·भूमि
का.
व्याकरणं नाम चेदाङ्गेपु मुरयमङ्गं यदाह पाणिनिश्शिक्षायाम्-
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते ।
ज्योतिपामयनं चक्षुनिरुक्त श्रोत्रमुच्यते ।।
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।
तस्मात्सागमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ इति.
इंटशे च व्याकरणे सन्ति इन्द्रचन्द्रादिकृताः प्रस्थानभेदा । ते
च (१२६०) समये वर्तमानेन योपदेवेन विरचितात्कविकल्पद्रु-
मादष्टाविति प्रतीयते ॥
यथा-
इन्द्रश्चन्दः काशरूरस्ना पिशली' शाकटायन ।
पाणि न्यमर जैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ॥
वाग्नै परा-
(1) इन्द्रो व्यापरणति तैत्तिरीयसहितायामप्यानायते-
च्यव्याक्ताऽप्रदत्ते देवा इन्द्रमन्त्रिमा नो वाचं व्यार्षिति मोऽत्र
पीवर राणे मर चैप वायरे च मह गृयाता इति तस्मादेन्द्रनाय
वरसह गृहाते तामिन्द्रो मध्यतोऽनक्रम्य व्याकरोत्” (६-४-७)
इति ॥ शाक्टायनव्यानरणे घ-"जराया उसिन्द्रस्याचि"
(१-२-०३७) उतीन्द्र उत्रिभ्यते ॥ कथासरित्सागरे हु-

·मतानि तेपामालोक्य सर्वसाधारणस्स्फुटः।
धातुपाठस्स्वदाद्याद्यक्रमादन्तादिमक्रम ॥
व्याकरण
"पाटी पुत्र नन्दे शासनि वर्पनापो द्विजस्य पाणिनिवरचिव्याडी
न्द्रदत्ताइयरिशप्या आसन् । तदा च तप प्रभावानव
रचितरता पाणिनिना सार वररविवादे परते तादात्विकपाणि-
निपराजयपितकपर्दिकृतवारहुशामिनष्ठस्वीयेन्द्रव्याकरणो घर
चि पाणिनि पराजित तदीयतन्त्रमर प्राचीवशन इति
वथापलभ्यते
(aचन्द्रस्तु विक्रमादित्यसहभुगा भतहारणा प्रणाते यास्यपदीये उहिल्यते-
प्रायेण सक्षेपरचीनन्पविद्यापरिग्रहान् ।
सप्राप्य वेयारणामग्रहऽस्तमुपागत ॥
कृतेऽथ पतग्निा गुरणा तीर्धदार्शना ।
सर्वेपा म्यायवीजाना महाभाप्य निरन्धने ॥
य पतरिशिष्यभ्या भ्रष्टा ध्यावरणागम ।
काले स दाक्षिणात्य अन्धमार व्यवस्थित ॥
पर्वतादागम सध्या भाष्यनीजानुसारिभि ।
म नीतो बहुशासत्व चन्द्राचाटिभि पुन ॥ इनि
धातुवृत्तो च-" चन्द्रस्तु मदि जाध्ये इत्येत पपाठ" (भ्वा
१०९) इत्यादिना चान्द्राक्यमपि तत्रतत्रोदाहारि
(3). "सम्याया' (पा ६-----
--१८) इति मरे सि वाराहनीयम्।
अष्टक पाणिनीयमादा वैयाघ्रपदीयम्' इति काभिमाया रयते।
मापापरपयांपदेनतावादमपि चतुगीरप पारात्लातमिति
समदायत. मनीयते।।

·१ कविकल्पद्रुमो नाम पद्यैनिप्पाधतेऽन च ॥ इति. . . वासुम्यापिशले " इत्यादौ पाणिनिना आपिालिनिर्दिष्टः । धातु वृत्तौ च माधीयायां जनादौ क्षिणोतो "तथाचापिशलि: शब्धि. करणेषु धातुगणमभिधाय करतब मिदेश्चेत्यमत्रयत्" इत्यापिशलि- मत्रमदाहारि ॥ शाकटायनायोपरत्तौ च--" अष्टका आपिशद्ध- पाणिनाया । त्रिका पारमा । चनुफाम्गाकटायनाः।" इति लभ्यते । साममातिशात्यं चापिशीलकृततया प्रसिद्धम् ॥ (6) ऋक्तन्वव्याकरणं नाम सामप्रातिशाख्यं शाकटायनकृतमिति शब्देन्दु- शेपरोपक्रमे दृश्यते । झाकरणानां च भास्टायन आह धातु- जं नामेति" इति "उणादयो बहुलं" इति पाणिनिमूने पतञ्जलिः। अधुना उपलभ्यमाने शाकटायनव्याकरणे " उणादयः इति मत्र श्यते धातोरुणादिप्रत्ययविधायकम् । अत्र शाफटायनीये " न संयोगात्” (१-१-११५) इति सूत्रं संयोगपरव्यञ्ज. नस्य द्वित्वनिपेयर रश्पते । तत्सूत्रार्थानुवादरूपतया च "विप्र- भृतिषु शाक्टायनस्य" (e-४-५०) इति सूत्रं पाणिनीयं प्रतीयते । “विप्रभृतिषु वर्णेपु संयुक्त गाकटायनमतेन न दे इति तत्र काशिका । तदेतत्पयालोचने इदमेव शाकटाय- यनतन्त्रं पाणिनिसमकालमिति प्रतीयते । परे स्वन्यथैव प्रति- पद्यन्ते-" भाटिपो अर्जुस्या" (१-४-१०५) इति शाम टायनीयतन्त्रेऽस्मिन् आदन्तात् द्विपेच परस्य तिो वैकल्पि. यो अर्जुस्भायो विहित । “सङश्याकटायनस्यैव” (१-४-१११) इति पाणिनिना तु स एव जुस्भावस्थाकटापनावमसतया वर्णितः। तथा “ यानुयात्" इति शाक्यपनीयतन्वेऽस्मिन् कृतं पैक- पिक्मस्पष्टश्रुतियकारवकारविधान “योथुप्रयनतर शाकटा- " भवत वनस्प" इति पाणिनिता नाकारतावमतरलेन नर्णितम् । वरी ·४ मतानीति प्रतीकमुपादाय " तेषामष्टानां मतानि ग्रन्थान् आलो. पय इति तद्विवरणे पश्यते । रोनाटानामप्येपां व्याकरणनि- यन्धा योपदेवसमये सुप्रचारा आसन्नित्यवगम्यते । धातुवृत्ती तु इन्द्रं काशकत्वं चान्तरा सर्वपि ते निर्दिष्टाः। चोपदेवेनानिर्दिष्टं कौमारत* भोजतना चार निर्दिश्यते । बोपदेवेन त्वनयोस्तु- देने कारणं नाधिगच्छामः ! एतेषु सर्वेष्वपि पाणिनीयतन्नमेष लौकिक्रवैदिकमक्रियापरिपूर्णतया सर्वत्र लन्धप्रचारमधुनोपलभ्यत। शब्दन्दुशेखरादौ " श्रुतिमूलरत्वादस्यैव वेदाङ्गत्वं" इति वदन्ती नागेशभट्टादयस्तु एतदन्यस्य व्याकरणतनस्य वेदाङ्गतामेव परिसंचक्षते ॥ दमेव साक्टायनीयतन्त्र पाणिनेरनुमत तदा तत्रैव वैकल्पिकत्वेन दृष्टस्य विधेः पाणिनिना शाकगयीयत्वेनाभिवान विफल स्यात् । अन्यतन्ये नित्यस्य विधेर्वा प्रतिषेधस्य वा वैकल्पिकताया मदर्शनाय हि तस्यतस्य तन्त्रान्तरकारानुमात्वेनोल्लेखो दृष्ट इति । 17) अमरस्य तु नामलिङ्गानुशासनमेवाधुना दृश्यते । तत्र पाणिनितन्त्र- दृष्टप्रत्यया एवाश्रिता लिङ्गारिसग्रहे । (8). नाशिकात्तिव्यात्याताऽपि कश्चिदस्ति जिनेन्द्रः॥ *सातवाहननरपतिसमये शर्वचर्मणा पतत्तन्त्र “कृतम् । अस्यैव च वा. पमियाख्यान्तरमित्यादिक क्थासरित्सागरे स्पष्टम् । तत्रापि आख्यातान्तमेव शर्मणा कृतम् । अन्तिम प्रत्याण्ड तु पात्याय.. नेन वृतमिति दुर्गसिंहसरत्गदितोऽवगम्यते । +(११४०) समये वर्धमानचिते गणरत्नमहोदधौ भौगो निर्दिष्ट शालागुरीयशकटाजचन्दगोमि. दिग्यम्नमा रिनामनभोज) . -- ·अन्न च तन्ने परिनिनस्य वररुचिकृतवातिकन्य च मनहरूपतया कारणानन्दमातेदुर्योधतायां प्राप्तायां सूत्रवानि- ककारसमसमयन व्याडिना विरचिते सग्रहाभिधानेऽपि लानन्य- परिमिते अन्ये देवाद्विनटे च समनन्तरजातेन भगवता पनजलिना प्रवर्तिते विनिधन्यायगम्भोरे महाभाप्येऽपि विपुलहृदयको मति सुगमगत्या याधुशम्दान्वारयानप्रदर्शनसरणिना प्रववृते । तनेका लक्षणकणेर ल्यान्याख्यानप्रदर्शनपरा पाशिकावृत्त्यादिः । “उक्ष्यक्रमणेष तत्तलक्षणप्रवृत्तिप्रदर्शनपूर्वतदन्यान्यानपराचेतरा। लक्ष्याणां च वचिदपि प्रतिपदपाठाभावेन त्वतः कमासंस्पर्शऽपि सर्वप्रकृतिभृतधातुपाठक्रमादेव क्रमस्समाश्रितो धातुवृत्तिकारेः द्वितीयसरगिप्रवर्तके. तत्तत्समानजातीयमक्रियाणामेकन संकलनन शन्दान्याख्यान- प्रदर्शनसरणिं तृतीयामगुएनाहिराधुनिकेस्तु प्रक्रियाकोमुदी- कारादिभि सुबन्ततिटन्तादिक्रमोऽप्यवालम्बि । तत्र इतरप्रक्रि- यातस्तिडन्नप्रक्रिया विशेषतो दुग्वधारणा महामतीनामपि मेधाविन प्रदीपकरर्नुयुत्ता माक्षेर्निपैचितपदद्वितया जयन्ति । शायरीय -पाणिनि । शरराज शाकटायन । चन्द्रगोमी पूज्यश्चन्द्र । दिग्वस्तो देवनन्दी । भर्तृहरि वाक्यपदीयप्रकीर्ण क्यो कर्ता महाभाप्यविपाया व्याख्याता च । वामन अवि पान्तरियापरक्यापरणर्ता । भोगापरस्पनीमण्टाभरणकर्ता। मुख्यशब्दस्यादिवचनत्वात् शिरस्सास्सिएन अमितको गृधन्ते । दीपकर्ता श्रीमदेश्वरमारि ॥ इनि, ·- . व्यामोहमायहतीति महाकविप्रयुक्तप्वपि तिडन्तेषु लक्षणाननुगमद- शनात्प्रसिद्ध. आह च शाकटायनप्रक्रियासग्रहकर्ता अभयचन्द्र गहनं व्याकरणं स्यात्तत्रापि प्रक्रिया महागहनम् । लिङ्लुड्सन्यङ् कष्टं तस्मादपि थेद्दरं महाकप्टम् ॥ इति. तदेवं प्राक्तनानामप्येवमवस्थायां किमु वक्तव्यं परत परतोऽवतः रतां तिटन्तप्रक्रियास्वान्थ्ये । तदेतस्माद्गहनतरप्रक्रियाऽनवधार- णान्धतमसान्न विमुच्ययुरिमे भवन्तो भावेप्यन्तश्च नराः यादे नाम प्रतिधातु तिडा कृदादीनां च प्रत्ययानामसाधारणी प्रक्रि. यामुपदर्य कश्चन नियन्धो न नियध्येतेति करुणारसपरतन्नस्था- न्तोऽत्रभयान्सायणाचार्य. संगममहाराजलचिवपदमधिरूढो माध- वाचार्यातुजन्मर सतीप्यपि प्राक्तीषु धातुवृत्तिपु*तनत्यानपि दुरु- माधीयाया पानुरत्तो चुरायन्तगंतप्रीन्यातो "अत्र बेचा धातुति नारा-यूप्रोनोग्वत्तव्य इति पठन्त प्रो यतीत्युदाहरन्ति" इत्यभिधानादेतद्धातुहत्ते पुराऽपि काश्चन धानुत्तिनान्यः कृत. यो ववरित्यवगम्यते । तथा वासदेवर विश्व केररदेशीयपुरवन ग्रामाभिजनो धातुशव्ये इत्यमाह-उदारत पाणिनिमूत्रमण्टर प्राग्यासुदेयेन तदुर्ध्वतोऽपर. । उदाहरत्पर रोदरोदितान्धातू- न्त्रमेणैर हि माधवाश्रयात् ॥ इति । तद्वयाख्यायामपि तेनैव कृताया “ननु भीमसेनपाठम्यापि मैत्रेयादिधात्तिभेदहतैः मतभेदा. दिभिव्यांदरत्वादुम्साघमुदाहरणमिवाइयाह- माधवाश्रयादिति। माधो नाम पातुरत्तिशर । तेन तदचितो ग्रन्थो रक्षणीय तपस्याश्रयस्याग्रस्य सझापादयमुदाहरति। अतो न दुस्मा- धत्वमिति ॥ इति.

·तानुक्तादिविषयान परिहत्य लोकोपकारकं धातुवृत्तिनामक कंचन नवीन निवन्धं प्रादुरभावयत् । अलाध मात्तेः माधवीयेति व्याहार. केयलं सायगार्यकृतात्सकेसादेव न तु माधवाचार्यरचि- ततया योगात्-स्पष्ट चेद सर्वमस्या एव धातुवृत्तेरारम्भे- यथा- अस्ति श्रीसंगमक्ष्मापः पृथ्वीतलपुरन्दरः। यत्कीर्तिमौक्तिकादशैं त्रिलोक्या प्रतिविम्ब्यते ॥ तस्य मन्त्रिशिरोरत्नमस्ति मायणसायणः । यः ख्याति रत्नगर्भति यथार्थयति पार्थिवीम् ।। तेन मायणपुत्रेण सायणेन मनीपिणा । आख्यया माधवीयेयं धातुवृत्तिविरच्यते ॥ इति. स चाय सङ्गममहोपति.* माधवाश्रितस्य वुकमहीपते. सगमसुतस्य हरिहरसहोदरस्य कम्पराजस्य सुत इति तत्तद्विकरणसमाप्तिगतात् "इति पूर्वदक्षिणपश्चिमसमुद्राधीश्वरकम्पराजसुतसद्गममहाराजम न्त्रिणा माधवसहोदरेण सायणार्येण विरचितायां माधवीयायां धातुवृत्तो" इति वाक्यादवगम्यते ॥ सोऽय माधधानुजन्मा साय- णाचार्य न केवल सहममहीपतमन्त्री अपि तु कुलगुररप्यासीदिति तदीयादेव यज्ञतन्नसुधानिधित प्रतीयते- तस्याभूदन्वयगुरुस्तत्त्वसिद्धान्तदर्शकः । सर्वज्ञस्सायणाचार्यो मायणार्यतनूद्भव ॥ * अय च (२०६०) शाममयाहिते पादामीमनिकृष्टया पोटिग्रामस्थ शासने सबरियते ॥

·८ उपेन्द्रस्येव यस्यासीदिन्द्रस्सुमनसां मियः। महाक्रतूनामाहर्ता माधवायसहोदरः॥ इति. चुकभूपान्वयजस्तु कृष्णरायः (१५१२-२६) समयवर्ती तातार्य- च्छानतया प्रसिद्धः। तथाच विश्वगुणादर्श- काञ्चीमडण्लमण्डनस्य मखिनः कर्णाटभूभृद्गुरोः तातार्यस्य दिगन्नकान्तयशसो यं भागिनेयं विदुः । अस्तोकावरकर्तुरप्पयगुरोस्तस्यैप विद्वन्मणेः पौत्रश्श्रीरघुनाथदीक्षितकविः पूर्णो गुणैरेधते ॥ इति. कर्णाटभूभृद्गुरोः कृष्णरायस्य पञ्चसंस्कारकर्तुरिति तद्व्याख्याता मधुरसुब्बाशास्त्री । मधुनाऽपिच कृष्णरायान्वयजा बाहुजा आनेगो- न्दीमधिवसन्तस्तातार्याभिजनशिप्या एव सन्तीति ॥ तदेवं माधवसहोदरेण सायणायेंण स्वरचितकृतेर्माधवीयाख्या. करणं ज्यायसि भ्रातरि भक्तिभरणेति केचिन्मन्यन्ते । तत्पुनरनुप- पन्नामिव मत्वा परे प्रत्यवतिष्ठन्ते. तथाहि-धातुवृत्तरस्या हि द्वौ भागी धातुपाठपठितधातुवृत्तिः तदन्यधातुवृत्तिश्चेति ॥ तत्रादि' मभागस्यैव माधवीयाख्या रतेति द्वितीयभागतोऽवगम्यते । यथा द्वितीयभागस्य प्रारम्भे- धातुपाठे निविष्टानां धातूनां यः पुरा व्यधात् । विकृति माधबोयाख्यां भाप्यज्ञहृदयंगमाम् ।। तेन सायणपुत्रेण व्याख्या काऽपि विरन्यते । धातूनां प्रसयान्तानां गणसूत्रजुपामपि ॥ इति, तथा द्वितीयभागस्य मध्येऽपि-"चुरादिभ्यन्स्यायें इत्येतद र्थानुवादावसरे-"चुरादया माधचीयायां धातुवृत्ती व्याख्याताः । अनाविशेपास्तदनुरुपास्समविभक्तयश्च लोकप्रसिद्धयनुसारेण - ·वृत्तिकारेण दर्शिता इत्यस्माभिरपि तथैव प्रदर्शिता । अथा- न्यभ्योऽपि णिच्प्रदर्यते” इति ॥ तयेतदुपसहारेऽपि-" इति श्री- सायणेन विरचितेयं प्रत्ययान्तनामधातुवृत्ति समाता" इत्युप- लभ्यते । न खलु द्वितीयभागकरणलायां यायसि भातरि भक्तिभरो भग्न इत्यभ्यूहितु साम्प्रस, येन द्वितीयभागस्य माध- वीयाभिधानानाकलनमुपपद्यतेति ॥ परे तु-मन्त्रिपदाधिरूढमाध- वार्यमन्त्रणपरतन्त्रमहाराजनियोगेकनिदाननिर्माणेप्वेव ग्रन्थेषु तदा- रयाकरण नान्यन । दृश्यते च वेदभाप्यादो तथा नियोगतः साय- णाचार्यस्य प्रवृत्तिः । यथा-माधयीयत्वेनोल्लिसितस्य चेदभाप्यस्य प्रारम्भ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्रुक्कमहीपति । आदिशन्माधवाचार्य वेदार्थम्य प्रकाशने ॥ स ह्याह नृपति राजन् सायणार्यो ममानुजः । सर्व वेत्त्येप चेदानां व्याख्यातृत्वे नियुज्यताम् ।। इत्युक्तो माधवार्येण चीरबुकमहीपति । अन्वशात्सायणाचार्य वेदाधस्य प्रकाशने ॥ इति तथा पुरुषार्थसुधानिधर्माधवीयत्येन प्रथितस्य प्रारम्भेऽपि- सत्यैकत्रतपाल श्रीयुक्पृथ्वीपति ॥ इन्द्रस्यादिरसो नलस्य मुमतिश्शव्यस्य मेधातिथि धौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेस्खौजा निमेगौतम । प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मन यद्वत्तस्य विभौरभूत्कुलगुरुमन्त्री तथा माधव ॥ 11

·तं सर्वविद्यानिलयं तत्त्वविद्रुकभूपतिः ।
सत्कथाकौतुकी हत् अपृच्छद्राजशेखरः ।।
श्रुतानि त्वन्मुखादेव शास्त्राणि विविधानि च ।
पुराणोपपुराणानि भारतं च महामते ॥
सर्वाण्येतानि विमेन्द्र गहनान्यल्पमेधसाम् ।
ज्ञातुं कचिन्न शक्यन्ते पुरुपाधिनामपि ॥
तस्मादाख्यानरूपाणि सुखोपायानि मुव्रत ।
पुरुपार्थोपयोगीनि व्यासवाक्यानि मे पद ।।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा युक्तार्थ बुक्कभूपते ।
प्रशस्य तं मुढा युक्तो माधवः प्रत्यभापत ।।
शृणु त्वं भव्यया बुद्धया वाचं मे पुरुषार्थदाम् ।
अयं हि कृतिनामाद्यस्सायणार्यो ममानुजः ।।
पुराणोपपुराणेषु पुरुपार्थोपयोगिनी ।
उपदिष्टा मया राजन्कथास्ते कथयिप्यति ॥
इति प्रसाद्य राजानं सायणार्यमुदैवत ।
सायणार्योऽग्रजेनोक्तः माह चुक्कमहीपतिम् ॥
साधुसाधु महामाज्ञ बुद्धिस्ते धर्मदर्शिनी ।
वटामि व्यासवाक्यानि लोकानां हितकाम्यया ॥ इति.
तथा च तथाविधानियोगमन्तरैव नामधातुवृत्तस्स्वत एव ग्रथनात्
तर माधर्वामाभिधानानाकलनमिति यन्ति । परं तु धातुधु-

·त्तिप्रवृत्तराप तथानियोगमूलकत्वे धातुवृत्त्युपक्रमे तदनिवन्धनं किनिवन्धनमिति विमर्शनीयम् ।। इद पुनरिह नश्चिन्तास्पदं यदत्त्या 'शतुरन्त प्रनिदन विमर्शने सायणादिन्य एव कश्चित् कर्ताऽस्याः प्रतीयत इति ॥ तथा हि-उपोद्धातपद्येश्य परतः कम्मिथित्याक्तने कोशे इदं पद्य दृश्यने- मुधा तु वृत्तिर्विहिता वुधानां श्रीवत्सचिन कृत हि नाके। सुधातुतिर्विहिता युधानां श्रीकुण्डिनार्येण कलावपोहायति. तदनेन कुण्डिनायों धातुवृत्तेर्निर्मातेति स्पष्टम् । अनन्तर तु तत्त- धातुप्रक्रियानिरूपणे यशनारायणार्योऽस्या निर्मातत्यवगम्यते-- यथा नादो क्रमुधातुप्रक्रियान्ते- "यनारायणार्येण प्रक्रियेगं प्रपञ्चिता । अस्या निश्शेपतस्मन्तु बोद्धारो भाप्यपारगा ॥” इति ।। तथा तमेव मन्यतिप्रक्रियाया अन्ते-" यथा तु भाष्य तथाऽस्य न यड्डगस्ति । "अथापि शिग्ययोगाय प्रक्रियेय प्रपञ्चिता । यानारायणार्येण युद्धयन्तां भाप्यपारगाः ।। इति. यदधातुप्रक्रियाप्रकरणेऽपि-"बदने व्याकरणे यज्ञनारायणार्यः । भासमानस्त सनार्थ वक्तीत्यर्थः । वदते यनारायणार्यः। जानाति वक्तुमित्यर्थः" इति ॥ कल्पकारतु पुनग्दि सर्व परिचिन्त्यन्थं कल्पयन्ते- ·१२ यत्सङ्गममहीपतिमन्निपदाधिरूढस्सायणार्यों न केवलमेक एवेमां शर्ति चकार । अपि तु प्रक्रियाकुशलेस्तैस्तेरतास्ता प्रक्रिया विलेल्य धातुतिमिमां मजयन्येति । प्रसिद्ध हि श्रीमाधवा- चार्यस्येतनातुर्यहुभिर्विवनि सभूयेच तत्तनन्धनिर्मातृत्वम् । तथा चाह पाश्चात्या- २४ पण्डितब्राह्मणमण्डल्या युगपत्परिश्रम कृत्या ते ग्रन्था रचिता ये मा पवनाम्रा प्रसिद्धा इति जेकर मुद्रितदानपनेभ्य. प्रतीयते । तेभ्य एव दानपत्रेभ्यो माधवस. बन्धिवृत्तमिदमन्यदपि प्रतीयते । यदा जयन्ती तत्परगणगत- ग्रामांश्च शासितु कियन्त समय नियोजितस्तदाऽनेन (माधवेन) गोचानामिका कोङ्कणदेशराजधानी विजित्य स्वाधीनीकृता । यत्र तेन कूचोरग्रामस्य परिगणे २६ ग्रासा. शासनपत्रपूर्वक दत्ता' येऽद्यापि सप्रदानाधीना एवं वर्तन्ते । एतद्देशखण्डस्य नाम (शके १३१३ (A. D 1391) अर्थात् पोर्चुगादेशीयवासकोडगाम सक्षकपुरुषस्य तत्र प्रवेशत १०७ वर्षान्तारते पूर्वकाले) माधव- कृतेतद्देशविजयस्मरणाय माधवपुरीति स्थापितम्" इति ॥ यहा-कल्पनायास्सर्वपथीनत्यादित्थमपि कल्पयितु युज्यते-यथा अधुनाऽस्माभिरपलब्धेपुकोशेप्येकोव सुधातुवृत्तीति पद्यमुपलभ्यते ततोऽन श्रीकुण्डिनायेणेत्येप श्रीसायणायणेत्यस्य स्थाने लेखकप्रमा महतोऽपपाठ पद नून स्यात् । तथा धातुवृत्तीनामपि कासां चि त्प्रागपि विद्यमानताया अनेनेर ग्रन्थेनावगमात् नून फुण्टिनार्य- वृताऽपि धातुवृत्ति काचित्पूर्व स्यात् । तत एव चेद पद्यमस्यां धातुवृत्तो यत. पुतश्चिन्निमित्तादापतित भवेदित्यपि सभाव्यते। तथा यज्ञनारायणार्य इत्यप्यस्येय सायणार्यस्य मांसारिक नाम सायण इति वशनाझा व्यवहारसिद्ध नामासर्वदर्शनसग्रहोपक्रमम्थेन *आनन्दाश्रममुद्रितम्य जैमिनीय यायमा गमोशस्य भामियायामिदमोनीयम ·श्रीगत्सायणदुग्धाब्धिकौस्तुभेन महाँजसा । कियते माषचार्येण सर्वदर्शनसंग्रहः ।। इत्यनेन पद्यन मायणेति शनामापति रूप प्रतीयने यथा हि • सामवेदभापयोपक्रमे- पञ्चाग्निना मायेन श्रीनारायणसाना । इति मायणपुत्रत्वेनान्यत्रोल्लिसितस्यापि स्वस्य माधवाचार्यण नारायणररनुत्पाभिधानात् मायणस्यैव नारायणेति सांस्का- रिकनामान्तरमिति करप्यते तथाऽस्यापि मायणस्य माधव- महोदरस्य यज्ञनारायणार्यति सांस्कारिकनामान्तरकल्पना नात्यन्त- मनुपपन्ना ॥ इति ॥ यथा तथा वा भवतु कम्पराजमुतसंगममहीपनो महीं शासति तदीयमन्त्रिपदमधिरूढे च सायणाचार्य प्रबन्धोऽयं प्रादुर्वभूवेति तु न कस्यापि विप्रतिपत्तिपदम् । स च संगमम 'हीपतिः युकभूपतिसहभुवः संगमसुतस्य कम्पराजस्य सुतः १२७८ शपः समये आसोदिति शासनवशान्निरधागि. ततश्च तत्सन्निकष्ट एवैतत्प्रवन्धाविर्भावस्यापि समय इति निर्धायते । भवति चैतत्सायणसहोदरमाधयार्यसमये संवादो ग्रन्थान्तरेणापि । यथा-माधवाचायों हि सर्वदर्शनसंग्रहोपनाम सर्वशविष्णुनामानं स्वगुरुत्वेन निरादेशत- पारं गतं सकलदर्शनसागराणां आत्मोचितार्थचरितार्थितसर्वलोकम् । . .

·श्रीशाईपाणितनयं निखिलागमज्ञ सर्वज्ञविष्णगुरु मन्वहमाश्रयेऽहम् ॥ इति । तरन सर्वदर्शनमगरे भारतीनोर्थगुरनमस्कागद्यनियन्धनाप- तेरप्यनुल्लेखात प्रथम सर्वशविष्णोस्सकाशादेव सर्वाणि दर्शना. न्यधीतानि माधवाचार्यण । मर्वदर्शनसग्रहनिर्माणत परस्ता- देर तु युकभूपतिमन्त्रिपदमाररोह । समाश्रय श्रीशदराचा याधिष्ठितद्भगिरिपाठाधिपतिपरम्परायांप्रथित श्रीभारतीतथिंगु रम् । तरानी पुन जमिनीयन्यायमालादीन् प्रबन्धान निवन्ध येपु भारतीतीर्थगुरोग्टेस । तत पर तु तस्मादेय श्रीभारतीती. थंगुरोहीतपरमहमाश्रमो विद्यारण्ययतीन्द्रनासा तटीयमेगास्थानमध्यतिष्ठन् । तदानीमेव तु विवरणप्रमेयम ग्रहादि- फान वेगन्तप्रसन्धानिममे येपु युग्महीपतन गोलंग रनि ।। प्रग्याता ·इति ॥ तदेतत् सर्वदर्शनसंग्रहान्तःपातिनश्शाङ्करदर्शनसंग्रहस्य श्रद्धातिरेकेय वा निमित्तान्तरण चा प्रथममेव लिखितवतो लेखकस्यैव वाक्यं स्वप्रत्यभिज्ञानाय लिखितं मुद्रापकैश्च यथा- लिखितपाठकन्यायानुसारिभिस्तथैव सममुद्रि. दृश्यते हि ता नगरसरस्वतीभाण्डागारादिषु सर्वदर्शनसङ्ग्रहान्तःपाती शाङ्करद- र्शनसंग्रहोऽपि ॥ तथा च तत्त्थं शाङ्करदर्शनारम्भे--" इति सर्वद- निसंग्रह पातालदर्शनं समाप्तम् । सोऽयं परिणामवादः प्रामा- णिकगहणमहति । न ह्यचेतनं प्रधानं चेतनाधिष्टितं प्रवर्तते तस्मात्परिणामः परित्यक्तव्यः स्वीकर्तव्यश्च विवर्तवादः. तदेतत्सर्व वेदान्तशास्त्रपरिभ्रमशालिनां सुगमं सुघर्ट च । तच्च वेदान्तशास्त्रं चतुर्लक्षणी भगवता यादरायणेन प्रणी- तस्य वेदान्तशास्त्रस्य प्रत्यग्ग्रलक्यं विषय इति शङ्कराचार्याः प्रत्यपीपदन्.... इत्युपलभ्यते । अन्तेऽपि--" दिड्भानमत्र प्रदर्शि- तम् । शिष्टं शास्त्रं तव स्पष्टमिति सकलं समञ्जसम् ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते सकलदर्शनशिरोऽलङ्काररतं श्रीमच्छाङ्कर- दर्शन परिसमाप्तम्" इति ॥ तस्मान्मिथ्यैवेदं विवरणप्रमेयसंग्र- हनिर्माणानन्तरं सर्वदर्शनसंग्रहनिर्माणमिति ॥ भापाव्यारयानस्य . सर्वशविष्णुतनूजश्च चेनुभट्टो हरिहरमहाराजाश्रित इति तर्क- चेनुभट्टरचितस्योपसंहारवायादवगम्यते । यथा-" इति श्रीहरिहररायपालितेन सहजसर्वज्ञविष्णुदेवाराध्य- तनूजन मर्वज्ञानुजेन चेनुभट्टन विरचितायां तर्कभापाब्यारयायां तर्कपरिभाषाप्रकाशिकायां प्रमेयादिपारच्छेदः " इति । स चाय हरिहरमहाराजः बुकमहीपतेस्तुत इति काव्यमालान्तर्गतमाची- नलेखमालान्तःपाति (४) लेखादिभिरवगम्यते ॥

·एवं चेनुभहताया निरक्तारयायामन्ते-" इति शक्ति- फुलतिलकन पदयाक्यमापन थोनिशसमहापरनामधंयन चतुमिनिरूपण शोवण्शठारियोगोन्द्रसिप्येण हतायां शुभ- होपनियंचनव्यायायां विमलाग्न्यायां गुणगामांदिपदार्थनिगनि:- व्यारयानं संपूर्ण" इत्युपलभ्यते । ग च पिठाग्यिोगोतः मद्रानामध्यपतिमवज्रनगरमधितिष्टतां नहायलमान्याना- धिपतितया प्रधितानां यतीन्द्राणामादिम इति नन्मटपरम्परातोपग- म्यते । एवं म एय श्रीपाटारियोगीन्द्रः ग्रामतन्त्रम्वतन्मय- नीन्द्रमिप्यम्य पटियागनपरदायनासरला आमीर । गागर ग्रामनन्यम्यतन्मयतीन्द्रः माम्मतं मीनागमधितिष्ठयां थीमार सन्त्रपरकालमटाम्थानाधिपतिनया प्रशिनानां यतीन्टापामादिमः। गम्य गुर: पदादेशिकापरनामा सौर्यटनामाचार्यः । ममा सायटनाचार्यः (१०.३॥ नमे साफ जानिमः (१९)शपमपंप. सुन्तमा ति गुरपाम्गममायटयाग- श्रीभियान्यन र उनपर । मलामागे पांमागामाम्मन परमं पटन। -- ·अस्यां च धातुवृत्तो भूयांसः प्राचीनाः निवन्धा निवन्ध- काराश्च कचित्तत्तदुक्तिखण्डनाय कचित्स्वोक्तसवादाय कचिच स्वोपटर्शितार्थप्रतिष्ठापनाय च तत्रतत्रोदाहारिपत । तेषु प्रथ. ममत्र निवन्धाः प्रदर्शयिष्यन्ते-- अनुस्मृतिः--(भ्वा. ७२). अमरव्याख्या-(म्वा. ४७२). अमोघविस्तर -(भा. ११२). अमोघा-(भ्वा. १३५). इयमेव शाकटायनीयाऽमोघवृत्तिरित्यपि व्यवद्वियते ।। आपिशलिसूत्रम्-(अदादौ रुधाती, तनादौ ऋणुधातौ च). आभरणम्-(वा. ९४), इदमेव शाब्दिकाभरणनामाऽपि व्यवहृतम् ॥ उणादित्तिः-(भ्या. ८०) इयमुज्ज्वलदत्तकृतवृत्तेरन्या । काण्डशेपः--(म्वा. ४७२) कोश ॥ कातन्त्रमत्रम्-(अटाद्यन्तर्गते जागृवातौ). कैयट-(अदादी कसिधातौ). भाप्यप्रदीपनामकम्, कौमाराणां सूत्रम्-(दिवाद्यन्तर्गते प्राधातौ). क्रियानिघण्टु:----(म्वा. ५४८, चुराद्यन्तर्गते यतीपाती च) वीरपाण्ड्यक्षितीशरुतादतिरिक्त ॥ सुर--(वा. ११३, १६८) यजुर्वेदभाष्यम्. क्षेमेन्द्रन्यास-(वा. २६४). (१०२०-१०८०)आग्लेय समये C ·काश्मीरदेशे अनन्तरानसमये आचित्यविचारनाद्यनेक अन्यकर्ता क्षेमेन्द्रः प्रसिद्धः । तेनैव निर्मितोऽयं भवेत् ॥ गणरनमहोदयः-(कण्डादा) । ११९७ शकवर्षे गोविन्दमूरि- शिष्येण वर्धमानेन रचितः ।। गणत्तिः-(तनादो रब्धातो). गुरुटीका-(तनादी कृञ्धातौ) आत्रेयधृततयोक्ता. चरकम्--(भ्या. १११) धातुविवृतिरूपं वैद्यकचरकादन्यत्. तन्त्रान्तरम्-(भ्वा. ५४३). तरङ्गिणी-(भ्वा. ९३). दैवम्---(म्वा. २९२). धातुपारायणम्-(म्वा. ५०५). धातुमदीपः-(अदाद्यतर्गते असघाती). धातुतिः--(भ्वा. ११९, चुराधन्तर्गते प्रीधाता च). तर- ङ्गिण्यामप्युपात्ततयोता. न्यासोद्योतः-(भ्वा. ७४). पदमारी-(भ्या. ९८) काशिकावृत्तिव्याख्या हरदत्तकृता । पढशेप:--(अदाद्यन्तर्गते इण्यातौ). पारायणम्--(भ्वा. ३७९) इदमेव धातुपारायणमित्यपि व्यव- हियते ॥ पुराणव्याकरणानि-(चुरादी-भूधातो). मनियारनम्-(वा. ७३).

·प्रदीपः-(भ्या. ८४) काशिकावृत्तिव्याच्या वृत्तिप्रदीपनानी. प्रयोगमुखम्-(तनादो रन्धाती) आत्रेयधृततयोक्तम्. योधिन्यासः--(म्या. १२३) "बोधिन्यासेऽपि सातिस्मुखे वर्तत इति । मिनेन्द्रहरदत्तो तु सातिर्हेतुमण्ण्यन्त इति ॥ " इत्यत्रत्य- धान्यपर्यालोननया बोधिन्यासकाराजिनेन्द्रो भिन्न इति प्रतीयते । काशिकाविवरणपशिकायाः कर्ता पश्रिदस्ति मिनेन्द्रः । यस्यां " इति स्थविरनिनेन्द्रबुद्धविरचितायां काशिकाविवरणपशिकायां" इत्युप. महारवाक्यमुपलम्यते । जेनेन्द्रव्याकरणकर्ता मिनेन्द्रबुद्धस्तु पूज्य- पादापरनामा किष्टीयपञ्चमशतके आसीत् कर्णाटकशब्दानु- शासनव्याख्याने जनेन्द्रोऽपि "आरेगोवदेडोचित्यनन्तरं इकस्ताविति तच्छन्दं प्रायह भगवान् देवनन्दः" इत्याह॥ भहिकाव्यम्-(भ्या. ४८). भागत्तिः--(भ्वा. ३७०). भारतम्-(म्वा. ४८८). मन्त्रप्रश्नमाप्यम्--(भ्वा. १३१) हरदत्तविरचितम्. माधवीयधातुतिः-(नामधाती). रघुवंश-(भादो ९७). वाक्यमञ्जरी-(दिवादो दोधातो). वाचकवार्तिकम् -(वा. ६३२) सुधाकरेग कृतम. वामनालङ्कार--(म्वा. ६५४). वासवदत्ता-(अदादी पाघाती). -

·विस्तर:-(अदाद्यन्तर्गते असघाती).
त्तिन्यासः-(वा. ९८).
वृत्तिप्रदीपः-(भ्वा. १९०).
वैजयन्ती-(नामधाती) यादवप्रकाशरुतः कोशः.
शाकटायनन्यासः-(वा. ९४).
शाकटायनामोघा-(म्वा. ३४१) पुरुषकारभृततयोक्ता.
शावरभाष्यम्-(भ्वा. ४५४).
शान्दिकाभरण-(तनादी क्षिणुधाती).
श्लोकगणपाठः-(नामधाता).
श्लोकवार्तिकम्-(भ्वा. ८०, १८५) मीमासाश्लोकवातिका-
दन्यो व्याकरणग्रन्थः । वररुचिवार्तिकेषु श्लोकरूपाणां वार्तिका-
णां संग्रहरूपो भवेत्.
सम्मता-(म्वा. १११).
सुबोधिनी-(भ्वा. ७३):
हेलाराजीयम्-(म्बा. ३६०).
एते पुनर्ग्रन्थकर्तारो निर्दिष्टाः-
अमरसिंहः--(भ्वा. ४७२).
आचार्या--(भ्वा. २८) तन्त्रवातिककर्ता.
आत्रेयः-(अदादो कसिधाती).

·आर्या --(भ्वा २१२). इन्दु-(भ्वा. ६४७) काश्यप--(भ्वा ९४). केशवस्वामी-(भ्वा. ११५) कौमारा ---(अदादी प्रीब्धाती) कौशिक --(भ्वा. २२८) क्षीरस्वामी--(भ्वा. ७३) गुस-(म्बा. ४४६). गोपिन्दस्वामी-(भ्वा. ३६३) एतल्लत बचबाह्मणभाप्यमु- पात्तमत्र. चन्द्र-(भ्वा. १०५) अय निबन्धकार प्रतीयते. चान्द्रा:-(भवा. ७१) जयादित्य -(भ्वा ६३२) अय च काशिकावृत्तिकों वामन- जयादित्ययोरेकतर प्रसिद्ध । " प्रथमद्वितीयपञ्चमपठा वामनरुतवृ- त्तय । इतरे जयादित्यकृता इत्यभियुक्ता " इति 'बहल्पार्थात् " इतिसूत्रे शब्दरत्नम् । भ्वाद्यन्तर्गतयमधातुप्रकरणस्थेन धातुवृत्ति. - ग्रन्थेन तु प्रथमाध्यायवृत्तिरपि जयादित्यस्तेति प्रतीयते ।। जिनेन्द्र--(भ्वा. १२३). दुर्गः--(भ्वा. १२७). देवः-(भ्वा. २६२).

·दौर्गाः-(अदादी वृजीधाती).
द्रमिडाः-(भ्वा. १६२).
धनपाल:--(वा. १३९).
नन्दी-(वा. २२८).
पिनाकी--विकारी] (स्वा. ४९८).
भट्टनारायणः-(तुदाद्यतर्गते किरती) वेणीसंहारकर्ता.
भट्टभास्करः- (म्बा. ११३) ज्ञानयज्ञाख्यस्य वेदभाप्यस्य कर्ता.
भट्टिः-(अदादी इणधातौ).
भवपतिः-(स्वाद.२५).
भागुरि.-(भ्या. ७३).
भाप्यकाराः-(वा. ५०४) वेदभाष्यकर्तारः.
भोजराजः-(भ्वा. ५०२, अदादी बचधातो च).
भोजीयाः-(म्वा. ६५९).
माया-(अदाद्यन्तगने शयाती).
मुरारि:-(अदाधन्तर्गने राधाती),
मैत्रेयः--(म्बा. ९४).
मयरक्षित:---(मा. २२९).
यादयमका --(या. ७२) बेनयन्तीनिरण्टुकारः.
रक्षितः-(म्या. ६५०)
रभगः-(पा. १९९)
निशारः
रानानक'--(आ. १०४) अन्नहारप्रन्परुती.
ने

·रामदेवमिश्रः-(पा. १३२, दिवादी पुहधातो च),
वर्धमानः--(तनादी ऋणुधाती).
वामनः--(भ्वा. २७१) तुदाद्यन्नर्गततृपधातुवृत्तो सप्तमाध्या-
यवृत्तिः वामनरुतेति प्रतीयते ।
" उपसगीः क्रियायोगे" इति
सूत्रस्थमनोरमया अष्टमाध्यायवृत्तिरपि पामनरुतेति प्रतीयते ।।
बासुदेवः---(वा. २६४)
व्याघ्रभूतिः--(म्वा. २४२) एतत्कृतेव अनिद्वारिका "एकाच
उपदेशे" इतिसूत्रे काशिकायामुदाहना.
शाकटायनः-चुगदो पूलपाती शब्दानुशासनस्य चतुरध्यायी
रूपस्य कर्ता । अयं चाभिनवशाकटायन इति सांप्रदायिकाः । स्पष्टं-
चेद नुरादावूनधातौ मनोरमादौ ॥
शाक्यमुनिः-(वा. ४७२, अदादी राघाती च).
शिवदेवः--(वा. ४०९).
शिवस्वामी--(भ्वा. ६३२).
श्रीकरः-(म्वा. ९४).
श्रीकराचार्य:-(भ्या. ९६)
श्रीभद्रः-(नुरादी पधातो).
श्रीधाम राम स्वामी-(म्बा. १२४)
सीरदेवः-(भ्वा. ४१०).
सुधाकरः-(भ्वा. ९५).
सुभूतिचन्दः-(वा. ७३).
.

·स्वामी-(अदादो वृनिधातौ). हरदत्त'--(भ्वा. ९८). हरियोगी-(भ्वा. ४१४). अत्रेत्थमनेकेषु प्रवन्धेषु प्रबन्धकारेषु च धृतेष्वपि वोपदेवस्य तदीयस्य कामधेन्वादिग्रन्थस्य चेहानुद्भावनं तु समसमयसमुदितत्वाद्वा पूर्वसमयसमुदितत्वेऽप्यनतिचिरसमुदितत्वावेत्यवधारयामः ॥ तथा हि- स खलु वैयाकरणेषु विश्रुतप्रभावो वोपदेवो हेमाद्रिशिप्यतामा- त्मनः कविकल्पद्रुमान्ते प्रख्यापयति- विद्द्धनशशिष्येण भिपकेशवसूनुना । तेने वेदपदस्थेन वोपदेवद्विजेन यः॥ स्वर्गे गीर्वाणनार्यस्सुरपतिमभितश्शाब्दिकानां वरेण्यं पाताले नागराजं भुजगयुवतयो यस्य गायन्ति कीर्तिम् ।' यस्तीर्णशब्दपायोनिधिमखिलमिदं गोप्पदं वा सुरादेः शिष्योऽकाद्धिनेशः कविकुलतिलक कैशविर्योपदेवः ।। - अत्र मुराद्रिपदं हेमाद्रिपर्यायः सोऽपि हेमाद्रि. यादवान्वयज- सिद्धणनृपतिमुतनेतुगिनृपतितनुनस्य क्ल्हरापराभिधरणराजानुनस्य महादेवनृपस्यामात्यपदमधिरूद इति चतुर्वर्गचिन्तामणेरमाद्यपरनाम्नो मिनन्धस्योपोदाते समुपलभ्यते । हेमाद्रयाश्रितस्य महादेवनृपतेर- अनः कल्हराभिधानकृष्णानृपश्च (११७०) मिते शहाब्दे तास. गसमये न (१२४५) मिते आंग्लयाई भोति काव्यमालामुद्रि- Kava ·वृनष्ण इति' इति हनधातुप्रकरणे अदादा धातुत्तायोक्तम् । नप्राचीनलेसमालायां प्रकटिनात् (३९) सश्याहितादानपत्रादवग- न्यते । रणराजे तस्मिन् दिवंगते महादेवः पृथिवी शशासति च चनुगचिन्तामण्युपोझते स्पष्टम् । धातुवृत्तिसारस्याश्रयभूतोऽपि सङ्गममहारानः (१२७८) गिते शादे तत्समसमये च [१३५५] मिते आग्लेयाव्दे वभूति न प्रागेर निरूपितमस्माभिः । तस्मात् आग्लेयशकीययोः त्रयोदशशतकान्तिमभागचतुर्दशशतामध्यभागयोर- न्तराले भवन्ती चोपटेयधातुवृत्तिारी नातिव्याहितसमयभाविनावि- ति सिद्धम् । बोपदेवकृतग्रन्थो धातुवृत्तिकारेणावलोक्ति इति तु शाय- मेवाभ्यूहितुम् । यतोऽसो धातुवृत्तिमार-पूर्वत्रासिद्धसूत्रकाशिको. दाहृतस्य औजढदितिरूपस्य कामधेनी बोपदेवेन ऑजिटितिरूपं समर्थयता दूपिनस्यापि साधुता समर्थयामास चुराधन्तर्गते रनधाती। उक्तं च शब्दकोस्तुभे “द्विवचने चि" इति सूत्रे- वोपदेवमहाग्राहग्रस्तो वामनदिग्गज । कीर्तरेचे प्रसङ्गेन माधवेन विमोचितः ॥ इति* अथैवंविधविविधप्राचीननियन्धाशयविमर्शपुरस्सरं विराचे. 'तायामप्यस्यां धातुवृत्तो प्रतीयन्ते केचिद्दोपा आफरविरोधमा योगविरोधयुक्तिविरोधादय । ते च ननिर्भट्टोजिदीक्षितनागश- भट्टप्रभृतिभिस्तनतन बहुधा प्रादर्शिपत । निदर्शनार्थ पर- मिह फेचित्प्रदयन्ते- तन भाप्याद्याकरविरोधो यथा-'भसशायामल्लापे उत्तरपद. मनकम् । स्थानिय नायश्चाल्लिधित्या नेत्येकाजुत्तरपदत्यामायात् प्रातिपदिकान्तनुविभक्तिपु चेति विकल्पो भवति वृनमो तदिद ‘अटुप्पाइगुम्ब्ययायेऽपि ' इति सूचभाप्यपिरम् । नत्र *माधवीये कारनिर्णये तु "यप्यसी हेमादिप्रभृति अन्य वर्णन " इति सष्ट मेष रेमाद्रिनिर्दिष. .

·- . हि-"कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । प्रयोजनं वृत्रन सुन प्राधानीति । 'हन्तरत्पूर्यस्य' इत्यत्पूर्व ग्रहण न कर्तव्यं भवति" इति वृषार इत्यन णत्वप्रतिषेध एवाभापि॥ एवं प्रत्यादौ ग्रहधातो-" जाग्रहीता जाग्रहीप्यति । 'ग्रहोऽ. लिदि' इत्यत्र ग्रहेद्विहितमार्थधातुकं तस्य य इडिति विहि. तविशेषणत्वेऽपि द्विःप्रयोगरूपत्वाद्दिवचनस्य द्विरक्तोऽपि स एव ग्रहिरित दीपों भवति" इत्यभिहितम् । तदिदं भाप्यादिवि. रुद्धम् । तथा हि-एकाचो दे प्रथमस्य इति सूत्रे ग्रहेरङ्गात् इति भाप्यमुपादाय कैयट आह तृचोऽपि जरिगृहीत्यहं न तु अहिः विशेषणसामर्थ्याद्धि यथाश्रुतरूपाश्रयणमिति । यद्यपि तत्र य- डन्तं प्रक्रम्येमुक्तं तथाऽपि युक्तिसाम्याद्यड्डगन्तेऽपि न दीर्घ इति लक्ष्यते इति ॥ एवं नामधातुप्रकरणे-'कविरिवाचरति कवयति' इत्युप- क्रम्य 'लुडयन्तरङ्गमपि गुणं सिचि वृद्धिरपवादत्वाबाधत इति वृद्धावायादेशे च अकयायीत्' इत्यभिहितम् । तदिदं कैयटा. दिविरद्धम् । सिचा धातोराक्षेपात् 'ऋत इद्धातोः' इत्यतो धा- तोरित्यनुवर्तनाय धातुरेव यो धातुरिति व्याख्यानमाथित्य ना. मधातोर्न वृद्धिरिति कैयटादिभिरभिधानात् ।। एव श्यादौ कपधातौ~"आकपेण चरति आकपिकः । आकपात् छल्' इति तृतीयान्तादस्माञ्चरतीत्यर्थे छल्" इत्य- भिहितम् । तदिदम्- आकत्पिपादेर्भसादिभ्य कुसोटमूनाच । आवमथात्तिसगटेप्पितप्पड़ते ठगधिकारे ॥ . .

·२७ इति वार्तिकविरुद्धम् । एतद्वार्तिके आकपात्पर्पादेरिति पाठक- पने वृत्तभङ्गापत्तेः॥ एवं भ्वादी भूवातौ-अस्ति सिचोऽपृक्त इति सूत्रे द्वि- सकारकनिर्देशं केपांचिदभिमतत्वेनानूध दूपयित्वा अस्ति सिच इत्यस्य तन्त्रेण विद्यमानसिच इत्यर्थान्तरपरत्वं स्वयमभिहितम् । तदपि भाप्यविरुद्धम् । स्थानिवत्सूत्रे आहिभुवोरीप्रतिषेध इति वार्तिकं प्रक्रम्य 'सवतेश्च न वक्तव्यः । अस्ति सिचोऽपृक्त इति द्विसकारको निर्देशः अस्तेस्सकारान्तादिति' इति भाषणात् ।। क्वचित् महाकविप्रयोगविरोधोऽपि । यथा-भ्वादी बुधिर् योधने इति धातो 'अस्य तशब्दे दीपजनेति चिण्णेति अ. बोधिष्ट इत्येव भवति । तत्र हि देवादिकैर्नित्यात्मनेपदिभिरकर्म- कैस्साहचर्यात्तादृश एय युधिः गृह्यते' इत्यभिहितम् । नदिदं महा- कविप्रयोगविरुद्धम् । ‘क्रमादमुं नारद इत्यगोधि सः' इति माघे 'अयोधि तजागरटुःससाक्षिणि' इति नैपधे च सकर्मकादपि दुधेश्चिण्दर्शनात्॥ कचित्तु युक्तिविरोधोऽपि । यथा-अदादी गधातौ अतिरि ब्राह्मणकुलमित्यत्र इत्युपक्रम्य “आमि तु 'नुमचिरतृप्यद्भावेश्यो चुपूर्वविप्रतिषेधेन' इति नुट्यात्वे च अतिराणामिति भवति" इत्यभ्यधायि । तदिदं न युज्यते "हस्यनद्यापो नुट्" इति नुटि कृते हलादिविभक्तिपरकतया "रायो हलि" इत्यात्वप्रवृत्ती प्णिमित्तस्य इस्वसन्निपातस्य विघातप्रसङ्गात् “ सन्निपातल- क्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्य" इति परिभाषाविरोधात्, "नामि" इति दीर्घस्तु आरम्भसामर्थ्यादेव सन्निपातपरिभाषां पाधत इति अतिरीणामित्येव युक्तमिति ॥ . - ·एवं मादी एधधाती-" एत्यैधत्युमु' इति सूत्रे अनु' पृत्तमेचीति एधतेरपि विशेषणम् । माभवान् प्रेदिधत् इत्यत्र व्यभिचारसंभवात् " इति वृत्तिप्रदीपकारमतं प्रकृतिग्रहणे ण्यन्तस्य ग्रहणासम्भवानिराकारि । तदिदं न युज्यते । एप्रति- ग्रहणे ण्यन्तस्य ग्रहणासम्गवेऽपि णिच्प्ररुतेग्रहणस्य दुर्या- रतया माप्रेदिधत् इत्या प्रकृतिभूतस्य एधतेरेजादित्वव्याभि- चारावश्यकत्वात् । “योगविभागः करिष्यते । वृद्धिरेचि । तत एत्येधत्योः । एत्येधत्योश्चैवो वृद्धिर्भवति । तत अठि । ऊठि च वृद्धिर्भवतीति" इति भाप्ये एचः एत्येधयोरुभयत्रापि सम्ब- न्धस्य भापणाच॥ एवं भ्वादो भूधातौ इम्भूशब्दः अन्धूदम्भू इत्यादि ना द्ददशब्दे उपपदे दृढशब्दस्य दृम्भावस्य भूगतोः कुप्रत्य- यस्य च निपातन सिद्धः इत्यकः पक्षः । इभी ग्रन्थ इत्यस्मा- स्कूमत्यये निपातनेन सिद्ध इत्यन्यः । तदेतत्पक्षद्वयेऽप्यूकारो न धातोरित्युवठोऽ प्रसादजादिविभक्तो यणेवेति रूपे न भेद. इत्यभ्यधायि । तदिदं न युज्यते । दृढशब्दोपपदकभूधातुप्रकृ'- तिकस्य दम्भूशब्दस्य औप्रत्यये अमि च दन्करपुन:पूर्वस्य भुवो 'यपवक्तव्यः , इति यणः प्रवृत्तेः दृभिप्रकृतिकस्य तस्य प्रथमयोः पूर्वसवर्णः “अमि पूर्वः' इत्याभ्यां पूर्वरूपस्य प्रवृत्तिरिति रूपभेदस्य सत्त्वात् ॥ एवं चुरो यविधातो-"अवापि पूर्ववत् (चिन्तिवत्) इदिकरणात यन्नतीत्याद्यपि भवति" इत्युक्तम् । तथा कुद्धि- तरित्रिपपि कु इति तन्त्रति मन्त्रतीत्युदारतम् । तदिदं चि- न्त्यम् । यत्रितनिमत्रिशुद्रयो हि संयोगान्ताः । तेषां सकार- विशिएपाठेऽप्यनिदितामिति लोपो न लभ्यते नकारस्यानुपधा ru- 4 ·बाद तत्कथं तेपामिदित्वं णिजभावं ज्ञापयेत् । चिन्त्यादित्या- दो णिजभावपक्षे नलोपल्यावृल्या सार्थकतां लभमान इका- रोणिजभावं चिन्ते पयतीति तूचितम् । न चेह तथेति स्फुट वैषम्यमिति ॥ एवं भ्यादौ भूधाती-'योमोति-'भूसुवोस्तिङि' इति गुणनिपेयोऽनन भवति दाधर्तिसूत्र बोभूस्थिति छन्दसि गुणा- भावार्थान्निपातनाज्ञापकात् । इदमेव प्रकृतिग्रहणे' यल्लुगन्तस्यापि ग्रहणमित्यत्र ज्ञापकम्" इत्युत्तम् । तदिदं न सङ्गच्छने । अस- त्यामुक्तपरिभाषायां बोभूत्थित्यत भूसुपरित्यस्यामाप्तथा गुणनि- पेधार्थतया निपातनस्य चरितार्थत्वात् ॥ एवं नामधातुप्रकरण एव " द्यौरिवाचरति देवति" इत्य- मिहितम् । तदिदमनुचितम् । ऊठि युगन्तेति गुणं वाश्रित्वा अन्तरङ्गत्वाद्यणि द्यवतीत्यस्यैवौचित्यात् । न च आणि कर्तव्ये बहिरङ्गस्योटोऽसिद्धत्वम् । नारानन्तर्य इति निषेधात् । न च वार्णादा इति गुणस्य वीयस्त्वम् । समानाश्रये हि तत् न तु व्याश्रयेऽपि । सिवेरोणादिके नप्रत्यये ऊठि यणि गुणे स्यो- नशन्द इति जुहोत्यादौ वृधाती धातुवृत्तौ स्वयमभिहितस्यत्य- मेय सङ्गमनीयत्यात् ।। एवं भ्यादौ उसधाती-ऊखतुः इत्यादौ सवर्णदीर्घस्यान्त- पतयेनाभ्यासशेषत्वात् हस्यो न भवति । अभ्यासमामाश्रयत्व- नान्तरऽस्मिन् पूर्वपराश्रयस्य यहिरङ्गस्य सवर्णदीर्घस्य असि. दं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इत्यसिद्धत्यात् । इत्यभिहितम् । तदिदं न सङ्गच्छते । याणात्सवर्णदीर्घात् मागस्य हरयस्येथान्तरनत्वात्। वार्णादाङ्ग थलांय इति न्यायात् । तस्माद आङ्गत्वात्पर्जन्यवलक्ष- ·णप्रवृत्त्या हस्ते कृते ततस्सवर्णदीर्य । पुनर्हस्वस्तु नापाद्यः सत्प्रवृत्तिन्यायादित्येव युक्तम् ॥ ज्यादौ भूधातो-"अयोभूवन इत्यत्र तिच. प्रत्ययरक्षणेन भस्ति सिचोऽपृक्त इति जुस्भाव आत एवेति नियमान्न : वति । अभ्यस्ताश्रयस्तु विदिसाहचर्यालहिण्य इति नेह प्रसज्यते । विदर्यव्यवहितो झिलंडयेय सम्भवति" इत्यभिहितम् । तदिदं. न युज्यते । 'द्विस्त्रिश्चतुः' इति सूत्रे कृत्वोऽर्थग्रहणेन क्वचि- त्साहचर्यानाश्रयणस्यापि शापितत्वेन इह साहचर्यस्य नियाम- फत्वासम्भवेन जुस एव युक्तप्रवृत्तित्वात् । अत एव भाप्ये 'अच परस्मिन्' इति सूने पञ्चमीसमासप्रयोजनतया अपीप- चनित्युदाहृतम् । किञ्चेह अन्तादेशप्रवृत्तिवेलायां ‘अदभ्यस्तात' इत्येतत्प्रवृत्तिर्दुर्वाय । तस्मात् पक्षाभेदेन अवोभूरिति वा अवो. भूवदिति वा रूप युक्तम् । न तु अयोभूवन इति । सुगदौ प्रगती दीर्घायारणरय सेट्फत्वार्थतामाश्रित्य णि- पाक्षिकतालिङ्गत्वमभिहितम् । तदिदं न युज्यते । धातुपाठकृता पाणिनिना विशिष्येवोदात्तानुदात्तानां पाठात् । न हि सकार रान्तास्सेदका इति तेन परिभाषितम् । येनेथ तस्याशय - ल्प्यत । अत एव कविकल्पद्रुमे पारयतेर्नित्यण्यन्तत्यमुक्तम् ।। चुरादौ सामयुद्धे इत्यर "सनामशब्दात् तत्करोतीति णिचाऽपि सिद्धाविह सहामस्य पाठस्सोपसर्गात्सवातात्प्रत्ययार्थ इत्युपत्रम्य "अत्याउदा तेत्पमपाणिनीयगिति पाठस्य तदर्थतया न क्षापर त्वमङ्ग इत्यभिहितम् । तदिद न युज्यते । युद्धे यो प्रामशन इत्युक्त्यैर सामर्थ्यात्सपूर्वस्य लाभे तद्विशिष्टपा- उस्य शापकत्वसम्भवात् अमानुसत्तेत्त्यस्यापाणिनीयताश्रयणस्या- सुचितत्यात् ॥

·क्वचित्तु पूर्वोत्तरग्रन्थयोाघातोऽपि । यथा-भ्वादी अर्च- धातौ "अयं युजादो स्वरितेत्पठ्यते । तत एवार्चतीति सिद्धे कियाफलस्य कर्तृगामित्वेऽपि परस्मैपदार्थ इह पाठः" इति मादिपाठस्य फलफर्तृगामित्वेऽपि परस्मैपदार्थत्वमभिहितम् । धुरादौ पुनराधृपादौ अर्चधातो "अर्च पूजायां अर्चयति । अ. चति इति भौगादिकेन स्वरितेताऽर्चिनैन सिद्धे णिज्चिकल्पन फर्तृगामिफले अर्चतीति यथा स्यादिति" इति णिविकल्पस्य तदर्थत्वमभिहितमिति स्फुटतरो व्याघात ॥ एवं दिवादौ पह चस्यर्थ इत्यत्र सहेशुरादौ पाठो दिया- दावपाठश्च हरदत्तकैयटादिग्रन्धोपटम्भेन समर्थितः । चुरादौ पहमर्पणे इति प्रकम्य “अस्येह पाठो वृत्तिकारादीनामनभिमत इति दिवादायवोचाम" इति तद्विरुद्धमेवाभिहितम् ॥ अदादौ चक्षिधातो-अनुदात्तत्त्वप्रयुक्तमात्मनेपदमनित्य- मिति शापनार्थोऽय डकारः । तेन “तालैरिशद्वलयसुभगैः "तृष्णे जृम्भसि" "प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं मियाः" इत्यादयः प्रयोगाः उपपद्यन्ते । ननु शि” इति शिः । जृम्भत इति जृम्भः । तद्वदाचरतीति को शतरि सिपि च सिअन् जुम्भ- सोति सिद्धयतः। तथा प्रार्थन प्रार्थः ततस्तत्करोतीति णौ प्रा- । र्थयन्तीति । तत् किमनेन शापनेन ! सत्य “शब्दास्सिद्धयन्ति । अर्थास्तु सहृदयहृदयङ्गमा न भवन्ति" इत्यभिहितम् । चुरादौ पुनरर्थधातो "प्रार्थयन्ति शयनोत्थितं प्रियाः' इत्यादि कृदन्तात्त- करोतीति णिचि नेयम्" इत्यभिहितम् । स्पष्टश्चात्र पूर्वोत्तरन- न्थयोाघातः । किश-इह आत्मनेपदानित्यत्वज्ञापनन प्रार्थय- न्तीति प्रयोगसाधनमप्यसङ्गतं अर्थयतेरात्मनेपदस्य भागादात्म- नेपदिन. इति निशिप्य विधानादिति ॥ " ·अदादी अर्जुधाती-उरमाचष्टे वारयतीत्यत्र "णापिष्ठवदिति परादेशे वृद्धिः" इत्यभिहितम् । नामधातुवृत्तौ तु "उरोः घर- यति" इति वृद्धिमत्वैचोदाहतम् ॥ कचित्तु कल्पनाया अस्वारस्यमपि । यथा--दिवादी क्षु. धधाती -"क्षुधित इति तदस्य सातमितीतचि" इत्युक्तम् । "वसतिक्षुधोरिट्" इत्यनेनेटि निष्ठायामपि क्षुधितशब्दसाधुतायां सम्भवन्त्यां इतपर्यन्तानुधावनमस्वरसम् ॥ अदादौ चक्षिधाती t-ख्या प्रकथने इति धातोरपि ख्या. डादेशस्येव आर्धधातुके रशादिता प्रकल्पिता "सस्थानत्व नम. ख्याने" इति वार्तिकसङ्गमनाय । एवंसति ख्यानस्सार्व- धातुकेऽपि रुशादिप्रयोगापतिः । तत्रानमिधानाथयणे च रयातेः ख्शादित्वस्य सार्यधातुकेऽनभिधानस्य च कल्पनापेक्षया तार- शवार्तिकसङ्गतये रयातेस्सार्वधातुकमात्रविषयताकल्पनमेच लघु- तयाऽऽश्रयितुं युक्तमिति ॥ त इमे दोपा. प्रदर्शितधातुवृत्तिवाक्यानां प्राचीनग्रन्थप्र- दर्शितार्थमानानुवादप्रवृत्ततया प्राचीन ग्रन्थभेदसिद्धमतभेदप्रदर्श- नमानप्रवृत्ततया या यथाकथञ्चित्परिहरणीयाः । स्फुटतर चाय- मर्थ एतद्वन्थपर्यालोचनेनावगम्यते । तथा हि-अदादाचूर्णधातो तावत् "औMनयत् 'दीपों लघोः' इत्यभ्यासस्य दीर्थो न भवति चटपरे पौ यदङ्गं तस्य योऽभ्यास इति सूत्रार्थात् । अत्र त्य- झावयवस्याभ्यासो न त्वास्यति" इति वदन् धातुवृत्तिकार जागृधातौ पुनः "जो लटि अजजागरत् । सन्वल्लधुनीतीत्वं येन नाव्यवधानन्यायन एकवर्णेन व्यवधान एव भवति न पुनरने केनेतीह न भवति" इत्यभिदधे । तदिदं विरुद्धमिव प्रती- यते । जागृधातायप्यगावयवस्यैयाभ्यासेन अर्कोतिप्रदर्शितसूत्रा- . .

·ताः तेत दोवा मनोरमादावेव तत्रतत्र 'नोपन्यस्तम् । तदृणातिप्रफरणस्थधातुत्तिग्रन्याभिप्रायपरामर्शने यानुसारेण अजजागरदित्यत्रेत्वप्रसक्तरेवाभावात् प्रकारान्तरेण नद्वारणप्रयत्नस्यानुचितत्वात् ॥ वस्तुतस्तु मतभेदाभिप्रायकतया नानयोर्ग्रन्थयोर्विरोधः । ऊर्णोतिप्रकरणम्थो हि ग्रन्थः हरदत्तमताभिप्रायकः अङ्गस्य योऽ- भ्यास इत्येवं स्वार्थस्य तेनोपवर्णनात् । जागृधातुप्रकरणस्थस्तु पुनः कैयटमताभिप्रायकः । "चड्परे णी यल्लघु तस्मिन्परतः इत्येवं कन्टे तत्सूनार्थवर्णनात् । यद्यपि कैयटे केचित्त्वित्यादिना "अङ्गस्य योऽन्याल." इत्याद्यर्थवर्णनप्रकारोऽपि प्रदर्शितः । तथापि नत्प्रकारस्य परमतत्वेनोक्तः इतरपक्ष एव स्वमततया निर्धा- त इति । स्पष्टं चेमं भेद धातुवृत्तिकारम्स्वयमेव नामधातु- तौ प्राचोकरात् । यथा--"इदं चाग्लोपित्वेनेत्यामाववचनं सन्व- सूत्रस्य चयरे णी यदनं तस्य योश्यासो लघुपर इत्यर्थ- वादिनां हरदत्तादीनामनुसारेण । न तु चड्परे णो यल्लघु तस्मिन् परतोऽभ्यासस्येति वादिनां कयटकागदीनाम्” इति ॥ एनेन यत् भट्टोजिदीक्षितैस्सिद्धान्तकौमुद्यान- संशयाः कार्यकालवाद यत्र द्विरुष्यते । नच दीर्घस्सन्वच्च नानेकाविति माधवः ।। चकास्त्यापयत्यूोत्यादी नाहं द्विरुच्यते । कित्वस्यावयवः कश्चित्तस्मादेकाध्दिं द्वयम् ॥ इति श्लोमाभ्यां चकास्ती सन्यद्गावो न . भवतीत्येतन्माधयमतत्वे. यवधेयं सुधीभिः॥ कचित्तु पुनराशयानवयोधेनैव प्राचीनग्य, धानुवृत्तायुद्भावि निगाना 1 विस्तर ·" अदादी ऊर्जुधाती उस्माचष्टे धारयतीत्यत्र "णाविष्टपदिति वरादेशे वृद्धिः” इत्यभिहितम् । नामधातुवृत्तौ तु "उरोः वर यति" इति वृद्धिमत्वोदाहृतम् ॥ कचित्तु कल्पनाया अस्वारस्यमपि । यथा-दिवादी क्षु. धधाती-"क्षुधित इति तदस्य सज्ञातमितीतचि" इत्युक्तम् । 'वसतिक्षुधोरिट" इत्यनेनेदि निष्ठायामपि क्षुधितशब्दसाधुतायां सम्भवन्त्यां इतपर्यन्तानुधावनमस्वरसम् ॥ अदादौ चक्षिधाती -स्या प्रकथने इति धातोरपि ख्या- डादेशस्येव आर्धधातुके रशादिता प्रकल्पिता सस्थानत्व नमः ख्याने" इति वार्तिकसङ्गमनाय । एवंसति ख्यानेस्सार्व- धातुकेऽपि शादिप्रयोगापत्तिः। तत्रानभिधानाध्यणे च रयाते. ख्शादित्वस्य सार्वधातुकेऽनभिधानस्य च कल्पनापेक्षया तार- शवार्तिकसङ्गतये रयातेस्सार्थधातुकमात्रधिपयताकल्पनमेव लघु- तयाऽऽश्रयितुं युक्तमिति ॥ त इमे दोपाः प्रदर्शितधातुवृत्तिवाक्यानां प्राचीनग्रन्थन- दर्शितार्थमालानुवादप्रवृत्ततया प्राचीन ग्रन्थभेदसिद्धमतभेदप्रदर्श-' नमानप्रवृत्ततया या यथाकथञ्चित्परिहरणीयाः । स्फुटतर चाय- मर्थ एतद्न्थपर्यालोचनेनावगम्यते । तथा हि-अदादावूर्णधाती तावत् “औMनयत् 'दीघों लघोः' इत्यभ्यासस्य दीयों न भवति चड्परे णौ यदद्नं तस्य योऽभ्यास इति सूत्रार्थात् । अत्र त्व झावयवस्याभ्यासो न त्वहस्योत" इति चदन् धातुवृत्तिकार जागृधातौ पुनः “णो लरि अजजागरस् । सन्वलधुनीतीत्यं येन नाव्यवधानन्यायेन एकवर्णेन व्यवधान एव भवति न पुनरने. फेनेतीए न भवति" इत्यभिदथे । तदिदं विपद्धमिव प्रती- पते । जागृधातावप्यहावयवस्याभ्यासेन ऊोतिप्रदर्शितसूभा- ।

·। गनुसारेण अजजागरदित्यत्रेत्यप्रसक्तरेवाभावात् प्रकारान्तरेण द्विारणप्रयत्नस्यानुचितत्वात् ॥ वस्तुतस्तु मतभेदाभिप्रायकतया नानयोग्नन्थयोर्विरोधः । मोतिप्रकरणम्थो हि ग्रन्थः हरदत्तमताभिप्रायकः अङ्गस्य योऽ- भ्यास इत्येवं सूनार्थस्य तेनोपवर्णनात् । जागृधातुप्रकरणस्थस्तु पुनः फैयटमताभिप्रायकः । " चट्परे णौ यल्लघु तस्मिन्परतः" त्येयं कराटे तत्सूनार्थवर्णनात् । यद्यपि कैयटे केचित्त्वित्यादिना "अङ्गस्य योऽभ्यात." इत्याद्यर्थवर्णनप्रकारोऽपि प्रदर्शितः । तथापि नत्यकारस्य परमतत्वेनोक्तः इतरपक्ष एव स्वमततया निधी- यंत इति । स्पष्ट चेम भेद धातुवृत्तिकारस्स्वयमेव नामधातुवृ- तो प्राचोकरात् । यथा-"इदं चाग्लोपित्वेनेत्यामाववचनं सन्य- सूत्रस्य चयरे णी यदहं तस्य योऽभ्यासो लघुपर इत्यर्थ- वादिनां हरदत्तादीनामनुसारेण । न तु चपरे णो यल्लघु तस्मिन् परतोऽभ्यासस्येति वादिनां कैयटकागदीनाम्” इति ॥ एतन यत् भट्टोजिदीक्षितैस्सिद्धान्तकौमुद्याम्- संज्ञायाः कार्यकालत्वादङ्ग यत्र द्विरुच्यते । नव दीर्घस्सन्वच्च नानेकाविति माधव । चकास्त्यर्थापयत्पूर्णोत्यादौ नाझं द्विरुच्यते । कित्वस्यावयवः कश्चित्तस्मादेकाक्ष्विदं यम ।। 'इति श्लोमाभ्यां चकास्तौ सन्वद्भावो न भवतीत्येतन्माधवमतत्वे- नोपन्यस्तम् । तदृणोतिप्रकरणस्थधातुरत्तिग्रन्याभिप्रायपरामर्शने- स्यवधेयं सुधीभिः॥ कचित्तु पुनराशयानवयोधेनैव प्राचीनैरा धातुवृत्ताउद्भावि- ताः तेते टोपा मनोरमादावेव तत्रतर निरास्ता । विम्नर- . B ·३४ भिया तु नेह तत्प्रकारः प्रपञ्चयते । क्वचित्तु ग्रन्थकारर्धातुवृत्ते रनुक्तोपालम्भोपि कृतो दृश्यते । यथा-सिद्धान्तकौमुद्यां नाम- धातुप्रकरणे-'आचारेऽवगल्मक्लीवहांडेश्यः क्विन्या' इति वार्तिक प्रक्रम्य ‘वार्तिकेऽवेत्युपनर्गविशिष्टपाठात्केवलादुपसर्गान्तरविशि- प्याच्च क्यजेवेति माधवादयः । तद् नेति तूनितम् ।' इति । तत्तु अनुक्तोपालम्भमात्रमवधेयम् । इत्थं हि गल्भधातौ सर्वेष्वेव कोशेषु माधयीयधातुवृत्तिग्रन्थ'अयगल्भति विशिष्टग्रहणादनु पसृष्टादन्योपसृष्टाच आचारकिपि गल्भति प्रगल्भति इति भवति'* इति ॥ कचित्तु धातुवृत्तिकारमतविपरीतं मतं यदाश्रितं अर्वाचीन. मनोरमाकारादिभि तत् शब्दरत्नकारादिभिस्ततोऽप्यर्वाचीननि- राकृतम् । यथा चुरादो पूजधातौ–'पूजितो राशाम् । मतियुद्धिपू. जार्थेभ्यश्चेति वर्तमाने क्तः । तस्य च वर्तमाने इति कतरि पष्ठी । तेन च पूजायायिति समासनिपेध । पूजितो यस्सुरा- सुरेः इत्याप प्रयोग इत्याहु इत्यभिहितम् । “नित्यं को. टिल्ये गतो इत्यत्र नित्यग्रहणेन तककौण्डिन्यन्यायानित्यता- पूजितो यरसुरासुरे " इत्यन भूतेऽपि तस्य सोल. भ्येन कर्तरि तृतीयाया न काचिदनुपपत्तिरिति मनोरमाराः । निन्यग्रहणस्यानभिधानमाश्रित्य भाप्ये प्रत्यारयाततया न तन्नया- यानित्यताशापकत्वं सभवतीति तु शब्दरलकारा ॥ इत्थगेयान्येऽप्यध प्रतीयमानाः केचन पोपा यथाकथंचि- सुपरिहराः कुशलमतिभिः । सन्तु वा दुरद्धरा एवं कतिपय दोपाः । नैतावता दुरवधारणापिलशब्दान्याख्यानप्रक्रियायधा- रणावरणान्यताससम्लोमूलननियुगधामनि धानुत्तिनामनि + यायो मुनिने पण्डितपत्र । सपुट पुटे प्रटन्योऽय पाटः. " शापनात् ।

·३५ सुधाधामानि कस्य चित्रलवलेशशङ्कयाऽनादरगावतरण सभा- व्यते, गुणभूयस्त्वेनारपीयसो दोषस्य तिरोधानात् । यथाss- हुर्महाकवय अनन्तरत्नप्रभवस्य तस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एसो हि दोपो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दो किरणेपिवाङ्क ॥ इति ॥ दृष्टं किमपि लोकेऽस्मिन्न निर्दुष्टं न निर्गुणम् । आवृणु मतो दोपान्विगृणुध्वं गुणान उगा ॥ इति च । धातुवृत्तीपणमुद्भावयन्तोऽपि च ग्रन्थकारा पु प्रदेशान्तरेषु परदृपणप्रसङ्गे माधवग्रन्थविरोधमेव प्राधान्येन त दूषणसाधनतया निर्दिशन्त प्रामाणिकप्रबन्धगणमूर्धन्यामिम धातु वृत्तिप्रवन्धमनुसदधिरे ॥ तस्मादअसा साध्यसाधुशदस्वरूपावदिधारयिपुभि प्राक्त- 'ननानानिबन्धाशयानकर साक्षाचिकीर्षुभिश्चापिलेरप्यनुकलमय बातुवृत्तिनामा प्रबन्ध परिशीलनीयोऽवश्यमिति सालमतिभद्रम्॥ तदेतस्या धातु तेश्शोधनावसरे अष्ट्रावादर्शकोशास्समा- सादिता तेषु च कोशेपु-एक प्रनतम आयश्शुद्धश्चान्वाक्षरमय (२१७) ताल्पत्रमित तुदाद्यन्तर्गतोनधातुपर्यन्त . मेसूझराजकीयमाच्यो- शशालाया (418) सख्यासित . द्वितीय --नागराक्षरमय (११८) ताल्पमित म्वाद्यन्नर्गना- हतिधातुपर्यन्तम्नस्यामेव शालाया (179) सख्यादित - ·+ तृतीयः-आन्ध्राक्षरमयः, (103) कागदपत्रमितः म्बादिसमाप्ति- पर्यन्तः (0231) संख्याङ्कितः. चतुर्थः--आन्ध्राक्षरमयः (२१५) तालपत्रपरिनितः अदादिमा- रम्य प्रत्ययान्तधानुवृत्तिसमाप्तिपर्यन्तः (166) संख्याङ्कितः. पक्षम.-आन्ध्राक्षरमयः (१४८) तालपत्रपरिमितः जुहोत्यादि- मारम्य कण्डाद्युपक्रमपर्यन्तः (655) संख्याङ्कितः प्लववत्सरलिखितः पष्ठः--देवनागराक्षरमयः (४३२) कागदपत्रपरिमितः संपूर्णः सिद्धाथिवत्सरलिखितः (CGG9) संख्याविना, सप्तमः-आन्ध्राक्षरमयः कागदपत्ररूप. म्वादिसमाप्तिपर्यन्त विशाखपत्तनादानीत . अष्टमः-वाराणस्यां पण्डितपत्रे मुद्रित. सर्वेषु चेतेपु कोशेषु तत्रतत्र पाठवैकल्यमुपलभ्यते । श्या- धन्तर्गते शपधातौ “भोजीयास्तु" इत्येतदनन्तरं सर्वेष्यपि कोशेपु कियानपि ग्रन्थो गलित' इव भाति ॥ तदेवमेतान्कोशानादर्शीकृत्य भाष्यकैयटकाशिकादिकान्ग्र- न्यानवष्टभ्य च परिष्कृत्य मुद्रितायामप्यस्यां धातुटत्तौ मुद्रणा- वसरसुलभसंभवान्मादृशजनमनोपानियतसंभूसिकांश्चापि संभावि- तान्कांश्चन दोषान् स्वयमेव परिहरन्तो निवन्धान्तरतो दुराधि- गमानप्यानिह सुखेनैव बुध्यमाना योधयन्तश्चेतरानन्दन्तु निपु- णधिपणाः । नन्दयन्तु चाखिलजगदन्तनियमयन्त भगवन्तं चा- मुदेवमास्माकोनेनानेन परिप्फरणकर्मति सविनयं निवेद्यते, पण्डितरत्न-कस्तूरिरशाचार्येण. *00-- ·विषयसूचिका. १. स्वादयः. धातव. -- ... " वाचलोडने ... " ... " दध धारणे ... धातव पुटसहया:. पटसहयाः, भू सत्तायाम् ३ पूद क्षरणे ११३ एध वृद्धौ. ८१ | हाद अव्यक्ते शन्दे स्पर्ध साचियें ८५ / हादी सुसेच गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोग्रन्थे च८९, स्वाद आस्वादने ९२ | पर्द कुस्तेिते शब्दे नाधृ नाथ यामोपतापैश्वर्या- यती प्रयत्ने शोप्यु ९३. युत जुत भासने ९९ विथ वेच याचने स्कुदि आप्रवणे १०२] श्रथि शैथिल्ये यिदि श्वेत्ये १०३ . प्रथि कौटिल्ये 'वाद अभिवादनस्तुत्योः कत्थ ग्लाघायाम् भदि कल्याणे सुसेच १०४ अत सातत्यगमने १२० मदि स्तुतिमोदमदस्वमग- चिती संज्ञाने तियु १०५ / च्युतिर् आसेरने स्पदि किञ्चिश्चलने श्चतिर् क्षरणे क्लिदि परिदेवने मन्थ पिलोड़ने १२६ १०६ । कुथि पुथि लुथि मथि मान्थ१२७ १०९ [ पिध गत्याम प्वद स्वर्द आस्वादने पिधू शास्त्रे माङ्गल्येच... १३१ उर्द माने फोडायां च... १११ | खाद भक्षणे २३३ कुर्द खुर्द गुर्द गुद फ्रोडा खद स्थैये हिंसायां च . यामेव ११२ / चद स्थय " १२३ " ... ... " मद ह दद दाने " ... M- ·धात. धातव. ... .. रद विलेसने ... .. " ढोक धौक प्वक ... " ... " " .. ट आयासेच ८ पुरसहयाः. पटसहयाः गद व्यक्तायां वाचि १३५ ! मकि मण्डने १५० १३६ कक लौल्ये णद अव्यक्ते शब्दे कुक वृक आदाने अर्द गतो याचने च चक तृप्तौ प्रतियाते च.. गर्द गर्द शन्दे १३८ । ककि वकि भ्यकि प्रकि तर्द हिंसायाम् कर्द कुत्सिते शब्द २३९ वस्क मस्क टिक सर्द दन्दशूके टीकृ रधि लघि अति आदि बन्धने गत्यर्थाः इदि परमैश्वर्य १४१ / अघि बघि मघि गत्याक्षेपे १५५ पिदि अवयवे १४२ मधि केतवे च गडि धदनैकदेशे राध लाघ दाघ सामध्ये णिदि कुत्सायाम १४३ द्राध टु नदि समृद्धी चदि आहादने दीप्तो च. प्रतिचेयायाम कदि ऋदिलदि आह्वाने रो- तक हसने तकि कृच्छजीवने दने च क्लिदि परिदेवने १४५ करा हसने १४६ शी सेचने ओ राम लाल द्राक्ष लोग दर्शने १४८ मर्थयोः श्लोश मवाते देश धेकृ शब्दोत्साहयोः Vउस उखि यस वसि मस्व सेकृस्नेक नकि धकि शकि। मपि पखणखि रस- गत्यर्थाः १४९ रसि लय लपि इ. फिशहायाम ससि इसि वल्ग लक्षणे रगि लगि अगि व- तीदिल्ये गि माग तगि त्याग " लाध कत्थने फक नोचैर्गती " " " वुक भपणे ... . ... " शुन्ध शुद्धौ ... " भ्रातृ शोपणाल- शाश्लास व्याप्ती रेक शङ्कायाम् ... ४ - " ·धातय. धातव. ... 1 " ... " " ... " ... ... " ... ... ... " ... ... बाच्छि इच्छायाम् ... ... " ... पुटसहपा. पुटराहया - श्रगिलगि इगि रि- अञ्च गतिपूजनयोः गि लिगि गत्यर्थाः १६० त्वगि फम्पने च यञ्च चञ्च तञ्च त्वचः युगि जुगि वुगि वर्जने... च दृचु म्लुचु ग- घव इसने त्यर्थाः मघि मण्डने ग्रुजु ग्लुचु कुजु सुजु स्ते- शिघि आमाणे यकरणे वर्च दीप्ती १६७ ग्लुञ्च पस्ज गती. पच सेचने १६८ गुचि अव्यत्तो शब्दे लोच दर्शने १६९ / अर्च पूजायाम् शच व्यक्तायां याचि म्लेच्छ अव्यक्ते शन्दे श्वच श्यचि गती लच्छ लाछि लक्षणे कच बन्धने १९१ कचि काचि दीप्तियन्यनयोः आच्छि आयामे मच मुचि कल्कने ह्रीच्छ लजायाम् मचि धारणोच्छायपूज- हुी कौटिल्ये नेपु मुर्छा मोहसमुच्छाययोः १९३ पचि व्यक्तीकरणे स्फुर्जा विस्तृतौ हुच प्रसादे १७२ उछि उञ्चे कज गतिस्थानार्जनोपा- उच्छी विद्यास जनेषु १७३ ध्रज प्रजि धृज धृजि ध्वज ऋजिभृजी भर्जने ध्वजि गती. एज ब्रेज़ भ्राज दीप्ती कूज अव्यक्ते शन्दे ईज गतिफुरसनयो १७७. अर्ज पर्ज अर्जने गर्ज शब्दे कुच शब्द तारे १७८ तर्ज भर्सने कुच कुच कौटिल्याल्पी- कर्ज व्यथने भावयो १७९ सर्ज पूजने च लुञ्च अपनयने १८१ अज गतिक्षेपणयोः " " ... " ... " युच्छ प्रमादे ... " " ... ... ... " शुच शके " " " ·4 धातव धातव. मडिच " " ... " " ... ... ... " " " कडि मदे ... " " ... " पुटसह था. पुटसलया. तेज पालने २०२ | पडि विभाजने २१३ खज मन्थे खजि गतिवैकल्ये २०३ भडि परिभापणे एज कल्पने पिडि सङ्घाते टु ओ स्फुर्जा वज्रनिर्धापे मुडि मार्जने २१४ क्षिक्षये २०४ तुडि तोडने क्षीज अव्यक्ते शब्दे २०५ हुडि वरणे लज लजि भर्जने चाड कोपे लाज लाजि भर्सने च शडि रजायां सताते च २१५ जज जजि युद्धे २०६ तडि ताडने तुजि पालने च पडि गती गज गजि गृज गुजि मुज मुजि शब्दार्थाः... २०७ | खाडे मन्थे गज मदने च हेड होड अनादरे २१७ वज बज गतौ अट्ट अतिक्रमहिंसयोः २०८ दाड भाड विशरणे ૨૨૮ घेष्ट वेष्टने २०२ | शाड श्लाघायाम चेष्ट चेष्टायाम शौट गर्ने गोष्ट लोष्ट सङ्घाते यौट्ट बन्धे ૨૪ २१० नेट ने म्लेट उन्मादे कटे वर्षावरणयोः अठि गती अट पट गतौ २२० वठि एकचर्यायाम रट परिभाषणे २२३ माठ कठि शोके २११ लट बाल्ये मुठि पालने शट रुजाविशरणगत्यवसा हेट विवाधायाम् दनेषु ૨૪ २१२ घट वेष्टने हिडि गत्यनादरयोः किट सिट त्रासे हुटि सङ्घाते शिट पिट अनादरे कुडि दाहे जट झट सदाते वाड आप्लान्ये .. " ... ... " " " घट्ट चलने स्फुट विकसने ... " " ... " . ... :::::::::: २२५ ..

·पातय. पुटसहया. धाना. पुरगहया.. भट भृती २२५ | कुटिच ... ૨૩૭ लुठि आलस्ये प्रतिवाते च तट उछाये सट काढायाम् ... " २३८८ ... नट नृतौ " . पिट शब्दसतातयोः ... २२६ । शुठि शोपणे रठि टुठि गती | चुड़भावकरणे ૨૨૭ अड अभियोगे कह कार्कश्ये क्री विहार तुड तोड़ने हुह होड गती . " हट दीप्ती पट अवयव लुट पिलोडने ... " " ૨૨૮ चिट परप्रेप्ये चिट शब्दे विट माकोशे इट किट कटीगतो २४० ... " " मडि भूपायाम् ... ... " ... " " ... रोड अनादरे २२९ रोड लोड उन्माद यड उद्यमने २३२ लड विलासे २३३॥ फड मदे गडि वदनेकदेशे तिपृ ते टिपू ऐपृक्षर- णार्या २३४ तेपृ कम्पने च ग्लेप देन्ये २३५ दुवेप कम्पने केप गपृ ग्लेपृ च " मेप रेपृ लेपृ गतो २३६ पूप लजायाम् कपि चलने गवि लवि आप शन्हें २४१ २४२ ... ... कुडि चैकल्ये मुटि प्रमर्दने चुटि अल्पोभाये मुडि सण्डने •रटि लुटि स्तेये .. स्फुटिर विशरणे पठ व्यक्तायां वाचि घठ स्थाल्ये मठ कठ मनिवासयोः रट परिभाषणे हर छुतिशठत्ययोः स्ट लुठ उपचाते पिठ हिंसासंक्शनयोः शटकैतये च शुठ गतिप्रतिघाते ... " " .. ४३ २४ ર २३७ रवि अनजमने च कवणे ... क्लोह अगष्ट ·धानब. धोत. , ... " " " " कमु कन्तौ " *. ट्रभु स्तम्भ गुपू रक्षणे धूप सन्तापे 4 ट पुटसहया. पुट सहपा क्षी मदे २४७ शुभ शुम्भ भापणे हिंसायां शीभृ कत्थने २६२. घी च २४८० घिणि घुणि घणि ग्रहणे .. रे शब्दे घुण घूर्ण भ्रमणे एमि रकभि प्रतिवन्धे पण व्यवहारे स्तुतौ च २६४ जभिसभी गानविनामे २४९ शल्भ कत्थने २५२ भाम क्रोधे २६८ वल्भ भोजन क्षमूप् सहने २६९ गल्भ थाप्टये ..२७१ श्रम्भु प्रमादे अणरणवण भणमणकण २५३ कण प्रण भ्रण ध्वण २५४ शब्दार्थाः २७३ २५६ / ओण अपनयने રાંક૭ जप जल्प व्यक्तायां वाचि जप मानसे च शोण वर्णगत्यो चप सान्त्वने श्रोण सङ्घाते २५७ पप समवाये श्लोण च रप लप व्यक्तायां वाचि २५८ प्रेश गतिप्रेरणलेपणेपु भ्रण शब्दे चुप मन्दायां गतो कनी दीप्तिकान्तिगतिपु २७९ तुप तुप त्रुप अम्प तुफ तुम्फ एन बन शब्दे त्रुफ अम्फ हिंसाः २५९ वन पण सम्गक्तो २८१ पर्प रफ रफि अर्व पर्व लर्च अम गत्यादिषु ૨૮ર यर्व मर्व कर्व सर्व गर्व दम हम्म मीगतो ૨૮૨ शर्व पर्व चर्व गतौ २६० चमु छमु जमु झमु अद्ने २८५ कुवि छादने २६१ क्रमु पादविक्षेपे ૨૮૬ लुवि तुबि अर्दने जय वय पय मयचय तय चुबि पसंयोगे २९१ प्रभु पृम्भु भु दृम्भु हिं दय दानगतिरक्षणाहिंसादा- सार्थाः " " " " " " " ... " ... १ णय गती ... नेपु ... " ·रय गतो ... ... " " ... " . ग्णेच " रणं च ૨૨૦ .. धाता पुटमहया. धातनः पुटगहया. २९४ णील वर्ण ऊयी तन्तुसन्ताने शील समाधी ३१६ पूयी विशरणे दुर्गन्ये च कील बन्धन नयी गन्दे उन्दने च २९५ कल आपरणे माग्री विधूनने. शूल मनायां महाते च स्फायो यो प्यायी वृद्धा २९६ / तृल निष्कर्षे ताय सन्तानपालनयोः २९७/ पूल माते शल चलनसंवरणयो २९८ मूल प्रतिष्ठायाम् चल वल संचरणे सञ्च फल निप्पत्तो २९९ | चुल्ल भावकरण मल मलं धारणे ३०० ] फुल्ल निकमने भल मल्ल परिभपणाह- चिल्ल शैथिल्य भावक- सादानेषु ३०१ कल सदससचानयोः ३०२ | वेल चल केल सल वेल कल भव्यक्त शन्दे ३०३ चलने तेय देनु देवने पेल शेल फेल गतो ૨૨૨ पेकृ गेट ते पेय मे म्ले सेयने स्खल सञ्चलने रेलवगतो ३०६ / सल सञ्चये मव्य बन्धने गल अदने ३२३ सूर्य ईक्ष्य ईपर्य ईयार्था. ३०८ | पल गतो ३२४ ३०९ दल विशरणे शुच्य अभिपये श्वल श्वल्ल आशुगमने र्य गतिकात्यो ३११ | सोल सो गतिप्रतिघारी १२१ अल भूपणपर्याप्तिवारणेषु ३१२ | घोर गतिचातुर्य जि फला विशरणे. रसर छागता मील कमीत स्मोल क्ष्मील कमर मे निर्मपणे अन वन मन घर गय ३२६ पील प्रतिष्टम्भ प्ठियु निरमन " " " ... " हय गतो " " .. . -- . . .. " ..

·8 धातव. " " धातव पुरसधा । पुटसहपा. जि जये ३३१, शापि हिंसाकरणयोश्च ३४५ जीय प्राणधारणे ३३३ / मय बन्धने पीव मीच तीव णीव स्था. अब रक्षणगतिकान्तिप्रीति ल्ये वृष्यपणमयम क्षी निरसने स्नाम्यर्थयाचनक्रिये- उर्वी तुर्वी थुवी दुर्वी धुर्वी च्छादीप्तयवातचालिङ्गन- हिंसा. हिंसादानभागवृद्धियु ३४६ गुर्वी उद्यमने ३३७ धावु गतिशुद्धयोः . मुरू बन्धने धुक्ष धिक्ष सन्दीपनक्लेशन- पुर्व पर्व फर्य मर्व पूरणे जीवनेषु चर्व अदने ३४९ भर्य हिंसायाम् ३४२ / शिक्ष विद्योपादाने.. कर्द खर्च गर्च दर्प भिक्ष याच्आयां अलाभेलामे अर्व शर्य पर्व हिंसायाम् ३५० इवि व्याप्ती ३४३ क्लेश अव्यक्तायां वाचि पिपि मिवि णिवि सेचने दक्ष वृद्धो शीघ्रार्थे च हिवि दिविधिवि जिवि दीक्ष मौण्ड्येयोपनयनानिय- प्रीणना ममतादेशेषु . ३५२ सिव रवि धावि गत्यर्था ३४४ " ३४१ | वृक्ष वरणे " .

·ओम्. नमो वासुदेवाय. माधवीया धातुवृतिः. . वागीशाद्यास्सुमनसस्सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्यास्स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥* जीयाद्दन्तिमुखो यस्य लीलयाऽजाण्डखण्डने । कन्दाकरवदाभाति दन्ताग्रं तद्वहिर्गतम् ॥ २ ॥ चिदानन्दकलां वाणी वन्दे चन्द्रकलाधराम् । नेमल्यतारतम्येन विम्बितां चित्तभित्तिषु ॥ ३ ॥ अस्ति श्रीसङ्गमक्ष्मापः पृथ्वीतलपुरन्दरः । यत्कीर्तिमौक्तिकादशैं त्रिलोक्या प्रतिविम्व्यते ॥ ४ ॥ यशः क्षीराहुतीकृत्यं यत्प्रतापहुताशने । परे ग़ान्ति पदं दिव्यं राजानो रणदीक्षिताः ॥ ५ ॥ तूर्ण कर्णान्तिकं प्राप्ते यत्मतापधनञ्जये । पुरो निधाय गाङ्गेयमात्मा संरक्ष्यते परेः ॥ ६ ॥ *अय श्लोको मुद्रितकोश एव दृश्यते. लियो . -- ·२ धातुवृत्ती. दुर्यन शत्रुयशासि धूमपटरी कूलङ्कपाज्यास्पद पामासाविवर्धित प्रकटयन् मूर्ति नवा भूयसीम् । आतन्वन्नितरप्रतापदहन स्फूर्जस्कुलिङ्गारति प्रायो यच्छति यत्प्रतापदहन कस्मै न विस्मरताम् ॥ ८ ॥ तस्य मन्त्रिशिरोरत्नमस्ति मायणसायण । य ख्याति रत्नगर्भेति यथार्थयति पार्थिवीम् ॥ ८ ॥ नित्योन्मीलितदानवारिरधिक निर्धूतपकोदयो दूरापास्तहरीशरधनविधिर्भङ्गप्रसङ्गोज्झित । क्ष्माभृत्क्षोभकतिक्षम क्षणिकयन् दोपाकरोदोपणा- मानन्दाय चकास्ति यस्त्रिनगतामाश्चर्यरताकर ॥ ९ ॥ यत्कीर्ती जाह्नवीस्फूर्ती की. विद्विपतामपि । कलिन्दनन्दिनीकान्तिस्स्पर्धयेव प्रपद्यते ॥ १० ॥ येन निर्मीयते नित्य धनैरायोधनैरपि । श्रेयसे यशसे दान विदुषा विद्विपामपि ॥ ११ ॥ न ध्यान न व्रत नार्चा न समाधिर्न वा जप । मन्त्रसिद्धा वल यस्य मतिरेव महीयसी ॥ १२॥ तेन मायणपुत्रेण सायणेन मनीषिणा। आख्यया माधवीयेय धातुवृत्तिर्विरच्यते ॥ १३ ॥ अस्या पूर्वनिबन्धेम्यो गुणवत्ता न कथ्यते । सर्व एव स्त्रवाक्येषु यदाहुर्गुणगौरवम् ॥ १४ ॥ . +7 *परोत्पो न स्नान, ·म्वादिः सा च सन्त्यक्तमात्सर्यैगुणगृर्मिनीपिभि । सूत्रवार्तिकभाप्याणामोक्ष्यता पारदृश्वभिः ॥ १५ ॥ कल्पयन्तु खला दोपं कि तैर्यदयमुद्यमः | मुनित्रयगिरामर्थसतत्वविदुष प्रति ।। १६ ।। सुधा तु वृत्तिर्विहिता बुधाना श्रीवत्सचिढून कृते हि नाके । सुधातुवृत्तिविहिता बुधानां श्रीकुण्डिनार्येण कलावपीह ॥१७॥ भू सत्तायाम् ॥१॥ वर्तत इति शेषः । सत्तेहात्मभरणम् ; यदाह हरि:- आत्मानमात्मना विभ्रदस्तीति व्यपदिश्यते । इति । हेलारानश्च–'अस्ति आत्मानं बिभर्ति सत्ता भाव- यतीति यावत् ' इति । कैयटकारोपि-'आत्मभरणवचनो भवति । इति । नैरुक्ताश्च–'अस्तीत्युत्पन्नस्यात्मधारणमाचष्टे' इति ॥ , .उदात्तः॥ नानुदात्त इत्यर्थः । तेन ' एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ' इतीणि- पेधो न भवति । एधमुत्तरत्रापि ॥ परस्मैशाषा ॥ परस्मैपदीत्यर्थः ।। ० उपलक्षणमर्थनिर्देश.; हिमवतो गङ्गा प्रभवति, मलो मल्लाय प्रभवति, ग्रामस्य प्रभवति, परान्पराभवति, इदमेवं सम्भवति, *अप धोरी ·. धातुवृत्ती स्थाली तण्डुलान्सम्भवति, शमनुभवतीत्यादौ प्रकाशनानिस्सरणपर्या- प्त्यैश्वर्याभिभवोत्प्रेक्षान्तविनसंवेदनादीनामवगमात् । न च मन्तव्यं अभूप्रभृतयस्समुदाया एवैतेप्वर्थेषु वर्तन्त इति । एवं हीह भुवः क्रियावाचित्वाभावात्समुदायस्य च भूवादावपाठान्न धातुत्वमिति तन्नि- बन्धनप्रत्ययाभावात् प्रमवतीत्यादि रूपं न स्यात् । किञ्च-- उपसर्गसम्बन्धमन्तरेण 'भूतिकामः पुत्रो भवति' 'बहुँधै भवतो भ्रातृव्यः' इत्यादावैश्वर्योत्पत्तिभूतिलिप्सादयोवगम्यन्ते 1 न चोत्प- त्तिस्सत्ता, उत्पन्नस्यात्मधारणलक्षणा सेत्युक्तत्वात् । तथा च नै- रुक्ताः-जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति क्रमेण पड्भावविकारानाहु' । लोकेऽपि सत्ताजन्मनोभिन्नत्वादेव घटः किमु- त्पद्यत इति पृष्टो न कश्चिदप्यस्तीति प्रतिक्ति । तथाऽऽचार्ये- णापि तत्र जातः' 'तत्र भव.' इति भेदेन निर्दिश्यते । तस्माद्धातुरेवानेकापाभिधायी ; प्रादयस्तु प्रकरणादिवद्विशेपस्मृतिहेत- वो द्योतकाः । द्योतकापेक्षा च शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्वचिदेव, यथा हरिशब्दो मेकादावेन । एवमुत्तरत्राप्यर्थनिर्देशोतन्त्रम् । यथा बीजसन्तान वपि. पठितः केशान्वपतीत्यादी छेदनेऽपि. वर्तृ-' ते । तथा करोतिरभूतप्रादुर्भावे पठित , 'अस्मानभितः कुरु, पादौ कुरु, यः प्रथमश्शकलः परापतत्स स्वरुः कार्यः, चोर- कारमाक्रोशति' इत्यादी स्थापननिर्मलीकरणोपादानोच्चारणादौ वर्तते । चोरारमित्यन्न चोरशब्दमुच्चार्येति ह्यर्थः, न त्वचोरचोरः क्रि- यते । अर्थनिर्दशस्योपलक्षणत्व एव 'कुर्द सुर्द गुर्द गुद की.. डायामेर' इत्येवफारोपपत्तिः । 'गाध प्रतिटालिप्सयोः' इत्यादी वनकार्याभिधानं प्रपञ्चार्थम् । तदेवं सत्स्वपि बहुपर्थेषु माङ्ग- लिकत्वात्सुप्रसिद्धत्वात्सर्वपदार्थव्यापित्वाञ्च सत्ताया निर्देश कृत । उक्तं च माये-नसतां पदार्थो व्यभिचरति' इति । हरिणाऽ- ·सम्वन्धिभेदात्सत्चैव भिद्यमाना गवादिपु । जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः॥ तां प्रातिपदिकार्थ च धात्वर्थ च प्रचक्षते । इति ॥ माङ्गलिकत्वमपि प्रसङ्गात् सत्ताख्यस्य परब्रह्मणस्स्मरणेन । आदो भुवो निर्देशो भूशब्दस्य महाव्याहृतिस्मरणेन माङ्गलियत्वासन्धिा- त्वर्थव्याप्यर्थाभिधायित्वात् 'भूवादयो धातव ' इति प्रसङ्गाद्भूवा- दिशब्दस्य साधारणत्वादि लाभहेतुत्वाच्च । कृम्नस्तयो हि क्रि- यासामान्यवचना । सामान्य च विशेषपु प्रत्येक परिसमाप्यते । आत्मभरण च पाकादिप्वप्यस्तीति भ्वस्त्यो क्रियासामान्यवाचि- त्वम् । उक्त च कैयटे-'तड्यात्मभरण विरुद्धार्थसमवायै पा- कादिभिरविरद्वैकार्थसमवाय' इति । तेन यथा ब्राह्मणो गाय इत्यत्र ब्राह्मण्य सामान्य गार्ग्यत्व विशेषस्तद्वदिहाप्यात्मभरणं सामान्य, पारत्वादिक तु विशेष । करोतेरपि क्रियासामान्यमर्थ', 'ब्राह्मणो गार्ग्य ' इतिवत् 'कि करोति पचति' इति क्रियासामानाधि- करण्यदर्शनात् । इत्थ च करोत्यर्थप्रश्न पचत्यादिभिप्स्तो भवति । अत्यन्तभेदे तु रोत्यर्थो न व्याकतो भवेत्, यथा 'कि करोति देवदत्त , घट' इति । कथ तर्हि करोत्यर्थविशेष- वे सर्वधात्वर्थानामासनमपि करणमिति 'कि करोति' इति प्रश्ने 'न करोत्यास्ते' इति करोत्यर्थनिषेधेनोत्तर सङ्गच्छते। उच्यते-नात्र क्रियासामान्य पृच्छचते, किन्तु लोकप्रसिद्धो गमनागमनादिविशे- प, तत्रैव लोकिकाना झियात्वाभिमानात् , तेन तन्निपेधपूर्वक 'आ- स्ते' इत्युत्तर युज्यते । यहा-क्रियासामान्यसत्तावश्यभावात् वि. शेपविषय एव प्रश्न इति तन्निराकरणेन प्रतिवचन बोद्धव्यम् ॥ . *जी. मु-साधुत्व.

·. धातुवृत्ती क्रिया न यद्वस्तु सिद्धमसिद्धं वा शब्देन साध्यत्वेनाभिधी- यमानमाश्रितक्रमं तदिति वैयाकरणानां मतम् । तद्रुक्तम्- यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्कियति व्यपदिश्यते ॥ इति । नन्वेवं सति वितता बहवः क्षणा धातुवाच्या इत्युक्तं भवति, यथा पचतीत्यत्राधिश्नयणोदकासचनतण्डुलावपनधोपकर्षणादिः, तत- श्रेपां वहुत्वेनेकत्वाभावात् कथमेकक्रियायैनकधातुवाच्यत्वम् ? न चास्ति समुदायभावः, क्षणाना क्षणिकत्वेन युगपदसन्निधानात् । नेप दोपः, क्रमवतामेपां क्षणानामेकफलोद्देशेन प्रवृत्तानां सङ्कल- नाबुद्ध्या समापादितैक्यानां क्रियात्रव्यवहारात् । न च यद- नन्तरं फलं निप्पद्यते तस्यैव फलसाधनत्वम्, एवं ह्यधिश्रयणा- दिवैयर्थ्य स्यादिति तैरपि समाहितफलानुगुणैर्यथास्वं विशेष आ- धीयत एवेत्यवश्यं फलसाधनत्वमङ्गीकर्तव्यम् । एवं च काल्प- निकस्समुदायो धातुवाच्य इत्युक्तं भवति । तत्रावयवक्षणास्समु- दाये गुणभावमापन्ना इति न ते शब्दभेदं प्रयुञ्जते । तदुक्तम्- गुणभूतैरवयवैस्समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्धया प्रकल्पितोऽभेद:* क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ इति । क्रमजन्मनामेषां क्षणानामभेद एकत्वबुद्धया सङ्कलनात्मिकया प्र- कल्पितः; स च समूहस्वभावो । गुणभूतैरवयवैर्युक्त इत्यर्थः । गु- णभूतैरवयवैरिति वचनमवयवानां शब्दभेदं प्रति प्रयोनकत्वं नेति प्रतिपादनार्थम् । एवं समूहरूपायाः क्रियाया एकत्वादपूर्वापरी- भावादक्रमत्वेऽप्यवयवक्रमाश्रयणेन ऋमिकत्वव्यवहारः । उक्त च-- *जी. मु-स्पिताभदः. जी. मु-हस्स्वमावतो.

·म. ] भ्वादिः स चापूर्वापरीभूत एकत्वादक्रमात्मकः । पूर्वापराणां धर्मेण तदर्थेनानुगम्यते ॥ इति ॥ कथ तककस्मिन् क्षणे धातो प्रयोग, पचतीत्यधिश्रयित यपि वक्तारो भवन्ति । उच्यते । अधिश्रयणारम्म एव फला- भिसन्धेस्तत्रेद समुदायस्यारोपात् । अय च समाश्रितपूर्वापरीभाव एवारोप्यत इत्येकोपि क्षण क्रमिको भवति । अत एव क्षणा न्तरे अनुष्ठीयमानेऽनुष्ठास्यमाने चाध्यारोपितपचिरूपस्य क्षणस्याती- तत्वादपाक्षीदिति भूतकालना । तथा तस्य क्षणस्य भावित्वादि- तरेप्वभाविप्वपि पक्ष्यतीर्ण भविष्यत्कालता । तथैवैकस्य क्षणस्य वर्तमानत्वादन्येप्ववर्तमानेष्वपि पचतीति वर्तमानकालता चेति काल- त्रययोग उपपद्यते । यथोक्तम्- समूहस्स तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिषु । समाप्यते ततोऽभेदे कालभेदस्य सम्भवः ॥ इति ॥ तथाभूत क्रमिकस्सन् प्रतिभेद प्रत्येक समूह आरोप्यते । ततो विषयविपयिणोरभेद एकत्वे कालभेदस्सम्भवतीत्यर्थ । तदेव शब्देन साध्यतया प्रतीयमानस्समाश्रितक्रमोर्थ क्रियेत्ति स्थिते 'घटो भव- ति' इत्यात्मभरणलक्षणा सत्ताऽपि तथैवाभिधीयत इति तस्या क्रियाले न विचिकित्सा । तथा च- किया भेदाय कालस्तु सङ्ख्या सर्वस्य भेदिका । इति । क्रियाभेदहेतुना कालेन 'अभूदस्ति भविष्यति' इति प्रयोगाः । न स्यक्रियस्य कालेन विभागोस्ति । उक्त च- कालानपाति यदपं तदस्तीति मतीयते । इति ।

·धातुवृत्ती. एवं च 'भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति न्यायेन 'देवदत्तः पचति' इत्यादिवत् 'घटो भवति' इति क्रियाकारकभावेन समन्वय उपपद्यते । 'कि करोति' इति प्रश्ने पवतीत्यादिवत् 'अस्ति' इति प्रतिवचनाभावो नितिसत्तस्यानिक्षीती व्यापारभेदः पृच्छयते, न तु निर्माता सत्तेवेति । तद्विपयस्य प्रभस्यैवानुदयात्, न त्वक्रियात्वात् । यदा तु सत्ता- विषयः प्रश्नो विनाशाशङ्कया ‘कि करोति देवदत्तः' इति, तदा 'अस्ति तावत्' इति प्रतिवचनमपि भवत्येव । ननु क्रियायाः क्रमिक- त्वमध्यारोपेणेत्युक्तं, गौणता तु प्रामोति । अत्र परिहरति- -- व्यवहारस्य सिद्धत्वान्न चेयं गुणकल्पना । उपचारोपि मुख्यस्यासंभवादपदिश्यते ॥ इति ॥ यथा गोशब्दस्यासम्भवात्सास्नादिमदर्थस्य पाहीकादिवृत्तित्वे ।। एवं स्थिते सर्वपार्पदत्वाद्दयाकरणस्य तत्तत्तथिकानुरोधेन हरि- णा क्रियायां मतभेदाः प्रदर्शिता । तेऽपीह सङ्केपेण प्रदर्श्यन्ते। यथा-~-यदनन्तरं फलं निप्पद्यते सा क्रिया । यथोदनं पचतीत्यत्र विचटनं, तदनन्तरं फलनिष्पादात्तदेव कारकं, न हि साक्षादर्ज- नयत्कारकं नाम । अधिश्रयणादीना विचटनोपयोगित्वान्न वैय- थ्यम् । तेपु तु पच्यादिप्रयोगस्तदर्थत्वेन विचनरूपाध्यारोपात् । पौ- वापर्य तु पूर्वापरक्षणापेक्षया । उक्तं च~- अनन्तरं फलं यस्याः कल्प्यते तां क्रियां विदुः । प्रधानभूतां तादादन्यासां तु तदाख्यता । इति । अथ वा-चैत्रः पचति, मैत्रः पचति, क्षीरं पचति, ओदनं पचतीत्यादिषु कर्तृकर्मभेदेन भिन्नपु पाकादिपु पच्यादिप्रत्ययानु- .वतित्वम.

·भ्वादिः वृत्ते' घटादिपु घटवादिवदस्तिपचित्वादिकं नाम जाति सा क्रिया । ननु युगपदवस्थितैरवयवै आरब्धेषु सत्सु घटादिषु समवायावटत्वादीना अभिव्यक्तियुज्यते; इह तु क्रमजन्मभिरयु गपद्भाविभि क्षणैरवयव्यन्तरमारन्धु न शक्यते यत्समवायात् पचि- वाद्यभिव्यक्तिः स्यात् । नेप दोप, क्रमजन्मभिरयुगपदाविभिर- नारब्धावयविभिरुक्षेपणादिक्षणेरुत्क्षेपणत्यादीनामिवाभिव्यक्त्युपपत्ते । यथैव चोत्क्षेपणाद्यवयवकर्माणि इदमहमुक्षिपामीत्यादिवुद्धीना विशिष्ट- प्रयत्नजन्यतया मिथ तो भिन्नान्युत्क्षेपणत्वादीनामापरत्वमपि प्रतिपद्यमानानि दुरवधारत्वाद्विशिष्टनातिविपया बुद्धि न प्रकल्प- यन्ति, एवमिहाप्येकैकक्षणदर्शनेन पचित्वादीनामप्रत्ययः । अत्र च साध्यत्वक्रमिकत्वे व्यञ्जकक्षणद्वारेण । उक्तं च- जातिमन्ये क्रियामाहुरनेकच्यक्तिवतिनीम् । असाध्या व्यक्तिरूपेण सा साध्येवोपकल्प्यते ।। एकैकस्मिन् क्षणेऽपि पचित्वादेर्वस्तुतो विद्यमानत्वात्तत्रतत्र शब्दयोग 'उपपद्यते । अथ वा-कारकभेदभिन्नविक्लेदनादिरूपाया यस्याः क्रियाव्यक्तेरनन्तर फलं निप्पद्यते तत्र समवेता विक्लेदनत्वादिका पच्यादिक्रिया । अस्याश्च साध्यत्वादिकमाश्रयद्वारकम् । यदाह- अन्ते या वा क्रिया भावो जातिस्सैव क्रिया स्मृता । सा व्यक्तेरनुनिष्पादे जायमानेऽवगम्यते ॥ . इति । अत्रापि मते व्यक्तिदर्शनवत्तादादन्यत्र पच्यादिप्रयोग । अथ वा—अधिश्नयणादिव्यापारविशिष्टेषु कारकेषु सर्वेष्वेव अधिश्रय- णादिव्यापारेप्वन्त्य एव व्यापारे समवेतोपहितभेदा सत्ता क्रिया ।। TEST ·ܟ ܨܶ , धातुवृत्ती. स्वव्यापारविशिष्टानां सत्ता वा कर्तृकर्मणाम् । क्रिया व्यापारभेदेषु सत्ता वा समवायिनी ।। अन्ते वाऽऽत्मनि या सत्ता सा क्रिया कैश्चिदिप्यते । भाव एव हि धालर्थ इत्यविच्छिन्न आगमः ॥ इति । ‘भाव एव हि' इत्यादिना 'गावविकार इति ह स्मा भगवान् वार्ष्यायणि ' इति भाष्यकारानुमतं निरुक्तकारवाक्यमर संवादकत्वेन दर्शयति । जातिसमुद्देशेऽप्युक्तम्-- प्राप्तक्रमविशेपा तु क्रिया सैवामिधीयते क्रमरूपस्य संहारे तत्सत्त्वमिति कथ्यते ॥ व्यापारविशेषाणा साध्यत्वात्क्रमिकत्वाच तदुपहितायाश्च ते वत । अथ वा--शब्दोच्चारणसमनन्तर योर्थ. प्रतिभामते वुहर कारत्वेन स शब्दार्थः । तदुक्तम्-'बुद्धिप्रतिभासश्शब्दार्थ इति । यदि हि बहिस्सत्तासमाविष्टोोंर्थ: स्यात् तदा टोस्ति नास्तीत्यादी पौनरुक्त्यविरोधौ स्यातां, तथा सतो मन योगात् पटो जायत इत्यादिप्रयोगानुपपन्नः स्यात् । कि च-~- रत्यन्तासत्सु शशविपाणादिपु तत्तच्छब्दप्रयोगो न स्यात् । ड्युपारूढे तु शब्दार्थ एते दोषा नावबरन्ति । बुद्धिसत्त माविष्टस्य बहिस्सत्ताजननप्रतिपादनाय 'अस्ति नास्ति भायते' प्रपोगस्योपपन्नत्वात् । अर्थक्रियाकारित्वं तु दृश्यविकल्पयो बाध्यतसायादुपपद्यते । शशविपाणादिवप्यस्तिप्रयोगो नास्ति गश्च बुद्धिसत्तयैवास्ति न तु बाह्यतत्तयेत्येवं प्रतिपादनाय । त दातूनामपि बुद्धिसिद्धा क्षणास्तद्रता जाति सत्ता वाऽर्थ, क्रिया । साध्यत्वादिक त्वभेदेनाध्ययसितं दृश्यमणद्वारेण । - ·म्यादिः. ११ बुद्धि तज्जातिमन्ये तु बुद्धिसत्तामथापरे । प्रसस्तरूपां भावपु क्रियेति मतिजानते ॥ इति । बुद्विशब्देन बुद्धिप्रतिभात्याकारोऽत्र विवक्षितः । तदेवं भुव' क्रियावाचित्वात्पाटाच्च 'भूनादयो धाताः' इति धातुत्ये 'घ- तैमाने लट्' इति वर्तमानत्वोपाधिकाद्धातोः लट् 'प्रत्ययः' 'पर- श्र' इति प्रत्ययसंज्ञकः परस्तात् ।। ननु वहाः क्षणाः धातुवाच्याः, तत्र के च न भूताः के च न भविप्यन्त इति तेषामविद्यमानत्वात् कथं वर्तमानत्वं धात्वर्थ- विशेषणं उच्यतेनेह विद्यमानलं वर्तमानवं; किं तर्हि? प्रार- ब्धापरिसमाप्तवं; तच्च यावतः क्षणसमूहस्य फलावधि प्रवृत्तिः तावतः माक् फलनननादभेदेनाध्यवसितस्यास्त्येव । एवं च काल्पनिकसमू- हाकारेण विद्यमानत्वं वर्तमानत्वामित्युक्तं भवति- कार्योत्पत्तौ समर्थं वा स्वेन धर्मेण तत्तथा । आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन्वर्तमानता ॥ इति । अस्यार्थः---वाशब्दो वक्ष्यमाणपक्षापेक्षः एकेकसणानन्तरं फलनिष्पत्तरदर्शनादितरक्षणवेयर्थ्यप्रसङ्गात्सर्वक्षणानन्तरं दर्शनाच्चैकफ- लमाधनलेन क्षणानां कल्पितमेकं समुदायरूपं कार्योत्पत्ती समर्थ- मित्युच्यते, तत्स्वेन धर्मेण क्रमवत्वेन तथा युक्तमात्मतत्वेनात्मी- येन विद्यमानत्वेन गृह्यते सेयमस्मिन्समुदाये वर्तमानतेति । वाश- व्दसूचितः पक्ष उच्यते, विप्रसृतावयवः क्रियाकलापः प्रयोक्तुः संकलनायुद्धयुपारूढः प्रतिपत्तृबुद्धी संक्रान्तस्तस्या एकत्वादर्तमान- त्वाञ्च तदभेदेनैको वर्तमानश्च व्यपदिश्यत इति । उक्तं च- - ·धातुवृत्तौ. संक्रान्तविम्बमेकत्र तामाहुर्वर्तमानताम् ।। इति । अयमर्थ-प्रयोक्तः सकलनाबुद्धेरात्मा क्रियाप्रवन्धरूपं वस्तु एकत्र प्रतिपत्तुज्ञीने संक्रान्तविम्वं संक्रान्तस्वरूपं यद्विनिगृ- ह्यतेऽवधार्यते तस्मात्तस्यं ज्ञानस्य वर्तमानतामेव तदभेदात् क्रिया- या वर्तमानतामाहुरिति ॥ ननु यथोपलब्धिस्मरण उपलब्धिश्च क्रमेणेति प्रयोक्तः कथ संकलनात्मिकैका बुद्धिर्यदुपारोहेणासौ प्रतिपत्तु क्रियाकलाप शब्देन युगपदवगमयेत्, ततश्चैकबुद्धयुपारोहाभावात्कथमेकत्ववर्तमान- त्व स्पाताम् । नैप दोष, अनुभववासनाया प्रत्यासन्नत्वात्क्रमेणा- नुभवतामपि संकलनायोगात् । अनुभवपूर्वत्वं हि स्मरणस्य नियतं न तु ऋमिकत्वमपि, अन्यथा समुच्चयशतादिप्रत्ययाभावप्रसङ्गात । नन्वेवमस्त्वस्यैव बौद्धस्य वर्तमानत्वं कय बाह्यस्येति चेन्न दृश्य- विकल्पयोरमेदाध्यवसायात् ॥ , . अन्ये तु-काल एव क्रियाया उत्पन्नध्वस्तवेन साधनसपत्त्या सम्भाव्यमानोदयत्वेन प्रारब्धापरिसमाप्तत्वेन चोपहित सन् क्रमेण भूतादिभेदं प्रतिपद्यते, तत्कालयोगाझियाया अपि तत्तद्वयपदेश इति । उक्तं च- कियोपाधिश्च सन् भूतभविष्यद्वर्तमानताः। एकादशभिराकारैविभक्ता प्रतिपद्यते ॥ इति । वाल इनि शेषः । एकादशत्वमप्युक्तम्- भूतः पविपस्तन भविष्यंश्च चतुर्विधः । .

·हलितिसूत्रे हकारात्परः लारः, लपरत्वं तु तस्यैकादेश न' इति ग्राहकसूत्रमपि व्यर्थ स्यादिति चेत् । नेपदोपः। म्वादिः, इति । तत्र तायदद्यतनानद्यतनव्यामिश्रसामान्यरूपाश्चत्वारा मुख्य- भूतभेदाः । सामान्यमपि विशेपेम्यो व्यावृत्तेर्भेदः । उक्तं च- 'अनेकमन्यपदार्थे' इत्यत्र सामान्यमपि यथाविशेपस्तद्वदिति । परो- क्षस्त्वनद्यतनभूतभेदो न तु भूतभेद इति न एयग्गण्यते । 'आशं- सायां भूतवञ्च' इत्यतिदिष्टभूतकार्यो भविप्यन्नप्येको गौणो भूत इति भूतः पञ्चविधः । भविप्यन् तु गोणाभावादद्यतनादिभेदेन चतुर्विधः । वर्तमानो गोणमुख्यभेदेन द्विविधः । वर्तमानसामीप्ये इत्यतिदिष्टवर्तमानकार्यों भूतभविप्यन्तो गौणः । तदेवमेकादश भेदाः कालस्य । यद्यप्यन्येऽप्योपाधिका भेदाः सन्ति तथाऽपि शास्त्रप्र- क्रियायामियन्त एवोपयुज्यन्त इत्येवमुक्तम्* लटोकारटकारयोः 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' 'हलन्त्यम्' इतीत्संज्ञा । उपदेशो भातुमूत्रप्रातिपदिकप्रत्ययागमादेशलक्षणः । 'प्रतिज्ञाऽनुनासिक्याः पाणिनीयाः' । 'तस्य लोपः' इतीतो लोपः । 'अदर्शनं लोपः', अदर्शनं चेह प्रसक्तस्य शब्दस्य विनाशः । प्रयोजनं लडित्यनु- वादप्टिद्वयपदेशश्च एषा दिगन्यत्राप्यनुसन्धया ॥ इति कथम. आदिरस्य ननु 'शपसर' 'हल्' इत्यत्र लकारस्येत्त्वे तेन 'आदि. रन्त्येन सहेता' इति प्रत्याहारः, सति च तस्मिन् 'लण' इ. त्यत्र लकारस्य हल्वात्तस्यैव 'शपसर' 'हल्' इत्यत्रान्ते नि. देशादित्संज्ञा तदाश्रयश्च हलिति प्रत्याहार इतीतरेतराश्रयत्वादय- मेव तावत् प्रत्याहारोऽनुपपन्नः, ततः सर्वेषामेव णकारादीना- मित्त्वं न स्यादिति सर्वप्रत्याहारव्यवहारोऽनुपपन्न बान्त्वेन हल्वेन चाकारटकारयोरित्त्वं, एवं च । *मु. मुत्तम् गतमदा, ·धातुवृत्तिः, रुतम् । तेन तस्यान्त्वादित्वं भविप्यति स एव 'हलन्त्यम्' इत्यत्राप्येकादेशेन लपरेण निर्दिष्ट इति । एव मपि इतरेत- राश्रयमेव लकारस्य सत्यामित्संज्ञायां हलिति प्रत्याहारः सत्य. स्मिन् 'ऐऔच्' इति चकारस्येत्त्वम् । तस्मिंश्च सति अजिति प्रत्याहारः, अस्मिश्च प्रत्याहारे सति लकारस्येत्संज्ञया भाव्यमि- ति । एवं तर्हि हल्ल ल्चेति समाहारद्वन्द्वेन द्वितीयस्यापि लकारस्य निर्देशात् प्रत्याहारमन्तरेण तस्येत्संज्ञासिद्धिः। अश्रवणं तु संयोगान्तलोपेन । अथवा-श्वेतो धावतीत्यादाविव द्वितीय मप्यत्र हल्ग्रहणं तन्त्रेणोपादीयते । तत्रैकेन हत्य लिति हकारस- मीपस्य कारस्य वेनेव प्रत्याहारादित्संज्ञा भविष्यति । यद्वा-- हस्य ल् हलिति तत्पुरुपस्य प्रत्याहारस्य च हल्शब्दस्येकशेपे अ- थद्वयं लप्स्यत इति न संकटं किचित् । तत्पुरुषः पुल्लिङ्गः प्रत्याहारस्तूभयलिङ्गोप्यन्तनित्यनेन साहचर्यादिह नपुंसकलिङ्ग इति . 'नपुंसकमनपुंसकेन' इति तस्य शेष एकत्वं च । 'लः कर्मणि च भावेचाकर्मफेम्यः' । उत्सृष्टानुबन्धश्चायं लकारः, लकाराः सकर्म- केभ्यो धातुभ्यः कर्मणि कर्तरि च भान्ति । अकर्मकेभ्यस्तु भावे की चेति यथायोगं कर्नादो मपन्ति । 'स्वतन्त्रः कता' क्रियाप्रसिद्धी यत्कारकं प्रधानभूतं विवक्षितं तत् ऋतूसंहं भवति । ननु च सामग्रीसाध्यायां झियायां सस्यव्यापारे सपा स्वातन्तयात् कथ- मेकस्य तत् । उच्यते-करणादिप्रवृत्तेः प्रागेव परस्मादविनादे- रेख निमित्तात्कः प्रवृत्तिः, परणादि तु तदधीनप्रतिनिधि । तया दि-अर्थी हि वर्ना तत्म न तदनम् । दिन तस्य प्रतिनिधिदृश्यते । बोरनारे नोवाररिज्यले, पतुः सह नास्ति; तदेदे क्रिपान्तरमेवेति प्रसिद्धिः ! कि यारसान्नरानुपादानेड- प्यमो टश्यते भवत्यादिपु । तस्मायुक्त स्वातन्त्र्यम् । तथा पोकम्- ·म्वादिः. भागन्यतश्शक्तिलाभान्नथग्भावापादनादपि । तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रवृत्तानां निवर्तनात् ।। अदृष्टत्वात्प्रतिनिधेः प्रविवेके च दर्शनात् । आरादप्युपकारित्वात्स्वातन्त्र्यं कर्तुरुन्यते ॥ इति । प्रागन्यतः शक्तिलाभादीनां शब्देन प्रतीतिमानस्य विवक्षणा- दचेतनेष्वपि तदनपायात् कर्तृतोपपत्तिः । उक्त ब- सर्वैरभ्युदितैश्शब्दौनयमो न तु वस्तुनि । कर्तृधर्मविवक्षायां शब्दात् कर्ता प्रतीयते ॥ इति । वृत्तो तु-स्वातन्त्रयेणागुणमावो विवक्ष्यत इति तस्य च सार्वत्रिकत्वात्सर्वत्र कर्तृतोपपत्तिः । उक्तं च- कर्ता च विविधो ज्ञेयः कारकाणां प्रवर्तकः। केवलो हेतुकर्ता च कर्मकर्ता तथाऽपरः ।। इति । 'कर्तुरीप्सिततमं फर्म' । कर्ता क्रियया यदाप्तुमिष्टतमं त- कर्म । 'तयायुक्तं चानीफिसतम्' । येनेव प्रकारेणेफिसतनम क्रियया युज्यते तेनैव प्रकारेण तथा युज्यमानमनीफिमतमाप कर्म । 'अकथितं च । अपादानादिविशेषकथारहितं दुह्यादिकारकं गादि च कर्म । 'दिवः कर्म च । दिवः साधकतमं करणं तत्कम- त्यादि । चतुर्विधं कर्मपिसततमानीपिसततमाकथितसंज्ञान्तरपूर्वभेदेन । तत्राद्यं विधा, नित्यं विकार्य प्राप्यमिति । द्वितीयमपि द्वेषा द्वेप्यमितरदिति । तदुक्तम्- निर्वस च विकार्य च माप्यं चेति त्रिधा मतम् । तत्रप्सिततमं कर्म चतुर्धाऽन्यत्तु कल्पितम् ॥

·धातुवृत्ती. औदासीन्येन यत्माप्यं यच्च कर्तुरनीप्सितम् । संज्ञान्तरैरनाख्यातं यच्चाप्यन्यपूर्वकम् ॥ इति । तत्र निर्वयं यस्योपादानकारणं नास्ति सदपि वा तत्प- रिणामित्वेन नाश्रीयते, यथा संयोगं करोति, मृदा घटं करो- तीति । विकार्यमपि द्वेषा । प्रत्युच्छेदसम्भूतमेकं प्रकृत्यनु- वृत्तौ गुणान्तरोत्पत्त्योपलक्षितमपरम्, यथा 'काष्ठानि भस्म करोति हिरण्यं कुण्डलं करोति' इति । 'नीहीन्प्रोक्षति' इत्यादी प्रोक्षणादि- जन्यादृष्टरूपेण विक्रियमाणा व्रीह्यादयोपि विकार्य कर्म । माप्यं पुनरेकमेव, यत्र क्रियारतो विशेपो न गम्यते यथा 'वेदमधीते' इत्यादौ वेदादि । तथा चोक्तम्- . सती वाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्रीयते तस्य निर्वर्सत्वं प्रवक्षते ॥ तन्निवत्यै विकार्य तु द्विधा कर्म व्यवस्थितम् । मरुत्युच्छेदसंभूतं किं चित्काष्ठादि भस्मवत् ।। किं चिद्गुणान्तरोत्पत्या सुवर्णादि विकारवत् । क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते ॥ दर्शनादनुमानाद्वा तत्माप्यमिति कथ्यते ॥ इति । भावस्तु केवलो धात्वर्थः । लस्य 'तितस्शि सिप्थ- स्थमिव्वस्मस्तातांझथासायाध्वमिडहिमहिड्' । तिवादयो टादश 'पष्टी स्थानेयोगा' इति लस्य स्थाने स्युः । स्थानं प्रसङ्गो योगः संबन्धः । इह शास्त्रे नियतसम्बन्धविशेपा पठी स्या- नेयोगेत्यर्थः । तत्र तियादिप्वविशेषेण प्राप्तेषु 'शेपास्कर्तरि पर- ·भ्वादिः. . स्मैपदम्' इति आत्मनेपदविषयादन्यत्वेन शेपादस्मात्परस्मैपदभेव, तच्च कर्तर्येर । आत्मनेपदविषयश्च स येपा 'अनुदात्तडितः' इत्यादिनाऽऽत्मनेपद विहितम् । 'ल. परस्मैपदम् ' 'तडानावात्मने- पदम् । तडिति तिवादिसूत्रेणोपात्तास्तादयो नव प्रत्याहारेणोच्य- न्ते, आन इति शानचकानचौ । अत्र यद्यपि 'लः परस्मैपदम्' इति लोदशाना सामान्येन परस्मैपदसंज्ञोच्यते तथाऽपि 'आकडारादेका- सज्ञा' इत्यत परेषा कडारा कर्मधारय इत्यत प्राचामेकस्यै कैव सं. क्षेति नियमात् तडानयोरात्मनेपदसंज्ञया अनवकाशया बाधिता सा तद्व्यतिरिक्तविषयाऽवतिष्ठते । 'युप्पद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम ' युप्मदि समानाधिकरणे व्यवहिते वाऽव्यवहिते वा प्रयुज्यमाने स्थानिन्यमयुज्यमाने वा लान्तार्थस्य युष्मदर्थवि- शेप्यत्वे एव मध्यम. । 'अस्मद्युत्तम.' पूर्ववद्वयाख्या । 'शेपे प्रथमः' यत्र युप्मदस्मदी समानाधिकरणे न स्तः स शेपस्तत्रैव प्रथम. ॥ 'तिडस्त्रीणित्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' तिड' परस्मैप- दान्यात्मनेपदानि च प्रत्येकं त्रीणित्रीणि पदानि भूत्वा यथासंख्यं प्रथमादिसज्ञानि । 'यथासख्यमनुदेशसमानाम्' संख्या क्र. म अनुदेश' पश्चादुञ्चार्यमाणो विधीयमान', अनुदेशशब्दस्य स- म्बन्धिशब्दत्वादाक्षिप्ता उद्देशिनः तेषामनुदेशिना च संख्यातः पाउतश्च समानाना यो यः क्रमस्तेन तेन क्रमेण सम्बन्ध इत्य- र्थः । तत्राप्येव व्यवस्था । 'बहुषु बहुवचनम् ' 'चेकयोर्डिव- चनेकवचने' बहुत्वादिषु यथासंख्य बहुवचनादीनि । 'तान्येकव- चनद्विवचनबहुवचनान्येकश' तानि लब्धप्रथमादिव्यपदेशानि नी. णित्रीणि प्रत्येकं गथासख्यमेकवचनादिसंज्ञानि । एवं तिवादिषु ॥ 'कर्तरि श' कर्तृवाचिनि सार्वधातुके धातोः शप् स्यात् ।। 'तिनित्सार्वधातुकम्' प्रत्यय इति शेषः । शकारस्य 'लश- . 3 ·धातुवृत्तो. कसहिते' लशकवर्गाः तद्वितवर्जप्रत्ययाद्याः इतः इतीवाल्लोपः ॥ 'सार्वधातुकार्धधातुकयो । अनयोरिगन्ताङ्गस्थाने गुण । 'आध- धातुकं शेपः' तिङ्गिन्योन्यो धातुसंशब्दनेन विहित' प्रत्यय- आर्धधातुकम् । 'अदेड् गुण.' अदेडौ मात्रिकद्विमात्रिको तद्रा- विनावतदायिनो च; तो च गुणो । 'अशुदित्सवर्णस्य चार- त्ययः' अणूचोदिच गृह्यमाणः सवर्णग्राहको भवति विधीयमान- मणं वयित्वा उदिच्छन्दन क्वादयः पञ्चोच्यन्ते ॥ 'तुल्यास्य- प्रयत्नं सवर्णम्' आस्यं ताल्वादि, तत्स्थः प्रयनो यस्य वर्णस्य येन तुल्य' स तं प्रति सवर्ण । अकुहविसर्जनीयाना कण्ठ. स्टष्टं करणं स्पर्शानामिति स्थानप्रयतसाम्यम् । कादयो माव सानरः सर्गः ॥ 'तपरस्तत्कालस्य' त परो यस्मात्स च ता- स्परश्च तपर , स उदात्तादिभिन्न सवर्णमात्मना तुल्यकाल स्वं च प्राहयतीति भिन्नकालाग्रह । गुणविधौ च 'इको गुणवृ. ही' इत्यनेन गुणवृद्धयोः स्वतंज्ञया विधाने इक इत्युपस्थाप्यते । 'अगस्य' इति चाधिस्तम् । 'यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽ- गम्' यस्मात्मत्ययविधिस्तदादि तच्च तस्मिन्नेव प्रत्ययेऽङ्गम् । तत्र अनयोः सामानाधिकरण्येनान्वयस्य न्याय्यत्वादिकोङ्गस्य विशेषण- ता । 'येन विधिस्तदन्तस्य' यहिशेषणमुपादाय किं चिद्विधीयते तदात्मान्तस्य स्वस्य च ग्राहकमिति तदन्तत्वलाभ ! 'अलो- न्त्यस्य' आदेश. पष्ठीनिर्दिष्टत्यान्त्यस्य भवति अन्त्यस्यैव वाऽलस्था- नषष्ठी स्थानित्व प्रतिपादयतीत्यन्त्यस्य स्थानित्वादिगन्ताङ्गान्त्यस्ये- त्युक्तार्थलाभः । स ह गुणः । 'स्थानेऽन्तरतम.' अनेकादे- शप्रसङ्गे सदृशतमः स्यात् मुसदृश' गुणादिसहशात स्थानसदृश इति नियमादुकारस्योपूपध्मानीयानामोधी इत्योष्टयस्य ओदौतो:

·म्यादिः कण्ठोप्ट्यमिति ओप्ठ्य ओकारः, तस्य 'एचोयायायः' इति यथा संख्येनावादेशे सिहं भवतीति ! अस्य च 'सुप्तिहन्तं पदम्' इति पदत्वे 'युप्मदस्मदोः पष्ठीनतुर्थीद्वितीयास्थयोवान्नायौ' इति पदात्परयोरपादादो वर्तमानयोः समान वाक्यस्थयोः श्रूयमाण- पप्ठ्यादिद्विवचनान्तयोः अनयोर्यथासंख्यं वान्नाबादेशी भरतः । 'बहुवचनस्य पस्नसो' 'तमयावेकवचनस्य' इमावादेशी न द्वि- तोयकवचनान्तयोः 'वामी द्वितीयायाः' इति त्यागोविधानान् । एपामपि पूर्ववद्वयाख्या-भवति वां, भाति नौ, भाति वः, भवति नः, भाति ते, भवति मे, भवति ते, भाति मे, म. यति त्वा, भवति मा । यथायोगं स्वं, देयम्, प्राप्तमिति शेपः। एते चानेकाल्त्वात् 'अनेसालू शिसस्य' मादेशः एपां च 'स्थानियदादेशोनल्विधी' इति स्थान्यलाश्रयकार्य वयित्वा स्था- निकार्यविधानात् पदत्वे तन्निबन्धनानि रुत्वादीनि , यथायोगं क्षेयानि ॥ , भवत: -अन तसरसकारस्य प्रयोजनाभावादिचाभारः। न च लोप एव प्रयोजनम्, एवं हि नोपदिश्यत । 'सिति च' इति पदत्वं, यकारानाथसर्वनामस्थानविषयमिति न प्रयोजनम् । यहा-'विभक्तिश्च' इति सुपः तिडश्च एकवचनादिसंज्ञाः सन्तो विभक्त य इति 'न, विभक्ती तु स्माः' इतीचाभावे "सस- जुपो रुः' सान्तस्य पदस्य सनुपश्च रुः इति रुत्वे 'खारवसा- नयोर्विसननीयः' इति विसर्जनीयः । 'विरामोपतानम् ' विरति- विरामः वर्णस्याभावोनुचारणं, तत्र वर्णेष्वप्युञ्चरितप्रपंसिषु बुद्धि- कुनै पौवीपर्यमित्यभावरूपेऽवसानेऽपि तत्सम्भवात् परसप्तमीलोप- पत्तिर्भवति . - ॥

·धातुवृत्ती भवन्ति-'झोन्तः' प्रत्ययादेरिति शेषः । अन्त्योकार उच्चा- रणार्थः । न तु तकारस्यानन्त्यत्वेनेवनिवृत्तये लुप्यते, तस्य प्रयोजनामावादेव सिद्धेः । न च 'तित्सरितम्' इति स्वरितत्वं प्रयोजनम् 'तितः प्रत्ययस्य' इति तत्र स्थिते । न च स्थानि- वत्वात्प्रत्ययः, तदेकदेशवादस्य । अत्र शवन्त्याकारयो 'अ- तो गुणे' इत्यपदान्ताकाराद्गुणे परे तयोः पूर्वपरयोः पररूपमेका- देश इत्येकादेशं वर्णमात्राश्रयत्वेनान्तरङ्गं प्रतिप्रत्ययापेक्षत्वाबहिर- गोपि गुणो 'वादाङ्ग बलीयः' इति वाधते । अस्ति च समा- नाश्रयत्वमुभयोर्विकरणापेक्षत्वात् । पूर्व त्वेकादेशे 'अन्तादिवञ्च' इत्येकादेश आश्रीयमाणं पूर्व प्रत्यन्तवत्परं प्रत्यादिवदिति 'सार्व- धातुकमपित्' इत्यत्राश्रीयमाणस्य पितोऽस्य सार्वधातुकस्यैकादे- शस्यादिवद्भावाच्छपोपि सार्वधातुकग्रहणेन ग्रहणात् डित्वात् 'क्डि- तिच' इतिक्डिनिमित्तयोः इग्लक्षणयो. गुणवृद्धयोर्निषेधात् गुणो न स्यात् । भवतु वा पूर्वमेकादेशः तदाऽप्यदोपः । 'अच. पर- स्मिन्पूर्वविधौ' इति परनिमित्तोनादेशोऽच. पूर्वसंबन्धिनि का. र्यमाने कर्तव्ये स्थानिना तुल्गः स्यादिति स्थानिबुद्धया व्यवधा- नेन निषेधस्याप्रसङ्गात् । किच-तत्रापिदित्यस्य प्रसज्यप्रतिषे. धत्वेन सिद्धान्तितत्वात् 'पित्सार्वधातुकं डिन्न' इत्याश्रीयमाणं पित प्रत्येकादेशान्तवनात् डिवस्याप्रसङ्गात् अस्तु गुणैकादेशयो प्र. वृत्तौ कामचारः ॥ भवसि, भवथः, भवथ ॥ भवामि, भवावः, भवामः-'अतोदी? यमि' इति यना- दौ सार्वधातुके अकारान्ताङ्गान्त्यस्य दीर्चः । स च स्थानी कण्व्य इति तादृश आकारः । 'यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इति यना ·भ्वादिः व . दीतिलाभः । 'उकालोज्झस्वदीर्घप्लुतः' इत्यचौ मात्रिकहिमात्रि. कत्रिमात्रिकाः क्रमेण स्वादिसंज्ञाः ॥ 'परोक्षे लिट् ' भूतानद्यतनपरोक्षत्वोपाधिकार्थवृत्तेर्धातोलिट् । धा- तुवाच्यायाः क्रियायाः इन्द्रियेण सन्निकर्षात्परोक्ष सिद्दे परोक्ष- ग्रहणं साधनपरोक्षतार्थम् । पूर्ववत्तियादयः । ते च 'लिन इति लिडादेशत्वादार्धधातुकाः । अत्र च 'लडशाकटायनस्य इत्यत एवकारानुवृत्त्या न सार्वधातुका इति विकरणामावः । एपां च लिडादेशानां नवानां तिवादीनां 'परस्मैपदानां णलतुसु स्थलथुसणल्वमाः' इति यथासंख्यं णलादयस्स्युः । ते च स्थानि वत्त्वेनार्धधातुकाः प्रत्ययाश्च । गलो णकारस्य मत्ययादित्वाच इत्संज्ञायां लोपः, प्रयोजनं वृदयादि । नन्वत्र णकारो लुप्यत इत्यने काल्वाभावात् 'अनेकाल् शित्सर्वस्य' इति सर्वादेशत्वं न स्यात् । नैतत्, आदेशोत्तरकालं प्रत्ययत्वतदादित्वेन णकारस्ये- चे लोप इत्यादेशदशायामनेकाल्त्यात् एवं भू अ इति स्थिते 'अचोणिति' इति भित् णित् प्रत्ययपरस्यानन्तस्याङ्गस्य वृद्धिः प्रामो- ति। वृद्धिरित्यादैचा तापितानामतदावितानां ‘वृद्धिरादैच् ' इति संज्ञा, तपरकरणादैचौ द्विमात्रिको गृह्येते तादपि परस्तपर इति । 'मुवो वुग्लड्लिटोः' इत्यानादौ लुडि लिटे च विधीयमानो वुक् कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यो वृाई बाधते । अत्र वृद्धौ कृतायाकारान्तस्य - प्राप्नोत्यन्यत्र तूफारान्तस्येति शब्दान्तरप्राप्तया वुगनित्य इति चेत्--- न, एकदेशविरुतस्यानन्यत्वात् न शब्दान्तरप्राप्तिरिति । 'आद्यन्तो टकिती' यथासख्यं षष्ठीनिर्दिष्टस्येति गयं भवन्त्यिः । 'लिटि धातोरनभ्यासस्य ' धातोरवयवस्य प्रथमस्यैकाचौ द्विवचनमनादेस्तु द्वितीयस्येति भुव आदिदिरुच्यते । 'पूर्वोम्यासः' अत्र प्रकरणे द्विरुक्तस्येति शेषः । हलादिश्शेषः । अभ्यासस्यादिहल शिष्यते ·२२ धातुवृत्ती. अनादिस्तु निवर्तत इत्यर्थः । “दस्यः' इत्यभ्यासस्याचो द्वस्वः 'भवतेरः' इति लिटि परे अभ्यासान्तस्याकारादेशः, 'अभ्यासे चर्च' इति अभ्यासझल्चरो जशश्च । तत्र वर्गाणां प्रथमद्विती- याः शपसा विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीया अघोपा विवृतकण्ठाः श्वासानुप्रदानाः । तृतीयचतुर्थपञ्चमहकाराः घोपवन्तः संवृनकण्ठा नादानुमदाना इत्योदयस्य चोपवतः संवृतकण्ठस्य नादानुमदानस्य भकारस्य तादृशो चकारः । बभूव ॥ ननु 'अचिभुधातुभ्रुवां वोरियडुवडो' इत्यनादौ प्रत्यये शुभ्रुवोर- न्त्यस्य धात्वन्तयोरिवर्णोवर्णयोः इयडुवडोविधानात् अत्रोवडि कर्त- ये 'असिद्धवदवाभात्' समानाश्रयमाभीयशास्त्रमाभीयेऽसिद्धमिति बुको- सिद्धत्वादुवा स्यात् । अस्तु पुनर्वाग्भविष्यति, ततश्च 'उपधायां च। धातोरुपधाभूतौ हल्परौ यो रेफवकारौ ताभ्याम्पूर्वस्येको दीर्घस्स्थादिति दीर्घवं 'लोपो व्योपलि' इति पूर्वयकारवकारयो- वलि परे लोप इति पूर्वस्य वकारस्य लोपे सेत्स्यति बभूवेति । न सिद्धयति, पूर्वत्रासिद्धम् ' अस्माद्योगात् परे पूर्वत्रासिद्धाः" परे च मियः पूर्वत्र पूर्वत्रासिद्धा इति 'उपधायां च' इत्यस्य पलि लोपं प्रत्यसिद्धत्यापूर्वलोपे हल्पर उपधावकारो नेति दीर्घाप्रस- झात् । अथवा दीर्घवलोपयोरन्तरङ्गयोः कर्तव्ययोः ‘असिई बहि. रङ्गमन्तरङ्गे' इति बहिरङ्गस्य उकोसिद्धलान्नेव दीपलं स्यात, नापि वलि लोपः । एवं तर्हि 'वुम्युटावडचणोः सिद्धी वक्त- व्यो' इति उकः सिखलादुवह न भवति । 'श्रसोरलोपः' इति तपरकरणाछिङ्गादाभीयस्यासिद्धत्तस्य अनित्यत्वाद्वाऽत्र उकः सि. डत्वं भाति । बभूवतुः । चभूयुः ॥ - -- 'भय पक्षःमु कोश एवालि.

·२३
भ्वादिः
वभूविथ-'आर्धधातुकत्येडलादेः' इतीट् टिस्वादादिः । वभू-
विथेत्यत्र वृद्धिवद्गुणोत्र वुका बाध्यते ।।
वभूवथुः-स्थानिवत्वेन विभक्तित्वान्न सकारस्येवम् ॥
यूयं बभूव-नन्वत्राकारः 'अलोन्त्यस्य' इति पशब्दाका-
रस्यादेशः मामोति फलं च यथासंख्यं स्यात् । मैवम्, अत्र
धातोरित्यनुवर्तते तस्मात्परस्य विधीयमानोकार. 'आदेः परस्य'
इति थमारस्य ततो द्वयोरकारयोः पररूपम् ।।
अहं बभूव । बभूचिव । बभूचिम-उत्तमविषये चित्तव्याले-
पात् परोक्षतासम्भवः । अत्र असंयोगालिदित्' असंयोगा-
न्ताहातोः परोऽपिल्लिट कित् इति वमयोः किन्वे । अयुका
इति शिन उगन्ताच्च धातो परस्य कितः नेडिति
प्राप्तस्य निषेधस्य 'कमभृवृस्तुद्रुस्सुश्रुवो लिटि' कादय एव
लियनिटः ततोन्ये लिटि सोडिति नियमान्सेट्सम् ।।
..अत्र केचिदेवमाहुः–बुग्विधी ओरित्यनुवृत्ते वृद्धिगुणयोः कृतयोः
उवर्णान्तत्वाभावात्तलक्षणस्य बुकोमाते तस्याप्यसिद्धत्वात्परत्वात्मा-
तयोः गुणवृद्धयोः 'इन्धिभवतिभ्या च' आभ्या परो लिट्
किदिति कित्वेन वाधस्ततो वुक् । अत्र डिगृहणानुवृत्ते डिवम
प्यस्यातिदिश्यते इत्युभयातिदेशसामर्थ्यात् अनिग्लक्षणाया अपि
'पद्धनिषेधः । तेन यलुकि भवतीति निर्देशाकिवाभावात् वृद्धि-
गुणयो. स्तयोरनुवर्णान्तवान् युगभावात्-चोभाव, चोभविथ, बोभव
इति सिद्धमिति । सर्वमेतद्वार्तिकविरुई, यदाह-~-' इन्धेश्छन्दो.
विपयत्वात् मुवो वुमो नित्यत्वात्ताम्या लिट. किवचनानर्थक्यम्' इति।)
'अनद्यतने लुद्। ॥ अहरुभयतोरात्रमद्यतनः काल., अवि.
किति'

·धातुवृत्तो. विधानेन तद्भावितग्रहणविज्ञानात् तत्तच्छन्दभावितस्य प्रत्ययादर्श नस्य सासा संतेति संज्ञानामसहरो भवति । विधिप्रदेशेषु भावि- संज्ञाविज्ञानान्नेतरेतराश्रयत्वम्, यथा 'अस्य सूत्रस्य शाटकं व य' इति । अत्र यदि शाटको न वातव्यः अथ वातव्यो न शाटक इति विप्रतिषेधात् स वातव्यो यस्योतस्य शाटक इति व्यपदेशो भावीति ह्यर्थः॥ ' . . भवतम् । भवत-लडद्भावात्तम्तौ । ताम्तमोर्मकारस्य 'न विभक्तो तुस्माः' इतीत्त्वनिषेधः ॥ भवानि-'मेनिः' इति लोडादेशस्य देशः । अयं चापवादत्वाद्भावप्राप्तममादेशं बाधते । 'मेर्नु.' इत्यवचनात् “एरुः' न भवति । तथा इतश्च' ' इति डिल्लादेशस्य परस्मैपदेकारस्य विधीयमानो लोपो लड्डद्भावान्न भवति, 'मोनः' इत्यवचनात् ॥ भवाच । भवाम । लड्दावाद 'नित्यं हितः' इति डिल्लादेशो- त्तमसकारस्य विधीयमानो लोपोत्रापि भवति । 'आडुत्तमस्य पिञ्च. इति लोडादेशोत्तमस्याडागमः टिवादादिः । तस्य सवर्णदीर्घः । पिञ्चेत्युत्तमस्य पित्त्वातिदेशप्रयोजनं तत्र तत्र भविप्यति । आडा- गममन्तरेण 'अतो दी? यमि' इति दीर्घेणापि रूपे सिद्धे तत्म- वृत्तिः पर्नन्यवलक्षणप्रवृत्त्या ॥ ननु तामादयो हि डिल्लादेशानामुच्यन्ते न वाहत्य लडादेशानामिति कथं ते लवद्भावेन माप्यन्ते । उच्यते-विशेषातिदेशे सामान्य- स्याप्यतिदेशात् । तथा हि-वसिष्ठवदयमित्युक्त वसिष्ठत्वप्रयुक्त ब्राह्मणत्वप्रयुक्तं चातिदिश्यते । कथं तर्हि लुड्लड्लङ्- वडुदात्तः' इत्याहत्य विधीयमानोऽडागमो न भवति । अत्र वृ.

·. भ्वादिः. २७ त्तिकारः परिहारमाह-"विदो लटो वा' इति वाग्रहणमनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा भविष्यति" इति । अत एव 'तामादयः सलोपश्च' इति तेन परिगणितम् । यद्वा-लोट इत्युपमेये पठी- दर्शनादुपमानं पाठ्यन्तं विज्ञायते । लड इव कार्य तछोटो भविष्य- तीति न तु लडि यत्कार्य तल्लोटीति अडाटौ न भवतः* ॥ यदाऽयं लोट् 'आशिपि लिड्सोटी' इत्याशिषि विधीयते आशी- रिष्टस्याप्तीच्छा तदा 'तुह्योस्तातडाशिप्यन्यतरस्याम् ' इति तुह्यो- तातडादेशे-भवतात् भवान् । भवतात्त्वम् । ननु तातडयं- 'अनेकालशित्सर्वस्य' इत्यस्यापवादेन 'डिच्च' इत्यनेनान्त्यस्य कस्मान्न भवति । उच्यते-किमिदं हित्वं 'तात्, मृष्टात् ' इत्यादौ गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थमुतान्त्यादेशार्थमिति संदिग्धप्रयोजनम्, 1 चान्त्यादेशार्थत्वे गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थत्वसंभवः, अप्रत्ययत्वात् । अने- काल्वं तु निश्चितं 'डिच्च' इत्येतच्चानडादिप्वनन्यप्रयोजनडिवेषु सावकाशमितीहासंदिग्धं परं 'अनेकालशित्सर्वस्य' इत्येतदेव प्रवर्तते । भवतात्त्वं इत्यत्र तातडा परेण पूर्व बाधितस्य हेलुकः स्थानि- चंद्रावेन पुनः प्रवृत्तिः सरुद्तपरिभाषया न भवति । यहा- 'हुझल्म्यो हेधिः' इत्यतो हेरित्यनुवर्त्य 'अतो हेः' इत्यत्र हि. ग्रहणमन्तरेण लुकि विधातव्ये पुनः हिग्रहणस्य हेरिति विशेषणेन मुख्यहिपरिग्रहार्थत्वात्, इदमपि तातडः सर्वादेशत्वे प्रमाणम् ॥ 'अनद्यतने लड्' अविद्यमानाद्यतनभूतोपाध्याद्धातोः लङ् स्यात् । लस्य तिवादिषु 'इतच' इतीकारलोपः । लुड्- लड्लवडुदात्तः इत्यडङ्गस्य टित्त्वादादिः उदात्तश्च-अभ- वत् । अभवद-- झलां जशोन्ते' पदान्ते झलां जश इत्यत्रा- * *एतचिह्नमध्यगतो यद्वैत्यादिप्रन्यः मुद्रितकोश एवास्ति, . ' ·धातुवृत्तो. न्तरतम्यात्तकारस्य दकारे 'वाऽवसाने' झलां वा चरित्यान्तर- तम्यादकारस्य वातकारः ॥ अभयताम्-तस्यस्यमिपां तान्तंतामः' इति तसस्ताम् ॥ अभवन्--अन्तादेशे इकारलोपे संयोगान्तस्य लोपः' सयोगान्तस्य पदान्तस्य लोप इति तलोप' । 'हलानन्तराः संयोगः' अनन्ययहितलिटोच्चारितो हल्समुदायः संयोगः ॥ अभव.-इकारलोपे रुत्वविसर्जनीयौ ॥ अभवतम् अभवत अभवम् । 'तस्थस्थमिपां तात- तामः'। 'नित्य डित.' इति सलोपः--अभवाय अभवाम ॥ 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नमायनेषु लिड्' विधिः प्रेरणं भृत्यादेः कस्यां चिन् क्रियाया नियोजनम् । निमन्त्रणं नित्य- नैमित्तिककर्मविषया प्रवर्तना । आमन्त्रणं काम्यकर्मविषया सा । अधीटं सत्कारपूर्विका सर्वकर्मविषया सैव । एषु चतुर्वपि प्रवर्त- नाऽनुवर्तते । सैद लिडर्ष । भेदेन तूपादानं प्रपञ्चा, प्रवर्तना च प्रवृत्तिहेतुर्धर्म । प्रवृत्तिहेतुं धर्म च प्रवदन्ति मवर्तनाम् ॥ इत्याचार्या. । संमभः संप्रधारणं, तहा इद वा कर्तव्य- मिति । प्रार्थन याचनम् । एषु प्रत्ययार्थविशेषणेषु धातो- लिइ स्यान् । ' यासुपरस्मैपदेपूदात्तो डिञ्च' लिडः परस्मैपदेषु तेषामेव यासुद्, टित्वादादिः उदात्तश्च सीयुटोपवादः । लिच्च हित् । इदमेर डिवचनं ज्ञापर्क डिल्लादेशानां स्थानिवचेन डित्वाभावस्य, यदि हि स्यात् 'अचिनवम्', 'अमानम्' इत्यादौ 7 ·. म्वादिः. २९ गुणवृद्धी न स्याताम् । इयं च ज्ञापकापेक्षा 'सार्वधातुकमपित्' इत्यस्य पदासत्वपक्षे, प्रसज्यप्रतिषेधत्वे तु 'पिन्न डित् ' इति निषेधेन स्था. नेयत्त्वेन सार्वधातुकं डिदित्यतिदेशेन च माप्तस्य सर्वस्य डित्वस्य निवारणात् । चिनुयात, इत्यादिसिद्धयर्थ डित्त्वं च वक्तव्यम् । भव यासूत् इति स्थिते 'सुट् तिथोः' लिङ्सम्बन्धिनोः तकारथकारयोः सुद- स्यादिति सुट टित्त्वादादिः । अयं तकारथकारभक्तः, या- सुट् तु तिङ् भक्त इति विषयभेदादनयोर्न बाध्यबाधकभावः । 'लिडस्सलोपोऽनन्त्यस्य' सार्वधातुकलिडः सम्बन्धिनोनन्त्यस्य सस्य लोप इति यासुटू सुटोः सकारयोर्लोप. । सुडिह पर्जन्यवचक्षणप्र- वृत्त्या तु कृतः, न त्वस्मिन् कते वाऽकृते वा विशेषोस्ति, लोप- नात् । श्रवणं त्वाशीलिंडात्मनेपदे । 'अतो येयः' इत्यदन्ता. -दङ्गात्परस्य या इत्यस्य इय् इत्यादेश । आद्गुणः इत्यव- णान्तादचि पूर्वपरयोरेको गुणो भवन् कण्ठ्यस्याकरस्य 'इचुयशानां तालु' इति तालव्यस्येकारस्य च 'एदेतोः कण्ठतालु' इति कण्ठता- लव्य एकार. । यकारस्य वलि लोपः । भवेत् । भवेताम् ॥ भवेयु:-'झेर्नुस्' इति लिडादेशस्य झेर्नुसादेशे जकारे च 'जुसि च' इति विशेपणार्थे लुप्ते 'उस्यपदान्तात् ' अपदान्ताद- वर्णादुसि परे पूर्वपरयो पररूपमित्येतद्वाधित्वा 'अतो येयः' पर- वान्नित्यत्वाच्च प्रवर्तते । यद्यप्यन्तरगत्वात् पररूपं न्याय्यं • तथाऽपि यास् इत्येतस्य इय् भवतीति विप्रतिपेधसूत्रे भाष्यकारे- याख्यातलात् 'लिडस्सलोपः' इत्यस्य अपवादः इय् 'अतो येय' इत्यत्र त्वाद्गुणे कर्तव्ये यलोपस्य सिद्धत्वमार्प, या इय इति वा पठनीयमिति बोध्यम्* ॥ भवे । भवेतम् । भवेत । भवेयम् । भवेव । भवेम ॥ * *एतचिह्नमध्यगतो यद्यपीत्यादिमन्यो मु-कोश एवास्ति, - , .

·घातृवृत्ती. 'आशिषि लिट्लोटो' इति लिडि तु 'लिडाशिषि' इत्या- र्धधातुकत्वान्न लिडः सलोपः। 'किदाशिपि' इति कित्वान्न गुणः । 'स्कोसंयोगाद्योरन्ते च' झलि परे यस्संयोगः पदान्ते च यसंयोगः तदाद्योः स्कोर्लोप इति झल्परसंयोगादित्वेन यासुट: सस्य लोपः । पदान्ते तु संयोगे तदादित्वेन सुटोपि सकारो लुप्यते । भूयात् । भूयास्ताम् । भूयासुः । भूयाः । भूया- स्तम् । भूयास्त । भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म । सलो- पस्य पूर्वत्रासिद्धत्वेन तिस्योः संयोगान्तलोपो न भवति, पदा- न्तसंयोगादिलोपस्यानवकाशत्वात् । ननु ' हलूवाम्यौदीर्घात्सुतिस्य- एक्कं हल्' इति हलन्ताहोर्यात् ड्यावन्ताच्च परस्य सुतिस्यष्टकस्य लोपविधानेऽपि स्कोरिति सलोपस्य पूर्ववदसिहत्वाइलन्तात्पराष्ट- क्तत्वेन लोपः कस्मान्न भवति, सुतिस्यष्टक्तमिति प्रत्ययनि- शेन प्रकृतेराक्षेपात्ततः परस्याएतस्य लोपविज्ञानात् । न चेह सकारान्तस्य प्रकृतित्वम् । यहा-'स्कोः' इति लोपस्यासि- खत्वे भूयादित्यत्र मुलस्य लोपोप्यसिद्ध इति तस्य तकारभक्त- त्वादरक्तस्यैवाभावः । अमक्त एकात्मत्ययः॥ . 'लुइ। भूतोपाधिकार्थाद्धातोः लुइ स्यात् । भूतः पञ्चविधः प्रोक्तः इत्युक्तम्, तानद्यतने लद्दिशनात्ततोन्यः सर्वो भूतोऽत्र गृह्यते । अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशात् न व्यामिश्रे लडः प्रसङ्गः । लस्य तिबादिषु 'च्लिलुद्धि' इति धातोः परश्च लिः । तस्य 'च्ले सिच्' इति सिनादेशः । स्थानिन्यादेशे च चकारानुब- न्धस्य प्रयोजनं वक्ष्यते । तस्य 'गातिस्थाधुपाभूभ्यः प्तिचः परस्मैपदेषु' इति लुक् । स च नित्यत्वादिटः पूर्वः । दाया- स्वदाप्' इति अदाबो दावारूपा घातवो धुसंज्ञाः । अडागमः । - ।

·भ्वादिः. अभूत् । अत्र सिचो लुकालुप्तत्वात् प्रत्ययलक्षणाभावात् 'सिचि वृद्धिः परस्मैपदेपु' इति परस्मैपदपरे सिचि विधीयमाना वृद्धिर्न भवति । तथा गुणोपि न भवति, 'भूसुवोस्तिडि' इति तिडि सार्वधातुके निषेधात् । अत एव वा निषेधादृद्धेरप्यभावो भवि- प्यति । यदि स्यात् अपवादेनानयैव गुणस्य बाधादप्रसङ्गात् कथमसो निषिध्येत । ननु 'अस्ति सिचोऽएक्ते' इत्यस्तिसिज्म्यां परस्य सार्वधातुकाप्टक्तस्य विधीयमान ईट् प्रत्ययलक्षणेनात्र कस्मान्न भवति । अत्र केचिदेवमाहुः--अस्तीति हिसकारकनिर्देशादेकेन सिची विशेषणाच्छूयमाणात्सिचः परस्येविधिरितीह न भवतीति । इदम- विचारितरमणीयम् । अस्तिपदान्तभूतस्यापदस्यास्य सकारस्य पदा- न्तरेणान्वयायोगात्, पृथक्पदत्वे तु न तस्य धातुत्वं नापि तत्सहितस्य समुदायस्येति धातुविषयश्तिनिर्देश एव नोपपद्येत ।। - अन्ये वर्णयन्ति–'आहिभूवोरीट्रतिषेधः' इत्यत्र न केव- लमस्त्यादेशस्य भुवः स्थानिवत्वेन प्राप्त ईनिषिध्यते, किं तु अनादेशस्यापीति ॥ स्थानिवत्त्वदूषणपरे च तत्र वार्तिके कथमना- देशो भूर्गृह्यत इति त एव प्रष्टव्या. । न चानादेशस्य ग्रहणे निपेधस्य वैयर्थ्य प्रमाणम्, अर्थभेदेन रूपयार्थत्वात्तस्य ॥ वयं तु परिहराम-सिचोल्पाच्कत्वात् बहुविषयत्वेनाभ्यहित- वाच्च पूर्वनिपाते कर्तव्ये 'अस्ति सिचः' इति वचनात्तन्नादिना विद्यमानसिचं इत्यस्याप्यर्थस्य लाभान्नेडिति । किं च अर्थद्वय- परिग्रहे श्तिवप्युपपद्यते, अन्यथा सिजसिभ्यामित्येव ब्रूयात् । न चा- १ सत्यस्यतिनिवृत्त्यर्थ , विकरणेन व्यवधानात् ताम्या परस्य सार्व- धातुकाप्टक्तस्यासम्भवात् । अभूताम् ॥

·घातुवृत्तो. अभूवन् । अनादो 'भुयो बुक्' इति बुर । अत्र से प्रत्ययलक्षणेन सिचः परत्वेऽपि 'सिनभ्यस्तविदिम्यश्च' झव प्ति- जादिभ्यः परस्य डिल्लादेशस्य विधीयमानो जुस्भावो न भवति । 'आतः' इति नियमात् सिग्लुगन्ताधादे भात्यात एवेति । अभ्यस्त 'उमेऽम्यस्तम्' 'जक्षित्यादयपट्' इति वक्ष्यते । अभूः । अभूतम् । अमृत । अभूत्रम् । अभूव । अभूम ॥ 'लिलिमित्तै सृह क्रियातिपत्तों' लिडो निमित्त हेतुहेतुमश- वादि बनश्चिढेगुण्यात्त्रियाया अनभिनिवृत्तिः क्रियातिपत्ति , धातोः तृह स्यात् । लस्प तिवादिषु 'स्यतासी' इति स्य। इडागम , 'इन' इत्यादि । यदि सेवापरोऽपिन्यत् आर. अम- विष्यत् । अभपिप्पताम् । अभविप्पन । अभविष्यः । अभविष्यतम, । अविष्यत । अभविष्यम् । अभविप्यार । अभरिप्पाम । उदाहरणे क्रियानिपसिन सेवापरो नाप्यारय नि || ·, म्वादि. 'स्य द्विवचनस्य प्रगृह्यत्वात् 'पुतप्रगृह्या अचि' इति प्रकृतिमा- वात् व्यतिभवेते एतावित्यादावयादीनि न भवन्ति । इह प्रक- तिभाव परभूताजिमित्तविकाराभाव । व्यतिभवन्ते । अब त्री- णि कार्याणि प्राप्नुवन्त्यन्तादेश अदावश्शविति । अत्र विशेष- विहितत्वेनान्तादेशापवादाददावान्नित्यत्वाच्छप् । ता तेऽङ्गस्यादन्त- वादद्भावस्य न प्राप्तिरिति सामान्यविहित एवान्तादेश पर्वतते । व्यतिभवसे 'थासस्से' इति टिल्लादेशस्य पास से भाव । व्यतिभवेथे । व्यतिभवते इतिवत् । व्यतिभवाचे । व्यतिभये । व्यतिभवावहे । व्यतिभवा- महे । इटि वेत्वात्परत्वादाद्गुण । कृते वा तस्मिन्नतो गुण इति पररूपत्वम् । व्यतिशब्द कर्मव्यतीहारद्योतनार्थ । तस्य च 'ते माग्धातो' ते गत्युपसर्गसज्ञा धातो माक् प्रयोक्तव्या इति नियमात् पूर्वप्रयोग । 'उपसर्गा क्रियायोगे' 'गतिश्च' इति प्रादयो यत्क्रियायुक्तास्त प्रत्युपसर्गसज्ञा सन्तो गतय ॥ इतरेतरस्य व्यतिभवन्ति-अन्योन्यस्य व्यतिभवन्ति इत्यत्र 'इतरेतरान्योन्योपपदाच' इति कर्मव्यतीहारलक्षणमात्मनेपद निपि- ध्यते । 'अन्योन्योपपदाच्च' इति चकारेण परस्परोपपदादपि न भवति । परस्पर व्यतिभवन्ति । व्यतिरभूवे । न्यतिबभूवाते । व्यतिवभूविरे । व्यति- वभूविपे । व्यतिबभूवाथे । व्यतिवभूविटे । व्यातेवभूविध्वे । व्पतिवभूवे । व्यतिवभृविवहे । व्यतिवभूविमहे । 'लिटस्तझयो- रेशिरेच' लिटस्तझयोरेशिरेचावादेशौ स्त शकारो । . F

·धातुवृत्तौ.
'अनेकालू शित्' इति सर्वा देशार्थ । 'विभापेटः' इति इणः
परो य इट् तत परेषां पीघ लुब्लिटां धकारस्य वा मूर्धन्य
इति तद्विकल्पः । टेरेत्वमनादौ वुक् । वलादी कादिनियमादि ।
'भवतेरः' इत्सम्यासस्यात्वादि ।
व्यतिभविता । व्यतिभवितासे । 'थासस्से' इति सेभावे
'तासस्त्योः' इति सलोपः।
व्यतिभविताचे । अत्र सकारस्य धकारादिप्रत्ययपरत्वात्
'धिच' इति लोपे धारस्य 'अनचि च' इति अच
उत्तरस्य यरो द्वित्वमपि नेति द्वित्वे 'मलां जश् झशि' इति
धकारस्यान्तरतम्यादकारः । येषां 'पिच' इति सिची रोप
इति पक्षस्तेषामप्यत्र सकारस्यान्तरतम्याजश्त्वेन दारे नार रू.
पभेदः।
व्यतिभविताहे । इटप्टेरेल्वे 'द एति' इति सवारस्य हतारः,
व्यतिभवितास्वहे । व्यतिभवितास्महे ।
न्यतिमविप्पते । इत्यादि उडुन् ।
व्यतिभवताम् । व्यतिभवेताम् । पतिभरन्ताम् । न्यति-
भवस । व्यतिभवेषाम् । व्यतिभरनम् । व्यतिमरे ।
प्पतिभावहै । पतिभाम । टरेलम् । 'आतोटित..
इत्यादि पूर्वपत् । 'आमेत' इनि गोडादेशानामेवारस्यामादेशः।
से, , शम्दपोस्तु 'सराम्या कामी' पनि गयागंन्यं पामारे
मायादी । उत्तमगारस्येचे 'एलऐ इत्यार । अपनप्पा
माशापपारः । नागमे हो तस्य मपरस्य पंसार
'भारश्न' आयोगि परे पूपिरयोरेरा वृटिरित्यगार सस्य

·- . म्वादिः. रावकारस्य च 'वृद्धिरेचि' अवर्णादेचि परे पूर्वपरयोरेका पृ. "द्धिरित्येकारः॥ व्यत्यभवत । व्यत्यभवेताम् । व्यत्यभवन्त । व्यत्य- भवथाः । व्यत्यभवेथाम् । व्यत्यभवध्वम् । व्यत्यभवे । व्यत्यभवावहि । व्यत्यभवामहि ॥ व्यतिभवेत । व्यतिभवेयाताम् । व्यतिभवेरन् । व्यति- भवेथाः । व्यतिभवेयाथाम् । व्यतिभवेध्वम् । व्यति- भवेय । व्यतिभवेवहि । व्यतिभवेमहि । लिडस्सीयुट्' इति लिडादेशस्य सीयुट्टित्वादादिः । 'मुट्टियोः' 'लिड- स्सलोपः' 'आद्गुणः' वलि लोपः 'झस्य रन्' इति लिडो रहस्य रन्नित्यादेशः 'न विभक्तो' इति नेन्नकारः । 'इटोत्' "इति लिडादेशस्यटोदादेशः । तकार उच्चारणार्थो नदिशावयवः । -आदेशावयवत्वेऽपि 'इदमस्थमु.' इति थमुप्रत्ययस्य 'मा- ग्दिशो विभक्तिः' इत्यतः परे दिक्छन्दम्य इत्यतः पूर्व प्रत्यया विभेक्य इति विभक्तिवे तत्स्थत्वेन मकारस्येत्संज्ञानिपेधे सिद्धे तत्परित्राणायोकारासअनेन 'न विभक्तो' इत्यस्यानित्यज्ञापनादि- खाल्लोप्स्यते । आशिपि-ज्यतिभाविपीष्ट । व्यतिभविपीयास्ताम् । व्यति- भविपीरन । व्यतिभविपीष्ठाः । व्यतिभावपीयास्याम् । व्यतिभविपीध्वम् । व्यतिभविपीध्वम् । व्यतिभविपीय । व्य- तिभावपीवहि । व्यतिभावपीमहि । आर्धधातुकत्वादिट लिड- सलोपश्च । अत्र सीयुट् 'यदागमास्तगृहणेन गृह्यन्ते' इति प्रत्यग्रहणेन गृह्यते, तथा तदवयवभक्तः, सुपि रुडसमुदायम- क इति द्वयोरपि सकारयोः प्रत्ययावयवत्वात् 'भदेशप्रत्यय- यहा- - ।

·धातुवृत्तो. योः' इति पत्वम् । तथाहि 'शीडो रुटू' इति प्रत्ययावयव- अकारादेशस्य अतो रुट् इति विहितोपि रुट समुद्रायमरुत्वेन सार्वधातुकग्रहणेन गृह्यते इति शेरत इत्यत्र 'शीडस्सार्वधातु- के' इति गुणः प्रवर्तते । 'टुना हः' पकारटवर्गाम्यां युक्त- योः सकारतवर्गयोः यथासंख्यं टुरिति तकारथकारयोः टकार• ठकारी निमित्तयोर्यथासंख्यं तोप्पि' इति पकारे परे तवर्गस्य दुत्वनिषेधान्न भवति । ध्वमि ‘विभापेटः' इति मूर्धन्यविकल्पः ।। व्यत्यभविष्ट । व्यत्यभविपाताम् । व्यत्यभविपत । व्य- त्यभविष्ठाः । व्यत्यभविपाथाम् । व्यत्यभाविध्वम् । व्यत्य- भविपि । व्यत्यभविष्यहि । व्यत्यभविष्महि । सिचीगुणावा- देशपत्वानि यथायोगे घुवं न । 'आत्मनेपदेवनतः' इति झस्याद्वाव' । तकारस्य प्रयोजनाभावान्नेत्तम् । यमि पत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् 'घि च' इति सलोपे गुणः । इणः परस्मा- दिदः परत्वात “विभापेटः । इति मूर्धन्यविकल्प उदाहार्यः । व्यसमविप्यत । इत्यादि लष्कृत् ।। अथ भावकर्मणोर्टकाराः प्रदश्यन्ते ॥ तत्र 'भापकर्मणोः' इत्यनयोः लस्यात्मनेपदमेव । 'सार्वधातुके यक्' इति भाषक. मंगचिनि सार्वधातुके धातोर्यगिति लटि लोटि लदि विष्यादि- लिहि न यत् । अन्यत्र सार्वधातुके स्यादिभिरस्य पापः । लिडाशीलिडोस्त आर्धधातुक्त्यान्न प्रसङ्गः । यकः कित्तान गुणः । भूयते, भूयताम् , अभूयत, भूपेत, परता । अत्र प्रत्ययेन गरनभिवानानृतीया । 'चपरणयोस्तृतीया' इति तितदि- तसमासे: अनभित्नियोरनयोस्तृतीयोच्यते । तर मावस्प युप्मर स्पदविशेष्यत्यारमयमपुरुष एप । तत्राप्याल्यानेन सा शिपाया: .

·३७ . नभिधानात् द्वितीया । ननु सकर्मक्लात्कथं भाव लकारः? अकर्मकाणा भावको विधेः! उच्यते---एवंविधानां भावकर्म. विक्रमणि भावे च लकार प्रस्तुत्य 'प्रारतमेवेतत्कर्म यथा कटं करोति शकटं करोति' इति, पुनश्च तत्र 'यदि मारुतमेवेतत्कर्म अकर्मकाणा भावे लो भवतीति मादे लो न प्रामाति' 'अपवायेन फर्मणा सकर्मकाथाकर्मकाश्च भवन्ति तेनाकर्मकाणां भिरकर्मकाः । त एवं विज्ञास्यामः सनिकर्मका इति । न चेतेन कर्मणा कश्चिदप्यकर्मकः । अपवायकर्म मवति न च भवति तेनाकर्मकाणां, न चेतत्वम इन्दिरी नाति' इति ॥ अनुभूयते सुखम् इत्यादी संवेदनादर्षवत् । भ्वादिः. निवृत्तमेदाया अभिधानादेकवचनमेव भवति-भवद्भयां, भवद्भिः त्वया मुवाभ्यां युप्माभिः मया आवाभ्यां अस्माभिः भूयत इति । भवन्तीत्यादी तु प्रत्ययेन कर्तुरभिधानात् तत्कृतं बहुत्वम् ॥ भूयते मासः- 'कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम् । देशश्चाकर्मणाम् ॥ इति मासादयोऽकर्मकाणां कर्माणि । तत्र कर्मणोभिधानात् कर्मणि द्वितीया न भवति । सा च तिडादिभिरनमिहिते विधीयते ॥ भूयते भवता मसम् इत्यत्र भावे लविधानात् कर्मणोड- उच्यते-कालादिभिर्न कश्चिदप्यकर्मक इति तद्व्यतिरिक्तेन कर्म- गाऽकर्मकाणां भावे लविज्ञानात् । कय तर्हि मासे लः, क्र्तृषु विज्ञानात् । तथोक्तम्-'कालाबनो । इत्यत्र मासा- इति चोदयित्वा 'अकर्मकाणामित्युच्यते । चित्कालभावादि- - दिभिरपि सकर्मकत्वात्कर्मण्येव लः॥ पुर संवेद्या- ·३८ धातुवृत्तो. भूयेते । भूयन्ते इत्याद्युदाहार्यम् ॥ तथा भूपताम् । अभूयत । भूयेत मासः इत्यादि च ॥ लिटि न विशेषः । अत्र केचिदाहु.--'भवतेरः' इत्यत्वं स्ति- पा निर्देशात् भावकर्मणोर्नेति । अयमस्यार्थस्य कथं प्रतिपादक इति त एव मष्टव्याः । तस्य तु प्रयोजनं यलुकि मन्त्रविषये आमभावे लिट्वरत्वे सत्यत्वनिवृत्तिः ।। भविता । भाविता । 'स्यसिसीगृष्ट्वासिपु भावकर्मणोरुप- देशेऽज्झनग्रहदशा वा चिण्वदिव' इत्यनन्तानां हनादीनां च धातूनामार्धधातुकेषु भावकर्मविषयेषु स्यादिषु वा चिणीय कार्य इष्ट् स्यात् इत्यभिधानात् चिण्वत्पक्षे वृद्धिः ॥ इहड्डिधानमनिडर्ध ण्यन्तार्य च । स्यसिजादीनामार्धधातुकवाव्यभिचारेऽपि तेन वि- शेषण सीयुडर्थम् । तेन सार्वधातुके विध्यादिलिडि सायुटि चि- ण्वत्वस्यामावः । एवं स्यसिच्सीयुधिपये द्वैरूप्यमुदाहार्यम् ॥ भविप्यते । भाषिप्यते ॥ अभविष्यत । अभाविप्यत ।। अभावि । अभाविपातां । अभविपाताम् ॥ भविपीष्ट । भाविपीट इत्यादि । लुड्डिोमि चिण्वत्पते 'विमापेटः इति मूर्धन्यविकल्पनाचातूरूप्यं नेयम् । लुढेि तशब्दे 'निण्मावर्मणोः' इति चिण्विधानात् च्लेश्चिम् । ततः 'निणो रक्' इति तशब्दस्य लुक् ॥ . मी-चिग्दिधानात सिसोदाहतः।

·भ्वादिः. अथ कर्मकर्लोच्यते-कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः' । 'कर्तरि राप्' इत्यतः कर्तृग्रहणमनुवृत्तं प्रथमान्तमिह विपरिणम्यते । इह कर्म न पारिभापिकं तेनात्वन्तविलक्षणेन क्रियायाः सादृश्यायोगान् । नापि क्रियामात्र यया कया चन 'क्रियया क्रियायाः साटश्या- व्यभिचारात् । अत: कर्मेह तत्स्था क्रिया, अनया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मणा तुल्यस्तत्कार्याणि लभत इत्यर्थः । तानि च य- गात्मनेपदचिचिण्वद्भावाः एकस्मिंश्च प्रयोगे कर्मणा तुल्यकि. यस्य कर्तुरसम्भवात् कर्मत्वकर्तृले प्रयोगमैदेन हये । यद्येवं 'घटं भावयति' इत्यत्र कर्मस्था क्रियोत्पत्तिः, अस्ति च तया तुल्यक्रि- यत्वं घटो भरतीत्यत्र कर्तुरिति यगादि कस्मान्न भवति ! अर्थस्व- भावादेवास्य योगस्य धातुविषयत्वे सिद्धे 'धातोः' इत्यनुवृत्तिसाम- •द्विभक्तिविपरिणामेन सप्तम्यन्तं विवक्षितैकत्वं विज्ञायत इत्येक. स्मिन् धातो कर्मणा तुल्यक्रियस्य कर्तुः कर्मवद्भावात् । इह तु धातुभिद्यते । एवं च कर्मव्यापारोपप्सर्जनकर्तृव्यापारार्थों धातुयंत्र सोकार्यातिशयप्रतिपादनाय कर्मव्यापारमात्रे वर्तते सोस्य विषयः एंपन्नः । ततश्च 'शत्रुमभिभवति' इत्यत्र न्यग्भवनोपसनने न्य- ग्भावने वृत्तो भवतिर्यदा न्यग्भवनमात्रे वर्त ते तदा अभिभूयते शत्रुस्स्वयमेव इति यगात्मनेपदे भवतः ।। १ नन्वत्र कर्मस्था किया न्यग्भवनं सैन कर्तृस्थापीति क्रियाभेदामा- । पात् कथं भेदनिवन्धनं सादृश्यमिति चेन्न, कर्मकर्बवस्यामेदेन भिन्नकारकगतत्वेन भेदोपपत्तेः॥ नन्वत्रातिदेशेन यगादिवत् द्वितीया कस्मान्न भवति । न 'अनभिहिते' इति निषेधः, अस्य कार्यातिदेशत्वात् अत्र च यथाकथंचन इति मुद्रितकोशे.

·" धातुवृत्तौ. तदधिकाराभावात् । उच्यते~व्यत्ययो बहुलं लिड्याशिप्यडू' इति संहितया सूत्रपागत् लिडोति द्विलकारको निर्देशः, तत्रैकं लग्रहणमनुवर्तते । तच्चेह षष्ठचन्तं सत् तदन्तत्वं प्रयोजयति, कार्यमतीति चाध्याहियत इति लान्तकार्यविषयत्वादतिदेशस्य द्विती- यायाश्चातथात्वादप्रसङ्गः । एवं च कर्माश्रयाः कृत्यादयोपि न मवन्ति ॥ नन्वभिभूयमानो देवदत्तो यज्ञदत्तमभिभवतीत्यत्रापि सकर्मकवाद कर्मवदावः भामोति, भत्र हि यज्ञदत्ते कर्मणि दृष्टं न्यग्भवनं न्यग्मावयितरि देवदते च कर्तरि दृश्यते यदसौ न्यग्मवन् न्यग्भावयति । नेप दोषः, इह कर्मणा तुल्यक्रिय इति कर्मस्थया क्रियया तुल्यायाः क्रियायाः प्रसङ्गात्कर्तुश्च क्रियापेक्षत्वात् मत्या- सत्या तदपेसयैव कर्तुः कर्मवद्भावविज्ञानात् । इह च न्यग्भवन न कर्तृत्वउपयुज्यते किन्तु न्यग्भावनमेव, अन्याभवतोपि न्यग्भा- वने कर्तृत्वसम्भवात् । पत्करणात् स्वाश्रयेण कर्मकर्तृत्व निबन्धनो भावे लकारोपि भवति-भभिभूयते शत्रुणा स्वेनैव इति' तेन. शोडिनीया न भवति । सर्वन कर्मवद्दाहरणानि ॥ लुहि तशब्दे तु 'अचः कर्मकतरि' इति ग्लेश्चिणादेशविक- ल्पनात् पक्षे सिचि तस्य १ पूर्ववहा चिवदिटि तत्पक्षे वृद्धी- अभ्यभावि । अभ्यभाविष्ट । अभ्यभविष्ट इति रूप्यम् । स्वाश्रये भाव लकारे तु 'चिण्मावकर्मणोः' इति चिणेय--अभ्य- भावि शत्रुणा स्वेनैवेति ॥ अप पुस्पविषये किनिद्विनायते--युप्मदरमदन्येषु सह विय- शितयु 'त्यदादीनि सनित्यम्' अन्यरसदयचने सदानि शि। सामयापकत्व.

·भ्वादिः. प्यन्ते मिथस्तु पराणीति शिष्यमाणाम्यां युप्मदस्मद्यां अशिष्य- माणार्थाभिधानेऽपि स्वार्था पेक्षी मध्यमोत्तमावेव भवतः, न तु शिप्य- माणाशिप्यमाणरूपस्यार्थस्य युप्मदस्मदर्थान्यत्वेन शेषत्वात्प्रथमः, यत्र युष्मदस्मदी समानाधिकरणे न स्तः स शेप इत्युक्तत्वात् । तेन-देवदत्तश्च त्वं च, स च त्वं च युवां भवथः । देवदत्तश्च स च त्वं च यूयं भवथ । देवदत्तश्चाहं च आवां भवायः। देवदत्तश्च स च अहं च वयं भवाम' इति । युष्मदस्मदोः सहविवक्षायां परत्वादस्मदा शिप्यमाणेन युप्मदस्मदर्थाभिधानेऽपि परत्नादस्मदर्था पेदा उत्तमो भाति --त्वं चाहं च आवां भ- वाय इति भवताऽपि युप्मदस्मदोः सहवचने तस्य पूर्वपाठाश्रयण तयोरेव शेष-भवांश्च त्वं च युवां भवथः, भवांश्चाहं चावां भवाय इति । सहविवक्षा च अनेकस्यार्थस्यैकगुणक्रियाभिनिवेशार्थ बुद्दया निरूप्यमाणस्य क्रियागुणद्वारेणान्योन्यापेक्षया समुदायभाव- मापनस्य सहभावेन वक्तुमिच्छा, उद्भूतावयवभेदत्वाञ्च द्विवचनबहुवचने । असहविवक्षायां देतं एक एव लकारोऽनेककारकार्थाभिधायी- विकारकमावर्त ते वेति । तत्राद्ये पक्षे युप्मदस्मदन्यानामशेपत्ता- द्यथायोगं मध्यमोत्तमो भातः । तथा मध्यमोत्तमयोर्युगपत्मसङ्गे परत्वादुत्तमः-त्वं चाहं च गच्छाव इति । पक्षान्तरे तु लामि- धेयतत्तत्कारकापेक्षया प्रथमादयो यथायोगं भवन्तीति न विवादः ॥ भवान, भवति, त्वं भवसि, अहं भवामि इति । अलि- अस्सम्बोधनेकविषयश्च युप्मदर्थ , भवदर्थत्त्वन्य इति तद्योगे प्रथमः । यदात्वस्मात्सम्बोधनविभक्तिः तदा युप्मदर्थयोगात् मध्यमो भवति-- हे भवन भवसीति ॥ अति त्वं भवति असहं भवति इत्यादौ त्वामतिमान्तो मा- मतिक्रान्त इत्यत्र 'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया' इति तत्यु- - 6 ·धातुवृत्तो. रुपे खमतिकान्तो येन अहमतिक्रान्तो येनेति 'अनेस्मन्यपदायें। इति अनेक सुबन्तं अन्यस्य पदत्यार्थे वर्तमानं समर्थ समस्यत इति बहुधीही वा अतिक्रमित प्राधान्यात्तस्यैव लान्तार्थविशेषण- लात् न मध्यमोत्तमौ । यदा त्वतिशब्द. पूजितवचन तदा 'स्वनी- पूनायां' इति तत्पुरुष युप्मदस्मदोरर्थस्य प्राधान्यात्तेन विशेष्य- त्वात् अति त्वं भवसि, असहं भवामि इति भवत ॥ त्वद्भवति, मद्भवति इत्यत्र च्च्यन्तयोरेतयोस्त्वमिवाहमिवेति च स्वार्यारोपेण वर्तमानत्वादमुख्यार्थत्वात् 'गोणमुख्ययोमुख्य कार्यस- म्प्रत्ययः' इति न्यायेन मध्यमोत्तमो न त । तथा हि-'अभूत सहार सम्वस्तियोगे सम्द्यकर्तार चिः' इति कार्यात्मना अभूतस्य कारणस्य कार्यात्मना भावे विवक्षिते सम्परामाने यार्या- मना भवतिक्र्तरि वृत्तात्प्रादिपदिकात् सम्वस्तियोगे चिनिधी. यते । एतदुक्त भवति-अभेदविवक्षया कारणवृत्ते वार्यशब्दात प्रत्ययः इति ॥ त्वकल्पो भवति मत्कल्पो भवति इत्यादायपि गौणालाच न मत्यमोत्तमौ । तत्र, 'पदसमाप्तो कल्पव्देश्यदेशीयरः' सम्पूर्णता पा. पानां समाप्तिः, विचिन्न्यूनता ईपदसमाप्तिः, एतहिशिष्टेऽयं वर्तमानाव पानिपदिशात् 'तिश' इति तिहन्ताच साय फरपपादप शो मरत्यर्थसहशान्निरवृत्तिम्यो धिानात् । या तु पालाना- रराष्टगुणेपरसमाप्तिविशिष्टस्यायपत्ते. प्रत्ययः तदा ने गोणार. मिति सत्यल्पी भाग मल्पी भामि इति भावः । त्वमेदानी पिन्यूनगुगो भासीलार्यः । पूत्र तु सत्मशोन्यो भानीयाः॥ अग तिन्नामावगाः प्रमों-मनिशागने समानिनो' भोरायन प्रामाभिमा । पिराः नमामिशि. .

·. स्वादिः. देतौ स्याताम् । तथा 'तिडश्च' इति तिहन्ताच्च । वहूनामे- स्य निर्धारणे चेत्तो, 'द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ' हयो- रथयोर्वचने विभज्ये विभक्तव्ये चोपपदे तरवीयसुनोविधानात् । तत्र 'अनादी गुणवचनादेव' इतीष्ठनीयसुनोर्गुणवचनादेव नियमा- तिङन्तात्तरप्तमपावेव । एतदन्तात् 'किमत्तिडव्ययवादाम्वद्रव्यप्र- करें'। किमादिभ्यो यो घ. तदन्तादद्रव्यप्रकर्षे गम्यमाने आमुरित्यामु । उकारो मकारस्थानन्त्यत्वेने त्वनिवृत्तये । इल्लुप्यते । तत्र 'स्वरादिनिपातमव्ययम् ' 'तद्धितश्चासर्वविभक्तिः' इत्यसवि- भक्तियुक्त तद्धितान्त, 'उन्मेऽजन्त' इति मकारेजन्तकृदन्त 'क्कातो- सुन्कसुन ' इति वाद्यन्तं 'अव्ययीभावश्च' इत्यव्ययीभावश्चा- व्ययम् । 'तरप्तमपी प.' । तत्रामि परे 'यचि भम् ' यकारादा- वजादी च स्वादावसर्वनामस्थाने परत. पूर्व भमिति घान्तस्य भसंज्ञा । इह स्वादिः 'स्वौजसमोट् ' इत्यारम्य कप्पर्यन्तः । घान्तस्य 'यस्येति च' इवोवर्णयोरिति भसज्ञानिमित्ते तद्धिते च परे लोपः इति लोपः-भवतितराम् , भवतितमाम् । तद्विताश्च तद्धिताः' इत आरम्य आपञ्चमपरिसमाप्तेर्वक्ष्यमाणाः प्रत्यया. । आमन्नं 'इत्तद्धितसमासाश्च' दन्तं तद्धितान्तं समा- सश्च प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिकम्, रुतः समासाश्च वक्ष्यन्ते । प्रातिपदिकाच 'डचाप्प्रातिपदिकात्' 'स्वोनसमौटुटाम्याभिस्डे- भ्याम्यस्डसिभ्याम्म्यस्डसोसाड्योस्सुप्' इति विधीयमानेषु स्वादिषु पदत्वार्थमेकवचन' सु । तस्य च 'अव्ययादाप्सुपः द्विहितस्यापस्सुपश्च लुगिति लुक् । स्वरादिषु 'आम्' इति पाठादव्ययत्वम्, आविति टापडापचापः ॥ 'प्रशसायां रूप प्रशसा स्तुति एतदुपाधिकार्थात् ड्याप्पा- मु-एकत्वार्थ, . , अव्यया- .

·धातुवृत्ती. तिपदिकात् तिडन्ताच्च रूपप् स्यात् । स्वभावादेतदन्तं नपुंसकमयमै- कवचनमेव । तस्य 'स्वमोनपुंसकान्' इति नपुंसकलिङ्गात्परत्वेन लुकि प्राप्ते 'अतोम्' इत्यम्भावे 'अमि पूर्व.' अक्रोमि परे पूर्वपरयो पूर्वरूपमेकादेश इति पूर्वरूपत्वम् । तेन भवतिरूपं इत्यादि भवति । एवं कल्पवाद्यन्तादपि स्वभावानपुसास्वादि कार्यम् ॥ 'अव्ययसर्वनानामकमाकेः' इत्यकच । तत्र ‘तिहश्च' इत्यनुवृत्ते. अस्यापि टे' प्रागज्ञातादिषु प्रागिवीयेप्वर्थेषु भाति । अकार उच्चारणार्थः । चकारः 'चित.' इति स्वरार्थः । तत्र हि 'चितस्सप्रकृतेः' इत्युच्यते' । भवतकि । . . 'कदतिङ्' . अथ तिडोऽन्ये लादेशा उच्यन्ते-'लटश्शशानचावप्रथमा समानाधिकरणे' लट. शतृशानचावादेशौ नित्यं स्यातामप्रथमान्ते न, चेत्सामानाधिकरण्यं भवति । तत्र शेषत्वादस्य लट. शत, तस्य शित्वात्सार्वधातुकत्वे पूर्ववच्छवादयः । शत्रन्तस्य इत्यतिड. तृतीयधावधिकारविहितस्य प्रत्ययस्य रुत्संज्ञाविधानात् रुदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वादविशेषेण स्वादिप्रसङ्गे कर्मत्वस्य विज क्षितत्वात् 'कर्मणि द्वितीया' इति द्वितीया । द्वितीयादिशब्दै सुपां त्रिकाः पूर्वाचार्यप्रसिद्धचोच्यन्ते । तत्रापि 'सुप इति मुपस्त्रीणित्रीणिपदानि भूककशो यथास इमेकणचनादिसंज्ञानीति तिड्वदेकत्वादी क्रमेणैकवचनादि भवति । तत्रामौटोः 'सुडनपुंस- कस्य ' मुडितिप्रत्याहारेणादित पञ्च वचनानि गृह्यन्ते । ता- न्यनपुंसकलिङ्गसम्बन्धीनि सर्वनामस्थानानीति सर्वनामस्थानत्वे 'उ- गिदचा सर्वनामस्थाने धातोः' इति नुम् उगितामझाना लुप्तनका. चिस्स्वरार्थः तत्र हि चित इत्युच्यते इति बहुपु पाठ . मु-ता.

·म्वादिः. ४५ . रस्याञ्चतेः पूर्वमधातोरुगितः पश्चाद्धातोश्वास्मिन् नुमिप्यते । अञ्च- -तिग्रहणस्य सगितो धातोयदि भवति अञ्चतेरेव इति नियमार्थ- वात् अधातुमणं अधातुभूतपूर्थिम् । नुम् मित्वात् ' मिदचो- न्त्यात्परः' इत्येकत्र सन्निविष्टानामचामन्त्यादचः । 'नश्चापदान्तस्य अलि' अपदान्तयो कारमकारयोः झल्यनुस्वारः इति नस्यानुस्वारः । 'अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । स च 'स्थानेऽन्तरतमः' इति नासिक्यानुस्वारस्य तादृशो नकारः भवन्तं पश्य भवन्तौ पश्य । भवतस्तान इत्यत्र शसि ‘स्वादिप्वसर्वनामस्थाने ' इति पूर्वस्य प्राप्तायाः पदसंज्ञायाः यचि भम्' इति भसंज्ञयाऽऽकडारीय- याऽनवकाशया बाधात् 'झलां जशोन्ते' इति जश्त्वं न भवति । कर्तृकरणविवक्षायां 'कर्तृकरणयोस्तृतीया' । उक्तः कर्ता । साधकतमं करणम्' क्रियाप्रसिद्धो यत्कारकं कारकान्तरापेक्षया मरष्टं विवक्षितं यद्वयापारानन्तरं क्रियानिप्पत्तिर्विवक्ष्यते तत्करणम्। उक्तं च- क्रियायाः परिनिप्पत्ति यद्वयापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यदा तत्र करणत्वं तदा स्मृतम् ।। वस्तुतस्तदनिर्देश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इसेपा विवक्षा दृश्यते यतः ॥ क्रियते येन येनैव तत्तत्करणमिप्यते । तेनाश्वेन रथेनेति सिद्धं दीपिकयेति च ॥ इति । ययाः टकारः ‘टाइसि' इति विशेषणार्थः । अन्यथा 'सुपा सलुम्' इति विहितस्याकारस्यापि ग्रहणमापद्येत । भवता 'पधायाति' इत्यपिपाठी. "यदायाति ·४६ धातुवृत्तो. तेन । भवद्यां ताभ्याम् । भवाने तैः । हलादौ पदत्वा ज्जश्त्वम् ।। सप्रदानविवक्षाया-' चतुर्थी सप्रदाने' रुदाद्यनभिहित इति शेष कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् । ददातिकर्मणा करणभूतेन वर्ता यमर्थमभिप्रेति तदनिराक्र्तृ प्रेरयित अनुमन्तु वा कारक सम्प्रदानम् । उक्त च- अनिराकरणात्कर्तुस्त्यागाझं कर्मणेप्सितम् । भेरणानुमतिभ्या च लभते सम्भदानताम् ॥ इति । दान चेहापुनर्ग्रहणाय किचिदुद्दिश्य स्वीयत्याग । भवते नम्मै ददाति । भवद्भया ताभ्या ददाति । भवद्भय तेभ्यो ददाति ॥ अपादानविवक्षाया अपादाने पञ्चमी' 'ध्रुवमपायेऽपादा नम्' । सावधिक गमनमपाय । तदुक्तम्- संयोगभेदागिन्नात्मा गमिरेव भ्रमियथा । ध्रुवावधेिरपायोऽपि समवेतस्तथा ध्रुव ॥ इति । अस्मिन् साध्ये यत् ध्रुवमेतदनाविष्ट तत्कारकमपादानम् । तथा हि- अपाये यदुदासीन चल वा यदि वाऽचलम् । ध्रुवमेवातदावेशाचदपादानमुच्यते ।। इति । त्रिविध चैतत् । यथाऽऽह- निर्दिष्टविपयं किंचिदुपात्तविषयं तथा । अपेक्षितक्रिय चेति विधाऽपादानमुच्यते ॥

·म्वादिः. ४७ । तत्र प्रथम धातुना अभिहितापायविपयं, द्वितीयं धात्वर्था- वेन' अभिहितापायविषयम् । तृतीय तु सामर्थ्यादिना प्रती- पायविपयम् । भवतस्तस्मादागच्छति । भवतो मेघा- तिते विद्युत् । अत्र निस्सरणाङ्गे विद्योतने विद्युतिर्वर्तते । स्तस्मादायतर । अत्र प्रकर्पप्रत्ययसामर्थ्याद्विभागकरणत. प्रकपलक्षणा क्रिया प्रतीयते । अत्र अवधिविभक्तव्ययोरे- रो विभागस्तद्धेतुरपकर्षण च बौद्धम् । तथा चाह- बुद्धया समाहितैकत्वान् पञ्चालान् कुरुभिर्यदा। पुनर्विभजते वक्ता तदाऽपाय प्रतीयते ॥ । तत्रतत्र इसीत्यनुवादारों डकारोकारौ । विभागोपायः मन् साध्ये यत् ध्रुवमेतहेतुभूतक्रियानाविष्ट तदपादानमिति वा . शेपविवक्षाया 'पष्टी शेपे' अनभिहित इति शेष. कर्मादि- न्य प्रातिपदिकार्थव्यतिरेक्हेतु स्वस्वामिसम्बान्धादि शेषः, रोप्यसौ सम्बन्धी गुणगत एव शव्देन प्रतिपाद्यत इति तस्मा- पठी, न तु प्रधानात् । तदुक्तम्- द्विष्ठोप्यसौ परार्थत्वात गुणेषु व्यतिरिच्यते । ते । तथा च वार्तिकमपि 'उक्तं पूर्वेण' इति । अस्या- -प्रातिपदिकार्थसूत्रे "पदसाभानाधिकरण्ये उपसल्यानमधिकत्वात्' ते चोद्यस्य नवा वाक्यार्थत्वात्' इति सामानाधिकरण्यप्रतीते: क्यार्थत्वेन पदसस्कारवेलायामभावात् प्रातिपदिकार्थनिबन्धना प्रथ- | यथा भवत्येवमत्रापि प्रधानगतसम्बन्धप्रतीतेर्वाक्यार्थत्वेन पदस- कारवेलायामभावात् न प्रसङ्ग. पठ्या इति । परिहार भाग्य च म-धावन्तरार्थत्वन. मु-...नत्वान् 3 परिहराति इत्यपि पाठ.

·- धातुवृत्तो 'अर्थरूपमेवेतदेव जातीयकम् ' इति । भक्तोऽस्य स्वम् , भ. वतोरनयो , भवतामेपाम् ।। अधिकरणविवक्षाया--'सप्तम्यधिकरणे च' चकाराहूरान्तिका थेभ्यश्च । 'आधारोधिकरणम् ' पर्मणो क्रियाश्रयभूतयो धारणक्रिया प्रति य आधारस्तत्कारकमधिकरणम् । त्रिविध चैतत् । यदाह- कर्तृकर्मव्यवहितायसाक्षाद्धारयत्क्रियाम् । उपकुर्वत्क्रियासिद्धी शास्त्रेऽधिकरण स्मृतम् ॥ औपश्लेपिकमेक स्यात्तथा वैपायक परम् । अभिव्यापकमित्येतनिधाऽधिकरण मतम् ।। आस्ते कटे शकुन्तः खे तिले तैल व्यवस्थितम् । क्रमेणाधारभेदानामुदाहरणदर्शनम् ॥ इति । भवति कटे शेते, मेघच्छन्ने भवति खे वराकाः, भवति तिले तैलम् । भवतोरनयो, भवत्स्वेपु । प्रथमासामानाधिक रण्ये प्रथमासामानाधिकरण्याभावे च 'नवोर्विमापा ' इत्यतो विभा पानुवृत्तेर्विकल्पेन भवत प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा भवन्नयम् । 'हल्ड्याम्य ' इति सुरोप । तकारस्य सयोगा न्तलोप । तस्यासिद्धत्वात् 'नरोप प्रातिपदिकान्तस्य' इति विधी यमानो नलोपो न भवति । भवन्तो तो। भवन्तस्ते-जसो न कारो सन्देहेन विभक्तिस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थ ॥ भवत्तरः । भवत्तम । भवद्रूपः । भवकल्प । इत्यादी तरवादि पूर्ववत् । -प्रागिवाक ' 'इवे प्रतिरनी' इत्यत प्रागित शानिनिकाल रतिक सद्धितत्वान " भवक ·म्याद ४९ न ककारस्येत्वम् । शत्रभावे भवतीत्यादि पूर्वमुक्तमेव ॥ अत्र तिट स्थानिवरेचन रवाच्छनादेशो न भवति, वा- ग्रहणस्य व्यवस्थितविभाषा-वविज्ञानात्, यदि हि स्यात् स्थानि- वद्भावेन तिडन्तत्त्वात्तस्मात्परात् घात् 'किमेतिडव्यय' इत्यादि- ना आमुस्स्यात् , ततश्च भवत्तरा इति तृतीयमपि रूप स्यात् । असामानाधिकरण्ये खल्वपि भवत इद भावतम्-'तस्येदम् ' पष्ठीसमर्थात् डयाप्मातिपदिकात् सम्बन्धिन्यर्थे अण्, इति आण् । 'तद्धितेप्वचामादे' इत्यादिवृद्धि निति णिति तद्धि- ते परेऽङ्गस्याचामादरचो वृद्धिरिति । इय च 'अत उपधा- या' इति बिति णिति प्रत्ययमात्रे परेऽङ्गस्योपधाया अतो धीयमाना वृद्धिमपवादत्वाद्वाधते । न च भवत इत्यस्य देव- त्तादिविशेपापेशवादस्तीहापि सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् । हि सापेक्षत्वात् अस्मात्मत्यय एव न स्यात् । 'समर्थ पदविधि' वह शास्त्रे पदविधि समर्यपदाश्रय इत्युक्तत्वात् । इदमप्यु- हरणम्-भवतो भक्तिर्भवद्गक्ति इति । 'पष्ठी' पप्ठ्यन्तं मर्यन सुबन्तेन वा समस्यत इति समास । 'सुपो धातुप्राति- दिक्यो' इति तद्धितान्तसमासप्रातिपदिकयोरन्तर्भूतस्य सुपो लुक् । अत्र केचित्-लडिति वर्तमाने 'लटश्शतृशानचौ' इति नर्लङ्ग्रहणात 'नन्योविभाषा' इति भूते विहितस्यापि लटोप्येता- दिशौ भवत इति । एतद्गाप्यवार्तिकयो!क्त, वृत्तिकारस्य । नेष्टम् । यदाह--' लडिति वर्तमाने पुनर्ल ब्रहणात् क्वचित्प्रथमा पामानाधिकरण्येऽपि भवति इति ॥ 'सबोधने च' । शत शानचाविति शेष । आभिमुख्यकरणं सम्बोधनम्, तच्च स्वभावात्कचित्कार्ये विनियोगार्थम् । यदाह- . 7 ·धातुवृत्ती सिद्धस्याभिमुसीभावमान सम्बोधन विदु । माप्ताभिमुरयो हार्थाऽत्मा क्रियाया विनियुज्यते ॥ इति ॥ हे 'सुखमनुभयन् वर्धस्व ॥ 'लक्षणहेलो क्रियाया। लक्षण चिह्नम् हेतु कारणम् । क्रियाया रक्षणहेत्वोर्वर्तमानाद्धातो लटश्शतृशानचौ स्याताम् । शयनमनुभवन् यानो भुड़े। अत्र शयनानुभवन यवनभोजनस्य लक्षणम्, शुश्रूपुवन् विद्यामधिगच्छति, अत्रापि शुश्रूपाभवन विद्याधिगमस्य हेतु । योगद्वयमिद प्रथमासमानाधिकरणे नित्या र्थम् । प्रथमा च 'सम्बोधने च इति सम्बोधनाधिकमातिप दिकार्ये विहिता ॥ 'माझ्याकोशे' । आक्रोश शपनम्, आस्मिन् गम्यमाने माडुयपपदे शतृशानचौ भवत । मा भवन् । माडि लुडि प्राप्ते अस्मादेवादेशवननालडनुमीयते । सुखमनुभवन् इत्यादी 'कर्तृकर्मणो कति' इत्यनयो उद्योगे विधीयमाना पष्ठी न भवति, 'न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम्' इति लादियोगे प्रति पेधात्, ल इति शतृशानचौ, कानच् , क्वसुकिकिनी चोच्यन्ते । उ इत्युवर्णान्ता कृत उक प्रत्यय एव । अव्यय इति 'कृन्मेऽ 'कातोसुन्कसुन इत्युक्ता अव्ययरत । ‘क्तक्तवतू निष्ठा' । खलर्थ -खल युन् । तृन् इति 'पूडयनोश्शानन्' इति शाननादयस्तृन्निति तृन्पर्यन्ता प्रत्याहारेणोक्ता । प्रत्याहा- 'लटश्शनृ' इति तृशब्दस्य तृनो नकारेण । सुख- स्यानुभरन् इति प्रयोग शेपलक्षणया पठ्या । अत्र पटीस 'पूरगगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन' इति पूर- हे दवदत्त इति केषु चिपाठ । मास ·पी. . णादिभिनिषेधान्न भवति । तत्र 'पूरण' इति पूरणार्थमत्य- यान्ताः । गुण इति गुणहारेण मुणिनि वर्तितुं शक्ता गुणमात्र- निधाः 'शुल्लादयः; ये तु गुगं स्वनिष्ठत्तयेवाभिदधति न ते रसादयः, यतस्तत्स्थैश्च गुणैप्पष्ठी समस्यत इति तैस्समास उक्तः । मुहितार्थास्तृप्त्यर्थाः । सदिति 'तो सत्' इति सत्संज्ञौ शत- शानचौ । अव्यया उक्ताः । तव्यो न सानुबन्धकः, 'निरनु- बन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य' इति । समानाधिकरणमेकविभ- क्त्यन्तं विशेषणं विशेष्यं वा ॥ अथ शत्रन्तात् स्त्रीमत्यया इह प्रदर्श्यन्ते-'उगितश्च' य- स्मातिपदिकमवयवद्वारेण माक्षादा उगित् 'येनविधिस्तदन्तस्य' इति तदन्तात्, व्यपदेशिवद्भावेन केवलाच्च प्रातिपतिकात् स्त्रियां डीप्स्यात् । टकारः सामान्यग्रहणार्थ, पकारस्तदविधातार्थः । 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्न' 'व्यपदेशिवदावोप्रातिप- दिकेन' इति परिमापे प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणप्रत्ययविधिविपये इति नेह स्तः । डीवन्तस्य 'यूस्त्र्याख्यो नदी' अन्यानपेक्षया रिथ्यां वृत्तमीदूदन्तं नदी, इति नदीत्वे 'शश्यनोनित्यम् ' श. प्श्यनोनिमित्तत्वेन सम्बन्धिनश्शतुर्नित्यं नुम् शीनद्योः परयोः । नुम् मित्वादन्त्यादचः, परः । इह नदीशब्दो नद्यवयवे वर्तते इति शतुर्नदीपरत्वम् । भवन्ती । अति भवन्ती । स्वात्स्वादिषु सोहल्डम्यादिलोपः । भवन्त्यौ । भवन्त्यः। अनादौ इको यणचि' इति संहितायां यण्भवति । 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः। इत्यकः प्रथमाद्वितीययोरनादौ विभक्ती परतः पूर्व- पायोः पूर्वप्तवर्णदीर्घ एक इत्येतदव न भवति । 'दीर्घाजात च' इति निषेधात् । चकारादिचीति गृह्यते ॥ 'मु-गुणगुणिनिष्टाः. डचन्त- ·. भवन्तीम् , आटच ५२ धातुवृत्तो. हे भवान्त-'अम्बार्थनद्योः दरवः' इति द्वस्वः । अम्बा- या मात्राः । 'एडस्वात्सम्बुद्धे ' इति सम्बुद्धेहलो लोप । 'एकवचनं संबुद्धिः' । संवोधने प्रथमाया इति शेपः ।। भवन्तीः 1:-अत्र 'अमिपूर्वः' पूर्वसवर्णादीर्घश्च यणं बाधेते । डिद्वचनेषु 'आण्णद्याः' इति टिवादादिरागमः । ' इति यथायोगमैकार आकार वृद्धिः-भवन्त्य, भ- वन्त्या' । आमि 'स्वनद्यापो नुट्' इति नुट् । दिनादा दिः-भवन्तीनाम् । सप्तम्येकवचने 'डेरानद्यानीभ्यः' इत्या. मादेशे भवन्त्याम् । नीशद्वेन तदन्तो ग्रामण्यादिरुच्यते ।। भवन्तितरा, भवन्तीतरा । पूर्ववत्तरप् । अत्र 'घरूपक- लचेलढवगोत्रमतहतेषु डयोनेकाचो इस्यः' इति घादिपु परेपु- ड्यन्तस्यानकानो विधीयमानो नित्यो वस्व 'उगितश्च' इत्यु- गितः परस्या नद्या विधीयमानेन इस्वविकल्पेन वाध्यते, अत्र 'घा दयः प्रत्ययाः। चेलडादीनि प्रातिपदिकानि । अन हादत्त. चेलडादीनां वृत्तिविषये कुत्सनवचनत्वात् ते. 'युत्सितानि दुस- नेः' इति समासः इति । न्यासकारस्तु-पेलागोताणामेवं स मासमुका मतहताभ्यां तु 'विशेषण विशेष्येण' इत्यार । एवं मतहतादिप्वप्युदाल'व्यम् ।। अप नमकप्रक्रिया । भात् प्राझणकुलं तिष्ठति पाये। ति या । 'समौनंपुमान्' पनि उर भरती कुले-'. (मराव' इत्यार शीमाः । ओरिति प्रथमाद्वितीययोदियम- नम्प पूर्णनायाणा मंा । सरारः 'आच्छीनयोः' इनि Irenformat म एकस्मिन्तवर्शी .

·५३ va झलन्त- विशेपणार्थः । 'शश्यनोः' इति नित्यं नुमागमः । भवन्ति कुलानि-'जश्शसोशिशः' इति नपुंसकाङ्गात्परत्वे जश्शसोः शिरा- देशः । शकारः शीति तत्रतत्रानुवादार्थः । 'शि सर्वनामस्था- नम्' इति शेः सर्वनामस्थानत्वे 'नपुंसकस्य झलचः' स्यानन्तस्य नपुंसकस्य सर्वनामस्थाने नुम् इति नुम् । भवता इत्यादि पुल्लिङ्गवत् । अथ शानन्–जतिभवमानः-' आने मुक्' इत्यदन्तस्याग- स्यानपरत्वेन मुक् कित्वादन्त्यः । व्यतिभवमानौ-प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति दीर्वस्य 'नादिचि' इति निषेधे । 'वृद्धिरेचि इति वृद्धिः । व्यतिभवमानान-- तस्माच्छसोनः पुंसि' तस्मा- लथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घात् परस्य शसवयवस्य सकारस्य न इति नकारादेशः । व्यतिभवमानेन-'टाडसिडसामिनात्स्याः । अद- न्तादगात्परेषां यादीनां यथासङ्ख्यामेनादय इति इनादेशे गुणः । व्यतिभवमानाभ्याम्---' सुपि च' इत्यदन्ताङ्गस्य यादिसुम्पर- त्वाद्दीर्घः । व्यतिभवमानैः- :- अतोभिस ऐस्' इत्यदन्ताङ्गात्प- रहेर भिम ऐसादेशः । व्यतिभवमानाय-'डेयः' इत्यदन्ता- दङ्गात्परत्वेन डेर्यादेशः । कष्टाय' इति निर्देशात् सन्निपात- परिभाषाया अनित्यत्वात् 'सुपि च ' इति दीर्घः । व्यतिभव- मानेभ्य:- :--अत्र झलादिबहुवचनसुप्परादन्ताङ्गत्वेन 'वहुवचने झ- ल्येत्' इत्येत्वम्, 'सुपि च' इति दीर्घश्च प्रामोति । तत्र विप्रतिषेधे परं कार्यम् ' द्वयोस्तुल्यबलविरोधै परस्य प्राप्यमा- णत्वात् परमेत्वं प्रतिते । व्यतिभवमानात् , व्यतिभवमानस्य- 'टाडसि' इत्यादिना डसिडसोरात्स्यौ । व्यतिभवमानयोः- 'ओसि च' इत्यदन्तस्याङ्गस्य औस्परत्वे नकारेऽयादेशः । व्य- तिभवमानानाम्---हस्वनद्यापो नुट्' इति नुटि अजन्तस्याङ्गस्य . - . , - - ·६४ धातुवृत्तो. इत्येव वा। नाम्परत्वेन 'नामि' इति दीर्घः । 'सुपि च' व्यतिभवमाने-'आद्गुणः' । व्यतिभवमानेपु-एवे पत्वम् ।। व्यतिभवमानस्येदं व्यातिभवमानम-अत्रासामानाधिकरण्ये शानच्, 'तस्येदम्' इत्यणि आदिवृद्धिः । 'न ग्वाभ्यां पदा न्ताम्यां पूर्वी तु ताभ्यामेच् ' इति पदान्ताभ्यां यकारवकराभ्यां परस्याचामादरचो वृद्धिर्न भवति किं तु ताभ्यां पूर्व यथासङ्ख्यमै भा- गमो भवति तद्धिते बिति णिति किति वा पर इत्येतस्य 'न कर्मव्यतीहारे' इति निषेधः ।। अथ स्त्रियाम् व्यतिभवमाना 'अजायतष्टाप् ' अनादिगणपठि- *तादकारान्ताञ्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां टाप् इति टाम् । पकारः सामा- न्यग्रहणार्थः । टकारस्तदविघातार्थः । अत्र शानचः स्थानिव- दावेन टित्वात् 'टिड्डाणञ् द्वयसच् दनञ् मात्रच तयप् ठक् ठम् कञ् करप् ख्युनाम् ' इति यथाकथंचित् टितः प्रातिपदि- काड्ढाधन्ताञ्च अनुपसर्जनात् स्त्रियां विधीयमानो डीप् । ट एव' इत् यस्य सः टित् इत्यवधारणस्याश्रयणात् लटश्च द्वयनुबन्ध- कत्वान्न भवति । सामगी इत्यादौ टकोऽनेकानुबन्धकवेऽपि टिच्च- सामर्थ्यात् डीप् । लटस्तु टित्वमेत्वाद्यर्यतयां सावकाशम् । हल्या. दिना सुलोपः । व्यतिभवमाने-औड आपः परत्वेनौडः शोभावे गुणः । ईकारप्रत्ययपरत्वेन यस्येति लोपो . न भवति, 'औडः श्याम्पर प्रतिषेधः' इति निषेधात् ॥ व्यति- भवमानाः सवर्णदीर्घः । हे व्यतिभवमाने-'संयुद्धो च' इत्यार एवम् । एडः परत्वात्सोपः । व्यतिमयमानया- आडि चाप इत्येवे अयादेशः । आडिति तृतीयेकवचनस्य पूर्वा- " इत्यापः ·याडापः , :- - म्वादिः. चार्यसंज्ञा । चकारात् 'ओसि च' । व्यतिभवमानायै- इत्याप. परस्य डिवचनस्य याडागमष्टिवादादिः । 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धिः । व्यतिभवमानायाः, व्यतिभवमा- नयो: -' आडि चाप.' इत्येत्ये अयादेशः । व्यतिभवमाना- नाम-~-'स्वनद्यापो नुट्' इति नुट् । व्यतिभवमानायाम्-डेरा- मादेशः । व्यतिभवमानासु ॥ अथ नपुंसके व्यतिभवमानम--'अतोम्' इत्यम्भावः । व्यतिभवमाने-' नपुंसकाच्च' इति शीभावे पूर्ववदौडः श्यामिति यस्येति लोपनिवृत्तिः ॥ व्यतिभवमानानि--' जश्शसोशिश.'। 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुम् । 'सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ' इति नान्तस्याङ्गस्योपधाया दीर्घः ।। हे व्यतिभवमान-'अतोम् ' इत्यम्भावे अमि पूर्वत्वे च ‘एड्स्वात्' इति संबुद्धेहलो मकारस्य लोपः । तृतीयादि पुल्लिङ्गवत् ।। 'लुटः इति लुटोपि शशानचौविधानात् भविप्यन् इत्यादि लढत् सर्वमुदाहार्यम् ॥ तत्र स्त्रियां नपुंसकद्विवचने च 'आच्छीनद्योर्नुम्' इति नुम्विकल्पो विशेष. । अत्रानुवृत्त शतृग्रहणं स्वावयवे वर्तते । तेनावर्णान्तादात्परो य शत्रवयव, तदन्तस्याङ्गस्य शीनद्योः परयोर्वा नुमिति सूत्रार्थः । अथवा अवर्णान्तादगात् शीनद्योः परयो. शत्रन्तस्य वा नुमिति । 'येन नाव्यवधान' । इति तकारेण व्यवधानमाश्रयिप्यते, अवर्णान्तादगात्परो यश्शता तदन्तस्याङ्गस्येति सूत्रार्थो नोक्त । अङ्गान्तत्य शत्रवयवस्य चान्त- रङ्गत्वान्नुमः पूर्व मेकादेशे व्यपवर्गाभावादवर्णान्ताङ्गात्परस्य शतुरस- . सहा तत्र ·- धातुवृत्तो. मात् । न चान्तादिवद्रावः, 'उभयत आश्रयणे नान्नादिवत् इति निषेधात् । भूतपूर्वगत्याश्रयणे तु लुम्विकरणादो 'अदती जुहती" इत्यादावपि प्रसङ्गात् । व्यतिभविष्यमाण:-इत्यादी । व्यवायेऽपि' इति णत्वम् । अडादिमियवायेऽपि रपाभ्यां परस्य समानपदस्थस्य नो ण इति सूत्रार्थः । भविष्यन् इत्यत्र तु निषेधात् न भाति ॥ 'अप्वाइ नुम - पदान्तस्य' इति अथ सनन्ताः प्रदर्श्यन्ते धातोः कर्मणसमानववादि- च्छाया वा' यो धातुरिपेः कर्म समानकर्तृकश्यार्थद्वारेण तस्मा- दिच्छायां वा सन् स्यात् । नकारो निर्देशाद्यर्थः । 'सनि म. हगुहोश्च' अहिगुहिम्यामुगन्तादेकाचश्च परस्य सना नेट् इतीनि पेषः । 'इको झल्' इति इगन्ताहातो. परस्य झलादेः सन', कित्त्वान्न गुणः । 'सन्यडोः' एतदन्तस्य प्रथमैकाचो द्वे भवतो अनादेस्तु द्वितीयस्य इति द्वित्वे अभ्यासकार्यम् । 'सनाद्यन्ता, धातवः' इति सनादि णिहर्यन्तमत्ययान्तानां धातुत्वात्पूर्वकछडा- दियु तिवादयः । बुभूपात इत्यादि । . . . लिटि तुकास्प्रत्ययादाममन्ते लिटि' कासे प्रत्ययान्ताच्च धातोलिटे पर आमप्रत्ययः इत्यामः । अकारो मकारपरित्राणा- र्थः । सूत्रे त्वत एव निर्देशात्पररूपम् । आमस्यार्धधातुकत्वात् । 'अतो लोप आर्धधातुके' इति सनोकारस्य लोपः । इत्यामः परस्य लेलुन् । प्रत्ययलक्षणेन स्वन्तत्यादुत्पन्नस्य सु. स्वरादिपु 'आम्' इति पाठादव्ययत्वालुक् । तत्र यद्यमा आम 1-प्रती.

·म्यादिः साहचर्यात् आमपि तद्वित एवेत्युच्यते तमि उत्येर लुग्भवि- प्यति । लिग्रहण तु तत्र नितिप्यते । अत्रामन्तस्याव्यक्तप- दार्थत्वात्पदत्याय प्रयमातिकमे कारणाभावात् सुरेवोत्पत्त्यते । तस्य च हत्यादिलीपस्सिद्ध इति किं लुको विधानेनेति चेन्- यदा तु प्रयोगशान् द्वित्वाद्यभिव्यक्ती द्विवननाशुत्पद्यते तदर्थ लुगेपितव्यः । 'कञ्चानुप्रयुज्यते लिटि' इत्यामन्तस्य पश्चादेवाव्य- वहिता एव कृभ्यस्तय एर लिहरा. प्रयोक्तव्याः । अन 'ग- भूततदावे सम्वस्तियोगे' इति शब्दस्य 'रजो द्वितीय' इति अकारण प्रत्याहारनिर्देशात् निति सवस्तय उच्यन्ने । यु- भूपाञ्चकार । बुभूपाम्मभूव । अन 'मोनुस्वार.' पदान्तस्य मोनुस्वारे हलीत्यनुस्वारे तस्य वा पदान्तस्य' इति यत्रि परे विधीयमान' परसवर्णविकल्पो भवति । अनुस्वारपक्षोप्युदाहार्यः । 'आम्प्रत्ययवत्छनोनुप्रयोगस्य ' इत्यत्र पूदित्यनुवृत्या 'पूर्व- वत्सलोनुप्रयोगस्य ' इति द्वितीयोपि योगरमपद्यते । आम्प्रत्ययप्रकृतेरिव अभिप्रायेऽप्यनुप्रयुज्यमानस्य कन आत्मने पदं भाकरणिकं विधत्ते । द्वितीयस्त्वर्थात् पूर्वस्येन फभिप्राय परस्मैपदमित्यत्र आम्प्रकृतेः शेपत्वेन नित्यपरस्मैपदित्वान् रोड. पि परस्मैपदमेव । इदमेर रन्ग्रहणमनुप्रयोगे कनिति प्रत्या- हारग्रहणे लिङ्गं, अन्यथाऽनुप्रयोगस्येत्येव ब्रूयात् ॥ युभूपामास-अत्र 'अस्तेर्भूः' इत्यार्धधातुके विपये विधीय- मानो भूभावोऽनुप्रयोगे प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यान् न भवति । अ. न्यथा प्रतिपत्तिलाचवाय समित्येव ब्रूयात् । घुभूपिता-इस्यतो लोपो गुण परत्वात् 'वार्णाशनम्' इति या पाधते। तत्राध . . S ·५८ - अत्र धातुवृत्तौ. भूपिप्यति । बुभूपतु । अबुभूपत् । भूपेत् ॥ आशिपि बुभूप्यात तो येयो न भाति आर्धधातुकत्वान् । असत्सार्वधातुकयोः' इति अरद्यकारे असार्वधातु- के यकारे च परे अनन्तस्याङ्गस्य विवीयमानो दीर्घः ‘ण्यल्लोपाविय- यण्गुणवृद्धिदीर्धेभ्यः पूर्वविप्रतिषेधेन' इत्यतो लोपस्य क्लीय- स्त्वात्तेन वाध्यते ॥ अवुभूपीत्–'अस्ति सिचोऽप्टक्ते' इति इडागमे 'इट ईटि' इति सिनो लोपः । 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः' इति सिच्लोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वाभावात् सवर्णदीर्घः । अवुभूपिपुः-'सिजभ्यस्त' इति जुस् । अबुभूपिप्यत् ॥ अथात्मनेपदम्-व्यतिबुभूपते, व्यतिबुभूपां चक्रे । त्ययवत्' इति नित्यस्तड् कनः । व्यतिभूपविभूव, आस इति वा । व्यतिबुभूपिता । व्यतिबुभूपितासे । व्यतिबुभूपिता । व्यतिबुभूपिप्यते । व्यतिबुभूपताम् । व्यत्ययुभूपत व्यति- बुभूपेत । आशिपि-व्यवियुभूपिपोष्ट । व्यत्ययुभूपियन सर्वत्र 'पूर्ववत्सन ' इति तड् । सन. पूर्वो यो धातुः येन निमितेनात्मनेपदी सनन्तमपि तेनैव तथेत्यर्थः ॥ अथ भावकर्मणो वुभूप्यते त्वया । अनुवुभूप्यते सु. सम् । यकि 'अरुत्सार्वधातुकयो दीर्घः' इति दीर्य बाधित्वा अतो लोप. पूर्वविप्रतिषेधेन भवति ॥ बुभूपांचके भवता, अनुवुभूपांचके सुखम् , बभूवे आसे इति वा । इहानुप्रयुज्यमानानामामन्तार्थाभिव्यक्तिमात्रपरत्वात् करो. मणि लिडपपद्यते । प्रयुज्यते चैवम्- 'आम्मत - , HTTrtr ·कर्तृपदेव रूपम् । रोमन्थमन्धरचलद्गुरुसास्नमासा चक्रे निमीलदलसेक्षणमौक्षण ।* प्रकाशेनाकाशे दिनकरकराविक्षिपद्विस्सिनाः नरेन्द्ररौपेन्द्रं वपुरथ विशद्धाम वीक्षाम्बभूवे ॥ इति । 'ह एति' इत्यस्तेर्हतं तासि साहचयात् सार्वधातुको- तमैकवचने एतीह लिटस्तझयोः' इति तशब्दस्येशीटश्चेवे न भाति । केचित्तु-तासरुत्तंभेकवचन,कारस्मम्भवतीत्येतावन्मा- त्रमानियेण लिडुतमैकवननेऽपि हत्वमिच्छन्ति । तत्र माह- गर्यकोचे कारणं न विन । लुइ लुटोराशीलिडि लुटि च न च चिणदिटि वृद्धी 'आतो युक्चि- परतो ' इत्याकारान्तस्य चिणि निति रति च परे युको विधानाद्रूपभेदप्रसङ्ग, ‘ण्यछोपी' इत्यादिना वृद्धरतो ोपेन बाध- स्योक्त्यात् । लुडे रुपचने तु चिणो विधानात् तत्र अयुभूपि इति विशेष । तथा लोटि रडि विध्यादिलिटि च कर्तृवत्म- क्रिया । यक्तु विशेष ॥ कर्म तरि 'भूपातर्मकिरादि'सना चोपसहयानमन्यत्रात्मनेपदात् ' इति यक्चिणोनिषेधात्सीत कपद्रूपम् । यत्करणात्स्वाश्रये भावे लगारे यक्चिगोविपये. कर्मपद्रूपम् । परि तृतीया विशेषः । अभिभूप्यते शनुणा स्वयमेन इत्यादि । इच्छायाः कर्तृस्य- वेन वर्मस्थलाभावेऽपीप्यमाणस्य प्राधान्यात्तस्य च पर्भस्यत्वाद- स्ति वर्मतज्ञापः । अत एव 'भूार्म' इति यक्चिणो नि- पिध्यते ॥ *शिशुपारस-५.६२, २०-७९ ·धातुवृत्तो. अथ यड्-धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यड्' पोन पुन्यं भृशार्थो वा क्रियाणां समभिहारः । तत्र द्योत्ये एवंविधाद्धातोः यड् स्यात् । द्विवचनादि पूर्ववत् । 'गुणो यड कोः' यडि यड्डकि चाम्यासत्येको गुण इति गुणः । योभू- यते । 'अनुदात्तडित आत्मनेपदम् ' इत्यात्मनेपदम् । यडो डरा रस्य गुणप्रतिषेधार्थत्वेनावयवे चरितार्थत्वान्न समुदायार्थत्वमिति यह- न्तस्य धातोरडित्त्वात्कथमात्मनेपदमिति नाशनीयम् । तत्र धातु- ग्रहणाभावात् डिन्मात्रात्परस्य लस्य तद्वियः । 'अनुदात्ततो ये धातवो डितश्च' इति प्रायिकाभिप्रायं वृत्तिकारवचनम् । अथवा- डितश्चेत्यत्र शब्दा इत्यध्याहार्यम् । अत एव अनुदात्ततो डितश्च ये धातव इति नोक्तम् । चडादावतिप्रसङ्गपरिहारः तत्रतत्र वक्ष्यते । बोभूयते त्वया । अनुवोभूयते सुखम् इत्यादि सनन्तवत्प्रक्रिया । कर्मवत्कर्मकर्ता ॥ लुडि तशन्दे 'अचः कर्मकर्तरि' इति चिणो विकल्पनात पक्षे सिजपि भवति । तेन अभ्यवोभूयि शत्रुः स्वयमेव, अभ्यवोभूयिष्ट इति च भवतः । वत्करणाद्भावे तु लकारे नित्यं चिणेव अभ्यवोभूयि शत्रुणा स्वयमेव इति ।। अथ यलक् । 'यडोऽचि च' योऽचि प्रत्यये नित्यं लुरु । चकारेण वहुलग्रहणानुकर्षणादय विकल्पनानैमित्तिकोऽपि प्रत्ययलक्षणेन यडन्तत्वाद्धातुत्वे लडादि, द्विचनं च । आत्मनेपदं तु डिन्मात्रात्तद्विधेरप्रत्ययलक्षत्वान्न भवति । 'चरीतं पर- स्मैपदमदादि'वच्च' इति वचनात् 'अदिप्रभृतिभ्यश्शपः' इत्यदा- दिम्य उत्तरस्य शपो विधीयमानो लुक् यमुगन्तेऽपि भवति । 'मु-परस्मैपद्यदादि.

·भ्वादिः परीतमिति यहगन्तस्य पूर्वीचार्यव्यपदेशः । अत्र परस्मैपदमि- त्यनुपायो न विधिरित्याहु । 'यडो वा' इति यङगन्तात्परस्य एलादे पितरसार्वधातुरस्य वा इडागम.-योभवीति, योभोति । 'भू सुवास्तिति' इति गुणनिधोत्र न भवति दाधर्तिसूरे चोभू- विति छन्दसि गुणाभावार्थानिपातनाज्ज्ञापकात् । इदमेव 'प्रकृति- अहणे यड्डगन्तस्यापि ग्रहणम्' इत्यत्र ज्ञापकम् ॥ बोभूतः । योभुवति-'अदम्यस्तात् ' अभ्यस्तादगात्परस्य प्रत्ययादेदोकारस्य अत् इत्पदादेशे उपडादेश. । 'उभे अभ्य- स्तम्' अस्मिन्प्रकरणे ये है विहिते ते उभे अभिसमुदित अभ्यस्तम् । तथा 'जक्षित्यादयप्पट्' इति नक्षिति इतरे तदादयो 'नाग दरिद्रा शास्दीधावीश चकासश्च ।। वोभवांचकार :--' पूर्ववल्लओनुप्रयोगस्य' इति रुषो नित्यं परस्मैपदम् । वीभविता । वोभविष्यति । बोमवीतु, वोभोतु, योभूतात्-इत्यत्र तातहो डिवान गुणः । सार्वधातुक्मपिन् ' इत्यस्य प्रमज्य प्रतिषेधत्वात्तत्र न दिदित्यनुवृत्तेः तस्य च भूयमाणस्य पितश्योद्देश्योपादेयत्वव्यत्ययेन पिन्न हित् डिन पित् इत्यर्थद्वयस्य भाष्ये समाश्रयणात् तातहः स्यानिव- चमाप्तं पिचं डिवेनानवराशेन निवार्यन इति ईडमावः ॥ योभूहि-'सेहीपिक' इति पित्वनिषेधादीगो मु-अपि समुदिते. . . . . न भरत. ॥

·६२ भानुवृत्ती योभवानि । चाभवार बोभवाम--तोपुलमस्य' पिलान् . उवई बाधित्या परत्वाद्गुणो भवति । अहलादिलादीडभाकः ॥ अयोभवीत् । अयोभोत् । भयोभूनाम् । अपोभ- 'सिमभ्यस्त' इति असि 'जुमि २' इतीगन्तस्याङ्गस्य गुगः ॥ योभूयात्-यासुदो हिरेन पिसस्य मिलनादोऽभारः | आशिपि तु असार्वधातुकत्येन लिटरसरोपाभावे विशेषः ।। योभ्यः इत्यत्र जुत्भारे 'उलान्नात्' इति पररूपम् । यासुये नुस्भाक्तन्येन 'मि' इति गगोर ने भी, येन नामासिन्यायेन 'सार्यवानु कमपित्' इत्यतिदिष्टीडायस्य नि. पेवस्या तेन यापात् ; ता समस्यागि उत्तानोत्पीनारार. जादी नुमि तद्विपानाहा ॥ , ·भ्वादिः. अपात्मनेपदम् । व्यतिवोभूते । व्यतिबोभुवाते । अना- दापड्। . व्यतियोभवांचके । व्यतियोभवांवभूव । 'आम्प्रत्ययवत् ' इति कनो नित्यं तड्। व्यतियोभविता । व्यतियोभविप्यते । व्यतियोभूताम् । व्यतियोभुवाताम् । अजादावुवट् । उत्तमे वाटि गुणः। व्यतियोभवे ॥ व्यत्ययीभूत । व्यत्ययोभुवाताम् । व्यत्ययोभुवि । पूर्ववदुव- ढनादी ।। व्यतियोभुवीत । व्यतिवोमुवीयाताम् । व्यतिवोभुवीय । पूर्ववदनादानुवट् ॥ आशिपि व्यतियोभविपीट-आर्धधातुकत्वादिगुणों । ध्वमि 'विभापेटः । इति मूर्धन्यविकल्पो द्रष्टव्यः ।। 'व्यत्यवोभविष्ट । धमि पूर्ववन्मूर्धन्यविकल्पः ॥ व्यत्ययोभविप्यत ।। भावकर्मणोः कर्मकर्तरि च योभूयते त्वया इत्यादि सर्व प्रतिवन्नेयम् । अभ्याम एको विशेपः ।। अथ मत् । योभुवत् प्राह्मणः । उगिलक्षणो नुम् 'नाम्य- तात्' इति निषिध्यने । योमुवती स्त्री । योभुवती ब्राह्मण- -त्रियां नपुंसकाद्विवचनयोश्च नित्यत्वादन्तरदत्त्वाच नुमः शपो लुक्यङ्गस्यानवर्णान्तवात् 'आच्छीनद्योः' इति विक- भु-उत्तमे पिलागुगः ।

·- - धातुवृत्ती ल्पितो नुन्न भवति । नापि 'श्यपश्यनोः' इति नित्यः, तस्या- वर्णपरशतृविषयत्वात् । न च प्रत्ययलक्षणेनात्परत्वं, तस्यातल्लस- णत्वात् ॥ योभुवति कुलानि, बोभुवन्ति कुलानि-इत्यत्र तु नाम्यस्तात् ' इति निषेधस्य ‘वा नपुंसकस्य' इति विकल्प- नात् पक्षे नुम्भवति ॥ व्यतिवोभुवानः-~डादेशस्य तु शतुः स्येन व्यवधानाव अभ्यस्तात्परत्वाभावात् 'नाम्यस्ताद' इति निषेधो न भवति । नापि वा नपुंसकस्य' इति विकल्प इति सर्व प्रतिवत् ॥ अथ णिच् । 'हेतुमति च स्वतन्त्रस्य कर्तुः प्रयोजको हेतुः । तद्व्यापारः प्रेपणादिः हेतुमान् । स च कर्ता मावि- रंसीत् इति । तत्र धातोणिच् स्यात् । णकारो वृद्धयाद्यर्थः । चकारो णिनिचोरसामान्यग्रहणाविघाताद्यर्थः । सनाद्यन्तत्वाद्धातुत्वे लडादयः । तेषां 'णिचश्च' इति क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे, तड्, अन्यथा तु परस्मै पदम् । भावयते सस्यम् । याव- यति सस्यम् । यदा तु फलस्य कर्तृगामित्वमुपपदेन प्रतीयते तदा 'विभापोपपदेन प्रतीयमाने' इति , परस्मैपदमपि भवति स्वं' सस्यं भावयति इति । यदा चित्तवत्कर्तृकादकर्मकाद- स्माणिच् तदा क्रियाकलस्य कर्तृगामित्वेऽपि 'अणावकर्मकाच्चि- त्वत्कर्ट कात्' इति परस्मैपदम् । पुत्रं भावयति इति । विभा- पोपपदादप्ययमेव विप्रतिषेधेन--स्वं पुत्रं भावयति इति । 'गति- बुद्धिप्रत्यवसानार्यशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता सौ' इत्यणौ क- र्ता णो कर्म ॥ 'मु-स्वस्थ ·म्वादिः , भावयांचक्र, चकार, वव, आम । 'अयामन्ताल्वाय्ये विष्णुपु' इत्यामादिपु विधीयमानो रयादेशो 'णेरनिटि' इत्य- निडादावार्धधातुके विधीयमानं णिलोपमपवादत्ताद्वाधते । यदाऽयं ण्यन्तः चित्तवकर्तृकप्रकृतित्वेन नित्यपरस्मैपदी तदा अनुप्रयुक्तः करोतिरपि 'पूर्ववत्कृसोनुप्रयोगस्य' इति कल्पितेन' योगेन पर- स्मैपद्येव ।। भावयिता इत्यादि प्रतिवत् । आशीलिडि 'णेरनिटि' इति णिलोपः । स च 'असत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घ ‘ण्यलोपो' इत्यादिना बाधत इति भाव्यात् इत्यादि भाति ॥ आत्मनेपदे तु इडादित्वाणिलोपो नेति गुणायादेशयोः भावयि- पीष्ट इत्यादि । ध्वमि ‘विभापेटः' इति मूर्धन्यविकल्पः ॥ चडि' इत्यन- हस्व: लुडि ‘णिनिद्रुस्तुभ्यः कर्तरि चह' इति सिमपवादश्च । चकारडकारो विशेपणाएँ । णिलोपः । णो चडयुपधाया ' इति चवरे णावङ्गस्योपधाया द्वस्वः । भ्यासस्य चपरस्य धातोः प्रथमस्यैकाचोऽजास्तु द्वितीयस्य इति द्विविचने कर्तव्ये ‘णौ छत स्थानिवत् ' इति रूपस्थानिवचे भूश- दो भौशब्दो वा द्विरुच्यते । तत्र भौशब्दस्य द्विवचनपक्षेऽपि हस्थः इत्यभ्यासस्य हस्वो भवन् ‘एच इग्घ्रस्वादेशे' इति नियमादिग्भावनान्तरतम्यांदुकारः । तस्य च 'ओः पुयण्ज्यपरे' इतीकारः । उवर्णान्तस्याभ्यासस्यावर्णपरे पवर्गे यणि जकारे घ परत झार इति सूत्रार्थः । तस्य दीर्थो लघोः' इति दीर्चः । चड्रे णो यदङ्गं तदभ्यासस्य लघोलघुनि धात्वक्षरे परे दीर्वो - . . तमभ्यासस्य. 1-इति भिन्न कल्पितेन.

·. १४ धातुवृत्ती ल्पितो नुन्न भवति । नापि 'श्यप्पयनोः' इति नित्यः, तस्या- वर्णपरशतृविषयत्वात् । न च प्रत्ययलक्षणेनात्परत्वं, तस्यातल्लक्ष- णत्वात् ॥ वोभुवात कुलानि, वोभुवन्ति कुलानि-इत्यत्र तु शौ 'नाम्यस्तात् ' इति निषेधस्य वा नपुंसकस्य' इति विकल्प- नात् पक्ष नुम्भवति ॥ व्यतिवोभुवानः-लुडादेशस्य तु शतुः स्येन व्यवधानाव अभ्यस्तात्परत्वाभावाद 'नाम्पस्तात् ' इति निषेधो न भवति । नापि । वा नपुसकस्य' इति विकल्प इति सर्व प्रतिवत् ।। अथ णिन् । 'हेतुमति च' स्वतन्तस्य कर्तुः प्रयोगको हेतुः । तद्व्यापारः प्रेपणादिः हेतुमान् । स च कर्ता मावि रंसीत् इति । तत्र धातोणिच् स्यात् । कारो वृद्ध्याद्यर्थः । चकारो पिडिचोस्सामान्यग्रहणाविघाताद्यर्थः । सनाद्यन्तत्वादातुल्वे लडादयः । तेषा 'णिचश्च' इति कियाफलस्य कर्तृगामित्वे तह, अन्यथा तु परस्म पदम् । भावयते मस्यम् । भाव- यति सस्यम् । यदा तु फलस्य कर्तृगामित्वमुपपदेन प्रतीयते तदा 'विभापोपपदेन प्रतीयमाने ' इति , परस्मैपदमपि भाति स्व' सस्यं भावति इनि । यदा चित्ताकर्तृकादकर्मकाद- स्मापिणन् तदा क्रियाकरस्य पढेगामितेऽपि 'अणायकर्मवानि- तवत्कर्षकात्' इति परस्मैपदम् । पुरं भावयति इति । विमा. पोपपदादप्ययमेय विप्रतिषेधेन-वं पुत्रं भावयति इति । 'गति- बुद्धिमत्ययसानार्यशब्दामानर्माणामणिरनी मणी' इत्यो . ती णो गर्म ॥ "मु-पास . , ·म्वादिः भावयांचक्रे, चकार, वयूव, आस 'अयामन्ताल्वाय्ये विष्णुपु' इत्यामादिपु विधीयमानो गरयादेशो 'णेरनिटि' इत्य- निडादावार्धधातुके विधीयमानं णिलोपमपवादवाद्वाधते । यदाऽयं ग्यन्तः चित्तवत्कर्तृकप्रतित्वेन नित्यपरस्मैपदी तदा अनुप्रयुक्तः करोतिरपि 'पूर्ववत्छनोनुप्रयोगस्य' इति कल्पितेन' योगेन पर- स्मपद्येव ।। , .. भावयिता इत्यादि प्रकतिवत् । आशीलिडि 'णेरनिटि' इति णिलोपः । स च 'अकत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्घ ‘ण्यल्लोपो' इत्यादिना बाबत इति भाव्यात् इत्यादि भवति ॥ आत्मनेपदे तु इडादित्वागिणलोपो नेति गुणायादेशयोः भावयि- गोष्ट इत्यादि । ध्वमि ‘विभापेटः' इति मूर्धन्यविकल्पः ॥ . गौ चडयुपधाया , लुडि ‘णिनिद्रुतुभ्यः कर्तरि चड्' इति सिजपवादश्चड् । वकारडकारो विशेषणार्थी । णिलोपः । रस्सः इति चवरे णावङ्गस्योपधाया द्वस्वः । 'चडि' इत्यन- न्यासस्य चपरस्य धातोः प्रथमस्येकाचोऽनादेस्तु द्वितीयस्य इति हिविचने कर्तव्ये ‘णौ रुतं स्थानिवत्' इति रूपस्थानिवत्तेचे भूश- दो भौशब्दो वा द्विरुच्यते । तत्र भौशब्दस्य द्विवचनपक्षेऽपि इत्यभ्यासस्य द्वस्वो भवन् ‘एच इग्नस्वादेशे' इति नियमादिग्भावन्नान्तरतम्यांदुकारः च 'ओः पुयण्ज्यपरे' इतीकारः । उवर्णान्तस्याभ्यासस्यावर्णपरे पवर्गे यणि नकारे च परत कार इति सूत्रार्थः । तस्य 'दीर्थों लयोः' इति दीर्घः । चरे णो यदङ्गं तदम्यासस्य लघोलघुनि धात्वक्षरे परे दी? हस्वः तस्य . मु-इति मिनेन कल्पितेन. 'कृतमभ्यासस्य. 9

·.
धातुवृत्तो.
भवति अनग्लोप इति सूत्रार्थः । इदमेवेत्ववचनं ज्ञापकं णौ
रुतस्य स्थानिवत्वे; अन्यथा उवर्णान्ताम्यासो न कचिदपि स्यात् ।।
नन्वत्र ‘सन्वछचुनि चद्दरेऽनग्लोपे' इति चहरे णौ यदहं तदम्या-
सस्य लघुनि परेऽनग्लोपे सन्वत्कार्यातिदेशादित्वं सिद्धम् । सन्वत्कार्य
चेत्वमेव, 'सन्यतः' इति सनि परे अभ्यासाकारस्येत्त्रविधानात् ; कि
णो रूतस्य स्थानिवत्वेन येन 'ओ:पुयण्ज्य' इति वक्तव्यं स्यात्-
सत्यमत्र सन्वदायेनापि सिध्यति; जुहावयिपतीत्यादावप्येवं स्यात् ।
अवीमवत् । अवीभवत ।
नन्वत्र यह इव चडोपि डिचेन तद् स्यात् इति चेत्न
विकरणात्पूर्व नियमप्रवृत्तेः । अत्र च ज्ञापकं 'वृद्यः स्यस
नोः' इति स्यसनोस्तडो विकल्पनम् । पूर्व तु विकरणे तेन
व्यवधानान्नानुदात्ततोनन्तरस्तडस्ति । नापि शेषादिति, आत्मनेप.
दपरस्मैपदनियमयोरत्राप्रसङ्गादेव । आत्मनेपदपरस्मैपदयोर्लस्य तिवा.
दय इति सामान्येन सिद्धेः किमनेन विकल्पवचनेन ॥
अथ कर्मणि---ण्यन्तस्य सकर्मकत्वादावासम्भवः । तत्र
लौल विध्यादिलित यकि विकरणे .णिलोपे-भाव्यते ।
भाव्यताम् । अभाव्यत । भाव्येत इत्यादि । अतोन्येषु
लुक्यतिरिक्तेषु कर्तृवद्रूपम् । लुडि तु कर्तरि चडो विधाना-
सिजेव । तशब्दे तु चिणिति-अभावि । अभावयिपातार
इत्यादि । तत्र चिणि णिलोपः । अन्यत्र तु गुणायादेशो
ध्वमि 'विभापेटः' इति मूर्धन्यविकल्पः । स्यादिषु चिण्वदि
क्षे 'असिद्धवदत्रामात्' इति चिण्यदिटोः सिद्धत्वाणिलोपे-
आविष्यते
अभाविष्यत अभाविपाताम् । भाविपीष्ट
.
-

·भ्वादिः भाविता इत्यादि द्रष्टव्यम् । अत्रापि पीध्वंलुडोर्धकारस्य पूर्ववद्वा मूर्धन्यः । कर्मकतरि तु 'यकिणोः प्रतिपेधे णिश्रन्थि- अन्धिनात्मनेपदाकर्मकाणामुपसङ्ख्यानम् ' इति यकिणोनिषेधाद्य- थायोगं शपडोस्सर्वत्र कर्तृवदूपं, स्यादिपु तु कर्मवत् । वत्क- रणादावे तु लकारे कर्मवदुदाहार्यम् । कर्तरि तृतीया विशेषः । 'णिश्रन्थि' इति यकिणोनिषेध' कर्मकर्तरीतीह तो स्त एव ।। अथ कृतः प्रदर्श्यन्ते-भव्यं भवता । अनुभच्यो घटः । 'अचो यत्' इति यत् । अयं 'परि रुत्' इति कर्तरि प्राप्तोपि 'कल्या. प्राइ प्राड्डुल. ' इति तव्यादीनां ण्वुलः प्राचः क- त्यसंज्ञा विधानात् 'तयोरेव कत्यक्तखला' इति भावकर्मणो- नियम्यते । 'भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्यायाच्यापात्यावा' इति निपातनात् कर्तर्यपि भवति । अत्र वाग्रहणं तयोरेवेति सामा- न्यस्य बाधा मा विज्ञयीति । उदाहरणेषु गुणे 'वान्तो यि प्र. त्यये' इत्यावादेशः । अत्र वान्त इति पूर्वसूत्रनिर्दिष्टाववावा. च्यते । तो च तत्र यथासङ्घयादोदौतोरितीहापि तथैव । अ. नेन च विशेषविहितेन यता सामान्यविहितानां तव्यत्तव्यानीयरां न वाधः । 'वाऽसरूपोऽस्त्रियाम्' इत्यस्त्र्यधिकारविहितस्यासरूप- प्रत्ययस्य पक्षे बाघकत्ववचनात् । तव्यत्तव्ययोः स्वरे पठीस- मासनिषेधे च विशेषः । भवितव्यम, भवनीयम् ,-अनीयरो "रेफ 'उपोत्तम रिति' इत्युपोत्तमस्योदात्तार्थ ।। अवश्यंभाव्यम्---'ओरावश्यके' इत्यवश्यम्भावे द्योत्ये उव- गान्तलक्षणो ण्यत् । वृद्धौ ‘वान्तो यि' इत्यवादेशः । पू. वदनेनापि हव्यादीना न बाध । यत्तु सरूपत्ताद्वाध्यते । 'नानुबन्धकृतमप्तारूप्यम्' इत्युक्तम् । अवश्यमो मकारस्य ·८ . धातुवृत्तो. लुम्पेदवश्यमः स्से तुं काममनसोराप । इति समासे लोपः । समासश्च 'मयूरव्यंसकादयश्च' इति त त्पुरुषः । मयूरव्यंसकादिश्चारुतिगण. ॥ देवभूयं गत', देवत्व गत इत्यर्थः । 'भुवो भावे' इत्य- नुपसर्गे सुवन्ते उपपदे भूव क्यप् । किवान गुण' । अनु- पपदादुपसृष्टाचाचो यदेव । 'उपपदमतिड्' इति तत्पुरुषो नित्यत्तमासः । उपपद सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते समासो- तिडन्तश्चेति सूत्रार्थः । इदमेवातिग्रहणमत्र 'सुपा' इत्यस्यासरन्धे ज्ञापकम् । तथा योगविभागेन 'कुगतिमादय ' इत्यत्रापि सम्ब- ध्यत इति तत्रापि सुपेत्यस्यासम्बन्धं ज्ञापयति । तेन 'गति- कारकोपपदाना कृद्भिरसह समासवचनं प्राक्सबुत्पत्ते इति पूर्वाचार्यपरिभाषार्थस्सगृहीतो अस्य प्रयोजनमुत्तरत्र दर्शयिप्यते । 'तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । इति तृतीये धात्वधि- कारे सप्तम्या निर्दिष्टस्योपपदसज्ञा | धात्वधिकारादेव तृतीये धा- त्वधिकारे इति सिद्धे तत्र ग्रहण योगविभागेनाधिकृतेन प्रत्ययादेन सम्बध्यते । तेनायमर्थ ---तत्रोपपदे सत्येव प्रत्यय इति । अभि- भावी । अभिभूतवान् इत्यर्थः । अभिभावीभूत इति-ग्रहादी णिन्यन्तो निपातितः । परिमवी । परिभावी-अत्रैव नि पातनाणिनी पक्षे वृद्धचभाव । अभावी-'अचामचित्तकर्तृ- काणा' इति ग्रहादिपाठाणिनि । अन प्रतिपिद्वानामित्यनुवृत्ते- रयं प्रत्ययो नदेिव । 'नम् ' नज् समर्थेन सुबन्तेन सम- स्यत इति तत्पुरुषसमास । 'मलोपो नज.' इति उत्तरपदे न- लोपः । 'सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ' इति नान्ताङ्गलादुपधादी- स्सर्वत्र । 'इन्हन्पूपार्यम्णा शौ' 'सोच' इति उपधालक्षण- भवति । 4 ·तृचि तु 'अदुशनस्पुरदंसोनेहसा च' इति असंबद्धी साव- कारान्तानामुशनसादीनां चाङ्गाना विधीयमाने अनडि हिन्वादन्त्यादेशे दीर्घमात्रस्य शो सावेव इति नियमात । अभिभाविनी इत्या- दो न भवति । पदान्ते 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपः । संबुद्धौ तु 'न डिसंबुद्दयोः' इति निषेधान्न भवति । परिपूर्वत्वे 'प्रातिपदिकान्तनुम्बिभक्तिपु च' इति समासप्रातिपदि- कान्तस्य नकारस्य नुम्विभक्तिस्थस्य च पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य वा णत्वविधानात् पक्षे परिभाविणौ इति कार उदाहार्यः । संबुद्धी तु 'पदान्तस्य' इति निषेधः । ननु चामुं विकल्प- मपवादवाहाधित्वा कत्यचः इति उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य कृत्स्थस्याचः परस्य नकारस्य नित्यं विधीयमानं गत्वं स्यात् । तत्र हि 'अनमान अनीय अनि इनि निष्ठादेशाः प्रयोजनं' इति इनिरपि प्रतिपदं परिगण्यते । न चापवादेषु पूर्वत्रासिद्धत्वप्रसङ्गः । नैप दोप', 'स्त्यचः' इत्यस्य 'नमाभूपूकमिगमिप्यायीवेपाम् ति निषेधात् । स्त्रियां मन्नेभ्यो डीप्' इति डीपि अ- भेभाविनी इत्यादि । नपुंसके स्वमोलुंकि न लोपः । संबुद्धौ तु 'वा नपुंसका- नाम्' इति वा न लोपः । अभिभाविन इत्यादि । शी तु 'इन्हन्पूपार्यम्णां शौ' इति दीर्थे अभिभावीनि इति ॥ वासरूपविधिना सर्वत्रात्र ण्वुल्नुचावपि भवतः-अभिमा- वकः, अभिभविता 'इत्यादि । तत्र ण्वुलो ‘युयोरनाको' इत्यकादेशः । युवू इत्येतयारुत्सृष्टानुबन्धयोः प्रतिज्ञातानुनासिक- यणोः प्रत्यययोहणम् ॥

·७०
.
.
धातुवृत्तौ
' अमृतच् स्वसृनामृनेतृत्वदृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृणाम् । इत्यवादी-
नामङ्गानामुपधायाः संबुद्धिवनि सर्वनामस्थाने दीर्घवचनाद्दीचे नरोपः।
अन सावसंबुद्धी 'नोपधायाः' इति नान्तलक्षणो वा दी।
संयुद्धों द्विवचनादी सर्वनामस्थाने सप्तम्येकवनने न तो दिम.
नामस्थानयोः' इति गुणः । म न 'उरणूपरः' पर्णस्य
स्थानेऽण् प्रसज्यमान एव रपर इति परः ।
तन संयुली
'रान्सस्य' इति इत्यादिना या सुलोपे हे अभिभवितः ।
अन्यत्र सर्वनामस्थाने 'अमृन्' इति शोर्ने अभिभरितारी
इत्यादि । अभिभवितृन-इत्या पूर्वसदीये तरमाच्छमः'
इति नत्ये 'पान्तस्य'
उनि णत्वनिषेधः । अभिभविना,
अभिभावितृभ्यां इत्यादि । अनारी यण् । समिमोस्तु
तयोरफारस्य सारस्य न त उन्' इत्येक उगार उभगो
रयाने भानप्यमापारस्पानिरोपीति पूर्वयपरत्वे सोपः ॥ अ
भिभवितृणाम्--शुमादिषु प' इनि सनिषेधे नृनमनमोनि
मरगान कार्णगतोपि रेफो णत्यनिमित्तमिति 'पान्याम्' इनि
जयं, 'नागि' इनि दीपः । अभिभारतरितोटि
शनि गुगः॥
.
-

·तृतीयाऽनादो 'तृतीयादिपु भापितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य' इति समानायामारुतो भापितपुंस्कस्यगन्तस्य नपुंसकस्य पुंवद्भावविधानात् पुंसीव पक्षे नुमभावात् अभिवित्रा, अभिभावितृणा इत्याधु- भयमपि भवति । आमि 'नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविमति- पेधेन', इति नुटि 'नामि' इति दीर्घः ।। भवतीति भावः--'भवतेश्च' इति वक्तव्यात्पक्षे णः । तस्या- भावे । 'अज्विधिः सर्वधातुभ्यः' इत्यांच-भवः । आशितो भवत्यनेन इति आशितम्भवः ओदनः, आशितस्य भवनं आशितम्भवः-आशिते भुवः करणभावयोः' इति खच् , उपपदसमासः । 'अरुढिपदजन्तस्य मुम्' इति खिदन्ते उत्तर- पदे अजन्तस्य पूर्वस्य अन्त्यादचः परो मुमागमः । आढयम्भविष्णुः आढयम्भावुक:- :-अनाढय आढ्यो भय. तीत्यर्थे आढयसुभगस्थूलपलितनमान्धप्रियेषु व्यर्थेप्वच्च्यन्तेपूपपदेपु 'कर्तरि भुवः विष्णुच्खुको' इति कर्तरि कारके खिष्णुच्खु- को इत्येतौ स्याताम् । उभयत्र खित्वात् पूर्ववत् मुम् । खु- को बिवादृद्धिः । सुभगादिप्वप्येवमुदाहार्यम् ॥ भविष्णुः-'भुवश्च' इति तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिविष्णुच् । अस्य भाषाविषयत्वं चान्द्रा इच्छन्ति । भाप्यादौ छान्दसत्यमेव स्पष्टम् । तच्चीलादो . तच्छन्देन धात्वर्थ उच्यते । तत्र फलनि- रपेक्षप्रवृत्तिः' तच्छीलः धात्वर्थः कुलक्रमागतो धर्मो यस्य स तद्धर्मा । धात्वर्थ सरुदपि यः साधु करोति स तत्साधुकारी ॥ भूप्णु:- -'ग्लाजिस्थश्चगस्नुः' इत्यत्र चकारादस्मादपि ग्नुः गिवान्न गुणः । अत एवं श्रयुकः ना-...निरपेक्षप्रवृत्तिधात्वर्षक:. . किति' इतोटो निषेधः ॥

·, अन्तर- ७२ धातुवृत्ती भावुकः-लपपतपदस्थाभूवृपहनकमगमशृभ्य उकन् ' इति तच्छीलादावुकन् । जिच्चादृद्धिः ॥ परिभवी-'निक्षिविश्रीवमाव्यथाभ्यमपरिभूप्रसभ्यश्व' इति तच्छीलादाविनिः । इकारो नकारपरित्राणाय । वासरूपविधिना परिपूर्वादप्युकन् भवति । परिभावुकः इति । विभूः नाम कश्चित्, भतिभूः धनिकाधमर्णयोः मध्यस्थः । 'भुवः संज्ञान्तरयोः' इत्यनयोः गम्यमानयोः क्विम् । शब्देन धनिकाधमर्णयोर्मध्यस्थ उच्यते । संज्ञान्तरे स्वभावादुप- सर्गनियमः । किन्वान्न गुणः । इकारो वेरिति सामान्यार्थः । पकारस्तदविघातार्थः । वकारस्य 'वेरप्टक्तस्य' इति लोपः ।। विभुवौइत्यादौ 'ओस्सुपि' इति धातोरवयवः संयोगों यस्मादुवर्णात्पूर्वो नास्ति तदन्तस्यानेकाचोङ्गस्य अजादौ सुपि यण इति प्राप्तस्य यणो 'न भू सुधियोः' इति निषेधावडू ॥ वर्षासु मवतीति वर्षाभूः, वनौ, वर्षावः, पूर्ववत्किम् । 'संज्ञायाम् ' अस्यां सप्तम्यन्तं समस्यत इति तत्पुरुषः । 'विप्न' इति सोपपदनिरुपपदसाधारणे सर्वधातुविषये क्विप्युपपदसमासो वा । विभ्विश्च' इत्यनादौ यण् । चशब्दो दन्कारपुनः पूर्वस्य च भुवो यर्णथः । इन्भूशब्दो 'दृम्भू " इति निपातितः । अत्र तु भूशब्दस्यानर्थकत्वात् 'न भू मुधियोः' इत्यत्र ग्रहणा- भावः सिद्ध इति कैयटे । तेन 'ओस्सुपि' इत्येव यण सिद्ध इत्यर्थः । दृम्भू इति मान्तमेके पठन्ति । अनुस्मृतो कारश- व्दस्य स्थाने करशब्दः प्रयुज्यते ॥ 'मु-ओसुपि ' इत्यस्याप्रवृत्ती 'इकोयणचि' इत्येव यसिद. .

·म्यादिः - इन्पुनःकारवर्षासु भुवः । इति । कारशब्दस्यैकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् सिद्धमिति तद्विवृतो । अत्र क्षीरस्वामिसुभूतिचन्द्रप्रभृतयो भेके वर्षामूशब्धं ह्रस्वान्तं प्रतिपद्यन्ते । अत एव स्त्रियां 'शिली गण्डूपदी भेकी व- पम्बिी कमठी दुली' इति 'भुवश्च' इति उकारान्तलक्षणं डीपं पठन्ति । 'वर्षाभ्वश्च' इति अत्र वासु भवतीति वर्षा वा भवते प्रामातीति वर्षाभूरोपधिविशेष इत्यर्थविशेपमभिदधानस्य केयटकारस्यायमेवाशयो लक्ष्यते । तथा मागुरिरपि द्वस्वान्तं मन्यते । यथाऽऽह च-- भार्या भेकस्य वर्षाभ्वी शृशी स्यान्मगुरस्य तु'। शिली गण्डूपदस्यापि कच्छपस्य दुलिस्स्मृता ॥ हति । यादवप्रकाशस्तु भेकेऽप्युकारान्तमाह- मक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्दर्दुरेनषण् । इति । तथा सुबोधिनीकारोपि-'भुवश्च' इत्युदन्तात् डीविधानात् वर्षानीति पाठो न युक्तः; युक्तस्तु पाठो-वर्षाभूः कमठी दुलिः । इति । एवमेवोक्तं प्रक्रियारनेऽपि । वर्षामु प्रावृषि भवतीति वर्षाभूः मण्डूकः पुंस्त्री । तेनास्त्रयाख्यत्वान्न द्वस्वादय' इति नदी- संज्ञायामाख्याग्रहणं- नियतस्त्रीलिङ्गपरिग्रहार्थमिति तन्मतम् । कै- 'यटेऽप्येवमुक्तम् आख्याग्रहणसामर्थ्यान्नियम आश्रीयते स्त्रियमेव यावाचक्षात न तु लिङ्गान्तरयुक्तमपीत्यर्थः" इति । पुनश्च तत्र इप्यशनिप्रभृतीनामुभयलिङ्गानां पटादीनां च गुणवचनत्वात्सर्वलि- गानां स्त्रीविषयत्वाभावात् स्त्रियां वृत्तौ नदीसंज्ञा न पामोति, एवं 2 इस्वाया. 10 ·धातुवृत्ती. तर्हि 'डिति हस्वश्च' इत्यत्रैवविधौ नियमो नाश्रीयते केवलस्य स्त्रीशब्दस्यानुवर्तनादित्यदोष ॥ इति ।। हरदत्तस्तु-पदान्तरमनपेक्य स्त्रीवचनाना ग्रहणार्थमाख्याय हण न तु नियतस्त्रीवचनानामित्याह । यदाह-"पदान्तरमनपे क्ष्य स्वयमेव यो स्त्रियमाचक्षाते इत्याश्रीयते । इप्वशनिप्रभृती नामुभयालङ्गाना शब्दार्थ एव स्त्रीत्वमिति सज्ञा भवति । एव पटुशब्दप्रभृतीना गुणवचनानामपि शब्दार्थ एव स्त्रीत्वम् । तथा च पटुरानीयतामित्युक्ते स्त्रियमप्यानीय कती भवति" इति । पुनश्चैवमाह-नियतस्वीवचनाना अहणार्थमाख्याग्रहणमिति पदता आवृदियायते विपि सप्रसारणे आव्य ब्राह्मण्य अत्रापि न स्यात् । तस्मात्पूर्व एव प्रकार जात्रयणीय । क्थ तहिम- त्युदाहरण 'ग्रामण्ये स्त्रियै' 'खलवे स्त्रिय' इति उच्यते-कि- याशब्दत्वेऽप्यनयो पुसि मुख्या वृत्ति पुसामेव खल्विदमुचित यदुत प्रामनयन नाम । एव खलपवनमपि । आध्यान तु स्त्री पुससाधारणमिति विशेष इति । न्यासो द्योतादावप्येवमुक्तम् । वृत्ति- कारस्याप्ययमेव पक्षोभिमत । यदाह-आख्याग्रहण शब्दार्थे स्त्रीले यथा स्यात् पदान्तरद्योत्ये मा भूत् इति । प्रक्रियारने वाधीश ब्दो नित्यस्त्रीवचन इति नदीसज्ञासिद्धिरुक्ता । एव च हरदत्ता दिमते वांभूशब्दस्य भेक्यभिधानेऽपि नदीसज़या भाव्यमिति तन्नि- वन्धनानि द्वस्वादीनि भवन्ति । कैयटकारसुभूतिचन्द्रादीना मते, नदीमज्ञाया न विवाद, उवारान्तस्योपधिविशपवाचियेन निय तस्त्रीविषयत्वात् । एव च प्रक्रियारनोको नदीसज्ञाऽभाव 'सनेदेव कुलस्यार्थे ' इति न्यायेन त्याज्य । पष्टीबहुवचने तु परत्या- मु-अनसार मासारोदाहते •न इस्लादीनि 'क्य इस्लादीनि ' इति रिसितकोशमागे. . ' ·धातुवृत्तो. भावः- श्रीणीमुमोनुपम ' इति आर्तरि कारके भाव न धन् । उपसृष्टात्तु 'ऋदोरम्' इत्या-प्रभवः इति ॥ सदिति । दकारो मुससुखार्थ इति ओरिति उकार ऊकारमपि गृहाति । प्रभावः----इत्यत्र तु प्ररप्टो भावः प्रभाव इति प्रत्ययार्थ एव प्रशब्देन विशेष्यते न प्रत्यर्थ इति क्रियायोगाभावादनुपसर्गवाद घञ् सिद्धिः । विभावानुभावशब्दी विभावयत्यनुभावयतीति ण्यन्ता- दचि व्युत्पाद्यो । परिभवः, परिभाषः, परीभावः-'परी भुवोवज्ञाने' इति पक्षे धनपो । 'उपसर्गस्य पञ्यमनुष्ये बहुलम्' इति पन्त उत्तरपदे पूर्वोपसर्गस्य वा दीर्घोऽमनुष्ये विषये ॥ भूतिः-'स्त्रियां क्तिन् । इत्यकर्तरि कारके भाषे च सर्वधा- तुभ्यः तिन् । 'मन्ते वृप' इत्यादिना भुवः क्तिन्वचनमस्य नियात् 'नित्यादिनित्यम्' इत्यायुदातत्वमाप्ते उदात्तार्थम् । न तु भाषायां प्रयोगनिवृत्त्यर्थः । प्रयुज्यते च भाप्ये--सर्व इमे स्वर भूत्यर्थं प्रवर्तन्त इति ॥ भः-'सम्पदादिभ्यः किव्वा वक्तव्यः' इति विप् । विपः सर्वस्य लोपः। भवत्यस्मिन्ननेनेति वा भाव.--'पसि संज्ञायां घः मायण, इति पुल्लिङ्गयोः करणाधिकरयो । प्रायग्रहणं चिदसंज्ञाया- मपि यथा स्यादिति ॥ अनाढ्येन अनायासेन आत्येन भूयते ईपदाढ्यंभवं भवता स्वायंभवं भवता । अनायेन दुःखेनाब्वेन भूयते दुराढ्यं भवं ·- - भरता । 'कर्तृकर्मणोश्च भूलनोः ' व्यर्थविषयकईकर्मवचनयोश्च. शब्दादीपदादिषु चोपपदेषु भूरानोः सलिति सल् । तत्र तु भु- वोऽकर्मकत्याकर्तयुपपदे भावे प्रत्ययः । करोतिस्तु कर्मणि स्वभावात् । रुच्छग्रहणं तु दुरो विशेषणम् । अरुच्द्रग्रहण वितरयोः । सि. गान्मुझ । नन्वत्र धात्वर्थमात्रं विशिंपत ईपदो गत्योरपि सुदूरो- श्व कथं व्यवहितप्रयोगः । न च मुमर्थात् सित्करणादिति वा- च्यम्, 'खित्यनव्ययस्य' इत्यत्र रुद्रहणपरिमापाया उपस्थाना- सगतिके खिदन्त उत्तरपदे मुमर्थत्वस्य सम्भवात् । न चैवं वाच्यं हृदयस्य 'सल्लेख' इत्यत्राण्ग्रहणादेवाणन्तस्य ग्रहणे सिद्ध पुनलेखग्रहणादुत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अमवृत्तेपि- नात्तदभावात्तद्विपया कृहणपरिभाषा कयं प्रवर्तत इति । यतो नुम्यव्ययात्परस्य सितोसम्भवात्तदन्तस्य च सम्भवादनव्ययस्येति निषेधसामर्यादुत्तरपदाधिकारेऽपीह प्रत्ययग्रहणपरिभापया अवश्यमु- पस्यातव्यम् । ततश्च द्विपया रुद्रहणपरिभापाऽप्युपस्थास्यते । एवं तर्हि पाप्ये इंपदाव्यम्भवमित्यादेः उदाहृनत्वात् प्रयोगनियमः । अवत्सीयादी मधानभूतछप्रत्ययार्थनान्वीयमानस्य नमश्अन्तेन समा- सवत् खिदन्तार्थेनान्वीयमानस्यापीपदादेः खिदन्तान्तन समासः । 'कैप्पटे तु खित्करणादेव कर्तृकर्मणोः पूर्वप्रयोग उक्तः । तस्यायं भावः---अनव्ययस्य इति निषेधसामदेिव तदन्तत्वलामा, स्वरमादेव प्रतिपेयादिहोत्तरपदाधिकारेऽपि ज्ञापितया प्रत्ययग्रहणप. 'रिभापया, यतस्तद्विपया रुद्रहणपरिभाषा प्रदर्ते तोते ।। न मुखतोभूत्या, मुखतोभूय, मुखतोभावम् , 'स्वाङ्गे तस्मत्यये सम्वोः' इति तस्प्रत्ययान्ते स्वान उपपदे काणमुली । म......धिकारेऽसीह, मु-विदन्तान्तेनारिस ·- धातुवृत्तौ . तत्र 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्' इति 'उपदशस्तृतीयायाम्' इत्येवमादीनामुपपदानाममेव तेन चान्येन च तुल्यविधानानाममन्तेन समासविकल्पनात् मुखतो भाव इसेकं पद, द्वे वा पदे | ता न्तेनापि तृतीयाप्रभृतीनामुपपदाना 'क्का च' इति समासविकल्प नात्पक्षे 'समासेऽनञ् पूर्व को ल्यप् ' इति ल्यवादेश । अत्रा- नमिति नन्सदृशमव्यय परिगृह्यते । 'कन्मेजन्त । 'तातो कसुन ' इति णमुल क्वान्तयोर ययत्वात्सुपो लुक् । स्थानिव- वेन ल्यबन्तमव्ययम् ॥ विनाभूय, पिनाभूत्वा, विनाभावम् , नानाभूय, नानाभूत्वा, नानाभावम्, एकधाभूय, एकधामूत्वा, एकधाभावम्-- 'नाथार्थप्रत्यये व्यर्थ । इति नाथार्थप्रत्ययान्ते व्यर्थविषये उपपदे सम्वो क्वाणमुले इति तो । नानाशब्देन 'विनभ्या नानाञी नसह' इति विहितौ नानाजी उच्यते । धाशब्देन 'अधिकरणवित्राले च' इति विहितो धाप्रत्यय उच्यते । तत्र विधा नाम भेदको विशेष । अधिकरणविचालोपि अधिकरण द्रव्य तस्य विचाल सङ्ख्यान्तरापादन एकस्यानेकीकरण अनेकस्यैकीकरण वा, तदेकधाभूयेत्यादेरयमर्य-अनेक द्रव्यमेकभूत्वेति एक्स्यानेकी करण द्विधाभूयेत्यादौ द्रष्टव्यम् । ये तु धामत्ययस्यादेशा 'एका होद्ध्यमुअन्यतरस्याम् ' 'द्वित्र्योश्च धमुन्' 'एधाच' इति विहि . ता यमुनादय तेषामपि स्थानियवेन धागृहणेन गृहण्मत् बदन्ते चोपपदे काणमुलौ भवत इति ऐक यंभूय इत्याद्युगाहार्यम् । नाथार्थत्यत्र अर्थगृहण तु “घमुनन्तात्स्वार्थे डदर्शनम्' इति यो डप्रत्यय तदर्थ, स हि स्वाधिक्त्वाद्धार्थ । तथा नामर्थमपि । अन्यथा सानुबन्धकवादय नाशब्देन न गृह्येत ॥ सत्याया विधार्थे धा' मकार सामान्यस्य .

·म्वादि. ७९ म्भूय, तृप्णीम्भृत्वा, तूप्णोम्भारम । 'तूणीमि भु- ते काणमुली ।। पग्भूय, अन्यम्भूत्वा, अन्वम्भावम् । 'अन्वच्चानुलोम्ये' काणमुगे । आनुरोम्यमनुएला । नाघेत्यादियोगत्रयविप- 'तृतीयाप्रभृतीनि' इति समासविकल्पो द्रष्टव्य || , . तो घर, भूत घटेन । जत्र ‘निटा' इति भूते विहि- तस्य गत्यर्यादिपरत्वे 'गत्यर्मिकश्लिपशी सासवमनन- यंतिम्यश्च इति वर्तरि चाराद्वावस्मणोश्च विधानात् रस्त्वात्यभावावी, अय च 'नपुमो भावे क्त ' 'ल्यु- इति कल्युटौ न वापते यतस्तयोर्यावर्षम्य मिन्दता वि- | अस्य तु धात्वर्थमात्र इति विषयमे | तेन परस्य भवनमिति भवन । कोगे कतरि पट्या 'न रोकायय' । निषेधो न भवति, 'नपुमरे भाक्त उपसव्यानम्' इनि दे॒धानात् । शेपविज्ञानाहा तमिन्दि ।। इटमेपा भूतम् । 'तावनू निटा' 'निटा' इति प्रौव्यादिम्यो हितन्य कम्य 'कोपिकरणे व प्रत्यातिप्रत्यवमानार्थम्य ' त्यत्राधिकरणमर्थ । मारो ययात्राट नुनानार्य । तेन त्रीव्याभ्य क्नुभावापिररणषु गत्ययम्य मंदिग्गेषु माविवाग भने च । प्रत्यामानाम्य विवरणयो पूर्ववटवापि भाव । धीच्या सर्मा । प्रत्यामानायां अम्यवहारायां । 'अपि- फरणवाचिनश्च' इत्यकिरणे त्यागे पटी । 'अधिकरणवाचिना ' इत्यस्या समामनिपर ॥ . मुमति ·. . धातुवृत्ती भवत्पनेनागोते वा भवनम्-अस्य कालसामान्यविषयत्वात भूतविपयेणाधिकरणकेन न याघ । परिभवनमित्यत्र कत्यच । इति उपमर्गस्थानिमित्तादुत्तरस्य रुपस्यान उत्तरस्य नस्य वि धीयमान णव 'न भाभूपूकामिगमिप्यायोपाम्' इति निपिध्यते । 'भयन्ताना न भादीनामुपसल्यानम् ' इति वचनात्परिमाव- नमित्यत्रापि णत्व न भवति ॥ अधोणादय --दृम्भू' तरु । सर्पजातिभेद इति पुरुष कारे । 'अन्यूटम्भू जम्भूकपेस्रर्वन्यूदिधिपू ' इति हदशन्दे उपपदे कूमत्ययान्तो निपातित । उपपदस्य च दृम्भावोस्मादेव निपातनात् । केचिदुपपद नान्त यतन्ति । अनादावस्य यणि ति वर्षाभूमस्ताब एवावाचाम क्वचिदुणादिवृत्तौ ‘भी ग्रन्थे' इत्यस्मात्कृसत्यये निपातनमित्युक्तम् । तत्राप्ययमूगरो न धातो. रित्युवडोऽप्रसङ्गाधणेवेति रूपेन भेद ॥ भवन गृहम् ~~'बहुलमन्यत्रापि' इति युन् । भुवनम्----'भूमूघूमस्निभ्यश्उन्दप्ति' इति क्युन् । भापाया बहुलवचनात्साधुरिति वा भुवन' इत्यत्र हरदत्त ।। भूमि --'भुव वित्' इति मिन्प्रत्यय ।। कृष्णभूम, उदग्भूम, पाण्डुभूम -'अमत्यत्ववपूर्वात्साम रोन' इत्यत्र 'अच्' इति योगविमागात् अच् समासान्त ।' तथा च श्लोकवार्तिकम् -- कृष्णोदक्पाण्डपूर्वाया भूमेरमत्यय स्मृत ॥ इति ।। भूरि-'अदिशदिभूशुषिम्य मित्' इति क्रि ।। - - A ·भ्वादिः अद्भुतः--'अदि भुवो डुतच्' इति डुतच् । एवं प्रसिद्ध- प्रयोगा उगादिप्रत्ययान्ताः प्रदर्शिताः । अत परमप्येवं वक्ष्यते ॥ सूत्रवार्तिकमाप्येषु छान्दसावेव केवली । कानच्कसू प्रतीयेते तेन नान प्रपञ्चिती ॥ केचिदाहु क्वसो कित्ताजापमादनमीयते । अस्ति प्रयोगो भाषायामित्येवं प्राज्ञमानिन । तथा हि छान्दसत्वेऽस्य छन्दस्युभयथेत्यत । सार्वधातुकसंज्ञत्वानित्वे सिद्धेऽतिदेशत' । अनुनासिकलोपस्स्यात् सयोगान्तेषु धातुपु । अत्रापि हि लिट किचे सयोगालिदिदित्यतः ॥ सिद्दे सन. ककारोऽसौ भापायामर्थवानिति । तदसत्तेतरित्यादौ यथा लिटि गुणः किति ॥ ऋच्छतृतामितीहापि तितीर्वति गुणो भवेत् । स मा भूदिति फिचस्य भाप्ये फलसमर्थनात् ।। एध वृद्धौ ॥२॥ अत्यान्ता उदात्ता अनुदानेतः । एधते । एपसे । एधे । - स्यमानः । एघाचके । एधाम्नभूव । एधामास 'इमादेश गुरुमतोऽनृच्छ.' इत्यामप्रत्ययोमन्ले । 'दी च' इति दीपस्य गुरुसज्ञा । 'करोतेराम्प्रत्ययात्' इति नित्यं तह ।। -- 1मु अन्यत्रापि 11 ४ ·धातुवृत्ती. एपिता । एधितासे । एधिताहे । 'हएनि' । एधि- प्यते । एधिप्यसे । एपिप्ये । एविष्यमाणः । 'लुटस्मद्रा' । एयताम् । एधस्व । एधै । 'आमेतः , वामो 'सवाभ्या " ऐधत । ऐषयाः । ऐधे । 'आडनादीनाम्' इत्यनादेर- गत्य लुइटा आडागम् ‘इत्याट । टिस्वादादौ 'आटश्च' इति वृद्धिः॥ एथेत । एवेथाः । एधेय । आशिपि । एधिपीष्ट । एधिपीष्टाः । एधिपीय ॥ ऐषिष्ट । ऐधिष्ठरः । ऐधिम् । ऐधिपि । 'विच' इति सोपे । इराणन्तमङ्गमिति 'इगाप्पीन लुग्लिटान्धोगान्' इति धकारस्य मूर्धन्यः । अत्र हरदत्त एवं मूर्धन्यमुक्ता प. क्षान्तरमाह- अन्ये विटो विभाषाया वक्ष्यमाणत्वात् गोवलीपर्द- न्यायन तद्व्यतिरिक्तमिणन्तमिह गृह्यत इति वदन्त ऐधिन इत्यादौ दत्त नेच्छन्ति ।। ऐधिप्यत । ऐधिप्यथा । ऐधिये ॥ भावे लट् लोट् लड्डिध्यादिलिड्डु यगुदाहार्य । एध्यते भ. वता । इत्यादि । लुटि तु चिणि 'निणो टुर' इदि तशब्दस्य लुकि ऐथि भवता इति । शेपेषु कर्तृवपम् ।। मन्यनादित्वात् द्वितीयस्यानो द्विवचनेऽम्याप्तमार्यम् । 'पृ. संवत्सन' इति तद् । एधिधिपते इत्यादि सत्र मकतिरन्। मु-वधिभ्या दासादि पद' इसपर प्यते.

·म्वादिः न च स्वादिषु चिण्यदिवले वृद्धो युकि रूपान्तरमपि स्यादि- त्याशयम् । ण्यलोपेत्यादिनाऽतो लोपेन वृद्धवधिस्योक्तत्वात ।। एधयते सस्यम्-'णिचच' इति कर्मभिप्राय तडू । अ- स्मिन्नुपपदेन प्रतीयमाने 'विभापोपपदेन प्रतीयमाने' इति पर- स्मैपदमपि भवति स्वं सस्यमेधयति इति । अण्गन्ते चित्तव- स्कर्तृके तु 'अणावकर्मकाञ्चित्तपत्कर्तृकात्' इति परस्मैपदमेव पुत्रमेध यति इति । विभापोपपदादपि परत्वादिदमेव भवति तेन सं पुनमेधयति इत्येव । 'गतिबुद्धि' इति सत्रि प्रयोगस्य कर्मत्वम् ।। एधयाञ्चके, चकार, बभूव, आस, 'अयामन्त' इति णरयादेशः । अत्र यदा प्रकतेः चित्तवत्कर्तृकत्वेन नित्यं पर- स्मैपदं तदा कोपि 'पूर्ववत्छनोनुप्रयोगस्य' इति कल्पितेन यो- गेन तथैव ॥ एथयिता । पचयितासे ॥ एधायप्यति । एधयिप्यते ।। एघयतु । एधीयताम् ॥ ऐधयत् । ऐधयत ॥ एधयेत् । एधयेत ॥ आशिपि-एध्यात् । एधिपीट ॥ यामुटि अ- निडाद्यार्धधातुकत्वात् णिलोपः 'असत्सार्वधातुकयोः' इति दीर्व- स्य पूर्वविप्रतिषेधेन बाधकः । वमोटि गुणायदिशयोः इणःपर इडिति 'विभापेटः' इति मूर्धन्यविकल्पः ॥ ऐदिधत् । ऐदिधत । 'णिनि' इति चडि णिलोपस्य 'द्विननेऽचि' इति द्विवेचनानिमित्तेऽचि योऽनादेशः म द्विर्व- चने कर्तव्ये स्थानिरूपं प्रतिपद्यत इति 'चडि' इति द्विवचने स्थानिवत्त्वात् 'अनादेदितीयस्य' इति धिशब्दो द्विरुच्यते । इदं च ‘णो चडि' इत्युपधाइस्त्राद्वहिरङ्गादप्युत्तरकालं द्रष्टव्यम् । अत्र S - । - ·८४ - धातुवृत्ती. च लिङ्ग ओणे अदित्करणम् । तहि मा भवानोणिणत् इत्यत्र 'नाग्लोपि' इति चडि हस्वनिषेधार्थ पूर्व तु द्विवचने द्वस्वभावि न्युपधा नेति कि तनिषेधेन । तेन मा भवानिदिधत् इति च भवति 'न माड्योगे' इत्याटो निषेध । कर्मणि लुट्येक्वचने चिण् । अब सिचाणायादेशा । ऐधि । ऐधयिपाताम इत्यादि । ध्वमि ‘धिय' इति सोपे पोर्गुणा- यादेशयो इण परत्वादिटो 'विभाट' इति वा मूर्धन्य । अन्येषु लेषु क्र्तृवद्रूपम् । लिटि अनुप्रयोगे नित्यस्तहुदाहार्य । स्यादिपु पक्षे चिण्वदिटि तस्य 'असिद्धवदत्र इत्यासिद्धत्याणि रोपे एधिप्यते इत्यादि प्रकृतिवद्रूपाण्यपि पक्षे द्रष्टव्यानि । न च ध्वमि रिण पर इडिति तल्लोपात्पूर्व 'विभाषेट ' इति रूपभेदस्य प्रसङ्ग । नित्यत्वादन्तरङ्गत्वात्पूर्वत्रासिद्धत्वाच पूर्वमेवा पर्लोपात् । कर्मकर्तरि यक्षिणाविपये तयो ‘णिश्रन्थि' इति निषेधाच्छप्सिचो कर्तृवद्रूपम् । स्यादिषु कर्मवत् । बकरणा स्वाश्रये भावे लकारे सर्वत्र कर्मवत् । वर्तरि तृतीया विशेष . एध्यते स्वेनैव इत्यादि । भैधतेएत्येधत्यू झु' इति वृद्धि । एजादाविणि धाता- वेध तौ चावर्णान्तादुपसर्गात्परे उठि चावात् पूर्वपरयोरेकादेशो रिति सूत्रार्थ । श्य च वृद्धिरेत्येवत्योरोड पररूपस्या बाद इत्यवर्णान्तोपसर्गलाभ । उठित्वाद्गुणस्य । अन वृत्ती 'एङ्गहणमेतेरेव विशेपण नैधतेरव्यभिचारादिति । अत्र प्रदीपरेन्- मा मेदिधत् इत्यत्र व्यमिनारसम्भपान्नैतत्सारमित्याह । इमेष त्वसार, ण्यन्तस्य शब्दान्तरत्वादेधतिग्रणेनाग्रहणान् । अत एवं हि 'न भाभू पूमि' इत्यत्र भयन्ताना १ भादीनामुपसङ्ख्या- - .

·पाव म्' इत्युक्तम् । वक्ष्यन्ति च तत्र न्यासकारादय शब्दा- तरत्वात् ण्यन्ताना न प्रामोति तस्मादुपसङ्ख्यान' इति । स्वय च तत्रैर वक्ष्यतीति पूर्वापरविरोध स एव प्रष्टव्य | किञ्च ण्यथि कस्यापि ग्रहणे 'उपसर्गात्सुनोति' इत्यत्र अभिषावयति इत्यत्र ण्यन्तनाभर्योगात् सुनोति प्रत्यनुपमर्गत्वात् पत्व न स्या- दिति चोदयित्वा प्रेपणादिरिहाभिपवविषय इति सुनोति प्रत्युप सत्वात् पल मिमिति माप्यकारादीना समाधानमनुपपन्न स्यात् । अत एव हि वृद्धिविधो हरदरा --'एङ्गहणमेतेरेव विशेषण न पुनरेधते ' इति वृत्तिमुपादाय 'बाहुल्याभिप्रायणेतदुक्तम् । मा दिधत् इत्यत्र व्यभिचारसम्भवादित्याहु ' इति मतान्तरेणाह ।। एधित । एधितमनेन । इदमेपा एधितम् । 'तोधिक णे च' इति त । एष --'असुन्न्' इत्यसुन् । स्पर्ध मड्डुपै ॥३॥ पगभिभवेच्छ । पराभिभवस्य धात्वर्येनोपसङ्ग्रहात् अरममत्वम् । उक्त च- धातोरान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसङ्गहात् । प्रसिद्धरविवक्षात कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ॥ इति । स्पर्धते । स्पर्धसे स्पर्धे ।। स्पर्धमान । पस्पर्धे । पस्पधिपे । पस्पर्धे । 'शपूर्वा खयर अभ्यासस्य शपूर्ण खयश्शिप्यन्ते अन्ये हलो निवर्तन्त इति पसारस्य शेप ॥ स्पर्धिता । स्पधितासे । स्पधिताहे ॥ स्पधिप्यते । । स्पयिष्ये ॥ स्पर्धताम् । स्पर्धस्य । स्पर्धे ॥ अस्पर्धत । अस्पर्धथा । अस्पर्धे ॥

·A
धातुवृत्ती
स्पर्धेत । स्पर्धेथाः । स्पर्धेय ॥ आशिषि-स्पधिपीष्ट ॥
अस्पर्धिष्ट । अस्पधिष्टाः। अस्पधिपि ॥ अस्पधिप्यत ।
अस्पधिप्यथाः । अस्पधिप्ये ॥
भावे-लङ्लोविध्यादिलिस यति स्पर्ण्यते ॥ स्पर्ध्यताम् ॥
अस्पयंत ॥ स्पध्र्येत ॥ इति ।।
लुडि तशब्दे चिणि अस्पधि ॥ शेषेषु कर्तृवत् ।।
पिस्पधिपते ॥ पिस्पीधपाचके ॥ पिस्पधिपिता ॥ इत्यादि ।
'सन्यत' इतीत्वमभ्यासस्य 'पूर्ववत्सन ' इति तड् । आर्धधा
तुके अतो लोप । विध्यादिलिड्यतोलोपाभावाल्लिडस्सलरोपे गुणव
लिलोपयो पिस्पधिपत ॥
भावे यक्चिणो तु विशेष । पिपविप्यते ॥ इत्यादि ।
पापर्यते-'दीर्घोऽक्ति ' इत्यभ्यासस्य दी? यहि तल्लुकि च ।।
पास्पर्धाचके ॥ पास्पधिता ॥ इत्यादि । तत्रार्धधातुके
'यस्य हल ' इति हल उत्तरस्य यशब्दस्य लोप । स च
'आदे परस्य' इति यारस्य अमारस्यातो लेप । भागे ता
स्यादिवत् । यक्यप्यतोलोपयोपयो
कर्तृयत्सर्वत्र रूपम् ।
पारपर्यते । इत्यादि ॥
लुडि तु चिणि ॥ अपारपधि इति भाति । सन्यडोनास्थी
चिण्वदिटि न विशेष , अतो लोपेन मृदेर्वाधादित्युक्तम् ।।
यड्डकि-'अदादिवञ्च' इति शपो लुर । 'झपस्नयोधोध ।
झप उत्तरयोस्तशरथरारयो दधाति पनयित्वा भार इति धत्वे ।
-

·म्नादिः. 'झला जर अशि' इति जश्वमान्तरतम्यादकारः । एवं ने वचनान्तरेप्पपि । पास्पधि । पास्पर्धः । पारपर्धति । 'अद- म्यस्तात्' इत्यद्रावः । पारपतिम । 'सरि न' सरि च परे झला पर इति तत्वम् ॥ पास्पर्धः । पास्पर्ध । पास्पधि । पा- स्पर्धः । सर्वत्र हलादेः पितरसार्वधातुकस्य 'यडो वा' इति ईदाहार्यः पास्पर्धांति इत्यादि । पास्पर्धांचकार । 'पूर्ववल्लभानुप्रयोगस्य' इति नित्यं परस्मै- पदम् ॥ " पास्पर्धिता ॥ पास्पधिप्यति ॥ पास्पधु । पास्पर्धात् । तातडि 'डिच पिन्न' इति स्थानिवत्त्व प्राप्तस्य पिच्चस्य निषेधात ईडभावः । पास्पर्धाम् । पारपर्धतु । पास्पधि । धीत । पास्पर्धम् । पास्पानि । सेह्यादेशे 'हुझल्भ्यो हेधिः' इति घिभावः । हेरपिचवननादीडभावः ।। पास्प- अपास्प । इतश्च रोपे हल्डयादिलोपे न 'झलां जशोऽ- न्ते' इति जश्त्वे 'वाऽवसाने' इति चर्व तकारः । तदभावे अपारपर्द, । 'रासस्य' इति नियमासंयोगान्तलोपो न भरति । अपास्पाम् । अपारपर्युः । 'सिनभ्यस्त' इति जुत् । अ- पारपत् , अारपद । अपारपाः । सिपो हल्डन्चादिलोपे पूर्ववजश्त्वे वा चर्वम् । तदभावे 'दश्च' इति सिपि परे वा रु. । 'रो रि' इति पूर्वरेफस्य लोपः । 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽण' इति पूर्वस्याणो दीर्चः 'दूलोपे' इति ढकाररैफयो- | पनिमित्तयोः परयोरित्युच्यते । अपारपर्धम् । अपारपर्ध । अपास्पधम् । अपास्पर्ध्व । अपास्पर्म ॥ .

·. . . . धातुवृत्ती पास्पात् । पास्पर्ध्याताम् । पारपर्यु । यासुटो डिवेनापिचादीडभाव ॥ आशिषि-पास्पात । पास्पा: स्ताम् । असार्वधातुकवादीडभाव ।। अपास्पर्धात् । अपास्पविष्टाम् । अपारपधिपु । अपा स्पर्धी । अपास्पधिपम् । 'अस्ति सिच । इति पितो नित्यमोट । 'इट ईटि' इति सिलोपे 'मिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्य इति सवर्णदीर्घ । ववजहलन्तस्याच ' इति परस्मैपदपरे सिचि विहिता वृद्धि 'नेटि' इति निपिझ्यते । अपास्पाध- प्यत् । इत्यादि । भावे सर्वत्र यडन्तवद्रूपम् । पारपर्यते इत्यादि ।। णो-रपर्धयति इत्यादि एधयतीतिवदुदाहार्यम् । मुलगा दित्वात्प्रथमस्यैकाचो द्विवचनम् । ' सयोगे गुरु' इति सयोगपरस्य तस्वस्य गुरुसज्ञाविधानात् ‘सन्वल्लघुनि' इतीत्वम् । 'दी? लो ' इति दीर्घश्च न भवति । गुरुसज्ञया चाकडारीययाऽ नवकाशया लघुसज्ञा बाध्यते ॥ वर्मणियविणोषिपये णिलोपे पर्यते इत्यादि ॥ प्रकृती भावरूपाण्युदाहार्याणि । अन्यत्र स्पर्धयाञ्चके इत्यादि पर्तृवत् । लुडि चडो भावाविवंचनादौ सिधि अस्पर्धयिपाताम् । इत्याधु दाहार्यम् । धमि 'विभाट । इति मूर्धन्यविवरण । दिपु पिण्वदिटि तस्य 'असिवदत्रामात्' इत्यसि ईत्वात् णि रोपे स्पधिप्यते इत्यादि प्रतिवदपम् ।। पस्तरि यकिरणोनिषेधात् शचरी । स्पर्धयते इत्यादि कर्तृवनेयम् । अनापि स्यादिषु सिरियो धर्मवन् । क्कर- . - ·- पात्स्वाश्रये भावे लकारे सर्व कर्मवत् । कर्तरि तृतीया विशेषः ॥ स्पर्धनः--'अनुदात्तेतश्च हलादेः' इति तच्छोलादौ युच् । स्पर्धा-'गुरोश्च हल ' इति गुरुमतो हलन्तात् स्त्रियामका- रप्रत्यय । वाऽसरूपेण क्तिन् 'अस्त्रियाम्' इति निषेधात् न भवति ।। इदमेषां स्पधितम् । स्पर्धितमनेन । स्पर्धितः । 'कोऽधिकरणे च' इति कर्टभावाधिकरणेपु क्तः । स्पर्धालुप्रयोगश्चिन्त्यः॥ गाध प्रतिष्ठालिप्सयोर्मन्थे च ॥४॥ आत्मयापन' तत्साधनं च प्रतिष्ठा । लघुमिच्छा लिप्सा । एकत्र स्थापनं सन्दर्भो वा ग्रन्थः । तत्राद्येऽकर्मक, इतरयो- स्सकर्मकः ।। गाधते । गाधसे । गाधे । माघमानः ॥ जगाधे । जगाधिपे । जगाधे ॥ गाधिता । गाधितासे । गाधिताहे ॥ गाधिप्यते ॥ गाधिप्यमाणः ॥ गाधताम् । गाधस्व । गाथै ॥ अगा- धत । अगायत । अगाधे ॥ गांधते । गाधेथाः । गाय ॥ आशिपि--गाधिपीठ॥ अगाविष्ट । अगाधिष्ठाः । अगाधिपि ॥ अगाधिप्यते । इत्यादि । 1 आत्मयापना. मु-स्थापना ·९० धातुवृत्तौ. भानकर्मकर्तृषु लोड्डियादिलिपु यकि-गाध्यते । गा- ध्यताम् ॥ अगाध्यत ॥ गाध्येत इत्यादि । अन्येषु लेषु कर्तृवत् । लुड्येकवचने तु चिणि अगाधेि ।। लिप्सायामाथिकन्यायेनेप्यमाणप्रधानत्वात्तस्य च कर्मस्थत्वात् सन- न्तवद् कर्मकर्तृत्वोपपत्ति ॥ जिगाधिपते । जिगाधिपाञ्चके । जिगाधिपिता । जि. गाधिपिप्यते । जिगाधिपताम् । अजिगाधिपत । जिगा. विपत । आशियि-जिगाधिपिपीष्ट । अजिगाधिपिष्ट । अ- जिगाधिषिप्यत ॥ इत्यादि सर्वत्राम्यासकार्यम् । आर्धधातुके अतो लोपः॥ भावकर्मणोर्यक्तिविषये जिगाधिप्यते । अजिगाधिषि- इत्यादि । कर्मकतरि गविचणोनिषेधात् कर्तृवदेव ॥ जागाध्यते । जागाधाञ्चके । जागाधिता । जागाधिप्यार जागाध्यताम् । अजागाध्यत । जागाध्येत । आशिपि- जागाधिपीष्ट । अजागाधिष्ट । अनागाधियत । सर्वत्राभ्या सस्य 'दीर्थोऽकित.', आर्धधातुकेऽतो रोप, 'यस्य हल.' इस यलोपालोपो॥ भावादिषु यस्योपयोपयो सर्वत्र कर्तवद्रूपम् । लुक्येकवर ने तु अनागाधि झते चिण्विशेषः । सन्यडोश्चिण्वदिटि अ लोपेन वृद्धिवाधात् न विशेष इत्युक्तम् ।। यडकि 'झपस्तथो| धः', 'झला जम् अशि' जागा इत्यादि । सिपि 'एकाचो यशो यम्मपन्तस्य स्वो.' इ भातारवयवस्य झपन्तस्यकाचो वशः स्पाने भषादेशः सकारा , .

·म्यादिः अजा- " प्रत्यये ने न परे पदान्ते च विषय इत्यान्तरतम्यात् गकारस्य कारे 'सरि च' इति धारस्य तगारे जाधात्मि उनि ॥ जागावाचकार । 'पूवत्रत्रः' इति परस्मैपदम् । जागा- धता । जागाधिप्यति । जागाद्ध, जागादात । जा. गाद्धि । जागाधानि । अजाधात् , अजाबाद । हट्टया- दिलोपे पदान्ते च इति बशो भपादेशे नश्त्वे च चर्वम् । सिपि तु 'दश्च' इति वा रुवे अजाधाः इत्यपि ॥ जागाध्यात् । जागाध्याताम । आशिपि-जागाध्यात् ।। जागाध्यास्ताम् । अजागाधीत । अजागाधिष्टाम् । गाधिप्यत्' । इत्यादि । सर्वत्र यड्डगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य पक्षे इंडुदाहार्यः । लुडि तु 'अस्ति सिचः' इति नित्यः । भावादो यडन्तवत् ।। गाधयति । गाधयाञ्चकार । गाधयिता । गायिष्यति । गाधयतु । अगाधयत् । गाधयेत् । आशिप्यनिडाद्यार्धधातु- पत्याणिलोपे-गाध्यात् । अजगाधत् । अवास्य अदिचात् 'नाग्लोपिशास्वृदिताम्' इति गो चडि हस्ते निपिढे अभ्यास- स्यालयुपरत्वात्सन्वदित्वलघुदीर्यत्वे न भवतः । गाधयते इत्याधु- दाहार्यम् । प्रतिष्ठाया 'अणावकर्माञ्चित्तवत्कर्तृकात्' इति चित्तव- स्कर्तृकत्वे परस्मफ्यन्त ।। भावकर्मणोर्यविनणोविषये णिलपे गा- चौतवद्रूपम् । स्यादिषु तु ण्यन्ते कर्तृवत् । चिण्वदिटि तु णिरोपे गाधिता इत्यादि प्रकृतिदेव' । कर्मकार यचिो. निषेधात्सर्वेषु लकारेषु कर्तृवत् ।। गाधन:- अनुदात्तेतः' इति युन् ॥ ...गिलोपे गाधतिवदेव। .

·धातुवृत्तो. भावकर्मकर्तृषु लड्लाइडिभ्यादिलिड्डु यकि-गाध्यते । गा- ध्यताम् ॥ अगाध्यत ॥ गाध्येत ॥ इत्यादि । अन्येपु' लेषु कर्तृवत् । लुडचेकवचने तु चिणि अगाधि ॥ लिप्सायामाथिकन्यायेनप्यमाणप्रधानत्वात्तस्य च कर्मस्थत्वात् सन- न्तवत् कर्मकर्तृत्वोपपत्ति.॥ जिगाधिपते । जिगाधिपाञ्चके । जिगाधिपिता । जि- गाधिपिप्यते । जिगाधिपताम् । अजिगाधिप । जिगा- धिपत । आशिपिजिगाधिषिपीट । अजिगाधिपष्ट । अ. जिगाधिपिप्यत ॥ इत्यादि सर्वत्राभ्यासकार्यम् । आर्धधातुके अता लोपः॥ मावकर्मणार्यविचण्विपये जिगाधिप्यते । अजिगाधिपित इत्यादि । कर्मकर्तरि यक्षिणोनिपेधात् कर्तवदेव ।। जागाध्यते । जागाधाचक्रे । जागाधिता । जागाधिप्यते जागाध्यताम् । अजागाध्यत । जागाध्येत । आशिपि-, जागाधिपीष्ट । अजागाधिष्ट । अजामाधिप्यत । सर्वत्राभ्या- सस्य दीर्थोऽकितः', आर्धधातुकेऽतो रोपः, 'यस्य हलः' इति यलोपालोपो॥ भावादिषु यथलोपयलोपयोः सर्वत्र कर्तृपद्पम् । लुइचेकयन- ने तु अनागाधि इति निविशेषः । सन्यहोश्चिण्वदिटि अो लोपेन वृद्धिवाधान न विशेष इत्युक्तम् ।। यड्डकि 'अपस्तो! धः', 'झलां जश् शाशि' नागादि इत्यादि । सिपि 'एफानो यशो पमपन्तस्य स्वोः' इति धासारवयवस्य सपन्तस्यकाको पशः स्थाने भादेशः सकारादों - 7 ·म्वादिः - प्रत्यये ोग परे पदान्ते च तिपय इत्यान्तरसम्यान् गकारस्य धकारे 'सरि न' इति धकारस्य तकारे जाघात्सि इति ॥ जागाधाशकार । 'पूर्वपत्रमः' इति परस्मैपदम् । जागा. धिता । जागाधिष्यति । जागाद्ध, जागादात् । जा- गाद्धि । जागाधानि । अजायात्, अनाबाद । हल्या- दिलोपे पदान्ते च इति वशो भयादेशे जश्वे च पर्वम् । सिपि तु 'दश्च' इति वा रुले अनाधाः इत्यपि ॥ जागाध्यात, । जागाध्याताम । आशिपि-जागाध्यात् ।। नागाध्यास्ताम् । अजागाधीत् । अनागाधिष्टाम् । अना- गाधिप्यत्' । इत्यादि । सर्वत्र यमुगन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य पक्षे इंडुदाहार्यः । लुटि तु 'अस्ति सिचः' इति नित्यः । भावादी यडन्तवत् ।। गाधयति । गायाञ्चकार । गाथयिता । गायिप्यति । गाधयतु । अगाधयत् । गाधयेत् । आशिप्यनिडाद्यार्थधातु- कत्याणिोपे-नाध्यात् । अजगाधत् । अनास्य ऋदिचात् 'नाग्लोपिशास्वृदिताम्' इति गो चडि द्वले निपिढे अभ्यास- स्थालपरत्वात्सन्यदिवलघुदीपवे न भवतः । गाधयते इत्याद्यु- दाहार्यम् । प्रतिष्ठायां 'अणावकर्मकाञ्चित्तपत्कर्ट कात्' इति चित्तव- स्ककत्वे परस्मफरोध ।। भावकर्मणोर्यक्तिणोविपये णिलोपे गा- धौतिवद्रूपम् । स्यादिषु तु ण्यन्ते कर्तृवत् । चिण्वदिटि तु णिलोपे गाधिता इत्यादि प्रकृतिपदेव' । कर्मकतरि यविचणो- निषेधात्सर्वेषु लकारेषु कर्तृषत् ।। गाधन:-'अनुदात्ततः' इति युन् । ...मिठोपे गापतित्रदेव ।

·धातुवृत्ती. गाधा-'गुरोश्च हलः' इत्यकारः । प्रतिष्ठायां स्पर्धिवत् । भावकधिकरणेषु क्त उदाहार्यः । इतरयोस्तु 'तयोरेव' इति नियमाल्कमणि ॥ वाधृ लोडने ॥५॥ लोडनं प्रतिघातः । गाधिवत् ।। वाहुः--'अनिशिकम्पमितिबाधामृजिपशितुग्धुग्धीर्षहकाराश्च' इति कुमत्यये धातोर्हकारः ॥ , भद्रवाह:-चतुप्पाद्विशेषः । 'वासन्तासंज्ञायाम्' इति स्त्रि- यामू इत्ययः ।। सुबाहु म कश्चित्, तस्यापत्यं सौवाहविः-'बाहादिभ्यश्च' इति पष्ठयन्तादपत्य इन् । 'ओर्गुणः' उवर्णान्तस्य भस्याङ्गस्य तद्धिते गुण इति गुणे अवादेशः । यद्यपि वाद्वादिषु केवलो बाहुशब्दः पठ्यते, 'समासप्रत्ययविधौ तदन्तविधे. प्रतिपेधः'' इति तदन्तविधिश्च प्रतिषिभ्यते; तथापि केवलस्यापत्येनायोगात्तद- न्तत्वलाभः अरमदुपज्ञम् । संज्ञात्वेन विनियुक्तात् बाहोस्तु प्रत्ययो नेप्यते । यदाह- अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुतः । शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः शव्देषु न तदुक्तिषु ॥ . इति । 'राजश्वशुराद्यत्' इत्यत्र भाप्यादौ चोक्तं संज्ञाश्वशुरा- द्यन्न' इति ॥ उभावाहु, उभयावाहु प्रहरति । 'द्विदण्ड्यादिभ्यश्च' इतीच 7 - ·भ्वादिः समासान्त । तस्य च द्विदण्ड्यादिप्वेपाठालोपः । प्रत्ययरक्षणेन तदन्तत्वात् तिष्टामभृतिषु इच पाठात् तदन्तस्याव्ययोमावत्ववि- धानात् 'अव्ययीभावश्च' इत्यव्ययत्वे सुपो लुक् ।। उभयावाहु इत्यत्र 'उभाबुदात्तो नित्यम्' इत्यत्रास्वरितत्वादेव वाग्रहणाननुत्ते नित्यमयचि सिद्दे नित्यग्रहण योगभेदेन वृत्ती नित्यमयनन्तस्य प्रयोगार्थमित्युभशब्दस्योमयादेश । अयमर्थ सर्वादिसूने ग्यटादो स्फोरित । तथा च तत्र यातिपमपि 'उभयस्य सर्वनामले अफजर्थ पाठ । अन्याभावो द्विवचनटा- विषयत्वात् उभयोन्यत्र' इति । उभायाहु इत्यत्र तु द्विदण्ड्या- दिपाठात् उभयाभाव ॥ नाधृ नाथू याञोपतापैश्वर्याशीप्पु॥६-७॥ उपतापो रोग इति वृत्तो । उपपात इति तरङ्गिण्याम् । आद्यो धान्त । द्वितीयस्थान्त । अस्य थान्तस्य धान्तकाण्डे पाठोर्थसाम्यात् । उभावपि दन्त्यादी । सर्व गाधतिवत् । द्विती. यस्य तु विशेष --'आशिपि नाय' इत्याशिष्येवात्मनेपदम् । कर्मणि शेपत्तेन विवक्षिते पठी च । सपिंपो नाथते इत्या- दि । 'पठी शेपे' इत्येवान पष्ठीसिद्धी वचनमिद सर्पिपो ना- इत्यादी समासनिवृत्यर्थ, पष्ठी श्रूयत एव न लुप्यत इति । रोखश्च समासे । उक्त च- साधनैर्व्यपदिष्टे च श्रूयमाणक्रिये पुन । प्रोक्ता प्रतिपद पष्टी समासस्य निवृत्तपे । । इति । न तह दानीमिदं सम्भवति सर्पियिन इति । भवति यदा रुद्योगलक्षणा पष्ठी । तथा च वार्तिकम् -'प्रतिपदविधा- ·-- स च लिति .. धातुवृत्तौ ना च षष्ठी न समस्यते' 'रुद्योगा च पष्ठी समस्यते' इति । न चैवं सति समासनिषेधस्य वैयर्थ्यमिति वाच्यम्। यतः शेषषष्ठ्याः समासे 'समासस्य' इत्यन्तोदात्तत्वेन भाव्यम् । अ. न्यस्यास्तु 'गतिकारकोपपदात्कृत्' गत्यादिभ्यः परं कृदन्तमुत्तर- पदं प्रकृतिस्वरामित्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण भाव्यम्, प्रत्यये पूर्वमुदात्तं इत्युदात्तत्वम् ॥ अनाशिषि परस्मैपदं द्रष्टव्यम् । नाति । ननाथ । ना- थिता । नायिष्यति । नायतु । अनाथत् । नाथेत् । नाथ्यात् । अनाथीत् । अनाथिप्यत् ॥ निनाथिपति । इत्याद्यपि ॥ यल्लुक्यझपन्तत्वात् 'झपस्तथो|धः' इति धत्वाभावे 'खरि च' इति चत्वे-नानात्ति। नानात्तः नानात्यः। नानात्थ । इत्यादिविशेपः ॥ अत्र मैत्रेयाभरणकारावाद्यं णोपदेशं पठन्तो ‘णो न ' इति धात्वादित्वाण्णकारस्य नकार विधाय 'उपसर्गादसमासेऽपि णोपदे- शस्य' इति उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य गोपदेशनकारस्य समासा- समासयोर्णत्वविधानात् प्रणाधते इत्यादी णत्वं प्रयोजनमातुः । सर्वे नादयो णोपदेशा इत्यस्य पर्युदासे 'नतिनन्दिनदिनफिनाटि- नार्धनाथनृवर्नम् ' इत्यन चैनं न पेठतु । अत्र काश्यप 'नाधतोपदेशत्वमयुक्तम्, गणमारवृत्तिकारादीनारनिष्टत्वात्' इति । नृतीनन्दीत्यादिवास्ये नृवनं नृत्यादीन् पठित्यैतान्सप्त वयिला इति वदन् श्रीकारोप्यत्रैवानुकूलः । तथा पर्युदासवाक्ये नति- वर्ग सानेतान्पठनः शाकटायनन्यासरतोय यमेर पक्षोऽभिमतः । उभयोस्थान्तपाटस्तु धान्तप्रकरणविरोधान्नाशयः ॥ नागृ. इति मु. 'तोरण. - - .

·म्यादिः, इमौ याच्यायामकथितेप्सिततमाम्यां द्विकर्मको- दुहियाचिरुधिमच्छिमिलिनिभामुपयोगनिमित्तमपूर्वविधौ । बुविशासिगुणेन च यत्सते तदकीर्तितमाचरितं कविना ॥ इत्यत्र भिक्षरर्थपरत्वात् । उक्तं च कैय्यटे-दुह्यादीना चार्थोपल- क्षणायोपादानात् पर्यायप्रयोगेऽपि कर्मसंज्ञा भवतीति । अर्थाश्रया चेयं संज्ञा न दुह्यादिवत्स्वरूपाश्रयेति भिक्षि प्रस्तुत्य पदतो हरदत्तस्यापि मतेऽत्र न विवादः । लोकार्थस्तु-उपयुज्यत इति उपयोगः पयःप्रभृति प्रधानं कर्म तस्य निमित्तं गवादि तञ्च, यञ्च बुविशास्योर्गुणेन प्रधानकर्मणा धर्मादिना क्रियां प्रति साधनत्वेन गुणत्वात् लब्धगुणव्यपदेशेन सचते सम्बन्धमुपैति मा- 'गवकादि तदुभयं कारकं अपूर्व विधी विशेषेणाविवक्षितत्वादपादा- नादिसंज्ञाभावे कविना क्रान्तदर्शिना सूत्रकारेणाकथितं कर्मोक्त- मिति ! याचिरिहानुनयार्थः । याचनार्थस्य तु मिक्षिणैव सिद्धम् ॥ अथान्येऽपि द्विकर्मकाः प्रसङ्गात्प्रदर्श्यन्ते । यदाह--- नीवह्योर्हरतेश्चापि गत्यर्थानां तथैव च । द्विकर्मकेपु ग्रहणं कर्तव्यमिति निश्चयः ॥ गत्यर्थग्रहणं गत्यादिसूत्रोपात्तानामुपलक्षणम् ॥ जयतेः कर्पतेर्मन्थेमुपेर्दण्डयतेः पचेः । तारेाहेस्तथा मोचेस्त्याजेर्दापेश्च सङ्गहः ।। कारिकायां चशब्देन सुधाकरमुखैः कृतः । ग्राहरिह ग्रहो नेव हरदत्तस्य सम्मतः ।। यदसौ 'गतिबुद्धि' इत्यत्र "अथ कथं मुपेश्व, ·धातुवृत्तौ अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिस्सुतां ग्राहयितुं शशाक ! इति । स्वतन्ताः कवयः । यदा-सुतां प्रति न किंचिदुद्दाह- विषयं ग्राहयितुं वोधयितुं शशाकेत्येवं व्याख्येयम् । तत्र चु. व्यर्थत्वात् द्विकर्मकत्व सिद्धम्” इति साधयति, इयं च निर्वा- हणदिक्, प्रतिग्रहणस्य ममेदमिति बुद्धिविशेषरूपत्वात् सुता प्रतिग्राहयितु ममेयमिति बोधयितुं न शशाक इत्येवं व्याख्या- तुमुचितत्वात् । इदानी न किचिदुद्वाहविषयमिति नाध्याहर्तव्य भपति । तथा श्रीकराचार्यस्याप्यनभिमतमुपादानार्थस्य द्विकर्म- कत्वम् । अनिग्रहत्तं जनको धनुस्तयेनादिददैत्यपुरः पिनाकी । जिज्ञासमानो वलमस्य बाहोर्हसन्नभाड्डीद्रधुनन्दनस्तत् ॥ इति भरिश्लोक विवृण्वन्यदाह- 'तनुस्त राम जनकोऽजिग्रहत् बोधितवान् अनेन धनुपा त्रिपुरं दधमिति । अहेश्च बुद्धयर्थ- त्वात् 'गतिवृद्धि' इत्यादिना रामस्य कर्मसज्ञा, धनुपस्तु 'कर्तु- रोप्सिततमम्' इति, ग्रहिः द्विकर्मक' । उपादानार्थत्वे तु ग्रं- हिर्गत्यादिप्वेकोऽपि न भवतीति कथं तमिति" इति । अत एव तमादौ कुलविद्यानामर्थमविदां वरः। पश्चात्पार्थिवकन्यानां पाणिमग्राहयत्पिता ॥ इत्यत्र अर्थमग्राहयदित्यत्र बुद्धयर्थत्वात् द्विकर्मकत्वमुक्ता पाणिभ- ग्राहयदित्यत्र तेनेत्यध्याहारेण व्याख्यानात् भकृत्योरलेपेणे' बु- द्वयुपादानयोर्ग्रहणम् । किञ्चास्य द्विवर्मकत्वे अथ प्रजानामधिप प्रभाते जायामतिग्राहितगन्धमाल्याम् । मु-प्रकृत्युपश्लेषेण, ·म्वादि इत्यत्र 'ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इति प्रयोज्याया धेनोरभिधानेन भाव्यं । ततश्च मायया गन्धमाल्ये या धेनुः प्रतिग्राहितेति विगृहीतव्यम् । अत्र च प्रथमार्थ वर्जयित्वा सर्वविमक्त्यर्थेषु बहुवीहिरित्युक्तत्वात्समासो न स्यात् । सत्यपि समासे समानाधि- करणोत्तरपदाभावात्, 'स्त्रियाः पुंवत्' इति पुंवद्भावो न स्यात् । पक्षान्तरे तु गन्धमाल्ययोरेव कर्मत्वात्तयोरेव तेनाभिधानात् जा- यया प्रतिग्राहिते गन्धमाल्ये यया धेन्वेत्यूदरयादिवत् तृतीयार्थे समासस्सियतीति गतमदः । इपिशकी च द्विकर्मकावेव भा. प्य उक्तौ । एवं च 'अयाचितारं न हि देवदेवं' इत्यत्रापि देव शक्यपेक्षया कर्म, सुता प्रतिग्रहापेक्षया इति न संकटं किचित् । अथ द्विकर्मकसाधारणमिदं विचार्यते--किमेम्यो लादय. प्रधाने कर्मणि भवन्ति, अथाप्रधाने ? न च अनयोयुगपदभिधानसम्भव', भिन्नकक्षत्वात् । अत्राह- प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुईिकर्मणाम् । अमधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः ॥ इति । अभिधान इति शेषः । अत्र द्विकर्मणामित्यनेन 'नीव- ह्योहरतेश्चापि' इति चशब्दसमुञ्चिताः कपिः नयत्यादयश्च त्रय उच्यन्ते, अन्येपा विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथा दुह्यादीना- मित्यनेन कारिलोमत्ताश्चशब्दसमुचितेप्वहेतुमण्ण्यन्ता. निदण्ड्याद- यश्वीच्यन्ते । ण्यन्त इत्यनेन तु गत्यादिसूत्रोपात्ताश्चशब्दसमुच्चि- तास्तार्यादयश्च । अत्र बुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्मकेषु प्रारूते वा कर्मणि प्रयोज्ये वा लादयः । यदाह- कायतेऽभिहिते त्वविधिस्त्वमतिर्गुणकर्मणि लादिविधिस्सपरे । ध्रुवचेष्टितयुक्तिषु चाप्यगुणे तदनल्पमतेर्वचनं स्मरत ॥ 12 ·धातुवृत्ती. अस्यार्थः-तत्र प्रथमःपादः प्रधानकर्मणि लादिभिरभिहिते गुण- कर्मणि पटीत्येकीयमतदूपणपर इति इहानुपयोगात् न व्यारया- यते । सपरे गत्यादिसूत्रोपात्तसहिते दुह्यादौ गुणमणि लाद- यः । गुणकर्मेति पुरुषप्रवृत्तेः पय प्रभृत्यर्थत्वात् दुह्यादावप्रधान गवाद्युच्यते । ण्यन्ते तु शब्दत. प्रयोगमव्यापारस्य प्राधान्यं प्रयोज्यव्यापारस्य वप्राधान्यमिति तदाप्यं धर्माद्युच्यते । ध्रुवयु- क्तयोऽर्मकाः चेष्टितयुक्तयो गत्यर्था, एप्वगुणेऽप्रयोज्ये, तदेत- दनल्पमतेर्मेधाविन आचार्यस्य वचनमिति । अत्र स्मरतेत्यने- नागमस्याविच्छेदं दर्शयति । एवं नानापि याचनस्य धनाद्यर्थ- त्वात्तस्यैव प्राधान्यादन्यद्राजादिकमप्रधानमिति तत्रैव लादयो भ- वन्तीति-नाथ्यते राजा धनं नाथ्यः नाथितः मुनाथः इत्या- दि भवति । नाथिता धनस्य राज्ञ इत्यत्र द्वितीयावत् कर्मणि, पप्ट्युभयत्र भवति । गुणकर्मण्युभयथा गोणिकापुत्र इति भाप्ये उक्तत्वात् द्वितीयाऽपि द्रष्टव्या-नाथिता धनस्य राजानं इति । भाप्ये नयतेरुदाहरणं प्रदर्शनमात्रम् | स्पष्ट चेतत् पदमअर्यादिषु ॥ नाथितव्यो राजा धनं देवदत्तेनेत्यत्र कर्तृकर्मणो प्राप्ता - द्योगलक्षणा पष्ठी 'कत्यानां वर्तरि वा' इत्यत्र 'कृत्यानाम्' इति योग विभज्य उभयप्राप्तो नेति चानुवयं उभयप्राप्ती कृत्ये भाप्ये प्रतिपादितत्वान्न भवति । तत्तत्र केय्यटादौ ॥ यत्तु कृत्यानामित्यत्र 'उभयप्राप्ती सत्ये पष्ठ्या प्रतिषेध । इति वृत्तिमुपादाय 'प्रतिषेधोऽय तरिपठ्याः कर्मणिप- ठ्यास्तु प्रधानस्य कर्मणः कृत्येनाभिधानादन्यस्याप्राधान्यादप्रसङ्गः' इति न्यासे अर्थसतत्वमुक्त, तद्वितीयावदप्रधाने पाठ्यनिवार्येति यत्किचित् । 'कर्तरि या' इति विधीयमानपष्टीविकल्प उभय- D पप्ठ्यभावस्य स्पष्ट ·भ्वादिः प्राप्तिव्यतिरिक्तरत्यविषयः-नाथितव्यं सर्पिर्देवदत्तेन देवद- त्तत्य इति वा ॥ दध धारणे॥८॥ दाने इति केचित्पठन्ति, 'दद दाने' इत्यत्र धारणे इति, तदयुक्तम् । तडेपोऽसदृशोऽन्याभिस्त्रीभिर्मिधुरतां हृतः । दधते मुलभा शोभा तदीया विभ्रमा इन ॥ बजविटपममुं ददस्व तस्यै पित्रोत च पाति च याऽसको रहस्त्वाम् ।। दाददो' दुइदुद्दादी दादादीदूददीददी । दुद्दादं दददे दुद्दे ददाददददोऽददः ॥ त्यादी दधो धारणार्थत्वस्यान्यस्य दानार्थत्वस्य च व्यवस्थित- वात् ॥ दधते । दधेते । दधन्ते । दधसे । दधे । दधावहे । दधामहे ॥ दधमानः॥ देधे । देधाते । देधिरे । देधिपे । देधे । देधिवहे । 'अत एकहरूमध्येऽनादेशादेलिटि' किति लिटि परत्रावस्थिते यस्यादेरा- देशो नास्ति तस्यासहाययोर्हलोमध्यगतस्याकारस्वैकार अभ्यास- पोप इत्येत्वाभ्यासलोपौ । लोपोऽयं शिदिति सर्वा- देशः । नन्वभ्यासादेर्दकारस्य जश्त्वेन प्रकृतिजशां प्रकतिनश इति दत्वे कथमनादेशादित्वम् । न च पूर्वत्रासिद्धत्वम्, 'तृत- लभनत्रपश्च' इति फलभनिग्रहणात् । असिद्धत्वे ह्यनादेशादित्वे- स्य दिदी दादादो दुदोदो।

·धातुवृत्तौ. नैवेत्वाभ्यासलेपयो सिद्धत्वान्न तत्कुर्यात् । एवं तहिं 'म श- सददवादिगुणानाम्' इति शसिदद्यो. एत्वाभ्यासलोपनिषेधाद्रूपाभेदे आदेशादित्व नाश्रयिष्यते । तथा च वार्तिक--प्रथमतृतीयादी. नामादेशादित्वादेत्वाभाव इति चेत् शसिददिप्रतिषेधो ज्ञापको रूपमिदे एत्वविज्ञानस्येति । दधिता । दधितासे । दधिताहे ।। दधिप्यते । दधिप्यमाणः ।। दधताम् । दधस्व । दधै ॥ अधत । अदधेताम् । अदधन्त । अदघथाः । अटधे । अदधावहि ।। दधेत । दधेयाताम् । दधेथाः । दधेय | आशिपि-दधि- पीष्ट ।। अदधिष्ट । अदधिषाताम् । अदधिष्ठाः । अदधिपि ॥ अद- धिप्यत । इत्यादि। कर्मकोकिण्विपये-दध्यते । दध्यताम् । अदध्यत । दध्ये- त । अदाधि । इत्यादि । अन्यत्र कर्तृवत् ।। दिदधिपते । दिदाधेपाञ्चके । दिदापिता। दिदधिपिप्यते । दिदधिपताम् । अदिदधिपत । दिदधिपेत । आशिपि-दिदाधि- पीष्ट । अदिदधिषिष्ट । अदिदधिपिप्यत । ईत्यादि । कर्मणि यकिण्विपये दिदधिप्यत इत्यादि । अन्यत्र कर्तृ- वत् । धर्मकर्तरि तु यकिण्वोर्निधात्सर्वत्र कर्तृवत् । मतो लोप आर्धधातुके ॥ दादध्यते । दादधाञ्चक्रे । दादाता । दादाधेप्यते । दादध्य- ताम् । अदादध्यत ! दादध्येत । आशिषि-दादधिपीष्ट । अदा-, दधिष्ट । अदादधिप्यत । 'दीर्घोऽकित ' इत्यभ्यासस्य दीर्घ ।

·भ्वादिः 2204 १०१ , . सर्वत्रार्धधातुके 'यस्य हलः 'अतोलोपः' इति यलोपालोपो। कर्मकयिडन्तेऽपि विशेपो नेति गाधतावेवोपपादितम् ॥ दादाद्ध । दादद्धः। दाधसि । दादाम । 'दधत्तथोश्च' इत्यत्र कृतद्विवचनस्य दधातम्रहणात् । तकारथकारादौ चकारा- सकारादौ ध्वे पदान्ते च बशो विधीयमानो भष्भावोऽस्य न भवतीति 'एकाचः' इति सादौ ध्वे पदान्ते च विधीयमानः सामान्य एव भवति ॥ दादधाश्चकार । दादाधिता । दादधिप्यति । दादधु, दाद- दात् । दादद्धि । दादधानि । अदाधत् । अदाधद् । अदाद- दाम् । अदादधुः । अदाधः, अदाधत् , अदापद् । अदादद्ध । अदादधम् । अदाध्य । अत्र हल्ल्याभ्यः' इति तिप्सिपोर्लोपे पदान्तत्वात् 'एकाचः' इति भभावे जश्त्वे वा चर्वम् । सिपि तु 'दश्च' इति वा रुत्वं च । झशादी 'झलां जश्शशि' इति धकारस्य दकार" दादध्यात् । दाध्याताम् । आशिपि-दादध्यात् । दाद- ध्यास्ताम् । इत्यादि। अदाधीत् , अदादाधीत् । अतो हलादेर्लघोः' इति हला- देहलन्तस्य लघोरतस्थाने वा वृद्धिरिडादौ परस्मैपदपरे सिचि । एष अदादाधिष्टाम् ; अदादधिष्टाम् । इत्यादि अदादधिष्यत् इत्यादि सर्वत्र यमुकः परस्य हलादे पितः सार्वधातुकस्य पक्षे ईडदाहार्यः । कर्मणि यडन्तवदिति बाधतावेवोपपादितम् ॥ दाधपति इत्यादि । बाधयतिवत् । चडि तु 'गो चाहि इति हस्तत्वे सन्वत्वदीर्घत्वे विशेष. । अदीदधत् इत्यादि दधना-अनुदात्ततः' इति युच् ॥ VID ·धातुवृत्ती स्कुदि आप्रवणे ॥९॥ आप्रवणमुत्सवनं उत्सुत्य गमन वेति तरङ्गिण्याम् | उद्धरण- मिति भोज । अत्र सकर्मक । 'इदितोनुम्धातो ' इत्यन्तेदि- चान्नुमागम उपदेशिवद्वचनादुपदेशावस्थायाम् । स्कुन्दते । स्कु. न्दसे । स्कुन्दे ।। चुस्कुन्दे । चुस्कुन्दिपे । चुस्कुन्दिवहे । 'श- पूर्वा ' इति खयश्शेष । 'कुहोच' अभ्यासकवर्गहकारयोश्च- वर्ग इत्यान्तर्यात् क्वारस्य चकार ॥ स्कुन्दिता । स्कुन्दिप्यते । स्कुन्दताम् । अस्कुन्दत । स्कुन्दे- त । आशिषि-स्कुन्दिपीष्ट । अस्कुन्दिष्ट । अस्कुन्दिप्यत ॥ भावादिषु यकिणो-स्कुन्द्यते । स्कुन्द्यताम् । अस्कुन्द्यत । स्कुन्येत । अस्कुन्दि । इत्यादि ॥ चुस्कुन्दिपते । चुस्कुन्दिपांचके । चुस्कुन्दिापता | चुस्कुन्दिाप- प्यते । चुस्कुन्दिपताम् । अचुस्कुन्दिपत । चुस्कन्दिपेत । आशि- पि-चुस्कुन्दिपिपीष्ट । अचुस्कुन्दिपिष्ट । अचुस्कुन्दिपिप्यत । चोस्कुन्द्यते । चोस्कुन्दाञ्चक्रे | चोस्कुन्दिता । चोस्कुन्दिप्य- ते । चोस्कुन्यताम् । अचोस्कुन्द्यत । चोस्कुन्द्येत । चोस्कुन्दि- पोष्ट । अचोस्कुन्दिष्ट । अचोस्कुन्दिप्यत । भावादौ न विशेष इति गाधतौ प्रतिपादितम् ॥ चोस्कुन्दीति, चोस्कुन्ति । चोस्कुन्दाञ्चकार । इत्यादि । लडि तिप्सिपोहल्लयादिसयोगान्तलोपयो-अचोस्कुन् । भावादी यडन्तवदित्युक्तम् ॥ स्कुन्दयति । स्कुन्दयते । इत्यादि ।। - U ·भ्वादिः १०३ स्कुन्दनः--युच् ॥ स्कुन्दा-उपदेशावस्थायां नुमो विधानात् धातोः गुरुमचात् 'गुरोश्च हलः' इति स्त्रियामकारो लघूपयगुणाभावश्च ॥ विदि श्वैत्ये ॥ १० ॥ अकर्मकः । श्वेतस्य गुणस्यापि धातुना साध्यतया ऋमिका- तया चाभिधानात् क्रियात्वम् । यदाह--- श्वेततेश्श्वेत इत्येतत् श्वेतत्वेन प्रकाश्यते । आश्रितक्रमरूपत्यादभिधानं प्रवर्तते ।। इति पूविन्नुमागमः । विन्दते । श्चिन्दसे । शिश्चिन्दे । इत्यादि ‘फुन्दिवत् ।। वदि अभिवादनस्तुत्योः ॥११॥ प्रगतिपूर्वमाशिपो वाचनमभिवादनम् । तथा च प्रयोगः- 'अभिवदति नाभिरादयतेप्याचार्य श्वशुरं राजानम्" इति । वन्द- । । ववन्दे । वन्दिता । इत्यादि । पूर्वमन्नुमि कते अकार- स्यासहायहमध्यगतत्वाभावानेवाभ्यासलोपो; 'न शसइदवादिगु- गानाम् ' इति निषेधाहा । गुण इति तद्भावितोऽकार उच्यते।। चन्दा-शगन्धौरारु.' इति तच्छीलादिषु कर्तृप्वारुमत्ययः॥ वन्दना-'घहिवन्दिविदिम्यश' इति स्त्रियां युच् ॥ चन्दा-वृक्षरुहा । बाहुलकात स्त्रियां सज्ञायामकारः। चन्दा वृक्षादनीवृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि । इत्यमरः॥

·धातुवृत्तों वन्दी इति स्तोतर्यावश्यफणिन्यन्त । हठतमहिलाया तु 'इन्' इति सर्वधातुविषयेन्नन्तात् 'सर्वतोक्तिनादित्येके' इति डीपि । अय वशादिरपन्नश । यदाह राजानक सन्दिग्ध. स्योदाहरणे- - आलिङ्गितस्तत्र भवान्सम्पराये जयश्रिया। आशीपरपरां वन्द्या कर्णे कृत्वा कृपा कुरु ॥ अत्र वन्द्या इति किं हठहृतमहिलाया उत नमस्यामिति सन्देह इति ॥ चन्द्रः-पूजक । 'स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपिपिटपि वन्युन्दिश्वितिवृत्यजिनीपदिमदिमुदिभिदिछिदिभिदि मन्दिचन्दिदभिदासि दम्बिवहिवसिवाशिशीडहसिसिधिशुभिम्योरक्' इति रक्प्रत्यय ॥ भदि कल्याणे सुखे च ॥ १२॥ अत्र कल्याण मङ्गल, सुखमात्मगुण । भन्दते । यभन्दे । भन्दिता । इत्यादि स्कुन्दिवत् ॥ देवदत्ताय भद्रं घूयात् , देवदत्तस्येति वा । 'ऋजेन्द्रा- अवनविप्रकुबचुव्रक्षुरखुरभद्रोग्र' भेरभेलशुक्लगौरवनेरामाला' इति रक्यनुनासिकरोपे च भद्रशब्दो निपातित । तद्युक्तात् 'चतु- र्थी चाशिष्यायुप्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहित ' इत्याशिपि गम्यमा- नाया चतुर्थीपष्ठयों । अनायुप्यादयोऽर्थपरा - भद्राकरोति मुण्डयतीत्यर्थ । 'भद्राचेति वक्तवत्' इति परिवापणे मुण्डने को योगे डाच्मत्यय । अस्य च 'ऊर्या- दिच्चिडाचश्च' इति गतित्वात्पूर्व प्रयोग । अत एव निपात- त्वेनाव्ययत्वात्सोर्लोक् ॥ 'मु-द्रोप्रमाद .

·म्वाद
मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नगतिपु॥ १३ ॥
कान्तिगतिप्वित्येके । मोदो हर्पः । मदो गर्व' । स्वप्न
आलस्यम् । चन्द्रस्तु-"मदि जाये" इत्येव पपाठ । स्तुति-
गतिम्यामन्यत्राकमकः ॥
मन्दते । ममन्दे । मन्दिता । इत्यादि पूर्ववत् ॥
मन्दुरा-'मन्दिवाशिमथिचतिशतयङ्किम्यः उरच्' इत्युरन् ।।
मन्दिरम्-'इपिमदिमुदिखिदिछिदिमिदिमन्दिचन्दितिमिमिहिमुहि-
मुचिरुचिरुधिशुषिवन्दिम्य. किरच्' इति किरच् ॥
मन्द्रम्-'स्फायितञ्चि' इत्यादिना रक् ॥
मन्दारः–'अगिमदिमन्दिभ्यः आरन्' इत्यारन् ।।
मन्दर:-बाहुलकादरः । यद्वा-मन्दं मोद रातीति मन्दरः ।
अयमनिदित् (मिदिन] हर्षे ईदित् दिवादी । हर्पग्लेपनयोः
भदौ । मद तृप्तियोगे इति चुरादौ ॥
स्पदि किञ्चिचलने॥१४॥
चलनं कम्पनम् । अकर्मकः । स्पन्दते । पस्पन्दे । स्प-
"दता इत्यादि पूर्ववत् ॥
स्पन्दयति । 'निगरणचलनार्थेभ्यश्च' इति ण्यन्तात्परस्मैपदमेव ।
नेगरणमभ्यवहारः॥
लिदि परिदेवने ॥१५॥

·धानुवृत्तौ. परिदेवन शोचनम् । सकर्मक । लिन्दते देवदत्तम् । चि. लिन्दे । हिन्दिता । इत्यादि ॥ , लेदा, क्लेटानौ 'केदौषधिशशाङ्कयो ' इति यादवप्रकाश । 'श्वनुसन्पूषन्ट्रीहन्छेदन्नेहन्मूधन्मजन्नर्यमन्विश्वप्मन्परिज्मन्मातरिश्वन्म घवन्' इति कनिनि गुणनुमभावयोनिपातित । 'सर्वनामस्थाने चासबुद्धौ' इति नान्तत्वादुपधाया दीर्घ । सबुद्धौ हयादिलीप प्रत्ययलक्षणेन सुवन्तत्वात्पदत्वे 'नलोप प्रातिपदिकान्तस्य' इति प्राप्तो नरोपो 'न डिसबुद्धयो' इति निषिध्यते । भस ज्ञायामलोपे-लेन इत्यादि । सप्तम्येकवचने तु “विमापा डि- श्यो' इत्योपस्य विकल्पनाद-लेनि लेदिनि इत्यपि भवति । हलादौ पदत्वानोपे-छेदभ्यां इत्यादि । नलोपस्य पूर्वत्रासिद्ध त्वात् 'सुपि च ' 'अतो मिस ऐस्' 'बहुवचने झल्येत्' इत्या- दिविधयो न भवन्ति । स्तुन्द्यादय एतदन्ता सप्त इदित अय परस्मैपदिप्वपि पठिप्यते । अदिदाीमावे दिवादो ॥ मुद ह॥१६॥ मोदते । मोदेते । मोदमे । मोदे । लघूपधत्वागुण ॥ पुमुदे । मुमुदाते । मुमुदिपे । मुमुदिवहे । 'असीनालिदिन्' इति विवाग्न गुण ॥ मोदिता । मोदिप्यते । मोदताम् । अमोदत । मोदेत । आशिपि~मोदिपीष्ट । भमोदिष्ट । अमोदिप्यत । इत्यादि ।

·- भ्वादिः १०७ भावे-मुद्यते । मुद्यताम् । अमुद्यत । मुद्येत । अमोदि । शेष कर्नुवन् । मुमुदिपते, मुमोदिपते । 'रलो व्युपधाद्धलादेसंश्च' रलन्ता- दलादेरुकारेकारोपधात् परो सेटो क्लासनी वा किती भवत इति कित्चपसे न गुणः ॥ मुमुदिपाअके, मुमोदिपाचके । इत्युदाहार्यम् ॥ मोमुद्यते । मोमुदायके । मोमुदिता । इत्यादि । अवार्धधा- तुके यलोपाठोपयोः लघूपधगुणो न भवति, 'न धातुलोप आर्धधातुके' इति धात्वेकदेशलोपनिमित्तार्धधातुफनिमित्तयागुणवृद्धयो- निषेधात, 'अचः परस्मिन्पूर्वविधी' इत्यल्लोपस्य स्थानिपवाहा ॥ मोमोति, मोमुदीति । मोमुत्तः । मोमुदति । मोमोसि, गोमुदीपि । मोमोनि, मोमुदीमि । मोमुद्रः । यद्गुकोऽ- नैमित्तिकत्वात् 'न धातुलोप' इति निषेधो न भवति । ईटि तु 'नाम्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके' इति निपेयः ।। मोमोदाज्यकार । मोमोदिता । मोमोदिप्यति । मोमोतु, मोमुत्तात् , मोमुदीतु । मोमुद्धि । हेरपित्त्वान्न गुणः । मो. मुदानि । मोमुदाय.। आट्यनादिपित्सार्वधातुकत्वात् 'नाभ्य- स्तस्य' इति गुणनिषेधः । लडीडभावपक्षे तिप्सिपोहट्यादि- लेपे 'वासानेइति. चर्वम् । सिपि तु 'दश्व' इति वा रुवमौ । अमोमोत् , अमोमोद । अमोमुत्ताम् । अ- मोमोत् , अमोमोद, अमोमोः । अमौमुदम् । ईटि | अमोमुदीत् । अमोमुदीः॥ मोमुद्यात् । आशिपि-मोमुद्यास्ताम् । यासुटो हिच- 'कित्तभ्यां न गुणः । अमोमोदीत्-सिग्लोपस्यासिदत्वाहा प्रत्य- . .

·- भातुवृत्तो. यलक्षगन वा गुणः । अमोमोदिष्टाम् । हलन्तलक्षणा वृद्धि 'नेटि' इति निपिध्यते । अमोमोदिप्यत् इत्यादि । मोदयति । मोदयाञ्चकार । इत्यादि पूर्ववत् ।। लुहि अममुदत् । 'दी? लयोः' इति दीर्घः ।। पुदिन्या, मोदिला । उक्तः कित्त्वविकल्पः ।। मुदितमनेन, मोदितमनेन । 'निष्ठा' इति भूते यः तः सः 'तयोरेव कृत्यक्त' इति नियमादकर्मकादस्मात् भावे । प्रमुदितमनेन, अमोदितमनेन । प्रमुदिता, ममोदितः । अ. त्रादिक्रियालक्षणस्यात्र भूतत्वाश्रयेण 'निष्ठा' इति तः । स च 'आदिकर्मणि कः कर्तरि च' इति भावकोंईयोरपि भवति ।। प्रमुदितवान् , प्रमोदितवान् । 'उपधारावादिकमणारन्यतर- स्याम्' इति सेटो निष्ठायाः पक्षे किरवनिपधाद्गुणः । भावा- दिकर्मभ्यामन्यत्र--मुदितो देवदत्तः, मुदितवान् इत्येव धोव्यार्थत्वा- कतरिक्तः । मुदितवान् इत्यत्र 'अत्वसन्तस्य चाधातोः' इत्यत्व- न्तस्याधातोरसन्तस्य चोपधायाः सम्बुद्धिवर्जिते सौ विहितादीर्घादन- न्तरं क्तवतोरुदिन नुमि हट्यादिसंयोगान्तलोपौ । पूर्व तु नुमि न दीर्घस्य प्रसङ्गः, उपधाऽभावात् । न च संयोगान्तलो- पादनन्तरमुपधाले भूतपूर्वगत्या अवन्ताश्रयस्थ दीर्घस्य प्रसङ्गः, नापि नान्तत्वेन 'सर्वनामस्थाने' इति दीर्घस्य, यतायोत्संयो- गान्तलोपोऽसिद्धः ॥ मोदनः-युच् ॥ मुत्-'सम्पदादिम्यः क्विन' इति स्त्रियां किप ॥

·म्वादिः १०९ मुदिरः मेघः-'इपिमदि' इत्यादिना किरन् । मुद्रः-मुदियोर्गगो' इति गर । कित्चान्न गुणः ।। मुद्रेन संसृष्टं मौद्गम्---' मुद्गादण्' इति तृतीयान्तादस्मा- संसृष्टेऽम्प्रत्ययः॥ मुद्रा-'स्फायितश्चि' इत्यादिना रक्॥ संसर्गार्योऽयं चुरादौ ॥ दद दाने ॥१७॥ किंचिदुद्दिश्य अपुनर्गहणाय स्वीयत्यागो दानम् । ददते । ददसे । ददे ॥ दददे । दददाते । दददिपे । दिदे । 'न शसदद' इत्येत्वाभ्यासलोपनिषेधः ॥ ददिता ॥ ददिप्यते ॥ ददताम् । अददत । ददेत । माशिपि-दादिपीप्ट । अदादिष्ट । अदादिप्यत ॥ कर्मादो-दद्यते । दद्यताम् । अदद्यत । दद्येत । अदादि । शेपं पनवत् ।। दिवदिपते ॥ दादृयते ॥ दाददीति, दादति ॥ दादयति । दादा शेष मुदिवग्नेयम् ॥ प्वद स्वर्द आस्वादले ॥ १८-१९ ॥ संवरण इति क्षीरस्वामी । आस्वादनमनुभाः । अनायंस- कर्मकः।

·धातुवृत्ती स्वदन्ति देवा उभयानि हव्या ।* इति दर्शनात् । छान्दसं परस्मैपदम् । तथा स्वादन इति ण्यन्तेनार्थनिर्देशाच्च सरर्मकोऽयम्, यद्वक्ष्यति चुरादौ-'आस्वद- सकर्मकात्' इति । अस्यार्थस्तत्र प्रपञ्चयिप्यते । यदाऽयमनेरार्था घातप इति रुचौ वर्तते तदा अकर्मकः । आद्यः पोपदेशः । तदुक्तं भाप्ये-'अज्दन्त्यपराः सादयः पोपदेशा. स्मिस्तिदि- स्वदिस्वञ्जिस्वपश्च' इति । प्रायेणायमाहूर्वः । स्वदते रसम् । सस्वदे । स्वादिता इत्यादि ददिवत् । रुच्यर्थत्वे खल्वपि दधि स्वदते देवदत्ताय-रुच्यर्थाना प्री- यमाणः' इति तर्प्यमाणस्यैषा प्रयोगे संमदानबाद्देवदत्ताचतुर्थी । अन्यकर्तृकोऽभिलापो रुचिरिति वृत्तिः । अत्र हरदत्त'-योऽभि- लापस्याश्रयः प्रीयमाण. ततोऽन्यकर्तृक इत्यर्थः । कथं पुनरन्या- अयस्याभिलापस्यान्यः कर्ता भवति, यावता यदाश्रयव्यापार धातुः प्राधान्येनाचष्टे स कर्ता । नेदं कर्तृलक्षणं; किं तर्हि । स्वातन्त्र्यमेव । तम कचिद्वास्तव क्वचिद्वैवक्षिकम् । तत्र माधु-य र्यातिशयेन स्वविषयं देवदत्ताश्रयमभिलाएं जनयद्दधि तत्र पर्नु इति गीयते इति ॥ अत्र 'सात्पदाद्योः' इति सातिप्रत्ययपदा- धोरसकारस्य पत्वनिषेधादिणः परत्वेऽपि न पत्वम् ।। कर्मादौ स्वद्यते इत्यादि । सिस्थदिपते-'स्तौतिश्योरेव पण्यभ्यासात्' शते निय- मान्न पत्वम् । अभ्यासस्थानिमित्तादुत्तरस्य 'आदेशमत्पययोः' इति पलं स्तपत्वे सनि यदि भवति स्तोतिण्यन्तानामेवेति IMG- सूत्रायः॥ अवस-७-२.२.

·म्वादिः. सास्वद्यते । सास्वदीति, सास्वत्ति ॥ स्वादयति । स्वादयते । असिस्वदत् । शेपं पूर्ववत् ।। ण्यन्तात्सनि 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमात् पत्वे प्राप्ते तदपवादः 'सरिस्वदिस्खदिसहीना च' इति सकारो विधीयत इति सिस्वा- दायपति इति भवति । ये वमुं दन्त्यादि पठन्ति तेपामिदं सत्ववचनं कथमर्थवदिति त एव प्रष्टव्या. ।। स्वर्दते । सस्वर्दे इत्यादि स्वदिवत् । 'अज्दन्त्य' इति पोपदेशलक्षण केवलदन्त्यविषयामिति दन्त्योष्ठ्यपरोऽय न पोपदेश । अत एव दन्त्योट्यपराः स्विद्यादय. 'स्मिविदिस्वदि' इत्यादिना पुनः पठ्यन्ते ।। स्वादुः- 'स्वापानिमिस्वदिसाम्यशूभ्य उण्' इत्युण्प्रत्ययः । स्वाद आस्वादने इत्यत्रैवाग्रे ॥ उर्द माने क्रीडायां च ॥२०॥ कोडायामकर्मक. । चकारादास्वादने च । इह मानं सुख- मिति * संमतायाम् । ऊर्दते । ऊदीचक्रे । ऊदिता । आंदप्यते । ऊर्दताम् । और्दत । ऊर्देत । आशिपि- दिपीष्ट । औदिष्ट.। औदिप्यत । 'उपधाया च' इति धातोरपराभूतरेफात् पूर्वत्वादिको दीर्च सर्वत्र । यथायोगं भा- वकर्मकर्मकर्टपु ऊर्यते इत्यादि । दिदिपते । 'न न्द्रास्सयोगादयः' इति द्वितीयस्यैकाचो नदराणा सयोगादीना द्विवचननिपेवाइकारादिर्दिरुच्यते ॥ *मान मितिरिति, - - ·धातुवृत्ती उदयति । औदिदत् ।। कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव ॥२१-२४॥ अत्र वैयटपुरुपकारमैत्रेयादिषु तृतीयो न पश्यते । समता. मोचविस्तरचान्द्रेषु तु अयोपि पश्यन्ते । गुदक्रीडा गुदविहार इति वरके । मैत्रेयकाश्यपी गुद इत्यपि पृथग्धातुरिति । अ त्रैवकारो धातूनामनेकार्थत्वे ज्ञापक इत्युक्तम् । स्फूर्दीघोपदेशात 'उपधाया च' इति दीर्घ एषा नेति चन्द्र । मैत्रेयसम- तामोघविस्तस्कारादयस्तु दीर्घत्वमिच्छन्ति । कूदते । चुकूर्दे । कूदिता । कूदिप्यते । कूर्दताम् । अकूर्दत । कूर्देत । आशिपि-कूर्दिपीष्ट । अदिष्ट । अकूर्दिष्यत । भावे कूर्यते इत्यादि ॥ चुकूदिपते ॥ चोकूद्यते || चोकूर्ति, चोकूर्दीति । चोकृतः ।' चोकूदचिकार । चोकूदिता । इत्यादि । लडि तिप्सिपो- हल्ल्यादिलोपे 'वाऽवसाने' इति चळविकल्स । अयोकर्दीत् , अचोकृर्त , अचोकूर्द । सिपि तु 'दश्च' इति वा सत्यमपि- अचोकूः । चान्द्रेऽपि मते 'रोरि' इति रोपे 'टूरोपे' इति दोर्षस्य विद्यमानत्वादन न विशेष ॥ कृर्दयति । अचुकूर्दत । एवमितरयोरप्युदाहार्यम् ।। --- गुदे गोदते । जुगुदे । गोदिता इत्यादि !! जुगुदिपते जुगोदिपते । गुदित्या, गोदित्वा इत्यादि मुदिवन्नेयम् ।। गुदम्-इगुपपलक्षण क । गोद इति पनाद्यनिति मैत्रेय || ·भ्वादिः पूद क्षरणे ॥ २५ ॥ क्षरणं निस्सरणम् । अत्रायमकर्मकः । हिंसायामपि वर्त ते, मधुसूदन इति । अत्रायं सकर्मकः । ण्यन्तोऽयं संस्कारेऽपि वर्तते, 'अग्निव्य शमिता सूदयाति '* इति । हव्यं बनाई पशोर्हृदयादि शमिता शामित्रोऽमिः सूदयाति संस्करोति इति । क्षरणस्वादुकरणनाशनार्थत्वं 'अहोरात्रणि मरुतो विलिष्ट सूदयन्तु। इत्यत्राह भहभास्करः-तथा हि अहोरात्राणि मरुतश्च तव विलिष्ट विनाशितं विश्लिष्टं वा सूदयन्तु क्षारयन्तु, स्वाद कुर्वन्तु वा । यहा- यहिलिष्टं यागायोग्यं यद्विरूपं विशसितं तहिनाशयन्त्विति । क्षरणे तु तर विलिष्टं न्यूनं पूरयन्विति पूरणार्थत्वं दृश्यते ।। सूदते । सुपूदे । सूदिता । इत्यादि ॥ भावादी सूद्यते इत्यादि । मुमुदिपते-'स्तौतिण्योरेव' इति नियमान्न पत्वम् ।। सोसूद्यते ॥ सोसूत्ति ॥ मूदयति । सूदयते । असूपुदत् । 'यो चडि। इति द्वस्वत्वम् ॥ मुदिता-सूददौपदीसश्च' इत्यनुदात्तेलक्षणस्य युची निपे- धात् 'तृन्' इति सामान्यस्ताच्छीलिकस्तृन् । मधुसूदनः 'नन्दिगृहिपचादिम्यो ल्युणिन्यचः' इति ल्युः ॥ सूदयति क्षरति क्षारयति रसानिति च सूद. पढ़ पाचका । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति इगुपधत्वात् कर्तरि कः ।। सौ. स ४-२-८. ति स.५.२.१२. 'क्षुरे तु, क्षरे तु इति केचित् कोशेष. - ।

·११४ (अ . धातुवृत्तौ. अय चुरादावपि ।। हाद अव्यक्त शब्दे ॥२६॥ अव्यक्तशब्दो वाद्यादिघोप । हादते । जहादे । 'कु होशु इत्यभ्यासहकारस्यान्तरतम्यात् अकारथुत्व, तस्य भ्यासे चर्च' इति जश्व जकार । हादिता । इत्यादि ॥ भावे हाद्यते इत्यादि ।। जिहादिपते ॥ जाहाद्यते ॥ जाहादीति, जाहात्ति । इत्यादि। हादयति । हादयते । अजिहदत् । 'अस्मृदृत्वरप्रथन: दस्तृस्पशाम्' इति स्मरत्यादीना चवरे णो लघुनि धात्वक्षरे परे इत्वापवादादत्वविधानाज्ज्ञापकादित्वविधौ ‘येन नाव्यवधान तेन पय वहितेऽपि' इत्येकेन व्यवहिते भवतीति नियमानाश्रयणाभ्यास स्थत्वम् । दीर्घस्तु न भवति सयोग'परत्वेनालघुत्वात् ॥ हृद -पचाद्यचि एपोदरादित्वाड्रस्व ॥ माहिक हदो नाम वाहीकामविशेष , तत्र भवादि माहिक- हृदीयः--'कन्थापल्दनगरगामवदोत्तरपदात् ' इति शेपेऽर्थे छ । 'वाहिक्नामेभ्यश्च' इति प्राप्तयो ठठियोरपवाद । 'आय नेयोनीयिय फढसच्या प्रत्ययादीनाम्' इति प्रवणदीना पादीना यथासङ्ख्यमायन्नादिविधानात् छस्येयादेश । छविधौ 'निपातना- हा हृदस्य द्वस्व ॥ ब्हादी सुखे च ॥२७॥ मु-महिकि. . . , H भार .

·स्वादिः चकारादव्यक्त शब्दे च । हादते इत्यादि । हादिवत् । विशेष- स्वीदिखात 'श्वोदितो निष्ठायाम्' इतोडभाव , 'हादो निष्ठा- या' इत्युपधादस्वश्च । तथा 'रदाम्या निष्ठातोन पूर्वस्य च द इति निष्ठातकारस्य पूर्वदकारस्य च नकारो । आहुन्न आनन्नवान् ॥ स्वाद आस्वादने ॥२८॥ स्वादते इत्यादि स्वदिवत् । अपोपदेशत्वात् असिस्वदत् इत्यादौ न पत्वम् । स्वदिना समानार्थोप्ययमाकारोपधसाम्यादिह पठित । 'अन्दन्त्य' इति पोपदेशलक्षणे दन्त्यग्रहणेन केवलो दन्त्यो गृह्यते, न तु दन्त्योष्टयोऽपीत्ययमपोपदेशः स्वर्दिवत् ॥ - पर्द कुत्सिते शब्दे ॥ २९॥ रेफ्वद्दान्तसयोगान्तपूर्दादिप्वय न पठित , शब्दविशेपार्थन द्यिादिनाऽपि साम्यात् । स्वादिस्त्याकारवत्सयोगादित्वेन हाद्यनुरो- न मध्ये पठित । इह कुत्सित शब्दो गुदरव । तदाह शवस्वामी- कौले. कर्दति पर्दते गुदरवे' इति । पर्दते ।। पर्दे ॥ पर्दिता ॥ पर्दिप्यते ॥ पर्दताम् ॥ अपर्दत ।। तु ॥ पादपीष्ट । अपदिष्ट ।। भावे पद्यते इत्यादि ॥ पिपदिपते ॥ पापर्धते ॥ पापीति, पापांत इत्यादि । लडि तिप्सिपोहड्डयादिलोपे वा चर्चम् । सिपि तु पक्षे 'दश्च' इति रुन चोदाहार्यम् ॥

·धातुवृत्ती पृदाकु: 'पर्देनित् संप्रसारणमल्लोपश्च' इति काकुप्रत्ययेऽ लोप समसारण च ॥ - यती प्रयत्ने ॥३०॥ अयतत । यतेत। यतते । यतेते । येते । येतिपे । एत्वाम्यासलोपो । यतिता । यतिप्यते । यतताम् आशिपि-यतिपीष्ट । अयतिष्ट । अयतिप्यत । भावे-पत्यते इत्यादि ॥ यियतिपते ॥ यायत्यते ॥ यायतीति, यायत्ति इत्यादि । रडि तिप्सिपोर्हयादिपे जश्त्वे वा चर्वम् । सिपि तु 'दश्च' इति वा रुत्वमपि ॥ यातयति । अयीयतत् ॥ यत्यम्-'तकिशसिचतियतिननीनामुपसङ्ख्यानम्' इति भावे ८ यत् ॥ यत्र:- पत्र ... आयत्तः । आयत्तवान्-ईदित्वात् 'श्वीदितो निष्ठायाम्' इतीडभाव ॥ 'यनयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नड्' इति भावादौ नड् ॥ यतिः-'इन् सर्वधातुम्य । इतीन् । यत निकारोपस्कारयो इति चुरादौ ॥ युट जुट शासने ॥३१-३२॥ योतते । युयुते । योतिता । इत्यादि ।

·भ्वादिः
-
.
भावे युत्यते इत्यादि ॥
युयुतिपते, युयोतिपते । 'रलोभ्युपधात् । इति वा कित्वम् ।।
योयुत्यते ॥ योयुतीति, योयोचि इत्यादि । दो
नाम्यस्तस्य' इति गुणनिषेधः ॥
योतयति । अयुयोतत्-ऋदिखात् 'नाम्लोपि' इत्युपधा-
द्वस्वनिपेषः ॥
युतित्वा, योतित्वा । सन्वत्किचविकल्पः । उदुपधादा-
वादिकर्मणोरन्यतरस्याम् ' इति निष्ठाया मुदिवत् किचविकल्प
उदाहार्यः । युतितमनेन, योतितमनेन । इत्यादि ।।
जोतते । इत्यादि युतिवत् ॥
विथ वेथू याचने ॥ ३३-३४॥
द्वितीयोदान्तः, आद्यो धान्त इति कौशिकः । क्षीरस्वामि-
वयं पक्षो दूपितः ।।
वेथते । विविथे-'असंयोगालिदिन्' इति कित्त्वान्न गुणः ।।
चेथिता । वेथिप्यते । वेथताम् । अवेयत । वेथेत ।
आशिपि-वेथिपीष्ट । अवेथिष्ट । अवेथिप्यत ॥
विवियपते, विधिपते ॥
वेविथ्यते ॥ विथोति-नाभ्यस्तस्य' इति गुणनिषे-
ध' । वेत्ति ॥
वेथयति । अविवेथत्-ऋदित्वात् 'नाग्लोपि' इत्युपधा-
हस्पनिषेधः ॥

·धानुवृत्तो. द्वितीयस्य विशेष विवेथे । वेथ्यते । निधिपते । वेध्यते। वैवेधीति, वेत्तः इत्यादावगुणविषय एकारश्रवणम् । अस्य उदित्करणमुपधाहस्वनिवृत्यर्थम् । इमो द्विवर्मरी । दुह्मादित्वा- दप्रधाने कर्मणि रादय । पठी तु द्वितीयावदुमयत्र, गुणक- मणि तु विकल्पेन । अप्रधाने सत्येनाभिहिते वर्तृकर्मणा व पष्टी । सर्वमेतन्नाथतावुपपादित तत एवावगन्तव्यम् ॥ श्रथि शैथिल्ये॥३५॥ शैथिल्य विश्लिष्टताडगाढता वा । इदिच्च नुमर्थम् । अत एद हिनोलोपाभाव । श्रन्यते । शश्रन्थे । श्रन्थिता । श्रन्धिप्यते । श्रन्यताम् । अश्रन्थत । श्रन्थेत । आशिगि- श्रन्यिपीट । अश्रन्थिष्ट । अश्रन्थिप्यत ॥ भावे श्रन्थ्यते इत्यादि ।। शिश्रन्धिपदे ॥ शाश्रन्थ्यते ॥ शाश्रन्धीति, शान्ति 'सरिच' इति चर्चम् । रडि तिप्सिपोर्हयादिलोपे सयोगान्तों च अशाश्रन् ।। श्रन्थयति । श्रन्धयते । अशश्रन्यत् ॥ श्रन्था-'गुरोश्च हल इत्यकार | 'ण्यासश्रन्यो युच्' इत्यत्र राक्षणिकलानास्य ग्रह ॥ मश्रयः, हिमश्रयः-~-'अबोधौध्ममश्रथहिमश्रथा ' इति धनि नलोपवृद्ध्यभावयोर्निपात्यते । गणान्तरपठितस्य वा निपातनम् ॥ अन्य विमोचनप्रतिहपयो इति यादे । श्रन्थ मु-याधता च.

·भ्वादिः. ग्रन्थ सन्दर्भ इति च । इमावाधृषीयावपि । श्रथ प्रयत्ने -इति चुरादिः । दौर्बल्ये कथादिः । आधृषीयो मोक्षणे ॥ ग्रथि कौटिल्ये ॥३६॥ कौटिल्यं शाव्यं, वक्रता वा । अन्यते इत्यादि श्रन्थिवत् । अभ्यासकार्य विशेपः । केचिदिमावनिदितौ सानुषङ्गी पठन्तः कितोनलोपमिच्छन्ति । अत्र तरङ्गिणी-'इदित्वादनुनासिकलो- पाभाव', श्रेथे ग्रेथे इत्युदाहरन्वृत्तिकारो भ्रान्तः' इति । अत्र वृत्तिकार इति धातुवृत्तिदुच्यते । तथा सानुपङ्गपाठः काशि- कावृत्तिकारस्याप्यनभिमत', यतः 'श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनाम्' इति लिट: किच्चे श्रेथतुः श्रेथुः इति परस्मैपदिनावेवोदामहार ॥ ग्रन्थ सन्दर्भ इति क्रयादौ युनादौ च, ग्रन्थ बन्धने इति । युनादौ ॥ कत्थ श्लाघायाम् ॥३७॥ कत्थते । चकत्थे । कत्थिता । इत्यादि । कर्मणि कथ्यते इत्यादि । चिकत्थिपते ॥ चाकत्थ्यते ॥ चाकथीति । इत्यादि पूर्ववत् ॥ विकत्थी-वो कपलसकत्थतम्भः' इति वो उपपदे तच्छी- लादिषु चिनुण ॥ वासरूपेण युच्-~-विकत्यनः ।। एधादय उदात्ता अनुदात्तेतः ।। . -- ·धातुवृत्ता अथ तवर्गीयाः परस्मैपदिनः ।। अत सातत्यगमने ॥३८॥ सातत्यगमनं सन्ततगमनम् । ग्राममतीत । यामायातति । अतसि । अतामि । अतन् । अतत् । अतन्ती । 'ग- त्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्यों चेष्टायामनध्वनि' इति कर्मणि द्वि- तीयाचतुर्यो । चेष्टायामिति वचनात् मनसाऽतति ग्राम इत्यत्र द्वितीयैव । अध्वन्यथग्रहणात् मार्गमतति इत्यादावपि द्वितीयेव ।। आत । आततुः । आतिथ । आतिव । 'अत आ- दे.' इत्यम्यासाद? लिटि ॥ अतिता । अतिध्यति । अतिप्यन् । अततु । आतत् । आटि वृद्धिः ॥ अतेत् । आशिपि-अत्यात् । मा भवा-र नतीत-- वदवजहलन्तस्य' इति वृद्धेः 'नेटि' इति निषेध. । पातिप्यत् ॥ कर्मणि अत्यते । आते । अतिता | अतिप्यते । असताम् । आसत । अत्येत । आशिपि-अतिपीए । आतिष्ट । आति- पाताम् । 'आतिपत । गत्याना कर्तृस्थक्रियत्सात् न कर्म- कर्ताऽस्ति ।। कर्मव्यतिहारे तडस्य नास्ति, 'न गतिहिंसार्थेभ्यः इति निपे. धात् । व्यत्यताति इत्यादि । अतितिपति ।। आतपति देवदत्तं ग्रामम् । गतिबुद्धि' इति प्रयोज्यस्य, कर्मलम् ।।

·- -अत्र भ्यादिः अतितो ग्रामम् । अतितो ग्रामः । अतितं देवदत्तेन । इदमेपामतितम् । 'गत्यर्याकर्मक' इति 'तोषिकरणे च' इति योगद्दयेन कर्तृकर्ममावाधिकरणेषु तः ॥ अक्तः आसन्नः--' इण्भीकापाशल्यतिमर्छिम्यः कन्' इति कन् ।। आति: गन्ता पक्षिविशेपश्च-'अज्यातम्यां च' इति इण्प्रत्ययः ।। पादाम्यामततीति पदातिः- पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु' इत्याज्यादिपूत्तरपदेषु पदादेशः ॥ शोभनमततीति स्वातिः नक्षत्रम् । स्वाती-सतोक्तिनात् ' इति वा डीप ॥ स्वात्यां नातो माणवकः स्वाति:- 'सन्धिवेलायूतुनक्ष- प्रेभ्योऽण् । इति शैपिकोऽण् यदा जाता तदा तस्य 'श्रविष्ठा- फल्गुन्यनूराधास्वातीतिप्यपुनर्वसुहस्तविशाखापादाबहुलाहा' इति लुकि 'लुक्सहित लुकि' इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । साती इति डीपन्तस्य ग्रहणादडीपन्तादणो लुभास्ति । तेन 'न स्वाभ्यां पदान्ताम्यां पूर्वी तु ताभ्यामेच ' इति ययास द्धादिह वकारात्पूर्व- मौकारे वृहिनिषेधे च सौवातः इति भवति । वृद्धिनिषेधस्य प्रयोजनमन्यत्र । अस्तु वेहापि 'टिट्टाणम्' इत्यादिना स्त्रियां दीपि 'गस्येति च' इत्याकारलेोपे सौवाती भायां यस्य इति बहुव्रीही मित्राः पुंवनापितपुंस्कादनू समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणी- प्रियादिषु' इति प्राप्तस्य पुंवद्भावस्य वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धि- तस्यारतविकारे' इति रक्तविकारादतिरिक्तार्थस्य न वृद्धिनिमित्त- तद्धितान्तस्य पुंवद्रावो नेति विधीयमानो निषेध इराणो वृद्धि- निमित्तत्वाभावान्नेति पुंवद्रावे सौवातभार्य इति भवति । 'स्त्रि. याः पुंवत्' इति सूत्रस्यार्थः-स्थ्यर्पस्य शब्दस्य स्त्रियां वर्त. 16 ·धातूवृत्ती. माने समानाधिकरणे पूरणीप्रियादियनित उत्तरपदे पुंस इव रूपं भाति, स चेत् स्त्रीशब्दो भापितपुंस्कादनू भवतीति । पूर- णीति पूरणप्रत्ययान्तः स्त्रीलिङ्गपञ्चम्यादिशब्द उच्यते । भाषित. पुमान् यस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिनिमित्ते स भाक्तिपुंस्कः, इह तु शब्द- स्तद्योगात्तथोक्तः । अडोऽभावः अनू । भापिनपुंस्कात्परोऽन्ह यस्मिंस्त्रीशब्दे स भापितपुंस्कादनू । निपातनात्पञ्चम्या अलुक् ॥ अतिथि:--'ऋतन्यञ्चिवन्यच्यापमद्यत्यङ्गिकुयुशशिभ्यः कन्नि* च्यतुजलिनिष्ठुजिष्ठनिशन्स्यन्निधिन्नुल्यपासानुकः' इत्यादिभ्यः द्वा- दशभ्यः कल्यादयो द्वादश प्रत्यया यथासङ्ख्यमित्यतेरिथिन् ।। अतिथौ साधुः आतिथ्यः--'पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्हज्' इति सप्तम्यन्तात्साध्वित्यर्थे ढन् । ढस्य 'आयनेयीन्' इत्येयादेश अतिथये इदं आतिथ्यम्-'अतिथयः' इति चतुर्थ्यन्ता- ५ चादयें यः ॥ अवसः-सौमं प्रहरणं वायुश्च । 'अत्यमिपमिचमितमिनाम- रभिलभिनभितपिपतिपनिपणिमहोम्योऽसच् इत्यसच् ॥ अतसी उमा--- -~'पिगौरादिम्यश्च' इति स्त्रिया डीप् ॥ सातयतीति सातयः-'अनुपसर्गालिम्पविन्दधारिपारिवेदेनिचे- तिसातिसाहिभ्यश्च' इति कर्तरि शे शपि गुणायो । 'सातिः सौत्रो धातुः' इति वृत्तौ । बोधिन्यासेऽपि-'सातिः सुखे. वर्त- ते सौत्रः' इति । जिनेन्द्रहरदत्तौ 'सातिहेतुमण्ण्यन्तः' इति ।।- इदिद्वन्धनार्थ उत्तरत्र भविष्यति ।। . - शशिभ्योति भिसनि च मितमिरमिनाभ तपि पणिपनि, ·म्वादिः चिती संज्ञाने ॥३९॥ संज्ञानं चैतन्यम् । चेतति । चिचेत । चिचितः । चिचेतिथ । चिचित, चिचेत । चिचितिव । चिचितिम ॥ चेतिता । चीतप्यति । चेततु । अचेतत् । चेतेत् । आशिपि-चित्यात् । अचेतीत् । अचेतिप्यत् । भाव चित्यते इत्यादि। चिचितिपति, चिचेतिपति ॥ चितित्वा, चेतित्वा-र- लोव्युपधात्' इति कित्त्वविकल्पः ।। चेचित्यते ॥ चीचतीति । 'नाम्यस्तस्य' इति गुणनिषेधः । चेचेति ।। चेतयति देवदत्तम् । अचीचितत् । 'अणायकर्मकात्' इति परस्मैपदमेव । 'गतिबुद्धि' इति प्रयोज्यं कर्म ॥ चित्तः । चित्तवान्-श्वोदितः' इत्यनिष्कम् ॥ चितः--इगुपधलक्षणः कः॥ चेतनः--बाहुलकात्कर्तरि ल्युट् ॥ चित् चेतन्यम्-सम्पदादित्वाद्भावे किम् ॥ चेतः-'असुन्' इत्यसुन् । सुचेतीकरोति-'अर्मनश्च श्वेतोरहोरजसा लोपश्च' इति क. म्वस्तियोगे चिः, सलोपश्च । 'अस्य चौ' इतीकारोऽकारस्य ।

·- १२४ धातुवृत्ती अत्र मैत्रेय-कण कश्च' इति चिते कणप्रत्यये धातोरन्त्यस्य च ककारे चिक्कणः इति । वहुलवचनाद्गुणाभाव प्रत्ययस्येत्सज्ञाऽभावश्चेति ॥ हरदत्तस्तु-चिनोते क्विप्-चित, कणेरच-कण, तकारस्य ककार' चिकणादि पाठात् । के चित्तु-चिकणादिपु तकारमेव पठन्ति । न्यासकारोप्येव निरु- वाह स्मरणार्थोप्यय, 'चेतन्ती सुमतीनाम्, इति दर्शनात् । 'अधी. गर्थदयेशा कर्मणि' इति कर्मण शेषत्वे पष्ठी । अधीगी स्मरणार्था । तथा सन्धानार्थोपि । यदाह श्रीधाम स्वामी- 'प्रायो विनाश चित्त सन्धान विनष्टस्य सन्धान प्रायश्चित्तम्' इति । 'प्रायस्य चित्तिचित्तयो' इति पारस्करादिपाठात्सुट् ॥ चिति स्मृत्याम् इति चुरादौ । चित सचेतने इति तत्रै वात्मनेपदी॥ च्युतिर् आसेचने ॥४०॥ 'उपदेशेऽजनुनासिक इत् 'हलन्त्यम्' इतीकाररेयोरित्वम् । सेचनमार्दीभावनम् । यदाह हरदत्त --सेचि कर्मस्थक्रिय । आर्दीभावन पत्र प्रधान तदर्थत्वात्कारकव्यापारस्य इति । आडी. पदर्थेऽभिव्याप्ती वा । च्योतति ॥ चुच्योत । चुच्योतिथ । चुन्युतिय ॥ च्योतिबा । च्योतिप्यति । च्योतत् । अन्योतत् । च्योतेत् । आशिपि-च्युत्यात् । लुडि 'इरिता वा' इति च्ले पते परस्मैपदेप्वडादेशविधानात् डिवादगुणे अच्युतत् । अच्युतताम् । इत्यादि । अन्यदा अच्योतीत् इत्यादि । . . चिभणादि चिहणादि श्रीराम. *'चिते कण, पथ' इति कौमुदीपाठ. अमावे ति.से. ४.१.११.

·म्वादिः कर्मादो च्युत्यते । इत्यादि । चुच्युतिपति, चुच्योतिपति ॥ च्युतित्वा, च्योतित्वा । पूर्ववत्कित्त्वविकल्प ॥ चोच्युत्यते ॥ चोच्युतीति, चोच्योति । इंटि 'नाम्य- स्तस्य' इति गुणनिषेध ॥ च्योतयति । अच्युतत् ।। निष्ठाया 'उदुपधाद्भावादिकर्मणो' इति कित्त्वविकल्प उ. दाहार्य-च्युतितमनेन, च्योतितमनेन इत्यादि । कर्माविवक्षा- या कर्मरतरि वा भावसम्भव ॥ श्च्युतिर क्षरणे ॥४१॥ क्षरणं स्वति । ३च्योतति । चुश्च्योत इत्यादि च्यु- तिवत् । अम्यासे सयश्शेष । सकारादिरय, निर्देशश्रुत्वेन । सुमारादिवे प्रयोजन मधु श्चयोततीति मधुश्चयुत्-क्विप् , अस्मात् 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिचि ‘णाविष्ठवत्मादिपदिकस्य' इनोधनीव कार्यविधानाहिरोपे मधुश्चचायते 1 क्विम् । तस्य लोपे प्रत्ययलक्षणेन 'णेरनिटि' इति णेश्च लोपे यकारान्तात् अ- स्मात् कृदन्तात् प्रातिपदिकात्सौ तस्य हट्यादि रोपे प्रत्ययल. क्षणेन सुपन्तन्न पदवे ‘सयोगान्तस्य' इति योपे श्रुत्वस्य पूर्वत्रासिद्धलात् 'स्को' इति सलोपे 'चो कु' इति चका- रस्य पदान्तस्य पुत्वे तस्य जश्वे-मधुगिति रूपसिद्धिरिति पृ. त्तिन्यासपदमअरीसम्मतापारमेनेयादिमिरुक्तम् । यद्येवमटतीत्यर्, अट् श्रोततीत्यत्रापि श्रुत्वस्यासिहत्वात्सपारपरत्वात् 'उस्सिधुट्' इति मधुदच्युते 1 ·सासरा धुदामोति । नैतत्, 'श्रुत्व धुट्वे सिन्द वक्तव्यम्' इत्युक्तत्वात् । अत एव वृत्तिकारादिविरोधात् तालव्योप्यादिवादिनौ स्वामिका- श्यपावुपेक्ष्यो । यद्यपि तयो ‘अटू श्रोतति' इत्यत्र धुडभावस्सिद , मधुक् इत्यत्र 'सयोगान्तस्य' इति यकारचकारयोर्ले पे 'नश्चभ्रस्न- सृजमृजयजराजभ्राजच्छशा प' इति ब्रवादीना छकारशकारा न्ताना च झलि पदान्ते च पलविधानात् शफारस्य पकारे 'झ ला जश' इति जश्वे मधुडिति स्यात् । अत्र श्रुतिरित्ययकार- मपि पठन्ति । तथा च 'मधुश्रुत वृतमिव सुपूत" 'श्रोतन्ति ते वसो" इत्यादौ महभास्कर । अत्र मैत्रेयोपि-श्रुतिरित्यप्येके पठन्ति । जुतिर भासने इति चेति ।। मन्थ विलोडने ॥४२॥ विलोडन क्षोमणम् । मन्थति । ममन्थ । पमन्थिय । मन्थिता । मन्थिप्यति । मन्यतु । अमन्यत् । मन्येत् ।। आशिपि-मथ्यात् । यामुट कित्त्वान्नलोप, 'अनिदिता हल उपधाया कृिति' इति ॥ अमन्थीत् । अमन्थिप्यत् ॥ वर्मादी मध्यते इत्यादि ।। मिमन्धिपति ॥ मामन्थ्यते ॥ मामृन्थीति, मामन्ति । रडि तिप्सिपोहत्यादिरोपे सयोगान्तरोपे च अमान् ॥ मन्धयति । अममन्धत् ।। माथित्वा, मान्यत्वा ॥ नोपधात्परस्य 'नोपधात्यपात्याद्वा' इति थारफतारान्तात्सेट . पित्वविकल्पनात् पक्षे मलोप ॥ 10, 1-1-1४. मु-युति हासन. . तमा ३६७.

·भ्यादिः. . मन्थ:-हलच' इति करणे घम् ।। मन्थनी-करणाधिकरणयोश्च' इति अधिकरणे ल्युडन्तात 'टिहाणन्' इति डी ॥ मन्थान:-'सम्यानच्स्तुनः' इत्यानग्माहुलकादरमादपि । अत्रा- यं धातुर्यद्यपि क्षीरस्वान्यादिभिर्न पचते । तथाऽपि मैत्रेयनन्द्रदुर्गः पठितत्वान्, 'शमीगर्भावनिं मन्यति', 'ततो यथा प्राशु मन्यति । यदि मथ्यमानो न भायेत' इत्यादिदर्शनाचास्त्येव । अयं द्विकर्मकः । दुह्मादित्वादप्रधाने कर्मणि लादयः- अमृतमंनिधिर्मथ्यत इति । द्वितीयावत् उद्योगलक्षणा पशुभया कर्मणि 'गुणे तूमयथा गोणिकापुत्रः' इति वचनात् द्वितीयाऽपि-अमृतस्याम्बुनिधर्मन्यिता । अम्युनिधिमिति च । अमृतं मन्थितन्योऽम्बुधिदेवरित्यत्र 'कृत्या- 'नो' इति योगविभागेन कर्तृकर्मणोः पठी निषिध्यते । नाथती 'सर्वमेतत् उपपादितम् । अयं ऋचादावपि । इह चाने निर- नुपङ्ग एवेदित् ।। कुथि पुथि लुथि मथि मान्थ हिंसासंक्ले- शनयोः॥ ४३-४७ ॥ कुन्यति । चुकुन्ध । इत्यादि मन्थिवन् । विशेषस्त्विदिचात् दिति नलोटलायः जुन्थ्यते इत्यादि । तथा हिंसार्थत्वात 'न गतिहिमा' इति कर्मव्यतीहारे हिंसायां तड्पेिधश्च । एवं पुन्थति, लुन्यति, मन्यतयोपि । मान्यतिस्तु सर्वत्र मन्थतिवत् । अनन क्षीरस्वामी मन्पि सानुपङ्गमनिदितं पटिला मध्यते इति चोदा- हत्य मीति दोर्गा मन्यन्ते इत्साह । सम्मतायां तु डायपि पते ।।

·१२८
घानुवृत्ती
खडोपकुन्य शत्रु मारयति, पडेनोपकन्यं इति वा ।ह.
मार्यानां च ममानार्मशगाम' अत्रानुप्रयोगधातुना मानर
मंकाणां हिंमापानां तृतीयान्न अपदे णमुल इनि पर।
'तृतीयाप्रमृतीनि' इति ममासविकलः । सस्मिोगत्र अमुल्न
करणे झियाभेदे सनि वामरूपेण क्त्वाऽणीने वृत्ताम् ।
खोनोपकुन्थ्य इति 'समानयोः पसाले। इति क्याडी
भवति । एवं गोपपुन्यं इत्युदाहायम् ।।
कुन्य मंछेपणे इति यादौ । कुय पुतीमाो । पुष
हिंसायां इनि दिवादी । पुध भाषायंभुरासे ।।
पिच गत्याम्॥१८॥

·म्वादिः. सेधिता । मेधिष्यति । सेधतु । असेधत् । सेपेत् । शेपि-सिध्यात् । असेधीत् । अघिप्यत् ॥ फर्माण सिध्यते इत्यादि । गत्यर्थत्वेन कर्तृस्थक्रियत्वात् न किर्ताऽस्ति ॥ सिसिधिपति, सिसधिपति । सिधित्वा, सेधित्वा । 'रलो युपधात्' इति किचविासः । 'सोतिष्योरेय पणि' इति नेयमान्न पत्वम् ।। सेपिध्यते-कुटिलं गच्छतीत्यर्थ. । 'नित्यं कौटिल्ये गतो' इति यत् । नित्यग्रहणं क्रियासमभिहारे यडो निवृत्तय इति वृत्तो प्रतिपादितम् । सेपिधीति, सेपेदि । 'झपस्तथोः। इति धत्वे जश्त्वम् ।। सेधयति । असीपिधत् । 'दी? लघोः' इति दीर्घः । सिध्यतेरपारलौकिके ' इति णावावं श्यना निर्देशादस्य न भवति ।। प्रतिपेपति-उपमर्गात्सुनोतिपतिस्यतिस्तोतिस्तोभतिस्थासेनय- सेघसिचसअस्वाम्' इति उपसर्गस्यानिमित्तात्परत्त्य सुनोत्यादि- सकारस्य पत्चविधानात् 'सात्पदाद्योः' इति निपे बाधित्वा साधे- सकारस्य पत्वम् । सेधेति शपा निर्देशो य१निवृत्त्यों देवादिक- निवृत्त्यर्थशेत हरदत्तः । तेन प्रतिसेपिधीत्या अभ्यासे न पत्वम्, परस्य तु 'आदेशप्रत्यययोः' इति पत्वम् । अन्यस्त्वाह-शपा निर्देशोऽयं सिव्यतेरेप निवृत्यर्यो न यलका, तेनेह पत्रं भवत्येव । एवं हि 'सेधतेर्गतो' इति निषेधे शितपा निर्देशोऽर्थवान्; अन्यया- मु-अस्विर. . 17 ·, . धातुवृत्ती. युङकि पत्वस्यैवाप्रसङ्गात् किमनेनेति ॥ प्रत्यपधत् इत्यादौ उपसर्ग स्थानिमित्तात्परत्वाभावेऽपि 'प्राक्सिनादड्वयवायेऽपि' इति पत्वम् । प्राक्सितात् ' इति 'उपसर्गात्सुनोति' इत्यादय 'परिनिविभ्य सेव' इत्यन्त उच्यते । प्रतिपिपिधिपति इत्यत्र 'स्तौतिण्योरेव' इति नियम बाधित्वा 'स्थादिप्वभ्यासे न चाभ्यासस्य' इति अम्या सात्परस्य पत्व, प्रकृतेस्तु "उपसर्गात् ' इति । इद पत्वमपो- पदेशार्थमवर्णान्ताभ्यासार्थ 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमबाधनार्थ चेत्यु क्तम् । सूत्रार्थस्तु-स्थादिषु प्राक्सितीयेषु 'उपसर्गात्' इति अभ्या- सेन व्यरहितस्य च भवतीति । अत्र अभ्यासस्य 'उपसर्गात् ' इत्येव सिद्धे अभ्यासग्रहण योगभेदेन प्राक्सितीयपु स्थादिप्येवा भ्यासस्य पत्व न वन्यत्रेति निषेधप्रतिपादनार्थम् । इद च 'उपसर्गात् , इति पत्र 'सेधतेर्गतौ' इति निषेधात् प्रतिरोध ति गा इत्यादौ गत्यर्थत्वे न भवति ॥ नुषेधः, दुप्पेधः, निप्पेधः, ‘सुपामादिषु च ' इत्येषु पत्वम् । नन्वत्राद्य उपसर्गस्थानिमित्तात्परत्वादेव सिद्धम्, इतरयोरपि 'र्नु. विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि' इति क्मेिपा गणे पाठेन । अत्र वृ त्ति-सुशब्दस्य धर्मप्रवचनीयवान्नि?शब्दयो क्रियान्तरविपयत्वा दनुपसर्गत्वे सति पाठोऽय 'सेधतेर्गतो' इनि प्रतिपेधवाधनार्थ वेति ॥ सिधः साधुपर्याय । सिध्यतेर्वाऽयम् । 'स्माणिञ्चि' इत्या. दिना रक्॥ सिधको वृक्षविशेष । सज्ञाया पन् । सिध्रकप्रचुरो वनविशेष | सिधकावणम्--'वनगिर्योस्सनाया कोटिरविशुल्कादीनाम्' इति वोटिरादित्वाहन उत्तरपदे दी। धिन पुरगामिनकासिध्रकासारिकाकोटराग्रेभ्य ' इति वननगरस्य , १.

·म्या९ि. णत्वम् । वनमिति पप्ठ्यर्थे प्रथमा । इदं णवं संज्ञायां, अग्रात्परत्वे त्वसंज्ञायामपीति स्थितम् ॥ सिध्मम्-बाहुलकान्मन् । सिध्यता ॥ सिध्मल!–'सिध्मादिम्यश्च' इति प्रथमान्तादस्त्युपाधिकात् अस्येत्यर्थे लच् ॥ . - पिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च ॥४९॥ शास्त्रं शासनमिति मेत्रेयशाकटायनो । शिष्टावित्येव' चन्द्रः । शास्त्रं शास्त्रविपयं शासनम्, मागल्यं मगलक्रियेति क्षीरस्वामी । एवं तरङ्गिण्यामपि । सेधति इत्यादि पूर्ववत् । विशेषस्तूदि- वाहलादावार्धधातुके 'स्वरतिसूतिसूयतिधूभूदितो वा' इति इटो विकल्पनात्मेद्धा । सेत्स्यति । असत्सीत् इति । लुडि 'पद- वन' इति वृद्धिः । तथा आशीलिगुडौरात्मनेपदेषु 'लिङ्गिचा- वात्मनेपदेषु' इक्समीपालः परौ झलादी लिङ्सिचावात्मनेपदेषु किती इति कित्त्वादगुणवे व्यतिपित्सीष्ट । व्यत्यपिद्ध । व्यत्यपित्साताम् । इत्यादि भवति ॥ क्त्वासनोश्चेडभावे सि- ध्वा, सिपित्सति इति । 'हलन्ताच्च' इति इक्समीपाडलः परस्य झलादेस्सनः किन्वान्नं गुणः ॥ निष्ठायां 'यस्य • विभाषा' इतीणिपेधात् सिद्धं इति भवति । अत्र मैत्रेयसम्मताकारी 'रुसृभृवृस्तुद्दुस्तुश्रुयो लिटि' लियनिटस्ततोऽन्ये लिटि सेट इत्यनेन नियमेन पुरस्तात्मतिपेयका. ण्डस्यारम्भात् तस्य तदाश्रयस्य नियमस्य न वलीयस्त्वमिति यावान्कश्चिदिडभावः प्रतिषेधनिवन्धनो विकल्पनिवन्धनो वा स सर्वो- विशिष्टादेव, क्रादय एव ·- धातुवृत्तो. वाध्यते इत्यूदिलक्षणं विकल्पं वाधित्वा लिटि क्रादिनियमानि- त्यमिडिति सिपेधिता इत्याहतुः । तथा च अचस्तास्वत्' इत्यत्र वृत्तिकार.--'नित्यग्रहणं कि ; विधोता, विधविता विदुधविध । तासो विभापितटस्थलि नित्यमिडागमो भवति' इति । अत्र न्यासे 'स्वरत्या दिसूत्रण धून इविकल्पः । तस्य नित्यग्रहणाद्विपापितटस्पलि नित्य मिडागमो भवति इति । हरदत्तस्तु-नित्यमिडागमो भवतीति वृत्ति- मुपादाय यावान् कश्चिदिडभावः प्रतिपेधनिवन्धनो विकल्पनिव- न्धनो वा स सर्व क्रादिसूत्रेण नियम्यत इत्यस्मिन्पक्ष इड. भावः । यदा तु प्रतिपेधाधिकारेण कादीनामेव लिटीण्णभवतीति नियमात् प्रतिपेध एव सर्वो निववते, स्वरत्यादिसूत्रेण विकल्पो भवत्येवेति पक्षस्तदा विदुधोथ, विदुधविथ, इत्युभयं भवतीति । अस्यायमभिमाय------अत्र वृव्यतिरिक्ताना क्रादीनां 'एका च उपदेशेऽनुदात्तात् ' एकाच यो धातुरुपदेशेऽनुदात्तः तस्मात्परस्य वलादेरार्धवातुकस्येनेति प्रत्याश्रयः प्रतिपेस्सिद्ध । वृद्ध वृक्षो. स्नूगन्तत्वात् 'श्रयुकः विति' इति प्रत्ययाश्रय इति सिद्धे सत्यारभ्यमाणेनानेन नियमेन तुल्यजातीयानां क्रादिव्यतिरिक्तानां येषां प्रत्याश्रयः प्रत्ययाश्रयो या निषेधः प्राप्तस्तेषामेवेद प्राप्यत इति । पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भस्य प्रयोननं 'रमृत्या, स्मृतः' इत्यादी परमपि स्वरत्यादिविकल्प बाधित्वा 'श्रचुकः जिति' इति निषेधमवृत्तिरिति च तेनोक्तम् । हरदत्तानुयादी रामदेवमि- ओपि कादिस्ने अनुदात्तोपदेशानामत्र प्रत्याश्रयः प्रतिषेधः, वृट् वृनौस्तु प्रत्ययाश्रयस्तदुभयस्याप्ययं नियम इति । वृत्तिमयोप्य- प्रतानुकूटः । अन मो मिधिय । सिपेट् । शिपिधिव, सिपिन इत्यादि भाति । एतदनन्तरं 'मृ मरणे' इत्याभरणे पश्यते, ,ताप्यविरोधा- v

·म्वादिः.
श्यम् । यद्ययं स्यात्कथं 'व्यत्ययो बहुलम् ' इत्यत्र 'सच
न मरति, न मियते, इति माप्ते' इति ब्रूयात् ।।
अयमनूदिसंराइचर्ये दिवादी ।
खादृ भक्षणे ॥५०॥
सादति । चखाद । चखादिथ ॥
सादिता । सादिप्यति । खादतु । असादत् । सादेत् ।
आशिपि-~-खाद्यात् । असादीत् ।।
कांदो खाद्यते इत्यादि ।
चिसादिपति । चाखाद्यते । चासादीति, चाखाति ॥
खादयति मोदकं देवदत्तेन-गतिबुद्धि' इत्यादिना प्राप्तं
प्रयोज्यस्य धर्मत्वं
'आदिसायो प्रतिषेधः' इति निषिध्यते ।
निगरणचलन' इति नित्यं परस्मैपदम् । ऋदित्वात् अचसा-
दत् इत्यत्र उपधाहस्वो न भवति ।।
सादितो मोदकः, सादितमनेन, इदमेषां सादितम् ।
'कोधिकरणे च' इत्यादिना कर्मभावाधिकरणेषु क्तः ॥
सादक:-निन्दहितक्किशखादविनाशपरिक्षिपरिरटपरिवादिव्या-
भापासूको दुम्' इति ताच्छोलिको दुम् । ण्वुलेप सिहे युविधान
ज्ञापमार्य तच्छीलादियु वासरूपिधिना तृजादयो न भवन्तीति
वृत्तौ ॥
खद स्थैर्य हिंसायां च ॥५१॥

·पाए चकारागक्षणे च । स्थर्य अवर्मक' । खदति । चखाद । इत्यादि खादिवत् ॥ लुडि अखादीत्, अखदीत-'अतो हलादेर्दघो। इति वृ. द्धि विक्स ॥ खादयति । अचीखदत् । स्थैर्येऽकर्मकत्वात् प्रयोज्य कर्म । खदिर:-'अभिरशिशिरशविरशिथिलस्थिरस्किरस्थविरखादिरा । इति विरजन्तो निपातित ॥ यवखदा-यवस्य सार । स्वभावात् स्त्रीविषयोयम् ।। यवसदी-ब्रीह्यादिभ्यश्च' इति मत्वर्थ इनि ॥ बद स्थैर्ये ॥५२॥ ओप्ट्यादि । वदति । ववाद । इत्यादि खदिवत् । मिति लिटि थलि च सेटि रूपाभेदे आदेशादित्वानाश्रयणारे- त्वाभ्यासलोपयो वेदतुः, वेदुः, वेदिथ, इत्यादि ।। वदरम्-बाहुल कादरन्प्रत्यय ॥ बदरी-'पिगौरादिभ्यश्च' इति डीप् । अत्र पाउादेव वारन्प्रत्यय.॥ अत्र मैत्रेय --सानुपन पठित्वा नलोपे कने एत्वाम्यासले. पयो बेदतु इत्याद्याह, तदसत् । सयोगान्तत्वेन म-थ्यादिवल्लिट' कित्वाभावात् ॥ विदि अवयवे इत्यग्ने ॥

·भ्वादिः. १३५ गद व्यक्तायां वाचि ॥ ५३॥ गदति । जगाद । गदिता । इत्यादि खदिवत् ॥ वचनं शब्दप्रकाशनफलत्वात्कर्मस्थमिति न्यासपदमारीकैयटेषु ॥ प्रणिगति-'नगंदनदपतपदधुमास्यतिहन्तियातिवातिद्वातिप्साति- वपतिवहतिशाम्यतिचिनातिदेग्विषु च' इति उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य नेर्गदादिषु णत्व इति णत्वम् । अत्यवायेऽपि इदमिप्यत इति प्रण्यगढत् इत्यादावपि भवति ।। गादयति पुत्र श्लोक देवदत्त । 'गतिबुद्धि' इत्यादिना प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् । अत्र शब्दकर्मेति कर्मशब्देन साधनमु- व्यते न किया । यदि हि स्यात् 'गतिवद्धिमत्यवसानशब्दा. गर्मिक' इति लघुसंदिग्वं च ब्रूयात् । एवं न्यासपदमार्यादिप्यपि स्थतम् । तेन शिप्येण धर्म गादयति इत्यत्र प्रयोज्यस्य न कर्म- वम् । अत्र 'नित्याकर्मनाद्यन्यवहारार्थशब्दकर्मदशोऽखाददि- कौन्दशब्दायट्रेन' इति शाक्टायनसूत्रव्याख्यायाममोघायां नित्या- कमरेभ्यो गत्यर्थम्यो जानात्यर्थेभ्योऽभ्यवहारार्थेभ्यः शब्दनक्रियेभ्यः शब्दाप्येभ्यश्च दृशेच योणिस्तस्य कर्ता कर्म भवति खाददिक- न्दिशब्दायदेज् इत्येताम् वयित्वेत्युक्तम् । तन्मते कन्यात्रियव्य- तिरिक्त सर्वेषु शब्दापु. प्रयोज्यस्य कर्मवेन भाव्यम्, सूत्रे शब्द- कर्मति कर्मग्रहणात् क्रन्द्यादिपर्युदासाच । अनेनार्थद्वयस्य लाभः !! गद्यम्-गदमदनरयमश्चानुपसर्गे' इति कर्मणि यत् । उप- सृष्टात्तु ण्यत्-प्रगाद्यम् इति ॥ निगदः-नी गदनदपठस्वनः' इति पले अप् । अन्यदा यहि निगादः ॥

·. भातुवृत्ती. अनुगवतीति आनुगादिकः-'अनुगादिन उक् । अस्मादेव निपातनाणिनिः । न त्वयं खा ई, ठको नित्यत्वादिति न्यासपदमार्यादिषु ।। नास्य तडस्ति, 'प्रतिपेधे हसादीनामुपसायानम् धात् । हसादयो हसिप्रकारास्ते च शब्दनक्रियाः ।। स्तनगदी देवशब्दे इति चुरादौ । रद विलेखने ॥ ५४॥ विलेखनं भेदनम् । रदति । रराद । रेदतुः । रेदि दि पूर्ववत् ॥ रदन:-'करणाधिकरणयोश्च' इति ल्युट् ।। णद अव्यक्ते शब्दे॥५५॥ ‘णो नः' धात्वादेरित शेपः । मणदात । भण- भणेदतुः । प्रदिय । इत्यादि गदिवत् । ' उपसर्गादममा जोपदेशस्य' इति उपसर्गस्यानिमित्तात्परत्वेन नमारस्प णत प्रणिनदति इत्यादी 'नर्गद' इति णत्वम् । इदमप्य हुयवा पीति मध्यनदत् इत्यादावपि भवति । धानुनमारस्य निशः व्यवधानात् 'उपसर्गात् । इनि णत्वं न भाति । अशब्दकार लेऽपि 'अणावकर्ममान्' इति मयोज्यस्य कंमतं घरं नादयति इति नदीपचादी नदट इति पाठात, टिशादी। नयां मां नादेयं-- नद्यादिन्पो दम्' इति शपि टक् । तस्येयादेशः । पभानां नदीनां समाहारः पमनदम्- नीभिश्न' इति नदीवचनैः सह सहा गया अव्ययीभाषः } ·म्वादिः. खिमावादयं समासः समाहार इत्युक्तम् । 'अच्' इति आगादच्समासान्तः । उक्त च- कृष्णोदपाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्ययस्स्मृतः । गोदावयाश्च नद्याश्च सङ्ख्याया उत्तरे यदि ॥ इति । निद:-'नौ गदनद' इति पक्षे अम् । तदभावे घञ् ॥ नादा-इदिसमृद्धयर्थीऽने ।। 1द भापार्थश्शुरादौ ॥ अर्द गतौ याचने च ॥५६॥ नाचने द्विकर्मकः । नाथत्यादिवल्लादयो नेया' । अर्दति । दि । आनर्दतुः । आनर्दिय । आनर्दिव । आनर्दिम । 'अत :' इत्यभ्यासादेदीर्घ 'तस्नानुदिहलः' इति दीर्घभूतादम्यासात्य- । नुडागम ॥ आदता । औदष्यति । अर्दतु । आर्दत् । अर्देत् । शिपि-अर्यात् । मा भवानर्दीत--'नेटि' इति सिचि वृद्धे- . पध.॥ कर्मादौ अर्यते इत्यादि ॥ गत्यर्थत्वे कर्तृस्थक्रियत्वान्न मफर्ताऽस्ति ॥ 'कोधिकरणे च' इत्यादिना कर्तृकर्मभावाधिकरणेषु क्त उदा- पर्य, तथा 'गत्यर्थकर्मणि' इति द्वितीयाचतुपों, कर्म- व्यतीहारे 'न गतिहिंसा' इति तनिषेध, णौ 'गतिवृद्धि' इति प्रयोज्यस्य कर्मत्व च॥ गवर्थलेन.

·धातुवृत्ती. '१३८ अदिदिपति-नन्द्रा' इति निषेधाद्रेफानतस्य द्वितीयस्ये- काचो द्विवचनम् ॥ समर्णः । न्यणः । व्यर्णः । अभ्यर्ण:-अरानि विम्य ' 'अपेश्वाविद्ये' झठे समादिपूर्वपदाददे परस्य निघाया इनिषेधे 'रदाम्या' इति तकारदकारयोर्नवे पूर्वस्य 'स्पाभ्याम्' इति गत्वे परस्य टुत्वेन णकार । 'अभेश्शाविर्य' हाते नि पधादन्यत्र अभ्यादितो वृषलइशीतेन इति भवति । आविर्य प्रत्यासत्ति । अस्मादेव निपातनात् 'न नपूर्वात्' इति निषेध पाधित्वा भावे प्यम् । हिंसाय चुरादौ ॥ नर्द गर्द शब्दे ॥ ५७-५८॥ दन्त्यादि, 'नृति नन्दि नर्दि' इति पर्युदासात् । नीति । ननद । नर्दिता । इत्यादि नदिक्त् । योकि पर्दत्यादिवत् ।। मेहे नर्दी-पात्रे समितादयश्च' इति पक्षे तत्पुरुष । तत्रैव पाठात्सप्तम्या अलुक् । एवं गति इत्यादि ।। गर्दा-गशशलिकालगदिभ्योऽभच्' इत्यभच् ।। तर्द हिंसायाम् ॥ ५९॥ सकर्मक । तदति इत्यादि पूर्ववन् । 'म गतिहिंसा इति तड्पेिधात् कर्मव्यतीहारेऽपि परस्मैपदम् । mat गा! कारयति, दण्डेनोपतद इति वा---'हिर , " .

·भ्वादिः. नाम् ' इति णमुल् । 'तृतीयाप्रभृतीनि' इति समासविकल्पः ।. वासरूपेण वायां दण्डेनोपता इति ॥ कर्द कुत्सिते शब्दे ॥६॥ कुत्सितशब्द इह कौक्षः । यदाह केशवस्वामी-'कौले कर्दति पर्द ते गुदरवे' इति । कति इत्यादि नादिवत् ॥ कर्दमा-बाहुलकादमच ॥ खर्द दन्दशूके ॥६॥ दन्दशूक इति दन्दशूककर्तृका क्रियाऽभिधीयते । साधनप्रधा- नयोगित्वख्यापनार्थ दन्दशूकग्रहणमिति सम्मतातरङ्गिण्यो । दन्द. को गर्हितदंशनशील इह तु तत्स्थाक्रिया, दश इत्यनुक्तिरता- अल्यादिप्रतिपच्यर्थेति मैत्रेयेण प्रतिपादितम् । दन्तशूक इति केश- स्वामी' दकारस्य स्थाने तकारमाह, तन्महान्तो न सहन्ते । (दाह दन्दशूको बिलेशय ' इत्यत्र मुभूतिचन्द्र.---'दशे- डन्तानुक्यूकप्रत्यये अलोपयलोपयोः इति । तथा- इघुमति रघुसिंहे दन्दशूकान्निधासौ ॥ ति भश्लिोकव्याख्याने "दन्दशूकान हिलान् देशे. 'लुपसद" इत्याधुक्त शकराचार्येण । हिंस्त्रमात्रे प्रयुञ्जानो भट्टिकारी दन्द- शूकशब्दस्य नैवण्टुकप्रसिद्धिं नाद्रियते । खर्दति इत्यादि पूर्ववत् ॥ अति अदि वन्धने ॥६२-६३।। अत्र धनपाल ---तान्तं द्वमिडा. पठन्ति, आर्यास्तु दान्तमिति । उभयमपि मैत्रेयस्वामिकाश्यपसम्मताकारादय । अन्तति । आनन्त । सम्मताया । तरङ्गिण्या च. दप्तगून इति केचिदिति क्षीरस्वामी, ·, १४० धातृवृत्तौ. आनन्ततुः । आनन्तिथ । आनन्निव । अन्तिता । इत्यादि। इदित्त्वान्नुमि द्विहत्वात् ' तस्मान्नुहिल ' इति लिटि मुढागम ॥ अन्तितिपति–अनुस्वारपरसवर्गयो पूर्वत्रासिद्धत्वात् 'नन्द्रा' इति नकारवर्ज द्विरुच्यते । न च 'पूर्वजासिदीयमहिर्वचने' इत्यसिद्धत्वनिषेध , अस्य द्विवचननिषेधरूपलात् । उक्त चेव 'हयवरट्' इत्यत्र कैयटे॥ अन्तयति । आन्तितत् । एव अन्दति इत्यादि ।। -अज्वा । उणादिवृत्तौ तु 'हसिमृग्रिण्वामिदमिर पू- धुर्वीभ्यस्तन् ' इति अमेस्तनि व्युत्पाद्यते ॥ अन्ते भवमन्त्यम्-'दिगादिम्यो यत्' इति सप्तम्यन्ताङ्ग- - अन्त:- वार्थे यत् ॥ अन्तिमम्-'अन्ताचेति वक्तव्यम्' इति शेषिको डिमन् । अन्तिक: -'अन इनिठनो' अदन्तादस्त्युपाधिकादस्येति पाठयर्थे इनिनौ इति ठन् 'ठस्येक ॥ आवसथस्थान्तिकं-'दूरान्तिसप्पष्टयन्यतरस्याम्' इत्यन्ति- कयुक्तात् पटीपञ्चम्यो । अन्तिकशब्दातु 'दूरान्थिकम्यो द्वितीया च' इत्यत्र पश्चभ्यनुवर्त ते, चकारेण मृतीया समुचीयत इति द्वितीयापञ्चमीतृतीया स्यु । तथा 'सप्तम्यधिकरणे च' इति घशब्दात् दृरान्तिकार्यममुच्चयार्थात्मप्तमी चेति नतस्रो विभक्कय । अन्तिक, अन्तिकात् , अन्तिोन, भन्तिके, झी । एताश्च- तस्त्रो विभक्तयोऽसत्यवचनेम्य प्रातिपदिकार्थ इति वृत्तौ । भाष्येतु-- दूरादावसपान्मूत्र दूरासादायसेचनम् ॥ दूराम माच्य दस्युम्यो दूराच कुपितागुरो ।

·म्वादिः १४१ ति सत्यवचनादधिकरणे' पञ्चमी दृश्यते । कैयटे च 'आवसथस्य दूर रत्यर्थ इति । अन्तिकादागतः 'स्तोकान्तिकदूराकृच्छ्याण केन' स्तोसर्या शब्दश्च पञ्चम्यन्ताः कान्तेन वा समत्यन्ते इति तत्पुरुष । पक्षे विभक्तेस्तु 'पञ्चम्यारस्तोगादिम्यः' इत्यतुक् । ऐक्- पद्यभेकसय विशेष. ॥ नेदिष्टः, नदीपान्– अन्तिबाढयोर्नेदसायौ' इतीटन्नीय- सुनोर्यथासङ्घ नेवसाधावादेशो । अस्मादेव वचनात् 'अनादी गुगरचनादेव' इति बाध्यते ॥ अन्दू --भूषायां शृङ्खले च । 'अन्दूढम्भू' इत्यूकारप्रत्यये निपातित ॥ अन्दुको गनिगल --संज्ञाया कनि 'केणः' इति द्वस्वः ॥ इदि परमैश्वर्ये ॥६॥ इन्दति । इन्दाञ्चकार । इन्दिता इत्यादि । लिटि इनादेश्व' इत्याम् ॥ इन्द्र--अरवेन्द्र' इति रन्नन्तो निपातितः ।। इन्द्राणी-इन्द्रवरुणभवशरिद्रमृउहिमारण्ययवयवनमातुलाचा- पणिामानुर' इति पुग्योगादाख्याया डोपानुरौ । पुंयोगादाख्या नाम पुमो योगात्तच्छब्देन स्त्रियाअभिधानम् ॥ इन्द्रमामन इच्छति सुप आत्मन क्यच् 'दति इपिपर्मणः मुन्ता मानेच्छामा क्यचि वारस्य अस्य योनि कमाने क्याच च' इतीकारे इन्द्रीयति ॥ ....चनादपि.

·- १४२ धातुवृत्तो. अस्मात्सन्यता लेपे 'नन्द्रा' इत्यनाजादेरिति वर्तते स च वर्मधारय पञ्चम्यन्त इत्यादरच परेपा भदराणा द्विवचननिषेध इति व्यवहितत्वाद्दकारस्य द्विवंचने इन्द्रिीयपीत इति भवति । अनीन्द्रो देवता अस्य आग्मेन्द्रं हवि ---'देवताहन्दू च' इति पूर्वपदस्यानह् । 'साऽम्यदेवता' प्रथमान्तादेवतोपाधिकाद- स्येत्यय अणित्यणि 'देवताद्वन्द्वे च ' इति प्राप्ताया उत्तरपदवृद्ध 'नेन्द्रस्य परस्य' इति निषेध ॥ इन्दिरा-बाहुलकात् किरच् ॥ विदि अवयवे ॥६५॥ अवयव इति अवयवक्रियोच्यते । वशादि । विन्दति । विविन्द । विन्दिता इत्यादि । विन्दु बाहुलकादुप्रत्यय । अत्र मैत्रेय विन्दुरिच्छु इति सूत्र बशादिं पठन् बिन्दुशब्द व्युदपादयत् । वृत्तौ । वेत्तेरेव तत्र पाठ । अत्र सम्मताया-'भिाद' अवयवे । मिन्दांत यद्यभिधानमस्ति मिन्दु इति दृश्यते' । इति ॥ गडि वदनैकदेशे ॥६६॥ इह बदनैक्देशारम्भलक्षणा क्रिया . रदनैकदेशशब्देनोच्यते । गण्डात ॥ गण्ड:-अच् । अत्यादय पञ्चते न तिट्विपया इति का. श्यप । सम्मनाया तु विदिभिदी एवं प्रस्त्येवमुक्तम् । अवि गीतमन्ये सर्वेषा तिडमुदाहरन्ति । इदि भिदी दि भिदी ·, म्यादिः. १४२ णिदि कुत्सायाम् ॥६७॥ निन्दति । निनिन्द । निनिन्दिय । निनिन्दिव । निन्दिता । इत्यादि । कर्माटो निन्द्यते इत्यादि ॥ मणिन्दति । 'उपसर्गादसमासेऽपि' इति णत्वम् । अत्र मैत्रेयाभरणसम्मताकारा ‘वा निसनिक्षनिन्दाम्' इति णत्वविकल्प- मिच्छन्ति, तद्युक्तम् । यतस्तत्र ‘कृत्यच.' इत्यत कृति इति वर्त ते, तर निन्दादिभिर्विशेष्यमाणमर्यात्परसप्तम्यन्तमिति उपसर्ग- स्यानिमित्तात्परस्य निसादिनकारस्य कृति परे वा णत्वमिति सूत्रार्थ । तथा च शाकटायन 'निसनिक्षनिन्द कृति वा' इति । एवं हि करणमनाधिन भति, णोपदेशश्च सार्थकः । वृत्तौ च प्रणिन्द- म्, प्रनिन्दनम् इति रुदन्तमेवोदाहारि ।। निन्दकः-'निन्दहिम' इति वुन् । णि कुत्सामन्निकर्पयोः इति हिक्कादौ ॥ टु नदि समृद्धौ ॥६॥ 'आदिनिटुडव ' इति य एते धात्वादय समुदाया इत । इत्यत्र 'हितोऽथुच्' इति भावादावथुन् । नन्दति । ननन्द । नन्दिता, इत्यादि । भावे नन्धते इत्यादि । निनन्दिपति ॥ नानन्द्यते । ननन्दीति, नानन्ति ।। नन्दयति । अननन्दत् ॥ प्रयोजन नन्दयु ·- , धातुवृत्ती नन्दयतीति नन्दन -'नन्दिग्रहि' इति ल्यु । अय तवर्गी योपदेश नृतिनन्दीति णोपदेशलक्षणपर्युदासात् ।। न नन्दतीति ननान्दा । ननान्दारो । 'ननि च नन्दे इति श्रान्प्रत्ययो वृद्धिश्च, 'न पटवस्त्रादिभ्य ' इति 'ऋन्नेम्य इति डोपो निषेध । प्णान्ता पट्' इति एकारनकारान्ता डत्यन्ता च सङ्ख्या पडित्युच्यते । स्वस्त्रादिपाठादेव नत्रो नलोपामाव || मनान्दुरपत्य नानान्द्र --'अनृप्यानन्तर्ये विदादिम्योऽन् ' इत्यन् । अनृपीत्यविभक्तिक भिन्न पदम्, तेन विदादिभ्यो गोनापत्येऽञ् अत्रानृपिम्यम्वनन्तरापत्ये इति सूत्रार्थ ॥ चदि आह्वादने दीप्तौ च ॥ ६९ ॥ चन्दति । चचन्द । चन्दिता इत्यादि । चन्दन-करणे ल्युट् ॥ चन्द्र-स्फायितश्चि' इत्यादिना रक् ।। चन्द्रकम्-सज्ञाया क्न् । चन्द्रिका-~-टापि 'प्रत्ययस्थात्वात्पूर्वस्यात इदाप्यसुप इति इत्वमकारस्य, असुप इत्यापो विशेषण-स. चेदाप सुप परो न भवतीति ॥ चन्दिर -' इपिमदि' इत्यादिना किरच ।। दि चेष्टायाम् ॥ ७० ॥ जन्दति । तत्रन्द । ऋन्दिना इत्यादि ।। कदि ऋदिक्कदि आहान रोदनेच७१-७३ आहाने सकर्मक । कन्दति । चकन्द । कन्दिता इत्यादि । , ·भ्वादिः चिकन्दिपति ॥ चाकन्यते । चाकन्दीति, चाकन्ति ।। कन्दयति पुनं देवदत्तेन, अचकन्दत् । 'गतिबुन्डि' इत्यत्र शब्दकर्मेति साधनकर्मणो ग्रह्णात् प्रयोज्यस्य न कर्मत्वम् । शाकटायनमते वस्त्येव । सर्वमेतदती अपश्चितं तत एवावगन्तव्यम् । मन्दति लन्दति इत्यादि पूर्ववत् ।। संक्रन्दयतीति संक्रन्दनःनन्द्यादित्वायः॥ आक्रन्दत्यस्मिन्निति आक्रन्दः देशः, आक्रन्द्यते रक्षणार्थमाहू यते इति आक्रन्द. शरणम् । कर्मण्यधिकरणे वा घम् ॥ आकन्दं धावति आनन्दिकः-'माक्रन्दाञ्च' इति ठ- लेको । अनयोः स्वरे विशेषः । ठस्यकः ।। कन्दरः-बाहुलकादरः । यहा-कन्दं वैक्छन्यं राति भीरू- गामिति कन्दर.॥ O - कन्दलः, बाहुलकात् कल्प्रत्ययः । यहा-पूर्ववद्राते का, पिलकादीनां सज्ञाच्छन्दसोः' इति लत्वम् । अपवा-लोतरन्त. भीवितण्यर्थात्कः॥ . कन्दली-गोरादित्वात् डीप् ॥ एते घटादयोपि । आद्यावेवेत्यपरे ॥ क्लिदि परिदेवने ॥७४॥ लिन्दति इत्यादि । अस्यानुदात्तत्म पठितस्येह पाठ. रमेपदार्थ, स्वरितेत्स्वपाठ क्रियाफलस्य अर्चुगामिलेप्यात्मनेपदं पर- 19 ·धातुवृत्तौ. कर्तृगामित्वे च परस्मैपदं यथा स्यादिति ।। शुन्ध शुद्धौ ॥ ५५॥ शुन्धति । शुशुन्ध । शुन्धिता । इत्यादि ।। आशीलिडि कित्त्वात् 'अनिदिताम् ' इति उपधालोपे शुध्य त्। तथा यक्यडोरपि-शुध्यते, शोशुध्यते इति । योकि टो तिप्सिपोर्हयादिलोपे संयोगान्तलोपे च प्रत्ययलक्षणेन लघूपा गुणो न भवति, संयोगान्तलोपस्य पूर्वत्रासिद्धत्वात् ॥ शुधितः, शुधितवान् , शुधित्त्वा-'उडुपधात्' इति निष्ठ याः कित्त्वविकल्पो न भवति 'सन्निपातलक्षणो विधिरनिमि तद्विवातस्य' इति । अत्र कित्त्वसन्निपातनिमित्तमुदुपधत्वं यत् । कित्वाश्रये नलोपे भवति । धान्तप्रकरणमपहाय सयोगान्तप्रकरणानुरोधेनायमिह निर्दिष्टः अयं शौचकर्मणि युजादौ । शुध शौच इति दिवादौ अन नुपङ्गोऽनिच॥ अतादयं उदाता उदात्तेतो गताः॥ प्रथमं माङ्गलिकमेधति पठित्वा तदनुरोधेन तवर्गीयान्तानात्मने पदिन. परस्मैपदिनश्च पठित्वा मातृकापाठक्रमेण कवर्गीयान्ता नाह- शीक सेचने ॥ ७६॥ तालव्यादिः । दन्त्यादिरिति धनपालकाश्यपौ । अत एव पो- पदेशलक्षणे 'सृपिसृमिस्तस्त्यासीसेरसृवर्नम्। शत पेठतुः .

·म्या५ि' नुरुपकारस्तु तन्न मृप्यति, यदाह-सीक इत्यार्या इति धनपा- ल । तत्र चाद्यः पक्षः शीकर इति प्रयोगानुगुणः । योपि- पोपदेशलक्षणे सीरूपाठः सोप्येवं प्रत्युक्त इति ।। शीकते । शिशीके । शीकिता । शीकिप्यते । शीकताम् । अशीकत । शीकेत । आशिषि-शीकिपीष्ट । अशीकिष्ट । अशीकिप्यत॥ कर्मणि शीक्यते इत्यादि । शिशीकिपते । शेशीक्यते । शेशीकीति, शेशीक्ति । लहि- अशेशीकीत् । अशेशीक हल्चादिलोप ॥ अशेशीक स्थाता इत्यत्र 'स्कोः' इति सलोपो न भवति । नमित्तनिमित्तिनोभिन्नपदस्थत्वात् । उक्त चैत्रम्-'परेश्च घाङ्कयोः' इत्यत्र कैयटे-पदस्येत्यधिकारात् प्रत्यासत्तिन्यायाश्रयणादे कपद- स्थयोः निमित्तनिमित्तिनोर्महणमिति ।। जीकयति । अशिशीकन् । शीका-'गुरोश्च हल'' इत्यकारः॥ शीकायते--तत्करोतीत्यर्थे 'अयद्वाशीकाकोयपोटासोटाप्लुटाग्र- हणं कर्तव्यम् । इति क्यड् । अयमपि पाठस्तालव्यादित्वे प्रमा- णम् । अयं क्यइ, तत्करोति' इति णिचोपवाद इत्येके. सोपीप्यत इति न्यासादौ । कान्तत्वादस्माक्विम् नोदाहर्तव्यः । स्थितं चैवं 'परेश्च घाङ्कयोः' इत्यत्र भाप्यकेयटयोः । तथा 'स्कोरसंयोगाद्योः' इत्यत्र वृत्तितद्व्याख्यानेष्वपि ।। . मर्पणार्थोऽय युनादो॥ गाचे, ·धात हत्ता लोक दर्शने ॥७७॥ लोकते ॥ लोक ॥ भाषार्थोऽय चुरादौ ॥ श्लोक सङ्घाते ॥७८॥ श्लोकते । सहातो ग्रन्थ । स चेह अथ्यमानव्यापार इति श्रातिवदकर्मक इति स्वाम्यादय । काश्यपादयस्तु अन्धितृव्या पार इति अनातिवत्सकर्मक इति । श्लोवरूपस्तोति उपश्लोकयति । 'सत्यापपाशरूपवीणातूल श्लोक्सेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिम्यो णिच् ' इति णिच् ॥ द्रेक फेंक शब्दोत्साहयोः ॥७९-८०॥ . शब्दोत्साहे इति केचित् । यदाह काश्यप-नेकते । श. ब्देनोत्साह करोतीति । उत्साहो वृद्धिरिति चन्द्र । औद्ध- त्यमिति स्वामी॥ देकते । दिद्रेके । टेकिता इत्यादि । देकणम्--'रपाभ्या' इति ण । एव धेकते इत्यादि । रेक शहायाम् ।। ८१॥ आर्म्सशये, 'आरेक सशय प्राहु' इति वचनात् । रेकते इत्यादि ॥

·न्वादिः
૧૬
सेक स्नेक स्त्रकि कि श्लकि गत्यर्थाः॥
अन्त्यो तालन्यादी । अन्ये दन्त्यादयः । मेकते । मि-
है। मेकिता । नेकते । सिके । सेकिता | सकने । मनके।
हिता । श्रङ्कते । शश्रद्धे । अङ्किता ॥ सङ्कने ।
अङ्के । शहिता इत्यादि । अत्र मैत्रेय:-तृतीयं चेक
ते तालव्यादिमेवारोपयं पटनि । अत्र कचित् मोरः इति
ग्ल्यादिरपरोपि धातु पश्यते । तदनापै, 'मृपिमृनिस्तृ-
त्यासेरसृवन' इति पोपदेशपयुदामे माप्यादिप्वपाटात् । अत्र
नीरस्वामी-अस्य दन्त्यादेः स्थाने तालव्यादि पठिया 'अर्य-
दात्पुनः पाठः' इत्युक्ता 'पेरु इत्यन्ये विकल्येन पोपदेशमा-
संर्ष पेटु' इति ॥
शकि शङ्कायाम् ॥ ८७॥
शकते । शशङ्के । शहिता इत्यादि ।
गिविपते । शाशकयते । शाशतीति । शाशकि, लटि
ईडमावे अशाशन ॥.
श- सरशङ्कुपीयुनीलङ्गलिगुहिङ्गु च' इत्युमत्ययान्तो नि-
पानित
माकुला--वाहकाहुलच् ॥
राष्ट्र शिक्षाविति स्वादौ । शक विभापितोमर्पण इति दिवादो ॥
अकि लक्षणे ॥८८॥

·नन्द्रा , धातुवृत्ती. अङ्कते । आनके । अङ्किता इत्यादि ॥ अञ्चिकिपते । अनुस्वारपरसवर्णयो पूर्वत्रासिद्धत्वात् 'नन्द्रा इति निषेधात् ककारादिद्धितीयैकाच द्विरुच्यते । न च 'पूर्व- त्रासिद्धीयमद्विवचने' इति असिद्धत्वनिषेध , इत्यस्य निषेधरूपत्वादित्यततौ स्थापितम् । आहुश्चात्र स्वामिकाश्यपादयोपि, 'नन्द्रा ' इति निषेधात् कादिर्वचनम् ॥ प्राङ्कनम्-'कत्यच ' इति णवस्य 'इमादेस्सनुम न्ताद्धातोस्सनुमो यदि भवति तर्हि इनादेरेव इति नियमादभाव ।। --'मन्दिवाशिमदिचतिचङ्कयङ्किभ्य उरच' इत्युरन् । अकि कुटिलाया गती इत्यने । अङ्क लक्षणे इति तुरादौ ॥ वकि कौटिल्ये ॥८९॥ वकते । ववके । वङ्किता इत्यादि ॥ प्रवङ्कनम्-पूर्ववदणत्वम् ॥ पट्टि -वड्यादयश्च' इति किनन्तो निपातित । अर गत्यर्थ पठिप्यते ॥ मकि मण्डने ॥२०॥ मते इत्यादि । ममङ्कनम्-अक्विदगत्वम् ॥ मन-'उधमण्डाभ्या' इति ताच्छील्यादी गुम् ॥ फर्मवर्तरि 'भूगार्म' इति परिणौनिषेधाव महले पर ' ·. काका- भ्यादि स्वयमेप । अमडिष्ट कन्या स्वयमेव इति शप्सिनी भवतः ।। मङ्कि:-'इन् ' इतीन ॥ कक लौल्ये ॥ ९१॥ लोल्यं गर्वश्चापल्यं न । ककते । चकके । ककित्ता इत्यादि । -धञ् बाहुलकारकर्तरि, कायतर्वा आकनि । ककि- रिदिदत्यर्थः पठिप्यते । कुक वृक आदाने ॥ ९२-९३ ।। कोकते । चुकुके । कोकिता इत्यादि । चुकुकियते, चुकोकियते । कुकित्या, कोकित्वा । 'रलो- व्युपधात्' इति फित्त्वविकल्पः ।। कुकितमनेन, कोकितमनेन, प्रकुकितः, प्रकोकितः । म. कुकितवान् , प्रकोकितवान् , 'उदुपधात्' इति कित्त्व- विकल्पः भकोकनं, प्रकोकणम्-'हलनुपधात् ' हलादेरिनुपधात्परो यः रत् तत्स्थस्य नकारस्य उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य वाण इति णत्वविकल्पः । 'कत्यचः' इति नित्यापवादः ।। कोकः-'देवाप्तवमेपादयः पचादिषु द्रष्टव्याः' इत्यादिशब्दस्य प्रकारार्थत्वादिगुपधात्कं वाधित्वा अप्रत्ययः ।। कोकिल.-'सलिकल्यानमहिवडिभडिभण्डिशण्डिपिण्डिकुकिभूम्य इलचू' इति इलच् ॥ ....पठिष्यते । तस्माद्वा घम् , . म- ·धातुवृता कोकिला-जातिलक्षण डीप बाधित्वा अनादित्वाहा ।। वृक-वर्कते । वृके । चकिता । इत्यादि । विवकिपते । वरीवृक्यते । 'रीगृदुपधस्य च ' प्रत्वतोभ्या सस्य रीगिति रीगागम , परीवृकाचके इत्यादावल्लोपस्य स्थानि वयात्, 'न धातुलोप ' इति वा गुणाभाव ॥ वर्वक्ति, वरिक्ति, वरीयक्ति । बर्वकीति, परिकीति, वरीवृकीति, । 'रुग्रिको च कि' इति ऋत्वतोभ्यासस्य रुनिको, नकाराद्रोक् च । ईटि ' नाभ्यस्तस्याचिपिति' इति गुणा- भाव । एव वर्वत इत्यादि नेयम् ।। वर्वी चकार-इत्यादौ यड्डकोऽनैमित्तिक्त्यात् 'न धातुलोष' इति गुणनिषेधाभाव ।। अवकीत् । अवर्वक् । अवर्वर्ग । अवर्वर्क स्थाता इत्यत्र । स्को' इति क्लोपो भिन्नपदत्वान्नेति शीक्तायुक्तम् ॥ लुडि सार्वधातुकाश्रये गुणे 'नाम्यस्तस्य इति निपिद्धेऽपि सिनाश्रयो भवत्यव प्रत्ययलक्षणेन, अवर्वीत् । अवर्वकिप्टाम् । इत्यादि । हलन्तरक्षणा वृद्धि 'नेटि' इति निपिच्यते ॥ वर्कयति । अवर्कयत् , अवीवृकत्-''उत्' चवरे णावु पधाया कारस्य वा ऋमार इत्यकार आदेश इररारामपवाट ॥ वृकः---इगुपधलक्षण । मृगविशेष , आयुधनीविसन- विशेषश्च । तत्र द्वितीयार्थाभिधायिनो 'वृकाद्देण्यम्' इति स्वार्थे टेग्यणि चार्केण्यः । 'ज्यादयस्वद्राना ।। पूगाज्मोऽग्रामणीपूर्वात् ' इत्यारda .

·ने । चकके । कहिना उन्यादि ॥ वकवे । ववङ्के । मानम्-'त्यत्रः' इति एवं 'इनादेमनुमः' दवि म्वाद - रेसमाप्तेश्यमाणाः प्रत्ययास्तदानसंज्ञा इति टेण्यस्य तद्वा. दानस्य बहुपु तेनैवास्त्रियाम् ' इति लुकि बहुषु वृकाः । वचनाद्यदि बहुवं तदानस्तमेवेत्यवगनेः वाण्यमतिक्रान्ता ण्या इत्यादावानररने बहुवे लुगभाति । तथा [म्' इति वचनान् स्त्रियां टिवानीपि 'हलस्तद्धि- हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्य लोपो भवति इति परत आदेः परस्य' उनि योपे यस्येनि व' इत्यका- गाणी, वार्केण्या, वाण्यः इति मवति ॥ रि:-नरणः पशु, बाहुलवादरच् ।। क तृप्तौ प्रतिघाते च ॥९॥ घनपालमत्रेयादय । चक तृती इत्येव क्षीरस्वामिशा- ।। चकके । चेके । चकिता इत्यादि । कोर:-कटिचक्म्यिामोरच्' इत्योरन् । अयं घटादा- , ककि वकि वकि कि ढोकृत्रीकृ प्वप्क वस्क मस्क टिक टीकृ रघि लघि गत्यर्थाः ॥ ९५-१०७॥ ता इत्यादि ॥ मात्र ति॥ on

·धातुवृत्ती.
कढ़ता-बाहुलकादतच ॥
कङ्कत एव कङ्कतिकासहाया पनि टासि 'प्रत्ययस्थात् '
इतीत्वम् ॥
श्वकते । शश्वके । वङ्किता ॥
ऋते । तबके । अङ्किता ॥
ढोकते । दुढोके । दौकिता ॥
चौकते । तुनौके । चौकित्ता ॥
पकते । पप्वप्के । प्वप्किता ॥ 'सुब्धातुष्टिवुप्वप्पतीन
प्रतिपेध ' इति सत्वनिषेध ॥
वस्कते । वयस्के । पस्किता।
मस्कते । ममत्के । मस्किता ॥
टेकते । टिटीके । टेकिता । लिटि ‘असयोगाछिदित् '
इति वित्त्वान्नगुण ॥
टीकते । टिटीके । टेकिता।
रवते । ररड्वे । रविता ॥
लवते । लल । ललिता इत्यादि ।
दौपतित्रोक्त्यो यड्यीकोरम्यामस्य द्वस्यै गुणः ।
स्वस्य 'दीर्घारित' इत्यनेन याध , ' अभ्यासविकारेप्यपवादा
मोत्सर्गान्विधीत्वाधन्ते' इति तत्राऽक्ति इत्यनेन ज्ञापितन्वात्
अन्ति न दीवस्य दीर्थचे प्रयोजन इस्तूनिवृति । ते तु
दरवे तस्य दीर्ध उगारो न भाति ‘गुणोयडयो' इत्यस्य
निर्षिपयत्वप्रसहाद । ढोकतिनोकतिटेकतिचीरतीनागदित्यागी -
नन

·. - . भ्वादिः युपधाया दरसामानः । अडढौकत् । अतुत्रीकत् । अ- टिटेकन् । अटिटीकत् इति ॥ ग्लयु-टडियन्थ्योनलीपश्च' इत्युप्रत्ययनये ।। लपिमा-'पृथ्वादिभ्य इमनिमा' इति भावकर्मणोरिमनिचि !' उतीष्टमेयस्सु लोपः । वाग्रहणात् 'इगन्ताञ्च लघुपूर्वात् ' यम् , पूस्यि भसंज्ञायामोगुणे लाघरम् इति लघुपूर्वादिगन्तादि- सूनार्थ ॥ रघु:--'वालमूललवालीनां वा लो रत्वमापद्यते' इति पक्षे ल. परस्य रेफः ॥ - वति. संमतायां दन्त्यादिः पश्यते । अत्र दण्डके 'तिक तीक' नि कनित्पश्यते । तदपि 'तिक. प्रतीकः' इति दर्शनात् ग्राह्य- 11 | गुपपलक्षणकान्नी ॥ तिरुस्यापत्यं तफायनिः-'तिकादिभ्यः फिन्' इति फिन फस्यायनादेशः॥ तेकायनयश्च वैतवायनयश्चेति तिककितवाः--'तिककितवा. फिओ दिभ्यो द्वन्द्वे' इति. द्वन्द्वे वपु लो भोजननिवृत्तौ न इति स्वाम्यादयः । रवि शोपणे इ. त्यो । मापार्योऽयं मुरादा ॥ अघि वघि मघि गत्याक्षेप॥१०८-११० आक्षेपो निन्दा । गो गमनारम्भे च इति स्वामी । अडते आनई । अहिता इत्यादि ।

·, है . १५८ धातुवृत्तो. व्यतितकति–प्रतिषेधे हसाटीनान्' इति तनिषेध ।। तक्यम्--'तकिशसि' इति यत् ॥ • तकि कृच्छ्रजीवने ॥ ११९॥ तड़ाते । ततङ्क । तङ्किता इत्यादि ।। यमुकि रडि ईडमावे अतातन् ॥ अस्यानन्तर मैत्रेय 'शुक गतौ ' इति पठित्वा 'शोकात शुब शुक' इत्युदाजहार । अस्मिन् हि सति 'शुक्वल्कोल्का' इं शुभे कनि भोपे शुकशब्दनिपातनमनर्थक स्यात् । इगुपधल क्षणेन स्प्रत्ययेनैव सिद्धत्वात् । तथा शुक्रविधानेनापि शुक्र शब्दसिद्धे 'गजेन्द्र' इत्यादो शुत्रेनिपातनमनर्थक स्यात इत्यस्य पागेऽनार्प इव प्रतीयते ॥ बुक्क भपणे ॥ १२० ॥ भपणमिह श्वरव । वुक्कति । बुबुक । युकिता इत्यादि । अय चुरादावपि ॥ कख हसने ॥ १२१॥ कसति । चकाख । कसिता इत्यादि ।। अकखीत् , अफसीत्-'अतो हलादे' इति या वृद्धि । ओख राख लाख द्राख ध्राखु शोपणाल- मर्थयोः॥१२२-१२६॥ ओराति । ओसाकार । ओसिता इत्यादि ।

·. ओचिसिपति ॥ ओसयति । मा भानोचिस्त्रत् 'द्विर्व- निऽनि' इति णिलोपम्य स्थानिवत्तात् सशब्दस्य द्वितीयस्ये- कानो द्विवचनम् । प्रादित्यान्नोपधाहस्यः । इदमेर प्रादित्वं ज्ञा- सामन्तरद्गादपि द्विवचनात्पूर्वमुपयाह्नस्यत्वं भातत्यिस्य । अस्य च प्रयोजनं मा भवानिदिधत् इति सिद्धिरित्येधतायुक्तम् ॥ पोखति-'एडि पररूपन् ' अवन्तिादुपसगांडि परे पूर्वपरयोः रूपमिति पररूपत्वम् ॥ रासति । अरराखत् ।। लाखति । दाखति । धाखति इत्यादि । शाख श्लाख व्याप्तौ ॥ १२७-१२८॥ शाखति । श्लासति इत्यादि ॥ शासा-गुरोश्च' इत्यकारः ॥ शासेव शाख्यम्-'शासादिभ्यो यः' इति इवार्थे यः॥ प्रतिशासं भवं प्रातिशाख्यम्-'अव्ययीभावाच' इति भ- वार्थे भ्यः ॥ . शासा अस्य सन्तीति शास्त्री-'ग्रीह्यादिम्यश्च' इति इनिः ।। विशिष्टा शाखा विशाखा, सा प्रयोननं प्रयोनिकाऽस्य वैशास्त्रो मन्या-'विशासापाढादण्मन्यपण्डयोः' इति प्रयोननेऽप्रत्ययः ॥ विशाखे नक्षत्र, तत्र जातः 'सन्धिानुनक्षत्रेम्यो । इत्यण । तस्य अविटाफल्गुनी' लुकि । इति स्त्रीमत्ययस्य लुकि विशाखो माणवकः ॥ -- , इत्यादिना लुकि 'लुतद्धित- ·॥ अभ्या- १६. धातुवृत्तो. उख उखि वख वखि मख मखि णख णखि रख रखि लख लखि इख इखि इखि बल्गि रगि लगि अगि वगि मगि तगि त्वगि अगि लगि इगि रिगि लिगि गत्यर्थाः॥१२९-१५६॥ द्वितीयान्ता पञ्चदश तृतीयान्तास्त्रयोदश ॥ ओखति पोखति । एडि पररूपम्' उवोख । ऊखतु । उवोखिथ । उवोख । गुगविपये सस्यासवर्णे' इति अम्यासस्येव!वर्गयो अचि परत इयदुवडा- वित्युवड् । लिटि पिवचनेषु गुण , गुरुमानय धातुरिति तेप स्थानिवत्वेन लित्वात् आम्प्राप्त सन्निपातपरिभाषया निवत्यते । आमि हि गुणनिमित्तप्रत्ययस्य इति लुक्स्यात् । ऊपतुः इत्यादौ सवर्णदीर्घस्यान्ततन्तेनाम्यासशेषत्वात् दस्तो न भवति, अभ्यासमात्राश्रयत्वेनान्तरङ्गेऽस्मिन् पूर्वपराश्रयस्य बहिरङ्गस्य सवर्णदीर्घस्य 'असिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्गे' इत्यसिद्धत्यात् । ओसिता इत्यादि । लुडि 'नेटि' इति वृद्धनिषेधे लघूपधगुण , तेन मा भवानोसीत् इति भवति ॥ मोचिखिपति---लघूपधगुणे ते द्वितीयस्येकाचो द्विवचनम् ॥ ओखयति । मा भवानुचिसत् । द्विवचनात्पूर्वमेव उपधाहस्व- त्वमिति ज्ञापितम् ॥ ओसिवा---'न कासेट्' इत्यविचागुण || आम ·. भ्वादिः भावादिकर्मणोनिठायां 'उदुपथात् ' इति कित्वविकल्पनात् उखितमनेन, ओरिखतमनेन इत्यादि नेयम् ॥ , उसो मुनिः-इगुपयत्वात्कः ॥ उखेन भोक्त औखीयः श्लोकः--'तित्तिरिवरतन्तुखण्डिको- खाच्छण्' इति तृतीयान्तात् मोक्तार्ये छ , णित्त्वादृद्धिः । यदा तु प्रोक्त छन्दो ब्राह्मणं वा तदा 'छन्दो ब्राह्मणानि च तहिपयाणि' इति नियमात् अध्येतृवेदितृप्रत्ययविषयमेव । तेन 'तदधीते तवेद' इति औखीयशब्दात् द्वितीयान्तात् अव्यतृवे- दिवोरण । तस्य 'प्रोक्ताल्लुक्' इति प्रोक्तप्रत्ययाच्छणः परत्वेन लुकि ओखीयो माणवकः ॥ औखीया ब्राह्मणी इत्यत्र प्रत्ययलक्षणेनाणन्तत्वात् 'टिहाणन्' इति न डीभवति, अत इत्यनुवृत्याणाकारस्य व विशेषण- विशेष्यत्वाश्रयणात् वर्णाश्रयत्वात् 'वर्णाश्रये नारित प्रत्ययलक्षणम् ' इति मत्ययलक्षणनिषेधात् ॥ उखायां संस्कृतं उख्यम्-'शूलोखाद्यत्' इति सप्तम्यन्ना- संस्तमित्यर्थे यत् ॥ प्रोखणम्- कृत्यचः' इति णत्वम् ।। उयति । उड्डांचकार । उहिता ॥ उश्चिखिपति ॥ उड्डयति । धिवत् इत्यादि । प्रोडणम्-'इनादेस्सनुमः' इति णात्वम् ।। वसति ! बघाख । विना इत्यादि । वमनुः इत्यादी किति लिटि पकारादिलान्नित्वाम्यामोगा। , . .

·धातुवृत्ती लुडि 'अतो हलादेः' इति वा वृद्धिः-~अवस्वीत् , अवा- रवीत् इति । एवं परेपामप्यनिदिताम् ।। . पट्टयति ॥ प्रवद्धनम्- -'इनादेः' इति नियमादणत्वम् ॥ मखति । ममाख । मरिखता इत्यादि । मवति ॥ नखति ॥ नड्सति । मूर्धन्यादेस्पदेशः 'उपसर्गात् ' इति णत्वेन प्रणखति इत्यादि यथा स्यात् इति ॥ रखति ।। रवति ॥ मरणम्-‘रपाभ्याम् ' इति णत्वम् । ' इनादेः' इति नियमः उपसर्गात् 'कृत्यचः इति प्राप्तस्यैव ॥ ( . लखति । लवति ।। एखति । इयेस । एखिता इत्यादि ओखतिवत् ॥ इसति । इमंचकार । ईड्डति । ईट्सवांचकार । यद्यपि मैत्रेयेणादितस्त्रय' इदितः उखि- पखिमखयः मूर्धन्यादिर्णखिरनिदित् इखिश्न न पठ्यन्ते । तथापि तदितरानेकल्याख्यातृप्रामाण्यादस्माभि पठित. खिमपि पपाठ । संमतायांतु खत्रखिशिखि इति त्रयः पठच- स्ते । द्रमिडास्तु रिखिमपि पठन्ति । एवमेकोनविशतिः खान्ताः॥ वल्गति । रगति ॥ चन्द्र ·म्वादिः, अङ्गः रङ्गत्यस्मिन् प्रेक्षकाणां मनांसीति रङ्गः--' हलश्च इति संज्ञायामधिकरणे घञ् ॥ रजेवाऽयं द्रष्टव्यः ।। लगति । विलागत'--'अनिदितां नलोपे लङ्गिकम्प्योरुपताप- शरीरविकारयोरुपसंख्यानम् ' इति नलोप । उपतापादन्यत्र लगितः । अङ्गति । अगत्यत्रावयवीति अङ्गम्-रगवड्यन् ॥ नाङ्गत्यत्रेति जनपद. -पूर्वपट्वञ् । अगिरगती विपरीतलक्षणयाऽत्र वतते, दर्श इत्यत्र शिवत् । न दृश्यतेऽस्मिन् चन्द्र इति हि दर्शशब्दो घूर्तस्वामिना ब्युत्पादितः ॥ कल्याणान्यमान्यस्याः सन्तीति अङ्गना-' अङ्गात्कल्याणे' ते पामादिपाठान्मत्वर्थीयो न । विशिष्टं विहीनं वा अङ्गमस्येति पङ्ग तस्यापत्यं व्याङ्गिः अत इञ्' । 'स्वागतादीनां च । ते पृद्धिप्रतिषेधैनागमयोनिपेधः । एवं स्वादिः इत्यत्रापि ॥ सर्वाङ्गं व्यामोतीति सर्वाङ्गीणः ताप', धर्मपत्रपानं व्यामोति' इति सर्वा दे. पथ्याद्यन्तात् द्वितीयान्तात् यामोतीत्यर्थे खः ॥ अभिः' अङ्गेलोपश्च' इति निप्रत्ययो नलोपश्च ।। अग्निर्देवता अस्य' आग्नेयं हवि --- सर्वत्राग्निकालम्यां ढग्य- तव्य.' इति ढरप्रत्ययः । 'सर्वत्र' इति वचनादर्थान्तरेऽप्य- 'तत्सर्वा दे. पथ्यङ्ग- यमेव ढक्प्रत्यय.! . अग्नीपोमो, अग्नीवरुणौ-'इदनेस्सोमवरुणयोः' इति देव- ताइन्द्वलक्षणस्यानहोपवाद ईकारः ।।

·धातुवृत्ती.
अग्रोवरुणो देवता अस्य आग्निवारुणम्-'देवताइन्द्वे च'
इत्युभयपदवृद्धि । 'इदृद्धौ' इति वृद्धिमत्युत्तरपदै अमेरिकार
ईवापवाद ।
अनायी-वृपाकप्यग्मिनुसितयुसिदानामुदात्त इति पुयोगे
डोप्युदात्त ऐकारे चान्तादेशे आयादेश ॥
अमायी देवताऽस्य आग्रेयमलिङ्गविशिष्टपरिभाषया सर्व
नामिकलिभ्या ढक्' इति ढकि 'भस्याढे तद्धिते' इति 'पुर्व
द्भावपर्युदासे स्त्रीम्यो दको ग्रहणम्' इति कैयटादावुक्तत्वात्पुवद्भाव ॥
अग्निमिन्धे इति अनिमिन्ध -'भ्राष्ट्राग्न्योरिन्धे मुम्वक्तव्य
इति मुम् ।।
अग्रम्-'रुद्रेन्द्राग्र' इति निपातनाद्रकि नलोप ॥
अग्रे भव अग्रिमम्-' अग्रपश्चाडिमच्' इति डिमच् ॥
अझार --'अङ्गिमदिमन्दिम्य आरन्' इत्यारन् ।।
अङ्गुलि --'ऋतन्यञ्चि' इत्यादिना उलिप्रत्यय ॥
अङ्गुरि-'वालमूल' इत्यादिना पक्षे र ॥
पञ्चाङ्गलय प्रमाणमस्य पञ्चाङ्गुल:
-'तहितार्थोत्तरपदसमाहारे
च' तद्धितार्थे विषयभूते उत्तरपदे परत समाहारे चाभि.
धेये दिसख्ये समानाधिकरणेन समस्येते ददि प्रमाणे तद्धिताऐं
विषयभूते समास । 'सख्यापूर्वो द्विगु ' इति द्विगुत्वे 'द्वि
गुश्च' इति तत्पुरुषश्चाय, तत्र 'प्रमाणे हयसच् दनन् मात्रच ' इति
प्रमाणोपाधिकादस्मात्ममाणिनि मात्रन् , तम्य 'द्विगोर्लड्नित्यम् । इति
लुकि 'तत्पुरुपस्याङ्गुरेक्सङ्ख्याव्ययादे' इत्याच 'यस्येति च'
इतीकारलोप ॥
.
.

·स्वादिः १६५ असगुलम्-'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे' इति तत्पुरुषः अव्य- यादित्वादच् ॥ . शोभनाङ्गुलिः स्वगुलि', असङ्गलिः-'न पूननात्' यान् श- ब्दानुपादाय समासान्तो विधीयते ते यदा पूननवचनात्परे भव. न्ति तदा समासान्तो नेत्यत्राचोऽभावः ॥ कुत्सिताङ्गुलिः किमशाल'-'कि क्षेपे' सेगे यः किंशब्दः स समानाधिकरणेन समर्थन समस्यते इति तत्पुरुषः । 'किमः क्षेपे' इति क्षेपवचनादस्मात्परस्य समासान्तनिषेधात् अज्नभवति ।। नाङ्गुलिः अनगुलिः-'नजस्तत्पुरुषात्' इति समासान्तनिषेधः। • नर परोत्तरपदान्तात्तत्पुरुषात्समासान्ता नेति सूत्रार्थः ॥ पञ्चाङ्गुलिसदृशा अवयवा अस्य पञ्चाङ्गुलः एरण्डः, धान्या- ना विक्षेपदारुश्च यं पादुलकमाहुः । अङ्गुलेर्दारुणि' इति हुबाहौ पच् ॥ अङ्गुलीयं 'जिह्वामूलागुलेश्छः' इति सप्तम्यन्ताद्वार्थे छ । अङ्गुलीयमेव अङ्गुलीयकम्-संज्ञायां कन् ॥ वगतीति वङ्गः जनपद.--अङ्गपद्व्युत्पत्तिः ।। मगतीति मङ्गलम्---'मङ्गैरलच्' इत्यलच् ॥ तङ्गाति । प्रगति । अङ्गति । श्लङ्गति । इति । रि- गति । लिङ्गति । इत्यादि । लिगि चित्रीकरणे इति चुरादौ ॥

·धातुवृत्ती. त्वगि कम्पने च ।। १५७ ॥ स्वगति ॥ युगि जुगि वुगि वर्जने ॥१५८-१६०॥ युगति । युयुग । युङ्गिता । इसादि । जुङ्गति । बुङ्गति । इत्यादि । घघ हसने ॥ १६१ ॥ घति । जघाघ । घधिता इत्यादि । मधि मण्डने ॥ १६२॥ मङ्घाति । मद्धते कन्या स्वयमेव । अमट्विट कन्या स्वयमेव । भूषाकर्मत्वान्न यक्षिणौ ॥ मड्वनः--'क्रुध मण्डार्थेभ्यश्च' इति युच् ॥ शिघि आघ्राणे ॥ १६३॥ शिद्धति ॥ शिवानको रोगविशेष -- लूशिईिणंम्यश्च इत्यानक- प्रत्ययः ॥ फकादय उदाता उदात्तेतः ।। *घर्ष. सिद्धान्तकौमुद्यादी तु 'भानादाडिय. । आणरो लुधुशिडा. धामपः।' इति पचते.

·म्वादेः ८ अथक्रमप्राप्तांश्रवर्गान्तानात्मनेपदिन आह- वर्च दीप्तौ ॥ १६४॥ ईजन्ता एतदादय उदात्ता अनुदात्तेतः ।। वर्चते । ववर्चे । चर्चिता । वचिंप्यते वर्चताम् । अ- वर्चत । वर्चेत । आशिपिचिपीट । अर्चिष्ट । अ- चिंप्यत ।। भावे चर्च्यते इत्यादि ॥ विधिपते ॥ वावर्च्यते । वावर्चीति, वाक्ति । अ- वावर्चीत् , अवावर्क 'रासस्य' इति नियमान्न संयोगान्त- रोप ॥ अवावर्क रयाता इत्यादौ कुत्वस्यासिद्धत्वात् 'स्कोः' इति लोपो न भवति । यद्वा-तत्र निमित्तनिमित्तिनो. समानपद- पत्वे एव सलोप इतीह नैव मसङ्गः॥ वर्चयति । अववर्चत् ॥ पर्च-दीप्ति पुरीप च । 'असुन्' इत्यसुन् । वर्चस्कं-पुरीपम् । सज्ञाया कन् । 'सोपदादो' इति वि- जननीयस्य सत्व 'कुप्वो ' इत्यस्यापवाद. ॥ ब्रह्मवर्चसम् , हस्तिवर्चसम्—'ब्रह्महस्तिम्या वर्चस' इत्य- चू समासान्त ॥ पल्यवर्चसम् , राजवर्चसम्—पल्यरानभ्यां च' इत्यच् ॥ ब्रह्मवर्चसस्य निमित्तं संयोग उत्पातो या ब्रह्मवर्चस्यम्-तस्य निमित्तमकरणे 'ब्रह्मवर्षतायुपसङ्ख्यानम् ' इति यत् ॥ - - ·, २ न वा धातुवृत्ती वर्च्यम्---यति 'चनो कुपिण्यतो ' इति कुल न भवति । क्वादे' इत्यत्र 'वाद्यजिब्रजियाचिरुच्यादीनामप्रतिषेधो निष्ठायामनिट कुत्ववचनात् ' इत्युक्तत्वात् । अस्यार्थ -~-'चजो कुपिण्यतो निष्ठायामनिट ' इति सूत्र कर्तव्यम् । तेन दे ' 'अनिवज्योश्च' इति योगद्वयम् । 'यजयाचरुचप्रवचर्चश्च इत्यत्र याचरुच्युचिग्रहण न कर्तव्यं भवतीति तेपा सेट्यादि- त्यभिप्राय अयमत्र विवेक -ये क्वादयोऽन्ये वा निष्ठायामनिटस्तेपा कुल, ये तु सेटस्तेमा नेति । एवञ्चान मते ग्लुचादीना कवर्गादित्वेऽपि निष्ठायामनिट्त्वात्कुत्वेन भाव्यम् । अत्र हरदत्त --- यथोत्तर मुनीना प्रामाण्य ' इति वार्तिककारानुसारेण कुत्वस्य भावाभावा व्यवस्थाप्याविति । कथ तर्हि शोकः समुद्गः इति, यता शुच्युञ्जी निष्ठाया सेटौ ॥ अत्र भाप्य-शुच्युञ्जयोर्घ िकुत्व वक्तव्य इति । अत्र हरदत्त --तच्च यथान्यासेऽपि वक्तव्य घञ्येर यथा स्यात् ण्यति मा भूदिति तदेव वार्तिककारपक्षे विध्यर्थ भविष्यतीति ।। पच सेचने ॥ १६५॥ अय सेवनार्थोपि । तथा च 'त्रय एना महिमान सचन्ते'* इत्यन क्षुरभिभास्करीययो 'सचन्ते सेवते' इति । निरुक्त च-'सक्तुस्सचित इति सेव्यमानस्य' इति । अस्यैती वाच- कावित्यर्थ ॥ 'प्रनू महि त्व वृपभस्य वोच य पूरवो वृत्रहण सचन्ते " इत्यत्र च सेवन्त इति ॥ इत्यत्र कास १.६०.६ *ने म ४-३.११ ·म्वादि.. 1 . .. सचते । सेचे । सचिता । सचिष्यते । सचताम् । असचत । सचेत । आशिपि-सचिपीष्ट । असचिष्ट ॥ असचिष्यत । सिसचिपते-'स्तोतिण्योरेव' इत्यपत्वम् । सासच्यते । सास- चीति, सासक्ति॥ साचयति । असीपचत् ॥ सक्तः-'सितनिगमिमसिसच्यविधानुकुशिम्यस्तुन्' इति तुन् । तितुत्र' इतीण्णिपेधः ॥ सक्कुल:--'सिध्मादिभ्यश्च' इति मत्वर्थे लन् । सचिव-बाहुलकाहप्रत्ययः इट् च । यद्वा-सचिः सेवा रम्पत्ययः ; तां वातीति सचिवः । 'आतोनुपसर्गे क. । यद्वा- शाहोन्यतरस्याम्' इति वप्रत्ययः 'अन्येभ्योपि दृश्यते। । मणिवराजीवादिवदस्मादपि ॥ अयं समवाये स्वरितेदने । लोच दर्शने ॥ १६६॥ लोचते । लुलोचे । लोचिता इत्यादि ।। लुलोधिपते । लोलोच्यते । लोलोचीति, लोलोक्ति। लोनयति । अलुलोचत् । प्रादित्वाण्णौ चडि द्वस्वाभावः ।। भाषार्थोयं चुरादो॥ शच व्यक्तायां वाचि ॥ १६७॥ शचते । शेचे । शचिता । इत्यादि ॥ शची-इनन्तात् 'दिकारादक्तिनः' इति डोप् ॥ 22 ·१७० धातुवृत्तो. वच श्वचि गतौ ॥ १६८-१६९ ॥ श्वचते । शवचे । चिता ॥ श्वञ्चते । शश्वञ्चे । वन्चिता इत्यादि । शच्यादयस्तालव्यादयः ॥ कच बन्धने॥१७॥ कचते । चकचे । कचिता । इत्यादि । कचते यूनां मनांसि बनातीति कन:-~-पचाद्यन् ॥ काच:--'हलश्च' इति संज्ञायां घञ् ॥ कचि काचि दीप्तिवन्धनयोः१७१-१७२ कञ्चते । चकञ्चे । कञ्चिता ॥ काञ्चते । चकाञ्चे । काञ्चिता ।। इत्यादि । कक्षुकः-बाहुलकादुकप्रत्ययः ।। काञ्चनम्-अनुदात्तत्वाधुन् । काञ्चनस्य विकारः काञ्चनम्-'प्राणिरजतादिभ्योन्' इति रजतादित्वादन् 'नित्यं वृद्धशरादिम्यः' इति गयटोऽपवादः ।। काश्चि, काशी-इनन्तात् 'रदिकारादक्तिनः' इति वा हीपू । काधिक-संज्ञायां कन् । दीतो नेति वामन्ये यन्धन प्राणं प्रपशाम ॥ मच मुचि कल्कने ॥ १७३-१५४ ॥ * याने पन्, ·भ्वादि. करुकनं दम्भः शायं चेति मैत्रेयः । दम्भः कत्यनं वेति वामी । मचते । मेचे । मचिता ॥ मुञ्चते । मुमुञ्चे । ञ्चिता इत्यादि । मुचेति चन्द्रः । तन्मते मोचते इत्यादि । मुच्छृ मोक्षण इति तुदादौ ॥ मुच प्रमोचन इति चुरादौ । मचि धारणोच्छ्रायपूजनेषु ॥ १७५ ॥ मञ्चते इत्यादि । मञ्चः-पचाद्यच् । शाकटायनस्तु मुचिं हित्वा दावेव धातू पपाठ-मचि कल्कने । मच्ल धारणोच्छ्रायपूजनेषु इति । तेन चा- नुदात्तत्स्याने इदित् क्रियते, तस्य च स्थाने लुदित् । धनपा- लश्न शाकटायनानुप्तारी ॥ पचि व्यक्तीकरणे ॥ १७६ ॥ पचते ॥ 4 प्णान्ता -पङ्कः--'चजोः कुधिण्यतोः' इति कुत्वम् । वार्तिकमते न्यङ्कादिः द्रष्टव्यः । तेन हि निष्ठायामनिटः कुत्वमुच्यते ॥ पचन्-बाहुलकात्कनिन् नित्यबहुवचनान्तः । तत्र पट' इति पटसंज्ञाविधानात् 'पड्म्यो लुक्' इति नरशसो- लुक् । पञ्चानां इत्यत्र 'पट्चतुर्म्यश्च' इत्यामि नुटि ‘नोप- धायाः, नान्तस्योपधाया नामि दीर्घ इति दोघे ‘नलोपः प्राति. पदिकान्तस्य' इति नलोपः । स्त्रियामपीदमेव रूपम्, स्वतादिभ्यः' इति टापो डीपश्च निषेधात् । अस्ति च टापः प्रसङ्गो नकारे लुप्ते ॥ *लयादित.

·१७४ . . - धातुवृत्तौ. 'तस्मान्नुट्' इत्येव धूयात् । नच आटतुः इत्येवमादावेकहल्यनि- मसङ्गः, 'अश्नोतेश्च' इत्यनेन दिहलो यदि भवत्यश्नोतरेवेति नियमात् । अस्यानातिमात्रनिवृत्त्यर्थले 'मान' इत्येव धूया- त् । 'ऐऔच ' इत्यत्र 'हिहल्ग्रहणं न करिप्यते' इति भा- प्यम् । तत्र कैयटे अवधिस्य यदि भवति अश्नोतरेव इति नियमाश्रयेण हिहत्महणं प्रत्याख्याय नुहुक्तः ॥ अजिता । अर्जिप्यते । अर्जताम् । आर्जत । अर्नेत आशिपि-अर्जिपीष्ट । आजिट । आजिष्यत । अनादि- त्वादाडागमः ॥ अजिजिपते-सानाटि गुणे नन्द्राः इति रेफवजे द्विरु. - च्यते ॥ , अर्जयति । आजिजत् ॥ प्राय॑ते-इत्यत्र कर्मादौ यकि 'उपसदिति धातो' अव र्णान्तादुपसर्गाकारादौ धातो परे पूर्वपरयोतिरेकादेश इति आवृद्धिः ॥ अजित्या-'न क्त्वा सेट्' इत्यकिच्चाद्गुणः ।। ऋज्यम्-'अदुपधाचास्मृपितेः' इति भावकर्मणोः क्या ॥ ऋजि भूजी अर्जने ॥ १७९-१८० ॥ द्वितीय ईदित् । भननं पाकविशेषः । ऋञ्जते । माञ्जते । 'उपसर्गादति' इति वृद्धिः ॥ ऋचांचके आनुझे इति संमतातरङ्गिण्यो । तदसत्, नुम्ति- धापदेशिद्वचनात् । अव एव काश्यपमैत्रेयादयः सर्व आम- मेवोदाजदु.॥ - --- ·. + म्यादिः. १७५ ऋमिता । जिप्यते । आर्जत । माओत । ऋजिपी. ए । आजिष्ट । अञ्जियत । आटश्च' इति वृद्धि ॥ ऋञ्जिजिपते । नन्द्रा.' इति नवर्न द्विरुच्यते ॥ ऋजयति । मा भवानृजिजत् ॥ भजते । भिभृजे । भर्जिता इत्यादि । विजिपते । वरीभृज्यते । 'रीगृधुपधस्य च' इति रीक वर्धजीति, परिमृजीति, यरीभृजीति । वर्भक्ति, बरिभकि, ब- 'रोभाः । इत्यादि 'रुनिकोच लुकि' इति सानग्रीक ॥ भर्जयति । अवीभृजत् । उद्वा । अन्यदा अवभनन् । भृक्त, भृक्तवान्-'श्वोदितो निष्ठायाम् ' इत्यनित्यम् ।। भर्ग-भि कुत्वम् । भ्रम्नो पाके इति तुदादौ ॥ 'एजु श्वेतृ भ्राज दीप्तौ ॥१८१-१८३॥ एजते । प्रेजते । एडि पररूपम् ।। एनाञ्चक्रे । एजिंता । इत्यादि । एजिजिपते ॥ एजयति । मा भवानेजिजत्-ऋदित्वान्नोपधाहस्व । अन्यथै- धत्यादिवद्विवचनात्पूर्वमेर द्वस्त स्यात् ॥ अङ्गमेनयतीति अगमेजय । एव जनमेजयः । “एने. खश्' इति ण्यन्तादस्मात्कर्मण्युपपदे खश्प्रत्यय । शित्त्वात्सार्वधातुकत्वा- च्छपि गुणायादेशौ । अन्यथा आर्धधातुकत्वात् ‘ण्यकोपो' इत्या- -

·प्रसङ्ग,
.
१७४
धातुवृत्ती.
'तस्मान्नुट्' इत्येव ब्रूयात् । नच आटतु इत्येवमादावेकहल्पति-
'अभातेश्व' इत्यनेन द्विहलो यदि भवत्यभोरवेति
नियमात् । अस्यानातिमात्रनिवृत्त्यर्थत्वे 'नान ' इत्येव धूया-
व । 'ऐऔच् ' इत्यत्र 'विहल्ग्रहण न करिप्यते' इति भा
प्यम् । तत्र कैयटे अवर्णोपधस्य यदि भवति अश्नोतरेव
इति नियमाश्रयेण द्विहत्मण मत्याख्याय नुहुक्त ॥
अजिता । अजिप्यते । अर्जताम् । आर्जत । अर्नेत
आशिपि-अजिपीट । आजिष्ट । आजिप्यत । अनादि
त्वादाडागम ॥
अर्जिजिपते---सनाटि गुणे 'नन्द्रा ' इति रेफवन द्विरु
च्यते ॥
अर्जयति । आजिजत् ॥
भाज्यते---इत्यत्र कर्मादी यकि 'उपसगादति धातो' अव
र्णान्तादुपसर्गाकारादौ धातो परे पूर्वपरयोवृद्धिरेफादेश इति
आवृद्धि ॥
अजित्या--'न क्त्वा सेट्' इत्यकित्वाद्गुण ।।
ऋज्यम्-'अदुपधाश्चापिते ' इति भावकर्मणो क्यप् ॥
ऋजि अजी अर्जने ॥ १७९-१८० ॥
द्वितीय इदिन् । भर्जन पाकविशेष । झते । माजते ।
'उपसर्गादति' इति वृद्धि ॥
ऋचारके आनझे इति ममतातरङ्गिण्यो । तदमा, नवि.
भावुपदेशिनद्वचनात् । अत एव पाश्यपमंत्रयादय सर्व भाम.
मोदानदु ॥

·- पादि. ऋजिना । प्रामिप्यते । आर्जत । मयोन। नजिपी. । माजिए । अमिप्यत । आश' इनि वृद्धि ॥ ऋमिनिपने । 'नन्द्रा.' इति न द्विरुच्यते ।। अपनि । मा भानृमिना ॥ भनी । भिभृने । मानता इत्यादि । मिगिपते । परीभृज्यने । परस्य च' इति रोक पर्धनीति, परिभृनीति, यरीभृनीति । यति, परिभक्ति, य- रीमा । न्यादि 'रुनिशन सुति' इनि सनिग्रीक ॥ पर्नयति । अवीभृजन, । उहा । अन्यदा अवमन्त । भृक्त, , मृतान-वीदिनो निटायाम् ' इत्यनियम् ।। मामि गुत्वम् । भन्नो पाके इति तुदादी ॥ 'एजुजु धान दीप्तौ ॥१८१-१८३॥ एजने । भेजने । शड पारूपम् ॥ पनामने । एमिना । इत्यादि । पानीनपने ॥

·धातृवृत्ती. दिना गुणं वाधित्वा णिलोपस्स्यात् । खिल्यात् ' अरुदिपदनन्तस्य' इति पूर्वपदस्य मुम् । वृत्तौ तु ‘एन कम्पने' इति परस्मैप- दिनो ण्यन्तात्खशुक्त.॥ उदेजयतीति उदेजयः-'अनुपसर्गालिम्प' इत्यादिना उत्पूर्वा- एण्यन्तादस्माच्छप्रत्यये शपि गुणायो । अनुपतर्गग्रहणमादस्य विशेषणम्, अत्राप्युपसर्गान्तरनिवृत्त्ययं च । तेन समुदेजय' इत्यादावपि णिलोपः ॥ भ्रेजते । विभेजे । भ्रजिता इत्यादि । विभ्रजिपते । वेभ्रेज्यते । वेभ्रेजीति, वेभ्रोक्त । भ्रेजयति । अयिभ्रेजत् । 'हस्स.' इतीकाराभ्यासस्य पूर्ववत दिवानोपधावस्वः ॥ भ्राजते इत्यादि धेभिवत् । 'प्रश्नान' इत्यादिना गरि पदान्ते च विधीयमानं पत्वमस्य नास्ति । रागिसारना:फणा. दिपठितस्यैव तत्र ग्रहणादिति मैत्रेयक्षीरस्वामिसम्मतायाराम् । एवं नावश्यपठितव्येन फणादिकेन भागते इत्यादीनां सिरित पाठोऽनाई येति न्यासोक्त दुरुतम् । यदा-तनापीयशन पूर्वोक्त एव पक्षासूच्यते ॥ भ्राजयति । अपिभ्रगा, । अनिभ्रानत् । 'भानभाममापी. पनीरमीलपीशरामन्यतरम्याम् ' इति नारे णापथाहगिरण.i पास्य दिनमारम् ॥ भ्रानिः--'भार' पति परागाना ॥ रिधार--भागभागापिनोनियमानाः रि' पनि साचीगि विपि 'गो' पनि पूरा । प्रमादिमा न. .

·१७७ साहचर्यात्फणादिकस्यैव ग्रहणमित्युक्तवान्न पत्वम् । यत्तु वृत्ती किप्सूत्रे विभ्राट् 'इति कृतपत्वस्योदाहरणं तत् द्वयनुबन्ध- कत्वेऽपीह फणादिकमपि गृह्यत इति सूचयितुं, न वस्यापि पत्वमस्तीति । अत्र रेचिरपि क्वचित्पश्यते, तदनामिव । यदाह भभास्कर:--'रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः' इत्यत्र राजतेश्छा- न्दसमत्वमिति ।। ईज गतिकुत्सनयोः ॥ १८४॥ ईजते । ईजाश्चक्रे । ईजिता इत्यादि । फर्मादो-ईज्यते इत्यादि ॥ ईजिजिपते ॥ ईजयति । मा भवानिजजत् द्विवचनात्पूर्व 'णो चडि ' इति व इत्युक्तम् ॥ वर्चादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ शुच शोके ॥ १८५॥ एतदादयो ब्रजान्ता उदात्ता उदात्ततः ।। शोचति । शुशोच । शोचिता ॥ शोचिप्यति । शोचतु । अगोचत् । शोचेत् । आशिपिशुन्यात् । अशोचीत् । अशो. चिप्यत् । कर्मणि-शुन्यते इत्यादि । शुशुचिपति, शुशोचिपति ॥ शुचिता, शोचित्ला । फित्त्वविकल्पः ॥ शोशुच्यते । शोशुचीति, शोशोक्ति ॥ *ते.स.४.१.११. 23 ·धातुवृत्ती. शोचयति । अशूशुचत् । 'दी? त्यो ' ॥ शोचन --'जुनकम्यवन्द्रभ्यसृष्टधिज्वरशुचल्पपतपद : A तच्छीलादो युच् ॥ मशुचितः, मशोचित । प्रशुचितवान् , प्रशोचितवान् । “उदुपधात् । इति कित्त्वविकल्प ॥ शूद्र -'शुचेर्दश्च' इति रक्प्रत्ययो दकारादेश उपधा दी- र्घश्च । 'शूद्राचामहत्पूर्वा जाति ' इत्यनादिपाठात् 'जातेरस्त्रीवि पयात् ' इति डीप बाधित्वा स्त्रिया यापि शूद्रा । जातिरिति वचनात्पुयोगे शूद्री इति डोपेव भवति । अमहत्पूर्वत्युक्त महाशूद्रशब्दाजातिलक्षणो हीपेव भवति महाशूद्रीति । महाशूद शब्दो ह्याभीरनातिवचन । अयमेव महापूर्वम्य प्रतिषेधो ज्ञापक स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधे ॥ शोकः-घम् । वार्तिकमते 'तुन्दशोकयो । इति निपात. नात्कुत्वमेष्टव्यम् ॥ ई शुचिर पूतीभावे इति दिवादौ ।। कुच शब्दे तारे ॥ १८॥ कोचति । चुकोच । कोचिता इत्यादि पूर्ववत् ।। कुच-गुपधात्क । कुच गती इति स्वामी । अय सपनायों ज्वलादौ । पुन पाठे प्रयोनन तत्रैव वक्ष्यते।। सकोचनार्यशुरादी* ॥ *स्तुवादी

·रदुपधत्वमकित्त्यस्य निचितमिति । इदमेवास्य नोपयले मानम् ।
भ्वादिः,
१७९
कुञ्च कुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः ॥ १८७
-१८८॥
दन्त्योपधाविमो । गतिकोटिल्याल्पीभाषयोः । गतेः कौटिल्ये
द्रव्याल्पत्ये चेति क्षीरस्वामी । कुमति । चुकुन । कुभिता
इत्यादि ।
.
चुकुभिपति । चोकुश्चयते । 'अनिदिताम् ' इति नलोपः ।
चोकुभीति-न लुमतानस्य' इति निषेधात् प्रत्ययलक्षणेन
ओपो न भाति । नौकुति इति कुत्वेन नकारे नितिने 'नि-
पत्ताभारे नैमित्तकस्याप्यभाषः' इति इशारे निवृत्ते अनुस्वारस्य
(नः सरो डकारः॥
अचोकुचीत् , अचोकुन-संयोगानलोपे सति पूर्ववन्निमित्तामा-
पात् नकारेऽनुस्वारे न निवृत्ते नकारोऽतिठते ।।
कुश्चति । अचुकुयत्-नडपेक्ष
'अनिदिताम्' इति नोपो
जिलोपस्य स्थानिबत्त्यात् ' असिद्धपत्र' इत्यसिद्धत्वाद्वा व्यवधानान्न
भवति ॥
कुचितः, कुचितवान-'अनिदिताम् ' इति नोपः ॥
कुशित्वा-इत्यत्र तु 'न क्या सेट् ' अत्यकित्यावलोपो न म.
चति । निचितमनेन इत्यादी भागदिकर्मणोः ।
इति फित्त्वविकल्पो न भवति
तद्विधातस्य' इति । तया नास्याः परिभाषायाः प्रयोगनपातिक
'उदुपधात्'
'सन्निपातलक्षगो विधिनिमित्तं

·धातुवृत्ती अत एवोदित्पाठिनौ चन्द्राभरणकारी प्रत्युक्तो । यतस्तन्मते 'उ. दितो वा' इति वायामिटो विरल्पनान्निटाया 'यस्य विभाषा' इति प्रतिषेधात्सेटो निष्टाया एवाभाव इदित्पाठोऽप्यनेनैव प्रत्युक्त । यत इदित्वानोपस्य नैव प्रसङ्ग । निकुचारित्यत्र 'तितुत्रत थसिमुसरकसेषु च ' इति तिप्रत्ययस्य विधीयमानमनिटल 'तितुत्रे प्वग्रहादीनाम्' इत्युक्तत्वान्न भवति ।। एव कुञ्चति चुञ्च इत्यादि । झु-ऋत्विग्धधृवाग्दगुप्णिगश्यजिश्रुञ्चा च' इति छिन् । तस्य सर्वापहारी लोप । पदत्वे चकारस्य सयोगान्तलोपे 'किन्प्र त्ययस्य कु' क्विन्प्रत्ययो यस्माद्विहितस्तस्य पदस्य क्वर्गादेश इति नकारस्य डकार । सयोगान्तलोपात्पूर्व प्रत्यगलक्षणेन ‘अ- निदिताम्' इति लोपो न भवति । ऋत्विगादिभि निपातनै साहचर्या अन्यस्याप्यलाक्षणिकस्य कार्यस्य ज्ञापनात् । तदुक्त वृत्ती-नलाए कस्मान्न भवति, ऋत्विगित्यादिमिनिपातनै साह चर्यादिति । अत एव साहचर्यादुपपदाधिकारेऽपि वेवलात्विन्प्रत्यय ॥ कुना-अनादिपाठाहलन्तादपि टाप ॥ कुचैव क्रौञ्च -'प्रज्ञादिभ्यश्च' इति स्वार्थे प्रत्यय ॥ क्रुचा अस्मिन्नस्तीति कुञ्चकीयो देश: 'कुचा दस्वत्र च' इति नडादिपागत चातुर्थिक प्रत्यय , तत्सन्नियोगेन तुगागमो इस्वत्व च । चो कु इत्यत्र यदुक्त वामनेन-"कृञ्चत्यत्र 'सडि' इति वनाजकारस्य चकारे अलि परत कुत्व न भवति, 'युनि कुञ्चा च' इति निपातनाहा । नकारोपयो वा धातुरय रेफरहित 'कुच कौटिल्याल्पीमावयो । इति पश्यते ।

·म्यादिः, न लोपो निकुचित इत्यत्र दृश्यते । 'युजि क्रुञ्चा' इति तस्यैव रेफोधिको नलोपाभावश्च निपात्यते" इति । तत्क्रुञ्चेर्नोपधत्वेऽपि क्रुश्चाशब्दे न दोष इत्येवं परं, न त्वयं धातुर्नास्ति सन्वा अकारोपध इत्येवं परम् । स्पष्टं चैवं तत्र न्यासपदमञ्जयोंः । नक्का सेट्' इत्यत्र च हावपि धातू न्यासलतोपात्ती । तथा ऋत्विगादिसूत्र जयादित्यश्च-कुञ्चेर्न लोप: कस्मान्न भवति निपातनः साहचर्यादिति ॥ लुच अपनयने ॥ १८९॥ लुञ्चति-इत्यादि पूर्ववत् ।। लुचित्वा लुश्चित्वा-वञ्चि लुञ्चतश्च' इति सेटः क्तः कि- त्वविकल्पनात् पक्षे नलोपः । केचिदमुमुदितं पठन्ति ; तदनार्पम्, जिवन्तादिपु 'मृष्टलुचितं' इति पाठात् । उदित्त्वे हि वायां 'उदि- वा' इतीटो विकल्पनात् निठायां यस्य विभाषा' इति तिघालुचितमिति न स्यात् ॥ अञ्च गतिपूजनयोः॥ १९॥ अञ्चति । आनञ्च । अञ्चिता इत्यादि । गतौ व्यत्यश्चति इत्यत्र 'न गतिहिसा' इति तड्पेिधः । पूनाया तु 'नाञ्चे. पूजायाम्' इति नलोपनिषेधात् अञ्चयते गुरु', अश्चयात् इत्यादि भवति । अश्चित्वा, अदला-उदितो वा' इति इड्विकल्पः । इटि 'न तासेट्' इत्यक्त्त्विान्नलोपाभावः ।। ~ - ·- अभे पूना ' धातुवृत्तो निछाया 'यस्य विभापा' इतीट प्रतिषेधात् समान इति 'अञ्चोनपादाने ' इति निठानत्वम् । अपादाने तु उदक्तमुदक कू पान इति । पूनाया तु वनिष्ठयो 'उदितो वा' इति दि क्ल्प यस्य विभापा' इति निषेध व बाधित्वा या' इति नित्यमित् । अञ्चित्वा गुरून अश्चिता अत्य गुरव इत्यत्र 'मतिबुद्धिपूनार्थेभ्यश्च' इति वर्तमाने रु | मतिरि च्छा, बुद्धिज्ञानम्, पूजा सत्कार , 'कम्य च वर्तमाने ' इति, नरो काव्यप इति निषेध बाधित्वा क्र्तरि पष्ठी । अस्यान केन च पूजाया' इति समासो निषिध्यते । 'पूजितो य सुरासुर ' इत्यत्र वर्तमानकेन तस्कौण्डिन्यन्यायेन भूते कस्य वाधान तृतीया चिन्त्या । यद्वा-तेनेत्यधिकारे उपज्ञात इति भूते केन निर्दे शात् अय वर्तमानक्तेन न वाध्यत इति सामान्येन ज्ञागकाश्रयणे। नाय प्रयोग समर्थगीय ॥ तैलमुदच्यतेऽस्मिन्निति तैलोदङ्कः चर्मभस्विकादि । 'उदकोड नुदके' इति पनि निपात्यते । उदके तु उदकोदञ्चनम् ।। ल्युट् । 'पुसि सज्ञायाम्' इति यस्तु न प्रत्युदाहत , घघनो रूपे स्वरे वा विशेषाभावात् । पञ्यपि रदुत्तरप्ररुतिस्तरमायुदात्तत्व बाधित्वा 'थाथतानबित्रकाणाम् ' इति उत्तरपदमन्तोदात्तमेव ।। , - प्रत्यञ्चतीति प्रत्यर्-ऋत्विक् । इत्यादिना विनि 'अनि- पिताम्' इत्यादिना नलोपे सौ 'उगिदचा सर्वनामस्थाने ' इति नुमि हयादिसयोगान्तोक्यो 'चिन्नत्ययस्य दु' इति कृत्त्व डकार । प्रसञ्चौ इत्यादि । भसज्ञाया तु नकारस्याञ्चतेरकारस्य रोपो भसज्ञायामित्यलोपे 'चो गुप्त नकाराकारेऽञ्चतौ परे पूर्वपदस्य दीर्घ इति दीर्च प्रतीच: *- ·. - , - । यत्वात्सुपो लुक् । अस्तातेरभावे प्रतीच्यां वसति । प्रतीच्या म्वादिः. इत्यादि । हलादौ जश्वे प्रसग्भ्याम् इत्यादि । प्रसक्षु इत्यत्र 'खरि च' इति चर्वम् । नपुंसके तु 'स्वमोनपुंसकात्' इति लुकि प्रसक् । द्विवचनयोः ‘नपुंसकाच' इति शीभावे भत्वे पूर्ववदल्लोपदीर्घयोः प्रतीची । 'जश्शसोशिशः' इति तस्य सर्व- नामस्थानत्वात् 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुमि प्रसश्चि । शेपं पूर्ववत् । स्त्रियां प्रतीची-'अञ्चतेश्योपसङ्ख्यानं' इति हीपि भत्वे पूर्ववदल्लोपदीर्घत्वे । पूजायां तु सर्वत्र नकारस्य लोपनिषेधा- च्छ्रवणम् । अत एव 'अचः' 'चौ' इति अल्लोपदीर्घत्वे अपि न भवतः-प्रसङ् प्रसञ्चौ इत्यादि । पदत्वे संयोगान्तलोपे 'क्विन्प्रत्ययस्य' इति कुत्वं डकारः । सप्तमी बहुवचने ‘डोः कुकुक् शरि' इति डकारणकारयो• पदान्तयोर्यथासङ्घयं कुकुको शरि वा इति कुकि तस्य ‘खयो द्वितीयाः शरि पोकर- | सादेः' इति वा खकारे प्रसङ्घ, प्रसङ्घ। प्रसव पु इति त्रीणि रूपाणि नपुंसके शिभावशीभावावेव विशेषः ॥ उत्पूर्वत्वे 'उद ईत् ' इति उदः परस्य लुप्तनकारस्याञ्चतेरादेः भसंज्ञायामीकारे उदीचः इत्यादि । अन्यत्सर्व प्रत्यक्शब्दवत् ॥ प्रतीच्यादिभ्यो "दिक्छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाम्यो दिग्दे- शकालेप्यस्तातिः' इति दिगादिवृत्तिभ्यरसप्तम्याद्यन्तेभ्यस्स्वार्थे वाऽ. स्नातिः । दिशि दृष्टः शब्द इह दिक्शब्दः । 'अञ्चलृक् । इत्यस्तातेलृक् । 'लुक्तद्धितलुकि प्रसक् वसति, प्रत्यक् आगतः, प्रत्यक् रमणीयम् इत्यादि । प्रत्ययलक्षणेन तन्दितान्तत्वात् 'तद्वितश्चासर्वविभक्तिः' इति अन्य - , इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । आगतः । प्रतीची रमणीया, इत्यादि ।

·- - 7 - धातुवृत्तो. प्रागेव पुरुषः प्राचीन, मागेव कुलं प्राचीनं, प्राच्येत ब्राह्मणी प्राचीना--'विभापाश्चेरदिक स्त्रियाम् ' इत्यञ्चत्यन्तात् मानि- पदिकात्स्वार्थे वा सः । 'अदिवेयाम' इत्युक्तत्वात् दिवृत्तेरप्य स्तात्युत्तरादब्धयादलिहादस्त्रीवृचित्वाखो भवति प्राचीनं दिक, इति। यदा सप्तमीपञ्चयर्थादस्मात् खस्तदाऽपि सप्तमीपञ्चम्योरर्धस्याभिहित- त्वात् प्रातिपदिकार्थत्वाञ्च प्रथमैव, प्राचीनं दिशि वसति, प्राची- नं दिश आगत इति । तथा च स्यानियत्सूत्रे भाष्यम्-'प्राचीन मामादानाः' इति । प्राचि देश इति वर्ष । सान्तोऽयं स्वभावानपुं- सकलिङ्गः ॥ माच्यम्, अवाच्यम्, उदीच्यम् मतीच्यम्-'शुमागपागु- दक्मतीचो यत्' इति शेषिको यत् ॥ सम्यड्-'समस्समि' इत्यञ्चत्यन्त उत्तरपदे सम सन्यादेश। तिर्यइ--'तिरसस्तियलोपे' इति 'अनः' इति रोपाभारे ति- यादेशे यण, लोपे तु तिरश्च इत्यादि । सहरावतीति सम्रपद--'सहस्य सधिः' इत्यनतारमत्ययान्त उत्तरपदे सध्यादेशः॥ विगभांति विपद्रवर देशानभनौति देवपद-विवाद ययाच टेररचनावमत्यय' इति टेरद्रयोपशोऽनतापमान उत्तरपदे । गारासानामश्च माद्रपद इत्यादि । भदगोद्रया- देशे मनभेद । अदमासेदोदोम' इति गरारान्तरपारसो सारावरस गर्गस्य विधीयमानमुत्रमारेग्योयोगपि, तपा होम' इति मरामपि दोरपि दारणारिरि अमुमुया पनि अपमानि ति । अद्रे देिशस्योगारम्प सदिशारासी ग . - - ·भ्वादिः उत्यस्य पूर्वत्रासिद्धत्वान्न भवति । शसादी भत्वे 'अचः' इत्य- छोपे 'चौ' इति अद्वेरिकारस्य दीर्ये पूर्ववटुकारस्य रेफादेशस्य यणभावे अमुमुईचः इत्यादि । अपरे तूलमत्वे अन्यसदेश- योरेव रेफदकारयोरिति अदमुयड् इति रूपं प्रतिपन्नाः । अत्रा- पि पूर्ववदुकारस्य यणभावः शसादावलोपादि च । अन्ये तु 'असेः' इति पदं अः सेः यस्य सकारस्थानिकोऽकारो यस्येति व्याचक्षाणा अद्रयादेशे त्यदाद्यत्वाभावान्नोत्वमत्वे इति अदद्रय इति रूपमाहुः । तथा च श्लोकवार्तिकम्- अदसोद्रेः पृथमुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्यवत् । केचिदन्त्यसदेशस्य नेत्येकेऽसेहि दृश्यते ॥ ति ॥ अश्रु गतियाचनयोः इत्यने स्परितेत् । विशेषणार्थोऽयं चुरादौ ॥ वत्रु चनु तञ्च त्वञ्चु घुञ्ज घुचु म्लुचु ग- त्यर्थाः ॥१९१-१९७॥ वति । ववश । वश्चिता इत्यादि ॥ आशीलिंडि यासुटः कित्त्वादनुनासिकलोपे-वच्यात् ।। विवश्चिपति ॥ वनीवच्यते । 'नोग्यभुलंसुध्वंसुभ्रंकसपतप- दस्कन्दाम् ' इति यड्यड्लुकोरम्यासस्य नीगागमः ।। वनवीचीति, वनीवति । यडो लुका लुप्तत्यान्नलोपाभावः । वनीवकः इत्यादौ तसादीनां डिवेन नलोपः ॥ *...गार्थों युजादौ.

·धातुवृत्ती माणवकं वञ्चयते--विप्रलम्भते इत्यर्थः । 'गृथिवञ्चयोः प्रल- म्भने' इति ण्यन्ताभ्यामाभ्यामभिप्रायेऽपि तड् । प्रलम्भनं मिथ्या- फलाख्यानम् । अतोन्यत्र पञ्चयति, चञ्चयते इत्युभयं भवति । वक्त्वा, वञ्चित्वा चित्वा--'उदितो वा' इतीडिकला! वञ्चिलुभ्यतश्च' इति सेटः क्तो वा कित्त्वविधानात्पक्षे नलोपः। वक्तः वक्तवान्-'यस्य विभाषा' इत्यनिट्वम् ।। वञ्चयं वञ्चन्ति वणिजः--गन्तव्यं गच्छन्तीत्यर्थ. । 'ह- लोर्ण्यत्' इति पयति ‘चनोः कुपिण्यतोः' इति कुत्र 'पञ्चेती' इति निषिध्यते । अन्यत्र वकचं काष्ठं इति कुतं भवति । कुटिलमित्यर्थः ॥ वक्रम्--'स्फायितश्चि' इत्यादिना रक् ॥ चञ्चति इत्यादि पूर्ववत् ॥ चञ्चत् । चञ्चन्नेव कश्चित् विशेषः चमत्कः-यश्च मण्यादिः स्वयमचञ्चन्नपि प्रभया चश्चन्निव लक्ष्यते सोपि पार्कः । 'स्थूलादिभ्यः प्रकारवनने कन्' इत्यत्र चञ्चट्टरतोरुपसल्यानात्स्न्। प्रकारश्चभेदस्सादृश्यं च । अपरे-चावृतोरुपसंख्याने' इति पठन्ति । तृणमयः पुरुपश्चचा, तत्मसारश्चधकः 'कोणः' इति . तवति ॥ तक्रम--सापितक्षि' इत्यादिना रम् ॥ त्यति ॥ मुशति ॥ मनुमति ॥ मोचति ॥ म्लोर ति ॥ अमृचत , अम्रोचीत् । अम्लुचत, अम्लोचीत् । 'नुसन्धुमनुस्दपारग्लश्चिम्पा' इति स्नेयोऽर ॥

·भ्वादिः, मुचिपति, मुम्रोचिपति ॥ चित्वा, प्रोचिला-रलो व्युपधात्' इति कित्त्वविकल्पः ॥ भावादिकमणोः 'उदुपधात्' इति कित्चविकल्पनात् श्रुचित- मनेन, म्रोचितमनेन, इति । एवं म्लुचेरपि । सर्वेपामुदित्त्वेन वाया- मिड्विकल्पनात् निठायामनिट्वम् ॥ वञ्च प्रलम्भने इति चुरादौ । तचू संकोचने इति रुधादौ । ग्रुचु ग्लुचु कुजु खुजु स्तेयकरणे ॥ १९८-२०१॥ ग्रोचति ॥ जुनोच ॥ ग्रोचिता इत्यादि । -ग्लोचति इत्यादि ग्रुचिवत् । जस्तम्भुसूत्रे चिमपि केचि- पठन्ति ॥ कोजति ॥ खोजति । इमावपि ग्रुचिवत् ,* अडभावो वेशेष. । मनिकोजति, प्रनिखोजति 'शेपे विभापा' इति उपस- स्थिानिमित्तात्परस्य नेर्णत्वं तत्रैव सूत्रे अफखादावपान्त उपदेशे इति पर्युदासान्न भवति । शेषश्च गदादिव्यतिरिक्तो धातुः ।। ग्रोक, ग्रोक्यम्---घण्यतोः 'चजोः कुधिण्यतोः निष्ठायाम- निटः' इति वार्तिकसूत्रेण कुवम् ॥ ग्लुब्नु पस्ज गतौ ॥ २०२-२०३ ॥ ग्लुञ्चति ॥ जुग्लुञ्च ॥ ग्लुञ्चिता इत्यादि। लुडि 'स्तम्भु' इत्यादिना वाऽडि नलोपे--अग्लुचत् अ. न्यदा सिचि अग्लुञ्चीत् । अड्धिौ ग्लुचिग्लुञ्चयोरेकतरोपादाने- *म्लुधिवत्. ' ·धातुवृत्तौ. नापि अग्लुचत् , अग्लोचीत् अग्लुञ्चीत् इति रूपत्रये सिद्ध उमः योपादानमर्यभेदादिति बेचित् । अपरे तूभयोरुपादानमामाद ग्लुश्चेर्नोपो न भवतीति अग्लुञ्चत् इति चतुर्थमपि रूपमाहु । इदमुझाप्य, अन्यतरोपादानेनापि रूपयस्य सिद्धेरन्यतरच्छक्यम कर्तुमिति प्रतिपादितत्वात् । अनेकार्थत्वाहातूना अत्र विषये अर्थ- भेदो न प्रयोजक इति तत्र क्यटे ! ग्लुचित्वा । ग्लुका ॥ सज्जति–चात्वादेप्परसे द्वितीयत्य समारस्य श्रुत्वेन शकारे 'झलाजश् झशि' इति जशवेन जकार ॥ तस्य ससज्ज । सजिता इत्यादि ।। सिसज्जिपति सिपज्जयिपति-'स्तोतिण्योरेव' इति निय मादणावरत्वम्, 'हेतुमति च' इत्यत्र 'यदभिप्रायेषु सजन्ते' इति भाप्यप्रयोगादयमात्मनेपद्यपि । अतोस्यात्मनेपदित्व दृपयन्तो वर्धमानक्षीरस्वाम्यादय एव दुष्टा | अब सश्चिमपि वेचित्पठन्ति ।। 'तमनिसा असश्चत '* इत्यादि च दृश्यते ।। गुजि अव्यक्ते शब्दे ॥२०॥ गुञ्जति । जगञ्ज । गुजिता इत्यादि ॥ गुजा--'गुरोश्च हल इत्यवार ॥ गुञ्जयते । जोगुज्जयते इदित्त्वान्नोपाभाव । अत्र स्वामी- अनिदित्येक' इति भूप्सूत्रे । सुधाररस्तु---अनिदिपारायणेवपाटी लक्ष्ये पुनरिदिदविगीत इति । शास्रायनस्तु-दावपि पपाठ ॥ *ते आ १.११ - ·भ्वादिः अच - गुज शब्द इति तुदादी ॥ अर्च पूजायाम् ॥ २०५॥ अर्चति ॥ आनर्च ॥ अचिंता इत्यादि । अयं युजादी वरितेत्पठिप्यते । तत एवार्चतीति सिद्धे क्रियाफलस्य क्र्तृगा- मत्वेऽपि परस्मैपदार्थ इह पाठ । अयमात्मनेपदी इति शाकटा- न्यन । प्रयोजन तु तन्मते क्रियाफलस्याकर्तृगामित्वेऽपि तड् । 'य. पूर्णादचति' अवीरनीरुदचन्त्वाप + इत्यादिदर्शनात् इत्येके' इत्याभरणोक्त युक्तम् ॥ म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे ॥२०६॥ दहाव्यक्तशब्दोऽरफुटशब्दोपशब्दश्च । तदुक्त पस्पशाया 'तरमा- राह्मणेन न म्लेच्छितौ नापभापितवै म्लेच्छो ह वा एप यद- शब्द ' इति । न म्लेच्छितवा इत्यस्य पर्यायो नापभापितवा इति. केयटे । म्लेच्छति || मिम्लेच्छ ॥ म्लेच्छिता इत्यादि । 'दीर्घात् ' दीर्वाच्छमारे परे दीर्घस्य तुगिति तुक् । निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' इति सप्तमीनिर्देशे पूर्वस्य पष्ठी मक- ल्प्येति दीर्घस्येति लाभ. । ननु 'तस्मादित्युत्तरस्य' इति पञ्चमी- निर्देशे उत्तरस्य पष्ठी प्रकल्प्येत्युक्तत्वादिह चानवकाशया दी- त्'ि इति पञ्चम्या 'छे च' इत्यत्र सावकाशाया. छ इति सप्तम्या एव पष्ठी प्रकृप्तियुक्ता, ततश्च तुक कित्वेन चका- । रात्परत्वे श्रुत्वचलयो म्लेच्चति इति विचकारक रूप स्यात्- 'विभापा सेनासुराच्छाया' इति निर्देशा- लिङ्गात् पञ्चम्या एव पठी प्राल्पयिष्यते ॥ त म १.१. 'तस्मि- . नैप दोष, यत * तै. स ७-५-६.

·१९. धातुवृत्ती. मिम्लेच्छिपति ॥ मेम्लेच्छयते ॥ मेम्लेच्छीति, मेम्लेष्टि । मेम्लेष्टः । इत्यादि । झलि ब्रश्चादिना पत्वे हुत्वम् ।। मेम्लेसि -'पढो. कस्सि' इति कत्वे पत्वम् । मेम्लेश्मि । मेम्लेश्मः इत्यत्र च्छोरशूडनुनासिके च' इति छकारवकारयो यथासङ्घचं शकारोठावादेशौ भवतः अनुनासिकादौ प्रत्यये को झलादौ च कृिति झते छकारस्य शकारः । अय न 'क्रमश्चक्तिच्योः' इति निर्देशात्सतुकास्य । अन्त्यादेशस्तु न भवति 'नानर्थकेऽलोन्त्यविधिः' इति; नडो डित्करणाढा, अ. न्त्यादेशे विश्न इत्यत्रालघूपधत्वादेप गुणाप्रसङ्गात् किं डिवेन । अत एव डिवाच्छोरिति निर्देशः सतुकस्येत्यपि ज्ञायते . । ये तूद्विधी कितीति नानुवर्तयन्ति तेपा झलादिमात्रे शकारे सते. तस्यैव व्रश्यादिना पत्वं द्रष्टव्यम् । अत्र मते तत्र छग्रहणं व्यर्थ स्यात् । वृत्तिप्रदीप तु वितुकस्य शकारादेश उक्तः । तुगभावस्तु अकृतव्यूहा. पाणिनीया , कृतमपि शास्त्र निवर्तयन्तीति ।। म्लिएम्--'क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थ- मनस्तमरसत्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु' इति अविसष्टार्थे निपा- तितः । अपशब्दे तु म्लेच्छितं इति भवति । अस्य शपि पाठो म्लेच्छन्ती इति 'शप्शनोनित्यम्' इति नित्यनुमर्थः, शे विकल्पस्स्यात् स्वरे प भेद ; शपि शप. पिश्चात् 'अनुदात्ती इति अनुदात्तः, शस्तु प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । एवमी- दृशामन्येषामपि धातूना विकरणभेदे फलं नेयम् । अयं चुरादावपि ॥ लच्छ लाच्छि लक्षणे ॥ २०७-२०८ ॥ - थ लच्छति ॥ ललच्छ ॥ लच्छिता, इत्यादि । 'छे च' ·आभ्छति । आञ्छ । अन लियभ्यासहस्ते 'अत आदेः' म्वादिः तस्य लोपे । . . हस्वस्य छे परतस्तुगिति तुर । अलन्छीत् इत्यत्रान्तरङ्गत्वात्पूर्व तुकि अकारस्यालघुत्यात् 'अतो हलादेः' इति वृद्धिर्न भवति । तथा ललच्छ लच्छकः इत्यादो ‘अत उपधायाः' इति वृद्धि- रनुपधात्वान्न भाति । लाग्छति इत्यादि पूर्वगन् । लालाञ्छयते इत्यादाविदिचात् 'अनिदिता' इति न लोपो न भवति ॥ लाञ्छेः 'क्विप्च' इति सोपपदनिरुपपदसाधारणे कर्तरि किपि च्छोशृत्' इत्यत्र द्विचकारको निर्देशः एकः सतुक अपर. केवल इति न्यासपदमार्यादिपूक्तत्वात् लान् , लांशी, लांशः इत्यादि भाति । ' च्छो.' इति निर्देशे पूर्व वितुम- सतुझयोः समाहारद्वन्द्वे पश्चाद्वकारेण इतरेतरयोग इति द्विवचन- यथासययोरुपपत्तिः । द्वन्द्वाचुदपहान्तात्' इति समासान्तः सोनवान भाति । हरदत्तस्तु-सतुच्छकारवकारयोः समाहर- वन्दे पश्चात् वितुकेनेतरेतरयोग इति समासान्ताभवो द्विवचनोप- पत्तिश्चेति । अत्र मते सतुकस्यापि छकारस्योट स्यादिति तद- भावे यत्नः कर्तव्यः । एवं च यमुक्यपि जश्त्वे लालांष्टि, लालांट , इत्यादिपूर्ववद्रवति । शूट्टियौ हिटहणानुवृत्तिपक्षे ला- लाष्टि इत्यादी व्रश्नादिसूत्रे छग्रहणेन पत्तम् । तत्रापि पूर्व- वत्केवलोपि छो गृह्यते ॥ वाच्छि इच्छायाम् ॥२०९॥ वाञ्छति इत्यादि लञ्छिवत् ।। आच्छि आयामे ॥२१॥ इत्यत्र तपरकरणं स्वाभाविकहस्वपरिग्रहार्थमिति न्यासकारहरद.

·. धातुवृत्ता तादिमि प्रतिपादितत्वात् दी_भाषान्नुडभावे सवर्णदीर्य । अन्ये तु-तपरकरण मुसमुसार्थमिति आनाञ्छ इत्युदाहरन्ति इति । मैनेय । आञ्छिता इत्यादि । आन्छिच्छिपति-'नन्द्रा इति नकारवज द्वितीयकाचू द्विरुच्यते ॥ आञ्छयति ॥ आञ्छिच्छत् ।। हीच्छ लज्जायाम् ॥२११॥ हीच्छति । जिह्रीच्छ । हीच्छिता इत्यादि म्लेच्छियत् ॥ ही रजाया इति जुहोत्यादौ ॥ हुर्छा कौटिल्ये ॥२१२॥ इह कौटिल्यमपसरणमिति मैत्रेयस्य मतम् । इर्छति । जुहूर्छ । हूर्छिता, इत्यादि । 'उपधाया च' इतीको दीर्घ ॥ जुहूछिपति ॥ जोहर्यते, जोडूर्ति । जोहूर्तः । जोहू- छति । जोहूपि । जोहूमि । जोहर्छ । जोहूर्मः । 'राछोप । इति रेफात्परयो च्छोझैप को झलादावनुनासिकादौ च प्रत्यये । अत्र सतुकस्य छस्यासभवात् केवलले गृह्यत इति वृत्यादौ ।। हू, हुरौ, हुर:-रालोप ' तत्र पदवे 'रुिपधाया दीर्ष' इति रेफवकारान्तस्य धातो परस्योपधाया इको दीर्घ इति इको दीर्घ ॥ हूर्ण, हर्णवान्-'आदितश्च' इत्यनिटत्वे निठाया राछोपे 'रदाभ्याम्' इति नवे ‘रपाभ्याम्' इति णत्वम् । भाषादि- भ ·म्यादि . कर्मणोस्तु 'विभाषा भावादिकर्मणोः' इति आदितो निठयाः पक्षे इविधानात् हूर्णमनेन, इंछितमनेन, इत्यादि द्रष्टव्यम् ॥ मुर्छा मोहसमुच्छ्राययोः ।। २१३॥ हुयित् । विशेषस्त्वनिटो निष्ठगा 'न ध्याख्यायमूर्छिमदाम्' इति नत्वनिषेधः । मूत, मर्तबान , मूर्तमनेन इत्यादि । मूळऽस्य सआता मूछित:--'तदस्य सज्जातं तारकादिम्य इतच् ' तदिति प्रथमासमर्थात् सातोपाधिकादस्येत्यर्थे इतान- तीतच ॥ स्फुर्जा विस्तृतौ ॥ २१४॥ स्फूछति । पुस्फूर्छ, इत्यादि पूर्ववत् अम्यासे खयश्शेषः ।। युच्छ प्रमादे ॥२१५॥ युच्छति । युयुच्छ । युच्छिता, इत्यादि म्लेच्छादिवत् । मन्तरगत्वात्तुकि अलघूपधत्वान्न गुणः । 'वार्णादाङ्गं वलीयः, त्याङ्गस्य नलीयस्त्वं . यत्राङ्गवार्णयोर्युगपत्माप्ति. समानाश्रयत्वं च त्रिति इह चैपरीत्यान्न भवति ।। उछि उजे ॥२१६॥ उन्छो धान्यश आदानं कणिशाद्यननं शिलम् ॥ इति यादवप्रकाशः । एवं विज्ञानेश्वरोपि । 'उञ्छति उचिनोतीत्यर्यः' इति न्यासः । 'बदराण्युन्यति बादरिकः । श्यामाकान्युञ्छति श्यामाकिकः' इत्युदाहरतो वृत्ति- उन्छति' सूत्रे - 25 ·धानुवृत्ती. कारस्यापि व्यापित्वेनोश्चय एवार्थ इत्यभिनायो लक्ष्यते । उग्छति । उञ्छाञ्चकार । उञ्छिता, इत्यादि । इदित्वात् उसरते इत्यादी नलोपो न भवति ।। चिछिपति-'नन्द्रा ' इति छादेशिनम् । अभ्यासस्य पर्ने दस्ते 'छे च' इति तुपि हादिशेपो न भाति, अभयभक्त- वेनाम्यासभक्तत्याभावात् । न न स्वगुल्टेियदत्त इत्यादिन पहावयवाययवस्य समुदायावयवत्वम् | यत ' ' इत्यनागमिनेड भावाटेर पूर्वसूत्रात् द्वस्वस्येत्यनुवृत्तिसिद्धावपि कारेण नदनुरुप्यते । पूर्वसूचे दरपान्तस्येति स्थितम् । इह तथा मा भमिति नि यत । उत्पति ।मा भवान्छित् ॥

·म्वाद - प्यते स बलीयानित्यर्थः । ननु अन्यत्र विकरणेम्यः' इत्यपि तर पव्यने, नायं पर्युदासो धातुस्परविषय. किन्तु लसार्वधातुक- स्वरविषयः लादेशस्य सार्वधातुरस्य प्रत्ययाशुदात्तत्वं सति शिष्टोपि विकरणस्वरो न बाधते इति, अस्य च ज्ञापक तादृशमेन । तथा हि-'तास्यनुदात्तेडिदगुपदेशाङसार्वधातुकमनु- दात्तमनिडोः' इति तासे परस्य लसार्वधातुकस्य सति शिष्टस्व- रेणानुदात्तत्वेऽपि सिद्दे पुनविधानाज्ज्ञायते ‘अन्यत्र विकरणेभ्यः' इति । तच लसार्वधातुकविषयम् ।। उच्छी विवासे ॥२१७॥ समाप्तिर्विवास इति तरङ्गिण्याम् । विपूर्वश्चार्य प्रायः प्रयुग्यत इति पुरुपवारे । व्युच्छति । व्युन्छाञ्चकार । व्युच्छिता, इत्यादि। अम्विधावागमनिमित्ताऽपि गुरुमत्ता गृह्यते । अत एव 'अनृच्छः' इति प्रतिपेध ॥ चिच्छिपति-~-अत्र द्विवचने तुकश्शुवस्य पूर्वत्रासिहत्या हलादिशेपेण तकारस्य शेषे प्राप्ते 'खपूर्वाः खय इति वक्त- व्यम् ' 'शः सयः' इत्यत्र शर्महणमपनीय खग्रहणं कर्त- व्यमित्यर्थः । तेन सपूर्वा. खयश्शिष्यन्ते अन्ये निवर्तन्त इति तकारस्य निवृत्तो छकारस्य 'अम्यासे चर्च' इति चर्वे रूपम् । अभ्यासचर्वस्य तुक्यसिद्धत्वादुकारस्य पुनस्तुक न भाति, 'अम्या- सनश्स्वचवमेत्यतुकोसिद्ध वक्तव्यं ' अत्र 'पूर्वजासिद्धीयमद्विवचने' इति अनानियोक्तं 'सीयाः खयः' इति । यदाहुहरदत्तादयः-यदाश्रयेण हि श्रुत्वस्य हिर्व- चने सिद्धलालादिशेषेण उस्य निवृत्ताविष्टसिद्धे ।। - . इति चत्वस्य सिद्धत्वात् ।

·,
-
धातुवृत्ती
न्युष्ट, व्युष्टवान्-श्वोदितो निष्ठायाम्' इतोडभाव ॥
व्युष्टे दीयते कार्य वा वैयुटम्-
-ज्युष्टादिभ्योऽ' इति तत्र
च दीयते कार्यमिति विषयेऽण्प्रत्यय 'नयाम्या' इति ऐन्
वृद्धेरभावश्च । अयमपि तुददौ पठिप्यते । पूर्ववहुभयर पाठे
प्रयोजनम्॥
ध्रज धजि धृज धृजि ध्वज ध्वजि
गतौ ॥ २१८-२२३॥
ध्रजति । दध्राज । धजिवा, इत्यादि ।
अध्रजीत् , अधाजीत्--' अतो हलादे ' इति वा वृद्धि
दिधजिपति ।। दाधज्यते दाधजीति, दाधक्तिः । 'चो
कु' झलि पदान्ते च 'सरि च' इति चलम् ॥
ध्राजयति ॥ अजित् ।।
धाति । दध्रज । प्रञ्जिता इत्यादि ।।
दिधजिपति । दाजश्यते । दाजीति, दाडि । लडि
लिप्सिपोर्ट चादिलोपे योगान्तलोपे च-अदधन ॥
धति । दर्ज । धर्जिता इत्यादि ।।
दिजिपति । दरीधृन्यते । 'रोगधुपधस्य च' इति रोक ॥
द नीति, दरिधनीति, दरीधृनीति, । दक्ति, दारे-
धात. दरीधांत । 'ग्रियो न कि ' इनि सनिग्रीन ।
'नाम्यत्तस्यानि' इति पक्षे न गुण । एष तमादा-दर्धक्त
इत्यायुदाहार्यम् ॥

·त्रेण कुत्वम् ॥ कूज । कूज्यम्---'न वादे,' इति निष्ठायां सेट्त्वात्कु. म्वादिः. धर्जयति । अदधर्जत् , अदीधृजत् । उता ॥ धर्जित्वा-'न क्ता सेट्' इत्यकित्त्वाद्गुणः ।। धृज्यम्-'अदुपधाचास्मृपि घृतेः' इति क्यप् ॥ धर्ज --चनोः कुघिण्यतो निष्ठायामनिटः' इति वार्तिकमू- धृक्षति । दधृञ्ज । धृञ्जिता इत्यादि । दिधृञ्जिपति । दरीधृञ्जयते । पूर्ववद्रीक् ।। दाधृञ्जीति, दाधृति, इत्यादि धृनिवत् । लडि तिप्सिपो- तृयादिसयोगान्तलोपयो.-अदाधुन् । संयोगान्नलोपस्यासिद्धत्वात् लघूपधत्वात् प्रत्ययलक्षणेन न गुणः॥ धृञ्जयति । अदधृञ्जत् ॥ ध्वजति । ध्वञ्जति, इत्यादिध्रजधृनिवत् । तरङ्गिणीकाश्य- सम्मतासु आद्यो व्रनव्रजी इति दन्त्योष्ठयादी पश्यते । अन्यत्र सर्वत्र तवर्गीयादी एव ।। कूज अव्यक्त शब्दे ॥ २२४ ॥ कूजति । चुकूज । कूजिता ।। चुकूजिपति । चोकूज्यते । चोकूजीति, चोकूक्ति ॥ कूजयति । अचुकूजत् ॥ त्याभावः॥ अर्ज पर्ज अर्जने ॥ २२५-२२६ ॥

·घातूवृत्तौ.
अर्जति । आनर्ज । आजता, इत्यादि ।।
अजिजिपति ॥ अर्जयति । आजिजत् ॥
स्वर्ग:-वार्तिककारमते न्यकादित्वात् पुत्वम् ।।
जु-अनिशि' इत्यादिना कुभत्यय ऋनादेशश्च ॥
अर्ज प्रयत्ने इति चुरादो ॥
सर्जति । ससर्ज । सजिता ॥
लिसजिपति-'स्तौतिश्योरेव' इति नियमान पत्वम् ॥
सासर्यते ॥ साक्ति, इत्यादि ।
सजयति । अससर्जत् ॥ सिसयिपति ।।
गर्ज शब्दे ॥२२७॥
गर्नति, इत्यादि ।
तर्ज अर्क्सने ॥ २२८॥
तति । ततर्ज, इत्यादि ।
अय चुरादावपि ॥
कर्ज व्यथने ॥२२९॥
खर्ज पूजने च ॥ २३०॥
कर्जति । चकर्ज । वनिता ॥
रखीत, इत्यादि ।
खर
'खपिजादिभ्य उरोलचौ' इत्यूर ,
अज गतिक्षेपणयोः ॥ २३१॥

·. भ्वादिः अजति अजत अजन्ति ।। विधाय । विव्यतु । विव्युः। वि. विथ, विवेय । विव्यधु । विव्य । विवाय, विवय । विव्यिव । 'अनेळघनपो' घनपोरन्यस्मिन्नार्थ पातुके विषयभूते विभाव इति विभावे द्विवचने 'एरनेकाचोऽसयोगपूर्वस्य' धातोरवयव सयोगो यस्मादिवर्णात्पूर्वो नास्ति तदन्तस्यानकाचोङ्गस्याजादो यणिति यण् । अत्र वकारस्य हत्परत्वात उपधाया च' इति दीर्घ अच परस्मिन् ' इति यण स्थानिवत्वात् 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति असिद्धत्वाहा न भवति । वृद्धिगुणयोर्विषये परत्वातौ भवत गलुत्तमो वा' इति उत्तमे णित्त्वविकल्पनात् पक्षे गुण । वलादी क्रादिनियमादिट् । विभावो ह्यनुदात्तत्वात् अनिट् , थलि तु अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ' अजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यम- नेट तस्य तासाविव यलीनिषेधे प्राप्ते 'मातो भारद्वाजस्य' यो य तासी नित्यानिटस्थलीनिध स भारद्वाजस्य मतेन नकारा नस्येवेति नियमादन्यत्राद्विल्प इतीडागम पाक्षिक । अनेरुदात्त- वस्य इडर्थत्वात् तत्सामर्थ्यान् वलादावार्धधातुके अयमादेशो विकल्पित इति पले व्यादेशाभावात् आजिथ इत्यपि भवति । तथा वम पोरपि आजिय, आजिम, इति । उक्त च वृत्तो-'वलादा- वार्ध पातुरे विक्स इप्यते' इति । अत्र केचिदमयोवलादित्वस्य का- दिनियमेनेट पर्यवसानान्न कदाचिदपि वलाद्यार्धमातुकाभिव्यक्तिरिति न सत्रायमादेशविकल्प । थलि तु भवत्ये। यतस्तत्रेड्डिक्ल्प इति । मनु विव्यतु इत्यादो द्विवचनात्पूर्व परत्वादियडि 'द्विवचनेऽधि इति तस्य द्विर्वचने कर्तव्ये स्थानिवसादुत्तरखण्डे जग्मतुरित्यादि- वन् आदेशरूपमेवावतिष्ठतेति कुतो यण प्रसङ्ग । उच्यते---हिर्व- चनार्थमियडि निवृते पुनरयभिच्छताऽपश्य प्रवर्तयितव्य असिद्धवदन' इतीयडो असिहत्वादनस्यानेकाच्चादप- तत्र - दशाया ·पातुवृत्ती वादत्वेन वा यणेव भविष्यतीति इटकिट, इत्यत्र अयमर्थ प्रपञ्चयिष्यते ॥ अजिता, वेता ॥ अजिप्यति, वेष्यति । अजतु । आजत् । आशिपि-चीयात् । पलाद्याधंधातुस्त्वान्नित्य वीभाव ॥ आजीत् , अवैपीत् । आजिष्यत् , अवेप्यत् ॥ अजिजिपति, विवीपति । 'इको झल्' इति कित्त्वान्न गुण.॥ . प्रसङ्ग - आर्धधातुके' इत्यस्य विषयसप्तमीत्वात् प्रागेव प्रत्ययोत्पत्ती वभिावे हलादित्वाद्यहि-वेवीयते नात्र यलुगस्ति यतो लुका यडार्धधातुकस्य विषयत्वापहारान्नार्धधातुकाभिव्यक्तिरिति वीभावस्य नैव उक्त चैव 'न लुमताङ्गस्य ' इत्यत्र कैयटे न लुमाता यस्मिन्निति चेत् हनिणिडादेशा न सिद्धयन्तीति भाप्यवार्तिकयोरुक्ते लुडि च' इत्यादी विषयसप्तम्याश्रयणेनादेशा सेत्स्यन्तीत्याशङ्कय लुका लुदो विपयत्वापहाराद्विषयसप्तम्याश्रयणेऽप्यसिद्धिरिति ।। वाययति । अवीवियत् ॥ कर्मादौ वीयते इत्यादि । स्यादिषु स्यसिमीयुट् तासिपु वा चिण्वदिट्' इति वृद्ध्याययो -~-यायिप्यते । अवा- यिष्यत । अयायिप्यथ । अवामिप्यताम् । वायिपीट । अवायिष्ट, इत्यादि । चिण्वदिटोऽभाव-वेप्यते । अवेप्यत । अवेष्ट । वेपीष्ट । वेता, इत्यादि । अर पक्षे वलाद्यार्धधातुक- सद्भावात्पक्षे व्यादेशाभाव-अजिप्यते । आजिप्यत । आजि पाताम् । आजिपीष्ट । अजिता, इत्यादि इति नरूप्यम् । लिटि ध्वमि चिण्वपक्षे वृद्धचायोदेशयो 'विभापेट ' इति मूर्ध-- ·- + भ्वादिः 20 न्यो विकल्पेन, अन्यदा तु 'इणप्पीध्यम्' इति नित्यो व्यादे- शाभावश्चेति चातूरूप्यम्-वायिपीध्यम् । पायपीद्वम् । वेपीद्वम् । अजिपीध्वम्, इति । लुडि तु 'धिच' इति सिचो लोपे चिण्व- दिटि व्यादेशस्य वृद्धयाययोः मूर्धन्यस्य पूर्ववद्विकल्प । अचि- प्रवत्पक्षे तु नित्यः । आदेशाभावे च सिज्लोपे इटाङ्गमिणन्तमिति नित्ये मूर्धन्ये-अवायिध्वम्, अबायिहम्, अवेदम, आजि- इम्, इति चातूरूप्यम् । येषां तु दर्शनं 'इणप्पीध्वम् । इत्यत्र इण्ग्रहणेनेटो न ग्रहणमिति तेषां मूर्धन्याभावात् लिङ्देव रूपाणि । कर्मकर्तरि तशब्दे 'अचः कर्मकर्तरि' इति चि. णो विकल्पनात्पक्षे सिचि चिण्वदिटि च अवायि, अवेष्ट, अवा- यिष्ट, इति त्रैरूप्यम् । अन्यत्सर्व कर्मवत् । सम्भवति च क्षे- गणार्थस्य कर्मकर्ता॥ प्रवयणम्, माजनम्-'वा यो' इति वाभावविकल्पः, ' इति वीभावे णत्वम् ॥ ममजः पशूनां सङ्घ इत्यर्थः, उदजः तेपामेव प्रेरणम् । 'समुदोरज' पशुषु' इत्यप् । धात्वर्थस्यापशुविपयत्वे--समाजः उदाजः इति घनेव 'अघअपोः' इति पदासान्न वीभावः । 'अनिवज्योश्च' इति अकुत्वम् समज्या-'संज्ञायां समननिपदनिपतमनविदपुड्शीभृषिणः इति खिया भावादी क्यप् । 'प्रतिषेधे क्यप उपसत्यानम् ' इति वीभावनिषेधः ॥ प्रवेयम्-'आर्धधातुके' इत्यस्य विषयसप्तमीत्वात् प्रागेव वीभावे अचो यत् '; अन्यथा प्यति वृद्धौ प्रवैयं* इति स्यात् ॥ कत्यचः , . *प्रवाव्य. 26 ·वेणु २०१ धातुवृत्ती वावमजा मृगाःवश्प्रकरणे वातशुनीतिलशप्वजधेट्- तुदनहातिम्य उपसहयानम्' इति खश् । अस्य शित्वेन सार्व- धानुकत्वान्न धीभाव ॥ अजिरम्-'अनिरशिशिर' इति निपारित ॥ - अजिवृरीभ्यो नित् '* इति णु ॥ वेणुकीयम्-'नडादीना कुक्च' इति चातुरधिकश्छ कुरा गमश्च ॥ आजि:--'अज्यतिभ्या च' इतीणि वृद्धि ‘पादस्य पदा- ज्याति' इति निर्देशान्न वीभाव । अजः अजा-अच् , अनादिपाठाटापू । अत एव वीभावामाव ।। अमाना समूह आजिकम्---' गोत्रोक्षोष्ट्रोरभरागरानन्यरान पुत्रवत्समनुप्याजाह' इति वुन् । तेज पालने ॥२३२॥ तेजति । तितेज । तेजिता इत्यादि । तेज-'असुन्' इति असुन्नन्त । क्षमार्थों में । तिन निशाने इति मुरादौ ।। खज मन्थे ॥२३३॥ खति । चखाज । खुजिता इत्यादि । असनीत् , अपाजीत्-'अतो हलादे' इति या वृद्धि । - *भनिभ्यो ·म्वादिः खजाको मन्थ:--'खजेराकः' इत्याकः ॥ अत्र केचित् 'कज मदे' इत्यपि पठन्ति ॥ खजि गतिवैकल्ये ॥२३४॥ खजति । चखञ्ज । खञ्जिता इत्यादि । इदित्त्वान्नलोपा- नाव' । एजु कम्पने ॥२३५॥ एजति । एजांचकार । एजिता ।। एजिजिपति ॥ एजयति । मा भवानीनजत् । ऋदित्त्वानी- पाहस्व. । एजते इति दीप्तो गत. ॥ टु ओ स्फूर्जा ववनि|पे ॥ २३६ ॥ टु शब्दस्य 'आदिबिटुडवः' इतत्त्वेि लोपः । प्रयोजनं 'हितोड- पुच्' इत्यथुचि स्फूर्जथु इति । ओकारः ‘ओदितच' इति निष्ठानत्वार्थ:-स्फूर्ण स्फूर्णवानिति । 'आदितश्च' इत्यनिलम् । ननु निष्ठानत्वार्थादोलित्करणसामर्थ्या देवानिवं सिद्धम् । एव तर्हि 'विभापा भावादिकर्मणो' इति इशिकल्पार्थमादित्वं स्फूर्णमनेन, स्फूजितमनेन इत्यादि ॥ स्फूर्जति । पुस्फूर्न । स्फूर्जिता ॥ पुस्फूजिपति । पोस्फूर्यते । पोस्फूक्ति । अपोस्फूर्व ।। स्फूर्जयत्ति । अपुस्फूर्जत् । अस्य दीर्घोपदेशेन । च' इति दीर्घस्य अनित्यत्वज्ञापनात् मुर्छति हुईति स्फुर्स- उपधाया ·२०॥ धातुवृत्ती. तीत्यपि भवतीति केचिदिति मैत्रेये प्रतिपादितम् ॥' क्षि क्षये ॥२३७॥ 'अनिश्वरान्त. ' इत्ययमनिट् । इह पाठस्तु उत्तरघातुसाम्या- दिति मैत्रेये प्रतिपादितम् । क्षयति । चिक्षाय । चिक्षिय- तुः । चिक्षेप, चिक्षयिथ । चिक्षियिव । क्रादिनियमा- दिद। थलि 'अचस्तास्वत्' इति निषेधात् भारद्वाजनियमाञ्च विक- ल्पितः । अजादौ 'अचि भुधातु' इत्यादिना इयड्, 'एरने- काच.' इति यण्तु सयोगपूर्ववान्न भवति । क्षेता । क्षेप्यति । क्षयतु । अक्षयत् । क्षयेत् । आशिपि-~-सीयात् 'अक त्सार्वधातुकयो ' इति दीर्घ । अझैसीत् सिचि वृद्धि ॥ कर्मादो क्षीयते इत्यादि वीवत् । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयं स- कर्मकः, 'न क्षीयते इत्यक्षरं' इति भाप्ये दर्शनात् ।। चिक्षीपति-'अज्झनगमा सनि' इति झलादी सनि दीर्घ ॥ चेक्षीयते । क्षयीति । 'सार्वधातुकार्धधातुक्यो इति गुणः । 'नाम्यस्तस्य' इति निषेधो लघूपधयुणस्य । क्षीण, क्षीणवान् , सीणमिदम्-अस्य भोव्यार्थत्वात् 'तोधिकरणे च' इत्यधिकरणे क्त अधिकरणवाचिनश्च' इति तद्योगे कर्तरि पष्ठी, 'निष्ठायामण्यदर्थे ' इति क्षियो दीर्घः, ण्यदों भावकर्मणी । 'क्षियो दीर्घात् ' इति निठानत्वम् । यद- र्थे तु क्षितमनेन, क्षितोऽयमनेन, क्षीणः तपस्वी, क्षीणो जा- ल्मः, क्षितः इति वा । 'वाकोशदेन्ययो.' इति लियो निछायां वा दीर्घ । पूर्ववद्दीपले नत्वम् ।। क्षेतुं शक्य. क्षय्प-क्षम्पनग्यो शायार्थ' इति निपा- तनादयादेशो यति ॥

·म्यादिः, मक्षीय-'क्षिय.' इति त्यपि दीर्घः ॥ क्षि निवासगत्योः इति तुदादौ । क्षीप् हिंसायामिति क्रयादै । क्षिणु हिसायाम्, इति तनादौ ॥ क्षीज अव्यक्ते शब्दे ॥२३८॥ सीजति । चिक्षीज । क्षीजिता ॥ चिलीजिपति ॥ चेक्षिज्यते । चेक्षीक्ति ॥ क्षीजयति । अचिशिजत् । ‘णौ चडि' इति द्वस्व ॥ कूजिना सहायं न पठित., अप्रसिद्धत्वात् ।। लज लजि अर्जने ॥ २३९-२४०॥ लाज लाजि अर्क्सने च ॥२४१-२४२॥ चारो भिन्नक्रम. । एतावपि भर्सने इति मैत्रेयः । भत्स- नग्रहणं भर्मनस्याप्युपलक्षणमिति पुरुपकारे । लजति । लला- ज । लेजतुः । लजिता । अलजीत् , अलाजीत्--'अतो हलादेः' इति वा वृद्धि' ॥ लिलजिपति ॥ लालज्यते ॥ लालति ॥ लाजयति । अलीलजत् ॥ लजति । ललञ्ज । लञ्जिता ॥ लिलञ्जिपति ॥ लालजयते । इदित्वान्नलोपाभावः ॥ लालड्डि । लाजः ॥ लञ्जयति । अललञ्जत् । एव लाजति ला. अतीत्यादि ॥ ओ लजी ओ लस्नी बीडने इति तुदादौ । लन प्रकाशने इति , ·धातुवृत्तौ. कपादौ । लनि इति पटपुटादिदण्डके भाषार्थः ।। जज जजि युद्धे ॥ २४३-२४४॥ जजति । लजिवत् ॥ जङ्गलम्-बाहुलकात् कलप्रत्ययः कुत्वं च ॥ कुरुनगल भवं कौरुजाङ्गलम् , कौरुजङ्गलम्-'तन भवः' इत्यणि 'जङ्गलधेनुवलनान्तस्य विभापितमुत्तरम्' इति पूर्व- पदस्य नित्या वृद्धिः, उत्तरपदस्य तु वा। तुज हिंसायाम् ॥ २४५॥ तोजति । तुतोज । तोजिता ॥ तुत्तोजिपति, तुतुजिपति ॥ तुजित्वा, तोजित्वा-रले व्युपधात्' इति कित्त्वविकल्प.॥ तोतुज्यते ॥ तोतोक्ति। तोजयति । अतू तुजत् ॥ भावादिकर्मणोः 'उदुपधात्' इति कित्त्वविकल्पनाद-तुलित- मनेन, तोजितमनेन, इत्यादि । तुजि पालने च ॥ २४६॥ तुञ्जति । तुतुञ्ज । तुञ्जिता ॥ तुतुञ्जिपति ॥ तोतुझ्यते ॥ नोनुडि ! अतोनुइ ।। तुअयति । अतुतुअत्॥ नुकः-वातिकमते न्यडादित्यात्कुलम् ॥ ~ ·वाज' | वाज्यम्--वण्यतो, 'अनिवज्योश्च' इति चकारण म्वादिः मापार्थोऽयं युनादौ ।। गज गाजि गृज गृजि मुज मुजि शब्दा- र्थाः॥२४७-२५२॥ गजति || गाति, इत्यादि । लजलजिवत् ।। जगजतुः इत्यादौ आदेशादित्वान्नत्वाम्यासलोपौ ।। गजः--अच् ॥ गा मदिरागृहम् ॥ गर्जति । जगर्न । गजिता ॥ जिगणिपति ॥ जरीगुज्यते । जगुंजीति इत्यादि पूर्ववत् ॥ गर्जयति । अजगर्जत् , अजीगृजत्-'उग्रत् ' वा ॥ गृअति । जगृज । गृञ्जिता ॥ जिगृञ्जिपति ॥ जरीगृञ्जयते-'रागृत्वतः' इति रीक् । जरीगृजीति इत्यादि । मोजति ॥ मुञ्जति इत्यादि तुनिवत् ॥ मृज मृजीति स्वामिचन्द्रौ ।। गज मदने च ॥२५३॥ अयं चुरादावपि शब्दार्थः । गर्ज शब्दे इत्यने ।। वज ब्रज गतौ ॥२५४-२५५ ॥ वति ॥ ववाज । ववजतुः ॥ वजिता इत्यादि । 'न शसददवादिगुणानां' इत्येत्वाभ्यासलोपनिषेधः ॥ अवजीत् अवाजीत-आतो हलादेः' इति वा वृद्धिः ।। कुत्वनिषेधः ॥

·- - धातुवृत्ती. व्रजति, इत्यादि । लुडि 'वदवन' इति नित्या वृद्धि - अबाजीत् इति ॥ व्रज्या-वजयनोभावे क्यपू' इति क्यप् || व्रज--'गोचरसञ्चरवहवनव्यनापणनिगमाश्च' इति अधिक- रणे घान्तो निपातित ॥ परिवाद---'परो व्रजेप्ष पदान्ते' इति विपि पत्व दीर्घश्च ।। एतौ चुरादावपि । शुचाटय उदात्ता उदात्तेत क्षिवर्नम् ॥ अथ क्रमेण प्राप्तानात्मनेपदिनष्टवर्गीयान्तानाह- अह अतिक्रमहिंसयाः ॥२५६ ।। इत शान्ता उदात्ता अनुदात्तेत ॥ दोपधोऽय स्मर्यत इति मत्रेय । तोपधोऽयमिति 'हुना टु इत्यत्र न्यासवृत्तिप्रदीपकारादय । स्वाभ्यपि विपि अदि तकारश्रवणार्थ तोपधत्वमुक्ता दोपधत्वमप्याह । मत्रेयस्तु स्वम दोपधत्वमुक्ता तोपधत्व मतान्तरमाह । अड्ड इति डान्तपाठ प्रकरणविरोधादुपेक्ष्य ॥ अट्टते । आनहे । अट्टिता । अहिप्यते । अदृताम् । आहत अहेत । आशिपि---अहिपीष्ट । मा भवानद्दिष्ट । आहिप्यत । टुर सर्वन । दोपधत्वे चर्व च । अटिट्टियते ' पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने' इति टुत्वस्यासिद्धत्वाभावात् द्विटकारस्य सनन्तस्य द्विवचने हलादिशेपे रू पम् । यदाऽपि प्राणिणिपति इत्यादी णत्वे रुते तस्यासिहत्वाभावात्स- णत्वस्य द्विवचनेनैवेष्टसिद्धौ ‘उभो साम्यासस्य' इति पुनर्णत्व- विधानात् 'पूत्रासिद्धीयमद्विवचने' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनात् टुत्व स्यासिद्धत्वात् तकारादे द्विवचन तदापि 'सपूर्वा खय ' इति टमार- .

·. - म्वादिः २०९ स्यैव शेपादिदमेव रूपम् । एवं च पुरुषकारादिपु अतिहिपते इति तकारस्य शेपेणोदाहरणप्रदर्शनं चिन्त्यम् । दोपपत्वे तु पूर्वबासिद्धीयमद्विवचने' इत्यस्य द्विवचनविपयत्वात् नन्द्राः इति द्विवचन निषेधे प्रवृत्त्यभावात् टुत्वस्यासिद्धत्वात् दकारवर्ज द्विरुच्यते । दकारस्य पुनष्टुत्वे चर्खे च अद्दिटिपते इति भाव्यम् ॥ अट्टयति । आट्टित् । दोपधत्वे तु आहिटत् ॥ अट्टा-'गुरोश्च' इत्यकारः॥ अटां करोति अट्टायते-'अटाट्या' इत्यादिना क्यड् ॥ नयमनादरे चुरादिः ॥ वेष्ट वेष्टने ॥२५॥ वेष्टते । विवेटे । वेष्टिता ॥ विवेष्टिपते ॥ वेवेष्टयते ॥ वेष्टीति, वैवेष्टि । वेष्टः ।। ललि-अवेवेद ॥ वेष्टयति ॥ अविवेष्टत् , अववेष्टत्--' विभाषा वेष्टिचेप्टयोः' इति चवरे णावभ्यासस्य पक्षे अकारः ॥ कर्मादो वेष्टयते • इत्यादि ॥ चेष्ट चेष्टायाम् ॥ २५८॥ पेटिक्त् । अर्मकस्त्वयम् ॥ गोष्ट लोष्ट संघाते ॥ २५९-२६० ॥ गोष्टते । जुगोप्टे । मोटिता ॥ लोटते । लुलोटे । लोष्टिना इत्यादि । वेष्टिवत् ॥ 27 ·धातुवृत्तो. एठ च ॥ २६९॥ विपूर्वोऽयमिति स्वामिकाश्यपी । मैत्रेयादयस्तु केवलमेवोदानदु । एटते । एठांचके । एठिता ।। एटिठिपते ॥ एठयति । मा मवानिटिउत् । द्विवचनात्पूर्व- मुपधाहत इत्युक्तम् ॥ हिडि गत्यनादरयोः॥२७० ॥ हिण्डते । निहिण्डे । हिण्डिता ॥ जहिण्डिपते ॥ जेहिण्डयते ॥ जेहिण्डि । अहिन् । हिण्डयति । अजिहिण्डत् ॥ हुडि संघाते ॥ २७१॥ हुण्डते । जुहुण्डे । हुण्डिता । इत्यादि पूर्ववत् । अत्र काश्यप -आर्यास्तु न पठन्ति, द्राविडास्तु त पदन्तीति । भाप्यादौ तु हुण्डेल्पविगीतमुदादियते ॥ कुडि दाहे ॥ २७२ ॥ कुण्डते इत्यादि ॥ कुण्ड । कुण्डम्-अच् ।। स्त्रिया--कुण्डी- जानपदकुण्डगोणस्थलमाननागकाल्नीलकु. ৰাধৰ দিনাজশনালন্দাজ্জাঙ্গালিগালা योविवारमैथुनेच्छापेशवेशेषु' इति अमो डीप् । अन्यत्र कुण्डा । वकल्पाथोत्रैव पठिप्यते । रक्षणार्थश्वरादी ।। .

·वडि विभाजने ॥रना मडि च ॥२७॥ अत्र स्वामी-वडि विभाजने, मद, ११ र्थान्तरेऽपि । नन्दी तु वडि विमानंद, पठतीति । वण्डते । ववण्डे । पण्टिना tria मण्डिता । इत्यादि ।। मण्डूकः-'शलिमण्डिभ्यामूकण' यदा 11 कूपमण्डूकः, उदपानमण्डूक, कामदार तादयश्च' इति क्षेपे सप्तमीतत्पुरुषः । शत्र इव' इत्यदृष्टविस्तारताधवगमात् । 'ऋषमाडा विवो भूपणार्थ एव वृत्तौ उदाहना, युचस्सिदत्वात् न त्वस्य युज्नेति ।। मडि भूपायामित्यग्रे परस्मैपदिपु | " भडि परिक्षापणे ॥२७५॥ परिहास इति देवः । परितो भापणं परिमापन यस्स निन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिपाषाणाम् । इति निघण्टुः । भण्डते इत्यादि ।। भण्डिलो दूत.--'सलिकल्यानमहिमण्डि' इत्यादि। कल्याणार्थशुरादौ ॥ पिडि सवाते ॥२७६॥ पिण्डते इत्यादि ॥ तम्य " .

·शालीन: अघृष्ट पातुवृत्तो द्रा धाड विशरणे ॥ २८९-२९० ॥ द्राडते । धाडते इत्यादि । शाड लाघायाम् ॥ २९१ ॥ शाडते इत्यादि । लडयोरैक्यात् शालते इति काश्यप अत एव मैत्रेये रूपशाली शाला इत्युदाहृतम् । 'लस्य इत्यत्र भाष्यवैय्यटयो शाला इति श्यतेप्रत्यये व्युदपादि । शारीनकोपीने अधृष्टाकार्ययो खनि निपातित ॥ गवा शाला गोशालं, गोशाला-'विभाषा सेनासुराच्छाय शालानिशानाम् ' इति सेनाद्यन्तस्य तत्पुरुषस्य वा नपुसकत्वम् । गोशाले नात गोशालः–'तत्र जात ' इत्यण 'स्थान) न्तगोशालखरशालाच' इति लुक् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया गोशा लाशब्दादप्यणो लुग्भवति । एव जात वत्सशाल, वात्सशालो वा - वत्सशालाभिनिदश्वयुक्छ तभिपनो वा' इति अणो वा लुक् ॥ 'इन्' इतीन् । शालीना भवन क्षेत्र शालेयम्-वीहिशाल्योर्दक ' इति खरशालः । वत्सशालाम -- ढकू॥ अष्टादय उदात्ता अनुदाचेत ॥ शौढ गर्वे ॥ २९२॥ हतो गड्यन्ता उदात्ता उदात्तेत. ] ·. म्यादिः शोटति । शुशोट । शोटिता { शौटिप्यति । शौटतु । अशौटत् । आशिपि-शोट्यात् । अशोरीत् । अशोटिष्यत् ॥ शुशोटिपति ॥ शोशोट्यते ॥ शोशौट्टि । अभ्यासत्य कस्व. । गुणः ॥ शोटयति ॥ अशुशौटत् ।। शोटीरः-'काशपुकटिपटिशौटिम्य ईरन्' इतोरन् । यौदृ बन्धे ।। २९३ ॥ यौटाते इत्यादि ॥ पेट मेड म्लेट उन्मादे ॥२९४-२९६॥ द्वितीयस्तृतीयान्तः । तथा च 'तस्य परमामेडितम्' इति दृश्यते । तत्र न्यासे आनेज्यते आधिक्येनाच्यते इति । टान्त- मध्ये पाउस्तु अर्थसाम्यान्नापतिवत् । प्रेति । प्रेडाते । म्लेदति । इत्यादि। कटे वर्षावरणयोः॥२९७॥ अयमदिदने । कटात । चकाट । करिता इत्यादि । अकदीत्-'अतो हलादेः' इति वा वृद्धिः 'हचन्तक्षणश्वस- जागणिश्वेदिताम्' इति एदित्वात् निपिध्यते ।। कट:-पचाद्यच् ॥ कटी-कटात्तु श्रोणिवचने' इति गोरादित्वात् डीप् ॥ निकटे वसति नेकटिकः-'निकटे वप्तति' इति सप्तम्यन्तात् सक्त्यर्थे ठक् ॥

·पातुवृत्ती द्रा धाड़ विशरणे ॥ २८९-२९० ॥ द्राडते । धाडते इत्यादि ॥ शाड लाघायाम् ॥ २९१ ॥ शाडते इत्यादि । लडयोरैक्यात् शालते इति काश्यपः । अत एव मैत्रेये रूपशाली शाला इत्युदाहृतम् । 'लस्य इत्यत्र भाग्यकैय्यटयोः शाला इति श्यतेर्लप्रत्यये व्युदपादि । शालीनः अधृष्टः—'शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः' इति खनि निपातितः ॥ गवा शाला गोशालं, गोशाला-'विभाषा सेनासुराच्छाया शालानिशानाम् ' इति सेनाद्यन्तस्य तत्पुरुपस्य वा नपुंसकत्वम् ॥ गोशाले जातः गोशाल:-'तत्र जात.' इत्यण 'स्थाना- न्तगोशालखरशालाञ्च' इति लुक् । लिङ्गविशिष्टपरिभापया गोशा- लाशब्दादप्यणो लुग्भवति । एप खरशाला । वत्सशाला जातः वत्सशाल, वात्सशालो वा--- वत्सशालाभिजिदश्वयुक्छ- तभिपजो वा' इति अणो वा लुक् ॥ शालि:-'इन्' इतीन् । शालीनां भवनं क्षेत्र शालेयम्-'बीहिशाल्योक्इति दा॥ अहादय उदात्ता अनुदात्तेतः।। शौढ गर्वे ॥ २९२॥ इतो गड्यन्ता उदात्ता उदात्ततः ।। M ·अम्यासस्य - भ्यादि शौदति । शुशीट । शोटिता । शौटिप्यति । यौटतु । ' अशौटत् । आशिपि-शोदयात् । अशोटीत् । अशोटिप्यत् ॥ शुशोटिपति ॥ शोशोदयते ॥ शोशोटि । द्वस्व । गुण ॥ शोटयति ॥ अशुशोटत् ॥ शादीर --'कृगशपुकटिपटिशोटिम्य ईरन् ' इतीरन् । यौद बन्धे ॥ २९३॥ योदति इत्यादि। प्रेट मोड म्लेट उन्मादे ॥२९४-२९६॥ द्वितीयस्तृतीयान्त । तथा च तस्य परमामेडितम्' इति दृश्यते । तत्र न्यासे आम्रज्यते आधिक्येनाच्यते इति । टान्त- मध्ये पाठस्तु अर्थसाम्यानाथतिवत् । प्रेटति । प्रेडति । म्लेटति । इत्यादि। कटे वर्षावरणयोः ॥ २९७॥ यमनदिदये । कटति । चकाट । करिता इत्यादि ।। अकटीत्-'अतो हादे ' इति वा वृद्धि 'ह्मचन्तसणश्वस- जागणिश्वेदिताम्' इति एदित्वात् निपिध्यते ॥ कर--पचाद्यच् ॥ कटी-'कटात्तु श्रोणिवपने' इति गोरादित्वात् डीप् ॥ निकटे वसति नेकटिक- 'निकटे वसति' इति सप्तम्यन्तात् सवत्यर्थे ठक् ॥

·रा पातुवृत्ती. काटः लिङ्ग-'हलच' इत्यधिररणे सझाया घम् ।। कटीर जान पन्तुर च-गृ' इत्यादिना ईरन् ॥ कदिन चर्म-अशित्रादिम्य ' इतीन ॥ कटकम्-'छुन् शिल्पिसजयो ' इति धुन् । कटु-बाहुलवादुमत्यय ॥ कदर -रिवरउत्तरधीवरपीवरमीवरचीवर नीरगहरफ्ट्वरसयर- इति परवि निपात्यते ॥ चटे इत्येके इति काश्यप । चटति इत्यादि पूर्ववत् ॥ चाटुः--' इसनिननिचटिरहिम्य उण'* इत्युण ॥ चतु-वाल्कादुकार । सज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति जुणि वृद्धयभावो वा ॥ चटुल:-बाहुलकादुरच ।। चटकः- कुन् शिल्पिसज्ञयो ' इति कुन् । चटका-अनादिपाठात् टाम् । अत एव 'प्रत्ययस्थात्' इतीला मावन॥ चटकाया अपत्य चाटकरः चटकाया ऐरक्' च' इति वक्तव्यात् चटकस्यापत्यमपि चाटकरः । स्त्रिया तु अपत्ये 'स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्य ' इति ऐरको लुदि चटका इति भवति ॥ भेदनायोऽय मुरादो ॥ अट पट गतौ ॥ २९८-२९९ ॥ अति । आट । अटिता । अटिप्यति । अटतु । आटत् । *जनिचरिचटिदहिभ्या जण चटका ·ग पसंख्यानम् आ- . म्यादि अटेत् । आशिपि-अटयात् । मा भवानटीत् 'नेटि' इति सिचि वृद्धचभावः ॥ अटिटिपति ॥ अटाट्यते । —सूचिसूत्रिमून्यध्वयंपूर्णताना- इति यदि अमादित्वात् व्यशब्दस्य द्विवचने अभ्यासस्य 'दीर्घोऽकितः' इति दीर्घः । नन्वत्र यडेव काया- नेमित्तं च ; एकस्य कार्यनिमित्तत्वे च विरुद्ध । नेतत् , कारभेदात् । अनभ्यासाकारेण कार्या यडाकारेण निमित्तम् । तथा हे--देवदत्तशालाया ब्राह्मण आनीयतामित्युक्ते यदि देवदत्तोऽपि बा- ह्मणश्च शालास्यश्च भवति तदा सोऽप्यानीयते । यडकि 'सन्यडोः' इत्यस्य पश्यन्तत्वात् यडपेक्षया पूर्वस्य कार्याभा- वात ‘नलुमता' इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधाभावाद्यडन्तत्वात अट्शब्दस्य हिर्वचने हलादिशेपे 'दीर्घोऽकितः। दीर्घ सवर्ण- दीर्धं च तिपटुत्वे आदि इति भवति । इंक्षे तु आटीति । आह । आटति । आसि । आगु । आदांचकार इत्यादि । आडि इत्यत्र हेर्धिभावे टुत्वे पूर्वस्य जश्व डकार । लहि हड्यादिना तिस्योर्लो पे-आद् ॥ अटतीति अटा-अचि टाप् । ता करोति अटायते अटाया' इत्यादिना क्यड् ॥ कुलस्य अटा कुलटा-~-शकन्टवादित्वात् 'कुलटाया वा' इति निर्देशाद्वा पररूपम् ॥ फुलटाया अपत्यं कौलटिनेयः, कौलटेयः-स्त्रीम्यो दकि 'कुलटाया वा' इति पक्षे इनडादेशोऽन्त्यस्य । यदाऽयं कुलटा- शब्द स्त्रीभुद्राया वर्तते, क्षुद्रा दुश्शीला, अद्गहीना वा तदा .

·धातुवृत्तो. 'क्षुद्राम्यो वा' इति दकि कोलटेर. इति भवति । तदभावे वा- शब्देन दकि कौलटेयः इति ॥ अटाट्या-परिचर्यापरिसर्यामृगयादाध्ययनामुपसत्यानम् ' इति गमनमात्रे शप्रत्यये द्विवचनहलदिशेपाभ्यामदीप निपात्यते ॥ परति । पपाट । पेटतु । पेटिथ ॥ पटिता ॥ अपटीत् । अपाटीत्--'अतो हलादे.' इति वा वृद्धिः ॥ पिपटिपति ।। पापट्यते ॥ पापटीति, पापट्टि ॥ इत्यादि ।। पाटयति । अपीपटत् ॥ पाटूपट'---ण्यन्तात्पचाद्यचि पाटेणिलुक्चोक्वाभ्यास्य' इति णिलुक् द्विवचनमम्यासस्योगागम उपधादीर्घश्च, ओ दीर्घोच्चारण- सामर्थ्यात् हस्वस्याभाव । अस्यागमत्वसामर्थ्यान्न हलादिशेप । अ- न्यथा आदेशमेव विघ्पादुकारम् । 'अम्याप्तस्यानचि' इति वा हलादिशेपहस्वयोरभाव. अभ्यासस्य यदुक्त तदचि न इति । 'णेर- निटि' इति णिलोपे सिद्धे लुग्वचनं प्रत्ययलक्षणेन वृद्धेरभावार्थम् ।। पाटयका सुराविशेपः-पाटयकालावदातसुरायामिति स्थूलादि- पाठात् ण्यदन्तादस्मात् क्न् । पटु.---'फलिपाटिनमिमनिजना गुक् पटिनाविधताश्च' इत्युप्र- त्यये यथासङ्ख्यात्पटादेश । अत्र गुगेक आगम., अन्ये आदेशा । पटो वकर्मणी पटिमा-'पृथ्वादिम्य इमनिजा' इतीमनिच् । 'टे' इति टिलोपः । तदभावे 'इगन्ताच्च लघुपूर्वात् ' इत्यणि पाटवम् ॥ गोष्ठेपटुः--'पात्रेसमितादयश्च' इति क्षेपे सप्तमीतत्पुरुष । तत्रैव पाठगदलुक् । गोष्ठ एव पटु. न सदसि इति क्षेपावगति ॥

·. . পার্ক पदाका-'शालिपटिपतिम्यो नित्' इत्याकिन्निच ॥ परलम्—'वृपादिम्यश्चित्' इति कलप्रत्ययः चिच्च ॥ पालिका-संज्ञाया कन्' ॥ पटीर स्य' इत्यादिना ईरन् ।। पाटलम-ज्य-तात्कलप्रत्ययो वाहुलकात् ॥ पाटली-'जातरस्त्रीविषयादयोपधात्' इति हो । पाटल्या पुष्पाणि पाटलानि-विल्वादिम्योऽण् ' इति सिकारावयवयोरण । 'पुप्पमूलेषु बहुलम्' इति लुप् तत्रैव बहुलग्रहणान्न भवति । लुपि हि कोशातक्या फलानी- त्यादिवत् 'लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' इति युक्तवद्भाव एव तस्य स्यात् ॥ रट परिक्षापणे ।। ३०० ॥ रटति इत्यादि। परिराटी-'सएचानुरुषायमाझ्यसपरिसृसंसृनपरिदेविसंज्वरप- रिलिपपरिरटपरिक्दपरिदहपरिमुहदुपद्विपदुदुयुनाकीडविविचत्यजर - जमनातिचरापचरामुषाम्याहनश्च' इति परिपूर्वादस्मात्ताच्छीलिको घिनुण ॥ परिरारक -निन्दहिस' इत्यादिना बुल् ताच्छीलिकः ।। लट बाल्ये ॥३०१॥ लटति इत्यादि ॥ लद्वा-'अशूपिटिकणिखटिविशिम्य छन्' इति कुन् ॥ लाटयतीति लाट ण्यन्तादच् । केवलाद्वा सज्ञाया छत् ॥ - ·धातुवृत्ती. शट रुजाविशरणगत्यवसादनेपु॥३०॥ शटति इत्यादि ॥ शाटकः-घन्तात्संज्ञाया कन् । शाटी---जातिलक्षणो हीप् ॥ वट वेष्टने ॥ ३०३॥ वटति । ववाट । ववतु । वादित्वादत्वाभ्यासलोपाभावः ॥ वटि.-'इन् ' इतीन्प्रत्ययः ॥ वटिभः :--' तुन्दिवलिवटेर्भः' इति मत्वर्थे भः ॥ बटक'-संज्ञायां कन् ॥ चटका-अन्नमस्या पौर्णमास्यां वटकिनी पोर्णमासी-'तदस्मिन्नन्न प्रायेण संज्ञायाम्' इत्यत्र ‘वटकेभ्य इनिर्वक्तव्यः' इतीन् । घटादावयं परिभापणार्थ. । पट वट ग्रन्ये इति कथादौ । बट वेष्टने इति क्षीरस्वामी । यस्तु तत्र विभाजनार्थ. तं वटीति शाकटायनादयः पठन्ति । वटी विभाजने इति इहैवाने चुरादौ चानदन्तेषु ॥ किट खिट त्रासे ॥३०४-३०५॥ केटति | चिकेट । केटिता ॥ चिकिटिपति, चिकेटिपति | किटित्वा, केटित्वा इत्यादि । एवं खेटति इत्यादि । खेट.-'हलश्च' इति संज्ञायां घम् । इह त्रासो भयो- त्पादनम् । किटिः गत्यर्थोऽग्रे भविष्यति । इहैके न पठन्ति । पठताम्मैत्रेयादीनामर्थभेदात्पुनः पाठ इत्यभिप्रायः ।। .

·म्यादिः. शिट पिट अनादरे ॥३०६-३०७॥ आद्यस्तालव्यादि. । अपरो मूर्धन्यादिः । शेटति । सेटति इत्यादि फिटियन् ॥ सिसेटिपति सिसिटिपति इत्यत्र 'स्तांतिण्योरेव ' इति नियमान्न पत्वम् । पोपदेशफलं तु सेपिट्यते, अमोपिटत् इत्यादी ॥ जट झट समाते ॥ ३०८-३०९॥ जति । जबाट । जेटतुः । जटिता ॥ जटा-अनन्नाहा ॥ निन्दिता जटाऽस्य जटालो जटिल'-'जटाघटाकलाक्षेपे' इति सिध्मादौ पिच्छादौ च पाठानिलचो । 'जटयपि ' इति भाग्यकारप्रयोगादनदन्तत्वेजीनिः ।। झटति । जझटतु । झटिता इत्यादि । • अट भृतौ ॥ ३१०॥ भटति इत्यादि ॥ भटित्रम् 'शूले संस्कृतं मास' इति निघण्टुः । वेतनं इत्युणा- दिवृत्तो । 'अशित्रादिभ्य ' इतोत्र. । अयं घयदिः परिभाष- णार्थः ।। तट उछाये ॥३११॥ तटति॥ तटोस्यास्तीति तटिनी-अत इनिठनौ' इति मत्वर्य इनिः ॥ तटी-गौरादिपागत डीप ॥ ११ ·धातुवृत्ती तड आघात इति डकारान्तश्शुरादौ ॥ खट काक्षायाम् ॥३१२॥ खटति ॥ खट्वा-'अशूवृषि' इत्यादिना कुन् । खट्नामारूडः खट्वारूढः जाल्म.-'सटाक्षेपे' इति क्षेपे गम्ये द्वि- तीयान्तस्य खट्वाशब्दस्य तान्तेन तत्पुरुषः ॥ नट नृत्तौ ॥ ३१३॥ अत्र पुरुषकारे–णट नृत्ते नृत्तावित्यपि क्षीरस्वामी इत्युभयथाऽपि नर्तनमित्येवार्थ इति । अयं णोपदेशः । 'नृति नन्दि' इति णोपदे- शपर्युदासवाक्ये 'नाटि' इति सवृद्धिास्य ग्रहणादस्य घटादित्वा' न्मित्त्वात् नाटि रूपाभावादग्रहणम् । यदाह हरदत्तः-'जासिनि. ग्रहण' इत्यत्र नट नृत्ती इत्यस्य घटादिपठितस्याग्रहणम्, वि- रुतनिर्देशात् इति । अत एव णोपदेशपर्युदासविवरणेऽपि न्यासपद- मजरीपुरुपकारादिभि अस्पन्दनार्थस्य चौरादिकस्यैर ग्रहणं सनम् । ननु क्षीरस्वामी घटादो नट नृत्तौ इति पठित्वा नटयति शासा इत्युदात्य नृत्ती नाटयति इति पक्ष्यति, अवश्यं सत्तादिभिरप्यु- भयत्र पाठसामदिस्य नाटयति इत्यङ्गीकार्यम्, तत्पथमुक्तं विर. तनिर्देशादिति । उच्यते-द्वयोहणे नटीत्येव निदिशेन न तु ना- चीति विटतम् । तत्सामर्थ्यात् यस्य नारीत्येव रूपं तस्यैर पर्युदामो विज्ञास्यते न तु यस्य नटिरूपं नाटिरूपं च । ननु योस्ति पटामिधान: नित्य नटिरूपमापनः स एर स्तिनिदेशेन च्यापर्यंत, मेवम् येऽन्यत्र पठिता घटादा पट्यन्ने न ते पृयग्धातरः । किन्तु मित्मार्पमेन तेषामनुवार इति तन धिनत्वात् । पर ·म्यादिः. २२७ वृत्तिनतनम् यत्कारिपु नटव्यपदेशः । न तु मार्गदेशीशब्दा- भ्यां मसिद्ध नृतं नृत्यं च, यत्कारिपु नर्तकव्यपदेशः । तत्र वाक्याभिनयो नाट्यम्, पदार्थाभिनयस्तु नृत्यम् । अभिनयमृत्यः पुनः शास्त्रोक्ताङ्गमङ्ग स्वगात्रविक्षेपो नृत्तं इति तद्विद. । नेघण्ट- काना तु-'ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तनम्' इति अभेदव्यवहारो निरूढलक्षणया नेयः । प्रगटति इत्यादि । नटी-गौरादित्वात् डीप् ॥ पिट शब्दसङ्घातयोः ॥ ३१४॥ पेटति । पिपेट । पेटिता इत्यादि ॥ पिपिटिपति, पिपेटिपति । पिटित्वा, पेटित्वा । पेटयति । अपीपिटत् ॥ पिटकम् –'कुन् शिल्पिसंझयोः' इति कुन् । पिटाक'-'पिटाकादयश्च' इत्याकः ॥ हट दीप्तौ ॥३१५॥ हदति । जहाद । हटिता । अहटीत् अहाटीत् इत्यादि !! हाटकम्--'संज्ञायां च' इति ण्वुल् । बाहुलकादस्त्रियामपि शब्दात्कन्वा ॥ पट अवयवे ॥ ३१६॥ सटाते । ससाट' 1 सेटतु । सटिवा ।। सिसठिपति-'स्तौतिण्योरेव' इत्यपत्वम् ॥

·२२८ धातुवृत्तो. साटयात । असीपटत् ।। सटा-अजन्ताहा ॥ लुट विलोडने ॥ ३१७ ॥ एतदादय पठत्यन्ताष्टवर्गतृतीयान्ता इति कोशिरकाश्यपनन्दि- द्रविडा । ते चास्मादनन्तर पिटही न पेठ । लोटति । लु- लोट । लोटिता ॥ लुलुटिपति, लुटिपति ॥ लुदिता, लोदित्वा ।। लोटयति । अन्नु लुटत् , अटलोट-पाण्यानित्वानुपधादरस विश्य । भृमृत्रे मुपावर र विगेडने ति लान्तोपि ददगते लोल्दुनाकारतृहत्तरङ्गम्' इति मात्र । गोरेक्त्वस्मरण- मिति वा प्रतिविधेयमिति । जम विसदावपि । भाषाशुरारे । प्रनिवाते शुतादौ । इदिन सेयार्य परस्परिपु । उनि नु- रादौ ।। चिट परप्रेप्ये ॥३१८॥ चेटति इत्यादि पुगिन् । काग्याम्यिामागे शेप ।। बेटी-दान्तान् मनोनित्यो नि हो। विट शब्दे ॥३१९॥ वेति इत्यादि । शिट.- ॥ चिटप: -पिशिता' इति निपानि । - ·म्यादिः. २१९ विट आक्रोशे ॥ ३२० ।। यशादिः । पेटति इत्यादि । हिटेत्यत्र केचित्पन्ति, हेठति इत्यादि । इट किट कटी गतौ ।। ३२१-३२२॥ अत्र मैत्रेयः--कटीति भ्यान्तं पठन् ई इति चतुर्थ धातुमुक्का मतान्तरेण दीर्वान्तं पठन् ई इति चतुर्थं धात्तुं दीर्घमुक्ता फलं न व्यपदेशिवदायेन गुरुमपेनादित्वाभ्यां अयाञ्चकार इत्यासिद्धिमाह । क्षीरस्वामी तु-त्रयो धातवः, तृतीय ईदिदित्य शीटत्य कटित्वा, फहः, कट्वान् इत्युदाहत्य अन्ये कटीई इति धात्वन्तरं प्रश्लिष्टमा- हुरिति बोका कण्टति कण्टका, उदयति दिननाथ याति शीतांशुरस्तम् ॥ इति चोदानहार । संमतातरङ्गिण्योस्तु-कटि इ इति चत्वारो धालव- स्तृतीय इदिदिति व्याख्यायि । धनपालशाकटायनो तु-त्रोनेव धातू- नाहतुः । अयं पक्षः सथितः पुरुषकारे । यदाह-इ ई इति तस्व- दार्थों धातू प्रस्तुत्य अन्ये पुनरुभावपि न पठन्ति । व्यक्तं चैतत् धनपालशाकटापनवृत्त्योः । अपि च-शौट गर्वे इत्यादिकान् कांश्चन धातू-पठित्वा अन्ते च उदात्ता इत्युच्यते; तचास्मिन्म- करणे अयतरपि पाठे सति तस्य 'अनिट् स्वरान्तो भवतीति ह- श्यताम्' इत्यनुदात्तत्वात् प्राचुर्याभिप्रायेण कयं चिन्नेयं स्यान, यथाऽऽह मैत्रेयरक्षित.-उदात्तत्वमयतिवर्ज भट्टग्रामन्यायेनो- दाता इत्युच्यन्ते इति । सचायं न्यायः सुनिश्चित एवायतेः पाठे शोभते । विप्रतिपन्ने पुनरुदात्तत्वोक्तयाऽञ्जस्याशादपाठ एवं ज्यायान् । उदयतीत्यादि चैव मसाध्वेवास्त्विति । हरदत्तस्यापि प्रा- ·-- . ईड ए*तद्रूप- २३० धातुवृत्ती. योयमेव पक्षोऽभिमतः । यदाह ' उपसर्गस्यायतौ' इत्यत्र अय- तिरनुदात्तत्कथं तर्हि ' उदयति विततोलरश्मिरजौ' इति परस्मैपदम्, किमनेन वन्यगजशोनेन, यदि वा पचाद्यजन्तादुदयशव्दादाचार- विपि लट् । केचितु--इट पिट कटी इत्यत्र इकारमपि धातु पठ- न्तीति । वृत्तिसारोपि प्रायेणात्रैवानुकूल । यदाह-एतिस्तुशासु' इत्यत्र क्यपि इत्यः इत्युदाहृत्य कथमुपेयमिति, मिति । यदि हामो स्याता प्राथम्यादनयोरेकमुपाददीत ॥ अथोदाहरणानि-~-एटति । इयेट । ईटतुः । इयेटिथ । पिवचनेषु 'द्विवचनेऽचि' इति गुणस्य स्थानिवत्त्वादिटशब्दस्य द्विरुक्तौ हलादिशेपे 'अभ्यासस्यासवर्णे' इतीयडू । नन्वेवं गुण- स्य स्थानियत्वादवश्य स पुन प्रवर्तयितव्य । तस्या च दशायां गुणादन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्पण भाव्यम् । न चास्ति 'वार्णादाई वलीय ' इति, यत इदमागमार्णयो समाननिमित्तत्वे प्रवर्तते । न च कार्थी निमित्तत्वेनाश्रीयते, सत्यम इदानीमेवाग्रे परिहरिप्यते । एटिता इत्यादि । इटिटिपति एटयति मा भवानिटिटत् णि- लोपस्य स्थानिवत्त्वात् टिशब्दस्य द्विवचनम् । अतः पूर्वमेवोपधाहत्व इत्युक्तम् ॥ केटति ॥ चिकेट ॥ केदिता ॥ चिकिटिपति चिकेटिपति ॥ किटित्वा कैटित्वा इत्यादि ॥ किटि:--' इगुपधात्किञ्च' इतीन्, वित्त्वान्न गुणः ॥ कण्यति । चकण्ट । कण्टिता ।। इत्यादि । कण्टक-मंज्ञाया हुन् । *ई इयरी Pre ·भ्वादि २५ कण्टकितम्-तारकादित्वादितच् । अनिदिदादिना वर्गत इत्यादि । इ इति चतुर्थधातुगादिनाम्, अयति । इयाय । ईयतुः । ईयः । इयायथ । इयेथ । भारद्वाजनियमादिविल्स | इय । ऽपय । इपाया इयित्र । इयिम ॥ पिद्वचनेषु गुणवृद्ध्यो 'द्विवचनेऽचि' इति स्थान्त्रि च्यात् इशारस्य द्विवचने 'अभ्यासस्यामवणे' रतीयह् । अन्यत्र पूर्वद्धि- यह । स्थानिपढ़ावात् इशब्दस्य द्विरतो पुनरिया प्रवर्त- नाया त बाधित्वा 'एरनेकाच ' इति प्राप्त यणमन्तरगन्वान वा- धित्वा सवर्णदीघे पुनरियडादेश । यदाऽपि सवर्गदीन्य यणचार आश्रयो भवति स्थानिवत्त्वेनेति समानाश्रयत्वाश्रयेण 'वा र्णादाङ्ग वलीय ' इति दी बाधित्वा या प्रवर्तते तदाशी दमेव रूपम् । अत्र पसे इययियेत्यत्रापि न दोष । यतस्त त्रापि समानस्थानित्वेनास्ति समानाश्रयत्व दीर्वगुण्यो । एव मपि न मिद्ध्यति, यन्त्र द्विवचनकालेऽपहृतो गुण पुन प्रय- तते । ततश्चानादिष्टादच पूर्वन्वेनाभ्यासो दृष्ट इति तस्य अभ्यासस्यासपणे' इति इयडि कर्तव्ये गुणस्य स्थानियत्वात् असवर्ण इति प्रतिपेर स्यात् । एव तहि, अन एव असा- ग्रहणसामर्थ्यात् म्यानिवत्व न भविष्यति । नन्वयमस्ति वच- नम्यावकाशोऽर्ते रिटि द्विवचने ‘अतिपिपर्योश्च' इति अभ्या सेवे इयति, इयत इत्यादि । नतत् । न ह्येक्मुदाहरण योगारम्भ प्रयोजयति । इयति प्रयोजने 'अभ्यासस्या?' इत्येव बृयात् । उवोऽगादि तु न प्रयोजनम् । तस्य छान्दसले 'तन्वाटीना छन्दस्युपसङ्ख्यानम्' इति मुर्गादिवद्वड सिद्ध वात् । भाषायामामा भाव्यम् ।। एता । एप्यति । स्वरान्तवादनिटत्वाम ·धातुवृत्तौ यत् । अयेत् । आशिपि-यात्-'असत्सार्वधातुक्यो । दीर्घ । ऐपीत । मा भवानपीत् । ऐप्यते ॥ कर्मणि--इयते । इत्यादि | स्यादा चिण्वदिटि वृद्धी आयिप्यते । इत्यादि ।' इंपिपति, 'अज्झनगमा सनि' इति दीर्घ । 'इको झाले' इति मन क्विान्न गुण ॥ आययति । मा भवानयियत्, णो चडि वृद्ध्याययो ‘णौ चडि ' इति द्वस्वे णिलोपे तस्य स्थानिवन्त्वेन यिशब्दस्य द्विर्व चनम् ।। इत । इतवान् । मेस-ल्यपि 'पत्वतुकोरसिद्ध ' इत्येकादेशस्यासिद्धत्वात् हस्त- निबन्धनस्तुक् । किटेति मत्रेयमतेन त्रासे गत । करिश्चेदित वर्षा- वरणयो ॥ मडि भूपायाम् ॥ ३२३॥ मण्डति । ममण्ड । मण्डितेसादि ॥ मण्डते कन्या स्वयमेव । अमण्डिष्ट कन्या स्वयमेव । भूपाकर्मत्वात् यक्चिणोनिपेध ॥ मिमण्डिपति । मामण्डयते । अमामन् । मण्डयति । अममण्डत् ॥ -'क्रुधमण्डार्थभ्यश्च' इति युन् । मण्ड इति विभागे गत ॥ - मण्डन ·म्यादि २३३ कुडि वैकल्ये ॥ ३२४॥ कुण्डतीसादि ॥ तुण्डा झी दाहे गतम् । अत्र स्वामी कुरीति शिर. दुर्गाविति । शाक्ययन पुन प्राणानुरोधेन अन्तमेनाध्य- गीट ॥ मुटि प्रमर्दने ।। ३२५ ॥ मोति । मुमोट । मोटिता ॥ मुमुदिपति, मुमोटिपति ॥ मुनिया । भोटित्वा । 'रगे गुपयात्' इति रिचविस्तप । मुडेति धनपार । पुडेति पकारादि डास इति शास्वायन । क्षीरस्वामी नु द्वावपी- दिती एपाठ । मरेयम्नु अमु यन्तमा पटिया मुडि सण्डन इति नाग्रे पठित्या पुडि चेत्येर इत्याह । मुट प्रमर्दनाक्षेपयो इति तुगो । मुट सभूगने इति रामे ।। चुटि अल्पीभावे ॥ ३२६॥ चुण्टतीत्यादि। चुटेति दुर्ग छेदने इति तुदादी । गुरचुटी द्वायपि नुरादा ॥ मुडि खण्डने ॥ ३२७ ॥ मुण्डतीसादि । मुण्डः । मुण्ड परोति मुण्डयत्ति-मुण्डमिश्रल पाल्वण- व्रतासहलकरहनतूस्नेभ्या णिस्' इति क्रोत्यर्थे गिरि गावि. प्रवदिति टिल्लोप ॥

·२३४ धातुवृत्ती यवनमुण्डः । काम्योजमुण्डः । मयूरव्यंसकादित्वाद्विशेषणस्य परनिपातः ।। अत्र मैत्रेयः-'पुडि चेत्येके | पुण्डति । पुण्डुः । पुण्डरीक- मिति । उकारवत्सर्गादिप्रकरणादिहायं निर्दिश्यते । मडि भूपा- यामित्युकारवान्न भवति' इति । डकारान्तोऽप्यकारववादादौ निर्दिष्ट इति मैत्रेयः । अत्र शुठि खण्डननमर्दनयोरिति कचित् धातु- कोशे पठ्यते । मैत्रेयादयस्तु न पठन्ति । तत्र आद्यपाठ एव ज्यायान्यदिहेवाग्रे शुठि शोषण इति भविष्यति । अस्मिन् हि सति तस्य चास्य च रूपाभेदात् शोपणग्रहणमपोहैव कर्तव्यं स्यात् ॥ रुटि लुटि स्तेये ॥ ३२८-३२९ ॥ रुण्टति । लुण्टतीत्यादि ॥ रुठिलुठीत्येक इति क्षीरस्वामी । शाकटायनस्तृतीयान्तो पपाठ लोटतीति विलोडने गतम् । लुट प्रतिघात इति द्युतादौ । रुप रोपणे इति चुरादौ । तत्र रुटेत्येके ।। स्फुटिर् विशरणे ॥३३०॥ अयं पाहो मैत्रेयादीनाम् । स्फोटति । पुस्फोट । स्फो- टिता ॥ पुस्फुटिपति । पुस्फोटिपति ॥ स्फुटिया । स्फोटित्वा । इत्यादि । इकाररेफयो.-'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' हलन्त्यम् । इती. 'इरितो वा' इति परस्मैपदे विधीयमा. नोऽविकल्पो भवति-अस्फुटत् , अस्फेाटीदिति ॥ त्वम् । तेन लुडि ·म्वादिः 'इदितो नुम् धातोः' इति नुम् अन्तेदितो विधानादस्य न भवति । स्फुटेति चन्द्रः । अस्यात् नास्ति । स्वामिकाश्यपी तु-स्फुटिस्फुटस्फटेति त्रीन् धातून पेठतुः । स्फुण्टति । स्फोटति । स्फटतीत्यादि। स्फटा-अचि टाप् ॥ स्फुट विकसने इत्यात्मनेपदिपु टान्तः ।। पठ व्यक्तायां वाचि ॥३३१ ॥ पठति । पपाठ । पेठतुः ॥ पठिता ॥ अपठी, अपाठीत् ॥ पाठयति श्लोकं पुत्रमित्यादि । वठ स्थौल्ये ॥३३२॥ बठति । ववाठ । वठिता । इत्यादि । वादित्वानेवा- यासलोपौ–ववठतुः ववठु । वठि एकचर्यायां आत्मनेपदी गतः ॥ मठ कठ मदनिवासयोः॥३३३-३३४॥ अयं पाठो मैत्रेयस्य । अन्येषां मठ मदनिवासयोः । कठ रुनीवने इति । पठति । कठति । इत्यादि । कठ:-अच् ॥ कठेन प्रोक्तं छन्दः 'कलापिवैशम्पायनान्तेवासिम्यश्च' इति वैशम्पायनान्तेवासित्त्वात् णिनिः । तस्य 'कठचरकाल्लुक्' इति लुक् । 'छन्दो ब्राह्मणानि च तद्विपयाणि' इति नियमात् तदधीते तद्वेद' इति अध्येतृवेदितृप्रत्ययान्त एवं प्रयोगाहः । तस्य चाणः ‘प्रोक्तालुक्' इति लुक् । तदेवं कठेन प्रोक्तं छन्दोऽधीयमानोऽपि कठः ।। - ·धातुवृत्तो. कठिनम् । औणादिक इनम् ।। पशकठिने व्याहरति वाशकठिनिकः । वठिनान्तमस्तार-- सस्थानेषु व्यवहति' इति पठिनान्तादिम्य सप्तम्यन्तेभ्यो गव हरतीत्यर्थे उगिति ठक् । ठस्यैर ॥ कठोरम् । 'कठिचकिमयामोरच्' इत्योरच ॥ अनन्तर अठ गताविति एचित्पठ्यते । मैनेयादयस्तु न पठन्ति ॥ अठतीत्यादि ॥ रठ परिक्षापणे ॥ ३३५॥ रटतीसादि ।। हठ लुतिशठत्वयोः॥ ३३६ ॥ हठति । जहाठेसादि ।। हठ बलात्कारे इति चन्द्रदुर्गौ ॥ रुठ लुठ उपघाते ॥ ३३७-३३८ ॥ रोगति, लोठतीलादि । अत्र मैत्रेय --उठेत्यप्यो इति धनपालशाकटायनौ तु रुठलुठेत्येव पेठतु । क्षीरस्वामी तु जा पठिन्वा रुठ लुठ इत्यपि दर्गा इत्याह । ओठति । स्वोठ ऊठतुः । ओरितेसादि । एउतिवत्प्रक्रिया । लुठे काण्यादित्वात् अलूलुठत् , अलुलोठत् इति भवति ॥ अय श्लेपणे तुदादि । बुठि आलस्ये प्रतिवाते च । सदि उठि गतावित्पने इदिता । लुट श्लेपणे इति तुटादा । असे शान्त इत्येक इति मैत्रेय । तथा च स्वामा लुठनीति लक्ष्यदर्श नात् तुदादा पाठ इति । लुठ प्रतिघात इति द्युतादी ॥

·२३७ पिठ हिंसासड्डेशनयोः ॥ ३३९॥ पठति इत्यादि ॥ पीठम्-पम् । 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घ ।। पोठी-इनन्तात् 'रदिवारादक्तिन । इति डीप् ॥ शठ कैतवे च ॥ ३४॥ नकाराधिसासङ्ग्रेशनयोश्च । शठति इत्यादि । स्वाम्यादयः पुन चमार नव पेटु । गत्यसंस्कारयोरय चुरादौ । तत्रैव श्लाघायामात्मनेपदिए । सम्यगवमापणे कथादौ ॥ शुठ गतिप्रतिघाते ॥३४१॥ प्रतिवात इत्येव धनपार | तथा च कुठि इत्युत्तरधातौ प्रतिहतिमा प्रतीयते अतिशिप्यते* इत्यर्थ इति स एवाह । शोउति इत्यादि । शुीति क्षीरस्वामी ॥ शुठ आलस्य इति नुरादो । शुठि शोपणे इति अत्रेवाग्ने । कुठि च ॥ ३४२॥ कुण्ठति इत्यादि । कुण्ठ ॥ लुठि आलस्ये प्रतिघाते च ॥ ३४३ ।। लुण्ठात इत्यादि । रोठतीत्युपवाते गतम् ॥ शुठि शोपणे ॥ ३४१ ॥ शुण्ठति ॥ शुण्ट ॥ शुष्ठी ॥ शोठनीति गतिप्रतियाते गत । *अनिनित ·धातुवृत्ती. रुठि लुठि गतौ ॥३४५-३४६॥ अर्थभेदात्पुन पाठो लण्ठेरित्याहु । रुण्ठति लुण्ठतीसादि !! चुड आवकरणे ॥३४७॥ भाववरणमभिप्रायसूचनम् । चुड्डति । चुचुड्ड । चुजिता इत्यादि। चुचुड्डिपति । चोचुडयते । अचोचुत् । अय दोपध इति सयोगान्तलोपे तकारस्य श्रवण भवति ।। चुड्डयति । अचुचुड्डत् ॥ अड अभियोगे॥३४८॥ अयमपि दोपध इति क्विपि अत् इति भवति । अड्डति । आनड्ड । अडिता ॥ अड्डिडिपति । 'नन्द्रा ' इति दकारवर्जस्य द्विवचनम् ॥ अड्डयति । आडिडत् ॥ कड्ड कार्कश्ये ॥ ३४९॥ कवति इत्यादि । अस्यापि दोपधात्वात् यड्लुकि लडि विपि च अचाक्त्, कत् इति च भवति । कञ्च तत् जल च कज्जलम् ॥ क्रीडू विहारे ॥ ३५०॥ कीडति । चिकीड । कीडिता ॥ चिक्रीडिपति । चेक्रीडयते । चेकीहि । अचक्रीद ।। .

·' - म्वादि २३९ आक्रीडते-क्रीडोऽनु सम्परिम्यश्च' इति अन्वादिपूर्वाञ्चका- रादाइपूर्वाञ्च तह । एवमनुक्रीडत इत्यायुदाहार्यम् । समा साहच- दिनोरुपसर्गस्य ग्रहणम् । तेन 'तृतीयाथे' इति यदा अनो कर्मप्रवचनीयत्व तदा तद भवतीति माणवक्मनुकोडतीति । माण वकेन सह कोडतीत्यर्थ । 'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' इति माणवकाद्वितीया ॥ सङ्कीडन्ति शकटानि, इत्यत्र 'समोऽफूजन इति वक्तव्यम्' इत्युक्तवान तड् । कूजन्ति शकटानीति ह्यत्रार्थ ॥ आक्रीडी-सम्टच' इत्यादिना दिनु ।। चिक्रीड:-'कृआदीना के द्वे भरत ' इति कप्रत्यये द्विवचनम् ।। तुड़ तोडने ॥ ३५१॥ तोडन दारण हिंसन चेत्युक्तम् । तोति । तुतोड । तोडि- सादि ॥ तूड इति स्वामिशाकटायनी । तुण्डत इत्यात्मनेपदी गत ।। हूड होड गतो॥ ३५२-३५३ ॥ हूडति । जुहूड । हूडिता ॥ हूडयति । अजुहूडत् ॥ होडति । जुहोड । होडिता ।। होडयति । अजुहोडत् । इत्यादि । हुड हूड गताविति धनपाल शाक्टायनो । होडने इत्यनादरे गत ॥

·२४० धातुवृत्ती. रौाड़ अनादरे ॥ ३५४॥ रोडति इत्यादि ॥ रोड लोड उन्मादे॥३५५-३५६ ॥ रोडति ॥ लोडति इत्यादि ॥ अड उद्यमने ॥ ३५७॥ अडति । अडो वृश्चिकलाङ्गलम् । तेन तेदण्य लक्ष्यते ॥ विशिष्टोऽडस्तैश्ण्यमस्य व्यड । तस्यापत्य व्याडिः अत इन' 'स्वागतादीना च' इति वृद्धिप्रतिषेधैजागमयोनिषेध ।। लड विलासे॥३५८॥ लडति इत्यादि । निहोन्मथने घटादौ । अनन्तरम्ह ईप्सायाम्' इति कचित्पयते । तत् क्षीरस्वामिपुरुपकारादयो नानुमन्यन्ते । यत् रलयोर्डल्योश्चैकत्वस्मरणात् लालयति टलने. लड उपसेवायाम्' इति चुरादौ ॥ कड मदे ॥३५९॥ कडात इत्यादि । क्षीरस्वामी तु क्डीति पठित्वा कडेति दुर्गा इत्याह । अय तुदादौ च । उभयत्र पाठफल तव वक्ष्यते । कण्डत इति गत ॥ गडि वदनैकदेशे ॥ ३६० ॥ गण्डति इत्यादि । अत्र वक्तव्यं अनत्यादिप्तमु पठित्वोक्तम् ।। त्याहु ।

·२४१ भ्वादि. शोटादय उदात्ता उदात्तेत ।। नवर्गान्ता केचनैधत्यादयो गता, केचन द्युतादो वक्ष्यन्ते इति क्रमप्राप्तानात्मनेपदिन पवर्गान्तानाह- तितेपृष्टिपुष्टेप क्षरणार्थाः३६१-३६४ एतदादयस्तोमत्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेत ॥ 'तपि तिपिं चापि' इत्यनियारिकासु पाठात् तिपिरेकोऽनुदात्त । ऋदित्पवर्गान्तात्मनेपदित्वसाम्यादर्थसाम्याचेह पाठ । क्षीरस्वामिना त्वय सेडुदाहृत । तमाश्यपवृत्तिन्यासपदमअर्यादिविरोधात् 'ता तिपि' इति व्याघ्रभूतियचनविरोधाच्चापेक्ष्यम् ॥ तेपते । तितेपे । तितिपिपे । तित्तिपिरहे । कादिनियमादित् ।। तेसा ॥ तेप्स्यते ॥ तेपताम् ॥ अतेपत ॥ तेपेत ।। आशिपि-तिप्सीष्ट ॥ अतिप्त । अतिप्साताम् । झलि सिज्लोप 'लिहिचावा- मिनेपदेषु' इतीक्समीपाइल परयो झलायोलिसिचो कित्वान्न गुण । आत्मनेपदेप्विति सिच एव विशेषणम्, न लिड , परत्वासम्भवात्, परस्मेपदिषु झलादित्वासम्भवाञ्च ।। तितिप्सते । तितिप्सेते । 'हन्ताञ्च' इतीक्समीपाइल परस्य झलदिरसन कित्वान्न गुण ॥ तेतिष्यते । तेतिपीति, तोतेति ॥ लेपयति । अतितेपत् । दित्वात् णो चडि द्वस्वाभाव । तेपते । तितेपे । तेपिता । तेपिप्यते । वेपत्ताम् । अतेपन । तेपेत । तेपिपीष्ट । अतेपिष्ट । 21 ·- धातुवृत्ती तितेपिपते । तेतेप्यते । तेतेपीति, तेतेति । तेपित्वा ॥ स्तेपते । तिष्टेपे । तिष्टिपाते । अभ्यासे खयः शेषः ॥ स्तेपितेसादि । तेपिवत् ॥ तिस्तेपिपते, तिस्तिपिपते । स्तिपित्या, स्तपित्वा । 'स्तो तिण्योरेव' इत्यपत्वम् । 'रलो व्युपधात्' इति वा कित्चम् ॥ तेष्टिप्यते । तेष्टिपीति, तेऐप्ति । तेष्टिमः ॥ तेपिवत् ऐपिः । अभ्यासे खयश्शेपो विशेषः । घिट धेट इति च काश्यपः ॥ तेपृ कम्पने च ॥ ३६५॥ ग्लेपृ दैन्ये ॥ ३६६॥ ग्लेपते इत्यादि ॥ टु वेपृ कम्पने ॥ ३६७॥ वेपते ॥ वेपथु:-'तितोऽथुच्' इत्यधुच् ॥ विपिनम्-'वेपितुह्योईस्वश्च' इतीनचि हस्तः ॥ केपृ गेपृ ग्लेपृ च ॥ ३६८-७० ॥ चकारात्कम्पने गतो च सूत्रविभागादिति स्वामी । मंत्र- यस्तु चारमन्तरेण पठित्वा कम्पन इत्येपेक्ष्यत इत्याह । वेप- तिना संपामपाठोऽप्रसिद्धत्वज्ञापनायेति तस्याभिप्रायः । परर्थ- भेदात्पुनः पाठः । केपते । इत्यादि ॥

·भ्वादिः. वेपादीनां पतेश्च चलनार्थत्वात् 'निगरणचलन' इति जो परस्मैपदमेव ॥ एपामनुवत्तिच्चात् 'चलनशब्दार्थादकर्मकााच्' इति युचि वेपन: इत्युदाहार्यम् ॥ मेपृ रेपृ लेपृ गतौ ॥ ३७१-३७३ ॥ अयं पाठः स्वामिनः । मैत्रेयस्तु-मेष्ट, लेट, सेवने । रेट गतावित्याह । मेपते ॥ रेपते ॥ लेपते, इत्यादि । कचि- पठयेते-~हेए, धेष्ट, इति च ॥ अपूपू लज्जायाम् ॥ ३७४॥ अपते ॥ , वेपे-तफलमजत्रपश्च इति किति लिटि सेटि थलि । एत्वाभ्यासलोपी । पेस्थल नास्ति । त्रपिता, ब्रता । पिप्यते, अप्स्यते । उदित्वादिडिकल्पः ।। अपताम् । अत्रपत । अपेत । आशिपिपिपीट, त्रप्सीष्ट ॥ अत्रपिष्ट, अत्रौ । अलि सिचो लोपः । तिपिपते, तित्रप्सते | तात्रप्यते ॥ तात्रपीति, तात्रप्ति ॥ अपयति । अतित्रपत् । घटादित्वान्मित्त्वम् ।। अपिता । जप्त्वा ॥ वतः । प्रप्तवान् 'यस्य विभाषा' इति निष्ठायामिणिपेधः ।। त्राप्यम् , 'आसुयुवपिरपिलपित्रपिचमश्च' इति भावे ण्यत् । पोरदुपधाद' इति यतोऽपवादः ॥ - ·- + धातुवृत्ती त्रपा-'पिद्भिदादिम्योऽड्' इति स्त्रियामड् ॥ अपपिप्णु:--'अलङ्घननिराकममननोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्र - पवृतवृधुसहर इणुच्' इति साच्छील्यादाविष्णुच ॥ त्रपु-शृस्कृस्निहित्रप्यसिवसिहनिश्चिदिवन्धिमनिभ्यश्च' इत्यु प्रत्यय ॥ वपुणो विकार अपुपम्-'पुनतुनो पुक्' इति पुगा- गमोऽण् प्रत्ययश्च ॥ कपि चलने ॥३७५॥ कम्पते । चकम्पे । कम्पितेत्यादि ।। कम्पयति-'निगरणचलन' इति नित्य परस्मैपदम् ।। कम्म:--' नमिकम्पिस्म्यनसम्महिंसदीपार । इति ताच्छी- ल्यादी र । वासरूपविधिना 'अनुदात्तेत । इति वा र' इति वा युचि कम्पनः ।। ननु पदेरनुदात्तेत्त्वादेव युति सिद्धे जुचतम्यादिना पुनर्युज्यि- धानेन ताच्छीलिकेषु वासरूपविधि नेति ज्ञापितम् । अन्यथा- 'लपपतपद' इत्युक्ना अनुदात्तेल्लक्षणस्य युग समावेशसिडे पुनस्त- द्विधानमनर्थक स्यात् । नेतदस्ति । 'सूददीप' इति दी युज्निप धात् अस्यानित्यत्वज्ञापनात् । नित्ये हि नमिक्म्पीत्यादिना विशे पविहितेन रप्रत्ययेन युचो गधस्य सिद्धत्वात् कि तनिषेधन ॥ . चलनश ३ विकपितः-विस्तशरीर इत्यर्थ । लगिकम्प्योरुपतापशरी रयो' इति नलोप ॥

·म्यादिः.
२४९
कपिः-फटिकम्गो लापथ' सीन्प्रत्यये नलोपः ॥
कभीषकर्मणी कापेयम् । 'कपिज्ञात्योर्डर' इति दक् ॥
पृपो धर्मः तस्यापिः अकम्पिता वृपाकपिः । विष्णुः,
रद्रश्च ॥
वृपाकपापी-श्रीः गोरी च । 'वृपारपि' इत्यादना
पुंयोगलक्षणे डीपि अन्त्यस्यकारः ॥
कपिल:--'कपेश्च' इतीलच्यत्ययः, बाहुलबादत एव निर्देशादा
नलोपः ॥
पकारस्य
.
कवलः, कम्बल:-बाहुलकात् कलमत्ययः
यकारः पक्षे नलोपत्र ।
कम्पल्पम् । उणी(पल)शतम् । कम्वलाय हितमिति विपये
कम्मलाच संज्ञायाम्' इति यत् ।।
हाम्यां कम्बल्याभ्यो क्रीता शाटी विकम्बल्या--'तदि-
तार्थोत्तरपदसमाहारे च' इति तद्धितार्थे समासे 'द्विगुश्च' इनि
द्विगुत्वे 'मागोष्ठन्' इति माग्मतीयेपर्थेषु विहितत्य ठनः
'अध्यर्थपूर्वाधिगोलगसंज्ञायाम' इति लुम् । अन 'द्विगौः।
इति प्राप्तस्य डीप' 'अपरिमाणलिस्नाचिनसम्बल्येभ्यो न तद्धि-
ताकि ' इति निषेध । परिमाणान्तात् परिमाणतेऽपि विस्ता-
चन्नाच दिगोः तद्धिताकि सति डीव्नेति सूत्रार्थ ।।
पाण्डुकम्मोन परिवृतो रथ पाण्डुकम्बली-पाण्डकपला-
दिनि.' इति पाण्डकम्बलशब्दात्तृतीयान्तात् परिवृतो रय इत्यर्थे
इनिः । येन यत्परिवृतं तत्तस्यास्ति इति मत्वर्थी येनिना मिद्धे
इदं वचनं ठनो निवृत्त्यर्थम् ॥

·धातुवृत्ती. रवि लवि अवि शब्दे ॥ ३७६-३७८ ॥ रम्वते । ररम्वे । रम्बिता ॥ रिम्विपते ॥ रारम्ब्यते ॥ रारम्बीति, रारम्ति । अरारन् । हे इति रम्बत इति हेरम्व ॥ लम्बते इत्यादि । अम्बते ॥ आनम्वे ॥ अम्विविपते ॥ अम्बयति ॥ आ- स्विवत् ॥ त्रीण्यम्बवानि चलपि अस्येति त्र्यम्बक । त्रयाणा लोका नामम्ब पिता इत्यागमविद , । द्यौर्भूमिरापस्तिस्रोऽम्या अस्येति भारतम् । अम्ब शब्द, त्रयश्शब्दा अझारोकारमकारा प्रतिपादेकार अस्येत्ति भट्टभास्कर । स एव सृष्टिस्थितिप्तहारविषयास्तिस्रो म्बा शक्तयोऽस्येति च ॥ अम्बरीपम्-'भ्राष्टमम्बरीप' इति निपात्यते ॥ अम्बा । हे अम्ब-' अवार्थनद्यो ' इति द्वस्व सम्बुद्धौ ॥ लवि अवस्त्रंसने च ॥ ३७९ ॥ अलावू -ननि लम्बेनरोपश्च' इति ननि उपपदे अका- रप्रत्ययो नलोपश्च णिदावादृद्धिश्च ॥ कबृ वर्णे ॥ ३८॥ कयते । चकये । कविता ॥ चिकविपते ॥ चाकव्यते ॥ चाकति ॥ कावयति । अचकापत् ॥ . .

·म्यादि २४७ कवर -बाहुलकावर ॥ कवरी-जानपद' इत्यादिना केशवेशे डीप् । अन्यत्र कबरा॥ कर्युर:-बाहुलकादुरपाययो रेफोपननश्च ।। क्ली अधाष्ट्र्थे ॥ ३८१ ॥ लीवते । चिहीरे । क्लीविता ॥ क्लीवयति । अचिक्लीवत् ॥ कीय इवाचरति क्लीयते-~-आचारेऽवगल्भक्कोब' इति क्विम् तत्सनियोगेन चेपामकारस्यानुदात्तताऽनुनासिकताप्रतिक्षानात् अनुदा- तेवाचडिति होडतो प्रतिपादितम् । विवभावे-'उपमानादाचारे' इति क्यहि क्लीवायते ॥ क्षीवृ मदे ॥ ३८२॥ क्षीयते । चिक्षीवे । क्षीविता ॥ सीवयति । अचिलीयत् ॥ सीव-'अनुपसर्गासुलक्षीर' इति निछायामिडभावस्तलोप इच्छ- दलोपो पा निपात्यते ॥ शीच कत्थने ।। ३८३॥ शीभते । शिशीभ । शीमिता ।। शीशीभिपते । शेशीभ्यते॥ शेशीन्धि-'झपम्तयो' इति तकारस्य धारे नश अशि' इति मकारस्य वकार ॥ शीभपत्ति । भशिशीयत् ॥ झला ·, धातुवृत्तो. पूर्वसूत्रान्नित्यग्रहणानुवृत्त्या तक्रोण्डिन्यन्यायेन या क्रियासमभि- हारयडो बाधक इति भाप्यादो स्थितम् । 'अपजभददशभ- अपशां च इति अभ्यासस्य यडि यड्लुकि च नुगागमः । इदं च नुग्ग्रहणं अनुस्वारोपलक्षणार्थम्, 'नुगतोनुनासिकान्तस्य' इत्य- त्रान्तग्रहणात् । तदि तत्र तदन्तविधिनाऽपि अनुनासिकान्तस्य धा- तोरम्यासस्य नुकि सिरे तदन्तस्य यत्कार्य तद्यथा स्यादिति । न च गुकोऽन्त्यत्वे किञ्चित्कार्यमस्ति । अस्ति चानुस्वारस्य वा पदान्तस्य' इति परसवर्णविकल्प. । 'कर्तुः क्यड्स' इतिवदनुनासि- केत्यविभक्तिको निर्देशः । तेन जंजभ्यते इत्यत्रानुस्वारस्यापि पक्षे श्रवणं भवति । जअभीति, जलब्धि । जलब्धः । जझं- भति । इत्यादि ॥ 'रधिनभोरचि' इत्यत्र प्रतिग्रहणे यइलुगन्तस्यापि प्रणम्' इत्यनादौ नुमागमः । जम्भयति अजजम्मत् ॥ जम्भ-दन्तविशेषोऽभ्यवहार्य च । शोभनो जम्भोऽस्यास्तीति सुजम्भा--' जम्भासुहरितवृणसोमेभ्य.' इति साद्यादेम्मान्तात् बहु- बीहेरनिचि ‘सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ' इति नान्तस्योपधाया दीर्घ. । पदत्वे 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोप । भसंज्ञाया अल्लोपोऽन. ' इत्यल्लोपः-सुजम्न. इत्यादि ॥ डौ तु 'विभाषा डिश्योः' इति विकल्पित इति सुजाम्न, सु- जम्भाने इति । सम्बुद्धौ ‘न डिसम्बुद्ध्योः' इति न. लोपनिषेधः । नपुंसके तु 'वा नपुंसकानाम्' इति पक्षे नलोपः । अन्यत्र तु नित्य' । दीर्घस्तु न भवति असर्वनामस्थानत्वात् । शौ सर्वनामस्थानपरत्वात् सुजम्मानि इति । 'विभाषा डिश्योः' इति श्यामलोपविकल्पनात् सुजन्त्री सुजम्भनी इति भवतः । स्त्रियान्तु 'अन्नेम्य' इति डीपः 'अनो बहुव्रीहैः' इति निषिद्ध- . - . .

·' भ्वादिः खात् पुंसीव रूपम् । यदा तु 'डायुभाम्यामन्यतरस्याम् ' म- नन्तात्प्रातिपदिकात् अनन्ताद्वहुवीहेश्च डाविति डाप् , तदा हित्त्वा- हिलोपे सुजम्मा सुजम्भे इत्यादि । अत्र डीप्रतिपेधस्य डाप- श्र वचनद्वयप्रामाण्यादेव सिद्धेः अन्यतरस्याङ्गहणोन भिन्नेन योगेन डीपोऽभ्यनुज्ञानात् सुजन्नीत्याद्यपि भाति । अत्र च योगे 'अनो बहुधीहः' इत्येवानुवर्त ते, न तु 'मनः' इति । तेन सीमादे- प्रातिपदियात् टीचभाय । गुजम्नीत्यादी तु अनन्तमनुव्रीहित्याः इवत्येव । सुपी, गुशर्मत्यादौ तु 'अन उपधालोपिनोऽन्यत. रस्याम्' इति नियमान भवति । सिद्ध सत्यारम्यमाणोऽयं नि- यमार्थ:-यदन्यतरस्यां डीविधानं तदुपधालोपिन एवेति । अन पल्लोपो न संयोगाद्वमन्तात् ' इति निषिद्धयते । वमन्तात् संयोगात् भसंज्ञानिमित्ते प्रत्यये परे अछोपो नेति सूत्रार्थः । 'जम्भासुहरिततृण' इत्यत्र जम्भेति भाविना समासान्तेन निर्देशात् समासादुत्तरपदादकते एव समासे समासान्ता इत्ययं पक्षो ज्ञाप्यते । सेन द्विपुरीत्यादि सिद्धयति । यदि ह्यत्र 'पु. रब्धः' इत्यकार. समासे रुते स्यात्, तदा समासस्य रान्तोत्तरपदत्वाभावात् 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रिया भाप्यते । इति स्त्रीलिङ्गता न स्यात् ॥ जृम्भते । जम्भे । जृम्भिता । इत्यादि ।। यचड्लुकोः ' रीगृत्वतः' इति वचनात् रुग्रिग्रीको भवति जरी- नृभ्यते । जरीजृम्भीति इत्यादि ।। जुभयति । अजम्भत् ॥ - अका- - *सुमीनीन्यादा.

·२५२ धातुवृत्ती. जमि विनाशनार्थः चुरादौ । भाषार्थोऽय* परस्मैपदिप्वपोति केचित् ॥ शल्म कत्थने ॥ ३९॥ शल्भते । शशल्भे । वाल्भिता । इत्यादि। वल्म भोजने ॥३९१॥ दन्त्योष्ठ्यादि । वल्भते । वपल्भे जो निगरणार्थत्वान्नित्य परस्मैपद--- वल्भयति ॥ गा धाष्टये ॥ ३९२॥ गल्भते । मगल्भ ॥ अवगल्भ इवाचरति अवगल्मते--'आचारेऽवगल्भ' इति क्षिप् । तत्सन्नियोगेनाकारस्यानुदात्तत्वानुनासिकत्वप्रतिज्ञान प्रागेवोक्तमितचनु- दातेवात्तद् । विपोऽभावे क्यडि अवगल्मायते ॥ अवगल्भेति विशिष्टग्रहणात् अनुपसृष्टादन्योपसृष्टाच आचार- किपि गल्भति प्रगल्भति इति भवति ।। श्रम्भु प्रमादे ॥३९३॥ तालव्योप्मादि । एव पाश्यप । दन्त्यादिरिति चन्द्र । स्वामी चैव पठित्वा मतान्तरेण समिति दन्त्यान्त्यत्वमप्याह । मत्रेयस्य त्वयमेव पक्ष । यदाह- " ससयोगान्तसाधम्र्येण सान्तोप्यत्र निर्दि- श्यते । द्युतादावप्यय पठिप्यते । तस्येव च ध्वसुसाहचर्यात् नोगि- त्याहु । दले पुनरसाहचर्यमिच्छन्ति" इति । देवेऽप्येवमेवोक्तम् । तत्र रामायोऽय ·. म्वादिः. तापदयं पक्षो वृत्तितद्व्याख्यातामनभिमत इय प्रतीयते । यद्दत्व- सूत्रे उभयोम्रहणम्, नोक्सूत्रे नास्येति बाहुः । सति येवमवश्य- वक्तव्यम् । तथैव सामिचन्द्रयोरपि पाटोऽनभिमन इव । यत् 'यो कपलसकत्यशम्भ इत्यत्र शम्भु विश्वास इति वदन्नमुं नोपाददत वृत्तिकारः, अऽग्रहणे कारणं चाचष्ट । तथा व्याख्या- कृतोऽपि न वृत्तिकारवचनमुपलक्षणमाचक्षन नाप्यग्रहणे कारणम् । श्रमते । शम्भे । श्रम्भिता ॥ इत्यादि ।। अम्भित्ता, श्रब्ध्वा-उदित्वादिड्विकल्पः, 'न का सेट्' इत्य- कित्त्वावलोपाभावः ॥ अब्ध:-'यस्य विमापा' इत्यनिट्त्वम् ॥ टुशु स्तम्भे ॥ ३९४ ॥ स्तोभते । तुष्टुभे । स्तोभिता । इत्यादि । तुस्तुभिपते । तुस्तोमिपते ॥ स्तुमिला, स्तोभित्वा-रलो व्युपधात्' इति वा कित्त्वम् । उदित्वात्पक्षे क्वायां इडभावे स्तुब्ध्वा इति 'निटा' इति निष्ठायां 'यस्य विभाषा' इति स्तुन्धम् ॥ सनि-स्तोतिण्योरेव' इत्यपत्वम् । निष्टोभिता, नि. टोव्या । “उपसर्गात्सुनोति' इत्यादिना 'प्राक्सितादडच्वायेऽपि' इति च पत्वम् ॥ नितुस्तोभिपते इत्यत्राम्यासेन व्यवायात् अस्थादित्वाच 'स्तीतिण्योरेव' इति नियम एवावतिष्ठते ।। अनुष्टुप्-पूर्ववत् पत्नम् ॥ त्रिष्टुप -'सुपामादिषु च' इति पत्वम् ॥ अनुष्टुवेवानुष्टुभम्-एवं त्रिष्टुयेव त्रैष्टुभम् । 'छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थ उपसण्यानम्' इति साथै उत्सादिम्यः माग्दी- व्यतीयोऽञ् । स्वार्थोऽपि प्राग्दीव्यतीयः॥

·२५४ धातुवृत्ती. तिप्यादय उदात्ता अनुदात्तेतः तिपिवर्नम् ॥ गुपू रक्षणे ॥ ३९५॥ एतदादयः शुम्भान्ता उदात्ता उदात्तेतः ।। 'गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः' इत्यायप्रत्ययः स्वार्थे ' आयाद- य आर्धधातुके वा' इत्यार्धधातुके विपये विकल्पेनायमुत्पाद्यते । त- स्मिन् लघूपधगुणः । आयादयः आय ईयद् गिड्न । सना. द्यन्ता धातवः' इति धातुत्वे-~-गोपायति । गोपायाञ्चकार | कास्प्रत्ययादित्याम् ॥ गोपायिता । गोपायिष्यति । गोपायतु । अगोपायत् । गोपायेत् । आशिपि गोपाय्यात् । अगोपायीत् । अगोपा पिष्टाम् । अगोपायिष्यत् ।। जुगोपायिपति ॥ गोपाययति । अजुगोपायत् । सर्वत्रार्धधातुके अतो लोपः । अत एव अग्लोपित्वात् 'णौ चडि । इति हस्वाभावः ॥ गोपाय्यम्-अचो यत् ॥ गोपायितः । गोपायित्वा ॥ गोपाया-'अप्रत्ययात्' इत्यकारः ।। आयाभावे-जुगोप जुगुपतुः । जुगोपिथ, जुगोप्य । जु- गुपिव, जगप्प । अदित्वादिडिकल्पः । यावान् कश्चिदिडभावः प्रतिषेधनिबन्धनो वा विक्ल्पनिवन्धनो वा सर्व. कादिसूत्रेण नि- यम्यते इति मैत्रेयः सेधतावाह । तन्मते नित्यमिटा भाव्यम् ।

·म्वादिः दिनियम प्रतिषेधविषय इति वाटिना हरदत्तादीनां विकल्प व । आयादीनामुमत्तिविकल्पः इत्युक्तम् । निवृत्तिविकल्पे हि प्र- यलक्षणेन प्रत्ययान्तधातुत्वात् गोपाञ्चकारेति स्यात् ॥ गोपिता, गोता । गोपिण्यति, गोप्स्यति ॥ गुप्यात्-'किदाशिपि' इति कित्त्वान्न गुणः ॥ अगौपतीत् , अगोपीत् । अगोपिप्यत् , अगोप्स्यत् । जुगुप्सति, जुगुपिपति, जुगोषिपति ॥ गुप्ता, गुपित्वा, गोपित्वा । 'रलो व्युप वात्' इति क्ता- सनोः कित्त्वविकल्पः ॥ सनि अनिक्षे–'हलन्ताच ' इति कि- " रत्वम् । . - जोगुप्यते । आयान्तस्यानेकाच्त्वान्न यडुदाहृतः । आयोत्प- त्तिविकल्पस्य यडपि प्रयोजनम् । नात्र यडो लुगस्ति । यदा आयादय आर्धधातुके वा' इति आर्धधातुव्यक्तयभिव्यक्तावेवायं विकल्प उच्यते । लुकि हि तेन विपयत्वापहारानार्धधातुकव्यक्तच- भिव्यक्तिरिति कथमायाभावस्स्यात् । उपपादितश्चायं प्रभारः 'अज गतिक्षेपणयोः' इत्यत्र ॥ गोपयति । अजूगुपत् ॥ गुप्तः यस्य विभाषा' इति नेट उत्पत्ति । गुप्तिः–'तितुत्र' इति नेट् । उत्पत्तिविकल्पस्य चेद प्रयोजनम्, अन्यथा प्र. त्ययान्तत्वादकार एव स्यात् ।। गोप्यम्-यत् ॥ कुप्यम्-' राजसूयसूर्यमुपोद्यरुच्यकुष्यसृष्टपच्याव्यथ्याः' इति क्यपि गुपेरादिक्त्वं निपात्यते ॥ . .

·अयं भाप व्याकुलते इति व्युपधादिति कित्त्वविकल्पस्याप्यने पति । गोपायाञ्चकार । धातुवृत्ती अनुदात्तेत तिपिवर्नम् ॥ १३९५॥ धूप सन्ताता द्वात्ता उदात्तेत ॥ शय ' इत्यायप्रत्यय स्वार्थे 'आयाद अस्यापि पूर्ववदायस्तदो विषये विकल्पेनायमुत्पाद्यते । त. धूपिना इत्यादि। आयाभाव धाय ईयड् णिच । 'सना । अगोपायत् । । अगोपा- आयाभावेऽपि नास्य क्तिनस्ति, एव भवति ॥ भापार्थोऽय चुरादौ ।। जप जल्प व्यक्तायां वाचि॥३९७-३९ जप मानसे च ॥ ३९९ ॥ जल्पति । जजल्प । जल्पिता इत्यादि । जलाक-'जल्पभिक्षलुण्टवृडः पाकन्' इति ताच्छी- ल्यादौ पाकन् । पित्वात् स्त्रिया जल्पाकी । जल्पति पुत्र देवदत्त । जल्ययति पुत्र देवदत्त यज्ञ दत्त --'जल्पत्यादीनामुपसङ्ख्यानम्' इति प्रयोज्यस्य अशब्दकारक- खेऽपि कर्मत्वम् ।। जपति । जजाप । जेपतु । जपिता ॥ अजपीत, अजापीत्-‘अतो हलादे' इति वा वृद्धि । जिजपिपति । - ·प २९७ म्वाद शादिनियम प्रतिपेविषय इति वादिना हरदत्ताय । 'जपजम' एव । आयादीनामुत्मत्तिविकल्प इत्युक्तम् । निवापी अभिवत् ॥ त्ययलक्षणेन प्रत्ययान्तधातुत्वात् गोपाञ्चकारति गोपिता, गोसा । गोपियति, । गुप्यान्-'किदाशिपि' इति कि अगोप्सीत् , अगोपीत् । अगानिपो' इति यथासलायत । जपे 'हस्तिसूनकयो ' इति वचनात् जुगुप्सति, जुगुपिपति, बहुलम् ' इति सप्तम्या अलुक् ।। गुप्ता, गुपित्या, गोटे सनो कित्त्वविकल्प इति यहन्तात् तच्छीलादावूकमत्यये यस्य हल ' इति अल्लोपयलोपा ॥ त्वम् ।।.. । जपः- व्यधनपोरनुपसर्गे' इत्यप् ॥ उपसृष्टात्तु धमि उप- उपः ॥ अनयो कर्मव्यतिहरे न तहस्ति, 'प्रतिषेधे हसादीनामुपस- चानम् ' इत्युक्तत्वात् ॥ चप सान्त्वने ॥४०॥ चंपति । चचाप । चेपतु । चपिता इत्यादि । जपिवत् ।। चपः वृक्ष इति मैत्रेय । वेणुविशेष इति दण्डनाथ । तस्य विकार चाप - तालादिम्योऽ' इति विकारावयवयोरण ॥ पप समवाये॥१०१॥ समवायसम्बन्ध सम्यगवोघो वा । सपति इत्यादि । जपिवत् ॥ सिसपिपति-स्तौतिण्योरेव' इत्यपवम् ॥ hA ·. - धातुवृत्ती सापयति । असीपपत् ॥ सप्तिः-'तिचूक्तौ च संज्ञायाम्' इति क्तिच सप्त- सप्यशूम्यां तुट्स' इति कनिन् प्रत्ययः, तुडागमश्च। पञ्चशब्दवत् पहंज्ञा तत्कार्य च ॥ सप्तानामपत्यं साप्तिः- वाहादिभ्यश्च' इतीनि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । अत्र शाकटायनः क्षीरस्वामी सचति चाहुरि त्युक्त्वा सचति सचिव इत्यप्याहतुः ।। रपलप व्यक्तायां वाचि ॥४०२-४०३॥ रपति । लपति इत्यादि जपिवत् ॥ विलापयति पुत्रम् इत्यत्र जल्पत्यादित्वात् प्रयोज्यस्य क. मत्वम् ॥ अलीलपत् , अललापत्-काण्यादित्वादुपधाद्वस्वविकल्पः ।। राप्यं, लाप्यं-'आमुयुवपिरपिलपित्रपि' इति ण्यत् यतोऽप- वादः । अत एव जपतिना समानार्थत्वेऽपि पृथनिर्देश. ॥ रिपु:--'परिच्चोपधाया। इत्युप्रत्यय उपधाया इकार।। चुप मन्दायां गतौ ॥ ४०४॥ चोपति । चुचोप । चोपिता ॥ चुचुपिपति, चुचोपिपति ! चुपित्वा, चोपित्वा-रलो व्युपधात् ' इति कित्त्वविकल्पः ।। चोचुप्यते ॥ चोचुपीति, चोचोप्ति ॥ *सचेति. इत्यप्याह.

·भ्वादिः.
२५९
-
चोपयति । अचूचुपत् ॥
चोपन:-नालनार्थत्वात् युन् । यो नित्यं परस्मैपदं च ॥
गले चोप्यते गले चोपक.--'रत्यल्युटो वहदम्' इति बहु-
लवचनात् ण्यन्तादस्मात् कर्मणि गुर । 'पर्नुकरणे रता
बहुलम्' इति बहुलवचनात् सप्तम्यन्तस्यापि समासः । 'तत्पुरुष
कृति बहुलम्' इति बहुलवननादलुन् । 'अमूर्धमस्तकासाङ्गादामे'
इति वा ॥
उदुपधत्वात् भावादिकर्मणोनिठायां वा वित्त्वे-चुपितम् अनेन ।
चौपितं अनेन इत्यादि ।।
चप्रम-जेन्द्रादो रकि निपातितः ॥
'स्वरेण नीचेन शपिं लुपि क्षिपिम्' इत्यनिटकारिकापाटो द्वितीयादे-
रिति तत्र तोदादिकस्य 'छुप सस्पर्श ने' इत्यस्यैव ग्रहणम्, न तस्य ।
तुप तुम्प तुप तुम्प तुफ तुम्फ तुफ तुम्फ
हिंसाः ॥ १.५-४१२॥
.तोपतीत्यादि । चुपिवत् ॥
तुम्पति । तुतुम्प । तुतुम्पतुः-संयोगान्तवालिटो न
किचम् ॥
तुम्पिता । तुम्पिप्पति । तुम्पतु । अतुम्पत् । तुम्पेत् ।
आशिषि-तुप्यात् । 'किदाशिषि' इति कित्त्रात् 'भनिदिताम्'
इति नलोप ॥
अतुम्पीत् । अतुम्पिप्यत् ॥
तुम्पिपति ।। तोतुम्प्यते ॥ तोतुम्पीति, तोतुम्ति | तोतुप्तः ॥

·२६०
धातुवृत्तो.
तुम्पयति । अतुतुम्पत् ॥
मस्तुम्पति गौ:--'प्रात्तुम्पतौ गवि कतरि' इति मुटू .
तुम्पतेः । तुम्पताविति धातुनिर्देशो न तिडन्तानुकरणमिति प्रस्तु-
म्पः, प्रस्तुम्पकः, इत्यादि च भवति । प्रतोतुम्पतीत्यादावत एव
शितपा निर्देशान्न भाति ॥
त्रोपति ॥ त्रुभ्पति ॥ तोफति ॥ तुम्फति ॥ त्रोफति ।
त्रुम्फति इत्यादि तुपितुम्पिवत् ॥
तत्र अरेफसरेफयोः सानुपङ्गयोः द्वितीयान्तयोः सेटः क्तो
'नोपधात्थफान्ताद्वा' इति कित्त्वविकल्पनात् पक्षे नलोपे तुफित्वा ।
तुम्फित्वा । त्रुफित्वा । त्रुम्फित्वा इति भवति ।
अरेफाश्चत्वारः तुदादावपि । आद्यस्तु चुरादावपि । तत्र
वर्दनमर्थः ।।
पर्प रफ रफि अर्व पर्व लर्व वर्व मर्व
कर्व खर्व गर्व शर्व पर्व चर्व गतौ ॥
४१३-४२६॥
आद्यः प्रथमान्तः । परौ द्वावपि द्वितीयान्तौ
एकादश
परे तृतीयान्ताः । द्वितीयतृतीयो मुक्ता सर्वे रेफोपधाः ।
पति । पपर्प । पर्पिता इत्यादि ॥
पर्म्यतेऽनेनेति पर्पः-येन पीठेन पङ्गवश्चरन्ति स उच्यते ।
हलच' इति घम् ॥
पण चरति पर्पिका-'पादिम्यष्ठन् ' इति तृतीयान्ता-
धरत्यर्थे उन् ॥ पित्वात् स्त्रियां पपिंकी ॥

·म्वादिः. रफति ॥ रम्फति ॥ अर्वति । आन ॥ पर्वात ॥ लति । वति ॥ मर्वीत ॥ कर्वति ॥ सवीत ॥ गति ॥ शर्वति ॥ सर्वति । असिपर्वत् ॥ चर्वति || अर्वादयो नोपधा इति कौशिकः ।। कुवि छादने ॥४२७॥ कुम्यतीत्यादि ॥ कुम्बा-गुरुमल्यादकार' । 'चिन्तिपूनिकविकुम्बि' इत्यनि- धौ चौरादिकस्य ग्रहणम् ॥ लुबि तुबि अर्दने ॥ ४२८-४२९॥ लुम्बति । तुम्बतीत्यादि । तुम्बी-अलाबू । गौरादित्वात् डीप् ॥ चुबि वक्त्रसंयोगे॥४३०॥ चुम्यतीत्यादि । लुम्ब्यादय त्रयः चुरादौ । पृभु पृम्भु शु दृम्भु हिंसार्थाः ॥ अत्र मैत्रेय एवं पठित्वा 'पिभु पिम्भु' इत्येके इति - कारस्य स्थाने इकारमप्याह । तरङ्गिण्या तु कारवन्तो दन्त्यादी पठित्वा पोपदेशपयुदासे सृग्रहणेन अनर्थकस्यापि ग्रहण मित्युक्तम् । सति । ससर्भ । समिता इत्यादि । सिभिपति । मैत्रेयपाठे 'स्तोतिण्योरेव' इत्यपत्वम् ।। सरीपृभ्यते । सरीषभीति, सरिभीति, सभीति ।

·२६२
धातुवृत्तो.
सरीपन्धि, सरिपब्धि, सरपन्धि ।
सर्भयति । अससर्भत् , असीमत् ॥ उर्महा ॥
सिपर्भयिपति । तरङ्गिणीमते तु पत्व न भवति ॥
सभिवा, सन्ध्या-उदित्त्वादिडिकल्प ॥
सुब्धम्-'यस्य विभाषा' इत्यनिट्वम् ॥
सभ्यमनमुपधत्वात् क्यप् ॥
सम्भति । ससृम्भ ॥ ससृभतु । नलोप क्डितो ॥
इकारवत्पाठपक्षे सेमति । सिम्मति इत्यादि ।।
शुभ शुम्भ भापणे हिंसायां च ॥४३५-
४३६॥
द्वाविमौ देवमैत्रेयादय पठन्ति | स्वामी तु निरनुपङ्ग न पपाठ ।।
इदमेवात्रेयस्यापि मतम्, तुदादौ 'शोभति इति शपि' इति वचनात् ॥
दुर्गस्तु भासन इत्यस्यार्थमाह । एव धनपालशाकटायनौ ॥
गुप्तस्तु- सावष्टम्भनिपुम्भसम्भ्रमनमद्भूगोलम्' इत्यादिदर्शनाव
मूर्धन्यादित्वमाह ॥
शोभति । शुम्भति इत्यादि । तोपतितुम्पतिवत् ॥
शुभम् इगुपधलक्षण २ ॥
शुभ्रम्--' फायितञ्चि' इत्यादिना रक् ॥ इमो शोभार्थो तुदादी |
निरनुपङ्गस्त्वग्रे च दीसो तडि । गुपादय उदात्ता उदत्तेत ॥
अथ अनुनासिकान्ताः.
घिणि घुणि घृणि ग्रहणे ॥४३७.४३९॥

·भ्वादि. एतदादय कम्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेत । घिण्णते । जिपिणे । घिण्णिता । घिण्णिप्यते । घि ण्णताम् । अघिण्णत । घिण्णेत । आशिपि-घिण्णिपीष्ट । अधिणिष्ट । अघिण्णिप्यत ।। जिपिण्णिपते । जेविण्यते । जेपिण्णीति । जेघिण्टि । रडि अजेचिन् । घिण्णयत्ति । अजीघिण्णत् ॥ घिणितम्-- सर्वत्र नुम टुत्वम् । " युटुकि लडि सयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वात् नकारान्तत्वम् ॥ एव घुण्ते । घृण्णते । इत्यादि ।। जरीघृण्ण्यते-रीगृत्वत ' इति रीक् । जरीवृणीति, जरि- घृणोति जम्घृण्णीति । इत्यादि । अजघृन्–३त्यत्र सयोगान्तलोपरयासिद्धत्वान्न गुण । 'प- दान्तस्य' इति णत्व न ॥ घुण घूर्ण भ्रमणे ॥४४०-४४१॥ घोणते । जुधणे । घोणिता ॥ जुधुणिपते, अघोणिपते । घुणिया, लेव्युपधात्' इति विस्वविकरुप ।। जोधुण्ण्यते । जोधणीति, जोघुण्टि || जोघण्ट-इत्यादी अनुनासिकान्तत्वात् 'अनुनासिक्स्य क्विझ- लो विडति' इति दीर्घ उपधाया । झलीति विडतोविशेष- णम् ॥ घोणयति । अघुणत् ।। घोणित्वा । र- ·- . , धातुवृत्तो उदुपधत्वादावादिकर्मणो, घुणितमनेन घोणित मनेन इत्यादि । घोणा-क्रोडादिनिपातनात् अपि टाप् । कल्याणघोणा- अत्र 'स्वगाचोपसर्गनादसयोगोपधात्' इति उपसर्जनसयोगोपध- स्वाङ्गान्ताद्वहुप्रीहे वा डोप् , इति प्राप्तस्य डीप नोडा- दिवसच । इति निषेध । अय डीप मोडायन्ताद्बह्वजन्ताच्च नेत्यर्थ । घूर्णत इत्यादि ॥ यड्लुकि लडि अजोधूण् 'रात्सस्य' इति नियमात्सयोगान्त लोपाभाव ॥ इमो तुदादी परस्मैपदिनौ ॥ पण व्यहारे स्तुतौ च ॥ ४४२॥ पन च॥४४३॥ पृथनिर्देशात् स्तुतावित्यनेनैवाय सम्बध्यते । शतस्य पणते । शत पणते–'व्यवहपणोस्समर्थयो' इति कर्मणि शेपे पष्ठी । अन्यदा द्वितीयैव । समर्थयोरिति समा- नार्थयोरित्पर्थ । शक्न्ध्वादित्वात् समशब्दाकारस्य पररूपम् । दृते क्रयविक्रयव्यवहारे च समानार्थत्वमनयो । पेणे । पणिता । पणिप्यते । पणताम् । अपणत । पणेत । पणिपीष्ट । अपणिष्ट । अपणिप्यत ॥ पिपणिपते ।। पम्पण्यते-'नुगतोऽनुनासिकालस्य' इति उक् ॥ पम्पणीति । पम्पण्टि । पम्पाण्ट --'अनुनासिकस्य क्विझ- लो' इति दीर्घ ॥

·म्वादिः अपम्पण । पाणयति । अपीपणत् । पण्यम्-'अवधपण्यवर्यागीपणितव्यानिरोधेषु' इति पणि- तव्ये व्यवहर्तव्ये निपातित । अन्यत्र ण्यति--पाण्यम् ॥ मूलकपण । शाकपणः-य सव्यवहाराय मूलकादीना परि- मितो मुष्टि वध्यते स उच्यते । 'नित्यं पणः परिमाणे ' इति परिमाणे गम्यमाने अप्प्रत्यय. । अन्यत्र घनि-पाण' । व्याव. हारिकोऽप्युन्मानलक्षणपरिमाणयोगात् पण उच्यते-‘स पण. द्विवादस्स्यात् ' इत्यादौ । इदं दास्यामीति पणनस्य परिच्छेद- नात्पणोक्तिः ॥ अध्यर्धपण्यम्, द्विपण्यम्--'पगपादमापशतात् इति अध्य- र्धपूर्वात् प्रातिपदिकात् पणाद्यन्तात् द्विगोश्व अर्हीयेप्वर्थेषु यत् । एत्यात्र आपणत इति आपण--' गोचरसञ्चरवहबजव्यजाप- णनिगमाश्च' इत्यधिकरणे घान्तो निपातितः ॥ पणितम् ॥ क्विपि-पाण--- अनुनासिकस्य' इति दीर्य । वणिक-परिज्यादेश्च व इति इनिप्रत्ययः पकारस्य च वफारः । वणिनो भावो वाणिज्या । 'दूतवणिग्म्या च' इति यः । यद्यप्यय भावकर्माधिकारे, तथाऽपि स्वभावादावे स्त्रियां च । वाणि ज्यम् इति · प्रज्ञादिभ्यश्च' इत्यणन्तात् वाणिजशब्दात् 'गुण- वचनब्राह्मणादिम्य कर्मणि च' इति ब्राह्मणादेरारतिगणत्वात् प्यभि । 'कर्मणि च' इति चारेण भावस्समुच्चीयते । विविधमत्र पणन्त इति विपणिः-'इन्' इतीन् । 34 ·धातुवृत्तौ. पणसम-पण्यपर्याय. -'अत्यमिचिमितमिनमिरभिलभिनभितपिप तिपणिपनिमहिम्योऽसच्' इत्यसच् । 'गुपूधूप' इत्यायो व्यव हारार्थस्य नेत्युक्तान्युदाहरणानि तद्विपयाणि । तथा च वृत्तिः- 'स्तुत्यर्थेन पनिना साहचर्यात्तदर्थः पणिः प्रत्ययमुत्पादयति' इति । एवं न्यासपदमजादिप्वपि । अत एव तरङ्गिण्यामपि-'न चोप लेभे वणिजा पणाया' इति प्रयुआनो भट्टिान्त इत्यु- क्तम् ॥ पणापति राजानम् । पणायाञ्चकार । पणायितेत्यादि । आर्धधातुकविवक्षायामायानुत्पत्ती उक्तान्येवोदाहरणानि ॥ अत्र गुपादिवत् आयोत्पत्तिविकल्पस्य प्रयोजनं पेणे इत्यादि सिद्धि' । पणाञ्चकारेत्यादिनिवृत्तिश्च । निवृत्तिविकल्पे हि प्रत्यय लक्षणेन प्रत्ययान्तत्वादाम्स्यात् । एवमन्यान्यपि प्रयोजनानि गुपि- वन्नेयानि ।। अन स्वामिकाश्यपसम्मताकारवासुदेवादय पणायत इत्याया न्तादात्मनेपदमुदाहरन्ति, तदसत्यदस्यानुदात्तचं व्यवहारार्थस्या- याभावात् स्तुत्यर्थस्यार्धधातुके आगविकल्पनात् प्रस्तावेन चरिता- र्थम् । अपयवे चाचरितार्थ लिङ्ग समुदायस्य विशेषकं, यया- जुगुप्सत इति । स्पष्टं चैवं 'गुपूधूप' इत्यत्र न्यासपदमर्यादिपु । अत्र क्षेमेन्द्रन्यासे पणते. सार्वधातुकेप्यायविकल्प उक्तः । तथा-- सुधाकरकाश्यपतरङ्गिणीकाराच विच्छेस्तुदादिपाठाछिन्द्वात् सार्वधातु- केऽपि विकल्पमाहुः । नित्ये ह्याये विच्चायतीति शपापि सि- यति इति कि तर पाठेन । न चास्ति सरमेर-शेरते प्रत्ययस्सरेण तस्योदात्तते धातुर्मय॑मानस्वरेणानुदात्त. । शपि तु तस्य पिसेनानुदानत्वात् 'धातोरन्तः' इति धातुरन्तोदात्तः ।

·. . म्यादिः २६७ तत्र--'एकादेश उदात्तेनोटात्त.' इत्युभययापि विकरणान्तस्या- न्तोदात्तत्वात् । अमेवाभिप्रायेण 'च्छोश्शूट' इत्यत्र न्यासे गा विच्छतीति गोविडित्युक्तम् । नेतत्सारं, पिच्छायती विच्छा- यन्तीति 'आच्छीनद्योः' इति नुम्विकल्पस्य प्रयोजनस्य सम्भ- वात् । शपि तु 'शप्शनोनित्यम्' इति नित्यो नुम् स्यात् । যুধু ঘুৰিত্তি इत्यत्र कैयटपदमजर्यादिप्वप्येवमेव स्थितम् । विच्छ गतो इत्यत्रात्रेयमैत्रेयावप्येवमेवाहतु । तथा देवोऽपि- 'विच्छेरये शतुर्वा नुम् शे स्यादिति तुदादिता' इति । अत्र-पुरुष- कार तुदादो विच्छिः पठ्यते, न तु विच्छायतिरिति विचउरे- वानन्तरेण शेन भाव्यम् । न चैवं भवन्नायविकल्पस्य कल्पकः स्थादेव । अत्रेव 'आयादय आर्धधातुके वा' इत्यत्र न्यासान्त- रम् 'आयादय शपि नित्यम् ' इति भाप्यं चानुकूलम् । नित्ये विच्छेराये शग्रहण शित उपलक्षणमिति कलप्यं स्यादिति सुधाकराद्युक्तमेव समर्थितम् ।। नायं भाप्यस्यार्थः :-तत्र हि परसप्तमीत्वमाश्रित्य सूत्रं दूप- यित्वा तत्परिहाराय 'सार्वधातुके नित्यम्' इत्यभिहिते तत्रा- प्यायेनानाकाशेन विकरणानां बाघदोपमुद्राव्य तत्परिहारायेव य- थापुनरय सूनभेदेन . परिहारः । यदि पुनः शपि नित्यमित्यु- च्येत तदा सिद्धयतीत्युक्तम् । तेनापि न्यासेन सावधातुके नित्यमित्यनेन समानफलेन भाव्यम् । तच्च शव्ग्रहणस्य शित उपलक्षणत्व एव युज्यते, अतश्योपलक्षणत्वमेवेष्टव्यम् । यत्ता ययान्यासमेवास्तु इति सूत्रमेव विषयसप्तम्याश्रयणेन मिडान्तितम् । अत एव च तत्र फैयटेन तोदादिकादिच्छे. शेन भाव्यम्, न तु शपा, एवं तर्हि न्यासभेदोपलक्षणार्थमिदं शिति नित्यमिति न्यासः कर्तव्य इत्युक्तम् ॥

·" २६८ धासुवृत्तौ. यदप्युक्तं पुरुपकारे---'तुदादिभ्यः शः' इति हि शो विधीयते न तु विच्छायेः, विच्छेरेव तुदादिपु पाठात् । तञ्चतद्विचे शविधानमाये नित्ये सति आयान्तावत्परिकिश्यत इति ; तदपि सूत्रस्वभावादाये नित्ये सति गुपादिप्वनुवन्धकरणवत् विच्छे. पा- ठोऽपि समुदायार्थतया युज्यत इति न सङ्कटम् । तथा च हरदत्तः-विच्छिरयं तुदादौ पठ्यते । तत्सामर्थ्यात् आयप्रत्य- यान्तादपि शविकरणो भवति, न तु शप् । यथा मुगुप्सते इत्यात्मनेपदम् । तेन विच्छायती विच्छायन्तीति 'आच्छोनद्योः' इति नुम्विकल्पो भवतीति ॥ पनायतीसादि । पणिवत् ।। पनस:-'अत्यमि' इत्यादिना असच ॥ भाम क्रोधे ॥४४४॥ मामते। यभामे । भामिता । इत्यादि । विभामिपते । वाभाम्यते । वाभामीति, वाभान्ति । वा- भान्मि । वाभान्वः । वामान्म: । 'नुगतः' इति तप- रकरणात् यडयङ्गुकोरभ्यासस्य न नुगागमः । म्वोश्च' इति मकारान्तस्य धातोर्नकारादेशो भवति मकारवकारयोः परत इति मकारस्य नकार ।। लडि-अवाभान्-'मोनो धातोः' इति नकारः । पद- स्येति शेपः॥ एवं विप्यपि भान् ॥ भाम. क्रोधः सोऽस्यासीति भामिनी ।। देवदत्ताय भामते इत्यत्र-'अधद्रुहेासूयार्थानां यं प्रति .

·म्वादिः २१९ कोप' इति कोपविपयत्वेन देवदत्तस्य सम्प्रदानत्वम् । अमर्प क्रोध । अपारो द्रोह । अक्षमा ईर्ष्या । गुणेषु दोषावि- करणमसूया ॥ क्षमूपू सहने ॥४४५॥ क्षमते । चक्षमे ॥ चक्षमिपे, चक्षसे । चलमिध्ये, चक्षन्ध्वे । चक्षमिवहे, चक्षण्यहे । चक्षमिमहे, चक्षण्महे । उदित्वात्सर्वत्र वलाद्यार्ध- धातुके इडिकल्प । अनिट्पक्षे 'म्वोच' इति नले 'रपा- भ्याम् ' इति णत्वम् ॥ क्षमिता, क्षन्ता । क्षमिप्यते, क्षस्यते । क्षमताम् । अ- क्षमत । क्षमेत । आशिपि-क्षमिपीट, क्षसीष्ट । अक्षमिष्ट, अक्षस्त । अक्षामप्यत, अक्षस्यत ॥ कर्मादो-क्षम्यते ॥ अक्षमि--'नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्याना- चमे ' इति चिणिणिति कृति च वृद्धिनिषेध ॥ चिक्षमिपते, चिक्षसते ॥ चडूम्यते । चडभीति, चड्डन्ति-'नुगत ' इत्यभ्यासस्य नुस् ॥ लुडि–'प्रचन्त' इति वृद्धिनिषेधात्-अचमीत् । समयति । अचिक्षमत--जनीजपक्कसुरजोमन्ताश्च' इत्यम- न्तलाणी मित्त्वे 'मिता ह्रस्व ' इति उपधाया द्वस्व ॥ क्षमित्वा, क्षान्त्वा । शान्तः–'यस्य विभाषा' इत्यनिट्त्वम् ॥ क्षाम:-घञ् ॥ क्षमक-बुल् ॥ -

·२७२
धातुवृत्तो.
अकमिप्यत ॥
चिकमिपते । चकम्यते । अत्रयति ‘गुपू रसणे'
इत्यत्र स्थापितम् । तत्तत एव अवगन्तव्यम् ।।
कामयति–'न कम्यमिचमाम्' इति मिन्ननिषादृद्धिः । 'चि.
प्रणमुलोः' इनि दीविकल्पो मितिपय इति अस्यामित्चात् नि-
ण्णमुल्परेऽपि णौ नित्या वृद्धिः-अकामि । कामंकामम् ।
इति । तथा चिपदित्यपि मित्त्वाभावान् कामिप्यते इत्याद्या
भाति, न तु कमिप्यते इत्यादि । अनिष्पत्पक्षे तु गुणाययोः
कामयिप्यते इत्यादि ॥
अस्योदित्वमणिले कायामिदिकल्पार्थम् । तेन कोमल्या.
कान्त्वा इति । निठायां तु 'यस्य विभाषा' इति निषेधात
कान्तः इनि ॥
कामुका :-लपपत' इत्यादिना उसम् ।।
.

·भ्यादिः. २७३ :- . . 'वृतृवदिहनिकमिकपिम्यः सः' इति सः ॥ कंसाय हितं कंसीयम् । 'तस्मै हितम्' इति विपये 'माक्री- ताच्छः' इति छः ॥ तस्य विकारः कास्यम्-'कंसीयपरशव्ययोर्यत्रो लुक्च' इति यथासड्यादस्मात् विकारे यनि प्रातिपदिकादित्यधिकारात् ततः परस्य छस्य (यतश्च) लुक् । यमोस्तु विधानसामर्थ्यान्न भवति ॥ कंसेन क्रीतं कंसिकम्-'कंसाहिठन्' इति टिठन् आर्ची- येप्वर्थेषु ॥ टित्त्वात् स्त्रियाम्--कसिकी। घिण्णादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ अण रण वण मण मण कण कण व्रण नण ध्वण शब्दार्थाः॥४४७॥ इतः क्रम्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ।। अणति । आण । अणिता ।। अणिाणपति । आणयति । मा भवानणिणत् ।। अणुः-अल्पो धान्यनिशेप । इत्युप्रत्ययः ॥ अणूनां धान्यानां भवनं क्षेत्रं अणव्यम् , आणवीनम्- 'विभापा तिलमापोमाभङ्गाणुभ्यः' इति पटयन्तात् भवने क्षेत्र यत् , विभाषाग्रहणात् खञ्च । यति 'ओर्गुणः । उवर्णा- 35 . अण धान्ये नित्' ·. - अण्डम् - अण्डू:-जलतरणि २७४ धातुवृत्ती न्तस्य गुणो भवति भसज्ञानिमित्ते नद्धिते परे इति गुणे 'वा- न्तो यि' इत्यवादेश ॥ अणुप्रकार अणुक - स्थूलादिभ्य प्रकारवचने क्न्' इति कन् । प्रकारो भेद सादृश्य च । अणुकः सूक्ष्मटक 'अणु निपुणे' इति यावादिपाठात्कन् ॥ अमन्ताड ' इति उ । बाहुलकाडकारस्य नेत्त्वम् ॥ -~'अणो डश्न' इत्यूकार*प्रत्ययो डश्चा- न्तादेश ।। रणति । रराण । रेणतुः । रणिता ॥ अरणीत् । अराणीत्--' अतो हलादे ' इति वा वृद्धि-!! रिरणिपति ॥ ररण्यते । रणीति । ररण्टि । रराण्ट :--' नुगतोऽनु- नासिकान्तस्य' इत्यभ्यासस्यानुस्वार । अनुनासिकस्य किझलो कृिति' इति दीर्घ ॥ राणयति । अरीरणत् । अरराणत् । काण्यादित्वात् द्वस्वविकल्प ॥ रणयतीति गती घटादि । रणन रणः शब्द ॥ रणन्त्यस्मिन्निति रणो यज्ञ , समामा-'वशिरण्योरुपसड्या- नम्' इति अतरि कारपे अप्रत्ययः ।। रणितम् ॥ *अण्डु.--चलसरणि , इस्युरार * ·म्वादिः २७५ . रण्डा--'अमन्ताण्डः ॥ रणरणको हुईखः—घनर्थे कविधानम् ' इति कः । 'छ. जादीनां के द्वे भवतः' इति द्विवचनम् । संज्ञायां कन् । पृषोदरादित्वात् हलादिशेपाभावोऽभ्यासस्याकारश्च ॥ वति । ववाण ववणतुः इत्यादि । वादित्वादेत्वाभ्यासलो- पाभावः । अयमपि काण्यादिः ।। वाणः शततन्तुः वीणा-'हलश्च' इति संज्ञायां घञ् ।। वाणी---' इञ्वपादिम्यः' इतीजन्तात् 'सर्वतोऽक्तिनादित्येके । इति डीप् ॥ अन्तर्वाण्यस्येति अन्तर्वाणिः विपश्चित्–'निष्प्रवाणिश्च' इति चकारात् 'नघृतश्च' इति कपो निषेधः ।। अवश्यं वणतीति वाणिनी--आवश्यकणिन्यन्तात् टीप् ॥ वण्डः-पूर्ववतुः । अस्पतनुः पशुः ॥ भणति । भाण । भणितेत्यादि । अयमपि काण्यादिः ।। भण्यते इति भाण'फर्मणि पञ् ।। भणिति-तितुत्र' इतीनिषेधे 'तितुत्रेप्वग्रहादीनाम् ' इति वचनादिरागमः॥ भण्डः । भडे भाण्डं.---'पुच्छभाण्ड' इति निर्देशादीर्घः । भामेर्वा उप्रत्यये ॥ सम्भाण्डयते । भाण्डानि सञ्चिनोतीत्यर्थः । पुच्छभाण्डचीव- राणिड्' इति णिड् । भाण्डात्समाचयने' इति च वृत्तिः । डिस्चात्तत् । समवभाण्डत---'णिनि' इति च ॥ , ·धातुवृत्तो. मणति । ममाण । मेणतुः | मणितेत्यादि । मणितम् ॥ मणिः इन्प्रत्ययः॥ मणिप्रकारो मणिकः-स्थूलादिलात्कन् ।। मणिरेव मणिकः-यावादिलात्कन् । मणिकः अलअरः-संज्ञायां कन् । मण्डः । मण्डतेर्वा ॥ कणति । चकाण । कणितेत्यादि । अयमपि काण्यादिः कणयतीति गतौ घटादित्वात् ॥ कणः--लेशः, सूक्ष्मतण्डुलश्च । गोचरादिसूत्रे चकारस्यानुत्त समुच्चयार्थत्वात् घ.॥ कणिका-संज्ञायां कनि 'प्रत्ययस्थात्' इतीत्वम् ।। कण्ठः--कणेष्ठः । बाहुळकाहस्येकाभावः ॥ अयं निमीलनार्थथुरादौ ॥ कणति । चक्काण । कणितेसादि । काण', कृण., निकाणः, निकृणः, । कल्याणमकणा ३ वीणा कल्याणप्रकाणेति वा-'क्वणो वीणाया च' इति अनुपसृ. टान्निपूर्वात् वीणाविषयाच कणेर्वाऽप्रत्ययः । सोपसर्गार्थ वीणा- . , ग्रहणम् ॥ कुणालो धान्यम्, यज्ञोपकरणं च । 'पोयुक्वणिम्यां कालन द्वस्वः सम्प्रसारणं च' इति कालन्प्रत्ययः | यथासङ्ख्यात्सम्प्र- सारणं च ॥

·, म्वादिः. २७७ कुणपम्-'क्वणः सम्प्रसारणं च' इति कपन प्रत्ययः सम्प्र सारणं च । कङ्कणीका-प्रतिसरः । 'चङ्कणेः कङ्कण च' इति यदु- गन्तादीकन् प्रत्यय कङ्कणादेशश्च ॥ व्रणति । वव्राण । व्रणितेसादि । अयं बशादिः क्वचि त्पश्यते । दन्तोष्ठचादिरेव सर्वत्र । तथा च देवः- व्रणेच्छब्दार्थविषये व्रणयेगात्रचूर्णने । इति ॥ गात्रचूर्णनार्थोऽयं कथादि ॥ भ्रणति । वभ्राण । भ्रणिता ॥ ध्वणति । दवाण । ध्वणितेसादि ॥ प्रणिरपि सम्मतायामत्र पाते ।। ओण अपनयने ॥ ४४८॥ ओणति । प्रोणति । ओणाञ्चकार । ओणिता ॥ ओणिणिपति । ओगयति । मा भवानौणिणत्-~-मादित्वान्नोपधाहस्व । इदमेव ऋदिलं द्विर्षचनात्पूर्वमुपधादस्वत्वे ज्ञापकम् इत्युक्तम् । अवार्वा-'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति वनिपि विड्नौरनुना- सिकस्यात् ' इति णकारस्याकारे अपादेशे ‘सर्वनामस्थाने ' इत्यु- पधादी नलोपः ॥ स्त्रियाम् अवापरी-वनो रच' इति वन्नन्तप्रातिपदिकत्वात् डोनौ । 'वनो न हश ' हशन्ताद्यो वन् विहितस्तदन्तात् डीवो नेत्यय प्रतिषेधः प्रायिकत्वादत्र नेति न्यासादौ ॥ - ·धातुवृत्तौ. शोण वर्णगत्योः ॥४४९॥ शोणति । शुशोण । शोणिता ॥ शुशोणिपति । शोशोण्यते । शोशोण्टि ॥ शोगयति । अशुशोणत् ॥ शोणितम् ॥ शोण । शोणी, शोणा-'शोणामाचाम्' इति वा टीपू । श्रोण सङ्घाते ॥ ४५०॥ श्रोणतीसादि । श्रोणि-इन्प्रत्यय ॥ श्रोणी-ऋदिकारत्वाद्वा डीप् ॥ श्रोणा-नक्षत्र, अजन्ताहा । श्लोण च ॥४५१॥ श्लोणतीसादि ।। शोणादयस्त्रय तालव्योमादय ।। प्रैण गतिप्रेरणलेपणेषु ॥४५२॥ पण इति चित्पश्यते । भैणतीसादि । ध्रण शब्दे॥४५३॥ उपदेशे नान्तोयमिति प्रागस्य निर्देशो न रत । तस्य प्रो जन यहलुकीति मेनेय । ओऽस्य इण्ड पाट. मक्षित ध्रणतीसादि । 'रपाम्या' इति णत्वम् ।। M . प 1 ·भ्वादिः. २७९ ' यण भण घण . यङ्लुकि-दन्ध्रन्ति । दन्ध्रान्त इत्यादी णत्यस्य नचापदा न्तस्य' इत्यनुस्वारेऽसिद्धत्वात् कृते तस्मिन् परसवर्णः । तस्या- सिद्धत्वात्पुनर्णत्वं न भवति । अभ्यासस्य 'नुगतः' इति नुक् ॥ अस्मादनन्तरं क्वचित्कोशे इति त्रयः प. व्यन्ते । तत्र भणिमैत्रेयानुसारेण दण्डके पठितः । घणिरपि सम्मतायामिति तत्रैवोक्तम् ॥ वणति । वाणः, उद्वण इत्यच् ।। कनी दीप्तिकान्तिगतिपु ॥ ४५४ ॥ कनति । चकान । कनिता । इत्यादि । कन्या ॥ कन्याया अपत्यं कानीनः कन्यायाः कनीन च इत्यण नीनादेशश्च । अत एव निर्देशात् यत् । स्वरितान्तवं तु 'तिल्प- शेश्यमयंकाश्मर्यधान्यकन्यारागन्यमनुष्याणामन्तः' इति । अन्यथा- 'यतोऽनावः' इति यदन्तस्य द्वयचो विधीयमान आधुदात्तस्स्यात् ॥ कनकम्-'कुन् शिल्पिसंज्ञयोः' इति कुन् ॥ टन वन 'शब्दे ॥४५५॥ स्तनात । तस्तान । स्तनितेत्यादि ।। तिस्तनिपति । तस्तन्यते । तस्तनीति । तस्तन्ति । घन- तिवत्प्रक्रिया ॥ स्तानयति । अतिष्टनत् । अभिनिष्टानः विसननीयः । ज्ञायाम् ' इति पत्वम् । अन्यत्र अभिनिस्तनाते मृदङ्गः ॥ 'अभिनिमः स्तनः शब्दसं- - ·२८० धातुवृत्तो. अत्र न्यासे सकारादिरय पठितः । तदस्य पोपदेशपर्युदासवाक्ये नुपादानान्निर्मूलम् । अत एव पुरुषकारे मूर्धन्यादिरवाय दर्शित । स्तान्यम्-प्यत् ॥ स्तन-अच् ॥ स्तन्यम्-'शरीरावयवाद्यत्' इति भावथै यत् ॥ स्तनितम् ॥ स्तनयतीति-देवशब्दार्थस्य कथादिपठितस्य ॥ वनति । ववान ववनतु । वनितेत्यादि । वनितम् ॥ वनित्वा ॥ वति-क्तिनि 'तितुत्रे' इतीनिषेधात् 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्या. दीनामनुनासिकलोपो झलिक्डिति' इत्यनुनासिकलोपे वतिरिति भवति । अनुदात्तोपदेशा–यमिरमिनमिहानिगमिमन्यतय ॥ 'वा ल्याप' इत्यनुदात्तोपदेशादीना विधीयमानोऽय. अनुनासिकलोपविकल्पो व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् नान्तेषु नित्य अन्यत्र विकल्प इति इह नित्य ॥ चन्ति --क्तिच् । 'न क्तिचि दीर्घश्च' इति दीर्घानुनास- कोपयोनिषेध । 'अनुदात्तोपदेशवनति' इति श्तिपा निर्देशात् ववान्त इत्यादी अनुनासिक्लोपो न भाति । वनोतिनिवृत्यर्थस्तु रितपा निर्देशो न भवति, तनोत्यादित्वेन तस्यानुनासिक्लोपस्येष्टत्वात् ।। पनिष्ठुः अपानम्, मातविशेषश्च । मानन्गश्चिानचत्यादिनेष्टुन् । वनम्-अचू॥ भवस - ·म्वादिः २८१ वनानां समूहो वन्या-पाशादिभ्यो यः' इति समूहे यः । तदन्त स्वभावात् स्त्रीलिङ्गम् ॥ वन्यम्-दिगादित्वात् भवार्थे यत् ।। वानेयम्-'पूर्वनगरी' इति नद्यादित्वात् ढक् शैपिकः । वनिः, वनी-कदिकारादक्तिन' इति वा डीप् ॥ वन पण सम्भक्तौ ॥४५६-४५७ ॥ वनेरर्थभेदात्पुनः पाठ इति मैत्रेय. । तथैवोदाहरणानि ॥ सनति ससान । सेनतुः । सनितेत्यादि । सायात, सन्यात्--'किदाशिपि' इति किचात् 'ये विभापा' ननसनसना यकारादौ विडत्यात्वं वेति तहिकल्प । एवं यग्य- डोरपि । धातुपारायणे तु 'लोपो यि' इतिवत् वर्णमात्रे निर्देएव्ये य इत्यत्वतो निर्देशात् यासुब्यात्वं नेत्युक्तम् ॥ सिसनिपति, सिपासति-'सनीवन्तधिभ्रस्निदम्भश्रिम्वृयूणु- भरतपि सनाम्' इतीटिकल्प , इडभावे ‘मनसनखना सञ्झलो, इति झलादो सनि क्डिति च विधीयमानमात्व भवति ॥ सासायते, संसन्यते । 'ये विभापा' इत्यात्यम् । इद च विडत्येवेति प्यति न भवति--सान्यं इति ॥ संसनीति, संसन्ति । ससातः । प्रकृतिग्रहणन्यायेन 'जनसन' इत्यात 'अनुनासिकस्य' इति दीर्घ परत्वात् वाधिलात्रापि भवति ॥ साति । सात । सातवान् । आवसूत्रे च 'झलादि- सन् जनखनोर्न सम्भवतीति सनोतरेव विशेषणं' इति वदता . . . 36 ·२८२ धातुवृचौ. वृत्तिकारेण सनोते. 'सनीवन्त' इति पक्षे इडागमः तदिह स- नोत्यर्थमेव सन्ग्रहणमित्यभिधानान् इद्विधावात्ये च तानादिक- स्येव ग्रहणमितीव प्रतीयते ॥ अन्ये तु पुनरुभयत्रोभयोर्ग्रहणमाहुः । एवं च वृत्तौ सनौतरित्यु- पादानं तस्यानुनासिकलोपादावं विप्रतिषेधेन इति वक्ष्यामीत्येवमर्थ मन्तव्यम् ॥ सानुः-'सनिजनिचरिचटिरहिम्यो अण्' इति अण्प्रत्ययः ॥ वनु याचने । पणु दाने । इति द्वयं तनादौ ।। अम गत्यादिपु ॥४५८ ॥ कनी दीप्तिगतीत्यत्र गतेः परयोः शब्दसभक्तयोरादिशब्देन ग्रहः ।। अमति । आम, आमतुः । अमितेत्यादि । अमिमिपति ॥ आमयति-इत्यत्र न कम्यमिनमाम् ' इति मित्वनिषेधात् 'मितां स्वः' इति स्वाभावः ॥ अम्पप्–'पोरदुपधात्' इति यत् । अमित्वा । निटाया ‘स्प्यमवरसापाखनाम्' इतीविरल्पनात् अमिन , ओमतवान् , जान्तान् । इति भवति । इभाये 'अनुना- सिरस्य फिशगेः विटाति' इति दी । शिपि पुगत् दो 'मोनो धातो ' इति नवे-आन इनि भारी । नपा न पति अमिहत्वात् इनि प्रागतम् ॥ अमः-पमि-'नोदात्तोपदेशस्य' इति वृद्धिनिषेध. | मा एप आन्त।

·म्वादिः
चिण्यपि ण्यन्तात् 'न कम्यमि' इति मित्वनिषेधात् ण्यपेक्षया वृद्धी
मा भवान् आमि इति भवति ।।
आमयः इति अमरोग इति चोरादिकस्य ।
अमत्रम् 'अमिनक्षियजिवन्दि पतिभ्योऽनन् ' इत्यत्रन् ।।
अमित्र:--' अमेद्विपति चिच्च' इतत्रिप्रत्ययः ।
आम्रः :--'अमितम्यादीर्घश्च' इति रप्रत्यये दीर्वः ॥
आन्त्रम्--' अत्यमिचमिशंसिम्यस्त्रन्' इति त्रन् ।
द्रम हम्म मीम गतौ ॥४५९-४६१॥
दमति । दद्राम । द्रमितेत्यादि ।
लुडि 'ह्यचन्त' इति वृद्धिनिषेधात् अद्रमीत् ॥
दिद्रमिपति । दन्द्रम्यते । दन्द्रमीति, दन्द्रन्ति । दन्द्रात
इत्यादि।
उत्तमे-' म्वोच' इति नत्वे णत्वं-दन्द्रण्मि इत्यादि ।
.अदन्द्रन् इत्यत्र-तिप्सिपोहल्ड्यादिलोपे-'मोनो धातोः,
इति नत्वे ‘पदान्तस्य' इति णत्वं न भवति ।।
द्रमयति । अदिद्रमत्-अमन्तत्त्वान्मित्वम् । अदमि, अद्रामि ।
द्रमंद्रमम्, द्रामंद्रामर । 'चिण्णमुलोः' इति दीविकल्पः॥
स्यादिषु चिण्वदिदक्षे दीर्घविकल्पे णिलोपे च द्रमिप्यते
द्रामिप्यत इत्यादि ॥
शुद्धे पुनरिटि गेर्गुणायादेशयोः द्रमयिप्यत इत्यादि ।
*बन्धि
--
.

·धातुवृत्तौ. अण्यन्ताञ्चिणि 'नोदात्तोपदेशस्य' इति वृद्धिनिषेधात् अद्रमी- त्येव भवति ॥ एव निति णिति कृति च द्रमः, द्रमक', इत्यादि । दन्द्रमणः-'जुचकम्य' इत्यादिना ताच्छील्यादौ यडन्ताद- स्माद्युचि अठोपयलोपौ ।। द्रमिड:--'अमन्ताह. ' इति ड. | 'नेडशि' इति निषेधो वाहुलकात् न भवति ॥ हम्मति । जहम्म । हम्मितेत्यादि ।। जिहम्मिपति । म्यते । जहम्मि इति ॥ जंहन्ति । जहन्तः । इत्यादावनुपधात्वान्नोपधादीर्घ ॥ लडि-हल्टयादिसयोगान्तलोपयो 'मोनोधातो.' इति नवे- अजहन् । हम्मयति । अजहम्मत् ॥ हम्मित्वा । हम्मतिः-ज्ञानम् । गत्या बुद्ध्यर्था. । न हम्मति अह- म्मति अज्ञानम् । यद्वा--अहमिति मतिः अहम्मति । अहं शब्दो मान्तोऽहड्तारवचनोऽव्ययम् ॥ मीमांत । मिमीम, मिमीमतुः । मीमितेत्यादि ।। मिमीमपति । मेमीम्यते ॥ मेमीमीति । मेमीन्ति । मेमीन्त इत्यादि । लडि अमीद । मीमयति । अमीमिमन् ।। मीमित्या | मीमित. । अयं शन्दे चेति पचिपठ्यते ॥

·म्वादिः चमु छमु जमु अमु अदने ॥४६२- मति । आचामतु - - चमति । चचाम, चेमतुः । चमितेत्यादि । आइपूर्वत्वे तु 'ष्टियुमुचमां शिति' इति दीर्चः । आचा आचामत् । आचामे ।। आचामयति ॥ चिणि निति णिति रति च 'नादात्तोपदेशस्य ' इति वृद्धि- निषेधात्-अचमि । चमः, चमकः, इत्यादि । अगापि 'अनाचमे.' इति वन- नात्-आचामि, आचामः, आचामकः इति वृद्धिरेव । ननु वार्तिके अनमिकमिवमीनाम् ' इति केवलस्योपादानात् सर्वत्र वृद्ध्या भाव्यम् । नेतन्, यत इदं वार्तिकं धात्वन्तरमपि पर्युदसनीयम्, न केवलं सूत्रोपात्त एव इत्येवंपरम् । तथाच भाप्ये अध्यगीष्ट- अत्यल्पमिदमुच्यते अनानमेरितीति । अत एव न्यासः -नमेस्ता- वत् अनाचमेरिति सूत्र एवोपादानात् प्रतिपेध इति । तथा वर्व मानोऽपि-उपसर्गोपादानात् अचमि, पर्यचमीति । वृत्तापपि वार्तिकस्योदाहरणमा र्वमेव दर्शितम् ॥ विचभिपति । चञ्चम्यते । चञ्चमीति, चन्ति । चञ्चान्त इत्यादि । अत्रापि प्रतिवदाड. पूर्ववे चिणि भिति णिति कृति वृद्धि । अन्यत्र तदभावश्च । चामयति-'न कम्यमिचमार' इति मित्लनिषेधः । चम्यतेऽत्रेति चमस:-'अत्यमिचाम' इत्यमच् ॥ चमू:-कृषिचमिननिरमिसनिसनिम्य उ.' इत्यूकारमत्ययः॥

·धातुवृत्तौ. छमात । चच्छाम । छमितेत्यादि । चिच्छमिपति । चन्छम्यते । चञ्छमीति, चन्छन्ति । चञ्छान्तः इत्यादि। छमयति-अमन्तत्वान्मित्वम् । चिण्णमुल्परे णो 'चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्' इति वा दीर्घ अच्छमि, अच्छामि । छमछमम्, छामंछामम् । इति ।। चिण्वदिटि वृद्धर्भावाभावाभ्या णिलोपे छमिष्यते, छामिप्यते इत्यादि ॥ शुद्धे पुनरिटि णे. गुणाययोः छमयिप्यत इत्यादि ।। णिचोऽभावे चिणि जिति णिति कृति च 'नोदात्तोपदेशस्य' इति वृद्धिनिषेधात् अच्छमि इत्यादिरेव भवति ॥ जमति । जजाम । जेमतुः । जमिता ॥ झमति । जझाम । झमिता । इत्यादि पूर्ववत् ॥ अत्र मैत्रेयः-जिमि केचिदिछन्ति-जेमन इति ॥ एपा. मुदित्वात्ताया इविकल्पे चमित्वा, चान्त्वा, इत्यादि भवति ॥ निष्ठायाम्--' यस्य विभाषा' इत्यनिट्त्वात् चान्त इत्यादि । अनिटि 'अनुनासिकस्य किझलोः क्डिति' इति दीर्घः ॥ क्रमु पादविक्षेपे ॥४६६॥ कामति । चक्राम | चक्रमतुः । ऋमिता । क्रमिप्यति कामतु । अकामन् । कामेत् अशिपि क्रम्यात् । अक्रमीत- 'ह्मयन्त' इति वृद्धिनिषेधः । अक्रमिप्यत् । 'क्रम परस्मैपदेषु' इति परस्मैपदपरे शिति दीर्घः ॥ - ·म्यादिः. २८७ हेलुकि प्रत्ययलक्षणेन परस्मैपदपरशित्परतेन मन' इति निपेप. । तस्य लुमना लुप्तप्रत्यय त् । इह च हो विकरणान्तमङ्गम् । क्रम- रंगाश्च नित्यत्वात् पूर्वमेवात्र भवति । 'वा भ्राश- नुटि लपः' इति शविपये पक्षे श्यनाविधा- नात्- क्राम्यतु । अकाम्यत् । काम्येत् इत्यपि भाति । पूर्वपदावः ॥ चिक्रमिपति । चकम्यते । चकमीति, चङ्कन्ति इत्यादि ।। क्रमयति । अचिक्रमत् । 'मितां हस्तः इत्यत्र वृत्तिः- 'वेचित् अत्र वा इत्यनुवर्तयन्ति । सा च व्यवस्थितविभाषा । तेन सङ्घामयतीत्येवमादि सिदं भवति' इति । अविगीतस्तु मद्- गयतीति । अत्रैव रसातलं सङ्कमिते तुरङ्गे' इत्यादिप्रयोगोऽ- , क्रमते । चक्रमे । ऋन्ता । क्रस्यते । क्रमताम् । अ- कमत । क्रमेन । कमीष्ट । अस्त । अकस्यत । 'अनु- पसोडा' इति पक्षे तट् । अत्रापि शब्विपये वा श्यनि-- क्रम्यते इत्यादि । 'वृत्तिसगतायनेषु क्रमः' इति वृत्यादिषु नित्यस्तहुदाहार्य । वृत्तिरप्रतिवन्धः । सर्ग उत्साहः । तायनं स्फीतता । अयं वृत्त्यादिविषयम्तड् 'उपपराम्याम्' इति मिढे मनि आरम्भान्नियमादन्यौपसृष्टान्न भवति । तेन मदामनीनि परस्मैपदमेव ॥ • यदाऽयमाइपूर्व उद्गमनार्थस्तदा 'आड उगमने' इति वचनान् नित्यस्तहुदाार्य-आक्रमते भानुरित्यादि । अत्र 'ज्योतिर- दभने इति वक्तव्यम् ' इत्युक्तत्वात् आगामति धूमो हर्पत- ·, . थातुवृत्तो. लात् इत्यत्र न भवति । उद्गमने वर्तमानोऽयमकर्मक इति कैयटे उक्तम् । पदमञ्जयां तु -'आक्रामति धूमो हयेतन्दम् इति वृत्तिमुपादाय उन्मने ऋमिरपर्मक । तस्मात् आनामति धूमो हऱ्यातलादिति पटितव्यमित्युका यहा-उद्गमनपूर्षिकाया व्याप्ती अत्र ऋमिद्रष्टव्यः इति द्वितीया समथिता ॥ नमः समानामति चन्द्रमाः इत्यत्र नोगमनं विवक्षितम् । कि तर्हि व्याप्तिरिति परस्मैपदमिति तत्रवोक्तम् ॥ विक्रमते--सुछु पदानि विक्षिपतीत्यर्थः । अश्वादीना गति. विशेषो विक्रम इति वृत्तिः । 'ये. पादविहरणे' इति नित्य- स्तह । अन्यत्र 'विकामत्यजिनसन्धिः' इति । नुध्यतीत्यर्थः ॥ प्रक्रमते भोक्तुम, । उपक्रमते भोक्तम् । 'प्रोपाभ्या समन थीभ्याम्' इति नित्यस्तत् । ममर्यों समानार्थो । तच गमा- नार्थवमादिमणि । अन्यन-प्रकामति । उपनामनीति । आगच्छति, उपगच्छनीति चार्थ । जात्मनेपदेषु यथार्धधातुरस्य 'स्नुकमोरनात्मनेपदनिमित्' इनीउभातः । स्नुकमा गद्यार्थभानु स्यैडागमो भाति पात्मनेपदनिमित्तामारे, इत्यसरार्थ । तो. दनयोत्दात्तत्वादोटः सिहावारभारात्मनेपानिमित्त निषार्थ यां भानि । निमित्तमहगं पुद्धिपतामनिपच्यमं; न नु गोग्यतापरमित पर्मरनपियारासमंपियाचास्मान् धारमत्यानपि योग्यतागामा- स्मोपमभागत-प्रममिना ममितुम , मगंगापन . भाया । न नापी उशिपान जा मनपरस्य निमित्त न सामनितिी पथमम्यानानिमितसमिति गम ममता पाया निपग पात टिशिष्ट गनितिम । निमन । नियम्यते इमाम मन.' यनिता सिगा. -- ·म्वादिः २८१ प्यात्मनेपदस्य निमित्तमिति तस्य ऋमिनिमित्तत्वादिडभाव । चिक्र- स्यत इत्यादी भावकर्मणोरपि परत्वात् 'पूर्ववत्सन इत्येवात्म- नेपदमिति प्रमतेरेवात्मनेपदनिमित्तत्वमितीडभाव सिद्ध । अस्ति च विप्रतिषेध भावकर्मणोरित्यात्मनेपदक्रमिनिमित्तत्वाभावादिट्स्यात्, अनेननु सति नेति । यदा तु सनन्तात् णिच् तदाऽऽत्मनेपदस्य समिनिमित्तत्वाभावात् चिकामिपयते इतीटा भाव्यम् । तथा चिकमिपते स्वयमेवेति कर्मकर्तर्यपि । अत्र हि कर्मपदनिर्दे- शनिमित्तमेवात्मनेपद न तु ऋमिनिमित्तम् । अत्र हरदत्त सिद्ध तु स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येनिपेधात् 'कमेश्च' इति वार्तिककारवचनादिहाप्यात्मनेपदेन समानपदस्थत्वादिटा न भाव्य- मित्याह भाप्यवार्तिकपूर्वापरपालोचनाया समानपदस्थत्वे तात्पर्य नेति प्रतीयते । यतस्तु खलु वार्तिककार आत्मनेपदे परे स्नुक्र- मोर्नेडित्येव सूत्रायें आश्रीयमाणे निर्दिष्टपरिभापया आनन्तर्य एवं भाव्यत्वात् प्रचिसिप्यते इत्यत्र स्येन व्यवधानात् प्रक- च सीयुट आत्मनेपदभक्तत्वात् व्यपवर्गामावात्* आत्मनेपदपरत्वाभावादिनिषेधाप्रसङ्गादात्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परसीयुड़े- कादेशेषु च प्रतिषेधो वक्तव्य इत्युक्तत्वात् तत्परिहारमात्राय सिद्ध- वादात्मनेपदेन समानुपदस्थस्यनिषेधादित्याह । भाप्यकता च यथा- न्याममेवास्त्विति सूत्रमा स्थापितम् । न च तत्र समानपदस्थ- त्यावगति । तथा वृत्तावपि-" न चेत्स्नुक्रमी आत्मनेपदस्य निमित्त, निमित्तग्रहण सीयुडाढे तत्परपरस्य च प्रतिषेधार्थाम्" इत्युक्तम् । ग तमद । प्रक्रान्तेत्यादावात्मनेपदाभावेऽपि 'कमेस्तु वर्तर्यात्मनेपदविप- यादसत्यप्यात्मनेपदे रतिप्रतिषेधो वक्तव्य ' इति इडभाव । अनुपस- गोकमे अन्ता झमिता इत्युभयमपि भवति, 'अनुपसर्गाहा *भक्त खात् प्रफस्यते इत्यत्र चपर्वर्गभावात् सिष्ट इत्यत्र 37 ·. धातुवृत्ती इति विकल्पेनात्मनेपदनिमित्तत्वादियो । अन्ये त्वात्मनेपदविषया- दिति अनन्यभाव विपयशब्दार्थ दयन्त क्रमितेत्येर भवितव्य- मित्वाइरिति पदमजाम् । क्रमरात्मनेपदे तासाबनिट्वात् 'उ पदेशेऽत्वन ' इति थल इनिषेधो नाशय । यत परस्मे- पदे तासो मेट्त्वान्नित्यानिटत्वाभाव ॥ कान्ला, क्रन्ता, ऋमित्वा-उदित्वादिविकल्प । इडभावे क्रमश्च वित्व' इति वा दीर्घ ॥ कान्त -'यस्य विभापा' इतीग्निपेध ।। -पन् । 'नोदात्तोपदेश' इति वृद्धिनिषेध ॥ क्रममधीते कमक:-क्रमादिभ्यो बुन्' इति तदधीते तद्वे- देति विपये वुन् ॥ चङ्कमण जुचङ्कम्य ' इति गुच् ॥ न क्रामतीति नक 'डोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति ड भ्रानपान्नवेदानासत्यानमुपिनकुल्नखनपुसकनक्षत्रनम्नायपु प्रस्त्या इति निपातनानो नलोपाभाव ॥ क्रिमिः----ऋमिगमिनमिभ्यम्भामच इच' इतीन्प्रत्यये अकारस्ये क्रमः- - . कार ॥ ऋमिण --'लोमाटिपामादिपिच्छादिभ्य शनेला ' इति पा मादिपाठान्मत्वर्थीयो न ॥ यज्ञनारायणार्येण प्रक्रियेय प्रञ्चिता । अस्या निशेपतस्सन्तु वोद्धारो पाप्यपारगा ॥ अणादय उदात्ता उदात्तेत ॥ *त्मनेपदविपयवादित्यक ·म्वादिः. अय वय पय मय चय तय णय गतौ ॥४६७-४७३॥ इत आरभ्य रेवत्यन्ता उदात्ता अनुदात्तेतः ।। अयते । अयाञ्चके- दयायासश्च' इत्याम् ॥ यिता । अयिप्यते । अयताम् । आयत । अयेत। आशिपि-अयिपीट । आयिप्यत ॥ अस्य लुइलिटोमि--'विभापेटः' इति मूर्धन्यविकल्प उदा- हार्यः एवमन्येष्वपि यान्तेषु ॥ अयियिपते ॥ आययति । मा भवानयियत् ।। :-चनची ॥ चलनार्थत्वेऽपि नास्य युजस्ति ‘नय' इति शान्तानां तग्नि- पेधात् । तेन अयिता इति सामान्यस्तृन् भवति । प्लायते- उपसर्गस्यायतो' इति उपसर्गस्थस्य रेफस्यायति परत्वाल्लत्वम् । ननु एकादेशस्य स्थानिवत्त्वान् रेफस्य अयतिः परो न भवति; सत्यम्, 'येन नाव्यवधानं तेन व्यवहिते वच- नप्रमाण्यात् ' इत्येकेन वर्णेन व्यवधानमायिन्यते । न चास्ति 'पूर्वजासिद्धे न स्थानिवत्' इति, 'तस्य दोपरसंयोगादिलोपलस्वणवेषु इति तस्य सापवादत्वात्, एवं च पल्ययत इत्यत्रापि लत्वं भवति । न चानन्तरो निर्दुरो रेफोऽवकाश इति वाच्यम्, तर्हि लायवार्य तावेवोपाददीत । येपान्तूपसर्गविशेषणमयतिग्रहणं अयतिपरस्योप- सर्गस्य यो रेफः इति तेषा नेवास्य चोद्यस्यावसरः, कि तु प्रत्यय इत्यत्रापि लत्वं स्यान्, भवितव्यमेवेति तेपामेव केचित् । आयः, अय:- ·२९२ धातुवृत्तौ. अपरे तु-प्रतिपूर्वस्यायतेनैव प्रयोग इति । तेषां प्रत्ययशब्दः प्रतिपूर्यादिणोऽचि । प्रसयितशब्दोप्यस्मादेव तारकादित्वादितचि ।। निरयते दुरयते इति प्रयोगस्सान्तयोर्द्रष्टव्यः । न पत्र लत्वप्रसङ्गः, “ससजुपोः' इत्यस्यासिद्धत्वात् ।। वयते ॥ ववये-वादित्वान्नैत्वाम्यासलोपौ ॥ वयितसादि पूर्ववत् ॥ विवयिपते । वावय्यते । वावयीति । वावति । वावत' । वावयति । वावयिपि । बावसि । वावथः । वावथ । वावयामि । वावामि । वावावः । वावामः । वलि यलोपः । यमादौ तु कते यलोप 'अतो दीर्घो यत्रि' इति दीर्चः । झी यलोपा- त्पूर्व नित्यत्वादद्भावे वल्परत्वाभावाद्यलोपाभावः । लोटि सेहिभाने वात् परत्वात्पूर्व वलि लोपे तदनन्तरं हिरादेशः। तस्य च 'अतो हेः' इति लुकि वावा इति भवति । पूर्व तु हि भावे तमा- नित्य पलि लोपे सन्निपातपरिभापया हे न स्यात् । उत्तमे तु नित्यत्वादाटि यलोपाप्रसङ्गात् वावयानि इत्यादि भवति । लंडि तिप्सिपोः परमपि हलूवादिलोपं यलोपो वाधन इति अवावत् , अवाव, इति भवति । इदं च व्योवलि लोप इत्यनुवादपूर्व विधेये निर्देये तस्य पूर्वनिर्देशेन विध्यन्तरादलीयस्त्वज्ञापनादवगम्यते ।। यत्तु-तत्र वृत्तायुक्तम्--पूर्वनिर्देशत्य फलं वेरटक्कलोपात्पूर्व वलि लोप इति, तद्विध्यन्तरोपलक्षणम् । आह तत्र व्यारया- तारः । यद्वा-प्रतिविशेष प्रत्ययविशेष नापेक्षमाणाइल्यादि- लोपात् वर्णमात्रापक्षत्वादन्तरङ्गो बलि लोप इनि मेिव असापत्र प्रतिप्यते ॥

·भ्यादिः. २९३ . पयते । पेये । पयिता॥ मयते । मेये । मयिता ॥ चयते । चेये । चयिता ॥ तयते । तेये । तयिता॥ नयते । नेये । नायता इत्यादि । नायियत् ॥ नयतेपिदेशत्वात् प्रणयत इति णत्वं भाति ॥ अत्र पयोति मूर्धन्योप्मादिरपि कगित् कोशे पश्यते । मैत्रे- यादिभिस्तु न पश्यते ॥ वयादीनामप्ययिात् नयः इति युझिपेयान् तच्छीलादी तृनेव ॥ णय, रक्षणे न इति मैत्रेयः । तय णयेत्येके ॥ अयादीनां को वलि लोपे तुकि अत्, वत् , इत्यादि भवति । अतो लोपस्तु न भवति, आर्धधातुकोपदेशे यदका- रान्तं तस्य तद्विधानात् ॥ दय दानगतिरक्षणहिंसादानेपु ॥४४॥ सर्पिपो दयते । सपिर्दयते-'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' इति कर्मणि शेपे पठी । अशेपे तु द्वितीयेव । दयाञ्चके-'दयायासश्च' इत्याम् ।। दायतेत्यादि । वयिवत् ।। दयालु.--- .---'स्मृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाम्य आलुन्' इति ताच्छीलिक आलुन् । दया-दयतिः भिदादिषु द्रष्टव्यः॥

·. २९४ धातुवृत्तौ. रय गतौ ॥४७५॥ रयते इत्यादि । वयिवत् ।। राय:-यन् ॥ रयः-तु रीड ||* ऊयी तन्तुसन्ताने ॥४६॥ ऊयते । ऊयाचके-'इनादेश गुरुमत इत्याम् ॥ अयितेत्यादि ॥ अयियिपते । ऊययति । मा भवानृयियत्-द्विर्षचना- त्पूर्वमुपधाहस्वत्वमित्युक्तम् ॥ अयिया। ऊत । ऊतवान-ईदित्वान्नेिष्टायामनिटत्वम् ॥ उति-बाहुलकात् क्तिन् । 'उतियूति' इति निपातनमवते तिनि उदात्तार्थमिति वृत्तावुक्तम् ॥ पूयी विशरणे दुर्गन्धे च ॥४७७ ॥. पृयते । पुपूये । पूयितेत्यादि । पुपूयिपते । पोपूथ्यते । पोपूीति । पोपोति । पोपूत इत्यादि वयतिवत् ॥ तसादी हित्वान्न गुण ॥ पूययति । अपूपुयत् । पूयित्वा । पूत । पृतमान्-ईदित्वात् निटायामनिरत्वम् ॥ * तु अवि ·भ्वादिः. २९५ पृति -गन्यस्येद्दुत्पूति' इत्यादिनिर्देशात् क्तिन् ।। पूय *-पचाद्यन् ॥ यी शब्ढ़े उन्दने च ॥४७८॥ ऋयते । चुक्ये । ऋयितेत्याद पूयतिवत् ।। कोपर्यात- अतितीव्लीरीयीमाय्याता पुह्णो' इति पुकि यलोपे 'पुगन्तल यूपधस्य च' इति गुण ॥ अचुमुपत्-कृतेऽपि गुणे ‘णो चहि' इति स्व. । स्पीति सानुबन्ध निर्देशात् यद्यति चोयोतीति भवति ॥ चेलनोपं वृष्टो देवः-' चेले नोपे ' इति ण्यन्तादस्मात्क- णि चेल उपपदे वर्षप्रमाणे गम्यमाने णमुल् । यावता वण पल छिद्यति तावदृष्ट इत्यर्थ ॥ चेर इत्यर्थग्रहणमिनि वस्त्रन्नोपमित्याद्यपि भवति । अस्यापी- दित्वान्निटायामनिरन्चम् ॥ क्ष्मायी विधूनने ॥ १७९॥ क्ष्मायते । चक्ष्माय । क्षायितेत्यादि । चिमायिपते । चाक्ष्माय्यते । चात्मायीति, चाक्ष्माति । तमादी विडति सार्वधातुरे 'भाभ्यम्तयोरात ' 'हल्ययो' . इनि रोप ईल न-चाश्मीत इत्यादि । रोटि तानसे तत्व डिस्चात् चाक्ष्मीतात् इति भवति । हेप्यपिवान् डिचात् चाल्मीहि ।। *पय ·-- २९६ धातुवृत्तौ. लहि-नित्यत्वात् यन्दोपात्पूर्व 'सिनभ्यस्त' इति जुभावो भवति । अचाश्मायीत् । अचाक्ष्मीताम् । अचाक्ष्मायुरित्यादि । क्ष्मापयति । अचिक्ष्मपत् । 'अर्तिही' इत्यादिना पुक् ॥ अस्यापि सानुबन्धकस्य निर्देशात् यमुकिचामाययतीति ।। ईदित्त्वान्निष्ठायां मातः क्ष्मातवान् ॥ स्फायी ओ प्यायी वृद्धौ॥४८०-४८१॥ स्फायते । पस्फाये--अभ्यासे 'शपूर्वीः खय.' इति सयः शेषः ॥ स्फायितेसादि मायिवत् ॥ णो 'स्फायो वः' इति यकारस्य वकारे स्फावयति । अ- पिस्फवत् इति भवति ॥ स्फीतः स्फीतवान-स्फायः स्फीनिष्ठायाम् ' इति स्फीभावः॥ वत्वस्फीभावौ प्रतिग्रहणन्यायेन यइलुक्यपि भवत इति पास्फावयाति । स्फीतः स्फीतवान् इति भवति । स्फायत इति स्फा'-विपि वलि लोपः । अयं वेरएक्त- लोपात्पूर्व भवतीति वयतौ प्रतिपादितम् ॥ स्फान तदण्डं च स्फाण्डम् । एवम् ---रफान्त्रम् । वृ- द्वाण्डान्त्रे उच्यते ॥ स्फारः-'स्फायितश्चि' इत्यादिना रक् ॥ प्यायते । पिप्ये । पिप्याते । पिपियरे । पिप्यिपे । पिप्याथे। पियिध्वे । पिप्यिवहे-परत्वात् 'लिड्यडोश्च' इति प्यायः पीभावे पुनःप्रसङ्गविज्ञानापिशब्दस्य द्विवचने 'एरनेकाचः' इत्य- ·म्वादिः. २९७ नादो यम् ॥ प्यायितेसादि पूर्ववत् ॥ लुटि 'दीपजनबुधपूरिवायिप्यायिभ्योन्यतरस्याम् । इति कतरि शब्दे वा निणि-अप्यायि, अप्यायिष्टेति भवति ।। यडि लिङ्कर पीभावे पेपीयते इत्यादि । यड्लकि तुपाप्याति । पाप्यातः* इत्यादि । पूर्ववत् ।। पीन । पीनवान्-'प्याय पी निष्ठायाम्' इति वा पीभावः ।। इयं च व्यवस्थितविभापति अनुपसृष्टे नित्यम् । उपसृष्टे तु नैव आप्यानः प्रप्यानश्चन्द्रमा इति । आडूर्वादन्धूधसर्भिवत्येव-आपी- नमन्धुः । आपीनमूधः इति । ओदितश्च' इति निष्ठानत्वम् ॥ ईदित्वं पीभावाभाव निष्ठाया इण्निवृत्त्यर्थम् । ओदितोनन्तराया निष्ठाया नत्वार्थमिदमोदित्त्वम् ।। रुते पीभावे स्वरान्तत्वात् 'अनिटस्वरान्त.' इत्यनिट्वे सा- वकाशमिति पीभावाभाव इण्निवृत्तेर्न ज्ञापक । फायेस्त्वीदित्त्वे स्फोभावस्य नित्यत्वात् स्वरान्तत्वादनिट्वे सिद्धे अनुदात्तेवमानं फलम् । न च सत्यपीटि सवर्णदीर्घलेनेदमेव रूपमिति मन्त- व्यम् । परत्वादियड्सङ्गात् ॥ ताय सन्तानपालनयोः॥४८२॥ सन्तान. प्रबन्धः । तायते । तताये । तायितेत्यादि पूर्ववत् ।। लुडि—'दीपजन' इत्यादिना कर्तरि तशब्दे वा चिणि- अतायि, अतायिष्ट, इति भवति ।। । *पाप्यात. 38 ·२९८ धातुवृत्तौ ऋदित्वात् णो चड्युपधाया द्वस्वाभावात् अततायत् ।। अनीदित्त्वात निष्ठायाम्-तायित । तायितवान् ॥ शल चलनसंवरणयोः॥४८३॥ शलते । शेले । शलिता । शलिप्यते । शलताम् । अशलत । शलेत । आशिपि-शलिपीष्ट । अशलिष्ट । शिशलिपते । शाशल्यते । शाशलीति, शाशल्ति ।। रडि तिप्सिपो हल्ल्यादिलोप -अशाशल् ॥ शालयति । अशीशलत् ॥ । शलित्वा । शलितः ॥ शलभ -स्मृशलिभ्योऽभच् ॥ शल्कम्-'इभिसाशलि' इति कन् । शलाका -'शलिपतिपटिभ्योनिन् ' इत्याक ॥ शालूक:- :-'शलिमण्डिम्यामूकण्' इत्यूकम् ॥ शललम्-'कल्तृपश्च' इत्यत्र प्रत्ययस्य पूर्वनिर्देशस्य धात्व- न्तरादप्यय भवतीति सूचनार्थत्वात् कुण्डलादिवत् कल प्रत्यय ॥ शलली-पिप्पल्यादित्वात् डीए । जातिलक्षणो वा ॥ शलालु:-गन्धद्रव्यविशेष । शलालु पण्य व्यवहार्यमस्य शलालुकः । 'शलालनोऽन्यतरस्याम्' इति प्रथमान्तादस्य पण्य- मित्यर्थे छन् । पित्त्वात् स्त्रियाम्-शलालुकी ॥ अन्यतरस्या अहणात् 'प्राग्वहतेष्ठक्' इति ठकि, 'किति च इत्यादिवृद्धौ-शालालुक । उभयोरपि उशब्दयोरुगन्तात्परत्वात् .

·भ्वादिः.
२९९
'इसुसुक्तान्तात्कः' इति कादेशः । अत एवं शलालुनः
इति निर्देशात् आलुप्रत्ययः॥
शालेति शालतायुक्तम् । अयं गत्यर्थो ज्वलादी परस्मैपदी ।
वल वल्ल संवरणे सञ्जरणे च ॥४८४-४८५
चलते । ववले । पलितेत्यादि शलिवत् ॥
णौ घटादित्वात् वलयति, इति ॥
वाल:-'हलश्च' करणे घञ् ॥
वारः-वालमूल' इत्यादिना पक्षे रः॥
वलि', वली-इन्नन्तात् 'रुदिकारादक्तिनः' इति वा ढीप् ॥
वलिनः-पामादित्वात् मत्वर्थे नः ॥
वलिभा तुन्दिवलिवटेर्भः' इति भः । अयमपि मत्वर्थीयः ।।
वलिः-वलेलं चाहिरण्ये' इतीन्प्रत्ययो वलादेशः ॥
चलभी-बाहुलकादचि पिप्पल्यादिदर्शनात् डीप् ॥
चलय.-'वलिमलितनिम्यः कयन्' इति कयन् ।।
अल्गुः-वलेणुक' इति उप्रत्ययो गुगागमश्च ।।
चलाक:-'वलाकादयश्च' इत्याकनन्तो निपातितः ॥
अपत्यम् वालाकि:-'बाहादिभ्यश्च' इती-
अत्ययः । अत्रैव पाठात् जातिलक्षणं डीप बाधित्वा टाप् ,
अमादित्वाहा ॥
अस्य सन्तीति पलाकी-'ब्रीह्यादिम्यश्व' इति
मत्वर्थे इनि॥
वलीकम्--नीवम् । 'अलीकादयश्च' इतीकन् ।
-
वटाकाया
वलाका

·धातुवृत्तो. वल्मीकम् । वाहुलकात् मुडागम ॥ वल्लते । ववल्ले । वल्लितेत्यादि । यमुकि लडि तिप्सिपोर्हठ्यादिलोपे सोगान्तलोपे च-अ- वावल् ॥ वल्लभ -रासिवल्लिम्या च' इत्यभच् ।। वल्लरी-बाहुलकादरप्रत्यये पिप्पल्ल्यादिदर्शनात् डीप् ॥ वल्लि , वल्ली-इनि कदिकारवाहा डीम् ॥ वल्लूरम-शुष्कमासम् । ‘खर्जपिञ्जादिम्य उरोलचौ' इति ऊर.॥ मल मल्ल धारणे ॥४८६-४८७ ।। मलते । मेले । मलिता ॥ मल्लते इत्यादि पूर्ववत् ।। माला-'अपर्तरि च कारके' इति कर्मणि घन् । 'लस्य' इत्यत्र भाष्यकैयटयो माडोऽय लप्रत्यय उक्त ॥ माली-बीयादित्वादिनि ॥ मालभारी ----'इष्टकेपीकामालाना चिततूलमारिपु' इति यथा- सहयात् मालाया भारिण्युत्तरपदे हस्य । केचित्तु-तत्र हारीति पठन्ति ॥ माल्यम्-'महलोर्ण्यत् ॥ -वलिमलि' इति कयन् ।। मलते शरीर धारयतीति मलम्---अन् । मृनेर्वा व्युत्पा- दयिष्यते। *मदेया ·धातुवृत्ती. कल शब्दसख्यानयोः॥४९॥ कलत इत्यादि । काल'-'अकर्तरि च कारके' इति घम् ।। काले भवं काल्यम्-'दिगादिम्यो यत्' इति सप्तम्यन्ताद- वार्थे यत् ॥ 4 कालाच' - कालः प्राप्तोऽस्य काल्य उत्सवः । 'कालाद्यत्' इति प्रथमान्तादस्य प्राप्तमित्यर्थे यत् ॥ अनित्यो वर्ग: कालेन रक्तो वा कालिकः । इति अनित्ये वर्णे रक्ते च वर्तमानात् स्वार्थे कन् ॥ काली- जानपद' इत्यादिना वर्णे डीपू ॥ अन्यत्र-काला ॥ कालिका-संज्ञाया पनि 'केणः' इति हस्व ॥ कलिलम्-'सलिकलि' इति इलच् ॥ कलभः- रुगृमृशलिकलि' इत्यभच ।। कलि-इतीन्प्रत्ययः॥ कलिना दृष्टं साम कालेयम्-'कलेईक्' इतितृतीयान्तात् दृष्टं सामेत्यर्थे ढक् । 'आयनेय' इत्यादिनेयादेश. । सर्वत्र 'अग्निकलिभ्या टवक्तव्य ' इत्युक्तत्वात् सर्वेप्वर्थेप्वयं ढग्भवति ।। कलिका-संज्ञाया कुन्प्रत्ययः ।। कलिं गृह्णाति कलयात-'मुण्डमिश्र' इत्यादिना गृह्णात्यर्थे णिचि णाविष्ठवदिति टिलोपः । अत्र हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनं सन्वद्भावप्रतिषेधार्थमिति णिसन्नियोगेनेकारस्याकारविधानादग्लोपित्या- ·म्वादिः. च द्वस्वाभावात्* अचकलत् इति भवति । अत्र यद्यपीकारोप्य- गेव तथाऽपि तस्य टेरिति लोपात्परत्वादृद्धौ ऐकारे तस्य चाया- देशात्पूर्व परवाष्टिलोपे अङ्गमग्लोपि न स्यात्, ते त्वले वृद्धौ रुतायामप्यङ्गमग्लोप्येव ।। ननु च वृद्धापात्वे पुकि च तत्सहितत्य टिलोपेन भाव्य- मित्यनग्लोपित्त्रात् कथमन्लोप्यङ्गं; नैप दोपः । तत्राग्लोपिग्रह- णस्य समुदायार्थत्वात् । अन्यथा मालामाख्यत् अममालत् इत्यादी केवलस्याप्यको लोपे 'अचः परस्मिन्' इति तस्य स्थानिवत्त्वात् अभ्यासस्य चरणिपरकत्वाभावादेव सन्वद्रावो न भविष्यतीति किमग्लोपिग्रहणेन । न च मन्तव्यं सर्वनाम्यासस्य चड्वाणि- परत्वायोगात् व्यवधानेन भाव्यमेवेत्यका मातेन स्थानिवद्भावेन व्यवधानेऽपि तदिति तत्रैव निषेधार्थमेतदस्त्विति । 'येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् ' इति न्यायेन अवर्ननीयोत्त- रव्यञ्जनव्यवधानस्यैवाश्रयणं युक्तम् ॥ अयं क्षेपे चुरादिः । गतिसवयानयोः कथादिः ।। कल्ल अव्यक्त शब्दे ॥४९१॥ कलते इत्यादि । कल्लोल:--किशोरादित्वादोरप्रत्ययः । कपिलकादित्वालत्वम् ।। अशब्द इति स्वामी, अशब्दस्तूप्णीभाव इति च ॥ तेवृ देव देवने ॥४९२-४९३॥ तेवते । तिते । तेविता । तेविष्यते । तेवताम् । *ग्लोपित्वाचडि सन्बद्भावाभावात्, ·- पत्व शकारान्त- ३०४ धातुवृत्तौ. अतेवत । तेवेत । तेचिपीष्ट । अतेविष्ट । अतेविप्यत । इत्यादि ॥ तितेविपते । तेतेव्यते ॥ तेवयति । अतितेवत्-ऋदित्वान्नोपधाहस्त्र । वकारान्तानामूभाविना भापाया यहङ्मास्ति, 'सोशट्' इत्यन्न किद्रहाणानुवृत्त्यननुवृत्ती प्रस्तुत्य-तत्र लेतावानेव विशेप | अनुवर्तमाने विद्हणे छ पत्व वक्तव्य' इति भाप्ये उक्तत्वात् । छ पत्वमित्यकृिति झलादो पत्वार्थ नश्चभ्रस्नेत्यत्र छग्रहण कर्त- व्यम् । विधिकाराभावे तु मलादिमाने छ त्वादेव सिध्यतीत्यर्थ । यदि च वकारान्तानामपि यमुक्स्यात्त त्रापि किगृहणानुवृत्तौ ऊठा न भाव्यमन्यदा तु भाव्यमिति विशे- पस्य विद्यमानत्वात् 'तत्र त्वेतावान् विशेष । इत्यादि भाप्य कथ सङ्गच्छेत । स्पष्ट चैतत्तत्र कैय्यटे ॥ देवते-इत्यादि पूर्ववत् ॥ आदेवक -'देविरुशोश्वोपसर्गे' इति तच्छीलादो वुन् ।। देवर-'अर्तिकमिचमिभ्रमिदेविपाशिम्यश्च' इत्यर ॥ देवल -कपिलकादीना सज्ञाछन्दसो' इति वा लत्वम् । यद्वा--देवान् लाति आदत्ते इति देवल -अनयो विपि वलि लोपात्परत्वात् छो शूडित्यूट्ययादेशे तयू: दयूः इति भवति । एवमन्यत्रापि वकारान्तेपु ॥ दिवाति मीणनार्थोऽग्रे परस्मैपदी । दिवु इनि कोडार्थों दि- वादि । परिपूजनार्थश्चुरादि ॥

·'प्राक्सि- म्यादिः. ३०५ पेवृ गेवृ ग्लेवृ पेव मेवृ म्लेवृ सेवने ॥ ॥४९४-१९९॥ खेव प्लेव इत्यप्येके इति मैत्रेयः ।। सेवते । सिपेवे । सेवितेत्यादि । सिसेविपते-'स्तौतिण्योरेव' इत्यपत्वम् ॥ सेपेव्यते । सेवयति । असिपेवत् । एपां सर्वेपामृदित्वात् णौ चडि ' इति न द्वस्वः ।। परिपेवते---'परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वआम्' इति पतं सात्पदाद्योः ' इति निषेधापवादः । तादट्यवायेऽपि' इति वचनात् पर्यपेवतेत्यादावपि भवति ।। परिपिपेविपते इत्यत्र पणीति नियम ‘स्थादिप्वभ्यासे न चा- भ्यासस्य' इत्यनेन वाध्यते । एवं निविभ्यामप्युदाहार्यम् ।। सेवित्वा । सेवित.॥ क्विपि-सयू :॥ अत्र मैत्रेयादयो दन्त्यादिमपि पठन्ति । तथा 'परिनि- विभ्यः सेव' इत्यत्र न्यासेऽपि पोपदेशस्य सात्पदाद्योरिति निपे- धे प्राप्ते अपरस्य वप्राप्त एवेति । तदिदं पोपदेशलक्षणपर्युदासे 'स्त्यासेक्सृवर्ज' इति स्त्यायतिवत् अनुपादानागाप्यकारस्य अन- भिमतमिव प्रतीयते । अत एव 'परिनिविभ्यः' इत्यत्र हरदत्त:- सेवेति भूवादिप्वनुदात्तेदित्याह, न तु सेवतीति ।। गेवते । ग्लेवते । प्लेवते । मेवते । म्लेवते । खेवते प्लेवते ॥ । 39 ·अत्र मैत्रेयः- धातुवृत्तौ. एव शेव वेव इत्यपि क्वचित्पठ्यते ॥ रेव प्लवगतौ ॥ ५००॥ प्लवगतिः प्लुतगतिः । रेवेते इत्यादि । रेवा-अचि टाप् ॥ रेवण:-अनुदात्तेत्त्वाहा चलनार्थत्वाहा युच् ।। :-प्लव इति धावन्तरमाह । तच्चिन्त्यम् । यदि हि स्यात् आप्लावशब्दस्य अस्मात् घत्रि सिद्धों तदर्थ 'विभापा डिसप्लुवोः' इति प्लुवः पक्षे घञ्चिधानमनर्थकं स्यात् । तथा प्लुडो णौ वृद्ध्यावादेशयोः चडि णी कृतस्य स्थानिवत्त्वात् प्लु- शब्दस्य द्विरुक्तौ अपुप्लुवत् इति नित्ये प्राप्ते पक्षे अपिप्लव दिति सिद्ध्यर्थ त्रिवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां इत्युकारस्येत्त्वविधानमनर्थकं स्यादिति । सति ह्यस्मिन्ननेनैव अपि- प्लवत् इति भविष्यति । अत एव किल अपरितुप्यन् मैत्रेयोऽपि प्लव इत्येक इत्याह ।। आयादय उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ मव्य बन्धने ॥ ५०१॥ एतदादयो वत्यन्ता उदात्तेतः ॥ मध्यति । ममच्य । ममाव्यथ । मन्यिता | मन्यि- प्यति । मध्यतु । अमव्यत् । मव्येत् । आशिपि-मव्यात् । 'हलो यमा यमि लोपः' इति वा यलोपः । अमव्यीत्- 'नेटि' इति न वृद्धिः । मयन्त। इति वा ॥ मिमाव्यति । मामच्यते ॥ वा

·व्यो.प. ।
भ्वादिः
अत्र तृनादौ-यदा 'हले यमाम्' इति धातुयकारस्य लोपः
तदार्धधातुकमाश्रित्यातोलोप. । 'यस्य हल.'
हल.' इति यडोपि
लोपे मामविता इत्यादि । यदा 'हलो यमाम्' इति न
भाति तदा पूर्ववद्यडो लोपे मामय्यिता इत्यादि । मामव्यीति,
मामति । ईडभावे 'लोपो व्योर्वलि' इति व्यो.पः । मामी-
त—यलोपे वकारस्य अङ्गात्परत्वात् वलिलोपमपवादत्वात् वाधि-
त्या उठि वृद्धि । मामव्यति-भभावो नित्यत्वाद्वलिलोपं वा-
धते । मामव्यापि, मामसि-व्योर्लोपः ॥
मामोढः । मामौथ । मामौवः । यलोपे उठि वृद्धिः ॥
मामव्यीमि, मामोमि--अनुनासिकत्वादूठि वृद्धिः । मामौवः
अतो दीर्घो यनि' इति दीर्घः । मामोमः । मा.
'मन्यातु, मामतु, मामतात् । मामौताम् । मामच्यतु ।
माम, मामतात् । मामौतम् । मामौत । मामव्यानि ।
मामव्याव । उत्वहित्वाभ्या परत्वात्पूर्वमेव व्योलीप पश्चात् 'तुह्योः'
इति तातडिति तदाश्नय ऊठत्र नाशकनीयः, पूर्वमेव वकारस्य
लुप्तत्वात् । हेस्तु 'अतो हेः' इति लुक् । उत्तमे नित्यत्वात्
आटि न व्योर्लोप. । अमामव्यीत् । अमामत् । अमामी-
ताम् । अमामव्युः । अमाम' । अमामव्यम् । अमामौव।
अमामौम । तिप्सिपोहल्डयादिलोपात् अन्तरङ्गत्वात् वलिलोप. ।
झिमिपोः नुस्भावाम्भावी वलिलोपं नित्यत्वात् बाधेते । वसि
व्यालेपि 'अतो दी| यनि' इति दीर्घः । ममि यलोपे अनु
नासिकादित्वादूठि वृद्धिः ॥
मव्ययति । अममन्यत् ।
मन्यित्वा । मन्यितः ॥
.
-

·धातुवृत्तौ. क्विपि-~-'लोपो न्योर्वलि' इति विधेयस्य लोपस्य पूर्वनिर्देशात् वेरपृक्तलोपावलोपस्य बलीयस्त्वस्य ज्ञापनादपृक्तलोपात् पूर्व यका. रस्य वलिलोप., वकारस्य त्वपवादेन ऊठा वाधान्न भवातीनि ऊट वृद्धयोः-मौः॥ यथा तु भाप्यं तथाऽस्य न यलुगस्ति । तच्च तेवतावुक्तमुप- पादितं च ॥ अथापि शिष्यबोधाय प्रक्रियेयं प्रपञ्चिता । यज्ञनारायणार्येण वुद्ध्यन्तां भाप्यपारगाः ॥ सूय ईक्ष्य ईर्ण्य ईर्ष्यार्थाः॥५०२-५०४ सूयति । सुपूर्दा । सूर्षियता । सूयिष्यति । सूर्यतु । असूर्यत् । सूक्ष्येत् । आशिपि---सूर्यात् । असूयात् । असूक्यिप्यत् ॥ सुसूर्तियपति-'स्तौतिण्योरेव' इति नियमान्न पत्वम् ॥ सोसूयते—'हलो यमां' इति पसे यलोपः । अन्यदा तु यकारद्वयम् ॥ सोसूर्योति, सोसृष्टिं । वहूनां समवाये द्वयोरपि संयो- गसंज्ञायास्स्थितत्वात् 'स्कोः' इति कलोपः ॥ लडि तिप्सिपोर्हल यादिलेपे पदान्तसंयोगादित्वात् कलोपे जश्त्वचयोः-असोमू, असोसूई । सर्वत्र यकारस्य वलि- लोपः ॥ सूर्ययति । असुसूय॑त् । सूर्त आदर इत्यग्रे ॥

·भ्वादिः ईयति । इंदर्याभकार । ईदियता । ईस्यियति । ईश्यतु । ऐयंत् । ईश्येत् । ईर्ष्यात् । ऐसीत् । ऐत्यिप्यत् ।। ईचिस्थिपति । 'नन्द्राः' इति रेफवनस्य द्विवचने हलादिशेष चम् ॥ इय॑यति । ऐचिश्यत् ॥ इति । ईश्चिकार । इप्यितेसादि । सनि 'ईय॑तः तृतीयस्य द्वे मात. इति वक्तव्यम्' इत्यत्र वृत्ती ‘कस्य तृतीयस्य केचिटाहुर्व्यअनस्य । अपरे पुनराहुः तृतीयस्यैकान इति व्याचक्षते' इति । तत्र तृतीयस्य व्यज्जनस्येति पक्षे यकारादेर्द्वितीयस्यैकाचो हिर्वचने इंयियिपति । पक्षान्तरे सु तृतीयस्यैकाच, सन एव द्विवचने ईप्यिापपति इति भवति ॥ ईर्ययति । ऐपिप्यत् । ईर्ष्या-गुरोश्च हलः इत्यकारप्रत्ययः। एपामीर्थत्वात् 'कुधद्रुह्' इति कोपविषयस्य सम्प्रदानत्या- चतुर्थी-देवदत्ताय सूयतीसादि । किपि-यलि लोपेऽपृक्तलोपे च पदान्तसंयोगादित्वात् 'स्कोः' इति कलोपे जश्त्यचर्वयो-सूई । 'रान्सस्य' इति नियमान्न संयोगा- . न्तलोप.॥ . एवमीक्ष्यतेरपि ई । इय॑तेरपीदमेव रूपम् ।। हय गतौ ।। ५०५॥ भक्तिशब्दयोरपीति केनित् । हयति । नहाय । जह- यिथ । हयिता ।।

·। धातुवृत्तो. हयित्वा । हर्यितः ॥ हा-स्त्रियामकारः॥ विपि वलिलोपे हः॥ हर्यतो यज्ञ:--' भृदृशियनिविपच्यमिनमिहर्येभ्योतन्' इत्य तच ॥ अल भूपणपर्याप्तिवारणेपु ॥ ५०८॥ अलति । आल । अलिता ॥ मा भवानालीत्-'अतोलान्तस्य' अकारसमीपरेफलकारा- न्ताद्धातोः परस्मैपदपरे सेटि सिचि अतो वृद्धिरिति वृद्धिः ॥ अलिलिपति । आलयति । आलिलत् ॥ अलित्वा । अलितः॥ अलकम--संज्ञायां कुन् ।। अलका-टापि प्रत्ययस्थादितीत्वम् । क्षिपकादित्वान्न भवति ॥ आलिं:--' इञ् वपादिभ्यः' इतीम् ।। आली-कदिकारत्वात् डीप् ॥ अलीकम्-'अलीकादयश्च' इति कीकन् ॥ अत्र मैत्रेयः 'अकारमनुनासिकं स्वरितमिच्छन्ति' इत्याह | तत्र अलते इत्यादि। नि फूला विशरणे ॥ ५०९॥ जीतः क्तः' इति वर्तमानक्तार्थम् ॥ फलति । पफाल । फेलतुः—'तृफलभजनपश्च' इति किति - भिवं तु- ·म्यादिः. लिटि थलि च सेव्येत्वाभ्यासलोपौ । निरनुबन्धकपरिभापायाः प्रत्ययग्रहणविषयत्वादस्थापि तत्र ग्रहणम् । न केवलं फल निप्पत्तावित्यस्येर । अन्ये तु-इयं परिभाषा सार्वत्रिकीति भन- अपश्चेति चग्रहणेन सानुबन्धनममुं समुञ्चिन्वन्ति । उभयथा रूपे न विवादः ॥ फलिता इत्यादि । अफालीत् इत्यत्र 'अतो लान्तस्य' इति . पिफलिपति ।। पम्फुल्यते । पम्फुलीति, पम्फुल्ति । पम्फुल्तः । पम्फु- ल्मि----' चरफलोश्च' इति यडि यड्लुकि अभ्यासस्य नर । अनापि पूर्ववत्सानुबन्धकस्यास्यापि ग्रह । 'उत्परस्यातः इत्य म्यासात्परस्य चरफलयोरकारस्योत्वम् । तपरकरणं लघूपधगुण- निवृत्त्यर्थम् ॥ फालयति । अपीफलत् ॥ फलम्--अच् ॥ फलित्वा । फुल्ल -अस्याकर्मकत्वात् कर्तृभावाधिकरणेषु ते 'आदितश्च' इति निषेधे 'अनुपसर्गात्फुलक्षीवकशोछाचा ' इति निपातनात् निष्ठातकारस्य लत्वम् । अत एव निपातनादुत्वं च । यद्वा- लत्वस्यासिद्धत्वात् तकारादिप्रत्ययपरत्वात् 'तिच' इत्युत्तम् । 'आ- दितश्च' इति निषेधस्य 'विभाषा भावादिकर्मणोः' इति विक ल्पनात् फलितं इत्यपि भवति । 'अनुपसर्गात् ' इति वचनात् उपसृष्टस्योत्वे लत्वाभावात् प्रफुल्तं; इति भवति । समुत्पूर्वले तु 'उत्फुल्लसम्फुल्लयोरुपसङ्ख्यानम्' इति ललम् । कवतोरप्येतछत्व- 40

·धातुवृत्ती.
मिप्यते इति वृत्तिः । तेन फुल्लबार, इति भवति ।।
फल्गुफलिपाटीत्यादिनोप्रत्यये उगागम ॥
किपि-फलतीति फल् ।
फलिवाचरतीति 'सर्वनातिपदिकम्यः' इति चिपि
धातुत्वे-फलति । पफाल । फेलतु । फेलु । पम्फुर
इत्यादि प्रतिवत् । प्रत्ययान्तधातुत्वे आम् न भवति,
काचः' इत्युक्तचात् ॥
निष्ठाया-फलितम इति नित्यमिडेव, आदित्वाभावात्
मील श्मील स्मील क्ष्लील निमपणे
५१०-५१३॥
निमपणे सङ्कोचः। द्वितीयस्ताव्यादि । तृतीयो दन्त्य
मीलति । मिमील । मीलिता | इत्यादि ।।
मिमीलिपति । मेमील्यते । मेमीलीति, मेमील्ति ।
भीलयति । अपीमिलत् । अमिमीलत् ।
इत्यादिना णो चमुपधाया स्वविकल्पः ॥.
श्मीलति । स्मीलति । मीलतीत्यादि ।
मिल छेपणे, इति इस्त्रोपधस्तुदादौ ॥
पील प्रतिष्ठम्झे ।। ५१४॥
प्रतिष्टम्भो रोधनम् । पीलति । पिपील । पीलि
इत्यादि ।।

·भ्वादिः पीला नाम काचित्---गुपधलक्षणे कप्रत्यये टाप् ॥ पीलाया अपत्यं पैल:--'पीलाया वा' इत्यण् । तदभावे द्वयचः' इति ढक् पेलेयः॥ अणन्ता न्यपत्ये वा अत इनि तस्य 'पैलादिम्यश्च' इति लुकि पेल. पिता पैलः पुत्रः ॥ पीलु'-'मृगय्यादिभ्यश' इत्युप्रत्ययः ।। पीलोः पाक' पीलुकुणः-'तस्य पाकमूले पोल्वादिकर्णा- दिभ्यः कुणनाहचौ' इति पठचन्तात् पोल्वादेः कर्णादेश्व यथासयम्, पाकमूलयोः कुणजाहचौविधानात् अस्मात् कु- णपू । ककारस्य 'लशक्वतद्धिते' इति तद्धितत्वात् नेत्त्वम् ।। णील वर्णे॥ ५१५॥ नीलति । प्रणीलति । निनील । नीलिता । इत्यादि ।। नीला---इगुपधलक्षणः कः ॥ नीली-ओपधिः, वडवा च । 'जानपद' इत्यत्र 'नी- लादोपतो' 'प्राणिनि च' इति डीप् । अन्यत्र नीला शाटी । जानपदाभावे च संज्ञायां वेति वचनात् संज्ञायां नीली, नीला, इत्युभयमपि भवति ॥ नील्या रक्तं वस्त्रं नीलम्-'तेन रकं रागात् ' रज्यतेऽ- नेनेति रागः । शुक्लस्य वर्णान्तरापादनमिह रञ्जरर्य इति वृत्तिः । रागविशेषवयनात्तृतीयान्तात् रसाथै यथाविहितं प्रत्यय इति अ- णि प्राप्ते 'नील्या अन्यक्तव्यः इत्यन् । णिल, गहन इति द्वस्वोपधस्तुदादो ॥ , ·धातुवृत्तो. शील समाधौ ॥ ५१६॥ शोलतीत्यादि। शीलम्-इगुपधलक्षणः क । घञ् वा ॥ शोले समाधाने भवा प्रवृत्ति. शैली | अणि डीप् ॥ शील उपधारणे, इति चुरादौ । शिल उन्छे, इति द्वस्वो- पधस्तुदादौ ॥ कील वन्धने ॥ ५१७॥ कोलतीत्यादि ॥ 'कीला-इगुपधलक्षण क' । 'हलन' इति पञ् वा । कोलकम्---कन् । संज्ञाया कुन्वा ।। कूल आवरणे ॥ ५१८॥ कूलति । इत्यादि ॥ कूलम-पूर्ववत्क.॥ शूल रुजायां समाते च ॥ ५१९ ॥ शूलति ॥ . शूलम् ॥ . शूले सहतं शूल्यम्-'शूलोसाद्यत्' इति सप्तम्यन्तात् सस्कृतमित्य यत् ॥ शूले पनति शूलाकरोति-शूले प्रोय पचनीत्यर्थ. । 'शूला- साके' इति कुना योगे डान् । 'बचि बहुल द्वे भवत.' 3 ·भ्वादिः इति द्वित्व अव्यक्तानुकरणस्य डानन्तस्य नेप्यते इत्युक्तत्वान्न भवति । 'उर्यादिच्चिडाचश्च' इति डाजन्तस्य निपातत्व गतित्व च । तत्र निपातत्वे अव्ययत्वात्सोलर ।। गतित्वात् शूलाकृस इत्यत्र 'कुगतिप्रादय इति समासे - क्त्वो ल्यप् ॥ - अयश्शूलेनान्विच्छति आयश्शूलिक:-'अयश्शूल्दण्डानिनाभ्या ठक् ठो' इति तृतीयान्तादस्मात् अन्विच्छतीत्यर्थे यथासङ्ख्य ठक् । अयश्शूल्शब्देन ऋराचार उच्यते ।। तूल निको निष्कोपणम् । तच्चान्तर्गतस्य बहिर्निरसारणम् ॥ तूलति ॥ निष्कर्पे ॥ ५२०॥ तूलम् ॥ तूलैरनुकुप्णाति अनुतृलयति- सत्यापपाश' इत्यादिना णिचि टिलोप । णौ चडि अग्लोपित्वात् अतूतुलत् ॥ पूल सङ्घात ॥ ५२१॥ पूलति ॥ मूल प्रतिष्ठायाम् ॥ ५२२॥ मूलति । मुमूल । मूलिता इत्यादि। मूलम् मूले जातो मूलकः- पूर्वाहापराहा मूलप्रदोपावर राहुन् ' इति ।

·धातुवृत्तो. तत्र जात इति विपये वुन् । नक्षत्राणोपवाद । उत्पाटनीय मूल्मस्येति मूल्यो मुद्र -'मूल्मस्याबर्हि' इत्यौ पाधिकात्प्रथमान्तात् मूलादस्यत्यथे यत् । आवर्हि, इति बृह उद्यमन इत्यस्मात् भावे घना वर्हि । सोऽस्यास्तीतीनि । उद्य मनमिहोत्पाटनम् । ये सुपचा मूलोत्पाटनमन्तरेण ग्रहीतु न श क्यन्ते इति ते एवमुच्यन्ते । मुगादिषु मध्यतो टूयमानेषु कोशा अपि लूयेरनिति अवश्यमेपा मूलमुत्पाटनीयम् ।। मूलेनानाम्य मूल्यम् लाभाख्य द्रव्यम्-'नौवयोधर्मविषमूलमूल सीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसमितसम्मितेषु ' इति यथा- सङ्खच मूलात् आनाम्ये यत् । आनाम्यमभिभवनीय शेपी- क्रियमाणमित्यर्थ । मूल नाम पटादीनामुत्पत्त्यर्थं वणिम्भिावनि युक्त द्रव्यम् । तेन हि स्वस्मादतिरिक्त लाभाख्य द्रव्य शेपीक्रियते आत्मन उपकारक क्रियते । यत स्वय तेन सगुण । गुणो भाग । इदमेव मूलस्य स भागीकरण, तत्प्रति मूलस्योपकारकत्व शेपत्वमानाम्यत्व च ॥ मूल्न समो मूल्यः पट । उपादानसमानफल इत्यर्थ । अने. नैव सूत्रेण तृतीयान्तात् मूलात्समे यत् ।। न विद्यते मूल्मस्या सा अमूला-'पाककर्ण' इत्यादिना प्राप्त डीप वाधित्वा 'मूलाना ' इत्यनादिपागाप् ॥ शतमूली-पापकर्ण' इत्यादिना डीप् ॥ अय रोहणार्यश्रुरादि ॥ फल निष्पत्तौ ॥ ५२३॥ फलतीत्यादि । रिफला बत् ।।

·म्वादिः ३१९ फलितमिति निष्ठायामिडेव ॥ फरतीति फलम् ॥ सम्फला--पाककर्णेति डीप बाधित्वा सम्भस्त्राजिनशण- पिण्डेभ्य फलात्' इति अनादिपाठात् टाप् । भत्रफलादयो- प्येवम्-'ड्यापोस्सज्ञाछान्दसोर्वहुलम्' इति हस्व ॥ अल्प फल फलिका । ततोऽन्यत्फलम् फल । च तत्फलिमा च फलाफलिका 'कृतापरुतादीनामुपसहचानम्' इति कर्मधारय । 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घ पूर्वपदस्य । एकमेव फल- मवस्थाभेदादल्पत्वमहत्त्वाच्या युज्यते । निफला-अजादिदर्शनाटाप् ॥ फलिन --'फलपहा-यामिनज्यक्त य ' इति मत्वर्थे इनन् ॥ फलकम्-सज्ञाया वन् । निप्पाद्यते कपिरनेनेति फाल -'लश्च' इति करणे घञ् ॥ चुल्ल भावकरणे ॥ ५२४ ॥ भावकरणमभिप्रायाविष्कार ॥ चुल्लि , चुल्ली-इनन्तत्वाद्वा डीप् ॥ फुल्ल विकसने ॥ ५२५॥ फुल्लति ॥ फुल्ल-अच् ॥ फुल्लित्वा । फुल्लित ॥ .

·- धातुवृत्ती. चिल्ल शैथिल्ये आवकरणे च ॥ ५२६ ॥ चिल्डति | चिन्छः॥ तिल गता इति दुर्ग मेनेयो । तिल्लेत्येके । तेलति । इत्यादि ॥ तिल-इगुपधरक्षण क । तिल स्नेहने इति तोदादिकाद्वा ॥ तिलाना भवन क्षेत्र तिल्यम् । तेलीना---'विभाषा तिल इति यत्खनो ॥ तिलेभ्यो हित तिल्यम्-'खलयवमापतिलवृपब्रह्मणश्च' इति चतुर्थ्यन्तात् हितार्ये यत् ॥ निष्फलस्तिल तिलपेजः तिलपिः-'तिलनिष्फलापिञ्जपेनौ' इति तौ॥ तिलकम्-सज्ञाया कुन् । तिल स्नेहने, इति चुरादौ च ॥ वेलू चेलू केल खेल वेल्ल चलने॥ ५३७-५३१॥ वेलति । इत्यादि ।। बेला--'गुरोच' इत्यकार ॥ चेलति । चेल:-पचादी चेलडिति पाठात् अच् , टिव स्त्रिया डोवर्थम् ॥ चिल वसने इत्यस्मात् चेलम् ।।

·प्रसङ्गादत्र किभिदुच्यते-कुत्सिना ब्राह्मणी प्रात्मणिचेली, इति 'कुत्सितानि कुत्सन' कुत्साहनुधर्मवचनैः समानाधिकरणे- समस्यन्ते इति तत्पुरुषः । 'रूप' इत्यादिना स्वः । नेला- दयो वृत्तिविषये कुन्सनवचना इति भवतावुकम् । तत्र चेलम- कुलीनेन तन्तुयायनोत्पादितं भवति । तरसादृश्याहामण्यादिषु वृत्या नेलशब्दस्य कुन्सनवचनत्वम् । खिचेली, खीचेली का 1 वा. मोरुचेली, वामोरचेली वा, 'नद्याश्शेगस्यान्यतरस्याप्' इति दस्वविकल्पः । अडी च या नदी ड्यन्तं न यदेकाच् ,. स शेषः, तस्य घादिपु वा द्वस्वः इति सूत्रार्थः । अत्र अ- नरेणापि शेषग्रहणं पूर्वसूत्रव्यतिरिक्तपिपयत्वे सिदे तत्सामर्या- त्पूर्वश्रुत यन्तानेकानपेक्षं शेषत्वं बोधयितुम् । तेन यद्यञ्चन्त- मनकाच ड्यन्तमेकान्, तत्रैवायं विकल्प इति, यदभापितपुंस्क- मामलक्यादि यच्च समानायामास्तो अभापितपुरकं द्रोण्यादिपूर्व- मूत्राविषयं तत्र न भवति । लक्षीचेली । यवागूचेली। इत्यादौ च ड्यन्तनदीत्वेऽपि कन्नद्याः प्रतिपेयः। • इत्युक्तत्वा- नायं विधिर्भवति । श्रीचेली इत्यादौ तु नदीग्रहणान्नास्य प्रसङ्गः । नापि पूर्वसूत्रस्य, दयन्तानेकाच्त्वाभावात् । विदुपीचेली । इत्यादौ~-'उगिनश्च' उगित-परा या नदी तस्या इस्वरिकल्पः । 'विद्वच्छ्रेयसोः पुंवद्भावोऽत्र पक्षे वक्तव्यः' इति वृत्तायुक्तत्वात् वि. द्वचेली । इत्यपि भवति ॥ केलात ॥ कैलिः । इन्प्रत्यये केली ॥ अप्रत्ययः केला॥ केलयति-'कण्डादिम्यो यक्' इति स्वार्थे यकि सना- धन्तत्वेन धातुल्वे लडादि ॥ .

·३२२ धातुवृत्ती खेलति । खेला । अयमपि दण्डादि ॥ वेल्लति ।। बेल्लो विषम् । सज्ञाया धञ् ॥ वेल्लयति ॥ वेलादीना पञ्चानामृदित्वात् 'णो चडि' इति द्वस्वाभावात् अवि- वेलत्-इति भवति ॥ वेल्छेस्त्वनुपधात्वान्न द्वस्वप्रप्सन ॥ पेलू शेलु फेलु गतौ ॥ ५३२-५३४ ॥ पेलति । अपिपेलत् ॥ पेला-मुक्तसमुज्झितम् ॥ शेलति । अशिशेलत् ॥ पव्यन्ते ॥ अत्र क्वचित्—खलु, पेलू, इमेल, इत्यपि त्रय तत्र खेलति मेत्रेयाद्यनुसारेणाने पठिप्यते । सेलतेस्तु दन्त्यादे पाठ पोपदेशपर्युदासवाक्येऽनुपादानादनाप । मूर्धन्यादिस्तु सेतु श्लेप्मातक इत्यादिदर्शनात् ग्राह्य ॥ स्खल सञ्चलने ।। ५३५॥ स्खलति । चस्खाल । अस्खालीत् ॥ णौ घटादित्वात् स्खलयति ।। खल सञ्चये ॥ ५३६॥ सलति चखाल । अखालीत् ॥ खलति पापानि सञ्चिनोतीति खला-अच् ॥ - .

·'म्वादिः ३२३ - खलयव , खल्यते सञ्चीयतेऽत्र धान्यादिकमिति खलम् । “खनो घच' इत्यत्र वृत्तिः-खलं भगः पदं चेति वक्तव्यमिति । अत्र हर- दत्तः-पित्करणसामर्थ्यादन्येभ्योऽप्ययं भवति, न हि खनः क- शिदवयवः कुत्वभागस्ति ।। खलानां समूहः खल्या--'खलगोरथात् ' इति षष्टयन्तात् समूहे यः॥ खलिनी-'इनित्रकटयचश्च' इति पूर्व त्रैव विपये इत्यादि- विधानादिह यथासङ्खयादिनिः । सर्व एते यादयः स्वभावात् स्त्रीविषयाः ॥ खलाय हितम् खल्यम्-' इति यत् ॥ यस्मिन्काले खले यवा भवन्ति सकालो खलेयवम् । एवं खलेवुसम् । 'तिष्ठद्गुप्रभृतानि च' इत्यव्ययीभावः । तत्र देवं पठ्यते खलेयवादीनि प्रथमान्तानि विभक्तयन्तरेण न सम्बध्यन्ते अन्यपदार्थे च वर्तन्त इति । तेनैतो प्रथमान्तावेव । अव्ययी- पावत्वात् 'अव्ययीभावश्च' इति नपुंसकत्वम् ।। खलन्ति सञ्चलन्ति केशा अस्मादिति खलतिः । अयं च भीमादिषु पाठात 'भीमादयोऽपादाने' इत्यपादानविषयः । अत्रैव पाठादेवातिप्रत्ययः । धातूनामनेकार्थत्वात्सञ्चलने वृत्तिः । यहा- पूर्वस्यैव धातोः भीमादिपु पाठात् सलोपः ॥ खलतः इत्यप्यतचि निपातितः । शास्त्रम्, शाठ्यम्, शिरो- मध्यं च ॥ गल अदने ॥५३७॥ गलति । अगालीत् ॥

·३२४ धातुवृत्तौ. गल:--'गोचरसञ्चर' इत्यादौ चकारेण पुसि सज्ञाया घ गिरता॥ पल गतौ ॥ ५३८॥ सलति ।। सालयति । असीपलत् ।। साल: :-'अकर्तरि च कारके' इति सझाया घञ् ।। सलिलम्-'सलिकलि' इत्यादिनेलच् ।। दल विशरणे* ॥ ५३९॥ दलात ॥ णौ घादित्वात् दलयति ॥ दाडिमम्---दालशब्दात् घजन्तात्, 'तेन निर्वृत्त' इत्यत्र वि- पये ‘भावप्रत्ययान्तादिमज्वक्तव्य ' इतीमच् । डलयोश्चाभेद ॥ कु दालतीति कुद्दालः । पृपोदरादि । अय घटादावपि ॥ श्वल श्वल्ल आशुगमने ॥५४०-५४१॥ चलति । शश्वाल । अश्वालीत् ॥ शिवलिपति । शाश्वल्यते ॥ श्वालयति । अशिश्वलत् ।। वल्लति । अश्वत् । अवल्लीत्-अत्र अङ्गान्त्यस्य लकारस्य अकारसमीपत्वाभावात् 'अतोलान्तस्य' इति वृद्धिर्न भवति ॥ *विदारणे ·म्वादिः. ३२५ खोल खोर गतिप्रतिघाते॥५४२-५४३॥ खोलति । चुस्खोल । खोलिता ॥ खोलयति । अचुखोलन्-ऋदित्त्वान्नोपधाहस्वः ॥ खोड: :-खञ्जः । पचाद्यच् । लटयोरभेदः ॥ एवं खोरात-इत्यादि । धोर गतिचातुर्ये ॥५४४॥ धोरति । घोरिता । अदुधोरत् ॥ धोरितकम्-अश्वानां गतिविशेषः । निधान्तात् संज्ञायां कन् । त्सर छद्मगतौ ॥ ५४५॥ सरति । तत्सार । तत्सरतुः । त्सरिता । अत्सारीत्- 'अतो लान्तस्य' इति वृद्धिः ।। तित्सरिपति । तात्सर्यते । तात्सरीति, तात्सति । ता- त्सर्पि । अतात्सः ॥ सरु:--' भृशीतृचरित्सरितनिधनिमस्जिम्य उः। इत्युप्र- त्ययः॥ त्सरो कुशलः सरुका- आकर्पादिभ्यः कन्' इति सप्त- म्यन्तात्कुशल इत्यर्थे कन् ॥ क्मर हुर्छने ॥५४६॥ क्मरति चक्मार । क्मरिता । अक्मारीत् । इत्यादि पूर्ववत् ॥ H a ·धातुवृत्ती. अम्र वन मन चर गत्यर्थाः॥ ५४७-५५०॥ चरतिक्षणार्थोऽपि । अभ्रति । आनन । अभ्रिता ।। मा भवानभ्रीत्-अङ्गान्त्यस्य रेफ्स्य अकारसमीपत्वामावाद 'अतो ट्रान्तस्य' इति न वृद्धि }} अविभ्रिपति ॥ अभ्रयति । अविभ्रत् ॥ अभ्रयते-इत्यत्र रेफ्स्य हल परत्वात् यम्परत्वाच्च, 'हो यमाम्' इति पाक्षिको लोपो न भवति, तत्र यथासहचान- यणात् । तथा चोत्तरसूत्रे सवर्णग्रहणमर्थवत् । उक्त च वृत्त्यादौ . सवर्णग्रहणस्य फल 'शिण्डि' इत्यादौ यथासङ्ग्यनिरास ॥ अनम्-~~-अच् । भृनो वा व्युत्पादयिप्यते ॥ अभ्रि-इनन्त । काष्ठकुद्दाल ॥ अभ्रकम्-सज्ञाया कुन् । वभ्रति । ववभ्र । पभ्रिता ॥ विवभ्रिपति । वावभयते । उक्तो यलोपाभाव ॥ वावभूति । भकाररेफतकारास्सयुज्यन्ते । 'अनचि च' इति भकारस्य पक्षे द्विवचने, 'झला जश् झशि' इति पूर्वस्य जश्त्वेन बकारभकाररेफतकारा द्रष्टव्या ॥ लहि-तिप्सिपो हलुवादिलोषे सयोगान्तलोपे च 'मा जशोन्ते' इति जश्त्वे च 'वावसान' इति चत्वे अवाव । अवावम् ॥ .

·म्यादिः. एवं मनति । इत्यादि ॥ चरति । चचार | रतुः । चेरुः । चरिता । इत्यादि । अचारीत---' अतो लान्तस्य ' इति वृद्धि ॥ चिचरिपति ॥ चश्चार्यते-- [--'लुपसदचर' इति भावगर्हायामेव यड् । 'चर- फलोश्च' इत्यम्यासस्य नुकि "उत्परस्यात ' इत्युत्वे तस्य हल्प- ररेफवे 'हलि च' इति दीर्घ । चक्षुरीति, चभूति । अत्र दर्पिस्य पूर्वत्रासिद्धत्वेन प्राप्तो लघूपधगुण उदिति तपरकरणसा- मर्थ्यान्न भवति । तपरत्व हि विकारान्तरनिवृत्यर्थम् । यद्येव दीर्घोपि निवर्तेत इति न मन्तव्यम् । यतस्तपरत्वेन निवृत्तौ प्रसताया- मपि दीर्घत्वमसिद्धम् ॥ अचधू-लडि तिप्सिपो हलुयादिलोपे रेफस्य विसननीय ॥ यदाऽयमुत्पूर्व सर्मकस्तदा-'उदश्वरसकर्मकात्' इति तह गुरुवचनमुच्चरते इति । उत्क्रम्य गच्छतीत्यर्थ ॥ तथा-समुपसृष्टात् 'समस्तृतीयायुक्तात्' इति तड् अश्वेन सञ्चरते इति । सम इतीय पष्ठी । तेन व्यवहितेऽपि भवति- आश्वेन समुदाचरत इति ॥ चर्यम्-'गदमदचर' इति भावकर्मणो यत् । 'अनुपसर्गे' इति वचनात्सोपसर्गे-उपचार्यम् , इति ध्यदेय ।। आचार्यो देश - चरेराडि चा गुरो' इति यत् । गुरौ तु आचार्य इति ण्यदेव ॥ आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी-' इन्द्रवरुण' इत्यादिना हो- पानुयो । 'आचार्यादणत्व च' इति णत्वाभाव ॥ .

·धातुवृत्तो. चरतीति चर:-चरडिति पचादिपाडादन् टित् ॥ स्त्रियां चरी ॥ चरस्य गोत्रापत्यं चारायणः । नढादिभ्यः फक्' इति पष्ठयन्तागोत्रापत्ये फक् , फस्यायनादेशः ।। चराचरः--'चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वमच्यावाभ्यासस्य' इति अचि पक्षे द्विवचनम्, अभ्यासस्यागागम' । आक आगमत्व- सामर्थ्यान्न हलादिशेपः, अन्यथा आदेशमेव कुर्यात् । दीर्वोच्चा. रणसामर्थ्यान्न हस्तः ॥ कल्याणाचारः ।.कल्याणाचारा । 'शीलिकामि' इत्या. दिना कर्मण्युपपदे णः॥ कुरुपु चरतीति कुरुचरः- --चरेष्ट' इत्यधिकरणे उपपदे ट- प्रत्यय. । टित्त्वात् स्त्रिया कुरुचरी । भिक्षाचर:-'भिक्षा. सेनादायेषु च' इति भिक्षादिपूपपदेषु टप्रत्ययः । एवं सेना- चर. आदायचर. इति । अनधिकरणार्थमिदं सूत्रम् ॥ चरिष्णु-'अलङ्घन्' इत्यादिना इणुच् ॥ अतिचारी । उपचारी-सम्पृचादिना ताच्छोलिको धिनुण ।। ब्रह्म वेदः तदर्थ व्रतं चरतीति ब्रह्मचारी—'सुप्यनाती' इति णिनिः ॥ समानो ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी-'चाणे ब्रह्मचारिणि' इनि चरणे गम्यमाने समानस्य सभावः । चरणशब्द. शाखाध्यायिषु . मनाचारिण इमे साब्रह्मचारा, नान्तस्य टिलोपे मब्रह्म- ·म्यादिः. ३२९ . चारिपीठसपिकलापिकौथुमितैतिलिनाजलिलाङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकर- समसुपर्वणामुपसङ्ख्यानम्' इति टिलोपः ॥ चर्यते अनेनेति चरित्रम्-'अतिलू धू सूखनसहचर इत्रः' इति इनः करणे । प्रज्ञादिपाठात्स्वार्थेऽणि चारित्रम् ॥ गोचरो विषयः । सञ्चरो मार्गः-गोचरसञ्चर' इत्यधि- करणे करणे च घप्रत्ययान्तौ निपात्येते । अत्र सञ्चरत्यने- नेति सञ्चरः इति वृत्तिः । तत्र सुधाकरः--' समस्तृतीयायुक्तात् ' इति तडा भाव्यम्, इति ॥ परिचर्या-'परिचर्यापरिसर्या' इत्यादिना स्त्रियां भावे शे यक् ॥ चरितं तदिति चर्म-मन्' इति मन् । अयं च, 'उ- णादयो बहुलम् ' 'भूतेऽपि दृश्यन्ते' इति भूते ॥ चर्माण्यस्यां सन्तीति चर्मण्वती नदी । 'आसन्दीवदष्टीवच्च- कोषकक्षीवट्ठमण्वञ्चर्मण्वती' इति मतुपि नलोपामावो णत्वं च संज्ञायां निपात्यते ॥ चर्मी-व्रीह्यादिम्यश्च' इति मत्वर्य इनिः । 'नस्तद्धिते । इति टिलोपः॥ चर्मिणोऽपत्यं चार्मिकायणिः- वाकिनादीनां कुक्क इति फिल् , कुवागमः । कुकि नान्तत्वाभावेऽपि 'चर्मवर्मिणोर्नलोपश्च। इति वचनान्नलोपः॥ सर्वः चर्मणा कृतः सर्वचमीणः, सार्वचक्षणः-'सर्वचर्मणः रुनः खखो' इति कृत इत्यर्थे तृतीयान्तात् अस्मात् खखनौ । सर्वधर्मग इत्यसमर्थः समासः । यतः सर्वशब्दस्य कृत इत्यनेन सम्बन्धो वृत्त्यादौ उक्तः ॥ J " 42 ·३३० धातुवृत्तौः चर्मणः कोशः चामः- धर्मणः कोश उपसवयानम् ' इति टिलोपः । अन्यत्र-'अन्' इति प्रतिभावात् चार्मणम् चक्षुः ॥ कठ- चारु--' द्रूसनिननिचरि' इत्युण प्रत्ययः ॥ चरु'--'भूमृशीतचरि' इत्युप्रत्ययः । अयं भीमादित्वादपा- दाने, चरन्त्यस्मादादायेति हि व्युत्पत्तिः । चरकः-कुन् ॥ चरकेण प्रोक्तमपि चरकम्-'तेन प्रोक्तम् ' इत्यणः चरकाल्लुक्' इति लुक् । चरको नाम वैशम्पायन. । उक्तं च- 'कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च' इत्यत्र ‘आलम्बिश्चरकः प्राचा पलिङ्गकमलावुभौ' इत्युपादाय चरको नाम वैशम्पायन इति । तत्र अभेदविवक्षया आलम्व्यादीनामिदं विशेपणम् ॥ चरकाय हितं चारकीणम्-'माणवचरकाम्यां खञ्' इति 'तस्मै हितम्' इति विपये खञ् ॥ चर सञ्चयने, इति चुरादौ ॥ ष्ठिवु निरसने ॥ ५५१ ॥ . सुब्धातुष्ठिवुप्वप्कतीनां प्रतिषेव.' इति प्रतिषेधः सत्वस्य ।। अत्र द्वितीयस्थकारष्ठकारो वेति वृत्तिः । आचार्येण शिष्येभ्य उभयथा प्रतिपादनात् उभयमपि प्रमाणमिति व्याख्यातार ॥ टीवति-'ष्ठिवुलमुचमां शिति' इति दीर्घः ॥ तिष्ठेव, तिष्ठिवतुः-अम्यासे खयः शेपः ॥ - ·म्वादिः . तदा च उड्दाविनां वकारान्तानां टेविता । ठेविष्यति । टीवतु । आशिपि-टीव्यात , 'हलि च' इति दीर्घः । अष्टवीत् ॥ तिष्ठेविषति, तुट्रपति–'मनीवन्तर्ध' इति सन पक्षे इडागमः । हलन्ताञ्च' इति सन• किवं वलिलोपं बाधित्वा 'छोशूट' ति उठि यणादेशे द्विवचनम् । अत्र वर्णमा- त्रानयत्वेन च अन्तरड्ने यणि कर्तव्ये बाह्यप्रतिप्रत्ययत्वाश्रय- त्वेन वहिरङ्गस्य ऊठोऽसिद्धवं न भवति, 'नाजानन्तर्ये' इति निषेधात् ॥ तेष्ठीच्यते । ठेवयतिं । अतिष्ठिवत् ॥ नास्तीति तेवतायुक्तम् ॥ ठकारपक्षे सर्वत्राम्यासे टकार उदाहार्यः । टिप्ठेव । इत्यादि । प्ठेवित्वा, त्वा-उदिच्चादिडिकल्प इति । 'न का सेट्' इति कित्त्वनिषेधात् गुणः । अन्यदा तु कित्त्वादूठि यणादेशः ।। प्यूतः । प्यूति –'यस्य विभाषा' 'तितुत्र' इत्यनित्वम् ॥ धीवनम् । प्ठेवनम्-पृपोदरादित्वात्पक्षे दीर्यः । तथा च चान्द्रसूत्रम्-'ठिवुसिवोदीर्घश्च' इति ॥ अयं दिवादावपि ॥ जि जये॥ ५५२॥ अत्र मैत्रेय उत्तरधातुसादृश्यानुरोधेन अनन्नोऽपि धातुरयमत्र निर्दिश्यत इति । इह जय उत्कर्षप्राप्तिरित्यकर्मकोऽयम् । यस्त्व- ग्रेऽभिभवार्थस्त सकर्मकः । यदाह देव.- - -- ·- नयिर्नयामिभवयोराद्येऽर्थेऽसावकर्मक । उत्कर्षप्राप्तिराद्योों द्वितीयाथै सकर्मक ।। इति ।। जपति । जिगाय । जिग्यतु । जिग्यु । जिगयिय, जिगेथ । जिग्यिव । 'सन्लिटोर्ने । इत्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्व गकार । अनन्तत्वादनिट्वे कादिनियमादि । थलि तु मार- द्वाजनियमादिद्विक्ल्प । अनादौ किनि लिटि 'एरनेकाच ' इति यण् ॥ जेता । नेप्यति । जयतु । अजयत् । जयेत् ॥ जीयात्-'अकृत्सार्वधातुकयो ' इति दीर्घ ॥ अजेपीत् ॥ जिगीपति-'इको झल्' इति सन कित्त्वान्न गुण । अज्झनगमा सनि' अजन्ताना हन्तेर्ग मेश्च झलादौ सनि दीर्घ इति दीर्घ , पूर्ववान्यासात्परस्य 'सन्टिटो' इति कुत्वम् ॥ जेजीयते । जेजयीति, जेजेति । जेजितः । जेज्यति-- अनादौ कृिति यण ॥ जापयति-क्रीड् जीना णौ' इत्यचस्थाने आत्त्वे पुगागम अजीजपत् ॥ विजयते, पराजयते--'विपराम्या ने ' इति तड् । अय प्रतिग्रहणन्यायेन यड्डगन्तादपि इति विजेजिते, पराजेजिते, इति ॥ यड्डगन्तात्सनि 'सन्लिटोर्ने ' इति कुत्व तु न भवति, तत्र प्रत्यासत्या सन्लिनिमित्तस्यैवाभ्यासस्य ग्रहणात् । तथा च वृत्ति - सनि लिटि च प्रत्यये मेरङ्गस्य योऽम्यास इति ॥ - ·म्यादिः विपराम्यामित्यत्रोपसर्गयोस्रहणात् पराजयति सेनेत्यादो तड्नम चति ॥ अस्याकर्मकात्सर्वे कतो न सन्तीति तन्त्रेणाभिभवार्थे प्रदर्श- यिन्यन्ते ॥ जीव प्राणधारणे ॥ ५५३ ॥ माणलक्षणस्य कर्मणो धात्वर्थे नोपसङ्गादकर्मकोऽयम् ॥ जीवति । जिजीव । जीविता । इत्यादि । जिजीविपति । जेजीन्यते ॥ वकारान्तानामूभाविना यड्क् नास्तीति तेवतायुक्तम् ॥ जीवयति, अजिजीवत् , अजीजीवत् , 'भ्राजभ्रास' इत्या- दिना णो चपधादस्वविकल्प ॥ यावज्जीवम्-'यावति विन्दनीवो' इति यावत्युपपदे णमुल् ।। जीविका-धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल्वक्तव्य जीवनस्य मूतो जीमूत पोदरादिपाठाजीभाव । उणादो तु 'नेमुटोदात्त '. इति नयती व्युत्पादित ॥ जीवातु:--'जीवेरातु ' इत्यातुप्रत्यय ॥ जैवातृक -'जीवरातृक्न् वृद्धिश्च' इत्यातृकनि वृद्धि ॥ जीवन्तः -'रुहिनदिनीविप्राणिम्यो अच् पिद्वदाशिपि' इति झछ् । पिहद्भावात् स्त्रिया डीपि-जीवन्ती ॥ जीवन्तस्य गोत्रमपत्य वा जेवन्तायन- द्रोणपर्वतजीवन्ता दन्यतरस्याम्' इति गोत्रापत्ये वा फक् । तदभावे इनि जैवन्ति ॥ . इति ण्वुल् ॥ , ·. धातुवृत्तो. पीव मीव तीव णीव स्थौल्ये ॥५५४- ५५७॥ पीवति । पिपीव । पीविता ॥ पिपीविपति । पेपीव्यते ॥ पीवति । अपीपिवत् ॥ एव भीरति । तीवति । इत्यादि ।। प्रणीवति-'उपसर्गादसमासेऽपि ' इति गत्वम् ।। पीवर-स्थूल । मीवर --मानी । तीवरो निषाद । नीवरो वणिक् । 'छित्वरछस्पर' इत्यादिना तुरचि यलिलोपे निपा. त्यन्ते । टित्वात् स्त्रिया डीपि पीवरी इत्यादि ॥ उणादिवृत्तौ तु पा पाने । तेव देवने । माह माने । णीम् मापणे । इत्येतेम्य एते व्युत्पादिता ॥ क्षीवु निरसने ॥ ५५८॥ ' । क्षीवतीत्यादि । उदित्वात् कायामिड्डिक्ल्प ---क्षीवित्वा । क्यूत्वा । इड- भावें कठि यणादेश ॥ निष्ठाया 'यस्य विभाषा' इतीनिषेधात् स्यूत ॥ क्षवु निरसने इति चन्द्र । क्षेवति । इत्यादि ।। उर्वी तुर्वी थुर्वी दुर्वी धुर्वी हिंसाः ।। ५५९-५६३॥

·.
.
,
भ्वादिः
ऊर्वति । ऊर्वाञ्चकार । अविता । पिप्यति । ऊर.
तु । और्वत् । ऊर्चेत् । आशिषि-और्व्यात् । और्वात् ।।
ऊविपिपति । ऊर्ववयति । माभवानूर्विवत् । रेपोपयत्वात्
उपधाया च' इति सर्वत्र दीर्थ ॥
ऊर्ण, ऊर्णवान् । ईदित्वानिधायामनिटे झलादिप्रत्ययपरत्वात्
'राल्लोपः' इति वलोपे रेफस्य हल्परत्वात् 'हलि च' इति
दीर्घ । 'रपाभ्याम् ' इति निष्ठानस्य णत्वम् ॥
एव विप्यपि 'राल्लोप' इति वलोपे 'रुिपधाया । इति
पदत्वे दीर्व --ऊ उरौ उर । इत्यादि ।।
तूर्वीत । तुतू । तूर्विता । इत्यादि ।
तुर्विपति ॥
तोतूर्यते-हो यमाम् ' इति वकारस्य रोपो यथास
खचान्न भाति ।।
तोतूाति, तोतोति । तोतूर्त । तोतूति । इत्यादि ।
पिहचनेप्वनिट्पक्षे वकारस्य झलपरत्वेन अनुनासिकादिप्रत्ययपरत्वेन
च राल्लोपे लघूपधगुण । 'हलि च' इति दीर्घत्व तु गुणे पू
त्रासिद्धम् । डिन्सु अनेनैव दीर्घ ॥
तोतूति इत्यत्र परत्वान्नित्यत्वाच्च रात्ोपात्पूर्व अद्भावे झ
त्परत्वाभावान्न राल्लोप । 'उपधाया च ' इति रेफोपपत्वाद्दीर्घ ॥
तोतूर्त इत्यत्र चलिरोपे ' हलि च' इति दीर्घ । अझ
लादित्वादनुनासिकत्वाच्च राल्लोपस्य न प्रसङ्ग ॥
तोतोर्तु, तोतूर्तात् । तोतहिं । तातूाणि । उत्तमे
राल्लोपान्नित्यत्वादाडागम ॥
4

·-- धातुवृत्ती. लडि तिप्सिपोः परत्वात् राल्लोपे, हल्डयादिलोपे अतोतो इति अतोतू युः इत्यत्र नित्यत्वाज्जुसि झल्परत्वाभावान्न राल्लोपः ॥ तूर्वयति । 'अतुतूर्वत् ॥ तूर्वित्वा । तूर्णः तूर्णवान्-ईदित्त्वान्निष्टायामनियम् ॥ एवं थूर्वति । दूर्वति । पूर्वति । इत्यादि । धूः, धुरौ-'भ्रानभास' इत्यादिना विपि राठोपः । पदवे 'वोः' इति दीर्घः । धूर्प, इत्यत्र 'खरवसानयोः' इति विसे- जेनीयो ‘रोस्सुपि' रोरेव सुपीति नियमान्न भवति ॥ धूप॑तिः-'अहरादीनां पत्यादिषूपसङ्ख्यानम् ' इति विसर्जनी- यापवादः पक्षे रेफः । उभयत्राप्यादिशब्दः प्रकार इति हरदत्तः ॥ रेफाभावे विसर्जनीयो-धू.पतिः । अत्र विसर्जनीयस्य 'कुप्वोः क:पो च' इति पवर्गपरत्वेन पक्षे उपध्मानीय उदा- हार्यः । 'इणप्पः' इति पत्वमपदादिकवर्गपवर्गपरविसर्जनीयविषय- मितीह न भवति ॥ धुर्पः, पौरेयः--'धुरो पट्टको' इति द्वितीयान्ताहहतीत्यर्षे . यडको ॥ धुर्यम्-इत्यर यति 'हलि च' इति दीर्घस्य 'न भवडे- राम्' इति प्रतिषेधः । 'वोः' इति दीर्घस्तु 'यचि मं' इति भवेन पदत्वस्य वाघान माति ॥ सर्वधुरां वहति सर्वधुरीण-खः सर्वेधुरात्' इति खः । खः इति योगविमागाव दक्षिणधुरीणः । उत्तरधुरीण इति वृत्तिः । योगविमागस्येष्टसिद्धयर्थत्वात् धुरीणः इत्यपि द्रष्टव्यम् ।।

·माधिः - - । . गन मापूर पगामानक्षे' इति प्रमाचले ममागे अ. सारस्य समामान्तस्य रिमानाा 'परहि द्वन्दनपुरपयो इति पररालिङ्गनया राया इति निर्दव्ये 'सांगत्' इनि निदेशः शब्दरूपापेक्ष इनि वृत्तानुक्कम | अन उनि पानात अक्षस्य धूरक्षः दहा धूरस्य दृदयू अस उत्यासारो न भयनि । मुधः अतिधूः । किंः । अधूः । इत्यन, न पूननात् ' 'किम. क्षेप' 'नमतत्पुरुषात् ' इति ममामानाभार । पूनायां । सती परिगणिती । 'मि. क्षेपे' इत्यत्र न्यासा- न्तरेणापि क्षेपग्रहणं लक्षणप्रतिपोक्तपरिमायया ये' इनि विरितस्य क्षेपविषयस्यैर तत्पुरुषस्य रामे तारणासा परिमापा नेहास्तीति ज्ञापनात् कुत्सिता धूरस्य किंधू शस्ट इत्यत्रापि समामान्तो नेत्युक्तं पदमजयाम् । तदाप्यविरोधामुपेयमिनि । अय न आरः समासार्यादुत्तरपदादरत ए ममामे भाति । । तेन द्विधुरीत्यादामारान्तोत्तरपदत्वात् 'द्विगो.' इति दीप्मिदि । एतच्च जम्मतानुपपादितम् ।। एकधुरां यहति एकधुरीण, एकपुर इति मस्य पक्षे तुरु॥ धूर्त -'हसिमृप्रियामि' इत्यादिना तत् ॥ अक्षेषु पून:--अक्षभूर्त --'सप्तमी शौण्डेः' इति ममन्यन्न शोण्डादिना समस्यते ॥ ब्राह्मणघूर्त---'पोटायुवति' इत्यादिना समामः ॥ गुर्वी उद्यमने ॥ ५६४ ॥ मुर्वी बन्धने ॥ ५६५॥ - -'एर धुराडान'

·३३८
धातुवृत्ती.
गूति । मूतीत्यादि ॥
मूर्वा---'गुरोश्च' इत्यकारप्रत्यय ॥
। मोर्वी-तस्य विकार ' इत्यणि डीप् ॥
पुर्व पर्व फर्व मर्व पूरणे ॥ ५६६-५६९ ॥
पूर्वति–'उपधाया च' इति दीर्घ ॥
क्विपि राल्लोपे पू । पिपर्ती च व्युत्पादयिप्यते ॥
पुरि भवादि पोरेयम्-'नद्यादिभ्यो ढक्' इति शेषिको
ढम् । तत्र वृत्ती-पूर्वनगरीति पठित्वा पूर्वनगिरीति
पठन्ति । विच्छिद्य च प्रत्यय कुर्वन्ति । उभयमपि प्रमाण
मित्युक्तम् ॥
द्विपुरी-'ऋक्पूरब्धू ' इत्यकार समासान्त । स चालत
एवं समास इति जम्भतायुक्तम् । तेन अकारान्तोत्तरपदद्विगुत्वे
डीप् पूर्ववदत्रापि स्वतिर्किनभ्य परत्वे समासान्तो न भवति ॥
पूर्व-अच् । 'सर्वादीनि सर्वनामानि' असज्ञोपसर्जनानि
सर्वादीनि सर्वनामसज्ञानीति सर्वनामवे 'सर्वनाम्न स्मै' इति डे
स्मैभाव -पूर्वस्मै ॥
'पूर्वादिभ्यो नवम्यो वा' इति पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पू
यस्मिन् । पूर्वे । इति डसिडयो स्मास्मिनौ ॥
'आमि सर्वनाम्न सुट्' इति पूर्वेपामित्याम सुडागम ।
बहुवचने झल्येत् । इत्येवे पत्वम् ॥
जति च 'पूर्वापरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामप्तज्ञायाम् '
इति जस कार्य प्रति सर्वनामसज्ञाविकल्पनात् सर्वनामवे 'ज.
.
,
.
-

·भ्वादिः. ३३९ सश्शी' इति शीभावे-पूर्वे । अन्यदा पूर्वाः । जसः कार्य प्रतीत्युक्तत्वात, 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक्टेः' इति अकचि सं- ज्ञायां विकल्पाभावात् पूर्वके । पूर्वका इति भवति । व्यवस्था नाम स्वामिषेयापेक्षोऽवधिनियमः ॥ मासेन पूर्वाय मासपूर्वाय इत्यत्र 'पूर्वसदश' इति तृतीया- समासे 'तृतीयासमासे' इति सर्वनामत्वाभावः । अत्र समास इति मलतेऽपि पुनस्समासवचनात् वाक्येऽपि नेयं संज्ञा ॥ स्त्रियां तु 'सर्वनाम्नस्स्यादृस्वश्च' इति डिवचनेषु स्याडागमे इस्तत्वे-पूर्वस्यै । पूर्वस्याः । पूर्वस्याम इति । शीभावादि अनदन्तत्वान्न भवति ॥ पूर्वस्मिन्नहनि पर्दधुः-सद्यःपरुत्पराबैंपमापूर्वेधुरन्येधुरन्यतरे- द्युरितरेारधरेगुरुभयेशुरुत्तरेयुः' इत्येद्युस्प्रत्यये ' यस्य ' लोपे निपात्यते । 'तद्धितश्वासर्वविभक्तिः' इति अव्ययत्वम् ॥ पुरो वसति । पुर आगतः । पुरो रमणीयम्-'पूर्वाधरा- वराणामसिपुरधवश्चैपाम्' इति सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तेभ्यः पूर्वादि- भ्योऽसिमत्ययः स्वार्थे, तत्सन्नियोगेनैपां यथासङ्खयं पुरादय आदेशाः इत्यसिप्रत्यये पूर्वस्य पुरादेशः ॥ पुरस्ताद्वसति । पुरस्तादागतः । पुरस्ताद्रमणीयम्-'अस्ताति च' अस्तातो परतः पूर्वादीनां पूर्ववत् पुराद्यादेशाः ॥ पूर्वतः, पूर्वत्र--- किंसर्वनामबहुम्योऽद्वयादिभ्यः' इत्यधिकृत्य 'पञ्चम्यास्तसिल' 'सप्तम्यास्त्रल' इति स्वार्थे तसिल्बली ॥ पुरो भवं पौरस्सम् । 'दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्' इति . शैपि- करत्यकू॥ .

·' ३४० धातुवृत्तो. पुरस्कृस-'पुरोऽव्ययम्' इति क्रियायोगे गतित्वात् 'कु- गति' इति समासे तोल्यपि तुझ् । 'नमस्पुरसोर्गत्योः' इति कुप्वोः परतः विसर्जनीयस्य सत्वम् । गतिसंज्ञायामव्ययवच- नात् पुरस्कृत्वा इत्यत्र अनव्ययत्वेन गतित्वाभावात् सत्वसमास- योरभावः ॥ पूर्व कृतमनेन पूर्वी-'पूर्वादिनिः' इति प्रथमान्तात् पूर्व- शब्दात् अनेन इत्यर्थे इनिः । पूर्व कृतमनेन इति 'सुप्सुपा' इति समासः॥ कृतपूर्वीकटम्-'सपूर्वाञ्च' इतीनिः । सपूर्वाद्विद्यमानपूर्वा- दित्यर्थः ॥ पूर्वः पुरुपः पूर्वपुरुपः-'पूर्वापरप्रथमचरमजयन्यसमानमध्यमध्य- मवीराश्च' इति समानाधिकरणविशेषणसमासः ॥ पूर्व कायस्य पूर्वकायः-'पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे' इत्येकदेशिना अवयविना षष्ठयन्तेन पूर्वादीनि सामर्थ्यादवयव- वचनानि समस्यन्ते इति तत्पुरुषः । 'एकाधिकरणे' इत्युक्तत्वात् . अवयविन्येकद्रव्ये सत्ययं समासः । तेन पूर्वः छात्राणामित्यत्र समासो न भवति ॥ पूर्वापरम् । पूर्वापरो-'विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनप- शुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् ' इति द्वन्द्वस्य विमापयशव- द्वावः । 'स नपुंसकं' इति विहितैकवद्भावः नपुंसकलिङ्गः ॥ पूर्वपूर्व पुष्यन्ति पूर्वतरं पुष्यन्तीत्यर्थः । 'पूर्वप्रयमयोरा- तिशयविवक्षायां । भवतः' इति द्वित्वम् । पर्वति । पपर्व । पविता॥

·म्वादिः. - . पिपावपति । पापर्यते । पापति । लडि तिप्सिपो:- अपापः॥ विपि रालोपे-पः परौ परः॥ पर्वतः- भृमृडशियनिपर्वि' इति अतच् ॥ पर्वते मवो मनुष्यः पर्वतीय'-'पर्वताच्च' इति शेपिकः छः । भवादावमनुष्ये 'विभापाऽमनुष्ये' इत्यणि पार्वतम् इत्यपि भवति । 'तत्र जन्यं रघो|रं पार्वतीयगणेरभूतू' इति प्रयोगः 'तस्येदम्' इत्याणि द्रष्टव्यः ।। पर्वतोऽभिननोऽस्याः पार्वती-'मिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणनी' इति प्रथमान्तात् अभिजनोपाधिकात् अस्येत्यर्थे तक्षशिलादित्वा- दनि डीप् । यत्र पूर्वैरुपितं सोऽभिजनः ॥ एवं फर्वति मर्वतीत्यादि ।। पूर्व निकेतने । इति चुरादौ ।। अत्र देवः-पूर्व्यतीति 'तु यत् स्वप्ने तत्कण्डादिषु दर्शनादि- त्याह । गणपाठे पुनः पूर्वशब्दो न दृश्यते । यस्त्वर्थनिर्देश- सहिते गणे पठ्यते 'लेट् लोट् धोत्ये पूर्वभावे स्वप्ने च ' इति सोनयोरर्थनिर्देशार्थ । अत एव शाकटायनामोधायां वृत्तौ अर्थ- निर्देशमन्तरेण कण्वादीना पाठे पूर्वशब्दो न पठ्यते । स्पष्ट चैतत्पुरुपकारे ॥ चर्व अदने ॥ ५७० ॥ चर्वतीत्यादि । चर्वयति देवदत्तम्-'निगरणचलन' इति नित्यं परस्मैप- दम् । 'गतिवुद्धि' इति प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् ॥ .

·। धातुवृत्ती भर्व हिंसायाम् ॥ ५७१ ॥ भर्वतीत्यादि । अयमीदित्स्वपि क्वचित्पठ्यते ॥ कर्व खर्व गर्व दपै ॥ ५७२-५७४ ॥ कति । खर्वति । गर्वतीसादि । पीतीदित्स्वपि पठ्यते ।। अर्व शर्व पर्व हिंसायाम् ॥५७५-५७७॥ अवति । आन | आवता । अविविपति ॥ शति । शर्व । शृणातेरीणादिके वप्रत्ययेऽपि । शर्यस्य स्त्री शर्वाणी--'इन्द्रवरुण' इत्यादिना डोपानुको ।। सर्वति ॥ सिसविपतीत्यत्र 'स्तौतिण्योरेव' इत्यपत्वम् । पोपदेशात ज्यन्तात्सनि-सिपयिपतीति ।। सर्व । स* प्रत्यये वा । सर्वनामवार्य पूर्वशब्दात् ।। सर्वस्मिन्त्राले सर्वदा-'सर्वेशन्यफियत्तद काले दा' इनि काले वर्तमानात्स्यायें दाप्रत्यय ॥ सदा-सस्य सोन्यतरस्या' इति पक्षे सारे प्रत्यये सभाः ।। सास्मे हित सार्यप, मायम्'पुरुषाम्या भो' इत्या सांग्गम्य या वननम्' इत्युक्तताउनुषंगान हितमि- त्य आगो ॥ मान् . .

·म्वादिः. ३४३ सर्वे देवा' सर्वदेवाः ‘पूर्वकालेकसानरत्पुराणनवकेवलाः समाना- धिकरणेन' इति कर्मधारयः ।। सर्वेषां शुतरः सर्वशुल.- .-'गुणातरेण समामम्तरलोपश्च' इति पठचन्तस्य तरवन्तेन गुणवचनेन समासः तरलोपश्च ॥ इवि व्याप्तौ ॥ ५७८॥ इन्वति । इदित्त्वानुम् । नुम्बिधावुपदेशिववचनादिनादिगुरु- मत्वात् इन्वाञ्चकार ॥ इन्विता । इन्विप्यति । इन्वतु । ऐन्वत् । इन्वेत् । इन्च्यात् । ऐन्वीत् ॥ इन्विावपति । इन्वयति । ऐन्विवत् ॥ इन्वितः ॥ इन्वका-तारकाविशेषः । संज्ञायां कुन् । क्षिपफादित्वात् प्रत्ययस्थादितीत्त्वाभावः ॥ पिवि मिवि णिवि सेचने ॥५७९-५८१॥ भय पाठो मैत्रेयस्य । अन्ये तृतीयं मूर्धन्योप्मादिं पठन्ति । सेवने इति तरङ्गिण्याम् । पिन्वति । पिपिन्छ । पिन्विता ॥ पिपिन्विपति । पेपिन्व्यते ।। पिन्वयति । अपिपिन्वत् ।। एवं मिन्वति । निन्वतीत्यादि । हिवि दिवि घिवि जिवि प्रीणनार्थाः।। ५८२-५८५॥ o .

·३४४ धातुवृत्तौ. अत्र केचिदाद्यमिकारादि पठित्वा पुन पाठोऽर्थभेदादिति । धातू- नामनेकार्थत्वे तु न प्रयोजनमस्ति । तस्मान्मनेयोक्त एव हिवीति पाठो ज्यायान् ॥ हिन्वति । जिहिन्व । हिन्वितेसादि । पिन्वतिवन् ।। एव दिन्वतीयादि । धिनोते ॥ 'धिन्विकृण्व्योरच' इति शब्विषये उप्रत्यय अका- रश्चान्तादेश । तस्यातो लोप । तस्य स्थानिवत्त्वादुप्रत्ययमपेक्ष्य लघूपधगुणो न भवति । तस्य तु पित्सु गुण । धिनोति । चिनुत । धिन्वन्ति-अन्तादेशे यणादेश । घिनोपि ॥ धिनुव, धिन्वः । धिनुम , धिन्म-लोपश्चास्यान्यत- रस्या म्वो' असयोगपूर्वो य उकारस्तदन्तस्य प्रत्ययस्य वका- रमकारादौ प्रत्यये वा लोप इति पक्षे उलोप । मिपि तु परत्वाद्गुणे उकारस्याभाव ॥ धिनोतु । धिनु-'उतश्च प्रत्ययादसयोगपूर्वाद' योऽय- मुकारोऽसयोगपूर्व तदन्तात्मत्ययात्परस्य हे गिति लुक् । धिन- वानि । धिनवाव । धिनवाम–नित्यत्वादुकारलोपात्पूर्वमाद, ॥ अधिनोत् । अधिनुताम् । अधिनो । अधिनवम् । अधिन्य ।। अधिनुव । अधिन्म । अधिनुम । धिनुयात् । लकारे पूर्ववत् ॥ जिन्वति । इत्यादि देवने गतम् ॥ रिवि रवि धवि गत्यर्थाः॥५८६-५८८॥ रिवति । रपति । धन्यतीत्यादि ॥ - अन्यत्र ·, , म्यादिः धन्वा,-'कनिन्युपितसिरानिधन्वि धुप्रतिदिवः । इति कनिन्। उणादिवृत्तौ धन्धिः सोत्रो धातुरित्युच्यते ! नान्तत्वादसंबुद्दी सर्व- नामस्थाने दीर्घः । भसंज्ञायां न संयोगाइमन्तात्' इति अल्लो- पनिषेधात् धन्वन इत्यादि ॥ स्त्रियाम् -अनो वहुबीहे.' इति डोपो निषेधात् सुधन्वा, सुधन्वानी इत्यादि ।। यदा तु 'डावुभाम्यामन्यतरस्याम्' इति डाप् तदा सुधन्वा । मुधन्वे । सुधन्वा इत्यादि । अत्रान्यतरस्यां ग्रहणात् यत् डापोभ्यनुज्ञानमुक्तं तदुपधालोपिन एवेति जम्भतावुक्तम् ।। कृपि हिंसाकरणयोश्च ॥ ५८९ ॥ चकाराद्गतौ ।। कृणोति-'चिन्विकरचोरच ' इति शविपये उकारमत्ययोड. कारश्चान्तादेश. । अल्लोपादि सर्व धिन्विवत् ॥ अयं स्वादौ च ॥ मव बन्धने ॥ ५९॥ * मवति । ममाव, मेवतुः । मविता । अमवीत्, अ- मावीत् । 'अतो हलादेः' इति वा वृद्धिः ।। मिमविपति । मामव्यते । मामीति, मामोति । मा- मूतः । मामवति । मामोपि । मामोमे । मामावः । मा- मूम--- ज्वरत्वरस्त्रव्यविमवामुपधायाश्च' ज्वरादीनामुपधावकारयोः को झलादावनुनासिकादौ च प्रत्यये परे उडित्यूडादेशे पिति गुणः ।। मामति इत्यत्र परत्वान्नित्यत्वात् अद्भावे, झलादित्वं पर्यवस- नमिति ऊळू न भवति । मामाव इत्यत्र वलिलोपे । 'अतो- ·, - . धातुवृत्तौ. दीर्घा यनि' इति दी: । 'ज्वरत्वर' इत्यत्र कचित् वृत्तियोशे को झलादौ क्डिनीति पञ्चते । तत्र विडणं संपातायातम्, अवतेस्तुनि ओतु' इति दर्शनात् । तथा अनुनासिकग्रहणं चावश्य- मत्रानुवर्त्यम् ,* अवतेर्मनिन्प्रत्यये तस्य च टिलोपे ओम् इति दर्शनात् । तथा च 'न धातुलोप ' इत्यत्र कैय्यटे 'आस्त्रमाणम्' इत्युपादाय छान्दसत्वात् वकारस्य उग्न भवतीत्युक्तम् ।। मामोतु, मामूतात् । मामौताम् । मामूहि । माममानि- नित्यत्वादाटि अलादित्वं पर्यवसन्नमित्यूडभावः ॥ लडि तिप्मिपोरूठि–अमामोत् । अमामोः । मिपि नित्यत्वादम्भावे-अमामवम् ॥ मावयति । अमीमत् ।। पकारान्तानामृभाविना यहुनेति यदुक्तं तत् योरित्यूडिपयं द्रष्टव्यम् । शिपि-मू: मुवी ॥ अव रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्र- वेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचन क्रियेच्छा- दीप्त्यवाप्त्यालिन हिंसादानभाग- वृदिपु ॥ ५९१॥ अवनि । आय। भानुः । अविना । मा भयानरीत् । अपिपिपति । आरन । मा भवानपिसन् ॥ लिपि Iो । ग्या' यादिना 31 ' ममा ·म्यादिः - . अति:--'उतियूति' इत्यादिना क्तिनि निपात्यते । 'स्त्रियां क्तिन् ' इति सिद्धे निपातनमुदात्तार्थम् ॥ अविपः- अविमझोष्टिप' इति टिपच् , टिवात् स्त्रियां अधिपी ॥ इसिजिदौडुप्यविम्यो नक्' इति नकि ऊटि कित्त्वादगुणत्वम् ।। ओम्-'अवतेष्टिलोपश्च' इति मन् , तस्य च टिलोपे उठि गुणः॥ ओतुः :-'सितनि' इत्यादिना तुनि उठि गुणः। कृष्णोतुः- ओवी- ठयोरसमासे वा' इति वा पररूपम् । अन्यदा तु 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धिः ॥ अविः-इन्निति इन् ॥ अविरेव अविक:-'अवेः कः' इति स्वार्थे कप्रत्ययः ।। अवनि: 'अतिसृधृधम्यम्यश्यवितृननिभ्योऽनिः' इत्यनिः ॥ अवनी-इदिकारत्वात् डीप् ॥ अधीः ऋतुमती अवितृस्तृतन्त्रिम्य ई:' इति ईप्रत्ययः॥ मव्यादय उदात्ता उदात्ततो जयतिवर्नम् ।। धावु गतिशुद्ध्योः ॥ ५९२॥ उदात्तः । स्वरितेत् । 'स्वरितनित कभिप्राये क्रियाफले। इति क्रियाफलस्य प्रधानस्य कर्तृगामित्वविवक्षायां तड् ।। धावति । दधाय, दधावतुः । धावितेत्यादि । ७ तो धावते इत्यादि ॥

·~ धातुवृत्तो. यदा क्रियाफलस्य कर्तृगामित्यमुपपदेन प्रतीयते तदा--'वि- भापोपपदे न प्रतीयमाने ' इति परस्मैपदं भवति । स्वार्थ धावतीति ॥ दिधाविपति, दिधाविपते-'पूर्ववत्सनः' इति क्रियाफ- लस्य कर्तृगामित्वे तत् ।। दाधाव्यते ॥ धावयति । अदीधवत् ।। धावित्वा, धौत्वा-उदितो वा' इतीदिकल्पः । इड भावे 'शूट इत्यूटि 'एत्येधत्यूट सु' इति वृद्धि । निष्ठाया यस्य विभापा' इत्यनिटत्वात्-धौतः । धोतवान् ।। -~-'कथं धावितो धावितवान्' इति उपक्रम्य कृतिवृतिनृतीनामीदिवं 'यस्य विभापा' इत्यस्यानित्यत्वे ज्ञापक- माह । नित्यत्वे ह्येतेपाम्-'सेसिचिकृतचूतकृततृदन्त ' इति समा- रादाविटो विकल्पनात् निष्ठायामनिट्वस्य सिद्धत्वात्कि तदर्थेनेदित्वेन। अत्र मैत्रेय - अथ ऊष्मान्ता आत्मनेपदिनः, धुक्ष धिक्ष सन्दीपनक्लेशनजीवनेपु॥ ५९३-५९४॥ धुक्षते । दुधुक्षे । धुक्षिता । धुक्षिप्यते । धुक्षताम् । अधुक्षत । धुक्षेत । धुलिपीष्ट । अधुक्षिष्ट ॥ दुधुक्षिपते ॥ दोधुक्ष्यते ॥ दो- धुक्षीति, दोघुष्टि । अनिटि - स्कोरि ' इति क्लोप । तस्या- सिहत्वान्न लघूपधगुण । दोधुक्षीपि दोधुक्षि अनीट्वे 'स्कोः' इति कलोपे 'पढो. कस्सि' इति कत्वे सिप पत्वम् । दोधुष्टु ।

·भ्वादिः ३४९ दोधुड्डि-~-अत्र सहि । तस्य धित्वे हुवे च पकारस्य ' झला नश् शशि' इति दकार । दोधुलाणि ॥ लहि-तिप्सिपो हलुयादिलोपे पदान्तसयोगत्वात् क्रोपे- झला जशोऽन्ते' इति जश्त्वस्य 'वावसाने' इति चो- अदोधुद, अधोदुङ्॥ धुक्षयति । अदुधुक्षत् ॥ - धुक्षा॥ एव धिक्षते इत्यादि। वृक्ष वरणे ॥५९५ ॥ वृक्षते । ववृक्षे--द्विवचने उरदत्वे च हलादिशेप ॥ वृक्षिता । इत्यादि ॥ निवृक्षिपते ॥ वरीवृक्ष्यते-'रीगृत्वत ' इति रीगागम ॥ वष्टि । वरिवृष्टि । वरीवृष्टि । इत्यादि ।। वृक्षयति । अपवृक्षत् ॥ . वृक्षः॥ वृक्षा ॥ शिक्ष विद्योपादाने ॥५९६॥ शिक्षते । शिशिसे । इत्यादि धुतिरन् ।। अत्र तरङ्गिणीकारादय -' शिक्षेजिज्ञासायाम् ' इति वचन नियमार्थमिति व्याचक्षाणा जिज्ञासाया अन्यत्र परस्मैपदमाहु ।

·अप्र ३५० धातुवृत्ती. तदयुक्तम्, शकेः सन्नन्तस्य विध्यर्थत्वसम्भवात् । न च विधि- सम्भवे नियमो युज्यते । एवमेव समथितं न्यासकैयटपदमा- योदिपु ॥ शिक्ष याच्चायां अलाक्षे लाक्षे च॥५९७॥ भिक्षते इत्यादि पूर्ववत् ॥ अयं द्विकर्मकः । तत्र 'अप्रधाने दुहादीनां' इति वच- नात् लकत्यक्तखला अप्रधान भवन्ति । पौरवो गां भिक्यते । भिक्षितव्यः । भिक्षितः । सुभिक्ष इत्यादि । पष्ठी तु द्विती- यावद्भयत्र भवति-भिक्षिता गो. पौरवस्य इति । धाने तु उभयथा गोणिकापुत्र.' इति भाप्ये उक्तत्वात पौरवं इति द्वितीयाऽपि भवति ॥ भिक्षितव्यो राजा धनं देवदत्तेनेत्यत्र अनमिहिने कर्मणि कर्तृकर्मणो इति पष्ठया 'उभयप्राप्ती कृत्ये प्रतिषेधः' इत्युक्तत्वात् न प्रसङ्गः ॥ सर्व मेतन्नाथतावुपपादितम् । तत एवावगन्तव्यम् ॥ भिक्षुः- सनाशंसभिक्ष उः' इति ताच्छीलिक उप्रत्ययः ।। भिक्षाक:--जल्पभिक्षेति पाक्न् । पित्त्वात्, स्त्रियां भिक्षाकी ॥ क्लेश अव्यक्तायां वाचि ॥ ५९८॥ बाधन इति दुर्गः । अत्र स्वामी-~-'केश व्यक्तायां वाचि च' इति पठनिमावपि पूर्वधातार वेवाह । चन्द्रदुर्गमैत्रेयसम्मनाकारदे- वादयस्तु धात्वन्तरमेवाहुः ॥ क्लेशते । चिलेशे । लेशितेत्यादि । . कर्तरि च , ·वाडक म्यादिः चिलेशिपते । लेश्यते ॥ चशेष्टि । इत्यादि || हो । चलड्डि । प्रश्नादिना पवे घेष्टुवे जश्त्वम् ।। केशयति । अचिशत् ।। हेश उपताप इति दिवादी । दक्ष वृद्धौ शीघार्थे च ॥ ५९९ ॥ दक्षते । ददक्षे । दक्षितेत्यादि ।। दक्षिणः-'दुदक्षिम्यामिनन् ' इनीनन् । पूर्वशब्दवत् सर्वनाम तत्कार्य च । स्त्रिया तु टापि दक्षिणा ॥. दक्षिणामहतीत्यादि दक्षिणीय' । दक्षिण्य. । क्षिणाच्छ च' इति द्वितीयान्तात् अर्हतीत्यर्थे छयतो ।। ग्रामस्य दक्षिणतो वसति । दक्षिणत आगत पतो रमणीयम्-'दक्षिणोत्तराभ्यामनसुच्' इति सप्तमीपञ्च प्रथमान्तात् सार्थेऽतसुच् । 'पठ्यतसर्थप्रत्ययेन' इति । कात् पछी । अतसर्थप्रत्ययेनेति सप्तम्याद्यन्तात्स्वार्थे यो वि स उच्यते ॥ दक्षिणा ग्रामस्य-'उत्तराघरदक्षिणादाति.' इत्ययमा अतमुज्विषये । पूर्ववत् मामात् पठी ।। दक्षिणेन ग्रामम् । ग्रामस्येति वा एनबन्यतस्यामद पञ्चम्या' इत्युत्तरादिभ्य एनप् प्रत्यय । अपञ्चम्या इति चनादय सप्तमीमथमान्तेम्य उपराद्यर्थेऽवधिसापेक्ष इति अवधि स्तस्य सामादवध्यपेक्षमदूरत्वम् । अन्यतरस्या ग्रहण य . "