्वहाया अकमिपुरसमीपं भूपयामास सूरिः ॥ ११४ ॥ सूरिरकर्मिपुरसमीपमहम्मदावादनगरपाचे भूषयामासालंकरोति स्म । किंभूतः । वि. युधपतीनां कोविदपुरदराशा पुरंध्रीमिः शुभकामिनीभिः बन्धुराः तरुणकामिजनमनो. हराः आरच्याः प्रकान्ता लीला वनवसन्ततरुकुममावच यहाटीसकगानत्यान्दोलनादि.

·५२० काव्यमाला। विलासा यत्र । पुनः किंभूतम् । जिनानां तीर्थकृतां पदैः स्थानैः । प्रासारित्यर्थः । कृता विहिता शोभा यत्र । पुनः किंभूतम् । संचरन्तः सम्यक् समीचीनं खरोचमान- सल्लकीचप्रमुसं चरन्तो मक्षयन्तः। अथवा सम्यक् खहस्तिनीभिश्चरमखर्णपटवन्धपञ्च- शब्दवादित्रविविधविरुदावलीप्रकटनपूर्वकं प्रचलन्तः श्वेता भद्रजातिजातत्वेनोज्ज्वला दन्तिनो गजेन्द्रा यत्र । क इव । यथा वरटाया राजहंस्याः । 'वारला वरला हंसी वारटा वरटा च सा' इति हैभ्याम् । तथा 'नवप्रसूतिर्वरटा तपखिनी' इति नैषधे । वल्लभो भर्ता राजहंसः । खर्वहाया गगननिम्नगाया गडायास्तदं तीरं भूषयति । किंलक्षणं तटम् । विवुधपतिः सुरेन्द्रसस्य पुरंध्रीभिः पन्नीभिः कमनीयप्रकान्तजलजन्मोपचयम. जनोन्मननादिजलविला यत्र । पुरंत्रीशब्दो दीर्घोऽप्यस्ति । यथा 'अखिलपुरपुरंध्रीने- वनी-' इति नैषधे । तथा जिनस्य विष्णोनिगिखारारूपैः पदैः कृता निर्मिता शोभा यत्र । अथ वा जिनपदे आकाशे विरचिता श्रीफैन । एतावता गगनगनेत्युपपन्नम् । तनैव च शक्रकान्तानामुपलक्षणात्सुराङ्गनानां च जलक्रीडाया औचिती । तथा संचरन् जलपानाद्यर्थमागच्छनैरावणो यत्र ।। प्रभोरागमनोदन्तः प्रससार पुरान्तरे । चान्दनीय इवामोदः क्षितौ मलयभूभृतः ॥ ११५ ।। प्रभोहीरसूरेरागमनस्यापादावधारणस्योदन्तः प्रवृत्तिः समाचारः पुरान्तरे अकमिपु- रमध्ये प्रासार विस्तरति स । क इव ।आमोद इव । यथा चान्दनीयः श्रीखण्डनुम- संबन्धी परिमल: मलयाचलस्य आपाढभूधरस्य क्षिती भूमी प्रसरति ॥ विज्ञायागमनं यतिक्षितिपतेरामोदमेदखितां प्राप्ताः पौरपरम्परा मधुऋतो!हा इवोर्वीरुहाम् । गन्तुं संमुखमस्य नश्यदतनोः सज्जीवभूवुस्ततः श्राद्धा राजगृहोद्भवा इव मृगारातिध्वजस्सार्हतः ॥ ११६ ॥ ततस्तदागमनश्रवणानन्तरं पौरपरम्परा नागरिकपदयः अकमिपुरश्रावकप्रकराः नश्यन् द्वेषितया हन्तुं प्रतिश्रुतत्वेन मृतिभातेः पलायमानः अतनुरनहो यस्मात् । 'भतनुना नवमम्युदमाम्बुदम्' इति नेपधे । तस्यास्य सूरेरभिमुखं गन्तुं सनीवभूतः । के इस । श्राद्धा इव । यथा राजगृहे नगरे उत्पत्तिषेपां तादृशाः श्राद्धाः मृगरातिः सिंहो स्वजधिर यस्य तस्याहंतस्तीर्थकरस । महावीरदेवस्येस्यर्थः । संमुखं प्रयातुं सजा म. वन्ति स्म । किंभूताः । आमोदेन हर्षेण मेदखितां पुटतामाहादोसउितरोमाचक को- पचितकायन्वं प्राप्ता इलर्थः । किं कृत्वा । यतिक्षितिपतेर्मुनिराजस आगमनमकमिपु. रगमीपे समवसरणं विज्ञायावगत्य । क इव । न्यूहा इव । यथा मधुमनोवसन्तरामय. सागमनं प्रादुमांव ज्ञात्वा उवॉरहा वृक्षाणां समूहा आमोदमेदखितां परिमोपवि. ततो प्रानुवन्ति ॥

·११ सर्गः हीरसौभाग्यम् । + पर्याण्यन्ते स वाहा हरिहरय इवोत्तीर्णवन्तः क्षमायां काप्यप्राप्तावलम्बाम्बरचरणभवद्भूमनिर्वेदभाजः । शृङ्गार्यन्ते गजेन्द्रा गिरिगुरुवपुषः कृप्तसिन्दूरपूरा विद्मः प्रातस्त्यसंध्याः कुनयसमुदवज्योतिरस्तं नयन्त्यः ॥११७ ॥ वाहास्तुरगा: पर्याप्यन्ते स्म पल्ययनकलिताः क्रियन्ते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-वापि कस्मिन्नपि प्रदेशे अप्राप्तमनासादितमालम्बनमूवीभवनोपवेशनादिस्थित्याधारस्थान यत्र तादृशेऽम्बरे गगनाङ्गणे चरणं परिभ्रमणं तस्माद्भवनुत्पद्यमानो यो भूना बाहुल्येन निर्वेदः खेदः तं भजन्तीति तादृशाः सन्तः क्षमायां पृथिव्यामवतीर्णवन्त आगता इन्दावा इव । 'शर्तस्तमक्ष्णामनिमेपवृत्तिमिहीर विदित्वा हरिभिश्च वाजिमिः' इति रघुवंशे शक्रस्याश्वानां बाहुल्यं न त्वेक एवोच्चैःश्रवाः । अथ वा सूर्याश्वा इव । पुनर्ग- जेन्द्राः शृङ्गार्यन्ते स्म रक्तपीताम्बरचरमर किंकिणीघण्टाद्यनेकहारयुक्ताः निर्मा- यन्ते स । किंभूताः। गिरिः पर्वतस्तद्वद्गुरु महद्वपुः शरीरं येपाम् । पर्वतप्राया इत्यर्थः। पुनः किंभूताः । ऋप्तो रचितः सिन्दूराणां झारभूषणानां पूरः समूहो येषु । उत्प्रे- क्ष्यते-प्रातस्त्याः प्रातःकालीनाः संध्या इव । किं कुर्वन्सः । कुनयानां शाक्यादीनां कुमतानां वा समुदायो गणः स एव ज्योतिर्ग्रहनक्षत्रतारकादिस्तदसे नाशं नयन्त्यः प्रापयन्त्यः ॥ भूम्या व्योममेयेवाधृषत रविरथाः पद्महस्तैः श्रिताः कैश्चित्सज्जीक्रियन्ते कनकमणिमयाः सत्तुरङ्गाः शताङ्गाः । पतिः पादातिकानां विविधमणिगणालंकृतीरुद्वहन्ती रामस्थादस्पृशन्ती भुवमपि सुमनःश्रेणिवत्सजति स ॥ ११८ ।। कैश्चित्पुरुषैः सन्तः शोभनास्तुरझा अश्वा येपु तादृशाः शताः स्यन्दना रथाः सज्जीक्रियन्ते । किंभूताः । कनक खगै मणयो रनानि प्रचुरागि प्रधानानि वा येषु । पुनः किंभूताः।पमहस्तः क्रीडाथै हस्ते गृहीतकमल:, अथवा भाग्यवतया पधमाकृत्या हस्ते येषां तः । धितोऽ: सेषित उत्सहो येथाम् । उत्प्रेश्यते-व्योसा नमसा सम- मीयंया स्पोट्ताभ्यासूयया भूम्या पृथिव्या रविरथाः सूर्यस्यन्दना यात प्रियन्ते मातेऽपि कमलपाणिमिर्भास्कररविष्टितमध्यास्तया मुवर्णमनिमयाः शोभनायाश्च । मू: र्याणां पाहुल्याद्रयानामपि बाहुल्यम् । पुनः पादाविकानां पत्तीनां महेभ्यानां सार्थम् । गावाः पतिजना भवन्येव । भय या पादचारिणीमल्पदव्यत्वाद्वादनामावस्तेन चरण- चारिता तेषां पतिः परम्परा राबति स्म । कुर्वन्ती । विविधानाननेकप्रकाराणां मनिगणनामास्वर्णरत्र राजीनामलहतीभूग्णानि उवहन्ती धारयन्दी । पुनः किंमूता । राभस्यामूरिवदना गुपयाइवे होगीमन्दलमन्यस्पृशन्ती न पश्यन्ती ।यिन् ।

·५२२ काव्यमाला। मुमनःणिषत् । यथा देवराजी भुवं न स्पृशति । पादाभ्यामिति शेषः । रमाल- कारकृतीश्च धत्ते॥ प्रसाधिकाभिः परमाणुमध्या विभूषिताङ्गयः पुपुपुर्विभूपाम् । निनंसयेवोपनता व्रतीन्दोर्भुजंगलोकाद्भुजगेन्द्रवध्वः ॥ ११९ ॥ प्रसाधिकामिर्मण्डनकारिणीभी रमणीभिः । 'प्रसाधिकालम्बितमप्रपादमाक्षिप्य का- चिद्वरागमेव' इति रघुवंशे । विभूषितं विचित्रपत्रवल्लीरचनाभिरलंकृतमहं वपुलंता यासा तादृश्यः । परमाणुमध्याः कृशोदर्यः । 'अध्यापयामः परमाणुमध्याः' इति ने. पधे । भूप शोभा पुपुपुः चिन्वन्ति स्म । दधुरित्यर्थः । उप्रेक्ष्यते-भुजंगलोकानागम- वनादतीन्दोः सूरीन्द्रस्य निनंसया नन्तुमिच्छया उपनता आगता। 'उपनमन्ति तमी.. शसमुत्सुकाः प्रणयतो परितुं सकलाः श्रियः' इति ऋषभनमस्तवे । 'उपनमन्याग- च्छन्ति' इत्यवचूर्णौ । भुजगेन्द्रवध्वः नागनायकनायिका इव ॥ सुदृशां शिरसि व्यलीलसत्कलशाली मणिहेमनिर्मिता । स्तनवैभवसितेव यद्विजिगीपुः परमभ्युपेयुषी ॥ १२० ॥ मुशां सकान्तकामिनीना शिरसि मस्तके कलशानां कुम्भाना माली श्रेणी व्यलील. सत् विलसति स्म । शुशुभे इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-स्तनानामप्तिकामिनीकुचमण्ड- लानां वैभवेन तुगतादिशोभया भत्सिता अभिभूता सती तद्विजिगीपुस्तान् फुचान् पुनर्व्याघुट्य विजेतुमिच्छरभ्युपेयुषी । अभिमुसमुपेता समीपे समागता वा ॥ विहायोगणालिव्हिंगेहामशृङ्गानिलालोककेतुकणकिंकिणीभिः । पुरी प्रेक्ष्य सूरि किमायान्तमन्तर्भवत्प्रीतिरातन्तनीतीव गीतिम् १२१ आयान्तं वस्यान्तिकं समागच्छन्तं सूरि हारगुरुं प्रेक्ष्य व्यालोक्य अन्तर्मध्ये मर्या- सिजचित्ते भवन्त्युत्पयमाना प्रीतिः प्रमोदो यस्यास्तादृशी पुरी अहम्मदावादाभिधाना नगरी । गीति गानमातन्तनीति अतिशयेन सजतीव विस्तारयतीव वा । काभिः । विहायोरणं गगनाजिरमालिङ्गन्याश्लिपन्तीत्येवशीलानां गेहाना महेभ्यमयनानामप्राणि उपरितनानि गृहाणि शिसरागि तेप्वनिलैः पवनैरालोलावञ्चला ये केतयो जयन्तः पताकास्तेषां घणन्तीभिः सदायमानाभिः किंकिणोभिः पण्टिकाभिः युधुरि काभिः कृत्वा ।। तुमुलैन्दिवृन्दानां तूरस्वरकरम्वितैः । भूपरीरम्भकाम्भोदनि दैरिव निर्वभे ॥ १२२ ।। पन्दिरन्दानां मलपाठकप्रकारागां नुमुल: कोलाहल: यहुदानादानमनोरयरुपयुपरि पतता व्याकुलान्दनिय तलिनवसरे नितरां शुशुभे । किंभूतः नुमुलः । तुराणा. मनेसातीयवादिनामा सरः सदावरम्चितः मिश्रीकृतः न्यास रिसर्थः। अश्वीजय.

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५२३ लयेन निर्वभ' इति रघौ । उत्प्रेक्ष्यते--मुवो भूमीन्दिराया भूमिमामिन्याः परीरम्भकस्स आलिङ्गनदायिनः अम्मोदस्य मेघस्य निहादः गर्जारवैरिव ॥ केऽपि कुतूहलकलिता वन्दितुमितरे विलोकितुं केचित् । विकसितसुरतरुसुममिव मधुपास्तमुपागमन्पौराः ॥ १२३ ॥ केऽपि केचन नागरिकाः कुतूहलेन कौतुकेन कलिताः सहिता उत्सुकीकृता वा सन्तः । पुनः इतरे केचित् अन्ये केचन तं गुरुं वन्दितु नमस्कर्तुमपरे केचन विलो- कितुं तदुत्सवं द्रष्टुं पौरा नागरिकास्तं सूरिमुपागमन् सूरिसमीपे समागच्छन्ति स्म । के इव । मधुपा इव । यथा भ्रमरा विकसितं विजृम्भितं मुरतरोः कल्पवृक्षस्य सुमं पुष्पम् । जातिवाचित्वादेकवचनम् । कुमुमसमूहमुपायान्ति ।। प्रभोः पदाम्भोजयुगं पुरीजना नमस्कृतेर्गोचरतां नयन्तः । प्रमोदनिर्यन्नयनाश्रुबिन्दुभिः श्रान्तं पथा संस्नपयन्ति मन्ये ॥ १२४ ॥ पुरीजना अहम्मदाबादवासिश्राद्धसमूहाः प्रभोः सूरेः पदाम्भोजयुग चरणारविन्द- द्वन्द्वं नमस्कृतेनमस्कारस्य प्रणामस्य गोचरतां विपयत्वं नयन्तः प्रापयन्तः सन्तः प्रमो- देनानन्देन निर्यतां निर्गच्छतां नयनाश्रूणा लोचनसलिलाना विन्दुभिः कर्णः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते ....पथा मार्गेण । मार्गोलइनेनेत्यर्थः । धान्तं प्राप्तक्लमं संस्नपयन्ति स्नानं कार- यन्तीव । मन्ये इवार्थे । मुमुक्षुक्षोणीन्द्रक्रमकमलभक्तिप्रणमन- क्रियाश्लिष्यत्पांसुप्रसरविलसद्भालफलकाः । व्यराजन्त स्वःश्रेयसविहितये क्लुप्ततिलका व्यवस्यन्तः सिद्धिश्रियमिव वरीतुं पुरनराः ॥ १२५ ॥ मुमुक्षूणां संसारकारागारादात्मानं मोवयितुमिच्छूना मुनीनां मध्ये क्षोणीन्द्रो राजा एतावता हौरसूरिस्तस्य क्रमकमलयोः पादारविन्दयोः भक्त्या प्रणमनं नमस्करणं तस्य किया व्यापारकालस्तस्यामालिध्यतो मिलतो लगतः पांसोरीतादाम्बुजरजसः प्रसरो विस्तारस्वेन विलसन्ति शोभमानानि भालफलकानि ललाटपट्टा येषां तादृशाः पुरनराः अहम्मदाबादश्राद्धाः व्यराजन्त वभासिरे । उत्प्रेक्ष्यते--सिद्धिप्रिय मुक्तिलक्ष्मी वरीतुं परिणेतुं व्यवस्थन्तः प्रगल्ममानाः सन्तः । सःश्रेयसविहितये कल्याणकृतये । रसि- कायितमानसैरिति पुरातनकान्ये । स्कृप्त रचित तिलकं यस्तादृश्य इव ॥ इति सूरेरक- मिपुरसंमुखीकरणम् ॥ प्राघुणः श्रवणयोः श्रमणेन्दोरागमोऽकमिपुरोऽधिभुवोऽद्य । वहिबीजविलसद्दलमालाशालिवारिजवतंसवदासीत् ॥ १२६ ॥ अथ सूरेः श्राद्धाना समुखमहोत्सवभवनानन्तरं श्रमणेन्दोः यतिरजनिजानेरागमः

·५२४
काव्यमाला।
पादावपारगमकमिपुरस्याहम्मदावादस अधिभूः खामी । 'अधिपस्त्वीशानो नेता
परिढोऽधिभूः' इति हेम्याम् । साहियस्वानस्तस्य श्रवणयोः कर्णयोः प्राधुगोऽतिथिरा-
सीत् भवति स । साहिवसानेन सूरिसमागमनमाकर्णितमित्यर्थः । किंवत् । वदिवीजस्य
कनकस्य । 'कलपीतलोहोत्तमवतिवीजान्यपि गारुड गैरिकजातरूपे' इति हेम्याम् ।
विलसतां विकखरीभवतां दलानां पत्राणां मालया श्रेण्या शाल शोभते इत्येवं-
शीलस्य वारिजस्य पद्मस्य वतंसवत् । यथा हेमाम्बुजावतंसः श्रवणयोः प्राधुणो भवेत् ॥
चतुरङ्गचमूचलनप्रसृतै रजसां निवहैर्हरितां दयितान् ।
सममायतीव पुराधिपतिर्यतिनाथनिनंसुरसौ प्रचलन् ॥ १२७ ॥
असौ चाहियखाननामा पुराधिपतिः राजनगरराज: रजसा रेणूनां निवर्हः समूहै:
हरितां दयितान् दिक्पालान् समं समकालमेवाहयति । अथ वा आत्मना समं सार्ध.
माकारयतीव । अर्थात्प्रभु नन्तुम् । किंभूनः । चत्वारि चतुःसंख्याकानि वाजिवारण-
रथपदातिलक्षणान्यानि अवयवा यस्यां तादृश्याश्चम्वाः सेनायाश्चलनेन प्रस्तः प्रति-
दिशं विस्तृतैः । असौ किभूतः । यतिनाथं हीरसूरि निमुनमस्कर्तुमिच्छुः सन्
प्रचलन्प्रतिष्टमानः ।।
तत्पुराधिपतिसाधुधरित्रीनाथयोः पथि युगं मिलति स्म ।
कौमुदीदयितनिर्जरराजाचार्ययोद्धयमिवैककराशौ ॥ १२८ ॥
तत्पुरत्याहम्मदावादनगरस्याधिपतिः साहिबखानस्तथा साधूनामनगराणी मध्ये धरि-
श्रीनाथो महीपतिः राजा तयोयुगं युगलं पथि सूरिसमागमनमागें मिलति स एकत्र
भवति स्म । किगिव । द्वयमिव । यथा एक एव एककः स चासौ राशिव मेषादिक ए.
कराशिस्तस्मिन् कौमुदीदयितश्चन्द्रः तथा निर्जराणां सुराणां राजा खामी पुरंदरस्तस्या-
चार्यों वृहस्पतिः । 'शैशवावधि गुरुमुरुरत्य' इति नैपधे । तयोर्द्वन्द्वं मिलति ।।
नमति स्म मुनीश्वरं पुरीपुरहूतोऽमितभक्तिनिर्भरः।
शिखरीव गरीयसीं श्रियं फलपतेः कलयन्निलातलम् ॥ १२९ ॥
न मीयते सत्यमिता प्रमाणरहिता तादृश्या भत्तया निर्भरः सोत्सुकः तादृशः पुरी-
पुरहूतः राजनगराखण्डलः मुनीश्वरं नमति स्म । प्रभोः प्रणामं कृतवानित्यर्थः । क
इव । शिखरीव । यथा फलानो सत्याना पतः धोरण्या गरीयसीमतिगुर्वी श्रियं शोभां
कलयन्विभ्राणो वृक्षः इलातलं भूमीमण्डलं नमति ॥
प्रेक्षप्रस्खलिताखिलाम्वरचरवाते प्रणीते क्षणे
पौराणां प्रकरैः प्रवेशितमतिप्रीत्या पुरस्यान्तरे ।
आगृह्यानयति स्म तत्पुरपतिः सूरीश्वरं खान्गृहा-
नेतं संप्रतिकाश्यपीपतिरिव श्रीमत्सुहस्तिप्रभुम् ॥ १३० ॥

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५२५ यस्मिन्पुरे पौरैः प्रभोः प्रवेशः कारित: तत्पुरस्याहम्मदावादनानो नगरस्य पतिः खामी खान: एतं सूरीश्वरमागृह्यासाग्रहं विज्ञप्तिं विधाय खान् गृहानिजान् भवनान् आनयति स्मानीतवान् । क इव । संप्रतिकाश्यपीपतिरिव । यथा संप्रति नामा का- श्यपीपतिः पृथ्वीनाथः श्रीमन्तं मुहस्तिनामानं प्रभुं सूरि खान्सौधान्प्रत्यानिनाय । द्वावपि विशिनष्टि-एतं किंभूतम्। अतिप्रीत्याविकप्रमोदेन पौराणां नागराणा प्रकरैन्दैः पुरस्थाहम्मदाबादस्य पाटलीपुत्रस्व नगरस्य च सन्तरे मध्ये प्रवेशितं प्रवेश कारितमा- नीतम् । कस्मिन्सति । प्रेक्षया विलोकनेन, अथ वा प्रेक्षार्थ दर्शनार्थ प्रस्खलिताः कौतुकातिरेकात्स्थिरीभूताः असिला: समस्ता अम्बरचराः सिद्धगन्धर्व विद्याधरदेवता- दिका नभश्चारिणो निरन्तरगमनगामिनो यत्र तादृशे क्षणे महोत्सवे प्रणीते अर्था- पौरः कृते सति ॥ शृझैरम्परचुम्विमिर्षिदधत विनं विवस्वद्गतेः प्रासादं त्रिदशार्चयेव परमं प्रापय्य भूपाभरम् । भूभत्रैव हिरण्मयं प्रदलितपोन्मादिभावद्विपा रम्योर्णायुमयं विनेयनिहितं तेनासनं शिश्रिये ॥ १३१ ॥ तेन सूरिणा रम्य प्रशस्यपूर्ण'युमयं कम्बलि कारूपमासनं विष्टरः शिश्रिये भेजे । किंभूतमासनम् । विनेयेन शिष्येण निहित स्थापितम् । आस्तीर्णमित्यर्थः । केनेव । भूभ- च । यथा भूगतिना विशिष्ट वस्तु नीयते अर्थात् खखासिने नीयते प्राप्यते इति । विनेयाः सुसेबकास्सैनिहितं हिरण्मय सौवर्णमासन श्रीयते । किंभूतेन सूरिणा राज्ञा च । प्रदलिता हता प्रोन्मादिनो दुर्धरा भावा अन्तरङ्गाः, तथा प्रोन्मादी प्रकर्पण उन्मत्तो भाव आशयः स्वभावो वा येया तादृशो द्विषो वैरिणो येन तिम् । किं कृत्वा । त्रिद. शस्य देवस्य अर्चया प्रतिमयेव । प्रासादं देवई भूपति निकेतनं च । 'प्रासादो देवभूपानाम्' इति हैम्याम् । परममतिशायिनं भूपामरं शोमासमुदयं प्रापय्यार्थादात्म- नैव लम्भयित्वा । प्रापय्येति क्रियारत्नसमुच्चये । प्रासादं किं कुर्वन्तम् । अम्बरमाकाशं चुम्वत्यालि इति खाप्रैः सपश्यतीत्येवशीलैः शृहरात्मीयशिखरः कृत्वा विवखतः सूर्यगमनस्य विनमन्तरायं दवतं कुर्वाणम् ॥ इति सूरे पटहागमनोपवेशने ॥ उपायनीकृत्य मणीहिरण्यदुकूलदामाभरणादि भूमान् । कृताञ्जलिः संमदमेदुराङ्गः स भृत्यवत्कृत्यविदित्युवाच ॥ १३२ ॥ स भूमान् राजा सादियखानः इत्यमुना प्रकारेण उवाच गुरोः पुरो पभापे । कि- भूतः । कृत्यमुचितानुचितकाय वेत्ति जानातीति । अवसरोचितवेतेत्यर्थः । पुनः किंभूतः । संमदेन हर्पण कृत्वा मेदुरमुपचीयमानमा वपुर्यस्य सः । पुनः किंभूतः । कृतामलि: विहितहस्तद्वितययोजनः । किंवत् । भृत्ववत् । यथा मक्तः सेवकः कृताअलि. पुटः स्वस्वामिपुरो वक्ति । किं कृत्वा । मन्यो रत्नानि, हिरण्यानि मुवर्णानि, दुकूलानि 1 ·५२६ काव्यमाला। . शोमाणि उपलक्षणादपराण्यत्यशुकरत्नकम्बलादीनि, दामानि मुकाहारादीनि, आभरणानि रजतकनकघटितविविधभूपणानि, तान्यादी प्रथम यत्र ताहक वस्तुजातम् । पदार्थसार्थ- मित्यर्थः । उपायनीकृत्य ढाकयित्वा ॥ किमुवाच तदेवाह- साहिश्रीमदकबरावनिभुजेत्यादिष्टमास्ते मम द्युम्नस्यन्दनवाजिवारणमुखं संपूर्य तत्कामितम् । श्रीसूरीश्वरहीरहीरविजयं संप्रापयेस्त्वं ममा- भ्यासं स्वीयमिवाद्रियख तदिदं विश्राण्यमानं मया ॥ १३३ ॥ हे प्रभो, तत्कारणात् मया विधाग्यमानं तुभ्यं गुरवे दीयमानमिदं प्रत्यक्षं श्रीमत्पुरो दौकितं सर्व जातमाद्रियख खीकुरुथ । किमिव । स्वीयमिव । यथा जनैः आत्मीय- मशेपपतुजारमनीक्रियते । यत्तदोनित्याभिसंवन्यात् यत्कारणात् । गहिना पातिवाहिना श्रीमता सभुजोपार्जितदशदिश्चक्रलक्ष्मीवता अकबरनाना अवनिभुजा भूगीभामिनी. भोका। पृथ्वीपालेनेत्यर्थः । इत्यमुना प्रकारेण आदिष्ट लेखद्वारा प्रसादितमारते । स्फुर- न्माने लिपोकारितमस्तीत्यर्थः । इति किम् । त्रिया संयमलक्ष्म्या कीर्तीन्दिरया च युक्ता ये सूरीणामाचार्याणामीश्वरा अणिमादिसिद्धिविविधलब्धिभाजो महत्तमास्तेषु सर्वोत्कृष्टत्वात् हीरोऽमूल्यवञमणिः । मुख्य इत्यर्थः । तादृशं हीरविजय सूरि ममाभ्यास पा प्रापयेः सम्यक् समानादिप्रकारेण प्रेपयेः । किं कृत्वा । द्युम्नानि सुवर्णरजतमाण- कादीनि द्रव्याणि, स्यन्दना रथाः, वाजिनस्तुरगाः, वारणा हस्तिनः, तन्मुखे वदने वा आदी यस्य ताशे तत्कामितं सूरिसमीहितं संपूर्य संपूर्णीकृत्य । सूरियन्मार्गयति तत्तदपयित्वा फतेपुरे मत्समीपे शीघ्रं संप्रेषणीय इस्पर्धः ॥ सामिन्मे गन्धवाहा इव धृततनवः स्वान्तवेगास्तुरङ्गाः सोदर्याः कजलाडेरिव मदमुदितम्रान्तभृगाः फरीन्द्राः। त्वष्ट्रव स्पेन सृष्टा यदुपतय इयोद्यद्रथाङ्गाः शताङ्गाः पत्तित्राताश्च मूर्ति दधत इव रसा वीरनामान एते ॥ १३४ ॥ हे सामिन् गुरो, मम मदीया एते श्रीमत्प्रत्यक्षलक्ष्यानुरहा: अश्वाः सन्ति । कि- भूताः । सान्तयन्मन हा त्वरितो वेगे येषाम् । उत्पश्यते-धृततनयः भीमताला: गन्धयाहा: पपना दम । च पुनरेते दृग्गोचरा गजमलपरानुगादिनः परीन्दाः कुरामा पन्ति । विभूताः । मदन करिकपोलस्थल निर्गद्वदलदानजलगनेन मुश्तिा हटाः भत एष भ्रान्ताः परितो भ्रमणीयरको भृदा प्रमरा येणु ते । सरप्रेक्ष्यते-कमलादे. मगिरेः गोश्याः सदोदरा य । श्यामनया तुरस्या या भातरा । पुनरेठे पी. रसनायामरमानन्दिपोरापना ताहाः रपा विपन्ते । भूताः । उत्सायन्स ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५२७ वायुवेगेन चलद्रथा रथपादो यत्र । 'इश् गती' इत्यस्य धातोः शतृप्रत्यये यत् इति निष्पद्यते । 'यहारुणदारणं प्रकुर्वाणम्' इति व्यासपष्टिके काव्य । प्रयोगस्तु क्रियारत्न- समुच्चये । के इव । यदुपतय इव । यथा वासुदेवेशाः उद्यद्दीप्यमानं स्थाई प्रतिभज- प्रतिहतं चक्रं नामायुधविशेपो येषां तादृशाः स्युः । उत्प्रेक्ष्यन्ते-शतानाः त्वष्टा विश्व- कर्मणा देववाकिना स्वेनात्मना सटा निर्मिता इव । पुनरेते श्रीमत्पुरस्तादूर्वदमाः पत्तिबजाः पदातिप्रकरा जाग्रति सन्ति । 'सत्तायामस्त्यास्ते जागति च विद्यते च प्रिय- तेऽय' इति क्रियाकलापे । उत्प्रेक्ष्यते--मूर्ति तनुं दधतो विभ्राणाः वीर इति नाम येषां तादृशाः पञ्चमा रसा इव ।अस्मिन्काव्ये संबोधनपदादग्रे मे इत्यादेशोऽस्ति । स तु यद्यपि सारस्वतव्याकरणे संबोधनपदादग्रे न भवन्ति वसादयः' इत्युक्तत्वात्तदनुसारेण संबोधनपदादने एते वसादय आदेशा न भवन्त्येव, तथाप्यन्यत्र क्वाप्यादेशा दृश्यन्ते । यथा वाक्यप्रकाशे-'मित्र ते मे मोदते मनः' इत्युक्तः । तथा वैतालिककृती वि- क्रमादित्यस्तुतावपि ~ 'स्वच्छेऽन्तर्मनसेऽस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानामिलापः' इत्यु- करवाच। अत्रापि सामिनिति संबोधनादग्रे 'मे' इत्यादेशपद प्रयुक्त न दोपायेति ।। स्वर्ण तदेतद्भवदङ्गचङ्गिमश्रीस्पर्धिशिक्षावितितीर्थवो रुपा । निक्षिप्य वहौ च घनैनिहत्य च्छिन्दन्ति टकैरिव यत्कलादाः ॥१३॥ हे गुरो, इदं श्रीमत्पुरो ढाकितं स्वर्ण काञ्चनं तत्प्रसिद्धखनीभवमास्ते । अथ वा तत्संबन्धनिष्ठम् । तस्किभूतम् । यत्सुवर्ण भवतां श्रीमतामनस्य वपुषश्चगिमा चारुता तस्य श्रिया लक्ष्म्या राजते । 'जिनवचनपद्धतिरुक्तिचनिगममालिनी' इति पद्मसुन्दरकृ. तमालवरागजिननुवपदे । स्पर्धते इत्येवशीलमत एव कारणात् शिक्षा ताडनादिदण्ड वितितीर्पवो दातुमिच्छवः कलादा: स्वर्णकाराः रुपा अनौचित्यकरणोतभूमकोपेनेव वौ वैश्वानरे निक्षिप्य क्षेपयित्वा । च पुनर्धनोहमयकुटनोपकरणनिहत्य कुयित्वा टकरायसतीक्ष्णमुखटङ्कनकश्च छिन्दन्ति शकलीकुर्वन्तीव ॥ स्फूर्जज्ज्योतिर्जलदपथवद्वृन्दमेतन्मणीनां मुक्तापतिस्ततिरिव सतां शुद्धिमत्तां वहन्ती । यानवाता व्रतिप शिविकाद्या विमाना इवामी वासांस्येतान्यपि सुमनसामंशुकानीव सन्ति ॥ १३६ ॥ हे व्रतिप वतिनः संयमिनः पाति रक्षयति पालयतीति प्रतिपस्तस्य संबोधनम् । एतत्प्रत्यक्षं झगज्झगिति कान्तिततिनिर्दलितान्धकारं मणीनां नानारत्नानां वृन्द वर्तते। किंभूतम् । स्फूर्जद्दीप्यमानं ज्योतिदीप्तिर्यस्य । किंवत् । जलदपथवत् । यथा जलदानां पन्या मार्गो गगनम् । स्फूर्जन्ति झगज्झगिति कान्तिमन्ति ज्योतीपि ग्रहनक्षत्रतारका यत्र तत् । पुनरेपां श्रीमल्लोचनगोचरसंचरिष्णुमौंतिकमाला विद्यते । किं कुर्यन्ती । शुद्धिमत्तामतिशयेन निर्मटव वहन्ती धारयन्ती । केव । सता ततिरिव । उत्तमपहिनि- ·५२८ काव्यमाला। मलाशयतां वहते । निष्कलङ्कितां वा धत्ते । च पुनरिमे बहुजनवायाः शिविका या- प्ययानमाद्यं प्रथमं येषु लोके 'पालखी' इति प्रसिद्धा । तत्तद्यानवाताः मुखासनचकडो- लाभिधानोपवेशनोचितासनसंघाता वर्तन्ते । उत्प्रेक्ष्यते-चिमाना इव । विमानशब्दः पुंल्लीवलिङ्गे । यथा 'धनविधनविमानाः' इति लिङ्गानुशासने ' पुनरेतानि श्रीमत्परिधा- नार्थमानीतानि वासांति वनागि सन्ति । उत्प्रेक्ष्यते---सुमनसां देवानामंशुक्रानि देव- दूध्यानीव ॥ अनुगृहाण गृहाण पुरस्कृतं त्वमिदमन्यदपीहितमात्मनः । विफलयन्ति यतः सुजनाः सुरावनिरुहा इव न कचिदर्थनाम् ॥१३७॥ हे प्रभो, स्वं मामतुगृहाण ममोपरि प्रसादं कुरु । मय्यनुग्रहं कृत्वा इदं त्वत्प्रत्यक्षं पुरस्कृतं त्वदो मया दौकितं वस्तु जातं गृहाण । अपि पुनरन्यत्परमपि आत्मनः खस्य समीहितं कामितं च मार्गयित्वा याचित्वा च स्वीकुरु । यतः कारणात् सुजनाः सन्तः कचिकुनापि स्थाने अर्थनां याचनां न विफलयन्ति न मोघीकुर्वन्ति । क इव । मुराव. निरुहा इव । यथा कल्पवृक्षाः कचनापि प्रार्थनां न निष्फलीकुर्वते॥ अलिकचुम्बिकराम्बुजयामलः प्रकटयन्विनयं स विनयवत् । इदमुदीर्य वचोव्यवहारतो निववृते श्रमणाधिपतेः पुरः ॥ १३८ । स साहिवसानः श्रमणाधिपतेः सूरेः पुरोऽने इद पूर्वोक्तमुदीर्थ कथयित्वा वचोव्य- वहारतो वाग्व्यापारानिवते निवृत्तः। किंभूतः । भलिक भाल चुम्वत्याक्षिपतीत्येवंशीलं करावेवाम्बुजे पो तयोर्यामले द्वन्द्वं यस्य भालस्थले स्थायि करकमलयुगल: । कृतास- लिरित्ययः । पुनः कि कुर्वन् । विनेयवत् मुशिष्य इव विनयं भक्तिनम्रता प्रकटयन् प्रकाशयन् ॥ इति साहियखानस्य सूरिपुरो वस्तुग्रहणविषया विज्ञप्तिः। गृहृतो गिरमुदीवरदन्तवातदीधितिरभासत सूरेः। निर्गता वहिरिव प्रणिधानक्षीरनीरधिलसल्लहरीव ॥ १३९ ॥ गिर प्रत्युतरवाणी गात आददानस्य मापमाणस्प सूरेहरिगुरोरदीरवरा उद्गच्छन्ती प्रकटीभवन्ती दन्तानो दशनानां वातव ब्रजस्य दीथितिः कान्तिः अभासत शोभते स्म । उत्प्रेक्ष्यते यहिहंदयाद्वाह्यप्रदेशे निर्गता निःमता प्रणिधानं तदेव क्षीरनिधिः दुग्धोदधिः तस्य लसन्ती स्फुर्जन्ती लहरी वीचीव । फलिक्षितीन्द्रानिव दुर्वलश्रुतींश्चक्रीकृतास्यान्धृतचापलान्पुनः । क्षमा सकोपानिव निमतस्त्यजेरं तुरझान्स्पृहयन्शिवश्रियम् ॥१४०॥ हे सान, शिवरा कल्याणनिदेष श्रियं लक्ष्मी स्पृहयन् कामयमान: सापुरुत्तमो मुनिय लिक्षितीन्दाकलिकालोसनभूपालानिय नुरधान्याजिनः परं विप्रष्टं त्यजेत् मुशेत् । विभूतान नुरहान कनिपार । दुर्थलगतीन् लकान् । परापवादप्रस्टनपट.

·११ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ५२९ पिशुनंवचनाकर्णनपरान् । पुनः किंभूतान् । चक्रं जातिस्वभावात्कृटिलं कृतमास्यं वदनं थैः । तथा परोपकारादिकरणे वैमुख्यभाजः । पुनः किंभूतान् । धृतमङ्गीकृतं चापल वक्रगमनोल्लनफालादि थैस्तथा । परदारगमनादिमकलितस्वभावान् । पुनः किं कुर्वतः । सकोपानिव क्रोधोद्धतानिव । क्षमा क्षोणी निम्नतः पदप्रहारादिना प्रहरतः सकोपाः क्षान्तिमुपशमं घातयन्ति । नृपास्तु नवीनकरकरणजननिग्रहदण्डादिना पृथ्वी पीडयन्ति ॥ मदोद्धतत्वं मधुपानुषङ्गितां मातङ्गतामाश्रयशाखिघातिताम् । यस्माद्वहन्ते नृपते मतङ्गजाः सतां तदेषां न शिवाय संगमः ॥१४१॥ हे नृपते राजन् , यस्मात्कारणात् एते त्वया मदर्थमानायिता अमी मतगजा हस्तिनः मदैः क्षीवताभिः दानप्रवाहश्च उद्धतत्वमुन्मत्तताम्, तथा मधुपैर्मद्यपानविधायिभिमरै- श्वानुपङ्गः सहोऽस्त्येषामिति मधुपानुषङ्गिनः तत्ताम् , तथा मातङ्गतां चण्डालतामस्पृश्यभावं गजताम् , तथा आश्रयाणां स्थानदायिनां छायाशनादिप्रदान: मुखकारिणां वा शाखिना शाखाः पुत्रपौत्रप्रपीत्रादीनां विस्तारा विद्यन्ते येपो ते शाखिनस्तेषामाश्रयभूतानां कुटुम्वभाजां कुटुम्बवृद्धानां पोपकाणां वा । 'शाखा द्रुमांशे वेदांशे भुजे पक्षान्त- रेऽन्तिके' इत्यनेकार्थः । 'पक्षान्तरे संततिविशेषे' इत्यवचूर्णिः । द्रुमाणा च घातितां हननशीलता वहन्ते विभ्रते । तत्कारणादेषां गजाना संगमः सतां साधूनां न शिवाय न शुभाय मोक्षाय च ॥ द्यूतकृदिवाक्षविलसन्नरियुक्तः पिशुनवत्पुराधीश । निवृण्वद्भिः सद्भिः शताङ्गराशि काम्येत ॥ १४२ ॥ हे पुराधीश राजनगरनायक, निर्दृण्वद्भिः नितिं मुखं मोक्षं च कासद्भिः साधुभिः। "निर्दृणोमि नगतो वसुमत्या स्वारसातलभवाहवशी' इति नेपधे । 'निति न प्राप्नोमि' इति तद्वृत्तिः । शताङ्गराशिः स्यन्दननिवहः । शतानि शतशः बङ्गानि उपसर्जनभूताः प्रकाराः क्लेशादयो येषु ते भवा जन्मानि तेषां गणः भवपरम्परा न काम्येत नाभि- लध्येत । 'अगमन्तिकगात्रयोः । उपसर्जनभूते स्यादभ्युपायप्रतीकयोः॥' इत्यनेकार्थः । तथा 'गौणोपसर्जनोपापाण्यप्रधाने' इति हैम्यामपि । किभूतः । अक्षेण रथावयवविशे- घेण विलसन् शोभमान: । क इच। द्यूतकृदिव । यथा रातकारः अौः प्रासकः 'पासा' इति प्रसिद्धनामभिर्विशेषेण नक्तं दिन लसन् क्रीडन् रममाणो भवेत् । 'लस श्लेषक्रीड- नयो.' इत्यय धातुः । पुनः किंभूतः । अतः सन्यनयो स्थपादयोश्चकयोस्ते अरिणी रथा ताभ्या युक्तः कलितः । क इव । पिशुन इव यथा द्विजिह्वः खलः रिभिर्युक्तो •भवति । प्रायः सलाना बहवो वैरिणः स्युः । अथ वा अरित्वेन वैरिभावेन सर्वेपा- मपि शत्रुतया युक्तः । खल: खलु जगतोऽपि शत्रुभूतो न कस्यापि मित्रमिति । यदु- तम्-'मृगमीनसजनानां तृणजलसंतोषविहितवृत्तीनाम् । लुब्धकवीवरपिशुना नि. कारणवैरिणो जगति ॥' इति । ।

·काव्यमाला। राजन्हुताशा इव हेतिभीपणाः पुनगिरीशा इव रुद्रताङ्किताः । शान्तात्मनामाहृदां महात्मनां नौचित्यमेते दधते पदातयः॥ १४३॥ हे राजन् भूपते, एते दण्डभृचण्डप्रचण्डाकृतय: पदातयः पादचारिणः शान्तः शमवानात्मा खरूपं येषां तेषां शान्तात्मनाम् । तथा आदें यावनन्तुजातोपरि कृपया क्लिनम् । पूर्णमित्यर्थः । हृदयं येषां तेषामाहृदां महात्मनां सतां साधूनां या औचित्यं योग्यतां न दधते विभ्रते । किंभूताः । हुताशाः कृशानव इव हेतिनिधिविधायुधा- लावलीभिश्च भीषणा भयानका अतिभीतिकारिणः । पुनः किंभूताः । रुद्रतया चण्ड- त्वेन अतिताः कलिताः । क इव । गिरीशा इव । यथा ईश्वरा रुद्राभिधानत्वेनान्विताः। यतः एकादश रुद्राः । 'रुद्रोडीशो वामदेवो वृषाङ्कः' इति हैम्याम् ।। माद्यन्त्यष्टापदैः पृथ्वीकान्त कैतवजीविनः । सन्तः संयमसाम्राज्या न पुनर्नयचक्षुपः ॥ १४४ ॥ हे पृथ्वीकान्त भूमामिनीवल्लभ, कैतवेन दुरोदरेण जीवन्ति प्राणान्धारयन्तीति कैतवजीविनो द्यूतकाराः अष्टापदैः शारिफलः द्यूतक्रीडोपकरणविशेपैः कृत्वा माद्यन्ति मदेन हृष्यन्ति । पुनः सन्तः साधवः अष्टापदैः खणैः कृत्वा न मदयुक्ता भवन्ति निर्मन्यत्वानिप्परिग्रहत्वाश । किभूताः । संयमस्य चारित्रस्य साम्राज्यमेश्यय येपा । तथा नये नैगमादिसप्तभेदभिभे न्याय वा चक्षुर्दर्शनं येषां नय एव चक्षुर्यपां वा ॥ धामसाधिमभृतः कलयन्त्यः स्त्रीत्वमात्मनि पुनर्वनितावत् । त्यक्तगेहगृहिणीद्रविणानां प्रीणयन्ति न मनो मणिमालाः ॥ १४५ ॥ हे नृप, स्यकानि मुक्कानि गेहानि मन्दिराणि गृहिण्यः स्त्रियः द्रविणानि धनानि यस्तेषां साधूनां मनश्चित्तं मणिमाला रत्नश्रेणयो न प्रीणयन्ति न तोपयन्ति । भूि. तस्य । धानां तेज साधिमानं चारिमाणं स्फूर्ति विभ्रतीति । त्वयातः किं नरसा- धिमभ्रमः' इति नैषधे । किं कुर्वन्यः । आत्मनि स्वे नीत्वं ग्रीलिङ्गतां कलयन्यः । चित् । वनितावत् । यथा नार्यः धाममु साँधेषु साधुता धारयन्ति । यतो गृहमण्डनाः प्रियः । यथा । 'घरघरणीइपणपरचलनही' इति लोकोक्तिः । पुनरात्मनि विपये धीत्वं यनितामा विभ्रवे॥ विमाणा अपि बायतो विशदतां छिद्रं दधत्यन्तरा तेनामी उचिता न मौक्तिकगणा द्वेषापि शुद्धात्मनाम् । भूप स्तम्भ[पो जडात्मवदमी येन बजा वीवधै- पन्ते च परांस्ततो मतिमतामेभिर्न कृत्यं पुनः ॥ १४६ ॥ हे भूप है पृषीपाल, पैन कारमैन अनी मासिकगता यानतो बहिस्सामनागमो. ।

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । चरे विशदता निर्मलतामुज्ज्वलत्वं बिभ्राणा अपि धारयन्तोऽपि अन्तरा मध्ये छिद्र रन्धं दोपमप्यगुण वा दधति धारयन्ति अर्थापिशुनवदित्यथीदनुक्तमप्यवधारणीयम् । यथा खलो बाह्ये विशदता हासितवदनत्व दधानोऽपि परानर्थप्रथाविधायि दुष्टाशयतां धत्ते। यदुक्तम्-'मुखं पद्मसमाकारं वाचा चन्दनशीतला । हृदयं कर्तरीतुल्यं त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ॥' इति । तेन कारणेन द्वैधापि वहिरन्तरापि शुद्धोऽत्युज्ज्वलः निर्मलो निष्पाप आत्मा खरूपं येषां तेषां महात्मनाममी नोचिता न योग्याः। पुन, भूप, यतो हेतोरमी यानप्रजाः वाहनसमूहाः जडात्मवनडात्मान इव स्तम्भान् स्थूणान् जाड्यं च जुपन्ते सेवन्ते इति स्तम्भजुपः । च पुनः परानन्यान् जन्तून् वीवधैः खमारैः कृत्वा याधन्ते पीडयन्ति । ततः कारणादेमिर्मतिमतामखण्डपण्डाशालिन साधूनां न कलं न किमपि कार्य विद्यते ॥ भूमीन्दोऽसिचया एते उचिता एव शस्त्रिणाम् । भवादृशां न चास्माकं शमसौहित्यशालिनाम् ॥ १४७ ॥ हे भूमीन्दो घसुधासुधाकर, एते असिचयाः खगगणा: शस्त्राणि प्रहरणानि धरन्ति रक्षयन्तीयवंशीलानां भवादृशा विविधायुधधारिणां विरोधिवधविधानोद्धतकोधोद्ध- राणो युष्मद्विधानामेव उचिता योग्याः । अथ च वास्तवाथै सिचया वस्त्राणि युष्मा- दृशां बहुमूल्यत्वामीन्द्राणामेव योग्यानि । न पुनः शमेन शान्तरसाखादेन यत्सी- हित्य तृप्तिस्वमिस्तया शालन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलानो मित्रामिनाजनसहशदृशामस्मा- दृशामुचिताः । यदुक्तम्-'भुश्रीमहि वयं भैक्ष्य 'जीर्ण वासो वसीमहि । शयीमहि महीपीटे कुर्वीमहि किमीश्वरे ॥ इति ॥ इति खानस्य तुरगादिप्रदानामहे गुरोः प्रतिवचनानि ॥ एप निपीय करिव वाचं श्लेषविशेपवती प्रतिभर्तुः । प्रीतमना इति तं प्रति वापी वासयति स्म पुनर्वदनाले॥१४८।। प्रीतं गुरोरतिनिर्लोभतानिभालनारसंतुष्टं मनो मानसं यस्य तादृश एप साहिवसानः इत्यमुना प्रकारेण त सूरि प्रति वदनाब्जे निजमुखकमले वाणी गिरं वाग्देवतां वास- यति स वासितवान् । उवाचेत्यर्थः । अथ च लक्ष्मीमिव वाग्वादिनी पनवासिनी कृत- वानित्यप्यर्थध्वनिः । किं कृत्वा ।कवेः काव्यकर्तुरिव अथ च कवेः शुक्रस्येव । अजस्रम्- भ्यासमुपेयुषा समं मुदेव देवः कविना बुधेन च' इति नैषधे । कविः काव्यकर्ता । तथा शुक्रः । बुधो विद्वान् । चन्द्रागजश्च । तथा 'उशना भार्गवः कवि.' इति हेम्याम् । अथ चायं मुद्गत्वादसुरः अमुराणां गुरुत्वाच्च कविवाग्यानमुचितमेव सूरिः मुराणां गुरुनासुराणामिति वचनाच सूरेः श्लेपानां श्लेपोक्तीनां विशेषा अतिशया विद्यन्ते यसां सा शेषविशेषवती तादृशीं वाचं भारती निपीय सादरं श्रुत्वा ॥

·काव्यमाला। याच्या मे क्रियतां फलेग्रहिरसौ द्रोणिर्दुमाणामिद प्रोन्निद्रा मधुना स तुष्यति यथा पृथ्वीमहेन्द्रो मयि । इत्यावेद्य निवृत्तिमीयुपि पुराधीशे वशीन्द्रो गिरं जग्राहोप्णऋतौ कृतव्यवसितौ मेघाम्बुधारामिव ॥ १४९ ॥ इत्यमुना पूर्वोक्तप्रकारेण आवेद्य कथयित्वा निवृत्तिमुपरममुपेयुपि मौनमासेदुषि पुराधीशे साहियखाने सति सूरिहारगुरुर्गिर वाणी जग्राहोपादत्त । वभाषे इत्यर्थः । क इव । मेघ इव । यथा कृता निर्मिता व्यवसितिः खसमयोचितप्रवललूकातापपयःशोप- प्रमुखा व्यापृतियन तादृशे उष्णऋतौ निदाघसमये निवृत्ते सति जलधरः प्राण्यपयो- धरः अम्बुधारां वारिवृष्टिं गृह्णाति । इति किमावेद्य । हे गुरो, श्रीमता मे मम याच्या प्रार्थना फलेग्रहिः सफला क्रियताम् । केनेव । मधुनेव । यथा वसन्तेन ऋतुना द्रुमाणां विविधजातितरूणां द्रोणिः श्रेणिः प्रोनिद्रा विकसिता फलकलिता क्रियते । तथा यथा येन प्रकारेण स पृथिवीमहेन्दः अकबरसाहिमयि तुष्यति हृष्टचित्तो भविष्यति तथा विधीयताम् ॥ रक्षामो जगदगिनो न च मृपावादं वदामः कचि. नादत्तं ग्रयामहे मृगदृशां बन्धूभवामः पुनः । आदध्मो न परिग्रहं निशि पुनर्नाश्नीमहि महे ज्योतिप्कादि न भूपणानि न वयं दध्मो नृपैतान्त्रतान् ॥१५०॥ हे नृप, वयमेतान् नतान् नियमविशेषान् दध्मो धारयागः । व्रतशन्दः पुनराके । तानेव पृथकृत्य दर्शयति-वयं जगतां त्रयाणामपि भुवनानामगिनो जन्तून् रक्षामः वसंतानवत्पालयामः । च पुनः क्वचित् प्राणत्यागेऽपि मृषावादं मिध्याभाषां न वदामो ब्रूमः । पुनः क्वचिदामादावरण्यादावपि चादत्तं केनापि खामिप्रमुखेन अविश्राणितं तृणाद्यपि न ग्रहयामहे न गृहीमः । पुनर्मूगदृशा सर्वासामपि त्रीणां वधूभवामः । मुताशेषविषयाभिलापतया विश्ववनिताः खभगिनीतुल्या गणयामः । पुनः परिग्रह धनधान्यक्षेत्रक्रियाणकांशुकादिवस्तुरूप्यसुवर्णरुप्यस्वर्णादिमयस्थालकच्चाल कादिककुप्य- द्विपदचतुष्पदलक्षणं नवविधवस्तूनां संग्रहं नादध्मः किमपि संसारहेतुभूततया परिमह- मात्रं नैव रक्षयामः । पुनर्निशि रात्रिविपये नानीमहि सर्वथापि देव शुआमः । पुन- यॊतिष्कादिनिमित्तलक्षण चन्द्रग्रहादिकं न बमहे कदापि न कथयामः । पुनर्भूपणानि मणिवर्णादिमयान्याभरणानि न दध्मः वपुषि न धारयामः । अन दध्म इति क्रिया घण्टालालान्यायेन उभयन प्रतभूषणादिपु योगनीया । वाहाः पश्च महानतानि करिणः क्षान्त्यादिधर्मा दश शीलामाख्यरथा नवद्वयमिताः पार्थे सहस्राः सदा। १ ·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । मुक्तास्वर्णमणीगणाः पुनरमी येषां मुनीनां गुणा यानान्यद्भुतभावनाश्च यशसां पुञ्जाः पुरोगामिनः ॥ १५१ ॥ विश्वस्फूर्जदमारिशिष्टपटहा मोहाद्यरिध्वंसिनः साम्राज्यं दधतेऽनिशं दशदिशां ये सार्वभौमा इव । ये श्वेतांशुकशालिनः कुमुदिनीकान्ता इव क्ष्मापते ते प्राप्ताखिलकामिता इव वयं नाशास्महे किंचन ॥ १५२ ॥ हे क्षमापते खान, प्राप्तानि सर्वात्मना लब्धानि अखिलानि समस्तानि कामितानि वाञ्छितानि मानसिकवाचिककायिककामा यस्तादृशा इव ते वय किंचन किमपि ना- शास्महे न कामयामहे । ते के। येपामग्माक प्राणातिपात-मृपावाद-अदत्तादान-म- थुन-परिग्रहविरमणलक्षणानि पश्च महानतान्येव पाहाः पटजात्यतुरङ्गाः सन्ति । पुन- येषां क्षान्त्यादयः क्षमा-आर्जव-मार्दव-निर्लोभतारूपमुक्तिः तपः-संयम-सत्य-निष्कप- रतारूपशीच-अकिच ब्रह्मचर्यलक्षणा दशविधसा बुधर्माभिधानाः करिणः पगजेन्द्रा वि- यन्ते । पुनर्येपी पार्श्व संनिधाने सदा निरन्तरं नवद्वयमिता नवानां नवसंख्यानां द्वयं युगलमेतावता अष्टादश तेन मिताः प्रमाणीकृताः । 'नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम्' इति मैपधे । सद्दमा दशशतानि । सहस्रशब्दः पुक्लीवलिङ्गे । शीलागा इत्याख्या नाम येषां तादृशा रथाः एतावता अष्टादशसहसाः शीलागरथा वर्तन्ते । पुनर्यपा मुनीनां साधूनां सप्तविंशतिसंख्याका गुणाः । यथा-पग्णां प्राणातिपात-मृपाचाद-अदत्तादान- मैथुन-परिग्रह-रात्रिभोजन विरमणलक्षणानां व्रतानां परिपालनम्, तया पण्णां पृथ्वी- जल-अनल-वायु-वनस्पति-त्रासलक्षणानां कायानो रक्षा, तथा पचानां श्रवण-नयन- प्राण-रसन-स्पर्शननानामिन्द्रियाणां निग्रहः, निर्लोभता, क्षमा, भावसत्यक्रिया, विशुद्धि- ता, मनोवचनकायानां जयः, सयमयोगयुक्तता,शीतातपादिवेदनासहनम्, उपसर्गसहनं चेति मुक्कावर्णमणीगणाः मौक्तिककाञ्चनरननिकरा आसवे।पुनयामद्धता आधर्यका- रिण्य द्वादशसंख्याका भावनाः अनिल-अशरण-संसार-एकत्व-अन्यत्व अशीच-आश्रव-सं. वर-कर्म-निर्जर-अधर्मखाख्यातता-बोधिलक्षणाः । अय वा पञ्चानां महाप्रतानां पथपश्चसं- ख्याभिः पचविंशतिर्भावनाः । यथा मनोगुप्ति-दयासमिति-आदाननिक्षेपासमिति-एषणा. समिति-दृष्टानपानग्रहणम् एताः प्रथमग्रतस्य पञ्च भावनाः, तथा हास्यविरति-लोमविर- ति-भय प्रत्यास्यान-क्रोधप्रत्याख्यान-आलोच्यभापणम् एता द्वितीयव्रतस्य पञ्च भावनाः। मालोच्यावरहयाच्मा, अभीक्षणावप्रयाच्मा, देशकालापेक्षया एतावन्मानावग्रहयाचना, समानधार्मिकेभ्यः सकाशादवप्रहयाचनम्, अनुशापिताम्रपानभोगः, एतास्तृतीयप्रतस्य पच भावनाः । स्त्रीपण्डपशुमदेवमन्त्रीमुखासनकुष्मान्तरखजनम्, सरागनीकद्वाविव- जनम्, पूर्वफ्रीहितभुयादिस्मृतिनिधनम्, स्त्रीणां रम्याहावयवावलोकनस्वाहना- नोद्वर्तनादिसंस्कारनिराकरणम्, प्रगीतगलन्दविन्दुकातिरसोन्मादपदव्ययगुलामपान- ·काव्यमाला। - परिभोगनिवारणम् एताश्चतुर्थवतस पच भावनाः । मनोज्ञे शब्दे रागः अमनोझे शब्दे द्वैपः, मनोशे रूप राग: अमनोज्ञे रूप द्वेषः, मनोज्ञे गन्धे राग: अमनोजे गन्धे द्वेषः, मनोशे रसे राग: अमनोज्ञे रसे द्वेषः, मनोई स्पर्श रागः, अमनोज्ञे स्पर्श द्वेषः एताः पममवतस्य पञ्च भावनाः । संख्यया पञ्चविंशतिजाताः । अथ वा एकोनत्रिंश- दपि खयमूदाः । एता भावना वासना यानानि वाहनानि सन्ति । च पुनर्येषां पुरो- गागिनः अप्रेगगनशीलाः यशसा श्लोकानां पुजा प्रजा वर्तन्ते । पुनयेपो विश्वे प्रैलो- क्येऽपि स्फुर्जन्तो वाद्यमाना अमारेजीवदयायाः शिष्टयः शिक्षणानि आज्ञा का त एव तद्रूपा वा पटहा आनकोद्धोपणानि निःखाननिरचना वा । पुनः मोह आदिउँपां तथाविधा अरयः क्रोधमानमायालोभमनोभवमिथ्यात्वाद्याः शत्रवः तान् ध्वंसन्ति निन- न्तीत्येवंशीला मोहाद्यरिध्वंसिनः सन्तीति वैरिविजयकारिणः । पुन] सार्वभीमाश्चक्रव- तिन इव अनिशं निरन्तर प्राची-आग्नेयी-अपाची-नैती-प्रतीची-वायवी-कौबेरी-ऐशानी- पातालभुवन-ब्राह्मीलक्षणानां दशानां दिशामाशानाम् । 'दशदिगन्तजिता रधुणा यथा' इति रघुवंशे । साम्राज्यं मुरासुरनराराध्यत्वादाविपत्यं दधते विभ्रते। पुनर्ये कुमुदिनीकान्ताः केरविणीवल्लभाश्चन्द्रा इव श्वेतैरुज्ज्वलैरंशुकैर्वस्त्रैः। साथै कः । किरणैश्च । 'वरुणगृहिणी- माशामासादयन्तममुं रुची निवरायति च थांशधान्यक्रमेण निरंशुकम्' इति नैषधे । 'कान्तिहीनं च यत्रहीनं वा इति' तद्वृत्तिः । शालन्ते शोभन्ते इत्येवशीलाः । श्वेताम्बरा इत्यर्थः ॥ इति स्वसंयमसमृद्धि निरूपणम् ॥ . श्रीरामे भरतेनेव भक्तेन खामिनि त्वया । इदं यदुच्यते सर्व तदश्चत्यौचिती यतः ॥ १५३ ॥ हे भूपते, श्रीरामे श्रिया बलभद्रत्वलक्ष्म्या, अथ वा धिया पायोधिपुच्या लक्ष्म्या, अवतारत्वात्सीतया । यथा नारायणो रामरूपेणावतीर्णस्तथा लक्ष्मीरपि जानकीकायेना- वतारमादत्तवतीति शैवसमयः । तया युक्तः रामः कौसल्यानन्दनस्तस्मिन् श्रीरामचन्द्र भरतेनेव कैकेयीतनुजेनेव खामिन्यकव्वरनृपे भक्तेन सेवाभक्केन त्वया भवता इदं गजाश्वरथस्वर्णादिप्रदानं सर्व यदुच्यते कथ्यते तत्सर्वं त्वयि श्रीमति विपये औचिती योग्यतामञ्चति गच्छति । युक्तमेवेत्यर्थः । यतः शास्त्रे प्रोकमस्ति तदनेतनकाव्येनैव निर्दिशति ॥ उपक जलदा इव परपुष्टा इव पुनः प्रियं वक्तुम् । स्नेहितुमिव दृक्पद्माः प्रायः प्रभवन्ति भुवि सुजनाः ॥ १४ ॥ हे भूमीपाल, जलदा मेघा इव उपकर्तुं जगतोऽप्युपकारं कर्तुम्, पुनः परः काकैः पो. घ्यन्ते स्म इति परपुष्टाः कोकिला इव प्रिय मृष्टं वक्तु भापितुम्, पुनः दृक्पंया नयनन- लिनी इव । कमलनलिनपारविन्दशब्दाः पुनपुमकलिङ्गयोः । हितुं नेहं मैत्र्यं कर्नु प्रायो बाहुल्येन भुवि पृथिव्यां विषये सुजना उत्तमजनाः प्रभवन्ति सम भवन्ति ।

·११ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
यदुक्तम्-'नेहला नैव नेत्रेभ्यो घनेभ्यो नोपकारिणः । पिकेभ्यो नो प्रियालापा
दृश्यन्ते मुक्ने परे' ।
किंबहुनाशुगसूनोरिवात्मभर्तुर्विधातुरादेशम् ।
नीतिमतो दाशरथेरिव राजन्धर्मलाभोऽस्तु ॥ १५ ॥
हे राजन् , कि बहुना भूयिष्ठभाषणेन किमस्तु न किमपि । ततस्तव धर्मलाभः
धर्मलाभ इति नाम्ना असत्पक्षसंमत आशीर्वादोऽस्तु भवतात् । तव किं कर्तुः। भा-
स्मभर्तुः स्वखामिनः अकबरसाहेरादेशमाज्ञां विदधातीत्येवंशीलस्य । कस्येव । आ-
शुगसूनोरिय । यथा पवनात्मजन्मा हनूमान् स्वस्वामिनो रामचन्द्रस्यादेशविधातासीत् ।
पवनस्य नामपरावृत्तिबहुधा दृश्यते । यथा हैम्याम्-'हनूमान् वज्रकण्टक: मारुतिः'
इति । तथा चम्पूकथायाम्-'प्रभअनाः खण्डिताअनाधरप्रवालाः' इत्यादि । पुनस्तव किं.
लक्षणस्य । नीतिमतो युकन्यायोपपन्नस । कस्येव । दाशरथेरिव । यथा दशरथस्यापत्यं
दाशरथिः श्रीरामः न्यायवानासीत् ॥ इति सूरिणा तस्य स्वामिभक्तता प्रकाशिता ।
तदुदितमधिगत्य चित्रमन्तर्दधता तेन पुरीपुरंदरेण ।
,इव कजमलिनाथ चुम्बता तच्चरणयुगं यतिकुञ्जरो व्यसजि ॥१५६ ॥
अथ सूरिवचनानन्तरं तेन पुरीपुरंदरेण अकमिपुराधिपतिना साहिवखानेन यति-
कुअरः श्रीहीरविजयसूरि: व्यसजि विसज्यंते स्म । खस्थानगमनायानुमेने। खवसति
प्रति प्रेपित इत्यर्थः । तेन किं कुर्वता । तचरणयुगं सूरिपादारविन्दद्वन्द्वं चुम्वता स्मृ.
शता । केनेव । अलिनेव । यथा भ्रमरेण कजं कमलं चुम्यते । पुनः किभूतेन । तदु-
दित सूरिभाषितमधिगत्य विज्ञाय सम्यगवगम्य अन्तः सान्तःकरणे चित्रमाश्चर्य द-
घता विभ्रता॥
वसतिमसुमच्चेतांसीव प्रविश्य महोत्सव
वचनविषयातीतं स्फीतं वितन्वति पूर्जने ।
सरसिरुहभूः प्रोज्जृम्भाम्भोरुहीव सुखं स्थितः
कतिचन दिनांस्तस्मिन्सूरीश्वरोऽगमयत्पुरे ॥ ११७ ॥

·५३४ काव्यमाला। . परिभोगनिवारणम् एताश्चतुर्थनतरा पञ्च भावनाः । मनोज्ञे शब्दे राग: अमनोजे शब्दे द्वेषः, मनोज्ञे रूप राग: अमनोज्ञे रूपे द्वेषः, मनोज्ञे गन्धे रागः अमनो गन्धे द्वेषः, मनोज्ञे रसे रागः अमनोज्ञे रसे द्वेषः, मनोज्ञ स्पर्श रागः, अमनोज्ञे स्पर्श द्वेषः एताः पञ्चमव्रतस्य पञ्च भावनाः । संख्यया पञ्चविंशतिजाताः । अथ वा एकोनविंश- दपि खयमूत्याः । एता भावना वासना यानानि याहनानि सन्ति । च पुनर्येपां पुरो- गामिनः अप्रेगमनशीला: यशस श्लोकानां पुजा प्रजा वर्तन्ते । पुनयेषां विश्वे त्रैलो- क्येऽपि स्फूर्जन्तो वाद्यमाना अमारेजीपदयायाः शिष्टयः शिक्षणानि आज्ञा वा त एवं तद्रूपा वा पटहा आनकोद्धोषणानि निःस्वाननिरचना वा । पुन: मोह आदिउँपां तथाविधा अरयः क्रोधमानमायालोभमनोभवमिथ्यात्वाद्याः शत्रवः तान् ध्वंसन्ति निम्न- न्तीत्येवंशीला मोहारिध्वसिनः सन्तीति वैरिविजयकारिणः । पुन सार्वभीमाश्चक्रव- तिन इव अनिशं निरन्तरं प्राची-आग्नेयी-अपाची-नैती-प्रतीची-वायवी-कौवेरी-ऐशानी- पातालभुवन-ब्राह्मीलक्षणानां दशानां दिशामाशानाम् । 'दशदिगन्तजितारधुणा यथा' इति रघुवंशे । साम्राज्यं मुरासुरनराराध्यत्वादाविपलं दयवे विनते। पुनर्ये कुमुदिनीकान्ताः कैरविणीवल्लभाश्चन्द्रा इव श्वेत रुज्ज्वलैरंशुकैर्वस्त्रैः । साथै कः । किरणश्च । 'वरुणगृहिणी- माशामासादयन्तममुं रुची निवसयसि च यांशभ्रान्सफमेण निरंशुकम्' इति नेपथे। 'कान्तिहीनं च वस्त्रहीनं वा इति' तगृत्तिः । शालन्ते शोभन्ते इत्येवशीलाः । श्वेताम्बर इत्यर्थः ॥ इति स्वसंयमसमृद्धिनिरूपणम् ॥ . श्रीरामे भरतेनेव भक्तेन खामिनि त्वया । इदं यदुच्यते सर्व तदञ्चत्यौचिती यतः ॥ १५३ ॥ हे भूपते, श्रीरामे थिया बलभद्रत्वलक्ष्म्या, अय वा चिया पाथोधिपुत्र्या लक्ष्म्या, अवतारत्वात्सीतया । यथा नारायणो रामरूपेणावतीर्णस्तथा लक्ष्मीरपि जानकीकायेना- वतारमादतवतीति शैवसमयः । तया युक्तः रामः कौसल्यानन्दनस्तस्मिन् श्रीरामचन्द्रे भरतेनेव कैकेयीतनुजेनेव स्वाम्मन्यकव्वरनृपे भक्तेन सेवाभक्केन त्वया भवता इदं गजाश्वरथस्वर्णादिप्रदान सर्व यदुच्यते कथ्यते तत्सर्वं त्वयि श्रीमति विपये औचिती योग्यतामञ्चति गच्छति । युक्तमेवेत्यर्थः । यतः शास्त्रे प्रोकमस्ति तदनेतनकाव्ये नव निर्दिशति ॥ उपकर्तुं जलदा इव परपुष्टा इव पुनः प्रियं वक्तुम् । स्नेहितुमिव दृक्पद्माः प्रायः प्रभवन्ति भुवि सुजनाः ॥ १५४ ॥ हे भूमीपाल, जलदा मेधा इव टपकर्तुं जगतोऽप्युपकारं कर्तुम्, पुनः परः काकैः पो. घ्यन्ते स इति परपुष्टाः कोकिला इव प्रिय मृष्टं वक्तुं भाषितुम् , पुनः दृक्पमा नयनन- लिनी इव । कमलनलिनपद्मारविन्दशब्दाः पुनपुंसकलिङ्गयोः । स्नेहितुं स्नेहं मैन्यं करें पायो बाहुल्येन भुवि पृथिव्या विषये मुजना उत्तमजनाः प्रभवन्ति समर्थीभवन्ति ।

·५३७ १२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । कापि शार्दूलविक्रीडितं दृश्यते कापि दृप्यद्भुजंगप्रयातं पुनः । सूरिशीतयुतेः सर्पतः पद्धती छन्दसां जातिवत्कुञ्जभूमिः स्म भूत् ॥२॥ सूरिशीतयुतेः हीरसूरिचन्द्रस्य पद्धती मार्गे सर्पतः प्रचलतः कुसभूमिर्वनावनी छ- न्दसां विविधवृत्तानो जातिरेव स भूत् बभूव । 'स्मयोगेऽप्यटो लोपमिच्छन्ति' इति सारस्वतव्याकरणे । यत्र कुअभूमौ छन्दोजाती च कुत्रचित्प्रदेशे वाणिनी । 'छेका मत्ता च वाणिनी' इति हैम्याम् । तथा 'यस्मिन्महीं शासति वाणिनीनां निद्रा विहारार्धपथे गतानाम्' इति रघुवंशे । उद्याने क्रीडाथै समेता दृश्यते । किभूता वाणिनी । स्रग्विणी सजो मुक्ताफलानां सरिविशेषाः कुमुमानां माला हारा विद्यन्ते यस्याः । पुनः शालिनी अत एवानेकालंकारः शालते शोभते इत्येवंशीला। तथा वाणिनी, खग्विणी, शालिनी चैतालिस्रोऽपि छन्दोजातयः । तथा क्वापि प्रदेशे लोकान् कुसुमावचयप्रथनान्योन्य- परिधापनान्दोलनगाननर्तनादिमानेककौतुकक्रीडाकारिणो जनान्पृणातीति लोकंघृणा सकलजनसुखकारका वातानां पवनानामूर्मिका वीची समेति । अथ च छन्दसि वातोर्मि- काजातिः । पुनः क्वचित्कमलाकरादिपु हसमाला राजमरालराजी क्रीडन्ती दृश्यते । समाला छन्दोजातिश्च । कापि स्थाने स्मेरोद्यानादौ कन्या पुष्पाक्चयार्थमागता पु. पाजीविकुमारिका विलोक्यते । अथ च कन्या छन्दोजातिः । पुनः क्वापि सजलशार्दू, लप्रदेशादी मृगी खलघुपालकलिता सारही चरन्ती निरीक्ष्यते । मृगी छन्दोजातिश्च । पुनः कुत्रचित्क्रीडाकाननादौ मालतीजातिनामलता प्रेक्ष्यते । किंलक्षणा । पुष्पितं कुमु- मित प्रसूनपरम्परापरिचितम शिखरं यस्याः सा तथा । जातिः पुष्पिताग्रा च द्वे अपि छन्दोजाती । क्वापि कारस्करकोटरविलादी दृप्यतां दर्प मदं बिभ्रता मदोन्मा- दिनां भुजंगमानां सर्पाणां प्रयात गमन निभाल्यते । भुजंगप्रयातं छन्दोजातिश्च । पुनः क्वापि गिरिगह्वरादीनां प्रदेशे शार्दूलानां व्याघ्राणां चित्रकायानां वा अथवा अन्य. हिंस्रस्खापदविशेषाणां विशेषेण निजमहिलाभिर्बालकी सम क्रीडित विलसितं विमा- व्यते शार्दूलविक्रीडितनाम्नी छन्दोजातिश्च ॥ युग्मम् ॥ निम्बजम्बीरजम्बूकदम्बद्रुमान्स्मेरमाकन्दकारस्करं कीरवत् । लङ्घयन्ग्रामसीमापुरीः स प्रभुः प्राप्तवान्पत्तनस्योपकण्ठं क्रमात् ॥ ४ ॥ स प्रभुः हीरसूरीश्वरः क्रमानामानुग्रामविहारपरिपाट्या पत्तनसाणहिमपाटकनाम- पुटभेदनस्य उपकण्ठं संनिधानं प्राप्तवानासादयामास । किं कुर्वन् । प्रामान् लधुपुराणि सनिवेशान्वा सीमामुभयोामयोनगरयोवी मध्यभूमी ग्रामसमीपमूवी पुरीमहनगराणि विश्वलपुरमहीशानकादीनि लड्यन्नतिक्रामन् । किं च कीरवत् । यथा शुको निम्बान् पिचु- मन्दान् जम्वीरान् जम्मिलान् वृक्षविशेषान् जनप्रसिद्धान् जम्बून् श्यामफलान्प्रसि- द्धान् कदम्बानीपान् धाराकदम्बान् धूलीकदम्बाश्च आतिद्वयविशिष्टान् एतानैद हुमान् १. पाणिनीयतन्त्रे तु सशब्दयोगेऽडागमाभावाविधानात्खभूदिति पाठः साधुः.

·काव्यमाला । पादपान् लक्ष्यन् मुश्चन् स्मेरं वसन्तऋतुना विकसितं पल्लवदलकलिकाकुमुमफलकलितं कृतं माकन्दकारस्करं सहकारतरं प्राप्नोत्यधिगच्छति ॥ श्रोत्रपनिपीय प्रभोरागमामेयपीयूपमानन्दमेदस्विनः। तत्पदाम्भोजमभ्येत्य भेजुर्जनाः पान्थसार्था इव स्मेरदुर्वीरुहम् ॥ ५ ॥ जनाः पत्तनश्राद्धलोकाः अभ्येत्यागत्य तत्पदाम्भोजं सूरिचरणाविन्दं भेजुः सेवन्ते स्मा प्रणमन्ति स्मेत्यर्थः । के इव । पान्थसार्था इव । यथा पधिकप्रकराः अभ्येत्य दूरात्स- मागत्य निदाघदाघतप्तीकृताङ्गाः प्रवलपथभ्रमश्रान्ताश्च सन्तः स्मरन्तं विकसन्तमुरिह बहुलपालवदलफलच्छायाछन्नं मार्गवर्तिमहीहं भजन्ते । 'स्मेरदम्भोरुहारामपवमानमि- वानिलः' इति पाण्डवचरिने । जनाः किंभूताः । आनन्देन प्रमोदेन मेदखिनः उप- चयवन्तः स्फुरद्रोमाञ्चक कपुष्टवपुषः । किं कृत्वा । प्रभोः श्रीगुरोरागम आगमनं तदे- वामेयं प्रमाणातीतं पीयूषममृतं श्रोत्रपत्रैः कर्णपर्णदुन्दुकैर्निपीयातितृप्ततया पीत्वा । सादरं श्रुत्वेत्यर्थः । अथ च 'पीयूषोऽभिनवं पयः' इति हैम्याम् । सद्यस्कपयःपानाच पुष्टाना भवन्त्येव ॥ आजगामाथ कम्माङ्गजन्मा यतिक्ष्मातलाखण्डल: संमुखं तत्प्रभोः । सूरिणाप्यर्णवेनेव शीतयुतेः पिप्रियेऽद्वैतमस्योदयं पश्यता ॥ ६ ॥ अथ सूरेः पत्तनसमीपे समागमनानन्तरं कम्मानामसाधोरगजन्मा नन्दनो विजय. सेननामा यतिषु मुमुक्षषु अथ वा यतीनां मध्ये मातलस्य महीमण्डलस्याखण्डलो वासवः । सूरीन्द्र इत्यर्थः । तस्य प्रभोः श्रीहीरविजयसूरीन्द्रस्य संमुखमभिमुखमाजगाम समागच्छति स्म । अपि पुनरस्य विजयसूरेरद्वैतमनन्यसामान्यमुदयं वैभवातिशयप्रादु- आँवं पश्यता वयं विलोकयता सता सूरिणापि हीरगुरुणापि पिप्रिये प्रमुदितमद्वैतप्री- तिमत्ता समजायत । केनेव । यथा शीतयुतेः कौमुदीदयितस्याद्वैतमभ्युदयं पश्यता समुद्रेण चन्द्रजनकेन प्रीयते । यसाये समुत्पद्यन्ते स तेषां पिता, चतुर्दशानामपि रत्नानां समुद्रे समुत्पनत्वात्समुद्र एव पिता । यथा लक्ष्म्याः प्रसिद्धं नाम क्षीरोदतनया हैम्याम् , तथा चन्द्रोऽपि प्रसिद्धः समुद्रागजः। तथा च नैपधे-'सिताम्बुजानां विरहस्य यच्छलादभावलिश्यामलितोदरश्रियाम् । तमः समच्छायकलङ्कसंकुलं कुलं सुधांशोहुलं वद्भिव ॥ इति । 'कुलशब्देन समूह वंशं वा वहति' इति तदृत्तिः ।। हीरसूरिक्रमद्वन्द्वनम्रीभवचन्मुखं प्राप कामप्यनन्यां श्रियम् । कल्पितानल्पसख्यः कथंचिन्मिथः संगतः पङ्कजेनेव शीतद्युतिः ॥७॥ हीरसूरेः स्वगुरुधीहीरविजयसूरेः क्रमद्वन्दे चरणयुगले नम्रीभवत्संजायमानं तन्मुखं विजयसेनसूरिवदनं कामपि वचनगोचरातीतामसाधारणी धियं शोभां प्राप लमते स्म । उत्प्रेक्ष्यते---मिषः परस्परं कथंचित्केनापि प्रकारेण कल्पितं निर्मितमनल्पं बहुदृष्टं च ·१२ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । सख्यं मैत्रीभावो येन तादृशः शीतद्युतिश्चन्द्रः पङ्कजेन पद्मन समं संगतो मिलित इव । चरणस्याम्भोजोपमा वदनस्य च चन्द्रसाम्यमित्युत्प्रेक्षा ।। प्रश्नयामास भट्टारकाधीश्वरोऽनामयादि स्वयं तस्य सूरीशितुः । तेन रेजे पुनः सोऽधिकं सूनुना यौवराज्यान्वितेनैव भूवासवः ॥ ८ ॥ भद्वारकाधीश्वरो वृहद्गणधराधिराजो हीरविजयसूरीश्वरः खयमात्मना तस्य सूरीशि. तुर्विजयसेनसूरेरनामयादि नीरोगताप्रमुखं समाधिकुशलतादिकं प्रश्नयामास पृच्छति स्म । पुनः स हीरभधारकः तेनाचार्येण समधिकं रेजे वभौ । क इव । भूवासव इव । यथा पृथिवीपुरहूतो राजा यौवराज्येन युवराजस्य भावस्तेन यौवराज्यपदवीभावेन युक्तेन युवराजेन सूनुना नन्दनेन कृत्वा राजते ॥ नैककायान्प्रणीय स्वयं दर्शयन्द्वादशाचिः स्वचातुर्यमुामिव । शिष्यसार्था मिथो नव्यकाव्यस्ततः संस्तुवन्ति स्म तो सूरिभूभास्करौ९ ततो विजयसेनसूरिसमागमनानन्तरं शिध्यसार्या विद्वद्विनेयव्रजा मिथः परस्परं नव्यकाव्यैः सद्यस्ककवित्वैः कृत्वा ती हीरविजयसेननामानी सूरी एवं भूभास्करौ सू. रिराजी । मध्यंदिनावधि विधेर्वसुधाविवस्वान्' इति नेपधे। प्रति संस्तुवन्ति म्म वर्णया- मासुः । विजयसेनसूरि हीरविजयसूरि श्रीहीरविजयसूरिशिध्या तुष्टुवुः । उत्प्रेक्ष्यते- नैकान्वहून कायान् मूर्तीः प्रणीय कृत्वा । 'निषेधार्थनकारय समासत्वानलोपाभावो निषेधार्थवाचको तत्र निषेधार्थवाची नकारस्तत्र लोपो न भवति नैषधेत्यादी ज्ञेयः न- भस्तु लोपो भवत्येव' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । उक्तत्त्वात्समासत्वाच नकारस्थानादेशो न स्यादिति । द्वादशाविहस्पतियो पृथिव्यां खयमात्मनैव खस्यात्मनश्चातुर्ये निपुणतां दर्शयन्निव । अय वा दर्शयन् द्वादशाचिरिव ॥ तत्समीक्षोत्सुकीभूतदिङ्गायके पौरपुजैः प्रणीते महाडम्बरे । द्यामिवेन्द्रो जयन्तेन भट्टारकस्तेन सूरीन्दुना प्राविशत्पत्तनम् ॥१०॥ भट्टारकः । यद्यपि भट्टारकशब्देन पूज्यत्वख्यापनम् 'पादा भट्टारको देवः प्रयोज्याः पूज्यनामतः' इति हैम्यामुकत्वात् पूज्यपादाः तथा भूपतिर्भोजदेवः तथा अर्हद्भट्टारकं गृहीत्वेत्यादौ प्रशस्यार्थप्रकारकत्व दृश्यते, तथाप्यत्र जैनशासनानुसारेणाधुना लोकरू- ट्या भट्टारकशब्देन वृहद्गणाधिपस्वच्छिष्यस्वस्मिन्वृहद्गणाधिप विद्यमाने आचार्य इत्यु- च्यते इति संप्रदाया। श्रीहरिविजयसूरिः तेन सूरीन्दुना विजयसेननाना सूरिचन्द्रेणा- धार्यचन्द्रमसा साकं यत्तनं पुटभेदन प्राविशत्प्रविशति स्म। 'द्वीपान्तरेभ्यः पृथिवीप- तिभ्यः क्षणादवापे पुटभेदन तत्' इति नेपधे । क इच । इन्द्र इच । यथा पुरंदरो जयन्तेन निजनन्दनेन जयदत्तेन समं यो दिवं नन्दनादौ क्रीडित्वागत्य प्रविशति । फस्मिन् सति । पीरपुजैनागरिकनिकरैर्महाडम्बरे अतिशयितोत्सवे प्रणीते कृते सति । किंभूते महाडम्वरे । तस्य महाइम्बरस समीक्षा सम्यक्सर्वप्रकारेशावलोकन तत्रो- ।

·५४० काव्यमाला। रसुकीभूता उत्कण्ठिता जाता दिडायका दिक्पाला यत्र ॥ इति हौरसूरेः पत्तने स. मागमनम् ॥ देशनामन्दिरं श्रीनिनेन्दोः पुरो व्यालुलोके वसत्यां व्रतीन्द्रस्ततः । आप्तमाराद्भुकामेव लोकत्रयी वप्रत्रितयीकैतवात्समीयुपी ॥ ११ ॥ ततः पत्तने प्रवेशानन्तरं ब्रवीन्द्रः सूरिः वसल्यामुपानये पुरस्तात् श्रीजिनेन्दोः श्रिया त्रैलोक्याधिपत्यलम्या कलितस्य जिनानां सामान्यकेवलिनां मध्ये इन्दुः सर्वा- ह्रादकत्वात्तीर्थकरस्तस्य यदने वर्ण्यमानं सुरासुरनरेयु प्रसिद्ध वा देशनामन्दिरं समवस- रणं व्यालुलोके विलोकते ल। दृष्टवानित्यर्थः। तत्किम् । यत्र धर्मदेशनामन्दिरे वप्रत्रि. तय्याः प्राकारत्रयस्य कपटात् । उत्प्रेक्ष्यते-आप्तं श्रीजिनेन्द्रमाराटुकामा सेवितुमभि- लषन्ती लोकत्रयी त्रिलोकी समीयुपी समागतेव ॥ यत्र वापीपु पश्यन्ति शंभुश्रियं वारिदेव्यः सिताम्भोजनेरिख । अर्हतेव स्ववाचामृतं निर्जितं सेवितुं तं पुनस्तासु संतिष्ठते ॥ १२ ॥ यत्र समवसरणे वापीषु जलसंपूर्णदीर्घिकासु वारिदेव्यो जलदेवताः मितानि विकसितानि अम्भोजानि कमलानि तान्येच नेत्राणि नयनानि तैः । उत्प्रेक्ष्यते- विकचकमललोचनैः कृत्वा शंभुधियं तीर्थकृतश्चतुस्त्रिंशदतिशायाद्य तिशायिलक्ष्मी प. श्यन्ति विलोकयन्तीव । पुनरईता जिनेन्द्रेण खवाचा मधुरिमाद्वैतात्मगिरा अमृतं पीयूषं निर्जितमभिभूतं सत् । उप्रेक्ष्यते-पुनस्तं जिनेन्द्र सेवितुमुपासितुमिव तासु वापीपु संतिष्ठते समेस्य स्थितम् ॥ यत्र सोपानपतिः शिवाहं महागहमारोढुमूहेऽधिरोहिण्यभात् । निम्नगेत्यात्मकौलीननिदृष्टये जाहवीवोत्तरङ्गागतार्हत्पदे ॥ १३ ॥ यत्र भगवत्समवसरणे सोपानपशिः भारोहणश्रेणी अभावभी। उत्प्रेक्ष्यते-शिवं मो- क्षमित्याहा नाम यस्य तादृशं महागेहमत्युच्चैःस्थानस्थितप्रासादमारोढुमुच्चैश्वढितुमधिरो. हिणी नि.श्रेणिकेव ऊहे इवार्थे । अथ वा वितर्कयामि । 'तपःकशाशास्त्र शैलमारोढुं न क्यं क्षमाः। चटिष्यति कथं प्रौढदेहोऽयं गजराजवत् ॥ इति ऋषिमण्डलवृत्ती। वा अथवा इयं निम्नगा नीचगामिनी । कामिन्यो नीचगामिन्यः इत्यप्यर्थध्वनिः । इत्यमुना प्रकारेण आत्मनः स्वस्थ कोलीनस्य अनापवादस्य निदृष्टये विनाशनाय अर्हत्तत्रैलोक्यनाय. कस्य पदे चरणे समवसरणरूपे वा स्थाने आगता समागतवती । उतरद्गा उत् ऊ. चमुच्चस्तराः सोरानरूपास्तरडाः कलोला यस्यास्तादृशी जाहवी जझुकन्या गलेच ॥ यत्र सृष्टैरिव श्रेयसे तोरणैः सार्वविश्वाधिपत्याभिषेकक्षणे । येन नेतुं जनान्मुक्तिपुर्यामिवोद्घाटितैरवारैः पुनः पुस्कुरे ॥ १४ ॥ यत्र समवसरणे तोरणश्चतुर्दियप्रतोलीषु प्रणीतैर्वहिरिर्वन्दनमालाभिर्वा पुस्फुरे ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । शुशुभे । उत्प्रेक्ष्यते--सार्वस्य तीर्थकरस्य विश्वेषां निजगतामाधिपत्यं खामित्वम् । राज्यमित्यर्थः । तस्य तत्र वा अभिपेचनं स्थापनं तस्य क्षणे प्रस्तावे महोत्सवे वा श्रे- यसे कल्याणकृतये सृष्टैनिमितैरिव । लोकेऽपि प्रायो महोत्सवसमये तोरणानि वध्यन्ते । पुनर्यत्र समवसरणे द्वारवारैरिद्वारैः पुस्फुरे स्फुरितम् । उत्प्रेक्ष्यते-~येन भगवता जनान् भव्यलोकान् मुक्तिपुर्ण सिद्धिनगर्या मोक्षमध्ये नेतुं प्रापयितुमुद्घाटितैर्मुकुलीकृतै- रर्थान्मुक्तिपुरीद्वाभिरिव ॥ शंभुमुद्दिश्य मुक्तैः स्मरेणाशुगैोघतां किं गतैरन्तरेऽवस्थितैः । दौकितैरात्मनः किं वपुर्लिप्सया पुष्पचापेन वाम्राजि यस्मिन्सुमैः॥१५॥ यस्मिन् समवसरणे सुमैः पञ्चवर्णजानुप्रमाणाप्रमाणोज्जृम्भमाणकुमुमैरभ्राजि रेजे । उत्प्रेक्ष्यते-स्मरेण मनोमवेन विरोधितया शंभुं पार्वतीपतिमहन्तं वा उद्दिश्य संकल्प्य मुक्तैः क्षिप्रसाधारणसिद्धयनुभावात् शंभुविपये पुनर्मोपतां विफलतां गतः प्राप्तः । मत एव वेध्या लब्धात् अन्तमध्ये विचाल एव स्थितैः पतितराशुगणिरिव कामस्य च पुष्पशरत्वात् । अथ वा पुष्पचापेन श्रीनन्दनेन अनहत्वादात्मनः खस्य वपुर्लिप्सया शरीरप्राप्तिकालया दौकितैरुपदीकृतः शरैः किं खविशिखरिव ॥ धीरिमाधाकृते शीलतीव त्रपासंकुचद्गौरवे स्वगिरौ विष्टरे । यत्र शौर्येण निर्जित्य वन्दीकृतः श्रीजिनेनेच पञ्चाननोऽधःकृतः॥१६॥ यत्र समवसरणे विष्टरे भगवदुपवेशनोचिते सिंहासने पश्चाननः केसरी अधः अर्याजिनेन्द्रस्याधस्तारिस्थतः तिष्ठति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-श्रीजिनेन त्रिभुवनाधिपत्य- लक्ष्मीविलासरसिकेन तीर्थकृता शौर्यग खशूरतया साहसिक्येन निर्जियाभिभूय वन्दी- कृतो वन्यं विहितः सन् अधस्तस्थिवान् विष्टरे । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-धीरिम्णा मुरासुर- नराधचालनासाधारणधैर्येण कृत्वा अधःकृते परिभूते नीचैः कृते न्यकार प्रापिते । अत एव अपया लजाधिक्येन संकुचल्लघूभवद्गौरवं गुरुत्वमुच्चस्तरत्व वपुपो महत्वं च यस तादृशे शीलति । अर्थाद्भगवन्त सेवमाने खनिरौ सुवर्णाचले ॥ अर्हता त्रातुमात्माश्रितान्संस्तेीलुकान्कि चतुर्दिक्समेताजनान् । यत्र तेषां चतस्रो गतीर्वा निराकर्तुमूहे चतस्रः कृता मूर्तयः ॥ १७ ॥ या समवसरणे अईता तीर्थकृता चतषश्चतु:सख्याका मूर्तयः कायाः कृता नि. मिताः उत्प्रेक्ष्यते-- संसतेः सखारात् अनादिभवपरम्परापारेभ्रमणदुःसभरात् भीलुकान् विभ्यतीत्येवशीलान् । तथा च चतुर्दिग्भ्यः पूर्वादक्षिणापश्चिमोत्तरालक्षणाभ्यः चतसो हारेद्भधः समेतान् खसमीपे समागतान् अत एवात्मानं भगवन्तम् । क्षेत्र आत्मा पुरुषः' इति हैम्याम् । आश्रितान् उपेत्य खशरणीभूतान् भविकलोकान् कि त्रातुं रक्षि. नुमिव चतस्रो मूर्तयो विहिताः । अथ वा ऊहे अहमेवं विचारयामि । पूर्वोक्तविशे- ·काव्यमाला। पणविशिष्टानामेव तेषां जनानां चतस्रो नरकतिर्यमनुष्यसुरलक्षणाश्चतुःसंख्याका अपि गतीर्भवानिराकर्तुमिव निवारयितुमिव वा चत्वारो देहा विहिता धृताः ॥ भाति भामण्डलं राजवैरादिवाप्तस्य पृष्ठे प्रविष्टः प्रणश्यारुणः । ब्रह्मणा यत्र मुक्तः किमचिजो विश्वकृत्तक्षिताङ्गस्य वा भास्वतः १८ यत्र श्रीजिनधर्मदेशनसदने आप्तस्य तीर्थकृतः पृष्ठे शिरसः पश्चात्प्रदेशे भामण्डल ज्योति:पुओ भाति विभ्राजते दीप्यते वा । उत्प्रेक्ष्यते-राज्ञा चन्द्रेण नृपेण वा सह वेराविरोधात् चन्द्रोदये वापि प्रणश्य याति खोदये च खकरैरेव प्रातश्चन्द्रश्रियं मु- ध्णाति । अत एव विरोधः। तस्मात्प्रणश्य प्रपलाय्य आप्तस्य विश्वस्तस्स अयं सर्वथापि प्राणत्यागेऽपि मधे कस्मैचिदपि न ददाति इति विश्वासं प्राप्तस्य मित्रस्य पृठे प्रविश्य स्थितोऽरुणो भानुमानिव । वाथवा ब्रह्मणा विधात्रा यत्र समवसरणे विश्वकृता देववार्धकिना तक्षितं तनूकृत 'तांव्यूं' इति लोकोच्या तादृशमङ्गं कायो यस्य । खदयि- तादिसतेजोसहिष्णुदक्षागजाभ्यर्थितदेववर्धकिना चक्रभ्रममारोप्य उल्लिखितवपुप इ- त्यर्थः । तादृशस्य भाखतो भास्करस्य अचिर्बजस्तेजोराशिरिव मुक्तः स्थापितः । 'भारोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रेव यत्रोल्लिखितो विभाति' इति रघुवंशे ॥ किं प्रिये पूर्णिमाशर्वरी चन्द्रिका वऋचन्द्रस्य पत्युर्द्विपार्थी श्रिते । कुन्तलैय॑कृते वानुनेतुं वयं राजतोऽभ्यर्णयोश्यामराली प्रभोः ॥ १९॥ प्रभोपमतीर्थकृतोऽभ्यर्णयोः पार्श्वयोः प्रदेशयोश्वामराली वालव्यजनमाले राजतः शोभते । उत्प्रेक्ष्यते-पत्युः खभर्तुर्वक्रचन्द्रस्य वदनविधोः । द्वयोः पार्थयोः समाहारो द्विपा तामुपान्तद्वन्द्वं श्रिते। किंभूते । प्रिये द्वे कान्ते इव । एका पूर्णिमाशर्वरी राकारात्रिः, अपरा चन्द्रिका ज्योत्स्ना । 'कौमुदी कुमुदिनीभदक्षजारोहिणीद्विजनिशीप. धीपतिः' इति हैम्याम् । द्वयोरपि पतित्वात् द्वे अपि उपेल द्विपार्थी श्रिते । चन्द्रका- मिन्याविव वाथवा प्रभौनाभयदेवस्य कुन्तले: परिव्रज्याया उपादानैः पञ्चमुष्टिलोच- विरचनावसरे प्रसरत्पवने प्रेरितागतां सस्थूललहलहायमानामानमूर्धजविलोकनानन्दित- पुरंदरप्रार्थनाक्षणरक्षितैकमुष्टिमस्तकप्रशस्तकुन्तलहस्तेन न्यकृता तिरस्कृता सती खयमा- स्मना अनुनेतुमर्थात्प्रभु प्रसादयितुं वा श्रिते प्रकीर्णकपतयाविव ॥ आतपत्रत्रयी यन्न रेजे विभोः माम्बरोड्योतकृत्त्वत्प्रसत्त्याभवम् । मां त्रिलोक्याः पुनर्घोतकं त्वं सृजेतीव वक्तुं त्रिमूर्तिः श्रितोऽयं शशी२० यत्र समवसरणे विभोस्तीर्थनाथस्य आतपत्रत्रयी छत्रत्रितयी रेजे विराजते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण वर्ण कथयितुं तिलो मूर्तय: शरीराणि यस स त्रि. मूर्तिः तादृशोऽय भगवन्तं श्रितः सेवमानः शशी चन्द्र इव । इति किम् । हे विभो, त्वत्प्रसत्या श्रीमत्प्रसादात् अहं माम्वरयो मीनभसोरुयोतकृत् प्रकाशकर्ता अभवं ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । .. संजातः । पुनस्त्वं मां त्रिलोक्या भुवनत्रयस्योद्योतकं प्रकाशकर्तारं सूज कुरु । यथा यावापृथिव्योरुद्दयोतं करोमि तथा खर्गपातालभूलोकेयु प्रकाशकारक निर्माहि इत्यर्थः ॥ विनतीभिः खगान्पत्रविभ्राजिनश्चन्द्रहासप्रसूनप्रतानान्वहन् । चैत्यशाखी शिखाभिः श्रिताभिर्नभः सनिवृक्षान्विजेतुं किमुद्यच्छते २१ या धर्मदेशनवेरमनि चैत्यशासी अशोकतारपरो वा वटवृक्षादिसालद्रुमावसानः चैत्सद्रुमा नभो गगनाङ्गणं श्रिताभिः गाहमानाभिः शाखाभिः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--सर्गि- क्षान् मुरदुमान् कल्पतरून् विजेतुं पराभवितुमुवच्छते उद्यमं करोतीव सजीभवतीय था। किंभूताभिः शिखाभिः। पत्रः पक्षविभाजन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलान् खगान् पक्षिणो वाणांश्च विभ्रतीभिः धारयन्तीभिः । 'याणपतविशिखी खगगर्धपक्षाः' । तथा 'विहगो विहंगमखगी खगगर्धपक्षा अपि' इति हैम्याम् । चैत्यशाखी कि कुर्वन् । चन्द्रः सुधाकरः कर्पूरो वा हासो हसितं तयोः श्वेतिम्ना तुल्यानां प्रसूनानां कुसुमानां प्रतानान् स्तबकान् चन्द्रहासखगांश्च वहन् विप्राणः । अन्योऽपि मुभटो विरोधिना योटुमिच्छुः चतुर्विधान्यायुधानि धत्ते । यथा-पाणिमुक्तानि शक्तिप्रमुखानि, यन्त्रमु- कानि शरादिकानि, अमुक्तानि शत्रिकाद्यानि, मुक्कामुक्तभेदद्वयात्मकानि दण्दादिमानि, इति । तथैवायं चैत्यतरः शरग्रहणेन पाणियानमुक्कयोहणम् । चन्द्रहासग्रहणेन च मुक्तामुक्तयोः संग्रहः । तथा च हैम्याम्-'अस्त्रं तञ्चतुर्विधम् । मुक्तं द्विधा पाणियन्त्र- मुक्तं शक्तिशरादिकम् । अमुक्तं शस्त्रिकादि स्यायष्टयावं तु द्वयात्मकम् ।।' इति ।। देशनामन्दिरे यत्र जाम्बूनदः शक्रकेतुः पुरश्चुम्बति स्माम्बरम् । कौतुकान्नाकिलोकं दिक्षुः क्षितेस्तीर्थभर्तुः प्रसर्पन्प्रतापः किमु ॥२२॥ यत्र धर्मदेशनामन्दिरे श्रीजिनराजसमवसरणे जाम्बूनदः स्वर्णनिर्मितः शक्रकेतुरि- न्द्रध्वजः पुरो जिनेन्द्राने अम्बरमाकाशं सहस्रयोजनप्रमाणत्वेनात्युच्चैस्तरत्वात् चुम्बति स्पृशति । उत्प्रेक्ष्यते-कौतुकात् हृदयमध्येऽतिकुतूहलात् नाकिनां देवानां लोकं भुवनं वासस्थानं खर्ग दिक्षुर्दष्टुमिच्छुः क्षिते मेः सकाशात्प्रसर्पनुच्चैर्गच्छन् तीर्थभर्तु जिने- न्द्रस्य किमु प्रतापः॥ विप्रलब्धं विधात्रेव रूपश्रिया स्वं त्रिदश्योऽवयान्ति स यद्वीक्षणात् । यत्र भान्ति स्म ते शालभञ्जीभराः श्रीसुताम्भोजग्विभ्रमप्राजिनः २३ या धीमलिनेश्वरसमवसरणे ते जगत्रयोजनमारलता: शालभजीभराः पाचा- लिकाप्रकराः भान्ति स्म शुशुभिरे। किंभूताः । श्रीमुतस्य कमलानन्दनस्य स्मरस्य अम्भोजकमललोचना स्त्री रतिस्तस्या विभ्रमः शोभा विलासो वा तद्वद्विभ्राजन्ते इत्ये- वंशीलाः । अथ वा रतिवद्विनमेण शोभया विलासेन वा शोभनशीलाः । ते के। येषां पुत्रिकाप्रकराणां वीक्षणाद्दर्शनात् त्रिदश्यः सुराङ्गनाः स्वमात्मानं रूपश्रिया वपुर्व- भवेन विधात्रा जगद्यावरपुरुषयोषिद्वर्गसर्गविधायिना विपलब्धं वश्चितमिवावयान्ति स्म ·५४४ काव्यमाला। मेनिरे । 'मद्विपलभ्यं पुनराह यस्त्वां तर्कः स किं तत्फलं वाचिमूकः' इति नेपधे । विप्रलब्धुं योग्यं विप्रलभ्यमिति तदर्थः ।। आप्तलक्ष्मीलताया इवोद्यत्फलं वीक्ष्य विश्वेशितुर्देशनावेश्म तत् । गोचरी स्यान्न वाक्चेतसोर्यः कचित्समदं विन्दति स्म व्रतीन्द्रः स तम् २४ स नतीन्द्रो हीरविजयसूरिः तं मोहदयासादनसदृशं संमदमानन्दं विन्दति स्म ल- भते स्म । तं कम् । यः संमदः क्वचित्कुनापि स्थाने नभःकलोलिनीविलसत्कल्लोलमाला- स्खलितवाग्विलासशालिमुरासुरनरसूरिपु वा वाक्चेतसोचनमनसोर्वा न गोचरी स्याद्विपयो भवेत् । किं कृत्वा। विश्वेशितुस्त्रैलोक्यनायकस्य श्रीमतीर्थकृतो देशनावेदमस- मवसरणं वीक्ष्य लोचनगोचरीकृत्य । किंभूतं तत् पूर्वव्यायणितस्वरूपम् । उत्प्रेक्ष्यते- आप्तस्य जिनराजस्य लक्ष्मी वनत्रयैश्वर्यश्रीः सैव लता विकसद्वही उद्यत्प्रकटीभवाफ- लमिव ॥ इति पुरकृतानुसारेण समवसरणवर्णनम् ॥ तीर्थकद्वनचन्द्रेक्षणोद्वेलितानन्दसिन्धोरिवोद्भूतनूतामृतैः । खेन तत्राभिनोनूय नव्यैः स्तवैः श्रीजिनं नेमिवान्हीरसूरीश्वरः ॥२५॥ हीरसूरीश्वरस्वत्र समवसरणे स्वेनात्मना नव्यैः सद्यस्कैः स्तुतिरूपवृत्तः अभिनोनूय अतिशयेन भक्तिभरेण स्तुत्वा श्रीजिनं श्रीमद्भगवन्तं नेमिवान् प्रणमति स्म । उत्प्रे. क्ष्यते स्तवैः तीर्थकृतो जिनेन्द्रस्य वकं वदनमेव चन्द्रः पार्वणशार्वरीवरस्तस्येक्षणादा- लोकनादुद्वेलितस्य चेलामतिकान्तस्योत्कण्ठितस्य आनन्दो मानसान्तःप्रसरत्प्रमोदः स एव सिन्धुरारक्षीरनीरनिविस्तस्मादुद्भूतैः प्रकटातैः अमृतैः सुधारसैरिव ॥ सृष्टसर्वजसंधः सुधाधामवद्वासरान्कांश्चिदनातिवाह्य प्रभुः । साधुवर्गस्ततोऽन्वीयमानः पुरात्पूर्वदेशं प्रति प्रीतिमान्प्रस्थितः ॥ २६ ॥ ततः पत्तने कतिचिदिवसस्थित्यनन्तरं पुरादणहिलपाटकपत्तनात्पूर्वदेश प्रति प्राची- नमण्डलं प्रति प्रस्थितः प्रचलति स्म । किं क्रियमाणः । साधुवगैर्विजयसेनसूरिप्रमुखाने- कैर्मुनिमण्डलैरन्वीयमानोऽनुगम्यमानः । कि कृत्वा । तत्र पत्तने कांश्चित्कतिचित्कियत्सं. ख्याकान्वासरान्दिवसान् अत्र पत्तनमध्ये अतिवाद्य अतिक्रम्य । किभूतः प्रभुः । सृष्टः कृतः सर्वज्ञेन जिनेन्द्रेण साधै सहो भक्तिस्तवनादिको येन । किवत् । सुधाधामवत् । यथा अमृतकान्तिश्चन्द्रः सृष्टो निर्मितः सर्वज्ञस्य श्रीकण्ठस्य शिरःस्थितिलक्षणो येन स ताहगास्ते॥ सीमभूमौ वटापल्लिकायास्ततो भावडत्यात्मभूः सूरिशीतयुतेः । चैत्यमर्चामिव श्रीजिनेन्दोमुरोः पादुका स्तूपमभ्येत्य स प्राणमत् २७ ततः पत्तनात्प्रस्थितेरनन्तरं वटात्सल्लिकाया चटशब्दादग्ने पल्लिका वटपल्लिका 'व- डली' इति नाम्नी तस्याः सीमभूमी प्रामाद्वाह्यावनीप्रदेशे स्तूपमभ्येस स्तूपस्य समीपे ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । समागत्य गुरोः खधर्माचार्यस्य पादुकां पदद्वयीस्थापनाप्रतिविम्ब स सूरिः प्रागमनम- स्करोति स । किंभूतस्य गुरोः । भावदस्य भावडनान्नो व्यवहारिण आत्मभूनन्दनः स. एव सूरिशीतद्युतिः एतावता श्रीविजयदानसूरीन्दुस्तस्य । कामिव । अर्चामिव । यथा भव्यश्चैत्यं श्रीजिनप्रासादमभ्येस श्रीमत्तीर्थकृत्प्रतिमां प्रणमति ॥ ब्रह्मपुत्री स्मितानेकपद्माङ्किता यत्पुरश्रीमणीमेखलेवाजनि। रिकण्ठीरवोऽकुण्ठलोकोत्सवैः सिद्धपूर्व पुरं पावन तयधात् ॥२८॥ सूरिकण्ठीरवः भाचार्यपञ्चाननः अकुण्ठेपहलेलॊकानामुत्सवैर्महामहेत्वत्प्रसिद्धं सिद्धपूर्व पुरम् । सिद्धपुरमित्यर्थः । पावनं पवित्रं व्यधाञ्चकार । सिद्धपुरे जगामेत्यर्थः । सितै. विकसितैरनेकैरनल्पैर्विविधप्रकारैः पौः कमलरङ्किता ब्रह्मपुत्री सरस्वती नाम्ना नदी यत्पुरश्रिया सिद्धपुरलक्ष्म्या मणीनां रत्नखचितमेखलेव काश्चीव अजनि संजाता ॥ श्रीमदाचार्यपादा उपित्वा कियद्वासकांतातपादैः समं वर्मनि । ते न्यवर्तन्त तेभ्यस्तदादेशतः सैकतेभ्यः पयोधेरिवाम्भाप्लवाः ॥२९॥ श्रीमदाचार्यपादाः श्रीमन्तो विजयसेनसूरयः तातपादैः श्रीहरिविजयसूरीश्वरः समं वमनि मार्गे कियद्वासकान् कतिचित्संख्याकान् निवासान् । वासकशब्देन रात्रय एवोच्यन्ते । तत्र दिवसास्तु खयमेव समेताः । उपित्वा स्थित्वा तेभ्यः श्रीभट्टारकेभ्यः तदादेशतः तदाज्ञया तदनुशिष्ट्या न्यवर्तन्त पश्चाद्वयवलिरे । के इव । अम्मालवा इव । यथा सकतेभ्यस्तटेभ्यः सकाशात्पयोधेः समुद्रस्य अम्भःलवाः पयःपूरा निवर्तन्ते पश्चाद्वलन्ते ॥ एप निस्तमो विश्वमुबोधयन्कैश्चिदुद्यन्महोभिर्मुनीन्दैः समम् । तत्पुरात्प्रस्थिति तेनिवान्पद्धतौ सार्वभौमो ग्रहाणामिवाने ग्रहैः ॥३०॥ एप हीरसूरिर्मुनीन्द्रर्वाचकपण्डिताखण्डले: समं वत्पुरासिद्धपुराभिधनगरात्पद्धती मार्ग प्रस्थिति प्रस्थानं तेनिवान् कुरुते स्म । क इव । सार्वभौम इव । यथा प्रहाणां चक्रवर्ती भाखान् ग्रहैः महाभ्रे आकाशे प्रस्थिति तनुते । 'ग्रहाजिनीगोद्यपतिः' इति हेम्यामुक्तत्वात् ग्रहपतित्वं भानोः । कि कुर्वनेप भानुश्च । तमोऽज्ञानं पापं वा ध्वान्तं च निघ्नन् व्यापादयन् । पुनः किं कुर्वन् । विश्वं भुवनमुद्बोधयन्प्रतिवोधयन्' बोधिवी- जान्वितं वा विदधत् जागरयन् । किमूतः मुनिभिः । उद्यत्प्रकटीभवन्महः परवादि- जनेषु प्रतापो येषां तैः । उत् ऊध्र्वं यद्गच्छत् उपलक्षणाद्दशदिक्षु स्फुरत् झगझमिति कुर्वन्महस्तेजो येषाम् ॥ इति पत्तनात् शिरोत्तरायावन्मार्गः। भीरुभावान्निजं व्यालमालाकुलं भीष्ममौज्झ्याश्रमं नागपूरागता । किं महीमण्डलं भिल्लपल्ली पुरो हीरसूरीन्दुना व्याललोके कमात्॥३१॥ हीरसूरीन्दुना श्रीहीरविजयसूरिचन्द्रेण क्रमाद्विहारपरिपाटीतः पुरोऽप्रे मिल्लानां

·५४६
काव्यमाला।
पुलिन्द्राणां पाली पुरी शिरोत्तराभिधानप्रामविशेषः सुखप्रामो वा व्यालुलोके दृग्गोचरीचके।
उत्प्रेक्ष्यते-महीमण्दलं पृथिवीपीठं प्रत्यागता । सप्तमी वा महीमण्डले समेता नागपू.
भोगावतीनाम्नी भोगिनगरीव । किं कृत्वा । भीरुभावात् । विभेतीत्येवंशीला मीरस्तस्या
मावस्तस्मात् । अथ वा स्त्रीखमावात् । योपिद्विशेषास्तु कान्ता भीरुनितम्बिनी' इति
हैम्याम् । भीतिसौलभ्याच । व्यालानां विपधराणां मालाभिः श्रेणीभिराकुलं निर्भरभृत-
मत एव भीमं भयानकं मनस्यत्यन्तभयोरपादकं निजमात्मीयमाभयं निवासस्थान-
मौन्य त्यक्त्वा । 'वसीत निर्भये 'स्थाने' इति वचनात् द्विजिह्वभरभृतं भोगिभवनं
मुक्त्वा क्षिती समायाता नागनगरीच ॥
कापि शक्ति वहद्भिः कुमारैरिवाम्भोजनाभैरिवोद्यद्गदाधारिभिः ।
याभिरूपैरिवाभाति कादम्बरी सादरीभूतचित्तैः किरातैर्भूता ॥ ३२ ॥
या भिल्लपल्ली आभाति । किंभूता । वलवतामपि वहद्भिः किरातैर्धता । तथा कुत्र-
चिस्याने अम्भोजनाभैः कृष्णैरिव उद्यन्ती दीप्यमानां गदां सप्तधानुमयायुधविशेष
धरन्तीत्येवशीला गदाधारिणस्तादृशैः धारयन्ती शबराप्ता । वचन पानभूमी काद-
म्बो मदिरापाने सादरीभूतं तत्परं संजातं चित्तं मनो येषाम् । करिव । अभिरूपैरिव ।
यथा कोविदः कादम्बरीनामा वाणकविकृतग्रन्थविशेषस्वस्मिनादरेण अध्यायनाध्याप-
नासक्तमानसर्जायते तादृशैः सुरापायिभिर्मिलता ॥
तत्र वित्रासयन्नर्जुनः शात्रवानस्ति पल्लीपतिः कङ्कपक्षाश्रितः ।
जिष्णुभावं सुभद्रानुषङ्गं पुनर्बिभ्रदद्वैतधानुष्कतां पार्थवत् ॥ ३३ ॥
तन शिरोत्तरानामपल्लयामर्जुनो नाम पल्लीपतिः अस्ति विद्यते । किंवत् । पार्थवन्मध्य-
मपाण्डव इव फाल्गुन इव । किं कुर्वन् । शानवान् विपक्षान् विशेषेण जीवं नाशं
प्रासयन्विनाशयन् । पुनः किंभूतः । कङ्कानां जीवविशेषाणां पक्षाः पिच्छानि येषु ।
'पत्रं पतत्रं पिच्छं पाजस्तनूरुहम् । पक्षो गरुच्छदश्चापि' इति हैम्यांम् । वन्नामन्येव
करूपत्राणि बाणास्तैराश्रितः । उभयपार्श्ववद्धतूणीरः । अर्जुनोऽप्येतादृक् । पुनर्विशेषः
कङ्कस्य युधिष्ठिरस्य पक्षं सहायताम् अथ वा कड्केन पक्षं सखिता अद्वैतप्रीतित्वातू
श्रितः । 'पक्षो मासाथै ग्रहसाध्ययोः । चुल्हीरन्ध्रे विले पार्थे वर्ग केशात्परश्चये । पिच्छे
विरोधे देहाङ्गे सहाये राजकुञ्जरे।' इत्यनेकार्थः । तथा 'अजातशत्रुः शल्यारिधर्मपुत्री
युधिष्ठिरः । कट्ठोऽजमीढः' इति हैम्याम् । पुनः किं कुर्वन् । जिष्णुमावं जयनशी-
लतामर्जुनाभिधानं च । तथा सु शोभनानि भद्रामि महलानि तैः सुभद्रानान्या स्वपल्या
च अनुपङ्गः सहस्तं विभ्रद्वारयत् । पुनरद्वैतामसाधारणी धानुष्कतां धनुर्धरतां च
बिनधानः ॥
स्पर्धया यन्मुखालोकनप्रोल्लसत्संमदेनेव वर्धिष्णुभिर्भक्तिभिः ।
सूरिमभ्येत्य नत्या निजं पावयन्नात्मगेहाननैपीन्निपादाधिपः ॥ ३४ ॥

·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५४७ । निपादाधियोऽर्जुनः पुलिन्दराजोऽभ्येस गुरोःसंमुखमागस नत्या पादारविन्दप्रणमनेन कृत्वा निजमात्मानं पावयन् पवित्रीकुर्वन् सन् सूरि हीरगुरुं खान् गृहान् आत्मीयानि मन्दिराणि प्रत्यनेषीत् प्रापयामास । निनायेत्यर्थः । काभिः।भक्तिभिः। किंलक्षणाभिः । वार्धिष्णुभिः प्रवर्धनशीलाभिः । उत्प्रेक्ष्यते यस्य सूरेर्मुखं वदनं तस्यालोकनेन दर्शनेन कृत्वा प्रकण उल्लसन् सर्वप्रकारेण वर्धमानो यः संमदः परमानन्दसंदोहस्तेन साथै स्पर्धयेव संघणेव ॥ इत्सर्जुनपाडीपतियहागमनम् ॥ अथ चतुर्दशभित्तैः किरातागनां विशिनष्टि । चम्पूकथादी तथाविधशवरदशावर्ण- नदर्शनात् । संबन्धस्तु चतुर्दशवृत्ते वक्ष्यते किरातवशा खकान्ता अजूहवदिति- मेरपञक्षणा भृङ्गगुञ्जारवा हंसकोद्भासिनी सुस्मितश्रीभृतः । कर्णिकामादधाना रसोल्लासिनीः पद्मिनीर्नीलभासस्तथामोदिनीः ॥३५॥ किंभूताः भिल्लीः । उत्प्रेक्ष्यते-पद्मिनीरिव । पद्मिनीः स्त्रीः कमलिनीच । किंभू. ताः। स्मेराणि प्रबुद्धानि पानि कमलानि तद्वत्तान्येव वा ईक्षणानि नयनानि यासाम् । पुनः किंभूताः। भृङ्गानां अमराणां गुना इव रखो ध्वनिर्यासाम् । 'वाण्या भृङ्गीपिकीरवी' इति काव्यकल्पलतोक्तत्वात् । पक्षे मधुकराणां गुआरवो यासु । पुनः किंभूताः । हंसकै पुरैः पक्षे हंसा एव हंसकाः । स्वार्थे कः । तैमरालरुद्भासन्ते प्रावल्येन शोभन्ते इत्येवंशीलाः । पुनः किंभूताः । सुशोभनां स्मितस्य ईपद्धसितस्य सदा हसितवदनत्वस्य वा तरुणार्क- किरणसंपर्कवशविकसिततालक्ष्मी च विभ्रतीर्दधतीः ।पुनः किंभूताः । कणिका कर्णभूषणं बीजकोशं च दधानाः । पुनः किंभूताः । नीला मरकतमणिसदृशा भासो दीप्तयो या- साम् । पक्षे नीलाः । पुनः किंभूताः । रसैः शृङ्गारादिभिर्विविधक्रीडारसैर्वा पक्षे मकर- दैरुल्लसन्तीत्येवंशीलाः । रसैः सलिलैरुल्लसन्ति उद्भवन्तीत्येवंशीला वा, वारिजत्वात् । पुनः किंभूताः । आमोदा आनन्दः परिमलश्च अस्ति आसामासु वा ॥ मेखलामालिनीः शालिपादाः स्फुरद्दन्तिका दन्तियानास्तमालत्विषः । गण्डशैलोल्लसत्पत्रवल्लीभृतो विध्यशैलाञ्जनोर्वीधरोर्वीरिव ॥ ३६ ।। पुनरुत्प्रेक्ष्यते-विन्थ्यशैली विन्ध्याद्रिस्तथा अननोधिरः अञ्जनशैल: तयोरुर्वी - मीरिव । किंभूताः । मेखला सुवर्णमणीकाश्चीमद्रिमध्यभागं च मलन्ते धारयन्तीत्येवं. शीलाः । पुनः किंभूताः। शालिन्यः शोमनशीलाः पादा भूपणालककरङ्गकलिताश्चरणाः पर्यन्तपर्वता यासाम् । पुनः किंभूताः । स्फुरन्तो दीप्यमाना दृश्यमानाश्च दन्ता एव दन्तका दशना पर्वता यहिस्तियर्गिता गिरिप्रदेशाश्च यासां यासु वा । पुनः किं. भूताः । दन्तिनां मत्तमतङ्गानां यानमिव यानं गमनं यासाम् । मध्यमपदलोपी समासः । पक्षे मत्तेमानां यानं खैरगतिर्यत्र । पुनः किंभूताः । तमालास्तापिच्छद्रुमविशेषाः । यदुफ मेषधे-'श्रवणपूरतमालदलाङ्करं शशिकुरनमुखे सखि निक्षिप' इति । तद्वत् श्यामास्त्विषः शरीरकान्तयो यासाम् । पक्षे । तमालमालामिः कृष्णकान्तयः । पुनः ·काव्यमाला। किंभूताः । गण्डशैलयोर्गण्डस्थलयोरुल्लसन्यी विचित्रतया स्फुरन्त्यो याः पत्रवलयः पत्रलतास्ता बिभ्रतीः । पक्षे गण्डशैलाः पर्वतात्परितः स्थूलाः उपला महत्पाषाणास्तेषु उल्लसन्यो विकसन्सः पत्रैः पर्णरुपलक्षिता उपचिता वा वल्लयो वीरुधस्ता विनवीः । 'देव भवद्वैरिवधूवदने च भान्ति नारङ्गतरूपशोभे गण्डशैलस्थलालंकारिण्यो रोधलताः' इति चम्पूकथायाम् गण्डयोः शैलोपमानम् । अथ वा गण्इशैली कपोलप्रदेशावित्यर्थः ॥ भृङ्गनेत्रा मृणालीभुजा जृम्भिताम्भोजवक्रास्तरङ्गोल्लसत्कुन्तलाः । बन्धुरावर्तनामी रथाङ्गस्तनी हंसयाना यमीवारिदेवीरिव ॥ ३७ ॥ पुनरुत्प्रेक्ष्यते-यमी वारिदेवीर्यमुनाजलदेवता इव । किलक्षणाः । मकरन्दपानलभ्य- दम्भोरुहाभ्यर्णपरिभ्राम्यन्तो भृङ्गा अतिश्यामत्वाच्चञ्चलत्वाच्च भ्रमरा इव भृङ्गारवा इव' नेत्राणि नयनानि यासाम् । पुनः किभूताः । मृणाल्यः कमलनालानि । नालमृणाल- शब्दौ त्रिपपि लिहेषु । यथा-'कुवलयमृणालमण्डलानालमृणालपटलाः' इति लिझानु- शासने । ता इव । मृणाला एव वा भुजा वाहवो यासाम् । भुजाशब्दः पुंस्त्रीलिङ्गयोः । पुनः किंभूताः । जृम्भितानि विकाशं प्राप्तानि अम्भोजानि जलजानि तद्वत्तान्येव धकाणि वदनानि यासाम् । पुनः किंभूताः । तरङ्गाः पवनप्रसरलुलत्कल्लोला इव । तरङ्गा एव वा उल्लसन्तो विविधविच्छित्त्या स्फुरन्तः कुन्तलाः केशपाशा यासाम् । पुनः किंभूताः । वन्धुरा मनोज्ञा आवर्ता दक्षिणपावभ्रमणान्याकारविशेपा यासु तादृश्यः । पयोभ्रमाः कदादिपु सलिलमागत्य पश्चाद्वलित्वा प्रान्त्वा च पुरः प्रचलति 'गवर' इति समुद्रावगाहिलोकेषु प्रसिद्धा जलावर्तास्तद्वत्त एव वा । नाभ्यस्तुन्दकूपिका या- साम् । पुनः किंभूताः। रथाहाश्चक्रवाकास्तद्वत्त एव वा स्तनाः कुचा यासाम् । पुनः किंभूताः।हंसानां यानं लीलागमनं तद्वन्मनोशं गमनं यासु । तथा हंसानां यानं जलक्री- डाकृते कमलनालबीजकोशवीजाखादनार्थ गमनागमनं यासु ॥ विष्टरोल्लासिनीश्चन्दनामोदिनीः पल्लवोल्लासिजिहाः प्रसूनस्मिताः । विम्बदन्तच्छदाः कुन्दमालाः पिकीव्याहृता मूर्तिमत्कुञ्जदेवीरिव।।३८॥ पुनरुत्प्रेक्ष्यते-मूतिमतीः मूर्ता अङ्गीकृताहोपाहाः कुञ्जलक्ष्मीर्यनश्रिय इव । कि- भूताः । विष्टरेषु पीठेषु भय वा विष्टरैरासनविविधासनोपवेशरुत्वावल्येन लासन्ते इत्येवंशीलाः । विष्टरः पीठमासनम्' इति हैम्याम् । पक्षे विष्टरैरनेकजातितरुभिः शोभनशीलाः । 'विटपी कुटः क्षितिरुहः कारस्करो विष्टरः' इत्यपि हैम्याम् । पुनः किंभूताः । चन्दनाः श्रीसण्दा दव पसिनीत्वेन चिलेपनभूतैर्या मलयमैश्च, आमोदः शरीरसौगन्ध्यं परिमलश्च विद्यते यासां यामु वा । पल्लवाः किसलयानि तद्वत्प्रयाला एव जिला अरुणास्त्रकुमारा रसना यासाम् । पुनः किभूताः । प्रसूनानि विकचकुमुमानि उज्ज्वलत्वात्तद्वत्तान्येव वा लित महितं.यासाम् । पुनः किंभूताः। विम्यानि थिम्बीफ. स्थानि विल्वीफलानि पक्कगोल्हकानि तद्वत्तान्येव वा दन्तच्छदा दशनपत्राणि अधरा ·१२ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ५४९ यासाम् । पुन: किंभूताः । कुन्दानां मुचकुन्दकुमुमानां मालाः सजो हाराः कुन्दनुमाणां श्रेणयो यासां यासु वा। पुनः किंभूताः । पिकीनां कलकण्ठीनां व्याहृतं पञ्चमालापमधु- रध्वनिरिवालपितं यासां कोकिलाकलरको यासु ॥ कञ्चकिप्राञ्चिताः शेषगेहा इवारामदेशा इवोकुलपुष्पाङ्किताः । केकिमाला इबालंकृताश्चन्द्रकैः पूर्णचन्द्राननाः पूर्णिमासीरिव ॥३९॥ पुनः किंभूताः । कञ्चुकिभिः सौविदल्लैः प्रकर्षणाश्चिताः सहिताः । 'सौविदाः कश्चु- किनः' इति हैम्याम् । तथा 'काश्चिनराजर्जरशवरक किकरावलम्बलीलागामिन्यः' इति चम्पूकथायाम् । शवराधिराजशवरीणामपि कञ्चुकिसत्तास्ते । शेषगेहा इव । यथा ना. गाविराजनिकेताः कथुकिभिर्भुजंगमैः संयुता भवन्ति । शेषनागस्य नागाधिपत्वात् । पुनः किंभूताः । उत्फुल्लरुन्मिपितैः पुष्पैः कुसुमेरतिताः कुसुमावतंसहारादियुक्ताः । के इव । आरामदेशा इव । यथा वनप्रदेशाः प्रबुद्धप्रसूनपरिचिता भवन्ति । पुनः किंभूताः । चन्द्रकैः ललाटपट्टे वृत्ताकारतिलकैलोंके 'चांदलो' इति नाम्ना प्रसिद्धैः अलंकृता भू- पिताः । का इव। केकिमाला इव । यथा मयूरराजी चन्द्रकैः कलापः कलिता भवन्ति । 'पिच्छं वह शिखण्डकम् । प्रचलाक: कलापश्व मेचकश्चन्द्रकः समौ ॥' इति हैम्याम् । पुनः किंभूताः । पूर्ण: पार्वणः पोडशकलाकलितः चन्द्रः कौमुदीपतिरिवाननं वदनं यासाम् । का इव । पूर्णिमासीरिव । पूर्णे निशाकरे सर्वकलाकलिते चन्द्रमसि सति सा पूर्णिमा राकेत्युच्यते । यथा हैम्याम्-'सा राका पूर्णे निशाकरे' इति । किंभूता राकाः। पूर्णचन्द्र एवाननं मुखं यासाम् ॥ मञ्जुसिजानमझीरबिस्फूर्जितैः स्पर्धमाना ध्वनद्भिर्मरालैरिव । केलिवातायुपोतान्कचित्कुर्वतीर्गीतिभियोगिवद्धयानलीनानिव ॥ ४० ॥ पुनरुत्प्रेक्ष्यते--मभूनि मनोहराणि सिमानानि रणज्झमिति शब्दायमानानि मजी- राणि नूपुराणि तेषां विस्फूर्जितैविलसितैः कृत्वा ध्वनद्भिर्मुदुमदकलरौप्यपनधर्धरीकर- चिरखर विरचयद्भिर्मराले: राजहंसः साध स्पर्धमाना इव स्पधी कुर्वाणा इच । कचि- रकुत्रापि स्थाने केलये क्रीडाकृते समानीय रक्षितान् वातायुपोतान् सारङ्गशा- घान् गीतिभिर्माकन्दमञ्जरीपुमाखादनोटिनीकुष्ककुहरप्रेसोलनास्सलितपरभूतप्रप- श्चितपश्चमरागविरागीकरणप्रवणस्वपाणिवीणाक्वणनानुगुणप्रगुणितामितस्फीतगीतैः कृत्वा काचन योगिवद्योगीन्द्रानिव ध्याने प्रणिध्याने मधुरगानाकर्णने च लीनानिश्चलाडान् कुर्वतीः॥ खीयरूपश्रिया मानमातन्वतीः प्रेक्ष्यमाणा मुहुः मेरदम्भोरुहम् । भूपयाहं विशिष्ये किमेतद्गृहा श्रीरुतेतीव चित्ते विजिज्ञासया ।। ४१ ॥ पुनः काश्चिक्कि कुर्वाणाः । मुहुर्वारंवार स्मेरदम्भोरहं विनिद्रकमलं प्रेक्ष्यमाणाः पश्यन्तीः । उत्प्रेक्ष्यते-चित्ते समानसे इसमुना प्रकारेण विजिज्ञासया विशेष प्रकारे .

·५५० काव्यमाला। णावबोद्भुमिच्छया । इति किम् । भूषया वपुःश्रिया कृत्वा अहं विशिष्ये विशेपा म- वामि । उताथ वा एतस्मिन्स्मेरदम्भोरुहे गृहमावासो यस्यास्तादृशी श्रीलक्ष्मीदेवी विशिष्यते । 'कथं च स देशः खर्गाद्विशिष्यते न' इति चम्पूकयायाम् । विशिष्टो भवति स्म यः॥ निर्जितस्त्वत्सखासन्मुखेन हिया पश्य पाण्डूभवन्भ्राम्यतीन्दुर्दिवि । वीक्ष्यमाणा वपुर्विभ्रमं दर्पणे सूचयन्तीरितीव स्मितं तन्वतीः ॥ १२॥ काश्चिद्दर्पणे आदर्श वपुर्विभ्रमं सशरीरसौन्दर्य शोभा वीक्ष्यमाणा निभालयन्तीः सतीः । उत्प्रेक्ष्यते-स्मितमीपद्धसितं तन्वतीविस्तारयन्तीविदधतीश्च सतीः । इत्य- मुना प्रकारेण सूचयन्तीः कथयन्तीरिव । इति किम् । हे दर्पण, त्वं पश्य सावधानतया विलोकय त्वत्सखा तव मित्रमिन्दुश्चन्द्रः । 'जलाच तातान्मुकुराच मित्रानभ्यर्य धत्तः खलु पद्मचन्द्रौ' इति नैपधे मुकुरचन्द्रयोमैत्र्यं मिथः । अस्मन्मुखेन असाकं वदनेन निर्जितः पराभवभरं प्रापितः सन् पाण्डूभवन् पाण्डुरो वपुषा जायमानः सन् धवलीभू- तशरीरः द्विया लगया कृत्वा दिवि निर्मानुपतया शून्ये नभसि भ्राम्यति पर्यटतीव ॥ निप्कुटानोकहोत्फुल्लपुप्पोच्चये पट्पदान्पाणिभिर्दूरतः कुर्वतीः । स्पर्धितां बिभ्रते वाग्विलासैः सहास्माकमेते हृदीतीव रोपोदयात् ४३ काश्चिनिष्कुटस्य गृहारामस्य अनोकहानो विविधजातिप्ररोपितपादपानामुत्फु. लानि विनिद्रीभूतानि पुष्पाणि कुसुमानि तेषामुच्चयक्षुण्टनं ग्रहणम् । 'उचिन्वन्ति च भालतीषु कुसुमश्रद्वालयो मालिकाः' इति चम्पूकथायाम् । तथैवोचयः षट्पदान भ्रम- रान् पाणिभिः स्खकरैः दूरतः विप्रकृष्टान् कुर्वतीः प्रणयन्तीः । उत्प्रेक्ष्यते-हृदि हृद- यमध्ये इत्यमुना प्रकारेण रोपोदयात्कोपप्रादुर्भावात् इव । इति किम् । यदेते षट्पदा भ्रमराः अस्माकं वाण्या वाचा सह स्पर्धितो संघर्षिभावमभ्यसूयाम् । 'वाण्या भृतीपिकी. रवी' इति काव्यकल्पलतावचनाद्धृङ्गीसाहचर्यानोऽप्यागत एव । विभ्रते धारयन्ति । कुर्वते इत्यर्थः । खद्वेषिणस्तु दूरमुत्सार्यत एवेति ॥ नाभिदने हूदेऽम्भोविहारालसास्त्रासमुत्पादयन्ती रथाङ्गात्कचित् । तद्विभूपां स्तनाभ्यां गृहीत्वा पुरा किं पुनस्तद्वपुष्पीतिमादित्सया ४४ क्वचित्कुत्रापि गृहोद्यानप्रदेशे नाभिदने नामिप्रमाणे । 'नाभीरम्या नीलतमालका' इति चम्पूकयायाम् । 'नीला हरितविपस्तमालद्रुमा नाभिरम्या नाभिदनाः' इति चम्पू- रिप्पनके । इदे द्रहे अम्मोविहारे जलकेलिकरणसमये अलसा मन्थरा लम्पटा वा काश्चिकिरातीः रयाङ्गात् चक्रवाकात् प्रासमाकस्मिकं भयमुत्पादयन्तीर्जनयन्ती: सतीः । उत्प्रेक्ष्यते-पुरा पूर्व स्वनाभ्यां निजकुचाभ्यां कृत्वा तेषां रथाङ्गानां विभूपा शोमा गृहीत्वा पुनद्वितीयवार तद्पुषां चक्रवाकशरीराणां पीतिनः पीततायाः भादि- ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १५१ - त्सया आदातुं गृहीतुमिच्छयेव त्रासमुत्पादयन्ती । असद्वस्तुप्रहणे समीहा भवेत् । यतः स्वयं श्यामवर्णत्वेन वर्णवर्णवपुः शोभादानमौचितीमञ्चति ।। क्वापि विश्लेषयन्तीकाञ्जीवनाद्धार्तराष्ट्रान्पुनर्भीमवाहा इव । राक्षसीवरक्षपारागिणीरुत्पलाकाहिणीः कृप्तकीलालपानाः पुनः ॥४५॥ कापि गृहोद्यानदीधिकादिप्रदेशे काश्चित् शबरनायकनितम्पिनीजीवनाजलासका- शात् वकान् बलाहकान् मीनाशिनो जलचरान् पक्षिविशेषान् तथा धार्तराष्ट्रान्'सितेत- तरपक्षान् राजहंसजातिविशेषान् विश्लेषयन्तीः परस्पर सवशाभिः बालका वियोग नयन्तीः । उहाययन्तीरित्यर्थः। का इव।भीमवाहा इव । कुन्तीतनुजन्मत्रिकापेक्षजातीया मध्यमपाण्डवस्य युधिष्ठिरानुजन्मनो वृकोदरभुजा यथावकानिति बकनामानं राक्षसम् । बहुत्वं तु लङ्काधिपतिराक्षसराजत्वात् । तथा धार्तराष्ट्रान् धृतराष्ट्रस्यापत्यानि धृतराष्ट्रस्य पितृव्यस्य शतं दुर्योधनदुःशासनप्रमुखान् पुत्रान् जीवनानीवितव्यात् विशेषयन्तीवियो- जयन्तीः। निम्नतीरित्यर्थः । पुनः काश्चित्क्षपामु हरिद्रासु । 'हरिद्रा काश्चनी पीता निशाख्या वरवर्णिनी' इति हेम्याम् । रात्रिसर्वनामभिरर्थे सति हरिद्रवोच्यते । यथा चम्पूकथा. याम्---'वररजनीकरकान्ते' इति । 'निशानभः सदृशे मजनरहे । किंलक्षणा । वरा । विशिष्टविज्ञानोपेता रजनीकरा हरिद्रोद्वर्तनादिकारकाः पुमांसस्तैः कान्ते प्रधाने । निशानभसि किंलक्षणे । वरः सर्वकलासंपूर्णो रजनीकरश्चन्द्रस्तेन मनोज्ञे' इति चम्पू- टिप्पनके । रागो वपुरुद्वर्तनादिना आसत्तिविंद्यते यासाम् । तथा उत्पलानि कुवलया- न्याकावन्तीत्येवंशीलाः । पुन: कुप्तं रचितं कृतं कीलालस्य पानीयस्य पानं याभिः । किंवत् । राक्षसीवत् । यथा निशाचर्यः राक्षस्यः क्षपायो रजन्या रागोऽस्त्यासाम् । रात्रिंचर- त्वात् । तथा उत्प्रावल्येन पलं मांसमाकाइति सामस्त्यैन वाञ्छतीत्येवंशीलाः । पला. दत्वात् । पुनः निर्मितं कीलालस्य रुधिरस पानं यामिः । असूक्पत्वात् । 'रात्रिचरो रात्रिचरः पलादः कीनाशरक्षोनिकसात्मजाश्च । फव्यात्कर्षुरनैतामुक्पः' इति हेम्याम् । 'कीलाल रुधिरे नीरे' इत्यनेकार्थः ॥ केलिवापीपयोमज्जनव्याजतो नागनारीविजेतुं प्रजन्तीरिव । नागगेहोपसीदत्तदम्भोजद्दग्विभ्रमं कुर्वतीनिःसरन्तीः पुनः ॥ ४६॥ काश्चिकिरातेशितः कान्ताः केलिवापीयु क्रीडाकृते या गृहोपवनदीर्घिकास्तासु प. यसि खतन्त्रसलिलान्तरालखेलनसमये पयसि पानीये मननानां क्रीडारसाटनानां दनुप्रादुर्भवनव्यतिकरे वा सलिलावहिनिर्गच्छन्तीः सतीः नागणेहाद्भुजंगमवनादुपसी- दन्तीनामागच्छन्तीनां तदम्भोजी नागनिकेतन नितम्बिनीना विभ्रमं विशेषण भ्रान्ति कुर्वतीः सृजन्तीरिव । एतद्दीपिकावारिवर्मना नागलोकात्कयचिद्भूमण्डलालोक- नकुतूहलारकीडाकृते चा निर्गता नागागना इवेति भ्रमः ।।

·५५२ काव्यमाला 1 भाखतः कान्तिवद्वारुणीरागिणीः शालिपत्रावलीः शालिशाखा इव । नन्दनानन्दिनीमन्दरोर्वीरिव प्रीणयन्तीमनः साधुगोष्ठीरिव ॥ १७ ॥ काश्चिकिरातीः । वारुणी मदिरा तत्र विपये तत्साने राग: अस्त्यासामिति रा. गिणीः । 'काचित्कादम्बरीमधुपानमदपूर्णितदृशः' इति चम्पूकथायां भिल्लीनामपि मदि- रापानं दृश्यते । किंवत् । कान्तिवत् । यथा भाखतः सहस्ररश्मेः कान्तयो दीप्तयः वा- रुण्यां वरुणदिक्पालस्य इयं दिग्वारुणी पश्चिमा दिक् तस्यां रागिण्यः । पश्चिमायां समेतस्य सायं मार्तण्डमण्डलस्य मरीचयो रागरञ्जिताः सरागा भवन्ति । राग भास. किररुणिमा च । पुनः किंभूताः । शालन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलाः शालिन्यः पत्रा- वल्यः पन्नलताः यासाम् । का इव । शालिशाखा इव । यथा वृक्षाणां शिखाः शोभन- शीला: पत्राणां पर्णानामावल्यः श्रेणयो यासु तादृश्यो भवन्ति । पुनः किंभूताः । नन्द- निजागजः पुत्रैरानन्दः प्रमोदः अस्त्यासाम् । का इव । मन्दरोवोरिव । यथा मेरुभू- मयः नन्दननामवनेनानन्ददायिन्यः ताः । जिनशासने मन्दरो मेरुरुच्यते । यथा भक्तामरस्तवे-'किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित्' इति । यथा नातस्य स्तुती 'मन्दररनशैलशिखरे जन्माभिषेकः कृतः' इति । मन्दरेषु पञ्चसु मेरुपु मेरुषु रत्नं लक्ष- योजनप्रमाणत्वात्सर्वद्वीपसमुद्राणां मध्यवर्तित्वानाभिस्थानकत्वाच रत्नम् । अपरे च. त्वारो मेरवः चतुरशीतियोजनमानाः । जिनजन्माभिषेको मेरुं विनान्यत्र न स्यादिति । तथा सिद्धान्तेष्वपि मन्दरसरणं लभते । 'पञ्चयस्स-' इत्यादि । शैवशासनेषु तु मन्दर इन्द्रकीलशैलः । अत्र तु जैनमतानुसारेणैव मेरः । पुनः कि कुर्वतीः । मनः तद्विभ्रमविलासक्रीडादिविलोककानामन्तःकरणं प्रीणयन्तीतोषयन्तीः । का इव । साधुगोष्ठीरिव । यथा साधूनां संसारमुमुक्षुणाम् । अथ वा साधुभिः सत्तमैः पुंभिः समं गोष्टीः संसारापारपारावारपारोत्तरणोपायप्रकथनेन सन्मतिशिक्षाप्रदानेन च मानसं परमानन्दसंदोहासादनमेदुरं विदधती ॥ आश्मगर्भीयसंदर्भविनाजिनीः शालभञ्जीरिव स्वैरसंचारिणीः । सूरिपादान्प्रणम्यान्प्रणन्तुं निजास्तत्र कान्ताः किरातेशिताजूहवत् ४८ पुनरुत्प्रेक्ष्यते-आत्मगीयो मरकतरनसंवन्धी । 'मरकतं त्वरमगर्भः' इति है- म्याम् । यः संदर्भो रचनाविशेपस्नेन विभाजन्ते इत्येवंशीलाः । पुनः किंभूताः । खेच्छया खतन्त्रं दिव्यानुभावात्कोकाशसूत्रधारादिकृतकीलिकादिप्रयोगाद्वा संचरण. शीलाः । इतस्ततः परिभ्रमणखभावाः शालभजीः पाञ्चालिका इव । एषु सर्वेष्वपि कृतेपु द्वितीयाबहुवचनानि ज्ञेयान्यतनसंबन्धात् । एवं व्यावर्णितखरूपा निजा पात्मीयाः कान्ताः प्रियतमाः किरातानां भिल्लानामीशिता खामी अर्जुनसत्र भगवत्पादपवित्रीकृ- तनिकेतने प्रणम्यान् जगज्जननमस्करणीयान् सूरिपादान् प्रणन्तुं नमसितुमजूहबदा.

·। १२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५५३ कारयामास । इत्यन्तचतुर्दशभिः कुलकम् ॥ इत्यर्जुनकिरातपतिप्रमदानां विविधविला- सचेष्टाखरूपवर्णनम् ॥ जंगम सार्वभौमं किमुर्वीभृतां सूरिशीतांशुमायान्तमालोक्य तम् । अर्जुनाम्भोजनेत्रास्तदद्धिद्वयं नेमुरानन्दसान्द्रीभवन्मानसाः ॥ १९ ॥ अर्जुननाम्नः पल्लीपतेरम्भोजनेत्रा नलिननयनाः कान्तास्तस्य हीरसूरैरद्रिद्वयं चरण- युगलं नेमुः प्रणमन्ति स्म । किंभूताः । आनन्देन प्रमोदेन कृत्वा सान्द्रीभवन्ति निवि- डानि जायमानानि मानसानि मनांसि यासाम् । किं कृत्वा । सूरिवाचार्येषु ज्योतिश्चा कायमानेषु मध्ये शीतांशु सुधाकरं चन्द्रमायान्तमात्ममन्दिरेषु समागच्छन्तमालोक्य खनयनयोर्गोचरीकृत्य । दृष्ट्वेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-जंगमं संचरन्तं वसुधाविहरणशीलमुव:- भृतां पर्वतानां सार्वभौम चक्रवर्तिनमिव । मेरुगिरिमिव । कामिनीभिः किराताधिभर्तुस्ततो मौक्तिकौधैरवाकीर्यत श्रीप्रभुः । सोऽप्यवैश्वस्त्यलक्ष्मीमिवानश्वरी खेन ताभ्यो ददौ धर्मलामाशिषम् ततो वन्दनानन्तरं किरातानां पुलिन्द्राणामधिभर्तुः स्वामिनः अर्जुनस्य कामिनीभिः कान्ताभिः मौक्तिकोधैर्मुक्ताफलमण्डलैः श्रीप्रभुः श्रीमान् हीरविजयसूरिः अवाकीर्यत वर्धाप्यते स्म । पुनर्वर्धापनानन्तरं सोऽपि श्रीप्रभुः खेनात्ममुखेन ताभ्यः किरातेन्द्र- कामिनीभ्यः धर्मलाभमेवाशिषं मालशंसनमाशीर्वाद ददौ दत्तवान् । उत्प्रेक्ष्यते-अन- श्वरी शाश्वतीमवैश्वस्त्यस्य अर्थात्तासामेवार्जुननारीणामवैधव्यस्य लक्ष्मीमिव । 'वि- श्वस्ता विधवा समे' इति हैम्याम् । तथा 'नलात्खवैश्वस्त्यमनाप्तुमानता' इति नैपधे । देशनाम्भोदधारां सुधाया इव ज्येष्ठजामि मुनीन्द्रस्य पीत्वादरात् । भिल्लमर्तुर्जजम्मे मनःकानने बोधिफुल्ललता श्लेपिहर्पद्रुमः ॥ ११॥ भिल्लभर्तुरर्जुननाम्नो भिल्लानां शवराणां भर्तु यकस्य पल्लीपतेर्मनो मानसमेव काननं वनं तत्र बोधिः सम्यक्त्वमेव फुल्लन्ती विकसन्ती लता वल्ली तया आश्लेप भलिङ्गनम- स्त्वस्य एतादृशो हर्पद्रुमः प्रमोदपादपः जजृम्भे प्रादुर्भवति स्म । किं कृत्वा । मुनी- न्द्रस्य हीरसूरेर्देशना धर्मकथा सैव अम्भोदधारा मेघपयोवृष्टिस्तामादरादेकानचि- ततया पीत्वा निपीय सादरं श्रुत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-सुधायाः पीयूपस्य ज्येष्टजामि युद्ध- भगिनीमिव ।। वर्णयामः किमस्यामृतस्राविणीं विनतो भारती बज्रसूरीन्द्रवत् । वङ्कचूलो यथा धर्मघोषेण यद्येन रौद्रोऽपि भिल्लप्रभुर्बोधितः ॥ ५२ ॥ अस्य हीरसूरेः किं वर्णयामः किं कि तुतिगोचरीकुर्मः । अस्य कि कुर्चतः । वज. सूरीन्दवद्वजखामिनाम आचार्यपुरंदरस्यैव अमृतस्राविणी सुधारसोद्गारिणीम् । पीयूप- वर्षिणीमित्यर्थः । भारती वाणी वाग्विलास विभ्रतो धारयतः । यत्कारणायेन भगवता ·काव्यमाला। रौद्रोऽप्यतिरोऽपि भिल्लप्रभुः पुलिन्दपतिरर्जुनः बोधितः योधिबीजं प्रापितः। केनेव । यथा धर्मघोषेण सूरिचन्द्रेण चण्डोऽपि वङ्कचूलनामा राजपुत्रीपल्लीपतिः प्रतियोधितः । कतिचिनियमान् माहिती द्वावपीत्यर्थः ।। उत्पथे प्रस्थितांस्तन्वतश्चापलं तत्र सूरिः किरातान्परानप्यसौ । सत्पथेऽतिष्ठिपत्सत्त्वरक्षाव्रतै रश्मिभिः शूकलान्सादिवद्वाजिनः॥१३॥ असौ हीरसूरिस्तत्र शिरोत्तरानामग्रामे परानन्यानपि किरातान् मिल्लान् सत्त्वानां जन्तूनां रक्षा दया अहिंसा तदादिमः सैव प्रथमा येषु तादृशेतैविविधनियमैः कृत्वा सत्पथे शोभनमार्गे अतिष्ठिपत्स्थापयति स्म। किंवत् । सादिवत् । यथा तुरगाणां दूपणभू- पणलक्षणप्रस्थापनरक्षणनर्तनधारितादिगतिकारापणादिकलाकुशल: सादी अश्ववारः । 'अश्वारोहे चाश्ववारः सादी च तुरगी च सः' इति हैम्याम् । शूकलान्दुर्विनीतान् । 'दु- विनीतस्तु शूकलः' इत्यपि हैम्याम् । रश्मिभिः वल्गाकशादिरजुभिः कृत्वा सत्पथे सर्व- जनातिवाहिते वर्मनि स्थापयति । किंलक्षणान् किरातान् । उत्पथे हिंसादिविधाने दुष्टाध्वनि मार्गादितरस्थाने वा प्रस्थितान्प्रवर्तमानान्प्रचलितान् । पुनः किभूतान् । चापलं द्यूतमांसमदिरावेश्यापापर्धिचौर्यपराङ्गनागमनाद्यनेकदुर्व्यसनेषु चन्चलतां लोल्य चक्रपदस्थापनगमनादि च तन्वतः प्रकुर्वतः आद्रियमाणान्विस्तारयतश्च ॥ इत्यर्जुन- पल्लीपतितरसेवकानां नियमदानम् ॥ सूरिशीतांशुरापृच्छय भिल्लाधिपं संप्रणिन्ये पुरस्तादथ प्रस्थितिम् । तावदने ददर्शार्बुदोर्वीधरं विन्ध्यमभ्येतमेतं विनन्तुं किमु ॥ ५४ ॥ अथार्जुनादीनां नियमदानानन्तरं सूरिशीतांशुहरिसूरिचन्द्रः भिल्लाधिपमर्जुन किरात- राजमापृच्छय प्रश्नयित्वा पुरस्तादमे प्रस्थिति प्रस्थानं गमनम् । प्रयाणमित्यर्थः । संप्र. णिन्ये करोति स्म । प्रभु द्वारकस्तावदने पुरतः अर्बुदनामानमुवीधरं पर्वतं ददर्श लोचनगोचरीकरोति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-विन्ध्यं जलवालकापरपर्याय शैलम् । 'विन्ध्य- तु जलवालकः' इति हैम्याम् । एतं सूरि विनन्तु विशेषेण नमस्कर्तुमभ्येतं संमुखमागतमिव ।। यो गिरिस्तुङ्गिमश्रीभिरन्यान्पराभूय शृङ्गारङ्गत्पयोदोपधेः । छन्नमाधत्त मायूरमुर्वीधराधीशितुर्नन्दनस्तं जया किमु ॥ ५५ ॥ य उधिराणां पर्वतानां भूपालानां चाधीशितुर्भर्तु यकस्य भतुहिमाचलस्य चक्र- पतिनो वा नन्दनः पुत्रः। गौरीवरश्वशुरभूघरसंभवोऽयमस्त्यर्बुदः ककुदमद्रिकदम्बकस्य । मन्दाकिनीधनजटे दघदुत्तमारे यः शालकः शशिभृतोऽभिनयं करोति।' इति गुर्जरेश्व- पुरोहितवस्तुपालवयस्यसोमेश्वरमविरचितलूणिगवसतिपष्टिकोत्कीर्णवस्तुपालप्रशस्ताव. धुदाहिमाद्रिपुत्रत्वं प्रकटमास्त । एतावतान अर्बुदनामा गिरिः कश्चित्सार्वभौमतनुजन्मा च । उत्प्रेक्ष्यते-हारे शिसरोपरितनप्रदेशे रगतां चरतो पयोदानां सजलजलधरा.

·१२ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । ५५५ णामुपधेर्धनघटाकपटात् तजयाई तेषां पर्वतानां भूपानां च जयस्य पराभवनस्य अङ्क चिहं किमु मायूरं मयूरपिच्छसंघन्धि छत्रमातपत्रमिवाधत्ते विभर्ति स्म । किं कृत्वा । तुगिनः उच्चत्वस्य महिम्नः पराक्रमस्य करितुरगादिपरिवारस्य जायादेर्वा मह- त्त्वस्य श्रीभिलक्ष्मीभिभव कृत्वा अन्यान्परान् गिरीनराधिपान्वा पराभूय विजिस खवशीकृस वा॥ अध्वरोद्धः सुधाधामचण्डद्युतोविन्ध्यधात्रीधरस्येव संस्पर्धया । शृङ्गलेखाभिरनंकपामिर्नभःपद्धति रुद्धवानर्बुदोर्वीधरः ॥ ११ ॥ अर्बुदाभिधान उौधरः शैल: अभ्रमाकाशं कपन्ति चिलिखन्ति घृष्यन्तीति । 'कपू विलेखने' इत्ययं धातुः । अभ्रंकपास्ताभिर्गगनमण्डलोल्लेखिनीभिः शृङ्गलेखाभिः शिखर- राजीभिः कृत्वा नभःपद्धति व्योममागै रुदवानात्मना रुणद्धि स्म । उत्प्रेक्ष्यते-मुधा. धामा चन्द्रः, चण्डारसूर्यः, तयोरध्वनो मार्गस्य रोद्धः रोधविधातुर्विध्यधात्रीधरस्य विन्ध्याचलस्य संस्पर्धया संहर्षेणेव असूययेव ॥ कापि शृङ्गे विनीले तमालैः शशी यस्य चूडामणीवत्कचानां चये । कापि शोणाश्मशृङ्गे पुनर्भानुमान्प्राग्गिरेः सानुनी वोदयल्लक्ष्यते॥१७॥ यस्यार्बुदाने कापि कुत्रापि स्थाने तमालैः समुल्लसदहलदलमण्डलसच्छवितापिच्छ- पादपैविनीले अतीव श्यामलीभूते शृङ्गे शिखरे शशी चन्द्रमाः कचानां चये कामिनीके- शपाशे चूडामणीवत् चूडारत्नमिव लक्ष्यते ज्ञायते वा । पुनरपरेऽर्थे वापि कुत्रापि प्रदेशे शोणाश्मभिः पद्मरागमणिभिनिर्मिते शृङ्गे कूटे भानुमान् सहस्ररश्मिः प्रारिंगरे- रुदयाचलस्य सानुनी प्रस्थे उदयनभ्युद्गमं लभमान इव लक्ष्यते निरीक्ष्यते ॥ मौलिलीलायमानामृतांशुक्षरन्निर्झराम्भःप्रवाहस्वरूपैरसौ । सतिपत्रस्फुरचामरैर्भूभृतां राजमावं विभव भूमीधरः ॥ ५८ ॥ भसौ भूमीधरः अर्बुदाचल: सहातपत्रेण छन्त्रेण वर्तन्ते यानि तानि सातपत्राणि । तथा स्फुरन्ति इतस्ततः प्रसरन्ति चश्चलीमवन्ति यानि चामराणि रोमगुच्छानि तैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-भूभृतां सर्वपर्वतानां राजमावं स्वामित्वमाधिपत्यं वा विभर्ति धारयतीव । किमूतः । मौली शिरःशिखरोपरि लीलायमानो लीलया खवशेनाचरन् प्रवर्तमानः प्रचलन्वा अमृतांशुः शीतदीधितिः । तथा क्षरतां शिखरान्तरालेभ्यो नि.सरतो निझराणामम्भसा पानीयानो प्रवाहा धारास्ता एवं खरूपमात्मा येषां तैः ॥ कुन्दरुनीरमुड्नीलकण्ठः पुनश्चन्द्रचूडः शिवः सिंहयानाङ्कितः । वातवेलल्लताक्लप्तलास्यः सरिद्योऽनुयातीव दिग्वाससं किं दिया ॥१९॥ योऽर्बुदगिरिः दिवा दिवसं दिश आशा एव वासांसि वखागि यस्यासो दिग्वासा ईश्वरः तमनुयात्यनुकरोति सदृशीभवतीव । "दिवृत्तिवासा भवनीललोहिता' इति है-

·काव्यमाला।
।
म्याम् । द्वापपि विशिनटि-मिलक्षणः । कुन्दाना विगितगुमसंततिगितीकृतमुरकु
न्दमाण रक् कान्तियंत्रा पक्षे फुन्दपदुरग्यला दर कायकान्तियंस । पुनः किंभूतः।
नीरमुग्मिः उग्नमवारदात्या नील: श्यामलीभूनः कण्ठः उपत्यकामागः शिरशिरा-
रादधसनप्रदेशो यस्य । पक्ष मेघवानीलः विषविपमानरग्यालाग्यलितत्वात्काल: फण्टो
गलं यस्म । 'पदम्युदनीलकण्टसाम्' इति मगधे । अर्य: पूर्वपत् । पुन: विभूतः ।
चन्द्रो विभुरत्युभसरत्यात् पूायागप्रमागे अभ्रंफशिरारोपरितनप्रदेशे यस्य । पक्षे
पूजाया जटाजूटे यस्य । पुनः रिमूतः । शियो निरूपद्रयः परग्रहीतुमरामयः शिय.
नामा य । पुनः मिलक्षणः । सिंहाना फेरिणी यानानि गमनागमनानि रहितः
कलितः । पक्षे सिंहयागया पार्वखा अतिविदितः । तस्या अहित्यात् । 'प्रसन्न
घेतो हरतोऽधंभोः' इति नैषधे । अर्थसंभोरीवरस शरीरार्धपटनया इत्यर्धांमुः ।
पुनः किंभूतः । पात: पवन: येहन्त्यधमलीभवन्तो या लताः वापस्याभिस्तदा कृप्तं
लास्य नाटकं येन । महानटत्यापाट्यप्रियत्वाश । पुनः किंभूतः । सरिनिरिरूपा भरयु-
उज्यलत्यात्स्यारारिद्रमा यस्य । पक्षे निरनुस्याः गिरीशत्वात् गिरीशो हिमादिरपि ।
तन निझररूपय गहा यत्र । अपया सरति गच्छति विस्तरतीत्येवंशीला व्यवस्थि-
तयिकल्पत्यादीर्घत्वामावरणाशी नित्सवाहिनी स्वयाहिनी यस्मिन् । तथा लोऽपि
भत्युञ्चत्वादतिविस्तारस्वात्पातालमूलत्वाच दिग्यासा ददातु दिक्षु वासो परान अथवा
दशापि दिशो वासांसि वस्त्रापि यस्य सः । 'शिरःस्वःसरिन्' इति वा पाठः । तत्र
शिरसि भत्युधेसरत्यान्मस्तके स्वःसरित् गगनगङ्गा यस्य । तथा च वन्नुपालवसतिप्रश-
स्तावधूदाद्रिवर्णने-'मन्दाकिनी घनजटे दधदुत्तमा ' इति ॥
रत्नसान्वौषधीप्रस्थमुख्यनिया मेरुमुख्यक्षमाभृजयादर्जिताम् ।
शृङ्गनिर्गत्वराणां शराणां निभात्कीर्तिमेतां बिभर्तीव मूर्ती गिरिः॥६॥
यो गिरिरच्दाचल: हेभ्यः खशिसरेभ्यो निर्गवराणां नि:सरणशीलानां 'शराणां
निर्यग्निझरपयःप्रवाहाना निभायाजात् मूर्ती शरीरवतीमेता जगजनताप्रत्यक्षलक्षा
कीर्ति यशोविस्तृति विभर्ति दधतीव । किंभूताम् । रत्नसानूनां मणिमयानां शिखराणां
तथा भीपधीनां फलपाकावसानिकानां वशीकरणवर्णरजतादिकारिकाणां वा लताद्वमवि.
शेषाणां प्रस्थानां विविधधातुरसकूपिकादिस्थानकानामपरशङ्गाणां मुख्यया प्रकृष्टया
श्रिया तत्प्रमुखया वा लक्ष्म्या वैभयेन क्षोभया वा । मेरोमणिशिखरागि, हिमाचले
स्वीपधीप्रस्थं शङ्गम् । अत एव मेरुः वर्णाचलो मुख्यः प्रधानो येषु । मुखे भावो
मुख्य आदि; येषु तादृशानां क्षमाभृतां पर्वतानां जयासराभवनादर्जितां खायत्ती.
कृताम्॥
अर्जुनश्रीदघो मर्त्यमालास्फुरत्कंदरो भद्रसालोल्लसन्नृक्षभूः ।
विभ्रतः स्वःसुमेरोरिव स्पर्धया यः पुरं कापि धत्ते धरित्रीधरः ॥११॥

·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६५७ यो धरित्रीधरः अर्बुदपर्वतः कापि कुत्रापि प्रदेशे पुरं नगरं धत्ते बिभति । उत्प्रे. क्ष्यते- -खः खर्ग विश्रतो धारयतः सुमेरोः कनकाचलस्य । 'मेरुः स्वर्गाधारः' इति परसमये । यदुक्तं च नैपधे-'दिवमहादमरादिरागताम्' इति । स्पर्धया संहर्षेणैव । यः किंभूतः । अर्जुनानां ककुभद्रुमाणां मेरुपक्षे स्वर्णानां च नियं शोमां दधातीति दधः । पुनः किंभूतः । मर्त्यानां विलासागताद्नायुतमनुष्याणां पक्षे अमर्त्यानां स्वाग- नासंगतकिंनरसिद्धगन्धर्वादिदेवानां मालाभिः श्रेणिभिः स्फुरन्यः शोभमानाः कंदरा गुहा यस्य । पुनः किंभूतः । भद्रः श्रेष्ठैरथवा कल्याणकलितः कदाचित्केऽपि तान्न खण्ड- यन्ति तादृशैः साले: पादपैर्देवदारुभिवा उल्लसनुल्लासं प्राप्नुवन् । मेरुपक्षे-भद्रसालनान्ना मन्दरोपत्यकावर्तिना बनेन च शोभमानः । पुनः किंभूतः । ऋक्षाणां भलूकानां महत्के- शावृतागानां रीछ' इति लोके प्रसिद्धानां वन्यखापदानाम् । मेरुपक्षे-कक्षाणां नक्ष- प्राणाम् । भूः स्थानम् । 'नक्षमभूः क्षत्रकुलप्रसूतेयुक्तो नभोगेः खलु भोगभाजः । मुजा- तरूपोऽपि न याति यस्य समानतां कांचन काञ्चनादिः ॥ इति चम्पूकथायाम् ॥ अम्बरालिनिशृङ्गावलीपल्वलोपाश्रयाः स्मेरदम्भोजिनी रागिणीः। योऽभिकेनाभ्रपान्थेन साकं सदा मित्रवत्कारयामासिवान्संगमम् ॥ १२ ॥ योऽर्बुदोऽद्विमित्रवत्सखेच रागिणी: शोणा अनुरक्ताश्च स्मेरन्तीविकसन्तीः अनु- रागातिरेकात्मुखीभवन्तीश्वाम्भोजिनीः पद्मिनीस्नियः कमलिनीश्च । अभिकैन कामुकेन । 'कामुकः कमिता कम्रोऽनुकः कामयिताभिकः' इति हेम्याम् । तथा 'प्रत्यगमस्याम- भिकेन रक्षा कर्तु मघोनेव निजानमस्ति' इति नेपधे । अनुरागिणा अभ्रपान्थेन भागुन, साकं सदा प्रतिदिनं संगम संयोग कारयामासिवान् निर्मापयति स्म । प्रियमित्रोऽपि कयाचिदनुरागिण्या पग्रिन्या कामिन्या समं खमित्रं संगमयति । किंभूताः । अम्बर- माकाशमालिङ्गन्ति संस्पृशन्तीत्येवंशीलानां गृहाणां शिसराणामावली श्रेणी तस्या ये पल्वला अखातसरासि तेपु उपाश्रयः स्थानं यासाम् । 'केलती मदनयोरुपाश्रये' इति नैपधे । उपाश्रयः स्थानं साधूनामपि प्रसिद्धम् । अत्युच्चैस्तरशिखरसरसिरुहिणीनां रविणा संयोगः सुकर एवेति । पद्मिनीनामपि लासंगतानाम् । 'चन्द्रशाला शिरोगृहम्' इति हैम्याम् ॥ सिन्धुशैलोद्भवद्गौरवैर्दुर्वहां बिनतो भूतधात्री फणामण्डलैः । भोगिनां वासवस्येव विश्रान्तये निर्मितो नाभिजातेन यः क्ष्माधरः ६३ यः अर्बुदाचलः । उत्प्रेक्ष्यते-भोगिनां भुजंगमानां वासवस्य पुरंदरस्य शेषनागना. थस्य विधान्तये विश्रामं दातुं नाभिजातेन प्रजापतिना ब्रह्मणा निर्मितः कृत इव । किंभूतस्य वासवस्य । सिन्धवः सर्वेऽपि समुद्राः, शैला: मेरुहिमादिकैलासाद्याः समस्ता अपि पर्वताः, तेभ्यः उद्भवद्भिरुत्पद्यमानौरवैभारगुरुत्तरभरवहा दुःखेन वोढुं श- क्याम् । दुःखेन परानपेक्षत्वेन एकेन खयमेवासातेनोयते इति दुर्वहा तादृशी भूत.

·काव्यमाला। धानी भूतानां चराचराणां गिरिसमुद्रादिमनुष्यपर्यन्तानां धरणशीलां समप्रमाध्यमलोक फणानां स्वशिरःस्फटानां मण्डलैश्चक्रवालैः कृत्वा बिभ्रतो धारयतः ॥ कण्ठपीठीलुठत्पार्वणश्वेतरुत्तारकानायकोदाचमुक्तालता। व्योम निर्भिद्य यातेन येनोच्चकैर्धार्यते भूभृतेवात्मभूपाकृते ॥ ६४ ॥ येन भूभृता अर्बुदाचलेन आत्मनः स्वशरीरस्य भूषाकृते शोमाविधानाय कण्ठपीठयां ग्रीवायाम् । यथा नेपधे–'दधदम्बुदनीलकण्ठताम्' राजमन्दिरवर्णने । कण्ठशब्देन कन्धरा । एतावता अधित्यका । पीठशब्दः स्त्रीक्लीवलिङ्गः । 'जयत्युदरनिःसरद्वरसरो- जपीठीपठच्चतुर्मुखमुखावलीरचितसामनामस्तुतिः' इति चम्पूकथायाम् । तथा 'वंशिक- वक्रोष्ठिककन्यकुब्जपीठानितकमवहित्थम्' इति लिङ्गानुशासनेऽपि । लुठन्तः इतस्ततो . भवन्तो ये पार्वणा: पूर्णिमासंबन्धी श्वेतरुक् चन्दमाः तथा तारकास्तारा उपलक्षणात् ग्रहनक्षत्राणि तेषां नायको मध्यमणिस्तेन युक्ता उदात्ता उदारा महाया वा । 'उदात्त. नायकोपेता' इति चम्पूकथायाम् । 'उदात्तो महात्मा महाय॑श्व' इति तटिपनके । मुक्तालता मौक्तिकहारो ध्रियते किमु । भूभृता किंभूतेन । व्योम गगनं निर्भिद्य अत्यु. चैस्तरत्वाद्भित्त्वा विदारयित्वा उच्चकैरूव यातेन संप्राप्तेनेसत एव कंधरायां ज्योतिश्च- क्रमायातम्॥ अभ्रविनाजियन्मेदिनीभृगुवातनिपातिपाथःप्रवाहोत्थितैः । उत्पतद्भिः पतद्भिर्नभःपद्धतौ बिन्दुवृन्दैरिवाभावि ताराभरैः ॥ १५ ॥ उत्पतद्भिर्महत्प्रस्तरोपरि निपतनादुच्चैरुच्छलद्भिः । अत एव कारणानभःपद्धती गगनमार्गे पतद्भिर्गत्वा तिष्ठद्भिविन्दुवृन्दैर्जलकणनिकरैः । उत्प्रेक्ष्यते--ताराभरैः तारक- निकरैरभावि भूतमिव । शुचिजलकणा एवाकाशे तारा बभूवुः । किंभूतैर्विन्दुवृन्दैः । अत्रे नगनाङ्गणे विभाजिनां शोभनशीलानाम् । नभसंगतानामित्यर्थः । यन्मेदिनीभृगूना यस्यावंदाचलस्य शृङ्गाणां भैरवझम्पारूपाणां वा तटानां बातेभ्यः समूहेभ्यो निष्पातिभ्यो निष्पतनशीलेभ्यः अघोनिर्गमनशीलेभ्यः पाथसां निर्झरनीराणां प्रवाहेभ्यो धाराभ्यः उत्थितरुद्गतः प्रादुर्भूतैः ॥ मित्रपुत्र्या सह स्थातुमप्यम्बरे तामुपादाय भूमेः पुनः स्वःसरित् । यदिरेवर्मना शालितालीमिलत्कुन्दमालाच्छलाद्गच्छतीवाम्बरम् ॥६६॥ शालिनीमिः शोभनशीलाभिः तालीभिः राजतालीनामभिस्तरुविशेषैः । देशैऋग्रहणेन देशिनो ग्रहणम् । यथा भामाप्रहणेन सत्यतामेति । तैः समं मिलन्यः सङ्ग कुर्वन्त्यः एकत्रोद्गतायाः कुन्दानां विकसितकुसुमकदम्बकवलक्षीकृतमुचकुन्दपादपानां मालायाः श्रेण्याइउलात्कपटात्स्वःसरिन्मन्दाकिनी यद्रेियस्यार्बुदशैलस्य वमना मार्गेण भूमेः सकाशानभस्तलाद्भूमीमुत्तीर्य पुनस्वत्र गमनेन द्वितीयवारमम्बरमाकाशं गच्छतीव या- तीव । किं कृत्वा । मित्रस्य सख्यु नोर्वा पुच्या यमुनया सह अम्बरेऽपि गगनाग- ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । १५९ - णेऽपि स्थातुमेकत्र स्थिति विधातुं यथा एकया मूर्त्या प्रयागे यमुनया सह तिष्ठामि तथा अपरयापि मूर्त्या आकाशेऽपि यमुनया सहाई वसामीति विचिन्य मित्रपुत्री कालिन्दीनानी सह सार्धमुपादाय गृहीत्वा ॥ रोहिणीरागिभावान्निजत्यागिनं कान्तमेणाङ्कमुत्सृज्य कोपाकुला । औषधीसंततिनिर्मिमीतेऽनिशं तापसीवत्तपांसीव यस्मिनिगरौ॥ ६७ ॥ औषधीनां विधुवधूनाम् । चन्द्रस्य तत्पतित्वात् । 'रोहिणीद्विजनिशीपधीपतिः' इति हेमचन्द्रवचनात् । संततिः श्रेणियस्मिन् गिरौ अर्बुदपर्यते। उत्प्रेक्ष्यते-तापसीव परि- प्राजिकाराजीव अनिशं निरन्तरं तपांसि शीतोष्णतापनिरशनादिकष्टानि निमिमीते करोतीव । किंभूता । कोपाकुला रोपोदेककलुषीकृताशया । किं कृत्वा । रोहिण्यां दक्षा- गजायां रोहिणीनाभ्यां खसपन्यां पल्या विषये रागिभावादसन्तानुरक्ताशयत्वानिज- स्थात्म गिनं त्यजनशीलमेणाई चन्द्रमसं कान्त स्वभारमुत्सृज्य त्यक्त्वा ॥ भासते शातकुम्भाश्मगर्मोपलश्रेणिसंस्कृप्तशृङ्गद्वयं कुत्रचित् । यस्य विश्वातिशायिश्रियं वीक्षितुं मेरुविन्ध्याविवाल्पीभवन्तौ स्थितौ ६८ कुत्रचित्प्रदेशे शातकुम्मानां काञ्चनानां तथा अश्मगोपलानां मरकतरत्नानां च श्रे- थिभिः सम्यक्प्रकारेण कृतं रचितं देवादिना कौतुकाद्विनिर्मितं गङ्गद्वयं शिखरद्वन्द्वं भासते दीप्यते । उत्प्रेक्ष्यते-यस्य हिमाद्रिनन्दनगिरेः विश्वेभ्यः समस्तपर्वतेभ्योऽपि विश्वेभ्यो जगद्गयो चा अतिशायिनीमत्यभ्यधिकां श्रियं शोभां लक्ष्मी वा वीक्षितुं सदृग्गोचरीकर्तु स्थितावागत्य वसन्ती तथा अल्पीभवन्ती वपुपा लघूभवन्ती खश- रीरे स्वल्पे प्रणीय मेरुविन्ध्यौ स्वर्णाचलजलवालकशैलाविव । "विन्ध्यस्तु जलबालकः' इति इम्याम् ॥ बिभ्रतो वाहिनीर्यस्य वाधिप्लवाप्लाविनीः श्रीपराभूतभूमीभृतः । तिष्ठतः क्षोणिमाक्रम्य पूपाचिपा वेदगर्भः करोतीच नीराजनाम् ॥१९॥ वेदगो ब्रह्मा यस्यादभूमीभृतः पूषा भाखांस्तस्याचिर्कोतिरथ च पूष्णो नोस्तुल्यो जाज्वल्यमानत्वादुःसहोऽचिनिधूमधूमध्वजस्तैन नीराजनामारात्रिकां करोतीवेत्युत्प्रे- श्यते--अन्यस्यापि राज्ञ आरात्रिकोत्तारणं कियते । यथा कस्यापि भूभृतो वेदगर्भो बाह्मणः अर्थात्पुरोधाः । वेदगर्भ इति साभिप्रायं नाम तेन वेदमन्त्रोच्चारपूर्वकं दीप्रव. हिना नीराजनां निर्मिमीते । यस्य किं कुर्वतः । क्षोणि भूमीमण्डलमाफम्याधिष्ठाय सर्वारमनाभिव्याप्य तिष्ठतः वसतः स्थितिं कुर्वतः । पुनः किंभूतस्य । पा(नां चतु:स- मुद्राणां प्लवान् वारिपूरानागावयन्त्यतिक्रामन्ति आक्रामन्ति चेत्येवंशीला वाहिनीनंदी: सेनाथ विप्रतः । विभूतस्य । श्रिया आत्मीयया शोभया चतुरङ्गचक्रादिवभवः कृत्वा पराभूता विजिताः खपादपद्ममधुकरीकृता भूमीभृतः पर्वता नृपाश्च येन सः ।।

·काव्यमाला। यन्नभःसङ्गिशृङ्गाङ्गणालिङ्गिनां किंनराणां समं यौवतैर्गायताम् । गीतमाकर्ण्य रङ्कुर्मंगाक्षं तदाक्षिप्तचेता ब्रजन्नग्रतोऽखेदयत् ॥ ७० ॥ रङ्कुश्चन्द्रस्याङ्कमृगः अप्रतः अर्बुदाचलशृङ्गाणि संत्यज्य पुरस्ताद्रजन् प्रतिष्ठमानः मृ. गाई विधुमखेदयत् महत्खेदमुत्पादयति स्म । किंभूतो रडुः । तदाक्षिप्तचेताः तत्र किनरकृतगीते आक्षिप्तं विलनं चेतो मनोवृत्तिर्यस्य सः । कि कृत्वा । यस्यादगिरेन- मसोऽम्बरस्य सङ्गो मिलनं विद्यते येषां तादृशानि हाशणानि शिखरोपरितनप्रदेशा- स्तान्यालिङ्गन्याश्लिष्यन्ति आश्रयन्तीत्येवंशीलास्तादृग्विधानाम् । तथा यौनतर्युवतीनां किंनरीणां गणे: समं साधं गायतां खरसेन गानं कुर्वतां किंनराणां किंपुरुपाणां गीत मधुरध्वनिलयमयगेयमाकर्ण्य श्रवणपारणां प्रणीय ॥ यत्र चन्द्रोदयश्श्योतदिन्दूपलप्रस्थसंस्थायुकोन्निद्रकुन्दद्रुमे । राजते राशिरिन्दिन्दिराणां सुधासागरे शेषशायीव शक्रानुजः ॥ ७१ ॥ यत्रावुदशैले चन्द्रस्य मृगाइयोदयेनाभ्युद्रमेन श्योतन्तः क्षरन्तोऽमृतरसं सवन्तो ये इन्दूपलाश्चन्द्रकान्तमणयस्तेषां प्रस्थं शिखरं तत्र संस्थायुको बसनशील: उद्गतत्वा- स्थायी तथा उन्निद्रो विकसितः मितकुसुमनजविशदीकृतो यः कुन्दद्रुमः तत्र इन्दि- न्दिराणां भ्रमराणां राशिः समूहो राजते शोभते । क इव । इन्द्रावरज इव । यथा सुधाया उत्पत्तिस्थाने क्षीरसागरे शेपे नागाधिराजशय्यायां शेते स्वपिति इत्येवं. शीलः शेषशायी कृष्णः शोभते ॥ मेरुमुख्याखिलोर्वीधराणामिवोपात्तसारैरसौ वेधसासृज्यत । एप निःशेपमूमीभृतां निर्जयं निर्मिमीते न चेद्वैभवैः खैः कुत ॥७२॥ मेरुः स्वर्णाचलो मुख्यः सर्वोच्चस्तरत्वात् रत्नसानुसुवर्णमयत्वाच प्रकृष्ट आदिमो वा मुखे आदी भव इति व्युत्पत्त्या प्रथमो येषां तादृशानामखिलानां समग्राणामुवींध- राणां पर्वतानामुपात्तैरुप समीपे भागस भात्तः सम्यगवलोकनपूर्व संग्रहीतः सारः सर्वातिशायपरमाणुदलैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--असौ अर्बुदाचलो वेधसा जगत्सृजा अ- सृज्यत सटो विरचित इव । एवं चेन्न तर्हि एपोऽदाद्रिः खैरात्मीयैवैमवैः शोमाति- शयः कृत्वा निर्गतः शेषोऽवशिष्टो येषु ते निःशेषाः समस्तास्तेषां भूमीभृता यावजगद्गि- रीणा निर्जयं नितरां जयं परिमवं कुतः कस्मात्कारणानिमिमीते करोति ॥ इत्यर्बु दाचलवर्णनम् ॥ आरुरुक्षुर्मुमुक्षुक्षितीन्द्रस्ततोऽलंकरोति स्म देशं सवेशं गिरेः। गौरवणाधिकोऽहं गिरिर्वास्त्यसौ चेतसीतीव हृल्लेखवान्वीक्षितुम् ॥७३॥ ततोऽव॑दाद्रिदर्शनानन्तरमारुरक्षुरवुदपर्वतोपरिभूमीमध्यारोटुमिच्छुः चढितुकामो मुमुक्षुक्षितीन्द्रः श्रमणधरणीरमणो गिरैहिमादिनन्दनसानुमतः सवेशं समीपवतिनं ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् ।' देशं भूभागमलंकरोति स्म भूपयामास । इत्यमुना प्रकारेण वीक्षितुं विलोकयितुं चेतसि खमानसे हल्लेखवानुत्कण्ठाकलित इव । इति किम् । गौरवेण माहात्म्येन गुरुतया वा कृत्वा अहमधिको गिरिर्वाभ्यधिकोऽस्ति । यद्यपि परप्रशमरससुधासमुद्रमध्यनिममम- नसां कदाचिदप्याशये लेशमात्रमप्यनुत्सुकता स्यात् , तन्महात्ममोलीनां तेषां सूरीणां, खप्नेऽपि नायमभिप्रायः प्रादुर्भवेत् । किंतु केवलं कवेरिय कल्पनामात्रोत्प्रेक्षेति । अथ का छामस्थ्यात्कदाचिदुत्कलिकालेशः संभवत्येव गौतमादीनामपि शकादिकृतनाटका. वलोकने । अर्बुदाधित्यकामप्रविभाजिनीं सूरिसिंहः समारोढुमारब्धवान् । कि व्यवस्यञ्जगन्मूर्धसंस्थायिनीमुद्विवक्षुर्महानन्दसीमन्तिनीम् ॥ ७ ॥ सूरिसिंहः अभ्र आकाशे विभ्राजते इत्येवंशीलाम् । अम्वरचुम्बिनी मित्यर्थः । अथ वा अधैर्मेधैः कृत्वा शोभनशीलाम् । 'गिरौ तिष्ठन्ति वारिदाः' इत्युक्तः । अर्बुदस्य हिमादिनन्दनशैलस्यापित्यकामूलभूमिकां समारोढुं सम्यकप्रकारेण चढितुमारब्धवान् प्रारम्भते स्म । सिंहस्य तु भूधराधित्यकाध्यारोहणं युक्तमेव । उत्प्रेक्ष्यते-जगतां त्रयाणां भुवनाना मूर्ध्नि मस्तके संस्थायिनी जगत्रयोपरि संतिष्ठने निवसनशीला इत्येवंशीला महानन्दो मुक्तिरेव सीमन्तिनी प्रौढकुमारिकामुद्विवक्षुरुद्वोढुमिच्छुः परि- गेतुकामः सन् व्यवस्यन् व्यवसायमुद्यमं कुर्वाण इव ॥ तद्गुणश्रेणिनिवर्णनानन्दितो वातपूर्णीभवत्कीचकानां कणैः । अदिरभ्यागतस्येव तस्यान्तिकागामिनः प्रीतिमान्पृच्छति स्वागतम् ७५ प्रीतिः स्नेहः प्रमोदो वा विद्यते यस्य तादृशोऽद्रिरर्बुदाचलः मन्तिके वसमीपे आगच्छति आयातीत्येवंशीलस्य तस्य सूरेः वातेन वायुना पूर्णाभवतामन्तःपूर्यमा- णानां कीचकानां सच्छिद्रवंशानां वर्णनिःखानैः। 'स कीचकैर्माहतपूर्णरन्धैः कूजद्भिरापा- दितवंशकृत्यम्' इति रघौ । खागतं सुखेनागमना दिवार्ता पृच्छति प्रश्नयतीव । कस्ये- व अभ्यागतस्येव । यथा स्वसमीपेसमेतस्य प्रियप्रापूर्णिकस्य स्नेहकलितः स्वाजन्यात्प्रमो. दकलितः प्रियत्वात्स्वागतं पृच्छत्यनुयुनति । किभूतः अद्विः तस्य हीरसूरेर्गुणानां श्रेणे- निवर्णनाद्दर्शनादानन्दितः प्रहृष्टमानसो जातः ॥ लोलरोलम्बकोलाहलप्रस्तुतस्फीतकीर्तिस्तवामोदमेदखिनी । यत्र सस्यैर्नताङ्गी लताविग्रहावाकिरत्कुञ्जदेवी प्रसूनैः प्रभुम् ॥ ७६ ॥ यत्रार्दुदगिरी कुञ्जदेवी । जातायेकवचनम् । वनदेवता प्रसूनः प्रबलपचनप्रसरप्र. पतकुमुमोत्करैः कृत्वा तं हीररिमवाकिरत् वर्धापयति स । 'अवाकिरन्वयो. धावं लाजः पारयोपितः' इति रघौ । किंभूता कुलदेवी । लोला मकरन्दपानकृते च- पला ये रोलम्चा मधुकरास्तेषां कोलाहल: गुजारूपः कलकलस्तेन प्रस्तुताः प्रारब्धाः ·काव्यमाला। स्फीता वर्धमानाः कीर्तर्यशसः स्तवाः स्तुतयो यया । पुनः किंभूना । आमोदेन पुष्पा. दिपरिमलेन प्रमोदेन वा मेदखिनी पुष्टा प्रोद्भूतपुलककोरकाकलिता । पुनः किंभूता ! सस्यैः सफलभारेण नताही नम्रीभवत्तनुयष्टी । पुनःकिंभूता । लता कुमुमितफलितवल्ली एव विग्रहः शरीरं यस्याः सा ।। यत्र कल्लोलयन्नैककल्लोलिनीर्मन्दमान्दोलयन्मेरदुर्वीरहान् । स्वर्णदीपद्मपाप्पैः करम्बीकृतो गन्धवाहोऽनुगामीय तं भेजिवान् ।।७७॥ गन्धवाहः । गन्धं कुसुमादीनां मृगमदादीनां वा सौरभ्यं वहते धारयतीति गन्ध- पाहो वायुः पुरुषविशेषण वा । यत्र पर्वतेऽनुगामीव सेवक व तं हीरमारे भेजिवान् सेवते स्म । वायुश्च निधा वर्ण्यते-शीतो, मन्दः, सुरभिश्च । तदेव त्रैविध्यं दर्शयति । किं कुर्वन् गन्धवाहः । नैका अनेकस्थानस्थायिनीः कल्लोलिनीस्तरङ्गिणीः कलोलयन् खरंहःप्रावल्येन कल्लोलमालाकलिता: कुर्वन् । एतेन शीतलः । पुन: किंभूनः । मन्दं शनैः स्मरतो विजृम्भमाणान् । कुमुमितानित्यर्थः । उर्वारुहान् विविधवृक्षान् आन्दोलयन् तरलीकुर्वाणः । एतेन मन्दः । घनगहनानोकहास्फालनेन मन्दीभूत इत्यर्थः । पुनः किं. भूतः । खर्णद्याः पर्वतस्याभ्रंकपत्वेनात्युच्चस्तरत्वाद्गगनगङ्गायाः पद्मानां कमलानां पोपे रजोभिः करम्वीकृतो व्याप्तः । एतेन मुरभिः । कुत्रचित्तोरणत्रग्विलासश्रियं बिभ्रति व्योमसंचारिणः सारसाः । सिद्धिपुर्या यियासोः पुरस्तात्प्रभोविश्वकāब मङ्गल्यमाला कृता ॥७८ ॥ कुत्रचित्कस्मिंश्चनादशैलप्रदेशे व्योनि भाकाशे संचरन्त्युहीयमाना गच्छन्तीत्येवं- शीला गगनगामिनः सारसाः पक्षिविशेषाः प्रसिद्धाः पक्षिणस्तोरणज: तोरणमालाया विलासश्रियं लीलालक्ष्मी विभ्रति धारयन्ति । उत्प्रेक्ष्यते--सिद्धिपुर्या नितिनगीं यियासोर्गन्तुमिच्छोः प्रभोहीरसूरीन्द्रस्य पुरस्तादग्रत: विश्वकी सर्ववस्तुविधायिना विधिना कृता विहिता मगल्यमाला वन्दनमालिकेव । जगत्का वा रचितेति शेपः ।। कापि झाङ्कारिणो निर्झरान्तःप्लवाः प्लावयन्ति स्म तत्पर्वतोपत्यकाम् । सिद्धसिन्धुर्नभस्तो निरालम्बना निष्पतन्तीह क्लुप्तावलम्बा किमु ॥७९॥ क्वापि कुत्रचित्स्थाने झाकार इति शब्दोऽस्त्येष्विति झाडारिणः । निर्झराणां ध्वनेझा- झार इति संज्ञा । यदुक्तं पाण्डवचरित्रे-'झरनिरिझाकारी' इति । सशब्दा निर्झ- राणामम्भःप्लवाः पयःप्रवाहास्तपर्वतोपत्यकामधुंदाचलशिखराधोभूमिकां शिखरापेक्ष- योपसका प्लावयन्ति स्म निर्भर भरन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--निरालम्बना निर्गताधारा अत एव नभस्तो गगनागणादालम्बनराहिल्यानिष्पतन्ती अधोभ्रश्यन्ती सती । पुनरि- हार्बुदाचले कुप्तो निर्मितोऽवलम्ब आश्रयो यया तादृशी सिद्धसिन्धुः किमु गगनगड्रेव । निसरपयसामसोज्वल्याद्गगोरक्षा।

·१२ सर्गः हीरसौभाग्यम् । पर्वते कुत्रचित्कुर्वतेऽन्तर्मदैमदुराः कुञ्जरा गर्जिविस्फूर्जितम् ।। यजितेनेव विन्ध्याद्रिणा प्राभृतं प्रापिताः शक्रनागानुवादा इमे ॥८॥ पर्वते गौरीगुरुमुतेऽचले कुत्रचित् गहरादिप्रदेशे अन्तमध्ये मद उन्मादो दानप्रवाहो वा तेन मेदुरा खेच्छाचारित्वात्पुष्टाङ्गाः कुञ्जराः पष्टिहायना यूथनाथा गजाः । यदुक्त- मुत्तराध्ययने-'कुञ्जरे सद्विहायने' इति । गर्जिविस्फूर्जितं गारवस्फूर्ति कुर्वते । सजलजलदवदर्जन्तीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-यजितेन अधुंदपर्वतपराभूतेन विन्ध्यादिणा जलवालकशैलेन शकनागमिन्द्रंगजमैरावणमनुवदन्त्यनुकुर्वन्ति ऐरावणोपमानाः । अथ वा हरिकरिणमनु पश्चाद्वदन्ति वय पूर्व शोभातिशयादिभिः प्रथमतो गणनीया ऐराव- तस्तु अस्मत्पश्चाद्गणनीय इति कथयन्ति वा । हस्तिमलप्रतिमल्ला इत्यर्थः । इति शक- नागनुवादा इमे प्रत्यक्षलक्ष्या गजा हस्तिनः प्राभृतमुपदा प्रापिताः ढौकिता इव ॥ आशुगालोलसालाङ्गहारो भ्रमावाग्गीतिवेल्लल्लताहस्तकः । रिपादाम्बुजस्पर्शमासाद्य यो नृत्यतीव प्रमोदं दधद्भूधरः ॥ ८१ ॥ सूरेर्वाचंयमचक्रवर्तिनः पादाम्बुजयोश्चरणकमलयोः स्पर्शमनुपगमासाद्य संप्राप्य प्रमोदं मनस्यानन्दं दधद्वहन् यो भूधरोऽर्बुदाचलो नृत्यतीव नृत्यं करोतीव । नृत्यलक्ष- पानि दर्शयति । किंभूतः । आशुगः शीघ्रगामिभिरतिवेगवत्तरः पवनः कृत्वा आसाम- स्त्येन शाखाप्रशाखादिभिः सार्ध लोलाश्चपलाः संजायमाना ये साला नानाजातीयतरवः त एव तेः कृत्वा वा अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो नाटकाभिनयदर्शनं यस्य । पुनः किभूतः । भ्रमन्तो विविधविकसितकुसुममकरन्दपानार्थमितस्ततः पर्यटन्तो ये भृङ्गास्तेषां वाग्वा- ण्येव गीतिगानं यस्य । 'वाण्या भृङ्गी पिकीरवा' इति काव्यकल्पलतायाम् । तथा वेल्लन्त्यो मरुत्तरला भवन्त्यो या लता वल्लयसा एव हस्तका विविधहस्तचेष्टनानि यस्य ॥ यः परान्कौतुकैः काममुत्कण्ठयन्नास्य जहे मनश्चित्रमत्रास्ति किम् । स्मेरयन्नप्यशेपं कुमुत्काननं पद्ममुद्वोधयेत्पार्वणेन्दुः किमु ॥ ८२ ॥ योऽर्बुदाचलः पराम्परजनान् कौतुकैरात्मीयालोकनीयानेकौतूहलैः कृत्वा कामम- तिशयेन उत्कण्ठयनुत्सुकभावं प्रापयन् सन्नपि अस्य हीरसूरेमनो मानसं न जहें न हृतवान् न खवशीचके । अत्रेह स्थाने कि चित्र किमाश्चर्यम् । तदेव दृढयति- भशेष समस्तं कुमुदां कैरवाणां काननम्। वृन्दमित्यर्थः । सेरयन्विकाशयन्नपि पार्वणेन्दुः पूर्णिमासंबन्धी चन्द्रमाः पा सूर्योदयविकसनशीलं कमलं किमूद्धोधयेद्विन्द्रिीकुर्यात् विकाशयेत् अपि तु न ॥ इत्यर्बुदाचलकौतुकानि ॥ मन्दमन्दं चलनवुदोर्वीधराधित्यकामध्यरोहयतीनां पतिः । शंभुसौधैः पवित्रीकृतोर्वीतलां रूप्यशैलस्य चूलामिवेच्छावसुः ॥ ८३॥ यतीनां श्रमणानां पतिः सामी हीरसूरिमन्दमन्दं शनैः शनैः। गगनमवजगाहे मन्द.

·काव्यमाला। मन्दं मृगाङ्कः' इति चम्पूकथायाम् । चलन्संचरनर्बुदोवीधरस्यापित्यकामूलभूमिकाम- ध्यरोहदारूढवान् संप्राप्तः । क इव । इच्छावमुरिव । यथा धनदः कैलाशशैलस्य चूला- मधिरोहति । किंभूतामधित्यकां घूलां च । शंभूनां वृपभादिचतुर्विशतितीर्थकृतां सौधैः यद्यपि भरतकारितः सिंहनिषद्यानामा एक एव प्रासादः । तथापि सुरविद्याध- रराजभिरन्येऽपि तत्पार्चे प्रासादाः कारिताः संभाव्यन्ते शत्रुजयरैवताचलादिवत् । अथ यद्येक एव तदा सर्वोत्तमत्वात्पूज्यत्याद्वा यहुवचनम् । पक्षे शंभोरीश्वरस्य सौधैः पन्नीपुत्रप्रमथादिगणानां परिजनपरिवाराणां मन्दिरैः कृत्वा पवित्रीकृतं पावनं निर्मित- मुर्वीतलं भूमीपीठं यस्याः सा॥ पुण्यभाजां हृदाकृष्टिमन्त्रानिव श्रीमदर्हगृहानिर्जितवर्गृहान् । अर्बुदश्रीवतंसायमानान्प्रभुर्नेत्रपत्रैरसौ प्रीतचेताः पपौ ॥ ८४ ॥ असौ प्रमुहीरसूरिः श्रीमतः शोभाशालिनः अर्हगृहान् जिनप्रासादान् । अथ वा श्रीत्रिभुवनाविपत्यलक्ष्मीविद्यते येषाम् तादृशानामर्हता तीर्थकृतां गृहान् विहारान नेत्रपबैलॊचनदलै: नयनपुटकैची पपी सादरमवलोकयति स्म । किंभूतः। प्रीतं मोदं प्राप्त चेतो मनो यस्य । किंभूतान् श्रीमदर्हगृहान् । निजितानि निजजगजैववैभवरभिभूतानि खहाणि वैजयन्तादिवर्गगेहानि विमानानि वा यैः। पुनः किंभूतान् । अर्बुदस्य हिमा- दिनन्दनगिरेः श्रिया लक्ष्म्या अवतंसायमानान् शिरःशेखरवदाचरतः । उत्प्रेक्ष्यते- पुण्यभाजां मुकृतिनां साधूनां हृदा मानसानामाकृष्टेराकर्षणस्य मन्त्रानिव ॥ यत्र विश्वत्रयीश्रीनिवासा जिनाधीशसौधाः स्वशृङ्गापदण्डोपधेः । वहानूर्ध्वमुत्तम्भ्य पाणीन्निजान्भर्त्सयन्तीव भूपामिरुत्सेकिनः॥ ८५॥ यत्रावृंदाचले जिनानां सामान्य केवलिनामधीशास्तीर्थनाथास्तेषां सीधा मन्दिराणि प्रासादाः । सौधशब्दः पुनपुंसके । 'गुददोहदकुमुदच्छदकन्दार्बुदसौधमेधोत्सेधकवन्धी' इति लिङ्गानुशासने । खेपामात्मनां शहाणां शिखराणामने उपरिभागे निवद्धानां द- ण्डानां ध्वजालम्बनवन्धनयष्टीनामुपधेः कपटानिजानात्मीयान् पाणीन् उत्तम्भ्य ऊ- र्वीकृत्य । उत्प्रेक्ष्यते-खMहान्देवलोकसंबन्धिसीधान् वैजयन्तादिकान् प्रासादान भूषाभिः खकीयशोभाभिः कृत्वा निर्भर्सयन्ति तिरस्कुर्वन्तीव । किंभूता जिनाधीश- सौधाः। विश्वप्रय्यात्रिलोक्याः श्रीणां लक्ष्मीणां निवासाः वासवेइमानि । पुनः किंभूताः । भूपाभिः स्ववपुर्वभौः उत्सेकिनो गर्ववेशपशंवदा मदोद्धराः । 'उपदा विविशुस्तस्य नो- सेकाः कोशलेश्वरम्' इति रपी ॥ निकणत्किंकिणीर्मारुतान्दोलिता यत्सताका विलोक्येन्दुकुन्दोज्ज्वला । किं वहत्युमिनिघोंपहुंकारिणी स्पर्धया सिद्धसिन्धुर्नभःपद्धतौ ।। ८६ ॥ उमीणां महत्कालोलानां निर्घायः शब्दः कोलाहलैः कृत्वा एताः कियन्मात्रावत्पुर: भइमेवामि नापरा कापि क्वापि इति स्पर्धामादधती सती हुंकरोतीत्येवंशीला अथ ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । वा एताः पताकाः कि मां जयिष्यन्तीति गर्वात् हुंकरोतीत्येवंशीला सिद्ध सिन्धुः ख- गंगा नभ:पद्धतौ गगनमार्गे स्पर्धया संहर्षेण वहति प्रसरति । 'स्रोतः सारखतं वहत्' इति चम्पूकथायाम् । 'वहत्प्रवर्तमानं प्रसरच्च' इति तटिप्पनके । किं कृत्वा । निक्क- णन्त्यः शब्दायमानाः किंकिण्यः क्षुद्रघण्टिका धुर्घेरिका यासु । तथा मारुतैः पवनैः भान्दोलितासरलीकृताः । तथा इन्दुश्चन्दः कुन्दानि मुचकुन्दकुमुमानि तद्वदुज्ज्वला धवलाः येषां चैत्यानां पताका वैजयन्तीविलोक्य दृष्ट्वा ।इसवुदाचलसर्वप्रासादवर्णनम् ।। अथ पृथक्पृथक्प्रासादवर्णनम्- वैमलीयवसति व्रतीशिता दुग्धसिन्धुक्यसीमिक्षत । श्वेतदन्तितुरगान्वितां सुधाशालिनी जिनपवित्रितान्तराम् ॥ ८७ ॥ व्रतीशिता मुनिनायकः सूरिः विमलस्येयं वैमलीया सा चासो वसतिश्च विमलमन्त्रि. निर्मापितादिदेवप्रासादमैक्षत पश्यति स । उत्प्रेक्ष्यते--दुग्धसिन्धोः क्षीरसमुद्रस्य वयसी सखीमिव । क्षीरसमुद्रसाम्यं दर्शयति । किभूतां वसतिं वयसीं च । श्वेता ध- चला आरासोपलमयत्वात् तथा दन्तिनो गजा विमलमूर्तिपृष्ठवर्तिनः तथा तुरगो विम- लसविधाध्यासितोऽश्वः । अन्ये वा पक्षे श्वेतदन्ती ऐरावणः श्वेततुरग उच्चैश्रवाः । यदुक्तम्-'पयोनिलीनाभ्रमुकामुकावली,' तथा 'सहस्रमुच्चैःश्रवसो वहनिय' इति । एतद्वयमपि नैषधे । एतेन क्षीरार्णवे ऐरावणोधःश्रवसा वाहुल्यं प्रतिपादितम् । ततोऽनाप्यैरावतोचैःश्रवसश्चेत्युक्ते न कोऽपि दोपः। तैरन्वितां कलिताम् । पुनः किं- भूताम् । सुधया पक्कचूर्णकलेपेन अमृतेन च शालते शोभते इत्येवंशीलाम् । पुनः किंभूताम् । जिनैर्विविधप्रतिमारूपतीर्थकृद्भिः अथ वा जिनेन मूलनायकभूतेन ऋषभ- देवेन कृष्णेन तस्य समुद्रशायित्वेन पविनितं पावनीकृतम् । अथ या पवि वज्रं त्रायते पाणी लालयति रक्षतीति पवित्रः शकः दीर्थे कदाचिद्वन्दनागतः, अथ च कदाचिदनुज- मिलनागतः पुरंदरः विष्णुशको संजाती सम्यक् प्रादुर्भूती अस्मिन् तादृशमन्तरं मध्यं यस्याः ॥ कुक्षिसात्कृतमवेक्ष्य सिंहिकासूनुना खपतिशीतदीधितिम् । चैत्यकैतववतीव कौमुदी तद्भयादिह समेत्य तस्थुपी ८८ ॥ चैत्यं विमलवसतिरेव कैतवं कपट विद्यते यस्याः सा चैत्यकैतववती कीमुदी चन्द्र- ज्योत्ला तस्य खभर्तृराहोर्भयादिहावुदगिरी समेत्यागस तस्थुपी स्थितवतीव । कि करवा । खस्यात्मनः पति शीतदीधिति चन्द्रमसे सिंहिकासूनुना केसरिणा खर्भानुना वा कुक्षिसात्कृतं भक्षित गिलितं वा अवेक्ष्य दृष्ट्वा ॥ चैत्यमूर्धविधुकान्तनिष्पतत्पाथसि प्रतिमितेनिभाद्विधुः । लक्ष्मपङ्कमपनेतुमात्मनः साति दुग्धजलधेर्धिया किमु ॥ ८९ ॥ विधुचन्द्रमा दुग्धजलधेः क्षीरसमुद्रस्य षिया युद्धया। श्रमेणेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते- .

·काव्यमाला। आत्मनः खस्य मण्डलहृदयवतिनं लक्ष्म लाञ्छनमेव पई कदममपनेतु क्षालयितुं किमु नाति स्नानं करोतीव। कस्मात् ।चैत्यस्य विमलवसतेर्मूर्धनि शिसरोपारेतनभागे संदृध्धेभ्यः संकल्पिवेभ्यो विधुकान्तेभ्यश्चन्द्रकान्तरत्नेभ्यो निष्पतति चन्द्रकिरणसंपर्काद्विनिःसरति पाथसि पयःपूरे प्रतिमितेः प्रतिविम्बस्य निभायाजात् ।। यन्मपीमयशिखासु विम्वितं विम्बमम्बरमणिर्दहन्यभात् । ईयिवानयमियत्तया श्रियः कौतुकादनुमिमीपयास्य किम् ॥ ९ ॥ यस्सा विमलवमतेमणीमयशिखामु रत्नराशिरचितशिरारेषु विम्वितं प्रतिबिम्बमत्य- च्छतया संक्रान्तं विन्य स्खमण्डलं वहनम्बरमणिर्गगनरनं भास्करो व्यमाद्भासते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-कौतुकात्कुतूहलादस्य मूलप्रासादम्य श्रियो लभ्या इयत्तया एतावत्प्रमाणत्वे- नानुमिमीपया अनुमातुं प्रमाणीकर्तुमिच्छया अयं भाखानीयिवान्कि चैत्वे समेत इव ॥' इह जिनालयवज्रविनिर्मिताम्बरविलम्विशिखाग्रनिघणात् । उरसि रन्धमजायत यामिनीप्रणयिनः कपटादिव लक्ष्मणः ॥ ११ ॥ यामिनीप्रणयिनो निशाप्राणनाथस्योरसि वक्षःस्थले । उत्प्रेक्ष्यते-लक्ष्मणो लाञ्छनस्य कपटादन्धं छिद्रमजायत जातमिव । कस्मात् । इहावुदपर्वते जिनालयस्य भगवगृहस्य धारनेहीरकमणिमिनिभिताया रचितायास्तथा अम्बरमाकाशमालम्बते आश्रयते इत्ये- वंशीलायाः शिखायाः शिखरस्य अग्रे उपरितनभागेऽतिघर्षणात् नितरां घृष्टेः ।। अभितः सितयद्वसतेर्षिशदः शुशुभे लघुदेवगृहप्रकरः । उड्डयौवतमेतदिहोपगतं शशिना सह रन्तुमिवाम्वरतः ॥ ९२ ॥ सितायाः श्वेतोपलमयत्वादुज्ज्वलाया अथ वा सुंधाधवलितत्वेन विशदायाः यद्वसते- मूलप्रासादस्य अभितश्चतुर्वपि दिक्षु पार्थेषु वा विशद आरासोपलमयत्वादत्यवदात्तः लघुर्मूलप्रासादापेक्षया खल्पप्रमाणोचैस्तरः देवगृहाणां देवकुलिकानां प्रकरः समूहः शुशुभे भासवे स्म । उत्प्रेक्ष्यते-शशिना खंभी विधुना सह रन्तुं विविधविलासं वि. धातुमम्बरत भाकाशादिह रसिकदम्पतीनां क्रीडोचिते अर्बुदाचले उपगतं आयातमुडव. स्तारा एव यौवत चन्द्रनितम्बिनी निवह इव ॥ निर्ग्रन्थपृथिवीनाथश्चैत्यं विमलमत्रिणः । वैजयन्तमिव प्रीत्या प्राविशत्रिदशेश्वरः ।। ९३ ॥ निम्रन्थनामनराणां पृथिवीनाथो राजा सूरीन्द्रः प्रीत्या प्रमोदेन विमलनानो मन्त्रिण: सचिवस्य चलं प्रासादं प्राविशत् विमलवसतिमध्ये प्रविशति स्म। क इव । त्रिदशा- नामीश्वरो नायकः शक्रः यथा वैजयन्तं वैजयन्तीनाम्नी पताका अस्त्यस्मिन्निति वैज. यन्तः तं प्रासादं प्रविशति ॥ इति विमलवसतिवर्णनम् ॥

·१२ सर्गः] ५६७ हीरसौभाग्यम् । वप्ताब्धिर्मथितोऽनवाप्तपदवत्कुत्रापि बन्धुर्विधुः शून्ये व्योमनि बम्भ्रमीति विपिनेऽप्यन्यः स्थितः स्वस्तरुः । क्षिप्तैका तु जनार्दनेन सदने पुंसा पुराणेन मे जामिः श्रीरपरा सुधापि च सुरैः पानेन निष्ठाप्यते ॥ १४ ॥ दुःखं कामगवी परा चरति च प्रोतानयानाम्बरे धत्ते कौशिकपत्यगोत्रदमनो मन्मूर्ध्नि पादं पुनः । इत्याधर्तिमधीश भिन्धि किमिदं वक्तुं जिनं सप्रजः खर्दन्तीव समागतो गजगणस्तेनालुलोके पुरः॥९५ ॥ (युग्मम्) तेन हीरसूरिणा पुरोऽप्रै विमलवसतिप्रदेशे प्रथममेव गजानां श्वेतोपलनिर्मितानां हस्तिनां गणो व्रज आलुलोके दृष्टः । उत्प्रेक्ष्यते-जिनं वृषमतीर्थकरं विश्वस्यादिसृष्टि- करमथ वा जगत्पालकत्वेन जिन ब्रह्मरूपेण विश्व मृजति नारायणरूपेण पालयति ईश्व- ररूपेण च संहरतीति । 'एकमूर्तिस्त्रयो देवाः' इति परसमये । इदं वक्ष्यमाणं वक्तुं कथ- यितुं सप्रजः ससंतानः । 'तोकापत्यप्रसूतयः । तुक्प्रजाः' इति हैम्याम् । खर्दन्ती किम- रावण इव समागत इह संप्राप्तः । इदं किम् । हे अधीश हे जगत्प्रभो, त्वं मे मम इति पूर्वोक्तप्रकारा काव्यस्यादौ वर्तमाना आदौ यस्यासादृशीमति मानसी चिन्तामत्यु- द्भूतो पीडां शारीरिकी व्यथां वा भिन्धि निवारय मूलादुन्मूलय । इति कि तानेव प्रकारान्प्रदर्शयति-मे मम वप्ता पिता अब्धिः क्षीरसमुद्रः अर्यादेव लभ्यते । चतुर्द- शानामपि रन्नानां क्षीरनीरनिधी समुत्पन्नत्वेन तजनक एव गीयते । स मथितो हरिणा सुराभ्यर्थितसुधारसकृते भुजंगराज नेत्रीकृत्य मन्दरगिरि च मन्यानकं विधाय विलो. डितः। वन्धुः पुनर्मम सहोदरो विधुश्चन्द्रमाः कुत्रापि नगरपामादिस्थाने अनवाप्तमलब्धं पदं वासस्थानं येन तद्वत् शून्ये निर्मानुपे व्योमनि आकाशमार्गे बम्भ्रमीति अतिशयेन पर्यटति । अपि पुनरन्यो वन्धुः स्वस्तरुः कल्पद्रुमः कुत्रापि जनसंगते पुरादौ प्रदेशे अप्राप्तावस्थितिरिव विपिने कानने स्थितो मत्वा उपितः । तु पुनरेका मे जामिर्भगिनी श्रीलक्ष्मीर्जनार्दनेन लोकपीहाकारकेण पुराणेन जीणेन द्वेन पुंसा पुरुपेण । कृष्णेने- त्यर्थः । सदने समन्दिरे क्षिप्ता रक्षिता । अपि च पुनरपरान्या द्वितीया वसा सुधा पीयूषरूपा मुरदेवः पानर्धातिभिः कृत्वा निष्टाप्यते क्षय नीयते । च पुनरितरा तृतीया मम भगिनी कामगवी सुरसुरभी दुःवं महाकटं प्रोत्तानमूर्ध्वं पादा अधो वपुरिति व्यव. स्थया यानं गमनं यस्यास्तादृशी सती अम्बरे आकाशाटव्यां चरति गोचरं कुरते गच्छति वा । 'चर गतिभक्षणयोः' इति धात्वर्थात् । तथा 'कस्या नोत्तानगाया दिवि मुरसुरभेरास्वदेशं गताः' इति नैषधे । पुनर्गोत्राणां वंशानां कुलस्य वा जगद्गो- माणा यावत्पर्वतानां च दमनो ध्वंसकृत्पक्षच्छेत्ता च तथा कौशिक उलकः शक्रय म.

·९६८ काव्यमाला। न्मूनि मम मस्तके पादं चरणं धत्ते। कुत्रापि जनपदे यदा कस्यचित्तिरस्कारस्पनिकृष्ट- वचनं प्रोच्यते तदा अरे उलक इति कथ्यते । तच लाभपुरसत्कर्पझालमेवातमण्डलादा- वधुना प्रसिद्धं वर्तते । तस्मास निन्यः इत्याति निवारय ॥ युग्मम् ॥ विमलाभिधधीसखः पुरो ददृशे तेन हयं विभूपयन् । किमु सार्थनिनंसया शतक्रतुरुचैःश्रवसं समीयिवान् ॥ ९६ ॥ तेन मुनीन्द्रेण विमल इत्यभिधा नाम यस्य तादशो धीवुद्धिरेव सखा सहायो मित्रं वा यस्य सः धीससश्चनुर्बुद्धि निधानः प्रधानः ददृशे दृग्गोचरीकृतः । किं कुर्वन् । हयं श्वेतारमतुरङ्गमं विभूपयन् आरोहणेन शोभा लम्भयन् । उत्प्रेक्ष्यते-उच्चःश्रवोनामानं निजवाजिनमारुह्य सार्थस्यात्दाचलाधिष्टायिकृपभध्वजजिनस्य निनंसया नन्तुमिच्छया समीयिवानागतः शतक्रतुरिन्द्र इव ॥ प्रभुतोपगतः प्रभुभक्तिमरैः स्पृहयन्निव सिद्धिपदाय पुनः। विमलः सचिवोऽञ्जलिशालिशयद्वितयः स्थितवान्भगवत्पुरतः ॥ ९७ ॥ अञ्जलिना ललाटपट्टे मुकुलीकरणेन योजनेन वा शाल शोभनशीलं शयद्वितयं पाणियुगलं यस्य तादृशो विमलनामा सचिवः प्रधानः भगवत्पुरतः युगादिजिनपतेः पुरस्तादने संमुतः स्थितवान् तिष्ठति स । उत्पश्यते-प्रभोर्भगवतो भकीनां प्राग्ज- न्मजनितसेवासकीनां भरैरतिशयैः प्रभुतां रोमदेशाधीशद्वादशपतिसाहिप्रमुखानेक- राजकपराजयनपूर्वकं भूलोकाधिपत्यमुपगतः संप्राप्तोऽपि पुनः सिद्धिपदाय अष्टमहा. सिद्धिप्रधानस्थानाय मोक्षनगराय वा स्पृहयन् कामयमान इव वाञ्छन्निव । 'स्पृहेरी- सितः । स्पृहेरिटः संप्रदानसंज्ञः स्यात् । हरये स्पृहयति । वेति केचित् । गोपी हार स्पृहयति । ईप्सित इति किम् । पुष्पेभ्यो वनं स्पृहयति' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् ॥ हरिन्मणीनिर्मितसंनिधिद्वया सिताश्मसोपानततिळलोक्यत । उपान्तविस्मेरवनीव जाह्नवी जिनं भजन्ती विजिता समज्ञया ॥९८॥ हरिन्मणीभिर्मरकतरनिनिर्मितं रचितं संनिधिद्वयं पार्श्वयोर्द्वयं यस्यास्तादृशी सिता. इमनां स्फाटिकोपलानां सोपानततिरारोहणश्रेणी तेन गुरुणा व्यलोक्यत ददृशे । उत्प्रेक्ष्यते-समज्ञया खकील् येन विजिता पराभूता सती जिनं मारुदेवं भगवन्तं भजन्ती सेवमाना जादवी गनेव । किंभूता जाहवी । उपान्तयोर्द्वयोः समीपपार्श्वयोः विसरा विनिद्रा वनी काननं यस्याः । 'सवनीसंप्रवदत्सिकापि का' इति नपधे ॥ व्रतीश्वरेणैक्ष्यत तोरणावली जिनालयद्वारि शुभस्य शंसिनी । जिनाधिभर्तुः किमु मुक्तिकन्यया कृतेयमुद्वाहविधौ विरश्चिना ॥१९॥ व्रतीश्वरेण वाचंयमविभुना सूरिणा जिनालयस्य विमलवसतेारि द्वारदेशे तोरणावली पन्दनमालिकामाला ऐक्ष्यत निरीक्षिता। किंभूता।शुभस्य शंमिनी प्रेक्षकाणां कल्याण- ·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ०० कारिणी । अथ वा शुभानि मगलानि शंसति कथयति इत्येवंशीला दृष्टमात्राप्यहं कल्या. णानि करोमीति कथयित्रीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--जिनाधिभर्तुर्युगादिदेवस्य मुक्तिकन्यया सिद्धिकुमार्या सहोद्वाहविधी पाणिग्रहणकरणसमये विरचिना विश्वसजा किमियं कृता एपा तोरणधोरणी विनिर्मितेव ॥ श्रीभिर्जगन्मूर्धविधूननीभिश्चैत्येऽत्र वैचित्र्यदिदृक्षयेव । रूप्याचलोऽनल्पतनुःसमीयिवांस्तेनैक्ष्यत स्तम्भततिःसिताश्मनाम् १ तेन सूरिणा सिताश्मनां श्वेतोपलनिर्मितानां स्तम्भाना ततिः पतिरेक्ष्यतालोकिता। उत्प्रेक्ष्यते -अनल्पा वहव्यस्तनवो मूर्तयो यस्य तादृपो रूप्याचलः कैलासः समीयिवा- निव कि समेतः । 'रजताद्विस्तु कैलासः' इति हैम्याम् । कया । जगतां त्रिभुवनानां तात्स्थ्यात्तव्यपदेशे सुरासुरनराणां मूधी मस्तकानो विधूननीभिः आश्चर्यातिरेकात्कम्प- यित्रीभिः । अद्भुतकरी परमूर्धविधूननी-' इति नैपधे । श्रीभिः शोभाभिः कृत्वा अत्र चैत्ये अस्मिन्विमलमन्त्रिनिमापितप्रासादे वैचित्र्यस्य विचित्रताया अथ चा विशि- टानां जवाननाश्चर्यविधायिनो चित्राणां पाश्चालिकाप्रमुखाणां नानाखरूपाणामाश्चर्या- णामालेख्यानां वा दिक्षया द्रष्टुमिच्छया दृग्गोचरीकरणाकाइया ।। महातिप्राप्तमृति निजं पति समीक्ष्य कामं श्वशुरं जिनं नितः । सरावरोधः किमु यत्र पुत्रिकाचयोऽमुना लोचनगोचरीकृतः ॥१०१॥ अमुना वाचंयमचक्रिणा यत्र विमलवसतो पुत्रिकाणां पाश्चालिकानां प्रचयो व्रजो लोचनयोश्चक्षुपोर्गोचरीकृतः लक्ष्यो विहितः । दृष्ट इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--जिनं नारायणं श्वशुरं खभर्तुः पितर भितः सेवमानः पार्थे स्थितः स्मरावरोधः मदनान्तःपुरं किमु । अथ च विधवकुमुमध्वजयुवतीव्रजः खस्यात्मनो जिनभक्तत्वात् श्राद्धत्वात्तस्य सुरं । मोक्षलक्षणाभीष्टदायकं देव जिनं तीर्थकर श्रितः । 'स्मरावरोधभ्रममुद्वहन्ती' इति नैषधे । किं कृत्वा । महानती शंभुः तस्मात्प्राप्ता अधिगता मृतिमरणं येन तादृशं निज- मात्मीयं पतिं भर्तार कामं कंदर्प समीक्ष्य । अथ च महाव्रती जिनः स चासद्भर्तृघांत- कस्तद्वरात्तद्वधूजनं मामपि हन्यादतो जिनं स्मरावरोधः सेवते । 'नाश्रितं वैरिणमपि हिनस्ति महान्' इति श्रुतिः ॥ ताण्डवं तन्वतीविभ्रमैर्हस्तकान्दर्शयन्तीरिहानेकपाञ्चालिकाः । पाणिमुत्तम्भ्य शंभुं प्रणन्तुं जनानाहयन्तीरिवासौ ददर्श प्रभुः १०२ असा प्रभुः सूरिरनेका विविधजातीयाः शतशः पाबालिकाः पुत्रिका ददर्श दृष्ट- वान् । अय पुत्रिकाणां विविधसंस्थानान्याह-किं कुर्वतीः । ताण्डवं काश्चिनृत्वं त. न्वतीः कुर्ववीः । पुनः किभूताः । विभ्रमविलासः कृत्वा हस्खकान् हस्तविक्षेपान् दर्श- यन्तीः । पुनः किभूताः । पाणि काश्चिनिजहस्तमत्तम्भ्य ऊध्वीकृत्य शंभुं नाभिनन्द ·५७० काव्यमाला। प्रणन्तुं नमस्कतु जनान् लोकान् । उत्प्रेक्ष्यते-इहायुदाचले इह विमलवसती वा मा. यन्तीराकारयन्तीरिव ।। यत्र पाञ्चालिकाशिल्पं निरूप्य सुरसुनुवः । मेनिरे पद्मजन्मानं स्वभूषापरिमोपिणम् ॥ १०३ ॥ यत्र प्रासादे पाश्चालिकानां पुत्रिकाणां शिल्लं जगचेतश्चमत्कारकारि रचनाचातुर्य निरूप्य सम्यगालोक्य सुरसुम्रवः विदशसुदृशः पद्मजन्मानं विधातारं खस्या आत्मनो भूषाया वपुःप्रियरूपकस्य परिमोषिणं तस्वरं मेनिरे जानन्ति स्म । यदस्माकं समग्रा- मपि रूपलक्ष्मीमपहत्य प्रयत्नेन विधिना एताः शालभञ्जीविनिर्मिताः ॥ चण्डरुकिरणमण्डलमयं खण्डयन्समवलोकि सूरिणा । मण्डपो विमलकीर्तिनर्तकीनर्तनाय नवरङ्गभूरिव ॥ १०४॥ सूरिणा मण्डपोऽर्थाचत्यमध्यवर्ती बहुजनाध्यः समवलोकि सम्यगवधानदानपूर्वक वीक्षितः । देवभवनवैचित्र्यवीक्षणे संयमिनामपि न कश्चिद्दोषः । यतस्वन धर्मयुद्धेरुद्वो. धात् । मण्डपः किं कुर्वन् । चण्डरुचः सूर्यस्य किरण रश्मिभिर्मण्डितस्य मण्डलस्य बिम्बस्य सयमहंकारं खण्डयन् शकलीकुर्चन् । उत्प्रेक्ष्यते-विमलमन्त्रिणः कीर्तिरेव नर्तकी नृत्यकारिका पात्रं तस्या नर्तनाय ताण्डवविधानाय नवा नवीना । अथ वा 'शु स्तुती । नवनं नवः नवस्य स्तुतेोग्या मध्यपदलोपे रङ्गभूमिर्नर्तन- स्थानक्षोणिरिव ॥ वैजयन्तं विजेतुं विभूषाभरैर्वजरोचिःस्फुरच्चापचक्रायुधः । यः स्वशृङ्गेण गर्वादिवो गाहिना गन्तुमुच्चैर्व्यवस्यन्निवोर्जस्वलः ॥१०॥ यो मण्डपो विभूपामरैः खशोभातिशयः वैजयन्तमिन्द्रप्रासादं विजेतुं पराभवितुं दिवो गगनमार्गस्य गाहिना अवगाहनशीलेन । अभ्रंलिहेनेत्यर्थः । खङ्गेण निजशिखरेण गर्वादहंकारादुच्चा खोंके गन्तुं प्रयातुं व्यवस्यन्व्यवसायमुद्योगं कुर्वन्निव । किंभूतो मण्डपः । ऊर्जखलः स्फूर्तिमान् प्रचलवलवान्वा । पुनः किभूतः । वाणां वज्रमणीनां रोचिभिः कान्तिभिः कृत्वा स्फुरत्प्रकटीमवद्यच्चापचक्र धनुर्मण्डलं तदेवायुधं प्रहरणं यस्य । अथ च वज्रमिन्द्रायुधं तथा रोचिषा कान्ला स्फुरद्दीप्यमानं चापयुक्तमिन्द्र- धनुःकलितं चक्रं रथाङ्गं तथा आयुधान्यपराणि खगकुन्तभिन्दमालक्षुरिकायमद- ष्ट्राप्रमुखानि शस्त्राणि यस्य । परोऽपि मुमटः खनविद्वन्द्विना समं योढुं गच्छन् संपू. नि शस्त्राणि गृहाति।। आलुलोकेऽमुना गर्भगेहः पुना राजधानीव धर्मावनीभास्वतः । चित्रितामर्त्यमत्योरगाणां निभाद्भूर्भुवःस्वस्त्रयेणेव संसेवितः ॥१०६ ॥ -अमुना मुनीन्द्रेण गर्भगेहो गर्मागारो व्यालुलोके 'गमारो' इति लोके प्रसिद्धो दृष्टः । .

·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५७१ उत्प्रेक्ष्यते--धर्म एवावने मेर्भावान् विश्वत्रयातिशायितेजस्तया भास्करः एतावता राजाधिराजः । 'पाण्डोरवनिमार्तण्डस्यावदातान् गुणान् रहः' इति पाण्डवचरिने । राशी भूमीभास्कर इति नामापि। तस्य राजधानी समुखनिवासनगरीव। पुनरुत्प्रेक्ष्यते- चित्रितानामालेख्यभावं प्रापितानाममानां देवानां मानां मनुष्याणामुरगाणां नागा- नाम् । उपलक्षणादसुरादीनां परिग्रहः । तत्साहचर्यादेव दानवमानवानां पन्योऽपि गृह्यन्ते । तन्निभात्कपटात् भूर्भुवःखस्त्रयेण पातालभूमण्डलवर्गलोकत्रिकेण सम्यक सेवित इचोपासितः ॥ चैत्यस्य परितो देवकुलिकाः पश्यति स सः । अर्बुदाद्रिश्रियाश्थूडाभरणस्येव मुक्तिकाः ॥ १०७ ॥ स सूरिश्वैत्यस्य विमलयसतेः परितश्चतुर्दिक्षु सर्वतो वा देवकुलिका लघुदेवगृहान् पश्यति स्म प्रदक्षिणाप्रदानावसरे दृष्टवानित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-अर्बुदनानोऽः पर्व- तस्य श्रिया लक्ष्म्याश्चडायाः शिखाया आभरणस्य विभूषणस्य । चूडामणे रित्यर्थः । लोके 'वाक' इति प्रसिद्धस्य मुक्तिका लघुमुक्ताफलानीव । "सिता वमन्तः खलः कीर्तिमुकि- का इति नैपधे । 'मुक्तिका लघूनि मौक्तिकानि' इति तदृत्तिः ॥ चैत्यं प्रदक्षिणीचके समं संपेन स प्रभुः। ज्योतिषां मण्डलेनेव मन्दरं कौमुदीपतिः ।। १०८ ॥ स प्रभुहारविजयसूरिः संधेन साधुसाध्वीश्राद्धयाद्धीवर्गेण समं सार्ध चैत्यं मूलप्रा- सादं प्रदक्षिणीचके । त्रिरि प्रदक्षिणां प्रददिवानित्यर्थः । कीमुदीपतिरिव यथा चन्द्रमा ज्योतिषां प्रहनक्षमतारकाणां मण्डलेन कदम्बकेन साकं मन्दर मेरुपर्वतं प्रदक्षिणयति । जैनमते मन्दरो मेकः । यदुक्तं सातस्यासुती-'येषां मन्दररमशलशिसरे जन्माभिः पेकः कृतः' इति । सर्वेषा तीर्थकृतां जन्माभिपेकस्थानं मेहरेवातोऽत्र मन्दरः गुवर्णा- चलः । भागमेऽपि 'मंदरस्स पबयस्स' इत्यादि । परशासने कविसमये च मन्दर इन्द्रकीलपर्वतः मेरोः पृथक दृदयते, परं त्वत्र जैनमतानुसाउँव मन्दरो मेरुरिति वचनम् ॥ इति विमलवसतिमध्यवर्णनम् ॥ विवेश वशिनामीशो गर्भगेहे जिनौकसः । स्तम्बरमीविवोढेव गहरे विन्ध्यभूभृतः ॥ १०९ ॥ पसिना जितेन्द्रियाणां योगिनां सपूनामीको नायक सूरिजिनाकसः पमदेवष्टहा। प्रासादास्येत्यर्थः । गर्भगेहे गभांगारे विवेश प्रविशति म्म । क इव । सम्बेरमीवि- योटेप। यथा सम्बरम्या हसिन्या वियोडा पतिईसी । विवोटा रमणो मोका' इति भ्याम् । विन्यभूभृतो जलपालमाचलरा गहरे विविधजाविनिविडविनिद्रामक्षोणी:- प्रयेशविपिन प्रविशति । 'गौरीगुरोगहरमाविश इति रपी । 'यहाक्षातं धनं गदरम् दति सतिः । तया 'गहरो निलदम्भयोः । ऽय' इलनकार्यः ।

·६७२
काव्यमाला।
जातोऽक्षलक्ष्मा भगवानदशि सुरीन्दुना संमदमेदुरेण ।
जगन्महानन्दपदं निनीपुः स्वयं ततः किं कृपयावतीर्णः ॥ ११ ॥
संमदैवीर्यारोहणचैत्यप्रतिमानिरीक्षणोद्भूतामन्दानन्दै दुरेण पुष्टाइन सूरीन्दुना
मुनीन्दचन्द्रेण जातोऽक्षलक्ष्मा वृषभलाञ्छनो भगवान् श्रीवृषभदेवः अदर्शि नयनविषयं
नीतः। निरीक्षित इत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यतेजगद्विश्वजगजनमित्यर्थः । महान् सर्वोत्कृष्टतम
आनन्दः प्रमोदो यत्रेति कृत्वा मोक्षस्तस्य पदं स्थानम् । मुक्तिनगरीमित्यर्थः । निनीपुः
प्रापयितुमिच्छुः । ततो महानन्दपदात्सयमात्मना कृपया संसारासारवासेऽतिसीदतां
भविकलोकानामुपर्यनुकम्पया अवतीर्ण इहागत इव ॥
अपि प्रपन्नो भुवने धुरीणतां पुनस्तदीयस्पृहयेव निवृतौ ।
शीलन्तमङ्कच्छलतः क्रमाम्बुजं जिनस्य जातोक्षमवैक्षत प्रभुः ॥१११॥
प्रभुः सूरिजर्जातोक्षं ककुमन्तं वृपभमवैक्षत । कि कुर्वन्तम् । अङ्कस्य लाञ्छनस्य छ-
लतः कपटात् जिनस्यार्यादादिदेवस्य क्रमाम्बुजं चरणारविन्दं शीलन्तं सेवमानम् । उत्प्रे.
क्ष्यते-भुवने भूमीलोके धुरीणता धुरंधरत्वं प्रपन्नः प्राप्तोऽपि खर्गपातालयोर्लोकयोदे-
वदानवेषु मुरद्रुमैः मुधाभिश्च कृत्वा तृप्ति विदधानेयु यतः खगें कल्पवृक्षाः सुधा च
पाताले च नव सुधाकुण्डानि । यदुक्तं पञ्चमीस्तुतौ-'यात्वा देवाधिदेवागमदशमसु.
धाकुण्डमानन्दहेतु:-' इति । दशमसुधाकुण्डं जैनागम इत्यर्थः । नव तु पातालस्थानि ।
ततः क्षेत्राणां कृषीणां चाभावापभाणामप्यभावः । ततः पुनर्निती मोक्षक्षेत्रे । यदुक्तं
जिनशतके-'मोक्षक्षेत्राभिकाहाक्षपितशुभशताक्षेमविक्षेपदक्षाः' इति ।मोक्षरूपं यत्क्षेत्रं
तत्र धुरीणताया धौरेयभावस्य स्पृहया वाञ्छयेव ॥
पायं पायं विभोर्वऋविधौ लवणिमामृतम् ।
तदुद्गारैरिवास्तावि स स्तवैरिति सूरिणा ॥ ११२ ॥
सूरिणा इत्यमुना प्रकारेण अग्रे वक्ष्यमाणेन स आदिदेवः स्तवैनवस्तुतिभिः अस्तावि
संस्तूयते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-तस्थामृतस्योद्गारैरिव । किं कृत्वा । विभोः ऋषभदेवस्य वक्र-
विधौ वदनचन्द्रे लवणिमा लावण्यं मुपमामेवामृतं सुधारसमतिशायिभक्तिमत्तया पायं पायं
बार वारं पीत्वा पीत्वा आखाद्य । सादरमवलोक्यसर्थः । पौनःपुन्ये णम्पदं द्विश्व'
इति सूत्रेण णमुल्प्रत्ययः । प्रत्ययसहितस्यैव धातो िवश्चेति पायं पायं सिद्धम् ॥
अथ स्तुतिः-
जय त्रिजगदीहितामरतरो संरोजानन
प्रसूनविशिखाप्सनद्विरदभेदपञ्चानन ।
जय त्रिदशसुन्दरीविफचनेत्रनीलोत्पलै-
निपीतमुखशीतरुग्लवणिमैकपीयूष हे ॥ ११३ ॥

·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५७३ हे इति संयोधने । यदुक्तं सारखतव्याकरणे-'आभिमुख्याभिव्यक्तये हेशन्दस्य प्राक्प्रयोगः' इति । त्रिजगतां त्रयाणां भुवनानां त्रीणि च तानि जगन्ति च । निजगन- नानामित्यर्थः । सुरासुरनराणाम् । अथ च त्रयाणां जगतां समाहारः त्रिजगत् तेषां तस्य वा यानीहितानि कामितानि तेषां पूरणे प्रदानविधी अमरतरो कल्पवृक्ष इति संबोध- नम् । तथा हे सरोजानन हे विकसित कमलवदन । हे प्रसूनं कुसुममेव विशिखाः शरा अस्यन्ते क्षिप्यन्तेऽनेनेति विशिखासनं धनुर्यस्य स स्मरः स एव द्विरदो मदोन्मत्तहस्ती तस्य भेदे विदारणे पश्चानन केसरिन् । स्वं जय चिरं सर्वोत्कर्षेण प्रवर्तते । तथा हे त्रिदशानां मुन्दर्यः कामिन्यः तासां विकचानि विनिद्राणि नेत्राणि नयनान्येव नीलो- पलानि इन्दीवराणि कुवलयानि वा तैनिपीत सादरमवलोकितमाखादितं वा मुखं । वदनमेव शीतरुक्चन्द्रमास्तस्य लवणिमा लावण्यं शोभातिशय एकमद्वितीयं न केनापि समानं पीयूपं सुधारसो यस्य तत्संबोधनं पुनस्त्वं जय ॥ जय प्रणतपूर्वदिक्प्रणयिमौलिमालागल- न्मरन्दकणधोरणीस्लपितपादपद्मद्वय । जय त्रिभुवनेन्दिराभरण नाभिभूमीधना- न्ववायगगनाङ्गणाम्बरमणे महोक्षध्वज ॥ ११४ ॥ हे मणतः प्रणामप्रहीभूतः पूर्वदिशः प्राचीहरितः प्रणयी पुरंदरः उपलक्षणाचतु:- पष्टिरपीन्द्राः तेषां मौलयो मुकुटास्तेषा मालाः पुष्पदामानि तेभ्यो गलन्तो निःसरन्तो ये मरन्दाः कुसुमरसांस्तेषां कणांनां विन्दूना घोरण्यः श्रेणयस्ताभिः पितं कारि. तम्मान प्रक्षालितं वा पादपद्मयोश्चरणारविन्दयो यं द्वन्द्वं यस्य तत्संयुद्धी । अथ वा केवलमेक एव शमोऽपि वाच्यः । त्वं जय विजयख । हे त्रिभुवनस्य त्रैलोक्यस्य या इन्दिरा लक्ष्मीस्तस्या आभरण अलंकारभूत। पुनहें नाभिनानो भूमीधनस्य राज्ञोऽन्ववायो वंशः स एव गगनाङ्गण व्योमाजिरं तमाम्बरमणिः प्रकाशकत्वात्सूर्यः तत्संबुद्धी । पुनः महोशः ककुमान् ध्वजे लान्छने यस्य त्वं जय ॥ जय त्रिभुवनाशिवप्रशमनात्मगंम्भीरिमा- पहस्तिततरङ्गिणीप्रियतमावलेप प्रभो। महोदयपयोरुहोदरविनोदपुष्पव्रता- म्बुजासन इव स्फुटीकृतविशिष्ट सृष्टिक्रम ॥ ११५ ॥ हे त्रिभुवनस्य त्रिजगतः अशिवस्योपद्रवस्य अरिष्टस्य या प्रशमन निर्णा(i)शक । पुनहे मात्मनः सस्य गम्भीरिम्गा गाम्भीर्येण अपहस्तितो निराकृतो निर्घाटितः तर. रिणी सरितां प्रियतमस भर्तुः समुदस्स अपडेपोऽहकारो येन । 'तुलेऽवलेपं च इसे गयेय' इति प्रतिकमासूमता । पुन: प्रभो सामिन, खजय हे महाननन्तज्ञानदर्शन- ·५७४ काव्यमाला। - चरितसातानन्दादिप्राप्त्या अतिशायी सवोत्कृष्ट उदयो यत्र तादृशो मोक्षः स एव पयोरुहं पद्म तस्योदरं मध्यं तत्र विनोदो विलासस्तन पुष्पव्रतो भ्रमरः तत्संबुद्धौ । पुनरम्बुजासनो विधाता तद्वत्स्फुटीकृतः प्रकटितो विशिष्टो मोक्षमार्गाव्यभिचारी सृष्टे रचनायाः क्रमः परिपाटी येन तत्संबुद्धिः ॥ जय प्रमथितान्तराहितपताकिनीनायको- लसत्कनकफेतकीकमलगर्भगौरद्युते । भवाम्बुनिधिनिप्पतन्मनुजयानपात्रोच्छस- द्यशःसुमसुगन्धितत्रिभुवनात्र जीयाश्चिरम् ॥ ११६ ॥ हे प्रमथिता निर्दलिता आन्तरा अन्तर्भवा अन्तरजा अहिताः परमप्रसनीकभूताः कर्मादयो रागद्वेषकपायादयोऽष्टादश दोपा वा एव पताकिनीनायकाः सेनापतयो भूमी- पाला या येन तस्य संवुद्धिः । तथा हे उल्लसतामुल्लासं भजतां विस्मेरीभवतां कनकानां काश्चनसंवन्धिनां स्वर्णमयानां केतकीनां कमलानां च यो गर्भो मध्यभागस्तद्वगौरी पीता । 'गौरः श्वेतपीतयोः' इत्यनेकार्थः ।युतिः कान्तिर्यस्य तत्संबुद्धी । त्वं जय । पुनर्हे भवः संसारः स एव दुस्तरत्वादम्युनिधिः समुद्रस्तत्र निष्पतन्तो निरवलम्वत्वेन नितरां मनन्तो ब्रूडन्तो ये मनुजा मानवास्तेपांत्राणार्थ यानपान प्रवहण । तथा उच्छ- सत् विकसत् प्रकटीभवद्यशः कीतिरेव सुमं पुष्पं तेन । तत्सरिमलेनेत्यर्थः । मुगन्धित यासितं मुरभीकृतं त्रिभुवन विश्ववयं येन तत्संबोधने । हे उपभदेव । भना- दपर्वते भूपणीभवन् चिरं विगलितावधिसमयं जीया विजयी भूयास्त्वम् ॥ चतुभिः कुलकम् ॥ इति ऋषभदेवतुतिः ॥ कैलासलक्ष्मीतिलकायमानमिवेन्द्रभूतिव्रतिनां विडोजाः । तमित्यभिष्टुत्य मुदं दधानः प्रणेमिवान्प्राजलिरादिदेवम् ॥ ११७ ॥ प्रतिनां मुनीनां विडोजाः पुरहूतः सूरिः प्रकृष्टोऽअलि लस्थलगिलितं पाणिपादयं यस्य स आदिदेवमृपभस्वामिनं प्रणेमिवान् नमस्करोति स्म । किं फुर्माणः । मुदं प्र. मोदं दधानः विभ्राणः । किं त्वा । तमादिदेव मिति पूर्वोकप्रकारेणाभिष्ट्रय स्तुत्वा । क इव । इन्द्रभूतिरिय । यया गीतमस्खामी फैलासलक्ष्म्या भयापदनियासिलकायमान ललामपदाचरितमाचरन्त वा नाभेयं जगगिन्तामन्यादिसुतिभिः भमिनोनय प्रालि: प्रणमति स॥ आनन्दवृन्दारकनिर्झरिण्यां निमज्य जम्भद्विपतः करीव । निरस्तनिःशेपरजाः स सूरिनिरीयिवाश्रीजिनरानधामः || ११८ ॥ गरिः धिया जगदद्रुतगोभया युकामिनराजस्यादिनायस पास गोधात् विमल. यसनियियान् निजंगाम । लक्षणः । निरतं क्षिप्तं दूर्गतं नि:शेष समर.

·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५७६ जोऽशुभकर्म येन । बहुवचनं वा वाच्यम् । किं कृत्वा । आनन्दो भगवद्दर्शनोद्भूता. हादः स एव वृन्दारकनिर्झरिणी मुरसरिगट्टा तस्यां विषये निमज्ज्य मानं कृत्वा । क इव । जम्भद्विपतः करीव । यया जम्भनाम्रो दानवेन्द्रस्य द्विपतः शत्रोरिन्दस्य करी ऐरावण: मुरसिन्धी निमज्ज्य यथेच्छ जलक्रीडादि निर्माय खशरीरादपास्तं च प्राधा- तादिना विलग रजो येन तादग्विधो गद्गाप्रवाहादहिनिरति । देवगजानां तु रजोलगभा. चात् बैरिदमनत्यानम्भद्विषतुल्यो राजा । 'भून्तम्भभिदः' इति पाटो वा । भूमेरि- न्द्रस्तस्य पाहस्ती मन्दाकिन्यां क्रीडित्वा स्खवपुर्विलमं रजोऽपास वहिर्विनिःसरतीत्यर्थः। पिण्डीभवद्भूभृति वस्तुपालयशः किमालोक्य परं विहारम् । तस्मिन्नलीव मितपुण्डरीके श्रेयोरसं संस्पृहयन्विवेश ॥ ११९ ।। सूरिस्वस्मिन्विहारे विवेश प्रविष्टः । क इव । अलीव । यथा भ्रमरो विशिष्टे श्वेत- सरोजे मध्ये प्रविशति । किं कुर्वन् सूरिः। संस्पृहयन् वाञ्छन् । कम् । श्रेयो मोक्षस्तस्य रसमाखादम् । 'रसः स्वादे जले वीर्ये शृङ्गारादी विषे ददे । वोले रागे देधाती ति- क्तादी पारदेऽपि च ॥ इत्यनेकार्थः । भृमोऽपि स्वश्रेयःकारिणं पुष्टिविधायिनं स्वशरीरो- पचये परमं मालमेव । 'मकरन्दं रसो मधुरामकरन्दोऽमरन्दश्व इति हेम्याम् । काइन् । िफरवा परमन्यं विमलवसतेरपेक्षया विहारं जिनसम आलोक्य समीक्ष्य । उत्प्रे. क्ष्यते--मभृति अर्बुदाचले पिण्डीभवत्पिण्डाकार संपद्यमानं वस्तुपालनानो मन्त्रिको यशः किं मूर्तिमती कीतिरिव ॥ चुचुम्बेऽम्यरं यन्महामण्डपेन जगन्नेत्रनैवात्रिकेणात्ममूर्धा । किमु सातुमाकासता सर्वहायाः प्रवाहे विहायोमणीतापितेन ॥१२०॥ यस्या वस्तुपालवसवमहान् सातिशायी यो मण्डपस्तेनात्ममूर्भा समसकेन कृत्वा अम्बरमाकाशं चुचुम्बे पस्पृशे । आलिङ्गति सेयर्थः । किंभूतेन । जगता जगननानां नेत्राणामाहादकरणविधी जैवात्रिकेश चन्द्रग । उप्रेक्ष्यते--विहायसो व्योनो मणी रनं मास्वान् तेन तापितेन तप्तीकृतसङ्गिण सता स्वर्वदाया गगनगमायाः प्रयाहे पयः- पूरे सानुमाप्टविनुमाकाहता किमु पाञ्छतेव ॥ विभाव्य यत्राद्भुतशालिभञ्जीरानीत्रिलोकीयुवतीर्जयन्तीः । मुरैर्मरुद्यौवतरूपशिल्पी स कल्प्यते कारुरिवानधीतिः ॥ १२१ ।। यत्र मनुपालयाती गुरदेवमहतां निदशनी यावतर युक्तीयमूहम्या देवानागण. सैलः । रूपस यपूरामगीयकम्प शिल्पी रचनाकारका न विद्यते राम्य शिल्पक- साया अधीतिरभ्ययनं यस सोऽनधीतिः कारः नीयजातिशिल्पी निरशिल्पी च पप्यने म विचार्यवे ift त्या । या पनुपालती प्रितश्या मुवनप्रयास मुक्तीगीजयन्दी: परामपन्दी: अमृता अतिप्राय अगदापर्यधारणीयां शालिग. रानीः पाशािमादिया विमान्य माश्य।

·६७६ काव्यमाला। असूयता शुश्रिमविभ्रमाय युयुत्सु यचैत्यमचण्डभासा । बिभर्ति विद्वपिजिगीपयैताममोघशक्तिं किमु दण्डदम्भात् ॥ १२२ ॥ यच्चैत्यं वस्तुपालकारितप्रासादः विद्वेषिणां वैभवेन स्वस्पर्धिनां जिगीपया पराभवितु- मिच्छया । उत्प्रेक्ष्यते-दण्डस्य ध्वजनियन्त्रणयटेर्दम्भात्कपटात् एता प्रत्यक्षाममोघां कापि न निष्फलीभवन्तीं शक्तिमायुधविशेष लोहमयी 'सांगि'नाना प्रसिद्धा विभर्ति दधतीव । किं कर्तुमिच्छुः । चत्यं युयुत्सु योद्धमिच्छु । केन । भण्डमासा चन्द्रभासा समं कि कुर्वता चन्द्रेण । असूयता ईयो कुर्वता । केन । शुत्रिमविभ्रमाय स्वचैत्यशो- माये । 'क्रुधदुहेासूयार्थानां यं प्रति कोपः । क्रुधाद्यर्थानां योगे यं प्रति कोपः स संप्रदानसंज्ञः । इति चतुर्थी विभ्रमायेत्यत्र' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् ॥ यच्चान्द्रचैत्योपरि शातकौम्भः कुम्भो विभूयां बिभरांबभूव । मुधासरःसंम्रमतः समेतो रथाङ्गनामा किमु रन्तुकामः ॥ १२३ ॥ यदेव चन्द्रकान्तमणीप्रणीतप्रासादसनुत्यो विहारस्तस्य शातकीम्भः वर्णमयः फुम्भः फलशो विभूषां चोभां विभविभूव । उत्प्रेक्ष्यते-सुधासरराः पीयूपपूर्णपनाकरस्य संभ्रमतो धिया समेतः समागतः रन्तुं जलादिकीडों कर्तुं कामोऽमिलापो यस्य तादशी रपानामा चकवाकव।। यद्वैजयन्त्या सितिमश्रिया खःपाथोधिपत्नी गमिता विगानम् । निम्नं व्रजन्ती प्रपयासिताजैःश्यामीकृतास्येव जडाशयासीत् ॥ १२४ ।। यम्या पस्तुपालवसतेवैजयन्त्या पताकया फर्ध्या सितिमनिया खवल्यस्य लक्ष्म्या साधनेन कृत्वा सः खर्गस्य पायोधेः समुद्रस्य पनी जाया एतावता खगंगा सा विगानं यचनीयतां धिकारमा गमिता संप्रापिता सती । उत्प्रेक्ष्यते-जडाशया किं. फर्तव्यतायां विमूढमानसा भासीभ्युरियाकिं कुर्वन्ती। प्रपया सहृदयान्तरुदमन्दाक्षण निग्नं नीचर्मन्द मन्दं या प्रजन्ती गच्छन्ती । पुनः हिभूता। अमिताज नीलोत्पल: त्या दयामीकृतास्या कृष्णं विहितं मुर यया । यो लत्रितः कचित्स्यात्य निग्नं मन्द प्रचलति । श्यामाननः किंकर्तव्यानभितः स्यादेय ॥ तं रेवतोवीघरवत्पवित्रीचिकीर्षयेवावुदमभ्युपेतम् । निरीक्ष्य तलिनयनाभिरामं नाम शेवैयजिनं यतीन्द्रः ॥ १२५ ॥ पतीन्द्रः सूहिमस्मिन् वस्नुपातनिहारे सिवाया: समुद्रविजयरामपन्या: अपसं पुरः ययः सभासी मिना तीर्थरस श्रीनेमिनाय नमाम प्रणमाति मा प्रत्या । निरीक्ष्य स्पलोपनगोचरील भांभेगिनायम् । भूतम् । नयनयोरनिराम हृदयनय. नयोहारपम् । पुन: स्लिक्ष तमासायनितसम्प(दमयंदाचलमभ्युपंत गमागतम् । उपयो-पवित्रीविनया पायनीकमायेर । यिनो परपत् । सपा उनयतपसः पूर्व पावनीपसमधनमपीस:॥सी पस्नुपान्नगनियननम् ॥

·१२ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५७७ नमनेन मुनीशिता परेप्वपि चैत्येषु जिनेन्द्रसंततेः । धनकामयितेव संमदं दधते साधिगमेन शेवधेः ॥ १२६ ।। मुनीनां यतीनामीशिता पतिः सूरिः परेष्वपि देवलपाटकवर्तिध्वपि अन्येषु प्रासा- देषु जिनेन्द्रसंततेः भगवत्प्रतिमापले मनेन प्रणामकरणेन संमदं हर्प दधते विधत्ते स्म। 'दधि धारणे केवलमात्मनेपदी धातुः । क इव । धनकामयितेव यथा द्रव्याभिलापुक: पुमान् शेवधेर्निधानस्याधिगमेन प्राप्त्या प्रसाद दधाति । चौलुक्यचैत्यं विधृतामृतनिधर्मप्रपास्थानमिवैष मार्गे । नत्वा मुनीन्द्रोऽचलदुर्गमध्ये चतुर्मुखे नाभिसुतं व्यनंसीत् ॥ १२७ ॥ एप मुनीन्द्रः । अचलो नामा यो दुर्गः कोहस्तस्य मध्ये चतुर्मुखे प्रासादे नाभिमुतम् पभदेवं व्यनंसीत् विशेषेण नव्यस्तुतिपश्चागीभूलगनपूर्वकं नमति स। किं कृत्वा । देवलपाटकादलदुर्गागमनाध्वनि चौलुक्यस्य कुमारपालभूपालस्य चैलं प्रासादं नत्वा अर्थात्तत्रान्तिं प्रणम्य । उत्प्रेक्ष्यते--चौलुक्यचैत्य धर्मप्रपास्थानमिव धर्मस्य पानीय- शालागृहमिव । लौकिके व्यवहारे धर्मार्थमार्गश्नमश्रान्तपिपासिपथिकनिर्वृत्यर्थ मार्गे प्रपा कार्यते । किंलक्षणेन । विधृता आश्रिता अमृतवदुज्ज्वला श्रीः शोभा येन । अथ- वर विधृता खसिम्मानीय रक्षिता अमृतश्रीर्मोक्षलक्ष्मीर्थेन । प्रपापि धृता आलम्बिता अमृतानां कुसुमलाकर्पूरादिवासितजलानां प्रागुक्कसलिलैर्वा श्रीः सुषमा येन ॥ दिनानि कतिचित्सूरिगिरीन्द्रतनुजे गिरौ। स्थितोऽर्हध्याननिध्यानश्चारणश्चमणेन्द्रवत् ॥ १२८ ।। सूरिगिरीन्द्रस्य हेमाद्रेस्तनुजे नन्दने गिरौ पर्यते अर्बुदाचले कतिचिद्दिनानि कियतो वासरान यावस्थितः अहद्दर्शनादिलोभेन तत्र तस्थिवान् । किंभूतः । अहतो भगवतो ध्यानेन प्रणिधानेन चित्तकाध्येण कृत्वा निध्यानमवलोकनं यस्य । योगिनो हि खहृद- यकमले परमात्मानं साक्षात्समीक्ष्य ध्यानाद्विरमन्ति इति कुमारसंभवे पार्वतीपाणिग्रह- णात्पूर्वसमये ध्यानव्यतिकरे । अथ वा अर्हता सर्वतीर्थकृतां ध्यानं हृद्गोचरीकरणं स- रण वा पौनःपुन्येन । वारंवारमित्यर्थः । दर्शनं चैत्यगमनादिना यस्य । किंवत् । चारण- श्रमणेन्द्रवत् । यथा जवाचारणविद्याचारणादियंतिपुंगवाः यात्रार्थ गताः क्वापि शत्रुज- यादितीर्थपर्वते कानिचिद्दिवसानि तिष्ठन्ति । दिनदिवसवासराः पुनपुंसकलिङ्गे । श्रूयते तजनपदलोकवृत्त्या पूर्वमष्टाशीतिरुपयः अत्र स्थाने तपः कुर्वाणाः आसन् । वेषां च होमादिसाधनमेका कामधेनुश्चरन्ती सती महागान्तः पपात । ततस्तां निष्काश. यितुमशता ऋषयो गत्वा हिमाचलं याचित्वा तत्सुनामदनामानमहामहीधरमत्रानपुः । तावतासी कामगवी स्वपयोभिस्तां गतीमापूर्य तीवा च वहिनिःसरवि स । ततः पुनर्मास्या धेनोरेतगर्तायां पातो भवतु इत्याशय ऋपिभिस्तद्गामध्यमवुदादिणा ·६७८ काव्यमाला । पूर्यते स्म । तैः स्थापितस्तत्रैव स्थितः सोऽयमवुदो हिमाद्रिपुत्र इति तत्परिपाकशै- वलोकस्य प्रवृत्तिः प्रसिद्धिश्च । तथा वस्तुपालवसतिप्रशस्तावपि 'गौरीवरश्वशुरभूधर- संभवोऽयमत्यर्बुदः ककुदमदिकदम्बकस्य । मन्दाकिनीधनजटे दधत्तमाओं यः शालक: शशभृतोऽभिनयं करोति ॥ इति दृश्यते ।। उदयशिखरिणीव श्रीमदम्भोजयन्धु- विपमविशिखवैरी स्फाटिकोरूभृतीव । त्रिदशपतिरिव स्वर्भूधरे सूरिसिंहो हिमशिखरिमुतेऽस्मिन्कांचनाभां बभार ॥ १२९ ।। सूरिसिंहो हीरविजयनामा सूरिशार्दूल: अस्मिन्नर्बुदाचलाभिधाने हिमशिखरिसुते तुहिनाचलनन्दने कांचन अनिर्वचनीयामाभां शोभा यभार दधाति स्म । क इव । श्रीम- दम्भोजबन्धुरिव । यथा श्रीमान् सर्वज्योतिश्चक्रज्योतिः पराभवनप्रवणप्रतापलक्ष्मीवान् अम्भोजवन्धुर्भानुमान् उदयशिखरिणि पूर्वपर्वते अद्वैतां शोभा बिभर्ति । पुन: क इव । विषमविशिखवैरीव । यथा विषमाः सोढुमशक्या अथ वा समेतरे पञ्चत्वाद्विशिखा वाणा यस्य स स्मरस्तस्य वैरी प्रतिपक्षः पार्वतीपतिः ईश्वरः स्फटिकस्यायं स्फाटिक- स्तादृश उर्वीभूपर्वतः एतावता स्फटिकाचले कैलासे । पुनः क इव । त्रिदशपति रिव । यथा सुरेन्द्रः स्वर्भूधरे मेरुगिरौ असाधारणां भूषां विभर्ति । जाम्बूनदोवाधरसार्वभौम' इतीन्द्राभिधानं नैषधे॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः श्रीमत्कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । तबाहीक्रमसेविदेवविमलव्यावर्णिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सगोंऽभवद्वादशः ॥ १३० ॥ इति पण्डितदेवविमलगणिव्यावर्णिते हीरसौभाग्यनाम्नि महाकाव्ये हीरविजयसूरि- चरिते द्वादशानो संख्यापूरणो द्वादशः सर्गः अभवद्बभूव ॥ इति पण्डितसीहविमलगणिशिध्यपण्डितदेवविमलगणिविरचिते हीरसौभाग्यनानि महाकाव्ये अकमिपुरप्रस्थानविजयसेनसूरिसंमुखागमनपत्तनपादावधारणसमवसरणवन्दन- पुरःप्रस्थानासिद्धपुरागमन विजय झेनमूरिपश्चाद्वलनमालानार्जुनपल्लीपतिपत्नीबन्दना - दाचलाधिरोहणविमलवस्तुपालवसतिप्रमुखजिनस्तवनादिवर्णनो नाम द्वादशः सर्गः ॥ त्रयोदशः सर्गः। अथार्बुदाद्रेवतीर्य भूमी विभूपयामास स रिभूमान् । वचस्तर स्त्रिजगत्पुनानो रयो हिमाद्रेरिव देवनद्याः ॥ १ ॥ ३

·१३ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
५७९
अधार्युदाचलतीर्थकृनमनानन्तरं सूरिभूमान् सूरिराजोऽव॒दाहिमादिनन्दनावनीध-
रादवतीर्य अवरुह्य उपत्यकामागत्य भूमी पृथिवीपीठं विभूषयामास शोभयति स ।
किं कुर्वाणः । वचसा वचनानां तरङ्गरस्खलितप्रचारनिःसरद्वाकलोलैत्रिजगत्रिभुवनजनं
पुनानः पवित्रीकुर्वाणः । क इव । रय इव । यथा देवनद्याः गङ्गायाः प्रवाहो हिमाद्रे-
तुहिनाचलादवतीर्य अधः समेत्य भूमी पुनीते। सोऽपि अस्खलितका लैत्रिजगत्रिस्रोत-
स्त्वात्रिभुवनं पावनं कुर्वाणः ॥
यस्यां द्विपेन्द्रैः स्वमदप्रवाहैरारामिकौधैरिव वारिपूरैः ।
वृक्षा अवय॑न्त विभुर्व्यहापीत्तत्रादाभ्यर्णवसुंधरायाम् ॥ २ ॥
विभुः सूरिस्तत्र तस्यादारभ्यर्णे समीपे या वसुंधरा भूमिस्तस्यां व्यहापात् वि.
हरति स्म । तस्यां कस्याम् । यस्यामवृंदाभ्यर्णभूमी द्विपेन्द्रमत्तगजराजैः स्वेषामारमनां
मदानां दानवारीणां प्रवाहैरर्थात्कपोलेभ्यो नि:सत्य पृथिवीपीठे पतद्भिः वृक्षा द्रुमा अ-
वर्यन्त सिक्ताः सन्तः वृद्धि नीयन्ते स्म । कैरिव । आरामिकोधैरिव । यथा वनपालवृन्दै-
वरिपूरैरभिविश्वनजलप्लवैः पादपा वृद्धि प्राप्यन्ते ॥
मित्रं महिमा किमनुव्रजन्तं स्वदीर्घभावेन सहायवचम् ।
इवाचलं शैवलिनीप्रवाहः क्रमान्मुनीन्द्रोऽर्बुदमुल्ललद्धे ॥ ३ ॥
मुनीन्द्रः सूरिः क्रमाद्विहारपरिपाट्या अर्बुदं पर्वतमुडलद्दे अतिकान्तवान् । क
इव । शवलिनीप्रवाह इव । यथा शेवलान्यनवरतनवलप्रसरत्पयःप्रवाहत्वात्प्रादुर्भूतप्रचुर-
बलसेवालजालानि यस्यां सा शैवलिनी नदी तस्याः प्रवाहः पयःपूरः अचलं मागी-
गतगिरिमुल्लहते । अर्बुदमुत्प्रेक्ष्यते-महिम्ना माहात्म्येन गुरुतया कि मित्रं सखाय-
मिव । अत एवोत्प्रेक्ष्यते-सहायवत् अभिजनमिव । खस्यात्मनो दीर्घभावन अत्या-
यामतयातिलम्बतया अनुव्रजन्तमिव पृष्ठे समायान्तमिव । यथा सहायोऽपि प्र.
स्थितपुसोऽनुयाति । अत्र किमिति लालाघण्टान्यायेन उभयत्रापि योज्यते । द्वयो-
रप्युत्प्रेक्षयोः सयोजनीयमिति ॥
प्रतिष्ठमानः पुरतो व्रतीन्दुर्भूपामनैपीच्छिवपूःसमीपम् ।
खपादसंस्पर्शनतः पयोजकुझं यथा पङ्कजिनीविवोढा ।। ४ ॥
पुरतोऽमतः प्रतिष्ठमानः प्रचलन व्रतीन्दुः मुनिचन्द्रः सूरिः सस्थात्मनः पादयोवर.
गयोः संस्पर्शनतः शिवपुरः धीरोहिण्या नगर्याः समीपं पार्थप्रदेश भूपां शोभामने-
पीत् प्रापयामास । क इव । पङ्कजिनीविवोढेव । अन यथा इवार्थे । यथा कमलिनी.
रमणो भानुमान् स्वेषां पादानां किरणानां संस्पर्शनतः संपर्कात् संश्लेपारपयोजानां क-
मलाना बुकाननं भूषां लम्भयति विकाशलामी नयति ॥
जनारपैरागमनं मुनीन्दोस्ततः सुरत्राणनृपो निपीय ।
फलापिकेकाभिरिवाम्बुदस्य नभोम्बुपः संमदमेदुरोऽभूत् ॥ ५ ॥

·काव्यमाला। - ततः शिवपुरीसमागमनानन्तरं सुरत्राणनामा नृपः शिवपुरीमण्डलस्वामी देवडाभि. धानानां राजपुत्राणां राजा जनानां शिवपुरीवासिनां लोकानामारवैः शब्दैः। वार्ताभि- रित्यर्थः । मुनीन्दोः सूरेरागमनं समवसरणम्। पादावधारणमित्यर्थः। निपीय सादरं श्रुत्वा संमदेनानन्देन मेदुरः पुष्टः अभूद्वभूव । क इव । नभोम्युप इव । यथा चातकः कला- पिनां मयूराणां केकाभिः केकाभिधानध्वनिभिः । मयूरवाक् केका इत्युच्यते । अम्बुदस्य मेघस्य आगमनं श्रुत्वा प्रमोदोपचिततनुर्भवति ॥ भत्त्या सुरत्राणनृपोऽभिगम्य वेत्रीय दण्डं दधदग्रगामी । प्रवेशयामास पुरीं स सूरि पुराङ्गनागीतयशःप्रशस्तिम् ॥ ६ ॥ स पूर्ववृत्तपोक्तः मुरत्राणाभिधानो नृपोऽव॒दचलाधिपतिर्भक्त्या सेवासक्त्या अभि- गम्य संमुखमागत्य सूरि पुरीं श्रीरोहिणी नगरी प्रवेशयामास । शिवपुरीमध्ये आनिना- येत्यर्थः । ण्यन्तत्यात्कर्मद्वयम् । किंभूतः सः । पुरः सूरेरने गच्छत्तीति इत्येवंशीलः । पुनः किं कुर्वन् । दण्डं वेत्रं दधद्विभ्राणः । क इव । वेत्रीय । यथा दौवारिकः प्रती- हारः वेत्रयष्टि करे दधानः पुरो गच्छति । किभूतः सूरिः । पुराङ्गनाभिः श्रीरोहि- णीनगरीनागरी भिाँता गानगोचरीकृता यशसा कीर्तीनां प्रशस्तयो विविधा अप- दाता यस्य । आलेख्यशेषीकृतकामदस्योरुपास्यमानस्य महीमहेन्द्रैः। चक्रीव चक्रस्य पुरे पुरीन्द्रो महामहं कारयति स सूरिः ॥ ७॥ पुरीन्द्रः श्रीरोहिणीपुरीपुरंदरः सुरत्राणनामा भूमान् पुरे स्वधीरोहिणीनगरे हीरवि- जयव्रतीन्द्रस्य महामहं प्रतिगृहापणादिषु ध्वजवन्धनादिममतिशायिनमुत्सवं कारयति स्म । क इव । चक्रीव । यथा चक्रवर्ती प्रथमोत्पन्नस्य चक्रस्य रथागरत्नस्य महोत्सर्व निर्मापयति । किंभूतस्य सूरेश्चक्रस्य च । आलेख्यं चित्रं शेषमवशिष्टं यस्य तादृशः कृतः निहितः कामः कंदर्परूपो दस्युः शत्रुफैन । पक्षे नामशेषीकृता व्यापादिताः काम- मतिशयेन शिरश्छेदादिना वैरिणो येन । पुनः किंभूतस्य । महीमहेन्द्रः पृथ्वीपुरंदरैः महाराजै विनि भूतोपचारे उपास्यमानस्य चक्रप्रभावादेव चक्री सेव्यते। अतो मुख्य- वृत्त्या चकमेव सेव्यम् ॥ दिक्षुरेतन्महिमानमभ्रसरित्सहस्रं दधती मुखानाम् । यत्रागता किं सितकेतुकाया पुरी स तां सूरिरलंचकार ॥ ८ ॥ सूरिस्तां सुरत्राणनृपनिर्मापितानेकमहोत्सयवहां शिवपुरीनानी नगरीमलंचकार विभूपयामास । तां काम् । यत्र श्रीरोहिण्यामेतस्य जगन्ननमानस्य हीरविजयसूरैमहि- मानं खाभाविकमाहात्म्यम् । अथ वा सुरत्राणधरित्रीसुत्रामनिर्मापितानन्यमहोत्सवा- 'दिगरिमाणं दिक्षुर्दष्टुमिच्छुर्विलोकयितुमाकान्ती सती । अत एव मुखानां पयः- प्रवाहरूपवक्राणां सहस्रं दशशतीं दधती विभ्रती । सहसमुसी गति जनप्रसिद्धः ।

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५८१ उत्प्रेक्ष्यते--सितानामुज्ज्वलानां केतूनां ध्वजानां कायाः शरीराणि यस्यास्तादशी अभ्रसारद्गगनापगा समागता ॥ द्वितीयराशौ शतमन्युसूरिरिव क्रमेणोपगतः स तस्याम् । प्रकाशयन्बोधिनिधीन्विदग्धान्महोदयस्याभिमुखीचकार ॥९॥ स सूरिः क्रमेण प्रवेशपरिपाट्या तस्यां शिवपुर्यामुपगतः समायातवान् सन् विद. ग्धान् कोविदान छेकाजनान् महान्सुरनराभ्युदयेभ्योऽतिशायी उदयो यत्र तादृशो मोक्षस्तस्याभिमुखीचकार । धर्मोपदेदाश्रवणातदेकाम्याराधनमनस्त्वेन सिद्धिगामिनो विदधाति स्म । किं कुर्वन् सूरिः । वोधेरनेकभेदभिन्नसम्यक्त्वरूपात निधीग्निधानानि प्रकाशयन् प्रकटीकुर्वन् । क इव । शतमन्युसूरिरिघ । यथा शतमन्योः शतक्रतोः पुरंदरस्य सूरिराचार्योऽध्यापयिता वृहस्पतिः । यदुक्तं नैपधे-'ईदृशी गिरमुदीर्थ वि. डोजा जोपमासनविशिष्य यभापे । नात्र चिन्नमभिधाकुशलत्वे शैशवावधिगुरMमरस्य ॥' इति । यस्य कस्यचिद्भाग्यवतः पुंसः खराशितो द्वितीयो राशिस्वत्र समेतः सन् निधा. नद्रव्याणि प्रकाशानि विधानः महोदयस्य राज्यमन्त्रिप्रेष्ठिपदादिरूपस्य महोदयस्या- त्यभ्यधिकाभ्युदयस्य संमुखीकरोति । यदुक्तं ज्योतिविद्भिः--"द्वितीये नवमे राशी वृहस्पतिरुपागतः । कुर्यान्महोदयं पुत्रगोन द्धिं धनं पुनः ॥' इति वचनात् ॥ इति शिवपुर्यो प्रभोः पादावधारणं तन्महवर्णनं च ॥ स प्रस्थितस्तत्पुरतः पुरस्तात्मितप्रसूनादिव चिश्चिरीकः । गण्डे गजस्येव विलङ्घय मार्ग स सादडीनामि पुरे जगाम ॥ १० ॥ स सूरिस्ततस्तत्पुरतः सीरोहीनगरापुरसादमे प्रस्थितः प्रचालितः सन् मागै पन्यानं विलक्ष्यातिकम्य सादडीनानि पुरे जगाम गतवान् । क इव । चिश्चिरीक इव । यथा भ्रमरः स्मिताद्विकसितात्प्रसूनाकुममात्प्रचलितः सन् मार्गमुल्लक्ष्य गजस्य गन्धसिन्धु- रस गण्डे कपोलस्थले गच्छति । 'कटेपु करिणां पेतुः पुनागेन्यः शिलीमुखाः' इति रघुवंशे । प्रसूनानि त्यक्त्वा भृट्टा गजेन्दगण्डस्थलगलदानवारि पातुं समायान्ति । प्राग्वागडावन्तिविराटखानमहादिराष्ट्रापरमण्डलेपु । सार्थाधिपेनेव सुतेन सातं विहृत्य लाभांश्च वहूनुपाय॑ ॥ ११ ॥ कल्याणराजद्विजयाभिधानोपाध्यायचन्द्रेण समेत्य तत्र । क्रमादविच्छिन्नतमः प्रयाणैः श्रीतातपादाः प्रणताः प्रमोदात् ॥१२||(युग्मम्) कल्याण इति पदेन राजद्दीप्यमानं विजय इत्यभिधानं नाम यस ताहनोपाध्यायेषु पाचोषु चन्द्रेण जनाहादकत्वेन विधुना । एतारता कल्याणविजयोपाध्यायेनेलपः । अविच्छिन्नतमेरतिशयेन सण्डितः त्यरितत्वरितः प्रयाणेः प्रतिदिनं पथि प्रस्थानकः कमान् रानलादगुराखुदादिपरिसरदेशोमदनपरिपाच्या समेत्य सादीपुरे समागल

·५८२
काव्यमाला।
थीतातपादाः श्रीहीरविजयसूरिचरणारविन्दाः पितृपादाच प्रमोदादानन्दोदयात्प्रणता
नमस्कृताः। किं कृत्वा । सार्थाधिपेनेव सार्थपतीभूतेन सुतेनेव पुत्रेणेव प्राक् पूर्व गुर्जर-
मालवानां मध्ये वर्तमाना वागडाः। एतावता गुर्जरकच्छमध्यवर्तिनो वागडा निषिद्वाः ।
तथा अवन्तयो मालवाः, विराटाः मालवदक्षिणान्तरालशालिनी 'वइराड' इति प्रसिद्धाः,
तथा खाना लाटदक्षिणवर्तिनः, तथा महा इति पदमादौ येषां ताग्विधा राष्ट्राः । महा-
राष्ट्राः इत्यर्थः । 'मरहड' इति प्रसिद्धाः । इत्यादिध्वपरेषु गुर्जरापेक्षया अन्येष्वपि म-
ण्डलेपु देशेषु सातं सुखं यथा स्यात्तथा विहृत्य विहारं कृत्वा द्रव्योपार्जनकृते बहुपु
जनपदेषु व्यापारार्थ प्रान्त्वा च पुनर्वहूमनेकान् लाभान्पुण्यान्यनेकधनानि चोपाळ
अर्जयित्वा । गृहीत्वेत्यर्थः । युग्मम् ॥
विभूपयद्विन्ध्यधराभृतोऽष्टापदस्य साकेतमिवोपकण्ठम् ।
स वाचकेन्द्रानुगतस्ततः श्रीवतीश्वरो राणपुरं बभाज ॥ १३ ॥
ततो वाचकागमनानन्तरं वाचकेन्द्रेण कल्याणविजयोपाध्यायेनानुगतः श्रिया भट्टा-
रकलक्ष्म्या कलितो व्रतीश्वरः सूरिः राणपुर नगरं वभाज श्रितवान् । पुरं किं कुर्वत् ।
विन्ध्यघराभृतो विन्ध्याचलस्योपकण्ठ समीपं विभूषयदलंकुर्वाणम् । किमिव । साकेत-
मिव । यथा अष्टापदस्य कैलाशशैलस्य समीपमयोध्या अलंकुरुते ॥
अथ धरणविहार:-
विन्ध्याचलं तुङ्गतया वयस्यभावं भजन्तं प्रविभाव्य विद्मः ।
गिरीशशैलं मिलितुं समेतं स प्रेक्षतास्मिन्धरणस्य चैत्यम् ॥ १४ ॥
स सूरिरस्मिन् राणपुरे धरणनामव्यवहारिणः चैवं प्रासादं प्रेक्षत व्यालोकते स्म ।
अनार्थे वयमेव विद्मः जानीमः । तुगतया अत्युच्चैस्तरत्वेन वयस्यभावं मित्रता भजन्त-
माश्रयन्तं विन्ध्याचलं प्रविभाव्य विलोक्य । विज्ञायेत्यर्थः । मिलितुं समेतमागतं समीप
समेत गिरीशशैलं कैलाशपर्वतमिव । अत्र विद्म इवार्थे ।
विनिद्रनीलाञ्जनिकानमेरुवनीविनीलालकशालमाने ।
मौलौ प्रणीतं द्रुहिणेन चान्द्रचूडामणी किं धरणीन्दिरायाः ॥१५॥
चैयं पुनरुत्प्रेक्ष्यते-धरणीन्दिराया भूमीमण्डललक्षम्या मौली मस्तके दुहिणेन
विश्वसृजा प्रणीतं विरचितं चान्द्राणां चन्द्रकान्तरत्नानां चूडामणीमिव शिखारत्नमिव ।
किंभूते मौली । विनिद्रा विस्लेरा या नीलामनिकास्तमालतरवः । 'नीलाअनिकाकुसुम-
कान्तिनि तमसि । तथा 'निलाञनिकाकुमुमकान्तय: किरातयुवतयः' इतीदं द्वयमपि
चम्पूकथायाम् । 'नीलाअनिकास्तमालाः' इति तहिप्पनके । कृष्णकान्तिक्षविशेपास्तेषां
चनी काननं तद्वत्ते एव नीला अलकाः केशास्तैः कृत्वा शालमाने शोभमाने ।
भूमीन्द्रकुम्भाभिधराणकस्य स्तम्भान्दधानं निजमण्डपान्तः ।
अनेकपस्फूर्तिभुवः समज्ञास्तम्भानिवैताञ्छिवगोत्रक्षेत्रान् ॥ १६ ॥

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पुनश्चयं किं कुर्वाणम् । निजस्यात्मनो मण्डपान्त: खलामण्डपमध्ये मेदपाट- मण्डलाधिपस्य भूमाविन्द्रोपमस्य कुम्भो इत्यभिधा नाम यस्य तादृशस्य रामकस्य । केयां- चिदपि राजन्यानां राणो इत्यभिधा प्रोच्यते । ततः कुम्भोराणो इति प्रसिद्धस्य । राज्ञः पञ्चशतीमुवर्णकानां समर्पणेन खनाना कारितान् स्वम्भान् सप्तसंख्याकान् मण्डपावा. एम्भस्थूणाविशेषान्दधानं बिभ्राणम् । किंभूतान् स्वम्भान् । अनेकपानी करिणां स्फूर्तीनां विलसितानां भुवः स्थानानि । उत्प्रेक्ष्यते-शिवस्य शंभोर्गोत्रस्य शैलस्य शुभ्रक्रिया कलाशस्य जत्राञ्जयनशीलान् एतान्प्रत्यक्षान् समज्ञायाः कीर्तेः सम्मानिव । किभूतान् । अनेकाअनान् व्यापदुद्धरणव्यसननिराकरणद्रविणवितरणशरणरक्षणादिभिः पातीति रक्षतीति कृत्वा अनेकपस्वत्वेन स्फूर्तयः प्रसिद्धयस्तासां भुव भास्पदाः ॥ स्वतुङ्गिमाधःकृतरत्नसानुं विगाहमानं शिखरैर्विहायः । प्रगल्ममानं वपुपैव तेनाश्रितानिव प्रापयितुं द्युलोकम् ॥ १७ ॥ चैत्यं किं कुर्याणम् । शिखरैः खः विहायो गगनाङ्गणं विगाहमानं संस्पृशत् कपद्वा । पुनः किंभूतम् । सतुगिना स्वकीयोर्चस्तरत्वेन अधाकृतो हीनो विहितो रत्नसानुः सुवर्णशिखरी येन । तत्रोत्प्रेक्ष्यते-आश्रितानागत्य खं सेवमानान् अर्थात् निजनायकमिनभक्तिपरायणान् जनान् वेनैव वपुपा मानुपेनैव युलोकं वर्गभुवन प्रापयितुं प्रगल्भमानमुद्यम कुर्वाणमिव ॥ चेतश्चमत्कारकरीस्त्रिलोक्या लक्ष्मीः समालोक्य रसातिरेकात् । संस्तम्भिताङ्गीभिरिवामरीभिः पाञ्चालिकाभिः प्रविभासमानम् ।। १८ ॥ पुनः किं कुर्वाणम् । प्रविभासमान प्रकर्षण दीप्यमानम् । अविशायिशोभां दधानमि- त्यर्थः । काभिः।पाश्चालिकाभिः शालमीभिः । उत्प्रेक्ष्यते-ग्रिलोक्या भुवनत्रितयस्य चेतसामन्तःकरणानां चमत्कारमाधर्यरसातिशयं करोतीति ताहशील मीरतिशायि. शोमाः समालोक्य सम्यक् सर्वाङ्गीणतया निर्वर्ण्य । रसातिरेकात्केवलं दर्शनेन विस्म- याद्वैततया संस्तम्भिताडीभिर्निथलीभूततनूलताभिरिव । भय या विमुकगमागमस्फुर- णवार्तान्योन्यावलोकनायशेपापरारीरव्यापाराभिरमरीभिर्देवाहनामिरिव ॥ पाञ्चालिकामौदविलासवीक्षाहणीयमानबुधवावरोधम् । अष्टापदोत्तीर्णवृषाङ्कगेहमसासहीवाद्रिनिवासजातिम् ॥ १९ ॥ चसमुत्प्रेक्ष्यते--अदा पर्वते । शलशिखरे इलः । यो निवासी निलनियरानं त. स्मामाता या अतिः पीडा चिन्ता शारीरिकी मानसी च तामसासहिः सोदुमाधम् । 'अहिमहागीरपसाराहियः' इति नपपे । अापदारस्फटिकपर्वतादुत्तीर्ण भूपीटेऽभ्युपेनं राइस्थानिदेयल गेहे सिंह निष्पया नाम चलमिव । यद्यपि चतुर्विशातितीर्थकतामपि प्रासादोऽसि तथा गुस्यात्या यमदेवस्व । यतो भरतचकिता कपमयसमय - ·काव्यमाला। भगवन्तं सतातमेवोद्दिश्य निर्मापितः । अथ च परसमयानुसारितया ययाङ्कस्येश्वरस्य मन्दिरमेवोत्तीर्ण शंभोः कैलासवासित्वादिलप्यर्थध्वनिः । किंभूतम् । पाञ्चालिकानां विविधरचनाचारिमापूर्वपुत्रिकाणां प्रौढानां प्रगल्भानां मुरासुरनरोरगगणमनोहारिणां विलासानां विभ्रमाणां वीक्षया दर्शनेनैव हणीयमानो लनां प्राप्नुवन् । त्वयानपत्या धरणी हणीयते' इति नैषधे । 'हणीक सनायाम्' कण्डादिधातुः । युधवानां सर्वेपामपन्द्रिाणा• मवरोधा अन्तःपुराणि यत्र यस्माद्वा ॥ ध्रुवं दधानं चतुराननी च हिरण्यगर्भ भवसूदनं च । पद्मासनं स्वःसदुपास्यमानं पतिं प्रजानामपरं किमुक्म् ॥ २० ॥ चैत्यमुत्प्रेक्ष्यते-उव्यौ भूमीभुवने अपरमेकः ब्रह्मलोके सृष्टिकर्तास्ति अन्य प्र. जानां पति धातारम् । किंभूतं प्रजानां पतिम् । ध्रुवं नित्यस्थायुकं स्थिरं च । पुनः किं कुर्वाणम् । दधानं धारयन्तम् । काम्।चतुराननीम् । चतुर्णा पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरदिग्व- तिनामाननानां वाणां समाहारचतुराननी तां चत्वारि मुखानि विधाणम् । चतुर्मुख- स्वात् । पुनः किंभूतम् । हिरण्यं खणै गर्भे मध्य यस्य । प्रायः प्रासादसरोवापीकूपादौ जीर्णोद्धारार्थ तत्वामिनो निधीक्षिपन्तीति स्थितिः । यदुक्तं चम्पूकथायाम्--'कुपि. तकपिकुलाकुलितलकेश्वरकिंकरा इव भमकुम्भकर्णघनखापाः कूपाः' । 'मन्नाः कु. म्भानां घटानां कर्णाः काना इति प्रसिद्धा यत्र । तथा घनाः प्रचुराः स्वाः खकीयाः पातालमूलोत्था न तु प्रवाहादिना प्रविष्टा आप: पानीयानि येषु । अथ च धनखा बहुदव्या आपो जलानि येषु । प्रायो वापीकूपादी जीर्णोद्धारार्थ निधि क्षिपन्तीति स्थितिः । पक्षे भन्नः कुम्भकर्णस्य रावणानुजस्य घनखापो घोरनिद्रा वैः' इति चम्पूटि- प्पनके । च पुनः किंभूतम् । भवस्य संसारस्य सूदनं निर्नाशकम् । पद्मानां मण्डपान्त- राले अन्यत्र वा आकृतयः पूजादिभिर्वा आसनं स्थानम् । पुनः किंभूतम् । खःसद्भिः अधिष्ठातृदेवर्नमनक्रीडागतैवी मुररुपास्यमानं सेव्यमानम् । पक्षे ध्रुवनामा । चतुर्भिर्मुखै- युकः हिरण्यगर्भनामा भवान्तकृदभिधानः पद्ममरविन्दमासने पीठे यस्य । सुरश्रेष्ठत्वा- देवसेव्यः ब्रह्म ॥ इति सप्तभिरादिकुलकम् ॥ चातुर्गतीयातिमहान्धकूपोद्दिधीर्षयाशेषशरीरभाजाम् । मूर्तीश्चतस्रः कलयन्निवासिन्मुनीन्दुनादर्शि युगादिदेवः ॥ २१॥ मुनीन्दुना सूरिणा अस्मिन् धरणसंघपतिप्रासादे युगादिदेवः श्रीआदिनाथः अदर्शि लोचनगोचरीकृतः। कि कुर्वन् । चतसः चतुःसंख्याका मूर्ती: प्रतिमाः कलयन् दयत् । उत्प्रेक्ष्यते-चातुर्गवीयाश्चतस्रस्तियहरकमनुजनिर्जराणां गतयः उत्पत्तिस्था- मानि तासंवन्धिन्यो या अर्तयः शारीरिक्यो मानस्यो वा पीडास्ता एव महान्तोऽगाधा अन्धकूपास्तपोनिचिता अवास्तेभ्य उद्दिधीर्षया उद्धर्तुमिच्छया इव । केपाम् । अशेषाणां समस्तानामपि शरीरभाजामादज्ञानादन्धकूपान्तःपततां भयिकजनानाम् ।।

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६८५ निःश्रेयसस्येव सुखं जिनेन्द्रं प्रदक्षिणीकृत्य पतिर्यतीनाम् । सुधासनामीभवदुक्तियुक्तेर्भक्केः स्तुतेर्गोचरयांचकार ॥ २२ ॥ यतीनां पतिम्रिन्थनाथो हीरसूरिः जिनेन्द्र श्रीऋषभदेवं भके: सेवासफिवशात् मुधायाः पीयूपस्य सनाभीभवन्त्यः सगोत्राः संजायमानाः उक्तीनां वाक्यानां वचनप्र. पश्चानां युक्तयो रचना यस्यां तादृश्याः स्तुतेः स्तोत्रस्य गोचरंयांचकार । तुष्टावेत्यर्थः । "गोचरयन्ति न वाचो यच्चरितं चन्द्रिकारुचिरम् । वाचस्पंवेवर्चस्वी को पान्यो वर्णयेन्म- मुजः।' इति हस्तिमतीनगरीचैत्यप्रशस्ती। किं कृत्वा । प्रभु यूपभखामिनं प्रदक्षिणीकृत्य युगादिदेवस्य तिस्रः प्रदक्षिणाः प्रदाय । उत्प्रेक्ष्यते-निःश्रेयसस्य निश्चितं श्रेयो नि:- श्रेयसं मोक्षस्तस्य मुखं सातमेव प्रकर्षणानुकूलीकृस्य आत्मायत्तीकृत्य । दाक्षिण्यमनुकू- लता' इति हैम्याम् । दक्षिणोऽप्यनुकूल इति ॥ संप्राप्तयोनिर्जरनागधामोरिवान्तिकेऽहत्क्रमसेवनाय । शिरोगृहक्ष्मागृहयोः प्रणम्य जिनान्मुनीन्दुः स ततः प्रतस्थे ॥ २३॥ स मुनीन्दुहीरसूरिस्ततो राणपुरादने प्रतस्थे प्रचचाल । किं कृत्वा । शिरोराइयोरु- परितनयोर्द्वयोर्भूमिकयोस्तथा मागृहाणि भूमिगृहाणि मुहूनि चतुर्मुखसत्कान्यपरचैत्य- स्थानानि च वेयु जिनान् भगवत्प्रतिमाः प्रणम्य नमस्कृत्याउप्रेक्ष्यते-अर्हतो मुख्य तयेष युगादिदेवस्य क्रमयोधरणयोः सेवनाय उपास्तिकृतः मन्तिके समीपे संप्राप्तयोः समागतयोः निर्जराणां मुराणां नागानां धानोर्मन्दिरयोरिवं । खोकपाताललोकयो. रिव ॥ इति राणपुरयात्रा ॥ आउआपुरेशो जगडूः किमन्यस्ताल्हाभिधः साधुरनन्यंदानैः । पीरोजिकाभिः खपुरप्रवेशे प्रभावनाद्युत्सवमस्य चक्रे ॥ २४ ॥ भाउमा इति नामः पुरस्य देशः तदायत्तत्वात्तनाग्नेव घसंवेरभिधानात् 'तालामा. नीवग्रही' इति लोकप्रसिद्धया च तत्स्वामी ताल्हो इति अभिधा नाम यस्य तादाः साधुर्वनिका व्यवहारीत्यर्थः। वगिजा 'साई' इति नामोच्यते । ज्ञाता भशाता अपि सर्षे भेगमाः साहा एव प्रतिपाद्यन्ते । तस्य साहस्य सापुरिति पर्यायो दयते धीयु. मनिसाधुसूरिकृतसोमामाग्यकाव्यादिषु । उत्प्रेक्ष्यते--अनन्यदानरसाधारणविप्राणनः कृत्वा अन्यो द्वितीयः किं जगहः । प्रतिप्रामपुरदेशशत्रुपकारकरगेन जगदुद्धता एकनु भदेवरपुरषासन्य आसीत, अपरसु सीजातः । सोऽस्म हीरसूरेः यत् आउमाभिधानं पुरे तस्मिन् प्रवेशे पादावधारणप्रस्ताव पीरोनिकामिः पीरोजपातिवाहिना खनामा कारिताभिः पौरोजिरा इति नामनाणविशेषः प्रमावना सपाइप्रविजनप्रदान यादी पुरि यस तास्समुत्स को कृतवान् । मादेशये प्रशिद्धाः पीरोनिकासा ददाविलः॥ ।

·काव्यमाला॥ . प्राप्यानुशास्ति प्रमुतोऽशुलक्ष्मी पर्वात्ययान्चन्द्रमसेव भानोः । कल्याणचञ्चद्विजयाभिधानोपाध्यायचन्द्रेण ततो न्यवति ॥ २१ ॥ कल्याणेन चञ्चद्राजमानं विजय इत्यभिधानं यस तादृशेनोपाध्यायेषु शक्रेण पुरंद- रेण तत आउआग्रामान्यवर्ति पश्चाद्वलितम् । कल्याणविजयोपाध्यायः पश्चादलते सत्यर्थः । किं कृत्वा । प्रभुतः श्रीहीरसूरेरनुशास्तिमाज्ञां शिक्षां च प्राप्य लब्ध्वा । केनेव । चन्द्रमसेव । यथा चन्द्रेण भानो स्करात्सकाशादंशुलक्ष्मी ज्योतिःश्रियं सं. प्राप्य पर्वात्ययादमावास्याविरामानिवृत्यते ॥ ग्रामक्षमा द्वनदेशदुर्गानुल्लड्मय दुर्लयभुवो वभाज । स मेदिनीनाम पुरं यतीनां पतियथा तक्षशिलां वृपाङ्कः ॥ २६ ॥ स यतीनां पतिः खामी सूरिः मेदिनीनाम पुर मेडतास्यनगर बभाज शिवाय । किं कृत्वा । प्रामा लघुपुराणि संनिवेशा वा,क्षमाभृतः पर्वता: वेलकसत्कगिरयः। तत्र हि सर्वेषां शैलाना 'चलो' इति नाम प्रसिद्धम् । वनानि काननानि, देशाः सामन्तानों राज्ञां मण्डलाः, दुर्गा विपमभूमयः कोट्टा वा, तानुबयातिक्रम्य । किंभूतान् । दुर्लक्ष्या दुःखेन लवयितुं शक्या भुवो भूमयो येषाम् । क इव । वृषाङ्क इव । यथा ऋषभदेवो ग्रामाद्यानुल्लक्ष्य तक्षशिलां बाहुबलिनगरौं भजति स्म । अधुना तु म्लेच्छात्रितत्वेन तस्या 'मक्का' इति नाम प्रसिद्धं श्रूयते ॥ मरुस्थलीविक्रमनागपूर्वपुरीयभव्यैर्भगवानिहत्य । वैताट्यशैलोत्तरदक्षिणाख्यश्रेणीनभोगैरिव स प्रणेमे ॥ २७ ॥ मरुपु सा स्थली वालुकाशैलमालाकुलस्थलप्रदेशे यद्विक्रमनगर 'वीकानेर' इति नाम पुरम्, तथा नागमिति पदं पूर्व यत्र ताक्पुर 'नागोर' इति प्रसिद्धम् ,तयोर्विक्रमपुर- नागपुरयोः संबन्धिभिर्भव्यैः संधैरिह मेडतानगरे एत्यागत्य भगवान् सूरिः प्रणेमे नमश्चक्रे । कैरिव । नभोगैरिव । यथा भरतार्थविमजनजनकवतान्यनाम्नः शैलस्य दश योजनानि भूमेवं गमने दशदश योजनपृथुला प्रथममेखला तस्यामुत्तरा तथा द. क्षिणा इति नाम्नी ययोस्तादृशे प्रेण्या तयोरुत्तरदक्षिणप्योर्नभसि गगनमण्डले विद्या- चलेन गच्छन्ति प्रचलन्तीति नभोगा विद्याधरखेचरास्तैर्भगवास्तीर्थकरः प्रणम्यते ॥ तं सादिमाद्यः सुरताननामाभ्युपेत्य भूपो बहु मन्यते स । मणिः सुराणां गुणगौरवेण कुत्रार्चनागोचरतां न गच्छेत् ॥ २८ ॥ सादिमा इति पदमायं प्रयममवं यत्र तादृशः सुरतान इति नामा । सादिमामुल. ताननामा भूपो मुद्गठेन्द्रः मेदिनीपुराधिपः अभ्युपेस सूरीन्दोः संमुसमागत्य तं हीरसूरि बहु मन्यते स्म यहुमानं प्रदत्ते स । तत्र दृष्टान्तमाचष्टे--गुणाना दानाभिलपितमाना- दीनां गौरवेण माहात्म्येन सुराणां मनिश्चिन्तारमं कुन क क स्थाने अर्चनायाः ·१३ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । पूजायाः गोचरतां योग्यतो न गच्छेन्न प्रयायात् । अपि तु सर्वत्रापि पूजा प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ पुरं पुनानेऽम्बरवन्मुनीन्द्रे महामहोऽभूदिह दानवानाम् । तदास्थलावण्यसुधाधयानां ज्योल्लाप्रियाणामिव रोहिणीशे ॥ २९ ॥ मुनीन्द्र हीरसूरिवासवे अम्वरवद्गगनाङ्गणमिव पुरं मेडताख्यनगरं पुनाने पवित्री- फुर्वाणे सति तदा सूरिसमागमनावसरे आस्यै सूरिवदने यल्लावण्यं सौन्दर्य लवणिमैव मुधा- ममृतरसं धयन्ति पिवन्तीति तेषां तादृशानां मानवानां मेडतापुरवासिभविकजनानां महामहोऽत्युत्सवोऽभूत्संजायते स्म । केपामिव । ज्योत्स्नाप्रियाणामिव । यथा चन्द्रोऽमृ- तपायिनां चकोराणामम्बरमाकाशं पुनाने रोहिणीशे चन्द्रमसि महोत्सवो भवेत् ।। एकोऽहमेव त्रिजगज्जनानां पिपर्मि कामानपरानपेक्षः। इति स्मयावेशवशादिवान्तः परानपास्य स्थितमेकमेव ॥ ३० ॥ मरौ सुराणामिव शाखिनं स प्रणेमिवा-श्रीफलवधिपार्श्वम् । अवग्रहो वृष्टिमिवेष्टसिद्धि बध्नाति तीर्थव्यतिलकनं यत्॥३१॥(युग्मम्) स हीरसूरिः श्रिया जनादतिशायिमाहात्म्यलक्ष्म्या कलितं फलवधिनामानं पार्श्व श्रीपार्श्वनाथं प्रणेमिवान् नमस्करोति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-मरी धन्वमण्डले सुराणां शा. खिनं कल्पवृक्षमिव । किंलक्षणम् । परानन्याजिनविम्यानपास्य विमुच्य एकमेव खय- मेव स्थितं खप्रासादे प्रवसन्तम् । श्रूयते हि तत्पाबें परा कापि जिनप्रतिमापि स्थातुं न शक्नोति अतश्चैकाक्येव तिष्ठति । किचेदमस्माभिरपि श्रुतचरं दृष्टचरं च, यत् फलवधिपार्श्वनाथप्रासादद्वारि कपाटौ न तिष्ठतः कदाचित्कश्चिदानीय योजयति तदा प्रा- तःसमये प्रासादात्कोशद्वयोपरि पतितौ दृश्येते, न द्वारि स्थितौ । अपि चान्या जिनप्र. तिमापि स्थापितापि पावे न तिष्टतीति। उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण स्मयावेशो वा- टोपः तस्य पशादायत्तत्वादिव । इति किम् । परानन्यानापेक्षते न कादति । अथ वा परेषां न अपेक्षा यस्य स परानपेक्षस्वादशोऽहमेक एव निजगजनानां त्रैलोक्यलोकानां कामान्मनोरथान् पिपर्मि पूरयामि इत्येको हेतुः ॥ युग्मम् ॥ प्रस्थापित ॥ ३२ ॥ विमल इति पदमादौ यस्य तादृशो हर्षः स एषोपाध्यायेषु सिंहः पञ्चाननः तस्मि- न्मेदिनीपुरे मिमेल मिलति साअर्थादस्य सूरेः। किंवत् ।प्रदवत् । यया युधमहो दिवि गगने इन्दोमिलति । विमलहपः किंलक्षण: । सिद्धपुरात्पूर्व सिद्धपुरनगरात्पुरोऽप्रे प्रस्थापि. तोऽपि । कया । साहेरकच्चरपातिसादयवती य आरायः अभिप्रायः तस्य युभुत्सया चोदुमिरच्या। ज्ञातुमित्यर्थः ।। - ...... ...........................................

·काव्यमाला। भट्टारकेन्द्रो ................... .................................................... ॥ ३३ ॥ .................................... ............ । ............................ ........ ॥३४॥ (युग्मम्) असौ भट्टारकाणामिन्द्रः पुनर्वितीयवारं पूर्वप्रस्थापनापेक्षया तूर्ण शीघ्रममुष्मान्मे- दिनीपुराभिधानानगरादेतं पूर्वोकं वाचकवासवं विमलहर्षोपाध्यायं पुरोऽप्रे प्रैपीत् प्रहिणोति स्म । कि कर्तुम् । क्षितीन्द्रमकबरराजमपि पुनरात्मना स्वेन तदीयाशयं साहेर्निजस्याकारणाभिप्रायं किमर्थमहमाकारितोऽस्मीति साहिमनःपरिणामं ज्ञातुम- ववोद्भुम् । किंलक्षणम्। वाचकवासवम् । धिया शोभया कलितो योऽसौ सीहस्तेनादिपद- भूवेन राजन्ती शोभमाना विमल इत्याला नाम यस्य तादृशेन विज्ञेषु विद्वत्सु उत्तसेन शेखरेण श्रीसीहविमलप्रज्ञांशेन युक्तं सहितम्। उत्प्रेक्ष्यते-साक्षात्प्रज्ञाप्रागल्भ्यागुरुणा वृहस्पतिनेव शकोऽपि तावद्वाचस्पतिना संयुक्त एव स्यादिति । अथोपाध्यायस्योत्प्रेक्षा उत्प्रेक्ष्यवे-प्रज्ञा खप्नतिमा सैवात्मदर्शो दर्पणं तन प्रतिविम्बति संक्रामतीत्येवंशीला विश्वे समस्ता विश्वेषां वा त्रयाणां जगतां पदार्थानां सार्थाः समूहा यस्य ताशं ख- मात्मीयं प्रधानमिव मन्त्रिणमिव ॥ युग्मम् ॥ इति मेदिनीपुरागमनफलपार्श्वनाथयात्रा वाचकप्रस्थापनं च ॥ प्रतिष्ठमानस्य ततो व्रतीन्दोः पदे पदे पौरपरम्परामिः । महामहश्रीः समतानि भानोरहःसमूहैरिव शारदीनैः ॥ ३५ ॥ ततो मेडतानगरात्प्रतिष्ठमानस्य प्रस्थानं कुर्वतः । प्रचलत इत्यर्थः। व्रतीन्दोः सूरेः पदे पदे स्थाने पुरनगरमामादी पौराणां नागरिकाणां परम्पराभि|रणीभिः महामह- श्रीरतिमहीयसी उत्सवानां शोभा समतानि निर्मिता । कस्येव । भानोरिव । यया शार. दीनैः शरत्कालसंवन्धिभिः अहःसमूहर्दिनयन्दैः सूर्यस्य पदे पदे गरीयसी महसां किरणानां श्रीः संतन्यते। महः किरणवाची शब्दप्रभेदे नाममालायामकारान्तो. ऽप्यस्ति । यथा-'महं तु महसा साकम्' इति । तथा सकारान्तोऽप्युत्सववाची श- ब्दोऽस्ति । यथा नेपधे-'एनं महखिनमुपहि सदारणोधैः' इति । 'महखिनमुत्सवय- न्तम् । महम्शब्दः सकारान्तोऽप्यस्ति' इति तद्वृत्तिः । तेजखिनं वा.॥ फतेपुरं सागरमेखलाया वस्खोकसारामिव गन्तुमिच्छुः । यावत्स साझा नगरं पवित्रीकरोति वाचंयमचक्रवर्ती ॥ २६ ॥ भूपं प्रति प्रापप्रहितोऽथ तावच्छ्रीवाचकेन्द्रो विमलादिहर्षः । सैन्येन सैन्येश इवानुयातो विदग्धवृन्देन फतेपुरेऽगात् ॥३७॥(युग्मम्) ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५८९ . अत्यपरप्रारम्भे मेदिनीपुराप्रभोः प्रस्थानात्प्राक् पूर्व भूपं प्रति प्रहितः प्रेषितो विमल इति पदमादौ यस्य ताग्विधो हर्प इति नामा धियोपाध्यायपदशोभया सहितो वाचकेन्द्र एतावता विमलपोपाध्याय: तावत्समय एव फतेपुरै अगाद्गच्छति स ।जगा- मेयर्थः । किंलक्षणः । विदग्धवृन्देन पण्डितमण्डलेनानुयातः । अनुगम्यमान इत्यर्थः । क इस । सैन्येश इव । यथा चक्रवर्तिना खमित्रमिलनाथै कश्चित्सैन्येन कटकेनानुगतः प्रहितः सेनापतिश्चक्रिमित्रनगरे गच्छति । तावत्कुत्र । यावद्वाचंयमानां मुनिनां सार्वभी- मश्चक्रवर्ती यावता समयेन साहां नगर पवित्रीकरोति पुनाति । किं कर्तुमिच्छुः । फ- तेपुरै गन्तुमिच्छुः श्रीकरीनगरी यातुकामः । उत्प्रेक्ष्यवे-सागरमेखलायाः समुद्रपर्य- न्तभूमेः वखोकसारामिव धनदनगरी मिव । युग्मम् ॥ संलियतश्चक्षुरिव प्रियं स्वं श्रीपातिसाहिं मिलति स पूर्वम् । गोष्ठीमनुष्ठाय पुनः सधयो प्रामोदयत्रीतमना महीन्द्रम् ॥ ३८ ॥ स विमलहोपाध्यायः पूर्व सूरि मिलनात्प्राक साहिमकबरपातिसाहिं मिलति स्म । किमिव । चक्षुरिव । यथा संनियतः स्नेहातिशयं विश्राणस्य नयनं खप्रियं निजमनोरुचित प्रति गत्वा तदरसंगमात्पूर्वमेव मिलति, पुनर्मिलित्या अनन्तरं धो धर्मसंवन्धिी गोष्ठी मियो वार्तामनुष्ठाय कृत्या प्रीतमनाः स्वयं हृटमानसः सन् महीन्दं पावियाहिं प्रामोदयत्प्रह्लादयामास ॥ कल्याणवान्कुत्र कियच दूरे कदायियासुः पुनरस्ति सूरिः। साहिस्तदोदन्तममुं मुनीन्दोः स प्रानयत्सख्युरिवातिहृप्यन् ॥ ३९ ॥ तदा वाचकमिलन व्यतिकरे हृध्यन् मनगि प्रमोदं प्रामुवन् साहिरकब्यरो मुनीन्दोही- रसूरेरमुमिहेव वृत्ते कथ्यमानमुदन्तं समाचार प्राभयत्पृच्छति स । कास्येव । सख्यु- रिव । यथा कवित्ससा समिबस्योदन्तं प्रश्नयति । तमेवोदन्तप्रश्नमाह-स सूरिः । कल्याणवान् कुशलीवर्तते । पुनः सूरिः फुत्र स्थाने पुरे प्रामे वा अस्ति । पुन: किया हरे विप्रकृष्ट स्थाने वर्तते । पुनः कदा कस्सिन्काले मासे दिने अवसरे या आयियामु. रग्रागन्तुमिच्छुरसि॥ प्रभुः शुभंयुर्वरिवर्ति नीतिशालीव साझानगरं पुनानः । वितिष्ठते वर्त्मनि नातिदूरे विभूपितो वर्मणि वार्धकेन ॥ ४० ॥ शनैः शनैः- ॥४१॥ य साहिविकेन्द्र वियस पधात्प्रेषयति स्म । किं फुर्वाण: । प्रभोः मरेरागर्म सपुरे पादायधारण रागीहमानो पाउछन् । पुनः भूिनः । वनोपाध्यायेनेल्लमुना प्रकारेगोको दतोत्तरः । इति फिम् । हे साहे, प्रभुहारपिगयमूरिनासा न्यायेन शोलते मोम 441 .................. ...................

·६९० काव्यमाला। त्येवंशीलतादृक् राजेव शुभंयुः शुभसंयुक्तः कल्याणवान् वरिवर्ति अतिशयेन कुशली वर्तते । पुनरधुना साङ्गानगरं सांगानेरनाम पुरं पुनानः पवित्रीकुर्वाणोऽस्ति । हे साहे, नातिदूरे नेदीयस्येव वर्मनि मार्गे वितिष्ठन्ते । पुनः वमणि खशरीरे वार्धकेन वृद्धाव- स्थया विभूषितः शोभितः । यदुक्तम्-'अलंकरोति हि जरा राजामासभिषग्यतीन्' इति सूक्तेः। तत्तस्माद्वार्धककारणात् पथि मार्गे मन्द मन्दं शनैः शनैः संचरिष्णुः संचरण- शीलोऽस्ति । तथा स्वल्पैरेव वासरैः स्तोकैरेव दिनैः समेता श्रीमत्पाबें समायास्यति ।। इति विमलहोपाध्यायस्य साहिना मिलनगोष्ठीपश्चादागमनानि ॥ तद्वाचकेन्द्रादधिगत्य वार्ता श्राद्धैनिनंसोत्सुफितैः प्रमोदात् । अभ्येत्य भव्यैरिव तुझिकायाः पुरो जिनेन्द्रः स ततः प्रणेमे ॥ ४२ ॥ ततोऽकन्वरपार्थादुपाध्यायागमनानन्तरं स चासौ वाचकश्च तद्वाचकस्तस्माद्विमल. होपाध्यायसकाशात् साहिपोक्तां वार्तामधिगत्य सम्यक् ज्ञात्वा निनंसया सूरि नन्तु- मिच्छया उत्सुकितै फरकण्ठितः श्राद्धैः श्रीकरीश्राद्धजनैरभ्येत्य साहानगरं यावरसंमुखमा- गत्य पुरः फतेपुरसंघस्य प्रथमतः प्रमोदादानन्दात् स सूरिः प्रणेमे नमश्चके । कैरिव । भव्यैरिव । यथा तुहिकायास्तुगियानाच्या नगर्या भविकः श्रावकैः अभ्येत्य जिनेन्द्रो महावीरः प्रणमते स॥ दत्ता सुरेभ्यो हरिणाम्बुनाथमाघेऽधिगत्येव सुधां सुरेन्द्रः । प्रीतेभ्य एभ्यः प्रभुरप्यवेत्योदन्तं तमन्तर्मुदमादधार ॥ ४३ ॥ प्रभुहीरसूरिरपि प्रीवेभ्यो हृष्टभ्य एभ्यः संमुखागतश्रावकजनेभ्यस्तं विमलहोंपा. ध्यायसत्कमुदन्तं साहिमिलनादिवृत्तान्तमवेत्य ज्ञात्वा अन्तश्चित्तमध्ये मुदं हर्पमादधार विभर्ति स्म । क इव । मुरेन्द्र इव । यथा पुरंदरः शक्रः अम्बुनायस्य जलपतेः समु- द्रस्य । 'यादःस्रोतोवानंदीशः' इति हैम्याम् । माघे मघनसमयावसाने हरिणा नाराय. गैन दत्ता विनाणिताम् अत एव प्रीतेभ्यः यदर्थ समेता सा सिद्धिः सुराणां समजनि ततः प्रीतिं प्राप्तेभ्यः मुधाममृतमधिगस प्राप्य मनसि मोदमाधत्त दधौ । पवित्रयंस्तीर्थ इवाध्वजन्तून्पुरेऽभिरामादिमवादनानि । यावत्समेतः प्रभुरेत्य तावद्राग्याचकेन्द्रेण नतः स तावत् ॥ ४४ ॥ स प्रभुदौरसूरिस्तावत्तस्मिन्नेव समये द्राक् शीघ्रमागत्य फतेपुरादभ्यस्य विमलहोंपा- ध्यायेन नतो नमस्कृतः । कदा । यावद्यस्मिन्नेव समये अभिरामा इति पदमादिमं यत्र तादृग्वाद इति नाम यस्य तादृशे पुरे एतावता अभिरामवादनगरे समेतः सम्यक् सुखेन भायातः । कि कुर्वन् । तीर्थ इव । तीर्थशब्द. पुनपुंसके । 'प्रस्थ तीर्थ प्रोथमलिन्दः' इति लिङ्गानुशासने । शगुंजयादिरिच अध्वजन्तून्मार्गवासिनो मनुष्यान् पवित्रयन् पावनीकुर्वन् । तीर्धमपि अध्वना मागेण कृत्वा समायातान्यात्रिकालोकान्पुनाति ।। .

·१३ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । ५९१ मधोः पिकीकान्त इवैप युष्मत्समागम कासति भूमिकान्तः । तद्वाचकेनेत्युदितो व्रतीन्द्रः फतेपुरोपान्तभुवं बभाज ॥ ४५ ॥ प्रतीन्द्रो हौरसूरिः फतेपुरस्योपान्तभुवं समीपक्षोणी बभाज शिवाय 1 श्रीकरीपार्श्व समेत इत्यर्थः । किंलक्षणः । तद्वाचकेन स चासो यः साहिपाधै गत्वागतो वाचकश्च तेन इत्यमुना प्रकारेण उदितः कथितः। विज्ञप्त इत्यर्थः । इति किम् । हे प्रभो, एषोऽक. ध्वरनामा भूमिकान्तः पृथ्वीपतिः युध्माकं समागममागमनं काहति वाञ्छति । क इव । पिकीकान्त इव । यथा कोकिलावल्लभो मधोर्वसन्तसमयस्य समागमं कामयते ॥ इति फतेपुरसमीपे प्रभोरागमः ॥ अश्रावि संधेन ततः प्रवृत्तिर्जनाननात्सूरिसमागमस्य । द्वीपान्तरोपागतपण्यपूर्णपोतनजस्य व्यवहारिणेव ॥ १६ ॥ ततः सूरेः फतेपुरसमीपागमनानन्तरं संपेन श्रीकरीश्राद्धवर्गेण जनानां वर्धापनिका. दायकानामाननान्मुखात्सूरेः समागमस्य प्रभोः पादावधारणस्य प्रवृत्तिर्वार्ता प्रभावि श्रूयते स । केनेव । व्यवहारिणे । यथा व्यापारिणा द्वीपान्तरेभ्यः अन्योन्यद्वीपेभ्यः उपागताना तथा पण्यैः क्रयाणकैः पूर्णानां भृतमध्याना पोतानां यानपात्राणां गणस्य समूहस्य समागमवार्ता श्रूयते ॥ उपायनीकृत्य नृपैरिवैतन्महीमघोनः कनकांशुकादि । तदागमोऽभाप्यत थानसिंहामीपालमानूमुखसंघमुख्यैः ॥ ४७ ।। थानसिंहो रामाजसाहिसेवकः, तथा अमीपालोऽपि साहेः प्रतिदिननालिकेरढीकन. कृत, तथा मान्मुसा: आद्या येषु तादृशैः संघः श्राद्धवर्गः मुख्यः प्रकृष्टः श्राद्धः एत- न्महीमघोनः अकबरसाहेव दागमः सूरेरागमनमभाध्यत पोच्यते स्म । किं कृत्वा । नृपैरन्यभूपालरिव कनक वर्णमंशुकानि वस्राणि आदी यस्य तादृग्वस्तुजातमुपायनी. कृत्य दायित्वा॥ आज्ञां तवासाद्य समग्रभूमीपालाङ्कपत्रेहभृङ्गिताङ्ग्रेः । कुमो जिनस्व वयं प्रवेशमई मुनीन्दोर्महनीयकीर्तेः ॥ १८ ॥ रामनाः समस्या ये भूमिपाला राजानस्तेषामक सत्सङ्गः स एव परहं पमं तत्र भृहिती भ्रमराविवाचरिती भद्री चरणी यस्य तत्संबोधनम् । हे साहे, तवाशामादेश. मासाध संग्राप्य वयं त्वदीया महाजनजनाः थावकाच महनीया जगजनवाया कीर्ति. यशो यस्य ताशस्य दीर्धकरस्येव मुनीन्दोः श्रीमदाहृतधीहीरविजयसूरेः प्रवेशस्य फतेपुरमध्ये समागमनस्य महमुत्सवं फुर्मः ॥ प्रमोनिपीयोपगर्म प्रमोदप्रोत्फुल्लयाम्बुरुहो महीन्द्रः। मुधां स्वगाम्भीर्यजिताधिनेवोपदीकृतामुच्चरति स्म वाचम् ॥ १९ ॥ .

·५९२
काव्यमाला।
महीन्द्रः साहिर्वाणीमुच्चरति म यभापे । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनो गाम्भीर्येण ग.
म्भीरतया जितेनान्धिना समुद्रेण उपदीकृता सुधामिव । किंभूतः महीन्द्रः । प्रमोदेना.
ल्हादैन उत्फुलं विकसितं वक्र मुखमेवाम्बुम्हं कमलं यस्य । किं कृत्वा । प्रभोः सूरे-
रुपगमं पादावधारणं निपीय सादरं श्रुत्वा ।
यस्मिन्महाश्चर्यरसे निमग्नीभूता त्रिलोकीजनता यथा स्यात् ।
विनिर्मिमीध्वं तमिह प्रवेशमहं महीयांसमहो मुनीन्दोः ॥ ५० ॥
अहो इति संवोधने । हे श्राद्धाः, इह मत्फतेपुरमध्ये मुनीन्दोः सूरिराजस्य तं जगति
विख्यातिमाजं महीयांस बहुदविणवितरणविविधविचित्ररचनाकरणादिभिरतिमहान्तं
प्रवेशस्य महमुत्सवं तथा तेन प्रकारेण निर्मिमीध्वं कुरुध्वम्। तथा कथं ते कं च । यथा
येन प्रकारेण त्रिलोकीजनता त्रैलोक्यलोकनिकरः यसिन्प्रवेशमहोत्सवे महानतिशायी
य आश्चर्यरसः विसयातिरेकरसस्तस्मिन्निमनीभूता निलीयस्थीयमाना डिव स्यात् ।
अत्र गर्भितोरप्रेक्षासी॥
गिरं धरेन्दोर्हृदये निधाय नालीकनेत्रामिव नैगमास्ते ।
वाचस्पतेगोचरयन्ति वाचो न यां कदाचिन्मुदमादधुस्ताम् ॥ ११ ॥
ते नैगमा वणिजः श्राद्धास्तामसाधारणां मुदं प्रमोदं दधुर्धारयन्ति स्म । यो मुदं
वाचस्पतेः मुराचार्यस्यापि वाचो वचनरचनाः कदाचित्कस्मिन्नपि प्रस्वावे गोचरयन्ति
विषयीकुर्वन्ति । गुरुमिरोऽपि यो वक्तुं न प्रभवन्तीत्यर्थः । कि कृत्वा । नालीकनेत्रां
प्रफुटकमललोचनामिव धरेन्दोरकचरस्य वसुधाविधोगिर वाणी हृदये निधाय हृदय
मनो पक्षध तस्मिन् स्थापयित्वा वक्षति वनिता निधीयते मनधि वागयधार्यते ॥
इति सूरेः प्रवेशोत्सवकरणार्ध साहेर्विज्ञप्तिस्वदादेशप्राप्तिश्च ।।
निवृत्य पृथ्वीपुरहतपार्धात्संघस्य चाथाकथयन्नुदन्तम् ।
सोऽपि प्रसर्प प्रमदामृताव्यौ मराललीलायितमाततान ॥ १२ ॥
अप साहिनाशाप्रदानानन्तरं स्यानसिंहादयः श्राद्धाः पृथिवीपुर हुतरा साहेः पा.
श्वामित्य पश्चाद्वलयित्वा संघश समप्रभाश्रीद्वाजनवर्गस्य उदन्तं भूपतिसंवन्धिन
पृत्तान्तमकथयमिवेदयन्ति मा पुनः संघोऽपि ।भुत्वेसप्यादार्यम्।रापन्यर्धमानो यः
प्रमोदो हर्षः स एवामृतान्धिः क्षीरसमुदतस्मिन्मराललीलायितं राजहंसवितरितमा.
ततान पुरते स्म । 'हेसाणाहतपपरेपुकपिशीराणयाम्भोभृतेः' इवि सातस्यागुती ।
परमानन्दमेदुरीमाएं बभारेलपः ।।
अप पत्तेपुरसंपस संमुरागमनारम्म:-
संघः प्रतस्थेऽभिमुख मुनीन्दोरकण्ठितामाफलयाकुण्ठाम् ।
कलंकपाकान्त इव प्रयुद्धकहोलशाली रजनीचरस ॥१३॥

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५९३ संघः आगराफतेपुरश्राद्धसमुदायो मुनीन्दोहीरविजयसूरैरभिमुखं प्रतस्थे प्रचलति स्म । कि कुर्वन् । भकुण्ठामसभ्यधिकामुत्कण्ठामीत्सुक्यमस्यास्तीत्युत्कण्ठी तस्य भाव उत्कण्ठिता तामाकलयन्दधत् । क इव । कूलंकपाकान्त इव । यथा कूलं मर्यादाभूमी कपन्ति विलिखन्ति पातयन्तीति फूलंकपा नद्यस्तासां कान्तो भर्ता समुद्रो वृद्धा वृद्धि प्राप्ता उपचिता ये कलोलास्तरङ्गास्तः शालते शोभते इत्येवंशीलः सन् रजनीश्वरस्य विधोरभिमुखं प्रतिष्ठते॥ सुवर्णकायानतिवातवेगान्चीलाविशेपैः क्षितिमस्टशन्तः । कृष्णा इवाध्यारुरुहुर्वहन्तः श्रियं हरीन्केचन चक्रहस्ताः ॥ १४ ॥ केचन जनाः हरीनश्वानारुहुः अध्यासामामुः। के इव। कृष्णा इव । यथा नारायणाहरी. न गरुडानारोहन्ति । कि कुर्वन्तो जना नारायणाश्च । यहन्तो धारयन्तः । काम् । श्रियम्, विविधवस्त्राभरणादिशोभां लक्ष्मी च । उभयेऽपि कमलां कलयन्तो वा । पुनः किंभूताः । चक्र रथाङ्गमाकृत्या मूर्तिमहा मुदर्शनं हस्ते पाणी येषाम् । किलक्षणान् हरीन् । मुशो. मनो वर्णो रक्तपीतश्वेतादिको येपाम् । यदुक्तं हैम्याम्-'सिते तु तत्र कोकाही खोद्गाहः श्वेतपिले। पीयूषवणे सेराहः पीते तु हरयो हये । कृष्णवणे तु सुझाहः क्रि- याहो लोहितो हयः । आनीलस्तु नीलकोऽन त्रियूहः कपिलो हयः॥ इत्यादिवचनात् । पक्षे । स्वर्णकायास्तन्मयत्वात् । यदुक्क हैम्याम्-'पक्षिखामी काश्यपी वर्णकाय:' इति । पुन: किंभूताः । भतिक्रान्ता वातानां पवनानां वेगो ययेऽपि । पुनः किंभूताः। वीलानां धारित-वल्गित-प्लुति-उत्तेजित-उत्तरिताभिधानानांधारागतीनां विशेषरतिशय- विविधप्रकारा। धौरितं वल्गितं प्लुत्युत्तेजितोत्तरितानिव । गतयः पञ्च धाराख्यास्तरमाणां क्रमादिमाः॥ इति हम्याम् । क्षिति क्षोणीमण्डलमस्पृशन्तः पादन संघद्ययन्तः शीघ्रगामि- तया । अथ या उत्तालफालललितभूमी स्पृशन्तोऽपि न दृश्यन्ते । यदुकं नेपधे-'T- ग्यकेवलनमःक्रमणप्रवाहवाहरलुप्यत सहस्रदगवंगः' इति । पक्षे सगतया ॥ याभूपांशुतडिद्वितानान्गोंर्जितस्पन्दिमदाम्बुधारान् । शक्रेण कायाः कुतुकात्कृताः किं यानाम्बुदान्केचिदिभान्मजन्तः॥१५॥ फेचित्रनाः यगुः शुशुभिरे । किं कुर्वन्तः । इमान् हस्तिनो भजन्तोऽप्यारोदन्तः । उत्येश्यते-तुकाकीतहलात् शक्रेण कायाः स्वशरीरानि कि कृताः। किं कुर्यन्तः कायाः। यानानि याहनीभूतानम्युदान्मेपानाप्रयन्तः। संक्रन्दनासण्हलमेघवाहनाः' इति हम्याम् । इमानम्युदाय फिलक्षणान् । विशिष्ट भूषा भामरणानि तेषामंशवः किरणा एष तडिता विगुतां वितानं यन्द ये तान् । 'दिनव भूगमवधिः श्रियाममा' इति नषधे । 'भूत आमरणानि' इति तदतिः विशिष्टाः शोमा ये तासा अंगयो यासा साइग्विधाना सौदामिनीना मगरलं ये । गाभिर्गजारवः त्वा उभयेऽप्युजिता: प्र. यला पन्दन्ति शान्ति इत्येवंतीसरा मदा दानानि त एवाम्यनि जलानि सेपो धारा:

·१३ सर्गः
हीरसौभाग्यम् ।
उत्प्रेक्ष्यते-पिनुरिन्द्रस्य वाहमुचैःश्रवसमाख्याध्यास्य अनेकाः शतशो मूर्तयो देहा
यस्य । वाहा अपि अनेका इन्द्रस्य विद्यन्ते । यदुकं रघुवंशे-'शतैस्तमष्णामनिमेषवृत्ति.
मिहरि विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः' इति वाजिवाहुल्यम् । एतावता श्वेतनीलवर्णा-
नामुपलक्षणादन्यवर्णसंवन्धिनोऽपि संभाव्यन्ते । अथ च जातिवाचित्वादेकवचनम् ।
अनेकमूर्तित्वेन जयन्तस्यारोहणावा अप्यनेके जाता एव । अथ च स्निग्धमित्रैः
समं निखेलन् क्रीडन् । मित्रा अप्यनेकवर्णाश्वाधिरूढाश्व संभाव्यन्ते । तादृश इन्द्रसू-
नर्जयदत्ततामेव ॥
तदा कुमारीभिरभासि भास्वन्मुक्तामणीवर्णविभूषणाभिः ।
इवानुनाभिः सुररानसूनो रिरंसयोर्वीतलशालिनीभिः ॥ ६ ॥
तदा तस्मिन्व्यतिकरे भावन्ति दीप्यमानानि मुक्तानो लघुस्थूलप्रमाणादीनां मुका-
फलानां मणीनां करतलपद्मरागेन्द्रनीलहीरकमुख्यानां रत्नानां वर्णानां श्वेतरक्तपीतवर्ण-
कनकानां विभूषणान्याभरणानि यासां तादशीभिः कुमारीभिरनूढाष्टनवदशवर्षदेशीयवा.
लिकाभिरमासि शुशुभे । उत्प्रेक्ष्यते-रिरंसया चलवयस्त्वेन क्रीडां कर्तुमिच्छया उर्वीतलं
भूमण्डलं शालन्ति सेवन्ते इत्येवंशीलाभिः सुरराजसूनोर्जयन्तस्यानु जामिर्लधुभगिनी.
मिरिव । स्वमुहृद्भिः समं क्रीडा कतु कौतुकास्कृतानेकमूर्ति भ्रातरं जयन्तं विभाव्य
तदर्शनोत्पन्नाद्वैतात्मकौतूहलाकलितरसिकमानसतया जयन्तलघुभगिन्या जयन्त्या अपि
कृताभिः अनेकाभिर्मूर्तिभिरिवेसर्थः । अत एताः सर्वा अपि लघुभगिन्य एव ।।
परम्पराभिः पुरसुन्दरीणां राजी जनानामनुगम्यते स्म ।
महे मुनीन्दोः शरदीव राजमरालमाला कलहंसिकाभिः ॥ ६१ ॥
मुनीन्दोः सुरेमहे प्रवेशोत्सवे जनानामागराफतेपुरादिनगरनागराणां राजी श्रेणी
पुरसुन्दरीणां परम्परामिः मेवातमण्डलनागरीणां पतिभिः अनुगम्यते स्म । नराणामनु
नार्योऽपि प्रचेलरित्यर्थः । काभिरिव । कलहंसिकाभिरिव । यथा शरदि धनात्यये
राजमरालमाला राजहंसावली राजहंसीभिरनुगम्यते ॥
भूषामणिद्योतितदिङ्मुखाभिश्चापल्यचञ्चत्कुलबालिकाभिः ।
बभेऽअखेदाद्भुवमीयुपीभिरिवार्भकाभिर्जलबालकाभिः ॥ १२ ॥
भूपाणामलकाराणो मणिभिर्माणिक्यः । रनकान्विभिरित्यर्थः । योदितानि प्रकाशि-
तानि दिशा दशानामपि हरितां मुखानि याभिखारशीभिः । तथा चापत्येन चश्चलतया
चधन्तीभिः कुलबालिकाभिः मुजातकुमारिकाभिः बभे दीप्यते स । उप्रेक्ष्यते--अत्रे
आकाशमार्गे चिरविलसनेन बहुकालं विलासकरणेनोद्भूतखेदानिःप्रकटीभवनिर्वेदा.
झुर्व भूमण्डलं प्रति ईयुपीभिरागताभिलिकाभिर्ल वीभिर्जलबालिकाभिर्विद्भिरिव ॥
सगर्भभावं विधुना दधानाः सारखता मर्त्यनिषेव्यमानाः ।
तदा स रङ्गन्ति पुरस्तुरङ्गाः क्ष्मायामिवोचैःश्रवसोऽनुबिम्बाः ॥१३॥

·. ५९४ काव्यमाला । प्रवाहा येषु स्पन्दन्ति निष्पतन्ति इत्येवंशीला मदेनाहंकारेण एकैकेभ्योऽभ्यधिकाभ्यः धिका । अथ वा ग्रीष्मतप्तीभूतं भूलोकं निर्वापयिष्यामः शीतलीकरिष्याम इति मदेन हर्पण युकाः पयसां धारा येषाम् । 'मदो रेतस्यहकारे मये हमदानयोः । कस्तूरि- कायां क्षैव्ये च' इत्यनेकार्थः । पश्चात्कर्मधारयः॥ रथ्यैः सनाथान्मणिशातकुम्भसंदर्भगर्भारथिकैः श्रिताङ्कान् । मरुद्रयान्स्वःसदना इवात्र व्यभूपयन्केऽपि पुनः शताङ्गान् ॥ १६ ॥ अत्र संमुखागमनोत्सवे पुनः केऽपि जनाः शताङ्गान् रथान् व्यभूषयन् अलंकुर्वन्ति स्म । किंभूतात् । रथ्यैरश्वर्वृषभैवी सनायान्' सहितान् । पुनः किंभूतान् । मणीनां नानाविधरत्नानां शातकुम्भानां स्वर्णानां संदर्भो रचना गर्ने मध्ये येपाम् । पुनः किंभू- तान् । रर्थिकः रथारोहिमिः श्रितः सेवितः अङ्क उत्सङ्गो येपाम् । के इव । स्वःसदना इव । यथा देवा मरुद्रयान् दिव्यस्यन्दनान् विभूषयन्ति ॥ स्थलप्रफुल्लन्नवहैमपालेखाविभूपामिव लम्भयन्तः । क्रमद्वयीचमणक्रमेणालंचक्रिरे केचन वार्धिकाञ्चीम् ॥ १७ ॥ केचन जना कमयोधरणयोयी तया यच्चक्रमणं प्रचलनं तस्य क्रमेण परिपाट्या वार्धिकाची भूमीमलंचक्रिरे भूषयन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--स्थले जलातिरिक्तपदेशे प्रफु- हन्ति विजृम्भमाणानि नवानि प्रथमारूढानि हैमानि कनकसंबन्धीनि पद्मानि कमलानि तेपो लेसाः श्रेणयस्तासां विभूषां शोभा लम्भयन्तः प्रापयन्त इव, । उत्फुलस्थलपनाभ- भवचरणभूषिता' इति चम्पूकथायाम् ॥ दधुस्तदा जन्मजुपो विभूयां भूपाविशेषान्वपुपा वहन्तः । श्रिया जितेनामरस नेवोपदीकृताः स्वीयसुरा नगर्याः ॥१८॥ तदा तस्मिन्नवसरे जन्मजुपो मनुष्या विभूषामलंकारादिकं दधुर्धारयन्ति स्म । कि कुर्वन्तः । वपुषा शरीरेण भूपाणां शोमानो विशेपानतिशयान् वहन्तः दधतः । उत्प्रे. क्ष्यते-त्रिया लक्ष्म्या कृत्वा जितेनाभिभूतेन अमरसामना खर्गेण नगर्याः श्रीकर्याः खीया आत्मीयाः मुरा देवा उपदीकृता टाकिता इव ॥ आरुह्य वाहं पितुरिन्द्रसूनुः स्निग्धैनिखेलन्किमनेकमूर्तिः । पर्याणितप्रौढयाधिरूढाः शृङ्गारिता भान्ति तदा कुमाराः ॥ १९ ॥ तदा तल्लिन्यसाये महारो पनालंकारादिवेपः संजात एपामिति गङ्गारिताः । अथ वा शहारसहितान्कुर्वन्दीवि महारयन्ति वार्यन्ते स्मेति Zारिताः इमारा भान्ति शोभन्ते । किंलक्षमाः । पर्याग पत्ययनं जातमेपामिति पर्यागिताः । पर्याणयुकं दुर्य. न्तीति पर्यापयन्ति पर्यायन्ते स्मेति पयोगिता या तथा प्रादाः प्रगल्भाः पुरुषप्रमान पाच्या प्रवासानभिष्टाः । 'अवेऽपि मानेऽपि व पारपाधिकम्' इति नेप। - ।

·हीरसौभाग्यम् ।
१९५
उत्प्रेक्ष्यते--पितुरिन्द्रस्य वाहमुच्चैःश्रवसमारुह्याध्यास्य अनेकाः शतशो मूर्तयो देहा
यस्य । वाहा अपि अनेका इन्द्रस्य विद्यन्ते । यदुकं रघुवंशे-'शतैस्तमक्ष्णामनिमेषत्ति-
मिहरि विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः' इति वाजिबाहुल्यम् । एतावता श्वेतनीलवर्णा-
नामुपलक्षणादन्यवर्णसंवन्धिनोऽपि संभाव्यन्ते । अथ च जातिवाचित्वादेकवचनम् ।
अनेकमूर्तित्वेन जयन्तस्यारोहणावा अप्यनेके जाता एव । अथ च स्निग्धैर्मित्रैः
समं निखेलन् कीडन् । मित्रा अप्यनेकवर्णाश्वाधिरूढाश्च संभाव्यन्ते । तादृश इन्द्रसू.
नुर्जयदत्ततामेव ॥
तदा कुमारीभिरभासि भास्वन्मुक्तामणीस्वर्णविभूषणाभिः ।
इवानुनाभिः सुरराजसूनो रिरंसयोर्वीतलशालिनीभिः ॥ ६० ॥
तदा तस्मिन्व्यतिकरे भाखन्ति दीप्यमानानि मुक्तानां लघुस्थूलप्रमाणादीनां मुक्का-
फलाना मणीनों करतलपद्मरागेन्द्रनीलहीरकमुख्यानां रत्नानां स्वर्णानां श्वेतरक्तपीतवर्ण-
कनकानो विभूषणान्याभरणानि यासा तादृशीभिः कुमारीभिरनूढाष्टनवदशवर्षदेशीयवा-
लिकाभिरभासि शुशुभे। उत्प्रेक्ष्यते---रिरंसया चलवयस्त्वेन क्रीडां कर्तुमिच्छया उचीतलं
भूमण्डलं शालन्ति सेवन्ते इत्येवंशीलाभिः सुरराजसूनोर्जयन्तस्यानुजाभिर्लधुभगिनी-
भिरिव । स्वसुहृद्भिः समं क्रीड़ा का कौतुकात्कृतानेकमूर्ति भ्रातरं जयन्तं विभाव्य
तदर्शनोत्पन्नावतात्मकौतूहलाकलितरसिकमानसतया जयन्तलधुभगिन्या जयन्या अपि
कृताभिः अनेकाभिमूर्तिभिरिवेत्यर्थः । अत एताः सर्वा अपि लघुभगिन्य एष ।।
परम्पराभिः पुरसुन्दरीणां राजी जनानामनुगम्यते स्म ।
महे मुनीन्दोः शरदीव राजमरालमाला कलहंसिकाभिः ॥११॥
मुनीन्दोः सुरैर्महे प्रवेशोत्सवे जनानामागराफतेपुरादिनगरनागराणां राजी श्रेणी
पुरसुन्दरीणां परम्परामिः मेवातमण्डलनागरीणां पतिभिः अनुगम्यते स्म । नराणामनु
नार्योऽपि प्रचेलरित्यर्थः । काभिरिव । कलहसिकाभिरिव ! यथा शरदि घनात्यये
राजमरालमाला राजहंसावली राजहसीमिरनुगम्यते ।
भूपामणिद्योतितदिङ्मुखाभिश्चापल्यचञ्चत्कुलबालिकाभिः ।
बभेऽखेदाद्भुवमीयुपीभिरिवार्भकाभिर्जलबालकाभिः ॥ १२ ॥
भूपाणामलंकाराणां मणिभिर्माणिक्यः । रत्नकान्तिभिरित्यर्थः । द्योतितानि प्रकाशि-
तानि दिशा दशानामपि हरितां मुखानि यामिस्तादशीभिः। तथा चापल्येन चञ्चलतया
चश्चन्तीभिः कुलवालिकाभिः सुजातकुमारिकाभिः वभे दीप्यते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--अत्रे
आकाशमार्गे चिरविलसनेन यहुकाल विलासकरणेनोद्भुतखेदाग्निःप्रकटीभवनिर्वेदा.
झुवं भूमण्डलं प्रति ईयुषीमिरागतामिालिकामिर्लध्वीमिर्जलवालिकाभिर्विद्युद्भिरिव ।।
सगर्भभावं विधुना दधानाः सारखता मर्त्यनिपेव्यमानाः ।
तदा म रङ्गन्ति पुरस्तुरगाः क्षमायामिवोचैःश्रयसोऽनुविम्वाः ॥१३॥

·काव्यमाला।
तदा तस्मिन्नत्सवे पुरः पुरस्तात्संघाने तुरङ्गा अश्वा रहन्ति स्म। सौवर्णपर्याणादिभिः
शृङ्गारिताः अनधिरूढनरा लोके 'जलमतीघोडा'. इति प्रसिद्धाः । ते पुरतः प्रचेलुः ।
उचैःश्रयस इन्द्रावस्य अनुचिम्याः प्रतिकृतय इच । किं कुर्वाणाः । विधुना चन्द्रेण सह
सगर्भभावं भ्रातृत्वम् । 'सगर्भसहजा अपि' इति ईम्याम् । तुल्यवर्णेन समुद्रोत्पनत्वेन च
चन्द्रोचैःश्रवसोः तथा। पुनः किंभूताः । सारस्वताः काश्मीरदेशोद्भवाः । तथा मत्यैः
सम्यग्लक्षणयुक्तत्वेन मनुष्यनिपेव्याः उपास्यमानाः । पक्षे सरखति समुद्रे । 'याद:-
स्रोतो वानंदीश: सरखान्' इति हैम्याम्। भवः सारखनः । तथा अमर्सः इन्द्राश्वत्वात्सुरैः
संसेव्यमानः । ततोऽन कर्मधारयः ॥
यस्मिनयन्त्यः कलकण्ठकण्ठाजगुः समुत्कण्ठितकम्बुकण्ट्यः ।
सिद्धाङ्गनाः खर्गिगिरेर्धरायां गुणान्गणीन्दोरिव गातुमेताः ॥ ६४ ॥
यस्मिन्महोत्सवे समुत्कण्ठिताः गुरुगुणान् गातुं सम्यक् विधाप्युत्कण्ठा औत्सुक्यं
जातमासामिति समुत्कण्ठिता: कम्युकण्ठ्यः सलक्षणलक्ष्मीवन्मृगाक्ष्यः जगुर्मधुरं गायन्ति
स । किं कुर्वन्त्यः । कलकण्ठानों कोकिलानां कण्ठान ध्वनीन् जयन्त्यः । 'कण्ठो
ध्वनी संनिधाने ग्रीवायां मदनद्रुमे' इत्यनेकार्थः । उत्प्रेक्ष्यते—गणीनां साङ्गप्रवचने-
ऽधीतानामिन्दोश्चन्द्रस्य सूरीन्द्रस्य गुणान् गातुं गानगोचरीकर्नु खर्गिगिरेर्मेरुपर्वतादेता
आगताः सिद्धा देवविशेपास्तेषामनाः लिय इव । किच किंनरसिद्धाइना एव गीतों
प्रसिद्धिभाजः । यदुकं भोजप्रबन्धे–'देव त्वं जय कासि लुब्धकवधूहस्ते किमेतत्पलं
क्षामं कि सहजं ब्रवीमि नृपते यद्यस्ति वे कौतुकम् । गायन्ति त्वदरिप्रियाश्रुतटिनीती-
रेपु सिद्धाहना गीतान्धा न तृणं चरन्ति हरिणास्तेनामिपं दुर्बलम् ॥' इति । तथा च
'यस्मिन्नासन्नसारङ्गाः सारे गायति किंनरी' इति चम्पूकथायाम्। किं च । मेरुः मुरावासः
सर्वेपामपि देवानां साधारणवासत्वात्सिद्धानामप्यावासः । ततस्तत आगमनं युक्तमेव ॥
द्विपैय॑तायन्त पटिष्ठघण्टाटङ्कारवाव्याहतहितानि ।
महीतलोद्वासितदुर्नयस्य प्रस्थानढक्काकणितानि मन्ये ।। ६५ ॥
विपरिणरतिशयेन पनि पटिष्टानि तथा घण्टानामन्तर्लम्वितायतदृढलालाभिवा-
बमानवाद्यविशेषाणां देवगृहादी गजघण्टादिषु च प्रसिद्धानां टङ्कारवैटणत्कृतिकृतिकृ.
दुनिविशेषैरव्याहतानि अनिद्रुतानि बहुलीकृतानि वृहितानि गजगारयाः व्यतायन्त
विस्तार्यन्ते स । गजशब्दा बृहितान्युच्यन्ते। यदुफ हैम्याम्-'गजाना गजवृहिते'
इति । उत्प्रेक्ष्यते-महीतलाद्भूमीमण्डलादुद्वासितस्य निष्कासितत्य दुर्नयस्यान्यायस्य
प्रस्थाने प्रचलने ढका पटहः। 'ढक्का भैरी दुन्दुभिरानकः' इति हैम्याम् । तस्य क्वणितानि
प्रयाणपटहध्वनय इव ॥
मांकारिभेरीनिनदन्नफेरी दैदिगन्तानपि पूरयन्तीः ।
कर्णातिथीकृत्य कुपक्षलक्षैनि|पिवर्षाशरभीवभूवे ॥ १६ ॥

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ५९७ भामिति शब्दं कुर्वन्तीति भांकारिण्यस्तादृश्यो भेर्यो दुन्दुभयः अतिलम्बास्ताम्रमया तयुक्ता या निनदन्यः शब्दायमानाः नफेर्यः पित्तलमयाः विचित्ररचनावत्यः सुख- वाद्या वादिनविशेपास्ताः कातिथीकृत्य स्वश्रवणानां प्राघुणीः प्रणीय । श्रुत्वेत्यर्थः । कुत्सितः सिद्धान्तविरुद्धः पक्षः स्वीकारो येपामेतावतां कुमतभाजाम् अथवा मिथ्या. दृशो लक्षैः परोलक्षः निघोषो नितरां घोपः कटत्कारः भयानकगणितं विद्या तया सुता निघोषिण्यः ताश्च ता बर्याश्च प्रापः तासाम् । वर्षाशब्दस्य बहुवचनान्तत्वात् । शरभीवभूवे। अष्टापदीभाव भेजे । वर्गसु मेघगर्जितं निशम्य शरभा उत्पयोत्पत्य भूमौ पतित्वा म्रियन्ते । तथा भेरीनफेरीशब्दानाकये कुपाक्षिका अपि मृतप्राया इव जायन्ते स्म । किं कुर्वती: नफेरी: । नादः खाद्वैतशब्दैदिगन्तानपि निखिलहरिताम- वसानगतराण्यपि पूरयन्तीनिर्भर भरन्तीः ।। संध्याद्रुहः केऽप्यवहन्विहायोलिहः शयाम्भोरुहि वैजयन्तीः । प्रकाशयन्तः प्रति मुक्तकान्तं मूर्तानुरागानिव रन्तुकामाः ॥ १७ ॥ केऽपि भव्याः अनुचरा वा शयाम्भोरुहि करकमले। एकवचनं जातिवाचित्वात् । पाणि- पवित्यर्थः । वैजयन्तीः पताका अवहन् धारयन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-रन्तुकामाः क्रीडितुमिच्छवः सन्तः मुक्तकान्तं सिद्धवर्धू प्रति मूर्ताननुरागानिव प्रकाशयन्तः प्रकटीकुर्वन्तः इव । किंभूता वैजयन्तीः। संध्यां संध्यारागश्रियं रक्ततया द्रुह्यन्तीस्तस्य स्पर्धिनीः । पुनः किभूताः । विहाय आकाशं लिहन्ति स्पृशन्ति इति गगनमण्डलो. लेखिनी: । अतितुङ्गाः इत्यर्थः ॥ मृगीदृशः कांचन शातकौम्भान्कुम्भाशिरोभिविंभरांबभूवुः । प्राक्वगृहीतां सुपमा स्तनेभ्यः पश्चाजिघृक्नुपजग्मुपः किम् ॥ ६॥ कांचन मृगीदृशः सधववध्वः शिरोभिरुत्तमारैः कृत्वा शातकौम्भान् वर्णमयान्कु. म्भान् कलशान्विभरांबभूवुः चिभ्रति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-प्राक् पूर्व खामात्मीयां गृहीता पराभूयोपात्ता मुपा सातिशायिनी सनेभ्यः युवतीप्रौढपयोधरेभ्यः सकाशात्कथं- चनानुनयादिना पश्चाभिपृथुन ग्रहीतुमिच्छून् । किंभूतान् । उपजग्मुपः भागतानिव ।। रौप्यानिपा नीलकजापिधाना मूर्धस्वधीयन्त तदा पराभिः । महामहं तं कचनाप्यदृष्टं द्रष्टुं मृगाङ्काः किमुपेयिवांप्सः ॥ ६९ ॥ तदा तस्मिन्प्रभुप्रवेशोत्सवे पाभिरन्याभिः पद्मवदनाभिः रोप्या रजत निमिता निपाः कलशा: मूर्धसु मस्तकेवधीयन्त ध्रियन्ते स्म । किलक्षणाः । नीलकजस्य इन्दी- वरस्य अपिधानमाच्छादनं येपु । 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' अस्मादन विकल्पो प्रायः । तेनावगाहो वगाहय, अपिधानं पिधान चेति । तदेव नेपधे- ऽप्याह-'जति कुमुद दृष्ट्वा मोह दृशोरपिधायके' इति । उत्प्रेक्ष्यते--वचनापि कुत्रापि स्थाने अदृष्टं न नयनाभ्यो निभालितं तं जगदतमहामहमतिशायिनमुत्सर्व द्रष्टुं

·९९८
काव्यमाला।
साक्षाचक्षुर्लक्षीकर्तुमुपेयिवांसः समागताः। किंभूताः । मृगाड़ाः सलमाणश्चन्द्रा इथे ।
'राकामृगावाः संसूय विभान्ति शरणागताः' इति पाण्डवचरित्रे पूर्णेन्दुबाहुल्यम् ॥
पुरश्चरन्तः पथि हर्षहेपामिपात्तदा वल्गितवेलिताङ्गाः ।
गायन्ति गन्धर्वगणा गणेन्द्रगुणान्वितन्वन्त इवाङ्गहारम् ॥ ७० ॥
पधि मार्ग पुरः फतेपुरसंघस्य पुरस्ताचरन्तो गन्धर्वाणां वाजिनां देवगायनानां च
गणाः हर्पण युक्ताः हेपा हयध्वनयः । 'हेपा हेपा तुरहाणाम्' इति हैम्याम् । तासां
मिपाकपटात् गणेन्द्रस्य गच्छपुरंदरस्य हीरसूरेर्गुणान् गायन्ति । किलक्षणाः । चलिगत.
द्वितीयगतिविशेषैः कृत्वा वेल्लितमन्दोलितं चञ्चलीकृतमा कायो येस्ते । तत्राप्यु-
स्प्रेक्ष्यते-अगहारमङ्गविक्षेपं नृत्याङ्गविशेपं वितन्वन्तो विस्तारयन्त इव ॥
व्यसीसृपच्छ्रोत्रसुधायमानगाना तदा वैणिकपतिरगे।
किमागतामिन्द्रपुरी पुरी तां रसादिक्षुस्तुरगास्यसंमत् ।। ७१ ॥
तदा तत्र प्रक्रमे वैणिकानां पलिधोरणी अग्ने संघस्य पुरस्तायसीसपद्विसर्पति स
प्रचचाल । 'गच्छति विसर्पत्ययत्ययते' इति क्रियाकलापे । किंभूता। श्रोत्रयोः
श्रोतृश्रवणयोः सुधायमानममृतमिवानरत् गानं गीतं यस्याः । उत्प्रेक्ष्यते--अतिकान्ता
खवैभवः पराभूता इन्द्रपुरी अमरावती- यया तस्याः सर्वनगरीभ्योऽतिशायित्वात्
तादृशीं श्रीकरी नाम नगरी रसादाश्चयात्सुक्यादिक्षुर्दष्टुमिच्छुरागता सभेता तुरगा-
स्यानां किंनराणां संसत्सभा इव समूह इव । 'उड्डपरिषदः किं नार्हन्ती निशः किम-
नौचिती' इति नैपधे । 'उडुपरिषदः तारासमूहस्य' इति तदृत्तौ ।
निःस्वानवृन्दे प्रददुः प्रहारान्केचिद्विपक्षजवक्षसीव ।
अताडयन्केऽपि पुनर्मुदङ्गानमी सरन्ध्रा द्विमुखा इतीव ॥ ७२ ॥
केऽपि निःस्वानवादका जना निःखानानां राजवाद्यानां 'दामामा' इति प्रसिद्धानां
धुन्दे प्रकरे प्रहारान् दण्डमहतीः ददुः । वादयन्ति स्मेयर्थः । विपक्षानां जिनशास-
नप्रत्यनीकानां बजाना समुदायानां वक्षसि हृदये इव प्रहारान्ददते । दुर्वादिहृदयानीव
ताडयन्ति । पुनः केऽपि मार्दनिकाः 'माद्दलिया' इति प्रसिद्धाः मृदहान्मुरजानताड-
यन् धोधों दोदों वा इति शब्द कारयन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोखाडयन्ति ।
इति किम् । यदी यत्कारणदेते सह ग्न्दीपश्छिद्रवा वर्तन्ते इति सरन्ध्राः सापगुणाः
तथा द्विमुखाः कर्णजपवई मुखे येषां ते । एकत्र पृथक् वदन्ति, अपरन च भिनं वद-
न्तीति द्विमुखत्वम् । मृदभास्तु नरमादलक्षणत्वे द्वयोः पार्श्वयोः शब्दायन्ते ॥
वनप्रदेशा इव केऽप्यलाबूव्यालम्बिवंशा सविरावितालाः ।
केचिन्मुकुन्दा इव कम्वुहस्ता वीणाकराः केऽपि गणा इवासन् ॥७३॥

·१३ सर्गः)
हीरसौभाग्यम् ।
५९९
केऽपि जनास्तत्समये वनप्रदेशा विपिनभूमिभागा इव अलावू तुम्बिनीलतां तुम्बकं
च विशेषेणालम्बन्ते आश्रयन्ते इत्येवंशीला वंशा वेगवो येषां येषु वा अमृतीयुकाः
केवलनुम्बकेन तन्त्रीवादका वा आसन् । तथा केचिजनास्तालधरा विशिष्टं रवन्ति
ध्वनन्तीत्येवंशीला विराविणस्तादृशास्ताला व्वव्यपुटा: सशब्दतालट्ठमा वा येषां येषु वा।
'अभ्यभूयत बाहाना चरतो गात्रशिञ्जितः । मर्मरः पवनोद्भूतराजतालीवनध्वनिः ॥'
इति रघी । इदानीमपि शुष्कपत्रास्तालतरवः सशब्दा दृश्यन्ते च । केचिननाः मुकुन्दाः
कृष्णा इय कम्यु: सामान्यः शङ्खः पाञ्चजन्यच हस्ते पाणी येषां तादग्विधा बभूवुः । .
तथा केचित्पुरुपा गणा ईश्वरसेवकदेवविशेषाः । 'प्रमथा: पार्षदा गणाः' इति हैम्याम् ।
ते इव वीणा विपञ्ची। तथा गणना तु प्रभावती' इति हमीवचनात् प्रभावतीनाम्नी
बहकी करे हस्ते येपो तादृशा आसन्मभूवन् ।
अपूरयन्केऽपि तदा बिरेखान्हंसायमानान्मुखपङ्कजाङ्के ।
विनाधिपं किं विधृतावधानं जिघांप्सया विमततेः सृजन्तः ॥ ७४ ॥
केऽपि शालिकाः शववादकाः तदा तस्मिन्व्यतिकरे त्रिरेखान्कम्वूनपूरयन् प्राणवातैः
पूरयन्ति स्म चादयामासुः। किभूतान् । मुखमेव पङ्कजं कमलं तस्या उत्सङ्गे हंसा-
यमानान् मरालानिवाचरतः । उत्प्रेक्ष्यते-विघ्नानां प्रत्यूहानां तते|रण्या जिघांसया
हन्तुमिच्छया विनाधिपं विनायक विधृतावधानं दत्तज्ञानोपयोगम् । सावधानमित्यर्थः ।
किंभूताः । एजन्तः कुर्वन्त इव ॥
गीति जगुः केचन रासकांश्च सूरेर्यशः केऽपि जयारवांश्च ।
कैश्चिन्मुदानति तमोऽप्यकर्ति प्रावर्ति पुण्ये कुपथान्न्यवर्ति ।। ७५ ।।
फेचन जना गान्धर्विका गीति मधुरध्वनिं गानं जगुर्गायन्ति स्म । केचन रासकगा-
यकाः रासकान जन्मदिनादारभ्य सूरिपदैश्वर्थपर्यन्तान् रासान् प्राकृतभाषया चरित्र.
प्रबंन्धान विविधपूर्वपुरुषावदातान्वा जगुः । 'के गैरे शब्दे' इति धातोः । कथयन्ति
म गायन्ति इय । केचित्स्तुतियताः पुरुषाः सूरेभधारकस्य यशः जगजनजेगीयमानां
कीर्ति गायन्ति स्म । केऽपि मङ्गलपाठकाः जयारवान् जयजयेति शब्दानुदीरयन्ति
स। पुनः कैश्चिततके: अनति मृत्यं चके। कया। मुदा प्रमोदाधिक्येन । अपि पुनस्तमः
खातानं निजपापं वा अकति मूलाच्छेदितम् । पुनः केचिद्भाविकैः । पुण्ये इदं सर्वमप्यु.
सियादिकं पुण्याधीनं तदहिकामुष्मिकामिवत्तत्तदेव कुर्म इति पुण्यविपये प्रावति
प्रवर्तितम् । अत एव कुपयादुन्मार्गाग्यवर्ति गुरुभक्तीभूतमन्या तन्माहात्म्यावलोक-
नान्मिध्याहा कुपक्षाणां वा मार्गान्मताद्वातिवर्तितम् ॥
खुरेरखानि प्रचलत्तुरलैर्धात्री खनित्रैः खनकैरियात्र ।
गलन्मदाम्भोभिरिभरिवाम्भोधरैर्धरा पहिलयांबभूवे ॥ ७६ ॥

·काव्यमाला। - अन गुरुमहोत्सवे प्रचलगिगुरुसंमुखं गच्छद्भिस्तुरहरश्वर्धात्री धरित्री अखानि क्षोदिता । कैः । सुरः स्वचरणनखशिखाभिः। करिव । सनकरिव । यथा पूर्तकृद्भिः 'उड' इति भूमी प्रसिद्धः सनित्रैरिति भूमिखननोपकरणः सनिः 'कुद्दाला' इति प्रसिद्ध स्तः कृत्वा धरणी खन्यते । पुनः इभः सिन्धुरैः गलद्भिः कपोलस्थलेभ्यो निःसरद्भिः मदाम्भोभिः दानवारिप्रवाहैर्धरा पृथिवी पङ्किलयांबभूवे जम्बालजालकलिता कृता । करिव । सम्भोधररिव । यथा मेधैः पयःप्रवाह भूर्जम्वालजालाकुला क्रियते ॥ संख्यातिगैस्तद्जयाजिपत्तिशताङ्गभारोद्वहनाप्रभूष्णुम् । धात्रा कृता धारयितुं धरित्री स्तम्भा इवाहीन्द्रफणाः सहस्रम् ॥७७ ॥ धात्रा जगत्मजा धरित्रीं क्षोणी धारयितुमतिभारासहितया पातालमूलं यान्ती रक्षितुम् । उत्प्रेक्ष्यते-सहस्रं दशशतीमिता अहीन्द्रस्य नागराजस्य फणा विस्तृतशि- रांति एव स्तम्भाः स्थूणाः कृताः प्रणीता इव । किंभूतां धरित्रीम् । संख्या गणनाम- तिगच्छन्यतिकामन्तीति संख्यातिगा गणनातीता ये एतस्य सूरेः संमुखं स्थितस्य संघस्य गजाः कुञ्जरा वाजिनो विविधजनपदजन्माश्वाः पत्तयोऽनेकजातिपादचारिभृत्या मनुष्याः परे वा शताङ्गास्तुरङ्गपभरथ्यसनाथरथास्तेषां भारोऽतीववीधयः तस्योद्वहने उद्धरणे अप्रभूष्णुमसमर्थी शक्तिरहिताम् ॥ तद्धास्तिकाश्वीयरथोद्धुताभिधूलीभिरस्तारिपताखिलाशाः । क्षिप्तदिगीशैरिव दिग्वधूभिः क्रीडद्भिरद्वैतरसेन चूर्णः ॥ ७८ ॥ तस्य संघस्य हास्तिकेन गजगणेन तथा अश्वीयेन वाजिब्रजेन तथा रथैः स्यन्दनरुद्भूता- भित्खाताभिधूलीभिः रजोभिरखिलाः समस्ता अपि आशा दिशः अस्तारिपत । 'स्तृ आच्छादने अयं धातुः । आच्छादिताः । उत्प्रेक्ष्यते-दिग्वधूभिः खहरिन्महिलाभिः सह क्रीडां रहःसमये खतन्त्रं कामपि कामलीला वसन्तसमय इव सृजद्भिः कुर्वद्भि- दिगीशः दिक्पतिभिरद्ववेनासाधारणेन रसेन शृङ्गारविलासविनोदेन क्षिप्तः परस्परो- दायितथूणैर्वासयोगैरिव । 'वासयोगस्तु चूर्ण स्यात्' इति हैम्याम् । 'अबीर' इति प्रसिद्धः । 'क्रीडां एजद्भिहरिता महेन्द्रः क्षिप्त रिवाद्वैतरसेन चूर्णः' इत्यपि पाठः । तस्यार्थ:-क्रीडामन्योन्यं नर्म सजद्भिर्निर्मिमाणहरितां महेन्द्रदिक्पालैः अद्वैतानन्यसा- मान्येन रसेन शृङ्गारविनोदेन दिग्वधूः खकीयस्वकीयदिकान्ताः प्रति क्षिप्तः प्रेरित- धूणैर्वासयोगरिव ॥ चलवलाकं कलधौतकुम्भैः कल्याणकुम्भैः सतडिद्विलासम् । रजोमिरम्राङ्कमुदीतगर्ज तूरस्वोरममिव ब्रुवे तम् ॥ ७९ ॥ अहं कविस्त महोत्सवमनं संजातोनततोयदमिव ब्रुबे कथयामि । किलक्षणम् । कलर्धातानां रजतानां कुम्भः कलशैः कृत्वा चलन्य उदीयमाना गगने विलसन्यो चा। 'गर्भाधानक्षणपरिचयात्' इति मेघदूतकाव्ये । बलाका बकाङ्गना यत्र । तथा कल्याण- ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । कुम्भैः कनककलशैः सह तडितां विद्युतां विलासेन विलसितेन लीलया वा वर्तते यत्तम् । पुन: किंभूतम् । रजोभिरुहीनधूलीभिरमाणि धादलकानि 'भाभला' इति प्रसिद्धान्यके कोडे मध्ये यस्य तम् । पुनः किंभूतम् । तूराणां विविधवादित्राणां खरैनि:. खनेदिताः प्रकटीभूता गर्जा गर्जितं गम्भीरध्वनियंत्र । उद्धर्षनिध्यानधृतावधानसौघाग्रजानपुरसुन्दरीणाम् । वीथी दिवो वक्रसहस्रपत्रैः सहस्रचन्द्रेव तदा दिदीपे ।। ८० ॥ तदा तस्मिनुत्सवसमये उद्धर्पस प्रभुप्रवेशमहोत्सवस्य । 'क्षणोत्सवोद्धवोद्धर्षम्' इति हेम्याम् । निध्याने निरीक्षणे धृतं स्थापितमवधान मनोध्यानं वा याभिस्तथा सीधानी खखगृहाणामने शिखरे उपरि जापतीनां सावधानतयोपविधना स्थिताना वा पुरसुन्द. रीणां श्राव्यतिरिक्तनगरनारीणां वक्रसहस्रपत्रैः वदनकमलैः कृत्वा दिवो वीथी गगन- पद्धतिः सहस्रं दशशतीसंख्याकाः सहस्रशो वा चन्द्रा इन्दनो यस्यां तादृशीव दिदीपे शोभते स॥ असर्जि सृष्टिविधिना नवा फि गर्भाद्रुयो वा किममी निरीयुः । समं निपेतुः फिमुताम्बराद्वा विज्ञैर्जनान्वीक्ष्य तदेत्यतकि ॥ ८१ ॥ तदा तस्मिन् संघस्य सूरिसंमुखसमागमनसमये प्रमाणातीतान् जनान् लोकान् वीक्ष्यावालोक्य विज्ञविशेषेण विचारचतुरैः इत्यमुना प्रकारेण अतकि विचार्यते स । इति किम् । विधिना सृष्टिका कि नवा अपरा नवीना सृष्टिविश्वनिर्मितिः कृता । याप वा अमी जनाः भुवो भूमेगर्मान्मध्यातिक निरीयुः निर्गताः। उताय वा सम्बादाकाशा. त् सम एककालमेतावन्तो निपेतुः निपतिताः ।। नभोम्बुपानन्द इवानधीतार्थनान्सृजन्नाथजनान्परेषु । स्वगौरवौवहनप्रणीतसंशीतिशेषः स चचाल संघः ।। ८२ ॥ रा फवेपुरसत्कः संघो जनसमुदायः । 'संघसायों तु देहिनाम् । चचाल सूरिसंमुख प्रतिध्वे सकिंभूतः । सस्थात्मनो गारवेण हास्विकाधीयरपकस्यादिजनितातिभारेण युक्ताया उव्या भूमेहने पारणे प्रणीता विहिता संशीतिः संशयो येन । हा मया अतिमारवतीयं जगती कथं हविप्यते इति संशीतिः तादृशः शेषो नागाधिराजो यत्र । संघः किं कुर्वन् । परेवन्यपदान्यजनेषु विपये न अधीता पठिता अभ्यस्ता घा अर्थ. ना याचना ये: सारसानार्षिजनान् यापरलोकान् सुजन् कुर्वन् । क इव । अन्द दर । यथा पारिदो नमोभ्युपान् नमस्तो पर्षदारिदारपतयोषः कृर्त प्रसारित चपुटान्तरा• यातमन्यु पियन्तीति नभोम्युपान् यप्पीहान् । तत एवोकम्-'एक एय रागो मानी चिर जीवनु चातकः । पिपारितो या -प्रियते याचवे या पुरंदरम् ॥ इति ! परे व्यतिकरानाशयेषु विश्ये निशानानकरोति ।

·६०२ काव्यमाला। धात्रीपवित्रीकृतये प्रणीतजनिं पुनः किं वसुभूतिपुत्रम् । संघो मुनीनां मघवानमेनं स्वचक्षुपोर्गोचरयांचकार ॥ ८३ ॥ संघ एनं पातिसाहिसवहुमानाहानायातं मुनीनां साधूनां मघवानं पुरहूर्त श्रीहीर- विजयसूरीश्वरं वस्यात्मनश्चक्षुपोर्लोचनयोगोंचरयांचकार । विलोकते स्मेत्यर्थः । उत्प्रे- क्ष्यते-धाच्या भरतक्षेत्रक्षोण्याः पवित्रीकृतये पाचनीकरणाय पुनर्द्वितीयवार प्रणीता खयमेव कृता जनिः खोत्पत्तियन तादृशम् । किंवत् । वसुभूतिपुत्रं गौतमखामिनमिव । 'श्रीइन्द्रभूति वसुभूतिपुत्रपृथ्वीभवं गौतमगोत्ररत्नम्' इति पूर्वाचार्यस्तुतौ ॥ इति पुरस- घकृतहीरसूरिसंमुखकरणोत्सवः ।। प्रक्षाल्य दुग्धाम्बुधिना पयोभिः कृतं निरङ्क तनुजन्ममोहात् । पुरीदिदृक्षोपगतं मृगाङ्कमिवैनमन्विष्य तुतोप संघः ॥ ८४ ।। संघ एनं सूरिमन्विष्य विलोक्य तुतोप जहर्ष । उत्प्रेक्ष्यते--पुरीदिदृक्षया श्रीकरी- नगरीलक्ष्मीसमीक्षणकाहया उपगतमायातम् । 'आगमने गमनार्याः समभ्युपाड्भ्यः पराः कथिताः इति क्रियाकलापे । मृगाई चन्द्रमसमिव । किंभूतम् । दुग्धाम्युधिना क्षीरसमुद्रण तनुजन्मना खपुत्रस्य मोहाल्नेहाद चन्द्रस्य क्षीरसमुद्रोत्पमत्वेन द्वयोर्जन्य- जनकभावसंवन्धः । पयोमिः स्वक्षारः कृत्वा प्रक्षाल्य धावयित्वा, निरङ्क निर्मतकलङ्क- मलिनिभानं कृतं निर्मितम् ॥ स्वाहान्वितं वहिमिवोपयन्ता श्रीसंघलोकः सुमुखीसखस्तम् । प्रदक्षिणीकृत्यः समाधिपद्मानुषङ्गभा प्रणनाम भक्त्या ॥ ८५ ।। निया महया युक्तः संघस्तं गुरुं भच्या प्रणनाम नमस्करोति स्म । तं किंभूतम् । समाधिपद्माविशिष्टतमध्यानलक्ष्मा सहालिङ्गनैकतानाद्यनुषहो मिथःसंश्लेषसंवन्धस्तं भजतीति । संघः किंभूतः । सुमुख्यः स्त्रियः सखायो यस्य । किं कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य तिसः प्रदक्षिणा दत्वा । क इव। उपयन्तेव । यथा नरवाढयोपित्सखः परिणेता खाया खपत्न्या भन्वितं सहितम् । 'खाहामाहीप्रियस्य च' इति हैम्याम् । वहिं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणमति । 'अन्वासितमरुन्धत्या खाहयेव हविर्भुजम्' इति रघुवंशे । तथा हा खा. हाप्रिय धूममगजममुं सूत्वा न किं दूयसे' इति सूकोतः॥ रेणुर्जिघांसुर्लधिमानमेतत्क्रमौ किमाश्लिप्य वितिष्ठमानम् । प्रणेमुषां जन्मजुषामलीकललामलीलाश्रियमश्नुते स ॥ ८६ ॥ रेणुः प्रभुपदाम्बुजरजः प्रणेमुषां प्रणतानां जन्मजुषां प्राणिनामलीके भालस्थले ललामलीलायास्तिलकविलासस्य त्रियं शोभामश्नुते स्म व्याप्नोति स्म । लेभे इत्यर्थः । किंभूतः रेणुः । एतत्क्रमी सूरिपादी आलिप्यालिङ्गय वितिष्ठमानो वसन् । उत्प्रेक्ष्यते-- लघिमानं निजलघुमावं जिषासुईन्तुमिच्छुरिव । 'ये जाला लघवः सदैव गणना ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । प्राप्ता न ये कुत्रचित्पद्यामेव विवर्जिताः प्रतिदिनं भूमौ विलीनाश्चिरम् । उत्क्षिप्ताचप- लाशयेन महता पक्ष्यान्तरिक्षे सखे तुहानामुपरिस्थिति क्षितिभृतां कुर्वन्समी पासवः ॥' इति सूतोवैर्लधिमा रेणूनाम् ॥ नम्राङ्गभाजां भगवन्नखेषु हग्दन्तपतिसितविम्बितानि । बालेन्दुविम्बेषु चकोरताराचन्द्रातपाः किं मिलिता विभान्ति ।। ८७ ॥ भगवन्नखेषु सूरेन्द्रचरणकामानुशेषु नम्राणां नमनशीलानामहुभाजा प्राणिनां दशो नेत्राणि, तथा दन्तपतिः प्रमोदवशाद्विकसितवदनारविन्दानां दशनश्रेणी, स्मितं हतितं तेपो प्रतिविम्बितानि विभान्ति । उत्प्रेक्ष्यते-बालान्युदयमानानि इन्दूनां चन्द्राणी विम्वानि मण्डलानि तेषु मिलिताः स्नेहेन एकप्रभूता: चकोरा ज्योत्स्नाप्रियास्तथा तार- काश्चन्द्रकान्ताचन्द्रातपाश्चन्द्रिकाः किम् ॥ प्रभो खैनप्रनितम्बिनीनां कचच्छटानां प्रतिमा भियन्ते । खर्भाणुविद्वेपिजिगीपया मार्तण्डबिम्बैरिव मण्डलामाः ॥ ८ ॥ प्रभोहीरसूरेनसः क्रमकामाङ्कुशेर्नम्राणां भक्तिप्रहरवेन नमस्करणशीलानो नितम्बि. नीनां वनितानां कचच्छटानां केशपाशानां प्रतिमाः प्रतिविम्यानि नियन्ते भाश्रीयन्ते। उत्प्रेक्ष्यते-खर्भाणुर्विधुतुदः स एव विद्वेषी प्रतिपक्षस्वस्य जिगीपया जेतुमिच्छया हन्तुं वाञ्छया वा अर्भा उदयमाना ये मार्तण्डा भास्करास्तेषां पिम्वैर्मण्डलामास्तरया- रय इव धार्यन्ते ध्रियन्ते इव ॥ जहेपिरेऽश्वाश्च गजा जगर्जुनिध्यानतः साधुसुधामरीचेः । जम्भद्विपद्वाजिगजानिवात्मगोत्रेषु वृद्धान्पवितुं हयन्तः ॥ ८९ ॥ साधुसुधामरीचेः वाचंयमामृतकिरणस्य सूरेनिध्यानतः दर्शनादेव । “निध्यानमवलो. कनम् । दर्शनम्' इति हैम्याम् । अश्वाः प्रमोदानहेपिरे हेपारपं विदधते स्म । च पुन. गंजा हस्तिनः जगर्नु: सजलजलधररावानुयायि गारवं विदधिरे । उत्प्रेक्ष्यते-आ. स्मनः खस्य गोपु वंशेषु युद्धानप्रजानाधान्या जम्मद्विपतः पुरंदरस्य याजिनो थाहा गजा द्विरदाः । उचैःश्रवसः ऐरावणो गजः समुत्पनस्तत्संतानानि परेऽया गजाय । यथा चम्पूकथायाम्-'किलक्षणः। सकलमुरासुरकरपरिघपरिवर्त्तमानमन्दरमन्यानकम- थितदुग्धाम्भोनिधेरजनि जनितजगद्विस्मया सरजननी लक्ष्मीमृगामुरतरुधन्वन्तरिको. स्तुभोधेःश्रवसा सहभूः शशधर कान्तिरेरावतस्तत्प्रसूतिरियमशेषवनान्यलंकरोति । यव ऐरावतस्य तथैवोचःयवसोऽपि प्रसूतिरिति । उत्कण्ठुलास्तन्दुललाजमुक्तापड्या प्रमोदात्पथि पौरकन्याः। भवाफिरख पृषतैः प्रवृद्धपयोधियेला इव शर्वरीदशम् ॥ १० ॥ उत्कलमा सोत्कण्टाः। उदः कण्ठादुलो मत्वर्ये उत्कण्ठलः' इति प्रक्रियाकोमुपाम् ।

·६०४ .. काव्यमाला। तथा-'स सूर्योदयादाक् नलिनीगुल्मविमानगमनामुत्कण्ठुल: संयमप्रतिपत्तये प्रह- पकः' इत्याचारप्रदीपे श्रीरनशेखरसूरिकृते । पौरकन्या नागरिककुमारिकाः पथि मार्गे प्रमोदादानन्दात्तं गुरुं तन्दुलाथोक्षा अखण्डाः तुपकलकलमास्तथा लाजा भ्रष्टा यवाः । लाजैर्वर्धापन शास्त्रेषु दृश्यते । यथा-'अवाकिरन्वयोवृद्धास्त लाजैः पौरयोषितः' इति रघौ । तथा मुक्काफलानि तासां पलया श्रेण्या अवाकिरन वर्धापयन्ति स्म । का इव । प्रवृद्धपयोधिवेला इव । यथा चन्द्रचन्द्रिका लिङ्गनप्रवर्धमानपयसः पयोधेः समुद्रस्य वेला जलवृद्धिः । वेला स्यावृद्धिरम्भसः' इति हैम्याम् । पृपतैः पयोविन्दुभिः कृत्वा शर्वरीशं रजनीनायकं चन्द्रमवकिरति वर्धापयति ॥ इति गुरुवन्दनाधिकारः ॥ विशां दृशः प्रीणति शक्रकेताविव क्षणेऽस्मिन्बहलीभविष्णौ । निशम्यता वर्त्मनि पौरवृद्धाविश्वस्तकान्ताशुभशंसितानि ॥११॥ एकत्र जापनिजगद्विभूतिदिक्षयात्रोपगता प्रभेव । शनैः शनैः संचरताथ तेन फतेपुरस्योपपुरं प्रपेदे ॥ ९२ ॥ (युग्मम्) अप संघस्य संमुखागमवन्दनानन्तरं शनैः शनैर्मन्दं मन्दं संचरता युगप्रमाणक्षो- णीसमीक्षणक्रमेण प्रचलता सूरिणा फतेपुरस्स साहिराजधान्या उपपुरं शाखापुरं प्रपेदे संश्रिते। तनाजगामेत्यर्थः। उत्प्रेक्ष्यते-एकत्र एकस्मिन्नेव श्रीकरीलक्षणस्थाने जाप्रत्याः स्फुरन्त्या वसन्त्याः त्रिजगतां त्रयाणां भुवनानामपि विभूतेर्लक्ष्म्या दिदृक्षया द्रष्टुमि. च्छया अत्र फतेपुरसमीपे उपगता समेता प्रमा अलका धनदनगरीव ।'पुरी प्रमा। अलका वखोकसारा' इति हैम्याम् । तेन किं कुर्वता । वर्मनि मागे पोरेषु नागरिकेषु वृद्धा मुख्यास्तेषामविश्वस्तानामविधवानाम् । सुवासिनीनामित्यर्थः । विश्वस्ता विधवा समे' इति हैम्याम् । तादृशीनो कान्तानां सामान्यतः स्त्रीणाम् । अथ वा पुरे भवाः पौर्य: पौर्यश्च ता वृद्धाः पौरवृद्धाः नगरसंवन्धिन्यस्तथा महत्यः तथा अविश्वस्ताः सधवास्ता- दृशीनां वशानां शुभशंसितानि आशीर्वचनानि निशम्यता ऋण्वता पैशंपविषयीकुर्वता । कस्मिन् सति । शक्रकेतौ इन्द्रध्वज इव अस्मिन्प्रभुप्रवेशे संमुखकरणलक्षणे क्षणे वहली. भविष्णो दृढीभवनशीले बहुतमे जायमाने सति विशां जगजनानां दृशो लोचनानि प्रीणति प्रह्लादयति । सर्वनेनानन्ददायित्वात् । 'पुरहूतध्वजस्यैव तस्योन्नयनपतयः' इति रघौ । युग्मम् ॥ स श्रीकरी गन्तुमपीहमानः शाखापुरं भूपयति स सूरिः । आश्लेपितुं केवलपद्मवासां श्रेणीमिवात्मा क्षपकाभिधानाम् ॥९३ ॥ स सूरिः श्रीकरी साहिनालंकृतां नगरीं गन्तुं प्रयातुमीहमानोऽपि शाखापुर फते- पुरस्योपपुर भूपयति स्म ,अलंचकार । क इव । आत्मेव यथा भवश्वरमशरीरी जीवः केवलपद्मवासां केवलज्ञानरूपामरविन्दमन्दिरी लक्ष्मीमाश्शेपितुमालिङ्गितुं प्राप्तुमीहमा-

·१३ सर्गः
हीरसौभाग्यम् ।
६०५
नोऽपि पूर्व प्रथम क्षपक इत्यभिधानं नाम यस्यास्तादशी श्रेणीमलंकुरुते प्रथम क्षपक-
श्रेणीमाश्रयति ।।
विघातृपुत्रीतनयैरिवायं तोस्तूयमानोऽनुपदं कवीन्द्रैः ।
तत्रापि निर्बन्धयशादशीन्द्रः सामन्तभूभृद्भवने न्यवात्सीत् ॥ ९४ ॥
अयं वशीन्द्रः जितेन्द्रियाणां मध्ये वासवो हीरसूरिस्तत्रापि शाखापुरेऽपि निर्वन्ध-
वशादत्याग्रहानुरोधात् सामन्तभूभृद्भवने सामन्तः खल्पजनपदनामनगराधिपः स एव
भूभृत् पृथिवीपतिः तस्य भवने । जगन्मलनामा कच्छवाह इति केचिद्राजन्यानां
जातिविशेषा एतावता जगमालकच्छवाहा तस्य गृहे न्यवात्सीत् निवसति स्म । किं
क्रियमाणः । अनुपदं पदे पदे स्थाने स्थान कवीन्द्रः पण्डितमण्डलासण्डले: तोस्तूयमानः
अतिशयेन काव्यादिभिर्वर्ण्यमानः । उत्प्रेक्ष्यते--विधातुबह्मणः पुच्या नन्दिन्याः । 'दशमं
ब्रह्मणः सुता' इति सरखतीनद्या अप्यभिधानम् । 'ब्रह्मपुत्री सरखती' इति हैम्याम् ।
वाग्देवतायाः तनयः पुत्ररतजैरिव सारखतकुमारैरिव ॥
पचेलिमान्प्राक्तनकर्मरोगारसायनं दिव्यमिवापनेतुम् ।
तत्रापि शक्रः शमिनां सदस्यानुद्दिश्य धर्म कथयांबभूव ॥ ९५ ॥
तनापि जगन्मलभूभृद्भवनेऽपि शमिनामुपशमवतां साधूनां शक्रः पुरंदरसन्मध्ये
था वासवः । सर्वोत्कृष्टशान्तरसवत्वात् । मूरिः सदस्यान् सभ्यानुद्दिश्य माहीकृत्य । अय
या सभासदामायतिहितहेतवे धर्म भगवद्भापितमुत्कृष्टमङ्गलमशेपसंपदुपादानं धर्मदे-
शनां कथयांबभूव दिशति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-पचेलिमान परिपाकमुदयावलिको प्रपेदा.
नान् प्राकनान् पूर्वजन्मनिर्मितान् फर्माणि ज्ञानावरणीयादिकान्यष्टी तान्येव रोगान्
दामाशयितुं अपनेतुं निवारयितुं दिव्यं देवसंयन्धि रसायनमीपथविशेष इव पापग-
महामयान् मुधारसमिर ॥
निपीयमाना श्रवणाञ्जलिभ्यां तद्देशनासारसुधावुधानाम् ।
दन्तांशुमिश्रस्मितमूर्तिरन्तरमान्त्युपेयाय बहिः किमेपा ।। ९६ ॥
श्रवणी कर्णावेवाली योजितप्रमृतपाणी ताभ्यां कृत्वा निपीयमाना सादरं धूय.
माणा तस्य सूरेर्देशना व्याख्यानरूपा सारा प्रकृया सकलपदावियोधकारकत्वात् सगी.
पवर्गाविसवैभवदायकत्वाय सारत्वम् सैव सुधा पीयूपम् । अथ या देशनेवासारो
चेगवती सृष्टियस्याः तादृशी गुधा अमृतरसो या युधानां सकर्णानां श्रोतृणामन्तहदय.
मध्ये अमान्ती भराण्डितप्रवाह भागच्छदमृतवाहुल्येन स्थानुमशवन्ती राती ।
उत्प्रेक्ष्यदे-दन्तानां दानानामंशुभिः किरणमिदं व्याप्तं यस्मितं प्रमोदोदयादीपद्ध-
सितं तदेव मूर्ति हो यस्या एका प्रत्यक्षलक्ष्या पहिस्वाद्वासस्थानकमुपेयाय रामागवेग ॥
निशम्य वाचंयमवासवस्य तां देशनां स्त्रैणसखा मनुप्याः ।
परस्परस्पर्धितया वर्पर्दानरमानैरिव वारणेन्द्राः॥ ९७ ॥

·काव्यमाला। वाचंयमानां वाक्सुमतिभाजां यतीनां वासवस्य इन्द्रस्य तो धर्मदेशनां निशम्य श्रवणपारणां प्रणीय श्रेणसखा स्त्रीसमूहाः सखायो येषाम् । त्रीभिः सहिता इत्यर्थः । परस्परमन्योन्य स्पर्धितया संहर्षशीलभावेन अमानर्मानातीतैर्दानैर्द्रविणविभाणनैर्ववर्युः वर्षन्ति स्म । क इव । वारणेन्द्रा इव । यथा कुअरराजा गन्धसिन्धुरा अमानः कपो- ललोचनमेदगुदकरलक्षणसप्तमु स्थानकेषु अविरलनिर्गलनतया मानातीनिर्मदवारि- भिर्वर्षन्ति ॥ वदान्यविश्राणनमीक्षमाणो मालिन्यमालम्वत राजराजः अन्वर्थनामा प्रथितस्त्रिलोक्यां कुबेर इत्येष तदादि विद्मः ॥९८ ॥ तदेत्यध्याहारस्वत्समये वदान्यानां दानशौण्डानां विश्राणनं विविधांशुकरजतसुव- र्णाभरणादिप्रदानमीक्षमाणः खलोचनाभ्यां साक्षाद्विभावयन् धनेश्वरत्वेन पुष्पकविमा- नाधिरोहणभुवनविलोककत्वेन च साक्षाद्वीक्षणं राजराजः राज्ञामपि राजा चक्रवर्ती यक्षेश्वरश्च धनदः । 'यक्षः पुण्यजनो राजा गुटको वटवास्यपि' इति हैम्याम् । तथा 'कैलासौका यक्षधननिधि किंपुरुपेश्वरः' इत्यपि हैम्याम् । मालिन्यं यद्यप्यहं दानशः रोऽस्मि तथाप्येतेषां गणनाविगकामिताधिकदानाने वदान्यगणनायामहं न किंचिद- पीति विच्छायतामालम्वत श्रयते स । तत्र मालिन्ये वयमेवं विद्यः । तदादि तदि- नादारभ्य एष राजराजः कुत्सितं विच्छायीभवनादनीदृशं वेरं शरीरं यस्य स कुबेर इत्यमुना प्रकारेण अनुगतः सदृशीभूतोऽथों यत्र तदन्वर्यम् । सत्यार्थमित्यर्थः । नामाभिधानं यस्य तादृशत्रिलोक्यां जगत्रयेऽपि प्रथितो विख्याति प्राप्तवानिव ॥ तदार्थिवाञ्छावचनानुरूपं विहापितं सप्तहयोऽवसाय । करान्सहस्र प्रविसार्य वाहमिवाष्टमं तत्पुरतो वृणीते ॥ ९९ ॥ तदा तस्यां दानवेलायां सप्तयः सूर्यः सहस्रं दशशती करान् सहस्रसंख्याकान् हस्तान् विसार्य कराः किरणाः हस्ताश्च । अष्टमं वाहं तुरङ्गं तेषां वदान्यानां पुरतोऽप्रे धृणीते याचतीव । कि कृत्वा । अर्थिनां याचकानां वाञ्छाया मनसोऽभिलपितस्य वच. नस्य याचनारूपवाक्यस्य चानुरूपं तुल्यं योग्यं वा विहापितं वितरणम् । दानमित्यर्थः ।' अवसाय विज्ञाय ॥ इति सूरिदेशनानन्तरं श्राद्धदानम् ॥ अथ वर्षागमनारम्भः- हन्तुं तपर्तोरिव तापमुास्तदाम्बरेऽम्भोघर उल्ललास । पुरंदरः सूरिपुरंदरस्य विवन्दिपुः पत्कजमागतः किम् ॥ १० ॥ यदा यस्मिन्नेव दिवसे श्रीहीरविजयसूरयो जगन्मल्लकच्छवाहगृहे समेतास्तदा त- स्मिन्नेव वासरापराह्नसमये अम्बरे आकाशेऽम्भोधरः सजलजलवाहः उल्लास उन्नम- प्यायाति स्म । उत्प्रेक्ष्यवे-उाः पृथियातपर्तोध्मिकालस्य । निदाघसमयजनितमि- सर्थः । तापं संज्वरं तप्तिवाहुल्यं हन्तुं व्यापादयितुमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते---सूरिपुरंद- ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । रस्य हीरसूरिवासवस्य भय च सूरेः स्वीयाचार्यस्य वाचस्पतेः पुरंदरस्य खामिनः पत्कजं चरणारविन्दं विवन्दिपुनमस्कर्तुकामः पुरंदरः शक्रः किमागतः । पुरंदरशब्देन शको मेघश्च प्रोच्यते । यदुक्तम्-'याचते वा पुरंदरम् । पूर्व लिखितमस्त्येतत् । अथ वा मेघवाहनत्वात्पुरहूतोऽपि । अथ वा मेघोऽपि दिव्यखरूपस्तेन तस्य वन्दनमपि युक्तम् । यदुक्तं मेघदूते काव्ये-जानामि त्वां प्रकृतिपुरुष कामरूपं मघोनः' इति । इन्द्रस्य तु नमस्करणं प्रसिद्धमेवेति ।। प्रवासिहृद्वारिधिमाधमन्थाचलोपमं वारिघरो जगर्न । वीरावतंसालससूनशस्त्रं प्रोत्साहयन्विश्वजिगीपयेव ॥ १०१ ॥ प्रवासिना पान्थजनानां निजयुवतीजनवियोगव्याकुलीभवत् हृत हृदयमेव वारिधिः समुद्रस्तस्य माथे मन्यनं मास्थस्तस्मिन् मन्याचलो मन्दरादिस्तस्योपमा सादृश्यं यस्य । "विरहिमनस्तुदि' इति चम्पूकथायाम् । तादृशो वारिधरो मेघो जगर्ज गर्जारवं कुरुते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-वीरावतंसं सर्वमुभटानां मध्ये शेखरायमाणं निदाधे दावाहुल्येन जगावजनविजयक्रियाविधाचलसमालस्यभाजं तादृशं सूनानि कुमुमान्येव शस्त्राणि प्रहरणानि यस्य स कुसुमायुधः कामस्तं विश्वेषां त्रिभुवनजन्मभाजा मुरासुरन. राणां जिगीपया खवशीचिकीर्षया प्रोत्साहयन् महोद्यमयुक्तं कुर्वनिय प्रगल्भभावो. पगतं विदधान इव ॥ पौप्पेण चापेन जये त्रिलोक्याः स्मरेण दुःखीभवतार्थितेन । अमोघमम्भोजभुवेव चक्रे तदर्थमाखण्डलचापचक्रम् ॥ १०२ ॥ अम्भोजभुवा जगत्सृष्टिकर्ता तदर्थ कंदर्पकृते । उत्प्रेक्ष्यते-अमोघं देवदानवमा- नवलोकेषु सर्वत्राप्यस्खलितमाखण्डलचापचक्रं शककोदण्डमण्डलं चके कृतमिव । कि- लक्षणेन अम्भोजभुवा । पीपेण कुमुमसंबन्धिना प्रसूनमयेन चापेन गरामनेन कृत्वा त्रिलोक्या जये त्रिभुवनवशीकरणे दुःखीभवता कष्ट प्राप्मुक्ता स्मरेण मनोभवेन अ- पितेन याचितेन ॥ विश्लेपियोपाविरहोप्मशुप्यत्तनूनिहन्तुं दयितेन रत्याः । फार्शानवं शस्त्रमिव प्रयुक्तं व्यलीलसद्योमि तडिद्वितानम् ॥ १०३ ।। योनि गगनागणे तहिता विद्युत वितानम् । शृन्दमिलर्थः । व्यलीलाहीप्यते से। उत्प्रेक्ष्यवे-रत्या दयितेन भी सरेण प्रयुक्तं प्रेरितम् । मुफमिलयः । कानि कृशानुसंघन्धि यहिमयं शनमिव । किं कर्तुम् । विशेयो निजवादियोगो वियवे यास ता विश्लेषिम्यो विरहिण्यस्तायो योपाः कामिन्यः तासां विरहोमणा प्रपलप्रियवि- योगतापेन शुप्यन्तीः शोषं प्राप्नुवन्तीः । कृशीभवन्तीरित्सपः। तनः शरीरानि निहन्तुं ज्वालयितुभिय ॥

·काव्यमाला। - आक्रम्य दैत्यारिपदं स्थितस्याम्मोदस माहात्म्यमुदीर्यते किम् । कृतान्ततातो दशदिक्प्रसारिकरोऽपि येनाधरितो महली ॥ १०४ ॥ दैत्यानां दानवानामरेनियूदनस्यापि पदं स्थानं राज्यं वाचरणं च विष्णुपदमाक्रम्य स्थितस्याभिव्याप्य वसतः अम्मोदस्य मेघस्य माहात्म्यं महिमा किं उदीर्यते वय॑ते कथ्यते। येन कारणेन अम्भोदेन महखी प्रतापवान् तथा दरासु दिक्ष व्याप्नुवन्तीलेवंशीला: करा राजदेयांशाः किरणाश्च यस्य तादृक्षः । तथा कृतान्तस्य सकलसुरासुरनरलोकसं• हर्तुरपि तातः पिता अपरिततिरस्कृतः । आच्छादित इत्यर्थः । 'करः प्रत्यायशु• म्भयोः । रदमा वर्षोपले पाणी' इत्यनेकार्थः । 'प्रत्यायो राजप्राह्यो भागः इत्यर्थः' इति सदघचूर्णिः । मेघे समुनते रविः कस्य सास्यं न दर्शयतीत्यधरीकरणमेय ॥ प्राप्ते प्रियेऽन्देऽजनि भूजनीयं वप्पीहरावैः कृतचाटुकेव । प्रोद्भिन्नकन्दैः पुलकाङ्कितेवारब्धाङ्गहारेव कलापिलास्यैः ॥ १०५ ॥ प्रिये प्राणनाथे अब्दे मेधे प्राप्त समागवे सवि भूजनी वसुधावधूः वप्पीहानां सारगाणां रावः प्रिय प्रिय इति शब्दः कृत्वा कृतं विनिर्मितं वाटु प्रियप्रायं वाक्यं यया सा कृत- चाटुका तादृशीवाजनि जाता । प्रोद्भिः प्रकटीभूतैः कन्दैः कन्दले: पुलकेन रोमाथेन अङ्किता कलितेवाजनि । तथा कलापिना मयूराणां लास्यैर्नृत्यैः आरब्धः कृतः माहा- रोऽङ्गविक्षेपः ताण्डवविशेषो यया तादृशीवासीत् ॥ प्रेक्ष्य क्षर्ण कामरसोन्मदिष्णूपनानुपङ्गेण तरजितानी। पुत्रीः सवन्तीः पितरो गिरीन्द्राः प्रस्थापयन्तीव पतिं पयोधिम् ॥१०॥ पितरो जनिकर्तारः ततो गिरीन्द्राः महाशैला हिमाचलाद्याः पुत्रीरङ्गजाताः पर्वतो. त्पन्नत्वात् स्रवन्तीनदीः । उत्प्रेक्ष्यते--पति भतारं पयोधि समुदं प्रति समुद्रस्य नदी. पतित्वात्प्रस्थापयन्ति प्रेषयन्तीव । किं कृत्वा । क्षणं क्षणमात्र काममतिशयेन रसः पयःपूरैः उन्मदिष्णूरुन्मत्ताः रगत्तरगस्तरीतुमशक्याः तटस्थितशासिनियूदिनीर्वा । तथा घनानां वारिवाहानामनुपङ्गेण संगमेन तरहाः कल्लोलाः संजाता भस्मिस्तादृशमुझं शरीरं यासां तादृशीः प्रेक्ष्य दृष्ट्वा । अन्येऽपि पितरः मुहूते कंदपरसेन उन्मत्ता घनरुपपतिभिः समं संगमेन तरङ्गितमुपचितमहं कायो यासां ताशीः स्वपुत्रीः प्रेक्ष्य भर्तुः पार्श्व प्रस्थापयन्ति ॥ स्वयं धरित्रीधरताभिपेकोत्सवे प्रयुक्तान्कजजन्मनेव । तदोनमन्नीरदमुक्तधारापयःप्रवाहानवहन्महीमाः ॥ १०७ ॥ तदा तस्मिन्वर्षाकाले उनमन्तो नीरभारैर्नम्रीभवन्तो भूमण्डलमम्परतलं वात्मवर्दलक- रेकीकुर्वन्तो वा ये नीरदा घनास्तर्मुसा या धारा पारिदृष्टिलेखाखासा पयसां पानीयानां प्रवाहान् महीध्राः गिरयः शैला अवहन्धारयन्ति स्म । उप्रेक्ष्यते-कजजन्मना ब्रह्मणा ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । खयमात्मनैव धरित्रीपरताया राजन्वत्वस्य भूमीभारोद्धृताया वा अभिषका पट्टाभिषेक करणे तस्योत्सवे प्रयुकान्प्रेरितानिव ॥ किमम्बुमुक्चक्रिणमैक्ष्य वातचमूपतिक्रान्तदिगन्तचक्रम् । तदा मुधाभूतनिजप्रयत्ला विशश्रमुर्जिष्णुनृपाः प्रयाणात् ॥ १०८ ॥ तदा तस्मिन्मेघागमसमये जिष्णुनृपा जयनशीला राजानः परराजजनपदजयोद्यता भूपालाः प्रयाणादभिपेणनाद्विशश्रमुर्विधान्ताः स्थिताः । किंभूताः । मुधाभूता विफला जाता निजा भात्मीयाः प्रयत्ना व्यवसाया येपाम् । अविरलसलिलपूरपूरितथिवीतलग- मनागमनसामाभावाद्भमोद्यमाः। उत्प्रेक्ष्यते-अम्बुमुक् मेघः स एव चक्री गर्वभी. मस्तं किमैक्ष्य दृष्ट्वा । किलक्षणम् । वात उत्तराहपवननाना चमूपतिना सेनान्या आकान्तं खायत्तीकृतं खामिजीमूतनूतनाप्रकाशावृतं कृतं दिशामन्तानामवसानानां चर्क मण्डलं येन ॥ अम्भोभृताम्रप्रमदभ्रलेखा विभूषयन्ति स्म सुपर्ववीथीम् । शके त्रिलोकीजयजागरूकसूनध्वजोवींधवगन्धनागाः ॥ १०९ ॥ अम्भोभिः पानीय तानि यान्यभ्राणि पयोवाहास्तेपो भ्रमतां प्रतिदिशं पर्यटताम. भ्राणाम् 'आभला' इति प्रसिद्धानां लेसाः श्रेणयः मुपर्यवीथीं सुधारानपति गगना. गुण विभूषयन्ति स्म । तत्राहमेवं शङ्क वितर्कयामि । शके इवाय या । उत्प्रेक्ष्यते- त्रिलोक्यास्त्रिभुवनस्य जये विजयकरणव्यवसाये जागरूकस्य जागरशीलस्य सोत्साई विहिताभियोगस्य सूनध्वजो मदनः स एव उवाधवो भूपतिस्तस्य गन्धनागाः सप्तधा- प्रसवत्प्रयलमदजलसुगन्धितवन्धुरसिन्धुरा इव । रातो हि स्तिमिर्भाव्यम् । चण्ड- प्रद्योतस्येव ॥ नमःस्थलीसंवलिताम्वुवाहान्समीक्ष्य रासा ददिरे प्रमोदात् । कुटुम्बिनीभिः किमु शूरराजाभिभूतिजायास्तदुपज्ञकीतः ॥ ११ ॥ नभःस्थल्या गगनमण्डले संवलितान्यहलीभूतानन्युवाहान् वारिधरान् समीक्ष्य गोत्कण्ठं विलोचनगोचरील कुटुम्यिनीभिः कुटुम्विकपनस्तनीभिः प्रमोदात् हर्षाति. रेकात् रासा रारामा ददिरे दत्ताः । यदुक्तं चम्पकपायाम्-'कलापोचमुरामण्डलाः। इति । 'काय जलधरपानीयाय लापाः शब्दाः कुटुम्बिनीजनजेगीयमानमेघराराकास्त: कृत्या उणे मेघागमनावलोकनायोवीकृतं मुग़मानन यतादृशा मण्डला देशा यामु' इति तहिप्पनके । इवि मेघागमे कुटुम्बिनीनां रासकपदानम् । उत्पश्यते-शूराणी पातमहालक्षकोटियोधिना मुभटानां भास्कराणां च तया राम सामन्तकृपाणां मूपी- भिपिताना समान धन्दागो चाभिभूतः परामवनाशाय पति शरराजाभिभूतिमा तम्यासपस: स मेघ एप उपसा आय मानं यस्ता मा चासी कीर्तिथ तमाम गुमटराजजयोपार्जिताया मेपस कीतिनिय रामनवः ।।

·काव्यमाला। तदा वराणां द्विजवकनीनां गर्मात्तवेदध्वनिरम्बुवाहः । शाखाकरै हयति स्म भूमीरुहां प्रवालाप्रकरांल्लतानाम् ॥ १११ ॥ तदा तत्र प्रावृप्रथमसमये अवनिवनानां नवपल्लवीभवनानन्तरमम्बुवाहो मेपो भूमीरुहां पादपानां शाखा एव कराः पाणयस्तैः कृत्वा लतानां प्रवालाः पल्लवा एवाप्र• करा हस्ताप्राणि तान् प्राहयति स । किंवत् । द्विजवत् यथा ब्राह्मणो वराणां परिणेतृणां शाखावल्लम्बमानैः करैः । अत्र स्कन्धादारभ्याडुली यावत्पाणिरेव विवक्षितः । कनीनां फुमारिकाणां प्रवालवदयान्प्रकृष्टान् शोणिमसौकुमार्ययुकान् हस्तान् प्राहयति । तत्र तावद्वेदपाठोच्चारो भवति । तमेवाह-किलक्षणोऽम्युधरः । गर्जाः स्वनितान्येव आत्ता गृहीता वेदध्वनयो विवाहोचितोचरिता वेदनचा शब्दा येन ॥ अभैरनीकैरिव दिग्विभागानाक्रामतश्छिन्नतपर्तुदस्योः । केकारवः किं क्रियतेऽम्बुदस्य जयध्वनिश्चन्द्रकिवन्दिवृन्दैः ॥ ११२॥ अम्बुदस्य जलधरस्य चन्द्रकिनो मयूराः । 'अच्छाच्छैः शुकपिच्छगुच्छहारते. छिन्ना बनान्तास्तणैः सेव्याः संप्रति सान्द्रचन्द्रकिकुलैरुत्ताण्डवैर्मण्डिताः' इति चम्पूक- थायाम् । त एव बन्दिवृन्दानि मङ्गलपाठकपटलानि तैः केकारवैः केका इति शब्दैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते -जय जय इति ध्वनिः क्रियते किं विधीयत इव । 'सरूपाणामेकशेषः' इति एकपञ्चजयशब्दोऽवशिष्टः । अम्बुदस्य किं कुर्वतः । अनीकैः कटकैरिवाभ्रर्वद्द- लकैः कृत्वा दिग्विभागान् समस्तानां हरितां प्रदेशानाक्रामतो व्यानुवतः खा- यत्तान्वा राजतः । पुनः किंभूतस्य । छिनो मूलादुन्मूलितस्तपर्तुनिंदाघसमय एव दस्युः शत्रुर्येन ॥ विषप्रदोऽस्थानु जडाशयश्चेत्यपाचिकीर्षुः खमिवापवादम् । तदाम्बुदस्तं ककुदं मुनीनामुपासनागोचरतां निनाय ॥ ११३ ॥ तदा प्रादृट्काले अम्वुदो घनाघनः तं मुनीनां श्रमणानां मध्ये ककुदं श्रेष्ठं मुख्य सू. रिम् । ककुदं तु प्रधान से वृपाई राजलक्ष्मणि' इत्यनेकार्थतिलके । उपासनायाः सेवायाः गोचरतां निनाय प्रापयति स्म। सेवते सेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--इत्यमुना प्रका. रेण खमारमीयमपवादमयशो जनमध्ये निन्दामपाचिकीर्षुनिराकर्तुमिच्छुरिव । इति किम् । यदयं मेघः विपं कालकूटं प्रददातीति । तत्त्वतस्तु जलदः । "विषं वेडे जले च' इत्यनेकार्थः । तथा 'विपः वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलौघः' इति हैम्याम् । तथा व्यासप. ठिकमध्ये-'देवराजो मया दृष्टो वारिवारणमस्तके। भक्षयनपश्चामि विपं पीत्वा क्षयं गतः ॥' तत्त्वार्थो यया-हे देवर, मया वारिणां वारणं तटाकपालिसस्य मस्तके उपरि सजो मेषो वात्कटः दृष्टः । किं कुर्वन् । अर्कस्य अर्कतः 'आकडो इति प्रसिद्धस पत्राणि पर्णान् भक्षयन् खादन् । ततो विषं तटाकजलं पीत्वा क्षयं गृहं गतः इति ।

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ततो मेघोऽपि विषं गरलं जलं च प्रकर्षणातिशयेन ददातीति विषप्रदः । तथा अस्थास्नु नाप्येकन स्थातुं शक्त: प्रतिनगरपामारामसीमभीमकान्ताराकूपारान् पर्यटनशीलः । अत एवोकम्-क्षारो वारि निधिः कलङ्ककलितश्चन्द्रो रविस्तापकृत्पर्जन्यश्चपलाशयः । तथा जडाशयो इलयोरैक्यात् जडो मन्दो मूर्स: प्रज्ञाहीनो नियुद्धिराशयोऽभिप्रायश्चेतो यस्य । पक्षे जलमय आशयो मध्यं यस्य जलानामाश्रयो वा ।' 'आशय आश्रयेऽमि- प्रायपनसयोरपि' इत्यनेकार्थः । तथा 'दयासमुद्रे स तदाशयेऽतिथीचकार कारुण्यर- सापण गिरः' इति नैपधे। 'कृपापारावारे नलहृदये' इति तदृतिः । अतो मनोऽपि एता- वता पशुवदज्ञानः पश्चात्कर्मधारयः ॥' निजौजसैवोन्मदंयन्मनांसि यो योगिनां यौवनवत्पयोदः । अहो व्यनसीस्तनितैः स्तवौधैरिव स्तुवन्सोऽप्यनगारशक्रम् ॥ ११४ ॥ यः पयोदो धाराधरः निजस्यात्मनः ओजसा प्रतापेनैव वलेनैव । माहात्म्येनैवेत्यर्थः । योगिनां वशिनां शमिनामपि मनांसि चित्तान्यमदयन्मयुक्तानि कृतवान् । किंवत् । यौ. वनवत् । तथा तारुण्य संयमिनामपि नन्दिपेणाई कुमाररथनेमिप्रमुखाणामपि मानसानि समदानि सकन्दर्पाणि करोति स्म । यदुकम्-'यौवने विकिरत्येव मनः संयमिनामपि । राजमार्गे प्ररोहन्ते वर्षाकाले किलाकुराः ॥ इति । अहो इति आश्चर्थे । सोऽपि कन्दर्प- दोत्पादयितापि पयोदः तमनगारशक मुनीन्द्र व्यनंसीत् उनमनागमन मिपाद्विशेपेण नमति स । उनमय्यागतवानमस्कृतिर्लक्ष्यते। कि कुर्वन् । लवौधः स्तोत्रप्रकरैरिव । उत्प्रेक्ष्यते-स्तनिर्जितैः कृत्वा तुवन्निव स्तुति कुर्वनिय । अन्योऽपि स्तुवनेव प्रणमति ॥ इति मेघागमनम् ॥ भोगीव योगी स तदा शमश्रीसङ्गी प्रविश्य प्रणिधानसौधम् । दिनं तदर्हद्गुणकीर्तनेन व्यतीत्य सांध्यं विधिमन्वतिष्ठत् ॥ ११५ ॥ तदा तलिन् चहलीभूतनूतनजीमूतसमये स हीरसूरियोंगी मनोवचनकाययोगवान् , अथ वाटागयोगयुक्तः। अईतामतीतानागतवर्तमानतीर्थकृतां गुणाना कीर्तनेन स्तवनेन करवा तजगन्मल्लमन्दिरखमागननीरदागमनसंवन्धि दिन वासरं व्यतीत्सातिकम्य . सांध्ये दिवसावसानसत्कं विधि प्रतिकमणादिकृत्यमन्वतिष्पत्करोति स्म । किं कृत्वा । दिनं व्यतीत्य । प्रणिधानं ध्यानमेव सौध विलाससम प्रविश्यान्तनिलीय । किलक्षणः। शमश्रिया सनो मिय: परिरम्भोऽस्त्यस्य स उपशमकमलानुपड़ी । क इव । भोगीव । यथा भोगभाक् पुमान् कामिनीगाढालिङ्गनरइयान् प्रापि क्रीडामन्दिरे प्रविश्य सघनं दिनं व्यस्येति ॥ प्रारभूमिभृत्वाभ्युदयामिलापी द्वीपे परसिन्निव रश्मिमाली । निजाननन्यकृतशीतकान्तिस्तस्मिन्नशेषां स उपामनैपीत् ॥ ११६ ।।

·काव्यमाला । । स सूरिस्तस्मिन् जगमल्लकच्छवाहकसामन्तमन्दिरे अशेषां समस्तामपि उपां रज. नीमनैपीदतिकामति स्म । क इव । रश्मिमालीव । यथा भानुमान् परस्मिन्नन्यत्र द्वीपे अखिला निशामतिवायति । किलक्षणः सूरिः भाखांश्च । प्राग्भूमिभृतः प्राचीनभूपा- लात् । यद्यपि चतमृणामपि दिशा पतिस्तथापि गुरूणां प्रायो गुर्जरस्थितिमत्तया गुजरापेक्षया च पूर्वदिशि स्थितत्वेन प्राचीपतिरेवोक्तः । तस्मादकवरसाहेः सकाशात् खस्यात्मनः आत्मीयजिनशासनस्य वाभ्युदयमुन्नतिमभिलपति काहति इत्येवंशीलः । सूर्यपक्षे पूर्वपर्वतादुगमनमिच्छतीत्येवंशीलः । 'उदयः पर्वतोन्नयोः' इत्यनेकार्थः । पुनः किंभूतः । निजस्य स्खस्स आननेन वदनेन आगमनावसरेण अरुणोदयेन वा न्यकृ. तस्तिरस्कृतः । विच्छायीकृत इत्यर्थः। शीतकान्तिश्चन्द्रो येन ।' प्राभातिकं कृत्यमथ प्रणीय तृणीकृतांहा विशदाशयश्च । फतेपुरं प्रत्यचलद्रतीन्द्र इवाम्बुधिं सिद्धधुनीप्रवाहः ॥ ११७ ॥ अथ रात्रिविरामानन्तरं सूरिः फतेपुरं प्रलचलत् प्रतिष्ठते स्म । किं कृत्वा । प्रामा- तिकं प्रभातकालसंवन्धि कृत्यमावश्यकादिकं करणीय प्रणीय निर्माय । क इव । सिद्ध- धुनीप्रवाह इव । यथा गद्गायाः पयःपूरः अम्युधि समुद्रं प्रति प्रचलति । किंभूतः सूरिः प्रवाहश्च । तृणीकृतं तिरस्कृतं निवारितमंहः पापं येन । पुनः किंभूतः। विशदो निर्मलो निष्पाप उज्ज्वलश्चाशयो मनो मध्यं च यस्य । स श्रीकरी कैरविणीशकीर्तिः प्रावीविशद्विश्वजनीनमूर्तिः। महःसमूहोऽम्बुजबान्धवस्य विभावरीवल्लभमण्डलीवत् ॥ ११८ ।। स सूरिः श्रीकरी पातिसाहिपुरी प्रावीविशत् प्रविशति स्म । किवत् । विभावरीवल्ल- भमण्डलीवत् । यथा अम्बुजवान्धवस्य भानोमहःसमूहः किरणकलापः चन्द्रबिम्ब प्रविशति । अमावास्यायां हि चन्द्रः सूर्यसमीपे गत्वा किरणगणं मार्गयित्वा तेनाभ्युदयं लभते । यथा रघुवंशे-'पुपोप वृद्धिं हरिदश्वदीधिवेरनुप्रवेशादिव वालचन्द्रमाः' इति । किभूतः सूरिश्चन्द्रग्छ । कैरविणीशः शारदचन्द्रः तद्वद्विशदा कीर्तिर्यस्य । कैरविणीनां कुमुदतीनामीशत्वेन पतितया कीर्तिः ख्यातिर्यस्य । अथ वा । कैरविणी श्वेतकमलिनी तथा ईश ईश्वरतद्वदुजला कीर्तिर्विस्तारः करप्रसारः सान्दचन्द्रिका यस्य । अथ वा जैनमतानुसारेण कुमुदिनीशकरवद्विशदा कीर्तिः प्रासादः स्फाटिकचैत्यं वा यस्मिंश्चन्द्र- मण्डले । 'कीर्तिर्यशसि विस्तारे प्रासादिकर्दमेऽपि च' इत्यनेकार्थः । पुन: किंभूतः । विश्वजनेभ्यो हिता विश्वजनीनी। 'तत्र साधौ हिते च यः' इति । भुवनजनवत्सला प्रबोधकारित्वान्मूर्तिर्यस्य । चन्द्रस्तु औपधीपतित्वादमृतमयत्वात् शैत्यकारित्वाचन्द्र- कापतित्वाच्चाहादकारिणी हितकारिका च मूर्तिविम्वं यस्य ।। मुमुक्षुशक्रः सदसत्समीक्षाहल्लेखिताशेपजनप्रदीपः । मनोरथः सिद्धिमिवावनीपप्रवेशनक्षोणिमलंचकार ॥ ११९ ।। , ·१३ सर्गः हीरसौभाग्यम् । - मुमुक्षुशंकः श्रमणेन्द्रः अवनी भूमी पाति पालयति रक्षतीसवनीपः अकबरसा. हितस्य प्रवेशन सिंहद्वारं तस्य क्षोणि भुवं ब्रह्मप्रदेशमलचकार भूषयति स्म । क इव । मनोरथ इव । यथा मनोरथः कार्यकरणामिलापः सिद्धि कार्यनिष्पत्तिमलंकुरुते । किंभूतः सूरिः। सन् सम्यक् मार्गः असन् विरुद्धः पन्याः तयोः सदसतोः शुद्धाशुद्धयोः मार्गयोः समीक्षा दर्शनं सम्यग्ज्ञानं तत्र होनेस औत्सुक्य संजातमेपामिति हल्लेखिता। जाताय इतच्प्रत्ययः । उत्कण्ठिता ये अशेयाः समस्ता जना लोकास्तेपामज्ञानां तमो. उन्धकार तत्र प्रदीप इव प्रदीपो मन्दिरमणिः सर्वेषां पदार्थानां प्रकाशकारित्वात् मंसारासन्मार्गदर्शकः स्वर्गापवर्गोत्तममार्गप्रकाशकश्च । ततो दीपोपमः ।। समस्ति शेखोऽबलफैजनामा तुरुप्कशास्त्राम्बुधिपारदृश्वा । हमाउंसूनोः क्षितिशीतभानोदृष्टिस्तृतीयेव परिस्फुरन्ती ॥ १२० ।। अवलफैज इति नामाभिधानं यस्य तादृशो यवनानां गुरुत्वेन माननीयः शेषः समस्ति विद्यते । किंभूतः । तुरुष्काणां यवनानां शास्त्राण्यागमाः सफाराकुरानप्रमु- खाणि तान्येवाम्बुधिर्वहुत्वात्समुद्रस्तस्य पारं दृष्टवान् इति पारदृश्वा यवनानेकशास्त्रा- ध्येता पारगामी । उत्प्रेक्ष्यते-क्षितिशीतभानोमुधासुधाकिरणस्य राज्ञः हमाउसूनो- रकम्बरपातिसाहेः परिस्फुरन्ती सामस्त्ये देदीप्यमाना तृतीया वदनवर्तिनीभ्यां द्वाभ्यां दृग्भ्यामधिका दृष्टिनेत्रमिव । यतोऽसी साहेः सर्वशास्त्ररहस्यकथयितान्यामाण्यायो- पाटा वातस्तृतीया दृक् ।। सहस्ररश्मेरिव सोमजन्मा समेत्य शेखस्य सवेशदेशे । तत्रेयिवांसं प्रतिनामधीशं तं स्थानसिंहो वदति स्म तस्मै ॥ १२१ ॥ स्थानसिंहाभिधानः श्राद्धः साहेः सामन्तसमानस्त म राजद्वारे इथियांसं रामागतं तं होरविजयनामानं वतिना साधूनामधी सूरि तस्मै शेषाय वदति म निवेदयामारा । कि कृत्वा । शेरास्यायलफैजस्य सवेशदेशे समीपभूभागे स्थाने समेत्यागत्य 1 क इव । सोमजन्मेव। यथा सोमाचदानन्मोद्भवो यस्य स चन्द्राजो बुधः सहसरदमेः सूर्यस्य संनिधी मैन्यालोके च भानोरात्रधरो युध इत्युच्यते । तचाधारवशावासमेति ।। स श्रेणिकायाभयवन्मृगारिध्वनस्य शेखोऽपि समां समेत्य । अकबरोरिमणस्य सिंहद्वारे विमोरागमनं जगाद ।। १२२॥ स स्थानसिंहः निवेदितावधारितगुवागमनः शेयोऽपि अन्यरनामा य उवारमणों भूमिगतः तस्य सिंहद्वारे विमोः सूरेरागमनं जगाद भापते म्म । किं कृत्वा । सभा सादेरास्थान रामेख । विद । अभयवत् । यथा समयकुमारो मृगारिष्यमस्य महा. वारदेवस्य राजद्वारे राजगृहनगरपतिद्वारस्थगुणशिलाचत्यस्थाने निकनृपाय निग. दति स्म ॥

·. काव्यमाला। अध्यै मुदास्राम्बुभिरुल्लसद्भिस्तनूरुहैौरवमादधानः। पैजूषयोः प्राघुणकी प्रणीय वाचं बभापे पुनरेप शेखम् ॥ १२३॥ एप पातिसाहिः शेख अबलफैजनामानं बभापे वक्ति स्म । किं कृत्वा । वाचं सूरिसमागमनसूचकशेखवाणी पैयूपयोः कर्णयोः प्राघुणकीमभ्यागतां प्रणीय कृत्वा । अथातियेरातिथेयीकृता विलोक्यते। तामेवाह-मुदा सूरिसमागमश्रवणोद्भूतप्रमोदेन अत्राणि बाष्पाणि वेषां अम्बुभिः जलेरध्ये पादधावनजलमादधानः कुर्वाणः । ददान इत्यर्थः । पुनरुल्लसद्भिस्तनूरुहै रोमभिः । 'लोमरोमतनूरुहम्' इति हैम्याम् । कृत्वा गौरवमभ्युत्थानादिक्रियामादधानः सूजन् ॥ ऋतौ वसन्तेऽवनिजन्मनेव समीयुपि श्रीश्रमणावतंसे । मनोरथेनाद्य मम प्रवीणचूडामणे पल्लवयांवभूवे ॥ १२४ ॥ हे प्रवीणानो निपुणानां विदग्धानां मध्ये चूडामणे कोटीरहीरायमाण, श्रीमति श्रमणानां मध्येऽवतसे शेखरे श्रीहीरविजयसूरीन्द्र समीयुपि पादावधारिते सति अद्य सांप्रतीने वर्तमाने वासरे मम मनोरथेनाभिलापेण पल्लवयांवभूवे सफलीभूयते स्म । केनेव । अवनिजन्मने । यथा वसन्ते ऋतौ मधुसमये संप्राप्ते सति अवनिजन्मना । जातिवाचित्वादेकवचनम् । समस्ततरसमुदायेन पल्लवकलितेन उपलक्षणात् प्रवालैः कुसुमैः फलैश्च संयुक्तर्जायते ॥ द्रक्ष्यामि दिया। मुनीन्द्रचन्द्रमिवानुबिम्ब परमेश्वरस्य । शेखाधुनाहं नियतेशेन किं चारिम कार्यान्तरचुम्बिचेताः ॥ १२५ ॥ हे शेख, दिष्ट्या भाग्येन कृत्वा मद्य विद्यमाने अस्मिन् वासरे एव मुनीन्देषु सर्वेषु सूरिध्याह्लादकरवेन चन्द्रमिव चन्द्रम् । अथ वा खखशाखासिझाटकानां स्वामिनो रत्नाधिका मुनीन्द्रास्तेषां मध्ये अधिकं दीप्यमानत्वात् ज्योतिपामिव स्वामित्वाद्वा तेषां .चन्द्र इवेति वा तं द्रक्ष्यामि दृग्गोचरीकरिष्यामि । उत्प्रेक्ष्यते-परमेश्वरस्य परमात्मनो विम्ब प्रतिविम्ब मूर्तिरिव । जैनमते तु विम्वशब्देन भगवत्प्रतिमा प्रोच्यते। अथ वा साक्षात्परमेशितुर्विम्बमिव मूर्ति रिवा तथा 'संसारसिन्धावनुबिम्बमात्र जागति जाने तव वैरसेनिः। बिम्बानुविम्वी तु विहाय धातुर्न जातु दृष्टातितरूपष्टिः ॥ इति नैषधे । परं किं वायं विशेषोऽस्ति । हे शेष, अधुना इदानींतनसमये अहं नियतेवस्य वशे. नायत्तत्वेन कार्यान्तरं किंचित्कृत्यविशेपं चुम्वत्यालिङ्गतीत्येवंशीलं चेतो मानसं यस्य कार्यान्तरेण व्यग्रमना असि । एतत्कथनं त्वप्रतिवुद्धत्वेन अज्ञाततत्वभावेन म्लेच्छत्वेन या । यद्यास्तिक: स्यात्तदा तु सर्वमपि त्यक्त्वा वन्दत एवेति ॥ अमन्तुजन्तुव्ययपातकेनास्पृश्यां प्रणीतां धरणी स्वधामः । शेख क्षणं तेन पवित्रय त्वं गुरोः पदाम्भोजरजोमृतेन ॥ १२६ ॥ .

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । , हे शेख, तेन कारणेन येनाहं कार्यान्तरेण गृहान्तजिंगमिपामि ततोऽधुना तदाका. रणानवसरः तेन हेतुना त्वं क्षणं क्षणमा मुहूत यावद्रोहीरसूरेः पदाम्भोजयोधर- णारविन्दयोयंदजः परागस्तदेवामृतं सुधारस: । त्वत्पादपङ्कजरजोमृतदिग्धदेहाः' इति भक्तामरस्तववचनात् । अय वा अमृतं पानीयं तेन कृत्वा खस्यात्मनो धानो वासय. हस्य धरणी भूमी पवित्रय पावनीकुरु । पावित्र्य प्रक्षालनात् । प्रक्षालनं तु पानीयेनैव स्यात् इति । किलक्षणां धरणीम् । अमन्तूनां निरपराधानां जन्तूनां प्राणिनां व्ययो विनाशो पातस्तस्य पातकेन पापेन कृत्वा अस्पृश्यां स्प्रष्टुमप्ययोग्यां प्रणीतां कृताम् । अथ च योऽस्पृश्यः कथंचिजातः स लोकव्यवहाराद्वारिप्रक्षालनादेव स्पृश्यो भवेदिति रीतिः । इति गर्भोत्प्रेक्षा । इदं निगद्याब्धिगभीरघोपं जोपं मुखे भूमिधवो विधाय । जगाम गेहं गृहिणीसनार्थ विद्युद्विलासीव गभस्तिरमम् ॥ १२७ ॥ भूमिधवः पृथ्वीपतिः अकच्चापातिसाहिः गृहिणीभिः खकलत्रैः सनाथं संयुक्तं. गृह खसीधं जगाम गतवान् । क इव । गभस्तिरिव । यथा भानुमान् विद्युद्भिः सौदामिनीमि. विलसति शोमते 'इत्येवंशीलमभ्रं वर्दलकं 'बादल' इति प्रसिद्ध मेघ वा गच्छति । कि कृत्वा । इदं पूर्वप्रोकं शेखपुरो निगद्यालप्य । कथम् । अधिवत् समुद्र इव गभीरो मन्द्रो पोषो ध्वनिय त्रैवंविधं यथा स्यात्तथा । अकबरसाहेः शब्दस्तु नवहतकन्या- प्रबहारवं कुर्वन्नासीत् ततो शेष इत्युतिः। पुनर्मुखे निजवदने जोपं मौनं विधाय कृत्वा । तूष्णी तूष्णीका जोपंच' इति हैम्याम् । तथा 'जोपमासनविशिष्य यमा' इति नेपधे ॥ इति मूरिसमागमस्य साहेनिवेदनम् ।। घनादधीतामिव शेखशको वाणी समाकर्ण्य हमाउंसूनोः । निरीय तस्याः सदसो चमाज भुवं व्रतीन्द्रेण विभूप्यमाणाम् ।।१२८॥ शेखेषु सकलनुरुष्कगुरुपु शकः इन्द्रः साहिः । मान्यत्वादिन्द्रत्वम् । तस्याः सदसो: ऽकन्परसमाया निरीय यहिनिर्गत्य प्रतीन्द्रेश सूरिणा विभूध्यमाणामलंक्रियमाणां भयं भूमीमाग यमाज । सूरिसमीये समीथिवा निसर्थः । कृत्वा । हमाउसूनोहमाउँनामा पातिसाहितसा सूनोः पुनस्याकवरसाहेाणी समाकर्य सम्यक् सादरं झुरवा । उत्प्रे. स्यते-मीरधीरवार पनात् नभस राजलजलपरासकाशात् अपीता पटिवागिय ॥ मच्या नताङ्गो बहुमन्यमानः स्वमन्दिरं सूरिपुरंदरं सः । निनीपति माखिलशेखपूपा नाशंसते निर्नरशाखिनं कः ॥ १२९ ॥ भारलेषु शेशेषु म्टेग्यमातिमान्येषु तदीयेषु या पूक्षा महत्वादीप्यमानस्या. भास्करः भरतफंगरोसः सूरिपुरदरं दौरविजयसूरीन्दं समन्दिर शिजनियायसदनं निनीपनि म नेनुग्रहति सभूः। भक्त्या दर्शनाट्तारमप्रीला त्या ·काव्यमाला। - नताः प्रणमनेन नम्रीकृततनुः । पुनः किं कुर्वाणः । बहुमन्यमानः बहुबहुमानं ददानः । युक्तोऽयमर्थः । निर्जरशाखिनं कल्पपादपं को नाशंसते समीहते। अपि तु सर्वोऽपि इच्छेत् । 'शंस इच्छायाम्' । उभयपदी । 'आशंसते धनायति समीहते तद्वदाशास्ते' इति क्रियाकलापे॥ अथो पृथिव्या उशना इवासौ निःशेषशास्त्रोपनिपद्यधीती। अस्पृष्टशिष्टेतरवृत्ति तस्मै न्यजीगदतन्निखिलं निगाद्यम् ॥ १३० ॥ अथो सूरिसमीपागमनानन्तरं शेखस्तत्साहि कथितं निखिलं समग्रमपि निगाद्यं वाच्यं न्यजीगदत्कथयति स्म। कथम् । अस्पृष्टा अनाधिता अनाहता वा शिष्टात्सांधोरितरा अन्या दौर्जनी वृत्तिापारो यत्रैवं यथा स्यात्तथा। शेखः किंभूनः । निःशेषाणां सर्वेषां शा- स्त्राणां कुराना दियवनागगानामुपनिपदि रहस्ये अधीतमध्ययनमस्यास्तीति । उत्प्रेक्ष्यते- पृथिव्या भूमेशना: शुक्र इच । तस्य असुराणां गुरुत्वादियभुत्प्रेक्षा। इदानीं च लोकभापया यवना असूरा उच्यन्ते । यदुकं दोधके-'मुंदरसरअसुरांहदलजलपी . क्योहि । अमरनारदकढाविउतिहांनारीनयणेहि ॥ तदुक्तियुक्तौ सनिदर्शनायां शेखं निरस्तप्रतिबन्धृभावम् । श्रुतौ प्रबन्धारमिव प्रवीणधुरीणमेनं बुबुधे बुधेन्द्रः ॥ १३१ ॥ युधानां विपश्चितां सर्वशास्त्राधीविनां मध्ये इन्द्रः सूरिः सनिदर्शनायां दृष्टान्तकलि- तायाम् । 'स्मरात्परासोरनिमेषदर्शनाद्विभेमि तद्भिनमुदाहरेति सा । जनेन यूनः स्रवता तदास्पदे निदर्शनं नैपधमभ्यषेचयत् ॥' इति नपधे । तस्य साहरुक्तीनां युक्ती, योजनायां चातुर्योदाररचनायामेनं शेख प्रबन्धारे प्रवन्धो विस्तारः तस्य कतारं बुबुधे विवेद जानीते स्म । एनं किंभूतम् । निरस्तो निवारितो मुक्तः प्रतिवन्धुभावः प्रतिबन्ध- कतादूपकत्वम् । विहंगमद्भापितसूत्रपद्धती प्रवन्धृतास्तु प्रतिवन्धृतानते' इत्यपि नैपधे । कमिव । प्रवीणधुरीणमिव । यथा विद्वद्वन्दारक सनिदर्शनायां श्रुती शास्त्रे निरस्तम् इदै च शास्त्रविरुद्धम् । इदं तु दूषणमित्यादिप्रतिबन्धककर्तृत्वं दूषणोद्भावकत्वं विरोधभाषित्वं येन तादृशं प्रयन्धारं दूपणनिराकरणनानार्थयुक्तिविशेषोल्लेखप्रकाशकारिणं कश्चिद्वि- पश्चिदुध्यते ॥ निशम्य तद्भापितमेष धात्रीसहस्रनेत्रस्य ततो प्रतीन्द्रः । इथेय शेखम हे प्रयासु सुरेन्द्र यानीय सुर्यसूरिः ॥ १३२ ॥ ततः शेखवाक्यश्रवणानन्तरमेष हीरविजयनामा व्रतीन्द्रः श्रमणशकः सूरिः शेख- स्य गृहे मन्दिरे प्रयातुं गन्तुमियेष थाञ्छति स । किं कृत्वा । धात्रीसहसनेत्रस्य पृधि- वीपुरंदरस्साकञ्चरस्य तत्पूर्वोकं भाषितं कथितम् । वचन मित्यर्थः । निशम्याकमेक इव कस्मिन् गन्तुम् । सुपर्वसूरिरिव । यथा सुपर्वणां देवानां सूरिराचार्यः पाटयिता वाच. स्पति: मरेन्द्रस्य नाकिनायकस्य धाग्नि वैजयन्तनामनि प्रासादे गन्तुमिच्छति ॥ - ·- १३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् ।। शुश्रूपमाणस्य विशिष्य शिप्यस्येवास्य शेखस्य वृपा मुनीनाम् । गेहं महीपालगृहोपकण्ठे पवित्रयामास पदारविन्दैः ॥ १३३ ॥ मुनीना यूपा वासवः सूरिमहीपालस्य पतियाहेहस्य प्रासादस्योपकण्ठे संनिधाने भस्यावलफैजनानः शेखस्य गेहं भवन पदारविन्देश्वरणकमले: । पूज्यत्वाद्वहुवचनम् । पवित्रयामास पावनीकुरुते स्म । अस्य किं चिकीर्पमाणस्य । शुश्रूपमाणस्य सूरिसेवां विधानुमीहमानस्य । कथम् । विशिष्य विशेषप्रकारेण ससेव्याधिक्येन । कस्येव। शिष्य- स्येव । यथा विनयकः गुरोः स्वस्याचार्यस्योपाध्यायस्य य रत्नाधिकस्य वा विशिष्य सर्वान्तेवासिवर्गभ्योऽत्यभ्यधिको परिचयो विधित्सति स्वयं मुशिष्यत्वात्स्वर्गापवर्गा- दिमुससाधकत्वाच ॥ इति साहिसंदिष्टवचनश्रवणपूर्व शेपगृहगमनम् ।। संदेहसंदोहमहाम्बुवाहमहावलेन बतिवासवेन । योद्धा श्रुतेः श्राद्ध इव खधामि धया स गोष्ठीमनुतिष्ठति स्म ॥१३४॥ सशेख: स्वधानि निजनिकेतने प्रतिनां महानतभृतां यतीनां वासवेन मघोना सह धम्यो धर्मसंवन्धिनी गोष्टी वार्तामनुतिष्ठति स्म कृतवान् । किंभूतेन प्रतिवासवेन । संदेहाः संशयाः शास्त्रविचारणोद्भवाः मानसिका या ते संदोहाः समूहा एव महान्तो पोराज्ञानान्धकतारः अन्धुपाहाः पनापनाः तेषां विध्वंसने मूलोन्मूलने नामशेखीकरणे महावल: मलयपवनस्तेन । किलक्षणः शेराः । श्रुतेः शास्त्रस्य चोद्धा अवगन्ता प्रवीणः । यदुकम्-'पान त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनः समम् । दाने बोद्धा रणे योद्धा पचाहः पुरुषः स्मृतः॥ इति सूफे।क इव । श्राद इव । यथा कधिदागमावरोधक सपा- पका फेनापि सूरिणा समं धी गोष्टी विधत्ते ॥ हिंसादये निर्दिशती विरोधिधर्मे मिथः स्वीयतदीयशाने। क्षीराम्भसोहसमिवाधिगत्य तयोविवेक्तारमसौ पुनस्तम् ।। १३५ ॥ पुपोप भाषां स्वमुखेन शेखः पुरो विनेयायितवृत्तिरस्य । नतिं दधानो विनयादधीतां पाणी प्रणीतात्सुगुणादिवास्त्रात् ॥१३॥ अगरी सरानि सूरेरानेता शेखः अस्य हीरसूरेः पुरोऽने समुमेन निजवदनेन पुरला भाषां पाणी पुपोप पुष्णाति स पुष्टों चार । उवायेत्यर्थः। किंभूतः । विनेया- पिता विनेयोऽन्वयासी शिष्यसददारिता वृत्तिानोयामायव्यापारी यम्य । अत एवं fपोगः । मतिनमा पिनयनेन प्रदीमायं दधानो पिघ्राणः । श्यत-पागो रपयरतया सहस्ते प्रगीताततात् । गृहीतादिस्यता तथा मुगुणारगुभोगना जगमनम- गोरा पादायगाम्भीयोजकमार्दवादिमा गुणा मनोमो कारयविनागितानेकशाप्रपो गुगो मारीच यन्मिन् माशादमायोदया। 'मनुमायोऽयमिप्यारः शोर पर परम्' इति स्याम् । अधीना पदिनानिय । यदुपम्-'नमी रामणी यानी ७

·काव्यमाला ।
विहुपखिवंशविशुद्ध । पुण्यविना न विपामिह करिधणुहीपरिभान ॥ इति सूक्ते । तथा
'शश्वद्वाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा । धनुषेय गुणादयेन निःशेपो रञ्जितो जनः। इति
चम्पूकधायामपि । किं कृत्वा । मियः परस्परं विरुध्येते इत्येवंशीली धर्मी खभावी
ययोः । 'धर्मो यमोपमापुण्यखभावाचारधन्वसु । संसर्गेऽहत्यहिंसादी न्यायोपनिषदो-
रपि॥' इत्यनेकार्थः। तथा हिंसा निमन्तुजन्तुव्यापादनं तया दया जगजीवानो खप्राणवद-
क्षणं ते निर्दिशती प्ररूपयति खीयं यवनजातिसंवन्धि तथा तदीयं सूरिशासनसंवन्धि
च उभे शाख्ने अधिगत्य विदित्वा । पुनरपरार्थान्तरे । पुनद्वितीयवारमुच्यते । वा इति
पुनःशब्दार्थः । क्षाराम्भसोर्दुग्धजलयोहसे सितच्छदमिव तयोहिंसादयाशास्त्रयोविवे.
कारम् इदं सम्यक्मरूपणमिदमसमीचीनं प्ररूपणं च, अयं खर्गापवर्गसाधक:
पन्याः अयं च दुर्गदुर्गतिमार्गः, इयं च निःस्पृहाणामुक्तिः एपा च रसनादिरसलम्प-
टानामुक्तिरित्यादि विवेचनकतारं त वशीन्द्रं जितेन्द्रियाणां पुरंदरं च अधिगत्य
विज्ञाय मनसि निश्चिय ॥
अथ स्वमतानुशिष्टिपृच्छा-
पैगम्बरैनः समयेपु सूरे पुरातनैाहृतमेतदास्ते ।
निक्षिप्यते न्यास इव क्षमायां यमातिथिर्यो यवनस्य वंश्यः ॥१३७॥
खुदाहृयश्रीपरमेश्वरस्यास्थानी स्थितस्याधिपतेरिवोाः ।
उत्थाय पृथ्व्याः परिवर्तकाले गन्ता समग्रोऽपि जनः पुरस्तात्॥१३८॥
हे सूरे, नोऽस्माकं पुरातनैः प्राचीन: पैगम्बरः । केचनास्सन्मार्गप्रवर्तकाः विशिष्ट-
सिद्धिबुद्धिभाजो महापुरुषा अभूवन् , तेऽसन्मते पैगम्बर इति संज्ञकाः प्रोच्यन्ते ।
तैस्तकृतेषु समयेषु शास्त्रेषु मध्ये एतन्मया श्रीमत्पुरो निवेद्यमानं च्याहृतं भाषित-
मास्ते । एतत्किम् । यः कश्चन यमस्य कृतान्तस्य अतिथि: प्राघुणकः । मृत इत्यर्थः ।
यवनस्य । जातावेकवचनम् । तुरुष्कस्य वंश्यो गोत्रजन्मा तुरुष्को न्यासो निःक्षेप इव
स्थापनिके च क्षमायो भूमध्ये निक्षिप्यते स्थाप्यते । स क्षोणीनिक्षिप्तः समग्रः समस्तो-
ऽपि थवनवंश्यः तुरुष्कजातीयः परिवर्तकाले कल्पान्तकाले पृथ्व्या भूगर्भादुत्थाय पहि-
निर्गत्य खवखरूपेण सुदा इत्यस्मत्परंपरायां नाम यस्य तादृशस्य श्रिया समग्रलक्ष्म्या
युक्तस परमेश्वरस्य समाहिन्दुवर्गायमानस्य जगदीश्वरस्य पुरस्ताद गन्ता गमि-
ष्यति । किंभूतस्य खुदाहृयश्रीपरमेश्वरस्य । आस्थानी खास्थानसभामागत्य स्थितस्य
उपविष्टस्य । कस्येव । अधिपतेरिव सभामाप्तीनस्य उव्या भूमे तुर्नुपस्या समस्तोऽपि
जनः समायाति खखन्यायनिर्मापणार्थम् ॥
आदर्शिकायामिव पुण्यपापे संक्राम्य संशुद्धनिजोपलब्धौ ।
विधास्यते साधु स तत्र तस न्यायं निरस्य खपरानुरोधम् ॥ १३९॥

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । हे सूरे, खुदादयः परमेशिता तम सभामध्ये सर्वस्य पूर्वोकस्य यवनजनस्य साधु सम्यक्प्रकारेण यथा स्यात्तथा न्यायं सदसयवहारविचारं विधारयते खयमेव करि. म्यते । किं कृत्वा । मयं वः खकीयो मदीयः, अयं च परः परकीयः न मत्पक्षाभितः, इति यज्ज्ञानं स तु सांसारिकव्यवहारः तयोः खपरयोरनुरोधो यह्वाग्रहोऽथ वा तयो. रेव बोधो ज्ञानं तं निरस्य त्यक्त्वा । यदुक्तम्--'अयं निजः परो वेति गणना लघुचे- तसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ इति । पुनरपि किं कृत्वा। आदर्शिका हस्तकनिर्मुक्ता पृष्ठे च ग्रहणाही केयला दर्पणिका । मेवातमण्डलादी आदर्शिके- त्युच्यते । तस्यामिव सम्यक्प्रकारेण शुद्धा निर्मला निष्पापा वा खपरव्यवसायविर- हिता निजस्थात्मन उपलब्धिर्मतिर्ज्ञानम् । 'प्रेक्षाप्रतिपत्प्रज्ञाप्रेक्षाचिदुपलब्धयः' इति हेम्याम् । तस्यां पुण्यपापे अर्थाधवनजनस्य मुक्तदुष्कृते संक्राम्य सहृदये प्रतिबिम्ब- यित्वा । विचार्यत्यर्थः ॥ विमृश्य विश्राणयिता फलं स श्रेयोंहसोस्तस्य ततोऽनुरूपम् । मसूरगोधूमयवादिधान्यवीजस्य सस्योत्करमुर्वरेव ॥ १४० ॥ ततस्तत्सदसज्ज्ञानानन्तरं स खुदाभिधः परमेश्वरः विमृश्य अनेनैवंविधं कर्म वि. निर्मितम् अत एतस्य ईदृशमेव फलं प्रदत्तं विलोक्यते इति खमानसे विचार्य । यदु- तम्--'ययायद्यादृशं येन कृतं कर्म शुभाशुभम् । तत्तापत्तादृशं तस्य फलमीश: प्रया छति ॥ इति चम्पूकथायाम् । एतद्वचनात् तस्य यावधवनगनस्य थेयोहयोः पुण्यपाप- थोरनुरूपमुचितं फलं सुखदुःसानुभवनरूपं चित्राणयिता खखनीप्रयोगः प्रदास्यति । फेव । उर्वरेव । यथा सर्वसस्या यत्रोप्तमात्राणि सर्यायपि धान्यानि सम्यक् निष्पद्यन्ते सोवरेत्यभिधीयते । तादृशी धरित्री । मासूरा मालपमण्डले बहुप्रसिद्धाः, गोधूमाः सर्व. प्रापि स्याताः, तथा यया अर्बुदपरिसरे अतिशयेन प्रथिताः प्रायशस्तु सर्वत्रापि वि. श्रुताः, एते प्रयोऽप्यादी येषां तेपामपरेपामपि भान्यानो बीज योनिनिरन्यस्य योग्य सस्सोत्करनिवहं विश्राणयति प्रदत्ते । सर्वसस्यायो भूमी या धान्यमुप्यते तादशमेव सूयते सर्पः ।। नावोऽम्बुधेः कूलमियानुकूलवावेन मिसिं गमिता अनेन । भोक्ष्यन्ति भोग्याहतभोगभङ्गीतरङ्गिताः केऽपि ततः मुखानि ॥१४॥ सतः पुण्यफलदानादनेन गुदासंशेन परमेश्वरेण केऽपि पुप्पभाजिनो यवना मिति स्वर्ग गनिताः प्रापिताः सन्तो भोग्याः मोतु योग्याः भय पा भुज्यन्ते निरन्तरसात यसानि भोग्यानि त: पुण्यपरिष: रत्वा भगुताभिराधर्यकारिणीभिभोंगाना विविधगु. पानी नानाप्रकारहदयंगमाभ्यवहाराणामागरणपणनागनितमनिमाधिकसारिपनाना- मता १६ लोफे राज्यादिमीणा मीभिः रचनाभिः तरीहताः प्रमोदमेदसितां गताः सन्तः । भोगनु राज्ये पायाभृती गुरोधोऽहियायप.नयोः पातालाभ्यपहारयोःn' ·६२० काव्यमाला। इत्यनेकार्थः । मुखानि शर्माणि भोक्ष्यन्ति । का इव । नाव इव । यथा यानपात्राणि ता. स्थ्यात्तव्यपदेश इति न्यायानीजना अनुकूलेन खाभिलपितस्थानप्राप्तिकारिणा वावेन अम्बुधेः समुद्रस्य फूलं तटं वेलाकूलं या लम्भिताः सन्तः मुख सांसारिकं सातं भुञ्जन्ति ॥ श्येनेः नेः शकुन्ता इव पीड्यमानाः कुम्भाः कुलालैरिव पच्यमानाः । तद्गोप्तमिदोंयकिमेनसान्ये प्राप्स्यन्ति दुःखान्यपि तेन नीताः॥१४२॥ अपि पुनस्तेन मुदाख्यपरमेष्ठिना अन्ये कुकर्मकारिणो यचनजनाः एनसा पचेलि- मेन पापेन कृत्वा दोयकिं नरकं नीताः संप्रापिताः सन्तो दुःखानि महाकष्टानि प्रा- प्स्यन्ति लप्स्यन्ते । किं क्रियमाणाः । इयेनेः शशार्दनः सिचानकैः । श्येनः पत्री शशा. दनः' इति हम्याम् । शकुन्ता विहंगमा इव तद्गोप्मृभिः तस्य नरकस्य गोतृभिः गोपाय. न्तीति गोप्तारस्तैनरकपालकैः । 'नरयस्सरकेपाला फेहि परिवेया अच्छि । तदुत्तरे नरकर केहिं-' इति विदग्धमुखमण्डने । पीज्यमानाः सादनाक्षिकर्षणमारणादिप्रकारैः सततं संताप्यमानाः । पुनः किं क्रियमाणाः । कुलालैः कुम्भकारः कुम्भाः कलशा इव इष्टिकावत्पाचनकटाहोणतलायुत्कालनाग्निक्षेपणतप्तत्रपुमानादिना निरन्तर पच्यमानाः पचिक्रियां पक्वतां भ्रष्टतां नीयमानास्तद्गोप्तृभिरेव ॥ कुरानवाक्यं किमिदं यथार्थ महात्मनां वाक्यमिवास्ति सूरे । इव प्रसूने गगनस्य तस्मिन्नुताभ्युदेति व्यभिचारिभावः ॥ १४३ ॥ हे सूरे, महात्मनामवितथवाचामुत्तमानां भापितं वचनमिव यवनानां किं यच्छात्रं कुरानमित्युच्यते इदं यन्मया श्रीमत्पुरस्तात्पूर्व प्रतिपादित कुरानस्य यवनशास्त्र विशेषस्य वाक्यं वचनम्। किमिति प्रश्न। यथार्थ सत्यमस्ति । उताय वा गगनस्य प्रसूने आकाशकुसुम इव तस्मिन् कुरानवाक्ये व्यभिचारिभावोऽसत्यत्वमभ्युदेति प्रकटीभवति । इदं सत्य. मससं वा तत्सम्यक् निश्चित्य वाच्यमित्यर्थः ॥ इति शेखस्य खशास्त्रानुसारिप्रश्नः ॥ इदं निगद्य व्यरमत्स तस्य बुभुत्सया वाङ्मयवेदितायाः । ततो विडोजा यतिनामिवैकधुरां सिताया भगति स वाणीम् ॥१४॥ स प्रश्नकर्ता शेख इदं पूर्वोकं निगद्य कथयित्वा व्यरमद्विरराम । मौनं कृत्वा स्थित इत्यर्थः । कया। तस्य साहिना धर्मगोष्ठीमनुष्यातुमाहूतस्य हीरसूरिचामयानां खपरसमय- शास्त्राणां वेत्ति सम्यग् जानातीत्येवंशीलो वेदी तस्य भावो वेदिता तस्या ज्ञाताया बुभुत्सया वोद्भुमिच्छया । ततः शेख मुखे जो कृते सति शेखप्रश्नानन्तरं वा यतिनां साधूनाम् । 'ब्रह्मशर्मभरचाए यतीद' इति नैपधे । मत्वर्थी यन्प्रत्ययः । विडोजा इन्द्रः सूरिवर्वाणी मणति स्म । उवाचेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-सितायाः शर्करायाः एकधुरामिव एका धुरं वहतीत्येकधुरा सदृशाम् । एकधुरीणेकधुराबुभावकधुरावही' इति हैम्याम् ॥ .

·१३ सर्गः)
हीरसौभाग्यम् ।
निरञ्जनः कम्युरिव व्यपास्तनिःशेयदोषः पुनर्यमेव ।
ज्योतिर्मयो वहिरिवास्तमूर्तिीनाङ्कवद्यः परमेशितास्ते ॥ १४५ ॥
यः परमेशिता कम्बुः शङ्ख इव निर्गतमञ्जनं रजः मादिलेंपो यस्य निरजनः कर्म-
मललेपरहितः । 'सङ्को इव निरअणे' इति कल्पसूत्रोक्तेः । पुनर्यः अर्यमेव भाखानिव
'व्यपास्ता निर्मूलमुच्छेदिता निःशेषाः समस्ता दोपा अपगुणा रात्रयश्च येन । पुनर्यो
वहिरतिरिव ज्योतिर्मयः परमतेजःस्वरूपः । यदुक्तम्-'तेजोमयोऽपि पूज्योऽपि
धातुना नीचजातिना । संगतः सहते वहिर्घनघातजयातनाम् ॥ इति । पुनींनाइ, इस
कंदर्प इवास्ता त्यक्ता मूर्तिः शरीरं येन । सरस्थानत्वात् । आस्ते । 'सत्तायाम-
स्वास्ते' इति क्रियाकलापे । तथा 'भासते शतमधिक्षिति भूपास्तोयराशिरसिते सलु
कूपाः' इति नैपधे । भास्ते आसाते आसते इति बहुवचनम् ॥
भवभ्रमीभङ्गिमरो भवीव कि रूपमाधाय सभांगमी सः।
क्षेप्ता पुनःयकिभिस्तिगत्योर्जनस्य कं हेतुमिह प्रतीत्य ॥ १४६ ॥
स परमेश्वरः भवेपु संसारपरम्परामु भ्रमीणां भ्रमणीनाम् । 'अपि भ्रमीभनिमिरा-
ताम्' इति नैपधे । भङ्गयो रचना नरकतिर्यकरदेववैचित्र्यस्तासां भरः समूहो यस्य
सादृशो भवी जीवः । स पुनर्भवी जीवः स्यादमुमान्' इति हेम्याम् । संसारपर्यटनशी-
लजन्तुरिव । यथा जीवः संसारे यंम्रयमाणः समानारूपाण्यादत्ते तथा संसारी जीव
इव । कि कीरजातीयं रूपं देवनरादिसंबन्धि कीदृशं शरीरमाधाय कृत्वा सभा परिपदं
गमिष्यति उपवेक्ष्यति इति सभांगमी । पुनः स खुदा इह जगति कं हेतुं रागद्वेपादिकं
कारणम् । रागद्वेपी विना शुभाशुभकारकत्वं न स्यात् । तस्य तु तावेव न स्तः । ततः
क हेतुं प्रतीत्य समाश्रित्य जनस्य दोय किमिस्तिनाश्योर्नरकवर्गलक्षणयोर्गयोः क्षेप्ता
क्षेप्स्यति । हेतुरन नास्त्येव । हेत्वभावात्तत्र क्षेपणमपि न घटते ॥
मुखासुखानि प्रभविष्णु दातुं पचेलिमं प्राक्तनमेव कर्म ।
तस्यैव तत्कारणतास्तु मञ्जागलस्तनेनेव किमत्र तेन ॥ १४७ ॥
हे शेस, मुरासुखानि सौख्यानि दुःसानि च दातुं प्रभविष्णु समर्थ प्राकनं पूर्वज.
न्माचीण परेलिमं परिपार्क प्राप्त कमैय नान्यः कोऽपि तत्तस्मात्कारणात् तस्यैव कर्मण
एव कारणता जगत्कर्तृतास्तु । अत्र जगति मागलस्तनेनेव धागिकानिगरणजेन
पयोधरेणेव प्रायेगेव वेन केनचित्कल्पितेन जगत्कर्ता किमतु यदि मजाकण्टोद्भूत-
सनाहुग्धं प्रादुर्भवति तदा तस्मादपि विश्वटिर्घदते ॥ इति कर्मणो जगत्कर्तृत्व.
स्थापने सूरिप्रत्युत्तरम् ॥
इदं गदित्या विरते व्रतीन्द्रे शेखः पुनर्वाचमिमामुवाच ।
विज्ञायते तद्वहुगर्पवाचि वीचीव तथ्येतरता तदुक्तौ ॥ १८ ॥

·काव्यमाला।
इदं पूर्वोकं गदित्वा प्रत्युत्तरं प्रदाय व्रतीन्द्र विरते निवृत्ते सति शेख: पुनर्द्वितीय.
वारमिमामले वक्ष्यमाणां वावं वाणीमुवाच वक्ति सातदेवाह-हे गुरो, तद्भवदुक्ति-
युक्तिकारणाद्वहुगहों वाचाटस्तस्य वाचि वचने इच तदुक्तो कुरानवाक्ये तभ्येतरता
केवलं मृपाभापितव विज्ञायते ॥
वभाण भूयः प्रभुरेतमेतत्सष्टा जगत्पूर्वमिदं विधत्ते ।
तत्केतुवत्संहरते स पश्चात्ततोऽस्ति तस्याप्यसमश्रमोऽसौ ॥ १४९ ॥
भूयो द्वितीयवारं प्रभुः सूरिः एतं शेखं प्रति एतदिहैव वृत्ते कथ्यमानं चभाण भ.
पति स्म । निजगादेत्यर्थः । तदेव निर्दिशति-हे शेख, यदि स स्रष्टा जगत्कर्ता इदं
मुरासुरनरनारकलक्षणं जगद्विश्वं विधत्ते निर्मिमीते प्रथमं सकलजगजनं निष्पादयति,
पश्चात्स एव स्रष्टा विधाता केतु वमकेतुरिव तत्स्वेनैव कृतं विश्वं संहरते क्षयं नयति ।
ततः कारणात् तस्यापि जगत्कर्तुरपि । अयमसमोऽसाधारण: श्रमः क्लेशोऽस्ति विद्यते,
न पुनः कदाचनापि स्वास्थ्यं यदेकं घटयति परं भनतीति ।
कर्ता च हर्ता निजकर्मजन्यवैचित्र्यविश्वस्य न कश्चिदस्ति ।
वन्ध्यात्मजन्मेव तदस्तिभावोऽसन्नेव चित्ते प्रतिभासते तत् ॥ १५० ॥
हे शेख, निजस्यात्मनः कर्मणा खप्राचीनजन्माचीर्गसुकृतदुष्कृतरूपेण कर्मणा
जन्यमुत्पाद्यं वैचित्र्यं रचनाया विचित्रत्वं नानात्वं यस्य तादृशस्य विश्वस्य जगतः
कश्चित्कर्ता निप्पादकः च पुनहर्ता संहारकः सर्वथा नास्त्येव ।तत्कारणात्तस्य जगरकर्तुर-
स्तिभावः सत्ता विद्यमानत्वमसन्नैव अविद्यमान एवं प्रतिभासते मम चित्ते । मन्मन-
सीति भावः ॥
शेखं तमित्थं कृतपूर्वपक्षं संबोध्य सिद्धान्तवचोभिरेयः ।
धर्म निधचे स तदीयचित्ते कृषीवलो बीजमिवोर्वरायाम् ॥ १५१ ॥
एष सूरिस्तदीये शेखसंवन्धिनि चित्ते मानसे दयारूपं धर्मे निधत्ते स्म स्थापयति
स्म । क इच ।कृषीवल इव । यथा कपुंक: उर्वरायां सर्वसस्यायां क्षेत्रभूमौ वीज वपनो.
चितधान्यं निघत्ते वपति । किं कृत्वा । इत्थममुना प्रकारेण कृतो विहितः पूर्वपक्षो विप्र-
तिपत्तिर्येन । संदिग्धोऽर्थः पूर्वपक्षः । तं शेखं सिद्धान्तवचोभिर्निःसपलबुद्धिनिश्चयः
सिद्धान्तस्तस्य वाक्यैर्वचनैस्तद्रूपैर्वा प्रत्युत्तरैः । सिद्धान्तावलम्बेन पूर्वपक्षप्रतिक्षेपो भ.
वति इति व्युत्पत्ति पधनरहर्याम् । संचोध्य बोधयित्वा ।
बभूव वल्भावसरोऽधुना तद्विधीयतां काप्युचिते पदे सा।
दत्त्वाल्पमशाहहु गृह्यते यद्धर्मादि पात्रादिव बुद्धिमद्भिः॥ १९२ ॥
श्रुत्वेति शेखस्य वचो विधत्ते यावत्स वल्भामुचितप्रदेशे।
अभाजि भूजन्मभिदा सभाया मध्यं दिवो भानुमतेव तावत् ॥१५॥

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६२३ तावत्तदैव तस्मिनेव काले भूजम्भभिदा पृथिवीपुरंदरेण अकबरसाहिसमायाः स्व. पर्षदो मध्यमुत्सङ्गोऽभाजि समाधीयते स । सभायां समागत इत्यर्थः । केनेव। भानुम- तेव । यथा भास्करेण तदैव तस्मिन्नेव वासरे दिवो व्योम्नो मध्यमानितम् । एतावता मध्यंदिनावसरोऽपि जात इत्यर्थः । तावरिकम् । यावद्यया यस्मिनेव समये प्रवावे उचिते प्रदेशे कर्णराजन्यभवने स सूरिर्वल्भो भोजनमाचाम्लं विधत्ते करोति । कर्तुमुप. विशतीत्यर्थः । किं कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेण शेखस्य बचो वाक्यं श्रुत्वा आकर्ण्य । इति किम् । हे गुरो, मधुना इदानीम् । युष्माकमित्यध्यातियते। वल्माया अशनस्याय. सरः बभूव संपन्नः । तत्कारणात् कापि कुत्रापि उचिते अस्माकं यवनानां समन्यनुचित हिन्दुवर्गगृहे श्रीमतामाहारकरणयोग्ये पदे स्थाने वसत्यादी वा गला सा वल्मा विधी- यतां क्रियताम् । यत्कारणाहुद्धिमद्भिः पण्डितैः अल्पं स्तोक भाटकमानं दत्वा महारख- कायासकाशात् तपःक्रिया अनुष्ठानादिधर्मो गृह्यते । कथम् । यहु पनतमं यथा सात्तथा । कस्मादिव । पात्रादिव । यथा मुपात्राय साधये खल्पमात्रादिकं दत्त्वा तस्माद्वहु स्वर्गाप- यादिकमादीयते । यतः 'दानपात्रमधमणमिहकप्राहि कोटिगुणितं दिवि दायि' इति नेपधेऽपि ॥ युग्मम् ॥ धर्मोदयस्येव मुहूर्तमात्मगोष्ठीविधानावसरं विभाव्य । महीमहेन्द्रस्तमथाजुहाव मुनीन्द्रमिन्द्रावरजोर्जितश्रीः ॥ १५४ ॥ अय वस्या सभायामागमनानन्तरं महीमहेन्द्रो भूमीन्दोऽकबरसाहिस्तं वयं गुर्ज. रमण्डलादाहृतं मुनीन्द्रं सूरिराजमाजुहाव भाकारयामास । य किलक्षणः । इन्द्रस्य पु. रैदरस्थावरजो लधुभ्राता कृष्णः । 'कानुजे मम निजे दनुजारी जाप्रति सशरणे रण- चर्चा । यद्यजाइमुपधाय जयाई शर्मया खपिमि वीतविशदः ॥ इति नैषधे । 'दासाई: पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रायजेन्दानुजाः' इति हम्यामपि । तद्वजिता प्रवला श्रीलं. मीर्यस्य । कि कृत्वाजुहाव । खस्यात्मनः अकबरसाहेरात्मनः गोष्टीविधानस सूरिणा समं धर्यवार्ताकरणस्यावसरे समय विमाव्य विलोक्य । विज्ञायेलर्धः । उरप्रे. श्यते--मादयस्य श्रीमनिनधर्मस्याभ्युदयस्य मुहूत वेलामवसरमिव ।। शेखस्ततः साधुविधुं विशुद्धधर्मोपदेष्टारमदःसमाजम् । स्वसाधकस्यान्तिकमिष्टदेवं सिद्धिपदो मन्त्र इवानिनाय ॥ ११५ ॥ 'ततः साहेराकारणानन्तरं शेसोऽबरजः साधुविधुं वाचंयमचन्द्रमदासमाजमा परसमामानिनाय आनयति स । 'भदःसमित्संमुरावरियावत-' इति नैषधे । अदः- पदस्प समासविधानम् । भूतं साधुविभुम् । विशद्रो निदोगे यो धो दयामूल- गिनागापूर्वकसास्योपदेटार सम्यक विविच्च पत्तवरम्। वामनाय । यथा साध्य. राहरुकत्तयप्रसयमन्त्रः संस्थात्मनो मत्रस्प सापकसाराधयितुः अन्तिई सनीप- मिष्टदेयं मन्त्राधियायमुरमानयति । किभूनो मन्त्रः । निदेरियभितपितल प्रोवि. भापयिता ·काव्यमाला। इदं पूर्वोकं गदित्वा प्रत्युत्तर प्रदाय व्रतीन्द्रे विरते निवृत्ते सति शेख: पुनर्द्वितीय. वारमिमामने वक्ष्यमाणां वाचं वाणीमुवाच वक्ति स्म । तदेवाह हे गुरो, तद्वदुक्ति- युक्तिकारणाहुगयों वाचाटस्तस्य वाचि वचने इव तदुक्तो कुरानवाक्ये तथ्येतरता केवलं मृपाभाषितव विज्ञायते ॥ बभाण भूयः प्रभुरेतमेतत्स्रष्टा जगत्पूर्वमिदं विधत्ते । तत्केतुवत्संहरते स पश्चात्ततोऽस्ति तस्याप्यसमश्रमोऽसौ ॥ १४९ ॥ भूयो द्वितीयवार प्रभुः सूरिः एतं शेख प्रति एतदिहैव वृत्ते कथ्यमानं बमाण भ. णति स्म । निजगादेत्यर्थः । तदेव निर्दिशति-हे शेख, यदि स स्रष्टा जगत्कर्ता इदं सुरासुरनरनारकलक्षणं जगद्विश्वं विधत्ते निर्मिमीते प्रथमं सकलजगननं निष्पादयति, पश्चात्स एव स्रष्टा विधाता केतुधभूमकेतुरिव तत्स्वेनैव कृतं विश्वं संहरते क्षयं नयति । ततः कारणात् तस्यापि जगत्कर्तुरपि । अयमसमोऽसाधारणः श्रमः क्लेशोऽस्ति विद्यते, न पुनः कदाचनापि खास्थ्यं यदेकं घटयति परं भनक्तीति ।। कर्ता च हर्ता निजकर्मजन्यवैचित्र्यविश्वस्य न कश्चिदस्ति । वन्ध्यात्मजन्मेव तदस्तिभावोऽसन्नेव चित्ते प्रतिभासते तत् ॥ १५० ॥ हे शेख, निजस्यात्मनः कर्मणा खप्राचीनजन्माचीर्गसुकृतदुष्कृतरूपेण कर्मणा जन्यमुत्पाद्यं वैचित्र्यं रचनाया विचित्रत्वं नानात्वं यस्य तादृशस्य विश्वस्य जगतः कश्चित्कर्ता निष्पादकः च पुनहर्ता संहारकः सर्वधा नास्त्येव । तत्कारणात्तस्य जगत्कर्तुर- स्तिभावः सत्ता विद्यमानत्वमसान्नेव अविद्यमान एव प्रतिभासते मम चित्ते । मन्मन- सीति भावः ॥ शेखं तमित्थं कृतपूर्वपक्षं संबोध्य सिद्धान्तवचोमिरेपः । धर्म निघत्ते स तदीयचित्ते कृपीवलो बीजमिवोर्वरायाम् ॥ १५१ ॥ एप सूरिस्तदीये शेखसंबन्धिनि चित्ते मानसे दयारूपं धर्म निधत्ते स्म स्थापयति स । क इव । कृषीवल इव । यथा कर्षक: उर्वरायां सर्वसस्यायां क्षेत्रभूमौ वीजं वपनो- चितधान्यं निधत्ते वपति । किं कृत्वा । इत्थममुना प्रकारेण कृतो विहितः पूर्वपक्षो विप्र- तिपत्तिर्येन । संदिग्धोऽर्थः पूर्वपक्षः । तं शेखं सिद्धान्तवचोभिनिःसपत्नयुद्धिनिश्चयः सिद्धान्तस्तस्य वाक्यैर्वचनैस्तद्रूपर्वा प्रत्युत्तरैः । सिद्धान्तावलम्वेन पूर्वपक्षप्रतिक्षेपो भ. वति इति व्युत्पत्ति पधनरहीम् । सबोध्य बोधयित्वा । बभूव वल्भावसरोऽधुना तद्विधीयतां काप्युचिते पदे सा। दत्त्वाल्पमझाइहु गृह्यते यद्धर्मादि पात्रादिव बुद्धिमद्भिः ॥ १५२ ॥ श्रुत्वेति शेखस्य वचो विधत्ते यावत्स वल्मामुचितप्रदेशे । अभाजि भूजम्मभिदा समाया मध्यं दिवो भानुमतेव तावत् ॥१५३॥ ।

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । तावत्तदैव तस्मिन्नेव काले भूजन्भभिदा पृथिवीपुरंदरेण अकबरसाहिसभायाः ख. पर्पदो मध्यमुत्सदोऽभाजि समाधीयते स । सभायां समागत इत्यर्थः । केनेव । मानुम. तेव । यथा भास्करेण तदैव तस्मिन्नेव वासरे दिवो व्योनो मध्यमाभितम् । एतावता मध्यंदिनावसरोऽपि जात इत्यर्थः । तावरिकम् । यावद्यथा यस्मिन्नेव समये प्रस्तावे उचिवे प्रदेशे कर्णराजन्यभवने ससूरिर्वल्मां भोजनमाचाम्लं विधत्ते करोति । कर्तुमुप- विशतीत्यर्थः । किं कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेण शेखस्य ववो वाक्यं श्रुत्वा आकर्ण्य । इति किम् । हे गुरो, अधुना इदानीम् । युष्माकमित्यध्यातियते । वल्माया अशनस्याव- सरः बभूव संपन्नः । तत्कारणात् क्वापि कुत्रापि उचिते अस्माकं यवनानां समन्यनुचितं हिन्दुवर्गगृहे श्रीमतामाहारकरणयोग्ये पदे स्थाने वसत्यादी वा गत्वा सा वल्मा विधी. यतां क्रियताम् । यत्कारणाद्बुद्धिमद्भिः पण्डितैः अल्पं स्तोकं भाटकमात्रं दत्वा महात्ख- कायात्सकाशात् तपःक्रिया अनुष्ठानादिधर्मो गृह्यते। कथम् । बहु धनतमं यथा स्यात्तथा । कस्मादिव । पात्रादिव । यथा सुपात्राय साघवे खल्पमानादिकं दत्त्वा तस्माद्वहु खर्गाप- वर्गादिकमादीयते । यतः 'दानपात्रमधमर्णमिहैकग्राहि कोटिगुपितं दिवि दायि' इति नेपधेऽपि ॥ युग्मम् ॥ धर्मोदयस्येव मुहूर्तमात्मगोष्ठीविधानावसरं विभाव्य । महीमहेन्द्रस्तमथाजुहाव मुनीन्द्रमिन्द्रावरजोर्जितश्रीः ॥ १५४ ॥ भय वस्यां सभायामागमनानन्तरं महीमहेन्द्रो भूमीन्द्रोऽकब्बरसाहिस्तं वयं गुर्ज• रमण्डलादाहृतं मुनीन्दं सूरिराजमाजुहाव आकारयामास । स किंलक्षणः । इन्द्रस्य पु- रंदरस्यावरजो लघुभ्राता कृष्णः । 'कानुजे मम निजे दनुजारी जाप्रति खशरणे रण- चर्चा । यद्भुजाडूमुपधाय जयाई शर्मणा स्वपिमि वीतविशङ्कः ॥ इति नेपधे । 'दासाह: पुरोत्तमोऽधिशयनोपेन्द्रायजेन्द्रानुजाः' इति हेम्यामपि । तद्वदूजिता प्रवला श्रील. धमीर्यस्य । किं कृत्वाजुहाव । खस्यात्मनः अकन्चरसाहेरात्मनः गोष्टीविधानस्य सूरिणा रामं धर्म्यवार्ताकरणस्यावसरै समय विमाव्य विलोक्य । विज्ञायेसर्थः। उत्प्रे. श्यते-धमोदयस श्रीमधिनधर्मस्याभ्युदयस्य मुहूतै वेलामवसरमिव ॥ शेखस्ततः साधुविधु विशुद्धधर्मोपदेष्टारमदःसमाजम् । स्वसाधकस्यान्तिकमिष्टदेवं सिद्धिप्रदो मन्त्र इवानिनाय ) १३५ ।। ततः सादेराकारणानन्तरं शेखोऽवलफैजः साधुविधु वाचंयमचन्द्रमदःसमाजमक- बरसमामानिनाय आनयति स्म । 'भदासमित्संमुरांवरियोवत-" इति नेपधे । अदः- पदम्य समासविधानम् । किंभूतं साधुविधुम् । विशुद्धो निदोषो यो धमों दयामूल- मिनासापूर्वम्सम्योपदेयरं सम्यक् विविच्य वक्तारम् । क इलामत्र इव । यया साध्य राहरुदत्तमप्रसयमन्त्रः सस्थात्मनो मन्त्रस्व साधकस्ताराधयितुः अन्तिकं समीप- मिटदेवं मप्राधिटायकमुरमानयति । धितो मन्त्रः । निदेरिटामिलपितस प्रदो वि- भानपिता।

·काव्यमाला। । उत्प्रे- विश्वत्रयीमीक्षितुमुत्सुकेन त्रैरूप्यभाजेव शिवाङ्गजेन । शक्तित्रिकेणेव वपुष्मता वानुगम्यमानस्तनुजत्रिकेण ॥ १५६ ॥ विभाव्य विसेरविलोचनाम्भोरुहेण तं साहिजलालदीनः । ज्ञानेन शक्रः कतिचित्पदानि ज्ञाताङ्गजन्मानमिवाभ्यगच्छन् ॥१५॥ महतां मुद्गलेन्द्राणां जलालदीन इति यवनभाषया प्रसिद्ध नामोच्यते । साहिजला. लदीनः अकबरपातिसाहिपुंगवः विस्मरेण होत्फुल्लेन विलोचनाम्भोरहेण नयनक- मलेन विभाव्य दृग्गोचरीकृत्य कतिचित्कानिचनापि तदानीमभ्यगच्छन्संमुखमाग- च्छन्ति स्म । क इव । शक इव । यथा सौधर्मेन्द्रो ज्ञानेनावधेरुपयोगेन अवधिचक्षुपा ज्ञाताद्गजन्मानं धीमन्महावीरदेवं विलोक्य खर्गे खसभायामेव कतिचित्सप्ताष्टी पदानि क्रमान्यावत्संमुखं गच्छति स । साहिः किं क्रियमाणः । आद्य एकः शेखजी, द्वि- तीयः पाटी, तृतीयो दानीयार इति नानां तनूजन्मनां निकेणानुगम्य क्ष्यते-विश्वनयीं त्रैलोक्यं इक्षितुं द्रष्टुं विलोकयितुमुत्सुकेन उत्कण्ठितेन अत एव त्र. याणां रूपाणां भावनरूप्यं तद्भजतीति त्रैरूप्यभाजा रूपत्रयीकलितेन शिवायाः पार्वत्या अङ्गजेन नन्दनेनेव एतावता खामिकार्तिकेनेव । अथ वा वपुष्मता शरीरमाश्रयता शक्तीनां प्रभुत्वोत्साहमन्त्रलक्षणानां त्रिकेणेव वा ॥ युग्मम् ।। सरि दयाधर्ममिवाङ्गिजातमवन्तमझीकृतकाययष्टीम् । तं गोचरं लोचनयोः प्रणीय मीमांसते स्मेति हृदा महीमान् ॥१५॥ तं हीरविजयनामानं सूरि भटारकं लोचनयोः खनयनयोर्गोचरं विषयं प्रणीय कृत्वा । विलोक्येत्यर्थः । महीमानकबरपातसाहिहदात्ममनसा इत्यमुना प्रकारेण मी. मांसते स्म विचारयति स्म । 'मीमांसा तु विचारणा' इति हैम्याम् । सूरिस्तूप्रे. क्ष्यवे--अङ्गीकृता उपात्ता काययष्टो तनूलता येन तादृशमनिजातं प्राणिगणमवन्तं स्वजीवमिव रक्षन्तं दया कृपा जगजन्तुपु काप्यं तद्पं धर्ममिव । विपक्षमावं कलयन्तमुग्रं प्रियां समृत्याममृतां रतिं च । निर्णीय निविण्णमनास्तनमांस्तपः प्रपन्नः किमु शम्बरारिः ॥ १९॥ उत्प्रेक्ष्यते-अयं सरिस्तपः संयमक्रियानुष्ठानोपवासादिकष्टं प्रपन्नः अधिगतः कु- चाणो वा शम्बरारि सर व । किंभूतः। तन्मान् विनाई तपोऽनुष्टानादि कर्तुं न शक्नु यादिलीकृतकाययष्टी: मय वा पार्वतीपरिणयनप्रक्रमानन्तरं सर्वसुरासुरात्यपांभ्यर्थना प्रयमीभूतभूतपतिना काराः प्रादायि इति कुमारसंभवोसदादिशरीरे संगातमिति कायकलितप । लक्षः शम्बरारिः । तपःप्रतिपत्तो कारणमाह-निर्षिय ऐखि मनधित्तं यस । मृत्वा । विपक्षमापं चरितां कलयन्तं बिभ्राणम् भमं गदाफर मि. सिं या तत्वतः करम् । तथा समृन्यायपि त्रिनेत्रनेग्रम्पलदनलज्वालामस्नीभूः .

·१३ सर्गः हीरसौभाग्यम् । तेऽपि खदेहे न मृतां नानुविपना रतिनानी खप्रियां प्रियवल्लभामपि निीय नि. श्चित्य विज्ञाय ॥ न कापि कामीव जहाति कान्तामकीर्तिमेतामपहर्तुकामः । किं वा पृथक्कृत्य निजाङ्गलमां शिवां शिवः साधितसाधुवृत्ति ॥१६॥ वाथवा निजस्यात्मीयस्स भरे काये लग्नो स्यूतामिवार्थीभूताम् । अर्थशंभुरिति प्रसिद्धत्वेन अर्धे शंभोरित्यर्धशभुः । तथा 'प्रसह्य चेतो हरतोऽर्धशंभुः' इति नैपधे। तथा भोजप्रवन्धे च यथा-'अर्धे दानववैरिणा गिरिजयाप्यर्धे शिवस्याहृतं राजन्वि- श्वमनीश्वर समभवत्तत्तावदाकर्ण्यताम् । गहा सागरमम्बरं शशिकला नागाधिपः क्ष्मातलं सर्वज्ञत्वमपीश्वरत्वमभजत्वां मां च भिक्षाश्रिता॥ इति । अत एवार्थीभूतां शिवां पार्वती पृथकृत्य स्वशरीराद्भिमां विधाय । पुनर्द्वितीयवारम् । एकवारं नु पूर्वपत्नीसतीविरहात्तप- सप्तं पूर्व पश्चात्सवीमेव पार्वतीभूतां परिणीय गृहमेधितामनुभूय तदपेक्षया द्वितीयवार साधिता आराधिता साधोर्मुनेईत्तिरावरणं येन तादृशः शिवः किम् ईश्वर इव । कि कर्तुकामः अयं शिवः । वापि नक्तंदिवा सुप्ती जानदवस्थायामेकीभूतो बहुमध्यगतो वा गृहान्तः सभायां वा कुत्रापि स्थाने कान्तां प्रियां पार्वती न जहाति नैव त्यजति । क इव । कामीव यथा प्रबलकंदर्पवान् क्वापि कस्मिन्नपि समये प्रियां नोज्झति तत्संगत एव विष्ठति एतां जगत्प्रसिद्धामपकीर्ति निजापयशः अपहर्तुकामो निराकर्तुमिच्छुः ॥ प्रलम्बबर्हिर्मुखशाखिशाखावाहः स्फुरत्काञ्चनचारिमश्रीः । उत्कंधरो भूमिधरः सुराणां किं वाद्भुताद्भूतलसंचरिष्णुः ॥ १६१ ॥ कि वा अथ वा अद्भुतादाश्चर्यात् कौतुकौत्सुक्या भूतले क्षोणीमण्डले संचरिष्णुः सम्यग्रीत्या भ्रमणशील: अय प्रत्यक्षलक्ष्यः मुराणां देवानां भूमिधरः पर्वतः सुमेरुरिव । किंलक्षणः । प्रलम्बा अतिदीर्घा या वहिर्मुखशाखिनः सुरतरोः शाखास्ता एव तद्वद्वा वादा भुजा यस्य । पुनः किंभूतः । स्फुरन्ती देदीप्यमाना काश्चनं सुवर्णे तस्य तद्वद्वा चारिमधीः शरीररामणीयकलक्ष्मीर्यस्य । पुनः किंभूतः । उत्कंधरः प्रोच्चैःशिरा माहा. म्यवांच॥ साम्राज्यमासाद्य दिवस्त्रिलोक्या आशंसमानः पुनराधिपत्यम् । तपस्तपस्यत्किमुत क्षमायां पुरंदरोपास्तपुरंत्रिपाशः ॥ १२ ॥ उताथ वा पूर्वोक्कादपरार्थे अपास्तस्तक्त: पुरंध्रीणां स्वःस्त्रीणां पाशो बन्धनं येन । यदुक्तम्-'लिवेन भावेन च लनया भिया परामुखैरर्घकटाक्षवीक्षितैः । वचोमि- रीकिलहेन लीलया समस्तभावैः सल्लु बन्धनं स्त्रियः ॥' इति विमुक्तवनितानुपाः तादृशः क्षमायोजन्मभूमिरवेन मुरासुराङ्गनाखईमादीनां स्नेहकारणत्वादिवं खलोकं विहाय भूमी समेत्य तपस्तपस्सन् कुर्वाण: पुरंदरः शक्र इव । किं कुर्वाणः । दियः सर्गलो. कस्य साम्राज्यं समस्तविमानाधिपति देवेन्द्राणां स्वामित्वं द्वात्रिंशसहस्रदेशाधीश्वरमुकु.

·६२६ काव्यमाला। दवद्धभूपानामिव सार्वभौमस्य तथा द्वात्रिंशलक्षविमानाधिपानां प्रभुत्वम् । अत एवं साम्राज्यम् । 'सम्राट तु शास्ति यो नृपान्' इति हैम्याम् । आसायाधिगत्य । पुनन्त्रि- लोक्या विश्वत्रयस्याधिपत्यं मर्तृभावमाशंसमानः काइन् ॥ इति सूरिदर्शनात्साहि- हृदयवितर्काः ॥ यावद्वितर्कानिति तर्कशास्त्राधीतीव चित्ते कुरुते क्षितीन्द्रः । निम्रन्थनाथं निजसंनिक विभूषयन्तं पिबति स तावत् ॥ १६३ ॥ क्षितीन्द्रोऽकच्चरसाहिः इति पूर्वोक्तप्रकारेण यावद्यावता समयेन चित्ते खमनस्येव नात्मजनसमक्षवितर्कान्विचारान् कुरुते । क इव । तर्कशास्त्राधीतीव यथा तर्कशास्त्रेषु प्रमाणप्रन्थेषु अधीतमध्ययनं सम्यक् शास्त्राववोधोऽस्यास्तीति तर्कमायादिकचिन्तामणि- प्रमुखप्रमाणाध्येता वितर्कान् विविधान् तर्कान् कुरुते तावग्निजस्यात्मनः संनिक समीपं । विभूपयन्तमलंकुर्यन्तम् । निर्मन्थनाथं हीरविजयसूरि पिवति स चादरमवलोकयति स्म । सादरावलोकनं पानमुच्यते ॥ मुत्रामगोत्राधिकगौरवेण मार्गे मया संभ्रमगामिनासौ । दुरूढभू गिविभुर्विषादी मा स्तादितीर्वात्वरया चरन्तम् ॥ १६४ ॥ सूरि किं कुर्वन्तम् । अत्वरया न वेगेन मन्दं मन्दं चरन्तम् । उत्प्रेक्ष्यते-इति हेतोः । इति किम् । सुत्रामगोत्रान्मेरोरधिकं गौरवं गुरुता माहात्म्यं यस्य तादृशेन मागें पधि संभ्रमगामिना औत्सुक्यादिना त्वरितगमनशोलेन । 'आवेगस्तु त्वरिस्तुर्णिः संवेगः संभ्रमस्त्वरा' इति हेम्याम् । मया दुःसेन कटेन ऊढा सहस्रपणामण्डलैर्विधता भूयेन तादृशो भोगिविभुः शेषनागो विपादोऽस्यास्तीति विषादी विषण्णता निर्येदवान्या मा स्वान्मा भवतादिति ॥ इमे चले मेचकिमाझिते च तदौचिती रोद्धमदःप्रचारम् । नेने क्षिपन्तं किमिति प्रमातं युगंधरायां पुरतो धरायाम् ॥ १६५ ।। पुनः किं कुर्वन्तम् । पुरतः पुरसादप्रतः प्रमात प्रमाणीकृतं युगंधरं फूबरं रथस यूपमस्य स्कन्धनिक्षेपणस योग्य काष्ठविशेषं धूगरमिति भने प्रसिद्ध यस्यां तारयां भरायो पृथ्वीपीटे ने नपने क्षिपन्तं स्थापयन्तम् । उत्प्रेश्यते इति हेतोः किम् । इति किम् । इमे ने चले पचलसमावेच पुनर्भवकिमाथि अन्तःश्यामताकरिते। मलिनाशये इत्यर्थः । सप्तसाकारणात् भाप्रचारमेतयोः प्रसार रोमांचिती मो. ग्यता । उपचितमेयेलर्थः।। दण्डं सपाणी दधतं स्वपाहाजितं मनन्तं किमु फल्पसालम् । फलं मुनीनामिव मूर्तिमन्तं फल्पं निजाले पुनरुद्वहन्तम् ॥ १६६ ॥ पुनःन्तिम् । सपाण निगवामहरवे द पटी पतं धारयन्तम् । उसो. - HP- ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६२७ क्ष्यन्ते-खबाह्या निजभुजेन जितं पराभूतम् अत एव भजन्त सेवमानं यो येन जितः प्रायस्त्र स सेवते । कल्पसालमिव कल्पनुममिव । पुनः किं कुर्वन्तम् । निजा) आत्मीये शरीरे कल्पं यतीनां शरीरावरणयोग्यवस्त्र विशेष 'कलपडो' इति प्रसिद्धः । उद्वहन्तं विभ्रतम् । उत्प्रेक्ष्यते-मूर्तिमन्तं शरीरशालिनं मुनीनां सुसाधूनां कल्पमाचारमिव ॥ बुधैर्न दोपाकरवंशजातैर्मरालयानैर्न च नाभिजातैः । प्रत्यर्थिमिश्चित्तभुवो न रुदैनिर्मन्थनाथैरनुगम्यमानम् ॥ १७ ॥ पुनः किं क्रियमाणम् । अनुगम्यमानम् अनु पश्चाद्रज्यमानम् । कैः । निर्घन्यनाथैः वा. चकपण्डितगणिचरलक्षणश्रमणपुरवैः । किंभूतैः । युधैः रोहिणीनन्दनैः पुनर्न दोपाकर- वंशजातेः चन्द्रगोत्रजन्मभिः । अयं तु विरोधः-ये वुधास्ते तु दोपाकरवशजाता एवं स्युः । विरोधशान्ती तु बुधा विद्वांसस्तथा दोषाणामपगुणानामाकरः सनियों वंशस्तत्र जाता न तर्हि विशुद्धवंशजन्मानः । निर्दोपपितृपक्षा इत्यर्थः । पुनः 'किंभूताः । मरालो राजहंसस्तेन यानं गमनं येषां ते। हंसवाहनाः च पुनर्न नाभिजाता न ब्राह्मणाः । अय- मपि विरोधः--ये मरालयानास्ते तु नाभेर्नारायणनाभिपुण्डरीकादेव जाताः । विरोध- शान्ती तु हंसवन्मन्थरगमनाः । ईर्या शोधनात् । तथा द्वी नत्री प्रकृत्यर्थ गमयतः । मौ. लाथै प्रापयतः । ततः न न अभिजाताः कुलीना एव । अथ वा न अभिजाता न कु. लीनाः । एवं नद्वितीयेन नकारेण अकुलीनत्वनिषेधो निगद्यते । एवं सति कोलीन्यमाया. तम् । तैरेतावता विशुद्धमातृपक्षरित्यर्थः । जाइ संपन्ना कुलसंपना' इति सिद्धान्तोक्तिः। पुनः किंभूताः । चित्तभुवः कंदर्पस्य प्रत्याधिभिरिभिः परं न रुदैन भीमैरीश्वरैः । अयमपि विरोधः-ये कामरिपरस्ते तु रुद्राः शिवा एव स्युः । विरोधशान्ती तु त्यतसर्वसांसा- रिककान्तायनुपहत्वान्मनोभवाभिरातिभिः शान्तरसतरहिताहितान्तःकरणत्वाप्न रुदैः । सौम्यैरिलपः॥ एक किमद्वैततया जगत्यां कुमुद्वतीकान्तमिव द्वितीयम् । तृतीयमक्ष्णोरिव चन्द्रचूडब्रह्माच्युतानामिव वा चतुर्थम् ॥ १६८ ॥ पुनः किंभूतम् । जगत्यो भुवनमध्ये मरतक्षेत्रभूमौ वा अद्वैततया गुणैरसाधारणत्वेन नास्त्यस्य तुल्यः । ताइफोऽप्यन्यो नास्ति येन सा उपमीयते इति हेतुना एकं किम् । 'जगती मेदिनी रसा' पति हेम्याम् । भुवनं जगवी जगत्' इत्यपि हेम्याम् । तथा 'ज- गढी विश्वभूमयोः' इलनेकार्थेऽपि । पुनर्दितीयं कुमुद्वतीकान्तं चन्दामेव जगदाबाद- कलात् । च पुनरक्ष्णोनप्रयोस्तृवीयम् । यया जनानां नेत्राभ्यां भीमादिमार्गः प्रका. स्यते तथा तेनापि नेत्रीभूतेन भविकानां सर्गापवर्गादिमागों ज्ञाप्यते इति तृतीयं नेत्रम् ।घा पुनः चन्दयूटः शियः, प्रभा विघाता, भच्युतो नारायणः, चतुमिव त्यपरतीपकरेते प्रयो देवाः ठेव्यन्ते, तथा अयमपि गुणवाहुल्याखपरतीर्थ- तेषां मध्ये सास्यते । मतसपनुनिय ॥

·काव्यमाला। चतुर्पु वेदेखिव पञ्चमं वा षष्ठं दुमाणामिव निर्जराणाम् । किं सप्तमं मूर्तिमतामृतूनां स्रोतःपतीनां पुनरष्टमं वा ॥ १६९ ।। च पुनश्चतुर्यु चतुःसंख्येषु ऋक्-यजुः-साम-अथर्वणलक्षणेषु लौकिकेषु मध्ये पञ्चम- मिव। एतस्य सत्यवादित्वाद्वेदवन्मान्यत्वेन पश्चमम् । वा पुनः निर्जराणां देवानां द्वमाणां कल्प-पारिजात-मन्दार-हरिचन्दन-संतानलक्षणानां पञ्चानां कल्पवृक्षाणां मध्ये पठ- मिवाखिलाभिलषितदायकत्वात् । तथा मूर्तिमतां खीकृतकाययष्टीनां हिम-शिशिर- वसन्त-प्रीष्म-वर्षा-शरलक्षणानां घण्णामृतूनां मध्ये सप्तममिव । सर्वेपामपि सेव्यत्वेन । का पुनःस्रोतःपतीनां लवणोदधि-क्षीरोदधि-नीरोदधि-घृतोदधि-सुरोदधि-खादूदधि- इक्षुदधि-नान्नो सप्तानां समुद्राणां मध्ये अष्टममिन अतिगम्भीरत्वात् गुणरत्नाकरत्वात् ॥ अधीश्वराणां नवमं दिशां वा कुण्डं सुधानां दशमं किमुाम् । एकादशं वा वतिनां वृपेषु किं द्वादशं श्रीगणपुंगवानाम् ॥ १७० ।। च पुनर्दिशामष्टानां हरितामीश्वराणां खामिनाम् इन्द्र-अग्नि-यम-नैत-वरुण-वायु- कुबेर-ईशानाभिधानामष्टसंख्याकानां लोकपालानां मध्ये नवममिव । यथा दिक्पालाः स. र्वेषा मप्याराध्यास्तथायमपीति । वा पुनरुव्या पृथिव्यां वर्तमान दशमं सुधाकुण्डमिव । यथा पाताले नवसंख्याकानि ककोलादिपीयूषकुण्डानि विद्यन्ते, तथा भूमण्डले दशम मुधाकुण्डमिव । अजरामरपददायकत्वात् । वा पुनर्वतिनां साधूना पेषु धर्मेपु मध्ये । "धर्मः पुण्यं वृपः श्रेयः' इति हेम्याम् ।क्षान्ति-आर्जव-मार्दव-निलोंभता-तपः-संयमः- सत्य-शौच-अकिंचनता ब्रह्मचर्यमिति लक्षणेषु दशविधसाधुधर्मेषु मध्ये । यदुक्तम्- 'संतीमजवमहवमुत्तीतवसंजमे अवोपव्वे । सव्वं सोनं आकिंचणं च बंभं च जइ धम्मो ।' इति वचनात् । एकादशमेकादशसंख्यापूरणं मूर्त साधुधर्ममिव । या पुनः श्रिया गणभृल्लभभ्या शोभया वा युकानां गणपुंगवानां गणधारिणाम् इन्द्रभूति-अमिभू- ति-पायुभूति-व्यक्त-मुधर्मवामि-मण्डित-मीर्यपुत्र अकम्पित-अचलभ्राता मेतार्य- प्रभासनामानः महावीरजिनकादशगणधरास्तेषां मध्ये द्वादशमिव । प्रयोदशं वाम्बुजबान्धवानां विश्धेषु देवेषु चतुर्दशं वा । रलेषु वै पञ्चदशं कलासु शरत्सुधांशोरिव पोडशं वा ॥ १७१॥ पा पुनरम्युजवान्धवानाम् । धाता-अर्यमा-मित्र-वरुण-ईश-भग-इन्द-विवसत्- पूषा-पजन्य-पटा-विष्णु इति द्वादशसंख्यानामांणां मध्ये प्रयोदर्श भास्करमिव । प्रतापत्वात् । घेवदेवेगु मध्ये । 'विश्रदेयास्त्रयोदश इति काव्यकरपलतायाम्, संस्थाना- ममालायां च। चतुर्दशं चतुर्दशसंरयाकगिव । दिव्यरूपत्वात् । यापुनधतुर्दशा लक्ष्मी-को. मुभ-पारिजात-गुरा-धन्वन्तरि चन्द्रमा:-कामधेनु-ऐरावण-अप्रारा:-उपाश्रयाः- पीयूप-दाभिनु-पायजन्यशक्षः-पालक्टवियाभिधानां चतुर्दशप्रमाणानां रत्नानी ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६२९ मध्ये पञ्चदर्श रत्नमिव । वा पुनः शरत्सुधांशोः शारदीनचन्द्रमसः कलासु पञ्चदश- कलासु मध्ये पोडशमिव । पञ्चदशम तिथिषु पञ्चदशैव कला वर्धन्ते, पोडशी कला तु शिवमस्तके मस्तीति श्रुतिः । अत एव नैषधे नलेन प्रोक्तम्-'भीमजा च हृदि मे परमास्ते जीवितादपि धनादपि गुवीं । न खमेव मम साहति यस्याः पोडशा- मपि कलां किल नोवी ॥' इति । तथा 'परधार्मिकतिथयश्चन्द्रकलाः पञ्चदश भवन्तीह' इति काव्यकल्पलतायाम् । तथा तत्रैवोदाहरणम् । 'तिथिं तिथि प्रति खनिभोग्यकैक- कलाधिका । कला यस्येशपूजासोदेकः शाध्यः स चन्द्रमाः॥ इत्युक्तेः । चन्दे तु पश्च- दशव कलाः ॥ किं राजधानी शममेदिनीन्दोर्धवं धुनीनामिव वा समाधेः । संकेतस व गुणावलीनां धर्मस्य साम्राज्यमिवाहतस्य ॥ १७२ ॥ उत्प्रेक्ष्यते---शममेदिनीन्दोः उपशमनानो वसुधासुधारुचेः राज्ञः राजधानी मुख- वासनगरी च । 'कुलक्रमायाता पुरी राजधानी' इति हैभ्याम् । वा पुनः समाधेयानस्य विशेध्यकलयनिष्टत्येन यद्धयानं समाधिस्तस्य धुनीनां नदीनां धवं भतारं समुद्रमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-गुणानामावलीनां श्रेणीनां संकेतसझेव । यत्र कामुकर्मिलितुमुत्सुकैरप. रैर्चा मिलनार्थ संकेतस्तत्स्थान संकेतगृहं प्रोच्यते । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-अहंतामतीतानाग- ततीर्थकृतामयमाईतः स चासो धर्मश्च । जैनधर्मस्येत्यर्थः । साम्राज्यमिव । अनेकान्मू- मिपिताममयित्वा यत्रैश्वर्य क्रियते तत्साम्राज्यम् । अत्र तु बहुसामन्तभूपनमनं स्फु- दमेवास्ते इति साम्राज्यमेव ॥ उरो मुरारेः सुभगत्वलक्ष्म्याः कृपामृतस्येव पति तमीनाम् । भाग्यस्य वा कोशमिवाक्षयन्तं शान्तिसवन्त्या इव सानुमन्तम् ॥१७३]] उत्प्रेक्ष्यते-सुभगत्वलक्ष्म्याः सौभाग्यश्रियाः वासार्थ मुरारेर्नारायणस्य उसे वक्षः- स्थलमिव । यदुक्क नैषधे-हित्वा दैत्यरिपोरुरः खभवनं शून्यत्वदोषस्फुटा-' इति विष्णोक्षो लक्ष्म्यावासमिति । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-कृपा सकलजन्तुजातेयु करुणा सेवा- मृतं सुधारसस्तस्य तमीनां पति चन्द्रमण्डलमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-भाग्यस्य शुभकर्मोद- यस्य अक्षयन्तं सर्वथापि न व्ययीभाव भजन्तं कोशं भाण्डागारमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते- शान्तिः क्षमा सैव सवन्ती नदी तस्याः सानुमन्त पर्वतमिव । यतो भूभृतः सकाशा- रसरितः प्रवहन्ति । यशःसुमस्येव सुपर्वसालं किं ज्ञानभानोरुदयाचलं वा । सप्तर्षिपुत्रं किमु चित्रवाचामिवाकरो लब्धिमणीगणानाम् ॥ १७४ ॥ उत्प्रेक्ष्यते-~~-यशः सर्पजगननजेगीयमानस्फीतकीतिरेव सुमं प्रसून तत्स्य मुपर्वसालं कल्पद्रुममिव । सदा विकाशपरिमलादियाहुल्यात्पुरतरुकुममकथनम् । पुनरुत्प्रेक्ष्यते- ·. काव्यमाला। . ज्ञानमेव भानुः सूर्यः तस्याभ्युदयार्थमुदयाचलं पूर्वपर्वतमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते--चित्राणा जगदाश्चर्यकारिणीनां वाचां वचनवैचित्रीणां सप्तर्षिपुत्रं किमु वृहस्पतिमिव । 'वृहस्पतिः. सुराचार्यों जीवश्चित्रशिखण्डिजः' इति हैम्याम् । पुनस्तत्रैव 'सप्तर्षयश्चित्रशिखण्डिनः' । तथा नैषधे–'विचित्रवाक् चित्रशिखण्डिनन्दनः' इति वृहस्पतेः सप्तर्षिपुत्राभिधानम् । यथा चित्रशिखण्डिनन्दनस्तथा सप्तर्षिसूनुरपीति । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-लब्धयस्तपःप्रादुर्भूत- शक्तिविशेषास्ता एव मणीनां गणास्तेपामाकरं खानिमिव ॥ आदितत्रयोदशभिः कुल• कम् ॥ इति हीरविजयसूरिवर्णनम् ।। तं व्याजहारेति महीमहेन्द्रो जागर्ति वातै खलु युप्मदथे । हिमं सरःपद्ममिवाध्वजन्मा क्लमोऽपि नाकामति वः शरीरम् ॥१७॥ महीमहेन्द्रः भकब्बरपातिसाहिः तं सूरिमित्यमुना प्रकारेण व्याजहार व्यक्ति स्म । इति किम् । हे सूरे, खलु निधितं युष्मदले श्रीमता हे वार्तमनामयं समाधिोगति विद्यते । जागतीत्यत्र सत्तार्थः । यतः—'सत्तायामस्त्यास्ते जागतिविद्यते ध्रियते' इति क्रियाकलापे । अपि पुनरध्वजन्मा दूरमार्गोलबनोद्भूतः प्लमः परिश्रमो वो युष्माकं शरीरं नाकामति न बाधते । किमिव । हिममिव । यथा सरःपद्मं तटाकोत्पमं कमलं तुहिनं व्यथयति ।। इति शारीरकसुखप्रश्नः ॥ तपांसि वः सन्त्यनघानि कच्चिन्नास्ते समाधेः प्रतिबन्धकश्च । मनः प्रसन्नं पुनरस्ति नीरं पद्माकरस्येव घनव्यपाये ॥ १७६ ॥ हे मुनीन्दो, पुनों युष्माकं तपांसि अनघानि प्रशस्यानि भसी तपखी तीवं तप- स्तत्वा मास्मद्राज्यादि वैभवं गृहीतादिति भावाद्विनकर्तृकाणामभावात् निरन्तरायानि सन्ति विद्यन्ते । पुनः कश्चन धर्मद्वेषी वो युष्माकं समाधेया॑नस्य प्रविपन्धको विनवि- धाता नास्ते न वर्तते । पुनर्युप्माकं मनः प्रसन्नमनाविलमस्ति । किमिष । नीरमिव । यथा धनव्यपाये शरत्समये पनाकरस्य कमलकुलालंकृतसरसो जलं असममतिसग्छ स्यात् ॥ इति साध्वाचारादिकुशलप्रश्नः॥ का सा पुरी प्रापि दशां दमीशैर्वसन्तनिर्मुक्तवनानुरूपाम् । अहो अहोभिर्वहुभिः पयोदैरिवादिभैरियमन्वकम्पि ॥ १७७ ॥ अहो इति संयोधनप्रश्ने । हे सूरे, सा का पुरी फिनानी नगरी या पुरी दमिनी त. पाक्रियादिकटः सात्मदमनपरागा साधूनामीसायकैः श्रीमद्भिः बसन्तेन मधुरामयेन निर्मुफस फलपुष्पपलपदलादिविरहिततरगणस यनस्यानुरूप सही गमवस्या प्रापि लम्भिता । तदभिधानं भाषणीयमित्यर्थः । हो सूरीन्दा., पुनराश्मिः प्रथमः पुष्करावर्तनाभिः पयोदमपरिव । इयमाम्माना मेवातमम्ससंबन्धिनी या भूः पृषिधी पहुमिरनस्पः भदौमिदिवीरवकम्पि अनुगृहीता पायनीकता त्यागमारि. प्रमः ॥ शी साहिकृततासालापनमः ।।

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । इदं विनिर्दिश्य समुद्रकाञ्चीरुच्ये मुखे तन्वति मौनमुद्राम् । धर्मस्य धात्रीमिव वृत्रशत्रुर्वाचंयमानां स उवाच वाचम् ॥ १७८ ॥ वाचंयमानां सम्यग्वारगुप्तिमतां त्रशत्रुर्यतीन्द्रः स हीरविजयनामा सूरिवर्वाचं वा- •णीमुवाच वक्ति स्म । साहिप्रश्नानामुत्तरं ददावि सत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-रिवाणी । धर्मस्य मुकृतस्य धात्रीमुपमातरमिव वर्धयित्री भूमिमिव । स्थानं वा । कस्मिन् सति । इदं पूर्वनिगदितं कुशलादिननं विनिर्दिश्य कथयित्वा समुद्रकाश्या जलनिधिमेखलाया भूमिभामिन्या रुच्ये भर्तरि । 'रच्यो वरयिता धवः' इति हैम्याम् । अकबरपृथिवीपती मुखे सवदने मौनमुद्रा जोपेण कृत्वा मुद्रणां तूष्णीका तन्वति कुर्वति सति ॥ क्ष्माकान्तकोटीरमणीमरीचिमधुव्रतापीतपदारविन्द । अवेहि वात घुसदामिवाप्तवचःसुधापानविधायिनां नः ॥ १७९ ॥ क्ष्माकान्ता भूमीवल्लभा अन्ये राजानस्तेषां कोटीरा मौलिमुकुटास्तेषां मणीनां विधि- धरनानां मरीचयः कान्तयः एव मधुव्रता भ्रमरावैरा सामस्त्येन पीते चुम्बिते सेविते चा पदारविन्दे चरणकमले यस्य तस्य संबोधने । यदुक्तम्-'अवताद्वो हयग्रीवः कमलाकर ईश्वरः। सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कजः ॥' इति सारस्वतव्याकरणप्रान्तनम. स्कृती भापीत इति । हे नृप, नः अस्माकं वार्तमनामयमवेहि जानीहि । केषामिव । यथा युसर्दा सुराणां देवानामनामयं भवेत् । तत्र हेतुमाह-आप्ताना तीर्थकृताम् । 'पुर- पोत्तमवीतरागाप्ताः' इति हैम्याम् । वांसि वाक्यानि भागमा वा। 'आप्तोक्तिः सम. यागमा' इति हैम्याम् । तानि त एव वा मुधा अमृतरसास्तेषां पानं विदधे इत्येवंशीला- स्वैपाम् । 'आप्तो लब्धे च ससे च' इलनेकार्थः । 'सले अधिसंवादके पान्धवेऽप्याप्तः' इति चूर्णिः । तथा 'आप्तप्रत्ययिती समी' इति हैम्याम् । आप्तस्य पालकत्वेन विष्णोः खामित्वेनेन्द्रस्य वा वचमा सुधापानं कुर्वते इत्येवंशीलानां मुराणां तदेवाप्तत्वमुच्यते । घटिप्रारम्भ प्राणा सुरा नराध विदधिरे, तदर्य भोज्यकृते धान्यं सृष्टं नररतीकृतम् , तदनिच्छद्भिदेवब्रह्मणा प्रहितः सृष्टिपालकत्वेन विष्णुर्याचितः, ततो विज्ञाय कृष्णे. नापि मन्याचलेन पायोधि निर्मभ्य पीयूपमुत्पाद्य तेषां पाणी निजामजन्मने भाताय शशाय प्रहितम्, ततो निजनायकत्वेनाप्तीभूतस्य तस्येन्दस्य वचसा सुधाहारा आसन्- इति वैष्णवी श्रुतिः । तेन दूयोरपि सुधापानविधायिता ॥ अश्वानिवाक्षाणि निरीहमाचे रश्मिनजैर्यप्रयतां वयं नः। तपांसि निर्विधतया शतागा इव प्रवर्तन्त उदारकान्ते ॥ १८ ॥ उदारा अतिशायिनी स्फारा था कान्तिदीप्तिः शोभा वा यस महती इच्छा या। 'कान्तिः सोमाकामनयोः दीप्ती च इत्लनेकार्थः । तस संबोधने दे माहे, नोऽम्पाक पाताहा रया इस तपोति नियमविशेषा निर्वितया निरन्तरायपेन प्रपतन्ने प्रवलन्ति ।

·६३२ काव्यमाला। च । अस्माकं किं कुर्वताम् । रश्मिजै रज्जूत्करैतुरगानश्वानिव निरीहभावनिर्गता ईहा स्त्रीपुत्रमित्रविभवादिपु सांसारिकेपु सर्वेष्वपि पदार्थेषु वाञ्छा येषां ते निरीहास्त्रेयां भावास्तैः कृत्वा निःस्पृहताभिरक्षाणि समनस्कानि पञ्चानीन्द्रियाणि खयमात्मना सार- थिभावेन यन्त्रयतां दमयतां वशीकुर्वताम् ॥ . प्रत्यूहकृत्कोऽपि न नः समाधेः कुतोऽशिवं स्वाद्धवि यत्त्वयीशे । गृहाङ्गणस्थायिनि कल्पशाखिन्युपद्वेर्तिक नु दरिद्रभावः ॥ १८१ ॥ हे साहे, नोऽस्माकं समाधेर्मनःस्वास्थ्यस्य ध्यानस्य वा कोऽपि कश्चिदपि प्रत्यू. हकृद्विन्नविधाता नास्ति, यद्यस्मात्कारणात्त्वयि ईशे स्वामिनि अवनीनेतारे समर्थे अशि- चोपशामके सति भुवि पृथिव्यामशिवमर्थात् त्वद्देशवासिनामकल्याणं कुतो भवेत् । अपि तु न स्यादेव । युतोऽयमर्थः । नु इति परिप्रश्ने। गृहस्यागणे अजिरे तिष्ठतीत्येवंशील. तस्मिन् गृहाङ्गणस्थायिनि कल्पशाखिनि सुरद्रुमे दरिद्रभावो दारिद्यं किमुपद्रवेत् । अपि तु न दारिद्यलेशोऽपि स्यादिति ।। अनित्यताभावनया पदार्थसार्थस्य विश्वस्य मनः पुनर्नः । क्षोदैरिवाम्भः कतकस्य शश्वत्प्रसन्नमास्ते वसुधासुधांशो ॥ १८२ ॥ हे वसुधासुधांशो सकलावनीरजनीपवे भूपते, विश्वस्य जगतः पदार्थसार्थस्य वस्तुम- जस्य अनित्यता अशाश्वतत्वम् । यतः–'ही संसारसहावो मुचरियनेहाणुरायरत्तावि । जे पुन्वन्नेदीप्टा अवरने ते न दीसंति ॥' तथा 'संझरागजलयुचुउव्वमे जीविताण्यजल. विदुचंचले। जुब्वणेयनइवेगसंनिभे पावजीवकिमयं न बुज्झसि ॥', 'अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥' 'यदि जन्म- जरामरणं न भवेद्यदि चेष्टवियोगभयं न भवेत् । यदि सर्वम नित्य मिदं न भवेदिह जन्मनि कस्य रतिर्न भवेत्॥' इति वचनात्सर्वमनिसं धर्म एव नित्यः कार्यः इति भाव- नया वासनया कृत्वा पुनर्नोऽस्माकं मनधित्तं प्रसनं धर्मकर्मणि निर्मलमेवास। किमिव । अम्भ इव । यथा कतकस्य कतकनाप्नः फलस्य क्षोदेवगर्जलं प्रसन्नं खच्छं स्यात् । तथा यदुफम्-'विमलखामिनो वाचः कतकक्षोदरोदराः । जयन्ति निजगधेतोजल• नर्मल्यहेतवः ।' इति सकलाईत्यतिष्ठाने । गोशीर्पसौरभ्यमिवानिलेन संदेशहारिद्वितयेन इतः । गन्धारनामो नगरान्महीन्दो शनैः शनैर्वृद्धतया समागाम् ॥ १८३ ॥ हे महीन्दो साहे, गन्धार इति नामाभिधानं यस्य तादृशामगरारसमागाम् श्रीमत्पा समेतः । कथम् । शनैः शनैर्मन्द मन्दम् ।कया। तया स्थविरस्पेन।मिलक्षण: अहम् । संदेशहारिपोद्तयोः । 'चायनहारिणा दरेः' इति रपी । यथा सायनहारी तथा संदेश- हारीति । तया 'दूतः संदेशहारकः' इति हेम्याम् । द्वितयेन इन्देन इतः आकारितः । - ·। १३ सर्गः हीरसौभाग्यम् । 'आकारणं हवो इतिः' इति हेम्याम् । किमिव । गोशीर्षसौरभ्यमिव । यथा चन्दनद्रु- मस्य परिमलो अनिलेन वायुना हूयते भूमण्डलान्तरमानीयते ॥ इति साहिकृतकुशला. गमादिप्रश्नप्रत्युत्तराणि ॥ भूमानथामापत दूरदेशाधूयं समेताः कथमेकपद्याम् । महेन्द्रवन्मत्तमतङ्गजेन रथेन पाथोरुहबन्धुवद्वा ॥ १८४ ॥ रेवन्तवद्वा तुरगेण दिव्ययानेन वृन्दारकवृन्दवद्वा । स प्रोचिवानुज्झितयानमत्र चरन्क्रमाभ्यामहमाजगाम ॥ १८५ ।। अथ कुशलागमादिकथनानन्तरं भूमान्पृथ्वीपतिरभापत वदति स। हे सूरीन्द्राः, यूयमेकपद्या मागे। पदव्येकपदी पद्या पद्धतिर्वम' इति हैम्याम् । कथं केन प्रकारेण समे- ताः दूरदेशात् अनागताः । तानेव प्रकारान्दर्शयति-किं मत्तो मदोदयो यो मतहजो गजेन्द्रो गजराजः प्रशस्तहस्ती तेन समेताः । किंवत् । महेन्द्रवत् । यथा पुरंदरो मत्तम- ताजेन ऐरावणेन समेति । वाथवा कि रथेन स्यन्दनेन 'वहल' इति प्रसिद्धन अध्वनि समेताः । किंवत् । पाथोरहबन्धुवत् । यया कमलमुहद्भास्करो रथेन मरुद्रथेन समांग. च्छति । वाथवा तुरगेन प्रवरवाजिना कृत्वा समायाताः । किंवत् । रेवन्तवत् । यथा रेवन्त: मकरेतोऽजस्तुरगेण समायाति तस्स हयवाहनत्वेन । 'रेवन्तस्त्वरेतोऽजः प्लवगो हयवाहनः' इति हैम्याम् । वाथवा दिव्येन मनोरमेण यानेन शिविकादिना वाहनेन समीयिवासः । किंवत् । वृन्दारकन्दवत् । यथा पृन्दारकाणां निर्जराणां पृन्दः समुदायः दिव्येन देवसंवन्धिना विमानेन समेति । इत्युक्तेऽनन्तरे स सूरिः प्रोचिवान् कथयति स्म। दे साहे, अहमन श्रीमता समीपे उज्झित संत्सकं यानं तुरगवाहनादिकं येन तादृशः कमाभ्यां चरणाभ्यां चरन् प्रचरन् आजगाम आगतवान् ।। युग्मम् ॥ भूपोऽप्युवाचेति न, साहिबाख्यखानेन युप्मभ्यमदायि किंचित् । तुरङ्गमस्यन्दनदन्तियानजाम्बूनदायं दृढमुष्टिनेव ॥ १८६ ॥ अपि पुनभूपः पातिसाहिः इत्यमुना प्रकारेण प्रोवाच जगाद । पृच्छति सत्यः । इति किम् । हे सूरीन्दाः, हदमुष्टिना कपणेनेव साहिन इत्यादया नाम यस्य तादृशेन सानेन मम उम्बरफेण सामन्तेन तुरङ्गमा अश्वाः, स्यन्दना रयाः, दन्तिनो गजाः, यानानि शिविकादीनि, जाम्यूनदं मुवर्णम्, उपलक्षणाप्यादिसंग्रहः, भमूनि वस्तूनि आयानि प्रयमानि मुख्यानि वा या तादृशं किंचित्किमपि वस्तु युष्मभ्यं नादायि न दत्तम् ॥ इलाक्षेपप्रप्रयाश्यम् ॥ गुरुजगी बहदिशत्स मसं त्वया नियुक्तो हरिणेव मेषः । पुनर्न किंचिनिखिलानुपाङ्गमुचा मयाग्राहि महीमहेन्द्र ॥ १८७ ॥ ततः साहिप्रधानन्तरं गुरुदौरमूरिजंग मारते म्म । हे साहे हे महीमहेन्द्र पृथिवी- ·काव्यमाला। पुरंदर, त्वया श्रीमता नियुक्तः प्रसादितानुशिष्टिः स साहिबखानो मधं बहु धनमदिशत् यच्छनासीत् । क इव । मेघ इव । यथा हरिणा वासवेन वर्षितुं समादिष्टाः धनाधनाः बहु प्रचुरतरं नीरं दिशन्ति प्रददते । जनेभ्य इति शेषः । 'जानामि त्वां प्रवरपुरुष कामरूपं मघोनः' इति मेघदूते । 'इन्द्रादिष्ट हि मेघाः भूमी वर्षन्ति' इति श्रुतिः । परमयं विशेषः । निखिलं समस्तमनुप रामादविणादिसन मुञ्चति दूरं त्यजति तादृशेन मया किंचित्किमपि दीयमानं नाप्राहि नादायि न गृह्यते स्म । अहो निरीहर्महतां वतंसैर्भू पितामीभिरियांशुभिधौंः । तज्जन्मभिः पङ्कमिवारविन्दैर्भवं परित्यज्य पृथग्भवद्भिः ॥ १८८ ॥ अहो इत्याश्चर्ये । सदस्या लोका वा। पश्यत कौतुकं पौरदीयमानमपि जगति के नाद्रियन्ते । एते तु यहागृहीता अपि सर्वेषामभिलपणीयानामपि वर्णाश्वगजादि नाददते तस्मादमीभिः सूरीन्द्रः कृत्वा भूरशेषापि क्षोणी विभूषिता अलंकृता पवित्रिता का। कैरिव । अंशुभिरिव । यथा अंशुभिः सहस्ररश्मिभिः । आदित्यः सवितार्यमा खरसहस्रो- प्णांश रविः' इति हैम्याम् । द्यौगंगनवीयी शोभिता । किंभूतैः भमीभिः । निर्गता ज. गजन्मकलत्रपुत्रद्रविणराज्यादियावत्पदार्थसार्थेषु ईहा वाञ्छा येषाम् । निःस्पृहैरित्यर्थः । पुनः किंभूतैः । महतो समस्तसाधुजनोत्तमाहेषु अवतंसैः शेखरायमाणैः ।पुनः किंभूतैः। मवं संसार परित्यज्य निर्मुच्य पृथग्भिनर्भवद्भिः । कैरिव । भरविन्दैरिव । यथा पम: पई जम्बालं परित्यज्य पृयग्भूयते । किंभूतैः अमीभिः अरविन्दैश्च । तजन्मभिः तन्न भवे पड़े वा भवित्वात्पङ्कजत्वाजन्म उत्पत्तिर्येषां वैः ॥ चिते दधचित्रमिति क्षितीन्द्रः पुनर्युनक्ति स्म मुखं स वाचा । सौरभ्यविनानिविजृम्मितानं घनात्ययो हंसमृगीदृशेव ॥ १८९ ॥ स क्षिवीन्द्रः पातिसाहिः पुनर्वाचा वाण्या मुखं खवदनं युनक्ति स संयोजयामास । किं कुर्वन् । इत्यमुना प्रकारेण चित्ते खमानसे चित्रमाधय दधदारयन् मुख वाचा युयोज । क इव । घनात्यय इव । यया शरत्काल: सौरभ्येन सोगध्येन विना. जते सोमवे इत्येवंशीलं तया विजृम्मितं विकस्वरमज कमलं हंसमृगीदृशा राजमराल. महिलया युनक्कि॥ ग्रीप्मागमेनेव मयाध्वगानां वृथा व्यथा वः पथिजा व्यसर्जि। एतत्पुनर्गोधनवन्न किचिचके खगोचरसंचरिष्णुः ॥ १९ ॥ है सूरयः, यो युष्माई मया गया नियव पथिजा माजनिता व्यया शीतातपर- फाफटवलमादिका पीदा व्यसनि विधानिता । दोत्सर्थः । फेनेव । प्रीष्मागमेनेव यया निदापरामयप्रादुर्भावेन अध्यगानां पान्याना व्यथा तापतृशादिशा वियज्यते दीयते । पुनरेतामयादिकं किंचिकिमपि मया सलात्मनः हृदो मानसम्य गोचर विषये संचरणः संपरणशील हुपये पर्तमानं न बकेन कृतम् । किंवत् । गोधनवत् । यया - ·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । गोकुलं खहृदा निजमनमा । खेच्छयेत्यर्थः । गोचरे गवां चरणोचिताचलायां सम्यक् खरुचितं यथा तथा चरणशीलं भक्षणखभावं क्रियते । अथ वा खं मदीयं धनं भूमिः नृपस्य भूधनत्वात् । 'खात्पालधनभुग्नेतृपतिमन्वर्थकादयः' इति हैमीवचनात् । तस्या हृदि मध्ये यो गोचरो गवां चरणस्थानं तत्र संचरणशीलमित्यर्थः ॥ विनाय जज्ञे भगवत्समाधेरहं पयोवाह इवांशुभासाम् । युष्माकमाकसिकदुःखजन्मा तत्प्रत्यवायोऽजनि मे महीयान् ॥१९॥ हे सूरयः, अहं भगरता पूज्यानां ज्ञानमाहात्म्यादिगुणगणवतां युष्माकं समाधेः खास्थ्यस्य ध्यानस्य वा विनाय अन्तरायकृते जज्ञे संजातोऽसि । क इव । पयोवाह इच । यथा जलवाहो मेघः अंशुमासां सूर्यकिरणानां विनाय प्रचारप्रत्यूहाय। आवरणा- येत्यर्थः । जायते तत्कारणायुष्माकं श्रीमतामकस्मादज्ञातं भवमाकस्सिकमतर्कितोपपानं वा यह.समसातं तस्माजन्मोत्पत्तिर्यस्य तादृशो महीयानतिगुरु मम प्रत्यवायोऽपराधः पापं वा अजनि संजायते स ॥ इत्याकारणाद्यपराधोद्भावनम् ॥ श्माचक्रचक्रीत्यथ थानसिंहमुद्दिश्य जग्राह वचो वचसी । हितैषिणा कल्प इवादसीयः पन्थाः कथं नो कथितः पुरो मे ॥१९२॥ अथ गुरोः खप्रत्यवायोद्भावनानन्तरं वचखी वाचोयुक्तिमान् माचक्रस्य निखिल- भूमीमण्डलस्य चक्री सार्वभौमोऽकम्बरसाहिः थानसिंहमुद्दिश्य संमुरामालोक्य इत्यं. मुना प्रकारेण वचो वाग्विलासं जमाह । वदति स्मेत्यर्थः । हे स्थानसिंह, त्वया भवता मम पुरोऽने एपामयमइसीयः एतत्संबन्धी । 'नासादसीया तिलपुष्पतूणम्' इति नेपधे । एकाशनपादचारादिको मार्ग: साध्वाचारो वा कयं कुतः कारणात् नो कथितो न निवेदितः । केनेव । हितैपिणेव । यथा हितं खस्य परस्य वा जनस्य इष्टापत्तिमिच्छ. सभिलपतीत्येवंशीलेन महात्मना पुंसा कल्पः सम्यक्प्रवृत्तिरूप आचारः कथ्यते ।। इत्यप्यवाँक न पदप्रचारैः प्राप्स्यन्ति दुःखं यदिहाजिहानाः । निगद्य भूमानिति शारदीनसारङ्गवन्मौनमधत्त चक्रे ॥ १९३॥ अपि पुनस्त्वमित्यप्येतदपि कि केन प्रकारेण नाव न कथितवान् । इति किम् । यदेते सूरीन्द्राः इह दूरदेशे वतिनि मेवातमण्डलालंकारहारसकलकमलासंकेतनिकेतफ- तेपुरमाश्रयतां धीमतां संनिधानि पादनचारःखचरणामणे: आजिहाना आगच्छन्तः। 'स्वयं घरस्याजिनमाजिहानाम्' इति नेपधे । 'अजिनमागच्छन्तीम्' इति तद्वती। 'आगमने गमनाः समभ्युपाझ्यः पराः कथिताः' इति क्रियाकलापे । 'ओहाट् गती' इत्यस्य भानगप्रत्यये जिहाना भायोगे आजिहाना आगमनार्य इति । दुःसमसातं माप्स्यन्ति लप्स्यन्ते । एतन्मया प्रोष्यमानं मम कथ न स्मारितम् । भूमानि यमुना प्रकारेण निगय कथयित्वा यक खमुसे मौन तूष्णीभावमयत्त दधी। किंयत्। शारदीन- ·काव्यमाला। सारङ्गवत् यया शरत्कालसंबन्धी थप्पीहो मौनं धत्ते । वर्षासु तृषाक्रान्ततया जलपा. नार्थमुन्नमन्त्रीरदपुरस्तादृतालप्यालप्य शरदि जलधरामावातूष्णीं विधत्ते ॥ किमुत्तरं स्यादिह मन्दधीवन्मीमांसते यावदसौ हृदीति । स दीर्घदर्शीव शशी रसायास्तं संशयानं प्रतिशंसति स ॥ १९४ ॥ मन्दा कुण्ठा धीवुद्धिर्यस्य सोऽल्पमेघा इव यावदसौ स्थानसिंहो हृदि निजमनसि इति मीमांसते विचारयति । इति किम् । यदिह वाहिनिगदितवाक्ये किमुत्तरं प्रतिवचः स्यात् । तावदूरादने खपरेषां भावि हिताहितं पश्येत् खमनीषया विचार्य जानी- यात्स दीर्घदर्शी तद्वत् रसायाः शशी क्षोणीक्षणदापतिरकन्धरसाहिः संशयानं संदेई विदधानं स्थानसिंह प्रतिशंसति प्रश्नयित्वा स्वयमेवोत्तरांचकार ॥ एतद्वयं मानसमानसाङ्के वलक्षपक्षीकरवाम कामम् । इदं त्वयाचिन्त्यत पुण्यलक्ष्मीमाकाहता क्षीरधिशायिनेव ॥ १९५ ॥ हे स्थानसिंह, काममत्यर्थं वयमेतदने वक्ष्यमाणं भवन्मनसि वर्तमानं वा मानस मदीयमनसस्तदेव मानसं नाम सरस्तस्याङ्के कोडे वलक्षपक्षीकरवाम हंसायमानं विद. धाम इत्याशी प्रेरणयोरुत्तमपुरुषबहुवचनम् । यदुकम्-'कान्तारे निर्गतासि प्रिय- सखि पदवी विस्मृता किं तु मुग्ध मा रोदीरेहि यामेत्युपहृतवचसो निन्युरेनां वयस्य' इति नैषधे । यामेलाशीरुत्तमपुरुषबहुवचनमपि । वयमेव हृदि विद्म इत्यर्थः । हे स्थानसिंह, त्वया भवता इदं मयोच्यमानमचिन्त्यत ध्यातं हृदि विचारितम् । त्वया कि कुर्वता । पुण्यलक्ष्मी धर्मश्रियमाकाहता वाञ्छता । केनेव । क्षीरधिशायिनेव । यथा दुग्धवार्थी शेते खपियैवंशोलेन कृष्णेन पुण्या पतिव्रतात्वेन पवित्रा थी: कासयते ॥ स्वमण्डले भूतलशीतभासानीयन्त एते यदि सूरिशकाः । सुधाशनाम्भोनिधिवल्लभाया भगीरथेनेव पयःप्रवाहाः ॥ १९६ ॥ यदि एते सूरिशकाः हीरसूरीन्द्राः भूतलशीतभासा साहिना । इदं तमुतिलशीतल. द्युतिम्' इति नेपधे । खमण्डले निजजनपदे आनीयन्ते आकार्यन्ते । केनेव । भगीर- थेनेव । यथा मुधाशनानां देवानामम्भोनिधिवाल्लभा समुद्रपनी नदी सुरसरिगड्डा तस्याः पयःप्रवाहाः जललवाः भगीरथनामा भूमीन्दुना भूपालेन सदेशे समानीयन्ते । 'गहा भगीरयेनेव पूर्वेषां पावनक्षमा । इच्छता संतति वेन न्यस्ता मन्त्रि कोशला ।' इति रपी । तथा 'गङ्गामिव क्षितितलं रघुवंशदीपः' इति मैषधेऽपि ॥ सुधारसं प्रीतिभरेण पायं पायं प्रभोर्दर्शननामधेयम् । तदा भजामो वयमप्यमा इव स्वभावादजरामरत्वम् ॥ १९७ ॥ तदा वयं मेवातमण्डलमावर्ग अपि अमर्या देवा व खमावासहजेनेव अजरा- मरत्वं जरामरणराहित्यम् । अमरामरमावमित्यर्थः । भजाम आश्रयामः । मृत्वा ।

·१३ सर्गः]] हीरसौभाग्यम् । प्रीतिमरेण प्रेमातिशयेन मनोहार्देन वा प्रभोर्गुरोर्दर्शनमालोकनं तदेव नामधेयमभिधा यस्य । 'नामरूपभागावय-'इति हैमीवृत्ती । ततो नामधेयरूपधेयमागधेयानि इति प्रयोगाः । तादृशं सुधारसममृतनिस्यन्दं पायं पायं पीत्वा पीत्वा । 'पीनःपुन्ये णम्पदं द्विश्व, पार्य पायं भोज भोजं व्रजति' इति सारखतव्याकरणे ॥ पुरो न मे किंचन तेन वृत्तं त्वया गुरूणां प्रतिपाद्यते स । यतः खसम्माभिमुखीमविष्णुमुपेक्षते कः सुरसौरभेयीम् ॥ १९८ ।। हे स्थानसिंह, तेन कारणेन गुरूणो तव धमाचार्याणां हीरसूरीणां वृत्तं साध्वाचारा. दिकमाचरणं मे मापुरोऽप्रे खया किंचन किंचिदपि न प्रतिपाद्यते स न प्रोकम् । युक्तोऽयमर्थः । यतः कारणात् स्वस्यात्मनः गृहस्वाभिमुखीभविष्णुं समनः संमुखमवन- शीला मन्दिरे समागच्छती सुरसौरभेयी कामधेनुं को जन उपेक्षते । अपि तु न कोऽपि । सर्वोऽध्यायान्ती समीहते ॥ रामाङ्गजो मध्यमलोकपालवादिदं वाङ्मयमभ्युदीतम् । निपीय भृङ्गो मकरन्दमम्भोरुहादिवामोदभरं बमार ॥ १९९ ।। स्वर्गपातालयोरपेक्षया मध्यमः अधः पातालमुपरि च खर्गः तयोर्मध्यवर्ती मध्ये. पती मध्येमवो मध्यमस्वादशो लोको विश्वभुवनं तस्य पालयिता अकबरस्तस्य पकाद्वदनादभ्युदीतं प्रकटीभूतं वाड्मयं वाक्प्रपञ्चम् । वचनरचनामित्यर्थः । 'इतीशैस्तं विरचय्य वापयैः' इति नैपधे । 'एवविधैः वचःप्रपथैः इति तदृत्तिः । रामाज: स्थानसिंहो निपीय सादरमाकऱ्या भामोदभर प्रमोदातिशयं बभार । क इव । भाइच । यथा भमरः सम्भोरुहात् पादुदीतं मकरन्दं निपीयासाय आमोदभरं परिमलातिरे. कामोदाधिक्यं धते ।। इति स्थानस्य साहेः प्रश्नोतरम् ।। शशंस सभ्यानथ पार्थिवेन्दुरानेतुमेतानिह केन नग्मे । तेऽप्यूचुरुवीन्द्रमजय्यवीर्यमियावतीर्ण भुवि कार्तवीर्यम् ॥२०॥ भय स्थानसिंहस्य कथनानन्तरं पार्थिवेन्दुः राजराजः सभ्यान् स्वसभासदः पुरुषान् प्रति शशंस कथयति स । शिशंस तदेवाह--एतान् सूरीन्दानिह मत्पावें आनेतु माकारयितुं केन जग्मे गतम् । ततः ते सभ्या अपि उयान्दं वसुधावासपम् ऊचुर्वमा पिरे । उत्पेश्यते-मुवि पृथिव्यामवतीर्ण मुरपन तथा अजप्यं परैजैतुमशक्यं वीर्य पराक्रमी यस ताहरा कार्तवीर्य पाहुसहस्रार्जुनमिव भजप्यपस्थे । 'कारारहे निर्मित पासवेन न भरेगोपितमा प्रसादाद । वस साश्यं वीर्यातिशयात् ॥ मौन्दीकमालाविति नामधेयो निदेशतः शासनहारिणी यः । इतोऽजिहातामिव मर्तिमन्ती लेखी वलेखाविव कामचारी ॥ २०१॥ हे प्रमः, यो युप्मा निदेशतः भादेशमशाल एको मान्दी अपरः कमाल हम ·काव्यमाला। नामधेयावभिधानी शासनहारिणी दूतो यवनमुद्गलजातिषु मध्ये मेवडा इति संज्ञको इतो युष्माकं समीपादजिहाताम् गतवन्तावास्ताम् । उत्प्रेक्ष्यते मूर्तिमन्तौ मनुष्यव- पुर्भाजी लेखी काहलो स्फुरन्माने इव पुनरुत्प्रेक्ष्यते । मूर्तिमन्तौ लेखी देवाविव देवा हि न केनचिचक्षुषा लक्ष्यन्ते । अतः पार्थिवशरीरभारवाद्विलोचनगोचरी । किलक्षणौ । काम खेच्छया अतिशयेन च दिव्यया देवगल्या चरणं मजनं चारौ गमनं ययोस्ती ।। तैः शासितुः शासनतः पृथिव्या हतौ पुरस्तादुपसेदतुस्तौ । वसुंधराशेपविशेषवृत्ति चिद्गोचरीकर्तुमिवारस नेत्रे ॥ २०२।। तो दूतौ पुरस्खासाहेरने उपसेदतुः आगतवन्तौ । किंभूती । पृथिव्या भूमेः शा- सितुः पालयितुः पातिसाहेः शासनत आदेशात्तैः सभ्यः सभासद्भिः हूतावाकारितौ । उत्प्रेक्ष्यते-वसुंधरायाः समस्तक्षितिमण्डलस्याशेषां समग्रां विशेषत्ति न्यायान्यायका. रिशिष्टाशिष्टमिश्वामित्रस्वभावोदन्तसूचयित्री वाती चिगोचरीकर्तुं ज्ञान विषयतां विधातुम् । शातुमित्यर्थः । अस्याकन्वरसाहेनेत्रे नयने इव । यथा नेत्राभ्यां कृत्वा जनेन सर्वम- प्यालोक्यते तथा दूताभ्यां राज्ञा परमण्डलोदन्तायखिलं विज्ञायते । 'चरलोचना हि राजानः' इति श्रुतिः । यदुक्तम्-'चरैः पश्यन्ति राजानः मुहृदा व्यवहारिणः । देवाः पश्यन्ति ज्ञानेन सर्वेऽन्ये धर्मचक्षुषा ॥' 'वणिमहेश्वराः' इति पाठः । अथ वा प्रतिभाविषयं विधातुं चिच्छन्देन बुद्धिरपि । 'प्रेक्षाचिदुपलब्धयः' इति हेम्याम् ॥ मुखं मृगाकं मिलितुं खबन्धोर्लब्धोदयं वारिरुहे इचैते । पाणी प्रणीय प्रणयेन मध्येगोधीति धात्रीशमवोचतां तौ ॥ २०३ ॥ तो दूती धात्रीशं साहिं प्रति इत्यमुना प्रकारेण अवोचतो पदतः स । किं कृत्वा । प्रणयेन खखामित्वादिसंबन्धनहेन । मक्केनेत्यर्थः । अय वा आदेशयाचनार्थम् । 'प्रणयः नेदयाच्योः' इसनेकाःमध्येपोधि मालान्तराले पाणी हस्ती प्रणीय कृत्वा । ललाटेलि विधायेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनो यन्धोः सकाशाटन्धः संप्राप्त उदयो येन । सूर्यज्योतिरधिगत्य चन्द्रोऽभ्युदयतीति कविसमयः । यथा रघुका• व्ये-'पुपोप पृद्धि हरिदश्वदीपितेरनुप्रदेशादिव बालचन्द्रमाः' इति । तादृशं मुख मृ- गाई वदन मेव चन्दं मिलीतुमेते समायावे यारिरहे पमेय ॥ आदिश्यतां देव निदेश्यमित्थं निर्दिश्य तौ संप्रयतः स तूष्णीम् । धाराधरस्येव ऋतोपिरामे नभोम्बुपाम्भोदमुहृच्छकुन्ती ॥ २०४ ॥ है देव, निदेश्य कयनाई पतव्यमादिश्यता प्रसायताम् । इत्यमुना प्रकारेण नि. विश्व विज्ञाप्य ती दूनी तूनी मान संभयतः भगाने । याविष । नभोम्युपाम्भोदगु- हरकान्ती या भागास सोपं हालस विरामे व्यपाये । पारसमये इत्यर्थः । घातकमयूररिगमी मीनमाधमेवे ॥

·- १३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । - भूमानिमावित्यवदत्ततोऽमी कथं समीयुः पथि कीदृशाश्च । तावप्यवक्तां तमुपागतं स्वर्वलिद्विपो हन्तुमिवाजनामम् ॥ २०५ ॥ ततो दूतोलेरनन्तर भूमानकच्चरसाहिरिमी दूती प्रतीत्यमुना प्रकारेण भवदद्व- भापे । इति किम् । हे मौन्दीकमाली, ममी सूरयः पयि मार्गे कथं केन प्रकारेण स. मीयुः समागताः । मुद्गलम्लेच्छजातित्वाजैनमार्गानभिज्ञत्वादयं प्रश्नः । च पुनः । की- दृशाः किमाचाराश्च वर्तन्ते । अपि पुनस्ती दूतौ तं भूपं प्रति अवको कथयतः स । तमुत्प्रेक्षते-चलिनः पराक्रमचतुरङ्गचक्रादिकं बलं भुजवीर्य चमूश्च विद्यते येषां ते बलवन्तो ये द्विपो वैरिणः तथा बलिनामा पातालाधिपः सुरासुरसेव्यमानो वदान्यमौलिः । यनाना पातालं बलिसमेति प्रसिद्धम् । स एव रिपुर्दानवेन्द्रत्वात् तोतं का हन्तुं यमा- तिथीकत खर्गादुपेतं देवलोकामावागतम् । यदुक्तं चम्पूकथायाम् --'कथं च स देशः खर्गान विशिष्यते । यत्र गृहे गृहे गीर्यः स्त्रियः महेश्वरो लोकः । सधीका हरयः' इति । गौरायः पार्वती च । महेभ्यः शिवश्च । शोभायुक्तो हस्तश्च । लक्ष्मीयुक्तः कृष्णः' इति तद्वृत्तिः । अतः सर्गस्थत्वम् । अजनाभ नारायणमिव । अजवन्नाभि- यस्य । पक्षे अजं नाभी यस्येति व्युत्पत्तिमात्रम् । तावतस्त्वभिधानमेव ।। चूर्णरिव खक्रमपद्मपांसुभिः प्राचीनसूरिप्रकरैः प्रतिष्ठिताम् । सभाजयन्तः प्रतिमामिव क्षमा क्रमाम्बुजाभ्यां पथि संचरन्त्यमी २०६ हे देव, ममी सूरयः साभ्यां क्रमाम्बुजाभ्यां पथि चरणकमलाभ्यां मार्ग संचरन्ति सम्यगरीत्या प्रचलन्ति । उरप्रेक्ष्यते--प्रतिमा परमेश्वरमूर्तिमिव क्षमा क्षोणी समाज. यन्तः पूजयन्त इव । समाजनशब्दः पूजार्थेऽपि । यथा नेपधे-'सभाजनं तत्र स. सर्ज तेषां समाजने पत्यति विस्मिते सा' इति । 'सभाजनं पूजाम्' इति तन्मृत्तिः । तया क्रियाकलापेऽपि-'सभाजनार्थे सभाजयति' । प्रतिमां किंभूताम् । प्राचीनसूरि- प्रकरः पूर्वाचार्य निचयः खक्रमपमानामात्मनां पादारविन्दानां पांमुभिः रजोभिः कृत्वा प्रतिष्ठिताम् । उत्प्रेक्ष्यते-चूर्णर्वासयोगरिव पूज्यतया स्थापिताम् ॥ श्रेणी सतामिव विमुक्तसमग्रदोषां वल्माममी विदधते सकृदेव देव । आराधयन्ति विधिवद्विधृतावधाना योग विधूतवनिताधखिलानुपनम् ॥ २०७ ॥ है देव, ममी गुरवः सकृदेय एकयारमेव यल्भामाहार विदधते कुर्वन्ति । विलक्ष गाम् । सतामुत्तमानां श्रेणीमिव । विगुफसमप्रदोष का सर्वेऽप्याध्यमिका: राप्तवत्वारिशस्मिता असनदोषा एतावता नयकोटिभिपिंगुर्वा नवकोटय उध्यन्ते । सयं न पूर्वन्ति परेन धारयन्ति परं कुर्यन्तं नानुमोदयन्ति इति नवकोव्यराभि- ·काव्यमाला। - निदोषों तथा अपगुणाय याताम् । पुनरमी विधूतो दूरं निरतो वनिता नारी आदी यस्य तादृशोऽखिलः समस्तोऽप्यनुपङ्गः सङ्गः परिचयो यत्रैवं स्यात्तथा विधिवदागमोत्तेन विधिना योग यमाद्यष्टप्रकारसंगतमवध्यानविशेष मनोवाकायादीनां खखव्यापारेभ्यो नियमनरूपं वा योगमाराधयन्ति । किंभूता अमी । विधृतं योगे एव निहितम् अथ वा विशेषेण धृतं संसारानियतायामवधान ध्यानं मनो वा यैः ॥ विधे वेश्मनि तारमौक्तिकनभश्चन्द्रोदयभ्राजिनि ज्योतिस्तैलमृतौषधीप्रियतमे नेहप्रियोद्भासिनि । आश्लिष्योपशमश्रियं निजभुजागण्डोपधानाहिते पर्यङ्के जगतीतले सुखममी भूमीशवच्छेरते ॥ २०८ ॥ हे साहे, अनी सूरयः भूमीशवपाला इव विश्वे वेश्मनि जगन्नानि निकेतने भु. बने एव भवने वा जगतीतले भूमेहत्सनरूपे पर्यवे पल्यङ्के शय्यायामुपशमनाम्नी श्रियं लक्ष्मी नामाङ्गनामाश्लिष्य गाढमालिङ्गय सुखं निर्भयं मनःस्वास्थ्ययुतं यथा स्यात्तथा शेरते खपन्ति निद्रासुखमनुभवन्ति । पर्य। किंभूते । निजभुजा खबाहुरिव गण्डोप. धान गहमसूरकं नाङ्किले कलिते । किंभूते वेदमनि । तारास्तारका उपलक्षणात ग्रहन- क्षत्राणि एव मौक्तिकानि यन तादृशं नभ आकाशमेव चन्द्रोदय उच्चस्तेन भ्राजते इत्येवंशीले । पुनः किंभूते । कान्तिोतिरेव तैलं नेहस्तेन भृतः पूरितः य औषधी प्रियतमः चन्द्रः । 'नवोदयं नायमिवीपधीनाम्' इति रघौ । स एव स्नेहप्रियः दीप. नेनोत्पावत्येन मासते दीप्यते सहोद्योतेन शालवे इत्येवंशीले ॥ बाह्यामाधजिघांसुघातुकतपस्तेजोभिरेभिर्भुवो जम्मारे गगनार्धगोगणधरैधिकारतां लम्भितः । शत्रून्मत्यपकर्तुमम्बुधिशयं संशीलतीवानिशं यायादेप कुतः सरस्वति न चेदेणाश्योपामुखे ॥ २०९ ॥ हे भुवो जम्मारे क्षोणीन्द्र, एमिर्गणधरहारविजयसूरिभिर्वामा यहिभवाः फुया. मुसाः अवामा अन्तरदाः रागद्वैपकपादयो जिघांसको द्वेषिणस्तेषां पातुकानि हिंसनशी. सानि यानि पहाटमादिविकृटतपाति तेषां तेजांसि प्रतापास्तः साधनैः कृत्वा । तेज:- पादेन प्रतापोऽप्युष्यते । पपा नेपधे-'एतस्योत्तरमय नः समजनि उत्तमसा लड्ने' इति । 'तष प्रतापानामतिकमणे' इति तदृत्तिः । विकारतो परामषभायं लम्मितः प्रापितः सन् गगनाप्यगः सूर्यः । उत्प्रैश्यते-गान् सूरिमतापस्पानिजवियित्यात संपरिणः प्रत्यपक परामवं विधातुमम्युपियं समुद्रशे(शयि)तार विणुमनिशं निर• न्तरं शोलतीय सेवते साय: गभप पर परामपति रा तेन देय एकोप्यते । ततो विष्णोदयनियूदनत्वेन सत्सेवन युजमेव । एवं पेन सईि एप मारेगाम्य ·१३ सर्गः हीरसौभाग्यम् । चन्द्रस्य योषा कान्ता रानिस्तस्या मुखे प्रारम्भ संध्यासमये । 'रजनी वसति- श्यामा पासतेयी तमखिनी। उषा दोपेन्दुकान्ता' इति, तथा 'प्रदोपो यामि- नीमुखम् इति हैन्याम् । सरखति समुदे कुतः कारणाद्यापागच्छेत् । तत्र गमनकारणं तु दैत्यारिसेवनैव ॥ कामचापध्रुवः स्फारशृङ्गारिणी कुम्भिकुम्भप्रगल्भस्तनीः स्रग्विणीः । खर्वशाः किं प्रणश्यत्पृपञ्चक्षुषः सुभ्रुवोऽमी तृणं मन्यते मापते २१० हे मापते भूमीनायक, अमी सूरयः सुभ्रुवो नारीस्तृणं मन्यते तृणप्राया गणयन्ति जानन्ति । किभूताः सुभ्रवः । कामस्य मदनस्य चापः कोदण्डः तद्वद्भुवो यासाम् । पुनः किंभूताः । स्फारो विश्वचेतश्चमत्कारकारी मनोहारी च गारो बनाभरणायाडम्ब रोऽस्ति भासाम् । पुनः किंभूताः । कुम्भिनो गजेन्द्राणां कुम्भौ शिरस: पिण्डी तद्वत् प्रगल्भी तुझौ पोनी च स्तनौ कुची यासाम् । पुनः किंभूताः । सजः खर्गरत्नमुक्तादीनां रक्तसुमादीनां मालाः सन्यासाम् । 'अस्मायामेधास्त्रग्भ्योऽस्त्यर्थे विनिर्वक्तव्यः' इति सारखते। पुनः किंभूताः । प्रणश्यन्तो भयपलायमाना ये पृफ्तो मृगविशेषाः तेषां चश्चललोचने इव वक्षुपी यासाम् । उत्प्रेक्ष्यते-किं साक्षात्स्वर्वशा अप्सरस इव । सुराङ्गनासदृशा अपि वशा एते तृणाय मन्यन्ते । व्यञ्जनान्तोऽपि पृपच्छब्दो मृगवाची दृश्यते । यथा नेपधे-'पृषत्किशोरी कुरुतामसंगतम्' इति ॥ विरागे नानुरागे न तोपे दोपे न भूविभो । मुक्तौ न सुध्रुवां भुक्तौ चेतश्चिन्वन्त्यमी कचित् ॥ २११ ॥ है भूविभो, अमी सूरय: विरागे वैराग्ये सर्वसंसारासारतापरिज्ञानादनित्यभावनायां चेतः स्वं मनश्चिन्वन्ति पुष्टं कुर्वन्ति, परं नानुरागे कचित्कुत्राप्यवस्थायां न पुनः पुनकलत्रमित्रद्रविणाद्यनुरक्ती आजन्म यावद्वराग्यरतरङ्गितमानसा एव वर्तन्ते । तोपे निर्लोमतालक्षणे संतोपे । 'संनिधौ निधयस्तस्य कामगव्यनुगामिनी । अमराः किंकरायन्ते संतोपो यस्य भूषणम् ॥' इत्युक्तेः खास्थ्ये चेतश्चिन्वन्ति, न पुनः क्वचित्कस्मिन्नपि दोपे अपगुणे रागद्वेषकपायादौ च । पुनर्मुक्तो कदा अनादिसंसारपरम्पराला मूलादु- च्छिद्य मोक्षे यासाम इत्याशये, न पुनः क्वचिद्देवनरादिकानां कलत्राणां भुक्ती भोगे वि- लासे राज्यादिसुखलीलाभुती वा । 'जिनेति जिनभद्रेति वा सरन् । नरो न लुप्यते पापे भुकि मुक्ति च विन्दति ॥ इति जिनकपचनस्तोत्रे । चेतश्चिन्वन्ति ॥ भूलोके भोगिलोके च स्वलोके स न कश्चन । आवाभ्यामुपमीयेत योगिनां मौलिनामुना ॥ २१२ ॥ है प्रभो, भूलोके निखिलविपुलामण्डले च पुनर्भोगिनां भुजंगमानां लोके भुवने पा. ताले २ पुनः स्खलाके देवमन्दिरे कश्चन कोऽपि स चशीन्द्रो नास्ति यो योगीन्द्रः योगि- ।

·काव्यमाला। नामष्टाङ्गयोगमाजां मनोवाकाययोगवतो ना मध्ये मौलिना मुकुटेन शेखरेणामुना सममावाभ्यामुपमीयेत उपमानोक्रियेत ॥ नमश्चिकीर्पयामीपां तीर्थानामिव सर्वतः । परोलक्षा मृगाक्षीभिः सममायान्ति मानवाः ॥ २१३ ॥ हे प्रभो, शगुंजयोजयन्तगद्गाप्रयागादितीर्थानामिवामीपां सूरीणां नमश्चिकीर्षया नमस्कर्तुमिच्छया सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः मृगाक्षीभिः स्वखत्रीभिः समं साधै लक्षा. सरे परोलक्षाः सहस्रशः मानवाः समायान्ति समागच्छन्ति । दूतास्यपद्मइदनिर्गति व्रतीशितुः कीर्तिसुरस्रवन्ती । कूलंकपानामिव कामुकेन महीमघोना हृदये न्यधायि ॥ २१४ ॥ इति पूर्वव्यावर्णितखरूपयोक्तयोः संदेशहारिणोरास्यं वदनमेव पद्महदश्शुलहिमव. च्छिसरिमध्यगतसहस्रयोजनविष्कम्भपञ्चशतयोजनायामो लक्ष्मीदेवतानिवासस्थानं प. मानामाहदो हदस्तस्सानिर्गता प्रवर्तिता या प्रतीशितुहरिविजयसूरेः कीर्तिरेवाति- 'विशदत्वात् सुरसवन्ती देवनदी गद्गा सा कूलंकपाना सर्वसरितां कामुकेन ममिलापु- 'केण भर्ना इव समुद्रेणेव महीमघोना वसुधावासवेन अकन्चरसाहिना हृदयं मनो वक्षय तस्मिन् समुद्रेण पक्षात साहिना च खमगति न्यधायि स्थापिता । अवधारिवेत्यर्थः । इति मौन्दीकमालमेवाडावर्णितसूरिगुणाः ॥ येनाफरा रोहणवन्मणीनाममी गुणांनां गणिरोहिणीशाः । हुतास्ततोऽस्माभिारहेत्युदित्वा न्यवीवृतन्नीरधिनेमिनाथः ॥ २१५ ॥ हे दूती, येन फारणेन अमी साङ्गप्रवचनाधीविष्वनूचानेषु गणिषु रोहिणीशाचन्द्राः सूरीन्द्राः गुणानां शमदमसंयमादीनामाकराः सनयः सन्ति । किंवत् । रोहणवद्रत्नाचल इव । यथा रोहणनामा पर्वतो मणीनामनेकेषां रत्नानामुत्तत्तिस्थानम् । ततः कारणादमी मसामिरिह मेवातमण्डले फतेपुरे असत्समीपे वा भाहूता आकारिता नीरधिनेमेः पृथिव्या नायः खामी पातिसाहिः इत्यमुना प्रकारेणोदित्वा कर्यायस्वा न्यवीयतत् नि- वर्ततो मौनमाश्रितवान् ॥ इति दूतो प्रति साहेः सूरेराकारणागमनहेतुतिः ॥ द्वाराणीव महानन्दनगर्याः साधुसिन्धुराः । कानि वः सन्ति तीर्थानि नृपः पप्रच्छ तानिति ॥ २१६ ॥ पोऽफचरसान् सूरीन इत्यमुना प्रकारेण पप्रच्छ प्रधयामास । इति किम् । हे साधुपिन्सुराः, वो युष्माकं कानि किनामानि वीर्यानि सन्ति पर्तन्ते । उत्प्रेक्ष्यवे-म. हानन्दनगर्याः सिद्धिपुर्याः द्वाराणि गोपुरानि प्रतोय इव ।। १. नवमगीय १२३ संख्याकश्लोकटिप्पनियत् 'परस्तटा' इति गवेन्, 'पोदरा• मित्यात' यपान्यासमेवानु या.

·१३ सर्गः] . हीरसौभाग्यम् । पतिर्यतीनां जगदुत्तमाङ्गोवंसायमानक्रमपद्मयुग्मः । अर्थेन काव्यं कवितेव वत्रं संयोजयामास स भापितेन ॥२१७॥ यतीनां पतिहीरसूरिर्भाषितेन वचसा साकं वक्रं मुखं संयोजयामास युनक्ति स्म संगमयति । क इव । कवितेव । यथा काव्यकर्ता अर्थेन समं काव्यं योजयति। भवद्वृत्तं खोतुर्मदुपहितकण्ठस्य कवितुः' इति नेपधे कवितशब्दः कवेर्नामापरपर्यायः । किंभूतः सूरिः । जगतां जगजनानामुत्तमाङ्गानि शिरांसि तेपूत्तंसायमानं शेखरा- यमाणं ममौ चरणावेव पयो कमलो द्वावपि पुनपुंसकलिङ्गयोर्युग्मं युगलं यस्य ॥ अथ सूरिः साहिपुरः कानिचित्तीर्थानि कथयति- राजन्यत्र पतिवरेव वृणुते कैवल्यलक्ष्मीः स्वयं संघाखण्डलमूर्ध्नि वर्षति पयोऽब्दालीव राजादनी ।। यस्मिन्पङ्क इव प्रयाति वृजिनं मार्तण्डकुण्डाम्भसा ततीर्थ विमलाचलो विजयते सौराष्ट्रचूडामणिः ॥ २१८॥ हे राजन् पाविसाहे, जगत्रयीप्रसिद्ध पापापायव्यपायक्षेत्रं विमल इति नामावल: पर्वतः विमलाचलोऽधुना शत्रुजय इति नाम तीर्थ विजयते सर्वोत्कृपत्वेन वर्तते । किंभूतः । सौराष्ट्राणां यानागतशत्रुनयोजयन्तपर्वतरूपतीर्थद्वयविलोकनात्प्रमुदितमर- तचक्रवर्तिप्रदत्तदेवदेशाभिधानानां चूडामणिः शिखामणिसदृशः इव । तत्किम् । यत्र विमलाचले पतिवरा खयंवरा कन्येव कैवल्यलक्ष्मीः मुक्तिश्रीः स्वयमात्मनैव धृणुते घरयति । पुनर्यत्र राजादनी प्रियालद्रुमः । 'नवनवतिपूर्ववारान्यसिन्समवासरयु- गादिजिनः । राजादनीतरुतले विमलगिरिरयं जयति तीर्थम् ।।' इति पूर्वाचार्यकृतशत्रु- जयस्तुती । अब्दालीव कादम्बिनीव संघस्य श्राद्धवर्गस्याखण्डल इन्द्रः संघपतिस्तस्य मूर्ध्नि मस्तकोपरि पयो दुग्धं पानीयं च वर्षति । पुनर्यस्मिन्विमलाचले मार्तण्डकुण्डा- म्भसा सूर्यकुण्डजलेन पदः कर्दम इव वृजिनं पापं प्रयाति दूरे गच्छति ॥ आस्तेऽनंलिहरैवताद्रिरपरः स्वस्याः पवित्रीकृते जाने सानुनिभेन सप्तजगतीयं सेवतेऽहनिशम् । शंभोश्चन्द्रकलेव मूर्धनि पुनर्भाति स यस्याम्बिका यस्मिन्नेमिजिनस्तथा गजपदं कुण्डं पुनीते जगत् ।। २१९ ॥ है प, अपरोऽन्यः अभंलिहः अम्बरंचुम्बी रंवत इति नामा अदिः पर्वत आस्ते अहमेवं जाने अवगच्छामि । सप्तजगती सप्तसंख्यया युका जगती । सप्त भुवनानी. त्यर्थः । निजगतीं पुनती कविसेविता' इति ऋपभनम्रतवे । यथा त्रिजगती खस्या भारमनः पवित्रीकृते पावनीकरणाय सानुनिभेन सप्तशिसरकपटेन मनिशं दिवारानी यं गिरिनारगिरि सेवते मनतीय । पुनर्वस रखतादेपनि शिरवि शिसरे अम्बिका ·काव्यमाला श्रीनेमिनायशासनाधिष्ठायिका देवता भाति स शुशुभे । केव। चन्द्रकलेव । यथा शंभो. रोश्वरस्य मूर्ध्नि मस्तके शशिकला भाति । पुनर्यलिन् गिरी नेमिनामा जिनो द्वाविंश- तितमस्तीर्थनायोऽधिपतिः श्रीनेमिनाथस्तथा गजपदं श्रीनेमिनाथवन्दनागतसौधर्मेन्द्रेण निजगजरत्नैरावणहस्तिपाश्वप्रदापितपदातिमारपूर्वक कारितं सर्वतीर्यावतारं गजपदं नाम कुण्डं प्रसिद्ध जगद्विश्वत्रयमपि पुनीते पवित्रीकरोति। यदुक्कं नगरपुरागे-'दृष्ट्या शबुजयं तीर्थ स्पृष्ट्वा रैवतकाचलम् । सात्वा गजपदे कुण्डे पुनर्जन्म न विद्यते॥' इति॥ अस्त्यद्रिप्रभुनन्दनोऽर्बुदगिरियस्मिन्वसत्यात्मना स्थाणुक्षोणिभृतीव कल्पितशिवाश्लेषो वृषाङ्कः प्रभुः । निजेतुं दशमौलिबक्षितिभृतः किं सांयुगीनान्भुजा- स्तूपान्विशतिरहतां वहति यः संमेतभूभृत्परः ॥ २२० ।। हे नृप साहे, पर: अर्बुदनामा गिरिः अस्ति तीर्थत्वेन प्रसिद्धो विद्यते । किंभूतः । अदिप्रभोहिमाचलस्य । 'हिमालयो नाम नगाधिराजः' इति कुमारसंभवे । पर्वतानां प.. तिस्तस्य नन्दनस्वनयः । 'गौरीगुरुखशुरभूधरसंभवोऽयमस्त्यर्युदः ककुदमद्रिकदम्यकस इति वस्तुपालवसतिप्रशस्तो अर्बुदाचले एव । यस्मिन्नर्बुदगिरी वृषाः प्रभुः ऋषभदेवः खामी खयमात्मना वसति। पूर्व तु भरतादिसंघपतिभिः सखोद्धारकरणसमये ऋषभा- दिवीर्यकृत्प्रतिमाः स्थापिताः अभूवन् , परमिदानीतनसमये पञ्चमे अरके विमलम• त्रिणा सर्वप्रासादनिर्मापणात्पूर्व सकारितविमलवसती ऋषभखामी वर्तते । कस्सि. मिव । स्थाणुक्षोणिभृतीव । यथा भष्टापदपर्वते सतीष्वपि प्रयोविंशतितीर्थकृतप्रतिमासु भरतकारितत्वात्खतातत्वाच मुख्यतया ऋषभदेव एव खामी । अथ च पृपा शं. भुरचलेश्वरो यत्र परशासनदेवो विद्यते । सोऽपि कस्मिनिव स्थाणुक्षोणिभृतीय । यथा कैलासेऽपि परदासनरीत्या ईश्वरो विद्यते। किंभूती द्वावपि । वृषो धूपभोऽङ्गो वामोरूचिहं यस्य । शंभोर्वाहनावे यस्य । 'रुदोशीशी घामदेवो पाइः' इति हेभ्याम् । पुनः किंभूती । प्रभुः खामी सर्वादिभूतत्वात्मयमराजत्वात्सर्वधष्टिकारणत्वाय मुरपि प्रभुः समर्थः सप्टिसंहरणकारकत्वात् विश्वं ब्रह्मरूपेण सृजति विष्णुरूपेण पालयति शियरूपेण संहरति । अत एवोकम्-'एकमूर्तिनयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । स. मप्रसर्गनिमांगपालनक्षयकारिणः ॥' इति । तया नेपधेऽप्युक्तम्-'क्षये जगनीवपिवं शिव बदन्' इति । पुनः किंभूती । कल्पितः कृतः शिवस्स मुक्किलक्ष्म्याः शिवायाः पार्यला माशेष भाठिानं येन । कि नहि गुणरूपाया मुझेराश्लेषो युज्यते, परमेततु कपिसमयानुसार पच: 'नमःपरीरम्मणलोलमेन' इत्यादिवताकिमतात्कवीनां समयो धर्मप पृथगेयेति नात्र वितर्कः । पार्वत्याः परीरम्म पतित्वादहिन्वाय युक्त एव परोऽन्यः स पिंशतितीर्थकता निर्वाणकल्याणकत्वेन विस्पातः संमेतनामा भूमत लो- सि।एक सेमेताचलः महंता मिनेन्द्राणाम् भनित-मय-अभिनन्दन-मुमति- ·१३ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । पद्मप्रभ-सुपार्श्व-चन्द्रप्रभ-सुविधि-शीतल-श्रेयांस-विमल-अनन्त-धर्म-शान्ति- कु- थि-मल्लि-मुनिसुव्रत-शान्ति-नेमि-पार्श्वजिनचन्द्राणां विंशतिर्विशतिसंख्याकान् स्तू- पान् स्थूलस्वम्भातिविशेषान्वहति विभर्ति । यत्र तीर्थकृतां चित्यायां शरीरसंस्कारो भवति तनेन्द्राः स्तूपान्कारयन्तीति स्थितिः । तत्रोत्प्रेक्ष्यते--क्षितिभृतः श्रिया खस्प- धिनः सर्वपर्वतान् नृपांश्च निर्जेतुं पराभवितुं दशमीलिवदावण इव । संयुगे संभामे साधवः सांयुगीनास्वान् रणधुरीणान् संग्रामशौण्डान् विंशति जान्याहूनिव विभर्ति । जनराजस्यापि परराजजेतृत्वं युक्तमेव । 'करशाखाः श्रीमतुविशोपकाः सकलज. ननखानुल्या दशकंधरनेत्रभुजाः संख्यया विंशतिर्वाच्या' । इति काव्यकल्पलतायाम् ॥ यो लक्ष्म्येव जिताः कुलावनिभृतः सोपानकायाश्रिताः जदुर्यत्परिखीचकार खधुनीं सोऽष्टापदः पर्वतः। तेजः सर्वसुपर्वणां परिभवन्भानुर्ग्रहाणां यथा नाथो यत्र फणिध्वजः समभवत्काशीति तीर्थ पुनः ॥२२१॥ स ईश्वरवैश्रवणनिवासतया प्रथितः अष्टापदनामा पर्वतः स्फटिकाचलाख्यस्तीर्थ मुक्तिक्षेत्रं योऽष्टापदे खशक्त्यारुह्य देवान्वदते स च तद्भव एव मोक्षं गन्वेति कृत्वा सिद्धिस्थानं वर्तते।स कः । लक्ष्म्या निधिपतिनिवासित्वान्निधित्रिया रजतस्फटिकमयत्वेन गौरिमशोभया या जिताः पराभूताः सन्तोऽष्टसंख्याकाः कुलावनिभृतः हिमाद्रि-ौच- मलय-मन्दर-विन्ध्य-माल्यवत्-सह्य-इन्द्रकीलाख्याः कुलपर्वताः सोपानान्यारोहणा- न्येव कायाः शरीराणि येषां ताशा ये अष्टापदादिश्रिताः आगत्य सेवन्ते इव । पुनर्जहुनामा नृपः सधुनी गो परिखीचकार यत्परितः खानिकां कुरुते साश्रूयते हि-पुराश्रीमद- जिततीर्थकृपितृव्यजभ्रातुः सगरचक्रिणोजदुप्रमुखैः पष्टिसहस्रसंख्यैः पुत्रैः पुत्रप्रेम्णा च पितृप्रदत्तस्त्रीरलवर्जत्रयोदशरत्नैः समं यात्रार्थमागतैरष्टापदपर्वते निजपूर्वजभरतका. रितसिंहनिषद्याः प्रासादे चतुर्विशविजिनान्नमस्कृत्य प्रमुदितैः पतितप्रायसोपानानि स. जीकृत्य तदद्विरक्षाकते पूर्व पर्वतपरितो दण्डरत्नेन सहस्रयोजनो द्वेधा परिखा कृता पुनर्दण्डरत्नानीतमन्दाकिनीपयःप्रवाहेण पूरिता च-इति पुरातनी वृत्तिः । विशेषवि. सरस्तु शत्रुजयमाहात्म्यादिभ्यो प्रन्थेभ्योऽवसेयः इति । पुनः काशी वाराणसी इति नाना तीर्थ वर्तते । परशासने तु वाराणसीमरणान्मुक्तिः' इति श्रूयते । यन काश्यो फणी नागराजो ध्वजाविहं यस्य स नायो योगक्षेमकरः खामी । अलब्धस्य लम्धि. योगः,लब्धस्य परिपालनं क्षमः, तयोः कर्ता । श्रीपार्श्वनाथ इत्यर्थः । सममवत्समु. स्पनः । किं कुर्वन् । सर्वसुपर्षणा लौकिकानां हरिहरयक्षादीनां समस्तानां देवानां वेज: प्रतापं परिभवन् अपहरन् विरस्कुर्वन् वाक इव | भानुरिव । अत्र यथा इवाथें । यथा भासान् सर्वे प्रहाणामुपलक्षणारहनक्षत्रतारकचन्द्राणां तेजो ज्योतिरपहरति अप्रे ज्योतिः संजातः ॥ - ·काव्यमाला। सूरिपुरंदरगदितानिति तीर्थान्मेदिनीसुनासीरः । श्रवणाभरणानीव व्यधित निजश्रोत्रपत्रयुगे ॥ २२२ ॥ इत्यमुना प्रकारेण सूरिपुरंदरेण हीरविजयसूरिराजेन गदितान् साहिपुरःकथितान् तीर्थान् शझुंजयादिपुण्यस्थानानि । तीर्थशब्दः पुनपुंसके । 'प्रस्थं तीर्थ प्रोद्यमलिन्दः' इति लिङ्गानुशासनपुंनपुंसके । मेदिनीसुनासीरो भूमीजम्भारातिः निजसात्मनः श्रोत्र- पने कर्णपाली श्रवणाभरणानि कर्णपूरानिव व्यधित चकार । 'श्रवणपूरितमालदलाङ्कुरः' इति नैपधे । सम्यक् शुश्रावेत्यर्थः ॥ अपि यतिपर्जन्योदिततीर्थततिश्रुतिसुधारसःप्रसरन् । अविशन्मानसमुर्वीभर्तुः कर्णप्रणालिकया ॥ २२३ ॥ साहिन केवलं तीर्थानि श्रवणगोचरमात्राणि कुरुते स, किंतु सम्ययनस्यवधारया- मास । तदेवाह-अपि पुनः यतिनां मध्ये पर्जन्येन वासवेनोदितानि निवेदितानि कथितानि यानि वीर्थानि वेषां ततिः श्रेणिस्तस्याः श्रुतिः श्रवणं चैव मुधारसः अमृत- निस्पन्दः स प्रसरन् प्रवर्धमानः कर्णः श्रवणमेव प्रणालिका जलागमननिर्गमन- मार्गः तया करवा उर्वीभर्तुः नृपस्य मानसं मनः अविशत् प्रविवेश । अथ वा उवी. भृत्सर्वतः, प्रस्तावात् हिमाचलः । हिमाद्री मानस सरोऽस्तीति कविसमयः । तथा 'सदा हंसाकुलं विनन्मानसं प्रचलमलम् । मूभृन्नाथोऽपि नायाति यस्य साम्यं हिमाचलः ॥' इति चम्पूकथायाम् । ततः पर्जन्यान्जलधरात्प्रादुर्भूतः प्रवलपृष्ट्या समुत्पनः प्रवर्धमानः पदे पदे अपरापरस्रोतःप्रवेशादृद्धि प्राप्नुवन् पयःप्रवाहः हिमाचलस्य मानसं सरः नीरागमनसरा 'घडनाला' इति लोके ख्यातस्य मार्गेण प्रविशति ॥ इति. सूरिकथितानि तीर्थानि साहिना श्रुत्वावधारितानि ।। शेखूनी. इत्येकः पाटी अपरश्च दानियार इति । तिष्ठन्ति साहिनाता अमी कुमारा इव द्युसदाम् ॥ २२४ ॥ है सूरयः, अमी पुरःस्थायुकाः साहिजाताः पातिसाहितनयाः लोके 'साहि- जादा' इति प्रतिद्धाः तिष्ठन्ति उभभूय स्थिताः सन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-थुरादां देवानां कुमारा इयाभमी फे। तानामप्राहं निवेदयति दर्शयति च-एकः प्रयाणां मध्ये एकोऽयं शेसूजी इति नामास्ते । च पुनरपरो द्वितीयोऽयं पाटी इति नाम्ना अस्ति । च पुन- रपरोऽयं तृतीयः कनिष्टो दानियार इसगिधानो वर्तते ॥ एपामाशिपमसिलश्रीणां संकेतसदनमिव ददत । सारिण्या शिसरिण इव यथानयामी विवर्धन्ते ॥ २२५ ॥ हे सूरयः, यूयमेपो ममन्दनानामसियना एनकारागा धागा लगागा संकत.

·१३ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६७ सदनं मिलनसंदेशगृहं मिथः प्रीतिभाजामेकान्ते संगमनगेहमिव । आशिष मगलशं- सनं ददत विश्राणयत । यथा येन प्रकारेण अनया श्रीमदाशिषां अमी त्रयोऽपि साहि जाता विवर्धन्ते वृद्धि प्राप्नुवन्ति । क इव । शिखरिण इव । यथा सारिण्या कुल्यया द्रुमा विवर्धन्ते॥ इति नृपमणिवाणी कर्णपेयां प्रणीय व्यतरदयममीभ्यो धर्मलाभाशिपं सः । अपि निजकरस्कृप्ताशेपराज्या इवैते- ऽसमप्रमदसुधाब्धी राजहंसीवभूवुः ॥ २२६ ॥ अयं मुनीन्द्रः सूरिरमीभ्यः पातिसाहिपुत्रेभ्यः धर्मलाम इति नानीमाशियं व्यतर- ददाति स्म । किं कृत्वा । इति पूर्वोक्तप्रकारेण नृपमणेः समस्त राजसुररत्नस्य साहेर्वाणी कर्णयोः सादरं श्रोतुं योग्य प्रणीय कृत्वा श्रुत्वेत्यर्थः । अपि पुनरेवे साहिपुत्रा अपि निजकर खपाणी कृप्त कृतमागतमशेष समग्रं राज्यं मेदिनीमण्डलाधिपलं थैखादृशा इव । असमोऽसाधारणः यः प्रमोदः । अत्र प्रमदशब्दगतो रेलो न यतिमझाय संभवेत् । तथा 'बहुलधामरमेचकतामसे' इलस्सिन्काव्ये हियादयोऽपि सन्तीति काव्यकल्पलता. वृत्तरत्नाकरवृत्त्यादी कथनात् स एव सुधाब्धिः क्षीरसमुद्रः तत्र राजहंसीभूताः सि- तच्छदा जाताः ॥ इति साहिजातानामाशीर्वाददानम् ॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः श्रीमत्कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामादिमम् ।। तद्रालीक्रमसेविदेवविमलेनानन्दतो निर्मिते वृत्ते हीरगुरोस्त्रयोदशमितः सर्गो बभूवानसौ ॥ २२७ ॥ इति हीरसूरिचरित्रहीरसौभाग्यनान्नि महाकाव्ये असौ त्रयोदश इति संख्यया मितः प्रमाणीकृतः सर्गो बभूवान् संजात इति ।। इति पण्डितसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोपज्ञहीरसोभा- ग्यनाममहाकाव्यवृत्ती शिवपुरीपादावधारणसुरवाणमहोत्सवकरणराणपुरयात्राआयुआपुरे. शप्रजाप्रभावनाकरणमेडजागमननागपुरविक्रमपुरीयसंघमहोत्सवकरणफलवर्वियाकरणो. पाध्यायविमलहर्षपुरप्रेपणसाहिमिलनतदुदन्ताकर्णनफतेपुरागमनसंघसंमुखागमनशेषणे- ऽध्यनन्तसाहिमिलनकुशलप्रश्नालापदूतोक्तसूरिगुणाकर्णनतीर्थकयनसाहिजाताशीर्वाद- प्रदानादिवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥

·काव्यमाला। चतुर्दशः सर्गः। अथ प्रदेशीव स केशिनामुना विधातुकामः सुकृतस्य संकथाम् । इदं महीन्दुर्मुनिचन्द्रमब्रवीत्सुनन्तु पूज्या मम चित्रशालिकाम् ॥ १ ॥ अय साहिजातानामाशीर्वाददानानन्तरं स महीन्दुर्वसुधासुधांशुरकब्बरसाहिर्मुनि- चन्द्र हीरविजयसूरि प्रति इदमेतदने वक्ष्यमाणमब्रवीदभापे । किंभूतः सः । अमुना सूरिणा समं मुकृतस्य धर्मस्य संकयो वार्ताम् । धर्मगोष्टीमित्यर्थः । विधातुकामः कर्तुमि- च्छन् । क इव । प्रदेशीव । यथा प्रदेशी नामा राजा केशिना श्रीपार्श्वनाथापत्यकेशिग- गधरेण सार्थ धर्मसंकयां कर्तुकाम आसीत् । इदं किम् । हे पूज्या जगन्मान्या भग वन्तः, मम चित्रशालिका पुनन्तु पवित्रीकुर्वन्तु ॥ ततः ककुमानिव भूमिमानसौ तमित्सुदीर्य क्रमचर्ययाचरत् । सहामुना सूरिरपि व्यसीस्पद्विौजसा सूरिरिवामृतान्धसाम् ॥ २॥ ततः सूरेश्चित्रशालिकायामाकारणानन्तरं तं सूरिमिति पूर्वोत्तमाकारणलक्षणमुदीर्य कथयित्वा ककुमान्मत्तषभ इवासावकब्बरो भूमिमान् क्षितिपतिः क्रमचर्यया चरणच. क्रमणेन अचल(र)-पुरः प्रस्थितः । अपि पुनः सूरिशुरुरपि अमुना साहिना सह समं व्यसीम्पद्विसर्पति स जगाम । क इस । सूरिरिव । यथा अमृतान्धमा सुधाशनानां देवानामाचार्यः उपलक्षणादिन्द्रस्यापि । यदुक्कं नैपधे-'ईदृशीं गिरमुदीर्य विडोजा जोपमासनविशिप्य यभाये । नात्र चित्रमभिधाकुशलत्वे शैशवावधिगुरुकरस्य ॥ इति वृहस्पतेरिन्द्रस्याचार्यत्वम् । सूरिः कलाचार्यों वाचस्पतिर्विढीजसा शक्रेण समं कार्यव- शात्प्रचलति ।। धरातुरापाट् शमिनां शशी पुनः पथि प्रयान्तौ श्रयतः परां श्रियम् । कथंचिदुर्व्यामिव केलिशालिनी विभावरीवल्लभभानुमालिनी ॥३॥ धरातुरापाद् भूमीन्दः। धरातुरासाहि मदर्थयाच्या कार्या न कार्यान्तरचुम्विचित्ते' इति नैपधे । पुनः शामिनां शशी साधूनां मुधाकरः सूरिः । द्वावपि पधि चित्रशालिका. वर्मनि प्रयान्ती गच्छन्ती सन्ती परां प्रकृष्टां श्रियं शोमा प्रयतोलभेते। उत्प्रेक्ष्यवे- कयंचित्केनापि कुतूहलादिना प्रकारेण एकत्र मिलिरवा उयो भूमण्डले केलिभिः क्रीडाभिः शालते शोमते इत्येवंशीली विभावरीवालमभानुमालिनी चन्द्रसूर्याविव । तसिन् समये सुरिदर्शनादवीय शान्तीभूतः साहिशन्दतुल्यः, सूरिनु पुण्यप्रतापा• त्तदाधिकं दीप्यमानत्वादानुषमो दृश्यते ॥ विभुज्य कण्ठं क्षितिपाकशासनो दृशं दिदेश द्विरदद्विपनिव | तथा स्थितानेप गवेषयंस्ततोऽनगारपारीन्द्रमुनीनजूहवत् ॥ ४ ॥ क्षितिपाकमायनो धानीमुत्रामा साहिः कृष्ठ प्रीया विमुज्य पीकस पचाद्वाल.

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६४९ थित्वा दृष्टिं दृशं दिदेश दत्तवान् । क इव । द्विरदद्विपग्निव । यथा दन्तिनां प्रतिपक्षः सिंहः कण्ठ विभुज्य दृशं दत्ते । केसरी अग्रे गच्छन् पश्चाद्विलोकयतीति तत्समाव एव । 'गिरा विभुरि विमुज्य कण्ठम्' इति नैषधे । ततोऽप्रे कियदागत्य पश्चात् दृष्टि- दानानन्तरमेप साहिरनगारपारीन्द्रस्य साधुसिन्धुरारातः सूरेः । अथ वा अनगारेषु मु. निपु पारीन्द्राः दुर्वादिवारणवित्रासकत्वेन कण्ठीरवाः । अथ वा यतिषु मुख्याः । 'स्यु- रुत्तरपदे व्याघ्रपुंगवर्षभकुञ्जराः। सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः ॥' इति हैम्या- मुक्कत्वात् । तादृशान् मुनीन् श्रमणानजूहबदाकारयामास । एप किं कुर्वन् । यत्र सूरिणा साथै मिलितास्तत्रैव स्थितांतिष्ठतः अथ वा तत्रैवा(भूय स्थिति कुर्वतोगवेषयन्पश्यन् ॥ सुरैरिवेन्द्रः कलभैरिव द्विपो ग्रहैरिवार्कश्च शशीव तारकैः । अदिद्युतद्वनि सूरिवासवोऽनुगम्यमानो मुनिपुंगवैस्ततः ॥ ५॥ ततस्तेषां साहिनाकारणानन्तरं मुनिपुंगवैचिंयमपभैरनुगम्यमानो वर्मनि त. स्मिन्नेव चित्रशालिकाध्यनि सूरिवासवः अदिद्युतत् । क इव । सुरैर्वृन्दारकः इन्द्रः पुरंदर इव । पुनः क इव । कलभैः त्रिंशद्वर्षीयस्तम्वेरमौ पः षष्टिहायनयूथनाथ इव गजेन्द्र इव । पुनः क इव । ग्रहमङ्गलादिभिरर्को भाखानिव ग्रहपतित्वात् । 'ग्रहाब्जि- नीगोयुपतिर्विकर्तनः' इति हैम्याम् । तथा जीवाभिगमसूत्रवृत्ती-'यावान् चन्द्रपार- वारस्तावान् सूर्यस्यापि परिवारः । परमतितेजस्वाद्भावरसावे न च दृश्यते । पुनः क इव । तारकैज्योतिर्भिः शशी चन्द्र इव अनुगम्यमानो दीप्यते ॥ अथाधिरुह्योर्ध्वधरां स किंचनात्मना न्यगादीत्पृथिवीपुरंदरः । दुलीचकाख्यास्तरणं व्रतीश्वराः पुनन्तु भूपीठमिव क्रमाम्बुजैः ॥ ६ ॥ अथ साधूनां सूरिसंनिधावाज्ञानानन्तरमात्मना स्वेन किंचन स्तोकमाना सोपान- जयमयीमुच्चैरूलधरां सोपानत्रिकेणैव कृत्वा उच्चैर्भूमीमधिरुह्य अभ्यास्यानित्य वा स दृथिवीपुरंदरो भूपो न्यगादीद्वभाषे । तदेवाह-हे व्रतीश्वराः सूरयः, राज्ञामुपवेश- नोचितं विचित्रचित्ररचनाचक्षुरमणीयं लोकप्रसिद्धया दुलीचा इत्याख्या नाम यस्य । साथै कः । दुलीचकाख्यमस्मत्समागमनागमनभूमेः आस्तरणमाच्छादन क्रमाम्बुजैनि- जचरणकमलन्यासैः पुनन्तु पवित्रीकुर्वन्तु । किमिव । भूपीठमिव । यथा क्षोणीमण्डलं खपादपद्मः पविश्यते॥ गुरुजगादेति कदापि कीटिका भवेदधोऽसिन्न पदं दधे ततः । नृपोऽभ्यधादन न कश्चनासुमान्भवेत्सुराणामिव मन्दिरे नरः ॥७॥ गुरुः सूरिरित्यप्रे वक्ष्यमाणं जगाद वदति स्म । इति किम् ।हे साहे, अधो दु. लीचकस्याधस्तात् भूप्रदेशे कदाचिदपि देवयोगात्कीटिकापि चरन्ती तिष्ठन्ती वा भ. वेत् । ततो जन्तुजातपालनादिहेतोरहमस्मिन्दुलीचके एतावता दुलीचकास्तरणोपरि' कदापि कस्मिन्नपि प्रस्तावे पदं चरणं न दधे न मुञ्चामि । चक्षुरदृष्टभूमी कथमपि क्रम 1

·काव्यमाला ।
न निक्षिपामीत्यर्थः । ततः सूरीकथनानन्तरं साहिरभ्यधावक्ति स्म । हे सूरयः, अत्र
मच्चित्रशालिकायां दुलीचकाच्छादितायां च भूमो कदापि कस्सिनपि समये वर्षाग्रीष्मा-
दावपि कश्चन कोऽपि कीटकादिरमुमान् जीवो न भवेत् नैव स्यात् । क इव । यया
सुराणां मन्दिरे देवगृहे खगै भूचरो नरो मनुजो न स्यात् ।।
गुरुजगावाचरणं तथाप्यदः पदं निभाल्यैव ददे परत्र नो ।
यतः स्वकीयाचरणं मुमुक्षुणा प्रयत्नतो रक्ष्यममर्त्यरत्नवत् ॥ ८ ॥
गुरुः सूरिः पुनर्जगी जल्पति स्म-हे साहे, यद्यपि धीमचित्रशालिकायां रचना.
चारिमदुलीचकस्य अध उपरि वा सर्वथापि कीटिकादिजन्तुर्न स्यात् , तथापि जीवाभावे
सत्यपि ममाद एतदाचरणमाचारो वर्तते यदहं निभाल्य अग्रेतनां युगप्रमाणां भूमिको
नेत्राभ्यां विलोक्यैव पदं ददे स्थापयामि, न परत्र चक्षुरनवेक्षिते स्थाने सर्वथापि
क्रम न मुञ्चामि । 'दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वनपूतं पिपेनलम् । सत्यपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं
समाचरेत् ॥' इति नीतिशास्त्रेऽपि । हे साहे, यतः कारणान्मुमुक्षुणा संसारकारागारात्वं
मोचयितुमिच्छता यतिना स्वकीयाचरणं निजस्याचारः प्रयत्नतः प्रमादनिद्राकषाया.
दीनां निराकरणाद्रक्ष्यं सम्यक्परिपालनीयम् । किंवत् । अम_रत्नवत् । यथा संतुष्टेन
केनचिद्देवेन दत्तं चिन्तामणिं सम्यक्प्रयत्नेन कृत्वा रक्ष्यते ॥
ततः स यावत्कुरुते तदुच्चकैर्वभूव तावत्प्रकटैव कीटिका।
व्रतिप्रभोरप्रतिमां कृपालुतां पुरः क्षितीन्दोर्गदितुं किमात्मना ॥ ९ ॥
ततो गुरुगदितानन्तरं सोऽकब्बरो यावहुलीचकं करे गृहीत्वा पश्चादुच्चकैः करोति
ऊर्ध्वमुत्पाटयति, तावत्तत्र प्रदेशे कीटिकैव प्रकटा साहिलोचनगोचरा बभूव संजाता
नृपेण खदृष्टया दृष्टा । उत्प्रेक्ष्यते-क्षितीन्दोः पुरो राज्ञोऽग्रे व्रतिप्रभोः सूरेः अप्रतिमा-
मसाधारणां कृपालुतां दयावत्तामात्मनेव स्वेन गदितुं कथयितुमिव प्रकटीकर्तुमिव ।।
ततः क्षितौ खस्य यथैक भूपतां गुरोस्तथाद्वैतदयाधिनाथताम् ।
अवेत्य चित्तेऽतिचमत्कृति वहन्मुहुर्मुहुस्सं प्रशशंस भूमिमान् ॥ १०॥
ततः कीटिकादर्शनानन्तरं स भूमिमानकब्बरसाहिर्मुहुर्मुहुर्वारंवारं तं सूरीन्द्रं प्रशशंस
श्लघते स्म । किं कुर्वन् । चित्ते मनस्यतिचमत्कृतिमतिशयेनाश्चर्य वहन् दधत् ।
कि
कृत्वा । क्षितौ क्षितिमण्डले खस्यात्मनो यथा येन प्रकारेण अन्यराजसु ताहक्स्फूर्तिमा-
हात्म्याद्यभावात खस्यैव तदद्वैतत्वेन एकभूपतामद्वैतपातिसाहिता तथा तेन प्रकारेण
गुरोरद्वैतामनन्यसामान्यां दयायाः कृपाया अधिनाथतां खामित्वम् । कृपालतामित्यर्थः ।
चित्ते खमानसे अवेस ज्ञात्वा । चित्ते इत्युभयत्रापि योजनीयम् ॥
कृपालुतां वः किमहो महीयसीमुत स्तुवे खाचरणप्रवीणताम् ।
पयोदवत्तिं तु परोपकारितां निरूपकं वा भवतां शुचेः पथः ॥११॥

·१४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । . अहो सूरयः, अहं वो युष्माकं महीयसीमतिगुर्वी विश्वप्रशस्यां कृपालुतां सर्वजग- जन्तुषु कृपावत्ता किमिति प्रश्ने स्तुवे श्लाघाविषयं नयामि । उताथ वा वो युष्माकं खाचरणे निजाचारविधिमार्गपालने प्रवीणतां नैपुण्यं सुशिक्षिततां किं तुवे प्रशंसामि । पुनरहं पयोदवद्वार्षिकधनाधन इव परोपकारितां परेपा निःशेपालघुलघुप्राणिनामुपकर्तृत्वं स्तुवे कवयामि । वाथ वा भवतां शुचेः पवित्रस्य विशुद्धस्य वा पयो मार्गस्य सद्धर्मा- चरणस्य वा निरूपकमुपदेष्टारं कथयितारं वा स्तुवे स्तुतिविषयीकरोमि । के फं स्तुवे श्लाघे, सर्वमपि प्रशंसापरमास्पदमिति ॥ जगत्यसाधारणता व्यतर्कि वः क्षणादनेनाचरणेन शासने । सुधाभुजां भूमिरुहीव कामितप्रदातृभावेन मुमुक्षुपुंगवाः॥ १२ ॥ है मुमुक्षुपुंगवाः सूरीश्वराः, अनेन समप्रजगजन्तुजातपालनलक्षणेन आचरणेन सदाचरणविधानेन कृत्वा क्षणादल्पकालात्तत्कालमेव मया बो युष्माकं शासने जैनदर्शने जगति विश्वे असाधारणता सर्वेभ्योऽद्वैतता एतावता पश्चभ्यो दर्शनेभ्यो युष्माकं जैनशास- नमसाधारणमेवेति व्यत िमया विचारितम् । ज्ञातमित्यर्थः। कस्मिन्निव। भूमिरुहीव । यथा कामितानामहिकाशेपमनोभिलषितानां प्रकर्षेण दातृभावेन दायकत्वेन सुधाभुजाममृताश- नानां पादपे असाधारणता वितयंते, एतावता यथा सर्ववृक्षजातिभ्यः कल्प- द्वमा विशेपास्तथान्यशासनेभ्यः श्रीमच्छासनमिति ॥ इति सूरीन्द्रकृपालुताजैनशा- सनयोः प्रशंसा ॥ कथीपकस्यास्तरणं ततः करद्वयेन दुरीकृतवान्स्वयं नृपः। मुनीन्द्रसङ्गादिव पापमात्मनः प्रभुः पुनाति स पुनः सतां क्षितिम् १३ ततः प्रभुकृपालुतावगमनप्रणीतप्रशंसानन्तरं नृपोऽकब्बरः वयं तनान्यसेवकामा- वादात्मनैव करद्वयेन पाणिपद्मद्वन्द्वन कथीपक इति नाम्नः परदेशोत्पन्नजातिविशेषपद- सूत्रमयवत्रस्यास्तरणं दुलोचकापराभिधानं दूरीकृतवानपसारयति स्म । पश्चात्कृत इत्यर्थः । पृथक्चके। उत्प्रेक्ष्यते--मुनीन्द्रस्य हीरसूरेः सङ्गादात्मनः स्वस्य पापमिव दूरीचकार । तस्य दूरीकरणाप्रभुः सूरिस्खामास्तरणरहितां क्षिति पुनाति म पवित्र- यामासिवान् । ऊबै धरामाश्रोहेयर्थः । चित्रशालिकानिसोपानभूमी चढित इत्यर्थः ॥ घरेशधामाधरिताद्रिसूदनोपदीकृतास्थामिव चित्रशालिकाम् । विभूषयांचक्रतुरुर्वरावरानगाररात्रीरमणौ क्रमेण तौ ॥ १४ ॥ उर्वराया: सर्वसस्याया भूमेः वरः खामी धनधान्यमणिप्रसवित्र्या धरित्र्याः पतिः । यदुक्तम्-'शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्।मुवर्णपुष्पा पृथिवीं चिन्वन्तु पुरु- पात्रयः ॥ इति । तथा रघुवंशेऽपि-'क्षितिरिन्दुमतीच भामिनी पविमासाद्य तमध्यपी- रुषम् । प्रथमा बहुरत्नसूरभूदपरा वारमजीजनत्सुतम् ॥ इति । तथा अनगाररात्रीरमणः श्रमणचन्द्रः सूरिस्तो क्रमेण चित्रशालिका विभूपयांचातुः अलंकुर्याते माउत्प्रेक्ष्यते- .

·६५२
काव्यमाला।
घरेशेन भूमिपतिना धान्ना वेजसा चलेन वा अधरीकृतेन हीनीकृतेन । अभिभूमेति
शेषः । अदिसूदनेन मघोना उपदीकृतां दौकितामास्थां खीयां सीधी सभामिव ।।
अवग्रहं प्राप्य महीहिमांशोनिपेदुपस्तत्र यतिक्षितिक्षितः ।
जलालदीनोऽपि पुरोऽभनद्भुवं मुहस्तिनः संप्रतिभूगभस्तिवत् ॥ १५ ॥
जलालदीनो यवनमुद्गलप्रसिद्धमिदं विशेषनाम साहिरपि यतिक्षितिक्षितः सूरिराजस्य।
'महीक्षित्पार्थिवो मूर्धाभिपिको भूप्रजानृपः' इति हम्याम् । पुरोऽप्रेतना भुवं क्षोणी अम-
जत् वमाज । भूमावेवोपविष्टो नासने । सूरेः किं चक्रुषः किंलक्षणस्य वा निषेदुपः उपवि-
एस्य। किं कृत्वा ।महीहिमत्विषो भूमीसोमस्य अवग्रहमुपवेशनार्थमादेशं प्राप्याधिगय।
किंवत् । संप्रतिभूगमस्तिवत् । यथा संप्रतेरनुज्ञामवाप्य निपण्णस्य मुहस्तिसूरैः पुरस्तात्स
प्रतिनामा भूगभस्तिभूमीभावान् उपविशति स्म । 'मध्यदिनावधि विधेसुधाविवखान'
इति नैपधे ॥ इति चित्रशालिकायामागत्य सूरिटपावुपविष्टौ ।
अथ धर्मकथारम्भ:-
स धर्मकिर्मीरितसंकथाखथो मिथः प्रवृत्तासु तमित्यचीकथत् ।
धराविधो बीजमिवावनीरुहां वृषोऽस्त्युपादानमशेषसंपदाम् ॥ १६ ॥
अथो चित्रशालायो द्वयोरुपवेशानन्तरं स सूरिस्तमकन्चरसाहिमित्यमुना प्रकारेणा-
चीकयत् कथयति स्म । कासु सतीषु । धर्मेण पुण्यप्रकारानेन फिर्मीरितासु मिश्रासु संक-
थासु वार्तासु मिथः सूरिमूपयोः परस्परं प्रवृत्तानु प्रारब्धासु । इति किम् ।हे धराविधो
पृथिव्या निष्कलङ्क चन्द्र हे साहे, अशेषाणां सर्वासामपि संपदां लक्ष्मीणामुपादानं भू-
लकारणं वृपो धर्म एवास्ते विद्यते । किमिव । बीजमिव । यथा अवनीकहाणां
वृक्षाणामुपादानं तत्तजातिजं बीजं योनेनिवन्धनम् ॥
अनक्षिलक्ष्यापि यथानुनीयते पयोदवृष्टिसटिनीपयःप्लपैः ।
विचक्षणैश्चेतसि तय॑ते तथा विभूतिभिः प्राक्सुकृतं पचेलिमम्॥१७||
हे साहे, यथा येन प्रकारेण तटिन्या नद्या पयःप्लवः पानीयपूरैः। आगतरित्यध्या-
हारः । अनक्षिलक्ष्या लक्षितु द्रष्टुं योग्या लक्ष्या । 'लक्ष दर्शनाङ्कनयोः' इत्यस्य धातोः
प्रयोगः। अक्ष्णोर्लक्ष्या अक्षिलक्ष्या,न अक्षिलक्ष्याअनक्षिलक्ष्या, अदृग्गोचरा। भदृष्टापी-
त्यर्थः । पयोदानां घनानां वृष्टिविचक्षणैर्निपुगैरनुमीयते अनुमानविषयीक्रियते, तथा तेनैव
प्रकारेण पण्डितैविभूतिभिर्विमवैः कृत्वा अदृष्टिविषयीकृतमपि पचेलिम परिपाक प्राप्यो-
दयमागतं प्राक्युकृतं पूर्वजन्मोपार्जितं पुण्यं तय॑ते विचार्यते विज्ञायते या ॥
अभङ्गमोगाम्बुधिशंबरीयतां धरेश धर्मेण विना जनुष्मताम् ।
अपार्थतामुबहते परं जनुविना फलौधैरवकेशिनामिव ॥ १८ ॥

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । हे धरेश क्षितिपते, धर्मेण सुकृताचरणेन विना जनुष्मता प्राणिनां परं केवलं ज- नुजन्म अपार्थतां निरर्थकत्वम् अपगतोऽर्थः धर्मप्रयोजनं यस्य । यदुत्तम्-'जे जि- गधम्मबाहिरा ते जाणे वाचारि । उग्या उरहिंध्ययगया संसारिया संसारि ॥ इति । तस्य भावस्तत्ताम् । 'अर्थो हेती प्रयोजने । निवृत्ती विधये वाच्ये प्रकारे द्रव्यवस्तुषु ।' इत्यनेकार्थः । एवोद्वहते बिभर्ति । तथा 'यस्य युधिष्ठिर इव न कचिदपार्थो वचनक्रमः' इति चम्पूकथायाम् । जनुष्मता किमाचरताम् । अमगा अनवच्छिन्नाः सततप्रवत्ता ये भोगा विभववनिताराज्यादिसुखाखादास्त एवाम्बुधिः समुद्रः तत्र शंवरीयतां भीनाना- मिवाचरताम् । 'शंवरो दानवान्तरे । मत्स्यैणगिरिभेदेषु' इत्यनेकार्थः । तथा 'शंवरो- . ऽनिमिपस्तिमिः । मत्स्योऽवमीनः' इति हैम्याम् ॥ कुरङ्गनाभीमपहाय भूषितुं खवलं गृह्णाति निषद्वरं करे । निकृत्य गेहोपवने प्ररोपितं सितासालं वपतेऽर्कपादपम् ॥ १९ ॥ . अपास्य पीयूपरसं जिजीविपुर्मुखादहीन्दोः स्वदते गरं पुनः । विमुच्य धर्म नृप सार्वकामिकं विमुग्धधीयों विषयेऽनुरज्यते ॥ २०॥ हे नृप, सर्वांनैहिकामुष्मिकान् कामानभिलाषान् करोति प्रयतीति सार्वकामिकस्तम् । 'ऋतुं विधत्ते यदि सार्वकामिकम्' इति नैषधे । तादृशं धर्म विमुच्य त्यक्त्वा यो विशे. पेण मुग्धा कृपा कृत्येप्वनभिशा कार्याकार्यविचारविकला धीवुद्धिर्यस्यासावज्ञानो विषये भोगमुखादावनुरज्यते अनुरक्तीभवति, स पुमान् कुरगनामी कस्तूरिकाम् । मृगमदवाच्य- पिनाभिशब्दो खो दीर्घोऽपि 'मृगनाभिदृगमदः' इत्यत्र हैम्यां दखः । तथा 'गोरो- चनाचन्दनकुटुमैणनामीविलेपासुनरुक्कयन्ती' इति नैषधे दीर्घोऽपि । अपहाय मुक्त्वा खवर्म निजशरीरं मुखस्तनाद्यवयवं स्त्रीमविकृय पुनरर्थे केवलं वपुरेव भूषितुं वि. लेपनादिना भाले तिलकादिना वा शोभां नेतुम् । यथा 'शोमन्ते स्थितिसौष्ठवेन कति- । चित्कस्तूरिकाम्,' 'नेपालक्षितिपालभालफलके पडू न शकेत कः इति सूक्तपदद्वयी । निपर पहूं कचवरकं करे हस्ते गृह्णाति । पुनः गेहस्य समन्दिरस्योपवने समीप. बाटिकायां गृहारामे वा प्ररोपित खयं पृथक् मनोरथैरुप्तं सिताभ्रसालं कर्पूरपादपम् । 'छित्त्वा कर्पूरखण्डान्मृतिमिह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्' इति सिन्दूरप्रकरे । निकृत्य छित्वा । 'कृती छेदने' अय धातुः । अर्कपादपम् 'आकडा' इति लोकप्रसिद्ध नामेति भवृक्षम् । 'अर्काः किं फलसंचयेन भवतां किं वा प्रसूनैनवैः' इत्यपि सूकम् । वपते प्ररोपयति । वपधातुरुभयपदी । पुनः स पीयूपरसं तुष्टसुरदत्ताजरामरकृदमृत संत्यज्य दूरे क्षिप्त्वा जीवितुमिच्छुजिजीविषुः सन् अहीन्दोः विषमाससहसमाजः शेषनागरा- जस्य । 'विषभारसहस्रेण वासुकिनैव गर्वितः । वृषिको विषमात्रेण खोव वहति कण्ठ. कम् ॥ इति सूकम् । मुसाबूदनादरं गरलं खदवे पिवति । 'संगरं गरमिवाकलयन्ति' इति नेपधे ॥ युग्मम् ।

·काव्यमाला। । अनश्वरी श्रीर्युवता किमु ध्रुवा जरापि जीर्णा शमनः शशाम किम् । यदेष जन्तुपियामिलापुको दधाति धर्मे न मनो मनागपि ॥२१॥ हे नृप, श्रीलक्ष्मीरनश्वरी शाश्वती अस्थिरैव । यदुकम्-'सायरवप्पमुरारिपिय चन्दसरीसा भाय । लच्छी हीडइ घरि घरि महिला एह सहाय ॥ इति पुनर्युवता यौवनं ध्रुवा नित्या कदापि न यास्यति । 'यौवन जाइ वेगिनदीर्युजलहइ । इन्दुचन्दुनागिन्दु- कहो कुणबिररहइ ॥' इत्युक्तः, । पुनर्जरा विसा यौवनवयोहानिलक्षणावस्था जीगी स्थविरीभूता स्थातूमुत्थातुमप्यशका जाता किम् यजराशतभावानागमिष्यति । य. दुतम्-'यौवनकेरेदीहडइ कीज मित्त दुच्यार । कालिज वडपण भावशइ को न विवार ॥ इति । पुनः शमनो यमः शशाम शान्तीभूतः । किंभूतः । यदर्थ कमपि न व्यापादयिष्यामि मृतो वा यत्कारणादेप जन्तु वो विषयानां कामभोगादिसुखानाम- भिलाषुकः कामयिता कामुको लोलपः सन् धर्मे सुकृताचरणे मनागीपन्मानमपि मन- श्चित्तं न दधाति स्थापयति ॥ प्रसृत्वरः शंबरवैरिविक्रमोऽचिरात्सृजेद्विक्रमिणोऽप्यविक्रमान् । उदीयतेऽसादपि राजयक्ष्मणा तमोभरेणेव तमखिनीमुखात् ॥ २२ ॥ हे साहे, प्रसत्वरः प्रसरणशील प्रवर्धमानः शंबरनामा दैत्यविशेषस्तस्य वैरी दस्यु- हन्ता स्मरस्तस्य विक्रमो वीर्य प्रतापः सरी अपस्मारप्रसारः मदनोन्मादः अचिराद- ल्पकालादेव विक्रमिणोऽपि महाशक्तिमतोऽपि अविक्रमान् निर्वीर्यान् भबलान सृजेत् कुर्यात् अपि पुनरस्मान्मदातिरेकात् राजयक्ष्मणा क्षयरोगेण उदीयते प्रादुर्भूयते। केनेव । तमोभरणेव । यथा तमखिनीमुखात्प्रदोषात्संध्यासमयादन्धकारेण स्फूर्यते ॥ मनोभुवा मोहयमानमानसो महांहसां संहतिमात्मनाचरन् । लभेत कश्चिन्नरकेपु कारणामिहैव शूलामिव पारिपन्थिकः ॥ २३ ॥ कश्चिापापीयान् पुमानरकेषु कारणां सप्तस्वपि दुर्गतिधु परमाधार्मिकनिर्मितां क्षेत्रो- भृतां महारोगशीतोष्णादिजनितां कासश्वासकठोदरादिकां तीनवेदनां लभेत प्राप्नुयात् । के इव । पारिपन्थिक इव । यया परखाद्यपहर्ता तस्करो नरकेषु नारकित्वेन नरको. द्भूतो महती पीडो लमते । कामिव । शूलामिय । यथा इह लोके च शूला मार्यमाणचौ- राधिरोपणतीक्ष्णतदादिकां मही व्ययां प्राप्नोति । जन्तुः किं कुर्वन् । मनोभुवा शत्रु- भूतेन कामेन मोहयमानं मोहं मूर्टी सदसद्विवेचनचातुरीविकलता नीयमानं मानसं मनो यस्य तादृशः सन्महाहसां प्रबलपापानां संहति श्रेणीमाचरन् । यदुक्तं नैषधे दमयन्याः पुरस्तात्–'दधुना नलः पापभीररपि त्वत्प्रापकात्रस्यति नैनसोऽपि इति ॥ दुरन्तदुःखाद्विषयातु बिभ्यता विमुक्तसङ्गेन कृपानुपङ्गिना । वशेष सौभाग्यवता खकामुकीक्रियेत केनापि मरुद्गृहेन्दिरा ॥ २४ ॥ 1 ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । तु पुनः केनापि धार्मिकेण पुंसा मरुगृहेन्दिरा खर्गलोकलक्ष्मीः स्वकामुकी खस्मिन्नि- च्छा यस्याः खाभिलाषिणी।'इच्छायुका तु कामुका।च्चिप्रत्यये कामुकीक्रियते । अथ वा खस्यात्मनः कामुकी लालसाकलिता क्रियते । 'वृषस्यन्ती कामुकी स्यात्' इति है- म्याम् । केनेव। सौभाग्यवतेव । यथा 'सद्गमनसनिरीक्षणसमल्पनमिति वदन्ति लावण्यम् । स्पृहणीयो रतिसुभगः स्पर्शगुणो भवति सौभाग्यम् ॥ इदं च द्वयमपि स्त्रीपुरुषयोः स्यात् । अन तु सुभगत्वमाजा वसुदेवेनेव सकलकामिनीजनकार्मणा वा पुरुषेण घशा वनिता खकामुकीक्रियते । पुंसा कि कुर्वता । दुर्दुष्टोऽन्तोऽवसानं यस्य प्रान्ते कठिनः वि. पाको यस्य तादृशं दुःखं यस्मात्तद्विधाविषयागोचरात् शब्द-रूप-गन्ध-रस-स्पर्शल- क्षणपश्चसंख्यकात् गुणाद्विभ्यता संसारकारागारप्रपतनानन्तासातसहनादिमहाभीति वि- भ्रता अत एव विगीतोऽपमानितो मुक्तः सङ्गः पुत्रकलनधनादिकः सकलसंसारिका- नुपङ्गः संसारिकन्नेहो येन । पुनः किंभूतः । कृपानुषहेन पृथ्वी-अप-वेजो-वायु-व- नस्पत्-त्रस रूपाणां पण्णां कायानां रक्षणलक्षणकरुणाकलितेन षटकायगोकुलपालकेन समस्तयावनगञ्चराचरजन्तुरक्षाक्षमणेत्यर्थः ॥ क्रमादुपक्रम्य समाधिना भवी भवं स मुञ्चन्भजते महोदयम् । स्वलोहतां सिद्धरसेन संत्यजन्सुवर्णतां धातुरिव प्रपद्यते ॥ २५ ॥ स विषयविमुखो भवी संसारी जीवः कमात्परिपाटीतः खर्गे गत्वा प्रशस्तमप॑जन्म संप्राप्य उपक्रम्य चारित्रादिविशिष्टधर्माचरणोपक्रमं कृत्वा समाधिना शुक्लध्यानयोगेन भवं संसारमुज्झन् मुञ्चन् सन् महोदयं मोक्षं निःसीमानमभ्युदयं भजते । संसारसागरें निस्तीर्य सिद्धो भवतीत्यर्थः । क इच 1 धातुरिव । यथा धातुलॊहादिः सिद्धरसेन रसकू. पिकादिपानीयविशेषेण खलोहतां कालायसभावं नीचधातुतां संत्यजन् मुश्चन् सुवर्णता प्रपद्यते ॥ इति धर्मदेशना ॥ अभाजि युष्माभिरिवानुगामिभिर्महीमहेन्द्रः परमेशिता स कः। अवद्यवन्ध्यां पदवीं प्ररूपयन्नुपासनामर्हति कीदृशो गुरुः ॥ २६ ॥ सुधाब्धिवद्यो ददतेऽमृतं पुनः स किंविधो धर्म इदं वदन्तु मे। महीमहेलादयितोदितामिमां गिरं निपीय प्रमुरप्यचीकथत् ॥ २७ ॥ इमां वृत्तापेक्षया पूर्वोकां मही भूमिरेव महेला कामिनी । 'यश्च परमहेलारतोऽप्य- पारदारिका ति चम्पूकथायाम् । तथा 'महिला स्यान्महेलया' इति शब्दप्रभेदे। तस्या दयितो भर्ता अकबरः तेनोदितां कथितां वाणी निपीय सादरं श्रुत्वा प्रभुः सूरी- न्द्रोऽप्यचीकयत् वदति स्म । इमां काम् । हे सूरीन्द्राः, इदं मयैव निगद्यमानं पृच्छय- मानं मे मम वदन्तु कथयन्तु । इदं किम् । यः परमेशिता परमेश्वरो युष्माभिः धीम- द्भिरभाजि संसेव्यते स। कैरिव । अनुगामिभिरिव । यथा महीमहेन्दो नीतिमान् भूमान् सेवकः सेव्यते । स कर परमेष्ठी किंलामा च पुनः किंगुणो गुरुरुपासनामहवि सेवां ·काव्यमाला। कर्तुं योग्यो भवति सेवनीयः स्यात् । गुरुः किं कुर्वन् । भवद्येन पापेन बन्ध्याम् । 'अवद्यमुक्तः पथि यः प्रवर्तते' इति सिन्दूरप्रकरे । सर्वथा पापनिर्मुक्ता पदवी मार्ग प्ररूपयन् । गुरोरुरिति विशेषणमपि तत्त्वोपदेष्टा हिताहितनिरूपकः । च पुनः सुधा• ब्धिवरक्षीरसमुद्र इव अमृतं सुधां मोक्षं च ददते विधाणयति । अयं 'दद दाने घातु- रात्मनेपदी भ्वादिश्च । स धर्मः किंविधः कीदृक्प्रकारः ॥ युग्मम् ॥ इति साहेदेवगुरू. प्रति देवगुरुधर्माणां प्रश्नः ॥ जगन्ति यस्सानुमवेऽनुविम्बितामिवात्मदरों दधते धरापते । जिगाय चाष्टादशदोपविद्विपो नवद्वयद्वीपभुवो जयीव यः॥ २८ ॥ तरङ्गिणीवेणिमिवाम्भसां प्रभुन चाकपाली नयते नितम्बिनीम् । कचित्पुनर्यस्य न नर्मनर्मदाहदावगाहे द्विरदायितं हृदा ॥ २९ ॥ बिभर्ति हेतीन तनूनपादिवाहितान्पुनर्यो न हिनस्ति हिंसवत् । भवं भिनत्ति स्म करीव पञ्जरं दधाति देवः स नमस्क्रियाहतीम्॥३०॥ हे धरापते, स दीव्यति क्रीडति त्रैलोक्यैश्वर्यलक्ष्म्या ब्रह्मश्रिया वा स देवः परमे• श्वरो निखिलनरसुरासुराणामपि नायकः नमस्क्रियाया नमस्कृतेराहतीमौचिर्ती योग्यता दधाति विभति। उडुपरिपदः किं नार्हन्ती निशः किमनाचिती' इति नैषधे । मन नुम्- विकल्पत्वेन रूपद्वयी आर्हन्ती आहेती'च। अर्हतो भाव आहती। 'अतृण ईप्' इतीप्र- त्ययः । इति सिद्धिरपि । स देवः प्रणामयोग्यः स्यात् । स कः। यस्य परमेशितुरनुभवे ज्ञाने जगन्ति त्रीणि-सप्त-चतुर्दश-एकविंशतिर्वा भुवनानि अनुविम्बन्ति संक्रामन्तीत्ये. वंशीलानि अनुविम्बीनि अनुविम्विनां भावोऽनुविम्वितांप्रतिविम्बशीलतां दधते विति। कस्मिन्निव । आत्मदर्श इव । यथा निर्मलदर्पणमण्डले क्वापि भूधनधनिगृहचित्रशालिका- दिभित्त्यादी चित्रीकृतानि नीणि जगन्ति प्रतिफलन्ति । च पुनहें भूवल्लभ, यो देवो दीनान्तराय-लाभान्तराय-वीर्यान्तराय-मोगान्तराय-उपभोगान्तराय-हास्य- रति-अरति-भीति-जुगुप्सा-शोक-काम-मिथ्यात्व-अज्ञान-निद्रा-अविरति-राग-द्वे- पनामानोऽष्टादशसंख्याका दोषा अपगुणास्त एव विद्विपो महावैरिणो जिगाय पराभू- तवान् । क इव । जयीव । यथा परराजजित्वरो राजा नवसंख्याकानां द्वयं द्वन्द्वं नव- द्वयं नवद्वयं च ते द्वीपाश्च नवद्वयद्वीपाः इति नैषधवृत्तिनरहरिकृतसमासः । तेषामष्टा. दशीपाना भुवो भूमीप्रदेशान् जयति खवशीकुरुवे । 'नवद्वयद्वीपश्यग्जयश्रियाम्' इति नैषधे । तथा 'अष्टादशद्वीपनिखातयूपः' इति रघी । च पुनर्यः परमेष्टी नित- म्बिनी कान्तामङ्कपालीमालिगनं न नयते न प्रापयति । 'आलिङ्गनं परिष्वङ्गः संश्लेष उपगृहनम् । अङ्कपाली परीरम्भः' इति हैम्याम् । क इव । प्रभुरिव । यथा अम्भसा पानीयानां खामी समुद्रस्तरङ्गिणीवेणि नदीप्रवाहं नदीपूरं नदीनां स्वपत्नीत्वेनाश्लेषणं नयते लम्भयति । पुनर्यस्य परमात्मनो हृदा. हृदयेन क्वचित्कुत्रापि समये प्रदेशे वा ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६५७ रहसि वा प्रकटं वा नर्म क्रीडा तदेव नर्मदा मेकलाचलजाता नदी नर्मदानाम्नी तस्या हदो दहलस्यावगाहे विलोडने जलकोलिविधौ वा न द्विरदायितं गजवदाचरितम् । प्रायो विन्ध्यपर्वतोत्पना हस्तिनो विन्ध्योपकण्ठप्रवहनर्मदायामनिशं खैरं रमन्ते । यदु. कम्- 'कोपं वारि विलोक्य वारणपते कि विस्मितेनास्यते प्रायो भाजनमस्य संप्रति भवांस्तत्पीयतामादरात् । उन्मजच्छफरीपुलिन्दललनापीनस्तनास्फालनस्फालीभूतमहो. मिनिमलजला दूरे धुनी नर्मदा ॥' इति गजाष्टके । पुनर्हे भूमण्डलाखण्डल, यो हेतीश्चाप- चक्रशूलगदाप्रमुखानि प्रहरणानि न विभर्ति । क इव । तनूनपादिव । यथा 'वहिहेती- ज्वाला धत्ते । 'हेतिः प्रहरणं शस्त्रम्', तथा 'हेतिः कीलाशिखा ज्वाला' इति द्विकमपि हैम्याम् । पुनर्यः हिंस्रवत् घातुक इव अहितान्वैरिणो न हिनस्ति न घातयति । पुनयः भवं संसार भिनत्ति भनक्ति । क इव । करीव । यथा हस्ती पञ्जर काष्ठकोष्ठं भिनत्ति भेद- यति । 'जयकोईमणकमेलभसलभयपंजरकुंजर' इत्यभयदेवसूरिकृतजयतिहुअणस्तोत्रे॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ इति देवखरूपम् ।। परिग्रहं यो जलमम्बुदाविलं मरालवन्मुञ्चति सम संसृतेः । प्रबोधशालीनिह यः प्ररोपयेत्कृपारसापूरितमानसावनौ ॥ ३१ ॥ प्रवर्तको यः सुगतेश्च दुर्गतेर्व्यनक्ति मार्गों रविवच्छमाशुभौ । भवात्तरन्तेन परांश्च तारयस्तरीव वार्धा गुरुरीदृशः स्मृतः ॥ ३२॥ हे साहे, यः संसतेः संसारस्य सम गृहभूतं परिप्रहं धन-धान्य-क्षेत्र-वस्तुरूप्य- सुवर्ण-कुप्य-द्विपद-चतुष्पदरूपं नवविधमपि खयमात्मना मुश्चति जहाति । किंवत् । मरालवत् । यथा राजहंसः अम्बुदेन प्रावृषेण्यप्रवलजलघरवारिवर्षणेन जम्बालजलाल- वागमनेनाविलं पङ्किलीकृतं जलं सरसीसलिलं त्यजति । 'गहानीरमपि त्यजन्ति कलुपं ते राजहंसा वयम्' इति सूक्ते । पुनर्यः कृपारसेन कारुण्यामृतेन पूरितायां भारतायां पूर्णी. • कृतायां या मानस भविजनमन एवावनिर्भूमिस्तस्यां प्रचोधाः सम्यग्ज्ञानानि त एव भालयः कलमास्तान्प्ररोपयेत् वपेत् । जलभृतभूमौ हि शालय उप्यन्ते इति स्थितिः । पुनर्यो रविवत्सूर्य इव शुभाशुभी समीचीनासमीचीनी मार्गे पन्थानी व्यक्ति प्रकट- यति । किंभूत मार्गों । मुगतेः खर्गापवर्गस्य, तथा दुर्गवर्नरकतिर्यक्त्वादिकुगतेः प्र. वर्तकः । हे साहे, ईदृश ईदृग्लक्षणो गृहाति तत्वं सम्यग्माग च वयं विज्ञाय भव्य. जन्तनुपदिशतीति गुरुः स्मृतः शास्त्रेषु कथितः । किं कुर्वन् । भवात्संसारात् स्वेना- रमना तरन्पारं प्राप्नुवन् च पुनः परानन्यान् भविकांस्तारयनुत्तारयन् परपारं प्रापयन् । केव । तरीव । यथा नीर्वाधौं समुद्दे स्वेन तरति पारे गच्छति परान् स्वाभितान् लोकाश्च तारयति परतीरं लम्भयति ॥ युग्मम् ॥ इति गुरुखरूपम् ॥ जिनास्यपद्मे मकरन्दविभ्रमं दधद्विपत्पूपमुताप्रलम्बमित् । महोदयस्वर्गितरोरिवाङरः कृपापयोराशितमखिनीपतिः ॥ ३३ ॥ - ·काव्यमाला। . नरोरगस्वर्गृहसार्वभौमतादिमेन्दिरा यस्य वशंवदा सदा । पुनर्विधातेय भवान्तकारकः क्षितीन्द्र धर्मः पुनरीदृशः श्रिये ॥ ३४ ॥ हे क्षितीन्द्र धरित्रीसहस्रनेत्र, ईदृशो विश्वे इंग्लक्षण: संसारसमुद्रमध्यमजत्समस्त- जनतानां धारणादुद्धारणाद्धर्मः श्रिये मोक्षलक्ष्म्यै भवति । किं कुर्वन् । जिनस्य राग• द्वेषाद्यशेषविद्वेपितुः परमेश्वरस्यास्यपद्मे वदनकमले मकरन्दवित्रमं मधुविलासं दधद्धा. रयन् । सर्वज्ञप्रणीत इत्यर्थः । किंलक्षणः । विपदापद्रूपा या पूषसुता सूर्यपुत्री यमुना तद्भिदायां प्रलम्वभिद्बलभद्रोपमः । 'रुक्मिप्रलम्वयमुनाभित्' इति हैम्याम् । आपद- लीनां मूलोन्मूलनकृदित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते–महोदयो मोक्षः स एव वर्गितरुः कल्पद्रुम- स्तस्याङ्करः प्ररोहः । यथाङ्कुरात्तर्जायते तथा धर्मादेव सर्वदुःखक्षयः स्यादिति । पुनः किंभूतः । कृपा जगजीवानुकम्पा सैव पयोराशिः समुद्रस्तद्र्धने तमखिनीपतिः विधुः । यथा यन्द्रात्समुद्रो वर्धते, तथा धर्मादपि दयापि वर्धमाना भवति। जीवदयामय इत्यर्थः। पुनर्यस्य धर्मस्य नरा मनुष्याः, उरग नागाः, वहाः पुराः, तेषां सार्वभीमाश्चक्रव- तिनस्तेषां भावो नरोरगवहसार्वभौमता नरेन्द्रता नागेन्द्रता अमुरेन्द्रता देवेन्द्रता ता मादिमा यस्यास्तादृश्य इन्दिराः सर्वधियो लक्ष्म्यो यस्य सदा नित्यं वशंवदा आयत्ता यं ददाति तं श्रयन्ते पुनः विधाता ब्रह्मा इव भवस्य संसारस्थान्तकारकः धातुकः विधातापि भवान्तकुनामा ॥ युग्मम् ॥ इति धर्मखरूपम् ॥ जनुष्मतां शालिशया इवात्मनापुनर्भवोद्भावविधायिनोऽनिशम् । त्रयोऽप्यमी सन्ति समग्रमेदिनीधवावतंसीकृतपादपङ्कज ॥ ३५ ॥ समग्रा ये मेदिनीधवाः पृथिवीपतयो राजानस्तैरवतंसीकृतं शेखरीप्रणीतं पादपङ्कजं यस्य स तस्य संबोधने । अमी देवो गुरुर्धर्मश्च त्रयोऽपि जनुष्मतां जन्मभाजो भवि- कानां शालिशयाः शोभनशीलाः पाणय इव आत्मना खयमपुनर्भवस्य न विद्यते पुन- खतोऽनागत्य द्वितीयवारं भव उत्पत्तिर्यस्मात्तादृशो मोक्ष: तस्य तथा पुनर्मवानाम- द्भावः प्रकटीभवनं तं विदधते कुर्वते इत्येवंशीलाः मुक्तिकारिणो विद्यन्ते सन्ति ॥ इति सुधर्मदेवगुरुनिरूपणम् ॥ शिवत्रिनेत्रीमिव भूमिमानिव त्रिशक्ति विद्यात्रितयीं सुधीरिख । अचालनीयां सुरशैलवत्सुरैस्तदईदादित्रितयीमहं वहे ॥ ३६ ॥ हे साहे, अहं तत्पूर्वव्यावर्णितखरूपामर्हदादीनां जिनगुरुधर्माणां त्रितयों वहे स्वेन धारयामि । किंभूताम् । सुरैर्देवैरप्याचालनीयां चालयितुमशक्याम् । किंवत् । सुरशैलव- यथा मेरुः केनापि न चाल्यते । अहं वहे । क इव । शिव इव । यथा ईश्वरत्रिनेत्री लो. चनत्रितयं वहति । 'एकत्रिग्भालहगेकपादः' इति हैम्याम् । यदुक्कं च-गतियुगलक- मेवोन्मत्तपुष्पोत्कराणां त्रिनयनतनुपूजा वाथ वा भूमिपातः' इति । पुनः क इव । भूमि- मानिव । यथा राजा तिसृणां प्रभुत्व-उत्साह-मन्त्रलक्षणानो त्रिकसंख्याकानां शकीनां ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६५९ . समाहारविशक्ति शचित्रिकं धत्ते । शक्तयस्तिस्रः प्रभुत्वोत्साहमन्त्रजाः' इति हैम्याम्। 'निसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम्' इति रघौ । पुनः क इव । सुधीरिव । यथा विद्वान् विद्यानां व्याकरण-साहित्य-तर्कलक्षणानां त्रितयीं विभर्ति । भुवनवलिवहिविद्या संध्या- गजवाजिनां भुवननेत्राणि' इति काव्यकल्पलतायाम् । त्रिसंख्याकानि ॥ इति साहे: पुरः सूरिभिः स्वस्य तत्त्वत्रयाराधनं प्रोक्तम् ।। कति व्रतानीह वहध्वमात्मना परेण शक्यानि न वोढुमद्रिवत् । इदं नृपे पृच्छति भारती विभोर्मुखारविन्दे मधुपी बभूवुपी ॥ १७ ॥ विभोहीरयरोर्मुखारविन्दे वदनपझे भारती वाणी मधुपी बभूवुपी भ्रमरी संजायते स्म । मोवाचेत्यर्थः । कस्मिन् सति । नृप थकब्बरे इदं निगद्यमानं पृच्छति प्रश्नं कुर्वति यति । इदं किम् । हे सूरयः, इह जगति संयममार्गे वा यूयमात्मना खेन कति कियत्संख्याकानि व्रतानि नियमविशेपान् वध्वं धारयत पालयत चा यानि ब्रतानि परेण असत्वेन क्लीयप्रायेण पुंसा वोढुं धारयितुं न शक्यानि न समर्थानि । किंवत् । अद्रिवत् । यथा विष्णुव्यतिरेकेणेत्यध्याहारः। पर्वतोऽन्येन केनचिद्वोढुं न शक्यते । "सोमसिन्धुर्जगनाथो गोवर्धनधरोऽपि च' इति विष्णुनाममु हैम्याम् ॥ इति सूरीणां कियतधारणविषये साहेः प्रश्नः । वसुंधराभोग इवामराचलान्सुपर्वसालानिय काञ्चनाचलः । अहं वहे पञ्चमहाव्रतानमून्सविक्रमाधःकृतपाकशासन ॥ ३८ ॥ हे सविक्रमेण निजभुजवीर्येण कृत्वा अधःकृतो हीनीकृतस्विरस्कार नीतो वा पाक- मायनो वमपाणिर्येन तस्य संबोधनम् । अहममूनने वक्ष्यमाणान्प्रोच्यमानान्पञ्चसंख्या- कान्महायतान् सर्वेभ्योऽप्यतिशायिनियमान्वहे विमि । प्रतशब्दः पुनपुंसके । 'प्रतोपवीती पलि लिन्ती वसन्त' इति लिङ्गानुशासने । क इव । वसुंधराभोग इव । यथा वसुंधराया सार्धद्वयद्वीपलक्षणमनुष्यक्षेत्रभूमेराभोगो विस्तारः पञ्चामराचलान्मेरून विभर्ति । एको जम्मूद्वीपे, द्वितीयो धातुकीखण्डपूर्वार्ध, तृतीयो धानुकीमण्डपश्चिमाय, चतुर्थः पुष्करापूर्वाधे, पश्चमः पुष्करार्धपधिमाधे, एवं पय काशनाचलान् धत्ते । पुनः कइन । कामनाचल इव । यथा मेरुः कल्प-पारिजात-मन्दार-हरिचन्दन-संताना. भिधानाप गुपसालान् मुरहमान् कलयति ॥ क्षितीन्द्र तेपामिदमादिमं प्रतं समन्तवो मन्तुमुचोऽपि जन्तवः । •न पश्चतागोचरचारिणः फचित्रिधा क्रियन्ते निजनन्दना इव ॥३९॥ है क्षितीन्द्र, तेषां पचाना महामताना मध्ये इदमुष्यमानमादिमं प्रपर्म मतं वर्तते। तदेवाद-यचिप्रदेशे प्रामे परम्वे वा रहनि प्रस्ट वा प्रमोदेन दर्पण संकल्पन पा विधा मनोवादाः परवा समन्तवः सापराधाः अपि पुनः मन्नुमपराधं मुगन्ति ·काव्यमाला। त्यजन्ति वे निरपराधाः जन्तवः प्राणिनः पश्चतायाः पञ्चत्वस्य मृतेर्गोचरे विषये चरन्ति वजन्तीति एवंशीलाः नैव क्रियन्ते सर्वथा नैव हन्यन्ते । के इव । निजन- न्दना इव । यथा खपुत्राः पञ्चताया गोचराः केनचिपिना न क्रियन्ते तथा सर्वेऽपि जगजन्तवः पाल्यन्ते एव ॥ न देवदेवः परमेशितुः परः प्रतापवान्नापि पयोजिनीपतेः । गुरुर्नमेरुन मरुमणेर्मणिस्तथा न धर्मोऽस्ति दयाविधेः परः ॥ ४०॥ हे देवशब्देन राजभट्टारकादिरुच्यते । 'राजा भारको देवः प्रयोज्याः पूज्यना- मतः' इति हेम्याम् । तथा 'देव त्वद्भुजदण्डदर्पगरिमोद्गीर्णप्रतापानल-', 'देवे दिग्वि- जयोद्यते' इति खण्डप्रशस्ती । तया 'देव त्वं जय कासि लुब्धकवधूर्हस्ते किमेतत्प- लम्' इत्यादि भोजप्रवन्धादावपि । तथा 'देवेन किं न श्रुतम्' इति चम्पूकथायाम् । यधा परमेशितुः परमेश्वरात्परो देवो नास्ति । अथ वा परमेश्वरादपरः देवानां भवनप- तिवानव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकानां सुराणामपि देवः पूज्यः एतावता देवाधिदेवः । अपरे सर्वे हरिहरपुरंदरादयो देवाः, परमेश्वरस्तु देवदेवः, तथा यथा पयोजिनीपतेः सूर्यात्परः प्रतापवान्महखी तेजखी नास्ति । पुनर्यथा मेरोर्लक्षयोजनप्रमाणात्सुदर्शन- नानः स्वर्णाचलात कोऽपि गुरुमहानास्ति । सर्वेऽप्यपरेऽत्युच्चाचतुरशीतियोजनमानाः, अयं तु शतसहस्रयोजनोच्चस्तरः । पुनर्यथा मरुन्मणेश्चिन्तारनात्परो मणिनास्ति वज्रप- अरागकर्केतनमरकतेन्द्रनीललोहिताक्षपुलिन्दाञ्जनहंसगदियोऽनेकेऽपि मणयः सन्ति, परं चिन्तामणि विना सर्वकामकरः कोऽपि नास्ति । यथा दयानिधेः कृपाकरादपरो धो न वर्तते । 'नास्ति धर्मों दयापरः' इति गीतायाम् ॥ इति प्रथमं प्रतम् ॥ वदन्ति वाचंयमपुंगवासिधा मृषा न भाषामपि जीवितव्यये इयं यदंहःपटलीव दुर्गतेर्विमानताया अतिशायि कारणम् ॥ ४१ ॥ हे साहे, वाचंयमपुंगवाः साधुसिन्धुराः जीवितव्यये प्राणत्यागेऽपि त्रिधा मनोवचन- कार्यः कृत्वा मृपा अलीको भाषां वावं न वदन्ति न ब्रुवन्ति । यत्कारणादियं मृपा भाषा विमानताया अवगणनायाः पदे पदे अपमानस्य अतिशयते सर्वेभ्योऽभ्यधिकीम- वतीत्येवंशीलमतिशायि कारणं साधनं वर्तते । मिथ्याभापी सर्वत्राप्यपमानं परामवं च प्राप्नुयात् । केव । अंहःपटलीव । यया अंहसा दुष्कृतानां पटली परम्परा दुर्गर- तिशायि साधनमास्ते ॥ यश सुधांशोरपिधायिका कुहरिवादशालोलदृशः प्रियासखी । समूहनीवारजसामिवाङ्गिनां गुणावलीनामनृता हि भारती ॥ ४२ ॥ हे साहे, निश्चितमतृता असत्या भारती वाणी मृपा भाषा कुहूरमावास्येव यशः जगत्प्रसारिकीर्तिकलापः स एव मुघांशुश्चन्द्रमास्तस्यापिघायिका । 'जति कुमुदे मोहं दृष्ट्या दशोरपिघायिका' इति नपधे । पुनस्प्रेक्ष्यते--अत्र इवशब्दो घण्टालालान्यायेन ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । उभयत्र योज्यते । भदशा विरुद्धदशा । तदन्यतविरुद्धतदमावेषु नश् वर्तते सारख- तोक्तेः । दुर्दशा सैव लोलहकामिनी तस्याः प्रियसखी इष्टवयसीव । च पुनरुत्प्रेक्ष्यते- अहिनां प्राणिनां गुणानां शोललजार्जवमार्दवादीनामावलीनां धोरणीनां समूहनी संमा. र्जनीव । लोके 'सारवणी' इति प्रसिद्धा । केषामिव । रजसामिव । यथा धूलीनां गृहा- दिकत्ववरकाणां प्रमार्जनकारिका । निष्काशयित्रीत्यर्थः ॥ इति द्वितीयं व्रतम् ॥ तृणादि नोपाददते च किंचनाप्यदीयमानं मुनयो महीमणे । पदं किलाविश्वसितेरिबैकदृक्ततेररिष्टः पृथिवीपुरंदर ॥ ४३ ॥ हे महीमणे भूमीरत्न, च पुनर्मुनयः साधवः तृणादि दन्तशोधनमात्रप्रमुखं किंचि- दपि वस्तु अदीयमानं केनाप्यविश्राण्यमानं नोपाददते नैव गृह्णन्ति । हे पृथिवीपुरंदर मेदिनीमण्डलाखण्डल, किलेति निश्चितं श्रूयते वा । हेतोर्वा । 'किल संभाव्यवार्तयोः । हेत्वरुच्योरलीके च' इत्यनेकार्थः । अस्माकं तु सर्वथापि तत्कारणाभावात् लोके जने एवाकर्ण्यते । अदत्तादानं वस्तु स्वामिना कथमप्यदीयमानवस्तुनो प्रहणमविश्वसितेरवि- वासस्य पदं स्थानमास्ते । क इव । अरिष्ट इव । यथा निम्बतरुः । 'निम्बोऽरिटः पिचु- मन्दः' इति हेम्याम् । एकमुक्ततेः काकण्या निवासस्थानं स्यात् ॥ अदत्तमादत्त न यस्त्रिधापि तं वृणोति विद्येव विनीतमिन्दिरा । मृगी मृगेन्द्रादिव दुर्गतिस्ततः प्रयाति दूरादवनीनभोमणे ॥ ४४ ॥ हे अवनीनभोमणे प्रतापवत्वामीभानो, यः पुमान् निधापि मनोवचनतनुभिः कृत्वा अदत्तं वस्तु स्वामिना न विश्राणितं यो नादत्त न जमाह तं पुमांसं इन्दिरा लक्ष्मीः स्वयमागत्य शृणोति वरयति । भजते इत्यर्थः । कमिव । विनीतमिव । यया विनयवन्तं शिष्यं विद्या निषेवते पुनस्ततस्तस्मानिःस्पृहानरादुर्गतिर्नरकादिकुगतिईरा- प्रयाति पालयते । क इव । मृगीय । यथा मृगेन्द्रान्मृगी कुरङ्गी दूरात्प्रयाति ॥ इति तृतीयं नतम् ॥ पराङ्मुखी स्याद्विपयाद्रतिवजो निकुञ्जवासीव तदेकभूमिपु । क्षमाधरो येन महोदयंगमी वशास्वनीतिप्विव कोऽनुरज्यते ॥ ४५ ॥ हे साहे, प्रतिमजो मुनिगणो विषयात् शब्द-रूप-गन्ध-रस-स्पर्शलक्षणात्पञ्चप्रमा- णागोचरात्परासी स्यात् विमुखो विरको भवेत् । क इव । निकुञ्जवासीव । यथा बने एष वसनशीलो जन्तुः श्वापदादिविषयात्रनपदाद्विमुखः स्याकदाचिनगरमामादियु नाग. च्छेत् । येन कारणेन क्षमायाः क्षान्तेः क्षमाया उपशमस्य वा धरो धर्ता पुनर्महोदयं मोक्षं गमिप्यति यास्यतीत्येवंशील: साधुस्खदेवभूमिषु तेषां पचानामपि विपयाणामेका अद्धता भूमयो वासवेश्मानि । नहि वागिनी बिना विषयाः मुराय स्युः । ताशीपु पशामु स्त्रीपु न अनुरज्यते अनुरकीमवति । काखिव । भनीतिविष । यया क्षमाघरो दुपरामपदवी प्रापितः सर्वराज्यधुरंधरः पुनमहान्तं सर्वातिशायिनमुदयं राज्यमय ·६६२ काव्यमाला। गमिष्यति लप्स्यते इत्येवंशीलः । अय वा क्षमायरो जनकेन निजनिजराज्ये स्था- पितः । पुनमहान्तं सार्वभौमतादिलक्षणमुदयमाधिपसं प्राप्स्यते इत्येवंशीलः । तादृशः कः । अनीतिध्वन्यायेषु अनुरागवान् भवेत् । उदयाभिलाषी सवाऽपि न्यायेप्वे. वानुरज्यते । यदुक्तम्-'न निमित्तद्विपां क्षेमं नायुर्वेद्यकविद्विपाम् । न श्रीनातिद्विपा- मेतत्रयं धर्मद्विषां नहि ॥ इति ॥ यतः स शूरः सुदृशां ध्रुवं धनुः कटाक्षबाणान्कवरीकृपाणभृत् । नितम्बचक्रं भुजपाशमुत्कटं पुनर्वहन्येन जितः स्मरप्रभुः ॥ ४६ ॥ हे मुद्गलेन्द्र, स एव पुमान् शुरः सुभटः । कथ्यते इति शेषः । येन पुंसा स्मर एवं प्रभुः निजगजेतृत्वात्समर्थो राजा इन्द्रनागेन्द्रनरेन्द्राणामपि खसेवकीकरणाद्वाजा जितो वशीकृतो हतो वा । किं कुर्वन् । मुदृशां चारुलोचनानां ध्रुवमेव धनुः कोदण्डम्, पुनः कटाक्षानपाङ्गदर्शनान्यक्षिविकूणितानि एव वाणानाराचान् , पुनर्नितम्बमारोहं स्वीकटीप- श्वात्प्रदेशम् । येन कृत्वा नितम्बिनीत्यभिधानेन प्रसिद्धा । तदेव चक्रं रथाङ्गायुधम् । पुनरुत्कटं केनापि छेत्तुमशक्यं भुजौ वाहू एव पाशं द्विपद्वन्धनार्थ वज्ररज्जुमयप्रन्थि वहन् धारयन् । किंभूतः । कबरी वेणीमेव कृपाणं चन्द्रहास बिभतीति भृत् । प्रभुः सकलसुरासुरोरगनरनायकनिर्जयेन सामर्थ्यवानिति साभिप्रायं प्रभुरिति पदम् ॥ स भद्रवांस्त्रैणकुचाचलान्तिकारूढरोमावलिसालगहरे । न दस्युवद्यस्य मनोभुवा शमश्रियो यिन्ते शिवमार्गगामिनः ॥१७॥ हे साहे, स नरो भद्रवान् कुशली।स कः । शिवे निरुपद्रवे मार्गे पथि मोक्षमार्गे वा गच्छतीत्येवंशीलस्य यस्य महात्मनो दस्युवत्तस्करेणेव । 'दस्युस्वस्करविद्विषोः इत्यने- कार्थः । मनोभुवा मदनेन शमधियः प्रशमविभवा न हियन्ते नाच्छिद्य गृह्यन्ते । कस्मिन्विषये । बैणस्य स्त्रीसमूहस्य कुचाः प्रोत्तुहपीनपयोधरास्त एवाचलाः पर्वतास्तेपा- मन्तिके समीपे प्ररूढा उद्गताः या रोमावत्यो लोमलेखास्ता एवं साला विविधविटपव- क्षास्तेषां गहरे घननिकुञ्ज तस्करश्वापदादिभयंकरकानने ॥ यशस्त्रियामादयिते कलङ्कति द्विपेन्द्रति क्षीरधिसूनुवीरुधि । शमारविन्दे तुहिनोदवृन्दति व्रताम्वुवाहेप्वपि गन्धवाहति ॥ १८ ॥ निदापति ब्रीडवहा पयःप्लवे महत्त्वगोत्रे च सहस्रनेत्रति । गुणद्रुमद्रोणिषु मन्त्रजिह्वति क्षितीश शीलं पुरुषेण खण्डितम् ॥ ४९॥ हे क्षितीश भूपते, पुरुषेण उपलक्षणाद्विशेषेण स्त्रिया वा शीलं ब्रह्मचर्य स्खदारसंतो- पलक्षणं परपुरुपत्यागलक्षणं यावनीवनियमपालन विधं वा खण्डितं त्यकं भमं सत् । तस्येति शेषः । यशः कीर्तिरेव त्रियामादयितः शारदीनचन्द्रस्वस्मिन्कलङ्कति लाञ्छ- नमिवाचरति । सकलङ्कः खयशो मलिनीकरोति । पुनः क्षीरधेः क्षीरसमुद्रस्य सूनुः ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पुत्रो नन्दनः । 'उद्वहोऽङ्गात्मजः सूनुस्तनयो दारकः सुतः। पुत्रो दुहितरि स्त्रीत्वे' इति हैम्याम् । 'प्रीत्वे स्त्रीलिङ्गे वाच्ये सति नन्दननामशब्दो दुहितरि पुत्र्यां स्युः' इति तदवचूरिः । लक्ष्मीस्तद्रूपा वीरुदल्ली तत्र । तदुन्मलने इत्यर्थः । द्विपेन्द्रति ऐरावणोऽन्यो वा गजराजस्तद्वदाचरति । पुनः शमः प्रशान्तता स एवारविन्दं कमलं तमिस्तुहिनोद- न्दति हिमजलकणगण इवाचरति । हिमानीयतीत्यर्थः । अपि पुनर्वतानि पञ्चमहाव्रतानि द्वादशाणुव्रतानि वा अन्ये नियमविशेषा वा त एवाम्बुवाहाः पयोधरास्तेषु गन्धवाहति प्रबलप्रभजन इवाचरति । पुनीडो लज्जा स एव वहा सरित् तस्याः पयःप्लवे पानीय. पूरे निदायति ग्रीष्मकालति । 'जेणि दिनिपवनप्रचण्डलअझलतापतडका । जिणि दिनि. नदीनिवाणवाणवाविकूआ सवमुक्का ॥' निदाघे हि प्रायोऽखिला जलाशयाः शुष्यन्ति । तथा बीडशब्दः अकारान्तोऽप्यस्ति । 'नीडनं ब्रीडा चित्तसंकोचः वीडोऽपि' इति हैमीवृत्ती । तथा 'स्वयि स्मरबीडसमस्ययानया' इति नैषधे । च पुनमहत्त्वं महिमा तदेव गोत्रः पर्वतः तत्रावलच्छेदे सहस्रनेत्रति इन्द्र इवाचरति । पुनर्गुणाः सदाचर- गानि त एव द्रुमा वृक्षास्तेषां द्रोणिषु श्रेणिपु । तज्ज्वालने इत्यर्थः । मन्त्रजिह्वति । अर्था- दावानल इवाचरति । 'भिल्ली पल्लवशङ्कया विचिनुते सान्द्रदुमद्रोणिधु' इति चम्पूकथा- याम् । 'दुमद्रोणयो वृक्षश्रेणयः' इति तटिप्पनके । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विम् वाचारे इत्येको कृष्ण इवाचरतीति कृष्णति । एवं खति स्वामास' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । तस्मादत्र सर्वत्रापि आचारार्थे विप्प्रत्ययः । युग्मम् ॥ कृतप्रदोपा पितृरिवाशनिश्चला वनीवन्मदनावगाहिनी । अहेर्महेलेव च जिह्मगामिनी वधूः पयोधेरिव निमगामिनी ॥ ५० ॥ जलैर्वहाया इव मेघमालिका विवर्धिनी वा भवपद्धतेरथैः । मनः शमाद्वैतसुखानुपगिनां वशीकरोतीश वशा न योगिनाम् ॥५१॥ हे ईश अर्थात् हे अवनीनायक, इह जगति वशा कामिनी योगिनां मनोवाकाय- योगभाजां वशीकृतात्मनां मुनीनां मनो मानसं न वशीकरोति न मोहयति न हरति । यदुक्तम्-'अकामस्य तृणं नारी निरीहस्य तृणं नृपः । तृणं ज्ञानवता सर्व तृणं शरस्य जीवितम् ॥' इति वचनात् । किंभूतानां योगिनाम् । शमेन शान्तभावेनाद्वैत- मसाधारणं यत्सुखं सातं तस्यानुपट्न आखादो विद्यते एषाम् । किंभूता वशा । कृतप्रदोषा कृता उत्पादिताःप्रकर्षण दोषा दम्भादयः स्त्रीजातो दाम्भिकता तथा 'स्त्रीभ्यः शिश्यते फैतवम्' इत्यादिसूकोः विविधा अपगुणा यया । केव । पितृसूरिव। यथा संध्या कृतः प्रदोषोयामिनीमुखं यया तादृशी स्यात् । पुनः किंभूता । चला अतिचञ्चलस्वभावा । केव। अशनिरिव । अन्न इवशब्दो लालाघण्टान्यायेन उभयत्रापि योज्यते। ततो यथा अशनि- विद्युदतिचपला आकालिकी शतहृदा। चञ्चला चपलाशनिः' इति हैम्याम् । 'अशनिर्व- जविद्युतोः' इत्यनेकार्थः । पुनः किंभूता । मदनावगाहिनी । मदनं प्रवलकंदर्पमवगा.

·काव्यमाला। हते । 'फुफुमानिसदृड्यारी' इति वचनात् । धारयतीति । किंवत् । वनीवत् । यथा कान्तार मदननामानं द्रुमम् । 'मीदुल' इति प्रसिद्ध लोके । अवगाहते बिभतीति । 'स्ववनी. संप्रवदपिकापि का' इति नैपधे । पुनः किंभूता । जिह्मगामिनी जिमं वक्र गच्छती. त्येवंशीला । केव । महेलेव । यथा अहेर्भुजंगमस्य महेला वनिता भुजंगी कुटिलवारिणी भवेत् । पुनः किंभूता । निम्नं नीचहीनतमकर्मभिर्गच्छति विचरतीत्येवंशीला । अथ वा निम्नेषु नीचजातिषु गच्छन्ति सझं कुर्वन्तीत्येवंशीला । 'कामिन्यो नीचगामिन्यः' इति वचनात् । नीचसक्काः प्रायः स्युः । केव । वधूरिव । यथा पयोधेः समुद्रस्य वधूः पत्नी नदी निम्नगा नीचर्वहा जलस्य निम्नगतित्वान्नानापि च । पुनः किंभूता । अप्रैः पापक. मैभिः कृत्वा भवपद्धतेः संसाररचनाया अथ वा संसारपरम्परायाः संसारमार्गस्य वा । 'पद्धतिः पधि पत्तौ च' इत्यनेकार्थः । एतेषां समीचीना पद्धतिरित्यपि रूढ्या दृश्यते । पद्धतिराचरणं रचनापोति । तस्या विवर्धिनी विशेपेण वृद्धिकरणशीला च तत्र विव- धिनी । केव । मेघमालिकेव। यथा कादम्बिनी जलैः पानीयः वहाया नद्या वृद्धिकारिणी। यदुक्तम्--'वर्षानदीनां पतिरगनानामर्थो नराणामृतुराट् तरूणाम् । स धर्मचारी मृपतिः प्रजानां लोकागतं यौवनमानयन्ति ॥ इति ॥ युग्मम् ।। पुरःसरास्तस्य सुरा मरुद्वी गृहाङ्गणे पाणितले मरुन्मणिः । पुरः सुरद्रुनिकटे मरुद्धटः स्वयंवराः स्युर्भुवनत्रयीश्रियः ॥ १२ ॥ प्रदक्षिणो दक्षिणवारिजः पुनः खलाः सखायः सविधे च शेवधिः । न चित्रकृच्चित्रलता च सिद्धयः करेऽदधाद्योऽसिशिखोपमं व्रतम् ॥५३॥ हे साहे, यः पुमानसिशिखायाः सदयाराया उपमा सादृश्यं यस्य तादृशं तं ब्रह्म- चर्यमदधाद्धारयति स्म तस्य पुंसः मुरा देवाः पुरःसरा अग्रगामिनस्तदने पदातिवद्ग- च्छन्ति । पुनमरुद्गवी कामधेनुः गृहप्रसूता क्रीतगृहीता वा गौरिव गृहाहगे तिष्ठेत् । मझन्मणिचिन्तारत्नं तस्य पाणितले करकोटे हस्तेलिकायामेव घसेत् । पुनः मुरहमः कल्पक्षः पुरः पुरस्तात् च्छायाकारक इव तिष्ठेत् । पुन: मन्टः कामकुम्भः निकटे समीपप्रदेशे पानीयपायक इव तिष्ठेत् । पार्थवीव वा स्यात् । पुनभुवनप्रयीश्रियः प्रैलोक्यलक्ष्म्यः स्वयंवरा आत्ममिरेवागत्य तं वृण्वते । पुनर्दक्षिणोऽपसव्यप्रदेशे आ. पतों यस्य स चासी वारिजश्च । मध्यमपदलोपी समासः । दक्षिणावर्तशा प्रदक्षिणो. उनुकूल: मार्गितं विनंप सर्व समीहितं पूरयति । 'कम्युस्तु पारिजः' इति हम्याम् । राला द्विजिता दुर्जनाः सरायो मित्राणि भवन्ति । प पुनः शेवधिनिधान सविध पृष्ठे भनुलममिवायाति च । पुनचित्रलता चिनकवली न विप्रान् । भद्रष्ट्रीणामापर्यकारिणी स्वातस्य तु पदे पदे तत्प्राप्तित्वेन न विस्मय विधायिनी । तगृह एवोगमनस्वेन या भवेत् । च पुनः सिद्धयः सपिमा यशिता-ऐमर्य-प्राकाम्य-महिमा-अनिमा-यत्र फामायसायित्वम्-प्राप्ति:-दसवयम् । मयावपि सांसारिका महासिद्धयः । करे हसे ·१४ सर्गः] हौरसौभाग्यम् | मनोनुगामिन्यः हस्ततलस्थायिन्यो वा । महत्त्वाहुवचनम् । सिद्धयो मुक्तयोऽपि हस्ते ॥ युग्मम् ॥ गजोऽप्यजो गोप्पदमम्बुधिर्मगो मृगाधिपः सग्भुजगस्तमी दिनम् । रणः क्षणश्वाल्पगिरिमरुद्दिरिस्त्रिधापि यो ब्रह्म विभर्ति भूपते ॥१४॥ हे भूपते, यः पुमान् महिला वा त्रिधापि मनोवाकायब्रह्म शीलवतं परनारीसहो- दरतां विभर्ति धत्ते, तस्य पुंसस्तस्याः स्त्रियो वा गजो मदोदुरसिन्धुरोऽपि अजश्छाग- प्रायः स्यात् । पुनरम्बुधिः समुद्रोऽपि गोष्पदं गोखुरोत्खातभूमिस्थजलमिव तेन तया वोल्लईयते। पुनर्मूगाधिपः पश्चाननोऽपि मृगो हरिण इव तस्या दूर पलायते। पुनर्भुजगो विषधरोऽपि तेन स्रगिव कुसुममालिकेव तया चाकरे गृह्यते । तमी सान्धकारा रात्रि- दिनमिव तस्य तस्या वा जायते। रणो घोरोऽपि संग्रामः क्षण उत्सव इव विभति। पुन- मरुगिरिः सुराचलोऽपि अल्पगिरिः किचिदुच्चपापाणभूमिरिवावरुह्यते ॥ इति चतुर्थ ब्रह्मवतम् ॥ परिग्रहः संयमिनापवादवत्रिधापि नाङ्गीक्रियते कदाचन । तमस्तमीनामुदयादिवोरगाद्विपं यतो दोपभरः परिस्फुरेत् ।। ५५ ॥ हे भूपते, संयमिना चारित्रवता साधुना त्रिधापि मनोवचनतनुभिरपि अपवा- . दोऽपयश इव । कदाचन कस्मिन्नपि प्रस्तावे सुखे दु:खे वा सुकाले दुःकाले वा सुखा- जीविकायां कष्टाजीविकायां वा परिग्रहो धनधान्यक्षेत्रवस्तुसुवर्णरूप्यकुप्यद्विपदच. तुष्पदलक्षणो नाङ्गीक्रियते नाद्रियते । यतो यस्मात्परिप्रहादोषाणां निकेतानि दाक्षि- ण्यलोभायपगुणानां भरो गणः परिस्फुरेत् । किमिव । तम इव । यथा तमीनां कृष्ण- पक्षक्षपाणामुदयात्प्रकटीभावात्परिभावाद्वा तमो घरोऽन्धकार स्फुरेत् । परि समन्तात्स. 4विश्वान्तः स्फूर्तिमत्स्यात् विश्वव्यापिस्फूर्तिमद्भवेत् । पुनः किमिव । विषमिव । यथा उरगागुजंगमाद्रलमाविर्भवेत् ॥ गिरीन्द्रमारोहति लङ्घतेऽम्बुधीन्प्रयाति जन्यं गहनं च गाहते। असूस्तृणानीव सृजेन्निजाञ्जनस्तदुल्लसलोभविजृम्भितं विभो ॥१६॥ हे विभो हे साहे, यजनो लोकः गिरीन्द्रं तुङ्गशैलमारोहति पर्वतोपरितलशिखर- शिखायां चढति, पुनर्यदम्बुधीन् समुद्रान् लश्ते यानपात्रादिभिः कथं कथंचिदति- कामति अपारं पारावारं प्रतीर्य पारपारं याति । पुनर्यजन्यं दुराकलनीयरणागणं प्रयाति प्रविशति । च पुनर्गहनं भयानकं काननं कान्तारं गाहते सर्वतः परिभ्राम्यति। पुनर्जनो निजानात्मीयानसून्प्राणान् तृणानीय तृणप्रायान् सजेत् कुर्यात्।हे राजन्, तत् पूर्वोकं सर्वमपि उल्लसन् वर्धमानः प्रकटीभवन् वा यो लोमस्तृष्णा सस्य विजृम्मितं विस्फूर्जितं प्रभावः ॥ इति पञ्चमं प्रतम् ॥ ८४ ·काव्यमाला। । वहन्ति पञ्च प्रतिनो महावतान्यमूनि वत्राणि मृगाङ्कमौलिवत् । भजन्ति दन्तद्वितयीं गजा इवापरामिमां देव पुनर्बतद्वयीम् ॥ १७॥ हे साहे, प्रविनो नियमवन्तः साधवः अमूनि प्राणातिपातविरमण-मृपावादविरमण- अदत्तादानविरमण-विषयभोगविरमण-परिग्रहविरमणलक्षणानि पञ्चसंध्याकानि महा- व्रतानि मेस्वहुरुद्धराण्यतिशायिनो नियमान् वहन्ति धारयन्ति । किंवत् । मृगाङ्कमौलि. वत् । यथा चन्द्रशेखरः शिवः पञ्चप्रमाणानि वाणि वदनानि विभति। 'पञ्चमुखोऽष्टमूर्तिः' इति हैम्याम् । भय वा 'महामृगारिवत्' इति पाठः । यथा मृगाणां हस्तिनामरयः केस- रिणः पञ्च यत्राणि विभ्रति । 'पश्चास्यो नखरायुधः' इति हैम्याम् । हे देव, पुन: साधवः इमामने वक्ष्यमाणामपरी पञ्चमहानतानि उपरितनी प्रतवयीं भजन्ति श्रयन्ते । के इव । गजा इव । यथा हस्तिनो दन्तद्वितयी दन्तकोशयुगलं दधते ॥ इति पञ्चमहामतखरूपम् ॥ निशाशनं नीतिजुषा निषिध्यते परिप्लुतापानमिवावनीपते । निशाशनेभ्योऽपि वरं विहंगमा निशि त्यजन्तो यतिवज्जलाशने॥५८॥ हे अवनीपते, नीतिजपा न्यायधर्मवता धर्मे मुनिशावता पुरुषेण परिप्नुतापानं मदिरा पानमिव । 'गन्धोत्तमाकल्पमिरापरिपुताः' इति हैम्याम् । निशाशनं रात्रिभोजनं निषि- ध्यते निवार्यते खयं नाद्रियते। हे नृपते, निशायां रात्रावशनं भोजनं येषां ते निशा- शना रात्रिभोजनास्तेभ्यो जनेभ्यः सकाशात् विहंगमाः पक्षिणोऽपि वरं समीचीनाः । वरमिति समीचीनार्येऽपि दृश्यते । यथा सिन्दूरप्रकरे-वरं क्षिप्तो हस्तः कुपितफ- पिनो वकुहरे वरं झम्पापातो ज्वलदनलकुण्डे विरचितः । वरं प्रासप्रान्तः सपदि जठरान्तर्विरचितो न जन्यं दौर्जन्यं तदपि विपदां सम विदुषाम् ॥' इति । किं कुर्वन्तः। यतिवन्मुनय इव । निशि रात्री जलाशने पानीयाने त्यजन्तो मुश्चन्तः न भुजन्तः पिबन्तश्च ॥ गवामधीशं भुवनोपकारिणं महस्विनं श्रीजिनपादसेवितम् । अवेत्य मित्रं विधुरं विधीयतेऽशनादि यत्सा कथमौचिती सताम् ॥१९॥ हे साहे, गवामधीशं राजानं पति भास्करं धेनूनामधीशं कृष्णं नन्दगोपाद्गजत्वादो- कुलवारित्वाद्रजनाथत्वाच्च गर्वा वाचामधीशं वागीशत्वाद्गुरुं वाचस्पतिमध्येतारं वि. धुरमस्तप्राप्तं मृतम् । 'दिष्टान्तोऽतं कालधर्मः' इति हैम्याम् । अवेल ज्ञात्वा यदशना- दि भोजनप्रमुखं रगसुखकारणं विधीयते क्रियते, सा सतामुत्तमानां कथाचिती केन प्रकारेण योग्यता । अपि तु नैव । किंभूतस्य । भुवनोपकारिणः। जगतोभूलोकस्य पाल नादुपकारको राजा द्यावापृथिव्योरुद्दयोतकर्तृत्वात्सदसन्मार्गप्रकाशत्वान्मित्रत्वाचोपकर्ता भाखान् जगदुपद्रवकृदैत्यनिवारकत्वात्पालकत्वात्स्टेपकर्ता कृष्णः अज्ञानान्धकार- छेतृत्वात् ज्ञानविवेकदायकत्वाद्गुरुः । पुनः किभूतम् । महखिनं प्रतापबन्तं नृपं कि. रणमालिनं भानुमुत्सववन्तं कृष्णं विद्यावत्त्वात्सर्वदाप्युत्सववत्त्वाद्गुरुः । अद्याप्युत्सवानां ·. १४ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । जायमानत्वेन विष्णोः। 'एनं महखिनमुपैहि सदारुणोच्चैः' इति नेपधे । महस्राब्दः सकारान्तोऽप्युत्सववाची वर्तते । 'महस्तेज उत्सवश्व' इति तदृत्तिः । पुनः किंभूतः । दिया चतुर्विशदतिशयलम्या तस्याः कादाचिकत्वेन सदा केवलोत्पत्तिं मर्यादीकृत्य महानन्दनगरावाप्तिपर्यन्तमष्टमहाप्रातिहार्यलक्ष्म्या युक्तो जिनस्तीर्थकृदन्यतरः पादत्वेन तं सेवते इत्येवंशीलः नृपः, तथा श्रिया पायोधिपुच्या युक्तस्तस्याः पतित्वालक्ष्मीयुक्तत्वं जिनो विष्णुम्तत्पदसेवितं विष्णुपदे व्योग्नि स्थितिमत्वेन भानुः कमलाकलितकुण्ठवा. सिनः समुद्रशायिनो जिनस्य वैकुण्ठस्य पादमशं शीलत्येवंशीलं कृष्णस्यांशावतारत्वेन न सर्वावतारित्वं किं तु दशानामप्यंशावतारित्वमेव । गुरोर्वृहस्पतेः खर्गस्थायुकत्वेन निजकृष्णस्य सेवनं मुकरमेव । गुरोस्त्वन्यतरः कश्चिजिनो बौद्धो विष्णुरहन्वा एतेपा- मन्यतरवासनस्थत्वात्।पुनः किंभूतम् । मित्र सखायं राजन्यपि कुत्रचित्सेवकादौ हिता- न्वेपित्वेन मैन्यं संभाव्यते न सर्वेऽपि नृपाः कृतघ्नाः । यदुक्तम्-'मुहृदि निरन्तर- चित्ते गुणवति भृत्ये प्रियासु नारीपु। स्वामिनि सौहृदयुक्त निवेद्य दुःसं सुखीभवति ॥' इति सूत्रोक्तत्वात् । तथा भावान्मित्रनामा कुमोदत्वात् मित्रवत्सर्वजनानां दैत्याद्युप- दवनिराकरणेनानन्दोत्पादत्वाद्विष्णोर्गरोस्तु । 'प्राहे षोडशमे वर्षे पुत्रं मित्रमिवाचरेत् ।' पुत्रमिव शिष्यमपीति । तत्वतस्तु सूर्यमेव विधुरं कटभाजमस्तंगतं मरणावस्यां प्रपन सूर्यस्य वैधुर्यमस्तादेव ॥ इति प; रात्रिभोजनम् ॥ कदापि नैमित्तिकवत्तपस्विनो निमित्तमेते ब्रुवते न किंचन । यतश्चरित्रेण निमित्तभाषणात्तमिस्रपक्षाद्विधुनेव हीयते ॥१०॥ हे साहे, एते पूर्वोक्तपड्ब्रतपालकाः प्रत्यक्षा वा श्रीमदाकारितागताः पुर उपवि. टास्तपखिनः साधवः कदापि कस्मिन्नपि व्यतिकरे नैमित्तिकवनिमित्तज्ञा इस किचन मन-खान-खर-भौम-व्य अन-लक्षण-उत्पात-अस्तारिष्टम् एतेष्वष्टयु निमित्तेषु किमपि निमित्तं ग्रहवाराणस्फुरणशकुनखरादिक न त्रुवते न कथयन्ति । अथ वा ज्योतिपिका इस किमपि शुभाशुभादिग्रहविचार न भाषन्ते । यतः कारणात्तस्य निमित्तस्य अष्टानिमि- ताना वा ज्यौतिष्कादेर्वा भाषणात्कयनाचारित्रण संयमेन हीयते क्षीयते । केनेव । विधुनेव । यथा तमिमा कृष्णात्पक्षात् विधुना चन्द्रेण क्षयः प्राप्यते क्षीणीभूयते । यदुक्तमुराध्ययने-'जेलकेणं च सुविणं च अंगविजं च जेपउं जंति न हुते समणाचंति । एवमायरियेहि अकोपम्।' इति ॥ इति सप्तमं निमित्ताद्यभापणवतम् ॥ इति व्रतान्सप्त बिभर्ति संयतबजः शिवश्रीपरिरम्भलोलुपः । वसुंधराभोग इवाम्भसां प्रभूञ्छिखाः शिखीव घुमणिहयानिव ॥६१॥ हे साहे, संयतानां सर्वविरतिभाजां साधूनां ब्रजः समुदाय इत्यमुना प्रकारेण पूर्वव्यावर्णितखरूपान् सप्तसंख्याकान् व्रतानियमविशेषान् विभर्ति धत्ते । किभूतः । शिवश्रिया मोक्षलक्ष्म्या परिरम्भे आलिङ्गने लोप: लालमः । क इव विति । वसुंधरा.

·काव्यमाला।
।
भोग इव। यथा सप्तद्वीपाया वसुंधराया आभोगो विस्तारः । 'प्रपञ्चाभोगविस्तारः' इति
हैम्याम् । सप्त लवण-क्षीर-दधि-घृत-सुरा-इक्षु-वारिनानः अम्भसा प्रभून समुद्रान् ।
'यादास्रोतोवानंदीशः सरस्वान्' इति हैम्याम् । धत्ते । पुनः क इव । शिखीव । यथा
वहिः सप्त शिखा ज्वाला धत्ते । 'विभावसुः सप्तोदचिः साहामाही' इति हम्याम् ।
पुनः क इव । घुमणिरिव ! यया नभोरनं सहस्ररदिमः सप्त हयान् स्वरथे सप्ताश्वान्
धारयति ॥
पुरातनैराचरितानि सूरिभिर्यया तथा धर्तुमहं न तान्यलम् ।
मतगजप्रक्षरधारणक्षमा मतङ्गजा एव न यत्तुरङ्गमाः ॥ ६२ ।।
हे नृपते, अहं खल्पमनःकायवलाकलितकलिकालोत्पन्नजनः तथा तेन प्रकारेण तानि
सप्त व्रतानि पर्तुं धारयितुं नालं न समर्थोऽस्मि । तथा कथम् । यथा येन प्रकारेण सं.
पूर्णाद्वैतमनोवाकायवलशालिभिः सिदिसंप्राप्त्युचितं चारसंहननैः मुपमासमयसंप्राप्ता-
वतारैः पुरातनैः प्राचीनैः सूरिभिराचार्यैरुपलक्षणादुपाध्यायगणाश्चच्छेदकसाधुभिरप्या.
चारितानि सम्यक्पालितानि यद्यस्मात्कारणान्मतहजानां संनाह्यानां समरोचिताना
दन्तिनां प्रक्षराणां 'पाखर' इति लोकप्रसिद्धानां धारणे उद्वहने परिधाने वा मतगजा
एव क्षमाः समर्थाः स्युः न पुनस्तुरङ्गमाः खयोग्यप्रक्षरधारणे समर्था अव्यश्वाः किं
गजानामतिशायिभारदुर्वहां प्रक्षरां धारयन्ति । अपि तु न तथा। अहमपि पूर्वाचार्यानु-
ठितोत्कृष्टानुष्ठानं विधातुं समर्थोऽपि देशकालखमनोवपुर्वलानुरूपमनुष्ठानमाचरामिलो-
कोच्या खरग्रहणं निन्द्यम् । च तस्य मूलत एव प्रक्षरैव न भाति तद्रहणमयुकमेव
यानेषु रलत्वात्प्रक्षरधारित्वाच अश्वाभिधानं न्याय्यमेव ॥
श्रुतोक्तयावद्रतपालने यदाप्यलं न किंचित्तु तथापि शक्तितः ।
विधि विभयेष तरेन्न तारको नदीमपीशस्तरणेऽम्बुधेर्न यः ॥६३ ॥
हे नरेन्द्र, श्रुते शास्त्रे उक्तः प्ररूपितः कथितः यावान् समग्रः यावत्परिमाणमस्येति
यावान् ।'यावञ्जनरअनवती' इति नैषधे। समग्रलोकाना रञ्जने प्रीणने व्रतमस्यास्त्रीति'
इति तद्वत्तिः । विधिः कर्तव्यार्थोपदेश आचारो वा तस्य पालने आचरणे यदापि यद्यपि
नालं नाहं प्रभुः, तथापि तर्हि एपां शक्तितः खसामर्थ्यानुसारात् यादृशी व्रतपालनश-
किस्तादृशमित्यर्थः । तु पुनः किंचित्किमपि अल्पमात्रं देशकालानुरूपमाचारमाचरामि
पालयामि । युक्तोऽयमर्थः । यस्तारकः खकलया जलातिकामकः अम्बुधेः समुद्रस्य
तरणे भुजाभ्यामुत्तरणे नेशः प्रभुर्न स्यात् स तारकः नदी समुद्रापेक्षया खल्पपरिमित-
सलिलां सरितं कि न तरेनोलयेत् परपारं न यायात् । अपि तु तरेदेव ॥ इति खस्य
व्रतपालनसामर्थ्यमुक्तम् ॥
इदं निशम्य प्रमदं दधन्नृपः प्रणीय गोष्ठीमितरां च तात्त्विकीम् ।
परीक्षितुं रतपरीक्षको मणीनिवेहमानः पुनरित्यवोचत ॥ १४ ॥

·१४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । 1 नृपो राजा विभु सूरि परीक्षितुं गुरोः पूर्वोतव्रतानां परीक्षा कर्तुमोहमानो निजहदि वाञ्छन् पुनर्व्याघुय्य इत्यमे वक्ष्यमाणप्रकारेणावोवत वदति । परीक्षितुं फवारनपरीक्षक इव । यथा माणिक्यपरीक्षाकारकः 'जवहरी' इति लोके प्रसिद्धः । स मणीन् परीक्षते रलगुणान् परीक्षयति । अल्पानल्पं वा तन्मूल्यं विधत्ते । नृपः किं कुर्वन् । इदं सूरिनिग- दितव्रतखरूपं निशम्य आकर्ण्य प्रमदमानन्दं दधद्विभ्रत् । किं कृत्वा । इतर एतस्या वार्तायाः पृथग्वर्तिनी तात्त्विकी धर्मतत्त्वसंवन्धिनी गोष्टी प्रणीय कृत्वा । पुरेऽनयीवावनिमानुपेयिवान्य एप मीने तरणेस्तनूरुहः । स मत्सरीवापकरिष्यति प्रभो क्षितेः पतीनामुत नीवृतां किमु ॥६६॥ हे सूरे, यः कृष्णविक्रमार्कादीनां संतापकारकः एष प्रत्यक्षतया लोकैर्दुष्टाशय इत्यु- घ्यमानः महादशराशौ समेतो वा तरणेर्भास्करस्य तनूरुहः पुनः शनैश्चरोमीने मीनराशी उपेयिवानागतोऽस्ति । क र । भवनिमानिन । यथा अनयी अन्यायकारको भूपतिः पुरे नगरे उपैति । हे प्रभो, व शनिमत्सरीब अमर्षयुफ इव पिशुन इव वा । "पिशुनः सूचको नीचो द्विजितो मत्सरी खलः' इति हैम्याम् । किमु क्षितेः पतीनां राज्ञा- मुताथ वा किमु निवृतां देशानाम्, देशग्रहणेन देशवासिजनानां दुर्भिक्षडमरमरक- परचक्रादिकोपदवकरणादिना अपकरिष्यति दुष्टं विधास्यति । 'वित्तकें कि किमूत च' इति हैम्याम् ॥ गुरुर्जगौ ज्योतिषिका विदन्त्यदो न धार्मिकादन्यदवैमि वाङ्मयात् । यतः प्रवृत्तिर्गृहमेधिनामियं न मुक्तिमार्गे पथिकीबभूवुषाम् ॥६६॥ गुरुहीरसूरिर्जगी पातिसाहिं प्रत्युवाच । भद एतत् श्रीमत्पृच्छ्यमानं प्रहादीनां चा- रशुभाशमपरिक्षानं ज्योतिषिका ज्योति शास्त्रविदो विदन्ति जानन्ति । पुनरहं धार्मि- फार्मसंबन्धिनो वामयात् शाखादन्यापरं वाङ्मयं नामि न वेनि । यतः कारणादियं महादीनां शुभाशुभपरिणतिकथनादिका प्रवृत्तिः प्रवर्तनं व्यापारः प्रकर्षेण वृत्तिरा- जीविका वा गृहमेधिना गृहस्थानामास्ते । परं मुक्तिमार्ग मोक्षाध्वनि पथिकीबभूवुषां पान्थीभूतानां मोक्षमार्गे प्रवृत्तानामियं प्रवृत्तिर्न स्यात् ॥ इति परीक्षार्थ साहिप्रश्ने गुरोनिषेधवाक् ॥ निपीय स श्रोत्रपुटैः सुधाशनः सुधां सुधांशोरिव तां प्रभोगिरम् । पुनर्महीमण्डलमत्स्यलान्छनश्चकार वाणीं वदनानुषङ्गिनीम् ॥ १७ ॥ स साहिः पुनर्महीमण्डलस्य क्षोणीचकस्य मत्स्यलाञ्छनः अतिशायिरूपवत्वेन रति. पतिः । 'निपघवसुधामीनाङ्कस्य प्रियाइमुपेयुषः' इति नैपधे । स साहिर्वाणी वाचं वद- नानुषङ्गिनी मुखपप्रसंगतां चकार कृतवान् । उवाचेत्सर्थः । कि कृत्वा । श्रोत्रपुटैः ख- कर्णरूपपत्रपुरकै प्रभोः सूरे ताम् अहं धर्मशास्त्रादन्यन्न वेनीति लक्षणां गिरं वाणी ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । इंसायितुं मोहाद्वक: पर्यधेच्छति। मन्दधीस्तद्वदिच्छामि कविन्दारकायितुम् ॥' इति । स्तुवति स्म । किं कृत्वा । शेखम् अवलफैजनामानं निजसामन्तीभूतं खस्यात्मनः सवेशदेशं समीपभूभागं गच्छतीति तादृशं विधाय । स्वकीयसंनिधावाकार्येत्यर्थः ॥ मया विशेषात्परदर्शनस्पृशो गवेपिताः शेख न तेषु कश्चन । व्यलोकि वाचंयमचक्रिणः सदृमृगेषु कोऽप्यस्ति मृगेन्द्रसंनिभः ।। ७१ ॥ पराग्यन्यानि बौद्ध-नयायिक-सांख्य-वैशेषिक-नास्तिक-जैमिनीयादीनि दर्शनानि स्पृशन्त्यनुभवन्त्याद्रियन्ते इति परदर्शनस्पृशः परपाक्षिका मया विशेषात् खप्रागल्भ्यप्रक- ल्पितानल्पप्रश्ननिर्वाहकरणाप्रावीण्यप्रगुणीभवद्भरितममन्दाक्षविलक्षीभवनपरिज्ञानाद्वे. पिता दृष्टाः परं तेपु तत्तद्दर्शनेषु कथन वाचंयमचक्रिणः हीरसूरैः सहक तुल्यो न व्य- लोकि न निरीक्षितः । युक्तोऽयमर्थः । मृगेषु हरिणेषु मध्ये कोऽपि कश्चिदपि मृगेन्द्रस्य केसरिणः संनिभः साधारणोऽस्ति । अपि तु न कोऽपि ॥ स्ववासयोग्यां वसतिं न कुत्रचिन्निरीक्ष्यमाणैरवसादिभिर्गुणैः । स्वयंभुवाभ्यर्थ्य निवस्तुमात्मनां मणिर्मुनीनां किमकारि मन्दिरम् ॥७२॥ हे शेख, गुणः शमदमार्जवमार्दवादिभिरभ्यर्थ्य वहीं प्रार्थनां कृत्वा आत्मनां स्वेषां निवस्तुं नितरों समकालं सर्वैरेकन संभूय वासं विधातुं स्थातुं वयंभुवा ब्रह्मणा का पार्थे । उत्प्रेक्ष्यते-मुनीनां मणिः सूरिरत्नं मन्दिरं वसतिः किमकार निर्मापितेव । गुणः किं कुर्वाणः । कुत्रचित्कस्मिन्नपि स्थाने स्वेषामात्मनां वासस्य निवसनस्य योग्यामुचितां वसति वासवेश्म नैव निरीक्ष्यमाणैरपश्यद्भिः अत एव वासादिभिरेव मेदखिभिः ॥ असौ मुहुर्मीनभुजः शनेः फलं मयानुयुक्तोऽपि न किंचिदूचिवान् । यतः कचिद्भङ्गुरसंगरो महान्भवेत्सुराणामचलोऽपि चाचलिः ।।७३ ॥ हे शेख, असी हीरसूरिर्मया चतुर्दिक्वकचक्रिणा मुहुर्वारं वारं मीनभुजो मीनराशे- भोक्तु: शनेः शनैश्चरस्य फलं भूपजनपदद्विपदचतुष्पदादीनां क्षेमाक्षेमनिर्माणलक्ष- णमनुयुक्तोऽपि पृष्टोऽपि सन् किंचित्किमप्यंशमात्रमपि नोचिवान बभापे । यतः का- रणान्महानुत्तमजनः क्वचित् काप्येकान्ते पर्षदि वा भड्रसंगरो भजनशीलप्रतिज्ञः निर्मुक्ताहीकारः स्यात् । 'प्रतिज्ञागूच संगरः' इति हैम्याम् । एतेन प्रामुक्कं यदई ज्योतिनिमित्तादिन वच्मि तत्परीक्षार्थमेव केवल मया स्वमाहात्म्यभयाद्यपि दर्शयि. स्वा पृष्ठम्।पुनरेतेन सत्त्वमात्ममार्ग चानुसृत्य शनिफलं किमपि नोचे । इद सत्यम् । मु. राणामचल: मेरुः कचिच्चाचलिरतिशयेन चञ्चल: सात् , अपितुन कदाचिदपि । न कम्पते चलनशीलवाचलिः । 'चलिपतिवदिसाहिभ्य इणिद्वित्वं च, पापतिः वापदिश्वाचलि: सासहिः इति चत्वारः प्रयोगाः' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् ॥ . .

·६७० काव्यमाला। निपीय सादरमाकर्ण्य पीत्वा च । क इच 1 मुधाशन इव । यथा अमृतपानदेवः सुधां- शोश्चन्द्रमसः सुधां निपीयते । 'पीड पाने दिवादिरात्मनेपदी च ॥ द्युतामिवार्काः पयसामिवार्णवा यतः श्रुतीनां निधयः स्थ सूरयः । इदं न जानीथ ततः कथं भवेदगोचरः कश्चन सर्वविच्चिदाम् ॥१८॥ हे सूरयः, यतः कारणाय्यं श्रुतीनां सर्वशास्त्राणां निधयः स्थ निधानानि वर्तध्वे । के इव । अर्का इव । कविसमयोकद्वादशानामपेक्षया बहुत्वम् । यथा भास्करा द्युतां का. न्तीनां निधयः । पुनः क इव । अर्णवा इव । अत्रापि कविसमयानुसरणात्सप्तानामपेक्षया बाहुल्यम् । यथा समुद्राः पयसां पानीयानां निधयः सन्ति । जैनसमयानुसारेण त्व. संख्यातास्तत्रापि बहुत्वमेव । ततस्तस्मात्कारणादिदं मदुक्तं शीरेमीनराशावागमनफलम. न्यग्रहादिचारागमादिफलं वा कथं केन प्रकारेण न जानीय वित्थ । युक्तोऽयमर्थः । उक्कमर्थमर्थान्तरेण पा द्रढयति–कविः सर्व समस्तमतीतानागतवर्तमानरहोगतप्रकट- भूतं विदन्ति जानन्तीति सर्वज्ञास्तेषां चिदां ज्ञानानां कश्चन पदार्थोऽगोचरः अविषयः अज्ञेयः । अपि तु सर्वमपि सर्वज्ञज्ञानगोचर एव । तस्मायूय समस्तं खपरशास्त्राणि जानीथ एवेति सर्वज्ञज्ञानानां महत्त्वापेक्षया बहुत्वम् । अय या मतिश्रुतावधिमनः पर्य- वकेवलाभिधानानां वहूनां ज्ञानानामप्यपेक्षया बहुत्वम् ॥ प्रवृत्त्य वार्ताखितरामु तत्फलं पुनः पुनः प्रश्नयति स भूधनः। यदा तदा स्यादपरं न धर्मतः शशाङ्कविम्बादमृतादिवोदगात् ॥१९॥ भूधनोऽकबरः पुनः पुनर्वारं वारं तत्फलं तस्य मीनराशिगतस्य छायासुतस्य फलं प्रश्नयति स्म शुभाशुभविनिर्माणकारणे पृष्टवान् । किं कृत्वा । इतरामु खद्वाद- शराशिस्थमन्दफलप्रश्नादपरामु वातासु किंवदन्तीमु प्रवृत्त्य प्रवृत्तिं कृत्वा मध्ये मध्ये भन्या वाती विधाय। पुनर्मुहुस्तदेवानुयुनकि स्मेयर्थः । यदा यस्मिन्काले तदा स्यात् . सूरिवकात धर्मतः अपरमन्यनोदगात् न प्रकटीभूतम् । कस्मादिय । शशाइविम्यादिव । यथा चन्द्रमण्डलादमृतात्पीयूपादन्यनोदच्छति । तदा मुदो-वलयोर्वशीचशो विधाय शेखं खसवेशदेशगम् । स बन्दिवृन्दारकवत्मणीतवान्पुरोऽस्य सद्भूतगुणस्तुतिं गुरोः ॥ ७० ॥ तदा तस्मिन् समये सूरिसम्यक्परीक्षाकरणानन्तरं प्रक्रमे स उचावलयस्य मेदिनीम- ण्डलस्य उपशीवशः पुरूरवायावती । 'तमेनमुवींवलयोर्यशीवशः' इति नेपधे । तथा 'पुस्रया पालऐल उर्वशीरमणय गः' इति इम्याम् । अकच्चरो मुदा हर्षेण कृत्वा अस्य शेयस्य यवनजातिगुरुपायस्य पुरोऽप्रे गुरोः सूरीन्दोः सद्भूतानो सतां यर्णनीयानां भूताना विधमानानाम् । 'भूनगुण वि भवन्तमभिष्टवन्तः' इति भफामरसवे । लुति- धर्णनां प्रणीतवान् चकार । स्वित् । वन्दिहन्दारकवत् । यथा मालपाटकघुगयो गुणानां स्नुति प्रणयति । पृन्दारकशब्देन प्राधान्यमपि तस्यते। यधा चम्मूथायाम्-'योह - ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६७१ - हंसायितुं मोहादक: पगुर्यथेच्छति। मन्दधीतद्वदिच्छामि कविन्दारकायितुम् ॥' इति । स्तुवति स्म। किं कृत्वा । शेखम् अवलफैजनामानं निजसामन्तीभूतं खस्यात्मनः सवेशदेशं समीपभूभागं गच्छत्तीति तादृशं विधाय । खकीयसंनिधावाकार्यत्यर्थः । मया विशेषात्परदर्शनस्पृशो गवेषिताः शेख न तेषु कश्चन । व्यलोकि वाचंयमचक्रिणः सदृगेषु कोऽप्यस्ति मृगेन्द्रसंनिमः ॥ ७१ ॥ पराण्यन्यानि बौद्ध-नैयायिक-सांख्य-वैशेषिक-नास्तिक-जैमिनीयादीनि दर्शनानि स्पृशन्त्यनुभवन्त्याद्रियन्ते इति परदर्शनस्पृशः परपाक्षिका मया विशेषात् खप्रागल्भ्यप्रक- पितानल्पप्रश्ननिर्वाहकरणाप्रावीण्यप्रगुणीमवरितममन्दाक्षविलक्षीमवनपरिज्ञानाद्वे- पिता दृष्टाः परं तेषु तत्तद्दर्शनेषु कश्चन वाचयमचक्रिण: हीरसूरेः सदृक् तुल्यो न व्य- लोकि न निरीक्षितः । युक्तोऽयमः। मृगेपु हरिणेपु मध्ये कोऽपि कश्चिदपि मृगेन्द्रस्य केसरिणः संनिभः साधारणोऽस्ति । अपि तु न कोऽपि ॥ स्यवासयोग्यां वसतिं न कुत्रचिनिरीक्ष्यमाणैरवसादिमिर्गुणैः । स्वयंभुवाभ्यर्थ्य निवस्तुमात्मनां मणिर्मुनीनां किमकारि मन्दिरम् ॥७२॥ हे शेख, गुणः शमदमार्जवमार्दवादिभिरभ्यर्थ्य वनीं प्रार्थनां कृत्वा आत्मनां स्वेषां निवस्तुं नितरां समकालं सर्वैरेकत्र संभूय वासं विधातु स्थातुं वयंभुवा ब्रह्मणा कर्ना पार्थे । उत्प्रेक्ष्यते--मुनीनां मणिः सूरिरत्नं मन्दिरं वसतिः किमकारि निर्मापितेव । गुणैः कि कुर्वाणः । कुन चित्कस्मिन्नपि स्थाने स्वेषामात्मनां वासस्य निवसनस्य योग्यामुचितां वसति वासवेश्म नैव निरीक्ष्यमाणैरपश्यद्भिः अत एव वासादिभिरेष मेदखिभिः ॥ असौ मुहुर्मीनभुजः शनेः फलं मयानुयुक्तोऽपि न किंचिदूचिवान् । यतः कचिद्भङ्गुरसंगरो महान्भवेत्सुराणामचलोऽपि चाचलिः ॥ ७३ ॥ हे शेख, असौ हीरसूरिर्मया चतुर्दिक्चक्रचक्रिणा मुहुर्वारं वार मीनभुजो मीनराशे- भोक्तः शनेः शनैश्चरस्य फलं भूपजनपदद्विपदचतुष्पदादीनां क्षमाक्षेमनिर्माणलक्ष- णमनुयुत्कोऽपि पृष्टोऽपि सन् किंचित्किमप्यंशमात्रमपि नोचिवान बभापे । यतः का- रणान्महानुत्तमजनः कचित् क्वाप्येकान्ते पर्षदि वा भड्रसंगरो भजनशीलप्रतिज्ञः निर्मुक्ताङ्गीकारः स्यात् । 'प्रतिज्ञागूश्च संगरः' इति हैम्याम् । एतेन प्रागुक्त यदहं ज्योतिनिमित्तादि न वच्मि तत्परीक्षार्थमेव केवल मया स्वमाहात्म्यभयाद्यपि दर्शयि- स्वा पृष्ठम्।पुनरेतेन सत्त्वमात्ममार्ग चानुसृत्य शनिफलं किमपि नोचे । इदं सत्यम् । सु. राणामचल: मेरुः क्वचिच्चाचलिरतिशयेन चञ्चल: स्यात् , अपि तुन कदाचिदपि ।न कम्पते चलनशीलवाचलिः । 'चलिपतिवदिसाहिभ्य इणित्विं च, पापतिः वावविश्वाचलि: सासहिः इति चत्वारः प्रयोगाः' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् ॥ .

·काव्यमाला। यथा सुधाब्धेरपरो न वारिधिन सिद्धसिन्धोरपरा तरङ्गिणी । न पादपः कश्चन कल्पपादपात्परो नृपः कोऽपि न चक्रवर्तिनः ॥७॥ न धेनुरन्या मुरभेः सुधाभुजां पदं न चान्यत्परमेष्ठिनः पदात् । परो न धर्मः करुणाविधेर्यथा तथास्ति कश्चिन्न वशी विभोः परः॥७॥ हे शेख, तथा तेन प्रकारेण विभोरस्मात्सूरेः परोऽन्यः कश्चिदशी जितेन्द्रियमनाः कथनकरणयोः सदृक्षो निजागीकृतप्रतिज्ञानिर्वाहको नास्त्येव । तथा कथम्। यथा सुधा- ब्धैर्यस्मिन् पीयूपप्रमुखचतुर्दशरलान्युत्पाद्यन्ते तस्मात्क्षीरसमुद्रादपरः कः श्लाघ्यो वारिधिरस्ति । न कश्चिदपि । यथा सिद्धसिन्धोर्गनाया अपरा इतराजगत्यां चित्रकारिका त्रैलोक्येऽपि त्रिभिः प्रवाहैः वाहिनी निर्मलजला च तरङ्गिणी नास्ति । यया कल्पपाद- पात्पुरतरोः परः कश्चन कामदायकः पादपो नास्ति । पुनर्यथा चक्रवर्तिनः पट्खण्डप- थिवीपतिरन्यः कश्चिनृपो नास्ति । पुनर्यथा सुधाभुजां निराणां सुरभेः कामधेनोरपरा कामदुपा सकलकामप्रदा धेनुर्न विद्यते। पुनर्यथा परमेष्ठिनो जगनाथस्य पदास्पदव्या अन्यत् अपरं पदं न वर्तते। यत्र त्रैलोक्यैश्वर्यम्, यत्र च शिविकावाहकाश्चतुःषष्ठिः सुरासुरेन्द्रा- चतुस्त्रिंशदतिशयाप्टमहाप्राविहार्यादिलक्ष्मीखत्पदादपरं किमपि पत् । अपि तु न । अय वा परमेष्टिनः स्थानान्मोक्षादपरं पदमनन्तसुखानन्दज्ञानात्मकं परमपद मित्युच्यमानं निवर्तते । पुनर्यथा करुणाविधेर्दयापालनात्परो धर्मो नास्ति । यदुकम्-'नास्ति धर्मो दयापरः' इति ।। युग्मम् ॥ श्रवःपयातिथ्यमनायि यादृशो वशी दृशा दृश्यत एव तादृशः। इदंगुणौपान्गणयञ्जगद्विरामगोचरान्कि स्थविरोऽभवद्विधिः ॥ ७६ ॥ है शेख, यादृशो यादृक्प्रकारो मत्स्यदस्यैः सम्यक् वर्ण्यमानः असो वशी पशेन्द्रि- यागि मनव वशे खाधीनप्रचाराणि सन्यस्येति योगीन्दः प्रवःपथस्य श्रवणमार्गस्य आतिथ्यमातियेयी प्राघुणतो वा अनायि मया नीतः। श्रुत इत्यर्थः । तादृशस्ताहरगुणप्र- कार एव दशा लोचनेन दृश्यते विलोक्यते । हे भयलफैज शेस, जगतो विश्वजनानां गिरा पाचामगोचरान् अविषयान् मुरासुरनररपि संस्त्रोनुमशक्यान् कथयितुं वा इदं- गुणीपान् अस्य सूरेणुगगणान् गणयन् संख्यां प्रापयन् । उत्प्रेक्ष्यते-विधिविधाता स्थविरो युद्धः किमभवत्संजात इव तन्नामापि ॥ ददाति पाता गिरिशश्च शक्तिभृच्चतुर्मुखी पञ्चमुखीं च पण्मुखीम् । भुजंगराजो द्विसहसनिहतां विभर्ति संस्तोतुमियोत्सुफीमवन् ॥ ७७ ॥ हे शेरा, यं सूरिरानं संखोतुं वर्णयितुम् । उत्प्रेक्ष्यते-उत्सुकीमयमुत्कष्टता धारयन् सन् धाता जगत्कता चनुनी मुयानां समाहारधनुर्मुसीमिव दयाति पो । पुनगिरीश: • बकरः परमुरी पभवानीव दधाति विमति। पुनः शक्तिभृत्सानि कार्तिकः षण्मुसी ·१४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । पड् वदनानीव कलयति । पुनर्भुजंगराजो नागेन्द्रः शेषनागो द्विसहस्रजिता द्वै सहसे जिला रसनाधिसहस्रमिता वा जिला रसज्ञा यस्य तस्य भावः जिवानां विंशति. शती विभर्ति धारयति । 'प्रजापतिब्रह्म चतुर्मुखो भवान् ,' तथा 'मृत्युंजयः पचमुखो. ऽष्टमूर्तिः,' तथा 'कुमारः' इति हैम्यां त्रयमपि । तथा 'यस्यासिनुरगप्रमोरिव भवे- जिह्वासह सद्वयम्' इति चम्पूकथायाम् ॥ कलिं कृतीकर्तुमय स्वयं वपुर्दधाति धर्मः किमिदंनिभाद्भुवि । गुणान्निशम्येति गुरोर्नृपस्तुतांश्चमत्कृतः स स्वपदं मुदागतः ॥ ७८ ॥ हे शेख, भुवि पृथिव्यामिदनिभादस्य सूरेाजात् अयं प्रत्यक्षलक्ष्यः खयमात्मना धी दयारूपः । उत्प्रेक्ष्यते--किम् । वपुः शरीरं दधाति । किं कर्तुम् । कलि कलिनामानं युग कृतीकर्तु कृतयुग विधातुं कृतयुगतां प्रापयितुं वा । स शेख: अवलफैजनामा इति पूर्वोक्त प्रकारे नृपस्तुतानकब्बरपातिसाहिना खमुखेन वर्णितान् गुरोहोर विजयसूरेर्गुणा- निशम्य नितरां सोत्कण्टं सरोमाञ्चं कनुक श्रुत्वा चमत्कृतो निजहृदये विस्मयं प्राप्तः सन्मुदा प्रमोदेन खपदं साहिसभाया मध्ये यत्र सर्वेऽपि सामन्तभूपाला अर्व दमी. भूयावतिष्ठन्ते, यत्र च स्वेनाप्यूर्वीभूय स्थीयते तस्मिन् स्थाने जग्मिवान् ॥ इति शेखपुरः साहिवर्णिता गुरोर्गुणाः ॥ पिरन्मुनीन्द्रस्य शमामृतं दृशा मुदश्रुदम्भेन तदुगिरन्निव । अकब्बरो बब्बरवंशमौक्तिकं पुनः पुरस्तस्य गिरं गृहीतवान् ॥ ७९ ॥ अकव्वरसाहिस्तस्य सूरेः पुरोऽग्रे पुन: पुनरपि गिर वाणी गृहीतवाञ्जग्राह । उवा- चेत्यर्थः । किंभूतः मकब्बरः । यच्चरोऽस्य पूर्वजः पातिताहिस्तस्य वंशे गोने वेणी च मौक्तिक मुक्ताफलोपमः । यदुतम्-'समुद्रस्ताम्रपर्णी च वशः करिशिरस्तथा । उत्प- धन्ते मौक्तिकानि प्रायोऽमीपु परत्र न ॥ इति वचनप्रामाण्यतः । किं कुर्वनकब्बरः । दृशा खनयनेन कृत्वा मुनीन्द्रस्य हीरसूरेः शमामृतं शान्ततासुधारसं पिबन्नाखादयन् हृदये एव खचमत्कारं वर्णयन् सादरं मुहुः पश्यन् । उत्प्रेक्ष्यते-तच्छमामृतपानं मु- दश्रुदम्भेन प्रवलप्रादुर्भवदप्रतिमोदोदीतनयनबाष्पव्याजेन उद्गिरन्वमग्निव अतितृप्ततया बह्नमृतपानं हृदयान्तरादाहरुद्रिन्निव ॥ स्फुरन्ति शिप्याः कति वो व्रतीश्वराश्चरित्रदुग्धाम्बुधिनन्दना वराः । इभमभूणां कलमा इबावनीरूहां सुमानीव करा विवस्वताम् ।।८।। हे व्रतीश्वराः सूरयः, यो युप्माकं चरित्रं सदाचरणमूलसंयमस्तदेव दुग्धाम्बुधिनन्दना क्षीरसमुद्रतनया लक्ष्मीः । 'सायमित्थमय भीमनन्दनाम्' इति नैपधे । नन्दना नन्दिनी आकारेकारान्ती द्वावपि शब्दी दृश्येते। ते तस्सा वरा भर्तारः संयमिनः । अथ वा तया लक्ष्म्या कृत्वा वराः श्रेष्ठाः व्यवहारिणश्वारित्रिणः कति कियरसंख्याकाः शिघ्या विनेयाः स्फुरन्ति वर्तन्ते । केपामिव । इभप्रभूणामिव यूधनायगजराजानामिव । महत्त्वाद्वहुत्वाद्वा ·६७४ काव्यमाला । , . बहुत्वम् । कलभात्रिंशदब्ददेशीयाः सिन्धुरा भवेयुः। पुनः केपामिव । अवनीरहामिव । 'रुटरुहजन्मजैः' इति हैम्याम् । यथा वृक्षाणां सुमानि पुष्पाणीव भवेयुः । पुनः केपामिव । विवस्वतामिव । यथा मार्तण्डानां कराः किरणाः स्युः ॥ इति साहे: गुरून्प्रति शिष्यप्रश्नः ।। नृपं प्रति व्याहृतवानिति व्रतीशिता कियन्तो मम सन्ति भूपते । इदं मुनीन्द्राननपद्मसंभवं स भृङ्गवद्वाड्मकरन्दमापपौ।। ८१॥ ततो प्रतीशिता सूरिनुपमकब्धरं प्रति इत्यमुना प्रकारेण व्याहृतवान् भापते स्म । हे भूपते, मम शिष्याः कियन्तः कतिचिद्वर्तन् । परै संख्या नाख्यायि । यतः सन्तः उत्तमा निजगौरवं स्वमुखेनैव न ख्यापयन्ति । यदुक्तम्-'न सौख्यसौभाग्यकरा नृणां गुणाः स्वयं गृहीता युवतीस्तना इव । परैर्ग्रहीता द्वितयं वितन्वते न तेन गृह्णाति निजं गुणं महान् ॥' इति । ततोऽनन्तरं स भूमान् इदं खमदपरिहारद्वारा शिष्यसंख्याकथन- रूपं मुनीन्द्रस्य सूरेराननं मुखमेव पद्मं कमलं तस्मात्संभव उत्पत्तिर्यस्य तादृशं वाक् वचनमेव मकरन्दं मधु आपपी सादरं शृणोति स्म। किंवत् । भृङ्गवत् । यथा भ्रमरकः कमलोद्भवं मकरन्दमापिबति । 'सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कजः' इति सारखतव्याक- रणप्रान्वे आपीत इति प्रयोगो दृश्यते । जगाद गाजी गणपुंगवं पुनः पुरा मयेति श्रुतिगोचरीकृतम् । विलोचनानामिव भोगिनां विभोः सहस्रयुग्मं शमिनां समस्ति वः।।८२॥ मुद्गलजनपदप्रसिद्धं महत्त्वख्यापक यवनज्ञातेरभिधानं गाजीति । स गाजी अकबर- साहिः गणपुंगवं तपागच्छरपमं मुख्यं वा प्रति जगाद गदति स्म । हे व्रतीश्वराः, पुरा पूर्व मया जनवार्तया इति श्रुयोः श्रवणयोगोंचरीकृतं विषये विहितमास्ते वर्तते । इति किम् । यो युप्माकं शमिना शिष्यीभूतानां साधूनां सहस्रस्य युग्मं युगलं द्विसहस्री। सम्यक् विद्यते इति समस्ति । केपामिय । विलोचनानामिव । यथा भोगिनां भुजंगमानां विभोः स्वामिनः शेषनागराजस्य नेत्राणां नयनानां सहसयी आस्वे । 'शेषो नागाधि- पोऽनन्तो द्विसहस्राक्ष मालुकः' इति हेम्याम् । सहस्रफणामण्डलैधरणीधारकत्वात् सह- सफणानां सहस्रनेत्रद्वयभायात् ॥ इति साहिना स्वयमेवो फसूरिशिष्यसंस्था । . ततः क्षितीन्द्रः """"." . ........................................................... सतः स्वयं सूरिशिष्यफयनानन्तरं क्षितीन्दः साहिः प्रवीश्वरं सूरि प्रति समीपं भग- वासंनिधान भजन्ति इति तत्समयसूरिसमीपस्थायुकानो प्रतिनो साधूनामभिधा नामानि पृति । ततसस्य नृपस्य पुरोऽने परस्परमन्योन्य तद्विदो मतिनामस्त एय महिनो गीतार्थी एय ताः पण्डितनामामिधा अभियानानि अवदन्कषयति स्म । के- ·4 १४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पामिव । महामणीनामिव । यथा तद्विदो महामणोगुणवेत्तारः परीक्षका महामणीमभिधा वनमरकतवयपमरागादिनामानि कश्यति ॥ इति यतिना परस्पराभिधाननिवेदनम् ॥ गृहादथानायितमङ्गजन्मना स खानखानेन च मुक्तमप्रतः । महीमरुत्वान्प्रमदादिवोपदां मुनीशितुर्दोकयति स पुस्तकम् ॥ ८४ ॥ अय गुरोः शिष्याना नामावधारणानन्तरं महीमरुत्वान् भूमीन्द्रः । 'पृतनापाडुन- धन्वा मरुत्वान्मघवा' इति हैम्याम् । प्रमदादानन्दात् उपदा प्राभूतमिव मुनीशितुः सूरेः पुरोऽप्रे पुस्तकं ढोकयति स्म । किंभूतं पुस्तकम् । अगजन्मना शेखूजीनामा युद्धपुत्रेण गृहात्खभवनमध्यादानायितं लोके 'अणाव्यु' इति प्रसिद्धं च पुनः पानखानेन मीयांसाननाम्ना साहिसामन्तेन साहेराप्तेन ततः संभामे गूर्जरपातिसाहिविजय विधान- समये धीमदकब्बरपातिसाहिना स्वयं खानखान इति दत्तविरुदेन अप्रतो कृपपुरस्तात् भानीय मुकं साहिप्रतिशिष्टशेखूजीसूनुना मन्दिरमञ्जूपाभ्यो निष्कादय मीयांसानस्य हस्ते प्रदत्तं तेन च नृपाने पुजीकृतम् ॥ ततस्तदुन्मुद्य पुरो धराविधोरवाचि वाचंयमपुंगधैर्गुरोः । रहस्समेतस्य पुनयंगादि तैरमुप्य सख्युः सखिवत्स्वचेतसः ॥ ८५ ॥ तत आनयनानन्तरं प्रभोः सूरेः वाचयमपुंगवैयतिकुरैः पण्डिताखण्डले: तत्पुस्त- कमुन्मुख समस्ताः पुस्तिकारछोढयित्वा धराविधोर्मेदिनीन्दोः पुरोऽमे अवाचि वाच्यते स्म । पुनस्तगीताधरेतस्य साहेः पुरोऽमुध्य पुस्तकस्य मध्ये लिखितस्य शास्त्रस्य रहस्यम् इदं पुस्तकमेतमाम शास्त्रमन चैतद्वाच्यमित्यादि हादै न्यगादि कथितम् । किंवत् । राषि- पत् । यथा सखिभिर्मिः सख्युः स्वकीयनिरन्तरमनसः सस्युः पुनः खर्चतरो निजहद- यस्य रहस्यं गधे हाद निगद्यते प्रोच्यते। उदीतम.रिद रुद्रविग्रहैरिवास्तपुप्पध्वजकालकेलिभिः । पुनस्तमस्तोमभिदाविदांवरैः परैरुपाडैरिव पद्मिनीवरैः ।। ८६ ॥ यह पुस्तकगाकमध्ये सदा एकादश सेषां विग्रहररिय एकादरासंध्या: भाषा- F-मूत्रकद-स्थाना-समवायाग-विवाहप्राप्ती-शाताधर्मकयाह-अन्तवान्त- उपासकदशाह अपुत्तरोपपातिकादान-प्रभव्याकरणार-विपाकभुताइलक्षणरहे रुदीतं प्रादुर्भूतम् । कि लक्षणः : रविप्रहय । मस: क्षिप्तो विनाशितः पुष्पश्यतः कंदर्प. सया कालः कलिकालो दलविदोपसयोः फेलिविलासो यः । उदीतमातधिनवानशन' पनि नपधे । पुनरिह पुस्तके पपिनीवरेनलिनीनधिभास्कररिव पन्योऽन्यदादाभिः उपपत्तिा-राजप्रीय-जीवाभिगमसापना-जम्बूद्वीपप्रज्ञातिका चन्द्राप्तिका-सूर्य- मासिक-निरयापनिजा-कस्सिका पायतशिका-पुरिना-युपडिका गणिदशा- पनि द्वारायस्यारानाभव पाध्याापारपारदीये । किमतः उपसूर्य ।

·काव्यमाला। तमसामज्ञानानां दुष्कृतानां वा अन्धकाराणां स्तोमस्य समूहस्य भिदायां विदारणे विदो- वरैः कुशलैः वेत्तृषु मुख्यैः । प्रकीर्णकैर्धर्मधरापतेरिव प्रकीर्णकैः प्रादुरभावि तत्र च । परश्वधैश्छेदफरारुहामिवाहसां छेदवरागमैस्तथा ॥ ८ ॥ चतुःप्रमाणैरपि मूलवाध्मयैश्चतुर्गतीनां प्रतिपेधकैरिव । युगेन वा नन्द्यनुयोगशास्त्रयोदशोरिव श्रीजिनशासनश्रिया ॥ ८ ॥ च पुनस्खन पुस्तके चतुःशरण-आतुरप्रत्याख्यान-महाप्रत्याख्यान-भक्तपरिज्ञान- वेदुलवैकालिक-चन्द्राविध्वज-गणिविद्या-मरणविभक्ति-देवेन्द्रस्तव-संस्तारकप्रकीर्ण- क-इति नामभिर्दशप्रकीर्णकैः प्रादुरभावि प्रकटीभूतम् । उत्प्रेक्ष्यते-धर्मधरापतेः धर्मनानो राज्ञः प्रकीर्णकैश्वामररिव । तथा पुन: निशीथ-महानिशीथ व्यवहार-दशा- श्रुतस्कन्ध-पञ्चकल्प-जीमूतकल्प-वृहत्कल्पनामभिः छेद इति संशया वरैः प्रधानः आगमः सिद्धान्तः आविर्भूयते स्म । किंभूतः । अहसां पापानां छेदकरः खण्डशः का. रिभिः । करिव । परश्वधरिन । यधा कुठारः धराकहां वृक्षाणां शतसहसलक्षशः शकल. कारकैः भूयते । अपि पुनश्चत्वारि प्रमाणानि येषां तैश्चतुःप्रमाणैः मूलवायः आवश्य- कदशवकालिक-उत्तरायन-पिण्डनियुक्ति-रितिमूलाभिधानराद्धान्तराविरमावि । उत्प्रे- क्ष्यते-चतुःप्रमाणत्वेन चतुर्णा नरक-तिर्यड्-मानव-दानवाहितानां दुष्टानां निकृष्टाना अपभ्रमणहेतूनां नीचजातीनां वा गतीनां प्रतिपेनिंचारकरिव । पा पुनः नन्दी तथा अनुयोग इति नाम ययोस्ताशयोः शास्त्रयोर्युगेन द्वन्द्वेन प्रकटीभूतम् । उत्प्रेक्ष्यते- श्रीजिनशासनधिया श्रीमन्महावीराहन्मतलक्ष्म्या दशोर्द्वयं नयनयोर्यामला किमेतावता पचचत्वारिंशदागमाः संजाताः ॥ युग्मम् ॥ अलंकृतिज्यौतिपकाव्यनाटकप्रमाणवेदान्तसलक्षणागमान् । अदर्शयन्साधुसुधांशुसाधवो नृपस्य भावानिव भानुभानवः ॥ ८९ ॥ अयापरमासनसत्करशास्त्राणां नामान्याह-अलंकृतिः वाग्भटालंकार-काव्यानुशा. सन-छन्दोनुशासन-वृत्तरभाकरादयोऽलंकारमन्थाः, ज्योतिपाणि नारचन्द्र-भारम्भसि- दि-वाराहीसंहिता-खण्डसाद--कर्णकुतूहलादीनि ज्योतिःशास्त्राणि, काव्यानि रघु. वंश-मेघदूत-कुमारसंभव-किरात-माप-नेपध-चम्पू-कादम्यरी-पमानन्द-यदुमुन्द. राधानि, नाटकानि पिङ्गलमरतादीनि तथा हन्मद-दूताहद-रघुभीमनाटकादीनि च नाटकशालागि, तया प्रमाणं सर्कपरिभाषा-सप्तपदार्थी-मितमापिणी-प्रमागमापा- शशधरचरदराजी-मणिकण्टवर्धमान-प्रशस्वपदमाप्य-वर्धमानेन्दु-फिरणावली-चिन्ता- मगि-राजन-पूर्वमीमांसा-पाध्यायी-जनप्रमाण-प्रमाणमारी-स्याद्वादमारी-रमा- परावतारिका-समिति-स्याद्वादरमाकरादीनि प्रभापशाखानि, वेदान्त उपनिषद-का- यजुः-साम-पर्वगामियदानों वृत्तिवा, सहलक्षणः इन्द्र-चर-बार रन-आपि. - ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ६७७ शली-शाकटायन-पाणिनि-अमरचन्द्रजिनेन्द्रौ इत्यष्टी व्याकरणानि । अथ वा ऐन्द्र-पा. णिनि-जिनेन्द्र-शाकटायन-वायने चान्द्र सरखतीकष्ठाभरणं बुद्धिसागर विश्रान्तवि- द्याधर च भीमासनकलापकं मुष्टिव्याकरणं शैवं गौड नन्दिजयोत्पलं-'सारखत सिद्ध- हेमं जयदेमं तथापरम् । इति व्याकरणं प्रोकं सिद्धप्राभृतसंभवम् ।।' इत्यष्टादशव्याकरण: सह वर्तन्ते ये ते तादृशा आगमाः सिद्धान्ताः अगोपाइनियुक्तिचूर्णिभाष्यादयः सर्वेऽपि तत्पुस्तकान्तर्यर्तमाना प्रन्यास्तान् साधुषुधांशोः सूरीन्द्रस्य साधको गीतार्था नृपस्यादर्श- यन् नामप्राहं दर्शयन्ति स्म । के इव । भानुभानव इच । यथा दिनकरकिरणा भावान् जगत्पदार्थसार्थान् दर्शयन्ति प्रकाशयन्ति ॥ निभाल्य निःशेषमिदं वचक्षुषा हृदा दधत्नीतिमिवेन्दिरात्मजः । बभाण भूमीघुमणिर्गणीश्वरं तृणीकृतानेकनरेन्द्रविक्रमः ॥९० ॥ भूमीघुमणिः क्षोणीसहस्रकिरण: पातिसाहिः। मध्यदिनावधिविधेमुधाविवस्वान्' इति नैपधे । गणीश्वरमनूचानचक्रिणं प्रति बमाण वदति स्म । किंभूतः । तृणीकृतः अधरि- तस्विरस्कृतः तृणप्रायो गणितः अनेकेषां परोलक्षाणां नरेन्द्राणां क्षोणीपालानां विक्रमो वीर्य येन । किं कुर्वन् । हृदा हृदयेन प्रीति प्रमोदं स्नेहं च दधत् । क इव । इन्दिरा. स्मज इव । यथा कमलानन्दनो हृदा वक्षसा कृता । 'ममासनार्धे भव मण्डनं ननु प्रिये मदुत्सद्गविभूषणं भव । भ्रमाद्रमादालपमहमृघ्यतो विना ममोरः कररलवासनम् ॥ इति नैषधे । प्रोति प्रीत्या स्वपनी धत्ते । किं कृत्वा । वचक्षुपा निजनेत्रेण निःशेष सम- स्तमपि तत्पुस्तकं निभाल्य विलोकयित्वा ॥ इति यतिधोकपुस्तकरहत्यावबोधः । पुराभवत्प्रीतिपदं वयस्यवद्विशारदेन्दुभम पद्मसुन्दरः । न येन सेहेऽम्बुरुहामिवावली हिमर्तुना पण्डितराजगर्विताम् ॥ ९१ ॥ हे सूरे, पुरा पूर्व मम वयस्थवन्मित्रमिव प्रीतिपदं नेहभाजनं पप्रमुन्दर इति नामा विशारदेन्दुः विचक्षणचन्द्रमाः अभवद्वभूव । येन पद्मसुन्दरेण पण्डितराजस्य कस्य- चिद्वाराणसीतः पठित्वा समेतस्य स्वगुरुणाप्यजेयतां स्वरा प्रख्यापयतः पण्डितवि. शेषविप्रस्य पण्डितराजेत्यभिधानं प्रकटयतः गर्षिता स्वचित्तकल्पितानल्पाहंकारित्व न सेहे न सोढा । पादेनि विनिय सभासमक्षं तद्रव निर्वासयामासेखपः । फेनेव । हिम. नेय । यथा हेमन्तकालेन भम्बुरुहां पमानामावलिन सह्यते । हिमपातेन पानि कोमलत्वादिलित्वा यान्ति ।। जगाम स वर्गिमृगीदृशां दृशामथातिथेयी परिणामतो विधेः । मुहुर्भयाशोचि स वातपातिताजिरप्ररुदामरसालपद्विभो ॥ १२ ॥ हे रिमो हे सूरे, अघ पाकियता पाटेन म पदमुन्दरो विधेवरसा परिणामतो यशतः सगिका सर्गजन्मनां देपानों मृगीहशा संत्रतहरिणनेनागानानाना शां लोचनानामानिधेयी प्रानुसीमापं जगाम मप्राप । सनमास सर्ग गमनानन्तरं गमय

·काव्यमाला।
मुहुर्वारंवारमशोचि शोचितः शोकगोचरतां प्रापितः । किंवत् । वावेन प्रचण्डपबनेन
पातितो मूलादुन्मूल्य निक्षिप्तः अजिरे खगृहागणे प्ररूढ उद्गतः अमरसालवरकल्परक्ष
इव । यथा निजगृहाजिरोद्तवातनिष्पातितरुः शोच्यते तथा मयासी मुगल: शो.
च्यते इत्यर्थः ।।
अमुप्य शिष्येषु गवेपयन्नहं न साधिमानं बहुपात्फलेष्विव ।
चकार तत्पुस्तकमात्मसात्ततो यदिन्दिरा नीतिमुचं विमुञ्चति ॥९३ ।।
हे सूरे, ततः पद्मसुन्दरस्य स्वर्गगमनानन्तरं तस्य मद्यस्यस्य पुस्तकं लिपीकृतसर्व-
शास्त्रचकमात्मसान्मया दत्तं चकार । उत्तमपुरुपैकवचनं णप् । मद्गृहे एवाह रक्षितवानि.
त्यर्थः । अहं किं फुर्वन् । अमुष्य मम सख्युः पद्मसुन्दरस्य शिध्येषु विनेयेषु साधो.
भीवं साधिमानं साध्याचारतां श्रीसमीचीनभावम् । 'वयातः किं नरसाधिमभ्रमः'
इति नैषधे। न गवेषयन् अपश्यन् । केष्विव । बहुपात्फलेष्विव ।यथा न्यग्रोधपादपफलेषु
साधिमा चारता न गवेष्यते गृहीतम् । कुतः। यतः कारणात् नीतिमुचं न्यायस्या-
गिनं खाचारहीनं नरमिन्दिरा श्रीविमुञ्चति जहाति । यदुतम्–'सत्यपि सुकृते कर्मणि
दुनीतिरपान्तरे श्रियं हरति । तेलेऽनुपमुक्केऽपि हि दीपशिखां किमु न वाताली ॥'
इति । यस्तु सदाचारवांस्तमेवांगत्य लक्ष्मीः श्रयते ॥
दिनान्तसंध्यासमयखधाशनाम्बुजाननाकोशमिवाखिलागमम् ।
इमं प्रदास्याम्यहमत्र कस्यचिन्महानुभावस्य हृदेत्यचिन्तयम् ॥ १४ ॥
हे सूरे, अहं तत्समस्तपुस्तकं वसात्कृत्वा हृदि निजमनसि इत्यमुना प्रकारेणाचिन्तयं
विचारितवान् । इति किम् । यदहमत्र जगति मम मण्डले परजनपदे वा वासिनः
कस्यचिदसाधारणाचारवत्तया सकलमहीमण्डलाखण्डविख्यातिभाजः महानुभावस्य
साधो इमं पद्मसुन्दरसंवन्धिनमखिलागमं सर्वशास्त्रं प्रदास्यामि । उत्प्रेक्ष्यते-दि-
नान्तस्य संध्यासमयस्य पितृसूकालस्य स्वधा आहुतिविशेषः अशन भोजनं यस्य स
खधाशनस्तस्य अम्बुजानना पनवदना । सरखती देवतेत्यर्थः । “दिनान्तसंध्यासमयस्य
देवता' इति नैषधे। तस्याः कोशं भाण्डागारपुस्तकमिव ।श्रूयते हि-नवव्याकरणं चि.
कीर्पता हैमाचार्येण सिद्धराजजयसिंहदेवजनाः स्वकीयश्राद्धाच काश्मीरे प्रेषिताः । ते
च वाग्देवीवसतिं गत्वा ब्राह्मीं संपूज्यागुरुक्षेपपूर्व व्याकरणपुस्तकं याचन्ते स्म । तदेव
तया साक्षाद्भूय सन्मूर्तिरेका त्वत्पावें हेमाचार्यरूपास्तीति राज्ञो वाचिककथनपूर्व व्या.
करणपुस्तकानि समर्पितानि । अन्येषां पूजामार्गणादिविधिना प्रातः पुस्तकं दृश्यते न
वाग्देवी । ततः काश्मीरे बाया माण्डागरोऽस्तीति । तेषु सर्वाणि पुस्तकान्यपि
सन्तीति ॥
ततो गुणागण्यमणीमहार्णवा न वीक्षिताः केऽपि दृशा भवादृशाः ।
पदे पदे स्युः किमु निर्जरार्जुनीमणीमहीजन्मनिपावनीधराः ॥१५॥

·१४ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । हे सूरे, ततस्तत्पुस्तकप्रदानयोग्यापरपानानवेक्षणरक्षणकारणाद्गुणा एव गणयितुं प्र. माणीकर्तुमशक्या: गणनाही गण्या न गण्या अगण्या वा मण्यो रत्नानि तेषां महा. वाः क्षीरनीराशयाः रत्नाकरत्वात् भवादृशाः श्रीमत्सदृशाः केऽपि परे दशा मया लोचनेन न वीक्षिता दृष्टाः । युक्तोऽयमर्थः । हे गुरो, निर्जराणामर्जुनी सुरगवी काम- धेनुः, मणी मुरमाणिक्यं चिन्तारत्नम्, महीजन्मानः सुरतरवः कल्पद्रुमाः, निपाः मुर- कलशाः कामकुम्भाः, अवनीधराः सुरगिरयः मेरुपर्वताः । किमु इति प्रश्न । पदे पदे स्थाने स्थाने किं स्युः । अपि तु न भवेयुः । निर्जरशब्दादरे अर्जुन्यादयः शब्दाः यो. ज्याः । ततः कामधेन्वादीनि नामानि भवन्ति । यथा श्रीचिन्तामणिपार्श्वनाथस्तोत्रे- 'गीर्वाणगुमकुम्भधेनुमणयस्तस्यागणेरिङ्गिणः' इति ॥ इदं तदादत्तसमस्तपुस्तकं मुनीश्वरा मामनुगृह्य शिष्यवत् । यदत्र पात्रप्रतिपादनं नृणां भवाम्बुराशौ कलशीसुतीयते ॥ ९६ ॥ हे मुनीश्वराः सूरयः, तदुत्तमपात्रत्वादिकारणात् शिष्यवग्निजविनयमिव खभक- मिव था मामनुगृह्य ममोपरि अनुग्रहं प्रसादं विधाय इदं पद्मसुन्दरसत्क श्रीमत्पुरो मया दीकितं समस्तमपि पुस्तकं लिपीकृतशास्त्रजातमादत्त गृहीत । यतो हेतोरन जगति पात्रप्रतिपादन साधुदानं नृणां भव्यजनानां भवाम्युराशी संसारसमुद्र कलशी- मुतीयते अगस्तमि (स्विरि)वाचरति । भवद्यागरं निष्ठापयति । घटः कुम्भः कलशः प्रयोऽपि पुंस्त्रीलिङ्गे ॥ मतिं श्रुतिक्षीरधिपारदृश्वरी यतो वहन्तः स्थ तपखिशेखराः । इमं ततोऽलंकुरुतां मरालवद्विरश्चिपुञ्या इव वः कराम्बुजम् ।। ९७ ॥ हे तपखिशेसराः, तपोरूप सं खापतेयमस्त्येपामिति तपखिनः । 'अस्य खं तपो- योगसमाधयः' इति हैम्याम् । एतावता श्रमणावतंसाः श्राम्यन्ति तपसा इति श्रमणा इति मगद्विशेषणेन सार्थकं पूर्वोक्कं नाम । यतः कारणात् श्रुतयः शमाणि ता एप क्षीरधिर्दुग्धाम्मोनिधिस्तस्य पारं दृष्टवतीति पारगामिनी मति युदि यहन्तो धारयन्तः स्थ वर्तध्ये । ततोऽद्वतयुद्धिमत्वहेतोरिदं पुस्तकं विरचिपुड्याः 'दशमं ब्रह्मणः गुता' इत्युचरयात् विधातुर्नन्दिन्याः सरखत्या इय वो युष्माकं कराम्युजं पानिपममलंक. रोत । किंवत् । मरालयत् । यथा राजहंसः करतुला रकत्वेन कोकनदमलंकुरुते । वि. रविषुभ्या अपि करकमले पुस्तकमाते । 'पुस्खकव्यमहत्ता च' इति लोभे ॥ इति पुन- कोत्पत्तितत्पदानकपनम् ॥ इदं तदाकर्ण्य स फर्णकेसरी गिरं न्यगादीतमसामयावरीम् । अवाप्ततृप्तरगनैरिवामुना न कृत्यमास्ते बहुधीवरीवर ॥ ९८ ॥ 1. दीवारान्तोऽपि ममीशन्दो नाममासायों प्रसिद्ध एष.

·काव्यमाला। - मुहुर्वारंवारमशोचि शोचितः शोकगोचरतां प्रापितः । किंवत् । वातेन प्रचण्डपवनेन पातितो मूलादुन्मूल्य निक्षिप्तः अजिरे खगृहागणे प्ररूढ उद्गतः अमरसालवत्कल्पवृक्ष इच । यथा निजगृहाजिरोद्गतवातनिष्पातितरुः शोच्यते तया मयासी मुद्गल: शो. च्यते इत्यर्थः ॥ अमुष्य शिष्येषु गवेषयन्नहं न साधिमानं बहुपात्फलेष्विव । चकार तसुस्तकमात्मसात्ततो यदिन्दिरा नीतिमुचं विमुञ्चति ॥९३ ॥ है सूरे, तत: पद्मसुन्दरस्य स्वर्गगमनानन्तरं तस्य मयस्यस्य पुस्तकं लिपीकृतसर्व- शास्त्रचकमात्मसान्मया दत्तं चकार । उत्तमपुरुषैकवचनं गप्। मद्गृहे एवाहं रक्षितवानि- त्यर्थः । अहं किं कुर्वन् । अमुध्य मम सख्युः पद्मसुन्दरस्य शिष्येषु विनेयेषु साधो- भीवं साधिमानं साध्वाचारतां श्रीसमीचीनभावम् । 'स्वयादतः किं नरसाधिमत्रम:' इति नैषधे। न गवेषयन् अपश्यन् । केष्विव। वहुपात्फलेष्विव । यथा न्यग्रोधपादपफलेषु साधिमा चारता न गवेष्यते गृहीतम् । कुतः । यतः कारणात् नीतिमुचं न्यायत्या. गिनं खाचारहीनं नरमिन्दिरा श्रीविमुञ्चति जहाति । यदु कम्-'सत्यपि सुकृते कर्मणि. दुर्नीतिरपान्तरे श्रियं हरति । तैलेऽनुपभुक्तेऽपि हि दीपशिखां किमु न वाताली ॥' इति । यस्तु सदाचारवांस्तमेवांगत्य लक्ष्मीः श्रयते ॥ दिनान्तसंध्यासमयखधाशनाम्बुजाननाकोशमिवाखिलागमम् । इमं प्रदास्याम्यहमत्र कस्यचिन्महानुभावस्य हृदेत्यचिन्तयम् ॥ ९४ ।। हे सूरे, अहं तत्समस्तपुस्तकं खसात्कृत्वा हृदि निजमनसि इत्यमुना प्रकारेणाचिन्तयं विचारितवान् । इति किम् । यदहमत्र जगति मम मण्डले परजनपदे वा वासिनः कस्यचिदसाधारणाचारवत्तया सकलमहीमण्डलाखण्डविख्यातिभाजः महानुभावस्य साधो इमं पद्मसुन्दरसंवन्धिनमखिलागमं सर्वशास्त्रं प्रदास्यामि । उत्प्रेक्ष्यते--दि- नान्तस्य संध्यासमयस्य पितृसूकालस्य स्वधा आहुतिविशेषः अशनं भोजनं यस्य स खधाशनस्तस्य अम्युजानना पनवदना । सरखती देवतेत्यर्थः । 'दिनान्तसंध्यासमयस्स देवता' इति नैपधे । तस्याः कोशं भाण्डागारपुस्तकमिव । श्रूयते हि-नवव्याकरणं चि. कीर्पता ईमाचार्येण सिद्धराजजयसिंहदेवजनाः स्वकीयभाद्धाथ कादमीरे प्रेपिताः । ते च वाग्देवीवसतिं गत्वा ब्राही संपूज्यागुरुरक्षेपपूर्व व्याकरणपुस्तकं याचन्वे सतिदेव तया साक्षाद्य सन्मूर्तिरेका त्वत्पार्थे हेमाचार्यरूपास्तीति राज्ञो वाचिककथनपूर्व व्या. करणपुस्तकानि समर्पितानि । अन्येषां पूजामार्गणादिविधिना प्रातः पुस्तकं दृश्यते न वाग्देवी । ततः काश्मीरे प्रादया भाण्डागारोऽस्तीति । तेषु सर्वापि पुस्तकान्यपि सन्तीति॥ ततो गुणागण्यमणीमहार्णवा न वीक्षिताः केऽपि दृशा भवादृशाः। पदे पदे स्युः किमु निर्जरार्जुनीमणीमहीजन्मनिपावनीधराः ॥९॥ ।

·१४ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । ६७९ हे सूरे, ततस्तत्पुस्तकप्रदानयोग्यापरपानानवेक्षणरक्षणकारणाद्गुणा एव गणयितुं - माणीकर्तुमशक्याः गणनार्हा गण्या न गण्या अगण्या वा मण्यो रत्नानि तेषां महा. गंवाः क्षीरनीराशयाः रत्नाकरत्वात् भवादशाः श्रीमत्सदृशाः केऽपि परे दशा मया लोचनेन न वीक्षिता दृष्टाः । युक्तोऽयमर्थः । हे गुरो, निर्जराणामजुंनी सुरगवी काम- धेनुः, मणी सुरमाणिक्यं चिन्तारन्नम्, महीजन्मानः सुरतरवः कल्पद्रुमाः, निपाः मुर- कलशाः कामकुम्भाः, अवनीधराः सुरगिरयः मेरुपर्वताः । किमु इति प्रश्ने । पदे पदे स्थाने स्थाने किं स्युः । अपि तु न भवेयुः । निर्जरशब्दादरे अर्जुन्यादयः शब्दाः यो. ज्याः । ततः कामधेन्वादीनि नामानि भवन्ति । यथा श्रीचिन्तामणिपार्श्वनाथस्तोत्र- 'गोवागगुमकुम्भधेनुमणयस्तस्याङ्गगैरिङ्गिणः' इति ॥ इदं तदादत्तसमस्तपुस्तकं मुनीश्वरा मामनुगृह्य शिष्यवत् । यदत्र पात्रप्रतिपादनं नृणां भवाम्बुराशौ कलशीसुतीयते ॥ ९६ ॥ हे मुनीश्वराः सूरयः, तदुत्तमपात्रत्वादिकारणात् शिष्यवनिजविनेयमिव स्वभक्त- मिव वा मामनुगृह ममोपरि अनुग्रहं प्रसाद विधाय इदं पद्ममुन्दरसत्कं श्रीमत्पुरो मया दीकितं समस्तमपि पुस्तक लिपीकृतशास्त्रजातमादत्त गृहीत । यतो हेतोरन जगति पानप्रतिपादनं साधुदानं नृणां भव्यजनानां भवाम्पुराशी संसारसमुदे कलशी- मुतीयते अगस्तमि(स्तिरि)वाचरति । भवसागरं निष्ठापयति । घटः कुम्भः कलशः त्रयोऽपि पुंस्त्रीलि ॥ मतिं श्रुतिक्षीरधिपारदृश्वरी यतो वहन्तः स तपखिशेखराः । इमं ततोऽलंकुरुतां मरालवद्विरश्चिपुत्र्या इव वः कराम्बुजम् ॥ ९७ ॥ हे तपखिशेराराः, तपोरूपं खं खापतेयमस्त्येषामिति तपखिनः । अस्य सं तपो- योगसमाधयः' इति हम्याम् । एतावता श्रमणावतंसाः श्राम्यन्ति तपसा इति श्रमणा इति भगवद्विशेषणेन सार्थकं पूर्वोकं नाम । यतः कारणात् श्रुतयः शास्त्राणि ता एवं शीरभिर्दुग्धाम्भोनिधिस्तस्य पारं दृष्टवतीति पारगामिनी मति बुद्धिं वहन्तो धारयन्तः स्थ यतध्वे । ततोऽतयुद्धिमत्वहेतोरिदं पुस्तकं विरचिपुत्र्याः 'दशमं ब्रह्मणः मुता' इत्युतत्वात् विधातुर्नन्दिन्याः सरखत्या इय वो युष्माकं कराम्बुजं पाणिपसमलंक- रोतु । किंवत् । मरालवत् । यया राजहंसः करतुला रकत्येन कोकनदमलंकुरुते । वि. रमिपुज्या अपि करकमले पुस्तकमासे । 'पुलकव्यप्रहसा च' इति स्तोत्रे ॥ इति पुस्त. पोत्पत्तितत्पदानकयनम् ॥ इदं तदाकर्ण्य स कर्णकेसरी गिरं न्यगादीत्तमसामवावरीम् । अवाप्ततृप्तरशनैरिवानुना न कृत्यमाले बहुधीवरीवर ॥ ९८ ॥ १. दीकारान्तोऽपि मगीसदो नाममालायां प्रसिद्ध एव. - ·काव्यमाला। स कर्णकेसरी पण्डितपश्चाननः सूरिस्तदा पुस्तकदर्शनसमये इदं पुस्तकं यूयं गृहीत इति नृपतिनिगदितमाफर्ण्य श्रुत्वा तमसामज्ञानानां पाप्मनां वा भवावरीमपनेत्रीम् । 'ओण अपनयने' श्रोण धातुः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति वनिष्प्रत्ययः। 'णोन्ता. द्वातो डीपौ' इति केचिदिति वन्प्रत्ययस्य डीप् आगमो नकारस्य राकारादेशः । 'विनोरनुनासिकस्य' इति सूत्रेण धातोर्णकारस्याकारादेशः । ओकारस्यावादेशः। अयापरी इति सिद्धम् इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । दुरितहन्त्री गिरं वाणी न्यगादीत् वमापे । किमुवाच-बहवो धीमन्तो बुद्धिमन्तो वर्तन्ते यस्यां सा बहुधीवरी नगरी श्रीकरी तस्या वरः पतिस्तस्यां वरः श्रेष्ठः सर्ववेतृत्वात् सर्वाधिपतित्वात्तस्य संबोधनम् । बहुजीही वा ततो वहुधीवरी बहुधीवा इति प्रयोगद्वयं स्यात्। 'वनोर च' वनन्तास्त्रियां डीप रचान्तादेशादि सर्व पूर्ववत् । अयमपि प्रयोगः प्रक्रियायामेव । पुस्तकेन कृत्वा मम किमपि कृलं कार्य नास्ति न विद्यते । कस्येव । अवाप्ततृप्तेरिव । यथा अवा- सा लब्धा तृप्तिः साहिलं येन । एतावता आकण्ठमिच्छापूरणपर्यन्तं भुक्त्वोत्थितस्य पुंसः अशने भोजने कृत्वा किमपि कार्य न स्यात् ।। नरेन्द्र यावतिनां विलोक्यते तदस्त्यमीपां क्रियतेऽधिकेन किम् । विभोरिमां दामवदुद्वहन्हदा गिरं पुनः क्षोणिपुरंदरोऽवदत् ॥ ९९ ॥ हे नराणां मध्ये इन्द्र सहस्रलोचन साहे, प्रतिनां सर्वविरतिक्तामनगाराणां यावरप्र. माणमध्येतुं वाचयितुं विलोकयितुं विलोक्यते तावत्प्रमाणं पुस्तकममीयां यति(वी)ना. मस्ति विद्यते तर्हि मू कारिणा अधिकेन बहुना किं क्रियते। न किमपीत्यर्थः । पुनः क्षोणिपुरंदरो नृपोऽवदत् जगाद । किं कुर्वन् । विभोः सूरेरिमा यायत्पुसकं विलोक्यते तावन्मानं तत्पुस्तकं वर्तते । साधूनामधिकेनाधिकरणभूतेन पुस्तकेन किं विधीयते न किंचिद्विधेयमित्यादिकां गिरं वाणी हृदा मनसा उद्वहन् । किंवत् । दामवत् । यथा कश्चि. भोगी पुमान् हृदा वक्षसा कुसुममालिकामुदहते धारयति ॥ ब्रवीमि किं वो बहु येन निःस्पृहा महीधनाकिंचनतुल्यचक्षुषः । तथापि मत्राहुतिसिद्धदेववत्प्रसाद्य मे पितु यूयमीहितम् ॥ १० ॥ वो युष्मान प्रति बहु पुनः पुनरधिकं वा कि प्रवीमि कथयामि । येन का. रगेन यूयम्।बहुशब्द उभयत्रापि योज्यते यदु अत्यधिक निःस्पृहाः कुमापि सर्वेरप्य- भिलपणीये रमणीयेऽपि वस्तुनि वाञ्छारहिताः । पुनः विभूताः । महीधनाः भूपतयः तथा अकिंचना दरिद्राः तेषु लक्षणातृणे णे च भद्दी हारे च पदि रत्ने च तुल्यं विशेषममत्यरहितं चायपाम् । यदप्येवं विधाः स्थ यूयम् , तथापि प्रसाद मयि प्र- सादं कृत्या मे मम इंदितं पुस्तकादानलक्षणमभिलषितं यूयं पितु पूरयन्तु । चित् । म प्रातिसिद्ध देवपत् । यया प्रणयमायापीजवाग्वीजशामदीनादियुरन कृतपूर्व सेवोत. रसेवाविधिना मयंग आहुत्या गुरगुरागुरफतावनीपचामृवादित पनं वेन च सिद्धः .

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । प्रसन्नीभूतः प्रत्यक्षीभूतश्च देवो. मनाधिष्ठाता मुसाधकस्य मनोवाञ्छितं पूरयति ॥ इति साहेः पुस्तकदानामहः सूरेनिषेधवचः । यदाददे नैप मुहुर्बहूदितस्तदा हृदा भूपतिनेत्यचिन्त्यत । विधीयते किं बहुनिःस्पृहा अमी इवानुरागा न च विक्रमोचिता॥१०१ यदा एप सूरिः भूपतिना मुहुवारंवारं बहु अत्यभ्यधिकमुदितो विज्ञप्तोऽपि नाद साहिपुस्तकं न गृहीतवान्, तदा भूपतिना अकबरेण हृदा मनसा इत्यप्रे वक्ष्यमाण. मचिन्त्यत विचारितम् । अहो कि विधीयते क्रियते । अमी सूरयो निःस्पृहा निरीहाः महानुभावा मुकि विना क्वापि वस्तुनि न सामिलापाः च पुनमहत्त्वेन विक्रमस्य बला- स्कारस्यापि नोचिता नाहः । क इव । अनुराग इव । यथा आदिरागा बलयोग्या न भवन्ति । यतः सूक्तम्-'कविता वनिता गीतिः खयमेवागता वरम् । पलादाकृष्यमा. णापि सरसा विरसा भवेत् ॥', तथा-'जरा यौवनस्युं प्राणन होइ जातइं प्राणई प्राणन होइ । प्राणनाथस्युं प्राणन होइ कीर्तिप्रीतिस्युं प्राणन होइ ॥ इत्युः । नाम चलदर्शनमुचितम् ॥ अमीभिरुक्तिर्मम मन्यते न चेत्ततोऽन्तरा कश्चन संधिकर्तृवत् । विधीयते यद्विविधोक्तिभिः प्रभूनुरीकृति खेन स एव कारयेत् ॥१०२॥ घेद्यदि अभीभिः सूरिभिर्ममोक्तिः मत्कथितं न मन्यते नाहीक्रियते ततः कारणात संधिकर्तृवत् संधिकारक इच कश्चन शेराप्रमुसः कोऽपि अन्तरा ममतेषां च साध्ये विधीयते यत्कारणात्स मध्यविहित एव प्रभून् सूरीन् विविधा नानाप्रकारा या उकय अनुनय विनयमत्सामर्थ्यखभावजातिप्रकटीकारकाणि वाक्यानि वचनचातुरी विशेषा- स्ताभिः कृत्वा उरीकृति खीकार कारयेत् । यतो महत्म विक्रमो नौचितीमञ्चति कि तु विज्ञप्तिरेव विधेया, यद्वा कमप्यन्तरा विधायानुनत्या प्रणत्या कथमपि कार्य कार्य- मिति नीतिः ॥ इमं विकलं परिकल्प्य चेतसा विभूपयन्भागमितः सितेः परम् । मुधारुचेश्वारवशात्सवेशगो ग्रहः पदव्या इच मन्युमोजिनाम् ॥१०३॥ महीमरुत्त्वानथ शेखशेखरं प्रतापदेवीतनयं तथाहयत् । ततः सृजन्ती प्रणति ग्रहेशितुर्ग्रहाविवास्यान्तिकमागतावुभौ ॥१०॥ भर विचारकरणानन्तरमपरप्रदेशागमनानन्तरं च महीमहत्त्वान् धरित्रीमुपातमी पोधेषु यवनानां मान्येषु शेसरमवतसं मुफुटं या अपलों तथा पुन: प्रतापयेव्यः रामासाधुतृतीयलधुपान्यातनयं नन्दन थानसिंहाइयं चाहयदाकारयामाफियंन्। इम पूर्वोकं मनसय विचारितं विकल्प्य विचार घेतमा चिसन परिकाप्य कल्पयित्या तत: सूरिपाभा परमन्य शिते मेमांग सान विभूत्यन् सेयालापन् । १ ।

·काव्यमाला।
ग्रह इव । यथा भौमादिग्रहः चारवशाद्गतिविशेषायत्तत्वात् सवेशगः समीपप्राप्तः
मुधारुचेश्चन्द्रस्य पार्थात्परं मन्यु यज्ञांशं भुञ्जते इत्येवंशीला देवास्तेषां पदव्या मार्गस्य
गगनस्य भागमन्यं प्रदेशं भूषयति । ततः साहिना आकारणानन्तरमुभी शेखथान-
सिंही प्रणति 'पातिसाहिसलामत' इत्युक्त्वा भूमौ हस्तं दत्वा पुनर्भाले ददती पुनस्तदेव
वदन्ती तथैव विदधाती च इति सलाममिति यवनजातिपु नमस्कृतेरभिधानं तामेव
सृजन्ती कुर्वाणी सन्तो अस्य साहेरन्तिकं संनिधानमागती । काविव । महाविव । यथा
कीचिच्चारक्शाद्रहेशितुः सूर्यस्य पार्श्वे आगच्छतः ॥ युग्मम् ॥
अमी न गृह्णन्ति मदीयपुस्तकं निरीहभावेन बहूदिता अपि ।
ततो युवां ग्राहयतां कथंचनाप्यमून्यशो मूर्तमिवेन्दुसुन्दरम् ॥१०॥
हे शेखथानसिंही, अमी सूरयो मया यहूदिता वारंवारं विज्ञप्ता अपि निरी.
हभावेन निःस्पृहत्वेन मदीयं मम संवन्धि अथ वा पद्मसुन्दरसत्कमपि मदधीनत्वान्म-
दीयमेव महत्तं पुस्तकं न गृह्णन्ति नाददते, ततः कारणावां भवन्ती सूरिपावं गत्वा
बहु बहु उक्त्वा कथंचन केनचित्प्रकारेणापि विज्ञप्त्यनुनयमसामान्वयप्रकटनप्रकारे-
णापि भमून सूरीन्प्रति इन्दुसुन्दरं चन्द्रोज्ज्वलं मूतै प्रत्यक्षं यशः कीर्तिमिव मदीयपु-
स्तकं प्राहयतां आदापयताम् । स्वीकारयतामित्यर्थः ।।
इदं गदित्वान्तरिते स्थिते नृपेंऽशुमालिनीवाभकशालिनि क्षणात् ।
उपेत्य तावूचतुरित्यमून्प्रति प्रणीततत्पत्कजरेणुचित्रको ॥ १० ॥
उपेत्य प्रभुपाचे समेत्य ती शेखथानसिंही अमूनेतान्सूरीन्प्रति इत्यने वक्ष्यमाणं
ऊचतुः कथयतः स्म । किभूतौ । प्रणीतं विहितं तत्पदकजरेणुभिनंमस्करणसमये
सूरिचरणारविन्दरजोभिचित्रकं मालस्यले तिलकं याभ्यो ती । कस्मिन् सति । इदं
पूर्वोकं गदित्वा भापित्वा अनके मध्ये मध्ये शालते शोभते इत्येवंशीले अनकेणाहः
श्यमाने अंशुमालिनि भास्कर इव अन्तरित व्यवहिते नृपे राज्ञि स्थिते सति । सूरेरह-
ग्गोचरे नृपो जात इत्यर्थः ।।
इदं अतीन्द्राः क्षितिशीतदीधितेर्गृहीतवत्तिष्ठति धाग्नि पुस्तकम् ।
दधाति खेदं पतितं यतः क्षिते रजःस्थितं रतमिवान गृह्यताम्॥१०७॥
हे प्रतीन्दाः सूरयः, इदं पुखक गृहीतवद्वन्दीकृतमिव क्षितिमीतदीधिवेरकवरस्य
पानि तिष्ठति स्थितिमाभत्ते । यतः कारणादन सादिगृहे पतितं ऐदं विषादम् । तयो-
भीपया 'अदायम्' इत्युच्यते । दधाति धत्ते । किमिव । रमामय । यथा क्षितेः पृथिव्या
रजःस्थितं धूतीभिः स्थगितं धादितं मानिक्यं रोद विभर्ति म्लेच्छमुद्गलगृहत्वादन
इत्युरू पुस्तक पन्दिमोचन कारणरच्छीमद्भिः शताम् ।
हमाउंसूः सोमयशोऽजन्मवद्ददाति पात्रं गुरवो युगादिवत् ।
रसो यथेशोरपि वस्तु पुस्तकं कथं न गृहीय तदहमात्मनः ॥१०८॥

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । '- हे सूरयः, हमाउंसूरकन्वरपातिसाहिः सोमयशसो वाहुबलेवृहत्पुत्रस्य यमामा च- न्द्रवंशोऽजनि तस्याहजन्मा पुत्रः श्रेयासतद्वद्ददाति । आवश्यवृत्त्यनुसारेण बाहुबलि- सुतः सोमप्रभस्तस्य पुत्रो युवराजः श्रेयासः । आवश्यचूर्णौ तु 'भरहस्स पुत्रो सेसो' भन्ने भणेति । बाहुबलिस्स पुत्तो सोमप्पभोसे अंसो अत्ति तत्वं केवलिगम्यम् ॥ पुनर्यु- गादिवत् वृपभजिनेन्द्रा इव । गुरवो यूयं पात्रं सम्यक् श्रेयो बुद्ध्या दानोचितं स्था- नमपि तु पुनर्यथा इक्षो रसालस्य रसः स्यन्दः तत्राभूत् । तथा अत्र पुस्तकं दातव्यं वस्तु । 'अथेच स्याद्रसालोऽपि पत्रकः' इति हैम्याम् । तथा 'रसाल इक्षौ दूते च' इत्यनेकार्थः । ततो दातृपात्रसुवस्तुत्रयाणामप्यत्र संयोगो वर्तते, तत्कारणादात्मनः खस्याई मुचितं ग्रहीतुं योग्यं यूयं कथं केन प्रकारेग न गृहीथ प्रयध्वे । अवश्यं गृह्य- तामेवेति थानसिंहोतिः॥ अमुं च जानीथ न मुद्गलेश्वरं निदेशशूरं द्विपतां निषूदनम् । दिगीश्वरा यच्चकिता इवाखिलास्त्यजन्ति नाद्यापि दिगन्तवासिताम् ॥ हे प्रभवः, च पुनरमुमकबरं परेपो मुत् हो गलति द्रवीभवति । यातीत्यर्थः । ये. भ्यस्ते मुद्गलास्तेपामपीश्वरं पराभवनकरणे समर्थ खामिनं च ऐन्दं युगीनचक्रवर्तिनं न जानीय सम्यक् हृदये न वित्थ नावधारयत । निदेशे आज्ञायां शूरमतिकठिनं य आशा न मन्यते तं स्वशासनोलदिनमवश्यमेव निगृह्णाति । पुन: किंभूतम् । द्विपतां परिणां निपूदन मूलादुन्मूलनकारकम् । हे प्रभवः, अखिलाः समस्ता अपि दिगीश्वरा दिक्पालाः । उत्प्रेक्ष्यते यचकिता यस्माद्भयभ्रान्ताः सन्त इव दिशामाशानामन्तेऽय. साने सन्तीत्येवंशीलास्तेश मावं दिशा प्रान्वेयु दूरे निक्सनशीलतामद्यापि एतदिनं यावग्न त्यजन्ति ॥ निजानुकूलीभवतां तनूमतां सुधालतेव व्रतिचक्रवर्तिनः । प्रविनता खप्रतिकूलतां पुनर्विपस्य शाखीव समुन्मिपत्यसौ ॥ ११०॥ हे प्रतिचक्रवर्तिनः, असावकन्यरो निजस्यात्मनोऽनुकूलीभवतां सेवाहेवाकिभावं भजतां तनूमता नराणां राजसामन्तादयः सर्वेऽपि तनमन्त एवेति । मुधालता अमृ. तवलिरिव समुन्मिपति जीवातुरिवोदेति । पुनरसी साहिः सस्यात्मनः प्रतिकूलता विलोमभावं प्रविष्टभावं प्रविघ्रतां विद्विषता विपस्स क्ष्वेडरा कालकूटस्य शासी यक्ष: किपाकतरः समुन्मिपत्युद्गच्छति । यदात्मनोया परमेश्वरा इवागताः स्थ साक्षादुपकर्तुमनिनाम् । इदं विदन्त्येव मुनीन्दवो हृदा द्विरुक्तितुल्यं पुनरावयोर्वचः ॥११॥ हे मुनीन्दयः, यत्कारणायमामलिन् भूनीलोके दिनां साक्षाप्रलक्षीभूय प्रकदमुपकार पर्नु विधातुं साक्षान्सरूपेण । उत्प्रेक्ष्यत-परमेशरावागता: जगमापा व सयं समायाताः स्थ यतध्ये । ततः कारणादिदमसदुर शाहिसभादादिकं सर्व .

·काव्यमाला। हृदा खमनसा कृत्वा हृदि सम्यग्विमृश्य सर्वच श्रीमन्तो विदन्त्येव । यतः परमेश्वरत्वं ततः सर्वज्ञत्वमप्यास्ते तेन जानन्त्येव । पुनरावयोर्वचः साहिवरूपनिरूपणवचनं द्विरु- तितुल्यं पुनर्भायणसाधारणं केवलं पिष्टपेषणमेव ।। स्ववत्तदादत्त समस्तपुस्तकं स्थितौ गदित्वेति पुरः प्रभोरुमौ । ततो विनेया अपि तहभापिरे निवार्यते कैः स्वयमागतेन्दिरा॥११२॥ उभौ शेखथानसिंही प्रभोहारसूरैः पुरोऽग्रे इत्यमुना प्रकारेण गदित्वा स्थितौ तूष्णीं कृतवन्तौ इति पूर्वोक्तकारणात्सवदात्मीयमिव समस्तपुस्तकमादत्त ग्रहयताम् । ततस्त. योरुकेरनु पश्चात् विनेया हीरसूरिशिष्याः वाचकविचक्षणगणिप्रमुखा गीतार्थी अपि शेखथानसिंहकथितं खीकारयोग्यमास्ते तद्गृत्यतामिति तत्तदुक्तमेव बभाषिरे प्रोचुः । युक्तोऽयमर्थः । खयमात्मनवागता संप्राप्ता इन्दिरा लक्ष्मीः कैर्मूनिवार्यते निषिध्यते । अपि तु न कश्चिदपि ॥ अवेत्य चेतस्यमुना समुन्नतिं स्वशासने पुस्तकसंग्रहेण सः । मुदामिवौकार इदक्षितिक्षितस्तथेति वाचंयमवासवोऽवदत् ॥ ११३ ॥ वाचंयमवासवः यतिजम्भारातिः तथेति एवमस्तु मया साहिप्रदत्तं पुस्तकं ग्रहीष्यते इत्यवदत् भापते स्म । उत्प्रेक्ष्यवे-इदंक्षितिक्षितः अस्याकब्बरपातिसाहेसुदां परमा- नन्दानामोङ्कारः आदिरिव । किं कृत्वा अवदत् । इत्यमुना मुद्गलाखण्डलेन चतुर्दिग- धिपतिना पातिसाहिना खयमत्यागृह्य प्रदत्तानामेतत्पुस्तकानां संग्राहणं कृत्वा ख. शासने जैनमते तपागच्छे वा समुन्नति दीप्तिमुद्द्योतं वा प्रभावानां चेतति खहृदये अवेत्य विज्ञाय ॥ उपेत्य ताभ्यां तदभापि भूपतेस्तदेष निश्चेतुमपृच्छदात्मना । मुदं प्रणेतुं द्विगुणामिवावनीमणेर्गणेन्द्रोऽप्यवदत्तथैव तम् ॥ ११४ ॥ ताभ्यां शेखयानसिंहाभ्यामुपेत्य पातिसाहिसमीपे समागत्य भूपतेरकबरस्य तत्सूरिकयितपुस्तकस्वीकारवचः अभापि प्रतिपादितम् । पुनः साहितयोस्तद्वचो निश्चेतुं सस्यतया ज्ञानुमात्मना स्वेन सयं या तानपृच्छत् प्रश्नयति स्म श्रीमद्भिर्मदीयं पुस्तकं गृहीतं न वेति खयं पुनः पृष्टयान् । अपि पुनर्गणेन्दो गच्छनायकोऽपि तं भू. पति तयेति मया श्रीमत्पुसकं गृहीप्यते गृहीतं वा इत्येवमवदत् जगाद। उत्प्रेक्ष्यवे- अवनीमणेरकवरस्य मुदमानन्दं द्विगुणां प्रणेतुं विधानुमिव ॥ इति शेरायानसिंहवि- शपनात्साहिपुसकग्रहणम् ॥ दयान्वितं धर्ममवाप्य सद्गुरोरिवार्णवात्कृष्णलताऋविद्रुमम् । स थानसिंह यवनावनीधनस्ततः समाय गिरं गृहीतवान् ॥ ११ ॥ सूरिणा ततः पुस्तकादानस्लीयरकपनश्रवणानन्तरं या सोऽन्यरसाहिः यवनातु.

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । रुष्काः प्रस्थानालाभपुरीयादयस्तथा मुद्गलाः काबिलखुरासानादिजनपदजन्मानो म्लेच्छास्तेपामवनीधनो राजा यानसिंहं समाहूय आकार्य गिर वाणी गृहीतवान् जल्पति स्म । किं कृत्वा । सद्गुरोः श्रीहीरविजयसूरिसकाशाद्दयान्वितं कृपाकलितं धर्ममवाप्य लम्वा । कमिव । कृष्णलताइविद्रुममिव । यथा कश्चिदर्णवाजलनिधेः कृष्णलता 'का- लीवेलि' इति लोके प्रसिद्धा । सा अङ्के हृदये मध्ये यस्य तादृशं प्रवालं लभते ।। मदीयतूर्यादिनिनादसादरं जगजनानन्दिमहेन मेदुरम् । त्वमालयं लम्भय साधुसिन्धुरं तटं शशीवामृतवाहिनीवरम् ।। ११६ ।। हे थानसिंह, त्वं साधुसिन्धुरं श्रीगुरुं मदीयानि तूर्याणि मम संवन्धीनि चादित्राणि तेयां निनाघोषः सहादरवर्तन्ते एवं स्यात्तथा आलयं खावासमुपाश्रयं वा लम्भय प्रापय । क इव । शशीव । यथा चन्द्रमा अमृतवाहिनीवरं सुधासिन्धुधवं क्षीरसमुद्र तट वेलावनी लम्भयति । ण्यन्तात्कर्मद्रयम् । पुनः कथम् । जगतां भुवनानां जनान् सुरासुरनरानानन्दयति प्रमोदयतीत्येक्शीलेन महेनोत्सवेन कृत्वा मेदुरं स्यादेवम् ।। प्रमाणमाज्ञा जगतीवसन्तिका सृजामि निःशेपमिदं नियोगिवत् । पुरा मदीहा पुनरीशशासनं पयस्तदेतत्सितया करम्बितम् ॥ ११७ ॥ हे प्रभो, जगतीवसन्तिका समस्तक्षोणीचक्रशिरःशेखरायमाणा।'आपीडशेखरोत्तंसा वतंसाः शिरसः सजि' इति हैम्याम् । 'विदर्भसुश्रवणावतंसिका' इति नेपधे । आज्ञा श्रीमदादेशः प्रमाणं शिरस्यारोपयामि । हे खामिन् , इदं श्रीमत्प्रसादितं निःशेष समस्त. मपि सजामि करोमि । किंवत् । नियोगिवत् । यः कश्चित्वस्य मुकरे दुष्करेऽपि कायें आप्रयुक्तः स वनिजजीवमपि दुःखात्कृत्यकृत्यं कुरुते स नियोगी सेवक इव । यद्यध्यहं श्रीमत्सेवकोऽस्मि परं नियोगिवत्कार्यकर्ता नामि केवलं सेवाकार्येव । यथा परे नियोगिन आश्रवाः श्रीमद्वार्ताकारका: श्रीमनिर्दिष्ट कार्य कुर्वन्ति तथाह- मपि करोमीत्यर्थः । पुनहें प्रभो, पुरा पूर्व मदीहा मम वाञ्छा आसीत् । यदेतान्महा. महेन खालयं नयामि । पुनस्तदुपर ईशस्य पृथ्वीनाथस्य पातिसाहेः शासनं आदेशः तदेतत्सितया शर्करया करम्बित मिश्रितं पयो दुग्धं दुग्धपानमिव संजातमिति ॥ अथैनमापृच्छच स भूमिभूषणं प्रदाय धर्माशिषमालना पुनः । सहानगारैर्निरगारसमाजतः शशीव तारैः शरदगर्भतः ॥ ११८ ॥ अथ थानसिंहस्य साहेस्तूर्यदानाद्यादेशानन्तरं स सूरिरनगारः सहागतसाधुभिः सह समाजतः सभामध्यान्निरगाव निर्जगाम । क इव । शशीव । यथा कौमुदीपतिस्तारै स्तारकैरुपलक्षादहोडुमिः । 'प्रथममुपहत्यार्थ तारैरखण्डिततन्दुलि:' इति नैषधे । तार- शब्दोऽकारान्तः । सर्वज्योतिर्मिः सार्धे शरदभ्रस्य शारदीनधनापनस्य गर्भत उदरात निर्गच्छति । कि कृत्वा निर्गतः । एनमकबरं भूमिपूषणं क्षोणीमण्डलमार्तण्डमापृच्छय

·.
।
६८६
काव्यमाला।
वयं वसतौ बजाम इत्युक्त्वा पुनरस्य साहेरात्मना खेन धर्माशिपं धर्मलाभ प्रदाय
दत्त्वा ॥ इति साहिना गोष्ठीकरणानन्तरं सभावहिः पादावधारणं प्रभोः ।
तदा चकोरायितमर्णवायितं स्थाङ्गितं कैश्चन कैरवायितम् ।
स्रवन्मुदश्च विधूपलायितं विलोक्य यद्वक्रमृगाङ्कमङ्गिमिः ॥ ११९॥
तदा तस्मिन्नकब्बरसभाया वहिः प्रभोरागमनावसरे यस्य गुरोर्वकं मुखमेव मृगाई
चन्द्रं विलोक्य कैश्चनाङ्गिभिर्जनश्चकोरायितं सूरिमुखलावण्यामृतपानकारिभिर्योत्ला-
नियरिवाचरितम् । पुनः कैश्चनार्णवायितं प्रोल्लसितमहादकल्लोलपटलीप्रवर्धमानाग-
रोमाञ्चचञ्चलशालिशफारतसमुदरिवाचरितम् । समुद्रा हि चन्द्रमालोक्य प्रवर्धन्ते इति
जगरखभावः । कल्पसूत्रेऽपि क्षीरसमुद्दे कल्लोलोर्मयोऽपि दृश्यन्ते । तथा 'वेलावनीव-
नततिप्रतिबिम्वचुम्बिकिमीरितोमिचयचारिमचापलाभ्याम्' इति नेपधे क्षीरसमुद्रवर्णने।
पुन: कैश्चन रथाहितम् । तादृशं जगजनेरभिनन्यमानं प्रभुहृदयमालोक्य । हृदयेऽभ्य-
सूयद्वितदुःखं दधानः कुपाक्षिकैः चक्रवाकैरिवाचरितम् । चन्द्रोदये हि चक्रवाकानां
दुःखमित्यपि जगत्स्वभावः । यदुक्तम्-'कथय किमपि दृष्टं स्थानमत्र श्रुतं वा जति
दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित् । इति विहगसमूहं नित्यमापृच्छयमानो रजनिविरह-
भीतश्चक्रवाको वराकः ॥ इति चक्रवाकाष्टके । पुनः कैश्चिकैरवायितं विकसितनयनैः
कुमुदरिवाचरितम् । पुनः कश्चन । सवन्ति निःसरन्ति यानि हर्षाभूणि प्रमोदवाष्पाणि
तः कृत्वा विधूपलायितं चन्द्रकान्तरत्नरिवाचरितम् । चन्द्रोदये हि चन्द्रकान्तमणयो हि
अमृतं क्षीरं यमन्तीति लोकरूढिः कविसमयश्च । तया 'यदगारघटादृकुटिमलवदिन्दू-
पलतुन्दिलापया' इति नेपधेऽपि ॥
तदाभवद्भमिनभःप्रचारिणां जयारवो भूपुरइतवम॑नोः ।
समीक्ष्य सूरेमहिमानमुत्तमं हृदा दधाने इव रोदसी स्तुतः ॥ १२० ॥
तदा तस्मिन्नवसरे भूर्भूमी पुरतवर्म नभोगणः । 'यहुवगाढमुरेश्वराध्व' इति ने.
पधे । 'मुरेश्वरस्य शमस्य अध्वा मार्गः' इति तदर्थः । तयोर्विषये भूमिनमःप्रचारिणां
भूवराणां समस्तमानयानां चराणामदृश्यान्तरिक्षचारिणां सिद्धगन्धर्वविद्याधराणा
जिनशासनाधिष्टायकमुराणां चा यानानां विविधगजवाजिशिविकामुसासनस्पन्दानाम् ।
उपर्यारोहकत्वेनान्तरिक्षचारिता । तेषामुचःस्थितत्वेन सेवराणां नराणां जयारवः
जयजयेति निनादः अभवत्संजायतें स्म । उप्रेक्ष्यते-सूरेमुनीन्दोमहिमानं मा.
हात्म्यं समीक्ष्य सम्यगवलोक्य हृदा मानसेन कृत्या अद्भुतमाश्चर्य दधाने विधाणे
रोदसी भूमीनमसी दिवस्पृथिव्या वा स्तुतः स्तुति कुरुतः ॥
मिलत्पयोवाहपयोधिगर्जितैरिवाहतातोद्यनिनादसान्द्रितैः ।
प्रमोदमाद्यत्तुमुलैतनुमतां जगचदा शब्दमयं स जायते ॥ १२१ ॥

·.१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । तदा तस्मिन्वसतिसमागमनसमये तनूमतां भविकजनानां प्रमोदेन प्रोल्लसत्प्रबलप्र. हादेन माद्यन्तो बहुलीभवन्तो ये तुमुला व्याकुलशब्दाः 'अध्वं धावत यात मुश्चत पुरः पन्थानम्' इत्यादिकोलाहलास्तैः कृत्वा जगद्विश्वं शब्दमयं केवलं नादखरूपं जायते स्म । किभूतैः तुमुलैः । आहतानि हस्तदण्डादिभिस्ताडितानि उपलक्षणान्मुखैर्वादितानि च परस्परं दण्डैवी घर्पितानि आतोद्यानि नानाविधानि वादित्राणि तेषां निनादैनिः सान्द्रितैरिन्ध्रीभूतैः । उत्प्रेक्ष्यते-मिलन्तः श्लिष्यन्तः दिग्दिग्भ्यः आगय एकीम- वन्तो वा अविरलसलिलपटलैः पुर्युनमन्तो वा पयोवाहा: प्रबलजलभृतगर्भधना यत्र ताहशस्य पयोधेगर्जितैर्गम्भीरधीरारवैरिव ।। कुलाङ्गनाभिः प्रभुमूनि हैमनप्रसूनमुक्ताफललाजराजिभिः। ववर्षिरे प्रावृषि मेघपतिभिस्तदाम्वुधारा शिखरे गिरेरिव ॥ १२२ ॥ तदा तस्मिन्व्यतिकरे प्रभुमूर्ध्नि हीरसूरेमस्तकोपरि कुलाङ्गनाभिः सुकुलोद्भवसधवव- धूमि,मनानि हेनामिमानि सुवर्णसंवन्धीनि । 'हीराकुरश्चारुणि हेमनीव' इति नैषधे । 'हेम: अकारान्तः पुनपुंसके नकारान्तस्तु नपुंसके एव' इति लिङ्गानुशासनावचूर्णौ । प्रसू- नानि कुसुमानि । उपलक्षणात् रूप्यपुष्पाणि च । तथा मुक्ताफलानि मौक्तिकानि । तथा लाजा अक्षता उपलक्षणादक्षततन्दुलाश्च तेषां राजयः श्रेणयो ववपिरे दृष्टाः । काभिरिव । मेघपतिभिरिव । यथा प्रावृषि वर्षाकाले धाराधरधोरणीभिगिरेः पर्वतस्य शिखरे शृङ्गोपरि अम्वुधाराः पयःप्रवाहाः वय॑न्ते । 'वर्प वर्षणे' धातुः । यदु- कम्-'गर्जति शरदि न वर्षति वर्पति वर्षासु नि:खनो मेघ.' इति वचनात् ।। पराय॑संख्यैः पुरुषैः परिष्कृतः प्रभुर्महे बिभ्रति मेदसां भरम् । चतुर्निकायप्रभवैरिवामरैः प्रतिष्ठते स त्रिजगत्पुरंदरः ॥ १२३ ॥ प्रभुहारसूरिः प्रतिष्ठते स्म । राजद्वाराद्वसति प्रति प्रचलति म । कस्मिन् सति । महे थानसिंहादिश्राद्धजननिर्मितमहोत्सवे मेदसां पुष्टीनां भरमतिशयं विभ्रति धारयति सति । 'तपर्तुपूर्तावपि मेदसा भरा विभावरी भिाभरांवभूविरे' इति नैपधे । किंभूतैः पुरुषैः । परााः सर्वोत्कृष्टाः लौकिकसंख्याः । यथा “एकं दश शतं सहसमयुत लक्षं प्रयुतं कोटी अर्वमन्ज खवै निखर्व महाम्बुजं शङ्क वाधिरन्यं मध्यं परायमेतत्प्रमा. पैठणनातीतैर्मनुष्यैः प्रकृष्टा वा संख्या प्रमाणमुत्तमो विचारो धर्मतत्त्वादिको वितर्को पाम् । 'संख्यैकादौ विचारे च' इत्यनेकार्थः। 'पराध्य व प्रकृष्टे स्यात्संख्यायामपि' इति अनेकार्थः । परिष्कृतः परीतः परिवृतः । क इच प्रतस्थे । त्रिजगत्पुरंदर इव । यथा जगत्रयीनायकस्तीर्थकरः चत्वारो निकाया नराणि भवनानि ज्योतिर्विमानानि कल्पवि- मानानि च गृहाणि येषां चत्वारो निकायाः संघाः समुदाया वा येषाम् । अथ वा व्यन्तरभवनपतिज्योतिष्कवैमानिकलक्षणा निकाया वैक्रियशक्तिकामचारिदेवत्वेन स. मानधर्मिकजातिप्रभवः । 'निकायस्तु सधर्मिणाम्' इति हैम्याम् । 'निकाय: समस- - ·काव्यमाला। घयोः। परमात्मनि लक्ष्ये च' इलनेकार्थः। तादृशैरमरैः । चतुर्विधामसंनिकायकोटिर्ज- घन्यभावादपि पार्श्वदेशे' इति हैम्याम् । परिवारितः प्रतिष्ठते । पयीत्यध्याहारः। निपीयमानो नयनैर्मुगीदृशामिवाच॑मानो विकचाम्बुजन्मभिः । प्रणूयमानः कविभिनवस्तवैर्जगत्पृणन्वीर्यगुणैश्च वास्तवैः ॥ १२४ ॥ मृगारिरनेरिव कंदरोदरे कृशोदरीणां मनसीव मन्मथः । अमर्त्यदन्ती चतुरे हरेरिव व्रतिक्षितीन्द्रो वसतौ विवेश ॥ १२५ ॥ स प्रतिक्षितीन्द्रः हीरविजयसूरिराजो वसती उपाश्रये विवेश प्रविष्टवान् । क इव । मृगारिरिव । यथा कण्ठीरवः अद्रः पर्वतस्य कंदरोदरे गुहामध्ये प्रविशति । पुनः क इव । मन्मथ इव । यथा मनोभवः कृशोदरीणां तरुणीनां मनसि चित्ते प्रविशति । पुनः क इव । अमर्त्यदन्तीव । यथा सुरगज ऐरावणगजः हरेरिन्द्रस्य चतुरे हस्तिशालायां प्रविशति । 'हस्तिशाला तु चत्वरम्', 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इति हैम्याम् । स किं क्रिय- माणः । मृगोदशां सारङ्गीलोचनानाम् । 'सारङ्गी सिंहशावं स्पृशति सुतधिया नन्दिनी व्याघ्रपोतम्' इत्यादि समवसरणवर्णने । नयनैर्नेनैर्निपीयमानः सादरं निरीक्ष्यमाणः । उत्प्रेक्ष्यते-विकचाम्बुजन्मभिरुग्निद्रनीलोत्पत्तिरिवाय॑मानः पूज्यमान इव । पुनः कि क्रियमाणः । कविभिः काव्यकर्तभिः पण्डितैर्वा नवस्तवैः सद्यस्कः काव्यैः स्तुतिभिर्वा प्रणूयमानो वर्ण्यमानः स्तूयमानः । स किं कुर्वन् । वास्तवः । खाभाविकः जिनवजन्मका- लोत्पौः स्वीयगुणैः छावा जगद्विश्वलोकं पृणन् आनन्दयन् ॥ इति सूरेः समई बसतावागमनम् ॥ प्रतापदेवीतनयस्तदुत्सवे समर्थयन्नथिततेमनोरथान् । दरिद्रमुद्रामभिनत्तमां तटी प्रवाहवरप्रावृषि वार्धियोपितः ॥ १२६ ॥ सस्मिन् सूरेरुपाययसमागमनमहामहे प्रतापदेवीतनयः स्थानसिंहः मर्थिततेर्याचक पर्मनोरथानभिलापान समर्थयन् दरिदमुद्रा दुःसावस्थामभिनत्तमामतिशयेन भिनत्ति स्म । किंवत् । प्रवाहयत् । यता प्रापि यहुस लिलमरनिर्भरातिसमुनमननिरन्तरनिष्पतनीर- धाराधोरणीवन्धुरधाराधरसमये वार्षियोपितः समुदमहिलाया नयाः प्रवाहः पानीयपूरः तटी सरिदुभयसमीपोभूनीम् । तीरभित्तिमित्यर्थः । मिनसि पाटयति ।। तडिद्वता तस्य निजातिपातुकां समीक्ष्य सर्वाधियु कामर्पिताम् । शितीकृतास्येन पदं मुरद्विपो निपेव्यते तत्तुलनाकृते किमु ॥ १२७ ॥ सदिदता विशुद्धनितानुपामाजा मेपेन ततुलनाकृठे तदवसरदानशाण्डीभवास्थान. हसमानताप्राप्तये । उस्पेश्यदे-मुरद्विपः पदं निपेय विष्णुपदं व्योम समुपासते इप । भूितेन तद्धिता शिदीकृतं करण विहितमाम्प यदन येन । कृत्वा । तर पानगिहस निममारमानमतिपतति अतिकमतीत्येवंशीला निमातिपानुको काम- ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । - मतिशयेन कामानभिलापान वपत्ति संपूरयति इत्येवंशील: कामवीं तस्य भावस्वत्तां समीक्ष्य दृष्ट्वा । 'मरूपाणामेकशेपः-' इत्येककामशब्दलोपः ॥ इति थानसिंहकृतसू. रिसमागममहोत्सवः ॥ स्वकोशरक्षाधिकृतस्य भूमिमानिवाखिलक्षोणिजयार्जितैर्धनैः । विधाय कोशं नृपदत्तपुस्तकैः स स्थानसिंहस्य वशंवदं व्यधात् ।।१२८।। स हीरविजयसूरिः नृपणाकब्बरसाहिना दत्तैरुपदीकृतैः पुस्तकैः कोशं भाण्डागार विधाय स्वयं निष्पाद्य स्थानसिंहस्य चशवदमायत्तं व्यधाचके । क इव । भूमिमानिव । यथा पृथ्वीपाल: अखिलाया: समस्तायाः क्षोणे: पृथिव्या जयेन स्वायत्तीकरणेनार्जितैः सं- चितैर्धनैः द्रविणैः । इदं तु साधितत्रिखण्डवसुधामण्डलस्यैव मण्डलीकस्य राजाधिराजस्य घटते । कोश निर्माय खस्यात्मनः कोशस्य भाण्डागारस्य रक्षायामधिकृतस्याहतस्य सम्यग् नीतिमत्सत्यवाक् स्वामिभक्ततया अङ्गीकृतस्य भाण्डागारिणो वशं विधत्ते ॥ इति पुस्तककोशः ॥ क्रमान्महादेशमिवावनीशितुर्निदेशमासाद्य पयोधरोदये । फतेपुरात्स प्रभुरागरापुरं पवित्रयामास पदाम्बुजन्मभिः ॥ १२९ ।। स प्रभुः सूरिः पयोधरोदये चर्पाकालप्रारम्भ क्रमादनुक्रमतः फतेपुरात् श्रीकरीन- गरात् उग्रसेनपुरापरपर्यायमागरा इति नाम पुरं पदाम्बुजन्मभिः चरणकमलैः कृत्वा पवित्रयामास पावनीकरोति स्म। किं कृत्वा क्रमास्कियद्भिर्वासरैरवनीशितुरकन्वरसाहे- निदेशमाज्ञामासाद्य प्राप्य। कमिव । महादेश मिव । यथा कश्चिद्राजरकः राज्ञः सकाशा- न्महान्तं जनपदमासादयति लभते ॥ इत्यागरानगरे गमनम् ॥ न राजहंसान्कचन प्रवासयन्वियोगिनोऽपि प्रणयंश्च निर्वृतान् । न दुर्दिनं क्वापि सृजस्तमोद्विषं न च द्विपनिर्दलयञ्जलोदयम् ॥ १३ ॥ मनोभवं वाभिभवन्गुरोर्महो न निदुवानः स्थिरतां पुनर्वहन् । अभूदपूर्वः प्रभुरम्बुदः पुरे जिनक्रमोपासनकृद्दिवानिशम् ॥ १३१ ॥ प्रभुहीरसूरिः पुरे तत्रागरानगरे अपूर्वोऽसाधारणोऽम्बुदो मेघोऽभूद्वभूव । किं कुर्वन् । राजमु नृपेषु हंसा: प्रधानास्तान प्रवामयन् न पीडयन् । आनन्दयनित्यर्थः । "संहरति निर्दलयति निवासयति प्रवासयति' इति क्रियाकलापे हिंघार्थाः क्रियाः । यदि वा नृपश्रेष्ठान् प्रकर्षणातिशयेन वासयन् दयादिधर्मतत्वे स्थापयन् वार्स कारयन् । अय वा कृपाधर्ममुगन्धवस्तुसौरभेण न मुगन्धीकुर्वन्नमि चासयन्नेव । काकवाची । मेघस्तु वर्षाकाले इंसान्मानसं प्रति प्रस्थापयति । यथा-'प्रोपितकलह- सवयसि' इति चम्पूकथायाम् । 'प्रोषिता मानसं प्रस्थापिता हंसपक्षिणो येन' इति तवृत्तिः । पुनः किं विशिष्टः । विशिष्टः मनोवाकायसंवन्धी भय वा यमायायुक्तः पश- नकारः ·६८८ काव्यमाला। घयोः । परमात्मनि लक्ष्ये च' इत्यनेकार्थः। तादृशैरमरैः । 'चतुर्विधाम«निकायकोटिर्ज- घन्यमावादपि पार्श्वदेशे' इति हैम्याम् । परिवारितः प्रतिष्ठते । पयीत्यध्याहारः ।। निपीयमानो नयनैर्मुगीदृशामिवाच॑मानो विकचाम्वुजन्मभिः । प्रणूयमानः कविभिनवस्तवैर्जगत्पृणन्वीर्यगुणैश्च वास्तवैः ॥ १२४ ॥ मृगारिरनेरिव कंदरोदरे कृशोदरीणां मनसीव मन्मथः । अमर्त्यदन्ती चतुरे हरेरिव व्रतिक्षितीन्द्रो वसतौ विवेश ॥ १२५ ॥ स व्रतिक्षितीन्द्रः हरिविजयसूरिराजो वसती उपाश्रये विवेश प्रक्टिवान् । क इव । मृगारिरिव । यथा कण्ठीरवः भद्रः पर्वतस्य कंदरोदरे गुहामध्ये प्रविशति । पुनः क इव । मन्मथ इव । यथा मनोभवः कृशोदरीणां तरुणीनां मनसि चित्ते प्रविशति । पुनः क इव । अमर्त्यदन्तीव । यथा मुरगज ऐरावणगजः हरेरिन्द्रस्य चतुरे हस्तिशालायां प्रविशति । 'हस्तिशाला तु चत्वरम्', 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इति हैम्याम् । स किं क्रिय- माणः । मृगीदृशां सारङ्गीलोचनानाम् । 'सारङ्गी सिंहशावं स्पृशति सुतधिया नन्दिनी व्याघ्रपोतम्' इत्यादि समवसरणवर्णने । नयनैर्ने त्रैर्निपीयमानः सादरं निरीक्ष्यमाणः । उत्प्रेक्ष्यते-विकचाम्बुजन्मभिरुन्निद्रनीलोत्पत्तिरिवाच॑मानः पूज्यमान इव । पुनः किं क्रियमाणः । कविभिः काव्यकर्दभिः पण्डितैर्वा नवस्तवैः सद्यस्क: काव्यैः स्तुतिभिर्वा प्रणूयमानो वर्ण्यमानः स्तूयमानः। स किं कुर्वन् । वास्तवः । खाभाविकैः जिनवजन्मका- लोत्पन्नः खीयगुणैः कृत्वा जगद्विश्वलोकं पृणन् आनन्दयन् ॥ इति सूरेः समहं वसतावागमनम् ॥ प्रतापदेवीवनयस्तदुत्सवे समर्थयन्नतितेमनोरथान् । दरिद्रमुद्रामभिनत्तमा ती प्रवाहवत्प्रावृपि वार्धियोपितः ॥ १२६ ॥ तस्मिन् सूरेरुपायसमागमनमहामहे प्रतापदेवीतनयः स्थानसिंहः अर्थिततेर्याचको मनोरथानमिलापान समर्थयन् दरिदमुदा दुःखावस्थामभिनत्तमामतिशयेन भिनत्ति स्म । किंवत् । प्रवाहयत् । यथा प्रापि बहुसलिलभरनिर्भरातिसमुनमननिरन्तरनिष्पतनीर- धाराधोरणीवन्धुरधाराधरसमये वाधियोषितः समुद्रमहिलाया नद्याःप्रवाहः पानीयपूरः तटी सरिदुमयसमीपोचभूमीम् । तीरभित्तिमित्यर्थः । भिनत्ति पाटयति ॥ तडिद्वता तस्य निजातिपातुकां समीक्ष्य सर्वाधिषु कामर्पिताम् । शितीकृतास्येन पदं मुरद्विपो निपेव्यते ततुलनाकृते किमु ॥ १२७ ॥ तडिद्वता विद्युद्धनितानुपरमाना मेपेन तत्तुलनाते तदवसरदानशाण्डीभवरस्थान सिंहयमानताप्राप्तये । उत्प्रेक्ष्यवे-मुरद्विपः पदं निषेच्यते विष्णुपदं व्योम यमुपास्यते य । विभूतेन सद्विता । शितीकृतं कृष्ण विहितमास्य वदनं येन । किरवा । तस्य पानसिंहस्य निजमात्मानमतिपतति मतिकामटीत्येवशीला निजातिपानुको काम- ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । मतिशयेन कामानभिलापान् वर्पति संपूरयति इत्येवंशील: कामवीं तस्य भावस्वत्ता समीक्ष्य दृष्ट्वा । 'सरूपाणामेकशेषः-' इत्येककामशब्दलोपः ॥ इति थानसिंहकृतसू- रिसमागममहोत्सवः ।। स्यकोशरक्षाधिकृतस्य भूमिमानिवाखिलक्षोणिजयार्जितैर्धनैः । विधाय कोशं नृपदत्तपुस्तकैः स स्थानसिंहस्य वशंवदं व्यधात् ॥१२८॥ स हीरविजयसूरिः नृपेणाकचरसाहिना दत्तैरुपदीकृतैः पुस्तकः कोश भाण्डागार विधाय खय निष्पाद्य स्थानसिंहस्य वशवदमायत्तं व्यधाच्चके। क इव । भूमिमानिव।यथा पृथ्वीपाल: अखिलायाः समस्तायाः क्षोणे: पृथिव्या जयेन वायत्तीकरणेनार्जितैः सं. चितर्धनैः द्रविणैः । इदं तु साधितत्रिखण्डवसुधामण्डलस्यैव मण्डलीकस्य राजाधिराजस्य घटते । कोशं निर्माय खस्यात्मनः कोशस्य भाण्डागारस्य रक्षायामधिकृतस्याहतस्य सम्यग् नीतिमत्सत्यवाक् खामिभक्ततया अङ्गीकृतस्य भाण्डागारिणो वशं विधत्ते ॥ इति पुस्तककोशः। क्रमान्महादेशमिवावनीशितुनिदेशमासाद्य पयोधरोदये । फतेपुरात्स प्रभुरागरापुरं पवित्रयामास पदाम्बुजन्मभिः ॥ १२९ ॥ स प्रभुः सूरिः पयोधरोदये वर्षाकालप्रारम्भ क्रमादनुक्रमतः फतेपुरात् श्रीकरीन. गरात् उग्रसेनपुरापरपर्यायमागरा इति नाम पुरै पदाम्बुजन्मभिः चरणकमलैः कृत्वा पविनयामास पावनीकरोति स्म। किं कृत्वा। क्रमात्कियद्भिर्वासरेरवनीशितुरकब्बरसाहे- निदेशमाज्ञामासाद्य प्राप्य । कमिव । महादेशमिव । यथा कश्चिद्राजरअका राज्ञः सकाशा- न्महान्तं जनपदमासादयति लभते ॥ इत्यागरानगरे गमनम् ॥ न राजहंसान्कचन प्रवासयन्वियोगिनोऽपि प्रणयंश्च निर्वृतान् । न दुर्दिनं कापि सृजस्तमोद्विषं न च द्विपन्निर्दलयञ्जलोदयम् ॥ १३० ॥ मनोभवं वाभिभवन्गुरोर्महो न निबुवानः स्थिरतां पुनर्वहन् । अभूदपूर्वः प्रभुरम्बुदः पुरे जिनक्रमोपासनकृद्दिवानिशम् ॥ १३१ ॥ प्रभुहीरसूरिः पुरे तत्रागरानगरे अपूर्वोऽसाधारणोऽम्बुदो मेघोऽभूभूव । किं कुर्वन् । राजसु नृपेषु हंसाः प्रधानास्तान प्रवासयन् न पीडयन् । आनन्दयन्नित्यर्थः । 'संहरति निर्दलयति निवासयति प्रवासयति' इति क्रियाकलापे हिंसाः क्रियाः । यदि वा नृपश्रेष्ठान् प्रकर्षणातिशयेन वासयन् दयादिधर्मतत्त्वे स्थापयन् वासं कारयन् । अथ वा कृपाधर्मसुगन्धवस्तुसौरभेण न मुगन्धीकुर्वन्नपि वासयत्नेव । काकर्थवाची । मेघस्तु वर्षाकाले हसान्मानसं प्रति प्रस्थापयति । यथा-'प्रोपितकलहं. सवयसि' इति चम्पूकथायाम् । 'प्रोपिता मानसं प्रस्थापिता हंसपक्षिणो येन' इति तदृत्तिः । पुनः किविशिष्टः । विशिष्टः मनोवाकायसंवन्धी अय वा यमाद्यगयुक्तः प्रश- नकारः । ८७ ·काव्यमाला। स्तोऽन्यो वा योग एपामस्तीति । यदि वा सर्वसांसारिकसमाद्वियोगो विरहः पृथ. म्भावो विद्यते येषां ते वियोगिनः संयमिनस्तेषां नित्ति मोक्षं प्रणयन् कुर्वन् । विरहिणामपि प्राचीनाचीर्णकर्मपरिणतिप्रकटनपूर्व संसारानियतां प्रकटयन धर्मोपदेश- प्रदानादिना सुखयन् । मेघस्तु वियोगिनो व्यथयति । पुनः किंभूतः । वापि कुत्रापि स्थाने दुदिनं दुष्टं दिवसं न सृजन् । अपि तु प्रतिवोधप्रदानेन धर्ममाहात्म्यारसुदिवसानेव कुर्वन् । मेघस्तु दुर्दिनं घनघटासंघटप्रकटीभवद्विकटान्धकारं करोति । च पुनस्त. मसामज्ञानानां पाप्मनां वा द्विपं भेदकं ज्ञानिनं साधु वा न द्विपन संतापयन् प्रत्युत प्रीणयन् । मेषस्तु तमोद्विषं भास्करं चन्द्रं वा द्वेष्टि आवृणोति । पुनः किंभूतः । डल. योरेक्यात् भावप्रधाननिर्देशाच जडत्वस्य जाज्यस्योदयमज्ञानप्रादुर्भावं निर्दलयन् व्यापादयन् । मेघस्तु जलोदयं वर्धते । च पुनर्मनोभव काममभिभवन् पराजयमानः । मेघस्तु मदनं मदयति । पुनः किं कुर्वाणः । गुरोः स्वधर्माचार्यस्य विजयदानसूरेर्महः प्रतापं तेजो वा न निढुवानः प्रकटीकुर्वाणः । मेघस्तु वृहस्पतितारकवेजो निगुते विलुम्पति । पुनः किं कुर्वन् । स्थिरता संयमधर्मादिषु साहसिक्यात्स्थैर्य वहन् । मेघस्तु चपलाशयत्वाकन कुत्रचित्तिष्ठति । पुनः किंभूतः । दिवानिशं दिवसे निशा च जिनानां तीर्थकृता क्रमाणां पादारविन्दानामुपासनां स्तुतिध्यानप्रणामादिभिः सेवा करोति । भेषस्तु जिनक्रमस्य विष्णुपदस्य सेवां वर्षास्वेव तत्रापि कदाचिन यावद्धर्म- कालमत एव गुरोर्मेघादसाधारणता ॥ युग्मम् ॥ क्रमाचतुर्मासकवासरान्पयोधरे दधाने बहलीभविष्णुताम् । निनाय तस्मिन्परिवर्ततांधुनी धवेऽब्धिशायीव गणेन्दिरावरः ॥१३२॥ गणेन्दिरावरस्तपागच्छलक्ष्मीपतिः तस्मिन्नागरानगरे कमात्पर्युपणादिपरिपाव्या चतु. मासकवासरान् वर्षाशरस्तुदिनान परिवर्तता क्षयभावं निनाय अतिकामति स्म । 'क. स्पो युगान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः। संवतः परिवर्तय' इति हैम्याम् । संपूर्णता प्रापयामास । कस्सिन्सति । पयोधरे जलवाहे घने यहलीभविष्णुता दशभ्योऽपि दिग्भ्यो. ऽभ्येय समुन्नम्य समुभम्य अखण्डवारिधारावर्पणशीलतां दधाने सति। क इव । भन्धि- शायीव । यथा समुद्रशयनशीलो विष्णुः वर्षामु नारायणः शेषशय्यायां समुद्रे शेते इति लोकरूदिः । यदुक्तं चम्पूकथायां पावर्णने-क्षीरसमुद्रनिद्राणयाणपाहुच्छिदि' इति । यारियो वर्षा वासरान्परिवतंता लम्भयति ॥ इत्सागरानगरे चातुर्मास्करणम् ॥ ततोऽल्पकर्मा तपसेव संसति प्रतीर्य पोतेन पतङ्गनन्दनाम् । अरिष्टनेमेनुपा पवित्रितं प्रतस्थिवान्छौर्यपुरं प्रति प्रभुः ॥ ११३ ॥ ततधनुमाया मनन्तरे प्रभुः सूरिः शौर्य पुरं प्रति प्रतस्थिवान् प्रचलितः । किंभूतं शौर्यपुरम् । अरिष्टनेमेनविशतितीर्घकृमिनायरा जनुषा जन्मना पचित्रितं पाप. गीभूतम् । कृत्या । पोतेन यानपात्रंण कृत्या पतनन्दना सूर्यपुत्री यमुना प्रतीर्य ·१४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । तीर्वा समुलक्ष्य । क इव । अल्पकमेव । यथा लघुकर्मा आसनसिद्धिः बहुक्षीणकर्म- प्रकृतिर्जन्तुस्तपसा संमृति संसारं प्रतरति । पाठान्तरे तर्या नावा कृत्वा अर्यम्णो भानो. नन्दनां पुत्री नदी यमुना प्रतीर्य । क इव ।भवीवा यथा भव्यजीवो भरतादिवद्भावनया शुभाध्यवसायेन संमृति प्रतरति ॥ यमीसमीपे रपडीपुरे क्रमात्स संघलोकेन समं समीयिवान् । मनोरथाकृष्टमिवागतं पुरो व्यलोकयच्छौर्यपुरं पुरस्ततः ॥ १३४ ॥ स सूरिः क्रमात्प्रयाणपरिपाटीतः यम्या यमुनानद्याः समीपे पार्श्ववर्तिनि रपडीनाम्नि पुरे समीयिवान् समागतः । कथम् । समं सार्धम् । केन । संघलोकेन आगराप्रमुखनगरधाद्ध- समुदायेन । श्राद्धानामनु श्रादयोऽपि समेता एव । ततः रपडी आगमनानन्तरं पुरो- ऽग्रे शौर्यपुरं नाम नगरं 'सोरीपुर' इत्यधुना प्रसिद्ध व्यलोकयत्पश्यति स्म । उत्प्रे. श्यते-मनोरथेन सूरीशितुरभिलापणाकृष्टमाकृष्टयानीतमिव प्रभुपुरः प्रादुर्भूतम् ॥ प्रभुः प्रियस्येव सधर्मचारिणीमहर्निशं शौर्यपुराकचारिणीम् । च्युतोत्तरीयां कबरीमिवार्णवाम्बरेन्दिराया नवमङ्गसङ्गिनीम् ॥ १३५॥ संवन्धस्त्वने वक्ष्यते । केवलं कालिन्येव वर्ण्यते-यमुनां किंभूताम् शौर्यपुरः सो- रीपुरस्य बड़े समीपे । 'भङ्कः स्थाने कोडेऽन्तिकागसोः' इत्याद्यनेकार्थः । चरति वहती- त्येवंशीलाम् । कथम् । अहर्निशं निरन्तरम् । कामिवासधर्मचारिणीमिव । यथा प्रियस्य स्व- वल्लभस्य समानेन धर्मेण चरणशीला पतिव्रता पत्नी नकं दिनमद्धे उत्सङ्के कोडे वा समीपे वा चरति प्रवर्तते इत्येवंशीला स्यात्सति व्यतिकरे भर्तुरुत्सङ्गे उपविशति । यदुक्तं नेमि. चरित्रे-'अनुज्ञाप्य स्वपितरो देवदन्तीमुपेयुषीम् । रथमारोपयामास नलोऽहे च न्य. वीविशत् ॥' इत्युत्सङ्गारोपणम् । तथा 'विना ममोरः कतरत्तवासनम्' इति नैपधे । इति कोडे । 'अथ सधर्मिणी । पत्नी सहचरी' इति हैम्याम् । सहचरत्वेन समीपचारिणी। उत्प्रेक्ष्यते-अर्णवाम्बरेन्दिरायाः समुद्रवसनालक्ष्म्याः क्षोणीश्रियः कवरी वेशीमिव । किंभूता कयरीम् । च्युतं शिरस्तः सस्तमुत्तरीयमुपर्याच्छादनवसनं यस्याः । पुनः किंभू- ताम् । नवाः सद्यस्काः भहास्तरङ्गा रचनाच विद्यन्ते यस्याम् ॥ व्यवस्यमानामिव जेतुमम्बरापगां तरङ्गैर्गगनावगाहिभिः । प्रियेण चाणूरभिदा वियोगिनी निपेवमानामिव तीर्थमेदिनीम्॥१३॥ पुनरुत्प्रेक्ष्यते-गगनावगाहिभिर्नभोगणालिनशीलस्तर ः कहोलैः कृत्वा अम्बरापगां स्वर्गगहा जेतुं श्रिया परामवितुं व्यवस्यमानामुयमं कुर्वाणामिव । 'प्रगल्भमानाम्' इति पाटो वा । अर्थः पूर्वोक्त एव । पुनरुत्प्रेक्ष्यवे-चाणूरनामानं मलं भिनत्ति स्मेति चाणूरभित् तेन विष्णुना भर्ना समं वियोगिनी विरहिणीम् । अत एव वैराग्याहुःखो- स्थिल धा । जम्मन्तरे न विहडइ उत्तममहिलाज कि पिम्मम् । कालिन्दिकन्ह- विरहे भजवि कालं जलं वहद॥' इति वचनाकृष्णेन कान्तेन वियोगिनी वियोगवतीम् । .

·काव्यमाला। वियोगिनां वैराग्यं दुःखोच्छेदकरणं युक्तमेव । वीर्यमेदिनी श्रीमन्नेमिनाथजन्मकल्या- णकभूमी नियेवमानां भजन्तीमिव । जलावगाहागतदन्तिपतिभिर्निलीनशैलाधितुलावहामिव । भुजानिवाम्भोजमुखी मृणालिकां हिरण्यवाहुं दधतीं च नाभिवत् १३७ पुनरुत्प्रेक्ष्यते-जलावगाहाथै सूर्यातपातितप्तवपुराया वा सावेग वा तरुणकरिणीभिः समं सलिलकेलिकरणायागताभिः समेताभिर्दन्तिपदिमिर्गजराजीभिः कृत्वा निलीना वज्रपाणिमयात्प्रणश्यायगाधपानीयप्रविष्टाः शैलाः पर्वता यत्र तादृशस्याब्धेः समुद्रस्य तुलायाः साम्यस्य वहां धारिणीमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते-किं कुर्वतीम् । दधतीं विभ्रतीम् । काम् । मृणालिकां पद्मनालिकाम् । कामिव । अम्भोजमुखीमिव । यथा पद्मवदना स्त्री कोमलां भुजां वाहुलतां धत्ते । च पुनः खोनाभिवतुन्दकुपिकामिव हिरण्ययाहुं शोणं हदं दधतीम् । अथ चन्द्रमाः । सम्भोज कमलमेव मुसं वदनं यस्याः ॥ अमुं नमन्तीमिव वीचिसंचयैविभावयन्ती शफरीक्षणैरिव । अभिष्टुवन्तीमिव विप्किरकणै लत्कनैर्नृत्यमिव प्रकुर्वतीम् ॥ १३८ ॥ पुनरुत्प्रेक्ष्यते--वीचिसंचयैः उनमनमद्भिः परिस्फुरत्तरगगणैः कृत्वा अमुं सूरीन्द्रं नमन्तीमिव कल्लोलमालानामुन्नम्य नम्रीभवनेन प्रणाम सृजन्ती मिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते- शफर्यों मत्स्या एव ईक्षणानि । अथ वा 'मीनलोचनैः' इति पाठे मीना एव लोचनानि नय- नानि तैर्विभावयन्ती मिव । सूरीन्द्र निर्निमेष निरीक्ष्यमाणामिव । तया "विस्फुरच्छफ- रीनेमा तनापि रणसाक्षिणी। अस्ति ज्योत्स्नासपनाम्युरियमेव सरस्वती ॥' इति पाण्डव- चरित्रे । पुनरुत्प्रेक्ष्यते--विकिराणां जलचारिणां इंससारसक्रौचादीनां पानीयपानाग- तानामपरेपो वा पक्षिणा कर्णः शब्दैः कृत्वा मुनीन्द्रममुमभिष्टवन्तीमिव सूरेः स्तुति वि. दधवीमिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते--लुलन्ति प्रचलकल्लोलेस्वरलीभवन्ति यानि कजानि कम- लानि तेरस पुरो नृवं ताण्डवं कुर्वतीमिव ॥ निखेलियोपास्तनचन्दनद्रवैः सरिद्वरासंवलितप्तवामिव । क्रमात्स तत्राप्यवतीर्य सूर्यजां न्यमालयन्नेमिनिकेतनं पुरः ॥ १३९ ॥ पुनरुत्प्रेक्ष्यते---नितरां खखकान्तेः समं सीभिः सार्य या पेलन्ति जालफीडी कुर्वन्तीत्येवंशीला निखेलिन्यो या योषा विविधभूचरखेचरपश्चललोचनाखासां स. नाना कुचान्तरकुचोपरिविरचितविचित्रपावलीविलेपनादियकरालिलसंयोगगलगन्द. नवः धीसम्हवारसः कृत्वा परिवरया गइया संवलितो मिश्रीभूतः प्लप: पयःपूरो यस्यास्वादशीनिर । तत्रापि गड्डायमुनाप्रवाहवयफलितानिय स प्रमुहारसूरिः कमात्सं. पलौकशिप्यायुत्तरणानुपूर्या रपडीपा पूर्वव्यावगितसरूपी सूर्यजी मार्तण्डनन्दना यमुनामवतीयोलाप पुरोऽभे नेमिनिकेतनम् ।लोकन्या या स्थाने धानेमेन्मकल्याण- कमगायत तस्लिभेव पुम्यपृथ्वीप्रदेशे प्रासादः कारितोऽस्तीति श्रूयते । पधानिनो पेद ·१४ सर्गः] • हीरसौभाग्यम् । तं नेमिनाथप्रासादं न्यभालयद्विलोकते स्म ॥ पञ्चभिः कुलकम् ॥ यमुनावर्णनम् । इति सूरेः शौर्यपुरागमनम् ॥ स तूररावैः कुलशैलकंदरोदरप्रसर्पत्प्रतिनादमेदुरैः । निनाय नेमेर्वसतिं प्रदक्षिणां महोदयाम्भोनिधिनन्दनामिव ॥ १४०॥ स हीरसूरिः तूररावैरनेकवादिननिर्धापैः सार्ध नेमेः श्रीअरिष्टनेमिनाथस्य वसति प्रासादं त्रिर्वारं भ्रमणीरूपां परितः प्रदक्षिणां निनाय प्रापयति स्म । त्रिः प्रदक्षिणीक- रोति स्मेत्यर्थः । किंभूतः तूररावैः । कुलशैला: मन्दरमेरुकैलासहिमाचलप्रमुखाः सप्त कुलपर्वतास्तेषां कंदराणां गुहानामुदरेषु मध्येपु प्रसर्पन्तः प्रवर्तमानाः प्रसरन्तो वा ये प्रतिनादाः प्रतिशब्दाः 'पडच्छन्दा' इति प्रसिद्धाः तमदुरैः सान्दैः पुष्टीभूतैः । उत्प्रेक्ष्यते--महोदयो महानतिशायी अभ्युदयो विशिष्टवैभवप्रारम्भः स एवाम्भोनिधि- नन्दनां लक्ष्मी प्रदक्षिणां प्रकर्षणातिशयेन दक्षिणां खानुकूलां निजानुरागिणीमिव निनाय कृतवान् ॥ निजां तनुजां धरिणीप्रचारिणीमिवानकेतौ मिलितुं समीयुपि । विवेश तसिन्छमिनां शतक्रतुः शिवासुतस्यायतने हिरण्मये ॥१४१॥ शमिना शतकतुर्वावंयमवासवः तस्मिन् प्रह्लादपूर्व पूर्वमेय दृष्टे शिवायाः समुद्रवि- जयराजजायायाः सुतस्य नेमिनाथस्य आयतने प्रासादे विवेश प्रविष्टवान् । किंभूते । हिरण्मये स्वर्ण निर्मिते सुवर्णप्रधाने । उत्प्रेक्ष्यते-धरिण्या भूमीमण्डले प्रकर्पण चरति प्रसरति इत्येवशीला निजामात्मीयां तनूजां पुत्रीं यमुनानाम्नी मिलिनुं सुतात्वेन स्नेह- संवन्धान्मिलनाथै समागते गगनागणारक्षोणीचक्रे संप्राप्ते अभ्रकेती नभाष्कतेन सूर्य इव । 'हरिः शुचीनी गगनाध्वगाध्वौं' इति हैम्याम् ॥ जनार्दनान्दोलनकेलयेऽभवत्प्रलम्बदोलेव यदीयदोर्लता । य उग्रसेनस्य सुतां प्रभुर्जही पतिस्तमीनामरविन्दिनीमिव ॥ १४२ ॥ प्रभुहीरसूरिः नेमि ददर्श इयग्रे वक्ष्यते । इति संवन्धः । यच्छब्देन तद्वर्णन- माह-यदीयदोलता श्रीनेमिनाथसंबन्धिनी दक्षिणबाहुवल्ली जनार्दनस्य नारायणस्य आन्दोलनस्य प्रेतोलनस्य केलये क्रीडायै प्रलम्या अतिव्यायता दोला प्रेता इवाभवत् । पुनर्यो भगवान् उग्रसेनस्य भोजकवृष्णेः सुतस्योग्रसेननृपतेः सुतां नन्दना राजीमती जही तत्याज न परिणिन्ये। क इव । पतिरिव । यथा तमीनो पतिः रजनीदयितश्चन्द्रमाः अरविन्दिनी कमलिनी जहाति ।। तनुश्रिया येन निजौजसा पुनर्जितो हियानङ्ग इवाङ्गजोऽजनि । यदङ्गरुद्भिर्जितनीलनीरजैरभाजि दुःखादिव पुष्करे तपः॥ १४३ ॥ पुनयेन नेमिनाधेन तनुनिया शरीरशोभया पुनर्निजीजसा खवलेन आत्मीयता- ·काव्यमाला- पेन वा जितोऽभिभूतः अहजः कंदपः । 'सद्गजः पुत्रकामयोः' इत्यनेकार्थः । तथा 'कमनः कलाकेलिरनन्यजोऽङ्गजः' इति हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-हिया मन्दाक्षेणेव अनहो मुक्तकाययष्टिरजनि संजात इव । पुनर्यस्य परमेष्टिनः अङ्गरुवा शरीरस्य मरकतम- शिमणकान्या निर्जितैः परिभूतैः नीलनीरजैरिन्दीवरैः दुःखात्पुष्करे तीर्थविशेषजले च । 'पुष्करं तु जले व्योग्नि तीर्थे कुण्डे च' इसनेकार्थः । तपः अभाजि.तपस्तप्यते इव । निर्जितो हि द्विघा तपस्पति पराभवदुःखोद्विमो वा तत्तुल्यताद्याप्तये वा ॥ रवेण वाह्याहितजित्वरं तरोऽप्यभिप्रपन्नः पुनरान्तरद्विपाम् । विधातशक्ति स्पृह्यन्त यत्पदं हरेस्त्रिरेखोऽङ्कमिपानिपेवते ॥ १४४ ॥ हरेर्विष्णोस्त्रिरेख: पाश्चजन्यनामा शह्नः अङ्कमियालाञ्छनच्छलात् यत्सदं नेमि- नाथचरणं निषेवते । उत्प्रेक्ष्यते-रवेण निजशब्देन वाह्या भूमिनभःसंचारिणः प्रत्यक्षा अहिताः प्रतिपक्षास्तेषां जित्वरं जयनशीलं तरो चल अभिप्रपन्नः संप्राप्तोऽपि । यदु- कम्-'अम्भोधेरैव जाता जगति कति न ते हन्त सन्तीह शहा यान्विप्राणा भ्रमन्ति प्रतिभवनममी भिक्षवो जीवनाय । एकः श्रीपाञ्चजन्यो हरिकरकमलकोढहंसा- यमानो यस्य ध्वानरमानैरसुरसुरवधूवर्गगर्भा गलन्ति ॥ इति। पुनरान्तराणामन्तरडा. नामनन्तकालादात्मना प्रतिबद्धानां द्विषां कर्मशत्रूणां विघातशक्तापादनसामर्थ्यस्य स्पृहया वाञ्छयेव सेवते ॥ अशीलि शीलेन जितेन येन किं हिया कुमारेण गिरेरधित्यका । प्रभुर्जिनं तं यदुवंशभास्करोदयोदयक्षोणिधरं दशा पपौ ॥ १४५॥ येन भगवता शीलेन स्वब्रह्मचर्येण जितेन तिरस्कृतेन कुमारेण खामिकार्तिकेन । 'पाण्मातुरो ब्रह्मचारी गङ्गोमाकृत्तिकासुतः' इति हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-हिया लज्जया गिरेगन्धमादनाभिधानभूधरस्याधित्यका ऊर्श्वभूमिः शृङ्गमशीलि सेवितम् । तत्र गत्वा स्थित इत्यर्थः । 'सुगन्धिगन्धमादनाधिवासिनः स्कन्ददेवस्य दर्शनार्थमितो गतवानस्मि' इति चम्पूकथायाम् । तथा पित्रोरपेक्षया तु कैलासाचलचूलिकायो स्थानम् । तथा 'स्कन्दो मन्दमतिश्चकार न करस्पर्श श्रियाः शङ्कितः' इति खण्डप्रशस्तौ । प्रभुः सूरिस्त पूर्वव्यावर्णितं जिन नेमिनार्थ दृशा नेत्रेण पपी सादरं पश्यति स । किंभूतः । यदूना यादवानां वंशोऽन्ववायः स एव भास्करः सूर्यस्तस्योदयार्थमुद्गमनाय उद्यक्षोणिधरः। पूर्वपर्वत इत्यर्थः ॥ चतुर्मिः कलापकम् । नेमिनायवर्णनम् ॥ जय त्रिलोकीजनकल्पपादप पुनर्भवश्रीपरिरम्भलोलुप । जय प्रमोदाकुरकोटिवारिमुक् जय प्रभाभत्सितनीलरत्नरुक् ॥ १४६ ॥ १. 'विधातशक्तः स्पृहया वाञ्छयेव सेवते' इति टीकादर्शनात् "विघातशकः स्पृहयेव यत्पदम् इति पाठो भवेत्.

·१४ सर्गः] । हीरसौभाग्यम् । तरीव वार्थी तमसीव शारदारविन्दिनीशः सरसीव धन्वनि । दरिद्रतायामिव शेवधिर्मया कलौ जिनेन्दो त्वमलम्भि दुर्लभः ॥ १४७॥ हे त्रिलोक्या जयत्रयस्य जनानां सुरामुरनराणां कामिताना मनोमिलापाणां पूरणे प्रदाने कल्पपादप सुरतरो। पुनहें पुनर्भवश्रिया मोक्षलक्ष्म्या साधै परिरम्भे गाढा- लिङ्गने लोलुप अतिशयेन लोल चश्चल हे नेम, त्वं जय सर्वोत्कर्षेण वर्तख । पुनर्हे प्रमो- दा आनन्दाः । यद्दर्शनात्पुत्रकलनमित्रधनधान्यराज्यैश्वर्यादयः सर्वेऽप्यानन्दकारिणः पदार्थाः प्रादुर्भवेयुः, तस्मात्तेऽपि प्रमोदा एवोच्यन्ते । तत्र च बहुत्वम् । प्रमोदा एवाकुराः प्ररोहास्तेषां कोटयस्तेषां वृद्धि करणे इत्यर्थः । वारिमुक वार्षिकवारिवाह । पुनर्हे प्रभया नीलोत्पलदलश्यामलदेदीप्त्या भत्सिता तिरस्कृता नीलरनानां हरिन्म- गीनां रुकान्तिर्थेन ताक् शिवानन्दन, त्वं जय। हे जिनेन्दो हे नेमिनाथ, मया कली कलियुगे पञ्चमे अरके दुःखेन महाकटेन कृत्वा लभ्यते इति दुर्लभः दुःप्रापस्त्वमल- म्भि प्राप्तः । केव । तरीव । यथा प्रलयकालोद्दामदावानलज्वालायमाना माननिदाघसम- योद्भवन्मध्यंदिनदीसदिनकरघोरधर्मविषयसंतापितालानीभूतसिकतभूमण्डलमरुस्थले सच्छायपत्रच्छन्नानेककारवरकोटिशिशिरीकृतसलिलशालिमहापद्मसरोवरं लभ्यते । पुनः क इव । शेवधिरिव । यथा दुःखावस्थायां निधानमासाद्यते ॥ तमित्यभिष्टुत्य हृदा दधन्मुदं चकार पञ्चाङ्गनतिं यतीशिता । विचक्षुरेतत्किमु पञ्चमी गतिं दिश प्रभो पञ्चमकेरकेऽपि मे ॥ १४८॥ यतीशिता सूरिः तं नेमिनाथमिति पूर्वोकप्रकारेणाभिष्ट्रय स्तुत्वा हृदा मनसा कृत्वा मुदमाह्लादं दधद्धारयन् सन् पञ्च अहानि प्रकृतानि यत्र सा पश्चाहा । पश्चानाम• झानां समाहारो वा इति पश्चाङ्गी । द्वौ जानू द्वौ करौ एकं शिरः इति पञ्चाङ्गी। तथा भूः स्पृश्यते इति पञ्चाङ्गनति चकार कृतवान् । उत्प्रेक्ष्यते-एतदुच्यमानं जिनने- मिनाथं प्रति विवक्षुः किमु वक्तुमिच्छुरिव । एतत्किम् । हे प्रभो, मे मम पञ्चमकरके कलिकालेऽपि पश्चमी नरकतिर्यमनुष्यदेवगतिभ्य उपरितनी मुक्तिलक्षणां पश्चानो संख्यापूरणी गति दिश प्रदेहि । चतुर्थारके तु तव मुक्तिदातृत्वमस्त्येव । परं पञ्चमे स्वरके मुक्तिप्राप्तेरभावात्तस्याः प्रार्थनाया उत्प्रेक्षा ॥ मुनीन्दुना शौर्यपुरे पदाम्बुजैविभूष्य दृष्टी इव तत्पुरनिया । वृषाङ्कनेमिप्रतिमे पुरातने प्रतिष्ठते तत्र सनेमिपादुके ।। १४९॥ मुनीन्दुना हीरसूरिचन्द्रेण तत्र शौर्यपुरे पुरातने जीणे पूर्व फेनापि कारिवे न पर प्रतिष्ठापिते कथंचिदप्रतिष्ठिते एव स्थिते पाकस्य श्रीऋषभदेवस्य नेमेररिष्टनेमिनायस्य प्रतिमे मूर्ती प्रतिष्ठते अञ्जनशलाक्यादिकरणेन स्थापिते । किं च धीहीरसीइविमलग- गिपितामहसोहिलसंघपतिकारिते इति मूलशौर्यपुरलोके किंवदन्ती इति । उत्प्रेक्ष्यते- तत्पुरनिया शौर्यपुरलक्ष्भ्या दृष्टी नेत्रे इव। किंभूते प्रतिमे। सहनेमेः शेयस्य पादुकाभ्यां - ·काव्यमाला। पदद्वन्द्वप्रतिविम्वाभ्यां वर्तेते थे । किं कृत्वा । पदाम्बुजैः । पूज्यत्वाद्बहुवचनम् । चरण. कमलैीण शौर्यपुरं विभूष्यालंकृत्य ।। दिनद्वयीं तद्यदुवंशवाहुजनजान्कृपाधर्मधियो विघाय सः। ततो मुनिक्षोणिमणिय॑वीवृतत्तटात्पयःपूर इवापगापतेः ॥ १५० ॥ स मुनिक्षोणिमणिहीरविजयनामा साधुवमुधारनं सूरीन्द्रः ततः शौर्यपुराव्यवी.. सत् निवर्तते स्म पश्चाद्ववले । क इव । पयःपूर इय । यथा आपगापतेर्नदीनाथस्य समुद्रस्य पानीयप्लवः तटात्तीरानिवर्तते । 'जयी महीमानिव वार्धिरोधसः' । क इव । महीमानिय । यथा दिग्जैत्रयात्रामु अप्रतिहतशक्तित्वेन जयी राजा अर्थाचतस्रो दिशो विजित्य वाधिरोधसः पयोनिधिप्रतीरानिवर्तते । किं कृत्वा । दिनद्वर्या वासरयुगलम् । यावत्कालाध्वनोनैरन्तर्ये द्वितीयावत् । तस्मिन् शौर्यपुरे यदुवंश्यान्यादवकुलोत्पन्नान वाहुजानां राजपुत्रमुभटानो बजान् गणान् । 'राजन्यो याहुसंभवः' इति हैम्याम् । 'संध्याधियेवास्तं यान्ति समस्तवाहुजभुजातेजःसहस्रांशवः' इति नेपधे । कृपा जीवाहिंसा सैव धर्मस्तत्र धीवुद्धिः परिणामो येषां तादृशान् विधाय कृत्वा ॥ गते प्रिये कापि निजे जनार्दने क्रिमेत्य नेमिप्रभुदेवरान्तिके । स्थितां समुत्तीर्य यमी शमीश्वरः पुरं प्रयातः पुनरागराभिधम् ॥१५१ शमीश्वरो मुनिनायकः सूरिः पुनर्व्याघुट्य आगरा इत्यभिधा नाम यस्य तादृशं पुरं नगर प्रयातो गतवान् । कि कृत्वा । यमी यमुनां समुत्तीर्य नावा लायित्वा । किंभूता यमीम् । उरप्रेक्ष्यते--निजे भात्मीये प्रिये भर्तरि जनार्दने कृष्ण प्रापि कुत्रापि निजा- भिलपिते स्थाने गवे प्रयाते सति नेमिप्रभुः अरिष्टनेमिनायः स एव देवरो निजम. तुलघुनाता तस्यान्तिके पावें किमेल स्थितः वसन्तीमिव ॥ मणिं सुराणां तनुमत्समीहितं प्रदित्सयेव त्रिदिवादुपागतम् । स तत्र चिन्तामणिपार्श्वतीर्थपं महामहेन प्रतितस्थिवान्प्रभुः ॥ १५२॥ रा प्रमुहीरविजयसूरिस्तनागरानगरे चिन्तामणिः इति नामानं पार्श्व एव तीर्थपस्तीर्थ- नाथस्तं महामहेनाधिकोत्सवेन प्रतितस्थिवान् । उत्प्रेक्ष्यते-तनुमतां जगजनानां समीहितानां मनां सम्यकामिताना प्रदिसया प्रदातुमिच्छया निदियादेवलोकादिह भूमण्डले उपागतं संप्रास मुरार्णा मणि चिन्तारत्नमिव ।। स उग्रसेनायपुरात्फतेपुरं यशस्करं स्वस विभुयंभूपयत् । इवान्यराशेः शशिसौधमुच्चत्तापदप्रदं चित्रशिखण्डिनन्दनः ॥ १५३ ॥ पविभुरिसूरिः सस्थात्मनो यशस्कर कीर्तिविधायकं पुनरियध्याहार्यम् । उप्रसेन इति पदमायं प्रपम यस्य तासायराद ।आगरादित्यपः । फतेपुर सादिनगर यभूपय- दसंबरोलिसाश्रीफया जग्मियानिलः । क य । चिसिराग्दिनन्दन म । यया पृष्ट- ·१४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ६९७ - स्पतिः खस्यात्मन उच्चतायाः उच्चत्वस्य पदं स्थानं प्रददातीति प्रदम् अन्यराशेः पूर्व- स्मान्मिथुनराशेः शशिनः शशाङ्कस्य सौधं गृहं कर्कराशिम्। 'प्रोक्तः कर्कस्य चन्द्रमाः' इति वचनात्। विभूषयति। कर्कराशिगतो गुरुरुचः प्रतिपाद्यते ॥इति पुन: फतेपुरागमनम् ।। महीहिमज्योतिरियेप खञ्जनो घनात्ययस्येव तदास्य दर्शनम् । अमुं स गोष्ठीप्रविधित्सया पुननिकेतने शेखमणेरजूहवत् ॥ १५४ ॥ तदा तस्मिन् सूरेः फतेपुरे समागमावसरे महीहिमज्योतिरकब्बरसाहिः अस्य हीर- सूरदर्शनमियेष अमिलपति स्म । क इव । खञ्जन इव । यथा खअरीटो घनात्सयस शरत्कालस्य दर्शनमिच्छति । पुनदर्शनेच्छानन्तरं द्वितीयवारममुं सूरि शेखमणेरब. लफैजनानो यवनगुरुरनस्य निकेतने भवने अजूहक्त् आकारयामास । कया ।गोष्ठी- प्रविधित्सया धर्मवाती क काया । क्रमेण वाचंयमयामिनीमणिविभूप्य शेखप्रमुखस्य मन्दिरम् । शिरोगृहं तस्य पुनः पवित्रयांचकार जम्भारिरिव त्रिविष्टपम् ॥ १५५ ।। वाचंयमयामिनीमणिः श्रमणशर्वरीरनं सूरिः युनर्गुहागमनादनु शेखगृहस्य शिरो- गृहं चन्द्रशालामुपरितनपिनिका पवित्रयांचकार पावनीकृतवान् । किं कृत्वा । क्रमेण आगमनाकबराकारणपरिपाट्या तस्यावलफैजनान्नः शेखप्रमुखस्य यवनगुरुमुख्यस्य मन्दिर निवाससौध विभूष्यालंकृत्य । यत्र पूर्व साहिमिलनसमये समेत्य गोष्टी अनुष्ठिता आसीत् , तदलंकृत्य तस्य समनः चन्द्रशालामलंकरोति स्म । क इव । जम्मारिरिव । यथा पुरंदरः कुत्रविदत्वा गतः सन् त्रिविष्टपं खर्गे पवित्रयति ॥ इति पुनर्गुरोः शेख. यहागमनम् ॥ अथात्मधामीव स शेखमन्दिरे समेत्य भूमीतलशीतलद्युतिः । इवाङ्कुरान्कल्पतरोर्मनीशितुर्मुनीनिह प्रेक्ष्य हृदा मुदं दधौ ॥ १५६ ॥ अथ सूरेः शेखमन्दिरे समागमनानन्तरमकब्बरनामा भूमीतलशीतलद्युति: मेदि- नीमण्डलशीतकान्तिः राजा पातिसाहिः इह शेखमन्दिरे कल्पतरोः सुरद्वमस्य अङ्कुरा- प्ररोहानिच मुर्नीशितः सूरेः मुनीन् वाचंयमान्प्रेक्ष्य विलोचनगोचरीकृत्य हृदा हृदयेन मनसा कृत्वा मुदमानन्दं दधौ । किं कृत्वा । शेखस्य मन्दिरे सद्मनि समेत्यागल । करिमनिय । आत्मधानीव निजवेदमनीव ।। क्रमादमीपामभिधाः सुधारसद्वानिवापृच्छय पिबन्यापुटैः । प्रमोदयास्तद्गृहचित्रशालिकां ततः स्वयंक्ष्मारमणोऽधिरूढवान् ॥११७॥ ततः सूरिसुधांशुसाधूनां पृथड्नामप्रश्नतदाकर्णनानन्तरं वयमात्मना मारमणो भूमीवालमा तगृहस्प शेखसीधस्य चन्द्रशालिकामुपरितनी भूमिकामाख्दवान अधि. रोहति स्म । किंभूतः मारमणः । प्रमोदवानानन्दकलितः । किं कुर्वन् । कमागुरलघुप- रिपाट्या अमीयां सूरिसाधूनामभिधा नामानि आपच्यय पृथक् पृथक् दृष्ट्वा ततः ८८ ·काव्यमाला। सुधारसद्रवानमृतनिःस्पन्दान् चधवापुटैः कर्णपुटकैः श्रवणनामदुन्दुकैः पिबमाखादयन् सादरं भृण्वन् ॥ मघाभुवेवासुरशीतभानुना विधाय गोष्ठी सदसद्विचारणा । मुनीश्वरेणाम्बुधिनेमिभानुना स्थिरीकृतार्हन्मतसंप्रधारणा ॥ १५८ ।। मुनीश्वरेण सूरीन्द्रेण सच्च मसञ्च सदसती तयोर्विचारणा इदं सत् इदमागमविरुद्ध- मिदं च लोकविरुद्धमिदमुभयाभिमतमिति विमर्शो यस्यां तादृशी भईन्मतसंप्रधारणा जिनशासनसमर्थना सर्वेष्वपि शासनेषु विचार्यमाणं सर्वकोटिविशुद्धं जिनशासनमेव दृश्यते इति संप्रधारणा स्थिरीकृता । सत्या चक्रे इत्यर्थः । किं कृत्वा । मघाभुवेव भार्गवेनेव असुरशीतभानुना दैत्येन्द्रेणेव अम्युधिनेमिभानुना जलधिमेखलाभास्करण साहिना साथै गोष्ठी धर्मतत्त्वविचारवार्ता विधाय कृत्वा ॥ तदिष्टगोष्ठीसमये महीहरेर्हृदन्तरानन्दरसः स कोऽप्यभूत् । गिरां हि पारेऽजनि यो गिरां पतेर्न यत्र काव्यं न च काव्यचातुरी १५९ सैव साहिरिद्वन्द्वसंबन्धिनी इटा मनसोऽभिप्रेता साहिहृदयंगमा गोष्ठी खतन्त्रवार्ता तस्याः समये प्रस्ताव स कोऽप्यद्वैताचर्यकारी वाचामगोचरो महीहरेभूमीन्द्रस्य हृद. न्तरा मनोमध्ये आनन्दरसः प्रह्लादाखादः । 'रसः खादे जले वीर्य शृङ्गारादी' इत्यने. कार्थः । अभूद्वभूव । य आनन्दरसो गिर्रा पतेः सुराचार्यस्य हि निश्चितं गिरा पारे वाचा परतीरवी वक्तुमशक्योऽजनि संजायते स्म । 'गिरो हि पारे निपधेन्द्रवैभवम्' इति नेपधे । च पुनर्यवानन्दरसे काव्यस्य शुक्रस्य काव्यानों कवित्वानां चातुरी नाजनि वाचस्पतिर्वाचा वक्तुं न शक्नोति । शुक्रोऽपि काव्यरचना रचयितुं नालं भवतीत्यर्थः ।। इति सूरिणा समं साहेदितीयवार गोष्ठी ॥ ततः प्रदित्सुर्गुरवे स किंचनात्मनो धनो भूमवनाय नीरवत् । प्रणीतवान्सप्रणयं गिरां गृहं मुखारविन्दं वसुधावधूवरः ।। १६० ॥ ततो गोष्टीकरणोतानन्दरसानन्तर स्रोऽकन्यर एव वसुधावधूवरः भूमीभामिनी- भर्ता सप्रणयं सनेहं याच्मासहितं वा। प्रणयः सेहयाच्ययोः' इत्यनेकार्थः। यथा स्या- तथा मुसारविन्दं पदनकमलं गिरा वाचा गृहं यासस्यानं प्रणीतवान् चकार । नृपः कि कर्तुमिच्छुः । गुरवे हीरविजयसूरये भात्मनः खस्स किंचन आत्मीय पस्तु किमपि प्रदित्यः प्रदातुमिच्छुः । किंवत् । नीरवत् । यया पनो धाराघरो भूभवनाय पृथ्वी- लोकाय जलं दातुमिरछति तया मकन्यरोऽपि प्रभवे याजियारणादि दानुमत्कण्ठितो चमूवेसर्थः॥ परदशताः कौतुकिना पयोनिधि प्रमथ्य कृष्टा इव जदुना पुनः । स्फुरन्ति तेऽमी मम मण्कुम्मिनः ममोऽअमूपालभलक्ष्मिन्भिनः १६१ ·१४ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । हे प्रभो, ते प्रसिद्धाः प्रबलप्रत्यर्थिपृथिवीपालदलविदलनोपार्जितानेकविरुदा मदो- द्वता मे मम मनमः नामा हस्तिनी तस्या वल्लभ ऐरावणः । 'अभ्रमूवल्लभारूढं निशः शेषे कदाचन । खप्ने महेन्द्रमद्राक्षीपृथा पृथुमनोरया॥' इति पाण्डवचरित्रे । तथा 'गजा- नामभ्रमूपतिः' इति काव्यकल्पलतायां च । तस्य लक्ष्मी शोमा लभन्ते इत्येवंशीलाः । 'लविमर्लक्ष्मी हरेः स्त्रियाम्' इति । तथा 'चरणलक्ष्मिकराहणोत्सवें' इति जिनप्रभसू- रिकृतऋपभनम्रतवेऽपि च । तथा 'खस्थानात्पदमानमध्यचलतो विन्ध्यस्य चानेकशो जायन्ते मदपालित...."श्रीलम्भिनः कुम्मिनः' इति सूके लम्भितः 'लभेर्धातोः सार्वधातुकपरोक्षार्थवजे यथाप्रयोग जुम् इत्यनुखारः' इति प्रक्रियायाम् । गजा हस्तिनः स्फुरन्ति स्फूर्ति दधते । उत्प्रेक्ष्यते-कौतुकिना कुतूहलाकलितेन जगुना नारायणेन चतुर्दशरत्नकर्षणालब्धाखादतया पुनर्द्वितीयवारं पयोनिधि समुद्रं प्रमध्य विलोडयित्वा परशताः शतात्परे सहस्रशः कृटा निष्काशिता इव ऐरावतभ्रातरः॥ यतीन्द्र यत्पञ्चमचमोपमामवाप्सुकामेन महीविहायसोः । भ्रमी समीरेण किमु प्रणीयते तिरस्कृतोचैःश्रवसश्च ते हयाः ॥१२॥ हे यतीन्द्र, तिरस्कृतः खशोभया धिकृतः उच्चैःश्रवा इन्द्राश्वो यैस्ते विविधजातीयाः मम हयास्तुरङ्गाः सन्ति।वे के । येषां हयाना पश्चमचमस उत्तेरितनान्याः पञ्चम्या गतेः उपमानं साम्यमवाप्सुकामिना लन्धुमिच्छता । शिक्षितुं काहतेत्यर्थः । समीरेण वायुना महीविहायसोभेमी भ्रमणं प्रणीयते किमु । 'अपि भ्रमीभङ्गिभिरावृताङ्गम्' इति नैषधे ।। स्थाः सरथ्या मम कामगामिनो मुमुक्षुमार्तण्ड मरुद्रथा इव । पुनः कृतारातिचमूविपत्तयः कृतान्तदूता इव सन्ति पत्तयः ॥ १६३॥ हे मुमुक्षुमार्तण्ड सूरे, मम रथाः शताङ्गाः सन्ति । किंभूताः। सह रप्य रयधुराधु- रोगपभैलुरगैवी वर्तन्ते ये ते । पुनः किंभूताः । कामगामिनः काममविशयेन इच्छया वा गच्छन्तीत्येवंशीलाः । के इव । मरुद्रया इव । यथा सुरस्यन्दना देवानामिच्छयैव गमनशीला भवेयुः । पुनरर्थान्तरन्यासे । पुनर्मम पत्तयः सन्ति । किंभूताः । कृता नि- पादिता भराविचमूनां वैरिसैन्यानां विपत्तयो भङ्गमारणादि नानानिष्टानि येस्ते । उत्प्रे क्ष्यते-कृतान्तदूता इव चण्डमहावण्डाद्या यमस्य किंकरा इव ॥ जनार्दनस्येव ममेयमिन्दिरा सुरेश्वरस्येव च राज्यमूर्जितम् । इदं तथान्यद्यदभीप्सितं हृदो मुनीन्द्र तन्मामनुगृह्य गृह्यताम् १६४ हे मुनीन्द, इयं मम गृहे इन्दिरा धनरमखर्णरूप्यादिलक्ष्मीर्वर्तते । कस्येव । जना- दनस्येव । यथा नारायणस्य मन्दिर प्रत्यक्षा लक्ष्मीरस्ति 1 च पुनः अर्जित प्रवलं राज्यं हस्त्यश्वरपराष्ट्रदुर्गवलरूपं वर्तते । कस्येव । सुरेन्द्रस्येव । यथा पुरंदरस प्रवलं राज्यं धर्तते । हे प्रभो, इद यन्मया विशप्तं गजाश्वादिकं तथा अन्यत्परमपि यद्युप्मार्क ·७०० काव्यमाला । हृदो मनसोऽभीप्सितं वाञ्छितं भवेत् तद्वस्तु मामनुगृह्य ममोपरि भनुप्रहं कृत्वा ए. ह्यतां खीक्रियताम् ॥ स्वचेतसो गोचरयन्नपि क्षमाक्षपापतिनि:स्पृहतां मुनीशितुः । इवान्यपुष्टः सहकारकोरकैः प्रवर्तितो भक्तिभरैरदोऽवदत् ॥ १६५ ॥ क्षमाक्षपापतिः अवनीरजनीनायकः अकबरसाहिर्मुनीशितुः सूरेनिःस्पृहता नि- रोहमा खचेतसो निजहृदयस्य गोचरयन् गोचरीकुर्वन् । मनसि जाननपीत्यर्थः । मरैरतिशयः प्रवर्तितः प्रेरितः सन्नदो गजाश्वादि गृह्यतामिति अवदद्वमापे।क इव । अन्यपुष्ट इन । यथा कोकिलः सहकारकोरकैः आनतरोः कलिकाभिः म मञ्जरीवजा- खादः प्रवर्तितः शब्दायते मधुरध्वनि विधत्ते । 'प्रेरणं प्रवर्तनमिति आशी:प्रेरणयोः' इत्यर्थः सारखतव्याकरणे ॥ इति सूरीणां गजाश्वादिप्रदाने साहिविज्ञप्तिः ॥ निशम्य सूरिनृपतेरिमां गिरं न किंचिदेभिर्मम कृत्यमित्यवक् । मदोद्धता दुर्नुपवद्गजा अमी यशास्पृशः प्रौढकरप्रवृत्तयः ।। १६६ ॥ नृपतेरकब्बरस्य इमां पूर्वोको गिरं वाणी निशम्याकर्ण्य सूरिर्मनीन्द्र इत्यमुना प्र- फारेणावक् वदति स्म । इति किम् । हे साहे, एभिः श्रीमत्प्रदीयमानकरितुरगादिभिः मम किंचित्किमपि कृत्यं कार्य नास्ते। यत्कारणादमी गजा दुपवदुष्टभूपतय इव। मान- दाहंकारेण क्षीवतया वा मदेन मद्यपानेन च राज्यमान्यताकृते हस्तिपालका मदिरापानं कारयित्वोन्मदीकुर्वन्तीति स्थितिः। तत्त्वतस्तु मदेन दानप्रवाहेण उद्धता उत्कटाः सचिवादीनामप्यकथितकारिणो दुर्नराधिपाः। करिणस्तु महामात्राणामवशाः सर्वेऽपि कृत्याकृत्यविचारणान्धपधिराक्ष । वशाः करिण्यः । 'इभः करेणुर्गजोऽस्य श्री धेनुका पशापि च' इति हेम्याम् । अय च पशाः त्रियः अर्यात्परदारास्ताः स्पृशन्ति स्पर्शा. स्यकामगुणैर्वशीकृताः सन्तः माश्लिष्यन्दीति वशास्पृशः। तया प्रीडा अतिशायिनः प्रबलाः करा राजदेयांशाः शुण्डादण्डास्तेषां प्रवृत्तिः प्रवर्तनं येपु । पक्षे प्रौढाः पर्वत- प्रायाः मय था प्रोटोऽतिलम्यः करः शुण्डादण्डः । तपा प्रौढा अतिशायिनी प्रकणोढा ताशी प्रवृत्तिानवारिधारा येषाम् । 'मदो दानं प्रतिय' इति हैम्याम् । कलियुगदु. टन्पनुस्यत्वमयात् ॥ अतिप्रमाणा नृप जिलगामिनोऽप्यमर्पणाः सुप्तमृतश्च सप्तयः । स्थाच खिङ्गा इव कामचारिणः स्ववाहिनीवन्धविधायिनः पुनः ११७ हे नृप, च पुनरमी यातयस्नुरजा भतिप्रमाणा अतिक्रान्तं भाषप्रधान निर्देशारप्रामाण्य- मादेयता यरवे सपंप्राप्यप्रमाणा न कचिदपि मान्या पर्तन्ते। तत्वतनु भतिकान्तं प्रमाणं पुरपमान यरत्युपरवान् । यदुकं पधे-'अवेऽपि मानेऽपि च पारपाधिम्' इति । पुनः जियर गरयन्तीति।यदुकम्-'कुटिलगति: फुटितात्मा फुटिलशीलऐपः इति मीरा । कुटितं पामगा। यदुषम्-'जफिम्मेकम्माया सलपयपामंति।

·. १४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । चनुरंग तुरंगजिम कामायठवंति ॥ इति । जात्यश्वा हि सदश्ववारे समारटें अतिचञ्च- लकुटिलम्गमिनो भवन्तीति ख्यातिः । पुनः किंभूताः । अमर्पणाः कोपनाः । कस्यामि वचनमानमपि न सहन्ते । अमर्थमाजः परोपरीया॑जुषः । तत्वार्ये कोपकलिताः। यदु- तम्-'दुव्वलकन्नावकमुह बहुमोअणा सरोस । जेता तुरियां होइ गुण ते ता नरवह दोस ।' इत्युक्तेः । सुप्तं निद्रा प्रमादमज्ञानं परोपकारादिकरणे निद्रा विभ्रतीति तत्वार्थे वहुप्रमिला रणतूररावाकर्णने जाप्रतीति जनप्रसिद्धिः । अतः कारणात्सलोपमाः सन्ति । च पुनः रथाः कामचारिणः भतिशयेन वाताधिकवेगेन चरन्ति प्रचलन्तीत्येवंशीलाः । के इव । खिड़ा इव । यथा विटाः कामं स्वेच्छया अथ वा कामेन कंदर्पचेष्टया मदवित- लत्वेन वा चरन्ति व्यवहरन्तीत्येवंशीला भवन्ति । पुनः किंभूताः । खमात्मानं वहन्ति शुभस्थानं सुमार्ग या नयन्तीति खवाहिनो वृषभास्तेषां बन्धविधायिनः यो(ग्याव- न्धकारिणः । तथा खिला खवाहिनीमाजीविकादिकारिणां कुकर्मरतत्वेन बन्धबधाधव- स्थायां खदानादिना मोचयितॄणामपि ऋणप्रत्यर्पणानध्यवसायेन कथंचिदभ्याख्यान- प्रदानादिना अनार्यत्वात्तेषां साधूनामुपकारिणामपि नियन्त्रणां निर्मापयन्तीत्येवशीलाः॥ अमी नृशंसाः परघातिनः क्षितेः शतक्रतो शल्यजुपः पदातयः । इयं च लक्ष्मीः करिकर्णतालवच्चलानिलान्दोलितकेनुवत्पुनः ॥ १६८॥ हे क्षिते: शतक्रतो भूजम्भारे, अमी पदातयो मृशंसाः फराः । तथा परान् शत्रून् खव्यतिरिकानन्यान्वा घातयन्तीत्येवंशीलाः । शल्यानि शत्राणि कुन्तान्या । 'पर- स्परोल्लासितशल्यपल्लवे । मृषा मृ, सादिवले कुतुहलानलस्य नासीरगते विवेनतुः ॥' इति नैपधे । 'शल्यं शन्नं कुन्तश्च' इति तदृत्तिः । तथा समरावसरे शरीरान्तःप्रवि. टानि लोहशल्यानि वा । तथा रागद्वेपद्रोहादिशल्यानि वा जुपन्दे भजन्तीति शल्यजुषो वर्तन्ते । च पुनरियं लक्ष्मी: चला चपला वर्तते। किंवत् । करिणां दन्तिनां कर्णतालवत्। पुनरनिलेन प्रबलपवमानेनान्दोलितो वेल्लितस्वरलीकृतो यः केतुः प्रासादशिरःशिख. रस्थायुकध्वजस्तद्वत् ॥ इदं च राज्यं नरकप्रतिश्रुतेः सुभूमभूभर्तुरिवास्ति लमम् । परं पुनः कारणमस्ति संसृतेर्नमोम्बुदाम्भोऽङ्करसंततेरिव ।। १६९ ॥ हे नृप, च पुनरिदं श्रीमदादिमहामण्डलीकैः सम्राङ्किः भुज्यमानं राज्यं समप्रदिग. न्तभूमण्डलप्रभुता सुभूमनानो भूमर्तुर्भूमीसार्वभौमस्य चक्रवर्तिन इव नरकस्य सप्तमदुर्गवेः प्रतिश्रुतेरङ्गीकारस्य सतं प्रतिमासाक्षिकमिवास्ति । च पुनरिदं राज्य राज्ञो भादो राज्य भूपतित्वं संसतेः संसारस्य परं प्रकृष्ट कारणं हेतुरस्ति । किमिव । नमोम्बुदाम्म इव । यया श्रवणवारि अङ्करसंतवेर्धान्यतृणादिप्ररोहपरम्परायाः परमं कारण विद्यते ॥ भवन्ति योग्या विभवा भवादृशां न कापिलक्ष्माधव मादृशां पुनः । यदन्तरायं प्रणयन्ति मुक्तिपूःप्रयायिनां दुःशकुना इवाजिनाम् १७० - ·काव्यमाला। हे काविलनानो मुद्गलमण्डलस्य श्रीमजन्मजनपदस्य माधव चक्रवर्तिन् , अमी विमवा विशिष्टराज्यादिलामाकलिताः भवा उत्पत्तय इत्यर्थध्वनिरपि । विभवा विभूतयः धनधान्यद्विपदचतुष्पदसंपदः भवादृशां सांसारिकमुखाभिलाषिणां युष्मादृशामेव योग्या उचिताः । न पुनर्मादृशां विमुक्कसर्वसङ्गानां निवृत्तिनितम्विनीविनिर्मिताविरलविला. साखादरसिकायितमनसां साधूनाम् । यत्कारणादमी विभवा विशिष्टा विरुद्धा वा भवाः जन्मपरम्पराः अथ वा धनधान्याद्युपरि अतिमूवित्तया विशेषेण सूक्ष्मवादरादिभेद- भिप्रथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतिनिगोदाधिक्येन भवः संसारो येभ्यस्ते विभवा मुक्तिपुरि सिद्धिनगर्यो प्रयान्ति गच्छन्तीत्येवंशीलानामगिनां भविकजनानां दुःशकुना इव प्रतिफूलविहगा इव विनमन्तरायं कुर्वन्ति । यतः सप्रन्थाः मोक्षं गन्तुमशक्तावतो निप्रेन्यत्वमेव वरं शिवपदप्राप्तिसाधनम् ॥ शिखामणेस्तस्य निरीहताजुपां बलाहकस्येव निशम्य निःसनम् । मुदाविरासीदवनीशमानसे विदूरभूमाविव बालवायुजम् ॥ १७१ ॥ अपनीशस्य विश्वंभराभर्तुरकब्बरसाहेानसे हृदये मुत् प्रमोद आविरासीत्प्रकटी. भवति स । किमिव । बालवायुजमिव । यथा विदूरनाम्नो भूपरस्य भूमो रत्नोत्पत्तिष्ट- थिव्यां वालवायुजं वैदूर्यरलमाविर्भवति । किं कृत्वा । निरीहताजुषो निर्गता ईहा सर्वे. प्यपि पुनकलनधनप्रमुखसांसारिकानुपनेषु स्पृहा वाञ्छा येषां ते निरीहास्तेषां भावं जुपन्वे सेवन्ते इति निरीहताजुपस्वेषां निःसृहत्वमाजां वशिनां शिखामणे: चूडामणेः शिरोरत्नस्य सूरेनिःखनं पूर्वोक्तवस्तूपादाननिषेधसूचकवाचं निशम्य श्रुत्वा । कस्येव । बलाहकस्येव । यथा मेघस्य निःस्वनं वालवायुजं भृणोति । वर्षाकाले हि सजलजलदग. जितमाकर्ण्य पिदूरपर्यतक्षितौ वैदर्यरत्नशलाकाः प्रादुर्भवन्तीति ख्यातिः । अधु- नापि यथा अर्बुदायचलवंशभूमीषु प्रयमष्टिजलग्लिनमेदिनीषु वंशाकुरा भुवं नि. भिय निर्गयन्तः श्रूयन्ते दृश्यन्ते च कैधिप्तद्वदिति ॥ इति साहिदीयमानवस्त्वनुपादाने सूरिप्रत्युत्तरवचः ॥ शशंस सूरि कमिता ततः क्षितेः किमप्युपादाय कृतार्थ्यतामहम् । न यत्करः पात्रकोपरि स भूत्स मोपजन्मा विपिनप्रसूनवत् ॥१७२॥ ततो मुदाविर्मवनानन्तर क्षितेः कमिता भूमीकामुको यमुधाधवोऽकन्धरः । इत्यमी यसुमतीकमितारः' इति नैपधे । सूरि प्रति शशंप शंसति स्म यभाये । किमुवाच । हे प्रभो, किमपि किंचिदपि मदीयं मामीने वस्तु पदार्थमुपादाय गृहीत्वा प्रभुपादं कृतः गिद्धोऽपः कार्य यस्य स कृतार्यःकृतात्यः कृतार्थ करोतीति कृतार्थयति ततःकोको कृताभ्यंतो सफल: मियताम् । हि यस्मारकारणात् यत्करो यस पामिः पापा यायो. १. 'सत्' इति पाट: प्रतिभाति.

·१४ सर्गः
हीरसौभाग्यम् ।
७०३
नाहस्य दानावसरे करस्य हस्खस्योपरिष्टाम स्म भूत् नाजनि न संजातः । स पुमान
विपिनप्रसूनवत्कान्तारकुसुममिव मोपजन्मा निष्फलावतारो जातः ॥
'नवोद्धृतं दध्न इवाम्बुधेः सुधां मृदश्च हेमोपकृतिस्तनोरिव ।
श्रियस्तथा सारमिदं मुनीन्द्र यत्क्रियेत सा पात्रकराजसङ्गिनी॥१७३॥
हे मुनीन्द्र, तथा तेन प्रकारेण श्रियः लक्ष्म्या इदमेतत्सारं वर्तते । यत्सा श्रीः पा-
त्रस्य साधोः कराब्जस्य पाणिपद्मस्य सङ्गोऽस्ति अस्याः इति पानकराजसगिनी
क्रियेत विधीयेत । तथा कथम् । यथा दनः पयःसुतस्य सादरं नवोढतं नवनीतं म्रक्षण-
मास्ते।पुनर्यथा अम्बुधेः क्षीरसमुद्रस्य सारं सुधा पीयूपम् । नवीनमष्टिनिर्माणमनुजाभ्य-
वहारेषु धान्येषु जुगुप्सां कुर्वाणगीर्वाणैः खाशनार्थमभ्यर्थितो मधुमपनः प्रथमतः पीयू-
पार्थमेव पयोनिधि मथितवानिति श्रुतिः। पुनर्ययामृदो धातुमृत्तिकायाः सारं हेम खर्णम्।
पुनर्यथा तनोः शरीरस्य सारमुपकृतिरुपकारः। यदुक्तम्-'दानवित्ताहतं वाचः कीर्तिधर्मों
तथायुषः। परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥ इत्युक्तेः ॥ इति गुरोर्दानाय पुनराप्रहः॥
ततो बभाण प्रभुरब्धिनन्दना स्वतन्त्रचारा व्यभिचारिणीव या।
श्रयेत तां गन्धकलीमलीव को वृणोमि किं चान्यदहं महीमणे १७४
ततो नृपवाक्यानन्तरं प्रभुहोरमूरिर्वमाण भापते स । हे महीमणे रत्नगर्भारन,
या अधिनन्दना क्षीरनीरनिधितनया श्रीर्व्यभिचारिणीवासतीय स्वतन्त्रं स्वेच्छया
चरति भ्राम्यतीत्येवंशीला खतनं चारो विचरणं भ्रमणं यस्याः सा खतप्रचारा
भास्ते । ततः कारणात् तां पांमुलामिव श्रियं को महारमा उत्तमः पुमान् धयेत मजेत ।
अपि तु न कोऽपि । कामिव । गन्धकलीमिव । यथा अली भृहो भ्रमरः गन्धकी चम्प-
ककलिकां नाश्रयेत् । 'न पट्पदो गन्धकलीमजिघ्रत' इति सूफे । किं च मत्कथितमव-
धार्यताम् । एतेषु भवत्कथितपदार्थेषु मम प्रयोजनं नास्ति । अहं किंचिदन्यत् घृणोमि
भवत्पार्श्वे याचे॥
निवेशिता ये नरकेषु नारका इवाङ्गिनो गुप्तिषु सन्ति ते विभो ।
विमुञ्च तानित्यमुदीर्य तस्थुपि व्रतीश्वरेऽभाषत भूवृषा पुनः॥१७५ ॥
पुनः प्रभुयाच्मोपरि भूपा भूमीन्द्रोऽभाषत । कस्मिन् सति । इत्यममुना प्रकारेण
उदीर्य उक्त्वा याचनां कृत्वा प्रतीश्वरे सूरीन्द्रे तस्थुषि स्थिते सति मौनमवलम्बमाने
सति । इत्थं कथम्। हे साहे, नरकेषु दुर्गतिपु नारका इव ते तव गुप्तिपु कारागारेपु ये
मदिनः प्रागिनो जना निवेशिताः क्षिताः सन्ति तान् विमुचं स्वैरचारिणो मुत्कलान्
फुरु इति गुरोर्वन्दिमोचनार्थ याचना ॥
पृपत्सपत्नैरिव वन्यजन्तवः शकुन्तपोता इव वा शशादनैः।
विसारवारा इव देव धीवरैरमीमिरुद्वेगमवापिता जनाः ॥ १७६ ॥

·७०४ काव्यमाला। । हे देव मारक, अमीभिः कारागारवासिभिः अन्यायाजन्यकारिभिः नृशंसैर्जनाः प्रजा लोकाः उद्वेग संतापमकराकरदण्डादिकरणैर्महोपद्रवमवापिता लम्भिताः । कैरिव । पृषत्सपनैरिव । यथा पृषता मृगविशेषाणां सपनैः प्रसार्थिभिः केसरिभिः । पृपत्कि- शोरी कुरुतामसंगतम्' इति नैषधे । वन्या बने भवाः मृगशशशम्बरादयो जन्तवः प्राणिनः काननसत्त्वाः संताप्यन्ते । पुनः कैरिव । शशादनैरिव । यथा श्येनैः शकु- न्तानां विहंगमानां पोता बालाः शकुन्ताः पोताच लघुवृद्धपक्षिण उद्विज्यन्ते । 'श्येनं: पत्री शशादनः' इति हैम्याम्।तथा च'नभसि महसां ध्वान्तध्वासप्रमापणपत्रिणामिह विहरणैः श्यैतां पातां रवेरथ धारयन् । शशविशशनत्रापादाशामयाच्चरमा शशी तद. धिगमनात्तारापारापतैरुदडीयत ॥' इति नैषधे । पुनः धीवरैरिव । यथा कैवर्तकैर्विसार- वारा मत्स्यगणा उद्वेगं प्राप्यन्ते । 'विसारः शकली शक्ती शम्बरोऽनिमिषस्तिमिः' इति हैम्यां मीननामानि ॥ अमी प्रनाम्भोजरमा हिमागमा मुनीन्द्र नीतेः परिपन्थिका इव । पचेलिमेनेव निजांहसा मया निगृह्य तचारकगोचरीकृताः ॥ १७७ ॥ हे मुनीन्द्र, यत्कारणादमी बन्दिजनाः नीवेन्यायस्य शिष्टाचारस्य परिपन्थिकाः प्रतिपक्षा इव वर्तन्ते । किलक्षणाः । प्रजाः प्रकृतयः नगरप्रामजनपदादिवासिजना ए- वाम्भोजानि पद्मानि सुकुमारत्वात्कमलतुल्यास्तेषां रमा लक्ष्म्यः तासु हिमागमाः हेम- न्तशिशिरसदृशाः । यथा हिमागमेन लक्ष्मीरादाय । विच्छायीकृत्येत्यर्थः । कमलानि गाल्यन्ते, तथा एभिरपि श्रीणां ग्रहणे कथैव का जीवा अभियन्ते जनानां तस्मा- कारणानीतिविदा न्यायनिष्ठेन मया निगृह्य निग्रहं कृत्वा निगडयित्वा च चारकगोचरी. कृताः कारागारनिवासिनो विहिताः । उत्प्रेक्ष्यते-पचेलिमेन परिपाकं प्राप्तेनोदयाव. निकायामागतेन निजाहसा खकीयपापेनेव । 'अत्युप्रपुण्यपापानामिहेव फलमाप्यते' इति वचनात् ॥ अगण्यपुण्यादिव पक्रिमान्निजात्तथापि वाक्याद्यतिजम्भविद्विपाम् । समुद्धृता दुःखमहान्धकूपतो यदृच्छयामी विचरन्तु बन्दिनः॥१७८ ॥ हे प्रभो, अभी वन्दिनो पन्दिजनाः कारागारीभूताः अपि यदृच्छया खतत्रं वि. चरन्तु खखस्थाने गत्वा खैरं क्रीडन्तु । किंभूताः । यद्यप्यमी हिंस्रा इवाने कसरवोद्रे- जकाः सन्ति, तथापि यतिजम्मविद्विपां वाचंयमवासवाना तमभवतां भवतां पाण्या- न्मदनुपहकारिवचनात दुःखमेव महानतिगुरः पातालविवरोपमो योऽन्धकूपो घोरा- न्धकारनिचितावटस्वरसादुद्धृता अर्यात्तत्र पूर्व पतिताः पश्चाग्निष्काशिता उत्प्रेश्यते-- निजादात्मनैव प्राचीनजन्मन्याचीर्णादत एव स्वकीयात्तथा पकिमात्परिणकमावं प्राप्ता- दुदयावलिकायामायातात् तया अगम्यागणयिनुमराफ्यादतिबहुला पुण्यात्सुकृतादिव ।। इति सूरियाक्यान्दिमोचनम् ॥

·१४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । इयं तु पूज्येषु परोपकारिता प्रसादनीयं निजकार्यमप्यथ । तमूचिवानेप यदगिनोऽखिलानसूनिवामि ततः परोऽस्तु कः||१७|| हे सूरयः । तु इति विशेषद्योतकम् । अवधारयन्तु वा । 'तु विशेषेऽवधारणे' इत्यनेकार्थः । इयं बन्दिजनमोचनलक्षणा पूज्येषु भुवनजनाभ्यर्चनीयेषु धीमत्सु केवलं परोपकारिता परेपु आत्मव्यतिरिक्तयु जीवेषु उपकारिता उपकारकरणशीलता परोप- कर्तृत्वमेव । अपि पुनर्निजकार्य खवयमपि प्रसादनीयं प्रसाद्य सद्योवाच्यम् अथ इत्युक्केरनन्तरमेघ सूरिस्तमकब्बरं प्रति ऊचिवान् कथयति स्म । हे साहे, सहमखिलान् समस्तानपि अगिनो जन्तून् असून स्वप्राणानिवामि निजजीववजानामि । ततः तर्हि परः कोऽस्तु । न कोऽपीत्यर्थः ॥ सुखं निखेलन्तु विलासविकिरास्त्वया विमुक्ता निजपञ्जरात्पुनः । निरोधदुःखं खगृहैवियोगिनस्तुदत्यमून्यत्तुहिनं तरूनिव ॥ १८० ॥ हे साहे, निजपारात्स्वकीयकाधकोष्ठात्वया विमुक्ताः श्रीमता निष्कास्य रोधा. न्मुत्कला मुक्ताः स्वेच्छाचारिणः कृताः विलासविष्किराः क्रीडाविहंगमाः पुनः पूर्वव- त्सुखं सुखेन निखेलन्तु रमन्ताम् । यत्कारणात्स्वेषामात्मनां गृहरिवियोगो विरहोऽस्त्ये- पामिति वियोगिनस्तानमून्विहंगानिरोधो निरुध्य रक्षणं पनरक्षेपणं च तस्य दुःख- मसातं तुदति पीडयति । किमिव । तुहिनमिव । यथा तुहिनं हिमं हिमानीव तरू पीडयति दहति ॥ नभश्चराम्भश्वरभूमिचारिणां वपुष्मतां स्वैरसुखप्रचारिणाम् । निभालयन्नीतिशा चराचरं भवानिशं साधुरिवाभयप्रदः ।। १८१ ।। हे साहे, नभस्याकाशे चरन्तीति नमश्चराः पक्षिणः, तथा अम्भसि पानीये चरन्तीति अम्भश्चारिणो मत्स्या मकरादयः, तथा भूमौ पृथिव्यां चरन्तीत्येवंशीला भूमिचारिणः शाशशम्बरवराहहरिणादयो वन्या गोमहिषपश्वेडकादयो प्रामीणास्तेषां वपुष्मता देहिना जन्तूनां त्वं नीतिशा न्यायचक्षुपा चराचर स्थावरजङ्गममं जगनिमालयन खात्मव. सर्वेऽपि सत्त्वाः पालनीया इति युद्धया पश्यन्ननिशं निरन्तरं साधुरिव पृथिवीजलानल. वायुवनस्पतित्रसाभिधानानां पण कायानो पालयितेव अभयं जीवितदान प्रददादी- त्यभयनदो भव एधि । किं च । वपुष्मता खैर स्वेच्छया सुखेन मनसा तेन च प्रचर- न्तीत्येवंशीलास्तेषाम् ॥ इति पारपक्षिमोचनमार्गणम् ॥ इति निशम्य दयोदयगभितं क्षितिपतियतिशीतरुचेर्वचः । कवितृकाव्यमिवाप्रतिम गुणैर्मनसि तं प्रशशंस चमत्कृतः ।। १८२ ॥ क्षितिपतिरकबरसाहिः चमत्कृतः आचर्य प्राप्तः सन् मनसि चित्ते एव गुणे: श- मदमकृपासत्वादिभिरप्रतिममसाधारणं तं सूरि प्रशशंस श्यापते म्म । कि त्या । य.

·काव्यमाला। तिशीतरुचेर्मुनिमृगाङ्कस्य इत्यमुना बन्दिविहगादिमोचनद्वारा दयाया यावनगजन्तूपरि कृपाया उदयः प्रादुर्भावः गर्भे मध्ये जातोऽस्येति तयोदयगमितं करुणाकलितं वचो विभुवाक्यं निशम्य श्रुत्वा । वचोऽपि किंभूतम् । गुणनिःस्पृहताशान्तरसादियुक्त- तापरोपकारितादिभिरप्रतिममनुपमम् । किमिव । कवितृकाव्यमिव । यथा कवितुः कवेः काव्यं कवित्वं गुणैरुपमोत्प्रेक्षाप्रसादकान्तिश्लेपालंकारादिभिरप्रतिमं न विद्यते प्रतिमा प्रतिबिम्वं यस्य तादृशं स्यात् ॥ मनसा साहिः कि प्रशशंस । तदेवाह- प्रावीण्यमन्यहितकर्मणि पश्यतेषां तथ्यं यतो व्यवसितिर्महतां परार्था । विश्वं शशीव धवलत्यखिलं कलाभि- रम्भोभरैर्जलधरोऽपि धरां धिनोति ॥ १८३ ॥ मूर्धा दधाति वसुधां भुजगाधिराजो नैःस्थ्यं निहन्ति मणिरध्वरभागभाजाम् । आमोदयन्ति हरितो हरिचन्दनानि भिन्दन्ति संतमसमम्बरकेतवोऽपि ॥ १८४ ॥ साला दिशन्ति च फलानि पचेलिमानि वार्धर्वशा अपि वहन्ति पयःप्रवाहान् । विश्वोपकारकरणैकनिबद्धक. रेभित्रभूव वसुधा किमु रत्नगर्भा ॥ १८५ ॥ एपाममीपां सूरीणामन्येषां खव्यतिरिकानां जन्तूनां हितकर्मणि इष्टनिर्मापणे प्रा. वीण्यं चातुर्य पश्यत भो लोकाः, विलोकयत । यतः कारणान्महतामुत्तमानां व्यवसिति. ापार प्रयत्नो या परेषामेवाः प्रयोजनं यस्यास्वादृदय इति । तथा सत्यां तदेव दर्श यति शशी चन्द्रमा: कलाभिश्चन्द्रिकाभिः कृत्वा विश्वं जगदवलयुज्ज्वलीकरोति। किंभूतं विश्वम् । मसिलं समस्तमपि। अपि पुनर्जलधरो मेघोऽपि अम्भोभरेष्टिस्पः पयः. समूहः करवा धरां यमुधा भूमी घिनोति निदाघदापनिवारणनवारनिकरम्पकरणादिना प्रोणयति । पुनर्भुजगाधिराजः शेषनागेन्द्रो मूर्धा मनकेन वसुधां दधाति विमति । पुन. रवरभागमाजामध्यराणो यशानां भागमशं भजन्तीति देवाः स्तुभुक्त्वात् । 'साहा. संधानुमुधाभुज भादिवयाः' इति हेम्याम् । 'मसारामाजी प्रयमो निगरसे' इति रयो । 'मुसं मरासादरिदो वदन्ति' इति नेपथे। मसासादविदो देवानां मुख छ. हिरिपः । 'पहिर्मुसा निनिषदेवतनाकिटेराः' इति म्याम् । वेषो मुराणा मनि-

·७०७
१४ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
चिन्तारनम् । नःस्थ्यं दारिद्यं निहन्ति नाशयति । पुनहरिचन्दनानि श्रीखण्डपादपाः
हरितो दिश भामोदयन्ति सौरभयन्ति सुरभीकुर्वाणाः सन्त आमोदयन्ति सप्रमोदान
कुर्वन्ति हर्पयन्ति पुनरम्बरकेतवो भास्कराः संतमसमन्धकार भिन्दन्ति निर्दलयन्ति ।
च पुन: सालाः सर्वजातीयाः पादपाः पचेलिमानि फलानि दिशन्ति यच्छन्ति । तथा
वार्धेः समुद्रस्य वशाः परन्यो नद्योऽपि पयःप्रवाहान् पानीयपूरान् वहन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-
विश्वेषां जगतो समस्तजन्तुजाताना वा य उपकारः समीहितकरणं तत्र एका अ-
द्वितीया निबद्धा रचिता कक्षा स्वीकारो यैस्तादृशैरेभिश्चन्द्रादिपदार्थैः सूरिभिर्वा वसुधा
एषा विश्वंभरा रत्नगर्भा बभूव रत्नानि मणयो रत्नपुरुषा वा गर्भे मध्ये यस्याः तादशी
जातेव । रत्नगर्भेत्यभिधानमेभिर्भूमेरभूदिव ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥
शशंस साहिर्जनयन्ति मन्मनोविनोदमेते विबुधा इव प्रभो ।
अमून्परं नाहमवैमि बिभ्रतः शमीदुमान्वह्निमिवातिमन्तरा ॥१८६ ॥
साहिरकब्बरः शशंस कथयति स्म । हे प्रभो, एते विहंगमा मन्मनोविनोदं मम
मनसश्चित्तस्य विनोदं क्रीडां जनयन्ति । के इव । विवुधा इव । यथा पण्डिता विवि-
धशास्त्रगोष्ठीकाव्यादिरसैः मनोविनोदमुत्पादयन्ति ।
यदुक्तम्-'गीतशास्त्रविनोदेन
कालो गच्छति धीमताम्' इति । परं पुनरहममून् विहगान् अन्तरा मनोमध्ये अति
पीडाञ्चितां वा बिभ्रतो धारयतो नायमि न जाने । का निव । शमीनुमानिव । यथा श-
मीक्षाः 'खेजडी' इति प्रसिद्धाः अन्तरा मध्ये वहिमनल विभ्रति । 'शमीमिवाभ्यन्तर-
लीनपावकाम्' इति रघुवंशे ॥
शापेन कस्यापि मुनेरिवानिशं निरुध्यमाना विविधाः खगा मया ।
निर्मुक्तिभाजो भवदीयमापितैरेते स्वतन्त्रं विचरन्तु सत्वरम् ।। १८७॥
हे प्रभो, एते विविधा नानाजातीया अनेकजातिजन्मानो मयूरशुकसारिकाकाकपि-
कचकोरप्रमुखाः खगाः विहगमाः भवदीयैः श्रीमत्संबन्धिभिः भाषितेः कथितैः निर्मुकि
बन्धनं परेभ्यो मोक्ष भजन्तीति निर्मुविभाजः मया विमुकाः सन्तः सत्वरं शीघ्र
खतन्त्र स्वेच्छया विचरन्तु सुखं खैरमितस्ततो प्रजन्तु विशिष्टां मनोभिलषितां वा
चूर्णि कुर्वन्तु । खगाः किं क्रियमाणाः । मया भनिशं निरन्तरं निरुध्यमानाः पन-
रादिषु प्रक्षिप्य संरक्ष्यमाणाः रोधं प्राप्यमानाः । उत्प्रेक्ष्यते-कस्यापि कोपनस्य
दुर्वासःप्रमुखस्य कस्यचिदनिर्दिष्टनानो मुनेस्तापसस्य आक्रोशवास्येनेव अनिष्टवसेत् ॥
भाखत्करा इव सुदूरभुवः समेता
गृह्णीत दन्तिहयहेममुखं न किंचित् ।
तेन प्रसाद्य किमपि खविधेयमेष
प्राप्यः कृतार्थपदवीमिति भूभुजोचे ॥ १८८ ॥

·काव्यमाला । , भूभुजा साहिना इत्यमुना प्रकारेण ऊचे कथ्यते स्म । इति किम् । हे श्रीसूरयः, यूयं सु अतिशयेन दूरभुवः दविष्ठस्थानाद्गन्धारपुरान्मदाकरणवशात्समेताः इह पादा- पधारिताः । के इव । भाखत्करा इव । यथा सूर्यकिरणा अतिदूराद्दशाधिकाष्टयोजनश- तस्थायुकार्कमण्डलादायान्ति । अथ वा गमनानन्तरं मया प्रदीयमानं दन्तिनो मदो- दुरगन्धसिन्धुराः,हया जात्यानेकजातीयोत्तुगतुरंगमाः, हेम वर्णम्, तत्प्रमुखं तदादिकं किनिन गृह्णीत नादध्वम् । तेन कारणेन किमपि स्खविधेयमात्मीयकार्य प्रसाद्य प्रसन्नी. भूय कथयित्वा एपोऽहं कृतार्थपदवीं कृतकृत्यतां प्राप्यो लम्भयितव्यः ।। सम्यग्विमृश्य गुरुणा निजभूमिभर्तु- रामुष्मिकैहिकसुखप्रतिभूभविष्णुः । क्षीराब्धिसूनुरिव पर्युषणाष्टसंख्य- घोप्वमारिमवनी द्ययाचे॥ १८९ ॥ गुरुणा हीरविजयसूारणा सम्यक् चित्तावधानदानपूर्वक विचारयित्वा अवनीरमणा- दकब्बरसाहिपात्पर्युपणायाः सांवत्सरिकपर्वणः वसुमिता अष्टसंख्या प्रमाण येषां तेऽष्टसंख्या घसा वासरास्तेषु अमारि जगजीवाभयप्रदानं ययाचे अभ्यर्थयामासे । का इव ।क्षीराधिसूनुरिव । यथा केनचित्पुंसा वदान्यनृपपाछत्पायोधिनन्दना श्रीर्याच्यते । किं लक्षणाममारिम् । निजस्य सूरेरात्मनः भूमिभर्तुरकम्बरस्यात्मनश्च भामुष्मिकं ख. गोपवर्गभवं तथा ऐहिकं पुनकलनधनधान्यमाण्डलीकसार्वभौमादिपदवीसंभवं च य. मुखे साते तयोः प्रतिभूमविष्णुः साक्षिणीभवनशीला ॥ उद्वेलिताखिलशरीरिकृपापयोधी- प्रेक्ष्य प्रभून्हृदि चमत्कृतिमादधानः । चत्वार्यहान्युपरि सन्तु भवद्भूतानां चूलावदन मम तं नृप इत्यवादीत् ॥ १९ ॥ नृपः साहिसं सूरि प्रति इत्यवादीत् इदं वदति स । इति किम् । हे प्रभो, भव- द्भिर्यतानां श्रीमद्याचिताना पर्युपणादिनानामुपरि अधिकानि मम पुण्याथै चत्वारि अहानि दिनानि सन्तु भवन्तु । किंवत् । चूलावत् । यथा दशवकालिकादिकानो केपी- विच्छामाणामुपरि चूला भवति, यया वा सप्तदशसहसयोजनप्रमाणलवणसमुद्रजला. नामुपरिष्टावलशिसा जायते, तथैवते वासरा: श्रीमदृतेभ्यो दिवसेभ्योऽभ्यधिका भूयामुः । नृपः किं कुर्वाणः । वेलां कूलभूमीमतिकान्त उद्देल उत्कण्ठः । उद्वेलता. संजाता मस्सिप्नियुद्वेलितः । असिलानां सममाणां शरीरिणां जलस्थलाम्बरचारिणों प्राणिनामुपरि कृपा दयोदयः तदुपः पयोधिः समुद्रो येषां तारशान्प्रभून हीरसूरीन्प्रेश्य या चमकटिं यत्र तत्राप्येतेषां केवलं सर्वप्रागिषु करणापरिणाम एष तो ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७०९ महानुभावा एवेसाश्चर्यम् । आ सामस्त्येन सर्वाहीणोल्लसद्रोमाञ्चकञ्चकत्वेन दधानः बिभ्राणः॥ प्रारन्यमेव कनमोदशमी शमीश यावन्नभस्य बहुलेतरपष्ठिका स्यात् । तावचरन्तु सुखमङ्गिगणास्त्रिलोकी- जीवातुनेव भवतां वचसेत्युदित्वा ॥ १९१ ॥ स्वाहाङ्कितं कजसुहृन्मितवासराणां विनद्विचित्ररुचिकाञ्चनचारिमाणम् । अम्मोनभोवनतनूमदमारिसत्कं प्रादायि तेन गुरवे फरमानपटुम् ॥ १९२ ॥ तेनाकब्बरसाहिना खाहाद्वितं निजनामकलितम्, तथा कजमुहृदः कमलबान्धवाः सूर्याः तमितानां प्रमाणीकृतानांद्वादनसंख्याकानां वासराणां दिवसानाम् , तथा सम्भसा पानीयानाम्, तया नभसाम् । वियचराणामित्यर्थः। तथा वनानामुपलक्षणाननपदनगरपु. रमामाणां ये तनमन्तः सम्भवरा मत्स्यकच्छपादयः नभवरा मयूरगुककलिविवादयः वनचरा: शशशम्बरहरिणादयः प्रामादीनां महिपमेपादयः एतेषां जीवानाममारिः जीववत्पालनदया तत्सत्कं तत्संचन्धि स्फुरन्मानानां साहिनाममुद्राद्वितलेसविशेषाणां पटू गुरवे हीरविजयसूरये प्रादायि प्रदत्तम् । किं कुर्वत् । विशिष्टानि विचिनाण्याले. ख्यानि यत्र रुच्या स्फुरज्योतिपा युफस्य काचनस्य । भय का विशिष्टा मनोशा चित्रा विस्मयकारिणी । भय या विचित्रा नानाप्रकारा रुचिः कान्तिर्यस्य तादृशस्य काचनस्य फनकस्य चारिमाणं मनोहरतो पिध्दारयत् । दतं किं कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेणो- दित्या कथयित्वा । इति किम्। विलोक्यात्रिभुवनस्य जीवातुना जीवनीपधिनेव। भाका- शेन सला ऊर्यलोकः,विलादिना अधोलोकः, भूमिमध्यमलोकः, इति त्रिलोकी जाताः । भवता श्रीपूज्यानां वचसा अगिगणा जन्तुप्रजाः तावत्तावन्तं समयं मुखं मातेन चरन्नु पर्यटयन्तु भक्षयन्तु वा यहच्छया। 'चर गतिभक्षणयोः' अर्थत्वात् । किं यावत् है मामीश उपसमयतामवतंस, मेचकनभोदशमीमारभ्य धाषणयहुलदशमी दिनमादी करया दं तु गुमरमण्डलानुगतं यचः अन्यदेशापेक्षया तु मादपदकृष्णदशमी स्यादिति धावणाणदशमी प्रयर्म संस्थाप्य यावत् यावता कालेन नमस्य भादपदमारास बहुरेतरा मा अम या बहुल: कृष्णपक्षः तस्मास्तिरोऽन्यः उम्पसस्सस्स पत्रिका पष्टी विपिः स्याद्भवेत् ॥ युगलम् ॥ व्यक्तिर्यया प्रथममायॆत गुर्जराणां सौराष्ट्रमण्डलफतेपुरदिठिकानाम् । - ·काव्यमाला। द्वैतीयिक सदजमेरुकृते तृतीयं तुर्य पुनर्निखिलमालवमण्डलस्य ॥ १९३ ॥ ........................." | ................................... ॥ १९४ ॥ तेषां पण्णामपि फुरमानानां व्यक्तिः पृथक् पृथक् कधनं यथेति ग्रन्थकृता प्रोच्यते । प्रथमं फुरमानं ग्रामनानोः संस्काराभावः । क्वचित्कियते कचनापि न । तेनानापि संस्कारो न कृतः । इति गुर्जराणां धरिन्नीमण्डलस्य । सु शोभनो भरतसार्वभौमप्रदत्त. देवदेशनामत्वात राष्ट्रः सुराष्ट्रः, मुराष्ट्रः एव सौराष्ट्र इति सौराष्ट्र एव मण्डल: । अय चा सौराष्ट्रनानो युगादिदेवनन्दनस्य मण्डलो देश: सौराष्ट्रमण्डलः । तथा फतेपुरं साहिराजधानी तदाश्रयेण मेवातमण्डलमागतम् । तथा दिल्लिका डिल्लीनामनगरी त- स्कयनेन तत्सार्श्ववर्तिनोऽन्येऽपि मण्डलाः समायाताः । एतेषां मण्डलानां द्वितीयमेव द्वैतीयिकम् । साथै इकण् । तथा सन् प्रधानो योऽजमेरुदेशः तेन वनवकोटीकामरु- स्थलीनागपुरादिदेशा लभ्यन्ते । तत्कृते तदर्थ तृतीयम् । पुनर्निसिल: समप्रोऽपि मालवमण्डलोऽवन्तिदेशस्तस्य । तद्ब्रहणेन निखिलापि दक्षिणदिक तुर्य चतुर्थम् । तया प्रिया लम्या लामः प्राप्तिर्यत्र तादशेन लामपुरेण लाभपुरदेशेन पापनामा । मण्ड. लेनेस्यर्थः । तत्समीपस्था अपि तद्रहणेन ज्ञेयाः । युनतीति तादृक् मुलताननामा नीजनपदः तयोर्द्वयमुघमुलतानादिभेदायुग्मं तस्य कुसुमागुगः स्मरस्तस्य चाणाः शरास्तेषां संख्या यस्य । पञ्चममित्यर्थः । पुनः साधुपु मुनिषु सिन्धुः समुद्रः स एव रसना मेसला यस्याः सा पृथ्वी तस्या रजनीश्वरचन्द्रः तस्य । एतावता यतिराजस्य हीरसूरेः स्वस्यात्मनः सवेशदेशे समीपे रक्षणकृते कदाचिरकस्याप्याकस्मिकागतस्य प्रत्य- यकृते दर्शनार्थ सपा स्थापना पठं स्फुरमानमार्यत अर्पितम् ॥ युग्मम् ॥ इति पर्युषणाद्वादशदिनामारिफरमानप्रदानम् ॥ नैकक्रोशमितं न दृग्विषयमाक्पारं पयोराशिव- क्रीडकुञ्जरवाजिराजिवनितामर्त्यवनप्राजितम् । नानानीडजमीननीरभरितं तशमराख्यं सर- लेभ्योऽदत निपिद्धमीननिधनं तद्विज्ञयाग्मिर्नृपः ॥ १९५ ॥ नृपोऽकप्परररोगा सूरीणां विशाः पण्डितशान्तिचन्द्रगणयस्वेषां वाग्मिः राम. रसरो मत्स्सीविज्ञप्त्युपदर्शकलोकोक्तियुक्तिमिः लिपिद निवारितं मीनानां मत्स्यानो निधन पयो सविध तरसय सादिना सानितरवान्महत्या प्रशिद् गमर दलाया ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७११ - नाम यस्य तादृशं सरो महातटाकं तेभ्यो हीरविजयसूरिभ्यः अदत्त ददिवान् । कि- भूतम् । नेके बहवः क्रोशा गव्यूतानि तैर्मीयते स्म प्रमाणीक्रियते स्मेति द्वादशको- शप्रमाणम् । पुनः किंभूतम् । दशां चक्षुषां विषयं गोचरी भजतीति तादृक् पार पर- तट यस्यैवंविधं न । अदृग्गोचरपारमित्यर्थः। किंवत् ।पयोराशिवत् समुद्रमिव ज्ञायते । पुनः किंभूतम् । क्रीडन्तो जलकेली कुर्वाणा ये कुअरा हस्तिनस्तथा वाजिनस्तुरङ्गमा- स्तेषां राजयः श्रेणयस्तथा वनिता युवतयस्ताभिर्युक्ता मा मानवाः सतरुणीकाः तरुणास्तेषां बजा गणास्तै_जितं भूपितम् । पुनः किंभूतम् । नाना विविधजातिज. न्मानो ये नीडजाः पक्षिणः तथा मीना मत्स्या जातयो चत्र तादृशेन नीरेण भारत संपूर्णम् ॥ इति डामरतटाकार्पणम् ॥ भूजानिरित्यालपति स सूरयः श्रीमद्गिरा मे न्यवसद्दया हृदि । हंसी पयोदध्वनिनैव मानसे पृच्छामि किं त्वेतदहं गुरून्प्रति ॥१९६॥ भूर्भूमी जाया यस्यासी भूजानिः पृथ्वीपतिरित्यमे वक्ष्यमाणमालपति स कथया. मास । हे सूरयः, श्रीमद्गिरा युष्माकं वाचा मे मम हृदि हृदये दया सर्वसत्त्वोपरि कृपा न्यवसनिवासं कृतवती । केव । हंसीव यथा पयोदध्वनिना पर्जन्यगारवेण मराली मानससरसि निवसति । मेघागमे हिराजहंसाः कलुषजलवादितोमानससरसि यान्तीति कविसमयः । चम्पूकथायामपि प्रोषितकलहंसवयसि । वर्षावर्णने प्रोषिता मानसं प्रति प्रस्थापिता हंसपक्षिणो येन' इति तद्वृत्तिः । किं तु पर विशेषः प्रश्नो विद्यते । अहं गुरून् युष्मान्प्रति पृच्छामि ॥ कः प्रश्नस्तमेवाह- अनेहसीव युग्मिनां न कोऽपि कं हनिष्यति । कदाचिदीदृशं दिनं समेष्यति क्षिती प्रभो ॥ १९७ ॥ हे प्रभो, कदाचित् कस्मिन्नपि प्रस्तावेक्षितौ पृथिव्यामीडशं दिनमेवंविधो वासरः समे. यति समायास्यति । यस्मिन् समये दिवसे वा कोऽपि लघुद्धोऽपि सिंहव्याघ्रादिहि- सकोऽपि कमुत्तुगमपि जन्तुं न हनिष्यति नैव व्यापादयिष्यति । कस्मिन्निव । भनेद- सीव । यथा युग्मिनां युगलिकानां समरे अवसर्पिण्याः प्रथमद्वितीयवतीयारकलक्षणे काले कोऽपि न हन्ति ॥ इति सर्वजगजन्तुकृपाविषयः प्रश्नः ॥ कलौ युगे पाप्मपूर्णे दुर्लभ दिनमीदृशम् । इत्युक्ते गुरुणा किंचिद्विचिन्त्येत्यनवीनृपः ॥ १९८ ॥ पाप्मभिर्दुष्कृतैः पूणे मरिते कली ईदृशं श्रीमदुक्त जगजन्तु हितावहमहो दुर्लभ दुःप्राम्यम् । गुरुणा इत्युक्ते कथिते पति किंचिद्विचिन्स विचारयित्वा नृप इसमे वक्ष्यमाणमब्रवीजगाद। ।

·काव्यमाला। दैतीयिक सदजमेरुकृते तृतीयं तुर्य पुनर्निखिलमालवमण्डलस्य ॥ १९३ ॥ .................... .............................." ! । ॥ १९४ ॥ तेषां पण्णामपि फुरमानानां व्यक्तिः पृथक् पृथक् कथनं यथेति प्रन्यकृता प्रोच्यते । प्रथमं फरमानं प्रामनाम्नोः . संस्काराभावः । क्वचित्मियते कचनापि न । तेनानापि संस्कारो न कृतः । इति गुर्जराणां धरित्रीमण्डलस्य । सु शोभनो भरतसार्वभौमप्रदत्त- देवदेशनामत्वात् राष्ट्रः सुराष्ट्रः, मुराष्ट्रः एव सौराष्ट्र इति सौराष्ट्र एव मण्डल: । अथ वा सौराष्ट्रनानो युगादिदेवनन्दनस्य मण्डलो देश: सौराष्ट्रमण्डलः । तथा फतेपुरं साहिराजधानी तदाश्रयेण मेवातमण्डलमागतम् । तथा दिल्लिका डिल्लीनामनगरी त- स्कथनेन तत्पार्श्ववर्तिनोऽन्येऽपि मण्डलाः समायाताः । एतेषां मण्डलानां द्वितीयमेव द्वैतीयिकम् । खार्थे इकण । तया सन् प्रधानो योऽजमेरुदेशः तेन बनवकोटीकामरु. स्थलीनागपुरादिदेशा लभ्यन्ते । तत्कृते तदर्थ तृतीयम् । पुननिखिलः समप्रोऽपि मालवमण्डलोऽवन्तिदेशस्तस्य । तद्ब्रहणेन निखिलापि दक्षिण दिक् तुर्य चतुर्थम् । तथा निया लदम्या लामः प्राप्तिर्यत्र तादृशेन लामपुरेण लाभपुरदेशेन पापनाना । मण्ड• लेनेत्यर्थः । तत्समीपस्था अपि तम्हणेन ज्ञेयाः । युनतीति तादृक् मुलताननामा नीजनपदः तयोर्द्वयमुञ्चमुलतानादिभेदायुग्मं तस्य कुसुमाशुगः स्मरस्तस्य वाणाः शरास्ता संख्या यस्य । पञ्चममित्यर्थः । पुनः साधुपु मुनिषु सिन्धुः समुद्रः स एवं रखना मेसला यस्याः सा पृप्वी तस्या रजनीश्वरचन्द्रः तस्य । एतावता यतिराजस्य हीरसूरेः खस्यात्मनः सवेशदेशे समीपे रक्षणकृते कदाचित्कस्याप्याकमिफागतस्य प्रत्य- यकृते दर्शनार्ध खपावें स्थापनार्थ पठं स्फुरमानमार्यत अर्पितम् ॥ युग्मम् ॥ इति पर्युषणाद्वादशादिनामारिफरमानप्रदानम् ॥ नैककोशमितं न दृग्विषयमाक्पारं पयोराशिव- क्रीडकुञ्जरवाजिराजिवनितामर्त्यवनप्राजितम् । नानानीडजमीननीरभरितं तड्डामराख्यं सर- स्तेभ्योऽदत्त निपिद्धमीननिधनं तद्विज्ञवाग्मिर्नृपः ।। १९५ ॥ नृपोऽकप्परस्तेषां सूरीणां विशाः पण्डितशान्तिचन्द्रगणयस्तेषां वाग्मिा ताम- रसरो मास्सीविशप्युपदर्शकलोकोकियुक्तिमिः निपिदं निवारितं मीनानां मरम्याना निपर्न पो यदि सरसय साहिना बानितस्यान्महत्तया प्रसिद्ध डामर इसाध्या ·१४ सर्गः] होरसौभाग्यम् । नाम यस्य तादृशं सरो महातटाकं तेभ्यो हीरविजयसूरिभ्यः अदत्त ददिवान् । कि- भूतम् । नैके बहवः क्रोशा गन्यूतानि तैर्मीयते स्म प्रमाणीक्रियते स्मेति द्वादशको. शप्रमाणम् । पुनः किंभूतम् । दृशां चक्षुपां विषयं गोचरी भजतीति तादृक् पारं पर- तदं यस्यैवविध न । अग्गोचरपारमित्यर्थः । किंवत् ।पयोराशिवत् समुद्रमिव ज्ञायते । पुनः किंभूतम् । कीडन्तो जलकेली कुर्वाणा ये कुञ्जरा हस्तिनस्तथा वाजिनस्तुरगमा- स्वेषां राजयः श्रेणयस्तथा वनिता युवतयस्ताभिर्युक्ता मा मानवाः सतरुणीकाः तरुणास्तेषां बजा गणास्तजितं भूपितम् । पुनः किंभूतम् । नाना विविधजातिज- न्मानो ये भीडजाः पक्षिणः तथा मीना मत्स्या जातयो यत्र तादृशेन नीरेण मरितं संपूर्णम् ॥ इति डामरतटाकार्पणम् ॥ भूजानिरित्यालपति स सूरयः श्रीमद्राि मे न्यवसद्दया हृदि । हंसी पयोदध्वनिनैव मानसे पृच्छामि किं त्वेतदहं गुरूप्रति ॥१९॥ भूर्भूमी जाया यस्यासी भूजानिः पृथ्वीपतिरित्यप्रे वक्ष्यमाणमालपति स कथया. मास । हे सूरयः, श्रीमद्राि युष्माकं वाचा मे मम हृदि हृदये दया सर्वसत्त्वोपरि कृपा न्यवसनिवासं कृतवती । केव । हंसीव यथा पयोदध्वनिना पर्जन्यगारवेण मराली मानससरसि निवसति । मेघागमे हि राजहंसाः कलुपजलवादितो मानससरसि यान्तीति कविसमयः । चम्पूकथायामपि 'प्रोपितकलहंसवयसि । वर्षावर्णने प्रोपिता मानसं प्रति प्रस्थापिता हंसपक्षिणो येन' इति तद्वृत्तिः । किं तु पर विशेषः प्रश्नो विद्यते । भई गुरून् युष्मान्प्रति पृच्छामि ॥ का प्रश्नस्वमेवाह- अनेहसीव युग्मिनां न कोऽपि कं हनिष्यति । कदाचिदीदृशं दिनं समेप्यति क्षितौ प्रभो ॥ १९७ ॥ हे प्रभो, कदाचित् कस्मिन्नपि प्रस्तावेक्षितौ पृथिव्यामीदृशं दिनमेवंविधो घासरः समे- यति समायास्यति । यस्मिन् समये दिवसे वा कोऽपि लघुवृद्धोऽपि सिंहव्याघ्रादिहि- सकोऽपि कमुत्तुगमपि जन्तुं न हनिध्यति नैव व्यापादयिष्यति । कस्मिन्निव । अनेह- सीव । यया युग्मिनां युगलिकानां समरे अवसर्पिण्याः प्रथमद्वितीयत्तीयारकलक्षणे काले कोऽपि न हन्ति ॥ इति सर्वजगजन्तुकृपाविषयः प्रश्नः ।। कलौ युगे पाप्मपूर्णे दुर्लभं दिनमीदृशम् । इत्युक्ते गुरुणा किंचिद्विचिन्त्येत्यब्रवीनृपः ॥ १९८ ॥ पाप्मभिर्दुष्कृतैः पूर्णे भरिते कलौ ईदृशं श्रीमदुक्कं जगजन्तुहितावहमहो दुर्लभ दुःप्राप्यम् । गुरुणा इत्युफे कथिते पति किंचिद्विचिन्त्य विचारयित्वा नृप इत्यमे वश्यमाणमब्रवीजगाद ॥

·७१२ काव्यमाला। पलाशतां बिप्रति यातुधाना इवाखिला अप्यनुगामिनो मे । अमारिरेषां न च रोचते क्वचिन्मलिम्लुचानामिव चन्द्रचन्द्रिका १९९ हे गुरो, मे मम अखिला: समस्ता अपि अनुगामिनः सेवकाः । 'सहायोऽभिजनोऽश्व. जीविगामिचरप्लवाः । सेवकोऽय' इति हैम्याम् । मुद्गलप्रस्थानादयो यवनाः पलाशतां पलं मांसमश्नन्ति खादन्तीति पलाशास्तेषां भावः मांसभुक्त्वं विभ्रति । मांसाशिनः सन्तीत्यर्थः । के इव । यातुधाना इव । यथा राक्षसाः पलादता दधते । च पुनरत एव कारणादेषामनुचराणां यावद्यवनानाममारिर्जीवदया न रोचते न खदते । लुब्धकानिवैतान् जीवानुकम्पा न प्रीणाति इत्यर्थः । केव । चन्द्रचन्द्रिकेव । यथा चान्द्रस्य सुधारचेश्वन्द्रिका कौमुदी मलिम्लुचानां चौराणां न रोचते । दन्तानामपि च. न्द्रिका स्यात् । यथा 'दशनचन्द्रिकया व्यवभातितम्' इति रघी प्रोक्तमास्ते । तनिरा- साथै चन्द्रचन्द्रिकेति ग्रहणमत्र ॥ शनैः शनैस्तेन मया विमृश्य प्रदास्यमानामथ सर्वथैव । दत्तामिवैतामवयान्तु यूयममारिमन्तर्महतेव कन्या ॥ २० ॥ हे पूज्याः, यस्माजीवदया मुद्गलानां म्लेच्छानां न रोचते तेन कारणेन त्रिकरण- शुद्धथैव दानाभिप्रायेण विमृश्य अमारिप्रदानयोग्यदिवसादीनां विचारं विधाय शनैः शनैर्मन्द मन्दं मस्तकैरिव दिनैः प्रदास्यमानामेतां श्रीमदुक्काममारि जीवपालनरूपां सर्वया सर्वप्रकारेणैव यूयमन्तश्चित्ते दत्तामेवावयान्तु जानन्तु । कामिव । कन्यामिव । यया महता उत्तमेन । 'अमोघा महतां वाणी' इति वचनात् । तथा च 'कूर्मकुलाचलफ• निपतिविधृतापि चलति वसुधेयम् । प्रतिपनमचलमनसा न चलपुंसां युगन्तेऽपि ॥' इत्यपि वचनाच प्रदास्यमानां स्वयं मनसि कल्पितां कथिता पा दत्तामिव शायवे. ऽवदयम् ॥ इति गुरोः पुर इत्यो जीवामारिप्रदावकथनम् ॥ प्राग्वत्कदाचिन्मृगयां न जीवहिंसां विधास्से न पुनर्भवद्वत् । सर्वेऽपि सत्त्वाः मुखिनो वसन्तु खैरं रमन्तां च चरन्तु मद्वत् ॥२०१॥ हे गुरो, महं कदाचित् कस्मिन्नपि समये मृगयामासेटकं न विधास्ये । किंवत् । प्राग्वत् । यथा पूर्व श्रीमम्मिलनात्प्रथमं मृगयो पूर्वाणोऽभवं तद्वत्सुनगयो विनापि जीवहिंसा निरपराधन्यप्राम्यजन्तूना यधं न करिष्ये। किंवत् । भवत् । यथा मयन्तः पदाचिन्म. गयो न फुर्वन्ति, भय सर्वप्राणातिपातपिरतत्वात्सापराधनिरपराधजीवधं सर्पया न विदपते, अहं न एहमेभित्यादरणीपरत्वेन दुष्टादृष्टनिग्रहपातनधर्मवामिरपराधजीववध न निर्मास्ये । भय मृगयान्यसायवघनिषेधानन्तरं सर्वे समस्या अपि जलमाः स्थलमा पनमा नगरपामजाच मरसादयो मृगादयः भापदा गोमहिपमेपादयध सत्याः प्रागिनः मुशिनः पौरपमानः परन्तु मपन्नु । पुनः सरस्वेच्छया रमन्ता क्रीन्तु धीभिः गर्भ ·. १४ सर्गः हीरसौभाग्यम् । च पुनः खैर चरन्तु भक्षणसंचरणादि कुर्वन्तु। विश्वप्युक्तियु मदत् । यथाहं सुखी वर्ते खैरं रमे स्वेच्छया चामि चरामि विलसामि च ।। इति मृगयानिषेधः ॥ प्रागागमे प्रामृतवत्किमेपां कार्य मया चिन्तयतेति चित्ते। प्रवर्तितासौ नवरोजघस्रामारिः क्षितौ खेलनकौतुकेन ॥ २०२ ॥ हे सूरयः, क्षिती पृथिव्यां खेलनकौतुकेन क्रीडाकुतूहलेन कृत्वा असौ सर्वजनसाक्षा- कारिणी प्रत्यक्षा वा श्रीमदुचिता श्रीमनिमित्तप्रामृतरूपा मया नवरोजनाम्नां घखाणां दिनविशेषाणाममारि: कोटिकाद्यानामपि जीवानां वधनिषेधः प्रवर्तिता मया कृता मरसेवकैच कारिता प्रकटीकृता वा । मया कि कुर्वता । एषां जगन्मान्यानां पटकाय- गोपालानां सूरीणामागमे आगमने मनगरसमीपे समवसरणे प्राभृतवत् ढौकन मिव प्राक् पूर्व कि कार्य विधेयम् । कर्तव्यमित्यर्थः । इत्यमुना प्रकारेण चित्ते खमनसि चिन्त- यता विचारयता ॥ इति नवरोजनामामारिप्रदानं गुरोः ॥ आघाटनगरक्षोणीशक्रेणेव तपा इति । द्वादशाब्दाचाम्लकर्तुजंगच्चन्द्रवतीशितुः ।। २०३ ॥ . यथा दफरखानेन स्तम्भतीर्थे प्रमोदतः । मुनिसुन्दरसूरीन्दोर्वादिगोकुलसंकटः ॥२०४॥ गुणश्रेणीमणीसिन्धोः श्रीहीरविजयप्रभोः । जगद्गुरुरिदं तेन विरुदं प्रददे तदा ॥ २०५ ॥ तदा तस्मिन्नवसरे तेन प्रमुदितेनाकब्बरवाहिना शमदमार्जवमार्दवादीनां गुणानां श्रेण्य एव मण्यो रत्नानि तेषां सिन्धोः समुद्रस्य धीहीरविजयाभिधानस्य प्रभोः सूरी- न्द्रस्य अयं जगद्गुरुरिदं विरुदं प्रसिद्धि कमामविशेष प्रददे दीयते स्म दत्तम् । केनेव । भाधाटनगरक्षोणीशकेणेव । यथाधुना 'आहड' इति प्रसिद्धस्य मेदपाटमण्डलमण्डन- स्याघाटनगरस्य क्षोणीशक्रेण भूमीन्द्रेण राणकेन द्वादशसंख्याकानि वत्सराणि यावत् आचाम्लाना तपोविशेषाणां कर्तुः कारकस्य जगचन्द्रनाम्रो व्रतीशितुः सूरिराजस्य तपा इति बिरुदं ददे । पुनः केनेव । दफरखानेनेव । यथा स्तम्भतीथें तन्नमरनायकेन दफरनामा खानेन यवनाधिपतिना प्रमोदतो हर्षातिशयतः सहस्रावधानिनो मुनि- सुन्दरनामः सूरीन्दोराचार्यचन्द्रस वादिगोकुलसंकट इति विरुदं दत्तम् । त्रिभिर्विशे पकम् ॥ इति जगद्गुरुविरुदम् ॥ नीवास्तोकान्वन्दीलोका-श्रीमत्सूरेः पादोपान्ते । प्रोज्झांचक्रे क्षोणीशको देहीवांहोव्यूहांस्तीर्थे ॥ २०६ ॥ खोगीराकोऽकन्दरसाहिः श्रीमान् साहिविहितसंमानदानकुललक्ष्मीकलितो होर- ·७१४ काव्यगाला। विजयनामा सूरिस्तस्य पादोपान्ते चरणसमीपे नीला आनीय अस्तोकान् बहून पन्दी- लोकान् कारागारनिक्षिप्तजनान् प्रोज्ज्ञांचक्रे बन्दीतो निष्करदण्डान् कृत्वा मुत्कलान् मुश्चति स्म। क इव । देहीव । यथा मव्यजीवस्तीर्थे श्रीशQजये अन्यतीर्थे वा अंहोन्यूहा- निजदुरितसंघातान्मुश्चति निष्पापो भवेत् ॥ प्रणम्य ते प्रभोः पदानवीवदन्निदं मुदा ।' मुनीन्द्र नन्दताचिरं सुवर्णसानुमानिव ॥ २०७ ॥ ते बन्दीलोकाः प्रभोहीरसूरेः पदान् । पूज्यत्वाद्बहुवचनम् । चरणान्प्रणम्य खखशि. रसा संस्पृष्ट्वा मुदा प्रमोदेन कृत्वा इदमेवंविधमवीवदन् अतिशयेन वाढवरेण या वदन्ति स्म । इदं किम् । हे मुनीन्द्र,चिरादस्माकं कारागारनरकुहकनिपातिनामुद्धार- कारक त्वं गुरो, चिरं गलितावधिसमयं यावनन्दतात् समृद्धिमान् भव जीव चिरस्थायी भव । क इव । सुवर्णसानुमानिव । यथा मेरुगिरिः कल्पवृक्षादिसमृद्धिमांस्तथा शाश्वत. स्थायुकोऽस्ति तथा त्वमपि भूयाः ॥ इति बन्दीमोचनम् ॥ उत्थायं निशीथिन्यां प्रभुपार्धात्पक्षिणां विमुक्तिकृते। डावरसरसि स गतवान्धनविजयं सार्धमादाय ॥ २०८ ॥ सोऽकब्बरसाहिः प्रभुपार्थात् श्रीहरिविजयसूरीन्द्रस्य संनिधानादुत्थाय पक्षिणां केलिकुतूहलते खयंरक्षितानां विविधविहंगमानां विमुक्तिकृते खयमेव विमोचनायें धनविजयनामानं सूरिसचिवं साधैं स्वेन सममादाय सूरीणां विम्वार्थ गृहीत्वा डावर. नाम्नि सरसि तटाके गतवान् जगाम ॥ पक्षिणतत्क्षणात्क्षोणिचक्रेन्दुना पञ्जरेभ्यो विमुक्ताः समस्ता अपि । प्राप्तवन्तः स्वनीडगुमान्धन्विना कार्मुकेभ्यः शरव्यं पृपका इव २०९ क्षोणिचन्दुना मेदिनीमण्डलचन्द्रेण पसरेभ्यः पक्षिरक्षणकाष्टमयादिस्थानकेभ्यः तत्क्षणात्सरोगमनानन्तरकालं निशीथिन्यो वा विमुक्ता मोक्ष प्रापिताः सन्तः मुकुली. कृताः सन्तः समस्ताः सर्वेऽपि पक्षिणो नेकजातिशकुन्ताः सनीडद्वमान् निजालयफ. सायस्थानगुमान प्राप्तपन्तः समाश्रितान् फेषांचित्स्थानतरवः परेषां तु भाविनः माविनि भूतोपचारनु वर्तवे एव । के इव । पृपत्का छ । यया धन्विना धनुधरेण कार्मुकेभ्यः कोदण्डेभ्यः पृपत्काः शराः क्षिप्ताः सन्तः शरव्यं लक्ष्य वेध्यं प्राप्नुवन्ति ।। तेऽपि पक्षीपरीरम्भिणो मापितैनितः संमदं सूरिमित्यूचिरे । त्वद्रािस्माभिरापे यथा निर्वृतिस्त्वं लभसाशिपा नखथा निर्वृतिम् २१० पही सजाय पक्षिणी परीरम्मन्ते मालिन्ति इत्येवंशीलास्ते पक्षिणोऽपि संमदं सन्धनागमनात्परमानन्दं चिम्रतो हरि पारयन्तः सन्तः भापितः खसभाषामिः सूर दौरविजययावीन्द्रमिलमना प्रकारेण चिरे प्रोजपन्तः । इति किम् । हे प्रभो, यथा ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । येन प्रकारेण खदिरा श्रीमदीयया वाचा वचनेन अस्माभिनिवेति खैरं संचारितारूपं मुखमापे प्राप्तं लब्धम् । तथा तेन प्रकारेण अस्माकमाशिषा महलशंसकवाचा वं नि. वृति मानसिक सौख्यं मुक्तिसुखं च लभख प्रामु हि । प्रायोऽव्यक्तानामाशीर्वाा फलेन- हिर्भवेत्तेनावश्यं त्वं निति लप्स्यसे ॥ इति पक्षिमोचनम् ॥ त्रिजगज्जनगीयमानयानुगतोऽद्वैतयश श्रियालये । भरतावनिमेजयश्रिया पुरि चक्रीव ततः स जग्मिवान् ॥ २११॥ ततो बन्दीमोचनानन्तरं स हीरविजयसूरिः आलये वसती उपाश्रये जग्मिवान् ग. च्छति स । किंभूतः । निजगजनैः सुरासुरनरनिकरैगीयमानया गानगोचर नीयमानया अद्वैतया न विद्यते द्वैतं युगलं सदृशोपमानं यस्याः सा तया असाधारणया यशःश्रिया कीर्तिलक्ष्म्या अनुगतः सहितः । क इव । चकीय । यथा भरतक्षेत्रस्य अवनिभृता द्वा- त्रिंशत्सहस्रपार्थिवानां जयश्रियानुगतः ग्रन्थकर्तुर्भरतक्षेत्रस्थायुकत्वेन भरतक्षेत्रस्यैव नामानीतम् । चकी चक्रवर्ती भरतादिसार्वभौमः युरि खराजधानीनगरे गच्छति । अन्नापरं पाठान्तरमपि-'त्रिजगज्जनगीयमानयानुगतः सूरिशशी यश:त्रिया । वसति सुदृशा नवोढया परिणीतेव ततो व्यभूपयत् ।' त्रैलोक्यलोकगीयमानया यशःश्रिया सहितः सूरिशशी वसतिमालयं व्यभूषयदलंकरोति स्म । यथा परिणेता पाणिग्रहणकर्ता नवोढया तत्कालपरिणीतया सुदृशा मृगलोचनया सहितो वसतिं वास- सौध विभूपयति ॥ अयांमारिप्रवर्तनम्- प्रावर्तयत्पुनर्भुवो भाखानमारिमङ्गिनाम् । मूर्धाभिषिक्तवन्निजामाज्ञामशेषमण्डले ॥ २१२ ॥ भुको भावान् अत्युत्कटप्रतापवावेन प्रतिपक्षक्षोणीक्षिलक्षाणां कल्पान्तकालोद्दण्ड- चण्डमार्तण्डमण्डलवहुःसहोऽकबरसाहिः पुनहींरविजयसूरेरालये पादावधारणानन्तरं स्वयं च अशेपमण्डले सायत्तीकृतसमस्तजनपदबजे अशेपाच ते मण्डलाथाशेपम- ण्डलाः, अशेषमण्डलानां मण्डलमशेषमण्डलम्। 'सरूपाणामेकशेप', सरूपाणां सदृशानां शब्दानां मध्ये एक एव शिष्यते रक्ष्यते नान्य इति एकमण्डलान्दस्य लोपः । अय घा मध्यमपदलोपी समायः शाकपार्थिवादिवत् । अहिनां प्राणिनाममारि वधनिषेध प्रावतयत् प्रवर्तयति स्म । किवत् । मूर्धाभिपिकवत् । यथा प्रेष्ठिसेनापतिसचिवपुरोहि. तसामन्तादिभिरभिषिक्तः सप्ताहराज्याधिपतिबलन्यायशनिकलितः पृथ्वीपतिरशेपम- ण्डले निजामात्मीयपितृप्रदत्त निखिले देशे भाज्ञो प्रवर्तयति ।। तत्र च व्यतिकरेऽटवीवियद्वारिचारियुवजानिजन्मिनाम् । संकथा विरहदाववारिमुग्मालिका इव मियोऽत्र जज्ञिरे ।। २१३ ।।

·. काव्यमाला। च पुनरमारिः प्रवर्तिता, भय च सकलसत्त्वानी मिथश्च वार्ता प्रवृत्ता इति चश- ब्दार्थः । तत्र च व्यतिकरे तस्मिन्नेवामारिप्रवर्तनसमये अत्राकब्बरभूमण्डले जगति वा अटव्यामरप्ये । उपलक्षणाद्वनग्रामादिसंग्रहः । तथा वियति आकाशे, तथा वारिलि स- लिले चरन्ति पर्यटन्ति इत्येवंशीलाः एतावता वनचारिणो मृगादयः श्वापदाः । यदुकं पाण्डवचरित्रे-कान्तारेऽन कृतान्तोऽपि श्वापदानामनापदाम् । वपुत्रभीतो नैवेषां प्रभवत्यपमृत्यवे ॥' इति । यद्यपि हैम्याम् 'पशुस्तिर्यश्चरे हिंऽस्मिन्व्याल: श्वापदोऽपि' इत्युक्तम् , तथापि अन्यत्र वन्यजीवाः सर्वेऽपि श्वापदा एवोच्यन्ते इति । वियच्चारिणो मयूरादयः पक्षिणः, तथा जलचारिणो मीनादयः, तथा युवतिस्तरुणी जाया पत्नी ये- थाम् । 'जायाया निड्' । जायाशब्दस्य निड्प्रत्ययः । तथा लोपो व्योर्वलि' इति सूत्रेण यकारस्य लोपः । पुंवद्भावः स्त्रीप्रत्ययस्य वेर्लोपः । युवजानयः तरुणीस्त्रीकाः ता. दृशा ये जन्मिनो जीवाः अधिकारात्पुमासः तेषां मिथः परस्परं नीभिः सार्ध संकथा वार्ताः । त्वत्संकथापि जगतो दुरितानि हन्ति' इति भकामरस्तवे कथा वाती इति तद्वृत्तिः । जज्ञिरे जाताः प्रवृत्ताः । उत्प्रेक्ष्यते-विरहः श्रीमों: इतरेतरं वियोग: स एव दावो दावानलः तत्र वारिसुचां मेघानां मालिका धोरणयः कादम्बिन्य इव ॥ अथ प्रथमं घनचारिणां वार्ता- काप्याचख्यौ प्रियमिति करिणी किं मत्तो मद्यप इव रमसे । नो जानीपे मृगयुमिव नृपं हन्तारं तद्रज गज गहनम् ॥ २१४ ॥ कापि अनिर्दिष्टनामा करिणी हस्तिनी प्रिय कारणमित्यमुना प्रकारेण आचख्यो घ. दति स्म । किमावत्यौ तदेवाह-हे प्रिय हस्तिन् , मद्यपो मदिरापायीव मतोऽति- क्षीयः सन् रमसे मया सह क्रीडति यद्यस्मात्कारणात् त्वं मृगयुमिव प्रथलाखेटककारि- णममुं नृपमकम्बरसाहिं वे तव हन्तारे घातकं नो जानीपे नो वेत्ति कामया। तत्त. स्मात्कारणात है गज 'जीवनरो भद्रशतानि पश्येत्' इति वचनात् गहनं गिरिगदर प्रति प्रज मारणभयात्प्रणश्य याहि ।। सोऽप्यवक्करिणि मा विभीहि नः सूरिशासनवशान हन्ति सः। किं त्वनेकपतयो रणेषु मगोत्रिणामुपकृतिस्मृतेरिव ॥ २१९ ।। सोऽपि गजोऽपि अवक् व्याचष्टे आख्यातवान् । हे परिमि, भीरत्वात् भीरकस. भावत्वात् च मा रिमीहि मनसि मयं मा नय । स: अकबरः सूरेहार विजयगुरोः शासनसोपदेशस पसादायतत्वानोऽसान नेव हन्ति व्यापादयति । उत्प्रेक्ष्यते--8. नेशान यहून पाति रसदीलनेकपसत्येनेव रताय पा रपेषु संप्रामाइगेषु मद्रोत्रिया मास्याना मदेकर्षशाना या गजानामुपदेः परदलपिदलनायुपकारस स्मृतेः संसरणा- दिय ॥ इति गजनियुनालारः ।।

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७१७ इति काचिदुवाच हयद्विपती प्रमदं प्रिय मुश्च सचिन्त इव । भुजमूर्धविरोधितयेव यतः पणिहन्तुमना अयमेति नृपः ॥ २१६ ॥ काचित् हयद्विपती वनखण्डमहिषी । महिषो यमवाहनः । रजस्वलो वाहरिपुः' इति हैम्याम् । इसमुना प्रकारेण उवाच भाषते स्म । इति किम् । हे महिष प्रिय, सचिन्त इवात्यातियुक्त इव प्रमदमानन्दं मुञ्च त्यज । यतः कारणात प्रणिहन्तुमनाः त्वां घात. यितुकामः अयमतिभयात्प्रत्यक्ष इव लक्ष्यते साक्षादकन्धरः नृपो राजा समेत्यायाति । उत्प्रेक्ष्यते-भुजमूर्धविरोधितया स्कन्धधीस्पर्धातवैरित्वेनेव । 'स्कन्धर्यो युपरक्ताक्ष. स्कन्धोपमः' इति काव्यकल्पलतायाम् ॥ इत्यवक्सोऽपि कान्तेऽधृति भूपतेर्मा कृथा यनिदेशेन सूरीशितुः । सोऽप्यवद्येन नश्चक्षुपा नेक्षते यानभावेन बिभ्यत्कृतान्तादिव ॥२१७॥ सोऽपि हयद्विषन् महिपोऽपि इत्यमुना प्रकारेण अवकू जगाद । हे कान्ते सरमि, भूपतेरकब्बरात्सकाशादधृतिमस्वास्थ्यम् । भीतिमित्यर्थः । मा कृषा मा कुर्याः । 'माडि लुङ्, माड्योगे लुट् स्यात्। 'मा कार्षीत् । लुड्शब्देन भूते सिः' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । तथा च हेमचन्द्रः-'मा कापीकोऽपि पापानि मा च भूः कोऽपि दुःखितः' इति वच- नाद्भविष्यदर्थे भूते सिप्रयोगः। यत् यस्मात्कारणात् सूरीशितः हीरविजयसूरीन्द्रस्य निदेशेनानुशिष्टया नोऽमानवोन पापेनासमीचीनेन चक्षुपा नेत्रेण नेक्षते न पश्यति किं पुनर्वधेच्छया तन्मा शङ्कख । उत्प्रेक्ष्यते-यानभावेन पाहनत्वेन कृतान्ताद्वि- भ्यदिव । खवाहनपरिभवं विभाव्य ममोपरि मा कुप्यादित्यन्तकाद्यं प्राप्नुवन्निव ॥ इति महिपमिथुनालापः॥ कापि प्रियं वदति वारणवैरिणीति शेपे सुखं कथमहो गिरिगहरेपु । हन्ता नृपस्तव कलत्रकलतृलक्ष्मी- स्पर्धाकुधा निजगजारितयाथ वा किम् ॥ २१८ ॥ कापि धारणवैरिणी गजद्वेषिणी सिंही प्रियं स्वभारं पश्चाननं प्रति इति वदति । इति किम् । अहो कान्त केसरिन् , गिरिगट्करेषु भूधराणा कंदरपु धन निकुञ्जषु वा यथा स्यात्तथा कथं केन प्रकारेण शेषे स्वपिपिायमादित्साधिकारात्माकनमेव सर्वत्र गृह्यते। कारणामृपोऽकम्बरो मृगयारसिकतया तव भवतो हन्ता घातको व्यापादयिता वर्तते । उत्प्रेक्ष्यते-फलत्राणां सपनीनां फलनलक्ष्म्या कटितटीरिया सह स्पर्धा संघर्पस्तस्या- स्तया वा या कुध् कोपस्तेन किम् भय वा निजा भारमीया ये गजा रणकरणधुरीणा वारणास्तेषामरित्वेन किं मायेनेव ।।

·काव्यमाला , सिंहोऽप्याख्यत्कुरु मा भीरु भीति नायं हन्ति व्रतिशार्दूलशास्त्या । यद्वा शौर्यादलितद्वेपिनागान्हन्यादुचैःशिरसः संश्रितान्कः ॥ २१९ ॥ सिंहः कण्ठीरवोऽपि आख्यद्वभाषे । हे भीरु हे कान्ते केसरिणि, त्वं भीतिमातई मा कुरु । 'पिव वोदच चारुलोचने यदतीतं वरगात्रि तद्गतम् । न हि भीरु गतं निवर्तते समुदायमात्रमिदं कलेवरम्()॥' इत्युत्तराध्ययनवृत्ती। यस्माद्धेतोतिशार्दूलस्य मुनिपञ्चा- ननस्य हीरगुरोः शास्त्या आज्ञया शिक्षया वा अयं साहिः अस्मान हन्ति न घातयति। यद्वा अथ वा वधविधानाभावे हेतुमायाह-शौर्यानिजशूरत्वेन दलिता व्यापादिता द्वेषिषु विपक्षेषु नागा मुख्या ये द्वेषिणो निजनिकृन्तनजनितामितद्वेषित्वेन वैरिणो नागा हस्तिनो यैस्तान् तथा उच्चै.शिरसो महात्मनो .महधिकान्वा पर्वांश्च तुइ- शृङ्गान् शैलांश्च संश्रितान् पृष्ठलमान् सेवमानान् वा को हन्याकोऽपि व्यापादयेत् । अपि कोऽपि । यदुक्तं भक्कामरस्तवे-'हरिणाधिपोऽपि नाकामति अमयुगाचल- संत्रितं ते॥ वपुषा कुरुपे किमभ्यसूयां स्मयमानासनशाखिशाखया त्वम् । किमपि न भूवृपैति हन्तुं दयितं द्वीपिनमित्युवाच काचित् ॥२२०॥ काचियाघ्री दयितं खभर्तारं द्वीपिनं व्याघ्रमित्युवाच इति जजल्प । इति किम् । हे नाथ द्वीपिन् , स्मयमाना विकसन्तो ये भसनशाखिनः पीतसाला 'वीउ' इति नाना सिद्धास्तरवस्तेषां शाखया ग्रह वपुषा खशरीरेण किमभ्यसूयामीयो कुरुषे । असन- शाखाना व्याघ्रस्य तुल्यत्वेनोपमानं दृश्यते । यथा रघुवंशे-'व्याघ्रानभी. । फुल्यसना. प्रविटपानिव' इति । किमिति प्रश्ने । हे द्वीपिन्, त्वं किं नावैषि न जानाति । यत्कार- रणापा पृथ्वीपुरंदरः साहिस्त्वां हन्तुमेत्यागच्छति ॥ रमस्व समुखं योपे यदस्मान्न हन्ति यतिजम्भारेगिरा सः । मुदा पिपति यन्मां पुण्डरीकं सुदृष्टिरिव शैलं पुण्डरीकम् ।। २२१ ॥ व्याघ्रीपतिरपि खां द्वीपिनी प्रिया प्रत्युवाचेति संवन्धः । हे योघे द्वीपिनि व्यानि, सह मुखेन वर्तते यत्तासमुसं सौख्यसहितं यथा स्यात्तथा रमख स्वेच्छया मया सह विलास विधेहि । यत्कारणात्योऽकपरसाहिः यतिजम्भारेमुनिमघोनः गिरा वाचा अस्मानारमना यावमातीन हन्ति न हिनसि । है व्यानि कान्ते, अशी क्षोणीन्दः तरसूरिषायमपञ्चककारणान्मा पुण्डरीके मुदा हर्षेण मधेटाशीयाद्यवेक्षणोद्भूतप्रमोवेन पियति । भय था गर्भितोपमा । पुण्डरीकमिय विताम्भोजमिव अप्तिदिग्गजमिव लि. तराहकारमिय या विशेषमिव वा उपभखामिप्रथमगणपरमिव वा भव्यः सादर पश्यति । 'पुण्डरीकं पिताम्युजे सितच्छन्ने च भेजे। 'पुण्डरीकोऽमिदिग्गजे सहकार गपरे राजलाही जगसरे गजग्यरेऽपि प्रत्यन्तरे'लवणीं। कोशिकान्तरे व्याने' ·१४ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । इत्यनेकार्थः । क इव । सुदृष्टिरिव । यथा सम्यग्दर्शवान् श्राद्धः पुण्डरीकं शैलं शभुजयं पर्वतं प्रीत्या पिवति गच्छन्नागच्छन् वलितग्रीवं मुहुर्मुहुरतृप्त इव प्रेक्षते । चैत्रपूर्णि- मायां पञ्चकोटीमुनिपरिघृतपुण्डरीकगणधरस्य मोक्षगमनात् । पुण्डरीक इति नामादिरप्या- सीत् । तथा च हैमनाममालायाम्-'भय व्याघ्रो द्वीपी शार्दूलचित्रको । चित्रकायः पुण्डरीकः' इत्येकार्थान्येव नामानि दृश्यन्ते । वृत्तावपि तथैव व्याख्यानात् । तथा च शत्रुजयकल्पे शत्रुजयनामसु-"विमलगिरिमुत्तनिलउसित्तुजोसिद्धखित्तपुण्डरिउ' इति ॥ इति व्याघ्रमिथुनालाप: ॥ पोत्रिणी वदति काचन दयितं किं निखेलसि निपद्धर सुखितः । रुद्र एप निहनिष्यति मखवत्त्वां विचिन्तय तदायतिकुशलम् ॥२२२॥ काचन पोत्रिणी काननसूकरी दयितं वनसूकर प्रति वदति । किं वक्ति तदेवाह- हे वराह निषद्वर जम्बाल, सुखितः सौख्ययुक्तः सन् कथं निखेलसि मया सम खैर क्रीडां कुरुषे । यत्कारणादेप प्रत्यक्षः प्रसहमाखेटकागमनेन स्मृतिगोचरीकरणात्प्रत्यक्ष एव लक्ष्यते । मागतोऽकन्धरः रुद्रचण्डस्त्वां सुखनिखेलिनं भवन्तं निहनिष्यति नितरां घातयिष्यति मृगयाकीडारसावेशारिकमप्यगणयन्प्रमथयिष्यति । किंवत् । मखवत् । यथा रुद्रेण शंभुना मखो नाम दैत्यविशेषो निहतः । तत्तस्मात्कारणात् त्व- मायतिकुशलमुत्तरकाले दीर्घदर्शितामाश्रित्याने आत्मनः कुशलं चिरजीवितां निर्विघ्नता विचिन्तय विमृश ॥ पातालावटकोटरान्तरपतत्पाथोधिनेमिर्मया दंष्ट्रायां यदधारि धेनुकभिदो भागीभवद्वर्मणा । भूभृत्त्वादिव गोत्रिणं न मिनुयाद्धात्रीधरः पोत्रिणि श्रीमत्सूरिगिरा शुभंयुरिव तत्स्वैरं चरेत्याह सः ॥ २२३ ॥ स पोत्री पोत्रिणीमित्याह व्रते स्म । इति किम् । हे पोत्रिणि वराहि. तत्कारणात् शुभंयुः शुभसंयुक्ता कल्याणवती त्वं खैरं स्वेच्छया चर संघर । इतस्ततो याहि कं. दान्मुस्तांश्च खाद भक्षय । यद्यसात्कारणात् हे पोत्रिणि सूकार, श्रीमत्सूरिगिरा धीही- रविजयसूरिवाचा धात्रीधरोऽकन्चरो मां न मिनुयान घातयेत् । उत्प्रेक्ष्यते--भूभृत्वात् धरणीधारकत्वात् गोत्रिर्ण खजनमिव । यतो महात्मा सर्वथा खशत्तया खजनं रक्षतीति रीतिः । अथ भूभृत्वमेव दर्शयति यत्कारणात् पातालमधोलोकः स एवावट: कूप: तस्य कोटरोऽशोभागवती महापर्तस्तस्यान्तरे मध्ये पतन्ती यान्दी पायोधिनेमिरासमुद्रान्तक्षितिधेनुकभिदो विष्णोर्मागीभवत् अंशरूपेण जायमानं वार्म शरीरं यस्य तादृशेन मया महीवराहरूपेण दंष्ट्रायो दाढामध्ये अधारि । श्रूयते च शाने-पुरा पाताल प्रविशन्ती क्षितिर्विष्णुना वराहरूपेण सदंष्ट्रायां धृता इति । इति वराहमिथुनालापः॥ .

·७२० काव्यमाला। . इति पृपती शंसति दयितं खं किमु जितकासीव विगतभीतिः । स्वयुवतिजड्डाप्रतिभटभावादिव तव हन्ता यदवनिकान्तः ॥ २२४ ॥ पृपती मृगीविशेषाखंदयितं प्रेयांसमात्मीयं पृषतं प्रति शंसति कथयति । इति किम् । हे प्रिय, त्वं जितकासीव जिताहवः विजयीव किमु कथं विगतभीतिनिर्मुक्तभयो वर्तसे। यत्कारणादवनिकान्तोऽकब्बरसाहिः तव भवतो हन्ता व्यापादयितास्ते । मृगयुरवेन त्वां हनिष्यतीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनो युवतीनां तरुणीनां स्त्रीणां जहानां प्रति- भटभावाद्वैवरवैरित्वादिव । जइयो मृगजहोपमा योगशास्रवृत्त्यादिष्वास्ते अतस्तदुत्प्रे- क्षा । 'पृपतीमस्पृशती तदीक्षणे' इति नैषधे ॥ पृपदिति कान्तां निगदति भूभृतिविभुवाचा व्यथयति नास्मान् । निजकजनेत्रानयनसखित्वाच्छरणगतत्वादुत किमु राज्ञः ॥ २२५ ॥ पन्मृगविशेषः कान्तां खप्रियां पृपती प्रति इति निगदति जल्पति । पृषपत्रपच्छ- ब्दोऽपि यया जलबिन्दुवाची 'पृपत्यूपतविप्नुपः बिन्दौ' इति, तथा मृगवाच्यपि दृश्यते। यथा 'पृषत्किशोरी कुरुतामसंगतम्' इत्यपि नैषधे । इति किम् । हे प्रिये पति, प्रतिविभोर्मुनीन्द्रस्य वाचा वाण्या कृत्वा भूभृद्राजा अस्मान्मृगजातीरपि न व्यथयति नैव पीडयति । उत्प्रेक्ष्यते । निजकजनेत्राणामात्मीयानां कमलदललोचनाना तरुणीनों नयनकान्तायतानां सखित्वान्मित्रत्वादिव । उताय वा राज्ञः चन्द्रस्य शरणगतत्वात्किम राज्ञोऽस्थायुकत्यादिव ॥ इति मृगमिथुनालापः । इति वनचराः ॥ कापि मयूरी लपति पतिं किं केकाङ्कितताण्डवकेलीम् । व्यातनुपे मनुषे नो मानुपपूपणमेनं खासहजम् ॥ २२६ ॥ फाप्यशाताभिधाना मयूरी केकिनी पति खभर्तार प्रति यदति । हे केकिन प्रिय, केकया शिसण्डिसंबन्धिशब्दविशेपेणाद्विता कलिता ताण्डव फेली नृत्यविलासं किं कथं च्यातनुप विस्तारयसि । हे नाप, एनं मानुषपूषणं मनुजेषु प्रतापवत्वेन विभाकर ख. स्यात्मनोऽसहज परिपन्थिनं नो मनुषे न जानाति इति काफूतिः । अपि तु जानीहि ।। विष्टपनीवनवारिधरैरिव भैय्याद्वा शितिकण्ठतया। सूरिगिरा न निहन्ति नृपोऽस्मान्मेचकिनौच्यत कान्तेति ॥२२॥ मेपकिना मयूरेण कान्ता सप्रेयसी मयूरी इत्याच्यत ई निगद्यते स्म । हे कान्वे हे शिखिनि, सूरेदार विजयगुरोगिरा दयोपदेशपाया नृपः पातिवाहिरस्साप्त निहन्ति मेघ यमातियीकरोति । सरप्रेक्ष्यते-दिष्टपाना जगन्तूना जीवन जीवितव्यहेतुभियारि- धमिधः यह मैश्यात्मीदादादिय । अप वाशितिकण्ठतया नीलकण्टरनेश्वरतया इय।। इति मयूरनिघुनालापः ॥

·१४ सर्गः] होरसौभाग्यम् । ७२१ ऊचे कापि पिकं पिकीति विरहिव्यामोहजेहिसा प्रादुर्भूतमिवावयासि दमनं न क्षोणिसंक्रन्दनम् । स स्माहेति गुरोगिरा द्विजतयेवासौ खलीलावती- लीलापञ्चमगीतिपाठकतया वास्मान्न हन्ति प्रिये ॥ २२८ ॥ कापि पिकी कोकिला पिकं खकान्तं कलकण्ठमित्यूचे भापितवती । हे जीवितनायक पिक, क्षोणिसंक्रन्दनं भूमिजम्भारारातिमकन्वरं दमनमात्मनां निवर्हयितारं प्रादुर्भूतं प्रकटं जातं नावयासि न वेरिस । उत्प्रेक्ष्यते-विरहिणां वियोगिनामत्यनुरक्तात्मयु. वतीभिः समं विश्लेषवतां प्रवासिनो जनानाम् । अथ चा प्रवासिनियापांमुलामहिलालो- कानां वा व्यामोहजेन विरहोत्पादनोद्रूतातुच्छमूळसंतापजनितेनांहसा । यदुक्तम्- 'कोइलिमधुरीभापि वनि कुहु कुहइ । जसकापिउ परदेसफिहि यडाडहकि हइ ॥ भरभावुकीरातिनयनझरलइ तुहइ । दाधाउपरिलूणववीहादे नुहइ ॥' इत्युक्तेः । पापेने- वागतं नो जानीपे। यस्खैर मत्तो मया रमसे इति प्रागुक्तादध्याहार्य तत इत्युकेरनन्तरं स वनप्रिय आह म अबवीत् । हे प्रिये, असी साहिर्गरोहीरसूरेगिरा वाचा अस्माम हन्ति न प्रमापयति । उत्प्रेक्ष्यते-द्विजतया ब्राह्मणत्वेनेव । ब्राह्मणो हि लोकेप्यवध्यः । चतमपु हत्यामु प्रथमहत्यात्वेनेति । 'द्विजः पक्षी प्राक्षणश्च' इत्यनेकार्थः । बाथ वा खस्यात्मनो लीलावतीनां विलासिनीना लीलया विलासेन 'कलितं यत्पधमरागोपचि. तगानं पश्चमध्वनितं तस्य पाठकतया अध्यापकत्वेनेव वा साहिहरिणीदृश: पारान्त. रस्थायुकफेलीपिकनिकरमाकन्दमभुमारीमजासादोटिताकुण्टकण्ठकुहरसमुच्चरपारुष. चमकूजिताकर्णनात्तदनुगुण गायन्तीत्यर्थः ॥ इति कोकिलमिथुनालापः ।। खां पनी तामचूडो दरतरलदृशं हन्तुमभ्येति भूमी- मास्वांस्त्वां मामपीति प्रकटितवचसं धीरयन्नित्यवादीत् । मा भूस्त्वं भूरिभीतेर्भवनमिह जगबोधकर्तृत्वशक्ति- व्यक्तिप्रेमातिरेकादिव विमुवचसा ध्वंसते नायमस्मान् ॥ २२९ ।। तामचूदः युगुटः खां सीयो पनी कुटो कान्तो धीरयमाचारायन् समित्यपा. दीत निगदितवान् । फिभूतो पत्नीम् । हे प्राणेश्वर हे ताम्रचूह, भूमीमास्वानकल्यर- धादिः स्वामपि पुनर्मामपि हन्तुं कौनाससकाश नेनुमभ्येति आगच्छति दलगुना . कारेण प्रकटितवर उदोरितं भर्तुः पुरः कथित दीनवचनं यया । अत एव पुनः भूनाम् । दरेण तान्तनिकेतातिथीमपनमयेन तरछे चपले दृशी ययावासम् । पीरी रोति धारयति इति धीरयन् निर्भया पूर्यत । तरकय संदेवाह-दति फिम् । हे प्राणप्रिय है यदि से मरिभीतेः प्रचलतममयस्य भान स्थानं मा भूर्भय । यतो विशुपचा जीवदयोपदेशदयं भूमामानान् यंशवे न पातयति । उत्स्यवे- ·७२० काव्यमाला। इति पृपती शंसति दयितं खं किमु जितकासीव विगतभीतिः । स्वयुवतिजपाप्रतिभटभावादिव तव हन्ता यदवनिकान्तः ॥ २२४ ॥ पृपती मृगीविशेपा खंदयितं प्रेयांसमात्मीयं पृपतं प्रति शंसति कथयति। इति किम् । हे प्रिय, वं जितकासीव जिताहवः विजयीव किमु कथं विगतभीतिनिर्मुकभयो वर्तते।। यत्कारणादवनिकान्तोऽकब्बरसाहिः तव भवतो हन्ता व्यापादयितास्ते । मृगयुत्वेन त्वां हनिप्यतीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनो युवतीनां तरुणीनां स्त्रीणां जवानां प्रति- भटभावाद्वैवरवैरित्वादिव । जाइयो मृगजहोपमा योगशास्त्रवृत्यादिध्वास्ते अतस्तदुत्प्रे. क्षा । 'पृपतीमस्पृशती तदीक्षणे' इति नैषधे ॥ पृपदिति कान्तां निगदति भूभृद्रतिविमुवाचा व्यथयति नास्मान् । निजकजनेत्रानयनसखित्वाच्छरणगतत्वादुत किमु राज्ञः ॥ २२५ ॥ पृषन्मृगविशेषः कान्तां खप्रियां पृपती प्रति इति निगदवि जल्पति । पृपपत्रपच्छ- ब्दोऽपि यथा जलबिन्दुवाची 'पृपत्पृषतविप्नुपः बिन्दी' इति, तथा मृगवाच्यपि दृश्यते । यथा 'पृपत्किशोरी कुरुतामसंगतम्' इसपि नैषधे । इति किम् । हे प्रिये पृषति, प्रतिविभोर्मुनीन्द्रस्य वाचा वाण्या कृत्वा भूभृद्राजा अस्मान्मृगजातीरपि न व्यथयति नैव पीडयति । उत्प्रेक्ष्यते । निजकजनेत्राणामात्मीयानां कमलदललोचनानां तरुणीनां नयनकान्तायतानां सखित्वान्मिन्नत्वादिव ।उताथ वा राज्ञः चन्द्रस्य शरणगतत्वात्किमु राज्ञोऽवस्थायुकत्यादिव ॥ इति मृगमिथुनालापः । इति वनचराः ॥ कापि मयूरी लपति पतिं किं केकाङ्कितताण्डवकेलीम् । व्यातनुपे मनुषे नो मानुषपूपणमेनं खासहजम् ॥ २२६ ॥ काप्यज्ञाताभिधाना मयूरी केकिनी पति खभर्तारं प्रति वदति । हे केकिन प्रिय, केकया शिखण्डिसवन्धिशब्दविशेषेणाङ्कितां कलिता ताण्डवकेली नृत्यविलासं किं कथं व्यातनुपे विस्तारयसि । हे नाथ, एनं मानुषपूषणं मनुजेषु प्रतापवत्त्वेन विभाकर स्व.. स्यात्मनोऽसहज परिपन्थिनं नो मनुषे न जानासि इति काकूक्तिः । अपि तु जानीहि ॥ विष्टपजीवनवारिधरैरिव मैञ्याद्वा शितिकण्ठतया। सूरिगिरा न निहन्ति नृपोऽस्मान्मेचकिनौच्यत कान्तेति ॥२२७॥ मेचकिना मयूरेण कान्ता खप्रेयसी मयूरी इत्योच्यत इदं निगद्यते स्म । हे कान्ते हे शिखिनि, सूरेहारविजयगुरोगिरा दयोपदेशवाचा नृपः पातिसाहिरमान निहन्ति नैव यमातिथीकरोति । उत्प्रेक्ष्यते--विष्टपानां जगजन्तूनां जीवनर्जीवितव्यहेतुभिर्वारि- धरमेंधैः सह मैश्यात्सौहार्दादिव । अथ वा शितिकण्ठतया नीलकण्ठरवेनेवेश्वरतया इव ॥ इति मयूरमिथुनालापः।

·। १४ सर्गः] होरसौभाग्यम् । ७२१ ऊचे कापि पिकं पिकीति विरहिव्यामोहननांहसा प्रादुर्भूतमिवावयासि दमनं न क्षोणिसंक्रन्दनम् । स स्माहेति गुरोगिरा द्विजतयेवासौ स्खलीलावती- लीलापञ्चमगीतिपाठकतया वासान हन्ति प्रिये ॥ २२८ ॥ कापि पिकी कोकिला पिकं वकान्तं कलकण्ठमित्यूचे भापितवती । हे जीवितनायक पिक, क्षोणिसंक्रन्दनं भूमिजम्भारारातिमकञ्चरं दमनमात्मनां निवर्हयितारं प्रादुर्भूतं प्रकटं जातं नाक्यासि न वेत्सि । उत्प्रेक्ष्यते--विरहिणां वियोगिनामसनुरजात्मयु- यतीभिः समं विक्षेपवतां प्रवासिनां जनानाम् । अय वा प्रवासिप्रियापासुलामहिलालो- कानां वा व्यामोहजेन विरहोत्पादनोद्भतातुच्छमूळसंतापजनितेनांहसा । यदुक्तम्-- 'कोइलिमधुरीभापिों वयनि कुहु कुहई । जसकापिउ परदेसकिहि यडाडहकि हइ ॥ भरमादुकीरातिनयनझरलइ तुहइ । दाधाउपरिलूणववीहादे तुहइ ॥' इत्युक्तः । पापने- वागतं नो जानीपे। यखैर मत्ती मया रमसे इति प्रागुक्तादध्याहार्य तत इत्युक्तेरनन्तरं स वनप्रिय आह स अत्रवीत् । हे प्रिये, असी साहिणुरोहीरसूरेगिरा वाचा अरमान हन्ति न प्रमापयति । उत्प्रेक्ष्यते-द्विजतया ब्राह्मणत्वेनेव। ब्राह्मणो हि लोकेप्ववध्यः । चतस्पु हत्यासु प्रथमहत्यात्वेनेति । 'द्विजः पक्षी बाह्मणश्च' इत्यनेकार्थः । वाथ वा खस्यात्मनो लीलावतीनां विलासिनीना लीलया विलासेन 'कलितं यत्पञ्चमरागोपचि. तगानं पञ्चमध्वनितं तस्य पाठकवया अध्यापकत्वेनेव वा साहिहरिणीदृशः पारान्त. रस्थायुक्रकेलीपिकनिकरमाकन्दम मजरीप्रजाखादोटिताकुण्ठकण्ठकुहरसमुचरथारुप. चमकूजिताकर्णनात्तदनुगुणं गायन्तीत्यर्थः ॥ इति कोकिलमिथुनालापः ॥ खां पत्नी ताम्रचूडो दरतरलदृशं हन्तुमभ्येति भूमी- भास्वांस्त्वां मामपीति प्रकटितवचसं धीरयन्नित्यवादीत् । मा भूस्त्वं भूरिभीतर्भवनमिह जगहोधकर्तृत्वशक्ति- व्यक्तिप्रेमातिरेकादिव विभुवचसा ध्वंसते नायमसान् ॥ २२९ ॥ ताम्रचूढः युएटः खा सकीयां पनी कुछुटां कान्ता धीरयनाश्वासयन् सन्नित्यवा- दीत् निगदितवान् । किंभूतां पत्नीम् । हे प्राणेश्वर हे ताम्रचूड, भूमीमासानकच्चर- साहिः स्वामपि पुनर्मामपि हन्तुं कीनारसका नेनुमभ्येति भागच्छति इत्यमुना प्र. कारेण प्रकटितवचरी उदीरितं भर्तुः पुरः कषितं दीनवचनं यया । अत एव पुनः विभूताम् । दरेण फूतान्तनिकेतातिथीभवनमयेन तरले चपले दृशौ यम्यासाराम् । धौरा करोति धारयति इति धीरयन् निर्भया फुयन् । तत्कर्ष तदेवाह-दति रिम् । हे प्राणशिये हे कुकुटि, त्वं भरिमीतेः प्रश्लतममयस भवन स्थान मा भूभव । यतो विभुवचसा जीवदयोपदेशादयं भूमामासान् वंसते न पातयति । स्प्रेक्ष्यते- ·७२२ काव्यमाला। इह भूमिभुवने जगतां विश्वजनानां यो बोधः प्रतिबोधनं सुप्तोत्थापनं प्रतियोधदानं जागरणं सत्पथस्थापनं वा तस्य कर्तृत्वं तस्य शक्तिः सामर्थ्य तस्या व्यक्तिःप्रकटता । अथ वा शक्त्या कृत्वा व्यत्तया स्फुटतया यः प्रेमातिरेकः स्नेहातिशयस्तस्मादिव ॥ इति कुक्कटमिथुनालाप: ॥ ऊचे हंसीति हंसं किमु तव नृपते तिरभ्येति नान्त- हन्ता ते यन्मृगाक्षीललितगतिपरिस्पर्धिभावादिवासौ । सोऽपि स्मित्वा शशंस श्रुतसुरसुदृशो विश्वफर्तुश्च जाने यानत्वान्मां न कश्चिद्रतिपतिवचनादीश्वरः स्यान्निहन्तुम् ।।२३०॥ हंसी मराली हंसं सितच्छदमित्यूचे भापितवती । इति किम् । हे हंस प्रियतम मानसवासिन् , तव भवतोऽन्तर्हृदयमध्ये नृपतेः सकाशात् भीतिर्भयमपि नाभ्येति नो- देति । यत्कारणात् असौ साहिस्तव हन्ता प्रमापयितास्ते । उत्प्रेक्ष्यते--मृगाक्षीणां खसारगनयनानां स्त्रीणां लीलाललिताभिर्मन्थरभावमझुलामिर्गतिमिर्गमनैः सह परिस्पर्धि- भावात्संघषित्वात् इव । ततः स हंसः स्मित्वा किमपि हसित्वा खसहचरी चकाहीं प्रति शशंस अवदत् । हे वारले, व्रतिपतेः सूरीन्द्रस्य वचनाद्वाक्यान्मा प्रति कश्चि- निहन्तु घातयितुं न ईश्वरः स्यात् न समर्थो भवेत् । उत्प्रेक्ष्यते-श्रुतसुरसुदृशः सरखत्याश्च पुनर्विश्वकर्तुब्रह्मणोऽपि यानत्वाद्वाहनभावादिव । अत्र जाने इवाथै ॥ इति हंस मिथुनालापः॥ स्थानी रथाझं जगादेति दूरात्याहि प्रियास्मादिपरकालरात्रेः । यतो राजविद्वेषितोदीतकोपातिरेकादसौ त्वां हनिष्यत्यवश्यम् ॥२३१॥ रथाही चक्रवाकी रथाएं स्वसहचारिणं कोकमिति जगाद कथितवती । इति किम् । हे द्वन्द्वचर प्राणनाय, द्विषतां वैरिणां कालरानेः कल्पान्तकालान्त्यनिशासदृशात् । यस्यां निशायां सुरासुरनरादयः सर्वेऽपि क्षयं यास्यन्ति न कोऽपि चराचरेषु स्थाता इति शेवमते । जैनमते तु निखिला भरतभूमनुष्यरिक्ता भाविनी षष्ठारके सर्वेऽपि मनु- ध्यचतुष्पदपक्षिणस्तु विलवासिनः इति वहि वोऽनुसारिण्यपि कालरात्रिरेवेति । ततो बहुद्विपदचतुष्पदपक्षिक्षयंकरादस्मानृपतेस्त्वं दूरात् दूर विप्रकृष्टभूभागे प्रयाहि । खप्रा. णधारणायेत्यध्याहारः । गच्छ । यतः कारणान् राजा सय राजत्वात् स्वेन चन्द्रेण च सह या विद्वेषिता वैरिभावस्तस्याः सकाशादुदीतः प्रादुर्भूतो यः कोपातिरेकः क्रोधाति- शयस्तस्मादिव त्वां राजविरोधिनं भवन्तं अवश्यं निश्चितं हनिष्यति ॥ प्राहेत्यसौ मां स नृपः कृपावान्न हन्ति जाने निजयौवतस्य । रतोत्सवोच्छासितकशुकेषु कुचेषु संचारितचित्तवृत्तिः ।। २३२ ॥ असी चक्रवाकः खां नेयसी प्रति निरातङ्गः सन् प्राह यभाण | इति किम् । हे

·१४ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
७२३
जीवितवल्लभे द्वन्द्वचारि चक्रवाकि, कृपावान् श्रीहीरसूरीन्द्रधर्मोपदेशश्रवणात् कृपाक-
लितचेतोभूत: स नृपोऽकब्बरसाहिः मां नैव हन्ति निशुम्भत्ति । अहमेवं जाने वेशि ।
उत्प्रेक्ष्यते-दत्यथै जाने । निजयोक्तस्स खतरुणरमणीगणस्य रतस्य संभोगस्यानन्द-
मयसमयत्वादुत्सव इवोत्सवः तत्रोच्यासितः उच्चैः कृतो हृद्यादुत्तार्यान्यत्र क्षिप्तो वा
कनुको निचोलो येभ्यस्तादृशेषु कुचे पीनप्रोत्तुङ्गपयोधरेषु संचारिता संक्रामिता चित्त-
यत्तिरन्तःकरणव्यापारो वर्तनं वा येन तादृश इव । विगलनिचोलचारलोचनोच्चकुच.
कलशसरणाततुल्यत्वेनास्मानायं निहन्तीत्यर्थः । जाने ज्ञानार्थे इवार्थे वा ॥ इति
चक्रवाकमिथुनालापः ॥
प्रियाश्चकोरानपि खञ्जरीटान्वदन्त्यदस्तिष्ठथ किं सुखेन ।
पुरा हि बध्नाति वधूविलोचनश्रियोऽधमर्णान्भवतो यतो नृपः ॥२३३ ।।
चकोरान् ज्योत्लाप्रियान सञ्जरीटान् खञ्जनान् प्रति प्रियास्तेषामहुनाः चकोर्यः तथा
खमरीटचटुललोचना: भद एतद्वदन्ति निर्दिशन्ति कथयन्ति। तदेवाह-हे प्रियाः, मुखेन
शर्मणा निश्चिन्ततया या कि कथं प्रश्ने तिष्ठय वसथ या स्थिता । यतः कारणाद.
धूनो निजयुवतीनां विलोचनानां चारुचञ्चलविचित्रनेत्राणां श्रियो लक्ष्म्या अधमान
प्राहकान् भवतो युष्मान् नीतिनिपुणो नृपोऽसौ पुरा पनाति यन्त्यति पन्धं प्राप.
यिष्यति गृहीतं पश्चादददानोऽधमणः समर्थेन उत्तमर्णेनावश्यं निगृह्यते इति लो-
कव्यवहारः॥
इस्थममी प्रति दयिताः प्रोचुर्मा स भयं मनसापि जिहीध्वम् ।
येन सपक्षतयेव न पश्येत्सूरिगिराभिमुखं नृपतिर्नः ।। २३४ ॥
श्रमी चकोरराजरीटाः पतत्रिणः दयिताः स्वसप्रियाः प्रति इत्यममुना प्रकारेण प्रो.
चुन्याचक्षते स्म । इत्यं कथम् । हे कान्ताः, यूयं मनसापि सचित्तेनांशमानमपि भयं
पायसं मा म जिहीध्वं मा गच्यत । येन कारणेन सूरिगिरा गुरोर्दयोपदेशप्रदान-
प्रवणेन नृपतिर्नाम्माकमभिमुसं कुदृष्टया घातपाता तु दूरे तिरतु विपद्धशापि संमुरी
पश्येनावलोकयेत् । उत्प्रेक्ष्यवे-पक्षतयेव राह पक्षण परिवारेण वर्तन्ते ये ते सप.
क्षातत्तथा । 'जे परिवार भग्गला ते गाणां न जाई' इति पचनार । प: पक्षक-
क्षाकारिभिर्मि प्रादिभिर्वा वर्तन्ते ये अथवा समानः पक्षी गोनं येषां ते सगोग्राः । पक्षो
गोरे परीवारे पक्षती व इत्यनेकार्थः । तेषां मायः सपक्षता तया पश्युफान एक-
गोत्रविन वा । बहुपक्षी हन्दमयश्य एकपक्षप हन्तुमयुक्तः ॥ इति चकोरराजनमिधु-
नालापाः । इति राचराः॥
न्यगददनिमिषीनं मीनमेतत्किम रमसे रमणीसस्सः मुखेन ।
अनय नयपयोधिपारदृश्या किमु कुल्बेरितया हनिष्यति लाम् ॥२३॥

·७२४ काव्यमाला। - . अनिमिपी मत्स्यी इनं खकान्तं मीनं मत्स्यमिति न्यगददाख्यो । हे मीन, रमणी. सखः बहुस्नीकत्वेन खान्यनारीकलितः किमु कथं रमसे सलिले स्वेच्छया कीडति बहु- मत्स्यीभिः सार्धे विलससि । केन : मुखेन शर्मणा । निरपाय क्रीडानिषेधहेतुमाह-हे अनय, न विद्यते नयो निजकुलक्षयकारित्वेन न्यायो यस्मिन् । 'मत्स्यगलागलिन्याय जेह जेह नइ पहुचइ ते हनइ खाय' इति लोकवार्ता । तथा न्याय एवागायत्वात्पयोधिः समुद्रस्तस्य पारदृश्वा पारगामी नीतिभिः रामचन्द्रो भूपतिस्त्वां भवन्तं हनिष्यति कृ. तान्तनिकेतनातियों ग्राहयिष्यति । उत्प्रेक्ष्यते-कुलस्य खवंशस्य वरितया संहार• कत्वेन किमु यः कुलसंहारकृत्योऽवश्यं खांहसैव निहन्यते । तथा चोकं नैपधे–'अ- चलखकुलाशिनो झपानिजनीडनुमपीडिनः खगान् । अनवद्यतृणादिनो मृगान्मृगया- घायनभूभृतां प्रताम्' इति शैवपुरोहितमन्त्रिवचसा नृपत्रयाणामपि मृगयां करोति ।। तिमिरिति कान्तां मदनविनोदी वदति मुनीन्दोर्वचनविलासात् । अनिमिपभावादिव विनिहन्तुं धरणिसुधांशुः प्रभवति नास्मान् ॥२३६॥ मदनेन कामेन मदनादनहोदयाद्वा विनोदो विलासः स्वेच्छया विविधचेष्टा काम- क्रीडा सुरतादि अस्यास्तीति मदनविनोदी तिमिर्मत्स्यः कान्तां स्वप्रेमवती लीलावर्ती मत्स्यी प्रति इति वदति जल्पति । हे प्रिये, मुनीन्दोः साधुसुधाकरस्य वचनविलासा- स्कृपाप्रपश्चाश्चितवाचां वैचित्र्यात् धरणिसुधांशुरचला चक्रचन्द्रमाः साहिरमान्विनि- हन्तुं न प्रभवति न समयीं भवति धिरणिशब्दो हस्खोऽपि दृश्यते नाटकशास्ने । यथा-- 'प्राचीमागे धरणिविरहिणि कान्तमुद्रे समुद्रे' इत्यादि । तथा च वाग्भटालंकारे--'मुदा यसोद्गीतं सह सहचरीमिर्वनचरैर्मुहुः श्रुत्वा हेलोद्धृतधरणिभारं भुजवलम् । दरोद्ग- च्छद्द करनिकरदम्मात्पुलकिताश्चमत्कारोद्रेकं कुलशिखरिणस्तेऽपि दधिरे ॥ इति । उत्प्रेक्ष्यते-अनिमिपभावाद्देवत्वादिव । 'अनिमिषो देवमीनयोः' इत्यनेकार्थः । देव. देव्यो हि मनुष्येण हन्तु न शक्यन्ते ॥ इति मरस्थमिथुनालापः ।। व्याधेन वेधीकृतकाययष्टी मृगीव तत्साध्वसधावमाना । त्रासातिमात्रास्थिरनेत्रपत्रा वादालयालेत्यलपत्प्रियं स्वम् ।। २३७ ॥ वादालः सहस्रदंष्टः मत्स्यविशेपस्तस्य बाला स्त्री खं प्रियमात्मीयं वल्लभमित्सलपनि- गदति स्म । किभूता। धावमाना पलायमाना प्रणश्यन्ती । केन । तत्साध्वसेन तस्मान्मृ. गयो राज्ञो भयेन कीनाशदासीकरणातकेन । पुनः किंभूता । वासादाकस्मिकभयादति- मानमतिशयेनास्थिरे चञ्चलतमे नेत्रपत्रे विलोचनदले यस्याः । केव । मृगीय । यया च्याधेन लुब्धकेन वेधीकृता शरव्या विहिता । 'षा शरव्याकरणे दिवौकसाम्' इति नैषधे। यकारसहितस्यापि च्विप्रत्ययः । काययष्टी तनुलता यस्याः तादृशी मृगी सारङ्गी व्याधस्य भयेन प्रणश्यन्ती प्रासानितान्ततरललोचना स्यात् ॥

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७२५ वादाली किमाललाप तदेवाह- वादाल कुद्दालवदानने किं दंष्ट्राः स्फुटीकृत्य सुखेन शेषे । गम्भीरताभिश्चुलुकीकृताब्धेस्त्वद्भानुसूनुर्यदुपैति भूपः ॥ २३८ ॥ हे वल्लभ पादाल सहस्रदंष्ट्र, आनने खमुखे कुद्दालबद्भूखननोपकरणविशेषानिव । 'को- दाला:' इति लोके प्रसिद्धाः। दंष्ट्रा दाढा: स्फुटीकृत्य विकाइय मुखेन जलशयेन कि कयं शेपे निद्रायमाणो वतसे । यत्कारणात् त्वद्रानुसूनुः तव भवतो भानोरादिलस्य सूनुर्न- न्दनो धर्मराजो वर्तते त्वद्वधक: अकन्चर उपैति समागच्छति । सोऽलपत्-भद्रे, अहं समुदमध्ये, तन्मां कथं मारयिष्यति । अत एव सा वक्ति । किंभूतः साहिः । गम्भी- रताभिः खगाम्भीर्यैः चुलुकीकृतः गण्डपमात्राम्भोविहितोऽन्धिः समुद्रो येन । कुम्भो. भववत्पीतपयोनिधिस्तत्कयमात्मानं रक्षसि ॥ युग्मं संगत्या न क्रियया । स माहेति सहस्रदंष्ट्रमहिलामालिङ्गय लीलालसो मा गाः साध्वसमध्वराशनपतेः पाथोधिनेमेरतः । श्रीमत्सूरिगिरा महामतिवपुःपायोनिशोपासना- प्रोद्भूतप्रणयादिव प्रियतमे नास्मान्हिनस्ति प्रभुः ॥ २३९ ॥ लीलया विलासेन नर्मणा था मन्यरोऽपरकर्मण्यलसः सहस्रदंष्ट्रमहिला खो प्रियां वादालीमालिङ्गय खहृदयेन दयिताहृदयं गाढमाश्लिष्य स वादाल इति आइ स्म मूते स्म । हे प्राणितप्रियतमे भीर, अतोऽस्मादकम्बरा पायोधिनेमेर्जलधिचक्रयालाया वसुधाया अध्वराशनपतेर्यज्ञभोजनप्रभोरिन्द्रस्य अध्वरा यज्ञा अशनं भोजनं येषां तेषां देवाना पतिः सामी तस्माद्भमीन्दात् साध्वस मयं मा गा मा मज । यस्मात् श्रीमत्सूरेगिरा वाक्यात स प्रमुः साहिरम्मान हिनस्ति नालमते । उत्प्रेक्ष्यते--महान्ति सर्वोत्कृष्टानि मेस्वद्धतमशक्यानि यस्य तामास्य सूरेरन्यस्य कस्यापि साधो नाना पशंकरस्य महामतिनो वपुः शरीरं यत्पाय: पानीयं तस्यानिशं निरन्तरं या उपासना सेवा ततः प्रोस्तः प्रकटो जातः प्रणयः हः प्रेमातिरेक्सस्मादिव ॥ इति वादालमिधुनालापः ।। नक्रायानुपसृत्य तत्प्रियतमा इत्यूचुरातङ्किताः फीलालेप्विव लोलुपाशयतया हन्ता नृनेतात्मनाम् । तेऽप्याख्यन्निति वजवाहुनृपवद्गोपायति क्ष्मापति- जन्तूअन्तुपितामहः स करुणाकल्लोलिनीवलमः ॥ २४० ॥ नका जलयादोविशेषाः कुम्भीरा: मरसज्ञातयाते आधा आरिभूता ये ये या से नाचकपाटीनकुम्भीरालम्पम्मीमहामुराप्रमुखानुपरस समीपमागस भातहिता भरतेमातिन्याप्तीभूतास्तप्रियास्टेया नकादीनो पन्या समुना प्रकारेणीनुः कपर्या- मापति किम्हे मागवा,ननेता नरपतिरसन्नरः आमना पारदाममातिजन्तुना ·७२६ काव्यमाला। हन्ता घातयितास्ते] विवृद्धव्यसनवशंवदानां कृत्याकृत्यविवेको न भवत्येव । उत्प्रेक्ष्यते-- कीलालेषु रुधिरेषु लोलुपो लम्पटो लुब्ध आशयो मनो येषां तत्तयेव रुधिरपानलुब्धम- नस्त्वेनेव । कीलालं रुधिरे जले' इत्यनेकार्थः । तत्त्वतस्तु जलचरत्वेन जले एवं लोलुपाशयाः । ततस्ते नकाद्या जलयादोबजा अपि निजदयिताः सवप्रियाः प्रति इत्याख्यन् इदमाचख्युः । हे प्रियाः, स मापतिनृपः जन्तूनां प्राणभृतां पितामहः पितृपिता भवन् सन् जन्तून् सर्वसत्वान् नृप्तृवद्गोपायति रक्षति । किंभूतः । करुणा जगजन्तूपरि कृपा तस्याः कल्लोलिनीवल्लभो नदीनायकः समुद्रः । किंवत् । यसबाहुपवर श्रीशान्तिनाथपूर्वजन्मवज्रबाहुमहीपतिरिव । पारापतप्रमुखाननेकसत्वान् । तथा सूरि- गिरा इत्यध्याहारादयमासीदिति ॥इति नकादिजलजन्तुमिथुनालापः । इति जलचराः ॥ चौलुक्यावनिजानिनेव निखिलेऽकूपारकाञ्चीतले श्रुत्वा प्राणिगणैरमारिमवनीकान्तेन संकलिताम् । गर्जन्तीह गजा हसन्ति हरिणाः कूर्दन्त्यथो कासरा हृप्यन्ति द्विरदद्विपः सुखमधुर्वाघीणसद्वीपिनः ॥ २४१ ॥ केकायन्ते कलितललनाकेलयो नीलकण्ठा माकन्दस्था विदधति पिकाः पञ्चमालापलीलाम् । शब्दायन्ते शिखरिशिखरस्थायुकास्ताम्रचूडाः कीरा धीरा इव तरुशिरस्यन्वतिष्ठंश्च गोष्ठीः ॥ २४२ ॥ प्रीतिप्रहां रमयति रहः खां चकोरी चकोर- श्वेरुः स्वैरं गृहबलिभुजः खञ्जनाः खे विलेसुः । लीलायन्ते धवलगरुतः प्रोच्छलन्ति स मत्स्या विश्वस्यासन्निव सुखमया वासरास्ते तदानीम् ॥ २४३ ॥ चालुक्यावनिजानिना कुमारपालभूपालेनेव निखिले समग्रे अकूपारः समुद्रः स एव काञ्ची मेखला यस्यास्तस्याः तले। भूमण्डले इत्यर्थः । अवनीकान्तेनाकब्बरेण संकल्पिता प्रवर्तिताममारि जीवदयां श्रुत्वा निशम्य इह जगति गजाः सर्वेऽपि बन्यचारिणः गर्जन्ति सजलजलधरवद्गम्भीरधीरगारवं कुर्वन्ति । पुनर्हरिणा हर्षेण हसन्ति मिथो हास्यं कुर्वन्ति । अथ पुनः कासरा महिपाः कूर्दन्ति नभसि फालां ददते। च पुनरि- दद्विपः केसरिणः हृष्यन्ति उपितकेसरसटाटोपः प्रमोदमेदुरी । पुनर्वाघीणसाः खगिणो 'गांडां सावज' इति प्रसिद्धाः । तया द्वीपिनो व्याघ्राः चित्रकाया वा । तथा गिरिनारिगिरिगहने व्याघ्रीवित्रकचित्रकीव्याघ्राणां च संयोगे जायमानास्तत्र 'दीपडाः' इति प्रसिद्धाः मुखं सातमभुर्विधति स्म । सातेन शेरते इत्यर्थः । पुनः कलिता निर्मिता ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७२७ ललनाभिर्मयूरीभिः समं केलयो विलासा यैस्वादृशा नीलकण्ठाः केकायन्ते सताण्डवा- डम्बर केकारवं कुर्वते ।पुनाकन्दस्थाः स्मितसहकारशाखिशासस्थायुकास्तत्कलिकाकद. म्बकाखादसुन्दरीभूतनूतनाकुण्ठकण्ठाः पञ्चमनानो रागस्य आलापस्य आलपनस्य घोल. • नाया लीला विनोदं विदधति । तथा शिखरिणां पत्रलपादपानां शिखरेपु तिष्ठन्तीत्येवं. शीला: स्थायुकाः स्थायिनः सन्तस्ताम्रचूडाः कुकुटाः शब्दायन्ते जगत्प्रवोधं विदधति । पुनधाराः पण्डिता इव । यथा हैम्याम्-': प्राप्तरूपकृतिकृष्यानिरूपधीराः' इति । कीराः शुकास्तरूणां पुष्पितफलितह्रमाणां शिरसि शिखरे उपरिशाखायां गोष्ठी: परस्पर- वार्ताः अन्वतिष्ठन् चनुः । पुनश्चकोरो ज्योत्नाप्रियः प्रीया स्नेहेन कृत्वा प्रहां नम्रीभूता खामात्मीयां चकोरी रह एकान्ते रमयति।पुनर्णइवलिभुजश्चटकाः खरं स्वेच्छया चेरुः पर्यटन्ति स भक्षयन्ति स्म । च पुनः सजना आकाशे विलेमुः विलसन्ति स्म चि. क्रीडुर्वा । पुनर्धवलगत्तो राजहंसा लीलायन्ते मन्थरगमनविचरन्ति । पुनर्मत्स्या मीना: प्रोच्छलन्ति प्रकर्षणोचरत्पतन्ति । साहेम॑गयानियमनाकर्णनात्सर्वेऽपि प्रमोदभाजो जन्तवः खतम्नं क्रीडन्ति तहिं ते दिनाः [वसा] कीदृशा जाताः तदानीं तस्मिन्यस्तावे तेऽमारिसका वासरा दिवसा विश्वस्य सर्वस्य जलस्थलवारिचरजन्तुवर्गस्य मुखमयाः शर्मप्रचुराः । यदुकं रघुवंशे-'क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन्यदि जन्तुर्न तु लाभवानसी' इति । इति वचनात्परमानन्दमया इवासन बभूवुः । परममारिपटहोरोषणव्यतिकरे इत्यर्थः ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ मधुना मञ्जरीमालालंकृताः फलदा इव । अमारिमण्डिताः सर्वे कृतास्तेनात्मनीवृतः ॥ २४४ ॥ तेनाकल्यरेणात्मनीतः निजजनपदा अमारिमण्डिता जीवानुकम्पाविभूषिताः कृता निर्मिताः । फेनेव के । मधुना फलदा इव । यथा वसन्तेन सर्वे महील्हा मा. रीगो कलिकानां उपलक्षणात्सवपुष्पफलानां च मालाभिरावलीमिरलंकृताः कियन्ते । यदुकम्-'अर्थो नराणां पतिरहनानां वर्षा नदीनामृतराद् तरूणाम् । स धर्मचारी नृपतिः प्रजानां गत गतं यौवनमानयन्ति ।' इति । प्राचीनापगुदीचीनप्रतीचीनावनीधनाः । साहिप्रवर्तितामारि रोपामिव शिरस्यधुः ॥ २४५ ॥ पूर्व दिग्दक्षिणदिपपश्मिदिगुत्तरपिसंयन्धिनो भूमीकान्ता राजानघतएणामपि रिसामधीयाः उपलक्षणाद्विदिशामपीशास्ते कतार: साहिना प्रवर्तिताममारि सफल जीवदया शेषा देवेन सामिना वा प्रदाप्रसादमिय शिरसि मसके अधुधारयन्ति मम । शेषाः वी अपि । 'सेस' इति लोकपरिद्धा ॥ इति श्रीहोर विजयसूरिषचनादक. परसादिना निसिलमदलेप्यमारिः प्रतिता ।। १. दिनसम्दस यनुतः पुंस्त्वानिदस्यन चिन्योऽयं प्रयोगः, सांयमन्त. रपारपंत्य सा.

·काव्यमाला। श्रीसूरीश्वरहीरहीरविजयस्तैः स्थानसिंहः स्वयं निर्माप्यातिमहोत्सवेन भगवटिम्बप्रतिष्ठामहम् । कल्याणश्रियमथिसार्थवशगां कुर्वन्नपि प्रीतिमा- नेतचित्रममुत्र तन्निजवशां तां निर्मिमीते स्म यत् ।। २४६ ॥ अमुत्रास्सिन् जगति तत्प्रसिद्धमेतदृश्यमानं चित्रमाश्चर्यमास्ते । तत्किम् । थानसिंहो यत्तां कल्याणश्रिय मुक्तिलक्ष्मी निजवा खायत्ता निर्मिगीते स्म चकार ।' किंभूतः । प्रीतिमान मुक्तिलक्ष्मी प्रति स्नेहवान् । अन्यत्र प्रमोदमेदुरिताङ्गयष्टिः।पुनः कि कुर्वन् । कल्याणश्रियं सुवर्णविभूतिमर्थिनां याचकानां सार्थस्य वर्गस्य वशगां वशवर्तिनी कुर्वनपि सृजनपि । किं कृत्वा । इह फतेपुरमध्ये तैरकव्वरसाहिविहितसन्मानः श्रिया शुद्धाचा. रत्वेन यशोलक्ष्म्या सूरीणामपरेषामनूचानानां मध्ये ईश्वराः अधिपतयः ज्ञानव- र्गादिभिर्महीयांसस्तेषु हीरैश्चूडामणिकल्पैहीरविजयसूरिभिः खयमात्मना अप्रतिमेना- साधारणेन उत्सवेन महेन भगवतां तीर्थकृतां विम्बानां प्रतिमानां प्रतिष्ठा वा सक्षेपा- अनशलाकादिका निर्माप्य कारयित्वा ॥ श्रीमद्गुर्जरराजवीरधवलाधीशः समुत्कण्ठितः स्वेन श्रीकरणाभिधानपदवीं श्रीवस्तुपालं यथा । सूरिक्षोणिमहेन्द्रहीरविजयस्तसिन्महेऽस्याग्रहे- णौपाध्यायपदं निनाय विबुधं शान्त्यादिचन्द्राभिधम् ॥२४७॥ स जगद्विख्याताकब्बरप्रतिवोधविधाता सूरिष्वनूचानेषु क्षोणिमहेन्द्रः पृथिवीपाक- शासनो राजा श्रीहीरविजयसूरिस्वस्मिन् प्रतिष्ठासंवन्धिनि महे महोत्सवे अस्य थान- सिंहस्याप्रहेण शान्तिरिति पदमादौ यस्य तादृशी चन्द्र इत्यभिधा नाम यस्य ताग्विधं विबुधं प्रज्ञाशमुपाध्यायपदं निनाय प्रापितवान् । शान्तिचन्द्रप्रज्ञांशस्योपाध्यायपदं ददावित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तं वक्ति-~यमा सम्यगुत्कण्ठा भौत्सुक्यं जातमस्येति समु. स्कण्ठितः श्रीमान्मण्डललक्ष्मीकलितः गुर्जराणां राजा स्वामी वीरधवल इति नामा- धीशः प्रभुः स्वेनात्मना दिया भाग्यवैभवेन युक्तं वस्तुपालं तेजःपालज्येष्ठम्रातर श्रीकरणनाम्नी पदवीमधिकारविशेषम् । मित्रित्वमित्यर्थः ॥ इति थाननिहप्रतिष्ठायां शा- तिचन्द्रस्योपाध्यायपदम् ॥ दुर्जनमलो दुर्जनमल इव गुणेमहीपतेर्मान्यः । समहं प्रत्यष्ठापयदहत्प्रतिमा मुनीन्द्रेण ॥ २४८ ॥ दुर्जनमल्लो नाम प्रादो मुनीन्द्रेण सूरिपा रामहं महामहकलितं यथा स्यात्तथा महत्प्रविमा भगवद्विम्यानि प्ररष्टापयत् प्रतिष्ठापयति स्म । भूतः । गुणेरौदार्यधैर्यमा ·१४ सर्गः] हीरसौमाग्यम् । ७२९ मिपरीक्षाकारकादिभिः कृत्वा महीपतेरकब्बरसाहेान्यो बहुमाननीयः। पुनः गुणैर्ज- नानां कर्णेजपान खलानां वा मल्ल इच मलः प्रतिपक्षः ॥ समहं मथुरापुर्यो यात्रां पार्श्वसुपार्श्वयोः । प्रभुः परीतः पौरौधैश्चारणपिरिवाकरोत् ॥ २४९ ॥ प्रभुहीरविजयसूरिः मधुरापुर्या मधूपन्ननगरे समहं सोत्सवं पारणपिर्विद्याजकाचार- पादिमुनिरिव पौरौधैर्नागरिकनिकरैः परीतः परिवृतः संघेन सहितः पार्श्वसुपायोखयो. विंशतितमसप्तमजिनचन्द्रप्रतिमयोर्यात्रामकरोच्च कृतवान् ॥ जम्बूप्रभवमुख्यानां मुनीनामिह स प्रभुः । ससप्तविंशति पञ्चशती स्तूपान्प्रणेमिवान् ॥ २५० ॥ स प्रभुहीरसूरिरिहेव मथुरानगर्यो जम्यूनाममहावीरदेवस्य द्वितीयपधरः, चरमके. वली प्रभवनामा तृतीयः पट्टधरः, तो मुख्यौ प्रकृयावादी वा येषां तेषी मुनीनामुपल- क्षणात्साध्वीनामपि परं तन्मध्यवर्तिनामेव सहसप्तविंशत्या वर्तते या तादृशीं पञ्चशती स्तूपान् प्रणेमिवान्नमति स । पञ्चशती प्रभवखामिसहिता चौरसाधूनां जम्यूखामियु- शानामष्टानां कनीनां नवानामपि मातृपितॄणां नव त्रिभिर्गुणिताः सप्तविंशतिर्जातं य. : योक्तमान सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीस्तूपाः सन्तीति ॥ मधुरायाना ॥ गोपालशैलेऽथ सुपर्वसमावष्टम्भनस्तम्भ इवान्युपेत्य । समं जनौधैर्जिनसार्वभौमं ककुमकेतुं नतवान्त्रतीन्द्रः ।। २५१ ॥ अथ मधुरायात्रानन्तरं प्रतीन्द्रः सूरिः जनर्भिविकप्रकरः समं सार्धमुपेल्यागत्य गोपालीले 'ग्वालेरगढ' इति लोकोच्या तन ककुमान् पृषभः फेतुश्चिई यस्यैतावता अपभखामिनं जिनाः सामान्यकेवलिनः तेषु तेषां मध्ये या सार्वभीमं चक्रवर्तिनं नत. पान् प्रणमति स । किंभूते गोपालशैले । मुपसअनः सर्गस्यावष्टम्भनार्थमाधारक विधिना विश्वराजा कृवे स्तम्भे स्थूणा पागिय द्वापञ्चाशद्गजमितवृपमप्रतिमां स सिद्धशैल इव । प्रभुरपरा अपि तस्सिन्मूर्तीर्जेनीरनंसीसः ॥ २५२ ॥ स प्रभुः सूरिः सिद्धशैले शगुंजयपर्यवे व तम्मिन् गोपगिरी द्वापभासतो गजा पानादिमितिकरणार्थ शमया काटमया या यष्टिविशेषादिपगाशद्धिर्मिता प्रमाणी- कृता या पृपमस्यादिनायस्य प्रतिमा मूर्तिस्तामाशां वरीयाकृतित्वादायक्षेपपूर्वकमसीन् प्रणतयान् । अपि पुनरपरा भन्या भपि नीजिनसंपन्धिनीतीः प्रतिमाः पभाराय- स्पारिशतनाधिशनिशदिशलादिगजमानालय पूर्वप्रतिमायनेमिवान् । 1. मायमपदलोपियमापरवेन नानादिरातिः, ·काव्यमाला। यात्रां कृत्वात्र सुत्रामा यथा नन्दीश्वरे दिवम् । प्रभुर्विभूपयामास पुनरप्यागरापुरम् ॥ २५३ ॥ प्रमुः सूरिरन गोपगिरी यात्रा जिनपादप्रणति कृत्वा भावविधिपूर्व विधाय पुनरपि व्याधुट्य तदेवागरानाम नगरं विभूपयामासालंकृतवान् । दृष्टान्तमाचष्टे-यथा सुत्रामा सौधर्मेन्द्रः नन्दीश्वरे जम्बूद्वीपादष्टमे द्वीपे भगवत्कल्याणकादिकाष्टाहिकादिषु याना गीतनृत्यकारापणादिमहोत्सवं निर्माप्य पुनरपि दिवं खोक भूषयति ॥ इति गो. पगिरियाना॥ यः सेरद्विकखण्डलम्भनिकया ख्यातोऽखिले मण्डले श्रद्धापानिह मेदिनीपुरसदारङ्गः प्रभो तितः । सोऽदान्मूर्तगिवेन्द्रकुम्भिनमिमं लक्षप्रसादं पुन- हानां नवतिं च काञ्चनमणीवर्णाशुकार्थिनाम् ॥ २५ ॥ तस्मिन्नवसरे इहागरानगरे सः दानशत्तया प्रसिद्धो मेदिनीपुरस मेडतानगरस्य वास्तव्यः सदारङ्गनामा श्रद्धावान् श्रावकः प्रभोः सूरीन्दोरुपरि भक्तितः भतिवशादागा- लिशयात् ।अर्थिनां याचकानामिति सर्वत्र योज्यम् । मूर्त मूर्तिमन्तं भूमावागतमिन्द्रकु- म्भिनभैरावणमिव इभंगजोचितपरिकरादिकलितकारणमदाद्ददौ । पुनर्लक्षप्रसादं 'लाखप. साय' इति जनप्रसिद्धिः च पुनर्वाहानां जात्यतुरगाणां नवति नवतिप्रमाणानश्वान् ददिवान् । पुनः काञ्चनैः सुवर्णैर्मणीभिः रत्नैः उपलक्षिता स्वर्ण मुद्रा अङ्गुलीयकानि । 'साक्षरानुली मुद्रा' इति हैम्याम् । 'वेढवीटी' इति प्रसिद्धा । तथा भर्थिनी अंशुकानि नानाविधवप्राणि । आदिशब्दादुर्णायवः 'सखलातपामरी' इति जनप्रसिद्धाः । दते स्म । धूयते हि-कस्मिन्नपि व्यतिकरे पातिसाहिमार्गणेन सूरीन्द्रः करीन्द्रमशानाद्याचितः । तदवसरे च करिराजसमर्पकं सकलसंघमनुनीय सदारङ्गसाधुः खयमेव श्रीहीरविजयसू- रीन्दोरपरि न्युञ्छनं निर्माय तस्य साहिडम्बकस्य सर्वगजोपकरणपरिकलितं गजें परस्य कस्यापि तादृशस्य लक्षप्रसादमन्येषां च नवति तुहत्तरङ्गमानां परेषां च वस्त्र स्वर्णमणिभूः पणीर्णायुप्रमुखं प्रदत्तवानिति । स कः । यः सदारङ्गश्राद्धः सेरयोलोकप्रसिद्धयोनिविशे- पयोकि युगलं तन्मिताना खण्डानां मधुधूलीनो लम्भनिकया प्रतिमथनप्रदानेनाखिले मण्डले ख्यातः प्रसिद्धिमान जातोऽस्ति ॥ इति श्रीहरिविजयसूरिश्राद्धदानम् ॥ मुक्त्वामात्यमिवावनीशसविधे शान्त्यादिचन्द्राभिधो- पाध्यायं प्रविधाय तत्र विषये वर्याश्चतसः स्वयम् । श्रीकम्मातनयनतीन्द्रभिलससंघामहागुर्जरा- गच्छन्नागपुरे स तिष्ठति चतुर्मासी स नागेन्द्रवत् ॥ २५५॥ स सूरिन गपुरे नगरे प्रसिद्ध नगरे चतुर्मासी वर्षासमय तिष्ठति स्म । किंवत् । नागे. ।

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७३१, न्दवत् । यया नागानां राजा नागपुरे भोगवत्सां नगर्यो तिष्ठति । किं कुर्वन् । श्रियाः आचार्यलक्ष्म्या कलितो यः कम्माख्यसाधोस्तनयः पुत्रो व्रतीन्द्रः सूरिरेतावता विज- यसेनसूरिस्तेन विलसन् शोभमानो यो गुर्जरदेशसंघः साधुसाध्वीश्रावकश्राविकारूप- समुदायस्तस्सामहात्पुरोधाद्गुर्जरानुधरित्रीपदं प्रति गच्छन् प्रतिष्ठमानः । किं कृत्वा । अमावं सचिवमिव अवनीशस्याकब्बरपातिसाहेः सविधे संनिधाने शान्तिरिति पदमादी यस्य तादृशं चन्द्रोपाध्यायम्।शान्तिचन्द्रवाचकमित्यर्थः।मुक्त्वा कार्यकरणाथै संस्थाप्य पुनस्तत्र मेवातनाम्नि विषये मण्डले खयमात्मना चतस्रश्चतुःसंख्याकाः वर्षाः प्रारद्का- लप्रविबद्धाश्चतुर्मासीः प्रविधाय कृत्वा । स्थित्वेत्यर्थः॥ इति मेवातमण्डलादागत्य नागपुरे चतुर्मासककरणम् ॥ तसिञ्जगन्मल्लमहीन्द्रमन्त्री मेहाजलो नाम वणिमहेन्द्रः। भक्तिं व्यधात्कृप्तमहो मुनीन्दोः पद्मावतीकान्त इवाहिकेतोः ॥२५६ ॥ तस्मिन्नागपुरे जगन्मलो जगमाल इति नाना महीन्दो राजा तस्य मन्त्री प्रधानो मेहाजल इति नाम वगिफ्सु नैगमेषु महेन्द्र इन्द्रसदृशः मुनीन्दोः सूरीन्द्रस्य भकि सेयां पर्युपासना व्यधात् चकार। किंभूतः । कृप्तो निष्पादितोऽखिलपुरजन्मार्यानार्य- जनमह उत्सवो येन । क इव । पद्मावतीकान्त इव । यया धरणेन्दः अहिकेतोः श्री- पार्श्वनाथस्य खस्य नागेन्दपदप्रदानप्रमोदेनान्यप्रकारेण वा महोत्सवं कुर्वन, भक्ति विधत्ते ।। श्रीमजेसलमेरुनामनगरादागत्य संघान्वितः कोष्ठागारिकमाण्डणो मुनिमणिं सौवर्णटबैर्मदा । सिद्धौ खर्मणिवत्प्रपूज्य तृणयलक्ष्मी पुनस्तत्पुरे नानादानविधौचिती प्रकटयांचके यथा विक्रमः ।। २५७ ।। कोठागारिक: धान्यकोष्टाध्यक्षः लोकप्रसिद्धया 'कोटारी' माण्डणः । 'ग्रामनानोः सं. स्काराभावः कचित्' इति वचनान्माण्डणः । संस्कारे तु मण्डन इति नाना पणिक् माद्धः तस्लिमागपुरे पुनरित्यन्याथै अन्यानां नानाविधानां दानानां खर्णरजतांशुकोर्णायुखण्ड- घृतायनेकप्रकाराणां विधाणनानां विधा विधयः प्रकारा वा तेपामोचितीमुचिततामी- चित्यं प्रकटयांचके प्रकाशयामास । दृष्टान्तमाचटे-यथा विक्रमो विक्रमादित्यः नानादानविर्धाचितीं प्रकटीचक्रिवान् । माण्डणः किं कुर्वन् । तत्परे तस्मिभागपुरनगरे खलामी निजविमवं तृणयन् तृणमिव गणयन् । विविधलम्मनिकाभिर्याचदानश्चय यादार: । कि धृत्वा । मुदा हर्पण सिद्धपं महानन्दप्राप्तये मुनिमणि हरिविजयसूरिपु- रंदर सावर्ण: 'सोनदया' वि प्रसिद्धः प्रपूज्यायित्वा । चित् । समभिवत् । यया फोऽपि विप साथसंप्राप्तये विभवार्य चिन्तामणि पूजयति । किं कृत्वा । श्रीमतो लक्ष्मीः दुर्गादिशोभा पा वियते यस्मिसार यसलमेरनामाभिधान यस ताइवामग- ·काव्यमाला। रात् । जेसलमेरुपुरादित्यर्थः । आगत्य । किंभूतो मण्डनः । संघेन । यद्यपि संघशब्देन . चातुर्वण्ये गृह्यते, तथाप्यत्राधिकारात् श्राद्धश्राद्धीसार्थेनान्वितः सहितः ॥ ................................................ ................................................ ॥ २५॥ परेऽपि अन्यान्यनगरसंवन्धिनः संघाः मात्तत्र नागपुरे उपागत्य समेत्य विभोही. रसूरेः पादांश्चरणानभिवन्ध नमस्कृत्य निजं निज खं स्थान नगरप्रामादिकमास्पद ययुगताः । कानिव।अभिवन्ध तीर्यानिव । यथा संघा विविधप्रामनगरजनपदसंवन्धिनः श्राद्धीसखश्रादसाः शत्रुजयोजयन्तात्दाष्टापदसमेतशिखरादिषु विभोर्भगवतः पादान जिनविम्वान् जिनपादुकान्वा अभिवन्य प्रणम्यार्चित्वा न निजनिजस्थानं यान्ति ॥ यदन्यनीवृत्ततिमुद्रिकायां बिभति माणिक्यमिवात्र लक्ष्मीम् । क्रमाप्रतिक्रम्य स तत्पुरे चतुर्मासी विहारं विदधे व्रतीश्वरः ॥२१९॥ स सूरिः क्रमात्पर्युषणापरिपाच्या तत्पुरे तस्मिन्नागोरनगरे चतुर्मासी प्रतिक्रम्य अथ वा कार्तिकचतुर्मासकं प्रतिक्रम्य व्रतीश्वरो यतिराजो हीरसूरिविहारं विदधे दि. हितवान् प्रतिष्ठते स्म । तत्किम् । यत्पुरम् अन्येऽपरे ये नोवृतो जनपदास्तेषां ततिः श्रोणिः सैव मुद्रिका अगुलीयकं तस्यां माणिक्यं मय॑मणिरिवात्र भूमण्डले लक्ष्मी शोभा विभर्ति धत्ते । 'और देस सब मुंदडी उर नागोर नगीना' इति तत्रत्यजनः प्रसिद्धिरद्ययावत् श्रूयते ॥ इति नागपुरचतुर्मासकम् ॥ पींपाढिनानि स्वपुरे प्रभोर्मरुत्पुरोपमे नागपुरादुपेयुपः। तालाह्रसाधुळधिताधिकोत्सवं तदा प्रदेशीव मुदान्तिमार्हतः ॥२६॥ तदा तस्मिन्सूरिसमागमनावसरे पीपाढि इति नाम यस्य तस्मिन् पींपादिनाग्नि खपुरे आत्मीयनिवसननगरे ताला इलाहा नाम यस्य तादृशः साधुवैणिक् । तालोसाह इत्यर्थः । प्रमोहीरसूरेरधिकमतिशायिनमुत्सर्व व्यधित कृतवान् । प्रभोः किं चक्रुपः । नागपुरादुपेयुषः माजग्मुपः । किंभूते खपुरे। मत्पुरोपमे मरुतो देवास्तेषां पुरे पत्तन- ममरावती तस्योपमा सादृश्यं यस्य तादृशे । क इव । प्रदेशीव । यथा केशीप्रतियोधित- प्रदेशी नामा नृपतिः अन्तिमाहतश्वरमतीर्थकृतः श्रीमहावीरखामिनः उमस्थावयाम- प्रतिवद्धं विहरतः खपुरं खकीयश्वेताम्वीनगर्यो समागतस्यात्सभ्यधिकमहोत्सवं विधत्ते स। किं च श्रीसूरीणामागमनावसरे आउआपुरे तालाह आसीत् । तदवसरे तु पाति- साहेरायत्तत्वात्पीपाढिनगरे निवसतीति तात्पर्यम् ।। ग्रामाश्वद्विपताम्रखान्यधिपतिः सामन्तवद्योऽजनि श्रीमालान्वयभारमल्लतनयः श्रीइन्द्रराजस्तदा।

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । आह्वातुं सुगुरून्स्वकीयसचिवास्तेनाथ संप्रेषिताः प्रासादे निजकारिते भगवतां मूर्तिप्रतिष्ठाकृते ॥ २६१ ॥ तदा तस्मिन् पीपाढिपुरपादावधारणप्रस्तावे श्रिया युक्त इति नामा वगिक वर्तते । किंभूतः । श्रीमाल इत्यन्वयो वंशो यस्य तादृशो यो भारमल्लस्तस्य तनयः पुत्रः । पुनः किंभूतः । प्रामाणां पश्चशवीजिनानां संनिवेशानां तथा अश्वानां तुरंगमाणां तथा द्वि- पानां हस्तिनां तथा तामाणां खानेराकरस्याधिपतिः खामी। किंवत् । सामन्तवत् । यथा सामन्तः सीमालभूपाल: कतिचिद्रामपुराधिपतिः सामान्यनृपः प्रामाश्वद्विपखान्यधिपतिः स्यात् । राजन्यानां तु यागिउ' इति, यवनानां तु 'उबरों' इति प्रसिद्धस्तत्तुल्य इति । अथ प्रभोमरदेशे समागमनानन्तरं तेनेन्द्रराजेन सुगुरून हीरविजयसूरीन् भाताई खविराटनगरे आकारयितुं खकीयसचिका निजप्रधानपुरुषाः संप्रेषिताः प्रस्थापिताः । किमर्थम् । निजेनात्मना कारिवे निर्मापिते प्रासादे विहारे भगवतां तीर्थकृतां मूर्ति- प्रतिष्ठाकृते प्रतिमा प्रतिष्ठापयितुम् ॥ ................................ ज्ञात्वा शक्तिः ........................................ ........................................ भय विज्ञप्तेरनन्तरं सूरिवरः अभ्यर्णगं समीपस्थायिनं श्रीहहिजयाचकं धिया वाचकलक्ष्म्या युकं हा इति नानो वणिजः अर्ज नन्दनं कल्याणविजयनामानं वा- चकेवानिमणिमुपाध्यायराज प्रेषीत् तत्र प्रस्ट्यापयति स । उत्प्रेक्ष्यते-अपरामन्यां खोयामात्मीयां मूर्ति कि तमिव सप्रतिमामिव । किं कृत्वा । सामात्मीयामशकि शरीरासामर्थं शारवा अबधार्य । किं कर्तुम् । इतः पीपाढिपुरात् मेवातमन्डलस्यवि- राटनगरे गन्तुं प्रयातुम् । तत: प्रेपणानन्तरं सोऽपि याचकेन्द्रोऽपि सपदि शीघ्रमन- विरिटनप्रयाणैः क्रमाममानुप्रामविहारपरिपाच्या तत्पुर विराटनगरं प्राप्यासाय कुस्त- निर्मितरसाधारणस्तस्य वेन च महामहः प्रतिष्टां विरचयोचके कृतवान् । रतस्पर्णसुवर्णकोपलमयाता प्रतिष्ठाक्षणे हस्त्यश्वांशुकभूपणाशनमुखानेकप्रकारैस्तदा । भोजेनेव पुनहीतवपुपा विश्वाथिदौथ्यच्छिदे चत्वारिंशदनेन रूपकसहस्राणि व्ययीचकिरे ।। २१३ ॥ पदा सस्मिन् रमानि स्फटिकादीनि स कायने मुवर्णकं पित्तलम् । यदु है. भ्याम्-शरीरारीवरीनिध पित्तलोई गुपर्गरम्' इति । उपलः मन्मानीसनिजन्मा पापागस एय रास्पं या तारसा भासानो जिनानामचीः प्रतिमाः सारा प्रतिसाद - ·काव्यमाला। - स्थापनमहोत्सवे इन्द्रराजेन हस्तिनो गजाः अश्वा वाजिनः अंशुकानि वत्राणि भूषणा- न्याभरणानि अशनानि जेमनवरा मुखानि आद्यानि येषु ताशैरनेकैर्बहुविधैः प्रकारैः कृत्वा चत्वारिंशन्मितानि रूपकाणां रूप्यटद्वानां 'रूपया' इति प्रसिद्धानां सहस्राणि व्य- यीचक्रिरे व्ययीकृतानि । उत्प्रेक्ष्यवे-विश्वेषां सर्वेषामर्थिनां याचकाना दौस्थ्यच्छिदे दारिद्यच्छेदनाय पुनर्द्वितीयवारं गृहीतवपुषा उपात्तदेहेन भोजेनेव धाराधिराजभोजदे- वेनेव ॥ इति विराटनगरप्रतिष्ठा ॥ श्रीरोहिण्याः प्रतिष्ठायै संश्रुतायै स्वयं प्रभुः । ततः प्रतस्थे यत्साधोः स्थिति:कन भृङ्गवत् ॥ २६४ ॥ प्रभुहीरसूरिस्ततः पीपाढिपुरतः प्रतस्थे प्रचलितः । कस्येव । श्रीरोहिण्याः शिव- पुर्याः प्रतिष्ठायै शिवपुरीश्राद्धकारितचतुर्मुखप्रासादतद्विम्बानां च प्रतिष्ठाकृते । किंभू. तायै प्रतिष्ठायै। संश्रुतायै इन्द्रराजसचिवागमनात्प्रथममगीकृताय खयमात्मनेव प्रस्थाने । युक्तोऽयमर्थ:-यद्यस्मात्कारणात् साधोः संयमिनः स्थितिर्वास एकत्र न स्यात् एक- स्मिन्नेव स्थाने न स्यादेव नैव भवेत् । किंवत्। भृङ्गवत् । यथा भ्रमरस्य एकत्र स्थितिर्न स्यात् । यत उकम्-'समणाणं सउणाणं भ्रमरकुलाणं गोकुलाणं च । अणियाउवस- हीउसारयाणं च मेहाणम् ॥' इति ॥ वरकाणक्रमागत्य पुरं सूरिपुरंदरः। वरकाणकपार्श्वेशं साक्षात्पार्धमिवानमत् ॥ २६५ ॥ सूरिपुरंदरो हीरविजयसूरिः वरकाणकनाम्ना पार्श्वयक्षस्य ईशं स्वामिनं पार्श्व एवेशो विश्वनायकः तमनमनमस्करोति स ! उत्प्रेक्ष्यते-साक्षात्प्रत्यक्षं खयमेवमुक्तरत्रायातं श्रीपार्श्वनाथमिव । किं कृत्वा । वरकाणकमित्यभिधानं पुरमागस समेत्य ग्रामनानेव श्रीपार्श्वनाथाभिधानम् । श्रीशद्धेश्वरपार्श्वनाथवत् ।। आगादथाभिगुखमस्य पुरादमुप्मा- दागच्छतो विजयसेनगुरुर्गणेन्दोः । विश्वोपकारकृतिनौ मिलितौ मिथस्तौ तीर्थाधिभूगपधराविव दिद्युताते ॥ २६६ ॥ अथेत्यपराधिकारे असादरकाणकपुरादागच्छतः शिवपुर्या समवसरतः अस्य गणे. न्दोहरिविजयसूरेर्विजयसेननामा गुरुराचार्यः अभिमुख संमुखमागादाययौ तथा तो भहारकाचायौँ मियः परस्परं मिलिती संगती दिद्युताते राजतः । किंभूतौ । विश्वेषां जगतो समस्तभव्यजीवानां वा उपकारो चोधिवीजदानादिस्वत्र कृतिनी चतुरी । उत्प्रे. क्ष्यते-तीर्याधिभूस्तीर्थकरस्तथा गणधराविव ।।

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । उत्तंसैरिव पत्कजैः शिवपुरी संपाप्य भूषां परां प्रासादे च चतुर्मुखे ध्रुव इव श्रीमन्महोक्षध्वजम् । चैत्येऽन्यत्र पुनर्गजध्वजजिनं बिम्बैरनेकैः समं प्रत्यस्थापयदासपालविलसन्नताप्रणीतोत्सवैः ॥ २६७ ॥ स होरसूरिः ध्रुव इव ब्रह्मणीव चत्वारि मुखानि आननानि यस्य तादृशे प्रासादे बिहारे श्रीमन्तं त्रैलोक्यलक्ष्मीकलितं महोक्षध्वजं वृषभकेतनमादिनार्थ पुनरन्यत्र चैत्ये जिनगृहे गजध्यजं हस्खिलाञ्छनमजितनाथं जितं तीर्थकरं प्रत्यस्थापयत्प्रत्यतिष्ठिपत् । कथम् । समं सार्धम् । कैः । अनेकैः शतसंख्यैर्विम्वैर्जिनप्रतिमाभिः। कैः। आसपालनाना संघपतिना तथा विलसता शोभमानेन नेतानामसाधुना प्रणीतैः कृतैरुत्सवैः महामहैः । भासपालसंघपतिना चतुर्मुखप्रासादे आदिनाथस्य प्रतिष्ठा कारिता, नेताकेन श्रीअजि. तनाथचैये श्रीअजितनाथस्य प्रतिष्ठा निर्मिता इति तत्त्वम् । किं कृत्वा । उत्तंसैः शेखरैः इव पत्कजेः चरणारविन्दैः शिवपुरी श्रीरोहिणीनगरी परां प्रकृष्टां मूप शोभा संप्राप्य लम्भयित्वा । ण्यन्तत्वाद्धिकर्मकत्वम् ॥ आरुह्यार्बुदभूधरं जिनपतीन्नत्वा पुनर्गुर्जरा- प्रस्थातुं स्पृहयन्महीपतिसुरत्राणेन मन्त्रीश्वरैः । आगृह्यायममारिनिर्मितिकरव्यामुक्तिपूर्व समा- हूतो भूपितवांस्ततः शिवपुरी वर्षागमे सूरिराट् ॥ २६८ ॥ ततः प्रतिष्ठाकरणानन्तरमयं सूरिराट् हीरविजयसूरीन्द्रो वर्षागमे चतुर्मासके शिवपुरी पुनभूपितवानलंकरोति स्म । किंभूतः। महीपतिना मुरत्राणनाना नृपेण मन्त्रीश्वरः खमु- स्यप्रधानपुरुषैः सकलेऽपि खमण्डले ममारिनिर्मितिजीवदयापालनं तथा कराणा राजदे- यांशानां जनदण्डानां च व्यामुचिर्मोचनं पूर्व यया स्यात्तथा । यावन्तं समयं धीपूज्या मनगरीमलंकरिष्यन्ति तावत्कालं मदीयाखिलमण्डले अमारि तथा जनेषु करदण्डमो. चनं करिष्यामीति वाग्बन्धपूर्वकम्मत्यर्थः । आगृह्याग्रहं कृत्वा मन्त्रीश्वरैः खप्रधानपुष्पः समाहूतः सम्ययप्रकारेण संमानदानपूर्वकमाकारितः । सूरिराट् किं कुर्वन् । अर्युदभू- धरं हिमादिनन्दनीलापिलकामासाध्यास पुनर्जिनपतीन् चैत्येषु मगवत्प्रतिमो नत्या प्रणम्य पुनर्गुजरान गुर्जरजनपदं प्रति प्रस्थातुं स्पृहयन् । पुनःशब्दो घण्टालालान्या. येनोमयत्रापि योज्यते ॥ इति शिवपुर्या प्रतिष्टाद्वयपूर्वकं चतुर्मासकम् ।। हेमसूरीश्वरेणेवाणदिलपुरपत्तनम् । क्रमाद्विहरता तेनालंचके प्रतिचक्रिणा ॥ २६९ ॥ क्रमाचतुर्मासहप्रविक्रमगानन्तरं पारपके विदरता प्रमागमानुमामं मुसं मुसादा ·. ७३६ काव्यमाला। विहारं कुर्वता तेन तिचक्रिणा सूरीन्द्रेणाणहिापुरं नाम पत्तनमलंचके । केनेव । हेम. सूरीश्वरेणेव । यथा हेमचन्द्रसूरिपुरंदरेण पत्तनमलकियते ॥ इति गुर्जरदेशागमनम् ॥ निःशेषोचितकर्मकर्मठधियं वाचैव वाचस्पति मुक्त्वा तत्र च भानुचन्द्रविवुधाधीशं गुरूणां गिरा । श्रीमद्वाचकशान्तिचन्द्रगणिनेत्याख्यायि साहेः पुरः शिष्टिः स्याद्यदि वः प्रयामि तदहं नन्तुं गुरुनुत्सुकः॥२७॥ श्रीमान् शोभाकलितो वाचक उपाध्यायः शान्तिवन्द्रगणिना शान्तिचन्द्रोपाध्यायेन माहेरकब्चरस्य पुरोऽप्रे इत्याख्यायि प्रोक्तम् । इति किम् । यदि वो युष्माकं शिष्टिराज्ञा स्थात् तदा उत्सुक उत्कण्ठितोऽहं गुरुन् हीरसूरीनन्तुं नमस्कर्तुं गच्छामि । किं कृत्वा । गुरूणां सूरीणां गिरा शासनेन भानुचन्द्रनामानं विबुधाधीश प्राज्ञपति तत्र फतेपुरे साहिपाइँ वा मुक्त्वा संस्थाप्य । किंभूतं भानुचन्द्रविबुधाधीशम् । निःशेपाणि सम- स्वानि उचितानि साहिकथनयोग्यानि यानि कर्माणि कार्याणि तेषु कर्मठा कार्यशूरा प्रतिभा प्रज्ञा मतिर्यस्य । पुनः किंभूतम् । वाचा वाग्विलासेन कृत्वा वाचस्पति वृह- स्पतिमिव ।। प्रहादेन ततो गुरून्प्रति निजात्पार्धात्स जेजीयका- मारीणां फरमानढौकनकरः संदेशवाचो वहन् । श्रीमत्सूरिसितांशुशासनकृपाकोशानिशश्रावण- च्छेकः प्रैपि नृपेण वाचकवरः शान्त्यादिचन्द्राभिधः ॥२७१॥ तत आदेशमार्गणानन्तरं नृपेणाकन्वरेण निजात्खकीयात्पार्धात्समीपात्प्रह्लादेन शान्त्यादिचन्द्राभिधः पाचकेघु विधुः शान्तिचन्द्रोपाध्यायः गुरून् श्रीहीरविजयसूरी- न्द्रान् प्रति प्रेषि प्रस्थापितः । किभूतः । जेजीयकाख्यो गोर्जरकरविशेपस्तन्मोचन. युक्तामारीणां फुरमानं खनाममुद्राङ्कितलेखः स एव ढौकनं प्राभृतं नृपोपदा करे हस्ते यस्य । किं कुर्वन् । संदेशवाचः साहिना संदिष्टान् कथितान् वाग्विलासान् वहन बिभ्रत् । पुनः किंभूतः । सूरिसितांशोहीरविजयसूरिचन्द्रस्य शासनादादेशात्कृपारसकोशः स्वकृतकाव्यग्रन्थविशेषस्तस्यानिशं निरन्तरं श्रावणं साहेः कर्णप्राघुणकीकारकत्वं तत्र छकश्चतुरः॥ हमाउंसूनोः फरमानदानाद्युदन्तमुद्वेलकृपापयोधेः । प्रीत्या समेत्याप्त इवात्र सोऽपि न्यवेदयत्सूरिपुरंदरस्य ॥ २७२ ॥ सोऽपि शान्तिचन्द्रवाचकेन्द्रोऽपि अत्र गुर्जरमण्डले पत्तने वा समेत्यागत्य प्रीत्या मुदा । 'मुत्प्रीत्यामोदसंमदः' इति हैम्याम् । हमाउंसूनोरकव्यरपातिसाहेः फुरमानस्य खमुद्राङ्कितलेखस्य दानं विश्राणनं गुरून्प्रति प्रेषणं यत्र तादृशमुदन्तं वृत्तान्तं सूरिपुर- ·. १४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । दराय न्यवेदयत्कथयांचकार । क इव । आप्त इव । यथा विवस्तः केनचित्कथितं सर्व वृत्तान्तं निवेदयति । किंभूतस्य हमाउंसूनोः । उद्देलो वेलामतिकान्तोऽतिप्ररद्धः कृपारूप: पयोधिः समुद्रो यस्य यस्मिन्वा ॥ इति शान्तिचन्द्रोपाध्यायगुर्जरागमनं फु. रमानदानं च ॥ श्रीमत्पर्युपणादिना रविमिताः सर्वे रवेर्वासराः सोफीयानदिना अपीददिवसाः संक्रान्तिघसाः पुनः । मासः स्वीयजनेदिनाश्च मिहिरस्यान्येऽपि भूमीन्दुना हिन्दुम्लेच्छमहीपु तेन विहिताः कारुण्यपण्यापणाः ॥२७३॥ तेन भूमीन्दुना वसुधासुधांशुना अकबरेण हिन्दुम्लेच्छमहीषु राजपुत्राणां यव. नानां च भूमीपु आर्यानार्यदेशेष्वपि एते प्रोच्यमाना दिना कारुण्यपण्यानो कृपाझयाण- काणामापणा विपणयो हटा विहिताः कृताः । तानेव दिनान्दयति-रविमिर्मिताः सूर्यप्रमाणा द्वादश श्रीमत्याः पर्युषणायाः सांवत्सरिकपर्वणः । पुनः सर्वे समस्सा अपि रबेरादित्यस्य वासराः । द्वादशमाससंबन्धिनो निःशेषा आदित्यवारा इत्यर्थः । अपि पुनः सोफीयानदिना यवनजातिमसिद्धाः । अपि पुनरीदस्य दिनास्तेऽपि यवनेष्येव प्रसिद्धाः । पुनः संक्रान्तीनां मेपादिकानां सूर्यसंक्रमणानां पया दिवसाः पुन: खीय- जनेःखकीयजन्मनः संवन्धी मासः । तथा मिहिरवासरास्तेऽपि यवनजातिप्येव वि. एयाताः । अपि पुनरन्ये अपरेऽपि दिना वासराः ॥ तेन नवरोजदिवसास्तनुजननू रजयमासदिवप्ताश्च । विहिता अमारिसहिताः सलतास्तरवो घनेनेच ॥ २७४ ॥ तेनाकन्चरेण नवरोजस्य क्रीडाविशेषस्य दिवसाः, तथा तनुजानां पुराणां जनुषा जन्मनां मासाः, तथारजयमासस्य दिवसाः । नवरोजः रजपमासघ यवनेष्वेव प्रसिद्धी। अमारिसहिता विहिताः जीवदयाकलिताः कृताः । केनेव । घनेनेव । यथा पापिकया- रिदेन तरवः पादपाः सलता वारी समालिहिता विधीयन्ते ॥ गुरुवचसा नृपदत्तासाधिकपण्मास्यमारिरमवदिति । तत्तनुजैरपि दत्ताधिकवृद्धि मततिवद्रेजे ॥ २७५ ॥ गुरोहीरविजयसूरेचसा स्वर्गकुमुमापवर्गफलप्रदायिदयालताद्वतमाहात्म्योपदेशक- याश्येन नृपेगाकम्परेण दत्ता सदेशेषु च प्रयतिता गाधिका पद्भिवासररधिको पश्मासरी यावरमारिरिति दिनानुक्रमेणामपभड्पी । अपि पुनमस्य तनुजनन्दनः सलेमयादिमु- १. दिनदस निखनपुंसकत्वेन पुंस्त्वपटितोऽयं प्रयोगविन्दः, भांयजन्त- स्यार्पररपं दा कप्यम्.

·C काव्यगाला। . रादिसाहिप्रमुखैर्दत्ता खरखजन्ममासादिका प्रवर्तिता व्रततिवदल्लीवाधिकद्धि भेजे ॥ इत्यमारिदिनव्यक्तिः॥ येनोद्वेगमवापितो जनपदः स्वक्षीणताकारिणा तूर्णं त्याजयता निजं पुरमपि प्राणिव्रजान्यक्ष्मवत् । शंभोर्देशनया भवस्तनुमतेवाशंसुनां श्रेयसे जेजीयाख्यकरो व्यमोचि च महीशक्रेण सूरेगिरा ॥ २७६ ॥ सूरेहरिगुरोगिरा वाट्यानेण स गुर्जरादिजनपदप्रसिद्धो जेजीया इत्याख्या यस्य तादृट्टामा करो दण्ड एव महीशकेण भूमीन्द्रेण साहिना व्यमोचि सर्वेष्वेव निवारितः । केनेव । तनुमतेव । यथा शंगोस्तीर्थकरस्य देशनया व्याख्यानश्रवणेन प्राणिना भवः सं- सारो मुच्यते त्यज्यते । नृपेण प्राणिना च किंलक्षणेन । श्रेयसे कल्याणाय मोक्षाय वाशंसुना अभिलाषुकेण । स कः । येन जेजीयाभिघकरेण जनपदो गुर्जरमण्डलम- द्वेगं क्लेशमवापितो नीतः। किंभूतेन । सस्य देशस्यात्मनः क्षीणताया दारिद्यस्य का. रिणा करणशीलेन । पुन: किं कुर्वता। प्राणिनजान् जननिकरानिजमपि पुरं खकीयमपि निवासनगरं तूर्ण द्रविणाभावादातुमशकतया शीघ्र त्याजयता मोचयता । किंवत् । यक्ष्म- वत् । यथा राजयक्ष्मणा क्षयरोगेण जनपदो देशः कदाचिद्बहुव्यापको भवेत् । अथं वा धर्मचारिनिप्पुननृपा) भाविना देश उद्वेगमवाप्यते। किभूतस्य । खस्य रोगिण आत्मनः शरीरस्य शनैः शनैः क्षीणतां दुर्बलतां करोतीत्येवंशीलस्य । किं कुर्वता । तूर्णं रांगो- स्पत्तेरनन्तरं त्वरितमेव पुरं देहं त्याजयता । 'यदा जठरे अश्वः पुमान् छत्रं संपूर्णता याति तदा देहं त्यजेजन्तुः' इति चिकित्सकशाने । 'पुरं तु नगराइयोः' इत्यने- कार्थः ॥ इति जेजीयाकरविमुक्तिः॥ कश्मीराध्वनि पल्वलो जयनलक्षोणीभृताखानि यः संख्यातो दशयोजनैर्जयनलप्रोल्लासिलकाभिधः । यूथाधीश्वरसिन्धुराधिपतिवत्पोतबजै जित- स्तं कौतूहलतो निरीक्षितुमिव प्राप्तं सरो मानसम् ॥ २७७ ॥ जयनल इति नाना क्षोणीभृता राज्ञा कश्मीर इति नानो देशस्याध्वनि मार्गे पल्व- लस्तटाकः अखानि सानितः । किंभूतः पल्वलः । जयनलेनाद्यभूतेन प्रोलसनशीला लङ्का इत्यभिधा नाम यस्य । जयनललकाभिधसर इत्यर्थः । पुनः किंभूतः । दशयोजनैश्चत्वा- रिंशत्कोशः संख्यातः प्रमाणीकृतः । पुनः किंमूतः । पोतत्रजैर्धाजितः यानपात्रप्र- करैः शोभितः । किंवत् । यूथाधीश्वरसिन्धुराधिपतिवत् । यथा यूधनाथगजेन्द्रः पोतानां दशवर्षदेशीयानां करिकिशोराणां व्रजैर्गणैः भूपितो भवेत् । पञ्चवर्षों गजो बालः स्या- स्पोतो दशवार्षिकः' इति हैम्याम् । उत्प्रेक्ष्यते-कौतूहलतः कौतुकातंजयनलनृपं तदव- सरे चाकब्बरसाहिमिव वा निरीक्षितुं द्रष्टु प्राप्त समागतं मानसं हंसावासं सर इव ॥ 40 .

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७३९ प्रालेयेन खिलीकृते शिखरवत्मालेयभूमीभृतः शीताति प्रविपद वस्त्रवियुनां संवर्तरात्रीमिव । क्षोणीपालनिभालिताखिलमहाभीलोपलम्भः पथि श्रीवाचंयमशर्वरीवरयितुः संदेशवाक्प्रेरितः ॥ २७८ ॥ . श्रीशत्रुनयभूभृतस्तनुमतां यात्रां विनिर्मित्सतां मूलान्मोचयितुं स्वयं करमथो श्रीभानुचन्द्रः सुधीः । तत्सारस्वतवर्मभूषणसरोयोहित्यसंस्थायिनो विज्ञप्तिं कृतवानकब्बरधरापाथोजिनीप्रेयसः ॥ २७९ ।। अथो सूरिसंदेशलेखागमनानन्तरं भानुचन्द्रनामा सुधीविद्वान् । भानुचन्दप्रज्ञांश इ. त्यर्थः । तत्पूर्वव्यावर्णितखरूपं यत्सारखतानां कश्मीराणां वर्मनो मार्गस्य भूषणम- लंकारभूतं सरो जयनललाख्यस्तटाकः तत्र वोहित्थे वहने संस्थायिनः तिष्ठतीत्येवं- शीलस्याकबरनामधरापाथोजिनीप्रेयसः पृथिवीपद्मिनीपतेर्भूमीभानोः विज्ञप्तिम् । यवन- जाति प्रसिद्धा अरजीमित्यर्थः । कृतवान् चकार । किं कर्तुम् । श्रीशचुंजयभूभृतो वि- मलाचलस्य यात्रा विनिर्भित्सतां कर्तुमिच्छतां श्रीशगुंजयशैलमधिरुह्य ऋषभदेवं नन्तुं पूजयितुं वा काहतां तनुमतां भव्यमनानां कर राजदेयांशं मूलादादितः सर्वथैव खयमात्मनैव मोचयितुं त्याजयितुम् । किंभूतो भानुचन्द्रः । श्रीवाचंयमानां मध्ये शर्वरीवरयितुः निशानाथस्य संदेशवाचा उदन्तप्रेरणेन प्रेरितः । पुनः किंभूतः । पथि मार्गे क्षोणीपालेन पृथिवीपतिना साहिना निभालितो दृष्टः अखिलः समसः महानति- शायी आभीलस्य पीडायाः शीतव्यथायाः उपलम्भः प्राप्तिर्यस्य अत एव पथि मार्गे शीताति शीतोद्भूतां पीडो प्रविषय मर्पयित्वा । उत्प्रेक्ष्यते--~-वर्वसनैर्वियुअन्ति पृथ. ग्भवन्ति तेषां वनरहितानां संवर्तरात्री कालरात्रीमिव क्षयकारिणीम्। पथि किंलक्षणे । प्रालेयेन हिमेन खिलीकृते विषमे निष्पादिते । किंवत् । शिखरवत् । यथा पालेयभू. मीभृतः तुहिनाचलस्य शिखरं गई पालेयेन हिमेन स्थपुटीक्रियते विषमं विधीयते ।। युग्मम् ॥ भूभृत्कूकुद एप जेजियकरव्यामुक्त्यलंकारितां योऽमार स्वकुमारिकामिव मुदा पूर्व प्रदाय प्रभोः । निःशुल्कां पृथिवीं पुनर्जिनमतं निर्माय नित्योत्सवं श्रीमत्सिद्धधराधरं प्रददिवास्तद्योतके युक्तकृत् ॥ २८॥ 'सत्कृत्यालंकृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः' इति हैम्याम् । एष भूभृदकम्बर एव कूकुदः खस्यात्मनः कुमारिका कन्यामिवामारि जीवदयां सूरिभिरमारिमार्णिता ·७४० काव्यमाला । नृपेण प्रदत्ता अत एव दानं पूर्व प्रथमतः प्रभोहारसूरेः प्रदाय दत्त्वा तद्योतके तयोः सूरिजीवदययोर्वरवध्वोर्युवतयोये दातव्ये श्रीमन्तमनेकरत्नखर्गरजतरचनाकं महा. नन्देन्दिरामन्दिरं सिद्धधराधरं शत्रुजयशैलं प्रददिवान् निष्करं कृतवान् विश्राण- यामास । किंभूताममारिकुमारिकाम् । जेजीयाख्यो यः करो जनदण्डस्तस्य या व्यामु. तिर्मोचनं सैवालंकारो भूषणगणः संजातोऽस्याः । किं कृत्वा ददौ । पृथिवीं खसा. धितसर्यवसुधां निःशुल्का व्यापारादावपि प्रदेयद्रव्यरहिताम् । शुल्क लोकभाषया 'दाण' यवनभाषया तु 'जगातिः' इत्युच्यते । पुनर्जिनमतमईच्छासन नित्योत्सव निरन्तरमहामहं विधाय । नृपः किंभूतः । युक्तमुचितं वेत्तीति विदित्वा च करोतीति युक्तकृत् । 'योतकं युतयोर्देयम्' इति हैम्याम् ॥ निजनामाकं कृत्वा फुरमानं प्राहिणोन्नृपः प्रभवे । इदमप्यलमकृत ततः करकमलं हंस इव सूरेः ॥ २८१ ॥ नृपः पातिसाहिर्निजस्यात्मनो नामाङ्के उत्सङ्गे मध्ये यस्य तादृशं फुरमानं कृत्वा विधाय प्रभवे सूरीन्द्राय प्राहिणोत्प्रेषयामास । ततः प्रेषणानन्तरमिदमपि फुरमानं सूरेः कर- कमलं पाणिप- हंस इवालमकृत भूषयति स्म । यः पूर्व कलिकालकेलिकलनालीलालयश्रीजुषां म्लेच्छक्षोणिभुजां वशंवदतया जज्ञे नृणां दुर्लभः । तिग्मज्योतिरखण्डचण्डिममहःसंदोहदूरीकृत- ज्योत्स्वारम्भविभावरीशविभवः सौगन्धिकानामिव ।। २८२ ॥ सौवर्णेन ततो बभूव भविकैर्लभ्योऽत्र गोशीर्षव- जातः साधिकरूपकेण तदनु प्राप्यः कथंचिजनैः । साहिश्रीमदकब्बरेण यवनक्षोणीभुजा संमदा- सोऽपि श्रीविमलाचलो मुनिमणेश्चक्रे शयालुः शये ॥२८३ ।। । य: श्रीशत्रुजयशैल: पूर्व प्रथम म्लेच्छानामागमनसमये म्लेच्छक्षोणिभुजा यवन. पातिसाहीनां वशंवदतया गायत्तत्वेनाधीनमावेन यात्रिकजनानां दुर्लभो दुःमापो जज्ञे जातः । पूर्व म्लेच्छा हि चढितुं यात्रामपि कर्तु न ददुः । किंभूतानाम् । कलिकालस्य कलियुगस्य केलिकलनायै क्रीडाकरणाथै लीलालयः क्रीडासदनं तस्य श्रियं जुषन्ते भजन्ते । केपामिय दुर्लभः । सौगन्धिकानामिव । यथा तिग्मज्योतिषो ग्रीष्मभानोर. खम्होऽविच्छिन्नो निस्तुषो का चण्डिमा अतितीव्रता यत्र तादृशेन महसां भूयसः प्रतापानां संदोहेन समुदायेन दूरीकृतो निरखो ज्योत्स्नानां चन्द्रिकाणामारम्भोऽभ्यु- दयो यस्य ताशस्य विभावरीशस्य चन्द्रमसः विमवः सोमाभरोऽत्र कहाराणां दुर्ल- मो भवेत् । कहार चन्द्रविकाशि । यथा नैषधे-कहारमिन्दुकिरणा इव हासभासम्' ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७४१ इति । 'सौगन्धिक तु कहारम्' इति हैम्याम् । ततोऽप्राप्तेरनन्तरं कियता कालेनात्र काले भूमी वा सौवर्णन सुवर्णटकेन । सुवर्णविकारः सौवणे तेन 'सोटइयो' इति लोक- प्रसिद्धेन । 'दीनारेण' इति पाठो वा । भविकर्यानिकजनर्लभ्यः प्राप्यो बभूव । किंवत् । गोशीर्षवत् । यथा चन्दनं सौवर्णन वर्णमूल्येन लभ्यते, तदनु हेमटरेन प्राप्तरनन्तरं पञ्चमुद्रिकाभिर्महमुदीभिः, तदनु च कथंचिन्महत्कटेन विज्ञप्तिभिः साधिकरूपकेण तिमभिर्मुद्रिकाभिः कृत्वा कथंचिजनः प्राप्योऽभूत् । सोऽप्येवंविधदुष्प्रापोऽपि श्रीवि- मलाचल: श्रीशत्रुजयपर्वतः यवनक्षोणीभुजा मुगलभूमण्डलाखण्डलेन पातिसाहिना श्रीमता चतुर्दिक्चक्रलक्ष्मीवता अकबरेण मुनिमणे: श्रीहीरविजयसूरेः शये शयालः पाणौ स्थाता चक्रे । गुरुकरकमलवीकृत इत्यर्थः । कस्मात्। संमदाद्गुरूपरि गुरुप्रीत्या ॥ प्राचीनजैननरपतिवारक इव निष्करे विमलशैले। विदधुर्विधिना यात्रां तत्र मनुष्याः परोलक्षाः ।। २८४ ।। परोलक्षा लक्षसंख्या मनुष्या यात्रिकास्तत्र विमलशैले शगुंजयपर्वते विधिना शा- स्रोक्तप्रकारेण यथा 'एकाहारी भूमिसंस्तारकारी पदयां चारी शुद्धसम्यक्त्वधारी । यात्राकाले सर्वसचित्तधारी पुण्यात्मा स्यात्सलियो ब्रह्मचारी ॥' इत्युक्तविधिना. संघपतिभवनविधिना वा यात्रां विदधुः चक्रः । किंभूते । विमलशैले निकरे कररहिते। कस्मिन्निव । प्राचीनजैननरपतिवारके इव । यथा प्राचीनाः पूर्वकालोत्पन्नास्तथा जैना जिनशासनरजितमनसः ये नरपतयो भरताद्या भूपालास्तेषां वारके । तद्राज्यसमये विमलाद्रिनिर्गत: करो यस्मात्तादृश आसीत् ॥ इति गुरोविमलाचलार्पणम् ॥ वर्षाकाले अतीन्द्रौ तौ राजधान्यपुरेऽन्यदा । जम्बूद्वीपे पयोजन्मबान्धवाविव तस्थतुः ।। २८५ ॥ अन्यदा भन्यस्मिन् कस्मिंश्चिद्वर्षाकाले प्राफ्ट्समये चतुर्मासके तो नतीन्द्री श्रीही- रविजयसूरिविजयसेनसूरी राजधान्यनाम्नि पुरे नगरे तस्थतुः स्थिती । अर्थाच्चतुर्मा- सकम् । काविव । पयोजन्मवान्धवाविव । यथा जम्बूद्वीपे द्वौ भास्करौ तिछतः॥ श्रीमत्सूरिपतिः प्रसन्नहृदयः सन्भानुचन्द्राभिध- प्राज्ञेन्दोरथ वाचकायपदं दत्ते स वाचैव सः । संस्थानोरतिदूरतोऽपि कुमुदां परिव ज्योत्सया प्रोद्यत्पार्वणशर्वरीवरयिता प्रोजृम्भतावैमवम् ॥ २८६ ॥ भय राजधान्यपुरागमनचतुर्मासकस्थितिकरणानन्तरं प्रसनं शत्रुजयकरमुक्तिसत्क- पातिसाहिफुरमानप्रेषणेन कृत्वा प्रसादोपेतं हृदयं मनो यस्य तादृशः स जगद्गुरुवि. रुदतथा ख्यातः श्रीमत्सूरिपतिः श्रीहीरविजयसूरिरतिदूरतो लाभपुरे लाहोरनगरे १. पृषोदरादित्वेनवायं प्रयोगः कल्प्यः.

·८ +4 ७४२ काव्यमाला। साहिपावें संस्थानोः स्थितवतोऽपि भानुचन्द्र इत्यभिधा नाम यस्य तादृशस्य प्राज्ञेन्दो- वियुधविधोः प्रज्ञांशस्य वाचक इत्याड्ढयं नाम यस्य तादृशं पदम् । उपाध्यायपदमित्यर्थः । दत्ते स्म । कया । वाचा । कथमेव । वचनमात्रेणेव न तु वासक्षेमपूर्वमिति । क इव । प्रोद्यत्पार्वणशर्वरीवरयितेव । यथा उदयं प्राप्नुवन् पूर्णिमासंबन्धी शर्वर्या निशाया वरथिता भर्ती अतिशयेन दूरतोऽपि भूमण्डलकमलाकरमध्ये गगनापेक्षया क्षोणी दूरस्थायिनी । कुमुदां कैरवाणा पढ़ेः श्रेण्या ज्योत्नया चन्द्रिकयेव प्रोज्जृम्भतविभवं विकाशभाव. लक्ष्मी दत्ते ॥ इति भानुचन्द्रस्योपाध्यायपदम् ॥ विजयसेनविभोर्हदि दर्शनं वसुमतीकमिता चकमे क्रमात् । विदलिताखिललोकतमस्ततेः शुचिरुचेश्चलचञ्चुरिवाचिरात् ॥ २८७ ॥ क्रमादनुक्रमेण हीरविजयसूरिभ्यां भानुचन्द्रस्य वाचकपदं प्रदत्तं तदाकर्णनानन्तरं वसुमतीकमिता भूमीपतिरकब्बरसाहिः हृदि मनोमध्ये विजयसेननाम्रो विभोर्गरोदर्शनं चकमे काइति स्म । क इव । चलवञ्चुरिव । यथा चकोरः शुचिरुचेश्चन्द्रमसो दर्शनं कामयते । किंभूतस्य विजयसेनविमोः शुचिरुचेश्च । विदलितानि अखिललोकस्य सम- स्तजगतः सर्वभविकानां च तमसामज्ञानानामन्धकाराणां च ततिः पतिर्येन ॥ प्रैपीत्ततः प्रेष्ययुगं सलेखमानेतुमाचार्यसुधामरीचिम् । अकब्बरः सिन्धुमिवात्र चक्री सुमित्रभूः सुस्थितमादितेयम् ॥२८८॥ ततो दर्शनाकाहानन्तरं अकब्वरः पातिसाहिः आचार्यसुधामरीचिं विजयसेनसूरीन्दु- मानेतुं खदेशे समाकारयितुं सह लेखेन फुरमानेन वर्तते यत्तत्सलेखं ग्रेप्ययुगं मेवडाद्वन्द्वं प्रेषीत्प्रस्थापयति स्म । क इव । सुमित्रभूरिव । यथा सगरचक्रवती सिन्धुं समुद्रमानेतुं लवणसमुद्राधिष्टायकं सुस्थितनामानमादिवेयं देवं प्रेषयति स्म । लेखं न्यासमिवार्पितं क्षितिपतेर्दूतद्वयेनादरा- दादायाथ विभाव्य तस्य बुबुधे हार्द मुनीन्द्रोऽखिलम् । द्रष्टुं कासति मामिवैप कथमप्याचार्यमप्यात्मना संतक्येति ततो न्यवेदयदनूचानाय सवै स तत् ॥ २८९ ॥ मुनीन्द्रो हीरविजयसूरिस्वत्य फरमानरूपलेखस्य अखिलं समप्र हार्द रहस्यं बुबुधे जानाति स । किं कृत्वा विभाव्यावलोक्य। कथम् । अथ पश्चात् । कि कृत्वा । भादरा- द्बहुमानादादाय गृहीत्वा । कम् । लेखं फुरमानम् । कमिवान्यासमिव निक्षेपमिव । यथा 'पणि' इति लोकप्रसिद्धया । किंभूतं लेखम् । क्षितिपरकबरसाहेर्दूतद्वयेन मेवडायाम- लेन संदेशहारकयुगलेन अर्पितं खस्य प्रदत्तम् । ततो लेखादानवाचनरहस्यज्ञानानन्तरं स सूरिस्तत्सर्व भूपाकारणवाचिकमनूचानाय विजयसेनसूरये न्यवेदयत्कथयांचकार । कि कृत्वा । इत्यमुना प्रकारेण संतर्य विवार्य । इति किम् । यदेप पाविसाहिः कथमपि ·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७४३ . केनापि प्रकारेण भात्मना स्वेन.मामिव आचार्यमपि द्रष्टुं विलोकयितुं काहति कामयते वाञ्छति॥ • गुरोरुपादाय रहस्यविद्या शिक्षां च साक्षाकिमुदसिद्धिम् । कम्माङ्गजाततिचक्रवर्ती क्रमाञ्चलल्लामपुरं बभाज ॥ २९० ।। कम्मानानः साधोरजातो नन्दनः स एव प्रतिषु साधुपु मध्ये चक्रवर्ती सार्वभीमो विजयनसूरीन्द्रः क्रमादनुक्रमेण प्रामानुप्रामदेशानुदेशविहारपरिपाट्या चलन् प्रति- ठमानः लामपुरं लाहोरनगरं वभाज भजते स्म । लाभपुरनगरं गतवानित्यर्थः । कि कृत्वा । गुरोहीरविजयसूरे रहस्यस्योपनिषदो विद्यां पराज्ञातजैनमन्त्रान् च पुनः शिक्षा हितमतिम् । उत्प्रेक्ष्यते-साक्षात्प्रत्यक्षेण किमुदसिद्धिमुत्तरकालोत्पन्नसिद्धि मिव ॥ निर्ग्रन्थनाथः स विधाय गोष्ठी संप्रीणयामास महीमहेन्द्रम् । वाङ्गामपीयूपरसाभिवर्षी नाहादकः कस्य कुमुद्वतीशः ॥ २९१ ॥ स निम्रन्यनाथो विजयसेनसूरिः महीमहेन्द्रमकबरं संत्रीणयामास प्रहादांचक्रिवान् समतोपयत् । 'प्रीणाति प्रीणयति पृणातीति प्रीणनाः स्युः' इति क्रियाकलापे । समु- पसर्गः । पश्चमीस्तुती यथा--'संप्रीणन्सच्चकोराशिवतिलकसमः कौशिकानन्दिमूर्तिः' इति । किं कृत्वा । गोष्टी धर्मतत्त्ववार्ती विधाय कृत्वा । किंभूतः सः । वाग्वाण्येव नाम यस्य तादृशो यः पीयूपरसः सुधाइवजलं वा अभिवतीत्येवंशीलः । युक्तोऽयमर्थः । कुमुद्वतीशश्चन्द्रः कस्य नाहादकः स्यात् । अपि तु सर्वस्यापि प्रमोदकारी भवत्येव ।। श्रीमत्सूरिवरो व्यधत्त वसुधावास्तोप्पतेरामहे- णोपाध्यायपदस्य नन्दिमनघां श्रीभानुचन्द्रस्य सः । शेखो रूपकपाती व्यतिकरे तत्राश्वदानादिभि- भक्तः कः श्राद्ध इवार्थिनां प्रमुदितो विश्राणयामासिवान् ॥२९२॥ स सूरियाचार्येषु वरः प्रधानो विजयसेनसूरिवसुधावास्तोपतेर्महीन्दस्याग्रहेणो. परोधेन उपाध्यायपदस्य नन्दि विधिविशेष व्यत्त चके । तत्र व्यतिकरे तस्मिनन्दि. विधानायसरे शेस: अबलफैजनामा रूपकाणां 'रुपया' इति प्रसिद्धानो पातीं पटातानि रूप्यटद्वानो प्रमुदितो हरः परस्परमैश्यात् अवदानमादी येषां तेऽश्वदा- नादयः प्रफारासः कृत्या अधिना याचकानां विधाणयामालियान् प्रददाति स । फिभूनः शेष: । गफः । क इव । श्राद्ध व । यथा भकश्राद्धोऽपि कस्यचिलेटस्य योग्यस्य सापौरपाध्यायपदतमन्दिकरणादिमहोत्सव स्वधनमधिना विश्राणयति मा ।। साहेः पर्षदि शेखादिपार्पद्यपि स प्रभुः । अजेपीद्वादिनो यादे मुनिमुन्दरसूरिवत् ।। २९३ ॥ अभियनसरिः पाहेरएवरपरगीरमणस्य पंदि सभायाम् । किभूनायो ।

·७४४ काव्यमाला। शेख: अबलफैजनामा साहिसामन्तः स एवादी येषां तादृशान्पार्षद्यान् सभ्यान् जुपते भजते तद्विधायां वादिनखिपष्ठित्रिशती ब्राह्मणान् वादविधायिनः प्रतिवादीभूतान् सम- स्वानपि अजैपीत् पराजयति स्म । उक्तियुक्तिप्रत्युक्तिभिर्निरुत्तरीकृतवानित्यर्थः । किंवत् । मुनिसुन्दरसूरिवत् । यथा श्रीमुनिसुन्दरसूरिस्तरभुतीय पण्डितं शताष्ट- केन क्वचिदष्टाधिकसहस्रेण वर्तुलिकावधानेन अजयत्परावभूव ॥ साहिः सवाईविजयसेनसाधुविधोरिदम् । बिरुदं हीरसूरीन्दोर्जगद्गुरुरिवाददात् ॥ २९४ ॥ साहिरकब्बरो विजयसेनसाधुविधोः सूरीन्द्रस्य सवाईविजयसेनसूरेरिदं बिरुद. मददाद्दत्तवान् । कस्येव । हीरसूरीन्दोरिव । यथा श्रीहीरविजयसूरेजगद्गुरुरिदं साहिः प्रददौ ॥ . ६ वादिनां विजयोदन्तं श्रुत्वा तं मुमुदे गुरुः । तस्य विष्णोरिवाशेषद्विपामानकदुन्दुभिः ॥ २९५ ॥ गुरुहीरविजयसूरिस्तस्य विजनसेनसूरेस्तं वादिनां विजयस्य निरुत्तरीकरणस्योदन्तं वृत्तान्तं श्रुत्वा मुमुदे जहर्ष । क इव । आनकदुन्दुभिरिव । यथा विद्याधरान्वशीकृत्य वैताब्यादागतो वसुदेवो विष्णोनारायणस अशेषद्विषां समप्रशिशुपालजरासंधप्रमुख- विद्वेषिणां पराभवनोदन्तमाकर्ण्य मोदते स ॥ इति विजयसेनसूरेवादे विजयाः स- वाईविरुदं च ॥ सूरिटैक्षयति स्म सक्षणमिहानेकान्महेभ्याङ्गजा- न्मूर्तीनां च सहस्रशो भगवतां चक्रे प्रतिष्ठाः खयम् । एकच्छत्रमिव व्यधत्त भुवने वायंभुवं शासनं प्रज्ञाधःकृतगीप्पतिः क्षितिपते राज्यं पुरोधा इव ॥ २९६ ॥ सूरिहीरविजयगुरुरिहास्मिन्महीमण्डले सक्षणं समहोत्सवं यथा स्यात्तथा अनेकान् वहून महेभ्याङ्गजान् व्यवहारिनन्दनान्दीक्षयति स्म प्रव्राजयामास । च पुनः खय- मात्मना सूरिः सहस्रशो बहुसहस्रसंख्यानां भगवतां तीर्थकृतां मूर्तीनां प्रतिमाना प्रतिष्टाश्चके । पुनर्भुवने विश्व स्वायंभुवं जैन शासनमेकच्छन्नमद्वितीयातपत्रमिव व्यधत्त विदधे । किंभूतः । प्रज्ञया खबुद्धया अधःकृतस्तिरस्कृतो गीष्पतिवृहस्पतिर्येन । क इव । पुरोधा इव । यथा पुरोहितो बुद्धिमत्तया मन्त्रविद्यादिशक्तिमान् क्षितेः पतेः खनृपस्य मन्त्रतत्रादिशत्तया राज्यमेकच्छवं विधते सोऽपि प्रतिभापराभूतपुरुह- तसूरिः स्यात् ॥ सानन्दं ससुरासुरोरगनरनातैः स्वकान्तायुतैः श्रोतृश्रोत्ररसायनैर्घनरवैर्जेगीयमानां रसात् । .

·१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७४५ तद्विश्वत्रयचित्रकृद्गुणगणैरागत्य कर्णान्तिकं गीतेर्गोचरताममेयसमयं नेतुं प्रणुन्नैरिव ॥ २९७ ।। सूरे धनबोधनादिचरितप्रोद्भूतकीर्तिप्रथां प्रीत्याकर्ण्य शिरोविघूर्णनपरे जातेऽखिले विष्टपे । श्रोतुं सोत्सुकमानसो दशशतीमक्ष्णामिवाखण्डलः कर्णानाममरावतीविरचितावासाद्वृणीते विधेः ॥ २९८ ॥ आखण्डलः पुरंदरः अमरावत्यां वनगो विरचितः कृत आवासो गृहं येन तादृशा- द्विधेविधातुः सकाशात् कर्णानां श्रवणानां दशशती सहस्रं वृणीते याचतीव । केपामिव । अक्षणामिव । यथा मम नयनानां दशशती वर्तते तथा ध्रुवीनामपि दाशती पुरु । कस्मिन् सति । सूरेहारगुरोभूधनोऽकवरसाहिस्सस्य बोधनं प्रतियोधविधानं तत्प्रमुख चरितं चरित्रं तस्मात्प्रोद्भूता प्रकटा जातां कीर्तिप्रयां यशोविस्तार प्रीत्या प्रमोदेना. क ध्रुत्वा । अखिले समस्तेऽपि विष्टपे विधे शिरोविघूर्णनपरे चेतधमत्कारितया खमूर्धविधूननतत्परे जाते सति । कीर्तिप्रयो कि क्रियमाणाम् । रसादागात् । रसोरागे- ऽनेकार्याम् । स्वेपामारमनो कान्ताभिः स्त्रीभियुतः सहितः मुरसहिता ये अमुरा दानवा उरगा नागा नरा मनुष्यास्तेषां मान्दैः सानन्दमानन्दकलितं यथा स्यात्तथा श्रोतृणा धोपु कर्णेपु रसायनसीधननिधिडेस्वारतरैर्वा वेजेंगीयमानामतिशयेन गीता नर- मातः । उत्प्रेक्ष्यते-विश्वनयस्य प्रलोक्यस्य चिमहद्भिरतिशयाधयविधायिमिर्गुणानां गर्गः कर्णान्तिकं भागत्य श्रवणसमीपे समेत्य मातुं योग्यो मेयो न मेयोऽमेयो गलिता- पधिरामयं यायदीवेगानस्य गोयरतो नेतुं प्रापयितुं प्रणुमेरिय प्रेरितरिय ॥ युग्मम् ।। सूर्याचन्द्रमसी पुनर्दिनतमीनिर्माणदम्भादिर्द शुश्रूपारसिकायितानिशमनोवृत्ती इव ग्राम्यतः । भर्ता मोगमृतां तदाश्रयभवनिवेदमेदविह- न्मन्दं स्वश्रुतिनिर्मितावपि शतानन्दं निनिन्दात्मना ॥२९९॥ पुनरपरा सूर्याचन्द्रमसी मानुविधू दिनाना समीना रात्रीमा निर्माण करणम् ।। सूर्यो दिनान पत्रो समीः पुरते । सस स्मारदाताम्यतः पर्यटसः । उरप्रेश्योर अथायां पीरिया धोनुमिरायो रशियदारिते अनि निरन्तर मनसो शिव्यां- शारो ययोगाचारिय । अपि पुनमगायन गपापपमानो यो निरः रोदरदन मेदसि मेहर पुट भूतं हर हदयं यस तारयो मोगा नागानो मतो सागी मा. मेरा मामनः भुताना हानी गहरफमरयास गरलस निमित पिपाने मन्दमन मूर्ग पा रातानन्द नगरिमामना स्पेनव निर्मिन्द परिगजामकरोत् ॥

·काव्यमाला। विद्मो मन्दरकंदरैः प्रतिरथैः प्रोत्साहिताः किंनराः ।' यत्कीर्ति युवतीकृतानुवदनाः प्रीतेरुपावीणयन् । सिद्धा रोधसि सिद्धसिन्धुसुदृशो योपानुपङ्गा जगू रगत्तुङ्गतरङ्गसङ्गजरवैः स्थानं ददत्या इव ॥ ३० ॥ युवतीभिः खकान्ताभिः किंनरीभिः कृतमनुवदनं समं गानं येषां तादृशाः किंनराः पुरुषाः प्रीतेः खतन्त्रानन्दाद्यत्कीर्तिमुपावीणयन् वीणया वादनपूर्वकं गायन्ति स्म तत्र वयमेवं विद्मो जानीमः । उत्प्रेक्ष्यते वा-मन्दरकंदरैमरुदरीभिः प्रतिरवैर्जगज्जन- गानतारतरध्वनिप्रतिध्वनितैः कृत्वा प्रोत्साहिता गातुमुत्कण्ठां प्रापिता इव । 'मन्दर- कंदरासु शयितानुत्थापयन्किनरान्' इति चम्पूकथायाम् । पुनः सिद्धा देवविशेषास्ते सिद्धानां सिन्धुसुदृशः समुद्रपन्या नद्या एतावता गद्गायाः । 'सिद्धखःखर्गिखापगाः' इति हैम्याम् । रोधसि तीरे जगुर्गायन्ति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-रइन्तश्वलन्तो ये 'तुङ्गा अत्युच्चतमास्तरङ्गाः कहोलास्तेषां परस्परं सहाज्जाता ये रवाः कोलाहलाकलितगम्भीर• धीरध्वनयस्तैः कृत्वा स्थान ददत्याः खरे पूरयन्त्या इव । जिगासता हि प्रथम स्थानं दीयते, रागाद्यालापः वादिनादिध्वनिश्च विधीयते, तत्स्थानम् , तदनु च गायनो गायति इति गीतिरीतिः। सिद्धाः किंभूताः। योषानुपङ्गाः स्त्रीणामनुषहो येषाम्।सस्त्रीका इत्यर्थः। तद्नागिरिराजयस्पिवजनानुाः स्तुवन्त्यो मुहुः- स्वर्गे स्वर्गिमृगीहशो निजजनि निन्दन्ति मन्दाशयाः । मोहात्प्राक्परिकल्पितप्रियतमार्धाङ्गानुपशादिमां श्रोतुं वापि न गन्तुमीश्वरतया खं शैलजाक्रोशति ॥ ३०१॥ सैव कीर्तिप्रयैव गङ्गा मन्दाकिनी तस्या गिरिराजो हिमाचल एवोत्पत्तिस्थानं यः सूरिस्तं पिबन्ति सादरं पश्यन्ति तादृशान् जनान् भूमण्डलजन्मगो लोकान् मुहुर्वारंवारं स्तुबन्यः प्रशंसन्त्यः शापमानाः स्वर्गिमृगीदृशः सुराङ्गनाः स्वर्गे देवलोके निजजन खावतार नि- न्दन्ति तदर्शनाभावाद् हन्ति । किभूताः । मन्दाशयाः प्रभौरन्यभुवनस्थायुकत्वेन दर्शनमल- भमाना अत एव मन्दीभूतमनसो जडभावमुपगताः । तथा मोहादज्ञानात् । 'सोऽहं हयायितुं मोहात्' इति चम्पूकथायाम् । मोहशब्देनाज्ञानम् । अथ च मोहात्प्रेमातिरे- कात्माकू प्रथम परिकल्पितः कृतः नियतमस्य अतीष्टस्य भर्तुच हरस्यार्थान सामिश- रीरेण सममनुषहः सबन्धः तस्मात्स्वार्धशरीरमीश्वराहे स्यूतमतोऽर्धाही गौरीति प्र. सिद्धिः । तत्कारणादिमां सूरिकीर्ति वापि श्रोतुं कर्णगोवरीकर्तुं नेश्वरतया न यमर्थत्वेन स्वमात्मानं शैलजा पार्वलपि खमोहमाक्रोशति घिकुरुते। हा मया अविचारचतुरया वृ. धिव हाराहेन खाई स्यूतम् , गीतिप्रीतिमत्तापि कापि हरेण विना हन्तुं न शक्तेति ॥

·७४७
१४ सर्गः] हीरसौभाग्यम् ।
यत्कीर्ति नरनिर्जरोरगवधूप्रारब्धनूतस्तुति
श्रुत्वास्यामनुरागितां त्रिभुवने विनत्यदनां हृदा ।
शर्वाणीरमणस्तदश्रवणतो मूर्धस्थसिद्धापगा
कुर्वाणां बधिरत्वमुद्धररवैस्तारगजैगर्हते ॥ ३०२ ॥
शर्वाणीरमणः पार्वतीपतिहारस्तस्याः सूरिकीर्तेरप्रवणतः अनाकर्णनात्तारगजैः तर.
डाणां समूहातारगाः, तारङ्गेभ्यो जायन्ते स्मेति तारजास्तैः । यथा पद्मसुन्दरकविकृत-
भारतीस्तवे-~'वारं वारं तारतरखरनिजितगगातारङ्गाः' इति । उद्धरवैरत्युद्धरध्व-
निभिर्वधिरत्वं कर्णयोर्वाधियं कुर्वाणां मूर्धस्थसिद्धापगों खमस्तकस्थायुकभागीरथीं
गईते । अस्या जडाशयायाः प्रोल्लसत्कल्लोलकोलाहलपुरः किमपि कापि श्रोतुं न श-
क्यते इति निन्दति । कस्मिन्सति । त्रिभुवने जगत्रये सति । किं कुर्वति त्रिभुवने ।
अस्या सूरिकीर्तेः हृदा मानसेन कृत्वा अदभ्रामतिशायिनीमनुरागिता रागयुक्तवत्ता
विभ्रति दधाने । किं कृत्वा। नरा नागराः, निर्जराः सुराः, उरगा नागाः, तेषां वधूभिः
अहनाभिः प्रारब्धाः प्रमोदादुपकान्ताः । 'प्रारम्भः प्रोपतः क्रमः' इति हैम्याम् । नूता
अभिनवाः स्तुतयः स्तवनानि यस्या तादृशीं यस्य हीरसूरेः कीर्ति श्रुत्वा श्रवणगो-
चरीकृत्य ॥
नैतां श्रोत्रवतंसिकां विरचयन्सृष्टेविनिर्माणतो
वैयग्र्येण कुलालमेव मनसा मेने निजं नाभिभूः ।
त्रैलोक्यस्तुतिपारवर्तिविभवां संस्तोतुमेतां गुरुः
संजज्ञे गतगौरवः कविरपि प्रापाकवित्वं पुनः ॥ ३०३ ॥
सृष्टेर्विश्वसर्गस्य निर्माणतः करणाद्वयध्येण व्यप्रभावेन एर्ता सूरिकीर्ति श्रोत्रयोरात्म-
कर्णयोरवतंसिकां कर्णपूरताम् । 'विदर्भसुभ्रूश्रवणावर्तसिका' इति नैषधे । न विरचयन
कुर्वाणः । न रण्वन्नित्यर्थः । नाभिभूर्वमा निजमात्मानं कुलालं कुम्भकारमेव मेने ।
कुम्भकारो हि भाण्डकरणव्यग्रतया किमपि श्रोतुं न शक्नोति । पुनस्त्रैलोक्यस्य त्रिभुव-
नस्यापि खुतेः स्तवनस्य पारे अगोचरे वर्तते इत्येवंशीलो विभवो यस्य । विश्वत्रयस्यापि
स्तुतिगोचरामित्यर्थः । एतां सूरिकीति संस्तोतुंवर्णयितुं गुरुः वृहस्पतिर्गतं गौरवं माहात्म्य
धाचस्पतिता वा यस्य तादृशः संजझे संजातः । तथा कविः शुकोऽपि कान्यकर्तापि
अकवित्वं मूर्खत्वं न काव्यकर्तृत्वं प्राप ।
निर्विण्णा इव जज्ञिरेऽश्रवणतस्तस्या मदप्रोद्धर-
खाशासिन्धुररुन्धनादहरहः स्वान्ते महेन्द्रा दिशाम् ।
निदामुद्रितलोचनं जलनिधौ निध्याय ताह्मध्वज
स्वच्छन्देन्दुमुखीव तो प्रतिगृहं शुश्राव सिन्धोः सुता॥३०॥

·७४८ काव्यमाला। दिशां महेन्द्राः दिक्पालाः । 'पतिः प्रतीच्या इति दिद्महेन्द्रः' इति नैषधे । महरह- निरन्तरं मदेन प्रोद्धराणां मदोन्मत्तानां खाशासिन्धुराणां निजनिजदिग्गजानो रुन्ध. नात्खस्थीकरणादेकर स्थाने रक्षणाद्वा तस्याः सूरिकीरश्रवणतोऽनाकर्णनात्खान्ते मनसि निविण्णाः खेदखिनाः इव जज्ञिरे जाताः । पुनः सिन्धोः सुता समुद्रस्य पुत्री लक्ष्मीस्तां कीर्ति प्रतिगृहं सर्वेष्वपि मन्दिरेषु शुश्राव शृणोति स्म । यदु. कम्-'सायर वप्प मुरारिपिय चंदसरीमा भाउ । लच्छी हीडइ घरपरि महिला एह सहाउ ॥' केव । खच्छन्देन्दुमुखीव । यथा स्वच्छन्दचारिणी विलासिनी प्रतिगृह वार्तादिकं श्रुतिविषयीकुरुते । किं कृत्वा । जलनिधी पारावारे निद्रया खापेन मुद्रिते मीलिते लोचने नयने यस्य तादृशं तार्क्ष्यध्वज गरुडकेतुं कृष्णं कान्तं निध्याय दृष्ट्वा ॥ स्वच्छन्दं त्रिजगद्विलासरसिकां कीर्ति व्रतिक्ष्मापतेः संदृब्धोद्धरतानगानवनितावनामृतार्चिःसुधाम् । सोत्कण्ठं पिबतामकुण्ठमनसां विश्वनयीजन्मिनां प्राप्तानुत्तरसंमदा इव तदा संजज्ञिरे वासराः ॥ ३०५ ।। तदा तस्मिन्नवसरे विश्वत्रयीजन्मिनां खोके पाताललोके भूलोंके च जन्मास्त्ये. पागिति विश्वत्रयीजन्मिनां सुरासुरनराणां वासरा दिवसाः प्राप्तो लब्धो न विद्यते उत्तरोऽप्रेतनः पदार्थः कोऽपि यस्मादसाधारण: संमदो नन्दो येषु तादृशा इव संजज्ञिरे संजाताः । किंभूतानां विश्वनयीजन्मिनाम् । अकुण्ठमनसां तदेकतानचित्तानां च । - किं कुर्वताम् । व्रतिक्ष्मापतेः हीरविजयसूरिराजस्य कीर्तिमेव संदृब्धानि विरचितानि उद्धुरानि अतिशायीनि तानानि आलापविशेषा येयु तादृशानि गानानि यासा तानयु- 'कगानानि याभिर्वा तादृशीनां वनितानां निजयुवतीनां वक्राणि वदनानि एवामृतार्चिपां चन्द्राणां सुधां पीयूषरसं सोत्कण्ठं सह उत्कण्ठया वर्तते यत्तत् पिवतामाखादयता सादरं मृण्वताम् । किंभूतां कीर्तिम् । खच्छन्दं स्वेच्छया निरङ्कुशं त्रिजगति त्रिभुवनमध्ये यो विलासो विविधकेलीकरणं तत्र रसिकां सरसामुत्सुका वा ॥ इति सूरिकीर्तिवर्णनम् ।। यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः पुत्रं कोविदसीहसीहविमलान्तेवासिनामनिमम् । तबाहीक्रमसेविदेवविमलेनानन्दतो निर्मिते वृत्ते हीरगुरोश्चतुर्ददामितः सों बभूवानसौ ॥ ३०६ ॥ पण्डितदेवविमलमणिना आनन्दतः आह्वादानिर्मिते विरचिते हीरगुरोः श्रीहीरवि. जयसूरवृत्ते चरिते हीरसौभाग्यनानि महाकाव्ये असी पूर्वव्यावर्णितखरूप एव चतुर्द- शत्वेन चतुर्दशसंख्यया वा मितः प्रमाणता प्रापितः गणितः सर्गः काव्यरचनमयाधिका- रविशेषः बभूवान् । कसुप्रयोगः । संजात इति ।।

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७४९ इति पण्डितश्रीसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलविरचितायां खोपज़हीरसौभा- ग्यनान्नि महाकाव्यवृत्तौ अकब्बरगोष्ठीबन्दिपञ्जरपक्षिमोचनमृगयानियमनसकलजन्तुजा. ससिद्धोभयनिर्भयकथनालापसुखानुभवनसोरीपुरमथुरागोपगिरियात्रानागपुरशिवपुरीप्रति- छापूर्वकचतुर्मासककरणगुर्जरागमनजेजीयाकरमोचनामारिप्रवर्तनशत्रुजयपर्वतार्पणफुर- मानादिप्रदानकीर्तिवर्णनादिवर्णनो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥ पञ्चदशः सर्गः । अथ सुहृद इव स्वं सारवस्तु प्रदत्तं प्रमुदितहृदयेनाकब्बरोवामघोना । श्रमणधरणिभृचल्लाभमादातुकामो विमलशिखरिरत्नं प्रेक्षितुं काड्सति स्म ॥ १ ॥ अथ शचॅजयप्रदानस्फुरमानागमनानन्तरं श्रमणधरणिभृत्सूरिराजः विमलनामा श्री. शत्रुजयाभिधानः स एव शिखरषु सर्वपर्वतेषु रत्नं सकलतीर्थाधिराजत्वात् । यथा स्नातस्यास्तुती-'मन्दररत्नशिखरे' इति । प्रेक्षितुं दृग्गोचरीकर्तु काइति स्म वाञ्छति म । रतस्य हि प्रेक्षणं युक्तमेव । किं कर्तुकामः । तस्माद्विमलाचलासकाशालाभमधि- कफलं यात्रया कृत्वा सुकृतोपार्जनात्कर्मक्षयाद्वा मोक्षप्राप्तिरूपं च आदातुकामो गृही. तुमनाः । किंभूतं विमलशिखरिरत्नम् । प्रमुदितहृदयेन हृष्टमानसेन अकञ्चरोमिघोना अकबरपातिसाहिना खं खकीयं तस्य सौराष्ट्राधिपतित्वात्सारवस्तु सम्यक्पदाथै धन- रूपं वा प्रदत्तमात्सूरीन्द्राय विश्राणितम् । कस्येवं । सुहृद इव । यथा केनापि सौहा- दंभाजा सुहृदः खमित्रस्य सारवस्तु प्रदीयते ॥ विदलयितुमिवान्तरिपडर्गमुच्चै- विधिवदुपचरद्भिः पड्डिधीन्त्रामुख्यान् । प्रतिविमलगिरीन्द्रं भव्यलोकैः परीतो अतिपतिरथ यात्रां कर्तुकामः प्रतस्थे ॥ २ ॥ भय दर्शनाकाहानन्तरं प्रतिपतिहीरविजयसूरिः विमलगिरीन्दं प्रति श्रीशत्रुजय- शिलोच्यसंमुखं प्रतस्थे प्रतिष्ठते स्म प्रचलति स्म। किभूतः । भव्यलोकैः विमला- दियात्राभिलाषुकभविकजनः परीतः परिवृतः परिवारितो वा । भव्यलोकः किं कुर्वद्भिः । विधिवदागमोक्तप्रकारेण ब्रह्म शीलं मुख्यं प्रकृटमादिवा येषु तादृशान् पसंख्याकान् । 'एकाहारी भूमिसंस्तारकारी पद्भयां चारी शुद्धसम्यक्त्वधारी । यात्राकाले सर्वसचित्त. हारी पुण्यात्मा स्यात्सत्कियो ब्रह्मचारी ॥' इति । विधानाचारविशेषान् उपचरद्धिः सेव. मानः कुर्वद्भिवा । उत्प्रेक्ष्यवे-उधरतिशयेन। मूलादित्यर्थः। अन्तरित्यव्ययम् । मध्य- .

·७५० काव्यमाला। स्थायुकानामन्तरमाणामित्यर्थः । वैरिणां शत्रुभूतानां परमप्रत्यर्थिनामनर्धकारित्वात् । क्रोधमानमायालोभरागद्वेषरूपाणा पड्वर्ग पण्णां वर्ग देहिनां महादु.खदायित्वात्सर्वेषा- मपि सादृश्यम् । 'वर्गस्तु सदृशाम्' इति हैमीवचनात् । विदलयितुमिव । नगरनिगमदुर्गनामसारामसीमा- गहनगुरुगिरीन्द्रांल्लङ्घमानः क्रमेण । किममृतकमलायाः केलिशैलं क्षमायां श्रमणधरणिशक्रः सिद्धिशैलं ददर्श ॥ ३ ॥ श्रमणानां तपखिना मध्ये धरणिशको राजा । धरपिशब्दो दीपों हखोऽप्यस्ति । पूर्व लिखितोऽस्ति प्रन्थोकेन । सूरिराजः सिद्धिशैलं शत्रुजयगिरिं ददर्श पश्यति स्म। उत्प्रेक्ष्यते-क्षमायो भूमौ अमृतं मुक्तिः सेव कमला लक्ष्मीः तस्याः केलिशैलं क्रीडा- करणार्थ पर्वतमिव । अत्र सिद्धिश्रीः खैरै रमते । सूरिः किं कुर्वाणः । क्रमेण विहार- परिपाट्या नगराणि महापुरागि देशेषु मुख्यपुराणि रागवानीरूपाणि वा, निगमा नगर- स्थानविशेपा वृहद्वणिवस्थानकानि वा, दुर्गा दुःखेन गम्यन्ते अध्यास्यन्ते इति दुर्गाः कोहाः विषमस्थानानि वा, प्रामा अल्पचातुर्याणि लघुपुरामि संनिवेशा वा, सहारामः कृत्रिमवनरुद्यानरुपवनैर्वा वर्तन्ते यास्तादृश्यः सीमा पुरवाएपरिसरभूमयो नगर्यो वि. भागकृद्धवो वा, गहनानि शैलसमीपविषमप्रदेशागतवनानि संकीर्णानेकपादपपटलशाखा- विशेषा प्रविष्टार्ककिरणदुःसंचारकान्तारा वा, गुरवोऽतितुङ्गङ्गा गिरीन्द्राः महाशैलाता- सामानः अविकामन् ॥ अथ सिद्धिर्शलं विशिनष्टि- नयनपुटनिपेयामाश्रयन्काययष्टीं किमु सुकृतसमूहो भारतक्षेत्रभाजाम् । निखिलविषयभूपामोषिसौराष्ट्रलक्ष्म्या यदवनिधरदम्भाच्चारुचूडामणि ॥ ४ ॥ उत्प्रेक्ष्यते यदवनिधरदम्भावस्य श्रीशचॅजयशैलस्य व्याजाद्भारतं नाम जम्बूद्वी- पमध्यभागस्थमन्दरगिरिदक्षिणदिक्प्रान्तविभागवतिलवणाम्भोधिसंनिधिवति च क्षेत्रं वर्षे भजन्ते जन्मना प्रयन्ते इति भरतक्षेत्रोत्पन्नानां नराणामित्यर्थः । सुकृतसमूहः किमु पुण्यराशिरिव । किंभूतः मुकृतसमूहः । नयनानि भविकलोकलोचनानि एव पुटाः पर्णभाजनानि तेनिरन्तरं पेयां पातुं सादरमवलोकयितुं योग्यां काययष्टी तनुलताम् । "स्याहोर्भूयः कणसमुचितः काययष्टीनिकायः' इति नैपधे । आश्रयन् विभ्रत् वा । अथ या निसिलाः समस्ता ये विषया देशाः । 'विषयस्तूपवर्तनम् । देशो जनपदो नीवृत्' इति हैम्याम् । तेषां भूपां शोमां मुष्णात्यपहरतीत्येवंशील: सौराष्ट्रनामा देशः शत्रुजय- .

·१५ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ७५१ यात्रासमागतभरतचक्रवर्तिप्रदत्तापरनामधेयो देवदेश इति तस्य लक्ष्म्याः श्रियः यद्वि- मलौलच्छलाच्चारुः सर्वालंकारेभ्यो विशेपभूतचूडामणिः शिर शिखामणिरिव ।। अमितरजतरलस्वर्णशृङ्गैरसंख्या- निमिपशिखरिखण्डैः स्वःसदा सद्मभिश्च । त्रिजगदुपरिभूमीलम्भना येन मेरु- विजित इव बभूव बीडयानक्षिलक्ष्यः ॥ ५ ॥ येन शत्रुजयगिरिणा विजितः पराभूतः सन् । उत्प्रेक्ष्यते--मेरुः सुवर्णाचलो व्री- डया लजया कृत्वा न अक्ष्णोर्नयनयोलक्ष्यो निरीक्षितुं योग्योऽनक्षिलक्ष्योऽदृश्यो बभूव जायते स्म । क इव । येन । किभूतेन । त्रिजगतां त्रयाणां पातालभूमिवर्गलक्षणानां भुवनानामुपरिभूमी लोकाग्रवर्तिस्थानं मुक्तिलक्षणं लम्भयति प्रापयति इत्येवंशीलस्तेन । "सर्वेषामपि शैलानामुन्नतो विमलाचलः । यदारोहेण लोकाग्र प्राप्यते यालकैरपि ।' इति पूर्वाचार्यस्तुतिवचनात् । विजितः। कैः कृत्वा । न मीयन्ते प्रमाणीफ्रियन्ते खबुद्धया वि. दग्धैरपीत्यमितानि । गणनातीतानीत्यर्थः । रजतानां रूप्यरत्नानां विविधमणीनां.ख. माना काचनानां शृङ्गाणि शिखराणि तैः । पुनर्न विद्यते संख्या गणना मानं येषां तान्य- संख्यानि अनिमिषाणां देवानां शिखरिणां वृक्षाणां खण्डानि काननानि तैः । “स्यात्ख. ण्डं काननं वनम्' इति हेम्याम् । पुनः स्वःसदा सुराणां समभिर्नगरेमन्दिरैश्च । 'गी. त्रिदिवमूर्धलोकः मुरालयः' इति हैम्याम् । मेरस्तु स्वप्रमाणोचप्रदेशे प्रापयति नोप- रितनविभागे। तथा मितान्येव शृङ्गाणि बिभर्ति तान्यपि रत्नानामेव रत्नसानुत्वात् । तथा भदसालनन्दनसीमनसपाडुकनामानि चत्वार्येव वनानि पत्ते । तथा एकमेव मुरगृह कलयति । यदुक्तम्-'दिवमकादमराद्विरागताम्' इति नैषधे । अधः शQजयाद्रिणा स्वाभ्यधिकवैमवेन मेनिर्जितस्तद्युतमेव ॥ शिखरिमणिविनिर्यज्योतिरुज्जृम्भमाणा- अनविपिनविनीले व्योमि यस्यात्रभासे । अतुलचटुलभावं स्वं परित्यज्य नित्यं तडिदिव निवसन्ती वल्लभाम्भोधराङ्के ॥६॥ उज्जृम्भमाणा पुष्पपल्लवादिभिर्विकसितभावं भजन्ते येऽञ्जना: अअननामानो वृक्षवि. शेषाः । 'केचित्प्रभञ्जना इव पापर्धिकजनाः खण्डिताजनाधरप्रवालाः' इति चम्पूकथा- याम् । “अजना सुन्दरी परनी अञ्जनद्रुमश्च । अधरोष्टपल्लवः अधस्तनकिसलयं च' इति तगृत्तिः । वेषां विपिनानि तद्विनीले अतिझ्यामले ब्योनि नमस्खले यस्य शझुंजयादेः शिसराणामुत्तुग ट्वाणां मणिभ्यो रक्तपीतरत्नेभ्यो विनियनिःसरद्दशदिगणानि व्याप्नुव- ज्योतिः कान्तिरावमासे शोभते स्म। उत्प्रेक्ष्यते--स्वमात्मीयमतुलमविशयितमतिघनं ·७५२ काव्यमाला। चटुलभावं चापलं परित्यज्य विहाय बालभस्य खभर्तुः अम्भोधरस्य प्रापेण्यपयोदस्य अड़े उत्सहे । 'चिरविलसनारिखनविद्युत्कलनः' इति मेघदूतकाव्यम् । विद्युतो मेधकल- त्रत्वमुक्तम् । तथा 'प्रिये मदुत्सहविभूषणं भव' इति नैषधे । वल्लभाया वल्लभस्य कोडे उपवेशनं दृश्यते । निवसन्ती वालन्येन वितिष्ठमाना तडिद्विद्युदिव ।। क्वचिदपि कलधौतमस्थसंस्थानगाहि- प्रवदविरलाम्मोनिझरस्फारधारा । तुहिनशिखरिशृङ्गोत्सङ्गरङ्गत्प्रवाह- धुसदधिपनदीवाद्वैतशोमां वभार ॥ ७ ॥ कचिदपि शत्रुजयशैलस्य कुत्रापि स्थानके कलधौतस्य रजतस्य प्रस्थं शिखरं तदेव संस्थान सम्यगाश्रयस्तदवगाहन्ते अधितिष्ठन्तीत्येवंशीलाः, तथा प्रकर्षेण वहन्ति प्रस. पंन्ति, तथा अविरलानि अविच्छिन्नधाराधोरणानि अम्भांसि जलानि येषु तादृशानां निर्झराणां स्फारा अत्युदारा दृश्यमाना नयनानन्ददायिन्यो धारा महत्प्रमाणाधोनिष्पत- त्पयःप्रवाहाः अद्वतामसाधारणां शोभा वभार धत्ते स्म । केव । तुहिनशिखरिणो हि- माचलस्य हस्य शिखरस्य उत्सहे कोडे मध्ये वा रहन्प्रसर्पन् प्रवाहो निरन्तरपयःपूरो यस्यास्तादृशी । दिवि सीदन्त्यवतिष्ठन्ते इति युसदो देवास्तेषामधिपः पुरंदरस्तस्य नदी सरिद्ङ्गेय । यथा देवनदी तथा देवेन्द्रस्यापि नदी । यदुक्तम्-'सुरेन्द्रतटिनीतीरेषु सिद्धाहनाः' इति भोजप्रबन्धे ॥ जलधिभवनजम्भारातिसारङ्गचक्षु- दिगवनिधरमूर्धालम्बिबिम्बौ दिनादौ । रजतकनकराजत्कर्णपूराविवैत- द्विमलगिरिरमायाः पुष्पदन्तौ विभातः ॥ ८ ॥ जलधी सागरे भवनं गृहं यस्य स वरुणः । 'वरुणस्त्वर्णवमन्दिरप्रचेताः' इति है- म्याम् । जम्भस्य दानवविशेषस्य भरातिः शत्रुरिन्द्रस्तयोः सारङ्गचक्षुपी प्रिये तादृश्यो दिशी प्रतीचीप्राच्यो । 'वरुणगृहिणीमाशामासादयन्तममुं रुची-" तथा "निजमुख• मितः स्मेरं धत्ते हरेमहिषी हरित्' इति पदद्वयमपि नैपधे । तयोर्दिशोरवनिधरौ प. चंती अस्ताचलोदयाद्री तयोर्मूर्धानी मलकशिखरे आलम्बेते आश्रयेते तादृशौ बिम्वी मण्डलौ ययोस्तादृशी पुष्पदन्ती शशिभास्करौ । 'पुष्पदन्तौ पुष्पवन्तावेकोच्या शशि- भास्करौ' इति हैम्याम् । दिनादौ पूर्णिमादिके वापि प्रातःकाले विभातः । उत्प्रेक्ष्यते-- एतस्य विमलगिरेः शचुंजयारे रमायाः लक्ष्म्याः रजतेन रूप्येण तथा कनकेन काञ्चनेन कृत्वा राजन्ती रूप्यखर्णनिर्माणेन शोभमानी दीप्यमानी कर्णपूरी श्रवणौ पूर्यते आभ्यानिति कुण्डले इव ॥

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् ।
निखिलभुवनभारोद्धारनिर्वेदभाजा
भुजगपरिवूढेनानेकविज्ञप्तिकाभिः ।
भरभरणधुरीणोऽशेपनीरेशनेमेः
किमयमिह महीध्रः कारितो विश्वका ॥ ९ ॥
भुजगानां नागानों परियुद्धन खामिना शेषनागेन अनेकाभिर्विविधप्रकाराभिर्विज्ञप्ति
कामिरश्चलप्रसारेण दीनतादर्शनमुखामुलीप्रेक्षणचटुभाषणप्रमुखविज्ञपनः कृत्वा । उत्प्रे-
क्ष्यते-विश्वकत्री जगन्निष्पादकैन धात्रा पार्श्वे इह जगति पृथिव्या अयं महीधः एप
शत्रुजयादिः । किं कारितः । निर्मापित इच । किंभूतेन । निखिलस्य समग्रस्य भुवनस्य
भूलोकस्य भारो वीवधस्तस्योद्धारेणोद्वहनेन कृत्वा निर्वेद मनति विषादं खेदं वा भजतीति .
तेन । अयं किंभूतः । अशेषायाः समस्ताया नीराणां जलानामीशः खामी समुद्रः ।
'स्रोतोवानंदीशः सरस्वान्' इति हैम्याम् । नेमिश्चक्रधारावद्यस्याः परिधीभूतो यस्या-
स्तादृश्याश्चतुरर्णवपर्यन्तपृथिव्या भरस्य भरणे धारणे । 'भृम् धारणपोषणयोः' इत्यस्य
प्रयोगः । धुरीणी धुर्यो धौरेयः ॥
सुरपथपथिकैतत्प्रस्थसंस्थानभोगाः
शशभृदपरभागं प्रेक्ष्य साक्षान्निरकम् ।
किमयमिदमुपास्ते नित्यमभ्येत्य कुर्व-
नजनि विगतलक्ष्मेत्यन्तरध्याहरन्ति ॥ १० ॥
सुरपथस्याकाशस्य पथिकेषु पान्थेषु । अभ्रंकपेध्वित्यर्थ: । एतस्य शझुंजयादेः प्रस्थेषु
संतिष्ठन्ते इति संस्थाः । विचन्तः । तिष्ठन्तीत्यर्थः । नभस्थाकाशे गच्छन्तीति
नभोगाः सिद्धगन्धर्वविद्याधरसुराः अन्तश्चित्तमध्ये इत्यमुना प्रकारेणाध्याहरन्ति
विचारयन्ति । कि कृत्वा । निर्गतोऽङ्कः कलको यस्मात्स निरस्त लाञ्छनरहितं
शशभृतश्चन्द्रस्यापरभागं यस्मिन्नघखने भागे लाञ्छनं लक्ष्यते तस्मादन्यम् । उपरित-
नभागमित्यर्थः । साक्षात्मत्यक्षेण प्रेक्ष्य व्यालोक्य । एतावता चन्द्रलोकादप्युच्चतमानि
महाणि तेधूपविष्टा नभोगाश्चन्द्रस्योपरितनं भाग दृशा व्यालोक्य वितर्कयन्ति । इति
किम् । यदयं चन्द्रो नित्यं सदा अभ्येयात्रायत्य इदमुपाले श्रीशधुंजयादेः सेवां कुर्वन्
सन् । उत्प्रेक्ष्यते-बिगतं यात लक्ष्म लाञ्छनं यस्य तादृशः किमननि संजात इव ॥
भुजगभवनमध्यं व्याप्नुवन्स्थूलमूल-
दिवमपि शिखरैः खै धनेनापि भूमीम् ।
इति विमलमहीभृद्भूर्भुवःस्वखया यो
हरिरिव निजपादैः स्वात्मनाक्रम्य तस्यौ ॥ ११ ॥

·७५४ काव्यमाला। यो विमलनामा महीभृत् शं→जयाचलः खात्मना निजखरूपेण कृत्वा भूर्भुवःसवयीं पातालभूमण्डलस्वर्गलोकनिकमाक्रम्याभिव्याप्य तस्थौ स्थितवानास्ते।क इव । हरिरिव । यथा नारायणो निजैः खकीयः त्रिभिः पादैः क्रमः कृत्वा त्रैलोक्यमाक्रम्य तिष्ठति स्म । वलिबन्धावसरे वामनरूपेण बले: सकाशाक्रमत्रिकमितां क्षिति याचितवान्, तस्मिन्व्य. तिकरे अतिमहदूपमाधाय क्रमत्रयेण विजगदाकान्तम् , तदा पलिबद्धा पाताले क्षिप्तः । तदंशो नैपधे यथा -'हरेर्यदक्रामि पदैककेन खं पदेवतुर्भिः क्रमणेऽपि तस्य नः । त्रपा हरीणामिति ननिताननैर्व्यवर्ति तैरर्धनभःकृतक्रमैः ॥' 'यत्स्वमाकाशं हरेरेककेन पदागिणा ममामि तस्य नभसश्चतुर्भिः पदैराक्रमणे नोऽस्माकं हरीणां नपा लजा इति नमितं नीचैः कृतमाननं यैस्तादृशैः । नामसादृश्यादुत्प्रेक्षा। हरिभिरश्वैरी न संपूर्णा नभसि गगने कृताः क्रमाः फला यैर्व्यवर्ति । नमःक्रमणादित्यर्थः । इति तद्वृत्तिः। यथै- केन क्रमेण खम्, तथा द्वितीयेन पदेन भूः, तृतीयेनाविणा पातालं चेति । अथ गिरे- राक्रमणं दर्शयति-यः किं कुर्वन् । स्थूलैरतिपुष्टैः पृथुलैर्वा मूलरधोभागवर्तिखप्रदेशः कृत्वा भुजगानो भवनं गृहं पातालं तस्य मध्यं पातालमूलम् । कैलाश इत्यभिधानत्वात् । अपि पुनर्दिवमाकाशं खगै वा खैरात्मीयैरभ्रंलिहैः शिखरैः शरैः अपि पुनर्भूघनेन ख- शरीरबाहुल्येन देहस्थील्येन पृथ्वीं व्याप्नुवन् ॥ बहलसलिलपूर्णातूर्णयानाधिकाभिः स्फुरति शिखरमालालम्बिकादम्बिनीभिः । विधुमणिरविदीपा तुमभ्यागतैर्यः किमभिलषितदायी सेव्यमानस्तमोभिः ॥ १२ ॥ यो विमलादिः शिखरमालां शृङ्गश्रेणीमालम्वन्ते समाश्रयन्ते इत्येवंशीलाभिः का. दम्बिनीभिर्घनघटाभिः कादम्बिनीमेघमालाभिर्वहलं नीरन्धं सर्वेष्वपि वर्दलेषु विद्यमा- नत्वेनातिघनं यत्सलिलं पानीय तेन पूर्णा निर्भरभृता अत एवातूणे मन्दसत्वरितं यानं गमनं यास योऽभ्रिका वदलानि यासु ताभिः । उत्प्रेक्ष्यते-अभिलपितानि नि- जमनःकामितानि ददातीत्येवंशीलो यः शैलो विधुश्चन्द्रो रविः सूर्यः मणयो रत्नानि कर्केतनादीनि प्रभंकरादिमानि वा दीपास्तान् जेतुमीत्वप्रतिपक्षान् पराभवितुं यदेते तमसामुच्छेदविधायिनस्ततस्तेषामभिभवनमुचितमेव । अभ्यागतैर्महात्मनः समीपे स- मेतस्तमोमिरन्धकारैरिव सेव्यमानः किमुपास्यमानः ।। जडिमशितिमवर्षायुष्कलोलस्वभावो- झुरसमिरविरोधोदन्वदभ्यर्थनाद्यम् । १. 'वायुः समीरसमिरौं' इति हमकोशाद्रस्वकारघटितसमिरशब्दः साधुः, ·१५ सर्गः हीरसौभाग्यम् । निजमखिलमसात हातुमब्दैः समेत्या- निशनिवसनदम्भात्कि तपस्तप्यतेऽस्मिन् ॥ १३ ॥ अब्दै धैः समेल अनागत्य अनिशं निरन्तरं यन्निवसनं निवासः स्थितिकरणम् । वर्षानन्तरं हि वारिदाः क्वापि गिरौ वसन्तीति कविसमयः । तस्य दम्भारकपटात् । उत्प्रेक्ष्यते-अस्मिन् शत्रुजये तप उपवसनादि तप्यते किं क्रियत इव । किं कर्तुम् । निजमात्मीयमखिलं समस्तमप्यसात दुःखं हातुम् । 'मोहाक् त्यागे' इत्यस्य प्रयोगः । त्यक्तम् । किंभूतमसातम् । जडिमानं जाध्यमज्ञानं डलयोरक्या जलमयता जटा- शयताम्, तथा शितिमानं निन्धकृष्णभावम्, तया वर्षायुष्कं वर्षाकाले यावजीवितव्य- ताम् । 'शरद्धनात्ययः' इति वचनात् । तथा लोलखमावतामस्थिरस्वं चश्चलाशयत्वम् । यदुक्तम्-क्षारोवारिनिधिः कलङ्ककलुपश्चन्द्रो रविस्तापकृत्पर्जन्यचपलाशयः खयमिहा- दृश्यः सुवर्णावलः । काष्टं कल्पतरुपत्सुरमणिः स्वर्धामधेनुः पशु:- स्केन साम्यं सताम् ॥' इति लोकोकेः । तथा उद्भुरा उत्कटा प्रवला ये समिराः पद- नास्तैः सह विरोधो चैरम् । यदुकम्-'सजन सावन मेहज्यूं उन्नहिए गहगह । पिशु- नपचनभइसंचरे मारिकिएदहवा ॥' इति । पुनरप्युक्तम्-'विलपति कृपा सारगोऽयं स्वमुन्नतिमानहो जलमपि च ते संयोगोऽयं कथंचिदुपस्थितः । उपकृतिकृते प्रहं चेतः कुरुष्व यदप्रतो भ्रमति पवनः कस्त्वं कोऽयं क ते जलबिन्दवः ॥' तथा 'अहह"समीरण दारुण किमिदमाचरितं चरितं त्वया । यदिह चातकचञ्चपुटोदरे पतति वारि तदेव निवारितम् ।।' इत्यपि सूक्तोः। समुद्रात्सकाशादभ्यर्थना प्रतिवर्षपानीययाच्मा परमा. दभ्यर्थदानम् । यदुकम्-'अब्दैर्वारिजिघृक्षयार्णवगतैः साकं व्रजन्ती मुहुः' इति खण्डप्रशस्ती । तथा मेघा हि समुद्रात्सलिलं याचित्वा भूमण्डले वर्षन्तीति जनश्रुतिः । एते प्रकारा आया: प्रथमा यत्र तत् ॥ त्रिदिवसदनमार्गोत्सरिङ्गचरङ्गै- मणिचितचयचञ्चद्रोचिषां संचयैर्यः । धुनिशमिह निजाङ्कस्थायुकानां चिकीर्षुः किमु शरणधुरीणः शाश्वतं सुप्रभातम् ॥ १४ ॥ यः शचुंजयाद्रिमणिमिरामङ्करप्रभङ्करादिरनश्चितो व्याप्तो रमनिर्मितो यथयो वरः प्राकारस्तस्य चश्चतां दीप्यमानानां रोचिषां कान्तीनां संचय: संदोहैः कृत्वा उत्प्रेक्ष्यवे- इह विश्वे दुनिशं नित्यं निजस्थात्मनः अङ्के उत्सङ्गै खसमीपे वा स्थायुकानां निवसन- शीलानां खापत्यानामिव मविकजनानां शाश्वतमनश्वरं सुप्रभातं शोमनालोक सिद्ध- शैलस्वाचिकीर्षुः कर्तुमिच्छुरिव । भूतैः संचयः । त्रिदिवे खर्गे सदनं गृहम् । अथ वा त्रिदिवं चौरेव सदनं येषां ते देवास्तेषां मार्गः पन्या आकाशस्तस्योत्सहे कोडे र.

·१५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
हारिद्रवर्णः । मघोनः किंभूतस्य । दशशतानि सहस्र नयनानि नेत्राणि यस्य । पुनः कि-
भूतस्य । अध्याश्रितः खकीयारोहण पृठे प्रतिष्ठा प्रापितः खःकरेणुरैरावणो येन ।
एतावता अभ्रमूवल्लभारुढः । पुनः किंभूतस्य । कलिता धृता कनकवत्वर्णस्येव कान्ति.
देहातिः शोभा वा येन । 'चम्पकोऽस्मिन्सपुष्पः' इति पाठे अस्मिन् शत्रुजये सपुष्पः
स्मेरत्प्रसूनपरिचितश्चम्पकद्रुमः ॥
अपि धृतसुरसिन्धु गरङ्गी सदुर्गः
सवृषमुपितकालः केकियानं दधानः ।
धृतशशधरचूडो नीरमुडीलकण्ठः
शिव इव धनयानो भाति मृत्युंजयादिः ॥ १७ ॥
आदिः शत्रुजयशैलः शिव ईश्वर इव भाति । किंभूतः । धृता कलिताः सुरा विवि-
धस्थानस्थातारोऽनेककपर्दियक्षप्रमुखा अधिष्ठातारो देवाः, तथा सिन्धवः शत्रुजया-
ऐन्दी-साभ्रमती-वाक्षी-प्रमुखाश्चतुर्दश महानद्यो येन शिवस्तु नितदेवनदीको गङ्गाध.
रत्वात् । पुनः किंभूतः। नागरगा वृक्षविशेपा 'नारङ्गा' इति लोके प्रसिद्धाः सन्त्यलिन्।
पक्षे नागेषु भुजंगमेयु विषये रङ्गः नेहोऽस्त्यस्येति । 'पाणी फणीन् भजति कङ्कणभूय-
मैशे सोऽयं मनोहरमणीरमणीयमुच्चैः । कोटीरवन्धनधनुर्गुणयोगपदृव्यापारपारगममुं
भज भूतभर्तुः ॥ इति नैषधे । पुनः किंभूतः। सह दुर्गेविषमस्थानकैः कोटेर्वा वर्तते यः।
पक्षे पार्वतीयुक्त: अर्धाहत्वात् । पुनः किंभूतः । सह वृषेण धर्मेण । 'पुष्यराशिः श्रिय-'
इत्यभिधानत्वात् । पक्षे पण वाहनबलीवर्देन यतेते यः । तथा मुफ्तिो निर्दलितः
कालः कलियमो वा अजरामरपददायकत्वात् । पक्षे कालनामा दैत्यो येन । पुनः किंभूतः।
के किनो मयूराणां यानमितस्ततो गमनम् । पक्षे खामिकार्तिकं च दधानः । पुनः किंभूतः।
धृतः, कलितः शशधरश्चन्द्रो यया तादृशी चूडा शिखरशिसा अभंकपत्वात् म.
स्खकोपरितनभागश्च येन । पुनः किभूतः । नीरमुचा मेघेन तद्वच नीलः कृष्णः कण्टः
कंधरा गलनालं यस्य । 'दधदम्धुदनीलकण्ठताम्' इति नैपथे राजगृहवर्णनम् । अम्यु-
देन मेघेन नीलः कण्ठः उपत्यकाभागो ग्रीवा चेति उपत्यकायाः कंधरेति प्रतिपादनम् ।
'यदनेककसौधकंधराहरिभिः कुक्षिगतीकृता इव' इसपि नेपथे। पुन: किभूतः । प-
नानां मेघानां यानानि गमनानि संचारा यत्र । पक्षे धनवाहन इत्यभिधानः। यानशब्दे-
न वाहनम् । पुन: किंभूतः । मृत्युं मरणं यमं जयतीति मृत्युंजयो जन्मजरामरणाप-
हारक: सिद्धिदातृत्वात् । पक्षे मृत्युंजयो नाना ॥
स्वकशिखरशिखाङ्कस्थायुकान्स्वैकताना-
कमलमृदुलदेहांस्तापितांस्तापनेन ।
मुखयितुमिव शैत्यैः सिद्धशैलोऽङ्गमाजो
बहलजलमुनोचैरातपत्रं तनोति ॥ १८ ॥

·काव्यमाला। गन्तः प्रसर्पन्तः तरङ्गाः प्रसारा येषां तेः । यः किंभूतः । शरणे खसमीपागतरक्षणे धुरीणो बलवान् वत्सलः आश्रितपालकः शरणागतवापञ्जरो वा ॥ घनलसदुपकण्ठा रुक्मरुप्यद्विभागा पतदुपरिझराम्भा भाति कुन्नापि भित्तिः। तनुरिव पुरदस्योः स्यूतशैलाङ्गजाङ्गा श्रितशितिगलनाला स्वःस्रवन्तीं श्रयन्ती॥१५॥ यन शत्रुजयादी कुत्रापि कस्मिंश्चित्प्रदेशे कौतुकाकलितशिल्पिकल्पिता भित्तिः कुड्य भाति दीप्यते राजते वा । किंभूता। धनेन मेघेन कृत्वा। गिरौ वर्षन्ति माधवाः' इति वचनात् । लसत् शोभमानमुपकण्ठं कण्ठस्य समीपमुपकण्ठं समीपं वा यस्याः । पुनः किंभूता । रुक्मं खर्ण रूप्य रजतं तयोः पूर्वापरी भागावंशप्रदेशो यस्याः । एकसिन् भागे स्वर्णेन, अपरस्मिन् भागे च रजतेन घटिता इत्यर्थः । पतन्निर्माणवि. शेषादागच्छदुपरि शिरःप्रदेशे झरस्य शिखरनिर्झरस्य अम्भः पानीयं यस्याः । केव 'भाति । तनुरिव । यथा पुरदस्योरीश्वरस्य तनुः वपुर्यष्टी शोभते । किंभूता । धनवन्मेष इव नीलत्वाल्लसत्कण्ठस्य समीपं यस्याः । पुनः किंभूता । स्यूतं प्रोत्तम् अर्धाङ्गीकरणार शैलस्य हिमाद्रेरगजायाः पार्वत्या भई शरीरं यस्याम् । शंकरः श्वेतवर्णः, पार्वती तु कन- ककेतकी पीतवर्णा । पुनः किंभूता । श्रितं शिति श्यामवर्णे गलनालं कण्ठपीठं यया । पुनः किं कुर्वन्ती । खःसवन्ती गगनगङ्गां धयन्ती शिरसि सिद्धधुनी दधती ॥ स्फटिकघटितलोत्सङ्गसङ्गी तरङ्गी- भवदलिकुलशाली चम्पकः पुप्पपीतः । दशशतनयनस्याध्याश्रितस्वःकरणोः कलितकनककान्तः कान्तिमादान्मघोनः ॥ १६ ॥ यत्र श@जये कवन प्रदेशे चम्पको हेमपुष्पकः मघोनः पुरंदरस्य कान्ति शोभा. मादाजग्राह । शक्रसदृशः संजायते स्मेत्यर्थः । 'कान्तियुतिभूषेच्छासु' इत्यनेकार्थः । किंभूतश्चम्पकः । स्फटिकैः श्वेतरत्नदिने निष्पादितमर्थाद्विरश्चिना विरचितं यच्छृङ्गं शि- खरं तस्योत्सहः फोहो मध्यं तन्त्र सङ्गोऽस्यास्तीति स्फटिककूटोपरिप्ररूढः । पुनः किं. भूतः। तरङ्गीभवद्भिः अनेकवेणीबन्यागमनात्कलोललीला कल्यद्भिरमन्दमकरन्दाखादो- न्मदिष्णुभावं विनिरलिशा भ्रमराणां कुलैङ्घन्दैः शालते शोभते, इत्येवंशीलः । यद्यपि च लोकोक्त्या 'वहिरइनपुण्यो गीतममरचंपइनवहो । सोलकलासंपुनचन्दर्भ धलइ न दिलो ॥ इत्यादि श्रूयते । तथापि विचिन्वती पान्थपतगहिंसनैरपुण्यकर्माण्यलि- कनलच्छलात् । व्यलोकयञ्चम्पककोरकावलीः स शम्बरारेबलिदीपका इव' इति नेप- धोक्त्या चम्पकेऽपि भृहागमनसंभवो दृश्यते । पुनः किंभूतः । पुष्पविकसकमुमैः पीतो

·१५ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
७५७
हारिद्रवर्णः । मघोनः किंभूतस्य । दशशतानि सहस्र नयनानि नेत्राणि यस्य । पुनः कि.
भूतस्य । अध्याधितः खकीयारोहेण पृष्ठ प्रतिष्ठा प्रापितः स्वःकरेणुरैरावणो येन ।
एतावता अभ्रमूवल्लभारूढः । पुन: किभूतस्य । कलिता धृता कनकवत्वर्णस्येव कान्ति.
देहातिः शोभा वा येन । 'चम्पकोऽस्मिन्सपुष्पः' इति पाठे अस्मिन् शत्रुजये सपुष्पः
स्मेरत्प्रसूनपरिचितश्चम्पकदुमः ॥
अपि धृतसुरसिन्धु गरङ्गी सदुर्गः
सवृषमुपितकालः केकियानं दधानः ।
धृतशशधरचूडो नीरमुङ्गीलकण्ठः
शिव इव धनयानो भाति मृत्युंजयाद्रिः ॥ १७ ॥
अद्रिः शत्रुजयशैलः शिव ईश्वर इव भाति । किंभूतः । धृता कलिताः सुरा विवि-
धस्थानस्थातारोऽनेककपर्दियक्षप्रमुखा अधिष्ठातारो देवाः, तथा सिन्धवः शत्रुजया-
ऐन्द्री-साभ्रमती-मानी-प्रमुखाश्चतुर्दश महानद्यो येन । शिवस्तु वितदेवनदीको गङ्गाध-
रत्वात् । पुनः किंभूत: । नागरा वृक्षविशेपा 'नारगा' इति लोके प्रसिद्धाः सन्यस्मिन् ।
पक्षे नागेयु भुजंगमेषु विषये रङ्गः स्नेहोऽस्त्यस्येति । 'पाणी फणीन् भजति कङ्कणभूय-
मैशे सोऽयं मनोहरमणीरमणीयमुच्चैः । कोटीरवन्धनधनुर्गुणयोगपट्टव्यापारपारगम
भग भूतभर्तुः ॥' इति नैषधे । पुनः किंभूतः। सह दुर्गविषमस्थानकैः कोटेर्वा वर्तवे यः।
पक्षे पार्वतीयुक्त: अर्धाङ्गत्वात् । पुनः किंभूतः । सह वृषेण धर्मेश । 'पुण्यराशिः थिय-'
इत्यभिधानत्वात् । पक्षे पभेण वाहनवलीवर्देन वर्तते यः । तथा मुषितो निर्दलितः
कालः कलियमो वा अजरामरपददायकत्वात् । पक्षे कालनामा दैलो येन । पुनः किंभूतः।
केकिनों मयूराणां यानमितस्ततो गमनम् । पक्षे स्वामिकार्तिकं च दधानः । पुनः किंभूतः।
धृतः, कलितः शशधरचन्द्रो यया तादृशी चूडा शिखरशिखा अभ्रंकपत्वात् म.
स्त्रकोपरितनभागश्च येन । पुनः किभूतः । नीरमुचा मेघेन तद्वच नीलः कृष्णः कण्टः
कंधरा गलनालं यस्य । 'दधदम्बुदनीलकण्ठताम्' इति नेपधे राजगृहवर्णनम् । अम्बु-
देन मेघेन नीलः कण्ठः उपत्यकामागो ग्रीवा चेति उपत्यकायाः कवरेति प्रतिपादनम् ।
'यदने ककसाधकंधराहरिभिः कुक्षिगतीकृता इव' इत्यपि नैपधे । पुन: किंभूतः । घ.
नानां मेधानां यानानि गमनानि संचारा यत्र । पक्षे घनवाहन इत्यभिधानः। यानशब्दे.
न वाहनम् । पुनः किभूतः । मृत्युं मरणं यमं जयतीति मृत्युंजयो जन्मजरामरणाप-
हारक: सिद्धिदातृत्वात् । पक्षे मृत्युंजयो नाना ।
स्वकशिखरशिखाङ्कस्थायुकान्स्वैकताना-
न्कमलमृदुलदेहांस्तापितांस्तापनेन ।
सुखयितुमिव शैत्यैः सिद्धशैलोऽङ्गमाजो
बहलजलमुचोचैरातपत्रं तनोति ॥ १८ ॥

·काव्यमाला। सिद्धशैल: शगुंजयाद्रिर्बहलेन नीरन्ध्रेण सान्द्रेण जलमुचा नीरदेन कृत्वा । उत्प्रे. क्ष्यते-अङ्गभाजो यात्रिकजनान् शैत्यैः शीतलताभिः सुखयितुं सुखीकर्तुं शीतलान्वि. धातुमिवातपत्रं मायूरपिच्छच्छत्रं तनोति विस्तारयति । शिरसि धत्ते इत्यर्थः । किंभू. तानङ्गभाजः । खकान्यात्मीयानि शिखराणि शृङ्गाणि तेपां शिखानामप्राणामझे उत्यो स्थायुकान संस्थायिनः उपविशनशीलान् । पुनः किंभूतान् । खस्सिन्नात्मनि विषये एकतानानेकाग्रचित्तान् । पुन किंभूतान् । कमलवन्मृदुलः सुकुमारो. देहः शरीरे ये. पाम् । पुनः किंभूतान् । तापनेन सूर्येण तापितान् संतप्तीकृतकायान् ॥ स्वभवविभवभूमा लम्भितेनाभिभूति त्रिदशशिखरिमुख्याशेषशैलबजेन । किमु विमलगिरीन्दो रूप्यरलार्जुनागा निजनिजशिखरौघाः प्रापिताः प्रामृतत्वम् ॥ १९ ॥ निदशशिखरी मेरुर्मुख्यः प्रकृष्टो येषु तादृशा भशेपाः समस्ता ये शैलाः पर्वतास्वेषां व्रजेन समूहेन विमलगिरीन्दोः श्रीशत्रुजयशैलशकस्य । उत्प्रेक्ष्यते-निजस्य शिखरौपाः शृङ्गगणाः । 'निजस्य तेजः शिखिनः परश्शताः' इति नेपधे । प्राभृतत्वमुपदाभावं प्रा. पिताः । ढौकिता इत्यर्थः । किंभूताः । रूप्यं रजतं रत्नानि मणयः अर्जुनं स्वर्ण तेपामझ शरीरं येषां ते । रजतरत्नहेममया इत्यर्थः । किंभूतेन । विदशशिखरिमुख्याशेपशैल- अजेन । खस्माद्विमलशैलात्मनो भव उत्पत्तिर्येपा तादृशानां विभवानां शोभासंपदा भूमा बाहुल्येन । अभिभूति पराभवं लम्भिवेन प्रापितेन ॥ विमलशिखरिकुण्डा वल्लरीः शैवलाना. भुपरि बहलितानामुदहन्तो विभान्ति । प्रवसितदयितानां कामिनीनां कपोला इव लुलदलकाङ्काः पाण्डिमानं दधानाः ॥ २० ॥ विमलशिखरिण: श्रीशāजयगिरेः कुण्डा जलस्थानानि विभान्ति शोभन्ते । कि कुर्वन्तः । उपरि स्वसलिलोर्षमागे वहलितानां निच्छिद्रीभूतानां सान्द्राणां शेवलानां शेवालाना वल्लरीमारीः । 'मञ्जरी वल्लरीच सा' इति हैम्याम् । उद्वहन्तो धारयन्तः ।फे इन । कपोला इव । यथा प्रचसिताः पथिकीभूताः परदेशं प्राप्ता वा दयिता भर्तारी यासा ताशीनां कामिनीनां विरहविधुरवधूनां कपोला: गण्डा गाला राजन्ते। किंभूताः। तुलन्तः पतिमता प्रततया प्रियप्रवासवासरादारभ्य अबद्धत्वादुपरि पतन्तो गण्डस्थले मिलन्तः अलकाः फेशा भद्दे उत्सहे येपाम् । पुनः कि कुर्वाणा: । पाण्डिमानं पाण्डुरमा दधानाः । विरहे हि प्रायः पतिमतानां कपोला धवलीभवन्ति । यदुकं नैषधे-'विर- हपाण्डकपोलतः विधुः' इति । - ·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विविधनयचिरनायनदत्तात्मरलै- निखिलमपि निहत्याकिंचनत्वं जनानाम् । मणिशिखरिणमदिर्दीनवाकारिणं यो बहु तृणमिव चक्रे किंपचानं वदान्यः ॥ २१ ॥ अदिः श्रीश→जयपर्वतः मगिशिखरिणं रोहणाचलम् । 'श्रेणीवर्जनदुर्यशोनिविशित- भीडस्तु रत्नाचलः' इति नैपधे । तथा 'ये रत्नाचलवासिनो हि मनुजास्तेषां न रलो. घमः" इति सूक्ते । यथा रंलाचलस्तथा मणिशिखरी । तं बहु धनं यथा स्यात्तथा तृणं तृणप्रायमकिंचित्करमिव चक्रे कृतवान् । किं कृत्वा । जनानां खाभितभविकलोकानां निखिलं समस्तमपि अकिंचनत्वं दरिद्रमावं निहत्य मूलादुच्छेद्य । कैः कृत्वा । विवि. धानि नानाप्रकाराणि 'वन-वैडूर्य-लोहिताक्ष-मसारगह-हंसगर्भ-पुलक-सौगन्धिक- ज्योतीश्वर-अञ्जन-अअनपुलक-जातरूप-सुभग-अङ्क-स्फटिक-कर्केतन-मरकत-प्रवा- ल-इन्द्रनील-चन्द्रप्रभ' इति सिद्धान्तोक्तानि, 'पद्मराग-गरुमेदार-राजप-चन्द्र- कान्त-सूर्यकान्त-माणिक्याद्यानि नवानि नवीनोत्पन्नानि चिरत्नानि चिरकालोडू- तानि । 'चिरलरलाचितमश्चितं चिरात्' इति नैपधे । 'चिरत्नानि चिरकालजातानि इति तदृत्तिः । अयत्नदत्तानि प्रयास विनय प्रकटस्थितत्वेन खननाापक्रममन्तरेण वि. पाणितानि यान्यात्मनः खस्य खस्मिन्नुत्पन्नत्वेन निजस्यैव रत्नानि माणिक्यानि तेः । भदिः किंभूतः । वदान्यो दानशीलः । किंभूतं मणिशिखरिणम् । दीनां कृपणाम् । "कृपाश्रये यः कृपणे पतत्रिणि' इति नैषधे । 'कृपणे दीने' इति तद्वृत्तिः । 'कृपणः कदर्ये दीने च' इत्यनेकार्थः । हस्ताभ्यां भालमास्फाल्य हा तात हा मातः इति वाचं वाणी कारयतीत्येवंशीलम् । यदुक्तम्-'हा देवेति वचो विना न ददते वजाणि घाकराः' इति सूके । तया 'दैन्योक्त्या रोहणाद्रिः खरमुखरतरं पुष्करावर्तमेघाः' इति सोमसुन्दरसूरिकृतऋषभदेवस्तवे । तथा 'धिग्रोहणं गिरि दीनदारिद्यमणरोहणम् । दत्त हा देवमित्युक्ते रत्नान्यर्थिजनाय यः ॥ इति विक्रमादित्यादिमिरुके । अत एव पुनः किंभूतम् । किंपचानं कदर्यम् ॥ विदलितदलमालाशालिलीलातमाल: फनकशिखरसंस्थतच्छविच्छन्नवर्मा । मुररिपुरिव पीतस्फीतवासोपसानो विहगविभुविहारी यत्र शत्रुजयेऽभात् ।। २२ ॥ यत्र यस्मिन् श्रीशग्रंजयधात्रीधरे विदलिताभिर्विकसिताभिर्दलानां मरकतमणि- गणाच्छिन्नच्छविच्छायानां पत्राणां मालाभिः श्रेणीभिः शालते शोभते इत्येवंशीलो थो लीलातमाल: विद्याभृद्भिर्मानाडा()कृते रोपितस्तापिच्छतः । अथ वा खयमेव ·७६० काव्यमाला। कथंचिदुद्गतः विलासविधायकस्तमालद्रुमः अभावभी। किंभूतसमालः । कनकस्य का- धनरचिवे शिसरे गो संतिष्ठते इति कनकशिसरस्थः । पुनः किंभूतः । तस्य कनक- शिपरस्य छविज्योतिखया छनं व्याप्तं यम शरीरं यस्य । क हवामात् । मुररिपुरिव । यथा नारायणो भासदे । किंभूनः । पीतं हारिद्रवर्ण स्फीतं मनोशं चासो वनं वसानः परिदधानः । वस्ते इति पसानः । 'गुनिप्रायाणि वनाणि भूपणानि तव प्रभो । वसानव दधानय सत्कविद्वारि तिष्ठति ॥' इति भोजप्रबन्धे । पुनः किंभूतः। विहगाना पक्षिणां विभुः खामी गरुदस्वेन विहरति विचरतीत्येवंशीलः ॥ उपरिपरिसरद्भिः पद्मरागारमगर्भ- स्फटिकघटितशृङ्गबातजातांशुपूरैः । अपि नभसि भुवीव ब्रह्मभूभानुपुत्री- त्रिदशजलधिगानां यस्तनोतीव सङ्गम् ॥ २३ ॥ यः श्रीशमुजयशैलः भुवि पृथिव्यामिव नभसाकाशेऽपि प्रभूः सरखती, भानुपुत्री यमुना, त्रिदशजलधिगा गहा, तासां सह संगमनं मेलनम् । त्रिवेणीसहमित्यर्थः। तनोति करोतीव । केः कृत्वा। उपरि नभोगणे परिसरद्भिः परि समन्तात्प्रसरद्भिः पद्मरागा रक्त- मणयः, तथा अदमगर्भाः मरकतरत्नानि, तया स्फटिकाः श्वेतमाणिक्यानि तैः कृत्वा । 'रनं वसुमतीमाणिक्यमपि' इति हैमीवृत्ती । घटितानां नाकिना शिल्पिना वा संक- ल्पितानां शृङ्गाणां शिखराणां प्राताद्वृन्दाजाताः प्रकटीभूता येऽशुपूराः किरणगणास्तैः कृत्वा । पद्मरागरुचिभिर्विरञ्चिसुता सरखती हि कविसमये किंचिदरुणा वर्ण्यते । रुधि- रप्रवाहस्य स्वस्या उपमानत्वेन मरकतमणिकान्तिभिर्यमुना तस्याः श्यामवर्णत्वेन स्फ. टिकरमज्योतिपा गङ्गा तस्या उज्ज्वलत्वेन । इति त्रिवेणीसंगमः ॥ कचिदपि मुचकुन्दोऽमन्दनिस्यन्दवृन्द- मितसुमविशदश्री राजतप्रस्थसंस्थः । समदसुरभिसूनोः पृष्ठयधिष्ठानभाजो भसितलसितमूर्तेः प्राप शंभोर्विभूषाम् ॥ २४ ॥ क्वचिदपि श्रीशजयस्य कुत्रापि प्रदेशे मुचकुन्दो मुचकुन्दनामा पुष्पजातियक्ष- विशेषः शंभोरीश्वरस्य विभूषां शोभां प्राप लेभे । किंभूतः । अमन्दा अतिप्रचुरा ये नि. सन्दास्तेषां वृन्दानि पटलानि येषु तादृशानि मितानि विकसितानि सुमानि पुष्पाणि तैः विशदा उज्ज्वला श्रीः शोभा यस्य सः । पुनः किभूतः । राजते रूप्यसंवन्धिनि प्रस्थे शिखरे संतिष्टते इति संस्थः । शंभोः किंभूतस्य । समदो मदमेदुरो यः सुरभि. सूनुः अर्जुनीनन्दनो वृपमस्तस्य पृष्ठे 'पुंठि' इति लोके प्रसिद्धा तत्राधिष्ठानमात्रयं भ.

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७६१ जते । पृष्टे चढितः। पुनः किंभूतः । भसितर्भस्मभिलंसिता मनोज्ञीभूता मूर्तिर्यस्य । यस्योडूनशालिनः ।। अनणिममणिमालाशालिनी यस्य सिन्धुः प्रतिफलितविवस्खद्दीप्तिदुःप्रेक्षणीया । सुकृतभरितजन्तोर्गर्भमन्तर्वहन्ती युवतिमनुकरोति मेरदम्भोरुहास्या ॥ २५॥ यस्य श्रीशचुंजयस्य सिन्धुः काचित्तरङ्गिणी युवति तरुणीमनुकरोति । युवतीसदृशी भवतीत्यर्थः । किंभूता सिन्धुः । न विद्यते मूल्यापेक्षया महिम्ना वा अणिमा लधिमा अस्पत्वं येषु एतावता बहुमूल्यानामप्रतिमप्रभाप्रभाववतां च मशीनो रनानां मालाभिः श्रेणीभिः शालते शोभते इत्येवंशीला । गिरिनदीपु मणिसद्भावः किरातार्जुनकाव्ये कथितोऽस्ति । किभूता । प्रतिफलितः अन्तर्जलं प्रतिविम्बितो यो विवखान् सूर्यः तस्य दीया कान्त्या दुःखेन प्रेक्षितुं योग्या द्रष्टुमही । किंभूतां युवतीम् । सुकृतेन प्राचीनजन्माचीर्णेन पुण्येन भरितस्योपचितस्य पूर्णस्य जन्तोजीवस्य गर्ने दोहदलक्ष. णमन्तः कुक्षी वहन्तीं धारयन्तीम् । पुनः किंभूता । स्मेरद्विनिधदम्भोरुहं कमल तद्रूपं विकसितसरोजवद्वा आस्यं मुखं यस्याः । 'स्मेरदम्भोजखण्डाभिः' इति पाण्डव- चरित्रे । तथा युवत्सपि पुण्यप्राग्वद्गर्भानुभावाहुःप्रेक्षणीया । यथा 'धामैकधाम गङ्गाया इव भास्करं गर्भमन्तर्दधाना वा दुरालोकमभूद्रपुः' इति पाण्डवचरित्रे ॥ धूपभाजनगुणौघान्गायतः स्वकणस्या- नुगुणरणितवीणान्किनरेन्द्रागिरीन्द्रः । कचन विकचमोचाचारुपत्रैर्घवित्रै. रिव पवनविलोलैजियामास मन्ये ॥२६॥ गिरीन्द्रः शत्रुजयपर्वताधि कवन कस्सिमपि कदलीखदनलतामण्डपादी प्रदेशे किनरेन्द्रान्किपुरुषराजान् । उत्प्रेक्ष्यवे-अहमेवं मन्ये वा । पवनविलोलेातवेगान्दो.. लनचञ्चलीभूतैर्विकचानां विकसितानां मोचानां रम्भाद्रुमाणां चारुभिर्मनोहरः पौः म. हद्दलैवीजयामास निरन्तरगाढबहुलगीतिजनितश्रमापनोदाथै वीजयति स्मेव । करिव । पविभरिव । यथा मृगचर्मव्यजनैः कश्चित्पार्थिवादीन् प्रीष्मसमये स्वेदविन्दु कितका. धान् वीजयति । 'व्यजनं तालगन्तं घविनं मृगचर्मग' इति हेम्याम् । किंनरेन्द्रान् कि कुर्यतः । गृपमजिनस्य विमलाचलकमलाहारहारस्य युगादिदेवस्य गुणानामोपान् गणान् गायतो गीतिगोचरीकर्वतः । पुनः किंभूतान् । खकणस्य निजमधुरध्वनेरनु. गुणा भनुगतः सहशीभूतो गुगो निकमनरूपो यस्याः सा ताशी रमिता वादिता वीणा विधिका यैहान् ॥

·७६२ काव्यमाला। गलदमलमरन्दोन्मादिरोलम्बरावा- कुलकलदलमालोन्निद्रसान्द्रद्रुमौषः । रणरणकितचेता चेश्मनीचात्र तस्वी मुदिर इव रिरंसुर्विद्युतात्मीयपन्या ॥ २७ ॥ गलद्भिः सर्वनिवासवत्वेन समकालविकसितसकलकुसुमसमूहेभ्यो निःसरभिः अ- मलविशदैः सुखादुभिर्मरन्दैः कुसुमरसेरुन्मादिनां मकरन्दविन्दुपानोन्मत्तीभूताना रोलम्बानां मधुकराणां रावर्गुआरवेराकुला विहस्ता निर्झरभृताः शब्दायमानाः । तथा कलानां मनोज्ञानां दलानां पत्राणां मालाः श्रेणयो येपु तादृशास्त्रयोनिद्रा विकसिताः पल्लवपन्नपुष्पफलकलिताः जाता मत एव सान्द्राः स्नेहलच्छाया ये द्वमा वृक्षास्तेषामोघः समूहोऽत्र शत्रुजयाद्री तस्थौ स्थितिमातनुते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-मुदिरो मेघ इवागत्य स्थितवान् । कुत्रान कस्मिनिव । वेदमनीव यथा कश्चिद्गृहे गत्वा विष्ठति । मुदिरः किंभूतः । रणरणकमौत्सुक्यं जातमस्सिग्निति रणरणकितं तादृशं चेतो यस्य । मत एव पुनः किं कर्तुमिच्छुः । रिरंसुः रन्तुमिच्छुः । कया । विद्युता सौदामिन्या । किल- क्षणया। आत्मीयया निजसंवन्धिन्या पल्या सहचर्या स्त्रिया। 'चिरविलसनाल्सिनविद्यु- स्कलनः' इति मेघदूते ॥ मदमुदितमृगेन्द्रारब्धरावाः प्रतिश्रु- न्मुखरितशिखरौघा मेघघोषं द्विपन्तः । विमलधरणिभर्तुविश्वतीर्थेश्वरत्वा- भ्युदितहृदवलेपै कृतानीव भान्ति ॥ २८ ॥ मदेन क्षीवतया मुदितः प्रहृष्टमनोभिः मृगेन्द्रः कण्ठीरवैः आरब्धा उपक्रान्ताः स्वेच्छया शयनसमये पार्श्वपरावर्तने विहिता रावाः वेडितानि सिंहनादाः भान्ति शोभन्ते। स्वतन्त्रं निदा विरामे कृतत्वात् शोभनं तेषाम्। किंभूताः। प्रतिश्रुति प्रतिशब्दे। 'प्रतिश्रुत्त प्रतिध्वनिः' इति हैम्याम् । मुखरिता वाचालीकृताः शिखराणां गहाणा- भोपाः समूहा यैस्ते । पुनः किं कुर्वन्तः । मेघानां प्रवलजलधराणां घोपं धीरगम्भीरग- रिवं प्रति द्विषन्तः स्पर्धमानाः । उत्प्रेक्ष्यते-विमलघरणिभर्तुः श्रीशजयशैलस्य तथा विमलनानो राजविशेषस्य वा विश्वेषां समवानां जगतां वा तीर्थानां मुक्ति- स्थानानां मापधप्रसादादीनामीश्वरत्वेनाधिपत्येनाभ्युदिताः प्रादुर्भूता ये हृदवलेपा अहं. काराः कृत्वा हुंकृतानीव हुंकारशन्दा इव । चकवर्यादयः केचिद्विश्वाधिपलाइंकृते. हुँकतीः कुर्वते॥ निकटविटपिपत्रित्रातवातप्रपाति- सितकिसलयपुष्पान्कृप्ततल्पानिवात्र ।

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । मुखमनिमिपलेखाः संनिपण्णैणनाभी- सुरभिमणिशिलाङ्कान्साशनाः संनयन्ते ॥ २९ ॥ अनिमिषाणां देवानां लेखाः पलयः मुखं सातं यथा स्यात्तथा अन शगुंजयाद्री सं- निषण्णाः सम्यगुपरि उपविष्टा ये एणा: कस्तूरिकामृगास्तेषां नाभीभिस्तुन्दकूपिकाभिः मुरभयः कस्तूरिकोत्पत्तिस्थानसंपर्कात्सुगन्धा या मणीनां रनमयाः शिलास्तासामझा- नुत्सद्गान् संश्रयन्ते । किंभूताः । अनिमिपाः साहनाः खवयुवतीसखाः । उत्प्रेक्ष्यते- कृप्तान् रचितान् पुष्पपल्लवादिविच्छित्तिकलितान् तल्पान् पल्यवानिव । किंभूतान् । निकटयोरुभयोः पार्श्वयोविटपिनोविनिद्रद्रुमास्तेपु पत्रिणां विविधविहंगमानां माताः प्रकारास्तेषां वाताः उदयनोपवेशनगमनागमनसमयविधूतपक्षपवनेः प्रकर्षेण पतन्ती- त्येवंशीलानि । तथा स्मितानि विकसितानि किसलयानि पल्लवा: पुष्पाणि कुसुमानि येषु तान् । अन्येऽपि तरुणीसहितावरणाः पुष्पपाटवरचनाञ्चिते पर्यः सुखं भजन्ते ॥ कचिदपि सरिदम्भो गाहितुं साग्रहेण द्विरदसमुदयनोन्मादिनास्मिन्दिदीपे । कुलिशशयभयो-नष्टवार्धिप्रविष्टा- खिलशिखरिविभूपामिच्छताछेत्तुमूहे ॥ ३० ॥ मम्मिन् श्रीराजये कचिदपि कुत्रापि स्थाने द्विरदसमुदयेन विन्ध्यावतत्र कथं. चिदुरपनेन राजादीनां स्वेच्छया चरणार्थ मुफेन वा गजयूथेन दिदीपे। किंभूतेन । उन्मादिना मदोदयमत्तीभूतेन । पुनः किभूतेन । सरितः रायुजयाप्रमुराचतुर्दशमहान- दीपु कस्याधिनद्याः अम्भो जलं गाहितुं मध्ये प्रविश्य सलिलकलिं कर्तुं साप्रहेन सहढेन निर्वन्धवता । तत्राहमेवमूदे वितकयामि । कुलिशं वन शये पाणी यस्य रा शकस्तस्य भयेन भीतेशेन उाः पृथिव्याः सकाशमयाः पलायिताः सन्तो मार्थी समाणताइगपरस्थानाभावात्तदातृसकललोकपालकपुरुषोत्तमनिवासस्थाननीरनिधिमध्ये प्रणश्य प्रविष्टाः असिलाः रामग्रा ये शिसरिणः शैलास्तेषां विभूषां शोभामार्नु हटा. गृहीतुमिच्छता वाञ्छतेव ॥ कचिदुदरशयालून्प्रौढगर्भान्महेला इव दधति घरेन्दोः कंदराः सिंहशावान् । अपि यभुरिह नागाः प्रेपिता यत्मसत्त्यै निजगरिमजितेनेवाअनेनात्मशृङ्गाः ॥ ३१॥ सचिमापि प्रदेशे धरेन्योः शमयलिराम पंदगुहाः बिहवामान गरि किशोरान्दधात रितिका इस । यपा धरेन्दोः पृषितानिशीधिनीनापस्य महेला नित.

·७६४ काव्यमाला। म्धिन्यः उपलक्षणानिखिला भपि योपितः प्रौडान प्रगल्भान् संपूर्णनिष्पन्नान् गान् भ्रूणान् विभ्रति । किंभूतान् । उदरेष कंदरामध्येपु कुक्षिषु च शयालून शयनशीलान् निद्रामुद्रितलोचनान स्थायुकांश्च । अपि पुनरिह श्रीशजयाचले नागाः गन्धसिन्धुराः बभुभान्ति स्म। उत्प्रेक्ष्यते--निजत्य विमलीलात्मनो गरिम्णा गुरुतया तुङ्गत्वेन जिवे- नाभिभूतेनाजनेनाअननाम्ना पर्वतेन यस्य पुण्डरीकादेः प्रसत्य प्रसन्नीकरणार्थमनुकूली- करणाय प्रेषिताः प्रस्थापिता आत्मनोऽजनगिरिसंवन्धिनः शृङ्गाः शिखराणीव ।। कचन करिणि मन्ने केलिलोले हदिन्यां तदुपरिसरवेणानाम्यत आमरेण । क नु गत इह हस्ती()स्ताघ आस्ते नवान्त- स्तमनु पुनरयेऽहं पृच्छतातीव सिन्धुम् ॥ ३२॥ हदिन्या नद्यां वचन शापि स्थानके केल्यां जलक्रीडायां लोले चञ्चले करिणि कुञ्जरे कपोलयुगलनिर्गलदहलमदजलप्रवलप्रवाहश्यामलीभूतभूयस्तरतरलजले दन्तावले ममे जलमध्यप्रविष्टे सति तदुपरि गजमजनस्थाननीरोपरिष्टात् सरयेण सशब्देन गुरव. भाजा भामरेण मधुकरनिकरण । भ्रमराणों समूहो भ्रामरम् । यथा 'बहुलभामरमेवक तामसे' इति वृत्तरत्नाकरवृत्ती काव्यकल्पलतायां च । अभ्राम्यत भ्रान्तम् । उत्प्रेक्ष्यवे- सिन्धु नदी प्रति इत्यमुना प्रकारेण अतीव पृच्छता प्रश्नं कुर्वता इव । इति किम् । नु प्रश्ने । हे सिन्धो, इहास्मिन्प्रदेशे मनो हस्ती महानृपः क्व कुत्र स्थाने गतः प्रविष्टस्तिष्ठति वा । पुनरिह त्वन(?)मध्ये खापो गाधाम्बु खल्पजलमास्तेन वा अगाधोदकं वर्तते । यद्यपपयः स्यात्तदाहं तं इस्तिनमनु पृष्ठे अये गच्छामि मदपानार्थ मिति शेषः ।। किमखिलकुलशैलातुकामः खलक्ष्म्या तरुण इव मृगाक्षीः किं दिशः प्रेक्षितुं वा । किमुत निखिललोकालोकनोत्कण्ठिचेता विमलवसुमतीभृत्मोन्नतिं संतनोति ॥ ३३ ॥ विमलनामा वसुमतीभृत्पर्वतः प्रकर्षेणोन्नतिमुच्चैस्तरत्वं संतनोति सम्यक्तया वृद्धि विदधाति किमु । उत्प्रेक्ष्यते--स्वलक्ष्म्या निजवैभवेन कृत्वा अखिलानष्टावपि कुलशैला. न्मन्दरप्रमुखान् गिरीन् जेतुकामः किं पराभवितुमिच्छुरिव । वाअथवा । उत्प्रेक्ष्यते- दिशो दशापि हरितः प्रेक्षितुमिव । क इद । तरुण इव । यथा युवा मृगाक्षीः सारगसु- न्दरलोचनास्तरुणीः प्रेक्षितुमुन्नतीभवति । उताथ वा । उत्प्रेक्ष्यते--निखिलस्य समप्रस्य सचराचरस्य लोकस्य त्रिभुवनस्यापि आलोकने दर्शने उत्कष्टा औरसुक्यं विद्यते यस्मिन् तादृशं चेतो मानसं यस्यैवंविधं किमुच्चेखरः संजातः॥

·११ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७६५ उदयदरुणबिम्बनैकतो नैशनिर्य- तिमिरपरिकरेणाप्यन्यतः पर्वतेन । कलितनिलयरतः पृष्ठतिष्ठत्तमिस्रो दिननिधननिकेतापातिलोकोऽनुचक्रे ॥ ३४ ॥ पर्वतेन श्रीशत्रुजयाद्रिणा दिनस्य वासरस्य निधनं नाश एतावता संध्यासमयस्त- सिमिकेतं निजवाससौधमापतत्यागच्छतीत्येवंशीलो लोको जनो येनानुचके अनुकृतः खसशो विहितः । केन कस्मिन् । पूर्वदिग्विभागवर्तिपार्थप्रदेशे उदयदुद्गच्छदुदयाच. लचूलिकामलंकुर्वत् अरुणस्य भास्करस्य विम्यं मण्डलं तेन । अपि पुन: केन । अन्यतः अपरस्मिन् प्रतीचीदिग्वर्तमानपाधै नैशानां निशासंवन्धिनां निर्यतो खद्रोहिभ्वान्तारा. तिमीतेनिःसरता तिमिराणामन्धकाराणां परिकरेण परिवारेण । प्रकरणेत्यर्थः । किंभूतो लोकः । कलितं भूरितमानुच्छेद्यभूच्छायाच्छादितनिखिलपुरस्थपदार्थसार्थप्रकटीकरणप्र. गुणधुणिगणं खहस्ते गृहीतं निलयरत्नं प्रदीपो येन । पुनः किंविशिष्टम् । पृष्ठे स्वनिर्मु- कपश्चात् देशे विष्टद्वर्तमानं तमिसमन्धकारं यस्य । कचिदपि कमलानामात्मनोऽक्षीणभावं त्रिजगदनिशदानेनाप्ययाच्यत्वमन्यत् । किमु विवरिपुरेप प्रावृपेण्याम्बुवाहो वशदविमलशैलं शीलति साञ्जनौषः ॥ ३५ ॥ भजनानाम अनाभिधानातिनीलवर्णवृक्षविशेपाणामोघः समुदयः शगुंजयशैलं शोलति सेवते । निकुरम्येण समुद्गताः सन्तीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-एपः पानपादपवपुः प्रत्यक्ष- लक्ष्यः प्रापेण्याम्बुवाहः फिमु धपाहालसंबन्धी पारिवाद इस भजते । किं कर्तुमिच्दुः । प्रिजगता प्रयाणामपि भुवनानामनिर्श निरन्तरमविच्छेदं दानेन विभाणनेनापि खस्य कमलानां लक्ष्मीणां जलानां च कचिदपि कुत्रापि स्थाने क्षीणत्वं न सर्वप्राप्यक्षी. पामावं शाश्वतरवम् अन्यत्पुनः अयाच्यत्यमनथिभावम् । मेघा हि धोरसमुदायाचित्या जलमादाय पर्षन्ति इति कविधमयो लोकरूविधाकस्यापि यामां न कुर्म इत्याच्यत्वं फिम विवरिपुर्याचितुमिच्छरिव । कम् । पसं कामितं ददातीति । तृष्णा लिप्सा पशः स्पृहा पति हेम्याम् । पाद: समीहितदायकं सा विमलील वीलति । चा. क्षीणलक्नीकस याचनीयमेव न भवेत्, तर्हि किमर्थमयाच्यापयामायुक्त पर ft. चिनु लाभ्यापि दुःप्राप्य साद, तपारमायो फेनचिकृतायो तदपि अषियमानतया पुतोऽप्यानीयाभ्यांदाय या दातनं भवेत्, मत एव विभविषपदार्थभरवमया. च्यवमिशी॥

·७६१ । काव्यमाला। असुरसुरनराणां श्रेणिभिः सप्रियाणां स शिखरिपृतनापाह भूप्यते निर्विशेषम् । भुजगभवनदेवावासविश्वमराणां सममखिलविभूपादित्सयेवोत्सुकाभिः ॥ २६ ॥ स शझुंजयः शिखरिणां समस्तपर्वतानां पृतनापाडिन्द्रः सप्रियाणां साङ्गानाममुराणा दानवानां नागानां वा मुराणां देवानां नराणां मनुष्याणां श्रेणिभि|रणीभिर्निर्गतो विशेपः सेवाविधौ यत्र तथा भूष्यते अलंक्रियते । उत्प्रेक्ष्यते--राममेककाले भुजग- भवनं पाताललोकस्तथा देवावासः वर्गलोकः तथा विश्वभरा भूलोकः एतासाम् । त्रिजगतामित्यर्थः । अखिलानां समप्राणां विभूषाणां शोभानां दित्सया दातुमिच्छया उत्सुकाभिरुत्कण्ठिताभिरिव ।। मरकतशिखराणां पद्मरागोदराणां दिशि दिशि जलधारोगारिनिर्यज्झराणाम् । क्वचिदुपरि नमन्तश्चञ्चलाकेलिमन्तो ध्वनिभिरिह पयोदा जज्ञिरे वृष्टिमन्तः ॥ ३७ ॥ इह शत्रुजये कचित्कुत्रापि स्थले मरकतशिखराणामश्मगर्भमणिमयगाणामुपरि ऊर्वशिरःप्रदेशे नमन्तः मिलित्वागत्य संस्पृशन्तः पयोदा मेघाः ध्वनिभिर्गजारवरेव जज्ञिरे कथमपि ज्ञायन्ते स्म । शिखराणां किंभूतानाम् । पद्मरागाः लक्ष्मीपुष्पाणि रक्कमणयः उदरे गर्भ मध्ये येपाम् । पुनः किभूतानाम् । दिशि दिशि सर्वाखपि दिक्षु । 'दिशि दिशि किमिमानि प्रच्यवन्तेऽन्तरिक्षात्' इति चम्पूकथायाम् । जलानां पानी- थानां धाराणां वृष्टीसद्गिरन्ति मुश्चन्तीत्येवंशीलं निर्यान्तः शिखरमध्यानिःसरन्तो झरा निर्झरप्रवाहाः येषु वेषाम् । किंभूताः पयोदाः । चञ्चलाया विद्युतः केलयो विलसनानि विद्यन्ते येषुः। 'चिरविलसनाखिनविद्युत्कलनः' इति मेघदूतकाव्ये । पुनः किंभूताः । वृष्टिमन्तो निष्पननीरधाराः ॥ कचिदवहदपाचीवीचिमालीव सेतुं क्वचिदपि वसुराजीमिभ्यधामेव धत्ते । अपि दुरधिगमत्वं ब्रह्मवत्काप्यधत्त व्यधृत कनकसालं कापि लङ्केव शैलः ॥ ३८ ॥ शैलः शत्रुजयाचलः कचित्तवन प्रदेशे अपाच्या दक्षिणस्या दिशो वीचिमाली समुद्र इस सेतुं पद्यामवहदहति सारावणापहृतसीताप्रत्यायनाथै लङ्कागमनावसरे रामेण दक्षि- णार्णवे सेतुबद्ध इति श्रुतिः। 'सेतुन महोदधौ विरचितः कासी दशास्सान्तकः' इति ·। १५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । भोजप्रबन्धे । कचित्कुन च स्थाने इभ्यधाम व्यवहारिवेरमेव वसूनां मणीनाम् । रत्नं वसुमणिः' इति हैम्याम् । वर्णानां च । 'खणे हेमहिरण्यहाटकवसून्यष्टापदं काञ्चनम्' इत्यपि हैम्याम् । राजी श्रेणी धत्ते दधाति । अपि पुनः क्वापि शिखरादिप्रदेशे ब्रह्म- चन्मोक्ष इव दुःखेनाधिगम्यते इति दुरधिगमं तस्य भावो दुरधिगमत्वं दुरारोहतामधत्त बिभर्ति स्म । पुनः कापि ऋषभकूटादौ लट्टेव ददशकंघरनगरीव कनकसालं काञ्चनप्रा. कारं व्यधृत धरति स्म । स्फुटकटतटनिर्यदानपाथःप्रवाहै: शिशुशिखरिसमूहान्सिञ्चदञ्चद्वनान्तः । कचिदपि करियूथं विन्ध्यधात्रीभृतीय प्रणयति रतिकेली यत्र सत्रा कलत्रैः ॥ ३९ ॥ यत्र शत्रुजये कचिदपि कुनचनापि रप्रदेशे करियूथं गजयन्दं कलत्रैः ख- करिणीभिः सत्रा साथै रत्या मनस्तुष्टया रागेण च केली विविधक्रीडां मुरतविलासं या प्रणयति करोति । कस्मिन्निव । विन्ध्यधात्रीभृतीय । यथा खोत्पत्तिस्थाने विन्ध्यशैले गजघटा खक्शामिः । 'गजोऽस्य स्त्री धेनुका वशापि च' इति हैम्याम् । खैरे रमते । किं कुर्वन् । स्फुट प्रकटं जननयनगोचरं यथा स्यात्तथा कटतटाभ्यां कपोलस्थलाभ्यां सकाशानिर्यद्भिनिःसरद्भिर्दानपाथसां मदोदकानां प्रवाहाराप्रवणैः कृत्वा शिशूना घालानां नवप्रख्ढानां शिखरिणां वृक्षाणां समूहान् गणान् सिनत् पानीयं पायन् । पुनः किं कुर्वन् । यनान्तर्विपिनमध्ये अश्चत् चरत् ॥ त्रिदिवसदनभूभृत्सार्वभौमाध्वरोधो- दुरशिखरसहसैः पुण्डरीकायनीभूत् । धरणिमिव फणामिश्चक्रिणां चक्रवर्ती त्रिदिवमिव दिधीपुर्लक्षफैर्लक्ष्यते सा ॥४०॥ पुण्डरीकावनीभृद्विमलावल: त्रिदिवं स्वर्गलोकं दिधीषुः पर्तुमिच्छुरिव लक्षपदाथि- भिरवलोककलोकलेक्ष्यते ज्ञायते । केः । प्रिदिवे सर्गे सदनं गृहं येषां ते त्रिदिवसदना देवास्तेषां भूभृत्पर्यतो मेरुः । 'वास्वनिकायनतोगिरिः' इति हेम्याम् । सुराचलास सार्वमीमयकवी शमः। 'जाम्यूनदोवीधरसार्वभौमः' इति नैषधे इन्दाभिधानम् । तस्येन्द्रस्याचा मार्गो गगनम् । 'बहुविगाढसुरेश्वराध्या' इति नपधे च । तम्याध्वनी नमसो रोथै रुन्धने उटुररुत्कटः शिखरामा शहाणा सहभूयस्तरदशतीभिः प्रमितेः। करवा इत्यर्थः। कसा चक्रपतीय । यथा चक्रिणी मागानां सार्यभीमः शेषनागः सहसफणाभिः फला भरणि भूमि पते । 'घरगिविरहिनि प्लान्तमु समुद्र' इति नाटकशाने परनि. रानो सोऽप्यति । 'मुदा यसोहीने यह सहचरीभिर्वनचरः श्रुत्वा हेलोवप रनिमार भुमरतम्' इति वाग्भटाले कारेऽपि ।

·काव्यमाला। विदलितदललीलाश्यामलीभूतभूमी- रुहनिवहनितम्बालम्बिजाम्बूनदनुः । प्रसृतझरपयस्कः प्रावृषेण्याम्बुवर्षि- स्फुरदशनिपयोदं योऽनुयातीव कान्त्या ॥ ११ ॥ यः शत्रुजयादिः प्रावृषेण्यं वर्षाकालसंबन्धिनं अम्बु पानीयं वर्षतीत्येवंशीलः, तथा स्फुरन्ती विद्योतमाना प्रतिदिशं चमत्कारं कुर्वती वा अशनिर्विाचन तादृशं पयोदं मेघं कान्त्या शोभया कृत्वा अनुयातीव भात्मना अनुकरोतीव । य: किंभूतः । विदलितानां विशेषेण विकाशं प्राप्तानामुन्मिषितम् । 'विकसितं दलितं स्फुटितं स्फुटम् इति हैम्याम् । दलानां पत्राणां लीलया विलासेन श्यामलीभूतानां कृष्णच्छवीभूतानां भूमीरहाणां इमाणां निवहाः समूहा यत्र तादृशं नितम्बमालम्बते श्रयतीत्येवंशीलम् । 'मेखलामध्यभागोऽदेनितम्यः कटकश्च सः' इति हैम्याम् । जाम्बूनदं काशनमय नुः शिखर यस्य । पुनः किंलक्षणः । प्रस्तानि दिशि दिशि विस्तारं गतानि ऊढानि चा झराणां निर्झराणां पयोसि जलानि यस्मिन् सः । 'नुः प्रस्थं सानु' इति हेम्याम् ॥ क्वचिदपि लसदाभ्रस्फाटिकोत्तुङ्गशृङ्गा- गणधरणिचरिष्णूः मास्पृशां प्रेक्ष्य लक्षाः । इति मतिरुदयासीद्यन्नितम्बस्थितानां किमिह चरति पतिः स्वैरमेषा सुराणाम् ॥ ४२ ॥ यस्य शत्रुजयाद्रेनितम्बे मेखलायां स्थितानामुषितानां वा पुंसामित्यमुना प्रकारेण मतिरुदयासीदाविर्भूता । इति कि का बुद्धिः । यदेपा प्रत्यक्षलक्ष्या सुराणां देवानां पतिः धोरणी इह विमलाचले खैरं स्वेच्छया चरति विहरति भ्राम्यति वा । किं कृत्वा । क्वचिदपि कुत्रापि प्रदेशे विशेषे । 'लस शेषणक्रीडनयोः' इति धातुः । लसता लि. प्यतामर्थात्परस्परं शिखरापेक्षया आभ्रस्फाटिकानामाकास्फटिकरस्नानामिमानि आभ. स्फाटिकानि । क्वचिद्भयोः पूर्वोत्तरपदयोईद्धिर्भवति । 'आग्निमारुतं कर्म सौहार्दम्' इति सारखतव्याफरणे, तद्वदनाप्युमयत्र वृद्धिः । आकाशस्फटिकमयानि क्रीडया कुतूहलेन घा देवैविरचितानि स्वाभाविकानि वा तथा उत्तुगानि गगनावणालिङ्गीनि भवाणि शिखराणि तेयामङ्गणान्यजिराणि अधित्यका वा तेषां तास वा धरणी भूमौ चरिष्णः संचरणशीला मास्पृशां यात्रिकमानवाना लक्षाः शतसहस्राणि प्रेक्ष्य दृष्ट्या दृग्गोचरी- कृत्य । भाकाशस्फटिकमणीनां चर्मचक्षुरलक्ष्यत्वात्सुराणां चाम्बरचारित्वादेपा घटना ॥ मलयगिरिरिवासौ कापि काकोदराली- फलितमलयसालैनिर्यदामोदिवातैः ।

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । गलदमलमदाम्भःपङ्किसंसिक्तवृक्षैः कचिदपि गजयूथैविन्ध्यवद्यो विभाति ॥ १३ ॥ असी शगुंजयाचलः क्वापि कुवचन प्रदेशे मलयगिरिरिव दक्षिणाचल इव विभाति । 'अथ मलय आपाढो दक्षिणाचलः' इति मलयादिनामानि हैम्याम् । कैः । काकोदराणां भुजगानामालीभिः राजीभिः कलितैरामूलचूलं वेष्टितमलयसालैश्चन्दनमैः । किंभूतैः । निर्यान्तः श्रीखण्डवनखण्डेभ्यो निर्गच्छन्तः प्रसरन्तः आमोदाः परिमला विद्यन्ते येषु तादृशा वाता वायवो येभ्यस्तैः । अपि पुनः क्वचित्कस्मिंश्चिदपि स्थाने गजयूथैर्मत्तग- जपुजैः विन्ध्यवजलबालकशैल इव विभाति । किंभूतैः गजयूथैः । गलन्तीभिः कपो. लपालिभ्योऽविरलप्रवाहैः निष्पतन्तीभिः अमलाभिः अनाविलाभिर्मदाम्भसा दानजलानां पतिभिर्धारणीभिः संसिक्काः सम्यकप्रकारेण उद्यानपालवत्सेकं सिञ्चन प्रापिता घृक्षा बालसालाः प्रौढपादपा वा यः॥ करिकदनकपर्दकोडलीलायमान- त्रिदिवसदनपाथोनाथपद्माननेव । कचन कनकशृङ्गोत्सङ्ग्रङ्गत्तरङ्गा- वलिललितविलासा कापि कुल्योल्ललास ॥ ४४ यत्र शत्रुजये काप्यनिर्दिष्टाभिधाना चतुर्दशसु नदीपु अन्यतमा कापि फाचिकुल्या कल्लोलिनी उल्ललास शोभते स्म । किस्ता कुल्या कनकस्य काश्चनमयस्य यास्य शिखर- स्योत्सझे कोडे रगन्ती प्रचलन्ती तराणां कहोलानामावलिः श्रेणिः तया ललितो मनोशो विलासो विलसनं यस्याः सा । उत्प्रेक्ष्यते-करिणो गजापुरस्य कदनं हननं यस्मादिति कृत्वा शंकरः । 'गजपुष्पपुरानहकालान्धकमसामुहत् । हर', तथा "निप्रन्यन प्रमथनं कदनं नियहणम्' इति हनननामानि । इदं द्वयमपि हैम्याम् । तस्य शिवस्य कपदों जटाजूटः । कपर्दनु जटाजूट ईश्वरस्य' इत्यपि हैम्याम् । तस्य कोडेडो ली. लायमाना लीलया चलन्ती विलसन्ती या निदिवः स्वर्गस्तत्र तदेव वा सदनं गृहं येषां तादृशा देवास्तेषां पायसां पानीयाना नायः स्वामी। 'यादःस्रोतोवानंदीशः सरखान्' इति हैम्याम् । समुद्रसस्य कमलमुखी पत्नी । 'समुद्रदयिताधुन्यो' इत्यपि हम्याम् । नदी। एतावता देवनदी गड्डेव स्फुरति स्म ॥ कचन फनफरताधित्यकादीप्रदीप्ति दिनकरफरसगावाहमानां विहायः । सफलफुलगिरीन्द्रान्यः पराभूय भूत्या कलयति किमु शैलः स्वेन मूर्त प्रतापम् ।। ४५ ॥

·७७० काव्यमाला। यो विमलादिः क्वचन क्वापि प्रदेशे कनकानां काचनानां स्नानां रक्तपीतमणीनां वा अधित्यका ऊर्श्वभूमिस्तस्या दीप्रां दीपनशीली दीप्ति कान्ति कलयति धत्ते । किंभूतां दीप्तिम् । दिनकरस्य सूर्यस्य कराणां फिरणानां सगात्संपर्कादाश्शेषाद्विहाय आकाशं गाहमानानां निर्भरं भरन्वीनाम् । गगनमण्डलं यावत् प्रसमराणामित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते- सकलान् समप्रान् कुलगिरीन्द्रान् भूत्या आत्मलक्ष्म्या पराभूय जित्वा शैली विमलशैलो- धयः स्वेनारमना मूतै तनुमन्तं सकललोकलोचनगोचरं तन्मन्दरमेस्कैलाशादिशैला- भिभवोद्भवं प्रतापमिव विभर्ति ॥ बलिनिलयनिकेतैरात्मनः स्थूलमूलै- र्धरणिधरतया यो भूभृतां सार्वभौमः । निखिलजलधिनेमीभारभुनागभाजो दिशति किमु कृपालुर्विश्रमं भोगिभर्तुः ॥ ४६ ॥ भूभृतां समस्तपर्वतानां सार्वभौमश्चक्रवर्ती नगाधिराजाभिधानत्वात् शत्रुजयाद्रिः धरणिधरतया भूभृत्वेन । उत्प्रेक्ष्यते-भोगिभर्तुः शेषनागस्य विधमं प्रयासापनोदं किमु दिशति ददातीव । कैः । आत्मनः स्थूलमूलैः पुष्टैः पदैः अधः प्रविष्टप्रदेशः । कि- भूतैः ।बलिनिलये पाताले निकेतो निवासो येषाम्। 'पातालमूलकेलाशः' इत्यभिधानत्वाच । किंभूतस्य भोगिभर्तुः । निखिला समग्रा या जलधिनेमिः सप्तद्वीपसमुद्रपर्यन्ता पृथिवी तस्या मारो वीवधस्तेन भुमं वक्रीभूतमहं वपुर्भजतीति तस्य ।। गगनगतयदग्रस्फारकासारफुल्ल- कुमुदकुवलयावापृङ्गरिन्छोलिकाभिः । निशि शशिनमवेक्ष्याधावि मुग्धाभिरूच सुरसरिदलिलीलापुण्डरीकभ्रमेण ॥ ४७ ॥ 'भृङ्गाणां भ्रमराणां रिञ्छोलिकाभिर्देशीभापया श्रेणीभिर्निशि रात्री शशिनं शशला- उछनं चन्द्रमवेक्ष्य दृष्ट्वा ऊर्ध्वमुच्चैर्गगनं प्रत्यधावि उडीनम् । केन । सुराणां देवानां सरि- नदी गगा तस्या अलिभिर्मधुपानागतमधुकरैर्युक्तं यल्लीलापुण्डरीके क्रीडाकरणा, सिता- म्भोज तस्य भ्रमेण भ्रान्त्या । करसादधावि । गगने आकाशे गतं प्राप्तं यद्यस्य शत्रु- जयस्याप्रमुपरितनशिखरं तस्मिन् स्फारो मनोशः पानीयपूर्णों यः कासारः पश्चवर्णच. न्द्रिकाविकाशिसूर्यविकाशिकमलाकरखडागस्तत्र फुल्तां निशाकरकरसंपर्कोद्विकखरीभ- बतां कुमुदानां कैरवाणा कुवलयानामुत्पलानामङ्कारकोडात् । किंभूताभिः भृङ्गरिउछो- लिकाभिः । मुग्धाभिः अज्ञानाभिः सदसद्विवेकविकलाभिर्विचाराचतुराभिः सार्धपशुभि- रिव । यदुतम्--'हे मालवि म्लायति कि यदेष चुचुम्ब तुम्वी कुसुमं पडनिः । प्राणी चतुर्भिवरणै: पशुश्वेत्स पड्भिरध्यपगुर्न किं स्यात् ॥' इति ॥

·१५ सर्गः
हीरसौभाग्यम् ।
७७१
विकसितकुसुमालीकर्णिकालीनपीन-
ध्वनदनयनपेयामेयरोलम्बरायः ।
कचन रजतशृङ्गे चम्पकदुश्चकासे
कविरिव कृतवेदोद्गारहंसाधिरूढः ॥ ४८ ॥
कचन कुत्रापि शत्रुजयस्थानकविशेपे रजत रूप्यशिखरे चम्पकहेमपुष्पपादपः
चकासे दिदीपे । किंभूतश्चम्पकद्रुः । विकसिताना विकाशं प्राप्तानां कुमुमानां चम्पकपु.
प्पाणामालीनां श्रेणीनां कर्णिकासु पीजकोशेषु लीना मकरन्दपानार्थ मध्ये प्रविश्य निश्च-
लीभूय स्थितास्तथा पीना यथेच्छाहारप्राप्त्या पुष्टास्तथा ध्वनन्तः शब्दायमाना गुजारवो.
जिंतास्तथा अनयनपेया कर्णिकासु प्रविष्टत्वेन लोचनाभ्यां पातुं योग्याः । अदृश्या
इत्यर्थः । तथा अमेयाः प्रमाणातीता ये रोलम्बास्तेषां रावो गुमगुमायमानध्वनिर्यस्मिन्
सः । क इव । कविरिव । यथा धाता चकाति। किंभूतः । कृतो निर्मितो वेदाना-
मृक्सामयजुपामथर्वणानामुदार उद्दिरणमुच्चारो येन हंसे सितच्छदे अधिरूढः अध्या-
भितः राजमरालपृटस्थायुकः ॥
स्वकशिखरसरःस्थां भृारङ्गत्कटाक्षां
विदलितदलनेत्रीं रागमन्तर्दधानाम् ।
परममुद्ददिवाद्रिः पद्मिनी यो विविक्ते
समगमयदभीशुस्वामिना कामिनेव ॥ १९ ॥
योऽद्रिः शर्बुजयगिरिः परमः सर्वोत्करः सुहृदिय मित्रमिय पद्मिनी पद्मपरिमला
कामिनी कमलिनी च कामिना कामुकेनेव अभीशुम्यामिना ज्योनि:पातिना भानुना
सम विविफे विजने एकान्वे रामामयासंगमं कारयति स्म । किभूता पशिनीम् ।
सकस्य शैलसरन्धिनः शिसर निज या कूदं तम यस्परः एमाकरसन तिष्ठतीति
ताशीम् । 'शिरसस्थाम्' इति पाठे महमखक जलाई प्रदेशे स्थायिनीम् । स्थलेऽपि
पग्रिन्याः संभवो दश्यते । यथा नपधे-'ददर्श दुनः स्थलपमिनी नलः' इति । तथा
चम्पूकथायामपि 'उफास्थलपनाभगवचरणभूपिता' इति । पुन: किंभूताम् । भा
भ्रमरा एष मधुकरः कृत्वान्तः पति सूर्य तियरान्तः कटाक्षा अशिविकूगितानि
यस्याः सा । पुनः भूताम् । विदलितानि दलानि पत्राण्येव ने नयने यस्याः । पुनः
कि पुर्याणाम् अन्तर्मध्ये मानसे य राग रछिमानमनुरति मेहं च धानो विप्राणाम् ।।
विलिखितगगनाङ्कप्रस्थकण्ठायला-
द्विजपरिघृढविम्बालम्बिनक्षत्रमाला।
तरलकलितमुक्कामालिकामालिशोमां
प्रनिरजनि विधत्ते सिदभूगन्मघोनः ॥ १० ॥

·७७२ काव्यमाला। विलिखितो निजाप्रेण धृतो गगनस्य नमसः अङ्क उत्सहो येन तादृशं प्रस्थं सानु शिखरे तस्य कण्ठोऽधित्यका तस्य समीपं किंचन शिखाधःप्रदेश उपकण्ठस्तनावलन मिलितं यद्विजपरिवृढस्य विम्ब मण्डलमालम्वते आश्रयते इत्येवंशीला नक्षत्राणामु. पलक्षणाद्वहनक्षत्रतारकाणां माला श्रेणी सिद्धनामा भूभृतां पर्वतानां पार्थिवानां च मघोनः पुरंदरस्य प्रतिरजनि निशां निशां प्रति तरलेन नायकेन हारमध्यमणिना क. लितायाः सहिताया मुक्तामालिकाया हारलतायाः शालिनी दीपनशीलां शोभा विभूषा विधत्ते करोति ॥ अविरलमणिशृङ्गै कनाकिदुमैश्च त्रिदशमिथुनवृन्दर्जातरूपश्रिया च । विविधसुरनिकुजैः सिद्धसौधैर्नृणां यः लथयति सुरशैलप्रेक्षणोत्कण्ठि चेतः ।। ५१ ॥ यः शत्रुजयादिः नृणां भरतक्षेत्रभूचरनराणां सुरशैलस्य मेरोः प्रेक्षणे विलोकने उ. स्कठा औत्सुक्यं विद्यते यस्सिन् तादृशं चेतोमनः श्लथयति शिथिलयति मेरुदर्शनोत्कण्ठा श्यीकरोति । खचलविलोकनहृल्लेखविमुखं मानसं सृजतीत्यर्थः । कैः कृत्वा । अवि. रलान्यनेकानि मणीनाम् ।रत्ननिमितानीत्यर्थः । गृहाणि शिखराणि तः । च पुनः कैः । नैकैर्नानाप्रकारलौकिक कल्पपारिजातादिपश्चप्रकाजिनशासनोकमनादिदशप्रकारैर्वा ना. किभिर्देवैः खक्रीडाकृते छायार्थ वा प्ररोपितः दुमक्षः कल्पतरुभिर्वा । च पुनः कैः । विदशानां चतुनिकायमुराणां मिथुनानां यानार्थागतानामधिष्ठातृतया वा स्थायुकानां युगलानां दम्पतीरूपाणां वृन्दैः समूहः । च पुनर्जातया सम्यक्समुत्पन्नया रूपस्य सं- स्थानविशेपस्य वर्णस्य वा निया शोभया लक्ष्या। च पुनः कैः । विविधा भवनपति- व्यन्तरवैमानिकाः मुरा येषु तादृशैनिकुञ्जः काननरथ वा विविधा नानाप्रकारा: गुरनि- कुंआ नन्दनवनरूपा देवारामास्तैः । पुनः कैः। सिद्धानां देवविशेषाणां गानरसिकाणां सौधे है। सिद्धायरानैव ॥ कचन करटियाना मेखलाशालमानाः कनककटकभानो वारिमुकेशपाशाः । विविधमणिविभूपाः पद्मिनीनालबाहाः विकचकुसुमनेत्रा विम्बदन्तच्छदाश्च ॥ १२ ॥ वहलमलयजन्मामोदिता मझुपादा गुरुतरकुचकूटाः स्फारमुक्तावलीकाः । मदपटुपिकवाचश्चम्पक श्रेणिगौरा युवतय इव यगिन्मयो विस्फरन्ति ।। ५३ ॥ ।

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७७३ यस्मिन् श्रीराझुंजये युपतयवरुण्यः प्रिय इव भूमयः पृथिव्यः कचन वापि प्रदेशे विस्फुरन्ति दीप्यन्ते । भूमयो युवतयश्च किंभूताः । कचन फुत्रापि स्थाने करटिना गलदानजलगजानामिव च यान गमनं स्वेच्छया परिभ्रमणं लीलामन्थरगतिच यामु यासां या । पुनः किंभूताः । मेखलया गिरिमध्यभागेन वर्णमणिवेचितकाच्या च कृत्वा शालमानाः शोभमानाः । पुनः किंभूताः । कनकस्य स्वर्णमयं काञ्चनखनीयुक्त चा क. रकं कमपि मध्यप्रदेशविशेष हेमवलय च भजन्तीति । पुनः किंभूनाः। वारिमुचा शिस. रोपरिसंचरजलदेन कृता मेघवध केशपाशः कुन्तलहस्तो यासाम् । पुनः किंभूताः । विविधानामनेकप्रकाराणां मणीना कतनचन्द्रकान्तादीनां रमानां विभूषाः शोमा वि. शिष्टा भूपा अलंकारा यासु वा यासाम् । पुनः किंभूताः । पमिनीनां कमलानां नालानि मृणालान्येव तत्तुल्या वाहा भुजा यासाम् । 'पद्मिनी कमलिन्यो कमले प्रधानस्त्रियां च' इत्यनेकार्थः । पुनः फिभूताः । विकचानि विकसितानि फुमुमान्येव कुमुमतुल्यानि या नेत्राणि नयनानि यासाम् । पुनः किंभूताः । विम्वानि पक्कगोल्हकानि एव तद्वद्वा दन्तच्यदा अधरा यासाम् । पुनः किंभूताः । बहलाः सान्द्राः दृढावा ये मलयजन्मानः श्रीसण्डतरवः तेपामामोदाः परिमलाः संजाता आमु । पक्षे सान्द्रवदनविलेपनेन सुगन्धीभूताः प्रमोदकलिता या जाताः । आमोदः परिमल, प्रमोदध । पुनः किंभूताः । मजबो मनोज्ञाः पादाः पर्यन्तपर्वताः नीयोग्यलक्षणोपेतावरणाश्च यासाम् । पुनः किंभूताः । गुरुतराण्यभ्रंलिहानि अत्युनतानि पर्वतलक्ष्म्याः कुचरूपाणि स्तना एव वा कूटानि शिखराणि यासाम् । पुनः किभूताः । स्फाराः स्फुरन्तः जनगणैः श्रवणैराक. ज्यमाना मुका अनेकानगारकोटीकलितपुण्डरीकगणिद्रविडवालिखिल्लरामशाम्बप्रद्युम्न. पाण्डवादिका मुकात्मानः सिद्धास्तेपामावल्यः श्रेणयो यासु । मुक्ताशब्देन मुक्तात्मानः प्रोच्यन्ते । यदुक्क चम्पूकथायाम्-'ता एव निर्धतिस्थानमहं मन्ये मृगेक्षणाः । मुक्ता- नामास्पदं येन तासामेव स्तनान्तरम् ॥' इति । 'निर्धतिर्मोक्षः मुखं च मुक्तानां मौफि- कानां च' इति तहिप्पनके । अस्यादेरपि सिद्धक्षेत्राभिधानात् । 'कर्करकर्करेध्वनन्ताः सिद्धाः' इति श्रुतेश्च । पक्षे दीप्यमानमाक्तिकमालाकलिताः । पुनः किभूताः । मदेन क्षीवतया सुरखेचरप्रकरप्रकारोऽपि तत्सर्वकस्सितयत्सहकारसरसमअरीपुमाखादोद्ध- टिताकुण्टकण्ठकुहरोदितामन्दानन्दोन्मदतया वा पटवः प्रगल्भा ये पिकाः कोकिला- स्तेषां तद्वद्वाचो मधुरपञ्चमालापललितगिरो यासु यासां था। पुन: किभूताः । चम्प. कानां विकसितकुसुमपुञ्जपिञ्जरीभूतनूतनहेमपुष्पकतरूणां श्रेणीभिः पतिवद्वा गौरा: का- चनरुचः । 'गौर तु पीतश्वेतयोः' इत्यनेकार्थः । पीतवर्णाः ॥ युग्मम् ॥ विकचकुसुमपीतस्फीतिमज्जातिजातो. परिपरिमललुभ्यल्लोलमत्तालिमाला । खगपरिवृढपृष्ठाधिष्ठितारिष्टदस्यो- रुपमितिमिह शैलाखण्इलेऽलंचकार ।। ५४ ॥

·ওও काव्यमाला। । चराः प्रभुं खामिनं सेवन्ते । वायुविधा वयते । शीतो मन्दः सुरभिश्च । तदेव त्रै. विघ्यं दर्शयति-किभूताः पवमानाः । ललिताः पवनवेगेनान्दोलिता अतिवपलीकृता या गगनस्य गगनवर्तिनी वा आकाशे प्रवहमाना भूमिगतवत् या गङ्गा सिद्धधुनी देवनदी तस्याः सीकराणां जलकणानामासारो वेगवती वृष्टिविद्यते येषु । इति शीतललम् । पुनः किंभूताः । स्मिता विनिद्रास्तरवो द्रुमा येषु तादृशानि वनानि काननानि तेयां मालाः श्रेणी: मन्दं शनैः शनैरान्दोलयन्तस्तरलीकुर्वन्तः । इति मन्दसम् । पुन: किंभूताः । विकचानां विकसितानां कुमुमानां विविघजातीयतरुपुष्पाणां तथा पद्मानां कमलानां वा मोदैः परिमलै: मेदखिनः पुष्टाः । इति सुरभित्वम् ॥ प्रतिशिखरममुप्मिन्निःसरन्निर्झरौघा असुरसुरपुरंध्रीकेलिनीरन्ध्रनीराः । नभसि निरवलम्बप्रस्खलन्नाकिनद्याः शतश इव भवन्तो वाःप्रवाहाः स्फुरन्ति ॥ १० ॥ अमुष्मिन् सिद्धपर्वते प्रतिशिखरं निखिलशिखरेभ्यो निःसरन्तो निर्गच्छन्तो ये निराणामोपाः संघाताः स्फुरन्ति दीप्यन्ते । विमान्तीत्यर्थः । किंभूताः । असुराणां पातालवातिनां सुराणां खर्गगेहानां पुरंध्यः कामिन्यस्वाभिः फेलिभिः जलविलासः कृत्वा नीरन्ध्र निर्भर भृतं नीरं पानीयं येपु ते । उत्प्रेक्ष्यते-निर्गतः अवलम्य भाश्रयणं यस्मात्ताशे नभति आकाशे निराधारत्वेन प्रस्खलन्त्या प्रकर्षेण स्खलित्वा निष्पतत्या नाकिनद्याः खगिगहायाः शतशः शतसहससंख्याका भवन्त: पाःप्रवाहाः पयःपूरा इव ॥ स्फटिकघटनमन्तः पद्मरागप्रगल्भं मरकतमयशृङ्गं निर्झरै राजमानम् । कलितकलबलाकाकालिकीवारिधार ध्वनिजितमिव सार्य शीलदग्नं वभासे ॥ ११ ॥ हाचिकस्मिन्नपि गिरेः प्रदेशे मरकतानि अमगर्भा नीलमणय एवं रूपं यस्य इन्द्रनीलरमघटितं गा शिखरं यमासे गुशुभे । किंभूतं गहम् । स्फटिकानां क्षीरतल. स्फटिकरमानां घटना रचना यत्र तत् । पुनः फिमूतम् । अन्तमध्ये कापि स्थाने परागा भरणमणयस: प्रगल्भं पटुशोभम् । पुनः फिभूतम् । निरनि:सरचारधा. राधोरणीभी राजमानम् । ररप्रेक्ष्यते-ध्वनिना गम्भीरशम्देन जितमभिन्न ससा रुपमदेवं शीलन सेयमानमधं मेप इव । 'मेघगम्भीरपोपत्यम्' इति म्याम् । भू. समभ्रम् । पलिता भृता करम मनोहा याय यताय गता । मेपयमये दि समाधान गांधान जायते । अत एव मेपलान्ये प्रोक्तम्-'गमापानपरिचयारी मन्तं ·७७७ १५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । बलाकाः सेविध्यन्ते' इति । तथा वर्षामु बका नीडवृक्षादावेवोपविश्य तिष्ठन्ति, बला- काश्च तेषां भक्ष्यमानीय ददत्ते । 'बगला पावसबइठा' इति लोकवृत्तावपि श्रूयते प्रसिद्धिः । तस्माद्वलाकापदोपादानम् । तथा आकालिकी विद्युत् । तथा वारिधारा जलपृष्टयो येन ॥ क्वचिदपि रुचिचञ्चत्पद्मरागप्रगल्भं मरकतमणिचङ्गोत्तुङ्गशृङ्गं चकासे । विजितमृपभमा धीरगम्भीररावै- स्तप इव तनुतेऽस्मिंस्तत्तुलाप्यै तडित्त्वान् ॥ १२ ॥ क्वचिदपि कुत्रापि स्थाने शव॒जयपर्वतोपरिभूमी मरकतमणीनां महेन्द्रनीलरत्नानां चहं प्रधानं मरकतमाणिक्यैवी चहूं चारु तथोत्तुगम_लिहं हं चकासे दीप्यते म्म । किंभूतम् । रुचिभिनिर्यज्योति:पुश्चश्वद्भिदीप्यमानः पद्मराग: लक्ष्मीपुष्परत्नैः प्रगल्भं प्राजमानम् । उत्प्रेक्ष्यते--ऋषभभनी विमलाचलकमलालंकारहारेण श्रीवृषभ. देवस्वामिना आदिनाथेन धीरैरमवाघुघुरैः गम्भीरैर्मन्द्रः मध्यमानपायोनायनि|पानु- कारिभिः रावैः खशब्दः जितः पराभूतः सन् तडित्वान् विद्युद्वलयांलंकृतो जलधरते. पां जैनधीरगम्भीररावाणां तुलायाः सादृश्यस्य आत्यै प्राप्त्यै कि तपस्तनुते उपवासादि- काट करोती॥ चपलशफरनेत्रा बन्धुरावर्तनाभी मधुपपटलकैश्या मानसावासहासाः । कनककमलगौर्यो वीचिमालावलीकाः स्त्रिय इव रसभानो भूभृतापो ध्रियन्ते ॥ १३ ॥ भूभृता शत्रुजयाद्रिणा स्त्रियो वव इव आपो जलानि ध्रियन्ते । किंभूता आपः स्त्रियश्च । चपलाश्चञ्चला: शफरा मत्स्या एव तद्वद्वा नेत्राणि नयनानि यासाम् । तथा वन्धुरो मनोज्ञ आवर्तो दक्षिणावर्ती भ्रमिविशेषः पयसां भ्रमो भ्रमणं यासां तादृश्यो नाभ्यो मध्य तुन्दकूपिकाश्च यासा तथा मधुपाना भ्रमराणां पटलानि मण्डलानि एवं तद्वद्वा कैदय केशानां समूहो यासाम् । पश्चात्कर्मधारयः । पुनः किंभूताः । मानसा- वासा ईसास्त एव तद्वद्वा विशदो हासो यासाम् । पुनः किंभूताः । कनकस वर्णस्य कमलानि तैस्तद्वा गौः गौरायः । पुनः किंभूताः । वीचीनां कल्लोलानां माला श्रेणी सैव तद्वद्वा चली उदरे मांससंकोचलक्षणा यासाम् । पुनः किंभूताः । रसं जलं ड़ा- रादिकं च भजन्ते इति रसभाजः ॥ कचन जिनगृहान्तर्दह्यमानागुरुभ्यः प्रसरदमरमार्गप्रस्फुरद्वायुवाहम् ।

·काव्यमाला पदाग्मिन् गजमनाशिमगरसे निष्मिानिनियानि पुसमाति पु. पानि गम्मिन् रामा पानीपमागम पापी दारिदप पापियातयः भंसा: कापिय पीना गाविसमा गालीन मासगीन गा रन्द तस्लीपार परिमो गुरमितापा सभ्यता मोमं प्रागुसरा मेगा पमहान मानो मर- रदपाने नोटानागानीमा अमरानो माना जी गाना mataler: पशिना भानी गायकी गरगहायता प्रष्ट रातः पथिगी माEिarn. पार पाबरनामापुरमास दम्मोरिणः हमास उपरिमुषमानगसंचार भूषितपार । विषयमा प्राप्तपदीलः॥ लिखितमुरपयामागपुरमरोह- न्मरणसरसपासमासप्रति राजन्तः । सुधितमृगतुरमाः खेदयन्ति मम ग- दिनमिदगुपरिटारसंगरचन्द्रसूया ॥ १५ ॥ धिता नदिनाविधानिसपरिभ्रमणप्रादुर्गपगुमशक्षामकुक्षयः मृगपन्दोरयागत. पुरसुवाः सूर्यरपरप्याभाः पता: नरिन रात्री दिया ग दरमुपरिटादिमलाच. सोपरिप्रदेश संचरन्ती प्रचलन्ती पन्दसूची शशिगारघरो प्री फर्गणी खेदयन्ति वि. पादमापादयन्ति । दुःसी कुर्वन्तीलर्थः । पुर्यन्तः । टिसितो निपृटः गुरपधस्याका हास्य अर फोटो हदय येन तासो यः प्रस्थान गानूनो पुतः सम प्ररोदन्त्युच्या तस्तथा माणाधिमणा: मुरुमारासपा सरसाः सान्द्राः भेदला: गुमादा पाये घासा. स्तृणानि पो प्रार: कपलन सिमाजीविका प्राणाधार प्रान्तः फुर्वन्तः ।। कचन फनको रजिज्ञानुपशि- क्षरदमितमरन्दस्पन्दसंदोहसान्द्रा । अलभत ययप्तीत्वं जम्ममाणा तमाला- वलिरिह यमुनाया माखदझे स्थितायाः ॥ १६ ॥ इह शgजयादी करन कुनचन स्थानके कस्मिन्नपि वा कनक मुवर्णशिरारे ज़. म्भमाणा विकसन्ती तमालानां तापिच्छहमाणामावलिः श्रेणी भासद सूर्योत्सो स्थि. तायाः पितुः मयितुरुत्स खेलन्त्या यमुनाया यमभगिन्या नद्याः पयसीत्वं सखीभाव- मलमत प्रामोति स्म । बिभूना । रहो रगणं पर्यटनम् । 'अगिरगिलगि गत्याः' इत्पर्य धातुः । तया रजनं रहो रागः । रज रागे' इत्यस्य प्रयोगव विद्यते । येषां ते रक्षिण- स्तेषां भृङ्गाणी भ्रमराणामनुषः सहो विद्यते येषु तादृशाः क्षरन्तो निःसरन्तोऽमिता मानातीता ये मरन्दा मधूनि त एव स्पन्दा रसास्तेपा संदोहा राशयस्तैः सान्द्रा नीरन्या पूर्णा ॥ - ·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७७५ '-- मरकतकटकास्फाटिकानुच्चकूटो- दरविदलितपुष्पप्रस्फुरच्चम्पकद्रुः । नरकदमननाभीपुण्डरीकाङ्कनिर्य- जलजतनुजलीलामाललम्बे कदम्बे ॥ १७ ॥ कदम्बे शत्रुजयाचले मरकतानामश्मगर्भमणीनां कटकस्य वापि नीलरत्ननिर्मितगिरि- नितम्बस्यादिमध्यभागस्य अङ्कः क्रोडस्तत्र स्फाटिकं स्फटिकमणिसंवन्धि यदनुचं ना- त्युनतं नोत्तुङ्गम्। लघु इत्यर्थः। कूटं शिखरं किचिदुच्चगिरिप्रदेशस्तस्योदरे मध्ये गर्भ वा विदलितैर्विनिद्रीभूतैः पुष्पः कुसुमैः प्रस्फुरदीयमानश्चम्पकट्ठर्हेमपुष्पकपादपः कर्ता। नर- कनान्नोऽमुरस्य दमनो हन्ता नारायणस्तस्य नाभ्यां तुन्दकूपिकायां यत्पुण्डरीकं श्वेता. म्भोजं तस्याहात् हृदयात् । उदरादित्यर्थः । निर्यतो निर्गच्छतो जलजतनुजस्य कमलभुवो ब्रह्मणो लीला विलासमाललम्बे आश्रयते स्म । इति गर्भितोपमा ॥ रसिककरिविलोलकर्णतालौघतूर- ध्वनिमधुकरराजीगुञ्जितोदाचगीतौ । कचिदिह गुरुणेव प्रेरिता मारुतेन स्त्रिय इव वनवल्लयः पत्रहस्ता अनृत्यन् ॥ ५८॥ इह श्रीसिद्धदशैले क्वचित् कुत्रापि प्रदेशे स्त्रियो नृत्यकृत्कामिन्यो नतैक्य इव वनवल्लयः काननोद्गतलता अनृत्यन् नृत्यन्ति स्म। किंभूताः। मारुतेन वायुना प्रेरिताश्चपलीकृताः । उत्प्रेक्ष्यते-गुरुणेव । यथा नाटकाचार्येण सूत्रधारेण प्रेरिताः प्रवर्तितास्ताण्डवकारिकाः पात्राणि नृत्यन्ति । किंभूतानि । पत्राणि पर्णान्येव पवनचञ्चललात् हस्तकाः पाणिविक्षे. पा यासां ताः। नृत्यन्ति कस्यो सत्याम् । रसिकाः खैरं खवशाभिर्वनद्रुमेषु सहकीकाननेषु क्रीडारसकल्लोलितचेतसो ये करिणो गजेन्द्राः तेषां सशब्दं चञ्चलीभवतामितस्ततः संजाय- मानानो कर्णतालानां श्रोत्रपत्राणाम् । 'उपसि गजयूथकर्णताले:' इति रघुवंशे । ओघाः समूहास्त एष तूराणां वादित्राणां वनयो निघोपास्तथा मधुकराणां विकसितकुमुमारवि- न्दवृन्दमकरन्दबिन्दुमदोन्मदबन्धुरगन्धसिन्धुरकपोलस्थलगलन्मदोदकपानमेदुरीभूतानां अमराणां गुञ्जितानि गुजारवा एव उदात्ता मनोज्ञा गीतिर्गानं तस्यां सत्याम् ॥ ललितगगनगङ्गासीकरासारवन्तः स्मिततरुवनमालामन्दमान्दोलयन्तः । विकचकुसुमपद्मामोदमेदस्विनो यं प्रभुमिव पवमानाः सेवकाः शीलयन्ति ।। ५९ ॥ पवमाना मारुता: यं पुण्डरीकाचलं शीलयन्ति । के इस । सेवका इव । यथा अनु.

·काव्यमाला। सजलजलदबुद्ध्या वीक्ष्य वप्पीहवालाः कृतपटुचटुवाचो यत्र धावन्ति मुग्धाः ॥ ६४ ॥ यत्र श→जये क्वचन कुत्रचन प्रदेशेषु मुग्धा अज्ञाना बप्पीहानां चातकानां बाला: शिशवः अपना वा सजलानां पानीयपूर्णानां जलदानों मेघानां वुद्ध्या धिया प्रान्ला वा धावन्ति संमुखं पार्थे वा यान्ति । किंभूताः । कृता विहिताः पटवः प्रवणाचटवः प्रियप्राया वाचो वाण्यो यैर्याभिवा । किं कृत्वा । जिनगृहाणां जैनप्रासादानामन्तमध्ये दह्यमाना भगवत्पुरो धूपोत्क्षेपणार्थ धूपाधानामौ प्रज्वाल्यमानाः । उत्क्षिप्यमाना इत्यर्थः । ये अगुरवः काकतुण्डास्तेभ्यः प्रसरन्तं विस्वरन्तं तथा अमरमार्गे भाकाशे प्रस्फुरन्तमितवतो भूत्वा दशदिग्गृहागणानि व्याप्नुवन्तं वायुवाहं धूमं वीक्ष्य दृष्ट्वा । खकरनिकरसहश्चोतदिन्दूपलाम्भो- भरमिदमचलोचैरत्नशृङ्गाद्गृहीत्वा । स्वयममृतमरीचिमैव्यतः कैरवाणां किमु दिशति तमेव प्रश्निपीयूपदम्भात् ॥ १५ ॥ अमृतमरीचिश्चन्द्रः कैरवाणां खबन्धुकुमुदानां मैन्यतः परस्परसंख्यात् प्रश्नीनां पीयूषस्य कान्तिद्वारा अमृतस्य प्रश्निरूपस्य पीयूपस्य वा दम्भात्कपटात् तमेव चन्द्र- कान्ताम्भोभरमेव खयमात्मना दिशति ददावीव । किं कृत्वा । इदमवलस्य अस्स शQजयादेरुचः ऊर्ध्वमधिकायां यदनानां चन्द्रकान्तकर्केतनादिमणीनां शृङ्गं शिखरं तसात्वस्य कराः किरणास्तेषां निकरो राशिस्तस्य सङ्गः संपर्कस्तेन चोतन्तः क्षरन्तो गलन्तो ये इन्दूपलाश्चन्द्रकान्तमणयस्तेषामम्भोभरं जलपटलं गृहीत्वा आदाय ॥ यसिन्नुरोद्वयसनिःसृतसिन्धुरङ्क- क्रीडन्सुरासुरपुरंभिपयोधराणाम् । कस्तूरिकामलयजद्रवसान्द्रपूरा रेजे यमीसलिलसंवलितेव गङ्गा ॥ ६६ ॥ यस्मिन् शत्रुजयाद्री उरोद्वयसंहृदयप्रमाणं निःसता निर्गता सिन्धुर्नदी यस्सा यमु. नायाः सलिले संवलिता मिश्रितजला गरेव रेजे विभाति स्म । किंभूता सिन्धुः । अझै जलोत्सङ्गे फ्रीडन्तीनां जलकेलिं कुर्वापानां मुराणां देवानामसुराणां दानपानां पाता. लवासिनां प्रथमनिकायभवनयविनिर्जराणां वा पुरंध्रीणां वधूनां पयोधराणां विविध. पत्रलताकलितस्तनकलशानां कस्तूरिकाणां गन्धधुलीनां मलयजन्मनों चन्दनानो वः जम्यालिनीजलसहात्पः सान्द्रं करम्यितं पूरे जलप्रवाहो यस्याः ॥ यत्रोन्मदैः परिणतैर्हरितां करीन्दै- रुत्वावगैरिकमरैर्नमसि प्रमद्भिः । :

·१५ सर्गः]] हीरसौभाग्यम् । ওওৎ संध्याधियेव गलितावधिवेलमत्र विश्रान्तिमाय न महानटनाट्यरङ्गः ॥६७ ॥ अन्न जगति महानटस्य शंभोनाट्यरङ्गः नाटकस्य रङ्गः नेहकीडा गलितो निर्गतोऽक. धिः सीमा यन ताहग्वेला वारः काल इत्यर्थः । निरवधिसमयं यावत् । 'शंभोमी बत सांध्यवेलनटनं भाजि व्रतं वाक्' इति नैषधे। विधान्ति विभ्रममाप लेभे 1न नाटक- रहाद्विररामेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--संध्याधिया पितृसूभ्रमेणेव । कैः कृत्वा । यत्र शत्रुजये हरितां दिशां करीन्द्रः गजराजैः । दिग्गजरित्यर्थः । उत्सातैस्तटापातक्रियायां दत्तमुस- लैरुत्पाद्य क्षिप्तः गैरिकानां धातूनां भरैः प्रकरैः । किंभूतः करीन्द्रः । उन्मदैः क्षीव- तयोद्धतीभूतैः । पुनः किंभूतैः । परिणतैस्तिर्यक्प्रवादिषु प्रदत्तप्रहारैः । भरैः कि कुर्वद्भिः । नभसि भाकाशे भ्रमद्भिः पर्यटद्भिः। विसरद्भिरित्यर्थः॥ यस्मिन्ननन्यमणिधोरणिक्लप्ततुङ्गा शृङ्गाङ्गणैर्दलितसंतमसप्रचारैः। पूपा मयूखमुपितोलसहसलक्ष्मीः खद्योतपोत इव किंचिदधत्त शोभाम् ॥ ६८॥ यस्मिन् शत्रुजये विमलावलोपरि वर्तमानः पूषा सूर्यः खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः 'खज' इति लोकप्रसिद्धः । तस्य पोतो वालकः खद्योत एव शिशुः तद्वत्किचिकिमपि खल्पमात्रां शोभामधत्त दधाति स्म । किंभूतः । पूषा मुपिता आच्छिद्य गृहीता उस्राणां किरणानां सहस्र दशशती तस्य लक्ष्मीः श्रीर्यस्य । कैः । अनन्याभिरसाधारणाभिः मणीनां नानाविधरनानां धोरणीभिः श्रेणीभिः कृप्तानि घरितानि तथा तुझान्य_कपाणि हाणि शिखराणि तेपामगणैरजिरैः। सद्भूमीभिरित्यर्थः । किंभूतैः । दलितो व्यापादितः संतममानामन्धकाराणां प्रचार प्रसारो यैः । अहोरावस्थासूदयदमितभास्वन्द्रमकरी मणीशृङ्गश्रेणी हततमसमभाध्वपथिकीम् । विलोक्यैतत्पद्माकरकमलिनीराजिरनिशं गलन्निद्रामुद्रां कलयति समुद्बोधकमलाम् ॥ ६९॥ एतस्य शत्रुजयादेः पद्माकराणां कमलमण्डलशालिनरम कमलिनीनां राजीविनीनां राजिरनिशं निरन्तरं नक्तं दिनमपि समुद्घोषस्य सम्यग्विकाशस्य कमलां लक्ष्मी कल- यति धत्ते । किभूतां कमलाम् । गलन्ती निर्यान्ती निद्रासंकोचलक्षणा तन्दा तस्या मुद्रा मुद्रणं खापावस्था यस्साः सा ताम् । किं कृत्वा । मणीनामाभंकरप्रभंकरादीनां माणि- क्यानाम् । देदीप्यमानमणिमयानामित्यर्थः । गहाणां शिखराणां श्रेणी धोरणी विलोक्य दृष्ट्या । किंभूताम् । अहोरात्रं दिवसे निशायां च निरवधिसमयं यावप्निलं स्थानां ·७८० काव्यमाला। Y । वसनशीलानां तथा उद्यतामभ्युद्गमं भजतां तथा अमितानां प्रमाणरहितानां संख्या- : तीतानां भाखतां भास्कराणां भ्रमकरी भ्रान्तिविधायिकाम् । पुनः किंभूताम् । हतानि ध्वस्तानि गले गृहीला निष्काशितानि तमांसि ध्वान्तानि यया ताम् । पुनः किंभूताम् । अभ्राणों मेघानामध्वनो मार्गस्य गगनपद्धतेर्वा पभिकी पान्थीम् । अधकपामित्यर्थः । 'अभं व्योमपयोदयोः' इत्यनेकार्थः ॥ यमिबुद्वहता कनीमिव लतां यूनेव भूमीरहा खामोदैः खजनैरिय सितसुमैः पारिवोद्यन्मधु । प्रीत्या भोजयितुं वराशनमिवानेके द्विरेफाः समं स्त्रीभिर्नागरिका इवोन्नततयामन्यन्त मन्यामहे ॥ ७० ॥ यस्मिन् शत्रुजये यूनेव तरुणेनेव भूमीरहा विनिमुद्रुमेण अथ च भूमीजन्मना व्यव- हारिणा नागरिकाः पौरजना इव अनेके बहवो द्विरेफा भ्रमरा भृङ्गाः आमन्त्रयन्त आकार्य- न्त । कथम् । समं सार्धम् । काभिः स्त्रीभिः नागरीभिरिव भ्रमरीभिः सह । कया। उन्नत- तया महत्त्वेन उच्चैःशिरस्त्वेन महातरुत्वेन अथ महाव्यवहारित्वेन चेत्यत्रायं हेतुः । कैः कृला आहूयन्ते साआमोदैः परिमलैः । कैरिव। खजनैरिव खगोनजातैरिव । भूमीरहा किं कुर्वता । उदहता उत्पापल्येन वहता विभ्रता अहीकुर्वता पण्णामपि ऋतूनां सर्वदा तत्रादी स्थायुकत्वेन पाणिग्रहणं कुर्वता च। काम् । यतां धनवल्लीम् । कामिव। कनीमिव कुमारिकामिव । किमर्थमामन्यन्त । भोजयितुं भोजनं कारयितुम् । कया। प्रीत्या । खोत्सहनेहेन स्थायुकरदेन किं कर्मवापन्नम् । उद्यन्मधु प्रकटीभवन्मकरन्दम् । किमिय। वराशनमिव पडुससरसीकृतप्रधानभोज्याखायलेह्यचोप्यभोजनमिव । के । स्मितः विकसितः कुसुमैः पुष्पैः । फेरिय । पात्रैरिव वर्णाद्यमत्ररिव ॥ सिन्धूः सुता इव पिता त्वरमाणभावाः प्रोत्कण्ठिताः प्रदधतीः सरसीजभूपाः । प्रास्थापयत्प्रति पति जलधि तर सत्राङ्गरक्षकमटैरिव सिद्धशैलः ॥ ७१ ।। सिद्धौल: श्रीराचुंजयाचल: सिन्धूयतुर्दशापि महानदीः सर्यर्तुस्थानत्येन जलधरका. लपहलीभवबलदजलप्राबल्यकल्लोलितकलोलिनीः जलधि समुद्रं भर्तारं प्रति प्रास्थापय. प्रेषयति स्म । कयम्। सत्रा सार्धम्। तरः गगनादणालिङ्गनलोलकाटोले किरियापथ या उत्प्रेक्ष्यवे-महरक्षकभरैः शरीरयलविधायकवीररिव । क स प्रास्थापयत् । पितेव । यथा जनकः ससतातः मुताः आत्मपुत्री: पति पाणिगृहीतारं प्रति प्रस्थापयति। किंभूताः सिन्धूः मुताश्च । सरमाणः शीघ्रतरो भावः। भूयते उत्पद्यते कर्मवशतया भूयो भूयः संसारः अनेनेति माय भात्मा चित्ताभिप्रायन यासाम् । प्रायो पाकाले ·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७८१ नास्त्वरित चलन्ति । स्त्रियोऽपि पतिमिलनाथ खरिता अत्युत्सुकाच भवन्ति । पुनः किभूताः। प्रोत्कण्ठिताः प्रकर्षण उत्कृष्टः कण्ठः उपकप्ठः संनिधानं संजात आसाम् उभी कण्ठौ पानीय पूर्णौ संजातावासामिति प्रोत्कण्ठिताः कण्ठादूर्वमूढा वा । कण्ठो ध्वनी संनिधाने ग्रीवायां मदनमे' इत्यनेकार्थः । तथा प्रकर्षणोत्कण्ठा औत्सुक्यं भ. तूंसंगमे जातमासाम् । पुनः किं कुर्वतीः। सरसीजानि विविधकमलानि तैः कृला भूपा शोभा यासाम् । पक्षे पद्मानामुपलक्षणात्कुसुमाना भूषा हारादिमाभरणानि या. साम् । अथ वा कमलकुसुमानि हाररूपाणि तथा भूषा विविधाभरणानि यासाम् । 'भावोऽभिप्रायवस्तुनोः । सभावजन्मसत्तात्मक्रियालीलाविभूतिषु ॥ चेष्टायोन्योर्बुधे जन्ती शृङ्गारादेच कारणे । शब्दवृत्तिहेतौ च' इत्यनेकार्थः ।। शशाङ्ककरसंगमक्षरदमन्दपाथाप्लवैः क्वचिद्विधुमणीमयः कलयति स सालः श्रियम् । प्रचण्डतरचण्डरुकिरण तापसंतापितः प्रतिक्षिपति वामृतेः प्रविदधन्निनेनाप्लवम् ॥ ७२ ॥ क्वचित्कुत्रापि शत्रुजये विधुमणीमयश्चन्द्रकान्तरत्नघटितः साल: प्राकारः श्रियं शोभा कलयति धत्ते । कैः । शशाङ्कस्य चन्द्रस्य कराणां किरणानां संगमेन संपर्केण क्ष- रतां निःसरताममन्दानां भूयसां पायसां पानीयानां प्लवैः पूरैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-- प्रचण्डतरेण अतिशयेन तीनेण चण्डरुचः सूर्यस्य किरणानां ज्योतिषां तापेनोप्मणा सं- तापितो व्याकुलीकृतः सन् प्रतिक्षिपं रात्री रात्री प्रति अमृतारैः कृत्वा निजेनात्मना आप्लवं स्नानं प्रविदधत् कुर्वन्निव ।। लीलायमानान्निजमौलिदेशे केशानिवोच्चैःप्रसरत्पयोदान् । धूपायतीवाप्तनिकेतधूपधूमैपिलासीच स सिद्धशैलः ॥ ७३ ॥ स त्रिजगद्विख्यातः सिद्धशैलः शत्रुजयाद्रिः निजस्यात्मनो मौलिदेशे शिरःस्थानीय. शिखराप्रमागे लीलायमानानू लीलयाचरतो विभ्रम भजन्तः क्रीडया आचरतो वा केशानिव कुन्तलानिव मस्तकोपरि शोभा बिभ्रतः उच्चरूर्व प्रसरतो विस्तारं प्रामुवतः प्योदान जलधरान् । उत्प्रेक्ष्यते-आप्तानामर्हता निकेतेषु गृहेषु प्रासादेवियर्थः । उरिक्षप्यमानागुरुवातधूपानां धूमः कृला धूपायतीव । मुगन्धीकरोतीव । क इव. वि. लासीव । यथा स्यादिभोगासक्तत्वेन विलासवान् पुमान् कृष्णागुरुप्रमुखधूपधूमैनिज- केशान्सुरमयति ।। अकौशुसंपपिताकान्ताभितोविनिपातिहुताशहेतिभिः । मणीविहाराः प्रणयन्ति यस्मिन्पञ्चामिकष्टं कचनापि योगिवत् ॥७४ ॥ यस्मिन्विमलाचले कचनापि कुत्रचिदपि प्रदेशे मणीनामन्तःसंहध्याकान्तमा- 1.

·७८२ काव्यमाला। णिक्यानां विहाराः प्रासादाः योगिवत्तापसा इव पंञ्चाग्निकष्ट चतम्घु दिक्षु चत्वारः प्रज्वालितकाछामयः पञ्चमो भाखांश्चेति पश्चाग्निसाधनं कृच्छ्र प्रणयन्ति कुर्वते इति गर्भितोत्प्रेक्षा । काभिः कृत्वा । अर्कस्य सूर्यस्यांशुभिः किरणैः समं संपर्कः संयोगो. ऽस्त्येषां तादृशा ये भास्करमणयस्तेभ्यः अभितश्चतुर्दिक्षु विशेषेण निष्पतनशीलानां हुताशानामनुच्छिष्टवहीना हेतिभिवालाभिः ॥ निर्गत्वरप्रसनरद्युतिवारिपूर- पूर्णान्तरस्फटिककल्पितकूटकोटीम् । जज्ञे किमु प्रतितटं तटिनी विपाशा प्रेक्ष्येत्यबुध्यत विमुग्धजनेन यस्मिन् ॥ ७९ ॥ यस्मिन् शझुंजये विमुग्धजनेनाज्ञानलोकेन इत्यमुना प्रकारेणायुध्यत ज्ञातम् । विचा- रितमित्यर्थः। किं कृला। निर्गवरा निःसरणशीलाः प्रसमरा युतयः किरणास्ता एव वारिणां नीराणी पूराः प्लवाः प्रवाहास्तैः पूर्ण संपूरितं भृतमन्तरं मध्यं यस्यास्वादशी स्फटिकः श्वतोपलैः कल्पिता रचितां कूटानां शिखराणां कोर्टी प्रेक्ष्य दृष्ट्वा । इति किम् । प्रतितट शिखर शिखरं प्रति विपाशा तटिनी अनुसर्पिणी नदी किमु जज्ञे संजाता। 'उत्सर्पिणी न खलु तन तरङ्गिणी या खनेत्रयोरहह तन विपाशि जाता । नीराजनाय नवनीरजरा. जिरास्तामनामसानुरजराजनि राजमाने ॥ इति नैपधे।तत्र द्वीपे विपाट् नदी न प्रसर. पाशीला भाविर्भवति किल तत्र जातलात अन्यत्र द्वीपेषु यथा सरित्मसरन्ती दृश्यते तथा तत्र विपाट् नेति पुराणप्रसिद्धिः । तत्र तस्यां विपाशि जाता नवपद्मपतिः बने. प्रयोनीराजनायास्ताम् । अहहेत्याश्चर्ये । भत्रास्मिन् राजनि साकल्येनानुरज अनुरका भव । 'अजेच' इत्यनुनाविकलोपः । 'विपाशा तु विपाट् स्त्रियाम्' इत्यमरः । इति पपत्ती ॥ गुहागृहशयानानां खगसारङ्गचक्षुपाम् । राजी जागरयन्तीव स्तनितैः स्तनयिनवः ॥ ७६ ॥ यन पुण्डरीकपर्वते सनयित्नवो वारिवाहाः स्वनिनिजगजारवः । 'जलदस्य तु । स्वनितं गर्जितं मनः सनितं रसितानि च ॥ इति हेम्याम् । मेघगर्जाभिधानानि कृता । उत्प्रेश्यते-गुहाः सगुंजयकंदरा एव गृहा रमणीयवान्मणीगणसोयोतताचाल. यतुस्यास्वेषु शयानानां यहुदेवगृहगमनसंजातपरियान्तिवशात्मुखगुप्तानो रागसार- इचक्षुषो विद्यापरहरिणीनयनाना से नभसि गच्छन्तीति तगः गुरास्तेषामपि भृगेक्षणा- नामादेवीनामित्यर्थः । रामी श्रेणी जागरयन्तीय पुनर्देववन्दनपूजनाय प्रयोधयन्दीय। स्वमक्तमव्यजन्तूनामन्तरविरोधिनाम् । योऽरुंतुदानां संदोहं स्पृहयन्हन्तुमात्मना ।। ७७ ॥

·१५ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । 'नाराचोपचिता विश्वजैत्रीश्चापलता इव । भृङ्गालिसङ्गिनीर्घत्ते पद्मिनीः प्रतिपल्वलम् ।। ७८ ॥ यः शत्रुजयादिःप्रतिपावलं पद्माकरं पद्माकरं प्रति भृङ्गाणां मधुकराणामालिमिः श्रेणीभिः सह सङ्गोऽनुषट्न आसक्तिरस्त्यासां तादृशीः पद्मिनीः कमलिनीः कमलानि वा धत्ते धारयति । उत्प्रेक्ष्यते--यः शैलः विश्वानां जगतां जैत्रीर्जयनशीलास्तथा नाराचै. .हमयवाणैः सर्वायसशरैरुपचिताः संधानसहिताः लता धत्ते इव धारयतीव । कि कुर्वन् । हन्तुं निहन्तुं स्पृहयन् काहुन् । केन । आत्मना खयमेव खभचलप्रीत्या । कम् । संदोहम् । केषाम् । अन्तरङ्गा मध्ये वर्तमाना अष्ट कर्माण्येव अथ वा क्रोधमा- नमायालोभरागद्वेपाख्या एवं विरोधिनः प्रतिपक्षास्तेपाम् । किंभूतानाम् । अरुंनुदानां मर्मव्यथकानाम् । केषाम् । खस्मिन् खस्य वा भक्ताः सेवासकास्तादृशा ये भन्याः सिद्धिगमनयोग्या जन्तवः प्राणिनस्तेपाम् ।। स्वस्मिन्नम्बरचारिणां प्रतिपदं कृत्वकतानं मनो विद्याः साधयतां स्वपुण्यमिव यः सिद्धीविधत्ते धरः । यस्मिन्कापि च योगिनामहरहोतिः परं ध्यायतां . हृत्पद्मे परमात्मना प्रकटितं पूष्णेच पूर्वाचले ॥ ७९ ॥ यो धरः शत्रुजयाद्रिः । 'प्रावापर्यंतभूधभूधरधराः' इति हैम्याम् । एकतानमेकानं विद्याध्यानलीनं मनो मानसं कृला विधाय प्रतिपदं स्थाने स्थाने आत्मशिखरकंदरा. शिलातलोद्यानकुण्डतटभूमिपीठेपु खस्सिन्नात्मनि विषये विद्या गोचरीप्रज्ञप्तिप्रमुखा विद्याधिष्ठायिका देवता मन्त्रान् साधयतामाराधनं कुर्वतामम्बरचारिणां विद्याधराणां सिद्धीः कार्य निष्पत्तीविधत्ते कुरुते । विद्यादेवतास्तत्प्रत्यक्षीकरोतीत्यर्थः । किमिव । खपुण्यमिव । यथा निजप्राचीनसुकृतं सिद्धीदते । च पुनर्यसिन्विमलाचले क्वापि प्रदेशे अहरहः प्रतिवासरम् । नित्यमित्यर्थः । परं परममुत्कृष्टं ज्योतिब्रह्म परमेष्टिलक्षणं ध्यायतां ध्यानगोचरीकुर्वतां योगिनां मनोवाकाययोगवतामशागयोगमाजां वा योगी- न्द्राणां हृत्पद्मे हृदयकमले परमात्मना ब्रह्मखरूपेण प्रकटितं प्रादुर्भूतम् । योगिनो हि ध्यानं कुर्वाणा हृदयकमलकर्णिकायां परमात्मखरूपमालोक्य ध्यानाद्विरमन्तीति श्रुतिः । 'योगात्स चान्तः परमात्मसंज्ञं दृष्ट्वा परं ज्योतिरुपारराम' इति कुमारसंभवे 1 केनेव । पूष्णेव । यथा पूर्वाचले सहस्ररश्मिना प्रकटीभूयते ॥ तावल्लीलाविलासं कलयति मलयो विन्ध्यशैलोऽपि ताव. द्धत्ते मत्तेभगवं तुहिनधरणिभृत्वावदेवाभिरामः । तावन्मेरुमहत्त्वं वहति हरगिरिाहते तावदामां ..यावत्तीर्थाधिराजो न नयनपुटैः पीयते पर्वतेन्द्रः ।। ८० ॥

·७८४ काव्यमाला। मलयो दक्षिणाचल: गोशीर्षचन्दनोत्पत्तिस्थानं मलयगिरिस्तावत्प्रमाणमस्येति सम- यप्रमाणं लीलया स्वरसेन स्थानवैशिष्टयेन वा विलासं विभ्रमं कलयवि बिभर्ति । अपि पुनर्विन्ध्यशैली जलबालकाचल: मत्तेभाना मदोदयोद्धतानां मतगजेन्द्राणां गर्वमहंकार धत्ते धारयति । विन्ध्यादौ हि भद्रमन्दमृगमिश्रजातयो गजा उत्पद्यन्ते तदभिमानः । पुनस्तुहिनधरणिभृत् हिमाचलस्तावदेवाभिरामः कस्तूरिकामृगौपधीप्रस्थचमरगोप्रमुखै. मनोज्ञः । तथा मेरुः सुपर्वपर्वतः तावन्महत्त्वं महिमानं गरिमाणं वहति । पुनई. रंगिरिः कैलाशस्तावन्तं कालमाभां शोभा गाहते आलम्बते यावत् यावता समयेन स त्रिभुवनप्रसिद्धः पर्वतेन्द्रः शत्रुजयशैलीखण्डल: नयनपुटैः नेत्रपत्रामत्रैर्न पीयते सादरं स्वदशा नावलोक्यते । किंभूतः । तीर्थानां पुण्यस्थानानां मोक्षगमनक्षेत्राणां वा अधिरा- जश्वक्रवती तीर्थाधिराजः पर्वतेन्दः । 'श्रियः पदम्' इति शशुंजयमाहात्म्योकाभि.. धानखात्॥ विविधकमलाकेलीगेहं क्षमाक्षणदापते- हमिव महीकान्तारलावतंसमिवोन्नतम् । सफलमखिलं कर्तुं काहजनुर्गिरियात्रया ::, अतिवसुमतीशक्रः शत्रुजयं खदृशा पपौ ॥ ८१ ॥ : वतिनां संयमिना मध्ये वसुमतीशको राजा। राजा राट् पृथिवीशक्रः' इति हैभ्याम् । हीरविजयसूरीश्वरः शत्रुजयं विमलाचलं खदृशा निजनयनेन पपी सादरमवलोकयति स्म।प्राक् सर्गस्य तृतीये 'सिद्धिशैलं ददर्श' इत्युक्तमास्ते तत्र तु दूरत्वेन दृमात्रावलोक- नम् । इदानीं तु शनैः शनैः संनिधानागमनेन सम्यगवेक्षणत्वेन शिखरादिस्थानविशेष विभूषितं पुण्डरीकपर्वतं खलोचनाभ्यां सादरं दृष्टवानिति विशेषः । किं कर्तुमिच्छन् । शानुजयशैलारोहणप्रासादप्रतिमादर्शनसर्वतः स्पर्शनादिभिरखिलमशेषमपि जनुर्जन्म सावतार सफलं फलेनहिं कृतार्थ फलकलितं कर्तुं विधातुं काइन् वाञ्छन् । किंभूतं शशुंजयम् । विविधानां कमलानां केलीगेहं क्रीडासदनम् । केलीभिरुद्धर कृशोदरि' इति नैपधे । किमिव । गृहमिव । यथा क्षमाक्षणदापतेवेमुधासुधाकरस्य भासमुद्रान्तभूमी. भर्तुर्भवनं भाण्डागारगेहमन्यद्वा सौधं विविधधीणां स्थानं भवेत् । शत्रुजयमुत्क्षवे--- महीकान्ताया भूमीमानिन्या रनावतंसं मणिमयशेखरमिय । किंभूतम् । उनतं तुम् ।। यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः श्रीमत्कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामनिमम् । तद्रामीक्रमसेविदेवविमलेनानन्दतो निर्मिते वृत्ते पञ्चदशोऽत्र हीरचरिते सगा वम्वानसौ ॥ ८२ ॥ आनन्दतः सकलतीर्यादिराजस्मरणवर्णनोद्भूतनूतप्रमोदादेपविमलेन निर्मिते विर- ·१६ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ७८५ चिते होरस्य हीरविजयसूरेश्वरितं यत्पावारादिना सिद्धिगमनादिकं चरित्रं यत्र तादृशे वृत्ते हीरसौभाग्यनाम्नि महाकाव्ये असौ पूर्वोक्तलक्षणः पञ्चदशः पञ्चदशानो संख्यापूरण: अन हीरचरिने सर्गोऽधिकारविशेषः बभूवान् संजातः ॥ इति पण्डितसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोपज्ञहीरसी. भाग्यमहाकाव्यवृत्ती गुर्जरदेशात्प्रस्थानशनुंजयसमीपागमनतद्दर्शनतर- णनो नाम पश्चदशः सर्गः। षोडशः सर्गः। समीपमुपजग्मिवानथ गिरीशितुः श्रीगुरुः प्रभावमतिशायिनं त्रिभुवने समाकर्णयन् । सुरदुमसमुल्लसत्कनककान्तकायद्युति- लघूकृततनुः समीक्षितुमिवोत्सुकः स्वर्गिरिः॥१॥ अथ दर्शनसम्यगवलोकनानन्तरं श्रीगुरुः हीरविजयसूरिगिरीशितुः शत्रुजयशैलश- कस्य समीपं पार्श्वमुपजग्मिवान् समाजगाम । सप्तम्यर्थे द्वितीया । उत्प्रेक्ष्यते-समी- क्षितुं सम्यक्तया विलोकयितुमुत्सुक उत्कण्ठितः खर्मिरिमेकरिव समीपे समेतः। कि कुर्वन् । त्रिभुवने त्रैलोक्येऽपि अतिशायिनमसभ्यधिक प्रभावमाद्विमलादेर्माहात्म्य समाकर्णयन् सम्यगेकानमन सा शृण्वन् । महिमानं श्रुत्वा तं द्रष्टुमागत इत्यर्थः। किंभूतः श्रीगुरुः खगिरिश्च । सुरद्वमाः पश्चापि कल्पवृक्षाः तहातया निरुपमरूपवत्तया च तैश्च समुल्लसन्दीप्यमानः । तथा कनकं सुवर्ण तद्वद्वा तेन च कान्ता मनोज्ञा कायस्य शरीरस्य द्युतिर्यस्य । पश्चात्कर्मधारयः। किंभूतःखर्गिरिशलघूकृता खल्पा विहिता तनूः शरीरं येन । तदद्रितलहट्टिकाप्रथितपादलिप्ताभिधं पपौ पुरमपश्रमः श्रमणशर्वरीवल्लभः । • उपेतमिह पूर्ववत्पुनरुपान्तमानन्दयु- कपुरं प्रथमहार्दतः किमतिदूरभावं त्यजन् ॥ २ ॥ श्रमणशरीवल्लभः तस शत्रुजयनान्नोऽद्रेः पर्वतस्य तलहटिका परिसरभूमिः 'तल- हटी' इति प्रसिद्धा तस्यां प्रथितं भुवि विख्यातं तथा पादलिप्तमित्यभिधा नाम यख तादृश पुरं नगरं 'पालीताणु' इति लोके प्रसिद्धं पपी सादरमवलोकितवान् । मार्गभान्तस्य नगरस्य प्रमोदकदित्यादरपूर्वकप्रेक्षणम् । अत एव सूरिः किभूतः । अप. गतः श्रमो मार्गप्रयासखेदो यस्य सोऽपभ्रमः । उत्प्रेक्ष्यते-इह तलटिकायां पूर्वव- प्रयममिव पुनर्व्याधुय द्वितीयवारम् । पूर्व भरतचक्रिणा सयुंजयदर्शनादानन्दसमुत्पादा- तिलद्दष्टिकायां वासितमासीत् , बहुकालातिक्रमवशाकालानुभावेन च गिरिघटनासतिद्: रीभूतम् । अत एव प्रथमहादतः पूर्वहादुपान्ते शत्रुजयसमीपे उपेतमागतमानन्देन । . - ·काव्यमाला । युनक्कीत्यानन्दयुक् तादृशं पुरम् । आनन्दपुरमित्यर्थः । तदायातमिव । किं कुर्वत् । अतिदूरभावमतिशयेनात्यन्तं विप्रकृष्टतां सजन मुश्चन् । नभोगमनभेपजवजविधेरनुपाहिणा गुरोरभिधया पुरं गृहमिव त्रिलोकीश्रियाम् । सुवर्णरससिद्धिमान्विविधसिद्धविद्यान्वितः स्म वासयति संनिधौ नगवरस्य नागार्जुनः ॥ ३ ॥ नागार्जुनो नाम योगीन्द्रः पादलिप्तसूरेरभिधया नाना नगेषु सर्वपर्वतेषु वरः सि. द्धिदायकलात्प्रधानः शत्रुजयशैलेन्द्रस्य संनिधी समीपे पुरं पादलिप्तनगरं वासयति स्म निवेशितवान् । उत्प्रेक्ष्यते-त्रिलोकीधियां त्रैलोक्ययावालक्ष्मीणां गृह निवाससीधमिव । गुरोः किंभूतस्य । नभसि आकाशे गम्यते पादलेपप्रभावभ्रम्यते भनेनेति नभोगमनं भेप. जानां सप्रभावाणां सौपधानां व्रजः अष्टोत्तरशतसंख्यः समूहास्तस्य विधेः प्रकारस्यानु गृह्णाति खभतीभवनात्प्रसादं करोतीत्येवंशीलस्य । किभूतो नागार्जुनः । सुवर्णस्य सार्धपोडशवर्णिकाभाजो हेनः कोटीवेधीति नानो रसस्य जलरूपस्य सर्वधातुभेत्तुः' सिद्धिनिष्पादनं विद्यते अस्येति सुवर्णरससिद्धिमान् । नवीनं सुवर्णरस खयं निष्पादय. तीत्यर्थः । पुनः किविशिष्टः । विविधा नानाप्रकाराः सिद्धाः परिपाकं प्राप्ताः कार्य- कारिणः । अथ या प्रत्यक्षीभूततदधिष्टायकदेवतास्तादृश्यो विद्या आम्नायमन्त्रास्ताभि- रन्वितः । नागार्जुनयोगी श्रावकीभूय श्रीपादलिप्तसूरीशितुः सकाशात् गगनगमनदा. यफभेषजाम्नायमाहीदिति श्रूयते ॥ यदीयविभवैर्जगत्रयपुरीपराभावुकैः पुरी त्रिदिवसद्मनां परिभवं भराल्लम्भिता । उपास्तिमतनोनिजाश्रयजुपखिलोकीसजः सरोजवसते वाकलयितुं स्वयं तत्तुलाम् ॥ ४ ॥ त्रिदिवसानो देवानां पुरी नगरी अमरावती नाली निगमात्मैवाभयं स्थानं गुपते भजते सस्पायये स्थान सेयते या ताशस्य सरोजयगतेः । 'ताम्यं स्वामरसान्तरालयस- विदेवः सयभूरभूत् इति सण्टप्रासी । तथा नाभिपनात्मभूतिः' इति हम्याम् । प्रह्मणः । उभ्यते-उपास्सि सेवामतनोधारेव । हिमतस्य गरोजपरातेः । प्रिमोसीयजः जगतां प्रयी रामति करोतीति । किं कर्तुम् । सयमात्मना तम्य पादलिप्तपुरस सुमो साम्यमाफसयितु प्रामुम् । भूता अमरावती । जगता पातालभूमिमा यस । त्रिभुपनरपेयर्थः । पुरा गमप्रसुरामुरनरनगरीणां परामागुरमिमवनालयदीयः पासपुररधिभिभियः सोमानिसमंगदाधिपया परिमतममिति सम्भिता प्रापिता ।। .

·-
३
१६ सर्गः)
हीरसौभाग्यम् ।
मुरादिपरिवारिता किममरावती स्वर्गतः
क्षितौ किमुपजग्मुपी विमलशैलयात्राकृते ।
द्विजिह्वनिचिताश्रयं किमु विहाय गेहं बले-
रुतागतमिह श्रिया स्फुरति पादलिप्तं पुरम् ॥ ५ ॥
इह शत्रुजयशैलतलहट्टिकायां पादलिसं पादलीताणाभिधानं पुरं श्रिया शोमया
लक्ष्म्या या स्फुरति दीप्यते । उत्प्रेक्ष्यते---विमलशैलस्य पुण्डरीकादेर्यात्राकृते स्पर्शन-
देवदर्शनपूजनादर्थ स्वर्गतो देवलोकाक्षिप्ती पृथिव्यामर्याद्विमलाचलसंनिधौ सम्यकप्रका-
रेण महा उपजामुपी समागता किममरावती इन्द्रनगरीव । किंभूता । सुरा देवाः ।
आदिशब्दाद्देव्यः इन्द्राण्यः मन्दिराणि कोवाप्यः वनानि सर्रासि पुरीपरिकरादि सर्वमपि
संगृह्यते । मुरादिभिः परिवारः संजातोऽस्या इति परिवारिता परिच्छदलता। उताथ
वा इह गिरेरुपान्ते आगतं संप्राप्तं वले हमिव नागलोक इव । किं कृता । द्विजिह्वः
भुजंगमः पिशुनै निचितं व्याप्तमाश्रयं खस्थानं विहाय त्यक्त्वा । यदुक्तम्-भगिण
दशभिईस्तैः शतहस्तक्ष्यं त्यजेत् । गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥ इति ।
भवाहितभिदोदयत्परमसातमाशंसतां
पुरी निजनिवासिनामसुमतां समूहानसौ ।
महोदयमहापुर विमलशैलमूलाध्वना
निनीपुरमुना किमु स्थितवती समेत्यान्तिके ॥६॥
भयौ पादलिसाभिधाना नगरी मन्तिके शत्रुजयाद्रिसमीपे समेत्यागल्य स्थितवती
उवास स्थिति कृतवती । उत्प्रेक्ष्यते-निजनिवासिनां वस्यां नितरां सातन वसनशी-
लानाम्। "निजनिषेविनाम्' इति पाठे तु निजमात्मानं नितरामतिगयेन सेवन्ते इत्येवंशी-
लानामसुमतां प्राणिनां समूहान् गणान् अमुना प्रत्यक्षलक्ष्येण विमलशैलरूपो यो मूल:
अध्वरोऽध्वा मार्गस्तेन कृला महोदयो मोक्षः अथ वा महानतिशायी उदय: मानसस.
मीहितं सर्वसंपत्प्राप्तियस्मिन् तादृशं महापुरमनन्तमुखविधायकलात्सर्वनगराभ्यधिक-
पत्तनं किमु निनीपुर्नेतुमिच्छुरिव । असुमता किं कुर्वताम् । भव: संसारः स एवाहितः
शत्रुर्न विद्यते हितं शुभोदकर्को यस्मात्सोऽहित: केवलानिष्टतरायतिफलप्रदस्तस्य मिदा
व्यापादनं तया कृत्वा उदय प्रकटीभवत्परममुत्कृष्ट सात शर्म आशंसता काइताम् ॥
विजित्य निजवैभवैः सुरनरोरगखामिनां
स्फुरपुरपरम्परा जगति पादलिप्तं वरम् ।
परश्शतजिनेश्वराश्रयशिखाङ्गणालिङ्गिनी-
द्विपद्विनयबोधिका व्यधृत वैजयन्तीरिव ॥ ७ ॥

·७८८ काव्यमाला। पादलिप्तं पुरं नाम नगरं द्विपता श्रिया कृत्वा खप्रतिमल्लानां विजयस्य पराभवस्य वोधिका कथयित्रीम् । 'निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकाम्' इति नैषधे । उत्प्रेक्ष्यते-वैज- यन्तीमहापताका व्यधृत धारयति स्मेव । किंभूता वैजयन्तीः । परश्शताः शतसहस्रसं- ख्याकाः ये जिनेश्वराणां तीर्थंकराणामाश्रया गेहाः । प्रासादा इत्यर्थः । तेषां शिखाह- पानि शृङ्गाजिराणि आलिङ्गन्याश्लिष्यन्तीत्येवंशीलाः। किं कृत्वा व्यधृत । जगति त्रैलोक्येऽपि सुरा देवाः नरा मानवा उरगा असुरनागास्तेयां खामिनां नायकानां सुरेन्द्रनरेन्द्रनागेन्द्राणां स्फुरता लक्ष्म्या दीप्यमानानां पुराण नगराणां परम्पराः श्रेणी- निजवैमवैः स्वकीयसमृद्धिशोमातिशयैर्विजित्य परिभूय ॥ नृशंसनिकपात्मजबजनिवासतो बिभ्यती पयःप्रकटसंकटाजलधिजाच निर्वेदभाक् । अपास्य पदमात्मनः किमियमत्र लङ्कागता पुरी पुरजनोत्सवैरलमकारि सूरीन्दुना ॥ ८॥ सूरीन्दुना हीरविजयसूरिचन्द्रेण पुरजनानां नगरलोकानामुत्सवमहामहर्जायमानः सद्भिः पुरी पादलिप्तनाम्नी नगरी अलमकारि भूष्यते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-अत्र शत्रुजय. समीपे तलहहिकाप्रदेशे आगता समागता लड्डा दशकंधरनगरीव । किं कृत्वा । आत्मनः खस्या पदं जलधिमध्यगतं स्यानमपास्य त्यक्त्वा । किंभूता । नृशंसाना निर्दयानां नि- कपात्मजाना राक्षसानाम् । 'कीनाशरक्षोनिकपात्मजाच' इति हैम्याम् । प्रजानां कुलक- लापानो निवासतोऽनिशंखस्या निवसनं ततो विभ्यती भीति प्राप्नुवती । च पुनः किभू- ता। निर्वेदभाक् खेदोपगता । कस्मात् । जलधिजात्समुद्रोत्पन्नात् । परिखास्थाने परितः पयोधिमध्ये लङ्का तारग्जलमध्यस्थितिलक्षणात्पयसां पानीयानां प्रकटादुल्वणासंक. टालेशात् । 'स्यानं त्रिकूटः परिखा समुदो रक्षांसि योधा धनदाच वित्तम् । संजी. विनी यस्य मुखे च विद्या सरावणो देववशाद्विनष्टः । इत्युकेः ॥ इति पादलिप्तपुरम् ।। अपविषयान्तराव्यतिकरेऽत्र संघाधिपाः समं मनुजराजिमिर्जयिमहीमहेन्द्रा इव । भगीरथगिरीधरं प्रति शताङ्गमातङ्गयु- क्तुरङ्गशिक्षिकामुखप्रमुखयानभाजोऽनजन् ॥ ९॥ भन व्यतिकरे पादलिप्तपुरे सूरिसमागमनप्रस्ताये अशेषविषयान्तरारसमसजनपद- मध्यात्सपाधिपाः रांधपतयः मनुजानो मनुष्याणां राजिभिः श्रेणिभिः समं भगीरथ- गिरीश्वर पिमलापठेन्द्र प्रति भयमन् प्रतिष्ठन्ते स्म । 'बाहुपलिमेंहदेवो भगीरयः सह- .सपनशतपत्रः' इति समयकल्पे । के इव । जयिनो विजयकरणशीला महीमहेन्दा महामण्डलीकमहीपाटन इवायेऽपि मानवमदतीभिः प्रतिष्टन्ते । अर्थात् दिग्विजयाय । भूताः संपाधिपा पाय । सादा रया माता निः तेयुभन्ति युका भयन्ति ।

·१६ सर्ग:]
हीरसौभाग्यम् ।
तत्सहिता इत्यर्थः । तुरङ्गा अश्वास्तथा शिविका याप्ययानानि 'पालखी' इति प्रसिद्धाः
मुखानि येषु तादृशानि प्रमुखानि प्रकृष्टानि यानानि वाहनानि भजन्ते संश्रयन्ते इति ।।
अगाधमववारिधेरभिलपद्भिरेतुं बहिः
समुद्धरणधुर्यतां प्रदधदन्तरीपं किमु ।
ब्रजद्भिरिह यात्रिकैः प्रति सहस्रपन्नाचलं
तदा विदधिरेऽखिला अपि निजावशेषा दिशः ॥ १० ॥
तदा हीरविजयसूरियात्रासमये इह जगति सहस्रपत्राचलं शत्रुजयशैलोच्चयं प्रति
मजद्भिः प्रविष्ठमानैर्यानिकर्यात्राकारकर्लोकैरखिलाः समस्ता अपि दिशः हरितः निज
आत्मा एव अवशेषोऽवशिष्टो यासां तादृश्यो विदधिरे विहिताः। दिश: केवलं खयमेन
स्थिताः, जनास्तु सर्वेऽपि प्रस्थिता इत्यर्थः । यात्रिकैः किं कुर्वद्भिः । अगाधोऽलब्ध-
मध्यपूर्वपरपारो यो भवः संसारः स एव वारिधिः समुद्रस्तस्माद्वहिः पारे मोक्षलक्षणे
चाह्यप्रदेशे एतुमागन्तुमभिलपद्भिर्वाञ्छद्भिः । अत एवोत्प्रेक्ष्यवे-समुद्धरणे भवसमुद्र-
मध्ये मन्नता जन्तूनां सम्यगुद्धारकरणे धुर्यता प्रकृष्टधौरेयता प्रदधत् प्रकर्येण धार-
यत् । अत एवान्तरीपं किमु अन्तर्जले तटमिव ।।
महोदयविधायिना विमलभूभृताहूतव-
स कोऽप्यजनि नो जनोऽमि न येन यात्राकृते ।
न काचिदचलाभवत्पथि च या न तद्यानिकै-
रनीयत पवित्रतां त्रिपथगाप्रवाहैरिव ॥ ११ ॥
स कोऽपि तत्तदुत्तमजातिजनितः कश्चिदनिर्दिष्टनामा जनो लोको नाजनि नो संजा.
तः। स कायेन जनेन यात्राकृवे शत्रुजययात्रार्थ नागमि नागतम् । किंवत् । विमल-
भूभृता शत्रुजयशैलेनाहूतवदाकारितेनेव । 'निहोत्रो' इति लोकप्रसिद्धया । यथा क-
श्चित्संमानपूर्वकमाकारित आगच्छति । किंभूवेन विमलाद्रिणा । महोदयो मोक्षः महान्
त्रिभुवनजनतानिषेव्यलक्षणोऽभ्युदयस्तं विदधाति करोतीत्येवंशीलेन च पुनः सा का-
चिदचला पृथिवी नाभवन बभूव । याचला पथि मार्गे तद्यात्रिकैः शगुंजययात्राकारकः
पवित्रता पावनीभावं नानीयत न प्रापिता। कैरिव । त्रिपथगाप्रवाहैरिव । यया गदाया
भोपः सहसंख्याभिणिभिः पयःपूरैः पवित्रता नीयते प्राप्यते ॥
शिवश्रिय इवावनीवलयशालिलीलाचलं
जनैः प्रचलितैः समं परिजनेन शर्बुजयम् ।
स्ववर्तिविविधासुमप्रकरकीलनाविश्रमा-
द्दधुः सुखमिहाखिला अपि दिशां प्रदेशास्तदा ॥ १२ ॥

·७९० काव्यमाला। तदा तस्मिन् संघप्रस्थानावसरे इह जगति अखिलाः समस्ता अपि दिशां हरितां प्रदेशाः भूमिभागाः सुखं शर्मातिशयं दधृतवन्तः । कुतः । स्वस्मिन्नात्मनि विषये वर्त- न्ते तिष्ठन्तीत्येवंशीलास्तथाविधा अनेकजातीया ये असुमन्तः प्राणिनः जनाः सखज- नगजवाजिकरभमहिपवृषभप्रमुखास्तेषां प्रकराः समुदायास्तैः कृत्वा कीलनास्तादनाः पीडाः ताभ्यो विश्रमः क्षणमानं खस्थीभवनं ताडनाद्विरमणं तस्मात्सकाशात्कैर्विश्रमः शधुंजयाचलं प्रति परिजनेन खखसमस्तपरिवारेण समं प्रचलितः प्रस्थितैर्जनैः धा- मिकलोकैः । उत्प्रेक्षते-शत्रुजयम् । शिवधियो मोक्षलक्ष्भ्या अवनीवलये भूमीमण्डले शालते शोभते इत्येवंशीलं लीलाचलं क्रीडाकरणाथै पर्वतमिव ॥ महेन्द्रमिहिराङ्गजाम्बुनिधिधामपौलस्त्यदि- क्पथेषु पृथु पप्रथे प्रथितजन्तुसार्थस्तथा । तिलैन जगतीतलं क्वचिदलम्भि कीर्णैर्यथा- वप्तानमिव मानसर्जनमनोरथस्फूर्जितैः ॥ १३ ॥ प्रथितः सकर्तव्यैः सद्गुणैर्वा जगति विख्यातिमद्भिर्जन्तूनां भविकप्राणिनां साथैः । 'संघ- सार्थी तु देहिनाम्' इति हैम्याम् ।यन्दैः 'पान्थसाथैः' इति पाठे तु पान्थाः विमलगिरिमार्ग प्रति स्थायुकास्तेषां प्रकरैरिति । महेन्द्रः शक्रः मिहिरः सूर्यः तस्याङ्गजो नन्दनो यमस्त- थाम्युनिधिधामा वरुणस्तथा पौलस्त्यो धनदस्तेषा दिशो हरितः पूर्वा, पश्चिमा, दक्षिणा, उत्तरा,तासां पथेषु मार्गेपु पृथु विस्तीर्ण विपुलं यथा स्यात्तथा तेन प्रकारेणातिवाहुल्येन पप्रथे विस्तृतम् । यया येन प्रकारेण विकीर्णैर्विक्षिप्तस्तिले स्नेहधारिधान्यविशेषः क्वचित्कु- त्रापि स्थाने जगतीतलं भूमण्डल नालम्भि न प्राप्तम् भूमेरुत्सहो न लेभे जनमस्तके- प्वेवातिष्ठत् । विक्षिप्तास्तिलाः क्षिती नापतन्नित्यर्थः । किमिव । अवसानमिव । यथा मानसर्मनःसंवन्धिभिर्जनानां मनोरथानामभिलाषाणां स्फूर्जितैर्विलसितैरवसानं प्रान्तो न प्राप्यते संसारिणां प्राणिनामवसानमेव नास्ति । 'इच्छा हु आगाससमा अनन्तया' इत्युत्तराध्ययनोतः॥ चलत्सु विमलाचलं निखिलयात्रिकेप्वोजसा पुरस्त्वरितमैयरुः कचन केचिदुत्कण्ठिताः । गृहीतुमनसः शिवश्रियमिवागमेनाग्रतः खयं प्रथमतः परेप्विव धनार्थिनोऽर्थप्रथाम् ॥ १४ ॥ कचन कुत्रचित्स्याने उत्कण्ठिताः श्रीशजययात्राजिनदर्शनोत्सुकितचेतसः केचन पुरुषा भोजसा यलेन कृत्वा त्वरितं शीघ्रं पुरः संघजनाले केपांचिबनानामपेक्षया वा ऐयरः मागताः । केषु सत्सु । क्रमादनुक्रमेण श्रेण्यादिपरिपाट्या निखिलेषु सर्वेषु या. त्रिकेषु जनेषु विमलाचल शगुंजयशैलं प्रति चला प्रतिष्टमानेषु सत्सु । उत्प्रेक्ष्यवे- ·१६ सर्गः हीरसौभाग्यम् । अप्रतः पुरस्तादागमेन आगमनेन कृत्वा प्रथमतः पूर्वमेव स्वयमात्मना शिवश्रियं मुक्तिलक्ष्मी गृहीतुमनसः आदातुकामा इव । के इव । धनार्थिन इव । परेपु अन्येषु द्रव्याभिलापिपु विगतो मल: किटो रत्नोत्पत्त्या यस्मात्तादृशमचलम् । रोहणादिमित्यर्थः । परदेश वा प्रति बजत्सु अत्यौत्सुक्यादतिशायितृष्णामाजो धनार्थिनः बहुलाभाभिला. पिणः अतिधनलुब्धाः निःप्रत्यूहमाजन्मसुखकारकत्वेन शिवधियं कल्याणकृद्रनादिमसं. पदं गृहीतुकामा अप्रे गच्छन्ति । पुरःप्रचलितै नैर्घननिरुद्धवान्तरः पुनः प्रणुदितस्तमा द्रुतमुपेत्य पश्चात्तनैः । अमन्यत तदा हृदा क्वचन यात्रिकैः स्वं भ्रम- दूरदृघटितं क्षणं कणमिवातिसंघट्टितः ॥ १५ ॥ तदा संघप्रस्थानसमये क्वचन कुत्रचित्स्थानके कश्चिद्यानिकजनो भ्रमति भ्रमणी कुर्वाणे घरहके कणचूगीकरणोपवृत्तपापाणयुगलरूपे घटितं योजितं तदन्तनिक्षिप्तं कर्ण धान्यमिव क्षण निमेषमानं हृदा स्वमनसा स्वमात्मानममन्यत जानाति स्म । किंभूतो यात्रिकः । अत्यधिकं संघहित: बहुजनसमर्दैन पश्चादागच्छद्भिः पुरश्चलद्भिश्च जनैरति- संकीर्णतया निष्पीडितः । अत एव पुनः किंभूतः । पुरोऽप्रे प्रचलितः क्रमाक्रमाभ्यां प्रस्थितेर्जनलोकपनं बहु निविडं या नीरन्ध्रमन्तरालरहित वा निरुद्धमतिसंकीर्णतया कथमप्यने गन्तुमशक्तीकृतं पुरस्तात्प्रचलल्लोकमध्ये प्रवेष्टुमशक्य कृतं पत्मनो मार्गस्य अन्तर मध्यं यस्य वत्मान्तरः अपरमाणे वा यस्य सः । पुनः किंभूतः । पश्चात्तनैः पृष्ठे समागर्जनेद्वंतं शीघ्रमुपेत्यागत्य तमामतिशयेन प्रणुदितः अप्रे गमनाय प्रेरितः वा- पथरीरादिभिस्वरितीकृतः ॥ चतुर्जलधिमेखलावनिनिकेतलोकैस्ततः समीपमवनीभृतः सममलम्भि शोमां पराम् । पुरंदरगिरेरिवाखिलचतुर्भिकायामरै- जिनेन्द्रजननामिपिञ्चनमहोत्सवप्रक्रमे ॥ १६ ॥ ततः खस्खदिग्भ्यः प्रस्थितेरनन्तरं चत्वारः पूर्वापरदक्षिणोत्तरलक्षणाचतु:संख्याका जलधयः समुद्रा एव मेखला कामी यस्यास्तादृश्यामवनी निकेतं गृहं ये तादीलों- कर्यात्रिकजनैः सममेककालमवनीभृतः अर्याधिकाराात्रासमत्वाच श्रीशgजयगिरेः समीप तलहिकारूपपा पर प्रकृष्टो शोमामलम्मि प्रापितम् । करिव । अखिलचतुनि- फायामररिव । यथा जिनेन्द्रस्य तीयकरम्य जननस्य जन्मनोऽमिपियनस्याभिषेकस्य । जन्माभिषेकस्येत्यर्थः । प्रक्रमे प्रलाये । 'चलावाराववसरः प्रस्तावः प्रक्रमोऽन्तरम्' इति दम्याम् । भसितः समस्तचत्वारो निकाया उत्पत्तिगविसाधम्येण सायं येपाते । - ·७९२ काव्यमाला। 'निकायस्तु सधर्मिणाम्' इति हैम्याम् । भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकलक्षणा- श्चतुर्निकायाखादृशा अमरा देवास्तैः पुरंदरगिरेरोः समीपं शोभा लभ्यते । यथा सुरगिरिः तथा सुरेन्दगिरिरपि ।यथा मुराचार्यस्तद्वसुरंदरगुरुरपि । यथा नैपधे-'शैश- वावधि गुरुर्गुरुरय। अस्य शक्रस । तथा श्रीपालचरित्रे-'सक्कगुरूचेवसक्के इ' इति । तथा नेपधे-'जाम्वूनदार्थी धरसार्वभौमः' । यथा शक्रनामेदं तथा शकस्यायमपि शैल इति ॥ घराधिविबुधेरिता किमु सहैव संकेतभा- किमत्र सुकृतैरुत व्रतिपतेरिवाकर्षिता। शताङ्गमुखवाहनानुगतयौवतम्राजिना यदेकसमये ततिस्तनुमतामुपेता गिरौ ॥ १७ ॥ गुरी शत्रुजयाचले तनुमतां प्राणिनां यात्रिकजनानां ततिः श्रेणी यवस्मारकारात एकसमये एकस्मिन्नेव प्रस्तावे उपेता समकालं समागता । किंभूता। शताहाः स्पन्दना रथा मुखे आदी येषां तादृशानि वाहनानि यानानि तैरनुगतानां युक्तानां यौवर्तर्युवती- समूहाजन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलास्तेषां द्वयोरपि कर्मधारयः । तत्रोत्प्रेक्ष्यते--धरस्य विमला।रधिविबुधरधिष्ठायकसुरैः ईरिताः प्रणुनाः किमु । अथ वा सहैव एककालमे. केन वारेणैव संकेतं परस्परसंगमस्थानं भजतीति तादृशी किमु । उताथ वा प्रतिपते. हीरविजयसूरेः मुकृतैः पुण्यैराकर्पिता अत्र शत्रुजये आकृप्यानीवेव वा कश्चिदाकर्ष- यति । खायें मिप्रत्ययः । आकर्ण्यते स्मेत्याकर्षिता ॥ तुरङ्गममतगजाग्रिमशतागरगन्मरु- प्रियोक्षतरवेसरोत्करपुरःसरपाश्चिता । पुरीपरिसरावनी समजनिष्ट संघागमे तदा विजयिमेदिनीरमणराजधानीव सा ॥ १८ ॥ तदा तस्मिन् यानिकजननजागमनसमये पुर्याः पादलिप्तनगर्याः परिसर समी- पप्रदेशम्य अवनी भूमी की विजयिनो विजयकरणशीलस्य मेदिनीरमणस्य राज्ञो राजधानी स्कन्धावतार इव समजनिष्ट संजाता । किंभूता । तुरङ्गमा अश्वा मतजा हस्तिनः तथा अग्रिमाः प्रकृष्टाः शतानाः रथास्तया रङ्गन्तो मरप्रियाः करभाः तथा उक्षतरा महोक्षाः पुष्टपलीवतिया येसरा मश्वतराः लोके 'सचर' इति प्रसिद्धाते. पामुत्कराः समूहास्वथा पुरःसराः पादचारिणः तः प्रामिता: परिपूर्ण निभृतं भृताः ॥ इति संपागमनम् ।। जडीफरणीतितो हिमगिरेः प्रणश्यागतं सरः किमिह मानसं सकुलराजहंसाकुलम् । .

·११ सर्गः). हीरसौभाग्यम् । ७९३ समग्रसुखसंपदभ्युदयसिद्धगोत्रान्तिके व्यभूपि ललिताभिधं सर उपेत्य संधैः समम् ॥ १९ ॥ संधैर्यात्रिकपान्थसाथैः उपेत्य समीपे भागत्य ललित इत्यभिधा नाम यस्य तादृशं सरः । ललितसरोवरमित्यर्थः । समं समकालं व्यभूपि अलंकृतम् । उत्प्रेक्ष्यते-जडी- करणस्य । 'जडो मूर्खे हिमाघाते मूकेऽपि च' इसनेकार्थः । मूर्सीकरणस्य मूकीकरणस्य वा हिमाघानीकरणस्य वा यो बहुना तुहिनेनाघ्रातो निविडीभूत: स्यात्तस्य प्राणस्यापि संशयः स्यात्तथा मूर्खमूककरणादपि भीतिर्भयं ततः कारणात् हिमगिरेस्तुहिनाचला- त्प्रणश्य प्रपलाय्य । नेष्ट्रेत्यर्थः । इहास्मिन् समप्राणां समस्तानामहिकामुष्मिकाणां सुखानां शर्मणां संपदा विभूतीनां वा अभ्युदय आविर्भावो यस्मात्तादृशस्य सिद्धगोत्रस्य सिद्धा. चलस्य शत्रुजयशैलस्य मन्नतन्त्रविद्यापधीरसादिभिः सिद्धानां पुरुषाणां गोत्रस्य वंशस्य अन्तिके यत्र गोत्रे सर्वेऽपि सिद्धतरास्तेषां संनिधौ आगतं मानसं नाम सरः पभाकर इव । किंभूतम् । सह फुलैः पुत्रपौत्रप्रपौत्रभ्रातृभ्रातृव्यखजनादिवशैर्वर्तते ये तादृशाना इंसानो सितच्छदानां मालाभिषैरणीभिराकुलं व्याप्तम् । हिमाचले मानसं सरोऽस्ति । यदुकं चम्पूकथायाम्-'सदाहंसाकुलं विभ्रन्मानसं प्रचलजलम् । भूभृनायोऽपि नायाति यस्य धाम्यं हिमाचलः ॥' इति । तत भागमनं युक्तमेव ॥ गजा इव जनास्ततः सलिलकेलिमातन्वते पिबन्ति च पिपासिताः सलिलमत्र पान्या इव । विजृम्भिजलजावलि कुमुममालिकां मालिका इवावनिरहे पुनः वचन केचिदुञ्चिन्यते ॥ २० ॥ तरन्ति च सितच्छदा इव परे मृगाक्षीसखा विशन्ति रसिकाः पुनस्तिमिगणा इवान्तर्जलम् । तपर्तुरवितापिता इव मुदा प्लवन्ते परे चिरेण मिलितेष्टवजहति नास्य पाधै पुनः ॥ २१ ॥ ततः ललितसर:समीपागमनोत्तरणानन्तरम् भन्न ललितसरोवरे केचित्केऽपि जना गमा हस्तिन इष सलिलकेलिं जलमननादिको मीडामातन्यते कुर्चते। च पुनरत शरसि पान्यासपागमतीमतपनतापसंगुष्यदलतालरसनोटपुटसंकटविधुराः पथिका व पिपासितास्तृपातरलिता: सन्तः केचिमनाः सलिलं पानीयं पिरन्ति । पुनः कयन प्रमापि सरप्रदेशे फेचन जनाः विजम्मिनी विध्यनशीलो जलमानां पप्रानामावली माटिकामुगिन्यते अपिल गन्ति । के दव । माठिरा व । यया मालाकारिका भय. निरदे क्षे कुमुममातिका पुष्पपरंपरामुगिन्यन्ति ! 'मालवी कुगुमश्रद्वालयो मा.

·७९४ काव्यमाला लिकाः' इति चम्पूकथायाम् । पुनः परे अन्ये जनाः सितच्छदा राजहसा इव तरन्ति । किभूताः । मृगाक्ष्यो निजनिजयुक्त्यः सखायो येषाम् । पुन: रसिका विविधजलकेलि. करणरसभाजो जनास्तिमिगणा मत्स्यव्रजाः इवान्तर्जलं पानीयमध्ये विशन्ति । 'डवकि' इति लोकप्रसिद्धा । परे जनास्तपर्तोप्रीष्मकालस्य रविणा सूर्येण तापितास्तीवतापेन क्लेशिताः संतापिता इव मुदा हर्षेण प्लवन्ते स्नान्ति स्नान कुर्वते । पुनः केचिदन्ये जना- श्चिरेण बहुकालेन मिलितः संगतो य इष्टः खमनसोऽतिवल्लभस्तद्वत्तस्येवास्य ललित. सरोवरस्य पार्श्व न जहति नो त्यजन्ति ॥ युग्मम् ॥ इति ललितसरोवरे यात्रिकज- नविविधक्रीडा ॥ प्रमोदभरमेदुरः प्रथममेव संघस्तदा स हीरविजयव्रतिक्षितिपतेः पदाम्भोरुहम् । अचुम्बदलिवन्महोदयमरन्दपानाभिको गुरुक्रमविलङ्घनं यदुदयेत न श्रेयसे ॥ २२ ॥ तदा तस्मिन् पादलिप्तपुरे समागमनावसरे प्रमोदानां स्थावरजङ्गमतीर्थीनमश्चिकी. पोद्गतहर्षाणां भरेणातिशयेन मेदुरः पुष्टः स तत्तद्देशागतः संघो यात्रिकलोकप्रकरः प्रथमं पूर्व शत्रुजययात्रायाः प्रागेव हीरविजयनाम्नो प्रतिनां साधूना मध्ये क्षितिपते राज्ञः पदाम्भोरुहं चरणारविन्दमचुम्वचुम्यति स्म । ववन्दे इत्यर्थः । किवत् । अलिवत् । यथा भ्रमरः कमलं चुम्वति । किंभूतः संघः । महोदयो महानतिशायी उदयो जगदै- श्वर्यलक्षणो मोक्षश्च स एव मरन्दो मधु तस्य पाने अभिकः अभिलापुकः । प्रथम. वन्दने हेतुमाह- यद्यस्मात्कारणात् गुरुकमाणां पूज्यपादचरणानामतिक्रमणमहणोल्लानं श्रेयसे कल्याणाय नोदयेत नो जायेत । 'प्रतिवध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः' इति रघुवंशे॥ वशारसिकगीतिभिर्विविधवाद्यमाद्यद्वै. रखण्डकृतताण्डवैविदुरवन्दिवृन्दस्तवैः । समं प्रमुदितैर्जनैः प्रभुरितः प्रतस्थे गिरि मुरासुरनरोत्करैरिव जिनावनीवासवः ॥ २३ ॥ तत इत्ययाहार्यम् । संघागमनान्तरे प्रभुहीरविजयसूरिरितः पादलिप्तपुरात गिरि शनुजयीलं प्रति प्रतस्थे प्रचलति स्म । कथम् । समं सार्धम् । कैः । प्रमुदितरानन्दं प्राप्तिजनः संपलोके: समम् । पुनः काभिः । वशाना तरुणीनां रसिकाभिः सरसाभिः ध्रवणयोः गुधारसवर्षिणीभिः विविधरमललिताभिगीतिमिर्गानः । पुनः कैः । विविधानि पाप्रकारानि पानि मृदष्टमुरजपटमाटरी निःसानभेरीनरीदुन्दुभिटकातालकाल वीणायंशास्मियादिनानि नेपो माद्यद्भिः मागरगिरिगडरादिपु प्रतिसग्देन मदमेदुरीग- ·१६ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ७९५ वद्भिः उद्भटे रवैनिघपैः शब्दः उद्धवध्वनिभिः । पुनः कः । अखण्डं विच्छेदविरहितं कृतैः प्रारब्धैः विरचितस्ताण्डवैनाटकैः । पुनः कैः । प्रमुदिता अनर्गलदानप्राप्त्या प्रमो- दकलिता जाता अथ वा विदुराः प्राज्ञा ये वन्दिनो मङ्गलपाठका मागधास्तेषां वृन्दानि संदोहास्तेषां स्तवाः स्तुतयस्तैः । अमूनि सर्वाण्यपि विशेषणानि जनविशेषणीक्रियन्ते वा बहुव्रीहिणा च योज्यन्ते । क इव । जिनावनीवासव इव महोक्षलपमेव वा । यथा जिनराजः अथ वा वृषभध्वजो युगादिदेवः सुरा देवा असुरा दानवा नरा मनुष्याः नेपामुत्करैणः सार्धे शत्रुजयं प्रति प्रतिष्ठते । त्रयोविंशतिरपि तीर्थकराः शत्रुजये समवसताः, तेषु ऋषभदेवो नवनवतिपूर्ववारान्समागतः । यदुक्तम्-'नवनवतिपूर्ववा- रान् यस्मिन् समवसगुगादिजिनः । राजादनीतरुतले विमलगिरिरयं जयति तीर्थम् ॥" इति पूर्वाचार्यस्त । तथा श्रीमनेमिनाथोऽपि शक्रस्तुतिमसहमानैः सुरः परिक्षिप्तास्त. देवसरागतपुरंदरप्रार्थनाप्रक्रमे गृहमेधित्वे यावदेवेन्द्रो देवेन्द्रः सम शत्रुजये समाज- गाम-इति शगुंजयमाहात्म्ये ॥ तदा मुदितमानसा निखिलयात्रिकाणां गणा उपेत्य तलहट्टिकां शिवपुरस्य सीमामिव । प्रसूनमणिमौक्तिकैर्धरमवर्धयबिन्दुमि- स्तटावनिधरं पयोनिधिविवृद्धवेला इव ॥ २४ ॥ तदा हीरसूरेयात्राकृते श्रीशत्रुजयशैलं प्रति प्रस्थानसमये निसिलाः समस्ता या- त्रिकाणां विमलाचलरोहणार्थमागतानां भविकानां गणाः समूहा धरमर्थात्पुण्डरीकपर्वतं प्रसूनानि पुष्पाणि स्वर्णरूप्यमयानि स्थलजलजातानि कुसुमानि, मणयो रमानि, मौ. किकानि मुकाफलानि, तैः कृत्वा सममेककालं सर्वेऽज्यवर्धयन् वर्धापयन्ति स्म । किं कृत्वा । तलहटिकामाद्विमलाचलोपान्तपृथिवीमुपत्यकामधोभागे उपेसागल । उत्प्रेक्ष्यते-शिवपुरस्य मुक्तिनगरस्य सीमामुपशल्यमिव परिसरभूमीमिव । किंभूना गणाः । मुदितं यानाचिकीपैया ग्रुजयाभ्यागमनेन हृष्टं मानसं मनो येपो ते। भय- धेयन्कथम् । सममेकस्मिन्नेव समये यात्रिका धरै विमलादिमवर्धयन् । का इव । वेला ११ । यथा पयोनिधेः समुद्रस्य विवृद्धा चन्द्रोदयदर्शनादीष्म प्रादुर्भावाद्वा वृद्धि प्राप्ता वेलास्तटावनीधर पैलातीरगिरि विन्दुभिजलकणैरवकिरन्ति । निपीय नगपुंगवं विकचनेत्रपत्रैर्भव- स्थितैविककुमरैरपि तनुलतालम्बिभिः । व्यपेतभवविग्रहैरिव समग्रलोकानगै- रलम्भि भुवि निवृतिपदिद तत्र चित्रं महत् ॥ २५ ॥ सतलहटिकारामुपसकायर्या का विकगिरिगवेषणोदुषितहपंप्रकर्यादिस्मेनप. - ·काव्यमाला। लोचनदलैनंगपुंगवं समग्रगिरिगरिष्ठं शत्रुजयं निपीय सादरमवलोक्य भविककुञ्जरैः प्रधानभव्यजनैः भुवि पृथिव्यां यनितिरलम्भि संप्राप्ता । किंभूतैः । भवे संसारे स्थितैर्वसद्भिरपि । संसारस्थैर्हि कदापि निर्वृति प्यते । पुनः किंभूतैः । तनूलतां शरी. रयष्टिमालम्वन्ते प्रयन्ते इत्येवंशीलैरपि । शरीरं विभ्रद्भिरपि मुक्तिर्ने लभ्यते । कैरिव । व्यपेतभवविग्रहैरिव । यथा व्यपेतो निष्ठितो भवः संसारः गतोमवः शिवो वा तथा विग्रहः शरीरं संग्रामो वा येभ्यस्तादृशैमिथ्याशा सिद्धेरभावः तथा समप्राणां समस्ताना लोकानां प्रयाणां सप्तानां चतुर्दशानां वा भुवनानामने उपरितनभागे गच्छन्ति तिष्ठन्तीति कृत्वा तादृशैः । 'लो अग्गमुवगगयाणम्' इति वचनासिद्धरिव नितिर्लब्धा । 'निर्वृतिः शिवशर्मणोः' इत्यनेकार्थः । इति जगति तत्र निर्दृतिप्राप्ति- प्रकारे महद्गुरु चित्रमाश्चर्य वर्तते ॥ ततः श्रमणशर्वरीपतिरुपत्यकायां गिरे- गिरीशसदनान्तरे सह महेश्वरैर्भावुकैः । चरन्नमृतपत्तनं किमतिदूरभावात्पथो निशि न्यवसदन्तराप्रमितसार्थसार्थेशवत् ॥ २६ ॥ ततस्तलहटिकागमनानन्तरं श्रमणशर्वरीपतिः साधुसुधांशुः सूरीन्द्रो गिरेः शत्रु- जयादेरुपत्यकायामधोभूमिभागप्रदेशे अन्तरा पादलिप्तपुरशनुंजयाद्रिमार्गमध्ये यद्ि रीशस्य शंमोः सदनं गृहं शिवप्रासादस्वस्यान्तरं मध्यं तत्र निशि रात्री न्यवसनिवास कृतवान् वासकं वसति स्म । तिष्ठति स्मेत्यर्थः । कथम्। सह । कैः ।महेश्वरैर्भावुकैर्महेभ्यः श्राद्धैः जिनश्रावकैः । अथ च शिवसदने महेश्वरजनैः कश्चिद्वसति । उत्प्रेक्ष्यते-अमृत. पत्तनं मुक्तिनामपुटभेदनं प्रति चरन् गच्छन् पयो मार्गस्यातिशयेन दूरभावाहवीयस्तया किमन्तरा निवसति स्म । किंवत् । अप्रतिमसार्थम्रार्थेशवत् । यथा अप्रमितः प्रमाणर- हितः सार्थः मनुष्यसंघो यस्य तादृशः सार्थपतिः किमपि नगरं गन्तुमिच्छन्मार्ग- स्यातिदूरत्वेन अन्तरा मार्गमध्ये एव निशायो निवसति ।। हरेर्मुगदृशामियोत्पलशा लसद्गीतिभिः पुनर्मुदितनाट्यकृद्धटितताण्डवाडम्बरैः । निनाय निखिलां निशां वशिशशी स धर्मक्रिया- विनिर्मितिभिराश्रये रजनिजानिचूडामणेः ॥ २७ ॥ प्र वशिशशी हीरविजयसूरिचन्द्रः रजनी रात्री जाया पनी यस्य । 'जायाया निह' इति निप्रत्ययः । लोपो व्योर्वलि' इति यकारस्य लोपः । रजनिजानिरिति सिद्धम् । रजनिजानिधन्द्रः चूडामणि: शिरोरनं यस्य । एतावता ईश्वरस्तस्याश्रये वसती शंक- रप्रासादे धर्मस्य खाचारलक्षणस्य क्रिया भनष्ठानं सम्यफया प्रतिक्रमणादिकरणं तस्य ·१६ सर्गः . हीरसौभाग्यम् । विनिर्मितिभिर्विधानः कृत्वा निखिला समस्तां चतुर्यामवर्ती निशा रात्री निनायातिच- काम । यथा खधर्मानुष्ठानस्तथा । पुनः काभिः । लसन्तीमियतोहराभिगीतिभिर्गनः। कासाम् । उत्पलदृशां कुवलयलोचनाना तरुणीनाम् । उत्प्रेक्ष्यते-हरेरिन्द्रस्य मृगदृशा- मिन्द्राणीनामिव । पुनः कैः । मुदितैर्यथेप्सितदानाधिगमादानन्दमेदुरै व्यद्भिर्नतेकर्ष- टितनिर्मितस्ताण्डवानां नाटकानामासम्बरः ॥ इति शनुंजयास्तिकशिवप्रासादे वासका. वस्थानम् ॥ गते तमसि तद्विरेरिव निरीक्षणात्तत्क्षणा- त्खगैर्गुरुजयारये किमु कृतेऽथ सांराविणे । समीयुपि खरविपि द्विपि निशां नभोमण्डले विधित्सति सहामुना विमलशैलयात्रामिव ॥ २८ ॥ सुधाशनपयातिथि शिवनिकेतनिःश्रेणिका- मिव व्रतिशतक्रतुर्विमलशैलपद्यां ततः । सवालवरवर्णिनीनिवहनैकतौर्यत्रिका- नुयातजनसंयुतः समधिरोढुमारब्धवान् ॥ २९ ॥ स प्रतिशतक्रतुहरिविजयसूरीन्द्रः विमलशैलस्य शत्रुजयाद्रेः पद्या सेतुं लोकपसिया 'पाज' इति समधिरोदमारब्धवान् पारेभे । किंभूतः सः । सह बालाः कुमाराः कुमा- रिकाश्च तैस्वाभिश्च । 'सरूपाणामेकशेपे वर्तन्ते यास्तादृश्यो वरवर्णिन्यः प्रधाननियः। तीर्थयात्रादिधर्मकारकत्वात् प्राधान्यम् । अथवा उत्तमा नी जात्या गुणैर्वा । 'उत्तमा वरवर्णिनी' इत्यमरः । तासां निवहाः प्रकराः । तथा नैकानि बहूनि अनेकजातीयानि वा तौर्यत्रिकाणि गीतनृत्यवाद्यान विकाणि तैरनुयाताः सहिता ये जना यात्रिकसंघलोकास्तैः संयुतः परिकलितः । किंभूता विमलाचलपद्याम् । सुधाशनानां देवानां पन्या मार्गों गगनं तस्यातिथिं प्राघुणिकीम् । गगनावगाहिनीमित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--शिवनिकेतनिःश्रे. णिकामिव मोक्षप्रासादे अधिरोहणार्थमधिरोहणिकामिव 'नीसरणी' इति लोकप्रसि- दाम् । कस्मिन् सति । तत्क्षणात्तत्कालात् शीघ्रमेव तमसि अन्धकारे गते सति लोकानिःसते सति । उत्प्रेक्ष्यते-तगिरेः स चासो विमलाचलनामा गिरिः पर्वतश्च तस्य निरीक्षणाद्दर्शनादिव पापे याते । 'तमोऽज्ञानेऽन्धकारेऽधे' इत्यनेकार्थः । अथ पश्चात्तमोगमनानन्तरं खगैः प्रातःप्रवुद्धविहंगमैः सांराविणे मिश्रास्पष्टशब्दे कृते सति । अथ वा समन्ताइवैः । यदुक्त नैषधे-'तटतरुवेगश्रेणीसांराविणैरिव सांप्रत सरसि विगलनिद्रामुद्राजनिष्ट सरोजिनी' इति । 'संपूर्वाद्रीतेरभिविधी भावे इनुण् । तस्मा- दिनुणः साराविणानि तेः' इति तद्वृत्ती साधना । उत्प्रेक्ष्यते--गुरोहीरविजयसूरेर्जया- रवे विहिते सति किमु पुनः कसिन् सति सरविषि भास्करे नभोमण्डले गगनागणे ·७९८ काव्यमाला। 4 समीयुपि सति संप्राप्तवति । किंभूते । निशां रात्रीणां द्विपि वैरिणि तद्विनाशकत्वात् । उत्प्रेक्ष्यते--अमुना सूरीन्द्रेण सह सार्धं विमलौलस्य शQगया।यानां विधित्सतीव ॥ युग्मम् ॥ क्रमादचलचक्रिणः श्रमणपुंगवः पद्यया रुरोह भवसागरं किमु तितीर्युभिः क्लुप्तया । नियद्धमिव शृङ्खला हृदयदन्तिनो मेखला सुपर्वतरुनन्दनामिव सुमेरुभूमीभृतः ॥ ३० ॥ श्रमणपुंगवः सूरीन्द्रः क्रमादनुकमेण पद्यया सेतुना प्रस्तरनिवद्धमार्गेण 'पाज' • इति प्रसिद्धेन कृत्वा अचलचक्रिणो गिरीन्द्रस्य । सर्वतीर्थाधिराजत्वात्पर्वतसार्वभौमत्वम् । तथा जैनमते प्रातः प्रतिक्रमणप्रान्तप्रत्याख्यानकरणसमयादी 'सकलतीर्थाधिराजश्री- शत्रुजयाय नमः' इत्युच्चार्य प्रत्याख्यानं क्रियते इति । मेखला मध्यभागमारुरोहाध्या- सामास । किभूतया पद्यया । कृप्तया रचितया । उत्प्रेक्ष्यते-भवसागर संसारसमुद्र तितीर्पभिस्तरीतुमिच्छुभिरिव कृतया रामचन्द्रादिवत्सेतुना समुद्रः समुत्तीर्यते । किंभूतों मेखलाम् । हृदयानि मनांसि । 'हृच्चेतो हृदयं चित्तम्,' तथा 'स्वनान्तरं हृदृदयम्' इति द्वयमपि हैम्याम् । अत एवानेकार्थ:-हृदयं मनोवक्षश्च । तान्येवोन्मत्तत्वाइन्तिनः करिणः तनिबद्ध नियन्त्रयितुं शृङ्खलां निगडमिव । लशब्दस्त्रिलिङ्गः । "ङ्खला निगडोऽन्दुकः' इति हैम्याम् । तथा 'नालप्रणालपटलार्गलहलकंदलाः' इति लिहा- सुशासने स्वतनिलिङ्गे । तथा मेखलां मुझदोरिकामिव । दोरिकया हि करिणो निय- यन्ते । यथा चम्पूकथायाम् –'ब्राझीव दोर्जनी समेखला समेमित्रे । अमित्रे च समभावभाजि साधौ विषये वेला मत्सरवती दौर्जनी श्रेणी ब्राह्मी तु सह मेखलया मौजीदोरिकया वर्तते या' इति चम्पूटिप्पनके । इति गर्मितोत्प्रेक्षा । पुनः किंभूताम् । मु शोभनानि पर्वाणि शाखादिनिर्गमस्थानानि येषां येषु चा तादृशैक्षैतरुभिः नन्दयति प्रीणाति समृद्धि प्रामोतीति वा । उत्प्रेक्ष्यते--मुमेरुभूमीभूतो मन्दरमहीधरस्य मेखला नितम्बमिव । किभूताम् । सुपर्वतरुभिः कल्पवृक्षैनन्दयति समृद्धि प्राप्नोति । अथ वा कल्पगुकलितनन्दनवती । एतावता प्रथममेखलामारूढवान् ॥ इति पद्यया प्रथममेख. लारोहणम् ॥ प्रपासु गिरिपद्धतेरमृतपानवद्यात्रिकै- रपीयत सितोपलाकलिततोयमातृप्तितः । पुनर्मुनिमहीन्दुनावनिघराधिरोहोदय- प्रमोदरसमिश्रिता शमसुधा तदाखाद्यत ॥ ३१ ॥ तदा शगुंजयप्रथममेखलाधिरोहणसमये गिरेर्विमलाचलस्य पद्धवेर्मार्गस पद्धती ·३ १६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ७९९ मागे या वर्तमाना याः प्रपाः पानीयशालास्तासु यानिकः श्रीशत्रुजययात्राकारकैलों- कैरमृतस्य पीयूपस्य पानवद्धीतिरिव । 'धीतिः पाने' इति हैम्याम् । 'धेट् पाने । धयनं धीतिरिति व्युत्पत्तिः । अथ वा मुक्तिरसास्वादवत् । 'अमृतं मुक्तिपानीयपीयूषेषु' इत्यनेकार्थः । आतृप्तितस्तृति मर्यादीकृत्य । डादियोगे पञ्चमी । सितोपलाभिः शर्कराभिः कलितं करम्बितं बहुव्याप्तं तोयं पानीयमपीयत पीतम् । पुनहोरविजय- सूरिणा तु शमसुधा उपशान्तरसनानी सुधा समाखाद्यत सम्यक् पीयते स । किंभूता शमसुधा । अवनिधरे शत्रुजयशैले यदधिरोहणं चढनं तेनोदयत्प्रकटीभवन् यः प्रमो- दाभिधरसो हर्षोत्कर्षः आनन्दातिरेकनिस्पन्दस्तेन मिश्रिता करम्बिता व्याप्ता। स्फुरत्खरकरोडुरद्युतिवितानसंतापिता- अनाजनितनिझरोत्करजलाप्लवा वायवः । भवातिविधुरीकृतानिव महात्मनां संगमाः सृजन्ति शिशिरान्गिरौ क्षणमपास्य तापं तनौ ॥ ३२ ॥ गिरी पुण्डरीकपर्वते वायवः पवनाः जनान्यानिकलोकान् क्षणं क्षणमात्रं शिशिरान् शीतलान् सृजन्ति कुर्वन्ति । किं कृत्वा । निमेषमानं च तनी शरीरे ताप धर्ममपास्य निवार्य । जनान् किंभूतान् । स्फुरन्दीप्यमानस्तीयं तपन्वा खरकरचण्डरश्मिः सूर्यस्त- स्योद्धराणामुत्कटानों द्युतीनां कान्तीनां वितानेन समूहेन संतापितान्पीडितान् अति- तप्तीकृतान् । किंभूता वायवः । जनितो निर्मितो निर्झराणां शिखरान्तरनि:सरत्पय:- प्रवाहाणामुत्कराणां संदोहाना जलेघु पानीयेयु आप्तवः स्नानं यते । के इव शिशिरय. न्ति । संगमा इव । यथा महात्मनां साधूनां संगतयः भवस्य संसारस्यातिर्विविधाधिव्या- घिदुःखपीडा तया ताभिर्बहुत्वं था विधुरीकृतान् व्याकुलान् विहितान् भविकान् संसा- रासारतोद्भावन विधिधर्मोपदेशप्रदानादिना शीतलयन्ति ॥ झरझरपयःप्लवप्रसरशीतलोवीतले सहसरुचिसंचरद्रुचिचयस्य दुःसंचरे । विलासिकदलीगृहे मुजगगुल्मिनीमण्डपे स्फुरद्विविधविष्टरे पृथुलशैलतल्पाङ्किते ॥ ३३ ॥ मितनुमगलन्मणीचकचयोपचाराश्चिते द्विरेफरवगानितानिललुलल्लताताण्डवे । जनान्भवनवद्वने श्रमनुदेऽतिधर्माम्बुभिः सबिन्दुकितवक्षसो ह्वयति लोलशाखाशयैः ॥ ३४ ॥ शत्रुजयाचलः जनान् यानार्थमपित्यकामधिरोहते लोकान् लोलेश्वपलैः शासारूपैः ·काव्यमाला। शयः हस्तैर्वने खनिकुञ्ज हयत्याकारयतीव । इति गभिंतोत्प्रेक्षा । किंभूतान् जनान् । अतिधर्माम्बुभिः असभ्यधिकप्रस्वेदसलिलबिन्दुकितवक्षसः बिन्दुभिः श्रमोदककणगणे- युक्तं जातम् । साथै के जातार्थे इतप्रत्यये । बिन्दुकितं वक्षो हृदयं येषाम् । अत एवं कम हेतवे। श्रमनुदे मार्गक्लमापनोदाय । 'खेदविन्दुकितनासिकाशिखाम्' इति नैषधे । किंवत् । भवनवत् । यया कश्चित्सुजनः कमपि मार्गश्लमप्राप्तं निजनिकेतने समायति । किंभूते बने । झरन्तो निःसरन्तो ये झरा निर्झरास्तेषां पयःप्लवानां वारिपूराणां प्रसरै- विस्तारैः कृत्वा शीराले शिशिरीभूतमुवातलं भूमीमध्यं यस्य । पुनः किंभूते । सहस्र- रुचेः सूर्यस्य संचरन्तीनामितस्ततो दशदिक्षु प्रसरन्तीनो रुचीनां कान्तीनां वितानं समुदायस्तस्य दुःखेन संचरः प्रसरणं प्रवेशो वा यत्र । पुनः किंभूते । विलासिनः शोभनशीलाः कदलीगृहा रम्भाभवनानि यस्मिन् । पुनः किंभूते । भुजगगुल्मिनीनों नागवल्लीनां ताम्बूलवल्लीनाम् । 'ताम्वूलवल्ली ताम्बूली नागपर्यायवल्यपि' इति हैम्याम् । मण्डपा यस्मिन् । पुनः किंभूते । स्फुरन्तो विकसन्तः प्रकटीभवन्तो वा दृश्यमाना वा विविधा विष्टरा वृक्षा आसनानि वा यलिन् । क्षितिरहः कारस्करो विष्टर', तथा 'विष्टरः पीठमासनम्' इति द्वयमपि हैम्याम् । विष्टरः पुंसि । पुनः किंभूते । पृथुलानि विस्ती. र्णानि शैलानि शिलासमूहा वा । यया नातस्यास्तुतौ 'मन्दररत्नशैलशिखरे' एतस्यार्थ- द्वयम् । यथा मन्दरेषु पञ्चसु मुमेरुषु मध्ये रत्नं श्रेष्टो यः सुदर्शनाख्यो मेरुः शैलः पर्वतस्तस्य शिखरे शृङ्गे । अपरोऽप्यर्थः-यथा मन्दरस्य मेरो रत्नानां शैलाः शिलासमूहा यस्मिंस्तादृशे इति । ततो पृथुलानि विपुलानि शैलानि एव तल्पानि पत्यकाः शय्यास्तैरविते कलिवे युक्त । पुनः किंभूते। स्मिता विकसिता ये लुमा वृक्षास्तेभ्यो गलन्ति वातादिवशात्स्वभावपरिपाकाद्वा निष्पतन्ति यानि मणीचकानि कुसुमानि तेपामुपचारः प्रकरः 'पगर' इति लोकप्रसिद्धः रचनाविशेषस्तेनाञ्चिते सहिते । पुनः किंभूते । द्विरेफाणां भ्रमराणां रवा गुञ्जितानि त एव गानितं गीतिर्जातं यस्मिन् तादृशमनिलेन पवमानेन लुलन्तीनां चपलीभवन्तीनां लतानां विविधज्ञातिवल्लीनां ताण्डवं नाटकं यस्मिन् । सर्वाण्यप्येतानि चित्रेषणानि भवनेष्वासंबध्यन्ते । किं चात्र भवनशब्देन राजमन्दिरादि ग्राह्यम् । तत्र सर्वेऽप्यर्थाः संभवन्त्येव दृश्यन्ते च । अथ वा पुण्याढ्या- नामाढ्यानामपि भवने भवन्ति शालिभदादिमन्दिरवत् इति ॥ युग्मम् ॥ कचिद्विकचकानने मधुपगीतिमिश्रां गिरं जगुर्मुदु फलादनाः श्रुतिसुखां विदग्धा इव । क्वचिच्च ननृतुर्नटा इव शिखण्डिनां मण्डला जगर्ज जलदः क्वचित्करिघटेव भूमीभृतः॥ ३५ ॥ क्वचित्कुत्रापि शत्रुजयमेखलाशालिप्रदेशे विकचे विकसितकुसुमितसान्द्रद्रुमद्रोणीके कानने बने फलादनाः शुकाः मधुपानां कुसुममकरन्दपानोन्मादमेदुरभ्रमराणां गीतिमि.

·१६ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । मुंआरवैर्मिश्रा करम्बीकृतां गिर वाणी मृदु सुकुमारं मधुरमतृप्तत्वेन श्रवणपुटकनिपी- यमानं यथा स्यात्तथा जगुर्वदन्ति सके इव । विदग्धा इच । यथा छेका लोका गीतिमिश्रो वाणी वदन्ति । किंभूताम् । श्रुत्योः श्रोतृश्रवणयोः सुसां सातोत्पादकत्वेना- मृतायमानाम् । च पुनः क्वचिद्धनवने शिखण्डिनां परिपूर्णकलापकलितानां मयूराणां मन्डलाः संततयो ननृतुसन्ति स । च पुनः कचिरप्रदेशे जलदो मेघो जगर्ज गर्जति स्म । गिरी मेघानां सद्भावो वर्ण्यते । उत्प्रेक्ष्यते---भूमीभृतः शत्रुजया राज्ञो वा करिघटेव गजराजीव । 'बहूनां घटना घटा' इति हैम्याम् ॥ मरुन्मिथुनमण्डिता खगविनोदसान्द्रीकृता मरुत्तरुपरंपरा विविधसिद्धसौधान्तरा । मणीशिखरशालिनी पुनरनिन्दिताष्टापदा नितम्बविलसद्वनी भगवतालुलोके गिरौ ॥ ३६ ।। भगवता हीरसूरिणा गिरौ शत्रुजयशैले नितम्ब मेखलायां विलसन्ती स्फुरन्ती शोभमानावनी काननमाललोके निरीक्षिता। तीर्थस्थान्यपि सर्वाणि स्थानानि पावनान्येव । वनीशब्दोऽन्यत्रापि दृश्यते । यथा 'यवनी नवनीतकोमलाही शयनीयं यदि पाव. नीकरोति । अवनीतलमेव माननीयं न पुनर्माघवनीवनीविनोदः ॥' इति कविकलोले । तथा 'खपनी संप्रवदपिकापि का' इति नैपधे । किंभूता वनी। मरुतो देवानां मिथुनानि देवदेवीयुगलानि तेर्मण्डिता अलंकृता । पुनः किंभूता । खगाना विविधजातीयविहंग- मानो खकामिनीकलितविद्याधराणां वा विद्यासाधकलेवराणां वा विनोदः क्रीडातिरेकः रसैविशिगुरुप्रमुखैः साधनोपायकरणादिषु नोदैः प्रेरणेः सान्द्रीकृता नेहलीकृता निरिडा विहिता वा पुनः किंभूता । मरुद्भिर्यक्षादिदेवैः अधिष्ठितानाम् । 'गुखको वटवास्यपि' इति हेम्याम् । तरूणी माणो देवट्ठमाणो वा परपरा:श्रेणयो यत्र । पुनः किंभूता। वि. विधानि नानाप्रकाराणि स्वर्णस्प्यरत्नमयानि वा सिद्धानामहतो पुण्डरीकादिमुनीनामेव सिद्धानो वा सीधानि चैत्यानि सिद्धायतनानि । अय वा विविधमत्रतत्रीपधीरससिद्धि- भाजो सिद्धाना गृहाणि । तत्रस्था हि केचिन्मन्ब्रादिसाधनां विदधतो विविधौषधीजि- पृक्षवोऽपि सीधमाधाय तिष्ठन्तीति तानि अन्तरे मध्ये यस्याः सा । पुनः किंभूता । मणीनो शिखरैः शौः शालते इत्येवंशीला । पुनः किंभूता । अनिन्दिता श्लाघनीयास्ती. ानुभावनाफूरत्वात्प्रशंस्याः अष्टापदाः शरमा उपलक्षणादन्येऽपि स्वापदा अटापदानि खानी वर्णानि वा यस्याम् । अत्रापि मेरुमेखलाया अप्यर्थध्वनिः, तत्रापि मुरयुग्मानि खेचराणां विविधनिधुवनविनोदः सान्द्रीकृतकंदरान्तराः कल्पद्रुमाच सिद्धायतनानि रवशियरानि वर्णमया च॥ प्रभोः शिरसि मुरुहैर्विदधिरे छदैश्छायिका निरुद्धरविरश्मिभिः सहचरैरिव खांशुकैः ।

·०२ काव्यमाला। अवीज्यत पुनर्जनः कचन तालवृन्तैरिव प्रसारिझरसीकराकलितलोलरम्भादलैः ॥ ३७॥ कचन कुत्रापि गिरिमेखलायो भूरुहैः सच्यायतरुभिः कर्तृभिः निरुद्धाः पिहिता आच्छादिता रवे नुमालिनो रदमयः किरणा यस्तादृशैछदैः स्खपणैः साधनैः कृत्वा प्रभोः सूरीन्द्रस्य शिरसि मस्तके छायिका भास्करातपातयः 'छाहडा' इति जनप्र. सिद्धाः विदधिरे कृताः । करिव । सहचरैरिव । यथा सेवकलोके: प्रभोः वखामिनः शिरसि खांशुकैः स्वकीयवसनैः कृत्वा छायिकाः क्रियन्ते । पुनः वचन कुत्रापि स्थाने प्रसारिभिविस्तरणशीलः झराणां शिखरान्तरनिःसरत्पयःप्रवाहाणां सीकरी तास्ता वारिविन्दुभिः कलितैमिश्रीभूतैस्तथा लोलेः पवनान्दोलनचपलीभूतै रम्भाणां कदलीट्ठ- माणां दले: पृथुलपर्णैः कृत्वा जनः अवीज्यत । अर्थाद्गिरिणव । कथम् । पुनर्वाई वारम् । करिव । तालवृन्तैरिव । यथा व्यजनवाज्यते ॥ विदग्धविहगा जयारवमुदीरयन्त्यध्वनि स्तुतिव्रतजना इवान्तरभिमातिभेत्तुः प्रभोः । कचिन्निचितमारुतोपचितकीचकानां क्वणै- गुरोर्गुणगणः पुनगिरिसुरैरिवोद्गीयते ॥ ३८ ॥ क्वचित्वापि प्रदेशे विदग्धाः कौतुकक्रीडाकृते अध्याप्य पश्चात् श्रीभूतमहेभ्यः पक्ष- रेभ्यो निजेच्छया गमनाय विमुक्काः । तदर्थमध्याप्य जनेन तद्वने शुका विमुक्ताः पटवस्तमस्तुवन्' इत्यपि नैषधादी दर्शनादिदमपि युक्तिमदेवेति । तथा श्रावकसंगत्या श्राद्धलं च प्रपन्नाः । अत एव तीर्थाधिराज स्वतिर्यकृतपयोहाय सेवमानाः पण्डिता विहगाः शुकसारिकादयः पक्षिणः अध्वनि शत्रुजयाचलारोहणमार्गे प्रभोः सूरीन्दोर्ज- यारवं जयजयेति शब्दमुदीरयन्ति कथयन्ति । किंभूतस्य प्रभोः । अन्तर्मध्ये खात्मनि वर्तमानानामभिमातीनां रागद्वेषकषायादिविद्विषां भेत्तुर्हन्तुः । के इव । स्तुतिनतजना इव । यथा स्वामी प्रमुखाणां पूर्वपुरुषकर्तव्यादिषु प्रवर्तमाननृपादिमानां वैरिजयधर्मकार्यदा- नप्रमुखे विधेये स्तवने व्रतं नियमो येषां तादृशा जना बन्दिलोका वैरिविजेतुः खामिनो मङ्गलपाठकाः जयजयारवमुदीरयन्ति । पुनः कचिमिभागे निचितैरन्तःप्रविष्टत्वा- निभृतर्निवलीभूतैः अथ वा निभृतं परिपूर्ण यथा स्यात्तथा मारुतैः पवनैरुपचिताः पुष्टाः कृताः । समस्तावयवेषु पूरिता इत्यर्थः । ये कीचकाः सकीचकाः सच्छिद्रवंशाः । 'स कीचकर्मास्तपूर्णरन्धैः' इति रघुवंशे । तेषां वणैः शब्दैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-गिरि- सुरैः श्रीशजयाचलाधिष्ठायकदेवैः कपर्दिचक्रेश्वरीगोमुखप्रमुखै रोहीरसूरेर्गुणानां श- मदमसंयमादीनां गण: समूह उदीयते उत्प्राबल्येन गानविषयीक्रियते इव ॥

·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । स्वचैत्यचटुलध्वजोपधिकरैरिवाकारय- न्यभञ्जननमद्रुमैः किमतिगौरवं कल्पयन् । मनीषिशुकभाषितैरिव सुखागमं प्रश्नय- झरझरमुदश्रुमाग्गिरिरभूद्गुरोरागमे ॥ ३९ ॥ गुरोः सूरीन्द्रस्य आगमे गिरिविमलाचल: अद्वैतमोदप्रादुर्भावादेवंविधः अभूद्रभूव । किंभूतः । झरन्तो निष्पतन्तो ये झरी निर्झरवारिधारास्त एव मुदभूणि हर्षवाष्पान् भजतीति । उत्प्रेक्ष्यते-खस्यात्मनश्चैत्यानां परमेश्वरप्रासादानां चटुलाः पवनान्दोलनवि- लोला ये ध्वजा वैजयन्यस्त एवोपधिः कपट येषां तादृशैः करैर्हस्तैः किमाकारयन्नाह- यनिव । पुनरुत्प्रेक्ष्यते--प्रभञ्जनेन वायुवेगेन नमन्तो नम्रीभवन्तो ये द्रुमाः पादपाः कृत्वा अतिगौरवमतिशायिनी भक्ति नमनचरणलगनलक्षणां कल्पयन् कुर्वभिव । 'अनुतिष्ठति विदधाति रचयति कल्पयति चेति करणार्थे' इति क्रियाकलापे । पुनरु. स्प्रेक्ष्यते–मनीषिणां विविधशास्त्राध्येतॄणां शुकाना कीराणां भाषितरुक्तिभिर्वचनचातु. रीभिः कृत्वा । सुखागमं यूयमत्र सुखेन समाधिना चागता इत्यादि स्वागतप्रश्नयनिव पृच्छनिव । अन्यो महात्मा कमपि स्वाभीष्टमभ्यागच्छन्तं विभाव्य चश्चलकरैराकारयति । तथा नमनपदलगनादिभिगौरवं कल्पयति । तथा मधुरया गिरा सुखागमनप्रश्न कुरुते । तथा हर्षाभ्रूण्यपि भजते ॥ इति गुरोमिलाचलपट्यारोहणे गिरिमेखला- वर्णनम् ॥ क्रमेण धरणीभृतः समधिगत्य सोऽधित्यकां ददर्श वशिनां शशी चरणमम्बरालम्बिनम् । धृतं विमलभूभृतोद्भटभवाभिमातेर्भया- जनं स्वशरणागतं किमिह रक्षितुं काङ्गता ॥ ४० ॥ स वशिनां वशात्मनां जितेन्द्रियाणां मध्ये शमाभृतैरतिशीतलत्वेन विश्वाहादकत्वेन च शशी । अत्र षष्टया अलुक्समासे एकमपि पदं प्रणीयते वा । सूरीन्द्रः अम्बामाका. शमालम्बते संश्रयत्यालिङ्गति इत्येवंशीलं वरणप्राकारं वाह्यसालं ददर्श पश्यति स ।, हिं कृत्वा क्रमेण प्रमद्वितीयतृतीयादिमेखलारोहणपरिमाया धरणीभृतः श्रीशजया- देरधिखकामूलभूमी समधिगय प्राप्य । 'अविगल जगत्यधीश्वरादय मुक्ति पुरुयोत्त. मात्ततः' इति नैषधे । 'अधिगत्य आसाद्य' इति तदृत्तिः । उत्प्रेक्ष्यते---उद्भटः अत्यु- स्कटो वारयितुमशक्यो यो भवः संसारः स एवाभिमातिः शत्रस्तस्य भयागीतेः खस्या- स्मनः शरणे भागतं संप्राप्तं जनं भविकलोकं रक्षितुं नातुं पालयितुं निर्भयं कर्तुं का. हृता वाञ्छता विमलभूभृता शत्रुजयादिणा किमु धृतं कृतं वा ।।

·८०४ काव्यमाला। - विवेश वशिशर्वरीवरयिता नृणां श्रेणिभिः समं वरणगोपुरं पुरमिवावनीवासवः । स धर्मधरणीपतेरिव निवासवेश्मावली व्यलोफत पुरःस्फुरजिननिकेतपति पुनः ॥ ४१ ॥ स वशिनां संयमिनां मध्ये शर्वर्या निशाया वरयिता भर्ता चन्द्रो हीरविजयसूरिणां यात्रिकसंपलोकानां श्रेणिभिः समं वरणं शत्रुजयशिखरवाह्यप्राकारस्तस्य गोपुरं प्रतोली विवेश प्रविष्टवान् । क इव । अवनीवासव इव । यथा विजयी राजा दिग्त्रयात्रां प्रणीय पुरं खां राजधानी नगरी प्रविशति । पुनरन्यार्थोपन्यासे । स हीरसूरिः पुरोऽने वरणप्रवेशानन्तरमेवाप्रत एव स्फुरन्ती प्रकटीभवन्ती दीप्यमानां वा जिनानां तीर्थ- कृता निकेतानां मन्दिराणाम् । प्रासादानामित्यर्थः । पति मालिकां व्यलोकत निरीक्षदे स्म । उत्प्रेक्ष्यते-धर्मनामा यो धरणीपतिस्तस्य निवासार्थ वासकृते वेश्मावली भवन- राजीमिव ॥ इति शत्रुजयतीर्थे प्रथमप्राकारे प्रवेश: ॥ मृगेन्द्रशरभावशाः परिभवन्ति मां निर्दया इमां जहि जगत्पतेर्जननि दुःखितामुल्बणाम् । इतीव गदितुं गजो भजति यानदम्भेन यां वृषध्वजजिनप्रसूः प्रथममेव नेमेऽमुना ॥ ४२ ॥ अमुना सूरिचन्द्रेण प्रथमप्राकारप्रवेशे पूर्वमेव सातात्कालिकोत्सत्र केवलज्ञानेन चतुर्निर्मितसमवसरणमध्ये सिंहासनमधितरथुषा चतुर्विधसंघस्थापनकृते भरतभूपागमनं प्रतीक्षमाणेन श्रीऋषभदेवेन तीर्थस्थापनसमयात्प्राक् सिद्धिगामुकत्वेन भतीर्थ सिद्धत्वेन च अस्यामवसर्पियो भरतक्षेने प्रथमसिद्धत्वेन वा प्रसिद्धा घृषो वृषभो ध्वजश्वितमू- रुलाञ्छनं यस्य स युगादिदेवः स एव जिनः प्रथमतीर्थकृत्तस्य प्रसूर्माता मरुदेवा नेमे नमस्कृता प्रणता । सा का । यो मरुदेवी यानदम्भेन वाहनच्छलेन गजो हस्ती मजते सेवते । उत्प्रेक्ष्यते इति गदितुं कथयितुमिव । इति किम् । हे जगत्पतेस्रलोक्यनायकस्य जननिर्माता निर्दया निर्याता दया करुणा येभ्यस्तादृशा मृगेन्द्राः केसरिणः तथा शरमा अष्टापदाः । हर्यक्षः केसरी इभारि:' तथा 'शरभः कुञ्जरारातिः' इदं द्वयमपि हैम्याम् । तथा शिरसि घातदायकत्वादडशाः मृणयः एतत्प्रमुखा मृगयाविधायिव्या- धभूपादिकाः मां परिभवन्ति यावद्गजजातिमपि निघ्नन्ति । इमामुल्क पामुत्कटां घातन- लक्षणा दुःखितां दुःखिनो भावं जहि विनाशय निवारय । हन्तेातोहिंविषये जहि. रादेशः । यदुक्त सारखते-'जहोधिशाधिः, हन्ते हिशब्दोऽस्तेरेधिः शास्तेः शाधि- शब्दो निपात्यते हि विषये' इति वक्तुमिव । .

·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । यदीक्षणजितो मृगः श्रित इवाङ्ककायः क्रम मृगध्वजजिनं ततः प्रमुदितः स तं नेमिवान् । जिनेन्द्रमजितं पुनर्नजितमान्तरैवेरिभिः कदाचिदपि पमिनीप्रियतमस्तमिरिख । १३ ॥ स सूरिस्ततो मरुदेवीनमस्कृतेरनन्तरं तं शान्तिकारकत्वेन सर्वत्रापि प्रसिद्ध मृगो हरिणो ध्वजश्चिरं यस्य तादृशं जिनं पोडशतीर्थनार्थ श्रीशान्तिनाथ नेमिवान् प्रणमति स । अयं सोः प्रत्ययस्य प्रयोगः। स च णयादिवत् ज्ञेयः । किंभूतः सूरिः । प्रमुदितो हष्टमानसः । यत्तदोनित्यसंबन्धात् यस्य श्रीशान्तिनाथस्य क्रमं चरणं मृग: सारङ्गः धित: समेत्य सेवते स्म । उत्प्रेक्ष्यते-यदीक्षणाभ्यां यस्य नयनाभ्यां जितः श्रिया पराभूत इव अट्टोऽभिज्ञानमेव कायो वपुर्यस्य तादृशः सन् श्रित इव । पुनरपरविहारे अजितं द्वितीयं जिनेन्दं परमेष्ठिन नेमिवान् प्रणनाम । किंभूतम् । नेति निषेधे । जितं पराभूतं न जितमजितम् । कैः । आन्तरैरन्तरः कर्माधर्भाववैरिभिः । कथम् । कदाचिदपि कस्मिन्नपि काले प्रस्तावे। करिव । तमिधैरिव । यथा अन्धकारः कदाचिदपि पद्मिनी- प्रियतमो भानुमान जीयते ॥ स सिद्धगृहवाजिनं प्रणमति स पृथ्वीपर- प्रणीतजिनमन्दिरे मुनिपुरंदरः संमदात् । प्रधान इव पर्पदं क्षितिपति स छीपाभिधां समेत्य यसति पुनर्जिनसुधांशुमारापयत् ॥ ४४ ॥ माजयोजयन्तादिवीर्यानां करमोचयिता मुनीनां तपागच्छामणानां पुरंदरः अ- तिशायिलक्ष्मीवत्वेन वासवसदृशः सूरिः संमदादानन्दात् पृथ्वीधराभिधेन मण्डपाचल- पातिसा हिमश्रिणा पेथडदेसाधुना निर्माफ्तेि जिनमन्दिरे प्रासादे जिनं भगवन्तं प्रण- मति स्म । किंवत् । सिद्धग्रहवत् । यया कधिद्विद्याधरो लन्धिमान्या साधुः सिद्धायतने शामततीर्थकर नमस्करोति । पुनस्तस्मादन्यत्र स्थाने छीपा इत्यभिधा नाम यस्य ताशी रसतिम् । अत्र तीर्थादी वसतियन्देन केवलं चत्यमेव प्रतिपायते न मृदादि प्रासादं समेत्य जिनांशुमुधांशुमहदहारकमाराधयत् भजते स्म । 'वारेवस्सलन्यास्ते जुप शुभपतेऽनुकूलयति । भाराभोलाराध्यत्याराधयतीति सेवायाम् ॥ इति क्रिया- कलापे । क इव । प्रधान इय । यथा सचिवः पर्षद सभा समागल क्षितिपति सखामि. गृपतिमाराधयति । अवन्दत स टोटरामियविहारतीर्थेश्वरं पुनः ममुमबीभजवसतिमेत्य मौल्दाभिधाम् ।

·काव्यमाला। विलोक्य च कपर्दिनं सकलसंघविनच्छिदं परंगिरिमिवार्बुदादिमविभुं स्तवैरस्तवीत् ॥ ४५ ॥ स सूरिः टोटरा इत्यभिधा नाम यस्य तादृशे विहारे प्रासादे तीर्येश्वरं जिनमवन्दत नमस्कुरुते स्म । पुनरन्यत्र प्रदेशे मौल्हा इत्यभिधा नाम यस्यास्तादृशीं वसति चैत्यं समेत्य प्रभु परमेश्वरमवीभजदुपास्ते स्म । च पुनः स सूरिः। उप्रेक्ष्यते-परमन्यं गिरि पर्वतमिव तादृशमवुदनामानमादिमविमुमादिनाथं स्तवः स्तोत्रैः कृत्वा अस्तवीत् स्तौति म। किं कृत्वा । सकलानां विविधदेशागतत्वेन बाहुल्यात्समस्तानां संघानां यात्रिकलो. कानां विघ्नानामन्तरायाणां छिदं विघातक कपर्दिनामानं शत्रुजयस्यादिदेवस्य चाधि- टायर्क यक्षं विलोक्य दृग्गोचरीकृत्य ॥ इति बाह्यप्राकारप्रासादेषु सकलजिनप्रणमनम् ॥ इति मरुदेवीशिखरवर्णनम् ।। सरस्यनुपमाभिघे शिखरिशेखरे मानता- हये तुहिनमेदिनीधर इव क्षिपन्नक्षिणी । ततः समधिरूढवान्स शिखरं स्वरारोहणा- मिधं धृतमिवामुना खरधिरोहणायाङ्गिनाम् ॥ ४६ ॥ ततो मरुदेवीशिखरादवतरणानन्तरं सूरिराजहंसः खरधिरोहणाभिधमर्थात्वर्गा- रोहणं नाम । अथ वा अक्षरच्युतकप्रदानालंकारेणाधिकारोऽपनीयते गकारश्च प्रदीयते तदा च वर्गारोहणाभिधान शृङ्ग समधिरूढवान चढति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-अङ्गिना भविकानां खरधिरोहणाय खर्गे अधिरोहणार्थममुना शत्रुजयगिरिणा धृतमिव । सूरिः किं कुर्वन् । शिखरिणां सर्वपर्वतानां शेखरे अवतंसमूते शिखरिणो विमलाद्रेः शेखरे वा तेजःपालपत्न्या अनुपमदेव्या खानिते कारिते तदभिधेये वा उपमनाम्नि सरसि तटाके अक्षिणी निजनयने क्षिपन् किरन्। पश्यमित्यर्थः । कस्मिन्निव । मानसाहये इव । यथा तुहिनभूधरे हिमाचले किमपि शिखरमारोहन हंसो मानस मित्याइयं नाम यस्यैतावता मानसनानि सरसि तटाके दृशो क्षिपति । हिमाचलोपरि मानससरसः सद्भावः प्रो. कोऽस्ति । यथा चम्पूकथायाम्–'सदा इंसाकुलम्' इति प्राक् प्रोत्तमस्ति । समेत्य मणिसेतुना वृषभकूटमभंकप विवेश वरणान्तरे किमपवर्गपूर्गोपुरे । विलोक्य स तदन्तिके सचिववस्तुपालेन चो- जयन्तमवतारितं प्रणमति स तत्रार्हतः ॥ ४७ ॥ स हीरसूरिः वरणस्यान्तरे मध्यतनप्राकारमध्ये विवेश प्रविष्टवान् । उत्प्रेक्ष्यते- अपवर्गो मोक्षः स एव पूर्नगरी तस्या गोपुरं प्रतोली मिव प्रविशति स्म । कि कृत्वा । मणिसेतुना विविधरननिर्मापितपद्यया अभ्रंकपं गगनमुल्लिखत् धूपमकूटं मूलप्रासादसं- ·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८०७ बन्धि शिखरं समेत्य समागत्य ! च पुनस्तस्य चरणस्यान्तिके सचिनो वीरधवलधरा- धवप्रधानो यो वस्तुपालस्तेनावतारितं रचनया नवीनं निष्पादितमुजयन्तं गिरिनारि- गिरिप्रपञ्चं विलोक्य । 'मणीय नयनातिथिं स च कुमारदेवीभुवा' इत्यपि पाठः । तत्र च पुनः कुमारदेवीसाधो रासराजस्य पनी तस्यां भूरुत्पत्तिर्यस्य तादृशेन वस्तुपालेनाव- तारितं प्रतिरूप कृतमुजयन्तं रैवताचलं नयनयोरतिथि प्राघुणिक प्रणीय विधाय । लोचनगोचरीकृयेत्यर्थः । स सूरिखनोजयन्तावतारे वस्तुपालविहारे महतः श्रीनेमि- नाथप्रमुखान् जिने दानमति स्म ॥ ततः खरहताभिधां वसतिमभ्युपेत्य प्रभुः खवासत इवागतं रचनयात्र नन्दीश्वरम् । सराजिमतिकां स्फुरञ्चतुरिकां पुनर्नेमिनो निभाल्य जिनपुंगवानिह तमामनंसीन्मुदा ॥ ४ ॥ प्रमुहरिसूरिः इह सरहतवसती मुदा हर्षेण जिनपुंगवान् तमामतिशयेन पञ्चाङ्गम- पतिनमस्तवादिना अनसीनतवान् । किं कृत्वा । ततो रैवतावतार-वस्तुपालवसति-जिन. पति-नमनानन्तरं खरहत इत्यभिधा यस्सास्वादशी वसतिं खरहतनामा व्यवहारिणा म्वनामेव कारितप्रासादमभ्युपेत्यागत्य । पुनः किं कृत्वा । नन्दीश्वरमभ्युपेत्य । उत्प्रे. क्ष्यते--रचनया शिल्पपटनाविशेषेण कृत्वा इह शिखरवसती खवासतो निजवसन. स्थानातू अटमद्वीपभूमेरागतं संप्राप्त नन्दीश्वरमष्टमद्वीपलक्षणं द्विपं वा सरप्रसादलक्षण- मिव । पुनः किं कृत्वा । अत्र सरहतवसती नेमिनो द्वाविंशतितमतीर्थ कृमिनाथस्य स्फुरन्ती रचनाचातुर्येण शोभमानां चतुरिको 'चउरी' इति लोकप्रसिद्धा पाणिग्रहण. स्थानं निभाल्य दृष्ट्वा । किंभूतां चतुरिकाम् । सराजिमतिका सह राजीमत्या वर्तते या सा सराजिमतिका । राजिमतीपत्र जिकारो द्वखोऽपि दृश्यवे घेण्यामिव राजिः राजी । तथा च 'खामिन्मामुप्रसेनक्षितिपकुलमवां सानुरागां मुरूपां पाला खपत्ता कप खं बहुमनुजरता मुक्तिनारीमरूपाम् । युद्धां मूका करपदरहितामीहसेऽसे. पविच्छागित्युक्तो राजिमत्या यदुकुलतिलकः श्रेयसे सोऽस्तु नेमिः ॥ इति पूर्वसूरिप्र- गीतस्तवे । तथा 'काप्यतः' इति सारस्वतसूण कापि हखे राजिमतिका ॥ स घोटकचतुष्किफादिमगवाक्षजैनालये चकार च नमस्कृति चरणयोर्जिनोर्वीभृताम् । गिरेरिव विशेपके तिलकतोरणे श्रीजिना- पुनर्मुनिमतगजो नवनवैः स्तवैरस्तवीत् ॥ ४९ ॥ सरिपोटाचा इति आदी नयमादिमं पदं यत्र ताशो गवाक्ष इसभिल भानो पोमचोकी गठरा' इति नागि अनालये सोहरमभिनि मन्दिो। प्रासादे ·काव्यमाला-1 - इत्यर्पः । च पुनर्जिनोभृतां जिनराजानां चरणयोः पादयोः नमस्कृति प्रणाम चकार । पुनरपि मुनिमतङ्गजः साधुसिन्धुरः तिलकतोरणे "तिलकुंतोरण' इति नानि विहारे श्रीजिनान् श्रीमतीर्थकृतो नवनवतनैनूतनैः तात्कालिकैः खकृतैः स्तवैः स्तोत्रैः अस्तवीत्तुष्टाव । उत्प्रेक्ष्यते-गिरेः श्रीश@जयादेस्तिलके विशेषके इव ।। जिनाधिपसभाजनाप्लवविधानबद्धादरा- रविन्दनयनाजनैः सममलंकृतं सर्वतः । जलाधिसुरयौवतैः प्रभुनिनसयेव स्फुटी- भवद्भिरमुना न्यभाल्यत पतङ्गाकुण्डं ततः ॥५०॥ ततस्तत्र तिलकतोरणे जिननमनानन्तरममुना सूरीन्द्रेण पतनकुण्डं सूर्यकुण्डम् । कुण्डशब्दस्त्रिलिङ्गः । 'पेटो मठः कुण्डनीड-' इति लिङ्गानुशासने । न्यभाल्यत ददृशे । किंभूतम् । सर्वतः सर्वेष्वपि प्रदेशेषु सममेव एककालं समलंकृतं सम्यक्प्रकारेण शोभितम् । कैः। जिनाधिपानामृषभदेवतीर्थकृता सभाजनार्थ पूजाकृते । 'सभाजने प- श्यति विस्मिते सा सभाजनं तत्र ससर्ज तेपाम्' इति नैषधे । 'तेषां देवानां सभाजनं पूजां ससर्ज चकार' इति तदृत्तिः । यः आप्लवः स्नानम् । 'नानं सवनमालयः' इति हैम्याम् । तस्य विधाने करणे बद्ध आदरो बहुमानं यस्तादृशैररविन्दनयनारूपैर्जनः । स्त्रीसमूहैरित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-प्रभोहरिविजयसूरेनि सयानन्तुमिच्छया स्फुटीभवद्भिः प्रकटजायमानः जलाधिसुराणां सलिलाधिष्ठायकदेवानां जलदेवतानां यौवतैर्युवतीसमू. हैरिव ॥ इति द्वितीयप्राकारप्रासादेषु देववन्दनम् ॥ विनित्य कलिना समं दुरितदुर्धरद्वेषिणः सुखं स्थितिमुपेयुषः शिखरिमण्डलाखण्डले । ससालमणिमन्दिरं किमिह धर्मभूमीभुजो न्यमालयदयं पुरः प्रवरवप्रवेश्माहतः ॥ ५१ ॥ अयं हीरविजयसूरिः पुरोऽप्रतः अर्हतः ऋषभदेवतीर्थकृतः सत्कः प्रवरः प्रकृष्टः वप्रः प्राकारो यत्र तादृग्वेश्म भवनं ससालं युगादिजिनविहार न्यभालयत्पश्यति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-इहास्मिन् शिखरिणां सर्वपर्वताना मण्डलानां समूहाना मध्ये आखण्डल: शक इवाखण्डले मुखं सातं यथा स्यात्तथा स्थिति निवासलक्षणामुपेयुषः प्राप्तवतो धर्मनानो भूमिभुजः भूपालस सह सालेन प्राकारेण वर्तते यत्तत्समाल ताशं मणिम. न्दिरं किं रत्नगेहमिव सुखं स्थितस्य। किं कृत्वा । कलिना कलिकालेन समं सार्धे दुरितानि पापान्येव दुर्धरानुत्कटान् दुष्टत्वात् द्वेषिणः सपत्नान् विजित्य सर्वात्मना पराभूय ॥ स्फुरत्करतरङ्गितां स्फटिककल्पितारोहणा- वलीमयममार्गयद्वरणगोपुराभ्यन्तरे ।

·. १६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विमुच्य मृडमद्रिजापरिभवेन सापन्यतः किमम्बरतरङ्गिणी विदधतीं विरक्तस्तपः ॥ १२ ॥ मलीमसजनाप्लवैनिजमपावनीभावुकं पवित्रयितुमीयुषी किमय वात्र शत्रुजये । मुरारिमथनोदितखतनुजादिविश्लेषजा सुखादुत सुधाम्बुधिः किमु तनोति तीर्थ तपः ॥ ५३॥ अयं सूरिवैरणस्य प्राकारस्य गोपुरं प्रतोली तस्साभ्यन्तरे मध्ये स्फुरद्भिः करैः किरणैः कृत्वा तरबाः कल्लोलाः संजाता अस्यामिति तरङ्गिता तादृशीं तथा स्फटिकैः श्वेतरत्नः कल्पिता निर्मितामारोहणानां सोपानानामावली श्रेणीममार्गयत्पश्यति स्म । 'मार्गयति मृगयतेऽपि च मार्गति चेत्साहुरीक्षार्थे' इति क्रियाकलापे । उत्प्रेक्ष्यते-समान एकः पतिर्यस्याः सापनी तस्याः भावः सापत्न्यं ततः कारणाददिजायाः पार्वत्याः परिभवेन संतायेन । उद्विमेसंध्याहार्यम् । मृडमीश्वरं विमुच्य त्यक्त्वा विरकेर्वैराग्यात्तपो विदधर्ती तीर्थ तपस्यन्तीमम्वरतरङ्गिणी गहामिव । अथवा पुनरुत्प्रेक्ष्यते-मलीमसा जात्या अन्त्य- आः कर्मणा महाकूरकर्माणो जीवादिधातनान्महापापिनो मलिनजनास्तेपामाप्लवैः स्नान- करणादिभिः कृत्वा अपावनीभावुकमपवित्रीभवनशील निजमात्मानं पवित्रयितुं पावनी- कर्तुम् । तीर्थ सेवया इत्यध्याहार्यम् । अस्मिन् सर्वतीर्थाधिराजे सौराष्ट्रमण्डलकमलाचूडा- मणी श्रीशQजये ईयुपी समागतववी किमु । अर्थात्पूर्वप्रतिपादिता गङ्गेव वा । उताथ वा मुरारिणा नारायणेन यन्मयनं मन्दरगिरिणा कृत्वा आमूलाद्विलोढनं तस्मादुदितः प्रादुर्भूतो यः खस्य क्षीरसमुद्रस्यात्मनः तनुजानां लक्ष्मी: कौस्तुभपारिजातकसुरा धन्व- न्तरिश्चन्द्रमाः धेनुः कामदुधा मुरेश्वरगजो रम्भादिदेवागना । अश्वः सप्तमुखोऽमृतं हरिधनुः शलो विष चाम्बुधे रत्नानीति चतुर्दशापि कविभिः संकीर्तितानि स्फुटम् ॥' एषां चतुर्दशाना मध्ये केचिपुत्रा आदिशब्दात्काश्चित्पुश्यस्तासां विशेषो वियोग: समाजातं यदमुखं सुखादन्यत् विरुद्ध वा सुखस्यामावो वासुखम् । 'तदन्यत्तद्विरुद्ध- तदभावेषु ननो वर्तमानलात् प्रयोऽप्यर्थाः संगच्छन्ते' इति सारखतव्याकरणानुसा- रिवधः । एतावता दुःखं तस्मात्कारणारसुधाम्युधिः क्षीरसमुद्रो महानन्दपदमापकास्प- देऽत्र शत्रुजयतीर्थे तपस्सनोति किमु । अशनादित्यागलक्षण नियमविशेषं करोतीव ।। युग्मम् ॥ इति सर्वाभ्यन्तरग्राकारमतोलीसोपानानि ।। स हीरविजयप्रभुरणगोपुरं प्राविश- प्रवेशनमिवर्पमध्वजजिनावनीवत्रिणः । मराम्बुधियधूप्लवेऽम्बुजपरागपिङ्गीमव- सितच्छद इव व्यभासत ततोऽस्य सोपानके ।। ५४ ॥ १०२ ·८१० काव्यमाला। अकबरसाहिसंमानितो हीरविजयनामा प्रभुतपागणश्रमणखामी अर्थात्सूरिः वर- णस्य मूलप्रासादप्राकारस्य गोपुरं प्रतोली प्राविशत् प्रविशति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-ऋपभो वृषभो ध्वजश्चिहरुविषयलाञ्छनं यस्य युगादिरेव जिनानां सामान्यकेवलिना मध्ये अवन्या भूमेवेत्रिणः पुरंदरस्य । राश इत्यर्थः । प्रवेशनं सिंहद्वारमिव । ततो गोपुरप्रवे. शानन्तरमस्य सर्वाभ्यन्तरवरणगोपुरस्य सोपानके आरोहणगणे सोपानानां समूहः सोपानकं तस्मिन् । समूहाथै कप्रत्ययः । हास्तिकादिवत् । सूरियंभासत संशोमते म । क इव । मुराणां देवानामम्युधे: समुदस्य वधूः पत्नी एतावता देवनदी तस्याः प्लवे पूरे गहाप्रवाहे । स्वभावेन पानि पीतकमलानि इत्युच्यन्ते। यथा नातस्यास्तुती-हंसांसा• हतपयरेणुकपिशक्षीरार्णवाम्भोभृतः' इति । तानि च हेमसूरिणा नामप्राहं हैम्यामा नीतानि न सन्ति, यथा पराणि वर्णभेदोच्चारणप्रोकानि । यया-रत्तोत्पलं फोकनदं येते तु तत्र कुमुदं नीले तु स्यादिन्दीवरम् । श्यामे तूत्पलं स्यात्कुवलयम्' इति । तस्मा. तेषां खभावात्पीतिर्मवावसीयते । ततोऽनापि अम्बुजानि पीतपमानि अथ वा कनकमयानीत्यध्याहार्यम् । तेषां परागा रजांसि तैस्तरसंगमापिहीभवन्पीतो जायमानः सितच्छदो राजहंस इव ॥ चतुष्कमधिरोहणात्क्रमविहारयोरन्तरा व्यलोकत समाजवत्सुकृतभूमिभर्तुः प्रभुः । पुनर्मणिहिरण्मयं जिननिकेतनं तत्पुरः सुधाशवसुधाधरोलसितचूलिकाचैत्यवत् ॥ ५५ ॥ प्रभुहरिविजयसूरिः अधिरोहणादधस्तनसोपानारकमादुपरितनसोपानागमनात सोपा. नक एप स्थितः । या विहारयोर्मूलप्रासादप्राकारयोरन्तरा मध्ये चतुष्कं 'चौक' इति प्रसिद्धम्। प्रासादाङ्गणभूमिनिलयः।व्यलोकत दृष्टवान् । किंवत् । समाजवत् । उत्प्रेक्ष्यते- सुकृतभूमिमतुः धर्माभिधानपार्थिवस्य समाज समामिव । पुनरन्यप्तपुरः तस्य चतु. कस्सा मणयः फर्केतनचन्द्रकान्तादिकास्तयुक्तं हिरण्मयं सर्णप्रधानं रककामनरनितं जिननिफेतनमृषभदेवप्रासादं व्यलोकत ददर्श । यिन् । मुधाममृतमन्नन्तीति गुधासा देवास्तेपो पसुधाधरः पर्वतो मेरगिरिसस्पोरिता उलार प्राप्ता शोमासंयुफा जाता या पूलिका शिसा अधिलका या तस्सायलपरिसदायतनमिप ॥ अकाशतिकाव्यैर्मुलप्रासादवर्णनम्- तमीश इय तारकैर्महपतिर्महीधेरिया- मुरेश्वर इवामुररिव मुरैः सुरेशः पुनः । नरेन्द्र इय मानवर्षपमकेतनाईद गृहलघुभिरईतां मुफुरति सर्वतोऽलंकृतम् ॥ १६ ॥ - ·. १६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८११ सर्वतः सखिपि दिक्षु अर्हतां भगवता लघुमिरल्पप्रमाणे हदेवकुलिकाभिरलंकृतं शोभितं वृपभकेतनाईतः वृपभदेवस्य गृह चैत्यं स्फुरति दीप्यते। कैः क इव । तारकैज्योतिर्भिस्तमीशचन्द्र इव । पुनप्रहाणां मङ्गलादीनामोथैः समूहैर्ग्रहपतिः सूर्य इव । पुनरसुरैः दानवैरसुरेश्वरो दानवेन्द्रवत् । पुनः मुरैर्देवैः सुरेशो देवेन्द्र इव । पुननिवे- मनुष्यैः नरेन्द्रो राजेव ।। क्षयं प्रलयकाल निजमवेक्ष्य साक्षान्मरु- सरिजलरयैरिवाक्षयपदोदयाकाझ्या । उपासितुमुपागतैरिह पदारविन्दं प्रभो- व्लासि सदने वृपध्वजजिनस्य सोपानकैः ॥ १७ ॥ वृषध्वज जिनस्य युगादिदेवस्य सदने गृहे मूलप्रासादे प्रवेशनमार्गे सोपानरारो- हणैर्व्यलासि शुशुभे । अन्न कः खार्थे । उत्प्रेक्ष्यते-~न विद्यते क्षयो विनाशो यत्र तादृशस्य पदस्य स्थानस्य संपदो वा उदय आविर्भावः तस्याकाहया वाञ्छया इह शर्बुजये प्रभो कपभस्य युगादिदेवस्य पदारविन्दं चरणकमलमुपासितुं सेवितुमुपागतैः समीपे समेतैर्मरत्सरितो गङ्गाया जलरयैः पयःप्रवाहैरिव । किं कृत्ला उपागतः । प्रलय- कालः कल्पान्तपष्टारकलक्षणः तस्माजातं निजमात्मीयं खसंबन्धिनं क्षयं विनाशं षष्टा- रके क्रमाद्विशुध्यनला रथचक्रमार्गमात्रप्रवाहा गहा भविष्यतीति श्रुतिः । सार्धद्विषष्टि- योजनमानजलप्लवो विशोध्य द्विहस्तप्रमाणप्रवाहो भविता इति । अल्पशब्दस्याभाववा. वित्वात्क्षय एव साक्षादागमोक्तवाक्यात्प्रत्यक्षेणैवावेक्ष्य दृष्ट्वा । ज्ञावा इत्यर्थः ॥ इमा अनिशनिम्नगा बत जडाशया वक्रतां वहन्त्यहरहस्तथा सप्रतिकूलवृत्तिप्रथाः । श्रितोत्सलमधुमतान्कृतकुलक्षयैराथिता घरन्ति च पदे पदे भुवनभङ्गरचं पुनः ॥ १८॥ नमन्निकटवर्तिनामवनिजन्मनां धातुकाः स्वकीयवचनीयतामिति जिघांसुभिः सिन्धुभिः । निपचितुमिव प्रभोः पुर उपागताभिर्यभे यदाप्तसदनाग्रतो विविधरत्नसोपानकैः ॥ १९ ॥ यस्य श्रीशर्बुजयसंबन्धिनः आप्तसदनस्य मूलजिनगृहम्याग्रतः पुरस्ताद्विविधानां ना- नाप्रकाराणां रत्नाना मणीनां सोपानकैः । स्वार्थ कप्रत्ययः।आरोहणैर्वा वभे शुशुभे उरले. क्ष्यते--निवितुमर्थात् युगादिजिनमुपासितुं प्रभोः ऋषमदेवस्य पुरोऽये उपागतामिः संप्राप्ताभिः सिन्धुभिर्नदीभिरिव । किं कर्तुकामाभिः । इत्यमुना प्रकारेण 'सकीयामा- ·८१२ काव्यमाला। स्मीयां वचनीयतामपवादं जननिन्दां जिघांमुभिर्हन्तुमिच्छुभिरिव । इति किम् । यत् इमाः सिन्धः अनिशं निरन्तरं निम्नगा नीचगामिन्यः । बत इति खेदे। पुनर्जडाशया मन्दमनस्काः जडिमाञ्चितचित्ताः डलयोरक्याजलभूताः। तथा अहरहःप्रतिवासरं वक्रतां कुटिलमावं वहन्ति धारयन्ति तथा पुनरर्थे सप्रतिकूलवृत्तिप्रथाः सह प्रतिकूलवृत्तेः प्रति- लोमवर्तनस्य प्रथया विस्तारेण वर्तन्ते याः। तत्त्वतस्तु कूलं कूलं प्रति मर्यादामेदिनी प्रवृत्तेः प्रवर्तनस्य पयःप्रवहणस्य प्रथाभिः सह वर्तन्ते । द्वादिसंयोगे क्वचिल्लघुरेव गण्यते । यथा-'बहुलभ्रामरमेचकतामसे' इति वृत्तरत्नाकरवृत्ती काव्यकल्पलतायां च । इति न दोपः । पुन रिमाः श्रितमङ्गीकृतमुत्कृष्टं पलं मांस यैस्तादृशान्मांखादकान्: मधु मद्यमेव व्रतं मद्यं विना वयं नान्यत्पिवाम इति नियमो येषां तान् । तत्वतस्तु से. वितकुवलयान भ्रमरान् । पुनः कृतो विहितः कुलानां स्वान्वयानो क्षयो विनाशो यैस्ते. मत्स्यैराश्रिताः। पुनरिमाः पदे पदे स्थाने स्थाने भुवनानां जगतां भहे विनाशे रहं रागं श्रयन्ति। तत्त्वतस्तु भुवनानां पानीयानाम् । 'नीरं वारि जलं दलं कमुदकं पानीयमम्मः फुशं तोयं जीवनजीवनीयसलिलार्णास्यम्बु वाः शंबरम् । क्षीरं पुष्करमेघपुष्पकमला• न्यायः पयःपायसी कीलालं भुवनं वनं घनरसो यादोनिवासोऽमृतम् ॥ इति हैम्याम् । महाः कल्लोलाः । 'तरहे भङ्गवीच्युमिः' इत्यपि हेम्याम् । तैरहं श्रयन्ति । पुनरिमा न- मन्तो नम्रीभवन्तः पादयोलगन्तः तथा निकटे समीपे वर्तन्ते आजीविका कुर्वन्तीत्येवं. शीलास्तादृशानामवनिजन्मनामवन्यां भूमावेव जन्मावतारो येषां त्रसानां द्वित्रिचतुःपझे- न्द्रियाणां तिरयां तथा ।खेचरजलचरभूचराणामवन्यामेवोत्पत्तिर्न तु देवगृहादी, स्थाव. राणां तूभयत्रापि दृश्यमानयात्रसानामुपादानम्। तत्वतस्तु अवनिजन्मनां वृक्षाणाम् ।घा. नुका हननंशीला इति श्वापदं निराकर्तुकामाभिः ॥ युग्मम् ॥इति मूलप्रासादसोपानानि।। जिनेन्द्रसदनाग्रतोऽद्युतदनल्पशिल्पोल्लस- त्सुवर्णमणितोरणं शिवसुधाब्धिजाकार्मणम् । निबद्धमपवर्गपूः प्रथमसाधनप्रक्रमे जिनावनिबिडौनसः किमिह मुक्तिगेहे गिरौ ॥ १० ॥ जिनेन्द्रस्य ऋषभस्वामिनः सदनस्य प्रासादस्याप्रतः पुरस्तात् द्वारा अनल्पहुभिर• नेकजातीय: शिल्पर्विज्ञान रचनाविशेषेरारादीप्यमानं गुवर्णानां मणीनो मुवर्णमनिमियां पटितं वर्णमाणिक्यमय पा तोरणमयुतत् योतते स्म दिदीपे। विभूत तोरणम् । शिव मुहिरेप गुपाधिजा क्षीरसमुहपुत्री लक्ष्मीसस्पाः फार्म संपननम् । पशिक्रिया- करणनिलयः । उत्प्रेक्ष्यवे-दहाम्सिन्मुक्तिगेहे गिरी समुंजयले 'विमलगिरिमुत्ति- निसः' इति श्रृंगयकल्पै । तथा 'मुहिगेहः श्रियः पदम्' इति शटुंजयमाहात्म्ये । मिनायनिविटामराः श्रीजिनराजस्य अपवर्गों मोक्षः स एव पूनगरी तस्याः प्रपममादित एय साधन सायत्तीदर तस प्रक्रमे प्रारम्भ निपदं रचितमिय। रामा हिमपीननग. रमहणे पसर तोरणं पायो री सहित ·१६ सर्गः] . हीरसौभाग्यम् । ८१३ . । निजस्य बहलीभवत्यपि महोत्सवे द्वारि मां जना असहजा इव प्रतिपदं निवन्धन्त्यमी। जहीति मम दुःखितां किमिति वक्तुकामं प्रभोः पुरःस्थितमुपेत्य यजिननिकेतने तोरणम् ॥ ११ ॥ यद्यस्मिन् जिनस्याहतो निकेतने गृहे मूलविहारे उपेस कुतश्विदागत्य तोरणं स्थितं तिष्ठति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-प्रभोः ऋषभदेवस्य पुर इत्यमुना प्रकारेण वक्तुकामं कथयितुमीहमानं किं स्थितमिव । इति किम् । हे प्रभो, निजस्यात्मनः निजस्यात्मीयस्य वा कस्यचिन्महोत्सवे अविशायिनि महे वलीभवति सान्द्रे निविडे निरन्तरं जायमाने सति असहजा रिण इवामी भूमोलोकवर्तिनो लोका मा तोरणं प्रतिपदं स्थाने स्थाने गृहद्वारि बहिस्तान्मार्गे वा निवनन्ति इत्यमुना प्रकारेण विद्यमानां मम दुःखमस्यास्तीति दुःखी दुःखिनो भावो दुःखिता तामसुखवत्ता जहि व्यापादय । निवारयेति यावत् ॥ इति तोरणम् ॥ यदीयविभवैः पराजितजगत्रयस्पधिभिः खकीयमुपदीकृतं विजितवैजयन्तेन किम् । दधार मणिमण्डपं किरणखण्डिताखण्डरु- क्प्रचण्डरविमण्डलं वृषभतीर्थकृन्मन्दिरे ॥ १२ ॥ वृषभतीर्थकृतो युगादिदेवस्य मन्दिरं कर्तुः किरणैः प्रतिदिशं प्रसरनोतिर्दण्डः खण्डितं विरस्कृतमखण्डाभिरक्षताभिः क्वचिदप्यप्रतिहताभिः कग्भिः प्रचण्डं दुरालोकं रवेर्भास्करस्य मण्डलं बिम्ब येन तादृश मणिमण्डपं विविधरनघटितजनाश्रयं दधार धत्ते स्म । उत्प्रेक्ष्यते--पराजिताः पराभवं लम्भिता जगत्रय्यानेलोक्यस्य त्रिभुवनसं. बन्धिनः स्पधिनस्तुत्यविभवत्वेन संघर्पणशीला यैस्वादशैर्यदीयविभवैः ऋषभदेवप्रा. सादसंबन्धिभिर्विभ्रमैः शोभातिशयैर्विजिवेन परिभवं नीतेन वैजयन्तेन इन्द्रप्रासादेन उपदीकृतं दौकितं स्वकीयमात्मसंबन्धिनमरिक मणिमण्डपमिव ।। अनन्यशिवकन्यकां मनसि धर्मभूमीभृता प्रदातुमिह काड्डतोचितवराय कस्मैचन । स्वयंवरणमण्डपं मणिसुवर्णचित्रश्रिया- श्चितः किमु विधापितः स्फुरति यन्महामण्डपः ॥ ६३ ।। • यस्य मूलप्रासादस्य महान् गगनाङ्गणालिङ्गी मण्डपः स्फुरति शोमते । उत्प्रेक्ष्यते- अनन्यामसाधारणी सातिशायिनी शिवकन्यको मुक्तिकुमारिका कस्मैचनानिर्दिष्टनाने उचिताय भव्यादिसामग्रीभृते योग्याय वराय प्रधानाय परिणयनकामाय पुरुपाय इह

·काव्यमाला।
सिद्धशैले प्रदातुमिच्छता पाणिं प्राइयितुं वाञ्छता धर्मनाना भूमीभृता राजा मणीनां
रत्नानां चन्द्रकान्तादीनामुपलक्षणात्कर्केतनादीनां सुवर्णानां काञ्चनानां चित्राण्यालेख्यानि
वेषां श्रिया अथवा चित्रकारिण्या आश्चर्य विधायिन्या शोभयाश्चितः कलितः स्वयं-
वरणमण्डपः खयं स्वेच्छया, न तु पित्रादिपारतक्यात् , वरणमर्यात्स्वाभीप्सितवरयितुः
कण्टपीठे वरमालाक्षेपणेन खीकरणं यन तादृशो विधापितः किमु शिल्पिना निर्मा.
पित इव ॥
अवेत्य कलितौकसं नभसि सिंहिकानन्दनं
वनान्मिलितुमागताः किमिह गोत्रहार्दादमी ।
यदाप्तगृहकंघरास्फुरदमानपश्चाननाः
परां श्रियमशिश्रियन्नमृतकान्तिकान्तद्विपः ॥ १४ ॥
यस विमलाचलशिखरिशेखरस्याप्तगृहस्य जनप्रासादस्य फंधरायां शिसरोपत्यका
स्फुरन्तो दृश्यमानाः शोभमाना वा अमानाः प्रमाणातीताः अतिरहयो ये पचानना
मृगेन्द्राः। यदनेककसीधकंधराहरिभिः कुक्षिगतीकता इय' इति नैषधेऽपि । परी प्रकृष्ट
श्रियं शोमामशिनियन् लमन्ते स्म। किंभूताः। अमृतकान्तिकान्ताबन्दमणयस्तेषां द्विषः
तमविभ्रमवरिणः । उत्प्रेक्ष्यते-नमसि भाकाशे कलितीकसं निर्मितनिकेतनम् ।
गगनस्थायिनमित्यर्थः । सिंहिकानन्दनं सर्माणु केसरिणं वा भवेत्स शात्या गोनस
शाहादात् । सहला हि सजनाः समनं प्रस्तावे मिलितुमायान्त्येवेति प्रथमव्यवहारतः
पनासकाननात्सकाशात् भमी प्रत्यक्षलक्ष्याः पारीन्द्रा: मिलितुं मिलना मिह प्रासा.
दोपरितनप्रदेशे आगताः रामेता इस ॥
पने यसतिरेकिका जनुपि नः प्रसूतिः परि.
च्छदो न कदनं सदा पुनरनेफपानां हहा ।
जहीत्यमुसमाशु नः किमिति भापितुं नाभि
भजन्ति गृहफंघरागतम्गेश्वराः श्रीजिनम् ॥१५॥

·.
१६ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
बहून लोकान् पान्ति आजीविकाभिः रक्षयन्ति पालयन्तीत्यनेकपाः । 'बन्धनस्थोऽपि
मातङ्गः परेषां मरणक्षमः' इति सूक्तवचनात् । सन्तो हस्तिनश्च तेषां कदनं व्यापादनं
मारणम् । 'निग्रन्थनं प्रमथनं कदनं निवहणम्' इति हैम्याम् । घातनाभिधानानि ।।
इति चैत्यकंघरामृगेन्द्राः ॥
युगादिजिनमन्दिरे शिखरमम्बराडम्बरं
विडम्बयति चण्डरुक्किरणमण्डलं वैभवैः ।
पुनर्निजसपक्षतामिव समीहमानो जिनं
मजन्नमरभूधरो भुवनकामितखस्तरुम् ॥ १६ ॥
युगादिजिनः प्रथमतीर्थकरस्तस्य मन्दिरं गृहं प्रासादस्तनाम्बरे आकाशे आडम्बरः
शोभातिशयो यस्य तादृशं शिखरं शृङ्गं वैभवः सुषमाभिः कृत्वा चण्डस्चः सूर्यस्य
किरणमण्डल ज्योतिःपुझं विडम्बयति धिकरोति अनुकरोति वा । यदुकम्-'विक-
लयति कलाकुशलं हसति शुचिं पण्डितं विडम्यति । अधरयति धीरपुरुषं क्षणेन
मकरध्वजो देवः ॥' इति चम्पूकथार्या विडम्बनार्थः । 'पुण्डरीकातपत्रस्तं विकसत्कास.
चामरः । ऋतुर्विडम्बयामास न पुनः प्राप तरिछ्यम् ॥” इति रघौ । अनुकरणार्थोऽन।
इस्यर्थद्वयमपि । उत्प्रेक्ष्यते-पुनद्वितीयवारमिन्द्रेण छिन्नपक्षत्वात् अपरवेलायां निज.
स्थात्मनः सुपक्षता पक्षयुक्तलम् । पूर्व सर्वेऽपि पर्वताः सपक्षा आसन् । ततः स्वे-
उछयोडीयोडीय यत्र तत्राप्यकाण्ड एवातर्किता आगत्य पतन्तः सन्तः पृथिवीमतीव
व्याकुलीकुर्चन्ति स्म । ततः पृथिवी खों के पुरंदरपुरो गला मुत्करोति स्म । तदनु
दम्भोलिपाणिना सादरं सन्नहं पृष्टा सती लोचनयुगलगलद्वाप्पपयालवा सगद्गदस्वरं कथं-
कथमपि कथयामास । यत् 'मध्यमलोके समग्रा अपि गिरयः सपक्षवाद्यथाकाममुत्प-
त्योत्पत्य खरचितस्थाने निपतन्तो मामतिमारभद्रगानी कुर्वाणाः खेदखिनमनस्का
विदधते। तस्माददं तदतिगरिमोगारिस्फारभारासासहितया पातालमूलं प्रवेश्यामि।' इति
यमुधापचनश्रवणानन्तरं संजातातिकोपेन पुरहतेन वपाणिप्रज्वलनोतिज्वालाकराल-
दम्मोलिना कृत्वा सर्वेषामपि पर्वताना पक्षाः क्षणाच्छेदिता:-दति पुराणोतिः श्रूयते।
भय पुनः पक्षाभ्यां सहितत्वं समीहमानो वाञ्छन् भुवनानां तात्स्थ्यात्तवपपदेशात्रिभुव-
नजनानां मुरासुरनराणां कामिने वाञ्छितप्रदाने स्वस्त कल्परक्षं तादशं नाभेयं देवं
भजन सेवमानः अमरभूधरो मेधरिव ॥
अवेत्य जगदीहितं प्रददतं कदम्याचलं
द्विधापि वसुघातलेऽखिलमहामयालम्भिनम् ।
दरेण धरवैरिणः किमु भजन्ति यं मूधरा
यदल्पशिसरच्छलाल्पिततनूलतालम्बिनः ॥ १७ ॥

·काव्यमाला। यस्य प्रासादस्य अल्पानि मूलशिखरापेक्षया लघूनि यानि शिखराणि शृङ्गाणि तेषां छलेन कपटेन अल्पिता अल्पा: कुर्वन्तीति अल्पयन्ति अल्प्यन्ते स्मेत्यल्पिता: अल्पा: कृताः । 'मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः प्रणीय दारिद्यदरिद्रतां नृपः' इति नैपधे । यातनूलताः शरीरयष्टीरालम्बन्ते आश्रयन्ते इत्येवंशीला भूधराः पर्वताः कदम्बाचलं शत्रुजयशैलम् । 'लोहिव्वउ तालज्झउ कयंवृत्ति' इति शत्रुजयकल्पे कदम्ब इत्यभिधानम् , तथा एकचत्वारिंशदभिधानेष्वपि कदम्बाभिधास्तीति । ये कदम्बाचलं भजन्ते । उत्प्रेक्ष्यते-धराणां गिरीणां वैरिणः शन्नोरिन्द्रस्य दरेण किमु भयेनेव । कि कृत्वा । वमुधातले भूमण्डले द्विधापि द्वाभ्यां प्रकाराभ्याम् ऐहिकामुध्मिकभेदात् जगतां भुवनानामी हितमभीप्सितं प्रददतं प्रकण सर्वोत्कृष्टतया विश्राणयन्तम् । अर्थात्खसे. वाकारिणं शनुंजयादिमवेत्य ज्ञात्या । तथा अखिलाना समस्तानां महाभयानां रोगगज. मृगेन्द्रदवानलविषधरसंयामसमुद्रवरशत्रुप्रभृतीनां प्रबलभीतीनामालम्भो व्यापादनम- स्थास्तीति अर्थात्वाश्रितानां तादृशं वयमवेत्य शास्त्रवचसा लोकपरंपरया या शारया ॥ जगद्विरिविजित्त्वरं महिमभिर्महीभृद्भरै- खेत्य भुवि भूधराभिनवसार्वभौमं नगम् । स्वबालशिखरैरमुं किमु न सेवितुं प्रेपितैः कुमारशिखरैर्बभे यदतितुङ्गशृङ्गाश्रयैः ॥८॥ यदतितुझे यस्य प्रासादस्य अतिशयेन गगनालिङ्गित्वेन अत्युधैवरे महति - मूल- शिखरे आयो निवासो येषाम् । मूलभ लगन्ति अनेकानि अन्यानि अल्पानि शिख. राणि भवन्तीति प्रसक्षमपि लक्ष्यते । तादृशः कुमारशिखरेलघुः यो शुशुभे । कुमारदोऽन केवलं लघुत्वमेव वक्ति । यथा नेपधे-रचयति रुचिः शोणीमेता कुमारितरा रवः । अत्र नु कुमारितरा रवैः । कुमारितरा प्रथमनिर्गतत्पेन लध्वी रुपिः कान्तिः । तयानापि महच्छितरापेक्षया लपनि अत एव फुमाराणि आणि इति । उत्प्रेक्ष्यते-महीभृतां भरेगिरीणां गणः राशा चक्रय भुवि पृथिव्या भूधराणां चलाना भूपतीनां च मध्ये अभिनयं मवीनं प्रादुर्भूतं सार्यभीमं चयर्तिनममुं नगं शटुंजयाय. लमपेल विशाय सं सेवितुमुपावितुं प्रेषितः सचालशिरारः किमु निजनितिम्मा. रिप । राजानो हि चतुर्दशस्खप्तसूचितनवीनोत्पनचक्रवतिनं विशाय ससमारनन्द- नासत्सेवाय प्रेषयन्दीति स्थितिः । यथा कल्पसूमव्यात्याने महावीरचरित्रे-गमर. एमपचाननारिमचतुर्दशासप्तसूचितमहागीरदेवजन्म सात्वा निकरण्डप्रोतादयः सुमारा: सेवार्थ सपितृभिः पहिताःतिपिम् । नगं महिमभिन्नुहताभिः । यदुकम्- 'रापामपि सैलानामुमतो पिमलाचलः । यदारोदेण लोकापं प्राप्यते चालकरपि ।' रति पचनातुहिमा । माहात्म्यमय तु सभ्योऽभ्यधिक प्रशिद्धमेवास्ति । जगन्गु विभेपु ये गिरयः पर्यता पनप्रायाः उसस्पेनाभिमानिसया मा गुहा । यथा- मान.

·१६ सर्गः]
हीरसौभाग्यम् ।
गमयशात्समुपैति लक्ष्मीः' इति भक्तामरखवे । तेषां विजित्वरं जयनशीलम् ॥ इति
शिखरम् ॥
धनादि जगदीहितं प्रभवितासि दातुं पुनः
शिवादिकमलाकरं प्रणय मां प्रभो त्वामिय ।
इतीव जगदीश्वरं गदितुमुत्सुकीभावुकः
समेत्य सुमनोनिपो मजति चैत्यशृङ्गे स्थितः ॥ ६९ ॥
सुमनोनिपः कामकुम्भः समेय स्वर्गादागत्य चैत्यश प्रासादशिसरे स्थितस्तिष्छन्
सन् जगदीश्वरं त्रिभुवननायक श्रीऋषभदेवं भजति उपास्ते। उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना
प्रकारेण गदितुं कथयितुमुत्सुकीभावकः उत्कण्ठीभवनशीलः समिव । इति किम् । हे
प्रभो लोक्यनाथ, अहं धनादि द्रव्यभोज्यवस्नाभरणादिकं जगदीहितं जनमनःकामितं
दातुं प्रभवितास्मि समर्थी भवामि । पुनस्त्वं मां शिवादिकमलाकर खर्गापवर्गप्रमुसल.
मीकारकं प्रणय कुरु । कमिव । त्वामिव । यया त्वां खःसिद्धिकमलाकारिणं निगदन्ति ।।
विधास्यति विभोरहनिशमुपास्तिमभ्येत्य यः
स मददमृतस्फुरन्नुपरिसंस्थितिं लप्स्यते ।
विसृत्वरविनिःसरत्करभरैरिदं प्राणिनां
पुरः प्रवदतीव यत्कनककृप्तकुम्भः स्वयम् ॥ ७० ॥
यस्य चैत्यस्य कनफेन काश्चनेन कुप्तो रचितः कुम्भः कलश: विसत्वरः प्रसरणशील:
विनिःघरद्भिवहिनिर्गच्छद्रिः करमरः किरणसमूहः हस्व संपतिथ हत्या स्वयमात्मना
प्राणिनां सर्वेषां जगनन्तूनां पुरः पुरस्तात् इदमेतस्मिन्नेव फाव्ये कध्यमानं प्रवदति प्रकण
कृपयतीवा६ किम्।हे प्राणिनः, यो जनः अभ्येत्स भगवत्पा रामागस अहनिशग-
दोरानं विभोः ऋषभदेवस्योपास्ति सेवा विधास्यति करिष्यति स पुमान् अमृते मोक्ष
स्फरन् कर्मराहियाभ्योतिर्मयत्वादीप्यमानः सन् उपरि त्रिभुवनस्याप्युपरितगप्रदेश
मोकामे संस्थिति निवास लप्स्यते प्राप्स्यति । किंवत् । मदत् । यथा पार्थिवः कलशो-
•ऽहर्मियं पिy सेवमानः अमृतेन पानीयेन स्फुरन् पूर्णत्वेन प्रकटीमवन् गर्यपामपि
मधुर्लक्ष्यः संपवमानः गन् उपरि जनमतकोपरि संस्थितिं लभे मानमिति
पलकलाः॥
विभाव्य भुवनत्रये सविभवाङ्ककारग्रजा.
विजेतुमनसामुना किमु जिनेगितुः समना ।
सपलनियहलायान्युनिषिमायमन्याचलं
गिरःशिसरसंस्फुरनिविददण्टरनं दधे ॥ ७१ ॥

·११८ काव्यमाला। चैत्यशिखरे दण्डो भातीति संबन्धः । उत्प्रेक्ष्यते--अमुना ऋपभकूटकमलामौलिचू- डामणिना जिनेशितुईपभदेवस्वामिनः सद्मना मन्दिरेण ऋषभचैत्येन शिर:शिखरे उपरितनशृङ्गे संस्फुरत् वज्ररत्ननिर्मितत्वात् दीप्यमानं दृश्यमानं वा निविडं दृढमभेद्य दण्डरनं दधे किमु धृतमिव । किंभूतम् । सपत्नानां वैरिणां निवहस्य गणस्य यः स्मयः अहंकारः स एवाम्बुनिधिः समुद्रः तस्य माथे मथने मन्थाचलं क्षुब्धपर्वतं मन्दरगिरिम् । 'पाथोधिमाथसमयोत्थितसिन्धुपुत्रीपत्पङ्कजार्पणम्' इति, तथा मन्थानगः स भुजगप्रभु- वेष्टिधृष्टिः' इति द्वयमपि नेपधे । किंभूतेन समना । विजेतुमनचा पराभवितुकामेन । अर्थात्स्वस्पर्धित्तभुवनत्रये नाकिनागगेहमहीत्रितये स्वेपामात्मीयानां विभवानां शोभा- तिशयानामङ्ककाराणां जैत्रप्रतिमल्लानां व्रजान् समूहान्विभाव्य विलोक्य विज्ञाय वा । 'दूरं गोरगणैरहंकृतिभृतां जैशङ्ककारे चरत्' इति नैषधे । निभाल्य नलिनीधर्व स्वविभवेन संस्पधितां दधानमधिकं क्रुधोद्धपितवर्मणानिर्मिपात् । जिनाधिपतिवैश्मना सुरपथे खदण्डस्फुर- करः परिवुभूपया द्विप इवैप ऊर्वीकृतः ॥ ७२ ॥ निभाल्य नलिनीधवं दण्डो दीप्यते। जिनाधिपतेपभस्वामिनो वेश्मना मन्दिरेण विहारेण एप सर्वजनप्रत्यक्षः खस्यात्मनो यो दण्डः स एव स्फुरन् प्रकटीभवन्करो हस्तः द्विषो भाखल्लक्षणवैरिणः परिबुभूपया चपेटामुष्टिप्रहारादिभिः पराभवितुमिच्छया मुरपथे आकाशे जाकृत उन्नतो विहित इव । किभूतेन वेदमना । अचिमिपात्सर्वतः स्फुरत्कान्तिकपटात् अधिकं यथा स्यात्तथा कुधा कोपेन कृत्वा उपितमुत्कण्ट कितं प्रोध तरोमराजि वर्म शरीरं यख । कि कृत्वा स्वेनात्मीयेन विमवेन शेभासमुदायेन साध संस्पर्धितो सम्यक् मनसा वचसा कायेन च स्पर्धनशीलता दधानं विभ्राणं नलि- नीधवम् । नलिनीप्रेमनिबद्धो मानसगमनाय सत्वरो हंसान च गच्छति न च तिष्ठति उभयरसव्याकुलीभूतः ॥ भास्वरं निभात्य दृष्ट्वा । इति चैत्यशृङ्गदण्डः ॥ विजित्वरविभूतिभिः प्रतिपदं परिस्पर्धिनो विजित्य जिनसद्मना जगति वैजयन्तादिकान् । द्विपद्विजयबोधिकाधियत मूर्ध्नि मन्येऽमुना विहारशिखरे मरुत्तरलवैजयन्ती व्यभात् ॥ ७३ ॥ विहारस्य कामचलस शिपरे उच्चशी माता पयनवेगेन तरला चपला अन्दो. लायमाना जयन्ती गहापताका व्यमाद्भासते स्म । तमामेवं मन्ये पिचारयामि । उत्प्रेक्ष्यते पा–अगुना गर्यप्रासादमूलभूतेन जिनगृहेण युगारिजिनचत्येन प्रतिपदं पाताललोके स के भूलोके च साने स्थाने क्रमं क्रम मा । निजेमात्मना यह स्पधिनः

·है
।
-
१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् ।
८१९
स्पर्धाविधायिनः विरोधिनो वा जगति विश्वे वैजयन्त इन्दप्रासाद आदी येषां ते । स्वार्थ
के । श्रादिकास्तान्विजित्वरीभिः प्रतिस्पर्धिनां विशेपेण जयनशीलाभिः पुंवद्भावे विभू-
तिभिः खश्रीभिर्विजित्य पराभूय द्विषतां सर्ववैरिणां विजयस्य पराभवनस्य बोधिकां
ज्ञापयिनी परेषां कथनशीला मूनि निजमस्तके वैजयन्ती ध्वजोऽधियत धृतेव ।।
दिनं दिनमुदीत्वरद्युमणिचण्डिमाडम्बरो-
द्भुरप्रसृमरप्रभाप्रकरतापसंतापितः ।
रसं रसितुमम्बराम्बुधिवधूप्रवाहान्तरे
दिवि प्रकटितो ध्वजः खरसनेव जैनौकसा ॥ ७४ ॥
ध्वजो राजते इति संबन्धः । जैनौकसा अर्हत्प्रासादेन भगवत्संबन्धिविहारेण
अम्बरस्याकाशस्य या अम्बुधेः समुद्रस्य वधूः पनी नदी एतावता गगनापगा खर्गमा
तस्याः प्रवाहस्य पयःपूरस्थान्तरे मध्ये रसं पानीयं रसितुं पातुम् । 'क्षारं जलं जलनिधे
रसितुं क इच्छेत्' इति भक्तामरस्तोत्रे । दिवि आकाशे । उच्चरित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-
प्रकटिता स्फुटीकृता वादहिर्विहिता ध्वजरूपा पताका काया स्वरसना आत्मजिव ।
कुतः कारणात् । दिनं दिनम् । अत्र प्रातरध्याहार: कार्यः प्रतिवासरम्। 'दिनेश्वरधीरुदयं
दिने दिने । अन्नापि सप्तमी वा । उदीत्वरयोदयनशीलस्य द्युमशेर्भास्करस्य चण्डि.
मस्तीव्रताया आडम्बर आटोपो वाहुल्यं तेनोद्धरा असत्यास्तथा असमरा प्रसरणशीला
या प्रभाः कान्तयस्तासां प्रकरः सहस्रसंख्यत्वेन समूहस्तस्य तापः संज्वरः ऊष्मा.
तिरेकः तेन संतापितः ॥ इति पताका ॥
न कश्चिदुपलब्धिमान्न जनसंशयच्छेदकृ-
न कोऽपि च शिवंगमी जगति पूर्ववदृश्यते ।
महोदयविधायकोऽर्हति निपेव्यतां सांप्रतं
मही महिमसंपदां तदयमेक एवाचलः ॥ ७९ ॥
सदाकृतिवपुः पदं परिचरामि यस्य प्रभोः
प्रकाशितमिदं स्वयं जगति तेन मत्स्वामिना ।
पटु प्रकटयाम्यहं गणिवदस्य तीर्थस्य त-
प्रभावमतिशायिनं त्रिभुवनाद्विचिन्त्येति किम् ॥ ७६ ॥
जिनेन्द्रसदनाम्बरान्तरनुपद्भिशृङ्गाङ्गणा.
निलप्रचलकेतनस्फुरदकुण्ठकण्ठीरवः ।
पुरखिजगदङ्गिनामिति निमान्तिकावासभा-
अणज्झणिति किङ्किणीकणमिपेण किं भापते ॥ ७७ ॥

·८२० काव्यमाला। जिनेन्द्रस्य मारुदेवस्य सदनं गृहम् ऋषभचैत्यं तस्याम्बरस्य गानस्य अन्तर्मध्ये अनु. पङ्गः संगमो मिलनमस्यास्वीति तादृशं गृङ्गागणं शिखरोपरितनप्रदेशस्तत्रानिलेन पवनेन प्रचलं यत्केतनं ध्वजस्ता स्फुरत् अकुण्ठः अमन्दो दुर्धर्षो वा कण्ठीरवः केसरी स कर्ता। निजस्यात्मनः मन्तिके समीपे आवास निरन्तरवसति भजन्तीति तादृश्यो रणज्झणिति शब्दं कुर्वाणाः किङ्किण्यो लघुघुघुरिकास्तासां कणस्य शब्दस्य मिषेण कपटेन त्रिजगदह्निनां मुरासुरनराणां पुरः किम्। उत्प्रेक्ष्यते---इत्यमुना प्रकारेण विचिन्त्य विचार्य विमृश्य विचार कृत्वेव भापते ब्रवीति । इति किम् । आकृतिराकार एव वपुः शरीरं यस्य तादृशः सन् अहं यस्य प्रमोर्महावीरस्य भगवतः पदं चरणं सदा सर्वकालं परिचरामि सेवे, तेन मत्स्वामिना मम प्रभुणा वीरेण खयमात्मनैवेदं पूर्वकाव्यप्रतिपादितं श्रीशनुजयमाहात्म्यं जगति विश्वे। जगजनानामग्रे इत्यर्थः । प्रकाशितं प्रकटतया कथितम् । यस्मादिति गम्यं तस्मात्कार। णादई तच्चरणपरिचारकः अस्य मद्वसतिभूमेस्तीर्थस्य लोकोत्तरपुण्यस्थानस्य प्रभावं महि- मानं पटु स्पष्टं यथा स्यात्तथा प्रकटयामि प्रकटीकरोमि । किंवत् । गणिवत्। यथा गण- धरो भगवतार्थात्प्रतिपादितं सूत्रं पंटु सहेतु युक्तिकं विस्तारयति, तथा श्रीमन्महावी- राईत्प्रकाशिनमहमपि विमलाचलस्याद्वैतमाहात्म्यं प्रकाशयामीत्यर्थः । इदं किम् । यद- मारकारणात् एतसिन्कलिकाले जगति विश्वेऽसिले । भरतक्षेने इत्यर्थः । कविकोऽपि मुनिप्रमुखः उपलब्धिमान् मतिश्रुतापधिमनःपर्यवकेवलज्ञानयुक्तः पूर्ववञ्चतुर्थारक इव न दृश्यते न चक्षुषा लक्ष्यते न च श्रवसा श्रूयते च । पुनर्जनानां भारतभूमिजन्मनां लोकानां संशयाना मानसिकानां शास्त्रसंबन्धिनां चा संदेहाना छेदनिवारकः कोऽपि कचिदपि पूर्ववत्प्रदेशिराजस्य केशिगणधर इव नेव विभाव्यते नाकर्ण्यते च । च पुनर• धुना कोऽपि कथनापि शिवंगमी चरमशरीरत्वेन केवलज्ञानमासाय मोक्षं गमिष्यतीति । 'यया विदूराद्रिरदूरतागमी' इति नैषधे । तादृशोऽपि लोचनाभ्यां न विलोक्यते नापि च वेगोचरीक्रियते । तत्तस्मात्करणात् सांप्रतं परमे दु:समानानि भरके लोकोचया कलिकाले च महिमसंपदो मानातीतमाहात्म्यसंपत्तीनां मही स्थानमाधारः । तथा मझो. दयस्य राज्यांद्वताभ्युदयस्य मोक्षस व विधायकः । एकोऽद्वितीय एवायं न चापरः । अयं प्रत्यक्षलक्ष्यसया निश्चयेनाचल: श्रीश,जयशैलः निषेव्यतां चैवनीयत्वमईति योग्यो भवति । सर्वपामपि भव्यानामयमेव सेवाया उचितोऽस्तीत्यर्थः । मिभि- विशेषकम् ॥ समोश्य भुवि निर्वती गतमवेत्य सिंहध्वज यियामुरनु तं वयं व्यनिशसेविता मेहतः । इतः प्रचलितोऽम्बरोपगतचैत्यशृङ्गाध्वना ध्वजारगतकेसरी फलयति मा लक्ष्मीमिह ।। ७८ ॥ सगुनमागास सिरे सास पतापापा भने उगगनः प्रातः स्तिो या ·. - १६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । (२१ केसरी मृगेन्द्रः लक्ष्मी शोभां कलयति भगवचरणे ध्वजे वा कृत्यैव न तु मूर्तिमान । अतएवोत्प्रेक्षणम् । उत्प्रेक्ष्यते-द्रयनिशमहोरात्रं सेवन्ते इत्येवंशील: सेवी तस्य भावः सेविता तया सेवनशीलत्वेन यः स्नेहः प्रेमातिरेकः तेन कारणेन सयमात्मनापि तं भगवन्तमनु पश्चात्पृष्ठे वा यियासुर्गन्तुमिच्छुः किमु । इतो भूमिसकाशादम्बरमाकाश- मुपगतं प्राप्तं यच्चैत्यस्य प्रासादस्य गृहं शिखरं तस्याध्वना मार्गेण कृत्वा प्रचलितः किमु प्रस्थित इव । इति गर्भितोत्प्रेक्षा । किं कृत्वा । स्वमात्मानमर्थालाञ्छनपञ्चाननं भुवि पृथि. व्यामिवीज्झ्य मुक्त्वा च पुनः खयमात्मना निर्वतावनन्तसुखस्थाने मोक्षे गतं यात्वा च निरवधिसतिष्टमान सिंहध्वजं श्रीमन्महावीरदेवमवेस ज्ञात्वा ॥ इति पताकापञ्चाननः ।। मृगाङ्ककरसंगमक्षरदमन्दपाथ प्लवै- यदुच्चशिखरात्तमीमणिमणीगणैनिर्मितात् । रजोभिरवगुण्ठितं प्रबलगन्धवाहनजै- वपुः पवितुमात्मनो जिनगृहं निशि साति किम् ॥ ७९ ॥ तमीमणिमणीनां चन्द्रकान्तनाम्नां रत्नानाम् । “निशारत्नकरौ चन्द्रः' इति, तथा 'चन्द्रकान्तश्चन्द्रमणिः' इति द्वयमपि हैम्याम् । गणैर्निवनिर्मितानिष्पादितात् घटितात् प्रासादस्स उच्चाद्गगनसहिनः शिखरात् मृगागस्य चन्द्रमसः कराः किरणास्तेषां संगमेन संपर्कण क्षरन्तो निःसरन्तो ये अमन्दा अविरलाः पाथसापानीयानां प्लवाः पूराः।प्रवाहा इत्यर्थः। तैः कृत्वा । उत्प्रेक्ष्यते--जिनगृहं भगवत्प्रासादः निशि नाति किं नानं करोतीव। किभूतम् । प्रबलैः प्रचण्डैर्गन्धवाहनजैर्महावातैः कर्तृभिः रजोभिरुहीनधूलीमिरवगुण्ठितं धूसरित मलिनीकृतमात्मनः खस्य प्रासादसंबन्धिनो वपुः शरीरं पवितुं पवित्रीकर्तुम् । निर्मला कर्तुमित्यर्थः ॥ स्फुटस्फटिककल्पिता कचन जाह्नवीवावनी कचिन्मरकताङ्किता स्थिरजला यमीवाजनि । कृतारुणमणीगणैः किमुत कुमेरचिंता कचिद्विकचचम्पकैः परिचितेव चन्द्राश्चिता ॥ ८० ॥ कचन कुत्रापि प्रदेशे अवनी प्रासादमेदिनी स्फुटं प्रकट यथा स्यात्तथा स्फटिक वेतरः कल्पिता रचिता अजनि । उत्प्रेक्ष्यते-स्थिर कचिदेवयोगादुप्रगमना स्थाना. भावाद्वा अप्रवहमानं जल सलिलं यस्यानाशी जाहवी गझेव । पुन: कचिप्रदेशे मरकरीः भरमगरनीलमणीभिरद्विता केलिता भूरजनि संजाता । उत्प्रेक्ष्यते--स्थिर. जला केनचिदेवेन दानवेनाकुतूहलाकृतमप्रचलत्पयो यस्याम्नादृशी यमी यमुनेव । कधि- रकुत्रचितस्थाने अरुणमणीनां पनरागापराभिधानां रफरमाना गणेः पुनः कृता निर्मिता भूमिरजनि । उत्प्रेक्ष्यवे-फुकुमैः केसरैरर्षिता पूजितेव । पुनः कचित् वापि स्थानके ·(२२ काव्यमाला। च चन्द्रेण काश्चनेन । 'तपनीयचामीकरचन्द्रभम' इति हैम्याम् । तथा 'चन्द्रोऽम्बुका. भ्ययोः। स्वर्णे सुधांशी कपूरे कंपिल्ले मेचकेऽपि च ॥' इत्यनेकार्थः । अञ्चिता सहिता भूमिका अजनि भवति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-विकचचम्पकैर्विकचचम्पककुसुमोपचारैः परिचिता सहितेव ॥ इति शिखरपार्श्वप्रदेशाः ॥ सुरासुरनरस्फुरन्मिथुनचारुचित्रव्रजः पुपोप सुषमां जिनावसथमण्डपस्यान्तरे । जगत्रयमिवागतं विमलशैलयात्राकृते स्थितं किमतिभावतः पुनरिहार्हतः संनिधौ ।। ८१ ॥ जिनावसथस्य ऋपमचैत्यस्य मण्डपस्य रङ्गमण्डपस्यान्तरे मध्ये सुरासुरनराणां देव. दानवमानवानां स्फुरतां शोभा लभमानानां मिथुनानां दम्पतीसंबन्धियुगलानां चारूणि विलोकमनोहराणि यानि चित्राणि आलेख्यानि तेषां प्रजः सुपमां सातिशायिशोमां पुपोष पुष्णाति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-विमलशैलस्य श्रीशजयाद्रेर्यात्राकृते यात्राकरणार्थ- मागतं स्वखस्थानात्समायातं सत् अतिभावतो वासनाधिक्यात्पुनरर्हतः श्रीऋषभदेवस्य संनिधौ समीपे किमु स्थितं निरन्तरमुपितं जगत्रयं त्रैलोक्यमिव ।। वरीतुममृताहयामिह पतिवरां कन्यकां खयंवरणमण्डपे किमुपजग्मिवांसः समम् । जिनेन्द्रगृहमण्डपे लसदनल्पशिल्पीकृताः सुरासुरधरास्पृशा समुदया ददन्ते मुदम् ॥ ८२ ॥ जिनेन्द्रगृहस्य प्रासादस्य मण्डपे जनाश्रये लसन्ति परस्परं लिष्यन्ति क्रीडन्ति वा शोभमानानि वा । 'लसलेपणकीडनयोः' अयं धातुः शोभार्थेऽपि दृश्यते । तथा अन. रूपानि यहनि विविधजातीयानि वा शिरपानि चिनविज्ञानानि । त्रिप्वपि कर्मधारयः । लसदनल्पशिल्पानि कृता लसदनल्पशिल्पीकृताः तादृशाः मुरा देवाः, अमुरा दानवाः, धरास्पृशो मनुष्यास्तेषां समुदाया गणा मुदं प्रमोदं ददन्ते यच्छन्ति । आनन्दयतीत्यर्थः। 'दद दाने' सात्मनेपदी । अन बहुवचनम् । उत्प्रेक्ष्यते अमृतं मुक्तिस्तदेवाहयो नाम यस्याः । 'अधाहयोऽभिधा गोनं संज्ञानामधेयाः' इति हेम्याम् । तादशी पतिवरां खेच्छया स्वाभिलषितयोग्यवरस्य वरयित्रीं खयंवरां कन्यका कुमारिकाम् । कन्यैव पति वृणोति नान्येति रीतिनीतिधर्माः । इत्याशयावरीतुं परिणेतुम् । अन तु मुक्केः कनीत्वं फरिसमयानुसारेणेव । फेवलं सर्यवरणमण्टपे समं समकालमेकसमय एष देवदानवमा. गवाजाः किमुपजग्मिासः समागता इव ॥ भवचरणसेवनैरधिगता द्युलोकेन्दिरा विनव नरजन्मना दिश शिवश्रियं श्रीप्रभो ।

·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८२३ उपत्य जिनमन्दिरान्तरमितीव विज्ञीप्सया भजन्ति सुरसुश्रुवः प्रभुमनन्यचित्रोपधेः ॥ ८३ ॥ जिनमन्दिरान्तः श्रीऋपमचैत्यमध्ये उपेस अर्थात्वर्गलोकादागत्य अनन्यानामसा- धारणानां चित्राणामुपधेशलेख्यानां छलात्सुरसुध्रुवः अप्सरसः। स्वःखर्गिवध्वोऽसरस:' इति हैम्याम्। प्रभु भगवन्तं भजन्ति सेवन्ते। उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण कि विशी- प्सया विज्ञाप्ति कर्तुमिच्छयेव । इति किम् । हे त्रिया चतुस्त्रिंशदुदयलक्ष्म्या त्रैलोक्या- धिपत्यलक्ष्म्या वा लक्षितविमो स्वामिन् परमेष्ठिन् , भवञ्चरणसेवनैः श्रीमत्पदपरि- चरणैरस्माभिर्युलोकेन्दिरां खर्गलोकलक्ष्मीमधिगताः प्राप्ताः । अथ नरजन्म विना मनुष्यावतारं विनैव नोऽस्माकं पुराङ्गनानां शिवधियं मोक्षलक्ष्मी सिद्धि संपत्ति दिश प्रदेहि । प्रयोजयति नः सदा स्वपदसाभिलापीभव- त्तपस्वितपसां व्ययीकृतिविधी विभो जम्भभित् । इमां जहि विडम्बनां किमिति भापितुं मण्डपे- ऽथ वाप्सरस आगताः परिचरन्ति चित्रोपधेः ॥ ८४ ॥ हे विभो खामिन् , खस्यात्मनः पदे स्थाने इन्द्रेश्वर्यप्राप्ती सहामिलापेण कामेन व- सेन्ते ये तादृशा भवन्तः संपद्यमाना ये तपस्विनस्तापसास्तेषां तपसां घोरानुष्ठानोपवा- सादिकष्टानां व्ययीकृतिविधी नाशनिर्मापणप्रकारे जम्भभिवासवः सदा चतुर्वपि युगेषु नः अस्मानप्सरसः प्रयोजयति प्रयुक्त प्रेषयति । तथा च इन्द्रयदप्राप्त्यभिलापेण तपः कुर्वतस्त्रापसान् कष्टध्यानतपोभ्यः पातयितुं पुरंदरेण प्रेपिता अप्सरसः प्रेक्ष्य तद्रूपलावण्यमोहिता विस्मृतखतपोध्यानानुष्ठानास्त ता एव कामयमानास्तद्भोगासक्ति- माजो भूताः सन्तस्ततः सर्वे खकीयं पुराचीर्णतपोमूलादेव हारयन्ति-इति परशासन- कविसमयः । तत्कारणात हे विभो त्रिभुवनजननाथ, त्वं नोऽस्माकमिति गम्यम् । इमां येषां तेषां बालयुवश्वकशाजातिजातिप्रमुखाणां तपसामसंगमाख्यमिपादप्सरसः सर्व- पनिता उर्वशीमेनकाघृताचीरम्भादिकाः प्रासादमण्डपे आगताः सत्यः किमु प्रभु परिच- रन्ति भजन्तीच ॥ इति मण्डपमध्यचित्राणि ।। कुतूहूलिकृतासितोपलतलोर्ध्वमध्या कचि. न्महारजतनिर्मिता जिननिकेतनस्तम्भकाः । विचित्रसुरविभ्रमं प्रदधतः श्रियं विभ्रते तलोपरि विचालभाम्बनभृतः किमु स्वर्नगाः ।। ८५ ॥ वचित्कुनाचत्प्रदेशे महारजतः काञ्चननिर्मिता विरचिता जिननिकेतनस्य मूलच- स्वस्य स्वम्भकाः। पादपूरणे खार्थे प्रत्ययः । सम्माः एव सम्भका मासादमण्डपायाधा.

·८२४ काव्यमाला। रस्थूणाः श्रियं शोभां विभ्रते कलयन्ति । किंभूताः। वर्णघटितत्वेऽपि विशेषमाह-कु. तूहलिभिः कैश्चित्कौतुकवद्भिः शित्पिभिः कृतानि असितोपलानामिन्द्रनीलमणीनां तलं स्तम्भाधो विभागः ऊय स्तम्भोपरितनप्रदेश: मध्ये स्तम्भान्तराले तत्र प्रदेशद्वये । कर्मधारये । मध्यानि येषां ते। किं कुर्वन्तः । विशिष्टचित्ररूपाः मुरा देवा अथ वा विचित्रा विविधजातीयाश्चतुर्निकायिका देवतास्तषां विभ्रममन्तःकल्पितशिल्पत्वेन विलासं विभूषां भ्रान्ति वा प्रदधतो धारयन्तः। उत्प्रेक्ष्यते-तलमधोवती भूमिभागः भूमीप्रदेश एव विवक्षया न तु भूमध्यगो विभागः तथा उपरिशिखरोचचूलिका मध्ये स्तम्भविलासे एतावता मध्ये भागद्वयं तानि भजन्ति इति तलोपरि विचालभाजि तार• शानि वनानि अघोभूमौ भद्रसालवनं शिखरचूलिकायां पाण्डुकवनं विवालभागद्वये तु नन्दनं सौमनसं चैत्याख्यानि चत्वारि काननानि बिभ्रतीति भृतः तादृशाः वनगा मेरु. पर्वता इव । 'रमसानुः सुमेरुः स्वःस्वर्गिकाञ्चनतो गिरिः' इति हैम्याम् ।। हरिर्य इह सेवकस्तव जिनेन्द्र सोऽमहिप- विधापय मिथस्ततस्त्वदमुना समं सौहृदम् । इतीव गदितुं वृपध्वजजिनालयस्तम्भको- पंधेरखिलभूभृतः प्रभुमुपेत्य शीलन्त्यमी ॥ ८६ ॥ पृषो वृपभो ध्वजश्चिहं लाञ्छनं यस्य तादृशो जिनो युगादिदेवस्तस्यालयं गृहं ऋ. पभविहारतस्य स्तम्भका आधारस्थूणास्तेषामुपधेर्व्याजादमी प्रत्यक्षलक्ष्या मन्दरादयः अखिलाः समस्ताः भूभृतः पर्वता उपेत्य अत्र प्रासादे समागत्य प्रभु श्रीऋषभखामिनं शीलन्ति भजन्ति । उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण गदितुं कथयितुमिव । इति किम् । है जिनेन्द्र युगादिप्रमो, इह जगति यो हरिरिन्द्रस्तव भवतः सेवकस्वत्पादपद्मसेवाविधा तास्ते सोऽस्माकं द्विषन् शत्रु: पक्षच्छेदकर्तृत्वेन प्रबलप्रतिपक्षो वर्तते ततस्तस्मात्कार- णात् हे प्रभो, खदमुना त्वद्भक्तिभाजा हरिणा सममस्माकं मिथः परस्परं सौहद मभ्यं ससिमावं विधापय कारय । महात्मना प्रभुणा च खयमन्तरा भूयः कृतः संधिः कदाचिदपि न विघटते इति वक्तुमिव ।। इति प्रासादमध्यस्तम्भाः ।। अनन्यगुणयाहिनीशितुरनन्तसावकभूः कृते तव निरीक्षितात्मज मया शिवस्मेरदृक् । तदेहि वृणु तां फनीमिति समेत्य चक्तुं पुरः स्थितेव मरुदेव्यमाकरिवशांसमासेदुषी ॥ ८७ ॥ यस्मिन् प्रासादे करिणो हसिनो यशा पनी हमिनी । यद्यपि यशाशब्देन करिणी कथ्यते । इभः करेपुर्गजोऽम्य दी धेनुका वापि च' इति हमीवगनात् । तथापि यशापादो नार्यामेय प्रायो यते । तत्कारणादय मनुष्यनातिनीभ्रमनिवारणाय च क.

·१६ सर्गः) . हीरसौभाग्यम् । ८२५ रिक्शेति प्रतिपादितम् । तस्या असं स्कन्धमासेदुपी आश्रितवती मरदेवी नातिनृप- पत्नी ऋषभदेवजननी अभाभी । उत्प्रेक्ष्यते इति वक्तु निवेदयितुं समेत्य कुतश्चि- रस्थानादागत्य पुरो युगादिदेवस्याने तिष्ठति स्मैव । इति किम् । हे आत्मज औरसपुत्र, अनन्यानामसाधारणानां गुणानां शौयौदार्यधैर्यगाम्भीर्यशौण्डीर्यार्जवमार्दवादीनामीशि- तुर्भः समुद्रस्य तव भवतः कृते अर्थाय अनन्तानां प्रमाणातीतानां ज्ञातिवचनगोचरा. विकान्तावसानानां सातानां महासुखानामेका अद्वितीया भूः स्थानं शिवस्मेरद्दक मुक्ति- रूपा कामिनी । पाणिग्रहणकरणोत्सुक्याच्यरुच्याध्वानं विलोकयतीत्यत एव स्मेरदृक्त्वं प्रोक्तम् । मुक्तिमानिनी मया तजनन्या निरीक्षिता नितरां सर्वगुणाधारतया प्रथिता विलोकितास्ति । तत्तस्मात्कारणात् त्वं वृपभ, एहि त्वरितमागच्छ । आगत्य च तां निर्व- तिनानी कनीम् अष्टादशकोटाकोटीसागरोपमप्रमितकालोऽभूत् कोऽपि भारतीयक्षेत्र- सत्कपुमान् वृतो नास्ति, अत एवं प्रौदा कुमारिकां वृणु वरय परिणयेति ।। अयं श्रयति मां सदा तनय वाहनव्याजत- स्तदुद्धरतमाममुं श्रितहितो महान्यद्भवेत् । इतीव गदितुं मुदा भगवतः पुरस्तस्थुपी समेत्य मरुदेव्यसौ गजपतेरुतांसासिता ॥ ८८ ॥ असौ मूलप्रासादगर्भाने दृश्यमाना मरुदेवी भगवन्माता उत गजपतेर्द्विपराजस्य असे स्कन्धे आसिता उपविष्टा सती समेत्य ऋपभाभ्यर्णेऽभ्यागत्य मुदा हर्षेण भगवतः खपुत्रस्य परमेष्ठिनः पुरोऽप्रैपुरस्तात् तस्थुपी स्थितवती। उत्प्रेक्ष्यते-इत्यमुना प्रकारेण गदित कवितुमिव । इति किम् । हे तनय पभदेव, मयं द्विपतिर्गजेन्द्रो शहनव्या- जतो याननिभात्सदा सर्वदापि मां तव मातरं मरुदेवी श्रयति सेवते । तत्तस्मात्कार- णादमुं करीन्द्रं जगदुद्धरणधीर, उद्धरतमां सर्वथा सर्वप्रकारेण तिर्यक्रवदूपितासंतारा- न्मोचय । यद्यलात्कारणान्महानुत्तमः पुरुषः शिते सभक्तीभूते हितो वत्सलो भवेत् । जस्य पुंसः समीहितमवश्यं करोत्येव । यदुतम्-'विहलं जो अवलंबद आवय पडिय च जो समुद्धरइ । सरणागयं च रक्खइ तिमु तैहि अलंकिया पुहवी ॥' तथा--'म- रुदेवा मरुदेव्यपि' इति आकारान्तमीकारान्त च नामद्वयं हेमनाममालावृत्ती । तथा केचित्करिणीस्कन्धारदा केचिच्च गजराजांसाध्याश्रितेति च प्रतिपादयन्ति । ततोद्वे मपि पृथगुरप्रेक्षे इत्युतशब्दः ॥ इति गजस्कन्धाधिरूढा मरदेवी ॥ महोदयमृगीदृशा सह विनोदनिर्मित्सया विलासमणिमन्दिरं विमलशैलचूलोपरि । अकारि वृपकेतुना स्वयमिवान नाभीमुवा युगादिजिनसअनि श्रयति गर्भगेहः श्रियम् ॥ ८९ ॥ - ·। ८२६ काव्यमाला। युगादिजिनसद्मनि विमलाचलमूलप्रासादे गर्भगेहः गर्भागारः श्रियं शोभा श्यति । उत्प्रेक्ष्यते--वृषकेतुना जातोक्षध्वजेन ऋषभदेवेन का खयमात्मना मन्त्र विमलशैलस्य शत्रुजयाद्रेश्चलिकायां पर्वतोपरिविभागे अधित्यकोर्ध्वप्रदेशे नामीभुवा सष्टिकळ । वि. धातुः पार्श्वे इत्यर्थः । विलासार्थ क्रीडाकृते मणिमयं मन्दिरं रत्नमन्दिरमकारि कारि- तमिति । ण्यन्तप्रयोगः । कया। महोदयनाम्न्या मृगीदृशा सिद्धिवध्वा सह साधे विनो- दस्य विविधविलासस्य निर्मित्सया निर्मातुं काझ्या ॥ अनेकनरनिर्जरोरगपुरंदरोपासितं सदासदनमुन्नये विमलमौलभूमीभुजः । वृषाङ्कजिनवासवौकसि विचित्रतौर्यत्रिक- प्रपञ्चपटुमण्डपे श्रियमुवाह गर्भालयः ॥ ९० ॥ वृषाको युगादिदेव स एव जिनानां सामान्यकेवलिनां मध्ये वासवः पुरंदरस्तस्यौको मन्दिरं तस्मिन् गर्भालयो गर्भागारः श्रियं लक्ष्मी शोभामुवाह धारयति स्म । किंभूते ओकसि । विशिष्टानि चित्राण्यालेख्यानि येषां विविधप्रकाराणि वा विशेषाश्चर्यकार- काणि वा तौर्यत्रिकाणि गीतकृत्सवादित्राणां त्रयाणि त्रित्वसंख्याकानि तेषां प्रपञ्चो वि. स्तारस्तेन पटुः प्रकटः स्पष्टभूतो मण्डपो यत्र तत् । तत्र गर्भागारवर्णने अहमेवमुन्नये विचारयामि । 'वितर्कः स्यादुन्नयनम्' इति हैम्याम् । विमलशैलः श्रीशgजयाद्रिः स एव भूमीमुक् राजा अथवा विमलनानः शैलानां सर्वपर्वतानां भूमीभुजो राज्ञः सदः- सदनं सभागृहमिव । 'नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहम्' इति रघुवंशे । किंभूतं सद. नम् । अनेके बहवो ये नराणां मनुष्याणां निर्जराणां देवानामुरगाणां नागानामुपल. क्षणादसुराणा पुरंदरा इन्द्रास्वरुपासितं सेवितम् ॥ इति गर्भागारः ॥ मुरासुरनरेन्दिरादिमसमग्रकामप्रदा कृताम्वुजभुवा लता ऋतुभुजामपूर्वा किमु । रसायनमिवान्तरामयजुषां च सम्यग्दृशां दृशां किममृताञ्जनं वृपभमूर्तिरत्रावभौ ॥ ११ ॥ अत्र मूलप्रासादगर्भागारे धृपभमूर्तियुगादिजिनप्रतिमा आवभी शोमते स । उ- स्प्रेक्ष्यते--अम्युजभुवा पजन्मना जगत्यष्टिविधायिना विधिना मुरासुरनराणां देवदा- नवमानवानामिन्दिरा आधिपत्यलक्ष्मीः आदी प्रयमं येषां ते समप्राः सर्वेऽपि कामा मनसामभिलपितानि तान्प्रकणातिशयेन ददातीति वारशी । अत एवापूर्वा नान्यस• दृशी कित्वसाधारणा ऋतुभुजां देवानां टता वीरत् कल्पवलीव कृता किम निर्मिवेव । च पुनः आन्तरामयान् अन्तरा अष्टकमाण्येव रोगास्तान् जुपन्ते भजन्ते तारशाना पु. रुपाणामन्तरहरोगोच्छेदनाय मायनं पारदरजतस्त्रांद्यापधपाचितं महाभेषजामिय ·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । विधिना विहितम् । अथवा सम्यग्दशा सुदृष्टीनां भव्यानां दृशां नेत्राणां शीतलताकृते अमृताअनं मुधासंबन्धि कजलमिव वेधसा सृष्टम् ॥ युगादिसमये यथा भुवनमुद्धृतं संसृते- स्तथैव पुनरुद्धराम्यहमवद्यकाले कलौ । विचिन्त्य किमिदं हृदा वृषभकेतुरत्रात्मना- वतीर्य कुरुते स्थिति स्थिरतयात्ममूर्तिच्छलात् ॥ ९२ ॥ वृषभकेतुर्युगादिदेवः आत्मना खयमेवात्र शत्रुजयमूलविहारे अवतीर्य मोक्षादा- गत्य आत्मनो निजस्य ध्रुषमस्यैव मूर्तेः प्रतिमायाश्छलात्कपटात् स्थिरतया अव्यग्रचित्त- त्वेन न तु गमनीत्सुक्येन स्थिति निवासं कुरुते । उत्प्रेक्ष्यते-हृदा खमनसा कृत्वा इदं वक्ष्यमाणं किं विचिन्त्य विचार्येव । इति किम् । यथा युगस्य लक्षणया चतुर्थारकस्यादे. स्तृतीयारकस्य पर्यन्तसमयस्वस्मिन्प्रस्ताव संसतेः संसारात्सकाशाद्भुवन विश्वमुद्धृतं निस्तारित पुनर्द्वितीयवार तथा तेनैव प्रकारेणाहमृपभः अवद्यकाले प्रबलपापोपचितसमये कलौ कलियुगे पश्चमारकेऽपि भुवनं जगदुद्धरामि संसारकारागारादुदृस्य सुखेन म. हानन्दपुरं प्रापयामीति ॥ इति ऋषभप्रतिमा। चतुष्कपृथिवीं ततः परिचरन्स विसरिता- रविन्दसवयोविलोचनयुगेन योगीश्वरः । जगद्विजयिनी जिनाधिपतिवेश्मलक्ष्मी पिब- न्हृदा विजगदिन्दिरां करगतामिवामन्यत ॥ ९३ ॥ योगिनां मनोवचनकाययोगवतां वशीकृतेन्द्रियाणां वा ईश्वरः खामी स हीरविज- यसूरिः हृदा खमनसा कृत्वा निजगदिन्दिरो त्रैलोक्यलक्ष्मी करगतो हस्तप्राप्तामि- वामन्यत जानाति स्म । यथा कश्चित्पुमान् जगदाधिपत्यं कथमप्यविगत्य परमानन्द विन्दति तथा सूरीन्दोऽपि प्रासाददर्शनानन्तरमद्वैतां मुदमालोकयोचकार । स कि कुर्वन् । पिवन सादरमवलोकयन् । काम् । जगद्विजयिनी त्रिभुवनप्रासादपरम्परावं. भवपरामवित्री जिनाधिपतिवेदमनः ऋषभचैत्यस लक्ष्मी शोमाम् । केन । विस्मरत्वं संजातमसिमिति विस्मेरित सूर्येण विकासितं यदरविन्दं कमलं तस्य सवयसा मित्रेण । तनुल्येनेत्यर्थः । विलोचनयोर्नयनयोर्युगेन द्वन्द्वन कृत्वा । पुनः स कि कुर्वन् । ततः प्राकारमध्ये आगमनानन्तरं चतुष्कथिवी प्रासादाप्रेतनभूमिकाम् 'चउक' इति लोकप्र. सिद्धाम् । 'नारीमनांसीव चतुष्कमन्तः' इति रघुवंशे । परिचान् सेयमानः । प्रासादा- प्रचतुके समेत इत्यर्थः।। जिनेन्द्रभवनं शिखोदयनभःपरीरम्भणं प्रतिक्षितिशतक्रतुः स शमपद्मया संगतः ।

·(२८ काव्यमाला। प्रदक्षिणयितुं मुदारभत गीतिभिः सुभुवां सुमेरुमुड्डमालयेव सममौषधीनायकः ॥ ९ ॥ स व्रतिक्षितिशतक्रतुः हीरविजयमूरिराजः मुभ्रुवां स्त्रीणां गीतिभिर्मङ्गलमानैः समं जिगेन्द्रमवनं भगवत्प्रासादं मुदा हर्षेण प्रदक्षिणयितुं निः प्रदक्षिणागोचरीकर्तुमारभत प्रारब्धवानित्यर्थः । किंभूतो बतिपतिः । शमः शान्ति मस्तस्य वा पद्मा लक्ष्मीस्तया संगतः सहितः। किंभूतं जिनेन्द्रभवनम् । शिखाया: शिखरस्य उदयेन उच्छायेन। 'उ. च्छेद उदयोच्छ्रायौ' इति हैम्याम् । उच्चत्वेन कृत्वा नभ साकाशं परीरम्भते मालि. अतीत्येवंशीलम् । भवनशब्दः पुंनपुंसकलिङ्गे । 'भवनभुवनयानोद्यानवातायनाति' इति लिङ्गानुशासने । तेन पुंलिङ्ग विशेषणम् । क इव । औषधीनां नायक इच । यथा औष. धीनाथश्चन्द्र उडुमालया नक्षत्रश्रेण्या समं मुमेहं स्वर्णाचलं प्रदक्षिणयति प्रदक्षिणीकृल्स श्राम्यति दक्षिणपाचे प्रणीय पर्यटति ॥ स देवकुलिफान्तरे जिनपुरदरान्समदा- दवन्दत तदा जिनाधिपतिकेतनस्यामितः । मरुद्वसतिवत्ततः सुरपरम्परोपासिता व्यलोकि विभुंना पुरः प्रमुदितेन राजादनी ॥ ९५ ॥ तदा प्रदक्षिणादानन्दसरससूरिजिनाधिपतिकेतनस्य मूलचे त्यस्याभितः परितचतु. दिक्षु देवकुलिकानां लघुदेवटहाणां 'देहरी' इति प्रसिद्धानामन्तरे मध्ये जिनपुरंदरान् भगवत्प्रवरप्रतिमाः संमदादानन्दादवन्दत नमस्करोति स । ततः कतिचिवकुलिकासु जिनबिम्बवन्दनानन्तरं प्रमुदिवेन हष्टमनसा विभुना गणवामिना गुरुणा पुरोऽ राजादनी क्षीरिका 'रायणि' इति प्रसिद्धा । 'नवनवति पूर्ववारान् यस्मिन्समवसरय. युगादिजिनः । राजादनीतरुतले विमलगिरिरयं जयति तीर्थम् ॥' इति पूर्वसूरिकृत- स्तुती। व्यलोकि दृष्टा । किंभूता । मुराणां चतुर्निकायिकदेवानां परम्परामिः श्रेणीमिरुपा- सिता सेविता । फेव । मरुतां भवनपत्तिव्यन्तरज्योतिष्कविमानिकानां वरातिनिवास- स्थानमिव । यया मरदसतिः मुरालीभिः परिशीलिता पाते। अवऱ्यात स मौक्तिकै रजतहेमपुप्पनजै- जगद्गुरुरिवाङ्गिभिः सुमनप्तां समूहः श्रिता । गिररिव धनागमोन्नमदमन्दकादम्बिनी ववर्ष पयसां भरैः शिरसि संघमर्तुश्च या ॥ १६ ॥ या राजादनी अदिभियांत्रिकसंघलोकः सहमतिमुक्ताफलैर्यतन्ते ये ताया रजताना रूपरंगन्धिना देना मुरबन्धिनो पुष्पाति कामानि मय था रजतानि .

·O - १६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८२९ खर्णानि पुष्पाणि जलस्थलजातानि कमलमालतीप्रमुखाणि तेषां बजाः समूहाः तरव- यंत वर्धिता। क इव। जगद्गुरुरिव । यथा तीर्थनाथ: अङ्गिभिर्भव्यजनैः सुरासुरनरमौक्ति- ककलितरजतमहारजतमयसुमैः स्वाभाविककुसुमैश्च वय॑ते । किंभूतानाम् । सुमनसा , पुष्पाणां देवानां च ।'प्रतिशाख प्रतिपत्रं प्रतिफलं देवरधिष्ठिता' इति शर्बुजयमाहात्म्ये। समूहः श्रिता । जगद्गुरुरपि समवसरणे जानुप्रमाणपुष्पैश्चतुर्निकायनाकिनिकरैश्च से- वितः स्यात् । च पुनर्या संघभर्तुः संघयतेः शिरसि मस्तके पयसां क्षीरवृक्षत्वारक्षीराणां भरर्धाराभिर्ववर्ष वृष्टि कृतवती । केव । घनागमोन्नमदमन्दकादम्विनीव । यथा घनानां मेघानामागमे प्रावट्समये। वर्षास्तपात्ययः प्रावटमेघाकालागमौ क्षरिः' इति हैम्याम् । उन्नमन्ती जलभरनम्रीभवन्ती तथा अमन्दा मिलददभ्रानिकामिर्वहला जायमाना का. दम्बिनी मेघमाला गिरे; पर्वतस्य शिरसि शिखरे पानीयानां प्रजैर्वति ॥ असावपि किमक्षयाजनि न सिद्धशैलाश्रया- दनन्तयतिनः शिवश्रियमवापुरस्यास्तले । युगादिजिनपादुका किमधिदेवतास्या मरु- द्वीव विहितेहिता श्रियमुवाह राजादनी ॥ ९७ ॥ मन्त्रतत्रयन्त्रविद्यानां विविधाः सिद्धयो यस्य स सिद्ध उच्यते । तादृशशासी शलव दौलनामा कश्चिसिद्धपुरुषः शत्रुजयपर्वतश्च तस्याश्रयो नित्याङ्कस्थायुकत्वेन संश्रयस्त. स्मात्कारणादसावपि रामादन्यपि । उत्प्रेक्ष्यते-अक्षया सर्वदैव विद्यमानत्वाद्वा क्षयर- हिता किमजनि जातेष । पुनरस्या राजादन्यास्खले मूलसंनिधी भूमिभागे अनन्ता अन्तातीता यतिनः साधयः । मत्वर्याय इन्प्रत्ययः । 'नाशर्मभरचारयदीव' इति ने- पथे। शिव मोक्षमवापुलेभिरे । पुनरस्यास्तले अधोभूमिमागे युगादिजिनपादुका अप- भदेवपादद्वन्द्वप्रतिमा आते । उत्प्रेक्ष्यते--अस्या राजादन्या अधिदेवता किमधिष्ठात्री देवीय । पुनर्या विहितं निष्पादितम् । पूरितमित्यर्थः ऐहिकमिहलोकसंवन्धि पुत्रकलयवं. भवादिकमामुप्मिक परलोकसंचन्धि स्वर्गापवर्गादिममीहितं यया ताशीव वर्तते । केय । मरुद्दीव । यथा कामधेनुः कृतजनाभिलपिता भवति तादशी सा राजादनी शोभामु. वाह वहवे म॥ विहारमिच संमदाद्रतिवमुंधरावासवः प्रदक्षिणयति स्म तत्प्रथमतीर्थकृपादुकाम् । जिनाधिपमिवाध्वनि दुमपरम्परा तं तदा ननाम किमु भक्तितः फलभराच राजादनी ॥९८ ॥ मतिवमुंघरायासवो मुनीनां मध्ये मेदिनीन्द्रो राजा हौरसूरिपिंदार जिनप्रासादमिव या बासी प्रथमतीर्थकतो नाभेय देवस पादुका व तपादयतिप्रति प्रदक्षिणति म्म ·८३० काव्यमाला। प्रदक्षिणीचकार । च पुनस्तदा तस्मिन् सूरेः प्रदक्षिणादानावसरे फलानां सस्यानां भराद्धारादतिशयाद्वा राजादनी ननाम नम्रीबभूव । उत्प्रेक्ष्यते-भक्तितो गुरौ सेवास- क्तिवशादिव नमति स्म। केव । द्रुमपरम्परेव । यथा पादपानां पटली अध्वनि भगवति विहारं कुर्वाणे सति मार्गे जिनाधिपं नमति तीर्थनाथं प्रति प्रहीभवति ॥ इति राजादनी ॥ समीक्ष्य शिखिभोगिनौ स सखिवन्मिथः संगतो ततो यमिमतङ्गजो जिननिशीथिनीनायकान् । जसूप्रथमठकुरप्रवररामजीकारितो- लसज्जिनविहारयोस्त्रिचतुरास्ययोनेमिवान् ॥ ९९ ॥ ततो राजादनीऋपभपादुकाप्रदक्षिणाप्रणमनानन्तरं यमिमतगजो वाचंयमकुअरः सू. रिजिननिशीथिनीनायकान् जिनचन्द्रविम्बान नेमिवान् नतिगोचरीचक्रिवान् । कयोः। जसू इति शब्दः प्रथमं पूर्व यत्र तादृशठकुरः एतावता लोकप्रसिद्धथा जसूठार इत्यभि• धानः, तथा प्रवरोधर्मकर्मदातृतादिगुणप्रधानो यो रामजी नामा व्यवहारी ताभ्यां कारि- तयोः शिल्पिभिर्निर्मापितयोः । तथा उल्लसतो विविधरचनाचारुशोभाभिः स्फुरतोस्ताह- शयोर्जिनविहारयोस्तीर्थकृत्प्रासादयोः। किंभूतयोः । त्रिचतुरास्ययोः त्रीणि तथा चत्वारि मास्यानि द्वाराणि ययोः । त्रिमुखचतुर्मुखयोरित्यर्थः । कि कृत्वा । समीक्ष्य हग्गोचरी- कृत्य । को शिखिभोगिनी मयूरभुजंगमी । किंभूती। मिथः परस्परं संगती मिलिता । किंवत् । सखिवत् सखायाविव मित्रे इव ॥ स भक्तमिव नाभिभूप्रभुपुरोऽनिशस्थायिनं प्रणम्य गणधारिणं तदनु पुण्डरीकाभिधम् । जिनेन्द्र इव देशनासदनमादिदेवालयं समं मनुजराजिभिः श्रमणपुंगवः प्राविशत् ॥ १०० ।। श्रमणेषु साधुपु पुंगवः प्रधानः श्रेष्ठः । 'स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुंगर्षभकुराः' इति है. भ्याम् । तथा 'पुंगवो गवि भपज्य प्रधाने घोत्तरस्थितः' इत्यनेकार्थः । अथ वा श्रम- गाना मध्ये पुंगवो यूपभो गणभारधुरंधरत्वात् सूरिर्मनुजराजिभिः भव्यलोकमालिकाभिः सममादिदेवालयमृपभप्रासादं प्राविशत्प्रविशति स्म । क इव । जिनेन्द्र इव । यया तीर्थ- करः मुरामुरनरः सार्धे देदशनासदनं समवसरणं प्रविशति । किं कृत्वा । तदनु जसूठार. रामजीसाहिविहारयोभंगवद्विम्वप्रणमनादनु पथात्पुण्डरीक इत्यभिधा नाम तादृशं गणधारिणमृपभजिनप्रथमगणधरम् । यदुक्तम्-'ऊसप्पिणीण पढम सिद्ध दर पढम. चदिपढममुख । पदमनिणरापपढमो गणहीरीजच्छपुण्डरिउ ।' इति गमुजल्पकल्पे । प्रणम्य नमस्कृत्य । भूितम् । नाभिनानः कुलकरात्पत्तिर्यस्य ताइयो मारदेवदेषः म एव प्रभुः स्वामी जगमायकसरा पुरोऽप्रेग्गोचरे मनिरामहोरात्रं तिष्टवीलवंशी.

·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । लम् । कमिव । भक्कामिव । यथा सेवासकः पुमान् खामिपुरस्तानात्यासने नातिदूरे तिष्ठति ॥ प्रणम्य जननी जिनेशितुरिभांसमासेदुषी स गर्भभवने पुनः किमु न देवयुक्छन्दके । जिनं स्वयमिव स्थितं विकचनेत्रपत्रैः पिब- न्नवामनसगोचरां मुदमविन्दत श्रीगुरुः ॥ १०१॥ स हीरविजयसूरिरिति नाना प्रसिद्धः प्रिया गणभृल्लक्ष्म्या युको गुरुस्तत्त्वज्ञः जैन- थाद्वानां धर्मोपदेष्टा जिनं श्रीऋपमतीर्थकर विकविनिर्नेत्रपत्रैः । पूज्यत्वाद्वहुत्वम् । नयनकमलदलै: पिवन् सादरमवलोकयन् सन् अवाङ्मनसयोर्न वचनचेतसोर्गोचर विषयातीतम्। वाचा वक्तु न शक्यते चेतसा च ज्ञातुं न पार्यते इत्यर्थः । तादृशी मुद- मानन्दमविन्दत प्राप्नोति स्म । किंभूतं जिनम् । स्थितं स्थिति कृतवन्तम् ।उत्प्रेक्ष्यते- खयमात्मनैव मोक्षादागत्यात्र तस्थिवांसमिव ।क स्थितम् । गर्भभवने भवनस्थ गर्भो गर्भ- भवनः । क्वचिदमाद्यन्तस्य परत्वम्' इति सूत्रेण भवनस्य परत्वम् । तस्मिन् गर्भागारे। उत्प्रेक्ष्यते-देवेत्यादिपदेन युनक्ति योग प्रामोति संवन्धं लभते इति देवयुक् तादृश- दछन्दकः । स्वार्थे कः । एतावता देवच्छन्दकस्तस्मिन्निव । प्रागपि समवसरणे मध्ये प्राकारान्तर्देवच्छन्दक आसीत् , तत्र च सुखं तिष्ठन्नासमानः शयान आसीत्तद्वत् । कि कृत्या मुदमविन्दत। जिनेशितुः श्रीवृषभध्वजस्य जननी मातरं प्रणम्य मरुदेवी प्रणाम- विषयीकृत्य । किं चक्रुषी । इभस्य गजराजस्य अंसं स्कन्धमासेदुषीमाश्रितवतीम् ।आरूढा- मित्यर्थः । यदुक्तं स्थानाङ्गे चतुर्थस्थानकचतुरन्तक्रियाधिकारे-'मरुदेवा हि स्थावर- स्वेऽपि क्षीणप्रायकर्मत्वेनाल्पकर्मा अविद्यमानमानतपोवेदना च सिद्धा गजवराहरूढाया एवायु:समाप्तौ सिद्धत्वात् ।' इति ॥ जिनानननिशीथिनीमणिनिरीक्षणप्रोल्लस- द्धृदन्तरमुदम्बुधिस्फुरदभङ्गभङ्गैरिव । स गौतमगणीन्द्रवचरममादिमं श्रीजिनं सुधामधुरिमाकितैरभिनवैः स्तवैरस्तवीत् ॥ १०२॥ स सूरिरादिम प्रथमं श्रीजिनमृपम सुधावत् पीयूषैरिव मधुरिम्णा माधुर्येण अद्वितः कलितैस्तथा अभिनवर्नवीनैः खयं विहितः स्तवैः स्तोत्रः अस्तवीत् तुटुथे । 'एम् स्तुती' धातुरुभयपदी । किवत् । गौतमवद्गणीन्द्रवत् । यथा गौतमनामा गणिनां साङ्के प्रवचने अधीतानां मध्ये इन्द्रो गणधरश्चरमं श्रीजिनं महावीरं भगवन्तम् अथ वा श_जये यात्रार्थ समेतो जगच्चिन्तामणिः इति नमस्कारो नाभिनरिन्दमहार इति स्ववनमित्यादि प्रघोपान स्तवैश्च स्वौति स्म । अधः स्तवैः । उत्प्रेक्ष्यते-जिनस्यादिदेवस्य भाननं मुखं ·८३२ काव्यमाला। तदेव निशीथिनीमणिश्चन्द्रः । निशारत्नकरौ च चन्द्रः' इति हैम्याम् । तस्य निरीक्षणेन दर्शनेन प्रोल्लसनुवैलीभवन् यो हृदन्तरे मनोमध्ये मुदानन्दरूप एवाम्बुधिः समुद्रस्तस्य स्फुरन्तो विस्तरन्तो ये अभङ्गाः भङ्गाः कल्लोलास्तैरिव ॥ जय त्रिदशशेखरोन्मिपितपुष्पमालागल- न्मरन्दकणमण्डलीनपितपादपद्मद्वय । जयामृतनितम्बिनीहृदयतारहारो जग- त्रयीजनसमीहितं त्रिदशसालवत्पूरयन् ॥ १०३ ॥ हे जिन, त्वं जय विजयख सर्वोत्कर्षेण प्रवर्तव। हे निदशा देवास्तेपा शेखरा भव- तंसाः । 'आपीडशेखरोत्तंसावतंसा शिरसः सजि' इति हैम्याम् । तेपामुन्मिपितानि विकसितानि यानि पुष्पानि कुमुमानि तेषां माला माल्यानि श्रेणयो वा ताभ्यो गलन्तो निष्पतन्तो ये मरन्दाः पुष्परसाः तेषां कणा विन्दवस्तेषां मण्डलीभिः स्वपित प्रक्षा• लितं धीतं पादौ चरणावेव पी कमली तयोर्द्वयं युगलं यस्य स तस्य संवोधनम् । पुनः हे जिन, त्वं जय । त्वं किंभूतः । अमृतं महानन्दस्तदेव नितम्बिनी दुरारोहा महिला तस्या हृदये स्तनान्तरे उज्ज्वलः । अथ वा ताराणां निर्मलमौक्तिकानां हारो मुक्तावली। हारोपम इत्यर्थः । 'तारो निर्मलमौक्तिके' इत्यनेकार्थे। हे पूरयन् संपूर्णीकु. वन हे विश्राणयन् । संवोधने 'शनानशी' इति प्रक्रियासूत्रेण संवोधने शतृप्रत्ययः । तया च 'गतिस्तयोरेप जनस्वमर्दयन्' इति नैपधे संबोधनं पदं वृत्ती व्याख्यातमस्ति । किंभूतः । जगतां विश्वेषां त्रयीनां स्वर्गपातालभूमीनां जनानामेतायता सुरासुरदानव- मानवानां समीहितं मनसामभिलषितम् । किवत् । निदशसालवद्यथा कल्पद्रुमः सर्वेषां समीहितं पूरयति । जयोल्लसितकेवलामलतमात्मदर्शोदरा- नुविम्बितजगत्रयाखिलपदार्थसार्थ प्रभो । जय त्रिभुवनाशतातिशयपद्मिनीसद्मना विनिद्रवनवीरुधा विटपिवत्समालिङ्गित ॥ १०४ ॥ हे प्रमो खामिन, हे उसितमावरणापगमात्प्रकटीभावं प्राप्तं यत्केवलं लोकालोकप्र. कारानप्रगुणपभमज्ञानम्। 'केवलं त्वेककृरनयोः। निणीते कुहने शाने' इसनेकार्थः । तदे- वामलतमः भतिशयेन विशुद्धो य आत्मदशी दर्पणस्तस्योदरे मध्ये अनुविम्बिता प्रति. निम्बयुका जाताः संक्रान्ता नागलोकखलोंकभूलोकानां प्रयस्यासिलाः समस्ताः पदार्या यापद्वस्तुनि तेषां सार्थः समूहा यस्स तसा संयोधने स्वं जय । हे समालिक्षित राम्य. प्रकारेण मृताश्लेषक, या त्रिभुवने भ्रलोक्येऽपि मद्धताधर्यकारिणी अतिशयरूपा स्वामाविका आजनगजातात्यारसभा कर्मणो पातामाता एकादश तथा देवनिर्मिता ·१६ सर्गः) 'हीरसौभाग्यम् । - एकोनविंशतिः एवं चतुविंशत्तदतिशयरूपा पद्मिनीसझा पनवासा लक्ष्मीः । पद्मिन्यां कमले सद्म गृहं यस्याः सा । एतावता । 'श्रीहरिप्रिया । पनवासा' इति हैम्याम् । तथा 'पद्मिनी योविदन्तरे अब्जेऽब्जिन्यो सरस्यां च' इत्यनेकार्थः। तया। किंवत् । विटपि- पत् । यथा विटपी पादपः विनिद्रया विकसितया वनवीरुधा विपिनवल्लया समालिगयते । जय प्रकटयन्पथो रविरिवाथ मस्तमः कुदृम्भिरिव कौशिकैर्जगति दुनिरीक्ष्यः पुनः । गजेन्द्र इव वज्रिणः स्फुरदखण्डशौण्डीरिमा मृगारिरिव निर्भयः परिभवन्कुरङ्गान्पुनः ॥ १०५ ।। हे पम, त्वं चिरंजय । किं कुर्वन् त्वम्। प्रकटयन् । कान्। पथो मार्गान् । धर्मकर्म- संबन्धिनः खर्गापवर्गनरकादिकान्वा। क इव ।रविरिव भाखानिव । यथा भास्करः पयो भुवो मार्गान् प्रकाशयति स्पष्टान्' दर्शयति । अथ पुनः रविरिव तमोऽज्ञानं पापं वा ध्यान्तं चमनिर्दलयन् । पुनः रविरिव कौशिकैचूंकरिव जगति विश्वे कुग्भिः कुपाक्षिकः दुःखेन कटेन निरीक्षितुं द्रष्टुं शक्यः । पुनर्वत्रिणो वासवस्य गजेन्द्र इव ऐरावण इव । स्फुरन् स्फूर्ति प्रामुवन् अखण्डः परैः सुरासुरनरैरप्रतिहतः शौण्डीरिमा पराक्रमो यस्य । पुनर्मगारिरिव निर्भयो देवमनुजतिर्यकृतोपसर्गपरिपहादिभ्यो भीविरहितः । पुनः कुराः कुमतकुदर्शनमिथ्यात्वादिषु रहो रागो वासना येषां तान् । 'रङ्गः स्यामृतयु- दुवोः । रागे' इत्यनेकार्थः । मृगांश्च परिभवन्मन्नत् ॥ जयानिमिषसानुमानिव सुजातरूपः पुनः प्रभञ्जनभरैः कथंचन न कम्प्रभावं भजन् । सुधांशुरिव बोधयन्कुवलयं विलासर्गवां समुल्लसितगौरिमा कलितशीतलेश्यः पुनः ।। १०६ ॥ हे युगादिदेव, त्वं जय चिरं विजयवान् भव त्रिभुवनोपकारं कुर्वाणः प्रवर्तखा कि- भूतः । अनिमिषाणां देवानां सानुमान् शैलः सुमेरुरिव मुटु शोभनं त्रैलोक्यातिशापि जातमुत्पन्न प्रादुर्भूतं या रूपं यस्य मेरी तु प्रकृष्टं जातरूपं खर्ण यस्मिन् । पुनः कि. भूतः । प्रकणातिशयेन मजता उपमर्दनाव्याघातादिकारिण उपसर्गः प्रतिकूलदेवादयो या तेषां भरेर्गणः कथंचन कम्प्रभावं कम्पनशीलतां कातरतया भमपरिणामतां न नेय भजन । मेरुस्तु वातवेगेवाचलित्वं न भजते चालयितुमशक्यः । पुनः मुधांशुश्चन्द्र व गवां विलारी: पञ्चनिशद्गुणाकलितयोजनविस्तरद्वार्चा चातुरीमिश्चन्द्रिकाप्रचारैव कुवलयं मेदिनीमण्डलं तन्त्र स्थायुकत्वेन उपलक्षणत्वानगत्रयमपि उत्पलं च बोधयन् प्रतियोध मापयन् प्रतियोधकलित कुर्वन् विकाशयश्च । पुनः किंभूतः । समुल्लसितां स्फूर्तिमप्तां प्राप्तः चतुरलोचनपुटकपेयता प्राप्तो वा गोरिमेव विकचचम्पककाबनपदपुःपीविमा ·काव्यमाला। श्वेतिमा च यस्य । 'गौरः श्वेतपीतयोः' इत्यनेकार्थः पुनः किंभूतः । कलिता धृता शीतलेल्या शीतलता च येन ॥ जय प्रशमयन्मनोभवभटं महाबोधिव- कुहकमलकाननोन्नमदकाण्डचण्डाम्बुदः । सलीलदलिताखिलप्रबलदोषदोषातम:- ' स्फुरद्विमलकेवलाम्बुरुहबन्धुविम्योदयः ॥ १०७ ॥ हे नाभेय देव, त्वं जय चिरकालं जीयाः। किं कुर्वन् । प्रशमयन्निनन् । 'प्रोज्जासनं प्रशमनं प्रतिघातनं वधः' इति हैम्याम्। तया 'वत्स्यति शमयति च दमयति च' इति क्रिया. कलापे हिंसा ।कम् । मनोभवः कंदर्पः स एव भटः वीरस्वम् । किंवत् । महाबोधिवत् । यथा बुद्धः स्मरशूरं प्रशमयामास । 'बोधिसत्वो महावोधः', तथा 'मारलोकरवजित' इति हैम्याम् । द्विकमपि ।पुनः किंभूतः। कुदृशः कुपाक्षिकाः अन्यदर्शनिन एव कमलकान- नानि पनवनखण्डानि तेषु उनमन् साढम्बरीभवन् जलभरेण भवन् वा महीं स्पृशन्वा अकाण्डे अप्रस्तावे प्रावृपं विनैव चण्डः कठिनः मुशलप्रमाणजलधारावर्षी अम्बुदो मेषः । 'बालातपमिवान्जानामकालजलदोदयः' इति रपी । 'निद्राणपङ्कजसरसि जलदा- नेहसि' इति चम्पूकथायाम् । पुनः किंभूतः । सलील लीलासहितं यया स्यात्तथा प्रयास विनव दलितानि विध्वस्तानि चूर्णीकृतानि अखिलानि समस्तान्यपि प्रबन्धप्रसवानि अष्टादशसंख्याकाः प्रबला अनुकूलवलत्वात्परैर्मोहमूढतया कातरीभूतैरन्यैर्मर्तुमशक्या दोपा दानान्तराय-लाभान्तराय-वीर्यान्तराय-भोगान्तराय-उपभोगान्तराय-हास्य-रति- भरवि-भय-जुगुप्सा-शोक-काम-मिघ्याव-अज्ञान-निद्रा-अविरति-राग-द्वेषरूपा अपगुणा एवं दोपातमांसि निशान्धकाराणि तैः कृत्वा स्फुरन्दीप्यमानो विमलो हिमाम्बुदापा. माद्विशदः केवलमनन्यापेक्षं लोकालोकप्रकासकारफमनुत्तरं पञ्चमशानं तदेवाम्बुरुह- पन्धोः कमलमुहदो दिनकरस्य विम्बोदयः प्रादुर्भायो यस्य ॥ जयामृतविभूतिभाग्यन इवातिधीरध्वनि- निरञ्जनतयोदितो जलजवद्विशुद्धाशयः । मुधारस इव प्रमो सकलजन्तुजीवातुको भवाद्भवभृतोऽम्बुधैर्जगति पोतवत्तारयन् ॥ १०८ ॥ हे मारदेयदेव, त्वं जय । त्वं किंभूतः। पन इस मेघवत् अमृतं निःश्रेयस सरिलं य तस तेन या विभूति संपत्ति शोमा पा मजतीति । चिपप्रत्यये माक् । तपा • विशयेन सर्वेभ्यधराचरेभ्योऽभ्यधिकतया धीरो देशनासमये गम्भीरो पा पनियांग्यि. लायो गर्जितं गजारको यस । पुनः किंभूतः । जलजयत् शाख । 'ततः प्रियोपात- रसेऽपरोटे निवेश्य दमा जल कुमारः' इति रघुवंशे । निगंतमानं रागद्वेपोपलेपो ·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । रजोवगुण्ठनं वा यस्माद्यस्य का तस्वेनोदितः कथितः प्रादुर्भूतो वा । पुनः विभूतः । जलजवत् शङ्खपत्रिरेख इव विशुद्धो निष्पापो निर्मलश्च आशयो मनो मध्यं च यस्य सः। पुनः किंभूतः । सुधारसः पीयूपमिव सकलानां त्रिभुवनभवनोदरवर्तिनां जन्तूनां प्राणिना जीवानुको जीवनीषधम् । पुनः किंभूतः । जगति विश्वे भवभृतो भविकजीवान् भ. वात्संसारात्तारयन् संसारपरपारवर्तिमुक्तिनगरी प्रापयन् । किंवत् । पोतवत् । यथा योतो यानपत्रमम्बुधेः समुद्रमध्यावनान् सांयात्रिकलोकानिस्तारयति । जयेश इच कालभिच्छृितशिवश्व मृत्युंजयो वन्निरवलम्बतां गगनवत्पदं ज्योतिपाम् । युगादिसमये पुनर्जगदशेपसृष्टि सृज- न्सरोजतनुजन्मवत्कलमराललीलागतिः ।। १०९ ।। हे सुरभीनन्दनकेतन जिन, त्वं जय सर्वेभ्योऽप्युत्कृष्टतया प्रवर्तख । स्वं निभूतः । कालमित् कालं कलियुगं भिनत्तीति । विष्प्रत्यये । पुनः किंभूतः । त्रितं शिवं कल्याणं महानन्दश्च । पुनः किंभूतः । मृत्युं मरणं जयतीति जरामरणरहितत्वात्सिद्धत्वाच्च । क इव । ईश इव । यथा शंभुरपि कालनामानं दानवं भिनत्तीति । तया श्रिता अर्धाङ्गीकृता शिवा पार्वती येन । तथा मृत्युंजयनाम लोके अनाद्यन्तत्वात् वर्तते । पुनः कि कुर्वन् । गगनवदाकाशवत् निर्गतः भवलम्ब भाधार आश्रयो वा यस्मात्तस्य भावस्तत्तां यहन्धारयन् । पुनोतियां तेजसो पृष्ठति भामण्डलमावादहनक्षमतारकामा च पदं स्थानम् । पुनः किं कुर्वन् । सृजन विद्धत् । काम् । जगदशेषष्टिं जगतां भुवनजना- नामशेषां समस्तां कुलशिल्पशिक्षकादिकां सर्गरचनाम् । क्कायुगस्यादी सर्वलौकिकव्यवहार- प्रकटीकरणप्रथमसमये । पुनः किंभूतः । कलो मनोशो यो मरालो राजहंसवली- लया मन्थरत्वेन न त्वौत्सुक्येन त्वरिततया वा चापल्येन वा गतिर्गमनं यस्य । किंवत् । सरोजतनुजन्मवत् । यथा पनाहजन्मा विधाता ! 'पद्मनन्दनमुतारिरमुता' इति नेपथे। युगानो कृतद्वापरनेताकलिनाना कालविशेषाणामादिसमये जगतो गुरामुरनरनारक- तिरथा समा गृहाहनगनगरादिकां याटि एजति स्म । कलमराटेन करवा क्रीडया गमन यस्य हंसवाहनत्वात् ॥ शरत्समयपङ्कजाकर इव प्रसन्नाशयः कुशेशयपलाशवनिरुपलेपमा भनन् । प्रमद्वरपदं दधन्न च कदापि भारुण्डव- द्विशेषक इवालिकं विमलमूघरं भूपयन् ॥ ११०॥ हे पमप्वज जिनेन्द्र, त्वं जयेति मंचायः । त्वं किंभूनः । शरत्समयो जलवाहवि. रामकालसस तस्मिन्वा यः परजाकरसटाकः तत् प्रपन्नासादोपेतः अच्छोऽना.

·काव्यमाला। विल आशयो हृदयं मध्यं यस्य । पुनः किं कुर्वन् । कुशेशयं कमलं तस्य पलाश पत्रं तदिव निर्गत उपलेप: संसाराभिष्वगः लिम्पनं च यस्मात्तस्य भावस्तत्ताम् । निलंपतामि- त्यर्थः । भजन्नाश्रयन् । च पुनः कदापि कस्मिन्नपि समये भारुण्डवद्भारुण्डपक्षीव प्र. मदरपदं प्रमादस्थानम् । प्रमत्ततामित्यर्थः । 'जनैव दधत् मा भूः कापि प्रमद्वरः' इति पाण्डवचरित्रे । पुनः किंभूतः । विमलभूधरं शत्रुजयशैलं भूषयन्नलंकुर्वन् । क इव । विशेषक इव । यथा तिलको ललाटं भूषयति ॥ इति हीरसूरिकृता ऋषभदेवस्तुतिः ॥ इत्यभिष्टुत्य सूरीश्वरः श्रीजिनं भालविन्यस्तहस्तद्वयाम्भोरुहः । इप्यशाखी फलाप्तेरिवामोदवान्प्राणमद्भूतलालम्बिमौलिस्थलः ॥११॥ भूतलं पृथ्वीपीठमालम्बते इत्येवंशील मौलिस्थल मस्तकं यस्य तादृशः सन् सूरी- श्वरो हीरविजयसूरिवासवः श्रीजिनमृषभदेवं प्राणमत्प्रणनाम नमस्करोति स्म । कि कृत्वा । भाले ललाटे विन्यस्तं स्थापितं हस्तयोर्द्वयं करयोर्युगलमेवाम्भोरुहं कमलं येन तादृशः सन् इति पूर्वोक्तकाव्यैरभिष्ट्रय स्तुति कृत्वा । किंभूतः सूरिः । फलाप्तेः श्रीश- मुंजययात्रा ऋषभदेवदर्शनादिरूपफलस्य प्राप्तेः सकाशादामोदवान् परमानन्दकन्द- कन्दलितहृदयः । क इव । इष्यशाखीव । यया वसन्ततरुर्भूतले मेदिनीमण्डले मिलन्त्यो मस्तकस्य शिखरस्य शाखा यस्य तादृशः फलानामुपलक्षणात्पल्लवपत्रकुसुमानां च ला. भादामोदवान्परिमलकलितः प्रकर्षेण नमति ॥ निववृते प्रमदेन्दिरयान्वितः स जिनगर्भगृहान्तरतस्ततः । चतुरिकोदरतोऽभिनवोढया वर इवामृतदीधितिवक्त्रया ॥ ११२ ॥ ततो जिनस्तुतिनुतिकरणानन्तरं स सूरािर्जनस्य ऋषभदेवस्य यो गर्भगृहो गर्भा- गारस्त स्यान्तरतो मध्यानिववृते निवृत्तः पश्चादवले । 'निववृते स महार्णवरोधमः' इति रघी । बहिराजगामेसर्थः । किंलक्षणः । प्रमदेन्दिरया प्रमोदलक्ष्म्या अन्वितो युक्तः। क इव । वर इव । यथा वरयिता परिणेता अभिनवोढया तात्कालिकपरि- णीतया अमृतदीधितिवस्त्रया चन्द्रमुख्या आहादकद्वदनया सहितः । चतुरिकोदरतः 'चरी' इति प्रसिद्धाया मध्यतः गर्भानिवर्तते यहिरागच्छति ।। शांमवादहिरुपेत्य सद्मनः पर्पदो वसुमतीपतेरिव । द्वारि घीसख इव प्रवेशने धर्मकृत्यविषये स आसितः ॥ ११३ ॥ स हीरसूरिः द्वारि प्रासादद्वारदेशे आसित उपविष्टः । कसैाधर्म्याणि धर्मसंवन्धीनि दीक्षोपस्थापनाव्रतोचारादीनि कृत्यानि कार्याणि तेषां विधिः शानोकप्रकारेण करणं तदर्यम् । क इव । यथा सचिवः प्रधानः धाणां न्यायव्यवहारोपलक्षितकार्याणां राज. प्रजासंवन्धिना विधये प्रयेशने आसितो भवति । किं कृत्वा । शांभवात्तीर्थकरसंच. निधनः समनः मन्दिरादहिरिप्रदेशे उपेसागत्य । फस्या इव । पर्षद इव । यथा धी- असो वसुमतीपतेः पर्षदः समाया पहिरेस सिंहद्वारे राजनगाकार्यार्थमुपविशति ।

·३ १६ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । अदीक्षयत्तत्र स कांश्चिदिभ्यतनूभवान्गौतमवद्गणीन्द्रः । कांश्चित्ककुशेष्ठिमुखागभाजस्तुर्यव्रतोच्चारमकारयच ॥ ११४ ॥ तत्र प्रासादद्वारे गणिनामनूचानानामिन्दः पुरंदरः गणनायको वा कांश्चिदिभ्यतनू- भवान् व्यवहारिनन्दनानदीक्षयत्प्राधाजयदीक्षां ददाति स्म । किंवत् । गौतमवत् । यथा गीतमखामी इभ्यायाजान दीक्षयति स्मापुनः कश्चित् भणहिल्लपाटकपत्तनसत्ककुनाम श्रेष्ठी प्रमुखो मुख्यो येषां तादृशानङ्गभाजो भव्यास्तुर्यव्रतं ब्रह्मचर्य तस्योचार प्रत्या- ख्यानमकारयत् ब्रह्मचर्येमुच्चारयति स्म। पुण्डरीकान्तिकस्थानुरथोद्दिश्य वशीव सः । श्रीश@जयमाहात्म्यं वृपाकवदभाषत ॥ ११५ ॥ अथ दीक्षादानानन्तरं पुण्डरीकनामा ऋषभदेवप्रथमभृत्तन्मूर्तेरन्तिके समीपे तद्देवकु. लिकामागत्य तत्पार्वे एव स्थास्नुस्तिष्ठतीति एवंशील एतावता मूलप्रासादद्वारादुत्थाय पुण्डरीकमूर्तेः पार्थे आगत्योपविष्ट इत्यर्थः । तादृशो वशी जितेन्द्रियः सूरिविंशो या- विकलोकानुद्दिश्य श्रीश@जयमाहात्म्यं विमलाचलमहिमानमभाषत कथयति स । कि- चत् । वृषाङ्कवत् । यया ऋषभदेवः पूर्व सिद्धशैलमाहात्म्यं भाषते स्म ।। यत्तीर्थेऽन्यत्र शुद्धाध्यवसितिविशदध्यानतः पूर्वकोट्या प्राणी बध्नाति पुण्यं भवति भवभृतां तत्क्षणेनाप्यमुग्मिन् । भेतव्यं पातकेभ्यो भुवि न भविजनैर्भेद्यनिर्भेददक्षे क्ष्माभृत्यस्मिशरण्ये पुनरहिमरुचीवान्धकारोत्करेभ्यः ॥ ११ ॥ अन्यत्र अपरस्मिस्तीर्थे शुद्धा निष्पापा या अध्यवसितिरध्यवसायः शुभपरिणामलेन कृत्वा यद्विशदं शुल्कध्यानं तस्मात्सप्ततिवर्षकोटिलक्षषट्पश्चाशत्कोटिसहस्रवर्षमानपू. वीणां कोव्या शतलक्षैः कृत्वा यत्पुण्यं शुभकर्म प्राणी बनाति जन्तुरूपार्जयति तत्पुण्यं तावत्प्रमाणं सुकृतममुस्मिन् शजये तत्क्षणात्स एव क्षणस्तरक्षणस्तस्मात् । तत्काल एवेत्यर्थः । अष्टादशनिमेपैरेका काछा, द्वाभ्यां काटाभ्यामेको लवः, पञ्चदशभिलेवेरेका कला, दाभ्यां कलाभ्यामेको लेशः, पञ्चदशभिलेशैरेकः क्षणः, पड्भिः क्षणेरेका घटिका, द्वाभ्यां घटिकाभ्या मुहूर्तम् , इत्यादिकालमानम् । भवभृतां भविनां भवति जायते । पुनर्भुवि पृथिव्यां शरणागतवज्रपञ्जरे अस्मिन् शत्रुजयनानि पर्वते पृथ्वीपती च सति मषिजनै विकलोकैरनन्तदुःखदातृत्वाद्वैरिभूतेभ्यः पातकेभ्यः कथंचित्प्रमादात्यापानि कृत्वा न नैव भेतव्यं न भयमानेयम् । किभूते । भेद्यानि भेत्तुं योग्यानि दुःकर्माणि तेषां निमेंदे घातने निवारणे दक्षे निपुणे । यदुकं शचुंजयमाहात्म्ये--'न भेतव्यं पातकेभ्यः प्रमादिभिः । श्रयतामेकवेलं श्रीसिद्धक्षेत्रकथानकम् ॥' कस्सिग्निव। महिमरुचीव । यथा अभ्युदिते सहस्र फिरणे अन्धकाराणां ध्वान्तानां भयं नानीयते । हिमादन्या भ.

·काव्यमाला। [-'सारही हिमा उष्णा रुचः किरणा यस्य । यदुक्तं माघे-'उद्यमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं कुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोजखण्डम् । त्यजति मदमुलुकः प्रीतिमांश्चक्रवाको हतविधि- ललितानां ही दुरन्तो विपाकः ॥ अहद्देशनवेश्मनीव सततं संत्यज्यतेऽस्मिन्मिथः पारीन्द्रद्विरदादिजन्मिनिवहैराजन्मविद्वेषिता । राज्ये नीतिमतः क्षितेरधिपतेाता इवोर्वीस्पृशां सर्वे सन्त्यकुतोभया यदचलोत्सझे पुनः स्थायुकाः ॥ ११७ ॥ भो भव्याः, अस्मिन् शत्रुजये सततं निरन्तरं पारीन्द्रद्विरदादिभिः सिंहहस्तिप्रमुः। आदिशब्दायाघ्रधेनुचित्रमृगमार्जारमूपकमयूरनागाद्यैः ।अन्यैरपि बहुभिरगिभिः प्राणिग- गैमियः परस्परं जन्म मर्यादीकृत्याजन्म सवतारमुत्पत्तिमारभ्यामरणान्तं यावदित्यर्थः । आजन्मनो विद्वेषिता वैरिभावः संत्यज्यते मुच्यते । कस्सिन्निव । अर्हद्देशनवेश्मनीव । यथा जिनेन्द्रसमवसरणे सर्वैः प्राणिभिर्मियो वैरं संत्यज्यते । यदुकम्-' सिंहशानं स्पृशति मुतधिया नन्दिनी व्याघ्रपोतं मारी हंसवालं प्रणयपरवशा केकि- कान्ता भुजद्गम् । वैराण्याजन्मजातान्यपि गलितमदा जन्तवोऽन्ये त्यजन्ति नि. स्वादयाम्येकरूढप्रशमितकलुपं योगिनं क्षीणमोहम्॥' पुनर्थदचलोत्सद्दे यस्य शबंजयस्य पर्वतस्योत्स) कोडे स्थायुका वसनशीलाः सर्वे खपरजातीयाः प्राणिनः न विद्यते कुत. चित्कस्माचनापि भयं येषां ते अकुतोभया निीका अज्ञातभयाहानाः सन्ति विद्यन्ते । कस्मिन्निव । राज्य इव । यथा नीतिमतो न्यायवतः क्षितेरधिपते राशो राज्ये उपस्थिशा मानवानां माताः सम्हा अकुतोमया भवन्ति । स्वर्णोदयार्बुदब्रह्मगिर्यावष्टशतोन्मितः । मुतैरियोत्तुदशृझैः परितः परिवारितः ॥ ११८ ॥ यः धीशगुंजयपर्वतः उत्तुंगगनावगाहिभिःमः शिसः परितः सर्वतधनुर्दिश च परिवारः परिचौदः संजातोऽस्येति परिपारितः । परिचारयुक्तो जात इत्यर्थः । कि- भूतः हः । वर्णगिरिः-उदयगिरिः अयुदगिरिः-ग्रागिरिः एते चत्वारः शेला भादो प्रथमं यस्य तारशेन अभिरधिकेन शवेन उन्मितः प्रमाणीहतः । उत्प्रेक्ष्यते-उ: शिरोमिः अप पा उरप्रायत्येन तुभ्योऽपि महरपोऽपितामहद्भिः। मानामा समुपैति लक्ष्मीः' इति भक्तामरसपे । मानेन नो महान् इवि माननुः । मुत. नंन्दनरिव परिवार करितः ॥ तीर्थमाने न विश्वेऽप्यदःसंनिभं विश्वकर्मेति रेखा किमेपा गृता । स्वर्गिणां निमगावत्पुनाना जनान्यन्न मुंजये भाति फलोलिनी॥११९।। पर गएंगये टे राजयनाती मोहिनी माति नदी शोमरी पुर्याग ।

·१६ सर्गः) ३ हीरसौभाग्यम् । ८३९ जनान् भविकलोकान् पुनाना पवित्रीकुर्वाणा । किंवत् । निम्नगावत् । यथा खर्गिणां देवानां निम्ना गहा परशासनलोकप्रसिद्धघा लोकान्पुनीते । उत्प्रेक्ष्यते-त्रैलोक्येऽपि विश्वनयेऽपि अदःसंनिभम् अस्य विमलादेः संनिभं तुल्यमन्यत्तीर्थ नास्ते लोकान् जगमनानिति वक्तुं वा विश्वकर्मा जगत्स्ष्टिकारकेण विधिना एपा प्रसंक्षलक्ष्या शत्रुजया नदी किमु रेखा कृता विहितेव ॥ केवलज्ञानितीर्थेशतीर्थे पुरा खात्रनिर्मित्सयेशानजम्भद्विषा । सिद्धसिन्धोर्मुदानायि यसिन्नसौ जहुनेव प्रवाहो नगेऽष्टापदे ॥ १२०॥ पुरा पूर्व गतचतुर्विशत्यास्तृतीयारकस्यादिसमये केवलज्ञानिनामा प्रथमतीर्थकर- स्तस्य वीर्थे शासने वारके वा तस्मिन् जिते विद्यमाने वा यस्मिन् शचुंजयनाम्नि नगे गिरी प्रथमस्थापितप्रासादे नात्रनिर्मित्सया अर्थात्केवलज्ञानितीर्थकृन्मूर्तेरेव मानस कर्तुमिच्छया ईशाननाना द्वितीयपदे लोकनायकेन जम्भद्विषा इन्द्रेण सिद्धसिन्धोवेतान्य- शैलान्तर्वर्तिन्या गहाया मध्यादसौ शचुंजयाभिधाना सिन्धुरा नायता आनीता वा इलेपा कथा शत्रुजयमाहात्म्येऽस्तीति । केनेव । जहुनेव । यथा सगरचक्रिणः पष्टिसह- समुतेषु ज्येष्ठेन नन्दनेन अटापदाभिधाने नगे भूधरे अर्थात्काञ्चनप्रासादमणिमयप्रति- मारक्षाकृते । दण्डरनकारितसहस्रयोजनोद्वेधकैलाशशैलपरितः खातिकाखातपूरणार्थमि- त्यर्थः । सिद्धसिन्धोः संनिधिवर्तिमन्दाकिन्या एव प्रवाहो दण्डरनेनैव पानीयोऽथ भा. नायि इत्येषामपि कथा शगुंजयमाहात्म्ये एवास्ते ॥ रसकपीदिव्यौषधीसुवर्णमणिरत्नभूमिरेप गिरिः । शिव इव सकलाः सिद्धीः पुनर्दधानः श्रियं श्रयते ॥ १२१ ॥ एप शQजयाख्यो गिरिः पर्वतः श्रियमद्वैतवैभवत्वेन शोभा श्रयदे धत्ते । किंभूतः । रसकपीनां लोहताप्रादीनां हेमविधायकै रसः परिपूर्णानां लघुकूपानां तथा दिव्यानां देवा- धिष्ठातृत्वेन महाप्रभावाणामौषधीनो सुवर्णरजतकारकाष्ठमहाभयस्तम्भकरोगविनाशक- निधिद्रव्यादिदर्शकासिलकामितकारकादीनां विविधजटिकानां सुवर्णानामुपलक्षणाप्यन- पुसीसकताम्रलोहादीनो मणीनां चन्द्रकान्तादीनां रलानां कर्केतनप्रमुसाणां भूमिरर्यात्स्व. गादिसनीनामुत्पत्तिस्थानम् । पुनः किं कुर्वाणः । सकलाः सर्वजातीयाः सिद्धीर्दधानो धारयन् पत्ते । धारणं तु युक्तमेव । यतः खस्मिन् खस वा यद्भवति तत्परस्मै दीयवे पर खस्मिमेव यन भवति तत्परम्मै कुतो दीयते । असौ तु एकतानो भवन्मानसानिशखारापकानामैहिफामुष्मिकाः सर्वाः सिद्धीः प्रदत्ते । क व धत्त । शिव इन । यया ईश्वरोऽखिला लघिमा-वसिता-इशिता-प्राकाम्यं-महिमा-अनिमान्यत्रकामाय. सायसायित्व-प्राप्तिः इसजिद्धीर्दधाति ।। सूर्योद्यानं मुरेन्दोदिशि विपिनमिव स्वःसदा माति यस्मि- न्सर्गोधानं वपाच्यां दिशि गिरिकमलानीलचेलं किमेतत् ।

·८४० काव्यमाला। चन्द्रोद्यानं प्रतीच्या विविधसुमभरैपितं भूषणैः किं लक्ष्मीलीलाविलासं धनददिशि पुनः किं तदीयं निकुञ्जम् ॥१२२॥ यस्मिन् शत्रुजये सुरेन्दोरिन्द्रस दिशि पूर्वस्यां सूर्योद्यानं भाति । उत्प्रेक्ष्यते-ख:- सदां देवानां विपिन काननं नन्दनवनमिव । पुनः अपाच्या दक्षिणस्यां दिशि वर्गोद्यानं राजते । उत्प्रेक्ष्यते-गिरिकमलाया विमलाचललक्ष्म्याः नीलं मरकतरछवि चेलं वस्त्रमिव । पुनः प्रतीच्या पश्चिमायां दिशि चन्द्रोद्यानं भाजते । किंभूतम् । विविधानि नानाप्रकाराणि रक्तपीतनीलकृष्णश्वेतादिवर्णानि सुमानि पुष्पाणि वेपो भरैः समूह पितं शोभितम् । उत्प्रेक्ष्यते-किंभूतैः । भूपणैराभरणैरिवालंकृतम् । पुनर्धनद- दिशि उत्तरस्यां लक्ष्मीलीलाविलासं नाम वनं शोभते । उत्प्रेक्ष्यते तदीयमुत्तरदिक्पवे- र्धनदस्य संबन्धि निकुञ्जमुद्यानं चैत्ररथं वनमिव । 'विमानं पुष्पकं चैत्ररथं वनं पुरी प्रभा' इति हैम्याम् । निकुञ्जशब्दः पुनपुंसकलिङ्गयोः । इदं वर्णनमप्रेऽपि प्रोच्यमानं शत्रुजयमाहात्म्यादितो ज्ञेयम् । अधुना तु तेषामलक्ष्यत्वेनेति ॥ राकामृगाङ्का इव यत्र पद्माकरा रमां कांचन चिन्वते स्म । कुण्डान्यखण्डान्यपि नागगेहात्पीयूपकुण्डानि किमुद्धृतानि ॥ १२३ ।। यत्र शत्रुजये राकाणां यः सुपूर्णः पोटशकलाकलितचन्द्रो भवेत् । 'राका पूर्णे निशाकरे' इति हेम्याम् । पूर्णिमासीनां मृगावाश्चन्द्रा इवामृतपूरिताः पद्माकरास्वटाकाः कांचन वचनविषयावीतां रमा लक्ष्मी चिन्वते पुष्णन्ति । पुनर्यन गिरी असण्डानि भ. भमानि अक्षतानि कुण्डानि हदभेदा जलाशयविशेपाः शोभन्ते । उत्प्रेक्ष्यते-नागगे. हात्पातालादुदृतानि गृहीत्वा मानीतानि कि पीयूपकुण्डानि अमृतकुण्डानीव । पाताले हि नव सुधाकुण्डानि सन्ति । यदुकं पञ्चमीस्तुती-'यात्वा देवाधिदेवागमदशमसु- धाकुण्डमानन्दहेतुः' इत्यागमरूपं दशम मुधाकुण्डम् । तथा नेपथवृत्ती-'क्षिति फणाम- ण्डले रक्षन्ति धारयन्तीति क्षितिरक्षिणो नागाः । यथा यत्कयात्रवणात् पूर्व फणिप्रभृ. तयो नयमुधानां कुण्डानो रक्षिता कुण्डानि नामृतरोऽभूवंस्तथा रक्षयन्ति' इति ॥ कलितललितरङ्गत्तुगतारङ्गसङ्गी- मिलदलिकुलकेलीस्मेरदम्भोजपुञ्जः । श्रियमयति तटाकश्चिल्लणाख्योऽत्र नन्दी. सर इव दनुजारिश्रेणिभिः सेव्यमानम् ॥ १२४ ॥ अम श्रृंजयसैले चिलण इति भाख्या नाम यस्य वारा तटाकः नियं शोमाम- यति गच्छति । प्रामोतीलयः । विभूतः । फलितं ललितं गमनागमनादिविलासो येस्सा- हता तया रहन्तथलन्तस्नुहा उपसरा गगनावााहिन सारडाः कलोलसमूहाः । म समूदाऽप्रत्ययः । तथा 'पारेवारं दारतरसरनिर्मितगहातारशाम्' इति पप्रमुन्दरक- ·१६ सर्ग:] हीरसौभाग्यम् । तमारतीस्तोत्रे । तेषां समोऽस्त्यस्यास्मिन्वा । पुनः किंभूतः । मिलन्तो मकरन्द. पानाय लोलुपतया आगस एकनावस्थिति कुर्वन्तो ये अलिनो भ्रमरास्तेपी कुलं सजातीयवृन्दानि। 'कुलं वेषां सजातीनाम्' इति हैम्याम् । तेषां केली क्रीडा यत्र तादृशः स्मेरन्विकाशं प्राप्नुवन् । 'सरदम्भोजखण्डाभिः' इति पाण्डवचरिने । अम्भोजानां कमलानां पुओ व्रजो यत्र । उत्प्रेक्ष्यते नन्दीसर इव । यथा पूर्वोत्कवि- शेषणविशिष्टमिन्द्रसरोवरं श्रियं श्रयति । एतद्वयमपि किंभूतम् । दनुजानां दान- वानामरयो चैरिणो देवास्तेषां श्रेणिभिधोरणीभिः सेव्यमानम् । मोक्षार्थ क्रीडाथै च चिल्लणनन्दीसरसोर्विशेषणम् ॥ क्वचिदुपरिकपर्दिप्राक्सरः पालिशालि स्मितशिखरिशिखाग्रस्थायुकानेकपक्षि । विलसति विमलादौ खां जडाधारभावा- भ्युदितजगदकीर्ति हन्तुमेत्य स्थितं किम् ।। १२५ ॥ विमलाद्रौ शत्रुजयशैले क्वचित्कुत्रापि स्थानके उपारे अधित्यकाप्रदेशे कपर्दि इति शब्दः प्राक् पूर्व यस्य ताह सरो विलसति शोभते । किंभूतम् । पाली सेती जलवा- रणके शालन्ते शोभन्ते इत्येवंशीलाः, तथा स्मिता विकसिताः कुमुमिताश्च ये शिखरिणः पादपास्तेषां शिखाना शाखानामप्रेषु उपरितनप्रदेशेषु स्थायुका बसनशीलास्विष्टन्ती- सेवंशीला उपविष्टा अनेके विविधजातीयाः पक्षिणो विहंगमा यत्र तत् । उत्प्रेक्ष्यते-- खां स्वकीयां डलयोरैक्याद्भावप्रधाननिर्देशाच जलाधारत्वेन अथ वा भावप्रधानत्वेन विना जडानामाधारत्वेनाभ्युदितां प्रकटीभूतामुत्पन्न वा जगति विश्व कीर्तिमपयशो हन्तुं कि निवारयितुमिवेत्यागय स्थितम् ॥ स्फुटमिव घटितानां वेधसा स्फाटिकानां कचन खनिरपूर्वा तण्डुलानां विभाति । उदयति किल दृष्टेः सादिमातुः पुरस्ता- दिव शतधृतिपुत्र्याः केसराङ्कराजी ॥ १२६ ॥ शमुजये क्वचन बहिःप्राकारप्रतोलीप्रवेशानन्तरमेव पुरो भूमौ स्फाटिकानो स्फटि- कोपलमयानां तण्डुलानां चोक्षानामपूर्या असाधारणा सनिराकरो विभाति । उत्प्रेक्ष्यते-- वेधमा सृष्टिकर्ता घटितानामिव निष्पादितानामिव । कथम् । स्फुटं प्रकटं यथा स्यातथा। किलेति श्रूयते निश्चितं वा । यदेतदित्यमेव दृश्यते चासा चोक्षकसनिरादिमातुः युगा. दिदेवजनन्या लोकेऽप्यादिमाता देवीविशेपा संव मरुदेवा तस्या दृष्टः पुरस्तादेवीद- यति प्रादुर्भवति । केव । केसराङ्करराजीव । यथा शतधृतेब्रह्मणः पुञ्या नन्दिन्याः सर• १०६ ·८४२ काव्यमाला। खत्या दृष्टेरप्रे कुड्मप्ररोहमण्डली प्रादुर्भवति । काश्मीरजनपदे सरखतीदृष्टः पुरो घुम. णमुद्गच्छति, अन्यत्र कुसुम्भक इति श्रूयतेऽद्यापि ॥ हृदभिलपितसिद्धी रैहिकामुष्मिकाद्या- स्त्रिजगति ददतो मे के पुरो यूयमाध्धे । इति किमु सुरवृक्षानैहिकार्थान्ददानां- स्तृणयति खगरावैर्यद्वटः सिद्धनामा ॥ १२७ ॥ सिद्ध इति नाम यस्य तादृशो यो वटः न्यग्रोधः यस्य शगुंजयस्य वटो यटः प्लक्षः। सिद्धवड' इति प्रसिद्धः। स खगानां पक्षिणां रावैविस्तः इह लोके भवा ऐहिकास्ते च ते अर्था अभिलापातान्ददानान्पूरयतः मुरवृक्षान् कल्पद्रुमान् तृणयति तृणप्रायान् कुरते । अवगणयतीत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते इति हेतोः किमु । इति किम् । निजगति लो- क्येऽपि।त्रिभुवनजनानामित्यर्थः । ऐहिका इहलोकसंवन्धिनी: आमुष्मिकाः परलोकसं. वन्धिनीः हृदभिलपिता हृदयेन मनसा कामिताः सिद्धीददतो यच्छतो मे मम पुरोऽने भोः कल्पवृक्षाः यूयं के वराका आवे वर्तध्वे । अकिंचित्करत्वेन न केऽपीत्यर्थः ।। यस्मिन्नित्यमशापि पात्रसलिलक्षेपात्क्रुधा साधुना काकः कोऽपि कदापि मास्त्विह नगे जातप्रवेशः कचित् । मातङ्गो महतामिवौकसि ततस्तत्राप्यभूदक्षयं स्थाने तद्वचसाम्वु पद्मनदवद्विश्वकमाहात्म्यभृत् ॥ १२८ ॥ यस्मिन्नगे विमलादी पानापालिकेरामनात 'उलपो' इति प्रसिद्धात्सलिलस्य ज. लस्य क्षेपात्क्षेपणालोकोक्त्या ढोलणात् क्रुधा कोपेन केनापि अनिर्दिटनामा साधुना मुनिना कोऽपि वपानपानीयक्षेपकः काकः इत्यममुना प्रकारेणाशापि शप्तः। इत्यं कथम् । यदिह नगेअस्मिन् शत्रुजये क्वचित्कुमापि शैलसंवन्धिनि प्रदेशे स्थानके कदापि कस्सिमपि प्रस्ताव कोऽपि कचिदपि सनातीयः काको यायसो जातो भूतः प्रवेशः समागमो यस्य तारशो मा भूत मास्ताम् । कोऽपि काको मानागच्छत्वित्यर्थः । क इव । माता इव । यथा चाण्डालो महतामुत्तमजातीयानामोकसि गृहे जातप्रवेशो भवेत् । ततः शापदाना- नन्तरं मध्यंदिनदिनकरप्रसररकरनिकरप्रपलतापोट्तप्रभूतळपाशुप्यन्मुसोटतालरसना. त्याफुलपालपदादिसंघगनासर्याभ्यधनोत्पत्रानुकम्पाशंभपन्मनस्त्रया तद्वचसा तरीक साभोगिरा तनापि स्थाने तस्मिन्नेव पानीयक्षेपणप्रदेशे तीयांविशयनकट नामक्षय न विध क्षयो रिफीभाषो यस ताशमम्यु पानीयमभून जातः । अधुनाप्यक्षीणमेय मारि यतते । 'उलयानोल' इति नाना प्रसिद्धमारते । किंवत् अक्षीणम् । पचन. दयत् । यथा पद्मादे भक्षयमम्यु यतते । भूतमम्यु। विप्रलोषयेऽप्येकमद्वतं मा- दाम्यं महिमानं विभतीति ॥

·१६ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । महीपालभूभृन्मुखाणामिवैतन्नृणां कुष्टकष्टादिनिर्घातनिष्णम् । मरुलोलकल्लोललीलायमानारविन्दवजं सूर्यकुण्डं विभाति ।। १२९ ।। एतत्प्रत्यक्ष पार्श्ववर्ति सूर्यकुण्डं विभाति । किंभूतम् । मस्ता वायुगेन लोला. श्वश्चलीभूता ये कल्लोलास्तरङ्गास्तेषु लीलायमानो लीलया आचरन् अरविन्दानां कम- लानां बजी यत्र । पुनः किंभूतम् । नृणां सर्वजनानां कुष्टान्यष्टादशजातीयमहारोगविशे- पास्तेषां कष्टानि अगादिगलनादिकृच्छ्राणि तान्यादी प्रथमं येषां तादृशानि शोकापत्प्रमु- खदुःखानि तेषां निर्यातो मूलोच्छेदनं तत्र निष्णं निपुणम् । केपामिव । महीपालभूभृत्प्र. मुखाणामिव । यथा साधितामतिहतखड्गाधनेकविद्यासिद्धस्य स्वयंवरपरिणीतगुणसुन्दरी- भर्तुः रोगाकुल्येऽपि विजितप्रतिपक्षक्षमाभृलक्षम्य महीपालनानो राज्ञः कुष्टकष्टनि- आंदकमासीत्तथा परेपामपीति बोध्यम् । महीपालकथा तु शइंजयमाहात्म्येऽस्तीति ॥ पुण्डरीकाचलोवि महिमैकनिकेतनम् । राजादनी विमात्येपा मुपिताशेपकल्मपा ॥ १३० ॥ एपा प्रत्यक्षलक्ष्या राजादनी क्षारिका 'रायणि' इति प्रसिद्वा विभाति । किं- भूता । मुपितानि मूलादुच्छिन्नानि अशेपाणि समस्तानि कल्मपाणि पापानि यया । पुनः किंभूता । महिम्नी माहात्म्यानामेकमद्वैतं निकेतनम् । केव । पुण्डरीकाचलस्स राजयादेवीं भूमीव ॥ ऐहिकामुप्मिकानल्पसंकल्पितान्यङ्गभाजां सृजन्ती त्रिलोकीभुवाम् । वेधसा स्वर्गिणां गौरपूर्वेव या निर्मिता राजते यत्र राजादनी ।।१३१॥ यत्र शत्रुजये राजादनी राजते । उत्प्रेक्ष्यते है-या राजादनी वेधया रष्टिकर्ता भ- पूर्वान्याभ्यः कामधेनुभ्यो लक्षणरसाधारणा गोर्धेनुः कामदुधा निर्मिता निष्पादिता। कि कुर्वती । त्रिलोकीभुवां जगत्रितयजन्मना भङ्गभाना देहभाजां मुरामुरनराणां प्रा. गिनामहिकानि इहलोकभवानि रोगापनयनसंपरकरणादिमानि आमुष्मिकाणि परलोकम- पानि स्वर्गापवर्गादिकानि यान्यनल्पानि भूयासि । समस्तानीयर्थः । संकल्पितानि मन:- कामितानि । मनोरथानित्यधः । एजन्ती कुर्वन्ती। संपूरयन्तीत्यर्थः ।। वर्पत्यसौ शिरसि संघपतेः पयोभि- जम्मारिरानिरिव जन्ममहे जिनेन्दोः। मुक्त्यङ्गनां पुनरियं वयसीय रङ्गा- त्पुंसानुपनयति संगमकामुकेन ॥ १३२ ।। असी राजादनी संघपतेः संघनायक 'संघवी' इति लोकप्रसिद्धस्स शिरसि मयक क्षीरवत्वेन पयोभिः क्षीरपंक्ति । जम्भारिराजिरिय । यथा जन्ममदे जननमहोत्सव .

·काव्यमाला। जम्भारीणामिन्द्राणां राजिः श्रेणीः जिनेन्दोः जिनचन्द्रस्य उत्तमाङ्गोपरि एककोटिषष्टि- लक्षामितपञ्चविंशयोजनोत्तुहद्वादशयोजनपृथुलकलशयोजनोन्मितनालनिर्मुक्तविविधती. र्थोदकैर्वपति । पुनरियं राजादनी संगमकामुकेन मिलनाभिलाघुकेण पुंसा पुरुषेण साधै मुक्त्यङ्गनां शिवधूमनुपद्यति संगमं कारयति । केव । वयसीव । यथा प्रियसखी संगमं कर्तुं काश्ता मनोभिलषितेन केनचित्तरुणेन समं तत्तरुणाङ्गसंगमकृते सुचिरमु. कण्ठितां खां सखीमनुषद्लयति मेलयति ।। संप्राप्तः पूर्ववारान्नवनवतिमितानादिदेवस्तलेऽस्या- स्तत्रावार्चनीयास्त्यमुरनरमरुत्पुंगवैः पादुकास्य । प्रश्यत्पर्णादिचूर्णैर्मुवनतनुभृतां भूतवेतालरक्षो- यक्षाद्याशेपदोपानपहरति पुनर्या च रोगान्सुधेव ॥ १३३ ।। अस्या राजादन्यास्तले अधःप्रदेशे मूलपाधै छायायां वा नवनवत्या मितानेकोनश- तप्रमाणीकृतान् पूर्ववारान् पूर्वाणां वर्षवासरसंख्याका बेला आदिदेवो वृषभखामी संग्राप्तः समवस्तः । यदुक्तम्-'नवनवतिपूर्ववारान् यस्मिन् समयसागादिजिनः । राजादनीतरुतले विमिलगिरिरयं जयवि तीर्थम् ॥' इति पूर्वाचार्यप्रणीतस्तवे । पुनस्तत्र राजादन्यास्तले अब अर्हत्प्रतिमेव । अर्चाशब्देन पूर्वसूरिभिः प्रतिमा प्रोकास्ति । यथा-'अवनितलगतानां कृत्रिमाकृत्रिमाणां वरभवनगताना दिव्यवैमानिकानाम् । इह मनुजकृतानां देवराजार्चितानां जिनवरभवनानां भावतोऽची नमामि ॥ इति । मस्या- दिदेवस्य पादुका पदप्रतिमा । पदद्वन्द्वप्रतिकृतिरित्यर्थः । अस्ति वर्तते । किंभूता । अ- मुरा दानवा नरा मानवास्तथा मरुतो देवास्तेषां पुंगवैः प्रधानरिन्दादिभिरर्चनीया पूजयितुं योग्या पूजिता च । पुनर्घश्यता खयं निपततां भूपीठे वातादिना न तु क- राकर्षणादिना पर्णादीनां पलवपुष्पपत्रकलिकाफलशाखालिप्रमुखाणां सूर्णः क्षोदः कृत्वा भुवनतनुभृता जगजनानां भूतवेताला देवविशेपा रक्षाधि रात्रिचरा मनुष्याः सिद्धराक्षसादिविद्या देवजातीया वा इति द्विधा यक्षा पटवासिनस्ते आधाः प्रथमा येषां ते पिशाचप्रेतव्यन्तरयोगिनीशाकिन्यादयस्तेपामशेषाः समस्ता दोपा उपद्रवास्तान या अपहरति निर्णाशयति । च पुनर्या रोगान् समस्तानप्यामयानपाकरोति । फेव । मुधेव । यथा पीयूपं देवमोज्यं पीत सनिःशेषान् गदानपनयति ॥ श्रीवाचंयमपञ्चकोटिकलितः श्रीपुण्डरीको गणी चैत्र्यामत्र दिने महीमिव जयी सिद्धि मुदासाधयत् । यत्किनिस्क्रियते जनैरिह नगे दानोपवासादिकं तत्स्यातेन दिनेऽन कोटिगुणितं दानं सुपाने यथा ॥१३४॥ प्रीमिनिदर्शनचारित्रलक्ष्मीभिता यायमा महामुनयस्तेषां पात्याकामिः को.

·१६ सर्गः] . हीरसौभाग्यम् । दिभिः शतलक्षाभिः कलितः सहितः । तथा कोटिशब्दो दुखः स्त्रीलिङ्गवाचिवदाका- रान्तः।यदुक्तम्-'कियती पञ्चसहसी कियती लक्षा च कोटिरपि कीयत्ती । भीदायों- तमनसां रत्नवती वसुमती कियती ।।' इति सूक्ते लक्षाशब्दः । तथा लिगानुशासने- 'मानो लक्ष माने वाच्यं लक्षशब्दः स्त्रोक्लोवलिङ्गयोः लक्षं लक्षा च' इति लेगानुशासने। श्रिया प्रथमचक्रिप्रथमपुत्रप्रथमतीर्थकृत्प्रथमगणभृतम्या युतः पुण्डरीकनामा गणी श्री- ऋषभदेवचतुरशीतिगणभृत्युमुख्यो गणधरः अत्र शत्रुजयाद्री चैन्याम् । चैत्रेण मासेन युक्ता पौर्णमासी चैत्रीत्युच्यते । चैत्रपौर्णमास्यामित्यर्थः । मुदा अनन्तानन्दसंदोहगेदु- रतया मोक्षमसाधयत्साधयामास । मुक्किं जगामेत्यर्थः । क इथे । जयीय । यथा जयन- शीलो राजा प्रमोदेन महीमासमुद्रान्तमेदिनीं साधयति । तत इह नगे श्रीशत्रुजयप. घेते यत्किचिदानोपवासादिकमत्र दिने अस्यां च्या पूर्णिमायोजन विकलोकैः क्रियते विधीयते । तत्साधुसाध्वीविधाणनोपवसनादिकमन चैत्रपूर्णिमावासरे एकस्मिन्नेवाहनि पञ्चकोटिमुनीनां मुक्तिगमनकारणेन कोटिभिः शतलक्षाभिः गुण्यते इति कोटिगुणितं स्यात् । किमिव । दानमिव । यथा सुपने दानं कोटिगुणं भवेत् । यदुक्तम्-'दानपान. मधमणमिहकमाहिकोटिगुणितं दिवि दायि' इति नपधे ॥ शाश्वतादिरिवानन्तसमयस्थायुकोऽस्त्ययम् । कालक्रमात्पुनर्धत्ते शशीवोपचयक्षयौ ॥ १३५ ॥ अयं शत्रुजयाद्रिनं विद्यते कदाप्यन्तोऽवसानं यस्य तावन्तं समयं कालं यावत्ति- ठतीत्येवंशीलः स्थायुकः । क इव । शावताद्रिरिव । यथा अनश्वरो मेक्ष्यमुरारीलः । जातिवाचिस्वादेकवचनम् । अनन्तं कालं यावस्थानुरास्ते । परमस्मिन् शत्रुजये एकोऽयं विशेषः । कालक्रमादुत्सीपज्यवसरिंशी समयपरिपाट्या उपचयक्षयो वृद्धि क्षीणभावी असी पत्ते । क इव । शशीच । यथा चन्द्रः शुरुकृष्णपक्षकमागुपचयक्षीणते धते। यथा शशी शुझे पक्षे वर्धते कृष्णे च हीयते, तथा शत्रुजयोऽप्युत्सपिया वृद्धि भजते अवसर्पिण्या क्षणं क्षयमयते । किं च यथा कलावान्कलामानमेवावशि- प्यते तथा विमलादिरपि राप्तहस्सप्रमाणो मुण्डकमानोऽवशिष्यते ।। तालध्वनदाभिधकदम्बलौहित्यरैवताचचलाः । विलसन्महिमानोऽमी यत्प्रतिकाया इयामान्ति ॥ १३६ ॥ अमी प्रत्यक्षाः संनिधी निरीक्ष्यमाणाः तालध्वजः, सया डर इत्यभिधा ययोहा 'तम्बानो ढंको' इति नासा प्रसिद्धी, तया कदम्पः, तयालाहित्यः, तथा यस उजयन्तः कोलम्बो लोहियो गिरिनारि इति नाना सोकप्रनिदाः । एते पदापि पर्वता मादी त्या येषां ते अचलाः "टुंब' इति स्याताः पर्वता याप्रतिधाया यस समयाः प्रतिविम्मानीयामान्ति आ ग्रामरस्येन शोमन्ठे। भूना: शिलान् सोपये पर- तिमना बलयन् महिमा माहात्म्य येशनेते परापि गिरयः सयुंजयाभुग्यशिरारानि विमताचरनुस्वमाहात्म्यानि सन्ति ।

·. काव्यमाला। माहात्म्यमेतस्य समग्रमेकैकस्यापि शृङ्गस्य कदापि वक्तुम् । प्रभुभवेत्कोऽपि तदाप्त एव तरीतुमव्धेरिव वारि पोतः ॥ १३७ ।। एतस्य शत्रुजयस्य एकैकस्यापि शृङ्गस्य शिखरस्य समनं समस्तं माहात्म्यं महिमानं वक्तुं कथयितु यदि चेत्कदापि कस्मिन्नपि समये कोऽपि पुमान् प्रभुः समर्थो भवेत्तदास आप्तः सर्वज्ञ एव नान्यं सर्वशं विना अस्य महिमानं भापितुं कोऽपि नालम् । क इव । पोत इव । यथा अब्धेर्महार्णवस्य वारि पानीयं यदि कदाचित्कोऽपि तरीतुमल तदा स पोतो यानपात्रमेव न तारकादिः ॥ तदत्र प्राप्यतेऽनल्पं यद्वस्तु कापि नाप्यते । मेरौ न सन्त्यदभ्राः किं दुःपापाः खर्दुमा मरौ ॥ १३८ ॥ अत्र शत्रुजये तत्तत्प्रसिद्धमप्रसिद्ध वा निधिदर्शनकृतरजतकनककारिवित्रकमोहनव- लीप्रमुखानेकौपधीरसकूपिकावर्णरत्नाकरादिकमनल्पं बहु । पदे पदे इत्यर्थः । वस्तु प्राप्यते लभ्यते भाग्यवद्भिः । अथ वा अत्र गिरौ वालवृद्वैरपि सिद्धिरासाद्यते । य. दुक्तम्-'सर्वेपामपि शलानामुन्नतो विमलाचलः । यदारोहेण लोकाग्रं प्राप्यते चाल- कैरपि ॥' इति पूर्वसूरिस्तवे । तस्किम् । यद्स्तु अन्यत्रान्यस्मिन् स्थाने महायासोऽपि वापि कुत्रापि नाप्यते न लभ्यते । युक्तोऽयमर्थ:-ये खर्द्धमाः कल्पवृक्षा मरौ मरुस्थल्यां दुःप्रापाः । यदुतम्–'पातुं वाञ्छति चातकस्य रुदतो नेत्राम्यु यत्राम्बुदाइछायामि. च्छति निश्छदक्षितिरुहः प्रत्याशया धावताम् । अन्तर्मूढजलाशया श्रमजलं नेतुं नदी काहति प्राप्तास्त मरुनीवृतं वयमितो दूरेण वाराणसीम् ॥' इति मरुमण्डललक्षणम् । तत्र ये दुर्लभास्ते कल्पशासिनो मेरी सुवर्णाचले अदभ्रा गणनातीताः किं न सन्ति न विद्यन्ते अपि त्वसंख्या आसते ॥ पष्ठैः सप्तभिरष्टमाष्टमयुतैर्यस्मिन्कृतैनिर्जले- स्तार्तीयीकतया मिते किल भवे प्रामोति सिद्धिं सुधीः । यमिन्नार्पभिकारितां मणिमयी मूर्ति जिनेन्दोनम- स्कुर्वन्वर्णगुहागतामपि भवेदेकावतारी भवे ॥ १३९ ॥ किलेति पूर्वाचायपरम्परया श्रूयते वृहमन्येषु च रश्यते । यसिन् राघुजये तृ- तीय एव तातीयोकः । 'तीयादीकण स्वार्थे या वक्तव्यः' । तस्य भावस्तातीयीकता तया तातायीकतया । यदुकम्-'तातायीकतया मितोऽयमगमत्तस्य प्रयन्धे महाकाव्ये चान नपधीयचरिते रागों निसोंग्ग्वलः' इति नपधे । मिते प्रमाणीकवे भवे जन्मनि सुधीमान् सिद्धि मोक्ष प्रानोति । : । पटरपवासदयमानः '' इति लोकारिदः । फिभूनः । गप्तभिः सप्तसंस्थांक: मातंग्टतुरगप्रमाणः । पुनः भूिनः । अटमेन भटमनाया उपोषणतिरंण 'भाम'संशेन प्ररिदेन युतः सहितः । पुनः भूितः ।

·१६ सर्गः) . हीरसौभाग्यम् । ८४७ कृतैर्विहितः । कीदृशैः कृतः । निर्जलैः पानीयरहितैः चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानरूपैः । अत्र ये निर्जलान् सप्तपद्यानटम चाष्टमं कुर्वन्तीति ते तृतीये भवे मोक्ष यान्तीत्यर्थः । अपि पुनर्यस्मिन् शत्रुजये आपभिणा ऋषभस्थापत्यमार्पभिर्भरतचक्रवती तेन कारितां वार्धकिना निर्मापितां जिनेन्दोः खतातस्य ऋषभदेवस्यैव मूर्ति प्रतिमां नमस्कुर्यन् प्रत्यक्षलक्ष्यीकृत्य प्रणमन् सन् भवे संसारे एक एव नापरोऽवतारो जन्म अस्या- 'स्तीति एकावतारी भवेत्स्यात् । मूर्ति किंभूताम् । मणिमयीं रनस्वरूपाम् । पुनः कि- भूताम् । स्वर्णगुहागताम् ऋषभशिखरात्पश्चिमप्रदेशे वर्णनाम्यां गुहायां कंदरायां गतो प्राप्ताम् । आगमिध्यन्मन्दकालवशालोलुपलोककृताशातनामयादिन्द्रवचसा सगरचक्रिणा वर्णगुहायां खयं गुप्तीकृत्य स्थापितामित्यर्थः ॥ अत्रानन्तजिना अनन्तमुनिभिः सिद्धा विशुद्धाशया ध्यानैर्वहिभिरिन्धनप्रकरवन्निर्दह्य कर्मव्रजम् । सिद्धक्षेत्रमतो निगद्यत इदं चेदीहते मानसं सिद्धिं वस्तदिह वयं वसति सा सत्संगमाकाहिणी ॥ १४०॥ भत्र शझुंजये शैले न विद्यतेऽन्तोऽयसानं येषां तादृशर्मुनिभिः साधुभिः सार्धमा नन्ताः प्रान्तातीताः कालस्यानन्यानिनास्तीर्थकराः सिद्धाः मोक्ष प्राप्ताः । किंभूताः । विशुद्धो निर्मल आशयोऽध्यवसायः परिणामो येषां ते । किं कृत्वा । निर्दा नितरा ज्वालयिला । कम् । कर्मणां ज्ञानावरणीय-दर्शनावरणीय-मोहनीय-अन्तराय-वेदनीय- नाम-गोत्र-आयु:-प्रमुखानामनेकजातीयानां प्राचीनाचीर्णशुभाशुभपरिणतीनां प्रज स. मूहम् । कैः । ध्यानः धर्मशक्लप्रणिधानः कृत्वा । किंवत् । इन्धनप्रकरवत् । यथा वद्रि- मिर्हताशनः काष्ठकलापो निर्दयते । अतः अनन्तानन्तभेदभिमा नगरे गणपरिकलि. ततीर्थकृता सिद्धिगमनकारणादिदमपि तीर्थ सिद्धक्षेनं निगयवे कथ्यते । ततो भो भव्याः, चेादि वो युप्माकं मानसं मनः सिद्धिं समीहवे, तत्तहिं सा सिद्धिः सयमारम- नैव इह शश्रृंजये वसत्ति वासं विधत्ते । किंभूता सा। सद्भित्तमः समं संगमं संयोगमा समस्त्येन काही त्येवंशीला ॥ इति शगुंजयादिमाहात्म्यवर्णनम् ॥ इत्यद्वैतप्रभावं विमलशिखरिणो भापमाणो विशिष्य श्रीमत्प्राचीनसूरीश्वर इव भगवानभाजां समाने। सिद्धक्षेत्रेऽवतस्थे कतिपन दिवसान्कि न सिद्धो गविष्णुः खेन धीतीर्थभर्तुः पदपरिचरणानन्दसान्द्रो मुनीन्द्रः ॥१४॥ मुनीन्दो हीरविजयसूरिः कविचन कियासंम्याकान् दिवमान यायतिसद श्रीश श्रृंजयशलोपारि विमलगिरिम् । 'उत्तिनिरठ मितुनो गिद्धसिम्पुटरीट' दश समुंजय. सम्पमिभानानि । अयनस्से भपस्थिति कृतवान् । माकापुनः पुननिमुत्ता ·८ ८४८ । काव्यमाला। .. शक्यभावात्तदधित्य कायामेव तस्थिवानित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते--स्वेनात्मनापि सिद्धानां क्षेत्रत्वेन सिद्धो मुक्तात्मा मविष्णुर्न भवनशीलेन अपि तु काकूच्या सिद्धो भवितव । अथ वा विद्यामन्नतन्त्रौषधीविविधसिद्धिभिः कृत्वा सिद्धपुरुषो वुभूपुर्न अपि तु सर्वसि. द्विमान् भवितुमिच्छुरेव । यद्यपि विद्यामन्त्रादीनांसाधूनां प्रयोजनं नास्ति, तथापि कदा. चिदपि समयानुसारेण प्रयोजनमपि भवेत् । अथ वा पूर्वादिषु सर्वस्यापि सद्भावात् ज्ञेयखरूपमपि सर्वे भवेत् । किंलक्षणो मुनीन्द्रः । श्रीभित्रैलोक्यैश्चर्यलक्ष्मीभिः कलि. तस्य तीर्थभर्तुः ऋषभदेवस्य पदयोश्चरणयोः परिचरणा उपासना तया हेतुभूतया य आनन्दः परमाहादस्तेन सान्द्रो मेदुरः । निग्ध इत्यर्थः । किंभूतः पुनः । भगवान् जगत्पूज्यः । पुनः कि कुर्वाणः । श्रीमान् सातिशयज्ञानाश्चर्यकृलब्धिलक्ष्मीयुतः प्रा- चीनः प्राक्तनः सूरीश्वर इवाङ्गभाजां यात्रिकजनानां समाजे सभायां विमलशिखरिणः पुण्डरीका।रिति पूर्वव्यावर्णितप्रकारेण प्रभावं महिमानं विशिष्य विशेषप्रकारेण भाष- माणः प्रकाशयन् ॥ यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी च यं श्रीमत्कोविदसिंहसीहविमलान्तेवासिनामग्रिमम् । तद्रालीक्रमसेविदेवविमलव्यावर्णिते हीरयु- क्सौभाग्याभिधहीरसूरिचरिते सर्गोऽभवत्पोडशः ॥ १४२ ॥ पण्डितदेवविमलगणिविरचिते हीरसौभाग्यनाम्नि महाकाव्ये पोडशानां संख्यापूरण: द्विरष्टसंख्यः सर्गोऽधिकारविशेषः अभवत्संजातः ॥ इति पण्डितसौहनिमलगणिशिप्यपण्डितदेवविमलगणिविरचितायां खोयाहीरसी- भाग्यनाममहाकाव्यवृत्ती संघागमनचैत्यपरिपाटीपूर्वकयात्राकरणप्रासादा. दिवर्णनशजयमाहात्म्यप्रकाशनो नाम पोडशः सर्गः । सप्तदशः सर्गः। अथ व्रतीन्द्रोऽभ्युदयं दधाने विम् नभस्सम्बुजवान्धवस्य । मूर्धा धृते पूर्व दिशेव भद्रकुम्भे स नाभेयजिनं ननाम ॥ १ ॥ अथ शश्रृंजये यात्रां फूला कतिचिद्दिनान्यधित्यकायामेव स्थितेरनन्तरं सोऽकम्यर- साहिमाननीयो प्रवीन्द्रो हीरविजयसूरिः कदाचित्कस्सिन्नपि दिवसे गिरेपतितीर्घः नाभैयजिनं श्रीरुपमतीर्थनार्थ ननाम प्रणमति स्म । कस्मिन् यति । नमधि गगनम- पहले भाबुजवान्यपरा सूर्यस्य विम्य मण्डले अभ्युदय संमुसागमन धाने विधागे सति । प्रातःकाले सूर्यऽभ्युपित सतीलधः । उप्रेक्ष्यते-पूर्वदिशा प्राचीहरिता सम- सकेग गला ते अधिरोपिते गदयुम्भे मालकलशे व ॥

·१७ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । ८४९ अन्याननन्यां मुदमादधानः पुनर्व्यनंसीत्स जिनावनीन्द्रान् । शबुंजयाद्रेरिव भूषणेषु शेषेषु चैत्येषु हिरण्मयेषु ॥ २ ॥ पुनरित्यपरायें । यथा ऋषभदेवं प्रणतवांस्तथैव अन्यानपरानपि जिनावनीन्द्रानई- दहारकान् स सूरिय॑नंसीत् विशेषेण नमस्यति स्म । स किं कुर्वाणः । अनन्या न विद्यते अन्या अधिका अपरा अस्याः सकाशादित्यनन्यामसाधारणी मुदं प्रीति प्रह्ला- दयादधानः कुर्वाणः । अथ वा आ सामस्त्येन मनोवाकायर्दधानो विभ्राणः । कविध कुमारसंभवादिषु धरणार्थेऽप्यादधान इति दृश्यते। केषु। जिनराजान् व्यनंसीत् । शेषेषु मूलचैत्यव्यतिरिकावशिष्टेषु चैत्येषु प्रासादेषु । किंभूतेषु चैत्येषु । हिरण्मयेषु काधनर- चिवेषु । उत्प्रेक्ष्यवे-शयुंजयादेविमलाचलस्य भूपणेध्विय सुवर्णवर्णभरणेविर ॥ राधुंजयोर्वीघरसार्वभौममौलेर्दधानो विशदाशयत्वम् । अवातरनिर्जरनिर्झरिण्या इव प्रवाहो मिहिकाद्रिशृङ्गात् ॥ ३ ॥ स सूरिः शनुजयनानः उर्वधिराणां सर्वपर्वतानां सार्वभौमस्य चक्रवर्तिनः मौलेम- स्तकात् । अधित्यकायाः सर्वोपरितनशिखरादित्यर्थः । अवातरत् उत्तरति स्म । क इव । प्रवाह इव । यथा निर्जराणां देवानां निर्झरिण्या नद्या गहाया: प्रवाहः पयोधारा मिहि- कादिना तुहिनाचलशिखरात् हिममहीपरदादयतरति । किंभूतः स प्रवाहय । विशदं विमलं निष्पापमुज्ज्वलं च आशयं मनोमध्यं च दधानो विभ्राणः । हिमा- दिरप्यचलचक्री ॥ अलंकरोति स्म स पादलिप्तपुरं पुरंध्रीगणगीयमानः । सहसरश्मेरिव रश्मिराशिरुदीयमानद्विजराजविम्बम् ॥ ४ ॥ म हीरसूरिः पादलिसपुर कथंचिगुरुवचनतः श्रावकीभवनानन्तरमवाप्तगणनाङ्गणवि. घरायणशक्तिप्रदायिपादलेपोऽटोतरशतभेषमसंतुष्टचेतसा वमृतयाराधितनागेन्द्रवि- श्रापितवरप्रसादाधिगतसततानेकजातीयोपधीसंदोहमाहात्म्येन सिद्धराहसलक्षकोटिवेधि. वर्णरसेन नागार्जुनयागिना उदयदविमकिशक्तिवशंवदीमपन्मानसेन सपादलिप्तगु. रोनांना पाछित पादलिताभिधानं नगरम् अधुना तु 'पालीता' इति लोके प्रति- दम् अलंकरोति स्म भूपयामास । किभूतम् । पुरंध्रीणां विविषजनपदागतानो मृगादी- पाम् । पुरधीशन्दो हस्खो दीपोंऽप्यस्ति । यया नेफ्धे-'असिलपुरपुरधीनेमनीलोत्प- मानि' इति । गन्दैिगीयमानः गानगोचरी क्रियमाणः । क य । रश्मिरागिरिव । यथा सदसरस्मेदिनकरल किरण निकरः उदीयमानमभ्युदयं गच्छत् द्विजराजविम्ब पन्द्र. मलमलंगवे । सहसकिरणारिकरणगणमादाय चन्दोऽभ्युदयतीति कविसमयः । 'पोप वृद्धि हरिदश्वदीपिवेरनुप्रवेशादिव मालचन्द्रमाः' इति रघुवंशे ॥ स प्रार्थितो द्वीपजनप्रजेन वपत्तनं पावयितुं प्रतीन्द्रः । चित्रादिना सारथिनेय केशी वशीशिता श्वेतयिकाभिधानम् ॥ ५॥ १०७ ·८५० काव्यमाला। स प्रतीन्द्रो हीरसूरिः द्वीपजनप्रजेन द्वीपवन्दिरसत्कसंघलोकनिकरण खपत्तनं सा- मान्यतो नगराभिधानं पत्तनम् । यथा हैम्यां समुदितान्येव नगरनामानि-नारी पू: पुरीदई पत्तनं पुटभेदनम्' इति । विशेषतस्तु 'पत्तने रनयोनिः' इति द्वीपाभिधानं निजनगरं पावयितुं पवित्रीकारयितुं प्रार्थितो याचितः । आरहीत इत्यर्थः । क इव । केशीव । या चित्रमिति पदमादी धुरि यस्य तेन विवादिना सारथिना श्रावस्त्वां नगर्या राजकार्याय गवेन तस्यैवोपदेशात् श्राद्धीभूतेन चिनसारथिना केशीनामा वशी- शिता मुनीन्द्रो गणधरः श्वेतविका इसभिधानं नाम यस्य तादृशं खपतनं पावयितुं पावनं निर्मापयितुं प्रार्थितः । सागृहीत इत्यर्थः । निश्चिक्यं चित्तेऽजयपार्श्वभर्तुर्यात्रां स शत्रुजयवद्भतीन्द्रः । कथंचिदप्याग्रहमस्य मेने सेनेशवत्सोऽपि ततः प्रतस्थे ॥६॥ स यतीन्द्रो हीरसूरिः कथंचिन्महता कष्टेन अस्य द्वीपयन्दिरस्य संघस्याग्रहं मेने मा. नयति स्म । किं कृत्वा । अजयनामा दशरथनृपित्रा राज्ञा स्थापितस्याजयनानः अ. धुना 'अद्गारा' इति प्रसिद्धस्य पार्श्वभर्तुः श्रीपार्श्वनाथस्य यानां प्रणमनं चित्त खम- नति निश्चिक्य अवश्यं मया अजयपार्श्वनाथयात्रा कार्येति निश्चयं कृत्वा । किवत् । शत्रुजयवत् । यथा मया शमुंजययात्रा कृता, तथा अझारापार्श्वनाथस्य मया यात्रा कर्तव्येति विशेषः । अपि पुनः स सूरिरपि सेनेशवरसेनापतिरिव राजेव का ततः पादः लिप्तपुरात्प्रतस्थे द्वीपयन्दिरं प्रति प्रचलति स्म ॥ इति पादलिसपुरात द्वीपबन्दिर प्रति प्रस्थानम्॥ तत्प्रक्रमोपस्थितयात्रिकाणां तदावलीभिर्ववले गिरीन्द्रात् । अम्भोधिवलाभिरिवोपकण्ठगिरेर्गभीरास्ववन्धुराभिः ॥ ७ ॥ संचासौ प्रक्रमश्च प्रस्तावसत्प्रक्रमः शत्रुजयादियात्राकरणसमयः । 'येला पाराव- वसरः प्रस्तावः प्रक्रमान्तरम्' इति हैम्याम् । तत्रोपस्थितानामागतानाम् । 'उपस्थिता शोणितपारणा मे' इति रघौ । तथा 'आगमने गमनार्थाः समभ्युपाड्भ्यः पराः क- थिताः । आपतति चोपतिष्ठत्युपनमति तथोपसीदति च ॥ इति क्रियाकलापे । यात्रि- काणां शत्रुजययात्राकारकाणामावलीभिः श्रेणीभिस्तदा हीरसूरीपबन्दिरं प्रति प्रस्था- नायसरे गिरीन्दाद्विमलापलावले पश्चाद्याधुटितम् । खस्वपुरं प्रति प्रस्थितमिलर्थः । काभिरिव । अम्भोधिवेलाभिरिव । यथा समुद्रस्य प्रवृद्धपयाकहोलमालाभिरुपकण्ठगिरेः समीपपर्वतात्पश्चाद्वलिरवा गम्यते । किंभूतः । गभीरैर्मधुरैरारवैस्तरङ्गध्वनिबन्धुरा- भिमनोज्ञामिः यात्रिकणिभिरपि श्रीशत्रुजयादिहीरसूरिमहिमगुणप्रशंसासंस्तवनादि- गम्भीरनिनादरभिरामाभिः ।। मुहुः प्रसन्पथि कण्ठपीठं विभुज्य पारीन्द्र इवाललोके । उवाह सौहित्यमसौ न दशै दर्श पुनः सिद्धधराधरं तम् ॥ ८ ॥ - ·३ १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८५१ असी सूरिः पथि श्रीशत्रुजयशैलसंबन्धिवर्तिमार्गे प्रसर्पन् प्रचलन् मुहुर्वारंवारं कण्ठपीठं गलकदलं विभुज्य वक्रीकृत्य । 'गिरा विभारि विभुज्य कण्ठम्' इति नैषधे । आलुलोके । अर्थाद्विमलाचलं विलोकयति स्म। क इव । पारीन्द्र इव । यथा केसरी अग्रे गच्छन् मुहुः पश्चात्कण्ठं वलयित्वा विलोकते । पुनरन्यार्थे असौ सूरितवैवालोक्ये. ऽप्यद्वैततीर्थतया प्रख्यातं पूर्वव्यावणितं वा सिद्धधराधरं शशुंजयादि दर्श दर्श पुनः पुनदृष्ट्वा दृष्ट्वा सीहियं तृप्तिम् । 'तृप्तिः सौहित्यमाघ्राणः' इति हैम्याम् । न उवाह न वहते स्म न प्राप । सरागं सरणरणकं च लोचनाभ्यां सादरमवलोकयन्नेव तृप्ति प्राप्नोति स्म ॥ पभिः काव्यः क्रियापदेषु सत्खपि सूरेर्मानसविकल्पानामेकार्थ निष्ठतया कुलकमे. वावधीयते- एतां धरित्री त्रिजगत्पवित्रीकी सवित्रीमिव शर्मदात्रीम् । खजन्मभूमीमिव भूस्पृशो मे मोक्तुं मनो नोत्सहते कथंचित् ॥९॥ एतां धीशत्रुजयसंवन्धिनी धरित्री पृथिवीं मोक्तुं विहातुं मे मम मनो मानसं कथ. चित्केनापि प्रकारेण महता कटेन वा नोत्सहते नोत्साहं कुरुते न प्रगल्भते । नोद्यम निर्मातीत्यर्थः । 'उत्साहः प्रगल्भता । अभियोगोयमौ प्रीढिः' इति हैम्याम् । इमां भूमी मोक्तं न शक्नोमीत्यर्थः । कामिव । स्वजन्मभूमीमिव । यथा भूस्पृशो मनुष्यस्य निजज. न्मसंवन्धिनीमवनीं त्यक्तुं चेतो नोद्यच्छते। किंभूतां धरित्रीम् । निजगतां तात्स्थ्यात्त- व्यपदेशात्रैलोक्यलोकानां पवित्रीकी पावनीकारिकाम् । पुनः किंभूताम् । सवित्री जन- नीमिव । शर्मणां निःशेषसुखानां दानी दायिकाम् ॥ कदम्बलौहित्यकढकतालध्वजादिकूटैः कटकैरिवैपः । सगर्वगन्धर्वगनेन्द्रगर्जः श्रितोऽस्ति शत्रुजयभूधरेन्द्रः ॥ १० ॥ श्रीरानुजयनामा भूधराणां पर्वताना भूपानामिन्द्रः खामी त्रिभुवनभवनप्रवर्तमा- नसमस्तप्रशस्तमहातीर्थाधिराजत्वाचक्रवर्तित्वाच अस्ति विद्यते । साक्षात्प्रकारेण दृश्यते इत्यर्थः । किंभूतः । सगर्वा अद्वैतगीतकलाभिः पवनातिपातिगतिवेगा- तिशयवशेन साहंकाराः गन्धर्वाः देवगायनाः । गन्धर्वजातिदेवविशेषाः स्वर्णम- निमन्दितशिखरोदारकंदरोदरनिषण्णा: सशशिमुखीगसा हाहादयः पारवामुरा यह गान् गायन्तीत्यर्थः । तथा गन्धर्वा वन्यवाजिनश येषु शिरारेए तथा गजेन्दा गन्धहस्तिनो भदादिजाविगजा या ते गजी हितानि राजलजलदधीरगम्भीरवनयो येणु ताश कदम्पनामा तथा लोहियाहसथा कडहास्यस्तया तालध्वजामिधानाः सी. लास्ते आदी प्रथमं येषां तारटोत्तरशतमितेः पटैः शिरः प्रितः सेवितः । स्त्यश्यते-फटकः सन्यैरिय समयाभिधानः सायंभीमोऽपि पीः करितो गये। सेन्चरपि सामिमानः तुरइमगजगजोंनित: भूयते भय या कटवेसभिषयम् ॥

·काव्यमाला प्रपूज्य पुष्पैः किसलैः फलैश्च यो वृक्षलक्षैः सितिभृन्महेन्द्रः । उपास्यते त्यक्तुमिवात्मवानस्पत्यं गतिं वल्गुमिवाधिगन्तुम् ।। ११ ॥ यो विमलाभिधानः क्षितिमन्महेन्द्रः गिरिराजः धृक्षाणां इमाणां लक्षैः शतसहस्र- संख्यैः उपास्यते सेव्यते । किं कृत्वा । प्रपूज्य प्रकर्षेण भावशुध्या पूजयित्वा। कैः। पुष्पैः खकीयकुसुमैः । च पुनः के: । किसलै: पल्लवैः । च पुनः फलैः आत्मीयशस्यैः। खजा- तीयप्रवालपत्रप्रसूनफलैरभ्यर्थेत्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते-खवानस्पलं निजां वनस्पतिता खकीयतरुभावम् । काष्ठत्वमिति यावत् । त्यक्तुं विहातुमम् । अथ पुनरुत्प्रेक्ष्यते-बल्गुं मनोहरो स्वर्गादिकां गतिमधिगन्तुं प्रामुमिव । 'अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्किं पुरु- पोत्तमात्ततः' इति नैषधे । 'अधिगत्य प्राप्य' इति तद्वृत्ती॥ एते मिथः प्रीतिपरीतचिवाः सिंहेभमुख्या अपि मुक्तवैराः । तिर्यग्भवेऽपि स्पृहयेव सिद्धेः सिद्धाचलेन्द्रं परिशीलयन्ति ॥ १२ ॥ एते प्रत्यक्षसूरिणा दृग्गोचरीक्रियमाणाः सिंहेभमुख्याः केसरिकुजरादिकाः अर्था- द्वनजीवाः सिद्धाचलेन्द्रं परिशीलयन्ति सेवन्ते शर्बुजयपर्वतपुरंदरं तथा सिद्धो मन्नत- नादिसिद्धिमानचलेन्द्रनामा कोऽपि पुरुषस्तमपि सिद्धयभिलापुकाः भजन्ते । किंभूताः। मिषः परस्परमाजन्मप्रतिबद्धमपि मुकं सर्वथापि मनोवाकायैस्त्यकं पैरं विरोधो थैः। अत एव पुनः किंभूताः । मियोऽन्योन्यं प्रीत्या मेहेन परीतं व्याप्तं चित्तं मनो येपाम् । सिद्धानां तपखिनां च प्रभावादिदमपि घटते । यदुक्तम्-'सिंही सारङ्गशावं स्पृशति मुतथिया द्वीपिनी तर्णकं गौर्मार्जारी भूपका रमयति नकुली व्यालबालं प्रमोदात् । मातमी कुचरारि चटकशिशुमयो पत्रिणी यत्र सत्त्वा आजन्मद्वेषिणोऽपि प्रदधति सखितां तीर्थराजप्रभावात् ॥ इति । उत्प्रेक्ष्यते-तिर्यग्भवेऽपि तिरश्चामप्यवतारे ज- न्मनि सिद्धेमोक्षस्य स्पृहया वाञ्छयेव एवमन्यापि सेवनं सिद्धेः काइया । पात्रात्र विश्वाचलचारिमश्रीः पिण्डीकृतैकत्र दिदृक्षतेव । इत्यूहमानेन गिरीन्द्रलक्ष्मी समीक्षमाणेन मुनीश्वरेण ॥ १३ ॥ शत्रुजयोर्वीघरसंनिधाने शत्रुजया शैवलिनी न्यमालि । परांहसा खं मलिनं विमाव्य पुत्रीव जहोः पवितुं समेता ॥ १४ ॥ मुनीश्वरेण हीरसूरिणा शत्रुजयोर्वीधरस्य विमलावलस्य संनिधाने समीपप्रदेशे शटुंजया नानी शैवलिनी नदी न्यमालि विलोकिता दृष्टा ! उत्प्रेक्ष्यते-परोहसा समागतापरपापीयोजनसंगमामातपापेन मलिनं पातककीकृतम् । यदुताम्- 'महापातककृलोकैर्नित्यम्नानविधानतः। मुक्त्वा पापं गतः स्थानं तदादि मलिनास्म्य. हम् ॥ तदुपरि च गोवश्लोकः-'परदारपरद्रव्यपरद्रोहपरामुसः । गाप्याह कदा. भ्येस मामयं पावयिष्यति ॥' इति परसमयोकानुसारेण परपातकागमनागमाया अपि ·१७ सर्गः हीरसौभाग्यम् । मालिन्यं प्रसिद्धमारते तदुपरीयमुत्प्रेक्षा । समात्मानं विभाव्य दृष्ट्या ज्ञात्वेत्यर्थः। ते पवितुं पवित्रीकर्तुं समागता जहोः पुत्री गढ़ेव । 'तीर्थे तोयव्यतिकरमवे जगुकन्या- मरम्वोः' इति रघुवंशे । अथ वा 'मलिनीभविष्णु' इति पाठः । तत्र कल्मषेण कल- पीभवनशीलं खमात्मीयमात्मानं पावनीकर्तुम् । मुनीश्वरेण किं कुर्वागेन । समीक्षमाणेन विलोकमानेन । काम् ।गिरीन्द्रलक्ष्मी वनकुण्डशिखराणां सुषमाम् । पुनः किं कुर्वाणेना इस. मुना प्रकारेण सहमानेन वितकै कुर्वता । इति किम् । पात्रा यष्टिको अत्र चौराष्ट्रमण्डले शत्रुजयमूलधरित्र्यां वा विश्वेषां त्रयाणां सप्तानां चतुर्दशानां वा एकविंशतिसंख्याकानां का जगताम् । 'भुवनानि नियनीयात्रीणि सप्तचतुर्दश' इति वाग्भटालंकारे । वृत्ती एक- विशतिरपि । सर्वेषां वा चतुर्दशकोटीबमाण्डाधिपतिः पार्वतीपतिः इति प्रसिद्धः । अच. लानो पर्वतानां चारिमनीमनोजखलक्ष्मीः पिण्डीकृता पुण्डरीकाचलरूपे पिण्डता प्रापिता । उत्प्रेक्ष्यते-सर्वपर्वतानां श्रियमेकत्र पृथक् पृथक अवविष्ठमानामेकस्मिन्नेव स्थाने दिक्षता द्रष्टुमिच्छतेव पिण्डीकृता । युग्मान्तर्भूतपट्कुलकं तुल्यम् । शगुंजयपर्वतार:- स्थानावसरे शगुंजयखरूपविचारणम् ॥ पानि यस्यां व्यलसन्मुखानि पयःसुरीभिः प्रकटीकृतानि । अमानमाहात्म्यमहीधरेन्द्रदिदृक्षयेव स्मितनेत्रपत्रैः ॥ १५ ॥ यस्यां शगुंजयाभिधानतरहिण्यां पनानि कमलानि व्यलयन् विभान्ति स । उप्रे. क्ष्यते--अमानं प्रमाणातीतं माहाल्यं महिमा यस्य तारस्य महीधरेन्द्रस्य राजयशै- राजस्य दिक्षया द्रष्टुमिच्छयेव पयःमुरीभिः जलदेवतामिः प्रकटीकृतानि जनलोचन. गोचराणि निर्मितानि सितानि विकसितानि नेनागि नयनान्येव पागि दलानि येर ताशानि सवदनानि निजमुखानीय ॥ नेहक्परं तीर्थमुदेति मुक्तिक्षेत्रं त्रिलोक्यामपि तत्समीपे । शमुंजयासिन्धुमिषेण रेखाचिख्यासयेतीव कृता विधात्रा ॥ १६ ॥ मिलोश्यां जगत्रये ईटक ईदृशं शर्बुजयशैलपाशं मुक्ति मोक्षगमनस्थानं ना. माझ्यानपूर्वकानन्तानन्तकोटिकोटिमिततीर्यकृद्गणघरसाधुगृहमेधिना सिद्धिसाधनपदम् अन्यदीपमताग्विनवोदेति जागति वियतेइत्यर्थः उत्प्रेक्ष्यते-दत्यमुना प्रकारेणा- पिहयासया अर्थानगापुर आत्यातुमिच्छयेव विधात्रा विश्वयष्टिका सस्य सायुजयस्य समीपे पा प्रदेशे शनया नाम सिन्धुलस्था मिषेश कपटेन रेसा कृता चिहितेय । एतस्य नुल्यमपरं किमपि तीर्थ नास्तीत्सतोऽयमेव रेसामा । तस्मादस्य पाः . जया परिपा रेखा कृताचीलपः ॥ पयाणवक्रीडदनेकपौरपुरधिपुनः सरित्ति न्यराजत् । नमश्चिकीर्षुः श्रमणावनीन्दोः पादाम्बुजं वारिमरीभरः किम् ॥ १७ ॥ परिवि अ{गयायो नयां पयां पानीयाना प्वे पूरे क्रौरन्टीना मसीह . 1 ·८५४ काव्यमाला । णानामनेकानां विविधजातीयानां वहूनां वा पौराणां नागरिकलोकानां पुरंधीणां का. मिनीनां पुजो प्रजो व्यराजद्राति स्म । उत्प्रेक्ष्यते--श्रमणानां साधूनां मध्येऽवनीन्दोः क्षोणीयचन्दस राज्ञः हीरसूरीश्वरस्य पादाम्बुजं नरणारविन्दं नमचिकीर्षुनमस्कर्तुमिच्छुः । 'तावदेव ऋपिरिन्द्रदिक्षुः' इन्द्रं द्रष्टुमिच्छुः इति नैषधे । वारिसुरीभरः किं जलदेव- तासंदोह इव ॥ पतित्रतापीश्वरवाधिभर्तद्वयेति कौलीनमपाचिकीर्षुः । शत्रुजयं सेवितुमात्मनागान्मिषेण यस्या हरशेखरेव ॥ १८ ॥ या सरित् भातीति संबन्धः । उत्प्रेक्ष्यते-यस्याः शवजयाया नद्या मिषेण कपटेन आत्मना खकीयरूपेणैव शर्बुजयं महातीर्थाधिराजं सेवितुं हरशेखरा गङ्गा इवागणदा- गता । किं कर्तुमिच्छुः । इत्यमुना प्रकारेण कोलीनं खकीयापवादम् । 'जनप्रवादः को- लीनं विगानं वचनीयता' इति हैम्याम् । अपाचिकीर्षुः निराकर्तुमिच्छुः । इति किम् । खकान्तं विना परं पुमांसं मनसा वचसा कायेन खप्नेऽपि कदाचिदपि न कामयते इति सा पतिरेव व्रतं सतीलव्यञ्जको नियमः शीलं यस्याः सा पतिव्रता सती ईदृश्यतोऽपि सार्धानहारिपार्वतीतोऽपि अतिप्रमाधिक्येन स्खशिरस्यारोपितापि मन्दाकिनी ईश्वरः शंभुः वार्षिः समुद्रः एतलक्षणं भर्तृद्वयं वल्लभद्वन्द्वं यस्याः सा द्वयोः पुरुपयोः पार्श्वे या यनिता ब्रजति सा असती व्यभिचारिण्येव भवति सा पती सर्वथापि नोच्यते । म ईश्वरं भिक्षुकं मुक्त्वा समुद्रं रत्नाकर भजते । तदियं पुंश्चली एव न पतिमता इति खनिन्दा निराकर्तुम् ॥ या शान्तनोर्वीमघवाजानां महामयापायवतां चतुर्णाम् । निकित्सकीवात्र महीन्द्रमुक्तिश्रीसंगमेऽपि प्रतिभूरिवाभूत् ॥ १९ ॥ या शQजया नदी अत्र जगति महान्तः अतिशायिलेशापवादायशोविधायिनो ये आमयाः कुष्टादिदुष्टरोगात एवापायाः कष्टानि विद्यन्ते येषां ते महामयापायवन्तस्तेषा चतुर्णी चतुःसंख्याकाना शान्तनुर्नामा इक्ष्वाकुवंशीय उचीमपचा महीमहेन्द्रसस्याङ्ग- जानां पुत्राणां चिकित्सकीयागदंकारिकेव असिलव्याधिमूलोच्छेदकारिणीवाभूत् जायते स। अपि पुनस्तेपो शान्तनुनन्दनाना महीन्द्रमुफित्रीसंगमे राज्यलक्ष्मीस्तथा मोक्ष. लक्ष्मीसयोः संगमे मिलने भाहीकरणे प्रतिमा साक्षिणीव संगाता । अयं संबन्धः भाजयामाहात्म्ये सविस्तरोऽस्तीति ।। तीर्थेषु पापःप्रथितेषु गत्या पृथक्पृथक्खियति लोक एपः। ,शयुनयेतीच विचिन्त्य सर्वतीर्थावतारा विधिना व्यपायि ॥ २० ॥ मा भूर्भुवःसायीमवाना नदीनदीपतिकूपपुष्करिशीदीपिकाददकुण्डतापपुष्क रप्रभृतीनां तीपांनी पुण्याथानधनामवतारोऽयतरणमनुप्रवेशो यस्यो ताासी शशृंशया. माग्नी निरिणी विधिना प्रजापतिमा व्यधायि विहिता । उत्तय त्वयंप पते ·, १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । प्रोच्यमानं विचिन्त्य प्रजापतिखात्खप्रजायाः खेदकारणं करणया हृदये विचार्येव । इति किम् । यत्पाथःमु तदीयकुण्डसर:पुष्करप्रमुखेषु जलस्थानकेषु प्रथितेषु तीर्थतया विख्याति प्राप्तेषु सिद्धिसाधनस्थानकेषु लोकप्रसिद्धेषु. पृथक् पृथक् गत्या इतस्ततः पर्यटनेन भिन्नभिननदेशपरिभ्रमणेन कृत्वा एष मदुपक्रमलोको मध्यमलोकसंजातो जनः खिद्यति । पादचारित्वेन पर्यटने दुष्करदुःखितया खेदं प्राप्नोति इत्येप विमर्शः ।। शत्रुजयाद्रेमहिमैकसिन्धोः सांनिध्यतोऽसावपि सिन्धुरासीत् । माहात्म्यभूमिः किमु किं न गङ्गासङ्गेन गङ्गीयति सिन्धुरन्या ॥२१॥ महिनामद्वैतमाहात्म्यानामेकस्याद्वितीयस्य सिन्धोः समुद्रस्य विमलादेः पुण्डरी- कगिरेः सांनिध्यतः सामीप्यास्पार्थे स्थित्या । उत्प्रेक्ष्यते-असी शत्रुजया सरिदपि माहात्म्यानामसाधारणप्रभावाणां भूमिः स्थानं किमु आसीनातेव । दृष्टान्तेनाथ स्प. टयति-युक्तोऽयमों या । गहासङ्गेन मन्दाकिनीसंपर्केण भन्या परा यमुनाप्रमुखा सिन्धुर्नदी किमिति वितर्के प्रश्भे वा नेव गगीयति गहेव नाचरति । अपि तु गरेय भवति ॥ उत्तीर्णवांस्तां सरितं व्रतीन्दुः सिन्धुं सुराणामिव चक्रपाणिः । ईर्यापथिक्याश्च कृते तटे स्थाद्रष्टुं क्षणं तामिव कल्मपत्रीम् ॥ २२ ॥ पतीन्दुः साधुसुधाकरः सूरिः तां शत्रुजयानाम्नी नदीमुत्तीर्णवान् ‘एक पादं जले कृता' इति सिद्धान्तोफविधिना उत्ततार । क इव । चक्रपाणिरिय। यथा नारायणो धातुकी. खण्दभरतक्षेत्रमण्डनामरकामिधराजधानीनायकं पाण्डुधात्रीपतिपुत्रकलनापहारकमध. नरसिंहरूपेण पद्मोत्तरपृथिवीपतिं परिभूय द्रौपदी चादाय पड्भी रथः गुस्थितमुरानुभा- वाटवणार्णवमप्यवगाव पूर्वोत्तीर्णपाण्डयाप्रतिहतवहनाभावात्सुराणां बिन्धुं देवनदी मह खयमुत्तरति स्म । अनागमविधेः किमपि प्रयोजनं न, किंतु फेयलं नयुत्तरणमे- योपमानम् । च पुनः सूरिरीर्यापथिक्या ईर्यापथिकीप्रतिक्रमणस्य कृते फायर्याय तटे शत्रु जयसरित्तीरे क्षण क्षणमानं तिष्ठति स्म । उत्प्रेक्ष्यवे-कल्मपाणि पापानि हन्तीति क- रुमपानी शगुंजयो द्रष्टुं दृग्गोचरीकर्तु क्षणं तस्थिवानिय । यतः सा पापहन्त्री ततसादर्श. नमपवर्गजिगमिपया पापहननीयताना यतीनामप्युचितमेव दुरितपातसाधनत्वादिति ॥ पुंनागनारदरसालसालप्रियालहन्तालतमालतालैः । कदम्बजम्बीरसनिम्बजम्बूसर्जार्जुनरजनपभुलेश्च ॥ २३ ॥ फङ्केलिभिभूपिततीरभूमिर्यावन्मनोभीप्सितदानदक्षा । स्वसालतायाः स्पृहयात्मनीव सर्दुमः सिन्धुरुपास्यतेव ॥ २४ ॥ पुंनागाः मुरपनिकाः पादपविशेषाः, नारहा: प्रशिद्धाः, रमालाः सहारा दक्ष. योऽपि, मान्म भराना, प्रियाय रामादनाः, (तामा नाम देशविशेषनिराः,

·.८५६
काव्यमाला।
तमालास्तापिच्छाःयेषां तमालपत्राणि भवन्ति यत्पत्राणि पूर्वदेशे दक्षिणदेशे कर्णाभ-
रणीभवन्ति वा । यदुक्तं नैषधे-'श्रवणतमालदलाङ्करं शशिकुरहमुखे सखि निक्षिप ।
किमपि तुन्दलितः स्थगयत्समुं स यदि तेन तदुच्छ्सिमि क्षणम् ॥' इति विरहा.
वस्थायां चन्द्रोदये दमयन्तीवाक्यम् । तालास्ताडतरवो गुर्जरेपु प्रसिद्धाः । दक्षिणदिशि
च राजताला अपि भवन्ति येषां पत्रः पुस्तकानि लिख्यन्ते तैः। तथा कदम्बनीपा
धाराकदम्या धूलीकदम्या वाद्वये अपिचम्पूटिप्पनके प्रोकाः सन्ति ।जम्बीराः प्रसिद्धाः।
सह निम्बेन पिवुमन्देन 'नीवडा' इति प्रसिद्धेन वर्तन्ते यास्तादृश्यः, जम्बू श्यामफलाः
प्रसिद्धाः। अथ वा निम्बजम्बूमिः सहितैः सर्जा देवदारवः । अर्जुनाः शास्त्रे देवविशेषे
मार्बुदसमीपे च प्रसिद्धाः तैः, तथा अञ्जना वृक्षविशेपाः, वञ्जुला वानीराः, तथा कलयः
अशोकाः केसरा नागकेसरा एतैर्युक्षर्या श→जया सरित उपास्यते सर्वकालं सेव्यते ।
किंभूता । यावन्ति त्रैलोक्यलोकवर्तीनि सर्वजातीयानि वा मनसामभीप्सितानि कामि.
तानि तेषां दाने प्रपूरणे दक्षा कुशला । कामितकामधेनुरित्यर्थः। उत्प्रेक्ष्यवे-आत्मसुखेषु
विपये खःसालतायाः कल्पद्रुममावस्य स्पृहया वाञ्छया वृक्षलक्षः संसेव्यते । कामि.
तकामदुर्घा शत्रुजयां सरितं संसेव्य वयं कल्पवृक्षमावं भजाम इतीच्छयेव । युग्मम् ॥
कदा पुनदर्शनमस्य भावि ध्यायन्निदं खीयहृदा मुनीन्दुः ।
तीर्थ स तीर्थेशमिव प्रणम्य पथि प्रतस्थे प्रथितावदातः ॥ २५ ॥
स मुनिहारसूरीन्द्रस्वी जिनमिव श→जयादि प्रणम्य ललाटघटितफरलीकृत.
फरकमलो नमस्कृत्य पथि द्वीपोपतपुरपद्धती प्रतस्थे प्रचचाल । स किलक्षणः । प्रपितो
जगद्विख्यातोऽवदातः अकबरसाहिप्रतिबोधनलक्षणं चरितं यस्य । रा कि पूर्वन् । इ.
दमत्रैव वृत्त प्रोच्यमानमेतत्वहृदा निजमनसा ध्यायन् चिन्तयन् । इदं किम् । यदस्य
वीर्वाधिराजस्य पुनहितीयवार कदा कस्मिन्काले मम दर्शनमवलोकनम् । यात्रा इयर्थः ।
मावि भविष्यति॥
भेरूनिव कापि मुवर्णवान्कुत्रापि रौप्यानिव शर्यशैलान् ।
अन्यायमगर्भानिव विन्ध्यमूधान्सिद्धाद्रिकूटान्पथि दृष्टवान्सः ॥२६॥

·4
१७ सर्गः
हीरसौभाग्यम् ।
८५७.
शास्त्रेध्वस्यमेव रझ्यते । यथा-नीली विनीलं नमः' तमा-'जरातणुकंतिकडप्प-
सिणिदउ। सोहइ फणमणिकिरणालिद्धउ नेनवजलहरतडिलयलंछिउ॥ इति पत्र पार्थ-
नायो मरकतवर्णः, जलधरः श्यामवर्णः, अनयोरुपमेयोपमानता जाता इति ॥ इति
शत्रुजयपरिसरभुवं विहायाग्रे प्रस्थानम् ॥
कुत्रापि बन्धूनिव नन्दनस्य निकुञ्जपुञ्जान्सुमनोभिरामान् ।
वेणीरिव व्योमपयोधिपन्याः कूलंकपाः कापि विशुद्धवारः ॥ २७ ॥
इवात्मदान्धरणीन्दिरायाः कचित्तटाकांश्च पयःप्रपूर्णान् ।
मित्राणि सुत्रामपुरः किमत्र श्रीवासवेश्मानि पुनः पुराणि ।। २८ ।।
हल्लेखितागाकलयतिरात्मावतंसतां नेतुमिदं पदान्जम् ।
श्राद्धैरिवानेकजनैः प्रणम्यमानः स पश्यन्पुरतोऽजिहीत ॥ २९ ॥
स प्रभुः मूरिः पुरतः शयुंजयाद्रिकूटानि निर्मुच्याप्रेतनमागें अजिहीत । 'भोहाट्
गतो' धातुः । अद्यतनप्रयोगः गच्छति म प्रचलितवान् । स कि क्रियमाणः । श्राद्धः
श्रायकरिकानेकैविविधजातीयैबहुभिर्वा जनैः सौराष्ट्रराष्ट्रजन्ममिलोंकः प्रणम्यमानो न-
मस्कियमाणः । जनः किं कुर्वद्भिः। हल्लेखा उत्कण्ठा अस्त्येषामिति हल्लेखिन उत्कण्ठा.
पन्तस्तेषां भायो हल्लेखिता मौत्सुक्यम् । रणरणकोत्कण्ठे मायल्लकारवीहालेखोत्क-
लिके पति हैम्याम् । भाकलयनिर्विभ्राणैः । किं कर्तुम् । इद पदाज सूरिचरणारवि-
न्दमात्मनः सस्स अर्थान्मस्तके अवतयतां शेखरत्वं नेतुं प्रापयितुम् । पुनः य किं कुर्वन् ।
पश्यन्विलोकयन् । कान् । कुनापि प्रदेशे निकुञपुभान बनाकरान् । उत्प्रेक्ष्यते-नन्दना
मन्दरादिद्वितीयमेखलावर्तिवासवचनस्य बन्धून् सोदरान इव । तत्तुल्यानित्यर्थः । कि-
भूतान् । सुमनोभिर्विविधजातिकुसुमैरभिरामान् देवैश्च रमणीयान् । पुनः कापि भू-
मिमागे कूलंकपाः अभइरहत्तुगत्तरहसंगमागाहप्रचलप्रसरत्पयःपूरहोनिष्पातिततटी.
स्वटिनीः पदयन् । उत्प्रेक्ष्यते--व्योमपयोधिपन्याः गगनापगायाः गहायाः वेणीः
प्रवाहानिव । 'प्रवाहः पुनरोप: स्याद्रेणीधारारयच' इति हेम्याम् । किभूताः । विशुद्ध-
धारः विशुद्ध निर्मलमुज्वलं च वाः पानीयं यस्याम् । पुनः कान् । तटाकान् सरोवरागि
पश्यन् । उत्प्रेक्ष्यवेधरणीन्दिराया भूमिश्रिय आत्मदर्शान्दर्पणानिव । किंभूतान् ।
पयोभिः पानीयैः प्रकर्पण कण्ठं यावत्पूर्णान् निर्भरतान् । पुनः कानि पुराणि नगराणि
पश्यन् । उत्प्रेक्ष्यवे-अत्र मेदिनीमण्डले सौराष्ट्रमण्डले वा सुत्रामपुर इन्द्रनगरस्यामरा•
यस्याः मित्राणीच । विभूतानि पुराणि । श्रीवासवेश्मानि श्रीणां धनधान्यादिनामीणो
थियो हरिप्रियाया था यासाय निवयनकृवे मन्दिराणीव ॥ विभिर्विशेषकम् ।।
झगद्वयीचमणक्रमेणातिक्रम्य शको मतिनां स मार्गम् ।
यसोफसारापरजामिवामानयाभिधानां पुरमाससाद ॥ ३० ॥

·काव्यमाला। स प्रतिनां शको मुनीन्द्रः हीरसूरिः अजय इत्यभिधानं यस्यास्वादशी पुरं नगरी- मांससाद प्राप । उत्प्रेक्ष्यते-अत्र द्वीपोन्नतनगरोपकण्ठे भूपीठे वखोकसाराया धनद- नगर्याः अवरजा लघुमगिनीमिव । किं कृत्वा । क्रमद्वयी चरणयुगली । 'उच्च राज्यप्रदाना- स्कलिकलुषमलक्षालनात्, तामसानामुच्छेदात्, त्रिदशपतिकरस्पर्शनात्, दर्शनस्य । हेतुस्वाद , सस्य सूर्यादयफलपदखजनज्ञानभूल्वात् धत्ते नामेयदेवप्रभुपदयुगलीगौरवं गौरिवेह ॥ इति श्रीसोमसुन्दरसूरिकृतस्तवे युगलीशब्दः । तया यच्चङ्कमणं चलनं तस्य क्रमेण परिपाट्या मागे पन्थानमतिकम्योलमय ॥ इति मार्गोलाइनम् ।। तत्राजयो:रमणस्य पिण्डीभवद्यशः किं शशिजित्वरश्रि। सूरीन्दुरालोकयति स्म चैत्यमचिन्त्यमाहात्म्यजिनाङ्किताङ्कम् ॥ ३१ ॥ सूरीन्दुहरिसूरिसोमः तत्राजयपुरे चैत्यं प्रासादमालोकयति स्म ददर्श । किंभूतं चैत्यम् । अचिन्त्यं चिन्तयितुमशक्यं विचारगोचरातीतं माहात्म्यं प्रभावो यस्य ताद- शेन जिनेनाजयपार्श्वनाथप्रतिमारूपेण अर्हता अङ्कित कलित उत्सङ्गो मध्यं यस्य तत् । उत्प्रेक्ष्यते-वैसम् । मजयो नामा उवीरमणो राजा दशरथनृपस्य जनकस्तस्य । 'अधु- नाजयभूपालभाग्येन यमिहागता' इति शत्रुजयमाहात्म्यै । पिण्डीभवत्पिण्डता प्राप्नु- यद्यशः किं कीर्तिरिव । किंभूतं यशः। शशिनश्चन्द्रस्य जित्वरी जयनशीला श्रीः श्वति- मलक्ष्मीर्यस्य ॥ प्रीत्या प्रणत्याजयपार्श्वमत्राभिष्टुत्य वृत्रारिरिव व्रतीन्दुः । अकीर्तयत्वाप्युपविश्य तस्य माहात्म्यमित्यङ्गभृतां पुरस्तात् ॥ ३२ ॥ प्रतीन्दुर्वाचंयमचन्द्रमाः सूरिः यपि कुनापि स्थाने तद्देवगृहबहिर्धर्मशालायामुप- विश्यासित्वा अगभृतो भविकजन्तूनां पुरस्तादप्रे इत्यमुना प्रकारेणाप्रे पक्ष्यमाणं तस्या- जयपार्श्वनाथविम्बस्य माहात्म्यं प्रमावमकीर्तयत् विस्तारयति स । 'कीर्वण यशसि वि. स्तारे' इति धातुः । उक्तवान् । किं कृत्वा । मन प्रासादे प्रीत्या प्रमोदेन । मुत्प्रीसामो- दसमदाः । आनन्दानन्दथू' इति हेम्याम् । अजयपार्श्वमजयपार्श्वनायप्रतिमा प्रणय नमस्कृत्य । व्यवस्थितविकल्पवान्मितानिटां वा तुक । 'आगम्यागत्य प्रणम्य प्रणत्य' इति प्रक्रियाकौमुद्याम् । च पुनः किं कृत्वा । भभिटुस तुत्वा । क इव । नारिरिव । यया इन्द्रः शक्रः स्ववादिना जिनं स्वीति । कश्चिन्महेभ्यो व्यवहमब्धिमध्याध्वना प्रास्थित सागराहः । कास्त्यत्र पुत्री जलघेनिमाल्य गृहाम्यहं तामिति किं वितयं ॥३॥ कश्चित्कोऽप्यशातपूर्वसरूपः सागर इसाहा नाम यस्य तादृशो महेभ्य इमप्रमाणे ध. नमसीति इभ्यस्ततोऽप्यधिकदव्यो महेभ्यो व्यवहारी व्ययहर्तुम् । 'जहालहातहालोहो सहो जोहो पाई' इति पचनात् । अधिकथनाकाहया व्यापार कर्नुमधिमध्यावना रामदान्तरालयायिना मागेंग प्रास्थित प्रस्थितपान् । पमुद्दे यानपान पति स्म ·१७ सर्ग: हीरसौभाग्यम् । ८९९ वर्थः । उत्प्रेक्ष्यते इति कि वितर्य विचारयित्वेव । इति किम् । यदत्राम्भोधेर्जलधे. चोरिराशेः पुत्री नन्दना लक्ष्मीः यति कुत्र विद्यते निभाल्य सम्यतिरीक्ष्य तां समु. द्रसुता थियमहं गृहामि ॥ दुर्दैवयोगाजलधौ जजम्भे तदा कुतश्चिजलदस्तमोवत् । चिखेल योपेव तडित्तदङ्के जगर्न मम इवोत्कटं सः ॥ ३४ ॥ तदा तलिन् सागरव्यवहारिणः वारिधिमध्यगमनसमये दुर्दैवयोगादभाग्योदयात् प्रभावाजलधी पयोधेपरि गगनभागे जलदोऽतिप्रवलपयोधरः कुतश्चित्कस्माचन स्था- नादागस जम्भे नभोमण्डले परितः प्रससार । किंवत् । तमोवत् । यथान्धकार कुतश्वि- द्विरिगहरादिभ्य आगत्य जृम्मति यावाभूम्योः प्रसरति । पुनस्तस्य जलदस्याङ्के उत्सहे। मध्ये इस्यर्थः । तडिद्विद्युचिखेल बिक्रीड चमत्कार कुरते स्म। केव । योपेर । यया वाणिनी नायिका खनायका बेलायति । पुनः स जलदो भत्तम इव । वारुणीयायिमदो- दतीभूतनूतमन्धसिन्धुर इव उत्कर्ट कर्णकटुकं यथा स्यात्तथा भैरवं जगर्ज गरिवं चकार॥ ततोऽहिकान्तः परिवर्तवात इव प्रवृत्तः परितः पयोधौ । कपोतपोता इव तस्य पोता निपेतुरुत्पत्य नभस्वस्तात् ॥ ३५ ॥ ततः श्वलपयोधिपटलप्रसरणानन्तरं परिवर्तवातः कल्पान्तकालसंबन्धी समीरण इव । 'कल्पो युगान्तः कल्पान्तः संहारः प्रलयः क्षयः । संवर्तः परिवर्तश्च' इति है- म्याम् । अहिकान्तः प्रचण्डपवनः । 'वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्प्रकम्पनाः' इत्यपि हेम्याम् । परितः समुद्रमध्ये सर्वत्र प्रवृत्त: प्रवर्तते स्म । प्रसरति सेयर्थः । ततः पवनप्रवृत्तेरनन्तरं तस्य सागरव्यवहारिणः पोता वहनानि नभसि उत्पत्य अत्युद्भटवि. करप्रभञ्जनवं हिमरहःसंदोहोच्चालितानि गगनाङ्गणान्तरूहीयोडीय अपवापुनः पयो- धिमध्ये निपेतुः पतन्ति सा । के इव। कपोतपोता इव । यथा पारावतपृथुका व्योमन्यु- शीयाधस्तादरणीपीठे निपतन्ति ।। रगचरगावलिरम्बुराशेरालम्बमानाम्बरभन्युपूरैः । राजी गिरीणामिव तुङ्गिमानमाबिभ्रती प्रादुरभूत्तदानीम् ॥ ३६ ॥ तदानी निखिलाम्वरमण्डलाखण्डाडम्वरितदुर्धरवारिधराविर्भवनादनुपरितः प्रत- परिवर्तपवमानसमानामानाकाण्डप्रकटीमवत्प्रचण्डपवनप्रसरणसमये अम्बुराशेः समुद्रस्य रहती दशदिविभागेषु प्रचलन्ती तरङ्गाणा कल्लोलानामावलिः श्रेणिः प्रादुरभवत्प्रकटी. मवति स्म । कि कुर्वाणा।अम्बुपूरः पयाप्लवैः। जलभरैरित्यर्थः । कृत्वा अम्बरमाकाश- मालम्बमाना आश्रयन्ती । प्रौढा पवनोच्छलजलकल्लोलेजलधिव्योममण्डलावेकीभूता. विव लक्ष्येते । किं कुर्ववी तरहावलिः । गिरीणां राजिः पर्वताना पहिरिव तुह्निमानमः त्युचभावमाविनती धारयन्वी ॥

·काव्यमाला । । पाठीनपीठाण्डजनकचक्रकुम्भीरपुजैः प्रकटीभवद्भिः। वन्यैरिवारण्यमगण्यहिसर्भयानकोऽम्भोधिरभूत्तदास्य ॥ ३७॥ तदा तस्मिन्मेघागमप्रक्रमे तस्य सागरमहेभ्यस्य अम्भोधिः समुद्रो भयानको भयं. करो बभूव । कैः । प्रकटीभवद्भिः दृग्गोचरीभवद्भिः हग्गोचरमागच्छद्भिः पाठीनपीठा मत्स्यविशेषा भण्डजाः सामान्यमत्स्याः नक्राश्चक्रास्तथा कुम्भीराणां पुजा बजा मकरजा. तिविशेषास्तैः कृत्वा भीमम् । किमिव । अरण्यमिव । यथा वन्यैः काननजन्मभिः भग. ण्यैर्गणयितुमशक्यैर्गणनातीहिः हिंसनशीलैः श्वापदाघ्रसिंहाष्टापदादिकैर्जन्तुघात. कसंततिभिरटवी भयकारिणी भवेत् ।। इति जलदोदयः ।। क्रोधोद्धतं व्यालमिवोपयान्तं प्रकोपितं दुष्टमिवाथ चण्डम् । स सागरो भैरवप्तागरं तं द्रष्टुं न दृष्टयापि तदा शशाक |॥ ३८ ॥ स यानपात्रेण समुद्रमध्ये समेतः सागरनामा व्यवहारी यदा यस्मिन् समये तं स्फु. रदमन्दमेदुरमुदिरमण्डलाकलितं प्रचण्डप्रभअनप्रक्षुभ्यस्पयःप्रसरत्प्रतिदिगन्ततुङ्गतर. गभरे भैरवं भयावह सागरं समुद्रं दृष्ट्यापि लोचनेनापि द्रष्टुं विलोकयितुं न शशाक नैव समर्थीवभूव । कमिव । व्यालमिव । यथा क्रोधेन कोपाटोपेन कृत्वा उद्धतमुत्कटं सुभटको. ट्यापि कलयितुमाक्रमितुमशक्यं तथा उपयान्तं संमुखमागच्छन्तं व्यालं दुष्टगज 'पुंनी' इति प्रसिद्धम् । अथ वा पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टं गाडिकैरपि कलयितुम- शक्यं दुष्टसर्पमिव । अथ वा वन्यजीवेराक्रमितुमशक्यं श्वापदमिव । अय या चित्रकव्याघ्रादिभिरनाक्रमणीयं कण्ठीरवमिव । अथ वा गन्धसिन्धुरादिभिरनाकलनीयं शरममिव । 'व्यालो दुष्टगजे सर्प सले श्वापदसिंहयो' इत्यनेकार्थः । अय पुनः कमिव । प्रकोपितं केनापि प्रकारेण प्रकोपितं महाकोपं प्रापितम् । तथा चण्डं दुष्टाशयं दुर्दन्तिनं वा दुष्टं दुर्जनमिव ।। संवर्तवत्तत्र तदा स्वपोतलोकक्षयं प्रेक्षितुमक्षमः सन् । विलासवाप्यामिव वाधिमध्ये यावत्स झम्पां प्रगुणः प्रदत्ते ॥ ३९ ॥ स सागरमेष्ठी यावत् यावाप्रमाणेन समयेन प्रगुण उत्साहवान धन वत्रायश्चलसंव. रणेन बद्धकच्छो वा वार्धिमध्ये समुद्रान्तः झम्पा संपातपाटयम्।जले निपतनमित्यर्थः। प्रदते । कस्यामिव । विलासवाप्यामिव । यथा कधिजलकेलिकरणप्रवणः क्रीडादपिकायो झम्पा दत्ते । किंभूतः सन् समुदसलिले पतति । तदा तस्मिन्मेपोत्पातसमये तत्र सम्पपयोभिमध्ये संवर्तवत्कल्पान्तकाल इव सपोतलोकानां जिनयात्रास्टानेकसाया. विकजनानां क्षयं संदारं प्रेक्षितुं स्वयमालोकिनुमक्षमः असमर्थः गन् । मया कर्य कनिन्मयानपानमध्येऽधिरोपिता एतावन्तो लोका एककालं प्रलयं लप्स्यन्ते । तदे- तेगो मदाधितानो लोकानां क्षयमहमारमय्या द्रष्टुं नालमिति तत्प्रथममेय . मर्नुशामो यावजलधी सम्पा प्रदत्ते इत्यर्थः ॥ इति सापरस सागरे पिपविषा । - ·१७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । कृष्टेव तद्भाग्यभरैस्तदाविर्भूयानमार्गेऽब्धिगभीररावा 1- पद्मावती वाचमिमामुवाच मा वत्स कापीरिह साहसं त्वम् ॥ ४० ॥ तदा तस्मिन् सागरव्यवहारिण: सागरमध्ये पतनसमये अत्राणां मेघान मागें वर्मनि अन एव मार्गे गगनाध्वनि वा आविर्भूय प्रकटीभूत्वा पद्मावती पार्थनायशासनाधिष्ठायिका यक्षिणी धरणेन्दाप्रमहिपी वा अनयोरन्यतरा वा इमो वक्ष्यमाणां वाचं वाणीमुवाच वदति स्म । किंभूता । अधिवजलधिधीरध्वनितमिव गभीरो गम्भीरो रावो ध्वनि- यस्याः । उत्प्रेक्ष्यते तद्भाग्यभरैः सागरव्यवहारिणा प्राचीनाचीर्णमहासुकृतसंदोहेरिवा- कृष्टो वा आकृष्यानीवान । इमां काम् । हे वत्स हे पुत्र सागरमहेभ्य, इहागाधप- योधिमध्ये साहसं झम्पालक्षणम् अतलस्पृक्जलमध्यनिपतनरूपं सत्त्वं मा कापीः । मा इति निषेधे । सर्वथा मा कुर्वोयाः । चिरं जीव । 'मा कापीकोऽपि पापानि मा च भू- स्कोऽपि दुःखितः' इति हेमाचार्यकृतयोगशाले ॥ मध्येऽम्बुधेरस्ति समस्तदुःखपाथोधिमन्थावनिभृत्प्रभावम् । निधानमम्भोनिधिमेखलाया इवान्तरे पार्धजिनेन्द्रबिम्बम् ॥४१॥ हे वत्स, मध्येऽम्बुधेः समुद्रसलिलान्तराले पार्वजिनेन्दस्य बिम्ब मूर्तिरस्ति विद्यते । किमिव । निधानमिव । यथा अम्मोनिधिमेखलायाः समुद्रः काञ्चीरूपी वृत्ताकारः परितो- वर्तित्वाद्यस्यास्वादृश्याः क्षोण्या अन्तरे मध्ये रूप्यसुवर्णमणिमाणिक्यमण्डितं निधान भवति । किंलक्षणं बिम्ब निधानं च । समस्वानि ऐहिकामुध्मिकाणि दुःखानि सकलानि दौस्थ्यभृत्यभावादीनि श्लेशानि । यदुक्तं भर्तृहरिकाव्ये-- सेवाधर्मः परमगहनो योगि. नामप्यगम्यः' इति । परलोके देवादिषु परप्रेक्ष्यभावो महङःसं तान्येवं बहुत्वात्पयोधिः पारावारस्तस्य मन्यने विलोडने मन्यावनिभृत् मन्दरगिरिस्ततुल्यः प्रभावो माहात्म्य यस्य तत्॥ जलात्तदानाय्य जनैः प्रपूज्य संस्थापितं खे वहने धनेश । उत्तालवातूलनिवार्फतूलं विघ्नं पुरैतद्धरति त्वदीयम् ॥ ४२ ॥ है धनेश धनपने व्यवहारिन्, जनैर्निजनाविकलोकै लाजलधिसलिलात् मानाय्या- कर्षयित्वा पुनः प्रपूज्य प्रकर्षेण चन्दनमुमकर्पूरागुरुमिरभ्यर्च्य तन्मयोकम् श्रीपार्श्व- विम्ब खे आत्मीये अर्थात्वत्संवन्धिनि बहने यानपाने संस्थापितं सत् एतत्प्रत्यक्षमा विरलजलदपटलप्रचण्डपवनवेगवहनोइयनप्रवर्तनरूपं त्वदीयं तव संवन्धिनं विनं प्रत्यूहव्यूहमनिसर्गोगतोपसर्ग पुरा हरति अवश्यं हरिष्यतीति । 'यावत्पुरानिपातयो. योगे भविष्यदर्थे वर्तमाना' इति सूत्रेणान पुरा हरति इति हरिष्यतीत्यर्थः प्रयोगः । तथा 'पुरेदमूर्व भवतीति वेधसा पदं किमस्याङ्कितमूर्ध्वरेखया' इति नैषधे । किमिव । अर्कतूलमिव । यथा उत्तालवातूल त्वरिततरं प्रवर्तमान एव मानसमूहोऽर्कतूलं. हरति उडीय क्वचिदपि क्षिपति तथैतत्त्वद्विघ्न हरिष्यति ॥ - ·: काव्यमाला। मोद्धाटयेः स्वस्तरुपत्रपेटां संप्रापयेीपपुरं पुनस्ताम् । परस्य पृथ्व्या इंव वासवस्य तत्राजयो:शितुरर्पयेस्त्वम् ॥ ४३ ॥ : हे वत्स हे सागरव्यवहारिन्, मयोकां पयोधिपयोमध्यवर्तिनी खस्तरोः कल्पद्रुमस्य पत्राणां दलानाम् । खर्दुमपर्णैर्निमितामित्यर्थः । पेटां मजुषां मोद्घाटयेः त्वं माविकाशी- कुर्याः । 'तुं म उघाडीश' इति लोकभापा । पुनस्तां कल्पपादपपत्रपेटा द्वीपनाग्नि पुरे नगरे संप्रापये: अनुद्घाटितद्वारकपाटामेव एना द्वीपवन्दिरे त्वं नयेः । गृहीत्वा यायाः इत्यर्थः । पुनस्तत्र द्वीपपुरे अर्थादिग्जैत्रयात्रार्थ समेतस्याजयनान्न उवाशितुः पृथ्वीपतेः राज्ञः अपयेः विश्राणयेः दद्याः। उत्प्रेक्ष्यवे 1-पृथ्व्या भूमेः परस्य अन्यस्य वासवस्य पुरंदरस्येव एकः खर्गवासवो वर्तते अयमन्यो मेदिन्या वासव इव ॥ उद्धाट्य पेटां प्रकटां प्रणीय चित्रादिवल्लीमिव पार्श्वमूर्तिम् । छिनत्त्विदं सात्रजलाभिषेकाञ्शतं ससप्तोत्तरमङ्गरोगान् ॥ १४ ॥ हे सागरेभ्य, मजयो नाम राजा इदं सात्रस्य अस्याः श्रीपार्श्वनाथमूर्तेः मात्रस्य सपनस्य जलस्य 'सलिलस्याभिषेकान्सिश्चनान्सप्तसंख्या उत्तरे अग्रे यस्य तादृशं शत. मेतावता सप्तोत्तरं शतमारोगान् स्वशरीरामयान् छिनत्तु निराकरोतु । स दिशः सकला जिष्णुर्जयन्प्राग्भावकर्मणा । सप्तोत्तरशतेनाय व्याधिना परिपीडितः ॥ मा. झामनिति भूपालान् बलात्सौराष्ट्रमण्डलम् । ऋमात्प्रापदसण्डाशनिखण्डावनिमण्डनः ॥' इति शचुंजयमाहात्म्ये । किं कृत्वा । पेटा कल्पद्रुदलमण्डलघटितां मभूपामुद्धाव्य द्वार- द्वयं विकाशीकृत्य ! अपावृतद्वारा विधायेत्यर्थः । पुनश्चित्रमिति पदमादी यस्यास्तादशी वल्लीमिव चित्रकवल्लीमिव 'चित्रावेलि' इति प्रसिद्धां द्रव्याद्यक्षयकारिका पार्श्वमूर्ति श्रीपार्श्वनायप्रतिमा प्रकटो लोचनगोचरां प्रणीय कृत्वा ॥ इति पद्मावत्यादेशः ।। आसादितप्राणितवत्पुनः स्वं विदन्निशम्येति गिरं त्रिदश्याः । आनाययन्नीरधिनीरमध्याजनैः स्वपोते जिनमूर्तिपेटाम् ॥ ४५ ॥ स सागरव्यवहारी जनः खनाविकलोक: नीरधिनीरमध्यात्समुद्रसलिलान्तरालात्रिनमू- तिपटां प्रयोविंशतितमभगवत्प्रतिमापविवितमध्यम खपोते खयानपात्रमध्ये माना ययत् । किं कृत्वा । निशम्य श्रुत्वा । काम् । त्रिदश्या पद्मावत्या देवताया . गिर वाणीम् । स सागरः किं कुर्वन् । पुनर्दिवीयधारमासादितं संप्राप्त प्राणितं जीवितव्यं येन तत्समात्मानं विदन् जानन् । क्षणाददृश्योऽभवदिन्द्रजालमिवोपसर्गोऽथ प्रमोः प्रभावात् । चमत्कृतस्तत्पविलोक्य पेटामभ्यर्च्य भोगादि पुरो व्यथत ॥ ४६॥ भय पोते पार्श्वनाथप्रतिमासमागमनानन्तरमुपसर्गो गर्जोर्जिततदिग्द्वारकारितन्ः तजीमूतवातास्मिनितोपदपः क्षमाक्षणमात्रादहरयो हगोचरातीतः क्षणहटनर: मज.

·१७ सर्ग:) हीरसौभाग्यम् । निष्ट । कमात्प्रभोः प्रभावात् श्रीमत्पार्श्वनाथमाहात्म्यातिशयात् । किमिव । इन्द्रजाल- मिव । यथा कुहक क्षणाददृश्यीभावं मजेत् । 'इन्द्रजाल तु कुहकम्' इति हैम्याम् । स सागरधनी पेटा, पार्श्वनाथप्रतिमासत्कमपां चन्दनमृगमदधनसारादिभिरभ्यर्च पूजयित्वा पुरः पेटाया अप्रे भोगादि कृष्णागुरुकुन्दरुष्कनुरुष्कायुरक्षेपणमादिशब्दावलि- षाकुलादिकं च व्यवत्त विदधाति स । कृतवानित्यर्थः । स लिक्षणः । चमत्कृतः जलदानिलागुपसर्गविलयादि विलोक्य खहृदये 'विसितः ॥ इत्यकाण्डोडूतोपसर्ग- प्रशमनम् ॥ ततोऽनुकूलैः पवनैः पयोनिधौ प्रवर्तितस्तव्यवहारिपोतः । मत्तद्विपः सादिमिरध्वनीवालानं सुखं द्वीपपुरं प्रपेदे ॥ ४७ ॥ ततो विप्रापगमनानन्तरं तद्वयहारिपोतः तस्य सागरनाम्रो व्यवहारिणो महेभ्यस पोतो यानपात्रं सुखं यया स्यात्तथा द्वीपपुर द्वीपनाम नगरं प्रपेदे प्राप प्रातः द्वीफ्य- न्दिरे सुखेनागतः । किलक्षणः पोतः। पयोनिधी स्वस्थीभूते समुद्रे अनुकूलैः सुखप्रवृत्ति कारिभिः पवनवतिः प्रवर्तितः प्रेरितः। 'प्रेरणं प्रवर्तनम् । तत्र तुवादयः' इति सारख- तव्याकरणम् । क इव । मत्तद्विप इव । यथा मदोद्धतो हस्ती सादिभिराधोरणेः अध्वनि मार्ग प्रवर्तितः सुखमालानं प्रपद्यते ।। उत्तीर्य तर्याश्च बलि विकीर्याप्येतामुपादाय सुतामिवाब्धेः । इहाह्वयन्कि हरितां महेन्द्रान्पाचे प्रणन्तुं धनतूररावैः ॥ ४८ ॥ भजन्नृपाभ्यर्णमथार्णवीयं वस्तूपदीकृत्य निवेद्य वृत्तम् । पेटांडुढौके म पुरः क्षितीन्दोः रुजां चिकित्सामिव तां द्विघापि॥४९॥ अय द्वीपवन्दिरे समागमनानन्तरं स सागर आल्यः क्षितीन्दोरजयगतीर• जनिजानेः पुरः पुरस्तादप्रे पेटो कल्पपादपपूर्ण निर्मितां मभूषा हुदोके प्रामृतीचकार । उत्प्रेक्ष्यते-द्विधापि द्वाभ्यो चाह्यान्तरलक्षणाभ्यामपि रुजामन्तरगरोगाणामटकर्मणा बाह्यरोगाणां ज्वरादीनां चिकित्सा हकप्रतिक्रियामिव रोगापहारिणी औपचादिविधा। कि कृत्वा इढोके । आर्णवीयमर्णवसंवन्धि पयोधिमध्यगतद्वीपोत्पन्नं वस्तु समुद्रान्तर्जातं प वस्तु मुफाफलादिकमुपदीकृत्य ढोकयित्वा । च पुनः पृत्तं पद्मावतीप्रकाशितश्रीपार्श्व- प्रतिमाया यानपात्रान्तरानयनानन्तरं खोपसर्गगमनादिचरित्रं निवेश कयित्वा । सागरः कि कुर्वन् । नृपाभ्यर्णमजयराजयमीयं भजन्नाश्यन् । के। घनतूरराषः धना- भामनेकजावीयानां तूराणां पादित्राणां रावैः शब्दः । अथ वा शब्दातीभाष विद- धानः सान्द्ररातोपनादेः । उत्प्रेक्ष्यवे-विविधवाद्यनादैरिह द्वीपबन्दिरे पार्य प्रगन्तुं भविष्यदजयाभिधानपावनायप्रतिमा नमस्कर्तुम् हरिता महेन्द्रान्दशदिक्पालकान् किमा- दयभाकारयग्निव नृपान्तिकं श्रयन् । किं कृत्वा । तो येसया उत्तीय सयानपाना- दवरा वीरभूमायागत्य । पुनील दशदिशु पुरपूपिकाचमकल्माषादिकं विनय ·काव्यमाला। क्षिप्त्वा । अपि पुनरेतां पद्मावत्याः पूर्व नृपाथै प्रकाश्य प्रेषिता मञ्जूषामुपादाय गृहीत्वा । उत्प्रेक्ष्यते-अब्धेः समुद्रस्य सुता नन्दिनी लक्ष्मीमिवादाय ॥ प्रणीय पूजां क्षितिपेन पूर्व प्रोद्घाटितायाः प्रमदेन तस्याः । पार्श्वप्रभुः प्रादुरभूत्तमोनिद्भाखानिव प्राग्गिरिकंदरायाः ॥ ५० ॥ तस्याः पेटायाः । पञ्चमीप्रयोगः । मञ्जूषामध्यापार्श्वप्रभुः श्रीपार्श्वखामिनः प्रतिमा प्रादुरभूत्प्रकटीभवति माक इव । भाखानिव । यथा प्राग्गिरिकंदरायाः पूर्वपर्वतगृहा- मध्यात् भास्करः प्रकटीभवति । किंभूतः । तमोभित् तमोऽज्ञानं पापं वा अन्धकार च भिनत्ति विदारयति इति । तस्याः किंभूतायाः।क्षितिपेनाजयपृथ्वीपतिना प्रमदेन रोग• विनाशकोपायत्वाद्भाविभगवद्विम्वत्वान्महानन्दसंदोहपुलकितकाययष्टिना प्रोद्घाटितायाः स्वयमेव विकाशीकृतमनपिधानं विहितं वा द्वारं कपाटो वा यस्याः । किं कृत्वा । पूर्व प्रथमं खयमात्मना चन्दनकर्पूकस्तूरिकाकुसुमादिभिः कृष्णागुरुप्रमुखसुगन्धद्रव्योत्क्षेप- पूर्व पूजामी प्रणीय विधाय । पार्थेशितुः खात्रजलाभिषेकाकृतोऽजयोर्वीन्द्रतनूलतायाः । महामयोत्थः प्रशशाम तापो भूमेरिव ग्रीष्मभवोऽन्दवर्षात् ।। ५१ ॥ ततो मञ्जूषामध्यात् श्रीपार्श्वनायप्रतिमाप्रकटीभवनानन्तरं पावेशितुः पार्श्वप्रभुप्रति- मायाः सानजलस्य अपनसलिलस्य अमिपेकात्विचनात् अजयो नामा उवीन्द्रः वसुधा- सुधानाधीशः तस्य तनूलतायाः वपुर्यटेर्महान्तोऽत्युत्कृष्टा ये आमया कुछज्वरादयो रोगास्तेभ्य उत्था उत्थानं यस्य तादृशस्तापो निदाघज्वरः प्रशशाम शान्ति प्रामोति स्म । कस्या इव । भूमेरिव । यया पृथिव्या प्रीध्मानिदायतोवो जनितः संतापः अब्दवर्षान्मेघवर्षणात्प्रशाम्यति । , महामहः कोऽपि महीहिमांशौ प्रावर्ततानामयतामवाप्ते । मेने जनो यत्र निजं प्रपन्नस्वःप्राज्यसाम्राज्यमिव प्रमोदात् ॥ १२ ॥ महीहिमांशी अजयाभिधानवसुधासुधाकरे भनामयता नीरोगता समाधि भयाप्ते प्राप्ते सति कोऽप्यनुतवैभवो महामहः अर्थाजनानामत्युत्सवः प्रावर्तत संजायते स्म । यत्रयसिप्नतिशायिनि उत्सवे प्रवर्तमाने सवि जनस्वदजयराजपरिजनसेवकलोकः प्रमो- दाग्निजमात्मानं प्रपतमासादितं खः सर्गस्य प्राज्यं प्रभूतं साम्राज्यं मण्डलीकपदलक्षणा. धिपत्यं येन तार मेने मन्यते स जानी स्म। तदोपतापप्रकरैत्रियुक्तः साकेतनेताम्यधिक दिदीपे । घनात्ययन्यकृतनीरवाहोपरोधनिर्मुक्त इवामृतांशुः ॥ १३ ॥ तदान फेवलं सेवकलोकानो प्रमोदः समजनि,अपि पुनः पार्थनायनामजलाभिषिचना- मन्तरमुपतापानां कुष्ठग्वरादिप्तोत्तरशतरोगाणां प्रान्दः वियुको विरहितः । माम ·१७ सर्गः) 3 हीरसौभाग्यम् । - मामय माकल्पमुपतापो गदः समाः' इति हैम्याम् । साकेतस्य कोशलानगर्या अयो. ध्याराजधान्या नेता अधिपतिरजयनृपोऽपि अधिकमतिशायितया दिदीपे शोभते स्म । क इव । अमृतांशुरिव । यथा घनात्ययेन शरत्कालेन न्यकृतो विध्वस्तो निराकृतो निर्वा- सितो यो नीरवाहो मेघस्तस्योपरोधः संरोधनं तस्मानिर्मुक्तः पृथग्भूतश्चन्द्र आश्विनपू. र्णिमाकौमुदीपतिरधिकं दीप्यते ॥ इत्यजयराजस्य रोगोपशमः ॥ ततोऽजयाख्यं नगरं निवास्य पुरीमयोध्यामपरामिवात्र । केनापि सिद्धायतनं सुरेण मुक्तं किमस्मिश्च विधाप्य चैत्यम् ॥ १४ ॥ संस्थाप्य तं तत्र जिनेन्द्रबिम्बं सिद्धिश्रिया वोपयमं स्वकीयम् । काहन्निव द्वादशसूर्यतेजा दत्त्वाचितुं द्वादश शासनानि ॥ ५५ ॥ भूमीभुजां शेखरयशिरःसु स्वाज्ञां सुमानामिव मालिकां सः । स्वर्गीव नीरोगतनुः क्रमेण स्वां राजधानी पुनरध्युवास ॥ ५६ ॥ ततो रोगापगमनानन्तरं सः अजयभूपालः पुनर्देशसाधनानन्तरं द्वितीयवार खामा- स्मीयां तातसंवन्धिी राजधानीमयोध्यानाम्नी नगरीमध्युवास आश्रयति स । केन । क्रमेणं पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरदिग्वर्तिदेशसाधनामनस्यपरिपाट्या । स किंभूतः । वर्गी देव , इव नीरोगतनुर्विविधामयरहितशरीरः । स किं कुर्वन् । भूमीभुजां वैताब्यभूधरपर्यन्त- चतुर्दिग्भूपान्मलमण्डलानां शिरःसु मौलिघु सुमानां मालिकामिव खां खकीयामाज्ञा शासनं शेखरयन्नवतसीकुर्वन् मुकुटमिवापादयन् । 'आंपीडशेखरोत्तंसावतंसाः शिरसः सजि' इति हैमीवचनात् । किं कृत्वा राजधानीमधिवसति स्म। अत्र रोगनिर्मुक्तिस्थाने द्वीपसमीपे अजय इति खनामसमाना आख्या अभिधानं यस्य तादृशं नगरं महत्पुर निवास वासयित्वा संस्थाप्य । उत्प्रेक्ष्यते-अपरामन्यां द्वितीयामयोध्या कोशलापुरीमिव * खकुलकमायातां साकेतनीनाम्नी राजधानीमिव । 'साकेत कोशलायोध्या' इति हैम्याम् । च पुनरस्सिन्नजयनामनगरे चैत्यं श्रीपार्श्वनाथप्रासादं विधाप्य शिल्पिभिनिर्माप्य । उत्प्रे- क्ष्यते-केनानिर्दिष्टनाम्ना सुरेण देवेन अस्मिन्नजयपुरे मुक्तं कुतश्चित्प्रदेशात्खयमानीय संस्थापितं सिद्धायतनं शाश्वतजिनचैयमिव । पुन: किं कृत्वा । तत्र खनिर्मापितप्रासादे तं पद्मावतीप्रकरितमाहात्म्यं सागरमहेभ्यमहामहानीतपार्थनाथं संस्थाप्योपवेशयित्वा । उत्प्रेक्ष्यते--सिद्धिधिया मोक्षलन्या समं खकीयमात्मसंबन्धिनमुपयम विवाहमिव सं. स्थाप्य स्थापयित्वा । 'पाणिग्रहणमुद्वाह उपाद्यामयमावपि इति हैम्याम् । उपयाम उपयमाविति शब्दद्वयं पुनरचिंतु श्रीअजयपार्श्वनाथप्रतिमा पूजयितु द्वादशसंख्याकानि शासनानि श्रीमान् दत्त्वा स्वेनार्पयित्वा । 'दीयतां दशलक्षाणि शासनानि चतुर्दश । हस्तन्यस्तचतुःश्लोको यद्वा गच्छतु गच्छतु ।' इति । अथ धूतकेशागतसिद्धसेन दिवाक- रागमनसमये एव अदृष्ट एवैकश्लोकपणे विक्रमादानपत्रे दानश्लोके दानम् । तत्र दश- सौवर्णकलक्षाणि शासनानि ग्रामाश्च दत्ताः । उत्प्रेक्ष्यते-द्वादशानां सूर्याणां तेज प्रताप - .

·C काव्यमाला। काइन् वाञ्छन्निव । तेजःशब्देन प्रतापोऽप्युच्यते । यथा नैषधे-'एतस्योत्तरमद्य नः समजनि स्वत्तेजसा लड़ने-' 'त्वत्प्रतापानामतिक्रमेण तद्वृत्तिः ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ।। इत्यजयराजरोगापहारकाजयपार्श्वनाथप्रस्तावनम् ॥ नामैव तस्यावनिवल्लभस्य पार्श्वप्रभोस्तस्य बभूव नाम । तद्वासितस्येव पुरस्य वाराणस्या इवैतस्य निवासभूमेः ॥ १७ ॥ तस्यावनिवल्लभस्य तस्य पूर्वकथितस्याजयस्य राज्ञो नाम्नवाभिधानेनैव पार्श्वप्रभोः श्रीपार्श्वनाथस्य नाम बभूव । अजयपार्श्वनाथ इति संजातम् । कस्येव । तेनाजयराजेन वासितस्य निवेशितस्य स्थापितस्य अजयपुरमिव। किंभूतस्य पुरस्य । अजयपार्श्वनाथस्य निवासभूमेः स्थितिस्थानकस्य । कस्या इव। वाराणस्या इव। यथा वाराणसी भगवतः श्री. पार्श्वनाथस्य जन्मभूमित्वाद्वासस्थानम् ॥ इति पाठान्तरम् ॥ ध्यातोऽधुनाप्येप पयोधिमध्ये प्रयाति वाते प्रतिकूलभावम् । निर्विघ्नयन्पोत इवाङ्गभाजः प्रभुः सुखं लम्भयति प्रतीरम् ॥ ५८ ॥ भो भव्याः, अधुनापि पञ्चमारके अस्मिन्कलौ प्रवर्तमानेऽपि वा पयोधिमध्ये जलधि- जलान्तराले ध्यातोऽर्थालोकानगोचरीकृतः स्मृतोऽपि वा वाते प्रचण्डपवने प्रतिकू- लमा प्रतिकूलतो याति गच्छति सति एप प्रभुरजयपार्श्वनाथः अहभाजः पार्थनाथ- स्मरणप्रवणाः प्राणिनः निर्गता विलयं प्राप्ता विघ्नाः प्रत्यूहा येभ्यस्ते निर्विमान्करो- तीति । 'तत्करोति तदाचटे' इति प्रक्रियासूत्रेण मिः । 'निहित्करणे' इति सारखते इति सारखतसूत्रेण मिप्रत्ययः । निर्विघ्नयति निनियतीति निर्विघ्नयन् । विवाहितान्कु. मित्यर्थः । निरन्तरायान् सजन सुसं यथा स्यात्तथा कुशलेनेत्यर्थः । प्रतीरं तटभूमी खखवेलाकूलावी लम्भयति प्रापयति । क इव । पोत इव । यथा निर्वहनान्दोहित्यर- हितास्वथाम्भोधिमध्ये पतिताअनान् यानपाने सस्मिनधिरोप्य सुखेन तीर नयति । वहूदितैः किं भवदीयभाग्यैरारोपितस्तेन महीधनेन । मुपर्वशाखीव समीहितानि यच्छंश्चिरं नन्दतु पार्धनाथः ॥ १९ ॥ भो भव्याः, कि यहूदित: यहुभिरनल्पंदितः कषितैः किमस्तु । एषोऽजयपार्थनापः यो युप्माकं समीहितानि सम्यगहिकानि पुत्रकलप्रदविणादीनि आमुमिकानि स्वर्गापवर्गा. दिकानि कामितानि मनोरथान् यच्छन् पूरयन् चिरं बहु समयमाकल्पान्तकालं यावमन्दतु विमययान प्रवर्तताम् । किंमतः । तेन महीपनेनाजयराजेन आरोपितः स्थापितः । उप्रेक्ष्यते-भवदीयमाग्यः युष्मत्संचन्धिभिः सुकृत: मुपर्वशासी कापाक्ष यारोपि. तः॥ इसजयपानायप्रयन्धः । विसरतस्त्वेतपतिकरः शढुंजयमाहात्म्यादयसेयः॥ तत्रोपदिश्येति जनान्मुमुक्षुक्षोणीमुक्षा क्षणमक्षिलक्ष्यम् । प्रणीय नत्या च तमात्मना तत्पुरं पवित्रीकृतवान्स तद्वत् ॥१०॥ ।

·4 १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । स हीरविजयनामा मुमुक्षूणां मुनीनां मध्ये क्षोण्या भूमेः ऋभुक्षा इन्द्रः । सूरीन्द्र इसर्थः । तद्वदजयपार्थनाय व तत्पुरमजयपुरमधुना तु अनारप्रामः प्रामनाना च 'अझारोपाईनाथ' इति प्रतिदिः । आत्मना स्वेनैव पवित्रीकृतवान् पावनीचकार । कि कृत्वा । तत्र चैत्ये बहिःप्रदेशवर्तिन्यां धर्मशालायां जनान् भविकलोकान् प्रति इति पूर्वोकप्रकारेण अजयपार्थागमनादिवत्तमुपदिश्य उपदेश देशनां दत्त्वा च पुनः क्षणं क्षणमात्र तं जिनमक्ष्णोईशोर्लक्ष्यं गोचरं प्रणीय निर्माय पुनस्तं पार्थनाथं नत्वा प्रणम्य ।। द्वीपस्य संघोऽप्यखिलो मुनीन्दोरभ्यागमत्तत्र सहागनाभिः । माहात्म्यमद्वैतमवेत्य तस्य शुश्रूपया लेखगणः किमेषः ॥ ११ ॥ तत्राजयपुरे महनाभिः खकीयपरकीयपुरं पुरंधीभिः सह साधमसिलोऽपि सम- स्तोऽपि द्वीपस्य द्वीपयन्दिरस्य संघः श्रावकसमुदायो मुनीन्दोहरिविजयसूरेरभ्यागमत्सं- मुखमाजगाम । उत्प्रेक्ष्यते--तस्य सूरीशितुः अद्वैतमनन्यमसाधारणं माहात्म्यं वाड्यन- सगोचरावीतं महिमानमत्य विज्ञाय शुश्रूषया सेयां कर्तुमिच्छया एप संघरूपो लेख गणः सुरसमूहः समेतः समागत इव ॥ लोकंपृणान्वीक्ष्य गुणान्गणेन्दोः प्रीता प्रणीयागणितात्ममूर्तीः । नम्रागतस्त्रैणमिषेण लक्ष्मीनमस्थती स्तौति च गायतीव ॥ १२ ॥ गणेन्दोः सूरेोकप्रणान्विश्वाहादकान् गुणान् शमदममार्दवानरांयमनिष्टत्यादि- कान् वीक्ष्य खडग्गोचरीकृत्य प्रीता संतुष्टचित्ता सती ननं नमनशीलं तथा आगतं भगवद्वन्दनार्थमायातं यत्प्रेणं स्त्रीणां समूहः सीमन्तिनीसमुदायस्तस्य मिरेण कपटेन अगणिता गणनातीता आत्मनः सस्य मूर्तीः शरीरागि प्रणीय लक्ष्मीर्जलधिनन्दना । उरप्रेक्ष्यते-नमस्यतीव भोगणधर नमस्करोतीव । च पुनः स्तोतीच स्तुतिगोवरीकरो. वीर । च पुनर्गायतीव गानविषयीकरोतीय । वाथैः सामीप्यातनन्दनाया आगमनमु. चितमेव । पितुः पावे कदाचिदुत्कण्ठिता पुत्री मिलनार्थमागम्यतीति समुदे धिया स- भावोऽप्युचित एव ॥ इति द्वीपवन्दिरे संघागमनम् ॥ ततः प्रतस्थे प्रभुरुन्नताख्यं पुरं प्रति प्रीतमना मुनीन्द्रः। मेघागमे मानसमम्रमार्गवहाप्रवाहादिव राजहंसः ॥ ६३ ॥ सतो द्वीपोमतदेयलपाटकमकर्सपछमागमनानन्तरं हरिविजयसूरिः ततोऽजयपुरा- दुमतम्याच्या नाम यस तास पुरं प्रति प्रतस्थे। उन्नतनगराभिमुरां प्रचलति म्म । भूितः प्रभुः राधर्मकार्यकरणमवण: समर्थः । पुनः रिभूतः प्रीतमनाः श्रीपानाम- यावया करा हटमानमः । स । रामहंग इव । रया मेघागमे अश्रमार्गो मेघाध्या गगनम् । 'मुराग्रोदमरुत्पयोऽम्परम् ,' तया अभं धूमयोनिसनपिनुमेपादियमपि इम्याम् । तस्स यहा नदी। गोलध: । "लिदस्य:सर्गिसापगाः । पिला हेमवती' इसपि म्याम् । तथा नियालिनी यहा च दिनी सोतसनी मिग्रमा इलाम ·८६८ काव्यमाला। हैम्याम् । तस्याः प्रवाहाद्गगापयःपूरान्मानसं नाम राजहंसनिवाससरोवरं प्रति प्र. तिष्ठवे । यदुक्तम्-'मेघागमं दिवि विभाव्य परापगाम्भःपूरागमैर्जलमथाविलमभ्र- सिन्धोः । भातीति चेतसि विचिन्स च हंसमाला वं मानसं प्रति ततस्त्वरितं प्रतस्थे ।' इति । तथा 'गट्टानीरमपि त्यजन्ति कलुपं ते राजहंसा वयम्' इत्यपि सूक्ते ।। अथ द्वीपोनतपुरादिसंघसंमुखागमनवर्णनप्रस्ताव:- शिरोधृतश्वेतसुवर्णकुम्भाः काश्चिलसन्ति स्म विलासवत्यः । श्यामादिवालक्ष्म्य इवोद्वहत्यः संपूर्णचन्द्राम्बुजवन्धुबिम्बान् ॥६४ ॥ हीरसूरेः संमुखागमने काश्चिदनिर्दिष्टनामानः विलासवत्यः विलासो हंसहस्तिगम. नादिकः शृङ्गारादिविभ्रमो वा विद्यते थासां ता लीलावत्यो वनिता लसन्ति शोभन्ते । किंभूताः । शिरसि खमौली धृता आरोपिताः श्वेता उज्ज्वलास्तथा सु शोभनो वर्णो ये. पाम् । अथ वा श्वेतानां रूपयाणाम् । 'स्याप्यं कलधौतताररजतश्वेतानि' इति है. म्याम् । तथा सुवर्णानां काञ्चनानां कुम्भाः कलशा याभिस्वाः। उत्प्रेक्ष्यते--श्यामादि- चालक्ष्म्य इव रजनी दिवसस्य श्रिय इव । किं कुर्वसः । उद्वहत्यः विभ्रत्यः । कान् । संपूर्णा अखण्डाश्चन्दास्तथा अम्बुजवन्धवो भास्करास्तेषां बिम्बान्मण्डलान् । भखण्ड. चन्द्रमण्डलानादाय निशाश्रियः सूर्यमण्डलान् गृहीत्वा दिवसलक्ष्म्य इव भगवासंमुखं समेता इत्यर्थः ॥ अवाकिरन्काश्चन मुक्तिकाभिरभ्येत्य वाचंयमसार्वभौमम् । क्षीरोर्मयो मेरुमिव प्रमाथकालोच्छलद्भरिपयःपृपद्भिः ॥ १५ ॥ अभ्येत्य संमुखमागत्य काश्चन संघमध्यात्कियसः तं हीरविजयनामानं वाचंयमानां साधूनां सार्वभौम चक्रवर्तिनं मुक्तिकाभिलधुमुक्ताफलैः । 'सिता वमन्यः खलु कीर्ति- मुक्तिकाः' इति नेपधे । का इव ।क्षीरोमय इव । यथा क्षीरसमुद्रवीचयः प्रकण मुरामु. रादिभिः सर्वोजसा माथस्य मयनस्य काले समये उच्छलद्भिः उच्चैरुत्पतद्भिः तथा भूरि- भिरनल्पैः पयःपृषद्भिः जलकणर्मे काञ्चनाचलम् । किं च परसमये मन्दरशन्देन मेहनोंच्यते कि तु मन्दरशब्देन इन्द्रकीलनामा शैलः । जैनमते तु मन्दरो मेरुरेव । मन्दरनामगिरि वर्धयन्ति। मुक्ताफलैः काश्चिदवाकिर नवोपयन्तारमिवात्र लाजैः । सिद्धाद्रियात्रोद्भवपुण्यलक्ष्म्या नवोढयालंक्रियमाणपार्थः ॥ ६ ॥ याधिदपराः सीमन्तिन्यः तं सूरिम् अन संघसंमुखागमनसमये मुफाफलमासिक अवाकिरन वर्धयन्ति साफनिय । नवोपयन्तारमिय । यया अत्र भूमिभुपने देवलोके नागलोके देयामुराणां परिणयनामावाद्वयो ग्रहणम् । पयस्कपरिणेतार चारं पुमासं का. विसर्गसंपन्धिन्यो यर्मिन्यः लाजैरक्षतर्वर्धयन्तिाभूतः सूरिः परथ । विद्यादेः ना. जयलम्य यामाया दर्शनस्पर्शनभावाचाया उद्भय उत्पत्तिय सायाश्या पुस्पलदम्या ।

·3 १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । सुकृतनिया अलंकियमाणं भूष्यमाणं पार्वं जीवान्तिकं यस्य । परिणेतापि तत्कालपरि- णीयतया अलंक्रियमाणवामाङ्गान्तिकः ॥ इदं तु पाठान्तरम् ॥ गीति जगुर्नागरिकाः किरन्ती सुधां सुधादीधितिमण्डलीवत् । यां श्रोत्रपत्रैर्विनिपीय चित्रार्पितैरिवाभूयत मार्गमार्गः ॥ १७ ॥ काश्चन नागरिका द्वीपोन्नतपुरपुरंध्यो गीति सूरिगुणगानं जगुर्गायन्ति स्म । कि कुर्वतीम् । गीति किरन्ती विस्तारयन्तीम् अर्थात्कर्णयोर्वपैन्तीम् । काम् । सुधाममृतम् । किंवत् । सुधादीधितिमण्डलीवत् । यथा आश्विनमाससंबन्धिराकामृगाइमण्डल्यः पीयूषं किरन्ति, तथा नागरिका कर्णामृतवर्षिणीं गीतिं गायन्ति । यो गीति श्रोत्रपत्रः कर्णपर्णः कृत्वा विनिपीय सादरं निशम्य मार्गस्य अजयोगतपुरयोरन्तरालाध्वनः मार्गगगणे. चित्रापितरालेख्यस्थापितैलिखितैरिवाभूयत संजायते स ॥ गजाधिरूढा व्यरुचन्कुमारा विभूपिता भूपणधोरणीभिः । प्रवालपुप्पावलिशालमानाः प्रस्थप्ररूढा इव बालसालाः ॥ ६८ ॥ भूपणानां मणिवर्णाभरणानां धोरणीभिः श्रेणीभिः विभूपिता अलंकृताहाः । तथा गजाधिरूढाः सिन्धुरस्कन्धाध्यासिनः केचन कुमारा:व्यरुचन् शुभिरे। उत्प्रेक्ष्यते-- प्रवालानां पल्यानां पुष्पाणां कुमुमानामावलीभिर्मालिकाभिः शालमानाः शोभमानाः प्रस्थेषु सानुपु प्रख्ढा उद्गता यालसालाः लघुपादपा इव ॥ काश्चित्कुमार्यः शिविका श्रयन्त्यो माणिक्यभूषा वपुषा वहन्त्यः । कुतुहलावलयं भजन्त्यो विमानयाना इव नाकिकन्याः ॥ १९॥ काश्चित्कुमार्यों लघुकन्यकाः भान्ति तदवसरे शोभन्ते । किं कुर्वन्त्यः । शिविका याप्ययानं श्रयन्यः परिचरन्त्यः । शिविकाधिस्टा इत्यर्थः । पुनः किं कुर्वन्यः।माणि- फ्यानां रत्नविशेषाणां भूपा अलंकारान् वपुषा सशरीरेण वहन्यो धारयन्त्यः। 'यता विभूषामगिरदिमकार्मुकः' इति नेपधे । उत्प्रेक्ष्यते-कुतूहलात्कौतुकावलयं मेदिनीम- ण्डलं भजन्यः सेवमाना आश्रयन्यः । विमानेन देवयानेन यानं गमनं या ता. त्यो नाकिकन्या देवकुमारिकाः इव । यथा इन्द्रस्य । 'तनयस्तु जयन्तः स्यामयदत्तो जयश्च य: । मुता जयन्ती तविषी ताविप्युःश्रवा हयः ॥ इति हम्याम् ॥ गत्या जितोऽनेन किमनकुम्भी द्रष्टुं तमीत्युमुक्तिोऽब्धिमध्यात् । किमीयिवानेप तदन्यवायः शृङ्गारितालत्र गना विरेजुः ॥ ७० ॥ तत्र तस्लिन संमुसागमनसमये भहारिनाथ शारभूपगतलवामरायाहम्मीरलगताः गजा दसिनो विरेजुः गोमन्ते स । उत्श्यते-दत्यमुना प्रकारेण इति है- तोवो तरि टुं प्रेशिनुगुस्सुस्ति उत्सास्टितः सन् अधिमध्यात्राममान्तरालादेए प्र. वसं लयमा तीरावणस्य अपवायो गजपयरूपो पंश: मिनीषियान् भागना ·C काव्यमाला। ऐरावणस्य समुद्रमध्यादुत्पन्नविनिःमतत्वेन तद्वंशस्यापि सद्भावः संभाव्यते एव । यदुक्तं नैषधेऽपि–पयोनिलीनाभ्रमुकामुकाबलीरदाननन्तोरगपुच्छसच्छवीन्' इति । तथा समुद्रस्यापि अत्र सामीप्यादियमुत्प्रेक्षा घटत एव । अथ प्रस्तुतम् । इति किम् । यदनेन सूरिणा गत्या पुरतो युगप्रमाणां धरणी चक्षुपा प्रेक्षमाणा । ईर्यासमिति पूर्वकं मन्यर- गमनेन अभ्रकुम्भी ऐरावणः । 'ऐरावणोऽभ्रमातचतुर्दन्ताकसोदरे' इति हैम्याम् । किं कथं कया रीत्या जितोऽभिभूतः ॥ पर्याणितास्तत्र तुरङ्गमास्ते रेजुर्जवाधाकृतवातवेगाः । यनिर्जिता भानुमतस्तुरङ्गा हियेव नाद्यापि भुवं स्पृशन्ति ॥ ७१॥ तत्र संमुखागमनसमये ते तादृशा ये अग्रे स्वगुणोत्करुत्प्रेक्षा प्रापिताः । अथ वा ते काम्बोजकामरूपकच्छसिन्धुदेशोद्भवा विविधजातीयाः प्रसिद्धास्तुरङ्गमाः भवाः । यदुत प्राकृतवाक्ये-'ये गंगाजलनीअडा हरिश्रडा कालाकिहाडापुरा साणीसिंघल. सिंधु आकलहला कस्मीरियां कुंकुणा । टुंकेकानि अनेकवानिपिहुला पीठे पगे नीसला ते हेष्यनियकुं भरा जिमसुरा ते जीतुपारेवढा ॥ इति । पर्याणिताः पल्ययनकलिताः कृताः । 'पर्याणं तु पल्ययनः' इति हैम्याम् । रेजः विभान्ति स्म । किंभूताः । जवेन मानसातिपातिगतिरंहसा अधःकृतो निरस्तो वाताना पवनानां वेगो रयो येस्ते । ते के । येस्तुरहमैर्भानुमतो भाखतस्तुरमा वाजिनः निर्जिता गतिलराभिः परा- भूताः सन्तः । उत्प्रेक्ष्यते--अशाप्ययतनं वर्तमानं वासरं प्रभृति यावन्मण्डयित्वा हिया लजयेव कृत्वा भुव क्षोणी न स्पृशन्ति । लत्रिता हि खं मुखं दर्शयितुमनलभूः एणवः पृथिव्यां नायान्तीत्यर्थः ॥ रथागभाजस्त्वरमाणतााः सुजातरूपा घननन्दकाश्च । अम्भोजनाभा व कामरोमशोभाः शताझाः शतशः प्रचेलुः ।। ७२ ॥ शतशः शतसहस्रसंख्याकाः शताहा रथाः । शताः स्पन्दनो रथः' इति हेम्याम् । प्रचलुः सूरेरभिमुरां प्रचलन्ति स । उत्प्रेक्ष्यते--अम्भोजनामाः कृष्णा इव । भूता रथाः कृष्णाश्च । रमाई रथपादं चकं 'पद' इति प्रसिद्धं सुदर्शन चक्रं मनन्ति इति रथाइमामः । पुनः किंभूताः। त्वरमाणाः शीवगामिनस्वाश्यास्तुरङ्गमा गरुडाच येषां ते। च पुनः फिभूताः शोभनं जातरूपं मुवर्ण: कायनजटितत्वेना पक्षे जातमसन्न रूपमति. शायिगुन्दरसरीराकारविशेषो येपाम् । पुनः भूताः । धनान्महुजनानन्दयन्ति प्रहार यन्तिा तथा पनो निविडोऽपराप्रविहतो नन्दकनामा सलो येषां तेच पुनः हिमूनाः। काममतिशयेन रामा मनोरण शोमा येषां से। तया कामः प्रद्युम्नः रामो पलभदः साभ्यां सोमा येपो ते॥ तूरस्वरेधित्गृतिमी रथानां हयालिदेपागजगार्जितैध । नृणां स्पादिभ्यनितीन्दोः श्लोकैरिवारि समप्रलोकः ॥ ७३ !!

·१७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । तूरखरैविविधवादिवनिॉपैश्च पुनः रथानां स्यन्दनानां चित्कृतिभिस्त्वरितगमना- वसरोद्भवचिकृतिसंशध्वनितविशेषैः च पुनहयानामश्वानामालिः श्रेणिस्तस्य हेषाभिहि- सारव इति प्रसिद्धः तथा गजाना मदोद्धतसिन्धुराणां गर्जितैहितस्वथा नृणां भाइभार गायनादिजनानां स्तवादिध्वनितैः स्तुतिच्छन्दोगानादिभणितिभिः कृत्वा समग्रोऽपि दश- दिक्पर्यन्तं यावल्लोको भुवनमपूरि निर्भर भृतः परितः । कैरिव । श्लोकैरिव ।यथा व्रती. न्दोहोरसूरेयशोभिः समप्रोऽपि लोकः पूर्यते स । श्लोकः कीर्तिर्यशः' इति हैम्याम् ॥ स्त्रीभ्यस्तदा तद्गुणगायनीभ्यः पैजूपपीयूपरसाभिषेकाम् । वाणीमधीत्याभ्यसितुं वनस्थाः शिष्या इवासन्कलकण्ठकान्ताः ॥७४ ॥ तस्य सूरेगुणान् गायन्तीत्येवंशीलाभ्यः वीभ्यः पौरपुरंध्रीभ्यः सकाशात्तदा त. स्मिन् संघागमनमहोत्सवव्यतिकरे पैयूपयोः श्रोतृजनश्रवणयोः पीयूषरसस्य सुधानि. स्यन्दस्य अभिपकोऽभिषिश्चन तत्तुल्यां वाणी वाग्विलासमधीय पठित्वा कलकण्ठ- कान्ताः कोकिलकामिन्यः । उत्प्रेक्ष्यते--अभ्यसितुं सम्यगभ्यास विधातुमिव वनस्था वनवासिन्य भासन्निव संजाता इव । का इव के इव वा । शिष्या इव । यथा विनेयाः कुतश्चिद्गुरोः सकाशाकिमप्यधीत्य एकान्ते वनादिपु गत्वा स्थिता वा तदभ्यसन्ति । ध्वनन्नफेरीसखभूरिभेरीभाङ्काररावैः प्रतिशब्दितेन । नन्तुं सवेशाम्बुधिशायिशौरिः प्रबोध्यते सूरिसमागमे किम् ॥ ७५ ॥ ध्वनन्त्यः शन्दायमाना नफेर्यः पित्तलमय्यः वदनेन वादनीया वाद्यविशेषाः प्रसि- द्धाथ ता एव सख्यः सहाया यास तादृश्यो भूरयः शतसंख्याका भेर्यो दुन्दुभय- स्तासां भाङ्काररावैः भाङ्कतिध्वनिभिः कर्तृभिः प्रतिशब्दितेन अर्थात्संनिधिवर्तिसागरम- ध्यप्रतिनादितेन । 'पयोधिमध्यप्रतिनादमेदुरः' इति नैपधे। कृत्वा। उत्प्रेक्ष्यते-सवेशे समीपे योऽम्बुधिः समुद्रतत्र तन्मध्ये शेते इत्येवंशीलो यः शोरिनारायणः स सूरेरुनतपुरप्रवेशोत्सवे नन्तुमर्थात्सूरीन्द्रं नमस्कर्तुं किं प्रवोध्यते निर्निद्रीक्रियते जागयते इव ॥ तदाद्रिमध्यप्रतिशब्दसान्दैः सरध्वनौषध्वनिपूर्यमाणैः । प्रमोदमाधत्तुमुलैर्जनानां व्योमेव भूः शब्दगुणा किमासीत् ॥ ७६ ॥ तदा तस्मिन् सूरिप्रवेशोत्सवे जनानां संमुखागतसकललोकानां प्रमोदेन होतिश- येन माद्यद्भिर्मदं प्राप्नुवद्भिस्तुमुलेरतिबहुलब्याकुलताकलिनकोलाहलैः । अथ वा 'अवं धावत यात मुञ्चत पुरः पन्थानम्-' एवंविधचम्पूकथाकथितकेवलव्याकुलशब्दैः कृत्वा व्योमेव गगनमिव भूरपि पृथिव्यपि शब्द एवं गुणो यस्यास्तादृशी किमासीनातेव। किंभूता । तुमुलेरद्रीणां समीपभाजां नन्दीबेलकप्रमुखाणां खभावतस्तु गनुंजयाचलशि- खराणां परं कालानुभावाद्दिरिघटनाच दूरीभूतानां पर्वताला मध्ये कंदरोदरे प्रतिशब्दाः प्रतिध्वनयस्तैः सान्द्रनिबिडीभूतैः । पुनः किंभूतैः । स्मरध्वजानां नानाविधवाद्यानाम् ।

·८७२ काव्यमाला। C 'तूर्य तूरं स्मरध्वजः' इति हैम्याम् । ओघाः समूहास्तेषां वनिभिनानाप्रकारप्रसरग्नि- पैः पूर्यमाणैः वहली क्रियमाणः ॥ इति द्वीपोनतपुरसंमुखागमनवर्णनम् ॥ तदुत्सवे मूर्छति भूर्भुवःस्वस्त्रयीप्रसत्तिं प्रदिशत्यपूर्वाम् । अलंचकार प्रभुरुन्नताख्यां पुरं हरिभरवतीमिवासौ ॥ ७७ ॥ प्रभुहीरविजयसूरिरुनतमिति आख्या नाम यस्यास्तादृशीं पुरं नगरीमलंचकार भूष- यामास । क इव । हरिरिव । यथा नारायणो धनदनिर्मितो द्वारवती द्वारका नगरीमलं. करोति । कस्मिन् सति । तदुत्सवे स चासावुत्सवश्व तदुत्सवः द्वीपोन्नता दिसंघप्रारब्धसू- रिप्रवेशमहामहस्तस्मिन्मूर्च्छति वृद्धिमतिशायितां श्रयति प्रामुवति सति । किं कु. यति तदुत्सवे। भूर्भुवःखस्त्रय्या नागलोकनाकिलोकभूमिलोकानां त्रिकस्य अत्रिजगज- नाना प्रसतिं मनःप्रसन्नता प्रमोदप्रकर्ष प्रदिशति प्रयच्छति ददति ॥ तस्मिन्नतेर्गोचरयांचकार चैत्येपु तीर्थाधिपतिं मुदा सः । कण्ठीरवः शैलगुहामिवाथानपीद्विभूषां वसतिं व्रतीन्द्रः ॥ ७८ ॥ स हीरसूरिस्तस्मिन्नुन्नताभिधाननगरे चैत्येषु ऋपभदेवप्रमुखजिनप्रासादेषु वीर्या- धिपतिं जिनाधिराजप्रतिमा मुदा हर्षेण नतेः प्रणामस्य गोचरांचकार विषयीक- रोति स्म । नमस्कृतवानित्यर्थः । अथानन्तरं देववदनात्पश्चात् व्रतीन्दः सूरिः घसति- मुपाययं विभूषां शोभामनैपीत्प्रापयति स्म । क इव । कण्ठीरव इव । यथा पारीन्दः शैलगुहां गिरिकंदरां विभूषां नयति ॥ इत्युपाश्रयागमनम् ॥ ततः समुद्दिश्य महेभ्यसभ्यान्धर्मोपदेशं स वशी दिदेश । पीयूषवत्तेऽपि निपीय वत्सा इवावहन्संमदमेदुरत्वम् ॥ ७९ ॥ ततो वसतावुपाश्रये आगमनानन्तरं स वशी जितेन्द्रियः सूरिमहेभ्या व्यवहारि- गते एव सभ्याः सदस्याः समाजनास्वानुद्दिश्य उद्देशं करवा धर्मोपदेश धर्मदेशनां दिदेश ददाति स्म । तेऽपि महेभ्यसभ्याः पीयूषवत्सुधारसमिव निपीय पीत्वा तहे. शना सादरे संमदरानन्दः कृत्वा मेदुरलं पुष्टतामवहन्दपते स्म । के इव । वरसा इव । यथा गर्वा तर्णका पीयूपं स्वस्खमातुरूधोमध्यविनि:शरदभिनवं पयो दुग्धं पीला प्रमोदादासाय मेदुरत्यमुपचयमावं वहन्ते । पीयूपोऽभिनवं पयः । पीयूपमपि' इति दमीसूत्रत्याः ॥ क्षेत्रेष्विवाम्बूनि नभोम्वुवाहा धुमांशुकान्यर्थिपु ते ववर्पः । प्रभावनां श्रीफलपूगपूगेश्चकुस्ततो रूपकनाणकैश्च ॥ ८० ॥ ते सभ्यजनाः भर्षिषु तत्समयागतानेकयाचकविपयेषु टुप्रांशुकानि द्रव्ययमादीनि वर्ष: । प्रदरित्यर्थः। कइयानमोम्युपाहाइव । यथा धायगमेपाः क्षेत्रषु विषयेषु अम्मू- निपानीयानि वन्ति । वरतोरविपुतताप्रभोमासोपादानम् । रातो याचकदानानन्तरं ·१७ सर्गः). हीरसौभाग्यम् । ८७३ श्रीफलानि नालिकेराशि तथा पूानि क्रमुकाणि 'सोपारी' इति प्रसिद्धानि तेपां पूर्गः समूहैः कृत्वा प्रभावनां संमुखागतानामुपाश्रयागतानां च सकलवालवृद्धजना- नामनिवारितदानं ददते स्म । च पुनः स्यकाणां नागारीमहमुंदोप्रमुखैः प्र- भावनां व्यधुः ॥ अन्येऽपि संघाः पुरपत्तनेभ्योऽभ्येत्याभजन्सूरिसहस्ररश्मिम् । अश्वादिदानानि ददुर्महेन्द्रा इव प्रमोदाद्वयवादसान्द्राः ॥ ८१ ॥ अन्ये परेऽपि पुरपत्तनेभ्यः नवीननगरजीर्णदुर्गमङ्गलपुरवेलाकुलदेवपत्तनप्रमुखेभ्यो नगरेभ्यः संघाः श्राद्धवर्ग अभ्येत्यागस प्रमोदात्प्रभुपार्श्वे समेल सूरिपु सहस्ररश्मि दिवाकरमभजन्संसेवन्ते स । पुनर्महेन्द्रा नृपा इव ते अश्वास्तुरङ्गा भादौ येषां तानि दव्यांशुकादीनि दानानि ददुर्ददते स्म । किंभूताः । प्रमोदानामानन्दानामद्वयवादेन असाधारणत्वेन सान्द्रा उपचिततनूलतिकाः ॥ आगृह्णतस्ताननुगृह्य लोकांस्तत्रांशुसंघोंऽशुमतीव तिष्ठन् । पर्जन्यकालोऽश्रमिवोन्नताख्यं व्यातन्तनीदुन्नतिमत्पुरं सः ॥ ८२ ।। स सूरिस्नताख्यं पुरम् उनानामनगरमुन्नतिमत् शोमासंपन्मयं व्यातन्तनीद्वितनोति स्म विशेषेण कृतवान् । क इव । पर्जन्यकाल इव । यथा वर्षासमयः अभ्रं मेघमुन्नतिम- समुन्नतं नीरभरैर्नम्रीभूतं व्यातनुते । स किं कुर्वन् । तत्रोन्नतनगरे तिष्ठन् स्थिति कुर्वन् । क इव । अंशुसंघ इव। यथा किरणगणोंऽशुमति भास्करे तिष्ठति । तत्र तिष्ठन् कि कृत्वा । तान द्वीपोन्नतनगरसंवन्धिनो लोकान् श्राद्धजनाननुगृह्य तेपामुपरि अनुग्रहं कृत्वा। तान्कि कुर्चतः । आरहतः श्रीपूज्या अस्सदुपरि प्रसाद प्रणीय अव चतुर्मासी कुर्वन्तु इत्थमाग्रहं कुर्वतः ॥ इत्युनतनगरे चतुर्मास्यवस्थानम् ॥ घोरामनुष्ठानविधां विधातुरुयं तपस्तेज उदीयते स । दोपालिमालम्भयतो व्रतीन्दोरिवोत्तराशां भजतो. गभस्तेः ॥८३॥ अतीन्दोहरिसूरेरुनं परपाक्षिकैरसह्यं तपसां तेजो ज्योतिः प्रतापश्च उदीयते स्म प्रकटीबभूव । किंभूतस्य व्रतीन्दोः । घोरामपरेषां मन्दसत्वानां भयंकरामनुष्ठान विधां क्रियाप्रकारं विधातुः विदधातीत्येवंशीलस्य । शीले तृञ् कतुर्वा तृवुणौ । कि कुवैतः। दोषाणामपगुणाना दान-लाम-वीर्य-भोग-उपभोगाख्या नाम पश्चान्तरायकर्माणि हास्य- रवि-अरति-भय-जुगुप्सा-शोक-काम मिथ्याज्ञान-निद्रा-विरति-राग-द्वेपा इत्येवेपामटादश- संख्याकानां दोषाणामालिं पहिमालम्भयतो मूलादुच्छिन्दतो निम्नतः । पुनः किंभूतस्य । उत्तरामप्रिमो मोक्षलक्षणामाशा वाञ्छा भजतः धयतः । तेजः कस्येव । गभस्तैरिव । यथा उत्सराशा कीवरी दिशं मजतः सेवमानस्य दिवसपतेरुनं जनरसा तपोवत्तेजः । अथ वा तपते संतापयवि जनमध ऊध्र्व चेति तपस्वादृशं वेजो ज्योतिः प्रतापो वा उदीयते प्रकटीभवति। किभूतस्य । पोरां देखेरसहनीयामनुष्टीयते सबलवीर्यपुरुषाकारः ११० ·काव्यमाला। C 'तूर्य तूरं स्मरध्वजः' इति हैम्याम् । ओघाः समूहास्तेषां ध्वनिभिनानाप्रकारप्रसरन्नि- घोषः पूर्यमाणः वहली क्रियमाणः ॥ इति द्वीपोन्नतपुरसंमुखागमनवर्णनम् ॥ तदुत्सवे मूर्छति भूर्भुवःस्वस्त्रयीप्रसत्तिं प्रदिशत्यपूर्वाम् । अलंचकार प्रभुरुन्नताख्यां पुरं हरिभरवतीमिवासौ ॥ ७७ ॥ प्रभु_रविजयसूरिरुनतमिति आख्या नाम यस्यास्वादशी पुरं नगरीमलंचकार भूप. यामास । क इव । हरिरिव । यथा नारायणो धनदनिर्मितां द्वारवती द्वारका नगरीमलं. करोति । कस्मिन् सति । तदुत्सवे स चासावुत्सवश्च तदुत्सवः द्वीपोनतादिसंघप्रारब्धसू. रिप्रवेशमहामहस्तस्सिन्मूर्च्छति वृद्धिमतिशायितां श्यति प्राप्नुवति सति । किं कु• येति तदुत्सवे। भूर्भुवःस्खस्नय्या नागलोकनाकिलोकभूमिलोकानां त्रिकस्य अर्थानिजगन- नानां प्रसत्तिं मनःप्रसन्नता प्रमोदप्रकर्प प्रदिशति प्रयच्छति ददति ।। तस्मिन्नतेर्गोचरयांचकार चैत्येषु तीर्थाधिपतिं मुदा सः । कण्ठीरवः शैलगुहामिवाथानपीद्विभूषां वसतिं व्रतीन्द्रः ॥ ७८ ॥ स हीरसूरिसस्मिन्नुनताभिधाननगरे चत्येषु ऋषभदेवप्रमुखजिनप्रासादेषु तीर्या- धिपति जिनाधिराजप्रतिमां मुदा हर्षेण नतेः प्रणामस्य गोचरयांचकार विषयीक- रोति स्म । नमस्कृतवानित्यर्थः । अथानन्तरं देववदनात्पश्चात् प्रतीन्द्रः सूरिः वसति- मुपाश्रयं विभूषां शोभामनेपीत्प्रापयति स्म । क इव । कण्ठीरव इव । यथा पारीन्द्रः शैलगुहां गिरिकंदरा विभूषां नयति ॥ इत्युपाश्रयागमनम् ॥ ततः समुद्दिश्य महेभ्यसभ्यान्धर्मोपदेशं स वशी दिदेश । पीयूषवत्तेऽपि निपीय वत्सा इवावहन्समदमेदुरत्वम् ॥ ७९ ॥ ततो वसताउपाश्रये आगमनानन्तरं स वशी जितेन्द्रियः सूरिमंहेभ्या व्यवहारि. णते एव सभ्याः सदस्याः समाजनास्वानुद्दिश्य उद्देशं कृत्वा धर्मोपदेश धर्मदेशनां दिदेश ददाति स्म । तेऽपि महेभ्यसभ्याः पीयूपवत्सुधारसमिव निपीय पीत्वा तद्दे. शना सादरं श्रुत्वा संमंदैरानन्दः कृत्या मेदुरलं पुष्टतामवन्दधते स्म । के इव । वत्सा दव । यथा गर्वा तर्णका पीयूष सरसमानुरुधोमध्यविनिःरारदभिनवं पयो दुग्धं पीता प्रमोदादास्थाद्य मेदुरत्वमुपचयमाचं वहन्ते । 'पीयूपोऽभिनवं पयः। पीयूपमपि' इति दमीसूप्रवृत्त्याः॥ क्षेप्विवाम्बूनि नभोम्बुवाहा धुमांशुकान्यर्थिषु ते यवर्पः । प्रभावनां श्रीफलपूगपूगैश्चक्रुस्ततो रूपकनाणकैश्च ॥ ८० ॥ ते सभ्यजनाः अपुि तत्समयागतानेकयाचकविषयेषु युग्मांशुकानि द्रव्ययमादीनि परः।प्रदरित्यर्थः। कइयानमोम्युपाहा इव । यया धावणमेपाः क्षेत्रेणु विपयेपुलम्बू निपानीयानि सन्ति । यातोरतिपूतलामभोमासोपादानम् । ततो यापदानानन्तरं ·१७ सर्गः] हीरसौभाग्यन् । थीफलानि नालिकेराणि तथा पूगानि क्रमुकाणि 'सोपारी' इति प्रतिद्वानि तेषां पूर्गः समूहः कृत्वा प्रभावनां संमुखागतानामुपाश्रयागतानां च सफलवालद्वजना- नामनिवारितदानं ददते साच पुनः रूपकाणां नाणकारीमहमुदीप्रमुखः प्र- भावनां न्यधुः॥ अन्येऽपि संघाः पुरपत्तनेभ्योऽभ्येत्यामजन्सूरिसहस्ररश्मिम् । अश्वादिदानानि ददुर्महेन्द्रा इव प्रमोदाद्वयवादसान्द्राः ॥ ८१ ॥ अन्ये परेऽपि पुरपत्तनेभ्यः नवीननगरजीर्णदुर्गमङ्गलपुरवेलाकुलदेवपत्तनप्रमुखेभ्यो नगरेभ्यः संघाः श्राद्धवर्गा अभ्येत्यागस प्रमोदात्प्रभुपार्वे समेत्य सूरिषु सहसरश्मि दिवाकरमभजन्संसेवन्ते स्म । पुनर्महेन्द्रा नृपा इव ते अश्वास्तुरक्षा आदौ येषां तानि द्रव्यांशुकादीनि दानानि ददुर्ददते स्म । किंभूताः । प्रमोदानामानन्दानामद्वयवादेन' असाधारणत्वेन सान्द्रा उपचिततनूलतिकाः ॥ आगृतस्ताननुगृह्य लोकांस्तत्रांशुसंधोंऽशुमतीव तिष्ठन् । पर्जन्यकालोऽभ्रमिवोन्नताख्यं व्यातन्तनीदुन्नतिमत्पुरं सः ॥ ८२ ॥ स सूरियनताख्यं पुरम् जनानामनगरमुनतिमन् शोभासंपन्मयं च्यातन्तनीद्वितनोति स विशेषेण कृतवान् । क इव । पर्जन्यकाल इव । यथा वर्षासमयः अभं मेघमुमतिम- त्समुन्नतं नीरमरननीभूत च्यातनुते । स किं कुर्वन् । तत्रोन्नतनगरे तिष्ठन् स्थिति कुर्वन् । क इवा अंशुसंघ इच । यथा किरणगणोंऽशुमति भास्करे तिष्ठति। तत्र तिष्ठन् कि कृत्वा । तान द्वीपोन्नतनगरसंवन्धिनो लोकान् श्राद्धजनाननुगृह्य तेपामुपरि अनुग्रह कृत्वा। ताकि कुर्वतः । आगृह्णतः श्रीपूज्या अस्मदुपरि प्रसादं प्रणीय अनव चतुर्मासी कुर्वन्तु इत्थमाग्रहं कुर्वतः ॥ इत्युन्नतनगरे चतुर्मास्यवस्थानम् ॥ घोरामनुष्ठान विधां विधातुरुयं तपस्तेन उदीयते स्म । दोपालिमालम्भयतो नतीन्दोरिवोत्तराशां भजतो. गभस्तेः ॥८॥ नतीन्दोहारसूरेन परपाक्षिकैरसत्यं तपसां तेजो ज्योतिः प्रतापश्च उदीयते स प्रकटीवभूव । किंभूतस व्रतीन्दोः । घोरामपरेषां मन्दसत्वाना भयंकरामनुष्ठान विधां कियाप्रकार विधातुः विदधातीत्येवंशीलस्य । शीले तृन् फतुर्वा राणी । किं कुर्वतः । दोषागामपगुणानां दान-लाभ-वीर्य भोग-उपभोगाख्या नाम पञ्चान्तरायकांग्ण हास्य- रवि-भरति-भय-जुगुप्सा शोक-काम मिथ्याज्ञान-निद्रा-विरति-राग-द्वेथा इत्येतेपागटादश- संख्याकाना दोषाणामालिं पहिमालम्भयतो मूलादुच्छिन्दतो निनतः । पुन: किभूतस्य । उत्तरामप्रिमो मोक्षलक्षणामाशा वाञ्छो भजतः प्रयतः । तेजः कस्येव । गभरतेरिव । यथा उत्साशां कीवरी दिर्श भजतः सेवमानस्य दिवसपतेनं जनरसा तपोवत्तेजः । अध वा तपते संतापयति जनमध व चेति तपस्तादृशं तेजो ज्योतिः प्रतापोवा उदीयते प्रकटीभवति । किंभूतस्य । घोरां देत्यैरसहनीयामनुष्ठीयते सबलवीर्यपुरुषाकारः ·c . काव्यमाला। कियते इत्यनुष्ठानं किंचिदधृष्यमनधृध्यं या कार्यादिनिर्माण तस्य विधा प्रकारः एतावता मन्देहा नाम राक्षसास्तैः सार्धमुद्धतयुद्धक्रियां कर्म विदधाति करोतीत्येवशीलस्य । यदुक्तं नैषधे प्रातर्वर्णने-'इह हि समयेषु व्रजन्त्युदवज्रतामभिरविमुपस्थानोरिक्षता जलाअलयः किल' अथ तद्वृत्तिः । अस्मिन्प्रातःसमयेऽवसरे सूर्यमुद्दिश्य उपस्था- नोत्क्षिप्ता उपासनायामुद्दता जलानलयः उदवजा जलरूपाशनित्वं प्रपद्यन्ते । एता- वत्ता. 'आपो बनीभूत्वा तानि रक्षांति मन्देहान् अरुणद्विपे क्षिपन्ति' इति श्रुतेः । 'तिस्रः कोव्योऽर्धकोटी च मन्देहा नाम राक्षसाः । उदयन्त सहस्रांशुमभ्ययुध्यन्त वे सदा ॥' इत्युक्तः । अथ वा थोरां पूकान्धकारैः सोलुमशक्यामनुष्ठान विधा दिवस. किरणलक्षणां क्रियां कर्तुः । पुनः किं कुर्वतः । दोषाणां रात्रीणां धोरणी घातयतो निर्णाशयतः । 'प्रवासनोद्वासनघातनिर्वासनानि संज्ञप्तिनिष्ठम्भहिंसानिर्वापणालम्भनिसूद. नानि' इति हैम्याम् ॥ स्वश्राद्धसौपाहतभक्तमोगाद्यभिग्रहान्साग्रहमाहीत्सः । श्रीबप्पभट्टिनतिशीतकान्तिरिय क्षितीन्द्रप्रतिबोधधुर्यः ॥ ८४ ॥ स सूरिः स्वश्राद्धानां निजभावकाणां तपापक्षीयगृहमेधिनां सौधादहादाहतस्यानी- तस्य भक्तस्य आहारस्य भोगो भोजनमादिर्थेपी तादृक्षानभिग्रहानिपेघरूपानियमान भकं गतस्य नो कल्प्युत इत्यादिकान् प्रत्याख्यानविशेषान् सामहमपरैर्वाचकप्रशांश- साधुभिरतिविज्ञप्तोऽपि निर्वन्धादग्रहीजग्राह । क इव। श्रीवप्पमहिधतिशीतकान्ति रिव। यथा श्रीआममहेन्द्रप्रतिवोधविधायकवप्पभटिसूरिः खश्रावकनिकेतनानीतभक्तभोगनिघे. धादिकानभिप्रहान् गृहीतवान् । किंभूतः । क्षितीन्द्रोऽकन्दरपातिसाहिरामपच । तस्य प्रतिवोधे खमकीकरणे धुर्यो धुरीणः । प्रतियोधविधातेत्यर्थः॥ जिनं हृदम्भोजविलासराजहंसायमानं प्रणयन्कदाचित् । विधाय बाह्येन्द्रियमौनमुद्रां ध्यानं स योगीन्द्र इव व्यधत्त ॥ ८५ ॥ स सूरिः कदाचित्कस्मिन्नपि समये योगीन्दो मनोवचनकाययोगानां निरोधो विद्यते येपाम् । अथ वा यम-नियम-करण प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधि-लक्षणना- मभिरभिरयोगोऽत्त्येपामिति का योगिननेपामिन्द्रः सर्वोत्कृष्टयोगिराजसद्वयोगमा- गाधिरूढवद्यानं कस्सिनपि चेतचिन्तिते विषये एकप्रत्ययसंततिकरणं प्रणिधानं व्यत्ति चकार । कि फुला। याह्यानां स्पर्शनरसन घ्राण-नयन-श्रवणाख्याना पचानामिन्द्रि. याणां मौनेन खखव्यापारनिषेधेन मुद्रां चित्तकाम्यं विधाय । कि कुर्वन् । हदम्भोजे हृदयकमलकणिकायां विलासे मीनाकरणे राजहंस मिवाचरन्तं जिनं वीतराग प्रणयन् पुर्यन् ।। नीरन्ध्रपाथःपरिपूर्यमाणपर्जन्यपुजोजितगाजतं किम् । कदापि रुच्यश्चरणेन्दिरायाः स्वाध्यायसान्द्रध्वनितं दधार ॥ ६ ॥ - ·१७ सर्गः] हीरसौमाग्यम् । कदापि ऋस्मिन्नपि अवसरे अखाध्यायनिर्मुक्तविकालवेलारहितसमये वा चरणेन्दि. रायाश्चारित्रलभ्या रुच्यो भर्ता । विवोढा रमणो भोका रुच्यो चरयिता धवः' इति हैम्याम् । खाध्यायस्य प्रोच्चैःखरेण सिद्धान्तादिगगनरूपस्य सान्द्रं धीरगम्भीर ध्वनितं दधार । ध्वनि विधत्ते स्मेत्यर्थः । 'ध्वनिमावभार' इत्यपि पाठः । बादध्वनिना सिद्धा- न्ताद्यगणयदित्यर्थः। उत्प्रेक्ष्यते-नीरन्ध्र सर्वतोऽपि निर्गतं रन्धं छिद्र रिकस्थानं यथा स्यात्तथा पाथोमिः पयोभिः परिपूर्यमाणस्य निर्भरं त्रियमाणस्य पर्जन्यानां प्राओण्यप- योवाहानां पुनस्य घटाया ऊर्जितं प्रोद्दामं गर्जितं कि गर्जिरिव ॥ इत्यभिप्रहध्यान- . स्वाध्यायादि । तत्र प्रतिष्ठात्रितयीमतुच्छोत्सवोच्छलच्छेकमनःप्रमोदाम् । चक्रे मुनीन्द्रो भुवनत्रयस्याधिपत्यलक्ष्मी स्पृहयन्निवान्तः ।। ८७ ॥ तनोनतनगरे मुनीन्द्रो हीरसूरिः प्रविष्ठावितयीं शतसहस्रशो भगवत्प्रतिमाप्रति- छापनरूपाणां प्रतिष्ठान त्रिकं चक्रे व्यवत्त । किंभूताम् । अतुच्छोऽत्यभ्यधिको यन उ. त्सवो महामहास्तेन उच्छलन्वर्धमानः छेकानां विदग्धानां मनसि खान्दे प्रमोदो हर्षो यस्याम् । उत्प्रेक्ष्यते--अन्तः खचित्ते भुवननयस्य त्रैलोक्यस्याधिपत्यलक्ष्मी राज्यभियं स्पृहयन् वाञ्छन्निव ॥ उग्रं तपो धन्य इवानुतिष्ठन्नायं चतुर्मासकमाततान । अपाटवारिकचन काययप्टेः पुनर्द्वितीयं कुरुते म तस्मिन् ॥ ८॥ स सूरितस्मिनुन्नतनगरे आवं विमलाचलयात्रों कृत्वा तत्र गमनानन्तरं प्रथम चतुर्मासकं वराित्रमाततान करोति स्म । कि कुर्वन् । उग्रमत्युत्कटं घोरं पठाटमादिम- मतिशायि विकृष्टं तपोऽनुतिष्ठन् विदधत् ।क इव।धन्य इव। यथा काकन्दीसत्को द्वात्रिंश. स्कनकोटीका मिनी द्वात्रिंशद्भमिकप्रासादमौका धन्यनामानगारः उभं यष्टाचामाम्लनि अनुतिष्ठति स्म । पुनर्द्विवीयवारं काययप्टेः शरीरस्य किंचन किमपि अपाटचादपद्धला. प्रबलरोगादिना मन्दत्वादिकारणात द्वितीयं द्वयोः संख्यापूरणम् । कम् । चतुर्मासकं तस्मिनेवोन्नतपुरे कुरुते स्म । भय सूरेदीक्षादानदिनादारभ्य यत्किचित्तपो विहितं तदुच्यते परिवारच- अथ व्रतादानदिनाचपो यचीयं व्रतीन्द्रेण विधीयते । बभूव यस्तस्य परिच्छदश्च श्रीवीरवत्किंचिदिहोच्यते तत् ॥ ८९ ॥ भलधिकारान्तरकयनम् । तस्य प्रतस्य दीक्षाया आदानं ग्रहणं तस्य दिनादिवसाही. क्षाप्रणादिनं मर्यादीकल प्रतीन्देण हीरसूरिणा यत्किचिदल्पमनल्पं वा तप एकाशनका. दिकं तथा तीनं पष्ठाटमादिमं घोरं कठिन विधीयते स कृतं च । पुनस्वस्थ प्रभोयों यायाख्यांकः परिच्छदा परिवारो बभूव संजातः । किंवत् । श्रीवीरवत् श्रीमन्मदावी.

·काव्यमाला। रदेवस्यैव तपस्तथानुष्ठानादिकमासीत् । तत्किचिदिह ग्रन्थे देशमानं यथाश्रुतं मया ग्रन्थकोंच्यते कथ्यते ॥ सूरीन्दुरेकाशनकं न यावज्जीव जहाँ न्यायमिव क्षितीन्द्रः । पञ्चापि चासौ विकृतीरहासीगुणान्सरस्येव पराबुभूपुः ॥ ९ ॥ सूरीन्दुर्मुनिचन्द्रो यावदिति यावन्तं समयं जीव्यते प्राणा धार्यन्ते इति यावनीवं संयमजन्म मर्यादीकृत्य एकवारमशनमेकाशनं सकृद्धोजनं वा यत्राएकाशनके स्वार्थे कः । न नैव जही तत्याज । सकृदेव भुक्तवानित्यर्थः । क इव । क्षितीन्द्र इव । यथा धर्मप्र- धानो राजा न्यायं नीति न जहाति। च पुनरसी सूरिः दधिदुग्धपक्काग्नतेलगुडघृताभि- धाना पञ्चसंख्याका विक्रियते विकारयुक्तो जीवः क्रियते एभिरिति विकृतयः खा विकृतीरहासीदत्याक्षीन्मुञ्चति स्म।उत्प्रेक्ष्यते 1-स्मरस्य कंदर्पस्य पञ्चप्रमाणान् शब्दरूप- गन्धरसस्पर्शाभिधान् गुणान् परावुभूषः पराभवितुमिच्छुरिव ॥ द्रव्याणि वल्भावसरे व्रतीन्द्रः सदाददे द्वादश नाधिकानि । किं भावना पोपयितुं विशिष्य भवाब्धिपारप्रतिलम्भयित्रीः ॥९१ ॥ व्रतीन्द्रः सदा सर्वकालं सूरिपदप्राप्ति मर्यादीकृत्य वल्भावसरे आहारकरणसमये द्वादश सूर्यसंख्ययैव द्रव्याणि धान्यानां नामप्राहं विकृतेस्त्वेकैव शाकान्यपि नामप्राई पानीयं च साण्यपि द्वादशान्त वीनि आददे जग्राह नाधिकानि द्रव्याण्यग्रहीत । कदा. चिदपीत्यर्थः। उत्प्रेक्ष्यते--अनित्यता-अशरणख-संसारत्व-एकत्व-अन्यत्व-अशुचित्व- आश्रव-संवर-निर्जरा-धर्म-लोक-बोधिसंज्ञा द्वादश भावनाः पोपयितुं पुष्टाः क. तुमिव । कथम् । विशिष्य विशेषप्रकारेण कृत्वा । किभूता भावनाः। भवः संसारः स एवाब्धिः समुद्रस्तस्य पारस्य परतीरस्य मोक्षवेलाकूलस्य लम्भयित्रीः प्रापयिनीः । 'भन्यथा कथमदः प्रतिलम्भः' इति नैपधे । 'प्रतिलम्भः प्राप्तिः' इति तदृत्ती ॥ प्रतिक्षितीन्द्रेण स सप्तपञ्चविंशन्मिताः कातरितान्यसत्त्वाः। आहारदोपाः कृतमापपोपा द्वेप्या इव द्वेषजुपा निषिद्धाः ॥ ९२ ॥ प्रतिक्षितीन्द्रेण सूरिराजेन सह सप्तभिर्वर्तते। सप्तयुका इत्यर्थः। तादृशाः पञ्चत्रिंशत् तमिता:प्रमाणीकृताः। एतावता सप्तान्विताः पञ्चनिशत् द्विचत्वारिंशद्भवन्ति । द्वाचत्वा- रिशसंख्याकाः। सोलस उम्गमदोसासोलस उप्पायणाय दोसाय । दस एसगाद दोसा मि. लीय सच्चे विवायाला ॥' इति वचनात् । अर्थतानेव पृथक् विशृणोति । पादश्राद्धीभ्यः पोडश दोषाः समुत्पद्यन्ते । तानेव दर्शयति-भाभ्यर्मिक-भौशिक-पूतिकर्म- मिश्रकर्म-स्थापनाकम-प्राभृतिकर्म-प्रादुःफरण-कीतदोप-प्रामित्य-परायत्तत्व-अभ्या- हत-उद्भिसक-मालापक-आच्छेद्यक-अनिएष्ट-अध्यकपूरकाः । अप साधुपाध्वीभ्यः पोश दोपा जायन्ते । तामेव दर्शयति-धाग्रीदोप-दूतीदोप-निमित्तपोप-भाजीयक- पनोपफ-चिकित्सा-क्रोधोप-मान-माया-म-पूर्वसंखय-पधारसंसप-विद्यादोप- ·१७ सर्गः . हीरसौभाग्यम् । मन्त्रदोष-चूर्णदोष-योगदोषाः । अथैषणादोषा दश साधुश्राद्धेभ्यः समुत्पद्यन्ते । तानपि दर्शयति-शद्वितदोप-मक्षितदोप-बहिनिक्षिप्त-पिहितदोष-संहृतदोष-दायकदोष- उन्मिश्रदोष-अपरिणत-लिप्तदोप-छर्दितदोपाः । तथा प्रभोजन कुर्वतां साधूनां प्र. सगात्पश्च दोषा भवेयुः । तेऽप्युच्यन्ते-संयोजन-अप्रमाण-इहाल-धूमसामान्य- अकारणदोपाः । केचित्सप्तचत्वारिंशदपि दोषान्प्रतिपादयन्ति । तस्मात्तेऽपि प्रोक्ताः । परं मौलास्तु द्विचत्वारिंशसंख्याका एव । आहारस्य भोजनस्य दोपा अपगु.. णास्ते निषिद्धाः निवारिताः । एतावता सूरि(रयो) द्वाचत्वारिंशद्दोपनिर्मुक्तमाहारम• भ्यवहरन्ति । किंभूता दोषाः । कातर क्लीचं ततः शुद्धिविमुखं कुर्वन्तीति कातरयन्ति । कातरयन्ते मेति कातरिताः । 'तत्करोति तदाचप्टें' इति प्रक्रियासूण मिप्रत्ययः । 'मन्तन्तात् क्तः' इति क्तप्रत्ययः । मिलोपे इट्प्रत्ययश्चेति सिद्धम् । उदाहरणं यथा नैषधे प्रथमकाव्ये निलः किंभूतः । सितच्छनितकीर्तिमण्डल: पूर्वोक्तयुक्तिरेव । सितं च छत्रं च सितच्छनं करोतीति सितच्छत्रयति सितच्छत्र्यते स्मेति सितच्छ- निता कीर्तिमण्डले देशे येन' इति नराम् । कातरीकृता होनसत्त्वा विहिता अन्ये अपरे सत्त्वाः कर्मपरिणतिवशाच्चारित्रपालनासमर्थाः प्राणिनो यैसे । पुन: किंभूताः। कृतं निर्मितं पापस्य दुःकृतस्य पोषः पुष्टियः । पापोपचयकारिभिरित्यर्थः । केनेव निषिद्धाः । द्वेषजुषेव । यथा विरोधवता अतीववैरभाजा भूभुजा द्वेयाः स्ववैरिणः पराक्रमेण निषिध्यन्ते मूलतोऽप्युच्छिद्यन्ते ॥ अंहोQहामाभरणानि भिक्षोः किं द्वादशानां प्रतिमारमाणाम् । तपांसि यो द्वादशभेदभिन्नान्यपूपुपत्कायमशूशुपच ॥ ९३ ॥ यो भगवान् अनशन-मूनोदरिका-शृत्तिसंक्षेप-रसत्याग-कायक्लेश-सेलीनताः इति पड्डिधं वाचं तपः । तथा प्रायश्चित्त-विनय-वैयावृत्त्य-स्वाध्याय-ध्यान-कायोत्सर्गाः इति पोदा आभ्यन्तरं तपः । षट् वायानि पाभ्यन्तराणीति द्वादशभिर्भेदः प्रकारैः भिन्नानि पार्थक्यभाजि तपांसि अपूपुपत् पुष्णाति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-भिक्षोः साधोः प्रति अलेपाहारकभक्तपानसत्का प्रथमा एकमासस्य, द्वितीया द्विमास्याः, तृतीया त्रिमास्याः, चतुर्थी चतुर्मास्याः, पञ्चमी पश्चमास्याः, पष्ठी पण्मास्याः, सममी सप्त- मास्याः । पूर्वविधिः सखिपि प्रात्याः । भष्टमी सप्तरात्रिका । तत्र चतुर्विधाहारनि- षेधकचतुर्याः । तथा प्रामादिः कायोत्सर्गकरणम्। नवमी सप्तरात्रिकी। उस्कटिकासनेन दण्डासनेनेवास्थानम् । दशमी सप्तरात्रिकी। साष्टममता चतुर्विहारप्रत्याख्यानं च गो- दुहिकासनेनावस्थानाम् । एकादशी एकरानिकीत्युच्यते । परममटमभकेन पूर्यवे चतुर्विधाहारप्रत्याख्यानं च तृतीये दिने । प्रामाहिः कार्योत्सर्गकरणम् । द्वादश्यपि एकरात्रिकी । परं चतुर्विधाहारसागाष्टमभकेन पूर्यते तनानिमेपनेत्राभ्यां कायो. सर्गकरणम् । इत्थं सूत्रोक्तविधिविधानान्प्रतिमानां द्वादशसंख्याकानां प्रतिमारमा श्रमणानुष्ठानविशेषलक्ष्मीणामाभरणानीव भूषणानीवापूपुषत् । किभूतानां प्रतिमारमाणाम्।

·काव्यमाला। अंहोहामंहसां दुरन्तदुरितानां वहां द्रोहकारिकाणां मूलादुच्छेदविधायकानां व पुनर्यो मुनीन्द्रः कायं खशरीरमशूशुपत् विकटोत्कटतपोभिः कृत्वा शोषयति स्म । कृशीकृतवा नित्यर्थः ॥ गुरोः समीपे विजयादिदानवाचंयमेन्दोविधिना व्रतीन्द्रः । आलोचनां द्विघ्यांबभूव लोकद्वयस्येव विशुद्धये सः ॥ ९४ ॥ जतीन्द्रो हीरसूरिशुरोः वधर्माचार्यस्य तपस्यादातुर्वा विजय इति पदमादौ यस्य तादृशस्य दाननान एतावता विजयदानसंज्ञस्य वाचंयमेन्दोः सूरैः समीपे पार्थे विधिना शास्रोफप्रकारेण द्विारद्वयमालोचना निःशल्यत्वेन निजाशेषपापप्रकाशनपूर्वकप्रायश्चि- तविशेष प्रयांवभूव गृह्णाति स । गृहाति दहयवे लाति' इति क्रियाकलापे। उत्प्रेक्ष्यते-लोकयोरिहलोकपरलोकयोर्वर्तमानामुकभवयोईयरस युगलस्य विशुद्धये निर्मलीकरणायेव॥ उपोषणानां त्रिशती व्यतानीत्सूरीन्दुरालोचनयोर्द्वयोः सः । समीहमानो मनसाधिगन्तुं पदं निलोकामभवं किमेपः ॥ ९ ॥ यः पातिवाहिसंमानितः स जगद्विख्यात एप प्रत्यक्षलक्ष्योऽसदादीनां दृग्गोचरीभ. वन् सूरीन्दु.रसूरिचन्द्रो द्वयोरुभयोरालोचनयोािरविहितदुःकृतालोचनप्रायश्चित्त. योरुपोषणानामुपवसनानां त्रिशतीं प्रयाण शतानां समाहारत्रिशती तां सर्वाप्रेणेति संभाव्यते । व्यतानीत्करोति स्म । उत्प्रेक्ष्यते-त्रिलोकस्य । 'निलोकनाथेन सता मरा- द्विपः' इति रघौ । 'प्रिलोकनाथानिलोकपूज्यात्रिलोकेश्वरा इति यहच्यान्ती । त्रैलोक्य- स्याम परितनप्रदेशे भवमुत्पनं यत्पद यत्स्थानं मनसा अधिगन्तुं प्राप्तुं मोक्षस्थानं लधुमधिगत्य प्राप्येत्सर्थः' इति तदृत्तिः । मनसा सचित्तेन फूला रामीहमान एप पायमिव ।। पष्ठात्सपादां द्विशती शमीन्द्रो व्यातन्तनीति स स नीतिचन्द्रः । सानेऽपि गव्यूतिशतद्वये समाहात्म्यमिच्छजिनवकिमुाम् ॥ ९ ॥ शमीन्दः शमवतां साधूना मध्ये इन्द्रः पुरंदरो द्वयोरलोवनयोस्त्रया अन्येऽपि रावें भूपतयः रापादो द्विशती पथसिपियरातद्वयीं पठानागपवागद्यलक्षणानो व्यातन्त. नीति म कृतवान् । स मिलक्षणः । नीती न्याये चन्दः। अथ पाधान्द्र' इति पाटः। E: अतिशायिन्यायविधाता विपये ययमेवं विमः । उरश्यते या-यू. तीन कोशाना सप्रे पशिलाधिक पातदये । सपादकोशशतदयप्रमागे इत्यर्थः । मनाममालानुपतन्याश्यानम् । तस्यां यथा साने गम्यूतिशतदये-'मिनती. करलैप सह मादाम्य निमस राप्तानामीवीन प्रशमनरूपादि महिमानगुयों पृथियो किमिन् काहमिय।

·. P १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८७९ द्वासप्ततिं सूरिसहस्ररश्मिः स निर्मिमीते पुनरप्टमानाम् । विद्मश्चतुर्विशतिकात्रिकस्य प्रसत्तिमाधातुमना जिनानाम् ॥ ९७ ॥ सूरिघु सहस्ररश्मिः अधिकप्रतापत्वेन भानुमाली पुनईयोरालोचनयोरन्येषां च अष्टमानामुपवासत्रिकलक्षणानां द्वासप्ततिं निर्मिमीते स्म कृतवान् । उत्प्रेक्ष्यते-चतु- विशतिकानामतीतानागतवर्तमानरूपाणां त्रिकस्य त्रितयस्य जिनानां तीर्थकृताम् । चनु- विंशतिनिभिर्गुणिता सती द्विसप्ततिर्भवेत् । एतावता द्वासप्ततिमिताभट्टारकाणाम् । केवल- शानि-निर्वाणि-सागर-महायश:-विमल-सर्वानुभूति-श्रीधर-दत्त-दामोदर-सुतेजः- स्वामि-मुनिसुव्रत-सुमति-शिवगति-अस्वाघ-नमि-अनिल-यशोधर-कृतार्थ-जिनेश्व- र-शुद्धमति-विवेक-स्यन्दन-संपतिनामान एतेऽतीतचतुर्विशतिजिनाः । ऋषभ- अजित-शंभव-अभिनन्दन-सुमति-पद्मप्रभ-सुपार्श्व-चन्द्रप्रभ-सुविधि-शीतल-श्रेयां- स-वासुपूज्य-विमल-अनन्त-धर्म-शान्ति-कुन्धु-अर-मल्लि-मुनिसुव्रत-नमि-नेमि- पार्थ-वर्धमानाभिधाः एते वर्तमानचनुर्विशतितीर्थकराः । पंधनाथ-सुरदेव-सुपार्यक- खयंप्रम-सर्वानुभूति-देवश्रुत-उदय-पेढाल-पोहिल-शतकीर्ति-सुनत-असम-निष्क- पाय-निष्पुलाक-निर्मम-चित्रगुस-समाधि-संवर-यशोधर-विजय-मल्ल-देव-अन- न्तवीर्य-भद्रकरसंज्ञा एते त्वनागतचतुर्विशतिरहन्तः । एतेषां चतुर्विशतित्रितयजि- नानां प्रसत्ति खविषये प्रसन्नभावमाधातुमनाः कर्तुकाम इव विद्म इबार्थेऽन । चक्रे य आचाम्लसहस्रयुग्मं स्वयं जिनं स्तोतुमवेक्षितुं वा । पृथक्सहस्रे रसनेक्षणानां विद्मः फणीन्दोरिव लिप्समानः ॥ ९८ ॥ यो भगवान् आचाम्लानां सहस्रस्य दशशत्या युग्मं द्वन्द्वं चक्रे विंशतिशतीं विधत्ते स तत्र विषये वयमेवं विद्मो जानीमः । उत्प्रेक्ष्यते वाजिनं वीतरागं खयमात्म- नैव स्तोतुं स्तवनगोचरीकर्तुं पुनरवेक्षितुं विलोचनविषयं विधातुं द्रष्टुं रसनेक्षणानां जिहानयनानां पृथक्पृथक् सहसे लिप्समानः काङ्गुन्निव । भगवन्तं स्तोतुं रसनानां द्विसहस्रं तथा अनिमेषं विलोकयितुं लोचनानां विशतिशतीमीहमान इव । केपामिव । फणीन्दो रसनेक्षणानामिव । यथा शेषनागस्य रसनाना तथा ईक्षणानां सहस्र स्तः । तस्य नागराजस्य सहसफणत्वेन द्विजिहत्वेन द्विनेनत्वेन सहसफणेषु रसज्ञानां नयनानां च द्विसंख्यामाक्त्वेन द्विसहस्री सात् । तथा चम्पूकथायाम्--'यस्यास्सिमुरगप्रमोरिव भवेजिहरपदसद्वयम्' इति । आचाम्लकविंशतिसंमितानि यः स्थानकान्यातनुते स त्रिः। निजस्य विंशत्यसमाधिपूर्वस्थानान्यपाफर्तुमना इवैषः ।। ९९ ॥ यः सूरिराचाम्सकराचाम्लनामतपोविशेषः कृत्वा विंशतिसंख्यया संमितानि प्रमा. जीकृतानि स्थानकानि--'बहति सिद्धे प्रवचनसूरि स्थविरेषु वाचके साधी । ज्ञाने भक्तिदर्शनशुद्धिः सविनयसंपन्नाः ॥ संध्याद्वयेऽप्यवश्यावश्यककरणेन शुद्धचारित्रम् ।

·काव्यमाला। , ब्रह्मवतधारिवशः क्रियारताः पूर्णपौषधतः ॥ नवतपसा च तपखी सुसंविभागेन गोत- मखामी । वैयावृत्त्येन जिनाः समताभावाच्च चारित्रम् ॥ ज्ञानं नूतनपठनात्संघाचीविर- चितैः श्रुतज्ञानम् । जिनशासनोनतिकृतेस्तीर्थ त्वेभिगवेदहन् ।' एतदभिधानानि विंश- विस्थानकानि मातनुते स्म विदधे । उत्प्रेक्ष्यते-निजस्यात्मनः विंशतिसंख्याकानि असमाधिरिति पदं पूर्व येषां तादृशानि स्थानानि । तानि यथा-अतित्वरितं प्रचलति, अप्रमाय स्थानकं कुरुते, दुःप्रमार्य स्थानकं कुरुते, अन्यजनैः सह नारदवत्क्लेशं का• रयति, पीठशय्यापट्टकादीनि अधिकानि रक्षयति, भाचार्योपाध्यायरत्नाधिकानां संमुखं वक्ति, स्थविरादीन् घातयति, भूतानि विनाशयति, पुनः पुनः क्रोधं कुरुते, सदैव शोधतो भापयितुमपि न शक्यते, पृष्ठे गुणवता विरुद्ध भाषते, मुहुर्मुहुनिश्चयभाषां भायते, अधिकरणान्युदीरयति, अकाले खाध्यायं कुरुते, अस्थण्डिलात्स्थण्डिलं गच्छन् पादौ न प्रमार्जयति खयं च खण्डितहस्ताभ्यां विहरति, अकाले दीर्घ वाढखरेण भापते, स्वयं निःप्रयोजनं क्लेशं कुरुते, गच्छभेदं स्वयं करोति परांश्च कारयति परैर्वा, यावद्भाखानुदयत्यस्तमयति च तावद्भुढे, अशुद्धमानमप्याहारं न मुञ्चति, एवंविधानि विंशत्यसमाधिस्थानकानि अपाकर्तुमना निराकर्तुकाम इवैषः ॥ चक्रे पुनर्निर्विकृतीः सहसे द्वे सूरिरद्वैतधृतिं दधानः। . कि संमृति निर्विकृति विधातुं हृपीकपति किमुत स्वकीयाम् ॥१००॥ सूरिः पुनर्यथा चाम्लानि तथैव द्वे सहस्र सहस्रयोर्द्वयोमेतावता विंशतिशती दधि- दुग्ध-पक्कान-तैल-गुड-धृतरूपषट्विकृतिपरित्यागरूपा निर्विकृतीस्खपोप्रहविशेषांव कृतवान् । किलक्षणः । धृति रसनारसलाम्पट्यपरित्यागमयीं संतोपं दधानो बिभ्राणः । उत्प्रेक्ष्यते-संकृति संसारं भूयो भूयो दोपोत्पादकत्वेन अनन्तंजन्ममरणोपचयका. रणलक्षणा विकृतिर्विकारसदहिताम् । विरलामित्यर्थः । कतु विधातुमिव । उताथ वा खकीयां खात्मसंवन्धिनी हृषीकपडिमिन्द्रियश्रेणीम् । पञ्चाक्षीमित्यर्थः । निर्विकृति विकारविकलां स्पर्शन-रसन-प्राण-नयन-श्रवणानामिन्द्रियाणां स्पर्श-रस-गन्ध- रूप-शब्देषु प्रवृत्तिकरणलक्षणेषु तप्तप्यापारेषु मन्दीभवनाग्नितिकारिकां कर्तुमिव या॥ स एकदन्तिस्फुरदेकसिक्थमुखानि तीवाणि तपांसि चक्रे । प्रभुः प्रणेतुं स्पृहयन्निवैकभयामनन्तामपि संसृति स्वाम् ॥ १०१ ॥ स सूरिरेकदन्तिरेकस्सिन्वारके पाने । यप्रानवरिछन पानीयानादिकं पवेत्सा एकद- तिरुच्यते। यस्मिथकमेव विषय भुज्यते नान्यत्तदेकसिक्यमेकदन्त्या स्फुरदीप्यमानम् । युक्तमित्यर्थः । एकरियथं तत्प्रमुसमाएं येषु तादृशानि तीमाणि अतिकटिनानि तपशि चके विनिर्मितवान् । उप्रेक्ष्यते-अनन्तो समावपरिणामेन न विद्यते अन्तो ऽवसानं यस्यास्तारसी खा सकीया संयंत संसारमेक एव भयोऽयतारो यस्यास्सी प्रणेतुं निर्मातुं स्पृदयनिय ॥

·१७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । '. उपोषणानामपुषत्सहस्रत्रयं स तस्योपरि पट्शती च । सरोजजन्मा धरणीधरेन्द्रं सुधाशनानामिव चारुचूलाम् ॥ १०२ ॥ स सूरिरुपोषणानामुपवासानां सहस्राणां दशशतीनां त्रयं त्रिकं त्रिसहस्रीमपूपुषत् पुष्णाति स्म । चकारेत्यर्थः । च पुनस्तस्य सहस्रत्रयस्य उपरि षट्शती. पद्शतानि उपवासान् चकार । क इव । सरोजजन्मेव । यथा कमलभूर्ब्रह्मा मुधाशनानां देवानां धरणीधरेन्द्र मेरुं व्यधात् । पुनस्तस्योपरि चावी प्रकृष्टां चूलां विधत्ते स्म । यद्यपि धरणी- धरेन्द्र इति नाम्ना मेरुरायातस्तथापि धरणीधरेन्द्रो हिमाद्रिरप्युच्यते । तस्यापि नगाधिराजत्वं वर्तते । परं तस्मिन् चूला नास्ति, तन्निरासाथै सुधाशनानामित्युक्तम् । - . सुरादिमरुरेव नापरः ॥ एकाशनाचाम्लयुतैर्यतीन्दुरुपोषणैर्निर्गलितान्तरायम् । त्रयोदश व्यातनुते स मासाशिक्षामि वः स्वीयगुरोस्तपोऽसौ॥१०॥ असौ यतीन्दुः सूरिः खीयगुरोः विजयदानसूरेः तपोऽनुष्टानविशेष व्यातनुते स्म निर्ममे । कान् । मासान् । त्रिंशद्वासरान्यावत् । किंभूतान् मासान् । त्रयोदश विश्वेदेव- प्रमितान् त्रयोदशसंख्याकान् । कथम् । निर्गलितान्तरायं विगतविगतविनम् । कैश्चके । उपोषणैरुपवासः । किंभूतैः । एकाशनाचाम्लयुतैः प्रथममुपवासः, तत एकाशनकमेकभ- क्तम्, तत आचाम्लं केवलं जलेन रुक्षानाशनम् , पुनरुपवासः, अनया रीत्या निर्विघ्नं त्रयोदशमासी यावद्विजयदानसूरेस्तपो विदधे । उत्प्रेक्ष्यते-खीयगुरोरासेवनाग्रहणा. दिकां शिक्षामिवातनुते स्म ॥ त्रिघा समाराचुमनाः समग्रज्ञानानि चैकादशयुग्ममासान् । तपांसि तीवाणि चकार योगैः परीपहा तुमिवेहमानः ॥ १०४ ॥ स सूरिरेकादशानां युग्मं येषु । एकादश द्वाभ्यां गुणिता द्वाविंशतिर्जाता । तादृशान्मा- सान् द्वाविंशतिमासान्यावद्योगैरड्रोपागादिसूत्राणां योगवहनैः कृत्वा तीवाण्युपवासाः चा- म्लादिरूपाणि तपांसि चकार कृतवान् । किं कर्तुमनाः। निधा विभिमनोवाकायलक्षण: कृत्वा समप्राणि मतिश्रुतावधिमनःपर्यवकेवललक्षणानि पञ्चापि ज्ञानानि समारागुमनाः सम्यगाराधयितुंकामः । उप्रेश्यते-सुधा-तृषा-शीत-उष्ण-देशमशक-अचेल- अरति-स्त्री-चर्या-निषद्या-शय्या-आक्रोश-वध-याचन-अलाभ-रोग-तृण-मल-स- स्कार-प्रज्ञा-अज्ञान-सम्यक्त्व रूपान् द्वाविंशतिसंख्याकान् परीपहान् जेतुमीहमान इव ।। उप्रैस्तपोभिर्युनिशं त्रिमासी यत्सूरिमनं विधिनारराध । श्रीशासनाधित्रिदशैर्वशीन्द्रः स्वयं स्वयंत्रिव सेव्यमानः ॥ १०५ ॥ यो वशीन्द्रो योगीश्वरः उप्रैः पारणकेष्याचाम्लयुक्तचतुर्थपष्ठाटमादिरूपस्तपोभिरभि- प्रहविशेषः कृत्वा निमासी मासप्रयी यावत् युनिशमहोरानं सूरिमामाचार्यपद.

·C काव्यमाला। - स्थापनगौतमविद्यां विधिना सम्यक् तत्कल्पशासपूर्वाचार्योकप्रकारेणारराध साधयति म । कि क्रियमाणः । स्वयंभूजिनेन्द्र इव श्रिया युक्तैरनेकदेवदेवीवृन्दाधिपत्यकलितः शासनस्य जिनमतस्याधित्रिदशैरधिष्ठायिकैर्देवैर्वाग्वादिनी-त्रिभुवनखामिनी-श्रीदेवी- यक्षराज-गणिपिटकप्रमुखसुरासुरैः स्वयमात्मना सेव्यमान उपायमानः॥ सूरीन्दुरेकाग्रमनाश्चतस्रः खाध्यायकोटीर्गणयांबभूव । निवेदिताशेषशरीरमाजां चतुर्गतानामिव जैत्रमन्नान् ॥ १० ॥ सूरीन्दुरेकाममेकतानं मनश्चेतो यस्या व्यप्रान्तःकरणः सन् खाध्यायानां सिद्धान्तप्र- करण-परिवर्तन-गणन-चिन्तनरूपाणां चतस्रः चतुःसंख्याकाः कोटीः शतीशतसहस्राणां गणयांबभूव गणयति स । उत्प्रेक्ष्यते--निदै खेदं प्रापिता नीता अशेषाः संसार- वर्तिनः समस्ताः शरीरभाजः प्राणिनी याभिस्तादृशीनां नरकतिर्यमनुष्यदेवलक्षणानां चतमणां गतीनां जैवान् जयनशीलान्मन्त्रानिव गणयोचकार । ग्रन्थावली निर्मितवान्विशुद्धां निजां मनोवृत्तिमिव व्रतीन्द्रः । अदीक्षयद्यः शतशो वशीशः शिप्यान्सशिप्पीकृतशक्रसूरिः॥१०७॥ यो वतीन्द्रो प्रन्यायी शास्त्रश्रेणीमशुद्धां विशुद्धा फूटवर्णविरहितां निर्मितवान् शो- धयामास । कामिव । निजामात्मीयो मनोवृत्तिमिर खान्तव्यातिमिप विशुद्धां निष्पापां निर्मितवान् । पुनर्यो घशीशः जितेन्द्रियेन्द्रः योगिजम्मारातिः शतशः शतसंख्याकान् शिष्यान् विनेयान् अदीक्षयत् दीक्षा प्रायति स । किंभूतः । शिष्यीकृतो युद्धपा शास्त्रपरिशानेन च निजान्तेवासिविहितः शक्रसूरिः पुरंदराचार्यः बृहस्पतियेन । दशी गिरमुदीर्य निडीजाः जोपमायनविशिष्य बभाषे । नान चित्रमभिमाकुशलत्ये शेशवावधि गुपगुफरस्य' ॥ इति सूरेरातपस्यासमयं तपःक्रियानुष्ठानादिवर्णनम् ॥ यत्पण्डिताः सार्धशतं बभूवुः संप्राप्तसिद्धान्तपयोधिपाराः । दिवेयॆयैकं धिषणं दधत्या वागीश्वराः किं विधृता परित्र्या ॥१०८॥ यस्य सूरेः पण्डिताः प्रशांशपदधारिणः सार्धशतमेकपचारादुतरं शतं संग्टया येषा तारमा अभूतः संजाताः । गिताः। संप्राप्तोऽभिगता सिद्धान्तस्यागमस्य उपलक्ष- णात् खसमयपरसमयमवर्तमानशानसंदोहस्यरूपस्य पयोधे: रामदास पारो यस्से । तत्प्रेश्यते-एकमेव पिरणे बृहस्पतिम् । 'पाचस्पतिदिनानिधिपणः फाल्गुनीभयः' इति इम्याम् । दपला धारयन्त्या दिवा सलोंकेन अमरावत्या वा राममायया स्पर्धया धरिया धरित्रीभुया सार्धशतं वागीभरा मुराचार्या विता# नियन्ते मा॥ सप्ताभयन्वाचकवारणेन्द्रा यस्योउसद्वाग्लहरीविलासाः। गाम्भीर्यमाजो गुणरत्नपूर्णासरहिणीनामिव जीवितेशाः ॥ १०९ ॥ यस महारकस गतसंस्थाहा पर उपाध्यायेणु विषये मुमतिमाप्रपलपलदि.

·१७ सर्गः] . हीरसौभाग्यम् ।
दलनेन वारणेन्दाः कुभरराजाः अमवन् संजायन्ते स ! के इव । तरङ्गिणीनां जीयि-
वेशा इव । यथा नदीनां नाथाः सप्तसंख्याका भवन्ति । यदुकं हैम्याम्-'द्वीपा-
न्तररसंख्यास्ते सप्तवते तु लौकिकाः' इति द्वये अपि । किंभूताः । उल्लसन्तः स्फुरन्तो
वानो वाग्य एव लहयः कल्लोलास्तेषां विलासा विभ्रमा वैचित्र्यो येपु येषां वा । पुनः
किविशिष्टाः । गाम्भीर्य गम्भीरिमाणमलब्धमध्यत्वं मजन्तीति । पुनः कथंभूताः । गुणा
एव रमानि मणयस्तैः पूर्ण निर्भरभृताः ।।
क्षमां दधानस्य च गौरिमाणं पदाजभृङ्गायितचक्रिणश्च ।
द्वे यस्य जाते यतिनां सहसे विलोचनानामिव मोगिभर्तुः ॥ ११० ॥
यस्य सूरेयंतिनां साधूनाम् । 'प्रदशर्मभरचारुयतीव' इति नेपधे । मतो यतिशन्द
इकारान्तो नकारान्तथा द्वे सहसे विशतिशती जाते । करीव । भोगिमतुरिव । यथा
नागराजस्य विलोचनानां चक्षुपा द्वे सहस्र स्तः सहसफणत्वात् । किंभूतस्य यस्य भोगि.
भर्नुध । क्षमा क्षान्ति सर्वसहतां धरित्री दधानस्य विधाणसाच पुनरिमाणं सुवर्ण.
वर्णतां श्वेतिमानं च । 'गौरः श्वेतपीतयोः' इत्यनेकार्थः । पुनः किंभूतस्य । पदान्जयो-
घरणारविन्दयोः हायिता भ्रमरवदाचरितारिणः चपतिनो महाराजा नागाध
यस्य । 'दवाकरः कमुकिचकिगूढपात्' इति हेम्या गुरुनागेन्दयोर्विशेषणानि ।।
शीलं परिष्कारमिवोद्वहन्त्यः सर्वानुवादा इव चन्दनायाः ।
यस्याप्तवामानसराजहंस्यः साध्व्यो बभूवुस्तिशतीमिताश्च ॥ १११ ॥
यस्य सूरेनयाणां शतानां समाहारनियती प्रीणि शतानि तया मिताः प्रमाणीकता:
साध्यो यतिन्यो यभूयुः संजाताः । किमूना: भाताना वीरता पारवाणी सिद्धान्तः।
'भालोतिः समयागमी' इति हमीवचनात् । रोष मान राममनियामपरसन खेलने
राजहंस्यः । सिद्धान्तस्वाध्यायध्यानपरा इत्यर्थः । कि पूर्वसः । उदहन्यः उत्पारस्पेन
पदन्तो धारयन्त्यः । सिम् । शीलं त्रिधापि मनचर्यम् । कमिव । परिधारमिय भाम.
रणमिव । 'परिफारामरने च' इति इम्याम् । उरप्रेक्ष्यते-चन्दनायाः चन्दनबालायाः
रायर्यानुवादा इय सर्वशीलागमादिकमनुयदन्ति अनुरुपन्वीति । चन्दनानुस्सा इसपः॥
ग्रने यतीनां विजयाघसेनप्रमोर्ददी रिपदं. य एकम् ।
नक्षत्रताराप्रहमण्डलेऽपि वेघा यथा राजपदं मुपांशोः ॥ ११२ ॥

·•ाला। ल्पायुष्ट्वानवानामेव सूर्यादिकानां मण्डले समूहे सत्यपि सुधांशोश्चन्द्रस्यैव एवं राजपदं ददिवान् ॥ इति परिवारः ॥ यस्योपदेशाद्वहवो विहाराः संजज्ञिरे मन्दिरचैत्ययुक्ताः । त्वष्ट्रा क्षितौ वस्तुमिवामृतखःश्रीभिर्व्यधाप्यन्त विलाससौघाः ॥११३॥ यस प्रभोरुपदेशादहवोऽनल्पसंख्याका विहारा जिनप्रासादा: संजज्ञिरे । किंभूताः । मन्दिरचैत्ययुक्ताः गृहदेवतावसरसहिताः । 'देहरासर' इति प्रसिद्धिः । एतावता गृहवै- त्यान्यप्येकान्यासन् । उत्प्रेक्ष्यते--अमृतस्याश्रीभिरपवर्गवर्गलक्ष्मीभिः कर्मभिः क्षिती भूमण्डले वतुं निवासं कर्तुं त्वष्ट्रा विश्वकर्मणा क; विलाससौघा लीलागृहा व्यधाप्यन्त कारिता इव ॥ पञ्चाशदर्हत्प्रतिमाप्रतिष्ठाः प्रभुः पृथिव्यामनुतिष्ठति स । दिशश्चतस्रोऽप्यपुनाविहारैः प्रभाप्रसारैरिव भानुमाली ॥ ११४॥ प्रभुः सूरिः अर्हत्प्रतिमानां शतसहस्रसंख्याकानां जिनविम्बानां प्रतिष्ठा वासक्षेपाअन• शलाकादिकादिक्रियाभिः प्रतिष्ठापनानि पश्चाशत्संख्याकाः पृथिव्यां गुर्जरसौराष्ट्रमरुमे- दपाटलाटमेवातकुशावर्तादि मण्डलभूमण्डलमध्ये अनुतिष्ठति स कृतवान् । पुनश्चत. सचतुःसंख्याकाः पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरसंज्ञा दिशो हरितो विहारः खविचरणैः कृत्वा अपुनात् पवित्रीचकार । क इव । भानुमालीव । यया भावान् प्रभाप्रसारः खकिर- णविस्तारैः कृत्वा चतस्रोऽपि दिशः पुनीते ॥ यमिन्पुनाने भुवमर्बुदाद्रिसमेतसिद्धाचलरैवतेषु । संघाधिपाः पाण्डववच्छतानि त्रीणि त्रिकेणाभ्यधिकान्यभूवन् ॥११॥ यस्मिन् सूरिशके भुवं पृथिवीपीठं पुनाने पवित्रीकुर्वाणे सति अदादिः हिमा- चलनन्दनगिरिः यूपमदेववासुपूज्यारिष्टनेमिमहावीरवजे विंशतितीर्थकृतां निर्वाणभूमाक- त्याणकपायनीकृतं संमेताचलः शगुंजयो विमलाचल: रैवतो गिरिनारगिरिः एतत्प्रमुखेषु तीर्थेषु पाण्डववत्पाण्डुनन्दना इव त्रिकेण त्रयेणाधिकानि युत्तरानि त्रीणि शतानि संपाधिपाः संघपतयः अभूवन् समजायन्त ॥ आत्मा भृतो येन जिनेश्वराद्वितीर्थादियात्रोद्भवपूर्णपुण्यैः । प्राङ्गिशृङ्गागमनोद्गतांशुभारैरिवाम्भोरुहिणीवरेण ॥ ११ ॥ येन भगवता जिनेश्वरादिः शश्रृंजयशैलः । पञ्चाशदादी मिल मूलभूमेशायभूमेरपि विसरोऽस्य । उपत्वमटव तु योजनानि मानं वदन्तीह जिनेश्वरादेः' इति नगरपुराणो. कमन्तर्याध्यान्तर्गतमत्र लिपीकतमस्ति । स एव वीर्यः सिद्धिगमनस्थानम् । ची शब्दः पुनपुंसकलिङ्के । स एव तदेव पा भादी येपो तेपो यामा दर्शनं स्पर्धनं तदर्दता न्य. भावसवाचनातपोयिपानादिकाः क्रियासाभ्यः उद्भय उत्पत्तियका ताररी: गैरन्यूनः ·१७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ८८५ पुण्यैः मुकतैः छत्या आत्मा खप्राणी भृतः संपूरितः । केनेव । अम्भोरुहिणीवरेणेव । यथा भानुमालिना प्रावही पूर्वाचल: तस्य गते शिखरे आगमनेनोपनमनेन उद्गताः प्रकटीभूताः अंशुमाराः किरणनिकराः सहस्रसंख्यकराः ऋतुभरात्योदशशतकरा अघि यस्तैः आत्मा प्रियते । उदयानन्तरमेव किरणबाहुल्यदर्शनादिशयमुत्प्रेक्षोपमा वा ॥ धात्री पविनां सृजतोऽस्य पादन्यासे दुकूलान्यध्रियन्त भव्यैः । तीर्थाधिराजस्स चतुनिकायसुरैरिव स्वर्णसरोरुहाणि ॥ ११७ ॥ धात्री वसुंधरा पवित्रां पावनां सजतः कुर्वतः पादचारेण चरतः अस्य सूरेः पाद- न्या चरणयुगलस्थापनस्थाने प्रायो बाहुल्येन भव्यः श्राद्धवगैः दुकूलानि क्षौमानि वि. विधदेशवासांसि वा अध्रियन्त पादाधः स्थाप्यन्ते स्म । कस्येव । तीर्थाधिराजत्येव । यथा धरित्री पवित्रां विदधानस्य भूमण्डले विहारं कुर्वतः श्रीभगवतश्चतुर्निकायसुरैः भवन- पति-व्यन्तर-ज्योतिष्क-विमानवासि-देवैः खर्णसरोरुहाणि कनककमलानि पादन्यासे चरणारविन्दयोस्तले विधीयन्ते ॥ स्तम्भादितीर्थे जलदागमेऽसिन्स्थिते कदाचिद्भविकबजेन । कोटिय॑येऽसृज्यत टङ्ककानां श्रीविक्रमाम्भोरुहबन्धुनेव ॥ ११८ ॥ कदाचित्कस्मिन्नपि जलदागमे वर्षाकाले स्तम्भ इति पदमादी यस्य तादृशे तीर्थ स्तम्भतीथे 'खंभाति' इति लोकप्रसिद्धनामनि अस्मिन् मुनीन्द्रे चतुर्मासीमासीने सति भविकमजेन अर्थात् स्तम्भतीर्थादिसंघलोकनिकरेण टङ्ककानां गुर्जरजनपदप्रसिद्धानां नाणकविशेषाणां कोटिरेका कोटिळये दानेऽमृज्यत व्ययीक्रियते स्म । केनेव । श्रीविक्र- माम्भोरुपन्धुनेव । यथा श्रीमद्विक्रमादित्येन एकस्मिन् वारके दाने वा कोटिः कनकट- कानाम् । मुवर्णकानामित्यर्थः । दाने दीयमाना आसीत् । प्रविश्लोक काव्यं गाथा च प्रायो जनानां कोटिदातासीत्, न न्यूनमधिक बहु ॥ प्रेक्ष्य प्रियं शक्रवशा अहिल्यासक्तं क्षितावक्षमया किमेताः । मृगीदृशो न्युञ्छनकानि यस्य प्रायो व्यधू रूपकनाणकेन ॥ ११९ ।। मृगीहशो निखिलमेदिनीमण्डलसम्यमृगलोचनाः प्रायो वाहुल्येन यस्य प्रभोन्युन्छ- नकानि निमित्यतानि रूपकनाणकेन । जातिवाचित्वेनेकवचनम् । रजतसंचन्धिमहमुंदी- त्यारिका-आसेरी-मुदाफारका-रूपकादिकेन उपलक्षणादभिरानिकानुवर्णकायेनापि व्यधुः कुर्वन्ति स्म । मृगीश उत्प्रेक्ष्यन्ते--प्रियं भतार शफमहिल्यायो गौतमपिपरम्या तपस्विन्यामासक्तं मोगलम्पटीभूत प्रेक्ष्य हागोवरील अक्षमया भस्मात्सर्वोत्तमपला. बप्पसौभाग्यवपुर्विमशीलशालिनीविहाय वल्कलमुभदोरिकाजटादिरूपविकराला साप- सीमची सेवते इति भरि विषये स्पा ईयया शितो क्षोम्यां झिमेताः कवा इन्दाम्प इयायाताः ॥ इति माहात्म्यम् ।।

·काव्यमाला। पुरीमपापामिव पञ्चवकध्वजो जिनेन्द्रः पुनरुत्नताहाम् । ................... . स जिनेदः सूरिरन्तिममायुरपेक्षया चरम चतुर्मासकं तत्र चके कृतवान् । किं कृत्वा। अजयपुरदेवलपाटकादिषु विहारैः कृत्वा । पुनरपरवारमुनत इत्सावा नाम यस्यास्वादशी पुरी नगरी चरणारविन्दैः निजपादपद्मः पवित्रां पावनी कृत्वा । क इव । पञ्चवक्रध्वज इन । यथा केसरिकेतनो महावीरो जिनानां सामान्यकेवलिनी मध्ये तीर्थाधिपलादिन्द्रः पुरंदरः अपापां पुरी खीयपदपङ्कजैः पवित्रीकृत्यान्तिम पश्चिमं चतुर्मासकं कृतवान् ।। [वाचंयमेन्दुनिजमायुरल्पं] विदांचकाराथ हृदा तदानीम् । स्वेनोपचेतुं पुनरेष पुण्यमगण्यमैच्छद्रविणं धनीव ॥ १२१ ॥ अथ चतुर्मासकस्थितेरनन्तरं तदानीं तस्मिन प्रस्तावे तचतुर्मासक एव वायमे. न्दुहीरविजयसूरिः हृदा कुशाग्राग्रिममतज्ञानवता हृदयेन कृत्वा निजमात्मीयमा युर्जीवितकालमल्पं स्तोकं विदांचकार अज्ञासीत् ज्ञातवान् । पुनरित्यन्योक्तिः । एष सूरिः स्वेनात्मना अगण्यमपरिमित खर्गापवर्गसाधकं पुण्यं सुकृतमुपचेतुं पुष्टं कर्तुमच्छ. द्वाञ्छति स । क इव । धनीव । यथा व्यवहारी अगण्यं गणयितुमशक्यं गणितं द्रविणं धनमुपचेतुमिच्छति ॥ संलेखनां तत्र तपोविचित्रां स वृत्रशत्रुर्वतिनां वितेने । विधित्सयेवोत्सुकितोत्रात्मशुद्धेर्बहिःस्नानमिवाङ्गशुद्धः ।। १२२ ।। तनोन्नतनगरे स प्रतिनां वृत्रशत्रुर्वायमवासवो हीरविजयसूरिस्तपोभिरेकाशननि- विकृतिकाचाम्लचतुर्थषष्ठाष्टमादिभिः कृत्वा विचित्रां नानाविधां संलिख्यन्ते संतक्ष्यन्ते तुच्छीक्रियन्ते खकर्माण्यनयेति संलेखना तपोनुष्ठानविशेषस्तां विवेने करोति स्म । उत्प्रे- क्ष्यते—अन्तरात्मनो जीवस्य शुद्धनिर्मलतायाः कर्मराहित्यस्य विधित्सया कर्तुमिच्छया उत्सुकित उत्कण्ठित इव । किमिव । बहिःसानमिव । यथा कश्चिदहस्य बाह्यशरीरस्य शुद्धविशुद्धताया विधित्सया विधातुमिच्छयोत्सुकितो बहिःलानं जलादिभिस्वमालापह. सेवनं वितनुते ॥ इति संलेखना ॥ प्राचीनसूरीन्द्र इव प्रणीय संलेखनामेष विशिष्य सूरिः। आराधनां प्रारभतेति शान्तरसारविन्दैकविलासहंसः ॥ १२३ ।। एप सूरिः इत्यप्रे वक्ष्यमाणप्रकारेण आराध्यन्ते सर्वव्यापारपरित्यागेन पुराकृतदु. कृतमिथ्यादुष्कृतप्रदानेन च विधापि अईदादयः सेव्यन्ते यस्यां सा आराधना तां प्रारभत प्रारब्धवान् । किंभूतः । शान्तनामा नवमो रसः उपशमलक्षणः स एवारविन्दं विकसितकमलं तत्रैकोऽद्वितीयो विलासः क्रीडा तत्राद्वैतखेलनविपये हंसो राजमराल: हंसोपमः आराधना प्रारमत । किं कृत्वा । प्राचीनसूरीन्द्रो पाखामीप्रमुखपूर्वाचार्य ·१७ सर्गः हीरसौभाग्यम् । इति विशेषप्रकारेण प्राकृतेभ्यस्तपोभ्योऽत्सम्यधिकविषयां दुष्करतपोविशेषरूपां संले. खनां कृत्वा॥ अम्भोजनामा इव ये त्रिलोक्याः सिषेविरे नीरधिनन्दनाभिः । भूता भविष्यन्ति वसन्ति सास्तेि मे शरण्याः शरणीभवन्तु ॥१२॥ ते सर्व सास्तिीर्थकरा अशरणाः शरणा भवन्विति शरणीभवन्तु नाणाय जाय- न्ताम् । कस्य । मे मम संसारभीकः तस्य । किंभूताः । शरण्याः शरणागतवत्सला: 1 पुनः किंभूताः। अतीतायामुत्सपिण्यां केवलज्ञानिप्रमुखाः अथ वा अस्यामेवावसर्पिण्यामत्र भर- तक्षेत्रे ऋषभदेवादिकाः पञ्चमारकापेक्षया चातुरके पूर्वजातत्वादतीता एवोच्यन्ते । अनन्ताः संजाताः पुन भविष्यन्ति । अनागतकाले पद्मनाभादिमा उत्पत्स्यन्ते पुनर्ये सन्ति सीमंधरखामिप्रमुखा इदानींतने काले विहरमाना विद्यन्ते। यत्तदोर्नियामिसंब- न्धात्ते के।ये सार्वा अम्मोजनामा नारायणा इव । यत्क्रमाश्चक्रिणो वा' इति जिनशतके बहुत्वम् । त्रिलोक्या जगत्रयस्य नीरधिनन्दनामिर्लक्ष्मीभिः सिपेविरे सेविताः ॥ यैरन्तरे ध्यानधनंजयस्य प्रज्याल्य दुःकर्ममलं विशुद्धः । असर्जि जाम्बूनदयन्निजात्मा ते सन्तु सिद्धाः शरणं शरण्याः॥१२॥ ते सिद्धा मुकात्मानो निर्वाणं प्राप्ताः सत्याः शरणमर्थान्मम प्राणाः सन्तु भवन्तु संसारादक्षका भवन्तु । किंभूताः । शरण्याः शरणे साधवः । 'तम साधी हिते च यः' इति यप्रत्ययः । ते के । यः सिद्धानं तदेव धनंजयो पहिस्तस्यान्तरे मध्ये दुष्टानि दुरन्ताधिव्याधिदुर्गतिरूपविपाककारित्वादशुभानि नृशंसानि कर्माणि तान्येव मलं कि से प्रग्याल्य भस्मीकृत्य निजस्यात्मन आत्मा जीवो विशुद्धो निर्मल; कर्मरहितः अ- सर्जि राष्टः कृतः । किंवत् । जाम्बूनदवत् । यथा दृपदादेर्मलं कृशानुना प्रज्यास्य मुवणे वितन्वते ये भ्रमरा इवात्मवृत्ति स्मरं प्रन्ति च शंभुवद्ये । ते साधवः स्युः शरणं तपस्याधुरं धुरीणा इव धारयन्तः ॥ १२६ ॥ ते साधवः अंमणाः। ममेति शेषः । शरण स्युर्भवेयुः। किंभूताः । धुरीणा धौरेयकाः भूपमा इव । तपस्याधुरं दीक्षायाः सर्वात्मना समनं क्रियाकलापादिप्रकाररणरूपी धारयन्तः विभ्रतः । ये साधवो भ्रमरा मधुकरा व आत्मवृत्ति निजजीविका माधुकरी राति वितन्वते कुर्ववे। च पुनय शंभुवदीश्वर इव जगद्विडम्बकं रमर प्रन्ति मदन व्यापादयन्ति । मजजनस्यास्ति करावलम्ब इवातिभीमे भवयारिधी यः। ग्यात्स धर्मः शरणं मुधांशुः सुधामिवान्तः फरुणां दधानः॥१२७ ॥ स धर्मः पारणं भयभीतस्य मम रक्षको भूयात् । भितः । अन्तमध्ये करां रा. । सुज्यते ॥ - ·-1 . १७ सर्गः]. हीरसौभाग्यम् । तपःसु । उत्प्रेक्ष्यते-द्वादशभेदमिनेषु द्वादशसंख्येषु अहर्मणीनां सूर्याणां मण्डलेघु बिम्बे- विव । यथा भास्कराणां तेजो दुःसहं तथैव तपसामपि । तथा च यथा कर्मणां प्रमा- 'वस्तथा तपसामपीति । च पुनरत्र भवे अस्मिन् जन्मनि उपलक्षणादन्यस्मिन्नपि भवे मम वीर्ये वीर्याचारविषये भतीचारा अभवन् ते भतीचारा मे मम मृपा मिथ्या भासत भवन्तु । सर्वेफामप्यतीचाराणां मम मिथ्यादुःकृतमस्वित्यर्थः ॥ इति पञ्चहानाचारादि. पक्षाचारावीचारालोचनम् ॥ एकेन्द्रिया भूजलवहिवायुवनान्यहन्यन्त मयाजिनो ये । विनाम्यता भूरिभवेपु कर्मवशेन देशेष्विव दैशिकेन ॥ १३१ ॥ ये भुवः पृथिवीकायिका, जलान्यष्कायिका वहयस्तेजस्कायिका वायवो वायुका- यिका वनानि वनस्पतिकायिका एक स्पर्शनं शरीरं तल्लक्षणमिन्द्रियम् हृषीके येषां ते एकेन्द्रिया अह्निनः पूर्वोकाः पञ्च स्थावराः प्राणिनः मया अहन्यन्त हताः। अन भवे • अन्यत्र भवे वा इति शेषः । मया किं कुर्वता। कर्मणां ज्ञानावरणीयादीनामष्टसंख्याकानी "वशेनायत्तत्वेन भूरिष्वनन्तेषु भवेष्ववतारिषु विभ्राम्यता विशेषेण एकद्वित्रिचतुःपञ्चै- न्द्रियसंज्यसंशित्वेन चतुरशीतिलक्षजीवयोनिघु भ्रमणी फुर्वता । केनेव । दैशिकेनेव । यथा पान्थेन कर्मणा खपरकार्याणां वशेनाधीनतया देशेषु विविधजनपदेषु पर्यटन प्रणीयते ॥ संध्ये दिनानामिव जन्मिनां द्वे येषां हृषीके भवतो हतास्ते । मया जलौकाकृमिशुक्तिशङ्खमुखाः प्रमादैकवशंवदेन ॥ १३२ ॥ येषां जन्मिना जन्तूनां द्वे द्विसंख्ये हपीके स्पर्शनरसनलक्षणे शरीरजिहारूपे इन्द्रिये भवतः । केपामिव । दिनानामिव । यथा दिवसानो द्वे संध्ये दिनाननदिवसावसानल. क्षणे पितृखी स्याताम् । 'संध्या तु पितृसूः' इति हैम्याम् । ते जलकसो जलसर्पिण्यः कृमयः कीटका गण्डोलका वा शुकयो मुकास्फोटाः । 'मुकास्फोटोऽन्धिमण्डूकी। शुक्तिः' इति हैम्याम् । मुक्काफलोत्पत्तिभुवोऽन्या वा । शताः कम्बवः ते मुखा मुखे वा आदी येषां तादृशा द्वौन्द्रिया जीवा मया हता विरोधिताः । किंभूतेन मया । प्रमा- दोऽनवधानता तस्य एकमद्वितीयतया वशंवदेनाधीनेन । प्रमादिना इत्यर्थः ॥ विशां वयांसीव भवन्ति येषां त्रीणीन्द्रियाणीह शरीरभाजाम् । गोपालिकामत्कुणकीटिकाद्या व्यापादितास्ते तु मया कथंचित् १३३ येषां शरीरभाना जीवानामिह संसारे जगति वा तिर्यगती या त्रीनि स्पर्शन शारीरे रसनं जिहा घ्राणं नासिकालक्षणानि निसंख्याकानि इन्द्रियाणि करणानि.मद. न्ति । कानीव । पयासीय । यथा विशा मनुष्याणां श्रीनि वास्ययौवनयाधायलक्षणानि पर्यास्सवस्थाविशेषाः स्युः । गोपालिका धनेटिकानि धान्यकीटका मामकाः कीटि. A ११२ ·काव्यमाला। काश्च प्रसिद्धाः ते आया- पूर्व येषां तादृशास्त्रीन्द्रिया जन्तवो देहिनो मया कथंचित्केन- बन प्रकारेण जानता अजानता वा प्रमादिना सता व्यापादिताः ॥ चत्वारि येषां पुनरिन्द्रियाणि नाभीभवस्येव मुखानि सन्ति । ते मक्षिकाभृङ्गपतङ्गकर्णकीटोर्णनाभप्रमुखा हताश्च ॥ १३४ ॥ पुनर्येपामसुमतां चलारि स्पर्शनरसनघ्राणनयनलक्षणानि शरीरजिह्वानासिकालोचन- रूपाणि चतुःसंख्याकानि इन्द्रियाणि अक्षाणि सन्ति । कानीव । मुखानीव । यथा भाभीमवस्य ब्रह्मणः । भाभीमथैध श्लपचाससोऽस्याः' इति नैषधे दीर्णोऽपि नाभिशब्दः । प्राची-अपाची-प्रतीची-उदीचीलक्षणचतुर्दिक्संमुखानि वर्तन्ते । शक्रेण षष्टिसहस्रवर्ष कुततपःप्रभावात्खपदाभिकवेधसस्तपोभ्रंशं विधातुं प्रहिताप्सरोभिश्चतुर्दिक्प्रारम्घाखण्ड- ताण्डवाडम्बरचिलोकनकौतुकोत्कण्ठितचेताश्चतुर्दिक्षु चत्वारि वदनानि विदधाति लेति शीलतरङ्गिण्याम् । ते मक्षिका मधुवननीलसामान्याः प्रसिद्धाः । यदुक्तम्-'सरघा मधुमक्षिका । वर्वणा मक्षिका नीली पुत्तिका च पतड़िका ॥ वनमक्षिका तु दंशो दंशी तजातिरपिका । तैलाटी वरटी गन्धोली' इति हैन्याम् । भृका भ्रमराः, पताः शलभाः 'टील' इति लोके प्रसिद्धाः, कर्णकीटाः शतपद्यः खरिकाः, ऊर्णनाभाः जाल. कारकाः 'कालियावडा' इति प्रसिद्धाः, ते प्रमुखा भादिमा येषु तादृशाश्चतुरिन्द्रियाः पुनर्भया हता व्यापादिताः॥ महाव्रतानीव मुनीश्वराणां पञ्चेन्द्रियाणीह भवन्ति येपाम् । पापर्धिकेनेव महीचरास्ते संप्रापिताः प्रेतपतेनिकेतम् ॥ १३६ ॥ इह जगति संगारे पा येषां जन्तूनां पञ्च स्पर्शनरसनघ्राणचक्षुःश्रवणलक्षणानि श- रीरजिहानासिकानयनकर्णरूपाणि पश्चसंख्याकानीन्द्रियाणि भवन्ति । कानीव। महाव्रता- नीवायथा मुनीश्वराणां साधुसिन्धुराणां महान्ति कातरैरल्पसत्त्वः सत्त्वैः मेस्वदुद्धर्तुम- शक्यानि सर्वप्राणातिपातविरमण-सर्वमृषावादविरमण-सर्वादत्तादानविरमण-सर्वमधु- नविरमण-सर्वपरिग्रहविरमणलक्षणानि व्रतानि नियमविशेपाः पञ्च भवन्ति । ते च पञ्चेन्द्रियात्रिविधाः सन्ति । एके स्थलचराः, एके जलचराः, तृतीयाः खेचराः । तानेव प्रतिपादयंति-महीचरा गोमहिपाजमृगशशशम्बरादिकाः ‘स्थलचराः पञ्चेन्द्रिया 'जीवा मया भवान्तरे प्रेतपतेर्यमस्य निकेतं मन्दिरं संप्रापिता गमिताः । केनेव । पापर्धिकेनेव । यथा आखेटिकेन लुब्धकेन मृगाद्याः पञ्चेन्द्रियाः सत्त्वाः कृतान्तनिकेतन नीयन्ते ॥ जीवान्तिकेनेव वियद्विहारा आलेख्यशेषत्वमवापितास्ते । कैवर्तकेनेव पयश्चरास्ते कथासु शेपत्यमवापिताश्च ॥ १३६ ॥ जीवान्तिकः शाकुनिको विहंगमधातुकः तेनेव वियति आकाशे विहारो विहरणं गतिर्येषां ते खचराः । कलविङ्गकुकूटशुकसारिकाकाककपिजलवापराअनशिसण्डिकपो.

·१७ सर्गः] . हीरसौभाग्यम् । ताद्याः पञ्चेन्द्रिया जीवा आलेख्ये चित्रे शेपत्वमवशिष्टतां न तु प्राणेनतामवापिता मा. रिताः। तथा कैवर्तकेनेव धीवरेणेव पयश्वरा जलचारिणो जीवास्ते पञ्चेन्द्रिया मत्स्य- नकचक्रपाठीनपीठपाहमकरायाः कथामु वार्तासु आख्यानसंबन्धेषु शेपलमवशिष्टताम- वापिता लम्भिताः । निहता इत्यर्थः । हिंसायां सर्वत्र जन्मान्तरापादनम् । अस्मिन् 'जन्मनि तु संयतखात्तदभाव एवेति तात्पर्यम् ॥ अर्हनिदेशादितसान्द्रचन्द्रचन्द्रातपोद्वेलकृपापयोधौ । मीनायमानेन मुनीन्दुनेव स्वात्मेव नामानि गणोऽङ्गभानाम् ॥१३७॥ पुनर्मया अङ्गभाजां प्राणिनां गणः समूहःखात्मेव निजजीव इव नामानि न गणितः । इदमपि प्राग्जन्मापेक्षयेव नालिजन्मनीति शेषः । तदेव पति-केनेव । मुनीन्दु. नेव । यथा पैराग्यरहतरहितात्मना साधुसुधाकरेण अन्यतनूमग्निकरः निजजीवसदृशो गण्यते । किंभूतेन । मुनीन्दुना भईतां सर्वतीर्थकृतां निदेश आशा स एवोदित उदयं प्राप्तः सान्द्रस्नेहलोऽमृतवर्षी भाश्विनपूर्णिमासंबन्धी चन्द्रः अखण्डमण्डलेन्दुस्तस्य चन्द्रातपश्चन्द्रिका तेनोद्वेलो वेलामुलक्ष्य यात उद्वेल उत्कण्ठितो यः कृपारूप: पयो. पिसत्र मीनो मत्स्य इयाचरितस्तेन । दयाईहृदयेनेत्यर्थः ॥ इति प्रथममते प्राकृतजी- वहिंसालोचनम् ॥ अमर्पणेनेव रुपा हसेन वैहासिकेनेव च भीरुणेव । भयेन लोमेन च गूचनेव मया यदप्यल्पमजल्प्यलीकम् ॥ १३८ ॥ यन्मया इह भये परभवे वा यदल्पं स्खोकमप्यलीक मिथ्यावास्यमजल्पि भाषितम् । कया। रूपा रोपेण । केनेव । अमर्पणेनेव क्रोधनेनेव । यथा क्रोधातुरेण क्रोधेनाली जलप्यते । पुनः केन । हसेन हास्येन । केनेच पहारिकेनेय । यया सभावाविभीरुकेण मृपा भाष्यते। च पुनः फेन । लोभेन तृष्णया । केनेव । भुनेव । यथा लोलभेन लोमामिभूतेनासलं निगद्यते ॥ इति द्वितीयमते मृपावादालोचनम् ।। ऋक्यं परेप परिमोपिणेव मया कथंचिधददचमाचम् । प्रयोजने सत्यपि यत्तृणायं कनिद्विनादेशमुपाददे च ॥ १३९ ।। यन्मया कचित्केनापि प्रकारेण भदतं फेनापि सामिना भविधानितं परेषामन्य- पामृश्य द्रविन धनमा गृहीतम् ।फेनेव परिमोपिगेष । यपा सस्वरेणादत परदव्यमा. दीयते । पुनः प्रयोमने कायें परपि शियमानेऽपिकलं आदेश साम्यसानिनोवा असा विना सृणा हमालारामगुर्ग विकुमारि स्थाने उपादे जगदे सयं सी. कृतम् ॥ इति तृतीयमले अदत्तादानालोचनम् ॥ मरन्मगाझ्या मस्तेव दिव्यं नार्या नरेणेव च मानवीयम् । मया तिरधेर पुनलिरचा तरचमानर्यत मेधुन यत् ।। १४० ॥

·८९२ काव्यमाला। मान्मृगाक्ष्या देवाहनया समं दिव्यं देवतासंवन्धि यन्मया मैथुनमाचर्यत भोगः कृतः । केनेव।मरुतेव। यथा चतुर्निकायादिदेवेन देव्या सार्धे निधुवनं विधीयते । पुन- नार्या मनुष्ययोपिता साकं मानवीयं मानवसंवन्धि मैथुनं कामकेलिराचर्यत आचीर्णा । केनेव । नरेणेवा यया नरेण नार्या समं कन्दपक्रीडा क्रियते । पुनतिरप्या नियंग्जाती- यया स्त्रिया सत्रा तरध्यं तिर्यसंवन्धि मैथुनं प्राम्यधर्म आचर्यत विहितम् । केनेव । ' तिरयेव । यथा तिर्यग्जातीयेन पुरुषण तिरश्वा समं मैथुनं पशुक्रिया क्रियते । सर्वत्र इह भवेऽन्ये भवेऽपीति योज्यम् ।। इति चतुर्थवते मैथुनालोचनम् ॥ सखीमिव स्वःशिवपद्मधानोनिरीहतां मुग्धतया विहाय । दूतीमिवादृत्य च दुर्गतीनामृद्धिं मयादायि परिग्रहो यत् ॥ १४१ ॥ यन्मया परिग्रहो धनधान्यद्विपदचतुष्पदादिक आदायि खीकृतः। कि कृला। खःशि- वपद्मयानोः स्वर्गापवर्गलम्योः सखी क्यसीमिव निरीहतां निःस्पृहभावं विहाय वि- मुच्य । कया। मुग्धतया मौग्ध्येनाज्ञानेन । च पुनर्दुर्गतीनो दुष्टानां महाधिव्याधिविधा- त्रीणां नारकतिर्यदेवकुमनुजलक्षणानां गतीनां दूतीमाकारणसंदेशहारिकामिव ऋद्धि प्राप्ताप्राप्तेषु वस्तुषु सर्वेष्वैहलौकिकपदार्थेष्वासक्तिमासाहीकृत्य । तस्यामादरपरिभूये- त्यर्थः ।। इति पञ्चमव्रते परिग्रहालोचनम् ॥ मरुद्रुमान्मेरुरिवेन्द्रियाणि प्राणीव बाणानिव पञ्चवाणः । मुखान्यथा पञ्चमुखश्च सम्यङ्गाधारयं पञ्चमहानतान्यत् ॥ १४२ ॥ यदहं पञ्चमहावतान् मेरूपमानियमविशेषान् । उतशब्दः पुनपुंसके । सम्यक त्रि- करणशुध्या नाधारयं न धृतवान् । क इव । मेरिव । यथा काञ्चनाचल: कल्पपारिजातम- न्दारहरिचन्दनसंतानाभिधानान्पश्चसंख्याकान्मरुदुमान् कल्पवृक्षान् धारयति । पुनः क इव । प्राणीव । यथा जन्तुः शरीररसनानासिकानयनध्रवणलक्षणानि पञ्चेन्द्रियाणि धत्ते । पुनः क इव । पञ्चबाण इव । यथा मदनः संमोहन-उन्माद-तापन-शोपण- मारण-इति नाम्नः । तथा क्वचित् "दिद्वीहिं दिदिपसरो दिद्विपसारणभाव अणुरामओ। अणुराएण पिनेहो वाणा मयणस्स पञ्चेए ।। एतेऽपि पश्च वाणाः प्रोच्यन्ते । पञ्चप्रमा- णान्वाणान् सायकान्दधाति । पुनः क इव । पञ्चमुस इव । अत्र यथा इवार्थे । यथा नीलकण्ठः कण्ठीरको वा पञ्चमुखान् धरति । मुखशब्दोऽपि पुनपुंसके । एवं यथा मेरुमनुष्यमदनपारीन्द्रपिनाकिनः कल्पद्रुमेन्द्रियमार्गणमुखानि धारयन्ति तथा अहं पञ्च महानतानाधारयमित्सर्थः ॥ इति पञ्चव्रताधारणलोचनम् ॥ निशाचरेणेव निशाशनं यन्मया कथंचित्प्रविधीयते स । कौसीद्यमाद्यन्मनसेव किंचिच्छैथिल्यमालम्ब्यत यत्क्रियासु ॥ १४३ ॥ मया कथंचिकेन चिन्मिध्याज्ञानमूढतादिप्रकारेण निशाचरेणेव राक्षसेनेव निशाशनं रात्रिभोजनं प्रविधीयते स्म । पुनयंत्नियासु चारित्रानुष्यनकरणेषु शैथिल्यं शिथि.

·१७ सर्ग:.
हीरसौभाग्यम् ।
८९३
लता किंचित्कृतं किंचिन्न कृतं किंचिदिष्यते किंचिच क्रियते इत्याद्य स्थलमालम्ब्यत ।
केनेव । कौसीयेनालस्यैन मायदुन्मत्तीभवन्मनश्वेतो यस्य तादृशेन पुंसेव। यथा अलसेन
सर्व कार्य धीक्रियते ॥ इति पठनते रात्रिभोजनक्रियाशैथिल्यालोचनम् ॥ .
प्रमादभाजा नियमा मया ये बभजिरे प्रान्तिभृता मवेषु ।
छायागुमं गण्डगलन्मदान्धं भविष्णुनेवोद्धरसिन्धुरेण ॥ १४४ ॥
प्रमादमालस्यं शिथिलतां वा अनवधानतां वा मन्दभावं वा भजतीति प्रमद्वरेण
प्रमत्ततायुक्तेन मया नियमा अभिग्रहविशेषा वभअिरे भग्नाः गृहीला मुकाः । किंभूः
तेन मया । भवेषु कर्मवैचित्र्यानानाविधजन्मपरम्परामु भ्रान्ति भ्रमणी विभीति भ्रा-
म्यवेत्यर्थः । केनेव । उडुरसिन्धुरेणेव । यथा गण्डयोः कपोलस्थलयोनलगिरनवरतनि-
प्पतद्भिर्मदैः दानवारिभिरन्धं भविष्णुनागतनयनीभवनशीलेन विचेतनीभावुकेन मदुदो.
दुरसिन्धुरेण उन्मादोत्कटकरटिना गम्भीरवेदिद्विरदेन छायया उपलक्षितास्वरवो येषां
कदाचिदपि परावृत्ति न भजने, पूर्यस्यां पक्षिमायां दक्षिणस्यामुत्तरस्यां च नायाति,
यथास्थानमवस्थितैव तिष्ठति । अथ वा पलवपापुष्पफलप्रमुखमुपमाविभूपिताले छा-
यामा भज्यन्ते ।। इति सर्वनियमविरोधनालोचनम् ।।
अपेक्षया पञ्चमहावतानां खर्भूधराणामिव भूघरेषु ।..
अणुप्ववन्धुमितव्रतेषु मया विराद्धं गृहमेधिना यत् ॥ १४५ ॥
गृहमेधिना गृहस्थेन सता मया यदहर्वन्धवः सूर्या द्वादशादित्याः मितानि प्रमाणी.
कृतानि बतानि दादशवतानि । स्थूलप्राणातिपातविरमणम्, स्थूलमृपावादविरमणम् ,
स्थूलादत्तादानविरमणम् , खदारसंतोपपरस्त्रीविषयावश्याकन्याभिगमनादिविरमणम्, इ.
च्छा-परिग्रहः-परिमाणम् , सर्यदिग्गमनादिविरमणं प्रमाणं च, भोगोपभोगप्रमाणम्,
मनर्थदण्डविरमणम्, सामायककरणम्, प्रतिदिनं निशा च देशावकासिकं दिगवकाश.
फरणम्, पर्वादिषु पोपधीपवासविधानम्, अतिथिसंविमागविधानम्, इसभिभाने
गृहस्थाना पचाणुमतानि । त्रीणि गुणमतानि । चलारि शिक्षाप्रतानि । इति द्वादशगु
मदेपु यत्किचिन्मया विराद्धम् अतिक्रम-व्यतिकम-अतीचार-अनाथायवरणादिना
चिराधना कृता । किभूलानाम् । पञ्चानां महायतानामपेक्षया । पचमहामतेपु हि सर्वधव
सर्वेभ्योऽपि मोकवस्तुभ्यो विरमणम् । द्वादशमवेपु तु देसत एप न सर्वतः । इसपे-
धया पशुप से सयुपु । फेष्विव । भूपरेथिव । यया सर्भूधरागा मेरुमा लक्षयो.
जनप्रमाणरवेन महत्त्वं महत्वाग पहुवचनम् । अपेक्षया अपरेषु भूपरेप्यासं लघुतासे
गदर्शनमेई विना फेवपि गिरिपु सक्षयोजनप्रमागता नास्ति।
संसाधकेषु निदिकापवर्गदुर्गस योगेप्पिद योगिनेव ।
धीर्य प्रयुक्तं न मया फायचित्मनादमन्दीरतमानसेन ॥ ११६ ॥

·८९४ काव्यमाला। इह भवे मया योगेषु यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रसाहार-धारणा-ध्यान-समा• धिनामाष्टाङ्गवत्सु योगेषु। भय वामनोयोग-बचोयोग-काययोगलक्षणेषु विविधेषु । अथ वा सत्यमनोयोग-असत्यमनोयोग-मिश्रमनोयोग-सत्यासत्यमनोयोग-सत्सवचनयोग- असत्यवचनकाययोग-मिश्रवचनयोग-सत्यासत्यवचनयोग-औदारिककाययोग-औदारि- कमिश्रकाययोग-विक्रियकार्ययोग-वैक्रियमिभकाययोग-आहारकाययोग-आहारमिन- काययोग-कामणयोग इत्यपि मनोवाकायैः कृला पञ्चदशधापि योगा योजनानि । युज्यन्ते धावनपलानक्रियासु व्यापार्यतेऽसाविति वा युज्यन्ते संवध्यन्ते वल्गनक्रियया जीव ए- भिरिति वा व्युत्पत्तिमानं योगो वीर्य शक्तिः । उत्साह इति यावत् । योगेषु मोक्षप्राप्तिकर- णीभूतेषु ध्यानविशेषेषु च मया वीर्य पुरुषकारो न प्रयुक्तः सम्यगुद्यमो न विहितः । केनेव । योगिनेव। यथा योगभाजा आसन्नोत्पत्स्यमानकेवलज्ञानेन क्षपकश्रेणिमारूढेन योगेषु यन्नः क्रियते । किंभूतेषु योगेषु । त्रिदिवं खलॊकस्तयुक्तोऽपवर्गों मोक्षः स एव दुर्गः दुःखेन गम्यते प्राप्यते गृह्यते वा पर्वतादिविषमस्थानस्थकोहस्तस्य संसाधकषु आत्मायत्तीका• रकेषु मया कथंचित् गुर्वादिप्रेरणया पञ्चेन्द्रियपाटवशरीरसामर्थ्य सहायकरणसामध्यापि प्रमादेन अनवधानतया आलस्येन वा मन्दीकृतं क्रियानुष्ठानकरणेयु कुण्ठीकृतं मानस मनो येन यस्य वा ।। एतद्यदन्यच्च मयार्जि.पापमसिन्भवेऽन्येषु पुनर्भवेषु । अधर्मिणानर्थ इव त्रिधापि निन्दामि सम्यक्तदहं समग्रम् ॥ १४७॥ अस्मिन् वर्तमाने भवे जन्मान पुनरन्येष्वतिक्रान्वेष्वनन्तेषु भवेष्ववतारेषु मया प्रान्तावस्थास्थायुकेन एतत्पूर्वोतमन्यदितरद्विस्मृतमविस्मृतं वा यत्पापं दुष्कृतमाजि उपार्जितं स्यात् । केनेवाअधर्मिणेव । यथा अधर्मकारिणा पापिना पुंसा अनर्थः परघात- परदारगमनपरद्रव्यापहारा दिरुत्पातः क्रियते तत्समग्रं सर्वमपि पापं दुष्कृतं त्रिधापि मनोवाकायैरपि त्रिकरणशुद्धथा इदानी निन्दामि आत्मसाक्षिक गहामि देवगुरुसाक्षिक व्युत्सृजामि ॥ एकेन्द्रियाः-' (११३१) इत्यत आरभ्य 'एतद्यत्-'(१४१४७) इति पर्यन्तं निन्दनादिना सप्तदशभिः कुलकम् ।। अष्टादशाब्रह्मवदंहसां तु स्थानानि यान्याचरितानि पूर्वम् । तान्यप्यशेषाणि मृपा भवन्तु क्षणाद्यथा द्यूतकृतां वांसि ॥१४८ ॥ तु पुनरष्टादशसंख्याकानि अंहसां पापानां स्थानानि प्रागातिपात-मृपावाद-अद- तादान-मैथुन-परिग्रह-कोष-मान-माया-लोभ-राग-द्वेप-कलह-अत्याख्यान-पै. शुन्य-रत्यरति-परपरीवाद-मायापा-मिथ्यालशल्य इत्यष्टादश पापस्थानानि । पूर्व- मस्मात्प्रस्तावान्मयाचरितानि यानि स्वयंकृतानि परेवी कारितानि भटादशसंख्याकानि । किंवत् । अब्रह्मवत् । यथा मनसोदारिकाब्रह्म न करोमि, वचसीदारिकाना न करोमि, शायेनौदारिकाना न करोमि, मनसीदारिकाना न कारयामि, ववस्रोदारिकाप्रझन कार.

·१७ सर्गः]. हीरसौभाग्यम् । ८९५ यामि, कायेनौदारिकाब्रह्म न कारयामि, मनसौदारिकाब्रह्म नानुमोदे, वचसौदारिकाना नानुमोदे, कायेनौदारिकाब्रह्म नानुमोदे, इत्यौदारिकेन मनोवाकायैः करणकारणानुमो- दर्नव भेदाः । तथैव वैक्रियेण सममनया रीत्या नव भेदा भवन्ति । संघीभूय सर्वेऽप्य- टादश जाताः । एवमष्टादश ब्रह्मस्थानानि । अथ तान्यशेषाणि समस्तान्यपि अष्टादश पापस्थानानि क्षणानिमेपमानादपि मृषा मिथ्या भवन्तु । कानीव । वासीव । यथा घृतकृतां दौरोदरिकाणां वचनानि क्षणान्मिथ्या भवन्ति । कोपं हृदः शल्यमिव प्रहाय सत्त्वानशेपान्क्षमयामि सम्यक् । मयार्दिताः प्रागिह वैरिणेव क्षाम्यन्तु ते मय्यनुदीतवैराः ॥ १४९ ॥ एतस्यामवस्थायामहमशेषान् समस्तान् सप्त लक्षाः पृथ्वीकाययोनयः, सप्त लक्षाः अप्काययोनयः, सप्त लक्षाः तेजस्काययोनयः, दश लक्षाः प्रत्येकवनस्पति- काययोनयः, चतुर्दश लक्षाः अनन्तवनस्पतिकाययोनयः, द्वे लक्ष द्वीन्द्रियाणां योनयः, द्वे लक्षे त्रीन्द्रिययोनयः, द्वे लक्षे चतुरिन्द्रिययोनयः, चतस्रो लक्षाः पथेन्द्रियतिरचा योनयः, चतस्रो लक्षाः नारकाणां योनयः, चतस्रो लक्षाः देवानां योनयः, चतुर्दश लक्षा मनुष्याणां योनयः । एवं सर्वा अपि संमिलिता: सन्यचतुरशीतिलक्षजीवयोनयो भवन्ति । एतांधतुरशीतिलक्षयोनिसत्कान् सत्त्वान् जीवान् सम्यक मनोवाफायः फुला क्षमयामि पादयोलेगिला ममापराधं तितिक्षे विनयामि । किं कृता । हृदो हृदया. कोपं क्रोध प्रदाय सेत्यज्य । किमिव । शल्यमिव । यथा केनापि प्रकारेण फेनधिद्वे. रिणा परमवरेण फुला हृदि विषये निक्षिप्तमायसशस्त्रं नाराचं वा राई या काठघटित- फीलिका या उद्रियते। तथा ये सत्वा मया प्राग जन्मनि इहास्मिन् भये घा वैरिणेय शत्रु- व भादिताः पीदिताः ते सर्वे मा क्षाम्यन्तु मयिविषये क्षमा पुर्वन्तु 1 उपशाम्यन्ति. त्य: । भूताः।अनुदीतर्वराः मयि विषये अप्रकटितविरोधाः मुकविद्वपाः क्षाम्यन्तु । मैत्री मम स्वेप्विव सर्वप्तत्त्वेप्यास्तां क्षितिसर्वलिवेश्मजेषु । धोऽजितो वैमववन्मया यस्तं प्रीतचेता अनुमोदयामि ॥ १५०॥ क्षितिः भूलोकः, म्यदेवलोका, बलिवेश्म पाताललोकः, वेगु जायन्ते स्मेति क्षितिस. यलियेमजास्तेषु निमगन्मगु गर्यनियंदरनागामुरव्यन्तज्योनिमानिकनामिनामसक समस्येषु रामसमन्नुजावेषु विषये मम मंत्री रासिता भालाम् । केप्यिप सेप्विवा यया भारतीयजनेषु सत्यं सात् । अयदा मंत्री मम सरिव रासावरासाक्षितिसतियेस- जातः' इति पाठः । सम मलिवरमगात: गर्वग्रायः गार्थ भरिय मम मैत्री मनु। पूर्वपाटन 'मिती मे सबभूएग' सी प्रतिमापानमारेग ! भप पुनरर्प:-यो नया समापन पतिरच पोतिः संचितः। प्रतिताः रमना: सन् तं गर्म पुन मुस्तमनुमोदयामरसाने । .

·(९६ काव्यमाला। - वृन्दं द्रुमाणामिव पुष्पकालाधमादृतेऽन्यद्विफलं व्रतादि । शुभः स भावोऽस्तु ममापवर्गमार्गानुलग्नाशभृतां सहायः ॥ १५१ ।। यस्मात् शुभभावाहते विना अन्यदितरद्रतादि सर्वनियमवारित्रादिपालनप्रमुखं सकलमपि विफलं वन्ध्यमेव । किमिवान्दमिव । यथा पुष्पकालाद्वसन्तसमयादते समस्तं द्रुमाणां पादपानां वृन्दं कदम्बकं निष्फलं भवेत् । स शुभो भावो ममास्तु निर्मलपरि- माणो मम भवतु । किंभूतः । अपवों मोक्षः अर्थानगरं तस्य मार्गः पन्थाः तनानुलग्ना स्तमनुपस्थिता येऽङ्गभृतो भव्यंजनास्तेषां सहायः ।। भुक्तेन येनात्र कदाचिदात्मा न दारुणा वहिमिवाप तृप्तिम् । शिवंगमीव वजनानुपङ्गं कृत्वं तमाहारमहं जहामि ।। १५२ ।। अहं तं त्रिजगत्प्रसिद्धं यच्छब्दसंबद्धं च कृरनम् अनशनपानखादिमखादिमरूपं सर्व- जातीयं चतुर्विधाहारं जहामि । अत्र पानशब्देनापरपानकादि गृह्यते । जलमुत्कालं सजामि । क इव । शिचंगमीव । यथा मोक्षं गमिष्यतीत्येवंशीलो नीरागः पुमान् सर्वखजनानां निजकुटुम्बानामनुषई निजपरिजनवर्गस्य संबन्धं जहाति । स कः। अत्र जगति संसारे का येनाहारेण भुक्तेन भक्षितेन कृखा कदाचित्कस्मिनप्यतीता- नागतवर्तमानलक्षणे काले आत्मा जीवस्तृप्ति संतोष नाप न लेभे । क इव । वहिरिव । यथा दारुणा काठेन । जातानेकवचनम् । हुताशो न तृप्यति । यदुकम्—'नामिस्त- प्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः' इति ॥ सप्तास्ति यः पद्ममिवाप्टसिद्धिनीणां जगत्कल्पितकल्पसालः । अलीव पो रमतां मदीये चिते चिरं श्रीपरमेष्ठिमन्त्रः ॥ १५३ ॥ स श्रीपरमेष्टिमन्त्रः श्रीमन्नमस्कारश्चिरमासंसार यावन्मदीये वित्त रमतां मम मानसे हंसवत्खेलतु । क इव । अलीव । यथा शृङ्गो भ्रमरः पद्म विकसितकमले सुचिरं रमते । स कः । य: श्रीनमस्कारः अष्टानाम् अणिमा-चशिता-ईशित्व-प्राकाम्य-महिमा-लघि- मा-कामावसायित्वं-प्राप्तिः इत्यभिधानामपरासो वा मनःकल्पितानामटानां महासिद्धी- नामेव श्रीणां लक्ष्मीणां पद्ममित्र स्मेरकमलमिव सम वाससौधमस्ति । पयवासेति लभ्या अभिधानत्वात् । परमेष्टिमन्त्रो जगतां त्रिभुवनजनानां कल्पितेषु कामितेषु कल्पसाल: वाञ्छितसंपूरणे कल्पद्रुमोऽस्ति ।। वाघ्रीणसस्येव विषाणमेको वर्तेत मे कश्चन वर्ततेऽन्यः । पुनर्धरित्र्या इव वृत्रशत्रुः कस्यापि न स्यामहमत्र विश्वे ॥ १९४ ।। अन विश्वे अस्मिन्जगति अहमेको वर्ते । किमिव । विषाणमिव । यथा वाध्रीणसस खगिनः गण्डको वन्यजीवविशेषजीवविशेष तस्य विषाणं हमेकमेव भवति । यदुकं कल्पसूत्रे-'सग्गिसिगचएगगे' इति । तथा मे मम कश्चन कोऽप्यन्यः परोन वर्तते नास्ति ।

·. १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । पुनरन भुवने अहं कस्यापि न स्यां भवेयम् ।अहं कस्यापि नास्मीत्यर्थः । क इव पत्र- शरिष । यथा धरिच्या भूमेः शक्रो राजा कस्यापि न स्यान भवेत् । 'काके शौक्स्य द्यूतकारेषु सत्यं सर्प क्षान्तिः स्त्रीपु कामोपशान्तिः । क्लीवे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिन्ता राजा मित्र केन दृष्टं श्रुतं वा ॥ इति वचनात् ॥ भवेन्मदीयेन्द्रियमन्दिरस्य यदि प्रमादोऽवसरेऽत्र दैवात् । विधापि देहादिममात्मनाहं परिग्रहं बाह्यमिव त्यजामि ॥ १५ ॥ यदि अनावसरे अस्मिन् प्रस्तावे देवात्कर्मयोगादायुःकर्मण टेः क्षयान्मदीयेन्द्रिय मन्दिरस्य मत्संवन्धिनः शरीरमा 'जुहाव यन्मन्दिरमिन्द्रियाणाम्' इति नेपथे । प्रमादो नाम जीवेन समं वियोगो भवेत् । मरणं सादित्यर्थः । तदाहमात्मना खयमेव देहादिमं कायप्रमुखमन्तरगपरिग्रहं क्रोधमानमायालोमादिपरीवारोपध्यादिकं सर्वमपि विधा मनोवाकायः करवा त्रिकरणशुद्ध स्वजामि मुनामिव । कमिय । चाखमिव । यथा पहिीवो बाह्यः स चासी परिग्रहर पुनकलनभ्रातृधनधान्यादिपरिग्रहः सर्वस्त्यको. ऽस्ति, तथा वपुराद्यपि व्युत्सृजामीति ॥ इत्याराधनाविधानम् ॥ शमी शमीगर्भमिकतानमना दधानः प्रणिधानमन्तः । अर्हत्समक्षं दशमी दशम्यां व्यधाद्विधिज्ञोऽनशनं शमीशः ॥ १५६ ॥ शमिनां प्रशमवतो योगिनामीशः खामी यतिपतिर्दशम्यां तिथी यावचीय मिविधा- हारपरित्यागरूपमनशनं व्यधाचकार । कथम् । अर्हत्समक्ष भगवत्प्रत्यक्ष प्रति पुरस्तात्र- त्यात्यानोधारपूर्वम् । दशमी यपीयान् प्रान्तावस्यावस्थितान् । 'निशि दशमितामालिङ्ग- न्या विवोधविधिसुभिः' इति नैषधे । निशाया अवसानसमये दशमिवेति पदं दृश्यते । पुनः किंभूतः विधिज्ञः शालोकप्रकारयेत्ता प्रान्तसमये अनशनं विहितं विलोक्यते इति था विधिः । किं कुर्वाणः । अन्तर्मनीमध्ये प्रणिधानं पक्षपरमेष्टिभ्यानं दधानो विप्राणः । लिक्षण: रान् । एकतालयानगं मनो मानसं यस्य तादृशः सन् । कमियत शर्मागर्भमिव । यथा शमीमः ऐजस्किाभिधानपादपः शमीगर्भ पायकमन्वर्धते । अचिः शमीगर्भत. मोपशुकाः' इति हैम्याममिनाममु । तथा 'शमीमियाभ्यन्तरलीनपापकाम्' इति रमी ।। अप सप्तभिः कुलई प्रारभ्यते- भोक्तुं भुवं धां च समं मघोनो द्वितीयरुपादिव विक्रमार्यात् । नेत्रत्रिनेत्राननफेफियानयनत्रियामापतिसंमितेऽदे ।। १५७ ॥ तपयमीमक्षमाला गणयिनुमारगवेति संबन्धः । भारित एवं कायानि पर पृथर व्याख्यायन्ते । नौ दे चधुपी, मिनरत्येभरम्पाननानि मुगानि पमा परमुखी. ऽतिः' इति मीदवनात पपयाधनि बदनानि, तथा शिवानस मयूरवादन सानिमालिकस्य पदनानि बरामि पदापामुणवान् ।सपापियामापतिपद एमाएभिः पदा रानिये राम्यप्रमाणीव पदे करें । सम्मात् । सिमाकांत विक्रमादिसनासो ·काव्यमाला। नृपात् । उत्प्रेक्ष्यते मघोन इन्दस्य द्वितीयपादिव अपरशरीरादिव । किं कर्तुम् । यो देवलोकं च पुनर्भुवं भूमण्डलं समं सार्धमेककालं भोक्तं पालयितुं भुक्तिविषयीकर्नु वा। एतावता विक्रमात् द्विपञ्चाशदधिषोडशशतप्रमाणे वर्षे संवत् १६५२ वर्षे इत्युक्तम् ॥ नभस्यमासस्य नमत्पयोदकदम्बकाडम्बरिणो नभोवत् । प्रभोः प्रभावादिव शुनितायां तिथौ सुरद्वेपिनिषूदनस्य ॥ १९८ ॥ मुराणां देवानां द्वेपिणो वैरिणो दानवाः । 'असुरा दितिदनुजाः पातालोकःसुरा. रयः' इति हैम्याम् । तेषां निपूदनस्य उच्छेदकस्य हरेः । 'दलारिय पुराणयज्ञपुरु पस्तायध्वजः' इति हेम्याम् । तिथौ दिवसे एकादशीदिने । किंभूनायो तियो । मुनि तायामुज्वलीभूतायाम् । अर्थाञ्चन्द्रमसश्चन्द्रिकाभिर्धवलितायाम् । तिथिशब्दः पुंस्त्रीलिदै । उत्प्रेक्ष्यते-प्रमोहीरविजयसूरेः प्रभावान्महिम्नो माहात्म्यात् शुभितायामिव । तिथि: कस्य । नभस्यमासस्य नभस्योभादपदसंज्ञो मासस्तस्य । श्रावणिकोपनभस्यः प्रोटभाद्रपदः पदः' इति हैम्याम् । किंभूतस्य । नमन्तः पयोमरैनम्रीभवन्तो भूमी लगन्तो ये पयोदा मेपास्तेषां कदम्बकानि पटलानि वेपामाडम्बर: आटोपः अस्त्यलिस्तस्य किवत् । नमो- वत् श्रावणमासस्येव । श्रावणभादपदमासौ वर्षा ऋतुः । यथा श्रावणे तथा माद्रपदे यथा भाद्रपदे तथा श्रावणे मेघः स्यादिति । तथा 'नभोनभस्यत्वमलम्भयदृशा' इति नेपधै । सेवनायसरे दमयन्याः खदशी श्रावणभाद्रपदीकृते । अयं तु वर्षामतुत्वान्मासस्वभावः । एकादशी तु खभावेनोवला । तत्रेयमुत्प्रेक्षा । अथ वा नभोवद्गगनस्येव । यथा प्राद- काले नभो व्योम पनपनापनमण्डलाडम्परितं भवेत् ॥ एतावता भाद्रपदगासरितकाद. शौतिथी निशासमये ।। कान्ते तमीनामुदिते मुनीन्दोस्तत्प्रक्रमे वऋदिदृक्षयेव । स्फुरत्सु तारेपु गुरोः पथीय यातुर्दिवं क्षिप्तसुमेपु देवैः ॥ १५९ ॥ पुनस्तभीनां रात्रीणां कान्ते वल्लभ चन्द उदिते सति उदय प्राप्ते प्रति उत्प्रेक्ष्यते- वत्प्रामे तस्मिप्नवसरे मनरानिनो मुनीन्दोहीरविजयसूरेफस्य यदनस्य दिरक्षया • . गुमिच्छयेव । पुनस्तारेषु उपलक्षणाम्हनक्षमतारकेषु स्फुरत्गु दीप्यमानेषु अगमगिति युचंता । उत्प्रेक्ष्यते--दिवं स्वर्गलोकं यास्पति गमिष्यतीत्येवंशीलस्य यानुरोटॉरमूरेः पधि मार्गे देवः क्षिप्तेषु विकीर्णेषु सुमेषु पुष्पेथिव पुपमरेटिव ॥ पनोपरोपनि । फादनक्षत्रतारकलितकौमुदीकान्तोदये जावे ॥ महेन्यपत्संनिधिशालमानानाकार्य कार्यज्ञतयानगारान् । तदैहिकामिफसर्वशर्मनिर्माणदक्षाः प्रवितीर्य शिक्षाः ।। १६० ॥ एवविध व्यतिसरे गति । कि त्या । पार्य ज्ञातावरे लालरिधि कानावरीति मायमस्तरा भावसया शिक्षाप्रदानादिर निपुगवन निधी गमी शासमानान् धोम-

·१७ सर्गः).
होरसौभाग्यम् ।
८९९
मानान् । किंवत् । महेभ्यवत् यथा महाव्यवहारिणः सद्भिविद्यमाने रत्नादिभिः शोभ-
मान निधिभिनिधानः शालन्ते राजन्ते तान् ताहशामनगारान् निजपारिपार्श्वका.
न्मुनीनाकार्याहूय पुनस्तेपामाकारितयतीनामहिकानीहलोकसंबन्धीनि आमुष्मिकागि
परलोकसंवन्धीनि सर्वाणि समस्तानि शर्माणि सुखानि तेषां निर्माणे करणे दक्षाः कु-
शलाः शिक्षा अनुशास्तीः प्रवितीर्य दत्वा ॥
अहो युवाभ्यां विजयादिसेनप्रतिक्षितीन्द्रान्प्रति वाच्यमेतत् ।
युप्माकमङ्केऽस्ति गणोऽखिलोऽपि स शासनीयः शिशुवत्स्वकीयः॥१६१
भहो इति संघोधने । विमलहर्षसोमवाचको युवाभ्यां संभूय विजय इति पदमादी
यस्य तादृशः सन् एतावता विजयसेननाम्नः प्रतिक्षितीन्द्रान् साधुवसुधाधिपान् प्रति
एतदुच्यमानं वाच्यं कथनीयम् । तदेवोच्यते-अखिलोऽपि समस्तोऽपि गणस्तपागच्छो
युध्माकं श्रीमतामङ्के उत्सङ्गेऽस्ति वर्तते । स तपागच्छन्नमणगणः शासनीयः सम्यक्
पालनीयः । किंवत् । शिशुवत् । यथा खकीयो चालः पाल्यते । गण: किंभूतः । ख.
कीयो गुरुपरम्परया आगतः । आत्मीयः अथ श्रीमदीयः॥
श्रीवाचकेन्द्रौ विमलादिहर्षसोमादिराजद्विनयाभिधानी ।
सदाश्रवौ स्वौ सचिवाविवाथ संयोज्य वाचेति निजं मुखानम्॥१६२॥
अथ पुनः कि कृत्वा । विमल इति पदमादी यस्य तादृशो हर्षः, तथा सोम इति
पदमादी यस्य स सोमादिः, तेन राजत् शोभमानं विजय इति पदं यस्य एतावता
विमलहप-सोमविजय इत्यभिधाने ययोस्ती । किंभूती। धीवाचकेन्द्री श्रीमदुपाध्यायाधि.
राजी प्रति इति पूर्वोकेन गणशासनलक्षणविजयसेनसूरिशिक्षाप्रदानरूपप्रकरणवाचा
पाप्या समं निज मुसाज बदनकमलं संयोज्य योजयित्वा । उपत्वेलर्थः । उत्प्रेक्ष्येते-
वानको खो सचिवाविद आरमीयामालाविव । किंभूती । यदा सर्वदा कालमाधवी
घमनस्थिती निजकधनकारको ।
प्रणीय पूर्णाश्चतुरक्षमालाचतुर्गतीनामिव वारयित्रीः ।
गन्तुं गति पञ्चमिकामिवाथो स पञ्चमी प्रारमताक्षमालाम् ।। १६३ ।।
पुनः किममा । चतुरक्षमालामतसो जपमालिकाः पूर्णाः समाप्ति प्राप्ताः संपूर्णाः
संजाताः प्रणीय कन्या भारितो गायत्या । उस्प्रेष्यते-चतरा नरकतियपुरगुरलक्ष.
पाना गतीनो कुरिसताना स्थानकानां चारयिौनिषेधपित्रीनिषेविका व भयो पुनः ग
सूरिः पममी पाना संश्यारीमक्षमाला प्रारमतागायतुमिति शेषः । उप्रेषयते-
पथमिका पमान गतीनो पूरणी पूरको गतिमनन्तमुरारावागतक्षणो गति गन्नुं पातु.
निरसप्तमि: कुलम् ॥
अथोलतास्यम्स पुरस्स पाधैं ग्रामे सपझे सरसीरुहीच ।
सगशायीच युनोऽमजेन द्विजानीः कोऽपि यव महः ॥ १६॥

·९०० काव्यमाला। अथापराधिकारे एतस्मिन् समये च कोऽपि कश्चिदनिर्दिष्टनामा महः । खयमध्येतुः पराध्यापयितुश्च विद्वहिजस मह इति नामोच्यते । स महो बभूव । किंलक्षणः । द्विजाग्रणी ह्मणमुख्यः । पुनः किंभूतः । अङ्गजेन स्खनन्दनेन युतः । क इव । समुद्रशा- यीव । 'दासाहः पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनः' इति हैम्याम् । यथा नारायणः माजेन लक्ष्मी- तनुजेन प्रयुग्नेन सहितः कमनः । 'कलाकेलिरनन्यजोगजः' इत्यपि हैम्याम् । भाः कुत्रस्थाने । उन्नत' इत्याख्या नाम यस्य तादृशस्य पुरस्य पार्श्वे समीपभाजि धापि सं. निधिवर्तिनि ग्रामे । किंमूठे । सपझे सह पद्मया लक्ष्या वर्तते यः सः । कस्मिन्निव । सरसीरुहीव । यया कमलं लक्ष्मीकलितं भवेत् ॥ दिव्यं विमानं पवमानमार्गे नक्तं दृशा विम्बमिवन्दवीयम् । सनन्दनो मन्दिरचन्द्रशालामालम्बमानः स विलोकते म ॥ १६५ ॥ स भो नक्तं प्रयमरानिसमये दशा खलोचनेन पवमानमार्गे गगनागणे दिव्यं देव- तासंवन्धि विमानं देवानां गमनगमनासनयानं विलोकते स दृष्टवान् । उत्प्रेक्ष्यते- ऐन्दवीयं चन्द्रसंबन्धि विम्ब मण्डलमिव । किंभूतो महः । सनन्दनः तनावसरे पुत्र- युक्तः साइजेन सहोपविष्टोऽस्ति । किं कुर्वाणः । मन्दिरस्य खगृहस्य चन्द्रशाला शिरोगृहमुपरितनभूमिकामालम्बमान आश्रयन् ॥ परस्परं वार्तयतां सुराणां तदा नराणामिव देवमार्गे । इदं तदन्तर्ध्वनितं तमायां शुश्राव स श्रोत्रपुटेन भट्टः ॥ १६६ ॥ स पूर्वकथितो भहस्तमायां रजन्यो श्रोत्रपुटेन निजश्रवणपुटकेन इदमप्रे प्रोच्यमान तस्स विमानस्यान्तर्मध्ये ध्वनितं शन्दं शुश्राव आकर्णयामास । केषाम् । सुराणां देवानाम् । कि कुचंताम् । परस्पर मियो यातयता किंवदन्ती कुर्वताम् । क्व । देवमार्गे आकाशे । कदा । तदा सूरेनिवागसमये। फेयामिव । नराणामिव । यथा मानवा अन्योन्यं पातयन्ति तथा वार्दयतां मनुष्याणां शन्दः श्रूयते सौमङ्गलाचा इव नाभिसूनोर्वकं व्रतीन्दोरिह जीवतोऽस्य । विलोकयामश्च यथा कृतार्थाः स्यामः सुरातत्त्वरितं चरन्तु ॥ १६७ ॥ ययस्मात्कारणारिक्षमतनगरे इह सूरिग वा जीवतः प्राणान्धारयतोऽस्य प्रतीन्दो. रेतस्यैव हीरविजयसूरेः वा वदनं विलोकयामः पश्यामः । के य । सीमालाचा ६ष । यया सानियोणसमयमयणायानशनं निर्मानुमापदपते निस्वेि समययतस्य नागि- गुनोः श्रीऋषभदेवला अटापदाविरक्षकभरतपरिणः पुरस्तात्ततुपन्ठे जीयतो भगरतः पितुः पितामहम सामिनो बदनारविन्दं विलोकयाम इति कृत्वा गदालराप्पापरा. वितरिलोचनयुगला भरतरफितदामप्रमुसा स्यारत्वंशोदिया सहयो जाना भोगाय. माना मापदारतं परंतुः-दति सयुंजयमाहात्म्मे विसारोऽसि । पुनयंया येन प्रहा.

·१७ सर्ग: • हीरसौभाग्यम् । रेण सूरिवकवीक्षणविधिना कृतार्थाः कृतकृत्याः स्यामो भवामः । तत्तस्मात्कारणात हे भ्रातरः सुरा देवाः, त्वरितं शीघ्रतरं चरन्तु प्रचलन्तु ।। एवं सुराणां वदतां तदानी क्षणाददृश्यं तदभूद्विमानम् । सौदामिनीमण्डलमम्बुदानामिवातिगर्जी सुजतां गभीराम् ॥ १६८॥ तदानीं तस्मिन्नेव वार्ताकरणसमये एवममुना पूर्वोकप्रकारेण वदतां परस्परं वातयतां प्रवृत्ति विदधता सता सुराणां देवानां तद्भटेन तत्खयं दृष्ट्या दृष्टं विमानं क्षणानिमेष- पमानाददृश्यं दृष्टेरगोचरमभूदजायत । किमिव । सौदामिनीमण्डलमिव । यथा गभीरां मन्द्रामतिशयेन गारवं सृजतां कुर्वतां सतामम्बुदानां जलदानां विशुद्वितानं क्षणाददृश्यं दृग्गोचरातीतं भवति ॥ इत्युनतपुरपार्श्वग्रामस्थमदृस्य दिव्यविमानदर्शनम् ।। सूरिस्ततः संश्रयति स्म शुक्लध्यानं दधानः स सुधाशसौधम् । काड्यन्महानन्दपुरे प्रयातुं प्राक्तस्य मार्गस्य दिदृक्षयेव ॥ १६९ ॥ ततो विमानागमनानन्तरं मूरिहारविजयसूरिः सुधाममृतमश्नन्ति भजन्तीति मु. धाशा देवास्तेषां सौधं गृहम् । देवलोकमित्यर्थः । संयति स्म भजते स्म । सो गत इत्यर्थः । किं कुर्वाणः । शुक्लध्यानं दधानः धारयन् । ध्यायनियर्थः । उत्प्रेक्ष्यते- महानन्दपुरे मोक्षनगरे प्रयातुं गन्तुं काहुन् सन् प्राक् पूर्व तस्य मोक्षनगरस्य मार्गस समीचीनताशालितस्य मार्गस्य पयो दिदृक्षया द्रष्टुमिच्छया। अथ वा कीदृक् प्रध्वरो या वको वा समो वा विषमो वा, कथं कया रीत्या गन्तव्यमित्यादिदर्शनेच्छया इव ।। इति हीरविजयसूरिगुरोः स्वर्गमनम् ॥ अस्तं गभस्तेरिव कोकलोकः शोकाकुलो बाप्पजलाविलाक्षः । श्रुत्वा गुरोः स्वर्गमनं निशायां जनवजो द्वीपपुरादुपागात् जनमजः पाद्धवों निशायां रजन्यामेव त्वरितं द्वीपपुरादीपयन्दिरादुपागादुमत- पुरे समेतः । किं कृत्वा । निशायामेकादशीरजन्यां गुरोः सूरेः खर्गमनं देवलोके पा- दावधारणं श्रुत्दा आकर्ण्य । किलक्षणो जनः । याप्पजलेरतिदुःसनिपतनयनाथुसलिले. राविले व्याप्ते अक्षिणी नेत्रे यस्य । पुनः किंभूतः। शोकेन खेदेन आकुलः उत्पिालः। क इव । कोकलोक इच । यथा गभस्तेर्भास्करस्यास्त्र द्वीपान्तरगमनं श्रुत्वा चक्रवाकचक शोकाकुल बाप्पजलाविलाक्षं भवेत् । 'मालोकतालोकमुलुकलोकः' इति नैषधे । उदक- मेकखया कोकलोकः । तथा 'आकाशे पावशे तमधि सममिते फोकलोके अशोक इति नाटककाव्ये॥ त्यारीसहसद्वयसंगृहीतकथीपकाख्यादिमदिव्यवसैः । भादा व्यधुर्मण्डपिकां मुनीन्दोरियाप्तमर्तुः शिविका महेन्दाः ॥१७॥ शलाककाराणां द्विपुटीरतानां फलपीतमयाना स्मारिका इति नाम नाशकविशे- ·काव्यमाला। पाणां सहस्रद्वयेन विंशतिशया व्ययेन संगृहीतैरानीतैः कथोपका इत्याख्या नामवि. शेषा येषाम् । 'कथीपो' इति प्रसिद्धाः। ते आदिमाः प्रथमा येपां तादृशैर्दिव्यैर्देवदुकू- लोपमैर्वनैः कृत्वा श्राद्धा द्वीपोन्नतपुरश्रावकाः मुनीन्दोहीरसूरेमण्डपिका 'मांडवो' इति प्रसिद्धा व्यधुश्चकिरे। के इव । महेन्द्रा इव । यथा पुरंदरा आप्तभर्तुः तीर्थकरस्य शिविकां याप्ययानं विदधते ॥ ते ल्यारिकाभित्रतिपस्य सार्धसहस्रयुग्मप्रमिताभिरङ्गम् । अपूपुजन्भक्तिमरोल्लसन्तो जिनेशितुतिमिव प्रसूनैः ॥ १७२ ।। ते श्राद्धाः सहार्धेन वर्तते तत्सार्धम् , सहस्रयोदशशयोयुग्मं युगलम् , साधं च तत्सह सयुग्मं च। तेन प्रमिताभिः प्रमाणं प्रापिताभिः पञ्चविंशतिशतप्रमाणाभिरिकाभिः कृत्वा प्रतिपस्य सूरेः अझं शरीरमपूपुजमर्चयन्ति स्म । कामिव । मूर्तिमिव । यथा श्राद्धा जिनेशितुस्तीर्थकरस्य प्रतिमा प्रसूनैः कुसुमैः पूजयन्ति । किंभूताः । भक्तेः सेवासक्तः भरेणातिशयेनोल्लसन्तः रोमाञ्चकझुकीभवन्तः । नभोनभस्याविव निःसरद्भिः पयःप्रवाहेर्नयने वितन्वन् । यावजनो मण्डपिकाममुप्यालंकारयामास शरीरयष्टया ॥ १७३ ।। जनः श्राद्धलोकः यावयायता समयेन अथवा यस्मिन् समये अमुध्य स्वर्गतस्य सूरेः शरीरयष्टया तनूलतया कृत्वा मण्डपिकामलंकारयामास भूषयति स्म । वसनायभूपि- तायां मण्डपिकायां सूरिशरीरं शाययति स्मेत्यर्थः । जनः किं कुर्वन् । नयने खनेने नभोनमस्याविय प्रावणमाद्रपदाविव वितन्वन् विदधत् । कैः । निःसरद्भिदुःखप्रकर्षा- विरलधारनिवनिःसरद्भिः पयःप्रवाहैप्पजलप्लवैः । विमानघण्टापटुनादसान्द्रध्वनत्सुघोपेव गभीररावा । घण्टावली तावददृश्यमानाप्यध्यानितादिध्वनदप्रमार्गे ॥ १७४ ॥ तायता समयेन तस्मिन् समये चा अध्यानिताः कश्चनापि मानवरयादिता: करपि जनमात्रैरताज्यमानापि स्वयमेवादृश्यमाना नापि केपांचिञ्चक्षुर्गोचरे भवन्ती ताशी घण्टानामन मण्डले देवगृहे बादनवाद्यविशेषाणां द्वीपयन्दिरादी च पटिकायामादिमा. नविशेषकृत्ये वादनीयानां 'घाट' इति प्रसिद्धनानाम् आयटी घेणी अश्विनत् गाई नादायते स्म । क । अभ्रमार्गे मेपाध्यनि व्योमागणे । किंभूता । गमीरी मन्द्रो रायो ध्वनिर्यसाः । फेव । यिमानानां सौधर्मदेवलोकसंपन्धिना द्वानिशमितानां देवनिय. सनकृते नगरूपानां पटानामेकरामयदव्यमन्महदण्टिकानां पटुमिरतिपयनिषयमुरासं• सीनतया किमप्यन्याहत्साहत्यप्यदत्तावधानानां देवाना म्यसामिकार्य निर्माणमगुनीशर. गायः नादः निमामा प्रस्ट यानिमिः सान्दवनत् पहलीभूतशन्दायमाना गुपोरा घण्टेव ॥रति मपिका-रणसूरिशरीरशायनम् ॥

·१७ सर्गः) हीरसौभाग्यम् । वाद्यौघमानिनदैजिनस्येवामुप्य निर्वाणमहं प्रणेतुम् । किमाह्वयन्तस्त्रिदशानशेपानादाय तां श्राद्धजनाः प्रचेलुः ॥ १७५ ॥ श्राइजनाः श्रावकाजाः तां मण्डपिकामादाय स्कन्धेषु समधिरोप्य प्रचेलुः सं. स्कारभूमि प्रति प्रचलम्ति स्म। उत्प्रेक्ष्यते-वाद्यौघानां वादिनसंदोहानां माद्यद्भिहली- भवद्भिनिनदैः शब्दः कृत्वा अशेपान् सर्वानपि महेन्द्रप्रमुखान् त्रिदशान् देवान् कि. माहयन्त भाकारयन्त इव । कि कर्तुम् । अमुष्य सूरेजिनस्य तीर्थकरस्येव निर्वाणमदं परलोकगमनमहोत्सवं प्रणेतुं विधातुम् ॥ ध्वजनजैरुजितसांध्यरागोपयुक्तवद्विष्णुपदं सृजन्तः । आदाय तां मण्डपिकां मुनीन्दोः संस्कारभूमीमनयञ्जनास्ते ॥ १७६ ॥ ते जना द्वीपोनतनगरश्राद्धलोका मुनीन्दोहोरसूरेमण्डपिकामादाय गृहीत्या संस्का- रस्य परलोकोपगतशरीरिशरीरस्य कृशानुना संस्कृतिकरणस्य भूमी स्थानकमगमन् गच्छ- न्ति अनयन् प्रापयन्ति स्म वा । किं कुर्वन्तः । सृजन्तः विदधतः । किम् । विष्णुपदं हरिचरणमाकाशम् । किंवत् । अर्जितेन प्ररलेन संध्यायां दिवसावधाने भयः यांध्यः स चासो रागश्च सायंतनसंध्यासंबन्धिरजिम्णा युकवत्कलितमिव । कः । ध्वसन: पताकाप्रकारः । विविधवर्णवैजयन्तीराजिभिः संध्यायामनेके नीलपीतरतादिका रहा भवेयुः॥ महीन्दिरायाः शिरसीव नीलमणीप्रणीतातपवारणस्य । रसालसालस्य तलेऽखिलास्ते स्वांसस्थलान्मण्डपिकाममुञ्चन् ॥ १७७॥ अपिलाः समस्ता अपि श्राद्धजना द्वीपोमतपुरलोकाः स्वासस्थलामिजस्कन्धदेशात् । शामीयस्कन्धभ्य इत्यर्थः। रसालसालस्य सहकारमहीमहस्य तले अधःप्रदेशभूमी मण्डपि- कामसुमन गुद्वधरणीमण्टले स्थापयन्ति स्म । कथंभूतस्य रसालसालस्य । नीलमणीमगीता. तपवारणम्य ........................ उत्प्रेक्ष्यते-महीन्दिरायाः अयोपस्कारमेलनम्- संस्कारोपस्करमथ सत्रानिन्युर्जना गतोत्साहाः । चन्दनदलिकादिममिय गीर्वाणाः सार्वनिर्वाणे ॥ १७८ ।। अथ संस्कारभूमी मण्डपिकाया भानयनानन्तरं गौमाझाः सिवितीयमा उमगर- हिताः । 'उसादः प्रगम्भता अभियोगोधमा ग्रादिः' इति म्याम् । अनामनगं. स्मारोपित सहकारतरानीपभूमा संस्कारोपस्कर गरिसरीरसंस्मरकरणमुदायमानि. न्युरानयन्ति मारोपात भूतम् । गन्दनदरिधरिमं धीगटप्रमुगम् । कागोयामा दवा यथा देवा विगतोपमा: गन्तः सास लिनस नियम विलिीि भागे गदगमरशरोपर मेरगमेशदनादिकमानयनि।

·९०४ काव्यमाला । व्यालानुपङ्गवशतो वसतेवनान्ते पुप्पश्रिया फलभरैरपि वन्ध्यभावात् । आगामुमप्रतिदुःखगणेन गन्ध- सारः किमत्र तिथिसंख्यमणप्रमाणः ॥ १७९ ।। अत्र संस्कारभूमी तिथीनां पञ्चदशकर्मवादिनां संख्या मानं येषां तादृशानां चत्वारिं- शत्सेरप्रमाणानां मणानां मानविशेषाणांप्रमाणं यस्य । पञ्चदशमणा इत्यर्थः । गन्धसारश्चन्दन आगात् । उत्प्रेक्ष्यते-अतिदुःखगणेन अत्यभ्यधिकानां हृदरंतुदानां दुःसानामसाताना गगेन भरेण कृत्वा मुमूर्षुर्तुमिच्छुरिव । दुःखं कुतः । व्यालानां दुष्टद्विजितानामनुपग- स्य सर्वदा सगस्य वशत आयतत्वात् । पुनः कस्य । वनानामन्ते काननाना प्रान्ते मध्ये वा वसतेनिवासात् च । अपि पुनः पुष्पनिया कुमुमलक्ष्म्या अथ च पुष्पवद्दशदिक्षु वि. कसन्या व्यापारव्यवहारैः सर्वत्र जनरथलदेशेषु विस्तृतया इन्दिरया समृद्धया । अपि पुनः फलानां सस्यानां पुत्रपौत्रादीनां भरद्वारिकाप्राप्तयादववंशवगृन्दैर्वन्ध्यभावान्मो. धत्वात् । 'यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलपुष्पवर्जितो विहितः । निजवपुषेव परेषां तथापि संतापमपनयति ॥' इति सूक्तवचनात् । इत्यादिकारणात्संजातमुमूर्पा ॥ घृतमिव पितृनिधनभवोऽगुरुद्रवस्तत्र पञ्चसेरमितः । मुहदिव सलेहोऽगुरुरप्यानीतो मणत्रितयः ॥ १८० ॥ तत्र संस्कारोपस्करे संस्कारभूमौ वा थगुरुद्रवः 'चूभो' इति प्रसिद्धनामा परभिः रोमितः प्रमाणीकृतः पयसेर मानीतः। फिभूत: । पितुर्गुरोनिधनात् मरणात् निदाधाद्भव उत्पत्तियस्य । किमिव । घृतमिव । यथा भाज्यं पितुर्दनो मथनानाशात् अथ या पक्षणस्य विनाशात्तापनगालनात्संजातम्, तथा चूआकोऽपि तातस्य कृष्णागुरोगालादुरपमः । भपि पुनः मुहदिव सरोव सह मेहेन प्रेम्णा चूआनामतलवेग च युक्तः कलितः । मगाना त्रितयं त्रिकं यस्य तादृशोऽगुरुः काकतुण्डा समानीतः ॥ श्यामत्वमात्मपितृघातजपातकंच गौरीशविमहहुताशनसेवनाभिः । सारङ्गनाभिनिवहः प्रणिहन्तुकाम- सत्राजगाम किमु सेरयुगप्रमाणः ॥ १८१॥ सारहनामिनिषदः कस्तूरीप्रकर: रोयोयुग द्वन्द्व प्रमागं यस्य स सेरयुगनमाग: सनोपयरे मंस्कारभूमी पा मागगाग भागच्छति मम । उरप्रेक्ष्यते--यामापमामका. हिमान पुनः पितुः पररारिकामाम्य पातान्मारणामा पात र गौरी. शस पापंसीम: शिवसदर यो वासन: शाम सेवनामिifafr: । ।

·१७ सर्ग:. हीरसौभाग्यम् । ९०५ परिचर्यामिः । 'क्षितिजलपवनहुताशनयजमानाकारासोमसूर्याद्या । अष्टी शिवमूर्तयः' इति वचनात् पहिसेवाभिरमिमध्ये प्रवेशः प्रणिहन्तुकामः किमु निवारयितुमिच्छुरिव ॥ दिवं गतस्यापि विभोरमुष्य श्लोकस्त्रिलोक्यामपि पोस्फुरीति । विवक्षयेतीव पुरो नराणामागात्रिसेरीप्रमितः सितामः ॥ १८२ ॥ प्रयाणां सेराणां समाहारबिसेरी तया प्रमितः प्रमाणीकृतः सेरत्रयमानः सिताः कर्पूरः समागात् । उत्प्रेक्ष्यते--नराणां समग्रजनानां पुरोऽप्रे इति विवक्षया वक्तु मिच्छ- येव । इति किम् । दिवं गतस्यापि स्व यातस्यापि अमुध्य विभोः गुरोः श्लोको यश- त्रिलोक्यामपि पोस्फुरीति जगत्रयेऽपि स्फूर्तिमियति इति हेतोनिसेरीमितः ।। इति संस्कारोपस्करमेलनमानयनं च ॥ ज्योतिःकुमारा इव तीर्थभर्तुः प्रज्वाल्य पूर्व ज्वलनं चितायाम् । सूरेः शरीरस्य शरीरिणस्ते संस्कारमातन्वत चन्दनाथैः ॥ १८३ ॥ से शरीरिणः श्राद्वजनाः सूरैः शरीरस्य चन्दनायः श्रीराण्डागुरुचूआककर्पूरक- स्तरिकाभिः कृत्वा संस्कार वहिना संस्करणं भस्मसाद्विधानमातन्वत चः । कि स्या । पूर्व प्रपमं वित्तायां चलनपनि प्रज्वाल्य संधूप्योद्दीप्य या । क इव । ज्योति:- फुमारा इव । यथा अमिकुमारातीर्थभर्नुचितायो पुरै प्रदत्तादेशा नयननिःपतहल. याप्पप्लवाः पूर्वञ्चलन प्रज्वालयन्ति ।। सप्तसहसाः सर्वाः संभूय त्यारिका इह व्ययिताः । सप्तापि दुर्गतीरिव निपेद्धमेतैः समुत्युकितैः ॥ १८४ ।। से श्रादः पूजादीनां पत्रादीनां सर्वाः समस्ता भपि संभ्य मेलयिला इह सूरि- शरीरसंस्कारसमये सप्तसहराप्रमाणा स्वारिका व्ययिता व्ययीकृताः । उत्प्रेक्ष्यते-- राप्तसंख्या अपि दुर्गती: नरकाग्निपेढुं निवारयितुं समुत्युक्तिमत्कण्ठितरिय ॥इति सू. रिशरीरसंस्कारकरणम् ॥ चैत्ये थीफलतन्दुलाजिनपुरले दौकयित्या ततः संस्तुत्य प्रणिपत्य भक्तिभरिता जग्मुर्ग्रहानात्मनाम् । गीर्वाणा इव यासपप्रभृतयो नन्दीश्वरेऽष्टाहिकां निर्मायानुसमेतयौवतयुता निर्वाणकल्याण ॥ १८५ ॥ समसामपि संसारमारिणः उपलक्षणापरेऽपि द्वीपोगनादिनगरधारामतः संसारकरणानन्तरं बाये जिनप्रागादे प्रीजिनपुरमीपत्प्रधिमाना पुरमात् श्री. सानि नारिफराति तथा सन्तुलाधोशा उपागारगोमयुगंधर्गप्रमुगधायगी टमिका तदनन्तरं प मंमुखारतिनियन्दना रिपाय मग भगिना.

·काव्यमाला। ८ तवं प्रान्ते च वृहच्छान्तिप्रमुखस्तुति कृत्वा ततस्तस्मादनु पश्चात् प्रणिपत्य । प्रणामस्तु भक्तिसेवातः । अत एव कारणात्ते किंभूताः । भक्तिभारताः सेवासक्त्या व्याप्ताः सन्तो नमस्थित्वा आत्मनां स्वेषां स्वेषां गृहान् जग्मुर्गताः । ते किंभूताः । अनु पश्चात् देव- गृहागमनानन्तरं समेतं समागतं यद्यौवतं युवतीसमूहस्तेन युताः सहिताः । के इव ! गीर्वाणा इव यथा वासवप्रभृतयः पुरंदरप्रमुखाश्चतुनिकायामराः निर्वाणनाम्नि तीर्थकृता मोक्षगमनाभिधाने कल्याणकसमये नन्दीश्वरेऽष्टमद्वीपे अष्टाहिकां खखजनरतिकरदधिः मुखप्रमुखपर्वतप्रासादेष्वष्टाहिकामष्टवासरी यावन्महोत्सवमतिशायिनं महं निर्माय आत्मनां नगरभवनज्योतिर्विमानान् वानव्यन्तरभवनवासिज्योतिष्कविमानवासिनश्चतु- निकायिकाः सर्वे सुरा गच्छन्ति । तेऽपि किंविशिष्टाः । अनु पश्चात्पृष्ठे समेतं समायात यद्यावतं खस्खनिकायकामिनीकदम्बकं तेन कलिताः ॥ इति सूरिनिर्वाणप्रस्तावनम् ॥ तसिन्नेव निशावसानसमये दिव्यश्रियं संश्रय- न्साहिश्रीमदकब्धरावनिपतेः श्रीहीरसूरीश्वरः । प्राग्वाग्बद्ध इवाभ्युपेत्य सविधे प्राचीनरूपाञ्चितो मित्रस्येव निजं द्युलोकगमनं प्राक्लेहतःप्रोचिवान् ॥ १८६ ॥ श्रीपार्श्वदेवलोकलदम्या कलितो हीरविजयनामा सूरीणामाचार्यभधरकाणां मध्ये इष्टे इशिता ऐश्वर्यवान् भवतीति ईश्वरः प्राक् मेहतः प्राचीनमिलनसंजातप्रीतिप्रकर्षात् पा. तिसाहेः श्रीमतश्चतुर्दिगन्तदेशाधिपत्सहस्त्यश्वरथपदातिपुरनगरप्रामकोटहेमरूप्यमगिमी. किकप्रमुसाशेषसंपच्छालिनः अकबरनाम्नोऽवनिपते राज्ञः निजमात्मीयं द्युलोकगमनं सर्लोके यानं प्रोचिवान् । कस्येव । मित्रस्येव । यथा प्रियसुहृदः स्वेच्छितप्रामनगरादिगमनं प्रोच्यते। किं कृत्वा। अभ्युपेत्य समेत्य। क। सविधे समीपे अर्थात् साहेः पार्थे। क इव । प्राग्वाग्यद इय। यथा कश्चित्सुरः प्राक् पूर्वजन्मनि दत्तया वाचा बद्धो नियत्रितः कस्य. चित्पावें समायाति । कदाभ्युपेतः। तस्मिन्नेव निशावसानसमये । यस्यां निशायो सलों. फमलंकृतवान् तस्या एव निशाया अवसानं प्रान्तः स एव समयः काल: पाथायराभि. प्रस्ताव रामेत्य । प्रोफयानित्यर्थः । किविशिष्टः सूरिः। प्राचीनेन हीरसूरिसंवन्धिनो रूपे. णाचितः यपुपा तत्वस्पेणव वर्तमानः स्यमानः । च पुनः किलक्षणः। दिव्या दिवि. भयो देवतासंबन्धिनीं श्रियं वपुःशोमा संश्रयन् भजन ॥ इति पातिसाहेः खप्ने खस्य सलोकगमनकपनम् ॥ तन्मूर्तिसंस्कृतिपदे मुरसृष्टनाट्य- मालोक्य तीर्थ इव नागरनेगमेन । तत्संनिधिस्थपिरक्षणदीक्षितेन प्रातः पुरीजनपुरस्सदुदीर्यते स ॥ १८ ॥ .

·१७ सर्ग:]. हीरसौभाग्यम् । ९०७ नागरजातीयेन नगमेन चणिजा प्रातस्त्रयोदशीवासरस्य विभाते दिवसप्रारम्भसमये पुरीजनानामुन्नतनगरलोकानां पुरोऽग्रे तन्नाटकदर्शनादिकमुदीर्यते स प्रोवाच । किं कृत्वा। तस्य सूरेभृतः शरीरस्य संस्कृतिपदे संस्कारकरणस्थानके नक्तं सुरसृष्टं देवनिर्मित नाट्यं नाटकमालोक्य दृष्ट्वा तस्मिन्निव तीर्थ इव। यथा शत्रुजयादितीर्थभूमी सुरकृतं ता- ण्डवम् । केनचिद्भाग्यवता इति शेषः । विलोक्यते । किंभूतेन नागरनेगमेन । तस्य सूरिशरीरसंस्करणस्थानकस्य संनिधौ समीपे तिष्ठतीति ताहशी कृषिः कर्पणं तस्या रक्षणे पालने दीक्षितेन गृहीतप्रतिज्ञेन । नक्कं कृपिरक्षकेणेत्यर्थः । खस्य वान्यस्य ना ॥ इति नागरनगमस्य नक्कं नाटकदर्शनकथनम् ।। दिव्यविमानविलोकनवाती पुनरेत्य स त्यवाग्विप्रः । न्यगदन्नगरजनानां समविदां खममिव पुरतः ॥ १८८॥ सत्या अवितथा वाग्वाणी यस्य तादृशो विप्रः पूर्वप्रोक्तभः पुनरेत्यागयोनतनगरे समेत्य नगरजनानां पुरतः अमे दिव्यविमानविलोकनवाती यन्मया नक्तं हीरविजयसू. रिनिर्वाणगमनरजनीप्रथमचतुर्घटिकासमये दिव्यविमानं देवतासंबन्धि यान निजनय- नाभ्यां दृष्टं तन्मध्ये च देवानां 'हीरविजयसूरिवदनं विलोकयामस्त्वरितं चलन्तु' इति वार्तापि श्रवणाभ्यां श्रुता चेति न्यगदद्वदति स्म । कमिव । खप्तमिव । यथा कोऽपि ख- मद्रष्टा पुमान् स्वमविदो खप्नाध्यायपाठकानां पुरतः खखनं निगदति ॥ इति विमान. दर्शनवार्ताकथनम् ॥ तस्यामेव त्रियामायां स माकन्दो वसन्तवत् । पूर्व मञ्जरितोऽनल्पैः फलैः संपूरितस्ततः ॥ १८९ ।। यदधोभूमिभागे सूरिशरीर संस्कृतं स एव माकन्दः सहकारतरुस्त स्यामेव गुरुगात्र- संस्कारकरणदिवसस्व नियामायां विभावर्यामेव पूर्व प्रथमनमये एव मारितः मम. रीभिः कलिकाभिः कलितो जातः ततो मारीणां 'मउर' इति प्रसिद्धानी पूरणा- नन्तरमनरूपः संख्यातीतः फलेराम्रसस्यैः संपूरितः पूरणीभूतः । यथा पत्राम्यपि चापा नेक्षन्ते तथा फलादलीभिरलकतो जातः ।। चित्रीयमाणैश्चित्तान्तर्यात्रायामिव यात्रिकः । समाजग्मे समं तत्र नागरैनागरीसखैः ॥ १९०] तम होरसूरिशारीरसंस्कारस्थाने सहकारसालसमीप नागरीससः घारपुरभीपरंपराप- रतनांगरनगरलोकः राममेककालं तदासमारीसहकारिकामातुर्मावश्यमानन्तरमेयानु पचारसमाजम्मे रामागतम् । करिषा यानिवरिव। यया यात्राकारको यात्रायां श. जयादितीर्थयामाहते चैत्रीपूर्णिमादिवासरे। भूनः । चित्तान्तमंनोमध्ये चित्रीयमाणे. राबर्थ विसायं प्रानुद्धिःमारीफलदर्शनानिति शेषः।

·९०८
काव्यमाला।
शेषा इव त्रिभुवनाधिपतेः प्रमोदा-
लोकाः सहैव जगृहुः सहकारिकास्ताः ।
प्राथापयन्पुनरकबरपातिसाहे-
रद्वैतविसयकरीरुपदा इवैताः ॥ १९१ ॥
ते लोकाः श्रावका अपरेऽपि च नगरमामलोका यवनाश्च सहैव समकालमागत्य गुरु-
माहात्म्यादेककालोत्पन्नास्ताः मञ्जरीः सहकारिकाश्च 'कइरी' इति प्रसिद्धाः जगृहुहिन्ति।
कस्मात् । प्रमोदात् हर्षात् । का इव । शेषा इव । यथा त्रिभुवनाधिपतेः त्रैलोक्यना-
यकस्य परमेश्वरस्य शेषाः 'सेख' इति प्रसिद्धाः गृह्यन्ते । पुनस्ते तनगराधिपयवना
अकबरपातिसाहेरेताः सहकारिकाः प्रास्थापयन् प्रेषयामासुः । किंभूताः । अद्वतं न
विद्यते द्वैतं द्वितयं यत्र तदद्वैतमसाधारणं मनस्यसामान्यं विस्मयमाश्चर्य वित्रं कुर्व
न्तीति ता अद्वैतविस्मयकरीः । उत्प्रेक्ष्यते-उपदा ढोकनिका इव । अथ वोपमानम् ।
का इव । उपदा इव प्राभृतानीव । 'भेट' इति प्रसिद्धाः ॥ इति माकन्दस्य फलन तत्फल•
ग्रहणं साहेः प्रेषणं च ॥
लाडकीति प्रिया यस्य मूर्ता श्रीरिव वेश्मनि ।
स्वर्गवी किमुत स्वर्गाद्भूमण्डलमुपागता ॥ १९२ ॥
स द्वीपबन्दिरश्रेष्ठी मेघनामा परीक्षकः ।
आप॑भिर्वृपभस्येव सूरेः स्तूपमकारयत् ॥ १९ ॥
मेघनामा परीक्षकः मेघपारिसनामा सूरेहीरविजयवतीन्द्रस्य स्तूपमकारयत्कारया:
मासक इव ।भापभिरिव । यथा ऋपभस्यापसं नन्दनः आर्षभिर्भरतचक्री वृषभस्य श्या
भदेवस्य भष्टापदपर्वते ऋपभदेवदेहसंस्कारस्थाने स्तूपं कारितवान्, तथा यूपभखा.
मिप्रतिमा च तथा भ्रातृगों नवनवतिप्रतिमा च आत्मप्रतिमा च स्तूपशतं च मा
कबिदाक्रमणं करिष्यतीति तमेकं भगवतः स्तूपं शेषाण्येकोनशतभातृणाम्-दति
हारिभद्यां मलयगियों चावश्यत्ती । फिभूतः । द्वीपबन्दिरस्य । यत्र द्वीपान्तरेभ्यो
यानपात्राः समायान्ति तेषु यान्ति च तद्वन्दिरमित्युच्यते । द्वीपनानो नगरस श्रेष्ठी
नगरमध्ये मुख्यपदभाव । स यःायस्थ लाडकी नानी प्रिया पत्नी मत। उत्प्रेक्ष्यते---
वेश्मनि मेधपरीक्षकपौधे मूर्ती मूर्तिमती लाडकीशरीरिणी श्रीलक्ष्मीरिय । उताथवा
असी लारकीरूपा वर्मादेवलोकादमण्डले पृथिवीपीठ उपागता समायाता यांची काम-
धेनुरिय ॥ युग्मम् ॥
आकृष्टा इव तिष्ठन्तः प्रभावैस्तप्रभौरिह ।
अर्हन्मूतरितस्य सुराः सांनिध्यमादधुः ॥ १९४ ॥

·१७ सर्ग:]. हीरसौभाग्यम् । मुरा देवास्तस्य गुरुपादुकापवित्रीकृतस्तूपस्य सानिध्यं संनिधितां पार्श्ववर्तिकताम् । आराधकानां कामितपूरकतामिति यावत् । आदधुश्चक्रुः । लोकरक्षासमीहितपूरणादिकं सांनिध्यं विदधते । कस्या इव । महन्मूतेरिव । यथा भगवत्प्रतिमायाः मुराः सांनिध्य कुर्वते । सुराः कि कुर्वन्तः। तिष्ठन्तः। कुत्र ।इह सूरिस्तूपे । उत्प्रेक्ष्यते-तस्य प्रभोः हीरसूरेः प्रभावर्माहात्म्यैराकृटा इव आकृष्यानीता इव ॥ तत्रार्चितुं स्तूपमकबरेण समीपभूमी कियती वितीर्णा । सिद्धाचले सिद्धनृपेण नाभिभवं यथा द्वादश संनिवेशाः ॥ १९५ ॥ तनोन्नतनगरसीमभूमीमण्डले स्तूपं तास्थ्यात्तद्यपदेशात्सूरिपादुकां गुरुपादुकाधि- धानमचितुं पूजयितुमकचरेण पातिसाहिना कियती कियत्प्रमाणा द्वाविंशतिबीघाप्र- मिता। क्षेत्रादियु मानविशेपे वीषा इत्युच्यन्ते । ते च सौराष्ट्रगुर्जरजनपदेषु प्रसिद्धाः । समीपस्य अर्थात्सूपस्य पार्श्ववर्तिनी भूमी वितीर्णा प्रदत्ता फेनेक । सिद्धनृपेणेव मन यथा सिद्धाचते श्रीशजयपर्वते नाभिभयं श्रीऋषभदेवमश्रितुं सिद्धराजजयसिंहदेवेन रागी. पभूमी विमलाचलसमीपवर्तिनो द्वादश संनिवेशा प्रामा वितीर्यन्ते सा । 'देयकपतने खनिर्मापितप्रासादपूर्णाभवनानन्तर सोमेश्वरयानानिमित्तपस्थितेनाध्यनि खसाथै रा. मानीतमाननीयश्रीदेमचन्द्रसूरीन्द्रेणार्धमार्गागतान्तातीततीर्थकन्मुनिजनसिद्धिगमनक्षेमा. दिमाहारम्यकथनादस्युनतरागेण प्रच्छामागस विमलगिरियात्री विधायादिदेवपूजाकते द्वादश प्रामान्दत्त्वा खानीकमलंकृतवान् ।' इति कुमारपालप्रबन्धपरिमादिए प्रोतमलीति॥ माकन्दमोचाबकुलप्रियालकङ्केल्लिकुन्दादितरूपयुक्तम् । तस्याभितोऽभूत्सुमनोगुमाकं वनं सुमेरोरिव भद्रसालम् ॥ १९६ ॥ सस्य स्तूपस्यामितः परितो बने कानगमभूत् । किंभूतं धनम् । माकन्दाः यहकाराः, मोचाः कादल्या, यकुलाः फेसराः 'पउलगिरी' इति प्रसिद्धाः, प्रियाला राजादनाः, कर रायः अशोकाः, फुन्दा मुचकुन्दाः, वे आदी ये सारशेखरमिईमः उपयुकम्। किमिय। भदसालमिव । यथा गुमेरोः गुवर्णाचलस्वामितः परितो भूमी भदसालं नाग पनमभूत् । fभूतम् । मुगनोडमाः फल्परक्षाः अझै उत्सई मध्ये यस्य । तथा माकन्दारिपादः फलितं च । स्तूपयन तु अयोजिमूलम् । मुमनोभिः पुममेपलक्षणापरपश्वसरिता gमा: पूर्वोका इसरे तरवः अगाये यस छन् । अन्वतिष्ठंश्चतुर्दिग्विभागागता यात्रिकासन यानां निनेन्द्रादिवत् । फामिकस्वागणेयामुना फामितं पूर्यतेऽन्यच सेवाम हेवाकिनाम् ॥१९७॥ यतया पारगाना पूर्ण-दक्षिगा-पधिमा-उत्तराना दिशा हात विगा. गया प्रदेशेभ्यः भागता: भायाता पत्रिका पानापानासन स्नो यात्रा प्रभु.

·९१० काव्यमाला। पादुकाप्रणतिलक्षणामन्वतिष्टन्कुर्वन्ति स्म । किंवत् । जिनेन्द्राद्रिवत्। यथा शत्रुजयशैले यात्रिकजनो यात्रा करोति । 'मानं वदन्तीह जिनेश्वरादेः' इदं काव्यं पूर्वलिखितमस्ति पुराणान्तर्गतं च । पुनरन्यदपि अमुना गुरुपादुकाद्वितस्तूपेन सेवासु खसेदनाकरणेषु हेवाकिनो हेवा खभावः स एव शीलमस्त्येपामिति हेवाकिनस्तेषां भकिभर निर्भरभा- वानां यात्रिकजनानां कामितं वाञ्छितं पूर्यते पूर्णीक्रियते । केनेव । कामिकखनिगेव । यथा कामितपूरकेण गीर्वाणे भक्तकामितं पूर्यते ॥ इति स्तूपकरणतन्माहात्म्यं च ॥ तत्प्रक्रमे विजयसेनविभुईमांऊ- सूनुं पृणन्सदसि लाभपुरे बभूव । धर्मावनीप्रियतमं पुरि लक्षणाय. वत्यामिव बतिपुरंदरवप्पट्टिः ॥ १९८ ॥ तत्पकमे तम्मिन् हरिविजयसूरेग्मतनगरे द्वितीयचतुर्मासकरणावसरे विजयसेन- नामा विभुर्गच्छपतिर्लाभपुरे 'लाहोर' इति प्रसिद्ध नगरे बभूव । किं कुर्वन् । सदसि सभायां सर्वसामन्ताद्यनेकपाद्यभूपितपर्षन्मध्ये हमांऊसूनुमकन्वरपातिसाहिं पृणन् संतु- टिमुत्पादयन् । क इव । वप्पमटिरिया यथा नतिषु साधुपु पुरंदरो वासवो बप्पमहिनामा सूरिः सदसि धर्मनामा अवनी गांडजनपदमेदिनी तस्याः प्रियतमं भर्तारं धर्म- पति प्रीणन् लक्षणा इति पदमायं यस्यां ताशी वती एतावता लक्षणावती गौडमण्ड. लमण्डनं नृपराजधान्या लक्षणावतीनामनगर्यो भवति स ॥ वादे वादिगणान्विजित्य समरे दैत्यानिव श्रीपतिः कीर्तिस्तम्भमिवात्मनो नृपपुरः संस्थाप्य धर्म पुनः । श्यामीकृत्य मुखान्यशेषकुदृशां पूपेव काकद्विषां सूरिः कारयति स्म भूमिवलये स्वीयां जयोद्धोपणाम् ॥१९९॥ सूरिविजयसेनाचार्यः भूमिवलये अखिलक्षोणीमण्डले खीयामात्मीयां जयोद्धोषणा कारयति स्म सर्ववादिवृन्दविजयदका वादयति स्म । किं कृत्वा । नूपपुरः पातिसार आत्गनो निजस्य प्रत्यर्थिभूतानां धादिनां पण्डितंमन्यानां गणान् पादे युक्तिप्रतियुधि- स्थापनसमये विजित्य सर्वानपि पराभूय कश्चित्कुमतिभिः कौशिकरिव रवेस्तस्योदयम- सहिष्णुभिः अविद्विष्टतया बहुद्रविणप्रदानपूर्वकं विभेद्यातीय प्रेरितान् विषष्ठयधिकनि- शतीमितद्विजातीनिरुत्तरीकृत्य । क इव । श्रीपतिरिव । यथा कृष्णः समरे देत्यान्दानवा. विजयते स । पुनः कि कृत्वा । नृपपुरः पातिसाहेः पुरस्तात् भात्मनो निजस्य धर्म निजकीयजैनधर्म संस्थाप्य जगति जैन एव धर्मः सत्यो नान्य इति स्थापयित्वा । कमिव । कीर्तिस्तम्भमिव । यथा कश्चिद्विजयी राजा रिपूनिर्जित्य स्खकीर्तिस्तम्भं स्थापयति । पुनः किं कृत्वा । अशेपकुश्शां समस्तपरवादिनां मुखानि इयामीकृत्य सकलकुपाक्षिकान् ·• . १७ सर्गः). हीरसौभाग्यम् । कृष्णमुसानिर्माय । क इव । पेव । यथा भानुमान् काकद्विपा कोशिकानां श्यामानि वाणि कुरुते ।। इति वादे विजयसेनसूरिविजयः ।। तस्स स्फुरन्मानमकञ्चरेण प्रीत्या स्फुरन्मानमिवार्पयित्वा । स बन्धुवरस्वीयजनैरुपेतः संप्रेपितो हीरगुरोः समीपे ॥ २०० ॥ रा विजयसेनसूरिः बन्धुवन् भ्रावेच खीयजनरात्मीयमगुजैरुपेतः सहितः सन् गुरोः स्वर्गगमनात्प्राक्समये हीरगुरोः समीपे संप्रेपितः पातिसाहिना प्रहितः । किं कृत्वा । प्रस्थापितः स्फुरदीप्यमानं जगतश्चमत्कारकारि मानं संमानमिव स्फुरन्मानम् महिपी. महिषगोपभा एते चत्वारोऽपि फदापि फेनापि न हन्तव्याः तथा केनापि मदानावकाय. तिनां मत्सेवकेन जना यन्दीकर्तव्या न नैवावश्यम् इति सहस्तमुद्रादितलेरामपंयित्या । फस्य । ता विजयसेनसूरेः । कया। प्रीया नेहेन प्रमोदेन वा ॥ इति साहिना विमय- सेनसूरेगुरसमीपे प्रेपणम् ॥ सोऽप्याकणितहीरसूरिमधवाझापाटवः संचर- न्यावद्गुर्जरदेशलक्ष्मितिलकं संप्राप्तवान्पत्तनम् । संतप्तत्रपुराशिसिघनमिव श्रुत्योरशर्मावई स्वर्लोकोपगमं गुरोर्गणधरस्तावत्समाकर्णयत् ॥ २०१ ॥ सोऽपि विजयसेनसूरिरपि तायद्गुरोः हीरसूरेः सलोंगोपगमं देवलोके पादावधारण समाफर्णयत् सम्यक् सत्सत्येन श्रुतवान् । रा किंभूतः । गणधरो गुरासुपरवे रा एप ग- धारकः । किम् । श्रुयोः श्रवणयोपंहुजनस्य गिम्यास्सामपि भरामाय राविधाय. कम् । किमि संतप्तानामुष्णीकतानारसीभूनानां च अपुर्णा राशिमंगसियन निर्भ- रतया मध्येऽभिपेचनमिव । तापरिकम् । यावरयोऽपि सरिरपि भापगित लोकमाति- परम्परया सोदन्तायगगनेन श्रुतं हीररिमपोन: श्रीहरिविजयगरीन्द्रसमा शरीरे पाटपं रोगादिमिरपटुतामममाधियँन । अत एप रांचरमनपरिएलायातमागरम. धोऽपि स्वरितसर पपि प्रतिष्टमानः प्रचलन् गन् गुमरदेशस तिलो मरिमनिमो. पमान पानगहिपाटपुटभेदनं यावता कालेन यस्मिन् गमगे या गंशप्तवान् । यायना पसने समेत इस्पर्धः॥ श्रुत्वा तद्वसाहत याभवद्वाप्पपूर्णनयनयुगः । एप पुनःसादिदमजीगदगद्दध्वनितः ॥ २०२ ॥ एप: पिजयसेनापूरिः सरोः सरगमनं मा मारत: पूर भूत नवनगुम मोपना परा सारा: गर पभेग पुरसम्मोहिना Rs या भारताडित दयाभागाः । पुन: REALमेर दुमदार .

·काव्यमाला। ददः अपटुरस्पटाक्षरमुपविष्टकण्टपीठं वा यत्र तादृक् ध्वनितं शब्दो यस्य तादृशः सनिदमने वक्ष्यमाणमजीगदद्वदति स्म ॥ उच्छिन्नः सुरभूरुहोऽप्यपगता स्वर्धामधेनुः पुन- भग्नः कामघटो मणिः सुमनसां चूर्णीबभूव क्षणात् । दग्धा चित्रलता गतः शकलता हा दक्षिणावर्तभृ. स्कम्बुः स्वर्गिगृहं गते त्वयि गुरौ श्रीहीरसूरीश्वरः ॥ २०३ ॥ हे श्रिया गणलक्ष्म्या शोभया वा युक्त हीरविजयसूरीश्वरगुरो, त्वयि श्रीमति ख• गिणां देवानां गृहं गते देवलोकं प्राप्ते सति अत्र जगति सुरभूरुह उच्छिन्न उच्छेदं प्राप्तः पुनर्न भविता । हा इति खेदे। सर्वत्र योज्यम् । अपि पुनः वर्धामानो देवास्तेषों धेनुः गौः । कामधेनुरित्यर्थः । अपगता मृता । 'व्यापनोऽपगतो मृतः' इति हैभ्याम् । हा इति खेदे । कामघटः कामकुम्भो भन्नः विकरीभूतः । पुनही दक्षिणदेशे भावते वलयाकार विभीति तादृशः कम्युः दक्षिणावर्तशतः शकलतां खण्डभावं गतः प्राप्तवान् ॥ हा हा भूधनवोधनकविवुध श्रीसूरिचूडामणे हा सिद्धान्तसमुद्रमन्दरगिरे हा शासनाहर्मणे । हा हा यौक्तिकवाक्पुरंदरगुरो वैराग्यवारांनिधे हा कारुण्यनिधे विधर्वशतया त्वं कुत्र यातः प्रभो ॥२०४.॥ हा हा इति पुनः पुनः खेदवाक्ये। यथा नाचराजकविकृतायो भोजमुगराजादिप्रतिमाना पुरो दुःसोनारस्तुती 'दा हा हालनितान्तकान्तकवितालंकार हा मा... क्षीणीनायक- मुलपुभयशसा हा भोज भूवल्लभ' इत्यादि। हे भूधनस्य राज्ञः मुद्गलपातिमाहेरकचरस्य बोधने प्रतियोधविधाने एकवियुध अद्वैतनैपुण्यवान् । तथा चिया ज्ञानवैराग्यप्रतिरूपा. दिलक्ष्मीकलिता ये सूरयो भारकास्तेपो चूडामणे । हाइति दुःसराहुल्यारपुनहींशब्दो- शारणम् । हे सिद्धान्तः समप्रजनागमः स एव दुरवगाहत्वाद त्याग समुद्रसस्यायगा- हने मध्यप्रदेशमागाधतापरिच्छेदपरिच्छेदरहसामृताहणे मन्दरगिरे । पुनी शागनं अनदर्शनं तत्राहमणे सहसकिरण । पुनही इसनन्यसामान्यदुःराशोके । यौक्तिका सम्यविसद्धान्तानुगतयुमतनिराकरणादियुक्ला उपता । अथ वा परकृतपूर्वपक्षनिराक- रणकपाल्मा या सिद्धान्तमा सिद्धान्त उत्तरपक्षः प्रतिपक्षतपूर्वपक्षनिरुत्तरीकरण संदेहनिराकरणं च । यथा 'अनुरूपमिदं निरुपयमय रावपि पूर्वपक्षताम् । युवा व्यपनेनुमक्षमापयि सिद्धान्तधियं यशयम् ॥' इति नागीफिफा गामी पाहता पुरंदरगुरो वारस्पते । पाटान्तर सद्धान्तिकारी तथा पराग्यं गारविरजताया पारोनिष समुन हाशोगने कादम्बरा पाया निधे निधान ।पमानि मी.

·१७ सर्गः]. हीरसौभाग्यम् । ९१३ प्यपि संवोधनानि । विधेर्दवस्य वशतया भायत्तत्वात हे प्रभो, स्वं कुन कम्मिन् स्थाने । अम्मान्प्रियविनेयान्मुयत्वेत्यध्याहार्यम् । यातोऽसि गतवानति ॥ अद्यास्तं गतवान्सहसकिरणश्चन्द्रोऽपि तन्द्रां गतः शुष्कः क्षीरनिधिविधेविलसितैमरुविलीनः पुनः । भूमौ श्रीजिनसार्वभौमविभवमाजिष्णुतां विप्रति श्रीसूरीश्वरहीरहीरविजये गीर्वाणगेहं गते ॥ २०५ ॥ भूमी निखिले मेदिनीमण्डले जिनाः सामान्यकेवलिनस्तेषा सार्वभीमायकपर्तिनसी. किरातद्वद्विभवो मतिमाहात्म्यलक्ष्मीस्तेन भ्राजिष्णुता शोमनशीलताम् । 'तिच्यररा. मोसूरी' इति वचनात् । विमति धारयति प्रिया सूरिलभ्या युका ये सूरय भाचार्या. स्तेपामीश्वराः खामिनः भारकाः। एकेपी भारकाणां यहयः सूरिपधारिणो भवेयुरिति अतिशोमाभाजो का भट्टारकास्तेपु होरे रममुख्यायमाने नायकमणी 'नगीना' इति प्र. सिद्धे हीरविजयसूरीन्द्र गीर्वाणगेहं स्वर्ग गते राति एवंविधः रामयः संमातः । मप पा एवं शायते भस्मद्विधः । भव सहस्रफिरणः सूर्योऽस्तं गतवान् जिनशासनदिवाकरो. ऽस्तमितः । तथा चन्द्रोऽपि मुपाकरोऽपि तन्द्रा नित प्रमादम् मनदीप निवामित्वर्थः। गतः जद मेहु जम्पमाऊ इमरा देहस्स इमारयणीए' इति संस्तारकविधिवचनात् । तथा 'तन्द्रा निदाप्रमादयोः' इत्यनेकातिलफे। सपामप्याहादकत्वेन जिनशासनचन्द्रः फास- भर्मगुपेतः । पुनरय क्षीरनिधिः दुग्धार्णवः पुष्पः शोपं प्राप्तः । असाधारणसिद्धान्तरह सक्षारण्यको निनारीभूतः। 2 । विधेयस पिलगितबिम्मित देवनिर्माणः । एतत्पदमत्र पाम्ये चतुर्वप्यपु योग्यम् । पुनशयोजनमितो मन्दागिरिदिनीनो गलिरका यो विलय क्षयं पा प्राप्तः । मादाम्यमेरुपर्वतोऽपि पिलीय पतः ।। गर्नन्ति प्रतिमन्दिरं प्रमुदिता मिथ्याशः फौशिफाः श्रीमत्संपसरोजकाननमिदं म्लानि च पतेऽधुना। संप्रासपसराः स्फुरन्ति परितो नक्तंपरा दुई शो पातेऽ गवि हीररितरणी पूर्ति तमः शीलनि । २०१॥ - ·C काव्यमाला। । मीकलितं शोभायुकं वा साधुसाध्वीश्रावकश्राविकारूपचातुर्वर्ण्यसंघः स एव सरोज- काननं कमलवनं म्लानि संकोचं धत्तेऽचति विच्छायीभूतमास्ते।पुनः संप्राप्तप्रसरा भासा- दितावकाशा लब्धप्रस्तावा नकंचरा राक्षसा इव चारा इव वा कदाचारा दुर्दशो दुष्ट- दर्शनाः पाक्षिकाः कुमतानि परितश्चतुर्दिक्ष प्रसरन्ति सर्वतो भ्राम्यन्ति । पुनस्तमः शोकोऽज्ञानं पापं च । 'तमो गुणोऽपि ध्वान्तं तमः शोके तमिले च। गुणभेदे विध्वान्तं पापे च' इत्यनेकार्थतिलके । स्फूर्ति बलवत्ता प्रकटीभावं च शीलति भजते । रजनीवि. लसितमासीदिति श्रीमत्सु सत्सु चतुरिक एव केवलं संजातोऽभूत्, अधुना पुनः पञ्चमारकः प्रादुंरासी दिति ॥ इति विजयसेनसूरेर्गुरौ दिवं गते खेदवाक्यानि ॥ कातर्यमुत्सृज्य विधाय धैर्य दुःख तनूकृत्य स कृत्यविज्ञः । गणं गणेन्द्रो गुणिनां वरेण्यः प्राचीनसूरीन्द्र इवावति स्म । २०७ ॥ • स गणेन्द्रो विजयसेनगणनायकः प्राचीनसूरीन्द्रः पूर्वाचार्य इव गणं तपागच्छम् अवति स पालयामास । किंभूतः। गुणिनां गुणवतां वरेण्यः श्रेष्ठः । किं कृत्वा । कातर्य कातरलं श्रीगुरुविरहेण विधुरीभावमुत्सृज्य त्यक्त्वा । च पुनः किं कृत्वा। धैर्य भीरभावं विधाय मालम्ब्य । पुनर्पःसं गुरुविरहासादितं तन्कृत्य खल्पं प्रणीय किंभूतः । कृत्येषु धर्मादिकार्येषु विज्ञधतुरः॥ श्रीसूरिहीरविजये भजति धुलोक- मभ्युद्गते विजयसेनगणावनीन्द्रे । प्रीतिं जना दधति शीतरुचौ प्रयाते क्षेत्रान्तरं समुदितेऽशुमतीव कोकाः ॥ २०८॥ प्रिया युक्तः सूरिहरिविजय एतावता हीरविजयसूरिचरे पुलोकं स्वर्ग भजति तथा विजयसेननानि गणावनीन्द्रे गणनायफे अभ्युद्गते उदयं भजमाने सति जना भविक- लोकाः प्रीति धर्मनेहं प्रमोद वा पति विघ्रति । के ख। यथा शीतची चन्द्र क्षेत्रा. न्तरमन्यक्षेत्रं पश्चिममहाविदेहक्षेत्र प्रयावे । तया अंशुमति मानुमालिनि प्रमुदिते मति,कोका: चक्रवाकाः प्रीति परस्परवियोगापगमादानं दयते ॥ तत्पद्योदयभूपरभास्वान्धीविजयदेवसूरीन्द्रः । भजते तपगणराज्यथियमुर्वीसार्वभौम इव ॥ २०९ ॥ सस विजयसेनसूरेः परः पदं स एवोदयभूपर उदयाचलसन माखान पहा. रण: पिया तपागणलदम्यान्वितो विजयदेवसूरीन्नः अधुना इदानीतनरामये प्रतिषि- भानापमरे तपस्य तपागच्छस रायश्रियं भगते । कप उपाय भीम स या पावती दी भनटे पामयति ।।

·~ १७ सर्गः हीरसौभाग्यम् । ९१५ सीहगिरेरिव वज्रस्वामी तस्यैप पदपयोधिविधुः । श्रीविजयदेवसूरिक्षोणीन्द्रः पर्वतायुः स्यात् ।। २१० ॥ श्रीसीहगिरिसूरेरिव श्रीमान् वाखामी तस्य विजयसेनसूरेः पदं पहः स एव प. योधिः समुद्रः तदुल्लासविधाने विधुः शारदीनशर्वरीवरयिता एप सकलकुवलयप्रतिबो. धविधायकः श्रीमान् सर्वत्र शोभाविभ्राजिष्णुः विजय देवसूरिः पर्वतायुः पर्वताना महागिरीणामिवासंख्यवर्पायुस्तरस्याद्भवतात् ॥ अथाशीर्वचनम्-- यावन्मार्तण्डमुख्यग्रहगणकलितो भूभृतां चक्रवर्ती प्रीतिं पीयूपपूरैः सृजति जनदृशां शार्वरीसार्वभौमः । यावत्पाथोजपाणिर्हरिदलसदृशामास्यपद्मप्रकाशी यावङ्गपीठमारं मजति निजफणामण्डलैः कुण्डलीन्द्रः ॥ २११ ।। तावदिति काव्यसंवन्धोऽप्रे वक्ष्यते । यावन्तं समयं भूभृतां सर्पपर्वताना सर्वोन- तलात् लक्षयोजनमितत्त्वात्तीर्थकृतां जन्माभिषेकस्थानत्वाच परशासनेऽपि 'दिवमहा- दमराद्विरागताम्' इत्युकत्वेन स्वर्गाधारत्वाच चक्रवर्ती सुमेरुः । भय था 'सातकुम्भाव- नीभृत्' इति पाठः । सुवर्णाचलो वर्तते । किंभूतः । मार्तण्डो भास्करो मुल्योऽप्रणीः प्रधानो येषु तादृशाः महा: सोममङ्गलाद्या भष्टाशीतिसंख्या उपलक्षणामक्षमतारकास्तेषा गणाः समूहासः कलितो युक्तः । तथा यावन्तमनेहस शर्वरीसार्वभौमचन्द्रमाः । कि- भूतः । जनदृशा लोकलोचनाना पीयूषपूरैः सुधारसप्रसरः प्रीति एमति । प्रीणातीत्यर्थः । तथा यावरपाथोजपागिः सहनकिरणी विद्यते । किंभूतः । हरितो दिश एवालसहशो मृ. गाभ्यस्तासामास्यानि मुखान्येव पानि विकाशयतीत्येवंशीलः । सथा यावत्कुण्डलीन्द्रो नागराजः शेषनागः भूपीटभार मेदिनीमण्डलमारं भजति । वहवीत्यर्थः । के। निजैरा. स्मीयः फणामण्डल: सहसफणः ।। यावज्जम्मारिधूमध्वजजलजमुद्दत्सनुरक्षःसवन्ती- कान्तावासाहिकान्तविनयनसवयःपार्वतीशा दिगीशाः । यावत्पायोधिपृथ्वीघरगुरुगुरुतां विनती रसगर्मा जन्तून्यावत्पुनाति त्रिभुवनभवनान्मारती विश्वमर्तुः ॥ २१२ ।। यावन्तं पालं जम्मारि: पुरंदर, धूमावनो पहिः, जलमानो पमान गृहन्मि भासान् ,तसूर्नन्दनो यमः,रो नतिः, सबन्दीकान्तोनदीपतिः समुदासमवायो रेश्म पर पोऽवमन्दिरो वरणः, महिकान्तो पायुः, निनयनस्य यया मित्रमीचा पनदः, पार्यमा गायों को बदमः भुः। दारोऽमः,तथा वरणस्यगंयमन्दिर: ।

·. ९१९ काव्यमाला। प्रचेताः', तथा 'वातोऽहिकान्तपषमानमरुत्प्रकम्पनाः', तथा 'पशुप्रमभभूतोमापतिः', एतानि चत्वार्यप्युक्तपदानि हैम्याम् । एते सर्वेऽपि दिगीशा दिक्पाला वर्तन्ते । तथा यावदत्नगर्भा भूरास्ते । किं कुर्वती । पाथोधीनां सर्वसमुंद्राणां तथा यावद्वसुधावलयव तिनो पृथ्वीधराणां मेरुप्रमुखपर्वतानां च गुरुमतिशायिनी गुरुतां गरिमाणं भारभर विभ्रती धारयन्ती । तया यावद्विश्वभर्तुत्रैलोक्यनायकस्य तीर्थकरस्य भारती सिद्धान्त- रूपा वाणी त्रिभुवनभवनान् खर्गपातालभूमिपु गृहाणि येषां तादृशानाकिनागनागराज- न्तून् प्राणिनः पुनाति पवित्रयति तारयति ॥ स्थेमानं गाहमानो बलमथनपथे यावदौचानपादि- विकल्लोलमालाविलिखितदिविपत्पद्धतिः सिन्धुकान्तः । यावसिद्धनवन्तीतपनंतनुरुहाभारतीसंगमश्च श्रीमत्पार्धप्रसादांजगति विजयतां हीरसौभाग्यकाव्यम् ॥ २१३ ॥ थावत्समयं बलमयनपथे गगनागणे उत्तानपादस्य राज्ञोऽपत्यमौत्तानपादिः ध्रुवः स्थे. गानमतिशयेन स्थिरतां गाहते अवलम्बते । च पुनर्यावत् कलोलमालाभिस्तरहराजीभिः विलिखिता स्पृष्टा व्याप्ता दिविपदां देवानां पद्धतिमार्गो व्योम येन तादृशः सिन्धुकान्तः । तया च पुनर्यावसिद्धनवन्ती गडा, तया तपनतनुरुहा सूर्यपुत्री यमुना, तथा भारती सरखती, तासां तिहणां संगमो वर्तते । तावन्तं समयं श्रीमतस्त्रैलोक्यलक्ष्मीकलितस्य पार्श्वस्य श्रीपार्श्वनायस्यार्थात् श्रीमच्चिन्तामणिपार्श्वनाथस्य प्रसादानगति महीमण्डले इदं हीरसौभाग्यं काव्यं विजयतां सर्वोत्कृष्टत्वेन प्रवर्तताम् ॥ इति ग्रन्थावसाने श्रीमत्पार्श्व इति महलाभिधानम् ।। यं प्रासूत शिवाहसाधुमघवा सौभाग्यदेवी पुनः श्रीमत्कोविदसिंहसीह विमलान्तेवासिनामनिमम् । तद्रामीकमसेविदेवविमलव्यावर्णिते संमदा- सर्गः सप्तदशो बभूव चरिते श्रीहीररिप्रभोः ॥ २१४ ॥ मन हीरसामाग्यनामकाव्ये संमदादानन्दाद्देवविमलेन व्यावणिते श्रीहीरसूरिनगोः श्रीहारविजयसूरीश्वरस्य चरिते गुणोत्कीर्तनरूपे चरित्रे सप्तदशः सर्गों यभूव संजातः ।। इति पण्डितश्रीसीहविमलगणिशिष्यपण्डितदेवविमलगगिविरचितायां खोपाहीरसी- माग्यकाव्यस्तो श्रीराजयोप्तरणप्रस्थानशमुंजयासिन्धूतरणाजयपाश्वनाथमानाकरण. सदागमागतमहिमपर्णनदीपसंपर्ममुसागमनोमतनगरपविनीकरणसंलेखनाराधनाविराध. नाविधाननशनपूर्वकसोकगमन विजयसेनसूरिंगणेश्वर्यकपनविजयदेगसूरिपुरंदरसप्रति- राज्यप्रवर्तनो नाम सप्तदशः सर्गः ॥

·. १७ सर्गः] हीरसौभाग्यम् । ९.१७ प्रशस्तिसूत्रम् । श्रीपतिरिव संपद्भिः श्रीपतिनामा विशारदेन्दुरभूत् । दिक्कुम्भिवह्वभूर्यस्यांप्टौ पण्डितोत्तंसाः ॥ १ ॥ वैराग्यैर्लब्धिभिरपि भाग्यैः सौभाग्यवैभवैरधिकैः । यस्य समो न परोऽभूद्भानोरिव कोऽपि तेजोभिः ॥ २ ॥ यन्मनुजशिष्यवृषभस्त्रिजगद्विद्वत्पुरंदरः समभूत् । चतुरास्यः कविरगणितयद्गुणगणनाचिकीरासीत् ॥ ३ ॥ श्रीमज्जगर्पिविबुधो जम्बुरिव शीललीलया जज्ञे । यत्तपसस्तेजोरविरसासहिर्गगन इव गतवान् ॥ ४ ॥ पट्टायानामिव यो विराधनाः प्रोज्झति स्म पविकृतीः । निर्विकृतिकान्यशेपाण्यपि विजहौ दुःकृतानीव ॥ ५॥ यावज्जीवं गौतम इव पढ़ः पारणां विभुर्विदधे । पुनरेकस्मिन्स्थाने भक्तजले विरचयांचके |॥ ६ ॥ लुम्पाकै पटाकैरिव लुण्ठितनिखिलबोधिबीनधनम् । व्याप्तं तद्वर्गेण च तमोगुणेनेव भूतपतिम् ॥ ७ ॥ सौराष्ट्रजनपदं यः प्रतिबोधितवाननन्यमहिमनिधिः । वज्रखामी सौगतजनैर्यथा बौद्धधरणिधवम् ॥ ८ ॥ (युग्मम्) प्रस्रवणममृतमिव गदगणान्गुरोः शमयति स्म मूर्तिमताम् । 'देवा अपि यत्सेवां भक्ता इव कुर्वते तपसा ॥९॥ नृपमालदेवपृष्ठे प्रविष्टवान्यद्विवाददरितमनाः । योधपुरे किल पाशादिनचन्द्रो वाचकः सुचिरम् ॥ १० ॥ विष्णोः श्रीरिव हृदये रमते स्मैकादशाति(ङ्गि)कायस्य । भेजुरनेके मुनयोऽप्युपकारिणमिव गणाधीशम् ॥ ११ ॥ श्रीसीहविमलविवुधस्तस्य विनेयोऽजनिष्ट शिष्टबुधः । यद्धिपणाजितधिषणोऽध्येतुं दिवि कविसमीपेऽगात् ॥ १२ ॥ A ·काव्यमाला। यो गौतमनामानं सभासमक्षं जिगाय वादीन्द्रम् । श्रीदेवसरिरविरिव कुमुदादिमचन्द्रदिग्वसनम् ॥ १३ ॥ नारायणदुर्गाद्या भूमीन्द्रा येन रञ्जिताः खर्गे राजसिंहदेवमुख्या हेमादिमचन्द्रगुरुणेव ॥ १४ ॥ यश्चन्द्रभाणसंज्ञ कायस्थं मण्डलीकमिव भूमौ । निजभक्तं शिष्यमिव प्रणीतवान्वचनचातुर्यात् ॥ १५ ॥ मिथ्यात्व मनसो निरस्य विलसद्वाचा विलासैनिजै: तस्मिन्स्थापयति स्म धर्ममनघं स्थानादिसिंहस्य यः। दार्घ घोरनिदाघधर्मघटितं प्रावृट्पयोदवजी दृष्टीनां पटलैरिवामृतरसं भूमण्डलस्यान्तरा ॥ १६ ॥ जिनवृषभसमवसरणप्रकरं यः कारयांचकार जनैः । सूर्याभदेव इव निजयज्ञाभ्यवहारनिवहेन ॥ १७ ॥ योऽर्चा भागवतीया भविकप्रकरण कारयांचक्रे । आर्यसुहस्तिवतिपतिरिव संप्रति वसुमतीविधुना ॥ १८ ॥ तचरणकमलमानससमोपमविबुधदेव विमलेन । निरमायि काव्यमेतत्प्रमोदतो हीरसौभाग्यम् ॥ १९ ॥ तस्य स एव व्यदधारसुखावबोधाभिधां पुनर्वृत्तिम् । श्रीहेमचन्द्रगुरुरिव निजनिर्मितनाममालायाः ॥ २० ॥ कल्याणविजयवाचकवासवशिष्येण काव्यमिदमखिलम् । समशोध्यत धनविजयाभिधवाचकंवसुमतीपतिना ॥ २१॥ यत्किंचिदप्यवयं भवेदिहानुग्रहं प्रणीय मयि । संशोध्यं तद्विबुधैः साधिममुखगुणमणीनिषिभिः ॥ २२ ॥ इति प्रन्यप्रशस्तिः। । शुभं भूयात् ॥