·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·PARLOT valiAUMLum ............. LOPHILADA मा ..... MAMATARNA DISUALLUTILLLLLL.MADHUADAINIDANALODMASALUMunale .........more ASLIMALALA-22001 RANIमापसालाramme - ...Mi...... .... .:-- श्रीमदार्यभटीयम् परमादीश्वराचार्यविरचितमरदीपिकासहितम् हकप संशोधितम् . होलन्ददेशे लैट्ननगरे ब्रिलीयमुद्रायनालये मुद्रितम् १८७४ | पाके १७१६ The Âryabhatiya, with the Commentary Bhatadîpikâ of Paramâdîçvara, edited by Dr. H. KERN, LEIDEN, E: J. BRILL. PARIB, LONDON, TRÜBNERMAND CO. MAISONNEUVE & CO. ". 1874. -- १. MARATHI ...la....nariorr.0M .................UNAULI a .............. M

·No text on this page.

·The Âryabhatiya
a manual of astronomy,
with the Commentary Bhatadîpikà of
Paramâdi vara.

·No text on this page.

·---
------
श्रीमदार्यभटीयम्
परमादीश्वराचार्यविरचितभरदीपिकासहितम्
भरकर्ण संशोधितम
होलन्ददेशे लैदननगरे
ब्रिलीय
यम्हायन्त्रालये
मुद्रितम
1.03 | शाके १७११
The Âryabhatiya,
with the Commentary Bhatadîpikâ of
Paramadievara,
edited by Dr. H. KERN.
LEIDEN, E. J. BRILL.
1874.

·ة
د.(ادامد
( . 3937
(: '; ..
10. 6. 60
R.M.
ada
( 38.
3,
::"

·--- -- : PREFACE. - This first edition of the Aryabhatiya along with the commentary of Paramidisvara is mainly based upon two manuscripts in Malayalim character, one of them belonging to Dr. A. C. BURNELL, the other once in possession of Whish and 2010 forming part of the library of the Royal Asiatic Society, London. The latter manuscript dates from A. D: 1920; the former from A. D. 1863, for at the end of it. I find the following note in Dr. BU NELL's handwriting : ,,Copied fr. an Ola M.S in the (Thirakkil Raju li. brary. Written by Unni Manikar al. Calicut 1863." Both manuscriptis are derived from one source, wither immediately, or remotely, which is clearly proved by the fact that they show the same gaps, indicated it much, after stanza 14 of thic ifth Section, and at the end of the comment on stanzit 18. Apart from a very fi'w trilling clerical (rrors both contain (xactly the same text. Besides these manuscripts I have consulted one other containing Aryabhala's fint without commentary, from the library of the Roy. As. Soc. (V". 61 of the Whisk rollection). It proveed of little use, except in one important cise. It so happens that thos gap above inentioned extends over the 45th stanzil of the ifthe section, and that the roading of this very stanza in another commentary, the Prakaçika, is materially different froin the rrading in the manuscript without commentary. Insteal of 757 gratito- The latter reading involves il gross error, is Bhaskarîcarya has pointed out in his Goladhyaya, Grahawavasana, stanza 48-57, cf. Drkkarma-vilsana, stanza 16, and the same author's Ganitit, Candragrahanâdhikara, comment on stanza 20. From the remainder of Paramidicvara's comment funcit the Prakûçikî has 72715174TÍUCTT.

·VU PREFACE. on the stanza in question it is, indeed, clear enough that be read lichitº; but in such a matter it is not wholly superfluous to appeal to the direct evidence of mamuscripts. Though the reading followed by the author of the Prakiçikil is erroneous, both from an astronomical and grammatical point of view, it can not be denied that the error was one of long standing. For we know hy Bhaskara’s severe criticisms that Lalla, the author of the Duivrddhida-Tantra, had fallen into the same error. Now Lalla is inore than once called a disciple of Aryabhata, and whether this statement be rigidly correct or not, be certainly was a contemporaneous writer, for he uses the same opoch with the latter, as may be seru p. 58 of this clition. It is by no means strange that l'aramâiliçvara, who was well read in the mi is of Bhaskara, disregarded the authority of Lalla and the author of the l'rakiçikil. It is inore strange that il gap orcurs in his work cractly at the critical passage. I can not fuppress the suspicion that the defect is not owing to accident, but that it is an intentional crasure by some rouder who clung to the opinion of the Prakiçikâ. Paranâcicvara's Bhaladîpikâfis, generally speaking, a useful cunmentary: 1 for one must confess that but for its aid the meaning of many rules in the text would have remaineil obscure to me. At the same time it must be granted that some of his "splanations, a. g. at st. 9 of the 4th section, can not be admitted to be correct. I have not been able to find out the time of larmuiçvara, but this much is certain that he is posterior to Sûryadeva-Yajvan, the author of the Bhataprakiça or Prakûçiki, whom he frequently quotes. The Prakaca is here and there more prolix, but contains after all no more information than the inore recent Dîpikil. Copies of it are far from search, at least in Southern India. One very bad copy makes part of the Mackenzie collection *); an excellent one has been kindly lent to me by Dr. BURNELL. Both manuscripts are in the Grantham character. In the library of Trinity College, Cambridge, there is an abridged copy of it in Nagarî t); see Prof. AUFRECHT's Catalogue, p. 37. -- *) In the old catalogue the , l'rakica composed by Sûryadeva" has been trausformed into a «Covimcutary on the Siryasiddhanta;" it has long been lying hidden under this disguise, until Dr. Rost discovered the mistake. +) Not Devaulgari, a trrm uuheard of in llindustan. 1l , in fact, no word at all, but a grammatical bluuder, sce Pirini VII, 3,24. By supposing that devanıyari muy meau „Naguri of the gods" we may save grammar, but at the price of common sense.

·-- PREPACE. For more than one reason I think it will be worth while here to usert the introduction oil thic Prakåçika, 10. because it contains some peculiar views and statements not wholly devoid of interest; 2°. to show that the Cambridye manuscript is love it rum. ibridg. ment of it; and, finally, to give a speciinon of the orthography common to most southindian mannsiripts. The introduction then runs thus, according to BUKNELLE OP!!: हरिः। श्रीगणपतये नमः॥ अविघ्नमस्तु ।। ----- नमामि परमात्मानं स्वतस्सवार्यवेदिनं । विधानामादिवतारं निमित्तजगतागपि ।। नमम्मकलकल्याणगुणसंवासभृगये। निरवणाय नित्वाय महले (७)स्तु महीयस ।। त्रिकन्यायविदा सम्बर सूर्य देवन यन्वना। मंक्षिप्वार्यानपानास्सूत्राची व प्रकाश्चन ।। स्वाधाया ध्यतयः ) स्वाध्यायमधावतेत्यर्त्यवानपर्यन्ताध्ययनाविधाननाशाना. पायतयाविदितस्वांगाध्ययनस्य तस्मात् ब्रामणन निष्कारणं पटङ्गो वदो ध्यतयः। इति निष्कृप्य-विधानात वदाङ्गानि च सर्वाणि कालपन अपि गपत। इत्याध्ययनस्य कालकतिविधानात छन्दः पादौ तु वदस्य कस्ता कल्या स्त्र पयंत । मुवं व्याकरणं प्रोनं व्यातिपत्रमुच्यते॥ शीना (:) प्राणन्तु वदस्य निरुनं श्रोत्रमुच्यते ।। इत्यङ्गविशेषकृप्तिस्मरणे नत्तदङ्गाध्ययनाभाव वेदपुरुषस्य तत्तदवकन्नं भवति। तस्मात्रैवर्णिकर्वेदवयतव्यतयापि ग्रादोषु पठस्वयंगेषु । 1 *, The Mys. write ddhy, ughy in strad of dhy, ghy.

·VIII
PREFACE.
मुग्वमई शरीरस्य सर्व वा मुखमुच्यते।
तत्रापि नासिकाग्रेष्ठा श्रेष्ठ तत्रापि चनुपी ।
इति न्यायेन वेदपुरुषस्य चनुट्वेन प्रधानमंगमवश्यगयेतव्यमिति मंस्मृत्यादी
भगवता वहाणा वसविस्तरं ज्योतिश्शास्त्रं कृतं ब्रह्मणस्सकाशादधीनतच्छा.
त्रा वृद्धगर्गः तत्संक्षियान्यचकार (r. "चकार)। तस्मादपि लव्धविन्याः
पराशरादिमुनयो अध्यन्यानि ज्योतिशास्त्राणि चक्रुः । तथाच वृद्धगर्गः
स्वयं स्वयंभुवा सृटचन नन्दितान्मना।
वेदांशं व्यातिपं वा समं वेदविनिस्सतं ॥
मया स्वयंभुवः प्राप्तं क्रियाकालप्रसाधकं ।
वेदानामुत्तमं शास्त्रं नाकाहितकारकं ।।
गत्तश्चान्यानपान प्रारं पारम्पण पुरकन्न ।
तस्तथाष्टिमियो ग्रन्यस्तस्तरुदालतं ।।
तयाच गर्गः।
श्रूयतां स्वर्गमायुष्यं धर्मा 'पुण्यं यणस्करं ।
ज्ञानविज्ञानसंपन्नं द्विजानां पावनं परं।
कालवानमिदं पुण्यमा विज्ञानमुत्तमं ।
सिमृनुणा पुरा वेदानेतत् सृष्टं स्वयंभुवा ।।
वदांगमाग्यं वेदानां क्रियाणाञ्च प्रसाधकं ।
ज्योतिवानं द्विजेन्द्राणामता वेवं विव॒धाः ।।
ज्योतिश्शास्त्रात्तु सर्वस्व लोकस्यातं शुभाशुभ ।
ज्योतिज्ञानच यो वेत्ति स वेत्ति परमागकं॥

·PREFACE. IX . . -- - तद्भावभावनायुक्तं तन्देवा ब्रामणं विदुः । तस्मात् पूर्वमयीयन्तु ज्योति नन्दिनोत्तमाः ।। धर्मशास्त्रत्ततः पश्चात् यज्ञकर्मविधिः क्रियाः । तस्मात् पुण्यं समं वेदर्दीशचन्नुस्सनातनं ।। स्वयेमध्येयमव्यग्रेव्रारमणैस्संशितव्रतः। तथाच लगडाचार्यः। यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयां यथा। तथा वेदांगशास्त्राणां ज्योतिष मूनि स्थितं ।। वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वी विहिताश्च यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञं ।। इति॥ एतच्च गणितनातकशाखाख्यस्कन्धत्रयात्मकं । तथाच वृद्धगर्गः । गणितं जातकं शाखां यो वेत्ति द्वितपुंगवः । त्रिस्कन्धी विनिर्दिष्टस्सदिनापारगश्च सः ।। इति ॥ तत्र कालक्रियाव्यस्य ग्रहगणनादगीकाव्यस्य ज्योतिश्चक्रग्रस्नमाणध. रित्रीसंस्थानादेश्च प्रतिपादको ज्योतिश्शास्त्राणको गणितस्कन्धः॥ तननकाल. कानुष्ठानकालयोरुदयलमादिवशात् जातकानुष्ठानादीनां शुभाशुभप्रतिपाद- को हारानातककालमुर्त्तविधानादिशब्दवाचकांशी जातकस्कन्धः ॥ ग्ररुचा. रोत्यातादिवशाजगच्छुभाशुभप्रतिपादकश्शावासंहितादिशब्दवाच्या शण्णाग्वा_ स्कन्धः। एवमेतेत्रिभिस्स्कन्धेरेकैकस्कन्यगतनानाभदैश्च बहुधा विप्रकीर्ण न्या. तिषामयननाम वेदपुरुषस्य प्रधानमंगमवश्यमध्येतव्यमिति सिहं। तत्र वरा. हकल्यस्यास्य सप्तमे मन्वन्तरे वर्तमानाष्टाविंशचतुर्युगस्य कल्ल्यांदः खावपट- ·PREFACE. गमिते सौराब्दे गते त्रयोविंशतिवर्षे प्राचार्यार्यभटः पुरातनानि कालक्रि. यागांकलौकिकगणितप्रतिपादकानि शास्त्राणि कालदायत्तसंप्रदायविच्छेदन. न्यवैकल्ल्यादिजनितेन दृग्गणितविसंवादेन()किञ्चित्करणान्यालोच्य ') सम. दृग्गणितज्योतिण्णास्त्रचिकीर्षुः तादृशज्योति नवीजत्लाभाय ज्योतिश्चक्रमहादे. रादिवतारं भगवन्तं स्वयंभुवममतस्तपोभिराराधयामास। ततः प्रसन्नो भग. वांस्तस्मै तादृशमतीन्द्रियमतिरहस्य कालक्रियागोम्ज्ञानवीजभवं दिदेश। ततो ज्यमार्यभटस्तदुपदिष्ट सर्वबीजभूतं दशभिर्गीतिसूत्रस्तत्परिकरभूतलौकिकगणि. तबीज स्वबुद्ध्याभ्यूहिलमेकेना-सूत्रेण संक्षिप्य लोके प्रकाशयामास। ततो अष्टाधिकशतेराासूत्रर्गणितकालक्रियागोलबीजोपयोगं दिशात्रेण दर्शयामास। तदिदमाचाार्यभटमुखारविन्दानिर्गत प्रबन्धद्वयात्मकं ज्योतिश्शास्त्रमस्माभि- याचिव्यासितं॥ Sûryadeva must have lived a considerable time after the great Bhaskara, in an age when the living breath of science had already parted from India. In the foregoing (Xtract it will have been observed that he had not the faintest notion how Aryabhata could have got at his clements of astronomy by mere observation and calculation. The acquir- *) 'This statemeut coiucides with another found in a stanza from an unknown anthor. सिद्धान्तपञ्चकविधावपि दृग्विरुद्ध- मौषोपरागमुखखेचरचारकली। सूर्यः स्वयं कुसुमपुर्यभवत् कल्ली तु भूगोलवित् कुलप यार्यभटाभिधानः।। It is not true that Aryabhata could have corrected the Romaka-Siddhanta, for the cpoch of this work is posterior to Aryabhata's (see Dr. Bhau Daji, in Journ. R. As. Soo. of 1865, p. 407). Yet, in a general sense, it may be affirmed that our author has been the reformer of Indian astronorny.

·PREFACE. ing of those elements is ascribed to supernatural agency, quite in the fashion in which Parini in the story is told to have received the Civasútraxi. There is one manuscript of the Prakûça belonging to the library of the Roy. As. Soc., London, which is interspersed with the annotations of a certain Yellayřn, or as the name sounds in Sanskritised form: Yallaya, son to Cridharîcîrya and pupil to Sûryadeva. So we find in the second chapter (p. 12 of the MS.) the words: „atha Kilakriyapadasya Sûryadevena Yajvani krtavyakhyanam samagram api (ri-Báladityasuta- Sûryicâryaçishyena vipaçcità Yallayakhyena mayat kiácid utpádya *) vyakhyanant krtam." - Again at the end of the whole work we read: „iti Çrî-Sûryadeva-Yajvanâ viracitáryabhataprakaças samaptah | iti Çri-Candracekharavaralabdhavågvibhavena Çri-Bâlâdityasuta-Sûryâcâryaçishyena Yallayåkhyena vipaceita Aryabhalaprokta-golapâdasya kiícit tâtparyavyâkhyânam krtam." From a casual expression in the same manuscript (p. 48) I gather that once there existed several commentaries +) on the works of Aryabhata. The passago runs thus: etad-api ding mâtrenâsmábhir uktam, vistaratas tu Bhashyâdishu drashtavyam.” Whether the works alluded to are still extant is a question that waits for an answer from learned Hindus or Europeans having access to unexplored Indian libraries. In the mean while this edition of the Aryashtacatam will, it is hoped, be conducive to a more accurate knowledge of the ancient, astronomer's system, and stimulate the interest of Indian and European scholars. It will be understood that with the scanty, however valuable, 'materials at my disposal, I could not attempt to constitute the text such as the author published it. What I could give, is the text Paramnidiçvara had before him. In spelling and interpunction I have kept close to the manuscripts, with this exceptic a that the doubling of consonants after the r has been done away with, and the dental 1 substituted to the lingual one, corresponding with the Någarî Jo. Ilere and there 1 have added words of my own to fill up ugly gaps, e. g. p. 97, 1. 15, sq. *) The word utpůdya is here unintelligible, at least to me. One would expect vistirya or some synonymous term. +) The commentary by Bhůtavishuu must have been one of them. Scc Prof. Whitney, Journ: Amer. Or. Soc. VI. 561.

·XII PRRFACE. Such passages are marked by ( ). Another form of brackets indicates that the included words are spurious. I gladly avail myself of this opportunity openly to acknowledge the kindness of Dr. BIRNBLI in leaving at my disposal his valuable manuscripts, and the friendly assistance of my friend Dr. Rost in procuring mc materials from the London libraries. Let both receive iny warmest thanks! LEIDEN, July 10th 1874. H. KERN,

·अविघ्नमस्तु
यत्तेन : प्रेवेत् प्रज्ञां सर्वस्व शशिभूषणं ।
मृगटाभयेष्टात्रिनेत्रत्तमुपास्महे ।।
लीलावती भास्करीयं लघु चान्यच्च मानसं ।
व्याख्यातं शिष्यबोधार्थ येन प्रातोन चाधुना।
तत्त्रस्यार्यभटीयस्य व्याख्याल्या क्रियते मया ।
परमादीश्वरायेन नाम्नात्र भदीपिका॥
तत्रायमाचार्य प्रार्यभटो विघ्नोपशमनार्थ स्वष्टदेवतानमस्कारं प्रतिपाग्य वस्तु-
कथनचार्यचूपया करोति।
प्रणिपत्यैकमनेकं के सत्यां देवतां परं ब्रह्म।
आर्यभठस्त्रीणि गदति गणितं कान्तक्रियां गोलं ।।
इति ॥ कं ब्रह्माणं एकं कारणपणेकं अनेकं कार्यपेणानकं सत्यां देवतां
देव एव देवता। स्वयम्भूरेव पारमार्थिको देव अन्ये तेन सृष्टा इत्यपारमा.

·२ मार्यनीय र्थिकाः। परं ब्रह्म जगतो मूलकारणं त्रिमूर्त्यतोतं सर्वव्याप्तं ब्रह्म स्वय. म्भूरित्युक्तो भवति। आर्यभट एवं ब्रह्माणं प्रणिपत्य गणितं कालक्रियां गोलम् इत्येतानि त्रीणि वस्तूनि निगदति । परोक्षवेन निर्देशानिगदतीति वचनं। तत्र गणितन्नाम सङ्कलितमिश्रश्रेडीदर्शधीकुटाकारच्छायाक्षेत्राग्यनेकविधं । इरु तु का. लक्रियागोलयोयावन्मात्रं परिकरभूतं तावन्मानं सामान्यगणितमेव प्रायशः प्रतिज्ञातं। अन्यच्च किञ्चित्। कालस्य क्रिया कालक्रिया। कालपरिच्छेदोपा. यभूतं ग्रहगणितं कालक्रियेत्यर्थः। गोलनाम ब्रह्माण्डकादमध्यवाकाशमध्यस्थ ग्रहनक्षत्रकक्ष्यात्मकं स्वमध्यस्थघनवृत्तभूमिकमपक्रमाग्यशेषविशेषापेतं प्रवहा. ख्यवायुप्रेरितं कालचक्रव्योतिश्चक्रभपतरादिशब्दवाच्यं गोलः। स च वृत्तक्षेत्र. बाच्चतुरश्रागानेकक्षेत्रकत्यनाधारत्वाच्च गणितविशेषगोचर एव। एतत्त्रयमपि द्विविधं। उपदेशमात्रावसेवन्तन्मूलन्यायावसेयश्चेति। तत्र युगप्रमाणमन्दोच्चादिव. ताग्यपक्रमागुपदेशमात्रावसंयं । इष्टदिनप्रगतीष्टापक्रमस्वाहोरात्रचरदलादिच्छा. यानाठिकाग्रुपदेशसिद्धयुगप्रमाणादितो न्यायावसेयं । एवं वैविध्यं ॥ अत्र स्वय. म्भूप्रणामकरणेन करिष्यमाणस्य तन्त्रस्य ब्रह्मसिद्धान्तं मूलमितिच प्रदर्शितं ।। अथोपदेशावगम्यान्युगभगणादीन् सतपेण प्रदर्शयितुं दशगीतिकासूत्रं करिष्यन् तदुपयोगिनी परिभाषामार। वर्गाक्षराणि वर्गे स्वर्गे ज्वाक्षराणि कात् श्री यः। खदिनवके स्वरा नव वर्गे ज्वर्गे नवान्त्यवर्गे वा॥ - ·गोतिकापाट eu इति ॥ वर्गाक्षराणि वर्गे। ककारादीनि मकारान्तानि वर्गाक्षराणि । तानि वर्गस्थाने एकशतायुतायोजस्थाने स्थाप्यानि। एवं क्रमेण संख्या वेया॥ अवर्गे अवाक्षराणि। यकारादीनि अवर्गाक्षराणि। तान्यवर्गस्थाने दशसहस्रलक्षा. दियुग्मस्थाने स्थाण्यानि। कात् ककारादारभ्य संव्या वेद्या। ककार एकसंख्यः वाकारा द्विसंख्य एवं क्रमेण संव्या वेग्या। अकारो दशसाव्यः । लकार एका. दशसंख्यः। नकारा विंशतिसंव्यः। मकारः पञ्चविंशतिसंख्यः। एवं लिपिपा. ठक्रमेण संख्या वेया॥ ौ यः। उकारमकारया-गेन तुल्या यकारः। पञ्चसं- व्यायाः पञ्चविंशतिसंग्यायाश्च यागस्त्रिंशन्सव्य इत्यर्थः । अत्र प्रथमस्थानमङ्गीकृत्य त्रिंशदित्युत्तं नतु द्वितीयस्थानमङ्गीकृत्य। द्वितीयस्याने हि त्रिसंख्या यकारः। इत्युनं भवति। रेफादयः क्रमेण द्वितीयस्थाने चतुरादिराव्यास्स्युः। सकारा द्वितीयस्थाने दशसंख्यः शतसंख्यावाचक इत्यर्थः । एवमवर्गस्थानविहितापि स्कारसंव्या संख्यातरवेन वर्गस्थाने स्थाप्यते । एवं अकारादिसंव्या वर्ग. स्थानविहिताण्यवर्गस्थाने संख्यात्तरबेन स्याप्यते। एतद्वि न्यायतस्सिदं। पत्र गतुल्यो यकार इति वक्तव्य गौ य इति वर्णद्वयेन यदुक्तं तन संयुतोरण्य. तरस्साच्या प्रतिपादयिष्यत इति प्रदर्शितं भवति ॥ शून्यभूतानामनङ्गीकृत. संव्याविशेषाणां के प्रयुज्यन्ते। इत्यत्राद। विदिनवके स्वरा नव वर्गे ज्वर्ग। इति। दिनवके अष्टादशके नव स्वसः क्रमेण प्रयुज्यन्ते । यद उ ऋ तृ ए रे श्री श्री। इत्यते नव स्वराः। एतदुक्तं भवति। ककारावक्षरगता. -- - ·४ प्रार्यभटीये स्वरास्स्थानप्रदर्शका भवन्ति न संख्याविशेषप्रदर्शका इति। कथं नवसंख्या अष्टादशके प्रयुज्यन्ते। इत्यत्राद। वर्गे ज्वर्गे। इति। वर्गस्थानेषु नवस्वका. राग्या नव स्वराः क्रमेण प्रयुज्यते। तथा अवर्गस्थानेषु च त एव। एव. मन्येरपि कल्य्यं । तथा प्रथमस्वरयुतैर्यकारादिभिर्विहिता संख्या प्रथमे अव. र्गस्थाने स्थाष्या। द्वितीयस्वरयुतेर्दितीय अवर्गस्थाने। एवमन्येरपीति। एव. मष्टादशस्थानेषु संख्या वेग्या॥ यदा पुनस्ततो अधिकापि संख्या केनचिद्विव. क्षिता तदा कथमित्यत्राह। नवात्यवर्गे वा। इति। नवानां वर्गस्थानाना. मत्ये उर्धगते वर्गस्थाननवके तथा नवानामवर्गस्थानानामत्ये ऊर्धगते अवर्गस्थाननवके च एते नव स्वरा प्रयुज्यत्ते वा। केनचिदनुस्वारादिवि. शेषेण संयुक्ताः प्रयोज्या इत्यर्थः । शास्त्रव्यवहारस्त्वष्टादशस्थानानि नातिवर्तते॥ अथ चतुर्युगे रव्यादीनां भगणसंख्यामाह। युगरविभगणाः व्युघृ शशि चयगियिकुशुङ्ग कु डिशिषुण प्राक् । शनि पुड़िध्व गुरु त्रिच्युभ कुज भदिलवानुख भूगुबुध सौराः ॥१॥ अष्टादशस्थानगतानां संख्यानां संज्ञा तु एकदशशतसहस्रायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः । अर्बुदमां ग्वर्वनिखर्वमहापदाशङ्कवस्तस्मात् ।। जलधिश्चात्यं मध्यं परार्थमिति दशगुणोत्तरं संज्ञाः । *) *) तथा लीलावत्याम् ------ --------- ·गीतिकापादः ५ इत्यनेन वेया॥ युगरविभगणाः। चतुयुगे रखे गणाः ख्युर्घ इति। उकार- युतखकारणायुतद्वयमुक्तं। उकारयुतयकारेण लक्षत्रयं। एवं सर्वत्र हल्दये एक एव स्वर उभयत्र सम्बध्यते। कारयुतधकारेण प्रयुतचतुष्कं। एवमनेन न्यायेन सर्वत्र संख्या वेया॥ शशि। शशिन इत्यर्थः। सूत्रे क्यविभक्तिकोऽपि प्रयोगस्स्यात्। चयगियिडुशुद्ध इति युगभगणाश्शशिनः। च षट् । य त्रिंशत्। शि त्रिशतं । यि त्रिसहस्रं । डु अयुतपञ्चकं । शु लक्षसप्तकं। छू प्रयुतसप्तकं । ल कोटिपञ्चकं। इति ॥ कु। भूमेरित्यर्थः। डिशिबुण इति भगणाः । प्राक् प्राग्गत्या सम्भूता भगणा इत्यर्थः। प्ण पञ्चदशार्बुदं। नवमस्थाने पञ्च दशमस्थाने एकञ्चेत्यर्थः । खु प्रयुतद्वयं। पृ कोट्यष्टकं। भूमेर्यत्प्रामुखं भ्रमण तस्य चतुर्युगे संभूता संख्यात्रोक्ता। भूमिळचलेति प्रसिद्धा तस्याः कथमत्र भ्रमणकथनं। उच्यते। प्रवहाक्षेपात्यश्चिमाभिमुखं भ्रमतो नक्षत्रमण्डलस्य मि. ध्याज्ञानवशाद्मभ्रमणं प्रतीयते। तदङ्गीकृत्येह भूमेभ्रमणमुक्तं। वस्तुतस्तु न भूमग्रमणमस्ति। अतो नक्षत्रमण्डलस्य भ्रमणप्रदर्शनपरमत्र भूभ्रमणकथनमिति वेश्य। वक्ष्यतिच मिथ्याज्ञानं ) अनुलोमगति स्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् । अचलानि भानि समपश्चिमगानि लङ्कायां । इति। अहोरात्रेण हि भगोलस्य समस्तभागभ्रमणादूर्व रवेर्दिनगतितुल्यभागो *) गोलपादे ।

·मार्यभटीये अपि भ्रमति। अतो वेर्युगभगणयुतभूदिवसेस्तुल्या नक्षत्रमण्डलस्य भ्रमणमि. तिर्भवति। सेवात्रोक्ता स्यात् ॥ शनि पुष्वि इति। शनेयुगभगणाः। दु अयुतानाचतुर्दश। डि पञ्चशत। वि षट्सहस्रं । घ चवारि। व षष्टिः ।। गुरु ख्रिच्युभ इति। गुरोर्भगणाः। खि इति द्विशतं। रि इति चतुस्सहस्रं । चु इत्ययुतषएं। यु इति लक्षत्रयं। भ इति चतुर्विंशतिः॥ कुन भदिल. क्नु इति। कुजस्य भगणाः। भ चतुर्विंशतिः। दि अष्टशताधिकसहस्रं। लि पञ्चसहस्रं। कु अयुतनवकं। नु लक्षद्वयं। खु प्रयुतद्वयं। अत्र संख्या. योगे भगणसिद्धिः॥ भृगुबुध सौराः। भृगुबुधयोयुगभगणास्सौरा एव। सूर्यभ- गणाः ख्युघृ एव॥ एवं प्रथमसूत्रेण रव्यादीनां युगभगणान् प्रदर्श्य द्वितीयसूत्रेण चन्द्रो. च्चभगणान् बुधभृग्वोश्शीघोच्चभगणांश्च शेषाणां कुजगुरुशनैश्चराणां शीघ्रोच्चञ्च चन्द्रपातभगणांश्च भगणारम्भकालच्चाह । चन्द्रोच्च शुष्खिध बुध सुगुशिथून भृगु जषबिषुछ शेषााः । बुफिनच पातविलोमा बुधायजाऊदयाच्च लङ्कायां ॥८॥ चन्द्रोच्चस्य बुष्खिध इति भगणाः। जुष्खिध इति वा पाठः। जु अयुताष्टकं । रु लक्षचतुष्कं। षि अष्टसहस्रं। खि द्विशतं। ध एकोनविंशतिः ।। बुधस्य शीघ्रोच्चभगणाः सुगुशिथन इति। सु लक्षनवकं । गु अयुतत्रयं । शि सप्तसहस्रं । धृ प्रयुतसप्तदशकं। न विंशतिः। भृगोश्शीघ्रोच्चभगणा सषबिषुहू इति। ज ·---------- गीतिकापादः तु अष्टौ। ष अशीतिः। बि शतत्रयाधिकद्विसहस्रं। खु अयुतढयं। छु प्रयुतसप्तकं ॥ शेषााः। शेषाणां कुजगुरुमन्दानां शीघ्रोच्चभगणा याकाः। अर्कभगणा एव। उपरिष्टादेषां मन्दोच्चांशान्वक्ष्यति। अत इहोक्ताश्शीघ्रोच्चभगणा इति सिध्यति॥ बुफिनच इति पातस्य चन्द्रपातस्य विलोमात्मकभगणाः। वु अयुतानां त्रयो. विंशतिः। फि शतदयाधिकसहस्रदयं। न विंशतिः। च पट्॥ कुजादीनां पातभगणान्वक्ष्यति। अर्कस्य विक्षेपो न विधीयते। अत एते चन्द्रपातस्य भगणा इति सिध्यति। उच्चपातानां व्योम्नि दर्शनं नास्ति। तथाच ब्रह्मगुप्तः प्रतिपादनार्थमुच्चाः प्रकल्पिता ग्रहगतेस्तथा पाताः । इति॥ बुधवनार्कोदयाच्च लङ्कायां। कृतयुगादी बुधवारे लङ्कायां सूर्योदयमा. रभ्य। अज्ञात् मेषादिमारभ्य राशिचक्रे गच्छतां रव्यादीनां भगणा पत्रोता इत्यर्थः । सूर्यादयो मध्यसूर्यादयः कल्यारम्भस्तु स्फुटसूर्यादयः। तत्र मध्यमस्फुट- याविशेषाभावात् ॥ कल्पकालान्तर्गतमनून् गतकालञ्च तृतीयसूत्रेणाद । काहोमनवो 5 मनुयुग श्ख गतास्ते च मनुयुग हुना च। कल्यादेर्युगपादा ग च गुरुदिवसाच्च भारतात्पूर्व ॥५॥ काहोमनवो 6। क कस्य ब्रह्मणः। अहः अनि मनवो 5 चतुर्दश भवन्ति। मनुयुग श्ख। एकैकस्य मनोः काले युगानि चतुर्युगाणि शव। श सप्ततिः। ख द्वयं। द्वासप्ततिरित्यर्थः। गतास्ते च। एतस्मादर्तमानात्कलियुगात्यूर्वमती. तास्ते भनवः। च षट्। मनुयुग छूना च। वर्तमानस्य सप्तमस्य मनोः । अतीतानि

·८
भार्यभटीये
चतुर्युगाणि छना। छा सप्त। ना विंशतिः। सप्तविंशतिरित्यर्थः । स्वराणां क्र.
स्वदीर्घयोर्न विशेषः। अकारसदृश एवाकारः॥ कल्यादेमुगपादा ग च गुरु-
दिवसाच्च भारतात्पूर्व। युगपादा ग च। वर्तमानस्याष्टाविंशस्य चतुर्युगस्य ग
पादाश्च। त्रयः पादाश्च। गता भवन्ति। अस्मिन्सूत्रे नाग्यं चकारत्रयं न संख्या.
प्रदर्शकं ॥ कदा एवमित्यत्राक। कल्पादेनीरताहुरुदिवसात्पूर्वमिति। भारता
युधिष्ठिरादयः। तेरुपलक्षितो गुरुदिवसो भारतगुरुदिवसः। राज्यं चरतां युधि.
ष्ठिरादीनामत्यो गुरुदिवसो दापरावसानगत इत्यर्थः। तस्मिन्दिने युधिष्ठिरादयो
राज्यमुत्सृत्य महाप्रस्थानं गता इति प्रसिद्धिः। तस्माद्गुरुदिवसात्पूर्व कल्या.
देरारभ्य गता मन्वादय इहोक्ताः। इत्यर्थः। अस्मिन्यने युगानि परस्परसमानि
युगपादश्च चतुर्युगचतुर्थीशः। अन्यथा चेत् बुधवारादिके चतुर्युगे कलियुगार-
म्भशशुक्रवारे न संभवति। अतः कृतयुगारम्भो बुधवार इति । बुधायजाऊदयाच्च
लङ्कायामिति। पठिताश्च प्रकाशिकायां कलियुगादेः प्रागतीताः कल्पदिवसाः
शराश्विषट्खाद्रिशराद्रिवेदकृतेषुयुग्मखरसंमितः स्यात्। इति। अहर्गणो नात्र
विशेष्यः । अनेनापि युगानां समयस्सिध्यति ॥ चतुर्थेन सूत्रेण राश्यादिविभा.
गमाकाशकक्ष्यायोजनप्रमाणं प्राणकलयोः क्षेत्रसाम्यं ग्रहनक्षत्रकक्ष्यायोजनप्र.
माणचाह।
शशिराशयष्ठ चक्रं तेशकलायोजनानि यवञगुणाः ।
प्राणेनेति कलां में खयुगांश ग्रहजवो भवशि कः ॥४॥

·गीतिकापादः शशिनश्चक्रं भगणा द्वादशगुणिता राशयः। शशिनो युगभगणा द्वादशगुणिता युगराशयो भवन्ति। भगणाद् द्वादशांशो राशिरित्युक्तं भवति। ते राशयो यगु- णास्त्रिंशगुणिता अंशा भवन्ति। राशेस्त्रिंशांशो भाग इत्युक्तं भवति। ते . शा वगुणाष्पष्टिगुणाः कला भवन्ति। अंशात् षवंशः कनेत्युक्तं भवति। ताः कला अगुणा योजनानि भवन्ति। शशिनो युगभवाः कला दशगुणिता प्रा. काशकक्ष्यायोजनानि भवन्तीत्यर्थः। ब्रह्माण्डकठादावच्छिन्नस्य सूर्यरश्मिव्याप्त. स्याकाशमण्डलस्य परिधियोजनान्याकाशकक्ष्यायोजनानीत्युच्यन्ते। खखषयद्रीषु- खाश्विस्वराळ्ययब्धिभास्करा इत्याकाशकक्ष्यायोजनानि॥ प्राणेनेति कलां में। प्राणेनाच्छासतुल्येन कालेन में ज्योतिश्चक्रं कलामेति कलापरिमितं प्रदेशं प्रवरुवायुवशात्पश्चिमाभिमुखं गच्छति। खवषट्भूयमतुल्या हि ज्योतिश्चक्रगताः कलाः। चक्रभ्रमणकालनिष्पन्नाः प्राणाश्च तत्तुल्या इत्युक्तं भवति। अतो घटिकामण्डलगताः प्राणा राशिचक्रगताः कलाश्च क्षेत्रतस्तुल्या इति चोतं भवति॥ खयुगाशे ग्रहजवः। खमाकाशकक्ष्या। युगं ग्रहस्य भगणाः। ग्रा. काशकक्ष्यातो ग्राभगणराप्तं ग्रहजवः। एकपरिवृत्तौ ग्रहस्य जवा गतिमानं योजनात्मकं भवति। ग्रहस्य कल्यामण्डलपरिधियोजनमित्यर्थः ॥ भवांशे कः । भस्य नक्षत्रमण्डलस्य कक्ष्याया वशि षयंशे अर्को भ्रमति। नक्षत्रकक्ष्यातष्ष. ध्यंशेन तुल्लितार्ककत्येत्युक्तं भवति। अत्र नक्षत्रकक्ष्या विधीयते। अर्ककक्ष्या हि पूर्वविधिनेव सिद्धा। अर्ककक्ष्या षष्टिगुणिता नक्षत्रकक्ष्या भवतीत्युक्तं न ·-------- प्रार्यभीये भवति ॥ पञ्चमेन योजनपरिमितिं भूम्याजिनप्रमाणञ्च प्रदर्शयति । नृषि योजनं जिला भूव्यासो उन्दोEिञा गिण क मेरोः । भृगुगुरुबुधशनिभीमाश्शशि उञणनमाशकास्समार्कसमाः ॥१॥ नृषि योजन। न नरप्रमाणानां षि अष्टसहस्रं योजनं योजनस्य प्रमाणं भवति ॥ जिला भूव्यासः। जि सहस्रं ला पञ्चाशत्। एतानि भूमासप्र. माणयोजनानि ॥ अकेन्द्रोप्रिंजा गिण। अर्कमण्डलस्य व्यासप्रमाणयोजनानि प्रिञा इति। घि चत्वारि शतानि। रि चत्वारि सहस्राणि। ञ दश। इ- न्दोर्गिण इति। गि त्रिशतं। ण पञ्चदश॥ क मेरोः। मेरोासयोजनप्र. माणं क। एकमित्यर्थः॥ भृग्वादीनां विम्वयोजनानि क्रमाच्छशिनो बिम्बस्य योजनव्यासात् डांशञांशणांशनांशमांशतुल्वानि। पञ्चाशदशांशपञ्चदशांशविं. शांशपञ्चविंशांशतुल्यानीत्यर्थः ॥ शशिकक्ष्यासाधिता एते व्यासाः। अतो विष्क- म्भादिताश्चन्द्रस्य योननकर्णभक्ता लिता भवन्ति। पुनरपि ता विष्कम्भार्य- हतास्स्वस्वमन्दकर्णशीघ्रकर्णयोर्योगार्धकतास्स्फुटला भवन्ति। इत्युपदेशः। तथाच म. मयः ) त्रिचतुः कर्णयुत्यागास्ते दिनास्त्रित्यया रुताः। इति। अत्र चन्द्रस्य योजनकर्णश्चन्द्रस्य मध्ययोजनकर्णः ॥ समार्कसमाः । युगसमा युगाभगणसमा इत्यर्थः ।। ग्रहाणां विषुवत उत्तरेण दक्षिणेन *) सूर्यसिहान्ते ग्रह युत्यधिकारे १४ ----- ·-------- --- गोतिकापादः ११ चापयानप्रमाणं पुरुषप्रमाणञ्च षष्ठेन सूत्रेणाह। भाउपक्रमो ग्रहांशाश्शशिविक्षेपो ऽपमण्डलाका। शनिगुरुकुज खकगार्धं भृगुबुध ख स्चाङ्गुलो घहस्तो ना ॥६॥ भाज्यक्रमा ग्रहांशाः। ग्रहाणां भ ग्रंशाश्चतुर्विंशतिभागा अपक्रमः। परमापक्रम इत्यर्थः। पूर्वाषरस्वस्तिकात्रिराश्यन्तरे घटिकामण्डलापक्रममण्डलयारत्तरानं चतुर्विशतिभागतुल्यमित्यर्थः ॥ अपमण्डलाच्छशिनः परमविक्षेपो ता नवा. नामर्ध साधीश्चत्वारो शाः। शनिगुरुकुल खकगा। शनेर्विक्षेपः ख द्वावंशा। गुरोः क एकांशः। कुजस्य गार्ध त्रयाणामधू साधी शः। भृगुबुध ख। भू- गुवुधयोर्विक्षेपः ख द्यावंशी॥ स्चाङ्गलो घहस्तो ना। पुरुषस्स्चाङ्गुलो घहस्तश्च । स नवतिः। च षट्। पाणवत्यङ्गुलः पुरुषः। घहस्तश्चतुर्हस्तश्च पुरुषः। नृषि योजनमित्यादी नरशब्देन पणवत्यङ्गलप्रमाणमुदितमित्युतं भवति। तदेव चतुर्हस्तप्रमाणां भवति। चतुर्विशत्यङ्गनरको हस्ती भवतीति चोक्तं भवति। अङ्गलस्य परिमाणानुपदेशालाकसिद्धमेवाङ्गुलं गृह्यते। उनञ्च तत्परिमाणं तन्त्रान्तरे (लीलावत्यां) यवादरैरङ्गुलमष्टसंख्येलस्तो डुलण्यनुणिनैश्चतुर्भिः । दस्तैश्चतुर्भिवतीह दण्डः क्रोशसहस्रद्वितयेन तेषां । इति॥ इह विक्षेपकथने शन्यादीनां भृगुवुधयाश्च पृथग्रहणं कृतं। तेन तेषां तयोश्च विक्षेपानयने प्रकारभेदो ऽस्तीति सूचितं ॥ कुतादीनां पञ्चानां पातभागान् ·१२ चार्यभटीये सूर्ययुतानां तेषां मन्दोच्चांशांश्च सप्तमेन सूत्रेणाद। बुधभृगुकुजगुरुशनि नवषहा गवांशकान्प्रथमपाताः । सवितुरमीषाञ्च तथा द्वा अखि सा कूदा य खिच्य मन्दोच्चं ॥७॥ बुधस्य पातांशाः न विंशतिः । भृगोः व षष्टिः । कुजस्य र चत्वारिंशत् । गुरोः ष अशीतिः। शनेः ह शतं। गवांशकान्प्रथमपाताः। उक्तानेतानेवांश- कान्मेषादिती गवा व्यवस्थिता बुधादीनां प्रथमपातास्स्युः । प्रथमशब्देन द्वितीया अपि पातो ऽस्तीति सूचितं । स च प्रथमपाताच्चक्राधान्तरे स्थितस्स्यात्। विक्षेपमण्डलापमण्डलयास्संपातस्थानं पातशब्देनाच्यते। तभयत्र भवति। ग. बेतिवचनात्तेषां पाताना गतिरभिप्रेता। गतिश्च विलोमा। पातविलोमा इत्यनेन पातानां विलोमगत्वमुक्तं। अस्मिन्काले पातानां स्थितिरेवमित्युक्तं भवति॥ सवितुर्मन्दोच्चं तथा द्वा! दा अष्टादश। वा षष्टिः। अष्टसप्ततिभागान् तथा मेषादितो गत्वा स्थितं सवितुर्मन्दोच्चमित्यर्थः। अमीषामुक्तानां बुधादीनां मन्दोच्चानि अखिरित्येवमादिभिरुतानि। बुधस्य मन्दोच्चं अखि दशाधिकशत. द्वयभागाः। भृगोः सा नवतिभागाः। कुजस्य ठूदा। हा शतं दा अष्टादश । अष्टादशाधिकशतभागाः। गुरोः न्य। ह शतं ल पञ्चाशत् य त्रिंशत् । अशीत्यधिकशतभागाः। शनेः खिच्य । खि शतद्वयं च षट् य त्रिंशत्। ष. त्रिंशदुत्तरशतद्वयभागाः। गत्वेतिवचनादेषामपि गतिरभिहिता। गतिश्चानुलोमा चन्द्रोच्चवत्। अस्मिन्काल एव मन्दोचस्थितिरित्युक्तं भवति। पातोचानां बढ़ना

·---------
------
गीतिकापादः
१३
कालेनवाल्यो पि गतिविशेषस्संभवतीति मत्वा तेषां गतिरिकानभिदिता।
उताश्शास्त्रान्तरे (सूर्यसिद्धान्ते मध्याधिकारे ४१) तेषां कल्पभगणाः
प्राग्गतेस्सूर्यमन्दस्य कल्ल्ये सप्ताटवलयः ।
कोतस्य वेदवयमा बोधस्याष्टर्तुवनयः ।।
खावरन्ध्राणि अवस्य शौक्रस्यार्थगुणासवः।
गोऽग्नयश्शनिमन्दस्य पातानामथ वामतः ।।
मनुस्रास्तु कौतस्य वोधस्याष्ट्राष्टसागराः।
कृताद्रिचन्द्रा जैवस्य त्रिखाकाश्च गुरांस्तथा।
शनिपातस्य भगणाः कल्ये यमरसर्तवः ।
इति। गुरोरिति दैत्यगुरोरनं ')। अस्मिन्यने कलेः प्रागीता ग्रहगतिवि.
पयाः कल्यादा लिव्यते
वखावाधादिनागेषुबाणायकाः कलेस्समाः।
प्रानिर्दिष्टा ग्रहाणातु चारारम्भात्तता ज्धगाः ।।
इति। अस्मिन्यने कुदिवसा अष्टाक्ष्यहिखरन्द्रगाण्यङ्गतिथयः। भरप्रकाशिका.
यामुच्चपातानां गतिरन्यथा प्रदर्शिता
बाकाशाष्टकृतद्विदिव्योमेघद्रीषुवन्नयः ।
युगं बुधादिपातानां विद्भिः परिपद्यते ।।
*) मैत्र। भगोरिति पाठस्य पुस्तकान्तरे दृष्टत्वाहुरोरिति पाठः प्रामादिक इत्यनुमेयम् ।
---

·१४ मार्यभटीये एकदित्रिचतुष्पञ्चभगणाः परिकीर्तिताः । सौम्यारशुक्रनीवार्कपातानां क्रमशो युगे॥ एतेस्त्रैराशिकाग्यथोक्तपातसिद्धिः। इति। युगमत्र वर्षात्मकं। रमिस्सिद्वानां पा. तानामुक्ता ग्रंशा एव भवन्ति नतु कतिचिद्गणाः। ते शाः क्रमगता एव भवन्ति नतु वित्तोमगाः। तथा सूर्यबुधादीनाञ्च मन्दोच्चयुगं तद्गणाश्च प्रदर्शिताः रव्युच्चस्य रसैकाङ्कगिर्यष्टिनवशङ्करा । सहस्रना युगं प्रांतं भगणाश्च यादश। दन्तवस्वश्विरामाग्रिवसुरामयमा युगं । बुधोच्चस्य शतघ्नास्ते समात्र भगणास्स्मृताः।) खायाधिवेदपचाष्टिवेदनन्दादयो युगं। कवेस्सरेस्तदर्धं स्यांदकस्तस्मिन् गणस्तयाः ) इति। सौरकुनयोस्तु तत्प्रकरणे ग्रन्ये पाठो दृश्यते। तयोरेवं पाठः कार्यः व्योमाम्बरशून्यकृताब्धिरुद्रशरवसुमतीषुशशितुल्यं । असितोच्चयुगं कौनं द्विगुण भगणा इदेषवस्तु तयोः ॥ ") इति। अत्रापि पठितभागा एव लभ्यते नतु भगणाः। अत एवं प्रतीयते *) प्रकाशिकापुस्तके प्रातघ्न स्यात् इति पाठी दृश्यते +) प्रकाशिकापुस्तके एकरतगणरतयाः। इति दृश्यते *") प्रकाशिकापुस्तके दशाशैलवगमुनीन्दुममाः। इति पाठः । अपाच। भाणा नवेषवस्तु तयाः। एति लिखितम् ॥

·गोतिकापाठः १५ केनचिद्बुद्धिमता स्वबुद्या परिकल्य्येवं लिवितमिति। अस्मिन्यने कलेः प्राग. तीतास्समा लिव्यन्ते खावखानार्कषनागगीचन्द्राः प्राकलेस्समाः । इति ॥ अष्टमेन सूत्रेण शशिनश्च पूर्वसूत्रादितसूर्यबुधभृगुकुतगुरुणनीनाच मन्दवृत्तानि शनिगुरुकुलभूगवुधानां शीघवृत्तानि चाद । नाधानि मन्दवृत्तं शशिनछ ग घ 5 छक बयानभाः। क गु ग्ल कदु तथा शनिगुरुकुतभृगुबुधाच्चशीघ्रभ्यः ॥८॥ तस्य नवानामर्ध नाधानि। अर्धपञ्चमेरपवर्तितानि वृत्तानोकोच्यत इत्यर्थः । शशिनो मन्दवृत्तं ह सार। यथातभ्यः पूर्वसूत्रपठितेभ्यः सूर्यबुधादिभ्यस्सिहानि वृत्तानि गादीनीत्यर्थः। ग्रहाणाञ्चांणादि वृत्तपरिमितिः कन्यते। अंता ग्रहेभ्यो वृत्तानि भवन्ति। तत्र सूर्यस्य मन्दवृत्तं ग त्रीणि। मन्दवृत्तमेव शणिसृर्ययो. भवतीति। वुधस्य छ सत। भूगोः घ चवारि। कुतस्य 5 चतुर्दश। गुरोः ह सप्त। शनेः का नव ॥ शनिगुरुकुजगुबुधोच्चशीघ्रभ्यः। शीघ्रांच्चेभ्यः। शीघ्रोच्च. निमित्तशीघ्रगतिवशाजातानि वृत्तानि नादीनि। शनेः का नव। गुरोः ग। ग त्रीणि। उ त्रयोदश। षोडशेत्यर्थः। कुतस्य ग्ल। ग त्रीणि। ल पञ्चाशत् । त्रिपञ्चाशदित्यर्थः। भृगोः । क नव। ल पञ्चाशत्। एकोनपष्टिरित्यर्थः । बुधस्य दु। द अष्टादश। उ त्रयोदश। एकत्रिंशदित्यर्थः । अत्र मन्दशीघ्रवृत्तयोः क्रमभेदस्स्यात् तेन मन्दस्फुरशीघ्रस्फुट्योन्यायभेदस्मृचितः। यथा शीघ्रभुताफलस्य ·----- १६ प्रार्यभटीये 1 कर्ण साध्यत्रं मन्दभुजाफलस्य तदभावश्च। अथवा मन्दकर्णतत्साधनानामविशे. षकरणं शीघ्रकर्ण तत्साधनानां तदभावश्चेति॥ एवमोजपदे वृत्तानि प्रदी युग्मे पदे वृत्तानि भूवायाः कल्याप्रमाणञ्च नवमसूत्रेणार । मन्दात् ङ ख द ज ा वक्रिणां द्वितीये पदे चतुर्थ च। जा ण ल हल गोच्चाच्छीघात गियिङश कुवायुकच्यात्या ॥३॥ वक्रिणां पूर्वसूत्रादितानां बुधभृगुकुतगुरुशनीनां दितीय पंद चतुर्थ पंदच मन्दान मन्दगतिवणाजातानि मन्दवृत्तानि ङादीनि। बुधस्य उ पञ्च। भृगाः ख दे। कुजस्य द अष्टादश। गुरोः ज अटो। शनः डा त्रयोदश॥ पूर्वोत्तानां शनिगुरुकुलभृगुवधानां शीघ्रादुन्नाच्छीघ्रोच्चगतिवशाजातानि शीघ्रवृत्तानि नादीनि। तानि च द्वितीयचतुर्थपादयारुच्यते। गनेः जा अष्टौ। गुराः ण पञ्चदश। कुतस्य ल। क एकं। ल पञ्चाशत्। एकपञ्चाशत् । शुक्रस्य कुल। छ सप्त। ल पञ्चाशत् । सप्तपञ्चाशत्। बुधस्य क। क नव। न विंशतिः। एकात्रिंशत्। अत्र द्वितीयचतुर्थपदोपदेशात्पूर्वोत्तानि प्रथमतृतीययोरिति चानं भवति ॥ कु- वाया संबन्धिना वायारनियतगतरत्या कक्ष्या पर्यन्तभवा कक्ष्या गियिङश इति। गि शतत्रयं । यि सहस्रत्रयं । उ पञ्च। श सप्ततिः। अत उर्ध प्रवको नाम वायुर्नियतगतिस्सदा भवति येन ज्योतिश्चक्रमिदमपराभिमुखं भ्रमति ॥ दशमसूत्रेण कालक्रियागोलापयोगीनि व्याधान्याछ । मखि भखि फषि खि णखि अखि डखि हस्क स्वकि किष्ण श्घकि किध्व। --.-.

·मोतिकापाटः --- प्लकि किन रक्य धाहा स्त स्ग का ढल्क फछ कलार्धज्याः ॥ १०॥ *) कलार्धव्याः कल्लात्मिका अर्धत्या इहोता इत्यर्थः। समस्तव्या अर्धव्येति दि. विधा हि जीवा। चापाकारस्य वृत्तपरिधिभागस्यैकाग्रादपराग्रान्तगता रेखा समस्तस्येत्युच्यते । तदर्धमन्येत्युच्यते। गालकालक्रिययोरर्धव्यैव हि प्रायण व्यवहारः। तस्मादिकार्थत्याप्रदर्शनं क्रियते। चतुर्विशतितीवा इह पठिताः। अतो गोनपादस्य चतुर्विशतिभागं चापं प्रकल्या जीवाः कल्पिता इति प्रदर्शितं भवति। ग्राग्यनीवा मवि इति। पञ्चविंशत्यधिकशतद्वयं। भवि चतुर्विशत्यधिकशतवयं । एवमन्याश्च वेवाः। अष्टमी सस्ता इति। नवांकाः। स्वकि चन्द्राङ्केकाः। किष्ण त्रिवसुचन्द्राः। श्घकि वेदायकाः। किध्व वेदषटेकाः। प्लकि वेदेछिन्दवः। किन त्रिमनवः। रुका एकागिचन्द्राः। धाझा नवरुद्राः । स्त षड्दश। स्ग व्यङ्काः। शा नवादयः। टु पञ्चरसाः। ल्क एकेषवः। । सप्ताग्नयः। फ द्यश्विनः। छ सप्त ॥ त्रैकचापोत्था जीवया रहिता द्वितीयज्या। चापत्रयोत्थजीवा चापद्वयोत्थतीवया रहिता तृतीयज्या। एवं परा अपि शेयाः । यम्यष्यर्धन्या एता युक्तिनस्साध्यास्तथापि तासां बहुषु साधनवादिहोपदेशः कृत इति वाहव्यं ॥ दशगीतिकासूत्रपरिज्ञानस्य फलमाह। दशगीतिकासूत्रमिदं भूयश्चरितं भवन्तरे ज्ञावा। ग्रहभगणपरिभ्रमणं स याति भिवा परं ब्रह्म ॥११॥ अस्मिन्मत्रे वृतभा उपलभ्यते। । अतः प्रकाशिकापाठो धह हच् रग इत्यादिः शीगनपाठः ।

·------ -.-.----- - ---------- १८ श्रार्यभरीये भूमर्यहाणाञ्च चरितं यस्मिन्दशगीतिकासूत्रे तद्दशगीतिकासूत्रं । भपञ्जरे ज्ञात्वा। गोले ज्ञात्वा। भपतरमध्ये भूस्तिष्ठति। चन्द्रादिमन्दान्ता ग्रहास्स्वगत्या प्रामुवं चरतो ज्योतिश्चक्रगत्यापराभिमुखं भ्रमन्ति। तत उपरि स्वतोगतिकोनं नक्षत्र मण्टलमपराभिमुखं भ्रमति। इत्यादि ज्ञात्वेत्यर्थः । स पुरो गणितविदेवंविधं ग्रहादिचरितं ज्ञावा ग्रहनक्षत्राणां मागं भिवा परं ब्रहा गच्छति॥ इति पारमेश्वरिकायां भठदीपिकायां गीतिकापादः प्रथमः एवं दशगीतिकात्मकेन प्रवन्धनातीन्द्रियमयज्ञातमुपदिश्येदानी तन्मूलन्याया. वसेवमर्थनातं प्रवन्धान्तरेणा प्रदर्शयनिष्टदेवतानमस्कारपूर्व तदभिधानं प्रतितानाति। ब्रह्मकुशशिबुधभृगुरविकुतगुरुकोणभगणानमस्कृत्य। आर्यभटस्विर निगदति कुसुमपुरे अभ्यर्चितं ज्ञानं ॥१॥ जन्मभूमिग्रहनक्षत्रगणानमस्कृत्य कुसुमपुर कुसुमपुराख्य अस्मिन्देश। अभ्यर्चितं ज्ञानं कुसुमपुरवासिभिः पूतितं ग्रगतिज्ञानसाधनभृतं तन्त्रमार्यभा निगदति। [कुसुमपुरे अभ्यर्चितमित्यनेन ॥ कालक्रियागन्नियोगणितगम्यत्वात्प्रथमं गणि. तपादं प्रतिपादयिष्यत्रादितो दशानां स्थानानां संज्ञास्संख्यातक्षणञ्चार । एकं दश च शतन्त्र सहस्रमयुतनियुते तथा प्रयुतं । कोव्यर्बुदच वृन्दं स्थानात्स्थानं दशगुणं स्यात् ॥२॥") *) रहागीपूर्वार्ध वनभल उपन्तव्यते । एक दशावतु प्रातं सहममिति पाठः शुटप्रायो भवेत ·--------- -------- -------- Re----- गपितपादः ရန် इति। स्पष्टार्थः। अनुता संख्या शास्त्रान्तरादवगन्तव्येति भावः॥ समचतु- रश्रफन्नयोर्वर्गसंज्ञां वर्गस्वपञ्चायर्धिनाद। वर्गस्समचतुरश्रः फल्लञ्च सदृशद्वयस्य संवर्गः । यस्य चतुरश्रस्य क्षेत्रस्य चत्वारो बाहवः परस्परं समास्स्युः कर्णद्वयञ्च परस्पर समं भवेत् तत्क्षेत्रं समचतुरश्रमित्युच्यते। स क्षेत्रविशेषो वर्गसंज्ञितो भवति। फलच। तस्मिन् क्षेत्रे यत्क्षेत्रफलं भवति तदपि वर्गसंज्ञितं भवति। क्षेत्र. फल्नसमुदायस्य वर्गसंज्ञा भवति। अभीष्टक्षेत्रस्यान्तर्भागे हस्तमितेश्चतुर्भिाङ- भिनिष्पनानि पानि समचतुरवाणि तानि क्षेत्रफलानीत्युच्यन्ते। एवं त्रिको. णवृत्तादिनेत्रपि कस्तान्मितचरपरिकल्पनया जातानां चतुरथावण्टानां फलसंज्ञा भवतीति वेग्यं। सदृशद्वयस्य संवर्गः। सदृशयोः परस्यरतुत्ययास्सं. व्ययार्यस्संवर्गः परस्परतिस्स वर्गसंषो भवति। स्वस्थ स्वसंख्यया दननं व. र्गकर्मत्युनं भवति॥ उत्तरार्धन धनमार। सदशत्रयसंवर्गी घनस्तथा द्वादशाग्रस्स्यात् ॥३॥ तुल्यसंग्यात्रयस्य संवर्गः परस्परहनिर्धनसंधी भवति। स्वस्य स्वसंव्यया गुणि. तस्य पुनरपि स्वसंध्यया हननं घनकर्मेत्युनं भवति। तथा द्वादशाक्षेत्रन घनमनं भवति। एतद्नं भवति। कृस्तान्मितिदेविस्तृतेस्समचतुरश्रस्य स्त. म्भादेर्यथा मूले तिर्यगायनानि चत्वार्याणि भवन्ति। तथाग्रे चत्वारि। अधऊ- र्धगताने चत्वारि। एवं द्वादशभिरधैर्युत क्षेत्रञ्च घनसंखं भवतीति। अत्र ॥

·२० आर्यभटीये सदृशयसंवर्गस्सदृशत्रयसवर्ग इत्याभ्यामेव वर्गकर्म घनकर्म च प्रदर्शित। अस्माद्विधायतस्सिदं परैरुतं प्रक्रियान्तरं विलियते ")। समद्विघातः कृतिरुच्यते ज्य स्थाप्यो ऽन्त्यव! दिगुणात्यनिनः । स्वस्वोपरिष्टाच्च तथापरे : कास्त्यवान्त्यमुत्सार्य पुनश्च राशिं । इति वर्गकर्म। समत्रिघातश्च घनः प्रदिष्टः स्थाप्यो घनो अन्त्यस्य ततो अन्त्यवर्गः । ग्रादित्रिनिघ्नस्तत यादिवर्गस्यत्यादतो : थादिघनश्च सर्वे॥ स्थानान्तरत्वेन युता धनः स्यात् प्रकल्य्य तत्खण्टयुगं ततो अन्यत् । एवं मुटुर्वर्गघनप्रसिद्ध्या अाग्यङ्कतो वा विधिरेष कार्यः ।। इति घनकर्म')। अत्यानि तत्कालस्थापितघनस्य मूलादीन्यन्त्यस्थानानि। प्रा. दिस्तस्यादिभूतमेकमेव स्थानं। खण्डयुगमादिखण्डमविन्यस्तं तथा विन्यस्तमत्त्य. वएउन्न। अन्यत् अन्यत्र प्रकल्प्येत्यर्थः ॥ भिन्नवर्गभिन्नघनयोस्तु । अंशकृती भतायां खेदजवर्गेण भिन्नवर्गफलं। अंशस्य घनं विभजेच्छेदस्य घनेन घनफलं भिन्नं ।। इत्याभ्यां वर्गफल्लघनफले कल्प्ये॥ वर्गमूलमाल। भाग कोदवर्गानित्यं द्विगुणन वर्गमूलेन । वर्गाद्वर्गे शुद्धे लब्धं स्थानान्तरे मूलं ॥४॥ *) तथा लोलावत्याम -- ----- ---- ·गणितपादः २१ योजस्थानानि वर्गसंज्ञितानि। युग्मस्थानान्यवर्गसंज्ञितानि। अत्यावर्गस्थानाय. थालब्ध वर्ग विशोधयेत्। शुद्धस्य तस्य वर्गस्य मूलमेकत्र संस्थापयेत्। पुन- स्तन्मूलं पृथक् संस्थाप्य पृथक्स्थेन तेन द्विगुणितेन मूलाख्येन फलेन शुद्ध- वर्गस्थानस्यादिभूतमवर्गस्थान विभज्य लब्धफलस्य वर्गच विकृतस्थानस्यादि- भूतादर्गस्थानादिशोध्य पुनस्तत्फलं मूलाख्यं पूर्वस्थापितमूलफल्लस्वादिवेन पलयां न्यसेत् । पुनस्तया मूलपलया पृथक्स्थया द्विगुणितया शुद्धवर्गस्थानस्यादिभूत. मवर्गस्थानं विभज्य तत्र लब्धस्य फलस्व वर्गच विस्तस्थानफलमवर्गस्थान. स्वादिभूताबर्गस्थानादिशोध्य तत्फलमपि मूलपत्ती स्थापयेत्। पुनरष्येवं कुर्याग्वावस्थानावसानं। तत्र दृष्टा मूलपतिर्मूलमेव। सदा विभज्यं । यदि तत्र फलं न भवेत् तदा शून्यं मूलपनी संस्थाप्य पुनरन्यवर्गस्थानं वि. भोदित्यर्थः । यदा यत्स्थानं क्रियते तदा तस्यात्वस्थानानि तस्यावयवभूतानीति कल्य्यं । लब्धं स्थानान्तरे। तत्तलब्ध स्थानान्तरवेन पङ्तयां स्थाप्यमित्यर्थः ।। घनमूलमान। अघनाइजेद्वितीयात् त्रिगुणेन घनस्य मूलवर्गेण। वर्गस्त्रिपूर्वगुणितश्शोध्यः प्रथमादनश्च धनात् ॥५॥ प्रथमस्थानं घनसंज्ञ। द्वितीयतृतीये अघनसंज्ञे। चतुर्थ धनसंज्ञं। पञ्चमषष्ठे अघनसंज्ञे। एवमन्यान्यपि स्थानान्युतक्रमाद्वेग्यानि। वर्गावर्गविभागा घनवि. भागश्च युक्तिसिद्धत्वादिनाचार्येणानुपदिष्टः। अत्याहनस्थानाग्यथालब्धं धनं वि. ---- 6 ·२२ आर्यभटीये शोधयेत्। पुनस्तस्य मूलमेकत्र संस्थाप्य पुनस्तदनमूलं वर्गीकृत्य त्रिभिश्च निहत्य तेन शुद्धधनस्थानस्यादिभूतयारधनस्थानयोर्वितीयादामगादधनस्थानात्फलं वि. भनेत्। द्वितीयमघनस्थानं विभनेदित्यर्थः। तत्र लब्धं फलं वर्गीकृत्य त्रिभिश्च निरुत्य पूर्वस्थापितेन मूलफलेन च निहत्य विस्तस्थानस्यादिभूतात्प्रथमाख्या. धनस्थानादिशोध तस्य फलस्य घनच शुद्धराशेरादिभूतादनस्थानाद्विशोध्य पुनस्तत्पलं घनमूलाख्यं पूर्वस्थापिते घने मूलाख्यफलस्यादिस्थाने पड़ितानूपेण स्थापयेत्। पुनर्मूलपतया पृथक्स्थया वर्गीकृतया त्रिभिश्च निहतया शुद्वघनस्या. दिभृतमघनस्यानं विभव्य लब्ध पल्लं वर्गीकृत्य त्रिभिश्च निहत्य पूर्वस्थापित. मूलपत्या च नित्य विस्तस्थानस्वादिभूतात्प्रथमाख्याधनस्थानादिशाध्य फलस्य धनञ्च शुद्धस्थानस्यादिभूतादनस्थानाद्विशोध्य तत्फलं घनमूलाख्यं पूर्व. स्थापितमूलपतया च निहत्य विस्तस्थानस्यादिभूतात्प्रथमाख्याधनस्थानादि- शोध्य फलस्य घनश्च शुद्धस्थानस्यादिभूतादनस्थानाद्विशोध्य तत्फलं घनमूनाख्यं पूर्वस्थापितघनपको स्थापयेत्। पुनरप्येवं कुर्याग्यावस्थानावसानं। तत्र जाता घनपङ्क्तिर्घनमूलफलं भवति। मिनेषु तु। अंशघनमूलराशी घनमूलं छेदमूलत। इत्यनेन वेवं। तथा भिन्नवर्गमूले च त्रिगुणेन घनस्य मूलवर्गण भनेदित्यनेन। एवं प्रथमं धनशोधनमभिहितं भवति। वर्गमूले च द्विगुणेन वर्गमूलेन होदित्यनेन प्रथम वर्गशोधनं भवति। घनकर्म लौकिके गणित उपयुज्यते नतु कालक्रियागोलयाः॥ त्रिभुतक्षेत्रस्य फलं पूर्वार्धनाह।

·---- गपिातपादः त्रिभुजस्य फलशरीरं समदलकोठीभुजाधसंवर्गः। त्रिभुतस्य क्षेत्रस्य या समदलकाठी। लम्ब इत्यर्थः। त्रिभुतस्याधागतो भुती भूमिरित्युच्यते। ऊर्धकोणाटूम्यन्तं यल्लम्बसूत्रं स लम्ब इत्युच्यते। लम्बस्यो. भयपार्श्वगते ये त्रिभुजदले त्रिकोणपे तयारयं लम्ब एक एव काटिभवति। तस्मात्समदलकोटोत्युच्यते। तस्याः कोट्या भुजा तत्यार्श्वगतो भूखण्उस्स्यात्। अतो भुतयोर) भूम्यधं भवति। भूम्यर्धलम्बयोस्संवर्गस्त्रिभुतक्षेत्रफलं भवति॥ घनस्य त्रिभुतस्य फलमुत्तरार्धनाह। ऊर्धभुतातत्संवा स घनष्पडपिरिति ॥६॥ ऊर्धभुता क्षेत्रमध्याच्छ्रायः। तदिति क्षेत्रफलं। उर्धभुनायाः क्षेत्रफन्तस्य च संवा यत् स धनः। घनफलं भवति। स क्षेत्रविशषष्यरश्रिश्च भवति। षट्वार्भवति। सर्वतस्त्रिकाणं क्षेत्रमित्यर्थः। लम्बावगतिस्तु त्रिभुते भुया. योगस्तदन्तरगुणो भुवा कृतो लळ्या विस्था भूबनवता दलिताबाध तयास्स्यातां। स्वाबाधाभुतकृत्यारन्तरमूलं प्रतायत लम्ब इत्यनेन वया। युतया च तत्सिव्यति। युतिस्तु लीलावतोव्याख्यायां प्रदर्शिता। लम्बतदयावान्तरपदमत्रार्धवारुभ- वति॥ वृत्तक्षेत्रफलं पूर्वार्धनास। समपरिणाहस्याध विष्कम्भाधरतमव वृत्तपन्न । समपरिणामस्य समवृत्तक्षेत्रपरिधर विष्कम्भारित वृत्तक्षेत्रफल भवति। वृत्तक्षेत्रफलानयने ज्यमेव प्रकारस्सूक्ष्म इत्येवशब्देन प्रदर्शयति ॥ घनसमव- ·प्रार्यभटीये त्तक्षेत्रस्य फल्लमपरार्धनाद। तनिजमूलेन हतं धनगोलफलं निरवशेषं ॥७॥ तत्समवृत्तक्षेत्रफलं नितमूलेन स्वकीयमूलेन रुतं धनगोलफलं भवति। नि. रवशेष स्पुरमित्यर्थः । विषमचतुरश्रादीनामन्तःकर्णयोस्संपातादवलम्बकोधि- रखण्डप्रमाणं क्षेत्रफलम्चाह। अायामगुणे पार्श्वे तयोगते स्वपातरेखे ते। विस्तरयोगार्धगुणे ज्ञेयं क्षेत्रफलमायामे ॥८॥ अायामो लम्बः। तेन गुणिते पार्श्वे भूवदने। भूमिमुखञ्चेत्यर्थः। भूवदनाभ्यां पृथनिलते लम्बे भूवनयोोंगेन हते ये लब्धे ते पातरेखे भवतः। कर्णयो. संपाताटूम्यन्तो लम्बभागस्तथा कर्ण यास्संपातान्मुखातो लम्बभागश्चेत्यर्थः । तत्र भूमितो लब्धं भूमिकर्णयोगयोरतरालं मुखतो लब्धं मुखकर्णयोगयोरन्तरालं। अायाम लम्बे विस्तरयोगार्धेन भूमिमुखयायोगार्धेन गुणिते क्षेत्रफलं भवति। इति ज्ञेयं। समलम्बक्षेत्रे ज्यं विधिः। नतु विषमलम्बे। तत्र चेलम्बयोः कतमो व परिगृहीत इति सन्देहस्स्यात्। उद्देशकेन यदि समलम्बो नो. द्दिश्यते तदा तु समानलम्बस्य चतुर्भुतस्य मुखोनभूमिं परिकल्प्य भूमिं भुनी भुनी व्यपदे श्वसाध्ये तस्यावधेर्लम्बमितिस्ततश्चाबाधयोना चतुरश्रभूमिः । तबम्बवर्गक्यपदं श्रुतिस्स्यात्। समानलम्बे लघुदाःकुयोगान्मुखान्यदास्संयुति. रल्पिका स्यात्। इत्यनेन समलम्बतत्कर्णतत्संभवा वेग्याः। उक्तानुक्तक्षेत्राणां ·-------- गापितपादः २॥ सर्वेषां फलानयनं पूर्वार्धनाह। सर्वेषां क्षेत्राणां प्रसाध्य पार्श्व फलं तभ्यासः । उक्तानामनुक्तानाञ्च क्षेत्राणां पार्श्व प्रसाध्य। आयामविस्तारात्मको वाळू प्रसाध्य । उपपत्त्या निश्चित्य। तयोरभ्यासः कर्तव्यः । तत् क्षेत्रफलं भवति। समचतु. रश्रस्य तदनस्य च पार्श्वयोस्स्पष्टत्वान्न प्रसाधनं। व्यश्रस्य लम्ब यायामः । कल्पितभूम्बर्धं विस्तारः। घनगाले अपि वृत्तपल्लस्य मूलमुच्छ्रायः। विषमच. तुरभे समलम्बे लम्ब अायामः। भृवदनयोगार्ध विस्तारः। विषमचतुरथे वि. षमलम्ब एकं कर्णभूमिं प्रकल्य तत्यार्श्वगतयोस्त्रिकोणयोलम्बदयमानयेत्। तत्र लम्बयक्यमायामः कर्णाख्यभूम्य विस्तारः। एवं सर्वत्र स्वधिया विस्तारायामा परिकल्प्यो॥ कालक्रियागालोपयोगरहितानां गणितानां प्रतिपादनं प्रासङ्गि- कमिति वेग्यं । समवृत्तपरिधी व्यासार्धतुल्ल्यज्याप्रदेशज्ञानमपरार्धनाद । परिधेषड्भागव्या विष्कम्भार्धन सा तुल्या ॥३॥ परिधेष्यभागस्य राशिदयस्य या जीवा सा विष्कम्भार्धन व्यासान तुल्या भवति। राशिवयस्य समस्तजीवात्र जीवित्युच्यते। न पठिताज्या। एकराशेः पठिता. त्या विष्कम्भार्धन दलेन तुल्येत्यर्थः ।। त्रैराशिकेनेटवृत्तस्य परिधितो व्या. सकल्पनार्थ व्यासतः परिधिकल्पनार्थञ्च प्रमाणफले दर्शयति॥ चतुरधिकं शतमष्टगुणं ढाषष्टिस्तथा सहस्राणां। अयुतदयविष्कम्भस्वासना वृत्तपरिणादः ॥ १० ॥ 7 ·मार्यभीये चतुरधिकं शतं यत्तदष्टगुणं। सहस्राणां द्वाषष्टिश्च। एतदद्युतदयविष्कम्भस्य वृत्तस्यासनः परिणादः। नतु निश्शेष इत्यर्थः। परिणादः परिधिः। वृत्तस्य परिणादः । परिधिव्यासयोरेकस्यैव दि निश्शेषता मंभवति। इतरस्य साव. यवता संभवत्येव। दलान्यरिदिपरसाव्यः परिणाहो व कीर्तितः। गीतिकायां या अर्धन्या उनास्तास्सर्वा अपि युनित एकराश्यर्धन्याविष्कम्भाधयानियोस्स. तास्माध्यास्स्युः । तासां सिद्धार्थमिक परिधिषभागस्य समस्तत्याप्रदर्शनं परिधि. व्यासज्ञानसाधनभृतफलप्रमाणयोः प्रदर्शनञ्च कृतं। तत्रैकराश्यज्यिायां वक्तव्यायां दिराणिसमस्तव्याप्रदर्शनन्तु। धचित्समस्तव्यामानीयाकृित्याच्या साधत इति प्रदर्शनार्थ परिधितो विष्कम्भानयन एवं त्रैराशिकं । यदि चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वापष्टिस्तथा सहस्राणामित्युदिनपरिधरयुनदयं विष्कम्भः। तदा चक्रकनाप- रिमितपरिधः कियान्विष्कम्भ इति भचक्रस्य विष्कम्भलब्धिः । तमिल त्रिया. लब्धिर्भवति। एवं विष्कम्भी पि युनिस्सिमध्येत्। सा युतिर्महाभास्करीयव्या. व्यायां सिद्धान्तदीपिकायां विस्तरण प्रदर्शिता। एकराश्यानयने युनिस्विर प्रदर्श्यते व्यासाधार्ध नयेकेन्द्रात सौम्यप्राक्सृत्रयोधिा । तदग्राभ्यां परियन्तं सूत्रे प्रासाम्बयोन येत्॥ प्रागायतं तयोः काटि तान्यदिति कल्यते। गोलपादं भवेत्ताभ्यां त्रिधा वण्डितमैशगं ।। कालायात्पूर्वमत्रानं सोम्यान्तञ्च भुतायतः । -- ·-------- गणितपादः २० दे रोखे बाङकोटी ते कोठिवाडोस्तु पूर्वयोः ।। वासाधार्धसमे ते स्तस्तयोः कृत्यायोः पुनः । नितात्क्रमत्यावर्गेण बुतावत्यवयं ॥ समस्तव्याद्वयं तदि नितचापद्वयस्य तु । समस्तव्ये च ते गोलपादस्यायतभागयोः ।। दीघाल्ययोस्तु यो भेदी बाछोः कोट्यास्तथाच यः । नगैकापदं मध्यभागस्य ज्या समस्तच्या ॥ समस्तव्यात्रयस्यात्र साम्यात वाटत्रयं समं। व्यासाधामिता तस्मांदकर्तव्येति निश्चितं ।। इति ॥ तीवापरिकल्पनायां युनिप्रकारं दर्शयति । समवृत्तपरिधिपादं हिल्यात्रिभुताच्चतुर्भुनाच्चैव। समचापल्याधानि विष्कम्भा यंबटानि ॥११॥ समवृत्तस्य परिधिपादं विन्यात् । युनिपरिकल्यिताभी रेवानिरिकमादित्यर्थः । तत्र जातात्त्रिभुनान्क्षेत्रात्कानिचिळ्यानि सिध्यत्ति। त्रिभुतस्याश्रवणान्सियन्तीत्यर्थः । ग्रन्यानि तत्र तानाम्चन तान्नेत्रासिध्यन्ति। चतुर्भुनायवशान्सियन्तीत्यर्थः ।। सन. चापल्याधानि। परस्परं समानानर्धचापानां व्याधानीत्यर्थः । विष्कम्भाधै मिहे सत्य. न्यानि सिध्यन्तीत्यर्थः । यबष्टानि। गीतिकामृतानां चतुर्विशत्यतीवानाम्मध्य यानीष्टानि तानि सिध्यन्ति। सर्वाणि सिध्यतीत्यर्थः। एवं पिउज्याधानि सिध्यन्ति। तु

·------------
----.anuman
--------
Re-recome
4
---
--
-------
३८
मार्यभाये
तानि पूर्वपूर्वहीनानि मख्यादीनि ') भवति। अत्रोच्यते
वृत्ते शो धनुराकारस्समस्तधनुरुच्यते।
तस्याग्रदयगा जीवा समस्तव्या च तस्य तु।।
तस्या अर्धमिलार्धव्या तचापार्धच्च तहनुः ।
दो कोटिजीवे वर्धव्ये सदा तदनुषी तथा।।
गतगन्तव्यभागी हि दो कोठी वृत्तपादक।
तज्ज्ये दिक्सूत्रयुग्मान्ते चेष्टवृत्तांशकादतः।
अर्धज्याग्रात्परिध्यन्तं तदुत्क्रमगुणो भवेत्।
दोःकाव्यारेकहीना त्रिजीवा स्यादितरोत्क्रमः ।।
अर्धज्योत्क्रमवर्गकापदं तदनुषो भवेत्।
समस्तज्या तदर्धं तु तच्चापार्धे अर्धजीवका ।।
अत्क्रमसमस्ताभियाभिख्यमं भवेदिक।
दो कोरिभ्यां व्यासदलखण्डाभ्याञ्च चतुर्भुत ।।
त्र्य) समस्तजीवाध साध्यजीवति कल्प्यते।
चतुर्भुजे कोठिवा
भुजा वा साध्यजीवका।
त्रिज्यादो कृतिभेदस्य मूलं कोटिर्भुजा तथा।
एतत्सर्व विदित्वात्र जीवायुक्तिर्विचित्त्यता।
तु
*) गोतिक्राणाद ।।

·--------
गपिातपादः
ခုပ်
-
राशित्रयमिते दोषिण दोया त्रिज्यासमा भवेत्।
त्रिज्यैवोत्क्रमजीवापि तस्याः कोट्या अभावतः।।
अतस्त्रिगुणयोर्वर्गयोगमूलं समस्तज्या।
जीवा त्रिराशिचापस्य त्र्यधं तत्र प्रजायते॥
समस्ताक्रमज्याभिस्समस्तव्यार्धमत्र तु।
सातवाहोरर्धव्या पिण्डज्या द्वादशी च सा॥
तया तटुत्क्रमेणापि समस्तज्या पुनर्भवेत्।
ताभिख्यग्रं समस्तव्यादलं षष्ठातीवका।
तया कोटिश्च साध्या स्याही कोल्योन्यस्तयोः पुनः ।
नाभ्यां दिक्सूत्रावण्डाभ्यामपि स्याच्चतुरश्रकं ।।
अष्टादशी तत्र कोठिरित्थं सर्वत्र चित्यतां।
चतुरथं त्रिकोणं वा जीवा चापि तदाश्रिता।
अष्टादशीषष्ठिकाभ्यां समस्तव्यावशात्पुनः ।
नवमी च तृतीया च बाहुकोटिवशात्पुनः।।
ताभ्यां पञ्चदशी चैकविंशी सप्तेति साधिताः।
व्यासाधा स्यष्टमी ज्या तत्कोटिष्षोउशी भवेत् ॥
अष्टम्यास्तु समस्तव्याविधिना च चतुर्थिका।
ततः कोटिवशादिशी समस्तज्यावशात्ततः॥
--------
---

·----
३०
प्रार्यभटीये
दशमी च ततो बाहुवशात्स्यात्तु चतुर्दशी।
चतुर्दश्यास्समस्तव्यावशाद्भवति सप्तमी।
ततः कोटिवशात्सप्तदशी भूयो ज्य पञ्चमी।
दशम्यास्तु समस्तव्यावशासियेत्युनस्तथा ।
एकोनविंशी पञ्चम्या बाजूपेण सिध्यति।
द्वितीया च चतुर्यास्यात्समस्तज्यावशात्ततः ।।
द्वाविंशी कोटिचूपेण समस्तव्यावशात्ततः।
एकादशी ततो बाजूपेण स्यात्त्रयोदशी ।।
द्वितीयायाः समस्तज्वावशात्प्रथमजीवका।
त्रयोविंशी ततः काटिपणवञ्च पोडश।
त्रित्यैव हि चतुर्विशी पूर्वपूर्वीनिता रमाः।
खण्डच्या गीतिकोतास्स्युरित्युक्तं व्यनयार्यया।
इति ॥ प्रथमखण्डज्यातो गीतिकोताखण्डज्यानामानयनोपायमाद ।
प्रथमाच्चापज्याधाचवनं खण्डितं द्वितीया।
तत्प्रथमत्याधीशैस्तस्तवनानि शेषाणि ॥१२॥ 37937
चापत्याध। चापस्य विहितार्धच्या हि मख्यादयः। खण्टितं द्वितीयाध। द्विती.
यमर्धव्याखण्डं। प्रथमखण्टज्यास्थापनानन्तरं यभीष्टजीवाखण्डं स्थाप्यते दि.
तीयमित्युच्यते। साध्यस्य पूर्वमित्यर्थः। प्रथमाच्चापत्यार्धाग्येर्येस्संख्याविशेषेवनं

·------ - गणितपादः ३१ . तत्तदभीष्टजीवाखण्डं द्वितीयाख्यं । तेस्तेवनानि। बहुसाध्यापेक्षया बलषु स्थापि. तानि प्रथमावएटल्याधीनि कृवा पुनस्तत्प्रथमव्याधीशः। तदिति। तच्छन्देन प्रथमादिरभीष्टज्यापूर्वान्तः खण्उज्यासमूह उच्यते। तस्मादतीतखण्टल्यासमूहा. त्प्रथमज्यान लब्धरंशः फलाख्यैश्चोनानि कुर्यात्। एवंभूतानि शेषाणि भवन्ति । तत्तदुत्तरजीवाखण्डानीत्यर्थः। एतदुक्तं। प्रथमं प्रथमच्यावाट संस्थाप्य तस्मा. त्साध्यस्य पूर्वतीवाखण्डं द्वितीयाख्यं विशोध्य शेषमेकत्र संस्थाप्य पुनस्साध्य. खण्डत्यातः पूर्वखएटच्यासमृहं प्रथमन्यया विभत्य लव्यं फलं पूर्वस्थापितणे- पयुतं प्रथमन्यातश्शोधयेत्। तत्र शिष्टमुत्तरतीवाखण्डं भवति। उदाहरणं। द्वितीयखण्टल्यातः पूर्ववण्टल्या मखि इति। अस्य न्यूनताभावात्प्रथमफन्तं शून्यं । पुनस्साध्यात्यूर्वखण्डन्यासमूहो मखि एव। तस्मात्प्रथमव्यान लव्यमेकं। तत् प्रथमत्यावण्डादिशाध्य शिष्टं द्वितीयत्याग्वाएं भवि इति। पुनस्तृतीयात्साय. ज्याखण्डात्पूर्वव्यावण्ठं भषि प्रथमादेकेनानमेतत्पुनस्साध्यात्पूर्वावण्टन्यासमूहा मविभविभ्यां तुल्यस्तस्मात्प्रथमन्यान लव्यं द्वयं पूर्वशिष्टमेकच मार्विशाध्य शिष्टं तृतीयज्यावाएं फवि इति। एवमन्याश्च साध्याः ॥ तैस्तैरितिवचनं बढसाध्यतीवापेक्षया फन्तानां बड़वात्। ऊनानीतिवचनं वलसाध्यापेक्षया प्र. थमजीवाखण्ठस्य बहुधा स्थापितत्वात्। शेषाणीतिवचनं साध्यानामुत्तरजीवा. खण्डानां बढ़त्वात् ॥ वृत्तादिपरिकल्पनाप्रकारमार। वृत्तं भ्रमेण साध्यं त्रिभुजच्च चतुर्भुनच कर्णाभ्यां।

·३२ मार्यभटीये साध्या जत्लेन समभूरधऊर्ध लम्बकेनेव ॥ १३ ॥ भ्रमेण कर्कठाण्ययन्त्रेण वृत्तं साध्यं । एतदुक्तं भवति। ऋज्वीं काचियष्टिं संपाग्य तस्या उर्धभागे कण्ठप्रदेशे पाशेन दक्षं बधा अधोगतापादपि कण्ठान्तं भिवा शलाकादयं कृत्वा तयोरगं तीक्ष्णाग्रं कुर्यात्। एवमधोमुखं कर्कठयन्त्र भवति । पुनश्शलाकयोरत्तराले शलाकां निधाय कर्कटकं विवृतास्यं कुर्यात्। अन्तरालस्थशलाकाया उर्धाधश्चलनात्कर्कठास्यमिष्टवृत्तव्यासार्धसमं कृत्वा एक- शलाकाग्रं साध्यवृत्तमध्यप्रदशे संस्थाप्यापरमग्रं वृत्तमिप्रदेशे संस्थाप्य कर्क भ्रमयेत्। तदभीष्टवृत्तं भवति। इति । त्रिभुजक्षेत्रञ्च चतुर्भुतक्षेत्रच कर्णाभ्यां साध्यं। एतव्यमपि स्वेन-स्वेन कर्णेन साध्यमित्यर्थः। त्रिभुते उध्येको भुजः कर्ण इति कल्प्यते त्रिभुजयोत्थचतुर्भुने तस्य कर्णात्मकत्वात्। तत्र प्रथमं कर्णतुल्यां शलाकां समभूमौ निधायान्यभुजदयतुल्ययोश्शलाकयारेको शलाकां कर्णस्यैकाग्रे निधायापरां शलाकां कर्णस्यतराये निधाय भुजाख्यशलाकाग्रयोस्सन्धिं कुर्यात्। तभीष्टत्रिभुतं भवति। चतुर्भुजे अपि कर्णयारेकं प्रथमं निधाय तस्यैकपार्श्व भुजदयं त्रिभुजवनिधायापरपार्श्वे चेतरभुतद्वयं त्रिभुतवन्निध्यात् । इतरकर्णञ्च तस्मिन् कर्णस्थाने निध्यात्। तदा कर्णद्वयाङ्कितं चतुर्भुज भवति। अत्रेकक. पपरिग्रहेणेतरकर्णश्च नियमितो भवति ॥ साध्या जलेन समभूः। भूमेस्समवं जन्तेन साध्यं । भूमेस्समविषमतापरिज्ञानं जलेन भवतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति। चन्नुस्मृत्रेण भूमि समततां कृवा तत्रैकं वृत्तमालिष्य तदहियङ्गुलान्तरितं ·R-. -------- गपिातपाद: । त्र्यङ्गुलान्तरितं वा वृत्तान्तरञ्च विलिख्य परियारन्तरालप्रदेशं समन्तात् खावा कुल्यां संपाग्य तां कुल्यामद्भिः पूरयेत्। तत्र परितो जलं भूसमं चेत् भूमि. स्समा भवति। यत्र जलस्य नीचवं तत्र भूमेरुनतिस्स्यात्। यत्र जलस्योनति. स्तत्र भूमेनचिवं स्यादिति ॥ अधङध लम्बकनेव। गुरुद्रव्याबदायमवलम्बित सूत्रमवलम्बक इत्युच्यते। तदशाच्छादेरधअर्धस्थिति येत्यर्थः। शङ्कोर्डि मूलाग्रयारधङधावस्थान ऋतुस्थितिर्भवति ॥ इष्टवृत्तप्रदर्शनाय तद्विष्कम्भाधी. नयनमार। शङ्कोः प्रमाणवर्ग छायावर्गेण संयुतं कृत्वा। यत्तस्य वर्गमूलं विष्कम्भाधू खवृत्तस्य ॥१४॥ वर्गमूलं मूलमेव। इष्टशङ्कीः प्रमाणवर्ग तच्छायावर्गेण युक्ता मूलीकुर्यात्। तन्मूलमिष्टकाले स्ववृत्ताव्यस्य मण्डलस्य विष्कम्भा भवति। छायायमध्यं शशिर प्रापि यन्माउलमधीधस्स्थितं तत्स्ववृत्तमित्युच्यते। यथा महाशङ्कशि. स्प्रापि व्यासार्धमण्डलं तददिदमपि वेग्यं ॥ शङ्कोः प्रदीपोन्नतिवशाज्जातच्छा. यानयनमार। शङ्कगुणं शदभुताविवरं शङ्कभुतयोर्विशेषकतं । पलब्ध सा छाया शेया शङ्कास्स्वमूलादि ॥१५॥ शङ्कुरिष्टशङ्खः। भुना दोषयष्टिः। तयोर्विवरं तदतरालभूमिः। तां शङ्कमा शङ्कगतिमानेन निहत्य। शङ्कुभुजयोर्विशेषेण शन्नतिहीनदीपोनत्या विभजेत्।

·३४ शार्यभटीये तत्र लब्धं तस्य शङ्कोश्छाया भवति। स्वमूलाहुत्पन्नच्छायामानं भवति। उदाहरणं। द्वात्रिंशदङ्गुल्ला दीपानतिश्शङ्करिनाकुलः । दशाङ्गुला तदिवरे भूमिश्हायात्र कीर्त्यतां ।। दीपोन्नतिः ३२। शङ्कन्नतिः १२। तयारत्तरालभूः १०। शङ्कुभुतयोर्विशेषः शङ्कन. तिहीनदीपोनतिः २०। लव्यं शयामानं ६ । अत्र त्रैराशिकसिइये दीपायाच्छङ्कु- मस्तकप्रापि कर्णसूत्रं भूम्यन्तं प्रसारयेत्। अत्र क्षेत्रदयं भवति। तयोः प्रथमे दीपमूने शङ्कमानं व्हिवा य ऊर्धभागश्शिष्यते स भागो भुना। भुनायाश्शादी- पान्तरान्नभूतुल्या काटिः। तदा शभुजायाः का कोरिरिति शमूलकर्णाभूयो. गयोत्तरालकोटिसिद्धिः। सा हि तस्य शङ्कोश्छाया भवति। इति॥ स्थान. यस्थापितसमशङ्कुठयच्छायाभ्यां छायाग्रयोरन्तरेण च दोषभुतानयनं दीपमूनच्छा. याग्रयोरतरालानयनचार। छायागुणितं छायायविवरमनेन भाजिता कोठी। शङ्कगुणा कोठी सा छायाभक्ता भुजा भवति ॥१६॥ दीपादेकसूत्रगतयोश्शवाकाययारो यत्र भवतस्तस्थानयान्तरानं तयाझा. ययारेकया निरुत्य। उनेन छायाक्रासेन छाययोरन्तरतुल्येन विभजेत्। तत्र लव्य कोठी भवति। या छाया गुणकारखेन परिगृहीता। तद्ग्रदीपमूलयो. स्तरालभूमिरित्यर्थः । सा कोटो शङ्कगुणिता गुणकारत्वेन परिगृहीतया छायया ।। ..

·- गणितपादः ૨૫ भक्ता सती भुता भवति। दीपोनतिरित्यर्थः । उदाहरणं । दिग्भिष्षोडशभिस्तुल्ये छाये चायान्तरं तयोः । अर्कतुल्यं दीपभुजा तत्कोटी च निगग्यतां ।। प्रथमच्छाया १०। द्वितीयच्छाया १६। छायाग्रयोरन्तरालभूमिः १२। अत्र प्रथ. मच्छायया लब्धा दीपकोठिः २०। दीपभुना २४। अथवा द्वितीयच्छायया लब्धा दीपकोरिः ३२। दीपभुता २४। छाया कि छायाकर्णमण्डत्तस्य मध्यं भवति। अतश्छायाग्रात्कारिकल्पना। दीपमूलस्थस्य शङ्कोर्हि छाया न भवति। ततो वाक्ये क्रमेण छायाविहिस्स्यात्। तत्रैवं त्रैराशिकं। यदि छायातरतुल्येन छा. याकासेन छायान्तरतुल्या भूमिर्लभ्यते तदेष्टछायातुल्येन झापाकासेन का भूमि- रिति छायाग्रदीपमूलान्तरानभूमिन्नब्धिः। यदीष्टछायाख्यकोठ्या स्वशनुभुता तदा दीपकाठ्या का मुंतति दीपभुतालब्धिः।। भुताकाटिभ्यां कानयनमार्धिनार । यश्चैव भुतावर्गः काठीवर्गश्च कर्णवर्गस्सः । भुतावर्गकोठिवर्गार्योगः कर्णवर्गस्स्यादित्यर्थः । शरे ज्ञाते जीवानयनभप. रा'नाह। वृत्ते शरसंवा अर्धन्यावर्गस्स खलु धनुषाः ॥ १७ ॥ वृत्तक्षेत्र इष्टचापस्य या समस्तज्या तन्मध्याहुभयपार्श्वगतौ यो शरी तयास्सं. वर्गो यस्स खलु धनुषोः पूर्वोदितेष्टचापखण्डयोरर्धज्याव! भवति। इष्टोत्क्र- मज्या प्रथमश्शरः। तटूनसमस्तविष्कम्भा द्वितीयश्शरः। कोठिकर्णयोगो त्रा.

·नार्यभटीये धिकश्शरः। तदन्तरमूनश्शरः । तदाहतिर्हि तयार्वातरं। इतीह युक्तिः॥ वृत्तयोस्संवर्गे सति परिधिद्वययोगादेकस्मादितरपरिधिद्वययोगान्ता या जीवा तन्मध्याटुभयपार्श्वगतशरध्यानयनमान । यासोने हे वृत्ते ग्रासगुणे भाजयेत्पृथक्वेन। ग्रासोनयोगभक्ते संपातशरी परस्परतः ॥१८॥) अन्योन्यान्तर्गतयोवृत्तपरिधिभागयोर्मध्यगतमत्तरालं यास इत्युच्यते। तेन ग्रासेन हीनं वृत्तद्वयं । पृथक्केन पृथगित्यर्थः। पृथग्यासमानेन गुणितं कृत्वा पृथग्भा. जयेत्। तत्रानुक्तं हारमनुवादरूपेण प्रदर्शयन्फलं वदति ग्रासोनयोगभक्ते संपातशराविति। तत्र ग्रासोनयोवृत्तयो-गेन भने राशिद्धये सति लब्धी संपातशरौ भवतः। परिधियोगद्वयगतसमस्तजीवाया मध्य उभयपार्श्वगतौ श. रावित्यर्थः । परम्परतः। अल्यवृत्तालब्धी अधिकवृत्तशरः। अधिकवृत्तालब्धी ज्ल्यवृत्तशर इत्यर्थः। उदाहरणं। चत्वारिंशन्मितं वृत्तमन्यत्षोडशसम्मितं । ग्रस्तभागश्चतुस्संख्यस्तयोवाच्यौ शरौ पृथक्॥ वृत्तमेकं ४० । अन्यत् १६ । ग्रासः ४। लब्धो लघुवृत्तशरः ३। बृहत्तशरः १॥ श्रेडीफलानयनमार। इष्ट व्यकं दलितं सपूर्वमुत्तरगुणं समुखमध्यं । प्रकाशिकायर्या ग्रासोनयोगलब्धौ। इति पाठः। प्राचार्येपा तु भोपाल ° इति लिखित स्यात् ·गणितपादः ३७ इष्टगुणितमिष्टधनं वथवाग्चत्तं पदार्धहतं ॥१६॥ वहुमूत्रार्थप्रदर्शकमेतत्सूत्रं । अतो बहुधा योजना कार्या। तत्र मध्यफलसर्व. फलानयने सपूर्वमित्येतदुपनीय योज्यं। इष्टपदमेकहीनं दलितमुत्तरेण चया. व्येन गुणितं मुवेनादिधनेन युतं मध्यधनं भवति। तन्मध्यधनमिष्टपदगुणितं सर्वधनं भवति। अत्रैवं सूत्रं। इष्टं व्येकं दलितं चयगुणितं मुखयुतञ्च मध्य. धनं। इष्टपदेन विनिघ्नं मध्यधनं भवति सर्वधनं। इति ॥ अन्त्योपान्त्यावभीष्टप. दधनानयने तु पूर्वमुत्तरगुणं समुखमिति योजना। इष्टपदात्यूर्वमतीतानि पदानि पूर्वशब्देनोच्यते। पूर्वपदसंख्या चयगुणिता मुखयुता इष्टधनं भवति। अत्रवं सूत्रं। पूर्वपदं चयगुणितं मुखसहितमिष्टधनं स्यात्। इति ॥ अवातरगतेष्टप. धनानयने तु मध्यमित्येतदुपनीय क्रमेण सूत्रमिष्टगुणितमिष्टधनमित्येवमन्तं योज्यं। ग्रवात्तरगतेष्टपदसंख्या व्येका दलिता इष्टपदेभ्यः पूर्वमतीतपदयुता चयगुणिता मुखसहिता अवान्तरगतेष्टपदसंख्यागुणिता अवान्तरेष्टपदेषु सर्वधनं भवति। अत्रैवं सूत्रं। इष्टं व्येकं दलितं सपूर्वमुत्तरगुणं समुग्वमिष्टगुणमवा. तरेष्टपदसंभूतं फलं भवति। इति । अत्रेष्टशब्देनावान्तरेटपदसाव्याच्यते। उदाहरणं । अादि पञ्च चयस्सत गच्छस्सप्तदशोचतां। मध्योपान्त्याष्टमादित्रिपदसर्वधनं पृथक ।। यादिधनं ५। चयः ७। गच्छः १७। अत्र मध्यधनानयन इष्ट १७। अस्मादिष्टं 10 ·३८ आर्यभटीये व्येकमित्यादिना सिहं मध्यधनं ६१ । एतदिष्टपदेन सप्तदशभिर्निरुतं १०३७ । एत. सर्वधनं। उपान्त्यपदधनानयने इष्टं १६। अस्मात्पूर्वपदं १५॥ चयगुणितं मुख. सहितञ्च ११०। एतदुपान्त्वे षोडशपदे धनं। अथाष्टमादिपत्रयधनानयने इष्टं । एतयेकं दलितं ।। अष्टमात्यूर्वपदस्सप्तभिर्युत ८। उत्तरगुणं समुषञ्च ६१ । रटेनावान्तरपदस्त्रिभिर्निरतं १८३ । एतदष्टमादिपदत्रये धनं भवति ॥ सर्वध. नानयन उपायान्तरमावाशेषेणाह। अथवाग्यन्तं पदार्थकतम्। इति। प्राधि- नान्त्वधनयरिव पदार्थस्तं सर्वधनं भवति॥ समुवमध्यमित्वत्र समुख मध्यमिति द्रष्टव्यं ॥ यत्र मध्यपदाभावस्त्रत्र मध्यात्यूर्वापरयोगत्पन्नधनोयोगार्ध मध्यधनं भवति ।। गच्छानयनमाद । गच्छी अष्टोत्तरगुणिताहिगुणागुत्तरविशेषवर्गयुतात् । मूलं द्विगुणानं स्वोत्तरभनितं सपाधं ॥ २० ॥ लब्धधनमत्र विशेष्यं । सर्वधनादष्टभिगुणितात्। पुनरुत्तरेण चयाख्येन च गु- णितात्। पुनर्द्विगुणस्यादिधनस्य। उत्तरस्य चयाख्यस्य च यो विशेषस्तस्य वर्गण गुतावान्मूलं तस्मादिगुणमादिधनं विशाध्य। उत्तरेण चयाख्येन वि. भनेत्। तत्र लब्धापणकेन च युतार्धं गच्छो भवति। पूर्वोदाहरणे लब्धधनं ५०३०। एतद्दभिरुत्तरेण सप्तसंख्येन च गुणिनं १८०७२ । द्विगुणमादिधनं १०। उत्तरं । ग्रनयोर्विशेषस्य वर्गेण । युतं ५८०८५। अस्माज्जातं मूलं २४१ । दिगुणेनाधिनेन १० उनं २३१। एतत्स्वोत्तरेण चयेन ७ भक्तं सपं ३४।

·गपिातपादा दलितं १७। एष गच्छः॥ एकाग्यकोत्तराकानां संकलितधनानयनमाद । एकोत्तरायुपचितेर्गच्छाग्यकोत्तरत्रिसंवर्गः। षड्भतास्स चितिघनस्सैकपधनी विमूलो वा ॥२१॥ एकमुत्तरमादिश्च यस्या उपचितेस्तस्या एकोत्तराग्युपचितेश्चितिघनः संकलितधनमत्र साध्यते। संकलितस्य संकलितधनमित्यर्थः । गच्छाग्यकोत्तरत्रिसंवर्गः। गच्छा. थमराशिरेकोत्तर एकयुतो गच्छे द्वितीयो राशिः। द्वितीयो ऽध्येकयुतस्तृतीयो राशिः। एषां गच्छाग्येकोत्तराणां त्रयाणां संवर्गष्यभती घस्स चितिघनः संकलितधनं भवति। एकाग्यकोत्तराकानां संकलितधनं भवति ॥ सैकपदधनो विमूलो वा। अथवा सेकानां पदानां धनराशिस्रीकपदहीनष्यभनश्चितिघनो भवति। उदाहरणं । पञ्च संकलिता ये स्युस्तेषां संकलितः पद्गच्छः ।। एप प्रथमराशिः। अयमेकोत्तरः ६। एप द्वितीयः। अयमध्येकोत्तरः ७। एष तृतीयः । एषां त्रयाणां संवर्गः २१० । पड्भनाः ३।। अयं चितिघनस्संकलितधनं भवति॥ अथवा। सैकं पदं ६। अस्य घनः २१६। एप स्वमूलेन सैकपदेन ६ हीनः २१०। षड्भताश्च ३५। एष चितिघनः ॥ वर्गधनयोस्संकलितमान। सकसगच्छपदानां क्रमात्रिसंवर्गितस्य पाठी उंगः । वर्गचितिघनस्स भवेच्चितिवर्गा घनचितिघनश्च ।।२२।। पदमेव सर्वत्र गच्छशब्देनीच्यते। सैकपदं प्रथमराशिः। सैकं सगच्छच्च पदं द्वितीयः। एषां त्रयाणां क्रमेण हननं कुर्यात्। एवंभूतस्य त्रिसंवर्गितस्य त्रयाणां ·--.. 80 मार्यभटीये ।" संवर्गस्य यष्याठी शः स वर्गचितिघनो भवेत्। वाणां संकलितधनमित्यर्थः ।। चितिव! धनचितिघनश्च। चितेरेकादिसंकलितस्य यो वर्गः स घनचितिघनः । एकाधिनानां संकलितधनमित्यर्थः। उदाहरणं । पञ्चानां वर्गधनयोः पृथक् संकलितं वद । पत्र सैकपदं ६। इदमेव सगच्छे ११। केवलपदं ५। एषां त्रयाणां संवर्गः ३३०। षड्भक्तः ॥५॥ इदं वर्गसंकलितं॥ अथ घनसंकलिते गच्छः ।। ए- काग्रकोत्तरकल्पनया इष्ट व्येकं दलितमित्यादिसूत्रेणानीतं संकलितधनं १५ । अस्य वर्गः २२५॥ एतत् पञ्चपर्यन्तानामेकादीनां घनेकां ॥ द्वयो राश्योस्संव. गानयन उपायान्तरमाक। संपर्कस्य हि वर्गाद्विशोधयेदेव वर्गसंपर्क। यत्तस्य भवत्यर्ध विग्यागुणकारसंवर्ग ॥ २३ ॥ संपर्कस्य गुणगुण्यात्मकयोयो राश्यास्संयोगस्य वर्गात् तयोरेव राश्यार्वर्ग. संपर्क वर्गयांगं विशाधयेत्। तत्र यच्छिष्टं तस्य यदर्थं स गुणकारयोर्गुणगु- ण्याख्यया राश्योसंवर्गा भवतीति विश्वात्। परस्परहनने हि द्वयोर्गुणकारत्वं गुण्यवञ्च कल्पयितुं शक्यं । तस्मानुभी गुणकारशब्दवाच्यौ। उदाहरणं । वदाहतिं दयो राश्योः पञ्चसप्तसमानयोः : रायोस्संपर्कः १२। अस्य वर्गः १४४। अस्माद्वाश्यार्वर्गयोः २।। ४।। एत. या-गं विशोध्य शिष्टं ७०। अस्यार्ध ३५ पञ्चसप्तमितराश्यास्संवर्गः॥ राश्यो. 1 ·..... - गपिातपादः ४१ संवर्गे तदन्तरे च ज्ञाते राशिदयानयनमाल। द्विकृतिगुणात्संवर्गाद् यत्तरवर्गेण संयुतान्मूलं। अन्तरयुक्तं हीनं तद्गुणकारद्वयं दलितं ॥२४॥ राश्योस्संवर्गात् द्विकृत्या द्वयाः कृत्या चतुस्संख्यया गुणितात् उत्तरवर्गण दयो राश्योरन्तरस्य वर्गेण युताग्यन्मूलं तविधा विन्यस्य। एकस्माद्दाशयन्तरं विशोधयेत्। अन्यस्मित्राश्योरतरं प्रक्षिपेत्। एवंकृतद्वयं दलितं गुणकारद्वयं भवति। उदाहरणं। दशातित्रयं भेदो रायोस्ती ब्रूहि बुद्धिमन् । अत्र राश्योस्संवर्गः १० । द्वयोः कृत्या गुणितः ४०। राश्यतरं ३। अस्य वर्गेण ६ युतं ४।। अस्मान्मूलं ७। अत्तरयुनं दलितं ।। अयमेको राशिः ॥ स एव मृलराशिः ७। राश्योरन्तरेण हीनं दलितं ।। अयं द्वितीयराशिः। एवमादिविधी यनुपायान्तरादि तत्सर्व लीलावतीव्याख्याने प्रदर्शितं। अतस्त. स्मादवगन्तव्यं ॥ शतादरेकस्मिन्मासादिकाने या वृद्धिस्तत्समाने धने तया वृद्ध्या दत्ते सति तस्माद्धनादभीष्टकाले वृद्धिसहितगृलपल्लानयनमात् । मूलपलं सफल्लं कालगुनगुणमर्धमूलकृतियुन । मूलं मूलार्धानं कालहतं स्यात्स्वमूलफलं ॥२५॥ मृत्तस्य शतादेरेककाले वृद्धिपं यदनं दत्तं तदनं मूलफल्लाव्यं । सफलम. भीष्टकाले स्ववृद्धिसहितं। कालेनाभीष्टकालेन गुणितं। पुनर्मूलेन प्रमाण. 11

·--------
--------
४२
मार्यभटीये
स्थानस्थितेन शतादिना च गुणितं । मूलस्य शतादेरर्धस्य कृत्या च युतं मूली.
कूर्यात्। तन्मूलं मूलार्धेन शतादेर्मूलस्यानोनं कृत्वाभीष्टकालेन हरेत्। तत्र
लब्धं स्वमूलस्य शतादेः फलं भवति। एतस्मिन् काले वृद्धिरित्यर्थः। तदेव
दत्तमूलधनञ्च भवति। उदाहरणं ।
फलं शतस्य मासे यहत्तं तत्स्वफलान्तरं ।
मासष, षोडशकं जातं मूलफलं वद ।।
यत्र मूलफलाख्यं दत्तधनं सफलं १६। एतत् कालेन षट्संख्येनाभीष्टकालेन
गुणितं १६। मूलधनेन प्रमाणाख्येन शतेन च गुणितं १६००। अर्धमूलकृत्या
मूलधनस्य
शतस्या
यत् तत्कृत्या २५००। अनया युतं १२१००। ग्रस्य मूलं
११०। एतन्मूलधनार्धन ५०। अनेन हीनं ६०। अभीष्टकालेन परेन भतं १० ।
एतद्दशसंख्यं शतस्य मासे फलं भवति। दत्तधनञ्च तदेव॥ त्रैराशिकगणितमाह।
राशिकपलराशिं तमथेच्छाराशिना लं कृत्वा।
तव्यं प्रमाणभजितं तस्मादिच्छाफलमिदं स्यात् ।। २६॥
प्रमाणं फलमिच्छा चेति त्रयो राशयस्स्युः। तेर्निष्यन्नं कर्म त्रैराशिकं। त्रै-
राशिके यः फलान्यो राशिस्तपैराशिकफलराशिमिच्छाप्याराशिना हतं कृत्वा
प्रमाणाख्यराशिना भानितं कार्य। एवं भाजितात्तस्मादाशर्यलब्धं तदिदमिच्छा.
फलं भवति। उदाहरणं।
ताम्बूलानां शतेनाम्रदशकं लभ्यते यदि

·गणितपादः ४३ ताम्बूलषया लभ्यते कियन्त्याम्राणि तदद ।। अत्र ताम्बूलशतं प्रमाणराशिः। अाम्रदशकं फलराशिः। ताम्बूलषष्टिरिच्छा. राशिः। तेन गुणितात्फलात्प्रमाणलब्ध षट्संख्यं भवति। तदिच्छाफलं ।। भिनेषु राशिपु यो विशेषस्तमार्धिनाद। छेदाः परस्परहता भवन्ति गुणकारभागहाराणां । गुणकारभागहाराणां छेदाः परस्परहतास्स्फुठा भवन्ति। एतदुक्तं भवति। गुणगुण्ययोरातिरत्र गुणकारशब्देन विवक्षिता। हार्य इत्यर्थः । कार्यस्य छेदो हारकेण गुणितो हारको भवति। हारकस्य छेदो कार्येण गुणितो हा- भवति। इति गुणगुण्ययोस्सच्छेदबे तच्छेदयोराहतिर्यस्य छेदस्स्यात् । सवर्णीकरणमुत्तरार्धनार। छेदगुणं सच्छेदं परस्परं तत्सवर्णवं ॥२७॥ सच्छेदं । ग्रंशो व विशेष्यः । छेदसहितमंशं परस्परच्छेदगुणं कुर्यात् । तत्तदंश तत्तच्छेदच्च स्वव्यतिरित्तानां परेषां सर्वेषां हेदेः क्रमेण गुणितं कुर्यादित्यर्थः । तत्सवर्णवं । सवर्णाकिरणं तदित्यर्थः । एवं कृते सर्वे राशयस्समच्छेदा भवन्ति। उदाहरणां । अष्टांशकास्त्रयः पादहताख्यंशोदृताः कति। गुणगुण्यतरांस्तांश्च समच्छेदान् कवे वद् ॥ अत्र गुण्यः । गुणः । अनयोर्हतिः । एष हार्यः। हारः । हारकस्य ३२ ----- ·४४ प्रार्यभटीये छेदेन गुणितो हार्यः । एष हार्यः। कार्यस्य छेदेन गुणितो हारः ३२ । एष कारः। एवं नवसंख्यो ऽत्र हार्यो भवति द्वात्रिंशत्संख्यो हारकश्च। सवर्णी. करणन्यासः ।।। अत्र गुण्यराशिस्तच्छेदश्च गुणकारहारयोश्छेदाभ्यां तो कार्यो गुणकारराशिस्तच्छेदश्च गुणकारकयोश्छेदाभ्यां कती कार्यो कारकराशि- स्तच्छेदश्च गुणगुण्ययोश्छेदाभ्यां हती कार्यो। तथा कृते गुण्यराशिः । गुणः । सरः । एवं सर्वत्र वेग्यं ॥ व्यस्तविधिमाह। गुणकारा भागहरा भागहरा ये भवन्ति गुणकाराः। यः क्षेपस्सो ऽपचयो उपचयः क्षेपश्च विपरीते ।। २८ ।। दृश्वराशिनोद्दिष्टराश्यानयने व्यस्तविधिः क्रियते। उद्दिष्टराशी यो गुणकारस्स भागहारः। हारो गुणः। क्षेपो उपचयः। अपचयः क्षेपस्स्यात्। एवं विपरीत व्यस्तविधौ भवति। अनुक्तमप्यनेनैव सिध्यति वर्गे मूलं मूलीकरणे वर्गी करणमित्यादि। उदाहरणं। कस्त्रिघ्नः पञ्चभितष्षड्भिर्युनः पदीकृतः । एकोनो वर्गितो वेदसंख्यस्स गणकोच्यतां। दृश्यं है। वर्गीकृतत्वात्यदीकृतः ।। एकानवादेकयुतः ३। पदीकृतवादर्गितः ।। षड्भिर्युतत्वात्तैहीनः ३। पञ्चभिर्वतत्वान्यञ्चभिर्गुणितः १५। त्रिभिगुणितत्वात्त्रि_ भिभक्तः । एष उद्दिष्टराशिः॥ यत्र बहवस्संघास्स्युः। तत्रैकैकं संघमपास्य शेषसंघानां संख्याश्च गणितास्स्युः। तत्र सर्वसंख्यानां योगसंख्यानयनमान ।

·गणितपादः ४॥ राश्यूनं राश्यूनं गच्छधनं पिण्डितं पृथकेन। व्येकेन पदेन हतं सर्वधनं तद्वत्येव ॥२१॥ राश्नं राश्यूनं। एकैकसंघहीनं संघकां कृत्वा तत्तत्संघयोगं गच्झाख्यं धनं पृथवेन स्थापितं संघतुल्ल्यस्थानेषु स्थानेषु स्थापितं यत् तत्पिण्डितं कृत्वा। तेपमिक्यं कृत्वा। व्येकेन पदेन। एकसंघहीनेतरमव्यया। हरेत्। तत्र लब्धं यत् तदेव सर्वधनं भवति। सर्वेषां संघधनानामेकामित्यर्थः। तस्मात्सर्वधना. त्पूर्वस्यापितराश्नसंघधनककस्मिन्विशोधिते सति शिष्टमककसंघधनं भवति। येन संपन कीनमितरसंघधनं विशोध्यते । तत्र शिष्टं तसंघधनं भवति। उदाहरणं। गृशास्त्रययनकङ्कायरसता दृष्टा बने कहानतरदयात् । जाता तु संग्वार्कशक्राटिसमिना व्यूस्त्रये प्राज्ञ संग्यात्र कथ्यतां । पत्र प्रयमराणिं हिबान्याभ्यां नाता संख्या १। द्वितीयं शिलान्याभ्यां ताता है। तृतीयं दिवान्याभ्यां नाता १६। पृथकिस्थतमतत्त्रयं पिण्डीकृतं ४ । एकहींनन पंदन दिमायन इतं ।। एतस्त्रयताना मकलसव्या। एपा प्रयगदितार्कमाव्यया होना ।। एतच्चोनमानं। अथ समम्नसाव्या शक्रहीना ७। एतत्कङ्गमानं। अथाष्टिहीना ।। एतदंसमानं ॥ अव्यतामृल्यानां मूल्यप्रद- । मनाया। गुलिकालरेण विभतव्याः पुरुषयास्तु उपकविणे। लब्धं गुलिकामूल्यं यार्थकृतं भवति तुल्यं ॥ ५० ॥ 12 ·४६ प्रार्यभटीये गवादिहव्यं गुलिकाशब्देनोच्यते। चूपकशब्देन पणादिसंज्ञितं स्वर्णादिव्यं । तत्र पकाख्यद्रव्ययोर्विशेषं विश्लेषं गुलिकाख्यद्रव्ययोरन्तरेण विभनेत्। तत्र लब्धमेकैकस्य गुलिकाव्यहव्यस्य मूल्यं भवति। यग्यर्थकृतं भवति तुल्यं। पत्र द्वयोः पुरुषयोस्स्वस्वगुलिकामूल्यवृपक्युतिमानं तुल्यं भवति तत्रैव विधिरि- त्यर्थः। उदाहरणं। समस्वयी रूपकाणां शतं पष्टिः क्रमानं गावप्पणिनोचाप्टो तत्र गोमूल्यकं कियत् ।। प्रथमस्य नृपकमान १००। गुलिकाख्यगीमानं ६। द्वितीयस्य नृपकमानं ६०। गुलिकाव्यगोमानं । अत्र रूपकातरं ४०। एतदुलिकान्तरेण । अनेन भनं २०। एतविंशतिसंख्यमकैकगोमूल्यं। अत्रैकैकस्य विंशत्यधिकं शतद्वयं रूपकं भवति। ग्रहातराद्वयोगकालानयनमार। भनो विलोमविवर गतियांगेनानुलोमविवरे दे। गत्वन्तरेण लव्धी द्वियांगकालावतियौ ॥३१॥ विलोमयावक्रयायोर्विवरे स्फुटात्तरे दे लिप्तीकृते तोगतियोगेन वक्र. स्पष्टगत्यायोगेन लिप्तीकृतेन भने कार्य। अनुलोमयोर्वक्रिणोदयावक्रिाणा. योवा विवर दे गत्यन्तरेण वक्रगत्यावा स्पष्टगत्वोवान्तरेण भत्ते कार्ये । । इतिवचनमन्तरस्य वैविध्यात्। शीघ्रगतिहीनो मन्दगतिरत्तरं भवति। मन्दग- तिहीनश्शीघ्रगतिश्चान्तरं भवति। इति वैविध्य। तत्र करणे लब्धौ द्वौ दि.

·गणितपादः ४० योगकाली। द्वयोर्यस्योगकाली दिनात्मकी। प्रतीतष्यी भवतः। शीघ्रग. तिरसती गच्छति चेदतीतस्स कालः। मन्दगतिस्तो गच्छति चदेप्यास कालः। विलोमे तु अर्धगतो वक्री चेदेयः। ग्रन्ययातीतः। अथ कुटाका. रगणितप्रदर्शनार्थमायादयमाह। अधिकाग्रभागलारं हिग्याढूनाग्रभागहारेण । शेषपरस्परभत्तं मतिगुणमयान्तरे क्षिप्तं ।।३।। अधउपरिगुणितमत्त्ययुगृनायच्छेदभातिते शेषं । अधिकाग्रच्छेदगुणं दिच्छेदायमधिकाग्रबुतं ॥ ३३ ॥ इति। दिविधः कुदाकारः। निरग्रस्सायश्चेति। केनचिगुणकारेण गुणिते भाडये भातकेन भने यश्णेपस्तेन शेषेण भाज्यभानकाभाञ्च तच्छेषप्रदगुणकासा. शेरानपनाय यत्कर्म क्रियते स निरयकुटाकार इत्युच्यते॥ तत्रानातम्स गुणकारः पूर्वगुणकाराविनश्चेत् तस्मिन्स्वहारप्रनेपात्पूर्वगुणकारम्मियति । यंत्रकनेव राशिना भाज्यदये गुणिते भाजकद्वयेन कृत शेषद्धयं भवति नत्र ताभ्यां तत्तद्राव्यभाजकाभ्याच तत्तच्छेद्यगुणकारद्वये निरविधिनाति सति यदि तदुगणकारद्वयं भिन्नं भवति। तदा ताभ्यां तद्वारकाभ्याञ्च पूर्वगुणकारा. नयने यः कर्मशेषो भवति। स सायकुादकार इत्युच्यते। शेषदोनानीतो यो गुणकारी तयोरधिको अधिकार इत्युच्यते। उन उनोऽयः। साग्रकुदाकार - प्रदर्शनपरमेतदायाढ्यं। निरयो व्यस्मादेव सिध्यति। अधिकाग्रभागलारं हि.

·-- हर प्रार्यभटीये न्याढूनायभागहारेण। अधिकायसाधनभूतं भागहारमूनाग्रसाधनभूतेन भाग. हारेण हिन्ग्यात्। हरेत्। शेषपरस्परभतं। अनन्तरं शेषपरस्परहरणं कार्य। शेषशब्दो ऽत्र कृतशेषस्य तत्समीपस्थितस्यानाग्रहारकस्य च प्रदर्शकः । रु. तशेषस्योनाग्रभागस्य च परस्परहरणं कार्यमित्यर्थः। यदा पुनरधिकाग्रभाग. हारस्याल्यवाटूनाग्रहारेण प्रथमकरणं न संभवति तदाधिकाग्रहारोनाग्रहारयोः परस्परसरणं कार्य। कुटाकारे हि भात्यभाजकयोः परस्परकरणं विहितं । तत्र भाज्येन भातकस्य प्रथमहरणचाभिप्रेत। अत्राप्यधिकाग्रभागहारो भाग्यवेन कल्पितः। उनाग्रहारो भातकवेन कल्पितः। तत्र भाज्यस्याल्पत्रापादनाय तस्य प्रथमदरणं विदितं। यदा प्रथममेवाल्या भाज्यस्तदा तस्य प्रथमकरणं न कार्य। परस्परहरणे तत्तत्फलञ्चाधोधः क्रमेण स्थाप्यं यथा पल्लवली भवति । परस्परभतामितिवचनात्पन्नग्रहणमायभिहितं भवति। ग्रन्यस्मादन्यस्माच्च भतं फलं कि परस्परभतं तत्स्थाप्यमिति शेपः। यावदन शपयारल्यवान्मतिः कन्या भवति। तावदेवं परस्परहरणं तत्पन्नस्थापनच कार्य। परस्पकरणस्य विष्टवात्पलपदानां समवे परस्पर करणं समाप्यते। अतस्समपद एव मतिः कल्यते। मतिगुणमग्रान्तरे निम्। भाग्यशेपे यया संव्यया निहले तस्मिन् नेप्यराशिं प्रक्षिय वा तस्माच्छाध्यराशिं विशोध्य वा भानकशेषेण कृते निश्शेपो भवति भात्यशेषः सा साव्या मतिर्भवति। अत्राग्रयोरतरं क्षेप्यरा. शिस्स्यात् । तां मतिं ह्या प्रकल्प्य तया भाज्यशेषमल्पसंख्यं निहत्याग्रयारत्तरे ·-- ------ गणितपादः ဦးနု क्षेप्यसंज्ञिते प्रक्षिप्याधिकसंख्येन भाजकशेषेण निश्शेषं हत्वा फलं गृह्णीयात् । पुनस्तां मतिं फलपदानामधो विन्यस्य तस्या अधस्तालव्धन विन्यसेत्। मति. कल्पनायास्सुखत्वापादनाय हि परस्परहरणं विधीयते। तनिवृत्तये पुनरध- उपरिगुणितमत्त्ययुगित्यादिना वड्युपसंहारश्च विहितः । अतो निश्शेषकरणानं फन्तं ग्रायमिति सिद्ध। अथ मतिश्च। अधउपरिगुणितमत्त्ययुगितिवचनादध- शब्देनोपान्त्यपदं गृस्यते। उपान्त्यपदेन स्वोर्धपदं निहत्य तस्मिन्नत्यपदं प्र. क्षिपेत्। पुनरष्येवं कुर्यान्यावावेव राशी भवतः। तत्र राश्योपरिस्थ एव ग्रादयः। उनाग्रच्छेदभाजिते शेष अधिकाग्रच्छेदगुणं विच्छेदाग्रमधिकाग्रयुतं । द्वयों राश्योरुपरिस्थितं राशिमूनारच्छेदन करेत्। तत्र शिष्टमधिकाग्रच्छदन निहला तस्मिन्नधिकाग्रं प्रक्षिपेत्। स द्विच्छदायराशिभवति। पूर्वानभाव्यद्वयस्य शेषद- यप्रदो गुणकार इत्यर्थः॥ निरग्रे यवमेव विधिः। किन तत्र मतिकन्य. नायां तशपां दृश्यराशिएशोध्याव्यः। एप दृश्यश्चेत् क्षेप्यान्यः। राशिदये जात उपरिस्थराशिं भानकन होत्। तत्र पो गुणकारी भर्गणादिस्स्यात् । अधरस्थराशिं भाज्यन हरेत्। तत्र शेषी लव्धं भगणादिसंज्ञितं फलं स्यात्। अधिकारच्छेदगुणमित्यादिको विधिस्तत्र न भवति। यंत्रवं वा योजना। ग्रधि- काग्रभागकारं छिन्न्यानाग्रभागलारेण। इति। अधिकाग्रभागहारशदेनाधिकसं. व्येन भात्यभानकावुत्तो। भाज्यस्यापि हि परस्परकरणे भातकवं संभवति। तावूनाग्रभागलारणाल्यसंख्येन केनचिद्राशिना हिन्यात्। निश्श करेत्। - । 18 ·५० मार्यभटीये अपवर्तनस्य संभवे ज्यवर्तयेदित्यर्थः। पुनश्शेषपरस्परहरणादिकं। अपवर्ति- तयोः परस्परसरणादिकं कार्य। इति। उदाहरणं । राशी वसुने नवदरभक्ते शेषश्चतुर्भिस्तुलितस्तथास्मिन् । अत्यष्टिनिघ्ने शरवेदभक्त शेषो अद्वितुल्यो बुध कस्स राशिः ।। प्रथमे भाज्या ८। हरः । शेषः ४। भाज्यभाजकयोः परस्परहरणे कृते तत्फलानि वच्या संस्थाप्य जाता फलवती ।। भाज्यशेषः १। भाजकशेषः ।। चतुस्संव्यशेपराशिएशोध्यः। तत्र कल्पिता मतिः ६। मतिगुणितादाज्यशेषाच्छो. घराणी विशोधिते शेषः । तस्माद्राजकशेषेण लव्यं फलं १। मतिफल्लाभ्यां १ क युता वल्ली । अधउपरिगुणितमन्त्ययुगित्यादिना लव्धी राशी । अनयोरु- ६ । परिस्थितं भातकेन २१ अनेन हरेत्। तत्र शेषः १५। एष गुणकारः। सा. ग्रविधावयमयः । अधस्स्थं भाज्येन ८ अनेन हरेत्। तत्र शेषः ४। एष फलराशिः । अत्रानीतेन गुणकारेण हताहगाड्याद्वाजकेन लब्धं फलमित्यर्थः । एवं निरग्रकु- दाकारः॥ अथ द्वितीये भाज्यः १७ । भातकः ४५। शेषः ७। एतैरपि पूर्व. वदानीतो गुणकारराशिः ११। साग्रविधावयमयः। अयमूनायाख्यः। पूर्वानीतो अधिकाग्राख्यः १५। अग्रौ १५। अग्रान्तरं ।। अयं क्षेप्यराशिः। अधिकाग्रहार ·-- ----- ------ गपिातपादा ५१ २। अयं भाज्यः। उनाग्रभागलारः ४५। अयं भाजकः। अत्र प्रथमदरणम. धिकाग्रहारस्योनवान संभवति। अतो भागहारयोः परस्परहरणं कृत्वा वली संपाग्यानान्तरं क्षेप्यराशिं प्रकल्प्य निरग्रविधिना गुणकारमानयेत्। तथानीतो गुणराशिः ३४। अयमधिकाग्रच्छेदेन है। अनेन गुणितः। १८६। अधिकाणा १।। अनेन युतं। १००१। अयं विच्छेदाग्राख्यो गुणराशिः। उद्दिष्टो गुणरा- शिश्चायमेव। यदा पुनरेवमानीतो विच्छेदाय उद्दिष्टगुणादिनस्तदा तस्मिन्स्व. हारकमिष्टगुणं प्रक्षिप्योद्दिष्टगुणास्साध्यः। स्वहारस्वधिकाग्रीनायभागदारया. संवर्गस्स्यात्। अथवा तयोरेव भागहारयोः परस्परभक्तशेषेण भतस्तयोरेव संवर्गो हारस्स्यात् । अयं साग्रकुटाकारो गणितविगिधा क्रियते। निरपश्च वारकुटाकारवेलाकुटाकारादिभदाबहुधा भवति। तत्सर्व महाभास्करीयभाष्यस्व व्याख्यायां सिद्धान्तदीपिकाख्यायां विस्तरेण प्रदर्शितं। तस्मादिहास्माभिरनाढतं ।। इति पारमेश्वरिकायां भदीपिकापां गणितपादी द्वितीयः अथ कालक्रियापादः प्रदश्यते। तत्र कालविभागमाह। वर्ष द्वादश मासास्त्रिंशदिवसो भवेत्स मासस्तु । षष्टि द्यो दिवसष्यष्टिस्तु विनाडिका नाडी ॥ १॥ एकं वर्ष द्वादश मासा भवन्ति। त्रिंशदिवसा यस्मिन् स त्रिंशदिवसः। मा. सस्त्रिंशदिवसस्स्यात्।एको मासस्त्रिंशदिवसा भवतीत्यर्थः । एको दिवसष्यष्टि यो ·५२ मार्यभटीये । भवति। एका नाडी षष्टिविनाडिका भवति। सौरसावनचान्द्रादिसंज्ञितेषु वर्षेषु तत्तद्वर्षकालाहादशांशस्तत्तन्मासकालः। एवं स्वमानवशात्तत्तद्दिननाद्या. दिकाला वेश्याः। कालभेदा नवविधा उक्ताः ') ब्राहम पित्र्यं तथा दिव्यं प्राजापत्यञ्च गौरवं। सौरञ्च सावनं चान्द्रमा मानानि वै नव ।। इति॥ नक्षत्रमण्डलभ्रमणकालतुल्यस्य नाक्षत्राख्यदिनस्यावयवभूताया विनाडिकायाः कालमार्धिन प्रदर्शयति। गुर्वक्षराणि षष्टिविनारिकार्ती षडेव वा प्राणाः । पावता कालेन षष्टिगुर्वक्षराण्युच्चरति मध्यमया वृत्त्या पुरुषः। तावान्काल ग्राी विनाडिका। ऋक्षसंवन्धिनी विनाडिका। क्षाणामाधारभूतमण्डलं यावता कालेन परिभ्रमति। स काल ग्राी दिवसः। तस्य पश्यंश पार्ती नाडिका। वस्याययंश ग्राी विनाडिका सेयमित्यर्थः ।। षडेव वा प्राणाः। यावता कालेन पुरुषबटुच्छ्रासान् करोति। तावान्कालश्चाी विनाडिका स्यात्। दावपि काली तुल्यावित्यर्थः ॥ कालविभाग एवं प्रदर्शितः। नत्रविभागश्च तथा शेय इत्युत्तरार्धेनाह। एवं कालविभागः क्षेत्रविभागस्तथा भगणात् ॥२॥ - -- गर्यामहान्ते मानाध्याये प्रलो° १ ।

·कालक्रियापादः ५३ वर्षात्कालविभाग एवमुक्तः। भगणाक्षेत्रविभागा अपि तथा ज्ञेयः। एतदुक्तं भवति। द्वादशांश एको राशिर्भवति। राशस्त्रिंशांश एको भागः। भागस्य षष्ठ्यंश एका लिप्ता। लिप्तायाष्पट्यंश एका विलिहा। विलिप्तायाषायंश एका तत्परा। इति भगणादयः क्षेत्रात्मकाः। वर्षादयः कालात्मकाः॥ राशिचक्रे चरतार्दयार्ययोश्चतुर्युगे योगसंख्याज्ञानमायार्धनाद । भगणा द्वयायोर्ये विशेषणेषा युगे दियागास्त। दयार्पयोर्यो युगभगणसमूही नयादयार्विणपशेषाः। द्वयाभगणसमृकयोरधि- कादल्ये विणाधिते शिष्टा ये भगणास्त युगे दियागाः। टयाग्रहयोश्चतुर्युगे बोगसंख्या भवति। तुल्यकालं माण्डलमारका मन्दशीघ्रगतिभ्यां चरतार्यदया. यंदा योगो भवति। तदा दि शीघ्रगतेरेकपरिवर्तनाधिक्यं स्यात्। अतः परिवर्तनान्तरतुल्या मण्डले चरतोळयांगास्स्यः॥ युगे व्यतीपातसंव्या. मपरार्धनान। रविणशिनक्षत्रगणारसंमिश्राश्च व्यतीपाताः ॥३॥ रविशशिनानक्षत्रगणा युगे यावतः प्रथमं रविभगणं गणयित्वा पुनश्णशिभगाणे च गणिते यावत्त इत्यर्थः। संमिश्राश्च। पुनर्दयाभगणको च गणिते यावत्त. स्तावत्ता युगे व्यतीपाता भवन्ति। रविशशिमा गणक्यद्विगुणतुल्या इत्यर्थः । अत एतदुतं भवति। रविशशिनोोंगे चक्रार्ध एका व्यतीपातस्स्यात्। पुन- स्तयोोंगे चक्रे द्वितीयो व्यतीपातस्स्यात्। इति। इन स्थूलतया व्यतीपात 11 ·---- ----- મકે आर्यभटाये उत्तः । सूक्ष्मस्तु मयेनोक्तः।") एकायनगती स्यातां सूर्याचन्द्रमसी पदा। तगुती मण्डले क्रान्त्वोस्तुल्यवे वैधृताभिधः ।। विपरीतायनयती चन्द्रार्को क्रान्तिलिप्तिकाः। समास्तदा व्यतीपाता भगणार्धे तयोर्युतिः ।। इति। अत्रापि मण्डलभगणार्धशब्दाभ्यां सूर्याचन्द्रमसोभिन्नगोलता तुल्यगोलता च क्रमादभिहिता। इति वेयं । उच्चनीचवृत्तस्य परिवर्तमाना। स्वोच्चभगणास्स्वभगणविशेषितास्वौच्चनीचपरिवर्ताः। उच्चभगणस्वभगणयोरतरं स्वोच्चनीचपरिवर्तः। इत्यर्थः । चन्द्रस्य तुङ्गभगणस्व. भगणयारन्तरं मन्दोच्चनीचपरिवर्तः। इतरेषान्तु पणां मन्दोच्चस्य स्थिरत्वात्स्व. भगणा एव मन्दनीचाचपरिवर्ताः। कुतादीनां पञ्चानां शीघ्रोच्चभगणस्वभगणान्तरं शीघ्रोच्चनीचपरिवर्तस्स्यात्। सर्वे ग्रहास्वाचस्व परितो भ्रमति। तत्रोचासने ग्रहे स्वोच्चवमुच्चस्य सप्तमस्थाने नीचबच्च। तद्रमणमत्रोच्चनीचपरिवर्त इत्यु- च्यते। तत्र मन्दोच्चादनुलोमेन भ्रमणं शीघ्रोच्चात्प्रतिलोमेन च युगे स्वोच्चनी. चपरिवती अत्रीताः। द्वियांगन्यायसिद्धस्यास्य पृथगभिधानं ग्रहाणामुचनीचपरि- वर्तप्रदर्शनाय ॥ गुरुवर्षाण्यपरार्धेनाद । गुरुभगणा राशिगुणास्वाश्वयुताग्या गुरोरब्दाः ॥४॥ *) सूर्यमितान्ते पाताधिकारे प्रलो० १-२ ।

·------------
कालक्रियापादः
५५
गुरोभंगणा राशिगुणा द्वादशनिगुणिता युगे अाश्वयुनाग्या अब्दा इत्यर्थः ।
अत्र वराहमिहिरः )।
नक्षत्रेण सहोदयमस्तं वा याति येन सुरमन्त्री।
तत्संशं वक्तव्यं वर्ष मासक्रमेणैव ॥
वर्षाणि कार्तिकादीन्यानोपाद्रवयानुयोगीनि ।
क्रमशस्त्रिभन्नु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यञ्च यद्वर्ष ।
इति। मासक्रमेण कार्तिकादिमासक्रमाण वर्षक्रम इत्यर्थः ॥ सौरचान्द्रसाव.
मनाक्षत्रमानविभागमाह।
रविभगणा रव्यब्दा रविशशियागा भवन्ति शशिमासाः ।
रविभूयोगा दिवसा भावाश्चापि नाक्षत्राः ।।।।
यावता कानेन रवेभगणपरिवृत्तिस्तावत्कालो रव्यदः। बावता कालेन रवि.
शशिनार्यागम्स्यात् तावत्कालश्चान्द्रमासः। एककालमारुय गच्छताः पुनी.
गकाल इत्यर्थः। रविभगणतुल्ल्या युगे रव्यब्दाः। युगे रविशणियांगतुल्या
युगे चान्द्रमासाः। रविभूयांगशब्देन रवेभूपरिभ्रमणमभिहितं। युगे रवे परि-
भ्रमणतुल्या युगे भूदिवसाः। सावनदिवसा इत्यर्थः। युगे यावन्ता भावा
नक्षत्रमण्डलस्य परिभ्रमणानि तावत्तो युगे नाक्षत्रदिवसाः। अत्र भचक्रभ्रम.
णसिदा नाक्षत्रदिवसा उत्ताः। नतु चन्द्रगतिसिदाः॥ अधिमासावमदिनान्यान ।
*) बृहत्संहितायामध्याये
८ प्रत्तो० १-२

·५६ मायभटीये अधिमासका युगे ते रविमासेभ्यो अधिकास्तु ये चान्द्राः । शशिदिवसा विज्ञेया भूदिवसोनास्तिथिप्रलयाः ॥ ६॥ बुगरविमासहीना युगचान्द्रमासा युगे धिमासास्स्युः । युगभूदिवसोना युगचा. न्द्रदिवसा युगे तिथिप्रलयाः। अवमदिवसा इत्यर्थः। मनुष्यपितृदेवानां संव. सरप्रमाणमाद। रविवर्ष मानुष्यं तदपि त्रिंशगुणं भवति पित्र्यं। पित्र्यं द्वादशगुणितं दिव्यं वर्ष समृद्दिष्टं ॥७॥ रविवर्ष मानुष्यं वर्ष भवति। (मानुष्यं वर्ष त्रिंशगुणितं पित्र्यं वर्ष भवति)। पित्र्यं वर्ष द्वादशगुणितं दिव्यं वर्ष भवति। अत्र सौरमानेन पित्र्यमुदितं शास्त्रान्तरे तु चान्द्रेणोदितं। तथाच मयः १)। त्रिंशता तिथिभिमासश्चान्द्रः पित्र्यमरः स्मृतं । इति॥ ग्रहाणां युगकालं ब्राझदिनकालञ्चार । दिव्यं वर्षसहस्रं यक्सामान्यं युगं द्विषटगुणं । अष्टोत्तरं सहस्रं ब्रामा दिवसा ग्रहयुगानां ॥८॥ दिव्यं वर्षसहस्रं द्विषटगुणं द्वादशगुणितं ग्ररुसामान्य युगं भवति। सर्वेषां ग्रहाणां युगमित्यर्थः। युगादी सर्वेषां ग्रहाणां मण्डलादिगतत्वात्तेषां मध्यमा. नयने युगविशेषो नास्तीति सामान्यशब्देन ग्यातितं ॥ कालस्यात्सपिण्यादि- सूर्यसिहान्ते मानाध्याये प्रलो० १है । c---- ---------- ------- ·-.--.. --- --- ------------ कालक्रियापादः ५७ विभागमान। उत्सर्पिणी युगाध पश्चादवसर्पिणी मुगार्धञ्च। मध्ये युगस्य सुषमादावते दुष्पमेन्टूच्चात् ॥ ७॥) अस्यार्थी व्याख्याकारेण (न) प्रदर्शितः। अती भाप्रकाशिकायां यदुक्तं तन्त्र लिख्यते। यस्मिन् काले प्राणिनामायुर्यशावीयर्यादीन्युपचीयते स काल उत्स. पिणीसंज्ञः । यस्मिन्नपचीयते सो ज्वसर्पिणीसंज्ञः। युगस्य पूर्वार्धमुत्सर्पिणीकालः। अपरार्धमवसर्पिणीकालः। युगस्य मध्यमख्यंशः समकालः। अाग्यन्ती (सुषमा) दृष्यमासंशी अंशी। एतत्सर्वमिन्द्रच्चात्प्रभृति प्रतिपत्तव्यं। अस्यार्थी अभियुक्त. निवृष्य वक्तव्यः॥ इति प्रकाशिकायां व्याख्यानं। अत्र इन्द्रच्चात्प्रभृति प्रति. पत्तव्यमित्यनेन किमुक्तमिति न जानीमः। उत्तार्थस्य ग्रहगणितापयोगित्वमपि न पश्यामः। एवं वार्थः। इन्द्रच्चात्प्रभृति गतिमतां गतियुगागार्धे उत्सर्पिणी। अपरार्धे ज्वसर्पिणी मध्ये समा च। मध्यकालावस्थितिप्रदेशाद्र्धमधा वा ग्रहाणामवस्थितियुगान्तयर्भिवति । यता मध्यमगतर्भेदस्स्यात् । तस्मात्काल-काले निवष्य मधमसंस्कारः कार्य इत्यर्थः। अथवा। इन्द्रच्चात्प्रभृति यान्युच्चानि मन्दोच्चानि शीघ्रोच्चानि च भवन्ति तषां घावस्थितिः। सा उत्सर्पिणी समा च स्यात्। मध्ये काले पत्रावस्थितिरुच्चानां भवति। तस्मात्प्रदेशाद्र्धमधा वा युगायत्तयोरेव स्थितिर्भवतीत्यर्थः । तेन वृत्तभेदस्स्यात्। वृत्तभेदान्स्फुरभेदस्स्यात् । भरदीपिकापुस्तकद्वये सुषमा चाहाबन्ते च दु" इत्यपपाठः । ----------- 15 ·-- ५८ आर्यभटाये अतः काले-काले निवष्य वृत्तसंस्कारः कार्य इत्यर्थः। इति॥ शास्त्रप्रणय. नकालं तत्काले स्ववयाप्रमाणञ्च प्रदर्शयति। षष्यब्दानां षष्टिर्यदा व्यतीतात्रयश्च युगपादाः । यधिका विंशतिरब्दास्तदेह मम जन्मनो तीताः ॥ १० ॥ इह वर्तमाने अष्टाविंशे चतुर्युगे चतुर्भागत्रयं षायदानां षष्टिश्च यदा गता भवति। तदा मम जन्मनः प्रभृति व्यधिका विंशतिरब्दा गता भवन्ति। व. र्तमानयुगचतुर्थपादस्य षताधिकसहस्रत्रयसंमितेषु सूर्याब्देषु गतेषु सत्सु त्रयोविंशतिवर्षेण मया शास्त्रमिदं प्रणीतमित्युक्तं भवति। अत्रार प्रकाशि- काकारः। अस्यायमभिप्रायः। अस्मिन् काले गीतिकाक्तभगणेस्त्रैराशिकेनानोता ग्रहमध्यमोच्चपातास्स्फुटास्स्युः । इत उत्तरं तथानीतेषु तेषु संप्रदायसिद्धस्संस्कारः कार्यः। इति। तथाच तच्छिष्यो ललाचार्यः )। शाके नखाब्धिरहिते शशिनो क्षी- स्ततुङ्गतः कृतशिवस्तमसष्पर। शैलाव्यिभिस्सुरगुरांर्गुणिते सितोच्चा- च्छोध्यं त्रिपञ्चकुहते भ्रशराक्षिमते॥ स्तम्बरमाधिहते क्षितिनन्दनस्य सूर्यात्मजस्य गुणिते अम्बरलोचनैश्च । *) धीवृठिटाये तन्त्रे।

·--- कालक्रियापादः ५६ व्योमानिवेदनिकते विदधीत लब्ध शीतांशुसूनुकुजमन्दकल्लासु वृद्धिं ॥ इति। अभ्रशराक्षितुल्यस्सर्वेषां हारकः कुतशनिशशीघ्रकलासु वृद्धियोज्यं शेष. कलाभ्यश्शोध्यं । एष संस्कारश्शकाव्दाख्यानातीव भिन्नः। अत्र शकाब्दाच्चन्द्र- यमाब्धिशोधनं युक्तं तदनुतं। नवाधिशोधनं यदुक्तं तहुक्तिस्सौकर्यायेति वे. ग्यमिति प्रकाशिकाकारेणोक्तं। अयनसंस्कारश्च प्रदर्शितः। कल्यब्दात् खखषकृतिहीनाढसुशून्यनागशरभक्तात्। शेषे दिवाणशक्रः पदं भुताब्दा विसंगुणिताः॥ शशिसूर्यहता लव्ध भागादिफलं भुनाफलवत्। मणधनमयनधुवयोः कुर्यात्ते टुक्समे भवतः॥ इति। पदप्रदेशेषु दिवाणशक्राव्देषु गतभाग अोजपदे भुजाब्दः। युग्मपदे त्वेष्यो भुताब्दः। भुताफलवत्। मेपादावृणं तुलादौ धनमित्यर्थः। अयनद्वयगध्रुवयो राशिवये राशिनवके चर्णधनन्नेत्यर्थः । तथाभूते के ज्यनावसानमित्युक्तं भवति ।। युगाग्यारम्भकालसाम्यं कालस्यानत्यञ्च प्रदर्शयति। युगवर्षमासदिवसास्समं प्रवृत्तास्तु चैत्रशुक्लादेः । काता ज्यमनाग्यन्तो पदभेरनुमीयते क्षेत्रे ॥११॥ सर्वेषां मण्डलात्तगतलाग्युगादौ सौरचान्द्रादीनां युगपत्प्रवृत्तिः ॥ अनाग्यन्तः कालः क्षेत्रे गोले स्थितेहभैरप्यनुमीयते। एतदुक्तं भवति। पन्यष्यनाग्यन्तः .

·-
-----
६०
प्रार्यभटीये
कालस्तथापि त्यातिश्चक्रस्थरुपाधिभूतः कल्पमन्वन्तरयुगवर्षमासदिवसादिपेण
परिच्छियत इति ॥ ग्रहाणां समगतित्वमाह।
षष्या सूर्यादानां प्रपूरपति ग्रहा भपरिणाएं।
दिव्येन नभःपरिधिं समं भ्रमत्तस्वकल्यासु ॥ १२ ॥
सूर्याब्दानां पया सर्वे ग्रहा भपरिणादं नक्षत्रमण्डलं पूरयन्ति। तावता कालेन
तत्तुल्ययातनानि गच्छत्तीत्यर्थः ॥ दिव्येन नभःपरिधि। दिलोन युगेन यह-
सामान्ययुत्तेन चतुर्युगेन नभःपरिधिमाकाशकक्ष्यां परिपूरयन्ति। तत्तुल्यानि
योजनानि गच्छत्तीत्यर्थः। समं भ्रमत्तस्स्वकक्ष्यासु। सर्वे ग्रहा दिने-दिने तुल्य.
योजनानि स्वकक्ष्यायां भ्रमत्तस्मत्त एवं भपरिणादं नमःपरिधिञ्च पूरयन्ति ॥
समगतीनां मन्दशीघ्रगतिवं कक्ष्याभेदागवतीत्याद ।
मण्डलमल्यमधस्तात् कालेनाल्येन पूरयति चन्द्रः ।
उपरिष्टात्सर्वेषां महच्च महता शनैश्चारी ॥१३॥
सर्वेषां ग्रहाणामधस्तादच्छंश्चन्द्रस्स्वमण्डलमल्ययोजनमल्येन कालेन पूरपति।
अन्यग्रहमण्डलापेक्षया मण्डलाल्पवं। अन्यग्रहमण्डलपूरणापेक्षया कालस्या.
ल्यत्वञ्च। सर्वेषां ग्रहाणामुपरिष्टादच्छञ्चनैश्चरस्स्वमण्डलं महदधिकयोजनं महता
कान्तेन पूरयति ॥ राशिभागादिक्षेत्राणां प्रमाण तत्तन्मण्डलानुसारेणेत्यत ग्राह।
ग्रल्ये हि मण्डले उल्या महति महात्तश्च राशयो ज्ञेयाः ।
अंशाः कलास्तथैवं विभागतुल्यास्स्वकक्ष्यासु ॥ १४ ॥

·कालक्रियापादः ६१ अल्पक्षेत्रे मण्डले राश्यादयो उल्यक्षेत्राः। मति मण्डले राश्यादया महान्तः । स्वकल्यासु विभागतुल्याः। स्वकक्ष्याया द्वादशांशतुल्या राशिः । राशिक्षेत्रत्रिं. शांशतुल्यक्षेत्रो भागः। तथा कलादयः । एवं स्वकल्यास प्रकल्पितविभागनुल्ल्या राश्यादयः ॥ नक्षत्रमण्डलाधोगतानां ग्रहकक्ष्याणां क्रममाह। भानामधश्शनैश्चरसुरगुरुभौमार्कशुक्रबुधचन्द्राः । तेषामधश्च भूमिर्मेधीभूता खमध्यस्था ॥ १॥ नक्षत्रकक्ष्यावस्थितानां भानामधः क्रमेण शनैश्चरादयस्स्वकक्ष्यायां चरन्ति। तेषां ग्रहाणामधस्स्थिता भूमिः खमध्यस्था। अाकाशमध्ये तिष्ठति। तेषां ग्रहाणां मेधीभूता भूमिः। मेधी नाम खलमध्ये स्थितो धान्यमदकानां बलीवकादीनां वन्धनार्थ स्थापितस्स्यूलशङ्कः । यथा बलीवर्दमहिषादयस्तं शङ्कु मध्यं कृत्वा तस्य परितो भ्रमन्ति । तथा भानि ग्रहाश्च प्वमध्ये स्थितां भूमिं मध्यं कृत्वा तस्याः परिता भ्रमन्ति। इत्यर्थः । अत्र निरक्षदेशमङ्गीकृत्यांधाधाविभागः कृतः। ग्रहाणां मेधीभूताया भूमेः परिता भ्रमणतस्तु मेरुमध्यमङ्गीकृत्य। उनोन कक्ष्याक्रमणव कालकाराधिपत्यं दिनादिपत्यच्च प्रदर्शयति । सौते कोरेगाशनश्चराया यथाक्रमं शीघ्राः । शीघ्रक्रमाच्चतुर्था भवन्ति सूर्योदयादिनपाः ।। १६ ।। उताश्शनैश्चरादयो यथाक्रमं शीघ्राः शीघ्रगतयो भवति। कक्ष्याक्रमीतसिध्यति। एवं यथाक्रमं शीघ्रास्सत्त एते शनैश्चरादयो यथाक्रमं होरेशाः कालहोरेशा ------- ------- ·६२ आर्यभटीये --- . भवन्ति। वाराधियस्य प्रथमहोरा। पुनस्तस्मादत्तक्रमेण रात्री वाराधिपपञ्चमस्य प्रथमहारा । पुनस्तस्मादुत्ताक्रमेणा। इत्यर्थः । उत्ताच्छीक्रमाच्चतुर्थास्सूर्योदयमारभ्य दिनपा भवन्ति। शनैश्चरवारादुत्तरवार उताक्रमेण शनैश्चराच्चतुर्थी को वा. राधिपः। तत उपरिगतवारे काच्चतुर्थश्चन्द्रो वाराधिपः । एवं परे ज्युत्ताक्रमेण चतुर्थचतुर्थास्सूर्योदयमारभ्य वाराधिपा भवन्ति ॥ मध्यग्रहस्य दृग्वैषम्यात्तत्स्फु- टीकरणमारभ्यते। तत्र दृग्वैषम्यकारणं प्रदर्शयति । कक्ष्याप्रतिमण्डलगा भ्रमन्ति सर्वे ग्रहास्स्वचारेण। मन्दोच्चादनुलोम प्रतिलोमञ्चैव शीघ्रोच्चात् ॥१७॥ स्फुट एक एव ग्रहो भवति। तस्य विषमगतिवात् तहतिसिद्धये समगतिम. ध्यमाख्यो ग्रहः पृथक् कल्प्यते। तत्र भूमध्यकेन्द्रे कल्याख्यमण्डले मध्यमग्र. हस्सदा स्वचारेण मध्यमगत्या भ्रमति गच्छति। स्फुटपलस्तु भूमध्यातिक्रान्तकेन्द्रे प्रतिमण्डलाव्ये मण्डले स्वचारेण मध्यमगत्यैव भ्रमति गच्छति। अथवा स्वचारेण कक्ष्यामाण्टलगतो मध्यमग्रहो मध्यमगत्या दृग्विषये चरति। प्रति. मण्डलगतस्स्फुटग्रहस्स्वचारेण स्फुटगत्या दृग्विषये चरति। इति योजना ।। मन्दोच्चादनुन्नीम। यत्र-यत्र मन्दोच्चमवतिष्ठते तत्तत्स्थानादनुलोमं दिन-दिने केन्द्रभुत्या गच्छति। यत्र-यत्र शोघांच्चमवतिष्ठते तत्तत्स्थानात्प्रतिदिनं स्वशीघ्रगत्यन्तरेण तुल्यकेन्द्रगत्या प्रतिलोमं गच्छति ॥ प्रतिमण्डलप्रमाणं तत्स्थानञ्चार। - ·फालक्रियापादः ३ । . कक्ष्यामण्डलतुल्यं स्वं-स्वं प्रतिमण्डलं भवत्येषां। प्रतिमण्डलस्य मयं धनभूमध्यादतिक्रान्तं ॥ १८ ॥ कक्ष्यामण्डलं हि सर्वेषामाकाशकक्ष्यातस्स्वभगणलब्धं स्यात्। प्रदर्शितञ्च तत् खयुगांशे ग्रहतव इति )। स्व-स्वं प्रतिमण्डलमपि स्वस्वकत्यामण्डलतुल्यं भवति। कक्ष्यामण्डलस्य मध्यं धनभूमध्ये भवति। भूमेरन्तर्गतो या मध्यभाग. स्तत्रेत्यर्थः । प्रतिमएटलस्य मध्यन्तु तस्माद्वनभूमध्यादतिक्रान्तं भवति। धनभूम. ध्यादुच्चनीचवृत्तव्यासार्धतुल्यान्तरे। इत्यर्थः । तद्वक्ष्यति च ॥ प्रतिमण्उल्लभूमध्य- योरन्तरालप्रमाणं मध्यस्फुट्योरतरालप्रमाणञ्चार । प्रतिमण्डलभूविवरं व्यासार्धं स्वांच्चनीचवृत्तस्य । वृत्तपरिधी ग्रहास्ते मध्यमचारं भ्रमत्येव ।। १ ।। गीतिकासु यन्मन्दवृत्तमुतं तन्मन्दकर्मण्युम्चनीचवृत्तं स्यात्। तत्रानं शीघ्रवृत्तं शीघ्रकर्मण्युच्चनीचवृत्तं स्यात्। तस्य स्वांचनीचवृत्तस्य व्यासार्थ प्रतिमण्डन्नभू- मध्ययोरन्तरान्तमपि भवति। गोतिकोतवृत्तानि व्याकर्णनत्रसाधितानि। अतो भूमध्य केन्द्रं कृत्वा त्रित्याव्यासार्धन कक्ष्यामण्डलमालिव्य तन्मध्यान्स्वांच्चनी. चवृत्तव्यासार्धान्तरे केन्द्रं कृत्वा त्रिज्यातुल्यव्यासार्धन वृत्तमालिवेत्। तत्प्रति. मण्डलं भवति। प्रतिमण्डले व्याग्नि दृश्यमानस्साक्षाद्वदश्चरति। कल्पिता मध्यमग्रहकक्ष्यामण्डले चरति। कक्ष्यामण्डले यत्र मध्यमग्रहां ज्वतिष्ठते तत्र *) दागीतिकायां हैं। %D.

·. ६४ आर्यभटीये केन्द्रं कृत्वा स्ववृत्तव्यासार्धेन स्वांच्चनीचवृत्तमालिवेत्। तस्य परिधौ ग्रहा मध्यमचारं भ्रमन्ति। मध्यमास्तस्मिन्वृत्ते मध्यमगत्या भ्रमन्ति चरन्ति। उच्चानि तस्मिन्स्वगत्या चरन्ति। इत्यर्थः। तस्मिन्वृत्त उच्चमध्यमयोरतरालभवा भुतच्या यत्प्रमाणा तत्प्रमाणा व्यासार्धमण्डले मध्यमस्फुट्योत्तरातभुजाड्या भवति। क्षेत्रमानेनात्र तुल्यता नतु लिप्तादिसंख्यया। उच्चनीचवृत्ते मध्यमोच्चानां चारं प्रकल्पय मध्यमाच्चयोरनरालभवभुताज्यातुल्यं मध्यमस्फुरयारन्तरालमिति प्रकल्प्यं । इत्यर्थः। गीतिकोतवृत्तानां *) नाधीपवर्तितवात्परिलेखनकर्मणि त्रिज्या का. धापवर्तिता ग्रादया स्यात् ॥ तत्र भ्रमणप्रकारमाह। यश्शीघ्रगतिस्स्वोच्चात् प्रतिलोमगतिस्ववृत्तकक्ष्यायां। अनुलोमगतिवृत्त मन्दगतियों ग्रहां भ्रमति ॥ २० ॥ यो ग्रहस्स्वाच्चाच्छीघ्रगतिर्भवति स्वस्वनीचांच्चवृत्ताव्यकक्ष्यायां प्रतिलीमगति. भ्रमति। तत्र जाता गतिः प्रतिलामेति कल्य्या। मध्यमादागतस्य स्फुरस्य मध्यमस्य चान्तरं तत्र जाता गतिभुनेत्यर्थः। यो ग्रहस्स्वाच्चान्मन्दगतिर्भवति स स्ववृत्ते अनुलोमं गच्छति। तस्मिन्वृत्ते जाता गतिभुतानुलामति कल्य्या। तत्र मध्यादुपरि स्फुटलो भवतीत्यर्थः। अत्रांच्चाटूर्धगतराशिषःस्था ग्रहश्शीघ्रग. तिरित्युच्यते। अधागतराशिषटस्था मन्दगतिरिति च। इति द्रष्टव्यं। मध्यमा. स्फुटस्य प्रतिलोमानुलोमगतिवमुक्तं । उच्चनीचवृत्तस्य भ्रमणप्रकारं तन्म_ - *) दशगीतिकायां ।

·------ -- ..... कालक्रियापादः ६॥ ध्यावस्थानचाद। अनुलोमगानि मन्दाच्छीघ्रात्प्रतिलोमगानि वृत्तानि। कक्ष्यामण्डललगस्ववृत्तमध्ये ग्रहो मध्यः ॥२१॥ कक्ष्यामण्डले यत्र मध्यमग्रकस्तत्र केन्द्रं कृत्वा स्ववृत्तपरिल्लेखनं कार्यमित्यर्थः ।। एवमुच्चवशात् स्फुटगतिः प्रतिदिनं भिन्ना। ततस्स्फुरगतिसिद्धार्थ स्फुटकर्म क्रियते। तत्रैकोच्चयोस्सूर्येन्दारेकमेव स्पुरकर्म । ह्यच्चानां कुनादीनां स्फुरकर्मणी दे भवतः । तत्र तेषां स्फुरकर्मव्ये कृते ऽपि कदापि दृम्भेदस्संभवति। मन्दशीघ्रयोः कक्ष्या. मण्डलभेदात् प्रतिमण्डलभेदाच संभवति। तदूरभेदव्युदासार्थमवं क्रियत। कु. जगुरुशनीनां प्रथमं मध्यान्मन्दफल्तमानीय तन्मध्यमे कृत्वा तस्माच्छीघ्रफलञ्चानीय तदर्ध तस्मिन्नेव कृत्वा तस्मान्मन्दफन्लं सकलं केवलमध्ये कृत्वा तस्माच्छीघ्र_ फलञ्च सकलं तस्मिन्नेव क्रियते। स स्फुटो ग्रहः। बुधशुक्रयोस्तु प्रथम मध्यमाच्छीघ्रफलमानीय तर्ध मन्दोच्च व्यस्तं कृत्वा तन्मन्दांच्च मध्यमादिशाध्य मन्दफल्लमानीय तत्सकलं मध्यमे कृत्वा तस्माच्छीघ्रफलञ्च सकलं तस्मिंत्रव क्रियते। स स्फुटस्स्यात्। इति। एतत्सर्वमार्यात्रयेण प्रदर्शयति । तत्र प्रथम मन्दशीघ्रयोरणधनविभागमार्यानोका सार्धनायिन स्फुरक्रमचारू । ऋणधनधनक्षयास्युमन्दोच्चाद्यत्ययेन शीघ्रोच्चात् । मन्दाच्चात्। मन्दाच्चहीनान्मध्यमादित्यर्थः। तस्मात्पन्ना जीवा पदक्रमण ऋण. धनधनक्षयास्स्युः। व्यत्ययेन शीघ्राच्चात् । मध्यमहीनाच्छीघ्रांच्चादुत्पन्ना जीवा व्य. 1111 ·६६ आर्यभटीये त्ययेन धनणर्णधनास्स्युरित्यर्थः। एतदुत्तं भवति। प्रथमपदे मन्दभुजायाः क्रम. ज्याफलमृणं भवति। द्वितीयपदे कोठ्या उत्क्रमत्याफलं । तृतीयपद्गतसंपूर्ण भुताफलसंस्कृते ऋणं भवति। शीघे तु धनर्णव्यत्ययेन भवति। इति। मान्दे मेषादौ भुताफलमृण तुलादी धनं। शेने तूच्चान्मध्यमस्य शोधनविधानान्मेषादौ धनं तुलादावृणमित्येवार्थः। शनिगुरुकुतेषु मन्दार्धमृणधनं भवति पूर्वे ॥२५॥ मन्दोच्चाहीप्रोच्चामृणधनं प्रक्षेषु मन्देषु । मन्दोच्चात्स्फुटमध्याश्शीघ्रोच्चाच्च स्फुटा शेयाः ॥२३ ।। शनिगुरुकुतेषु मन्दोच्चात् सिद्धान्मन्दान्मन्दभुताफलादर्ध मेषादावृणं तुलादी धनच भवति। पूर्व स्पुरकर्मण्यवमित्यर्थः । मन्दोच्चहीनान्मध्यमात्सिद्वान्मन्दफन्लाद मध्यम ऋणं धनं वा यथाविधि कार्यमित्युनं भवति ॥ शीघ्रोच्चामृणधनं ग्रहेषु मन्देषु। शीघ्रोच्चान्मन्दपलासंस्कृतमध्यकीनाढत्यनशीघ्रभुनाफन्नार्धमृणं धनं वा यथाविधि मन्देषु ग्रहेषु मन्दफन्तासंस्कृतेषु शनिगुरुकुतानां मध्यमेषु कुर्यात् ।। मन्दोच्चान्स्फुटमध्याः। मन्दोच्चात् मन्दोच्चसिद्धमन्दमल्लसंस्कारादित्यर्थः। मन्दफन्ला. धशीघ्रफलाधाभ्या संस्कृतान्मध्यमान्मन्दोच्चं विशोध्य तस्मात्यनेन मन्दफन्नेन कृलोन संस्कृतः केवलमध्यः स्फुटमध्यमाख्यो भवति। एवं शनिगुरुकुजानां स्फुटमध्या भवन्ति ॥ शीघ्रोच्चाच्च स्फुटा शेयाः। शीघ्रोच्चात्स्फुटमध्यमहीनादुत्पनेन शीघ्रफलेन कृत्लोन संस्कृतस्स्फुटमध्यस्स्फुरग्रहो भवति। एवं शनिगुरुकुजानां - ·कालक्रियापादः ६७ स्फुठा ज्ञेयाः॥ शीघ्रोच्चादीनं कर्तव्यमृण धनं स्वमन्दोचे । स्फुटमध्यौ तु भृगुवुधी सिद्धान्मन्दात्स्फुटौ भवतः ॥२४ ।। भृगुबुधयोस्तु शीघ्रोच्चान्मध्यमहीनादत्पन्न शीघ्रफलमधीनं स्वमन्दोच्चे मेषादावृणं तुलादी धनञ्च कार्य। शीघ्रविधिव्यत्ययेनेत्यर्थः। स्फुटमध्यौ तु भृगुबुधौ सिद्धा. न्मन्दात्। एवंसिद्धान्मन्दान्मन्दोच्चाग्यन्मन्दफल्लं तेन सकलेन संस्कृती भृगबुध. मध्यमो स्फुटमध्याव्यौ भवतः। शीघ्रफलार्धसंस्कृतं मन्दोच्चं मध्यमाद्विशाध्य त. स्माटुत्पनमन्दफन्लेन सकलेन संस्कृती मधस्फुली भवति॥ फलानयनप्रकारस्तु। मन्दकेन्द्रभुताच्यां मन्दस्फुटवृत्तेन निरत्याशीत्या विभज्य लब्धस्य चापं मन्दफन्लं भवति। तथा शीघ्रकन्द्रभुतत्यां शीघ्रस्फुरवृत्तेन नित्याशीत्या विभन्य लब्धं व्यासार्धन निहत्य शीघ्रकर्णन विभज्य लव्धस्य चापं शीघ्रफलं भवति । कर्णस्तु तत्तत्केन्द्रादुत्पन्नभुतत्यां काठिल्याच स्ववृत्तेन निहत्याशीत्या विभनेत्। तत्र लव्ये भुवाकाटिफले भवतः। काटिपलं मृगादी व्यासार्धे निक्षिप्य क. क्यादौ कोरिपन्न व्यासार्धादिशाध्य वर्गकृित्य तस्मिन् भुताफलवर्ग प्रक्षिय मूलीकुर्यात्। स की भवति। एवं सकृत्कृत एव शीघ्रकर्णस्स्फुटस्स्यात् । मन्दकर्णस्तु विशेषितस्पुलो भवति। तत्पकारस्तु। प्रथमसिहं कर्ण भुनाकाटि. फलाभ्यां निहत्य व्यासार्धन विभनेत् तत्र लब्धे भुवाकोरिफले कर्णसिद भवतः। पुनस्ताभ्यां व्यासार्धन पूर्ववत् कर्णमानयेत्। तमपि कर्ण प्रथममीत्या - ·६८ आर्यभटीये लब्धाभ्यां भुजाकोटिफलाभ्यामेव निहत्य व्यासार्धन विभव्य भुजाफलं कोटि. फलञ्चानीय ताभ्यां कर्ण साधयेत्। एवं तावत्कुर्यात् यावदविशेषकर्णलब्धिः । अविशिष्टो मन्दकर्णस्स्फुटो भवति। वृत्तकर्म तु। भुजाड्यामोजयुग्मपदवृत्तयो. रन्तरेण निरुत्य व्यासार्धन विभज्य लब्धमोजपदवृत्ते धनमृणं कुर्यात्। श्रोजवृत्ते अन्यस्मान्यूने धनं। अधिके ऋणं। तत् स्फुरवृत्तं भवति। एतत्सर्व कक्ष्याप्र. तिमण्डलगा इत्यादिभिः प्रदर्शितमेवेति भावः ।। स्फुटविधियुक्तिस्सिध्येनेव विना छेयकेन विरुगानां। तस्मादिद संक्षेपाच्छेयककर्म प्रदर्यते तेषां ।। त्रिव्याकृतं कुमध्यं कक्ष्यावृत्तं भवेत्तु तच्छंधे। शीघ्रदिशि तस्य केन्द्रं शीघ्रात्यफलान्तरे पुनः केन्द्रं ॥ कृत्वा विलिखेद्वृत्तं शीघ्रप्रतिमण्टलाख्यमुदितमिदं । इदमेव भवेन्मान्दे कक्ष्यावृत्तं पुनस्तु तत्केन्द्रात् ।। केन्द्रं कृत्वा मन्दात्यफलान्तरे वृत्तमपिच मन्ददिशि । कुर्यात्प्रतिमण्डलमिदमुदितं मान्दं शनीयभूपुत्राः॥ मान्दप्रतिमण्डलगास्तत्कक्ष्यायां तु यत्र लक्ष्यन्ते। तत्र हि तेषां मन्दस्फुठाः प्रदिष्टास्तथैव शंघे ते॥ प्रतिमण्डले स्थितास्स्युस्ते लक्ष्यन्ते पुनस्तु शैघाव्ये। कक्ष्यावृत्ते यस्मिन् भागे तत्र स्फुट्यहास्ते स्युः ।।

·कालक्रियापादः एवं सिथति तत्र स्फुटयुग्मं तत्र भवति दृम्भेदः । यत्र खगा लक्ष्यन्ते तत्रस्था लक्षिता यतो न्यस्मिन । क्रियते व तनिमित्तं मथे मान्दार्धमपिच शघ्रार्धं । शेनं मान्दं मान्दं घञ्चेति क्रमस्मृती अन्यत्र ।। मान्दं कक्ष्यावृत्तं प्रथमं बुधशुक्रयाः कुमध्यं स्यात् । तत्केन्द्रान्मन्ददिशि मन्दान्त्यपन्लान्तरे तु मध्यं स्यात् ।। मान्दप्रतिमण्डलस्य तस्मिन्यत्र स्थितो रविस्तत्र। प्रतिमण्डलमा मध्यं शैवस्त्र तस्य मानमपिच गदितं ।। शीघ्रस्ववृत्ततुल्यं तस्मिंश्चरतस्सदा बशुक्री च। स्फुटयुनिः प्राग्वत्स्याग्भेदः पूर्ववद्वेदिन च । क्रियते ऽत्र तनिमित्तं शंघाधं व्यत्ययन मन्दांच्चे। नत्सिहं मान्दं प्राक् पश्चाच्घच मृरिभिः पूर्वेः ।। इति॥ भूताराग्रहविवरानयनायाद । भूतारायविवरं व्यासार्थकतस्वकर्णसंवर्गः । कक्ष्यायां ग्रहवेगो यो भवति स मन्दनीचाच्चे ॥२५॥ ग्रन्त्योपान्त्यस्फुरकर्मसियाणीघ्रकर्णमन्दकर्णयासंवा व्यासार्थकता भृताराय. रविवरं भवति। भूमेस्ताराग्रहाणाञ्चान्तरालं कलात्मकमिन्युनं भवति। ना. राग्रहाणां विक्षेपानयने भूताराग्रहविवरं भागहारो भवति। तत्र स्वपाता. 17 ·७० प्रार्यभाये नभुनायां स्वपरमविक्षिाया निरुत्य स्वेन भूताराग्रहविवरेण विभनेत् । तत्र लव्धं स्वविक्षेपो भवति। तत्रास्य विनियोगः कक्ष्यायामिति। अत्र प्रकाशि- काकारः। भूताराग्रहविवरव्यासाविरचितायां कक्ष्यायां यो ग्रहस्य अवस्स मन्दनींचाच्चे भवति। तावत्प्रमाणायां कक्ष्यायां ग्रहो मन्दस्फुटगत्या गच्छ- तीत्यर्थः। इत्याद। अस्मान् किन्वेतत्रोपपन्नमिति प्रतिभाति। अथवा योजना। कक्ष्यावृत्ते स्फुटग्रस्य मधादधि भवति। एवं शीघे ज्पीति। अथवा। कक्ष्यायां गच्छतो ग्रहस्य प्रतिमण्डन्ततो बलिरत्ता यावती परमा गतिस्तावत्प्रमाण. व्यासार्थ मन्दनीचोच्चवृत्तं भवति। एवं शीघे ज्पीति॥ इति पारमेश्वरिकायां भठदीपिकायां कालक्रियावादस्तृतीयः . - •• अथ गोलपाद ग्रारभ्यते। तत्रापमण्डलसंस्थानमार । मेषादेः कन्यान्तं सममुद्गपमण्डलार्धमपयातं। तौल्यादेर्मनिान्तं शेपार्ध दक्षिणेनैव ॥१॥ मेषादिकन्या राशिभिरुपलक्षितमपमण्डलस्यार्धमुदगपयातं। तोल्यादिमीनाते राशिभिरुपलक्षितं शेषार्धं दक्षिणेनापयातं। सममपयातं। एतटुतं भवति। मेषादेः क्रमेण कन्यादरत्क्रमेण च सममपयाति। मेषसमं कन्याया अपयानं । वृषसमं सिंहस्य। इत्यादि। अपयानं हि मण्डलस्य क्रमेण भवति। तथा तुलासमं मीनस्यापयानं। वृश्चिकसमं कुम्भस्य। इत्यादि। मेषादेः कन्यान्ताच्च ·गोलपादः ७१ त्रिराश्यन्तरे परमापयानं भवति। चतुर्विशतिभागाः परमाषयानं। भापक्रमो ग्रहांशा इति गीतिकासून तत्)। पत्र मेषादिकन्यात्तशदी पूर्वस्वस्तिका. परस्वस्तिकयोर्गतराशिभागयोर्वाचको। अतो यदा धनात्मका अयनसंस्कारभागाः पञ्चदश भवति तदा मीनमधं पूर्वस्वस्तिकगतं कन्यामध्यमपरस्वस्तिकगतं। तदा मीनमध्यात् कन्यामध्यान्तमर्घमुद्गपयातं शेषम दक्षिणतो ज्ययातं। पदा ऋणात्मकाः पञ्चदशभागा अयनायास्स्तुस्तदा मेषमध्य पूर्वस्वस्तिकगतं तुला. मध्यमपरस्वस्तिकगत। तदा मेषमध्यात्तुन्नामध्यान्तममुद्गपयातं शेषम दन्निाणतो ज्ययातं। इति वेन्यं। अत एव मेपादितः प्रवृत्तेघपक्रमानयनायनसंस्कारः क्रियते॥ अथापक्रममण्डलचारिण ग्राह। नारायदन्दपाता भ्रमन्त्यासमपमण्डले कश्च। अकच्चि मण्डलार्धे भ्रमति हि तस्मिन् क्षितिच्छाया ॥२॥ नारायहाणां पाताश्चेन्दुपातश्चार्कश्च सदापमण्डन्ने भ्रमन्ति। अकान्माउला ज्यमण्डले भूच्छाया सदा भ्रमति। शशिकुनादयश्च स्व-स्त्रे विलेपमण्टले चरन्ति॥ विक्षेपमण्डलस्य संस्थानमाद । अपमण्डलस्य चन्द्रः पाताग्यात्युत्तरेण दक्षिणतः। गुरुकुतकोणाश्चैवं शीघ्रोचेनापि बुधशुक्रो ॥३॥ स्फुटचन्द्रो यदापमण्डलस्थपातसमो भवति तदा चन्द्रो ज्यमण्डले चरति। -- . *) प्रलो° ३।

·७२ आर्यभटीये ततः क्रमेणोत्तरेण याति। पातात्त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसममुदग्गमनं। पातात् पाश्यन्तरे स्थितश्चन्द्रो ऽपमण्डल्ले चरति। तत्र हि द्वितीयपातस्य स्थितिरुता। तस्माद्तिीयपातात् क्रमेण दक्षिणतो याति। तत्रापि पातात्रिराश्यन्तरे परम- विक्षेपसमं दक्षिणायनं। एवं चन्द्राधारस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थानमुदितं । परमविक्षेपस्तु वार्धमित्युक्तं )। सार्धाश्चत्वारो शा इत्यर्थः । गुरुकुजकोणाश्चैवं। यथा मन्दस्फुलसिदश्चन्द्रस्स्वपातसमो ऽयमण्डले चरति तथा गुरुकुनकोणाश्च स्वमन्दस्फुरे, पातसमे ज्यमण्डले चरन्ति। ततः क्रमेणोत्तरेण यान्ति। पाता. त्रिराश्यन्तरे मन्दस्फुरे परमविक्षेपसममुद्गगमनं। पातात् षट्राश्यन्तरे मन्दस्फुटे ज्पमण्डले चरन्ति। ततः क्रमेण दक्षिणतो यान्ति। तत्रापि त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनं। एवं गुरुकुजमन्दानामाधारभूतस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थानं ॥ शीघ्राचेनापि बुधशुक्रौ। स्वशीघोचेनाप्यपमण्डलाढदग्दक्षिणतश्च चरतो बुधशुक्रौ। अपिशब्दान्मन्दस्फुरवशाच्च। एतदुक्तं भवति। बुधशुक्रयो. स्स्वमन्दफलं स्वशीघ्रोच्चे व्यस्तं कृत्वा तस्मात्स्वपातं विशोध विक्षेपस्साध्य इति। अतो मन्दफल्लसंस्कृते शीघ्रोच्चे स्वपातसमे ज्यमण्डले चरतः। ततः क्रमेणोदग्यातः। पातात्त्रिराशयन्तरे शीघ्रोच्चे परमविक्षेपसममुदग्गमनं षड्राश्यन्तरे ज्यमण्डले चरतः। तस्मात् क्रमेण दक्षिणतश्चरतः। तत्रापि त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनं। इति। एवं सर्वेषां विक्षेपमण्डलमपमण्डले *) दशगीतिकायां ।

·---------- ---- . गोलपादः स्वपातयिभागयोबळ ताभ्यां त्रिराश्यन्तरे उदग्दक्षिणतश्चापमाउलात्परमविक्षे. पान्तमितं भवति। परमविक्षेपस्तु शनिगुरुकुत खकगार्धं भृगुबुध ख इत्युक्तं')। केचिदाचार्या गुरुकुजशनीनां शीघ्रोच्चफलं स्वपाते अपि अस्वत् कृत्वा तथाकृतं स्वपातं स्फुय्यहाद्विशोध्य विक्षेपानयनं कुर्वन्ति बुधशुक्रयोस्तु स्वमन्दपन्न स्वपाते कृत्वा तं पातं शीघ्रोच्चादिशोध्य विक्षेपं कुर्वन्ति। तथाच ललाचार्यः । क्षितिसुतगुरुसूर्यसूनुपाताः स्वचलफत्तेन घुता यथा तथैव। शशिसुतसितयोः स्वपातभागाः स्वमृदुफलेन च संस्कृताः स्फुटाः स्युः ।। इति। अस्मिन् पने कुनगुरुशनीनां स्फुरग्रहात्यातानं॥ इन्द्रादीनामविप्र. कर्षसनिकर्षकृतोदयास्तमयस्व परिज्ञानमाह। चन्द्रो ऽशद्वादशभिरविक्षिप्ती कान्तरस्थितर्दश्यः । नवभिभूगर्भगोस्तैद्यधिकाधिकर्याप्तक्षणाः ॥४॥ अविक्षिप्तो मृगाङ्करस्वाकान्तरस्थितैादशभिरंशैदृश्यः॥ (नवभिभृगुः। नवभिः कालांश गुर्दृश्यः)। नवनिर्विनाटिकाभिरित्यर्थः । भृगोमतीस्तैद्यधिकैर्गुरुर्दृश्यः । एकादशभिः कालभागैरित्यर्थः ॥ तैर्घधिकैर्बुधो दृश्यः। त्रयोदशभिः कालभाग. रित्यर्थः । तैद्यधिकश्शनिदृश्यः । पञ्चदशभिः कालभागरित्यर्थः ॥ तैद्यधिकः कुजा दृश्यः। सप्तदशभिः कालभागैरित्यर्थः । यथाश्तक्ष्णाः। यथासूक्ष्मा इत्यर्थः । शुक्रा. दुरुस्सूक्ष्मः। ततो बुधः । ततो मन्दः। ततः कुजः। भृगुगुरुबुधशनिभौमाश्श. । *) दशगीतिकायां । 18 ·७४ आर्यभोग शिङञणनमांशका इति') लक्षणक्रमश्चोतः। विक्षिप्ते ग्रहे तु दर्शनसंस्का. रयुतग्रहसूर्ययोरन्तरालगतैरंशेर्यथोत्तसंख्येद्देश्यो भवति । स्वतोप्रकाशस्य भूम्यादेः प्रकाशहेतुमान। भूग्रहमानां गोलार्धानि स्वच्छायया विवर्णानि । अर्धानि यथासारं सूर्याभिमुखानि दीप्यते ॥५॥ भूमेश्चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानामश्विन्यादितारकाणामितरतारकाणाञ्च गोलापानि सर्वतोवृत्तानां स्वशरीराणामानि स्वच्छायया विवर्णानि स्वभावसिद्धेन रूपेण विवानि। अप्रकाशात्मकानि। अथवा स्वच्छायया स्वशरीरेणार्ककरव्यव. धानात्पन्ना या छाया तमात्रपा तया विवर्णानीति। मर्याभिमुग्वान्यन्यान्यधानि यथासारं दीप्यते । अल्पशरीरा अल्पपा दीप्यते महाशरीरा महापा दीप्यते। इत्यर्थः। चन्द्रस्य चार्धं सदा प्रकाशवद्भवति। अमावास्यायां चन्द्रस्योधार्ध प्रकाशवद्वति। तस्मादस्माभिस्तद्धमदृश्यं भवति। प्रतिपदादिषु क्रमेण सि. तभागी ज्यो लम्बते। पूर्णीयामधोध सर्व सितं भवति। तस्मादस्माभिर्दृश्यमधू सितं भवति। बुधशुक्रावर्कादधस्स्थावपि तयोस्सूर्यासत्त्या सूर्यबिम्बस्य मरुवाच्च सदा सितमेव तयार्बिम्बं भवति॥ कक्ष्यासंस्थानं भूमंस्थानञ्चार । वृत्तभपजरमध्ये कक्ष्यापरिवेष्टितः खमध्यगतः। मृजलशिखिवायुमयो भूगोलस्सर्वतोवृत्तः ॥६॥ *) देणगीतिकायां ॥

·गोलपादः भपजरो नक्षत्रकक्ष्या। वृत्ताकारनक्षत्रकक्ष्याया मथे भूर्भवति। कक्ष्यापरिवे. ष्टितः। चन्द्राकादिग्रहाणां कक्ष्यामध्यगत इत्यर्थः। खमध्यगतः। ब्रह्माण्डक- हाहावच्छिन्नस्याकाशस्य मध्यगतः। मृजलशिखिवावत्मकः सर्वतोवृत्तश्च भूगोलो भूमिभवति। भानामध इत्यादिसिद्धस्य भूसंस्थानस्य पुनर्वचनं प्राणि. संचारप्रदर्शशेषतया एवंभूतायां भुवि सर्वत्र प्राणिनस्संचरनातिप्रदर्शनार्थ तत्प्राणिसंचारं प्रदर्शयति। यदत् कदम्बपुष्यग्रन्थिः प्रचितस्समत्ततः कुसुमैः । तद्वदि सर्वसर्तलोस्स्थलतश्च भूगोलः ॥७॥ यथा कदम्बाब्यवृक्षस्य कुसुमग्रन्थिस्समन्ततः सर्वत ऊर्धभागे ज्योभागे पार्थेषु च कुसुमैः प्रचितः। तथा वृत्ताकारी भूगोलश्च तन्नतस्सर्वसवः स्थनतम्सर्व. सबैश्च सर्वतः प्रचितः। भूमी सर्वत्र स्थावरजङ्गमा नदीतटाकादयश्च भवती त्यर्थः ॥ कल्येन संभूतं भूमेव॒द्यापचयमार । ब्रादिवसेन भूमापरिष्टायोजनं भवति वृद्धिः। दिनतुल्ल्ययैव रात्र्या मृदुपचितायास्तदिन हानिः ॥ ८॥ ब्रादिवसेन भूमेरुपरिष्टायोजनं वृद्धिर्भवति। समत्ताग्योतनं वृद्धिर्भवनात्यर्थः । दिनतुल्यया राज्या ब्रह्मणो रात्र्या मृदोपचिताया भूमेस्त्रहानिर्भवति। यानानं हानिर्भवतीत्यर्थः। अतः कल्यादौ पञ्चाशदधिकं योजनसलं भूमेर्विष्कम्भः । अन्तराले अनुपातेन कल्यः। इत्युक्तं भवति॥ भूमेः प्रागमनं नक्षत्राणां -- -- ।

·बार्यभटीये 12 गत्यभावञ्चेच्छन्ति केचित् तन्मिथ्याज्ञानवशादित्यार । अनुलोमगति स्थिः पश्यत्यचलं विलोमगं यदत्। अचलानि भानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायां ॥१॥ यथा नोस्थो नौयानं कुर्वन् पुरुषो अनुलोमगतिस्स्वाभिमतां पश्चिमां दिशं गच्छनचलं नया उभयपार्श्वगतमचलं वृक्षपर्वतादिवस्तु विलोमगं प्राची दिशं गच्छदिव पश्यति तथा भानि नक्षत्राणि लङ्कायां समपश्चिमगानि कर्तृभूतानि अचलानि भूमिगतान्यचलवस्तूनि कर्मभूतानि विलोमगानीव प्राची दिशं गच्छन्तीव पश्यन्ति। लङ्कादिविषुवद्देशे होव नक्षत्रपचरस्य समपश्चिमगवं । एवं ताराणां मिथ्याज्ञानवशात्पन्नां प्रत्यग्गमनप्रतीतिमङ्गीकृत्य भूमेः प्राग्ग. तिरभिधीयते। परमार्थतस्तु स्थिरैव भूमिरित्यर्थः ॥ भपतरस्य भ्रमणहेतुमान । उद्यास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवरेण वायुनाक्षिप्तः । लढासमपश्चिमगो भपतरस्सग्रहो भ्रमति ॥१०॥ रव्यादीनामुद्यास्तमयहेतुभूतो भपञ्जरी नक्षत्रगोलो राशिचक्रात्मकः प्रव. हाख्येन वायुना सदा प्राक्षिप्तो लङ्कायां समपश्चिमगो ग्रहस्सह भ्रमति ॥ मेरुप्रमाणं तत्स्वपञ्चाह। मेरुयोजनमात्रः प्रभाकरी हिमवता परिक्षिप्तः । नन्दनवनस्य मध्ये रत्नमयस्सर्वतोवृत्तः ॥ ११ ॥ मेोजनमात्रोच्छ्रितस्तावद्विस्तृतश्च। सर्वतोवृत्तो रत्नमयत्वात्प्रभाकरश्च प्रभा. -- ·गोलपादः णामाकरः। हिमवता पर्वतेन परिक्षिप्तो नन्दनवनस्य मध्ये भवति। भूमे. र्धमधश्च निर्गतो मेरुरित्याह। तथाच मयः ")। मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्याम्नि तिष्ठति। विभ्राणः परमां गतिं ब्रह्मणो धारणात्मिकां ॥ तदन्तरपुठास्तप्त नागासुरसमाश्रयाः । दिव्योपधिरसीपेता रम्याः पातालभूमयः ।। अनेकरत्ननिचयो जाम्बुनदमयां गिरिः । भृगोलमध्यगी मेरुरभवत्र विनिर्गतः ।। इति ॥ मेरुवटवामुग्वावस्थानप्रदेशमाह । स्वर्मेनू स्यन्तमध्ये नरको वडवामुवश्च जलमध्ये। अमरमरा मन्यन्ते परस्परमधस्स्थितानियतं ॥१२॥ मेरभागगतं भूमेर भूप्राचुर्यास्थलसंज्ञ। बरवामुखमधु जलप्राचुर्याजन्नसंज्ञ। तत्र स्थलमध्ये मेस्स्वर्गश्च भवति। उल्लमध्ये नरको बटवामुग्वश्च भवति। अमरास्स्वर्गवासिनः। मरा नरकवासिनः। स्वर्गवासिनो ऽस्माकमधस्स्थिता नरकवासिन इति मन्यन्ते। नरकवासिनश्च तथास्माकमधस्स्थितास्स्वर्गवासिन इति मन्यन्ते। उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा मर्पयः । - *) मृर्यरािठान्ते भगोलाध्याये एल्लो० ३२-३४। 1:)

·८० मार्यभटीये - इति ब्रह्मगुप्तः ।। भूपृष्ठस्थितेातिश्चक्रस्य दृश्यमदृश्यञ्च भागमाह। भूव्यासार्धनोनं दृश्य देशात्समाद्रगोला। अर्ध भूमिच्छन्नं भूव्यासाधाधिकञ्चैव ॥ १५ ॥ समादशान पर्वतादिव्यवधानरस्तिापृष्ठाद्रगोलार्ध ज्योतिश्चक्रस्यापर्यध भूव्या. साधनोनं भृव्यासाधतुल्यांशहीनं दृश्य भवति। अपरमधु भूव्यासार्धनाधिक भृमिच्छन्नमद्यं भवति। एतदुतं भवति। ज्योतिश्चक्रस्य घद्धार्ध तस्य पूर्वभाग भूव्यासार्धतुल्यो शो ऽस्माभिर दृश्यो भवति भूपृष्ठव्यवधानात्। तथा पश्चि- मभागे ऽपि भूव्यासातुल्यांशी स्माभिरदृश्यो भवति। अतस्ताभ्यामंशाभ्यां हीनमुपर्यध समदशे भूपृष्ठे ज्वस्थितर्दृश्यं भवति। अपरमर्ध ताभ्यामंशाभ्यां युतं भृमिच्छन्नवात् समदेशे भूपृष्ठे ज्वस्थितरदृशं भवति॥ व्यातिश्चक्रे देवासुर दृश्य. भागमार। देवाः पश्यन्ति भगोलार्धमुदोरसंस्थितास्सव्यं । अपसव्यगं तथा दक्षिणवउवामुख प्रेताः ।। १६ ।। उदग्गतमेरुसंस्थिता देवास्तव्यं भगोलार्ध ज्योतिश्चक्राभिमुखस्य लङ्कास्थस्य पुरुषस्य सव्यभागगतं पश्यन्ति। उदग्गतममित्यर्थः । दक्षिणभागगतबरवामुषे स्थिताः प्रेता नरकवासिनो ऽपसव्यगं दक्षिणभागगतमध पश्यन्ति। मेषादिगमुदगर्ध देवाः पश्यन्ति। तुलादिगं दक्षिणमधु नरकवासिनः पश्यन्ति। इत्यर्थः । केचिदेवं वदन्ति। ज्योतिश्चक्रस्योदगध सव्यं सव्यगं मरुस्था देवाः पश्यन्ति। ------ -umar ·गोलपाटः ८१ , दक्षिणमर्धमपसव्यगमसुराः पश्यन्ति। तथाच ब्रह्मगुप्तः । सोम्यमपमण्डलार्ध मेषाग्यं सव्यगं सदा देवाः । पश्यन्ति तुलाग्य) दक्षिणमपसव्यगं दैत्याः॥ इति। अत्रैवं योऽयं। मेरुबउवामुखयोोतिश्चक्रवद्रमतां देवासुराणां सव्य. गमपसव्यगञ्चेति। अपसव्यगशब्दो हि दक्षिणवाचकः ॥ देवादीनां दिनप्र. माणमाद। रविवर्षार्धे देवाः पश्यत्युदितं रवि तथा प्रेताः। शशिमासार्धं पितरशशिगाः कुदिनामिक मनुताः ॥ १७ ॥ रविवार्ध मेपमासादिकन्यामासान्तं देवास्सदोदितं रविं पश्यन्ति मेपादिक- न्यातराशीनां मेरुक्षितिजाटूर्धगतत्वात क्षितिजवच्चक्रभ्रमणाच्च। ग्रता मेपादि- मासपएं देवानां दिनं भवति। तुलामासादि मीनमासान्तं देवा रविं कदाचिदपि न पश्यन्ति तुन्नादिराशिषटस्य मेरुक्षितितादधोगतवात् क्षितिजानुसारेण च. ऋभ्रमणाच्च। अतस्तुलादिमासषरं देवानां रात्रिर्भवति। तथा प्रेताः। नरक. वासिनश्च तथा रविवर्षार्ध रविं पश्यन्ति। किन्तु तुलामासादि मीनमासान्तं रविं पश्यन्ति। अतस्तदा तेषां दिनं भवति। मेपमासादि मीनमासान्तं रविं कदाचिन्न पश्यन्ति। अतस्तदा तेषां रात्रिभवति। मेश्वरवामुण्ययात्राधोदिशी व्यत्ययाद्वतः। अतस्तयोर्दिनरात्री च व्यत्ययेन भवतः ।। मृगादिमासषएं देवानां दिनमिति यो व्यवहारस्स तु तत्र वैदिककर्मणां विहितवात् कृतः 20 ·१२ प्रार्यभाये कादिमासषरे अविदितत्वात्तेषां रात्रिरिति च व्यवहारः कृतः। अत्र वराहमिहिरः। मेषपमिथुनसंस्थे दिनमर्के कर्करादिगे रात्रिः । मेरुस्थितदेवानामिति रुक्तं नमस्तेभ्यः ।। इति॥ शशिगाश्शशिमण्डलोर्धभागगता पितरश्शशिमासस्य चान्द्रमासस्वार्धं रविं पश्यन्ति। शशिमासस्वापरार्धं न पश्यन्ति। अतः पितॄणां चान्द्रमासाधू दिनं भवति। तदर्ध रात्रिश्च। अमावास्यायां दि चन्द्रमण्डलार्धगता की भवति। अतस्तदानीं पितॄणां दिनाधं भवति । पौर्णमास्यां चन्द्रमण्डलाधोगतो अर्कः। अतस्तदा पितॄणां राज्य भवति। अष्टम्यधयोरुदयास्तमयी च ॥ कदि- नामिह मनुताः। मानुतास्सावादिनस्यार्ध रविं पश्यात्त। अपरम न पश्यन्ति । गोलकल्पनामार्याद्वयेनाह। पूर्वापरमधऊर्ध मण्डलमय दक्षिणोत्तरञ्चैव । नितिनं समपार्श्वस्य भानां यत्रोदयास्तमयी ।।१८।। वंशशलाकादिना निर्मितमेकं मण्डलं वृत्तं पूर्वापरमधऊर्ध निदध्यात्। तत् सममण्डलं नाम भवति। तत्प्रमाणमेवापरं मण्डलं दक्षिणोत्तरमधऊर्ध नि. दध्यात्। तद्दक्षिणोत्तराव्यं भवति। पुनरन्यन्माउन्लं तत्प्रमाणं समपार्थस्थं तिर्यग्गतं दिक्चतुष्टयतनितस्वस्तिकं निध्यात्। तत् क्षितितं नाम। तस्मिन् नितिने भानां नक्षत्राणामकादिग्रहाणाञ्चोदयास्तमयौ भवतः ।। - ·गोलपादः ८३ पूर्वापरदिग्लनं क्षितिजाक्षाग्रयोश्च लयं यत्। उन्मएडलं भवेत्तत् क्षयवृद्धी पत्र दिवसनिशोः ॥१६॥ पूर्वप्रमाणमेवापरं मण्डलं पूर्वापरस्वस्तिकमास्तिर्यनिधायोत्तरस्वस्तिकगनि. तिनमण्डलाटूर्धमक्षाग्रे क्षयान्तरे दक्षिणोत्तरमण्टले लग्नं यया भवति। तथा दक्षिणस्वस्तिकगक्षितिजमण्डलादधश्चानब्यातरे दनिणोत्तरमण्डल लग्नं यथा भवति तथा निध्यात्। एतन्मएडलं नाम भवति। दिवसनिशाः नयवृही अस्मिन्वये। एतत् स्वगालनाम भवति। ग्रस्यान्तर्गतं नक्षत्रगोलमप्यस्ति । तसंस्थानन्तु । पूर्वापरमधऊध तथा दक्षिणोत्तरमधर्मच समपार्श्वस्थ दिवान व्यतनितम्वस्तिकञ्च बधीयात्। एनानि त्रीणि विषुवन्माउन्नानि । तेषु पूर्वापर घरिकामण्टलाव्यं स्यात् । पुनरपरं मण्टनं पुर्वापरस्वस्तिकयास्तिडियायाधम्म्ब. स्तिकाटुत्तरत रिस्वस्तिकादक्षिणतश्च परमापक्रमतुल्यान्तर दक्षिणोत्तरण. लाकयविधीयात् पूर्वापरस्वस्तिकयांश्च वधीयात्। एतदपमाटलं राश्यादितच भवति । पुनर्परिकामण्डलस्य दक्षिणत उत्तरतश्च स्वच्छापक्रमातरम् पूर्वाप. रायतानि तत्तत्स्थानसमानि मण्टन्तानि वीयात् । तानीटस्वकारात्रमण्टनानि। पुनश्लक्ष्णामृल्वीमयश्णलाकां गोन्नस्य दक्षिणात्तरस्वस्तिकद्वयाभिवेधिनों निधाय तदग्रयो शरदण्टिके निश्चन्ने निध्यात्। पुनस्तारिशरदण्टिकोस्लरान. तुल्यव्यासं खगोलं कुर्यात्। पुनः वगान उन्माण्डलदक्षिणोत्तरमण्टनसंपानद्वय वेधं कृत्वा तयारयश्शताकाग्रे प्रवेशयेत्। एवं स्वविषयगालावस्थितिः ।।

·---- ८४ बायभाये दृष्ट्वशाधउर्धादिविभागः कार्यः। इत्याह । पूर्वापरदिरोखाधश्चोधी दक्षिणोत्तरस्था च । एतासां संपातो द्रष्टा यस्मिन् भवेद्देशे ॥२०॥ पूर्वापरदिग्गता या रेखा या चाधऊर्धदिग्गता दक्षिणोत्तरदिग्गता च या तासां संयोगो द्रष्ट्रस्थाने भवति॥ दृमण्डलं दृकक्षेपमण्डलञ्चार । ऊर्धमधस्तादाटुळे यं दृमण्डलं यहाभिमुवं । दृक्क्षेपमण्डलमपि प्राग्लनं स्वात्रिराश्यूनं ॥ २१ ॥ ऊधाधोगतं द्रष्टुमध्यमिष्टाहाभिमुखं दृभाण्टलं भवति। पूर्वोत्तामण्डन्तानि भूम. ध्यमध्यानि। यदन्तु भूपृष्ठस्थितमध्यं भवति। त्रिराश्यूनं प्रान्लग्नं टुकले. पमण्डलं भवति। इत्यर्थः। दृक्षण्डलटकलेपमण्टलयालम्बनविधावुपयोगः ।। गालं यन्त्रेण भ्रामयन्ति केचित्। तत्रोपायं प्रदर्शयति। काष्ठमयं समवृत्तं समन्ततस्समगुरुं लघु गोलं। पारततेलजलस्तं भ्रमयेत्स्वधिया च कालसमं ॥२२॥ काष्ठमयं वंशादिकाठेन निर्मितं समवृत्तं सर्वतोवृत्तं समन्ततस्समगुरुं सा. वयंवषु समं गुरुत्वं यथा भवति तथा कृतं। लघुमगुरं। एवंभृतं गोलं कृत्वा पारतादिभिस्तं स्वधिया च कालसमं भ्रमयेत्। अयमर्थः। भूमिष्ठदक्षिणो. तरस्तम्भयारुपरि गोलप्रीतायश्शलाकाया अये स्थापयेत्। गालदक्षिणात्तर- च्छिद्रे च तेन्लेन सिञ्चत् यथा निस्सङ्गा गोला भ्रमति। गोलस्वापरतो गो.

·गोलपात: लपरिधिसंमितंदर्य साधश्छिदं जलपूर्ण नलकं नियात् ततो गोलस्यापर- स्वस्तिक कीलकं निधाय तस्मिन्सूत्रस्यकमयं बढाधी विषुवन्माउन्नपृष्ठन प्रामुखं नीवा तत उपयर्याकृष्य प्रत्याग्वं तनव नीला तदनवदं पारतपूर्ण मलावू जलपूर्ण नलके निध्यात् तता नलकस्याहिं विवृतं कुर्यात् तन जन्लं निस्स्रवति। नलकस्थलमधी गति । तदशाच्च तत्रस्थमलावु पारत. पा गुरुत्वाजलेन समाधी गच्छद् गालं प्रत्यावमाकर्षति। एवं त्रिंशद- टिकाभिरर्धसमितं यथा नन्तं भवति गालस्य चार्ध भ्रमति तथा स्वबुढा जन्लनिस्सावा योग्यः । इति। गोलो ज्यं घरिकायनात कालपरिच्छेदसाधनमव नतु (व्यातिश्चक्रभ्रमणसाधनं)। ज्योतिश्चक्र कि समादिता गुरुचन्द्रा प्रतिमुर्त स्थानान्तरिता दृश्यते। अस्मिन्न तथा दृश्यत। यता परिकायन्त्रसमा गालः। नतु ज्योतिश्चक्रसमः। क्रान्तिभृत्याकग्राशयशयाग्रसमणवादीनामुपपत्तिज्ञानं दि गोलप्रयातनं ॥ अथ ज्योतिश्चक्रयाः नेत्रविशपान प्रदर्शयिष्यन नेत्रक- ल्यनाप्रकारमन्नावलम्बकी चाह । दृग्गोलार्धकपाले व्याधन विकल्पयरगोलार्ध । विषुवज्जीवाक्षभुता तस्यास्ववलम्बकः काटिः ॥३॥ दृग्गोलार्धकपाले दृशो गोलार्धभागे व्यार्धन तत्र गोलपानिप्यनेन ध्याना. नादिभुतात्मनावलम्बकादिकाव्यात्मना च स्थितन भगोलार्ध विकल्पोल्या. तिश्चक्रार्ध विविध कल्पयेत् । अक्षत्याशभूज्याग्याश्रितविविध क्षेत्र दृश्यं ·८६ प्रायभाये - . भगोलार्ध कल्ययेदित्यर्थः । सा वक्ष्यमाणाक्षादिषु क्षेत्रकल्ल्यनयोपपत्ति येत्युत भवति॥ विषुवजावाक्षभुता। विपुदिनमध्याह्न ग्यमध्यान्तरानन्या वि. पुवन्तीवा भवति। विषुवच्झायेत्यर्थः । साक्षभुता भवति। अनत्यत्वर्थः। यव. लम्बकस्तस्याः कारिः। अतव्यावर्गहीनत्रिव्यावर्गस्य पदमवलम्बक इत्यर्थः । विवन्मयागणदरवनम्बकस्स्यात् । स्वारी रात्रार्धमानः । इष्टापक्रमवर्ग व्यासाईकृतर्विशाध्य यन्मूलं । विपुवादग्दनिणतस्तदहाराजाविष्कम्भः ॥४॥ इष्टापक्रमन्यावर्ग व्यासावर्गादिशाध्य शिष्टस्य मृन्नं विषुवन्माउन्नम्य परि.. काव्यस्योदग्दनिणगतयोस्स्वाना रात्रमण्डलमारविष्कम्भा भवति। विष्कम्भा. यमित्यर्थः। क्रान्निभुनायास्स्वाहाराबार्ध कारिः। व्यासाध कार्गः। गालानर्ग. तगनमुनादिकं क्षत्रं महाभास्करीयव्यायायां विस्तरेण प्रदर्शित। ग्रता त्र न व्यायास्यामः ॥ निरनंदश राण्युदयाप्रमाणमाक। राज्यागुणितमहाराव्यासार्धमत्र काष्ठात्यं । स्वाहाराबायकतपन्नमवालङ्कादयग्राग्या ।।२।। स्वादाराव्यासाध स्वाहोरात्रार्धे काठान्त्यमपक्रमकाष्ठातगतं। परमापक्रम साधिनस्वादारावामित्यर्थः । सर्वरात्रिविषय अपि परमापक्रमसिंदस्वाहाराबा. धमव निकन्यते। इत्यवशदनानं परमापनसिहाकोरात्रा शशिकतशिरा. मतुल्लमिष्टव्ययष्टभुतव्यया निहत्व तहतत्यासाधितेनेटस्वाहोरात्रार्धन करत।

·मालपाद -- -- तत्र लब्धमतालकांदयप्राग्न्या भवति। लङ्कायां तद्नाभागगतरात्यकालगाता प्राग्ज्या प्रागपरभण्टलच्या। घरिकामण्डन्तव्यत्यर्थः। सा चापितोदयास्तमिति. भवति। एवं भुनाभागस्योदयप्रमाणानयनं। प्रनिराशिमाननु। इटाणेराग्या त्यभुनायाभ्यां पृथयाणिनानदयमानीय तबारलरं कुर्यात् । नदिष्टांग योदयमान भवति। मपादितस्तुलादितश्च क्रमण भुनायाः प्रवृत्तिः। यतस्तत्र राश्युदयात्रा क्रमेण भवन्ति। कन्यान्तान्मीनाताचोत्क्रमण भुनायाः प्रवृत्तिः। अतस्तत्र रा. युदयाश्चात्त्रमाण भवन्ति। यंत्रवं राणिकं। यदि त्रिव्यया परमायमसित- म्वादोरात्रातल्या कादिनभ्यत तदष्टव्यया किमतीतोष्टम्बाहाराबागंतष्ट- काटिलब्धिः। यदीष्टम्वादोरात्रार्थ इयती कारिम्नदा व्यासाघे कियताति घरिकामाठलगतराशुदयन्यालब्धिः। अत्र प्रथमंत्राणिक व्यासार्थ भागकारः। दिनीय म गुणकारः। नयागंणकारकारचातुल्यवानदयं विना कर्म क्रिया। दिननिशाः नयवृत्तानवनमान। एटापक्रमगुणितामनयां लम्बन कवा या। स्वाहारांत्र क्षितिवा क्षयवृद्धिब्बा दिननिशाम्सा ।।२।। इटापक्रमव्ययानन्यां निकल्य लम्बकेन फवा पलभ्यंत मा स्वादोरात्र स्वाहोरात्रमण्टलनिष्पना दिननिशाः क्षयवृदिव्या नितिना नितिनम. एडल्लादुत्पन्ना। क्षितिज्यत्ययः। अंत्रवं बाणिकं। यधवलम्बककाव्यानन्या भुजा तदापक्रमकाव्या का भुतेति ज्यालब्धिः। सा स्वाहोरात्रनिपणा। ग्रतम्नां -- -- -- ·८८ ग्रामीये त्रिव्यया निहत्य स्वाहासत्रण विभजेत्। तत्र लब्धा चरदलव्या भवति। अत्रैवं त्रैराशिकं। यदा स्वाहारात्र इयती व्या तदा व्यासार्धमण्डले कियतीति व्यासार्धमण्टलव्यालव्धिः। चादलाश्चापिताशारदलासवो भवन्ति ।। स्वदेशरा. श्युदयमान। उदयति हि चक्रपादश्वरदलहानन दिवसपादेन। प्रथमा अन्त्यश्चाधान्या तत्सदितेन क्रमोत्क्रमतः ॥२७॥ प्रथमश्चक्रपादो मेषवृपमिथुनाण्यश्चरदलहीनन दिवसपादेन। चरदलहीनाभिः पञ्चदशघटीभिः। उत्यति। ग्रन्त्यश्च मानघटमृगाव्यस्तथा चरदलहीनाभिः पञ्च- दशघटिकाभिरुदयति। यता मृगादिमिथुनान्तानां पणां लकादयास्तद्राशिभवच. रदलामुभिहीनास्स्वदेशोदया भवन्ति। अथान्यी तत्सहितन। ककिसिंहकन्या. व्यस्तुलालिचापाग्यश्च चक्रपादा चरदलसहितेन दिवसपांदनादयतः। अतः कादिचापातानां पाणां राशीनां लङ्कादयास्तत्तच्चरदलयुतास्स्वदशोदया भवन्ति। क्रमाक्रमतः। प्रथमपाद प्रथमराशर्मषस्य लङ्कादये प्रथमराशिभवं चरदलं शाध्य। वृषस्य द्वितीयस्य लङ्काये द्वितीयराशिभवं चरदलं शाध्य। तृतीयस्य मिथुनस्य लोदये तृतीयराशिभवं चरदलं शाध्य। द्वितीयपादे तूक्रमेण देयं । कर्करस्य तृतीयराशिचरदलं देयं । सिंहस्य द्वितीयराशिचरदल्लं देयं। कन्यायाः प्रथमराशिचरदलं देयं। तृतीयपाद क्रमेण देयं। चतुर्थपाद उत्क्रमेणा शोध्यं । इत्युतं भवति। गोलस्यात्तरोनतत्वान्मीनादयश्शीघ्रमुग्यन्ति। अतस्तेषु चरदलं ·गान्तपादः --- शाध्यं । तस्मादेव कर्कटादयश्शनेरुयन्ति। अतस्तेषु चरदलं देयं ।। इष्टकाले शबानयनमाद। स्वाहाराष्टज्यां क्षितिजावलम्बकारतां कृत्वा । विष्कम्भाविभनो दिनस्य गतशेपयोश्शङ्गः ॥२०॥ क्षितिजात् क्षितिनमण्डलाटुत्पन्नां स्वाहाराष्टव्यां पूर्वाल दिनस्य गतर्घात. काभिरानीतामपराले दिनस्य शपरिकाभिरानीतामवलम्बकेवानां कृत्रा पुनस्तस्मिन राणी विष्कम्भार्धन विभत सति शङ्गर्भवति। एटकाले महा. शङ्कर्भवति। दिनस्य गणेपयाण्णः। अभीष्टदिनगतकान मानियकान च गर्भवति। दिनस्य गणपयाम्स्वाहारांत्रज्यामिति वा संबन्धः । ग्रंवं राशिकं। यदि त्रिज्यानन्यस्वादासंत्राटल्यया लम्बकतन्यपणाङ्कनभ्यंन नंबर- स्वाहारांत्रष्टव्यया कश्शििनष्टिशङ्कलब्धिः। विषदिनगन्यांक लि. त्रिच्या स्वाहारानेटच्या। अवनम्बकण्णाङ्कः। स्वाहारांवटल्यानयनन्नु। उत्तगाल गनगन्तव्याम्भ्यश्चरदलामन्विशाध्य जीवामादाय स्वाहाराबार्यन निकन्य त्रिज्यया विभज्य लव्ये भृत्यां प्रक्षिपेत्। सा क्षितिवाढत्पन्ना स्वादारानेटच्या भवति। दनिणगाने तु चादनप्रक्षेपभृत्यायाश्शाधनं। इत्येवं विशषः । शवर्ग त्रिव्या. वर्गादिशोध्य शिष्टस्य मृतं तस्य शोकाया भवति। गङ्गच्छायया नाकारि- बादाभ्यां त्रैराशिकादिच्छाया साध्या। छायाया नाटिकाकरणतु । द्वादशाङ्गन्न- शङ्कुना त्रिज्यां निहत्येष्टच्छायाकर्णेन विभत्य लव्यं मदागर्भवति। तस्मा. ....

·၀ आर्यभटोये i -- छविधिव्यत्ययकर्मणा गतगन्तव्यनाडिका भवन्ति। शङ्घयानयनमाह। विषुवज्जीवागुणितस्वेष्टश्शङ्करस्वलम्बकेन हतः । अस्तमयोदयसूत्रादक्षिणतस्सूर्यशकायम् ॥४॥ स्वेष्टं महाशक् स्वदेशविषुवज्यया निरुत्य स्वदेशलम्बकेन विभनेत्। तत्र लब्धमस्तोदयसूत्राइक्षिणतस्सूर्यस्य शायं भवति। नित्यदक्षिणं शकायं भवति गोलस्योत्तरोनतत्वात् । सूर्यग्रहणं चन्द्रस्याप्युपलक्षणं। अत्रैवं त्रैराशिकं। यग्य. वन्तम्बककोढ्याक्षज्या भुता तदा शङ्गकोठ्या का भुतेति । उभयत्र क्षेत्रस्याक्ष- निमित्तत्वात्रराशिकं घटते। अथवा। लम्बकशङ्कार नव्या भुता तदेष्टशङ्कोः का भुति त्रैराशिकं ॥ अथाकायानयनमाह। परमापक्रमजीवामिष्टज्यााहतां ततो विभनेत्। व्यालम्बन लब्याकग्रा पूर्वापरे क्षितिजे ॥३०॥ परमापक्रमजीवामिष्टव्यया सायनार्कस्य भुतन्यया निहतां कृत्वा ततो ज्याल- म्बन लम्बकाख्यनीवया विभनेत्। अवलम्बकेनेत्येवार्थः । तत्र लब्याकग्रा भवति। पूर्वापरे क्षितिते। पूर्वक्षितिजे यत्र रविरुदेति। अपक्षितिजे यत्र चास्त गच्छति। तत्स्थानद्वयस्य पूर्वापरस्वस्तिकस्य चातरालवाता क्षितिजमण्डलगता तीवाकाग्रेत्यर्थः। ग्रंवं त्रैराशिकं । यदि त्रित्यया परमापक्रमो लभ्यते तदे- टन्यया कियानपक्रम इसीष्टक्रान्तिलब्धिः। यग्यवलम्बकोटिकस्य क्षेत्रस्य त्रिज्या कर्णस्तदेष्टक्रान्तिकस्य क्षेत्रस्य कः कर्ण इत्यकामालब्धिः। प्रथमत्रराशिके त्रिज्या - ·गोलपादः १ हारः। द्वितीये त्रिज्या गुणकारः। अतस्तदुभवं विना कर्म क्रियते॥ अर्कस्य सममण्डलप्रवेशकाले शङ्कानयनमाह। सा विषुवज्योना चेदिषुवद्ग्लम्बकेन संगुणिता। विषुवज्यया विभका लब्धः पूर्वाषरे शङ्कः ॥३१॥ विषुवहुदक् विषुमण्डलाहुदग्गता। उत्तरगोलभवा सा। अाया। विपुवऽज्यांना चेत्। विषुवल्यानया कात्या साधिता चेदित्यर्थः। विषुवानक्रान्तिसिद्धा सौदग्गतार्काया लम्बकेन गुणिता विषुवन्ज्यया विभता कार्या। तत्र लब्धं पूर्वाषरसूत्रगते ज् शङ्कर्भवति। सममण्डलशङ्करित्यर्थः । सममण्डलगने का कीयातुन्नितं शवायं। तंत्रवं त्रैराशिकं। यग्यक्षतुल्येन शवाग्रेण लम्ब. कतुल्ल्यश्णलभ्यते तदाकळय़ानुल्येन शयाग्रेण कश्णकरिति सममण्उन्लशङ्क- लब्धिः॥ मध्याह्नशङ्ख तच्छायाचाह । क्षितिवादुन्नतभागानां या त्या सा परी भवेच्छङ्कः । मध्यावतभागन्या छाया शङ्कास्तु तस्यैव ॥३२॥ मध्याह्नकाले दक्षिणक्षितिवादूत्तरक्षितित्राद्वा यावद्विरंगनती की भवति तावतां भागानां या त्या भवति सा परशङ्कर्भवति। मध्यानणरित्यर्थः ।। वमध्याग्यावदिरंशरवनती ऊ भवति तावतां भागानां या व्या सा तस्य शकोहाया भवति। मध्यानच्छायेत्यर्थः । दक्षिणगोल क्रान्तिचापाक्षचापागो कीवनतिः। उत्तरगोले तयार्विवरमकावनतिः। अवनतिहीनं राशित्रयमुनतिः ।।

·------- -.--.- १२ आर्यभटोये - दृक्क्षेपत्यानयनमार। मध्यज्योदयजीवासंवर्गे व्यासदलहते यत् स्यात्। तन्मध्यज्याकृत्याविशेषमूलं स्वदृकक्षेपः ।। ३ ।। मध्यलग्रस्य दक्षिणापमधनुरक्षधनुपा-गस्थ जीवा मध्यया। मध्यलग्रस्योत्तरा. पमधनुरक्षधनुषारन्तरस्य जीवा मध्यत्या। क्षितिजे यत्र तत्काललगमुदयति तत्स्थानपूर्वस्वस्तिकारतरालजीवा सोदयव्येत्युच्यते। सायनलग्रस्य भुतत्याप. क्रान्तिस्ता लम्बकभाजितोदयया भवति। संवर्गः परस्परनिहतिः। मध्यन्यो. दयव्ययोस्संवर्गे व्यासास्तेि यचभ्यते तस्य वर्ग मध्यच्यावर्गादिशोध्य शिष्टस्य मूलं स स्वकोपः। यस्य यदस्य रवेश्शशिनो वा मध्यलग्नं परिगृहीत तस्य टुकनेपच्या भवतीत्यर्थः । ढक्क्षेपलगावमध्ययोरतरालजीवा टुक्नेपड्ये. त्युच्यते। सूर्यग्रहणे वेश्चन्द्रस्य च मध्यज्यादाक्षेपज्ये पृथक् साध्ये। युक्तिस्त्वत्र च्छेयके शेया। तदन्यत्र प्रदर्शितं। मध्यलगन्तु पूर्वाले नतासुभ्यो रविस्थित. राशिभागाटुत्क्रमेणा लदोदयामृन्विशाध्य तावतो राशीन् रवी विशोध्य साध्यं । अपराहे तु नतप्राणेभ्यो रविस्थितभागात् क्रमेण लङ्कोदयासून्विशोध्य तावतो राशीन रवी प्रक्षिष्य साध्यं ।। दृग्गतिव्यालम्बनयाजनानयनमार। ढग्दकोपकृतिविशेषितस्य मूलं स्वदग्गतिः कुवशात् । नितिने स्वा दृक् हाया भूट्यासार्ध नभोमध्यात् ॥ ४॥ दुग्भेदहेतुभूता स्वच्छाया दग्न्या वा स्वदग्गतिव्या वा दृक्नेपड्या वेत्यर्थः । सा -- - ·गोलपादः १३ यदि क्षितिजे भवति नभोमध्यात् क्षितिजान्ता भवति। व्यासातुल्या भवती. त्यर्थः। तदा कुवशाहूमिवशानिष्यन्नो दम्भेदो व्यासार्धं भवति। भूव्यासार्धतुल्यं दृम्भेदयोजनमित्यर्थः । अन्तराले अनुपातात् कल्यं । अतो दग्गतियां भूव्या. सार्धेन निहत्य त्रिज्यया विभव्य गतं दृम्भेदयोजनं भवति। ग्रहणे तलम्ब(नं भवति)। टुक्क्षेपत्यां भूव्यासार्धन निरुत्य त्रिज्यया विभव्य लब्धं ग्रहणे न(ति)योजनं भवति। दृग्यात एवं लब्धं दृशाण्डलगतं कर्णवपं लम्बनयोजन भवति। अनेन ग्रहणे न व्यवहारः । युक्तिविषये वेतदपि वेयं। लम्बनयोजन नतियोजनञ्च त्रिन्यया निहत्य स्वेन-स्वेन योजनव्यासेन विभनेत्। तत्र लव्यं तस्य तस्य लम्बनलिप्ता नतिलिप्ताश्च भवन्ति। अर्केन्दो तिलिप्तान्तरं सूर्यग्रहणे नतिर्भवति पर्वात्तकालाच्छोध्या। अपराले देया। एवं संस्कृतं पर्वान्तं स्फुर. शशिमासान्तमित्युच्यते॥ चन्द्रादीनामुदयास्तलमसिद्धये स्वस्वविक्षेपेण दृकुमार। विक्षेपगुणाक्षच्या लम्बकभता भवेदणमुदस्थे। उदये धनमस्तमये दक्षिणगे धनमृणं चन्द्रे ॥३५॥ विक्षेपगुणिताक्षज्या लम्बकभाजिता लिप्तात्मकं टुकफन्तं भवति। उदस्थे । अपमण्डलाहुदस्थे चन्द्रे। उद्ये ऋणं । उत्तरविक्षेप उदयविषये तक्फलं चन्द्रे ऋणं कार्यमित्यर्थः। अस्तमयविषये तत्फन्नं चन्द्रे धनं कुर्यात्। दक्षिणगे धनमृणं चन्द्रे। दक्षिणविक्षेप उदयविषये तत्फलं चन्द्रे धनं कार्य। तत्का. लचन्द्र एतत् क्रियते। एतदानं टुकूर्म ॥ ग्रायनं दृकुमार। 21 ·F8 मार्यभटीये विक्षेपापक्रमगुणमुत्क्रमणं विस्तरार्धकृतिभनंः । उदगृणधनमुद्गयने दक्षिणगे धनमृणं याम्ये ॥३६॥ उत्क्रमणं विक्षेपापक्रमगुणं। सायनचन्द्रस्योत्क्रमणं कोट्या उत्क्रमज्येत्यर्थः । तद्विक्षेपेण परमापक्रमेण च निरुत्य विस्तरार्धस्व व्यासार्धस्य कृत्या विभनेत्। तत्र लव्यं लिप्तात्मकदृकूफलं भवति ॥ उदगृणधनमुदगयने दक्षिणगे। उदगयन उदग्विःपे तत्फलं चन्द्र ऋणं भवति। तत्र दक्षिणगे विक्षेपे तत्फन्तं चन्द्रे धनं भवति। उदग्दक्षिणगे च क्रमाढणं। इति योऽयं ॥ धनमृणं याम्ये। दक्षिणायनगते चन्द्रे पूर्वक्रमादनमृणञ्च भवति। उदग्विक्षेपे धनं। दक्षिणविक्षेप ऋणमित्यर्थः। प्राचार्येण स्थूलपं दकफल्लद्वयमिह प्रदर्शित। नतु सूक्ष्मपमिति वयं। ग्रस्मात् स्यूलपात सूक्ष्मपं युक्त्या सिद्यतीति भावः। यस्य चन्द्रस्वा. दयास्तलगमपेक्षितं तत्र टुकूर्मद्वयं कार्य नतु ततो अन्यत्र ॥ चन्द्रार्कभूमिभू. च्छायानामर्केन्टुग्रहणयांश्च स्वपमान । चन्हा जन्तमर्को निर्मदृश्शायाषि या तमस्तद्धि। छादयति शशी सूर्य शशिनं महती च भूच्छाया ॥३७॥ चन्द्रो तल्लात्मकः। अर्को निमयः। भूमिर्मुदात्मिका। तस्या भूमेयी छाया भूच्छायाण्या सा हि तमः। सूर्य ग्रहणकाले शशी छादयति नतु राहुः । शशिनं ग्रहणकाले महती भूच्छाया छादयति नतु राङः ।। ग्रहणकालमाह। स्फुटशशिमासान्ते किं पातासनो यदा प्रविशतीन्दुः ।

·॥ गोलपारः भूच्छायां पक्षान्ते तदाधिकोनं ग्रहणमध्यं ॥३८॥ स्फुटशशिमासान्ते लम्बनसंस्कृते मावास्यान्तकाले पातासन्नो त्यविक्षेपश्चन्द्रो यदाकं प्रविशति तदाधिकानं ग्रहणमध्यं। अधिककातस्याल्यकालस्य चन्द्रग्र- कणस्य मध्यं तदा भवतीत्यर्थः । पक्षान्ते पोर्णमास्यन्ते यदा चन्द्रो भूच्छायां प्रविशति तदा चन्द्रग्रहणस्य मध्यं भवति। कश्चित्तु स्फुटशशिमासान्तं केव. लममावास्यान्तं तत्र ग्रहणमूर्धगतं भवति कदाचिदूनमधागतं भवति। (इतिव्या)- ग्यातं ॥ भूच्छादिर्घामार। भरविविवरं विभतेदृगुणितन्तु रविभूविशेषण। भृच्छायादीर्घत्रं लव्यं भृगोलविष्कम्भात् ॥३६॥ भरविविवरमर्कस्य स्फालयांतानतुल्यं नगणितं भृयासंघाननगुणिनं कवा रविभूविशेषेण रविचारानयासबारतरण यांजनात्मकन विर्भजन । नत्र लब्धं भृच्छायाया दर्य योजनात्मकं भवति । भृगालविष्कम्भात भृव्यासाधात् । भूगोलस्य मध्यात्प्रभृतीदं झादिय॑ भवतीत्यर्थः ॥ भूच्छायायाश्चन्द्रकक्ष्याप्रदश व्यासयोता. नानयनमाद। छायाग्रचन्द्रविवरं भूविष्कम्भेण तत् समझास्तं। भूच्छायया विभतं विश्वात्तमसस्स्वविष्कम्भं ॥४०॥ झायायचन्द्रविवरं चन्द्रस्व स्पुाठयांजनकर्णन हीनं झादिमित्यर्थः। तव्यांगन निरुत्य भूच्छादियेण विभनेत्। तत्र लब्धं चन्द्रमार्गे तमसो भूच्छायायास्स्व.

·१६
अार्यभटीये
विष्कम्भो योजनात्मकव्यासो भवति। तं व्यासं त्रिज्याकर्णेन विभनेत्। तत्र
लव्यं लिप्तात्मकस्तमोव्यासो भवति। अर्केन्दोश्च स्वयोजनव्यासं त्रिज्याकर्णेन
निहत्य स्वस्फुट्योजनकर्णेन विभज्य लब्धं लिप्तात्मकस्वव्यासो भवति॥
स्थित्यानयनमार।
संपकार्धस्य कृतेश्शशिविक्षेपस्य वर्गितं शोध्यं ।
स्थित्यमस्य मूलं ज्ञयं चन्द्रार्कदिनभोगात् ॥४१॥
संपकीर्धस्य कृतेः। सूर्यग्रहणे सूर्येन्दोर्बिम्बयोगार्धस्य वर्गाच्छशिनी विक्षेपस्य
वर्गितं शोध्यं। विशोधयेदित्यर्थः । चन्द्रग्रहणे चन्द्रतमसोर्बिम्बयोगार्धस्य वर्गात
कवलस्य चन्द्रविक्षेपस्य वर्ग विशोधयेत्। तत्र यच्छिष्टं तस्य मूलं स्थित्व
भवति। स्थित्यर्धसाधनमित्यर्थः। तत् कथमित्यत्राद। चन्द्रार्कदिनभोगादिति।
तस्मान्मूलात् षष्टिनादर्केन्दोर्गत्यन्तरेण स्थित्यर्धनाडिका भवतीत्यर्थः। चन्द्र.
ग्रहणे तास्स्फुटा भवन्ति। सूर्यग्रहणे तु स्थित्यर्धकालसंभूतेन लम्बनकालेन
युतास्स्फुया भवन्ति। मध्यकाललम्बनस्पर्शकाललम्बनयोरन्तरेण तास्पर्श.
स्थित्यर्धनाडिकास्स्फुया भवन्ति । तथा मोक्षकाललम्बनमध्यकाललम्बनयो.
रत्तरेण युता मातस्थित्यर्धनाटिकाश्च स्फुटा भवतीत्यर्थः ॥ विमदीर्धकाला.
नयनमार।
चन्द्रव्यासानस्य वर्गितं यत्तमोमयाधस्य।
विक्षेपकृतिविहीनं तस्मान्मृलं विमदाधं ॥४॥

·गोलपादः । चन्द्रबिम्बाईहीनं तमाविम्वा यत्तस्य वर्गाढिनेपवर्ग विशाध्य पच्छिष्टं तस्मान्मून विमदीर्घ विमर्दसाधनं भवति। तस्मात् परियादर्केन्दारीत्यन्तरण विमदीर्धकालो नाडिकात्मकी भवतीत्यर्थः ।। ग्रस्तशेषप्रमाणमार। तमसो विष्कम्भाध शिविष्कम्भार्धवर्तितमपोदा । विक्षेपामाच्छेषं न गृदयते तच्छशाङ्कस्य ॥४३ ।। चन्द्रबिम्बाध तमांबिम्बाधादिशोध्य शिष्टं विनेपाद्विशाधयत्। तत्र यच्छ ---- -- तत्तुल्यश्चन्द्रस्य भागस्तमसा न गृह्यते। शपलितासमानलिता न गृहाने । इत्यर्थः ॥ तात्कालिकग्रासपरिज्ञानमाद । विनेपवर्गसहितात् स्थित्यर्धादिटवर्तितान्मूलं। संपकार्धाच्छाध्यं शेषस्तात्कालिका ग्रासः ।। ३ ।। (विक्षेपकृतियुतादिष्टकालकायनस्थित्यधकाठेवावन्मूलं तत् संपधिकृतर्वि शोध्यं। तत्र यच्छेषं तत् तात्कालिकग्रासप्रमाणं भवति॥स्पर्णमाक्षादिशानमाहा)) मध्यागात् क्रमगुणितो क्षो दक्षिणता विस्तरकता दिक। स्थित्यधाच्चान्दोस्त्रिराशिसहितायनात् स्पर्णे ॥४॥ (मध्यानात् क्रमगुणितो क्षो ज्यविस्तरकृतः। नतत्यया गुणितानव्या त्रिव्यया भक्ता। तच्चापप्रमाणा दिग्भवति।) ग्राक्षवलनं भवति। दक्षिणतो (दिग्म. *) पुस्तकदयेऽपि व्याख्यानं वण्डितं । तस्मात्प्रकाशिकाव्याव्यानमिद लिषितम्। "मित्यर्धक्षत्रग गमागीतकालः । मध्यकाला मध्यकाल इष्टकालः स्थित्यत्तेत्रादिष्टकाल" एति पुग्ताकदये ःणवशिष्टं बाउवाकाम ।

·८ प्रायमरीये . थानात् (पूर्वभागे) दक्षिणं वलनं भवति। [दक्षिणतो दिक्] प्राकपाले स्वेस्स्पर्श दक्षिणवलनं भवतीत्यर्थः । पश्चात्कपाले उत्तरवलनं। (मध्याह्ने) न दिग्भवति। चन्द्रस्य सूर्यविपरीतं सर्वत्र भवति। एतदक्षवलनं स्थित्यर्धाच्च । स्थित्यर्धशब्देन तन्मूलभूतो विलेप उच्यते सूर्यस्य स्फुटनतिश्च वलनं भवति। तस्य नतिवदिग्भवति स्पर्श मोक्षे च। चन्द्रग्रहणे चन्द्रविक्षेपो वलनं भवति। तस्य विक्षेपव्यत्ययात् स्पर्श मोक्षे च दिग्भवति। ग्रन्दोस्त्रिराशिसहितायनात्। अयनशब्देनापक्रम उच्यते। त्रिराशिसहिनादकाच्चन्द्राच्च निष्यन्नी उपक्रमा अपि तवारर्केन्दावननं भवति। स्पर्शे। इति। ग्रहणे। इत्येवार्थतः। एतदायनं वननं। ग्रस्य दिनु विम्बस्य मुवे ज्यनवद्भवति। चन्द्रस्य स्पर्णे ज्यनवत् माने ज्यनव्यत्ययात्। चन्द्रायत्ययेन सृयायनवलनं दिग्भवति। अनवलना. पनचापास्तुल्यदिशा-गं कृत्वा भिन्नदिशारन्तरं कृत्वा जीवामादाय संपर्धन निहत्य त्रिव्यया विभव्य लब्धे विक्षेप संस्कुर्यात्। तत् स्फुरवलनं भवति ।। गृहीतविम्बस्थान्वर्णानाह। प्रग्रहणान्ते धूम्रः खण्डग्रणे शशी भवति कृतः। सर्वग्रासे कपिलस्स कृलताम्रस्तमामध्ये ॥४६॥ प्रग्रहणे प्रारम्भे। अन्ते मोने समाप्ती च। चन्द्रा धूम्रो भवति। खण्डग्रहणे ज्यबिम्बे गृहीतप्राये कृप्लवर्णः। सर्वग्रासे विमर्द जात सति कपिलः। सर्व. ग्रहणे "पि तमोमध्यं प्रविशति सति कृप्तताम्र(वर्णश्शशी भवति)। चन्द्र- ·गान्तपादः နန --- -- ... वर्कस्यापि वर्ण इति प्रकाशिकायामुत ॥ सूर्यग्रहणे दृश्यभागमाछ। सूर्येन्दुपरिधियोगे काष्टमभागा भवत्यनादेशः । भानार्भासुरभावात स्वच्छतनुवाच्च शणिपरिधः ॥४॥ सूर्येन्द्रोः परिधियोगे स्पर्शादावर्कविम्बस्वाष्टमभागो यस्तो ज्यनादेशः। द्रष्टु- मशक्य इत्यर्थः। तत्र केतुमान भानारिति। सूर्यस्वातिभासुरवात् जलमयस्य शशिनः परिधेरत्यच्छवाच्च। ग्रासबार्करश्मिभिएशशिपरिधेरच्छवं संभवति । अष्टमभागाधिके ग्रस्त तेनाठमांशेन सद ग्रस्तभाग उपलभ्यंत ॥ एवं म्वशा. स्वप्रतिपादितग्रहगत्यादकमंपादात् स्फुलवमाह । नितिरवियोगादिनकृद्रवीन्दुयोगात् प्रसाधितश्चेन्दुः । शशिताराग्रहयोगातयव ताराग्रहास्सर्वे ॥ ४ ॥ इन तन्त्र उदिता की भूवियांगात् प्रसाधितः। स्फुट इति कल्पितः। यथा पूर्वापरसूत्राग्रे रवेरुदयास्तमयाच्च गान्तान्तगतो ऽक इति कल्यते। दक्षिणा. तरगतिनिवृत्त्यायनगतिश्चेति च पूर्वापरसूत्रगतशच्छायया दक्षिणोत्तरगतण. इच्छायया च तात्कानार्कस्साध्यंत। एवं बहुभिः प्रकारः परीच्यावादिता कस्स्फुर, इति कल्पितः । इत्यर्थः । एवं प्रकाशिकायामुदितं। एतः प्रकार- भेदस्सायनार्क एव सिध्येत् नतु दगानीतः। अयनचलनच प्रतिकालं भित्र युक्त्या तत्परिज्ञानञ्च गणिताकीदेव भवति ॥ शास्त्रस्य मृन्नगाह । - *) अतः परं कतिचित्खण्डितवाक्यानि पुस्तकद्वये दृश्यन्ते । तद्यथा। ग्रातः कचिदबमातुः। कृनिकादितारकाणां ·१०० मार्यभटोये गोलपादः सदसज्ज्ञानसमुद्रात् समुहृतं देवताप्रसादेन। सज्ञानोत्तमरत्नं मया निमनं स्वमतिनावा ॥४॥ सदसज्ज्ञानरत्नवतो ज्योतिश्शास्त्राख्यसमुद्रात् स्वमतिनावा स्वमत्याख्यां नाव. माजून मया तन्मध्यं प्रविश्य तत्र निमनं सजानाख्यमुत्तमरत्नं देवतायास्स्व. यंभुवः प्रसादन सम्यगुहृतं। स्वयंभुवोद्दिष्टार्थप्रकाशनमेव मया कतमित्यर्थः । संक्षिप्तत्वञ्चात्र सिध्यति॥ अथोपसंहरति । यार्यभटीयं नाना पूर्व स्वायंभुवं सदा सन्यत्। सुकृतायुषोः प्रणाशं कुरुते प्रतिकञ्चुकं यो ऽस्य ॥५०॥') पूर्वमादिकाले यज्योतिश्शास्त्रं वेदात्समुहृत्य ग्रन्थेन लोके प्रकाशितमासीत् सदा सर्वदा सद्भूतं तदेव मया नाम्नार्यभटीयमिति तन्त्र प्रकाशित। अस्य शास्त्रस्य यः प्रतिकञ्चुकं कुरुते। दोषोत्पादनेन तिरस्करणमित्यर्थः। तस्य सुकृतायुषोः प्रणाशस्स्यात्॥ परमादीश्वरायेन कृतेयं भटदीपिका। प्रदीप्यतां सदा ज्योतिश्शास्त्रज्ञानां कदालये। इति भदीपिकायां गोलपादः इत्यार्यभटीयं समाप्त शास्रोटितैः वांगेच तासामुदयाला मध्यलग्नमस्तलान सम्याज्ञात्वा पुनरकरयाधीस्तमये परिकायन्त्रं संरणाप्य तेन कृत्रिकादीनां प्रतिक को यो ऽस्य। इति पठनीयम् । दीपिकागाल्याया व्याकरणविरुतत्वात् । ---- - येन कालेन विशे - - ·----- अनुक्रमणिका पृषाः १ २ . . . . . ८ गीतिकापादे मङ्गलाचरणम्. दशगीतिकसूत्रोपयोगिनी परिभाषा . चतुर्युगे रव्यादीनां भगणसंख्या चन्द्रोच्चभगणा बुधभृगुशीघ्रोच्चभणाश्च कुजगुरुशनेश्वराणां शीघ्रोच्चं च च- न्द्रपातभगणाश्च भगणारम्भकालश्च . ३ कल्यकालान्तर्गतमनवो गतकालश्च 3 राश्यादिविभाग अाकाशकक्ष्यायोजनप्रमाणं प्राणकलयाः क्षेत्रसामां ग्रहनक्षत्रकक्ष्यायोजनप्रमाणं च . योजनपरिमिति म्यादेोजनप्रमाणं च . ६ ग्रहाणामपयानप्रमाणं नरप्रमाणं च कुजादीनां पातभागा मन्दोच्चाश्च सूर्यादीनां मन्दवृत्तानि शनिगुरुकुलभृगुबुधानां शीघवृत्तानि च वक्रिणां युग्मे पदे वृत्तानि भूवायोः कल्याप्रमाणं च . स्यार्धानि. दशगीतिकसूत्रपरिज्ञानफल्लम् . प्रथमः पादः समाप्तः गणितपादे प्रतिज्ञा १० ૫ . . . . . ११ १२ ७ . ११ ८ १६ ३ १० . १० . १८ १ 25 ·१०२ अनुक्रमणिका २ १८ ११ . c २० ५ १ . २४ " . . २॥ . " २७ ३० . दशस्थानसंख्यानां संज्ञाः वर्गस्वपं धनस्वपं च . वर्गमूलं . घनमूलं । त्रिभुवनेत्रफलं घनत्रिभुतफलं च . वृत्तनेत्रफलं घनगालफलं च + विषमचतुरश्रादीनां नेत्रफल । सर्वेषां नेत्राणां पन्तानयनं व्यासातुन्त्यज्याज्ञानं च वृत्तपरिधिप्रमाणं जीवापरिकल्पनाविधिः १२ गीतिकांतवाडयानामानयनं ५५. वृत्तादिपरिकल्पनाप्रकारः वृत्तविकम्भाधानयनं ५॥ छायानयनं १६ काव्यानयनं भुतानयनं च कर्णानयनं अत्यानयनं च १८ शरव्यानयनं । ग्रेटरीफलानयनं . २० गच्छानयनं . सदलितानयन वर्गघनयोः सङ्कलितानयनं द्विराशिसंवर्गानयनोपायान्तरं २३ राशिसंवर्गादाशियानयनं . " ३५ ३० ३१ ४० . ४१ ·अनुक्रमणिका १०३ २ ॥ ४१ . ४२ है। . मूलफलानयनं २३ राशिक २७ भिन्नानां सवकिरणं २८ व्यस्तविधिः २१ सधनानयनं ३० अव्यतामूल्यानां मृत्यप्रदर्शनं ३१ ग्रहान्तराद्वयोगकालानयनं कुराकारगणितं. द्वितीयः पादः समाप्तः कालक्रियापादे कालविभागः क्षेत्रविभागश्च . ४६ - " ५२ 18 4 ॥ ६ . . , द्वियोगसंख्या व्यतीपातसव्या च उच्चनीचवृत्तपरिवर्ती गुरुवाणि च सारचान्द्रसावननाक्षत्रमानानि ६ अधिमासावमदिनानि मनुष्यपितृदेवानां संवत्सरप्रमाणं ब्रामदिनप्रमाणं । उत्सर्पिण्यादिविभागः शास्त्रप्रणयनकालः स्ववयःप्रमाणं च . . युगाग्वारम्भकालः १२ ग्रहाणां समगतित्वम् ८. " ·१०४ अनुक्रमणिका पृष्ठाङ्कः ६० . . " ६१ . . . १३ समगतीनां मन्दशीघ्रगतित्वं कक्ष्याभेदात् १४ राशिभागकलानां मानानि १५ ग्रहकक्ष्याणां क्रमः १६ ग्रहाणां होराधिपत्यं वाराधिपत्यं च विषम्यकारणं . प्रतिमण्डलप्रमाणं तत्स्थानं च १६ मध्यस्फुटयोरन्तरालप्रमाणं २० भ्रमणप्रकार उच्चनीचवृत्तभ्रमणप्रकारः १७ . . . ६॥ २३] २३ मन्दशीघ्रयाणधनविभागः स्फुटक्रमश्च ६६ २४ ૨૫ ६ ७० ७१ भूतारायविवरानयनं तृतीयः पादः समाप्तः गोलपादे अपमण्डलसंस्थानं अपक्रममण्डलचारिणो ग्रहाः ३ विक्षेपमण्डलसंस्थानं से चन्द्रादीनामुदयास्तमयपरिज्ञान भूम्यादेः प्रकाशहेतुः ६ कक्ष्याभुवोः संस्थान भूगोलस्वत्रूपं भूमेव॒यपचयो " . . ७३ ७४ ૫ . . . . " ------ ·अनुक्रमणिका १०५ पृताः - . १२ ৩৩ भूमेः प्राग्गमनं १० भपञ्जरस्य भ्रमणहेतुः मेरुप्रमाणं तत्स्वपं च मेरुबटवामुवावस्थान १५ भूचतुर्भागातरालगताश्चतस्रो नगर्यः ५४ लङ्कोजयिन्वारन्तरालप्रदेशः ५५ भचक्रस्व दृश्यादृश्वविभागः १६ भचक्रे देवासुरदृश्यभागः देवादीनां दिनप्रमाणं ७. ဖန် " गोलकल्पना १२ ११ " . " ग दावशादधर्धविभागः दृमण्डलं दृक्नपमाएटलं च . गोलभ्रमणोपायः .५ क्षेत्रकत्यनाप्रकारां क्षावलम्बको च २३ स्वाहाराचा निरक्षदेणे राश्युदयप्रमाणं । दिननिशाः क्षयवृद्यानयनं . स्वदेशराश्युदयः . इटकाले शङ्कानयनं शङ्घयानयनं . ४० अर्कायानयनं . ग्रर्कस्य समप्रवेशकाले शवानयनं ८८ ၀ " 26 ·१०६ अनुक्रमणिका 17 २ . . १३ १४ ३५ ॥ " . ३२ मध्यानाशस्तच्छाया च ३३ टुकनेपच्यानयनं ३४ दृग्गतिव्वालम्बनयोजनानयनं २५ विक्षेपेण दुकर्म २६ ग्रायनं टुकर्म अर्केन्द्रग्रहणस्वपं. ३८ पदणकालः • भृच्छायांदर्य ३० व्यासयोजनानयनं ३० स्थित्यर्धानयनं 3. विमर्दार्धकान्तानयनं ३, ग्रस्तणपत्रमाण ३४ तात्कालिकग्रासप्रमाणं ३५ ग्राक्षवलनमायनवलनं च ३ गृहीतविम्ववाः सूर्यग्रहणे अदृश्यभागः ३. शास्त्रप्रतिपादितग्रहगत्यादेर्टकसंवादात् स्फुटवं . 3. शास्त्रस्य मूलं उपसंहारः ६६ " ७ " " ८ " ५० चतुर्थः पादः समाप्तः H LIEFY =

·शुद्धिपत्रम्
मशहम
पवार
पंजारा
4.
६
गीतिका
१६
शी
धन
गोतिक
शो
धन
१
१७
३
संपादात
संवादात
.

·PRINTED BY E. J. BRILI, LEIDEN.

·No text on this page.

·54:49. ONS SUR CE
www.morit
M
Printed by E. J. BRILL, Leiden.
LIBRARY
ន្ត
CA. CUT

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.