·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Dead Raari ॥6॥ अथ श्रीमन्मार्कण्डेयमहापुराणं प्रारभ्यते ॥७॥ 2 ·A Bambini 386 संका पार्वती मार्कडेवार जैमिनि यम माकंडेय वाधा पिंगाक्ष. सुपुत्र बालमुकुंद बृहहनधरः शान: जटिलोवल्क नाबर विभ्रत्वमण्डलुदण्डमुप- वारसमेखलम: कृष्णाग्निसाक्ष मुत्रंकुशांवरियमईये।। mal मुमुख for ... গায় साशा ·भूमिका. २४ Ket अथात्रभवताभगवतान्तरस्येन किंचिदावेदनाय नियोजितोहमुपढौकयामिसमया विविधविद्यालाभवतो भवतोभवतोपकरीमिमां माकण्डयमहापुराणप्रस्तावनाम् नाविदितमेतद्वो यद्दापरान्ते पस्मकारुणिको भगवान्बाणणः ‘कालेयदोषपालेयपुञ्जपरिशुष्यन्मेधाविचारकमलमु सानां स्वल्पायुष्यव्याकुलानां द्विजकुलानामु पचिकीर्षया विगलितभेदं वेदमनेकधा व्यास्थत् । लक्षणप्रमाणान्यां सिद्धं वेदं को हि नामापलपितुं प्रभवति । म किमुपादेयवचनो भवति । धर्मब्रह्मणोरवगमो हि वेदादेव भवतीति निर्विवादम् । न हि तत्र प्रत्यक्षा- दिकं शक्तिमप्यलम् । प्रत्यपादि चेदं मीमांसयोः । साङ्ग वेदाध्ययनम्यावश्यक्तां द्विजानां को हि नाम विशेषवित्प्रत्याचक्षीत । यथा व्याकरणादीनामङ्गानां वेदा विगतावुपकारकत्वमेवमेव पुराणानामप्युपयोगस्तत्रतत्रस्मयते । पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ॥ वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ॥ बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामय प्रतरिप्यतीति । इतिहामो भारतं रामायणं च । पुराणानि ब्राह्मादीन्यष्टादश । एकवचनं जात्यभिप्रायम् । यदिदं मृष्टिस्थितिप्रलयादिकं संक्षेपतो वेदेप्युक्तं तत्पुराणेषु विस्तरतो ह- श्यते । सर्गप्रतिसर्गादिप्रतिपादकत्वं पुराणानामसाधारणं लक्षणम् । यतः- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्त्याणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पंचलक्षणमिति । महापुराणेधिकमप्यस्तीत्यन्यदेतत् । एवं च द्विजानामप्यत्राधिकार इति मिदं नः समीहितम् । किं च वेदानधिकारिणामपि स्त्रीशूद्रादीनामतिदीनानां .गतिहीनानामुद्दिधीर्पयापि भगवांश्चतुर्दशाविद्यास्थानकुरालः सत्यवतीसुतो व्यासो ब्राह्मादीनिपुरा पानि प्रादुरबीभवत् । तानीमानि चाष्टादश पुराणानि । ब्रामं पाझं वैष्णवं च शैव लैङ्ग सगारुडम । नारदीय भागवतमानेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ .

·मा. पु. F ॥१॥ भविष्यं ब्रह्म वितं माकण्य सवामनम् । वाराहमात्स्य कोम घ ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिपट ।। नचास्तिकः कश्चित्प्रत्यवतिष्ठत यं पनि-अष्टाद- पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः ॥ भारताख्यानमखिलं चक्रे तदुपबृहितमिति कांदमान्स्यवचनम्, अष्टादश पुराणा नि अटी व्याकरणानि च । ज्ञात्वा मन्यवनीमूनुश्चक्रे भारतमहिनामिति भविष्यवचनम् । अटादशपुराणानां कर्ता मत्यवतीसुत इत्यादि चोदाहरामः ! नम्मान्कृतमनुन्थि ताकासापूरणेन । 'यद्यपि तत्र तत्र पुराणेषु कथानां परस्पर विरोधः परिदृश्यते, तथापि कल्पमेदादिना सुपरिहरः । नच जगजन्मादिहेतुतया कचिद्विष्णुः कचिच्छिन्नः क्वचिह्मा कचिच्छनिः कचिच्च मूर्यादिदेवो वर्ण्यते व्यत्यस्ता च परम्परस्य मेव्यसेवकनेति महान विरोध आपद्यते अति वाच्यम् । तस्य च विचारामह बात । अत्र विगेयो हि भेदोपजीवकः ॥ स च भेदो चाम्तवोऽवान्तवा वेति विचार्यते । न त प्रथमः सकलाद्वैतश्रुतिव्याकोपात । न द्वितीयः । स चोपाधिळतो भवेत् ॥ उपाधिश्च प्रकृते कः किंचापि अनादिः मादिति विकल्पव्याहतः । वस्तुतस्तु सर्वशक्तेः मच्चिदानन्दलक्षणम्य परमपुरुषम्येय लीलैवेन्यन्यत्र विस्तरः। इदं च मार्कण्डेयमहापुराण नवसहरुया श्लोकानां मंकलितं परमेश्वरस्य परशक्तमा हात्म्यप्रतिपादकम् । अत्राटसप्ततितममध्यायमान्यैकनवतितमाध्यायं यावत्रयो दशभिरध्यायैर्दुर्गासप्तशतीस्तोत्रं वरीवति । सप्तशत्याप्टीकाः परःशताः सन्ति । तासु काश्चन मुद्रिताः ममुपलायन्ते । तत्र चेयं शान्ननवीनाम्नी टीका मूलेन मह ना यावधि कापि मुद्रितेति विचार्यास्या गुणगरिमाणमपि चिने परिकलय्य तया महिता मनमती अत्र मुद्रिता चकास्ति तत्रेमावादिमौ श्लोको- ब्रह्मा यस्यै हरिय॑स्यै रुद्रो यस्यै व्यधानमः ॥ नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ १॥ अव्युत्पन्नमुखान्धकूपपतिता गावो मुनेः खिन्दते नाः प्रोद्धर्तुमही यतध्वमभितः स्वस्वार्थवत्सोत्सुकाः ॥ सूत्रैः पाणिनिसंभृतैरतितरामाकृप्यमाणः पुनस्ता वः कामदुघा भवन्त्यपि तमःस्तोमद्विषः सत्विषः ॥२॥ अस्याष्टीकायाः कर्ता परमवैयाकरणो राजाधिराजश्रीतोमरवंशमुक्तामणिरुद्धरणान्मजनुश्चक्रवर्ती शंननः । अस्य वैयाकरणत्वं टीकापर्यालोचनतः स्फुटीभवति । अथैतत्पुस्तकं बहुषु स्थलेषु मुद्रितमपि बहुशोधनाभावादनादरपात्रत्वदोषदरीकरणाय पण्डिते. संशोध्य विततेन सूचीपत्रेण संयोज्येदानी तृतीयवारं मुद्रितमित्या कलनीय बिददिः । प्रार्थयते च विपश्चितो यन्मानुषशेमुषीसुलभानि स्खलितानि क्षमध्वमुपयुञ्जध्वं च संशोधनेनेत्येतत्प्रकटयिता "श्रीवेङ्कटेश्वर" ( स्टीम् ) यन्त्रालयाध्यक्षः भीकृष्णदासात्मजः क्षेमराजः । आशास्ते चेदं गुणगृीः पण्डितप्रकरैः पौराणिकैश्च साक्षात्परम्परयापि भूयोभूय उपयुज्यतामिति शम् । खेमराज-श्रीकृष्णदास "श्रीवेङ्कटेश्वर" मुद्रणालयाध्यक्ष-मुंबई. . TM ·44 विज्ञापनम्। .. समुपजोषमय सम्मुद्य प्रकाश्यते मार्कण्डेयाभिधानं महापुराणम् । यदेतदविशिष्यायतनामजनाना र मुदिधीर्षया निसर्गत एव करुणावरुणालयेन गृहीतनरवपुषा नारा यणेनैव तत्रभवता कृष्णद्वैपायनेन सरससप्रपञ्चरचनावलीविलसितमोजःप्रसादमाधुर्यादिनिखिलगुणगणालंका न्यस्तललितपदलहरीलीलायितमर्थगौरववन्निखिलजगतां सारभूतममृतायमानम् ।अतएव श्रवणाअलिपुटपेयं निम्मितमिति केषां सचेतमांनिरतिशयमानन्दं समवलोकनसमकालं नाधास्यतीति वक्तुं न पारयामः।न केवलमत्र रचनाचा तुर्यमलङ्कारकौशलञ्च।किन्तुरसभावविशेषवत्तया भक्तिश्रवणायिततयाच मोक्षोपयोगिनीभगवतःप्रवृत्तिः ।यैषानितरामाकर्षत्यध्येतृजनस्वान्तम्।अत्रहरिश्चन्द्रोपाख्याने भुवन कोशवर्णने मन्वन्तरराजवंशादिवर्णनायाश्च पाषाणस्यापि प्रवृत्तिरेकरमानुवर्तिनी स्यावाकिं बहुना।श्रीदेवीमाहात्म्यमपि यस्यांशांशकत्वेन प्रतिभात्यत एवैतन्महापुराणेष्वाय हिततममित्यभिमन्यन्ने मयं भव्यं चैव त्रयं वचतुष्टयम्" इत्यादिपुराणनामाद्यक्षरानुगणनायांमार्कण्डेयमत्म्यादिष्वष्टादशस्वेषु प्राथम्यमेतस्य प्रमाणयन्तःपुराणरसिकाः। अस्यावतारणा तु भारतसंशयक्षुब्धमनसो मुनिवर्य्यस्य श्रीमन्क्रष्णद्वैशयनप्रियशिष्यस्य जैमिनेः सन्देहनिरामनाथैव तदत्र श्रोता स एव जैमिनिर्वतारश्च गुमशापेन विहगाकतिर्भूता ऋषिकुमाराः वर्णिताश्चात्र महापुराणोपयोगिविषयादयः। .. तदेतदस्माभिर्मुम्बापुरवासिनस्सहृदयहृदयाहादकस्य गुप्तपतेः श्रीलश्रीखमराजश्रीकृष्णदासाह्वयस्य प्रार्थनाभिरावर्जिवम्वान्तैरेतदीयम्मुद्रितममुद्रितश्च पुस्तकजावमाक लय्यावधार्य च मूलतः पाठशुद्धिं माधारणमतिकदिर्वेक्षुजनमोकाय भारतभाषयापि समनुवाद्य ग्राहकजनमोकार्थम्पृथक्पृथक्मूलमात्रमनुवादमात्रमुभयंघटितश्चेति त्रिप्रकारकमेतत्तेनैव गुप्तवर्येणमुद्रापितम् ॥ एतस्य सर्वाधिकारोऽप्यम्माभिम्तम्मे दन इति विदाकुर्वन्तु सहृदयवा इति शुभम् । पं० श्रीकन्हैयालालमिश्रस्य मुरादाबादमधिवसतः ।

·अथ मार्कण्डेयपुराणस्थविषयानुक्रमणिका। अनु० ना.पु. विषयः विषयः पबम. विषयः पत्रम. पत्रम्. ॥२॥ अध्यायः विषयः . . १ पत्रम. अध्यायः । अध्यायः । अध्यायः १ आदी मार्कण्डेयसमीपे जैमिनेर्भा ६ बलदेवकतब्रह्महत्यायाः कारण •स्य कर्मफलकथनम् तालकतोर्वधश्च २६ • रतविषयकपनः, तं प्रति तद्नर कथनम् १५ वैश्यराजस्य स्वर्गगमनश्च १९ २२० मदालसावियोगः २८ प्रदात्रुपदेशप्रसङ्गेनमार्कण्डेयवप्व: ७ विश्वामित्रोषाधरिश्चन्द्रस्य राज्या १६ पतिव्रतामाहात्म्यम्: अन २१ अश्वतरस्य तपश्चरणपुरःसरं प्सरसः शापकथनम् झ्युतिः द्रौपदेयविवरणच मूयावरलाभश्च मदालसाप्रामिः कुवलया वस्य २ कन्धरविद्युपयोयुद्धवर्णनमः ८ हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् ८ दत्तात्रयोत्पत्तिः नागराजभवनगमनश्च २९ चटकोत्पनिकथनश्च ९ आडिबकयुद्धप्रस्तावः १३ कार्नवीर्यार्जुनं प्रति गर्गस्योप २२ कुवलयाश्वस्य पुनरश्वतर- ३ शमीकमुनिसमीपे पिंगाक्षादि १० पक्षिगणमकाशे जैमिनेः प्रा देशंकथनपूर्वकं दनात्रेय- सकाशान्मदालमालाभः ३० विहगानां शापकारणवर्णनमः णिजन्मादिविषयकप्रश्नः ने वृनान्तवर्णनम् २१ २३ मदालसाया बालोल्लापनम् ३२ तेषां विन्ध्याचलपामिश्च . . पामपि तदुत्तरदानमिषेण १७ दनात्रयकार्तवीर्यसम्बादः २४ मदालसापुत्रत्रयस्य तपश्चरणम् ४ विन्ध्याचलस्थपनिचतुष्टयानां पितापुत्रसंवादकथनश्च १३ १८ नागराजाचातरमकाशे त चतुर्थमलर्कसंजं प्रति समीपे गमनपूर्वकं जैमिनः १३ पितृसमीपे पुत्रस्य निष- तनययोः कुवलयाश्ववृत्ता- तद्वाक्यञ्च ३२ प्रश्नचतुष्टयकथनम्. तपाञ्च कादिवृत्तान्तवर्णनम् १५ न्तुवर्णनप्रारम्भः २५ २४ मदालसया राजधर्मकथनम् ३३ तदुत्तरदानमिषण तं प्रति १२ महारौरवादिनरक- १९ स्वबाणविद्धपातालकेतुदै २५ अलर्क प्रति मदालसया आश्रम चतुर्ग्रहावतारवर्णनम् वृत्तान्तवर्णनम् त्यानुसरणात् पातालगमनं चतुष्कधर्मकर्मादिकथनम् ३३ ५ द्रौपयाःस्वामिपञ्चकत्वकारणम्, १३ वैश्यराजयमपुरुषसम्वादः १७ कुवलयाश्वस्य तत्र मदालसा २६ बाहुल्येन गार्हस्थ्यधर्मनि- न्द्रविक्रियाकथनश्च १४ वैश्यराज प्रति यमपुरुष- पाणिग्रहणम्, ससैन्यस्य पा- 20 ॥२॥ : रूपणम्. wr KAS- ·अध्यायः पाम विषयः पत्रम भन्यायः पत्रम्. अध्यायः ६७ विषयः २७ नित्यनैमित्तिकादिश्राद्धकल्पः३५ प्रमाणश्च २८ पार्वणश्राद्धकल्पः ४४ प्राकृतवैकवसर्गवर्णनम् २९ श्राद्धकल्पः ३७ ४५ बाहुल्येन देवादिमृष्टिकथनम्५१ ३० काम्यश्राद्धफलकथनम् ३१सदाचारादिव्यवस्थानिरूपणम३८ ४६ मिथुनसृष्टिस्थानकल्प- नावर्णनश्च ५२ ३२ वर्ध्यावादिनिरूपणम् ४० ४७ यक्षानुशासनम् ३३ मदालसायाः पुत्रायांगुली- ४८ दो सहसोत्पतिः यकदानम् ४२ ३४ अलर्कस्यात्मविवेकः ४९ रुद्रमर्गः ५७ ३५ दत्तात्रेयालयोर्वाकोवाक्यम्४३ ५० स्वायम्भुवमन्वन्तरकथ- ३६ योगाध्यायः (1) ३७ योगसिद्धिः ४४ ५१ जम्बूद्दीपवर्णनन ३८ योगिर्या ५२ भुवनकोशकथनप्रसङ्गेजम्बूद्वी- ३९. आङ्कारस्वरूपकथनम . पान्तर्गतखण्डवर्णनम् ४० आरिएकथनम ४६ ५.३ गङ्गातारः .. ४१ सुबाहुकाशिराजयो कावास्यम४७ ५४ भारतवर्षविभागः ४२ कौटुर्कि प्रति मार्कण्डे ५५ कूर्ममम्थानम... यस्य ब्रह्मोत्पनिवर्णनम् ४८ ५६ भद्राश्वादिवर्पवर्णनम् ... ६३ ४३ कालनिरूपणम्: ब्रह्मायुः- ५.७ किम्पुरुषादिवर्षवर्णनम् ५८ स्वारोचिषमन्वन्तरकथन- प्रारम्भः ब्राह्मणवरूथिनी संवादः (२) ५९ कलिवरूथिनीसमागमः ६५ स्वरोचिर्जन्म प्रचारोचिषा मनोरमाया विवाहश्च ६३ म्वारोचिषा मनोरमासम्यो- विवाहः ६२ चक्रवाकीमृगयोः स्वगे. चिरविक्षेपः ६३ म्यागेचिषोत्पत्तिः ... ६८ १४ स्वारोचिपमन्वन्तरकथनम्" ६५ निधिनिर्णयः ६६ औनममन्वन्तरकथनप्रारम्भः उत्तमम्य पत्नीपरित्यागः द्वि- जभार्यान्वेषणञ्च ( ३ )...६९. ६७ द्विजभार्यानयनम् ... ६८ ऋषिराजोर्वाकोवाक्यम् पत्रम्. ६९ राजमहिप्यानयनम् औचममनृत्पत्तिश्च ... ७२ ७० औनममन्वन्तरकथनम् ७३ ७१तामसमन्वन्तरकथनम् (४)" ७२रैवतमन्वन्तरकथनम् (५)७४ ७३ चाक्षुषमन्वन्तरकथनम् (६)७६ ७४ वैवस्वतमन्वन्तरकथनप्रारम्भः वैवस्वतमनूत्पनिःमूर्यशातनश्च(७)७७ ७५ देवर्षिक मूर्यम्नोत्रम् अ- श्विनीकुमारोत्पत्त्यादिश्च ७८ ७६ वैवस्वतमन्वन्तरकथनम् ७७ सावर्णिकमन्वन्तरकथना- रम्भः त्वऋष्यादिकथनम् (८)७९ ७८देवीमाहात्म्यारम्भोमधुकैटभवधः" ७९ महिषासुरमैन्यवधः ... ९१ ८० महिषासुरवधः ... ८१ शकादिकवदेवीस्तुतिः १०३ ८२ देवीदृतयोःसंवादः .... नम ५८ " . " . . ६० ६३ " १०८ ·II. १ आगे .. । पत्रम अध्यायः अनु विषयः पत्रम विषयः पत्रम अध्यायः मा० पु० i॥ ३॥ " অন্যা विषयः पत्रम् विषयः ८३ धूम्रलोचनवधः ११८ शान्टिकतानिस्तोत्रकथनश्च १५४ राज्यवर्द्धनवृत्तान्तः १६१ १२२ मातुः किमिच्छकवते- ८४ चण्डमुण्डवधः १२१ ९७ भौत्यमन्वन्तरकथनम्; सर्व- १०८ मूर्यवंशानुक्रमः १६३ ऽवीक्षितस्य पित्रे पौत्र- ८५. रक्तबीजवधः १२४ मन्वन्तराख्यानेश्रषणफल- ३८९ पृषधोपाख्यानम् मुखप्रदर्शनाङ्गीकारः १७३ ८६ निशुम्भवधः १३१ कीर्तनश्च १०-१११:११२ नामां १२३ दानवहस्ताददीक्षितस्य ८७ शुम्भवधः १३५ ९.८ भूपालवंशानुकीर्तनबार- गचरित्रम् ..... वैशालिनीपरित्राणम् १७२ ८८ देव्याः स्तुतिः १३८. म्भः; समासेन मार्तण्डोत्य- १२४ अवीक्षितेन वैशालिन्या ८९ देवेन्यों देव्या वरदानम.१४५ १३३ भलन्दनवत्समचरितम् १६५ निकथनं वत्स्वरूपवर्णनञ्च विवाहः मरुनोत्पत्निश्च १७३ ९० तपसाराधिताया देव्याः 1१४-११५ खनित्रचारितम् १६६ ९९ब्रह्मसर्गेभास्वदुत्पनिकथनम् १९७ १२५ पित्रे पौत्रमुखपदर्शन- सुरथवैश्ययोर्यथाभिल- 11६ विविंशचरितम् .. १६८ १०० ब्रह्मरुतो रविस्तवः मवीक्षिवस्य, मरुत्तस्य षितवरदानम् १४९ १०१ कश्यपान्वयकीर्तनमः १६७ ‘खनीनेत्रचरितम् .:: पितामहादाज्यपामिश्च" ९१ दक्षसावादिरौच्यान्तप अदितिकता दिवाकर- ११८ करन्धमचरितम् ...१६९ १२६-१२७-१२८ मरुत्त- श्चमन्वन्तरकथनम् (९-१३) १५२ . स्तुतिश्च १९ अवीक्षितोत्पत्तिः स्वय- चरितम् ... १७४ ९२ रुचिं पनि पितॄणां गार्ह १०२ अदित्यै भास्वतो वर- म्बरे तकर्तकं वैशा- १२९ नारिष्यन्तचरितम् १७६ स्थ्योपदेशः दानम् अदितिगर्भ तदुत्पनिश्च लिनीहरणश्च १३० दमचरितेसुमनास्वयंवर :१७७ ९३ रुचिकतः पितृस्तवः १०३ भानुतनुलिखनम् १५९ १२० राजभियुद्धेऽवीक्षितस्य १३३ नरिष्यन्ववधः १७८ ९४ पितॄणां रुचये कन्यादानम् १५४ १०४ विश्वकर्मकतःसूर्यस्तवः १६० बन्धनम् १७० १३२ वपुष्मद्वधार्थ दमप्रतिज्ञा ९५रोच्यमनोरुत्पतिः १०. भानुसन्ततिसम्भूतिः १२१पितुरवीक्षिवस्योदरणम्, १३३ वपुष्पद्धः १७९ ९६ नौत्यमन्वन्तरारम्भः (१४) १०६-३०७ भानुमाहात्म्यवर्णने अवीक्षितस्य वैराग्यश्च ३३४ पुराणमाहात्म्यकीर्तनम् इत्यनुक्रमणिका समाप्ता। १५८ .. " ॥३ " ... .. १४ ·%3D श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ श्रीमद्वङ्कटेशाय नमः ॥ ॥ अथ मार्कण्डेयमहापुराणप्रारंभः ॥ ॥ ॐ नमोभगवतेवासुदेवाय ॥ यद्योगिभिर्भवभयातिवि नाशयोग्यमासाद्यवंदितमतीवविविक्तचित्तैः । तदःपुनातुहरिपादसरोजयुग्ममाविर्भवत्क्रमविलंघितभूर्भुवःस्वः॥ ३ ॥ पायात्सवःसकलकल्मषभेद दक्षःक्षीरोदकुक्षिफणिभोगनिविष्टमूर्तिः ॥ श्वासावधूतसलिलोत्कणिकाकरालः सिन्धुःप्रनृत्यमिवंयस्यकरोतिसंगात् ॥ २ ॥ नारायणनमस्कृत्य नरंचैवनरोत्तमम् ॥ देवींसरस्वतींव्यासंततोजयमुदीरयेत् ॥३॥॥तपःस्वाध्यायनिरतंमार्कण्डेयंमहामुनिम् ॥.व्यासशिष्योमहातेजाजैमिनिःपर्य पृच्छत ॥ १ ॥ भगवन्भारतांख्यानंव्यासेनोक्तंमहात्मना ॥ पूर्णमस्तमलैःशुभ्रेर्नानाशास्त्रसमुच्चयैः ॥ २ ॥ जातिशुद्धिसमायुक्तंसाधुशब्दोपशोभि तम् । पूर्वपक्षोक्तिसिद्धान्तपरिनिष्टासमन्वितम् ॥३॥ त्रिदशानांयथाविष्णुर्द्विपदांब्राह्मणोयथा ॥ भूषणानांचसर्वेषांयथाचूडामणिर्वरः ॥४॥ यथायुधानांकुलिशमिन्द्रियाणांयथामनः । तथेहसर्वशास्त्राणांमहाभारतमुत्तमम् ॥५॥ त्रार्थश्चैवधर्मश्चकामोमोशश्चवर्यते ॥ परस्पगनुबन्धा श्वसानुबन्धाश्चतेपृथक् ॥ ६॥ धर्मशास्त्रमिदंश्रेष्ठमर्थशास्त्रमिदंपरम् ॥ कामशास्त्रमिदंचाय्यंमोक्षशास्त्रंतथोत्तमम् ॥ ७ ॥ चतुराश्रमधर्माणामाचा रस्थितिसाधनम् ॥ प्रोक्तमतन्महाभागवेदव्यासेनधीमता ॥ ८ ॥ तथातातकृतं तव्यासेनोदारकर्मणा ॥ यथाव्याप्तंमहाशास्त्रंविरोधैर्नाभिभूय ते ॥ ९ ॥ व्यासवाक्यजलौघेनकुतर्कतरुहारिणा ॥ वेदशैलावंतीणेननीरजस्कामहीकृता ॥ १० ॥ कलशब्दमहाहसंमहाख्यानपराम्बुजम् ॥ कथाविस्तीर्णसलिलंकाणंवेदंमहाह्रदम् ॥ ११ ॥ तदिदं भारताख्यानंवह्वर्थश्रुतिविस्तरम् ॥ तत्त्वतोज्ञातुकामोहंभगवंस्त्वामुपस्थितः ॥ १२ ॥ कस्मान्मानुषतांप्राप्तीनिर्गुणोऽपिजनार्दनः ॥ वासुदेवोजगत्मृतिस्थितिसंयमकारणम् ॥ १३॥ कस्माच्चपाण्डुपुत्राणामेकासाद्रुपदात्मजा ॥ पञ्चा नांमहिषीकृष्णाह्यवनःसंशयोमहान् ॥ १४ ॥ भेषजंब्रह्महत्यायावलदेवोमहाबलः ॥ तीर्थयाप्रसंगेनकस्माच्चक्रेहलायुधः ॥ १५ ॥ कथंचद्रौप देयास्तेऽकृतदारामहारथाः ॥ पाण्डुनाथामहात्मानोवधमापुरनाथवत् ॥१६॥ एतत्सर्वविस्तरशोममाख्यातुमिहार्हसि ॥ भवन्तोमृढवुद्धीनामव बोधकराःमदा ॥ १७॥ इतितस्यवचःश्रुत्वामार्कण्डयो महामुनिः ॥ दंशाष्टदोषरहितोक्लुसमुपचक्रमे ॥ १८॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ किया कालोऽयमस्माकंसंप्राप्तोमुनिसत्तम ॥ विस्तरेचापिवक्तव्यनेषकालःप्रशस्यते ॥ १९॥ येतुवक्ष्यन्तिवक्ष्येऽद्यतानहंजेमिनेतव ॥ तथाचनष्टसन्देहत्त्वां करिष्यन्तिपक्षिणः ॥२०॥ पिङ्गाक्षश्वविबोधश्चसुपुत्र सुमुखस्तथा ॥ द्रोणपुत्राःखगश्रेष्ठास्तत्त्वज्ञा-शास्त्रचिन्तकाः॥२१॥ वेदशास्त्रार्थविज्ञाने येषामव्याहतामतिः ॥ विंध्यकन्दरमध्यस्थास्तानुमास्यचपृच्छच ॥ २२ ॥ एवमुक्तस्तदातेनमार्कण्डेयेनधीमता ॥ प्रत्युवाचर्षिशार्दूलोविस्मयोत्फुल्ल

·अ० १
मा०पू०
॥१॥
लोचनः ॥२३॥ जैमिनिरुवाच॥ अत्यद्भुतमिदंब्रह्मन्खगव.गिवमानुषी ॥ यत्पक्षिणस्तेविज्ञानमापुरत्यन्तदुर्लभम् ॥२४ ॥ तिर्यग्योन्यायदि अ०
भवस्तेपांज्ञानंकुतोऽभवत् ॥ कथंचद्रोणतनया प्रोच्यन्तेतेपतत्रिणः॥ २५ ॥ कश्चद्रोण प्रविख्यातोयस्यपुत्रचतुष्टयम् ॥ जातंगुणवतांतेषांधर्म
ज्ञानमहात्मनाम् ॥२६॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ शृणुष्वावहितो भूत्वायवृत्तंनन्दनपुरा ॥ शकस्याप्सरसांचैवनारदस्यचसंगमे ॥ २७ ॥ नारदोन
न्दनेऽपश्यत्पुंश्चलीगणमध्यगम् ॥शकंसुराधिराजानंतन्मुखासक्तलोचनम् ॥२८॥ सतेनर्षिवरिष्ठेनदृष्टमांत्र-शचीपतिः ॥ समुत्तस्थौस्वकंचास्मै
दावासनमादरात् ॥२९॥ तंदृष्ट्वाबलंवृत्रनमुत्थितंत्रिदशाङ्गनाः॥ प्रणेमुस्ताश्चदेवा विनयावनतास्थिताः ॥ ३० ॥ ताभिरभ्यर्चितःसोऽथउप
विष्टेशकती॥ यथार्हकृतसंभापाकथाश्चके मनोरमाः॥ ततःकथान्तरेशकस्तमुवाचमहामुनिम् ॥ ३१ ॥ शक उवाच ॥ देयाज्ञांनृत्यतामासां
तवयाभिमतेति ॥ ३२ ॥ रम्भावाकर्कशावाथउर्वश्यथतिलोत्तमा म घृताचीमेनकावापियत्रवाभवृतोरुचिः ॥ ३३ ॥ एतच्छ्रुत्वाद्विजश्रेष्ठोवाचं
शक्रस्यनारदः ॥ विचिन्त्याप्सरसःप्राहविनयावनताःस्थिताः ॥३४॥ युष्माकमिहसर्वासां रूपौदार्यगुणाधिकम् ॥ आत्मानंमन्यतेयातुसान
त्यतुममाग्रतः ॥ ३९॥ गुणरूपविहीनायाःसिद्धिर्नाव्यस्यनास्तिवै॥ चार्वधिष्ठानवन्नृत्यंनृत्यमन्यदिडम्बनम् ॥ ३६॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ तदा
क्यसमकालंचएकैकास्तानतास्ततः॥ अहंगुणाधिकानत्वंनत्वंचान्याब्रवीदिदम् ॥३७॥ तासांसंभ्रममालोक्य भगवान्पाकशासनः ॥ पृच्छयतां
मुनिरित्याहवक्तायांवोगुणाधिकाम् ॥३८॥शकच्छन्दानुयाताभि-मृष्टस्ताभिःसनारदः ॥ प्रोवाचयत्तदावाक्यंजैमिनेतन्निबोधमे ॥ ३९ ॥ तप
स्यतनगेन्द्रस्यावक्षोभयतेबलात् ॥ दुर्वाससंमुनिश्रेष्ठं तांवोमन्येगुणाधिकाम् ॥४०॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ तस्यतद्वचनंश्रुत्वासर्वावपितकन्ध
राः ॥ अशक्यमेतदस्माकमितिताश्चक्रिरेकथाः ॥४१॥ तत्राप्सरावपुर्नाममुनिक्षोभणगर्विता ॥ प्रत्युवाचानुयास्यामियवासीसंस्थितोमुनिः
॥ ४२ ॥ अग्रतंदेहयन्तारंप्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् ॥ स्मरशस्त्रगलद्रमिकरिष्यामिकुसारथिम् ॥ ४३ ॥ ब्रह्माजनार्दनोवापियदिवानीललोहितः ॥
तमप्यद्यकरिष्यामिकामबाणक्षतान्तरम् ॥४४॥ इत्युक्तांप्रजगामाथपालेयादिवपुस्तदा ॥ मुनेस्तपःप्रभावेणप्रशान्तश्वापदाश्रमम् ॥ ४५ ॥
सापुस्कोकिलमाधुर्यायवास्तेसमहामुनिः ॥ क्रोशमात्रंस्थितातस्मादगायतवराप्सराः ॥ ४६॥ तद्गीतध्वनिमाकर्ण्यमुनिर्विस्मितमानसः ॥
जगामतत्रयत्रास्तेसाबालारुचिरानना ॥ ४७ ॥ तांदृष्ट्वाचारुसवाङ्गीमुनिःसंस्तभ्यमानसम् ॥ क्षोभणायागतांज्ञात्वाकोपामर्षसमन्वितः॥ ४८ ॥
उवाचेदंततोवाक्यंमहर्षिस्तांमहातपाः ॥ ४९ ॥ यस्माद्दुःखार्जितस्येहतपसोविकारणात् ॥ आगतासिमदोन्मत्तममदुःखायखेचार ॥५०॥
॥१॥

·%3D तस्मात्सुपर्णगोत्वंमत्कोधकलुषीकृता ॥ जन्मप्राप्स्यसिदुष्प्रज्ञेयावद्वर्षाणिषोडश ॥५१॥ निजरूपंपरित्यज्यपक्षिणीस्पधारिणी चतनयाजनिष्यन्तेऽधमाप्सराः ॥ ५२ ॥ अप्राप्यतेषुचप्रीतिशस्त्रपूतापुनर्दिवि ॥ वासमाप्स्यसिवक्तव्यंनोत्तरंतेकथंचन ॥५३॥ इतिवचनम ाकोपसंरक्तदृष्टिश्चलकलवलयांतांमानिनीश्रावयित्वा ॥ तरलतरतरङ्गांगांपरित्यज्यविप्रःप्रथितगुणगणौघांसंप्रयातःखगङ्गाम् ॥.५४ ॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुगणेवपुशापकथननामप्रथमोऽध्यायः॥१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ आरष्टनेमिपुत्रोऽभूद्गरुडोनामपक्षिराट्।। गरुडस्याभवत्पुत्रः सम्पातिरितिविश्रुतः॥१॥ तस्याप्यासीत्सुतःशूरःसुपार्योवायुविक्रमः ॥ सुपार्श्वतनयःकुन्तिःकुन्तिपुत्रःप्रलोलुपः ॥ २ ॥ तस्यापितनयावा स्तांकङ्कःकन्धरएवच ॥ ३ ॥कङ्ककैलासशिखरेवियुटूपतिविश्रुतम् ॥ ददर्शाम्बुजपत्राक्षराक्षसंधनदानुगम् ॥ ४ ॥ आपानासक्तममलस्रग्दामा म्बरधारिणम् ॥ भार्यासहायमासीनंशिलापट्टेऽमलेशुभे ॥ ५॥ तदृष्टमा कङ्केनरक्ष क्रोधसमन्वितम् ॥ प्रोवाचकस्मादायातस्त्वमितोह्यण्डजा धम ॥ ६॥ स्त्रीसन्निकर्षेतिष्ठन्तकस्मान्मामुपसर्पसि ॥ नैषधमःसुबुद्धीनांमिथोनिप्पाद्यवस्तुषु ॥ ७ ॥ कङ्कउवाच ॥ साधारणोऽयंशैलेन्द्रोयथ तवतथामम ॥ अन्येषांचैवजन्तूनांममताभवतोऽत्रका ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ८॥ वाणमित्थंखङ्गेनककंचिच्छेदराक्षसः ॥ क्षरत्क्षतजवीभत्सं विस्फुरन्तमचैतनम् ॥९॥ कविनिहतं श्रुत्वाकन्धरःक्रोधमूर्छितः ॥ विद्युद्रूपवंधायाशुमनश्चक्रेण्डजेश्वरः ॥ ३० ॥ सगत्वाशैलशिखरंकको यत्रहतास्थितः ॥ तस्यसंकलनंचक्रेधातुज्येष्टस्यखेचरः ॥ कोपामर्पविवृत्ताक्षोनागेन्द्रइवनिःश्वसन् ॥ ११ ॥ जगामाथसयत्रास्तेभ्रातृहातस्य राक्षसः ॥ पक्षवातनमहताचालयन्भूधरान्वरान् ॥ १२ ॥ वेगास्पयोदजालानिविक्षिपन्क्षतजेक्षणः ॥ क्षणाक्षयितशत्रु-सपक्षाभ्यांकान्तभूधरः ॥ ॥ १३ ॥ पानासक्तमतिंतत्रतंददर्शनिशाचरम् । आताम्रवक्रनयनंहमपर्यफूमाश्रितम ॥ १४॥ स्रग्दामापूरितशिखंहरिचन्दनभूषितम् .॥ केतकी पत्रगर्भाभदतघोरतराननम् ॥ १५॥ कामोरुमाश्रितांचास्यददर्शायतलोचनाम् ।। पत्रीमदनिकांनामपुंस्कोकिलकलस्वानाम् ॥ १६.॥ ततोरोषप रीतात्माकन्धरःकन्दरस्थितम् ॥ तमुवाचसुदुष्टात्मन्नेहियुध्यस्वबैमया ॥ १७ ॥ यस्माच्येष्ठोममभ्राताविश्रब्धोघातितस्त्वया ॥ तस्मात्त्वांम दसंसक्तनयिष्ययमसादनम् ॥ १८॥ विश्वस्तघातिनांलोकायेचस्त्रीबालघातिनाम् ॥ यास्यसनिरयान्सर्वांस्तांस्त्वमद्यमयाहतः ॥ १९॥ मार्कण्डे यउवाच ॥ ॥ इत्येवपतगेन्द्रेणप्रोक्तस्त्रीसन्निधौतदा ॥ रक्षःक्रोधसमाविष्टंप्रत्यभापतपक्षिणम् ॥ २० ॥ यदितेनिहतोभ्रातापौरुषंतद्धिदर्शितम् ॥ त्वामप्यद्यहनिष्यहखनेनानेनखेचर ॥२१॥ तिष्ठक्षणनात्रजीवन्पतगाधमयान्यसि ॥ इत्युक्त्वाचनपुञाभंविमलंखड्गमाददे ॥ २२ ॥ ततःपत

·अ० २
मा० पु०
॥२॥
गराजस्ययक्षाधिपभटस्यच॥ बभूवयुद्धमतुलंयथागरुडशक्रयोः ॥ २३ ॥ ततःसराक्षस-क्रोधात्खड्गमाविध्यवेगवत् ॥ चिक्षेपपतगेन्द्रायनिर्वाणा
डारवर्चसम् ॥ २४॥ पतगेन्द्रश्चतंख{किञ्चिदुप्लुत्यभूतलात् ॥ वज्रणजयाहतदागरुडःपनगंयथा ॥२५॥ वक्रपादतलैर्भङ्त्वाचक्रक्षोभमथा
ण्डजः ॥ तस्मिन्भग्नेततःखड्नेबाहयुद्धमवर्तत ॥२६॥ ततःपतगराजेनवक्षस्याक्रम्यराक्षसः ॥ हस्तपादकरैराशुशिरसाचवियोजितः ॥ २७॥
तस्मिन्विनिहतेसास्त्रीखगंशरणमभ्यगात् ॥ किञ्चित्सञ्जातसन्त्रासाप्राहभार्याभवामिते ॥ २८ ॥ तामादायखगश्रेष्ठःस्वकंगृहमगात्पुनः ॥ गत्वा
सनिष्कृतिभ्रातुर्विद्युट्टपनिपातनात् ॥ २९ ॥ कन्धरस्यचसावेश्मप्राप्येच्छारूपधारिणी ॥ मेनकातनयासुभ्र सौपर्णरूपमाददे ॥ ३० ॥ तस्यांसज
नयामासताक्षीनामसुतांतदा ॥ मुनिशापानिक्लुिष्टवपुमप्सरसांवराम् ॥ तस्यानामतदाचकेतार्कीमितिविहंगमः ॥ ३१॥ मन्दपालसुंताश्चासंश्च
त्वारोऽमितबुद्धयः ॥ जरितारिप्रभृतयोद्रोणान्ताद्विजसत्तमाः ॥-३२ ॥ तेपांजघन्योधर्मात्मावेदवेदांगपारंगः ॥ उपयेमेसतांताक्षीकन्धरानुमतेश
भाम् ॥ २३ ॥ कस्यचित्त्वथकालस्यताीगर्भमवापह ॥ सप्तपक्षाहितेग कुरुक्षेत्रजगामसा ॥ ३४॥ कुरुपाण्डवयोयुद्धेवर्तमानेसुदारुणे ॥
भावित्वाच्चैवकार्यस्यरथमध्यविवेशसा ॥ ३५ ॥ तत्रापश्यतयुद्धसासर्वेषांपृथिवीक्षिताम् ॥ शरशत्त्यएिभिर्भीमंयथादेवासुरंरणम् ॥ ३६॥ तत्रा
पश्यत्तदायुद्धंभगदत्तकिर्गटिनोः ॥ निरंतरंशरैरासीदाकाशंशलभैरिव ॥३७ ॥ पार्थकोदण्डनिर्मुक्तमासन्नमतिवेगवत् ॥ तस्याभल्लमहिश्यामंत्वचं
चिच्छेदजाठरीम् ॥ ३८ ॥ भिन्त्रकोप्टेशशाङ्काभंभूमावण्डचतुष्टयम् ॥ आयुपःसावशेषत्वात्तुलराशाविवापतत् ॥ ३९ ॥ तत्पातसमकालंचसुप्रती
कागजोत्तमात् ॥ पपातमहतीघण्टावाणसंछित्रबन्धनां ॥४०॥ समंसमन्तात्प्राप्तातुनिर्भिन्नधरणीतला ॥ छादयन्तीखमण्डानिस्थितानिपिशि
तोपरि ॥११॥ हतेचतस्मिन्नुपताभगदत्तेनरेश्वरं ।। बहून्यहान्यभूयुद्धंकुरुपाण्डवसैन्ययोः ॥४२ ॥ वृत्तयुद्घधर्मपुत्रेगतेशान्तनवान्तिकम् ॥
भीष्मस्यगदतोऽशेषाञ्श्रोतुंधर्मान्महात्मनः ॥४३॥ घण्टागतानितिष्ठन्तियत्राण्डानिद्विजोत्तम ॥ आजगामतमुद्देशंशमीकोनामसंयमी॥४४॥
सतत्रशब्दमशृणोच्चिचीकुचीतिवाशताम् ॥ बाल्यादस्फुटवाक्यानाविज्ञानेऽपिपरेसति ॥ ४५ ॥ अथर्षिःशिष्यसहितोघण्टामुत्पाट्यविस्मितः॥
अमातृपितृपक्षाणिशिशुकानिददर्शह ॥ १६ ॥ तानितत्रतथाभूमौशमीकोभगवान्मुनिः॥ दृष्ट्वासविस्मयाविष्टःप्रोवाचानुगतान्द्विजान् ॥ ४७ ॥
सम्यगुतंद्विजाग्येणशुक्रणोशनसास्वयम् ॥ पलायनपरंदृष्ट्वादैत्यसैन्यसुरार्दितम् ॥४८॥ नगन्तव्यनिवर्तध्वंकस्माद्जतकातराः ॥ उत्सृज्यशौ
य॑यशसीकगतानमरिष्यथ ॥ १९ ॥ नश्यतोयुध्यतोवापितावद्भवतिजीवितम् ॥ यावद्धातासजत्पूर्वनयावन्मनसेप्सितम् ॥ ५० ॥ एकेम्रियन्ते
॥ २ ॥

·स्वगृहेपलायन्तोऽपरंजनाः ॥ भुनतथवापःपिबन्तोनिधनंगताः॥३१॥ विलासिनस्तथैवान्येकामयानानिरामयाः ॥ अविक्षतांगा शस्त्रै श्वप्रेतगजवशंगताः ॥५२॥ अन्येतपस्यभिरतानीताःप्रेतनृपानुगैः ॥ योगाभ्यासेरताश्चान्येनैवप्रापुरमृत्युताम् ।। ५३ ॥शम्बरायपुराक्षिप्तवजंकु लिशपाणिना ॥ हृदयेऽभिहतम्तेनतथापि नमृतोसुरः ॥ २४ ॥ तेनैवखलुवज्रेणतेनैवेन्द्रेणदानवाः ॥ प्राप्तेकालेहतादैत्यास्तत्क्षणानिधनं गताः ॥५५ ॥ विदित्वेनसंत्रासःकर्तव्योविनिवर्तत ॥ ततोनिवृत्तास्तदैत्यास्त्यकामरणजंभयम् ॥५६॥ इतिशुक्रवचःसत्यंकृतमेभिःखगो त्तमः॥ येयुद्धेऽपिनसंप्राप्ताःपञ्चत्वमतिमानुषे ॥ २७॥ काण्डानांपतनंविप्राकघण्टापतनसमम् ॥ कलमांसवसारक्तैर्भूमेरास्तरक्रिया ॥ ५८ ॥ तकेयेसर्वथाविप्रनतसामान्यपक्षिणः ॥ देवानुकूलतालोकेमहाभाग्यप्रदर्शिनी ॥ ५९ ॥ एवमुक्त्वासतान्वीक्ष्यपुनर्वचनमब्रवीत् ॥ निवर्तताश्रम यातगृहीत्वापक्षिवालकान् ॥ ६० ॥ माजीराखुभयंयत्रनेपामंडजजन्मनाम् ॥ श्येनतोमकुलाद्वापिस्थाप्यतांतत्रपक्षिणः ॥ ६१॥ द्विजाःकिंवा तियनेनमार्यन्तकर्मभिःस्वकैः ॥ रक्ष्यतेचाखिलाजीवायथतेपक्षिवालकाः ॥ ६२ ॥ तथापियत्नःकर्तव्योनरैःसर्वेषुकर्मसु ॥ कुर्वन्पुरुषकारंतुवाच्य तांयातिनोसताम् ॥ ६३ ॥ इतिमुनिवरचोदितास्ततस्तमुनितनयाःपरिगृह्यपक्षिणस्तान् ॥ तरुविटपसमाश्रितालिसंघययुरथतापसरम्यमाश्रमं स्वम् ॥ ६४ ॥ मचापिवन्यमनसाभिकामितंप्रगृह्यमूलंकुसुमंफलंकुशान् ॥ चकारचक्रायुधरुद्रवेधसांसुरेंद्रवैवस्वतजातवेदसाम् ॥ ६५ ॥ अपां पतेर्गीप्पतिवित्तक्षिणोःसमीरणम्यापितथाद्विजोत्तमः ॥ धातुर्विधातुम्त्वववैश्वदेविका श्रुतिप्रयुक्ताविविधास्तुसक्रियाः ॥ ६६ ॥ ॥ इति श्रीमार्क ण्डेयमहापुंगणेचटकोत्पत्तिकथननामद्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ ॥ मार्कण्डयउवाच ॥ ॥ अहंन्यहनिविद्रमतेपांमुनिसत्तमाः॥ चकाराहार पयसातथागुम्याचपोपणम ॥१॥ मासमात्रणजग्मुस्तभानोः स्यंदनवनम॑नि । कौतृहलविलोलाईष्टामुनिकुमारकैः ॥२॥ दृष्ट्वामहींसनग गंसाम्भोनिधिसरिद्वगम् ॥ रथचक्रप्रमाणांतपुरीश्रममागताः ॥ ३॥ श्रमलांतांतरात्मानोमहात्मानोवियोनिज़ाः ॥ ज्ञानंचप्रकटीभूतंतत्रतेषां प्रभावतः ॥ ४॥ ऋपःशिप्यानुकम्पाथवंदतोधर्मनिश्चयम् ॥ कृत्वाप्रदक्षिणंसर्वेचरणावभ्यवादयन् ॥ ५॥ ऊचुश्चमरणाद्वोरान्मोक्षिता-स्मस्त्वया मुन ॥ आवासभक्ष्यपयसांत्वनादातापितागुरुः ॥ ६॥ गर्भस्थानांमृतामातापित्रानवापिपालिताः॥ त्वयानोजीवितंदत्तंशिशवायनरक्षिताः ॥७॥ क्षितावक्षततेजास्त्वकृमीणामिवशुष्यताम् ॥ गजघंटांसमुत्पाव्यकृतवान्दुःखरेचनम् ॥ ८ ॥ कथंव युरबलाःखस्थान्द्रक्ष्याम्यहंकदा॥ केदाभूमेर्द्वमं प्राप्तान्द्रक्ष्येवृक्षांतरंगतान् ॥ ९॥ कदामेसहजाकांतिःपांशुनानाशमेष्यति ॥ एपक्षानिलोत्थेनमत्समीपविचारिणाम् ॥ १० ॥ इतिचिन्तयता

·अ० ३
मा० .तातभवताप्रतिपालिताः ॥ तेसांप्रतंप्रवृद्धाःस्मःप्रर्बुद्धाःकरखामकिम्।।११।। इत्यषिर्वचनंतेषांश्रुत्वासंस्कारवत्स्फुटम् ॥ शिष्यैःपारवृतःसर्वेःसहपुत्रेण
शृङ्गिणा ॥ १२॥ कौतूहलपरोभूत्वारोमांचपटसंवृतः .॥ उवाचतत्त्वतोवृतप्रवृत्तेःकारणंगिरः॥ १३॥ कस्य शापादियंप्राप्ताभवद्भिर्विक्रियापरा॥
॥३॥
रूपम्यवचसश्चैवतन्मवक्तुमिहाईथ ॥ १४ ॥ पक्षिणऊचुः ॥ विपुलस्वानितिख्यातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः ॥ तस्यपुत्रद्वयंजज्ञेसुकृपस्तुंबुरुस्तथा ॥
॥ १५॥ ॥ सुकृपस्यवयंपुत्राश्चत्वारःसंयतात्मनः ॥ तस्यविनयाचारभक्तिनम्राःसदेवहि ॥ १६ ॥ तपश्चरणशक्तस्यशास्यमानेन्द्रियस्यच ॥
यथाभिमतमस्माभिस्तदातस्योपपादितम् ॥ १७ ॥ समित्पुप्पादिकंसवंयच्चैवाभ्यवहारिकम् ॥ एवंतत्राथवसतांतस्यास्मीकंचकानने ॥ १८ ॥
आजगाममहावमाभनपक्षोजरान्वितः ॥ आताम्रनेत्रःवस्तात्मापक्षीभूत्वासुरेश्वरः ॥ १९ ॥ सत्यशौचक्षमाचारमतीवोदारमानसम् ॥ जिज्ञा
सुम्तमृपिश्रेष्टमस्मच्छापभवायच ॥ २० ॥॥ पक्ष्युवाच ॥ द्विजेंद्रमांक्षुधाविष्टंपरित्रातुमिहार्हसि ॥ भक्षणार्थीमहाभागगतिर्भवममातुला ॥२१॥
विध्यस्यशिखरेतिष्ठन्पत्रिपत्रेरितेनवे ॥ पतितोऽस्मिमहाभागश्वसनेनातिरंहसा ॥२२ ॥ सोहंमोहसमाविष्टोभूमौसप्ताहमस्मृतिः॥ स्थितस्तत्रा
एमनाहाचेतनांप्राप्तवानहम् ।। २३ ॥ प्राप्तचेताःक्षुधाविष्टोभवतशरणंगतः ॥ भक्ष्यार्थीविगतानंदोद्यमानेनचेतसा ॥ २४ ॥ तत्कुरुष्वामलमते
मत्त्राणायाचलां मतिम् ॥ प्रयच्छभक्ष्यं विप्रप्राणयात्राक्षममम ॥ २५ ॥ यएवमुक्तःप्रोवाचतमिदंपक्षिरूपिणम् ॥ प्राणसन्धारणार्थायदास्येभ
क्ष्यंतयेप्सितम् ॥ २६ ॥ इत्युक्तापुनस्प्येनमपृच्छत्सद्विजोत्तमः ॥ आहारःकस्तवार्थायउपकल्प्योभवेन्मया ॥ सचाहनरमांसेनतृप्तिर्भवतिमेपरा
॥२७॥ ऋपिरुवाच ॥ कौमारंतव्यक्किांतमतीतंयोवनंचते ॥ वयसःपरिणामस्तेवर्ततेनूनमंडज ॥ २८ ॥ यस्मिन्नराणांसर्वेषामशेषेच्छानि
वर्तते ॥ सकस्मादृद्धभावऽपिसुनृशंसात्मकोभवान् ॥२९ ॥वमानुपस्यपिशितंकवयश्चरमंतव॥सर्वथादुष्टभावानांप्रथमोनोपपद्यते ॥३०॥ अथ
वाकिमयतेनमोक्तनास्तिप्रयोजनम् ॥ प्रतिश्रुत्यसदादयमितिनोभावितमनः ॥ ३१ ॥ इत्युक्त्वातंसवित्रंद्रस्तथेतिकृतनिश्चयः॥ शीघ्रमस्मान्समाहू
यगुणतोऽनुप्रशस्यच ॥ ३२॥ उवाचक्षुब्धहृदयोमुनिर्वाक्यंसुनिष्ठुरम् ॥ विनयावनतान्सर्वान्भक्तियुक्तान्कृताञ्जलीन् ॥ ३३ ॥ कृतात्मानोद्वि
जश्रेष्ठऋणैर्युक्तामयासह ॥ जातंश्रेष्ठमपत्यंवोयूयंममयथाद्विजाः ॥ ३४ ॥ गुरु पूज्योयदिमतोभवतांपरमःपिता ॥ ततःकुरुतमेवाक्यंनियंलीकेन
चेतसा ॥ ३५॥ तद्वाक्यसमकार, उमस्माभिराहतैः॥ यद्वक्ष्यतिभवांस्तद्वैकृतमेवावधार्यताम् ॥३६॥ऋषिरुवाच ॥ ॥ मामेषशरणंप्राप्तो
विहंगःक्षुत्तृषान्वितः ॥ युष्मन्मः९ गंतृप्तिर्भवतवै॥३७॥ तृप्रणालय केनतथाशीघ्रविधीयताम् ॥ ततोवयंप्रव्यथिताःप्रकम्पोद्भूत
॥ ३॥

·साध्वसाः ॥ कष्टंकष्टमितिप्रोच्यनैतत्कुर्मेतिचाब्रुवन् ॥ ३८ ॥ कथंपरशरीरस्यहेतदेहस्वकंबुधः ॥ विनाशयेद्वातयेद्वायथाह्यात्मातथासुतः ॥ ॥ ३९ ॥ पितृदेवमनुष्याणांयान्युक्तानिऋणानिवे॥ तान्यपाकुरुतेपुत्रोनशरीरप्पदःसुतः॥ ४० ॥ तस्मान्नैतत्करिष्यामोनोचीणयत्पुरातनैः ॥ जी वन्भद्राण्यवाप्नोतिजीवन्पुण्यंकरोतिच ॥४१॥ मृतस्यदेहनाशश्चधर्माद्युपरतिस्तथा ॥ आत्मानंसर्वतोरक्ष्यमाहुदमविदोजनाः॥४२॥ इत्थं श्रुत्वा वचोऽस्माकंमुनिःक्रोधादिवज्वलन् ॥ प्रोवाचपुनरप्यस्मानिर्दहनिवलोचनैः ॥४३॥ प्रतिज्ञातंवचोमायस्मानैतत्करिष्यथ :॥ तस्मान्मच्छापनि दग्धास्तिर्यग्योनाप्रयास्यथ ॥४४॥ एवमुक्कातदासोस्मांस्तविहंगममत्रवीत ॥ अन्त्येष्टिमात्मनःकृत्वाशास्त्रतश्चौदेहिकम् ॥४८॥ भक्षयम्बसुविध धोमामत्रद्विजसत्तम।आहारीकृतमेतत्तमयादेहमिहात्मनः ॥४६॥ एतावदेवविप्रस्यब्राह्मणत्वंप्रचक्ष्यते ॥ यावत्पतगजात्ययस्वसत्यपरिपालनम् ॥४७॥ नयज्ञैर्दक्षिणावद्भिस्तत्पुण्यप्राप्यतेमहत् ॥ कर्मणान्येनवाविप्रैर्यत्सत्यपरिपालनात ॥४८॥ इत्येपर्वचनंश्रुत्वासोऽन्तर्विस्मयनिर्भगः ॥ प्रत्यु वाचमुनिशकः पक्षिरूपधरस्तदा ॥४९॥ योगमास्थायविरेंद्र त्यज्यदंस्वंकलेवरम् ॥ जीक्जंतुंहिविप्रेन्द्रनभक्षामिकदाचन ॥ ५० ॥ तस्यतद्वचनं श्रुत्वायोगयुक्तीभवन्मुनिः॥ तंतस्यनिश्चयंज्ञात्वाशकोऽध्याहस्वदेहभृत् ॥५१॥ भोभोविद्रयुध्यस्वबुद्धयाबोध्यंबुधात्मक ॥ जिज्ञासार्थमयाऽयंते अपराधःकृतोनच ॥ ५२ ॥ तत्क्षमस्वामलमतेकाचेच्छाक्रियतांतव ॥ पालनात्सत्यवाक्यस्यप्रीतिर्मेपरमात्वयि ॥ ५३॥ अग्रप्रभृतितेज्ञानमै न्द्रप्रादुर्भविष्यति ॥ तपस्यथतथाधर्मेनतेविघ्नोभविष्यति ॥५४॥ इत्युक्त्वातुगवेशकेपिता कोपसमन्वितः ॥ प्रणम्य शिरसास्माभिग्दि मुक्तो महामुनिः।।.५५॥ विभ्यतामरणात्तातत्वमस्माकंमहामते ॥ अन्तुमईसिदीनानांजीवितप्रियताहिनः ॥५६॥ त्वगम्थिमांसमंघातेप्यशोणित पूरिते ॥ कर्त्तव्यानरतिर्यत्रतत्रास्माकमियरतिः॥५७॥ श्रूयतांचमहाभागयथालोकोविमुह्यति ॥ कामक्रोधादिभिदोषैरवशःप्रवलारिभिः ॥५८॥ प्रज्ञाप्राकारसंयुक्तमस्थिस्थूणंपग्महतं ॥ चर्मभिक्तिमहारोधमांसशोणितलेपनम् ॥ २९ ॥ नवद्वारमहायासंसर्वतःस्नायुवेष्टितम् ॥ नृपश्चपुरुषम्त वचेतनावानवस्थितः॥६॥ मंत्रिणीतस्यबुद्धिश्चमनश्चैवविरोधिनी ॥. यतेतेवेरनाशायतावुभाषितरतरम् ॥ ६१ ॥ नृपस्यतस्यच्वागेनाश मिच्छंतिविद्विषः ॥ काम क्रोधस्तथालोभोमोहश्चान्यस्तथारिपुः ॥ ६२ ॥ यदातुसनृपस्तानिहाराण्यावृत्त्यतिष्ठति ॥ सदासुस्थबलश्चैवनि रातंकश्चजायते ॥६३ ॥ जातानुरागोभवतिशत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ ६४ ॥ यदातुसर्वद्वाराणिविवृतानिसमुंचति ॥.रागोनामतदाशत्रुर्देवादिद्वार मृच्छति ॥ ६५॥ सर्वव्यापीमहायांमःपञ्चद्वारप्रवेशनः॥ तस्यानुमार्गविशतितद्वैघोररिपुत्रयम् ॥ ६६॥ प्रविश्यायसवैतत्रद्वारैरिन्द्रियसंज्ञकैः ॥

·मा० पु० अ.१ ॥ ४ ॥ रागःसंश्लेपमायातिमनसाचसहेतरः ॥ ६७॥ इन्द्रियाणिमनश्चैववशेकृत्वादुगसदः॥ द्वाराणिचवशेकृत्वाप्राकाम्नाशयत्यय ॥ ६८ ॥ मन स्तस्याश्रितंदृष्ट्वावुद्धिर्नश्यतितत्क्षणात् ॥ अमात्यरहितस्नत्रपौरवगोंज्झितस्तथा ॥ ६९॥ रिपुभिर्लन्धविवरःसनृपोनाशमृच्छति ॥ एक्गगम्तथा मोहोलोभःक्रोधस्तथैवच ॥ ७० ॥ प्रवर्ततेदुरात्मानोमनुप्यस्मृतिनाशकाः॥ रागात्कोधःप्रभवतिक्रोधाभोऽभिजायते ॥ ७१ ॥ लोभाद्भ यतिसम्मोहःसम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ॥ स्मृतिभ्रंशाबुद्धिनाशोबुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ७२ ॥ एवंप्रनष्टबुद्धीनांरागलोभानुवर्तिनाम् ॥ जीवतेचस लोभानांप्रसादंकुरुमत्तम ॥ ७३ ॥ योऽयंशापोभनवतादत्तःसनभवेत्तथा ॥ नतामसींगतिकष्टांव्रजेन्समुनिसत्तम ॥ ७४ ॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ यन्मयोक्तंनतन्मिथ्याभविष्यतिकदाचन ॥ नमेवागनृतंप्राहयावद्येतिपुत्रकाः ॥ ७९ ॥ देवमात्रपरंमन्येधिकंपोरुपमनर्थकम् ॥ अकार्यकारितो येनबलादहमचिन्तितम् ॥ ७६ ॥ यस्माञ्चयुप्माभिरहप्रणिपत्यप्रमादितः ॥ तस्मात्तिर्यवमाफ्नाःपरंज्ञानमवाप्स्यथ ॥ ७७ ॥ ज्ञानदर्शित मार्गाश्चनिर्धतक्लेशकल्मपाः ॥ मत्प्रसादादसन्दिग्धाः पगंसिद्धिमवाप्म्म्यथ ॥ ७८ ॥ एवंशप्ताःम्पभगवन्पित्रादेववशात्पुरा ॥ ततःकालेन महतायोन्यन्तरमुपागताः ॥ ७९ ॥ जाताश्चरणमध्यवैभवतापरिपालिताः ॥ वयमित्थंद्विजश्रेष्ठखगत्वंसमुपागताः ॥ ८० ॥ नास्त्यसावि हसंसारेयोनदिष्टेनबाध्यते ॥ सर्वेषामेवजन्तूनांदेवाधीनंहिचेष्टितम् ॥ ८१॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ इतितेषांवचःश्रुत्वाशमीकोभगवान्मुनिः ॥ प्रत्युवाचमहाभागःसमीपस्थायिनोद्विजान् ॥ ८२ ॥ पूर्वमेवमयाप्रोक्तंभवतांसन्निधाविदम् ॥ सामान्यपक्षिणोनैतेकेऽप्यतेद्विजसत्तमाः॥ येयुद्धे ऽपिनमंप्राप्तापंचत्वमतिमानुपे ॥ ८३ ॥ ततःप्रीतिमतातेनतेऽनुज्ञातामहात्मना ॥ जग्मुःशिखरिणांश्रेष्टविंध्यंद्रुमलतायुतम् ॥ ८४ ॥ यावदद्य स्थितास्तस्मिनचलधर्मपक्षिणः ॥ तपःस्वाध्यायनिरताःसमाधाकृतनिश्चयाः ॥ ८५ ॥ इति मुनिवरलब्धसत्कियास्तमुनितनयाविहगत्वमभ्यु पेताः॥ गिरिगहनेऽतिपुण्यतोयेयतमनमोनिवसन्तिविन्ध्यपृष्टे ॥८६॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेविन्ध्यप्राप्तिकथननामतृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ एवंतेद्रोणतनयाः पक्षिणोज्ञानिनोऽभवन् ॥ वसन्तिाचलेविन्ध्येितानुपास्वचपृच्छच ॥ १ ॥ इत्यूर्वचनंश्रुत्वामार्कण्डे यस्यजेमिनिः॥ जगामविन्ध्यशिखरंयत्रतेधर्मपक्षिणः ॥ २ ॥ तन्नगासन्नभूतश्चशुश्रावपठतांध्वनिम् ॥ श्रुत्वाचविस्मयाविष्टश्चिन्तयामास |मिनिः ॥ ३॥ स्थानसौष्टवसम्पन्नंजितश्वासमविश्रमम् ॥ विस्पष्टमपदोपंचपठ्यतेद्विजसत्तमैः ॥ ४॥ वियोनिमपिसंप्राप्तानेतान्मुनिकुमार कान् ॥ चित्रमेतदहंमन्येनजहातिसरस्वती ॥५॥वन्धुवर्गस्तथामित्रंयच्चेष्टमपरंगृहे ।। त्यक्वागच्छतितत्सर्वनजहातिसरस्वती ॥६॥ इतिसंचिन्त ॥ 1- ·यन्नवविवशगिरिकन्दरम् ॥ प्रविश्यचददर्शासौशिलापट्टगतान्दिजान् ॥ ७ ॥ पठतस्तान्समालोक्यमुखदोपविवर्जितान् ॥ सोऽथशोकेनहर्षे सर्वानेवाभ्यभापत ॥ ८ ॥ स्वस्त्यस्तुवोद्विजश्रेष्टाजैमिनिमांनिबोधत ॥ व्यासशिष्यमनुप्राप्तंभवतांदर्शनोत्सुकम् ॥ ९॥ मन्यु खलुकर्त व्योयत्पित्रातीवमन्युना ॥ शप्ताःखगत्वमापन्नाःसर्वथादिष्टमेवतत् ॥ १० ॥ स्फीतद्रव्येकुलेकेचिजाताःकिलमनम्विनः ॥ द्रव्यनाशेदिजेन्द्रा स्तेशवरेणसुसान्विताः ॥ ११॥ दत्त्वायाचन्तिपुरुषाहत्वावध्यन्तिचापरे ॥ पातयित्वाचपास्यन्तेतएवतपस-क्षयात् ॥ १६ ॥ एतदृष्टंसुबहु शोविपरीतंतथामया॥ भावाभावसमुच्छेदैरजव्याकुलंजगत् ॥ १३ ॥ इतिसंचिन्त्यमनसानशोकं कर्तुमर्हथ ॥ ज्ञानस्यफलमेतावच्छोकहर्षे रधृष्यता ॥ १४ ॥ ततस्तेजैमिनिसर्वपाद्यााभ्यामपूजयन् ॥ अनामयंचपप्रच्छुःप्रणिप्रत्यमहामुनिम् ॥ १५ ॥ अथोचुः खगमाःसवें व्यासशिष्यंतपोनिधिम् ॥ सुखोपविष्टं . विश्रांतपक्षानिलहतकुमम ॥. १६ ॥ ॥ पक्षिणउचुः ॥ ॥ अद्यनःसफलंजन्मजीवितंचसुजीवि तम् ॥ यत्पश्यामःसुरैर्वन्धंतवपादाम्बुजद्वयम् ॥ १७ ॥ पितृकोपानिरुद्भूतोयोनोदेहेषुवर्त्तते ॥ सोद्यशान्तिगतोविप्रयुष्मदर्शनवारिणा ॥ १८॥ कञ्चित्तेकुशलंब्रह्मनाश्रमेमृगपक्षिषु ॥ वृशेष्वथलतागुल्मत्वक्मारतृणजातिषु ॥ १९ ॥ अथवानैतदुक्तंहिसम्यगस्माभिराहतैः ॥ भवतासंगमोये पांतेपामकुशलंकुतः ॥ २० ॥ प्रसादंचकुरुष्वात्रब्रह्यागमनकारणम् ॥ देवानामिवसंसर्गोभवतोऽभ्युदयोमहान् ॥ केनास्मद्भाग्यगुरुणाआ नीतोदृष्टिगोचरम् ॥ २१ ॥ जैमिनिरुवाच ॥ श्रयतां द्विजशार्दूलाः कारणंयेनकन्दरम् ॥ विन्ध्यस्येहागतोरम्येरेवावारिकणोक्षितम् ॥ सन्देहान्भारतशास्त्रेतान्प्रष्टुंगतवानहम् ॥ २२ ॥ मार्कण्डेयमहात्मानपूर्वभृगुकुलोद्वहम् ॥ तमहंपृष्टवान्माप्यसन्देहान्भारतप्रति ॥ २३ ॥ सचपृष्टोमयाप्राहसन्तिविन्ध्येमहाचले ॥ द्रोणपुत्रामहात्मानस्तेवक्ष्यन्त्यर्थविस्तरम् ॥ ॥ २४॥ तद्वाक्यचोदितश्चेममागतोऽहंमहागिरिम् ॥ तच्छृणुध्वमशेषेण श्रुत्वाव्याख्यातुमर्हथ ॥ २५ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥ ॥ विषयसतिवक्ष्यामोनिर्विशंकःशृणुष्वतत ॥ कर्थतन्त्रवदिष्यामोयदस्म दुद्धिगोचरम् ॥ २६ ॥ चतुर्वपिहिवदेषुधर्मशास्त्रेषुचैवहि ॥ ममस्तेषुतथाङ्गेषुयच्चान्यद्वेद संमितम् ॥ २७ ॥ एतेषुगोचरोऽस्माकंवुद्धाह्मणसत्त म ॥ प्रतिज्ञांतुसमावोढुंतथापिनहिशनुमः ॥२८॥ तम्मादस्वविश्रब्धंसन्दिग्धंयधिभारते ॥ वक्ष्यामस्तवधर्मज्ञनचेन्मोहोभविष्यति ॥ २९ ॥ जैमिनिरुवाच ॥ ॥ सन्दिग्धानीहवस्तूनिभारतप्रतियानिमे ॥ शृणुध्वममलास्तानिश्रुत्वाव्याख्यातुमर्हथ ॥ ३० ॥ कस्मान्मानुषतांप्राप्तोनिर्गु ·मा०पु० अ०४ णोऽपिजनार्दनः ॥ वासुदेवोऽखिलाधारःसर्वकारणकारणम् ॥ ३१ ॥ कस्माञ्चपांडुपुत्राणामेकासाद्रुपदात्मजा ॥ पञ्चानामहिषीकृष्णासुमहानत्र संशयः ॥३२॥ भेषजंब्रह्महत्यायाबलदेवोमहाबलः ॥ तीर्थयात्राप्रसङ्गेनकस्माचक्रेहलायुधः ॥ ३३ ॥ कथंचद्रौपदेयास्तेऽकृतदागमहारथाः ॥ पाण्डुनाथामहात्मानोवधमापुरनाथवत्॥३४॥एतत्सर्वकथ्यतांमेसन्दिग्धंभारतप्रति॥ कृतार्थोऽहंसुखंयेनगच्छेयंनिजमांश्रमम् ॥३५॥ पक्षिणउचुः।। नमस्कृत्यसुरेशायविष्णवप्रभविष्णवे ॥ पुरुषायाप्रमेयायशाश्वतायाव्ययायच ॥३६॥ चतुर्ग्रहात्मनेवम्मैत्रिगुणायागुणायच ॥ वरिष्टायगरिष्ठायवर ण्यायामृतायच ॥ ३७॥ यस्मादणुतरंनास्तियस्मानास्तिबृहत्तरम् ॥ येनविश्वमिदंव्याप्तमजेनजगदादिना ॥ ३८ ॥ आर्भािवतिरोभावदृष्टादृष्ट विलक्षणम् ॥ वदंतियत्सृष्टमिदंतथैवान्तेचसंहृतम् ॥ ३९॥ ब्रह्मणेवादिदेवायनमस्कृत्यसमाधिना ॥ ऋक्सामान्युद्विरन्वक्त्रैर्यःपुनातिजगत्त्रयम् ॥ na|प्रणिपत्यतथैशानमेकवाणविनिर्जितैः॥यस्यासुरगणैर्यजाविलुप्यतेनयविनाम्॥४१॥प्रवक्ष्यामोमतंकृत्स्नंव्यासस्याद्भुतकर्मणः ॥ येनंभागतमु दिश्यधर्माया प्रकटीकृताः ॥४२॥आपोनाराइतिप्रोक्तामुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥ अयनंतस्यताःपूर्वतेननागयणःस्मृतः॥४३॥ सदेवोभगवान्मर्वव्या प्यनारायणोविभुः॥च संस्थितोत्रमन्सगुणोनिर्गुणस्तथा ॥ ४६॥ एकामूर्तिरनिर्देश्याशुक्लांपश्यंत्तिांबुधाः ॥ ज्वालामालोपरुद्धांङ्गीनिष्टास योगिनांपरा ॥४५॥ दूरस्थाचांतिकस्थाचविज्ञेयासागुणातिगा ॥ वासुदेवाभिधानोऽसौनिर्ममत्वेनदृश्यते ॥ ४६॥ रूपवर्णादयस्तस्यनभावाःकल्प नामयाः॥ अस्त्येवसासदाशुद्धासुप्रतिष्टैकरूपिणी ॥४७॥ द्वितीयापृथिवीमधीशेपाख्याधारयत्ययः । तामसीसासमाख्यातातिर्यत्वंसमुपाश्रिता ॥ ४८॥ तृतीयाकर्मकुरुतेप्रजापालनतत्परा ॥ सत्त्वोद्विक्तातुसांज्ञेयाधर्मसंस्थानकारिणी ॥ १९ ॥ चतुर्थीजलमध्यस्थाशेतेपन्नगतल्पगारजस्तस्या गुणःसर्गसाकरोतिसदेवहि ॥५०॥ यातृतीयाहरे मूतिःप्रजापालनतत्परा ॥ सातुधर्मव्यवस्था करोतिनियतंभुवि ॥ ५१॥प्रोद्भूतानसुगन्हन्ति धर्मविच्छित्तिकारिणः ॥ पातिदेवान्सतश्चान्यान्धर्मरक्षापरायणान् ॥ ५२ ॥ यदायदाहिधर्मस्यग्लानिर्भवतिजैमिने ॥अभ्युत्थानमधर्मस्यतदात्मा नंसृजत्यसौ ॥५३॥ भूत्वापुरावराहेणतुण्डेनापोनिरस्यच ॥ एकयार्दष्ट्रयोत्खातानलिनीववसुंधरा ॥५४॥ कृत्वानृसिंहरूपंचहिरण्यकशिपूर्हतः ॥ विप्रचित्तिमुखाश्चान्येदानवाविनिपातिताः ॥५५ ॥ वामनादीस्तथैवान्यानसंख्यातुमिहोत्सहे ॥ अवतारांश्चतस्येहमाथुरःसांप्रतत्वयम् ॥ २६ ॥ इतिसासात्त्विकीमूर्तिरखतारान्करोतिवै ॥ प्राथुनेतिचसाख्यातारक्षाकर्मण्यवस्थिता ॥ ५७॥ देवत्वेऽथमनुष्यत्वेतिर्यग्योनौचसंस्थिता ॥ गृह्णातित स्वभावंचवासुदेवेछियासदा ॥५८ ॥ इत्येतत्तेसमाख्यातंकृतकृत्योऽपियत्प्रभुः॥ मानुषत्वंगतोविष्णुःशृणुष्वास्योत्तोपुनः ॥२९॥ इतिश्रीमार्कण्डे ·यमहापुराणेचतु हावतारश्चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ पक्षिणऊचुः ॥ त्वष्टपुत्रेहतेपूर्वब्रह्मनिंद्रस्यतेजसः ॥ ब्रह्महत्याभिभूतस्यपराहानिरजायत ॥१॥ तदर्मप्रविवेशाथशाकतेजोऽपचारतः॥निस्तेजाश्चाभवच्छनोधर्मेंतेजसिनिर्गते ॥२॥ ततःपुत्रहतंश्रुत्वात्वष्टाक्रुद्धः प्रजापतिः ॥ अवलुंच्यजटामेका मिदंवचनमब्रवीत् ॥३॥ अद्यपश्यतुमेवीर्यत्रयोलोकाः सदेवताः॥ सचपश्यतुदुर्बुद्धिब्रह्महापाकशासनः॥४॥ स्वकर्नाभिरतोयेनमत्सुतोविनिपा तितः॥ इत्युक्त्वाकोपरक्ताक्षोजटामनौजुहावताम् ॥ ५॥ ततोवृतःसमुत्तस्थौज्वालामालीमहासुरः॥ महाकायोमहादंट्रोभिन्नाअनचयप्रभः॥६॥ इन्द्रशत्रुरमेयात्मांत्वष्टतेजोपबृंहितः॥ अहन्यहनिसोऽबददिषुपातमहाबलः ॥७॥ वधायचात्मनोदृष्ट्वावृत्रंशकोमहासुरम् ॥ प्रेषयामासमतर्षीन्सन्धि मिच्छन्भयातुरः ॥८॥ सख्यंचकुस्ततस्तस्यवृत्रेणसमयांस्तथा।ऋपयःप्रीतमनसःसर्वभूतहितेरताः ॥९॥ समयस्थितिमुल्लंघ्ययदाशकेणघातितः॥ वृतोहत्याभिभूतस्यतदाबलमशीर्यत ॥१०॥ तच्छकदेहविभ्रष्टवलंमारुनमाविशत्॥ सर्वव्यापिनमव्यक्तंबलस्यैवाधिदैवतम् ॥ ११॥ अहल्यांचयदा शक्रोगौतमरूपमास्थितः ॥ धर्षयामासदेवेंद्रस्तदारूपमहीयतं ॥ १२ ॥ अङ्गप्रत्यङ्गलावण्ययदतीवमनोरमम् ॥ विहायदुष्टदेवेंद्रनासत्यावगमत्ततः ॥ १३॥ धर्मेणतेजसात्यक्तंबलहीनमरूपिणम् ॥ ज्ञात्वासुरेशंदेतेयास्तजयेचकुरुद्यमम् ॥ १४॥ राज्ञामुद्रिक्तवीर्याणांदेवेंद्रविजिगीषवः ॥ कुलेष्व तिबलादैत्याअंजायन्तमहामुने ॥ १५॥ कस्यचित्त्वथकालस्यधरणीभारपीडिता ॥ जगाममेरुशिखरं सदोयत्रदिवौकसाम् ॥ १६ ॥ तेषांसाक थयामासभूरिभारावपीडिता ॥ दनुजात्मजदैत्योत्थंखेदकारणमात्मनः ॥१७॥ एतेभवद्भिरसुगनिहताःपृथुलौजसः ॥ तेसर्वेमानुषेलोकेजातागेहेषु भूभृताम् ॥ १८॥ अक्षौहिण्योहिबहुलास्तद्भारार्ताबजाम्ययः॥ तथाकुरुवंत्रिदशायथाशांतिर्भवेन्मम ॥ १९॥॥ पक्षिणऊचुः॥॥ तेजोभागैस्त तोदेवाअवतेरुर्दिवोमहीम् ॥ प्रजानामुपकारार्थभूभारहरणायच ॥ २०॥ यदिन्द्रदेहजतेजस्तन्मुमोचस्वयंवृपः ॥ कुन्त्यांजातोमहातेजास्ततो राजायुधिष्ठिरः ॥ २१॥ बलंमुमोचपवनस्ततोभीमोव्यजायत ॥ शंकवीयर्धितश्चैवजज्ञेपार्थोधनंजयः ॥ २२॥ उत्पन्नौयमजौमाद्यांशंकरूपौ महाद्युती॥ पञ्चधाभगवानित्थमवतीर्णःशतक्रतुः ॥२३॥ तस्योत्पन्नामहाभागापत्रीकृष्णाहुताशनात् ॥ २४ ॥ शकस्यैकस्यसापत्नीकृष्णा नान्यस्यकस्यचित् ॥ योगीश्वराः शरीराणि कुर्वति बहुलान्यपि ॥ २५ ॥ पंचानामेकपत्नीत्वमित्येतत्कथितंतत्र ॥ श्रूयतांवलदेवोऽपियथायातः सरस्वतीम्॥ २६ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे इन्द्रविक्रिया नाम पंचमोध्यायः॥५॥ ॥ पक्षिगऊचुः ॥ ॥रामःपार्थेपरांप्रीतिज्ञात्वाकृष्ण स्यलाङ्गली॥ चिन्तयामासबहुधार्किकृतंसुकृतंभवेत् ॥ १ ॥ कृष्णेनहिविनानाईयास्येदुर्योधनान्तिकम् ॥ पाण्डवान्वासमाश्रित्यकथंदुर्योधनं to ·अ०६ मा०पु० ॥६॥ नृपम् ॥२॥ जामातरंतथाशिष्यघातयिष्येनरेश्वरम् ॥ तस्मान्नपार्थयास्यामिनापिदुर्योधनंनृपम् ॥३॥ तीर्थेष्वाप्लावयिष्यामितावदात्मानमात्मना । कुरूणांपाण्डवानांचयावदन्तायकल्पते॥४॥इत्यामंत्र्यहृषीकेशंपार्थदुर्योधनावपि ॥ जगामद्वारकांशौरिःस्वसैन्यपरिवारितः ॥ ५ ॥गलाद्वारव तींगमोहृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ श्वोगन्तव्येषुतीर्थेषुपपोपानंहलायुधः॥ ६॥पीतपानोजगामाथरेवतोयानमृद्धिमत् ॥ हस्तेगृहीत्वासमदरिवतोमप्स गेपमाम् ॥ ७॥स्वीकदम्बकमध्यस्थोययोमत्तःपदास्खलन् ॥ ददर्शचवनवीरोरमणीयमनुत्तमम् ॥ ८॥ सर्वर्तुर्फलपुष्पाढयंशाखामृगगणाकुलम् ॥ पुण्यपद्मवनोपेतंसपल्वलमहावनम् ॥ ९ ॥ सशृण्वन्प्रीतिजननान्बहून्मदंकलाञ्शुमान् ॥ श्रोत्ररम्यान्सुमधुराशब्दान्खगमुखरितान् ॥ १० ॥ सर्वर्तुफलभाराव्यान्सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् ॥अपश्यत्पादपास्तत्रविहगैरनुनादितान् ॥ ११॥ आम्रानाम्रातकान्भव्यान्नारिकेलान्सतिन्दुकान् ॥ आविल्वकांस्तथाज़ीरान्दाडिमान्बीजपूरकान् ।। १२॥ पनसाँल्कुचान्माचानीपांश्चातिमनोहरान् ॥ पारावताश्चककोलानलिनानम्लतमान् ॥ ।। १३॥ भल्लातकानामलकांस्तिन्दुकांश्चमहाफलान् ॥ इंगुदान्करमर्दाश्चहरीतकविभीतकान् ॥१४॥ एतानन्यांश्चसतरून्दर्शयन्यदुनन्दनः॥ तथैवा शोकपुन्नागकेतकीबकुलानथ ॥१५॥ चम्पकान्सप्तपर्णाश्चकार्णकारान्समालती ॥ पारिजातान्कोविदारान्मन्दारान्बंदराँस्तथा ॥ १६॥ पाटला पुष्पिताव्रम्यान्देवदारुद्रुमांस्तथा ॥सालांस्तालांम्तमालांश्चकिंशुकान्वंजुलान्वरान् ॥ १७॥ चकोरैःशातपत्रैश्चभृगराजैस्तथाशुकैः॥कोकिले कल विकैश्वहारीतैर्जीवजीवकैः ॥ १८॥ प्रियपुत्रैश्चातकैश्चतथान्येविविधैःखगैः ॥ श्रोत्ररम्यंसुमधुरंकूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितम् ॥ १९॥ सरांसिचमनोज्ञानिप्र सन्नसलिलानिच॥कुमुदैःपुण्डरीकैश्चतथानीलोत्पलैःशुभैः॥२०॥ कहा:कमलैश्चापिआचितानिसमंततः॥ कादम्बैश्चक्रवाकैश्चतथैवजलकुक्कुटैः । ॥२१॥ कारण्डवैःप्लवैर्हसैकूममद्वभिरेवच ॥ एभिश्चान्येश्चकीर्णानिसमन्ताजलचारिभिः॥२२॥क्रमेणेत्थंवनशॉरिवीक्ष्यमाणोमनोरमम् ॥ जगा मानुगतःस्त्रीमिलतागृहमनुत्तमम्॥ २३ ॥ सददर्शद्विजास्तत्रवेदवेदांगपारगान् ॥ कौशिकान्भार्गवांश्चैवभरद्वाजान्सगौतमान् ॥ २४॥ विविधेषुचसं भृतान्वंशेषुद्विजसत्तमान्॥ कथाश्रवणबद्धोत्कानुपविष्टान्महत्सुच ॥ २५ ॥ कृष्णाजिनोत्तरीयेषुकुशेषुचवृसीषुच ॥ सूतंचतेषांमध्यस्थंकथयानंक थाःशुभाः ॥ २६॥ पौराणिकी सुरीणामाद्यानांचरिताश्रयाः॥ दृष्ट्वागमंद्विजाः सर्वेमधुपानारुणेक्षणम् ॥२७॥ मत्तोऽयमितिमन्वानाःसमुत्तस्थु स्त्वरान्विताः॥ जयन्तोहलधरमृततंमृतवंशजम् ॥२८॥ ततःक्रोधसमाविष्टोहलीसूतंमहाबलः॥ निजघानविवृत्ताक्षक्षोभिताशेषदानवः ॥२९॥ अध्यास्यतिपत्र तस्मिन्मूतेनिपातिते॥निष्क्रान्तास्तद्विजाःसर्वेवनात्कृष्णाजिनाम्बराः॥३०॥अवधूतंतथात्मानंमन्यमानोहलायुधः॥चिन्त ६.

·यामाससुमहन्मय पापमिदंकृतम् ॥३१॥ब्राह्मस्थानंगतो पयत्मृतीशिनिपातितः॥तथाहीमद्विजाःसर्वेमामवेक्ष्यविनिर्गताः ॥३२॥शरीरस्यचमंग न्धोलोहस्यवासुखावहः ॥ आत्मानंचावगच्छामिब्रह्मघ्नमिवकुत्सितम् ॥ ३३ ॥ धिगमर्पतथामह्यमतिगानमभीरुताम् ॥ यैराविष्टेनसुमहन्मयापाप मिदंकृतम् ॥ ३४॥ तत्क्षयार्थचरिष्यामित्रतंद्वादशवार्षिकम् ॥ स्वकर्मख्यापनंकुर्वन्प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ॥३५॥ अथयेयसमारब्धातीर्थयात्रामया धुना ॥ एतामेवप्रयास्यामिप्रतिलोमांसरस्वतीम्॥३६॥अतोजगामरामोऽसौप्रतिलोमांसरस्वतीम् ॥ ततःपरंशृणुष्वेमंपाण्डवयकथाश्रयम् ॥३७॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुगणेमहाबलदेवब्रह्महत्याकथनंनामपष्टोध्यायः॥६॥धर्मपक्षिणऊचुः॥ हरिश्चन्द्रेतिराजर्पिरासीत्रेतायुगेपुग॥धर्मात्मापृथिवीपालः प्रोल्लसत्कार्तिरुत्तमः ॥ १ ॥ नदुर्भिक्षनचव्याधि कालमरणंनृणाम् ॥ नाधर्मरुचयःपौरास्तस्मिशासतिपार्थिवे ॥ २॥ वभूवुर्नतथोन्मत्ताधनवी यतपोमदैः ॥ नाजायन्तस्त्रियश्चैवकाश्चिदप्राप्तयौवनाः ॥३॥ सकदाचिन्महावाहुररण्यऽनुसंग्न्मृगम् ॥ शुश्रावशब्दमसकृत्वायम्पतिचयोपि ताम् ॥ ४ ॥ सविहायमृगगजामा पीरित्येभापत ॥ मर्यिशासतिदुर्मेधाःकोऽयमन्यायवृत्तिमान् ॥५॥ तत्कन्दितानुसारीचसर्वारम्भविघातकृत् ॥ एतस्मिन्नन्तरंगेद्रोविघ्नराममचिन्तयत ॥६॥ विश्वामित्रोऽयमतुलंतपआस्थायीर्यवान् ॥ प्रागसिद्धाभवादीनांविद्याः माधयतिवती ॥७॥ सा ध्यमानाःक्षमामौनचित्तसंयमिनाऽमुना ॥ तावभयार्ताःक्रन्दन्तिकथंकार्यमिदंमया ॥ ८ ॥ तेजम्बीकोशिकश्रेष्ठोवयमभ्यसुदुर्वलाः ॥क्रोशन्त्येता म्नथाभीतादुप्पाम्प्रतिभातिम ॥ ९॥ अथवायंनृपःप्राप्तोमाभरितिवदन्मुहुः ॥ इममेवप्रविश्याशुसाधयिष्येयथेप्सितम् ॥ १० ॥ इतिसंचिन्त्यरोद्रेण विनगजनवैततः ॥ तनाविष्टानृपःकोपादिदंवचनमब्रवीत् ॥कोऽयंवनातिववान्तपावकंपापकन्नरः ॥ वलोणतेजमादीमयिपत्यावुपस्थिते ॥३२॥ सोऽद्यमत्कार्मुकाक्षेपविदीपितदिगन्तरैः॥ शुगविभिन्नमांगोदीघनित्रांप्रतक्ष्यति ॥१३॥ विश्वामित्रस्ततःबुद्धःश्रुत्वातन्नृपतेर्वचः॥क्रुद्धचर्पिव तस्मिन्नेशुविद्याःअणेनताः ॥१४॥ सवाणिजातंदृष्ट्वाविश्वामित्रतपानिधिम ॥ भीतःप्रापतात्यर्थसहसाश्वत्थपर्णवत ॥ १९॥ मरात्मन्नितियदामु निस्तिष्टतिचावीत् ॥ ततःमगजाविनयात्प्रणिपत्याभ्यभापत॥१६॥भगवन्नेपधामनापगधोममप्रभो ॥ नकोद्रुमर्हसिमुनेनिजधर्मरतम्यमे ॥१७॥ दातव्यंगक्षितव्यं चधर्मज्ञेनमहीक्षिता ॥ चापंचोद्यम्ययोद्धव्यंधर्मशास्त्रानुसारतः॥१८॥ ॥ विश्वामित्रवाच॥ ॥ दातव्यंकस्यकक्ष्याः कैयोद्धव्यंचते नृप ॥ क्षिप्रमतत्समाचक्ष्वयद्यधर्मभयंतव ॥ १९॥॥ हरिश्चन्द्रवाच ॥ ॥ दातव्यंविप्रमुख्येभ्योयेचान्येकृशवृत्तयः ॥ रक्ष्याभीता महायुद्धकर्त्तव्यंप रिपन्थिभिः ॥ २० ॥ ॥ विश्वामित्रवाच ॥ ॥ यदिगजाभवान्सरग्राजधर्ममभते । निर्वेष्टुकांमोविप्रोहंदीयतामिष्टदक्षिणा ॥२१॥ ॥ पक्षिणऊ,

·मा०पु०
अ०७
॥ ७ ॥
चुः ॥ एतद्राजावच श्रुत्वाप्रदृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानमेनप्र हचकौशिकम् ॥२२॥ उच्यतांभगवन्यत्तेदातव्यमविशङ्कितम्॥दत्तमिन्ये
वतद्विद्धियद्यपिस्यात्सुदुर्लभम् ॥२३॥ हिरण्यवासुवर्णवापुत्रःपुत्रीकलेवरम् ॥ प्राणाराज्यंपुरंलक्ष्मीर्यदभिप्रेतमात्मनः॥२४॥ ॥ विश्वामित्र
वाच ॥ राजन्प्रतिगृहीतोऽयंयस्तदत्तःप्रनिग्रहः ॥ प्रयच्छप्रथमंतावदक्षिणांराजमयिकीम् ॥२५॥ ॥राजोवाच ॥ ॥ ब्रह्मस्तामपिदास्यामिदक्षि
णांभवतोद्यहम ॥ त्रियतांद्विजशाईलयस्तवेष्टःप्रतिग्रहः ॥२६॥॥ विश्वामित्रउवाच ॥ ॥ ससागरांधरामेतांसभूभृद्वामपत्तनाम् ॥राज्यंचसकलं
वीररथाश्वगजमंकुलम् ॥२७॥कोष्ठागारंचकोशंचयच्चान्यद्रियतेतव ॥ विनाभायांचपुत्रंचशरीरंचतवानव ॥ २८ ॥ धर्मचसर्वधर्मज्ञयोयान्तमनुग
च्छति ॥बहुनाबाकिमुक्तेनसर्वमेतत्प्रदीयताम् ॥२॥ ॥ पक्षिण ऊचुः॥ ॥प्रहृष्टेनैवमनसासोऽविकारमुखोनृपः ॥ तम्यर्वचनंश्रुत्वात
थित्याहकृताञ्जलिः ॥ ३० ॥ ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ ॥ सर्वस्वंयदिमेदत्तंराज्यमुर्वीबलंधनम् ॥ प्रभुत्वंकस्यराजराज्यस्थतापसेमयि ॥ ३१ ॥
हरिश्चन्द्रवाच ॥ यस्मिन्नपिमयाकालेब्रह्मन्दत्तावसुन्धरा ॥ तस्मिन्नपिभवान्स्वामीकिमुताद्यमहीपतिः ॥ ३२ ॥ ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ ॥
यदिगजस्त्वयादत्ताममसर्वावसुन्धरा ॥ यत्रमविपयस्वाम्यंतस्मानिष्क्रान्तुमर्हसि ॥ ३३ ॥ श्रोणीमूत्रादिसकलंमुत्काभूपणसंग्रहम् ॥ तरुवल्कलमा
वध्यसहपत्न्यासुतेनच ॥ ३४ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः॥॥ तथेतिचोक्काकृत्वाचराजागन्तुंप्रचक्रमे ॥ स्वपत्न्याशेव्ययासार्धवालकेनात्मजेनच ॥३५॥
बजतःसततोरुद्धापन्थानप्राहतंनृपम् ॥ कयास्यसीत्यदत्त्वामदक्षिणांराजमूयिकीम् ॥ ३६ ॥ ॥ हरिश्चन्द्रवाच ॥ ॥ भगवत्राज्यमेतत्तेदत्तं
निहतकण्टकम् ।। अवशिष्टमिदंब्रह्मनद्यदेहत्रयमम ॥३७॥ ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ ॥ तथापिखलुदातव्यात्वयामयज्ञदक्षिणा ॥ विशेषतोब्राह्म
णानांहन्त्यदत्तंप्रतिश्रुतम् ॥ ३८॥ यावत्तोपोराजसूयेब्राह्मणानांभवन्नृप । तावदेवतुदातव्यादक्षिणाराजमयिकी ॥३९॥ प्रतिश्रुत्यचदातव्यंयोद्धं
व्यचाततायिभिः ॥ रक्षितव्यास्तथाचार्तास्त्वयैवप्राक्प्रतिश्रुतम् ॥ ४०॥ ॥ हरिश्चंद्रवाच ॥ ॥ भगवन्साम्प्रतंनास्तिदास्येकालक्रमेणते ॥
प्रसादंकुरुविप्रसद्भावमनुचिन्त्यच ।। ४१॥ ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ ॥ किंप्रमाणोमयाकालःप्रतीक्ष्यस्तेजनाधिप ॥ शीतमाचक्ष्वशापाग्निर
न्यथात्वांप्रधक्ष्यति ॥४२॥ हरिश्चन्द्रउवाच ॥ ॥ मासेनतवविप्रपेंप्रदास्येदक्षिणाधनम् ॥ साम्प्रतंनास्तिमेवित्तमनुज्ञांदातुमर्हसि ॥४३॥ ॥
विश्वामित्रउवाच ॥ ॥ गच्छगच्छनृपश्रेष्ठस्वधर्ममनुपालय ।। शिवश्चतेऽध्वाभवतुमासन्तुपरिपन्थिनः ॥ १४॥ पक्षिणऊचुः ॥ ॥ अनुज्ञानःसगच्छे
तिजगामवसुधाधिपः॥ पद्भ्यामनुचितागन्तुमन्वगच्छततंप्रिया ॥ ४५ ॥ सभार्यनृपश्रेष्टंनिर्यान्तंससुतंपुरात् ॥ दृष्ट्वाप्रचुकुशुःपौराराजश्चैवानुया
॥ ७ ॥

·यिनः ॥ ४६॥ हानाथकिंजहास्यस्मात्रित्यार्तिपारपीडितान् ॥त्वधर्मतत्परोगजन्पोरानुग्रहकृत्तथा ॥४७॥ नयारमानपिराजर्षेयदिधर्ममवेक्षसे ॥ मुहूर्त्ततिष्ठराजेन्द्रभवतोमुखपङ्कजम् ॥ ४८ ॥ पिबामोनत्रभ्रमरैःकदाद्रक्ष्यामहपुनः॥ यस्यप्रयातस्यपुरोयान्तिपृष्ठेचपार्थिवाः ॥ १९ ॥ तस्यानुया तिभार्येयंगृहीत्वावालकंसुतम् ॥ यस्यभृत्याःप्रयातस्ययान्त्यग्रेकुञ्जरस्थिताः ॥ ५० ॥ सएपपद्यांराजेन्द्रोहरिश्चन्द्रोऽद्यगच्छति ॥ हाराजन्सुकु मारतेसुभ्रसुत्वचमुन्नमम ॥५१॥ पथिपांसुपरिक्ष्मुिखंकीदृम्भविष्यति ॥ तिष्टतिष्ठनृपश्रेष्टम्वधर्ममनुपालय ॥५२॥ आनशेस्यपरोधर्मःक्षत्रिया णांविशेषतः॥ किंदार किसुते थधनैर्धान्यस्थापिवा॥५३॥सर्वमेतत्परिन्यन्यच्छायाभूतावयंत ॥ हानाथहामहाराजहास्वामिन्किजहासिनः॥५४॥ यत्रत्वंतत्रहिवयंतत्सुखंयत्रवभवान्॥नगरंतद्भवान्यत्रसस्वायत्रनोनृपः ॥२५॥ इतिपौरवचःश्रुत्वाराजाशोकपरिप्लुतः॥ अतिष्ठत्सतदामा तपामेवा नुकम्पया॥५६॥ विश्वामित्रोऽपितंदृष्ट्वापारवाक्याकुलीकृतम् ॥रोपामर्पविवृत्ताक्षःममागम्यवचत्रिवीत् ॥५७॥ धिक्त्वांदुष्टसमाचारमनृतंजिह्मभापि णम् ॥ ममगज्यंचदत्त्वायःपुनःप्राकष्टुमिच्छसि ॥२८॥ इत्युक्त परुतेनंगच्छामीतिमवेपथुः ॥ त्रुवन्नेवंययोशीघ्रमाकर्पन्दयितांकग ॥५९॥ कर्पतस्तां ततोभार्यासुकुमा श्रमातुराम्॥सहसादण्डकाप्टेनताडयामासकौशिकः॥६॥तांतथाताडितांदृष्ट्वाहरिश्चन्द्रोमहीपतिः॥ गच्छामीत्याहदुःखातोनान्य किञ्चिदुदाहरत॥६॥अथविश्वतदादेवाःपंचपाहुःकृपालवः ॥ विश्वामित्रःसुपापोऽयलोकान्कान्समवाप्स्यति ॥३२॥ नायंयज्वनांश्रेष्ठःस्वाराज्याद बरोपितः॥कम्यवाश्रद्धयापूतंसुतसोममहावा पीत्वावयंप्रयास्यामोमुदमन्त्रपुरःसग्म्॥६॥॥ पक्षिणऊचुः॥ ॥ इतितेपांवचःश्रुत्वाकौशिकोड तिरुपन्वितः॥शशापतान्मनुष्यत्वंसयमवाप्म्यथ ॥६॥प्रतादितश्चतःप्राहपुनग्वमहामुनिः॥मानुपत्वेऽपिभवतांभवित्रीनैवसन्ततिः ॥ ६ ॥ नदारसंग्रहश्चक्भवितानचमत्सरः॥कामक्रोधविनिर्मताभविष्यथसुराःपुनः॥६६॥ ततोऽवतरुरंशःस्वर्देवास्तेकुरुवेश्मनि ॥ द्रौपदीगर्भसम्भूताःपंचवे पाण्डुनन्दनाः ॥६॥ एतस्मात्कारणात्पंचपाण्डवयामहारथाः॥ नदारसंग्रहप्राप्ताःशापात्तस्यमहामुने॥ ६८ ॥ एतत्तेसर्वमाख्यातंपाण्डवयकथा श्रयम् ॥ प्रश्नचतुष्टयंगीतंकिमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥६९॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेद्रोपदेयोत्पत्तिकथनंबामसप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ॥ जेमिनि रुवाच ॥ ॥ भवद्भिग्दिमाख्यातंयथाप्रश्नमनुक्रमात ॥ महत्कौतूहलंमऽम्तिहरिश्चंद्रकथांप्रति ॥ १ ॥ अहोमहात्मनातेनप्राप्तकृच्छ्रमनुत्तमम् ॥ कच्चि त्सुखमनुप्राप्तताहगेवद्विजोत्तमाः॥२॥॥ पक्षिणऊचुः॥ ॥ विश्वामित्रवचःश्रुत्वासगजाप्रययौशनैः॥ शैव्ययानुगतोदुःखीभार्ययावालपुत्रया ॥३॥ सगत्वावसुधापालोदिव्यांवाराणमीपुर्गम् ॥ मैषामनुप्यभोग्यतिशूलपाणेः परिग्रहः ॥ ॥ जगामपद्यांदुःखातःसहपत्न्यानुकूलया ॥ पुर्णप्रवि ..

·अ० ८
मा० १०
॥८॥
श्यददर्शविश्वामित्रमुपस्थितम्॥२॥तंदृष्ट्वासमनुप्राप्तविनयावनतोऽभवत्॥पाहवामलिंकृत्वाहरिश्चंद्रोमहामुनिम् ॥ ६॥ इमेप्राणाःसुतश्चायमियंपनी
मुनमम ॥ येनतेकृत्यमस्त्याशुतद्ग्रहाणार्यमुत्तमम् ॥७॥यद्वान्यत्कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसिं॥८॥विश्वामित्रवाच ॥पूर्णःसमासोराजदीयताम
मदक्षिणा॥ गजमयनिमित्तंहिस्मयतेस्ववचोयदि॥९॥ ॥ हरिश्चंद्रवाच॥ ॥ ब्रह्मन्नयैवसंपूर्णीमासोऽम्लानतपोधनं ॥ तिष्ठत्येतदिनार्धयत्तत्प्रती
भस्वमाचिरम् ॥ १० ॥ ॥ विश्वामित्र उवाच॥ ॥ एवमस्तुमहाराजआगमिप्याम्यहंपूनः ॥ शर्पितवप्रशस्यामिनचेदद्यप्रदास्यसि ॥११॥
॥ ॥ पंक्षिण ऊचुः ॥ ॥ इत्युक्त्वाप्रययौविप्रोराजाचाचिंतयत्तदा ॥कथमस्मैप्रदाम्यामिदक्षिणायाप्रतिश्रुता ॥ १२॥ कुतःपुटानिमित्राणिकुतोऽर्थः
मांप्रतंमम ॥ प्रतिग्रहः प्रदुष्टोमनाहंयायामधःकथम् ॥ १३ ॥ किमुप्राणान्विंमुञ्चामिकांदिशंयाम्यकिञ्चनः ॥ यदिनाशंगमिष्यामिअप्रदायप्रतिश्रु
नम् ॥12॥ ब्रह्मस्वत्कृमिः पापोभविष्याम्यधमाधमः ॥ अथवाप्यतायास्येवरंमेवात्मविक्रयः॥ १५॥ ॥ पक्षिणऊचुः॥ ॥ राजानंव्या
कुलंदी चिन्तयानमधोमुग्वम् ॥ प्रत्युवाचतदापत्नी वाप्पगनदयागिरा ॥ १६॥ त्यजचिन्तांमहाराजस्वसत्यमनुपालय॥श्मशानवर्जनीयोनरः
सत्यवहिप्कृतः ॥ १७॥ नातः परतरंधर्मवदन्तिपुरुपस्यतु ॥ यादृशं पुरुपव्याघ्रस्वमत्यपरिपालनम् ॥ १८॥ अग्निहोत्रमधीतंवादानाद्याश्चाखिलाः
क्रियाः॥ भजन्ततम्यवफल्यंयम्यवाक्यमकारणम् ।। १९ ॥ सत्यमत्यन्तमुदितधर्मशास्त्रषुधीमताम् ।। तारणायानृतंतद्वत्पातनायाकृतात्मनाम् ॥
॥ २० ॥ मप्ताश्वमेधानाहृत्यगजमूयंचपार्थिवः ॥ कृतिर्नामच्युतःस्वर्गादसत्यवचनात्सकृत् ॥२१॥राजञातमपत्यंमेइत्युक्ताप्ररुरोदह ॥ बाप्पा
म्तनेत्रांतामुवाचदंमहीपतिः ॥२२॥ ॥ हरिश्चंद्र उवाच ॥ ॥ विमुंचभद्रेमंतापमयंतिष्टतिबालकः ॥ उच्यतांवलुकामासियद्वात्वंगजगामिनि
॥२३॥ ॥ पत्न्युवाच ॥ ॥राजमातमपत्यमेसतांपुत्रफलाःस्त्रियः॥समांप्रदायवित्तेनदेहिविप्रायदक्षिणाम् ॥ २४॥ ॥ पक्षिणऊचुः॥ ॥ एत
द्वाक्यमुपश्रुत्यययोमोहंमहीपतिः॥प्रतिलभ्यचसंज्ञांसविललापातिदुःखितः ॥२५॥ महदुःखमिदंभद्रेयत्त्वमेवंत्रवीषिमाम् ॥ किंतवस्मितसँल्लाः
पाममप.पस्यविस्मृताः॥२६॥ हाहाकथंत्वयाशक्यंवक्तमतच्छुचिस्मिते ॥ दुर्वाच्यमेतद्वचनकर्तुंशक्नोम्यहंकथम् ॥ २७ ॥ इत्युक्त्वासनरश्रेष्ठो
धिग्धिगित्यसकृवन् ॥ निपपातमहीपृष्ठेमूच्छयाभिपरिप्लुतः॥२८॥शयानं वितंदृष्ट्वाहरिश्चंद्रमहीपतिम् ॥ उवाचेदंसकरुणंराजपनीसुदुःखिता
॥२९॥ ॥ पत्न्युवाच ॥ ॥ हामहाराजकस्येदमपध्यानमुपस्थितम् ।। यत्त्वनिपतितोभूमौराङ्कवास्तंरणोचितः॥३०॥ येनकोट्यग्रशोवित्तविप्राणा
मपवर्जितम्॥सएपपृथिवीनाथोभूमौम्वपितिमपतिः॥३१॥ हाकष्टंकिंतवानेनकृतंदवमहीक्षिता ॥ यादिंद्रोद्रतुल्योऽयमीतःपापामिमांदशाम् ॥३२॥
॥८॥

·इत्युक्त्वासापिसुश्रेणीमृच्छितानिपपातह ॥ भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येननिपीडिता ॥ ३३ ॥ तौतथापतितौभूमावन,थोपितरौशिशुः ॥ दृष्ट्वात्यंतच चाविष्टःप्राहवाक्यंसुदुःखितः ॥ ३४ ॥ ताततातददस्वान्नमम्बाम्बभोजनंदद ॥ शुन्मेबलवतीजाताजिह्वाग्रंशुप्यतेतथा ॥३५॥॥ पक्षिणऊचुः ॥ ॥ एतम्मिन्नन्तरं प्राप्नोविश्वामित्रीमहातपाः॥कालकल्पचक्रुद्धोधनसमागितुंतदा ॥ दृष्ट्वातुतंहरिश्चंद्रः पतितोभुविछितः ॥३६॥ सवारिणासमभ्यु क्ष्यगजानमिदमत्रवीत ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्टराजेंद्रतांददस्पेष्टदक्षिणाम् ॥३७॥ ऋणधारयतोदुःखमहन्यहनिवर्द्धते ॥ आप्यायमानःसतदाहिमशीतेन वारिणा ॥ ३८ ॥ अवाप्यचेतनांराजाविश्वामित्रमवेक्ष्यच ॥ पुनहिंसमापदमचक्रोधंययोमुनिः ॥ ३९ ॥ ससमाश्वास्यराजानंवाक्यमाहद्विजो त्तमः॥ दीयतांदक्षिणामामयदिधर्ममवेक्षसे ॥ ४० ॥ सत्यनार्कःयतपतिसत्येतिष्टतिमेदिनी ॥.सत्यंचोक्तंपरोधर्मः स्वर्गःसत्येप्रतिष्ठितः ॥४॥ अश्वमेधसहयंचमन्यंच तुलयाधृतम् ॥ अश्वमेधसहस्राद्धिमत्यमेवविशिष्यते ॥ ४२ ॥ अथवाकिंममतेनसानाप्रोक्तनकारणम् ॥ अनार्यपापसंकल्प ग्चानृतवादिनि ॥४३॥ त्वयिगज्ञिप्रभवतिसद्भावःश्रृयतामयम् ॥ अद्यमेदक्षिणांगजनदास्यतिभवान्यदि ॥४४॥ अस्ताचलंप्रयातेऽर्केशप्स्यामि त्वांततोध्रुवम् ॥ इत्युक्त्वास ययाविप्रोराजाचासीद्भयातुरः॥ १५ ॥ कान्दिग्भूतोऽधनोनिःस्वोनृशंसधनिनादितः ॥ भार्यास्यभूयः प्राहेदंक्रियतांव चनमम ॥ ४६॥ माशापानलनिर्दग्धःपंचत्वमुपयास्यसि ॥ सतयाचोयमानस्तुराजापत्न्यापुनःपुनः ॥४७॥ प्राहभद्रेकरोम्येपविक्रयतवनि Sणः ॥ नृशंसरपियत्कर्तुनशक्यंतत्कगेम्यहम् ॥ ४८ ॥ यदिमशक्कोवाणीवतमीहक्सुदुर्वचः ॥ एवमुक्काततोभार्यांगत्वानगरमानुरः ॥ वाप्पापि हितकण्ठामस्तनावचनमब्रवीत् ॥ ४९॥ ॥राजोवाच ॥ ॥भीभी नागरिकाः सर्वेशृणुध्ववचनमम ॥ किंमापृच्छथकस्त्वंभोनृशंसोऽहममानुपः ॥ ५० ॥ राक्षसोवातिकठिनम्ततःपापतरोऽपिवा। विक्रेतुंदयिताप्राप्तीयोनप्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥५१॥ यदिवःकस्यचित्कार्यदास्याप्राणेश्यामम ॥ 3. सत्रवीनुत्वगयुक्तोयावत्मन्धाग्याम्यहम् ॥५२॥ ॥ पक्षिणउचुः॥ ॥ अथवृद्धोद्विजःकश्चिदागत्याहनराधिपम् ॥ समर्पयस्वमेदामीमहक्रेताध नप्रदः ॥५३॥ अस्तिमवित्तमस्तोकंसुकुमार्गचर्मप्रिया ॥ गृहकर्मनशक्रोतिकर्तुमस्मात्प्रयच्छमे ॥ ५॥ कर्मण्यतावयोरूपशीलानांतवयोपितः ॥ अनुरूपमिदंवित्तंगृहाणार्पयमेऽवलाम् ॥ ५५ ॥ एवमुक्तम्यविप्रेणहरिश्चन्द्रस्यभूपतः॥ व्यदीर्य्यतमनोदुःखान्नचैनकिंचिदब्रवीत् ॥५६॥नतः सवि पोनृपतेर्वल्कलान्तेदृढंधनम् ॥ वृद्धाकशप्वथादायनृपपत्नीमकर्पयत ॥ ५७ ॥ रुरोदरोहितास्योऽपिदृष्ट्वाकृष्टांतुमातरम् ॥ हस्तेनवस्त्रमाकर्पन्का कपक्षधर शिशुः ॥ ५८ ॥ मुंचार्यमुंचतावन्मायावत्पंश्याम्यशिशुम् ॥ दुर्लभंदर्शनंतातपुनरस्यभविष्यति ॥ ५९ ॥ पश्यहिवत्समामेवंमातरंदास्य

·मा० पु०
अ०८
॥९॥
तांगताम् ॥ मांमाम्प्रानीगजपुत्रअम्पृश्याहतवाधुना ॥६० ॥ ततःसवालःमहसादृष्ट्वाकृष्टांतुमातरम् ॥ समभ्यधावदम्बेतिरुदन्नसाविलेक्षणः॥६॥
तमागतंद्विजःक्रोधाद्वालमभ्याहनत्पदा ॥ वस्तथापिमोऽम्वतिर्नेवामुंचतमातरम् ॥ ६२ ॥ ॥राजपत्न्युवाच ॥ ॥ प्रसादंकुरुमेनाथक्रीणीष्वे
मंचबालकमकीतापिनाहंभवतो विनेनंकार्यसाधिका ॥ ६३ ॥ इत्थंममाल्पभाग्यायाःप्रसादसुमुखोभव ॥ मांसंयोजयबालेनवत्सेनेवपयस्विनीम्
|॥६३ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ गृह्यतांवित्तमंतनेदीयतांवालकोमम ॥ स्त्रीपुंमोधर्मशास्त्रज्ञैःकृतमेवहिवतनम् ॥ शतंसहस्रलक्षंचकोटिमूल्यंतथापरैः ॥६५॥
॥ पक्षिणऊचुः ॥ तथैवतस्यतद्वित्तं बहोत्तरपटेनतः ॥ प्रगृह्यवालकंमात्रासहेकम्थमवन्धयत् ॥ ६६ ॥ नीयमानौतुतौदृष्ट्वाभा-पुत्रौसपार्थि
वः ॥ विललापसुदुःखातानिःश्वस्योष्णंपुनःपुनः॥ ६७ ॥ यांनवायुनचादित्योनेन्दुनचपृथग्जनः ॥ दृष्टवंतःपुरापनीसयंदासीत्वमागता ॥६८ ॥
मर्यवंशप्रमृतोऽयंसुकुमारकगंगुलिः ॥ संप्राप्ताविक्रयंबालोधिङ्मामस्तुसुदुर्मतिम् ॥ ६९॥ हाप्रियेहाशिशोवत्सममानार्यस्यदुर्नयैः ॥ देवाधीनां
दशांग्रामोनमृतोऽस्मितथापिधिक ॥ ७० ॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥ एवंत्रिलपतोराज्ञःसविप्रांतरधीयत ॥ वृक्षगेहादिभिस्तुंगैस्तावादायत्वंरान्वितः
॥ ७१ ॥ विश्वामित्रस्ततःप्राप्तोनृपंवित्तमयाचत ॥ नम्मैसमर्पयामासहरिश्चन्द्रोऽपितद्धनम् ॥ ७२ ॥ तद्वित्तंस्तोकमालोक्यदारविक्रयसंभवम् ॥
शोकाभिभृतंगजानंकुपितःकौशिकोत्रवीत् ॥ ७३॥ भवबंधोममेमांत्वं सदृशीयज्ञदक्षिणाम् ॥ मन्यसेयदिनक्षिपश्यत्वमेवलंपरम् ॥ ७४ ॥ तपसो
वसुननस्यत्राह्मण्यस्यामलस्यच ॥ मत्प्रभावस्यचीग्रस्यशुद्धस्याध्ययनस्यच ॥ ७५॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥अन्यांदास्यामिभगवन्कालःकश्चित्प्रतीक्ष्य
ताम् । साम्प्रतंनास्तिविक्रीतापत्रीपुत्रश्चबालकः ॥ ७६ ॥ ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ ॥ चतुर्भागःस्थितोयोऽयंदिवसस्यनराधिप ॥ एषएवप्रतीक्ष्योमे
वक्तव्यंनोत्तरत्वया॥ ७७ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः । तमेवमुक्कागजेंद्रनिष्टुरंनिघृणंवचः॥तदादायधनंतूर्णंकुपितःकौशिकोययो॥७८॥ विश्वामित्रेगतराजा
भयशोकादिमध्यगः ॥ स्वविक्रयविनिश्चित्यप्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥७९॥ वित्तक्रीतेनयोार्थीमयाप्रेष्येणमानवः ॥ सबवीतत्वरायुक्तोयावत्तपतिभा
स्करः ॥८०॥ अथाजगामत्वरितोधर्मश्चण्डालरूपधृक् ॥ दुर्गंधीविकृतोरूःश्मश्रुलोदंतुरोघृणी ॥८॥ कृष्णोलम्बोदरःपिङ्गरूक्षाक्षःपरुषाक्षरः ॥
गृहीतपक्षिपुनश्चशवमाल्यैरलंकृतः॥ ८२ ॥ कपालहस्तीदीर्घास्योभैरवोऽतिवदन्मुहुः ॥ वगणाभिवृतोपोगेयष्टिहस्तोनिराकृतिः ॥ ८३ ॥
॥ चण्डालउवाच ॥ अहमीत्वयाशीघ्रंकथयस्वात्मवेतनम् ॥ स्तोकेनबहुनावापियनवेलभ्यतेभवान् ।। ८४ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥ ॥ तंतादृशमथा
लक्ष्यकरदृष्टिंसुनिष्ठुरम् ॥ वदन्तमतिदुःशीलंकस्त्वमित्याहपार्थिवः ॥ ८५ ॥ ॥ चण्डालउवाच ॥ ॥ चण्डालोऽइमिहख्यातःप्रवीरतिपुरोत्तमे ॥
विख्यातोवध्यवधकोमृतकम्बलहारकः ॥ ८६ ॥ हरिश्चंद्रउवाच ॥ वाहंचण्डालदासत्वमिच्छेयंसुविगर्हितम् ॥ वरंशापानिनादग्धोनचण्डाल
॥ ९॥

·वशंगतः ॥ ८७॥ पक्षिणऊचुः ॥ तस्यैवंबदतःप्राप्तोविश्वामित्रस्तपोनिभिः ॥ कोपामर्पविवृत्ताक्षःप्राहचेदंनराधिपम् ।। ८८ ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ चण्डालोऽयमनल्पतेदातुवित्तमुपस्थितः ॥ कस्मानदीयतेमह्यमशेषायज्ञदक्षिणा ॥ ८९ ॥ ॥ हरिश्चन्द्रउवाच ॥ भगवन्मूर्यवंशोत्थमात्मानं भिकाशिक । कथंचण्डालदासत्वंगमिप्यवित्तकामुकः ॥ ९० ॥ विश्वामित्रउवाच ॥ यदिचण्डालवित्तंत्वमात्मविक्रयजमम ।। नप्रदास्यमिकाले नशप्स्यामित्वामसंशयम् ॥ ९१॥ पक्षिणऊचुः ॥ हरिश्चन्द्रस्ततोराजाचिन्तावस्थितजीवितः ॥ प्रसीदेतिवदन्पादावृपेर्जग्राह विट्ठलः ॥ ९२ ॥ दासोस्म्यात्तोऽम्मिभीतोम्मित्वद्भक्तश्चविशेपतः ॥ कुरुप्रमादंविप्रकष्टश्चण्डालसङ्करः॥९३॥ भवेयंवित्तशेषेणसर्वकर्मकगेवशः ॥ तवैवमुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥१४॥ विश्वामित्रवाच॥ यदिप्रेष्योममभवांश्चण्डालायततोमया ॥ दासभावमनुप्राप्तो दत्तोवित्ताचुदनवै॥ ९५॥ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच ॥ ॥ यद्यमोशक्यतेविप्रःकौशिकःपरितोषितुम् ॥ ततोगृहाणसामधदासत्वंतेकगेम्यहम् ॥ ९६॥ चण्डाल उवाच ।। शतयोजनविम्तीर्णांना नाग्रामैग्लंकृताम् ।। भूमिरक्षामयींकृत्वादाम्यहंकौशिकप्रति ॥ ९७ ॥ पक्षिणऊचुः ॥ एवमुक्तदातेनश्वपाकोदृष्टमानमः ॥ विश्वामित्रायतद्रव्यं दत्त्वावद्धानोश्वरम् ॥ ९८ ॥ दण्डप्रहारसंभ्रान्तमतीवव्याकुलेन्द्रियम ॥ इष्टबंधुवियोगार्तमनयन्त्रिजपवणम् ॥ ९९ ॥ हरिश्चन्द्रस्ततोगजावसंध ण्डालपकणे ॥ प्रातमध्याह्नसमयेसायचैतदगायत ॥ १०० ॥ वालांदीनमुखींदृष्ट्वावालंदीनमुखंपुरः ॥ मांम्मपत्यसुखाविष्टामोचयिप्यतिनौन पः॥१॥ उपात्तवित्ताविप्रायदत्वावित्तमतोधिकम् ॥ नमामांमृगशावाशीवत्तिपापतग्कृतम् ॥ २ ॥ राज्यनाशःसुदृत्त्यागोभार्यातनयवि क्रयः॥ प्राप्ताचण्डालताचेयमहोदुःवपरंपग ॥ ३॥ एवंमनिवसन्निन्यसस्मारदयितंसुतम् ॥ भार्यांचान्मममाविष्टांहतसर्वस्वआतुरः॥४॥ कस्य चित्त्वथकालस्यमृतचेलापहारकः ॥ हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजाश्मशानेतद्वशानुगः ॥ ५ ॥ चण्डालनानुशिष्टश्चमृतचेलापहारिणा ॥ शवागमनमन्वि च्छनिहतिष्ठन्दिवानिशम् ॥ ६॥ इदंराक्षेपिदेयश्चषड्भागंतुशवंप्रति ॥ त्रयस्तुममभागाःम्युगौंभागोतववेतनम् ॥ ७॥ इतिप्रतिममादिटोजगा मशवमन्दिरम् ॥ दिशंतुदक्षिणांयत्रवागणस्यांम्थितंतदा ॥ ८ ॥ श्मशानघोरसंनादशिवाशतसमाकुलम् ॥ शवमालिसमाीणंदुगंधवहुधूमकम् ॥ ९॥ पिशाचभृतवतालडाकिनीयक्षसंकुलम् ॥ महागणमहाभूतरवकोलाहलायुतम् ॥ गृध्रगोमायुसंकीर्णश्ववृन्दपरिवाग्तिम् ।। ११० ॥ अस्थिसंघातसंकीर्णमहादुर्गन्धसंकुलम् ॥ ११॥ ॥ नानामृतसुहन्नादगद्रकोलाहलायुतम् ॥ हापुत्रमित्रहावन्धोधातर्वन्मप्रियाद्यमे ॥ १२॥ हाप तेभगिनिमातर्हामानुलपितामह ॥ मातामह पितःपौत्रकगतोऽस्यहिवान्धव ॥ ११३॥ इत्येवंबदतांयत्रध्वनिःसंशयतेमहान् ॥ यत्रनेत्रेनिमिपैः

·अ०८
मा० पु०
। १० ॥
शवाभयमिवाविशन् ॥ ११४॥ निमीलितैश्चनयनबंधुचिंतापथेस्थितः॥ ज्वलन्मांसवसामेदश्छमच्छमितसंकुलम् ॥ १५ ॥ अर्द्धदग्धाःशवाःश्या
माविकमहन्तपतयः॥ हमंत्येवाग्निमध्यस्था कायस्येयंदशात्विति ॥ १६ ॥ अग्नेश्चटचटाशब्दोवयसामस्थिपंक्तिषु ॥ बान्धवाकन्दशब्दश्चपु
ल्कसेषुप्रहर्पजः ॥ ॥ १७ ॥ गायतांमतवतालपिशाचगणरक्षमाम् ॥ श्रयतेसुमहान्योरःकल्पांतइवनिस्वनः ॥ ८॥ महामहिपकांगपगाशक
दाशिसंकुलम् ॥ तदुत्थमम्मकूटैश्चवृतंसास्थिभिरुन्त्रतैः ॥ १९ ॥ नानोपहारबग्दीपकाकविक्षेपसंकुलम् ॥• अनेकशब्दबहुलंश्मशानंनरकायते ॥
॥ २० ॥ मवह्निगर्भशिवः शिवारुतैर्निनादितभीपणगवगहग्म् ।। भयं भयस्याप्युपसंजन शश्मशानमाकन्दविगवारुणम् ॥ २१ ॥ मग
जानत्रमंप्रामोदुःग्वितःशीचनोद्यतः ॥ हाभृत्यामंत्रिणोविप्राःकतद्राज्यंविधगतम् ॥२२॥ हाशेव्यपुत्रहावालमांत्यकामन्दभाग्यकम् ॥ विश्वामि
वस्यदोषेणगताःकुत्रापितमम ॥ २३॥ इत्येवंचिन्तयंस्तत्रचण्डालोतंपुनः पुनः ॥ मलिनोरूझसर्वांग:केशवान्गन्धवान्धवजी ॥ २४ ॥ लगुडी
कालकल्पश्चधावंश्चापिततस्ततः ॥ अम्मिशवइदंमृल्यंप्राप्तंप्राप्स्यामिचाप्युत ॥ २५ ॥ इदंममइदंग मुख्यचंडालकेत्विदम् ॥ इतिधावन्दिशी
गजाजीवन्योन्यन्तरंगतः ॥ २६ ॥ जीर्णकर्पटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः ॥ चिताभस्मरजोलितमुवाहूदगंघ्रिकः ॥ २७ ॥ नानामेदोवमामजा
लिनपाण्यंगुलिःश्वसन् ॥ नानाशवौदनकृताहारतृप्तिपगयणः ॥ २८ ॥ तदीयमाल्यसंश्लेपकृतमस्तकमण्डनः ॥ नगीनदिवाशेनेहाहंतिप्रवद
न्मुहुः ॥२९॥ एवंद्वादशमासास्तुनीताःशतममोपमाः ॥ सकदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तोवन्धुवियोगवान् ॥ १३० ॥ निद्राभिभूतोरूआङ्गोनिश्चेष्टःसुप्त
एवच ॥ तत्रापिशयनीयसदृष्टवानद्भुतंमहत ॥ ३१ ॥ श्मशानाभ्याशयोगेनदेवस्यबलवत्तया ॥ अन्यदेहेनदत्त्वात्तुगुरवेगुरुदक्षिणाम् ॥ ३२॥ तदा
द्वादशवर्षाणिदुःग्वदानात्तुनिष्कृतिः ॥ आत्मानंसददर्शाथपुल्कसीगर्भसंभवम् ॥ ३३॥ तत्रस्थश्चाप्यसौराजासोऽचिन्तयदिदंतदा ॥ इतोनिका
न्तमात्रोहिदानधर्म करोम्यहम् ॥ ३४ ॥ अनन्तरंसजातस्तुतदापुल्कसवालकः ॥ श्मशानमृतसंस्कारकरणेषुसदोद्यतः ॥ ३५॥ प्राप्तेतुमतमेवर्षे
श्मशानेऽथमृतोद्विजः ॥ आनीतो बन्धुभिष्टम्तेनतबाधनोगुणी ॥ ३६॥ मृल्यार्थिनातुतेनापिपरिभूतास्तुब्राह्मणाः ॥ उचुस्तेबाह्मणास्तत्रविश्वा
मित्रस्यचेष्टितम् ॥३७॥ पापिष्ठमशुभंकर्मकुरु त्वंपापकारक ॥ हरिश्चन्द्रःपुरागजाविश्वमित्रेणपुल्कसः ॥ ३८ ॥ कृतःपुण्यविनाशेनत्राह्मणस्वा
पनाशनात् ॥ यदानक्षमतेतेषांतैःसशप्तोरुपातदा ॥३९॥ गच्छत्वनरकंघोरमधुनैवनराधम ॥ इत्युक्तमात्रेवचनेस्वास्थःसनृपस्तदा ॥ १४ ॥
अपश्यद्यमदृतान्पाशहस्तान्भयावहान् ॥ तैःमंगृहीतमात्माननीयमानंतदाबलात् ॥१४१॥ पश्यतिस्मभृशंखिन्नोहामातःपितरद्यमे ॥ एवंवादीसन
॥३०॥

·..
रकतेलद्रोण्यांनिपातितः॥१४२॥ कः पाट्यमानस्तुक्षुधागभिरप्यधः ॥ अन्धेतमसिदुःखातःपूयशोणितभोजनः ॥ १३॥ सतवर्षमृतान्मा
नंपुल्कमवेददर्शह ॥ दिनंदिनंतुनरकेदह्यतेपच्यतेऽन्यतः ॥ ४४ ॥ खिद्यतैक्षोभ्यतेऽन्यत्रमार्यतेपाट्यतेऽन्यतः ॥ सार्यतेदीप्यतेऽन्यत्रशीतवा
नाहतोऽन्यतः ॥ १५॥ एकदिनंवर्पशतप्रमाणनग्केऽभवत् ॥ नथावर्पशनंतत्रश्रावितंनरकेभटैः ।। १६ ॥ तत्पेनिपातितोभूमौविष्टाशीश्वाव्यजा
यत ॥ वान्ताशीशीतदग्धश्चमासमात्रमृतोऽपिसः ॥ १७॥ अथापश्यन्वरंदेहहस्तिनंवानरंपशुम् ॥ छागंविडालंकहुंचगामविपक्षिणकृमिम् ॥
॥ ४८ ॥ मत्स्यंकूर्मवगहचश्वाविधंकुक्कुटंशुकम् ॥ शारिकांस्थावंगंश्चैवमर्पमन्यांश्चदेहिनः ॥ १९॥ दिवसेदिवमेजन्मप्राणिनःप्राणिनस्तदा ।
अपश्यदुःखसन्तप्तोदिनंवर्पशन्तथा ॥ १५० ॥ एवंवर्षशतंपूर्णगतंतत्रकुयोनिषु ॥ अपश्यच्चकदाचित्मराजातत्म्बकुलोद्भवम् ॥ ११ ॥
तत्रस्थितम्यतस्यापिगज्यद्यूतेनहारितम् ॥ भार्याहताचपुत्रश्चमकाक्रावनंगतः ॥ १२ ॥ तत्रापश्यत्मसिंहबैव्यादिताम्यंभयावहम् ॥ विभ
क्षयिषुमायांतंशरभणसमन्वितम् ॥ ५३॥ पुनश्चमश्रितःमोऽपिभायांशोचितुमुद्यतः ॥ हाशैव्येक्वगतास्यद्यमामिहापास्यदुःखितम् ॥ ५ ॥
अपश्यत्पुनग्वापिभायांम्वाहतपुत्रकाम् ॥ त्रायम्बत्वहरिश्चंद्रकिंतनतवप्रभो ॥ ५५ ॥ पुत्रस्तेशोच्यताप्राप्तोभार्ययाशेव्ययामह ॥ मनापश्य
त्पुनरपिधावमानःपुनःपुनः ॥ ५६ ॥ अथापश्यत्पुनरपिस्वर्गस्थःमनगधिपः ॥ नीयतेमुक्तकेशीमादीनाविवमनावलात ॥ ५७ ॥ हाहावाक्यं
प्रमुंचन्तीत्रायम्बत्यमकृत्स्वना ।। अथापश्यत्पुनम्तवधर्मगजम्यशासनात ।। ५८ ॥ आक्रन्दन्त्यन्तग्निम्थाआगच्छेहनगधिप ॥ विश्वामित्र
णविज्ञतोयमोगजंम्नवार्थतः ॥ ५९॥ इत्युक्तामर्पपार्शम्तुनीयवलवद्विभुः ॥ श्राद्धदेवनकथितं विश्वामित्रम्यचेष्टितम् ॥ १६० ॥ तत्रापितस्य
विकृतिनामोत्थाव्यवर्द्धत ॥ एनाः सर्वादशास्तस्ययाःस्वप्रेमम्प्रदर्शिताः ॥ ६ ॥ सर्वास्तास्तेनसम्भुक्तायांववाणिवादश । अतीतद्वादशवपनी
यमानोभटेबलात् ॥ ६२ ॥ यमसोऽपश्यदाकागदुवाचचनगधिपम ॥ विश्वामित्रस्यकोपोऽयंदुर्निचार्योमहात्मनः ॥ ६३ ॥ पुत्रस्यतमृत्युमपि,
प्रदास्यतिसकौशिकः ॥ गच्छत्वंमानुपलोकंदुःखशेपंच स्ववे॥ गतस्यवतत्रगजेन्द्र श्रेयस्तवभविप्यति ॥ ६४ ॥ व्यतीतेद्वादशेनदुःग्वम्यान्तेन
गधिपः ॥अन्तरिक्षाच्चपतितोयमदूतैःप्रणोदितः ॥ ६॥ पतितोयमलोकाचविबुद्धोभयसंभ्रमात् ॥ अहोकप्टमितिध्यान्वाक्षतक्षारावसेचनम् ॥
॥६६॥ स्वप्नदुःखमहदृष्टयम्यान्तोनोपलभ्यते ॥ स्वदृष्टमयायत्तुकिन्तुमेद्वादशीःममाः॥ ६७॥ गतेत्यपृच्छत्तत्रस्थान्पुल्कमांस्तुसमंभ्रमात ॥
नेत्यूचुःकेचित्तत्रस्थाएवमेवापऽब्रुवन् ॥ ६८ ॥ श्रुत्वादुःखीतदागजादेवाशरणमीयिवान् ॥ स्वस्तिकुर्वन्तुमेदेवाःशैव्यायावालकम्यच ॥ १६९ ॥

·मा०प०
अ०८
॥
॥ ११ ॥
नमोधर्मायमहतेनमःकृष्णायवेधर्म ॥ परावरायशुद्धायपुगणायाव्ययायच ॥ १७०.॥ नमोबृहस्पतेतुभ्यनमस्तेवासवायच ॥ एवमुक्त्वासराजा
तुयुक्तःपुल्कमकर्मणि ।। ७३ ॥ शवानांमूल्यकरणेपुनर्नष्टस्मृनिर्यथा ॥ मलिनोजटिलःकृष्णोलगुडीविह्वलोनृपः ॥ ७२ ॥ नैवपुत्रोनभार्यानुत
स्यवस्मृतिगोचरे ॥ नष्टोत्साहोराज्यनाशाच्छ्मशानेनिवसंस्तदा ॥ ७३ ॥ अथाजगामस्वमुतमृतमादायलापिनी ॥ भार्यातस्यनगेन्द्रस्यमर्पदष्टंहि
बालकम् ॥ ७ ॥ हावत्महापुवशिशोइत्थंवैवदतीमुहुः ॥ कुशाविवर्णाविमनाः पांसुध्वस्तशिरोरुहां ॥ ७ ॥ ॥ राजपत्न्युवाच ॥ ॥ हाग
जनद्यबालंत्वंपश्यमीममहीतले ॥ रममाणंपुगदृष्टदष्टपुष्टाहिनामृतम् ॥ ७६ ॥ तस्याविलापशब्दं तमाकर्ण्यसनराधिपः ॥ जगामत्वरितो
ऽत्रेतिभवितामृतकम्बलः ॥ ७७ ॥ मतांगेख्यतीभार्यांनाभ्यजानात्तुपार्थिवः ॥ चिरप्रवासमन्ततांपुनर्जातामिवाबलाम् ॥ ७८ ॥ मापि
तंचारुकेशान्तंपुगदृष्ट्वाजटालकम् ॥ नाभ्यजानान्नृपसुताशुष्कवृक्षोपमंनृपम् ॥ ७९ ॥ मोऽपिकृष्णपटेवालंदृष्ट्वाशीविपपीडितम् ॥ नगेन्द्र
लक्षणोपचिन्तामापनश्वरः ॥१८०॥ तस्यास्यंचंद्रबिंवाभंसुभ्रुग्म्यंसमुन्नमम् ॥ नीला कशाः कुंचिताश्चसमादीर्घास्तरंगिताः ॥ ८१ ।। गजीवनेत्र
युगुलोविंबोष्टपुटमंवृतः॥ चतुर्दष्टश्चतुःकिष्कुर्दीस्योदीर्घबाहुकः ॥ ८२ ॥ चतुर्लेखःकगेमन्स्ययवयुक्चैकपर्वतः ॥ शिरालुपादोगंभीरःमूक्ष्मत्वक
त्रिवलीधरः ॥ ८३ ॥ अहोकष्टनरेन्द्रस्यकस्याप्येषकुलेशिशुः ।। जातोनीतः कृतान्तनकामप्याशांदुगन्मना ॥ ८४ ॥ एवंदृष्ट्वाहितंबालं मातुरुन्म
शायिनम् ॥ स्मृतिमभ्यागतोवालोगेहितास्योञ्जलोचनः ॥ ८५ ॥ सोऽप्येतामेवमेवत्मोवयोऽवस्थामुपागतः ॥ नीतोयदिनोग्णकृतान्तेनात्म
नावशम् ॥ ८६॥ ॥राजपत्न्युवाच ।। ॥ हावत्मकस्यपापस्यअपध्यानादिदमहत ॥ दुःखमापतितंघोरंयस्यान्तोनोपलभ्यते ॥ ८७॥ हाना
थराजन्भवतामामनाश्वास्यदुःखिताम् ॥ क्वापिमन्तिष्ठतास्थानविश्रब्धंस्थीयतेकथम् ।। ८८ ॥ गज्यनाशःसुहृत्त्यागोभा-तनयविक्रयः ॥ हरि
श्चन्द्रस्यराजर्षकिंविधनकृतंत्वया ॥ ८९ ॥ इतितस्यावचःश्रुत्वाराजास्वस्थानतश्च्युतः॥प्रत्यभिज्ञायदयितांपुवंचनिधनंगतम् ॥ १९० ॥ कैपाना
मगृहेयुक्तामर्मयोपिद्धगर्भवत् ।। बालश्चममृतः कःस्यादितिगजाविचारयन् ॥ ९१ ॥ कपशव्येयमेषाहिमवालोऽयमितीरयन् ॥ रुरोददुःग्वमन्तप्तोम
»मभिजगामच ॥ ९२ ॥ साचतंप्रत्यभिज्ञायतामवस्थामुपागतम् ॥ मूर्छितानिपपातार्तानिश्चेष्टाधरणीतल ॥ ९३ ॥ चेतःसंप्राप्यराजेन्द्रोग
जपनीचतौसमम् ॥ विलेपतुःसुसन्तप्ताशोकभारातिपीडितौ ॥ ९४ ॥ गजोवाच ॥ ॥ हावत्संसुकुमारस्वक्षिभूनासिकालकम् ।। पश्यतोमेमुखं
दीनंहृदयंकिनीर्यते ॥ ९५ ॥ तानतातेतिमधुरंब्रुवाणंस्वयमागतम् ॥ उपगुह्यवदिप्यकंवत्मवन्सेनिसौहदात् ॥ १९६॥ कस्यजानुप्रणीतेनपिङ्गेन
॥ ११ ॥

·क्षितिग्णुना ॥ ममोत्तरीयमुत्त्सङ्गंतथाङ्गंमलमप्यति ॥ १९७ ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसंम्भूतोमनोहृदयनन्दनः ॥ मयाकुषित्राहाकार वत् ॥ ९८ ॥ हृत्वागज्यमशेषमेसबांधवधनंमहत् ॥ देवाहिनानृशंसेनदष्टोमेतनयस्ततः ॥ ९९ ॥ अहंदैवाहिदष्टस्यपुत्रस्याननपङ्कजम् ॥ निरी भत्रपिचोग्णविषेणान्धीकृतोऽधुना ॥ २०० ॥ एवमुक्त्वातमादायवालकंबाष्पगद्गदः ॥ परिष्वज्यचनिश्चेष्टोमूर्च्छयानिपपातह ॥ १॥ ॥ गज पत्न्युवाच ॥ ॥ अयंसपुरुषव्याघ्रःस्वरेणैवोपलक्ष्यते ॥ विद्वजनमनश्चन्द्रोहरिश्चन्द्रोनसंशयः ॥ २ ॥ तथास्यनासिकातुङ्गाअग्रतोऽधोमुखं गता ॥ दन्ताश्चमुकुलप्रख्या ख्यातकीर्तर्महात्मनः ॥३॥ श्मशानमागतःकस्मादउपमनरेश्वरः ।। अपहायपुत्रशोकमापश्यत्पतितंपतिम् ॥ ४ ॥ प्रहृष्टाविम्मितादीनाभर्तृपुत्राधिपीडिता ॥ वीक्षन्तीसाततोऽपश्यर्तृदण्डंजुगुप्मितम् ॥ ५ ॥ श्वपाकाईमनोमोहंजगामायतलोचना ॥ प्राप्यचेत श्वशनकैःसगद्गदमभापत ॥ ६॥ धिक्वांदेवात्यकरुणनिमर्यादंजुगुप्सितम् ।। येनायममरप्रख्योनीतोगजाश्वपाकताम् ॥ ७ ॥राज्यनाशंसुहन्यग भार्यातनयविक्रयम ॥ प्रापयित्वापिनोमुक्तश्चण्डालोऽयंकृतोनृपः ॥ ८॥ हाराजञातसन्तापामित्थंमांधरणीतलात् ॥ उत्थाप्यनाद्यपर्यङ्कमारोहे तिकिमुच्यते ॥ ९॥ नाद्यपश्यामितेच्छत्रंशृङ्गारमथवा पुनः॥ चामरंव्यजनंचापिकोऽयंविधिविपर्ययः ॥२१॥ यस्याग्रेबजतःपूर्वगजानोभृत्यतां गताः॥ स्वोत्तर्गयेरकुर्वन्तनीरजस्कमहीतलम् ॥ ११ ॥ सोऽयंकपालसंलग्रघटीवटनिरंतरे ॥ मृवनिर्माल्यमूत्रान्तYढकेशेसुदारुणे ॥ १२ ।। वमानिप्यन्दसंशुष्कमहीपुटकमण्डिते ॥ भस्माङ्गागईदग्धास्थिमजासंघट्टभीपणे ॥ १३॥ गृध्रगोमायुनादा-नष्टक्षुद्रविहंगमे ॥ चिताधूमायतिरु चानीलीकृतदिगन्तरे ॥ १४॥ कुणपास्वादनमुदासंप्रहृष्टनिशाचरे । चरत्यमध्ये गजेन्द्रःश्मशानेदुःग्वपीडितः ॥ १५ ॥ एवमुक्कासमाश्लिष्य कण्ठंराज्ञोनृपात्मजा ॥ कष्टशोकशताधाराविललापातयागिग ॥ १६ ॥गजपत्न्युवाच ॥ राजन्स्वप्नोऽथतथ्यवायदेतन्मन्यतेभवान् ॥ तत्क थ्यतांमहाभागमनोवैमुह्यतेमम ॥ १७॥ यद्येतदेवंधर्मज्ञनास्तिधर्मसहायता ॥ तथैवविप्रदेवादिपूजनेपालने भुवः ॥ १८ ॥ नास्तिधर्मः कुतः सत्यमार्जबचानशंसता ॥ यत्रत्वंधर्मपरमःस्वराज्यादवरोपितः । १९॥ इतितस्यावचःश्रुत्वानिःश्वस्योष्णंमगद्रदम् ॥ कथयामास तन्वंग्यायथा प्राप्ताश्वपाकता ॥ २२०॥ रुदित्वासापिसुचिरंनिःश्वस्योष्णंचदुःखिता ॥ स्वपुत्रमरणंभीर्यथावृत्तंन्यवेदयत् ॥ २१ ॥ श्रुत्वागजातदावाक्यं निपपातमहीतले ॥ मृतस्यपुत्रस्यतदाजिह्वयालेलिहन्मुखम् ॥ २२ ॥ राजोवाच ॥ ॥ यमस्यभिक्षांयाचावःकृपणीपुत्रगर्दिनौ । तस्माच्छी ग्रंबजावोद्य पुत्रोयत्रप्रियोगतः ॥ २३ ॥ प्रियेनगेचयेदीर्घकालंक्लेशमुपामितुम् ॥ नात्मायतश्चतन्वनिपश्यमेमन्दभाग्यताम् ॥२२४॥ चण्डालेना ·अ०८ मा०५० । १०॥ %3D ननुज्ञातःप्रवेश्येज्वलनं यदि ॥ चण्डालदासतांयास्येपुनरप्यन्यजन्मनि॥२२५॥ नरकेचपतिप्यामिकीटक कृमिभोजनः ॥ चैतरण्यांमहापूयवसास नायुपिच्छिले ॥२६॥ असिपत्रवनेप्राप्यच्छेदंप्राप्म्यामिदारुणम् ॥ नापंप्राप्स्यामिवाप्राप्यमहारौरवरौरखौ ॥ २७॥ मनम्यदुःख जलपारः प्राणवियोजनम् ॥ एकाऽपिवालकोयोयमासीद्वंशकरःसुतः ॥ २८ ॥ ममदेवाम्बुअगेनमग्नःसोऽपिबलीयसा ॥ कथंप्राणान्विमुंचामिपरायतोऽस्मि दुर्गगः ॥२९॥ अथवानातिनाक्लिष्टोनरः पापमवेक्षते ॥ तिर्यकेनाम्नितद्दुःखनासिफ्ववनेतथा ॥ २३० ॥ वैतरण्यांकुतस्तादग्यादृशंपुत्रवि प्लो ॥ सोऽहंसुतशरीरेणदीप्यमानेहुताशने ॥ ३१ ॥ निपतिप्यामितवङ्गिअन्तव्यंकुकृतंमम H अनुज्ञाताचगच्छत्वंविप्रवेश्मशुचिम्मिते ॥ ३२ ॥ ममवाक्यंचतन्वङ्गिनिबोधादतमानसा ॥ यदिदत्तंयदिहुतं गुरवोयदितोपिताः ॥ ३३ ॥ परप्रसङ्गमोभूयात्पुत्रेणसइचत्वया ॥ इहटोकेकुतस्त्वं तद्भविष्यतिममेङ्गितम् ॥ ३४ ॥ त्वयासहममश्रेयोगमनंपुत्रमार्गण ॥.यन्मयाहसताकिंचिद्रहस्येवाशुचिस्मिते ॥३५॥ अश्लीलमुक्तंतत्सर्वअन्तव्यम मयाचतः । राजपत्रीतिगणनावज्ञेयःसतेद्विजः ॥ सर्वयत्नेननेतोप्यःस्वामीदेवतवच्छुभे ॥३६॥ गजपत्न्युवाच ॥ अहमप्यत्रराजदीप्यमानेहुता शने ॥ दुःखभागसहायवमहयास्यामिवत्वया ॥३७॥ महम्बर्गवनरकंमहेवावांहि श्वहे || श्रुत्वागजातदोवाचंएवमस्तुपतित्रत ॥ ३८ ॥ पक्षि गऊचुः ॥ ॥ ततःकृत्वाचितांराजाआगेप्यतनयंस्वकम् ॥ भार्ययामहितश्चासौवद्धांजलिपुटस्तदा ॥ ३९ ॥ चिन्तयन्पग्मात्मानमीशंना गयणहरिम् ॥ हन्कोटग्गुहामीनंवासुदेवसुरेश्वरम् ॥ २४० ॥ अनादिनिधनंब्रह्मकृष्णंपीताम्बरंशुभम् ॥ तस्यचिन्तयमानस्यमर्वे देवाःसवा सवाः ॥ ११॥ धर्मप्रमुखतःकृन्वासमाजग्मुम्त्वगन्विताः ॥ आगन्यमवप्रोचुम्तेभोभीगजन्शृणुप्रभो ॥ ४२ ॥ अयपितामहः माशाधर्मश्चभग वान्स्वयम् ॥ १३॥ माध्याश्चविश्वेमतोलोकपालाःमचारणाः ॥ नागाःसिद्धाः मगन्धर्वारुद्राश्चैवतथाश्विनौ ॥ ४४ ॥ एतचान्येचवबोविश्वामित्र स्तथैवच ॥ विश्वत्रयेणयोमित्रंक बनाशकत्पुग ॥ १५ ॥ विश्वामित्रस्तुतमंत्रीमिष्टंचाहर्तुमिच्छति॥आरुरोहततःप्राप्तोधर्मःशकोऽथगाधिजः ॥४॥ धर्मउवाच ॥ माराजन्माहमंकापार्धोऽहत्वामुपागतः ॥ तितिक्षादमसत्याद्यैःस्वगुणे परितोपितः॥४७॥ ॥ इन्द्रउवाच ॥ ॥ हरिश्चन्द्रमहाभागप्रा पः शक्रोस्मितेऽन्तिकम् ॥ त्वयामभार्यापुत्रेणजितालोकाःसनातनाः ॥ २८॥ आगेहत्रिदिवंराज़न्भार्यापुत्रसमन्वितः ॥ सुदुप्पापनगेन्यजितमा त्मीयकर्मभिः ॥ १९॥ पक्षिणऊचुः॥॥ततोऽमृतमयंवर्पमपमृत्युविनाशनम् ॥ इन्द्रःप्रासृजदाकाशाच्चितास्थानगतःप्रभुः ॥२५०॥ पुष्पवर्षचसुमह हेवदन्दुभिनिम्वनम् ॥ नतम्लतोवर्तमानसमाजेदेवमंकुले ॥२५१ ।। ममुत्तम्यौततःपुत्रोराज्ञस्तस्यमहात्मनः ॥ सुकुमारतनुःसुस्थःप्रमंन्नेन्द्रिय %3D li १२॥

·मानसः ॥२५२॥ ततोराजाहरिश्चंद्रः परिष्वज्यसुतंक्षणात् ॥ सभार्यःसुश्रियायुक्तोदिव्यमाल्याम्बरान्वितः॥५३॥ स्वस्थ सम्पूणहृदयासुदापरमया धुतः ॥ बभूवतत्क्षणादिन्द्रीभूयश्चैनमभाषत ॥५४॥ सभार्यस्त्वंसपुत्रश्चप्राप्स्यसेसद्गतिपराम् ॥ समारोहमहाभागानेजानांकर्मणांफलैः ॥ १५ ॥ m हरिश्चंद्रउवाच॥ ॥ देवराजाननुज्ञात स्वामिनाश्वपचेनवै ॥ अगत्वानिष्कृतितस्यनारोक्ष्येऽहंसुरालयम् ॥५६॥ धर्मउवाच ॥ तवेनंभाविन केशमवगम्यात्ममायया ॥ आत्माश्वपाकतांनीतोदर्शितंतच्चचापलम् ॥५७ ॥ इन्द्रवाच ॥ प्रार्थ्यतेयत्परंस्थानसमस्तैर्मन्टौ वि ॥ तदारोहहार श्चन्द्रस्थानंपुण्यंकृतांनृणाम् ॥ ५८ ॥ ॥ हरिश्चंद्रउवाच ॥ ॥ देवराजनमस्तुभ्यंवाक्यं चैतन्निबोधमे ॥ प्रसादसुमुखंयत्त्वांबवीमिप्रश्रयान्वितः ॥१९॥ मच्छोकमग्नमनसः कोसलानगरेजनाः॥ तिष्ठन्तितानपोह्याद्यकथंयास्याम्यहंदिवम् ॥२६०॥ ब्रह्महत्यागुरोर्घातोगोवध स्त्रीवधस्तथा ॥ तुल्यमेभि महापापं भक्तत्यागेऽप्युदाहृतम् ॥ ६१ ॥ भजन्तंभक्तमत्याज्यमदुष्टंत्यजतःसुखम् ॥ नेहनामुत्रपश्यामितस्माच्छकदिवंब्रज ॥ ६२ ॥ यदितेसहि ताःस्वर्गमयायान्तिसुरेश्वर ॥ ततोऽहमपियास्यामिनरकवापितैःसह ॥ ६३ ॥ ॥ इन्द्रउवाच ॥ ॥ बहूनिपुण्यंपापानितेषांभिन्नानिपृथक् ॥ कथंस घातभोग्यत्वंभूयःस्वर्गमवाप्स्यसि ॥ ६४ ॥ ॥ हरिश्चंद्रउवाच ॥ ॥शक क्तनृपोराज्यंप्रभावेणकुटुम्बिनाम् ॥ यजतेचमहायज्ञैःकर्मपोर्तकरोतिच ॥ ६९ ॥ तच्चतेषांप्रभावेणमयासर्वमनुष्ठितम् ॥ उपकर्तृन्नसन्त्यक्ष्येतामहस्वर्गलिप्सया ॥६६ ॥ तस्माद्यन्ममदेवेशक्किंचिदस्तिसुचेष्टितम् ॥ दत्त मिष्टमथोजप्तसामान्यतैस्तदस्तुनः ॥६७॥ बहुकालोपभोग्यहिफलंयन्ममकर्मणः। तदस्तुदिनमप्येकतैःसमंत्वत्प्रसादतः॥ ६८॥ पक्षिणउचुः । एवंभविष्यतीत्युक्त्वांशक्रस्त्रिभुवनेश्वरः ॥ प्रसन्नचेताधर्मश्चविश्वामित्रश्चंगाधिजः ॥ ६९ ॥ गत्वासुनगरंसवेंचातुर्वर्ण्यसमायुतम् ॥ हरिश्चन्द्रस्यनिकटे प्रोवाचविबुधाधिपः॥२७०॥आगछंतुजनाःशीघ्रस्वर्गलोकंसुदुर्लभम् ॥धर्मप्रसादात्संप्राप्तंसधैर्युप्माभिरेवतु ॥७॥ विमानकोटिसम्बद्धस्वर्गलोकान्म हीतलम् ॥ गत्वायोध्याजनप्राहदिवमारुह्यतामिति ॥७२॥ तदिन्द्रस्यवचःश्रुत्वाप्रीत्यातस्यचभूपतेः ॥ आनीयरोहितास्यंचविश्वामित्रोमहा तपाः॥७३॥ अयोध्याख्येपुरेग्म्येसोभ्यर्षिचन्नृपात्मजम् ॥ देवैश्चमुनिभिःसिद्धैरभिषिच्यनराधिपः॥७४॥ राज्ञासहतदासर्वेहृष्टपुष्टसुहाजनाः ॥सपु प्रभृत्यदारास्तेदिवमारुरु हुर्जनाः ॥ ७५ ॥ पदेपदेविमानात्तेविमानमगमन्नराः ॥ तदासंभूतहर्षासौहरिश्चन्द्रश्चपार्थिवः ॥ ७६ ॥ संप्राप्यभूतिमतुला विमानैःसमहीपतिः ॥ आसांचक्रेनराकारेवप्रपाकारसंवृते ॥ ७७॥ ततस्तस्यढिमालोक्यश्लोकंतत्रोशनाजगौ ॥ दैत्याचार्योमहाभागःसर्वेशास्त्रार्थ तत्त्वविद ॥ ७८॥ ॥ शुकउवाच ॥ ॥ हरिश्चन्द्रसमीराजानभूतोनभविष्यति ॥ यश्चेतच्छृणुयादत्त्यानरन्तर्येणमानवः ॥२७९॥ तेनवेदाः

·मा०पु०
अ०९
॥१३॥
पुराणानिसर्वेमंत्राःसुसंग्रहाः॥ घुष्टाः स्युःपुष्करेती¥प्रयागेसिंधुसागरे ॥२८०॥ देवागारेकुरुक्षेत्रेवाराणस्यांविशेषतः ॥ विषुवद्वहणेचैवयत्फलंजपतो
लभेत् ॥ ८१ ॥ तत्फलंद्विगुणंचैवसंयतात्माशृणोतियः ॥ श्रुत्वातुपूजयेद्भक्त्यापुराणशंद्विजोत्तमम् ॥ ८२ ॥ गोभूहिरण्यवस्त्रैश्चतथैवान्नेनमिने ॥
येनैवंयत्कृतंपुण्यंतच्छक्यनमयोदितुम् ॥ ८३॥ अहोतितिक्षामाहात्म्यमहोदानफलंमहत् ॥ यदागतोहरिश्चंद्रःपुरींचेंद्रत्वमाप्तवान् ॥ ८४ ॥ पक्षिण
उचुः॥ एतत्तेसर्वमाख्यातहरिश्चंद्रविचेष्टितम् ॥ यःशृणोतिसुदुःखार्तःससुखंमहदाप्नुयात्॥८॥ स्वर्गार्थीप्राप्नुयात्स्वर्ग पुत्रार्थीपुत्रमाप्नुयात्।भार्यार्थी
प्राप्नुयादायांगज्या राज्यमाप्नुयात् ॥८६॥ अतःपरंकथाशेषः श्रूयतांमुनिसत्तम ॥ विपाकोराजसूयस्यपृथिवीक्षयकारणम् । तद्विपाकनिमित्तंच
युद्धमाडिबकंमहत् ॥२८७॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेहरिश्चन्द्रोपाख्यानंनामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥॥पक्षिणचुः॥ ॥ राज्यच्युतेहरिश्चंद्रेगतेचत्रि
दशालयम् ॥ निशकाममहातेजाजलवासात्पुरोहितः ॥१॥ वसिष्टोद्वादशाव्दान्तेगङ्गापर्युषितोमुनिः ॥ शुश्रावचसमस्तंतुविश्वामित्रविचेष्टि
तम् ॥२॥ हरिश्चन्द्रस्यनाशञ्चगज्ञश्चोदारकर्मणः ॥ चण्डालसंप्रयोगश्चभार्यातनयविक्रयम् ॥ ३॥ सश्रुत्वासुमहाभागःप्रीतिमानवनीपतौ ।।
चकारकोपंतेजस्वीविश्वामित्रमृपिम्प्रति ॥४॥ ॥ वसिष्टउवाच॥ ॥ ममपुत्रशतंतेनविश्वामित्रेणंघातितम् ॥ तत्रापिनाभवत्क्रोधस्तादृशो
यादृशोऽद्यमे ॥५॥ श्रुत्वानराधिपमिमस्वराज्यादवरोपितम् ॥ महात्मानमहाभागंदेवब्राह्मणपूजकम् ॥ ६॥ यस्मात्ससत्यवाक्छान्तःश त्रावपि
विमत्सरः ॥ अनागाश्चैवधर्मात्माअप्रमत्तोमदाश्रयः ॥ ७ ॥ सपत्नीभृत्यपुत्रस्तुप्रापितोऽन्यांदशांनृपः ॥ सराज्याच्यावितोऽनेनबहुशश्च
खिलीकृतः ॥ ८ ॥ तस्मादुरात्माब्रह्मद्विड्यज्विनामवरोपकः ॥ मच्छापोपहतोमूढःसवकत्वमवाप्स्यति ॥ ९॥ ॥ पक्षिणऊचुः ।।
श्रुत्वाशापंमहातेजाविश्वामित्रोऽपिकौशिकः ॥ त्वमप्याडिर्भवस्वेतिप्रतिशापमयच्छत ॥ १० ॥ अन्योन्यशापात्ताप्राप्तौतिर्यक्वंपरमाती ।।
वसिष्ठःसमहातेजाविश्वामित्रश्चकौशिकः ॥ ११ ॥ अन्यजातिसमायोगंगतावप्यमितौजसौ ॥ युयुधातेऽतिसंरब्धौमहाबलपराक्रमौ ॥ १२ ॥
योजनानांसहदेप्रमाणेनाडिरुच्छ्रितः॥ षण्णवत्यधिकंब्रह्मसहस्रत्रितयंवकः ॥ १३॥ तौतुपक्षप्रहाराभ्यामन्योन्यस्योरुविक्रमौ ॥ प्रहरन्तौभयं
तीवप्रजानांचक्रतुस्तदा ॥ १४॥ विधूयपक्षाणिकोरक्तोदृत्ताशिराहनत् ॥आडिंसोऽप्युन्नतग्रीवोबकंपट्यामताडयत् ॥१५॥ तयोःपक्षानिलापास्ताः
प्रपेतुर्गिरयोभुवि॥ गिरिमपाताभिहताचकम्पेचवसुन्धरा ॥ १६॥क्ष्माकम्पमानाजलधीनुद्वृत्ताम्बूंश्चकारच ॥ ननामचैकपार्थेनपातालगमनोन्मुखी
॥ १७ ॥ केचिद्विििनपातेनकेचिदंभोधिवारिणा ॥ केचिन्महीसंचलनात्प्रययुःप्राणिनःक्षयम् ॥ १८ ॥ इतिसर्वपरित्रस्तंहाहाभूतमचेतनम् ॥ जग
॥ १३॥

·दासीत्सुसंभ्रांतंपर्यस्तक्षितिमण्डलम् ॥ १९ ॥ हावत्सहाकांतशिशोप्रयाापोऽस्मिसंस्थितः ॥ हाप्रियकांतशैलोऽयपतत्याशुपलायताम् ॥ र ।। इत्याकुलीकृतेलोकेसंत्रासविमुखेतदा ॥ सुरैःपरिवृतःसर्व जगामपितामहः ॥२१॥प्रत्युवाचचविश्वेशस्तावुभावतिकोपितौ ॥ युद्धंवांविरमत्वेतल्लो काःस्वास्थ्यंव्रजन्तुच ॥२२॥ शृण्वंतावपितौवाक्यं ब्राह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥ कोपामर्षसमाविष्टौयुयुधातेनतस्थतुः ॥२३॥ ततःपितामहोदेवस्तं दृष्ट्वालोकसंक्षयम् ॥ तयोश्चहितमन्विच्छंस्तिर्यग्भावमपानुदत् ॥२४॥ ततस्तौपूर्वदेहस्थौपाहदेवःप्रजापतिः॥व्युदस्तेतामसेभविवसिष्ठकौसिकर्षभौ ॥२५॥ जहिंवत्सवसिष्ठत्वंत्वंचकौशिकसत्तम ॥ तामसंभावमाश्रित्यईदृग्युद्धंचिकीर्षितम् ॥२६॥ राजसूयविपाकोयंहरिश्चन्द्रस्यभूपतेः ॥ युवयोर्वि ग्रहश्चायंपृथवीक्षयकारकः ॥२७॥ नचापिकौशिक श्रेष्ठस्तस्यराज्ञोपराध्यति ॥ स्वर्गप्राप्तिकरोब्रह्मन्नुपकारपदेस्थितः ॥ २८ ॥ तपोविघ्नस्यक ारीकामक्रोधवशंतो ॥ परित्यज्यतभद्रवोत्रा हिप्रचुरंबलम् ॥२९ ॥ एवमुक्तीततस्तेनलंजितौताबुभावपि ॥ क्षमयामासतुःप्रीत्यापरिष्वज्यपरस्प रम् ॥३०॥ ततःसुरैर्वन्धमानोब्रह्मालोकंनिजंययाँ वसिष्टोऽप्यात्मनःम्थानकौशिकोऽपिस्वमाश्रमम् ॥३१॥ एतदाडिबकंयुद्धहरिश्चन्द्रकथांतथा॥ कथयिष्यंतियेमाःसम्यक्श्रोष्यंतिचेवये ॥ ३२.॥ तेषांपापापनोदंतुश्रुतं वकरिष्यति ॥ नचैवविघ्नकार्याणिभविष्यंतिकदाचन ॥३३॥ इति माकण्डेयमहापुराणआडिबकमहायुद्धकथनंनाम नवमोऽध्यायः॥९॥ जैमिनिरुवाच ॥ संशयंद्विजशार्दूलाःप्रतममपृच्छतः॥ आविर्भावतिरोभा वाभूतानांयत्रसंस्थितौ ॥१॥ कथसंजायतेजंतुःकथंवासविवर्धते ॥ कथंवोदरमध्यस्थस्तिष्टत्यङ्गनिपीडितः॥२ ॥ निष्कांतिमुद्रात्प्राप्यकथं वावृद्धिमृच्छंति ॥ उत्क्रान्तिकालचकथंचिद्भावनवियुज्यते ॥ ३ ॥ कृत्स्नोमृतस्तथानातिउभेसुकृतदुष्कृते॥ कथंतेचतथातस्यफलंसम्पादयन्त्युत ॥ me॥ कथंनीयतेतत्रपिण्डीकृतइवाशये॥ स्त्रीकोष्ठेयत्रजीर्यन्तेभुक्तानिसुगुरूण्यपि ॥५॥ भक्ष्याणितत्रनोंजन्तुीर्य्यतेकथमल्पकः॥ कथंभोक्तास सर्वस्यकर्मणःसुकृतस्यवें ॥६॥ एतन्मेवृतसकलंसंदेहोक्तिविवर्जितम् ॥ तदेतत्परमंगुह्यंयत्रमुह्यन्तिजन्तवः ॥ ७॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥॥ प्रश्रभारोऽ यमतुलस्त्वयास्मासुनिवेशितः ॥ दुर्भाव्यःसर्वभूतानांभावाभावसमाश्रितः ॥ ८॥ तंशृणुष्वमहाभागयथाप्राहपितुःपुरा ॥ पुत्रःपरमधर्मात्मासुमति नर्नामनामतः ॥ ९॥ ब्राह्मणोभार्गवः कश्चित्सुतांमाहमहामतिः॥ कृतोपनयनंशान्तंसुमतिंजडरूपिणंम् ॥ १० ॥ वेदानधीत्यसुमतेयथानुक्रममा दितः ॥ गुरुशुश्रूषणेव्यग्रोभैशान्नकृतभोजनः ॥ ११॥ ततोगार्हस्थ्यमास्थायचेष्ट्वायज्ञाननुत्तमान् ॥ इष्टमुत्पादयापत्यमाश्रयेथावनंततः ॥ १२॥ वनस्थश्चततोवत्सपरिवानिष्परिग्रहः ॥ एवमाप्स्यसितद्ब्रह्मयत्रगत्वानशोचमि ॥ १३॥ ॥ पक्षिणऊचुः॥ ॥ इत्येवमुक्तोबहुशोजडत्वानाहकि

·अ० १०
मा० पु०
॥ १४॥
चन ॥ पितापितंसुबहुशःप्राह प्रीत्यापुनःपुनः ॥ १४ ॥ इतिपित्रासुतस्रेहात्प्रलोभिमधुराक्षरम् ॥ सचोद्यमानोबहुशःप्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥
॥ १५ ॥ तातैतद्वहुशोभ्यस्तयत्त्वयाद्योपदिश्यते ॥ तथैवान्यानिशास्त्राणिशिल्पानिविविधानिच ।। १६॥जन्मनामयुतंसाग्रंममस्मृतिपथंगतम् ॥
उत्पन्नज्ञानबोधस्यवदैः किंमेप्रयोजनम् ॥ निवेदाःपरितोपाश्चक्षयवृद्धयुदयेरताः ॥ १७॥ शत्रुभित्रकलत्राणांवियोगाःसङ्गमास्तथा ॥ मातरोविवि
धादृष्टाःपितरोविविधास्तथा ॥ १८॥ अनुभूतानिसौख्यानिदुःखानिचसहस्रशः ॥ बांधवाबहव प्राप्ताःपितरश्चपृथग्विधाः ॥ १९॥ विण्मूत्रपिच्छि
लेस्त्रीणांतथाकोप्टेमयोषितम् ॥ पीडाश्चसुभृशंप्राप्तारोगाणाञ्चसहस्रशः॥२०॥ गर्भदुःखान्यनेकानिबालत्वेयौवनेतथा॥ वृद्धतायांतथाप्तानितानि
सर्वाणिसंम्मरे ॥२१॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशांशूद्राणाञ्चापियोनिषु ॥ पुनश्चपशुकीटानांमृगाणामथपक्षिणाम् ॥ २२ ॥ तथैवराजभृत्यानांराज्ञांचाह
वशालिनाम् ॥ समुत्पन्नास्मिगेहेषुतथैवतववेश्मनि॥२३॥ भृत्यतांदांसतांचैवगतोऽस्मिवहुशोनृणाम् ॥ स्वामित्वमीश्वरत्वंचदरिद्रत्वंतथागतः॥२४॥
हतंमयाहतश्चान्यैहतंमेघातितंतथा ॥ दत्तंममान्यैरन्येभ्योमयादत्तमनेकशः॥२६॥पितृमातृसुद्धातृकलबादिकृतेनच ॥ तुष्टोऽसकृत्तथादैन्यमश्रुधौ
ताननोगतः॥२६॥ एवंसंमारचक्रेस्मिन्भ्रमतातातसङ्कटे ॥ ज्ञानमेतन्मयाप्राप्तमोक्षसम्प्राप्तिकारकम् ॥२७॥ विज्ञातेयत्रसवोऽयमृग्यजुःसामसंहितः।
क्रियाकलापोविगुणोनसम्यक्प्रतिभातिमे ॥२८॥ तस्मादुत्पन्नबोधस्य वेदैःकिंमेप्रयोजनम् ॥ गुरुविज्ञानतृप्तस्यनिरीहस्यसदात्मनः ॥२९॥ पट
प्रकारकियादुःखसुखहर्परसैश्चयत् ॥ गुणेश्चवर्जितंब्रह्मतत्प्राप्स्यामिपरंपदम् ॥ ३० ॥ रसहर्पभयोगिक्रोधामर्पजवागुरा ॥ विज्ञातानृमृगग्राहिसंघपा
शशताकुला ॥३१॥ तम्माद्यास्याम्यहंतातत्यवमांदुःखसंततिम् ॥ त्रयीधर्ममधर्माध्यकिंपापफलसन्निभम् ॥३२॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाहपविम्मयगद्गदम् ॥ पिताप्राहमहाभागःस्वसुतंदृष्टमानसः ॥ ३३ ॥ ॥ पितोवाच ॥ ॥ किमेतद्वदसेवत्सकुतस्ते
ज्ञानसंभवः ॥ केनतेजडतापूर्वमिदानींचप्रबुद्धता ॥ ३४ ॥ किनुशापविकारोऽयंमुनिदेवकृतस्तव ॥ यत्तेज्ञानतिरोभूतमाविर्भावमुपागतम् ॥
॥ ३५ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ शृणुतातयथावृत्तंममेदंसुखदुःखदम् ॥ यश्चाहमासमन्यस्मिञ्जन्मन्यस्मत्परन्तुयत् ॥ ३६ ॥ अहमासंपुराविप्रो
न्यस्तात्मापरमात्मनि ॥ आत्मविद्याविचारेषुपरांनिष्टामुपागतः ॥३७॥ सततयोगयुक्तस्यसतताभ्याससङ्गमात् ॥ सत्संयोगात्स्वस्वभावाद्विचार
विधिशोधनात् ॥ ३८॥ तस्मिन्नेवपराप्रीतिर्ममासीकुंजतःसदा ॥ आचार्यतांचसंप्राप्तःशिष्यसन्देहहत्तमः ॥ ३९ ॥ ततःकालेनमहताएका
न्तिकमुपागतः ॥ अज्ञानाकृष्टसद्भावोविपन्नश्चप्रमादतः ॥ ४० ॥ उत्क्रान्तिकालादारभ्यस्मृतिलोपोनमेऽभवत् ॥ यावदन्दंगतंचैवजन्मनांस्मृति
॥ १४॥

·%3D मागतम् ॥ ११ ॥ पूर्वाभ्यासेनतेनैवसोऽहंतातजितेन्द्रियः ॥ यतिष्यामितथाकर्तुंनभविष्येयथापुनः ॥ ४२ ॥ ज्ञानदानफलंह्येतद्यजातिस्म रणंमम ॥ न तत्प्राप्यतेतातत्रयीधर्माश्रितेनरैः ॥ ४३ ॥ सोऽहंपूर्वाश्रमादेवनिष्टाधर्ममुपाश्रितः ॥ एकान्तित्वमुपागम्ययतिष्याम्यात्ममो क्षणे ॥४४॥ तद्ब्रहित्वंमहाभागयत्तेसांशयिकंहदि ॥ एतावतापितेप्रीतिमुत्पाद्यान्ण्यमाप्नुयाम् ॥ ४५ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः॥ ॥ पिताप्राह ततः पुत्रंश्रद्दधत्तस्य तद्वचः॥ भवतायद्वयंपृष्टाःसंसाग्ग्रहणाश्रयम् ॥ ४६॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ शृणुतातयथातत्त्वमनुभूतंमयाऽमकृत् ॥ संसा रचक्रमजरंस्थितिर्यस्यन विद्यते ॥४७॥ सोऽहंवदामितेसर्वतवैवानुज्ञयापितः ॥ उत्क्रान्तिकालादारभ्ययथानान्योवदिष्यति ॥ १८ ॥ ऊष्माप्रकु पितः कायेतीबवायुसमीरितः ॥ भिनत्तिमर्मस्थांनानिदीप्यमानोनिरिन्धनः॥४९॥ उदानोनामपवनस्ततश्चोर्ध्वप्रवर्तते ॥ भुक्तानामम्बुभक्ष्याणा मधोगतिनिरोधकृत् ॥५०॥ ततोयनाम्बुदानानिकृतान्यन्नरसास्तथा ॥ दत्ताःसतस्यआह्वादमापदिप्रतिपद्यते ॥५१॥ अन्नानियेनदत्तानिश्रद्धा पूतेनचेतसा ॥ सोऽपितृप्तिमवाप्नोतिविनाप्यनेनवैतदा ॥ २२ ॥ येनानृतानिनोक्तानिप्रीतिभेदःकृतोनच ॥ आस्तिकःश्रद्दधानश्चससुखंमृत्युमृच्छति ॥५३॥ देवब्राह्मणपूजायांयेरतानोनमूयवः ॥ शुक्लावदान्याह्रीमन्तस्तेनराःसुखमृत्यवः ॥५४॥ योनकामात्रसंरम्भानद्वेषाधर्ममुत्सृजेत् ।। यथोक्त कारीसौम्यश्चससुखंमृत्युमृच्छति ॥ ५५ ॥ अवारिदायिनोदाहंक्षुधांचाननदायिनः ॥ प्राप्नुवन्तिनराःकालेतस्मिन्मृत्यावुपस्थिते ॥५६॥ शीतंज यन्तिधनदाःतापंचन्दनदायिनः ॥ प्राणनी वेदनाकष्टांयेचानुद्वेगंकारिणः ॥ ५७॥ मोहाज्ञानप्रदातारःप्राप्नुवन्तिमहद्भयम् ॥ वेदनाभिरुग्राभिः प्रपीड्यन्तेऽधमानराः ॥ ५८ ॥ कूटमाशीमृपावादीयश्चासदनुशास्तिवें । तेमोहमृत्यवःसर्वेतथान्यवेदनिन्दकाः ॥१९॥ विभीषणाःपूतिगन्धाः कूट मुद्रपाणयः। आगच्छन्तिदुरात्मानोयमस्यपुरुपास्तदा ॥६॥ प्राप्तेषुदृक्पथंतेषुजायतेतस्यवेपथुः॥क्रन्दन्त्यविरतंसोऽथभ्रातृमातृसुतानथ ॥६॥ सास्य वागम्फुटातातएकवर्णाविभाव्यते ॥ दृष्टिश्चभ्राम्यतेत्रासाच्छासाच्छुष्यत्यथाननम् ॥६२॥ ऊर्ध्वश्वासान्वितःसोऽथदृष्टिंभङ्गसमन्वितः ॥ ततः सवेदनाविष्टम्तच्छरीरंविमुंचति ॥६३ ॥ वावग्रसारीतद्रूपंदेहमन्यत्प्रपद्यते ॥ तत्कर्मयातनार्थनमातृपितृसम्भवम् ॥ तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्था ने प्राग्भवयथा ॥६४॥ ततोदृतोयमस्याशुपाशैर्वनातिदारुणः॥ दण्डप्रहारसंभ्रान्तंकर्पतेदक्षिणांदिशमः ॥ ६५ ॥ कुशकण्टकवल्मीकशंकुपाषाणक कशे। तथाप्रदीप्तज्वलनेक्वचिच्छनशतोत्कटे ॥६६॥ प्रदीप्तादित्यतप्तेनदह्यमानेनदंशुभिः ॥ कृप्यतेयमदूतैश्चशिवासन्नादभीषणः ॥ ६७ ॥ विकृ १ चोदकदायिनइनिवाबाटः ! २ येचान्येपकारिणः इति लि पुस्तक ।

·अ०१०
मा० पु०
॥ १५॥
प्यमाणम्तैर्भिक्ष्यमाणःशिवाशतेः ॥ प्रयातिदारुणेमार्गपापकर्मायमक्षयम् ॥ ६८॥ छत्रोपानत्प्रदातारोयेचवस्त्रप्रदानराः॥ तेयान्तिमनुजामार्ग
तंसुखेनतथानदाः॥६९॥ विमानै सोज्वलैयांतिभूमिदानप्रदानराः॥ एवंकेशाननुभवन्नवशःपापंपीडितः॥नीयतेद्वादशाहेनधर्मराजपुरंनरः ॥७॥
कलेवग्दह्यमानेमहान्तंदाहमृच्छति ॥ ताड्यमानेतथैवातिछिद्यमानेचदारुणाम् ॥ ७१ ॥ क्लिद्यमानेचिरतरंजन्तुर्दुःखमवाप्नुते ॥ स्वेनकर्मविपाकेनदे
हान्तरगतोऽपिसन् ॥ ७२॥ तत्रयदान्धवास्तोयंप्रयच्छन्तितिले सह ॥ यच्चपिण्डप्रयच्छन्तिनीयमानस्तदश्नुते ॥७३॥ तैलाभ्यङ्गोबान्धवानाम
गसंवाहनंचयत् ॥ तेनचाप्यायतेजन्तुर्यच्चानन्तिस्ववान्धवाः ॥ ७४ ॥ भूमौस्वपद्भिर्त्रात्यन्तं केशमानोतिबान्धवैः ॥ दानंदद्भिश्चतथाजन्तुराप्या
य्यतेमृतः ॥ ७९ ॥ नीयमानःस्वकंगेहंद्रादशाहंसपश्यति ॥ उपभुक्ततथादत्तंतोयपिण्डादकंभुवि ॥ ७६ ॥ द्वादशाहात्परंघोरमावासंभीपणाकृति
म् ॥ याम्यंप्रश्यत्यथोजन्तुःकृष्यमाणःपुरंततः ॥७७॥ गतमात्रोऽतिरक्ताक्षभिन्नार्जनचयप्रभम् । मृत्युकालान्तंकादीनांमध्येपश्यतिवैयमम् ॥७८॥
दंणाकरालवदनं कुटीदारुणाकृतिम् ॥ विरूपेभीपणेव॒तंव्याधिशतैःप्रभुम् ॥ ७९ ॥ दण्डासक्तंमहाबाहुपाशहस्तंसुभैरवम् ॥ तन्निर्दिष्टांततोयाति
गतिजन्तुःशुभाशुभाम् ॥८०॥ गैरवकूटसाक्षीतुयातियश्चानृतीनरः ॥ ब्रह्मनोहत्ययादष्टोगोनश्चपितृघातकः॥८१॥ क्षेत्रदारापहारीचसीमानिक्षेपहा
रकः ॥ गुरुपत्न्यभिगामीचकन्यागामीतथैवच ॥८२॥ तस्यस्वरूपंगदतोरीवस्यनिशामय ॥ योजनानांसहस्रद्वेरौरवोहिप्रमाणतः॥ जानुमात्रप्रमा
णश्चततःश्वभ्रःसुदुस्तरः॥८३॥ तत्राङ्गारचयोपेतंकृतंचधरणीसमम् ॥ जाज्वल्यमानस्तीवेणतापिताङ्गारभूमिना ॥८४॥ तन्मध्येपापकर्माणंविमुंच
न्तियमानुगाः ॥ सदह्यमानस्तीवेणवह्निनातत्रधावति ॥ ८५ ॥ पदेपदेचपादोऽस्यशीर्यतेज़ीर्यतेपुनः॥अहोरात्रेणोद्धरणंपादन्यासंचगच्छति ॥८६॥
एवंसहस्रमुत्तीर्णायोजनानांविमुच्यते ॥ ततोऽन्यत्पापशुद्ध्यर्थताहनिरयमृच्छति॥ ८७॥ ततःसर्वेषुनिस्तीर्ण पापीतिर्यक्कमश्नुते ॥ कृमिकीटपत
नेषुश्वापदेमशकादिषु ॥ ८८ ॥ गत्वागजद्रुमायेषुगोष्वश्वषुतथैवच ॥ अन्यासुचेवपापासुदुःखदासुचयोनिषु ॥ ८९॥ मानुष्यंप्राप्यकुजोवाकुत्सि
तोवामनोऽपिवा ॥ चण्डालपुल्कसाद्यासुनरोयोनिषुजायते ॥ ९० ॥ अवशिष्टेनपापेनपुण्येनचसमन्वितः ॥ ततश्वारोहणीजातिशूद्भवैश्यनृपादि
काम् ॥ ९१ ॥ विप्रदेवेन्द्रताञ्चापिकदाचिदवरोहणीम् ॥ एवन्तुपापकर्माणोनरकेषुपतन्त्यधः॥ ९२ ॥ यथापुण्यकृतोया तंतन्मेनिगदतःशृणु ॥
तयमनविनिर्दिष्टांयान्तिपुण्यांगतिनराः ॥ ९३॥ प्रगीतगन्धर्वगणैःप्रनृत्ताप्सरसांगणः॥ हारनपुरमाधुयशोभितान्युत्तमानिच ॥९४ ॥ प्रयान्त्या
शुविमानानिनानादिव्यस्रगुज्वलाः॥ तस्माचप्रच्युताराज्ञामन्येषांचमहात्मनाम् ॥ ९५ ॥ जायन्तेचकुलेतत्रसदृत्तपरिपालकाः ॥ भोगान्संप्राप्नुव
॥१५॥

·5 ॥ न्त्यत्र्यांस्ततोयान्त्यूर्ध्वमन्यथा ॥९६ ॥ अवरोहणीञ्चसम्प्राप्यपूर्ववद्यान्तिमानवाः ॥ एतत्सर्वमाख्यातंय प.अतातुन थागर्भप्रपद्यते ॥ ९७॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेपितापुत्रसंवादे मृत्युदशावर्णनंनामदशमोऽध्यायः ॥१०॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ निषेकंमानवस्त्रीणांवीजप्रोक्तरजस्यथ ॥ विमुक्तमात्रोनरकात्स्वर्गाद्वापिप्रपद्यते ॥ १ ॥ तेनाभिभूतंतत्स्थैर्ययातिबीजद्वयंपितः ॥ कललत्वं बुद्रुदत्वं ततःपेशित्वमेवच ॥ २ ॥ पेश्यास्तथायथाबीजादंकुरादिसमुद्भवः ॥ अङ्गानांचतथोत्पत्तिःपंचानामनुभागशः ॥ ३॥ उपाङ्गान्यं गुलीनेत्रनासास्यश्रवणानिच ॥ प्ररोहयान्तिचाङ्गेभ्यस्तद्वत्तेभ्योनख़ादिकम् ॥४॥ त्वचिरोमाणिजायन्तेकेशाश्चैवततःपरम् ॥ समसमृद्धि मायातितेनेवोद्भवकोशकः ॥५॥ नारिकेलफलंयद्वन्सकोशंवृद्धिमृच्छति ॥ तद्वत्प्रयात्यसौवृद्धिंसकोशोऽधोमुखःस्थितः ॥ ६॥ तलेतुजानु पार्थाभ्यांकरीन्यस्यसवर्द्धते ॥ अंगुष्टोचोपरिन्यम्तौजान्वोरग्रेतथांगुली ॥७॥ जानुपृष्ठेतथानेत्रेजानुमध्येचनासिका ॥ स्फेिचौपाणिद्रयस्थेच बाहुजंघेबहिः स्थिते ॥ ८॥ एवंवृद्धिकमाद्यातिजन्तुःस्त्रीगभसंस्थितः ॥ अन्यसत्त्वोदरेजन्तोर्यथारूपंतथास्थितिः ॥ ९ ॥ काठिन्यमग्निनायाति भुक्तपीतेनजीवति ॥ पुण्यापुण्याश्रयमयीस्थितिजन्तोस्तथोदरे ॥ १० ॥ नाडीचाप्यायनीनामनाभ्यांतस्यनिबध्यते ॥ स्त्रीणांतथान्त्रसुपिरेसा निबद्धोपजायते ॥ ११ ॥ कामन्तिभुक्तपीतानिस्त्रीणांग दग्यथा ॥ तैराप्यायितदेहोऽसौजन्तुर्वृद्धिमुपैतिवै ॥ १२ ॥ स्मृतितत्रप्रयान्त्यस्य बह्वयःसंसारभूमयः ॥ ततोनिर्वेदमायातिपीब्यमानइतस्ततः ॥ १३॥ पुन वंकरिष्यामिमुक्तमात्रइहोदरात ॥ तथातथायतिष्यामिग नाप्स्या म्यहंयथा ॥ १४ ॥ इतिचिंतयतेस्मृत्वाजन्मदुःखशतानिवै ॥ यानिपूर्वानुभूतानिदैवभूतानियानिवै . ॥ १५ ॥ ततःकालक्रमाजन्तुः परिवर्तत्य धोमुखः ॥ नवमेदशमेवापिमासिसचायतेततः ॥ १६ ॥ निष्काम्यमाणोवानेनप्राजापत्येनपीड्यते ॥ निष्क्राम्यतेचविलपन्हदिदुःखनिपी |डितः ॥ १७ ॥ निष्कान्तश्चोदरान्मृमिसयांप्रतिपद्यते ॥ प्राप्नोतिचेतनांचासौवायुस्पर्शसमन्वितः ॥ १८ ॥ ततस्तवैष्णवीमायासमा स्कन्दतिमोहिनी ॥ तयाविमोहितात्मासौज्ञानभ्रंशमवाप्नुते ॥ १९ ॥ भ्रज्ञानोवालभावंतंतोजन्तुःप्रपद्यते ॥ तत कौमारकास्थायौवनं वृद्धतामपि ॥ २० ॥ पुनश्चमरणंतद्वजन्मचाप्नोतिमानवः ॥ ततःसंसारचक्रेस्मिन्भ्राम्यतेघटियन्त्रवत् ॥ २१ ॥ कदाचित्स्वर्गमानोतिक दाचिन्निरयनरः ॥ निरयंचैवम्बर्गचकदाचिच्चमृतोश्नुते ॥ २२ ॥ कदाचिदत्रैवपुनर्जातःस्वकर्मसोश्नुते ॥ कदाचिद्भुक्तकर्माचमृतःम्वल्पेनग १ स्फिचौपाष्णिद्वयस्थौचाहजंघोपारस्थितौ । इत्यपिपाठः ।

·मा०पू०
अ० १२
॥ १६ ॥
च्छति ॥ २३ ॥ कदाचिदल्पेश्चततोजायतेत्रशुभाशुभैः ॥ स्वलोके नरकेवापिभुक्तप्रायोद्विजोत्तम ॥ २४ ॥ नरकेषुमहदुःखमेतयत्स्वर्ग
वामिनः ॥ दृश्यन्तेतातमोदन्तेपात्यमानाश्चनारकाः ॥ २५ ॥ स्वर्गेपिदुःखमतुलंयदारोहणकालतः ॥ प्रभृत्यहंपतिष्यामीत्वेतन्मनसि
वर्तते ॥ २६ ॥ नरकांश्चैवसंप्रेक्ष्यमहदुःखमवाप्यते ॥ एतांगतिमहंगंतेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥ २७ ॥ गर्भवासेमहदुःखंजायमानस्ययो
नितः॥ जातस्यबालभावेचवृद्धत्वदुःखमंत्रच ॥२८॥कामाक्रोधसम्बन्धंयौवनंचातिदुःसहम् ॥ दुःखपायावृद्धताचमरणेदुःखमुत्तमम् ॥ २९ ॥
कृष्यमाणश्चयाम्यश्चनरकेषुचपात्यतः ॥ पुनश्चग जन्माथमरणंनरकेस्तथा ॥३०॥ एवंसंसारचक्रेस्मिअन्तवोघटियन्त्रवत् ॥ भ्राम्यन्तेप्राकृतेर्बन्ध
बद्धावध्यन्तिचासकृत्॥३१॥ नास्तितातसुखंकिंचिदत्रदुःखशताकुले॥ तस्मान्मोक्षाययतताकथंसेव्यामयात्रयी ॥३२॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुरा
पितापुत्रसंवादेगर्भस्थितिवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ पितोवाच ॥ साधुवत्सत्वयाख्यातंसंसारगहनंपरम् ॥ ज्ञानप्रदानसंभृतसमा
श्रित्यमहाफलम् ॥ १॥ तत्रतेनरकाःसर्वेयथावेराँवस्तथा ॥ वर्णितास्तान्समाचक्ष्वविस्तरेणमहामते ॥ २ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ गैरवस्ते
समाख्यातःप्रथमनरकोमया ॥ महागरवसंज्ञंतुशृणुष्वनरकंपितः ॥ ३ ॥ अगम्यागमनेयेचअभक्ष्यभक्षणेरताः ॥ मित्रद्रोहकराश्चैवस्वामि
विश्रंभघातकाः ॥ ४॥ परदाररताश्चैवस्वदारपरिवर्जिनः ॥ मार्गभंगकरायेचतडागागमभेदकाः ॥ ५॥ एतेन्येचदुराचारादह्यन्तेतत्रकिं
करैः ॥ योजनानांसहस्राणिसप्तपंचसमन्ततः ॥ तताम्रमयीभूमिरधस्तस्याहुताशनः ॥ ६ ॥ तत्तापतप्तासासर्वाप्रोद्यद्विद्युत्समप्रभा ॥
विभात्यतिमहारौद्रादर्शनस्पर्शनादिषु ॥ ७॥ तस्यांबद्धःकराभ्यांचपद्भ्यांचैवयमानुगैः । मुच्यतेपापकृन्मध्येलंयमानःसगच्छति ॥८॥ काकैबके
कोलूकैर्वृश्चिकैर्मशकैम्तथा ॥ भक्ष्यमाणस्तथागृधैर्दुतमार्गविकृप्यते ॥९॥ दह्यमानःपितातर्घातस्तातेतिचाकुलः॥ वदत्यसकृदुद्विग्नोनशान्तिम
धिगच्छति ॥१०॥ एवंतस्मानरेमोक्षोपतिकान्तैरवाप्यते ॥ पर्यायुतायुतैः पापंयैःकृतंदुष्टबुद्धिभिः ॥ ११ ॥ तथान्यस्तुतमोनामसोऽतिशी
तःस्वभावतः॥ महारौरवबद्दीर्घस्तथातितमसावृतः॥ १२॥ गोवधश्चकृतोयेनभ्रातृणांघातएवच ॥ अबन्नबालघातीचनीयतेशीतसंकरे ॥ १३ ॥
शीतार्तास्तत्रधावन्तिनरास्तमसि दारुणे ॥ परस्परंसमासाद्यपरिरभ्याश्रयन्तिच ॥ १४॥ दन्तास्तेपांचभज्यन्तेशीतार्तिपरिकम्पिताः ॥ क्षुत्र
ष्णाप्रबलातत्रतथैवान्येऽप्युपद्रवाः॥ १५॥ हिमखण्डवहोवाभिनत्त्यस्थीनिदारुणः ॥ मजामृग्गालेतंतस्मादश्नुवन्तिक्षुधान्विताः ॥१६॥
लेलिह्यमानानाम्यन्तेपरस्परसमागमे ॥ एवंतत्रापिसुमहान्लेशस्तमसिमानवैः॥ १७ ॥ प्राप्यतेब्राह्मणश्रेष्ठयावहष्कृतसंशयः ॥ निकृन्तन
..
॥ १६॥

·इतिख्यातस्ततोऽन्योनरकोत्तमः ॥ १८ ॥ तस्मिन्कुलालचक्राणिभ्राम्यन्त्यविरतंपितः ॥ अ दृष्टवडूयोदश्रुतश्रुतमेवच ॥१९॥ एकाक्षरंगुरूं यस्तुदुराचारोनमन्यते ॥ नशृणोतिगुरोर्वाक्यंशास्त्रवाक्यंतथैवच ॥ २० ॥ एतेपापादुराचारास्तत्रतैर्यमपूरुषैः ॥ तेष्वारोप्यनिकृत्यन्तेकाल सूत्रेणमानवाः ॥२१॥ यमानुगांगुलिस्थेनआपादतलमस्तकम् ॥ नचैपांजीवितभ्रंशोजायतेद्विजसत्तम ॥२२॥ छिन्नानितेषांशतशःखण्डान्यैक्यं व्रजन्तिच ॥ एवंवर्षसहस्राणिछिद्यन्तेपापकर्मिणः॥२३॥ तावद्यावदशेपंवैतत्पापंहिक्षयंगतम् ॥ अप्रतिष्ठंचनरकंशृणुष्वगदतोमम ॥२४॥ यत्रस्थैर्ना रकैदुःखमसह्यमनुभूयते॥स्वधर्मरतविप्राणांविघ्नंयस्तुसमाचरेत ॥२५॥ मबारुणैःपाशेर्नीयतेचकसंकरैः ॥ तान्येवतत्रचक्राणिवटीयंत्राणिचा न्यतः॥२६॥ दुःखस्यहेतुभूतानिपापकर्मकृतांनृणाम् ॥ चक्रवारोपिता केचिद्धाम्यन्तेतत्रमानवाः ॥२७॥ यादर्पसहस्राणिनतेपांस्थितिरन्तग ॥ घटीयन्त्रेषुचैवान्योबद्धस्तोयेयथाघटी॥२८॥भ्राम्यन्तेमानवारक्तमुनिरन्तःपुनःपुनः ॥ अन्त्रैर्मुखेविनिष्क्रान्तैनॆत्रैरग्रावलम्बिभिः ॥२९॥ दुःखा नितेप्राप्नुवन्तियान्यसह्यानिजन्तुभिः ॥ अमिपत्रवननामनरकंशृणुचापरम् ॥३०॥ योजनानांसहसंयोज्वलदग्न्यास्तृतावनिः ॥ ब्रह्मचारिव्रतानां चतपसांविघ्रमाचरेत् ॥ ३१ ॥ असिपत्रवनंयांतियेसदोद्वेगकारिणः ॥ तप्ताःमूर्यकरैश्चण्डैर्यत्रातीवसुदारुणैः ॥ ३२ ॥ प्रपतन्तिसदातत्रपा णिनोनरकौकसः ॥ तन्मध्येचवनंग्म्यंस्निग्धपत्रविभाव्यते ॥ ३३ ॥ पत्राणितत्रखङ्गानांफलानिद्विजसत्तम ॥ श्वानश्चतत्रसवलाः स्वनन्त्य युतशोऽभितः ॥ ३४ ॥ महावामहादंष्ट्राव्याघ्राइवभयानकाः ॥ ततस्तद्वनमालोक्यशिशिरच्छायमग्रतः ॥३५॥ प्रयान्तिप्राणिनस्तत्रतृट्ताप परिपीडिताः ॥ हामातर्हातातइतिक्रन्दन्तोऽतीवदुःखिताः ॥ ३६॥ दह्यमानाङ्घ्रियुगलाधरणीस्थेनवह्निना ॥ तेषांगतानांतत्रासिपत्रपातीसमी रणः ॥३७ ॥ प्रवातितेनपात्यन्तेतेषांखङ्गास्तथोपरि ॥ ततःपतन्तितेभूमीज्वलत्पावकसंचये ॥ ३८ ॥ लेलिह्यमानेचातीवव्याप्ताशेषमहीतले ॥ सारमेयास्ततःशीघ्रंशातयन्तिशरीरतः ॥३९॥ तेषामंगानिरुदतांत्वचश्चातीवभीपणाः॥ अमिपत्रवनंतात मयैतत्कीर्तितंतव ॥४०॥ अतः परंभीमतरंतप्तकुम्भंनिबोधमे ॥ समन्ततस्तप्तकुम्भावह्निज्वालासमावृताः॥४१॥ वलदग्निचयोत्तप्तास्तैलायश्चूर्णपूरिताः । तेषुदुष्कृतकर्माणोया म्यःक्षिप्तास्त्वधोमुखाः ॥४२॥ दूषयेद्धर्मशास्त्राणियेचान्येतीर्थदूषकाः ॥ भुक्तभोगांतुयोनारी मिष्यमागांप्रियांशुभाम् ॥ ४३॥ अदृष्टामपिदोषेणत्य जतेमूढचेतनः ॥ तेसमानीयपच्यतेलोहकुम्भेषुशीघ्रतः॥४४॥ काथ्यन्तेविस्फुटनाबाज्वलन्मजाजलाविलाः ॥ स्फुटत्कपालनेवास्थिच्छिद्यमा नाविभीषणः ॥ ४५ ॥ गृधैरुत्पांटयमुच्यन्तेपुनस्तेष्वेववेगितैः ॥ पुनः सिमसिमायन्तेतेलेनैक्यंवजन्तिच ॥४६॥ द्रवीभूतैःशिरोगात्रस्नायुमांसत्वग "

·मा० पु०
अ० १४
स्थिभिः ॥ ततोयाम्यैर्भटेराशुदर्वीपट्टनघट्टिताः ॥४७॥ कृतावर्तेमहातेलेमथ्यन्तेपापकर्मिणः ॥ एषतेविस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भोमयापितः॥४८॥ इति
मार्कण्डेयमहापुराणेपितापुत्रसंवादेमहारौरवादिनरकाख्यानकथनंनामद्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ अहंवैश्यकुलेजातोजन्मन्यस्मात
सप्तमे ॥ समतीतेगवांरोधंनिपानेकृतवान्पुरा ॥ १ ॥ विपाकाकर्मणस्तस्यनरकंभृशदारुणम् ॥ संप्राप्तोऽग्निशिखानाथमयोमुखखगाकुलम् ॥२॥
यन्त्रपीडनगावामुक्प्रवाहोद्भुतकर्दमम् ॥ विकृष्यमाणदुष्कर्मितनिपातरवाकुलम् ॥ ३॥ पात्यमानस्यमेतत्रसावर्षशतंगतम् ॥ महालापार्तितप्त
स्यतृष्णादाहान्वितम्यच ॥४॥ तबाहादकरःसद्यःपवनःसुखशीतलः॥ करम्भवालुकाकुम्भमध्यस्थेबैसमागतः ॥५॥ अकस्मादेवभोतातनगर
त्नसमागतम् ॥ तत्सम्पर्कादशेषाणांनाभवद्यातनानृणाम् ॥ ममचापियथास्वर्गेम्पर्गिणांनिर्वृति-पग ॥६॥ किमेतदितिचाहाद विम्तारम्तिमिते
क्षणैः ॥ दृष्टमम्माभिगसन्ननररत्रमनुत्तमम् ॥ ७॥ याम्यश्चपुरुपोधोरोदण्डहम्तोल्लसत्प्रभः ॥ पुरतोदर्शयन्मार्गमितएहीतिचब्रुवन् ॥ ८॥ ततम्तेज
न्तवःसर्वेमत्वातदर्शनात्सुखम् ॥ ऊचुःप्रांजलयोभूपंक्षणमात्रंस्थितीभव ॥९॥ त्वद्वानसंगीपवनोह्यस्माकंसुखकारकः॥ ततोसोनरकाभ्याशेउपविष्टः
कृपान्वितः॥१०॥ पुरुषःसतदादृष्ट्वायातनाशतसंकुलम् ॥ नरकंपाहतंयाम्यंकिङ्करंकृपयान्वितः ॥ १०॥ पुरुषउवाच ॥ भोयाम्यपुरुषाचक्ष्वकिं
मयादुष्कृतंकृतम् ॥ येनेदंयातनाभीमंप्राप्तोऽस्मिनरकंपरम् ॥ १२ ॥ विपश्चिदितिविख्यातोजनकानामहंकुले ॥ जातोविदेहविषयेसम्यङ्मनुजपा
लकः ॥ १३॥ चातुर्वण्यस्वधर्मस्थंकृत्वासंरक्षितंमया ॥ धर्मतोधर्मकल्पेनमनुनात्रयथापुरा ॥ १४ ॥ यज्ञैर्मयेष्टंबहुभिर्धर्मतः पालितामही ॥ नोत्स
टश्चैवसंग्रामोनातिथिर्विमुखोगतः ॥ १५ ॥ पितृदेवर्षिभृत्याश्चनचापचरितामया ॥ महातापार्तिवप्तस्यतृष्णादाहार्दितस्यच ॥ १६॥ सर्वस्यजीवभ
तस्यकृतंत्राणंसदामया ॥ कृतास्पृहाचनमयापरस्त्रीविभवादिषु ॥ १७॥ पर्वकालेषुपितरस्तिथिकालेषुदेवताः ॥ पुरुषस्वयमायान्तिनिपानमिवधे
नवः ॥ १८॥ यतस्तेविमुखायान्तिनिःस्वस्यगृहमेधिनः ॥ तस्मादिष्टश्चपूर्तश्चधर्मोद्वावपिनश्यतः ॥ १९ ॥ पितृनिश्वासविध्वस्तंसप्तजन्मार्जितंध
नम् ॥ त्रिजन्मप्रभवंदेवोनिश्वासोहन्त्यसंशयम् ॥२०॥ तस्मादेव चपित्र्येचनित्यमेवहितोऽभवम् ॥ सोऽहंकथमिमंप्राप्तोनरकंमृशदारुणम् ॥२१॥
॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेपितापुत्रसंवादेत्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥॥ पुत्रउवाच ॥ इतिपृष्टस्तदातेनशृण्वतांनोमहात्मना ॥ उवाचपुरुषोया
म्योपोरोऽपिप्रश्रितंवचः॥१॥ यमकिङ्करउवाच ॥ महाराजयथात्थत्वंतर्थतन्त्रात्रसंशयः ॥ किन्तुस्वल्पंकृतंपापंभवतास्मारयामितत् ॥२॥ वैद
भीतवयापबीपीवरीनामनामतः ॥ ऋतुमत्याऋतुर्वन्ध्यस्त्वयातस्याः कृतःपुरा॥३॥ सुशोभनायकैिकेय्यामासक्तेनततोभवान्.॥ ऋतुव्यतिक्रमात्मा
॥ १७॥

·सोनरकंघोरमीदृशम् ॥ ४॥ होमकालेयथावह्निराज्यपातमवेक्षते ॥ऋतौप्रजापतिस्तद्वीजपातमवक्षते ॥५॥ यस्तमुल्लंघ्यधर्मात्माकामेष्वासक्ति मान्भवेत् ॥ सतुपियादृणात्पापमवाप्यनरकंपतेत् ॥ ६॥ एतावदेवतेपानान्यत्किञ्चनविद्यते ॥ तदेयागच्छ पुण्यानामुपभोगायपार्थिव ॥ एतच्छ्र त्वातुराजर्षिःकृपयाजनकोब्रवीत् ॥७॥ ॥राजोवाच ॥ ॥ यास्यामिदेवानुचरयत्रत्वंमांनयिष्यसि ॥ किंचित्पृच्छामितन्मत्वंयथावद्वतुमर्हसि ॥ ८॥ वज्रतुण्डास्त्वमीकाकाःपुंसांनयनहारिणः॥ पुनःपुनश्चनेत्राणितद्वदेषांभवन्तिहि ॥ ९॥ किंकर्मकृतवन्तश्वकथयतज्जुगुप्सितम् ॥ हरन्त्येषां तथाजिह्वांजायमानांपुनर्नवाम् ॥ १० ॥ करपत्रेणपाध्यन्तेकस्मादेतेऽतिदुःखिताः ॥ करम्भवालुकास्थाश्वतथैतेकायतैलगाः ॥ ११ ॥ अयोमुखैः खगैत्रैवकृष्यन्तेकिंविधावद ॥ विश्लिष्टदेहबन्धार्तिमहारावविराविणः ॥ १२॥ अयश्चंचूनिपातेनसर्वाङ्गमतविक्षताः ॥ किमेतेनिःस्वनन्तोपितुद्य न्तेऽहर्निशनराः ॥ १३॥ एताश्चान्याश्चदृश्यन्तेयातनाःपापकर्मिणाम् ॥ येनकर्मविपाकेनतन्ममोदेशतोवद ॥ १४ ॥॥ यमकिङ्करउवाच ॥ यन्मांपृच्छसिभूपालपापकर्मफलोदयम् ॥ तत्तेऽहंसंप्रवक्ष्यामिसंक्षेपेणयथातथम् ॥ १५॥ पुण्यापुण्येहिपुरुषःपर्यायेणसमश्नुते॥भुञ्जतश्चक्षयंयाति पापपुण्यमथापिवा ॥ १६॥ नतुभोगाइतेपुण्यंपापंवाकर्ममानवः॥ परित्यजतिभोगाच्चपुण्यापुण्येनिबोधमे ॥ १७॥ दुर्भिक्षादेवदुर्भिशंक्लेशात्केशंभ याद्भयम् ॥ मृतेभ्यःप्रमृतायान्तिदरिद्राःपापकर्मिणः ॥ १८ ॥ गतिनानाविधांयान्तिजन्तवःकर्मवन्धनात् ॥ उत्सवादुत्सयान्तिस्वर्गात्स्वर्गसुखा त्सुखम् ॥१९॥ श्रद्दधानाश्चदान्ताश्वधनदाःशुभकारिणः ॥व्याघ्रकुंजरदुर्गाणिसर्पचौरंभयानितु ॥२०॥ हताःपापेनगच्छन्तिपापिनःकिमतःपरम् ॥ सुगन्धिमाल्यसवसाधुयानासनाशनाः ॥२१॥ स्तूयमानाःसदायान्तिपुण्यैःपुण्याटवीप्वपि ॥ अनेकशतसाहस्रजन्मसंचयसंचितम् ॥ २२ ॥ पुण्यापुण्यनृणांतद्वत्सुखदुःखांकुरोद्भवम् ॥ यथाबीजंहिभूपालपयांसिसमवेक्षते ॥२३॥ पुण्यापुण्येतथाकालदेशान्यकर्मकारकम् । स्वल्पंपापंकृत सांदेशकालोपपादितम् ॥२४॥ पादन्यासकृतंदुःखंकण्टकोत्थंप्रयच्छतितिप्रभूततरंस्थूलशंकुकीलकसम्भवम् ॥२५॥ दुःखंयच्छतितद्वच्चशिरोरोगा दिदुःसहम् ॥अपथ्याशनशीतोष्णश्रमतापादिकारकम्॥२६॥ तथान्योन्यमपेक्षन्तेपापानिकलसङ्गमे॥एवंमहान्तिपापानिदीर्घरोगादिकाःक्रियाः॥ ॥२७॥ तद्वच्छत्रानिकृच्छ्रार्तिबन्धनादिफलायवै ॥ स्वल्पपुण्यंशुभंगन्धंहेलयासम्प्रयच्छति ॥२८॥म्पर्शवाप्यथवाशब्दरमंरूपमथापिवाचिरा द्वरुतरंतद्वन्महान्तमपिकालजम् ॥२९॥ एवंचसुखदुःखानिपुण्यापुण्योद्भवानिवै ॥ भुनानोऽनेकसंसारसम्भवानीहतिष्ठति ॥३०॥जातिदेशावरु दानिज्ञानाज्ञानफलानिच ॥ तिष्ठन्तितत्रपृक्तानिलिङ्गमात्रेणचात्मनि ॥३१॥ कर्मणामनसावाचानकदाचित्वचित्ररः ॥ अकुर्वन्पापकर्मपुण्यंवा ·मा० पु० अ. ११ प्यवतिष्ठते ॥ ३२ ॥ यद्यप्राप्नोतिपुरुषःसुखंदुःखमथापिवा ॥ प्रभूतमथवास्वल्पविक्रियाकारिचेतसः ॥ ३३ ॥ तावतातस्यपुण्यवापावाप्यथ ॥ १८॥ चेतरत् ॥ ३४ ॥ उपभोगात्क्षययातिभुज्यमानमिवाशनम् ॥ एवमेतेमहापापंयातनाभिरहनिशम् ॥ ३५ ॥ क्षपयन्तिनरानोरंनरकान्तवि वर्तिनः ॥ तथैवराजन्पुण्यानिस्वर्गलोकेमरैःसह ॥ ३६॥ गन्धर्वसिद्धाप्सरसांगीताद्यैरुपमूंजते ॥ देवत्वेमानुषत्वेचतिर्यकेचशुभाशुभम् ॥ ३७ ॥ पुण्यपापोद्भवंभुक्तसुखदुःखोपलक्षणम् ॥ यत्त्वपृच्छसिमांराजन्यातनाःपापकर्मिणाम् ॥ ३८ ॥ केनकेनेतिषापेनतत्तेवक्ष्याम्यशेषतः॥ दुष्टेनचक्षु पादृष्टा परदारा नराधमः ॥ ३९ ॥ मानसेनचदुष्टेनपरद्रव्यंचसस्पृहैः ॥ वज्रतुंडाःखगास्तेषांहरंत्यतेविलोचने ॥ ४० ॥ पुनःपुनश्चसंभूतिरक्ष्णो रेषांभवत्यथ ॥ यावतोऽक्षिनिमेपास्तुपापमेभिभिकृतम् ॥ ११ ॥ तावद्वर्षसहस्राणिनेप्रतिप्राप्नुवंत्युत.॥ असच्छास्त्रोपदेशास्तुयैर्दत्तायैश्व मंत्रिताः ॥ ४२ ॥ सम्यग्दृष्टविनाशायरिपूणामपिमानवैः।। यैःशास्त्रमन्यथाप्रोक्तंयैरसद्वागुदाहृता । ४३ ॥ वददेवद्विजातीनांगुरोर्निन्दाच यैःकृता । रंतितेपांजिह्वाश्चजायमानापुनःपुनः॥ १४॥ तावतोवत्सरानेतेवज्रतुंडाःसुदारुणाः ॥ मित्रभेदंतथापित्रापुत्रस्यस्वजनस्यच ॥४५॥ यज्वोपाध्याययोर्माचासुतस्यसहचारिणः ॥ भार्यापत्योश्चयेकेचिद्भेदंचकुर्नराधमांः ॥ ४६ ॥ तइमेपश्यपाध्यंतकरपत्रेणपार्थिव ॥ परोपता पकायेचयेचाहादनिषेधकाः ॥ ४७ ॥ तालवृतानिलम्थानचंदनोशीरहारिणः ॥ प्राणान्तिकंददुस्तापमदुष्टानांचयेऽधमाः ॥ ४८ ॥ कर म्भवालुकासंस्थास्तइमेपापभागिनः ॥ भुङ्क्तेश्राद्धंतुयोऽन्यस्यनरोन्येननिमंत्रितः ॥ १९ ॥ दैवेवाप्यथवापेत्र्येसद्विधाकृष्यतेखगैः ॥ मर्माणियस्तु साधूनामसद्वाग्भिनिकृन्तति ॥५० ॥ तमिमेतुदमानास्तुखगास्तिष्ठन्त्यवारिताः ॥ यःकरोतिचपेशुन्यमन्यवागन्यथामतिः॥ ५१ ॥ पाट्यतेहि द्विधाजिह्वातस्येत्थंनिशितैःशुरैः ॥ मातापित्रोर्गुरूणांचयेऽवज्ञांचकुरुद्धताः॥ ५२ ॥ तइमेपूयविण्मूत्रगतमजन्त्यधोमुखाः ॥ देवतातिथिभूतेषु भृत्येप्वभ्यागतेषुच ॥ ५३ ॥ अभुक्तवत्सुयेऽनन्तितद्वत्पित्रग्निपक्षिषु ॥ दुष्टास्तेपूयनिर्यासभुजःसूचीमुखास्तुते ॥ ५४ ॥ जायन्तेगिरिव र्माण पश्यैतेयादृशानराः ॥ एकपंत्यातुयेविप्रमथवेतरवर्णजम् ॥ ५५ ॥ विषमभोजयन्तीहविभुजस्तइमेयथा ॥ एकसार्थप्रयातंयेनिः स्वमर्थार्थिननरम् ॥ १६ ॥ अपास्यस्वान्नमश्नन्तितइमेश्लेष्मभोजिनः ॥ गोब्राह्मणाग्नयःस्पृष्टायैरुच्छिष्टेनरेश्वर ॥ २७ ॥ तेषामेतेऽग्निकुण्डे प्रज्वलत्स्वाहिताःकराः ॥ सूर्येन्दुतारकादृष्टायैरुच्छिष्टैस्तुकामतः ॥ ५८ ॥ तेषायाम्यैर्नरैनेंन्यस्तोवह्निःसमिध्यते ॥ गावोऽग्निर्जननीविप्रो ज्येष्टभ्रातापितास्वसा ॥ ५९ ॥ जामयोगुरबोवृद्धायैःस्पृष्टास्तुपदानृभिः ॥ बद्धांघ्रयस्तेनिगडैलोहेरग्निप्रतापितैः ॥ ६० ॥ अंगारराशि राशि 11 १८॥

·ar मध्यस्थास्तिष्ठन्त्याजानुदाहिनः ॥ पायसंकृसरंछागंदेवान्नानिचयानिवै ॥ ६१ ॥ भुक्तानियैरसंस्कृत्यतेषांनेत्राणिपापिनाम् ॥ निपातताना भूपृष्ठेउवृत्ताक्षिनिरीक्षताम् ॥ ६२ ॥ सन्देशैःपश्यकृष्यन्तेनाम्यैर्मुखात्ततः ॥ गुरुदेवद्विजातीनांवेदानांचनराधमैः ।। ६३ ॥ निन्दानिशामितायै श्वपापानामभिनन्दताम् ॥ तेषामयोमयान्कीलानग्निवर्णान्पुनःपुनः ॥ ६४ ॥ कर्णेषुपूरयन्त्येतेयाम्याविलपतामपि ॥ यैःप्रपादेवविप्रोकोदेवा लयसभाःशुभाः ॥ ६५ ॥ भवाविध्वंसमानीताःक्रोधलोभानुवर्तिभिः ॥ तेषामेतेःशितैःशस्त्रैर्मुहुर्विलपतांत्वचः ॥ ६६ ॥ पृथक्कुर्वन्तिवैया म्याः शरीरादतिदारुणाः ॥ गोत्राह्मणार्कमागास्तुयेऽवमेहन्तिमानवाः ॥ ६७ ॥ तेपामेतानिकृप्यन्तेगुदेनांत्राणिवायसः ॥ दत्त्वाकन्यायए कस्मैद्वितीयायप्रयच्छति ॥ ६८ ॥ सत्वेवनकधाछिनःक्षारनद्यांप्रवाह्यते ॥ स्वपोषणपरोयस्तुपरित्यजतिमानवः ॥६९ ॥ पुत्र भृत्यकलत्रा दिवन्धुवर्गमकिंचनम् ॥ दुर्भिक्षेसंभ्रमेवापिसोऽप्येवंयमकिंकरैः ॥ ७० ॥ उत्कृत्यदत्तानिमुखेम्बमांसान्यश्नुतेक्षुधा ॥ शरणागतान्यस्त्यजति लोभादुत्कोचजीविकः ॥ ७१ ॥ सोऽप्येवंयंत्रपीडाभिःपीडयतेयमकिंकरैः ॥ सुकृतंयेप्रयच्छन्तियावजन्मकृतंनराः ॥ ७२ ॥ तेपिष्यन्तेशिलापे पर्यतेपापकर्मिणः ॥न्यासापहारिणोबद्धाःसर्वगात्रेषुबन्धनैः ॥७३॥ कृमिवृश्चिककाकोलैर्भुज्यन्तेऽहर्निशनराः॥ शुत्क्षामास्तृट्पतजिह्वातालवो दनातुराः॥७४॥ दिवामेथुनिनःपापाःपरदारभुजश्चये ॥ तथैवकण्टकैस्तीक्ष्णैरायसै पश्यशाल्मलिम् ॥ ७९ ॥आरोपिताविभिन्नांगाःप्रभूतामुक्तवावि लाः॥ मुपायामपिपश्यैतान्ध्मायमानान्यमानुगैः ॥७६॥ पुरुपैःसुरुषव्याघ्रपरदाराक्मार्शनः ॥ उपाध्यायमधःकृत्वास्तब्धोयोऽध्ययनंनरः॥७७॥ गृ हातिशिल्पमथवासोऽप्येवंशिग्साशिलाम् ॥विभ्रत्क्लेशमवाप्नोतिजनमार्गेऽतिपीडितः।।७८॥शुन्क्षामोऽहर्निशंभारपीडाव्यथितमस्तकः।।मूत्रश्ले प्मपुरी पाणियन्मृनिवारिणि॥७९॥ तइमेश्लेप्मविण्मूत्रदुर्गन्धनरकंगताः। परस्परंचमांसानिभक्षयन्तिक्षुधान्विताः।। ८०॥ भुक्तंनातिथ्यविधिनापूर्वम भिःपरम्परम् ॥ अपविद्धास्तुयैर्वेदावयश्चाहिताग्निभिः ॥८॥ तइमेशलशृंगायात्पात्यंतेऽधःपुनः पुनः॥ पुनं पतयोजीर्णायावजीवंतियनराः।।८२॥ इमेकृमित्वमापन्नाभक्ष्यतेऽवपिपीलिकैः।। नीचप्रतिग्रहाहानाबाजनानित्यसेवनात् ।।८३॥ पापाणमध्यकीटत्वनरःसततमश्नुतापश्यतोभृत्यवर्गस्य मित्रस्याप्यतिथेस्तथा ॥ ८॥ एकोमिष्टान्नमुक्तिज्वलदंगारसंचयम् ॥ वृकैर्भयंकरैःपृष्ठनित्यमस्योपभुज्यते ।। ८५॥ पृष्ठमांसंनृपतेनयतोलोकस्य भक्षितम् ॥ अंधोऽथ बधिगेमकोभ्राम्यतेत्रक्षुधातुरः॥८६॥ अकृतज्ञोऽधमः पुंसामुपकारिपुवर्तते ॥ अयंकृतघ्नामित्राणामपकारिसुदुर्मतिः ॥८॥ १ मूल्यं गृहीला स्वकृतानुष्यान दिकर विक्रोगन्तीत्यर्थ. । पुनभूपतया २ च कामना दानमः । कम्मिन्युम्नके ! . .

·.
अ० १५
मा०पु०
॥ १९ ॥
तप्तकुंभेनिपतितोविलपन्याति शोषणम् ॥ करंभवालुकांतस्मात्ततोयंत्रावपीडनम् ॥ ८८ ॥ असिपत्रवनंतस्मात्करपत्रेणपाटनम् ॥ कालसूत्रेतथा
च्छेदमनेकाश्चैवयातनाः ॥८९॥ प्राप्यनिष्कृतिमेतस्मानवेद्मिकथमेष्यति ॥ श्राद्धसंगतिनोविप्राःसमुपेत्यपरस्परम् ॥९०॥ दुष्टाहिनिःसृतंफेनंसा
गेभ्यःपिवंतिवै ॥ सुवर्णस्तेयीविप्रनःसुरापोगुरुतल्पगः ॥ ९१॥ अधश्चोवंचदीप्तानौदद्यमानाःसमंततः ॥ ९२ ॥ तिष्ठत्यब्दसहस्राणिसुबहूनिततः
पुनः ॥ जायन्तेमानवाःकुष्टक्षयरोगादिचिह्निताः ॥ ९३ ॥ मृताःपुनश्चनरकंपुनर्जाताश्वतादृशम् ॥ व्याधिमृच्छंतिकल्पांतपरिमाणंनराधिप
॥९॥ गोनोन्यूनतरंयातिनरकेऽथविजन्मनि ॥ तथोपपातकानांससर्वपामितिनिश्चयः ॥९॥ नरकपच्युतायान्तिययविहितपातकः ॥ प्रयांति
योनिजातानितन्मेनिगदतःशृणु ॥९६॥ इतिमा महापु० पितापुत्रसंवादेयमांककरसंवादेस्वकृतकर्मभुक्तिकथनंनामचतुर्दशोध्यायः ॥१४॥ यमकि
करवाच ॥ पतितात्प्रतिगृह्याथखरयोनिंबजेहिजः॥ नरकात्प्रतिमुक्तस्तुकृमि पतितयाजकः॥१॥ उपाध्यायव्यलीकंतुकृत्वाश्वाभवतिद्विजः ॥त
जायांमनसावाचातद्रव्यंवापिकामयेत् ॥२॥ गर्दभोजायतेजन्तुःपित्रोश्चाप्यवमानकः ॥ मातापितंरावाकुश्यसारिकासम्प्रजायते ॥ ३॥ भ्रातुः
पत्न्यवमन्ताचकपोतत्वंप्रपद्यते ॥ तावेवपीडयित्वातुकच्छपत्वंप्रपद्यते ॥ ४॥ भर्तृपिण्डमुपानन्यस्तदिष्टननिपेवते ॥ सोऽपिमोहसमापनोजायते
वानरोमृतः ॥॥५॥ न्यासापहत्तीनरकाद्विमुक्तोजायतेकृमिः॥ असूयकश्चनरकान्मुक्तोभवतिराक्षसः ॥६॥ विश्वासहन्ताचनरोमीनयोनौप्रजा
यते ॥ धान्यंयवास्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्पपांश्चणान् ॥ ७॥ कलायान्कलमान्मुगान्गोधूमानतसीस्तथा ॥ सस्यान्यन्यानिवाढत्वामोहाजन्तु
रचेतनः ॥ ८॥ मनायतेमहानोमूपिकोवभ्रमन्निभः ॥ परदाराभिमीत्तवृकोघोरोऽभिजायते ॥ ९ ॥श्वासृगालोवकोगृध्रोव्यालःकङ्कस्तथाक
मात् ॥ भ्रातृभायांचदुर्बुद्धिोधर्पयतिपापकृत ॥ १० ॥ पुंस्कोकिलत्वमाप्नोतिसचापिनरकाच्युतः ॥ सखिभाय्यांगुरोर्भाऱ्यांराजभाऱ्यांचपाप
कृत ॥ ११॥ प्रवर्पयित्वाकामात्मामूकगेजायतेनरः ॥ यज्ञदानविवाहानांविघ्नकर्त्ताभवेत्कृमिः ॥ १२ ॥ पुनातातुकन्यायाकृमिरेवोप
जायते ॥ देवतापितृविप्राणामदत्त्वायोऽनमश्नुते ॥ १३ ॥ प्रमुक्तोनरकात्सोऽपिवायसःसम्प्रजायते ॥ ज्येष्टंपितृसमंअपिनातरंयोवमन्यते
॥ १४ ॥ नरकात्सोपिविभ्रष्टःकौंचयोनौप्रजायते ॥ शूद्रश्चब्राह्मणींगत्वाकृमियोनौप्रजायते ॥ १५ ॥ तस्यामपत्यमुत्पाद्यकाष्टान्तः
कीटकोभवेत् ॥ मूकर कृमिकोमद्गश्चण्डालश्चप्रजायते ॥ १६ ॥ अकृतज्ञोऽधमःपुंसाविमुक्तोनरकानरः ॥ कृतघ्नःकृमिकाकीटः
पतङ्गोवृश्चिकस्तथा ॥ १७ ॥ मत्स्यस्तुवायसःकर्म पुकसोजायतेततः ॥ अशस्त्रपुरुषहत्वानरःसंजायतेखरः ॥ कृमिःस्त्रीवधकर्तीचवालहंताच
॥ १९॥

·जायते ॥ ॥ १८॥ भोजनंचोरयित्वातुमक्षिकाजायतेनरः ॥ तत्राप्यस्तिविशपावभोजनस्यशृणुष्वतम् ॥ १९ ॥ हत्वादुग्धंतुमार्जारोजाय तेनरकाच्युतः ॥ तिलपिण्याकसंमिश्रमत्रहत्वातुमृपकः ॥ २० ॥ घृतंहृत्वातुनकुलःकाकोमद्रजामिपम् ॥ मत्स्यमांसापहृत्काकःश्येनोमे पामिपापहत ॥ २१ ॥ चिरीवाकस्त्वपहतेलवणेदनि वाकृमिः ॥ चोरयित्वापयश्चापिवलाकासंग्रजायते ॥ २२ ॥ यस्तुचोरयतेतैलंतैलपायी सजायते ॥ मधुहृत्वानरोदंशोऽपूपंहत्वापिपीलिका ॥ २३. ॥ चोयित्वाहविष्यान्नंजायतेगृहगोधिका ॥ आसवंचोरयित्वाततित्तिरि वाप्नुयात् ॥ २४ ॥ अयो हत्वातुपापात्मावायमःमंप्रजायते ॥ पात्रकांस्यपिहारीतःकपोतोरौप्यभाजने ॥ २५ ॥ हृत्वातकिचनंभांडंकृ मियोनौप्रजायते ॥ कौशयंचोरयित्वातुचक्रवाकत्वमृच्छति ॥ २६ ॥ कोशकारश्चकौशेयेइतेवस्त्रेभिजायते ॥ दुकूलेशाङ्गक पापोहतेचैवांशु केशुकः ॥ २७ ॥ ऋक्षश्चैवाविकंहत्वावस्त्रंक्षीमंचजायते ॥ कार्पासिके हतकोंचोवह्नहर्तावकःखरः ॥ २८ ॥ मयूरोवर्णकान्हत्वापत्रशाकंच जायते ॥ जीवजीवकतांयातिरक्तवस्त्रापहन्नरः ॥ २९ ॥ छुच्छंदर्गशुभान्गंधान्यामोहत्वाशशोभवेत् ॥ खंजःपलालहरणकाष्टहृघुणकीटकः ॥ ३० ॥ पुप्पापद्दरिद्रस्तुपंगुयानापन्नगः ॥ शाकह चहारीतस्तोयह चचातकः ॥ ३१ ॥ भूमिहन्नरकान्गत्वारोरवादीन्सुदारु णान् ॥ तृणगुल्मलतावल्लीत्वक्सारतरुतांक्रमात ॥ ३२॥ प्राप्यक्षीणाल्पपापस्तुनरोभवतिरततः ॥ वृपस्यवृपोंछित्त्वापंढत्वंप्रामुयानरः ॥३३॥ परिहत्यतथाभूयोजन्मनामकविंशतिः ॥ कृमि कीट-पतंगो वा पक्षीतोयचरोमृगः ॥ ३४ ॥ गोवंचप्राप्यचांडालपुल्कसादिजुगुप्सितम् ॥ पंग्वं धोवधिरः कुष्टीयक्ष्मणाचप्रपीडितः ॥ ३५ ॥ मुखगेगाक्षिरोगैश्चंगुदरोगश्चवाध्यते ॥ अपस्मारीचभवतिशूद्रत्वं चसगच्छति।। ३६ ॥ एपएव क्रमोदृष्टीगोसुवर्णादिहारिणाम् ॥ विद्यापहारिणांचैवनिप्क्रयभ्रंशिनांगुगः॥३७॥ जायामन्यस्यपारक्यांपुरुष प्रतिपादयेत् ॥ प्राप्नोतिपंढतांमृढी यातनाभ्यःपरिच्युतः ॥ ३८ ॥ यःकरोतिनरोहोममसमिद्धेहुताशने । सोजीर्णघनदुःखातामंदाग्निरभिजायते ॥ ३९ ॥ परनिंदाकृतम्रत्वंपरमर्मो पघट्टनम् ॥ नेष्यनिघृणवंचपरदारोपसवनम् ॥ ४० ॥ परम्बहरणाशाचवतानांचकुत्समम् ॥ निकृत्यावंचनानृणांकापण्यंचनृणांबधः॥ ४१ ॥ यानिचप्रतिपिद्धानितत्तिंचप्रशंसताम् ॥ उपलक्षणानीजानियान्मुक्तानांनरकादनु ॥ ४२ ॥ दयाभूतेषुसद्वादःपरलोकप्रतिक्रिया॥ सत्याभूतहिता चोक्तिर्वेदप्रामाण्यदर्शनम् ॥ ४३ ॥ गुरुदेवर्षिसिद्धपिपूंजनमाधुसंगमः ॥ सक्रियाभ्यसनमैत्रींचतदुध्येतपंडितः ॥ ४४ ॥ अन्यानिचैव सद्धर्मक्रियाभूतानियानित्र ॥ स्वर्गच्युतानांलिंगानिपुरुषाणामपापिनाम् ॥ ४५ ॥ शतदुद्देशतोराजन्भवतांकथितंमया ॥. स्वकर्मफलभोकृणां ..

·अ० १५
मा० पु०
॥ २० ॥
पुण्यानांपापिनांतथा ॥ ४६॥ तदेह्यन्यत्रगच्छामोदृष्टंसर्वत्वयाधुना ॥ त्वयाचदृष्टोनरकस्तदेह्यन्यत्रगम्यताम् ॥ ४७ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥
ततस्तमग्रतःकृत्वासगजागंतुमुद्यतः॥ ततश्चसर्वैरुत्कृष्टयातनास्थायिभिप्रेभिः॥४८॥प्रसादंकुरुभूपेतितिष्ठतावन्मुहूर्त्तकम्।।त्वदंगसंगीपवनोमनोहाद
यतेहिनः॥१९॥परितापंचगात्रेषुपीडांवाघांचकृतमशः॥अपहंतिनरव्याघकृपांकुरुमहीपते॥५०॥ एतच्छुत्वावचस्तेपातयाम्यपुमपंततः। पप्रच्छक
थमेतेपामाहादोमयितिष्ठति ॥५१॥ किंमयाकर्मतत्पुण्यंमर्त्यलोकेमहत्कृतम् ॥आहाददायिनीव्युष्टिर्यस्येयंतदुदीरय ॥५२॥ याम्यवाच ॥ पितृदेवा
तिथिऐष्यशिष्टेनानेनतेतनुः॥पुष्टिमभ्यागतायस्मात्तद्तंचमनोयतः॥५३॥ ततस्त्वदात्रसंसर्गीपवनोहाददायकः ॥ पापकर्मकृतोराजन्यातनानप्रवा
धते॥५४॥ अश्वमेधादयोयज्ञास्त्वयेष्टाविधिवद्यतः॥ ततस्त्वदर्शनाद्याम्यायंत्रशस्त्राग्निवायसाः॥५५॥पीडनच्छेददाहादिमहादुःखस्यहेतवः।।मृदुत्व
मागताराजस्तेजसोपहताम्तव ॥५६॥ राजोवाच ॥ नस्वर्गेब्रह्मलोकेवातत्सुखंप्राप्यतेनरैः॥यदातजंतुनिर्वाणदानोत्थमितिमेमतिः॥२७॥यदिमत्सन्नि
धावतान्यावनानप्रवाधते ॥ ततोभद्रमुखाऽत्राहस्थास्येस्थाणुरिवाचलः॥ ५८ ॥ यमएमपउवाच ॥ पहिराजेंद्रगच्छामिनिजपुण्यसमार्जितान्॥ श्व
भोगांस्तुभुज्यंतयातना पापकर्मिणः॥१९॥गजोवाच॥तस्मानतावद्यास्यामियावदेतेसुदुःखिताः॥मत्सनिधानात्सुखिनोभवंतिनरकौकसः॥६०॥धि
तस्यजीवितंपुंसःशरणार्थिनमागतम्।। योनार्तमनुगृह्णातिवरिपक्षमर्पिध्रुवम्॥६॥यज्ञदानतपांसीहपरत्रचनभूतये ॥ भवंतितस्ययस्यातपरित्राणेनमा
नसम्॥६॥नरस्ययम्यकठिनंमनोवालातुरादिपु वृद्धेषुचनतंमन्येमानुपंराक्षसोहिसः॥६३॥ एपांमत्सन्निकर्षात्तुयद्यग्निपरितापजम्।। तथोग्रगंधजंवा
पिदुःखेनरकमंभवम्।।६॥क्षुत्पिपासोद्भवंदुःखंयच्चमू प्रदमहत्॥विनाशमेतितद्भद्रमन्येस्वर्गसुखात्परम् ॥६५॥ प्राप्स्यंतेतेयदिसुखंबहवोदुःखितेम
यि॥ किंवाप्राप्तंमयानम्यात्तस्मात्त्वंबदमाचिरम् ॥६६॥याम्यवाच ॥ एपधर्मश्चशकश्चत्वानेतुंसमुपागतौ॥अवश्यमस्माद्गन्तव्यंतस्मात्पार्थिवगम्य
ताम् ।।६७॥धर्मवाच ॥नयामित्वामहंस्वर्गवयासम्यगुपासितः॥विमानमतदारुह्यमाविलंबस्वगम्यताम् ॥ ६८॥राजोवाच ॥ नरकेमानवाधर्म
पीड्यमानाःसहस्रशः॥वाहीत्यमीचक्रंदंतिमामतोनवजाम्यहम् ॥३९॥ इन्द्रउवाच ॥ कर्मणानरकप्राप्तिरेषांपापिष्टकर्मणाम् ॥ स्वर्गस्त्वयापिगन्त
व्योनृपपुण्येनकर्मणा ।। ७० ॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ यदिजानासिधर्मत्वंत्वंवादेवशतक्रतो॥ ममयावत्प्रमाणंतुशुभंतदक्तुमर्हथः॥ ७१ ॥
॥ धर्म
उवाच ॥अबिन्दवोयथांभोधीयथावादिवितारकाः॥ यथावावर्षतोधारागंगायांसिकतायथा ॥७२॥असंख्येयामहाराजन्नानायोनिषुजंतवः॥तथात
वापिपुण्यस्यसंख्यानेवोपपद्यते॥७३॥ अनुकंपामिमामधनारकेष्विहकुर्वता।तदेवशतसाहस्रसंख्यानीतंत्वयानृप ॥७४॥ तद्गच्छत्वंनृपश्रेष्ठतद्भोक्तुमम
॥ २० ॥

·। S रालयम् ॥ एतेतुनरकेपापंशपयंतुस्वकर्मजम्७५॥ राजोवाच ॥ कथंस्पृहांकारप्यंतिमत्संपर्कायमानवाः यादमसैनिधावेष,मुत्कर्षोनोपपद्यते॥७६॥ तस्माद्यत्सुकृतंकिंचिन्ममास्तित्रिदशाधिप।मुच्यंतांतेननरकात्पापिनोयातनागताः॥७७॥ इन्द्रउवाच ॥ एवमूर्खतरंस्थानत्वयाप्राप्तंमहीपते॥ एता स्तुनरकात्पश्यविमुक्तान्पापकर्मिणः॥७८॥ पुत्रउवाचाततोपतत्पुष्पवृष्टिस्तस्योपरिमहीपतेः। विमानंचाधिरोप्यैनंस्वलॊकमनयद्धरिः॥७९॥अहंचा न्येचयेतत्रयातनाभ्यःपरिच्युताः॥स्वकर्मफलनिर्दिष्टंततोयोन्यंतरंगताः॥८०॥ एवमेतेसमाख्यातानरकाद्विजसत्तम॥येनयेनचपापेनयांयांयोनिमुपै तिवे॥८॥तत्तत्सर्वसमाख्यातंयथादृष्टमयापुरा। पुरानुभवजंज्ञानमवाप्यकथितंतव ॥अतःपरंमहाभागकिमन्यत्कथयामिते ॥८॥इतिश्रीमार्कण्डे यम पितापुत्रसंवादेनरकस्थोद्धारवर्णनंनामपंचदशोऽध्यायः॥१५॥पितोवाच॥कथितंमेत्वयावत्ससंसारस्यव्यवस्थितम्॥ स्वरूपमपिदेहस्यघटीयंत्र वदव्ययम्॥३॥तदेवमेतदखिलंममावगतमीदृशम्॥किंमयावदकर्त्तव्यमेवमस्मिन्व्यवस्थिते॥२॥॥पुत्रउवाच॥यदिमद्वचनंतातश्रद्दधास्यविशंकितः॥ तत्परित्यज्यगार्हस्थ्यवानप्रस्थमनाभव ॥३॥ तमनुष्टायविधिवद्विहायाग्निपरिग्रहम् ॥ आत्मन्यात्मानमाधायनिद्वोनिष्परिग्रहः ॥४॥ एकां तशीलोवश्यात्माभवभिक्षुरतंद्रितः। तत्रयोगपरोभूत्वाबाह्यस्पर्शविवर्जितः॥५॥ततःप्राप्स्यसितयोगंदुःखसंयोगभेषजम् ॥ मुक्तिहेतुमनौपम्यमनाख्ये यममंज्ञितम् ॥ तत्संयोगात्रतेयोगोभूयोभूतैर्भविष्यति ॥॥॥ पितोवाच ॥ वत्सयोगंममाचक्ष्वमुक्तिहेतुमतःपरम् ॥७॥ येनभूतैःपुनर्भूतोनेहग्दुःख मवाप्नुयाम् ॥ यत्रासक्तिपरस्यात्माममसंसारबंधनेः ॥८॥ नतियोगमयोगोपितंयोगमधुनावद ॥ संसासदित्यतापार्मिविप्लुष्यदेहिमानसम् ॥९॥ ब्रह्मज्ञानांबुशीतेनसिंचमांवाक्यवारिणा ॥ अविद्याकृच्छ्सपेंणदष्टंतद्विपीडितम् ॥ १० ॥ स्ववाक्यामृतदानेनमांजीवयपुनर्मतम् ॥ पुत्रदारगृहक्षेत्र ममत्वनिगडार्दितम् ॥ मांमोचयेष्टसद्भावविज्ञानोबाटनैश्विरम् ॥3॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ शृणुतातयथायोगोदत्तात्रयेणधीमता ॥ अलर्कायपुराणो क्तःसम्यक्पृष्टेनविस्तगत् ॥ १२॥ ॥ पितोवाच ॥ ॥ दत्तात्रेयस्सुतःकस्यकथंवायोगमुक्तवान् ॥ कश्वालामहाभागोयोयोगंपरिपृष्टवान् ॥१३॥ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ कौशिकोत्राह्मणःकश्चित्प्रतिष्टानेभवत्पुरे ॥ १२ ॥ सोन्यजन्मकृतैःपापैःकुष्ठरोगातुरोभवत् ॥ तंत्थान्याधितंभार्यापतिंदे वमिवार्चयत् ॥ १९ ॥ पादाभ्यंगांगसंवाहस्रानाच्छादनभोजनैः ॥ श्लप्ममूत्रपुरीपासृक्प्रवाहक्षालनेनच ॥ १६ ॥ रहस्येवोपचारेणप्रियसंभाषणे नचं ॥ सततंपूज्यमानोपितयातीवविनीतया ॥ १७ ॥ अतितीवप्रकोपत्वानिभर्स्यतिदारुणः ॥ तथापिप्रणतासाध्वीतममन्यतदैवतम् ॥ १८ ॥ तंतथाप्यतिबीभत्सर्वश्रेष्टममन्यत ॥अचंक्रमणशीलोपिंसकदाचिद्विजोत्तमः॥ १९॥ प्राहमानियस्वेतित्वमांतम्यानिवेशनम् ॥ यांसावेश्या ॥

·मा० पु०
अ० १६
॥ २१ ॥
मयादृष्टाराजमार्गगृहेमता ॥२० ॥ तामेप्रापयधर्मज्ञसैवमेहविर्त्तते ॥ दृष्टासूर्योदयेबालारात्रिश्चयमुपागता ॥२१ ॥ दर्शनानंतरंसामेहृदयानापस
पति । यदिसाचारसर्वागीपीन श्रोणिपयोधरा ॥२२॥ नोपगृहतितन्वंगीतन्मांद्रक्ष्यसिवैमृतम्॥वाम-कामोमनुष्याणांबहुभिःप्राप्यचेतसः ॥२३॥
ममाऽशक्तिश्चगमनेमंकुलंप्रतिभातिमे ॥ तत्तदावचनंश्रुत्वाभर्तुःकामातुरस्यसा॥२४॥ तत्पनीव्याकुलाजातामहाभागापतित्रता ॥ गाढंपरिकरंबद्धा
शुल्कमादायचाधिकम् ॥ २५ ।। स्कंधेभर्तारमारोप्यजगाममृदुगामिनी ॥ निशिमेघावृतेव्योनिचलद्विद्युच्चदृश्यते ॥२६॥ राजमार्गेमियंभर्तुश्चि
कीपीद्विजांगना।पथिलतदापोतमचोरंचोग्शंकया ॥२७॥ माण्डव्यमतिदुःखार्तमंधकारेचसद्विजः॥ पत्नीस्कंधसमारूढंश्चालयामासफोशिकः
॥२८॥वामांगनाथसंकुद्धामांडव्यम्तमुवाचह ॥ येनाहमेवमत्यर्थदुःखितश्चालितोवृथा॥२९॥ इत्थंकष्टमनुप्रातःसपापात्मानराधमः ॥ सूर्योदयेऽवशः
प्राणवियोश्यतिनसंशयः॥३०॥ भास्करालोकनादेवमविनाशमवाप्स्यति ॥ तस्यभार्याततः श्रुत्वातंशापमतिदारुणम् ॥ ३१॥ प्रोवाचव्यथिता
मानवोदयमुपेप्यति ॥ ततःसूर्योदयाभावादभवत्मततानिशा ॥३२॥ बहून्यहःप्रयाणानिततादेवाभयंययुः ॥ निःस्वाध्यायवपट्कारस्वधास्वाहा
विवर्जितम् ॥ ३३ ॥ कथंनुखल्विदंसर्वनगच्छत्संक्षयंजगत् ॥ अहोराघव्यवस्थायाविनामासर्तुसंक्षयः ॥ ३४॥ तत्संक्षयानत्वयनेज्ञायतेदक्षिणोत्तरे॥
॥ ३५ ॥ विनाचायनविज्ञानंकाल संवत्सरःकुतः ॥ पतित्रतायावचनान्नोदच्छतिदिवाकरः ॥३६॥ मूर्योदयंविनानेवस्नानदानादिकाः क्रियाः॥
अग्नेविहरणवक्रत्वभावश्चलक्ष्यते ॥ ३७॥ नकालनविनाचेष्टिर्नचयज्ञादिकाःक्रियाः ॥ नश्यंतिसर्वभूतानितमोभृतेचराचरं ॥ ३८॥ नैवाप्यायनम
स्माकंविनाहोमेनजायते ॥ वयमाप्यायितामत्यर्यज्ञभागयथोचितैः ॥ ३९ ॥ वृष्टयादिनानुगृह्णीमोमान्सस्याभिवृद्धये ॥ निष्पादितास्वापधीषुम
ायज्ञैर्यजतिनः ॥ ४० ॥ एवंवयंप्रयच्छामःकामान्यज्ञादिपूजिताः ॥ अधोहिवामवयंमाश्चोर्ध्वप्रवर्पिणः॥४१॥ तोयवर्षेणहिवयंहविर्वर्षेणमा
नवाः ॥ येस्माकंनप्रयच्छंतिनित्यनैमित्तिकी क्रियाः ॥ ४२ ॥क्रतुभागंदुरात्मानःस्वयंवानंतिलोलुपाः ॥ विनाशायवयंतेषांतोयसूर्यानिमारुताः॥
॥४३॥ क्षितिंचसंदृषयाम पापानामपकारिणाम् ॥ दुष्टतोयादिदोषणतेपांदुष्कृतकर्मणाम् ॥४४॥ उपसर्गाःप्रवर्ततेमरणायसुदारुणाः ॥ येत्व
मान्प्रीणयित्वातुभुंजतेशेपमात्मना ।। ४५ ॥ तेपांपुण्यतमाँल्लोकान्वितरामीमहात्मनाम् ॥ तन्नास्तिसर्वमेतद्धिनचोपायव्यवस्थितम् ॥ ४६॥ कथं
नुदिनसंगःस्यादन्योन्यमक्दन्सुराः॥ तेषामेवसमेतानांयज्ञव्युच्छित्तिशंकिनाम् ॥४७॥ देवानांवचनं श्रुत्वाप्राहदेवःप्रजापतिः ॥ तेजःपरंतेजसैव
तपसाचतपम्तथा ॥४८॥ प्रशाम्यत्यमरास्तस्माच्छृणुध्वंवचनमम ॥ पतिव्रतायामाहात्म्यानोद्गच्छतिदिवाकरः ॥ १९॥ तस्यचानुदयाद्धानिर्म
॥ २१॥

·॥ पुत्र
ानांभवतांयथा ॥ तस्मात्पतिव्रतामढेरनमयांतपस्विनीम् ॥ प्रसादयतवैपत्नीभानोरुदयकाम्यया ॥५०॥ ॥ पुरावाच ॥ ॥ तैःसाप्रसा
दितागत्वाप्राहेष्टंत्रियतामिति ॥ अयाचंतदिनंदेवाभवत्वितियथापुरा ॥ ५१ ॥ अनसूयोवाच ॥ पतिव्रतायामाहात्म्यंनहीयेतकथंत्विति ॥१२॥
संमान्यतांतथासाध्वीतथाप्रेष्याम्यहंसुराः ॥ यथापुनरहोरात्रसंस्थानमुपजायते ॥ ५३ ॥ यंथाचतस्याःसपतिर्नशापानाशमेष्यति ॥
उवाच ॥ ॥ एवमुक्त्वासुरांम्तम्यागत्वासामंदिग्शुभा ॥५४॥ उवाचकुशलंपृष्टाधर्मभर्तुस्तथात्मनः ॥ कच्चिनंदसिकल्याणिस्वर्नुःसुम्वदायिनी
॥५५॥ कच्चिच्चाखिलदेवेभ्योमन्यसेयधिकंपतिम् ॥ भर्तुःशुश्रूषणादेवमयाप्राप्तमहत्फलम् ॥५६॥ सर्वकामफलावाप्तिःपत्युःशुश्रूषणात्त्रियाः॥
पंचर्णानिमनुष्येणसाध्वियानिसर्वदा ॥५७ ॥ तथात्मवर्णधर्मेणकर्तव्योधनसंचयः ॥ प्राप्तश्चार्थस्तथाणविनियोज्योविधानतः ॥ २८॥ मत्या
जवतपोदानदयायुक्तोभवेत्सदा ॥ क्रियाचशास्त्रनिर्दिष्टारागद्वेपविवर्जिता ॥ ५९॥ कर्तव्याहग्हःश्रद्धापुरस्कारेणशक्तितः॥ स्वजातिविहितानवलो
कान्प्राप्नोतिमानवः ॥ ६० ॥ क्लेशेनमहतासाध्विप्राजापत्यादिकान्क्रमात् ॥ स्त्रियश्चैवंसमम्तम्यनरैर्दुःखार्जितस्यवै ॥ ६१ ॥ पुण्यम्याई पहारि
ण्यापतिशुश्रूपयैवहि ॥ नास्तिस्त्रीणांपृथग्यज्ञानश्राद्धंनाप्युपं तम् ॥ ६२॥ भर्तुःशुश्रूषयैवतालोकानिष्टाञ्जयंतिहि ॥ तम्मान्साध्विमहाभागपति
शथपणंप्रति ॥ त्वयामतिःसदाकायतोभर्त्तापगगतिः ॥६३॥ यदेवेभ्योयच्चपित्रादिकेभ्यःकुर्याद्भभ्यिर्चनंमत्क्रियाञ्च॥ तम्याईवेकेवलानन्यचि
त्तानारीभुड्नेभर्तृशुपयैव ॥ ६४॥ ॥ पुत्र उवाच ॥ ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वाप्रतिपूज्यतदादगत ॥ प्रत्युवाचाविपत्नीतामनमृयामिदंवचः॥६६॥
धन्यास्म्यनुगृहीवाम्मिदेवस्याप्यवलोकतः ॥ यन्मेप्रकृतिकल्याणिश्रद्धांवर्धयमेपुनः॥६६॥ जानाम्येतन्ननारीणांकञ्चित्पतिसमागतिः॥तातिश्चो
पकारायइहलोकेपग्त्रच ॥ ६७ ॥ पतिप्रसादादिहचप्रेत्यचैवयशम्बिनी ॥ नागसुखमवाप्नोतिनार्याभ हिंदेवतम् ॥ ६८ ॥ मान्वंत्रहिमहाभागप्राप्ता
यामममंदिरम् ।। आर्याया किंनुकर्त्तव्यमयार्येणापिवाशुभे॥१९॥ अनभूयोवाच ॥ एतदेवाःसहेन्द्रेणमामुपागम्यदुःखिताः॥ तद्वाक्यापास्तमकर्मदि
ननक्तनिरूपणाः ॥ ७० ॥ याचंतेहर्निशासम्थायथावदविखंडिताम् ॥ अहंतदर्थमायाताशृणुचतचोमम ॥७१॥ दिनाभावात्समस्तानामभावोया
गकर्मणाम् ॥ तदभावान्सुराःपुष्टिनोपयांतितपस्विनि॥७२॥अद्भश्चैवममुच्छेदादुच्छेदःसर्वकर्मणाम् ॥ तदुच्छेदादनावृष्टयाजगदुच्छेदमेष्यति।।७।।
तत्त्वमिच्छसिधैर्येणजगदुद्ध मापदः ॥ प्रसीदसाध्विलोकानांपूर्ववद्वर्त्ततांरविः ॥७॥ ॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ ॥ मांडव्येनमहाभागेशप्तोभर्ताममेश्वरः।।
सूर्योदयेविनाशंत्वंप्राप्म्यमीत्यतिमन्युना ॥७॥ ॥ अनमयोवाचः॥ यदितेगेचतेभद्रेतृतम्तवचनादहम् ॥ कगेमिपूर्ववद्देहभर्तीग्वचनात्तव ॥७६॥

·मा० पु०
अ०१६
२२ ॥
मयापिसर्वथास्त्रीणांमाहात्म्यंवरवर्णिनि ॥ पतिव्रतानामाराध्यमितिसमानयामिते ॥ ७७ ।। ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ तथेत्युक्तेतथामूर्यमाजुहावतप
स्विनी ॥ अनसूयार्घ्यमुद्यम्यसार्धरात्रेतदानिशि ॥७॥ ततोविवस्वान्भगवान्फुल्लपद्मारुणाकृतिः ॥शैलाधिराजमुदयमारुरोहोरुमंडलः॥ ७९ ॥
समनंतम्मेवास्याभ प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ पपातचमहीपृष्ठेपतंतंजगृहेचसा ॥ ८० ॥ ॥ अनसूयोवाच ॥. ॥ नविपादस्त्वयाभद्रेकर्तव्यः पश्यमे
बलम् ॥ पतिशुश्रूषयावातंतपसःकिंचिरेणमे ॥ ८१ ॥ यथाभर्तृममंनान्यमपश्यंपुरुपंकचित् ॥ रूपतःशीलतोबुद्धयावाङमाधुर्यादिभूपणः।।८२॥
तेनसत्येनविप्रायव्याधिमुक्तःपुनर्युवा ॥ प्राप्तोनुजीवितंभार्यासहायःशरदांशतम् ॥८३॥ यथाभर्तृसमंनान्यमहंपश्यामिदैवतम् ॥ तेनसत्येनविप्रीयं
पुनर्जीवन्वनामयः ॥ ८ ॥ कर्मणामनमावाचाभर्तुरागधनप्रति ॥ यथाममोद्यमोनित्यंतथायंजीवतादिजः ॥ ८५॥ पुत्रउवाच ॥ ॥
ततोविप्रःसमुत्तम्थाव्याधिमुक्तःपुनर्युवा ॥ स्वभाभिर्भासयन्वेश्मदारकबाजरः ॥ ८६॥ ततोपतत्पुप्पवृदेिववाद्यानिसस्वनुः ॥ लेभिरेच
मुद्देवाअनम्यामथावन् ॥ ८७ ॥ देवाउचुः ॥ ववृणीप्वकल्याणिदेवकार्यमहत्कृतम् ॥ आदित्योदयसद्भावाहवरयसुव्रते ॥ त्वयाय
स्मात्ततोदेवावरदाम्तेतपस्विनि ॥ ८८ ॥ ॥ अनमूयोवाच ॥ ॥ यदि देवाःप्रसन्नामेपितामहपुरोगमाः ॥ ८९ ॥ वग्दावरयोग्याचयद्यहंभवतां
मता ॥ तद्यांनुममपुत्रत्वब्रह्मविष्णुमहेश्वगः ॥ योगंचप्राप्नुयां भर्तृमहिताक्लेशमुक्तये ॥ ९० ॥ ॥ पुत्रवाच ॥ ॥ एवमस्त्वितिदेवास्तां
ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥ ॥ ९१ ॥ उक्त्वाजग्मुर्यथान्यायमनुमान्यतपस्विनीम् ॥ ततः कालेवहुतिथेद्वितीयोब्रह्मणःसुतः ॥ ९२ ॥ स्व
भायाँभगवानत्रिरनमयामपश्यत् ॥ ऋतुस्नातांसुचार्वगीलोभनीयतमाकृतिम् ॥ ९३ ॥ सकामोमनसाभेजेसमुनिस्तामनिंदिताम् ॥ तस्या
भिपश्यतस्तांतुविकारोयोभ्यजायत ॥ ९४ ॥ तमपोवाहपवनस्तिर्यगूखंचवेगवान् ॥ ब्रह्मरूपंचशुक्लाभपतमानसमंततः ॥ ९५ ॥ सोम
रूपरजोरूपंदिशस्तंजगृहुर्दश ॥ समोमोमानसोजज्ञेतम्याम प्रजापतेः ॥ ९६ ॥ पुत्रःसमस्ततत्त्वानामायुराधारएवच ॥ तुष्टेनविष्णुना
जञदत्तात्रेयोमहात्मना ॥ ९७ ॥ स्वशरीरात्समुत्पन्नःसत्त्वोदिक्तोद्विजोत्तमः ॥ दत्तात्रेयइतिख्यातःसोनमूयास्तनपपौ ॥ ९८ ॥ विष्णु
रेवावतीर्णोसौद्वितीयो। सुतोभवत् ॥ सप्ताहात्प्रच्युतोमातुरुदरात्कुपितोयतः ॥ ९९ ॥ हैहयेंद्रमुपावृत्तमपराध्यन्तमुद्धतम् ॥ दृष्ट्वाचौकुपितः
सद्यो दग्धुकामःसहेहयम् ॥ १०० ॥ गर्भवासमहायासदुःखामर्षसमन्वितः ॥ दुर्वासास्तमसायुक्तो रुद्रांशःसोभ्यजायत ॥ ॥ १ ॥ इति
पुत्रत्रयंतस्याजज्ञेब्रह्मेशवैष्णवम् ॥ सोमोब्रह्माभवद्विष्णुर्दत्तात्रेयोभ्यजायत ॥२॥ दुर्वासाःशंकरोजज्ञेवरदानादिवौकसाम " मोमःस्वरश्मिभि
॥ २२॥

·शीतैर्वीरुदौषधिमानवान् ॥ १०३॥ आप्याययन्सदास्वर्गवर्ततेसप्रजापतिः ॥ दत्तात्रेयःप्रजाःपातिदुष्टदैत्यनिवर्हणात् ॥ ४॥ शिष्टानुग्रहकृयो गीज्ञेयश्चाशःसवैष्णवः ॥ निर्दहत्यवमतारंदुर्वासाभगवानजः ॥ ५॥ रौद्रभावसमाश्रित्यहङ्मनोवाग्भिरुद्धतः ॥ सोमत्वंभगवानत्रिःपुनश्चके प्रजापतिः ॥ ६ ॥ दत्तात्रेयोपिविषयान्योगस्योददृशेहरिः ॥ दुर्वासाःपितरत्यक्कामातरंचोत्तमंत्रतम् ॥ ७॥ उन्मत्ताख्यसमाश्रित्यपरिवभ्राम मेदिनीम् ॥ मुनिपुत्रवृतीयोगीदत्तात्रेयोप्यसंगिताम् ॥ ८॥ अभीप्समानःसरसिनिममजचिरंविभुः ॥ तथापितमहात्मानमतीवप्रियदर्शनम् ॥ ॥ ९॥ तत्यजुर्नकुमारास्तेसरसम्तीरसंश्रयाः ॥ दिव्येवर्षशतपूर्णेयंदातेनत्यतितम् ॥११०॥ तत्प्रीत्यासरसम्तीरंसमुनिकुमारकाः॥ ततोदिव्यां वरधरांसुरूपांसुनितंबिनीम् ॥११॥ नारीमादायकल्याणीमुत्तताग्जलान्मुनिः ॥ स्त्रीसनिकर्पिणद्यतेपरित्यक्ष्यंतिमामिति ॥१२॥ मुनिपुत्राम्लतोयो गेस्थास्यतीति विचिंतयन् ॥ तथापितेमुनिसुतानत्यजतियदामुनिम् ॥१३॥ ततःमहतंयानार्यामद्यपानमथाकरोत् ॥ सुरापानरतंतेनसभार्यतत्य जुस्ततः ॥१४॥ गीतवाद्यादिवनिताभोगसंसर्गदूषितम् ॥ मन्यमानामहात्मानंतयामहबहिप्क्रियम् ॥१५॥ नावापदोपयोगीशोवारुणींसपिवनपि॥ अंतावसायिवंश्मांतर्मातरिश्वास्पृशनिव ॥ १६॥ सुगंपिवन्सपत्नीकस्तपस्तेपेसयोगवित् ॥ योगीश्वरश्चिन्त्यमानोयोगिभिर्मुक्तिकांक्षिभिः ॥ ॥ १७॥ कस्यचित्त्वथकालस्यकार्तवीर्योर्जुनोवली ॥ कृतवीर्ये दिवंयातेमंत्रिभिःसपुरोहितः॥ १८॥ पोरेश्चात्माभिपेकार्थसमाहृतोत्रीदिदम् ॥ नाहंराज्यकरिष्यामिमंत्रिणोनरकोत्तरम् ॥ १९ ॥ यदर्थगृतिशुल्कंनदनिष्पादयन्वृथा ॥ पण्यानांद्वादशंभागंभूपालायवणिग्जनाः ॥ १२० ॥ दत्त्वात्मरक्षिभिर्मा रक्षितोयातिदम्युतः ॥ गोपाश्चघृततकादःपड्भागचकृपीवलाः ॥ २१ ॥ दत्त्वान्यभुजेदधुर्यदिभागततोधिकम् ॥ पण्यादी नामशेपाणांवणिजोगृह्णतस्ततः॥ २२ ॥ अग्निहोत्रंतपःसत्यवेदानांचैवसाधनम् ॥ आतिथ्यवैश्वदेवं चइष्टमित्यभिधीयते ॥२३॥ वापीकृपतडा गानिदेवतायतनानिच ॥ अन्नप्रदानमर्थिभ्यःपूर्त्तमित्यभिधीयते ॥ २४ ॥ इष्टापत्तविनाशायतदाज्ञश्चौरकर्मिणः ॥ यदन्यैःपाल्यतेलौकस्तद्वृत्त्ये तरसंश्रितः ॥ २५ ॥ गृह्णतोवलिषड्भागंनृपतेर्नरकोध्रुवम् ॥ निरूपितमिदंराज्ञःपूर्वरक्षणवतनम् ॥ २६ ॥ अरक्षश्चोरतश्चोरस्तद्धनंनृपतेर्भवेत् ॥ तस्माद्यदितपस्तम्बाप्रातोयोगित्वमीप्सितम् ॥ २७ ॥ भुवःपालनमामर्थ्ययुक्तएकोमहीपतिः ॥ पृथिव्यामस्त्रभृन्नाद्याप्यहमेवर्द्धिसंयुतः ॥ २८ ॥ ततोभविष्येनात्मानंकरिष्येपापभागिनम् ॥ तस्यतंनिश्चयंज्ञात्वामंत्रिमध्यस्थितोत्रवीत् ॥२९॥ गोनाममहाबुद्धिर्मनिर्भूपवयोतिगः ॥ भक्त्या तुकृपयाविष्टस्तंतोषयितुमर्हति ॥ १३० ॥ यद्येवकर्तुकामस्त्वंराज्यसम्यक्प्रशासितुम् ॥ ततःशृणुप्वमेवाक्यंकुरुवचनृपात्मज ॥ १३१॥ .

·मा० पु०
अ० १६
दत्तात्रेयंमहात्मानमह्यद्रोणीकृताश्रमम् ॥ तमाराथयभूपालपातियोभुवनत्रयम् ॥ १३२ ॥ योगयुक्तंमहात्मानंसर्वत्रसमदर्शिनम् ॥ विष्णोरंशं
१॥ २३॥ जगद्धातुरवतीर्णधरातल ॥ ३३ ॥ यमाराध्य सहस्राक्षः प्राप्तवान्पदमात्मनः ॥ हृतं दुरात्मभिदैत्यैर्जघान चदितेः सुतान् ॥ ३४ ॥
॥ ॥ अर्जुनउवाच ॥ ॥ कथमाराधितोदवैर्दत्तात्रेयःप्रतापवान् ॥ कथंवापहृतदेत्यैरिंद्रत्वंप्रापवासवः ॥ ३५ ॥ ॥ गर्गउवाच ॥
दत्यानांदेवतानांचयुद्धमामीत्सुदारुणम् ॥ दैत्यानामीश्वरेजभेदेवानांचशचीपतौ ॥ ३६॥ तेषांतुयुध्यमानांनांदिव्यःसंवत्सरोगतः ॥ नतोदे
वाःपगभूतादेत्याविजयिनोऽभवन् ॥ ३७॥ विप्रचित्तिमुखदेवादानतेप्रगजिताः ॥ पलायनकृतोत्साहानिरुत्साहादिपजये ॥ ३८ ॥ बृह
स्पतिमुपागम्यदैत्यमेन्यवधेप्सवः ॥ अमंत्रयंतसहितावालखिल्यैःसहार्पिभिः ॥ ३९ ॥ ॥ वृहस्पतिम्मच ॥ ॥ दत्तात्रेयंमहाभागमत्रेःपुत्रं
तपोधनम ॥ विकृताचरणंभक्त्यामंतोपयितुमर्हथ ॥ १४० ॥ मोदैत्यविनाशायवरदोदाम्यतेवरम् ॥ ततोहनिष्यथ सुगः सहितान्दैत्यदान
वान् ॥११॥ ॥गर्गउवाच ॥ ॥ हंतुंशक्तानसंदेहोदत्तात्रेयप्रसादतः ॥ इत्युक्तास्तेतदाजग्मुर्दत्तात्रेयाश्रमं सुराः ॥ ४२ ॥ ददृशुश्चमहा
त्मानंशांतलक्ष्म्यासमन्विम् ॥ उगीयमानंगन्धर्वःसुरापानरतंमुनिम् ॥ ४३ ॥ तेतम्यगत्वाप्रणतिचक्रुःसर्वार्थसाधनीम् ॥ भक्त्यातस्योपजह्वश्चम
द्यपस्यसुगदिकम् ॥ २४ ॥ तिष्टतमनुतिष्टंतियांतंयांतिदिवौकसः ॥ आराधयामासुरधःस्थितास्तिष्टंतमासने ॥ १५ ॥ सपाहदेवान्प्रणतान्द
त्तात्रेयः किमिप्यते ॥ मत्तोभवद्भिर्यनेयंशुश्रूपाक्रियतेमम ॥ ४६॥ देवाउचुः ॥ ॥ दानवेर्मुनिशार्दूलजंभाद्यैर्भुवादिकम् ॥ हृतंत्रैलोक्यमाक्रम्यक्रतु
भागाश्चकृत्यशः ॥ १७ ॥ तद्वधेकुरुबुद्धिंत्वंपरित्राणायनोनघ ॥ त्वत्प्रसादादभीप्सामःपुनःप्रानंत्रिविष्टपम् ॥४८॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ।।
मद्यासक्तो हमुच्छिटोनचैवाहंजितेंद्रियः ॥ कथमिच्छथमत्तोपिदेवाःशत्रुपराभवम् ॥४९॥ ॥ देवाऊचुः॥ ॥ अनघस्त्वंजगन्नाथनलेपस्तववि
द्यते ॥ विद्याक्षालनशुद्धांतर्निविष्टज्ञानदीधिते ॥ १५० ॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ सत्यमेतत्सुगविद्याममास्तिसमदर्शिनः ॥ अस्यास्तुयोषितःसंगादह
मुच्छिष्टतांगतः ॥ ११ ॥ स्त्रीसंभोगोतिदुःखायसातत्येनोपसेवितः ॥ एवमुक्तास्ततोदेवाःपुनर्वचनमब्रुवन् ॥ ५२ ॥ ॥ देवाऊचुः॥ ॥ अन
घेयंमुनिश्रेष्ठजगन्मातानदुप्यति ॥ यासाविद्यातवविभोसर्वज्ञस्यहदिस्थिता ॥५३॥ यथांशुमालासूर्यस्यद्विजचंडालसंगिनी ॥ नदुष्यतिजग
नाथतथेयंवरवर्णिनी ॥५४॥ ॥ गर्गउवाच ॥ ॥ एवमुक्तस्ततोदेवैर्दत्तात्रेयोत्रवीदिदम् ॥ प्रहस्यत्रिदशान्सर्वान्यद्येतद्भवतांमतम् ॥ ५५॥
तदाहृयसुगन्सर्वान्युद्धायसुरसत्तमाः ॥ इहानयतमदृष्टिगोचरंमाविलंबताम् ॥ १५६॥ मदृष्टिपातहुतभुक्प्रक्षीणवलतेजसः ॥ येननाशमशेषास्ते
॥ २३ ॥

·प्रयांति ममदर्शनात् ॥ १५७॥ ॥ गर्गउवाच ॥ ॥ तस्यतद्वचनं श्रुत्वादेवैर्दैत्यामहाबलाः ॥आहवायसमाहूताजग्मुर्देवगणाश्रमम् ॥५८॥ तेहन्य मानादेतेयेर्देवाःसर्वेभयातुराः ॥ दत्तात्रेयाश्रमजग्मुःसमस्ताःशरणार्थिनः ॥ ५९॥ तमेवविविशुदैत्याः कालयतोदिवौकसः ॥ ददृशुस्तमहात्मानं दत्तात्रेयंमदालसम् ॥ १६० ॥ वामपार्थस्थितामिष्टामशेषजगतःशुभाम् ॥ भार्यांचास्यसुचावंगीलक्ष्मीमिंदुनिभाननाम् ॥ ६१ ॥ नीलोत्पला भनयनांपीनश्रोणिपयोधराम् ॥ सुदतींमधुराभापांसर्वयोपिद्गुणैर्युताम् ॥ ६२ ॥ दृष्ट्वायतस्तदादैत्याःसाभिलापमनोभवाः ॥ नशेकुरुद्धतादैत्यामन सावोढुमातुराः ॥६३॥ त्यत्वादेवास्त्रियंतांनुहर्तुकामाहतीजमः ॥ प्रेरितास्तेनपापेनह्यासक्तास्तेततोवन् ॥ ६४॥ स्त्रीग्नमेतत्रैलोक्यसारंचे द्विदितंभवेत् ॥ कृतकृत्यास्ततःसर्वेइतिनोभावितंमनः ॥ ३५ ॥ तस्मात्सर्वेसमुत्क्षिप्यशिविकायांसुरार्दनाः॥ आरोप्यस्वमधिष्टानंनयामइतिनि श्चिताः ॥६६॥ ॥ गर्गउवाच ॥ ॥सानुरागास्ततस्तेनुमुनेगेतिकमागमन् ॥ तस्यतांयोपितंमाध्वींसमुत्क्षिप्यस्मरातुगः ॥६७॥ शिविकायांसमा रोप्यसहितादैत्यदानवाः ॥ शिरःसुशिविकांकृत्वास्वस्थांनाभिमुखाययुः ॥ ६८ ॥ दत्तात्रेयस्तथादेवान्विहस्येदमथाब्रवीत् ॥ दिष्ट्याचहंत दैत्यानामेपालक्ष्मीःशिरोगता ॥ सप्तस्थानान्यतिक्रम्यलयमन्यमुपेप्यति ॥ ६९ ॥ देवाऊचुः॥ ॥ कथयस्वजगन्नाथकेपुस्थानेष्ववस्थिता ॥ पुरुषस्यफलंकिंवाप्रयच्छत्यथनश्यति ॥ १७॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥ नृणांपादस्थितालक्ष्मीनिलयंसंप्रयच्छति ॥ सक्दोश्वसंस्थितावस्त्रं रवं नानाविधंवसु ॥७१॥ कलत्रदागुह्यसंस्थाकोडस्थापत्यदायिनी ॥ मनोरथान्पूरयतिपुरुपाणांहदिस्थिता ॥ ७२ ॥ लक्ष्मीर्लक्ष्मीवतांश्रेष्ठा के ठस्थाकंठभूषणम् ॥ अभीष्टवंधुदारेश्चतथाश्लेषप्रवासिभिः ॥ ७३.। मृष्टानंवाक्यलावण्यमाज्ञामवितथांतथा ॥ मुखस्थिताकवित्वंचयच्छत्युदधिसं भवा ॥ ७४ ॥ शिरोगतासंत्यजतिततोन्ययातिचाश्रयम् ॥ सेयशिरोगतादेत्यान्परित्यजतिसांप्रतम् ॥ ७९ ॥ प्रगृह्यास्त्राणिवध्यन्तांत स्मादेतेसुरारयः ॥ नभेतव्यंभृशं त्वतेमयानिस्तेजसःकृताः ॥ ७६ ॥ परदारावमर्शाचदग्धपुण्याहतौजमः ॥ तस्माइतेभिहन्यताभवद्भिरवि शंकितैः ॥ ७७ ॥ ॥गर्गउवाच । ॥ गर्गउवाच ॥ ॥ ततस्ते विविधैरर्वध्यमानाःसुगरयः ॥ शिर सुलक्ष्म्यात्यानांताविनेशुरितिनःश्रुतम् ॥ ७८ ॥ लक्ष्मीश्चोत्पत्यसंप्राप्तादत्तात्रेयमहामुनिम् ॥ स्तूयमानासुरैःसेंद्रेर्दैत्यनाशान्मुदान्वितेः ॥ ७९ ॥ प्रणिपत्यततोदेवादत्तात्रेयमहामुनिम् ॥ जय कृष्णजगन्नाथदैत्यांतकहरप्रभो ॥ १८० ॥ नारायणाच्युतानंतवासुदेवाक्षयाजर ॥ त्वत्प्रसादात्सुखं लक्ष्मीराज्यसंपजनार्दन ॥ ८१ ॥ शार्ङ्गधन्वंश्चक्रपाणेभक्तानांनित्यवत्सल ॥ इतिस्तुत्वानाकपृष्टंयथापूर्वगताःसुराः ॥ ३८२ ॥ तथात्वमपिराजेंद्रयदीच्छमिय-सतम् ॥ प्राप्त ·अ० १७ मा० पु० मैश्वर्यमतुलंतूर्णमाधगयस्वतम् ॥ १८३॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डयमहापुराणेदत्तात्रेयमाहात्म्यवर्णनंनामषोडशोऽध्यायः ॥ १६॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ ॥ २४ ॥ इन्युपेर्वचनं श्रुत्वाकार्तवीर्योनरेश्वरः ॥ दत्तात्रेयाश्रमंगत्वातंभक्त्यासमपूजयत् ॥ १ ॥ पादसंवाहनायेनअाद्याहरणेनच ॥ वकचंदनादिगंधा युफलाद्यानयनेनच ॥२ ॥ तथानसाधनम्तम्यरच्छिष्टापोहनेनच ॥ परितुष्टोमुनि पंतमुवाचतथैवसः ॥ ३॥ यथैवोक्ताःपुरादेवामद्यभो ज्यादिकुत्सनम् ॥ स्त्रीचयंममपार्थस्थेत्येतद्भोगानुकुत्सितः॥४॥ सदैवाहनमामेवमुपगेटुवमर्हसि ॥अशक्तमुपकारायशक्तमाराधयस्वभोः ॥५॥ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ तेनेवमुक्तोमुनिनास्मृत्वागर्गवचश्चतत् ॥ प्रत्युवाचप्रणम्यैनकार्तवीर्यस्ततोर्जुनः ॥६॥ ॥ अर्जुन उवाच ॥ देवन्त्वहिपुरा णोयःस्वांमायांममुपाश्रितः ॥ ७॥ अनघस्त्वंतथैवयंदेवी सर्वभवारणिः ॥ इत्युक्तःप्रीतिमान्देवोभूयस्तंप्रत्युवाचह ॥८॥ कार्तवीर्यमहावीर्यवशी कृतमहीतलम ॥ वग्वणीप्वगुह्यमेवयानामयदीरितम ॥ ९ ॥ तेनतुष्टिःपराजातात्वय्यद्यममपार्थिव ॥ येचमांपूजयिष्यतिगंधमाल्यादिभि नंगः ॥१०॥मांममद्योपहारेश्चमृष्टान्नैश्वात्मसंमतैः ॥ लक्ष्म्या समेतगीतेश्चत्राह्मणानांतथार्चनैः ॥ ११॥ वाद्येमनोरमैर्वीणावेणुशंखादिभिस्तथा। तेषामहंपगंपुष्टिपुत्रदारधनादिकीम् ॥ १२ ॥ प्रदास्याम्यवधूतश्चहनिष्याम्यवमन्यताम् ॥ मत्वंवग्यभद्रमेवरंयमनसेच्छसि ॥ प्रसादसुमुख स्नेहंगुह्यनामप्रकीर्तनात ॥ १३॥ ॥ कार्तवीर्यउवाच ॥ ॥ यदिदेवप्रसन्नम्त्वंतत्प्रयच्छद्धिमुत्तमाम् ॥ १४॥ यथाप्रजापालयेयंनचाधर्ममवाप्नु याम् ॥ परानुम्मरणंज्ञानमप्रतिद्वंद्वतारणे ॥ १५॥ सहस्रपातमिच्छामिवाहनांलघुतागुणम् ।। असंगागतयःसंतु शैलाकाशांबुभूमिषु ॥१६॥ पाता लेषुचसर्वेषुवधश्चाप्यधिकानगत ॥ तथामार्गप्रवृत्तस्यसंतुसन्मार्गदेशिकाः ॥ १७॥ संतुमतिथयःश्लाघ्यावित्र्तवान्यत्तथाक्षयम् ॥ अनद्रव्यतासप्टे ममानुस्मरणेनच ॥ त्वयिभक्तिश्चदेवास्तुनित्यमव्यभिचारिणी ॥१८॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥ यएतेकीर्तिताःसर्वेतान्वत्ससमवाप्स्यसि ॥ मत्प्रसा दात्प्रभविनाचक्रवर्तित्वमैश्वरम् ॥ १९॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ प्रणिपन्यततस्तस्मैदत्तात्रेयायसोर्जुनः ॥ २० ॥ आनीयप्रकृती सम्यगभिषेकमगृह्णत आगताश्चापिगंधर्वास्तथैवाप्सरसांगणाः॥२१॥ऋषयश्चवसिष्टाद्यामेर्वाद्याःपर्वतास्तथा।गंगाद्याःसरितःसर्वाःसमुद्रारत्नसंभवाः ॥२२॥ पक्षाद्याश्वत थावृक्षादेवावैवासवादयः॥ वासुकिप्रमुखानागाअभिषेकार्थमागताः॥२३॥ तार्थ्याचा पक्षिणश्चैवपौराजानपदास्तथा ॥ संभाराःसंभृताःसर्वेदत्तात्रेय प्रसादतः ॥२४॥ अथसंज्वाल्यतैर्वह्निदेब्रह्मादिभिसह ॥ नारायणेनाभिषिक्तोदत्तात्रेयस्वरूपिणा॥२५॥ समुद्रश्चनदीभिश्चऋषिभिश्चाभिषेचितः॥ आघोषयामासतदास्थितोराज्येसहैहयः ॥२६॥ दत्तात्रेयात्परामृद्धिमवाप्यातिबलान्वितः॥ अद्यप्रभृतियःशस्त्रमामृतेन्योनहीप्यति ॥२७॥ हंतव्यः 11 २१॥

·.. समयादस्युःपरहिंसारतोपिवा॥ इत्याज्ञप्तेनतदाज्येकश्चिदायुधभन्नरः ॥२८॥तमृतेपुरुषव्याघ्रंबभूवोरूपराक्रमम् ॥ सएवप्रामपालोभूत्पशुपालःसएवच ॥२९॥क्षेत्रपालःसएवासीद्वितीयोनचरक्षिता॥तपस्विनांपालयितासार्थपालश्चसोभवत् ॥३०॥दस्युव्यालानिशस्त्रारिभयेष्वब्धौनिमजताम् ॥ अन्या सुचैवमनानामापत्सुपरवीरहा ॥३१॥ सएवसंस्मृतःसद्यःसमुद्धत्ताभवन्नृणाम् ॥ अनष्टद्रव्यताचासीत्तस्मिञ्छासतिपार्थिवे ॥३२॥ तेनेष्टंबहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ॥ तपश्चतप्तुंसुमहत्संग्रामेवातिचेष्टितम् ॥ ३३ ॥ तस्यामहिमानंचदृष्ट्वाप्राहांगिरामुनिः ॥ ननूनंकार्तवीर्यस्यंगतियास्यतिपार्थि वाः ॥३४॥ यज्ञर्दानैस्तपोभिर्वासंग्रामेचातिचेष्टितः॥ दत्तात्रेयादिनेयस्मिन्संप्राप्तर्दिनरेश्वरः॥३५॥ तस्मिंस्तस्मिन्दिनेयागंदत्तात्रेयस्यसोकरोत ॥ तथैवचप्रजाःसर्वास्तस्मिन्नहनिभूपते ॥ ३६॥ तस्यद्धिपरमांदृष्ट्वायागंचकु-समाधिना ॥ इत्येतत्तस्यमाहात्म्यंदत्तात्रेयस्यधीमतः॥ ३७॥ विष्णोश्च राचरगुरोरनंतस्यमहात्मनः ॥ प्रादुर्भाव पुराणेषुकथ्यतेशार्ङ्गधन्वनः ॥ ३८ ॥ अनंतस्याप्रमेयस्यशंखचक्रगदाभृतः ॥ एतस्यपरमंरूपयश्चिंतयति मानवः ॥ ३९ ॥ ससुखीसचसंसारात्समुत्तीर्णोऽचिराद्भवेत् ।। सदैववेष्णवानांचभक्त्याहंसुलभोस्मिभोः ॥ ४० ॥ पत्रपुष्पफलेनाहंपूजितोमोक्षदो स्मिवे ॥ इत्येवंयस्यवेवाचस्तंकथनाश्रयेजनः ॥४१॥ अधर्मस्यविनाशायधर्माधारार्थमेवच ॥अनादिनिधनोदेवःकरोतिस्थितिपालनम् ॥४२॥ तथैवजन्मचाख्यातमालककथयामिते ॥ यथाचयोगःकथितोदत्तात्रेयणतस्यवे ॥ पितृभक्तस्यराजर्षेरलर्कस्यमहात्मनः॥४३॥ ॥ इतिश्रीमार्कडेय महापुराणेदतात्रेयोपाख्यानंनामसप्तदशोध्यायः ॥१७॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ प्राग्वभूवमहावीर्यःशत्रुजिन्नामपार्थिवः ॥ तुतोपयस्ययज्ञेषुसोमावाप्त्या पुरंदरः॥ १ ॥ तस्यात्मजोमहावीर्योषभूवारिविदारणः ॥ नानाऋतध्वजःख्यातःसर्वलक्षणसंयुतः॥२॥ बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशुक्राश्विनांसमः ॥ सममानवयोबुद्धिसत्त्वविक्रमचेष्टितैः ॥ ३ ॥ नृपपुत्रीनृपसुतैर्नित्यमाम्तेसमावृतः ॥ कदाचिच्छास्त्रसद्भावविवेककृतनिश्चयः ॥ ४ ॥ कदा चित्काव्यसंलापगीतनाटकसंभवेः ॥ तथैवाक्षविनोदैश्चशस्त्रास्त्रविनयेषुच ॥ ५॥ योग्योनियुद्धनागाश्वस्यंदनाभ्यासतत्परः । रमेनृपेंद्रपुत्रोसौनरें द्रतनयैर्वृतः॥६॥ यथैवहिदिवातद्वद्रात्रावपिमुदायुताः ॥ तेपातुक्रीडतांतत्रद्विजभूपविशांसुताः ॥७॥ समानवयसःप्रीत्यारंतुमायांत्यनेकशः॥ कस्यचित्त्वथकालस्यनागलोकान्महीतलम् ॥ ८ ॥ कुमारावागौनागौपुत्रांवश्वतरस्यतु ॥ ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नोतरुणौप्रियदर्शनी ॥ ९ ॥ तोतैर्नृपसुतैःसाईतथैवान्यैर्द्रिजात्मजैः॥ विनोदेविविधैस्तत्रतस्थतुःप्रीतिसंयुतौ ॥ १० ॥ सर्वेचतेनृपसुतास्तेचब्रह्मविशांसुताः ॥ नागराजात्म जोताचसानसंवाहनादिकाम् ॥ ॥ ११॥ वस्त्रगंधान्नसंयुक्तांचकुभांगभुजिक्रियाम् ॥ अहन्यहन्यनुप्राप्तौचनागकुमारको ॥ १२ ॥ आजग्म ..

·मा० पु०
अ०१८
॥२५॥
तुर्मुदायुक्तीप्रीत्यासूनोमहीपतेः ॥ सचताभ्यांनृपसुतःपरंनिवीणमाप्तवान् ॥ १३ ॥ विनोंदेर्विविधैर्हास्यसंलापादिभिरेवच ॥ विनाताभ्यांनबुभुजे
नसम्रौनपपीमधु ॥ १४ ॥ नरेमेचनजग्राहशास्त्राण्यात्मगुणर्द्धये ॥ रसातलेचतौरात्रिविनातेनमहात्मना ॥१५॥ निःश्वासपरमानीत्वाजग्मतुस्तदि
नेदिने । मर्त्यलोकेपराप्रीतिर्भवतोःकेनपुत्रको ॥ १६॥ सहेतिचप्रलपितातावुभौनागदारको ॥ दृष्टयोरत्रपातालेबहूनिदिवसानिमे ॥ दिवारज
न्यामेवोभीपश्यामिप्रियदर्शनी ॥ १७ ॥ ॥ जडउवाच ॥ ॥ इतिपित्रास्वयंपृष्टौप्रणिपत्यकृतांजली ॥ प्रत्यूचतुर्महाभागावुरगाधिपतेःसुतौ ॥
॥ १८ ॥ पुत्रावूचतुः॥ ॥ पुत्र-शत्रुजितस्तातनानाख्यातऋतध्वजः ॥ १९ ॥ रूपवानार्जवोपेतःशूरोमानीप्रियंवदः ॥ अनावृतकथोवाग्मीवि
द्वान्मत्रोगुणाकरः ॥२०॥ मान्यमानयिताधीमान्ह्रीमान्विनयभूपणः ।। तस्योपचारसंप्रीतिसंभोगापहृतंमनः ॥ २१॥ नागलोकेऽन्यलोकेवा
नरतिविंदतेपितः ॥ तद्वियोगेननौतातनिशापातालशीतला ॥ परितापायतत्संगचाहादायरविर्दिवा ॥ २२ ॥ पितोवाच ॥ पुत्रःपुण्यवतोधन्यास
यस्यवंभवद्विधैः ॥२३॥ परोक्षस्यापिगुणिभिःक्रियतेगुणकीर्तनम् ।। संतिशास्त्रविदोऽशीलाःसंतिमूर्खाःसुशीलिनः ॥ २४ ॥ शास्त्रशीलेसमम
न्येयस्मिन्धन्यतरंतुतम् ॥ यस्यमित्रगुणान्मित्राण्यमित्राश्चपराक्रमम् ॥ २६ ॥ कथयतिसदासत्सुपुत्रवांस्तेनपिता . ॥ तस्योपकारिणःकच्चिद्भव
यामभिवांछितम् ॥ २६॥ किंचिनिष्पादितंवत्सौपरितोपायचेतसः ॥ सधन्योजीवितंतस्यतस्यजन्मसुजन्मनः॥ २७ ॥ यस्यार्थिनोनविमुखा
मित्रार्थेनचदुर्वलः ॥ मद्गृहेयत्सुवर्णादिरत्नवाहनमासनम् ॥ २८ ॥ यद्वान्यत्प्रीतयेतस्यतद्देयमविशंकया ॥ धिक्तस्यजीवितंमुसोमित्राणामपका
रिणः ॥ २९ ॥ प्रतिरूपमकुर्वन्योजीवामीत्यवगच्छति ॥ उपकारंसुहृद्ध ष्वपकारंचशत्रुषु ॥ नृमेघोवर्षतिप्राज्ञास्तस्येच्छंतिसदोन्नतिम् ॥
॥३०॥ ॥ पुत्रावूचतुः॥ ॥ किंतस्यकृतकृत्यस्यकर्तुशक्यतकेनचित् ॥ ३१ ॥ यस्यसर्वार्थिनोगेहेसर्वकामैःसदार्चिताः ॥ यानिरत्नानि
तद्देहपातालेतानिन कुतः ॥ ३२ ॥ वाहनासनयानानिभूषणान्यंबराणिच ॥ विज्ञानंयच्चतत्रास्तितदन्यत्रनविद्यते ॥ ३३ ॥ प्राज्ञानामप्यसो
तातसर्वसंदेहहत्तमः ॥ एकतस्यास्तिकर्त्तव्यमसाध्यंतचनोमतम् ॥ हिरण्यगर्भगोविंदशर्वादीनांवराहते ॥ ३४॥
॥ पितोवाच ॥ ॥ तथा
पिश्रोतुमिच्छामितस्ययत्कार्यमुत्तमम् ॥ ३५ ॥ असाध्यमथवासाध्यंकिंचासाध्यविपश्चिताम् ॥ देवत्वममरेशत्वंतत्पूज्यत्वंचमानवाः ॥ ३६॥
प्रयांतिवांछितंचान्यदृष्टयेव्यवसायिनः॥ नाविज्ञातंनचागम्यंनाप्राप्यंदिविचेहवा ॥ ३७ ॥ उद्यतानांमनुष्याणांयतचित्तेंद्रियात्मनाम् ॥ योज
नानांसहस्राणियातिगच्छन्पिपीलिकः ॥ ३८ ॥ अगच्छन्वैनतेयोपिपदमेकंनगच्छति ॥ भूतलंकचौव्यंस्थानंयत्प्राप्तवान्ध्रुवः ॥ ३९ ॥
॥ २५॥

·रासायुपपाउसट . उत्तानपादनृपतेःपुत्र सद्भूमिगोचरः ॥ तत्कथ्यतामहाभागाकायवान्यनपुत्रका ॥ चतुः ॥ ॥ तेनाख्यातमिदंतातपूर्ववृत्तंमहात्मना ॥४१॥ कौमारकेयथातस्यवृत्तंसद्वृत्तशालिनः ॥ तस्यशत्रुजितंतातंपूर्वकश्चिद्विजोत्तमः ॥ ४२ ॥ गालवोभ्यागमद्धीमान्गृहीत्वातुरगोत्तमम् ॥ प्रत्युवाचचराजानंसमुपेत्याश्रममम ॥ ४३ ॥. कोपिदैत्याधमोराजन्विध्वंसयतिपापकृत् ॥ तत्तद्रूपंसमास्थायसिंहेभवनचारिणाम् ॥ ४४॥ अन्येषांचातिकायानामहर्निशमकारणात् ॥ समाधिध्यानयुक्तस्यमौनव्रतरतस्यच ॥ ४५ ॥ तथाकरोतिविनानियथानेच्छामिपार्थिव ॥ दग्धुंकोपामिनासद्यः समर्थास्तंवयंनतु ॥ ४६ ॥ दुःखार्जितस्यतपसोव्ययमिच्छामिपा र्थिव ॥ एकदातुमयाराजनतिनिर्विण्णचेतसा ॥ ४७ ॥ तत्क्लेशितेननिःश्वासोनिरीक्ष्यांबरमुज्झितः ॥ ततोबरतलात्सद्यःपतितोयतुरं गमः ॥ ४८ ॥ वाक्चाशरीरिणीप्राहनरनाथशृणुष्वतत् ॥ अश्रांतःसकलंभूमवलयंतुरगोत्तमः ॥ ४९ ॥ समर्थःक्रांतुमकेंणतवायं प्रतिपा दितः ॥ पातालांवरतोयेषुनास्यप्रतिहतागतिः ॥ ५० ॥ समस्तदिक्षुत्रजतोनसंग पर्वतेषुच ॥ यतोभूवलयंसर्वमश्रांतोयंचरिष्यति ॥ २१ ॥ ततः कुवलयोनामाख्यातिलोकेषुयास्यति ॥ क्लिनात्यहर्निशंपापोयश्चत्वादानवाधमः ॥ ५२ ॥ तमप्येनंसमारुह्यद्विजश्रेष्ठहनिष्यति ॥शत्रुजि नामभूपालस्तस्यपुत्रऋतध्वजः ॥५३ ॥ प्राप्यैतदश्वरत्नंचख्यातिमेतेनयास्यति ॥ सोहत्वामनुसंप्राप्तस्तपसोविनकारिणम् ॥५४॥ तंनिवारयभू पालभागभाङ्नृपतिर्यतः ॥ तदेतदश्वरत्नतेमयाभूपनिवेदितम् ॥ ५५ ॥ पुत्रमाज्ञापयतथायथाधर्मोनलुप्यते ॥ सतस्यवचनाद्राजातवैपुत्रमृतध्व जम् ॥५६॥ तदश्वरत्नमारोप्यकृतकौतुकमंगलम् ॥ अप्रेपयतधर्मात्मागालवेनसमंतदा ॥ स्वमाश्रमपदंसोपितमादायययोमुनिः॥५७॥ ॥ इति श्रीमार्कंडेयमहापुराणेपितापुत्रसंवादेमंदालसोपाख्याने कुवलयाचीयेऽष्टादशोध्यायः ॥१८॥ ॥ पितोवाच ॥.॥ गालवेनसमंगत्वानृपपुत्रेणतेनय त् ॥ कृतंतत्कथ्यतांपुत्राविचित्रायुधयोधिना ॥१॥ ॥ पुत्रावूचतुः ॥ ॥ सगालवाश्रमेरम्यतिष्ठन्भूपालनंदनः ॥ सर्वविघ्नोपशमनंचकारब्रह्मवादि नाम् ॥ २ ॥ वीरः कुवलयाश्वंतंवसंतंगालवाश्रमे ॥ मदावलेपोपहतोनाजानादानवाधमः ॥३॥ ततस्तंगालवंविप्रसंध्योपासनतत्परम् ॥ सौ कररूपमास्थायप्रवर्षयितुमागमत् ॥ ४ ॥ मुनिशिष्यैरथोत्क्रुष्शीघ्रमारुह्यतंहयम् ॥ अन्वधावद्वराहतंनृपपुत्रःशरासनी ॥ ५ ॥ आ जघानचबाणेनचंद्रार्धाकारवर्चसा ॥ आकृष्यबलवच्चापंचारुचित्रोपशोभितम् ॥६॥ नाराचाभिहतःशीघ्रमात्मत्राणपरोमृगः ॥ गिरिपादपसंबा धांसोत्यकामन्महाटवीम् ॥ ७॥ तमन्वधावद्वेगेनतुरगोसौमनोजवः ॥ चोदितोराजपुत्रेणपितुरादेशकारिणा ॥८॥ अतिक्रम्याथवेगेनयोजनानि

·अ० १९
मा० पु०
॥ २६ ॥
सहस्रशः ॥ धरण्यांविवृतेगनिपपातलघुक्रमः ॥ ९॥ तस्यानंतरमेवाथसचाश्वीनृपतेःसुतः॥ निपपातमहागतेतिमिरौघसमावृते ॥ १० ॥ ततो
नादृश्यतमृगःसतस्मिन्राजमूनुना ॥ प्रकाशंचसपातालमपश्यत्तत्रचार्चिपा ॥ ११ ॥ ततोपश्यत्ससौवर्णप्रासादशतसंकुलम् ॥ पुरंदरपुरप्रख्यपुरंपा
कारशोभितम् ॥१२॥ तत्प्रविश्य स नापश्यत्तत्रकंचिन्नरंपुरे ॥ भ्रमताचततोदृष्टावत्रयोषित्त्वरान्विता ॥ १३ ॥ सापृष्टातेनतन्वंगीपस्थिताकेतिक
म्यवा । नोवाच किंचित्प्रासादमारुरोहचभामिनी ॥१४॥ सोप्यश्वमेकतोवद्धातामेवानुससारखे ॥ विस्मयोत्फुल्लनयनोनिःशंकांनृपतेःसुनः ॥१५॥
ततोपश्यत्सुविस्तीर्णेपर्यंकसर्वकांचने ॥ निषण्णांकन्यकामेकांकामयुक्तरतियथा ॥१६॥ विस्पष्टिंदुमुखींसुभ्रपीनश्रोणिपयोधराम् ॥ विद्याधरौष्ठीं
तन्वंगीनीलोत्पलविलोचनाम् ॥ १७॥ रक्ततुंगनखांश्यामां मृदुताम्रकरांघ्रिकाम् ॥ करभोरंसुदशनांनीलसूक्ष्मस्थिरालकाम् ॥१८॥ तांदृष्ट्वाचा
रुसवांगीमनंगांगलतामिव ॥ सोमन्यत्पार्थिवसुतस्तारसातलदेवताम् ॥ १९ ॥ साचदृष्ट्वैवतंबालानीलकुंचितमूर्धजम् ॥ पीनोरःस्कंधबाहुंतममस्त
मदनंशुभा ॥२०॥ उत्तस्थौचशुभाचाराचित्तक्षोभमवापसा ॥ लज्जाविस्मयदैन्यानांसद्यस्तन्वीवशंगता ॥ २१॥ कोयंदेवोथयक्षोनुगंधर्वोवोरगो
पिवा ॥ विद्याधगेवासंप्राप्तःकृतपुण्यापतिर्नरः।।२२॥एवं विचिंत्यवहुधानिःश्वस्यचमहीतले ॥ उपविश्यतदाभेजेसामृगेमिंदिरेक्षणा॥२३॥सोपिका
मशगवातमवाप्यनृपतेःसुतः ॥ तांसमाश्वासयामासनभेतव्यमितिबन् ॥२४॥ साचस्त्रीयातदादृष्टापूर्वतेनमहात्मना ॥ तालवृंतमुपादायपर्यवीजय
दाकुला ॥२५॥ समाश्वस्तातदापृष्टातेनसामोहकारणम् ॥ किंचिल्जान्वितावालतस्यैसख्यैन्यवेदयत् ॥२६॥ साचास्मैकथयामासनृपपुत्रायविस्त
रात् ॥ मोहस्यकारणंमर्वतदर्शनसमुद्भवम् ॥ यथातयासमाख्यातंतवृत्तांतं चभामिनी ॥ २७ ॥ ॥ सख्युवाच ॥ ॥ विश्वावसुरितिख्यातोदिविगंधर्व
राप्रभो ॥२८॥तस्ययमात्मजासुभूर्नानाख्यातामदालसा ॥ वज्रकेतोःसुतश्चोग्रोदानवोरिविदारणः ॥२९॥ पातालकेतुर्विख्यातःपातालांतरसंश्रयः।।
तेनेयमुद्यानगताकृत्वामायांतमोमयीम् ॥३०॥अपहृत्यसमानीतारालेयंदुएद्धिना ॥ आगामिन्यांत्रयोदश्यामुद्रक्ष्यतिकिलासुरः॥३१॥ सतुना
हतिचावंगीशद्रोवेदश्रुतियथा ॥ अतीतेचदिनेवालांचात्मव्यापादनोद्यताम् ॥ ३२ ॥ सुरभिःप्राहनायं त्वांप्राप्स्यतेदानवाधमः ॥ मर्त्यलोकमनु
प्राप्तंयएनंभेत्स्यतेशरैः॥३३॥ सतेभर्तामहाभागेपचिरेणभविष्यति ॥ अहंत्वस्याःसखीनाम्राकुंडलेतिमनस्विनी ॥ ३४॥ सुताविंध्यवतःपत्नी
वीरपुष्करमालिनः॥ हतेभतरिशुभेनतीर्थात्तीर्थमनुव्रता ॥ ३५ ॥ चरामिदिव्ययागत्यापरलोकार्थमुद्यता ॥ पातालकेतुर्दुष्टात्मावाराहंवपुरास्थि
तः॥३६॥ केनापिविद्धोबाणेनमुनीनांचाणकारणे ॥ तथाहंतत्त्वतोन्विष्यत्वरिताहमिहागता ॥३७॥ सत्यमेषसकेनापिताडितोदोष्टयमाचरन् ।
॥ २६॥

·इयंचमूर्छामगमद्येनतत्कारणशृणु ॥३८॥ त्वयिप्रीतिमतीबालादर्शनादेवमानद ॥ देवपुत्रोपमेचारुवाक्यरूपादिशालिनि ॥३९ ॥ भार्याचान्यस्य विहितायेनविद्धःसदानवः ॥ एतस्मात्कारणान्मोहंमहांतमियमागता॥४०॥ यावज्जीवंचतन्वंगीदुःखमेवोपभोक्ष्यति ॥ त्वय्यस्याहृदयंरागिभ तचान्योभविष्यति ॥४१॥ यावजीवमतोदुःखसुरभ्यानान्यथावचः॥ अहंत्वस्याःप्रभोप्रीत्यादुःखितात्रसमागता ॥ १२॥ यतोविशेषोनवास्ति स्वसीनिजदेहयोः । यद्येषाभिमतंवीरपतिमाप्नोतिशोभना ॥४३॥ ततस्त्वहंतपःकुर्यांनिय॑लीकेनचेतसा ॥ त्वंतुकोवाकिमर्थवामंप्राप्तोत्रमहाम ते ॥४४॥ देवोदैत्योनुगंधर्वःपन्नगःकिन्नरोपिवा ॥ नात्रमानुपगतिर्नचेदृङ्मानुपीगतिः ॥ तत्त्वमाख्याहिकोसित्वंयथैवावितथंमया ॥ ४५ ॥ ॥ ॥ कुवलयाश्वउवाच ॥ ॥ यन्मांपृच्छसिधर्मज्ञेकस्त्वंकिंवासमागतः ॥४६॥ तच्छृणुष्वामलप्पज्ञकथयाम्यादितस्तव ॥ राज्ञःशत्रुजितःपुत्रःपित्रासं प्रेपितःशुभ ॥४७॥ मुनिरक्षणमुद्दिश्यगालवाश्रममागतः॥ कुर्वतोममरक्षांचमुनीनांधर्मचारिणाम् ॥ ४८॥ विघ्नार्थमागतःकोपिशोकरंवपुरास्थि तः ॥ मयासविडोवाणेनचंद्रा कारवर्चसा ॥ ४९॥अपक्रांतोतिवेगेनतमस्म्यनुगतोहया ॥ पपातसहसागर्चेसक्रोधोश्वश्चमामकः ॥५०॥सोहम श्वंसमारूढस्तमस्येक परिभ्रमन् ॥ प्रकाशमासादितवान्दृष्टाचभवतीमया ॥५१॥ पृष्टाचनचमेकिंचिद्भवत्यादत्तमुत्तरम् ॥ त्वांचैवानुप्रविष्टोहमिमं प्रासादमुत्तमम् ॥२२॥ इत्येतत्कथितंसत्यनदेवोहनदानवः॥ नपन्नगोनगंधर्वःकिन्नरोवाशुचिस्मिते॥५३॥ समस्ताःपूज्यपक्षावेदेवाधाममकुंडले ॥ मनुष्योस्मिविशंकातनकर्तव्यात्रकर्हिचित् ॥५४॥ ॥ पुत्रावृचतुंः ॥ ॥ ततःप्रहृष्टासाकन्यासखीवदनमुत्तमम् ॥ लजाजडवीक्षमाणाकिंचिनोवाच भामिनी ॥५५॥ तत्सखीपुनरप्यनांप्रहृष्टाप्रत्युवाचह ॥ यथावत्कथितंतैनसुरभ्यानचनानुगम् ॥५६॥ कुंडलोवाच ॥ वीरसत्यमसंदिग्धंभवताभि हितंवचः ॥ नान्यत्रहृदयंह्यस्यादृष्ट्वास्थैर्यप्रयास्यति ॥ ५७॥ चंद्रमेवाधिकाकांतिःसमुपैतिरविप्रभा॥ भूतिर्धन्यधृतिरक्षांतिरभ्येतिचोत्तमम् ॥ ॥५८॥ त्वयैवविद्धोसंदिग्धंसपापोदानवाधमः ॥ सुरभिःसागवांमाताकथमिथ्यावदिष्यति ॥१९॥ तद्धन्येयंसभाग्याचत्वत्संबंधमवेत्यवे ॥ कुरुष्व वीरयत्कार्यविधिनैवसमाहितम् ॥६०॥ पुत्रावूचतुः॥ ॥ परमनहमित्याहराजपुत्रःसदापितुः ॥ साचवचिंतयामासतुंबुरुंतत्कुलेगुरुम् ॥ ६१ ॥ सचापितत्क्षणात्प्राप्तोनिगृहीतसमित्कुशः ॥ मदालसायाःसंप्रीत्याकुंडलागौरवणच ।। ६२ ॥ प्रज्वाल्यपावकंहुत्वामंत्रवित्कृतमंगलाम् ॥ वैवाहिके विधोकन्यांप्रतिपाद्ययथागतम् ॥ ६३ ॥ जगामतपसेधीमान्स्वमाश्रमपदंततः ॥ साचाहतांसखीवालांकृतार्थास्मिवरानने ॥ ६ ॥ संयु ताममुनादृष्ट्वात्वामहंरूपशालिनीम् ॥ तपस्तप्स्येहमतुलंनिळलीकनचेतसा ॥ ६५ ॥ तीर्थावुधौतपापाचभवित्रीनेदृशीयथा ॥ तंचाहराजपुत्र

·.
अ० १९
मा० पु०
॥ २७ ॥
साप्रश्रयोपनतंवचः ॥ गंतुकामानिजसखीनेहविक्लवभापिणी ॥ ६६ ॥ कुण्डलोवाच ॥ पुंभिरप्यमितप्रज्ञनोपदेशोभवद्विधे ॥ ६७॥ दात
व्यःकिमुतस्त्रीभिरतोनोपदिशामिते ॥ किंत्वस्यास्तनुमध्यायानेहाकृष्टेनचेतसा ॥ ६८ ॥ त्वयाविश्रभिताचास्मिस्मारयाम्यरिसूदन ॥ भर्त
व्यारक्षितव्याचभार्याहिपतिनासदा ॥ ६९ ॥ धर्मार्थकामसंसिद्धयैभार्याभर्तुःसहायिनी ॥ याचभार्याचभर्त्ताचपरस्परमनुव्रतौ ॥ ७०
तदाधर्मार्थकामानांत्रयाणामपिसंगतम् ॥ कथंभार्यामृतेधर्ममर्थवापुरुषःप्रभो ॥ ७१ ॥ प्राप्नोतिकाममर्थवातस्यांत्रितयमाहितम् ॥ तथैवभर्ती
रमृतेभार्याधर्मादिसाधने ॥ ७२ ॥ नसमर्थाविवर्गायदांपत्यसमुपाश्रितः ॥ देवतापितृभृत्यानामतिथीनांचपूजनम् ॥ ७३ ॥ नभिःशक्य
तकर्तुमृतभायांनृपात्मज ॥ प्राप्तोपिचार्थोमनुजेरानीतोपिनिजंगृहम् ॥ ७४ ॥ क्षयमेतिविनाभायांकुभायासंग्रहेपिवा ॥ कामस्तुतस्यनैवा
स्तिप्रत्यक्षणोपलक्ष्यते ॥ ७५ ॥ दंपत्योःसहधर्मेणत्रयीधर्ममवाप्नुयात् ॥ पुत्राणांयोनिरन्यावैनान्यतोभार्ययाविना ॥ पितृन्पुत्रैस्तथैवान्नसाध
नैरतिथीनपि ॥ ७६॥ पूजाभिरमरांस्तद्वत्साध्वींभायांनरोऽवति ॥ स्त्रियाश्चापिविनाभ धर्मकामार्थसंततिः ॥७७ ॥ नैवतस्मात्रिवर्गोयंदांपत्यम
धिगच्छति ॥ एतन्मयोक्तंयुवयोर्गमिष्यामियथेप्सितम् ॥ वर्धत्वमनयासाधनपुत्रसुखायुषा ॥ ७८॥ ॥पुत्रावूचतुः ॥ ॥ इत्युक्तासंपरिष्व
ज्यम्बसखीतनमम्यच ॥७९॥जगामदिव्ययागत्यायथाभिप्रेतमात्मनः ॥सोपिशत्रुजितःपुत्रस्तामारोप्यतुरंगमम् ॥८० ॥ निर्गतुकामःपातालाद्विज्ञा
तोदनुसंभवैः॥ततस्तैःसहसोत्कृष्टंह्रियतेह्रियतेविति ॥८१॥ कन्यारत्नंयदानीतंदिवःपातालकेतुना ॥ततःपरिघनिस्त्रिंशगदाशूलशरायुधम्॥८२॥
दानवानांवलंप्राप्तंसहपातालकेतुना॥ तिष्ठतिष्ठेतिजल्पंतस्तेतदादानवोत्तमाः॥८३॥शरवर्षैस्तथाशूलवर्वषुर्नृपनंदनम्॥सतुशत्रुजितःपुत्रस्ततस्तान्प्र
तिवीर्यवान् ॥ ८४ ॥ चिच्छेदशरजालनप्रहसन्निवलीलया ॥क्षणेनपातालतलमसिशक्त्यृष्टिसायकैः॥ ८५ ॥ छिन्नःसंछन्नमत्यर्थमृतध्वजशरोत्क
रिः ॥ ततोत्रंत्वाष्ट्रमादायचिक्षेपप्रतिदानवान् ॥ ८६ ॥ तेनतेदानवाःसर्वेसहपातालकेतुना ॥ ज्वालामालातितीव्रणस्फुटदस्थिचयास्तदा ॥८७॥
निर्दग्धाःकापिलंतेजःसमासाद्येवसागराः॥ ततःसराजपुत्रोवीनिहत्यासुरसत्तमान् ॥ ८८॥स्त्रीरत्नेनसमंतेनसमागच्छत्पितुःपुरम् ॥ प्रणिपत्यचत
त्सर्वसतुपित्रेन्यवेदयत् ॥ ८९॥ पातालगमनंचैवकुंडलायाश्चदर्शनम् ॥ तद्वन्मदालसाप्राप्तिंदानवैश्वापिसंगरम् ॥ ९० ॥ वधश्चतेषामस्त्रेणपुनराग
मनंतथा ॥ इतिश्रुत्वापितातस्यचरितंचारुचेतसः ॥ ९१॥ प्रीतिमानभवच्चैनपरिष्वज्याहचात्मजम् ॥सत्पुत्रेणत्वयापुत्रतारितोहंमहात्मना ॥१२॥
भयेभ्योमुनयनातायेनसद्धर्मचारिणा ॥ मत्पूर्वैःख्यातिमानीतमयाविस्तारितंपुनः ॥ ९३ ॥ पराक्रमवतावीरत्वयातबहुलीकृतम् ॥ यदुपा
॥ २७॥

·तंयशःपित्राधनवीर्यमथापिवा ॥ ९४ ॥ तनहापयतेयस्तुसनरोमध्यमःस्मृतः ॥ तद्वीर्यादधिकंयस्तुपुनरन्यत्स्वशक्तितः ॥ ९५ ॥ निष्पादयति तंप्राज्ञावदंतिनरमुत्तमम् ॥ यः पित्रासमुपात्तानिधनवीर्ययशासिवै ॥ ९६॥ न्यूनतांनयतिप्राज्ञास्तमाहुःपुरुषाधमम् ॥ तन्मयाब्राह्मणवाणंकृतमासी द्यथात्वया ॥९७॥ पातालगमनंयच्चयच्चासुरविनाशनम् ॥ एतदभ्यधिकंवत्सतेनत्वंपुरुषोत्तमः॥ ९८॥ ॥ तद्धन्योस्म्यथवानत्वमहमेवगुणाधिकः॥ त्वांपुत्रमीदृशंप्राप्यश्लाघ्यंपुण्यवतामपि॥९९॥ नसत्पुत्रकृतांप्रीतिमन्यःप्राप्नोतिमानवः॥ पुत्रेणनातिशयितोयःप्रज्ञादानविक्रमैः।।१०० ॥ धिक्तस्य जन्मयःपित्रालोकेविज्ञायतेनरः॥ यत्पुत्राख्यातिमभ्येतितस्यजन्मसुंजन्मनः॥१०१॥आत्मज्ञानीयतोधन्योमध्यःपितृपितामहैः ॥ मातृपक्षेणमा वाचख्यातियातिनराधमः॥२॥ तत्पुत्रधनवीर्यस्त्वं विवर्धस्वसुखेनच ॥ गंधर्वतनयाचेयमावियुज्यतुवैत्वया ॥३॥ इतिपित्राबहुविधंप्रियमुक्कापुनः पुनः॥परिष्वज्यस्वमावासंसभार्य सविसर्जितः ॥ ४॥ सतयाभार्ययासाधरेमेतत्रपितुःपुरे ।। अन्येषुचतथोद्यानवनपर्वतसानुषु ॥९॥ श्वश्रुश्वशरयोः पादौप्रणिपत्य चसाशुभा॥ प्रातःप्रातस्ततस्तस्यप्रणिपत्यसुमंध्यमा॥१०६॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेकुवलयावीयएकोनविंशोऽध्यायः॥१९॥पुत्रा बूचतुः। ततःकालेबहुतिथेगतेराजापुनःसुतम् ॥१॥ प्राहगच्छाशुविप्राणांत्राणायचरमेदिनीम्॥अश्वमेतंसमारुह्यप्रातःप्रातर्दिनेदिने ॥ आवाधाद्विजमु म्यानामन्वेष्टव्यासदेवहि ॥२॥ दुर्वृत्ताःसंतिशतशोदानवाःपापबुद्धयः॥ तेभ्योनस्याद्यथावाधामुनीनांत्वंतथाकुरु ॥३॥ सतथोक्तस्तदापित्रातथा चक्रेनृपात्मजः॥ परिक्रम्यमहींकृत्स्नांववंदेचरणौपितुः॥४॥अहंन्यहनिसंप्राप्तेपूर्वाहेनृपनंदनः॥ ततश्चशेपंदिवसंतयारेमेसुमध्यया ॥६॥ एकदातुचर सोथददर्शयमुनाटे॥पातालकेतोरनुजंतालकेतुकृताश्रमम् ॥६॥मायावीदानवःसोथमुनिरूपंसमाश्रितः ॥ मप्राहराजपुत्रतंपूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ७॥ गजपुत्रब्रवीमित्वांतत्कुरुष्वयदीच्छसि॥नचतेप्रार्थनाभंगःकार्यःसत्यप्रतिश्रव ॥८॥ यक्ष्येयज्ञेनधर्मायकर्त्तव्याश्चमयेष्टयः॥ चिंतयेतत्रकर्त्तव्यानास्ति मेदक्षिणायतः॥९॥ततःप्रयच्छमेवीरदक्षिणार्थेस्वभूषणम् । यदेतत्कंठलग्नतेरक्षचेमममाश्रमम् ॥१०॥यावदंतर्जलेदेवंवरुणंयादसांपतिम्॥वैदिकारुणे मत्रैःप्रजानांपुष्टिहेतुकैः ॥११॥अभिष्ट्रयत्वरायुक्तःसमभ्येमीतिवादिनम् ॥ तंप्रणम्यततःप्रादात्सतस्मैकंठभूषणम् ॥१२॥ प्राहचैनंभवान्यातुनिर्व्यली केनचेतसा॥स्थास्यामितावदत्रैवतवाश्रमसमीपतः॥१३॥ तवादेशान्महाभागयावदागमनंतव ॥नतेत्रकश्चिदावाधांकरिप्यतिमयिस्थिते॥१२॥ वि श्रब्धस्त्वंमुनिश्रेष्टकुरुष्वचमनोगतम् ॥ एतदुक्तस्ततस्तेनसममजनदीजले ॥१६॥ अरक्षत्सोपितस्यैवमायाविहितमाश्रमम्॥गत्वाजलाशयांत्तस्मात्तप लकेतुश्चतत्पुरम् ॥१६॥ मदालसाया प्रत्यक्षमन्येपांचैतदुक्तवान् ॥ वीरःकुवलयाश्चोसौममाश्रमसमीपतः॥१७॥ केनापिदुष्टदेत्येनकुर्वत्रशांतास्विना

·अ०
मा० १०
॥ २८ ॥
म्॥युध्यमानोयथाशक्तिनिघ्नन्ब्रह्मद्विषोयुधि ॥८॥मायामाश्रित्यपापेनभिन्नःशूलेनवासि ॥ म्रियमाणेनतेनेदंदत्तमेकंठभूषणम् ॥१९॥ प्रापितश्चा
निसंयोगंशोकातॆःमतुतापसैः॥ कृतार्तहेपाशब्दोवैवस्तःसाश्रुविलोचनः॥२०॥ नीतःसोश्वश्वतेनैवदानवेनदुरात्मना॥ एतन्मयानृशंसेनदृष्टंदुष्कृतका
रिणा ॥ २१॥ यदवानंतरंकृत्यंकुरुप्वोत्तरकालिकम् ॥ हृदयाश्वासनंचैतद्यतांकण्ठभूषणम् ॥२२॥ नास्माकूहिसुवर्णेनकृत्यमस्तितपस्विनाम् ॥
इत्युत्कोत्सृज्यतद्भूमौसजगामयथागतम् ॥ २३ ॥ निपपातजनःसोथशोकातॊमूर्छयातुरः॥ क्षणेनचेतनांप्राप्यसर्वास्तानृपयोपितः ॥ २४ ॥ राज
पत्न्यश्वराजाचविलेपुरतिदुःखिताः ॥ मदालसातुतदृष्ट्वातदीयकंठभूषणम् ॥२५ ॥ तत्याजसुप्रियान्प्राणाश्रुत्वाविनिहतंप्रियम् ॥ ततःपुग्महाब्दः
पौगांभवनेप्वभृत् ॥ २६ ॥ यथैवतस्यनृपतेःस्वगृहेसमवर्तत ॥ राजाचतांमृतांदृष्ट्वाविनाभ मदालमाम् ॥ २७॥ प्रत्युवाचज सर्वविमृश्यम्वस्थ
मानसः ॥ नरोदितव्यंपश्यामिभवतामात्मनस्तथा ॥२८॥ सर्वेपामेवसंचिंत्यसंबंधानामनित्यताम् ॥ किंनुशोचामितनयंकिंनुशोचाम्यहमुपाम् ॥
॥२९॥विमृश्यकृतकृत्यत्वान्मन्येऽशोच्यावुभावपि ॥ मच्छुश्रूषुर्मद्रचनाहिजरक्षणत्परः ॥३०॥ प्राप्तोमेद्यसुतोमृत्युकथंशोच्यासधीमताम् ॥ अवश्य
यानियदेहंतद्दिजानांकृतेयदि ॥ ३१॥ ममपुत्रेणसंत्यक्तंनन्वभ्युदयकारितत् ॥ इयंचसत्कुलोत्पन्नाभर्तर्येवमनुव्रता ॥ ३२॥ कथंतुशोच्यानारीणां
भर्तुरन्यन्नदेवतम् ॥ अस्माकंवांधवानांचतथान्येषांदयावताम् ॥ ३३ ॥ शोच्या पाभवेदेवंयदिभावियोगिनी ॥ यातुभर्तुर्वधंश्रुत्वातत्क्षणादेवभा
मिनी ॥३४॥ भर्तारमनुयातेयंनशोच्यातोविपश्चिताम् ॥ ताःशोच्यायावियोगिन्यःसहभर्नाकुलांगनाः ॥३५॥ कष्टभ्रांत्यानगच्छन्तिकष्टदाःस्युः
कुलात्मनोः ॥ भर्तुर्वियोगस्त्वनयानानुभूतःकृतज्ञया ॥ ३६ ॥ दातारंसर्वसौख्यानामिहचामुत्रचोभयोः ॥ लोकयोःकाहिभर्तारंनारीमन्येतमा
नुपम् ॥ ३७॥ नसशोच्योनचेवेहनायतजननीनच ॥ त्यजतात्राह्मणार्थायप्राणान्सर्वेस्मतारिताः॥ ३८॥ विप्राणांममधर्मस्यगतःसतुमहापतिः ।।
आनृण्यमर्द्धभुक्तस्यत्यागादेहस्यमेसुतः ॥३९॥ मातुःसतीत्वंमदशमल्यशौर्यमात्मनः॥ संग्रामसंत्यजन्प्राणान्सोविंदद्दिजरक्षणात् ॥४०॥ ततःकुव
लयाश्वस्यमाताभर्तुरनंतरम् ॥ श्रुत्वापुत्रवधतादृक्प्राहदृष्टातुतंपतिम् ॥४१॥ नमेमात्रानमेस्वस्राप्राप्ताप्रीतिर्नृपेशी ॥ श्रुत्वांमुनिपरित्राणेहतपुत्रं
यथामया ॥ ४२ ॥ शोचतांब्राह्मणानां येनिस्वनेनातिदुःखिताः ॥ नियंतेव्याधिनाविष्टास्तेषांमातावृथाप्रजा ॥ ४३ ॥ संग्रामेयुध्यमाना
यभीतागोद्विजरक्षणे ॥ क्षुण्णाःशस्त्रर्विपद्यतेतएव विमानवाः ॥४४॥ अर्थिनांमित्रवर्गस्यविद्विषांचपराङ्मुखः ॥ योनयातिपितातेनपुत्रीमाताचवी
रमूः ॥१६॥ गर्भक्लेशःस्त्रियोमन्येसाफल्यंभजतेतदा ॥ यदारिविजयीवास्यात्संग्रामेवाहतःसुतः ॥४६॥ ॥ पुत्रावूचतुः ॥ ॥ ततःसराजासंस्का
॥२८॥

·रंपुत्रपत्नीमलंभयत् ॥ निर्गम्यचबहिःसातोददौपुत्रायचोदकम् ॥ ४७ ॥ तालकेतुश्चनिर्गम्यतथैर पुनाजलात् ॥ राजपुत्रमुवाचेदंप्रणयान्मधुरं वचः॥ १८ ॥ गच्छभूपालपुत्रत्वंकृतार्थोहंकृतस्त्वया ॥ वांछितंतुकृतंकार्यत्वय्यत्राविचलेस्थिते ॥४९॥ वारुणंयज्ञकायंचजलेशस्यमहा त्मनः॥ तन्मयासाधितंसर्वयन्ममासीदभीप्सितम् ॥५०॥ प्रणिपत्यसतंप्रागादाजपुत्रःपुरंपितुः ॥ समारुह्यतमेवाश्वंसुपर्णानिलविक्रमम् ॥५१॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेकुवलयाश्वीयेविंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ पुत्रावूचतुः ॥ सराजपुत्रःसंप्राप्यवेगादात्मपुरंततः॥ पित्रोर्ववंदिषुःपादौदि दृक्षुश्चमदालसाम् ॥ १ ॥ सददर्शतदुद्विग्नमप्रदृष्टमुखंपुरम् ॥ पुनश्चविस्मिताकारंप्रदृष्टवदनंपुनः॥२ ॥ अन्यमुत्फुल्लनयनंदिष्ट्यादिष्टयेतिवादि नम् ॥ परिष्वजंतमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥ ३॥ सगजपुत्रोमित्रंतुउत्फुल्लनयनंशुभम् ॥ आलिलिंगतदाकालसौहृदेनपणच ॥ ४ ॥ ततःपौरास्तदालोक्यदिष्टयादिष्टयेतिवादिनः ॥ चिरंजीवोरुकल्याणहतास्तेपरिपंथिनः॥ ५॥ पित्रोःप्रह्लादयमनस्तथास्माकमकंटकः ॥ इत्येवं वादिभिःपौरैःपुरःपृष्ठेचसंवृतः ॥ ६॥ तत्क्षणप्रभवानंदःप्रविवेशपितुहम् ॥ पिताचतंपरिप्वज्यमाताचान्येचवांधवाः॥ ७ ॥ चिरंजीवोरुकल्या णददौचास्मैतदाशिपः ॥ प्रणिपत्यततःसोथकिमेतदितिविस्मितः॥ ८॥ पप्रच्छपितरंचाथसोस्मैसर्वतदुक्तवान् ॥ सभायांतांमृतांश्रुत्वाह्रदयेष्टांमदा लसाम् ॥ ९॥ पितरोंचपुरादृष्ट्वालजाशोकविमध्यगः ॥ चिंतयामाससावालामांश्रुत्वानिधनंगतम् ॥ १० ॥ तत्याजजीवितंसाध्वीधिङ्मांनि ग्मानसम् ॥ नृशंसोहमनाहिंविनातांमृगलोचनाम् ॥ ११ ॥ मत्कृतेनिधनप्राप्तांयजीवाम्यतिनिघणः ॥ पुनःसचिंतयामासपरिसंस्तभ्यमान सम् ॥ १२ ॥ मोहोद्गममपास्यैवंनिःश्वस्योच्छुस्यचातुरः ॥ मृतेतिसामनिमित्तंत्यजामियदिजीवितम् ॥ १३ ॥ किंमयोपकृतंतस्याःलाध्यमेतत्तु योपिताम् ॥ यदिरोदिमिवादीनंहाप्रियेतिवदन्मुहुः ॥ १४ ॥ तथाप्यश्लाघ्यमेतत्रोवयंहिपुरुषाःकिल ॥ अथशोकजडोदीनोऽसृजाहीनोवलान्वि तः ॥ १५ ॥ विपक्षस्यभविष्यामिततः परिभवास्पदम् ॥ मयाग्शिातनात्कार्यगज्ञःशुश्रूपणंपितुः ॥ १६ ॥ जीवितंतस्यचायत्तंसंत्याज्यंतत्कथं मया ॥ किंवत्रमेन्यत्कर्त्तव्यत्यागोभोगस्ययोपितः ॥ १७ ॥ मचापिनोपकागयतन्वंग्या किंतुसर्वथा ॥ मयानृशंम्यकर्त्तव्यंनापकार्युपका रिवा ॥ यामदर्थेत्यजत्प्राणांस्तदर्थेल्पमिदंमम ॥ १८॥ ॥ पुत्रावूचतुः॥ ॥ इतिकृत्वामतिसोथनिष्पाद्यौदकदानिकम् ॥ १९ ॥ क्रियाश्चा नंतरंकृत्वाप्रत्युवाचऋतध्वजः ॥ यदिसाममतन्वंगीनस्याद्भार्यामदालसा ॥ २० ॥ अम्मिचन्मनिनान्यामेभवित्रीसहचाारणी ॥ तामृतेमृगशावा क्षीगंधर्वतनयामहम् ॥ २१॥ नभोक्ष्येयोपितंकांचिदितिसत्यमयोदितम् ॥ मधर्मचारिणींपनीतांमुक्तागजगामिनीम् ॥ २२ ॥ कांचिन्नान्यांकार

·मा० पु.
अ०२१
॥ २९ ॥
ष्यामितेनसत्यंमयोदितम् । एवंसर्वान्परित्यज्यस्त्रीभोगांस्तातसर्वदा ॥ २३॥ क्रीडनास्तेसमतुल्यैर्वयस्यैःशीलसंपदा ॥ एतत्तस्यपरंकार्यताततत्के
नसाध्यते ॥ कर्तुमत्यंतदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः॥२४॥ ॥ जडवाच ॥ इतिवाक्यंतयोःश्रुत्वाविमर्शमगमत्पिता ॥ २५ ॥ विमृश्य
चाहतोपुत्रौनागराट्प्रहसन्निव ॥ यद्यशक्यमितिश्रुत्वा नकरिष्यंतिमानवाः ॥ २६ ॥ कर्मण्युद्यममुद्योगहान्याहानिस्ततःपरम् ।। आरभेतनरः
कर्मस्वपौरुपमहापयन् ॥२७॥ निप्पत्तिःकर्मणादेवपौरुषेचव्यवस्थिता ॥ तस्मादहंतथायलंकारप्यपत्रकार्यतः॥ तपश्चर्यासमास्थाययश्चैतन्साध्य
तेऽचिरात् ॥.२८॥॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ एवमुक्त्वासनागेंद्रःप्लक्षावतरणंगिरेः ॥ २९ ॥ तीर्थहिमवतोगत्वातपस्तेपेसुदुश्चरम् ॥ तुष्टाववाग्भि
रिष्टाभिस्तत्रदेवींसरस्वतीम् ॥ तन्मनानियताहारोभूत्वात्रिपवणाप्लुतः ॥३०॥ ॥ अश्वतरवाच ॥ ॥जगद्धात्रीमहंदेवीमारिराधयिषुःशुभाम् ॥३१॥
स्तोष्यप्रणम्यशिरमाब्रह्मयोनिसरस्वतीम् ॥ सदसद्देवियत्किचिन्मोशबंधार्थवत्पदम् ॥ ३२ ॥ तत्सर्वत्वय्यसंयोगंयोगवद्देविसंस्थितम् ॥ त्वमक्षरं
परंदेवियत्रसर्वप्रतिष्ठितम् ॥ ३३ ॥ अक्षरंपरमब्रह्मजगच्चैतत्क्षरात्मकम् ॥ दारुण्यवस्थितोवह्निर्भीमाश्चपरमाणवः ॥ ३४ ॥ तथात्वयिस्थितंब्रह्मज
गच्चेदमशेषतः॥ ओंकाराक्षरसंस्थानंयत्तेदेविस्थिरास्थिरम् ॥ ३५ ॥ तत्रमात्रात्रयंसर्वमस्तियदेविनास्तिच ॥ त्रयोलोकास्त्रयोदेवास्त्रैवियंपावकत्र
यम् ॥३६॥ त्रीणिज्योतींषिवर्गाश्चत्रयोधर्मादयस्तथा ॥ त्रयोगुणास्त्रयःशब्दास्त्रयोदोषास्तथाश्रमाः ॥ ३७॥ त्रयःकालास्तथावस्थाः पितरोहनि
शादयः॥ एतन्मात्रात्रयंदेवितवरूपंसरस्वति ॥३८॥ विभिन्नदर्शिनामाद्याब्रह्मणोहिसनातनाः॥ सोमसंस्थाहविःसंस्था पाकसंस्थाश्चसप्तयाः॥३९॥
तास्त्वदुच्चारणाद्देविक्रियतेब्रह्मवादिभिः ॥ अनिर्देश्यतथाचान्यदर्द्धमात्राश्रितंपरम् ॥ ४०॥ अविकार्यक्षयंदिव्यंपरिणामविवर्जितम् ॥ तवैवचपरं
रूपंयनशक्यंमयरितुम् ॥ ११॥नचास्येननवाजिह्वाताल्बोष्टादिभिरुच्यते ॥ इन्द्रोपिवसवोब्रह्माचंद्रार्कोज्योतिरेवच ॥४२॥ विश्वावासंविश्वरूपं
विश्वेशंपरमेश्वरम् ॥ सांख्यवेदांतवेदोक्तंबहुशाखास्थिरीकृतम् ॥४३॥ अनादिमध्यनिधनंसदसनःसदेवतु ॥ एकंत्वनेकमप्येकंभवभेदसमाश्रितम्।।
॥४४॥ अनाख्यंपड्गुणाख्यंचपकाख्यंत्रिगुणाश्रयम्॥नानाशक्तिमतामेकंशक्तिवैभाविकंपरम् ॥४५॥ सुखासुखमहत्सौख्यरूपंतवविभाव्यते॥एवं
देवित्वयाव्याप्तंसकलंनिष्कलंजगत् ॥ अद्वैतावस्थितं ब्रह्मयच्चद्वैतव्यवस्थितम् ॥४६॥ यानित्यायेंविनश्यंतिचान्येयेवास्थूलायेचसूक्ष्माचसूक्ष्माः॥
येवाभूमौर्यतरिक्षेन्यतोवातेषांसत्यंत्वत्तएवोपलब्धिः॥४७॥ यच्चामूर्तयच्चमूतंसमस्तैयद्धाभूतेष्वेकमेकंच किंचित् ॥ यदिव्येस्तिक्ष्मातलेखेन्यतोवात
संबंधंत्वत्स्वरैव्यंजनैश्च ।। ४८॥ ॥ जडउवाच ॥ ॥ एवंस्तुतातदादेवीविष्णोर्जिह्वासरस्वती ॥ प्रत्युवाचमहात्मानंनागमश्वतरंततः॥४९॥ सरस्व
॥ २९॥

·त्युवाच ॥ ॥ वरंतेकंबलचातःप्रयच्छाम्युरगाधिप ॥ तदुच्यतांप्रदास्यामियत्तेमनसिवर्त्तते ॥५०॥ ॥ अश्वतरउवाच ॥ ॥ साहाय्यदेविदेहित्वपूर्वक
वलमेवच ॥ समस्तस्वरसंबद्धमुभयोःसंप्रयच्छच ॥५१॥॥ सरस्वत्युवाच ॥ ॥ सप्तस्वराग्रामरागाःसप्तपन्नगमत्तम ॥ गीतकानिचसप्तैवतावत्यश्चा
पिमूर्छनाः ॥५२॥ तानाश्चैकोनपंचाशत्तथाग्रामवयंचयत् ॥ एतत्सर्वंभवान्वेत्ता कंबलश्चैवतेनव ॥ ५३॥ ज्ञाम्यतेमत्प्रसादेनभुजंगेंद्रपरंतथा ॥
चतुर्विधंपरंतालंत्रिःप्रकारंलयत्रयम् ॥ ५४॥ गतित्रयंतथाकालंमयादत्तंचतुर्विधम् ॥ एतद्भवान्मत्प्रसादात्पन्नगेंद्रापरंचयत् ।। ५५ ॥ आस्यांतर्गत
मायत्तस्वरव्यंजनयोश्चयत् ॥ तदशेषमयादत्तंभवतःकंबलम्यच ॥५६॥ यथानान्यस्यभूलोकेपातालेवापिपन्नग ॥ प्रणेतानुभवतोचसर्वस्याद्यभवि
प्यतः ॥ पातालेदेवलोकेचभूलोकेचैवपन्नगा॥ ५७॥ ॥ जडउवाच ॥ ॥ इत्युक्त्वासातदादेवीसर्व जिह्वासरस्वती ॥ ५८ ॥ जगामादर्शनं
सद्योनागस्यकमलेक्षणा ॥ तयोश्चतद्यथावृत्तंभ्रात्रोः सर्वमजायत ॥ ५९ ॥ विज्ञानमुभयोरयंपदतालस्वरादिकम् ॥ ततःकैलासशेलेंदशिख
रस्थितमीश्वरम् ॥६०॥ गीतकैःसप्तभिर्नागौतंत्रीलयसमन्वितैः॥ आरिराधयिषुर्देवमनंगांगहरंहरम् ॥ ६१ ॥ प्रचक्रतुःपरंयत्नमुभौसंहतवाक
लौ॥ प्रातर्निशायांमध्याह्नसंध्ययोश्चापितत्परौ॥ ६२॥ ततःकालेनमहतास्तूयमानोवृपध्वजः॥तुतोषगीतकैस्तौचप्राहसंगृह्यतांवरः॥६३॥ ततः
प्रणम्याश्वतरः कंवलेनसमंतदा ॥ विज्ञापयन्महादेवंशितिकंठमुमापतिम् ॥६४ ॥ यदिनौभगवन्प्रीतोदेवंदेवत्रिलोचन ॥ ततोयथाभिलषितंवरमेनं
प्रयच्छनौ।। ६५ ॥ मृताकुवलयाश्वस्यपत्नीदेवमदालसा ॥ तेनैववयसासद्योदुहितृत्वंप्रयातुमे ॥६६ ॥ जातिस्मगयथापूर्वतद्वत्शांतिसमन्विता ॥
योगिनीयोगमाताचजायतांवचनात्तव ॥६॥ ईश्वरउवाच ॥ ॥ यथोक्तंपन्नगश्रेष्टसर्वमेतद्रविष्यति ॥ मत्प्रमादाढसंदिग्धंशृणुचेदंभुजंगम ॥ ६८ ॥
श्राद्धावसानेपानीथामध्यमंपिण्डमात्मना ॥ कामंचेमामनुध्यायन्कुरुत्वंपितृपूजनम् ॥ ६९ ॥ तत्क्षणादेवसासुभूर्भवतोमध्यमात्फणात् ॥ समुत्प
त्स्यतिकल्याणीतथारूपायथामृता ॥७॥ स्वयमेवोपभुंजस्वततःसर्वभविष्यति ॥ उत्पत्स्यतेततःसानुसत्यंवैमध्यमात्फणात् ॥ ७१ ॥ एतच्छ्रुत्वा
ततस्तौतुप्रणिपत्यमहेश्वरम् ॥ रसातलमनुप्राप्तौपरितोपसमन्वितौ ॥७२॥ तथाचकृतवाञ्छ्राद्धंसनाग-कंवलांनुजः ॥ पिंडंचमध्यमंतद्वद्यथावदुपभु
क्तवान् ॥७३॥ उपभुक्तेततःपिंडेतस्यसातनुमध्यमा।जज्ञेनिःश्वसतःसद्यस्तद्रूपामध्यमात्फणात्॥७॥नचापिकथयामासकस्यचित्सभुजंममः॥अंत
गुहेतांसुदतींस्त्रीभिगुप्तामधारयत् ॥७॥ तोचानुदिनमागत्यपुत्रौनागपतेःसुखम् ॥ ऋतुध्वजेनसहितौचिक्रीडातेमराविव ॥७६॥ एकदातुसतौपाहस
नागोश्वतरोमुदा ॥ तन्मयापूर्वमुक्तंतुक्रियवेकिंनुतत्तथा ॥७॥ सगजपुत्रोयुवयोरुपकारीनमांतिकम् ॥ किंनुनानीयतेवत्सावुपकारायमानदः ॥७८॥

·मा० पु० अ० २१ ॥३०॥ एवमुक्तोपुनम्तेनपुत्रीनेहवतातुतौ।गत्वातस्यपुरंसख्यूरेमातेतेनधीमता॥७९॥ततःकुवलयाश्वतंकृत्वाकिंचित्कथांतरम् ॥ अवतांप्रणिपातेनस्वगृहाग मनंप्रति ॥८०॥ तावाहनृपपुत्रोसौनन्विदंभवतोहम् ॥ धनबाहनवस्त्रादियन्मदीयंतदेववाम्॥८॥यम्यवांवांछितंदातुंधरनमथापिवा ॥ तद्दीयतां द्विजसुतौयदिवांप्रणयोमयि ॥८२।। एतावताहंदैवेनवंचितोस्मिदुरात्मना ॥ यद्भवद्भयांममत्वनोमदीयेक्रियतागृहे ॥८॥यदिवामेप्रियंकार्यमनुग्राह्यो म्मिवायदितिद्धनेममगेहेचममत्वमनुकल्प्यताम् ॥ ८४॥ युवयोर्यन्मदीयंतन्मामकयुवयोःम्वयम् ॥ एतत्सर्वविजानीयासखाप्राणोवहिश्वरः॥८६॥ पुन विभिन्नार्थवक्तव्यंद्विजसत्तमौ ॥ मंत्प्रसादपरौप्रीत्याशापितौहृदयेनमे ॥८६॥ ततःस्नेहाईवदनौतावुभौनागनंदनौ ॥ ऊचतुर्नृपते पुत्रंकिंचि त्प्रणयकोपितम् ॥८७॥ ऋतध्वजनसंदेहोयथैवाहभवानिदम् ॥ तथैवचास्मन्मनसिनाबाचिंत्यमतोन्यथा ॥८८॥ किंवावयोःसमंपित्राप्रोक्तमेतन्महा मात्मना ॥ द्रष्टुंकुवलयावंतमिच्छामीविपुनःपुनः ।। ८९॥ ततःकुक्लयाश्वोथसमुत्थायवरासनात्॥ यथाहतातेतिवदन्प्रणाममकगेद्भुवि ॥ ९० ॥ कुवलयाश्वउवाच ॥ धन्योहमतिपुण्योहकोन्योस्तिसदृशोमया॥ यत्तातोमामभिदंष्टुकरोतिप्रवणंमनः॥९॥तदुत्तिष्ठतगच्छामताताज्ञांक्षणमप्यहम्॥ नातिक्रांतुमिहेच्छामिपद्यांतस्यशपाम्यहम् ॥ ९२ ॥ जडउवाच॥ एवमुक्त्वाययोसोथसहताभ्यांनृपात्मजः ॥ प्राप्तश्चगौतमीपुण्यांनिर्गम्यनग गद्वहिः ॥९३॥ तन्मध्येनययुस्तेवैनागेंद्रनृपनन्दनाः॥ मेनेचगजपुत्रोऽसौपातम्यास्तयोहम् ॥९४॥ ततश्चाकृष्यपातालंताभ्यांनीतोनृपात्मजः॥ पातालेददृशेचोभौसपनगकुमारको ॥ ९५ ॥ फणामणिकृतोदयोतीव्यक्तीस्वस्तिकलक्षणों ॥ विलोक्यतोसुरूपांगौविस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥९६॥ विहस्यचाब्रवीत्प्रेम्णासाधुभोद्विवसत्तमौ ।। कथयामासतुस्तीतुपितरंपन्नगेश्वरम् ॥ ९७ ॥ शांतमश्वतरंनागमाननीयदिवौकसाम् ॥ रमणीयततो पश्यत्पातालंसनृपात्मजः ॥ ९८ ॥ कुमारैम्तरुणैर्वृद्धरगैरुपशोभितम् ॥ तथैवनागकन्याभि क्रीडंतीभिरितस्ततः ॥ ९९ ॥ चारुकुंडलहाराभि स्ताराभिर्गगनंयथा ॥ गीतशब्दैस्तथान्यत्रवीणावेणुस्वगनुगैः ॥ १००॥ मृदंगपणवातोद्यहारिवेश्मशताकुलम् ॥ वीक्षमाणःमपातालंययोशत्रुजि तःसुतः॥ १ ॥ सहताभ्यामभीष्टाभ्यांपन्नगाभ्यामरिंदमः ॥ ततःप्रविश्यतेसर्वेनागराजनिवेशनम् ॥ २॥ ददृशुस्तंमहात्मानमुरगाधिपतिस्थितम् ॥ दिव्यमाल्यांबरधरंमणिकुंडलभूपणम् ॥ ३॥ स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् ॥ केयूरिणंमहाभागमासनेसर्वकांचने ॥ ४॥ मणिविद्रुम वैडूर्यजालांतरितरूपके ॥ सताभ्यांदर्शितस्तस्यतातोस्माकमसाविति ॥५॥ वीर कुवलयाश्वोयंपित्रेचासौनिवेदितः ॥ ततोननामचरणौनागें| द्रस्यऋतुध्वजः ॥६॥ समुत्थाप्यबलाद्गाढंसनाग-परिषस्वजे ॥ मूर्ध्निचैवमुपाघ्रायचिरंजीवेत्युवाचह ॥ ७॥ निहतामित्रवर्गश्वपित्रोःशुश्रूषणकुरु ॥ ३०॥

·वत्सधन्यस्यकथ्यतेपरोक्षस्यापितेगुणाः॥ १०८॥ भवतोममपुत्राभ्यामाभ्यांयमनिवेदिताः॥ तदेतैरेवव थामनोवाकायचेष्टितैः ॥ ९॥ जीवि तंगुणिनःश्लाध्यजीवनपिमृतोऽगुणी ॥ गुणवानिवृतिपित्रोःशत्रूणांहृदयेज्वरम् ॥ ११ ॥ करोत्यात्महितंकुर्वन्विश्वासंचमहाजने ॥ देवताःपितरोवि प्रामित्रार्थिविभवादयः॥ ११॥ बांधवाश्चवथेच्छंतिजीवितंगुणिनश्चिरम् ॥ परवादनिवृत्तानांदुर्गतेषुदयावताम् ॥ गुणिनांसफलंजन्मसंश्रितानां विपद्रतैः ॥ १२॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ एवमुक्त्वासतवीरपुत्राविदमथाब्रवीत् ॥ १३ ॥ पूजांकुवलयाश्वस्यकतुकामोभुजंगमः ॥ नानादिककम क्रत्वासर्वमेवयथाक्रमम् ॥ १४॥ मधुपानादिसंभोगमाहारंचयर्थप्मितम् ॥ ततःकुवलयाश्वेनहृदयोत्सवभूतया ॥ १५॥कथयास्वल्पकंकालंस्था स्यामोहष्टचेतसः ॥ अनुमनेचतमानीवचःशत्रुजितःसुतः ॥ १६॥ तथाचकारचपतिःपन्नगानामुदारधीः॥ १७ ॥ समेत्यतैरात्मजभूपनंदनैर्महो रगाणामधिपःससत्यवाक् ॥ मुदायुतोनानिमधूनिचात्मवान्यथोपजोपंतुभुजेसभोगभाक् ॥१८॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणकुवलयाश्वीयेपाती लप्रवेशोनामेकविंशोऽध्यायः ॥२१॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ कृताहारंमहात्मानमधिपंपवनाशिनाम् ॥ उपासांचक्रिरेपुत्रौभूपालतनयस्तथा ॥१॥ कथा भिरनुरूपाभिःप्रहृष्टात्माभुजंगमः॥प्रीतिसअनयामासपुत्रसख्युरुवाचह ॥२॥ तवभद्रसुखंबहिगेहमभ्यागतस्ययत् ॥ कर्तव्यमुत्सृजाशंकांपितरीवसुतो मयि ॥३॥ हिरण्यवासुवर्णवावस्त्रंवाहनमासनम् ॥ यद्वाभिमतमत्यर्थदुर्लभंतदृणुष्वमाम् ॥ ४॥ कुवलयाश्वउवाच ॥ भवत्प्रसादाद्भगवन्सुवर्णादि गृहमम ॥ पितुरस्तिममाद्यापिनकिंचित्कार्यमीदृशैः ॥ ५ ॥ तातेवर्षसहस्रायुः शासतीमांवसुंधराम् ॥ तथैवत्वयिपातालंनमेयाजोन्मुखमनः ॥ ॥६॥ तेसुभाग्याःसुपुण्याश्चयेपांपितारजीवति ॥ तृणंकोटिसमवित्तंतारुण्यवित्तकोटिषु ॥७॥ मित्राणितुल्यशिष्टानितद्वदेहमनामयम् ॥ जनेवा धियतेवित्तंयोवनंकिंतुनास्तिमे ॥ ॥ ८॥ असत्यर्थनृणांयाच्आप्रवणंजायतेमनः ॥ सत्यशेपेकथंयाच्यांममजिह्वाकरिष्यति ॥ ९॥ येनचिंत्यंध नांकचिन्ममगहेस्तिनास्तिवा ॥ पितृवाहुतरुच्छायांसंश्रिताःसुखनोहिते ॥१०॥ येतुवाल्यात्प्रभृत्येवविनापित्राकुटुंविनः ॥ तान्सुखस्वादविभ्रंशा न्मन्येधात्रेववंचितान् ॥ ११ ॥ तद्वयंतत्प्रसादेनधनरत्नादिसंचयम् ॥ पितृभक्ताःप्रयच्छामःकामतोनित्यमार्थनाम् ॥ १२ ॥ तत्सर्वमिहसंप्राप्तयदं प्रियुगलंतव ॥ मच्चूडामणिनाघृष्टयच्चांगस्पर्शमाप्तवान् ।। १३॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ इत्येवंप्रश्रितंवाक्यमुक्तःपन्नगसत्तमः ॥ प्राहरांजसुतंप्रीत्यापु योरुपकारिणम् ॥ १४ ॥ यदिरत्नसुवर्णादिमत्तोवाप्तुंनतेमनः॥ यदन्यन्मनसःप्रीत्येवहितत्तेददाम्यहम् ॥ १५ ॥ ॥ कुवलयाश्वउवाच ॥ भगवंस्त्वत्प्रसादेनप्रार्थितस्यगृहेमम ॥ सर्वमस्तिशिणसंप्राप्तंतवदर्शनात् ॥१६॥ कृतकृत्योस्मितेनसफलंजीवितंमम ॥ यदंगसंश्लेषमितस्तवदे .. ॥

·अ०२२ मा०पू० वस्यमानुपः ॥ १७॥ ममोत्तमांगेवत्पादरजसायदिहास्पदम् ॥ कृतंतेनैवनप्राप्तांकमयापनगेश्वर ॥ १८ ॥ यदित्ववश्यंदातव्योवरोमेमनसेप्सितः॥ तत्पुण्यकर्मसंस्कारोहृदयान्माव्यपैतुमे ॥ १९ ॥ सुवर्णमणिरत्नादिवाहनंगृहमासनम् ॥ स्त्रियोन्नपानपुत्राश्चचारुमाल्यानुलेपनम् ॥ २० ॥ एतेचविविधाभोगागीतवाद्यादिकंचयत् ॥ सर्वमेतन्मममतंफलंपुण्यवनस्पतेः ॥२१॥ तस्मानरेणतन्मूलसेकेयत्नःकृतात्मना ॥ कर्त्तव्यःपुण्यस तानांनकिंचिद्भुविदुर्लभम् ॥ २२॥ ॥ अश्वतरउवाच ॥ n एवंभविष्यतिप्राज्ञतवधर्माश्रितामतिः ॥ संत्यंचतत्फलंसर्वधर्मस्योक्तयथात्वया ॥२३॥ तथाप्यवश्यमद्गहमागतेनत्वयाधुना ॥ ग्राह्यंयन्मानुपलोकेदुप्पापंभवतोमतम् ॥ २४॥ ॥ पुत्र उवाच ॥ तस्यतद्वचनं श्रुत्वासत दानृपनंदनः ॥ मुखावलोकनंचक्रेपन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥ २५ ॥ ततस्तीप्रणिपत्योभाराजपुत्रस्ययन्मतम् ॥ तत्मितुःसकलंबीरोकथयामासतुःस्फुटम ॥२६ ॥ तातास्यपनीदयिताश्रुत्वमंविनिपातितम् ॥ अत्यजदयिताप्राणान्विपलब्धादुरात्मना ॥ २७ ॥ केनापिकृतवरेणदानवेनकुबुद्धिना ॥ गंधर्वगजन्यसुतानानाख्यातामदालसा ॥ २८ ॥ कृतज्ञोयंततस्तातप्रतिज्ञांकृतवानिमाम् ॥ नान्यांभार्याभवित्रीमेवर्जयित्वामदालसाम् ॥ २९॥ द्रष्टुंतांचारुसांगीमयंवीरोऋतध्वजः ॥ तातवांछतियोतक्रियतेतत्कृतंभवेत् ॥ ३०॥ ॥ अश्वतरउवाच ॥ ॥ भूतैर्वियोगिनोयोगस्तादृशेरेव तादृशः॥ कथमेतदिनास्वप्नमायांवाशंबरोदिताम् ॥ ३१ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ प्रणिपत्यभुजंगेशपुत्रःशत्रुजितस्ततः ॥ प्रत्युवाचमहात्मानं प्रेमलजासमन्वितः॥ ३२ ॥ मायामयीमप्यधुनाममतातोमदालसाम् ॥ यदिदर्शयतेमन्येपरंकृतमनुग्रहम् ॥ ३३ ॥ ॥ अश्वतरउवाच ॥ तस्मात्पश्येहवत्सत्वंमायांचेष्टमिच्छसि ।। अनुग्राह्योभवान्गेहेबालोप्यभ्यागतोगुरुः ॥ ३४॥ ॥ पुत्रवाच ।। ॥आनयामासनागेंद्रोगृहेगुप्तां मदालसाम् ॥ दर्शयामासचतदाराजपुत्रायतांशुभाम् ॥ ३५ ॥ तेपांसंमोहनार्थायजजल्पचततःस्फुटम् ॥ सेयनवतितभार्याराजपुत्रमदालसा ॥ ॥ ३६॥ ॥ जडउवाच ॥ ॥ सदृष्ट्वातांतदातन्वीतत्क्षणाद्विगतत्रपः ॥ प्रियेतितामभिमुखंययौवाचमुदीरयन् ॥ निवारयामासचतंनागःसोश्वतर स्त्वरन् ॥ ३७॥ ॥ अश्वतरउवाच ॥ ॥ मायेयंपुत्रमास्पाक्षी-प्रागेवकथितंतव ॥ ३८ ॥ अंतर्धानमुपैत्याशुमायासंस्पर्शनादिभिः ॥ ततःपपा तमेदिन्यांसतुमूर्छापरिप्लुतः ॥३९ ॥ हाप्रियेतिवदन्सोथचिंतयामासभामिनीम् ॥ मोहोममायनोवेतिनालंप्रत्ययवानहम् ॥४०॥ अहोममेत्यहंचे तिबलंप्रत्यययोर्महत् ॥ येनारंपातनोरीणांविनाशस्त्रंनिपातितः ॥४१॥ ममेतिदर्शितानेनमिथ्यामायतिविस्फुटम् ॥ वाय्वंबुतेजसांभूमेराकाश स्यचचेष्टया ॥ ४२ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ ततःकुवलयाश्वंससम्मश्वास्यभुजंगमः ॥ कथयामासतत्सर्वमृतसंजीवनादिकम् ॥ ४३ ॥ ततःप्रहृष्टः ॥

·i प्रतिलभ्यकांतांप्रणम्यनागंनिजमाजगाम ॥ संस्तूयमानश्चपुरंतमश्वमारुह्यसंचिंतितमभ्युपेतम् ॥ ४४ ॥ शृणुयाद्भक्तिपूर्वयोनरंतर्येणमानवः॥ वेद घोपफलंतेनप्राप्तवैभुविदुर्लभम् ॥ ४॥ संप्राप्नोतिसुखंनित्यंसर्वकामसमन्वितः ।। लोकेचदुर्लभंतस्यनास्तिकिंचित्रविद्यते ॥ ४६॥ ॥ इति श्री मार्कंडेयमहापुराणेमदालसोपाख्यानेपुनर्मदालसांप्राप्यपातालानिगमोनामद्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ आगम्यस्त्र पुग्मोथपित्रोःसर्वमशेपतः ॥ कथयामासतन्वंगीयथाप्राप्तापुनर्मता ॥ १ ॥ ननामसापिचरणोश्वथूश्वशुरयोःशुभा ॥ .स्वजनंचयथापूर्ववंद नाश्लपणादिभिः ॥२॥ पूजयामासतन्वंगीयथान्यायंयथावयः ॥ ततोमहोत्सवोजज्ञेपौराणांतत्रवैपुरे ॥३॥ ऋतध्वजश्चसुचिरंतयारमसुमध्यया॥ निर्झरेषुचशैलानांनिम्नगापुलिनेषुच ॥४॥ काननएचरम्येपुवने पवनेषुच ॥ पुण्यक्षयंवाञ्छमानासापिकामोपभोगतः ॥ ५॥ सहतेनानिकांतासु रमेरम्यासुभूमिषु ॥ ततःकालनमहताशत्रुजित्सनराधिपः ॥ ६॥ सम्यकप्रशास्यवसुधांकालधर्ममुपेयिवान् ॥ ततःपौरामहात्मानंपुत्रंतस्यऋत ध्वजम् ॥ ७ ॥ अभ्यपिचंतराजानमुदाराचारचेष्टितम् ।। सम्यक्पालयतस्तस्यप्रजाःपुत्रानिवारमान् ॥ ८ ॥ मदालसायाःसंजज्ञेपुत्रःप्रथमजस्त तः ॥ तस्यचक्रपितानामविक्रांतइतिधीमतः ॥ ९॥ तुतुपुस्तेनवेभृत्याजहासचमदालसा ॥ सामदालसापुत्रंबालमुत्तानशायिनम् ॥ उल्लापन छलेनाहरुदमानमविस्वरम् ॥ १० १० ॥ शुद्धोसिरेतातनतस्तिनामकृतंचतेकल्पनयाधुनव ॥ पञ्चात्मकंदेहमिदंनतेस्तिनैवास्यत्वंरोदिपिक स्यहेतोः ॥ १३ ॥ नवाभवान्रोदितिवैस्वजन्माशुद्धोयमासाद्यमीसमृहम् ॥ विकल्प्यमानोविविधैर्गुणाथर्गुणाश्वभौताःसकलेंद्रियेषु ॥ १२ भूतानिभूतैःपरिदुर्बलानिवृद्धिंसमायांतियथेहपुंसः ॥ अन्नांबुपानादिभिरेवकस्यनतम्तिवृद्धिर्नचतेंस्तिहानिः ॥ १३ ॥ त्वंकंचुकेशीर्यमाणे निजेस्मिंस्तस्मिन्स्वदेहेमृढतांमाव्रजेथाः ॥ शुभाशुभैःकर्मभिर्देहमतन्मदादिमृद्धैःकंचुकस्तेपिनद्धः ॥ १४॥ तातेतिर्किचित्तनतिकिंचिद्वेतिकि चिद्दयितेतिकिंचित् ॥ ममेतिर्किचिन्नममेतिकिंचिद्भौतहिसंघबहुधालपेथाः ॥ १५॥ दुःखानिदुःखोपगमायभागान्सुखायज़ानातिविमूढचेताः ॥ तान्यवदुःखानिपुनःसुखानिजानातिविद्धानविमुढचेताः ॥ १६ ॥ हासोस्थिसंदर्शनमक्षियुग्ममत्युज्वलंयत्कलुपंवसायाः ॥ कुवादिपीनंपि शितंघनंतत्स्थानंरतेःकिंनरकोनयोषित् ॥ १७ ॥ यानंक्षितीयानगतश्चदेहोदेहेपिचान्यःपुरुपोनिविष्टः ॥ १८ ॥ ममत्वमुर्त्यांनतथायथास्वंदेहे तिमाचविमूढतैषा ॥ १९॥ त्यजधर्ममधर्मचउभेसत्यानृतेत्यज ॥ उभेसत्यानृतेत्यवायेनत्यजसितत्त्यज ॥ २० ॥ वर्धमानंसुतंसातुराजप नीदिनेदिने ॥ तमुल्लापादिनावोधमनयन्निर्मलात्मकम् ॥ २१ ॥ यथायथावलं लभेयथालेभेमतिपितः ॥ तथातथात्मबोधंचसोवापन्मातृभा

·मा० पु०
अ० २३
॥३२॥
षितैः ॥२२॥ इत्थंतयासतनयोजन्मप्रभृतिबोधितः ॥ चकारनमतिप्राज्ञोगार्हस्थ्यंप्रतिनिर्ममः ॥ २३ ॥ द्वितीयोस्याःसुतोजज्ञेतस्यनामाकरो
पिता ॥ सुबाहुरयमित्युक्तेसाजहासमदालसा ।: २४ ॥ तमप्येवंयथापूर्वबालमुल्लापवादिनी ॥ पाहवाल्यात्सचप्रापतथाबोधमहामतिः ॥ २६ ॥
तृतीयंतनयंजातंतंराजाशत्रुमर्दनम् ॥ यदाहतेनसासुभ्रूजहासातिचिरंपुनः ॥ २६ ॥ तथैवसोपितन्वंग्यावालवादेवबोधितः ॥ क्रियाश्चकार
निष्कामानकिंचित्फलकारणम् ॥ २७ ॥ चतुर्थस्यसुतस्याथचिकीर्षनीमभूपतिः ॥ ददर्शतांशुभाचारामीपदासांमदालसाम् ॥ २८ ॥ तामा
हगजाहसतींकिंचित्कौतूहलान्वितः ॥ क्रियमाणेऽसकृन्नानिकथ्यताहास्यकारणम् ॥ २९ ॥ विक्रांतश्चसुबाहुश्चयथान्यःशत्रुमर्दनः । शोभना
नीतिनामानिलानिमन्येकृतानि ॥ ३० ॥ योग्यानिक्षत्रबधूनांशीर्याटोपयुतानिच ॥ असंत्येतानिवैभद्रेयदितमनसिस्थितम् ।। तदस्यक्रियतांना
मचतुर्थम्यसुतस्यमे ॥ ३१ ॥ ॥ मझलसोवाच ॥ मयाज्ञाभवतःकार्यामहाराजयथात्थमाम् ॥ तथानामकरिष्यामिचतुर्थस्यसुतस्यते ॥ ३२ ॥
अलर्कइतिधर्मज्ञः ख्यातिलोकेगमिष्यति ॥ कनीयानेपतेपुत्रोमतिमांश्चभविष्यति ॥ ३३ ॥ पुत्रउवाच ॥ तच्छ्रुत्वानामपुत्रस्यकृतमात्रामही
पतिः॥ ३४॥ अलर्कइत्यसंवद्धप्रहस्येदमथात्रवीत् ॥ भवत्यायदिदंनाममत्पुत्रस्यकृतशुभे ॥ ३५ ॥ किमीदृशमसंबद्धमर्थः कोस्यमदालसे ॥
॥ ॥ मदालमोवाच ॥ ॥ कल्पनेयमहाराजकृतासाव्यावहारिकी ॥ ३६ ॥ त्वत्कृतानांतथानानांशृणुभूपनिरर्थताम् ॥ वदंतिपुरुपा प्राज्ञाव्यापि
नंपुरुषंसतः ॥ ३७॥ क्रांतिश्चगतिरुद्दिष्टादेशादेशांतरंतुया ॥ सर्वगोनप्रयातीहव्यापीदेहेश्वरीयतः ॥ ३८ ॥ ततोविक्रांतसंज्ञेयंमताममनिर
थिका ॥ सुबाहुरितियामंज्ञाकृतान्यम्यसुतस्यते ॥ ३९ ॥ निरर्थासाप्यमूर्तस्यपुरुषस्यमहीपते.॥ पुत्रस्ययत्कृतंनामतृतीयस्यारिमर्दनः ॥ ४० ॥
मन्येतचाप्यसंवद्धं शृणुवाप्यत्रकारणम् ॥ एकएवशरीरेषुसर्वेषुपुरुषोयदा ॥ ११ ॥ तदास्यराजन्कःशत्रुःकोवामित्रमिहेप्यते ॥ भूतैर्भूतानिमर्यंतअमू
तोमर्यतेकथम् ॥ ४२ ॥ क्रोधादीनांपृथग्भावात्कल्पनेयंनिगर्थिका ॥ यदिसंन्यवहारार्थमसन्नामप्रकल्प्यते ॥४३॥ नानिकस्मादलकाख्येनैरयंभ
वतोमतम् । एवमुक्तम्तयासाधुमहिप्यासमहीपतिः॥४४॥ तथेत्याहमहाबुद्धिर्दयितांतथ्यवादिनीम् ॥ तंचापिसासुतंसुभ्रूर्यथापूर्वसुतांस्तथा ॥४५॥
प्राहावबोधजननंतामुवाचसपार्थिवः॥ करोषिकिमिदंमूढेममाभावायसंततेः॥४६॥ दुष्टावबोधदानेनयथापूर्वसुतेषुमे ॥ यदितेमत्प्रियंकार्यमनुग्रा
गंवचोमम ॥४७॥ तदनंतनयंमा प्रवृत्तेः सनियोजय ॥ कर्ममार्गःसमुच्छेदनैवदेविगमिष्यति ॥ १८॥ पितृपिण्डनिवृत्तिश्चनैवसाध्विभविष्यति॥
पितरोदेवलोकस्थास्तथातिर्यकमागताः॥४९॥ तद्वन्मनुष्यतांयाताभूतवर्गेषुयेस्थिताः॥सपुण्यानसपुण्याँश्चक्षुत्क्षामाँस्तृट्परिप्लुतान् ॥५०॥ पिंडो
॥ ३२॥

·दकप्रदानेननरःकर्मण्यवस्थितः ॥ सदाप्याययतेसुभूस्तद्देवातिर्थानपि ॥५१॥देवमनुष्यैः पितृभिःप्रे पंतःसगुह्यकैः॥ वयोभिकृमिभिःकीटेरएवो पजीव्यते ॥५२॥ तस्मात्तन्वंगिमेपुत्रंयत्कार्यक्षत्रयोनिभिः ॥ ऐहिकामुष्मिकायालंतत्कर्मप्रतिपादय ॥५३॥ तेनैवमुक्तासासाध्वीवरनारीमदालसा ॥ अलकनामतनयंप्रोवाचोल्लापवादिनी ॥ ५४॥ पुत्रवर्द्धस्वमेभर्तुर्मनोनंदयकमभिः ॥ ऐहिकामुष्मिंकफलंतत्सम्यक्परिपालय ॥ मित्राणामुपकाराय दुहृदांनाशनायच ॥५५॥ बन्योसिरेयोवसुधामशत्रुरेकश्चिरंपालयितासिपुत्र ॥ तत्पालनादिंद्रसमोपभोग्यधर्मफलंप्राप्स्यसिचामरत्वम् ॥५६॥ धरामरान्पर्वसुतर्पयेथाःसमीहितंबंधुषुपूरयेथाः॥ हितंपरस्मैहदिचिंतयेथामनःपरस्त्रीषुनिवर्तयेथाः ॥ ५७ ॥ सदामुरारिहदिचिंतयेथास्तद्ध्यानतो न्तःपडरीजयेथाः॥ मायांप्रबोधेननिवारयेथाह्यनित्यतामवविचिंतयेथाः ॥१८॥ अर्थागमायक्षितिपाञ्जयेथायशोजनायार्थमपिव्ययेथाः ॥ परापवा दश्रवणाद्विभीथाविपत्समुद्राजनमुद्धरेथाः॥२९॥ यज्ञैरनेकैर्विवुधानजस्रमन्नर्द्विजान्प्रीणयसंश्रितांश्च ॥ स्त्रियश्चकामेरतुलैश्चिराय युद्धैश्वारीस्तोप यितासिवीर ॥ ६०॥ बालोमनोनंदयवांधवानांगुरोस्तथाज्ञाकरण कुमारः ॥ स्त्रीणांयुवासत्कुलभूपणानांवृद्धोवनेवत्सवनेचराणाम् ॥ ६१ ॥ राज्यंकुर्वन्मुंहदोनंदयेथाःसाधूनऑस्तातयज्ञैर्यजेथाः ॥ दुष्टानिनन्वैरिणश्चाजिमध्येगोविप्रार्थवत्समृत्युंभजेथाः॥६२॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे प्रवृत्तिमार्गानुशासनंनामत्रयोविंशोध्यायः॥ २३ ॥ ॥ पुत्रउवाच॥ ॥ एवमुल्लाप्यमानस्तुसतुमात्रादिनेदिने ॥ वधेवयसाबालोबुद्ध्याचालर्कसं ज्ञितः ॥ १ ॥ सकौमारकमासाद्यऋतध्वजसुतस्तदा ॥ कृतोपनयनःप्राज्ञःप्रणिपत्याहमातरम् ॥ २ ॥ मयायदंबकर्त्तव्यमहिकामुष्मि कायः ॥ सुखायवदतत्सर्वप्रश्रयावनतस्यमे ॥ ३ ॥ ममार्थचैवधर्मार्थप्रजानांचेवयद्वितम् ॥ श्रेयसेयच्चतत्सर्वप्रजारंजनमादितः ॥ ४ ॥ ॥ मदालसोवाच ॥ ॥ वत्सराज्याभिषिक्तनप्रजारंजनमादितः ॥ वत्सराज्याभिषिक्तेनप्रजारंजनमादितः ॥ कर्त्तव्यमविरोधेनस्वधर्मश्चमहीभृताम् ॥ ५ ॥ 'व्यसनानिपरित्य ज्यसत्यमूलहराणिवे ॥ आत्मारिपुभ्यःसंरक्ष्योवहिमत्रविनिर्गमात् ॥ ६॥ दुष्टादृष्टांश्चजानीयादमात्यानारदोपतः ॥ अष्टधानाशमाप्नोतिस्व वात्म्यंदनाद्यथा ॥ ७॥ तथाराजाप्यसंदिग्धंबहिमंत्रविनिर्गमात् ।। चरेश्वरास्तथाशत्रोरन्वेष्टव्या प्रयत्नतः॥८॥ विश्वासोनतु कर्तव्योराज्ञामि वाप्तबंधुषु ॥ कार्ययोगादमित्रेषुविश्वसीतनराधिपः॥९॥ स्थानवृद्धिक्षयज्ञेनपाइगुण्यविदितात्मना । भवितव्यंनरेन्द्रेणनकामवशवर्तिना ॥ १०॥ प्रागान्ममंत्रिणश्चैवततोभृत्यामहीभृता ॥ ज्ञेयाश्चानंतरंपाराविरुध्यतततोरिभिः ॥११॥यस्त्वेतानविजित्यैववारणोविजिगीपते ॥ सोजितांत्माजिता मात्यःशत्रुवर्गणवाध्यते ॥ १२॥ तस्मात्कामादयःपूर्वजेयाःपुत्रमहीभृता॥ तजयेहिजयोराज्ञोराजानश्यतिर्जितः ॥१३॥ काम क्रोधश्चलोभश्चमदो %3D ।

·अ० २५.
मा० पु०
मानम्तथैवच ॥ हर्पश्चशत्रवाद्येतेनाशायकुमहीभृताम्॥१४॥कामप्रसक्तमात्मानंस्मृत्वापाडुनिपातितम्॥निवर्तयेत्तथाकोधादनुबादहतात्मजम् १५॥
हतमैलंतथालोभान्मदाटेनंद्विजैर्हतम्॥मानादनायुपःपुत्रंहतहत्पुिरंजयम्॥१६॥ एभिर्जितैर्जितंसर्वमरुत्तेनमहात्मना। स्मृत्वाविवर्जयेदेतान्पदोषां
श्चमहीपतिः ॥ १७॥ काककोकिलभंगाणांबकव्यालशिखंडिनाम् ॥ हंसकुक्कटलोहानांशिशेतचरितंनृपः॥१८॥ कौशिकस्यक्रियांकुर्याद्विपक्षेमनुजे
श्वरः ॥ चेष्टांपिपीलिकानांचकालभूपःप्रदर्शयेत् ॥ १९॥ ज्ञेयाग्निविस्फुलिंगानांवीजचेप्टाचशाल्मलेः॥चंद्रसूर्यस्वरूपंचनीत्यर्थपृथिवीक्षिता ॥२०॥
बंधकीपद्मशम्भलिकाविणीस्तनात् ॥ एवंसानाचभेदनप्रदानेनचपार्थिवः ॥२१॥ दंडेनवप्रकुर्वीतनीत्यर्थपृथिवीक्षिता । प्रज्ञानृपणंवादयात्था
चंडालयोपितः ॥ २२ ॥ शकायमसोमानांतद्वद्वायोमहीपतिः। रूपाणिपंचकुर्वीतमहीपालनकर्मणि ॥ २३॥ यथेंद्रश्चतुरोमासान्वायर्योधणेवभूत
लम् ॥ आप्याययेत्तथालोकान्परिचारैर्महीपतिः॥२४॥ मासानष्टौयथामूर्यस्तोयंहरतिरश्मिाभिः ॥ सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेनतथाशुल्कादिनानृपः ॥२९॥
यथायमःप्रियद्वेष्याप्राप्तकालनियच्छति ॥ तथाप्रियाप्रियराजादुष्टादुष्टेसमोभवेत् ॥ २६ ॥ पूर्णदुमालोक्ययथाप्रीतिमाजायतेनरः ॥ एवयत्रजाः
सर्वानिवृतास्तच्छशिवतम् ॥ २७॥ मारुतःसर्वभूतेषुनिगूढश्वरतेयथा ॥ एवंचरेन्नृपश्चारे पौरामात्यारिबंधुषु ॥ २८ ॥ नलोभार्थनकामार्थार्थीर्य
म्यमानमम् ॥ पदार्थःकृप्यतेधर्मात्सराजास्वर्गमृच्छति ॥ ॥२९॥ उत्पथग्राहिणोमृढान्स्वधर्माच्चलितानरान् ॥ यःकरोतिनिजेधर्मेसराजास्वर्गम
च्छति ॥३०॥ वर्णधर्मानसीदंतियस्यराष्ट्रतथाश्रमाः॥ गज्ञस्तस्यसुखंतातपरत्रेहचशाश्वतम् ॥ ३३॥ एतद्राज्ञःपरंकृत्यंतथतवृद्धिकारणम् ॥
म्वधम्थापनंनृणांचाल्यतेनकुबुद्धिभिः ॥३२॥ पालनेनैवभूतानांकृतकृत्योमहीपतिः. ॥ सम्यक्पालयितामागंधर्मस्याप्नोतिवैयतः ॥ ३३ ॥
एवमाचरतेराजाचातुर्वण्र्यस्यरक्षणम् ॥ ससुखीविहरत्येपशकस्यैतिसलोकताम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीमार्क. महा० मदालसो. चतुर्विशोऽध्यायः॥
॥२४॥ ॥ पुत्रउवाच ॥
॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ तन्मातुर्वचनंश्रुत्वासोलकोमातरंपुनः॥ पप्रच्छवर्णधर्माश्वधर्मान्येचाश्रमेषुच ॥ १ ॥ ॥ अलर्कउवाच ॥ ॥
कथितोयंमहाभागेगज्यतंत्राश्रितस्त्वया ॥ ममधमोहमिच्छामिश्रोतुवर्णाश्रमात्मकम् ॥२॥ ॥ मदालसोवाच । ॥ दानमध्ययनयज्ञोब्राह्मण
स्यविधोदितः॥ धर्मानान्यश्चतुर्थोस्तिधर्मस्तस्यापदंविना॥३॥ याजनाध्यापनेशुद्धस्तथापुत्रप्रतिग्रहः ॥ एतत्सम्यक्समाख्यातंत्रितयंचास्यजी
विका ॥४॥दानमध्ययनंयज्ञाःक्षत्रियस्याप्ययंत्रिधा ॥ धर्म प्रोक्तःक्षितरक्षाशस्त्राजीवश्चजीविका ॥५॥ दानमध्ययनंयज्ञोवैश्यस्यापित्रिधैवसः॥
वाणिज्यंपाशुपाल्यंकृषिश्चैपास्यजीविका ॥ ६॥ दानयज्ञोथशुश्रूषाद्विजातीनांविधामया ॥ व्याख्यातःशूद्रधर्मोपिजीविकाकारुकर्मजा ॥७॥
॥३३॥

·तद्वद्धिजातिशुश्रूषापोपणंकयविक्रयैः । वर्णधर्मास्त्विमेप्रोक्ताःश्रूयतामाश्रमाश्रयाः ॥८॥स्ववर्णधर्मात्संसिद्धिनरःप्राप्नोतिनच्युतः ॥ प्रयातिन
रकंप्रेत्यप्रतिषिद्धनिषेवणात् ॥ ९ ॥ यावत्तुनोपनयनंक्रियतेवैद्विजन्मनः ॥ कामचेष्टोक्तिभक्षस्तुतावद्भवतिपुत्रक ॥ १० ॥ कृतोपनयनःसम्य
ब्रह्मचारीगुरोहे ॥ वसेततधर्मोस्यकथ्यते तन्निबोधमे ॥ ११ ॥ स्वाध्यायोथानिशुश्रूषानानंभिक्षाटनंतथा ॥ गुरोनिवेद्यतच्चाद्यमनुज्ञातेनसर्वदा
॥ १२॥ गुरोःकर्मणिसोद्योगः सम्यक्प्रीत्युपपादकः । तेनाहूतःपठेच्चैवतत्परोनान्यमानसः॥ १३॥एकंदौसकलान्वापिकेदान्प्राप्यगुरोर्मुखात्॥
अनुज्ञातोवरान्दत्त्वादक्षिणांगुरवेततः ॥ १४॥ गार्हस्थ्याश्रमकामम्तुगृहस्थाश्रममावसेत् ॥ वानप्रस्थाश्रमंवापिचतुर्थवेच्छयात्मनः॥१२॥ तथै
ववागुरोगेंहेद्विजोनिष्ठामवाप्नुयात् ।। गुरोरभावतत्पुत्रेतच्छिप्येतत्सुतविना॥१६॥ शुषुर्निरभीमानोब्रह्मचर्याश्रमवसेत् ॥ उपावृत्तस्ततस्तम्मानहम्था
श्रमकाम्यया ॥१७॥ ततोऽसमानर्पिकुलांतुल्यांभार्यामरोगिणीम् ॥ उद्हेन्न्यायतोऽव्यंगांगृहस्थाश्रमकारणात ॥ १८॥स्वकर्मणाधनलब्ध्वापितृदे
वातिथींस्तथा। सम्यक्संप्रीणयेत्यापोपयेच्चाश्रितांस्तथा ॥१९॥ भृत्यात्मजात्रामयोथदीनार्थिपतितानपि ॥ यथाशक्त्यानदानेनवयांसिपशवस्त
था ॥२०॥ एपधर्मोगृहस्थस्यनावभिगमस्तथा ॥ पंचयज्ञविधानंतुयथाशक्तिनहापयेत् ॥२१॥ पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेपंम्वयं नरः ॥ भुंजी
तचसमभृत्यैर्यथाविभवमात्मनः॥२२॥ एपतृदेशतःप्रोक्तोगृहस्थम्याश्रमोमया ॥ वानप्रस्थस्यधर्मतकथयाम्यवधार्यताम् ॥ २३॥ अपयमंतति
दृष्ट्वापाज्ञोदेहस्यचानतिम् ॥ वानप्रस्थाश्रमंगच्छेदात्मनःशुद्धिकारणात् ॥ २४ ॥ तत्रारण्योपभोगश्चतपोभिश्चात्मकर्षणम् ॥ भूमौशय्याब्रह्मचर्य
पितृदेवातिथिक्रियाः ॥२५॥ होमस्त्रिपवणंम्नानंजटावल्कलधारणम ॥ मौनादिकरणंचेववन्यस्नेहनिषेवणम् ॥ २६॥ इत्येपपापशुद्ध्यर्थमात्मन
चोपकारकः ॥ वानप्रस्थाश्रमस्तस्माद्भिक्षोस्तुचरमोपरः ॥२७॥ चतुर्थस्यस्वरूपंतुथ्रयतामाश्रमस्ययत ॥ यश्वधर्मास्यधर्मज्ञः प्रोक्तस्तातमहात्म
भिः ॥ २८ ॥ सर्वसंगपरित्यागोब्रह्मचर्यमकोपता॥ जितद्रियत्वमावासनैकस्मिन्वसतिश्विरम् ॥ २९ ॥ अनारंभस्तथाहारंभिक्षान्नचैककालि
कम् ।। आत्मज्ञानावबोधञ्चतथाचात्मावलोकनम् ॥३०॥ चतुर्थत्वाश्रमधर्मोमयायतेनिवदितः॥ सामान्यमन्यवर्णानामाश्रमाणांचमेशृणु ॥३१॥
सत्यंशौचमहिमाचअनसूयातथाक्षमा ॥ अनृशंस्यमकार्पण्यंसंतोपश्चाष्टमोगुणः ॥ ३२ ॥ एतेसंक्षेपतःप्रोक्ताधर्मावर्णाश्रमेषुच ॥ एतेषुनित्यधर्मेषु
नित्यंतिष्ठेत्समंततः॥३३॥ सयातिब्रह्मलोकहियावदिंद्राश्चतुर्दश॥ यश्चोल्लंघ्यस्वकंधर्मस्ववर्णाश्रमसंज्ञितम् ॥३४॥ नरोन्यथाप्रवर्तेतसदंडयोभूभृतो
भवेत् ॥ येचस्वधर्मसंत्यागात्पापंकुर्वतिमानवाः ॥ ३५ ॥उपेक्षतस्तानृपतेरिष्टापूर्तप्रयात्यधः ॥ तस्माद्राज्ञाप्रयवेनसर्वेवर्णाःस्वधर्मतः॥४॥

·मा० पु०
अ० २६
॥ ३४ ॥
प्रवर्ततेऽन्यथादंड्याःस्थाप्याश्चैवस्वकर्मसु ॥ ३७ ॥ इति श्रीमार्कंडेयमहापुराणेमदालसानुशासनंनामपंचविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ ॥
॥ अलर्क उवाच ॥ ॥ यत्कार्यपुरुषेणेहगार्हस्थ्यमनुवर्त्तता ॥ बन्धश्चस्यादकरणेक्रियायांयस्यचोच्छ्रितिः ॥ १ ॥ उपकाराययनृणां
यच्चवज्यगृहेसताम् ॥ यथाचक्रियतेतन्मयथावत्पृच्छतेवद ॥ २ ॥ मदालसोवाच ॥ वत्सगार्हस्थ्यमास्थायनरःसर्वमिदंजगत् ॥ पुष्णा
तितेनलोकांश्सजयत्यभिवांछितान् ॥ ३ ॥ पितरोमुनयोदेवाभूतानिमनुजास्तथा ॥ कृमिकीटपतंगाश्ववयांसिपशवोऽसुगः ॥ ४ ॥ गृह
स्थमुपजीवंतिततस्तृप्तिप्रयांतिच ॥ मुखंचास्यनिरीक्षतेअपिनोदास्यतीति ॥५॥ सर्वस्याधारभूतेयंवत्सधेनुस्त्रयीमयी ॥ यस्यांप्रतिष्टितं विश्वविश्व
हितुश्चयामता ॥६॥ऋक्पृष्ठासीयजुर्मध्यासामवशिरोधरा ॥ ॥ इष्टापूर्तविषाणाचसाधुमक्ततनुरुहा ॥ ७॥ शांतिपुष्टिशकृन्मृत्रावर्णपादप्रति
ष्टिता ॥ आजीव्यमानाजगतांमाऽअयानापचीयते ॥ ८॥ स्वाहांकारःस्वधाकागेवपट्टारश्चपुत्रक ॥ इंतकारस्तथैवान्यस्तस्या स्तनचतुष्टयम् १९॥
स्वाहाकारस्तनंदेवाःपितरश्चस्वधामयम् ॥ मुनयश्चवपट्रारंदेवभूनसुरतगः ॥ १० ॥ हंतकारंमनुप्याश्चपिवंतिमततं म्तनम् ॥ एवमाप्याययन्येषादेवा
दीनखिलांस्त्रयी ॥ ११ ॥ एतद्वत्सचतुष्कंतुनरस्तनचतुष्टये ॥ ननियुज्याद्यथाकालंतेनस्युस्तेविमानिताः ॥१२॥ देवादीनखिलान्येषुसंतर्पयतिमा
नवः ॥ तेपामुच्छेदकीयः पुरुषोत्यंतपापकृत् ॥१३॥ सतमस्यंधतामिस्रतामिप्रेचनिमजति ॥ यस्त्वेतांमानवोधेनुम्बर्वत्सैरमगदिभिः ॥ १४ ॥
प्रापयन्युचितकालसम्वर्गायोपपद्यते ॥ तम्मात्पुत्रमनुष्येणदेवपिपितृमानवाः ॥ १५॥ भूतानिचानुदिवसंपोप्याणिस्वतनुर्यथा ॥ तम्मात्स्नातःशु
चिर्भूत्वादेवर्षि पितृतर्पणम् ॥ १६॥ प्रजापनेस्तथैवाद्भिःकालकुर्यात्ममाहितः ॥ सुमनोगंधधूपैश्चदेवानभ्यय॑मानवः ॥ ३७॥ ततोग्नेस्तर्पणंकु
दिद्याच्चबलिमित्यथ ॥ ब्रह्मणेगृहमध्येतुविश्वेदेवेभ्यएवच ॥ १८॥ धन्वंतरिंसमुदिश्यप्रागुदीच्यांबलिंक्षिपेत् ॥ प्राच्यांशकाययाम्यायांयमायबलि
माहरेत् ॥ १९ ॥ प्रतीच्यांवरुणायाथसोमायोत्तरतोवलिम् ॥ दद्याद्वात्रविधात्रेचवलिंदाग्गृहस्यच ॥२०॥ अर्यम्णेथवहिर्दद्याद्भ्यश्चममंततः॥
नक्तंचरेभ्योभृतेभ्योबलिमाकाशतोहरेत् ॥ २१ ॥ पितॄणांनिर्वपेच्चैवदक्षिणाभिमुखःस्थितः ॥ गृहस्थस्तत्परोभूत्वासुसमाहितमानसः ॥२२॥
ततस्तोयमुपादायतेपामाचमनायवै ॥ स्थानेषुनिक्षिपत्याज्ञस्तास्ताहिश्यदेवताः ॥ २३ ॥ एवंगृहबलिंकृत्वागृहेगृहमतिःशुचिः ॥ आप्याय
नायभूतानांकुर्यादुत्सर्गमादरात् ॥ २४ ॥ श्वभ्यश्चश्वपचेभ्यश्चवयोभ्यश्चावपेद्भुवि ॥ वैश्वदेवंहिनामैतत्सायंप्रातरुदाहृतम् ॥ २५ ॥ आचम्यच
ततःकुर्यात्प्राज्ञोद्वारावलोकनम् ॥ मुहूर्तस्याष्टमंभागमुदीक्ष्योह्यतिथिर्भवेत् ॥ २६ ॥ अतिथिंतत्रसंप्राप्तमनायेनोदकेनच ॥ मंपूजयेद्यथाश
॥ ३४॥

·क्तिगंधपुष्पादिभिस्तथा ॥ २७ ॥ नमित्रमतिथिंकुर्यात्रेकग्रामनिवासिनम् ॥ अज्ञातकुलनामानंतत्कालसमुपस्थितम् ॥ २८ ॥ बुभुक्षमागतंत्रा तंयाचमानमकिंचनम् ॥ ब्राह्मणंप्राहुरतिथिसपूज्यःशक्तितोवुधैः ॥२९॥ नपृच्छेगोत्रचरणस्वाध्यायंचापिपंडितः ॥ शोभनाशोभनाकारतमन्येतप्र जापतिम् ॥ ३० ॥ अनित्यहिस्थितीयस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ तस्मिंस्तृप्तेनृयज्ञोत्थाढणान्मुच्येद्गृहाश्रमी ॥ ३१ ॥ तम्यादत्त्वातुयोभुक्ते स्वयंकिल्विपभुनरः ॥ सपापंकेवलंभुक्तेपुरीपंचान्यजन्मनि ॥ ३२ ॥ अतिथिर्यम्यभग्नाशोगृहात्प्रतिनिवर्तते ॥ सदत्त्वादुष्कृतंतस्मेपुण्यमादा यगच्छति ॥ ३३ ॥ अप्यंबुशाकदानेनयच्चाप्यनातिसस्वयम् ॥ 'पूजयेतनरःशक्त्यातेनैवातिथिमादगत् ॥ ३४ ॥ कुर्याच्चाहरहःश्राद्धमन्नाद्यनोद केनच ॥ पितॄनुदृिश्यविप्रांश्चभोजयेद्विप्रमेववा ॥ ३५ ॥ अन्नम्याग्रंतदुद्धत्यत्राह्मणायोपपादयत् ॥ भिक्षांचयाचितांदद्यात्परित्राट्ब्रह्मचारिणाम् ॥ ॥ ३६॥ ग्रासप्रमाणाभिक्षास्यादग्रंग्रामचतुष्टयम् ॥ अग्रंचतुर्गुणंप्राहुहतकारंद्विजोत्तमाः ॥३७॥ भोजनहतकाग्वाअग्रंभिक्षामथापिवा ॥ अद त्त्वातुनभोक्तव्यंयथाविभवमात्मनः ॥ ३८ ॥ पूजयित्वातिर्थीनिष्टाज्ञातीन्बंधूंस्तथार्थिनः ॥ विकलान्वालवृद्धांश्चभोजयेचातुरांस्तथा ॥ ३९ ॥ वांछतेक्षुत्परीतात्मायच्चान्योन्नमकिंचनः ॥ कुटुंविनाभोजनीयःस्वसमंविभवेसति ॥ ४० ॥ श्रीमंतंज्ञातिमासाद्ययोज्ञातिग्वमीदति ॥ मीदताय त्कृतंतेनतत्पापंसममश्नुते ॥४१॥ सायंचैपविधिःकार्यःपूर्वोक्तंतत्रचातिथिम् ॥ पूजयच्चयथाशक्तिशयनासनभोजनैः ॥ ४२ ॥ एवमुदहत म्तातगार्हस्थ्यंभाग्मास्थितम् ॥ स्कंधेविधातादेवाश्चपितरश्चमहर्षयः ॥२३॥ श्रेयोभिवर्षिणःसर्वेभवंत्यतिथिवांधवाः॥ पशुपक्षिमृगास्तृवायचा न्यमूक्ष्मकोटकाः॥४४॥ गाथाश्चात्रमहाभागस्वयमत्रिग्गायत । ताःशृणुप्वमहाभागगृहस्थाश्रमसंस्थिताः ॥ ४५ ॥ देवान्पितॄश्चातिथींश्चतद्वन्सं पूज्यवांधवान् ॥ जामयश्चगुरूंश्चैवगृहस्थोविभवसति ॥४६॥ श्वभ्यंश्चश्वपचेभ्यश्चयोभ्यश्चावपेद्धवि ॥ ॥वैश्वदेहिनामेतत्कुर्यात्मायतथादिने ॥१७॥ मांसमन्नतथाशाकंगृहेयच्चोपसाधितम्॥ नचतत्स्वयमश्रीयाद्विधिवद्यन्ननिर्वपेत्॥४८॥इति श्रीमार्कंडेयमहाएगणेमदालसोपाख्यानेषड्विंशतितमो ऽध्यायः॥२६॥ ॥ मदालसोवाच ॥ ॥ नित्यनैमित्तिकंचैवनित्यनैमित्तिकंतथा|गृहस्थस्यबिधाकर्मतन्निशामयपुत्रक ॥१॥ पञ्चयज्ञाश्रितंनित्यंयदेत कथितंतव ॥ नैमित्तिकंतथाचान्यत्पुत्रजन्मक्रियादिकम् ॥ २॥ नित्यनैमित्तिकंज्ञेयंपर्वश्राद्धादिपंडितः ॥ तत्रनैमित्तिकंवक्ष्येश्राद्धमाभ्युदय तव ॥३॥ पुत्रजन्मनियत्कार्यजातकर्मसमनरैः॥ विवाहादौचकर्त्तव्यंसर्वसम्यक्क्रमोदितम् ॥ ४ ॥ पितरश्चात्रसंपूज्याख्यातानांदीमुखाम्तये ॥ पिंडांश्चदधिसंमिश्रान्दद्याद्यवसमन्वितान् ॥५॥ उदङ्मुखःप्राङ्मुखोवायजमानःसमाहितः॥ वैश्वदेवविहीनंतत्केचिदिच्छंतिमानवाः॥६॥ युगमा

·मा० पु०
अ०२८
॥ ३५॥
चावद्विजाःकार्यास्तेपूज्याश्चप्रदक्षिणम् ॥ एतनैमित्तिकंवृद्धौतथान्यचौर्वदेहिकम् ॥ ७॥ मृताहनितुकर्तव्यमेकोद्दिष्टंशृणुष्वतत् ॥ देवहीनंतथैका
ध्यतथैवेकपवित्रकम् ॥ ८॥ आवाहनंनकर्त्तव्यमग्नौकरणवर्जितम् ॥ प्रेतस्यपिंडमेकंचदद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥९॥ तिलोदकंचापसमंतनामस्म
रणान्वितम् ॥ अक्षय्यममुकस्येतिस्थानेविप्रविसर्जने ॥ १० ॥ अभिगम्यतामितिब्रूयाद्र्युस्तेभिरताःस्मह ॥ प्रतिमासंभवदेतत्कार्यमावत्स
गन्नरः॥ ११॥ अथसंवत्सग्पूर्णेयदावाक्रियतेनरैः ॥ सपिंडीकग्णंकार्यतस्यापिविधिरुच्यते ॥ १२ ॥ तच्चापिदेवरहितमेकायॆकपवित्रकम् ॥
नैवानोकरणंतत्रतच्चावाहनवर्जितम् ॥ १३ ॥ अपसव्यंचतत्रापिभोजयेदयुजोद्विजान् ॥ विशेपम्तत्रचान्योस्तिप्रतिमासंक्रियाधिकः ॥ १४॥
तंकथ्यमानमेकाग्रोवदंत्यामेनिशामय ॥ तिलगंधोदकैर्युक्तंकुर्यात्पात्रचतुष्टयम् ॥ १५ ॥ कुर्यात्पितॄणांवित्यमेकंप्रेतस्यपुत्रक ॥ पात्रत्रयेप्रेतपा
त्रमय॑चैवप्रसेचयंत ॥ १६॥ येसमानाइतिजपन्पूर्ववच्छेपमाचरेत ॥ स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोदिष्टमुदाहृतम् ॥ १७ ॥ सपिंडीकरणतामांपुत्रामा
विनविद्यते॥ प्रतिसंवत्सरंकार्यमेकोद्दिष्टनरैःस्त्रियाः ॥ १८॥ मृताहनियथान्यायंनृणांयदिहोदितम् ॥ पुत्राभावेसपिंडास्तुतदभावेसहोदकाः ॥
॥ १९॥ मातुःसपिंडायचस्युर्यन्येमातुःसहोदकाः ॥ कुर्युग्वं विधिसम्यगपुत्रस्यसुतासुतः ॥ २० ॥ कुर्युर्मातामहायपुत्रिकातनयास्तथा ॥ व्या
मुप्यायणसंज्ञास्तुमातामहपितामहान् ॥ २१ ॥पूजयेयुर्यथान्यायंश्रा नैमित्तिकैरपि ॥ सर्वाभावस्त्रियःकुर्युःस्वभर्तृणाममंत्रकम् ॥ २२ ॥ तदभावे
चनृपतिःकारयेत्स्वकुटुंविना ॥ तजातीयैर्नरःसम्यग्दाहाशामकलाःक्रियाः॥ २३ ॥ सर्वेपामेववर्णानांवांधवोनृपतिर्यतः ॥ एतास्तेकथितावत्स
नित्यानमित्तिकाःक्रियाः॥२४॥ क्रियांश्राद्धाश्रयामन्यांनित्यनैमित्तिकींशृणु ॥ दर्शस्तबनिमित्तकालश्चंद्रक्षयात्मकः॥ नित्यतांनियतःकाल
स्तस्यसंमृचयत्यथ ॥ २५ ॥ इतिश्रीमार्कंडेयमहापुराणमदालसोपाख्यानेऽलर्कानुशासनेगार्हस्थ्यकथनेनैमित्तिकादिश्राद्धकल्पोनामसप्तविंशो
ध्यायः ॥२७॥ मदालसोवाच ॥ सपिंडीकरणादूर्ध्वपितुर्यःप्रपितामहः ॥ सुतलेपभुजोयातिप्रलुप्त पितृपिंडकः ॥ १ ॥ तेपामन्यश्चतुर्थोयःपुत्रलेप
भुजान्नभुक् ॥ सोपिमंबंधतोहीनमुपभोगंप्रपद्यते ॥ २॥ पितापितामहश्चैवतथैवप्रपितामहः ॥ पिंडसंबंधिनो तेविज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥ ३ ॥ लेप
संबंधिनश्चान्यपितामह पितामहात् ॥प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेपायजमानश्चसप्तमः ॥४॥ इत्यपमुनिभिःप्रोक्त संबंधासाप्त पौरुपः॥ यजमानात्प्रभृत्यु मनु
लेपभुजस्तथा ॥९॥ ततोन्येपूर्वजाः स्वगैयेचान्येनरकौकसः॥ येचतिर्यक्वमापनायेचभूतादिसंस्थिताः॥६॥ तान्सर्वान्यजमानोवैश्राद्धंकुर्वन्यथा
विधि समाप्याययतेवत्सयेनयेनशृणुष्वतत् ॥ ७॥ अन्नप्रकिरणंयत्तुमनुष्यैः क्रियतेभुवि । तेनतृप्तिमुपायांतियपिशाचत्वमागताः ॥ ८॥ यदंबु
॥ ३५॥

·मानवस्त्रोत्थंभूमापततिपुत्रक ॥ तेनयेतरुताप्राप्तास्तेषांतृप्तिःप्रजायते ॥ ९॥ याम्तुगात्रांवुकणिकाःपतंतिधरणीतले ॥ ताभिराप्यायनंतेषांयेदेवत्वं कुलंगताः ॥ १०॥ उद्धृतेप्वथपिंडेषुयाश्चान्नकणिकाभुवि ॥ ताभिराप्यायनंतेपायतिर्यकंकुलेगताः॥१॥ येवादग्धाःकुलेबालाःक्रियायोग्याह्यसं स्कृताः ॥ विपन्नास्तेत्रविकिरसंमार्जनजलाशिनः ॥ १२॥ भुक्काचाचामतांयच्चजलंयच्चांत्रिशोचनें ॥ ब्राह्मणानांतथैवान्यतेनतृप्तिप्रयांतिवै ॥१३॥ पिशाचत्वमनुप्राप्ताःक्रिमिकीटत्वमेवये ॥ एवंयोयजमानस्ययश्चतेषांद्विजन्मनाम् ॥ १४ ॥ कश्चिनलानविक्षेपःशुचिरुच्छिष्टएक्वा । तेनतेनकुले तत्रतत्तद्योन्यंतरंगताः ॥१५॥ प्रयांत्याप्यायनंवत्ससम्यक्छ्राद्धकियावताम् ॥ अन्यायोपार्जितैरथैर्यच्छ्राद्धंक्रियतेनरेः ॥१६॥ तृप्यंतेतेनचांडालपु ल्कमाद्यासुयोनिषु ॥ एवमाप्यायनंवन्सबहूनामपिवांधवैः॥ १७॥ श्राद्धंकुर्वद्भिरत्रांकुशाकैरपिहिजायते ॥ तस्माच्छ्राद्धंनगेभक्त्याशाकैरपियथावि धि॥१८॥कुर्वीतकुर्वतःश्राद्धंकुलेकश्चिनमीदति ॥ तम्यकालानवक्ष्यनित्यनैमित्तिकात्मकान् ॥१९॥ विधिनायेनचनरैःक्रियतेतन्निबोधम।।कार्यश्रा ड्रममावास्यांमासिमास्युडुपक्षये ॥२०॥ तथाष्टकास्वयंवश्यमिष्टकालान्निबोधमे ॥ विशिष्टब्राह्मणप्राप्तौमूर्यदुग्रहणेऽयने ॥२१॥ विषुवद्रवि संक्रांतिव्यतीपातेषुपुत्रक ॥ श्राद्धार्हद्रव्यसंपत्तीतथादुःस्वप्नदर्शने ॥ २२ ॥ जन्मसंग्रहपीडासुश्राद्धंकुर्वीतचेच्छया विशिष्टःश्रोत्रियोयोगीवेद विज्येष्ठसामगः॥२३॥ त्रिणाचिकेतःश्रुतवान्विहितबतकारकः ॥ त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णःपडंगवित् ॥ २४. ॥ दौहित्रऋत्विक्जामातास्व बीयःश्वशुरम्तथा ॥ पंचाग्निकर्मनिष्ठश्चतपोनिष्टोथमातुलः ॥ २५॥ मातापितृपराश्चैवशिष्यमंबंधिवांधवाः ॥ एतेद्विजोत्तमाःश्राद्धेसमम्नाकेत नक्षमाः ॥२६॥ अवकाीतथारोगीन्यूनांगस्त्वधिकांगकः ॥ पोनर्भवस्तथाकाण कुंडोगोलोथपुत्रक ॥ २७ ॥ मित्रधुक्कुनखीकुष्ठीश्यावदंतोनि राकृतिः॥ अभिशस्तस्तथास्तेयःपिशुनःसोमविक्रयी ॥२८॥ कन्यादूषयितावैद्योगुरुपित्रोस्तथोज्झकः ॥ भुंतकाध्यापकोमित्रपरदुष्टापतिस्तथा ॥ २९॥ वेदोज्झश्वामिसंत्यागीवृषलापत्यदूपितः ॥ तथान्येचविकर्मस्थावाःपेत्र्येषुवैद्विजाः॥ ३० ॥ निमंत्रयेतपूर्वेद्युःपूर्वोक्तान्द्विजसत्तंमान् ॥ देवेनियोगेपित्र्येचतांस्तथैवोपकल्पयेत् ॥ ३१ ॥ तैश्चसंयमिभिर्भाव्ययश्चश्राद्धंकरिष्यति ॥ श्राद्धंदत्त्वाचभुत्वाचमैथुनयोनुगच्छति ॥ ३२ ॥ पितरस्तुतयोर्मासंतस्मिनेतसिशेरते ॥ गत्वाचयोपितंश्राद्धयो यस्तुगच्छति ॥३३॥ रेतोमूत्रकृताहारास्तंमासंपितरस्तयोः ॥ तस्मात्तुप्रथमंका यंप्राज्ञेनोपनिमंत्रणम् ॥३४॥ अप्राप्तौतदिनेचापिवायोपित्प्रमंगिनः ॥ भिक्षार्थमागतान्यापिकालेसंयमिनोयतीन् ॥३५॥ भोजयेत्प्रणिपाताद्यैः १ इमर्धमन्यस्मिन्नवाटिग्विनपुम्नकविक्रमस्ति ।

·अ० २८ मा० पु० ॥ ३६॥ %3D प्रसाद्ययतमानसः ॥ यथैवशुक्लपक्षाद्वैपितॄणामसितःप्रियः ॥ ३६॥ तथापराह्नःपूर्वाह्नापितॄणामतिरिच्यते ॥ संपूज्यम्बागतेनैतानभ्युपेतान्गृहेद्वि जान् ॥ ३७॥ पवित्रपाणिराचांतानासनेधूपवेशयेत् ॥ पितॄणामयुजःकामयुग्मान्दैवेद्विजोत्तमान् ॥ ३८ ॥ एकैकंवःपितृणांचदेवानांचस्वशक्ति तः ॥ तथामातामहानांचतुल्यवावैश्वदैविकम् ॥ ३९ ॥ पृथक्तयोम्तथाचान्येकचिदिच्छंतिमानवाः ॥ प्राङ्मुखान्दैवसंकल्पानिपत्र्यान्कुर्यादु दलान् ॥ ४० ॥ तथामातामहानांचविधिरुक्तोमीपिभिः ॥ विष्टगर्थे कुशान्दत्त्वासंपूज्यार्थ्यादिनाततः॥४१॥ पवित्रकाणिदत्त्वावैतेभ्योनज्ञा मवाप्यच ॥ कुर्यादावाहनंप्राज्ञोदेवानांमंत्रताद्विजः ॥ ४२ ॥ यवांभोभिस्ततश्चार्य्यदत्त्वावैवैश्वदैविकम् ॥ गंधमाल्यादिधूपंचदत्त्वासम्यक्सदी पकम् ॥४३॥ अपमव्यंपितृणांचसर्वमेवोपकल्पयत ॥ दुर्भाश्चद्विगुणान्दत्त्वातेभ्योनुज्ञामवाप्यच ॥४४॥ मंत्रपूर्वपितृणांचकुर्यादावाहनंबुधः ॥ अपसव्यंतथैवाध्ययवार्थेचतथातिलैः ॥ ४५ ॥ निप्पादयन्महाभागपितृणांप्रीणनेरतः ॥अनौकार्यमनुज्ञातःकुरुष्वतिततोद्विजैः ॥ ४६॥ जुहु याव्यंजनक्षारखर्जमन्नंयथाविधि ॥ अग्नयेकव्यवाहनायस्वाहेतिप्रथमाहुतिः ॥ ४७ ॥ सोमायवैपितृमतेस्वाहेत्यन्यातथाभवेत् ॥ यमायग्रंतप नयेम्वाहेतितृतीयाहुतिः ॥ ४८ ॥ हुतावशिष्टंदद्याच्चभाजनेषुद्विजन्मनाम् ॥ भांजनालंभनंकृत्वादत्त्वाचानयथाविधि ॥ ४९ ॥ यथासुखंजुष भोरितिवाच्यमनिष्टरम् ॥ भुंजीरंश्चततस्तेपितचित्तामौनिनःसुखम् ॥ ५० ॥ यद्यदिष्टतमंतेषांतत्तदन्नमसत्वरम् ॥ अध्यंश्चनगेदद्यात्संस्तवेन प्रलोभयेत् ॥५१॥ रक्षोनांश्चजपेन्मंत्रांस्तिलेश्वविर्किगन्महीम् ॥ सिद्धार्थकेश्वरक्षार्थश्राद्धहिप्रचुरच्छलम् ॥ ५२ ॥ पृटैस्तृप्तेश्चतृप्ताःस्थतृप्ताः स्मइतिवादिभिः ॥ अनुज्ञातोनरम्त्वनीवकिरद्भुविसर्वतः ॥ ५३ ॥ तद्वदाचमनार्थायदद्यादंभःसकृत्सकृत् ॥ अनुज्ञांचततःप्राप्ययतवाकायमा नसः ॥ ९४ ॥ सतिलेनततोन्ननपिंडान्मणपुत्रक ॥ पितॄनुदिश्यदर्भषुदद्यादृच्छिष्टसंनिधौ ॥ ५५॥ पितृतीर्थनतोयंचदद्यात्तेभ्यःसमाहितः ॥ पितृन्मंचिंत्यतद्भक्त्यायजमानोनृपात्मज ॥ २६॥ तद्वन्मातामहानांचदद्यात्पिडान्यथाविधि ॥ गंधमाल्यादिसंयुक्तान्दद्यादाचमनंततः॥ ५७ ॥ दत्त्वाचदक्षिणांशत्यासुस्वधास्त्वितितान्वदेत् ॥ तैश्चतुष्टैस्तथेत्युक्तावाचयदेश्वदेविकान् ॥ २८ ॥ प्रीयंतामितिभद्रवोविश्वेदेवाइतीरयेत् ॥ तथेतिचोक्तेतैविप्रैःप्रार्थनीयास्तदाशिपः ॥ ५९ ॥ विसर्जयेत्प्रियाण्युक्त्वाप्रणिपत्यचभक्तितः ॥ आद्वारमनुगच्छेच्चआगच्छेच्चानुमोदितः॥ ६० ॥ ततोनित्यक्रियांकुर्याद्भोजयेच्चतथातिथीन् ॥ नित्याक्रियांपितृणांचकेचिदिच्छंतिसत्तमाः ॥ ६१ ॥ नपितॄणांतथैवान्येशेषपूर्ववदाचरेत् ॥ पृथक्पा किनचेत्यन्येकेचित्पूर्वचपूर्ववत् ॥६२॥ ततस्तदन्नं जीतसहभृत्यादिभिर्नरः ॥ एवंकुर्वीतधर्मज्ञःश्राद्धपित्र्यसमाहितः ॥६३ ॥ यथावाद्विजसु ३६॥

·ख्यानांपरितोफोभिजायते ॥ त्रीणिश्राद्धेपवित्राणिदौहित्रंकुतुपस्तिलाः ॥ ६ ॥ वानिचाहुर्विप्रैश्चकोपोध्वगमनंत्वरा ॥ राजतंचतथापात्रंशस्तं श्राद्धेषुपुत्रक ॥६५॥ रजतस्यतथाकार्यदर्शनंदानमेवा । राजतेहिस्वधादुग्धापितृभिःश्रूयतमही ॥६६॥ तस्मात्पितॄणांरजतमभीष्टंप्रीतिवर्धनम्॥ ॥६॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽलर्कानुशासनेश्राद्धकल्पोनामाष्टाविंशोऽध्यायः॥२८॥मदालसोषाच ॥ अतःपरंशृणुप्रेमपुत्रभक्त्यायदाहृतम् ॥ पितृणांप्रीतयेयद्यद्वज्यवाप्रीतिकारकम् ॥१॥ मासंतृप्तिःपितॄणांचहविप्यानेनजायते॥ मासद्वयंमत्स्यमांमैस्तृप्तियांतिपितामहाः ॥२॥ त्रीन्मासान्हा रिणंमांसंविज्ञेयंपितृतृप्तये ॥ पुष्णातिचतुरोमासाञ्छशस्यपिशितापितम् ॥ ३॥ शाकुनंपंचवैमासान्पण्मासान्सूकरामिपम् ॥ छागलंसप्तवैमासाने यंचाष्टमासिकीम् ॥४॥करोतितृप्तिनववैरुरोमांसनसंशयः ॥ गवयस्यामिषंतृतिकगेतिदशमासिकीम् ॥५॥तथैकादशमासांस्तुऔर_पितृतृप्ति दम् ॥संवत्सरंतथागव्यंपयःपायसमेववा ॥६॥ वार्षीणसामिपंलोहंकालशाकंतथामधु ॥ दौहित्रामिपमन्यच्चदत्तमात्मकुलोद्भवैः ॥ ७ ॥ अनंतांवप्रय च्छंतितृप्तिंगौरीसुतस्तथा ॥ पितृणांनात्रसंदेहोगयाश्राद्धंचपुत्रक॥८॥गजश्यामाकश्यामाकौतद्वन्चैवप्रशातिका ॥ नीवारा पौष्कराश्चैववन्यानिपितृ तृप्तये ॥९॥ यवत्रीहिसगोधूमतिलमुद्राःससर्पपाः॥ प्रियंगवःकोवाश्चनिप्पावाश्चातिशोभनाः ॥१०॥ वामर्कटकाःश्राद्धराजमाषाम्नथाणवः ॥ विपिकाममुराश्चश्राद्धकर्मणिगर्हिताः ॥ ११ ॥ लशुनंगूजनंचैवपलांडुः पिंडमृलकम् ॥ करंभयानिचान्या नहीनानिग्सवर्णतः ॥ १२ ॥ गांधा रिकमलांबूनिलवणान्यूपराणिच ॥ आरक्तायेचनिर्यासाःप्रत्यक्षलवणानिच ॥ १३ ॥ वर्जयेत्तानिवैश्राद्धेयच्चवाचानशंस्यते ॥ यच्चाप्युत्कोचतः प्राप्तंपतितायंदुपार्जितम् ॥ १४ ॥ अन्यायकन्याशुल्कोत्थद्रव्यंचात्रविगर्हितम् ॥ दुर्गधिफेनिलंचांबुतथैवाल्पतरोदकम् ॥ १५ ॥ नलभेद्यत्र गौम्तृप्तिनक्तंयन्जाप्युपाहृतम् ॥ यन्त्रसर्वापचोत्सृष्टयच्चाभोज्यनिपानम् ॥ १६ ॥ तद्वयंसलिलंनातसदेवपितृकर्मणि ॥ मार्गमाविकमौष्ट्रेचसर्वम कशफंचयत् ॥ १७॥ माहिपंचामरंचैवधेन्वागोश्चाप्यनिर्दशम् ॥ पित्रथमेप्रयच्छस्वत्युक्वायच्चाप्युपाहृतम् ॥ १८॥ वर्जनीयमदासद्भिस्तल्पयः श्रा द्वकर्मणि ॥ वाजंतुमतीरूमाथितिःशुष्टातथाग्निना ॥ १९॥ अनिष्टादुष्टशब्दोग्रादुगंधाश्राद्धकर्मणि ॥ कुलापमानकाःश्राद्धेव्यायुज्यकुलहिंस काः ॥२०॥ कुलाधमाब्रह्महाचतथावेरोगिणोंत्यजाः ॥ नग्नाःपातकिनश्चवघ्नंतिदृश्यापितृक्रियाम् ॥२१ ॥ अपमानपविद्धश्चकुक्कुटोग्राममूकरः ।। श्वाचैवहंतिश्राद्धानियातुधानाश्चदर्शनात् ॥२२॥ तस्मात्सुसंवृतोदद्यात्तिलेश्वविकिन्मिहीम् ॥ एवंग्झाभवच्छ्रादेकृतातातोभयोरपि ॥२३ शावस १ उरभोमेषकोवृष्णिरेडकोरामशाहः । २ त्रि:पिविन्द्रियाणवतंवृदमजापतिम् । वानी गस नुनमार्याज्ञिका याद्रकमणोमि ।

·मा० पु.
अ० ३०
३७॥
तकिसंस्पृष्टदीर्घरोगिभिरेवच॥ पतिर्मलिनैश्चैवपुष्णातिनपितामहान् ॥२४॥ वर्जनीयंतथाश्राद्धेसदोदक्यादिदर्शनम् ॥ चंडशोंडसमाभापायजम
नेनचादरात्॥२५॥ केशकीटावपत्रंचतथाश्वभिरक्षितम् ॥ पूतिपर्युषितंचैववार्ताक्यभिषवांस्तथा ॥ २६ ॥ वर्जनीयाहिवैश्राद्धेतथावस्त्रानिलाह,
तम् ॥ श्रद्धयापरयादत्तंपितॄणांनामगोत्रतः॥२७॥ यदाहाराश्चतेजातास्तदाहारत्वमेतितत् ॥ तस्माच्छ्वायुतपात्रेयच्छत्वंपितृकर्मणि ॥ २८ ॥
तथातच्चैवदातव्यंपितृणांतृप्तिमिच्छता ॥ योगिनश्चसदाश्राद्धेभोजनीयाविपश्चिता॥२९ ॥ योगाधाराहिपितरस्तस्मात्तान्भोजयेत्सदा ॥ ब्राह्मणानां
सहस्रस्ययोगीत्वग्रासनीयदि ॥ ३०॥ यजमानंचभोक्तश्चनौरिवांभसितारयेत् ॥ पितृगाथास्तथैवात्रशूयंतेब्रह्मवादिभिः॥ ३१ ॥ यागीताःपितृ
भिःपूर्वमैलस्यासन्महीपतेः ॥ कदानःसंततावय्यःकस्यचिद्रवितासुतः ॥ ३२ ॥ योयोगिभुक्तशेषान्ने विपिंडंप्रदास्यति ॥ गयायामथवापिंडं,
खड्गमांसंमहाहविः ॥ ३३॥ कालशाकतिलाढयवाकृसरंमासतृप्तये ॥ वैश्वदेव्यंचसौम्यंचखड्गमांसंपरंहविः ॥ ३४ ॥ विषाणवWखड्गाप्त्यामासू
यात्राशयामहे ॥ तथावर्षत्रयोदश्यांमघासुचयथाविधि ॥ ३५ ॥ मधुसर्पिःसमायुक्तंपायसंदक्षिणायने ॥ तस्मात्संपूजयेद्भक्त्यास्वपितृन्यतमा
नसः ॥ कामानभीप्सन्सकलान्पापाचात्मविमोचनम् ॥ ३६ ॥ वमृद्रांस्तथादित्यानक्षत्रग्रहतारकाः ॥ प्रीणयंतिमनुष्याणांपितरःश्राद्धत
र्पिताः॥ ३७॥ आयुःप्रजाधनविद्यास्वर्गमोक्षसुखानिच ॥ प्रयच्छंतितथाराज्यंपितर श्राद्धतर्पिताः ॥ ३८ ॥ एतत्तेकथितंपुत्रश्राद्धकर्मयथोदि
तम् ॥ काम्यानांश्रूयतांवत्सश्राद्धानातिथिकीर्तनम् ॥३९॥ ॥ इतिश्रीमार्कंडेयमहापुराणेऽलानुशासनेश्राद्धकल्पोनामैकोनत्रिंशोध्यायः ॥२९॥
॥ ॥ मदालसोवाच ॥ ॥ प्रतिपद्धनलाभायद्वितीयाद्विपदप्रदा । वरार्थिनीतृतीयातुचतुर्थीशत्रुनाशिनी ॥१॥ श्रियंप्राप्नोतिपंचम्यांषष्टयांपूज्यो
भवेन्नरः ॥ राजाधिपत्यंसप्तम्यामष्टम्यांवृद्धिमुत्तमाम् ॥ २ स्त्रियोनवम्यांप्राप्नोतिदशम्यांपूर्णकामताम् ॥ वेदांस्तथाप्नुयात्सर्वानेकादश्यांकिया
परः॥३॥ द्वादश्यांजयलाभंचप्राप्नोतिपितृपूजकः ॥ प्रजांबुद्धिपशून्वृद्धिंस्वातंत्र्यंपुष्टिमुत्तमाम् ॥ ४ ॥ दीर्घमायुस्तथैश्वर्यकुर्वाणस्तुत्रयोदशीम् ॥
अवानोतिनसंदेहोश्राद्धश्रद्धापरोनरः॥५॥ यथासंभावितान्नेनश्रद्धासंपत्समन्वितः ॥ विकृत्यापितरोयस्यमृताःशस्त्रेणवाहताः ॥६॥ तेनकार्य
चतुर्दश्यांतेषांतृप्तिमभीप्सता ॥ श्राद्धंकुर्वन्त्रमावास्यांयत्नेनपुरुपःशुचिः॥७॥ सर्वान्कामानवाप्नोतिस्वर्गचानंत्यमश्नुते ॥ कृत्तिकासुपितॄनर्चन्स्व
गंप्राप्नोतिमानवः ॥ ८ ॥ अपत्यकामोरोहिण्यांसौम्यतेजस्वितालभेत् ॥शौर्यमा सुचानोतिक्षेत्रादिचपुनर्वसौ॥ ९॥ पुष्टिंपुष्येसदाभ्यर्च्यआ
श्लेषासुवरान्सुतान् ॥ मघासुस्वजनश्रेष्टयं सौभाग्यंफाल्गुनीषुच ॥ १० ॥ प्रदानशीलोभवतिसापत्यश्चोत्तरासुवै ॥ प्रयातिश्रेष्ठतांसत्सुहस्तेश्राद्धप्रदो
॥ ३७॥

·नरः ॥ ११॥ रूपयुक्तस्तुचित्रासुतथापत्यान्यवाप्नुयात् ॥ वाणिज्यलाभदास्वातिविशाखापुत्रकामदा ॥ १२ ॥ कुर्वतश्चानुराधासुलभंतेचक्रवर्ति ताम् ॥ आधिपत्यंचज्येष्ठासुमूलेचारोग्यमुत्तमम् ॥१३॥ आषाढासुयशःप्राप्तिरुत्तरासुविशोकताम् ॥ श्रवणेनशुभाँल्लोकान्धनिष्टासुधनंमहत्॥१४॥ वेदविद्याचाभिजितिभिपक्सिद्धिंचवारुणे॥अजाविकंप्रोप्टपदेविद्यागावस्तथोत्तरे ॥ १५॥रेवतीषुतथाकुप्यमाश्वनीषुतुरंगमान् ॥ श्राद्धंकुवंस्तथानो तिभरणीष्वायुरुत्तमम् ॥ १६॥ तस्मात्काम्यानिकु/तऋक्षेष्वतेषुतत्त्ववित् ॥ १७॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमदालसोपाख्यानेऽलर्कानुशासने श्राद्धकल्पोनामत्रिंशोध्यायः॥३०॥॥ मदालसोवाच ॥ ॥ एवंपुत्रगृहस्थेनदेवताःपितरस्तथा ॥ संपूज्यहव्यकव्याभ्यामन्नेनातिथिबांधवाः ॥१॥ भूतानिभृत्याविकला पशुपक्षिपिपीलिकाः ॥ भिक्षवोयाचमानास्तुयचान्येवसतागृहे ॥ २॥ सदाचारवतातातसाधुनागृहमेधिना ॥ पापभुक्तेसमुल्लं ध्यनित्यनैमित्तिकी क्रियाः॥३॥ ॥ अलर्कउवाच ॥ ॥ कथितंमेत्वयामातनित्यनैमित्तिकंच्यत् ॥ नित्यनैमित्तिकंचैवत्रिविधंकर्मपौरुषम् ॥ ४ ॥ सदाचारमहंश्रोतुमिच्छामिकुलनंदिनि ॥ यंकुर्वन्सुखमाप्नोतिपरत्रेहचमानवः॥५॥ मदालसोवाच ॥ गृहस्थेनसदाकार्यमाचारपरिपालनम् ॥ नह्याचारविहीनस्यसुखमत्रपरत्रवा ॥६॥ यज्ञदानतपांसीहपुरुपस्यनभूतये ॥ भवंतियःसदाचारंसमुल्लंघ्यप्रवर्तते ॥ ७॥ दुराचारोहिपुरुपोनेहायुर्वि दतेमहत् ॥ कार्योयनःसदाचारेआचारोहंत्यलक्षणम् ॥ ८॥ तस्यस्वरूपंवक्ष्यामिसदाचारस्यपुत्रक ॥ समाहितमनाःश्रुत्वातथैवपरिपालय ॥९॥ त्रिवर्गसाधनेयत्न कर्त्तव्योगृहमेधिना ॥ तत्संसिद्धौगृहस्थस्यसिद्धिरत्रपरत्रच ॥ १०॥ पादेनार्थस्यपारध्यकुर्यात्संचयमात्मवान् ॥ अर्धनचात्म भरणनित्यनैमित्तिकनन्वितम् ॥ ११ ॥ पादंचात्मार्थमायस्यमूलभूतविवर्द्धयेत् ॥ एवमाचारतःपुत्रअर्थःसाफल्यमृच्छति ॥ १२ ॥ तद्वत्पापनिषेधा थंधर्मःकार्योंविपश्चिता ॥ परत्रार्थतथाचान्यःकाम्योत्रैवफलप्रदः ॥१३॥ प्रत्यवायभयात्कामस्तथान्यश्चाविरोधवान् ॥ द्विधाकामोनिगदितस्त्रिवर्ग स्याविरोधतः ॥१४॥ परस्परानुबंधांश्चसर्वानेतान्विचिंतयेत् ॥ विपरीतानुबंधांश्वधर्मादीस्ताञ्छृणुष्वमे ॥ १५ ॥ धर्मोधर्मानुबंधार्थोधर्मोनात्मार्थवा धकः ॥ उभाभ्यांचद्विधाकामस्तेनतोचद्विधापुनः ॥ १६॥ ब्राझेमुहूर्तेवुध्येतधर्मार्थीचानुचिंतयेत् ॥ कायक्लेशांश्चतन्मूलान्वेदतत्त्वार्थमेवच ॥१७॥ उत्थायावश्यकंकृत्वाकृतशौचाममाहितः॥ समुत्थायतथाचम्यप्राङ्मुखोनियतःशुचिः ॥ १८ ॥ पूर्वासंध्यांसनक्षत्रांपश्चिमांसदिवाकगम् ॥ उपा मीतयथान्यायनैनांजह्यादनापदि ॥ १९॥ असत्प्रलापमनृतवाक्पारुप्यंचवर्जयेत ॥ अमच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवांचपुत्रक ॥ २० ॥ सायंप्रातस्त थाहोमकुर्वीतनियतात्मवान् ॥ नोदयास्तमयेविमुदीक्षेतविवस्वतः ॥२१॥ केशप्रसाधनादर्शदर्शनंदंतधावनम् ॥ पूर्वाह्नएवकुर्वीतदेवतानांचतर्प -

·मा० पु०
अ०३१
॥ ३८ ॥
णम ॥ २२ ॥ ग्रामावसथतीर्थानाक्षेत्राणांचैववर्त्मनि ॥ नमूत्रमनुतिष्ठेतनकृष्टेनचगोबजे ॥२३॥ नग्नांपरस्त्रियंनेक्षेन्नपश्येदात्मनःशकृत् ॥ उदक्या
दर्शनंम्पॉवयंसंभाषणतथा ॥ २४ ॥ नाप्सुमूत्रपुरीपंवानिष्ठीवनसमाचारेत् ।। नाधितिष्ठेच्छकृन्मत्रंकेशभस्मकपालिकाः ॥ २५॥ तुषांगारा
स्थिचूर्णानिरजीवस्त्राणिकानिचित् ॥ नाधितिष्ठेत्तथाप्राज्ञःपथिपत्राणिवाभुवि ॥ २६॥ पितृदेवमनुष्याणांभूतानांचतथार्चनम् ॥ कृत्वाविभवतःप
श्चाद्गृहस्थोभोक्तुमर्हति ॥ २७ ॥ उदङ्मुखःप्राङ्मुखोवास्वाचांतोवाग्यतःशुचिः ॥ भुंजीतानंचतच्चित्तोांतर्जानुःसदानरः ॥ २८ ॥ उपघातमृते
दोपनानस्योदीग्यदुधः ॥ प्रत्यक्षलवणंवय॑मन्नमत्युप्णमेवच ॥२९ ॥ नगच्छन्त्रवतिष्ठन्वेंविण्मत्रोत्सर्गमाचरन् । कुर्वीतनैवचाचामनकिंचिदपिभ
क्षयेत् ॥३०॥ उच्छिष्टोनालपेन्किचित्स्वाध्यायंचविवर्जयेत् ॥गांत्राह्मणंतथाचानिस्वमूर्धानंचनस्पृशेत् ॥३१॥नचपश्येद्रविनेन्दुननक्षत्राणिका
मतः ॥ भिन्नासनंतथाशय्यांभाजनंचविवर्जयेत् ॥ ३२॥-गुरूणामासनंदेयमभ्युत्थानादिसत्कृतम् ॥ अनुकूलंतथालापमभिवादनपूर्वकम्॥३३॥
तथानुगमनं कुर्यात्प्रतिकूलंनसंलपेत् ॥ नैकवस्त्रश्चभुञ्जीतनकुर्यादेवतार्चनम् ॥ ३४॥ नगर्हयेद्दिजान्नानोमेहंकुर्वीतबुद्धिमान् ॥ ननायीतनरोननोन
शयीतकदाचन ॥ ३५॥ नपाणिभ्यामुभाभ्यांचकण्डूयतशिरस्तथा ॥ नचाभीक्ष्णंशिरःस्रानंकार्यनिष्कारणंनरैः॥ ३६॥ शिरःसातश्चलेननाङ्गं
किंश्चिदपिस्पृशेत् ॥ अनध्यायेषुसर्वेषुस्वाध्यायंचविवर्जयेत् ॥३७॥ ब्राह्मणानलगोसूर्यान्नमेहेतकदाचन ॥ उदङ्मुखोदिवाराबाबुत्सर्गदक्षिणामुखः
॥ ३८ ॥ आवाधासुयथाकामकुर्यान्मूत्रपुरीपयोः ॥ दुष्कृतनगुरोर्ब्रयान्कुद्धंचैनप्रसादयेत् ॥ ३९ ॥ परीवादनशृणुयादन्येषामपिकुर्वताम् ॥ पन्थादे
योब्राह्मणानांगज्ञोदुःखातुरस्यच ॥४०॥ विद्याधिकस्यगुर्विण्याभागतम्ययवीयसः ॥ मूकान्धवधिराणांचमत्तस्योन्मत्तकस्यच ॥ ११॥ पुंश्चल्या
कृतबेरस्यकालस्यपतितस्यच ॥ देवालयंचैत्यतर्कतथैवचचतुष्पथम् ॥ १२॥ विद्याधिकंगुरूंचैववुधःकुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ उपानद्वस्वमाल्यादिधृतमन्यै
नधारयेत् ॥ १३ ॥ उपवीतमलंकारंकरकंचैववर्जयेत॥ प्रशस्तानिचकर्माणिकुर्वाणादीर्घजीविनः ॥४४॥ चतुर्दश्यांतथाष्टम्यांपञ्चदश्यांचंपर्वसु ॥
तैलाभ्यजन्तथाभोगयोषितश्चविवर्जयेत् ॥४५॥ नक्षिप्तपादजङ्घश्चप्राज्ञम्तिष्ठेत्कदाचन॥नचापिविक्षिपेत्पादौपादंपादेननाक्रमेत् ॥४३॥ मर्माभिघातमा
कोशंपैशुन्यंचविवर्जयेत् ॥ दम्भाभिमानतेक्ष्ण्यानिनकुर्वीतविचक्षणः ॥४७॥ मूखोन्मत्तव्यसनिनोविरूपान्मायिनस्तथा ॥ न्यूनाङ्गांश्चाधिकागां
श्वनोपहासेनदूपयेत् ॥ परस्यदण्डंनोद्यच्छेच्छिक्षार्थपुत्रशिष्ययोः॥४८॥ तन्नोपविशेत्प्राज्ञःपादेनाक्रम्यचासनम् ॥ संयावंकृसरंमांसनात्मार्थमुपमा
धयेत्॥४९॥ सायंप्रातश्चभोक्तव्यंकृत्वाचातिथिपूजनम् ॥ उदङ्मुखःप्राङ्मुखोवावाग्यतोदन्तधावनम् ॥५०॥ कुर्वीतसततंवत्सवर्जयेद्वळवीरुधः॥
%3D
॥ ३८ ॥

·नोदक्छिराःस्वपेजातुनचप्रत्यक्छिरानरः ॥५१॥ शिरस्यगस्त्यमास्थायशयीताथपुरन्दरम् ॥ नतुगन्धवतीष्वप्सुनायीतनतथानिशि ॥ १२॥ उपरागेपरम्नानमृतेदिनमुदाहृतम् ॥ अपमृज्यानचास्नातोगात्राण्यम्बरपाणिभिः ॥५३॥ नचापिधूनयेन्केशान्वासमीनचधूनयेत ॥ नानुलेपनमा दद्यादनात कर्हिचिदुधः॥ ५४॥ नचापिरक्तवासाःस्याच्चित्रासितधगेऽपिवा ॥ नचकुर्याद्विपर्यसंवाससी पिभूपणे ॥ ५५ ॥ वज्यंचविदर्श वस्त्रमत्यन्तोपहतंचयत् ॥ केशकाटावपन्नचक्षुण्णश्वभिरक्षितम् ॥५६॥ अवलीढावपन्नंचमारोग्णदृषितम् ॥ पृष्टमांसंवृथामांसंवर्यमांसंचपु त्रक ॥२७॥ नभक्षयीतमततंप्रत्यक्षलवणानिच ॥ वज्यचिरोपितंपुत्रभक्तंपर्युपितंचयत् ॥ ५८॥ पिष्टशाकेक्षुपयमांविकागनृपनन्दन ॥ तथामांस विकाराचतेचवाश्चिरोपिताः ।। ५९ ॥ उदयास्तमनेभानोःशयनंचविवर्जयत ।। नास्नातीनवसंविष्टोनचैवान्यमनानरः ॥६० ॥ नचैवशयने नोामुपविष्टोनशब्दवत् ॥ नकवस्त्रोनवदन्प्रेक्षतामप्रदायच ॥ ६ ॥ भुंजीतपुरुषःस्नातःसायंप्रातर्यथाविधि ॥ परदागनगन्तव्याःपुरुषणवि पश्चिता ॥ ६२ ॥ इष्टापूर्तायुपांहन्त्रीपरदारगतिनृणाम् ॥ नहींहशमनायुप्यंलोककिंचनविद्यते ॥ ६३ ॥ यादृशंपुरुषम्यहपग्दागभिमर्शनम् ॥ देवार्चनाग्निकार्याणितथागुवभिवादनम् ॥ ६४ ॥ कुर्वीतसम्यगाचम्यतद्वदनभुजिक्रियाम् ॥ अफेनाभिग्गन्धाभिरद्भिरच्छाभिगदरात ॥६६॥ आचामेत्पुत्रपुण्याभिःप्राङ्मुखोवाप्युदङ्मुग्वः ॥ अन्तर्जलादावसथावत्मीकान्मृपिकस्थलात ॥ ६६ ॥ कृतशौचावशिष्टाच्चवर्जयत्पंचमृदः ॥ प्रक्षाल्यहस्तौपादीचममभ्युक्ष्यसमाहितः ॥ ६७॥ अन्तर्जानम्नथाचामेत्रिश्चनर्वाप्रिवदपः ॥ परिमृज्यद्विगस्यान्तंखानिमूर्धानमेवच ॥ ६८ ॥ सम्यगाचम्यतोयनक्रियांकुर्वीतवशुचिः ॥ देवतानामृपीणांचपितृणांवयनतः ॥ ६९ ॥ समाहितमनाभृत्वाकुर्वीतसततंनरः ॥ क्षुत्त्वानिष्टीव्यवा मश्चपग्धिायाचमेदुधः ॥७॥ क्षुतेऽवलीढेवान्तेचतथानिष्ठीवनादिपु ॥ कुर्यादाचमनंस्पर्शगोपृष्ठस्यार्कदर्शनम् ॥ ७१ ॥ कुर्वीतालम्बनंचापिदक्षि णश्रवणस्यते ॥ यथाविभवतो तत्पूर्वाभावततःपरम् ॥७२॥ अविद्यमानपूक्तिउत्तरप्राप्तिरिप्यते ॥ नकुर्यादन्तसंघर्षनात्मनोदेहताडनम् ॥७३॥ स्वप्नाध्यापनभोज्यानिम्बाध्यायंचविवर्जयेत् ॥ सन्ध्यायांमैथुनंचापितथाप्रस्थानमेवच ॥ ७१ ॥ पूर्वाह्नतातदेवानांमनुष्याणांचमध्यमे ॥ भक्त्या तथापराह्नेचकुर्वीतपितृपूजनम् ॥ ७९ ॥ शिरःसातश्चकुर्वीतदेवंपैयमथापिवा ॥ प्राङ्मुखोदङ्मुखोवापिश्मश्रुकर्मचकारयेत् ॥ ७६॥ व्यङ्गांवि वर्जयेत्कन्यामकुलांचापिरोगिणीम् ॥ विकृतांपिंगलांचैववाचालासर्वदृषिताम् ॥ ७७॥ अव्यंगांगीसौम्यनानीसर्वलक्षणलक्षिताम् ॥ ताहशीमुदहे कन्यांश्रेयःकामोनरःमदा ॥ ७८ ॥ उदहेपितृमातोश्चसप्तमीपंचमीतथा ॥ रक्षेदारांस्न्यजेदीपांदिवाचस्वप्नमेथुने ॥ ७९ ॥ परोपतापकंकर्मजन्तु

·अ० ३१
मा० पु०पीडांचवर्जयेत् ॥ उदक्याःसर्ववर्णानांवागत्रिचतुष्टयम् ॥ ८० ॥ स्त्रीजन्मपरिहारार्थपंचमीमपिवर्जयेत् ॥ ततःपष्टयांबजेद्रात्र्यांश्रेष्ठायुग्माः
सुपुत्रक ॥ ८१॥ पर्वाणिवर्जयन्नित्यमृतुकालेपियोषितः॥ तस्मानित्यंनरोगच्छेच्छेपयुग्मासुपुत्रक ॥ ८२ ॥ युग्मासुपुत्राजायन्तेस्त्रियोऽयुग्मासुर
॥ ३९ ॥
त्रिषु ॥ तस्माद्युग्मासुपुत्रार्थीसंविशेतसदानरः ॥८३॥ विधर्मिणोऽह्निपूर्वाख्यसंध्याकालेचपण्ठकाः॥ क्षुरकर्मणिवान्तेचस्त्रीसंभोगेचपुत्रक ॥८॥
स्नायीतचैलवान्प्राज्ञःकटभूमिमुपेत्यच ॥ देववेदद्विजातीनांसाधुसभ्यमहात्मनाम् ॥ ८५ ॥ गुरोःपतिव्रतानांचतथायज्वितपस्विनाम् ॥ परीवादनकु
वितिपरिहासंचपुत्रक ॥८६ ॥ कुर्वतामविनीतानांनश्रोतव्यंकथंचन ॥ देवपित्र्यातिथेयाश्चक्रिया कुर्वीतवैबुधः ॥ ८७॥ स्वाध्यायंचापिकुर्वीत,
यथाशक्त्याह्यतंद्रितः ॥ नोत्कृष्टशय्यासनयो पकृष्टस्यचारुहेत ॥ ८८ ॥ नत्रामङ्गल्यवेपःस्यानचामङ्गल्यवाग्भवत ॥ धवलाम्बरसंवीत
मितपुष्पविभूषितः ॥ ८९॥ नोद्धतोन्मत्तमृढेश्चनाविनीतेश्चपण्डितः । गच्छन्मैत्रीनचाशीलैनचौर्यादिदृषितः॥ ९० ॥ नचातिव्ययशीलै
नलुब्धै पिरिभिः ॥ नानृतस्तथाकरैःसहासीतकदाचन ॥ नबन्धकाभिनन्यूनैर्वन्धीपतिभिस्तथा ॥ ९१ ॥ सार्द्धनबलिभिःकुर्यात्नचन्यूने
ननिन्दितैः॥ नसर्वशतिभिर्नित्यंनचदेवपरैर्नरैः ॥ ९२ ॥ कुर्वीतमाधुभिमैत्रीसदाचारावलम्विभिः ॥ प्राज्ञैरपिशुनैःशक्तै कर्मप्उद्योगभागिभिः ॥
॥ ९३ ॥ वेदविद्यावतस्रातःसहामीतसदाबुधः ॥ सुहृद्दीक्षितभूपालस्रातकश्वशुरैःसह ॥ ऋत्विगादीपडर्घानियेचगृहागतान् ॥ ९४ ॥ यथा
विभवतःपुत्रद्विजान्संवत्मगेपितान् ॥ अर्चयेन्मधुपर्केणयथाकालमतन्द्रितः ॥ ९५ ॥ तिष्ठेच्चशासनेतेपांश्रेयस्कामोद्विजोत्तमः ॥ नचतान्विवढे
दीमानाक्रुष्टश्चापितैःसदा ! १.६ ॥ सम्यग्गृहार्चनंकृत्वायथास्थानमनुक्रमात ॥ संपूजयेत्ततोवहिंदद्याच्चैवाहुतीक्रमात ॥ ९७ ॥ प्रथमांब्रह्मणे
दद्यात्प्रजानांपतयेततः ॥ तृतीयांचैवगुह्येभ्यःकश्यपायतथापराम् ॥ ९८ ॥ ततोऽनुमतयेदत्त्वादद्याद्गृहवलिंततः ॥ पूर्वख्यातोमयायस्तेनित्यक
मक्रियाविधिः ॥ ९९ ॥ वैश्वदेवंततःकुर्याद्रलयस्तरमशृणु ॥ यथास्थानविभागंतुदेवानुद्दिश्यतेपृथक् ॥१०० ॥ पर्जन्यान्योधरित्र्यचदया
चमणिकेत्रयम् ॥ ततोधातुर्विधातुश्चदद्याहारगृहस्यतु ॥ वायवेचप्रतिदिशंदिग्भ्यःप्राच्यादितःक्रमात ॥ १०१॥ ब्रह्मणेचान्तरिक्षायसूर्यायचयथा
क्रमम् ॥ विश्वेभ्यश्चैवदवभ्याविश्वभूतेभ्यएवच ॥ १०२॥ उपसेभृतपतयदयाच्चोत्तरतस्ततः॥म्वधानमइतीत्युक्त्वापितृभ्यश्चापिदक्षिणे ॥ १०३ ॥
कृत्वापसव्यवायव्यांयक्ष्मतत्तेतिभाजनात ॥ अन्नावशेषमिच्छन्तीयंदद्याद्यथाविधि ॥ १०४ ॥ ततोनाग्रंसमुद्धत्यहन्तकारोपकल्पनम् ॥
यथाविधियथान्यायंब्राह्मणायोपपादयेत् ।। १०५ ॥ कुर्यात्कर्माणितीर्थेनस्वनस्वनयथाविधि ॥ देवादीनांतथाकुर्याद्राह्मणाचमनक्रियाम् ॥ १०६ ॥

·अंगुष्टोत्तरताग्ग्वापाणेर्यादक्षिणस्यतु ॥ एतद्राह्ममितिख्यातंतीर्थमाचमनायवै ॥ १०७ ॥ तर्जन्यंगुष्टयोरन्तःपैत्रंतीर्थमुदाहृतम् ॥ पितॄणां
तेनतोयादिदद्यान्नान्दीमुखाहते ॥ १०८ ॥ अंगुल्यग्रेतथादेवंतेनदिव्यक्रियाविधिः ॥ तीर्थकनिष्टिकामूलकायंतेनप्रजापतेः ॥ १०९ ॥ एव
मभिःमदातीथदेवानांपितृभिःमह ॥ मदाकार्याणिकुर्वीतनान्यत्तीर्थनकर्हिचित् ॥ ११० ॥ ब्राह्मणाचमनंशस्तपित्र्यपत्रेणसर्वदा ॥ देवतीर्थन
वानांप्राजापत्यंनिजनच ॥ ११॥ नान्दीमुखानांकुर्वीतप्राज्ञःपिण्डोदकक्रियाम् ॥ प्राजापत्येनतीर्थनयचकिंचित्प्रजापतेः ॥ ११२॥ युगपज्ज
लमग्निंचविभृयात्रविचक्षणः ॥ गुरुदेवान्प्रतितथानचपादीप्रमाग्येत ॥ ११३॥ नाचक्षीतधयन्तींगांजलंनाञ्जलिनापिवेत् ॥ शांचकालेषुसर्वपुगु
रुप्वल्पेषुवापुनः ॥ १४ ॥ नविलम्बेतीचार्थनमुखेनानलंधमेत ॥ तत्रपुत्रनवस्तव्यंयत्रनास्तिचतुष्टयम् ॥ ११५ ॥ ऋणप्रदातावैद्यश्चश्रोत्रि
यःसजलानी ॥ जितामित्रीनृपोयत्रबलवान्धर्मतत्परः ॥ १६॥ तबनित्यंवमेन्प्राज्ञःकुतःकुनृपतःसुखम् ॥ यत्राप्रधृष्योनृपतिर्यत्रसस्यवतीमही ॥
॥ ११७॥ पौरासुसंयतायत्रसततंन्यायवर्तिनः ॥ यत्रामृत्मारिणोलोकास्तत्रवामःसुखोदयः ॥११८॥ यस्मिन्कृषीवलागष्ट्रप्रायशोनातिभोगिनः ॥
यौपधान्यशेपाणिवसेत्तत्रविचक्षणः ॥ ११९॥ तत्रपुत्रनवस्तव्यंयत्रेतत्रितयंसदा ॥ जिगीषुःपूर्ववरश्चजनश्चमततोत्सवः ॥ १२० ॥ वमेन्नित्यंसु
शीलेषुमहवासिषुपण्डितः ॥ इत्येतत्कथितंपुत्रमयातेहिता म्यया ॥ १२१ ॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुगणेऽलर्कानुशासनसदाचारवर्णनंनाम
एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ ॥ मदालमोवाच ॥ ॥ अतःपरंशृणुप्वत्वेवावय॑प्रतिक्रियाम ॥ भोज्यमन्नंपर्युपितम्रहातंचिरसंभृतम् ॥ १ ॥
अनेहाश्चापिगोधमयवगोरसविक्रियाः ॥ शशकःकच्छपोगोधाश्वावित्खगोऽथपुत्रक ॥२॥ भक्ष्यायतेतथावज्योग्रामशूकरकुकुटी ॥ पितृदेवादिशे
पञ्चश्राद्धेब्राह्मण काम्यया ॥३॥प्रोक्षितचौपधार्थचखादन्मांमनदुष्यति ॥ शङ्खाश्मस्वर्णरूप्याणांरज्जनामथवाससाम् ॥ ४॥ शाकमृलफलानां
चतथाविदलचर्मणाम् ॥ मणिवत्रप्रवालानांतथामुक्ताफलस्यच ॥ ५ ॥ गात्राणांचमनुष्याणामम्वुनाशौचमिप्यते ॥ पात्राणांचमसानांचवारि
णाशुद्धिरिप्यते ॥६॥ ताम्रायःकांस्यरेत्यानांत्रपुपःसीसकस्यच ॥ शौचंयथार्थकर्तव्यंशाराम्लोदकवारिणा ॥ ७॥ तथायसानांतोयनग्राव्णःसंघ
पणनच ॥ महानांचभाण्डानांशुद्धिरुप्णेनवारिणा ॥ ८॥ शूर्पधान्याजिनानांचमुशलोलखलस्यच ॥ मंहतानांचवस्त्राणांप्रोक्षणात्मेचयम्यच ॥
॥ ९॥ वल्कलानामशेपाणामम्बुमृच्छौचमिप्यते ॥ तृणकाटोपधीनांचप्रोक्षणाच्छुद्धिरिप्यते ॥ १० ॥ आविकानांसमस्तानांकेशानांचापिमध्य
ता ॥ सिद्धार्थकानांकल्केनतिलकल्केनवापुनः ॥ ११ ॥ माम्बुनातातभवतिउपघातवतांमदा ॥ नथाकार्पासिकानांचविशुद्धिर्जलभस्मना ॥१२॥

·मा० पु०
अ० ३२
॥ १० ॥
नागदन्तास्थिशृङ्गाणांतत्क्षणाच्छुद्धिरिप्यते ।। पुनःपाकनभाण्डानांपार्थिवानांचमध्यता ॥ १३॥ शनि:शंकामहस्तैःपण्ययच्चप्रसारितम् ॥ योषि
न्मुखंवालमुखमात्मवृद्धमुखंतथा ॥ १४ ॥ग्थ्यागतमविज्ञातदासवर्गादिनाहतम् ॥वाक्प्रशस्तंचिरातीतमनेकान्तरितंलघु ॥१५॥ अतिप्रभूतंवालं
चवृद्धापनविचेष्टितम् ॥ कर्मान्ताङ्गारशालाश्चम्तनन्धयसुताःस्त्रियः ॥ १६॥ अभ्यस्यचतथावाचावन्त्योऽनन्धबुद्रुदाः ॥ भूमिर्विशुध्यतेकाला
दाहेमार्जनगाक्रमः ॥ १७ ॥ पादुल्लखनालेकाश्मिनंमार्जनाचनात् ॥ केशकीटावपन्नेन्नेगोमातेमक्षिकान्विते॥१८॥ मृदंवुभम्मनातातप्रोशित
व्यविशुद्धय ।। औदुम्वगणामम्लेनबारेणवपुसीसयोः ॥ १९ ॥ भस्माम्बुभिश्चकांस्यानांशुद्धिःप्लावोवस्यत्र ॥ अमेध्याक्तस्यमृत्तोयैर्गन्धापाहरणे
नच ॥ २० ॥ अन्येषांचैवतयैवर्णगन्धापहारतः ॥वांडालरंत्यजेश्चैवम्लेच्छरस्पृश्यजातिभिः ॥ २१ ॥ स्पृष्टमक्षालितधान्यमनहसर्वकर्मण ।।
दाणादधम्तुयद्धान्यंतम्यायविधिमच्यते ॥ २२।। द्रोणादृवंतुयद्धान्यप्रोक्षणादेवशुध्यति ॥ग्थ्यासुपतितधान्यदृष्ट्वायत्नेनवंदयेत् ॥२३ ॥ जद्धृत्य
म चादद्यालक्ष्मीनश्यतिचान्यथा ॥ शुचिगोतृप्तिकृत्तोयप्रकृतिस्थंमहीगतम् ॥२४॥ तथामांसंचचंडालक्रव्यादादिनिपातितम् ॥ रथ्यागतंचचे
लादितातवाताच्छुचिस्मृतम् ॥ २५ ॥ गजोऽग्निरश्वोगाश्छायारश्मयःपवनामही । विग्रुपोमाक्षिकाद्याश्चदुष्टसङ्गाददोपिणः ॥ २६॥ अजाखौमुख
तोमेध्यानगोर्वन्सम्यवाननम् ॥मातुःप्रस्रवणंमध्यशकुनिःफलपातने ॥२७॥ आसनंशयनयानंनावःपथितृणानिच ॥ सोमसूर्याशुपवनःशुध्यन्ते
तानिपण्यवत् ॥२८॥ रथ्याप्रसपणेनानेक्षुतपानान्नकर्मसु ॥ आचामतयथान्यायवासोविपरिधायच ॥२९॥ स्पृष्टानामप्यसंस्पृश्यर्विरथ्याकर्दमाभ
माम् ॥ पकटरचितानांचमेध्यतावायुमंगमात्॥३०॥प्रभृतोपहतादन्नादनमुद्धत्यसंत्यजेत् ॥ शेपस्थप्रोक्षणंकुर्यादाचम्याद्भिस्तथामृदा ॥३१॥ उप
वामस्बिरावंतृदुष्टभक्ष्याशिनोभदेत ॥ अज्ञातेज्ञानपूर्वतुतदोषोपशमनतु॥३२॥ उदक्याश्वशृगालादीन्मूतिकान्त्यावसायिनः॥स्पृष्ट्वालायीतशौचाथ
तथैवमृतहारिणः॥३३॥ नारंम्पृष्टाम्थिसहस्रातःशुध्यतिमानवः॥आचम्यैवतुनिःनेहगामालभ्यार्कमीक्ष्यवा ॥३४॥नलंघयेत्तथैवासृष्टीवनोद
तनानिच ॥नोद्यानादीविकालेषुप्राज्ञस्तिप्टेत्कदाचन ॥३५॥ नचालपेजन द्विष्टांवीरहीनांतथास्त्रियम् ॥गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसिभिपेद्धहिः ।।
॥३६॥पंचपिण्डाननुद्धृत्यनस्नायात्पखाग्णिा॥ स्नायीतदेवखातेषुगंगाह्रदसरित्सुच॥ ३७॥ देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञमन्त्रादिनिन्दकैः ॥ कृत्वातु
स्पर्शनालापशुध्येतार्कावलोकनात ॥३८॥अवलोक्यतथोदक्यामन्त्यजंपतितंशवम् ॥ विधर्मिसूतिकापण्ढविवस्त्रान्त्यावसायिनः॥३९॥मृतनिर्या
तकाश्चैवपरदाररताश्चये।। एतदेवहिकर्तव्यप्राज्ञःशोधनमात्मनः॥४०॥ अभोज्यसूतिकापण्ढमार्जाराखुश्वकुक्कुटान् ॥ पतिताविद्धचण्डालमृतहारांश्च
॥ ४० ॥

·धर्मवित्॥४१॥संस्पृश्यशुध्यतेस्नानादुदक्याग्राममूकग॥ तद्वच्चमतिकाशौचदूपितीपुरुषावपि ॥ १२॥ (अतःपरशृणुप्वत्वनापमाननापतरायण उदुबम्बमेन्नित्यभवानीसर्वदेवता॥४३॥ ततःमाप्रत्यहंपूज्यागन्धपुप्पामतादिभिः॥अन्यादेहलीकार्याप्रातःकालेविशेषतः॥४४॥ यस्यअन्याभ वत्सातुशून्यतस्यकुलंभवत् ॥ पादम्यस्पर्शनंतत्रअसंपूज्यचलंघनम्।। कुर्वन्नरकमाप्नोतितस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥१५॥ प्रातःकालेस्त्रियाकायगोमयेना नुलेपनम्॥ प्रत्यहंमदनेतस्मात्रैवदुःखानिपश्यति ॥४६॥स्पृशंतिरश्मयोयस्यगृहसंमार्जनाहते॥ भवन्तिरितुखाम्तस्यपितरोदेवमातरः ॥४७॥ निशायाःपश्चिमेयामेधान्यसंस्करणादिकम् ॥कुरुतेयातुमोहेनवंध्याजन्मनिजन्मनि ॥ १८ ॥ सन्ध्याकालेतुसम्प्राप्तमार्जनंनकरोतिया ॥ भर्तृही नाभवन्सानुनिःस्वाजन्मनिजन्मनि ॥ १९॥ अकृतस्वस्तिकांयातुकामलिप्तांचमेदिनीम् ॥ तस्याखियाविनश्यन्तिवित्तमायुर्यशस्तथा ॥५॥ मार्जनीचुल्लिकाष्टीवपदश्चीपलंतथा॥ नाक्रमदंघ्रिणाजानुपुत्रदारधनक्षयात् ॥५१॥ उलूखलंयमुसलंतथाचैवतुषर्षणम् ॥ पदाक्रमणात्पापीयानानो त्येवोत्तमांगतिम् ॥५२॥ भिन्नासनंयोगपट्टतथैवमृगचर्भच ॥ कृष्णाविकंतथातातवर्जयेत्पुत्रवान्गृही ॥५३॥ दक्षिणाभिसुखोयस्तुविदिक्संमुख एवच ।। केशान्संस्कुरुतेमत्योधननाशंचविन्दति ॥२४॥ अनूटस्तुनकुर्वीतभुक्त्वादन्तविशोधनम् ॥ पादुकारोहणंचैवतिलेश्चापिसतर्पणम् ॥ ५५ ॥ नजीवत्पितृकःकुर्यादर्धकोत्तरीयकम् ॥ दर्शश्राद्धनकुवीतदर्शस्नानकथंचन ॥५६॥ पादुकारोहणंचैवयोगपट्टकमेवच ॥ नजीवत्पितृक कुर्याद्रया श्राद्धतथैवच ॥५॥ दीपभांडमयीच्छायाविभीतककुरंटजा ॥ वर्जनीयासदापुत्रयदिजीवितुमिच्छमि ।।५८॥ अधोवस्त्रेणयोवायुकुरुतेशिरमिद्विज॥ स्थालेनचर्मशुर्पाभ्यांसकृतंतस्यनश्यति ॥२९॥ ॥अलर्कउवाच ॥ भवत्याकीर्तिताभोज्यायएतेमृतिकादयः ॥ अमीपांश्रोतुमिच्छामितत्त्वतो लक्षणानिह ॥ ६ ॥ ॥ मदालसोवाच ॥ ॥ ब्राह्मणीब्राह्मणस्येहयावरोधत्वमागता ॥ तावुभौमूतिकत्युक्रांतयोग्नविगर्हितम् ॥ ६ ॥ नजुड़ी त्युचितेकालेनानातिनददातिच ॥ पितृदेवार्चनाद्धीनःपंढःमपरिगीयते ॥६२॥ दंभार्थेयजतेयश्चतप्यतेचतपस्तथा ॥ नपगर्थमिहेत्युक्त समाजी रःस्मृतोबुधैः ॥ ६३॥ विभवसतिनैवात्तिनददातिनुहोतिच ॥ तमाहुरासुतस्यानभुक्ताकृणशुद्धयति ॥ ६४॥ मभागतानांमानांपक्षपासमा श्रयेत् ॥ तमाहुःकुक्कुटंदेवास्तम्याप्यनंविगर्हितम् ॥६५॥ स्वधर्मयःसमुच्छिद्यपरधर्मसमाश्रयेत् ॥ अनापदिमविधिःपतितःपरिकीर्तितः॥६६॥ देवत्यागीगुरुत्यागीगुरुपत्न्युज्झकस्तथा ॥ गोत्राह्मणस्त्रीवधकृदपविःप्रचते॥ येषांकुलनवेदोम्तिनशानं वचव्रतम् ।।६७ ॥ तेनमा कार्तिताःमद्रि तो उसकउवाच' टन्यतः ग्राव कम्मिन्नेव जाणाम्न दिनुपलबन्ने :

·•. मा० पु. म्तपाम–विगर्हितम् ॥६८॥ आशाकर्तुस्त्वदाताचदातुश्वप्रतिषेधकः॥ शरणागतंयस्त्यजतिसचांडालोनराधमः॥६९॥ योबांधवःपारत्यक्तःसाधुभि अ० ३२. ॥ ४॥ ह्मणेपि ॥ कुंडाशीयश्चतस्यानमुक्काचांद्रायणंत ॥ ७० ॥ योनित्यकर्मणोहानिकुर्यात्रंमित्तिकस्यच ॥ भुक्कातस्यशुद्धयैर्विरात्रोपोपि तोनरः ।। ७१ ॥ यस्यवानुदिनंहानिर्गृहनित्यस्यकर्मणः ॥ यश्चत्राह्मणसन्त्यक्त किल्विपीसनगधंमः ॥ ७२ ॥ नित्यस्यकमणोहानिनकुर्वीतक दाचन ॥ तम्यत्वकरणेवन्ध केवलंमृतजन्मसु ॥ ७३ ॥ दशाहबाह्मणस्तिष्टेदानहोमादिवर्जितः ॥ क्षत्रियोद्वादशाहंचवेश्योमामाईमेषच ॥ ७ ॥ शूद्रस्तुमासमामीतनित्यकर्मविवर्जितः॥ रोगगृहादिविधिनानित्यकर्मषिधिच्युतः ॥ ७५ ॥ पादकृच्छंततःकृत्वागांदत्त्वांशुद्धिमाप्नुयातं ॥ ततःपरं निजंकमकुर्युःसर्वेयथोदितम् ॥ ७६ ॥ प्रेतायसलिलंदेयंबहिर्गेहाचगोत्रिकैः ॥ प्रथमेऽह्नितृतीयेवासप्तमेनवमेंतथा ॥७७॥ भस्मास्थिचयनंकार्यच सेतुर्थगोत्रिकैर्दिन ॥ उर्चसंचयनात्तेपामङ्गस्पशॉविधीयते।।७८॥ सोदकैस्तुक्रियाःसर्वाःकार्याःसंचयनात्परम् ॥ स्पर्शएवसपिण्डानांमृताहनितथाभ योः ॥७९ ॥ वृक्षाहिगोदंष्ट्रिशस्त्रतोयोद्धनवनिषु ॥विषप्रपातादिमृतप्रायोनाशकयोरपि।।८०॥वालेदेशान्तरस्थेचतथाप्रबजितेमृते॥सद्यःशौचमथा न्यैश्चन्यहमुक्तमांचकम् ॥८॥ नैवोर्ध्वदेहिककार्यनचकार्योदकक्रिया गर्भस्रावतदेवोक्तंपूर्णकालेनशुध्यति ॥८२॥ ब्राह्मणानामहोरात्रंक्षत्रियाणां दिनत्रयम् ॥पात्रमपिवैश्यानांशूद्राणांद्वादशाह्निकम् ॥८३॥ सपिण्डानांसपिण्डस्तुमृतेऽन्यस्मिन्मृतोयदि ॥ पूर्वाशोचसमाख्यातःकार्यातस्यदि ने क्रिया॥८४॥ एपएवविधिदृष्टोजन्मन्यपिहिमूतके॥ सपिण्डानांसपिण्डेषुयथावत्सोदकेषुच ॥८॥ जातेपुत्रेपितुःस्नानंसचैलंतुविधीयते॥मृतेहि सर्वबन्धूनामित्याहभगवान्भृगुः॥८६॥तत्रापियदिचान्यस्मिनातेजायेतचापरः॥ तत्रापिशुद्धिरुद्दिष्टापूर्वजन्मवतोदिनैः॥८७॥ दशद्वादशमासाईमा मसंख्यैदिनैर्गतैः॥स्वाःस्वाःकक्रियाःकुर्युःसर्वेवायथाविधि ॥ ८८॥प्रेतमुदिश्यकर्त्तव्यमेकोदिष्टंततःपरम् ॥ सपिंडीकरणंचैवकार्यमावत्सरान्नरैः |॥८९॥ ततःपितृत्वमापन्नेदर्शपूर्णादिभिखिभिः॥पीणयस्तस्यकर्तव्ययथाश्रुतिनिदर्शनम् ॥९०॥ दानानिचैवदेयानिब्राह्मणेभ्योमनीपिभिः॥यद्यदिष्ट तमलोकेयच्चास्यदयितंगृहे ॥ तत्तद्गुणवतेदेयतदेवाभयमिच्छता ॥९१॥ प्रेतप्रेतसमुद्दिश्यभूमिधेन्वादिकंस्वकम् ॥ दद्याद्येनास्यसंप्रीताःपितर संतिपु त्रक ॥९२॥ पूर्णेस्तुदिवसेःस्पृष्टासलिलंबाहनायुधम् ॥ प्रतोददण्डौंचतथासम्यग्वर्णाःकृतक्रियाः॥ ९३ ॥ स्ववर्णधर्मनिर्दिष्टमुपादानंतथाक्रियाः ॥ ॥४१॥ कुर्युःसमस्ताःशुचयःपरत्रेहचभूतिदाः ॥ ९४ ॥ अध्येतव्यात्रयीनित्यभवितव्यं विपश्चिता ॥ धर्मतोधनमाहार्ययष्टव्यंचापियत्नतः ॥ ९५ ॥ यच्चा पिकुर्वतोनात्माजगुसामेतिपुत्रक ॥ तत्कर्त्तव्यमशंकेनयन्त्रगोप्यंमहाजने ॥ एवमाचरतोवत्सपुरुपस्यगृहेसतः ॥ ९६॥ धर्मार्थकामसंप्रान्यापरत्रेहच । वयाएरासार.

·.. शोभनम् ॥ ९७ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽलानुशासनेधर्माधर्मनिरूपणनामद्वात्रिंशोऽध्यायः ॥३२॥ ॥ जडउवाच ॥ सएवमनुशिष्टःस न्मात्रासंप्राप्ययावनम् ॥ ऋतध्वजसुतश्चक्रेसम्यग्दारपरिग्रहम् ॥ १ ॥ पुत्रांश्चोत्पादयामासयज्ञैश्चाप्यक्जद्विभुः ॥ पितुश्चसर्वकालेषुचकाराज्ञाप पालनम् ॥ २ ॥ ततःकालेनमहतासंप्राप्यचरमंवयः ॥ चक्रेभिऽपेकंपुत्रस्यतस्यराज्येऋतध्वजः ॥३॥ भार्ययासहधर्मात्मायियासुस्तपसेवनम् अवतीर्णामहीरक्षोमहाभागोमहीपतिः॥४॥ मदालसाचतनयंप्राहेदपश्चिमंवचः ॥कामोपभोगसंसर्गप्रहाणायसुतस्यवै ॥५॥ ॥ मदालमोवाच ॥ यदादुःखमसातेप्रियवन्धुवियोगजम् ॥ शत्रुवाघोद्भववापिवित्तनाशात्मसंभवम् ॥ ६॥ भवेत्तत्कुर्वतोराज्यंगृहधर्मावलम्बिनः ॥ दुःखायतनभूत हिममत्वालम्बनोगृही ॥ ७॥ तदास्मात्पुत्रनिकृश्यमहत्तादंगुलीयकात् ॥ वाच्यतेशासनपट्टेसूक्ष्माक्षरनिवेशितम् ॥ ८॥ ॥ जडउवाच ॥ इत्युक्वाप्रददौतस्मैसौवर्णसांगुलीयकम् ॥ आशिषश्चापियायोग्याःपुरुपस्यगृहेसतः ॥ ९॥ ततः कुवलयाश्वोऽसौसाचदेवीमदालमा दत्त्वातद्राज्यंतपमेकाननंगी ॥ १० ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमदालसोपाख्यानंनामत्रयस्त्रिंशोध्यायः ॥ ३३ ॥ ॥ जडउवाच सोऽप्यलकायथान्यायंपुत्रवन्मुदिताःप्रजाः॥ पालयामामधर्मात्मास्वेस्वकर्मण्यवस्थिताः ॥ १॥ दुष्टेषुदंडंशिष्टेषुसम्यक्चपरिपालनम् ॥ कुर्वन्पर मुदलभेइयाजचमहामखैः॥२॥ अजायंतसुताश्चास्यमहावलपराक्रमाः॥ धर्मात्मानोमहात्मानोविमार्गपरिपन्थिनः ॥३॥ चकारसोऽर्थधर्मण ममर्थेनवापुनः ॥ तयोश्चैवाविरोधेनबुभुजेविषयानपि ॥ ४॥ एवंबहूनिवाणितस्यपालयतोमहीम् ॥ धर्मार्थकामसक्तस्यजग्मुमुकमहर्यथा॥५ वैराग्यंनास्यसंजज्ञेभुंजतोविषयान्प्रियान् ॥ नचाप्यलमभूत्तस्य धर्मार्थोपार्जनंप्रति ॥६॥ तंतथाभोगसंसर्गप्रमत्तमजितेन्द्रियम् ॥ सुबाहुर्नाम श्रावभ्रातातस्यवनेचरः॥ ७ ॥ तंबुबोधयिषुःसोऽथचिरंध्यात्वामहामतिः॥ तद्वेरिसंश्रयंतस्यश्रेयोऽमन्यतभूपतेः॥ ८॥ ततःसकाशिभूपालमुदी बलवाहनम् ॥ स्वराज्यमाठमागच्छद्रहुशःशग्णंकृती ॥९॥ सोऽपिचक्रेबलोद्योगमलकप्रतिपार्थिवः ॥ दृतंचप्रेषयामासगज्यमस्मेप्रदीयताम ॥ १० ॥ मोऽपिनैच्छत्तदादातुमाज्ञापूर्वस्वधर्मवित् ॥ प्रत्युवाचचतंदूतमलर्कःकाशिभूभृतः ॥ ११ ॥ मामेवाभ्येत्यहार्देनयाचतांगज्यमग्रजः नाक्रांत्यासंप्रदास्यामिभयेनाल्पामपिक्षितिम् ॥१२॥ सुबाहुरपिनोयाच्यांचकारमतिमांस्तदा । नधर्मःक्षत्रियस्येतियाञावीर्यधनोहिसः ॥१३ ततःसमस्तसैन्यनकाशीशःपरिवारितः ॥ आक्रान्तुमभ्यगाद्राष्ट्रमलर्कस्यमहीपतेः ॥ १४ ॥ अनन्तरेश्वसंश्लेपमभ्येत्यतदनन्तरम् ॥ तेषामन्यत भृत्यैःसमाक्रम्यानयद्रशम् ॥ १५ ॥ अपीडयंश्चमामंतांस्तस्यराष्ट्रोपगेधनैः ॥ नथादुर्गातपालांश्चचकेचाटविकान्वशे ॥ १६॥ कांश्चिचोपद, ·मा० पु० ॥४२॥ .. य ॥ नकांश्चिद्भेदेनपार्थिवान् । सानैवान्यान्वशंनिन्येनिभृतास्तस्ययेऽभवन् ॥ १७॥ ततःमोऽल्पबलोराजापरचक्रावपीडितः ॥ कोशक्षयमवापोंच्चैः पुग्चामध्यतारिणा ॥ १८॥ इत्थंमपीड्यमानस्तुक्षीणकोशोदिनेदिने ॥ विपादमागात्परमंव्याकुलत्वंचचेतसः ॥ १९॥ आतिसपरमांप्राप्यतत्स स्मारांगुलीयकम् ॥ यदुद्दिश्यपुगप्राहमातातम्यमदालमा ॥ २० ॥ ततःस्रातःशुचिर्भूत्वावाचयित्वाद्विजोत्तमान् ॥ निष्कृप्यशासनंतस्मादृशे प्रस्फुटाक्षरम् ॥ २१ ॥ तत्रैवलिग्वितंमात्रावाचयामामपार्थिवः ॥ प्रकाशपुलकांगोऽसौप्रहर्पोन्फुल्ललोचनः ॥ २२ ॥ संगःसर्वात्मनात्याज्यासचे त्यक्तनशक्यते ॥ ससद्भिःसहकर्त्तव्यःमतांसंगोहिभेषजम् ॥ २३ ॥ कामःसर्वात्मनाहेयोहातुंचेच्छक्यतेनमः ॥ मुमुक्षांप्रतितत्कार्यमेव म्यापिभेष जम् ॥ २४ ॥ वाचयित्वातुबहुशोनृणांश्रेय कथंत्विति ॥ मुमुक्षयतिनिश्चित्यसाचतत्सङ्गतोयतः ॥ २५ ॥ .ततःससाधुसम्पर्कचिन्तयन्पृथिवीप तिः ॥ दत्तात्रयंमहाभागमगच्छत्परमार्तिमान् ॥ २६ ॥ तंसमेत्यमहात्मानमकल्मपमसङ्गिनम् ॥ प्रणिपत्याभिसम्पूज्ययथान्यायमभापत ॥२७॥ ब्रह्मन्कुरुप्रसादंमेशरण्यःशरणार्थिनाम् ॥ दुःखापहारंकुरुमेदुःखार्तस्यातिकामिनः ॥ २८ ॥ ॥ दत्तात्रयउवाच ॥ ॥ दत्तात्रयउवाच॥ ॥ दुःग्वापहारमधेवकरोमि तवपार्थिव ॥ मत्यंबहिकिमर्थंतदुःखंतत्पृथिवीपते ॥ २९॥ कस्यत्वंकस्यवादुःखंतत्त्वमेवंविचार्यताम् ॥ अंगान्यंगिनिरंगचसर्वांगानिविचितय ।। ॥ ३० ॥ ॥ जडवाच ॥ ॥ इत्युक्तश्चिन्तयामाससगजातेनधीमता ॥ त्रिविधस्यापिदुःखस्यस्थानमात्मानमेवच ॥ ३१ ॥ सविमृश्यचिरंराजाए नःपुनरुदारधीः ॥ आत्मानमात्मनाधीरःप्रहस्येदमथात्रवीत् ॥ ३२ ॥ नाहमुर्वीनसलिलंनज्योतिरनिलोनच ॥ नाकाशंकिंतुशारीरंसमेत्यसुख मिप्यते ॥ ३३॥ न्यूनातिरिक्ततांयातिपञ्चकेऽस्मिन्सुखासुखम् ॥ यदिस्यान्ममकिनस्यादन्यस्थेपिहितंमयि ॥ ३४ ॥ नित्यप्रभूतसद्भावेन्यूना धिक्यानतोनते ॥ तथाचममतात्यक्तोविशेषेणोपलभ्यते ॥ ३५ ॥ तन्मात्रावस्थितेसूक्ष्मेतृतीयांशेचपश्यतः ॥ तथैवभूतसद्भावंशारीरकिंसुखासु। खम् ॥ ३६॥ मनस्यवस्थितंदुःखसुखंवामानसंचयत ॥ यतस्ततोनमदुःखसुखंवानह्यहंमनः ॥ ३७॥ नाहङ्कारोनचमनोबुद्धिर्नाहयतस्ततः ॥ अन्तःकरणजंदुःखपाग्क्यममतत्कथम् ॥ ३८ ॥ नाहंशरीरंनमनोयतोऽईपृथक्छरीरान्मनसस्तथाहम् ॥ तत्सन्तुचेतस्यथवापिदहेसुखानिदुःखानि चकिंममात्र ॥ ३९ ॥ राज्यस्यवांछांकुरुते प्रजोऽस्यदेहस्यचेत्पंचमयःसराशिः ॥ गुणप्रवृत्त्याममकिनुतत्रतत्स्थ सचाहंचशरीरतोऽन्यः ॥ ४० ॥ नयस्यहस्तादिकमप्यशेषमांसंनचास्थीनिशिराविभागः ॥ कस्तस्यनागाश्वरथादिकोशःस्वल्पोपि सम्बन्धइहास्तिपुंसः ॥ ११ ॥ तम्मानमे नचमेऽस्तिदुःखेनमेसुखंनापिपुरंनकोशम् ॥ नचाश्वनागादिबलंनतस्यनान्यस्यवाकस्यचिद्वाममास्ति ॥ १२ ॥ यथाघटीकुम्भकमण्डलस्थम स्परानालाप ॥ %3D ·काशमेकंबहुधाहिदृष्टम् ॥ तथासुबाहुःसचकाशिपोऽहंमन्येचदेहेपुशरीरमदः ॥ ४२ ॥ शात्राना जात्माववकानामापात्र शोऽध्यायः ॥ ३४ ॥॥ जडउवाच ॥ ॥ दत्तात्रेयंततोविप्रंणाणपत्यसपार्थिवः॥ प्रत्युवाचमहात्मानंप्रश्रयावनतोवचः ॥ १॥ सम्यक्प्रपश्यतो ब्रह्मन्ममदुःखनकिंचन ॥ असभ्यन्दर्शिनोमनाःसर्वदेवासुखार्ण ॥२॥ यस्मिन्यस्मिन्मम्चेनंबुद्धिःपुंसःप्रजायते ॥ ततस्ततःसमादायदःखा न्येवप्रयच्छति ॥ ३ ॥ मार्जारभक्षितेदुःखंयादृशंगृहकुछुटे ॥ नतादृङ्ममताशून्येकलविङ्केऽथमूपिके ॥ ४ ॥ सोऽहंनदुःखीनसुखीयतोऽहं प्रकृतेःपरः ॥ योभूताभिभवोभूतैःसुखदुःखात्मकोहिसः ॥५॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥ एवमेतन्नरव्याघयथैतद्व्याहृतत्वया ॥ ममेतिमूलंदुः खस्यनममेतिचनिर्वृतिः ॥ ६ ॥ मन्प्रश्नादेवतज्ञानमुत्पन्नमिदमुत्तमम् ॥ ममेतिप्रत्ययोयनक्षिप्तःशाल्मलितूलवत् ॥ ७ ॥ अहमित्यंकुरो त्पन्नोममेतिस्कन्धवान्महान् ॥ गृहक्षेत्रोच्चशाखश्चपुत्रदारादिपल्लवः ॥ ८॥ धनधान्यमहापत्रोनककालप्रवर्धितः ॥ पुण्यापुण्याग्रपुष्पश्चसुखदुः खमहाफलः ॥९॥ अपवर्गपथव्यापीमूढसम्पर्कमेचनः ॥ विधित्साभृङ्गमालाब्योऽकृत्यज्ञानमहातरुः ॥ १० ॥ संसाराध्वपरिश्रान्तायतच्छा यांसमाश्रिताः ॥ भ्रान्तिज्ञानसुखाधीनास्तेपामात्यन्तिकंकुतः ॥ ११ ॥ यैस्तुसत्सङ्गपापाणशितेनममतातरुः ॥ छिनोविद्याकुठारणतेगतास्ते नवमना ॥ १२॥ प्राप्यब्रह्मवनंशीतंनीरजस्कमकण्टकम् ॥ प्राप्नुवन्तिपरांप्राज्ञानिवृतिवृत्तिवर्जिताः ॥ १३ ॥ भूतेन्द्रियमयंस्थूलनत्वंराजन प्यहम् ॥ नतन्मात्रमयावाच्यनैवान्तःकरणात्मकौ ॥ १४ ॥ कंवापश्यामिराजेंद्रप्रधानमिदमावयोः ॥ यतःपरोहिक्षेत्रज्ञसंघातोहिगुणात्मकः ॥ १५ ॥ मंशकोदुम्बरेपीकामुञ्जमत्स्याम्भमांयथा ॥ एकत्वेऽपिपृथग्भावस्तथाक्षेत्रान्मनोनूप ॥ १६॥ ॥ अलर्कउवाच ॥ ॥ भगवस्त्वत्प्रसादे नममावि तमुत्तमम् ॥ ज्ञानप्रधानचिच्छक्तिविवेककरमीदृशम् ॥ १७॥ किन्वत्रविपयाक्रान्तस्थैर्य्यवत्त्वंनचेतमि ॥ नचापिरभिमुच्येयं कथंप्रकृतिवन्धनात् ॥ १८ ॥ कथंनभ्यांभ्यश्चकथंनिर्गुणतामियाम् ॥ कथंचब्रह्मणैकत्वंत्रजेयंशाश्वतेनव ॥ १९ ॥ तन्मयोगंतथाब्रह्मन्प्रणता याभियाचते ॥सम्यग्बृहिमहाप्राज्ञसत्सङ्गोयुपकृन्त्रणाम् ॥ २० ॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणदत्तात्रेयालर्कसंबादेपचत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ ॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥ ज्ञानपूर्वावियोगोयोऽज्ञानेनसहयोगिनः ॥ सामुक्तिब्रह्मणाचेक्यमनैक्यंप्राकृतैर्गुणैः ॥ १ ॥ योगेचशक्तिर्विदुपार्दन श्रेयःपरंभवेत् ॥ मुक्तियोगात्तथायोगःसम्यग्ज्ञानान्महीपते ॥ संगदोपोद्भवंदुःखममत्वासक्तचेतसाम् ॥२॥ तस्मात्सङ्गप्रयत्नेनमुमुक्षुःसंत्यजेन्नरः ॥ सङ्गाभावेममेत्यस्याःख्यातेर्हानिःप्रजायते ॥ ३॥ निर्ममत्वंसुखायैववैराग्याहोपदर्शनम् ॥ ज्ञानादेवचवैराग्यज्ञानवैराग्यपूर्वकम् ॥४॥ तदही ८

·अ०३६
मा० पु०
॥४३॥
यत्रवसतिस्तद्भोज्यंयेनजीवति ॥ यन्मुक्तयेतदेवोक्तंज्ञानमज्ञानमन्यथा ॥५॥ उपभोगेनपुण्यानामपुण्यानांचपार्थिव ॥ कर्त्तव्यमितिनित्यानाम
कामकरणात्तथा ॥ ६॥ असंचयादपूर्वस्यक्षयात्पूर्वार्जितत्यच ॥ कर्मणोवन्धमाप्नोतिशरीरंचपुनःपुनः॥ ७ ॥ कर्मणामोक्षमामोतिवपरीत्येन
तस्यतु ॥ एतत्तेकथितंज्ञानयोगमंनिबोधमे ॥ यंप्राप्यब्रह्मणोयोगीशाश्वतान्नान्यतांवजेत् ॥ ८ ॥ प्रागेवात्मात्मनाजेयोयोगिनांसहिदुर्जयः॥
कुर्वीततजयेयत्नतस्योपायंशृणुप्वमे ॥ ९॥ प्राणायामर्दहद्दोपान्धारणाभिश्चकिल्विपम् । प्रत्याहारेणविषयान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ १० ॥
यथापर्वतधातूनांध्मातानांदह्यतेमलम् ॥ तथेन्द्रियकृतादोपादान्तप्राणनिग्रहात् ॥ ११ ॥प्रथमंसाधनंकुर्यात्प्राणायामस्ययोगवित् ॥ प्राणापा
ननिरोधस्तुप्राणायामउदाहृतः ॥ १२॥ लघुमध्योत्तरीयाख्यःप्राणायामस्थिधोदितः ॥ तस्यप्रमाणंवक्ष्यामितदलर्कशृणुप्वमे ॥ १३॥ लघुर्वाद
शमावस्तुद्विगुणःसतुमध्यमः ॥ त्रिगुणाभिस्तुमात्राभिरुत्तमःपरिकीर्तितः॥ १४ ॥ निमेपोन्मेपणेमात्राकालोलघ्वक्षरस्तथा ॥ प्राणायामस्यसं
ख्यार्थम्मृतोद्वादशमात्रिकः ॥ १५॥ प्रथमेनजयेत्स्वदंमध्यमेनचवेपथुम ॥ विपादंहितृतीयेनजयेद्दोपाननुक्रमात् ॥ १६ ॥ मृदुत्वंसेव्यमाना
स्तुसिंहशार्दूलकुञ्जगः॥ यथायान्तितथाप्राणोवश्योभवतियोगिनः ॥ १७॥ वश्यमत्तंयथेच्छातोनागंनयतिहस्तिपः ॥ तथैवयोगीछन्देनप्राणं
नयतिसाधितम् ॥ १८॥ यथाहिसाधितःसिंहोमृगान्हंतिनमानवान् ॥ तद्वनिपिद्धपवनःकिल्विननृणांतनुम् ॥ १९ ॥ तस्मायुक्तःसदायोगी
प्राणायामपरोभवेत् ॥ श्रूयतांमुक्तिफलदंतम्यावस्थाचतुष्टयम् ॥ २० ॥ध्वस्तिःप्राप्तिस्तथासंवित्प्रसादश्चमहीपते ॥ स्वरूपंशृणुचैतेपांकथ्यमान
मनुक्रमात् ॥२१ ॥ कर्मणामिष्टदुष्टानांजायतेफलसंशयः॥ चेतसोऽपकपायत्वंयत्रमाध्वस्विरुच्यते ॥ २२ ॥ ऐहिकामुष्मिकान्कामाँल्लोभमो
हात्मकान्स्वयम् ॥ निरुध्यास्तेसदायोगीप्राप्तिःसासार्वकालिकी ॥ २३ ॥ अतीतानागतानान्विप्रकृष्टतिरोहितान् ॥ विजानातीन्दुसूर्यसंग्र
हाणांज्ञानसम्पदा ॥२४॥ तुल्यप्रभावस्तुयदायोगीप्राप्नोतिसंविदम् ॥ तदासंविदितिख्याताप्राणायामस्यसास्थितिः॥२५॥ यान्तिप्रसादयेनास्य
मनःपंचचवायवः ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्चसप्रसादइतिस्मृतः॥२६ ॥ शृणुप्वचमहीपालप्राणायामस्यलक्षणम् ॥ युञ्जतश्चसदायोंगयादग्वि
हितमासनम् ॥ २७ ॥ पद्ममासनंचापितथास्वस्तिकमासनम् ॥ आस्थाययोगयुंजीतकृत्वाचप्रणवहदि ॥ २८ ॥ समासमासनोभूत्वासंहृत्य
चरणावुभौ ॥ संवृतास्यस्तथैवोरूसम्यग्विष्टभ्यचाग्रतः ॥ २९॥ पाणिभ्यांलिङ्गपणावस्पृशन्प्रयतःस्थितः ॥ किंचिदुन्नामितशिरादन्तैर्दन्ता
त्रसंस्पृशेत् ॥ ३० ॥ सपश्यन्नासिकास्वंदिशश्चानवलोकयन् ॥ रजसातमसोवृत्तिंसत्त्वेनरजसस्तथा ॥ ३१ ॥ संछाद्यनिर्मालेसत्त्वेस्थितोयु
॥४३॥

·. जीतयोगवित् ॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यःप्राणादीन्मनएवच ॥ ३२॥ निगृह्यसमवायेनप्रत्याहारमुपक्रमेत् ॥ यस्तुप्रत्याहरेत्कामान्सर्वाङ्गानीवक च्छपः॥३३॥ सदात्मरतिरेकस्थापश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ सबाह्याभ्यन्तरंशौचं निप्पाद्याकंठनाभितः ॥३४ ॥ पूरयित्वावुधोदेहंप्रात्याहारमु पक्रमेत् ॥ प्राणायामादशद्वौचधारणासाभिधीयते ॥ ३५ ॥ द्वेधारणेस्मृतेयोगेयोगिभिस्तत्त्वदृष्टिभिः ॥ तथावैयोगयुक्तस्ययोगिनोनियता त्मनः॥३६॥ सर्वेदोषाःप्रणश्यन्तिस्वस्थश्चैवोपजायते ॥ वीक्षतेचपरंब्रह्मप्राकृतांश्चगुणान्पृथक ॥३७॥ व्योमादिपरमाणूंश्चतथात्मानमकल्मषम्॥ इत्थंयोगीयताहारःप्राणायामपरायणः॥ ३८ ॥ जितांजितांशनभूमिमागेहेतयथागृहम् ॥ दोपान्व्याधींस्तथामोहमाकान्ताभूरनिर्जिता ॥ ३९ ॥ विवर्धयतिनागेहेत्तस्माद्भुमिमनिर्जिताम् ॥ प्राणानामुपसंरोधात्प्राणायामइतिम्मृतः ॥ ४० ॥धारणेत्युच्यतेचेयंधार्यतेयन्मनोयया ॥शब्दा दिभ्यःप्रवृत्तानियदक्षाणियतात्मभिः ॥ ४१॥ प्रत्याहियन्तेयोगेनप्रत्याहारस्ततःस्मृतः ॥ उपायश्चात्रकथितोयोगिभिःपरमर्पिभिः ॥ ४२ ॥ येनव्याध्यादयोदोषानजायन्तेहियोगिनः ॥ यथातोयार्थिनस्ताययन्त्रनालादिभिःशनैः ॥ ४३ ॥ आपिवयुस्तथावायुपिवद्योगीजितश्रमः ॥ प्राङ्नाभ्यांहृदयेचायतृतीयेचतथोरसि ॥४४॥ कंठेमुखनासिकाग्रेनेत्रभूमध्यमृर्द्धसु ॥ किञ्चतस्मात्परस्मिश्चधारणापरमास्मृता ॥ ४५ ॥ दशै ताधारणाःप्राप्यप्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम् ॥ नाध्मातःक्षुधितःश्रान्तोनचव्याकुलचेतनः ॥ ४६॥ युञ्जीतयोगराजेन्द्रयोगीसिद्धयर्थमादृतः॥ नाति शीतेनचोष्णेवेनद्वन्द्वेनानिलात्मके ॥ ४७ ॥ कालवतेषुयुञ्जीतनयोगध्यानतत्परः ॥ सशब्दाग्निजलाभ्याशेजीर्णगोष्ठेचतुष्पथे॥ १८ ॥ शुष्क पर्णचयेनद्यांश्मशानससरीसृपे ॥ सभयेकूपतीरेवाचैत्यवल्मीकसंचय॥४९॥देशेवतेषुतत्त्वज्ञोयोगाभ्यासंविवर्जयेत्॥ सत्त्वस्यानुपपत्तीचदेशकालंवि वर्जयेत्॥५०॥नासतोदर्शनंयोगेतस्मात्तत्परिवर्जयेत॥दोपानेताननादृत्यमूढत्वाद्योयुनक्तिवे ॥५१॥ विनायतस्यवेदोपाजायन्तेतन्निबोधमे ॥ बाधि यंजडतालोपःस्मृतेर्मूकत्वमन्धता ॥ ५२ ॥ ज्वरश्चजायतेसद्यस्तत्तदज्ञानयोगिनः ॥ प्रमादायोगिनोदोपायद्यतेस्युश्चिकित्सितम् ॥ ५३ ॥ तेपांनांशायकर्त्तव्यंयोगिनांतत्रिवोधमे ॥ स्निग्धांयवागमत्युष्णांभुक्कातत्रैवधारयेत् ॥ ५४॥ वातगुल्मप्रशान्त्यर्थमुदावतेंतथोदरे ॥ यवागंवा पिपवनंवायुग्रन्थिप्रतिक्षिपेत् ॥५५॥ तद्वत्कंपेमहाशैलंस्थिरमनसिधारयेत ॥ विघातवचसोवाचंवाधियं श्रवणेंद्रियम् ॥५६॥ यथैवाम्रफलं ध्यायेत्तृष्णात्तोरसनेन्द्रियम् ॥ यस्मिन्यस्मिन्बुजादेहेतस्मिंस्तदुपकारिणीम् ॥२७॥ धारयेद्धारणामुष्णेशीतांशीतेचदाहिनीम् ॥ कीलशिरसिसं स्थाप्यकाष्ठकाष्ठेनताडयेत् ॥५८ ॥ लुप्तस्मृतःस्मृतिःसद्योयोगिनस्तेनजायते ॥ द्यावापृथिव्यौवाय्वनीव्यापिनावपिधारयेत् ॥५९ ॥ अमानु ·मा० १० अ० ३७ ॥४४॥ पात्सत्त्वजाद्वावाधास्त्वितिचिकित्सितम् ।। अमानुपंसत्त्वमन्तयोगिनंप्रविशेद्यदि ॥ ६० ॥ वाय्वनिधारणेनैनंदेहसंस्थंविनिर्दहेत् ॥ एवंसर्वात्म नारक्षाका-योगविदानृप ॥ ६ ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणांशरीरंसाधनयेतः ॥ प्रवृत्तिलक्षणाख्यानाद्योगिनोविस्मयात्तथा ॥ विज्ञानविलयंयातित माहोप्याःप्रवृत्तयः ॥६२॥अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वंगन्धःशुभोमूत्रपुरीपमल्पम् ॥ कान्तिःप्रसाद स्वरमौम्यताचयोगप्रवृत्तःप्रथमंहिचिह्नम् ॥ ॥ ६३ ॥ अनुरागंजनोयातिपरोक्षगुणकीर्तनम् ॥ नविभ्यतिचसत्त्वानिसिद्धलक्षणमुत्तमम् ॥ ६४ ॥ शीतोष्णादिभिरत्युप्रेयस्यवाधान विद्यते ॥ नीतिमतिचान्येभ्यस्तस्यसिद्धिरुपस्थिता ॥ ६ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेजडोपाख्यानेयोगनिरूपणंनामपत्रिंशोध्यायः ॥ ३६॥॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥ उपसर्गाःप्रवर्तन्तेहरेह्यान्मनियोगिनः ॥ येतांस्तेसंप्रवक्ष्यामिसमासेननिबोधमे ॥ १॥ काम्या क्रियास्तथाकामान्मानुपान भिवाञ्छति॥स्त्रियोदानफलंविद्यांमायांकुप्यंधनंदिवम् ॥२॥ देवत्वममरेशत्वंरसायनवयःक्रियाम् ॥ मरुत्प्रपतनंयज्ञंजलाग्न्यावेशनंतथा ॥३॥ श्राद्धानांसर्वदानानांफलानिनियमांम्तथा ॥ तथोपवासात्पूर्ताञ्चदेवताभ्यर्चनादपि ॥ ४॥ तेभ्यस्तेभ्यश्वकर्मभ्यउपसृष्टोऽभिवाञ्छति ॥ चित्त मित्थंवर्तमानंयत्नाद्योगीनिवर्तयेत् ॥५॥ ब्रह्ममङ्गिमनःकुर्वन्नुपसर्गात्प्रमुच्यते ॥ उपसर्गौर्जितैरेभिरुपसर्गास्ततःपुनः ॥ ६॥ योगिनःसंप्रवर्तन्ते सात्त्वराजसतामसाः ॥ प्रातिभःश्रावणोदेवोभ्रमावत्तीतथापगै ॥ ७॥ पंचतेयोगिनांयोगविनायकटुकोदयाः ॥ वेदार्थाःकाव्यशास्त्रार्थाविद्याशि ल्पान्यशेषतः ॥ ८॥ प्रतिभान्तियदस्येतिपातिभःसतयोगिनः ॥ शब्दार्थानखिलान्वेत्तिशब्दंगृह्णातिचैवयत् ॥९॥ योजनानांसहस्रेभ्यःश्रावणः सोऽभिधीयते ॥ समन्ताद्वीक्षतेचाष्टौसयदादेवयानयः ॥१०॥ उपसर्गतमप्याहुर्दैवमुन्मत्तवद्धाः ॥ भ्राम्यतेयन्निरालम्बमनोदोपेणयोगिनः ॥११॥ समस्ताचारविभ्रंशाशमःसपरिकीर्तितः ॥ आवर्तइवतोयस्यज्ञानावत्तीयदाकुलः ॥ १२ ॥ नाशयेच्चित्तमावर्तउपसर्गःसउच्यते ॥ एतै शितयो गास्तुसकलादेवयोनयः ॥ १३ ॥ उपसगैमहाघोरावर्तन्तेपुनःपुनः ॥ प्रावृत्यकम्बलंशुक्तयोगीतस्मान्मनोमयम् ॥ १४॥ (शरीरमंडलेदृष्टा गुरुज्ञानंततोहियत् ॥ ज्ञानपूोंपियोयोगोज्ञातव्योवेविपश्चिता ॥ १५॥)चिन्तयेत्परमंब्रह्मकृत्वातत्प्रवणंमनः ॥ योगयुक्तश्सदायोगीलघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥ १६ ॥ मूक्ष्मास्तुधारणाःसप्तभूगद्यामूर्भिधारयेत् ॥ धरित्रींधारयेद्योगीतत्सौक्ष्म्यंप्रतिपद्यते ॥ ७॥ आत्मानंमन्यतेचोवीतद्ध चजहातिसः॥ तथैवाप्सुरसंसूक्ष्मंतद्रूपंचतेजसि॥१८॥स्पर्शवायौतथातद्विभ्रतस्तस्यधारणाम् ॥ व्योनःसूक्ष्मांप्रवृत्तिंचशब्दंतद्वाजहातिसः ॥१९॥ मनसासर्वभूतानांमनस्याविशतेयदा ॥ मानसींधारणांविभ्रन्मनःसूक्ष्मंचजायते ॥२०॥ तद्वदुद्धिमशेषाणांसत्त्वानामेत्ययोगवित् ॥ परित्यजति ॥ ४४.।

·सम्प्राप्यबुद्धिसौक्ष्म्यमनुत्तमम् ॥ २३ ॥ परित्यजतिमूक्ष्माणिसप्तत्वेतानियोगवित् ॥ सम्यग्विज्ञाययोऽलर्कतस्यावृत्तिर्न विद्यते ॥२२॥ एतासांधार णानांतुसप्तानांसोक्षम्यमात्मवान् ॥ दृष्ट्वादृष्ट्वाततःसिद्धिंत्यत्वात्य वापरांत्रजेत् ॥२३॥ यस्मिन्यस्मिंश्चकुरुतेभूतेरागंमहीपते ॥ तस्मिंस्तस्मिन्स मासक्तिसंप्राप्यसविनश्यति ॥२४॥ तम्माद्विदित्वामूक्ष्माणिसंसक्तानिपरस्परम् ॥ परित्यजतियोदेहीसपरं प्राप्नुयात्पदम् ॥ २५ ॥ एतान्ये वतुसंधायसप्तसूक्ष्माणिपार्थिव ॥ भूतादीनांविनाशोऽसद्भावज्ञस्यमुक्तये ॥ २६ ॥ गन्धादिषुसमासक्तिंसम्प्राप्यसविनश्यति ॥ पुनरावर्त्ततेभूप सब्रह्मापरमानुपम् ॥२७॥ सप्ताधारणायोगीसमतीत्ययदिच्छति ॥ तस्मिस्तस्मिल्लयंसूक्ष्मभूतेयातिनरेश्वर ॥२८॥ देवानामसुराणांवागन्ध वोरंगरक्षसाम् ॥ देहेषुलयमायातिसंगनाप्नोतिचक्वचित ॥२९॥ अणिमालघिमाचैवमहिमाप्राप्तिरेवच ॥ प्राकाम्यंचतथेशित्वं वशित्वंचतथाप रम् ॥३०॥ यत्रकामावशायित्वंगुणानंतांस्तथेश्वगन् ॥ प्राप्नोत्यष्टीनरव्याघ्रपरनिर्वाणमूचकान् ॥३१॥ मूक्ष्मात्मुक्ष्मतमोऽणीयाञ्छीघ्रत्वंलघिमा गुणः ॥ महिमाशेपपूज्यत्वात्प्राति प्राप्यमस्ययत् ॥ ३२ ॥ प्राकाम्यमस्यव्यापित्वादीशित्वंचेश्वरोयतः ॥ वशित्वाशिमानामयोगिनःसप्त मोगुणः ॥३३॥ यत्रेच्छास्थानमप्युक्तंयत्रकामावशायिता ॥ ऐश्वर्यकारणभियांगिनःप्रोक्तमष्टधा ॥३४॥ मुक्तिसंसूचकंभूपपरंनिर्वाणमात्मनः ॥ ततीनजायतेनैववर्द्धतेनविनश्यति ॥३५॥ नापिक्षयमवाप्नोतिपरिणामनगच्छति ॥ छेदंवदंतथादाहंशोपंभूरादितोनच ॥ ३६॥ भूतवर्गादवा प्नोतिशब्दाद्येढियतेनच ॥ नचास्यसन्तिशब्दाद्यास्तद्भोक्तातर्नयुज्यते ॥३७॥ यथाहिकानकखण्डमपद्रव्यवदग्निना ॥ दग्धदोपंद्वितीयेनखण्डे नक्यंत्रजेन्नृप ॥ ३८॥ नविशेषमवाप्नोतितद्वयोगामिनायतिः ॥ निर्दग्धदोषस्तेनैक्यंप्रयातिब्रह्मणासह ॥ ३९ ॥ यथाग्निरनौसंक्षिप्तःसमानत्व मनुव्रजेत ॥ तदाख्यस्तन्मयोभूतोनगृह्येतविशेषतः ॥ ४० ॥ परेणब्रह्मणातद्वत्प्राप्यैक्यंदग्धकिल्विपः ॥ योगीयातिपृथग्भावनकदाचिन्महीपते ॥ ४॥ यथाजलंजलेनैक्यंनिक्षिप्तमुपगच्छति ॥ तथात्मासाम्यमभ्येतियोगिनःपरमात्मनि ॥ ४२ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेयोमसिद्धिर्ना मसप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥३७॥ ॥अलर्कउवाच ॥ ॥ भगवन्योगिनश्चय-श्रोतुमिच्छामितत्त्वतः ॥ ब्रह्मवर्मन्यनुसरन्यथायोगीनसीदति ॥१॥ ॥॥ दत्तात्रेयउवाच ॥॥ मानापमानौयावतीप्रत्युद्वेगकरीनृणाम् ॥ तावविपरीतार्थीयोगिनःसिद्धिकारको ॥ २ ॥ मानापमानौयावेतौतावे वाहुर्विपामृते ॥ अपमानोऽमृतंतत्रमानस्तुविषमंविषम् ॥३॥ चक्षुःपृतंन्यसेत्पादंवस्त्रपूतंजलंपिबेत् ॥ सत्यपूतांवदेवाणीवुद्धिपूतंचचिन्तयेत् ॥४॥ आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषुदेवयात्रोत्सवेषुच ।। महाजनेषुसिद्धयर्थनगच्छेद्योगवित्वचित् ॥ ५॥ व्यस्तेविधूमेव्यङ्गारेसर्वस्मिन्मुक्तवजने ॥ अटेतयोग

·अ० ३९
मा० पु०
॥१५॥
विद्रेक्ष्यनतुतेष्वेवनित्यशः ॥६॥ यथैवमवमन्यतेजनाःपरिभवन्तिच ॥ तथायुक्तश्चरेद्योगीसतांवमनदूषयन् ॥ ७ ॥ भक्ष्यचरेद्गृहस्थेषुयायावर
गृहेषुच ॥ श्रेष्टानुप्रथमाचेतिवृत्तिरस्योपदिश्यते ॥ ८॥ अथनित्यंगृहस्थेषुशालीनेषुचरेद्यतिः ॥ श्रद्दधानेषुदान्तेषुश्रोत्रियेषुमहात्मसु ॥ ९॥ अत
उपुनश्चापिअदुष्टापतितेषुच ॥ भैक्ष्यचर्याविवर्णेषुजघन्यावृत्तिरिप्यते ॥ १० ॥ भेक्ष्ययवाणूतकंवापयोयावकमेववा ॥ फलंमूलप्रियगुवाकणपि
ण्याकसक्तवः ॥ ११ ॥ इत्यतेचशुभाहारायोगिनांसिद्धिकारकाः॥ तत्प्रयुज्यान्मुनिर्भक्त्यापरमेणसमाधिना ॥ १२ ॥ अपःपूर्वसकृत्याश्यतूष्णी
भृत्वासमाहितः ॥ प्राणायेतिततस्तस्यप्रथमाह्याहुतिःस्मृता ॥ १३॥ अपानायद्वितीयातुसमांनायेतिचापरा ॥ उदानायचतुर्थीस्याव्यांनायतिच
पंचमी ॥ ११॥ प्राणायामः पृथकृत्वाशेपंभुनीतकामतः॥ अपःपुनःसंकृत्याश्यआचम्यहृदयंस्पृशेत् ॥ १५॥ अस्तेयंब्रह्मचर्यचत्यागोऽलोभस्त
थेवच ॥ तानिपंचभिक्षणामहिंसापरमाणिवे ॥ १६॥ अक्रोधीगुरुशुश्रूपाशीचमाहारलाघवम् ॥ नित्यस्वाध्यायइत्यतेनियमाःपरिकीर्तिताः ॥
॥ १७ ॥ सारभूतमुपासीतज्ञानंयत्कार्यसाधकम् ॥ ज्ञानानांबहुतायेयंयोगविघ्नकरीहिसा ॥ १८॥ इदंज्ञयमिदंज्ञेयमितियस्तृपितश्चरेत् ॥ अपिक
ल्पसहस्रघुनैवज्ञेयमवाप्नुयात ॥ १९ ॥ त्यक्तसङ्गोजितक्रोधोलघ्वांहारीजितेन्द्रियः ॥ विधायबुद्ध्याद्वाराणिमनोध्यानेनिवेशयेत् ॥ २० ॥ शून्येप्वे
वावकाशेषुगुहासुचवनेषुच ॥ नित्ययुक्तःसदायोगीध्यानंसम्यगुपक्रमेत् ॥ २३ ॥ वाग्दण्डःकर्मदण्डश्चमनोदण्डश्चतेत्रयः॥ यस्यैतेनियतादण्डाःस
विदण्डीमहायतिः॥२२॥ सर्वमात्ममयंयस्यसदसजगदीदृशम् ॥ गुणागुणमयंतस्यकःप्रियःकोनृपाप्रियः ॥२३॥ विशुद्धबुद्धिःसमलोष्टकाञ्चनः
ममस्तभूतेषुसमांसमाहितः ।। स्थानपरंशाश्वतमव्ययंचयतिर्हिगत्वानपुनःप्रजायते ॥ २४ ॥ वेदाच्छेष्टाःसर्वयनक्रियाश्चयज्ञाजाप्यंज्ञानमार्गश्चज
प्यात ॥ ज्ञानाध्यासंगरागव्यपेतस्मिन्प्राप्तेशाश्वतस्योपलब्धिः ॥२५॥ समाहितोब्रह्मपरोऽप्रमादीशुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेन्द्रियः ॥ समाप्नुया
द्योगमिममहात्माविमुक्तिमानोतिततःस्वयोगतः ॥ २६ ॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणयोगिचर्याकथनंनामाष्टत्रिंशोध्यायः ॥ ३८ ॥
॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥ एवंयोवततैयोगीसम्यग्योगव्यवस्थितः ॥ नसव्यावर्तितुंशक्योजन्मान्तरशतैरपि ॥ १॥ दृष्ट्वाचपरमात्मानंप्रत्यक्ष
विश्वरूपिणम् ॥ विश्वपादशिरोग्रीवविश्वेशं विश्वभावनम् ॥ २ ॥ तत्प्राप्तयेमहत्पुण्यमोमित्येकाक्षरंजपेत् ॥ तदेवाध्ययनंतस्यस्वरूपंशृण्वतःप
रम् ॥ ३॥ अकारश्चतथोकारोमकारश्चाक्षरत्रयम् ॥ एतास्तिस्रःस्मृतामात्राःसात्त्वराजसतामसाः ॥ ४॥ निर्गुणायोगिगम्यान्याचार्धमात्रोर्ध्वसं
स्थिता ॥ गान्धारीतिचविज्ञेयागान्धारस्वरसंश्रया ॥५॥ पिपीलिकागतिस्पर्शाप्रयुक्तामूर्ध्निलक्ष्यते ॥ यथाप्रयुक्तओङ्कार प्रतिनिर्यातिमूर्धनि॥६॥
॥
॥४५॥

·तथोङ्कारमयोयोगीत्वक्षरेत्वक्षरोभवेत् ॥ प्राणोधनुःशरोधात्माब्रह्मवंध्यमनुत्तमम् ॥ ७॥ अप्रमत्तेनवेदव्यशरवत्तन्मयोभवेत् ॥ ओमित्येतत्र
योवेदास्त्रयोलोकास्त्रयोऽग्नयः ॥ ८॥ विष्णुर्ब्रह्माहरश्चैवऋक्सामानियपिच ॥ मात्राः सार्दाश्चतिस्रश्चविज्ञेयाःपरमार्थतः ॥ ९ ॥ तत्रयुक्त
स्तुयोयोगीसतल्लयमवाप्नुयात ॥ अकारस्त्वयंभूलोकउकारश्चोच्यतेभुवः ॥१०॥ सव्यञ्जनोमकारश्चस्वलोक-परिकल्प्यते ॥ व्यक्तातुप्रथमामात्रा
द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता ॥ ११॥ मात्रातृतीयाचिच्छक्तिरर्धमात्रापरंपदम् ॥ अनेनैवक्रमेणैताविज्ञेयायोगभूमयः ॥ १२ ॥ ओमित्युधारणात्सर्वगृही
तंसदसद्भवेत् ॥ ह्रस्वातुप्रथमामात्राद्वितीयादैर्घ्यसंयुता ॥१३॥ तृतीयाचप्लुतार्धाख्यावचसःसानगोचरा ॥ इत्येतदक्षरब्रह्मपरमोंकारसंज्ञितम् ॥१४॥
यस्तुवेदनरःसम्यक्तथाध्यायतिवापुनः ॥ संसारचक्रमुत्सृज्यत्यक्तत्रिविधवन्धनः ॥ १५॥ प्राप्नोतिब्रह्मणिलयंपरमेपरमात्मनि ॥ आक्षीणकर्मबन्ध
श्वज्ञात्वामृत्युमरिटतः॥ १६॥ उत्क्रान्तिकालेसंस्मृत्यपुनयोंगित्वमृच्छति ॥ तस्मादसिद्धयोगेनसिद्धयोगेनवापुनः ॥ ज्ञेयान्यरिटानिमदायेनो
कान्तानसीदति ॥ १७॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणयोगधर्मओंकारवर्णनंनामकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९॥ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ ॥
आरिटानिमहागजशृणुवक्ष्यामितानिते ॥ येपामालोकनान्मृत्युंनिजंजानातियोगवित् ॥ १॥ देवमार्गध्रुवंशुक्रसोमच्छायामरुन्धतीम् ॥ योन पश्ये
वजीवत्सनर संवत्सगत्परम् ॥ २॥ अश्मिबिम्बमर्य्यस्यवह्निवैवांशुमालिनम ॥ दृष्ट्वैकादशमामेभ्योनगेनोव॑तुजीवति ॥३॥ वान्तेमूत्रपुरीपचयः
म्वर्णरजतंतथा ॥ प्रत्यक्षंकुरुतेस्वप्रेजीवत्सदशमामिकम् ॥४॥ दृष्ट्वाप्रेतपिशाचादीन्गन्धर्वनगगणिच ॥ सुवर्णवर्णान्वृक्षांश्चनवमासान्मजीवति ॥
॥५॥ स्थूल:कृशःकृशःस्थूलोयोऽकस्मादेवजायते ॥ प्रकृतेश्चनिक्तततम्यायुश्चाष्ठमामिकम् ॥६॥ खण्डंयम्यपदपाण्यंपादस्याग्रेचवाभवेत् ॥पांशु
कर्दमयोर्मध्येसप्तमासान्सजीवति ॥ ७ ॥ गृधःकपोतःकाकोलोवायसोवापिमुनि ॥क्रव्यादोवाखगोनीलःपण्मासायुःप्रदर्शकः ॥८॥ हन्यतेकाक
पक्तीभिःपांशुवर्षेणवानरः ॥ म्वांछायामन्यथादृष्ट्वाचतुःपंचसजीवति ॥९॥ अनभ्रविद्युतंदृष्ट्वादक्षिणांदिशमाश्रिताम् ॥ गवाविन्द्रधनुश्चापिजीवि
तहित्रिमासिकम् ॥ १०॥ घृततैलेतथादशेतोयेवानात्मनस्तनुम् ॥ यःपश्येदशिरस्कांवामासादृव॑नजीवति ॥ ११ ॥ यस्यबस्तसमोगयोगात्रे
शवसमोऽपिवा ॥ तस्याईमासकंज्ञेययोगिनोनृपजीवितम् ॥ १२ ॥ यस्यवेत्रातमात्रस्यहृत्पादमवशुप्यते ॥ पिवतश्चजलंशोपोदशाहंसोऽपिजीव
ति ॥१३॥ संभित्रोमारुतोयस्यमर्मस्थानानिकृन्तति ॥ हृप्यतेनाम्बुसंस्पर्शात्तस्यमृत्युरुपस्थितः ॥ १४॥ ऋक्षवानरयानस्थोगायन्योदक्षिणांदि
शम् ॥ स्वप्नप्रयातितस्यापिनमृत्युःकालमिच्छति ॥१६॥ रक्तकृष्णाम्बरधरागायन्तीहसतीचयम्॥ दक्षिणाशांनयेनारीस्वप्रेसोपिनजीवति ॥१६॥

·.
अ० ४०
मा० पु०
1॥ ४६ ॥
नग्रंक्षपणकस्वप्नेहममानमहाबलम् ॥ एवंसंवीक्ष्यवल्गन्तंविद्यान्मृत्युमुपस्थितम् ॥ १७ ॥ आमस्तकतलावस्तुनिमग्नपङ्कसागरे ॥ स्वप्रेपश्यत्य
थात्मानंससद्योम्रियतेनरः ॥ १८ ॥ केशाङ्गारांस्तथाभस्मभुजङ्गानिर्जलांनदीम् ॥ दृष्ट्वास्वप्नेदशाहात्तमृत्युरेकादशेदिने ॥ १९ ॥ कराल
विकटैःकृष्णे पुरुपेरुद्यतायुधैः ॥ पाषाणेस्ताडितःस्वप्नेसद्योमृत्युंलभेन्नरः ॥२०॥ सूर्योदयेयस्यशिवाकोशन्तीयातिसंमुखम् ॥ विपरीतंपरीतंवा
मसद्योमृत्युमृच्छति ॥२१॥ यस्यवैभुक्तमात्रस्यहृदयंवाध्यतेक्षुधा ॥ जायतेदन्तघर्पश्चसगतायुर्नसंशयः ॥२२॥ दीपगन्धनयोवेत्तित्रस्यत्यदितथा
निशि॥ नात्मानंपरनेत्रम्थंवीमतेनसजीवति ॥२३॥शक्रायुधंचाईरादिवाग्रहगणांस्तथा ॥. दृष्ट्वामन्यतसक्षीणमात्मजीवितमात्मवित् ॥२४॥
नासिकायक्रवामेतिकर्णयोर्नमनोन्नती ।। नेत्रंचवामंत्रवतियस्यतम्यायुरुदतम् ॥ २५ ॥ आरक्ततामंतिमुखंजिह्वावाश्यामतायदा ॥ तदाप्राज्ञोविजा
नीयान्मृत्युमासन्नमात्मनः ॥२६॥ उष्ट्रासभयानेनयःम्वप्नदक्षिणांदिशम् ॥ प्रयातितंचजानीयात्सद्योमृत्युनरेश्वर ॥ २७ ॥ पिधायकॉनि
पंनशृणोत्यात्मसम्भवम् ॥ नश्यतेचक्षुपोज्योतिर्यस्यसोऽपिनजीवति ॥ २८ ॥ पततोयस्यबैगतेस्वप्नेद्वारंपिधीयते ॥ नचोतिष्ठतियःश्वभ्रात्तदन्तं
तस्यजीवितम् ॥ २९॥ उर्ध्वाचदृष्टिर्नचसंप्रतिष्टारक्तापुनःसंपग्विर्तमाना ॥ मुखस्यचोष्माशिशिराचनाभिःशंसंतिपुंसामपरंशरीरम् ॥ ३० ॥
स्वप्नेऽग्निप्रविशेषस्तुनचनिष्क्रमतेपुनः ॥ जलप्रवेशादपिवातदन्ततस्यजीवितम् ॥ ३१ ॥ यश्चाभिहन्यतेदुष्टै तेराबावथोदिवा ॥ समृत्युंसप्तरात्रा
न्तेनरःप्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ३२॥ स्ववस्खममलं शक्तरक्तंपश्यत्यथोसितम् ॥ यःपुमान्मृत्युमासन्नतस्यापिहिविनिर्दिशेत् ॥ ३३॥ स्वभाववैपरीत्यंत
प्रकृतेश्चविपर्ययः ॥ कथयन्तिमनुष्याणांसमासन्नीयमान्तकौ ॥३१॥ येपांविनीतःसततंयेऽस्यपूज्यतमामताः ॥ तानेवचावजानातितानेवचविनि
न्दति ॥ ३५ ॥ देवान्नार्चयतेवृद्धान्गुरून्विांश्चनिन्दति ॥ मातापित्रोनसत्कारंजामातॄणांकरोतिंच ॥ ३६ ॥ योगिनांज्ञानविदुपामन्येषांचमहा
त्मनाम् ॥ प्राप्तेतुकालेपुरुपस्तद्विज्ञेयंविचक्षणः ॥ ३७॥ योगिनांसततंयत्नादरिष्टान्यवनीपते ॥ संवत्सरान्तेतज्ज्ञेयंफलदानिदिवानिशम् ॥ ३८ ॥
विलोक्याविशदाचपांफलपंक्तिःसुभीपणा ॥ विज्ञायकार्योमनसिसचकालोनरेश्वर ॥ ३९ ॥ ज्ञात्वाकालंचतंसम्यगभयस्थानमाश्रितः ॥ युञ्जीत
योगीकालोऽसौयथानास्याफलोभवेत् ॥ ४० ॥ दृष्ट्वारिष्तथायोगीत्यक्वामरणजंभयम् ॥ तत्स्वभावंतदालोक्यकालोयावद्विपाकदः ॥ ११ ॥
तस्यभागेतथैवाह्नोयोगंयुञ्जीतयोगवित ॥ पूर्वाहेचापरार्चमध्याह्नेचापितदिने ॥४२॥ यत्रवारजनीभागेतदरिष्टंनिरीक्षितम् ॥ तत्रैवतावद्युञ्जी
तयावत्प्राप्तंहितदिनम् ॥ ४३॥ ततस्त्यत्वाभयंसर्वजित्वातंकालमात्मवान् ॥ तत्रैवावसथेस्थित्वायत्रवास्थैर्यमात्मनः ॥४४॥ युञ्जीतयोगनिर्जि
॥ ४६॥

·त्यत्रीन्गुणान्परमात्मनि ॥ तन्मयश्चात्मनाभूत्वाचिद्वृत्तिमपिसंत्यजेत् ॥ ४५ ॥ ततःपरमनिर्वाणमतीन्द्रियमगोचरम् ॥ यद्बुद्धयन्त्रचाख्यातुशक्य तेतत्समश्नुते ॥ १६॥ एतत्सर्वसमाख्यातंतवालयथार्थवत ॥ प्राप्स्यसंयनतद्ब्रह्मसंक्षेपात्तन्निबोधमे ॥ ४७॥ शशांकरश्मिसंयोगाच्चन्द्रकान्तम |णिःपयः ॥ समुत्सृजतिनायुक्तःमोपमायोगिनःस्मृता ।। १८॥ यथार्करश्मिसंयोगादर्ककान्तोहुताशनम् ॥ आविष्करोतिनैकासन्नुपमासापियो गिनः ॥ १९॥ पिपीलिकाखुनकुलगृहगोधाकपिंजलाः॥ वसन्तिस्वामिवध्वस्तेयान्तिततोऽन्यतः॥५०॥ दुःखंतुस्वामिनीध्वंसेतस्यतेषांन किंचन ॥ वश्मनोयत्रगजेन्द्रसोपमायोगसिद्धये ॥५०॥ मृद्देहिकाल्पदेहापिमुखाग्रेणाप्यणीयसा ॥ करोतिमृद्भारचयमुपदेशःसयोगिनः ॥५२॥ पशुपक्षिमनुप्याथै पत्रपुप्पफलान्वितम् ॥ वृक्षविलुप्यमानंतुदृष्ट्वासिध्यन्तियोगिनः ॥ ५३॥ रुरुशावविषाणाप्रमालक्ष्यतिलकाकृतिम् ॥ महते नविवर्द्धन्तयोगीसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ५४॥ द्रवपूर्णमुपादायपात्रभागेहतोभुवः ॥ तुङ्गमङ्गं विलोक्योर्विज्ञातंकिंनयोगिना ॥ ५५ ॥ सर्वस्वजीव नायालंनिखातेपुरुपम्यया ॥ चेष्टांतांतत्त्वतोज्ञात्वायोगिनःकृतकृत्यता ॥५६॥ तद्हंयत्रवसतितोज्यंयनजीवति ॥ येनसम्पद्यतेचार्थस्तत्सुखं ममतात्रका ॥५७ ॥ अभ्यर्थितोऽपितैःकार्यकगेतिकरणैर्यथा ।। तथाबुद्धयादिभियोगीपारक्यैः साधयेत्परम् ॥ ५८ ॥ ॥ जडउवाच ॥ ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कःममहीपतिः॥ प्रश्रयावनतोवाक्यमुवाचातिमुदान्वितः ॥ ५९॥ दिष्टयादेवैरिदंब्रह्मन्पराभिभवसम्भवम् ॥ उपपादितमत्युग्रं प्राणसंदेहदंभयम् ॥ ६०॥ दिष्टयाकाशिपने विलमम्पत्पराक्रमः ॥ यदच्छेदादिहायातःसयुप्मत्मङ्गन्दोमम ॥ ६१ ॥ दिष्टयामंदबलश्चाहंदि ट्याभृत्याश्चमेहताः॥ दिष्टयाकोपःक्षयंयातोदिष्टयाहंभीतिमागतः ॥ ६२ ॥ दिष्टयात्वत्पादयुगुलंममस्मृतिपथंगतम् ॥ दिष्टयात्वदुक्तयःसर्वामम चेतसिसंस्थिताः ॥ ६३ ॥ दिष्ट्याज्ञानंममोत्पन्नंभवतश्चसमागमात् ॥ भवताचैवंकारुण्यंदिष्टयाब्रह्मन्कृतंमयिः॥ ६४ ॥ अनर्थोऽप्यर्थतांयातिपुरु पस्यशुभोदये ॥ तथेदमुपकागयव्यसनंसंगमात्तव ॥ ६५ ॥ सुबाहुरुपकारीमेसचकाशिपतिःप्रभो ॥ तयोःकृतेऽहंसंप्राप्तोयोगीशभवतोऽन्ति कम् ॥ ६६ ॥ मोऽहंतवप्रसादाग्निनिर्दग्धाज्ञानकिल्विपः ॥ तथायतिष्येयेनेभूयांदुःखभाजनम् ॥ ६७ ॥ परित्यजिष्येगाईस्थ्यमातिपाद पकाननम् ॥ त्वत्तोऽनुज्ञांसमासाद्यज्ञानदातमहात्मनः ॥ ६८ ॥ दत्तात्रेयउवाच ॥ गच्छगजेन्द्रभदंतेयथातेंकथितंमया ॥ निर्ममोनिरहङ्कार स्तथाचरविमुक्तये ॥ ६९ ॥ जडवाच ॥ एवमुक्त प्रणम्यैनमाजगामत्वगन्वितः ॥ यत्रकाशिपतिर्धातासुबाहुश्चास्यसोऽप्रजः ॥ ७० ॥ समुत्पत्यमहाबाहुसोलर्क काशिभूपतिम् ॥ सुबाहोरपतोवीरमुवाचप्रहसन्निव ॥ ७१॥ राज्यकामुककाशीशभुज्यतांराज्यमूर्जितम् ॥ यथाचरो

·मा० पु०
अ०४१
४७ ॥
चतेतद्वत्सुबाहोःसंप्रयच्छवा ॥७२॥ काशिराजवाच ॥ किमलर्कपरित्यक्तराज्यंतेसंयुगंविना ॥ क्षत्रियस्यनधोऽयंभवांश्चक्षत्रधर्मवित् ॥ ७३ ॥
निर्जितामात्यवर्गस्तुत्यक्त्वामरणजंभयम् ॥ संदधीतशरंगजालक्ष्यमुद्दिश्यवैरिणम् ॥ ७४ ॥ तंजित्वानृपतिभोगान्यथाभिलषितान्वरान् ॥ भुञ्जीत
परमंसिद्धयेयजेतचमहामग्वः ॥ ७५ ।। अलर्कउवाच ॥ एवमीहशकवीरममाप्यासीन्मनःपुरा ॥ साम्प्रतविपरीतार्थशृणुचाप्यत्रकारणम् ॥ ७६ ॥
यथायंभौतिकःमंघम्तथान्तःकरणंनृणाम् ॥ गुणास्तुसकलास्तद्वदशेपेष्वेवजन्तुषु ॥७॥ चिच्छक्तिरेकएवायंयदानान्योऽस्तिकश्चन ॥ तदाकानृपते
ज्ञानान्मित्रारिप्रभुभृत्यता॥७८॥ तन्मयादुःखमासाद्यउद्योद्भवमुत्तमम् ॥ दत्तात्रेयप्रसादेनज्ञानप्राप्तंनरेश्वर ॥ ७९ ॥ निजितेंद्रियवर्गस्तुत्यत्वास
मशेपतः॥ मनोब्रह्मणिसंधास्येतजयेपरमोजयः ॥ ८० ॥ मंमाध्यमन्यत्तसिद्धययतःकिंचिन्न विद्यते ॥ इन्द्रियाणिचसंयम्यततःसिद्धिंनियच्छति
॥ ८१ ॥ सोहंनतेऽग्निममासिशत्रुःसुवाहुरेपोनममापकार्ग ॥ दृष्टमयासर्वमिदंयथात्माअन्विप्यतांभूपरिपुस्त्वयान्यः ॥ ८२॥ इत्थंसतेनाभिहि
तोनग्न्द्रोदृष्टःसमुत्थायततःसुबाहुः ॥ दिष्टयेतितंभ्रातरमाभिनन्द्यकाशीश्वरंवाक्यमिदंबभाषे ॥ ८३ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेअलर्कनिर्वेदो
नामचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४०॥ ॥सुवाहुरुवाच ॥॥ यदर्थनृपशाईलत्वामहंशरणंगतः ॥ तन्मयासकलंप्राप्तंयास्यामित्वंसुखीभव ॥१॥ काशि
राजउवाच ॥ किंनिमित्तंभवान्प्राप्तोनिष्पन्नोऽर्थश्चकस्तव ॥ सुवाहोतन्ममाचक्ष्वपरंकौतूहलंहिमे ॥२॥ समाकान्तमलणपितृपैतामहंमहत् ॥ रा
ज्यंदेहीतिनिर्जित्यत्वयाहमभिचोदितः॥३॥ ततोमयासमाकम्यगज्यमस्यानुजम्यते ॥ एतत्तेबलमानीतंतद्भुझ्वस्वकुलोचितम् ॥४॥ सुबाहुरुवा
च॥ काशिगजनिबोधत्वंयदर्थमयमुद्यमः॥ कृतामयाभवांश्चैवकारतोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥५॥ भ्राताममायंग्रामेषुसक्तोभोगेषुतत्त्ववित्॥ विमूढोबोधव
न्तौचभ्रातरावग्रजीमम ॥६॥ तयोर्ममचयन्मात्राबाल्येस्तन्यंयथामुखे ॥ तथावबोधोविन्यस्तः कर्णयोवनीपते ॥७॥ तयोर्ममचविज्ञेयाःप
दार्थायमतानृभिः॥प्रकाश्यमनसोनीतास्तेमात्रानाम्य पार्थिव ॥८॥ यथैकमर्थयातानामेकस्मिन्नवसीदति ॥ दुःखंभवतिसाधूनांतथास्माकमहीपते
॥ ९॥ गार्हस्थ्यमोहमापन्नेसीदत्यस्मिन्नरेश्वर ॥ सम्बन्धिन्यस्यदेहस्यविभ्रतिभ्रातृकल्पनाम् ॥ १० ॥ ततोमयाविनिश्चित्यदुःखाद्वैराग्यभावना।
भविष्यतीत्यस्यभवानित्युद्योगायसंश्रितः ॥ ११॥ तदस्यदुःखाद्वैराग्यंसंबोधादवनीपते ॥ समुद्भूतंकृतंकार्यभद्रतेस्तुव्रजाम्यहम् ॥ १२ ॥ उष्ट्वा
मदालसागर्भपीत्वातम्यास्तथास्तनम् ॥ नान्यनारीसुतैर्यातंवर्मयात्वितिपार्थिव ॥ १३ ॥ विचार्य्यतन्मयासर्वंयुष्मत्संश्रयपूर्वकम् ॥ कृतंतच्चापि
निष्पन्नप्रयास्यसिद्धयेपुनः॥ १४ ॥ उपेक्ष्यतेसीदमानःस्वजनोबान्धवःसुहृत् ॥ यैर्नरेन्द्रनतान्मन्येसेन्द्रियाविकलाहिते ॥ १८॥ सुहृदि
॥४७॥

·स्वजनेबन्धौसमर्थेयोऽवसीदति ॥ धर्मार्थकाममोक्षेभ्योवाच्यास्तेतत्रनत्वसौ ॥ १६ ॥ एतत्त्वत्सङ्गमाद्भूपमयाकार्यमहत्कृतम् ॥ स्वस्तितेऽस्तुग मिन्याभिज्ञानभाग्भवमत्तम ॥ १७ ॥ काशिराजउवाच ॥ उपकारस्त्वयासाधोरलर्कस्यकृतोमहान् ॥ ममोपकारायकथनकरोपिस्वमानसम् ॥ ॥ १८॥ फलदायीसतांसद्भिःसंगमोनाफलोयतः ॥ तस्मात्त्वत्संश्रयायुक्तामयाप्राप्तासमुन्नतिः ॥ १९ ॥ सुबाहुरुवाच ॥ धर्मार्थकाममोक्षाख्यंपु रुपार्थचतुष्टयम् ॥ तत्रधर्मार्थकामास्तेसकलोहीयतेऽपरः ॥ २० ॥ तत्तेसंक्षेपतोवक्ष्येतदिहेकमनाः शृणु ॥ श्रुत्वाचसम्यगालोच्ययतेथाःश्रे यसेनृप ॥२१ ॥ ममेतिप्रत्ययोभूपनकार्योऽहमितित्वया ॥ सम्यगालोच्यधमोहिधर्माभावेनिराश्रयः ॥ २२ ॥ कोवाहमितिसंज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना ॥ बाह्यान्तर्गतमालोच्यमालोच्यापररात्रिषु ॥ २३ ॥ अव्यक्तादिविशेषान्तमविकारमचेतनम् ॥ व्यक्ताव्यक्तत्वयाज्ञेयंज्ञाताकश्चा हमित्युत ॥ २४ ॥ एतस्मिन्नवविज्ञातविज्ञातेमखिलंत्वया ॥ अनान्मन्यात्मविज्ञानमस्वस्वमितिमूढता ॥ २५ ॥ सोऽहंसर्वगतोभूपलोकसंव्यवहा रतः॥ मयेदमुच्यतेसर्वत्वयापूष्टोव्रजाम्यहम् ॥ २६ ॥ एवमुक्काययाँधीमान्सुबाहुःकाशिभूमिपम् ॥ काशिराजोऽपिसंपूज्यसोऽलकस्वपुरंययौ । ॥ २७॥ अलकोंऽपिसुतंज्यष्ठमभिषिच्यनराधिपम् ॥ वनंजगामसन्त्यक्तसर्वसङ्गःस्वसिद्धये ॥ २८ ॥ ततःकालेनमहतानिर्द्वन्द्वोनिष्परिग्रहः ॥ प्राप्ययोगद्धिमतुलांपरनिर्वाणमाप्तवान् ॥ २९ ॥ पश्यञ्जगदिदंसर्वसदेवासुरमानुपम् ॥ पाशैर्गुणमयवद्धंवध्यमानंचनित्यशः ॥ ३० ॥ पुत्रा दिभ्रातृपुत्रादिस्वपारक्यादिभावितैः॥ आकृष्यमाणंकरणैर्दुःखात्तंभिन्नदर्शनम् ॥ ३३ ॥ अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्वारंमहामतिः॥ आत्मानंचसमुत्ती गंगाथामेतामगायत ॥ ३२ ॥ अहोकष्टयदमस्माभिःपूर्वराज्यमनुष्टितम् ॥ इतिपश्चान्मयाज्ञातंयोगानास्तिपरंसुखम् ॥३३॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ ॥ तातैनत्वंसमातिष्ठमुक्तयेयोगमुत्तमम् ॥ प्राप्स्यसेयेनतद्ब्रह्मयत्रगत्वानशोचसि ॥ ३४ ॥ ततोऽहमपियास्यामिकिंयज्ञैःकिंजपेनमे ॥ कृतकृ त्यस्यकरणंब्रह्मभावायकल्पते ॥ ३५ ॥ ततोऽनुज्ञामवाप्याहनिर्द्वन्द्वोनिप्पग्ग्रिहः ॥ प्रयतिष्येतथामुक्तीयथायास्यामिनिर्वृतिम् ॥ ३६ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥ ॥ एवमुक्तासपितरंप्राप्यानुज्ञांततश्चसः ॥ ब्रह्मनगाममेधावीपरित्यक्तपरिग्रहः ॥३७॥ सोऽपितस्यपितातद्वत्क्रमेणसुमहामतिः ।। कानप्रस्थंसमास्थायचतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥३८॥ तत्रात्मजंसमासाद्यहित्वावन्धंभुणादिकम् ॥ प्रापसिद्धिंपरांप्राज्ञस्तत्कालोपात्तसन्मतिः ॥३९॥ एतत्तेकथितंब्रह्मन्यत्पृष्टाभवतावयम् ॥ सुविस्तरंयथावञ्चकिमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥४०॥ यश्चैतच्छृणुयाद्विप्रपठेद्वासुसमाहितः ॥ ४३ ॥ यद श्वमेधावभृथम्रातःप्राप्नोतिवैफलम् ॥ सकलंतवाछोतिश्रुत्वैतन्मुनिसत्तम ॥ ४२ ॥ एतत्संसारभ्रमणपरित्राणमनुत्तमम ॥ अलकायसंवादमशु ·मा० पु० - भान्मुच्यतेनरः ॥ ४३ ॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेपितापुत्रसंवादेजडोपाख्यानेएकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॥ जैमिनिरुवाच ॥Mअ. ४२ 11४८मभ्यगेतन्ममाख्यातं भवद्भिर्द्विजसत्तमाः॥ प्रवृत्तंचनिवृत्तंचद्विविधकर्मवैदिकम् ॥ 1 ॥ अहोपितृप्रसादेनभवतांज्ञानमीदृशम् ॥ येनतिर्यक म्येतत्प्रा प्यमोहस्तिरस्कृतः ॥ २ ॥ धन्याभवन्तःसंसिद्ध्यैतागवस्थास्थितंयतः ॥ भवनांविपयोद्भुतर्नमोहैश्चाल्यतेमनः ॥ ३ ॥ दिटयाभगव नातेनमा कण्डेयेनधीमता ।। भवन्तोवसमाख्याताःसर्वनंदहहत्तमाः ॥ ४॥ संसारेऽस्मिन्मनुष्याणांभ्रमतामतिसङ्कटे ॥ भवद्विधैःसमंसङ्गोजायतेनातपस्वि नाम् ॥५॥ यद्यहमङ्गमासाद्यभवद्भिज्ञानहष्टिभिः॥ नस्यांकृतार्थस्तनृनंनमेऽन्यत्रकृतार्थता ॥६॥प्रवृत्तेचनिवृत्तेचभवतांज्ञानकर्मणि ॥ मतिम म्नमलांमन्येयथानान्यस्यकम्यचित् ॥ ७॥ यदित्वनुग्रहवीमयिबुद्धिर्द्विजोत्तमाः ॥ भवतांतत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः॥ ८ ॥ कथमेतत्समुद्र जगन्स्थावरजङ्गमम् ॥ कथंचप्रलयंकालेपुनर्यास्यतिसत्तमाः ॥९॥ कथंचवंशादेवर्पिपितृभूतादिसम्भवाः ॥ मन्वन्तराणिचकर्थवंशानुचरितंच यत् ॥ १० ॥ यावत्यःमृष्टयश्चैवयावन्तःप्रलयास्तथा ॥ कथाकल्पविभागश्चयाचमन्वन्तरस्थितिः ॥ ११ ॥ यथाचवितिसंस्थानंयत्प्रमाणंच भुवः ॥ यथास्थितिममुद्रादिनिम्नगाकाननानिच ॥ १२॥ भूलोकादिश्चलोकानांगणःपातालसंश्रयः ॥ गतिस्तथार्कसोमादिग्रहक्षज्योतिपाम पि ॥ १३॥ श्रोतुमिच्छाम्यहंसर्वमेतदाभूतसंप्लवम् ॥ उपसंहृतेचयच्छेपंजगत्यस्मिन्भविप्यति ॥ १४ ॥ ॥ पक्षिणऊचुः ॥॥प्रश्नभारोऽय मतुलोयस्त्वयामुनिसत्तम ॥ पृष्टस्तंतेप्रवक्ष्यामस्तच्छृणुप्वहजैमिने ॥ १५ ॥ मार्कण्डेयेनकथितंपुराकोटुकयेयथा ॥ द्विजपुत्रायशान्तायव्रतस्ना तायधीमते ॥१६॥ मार्कण्डेयंमहात्मानमुपासीनंद्विजोत्तमैः ॥ कौटुकिःपरिपप्रच्छयदेतत्पृष्टवान्प्रभो ॥ १७॥ तस्यचाकथयत्प्रीत्यायन्मुनि गु नन्दनः ॥ तत्तेप्रकथयिप्यामःशृणुत्वंद्विजसत्तम ॥१८॥ प्रणिपत्यजगन्नाथंपायोनिपितामहम् ॥ जगद्योनिस्थितंसृष्टौस्थितीविष्णुस्वरूपिणम् ।। प्रलयेचान्तकतररौद्ररुद्रस्वरूपिणम् ॥३९॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ उत्पन्नमात्रस्यपुराब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ पुराणमेतद्वेदाश्चमुखेभ्योऽनुविनिः मृताः॥२०॥ पुराणसंहिताश्चकुर्बहुलाःपरमर्पयः ॥ वेदानांप्रविभागश्चकृतस्तैस्तुसहस्रशः ॥२१॥ धर्मज्ञानंचवैराग्यमैश्वयंचमहात्मनः ॥ तस्यो पदेशेन विनानहिसिद्धं चतुष्टयम् ॥२२॥ वेदान्सप्तर्षयस्तस्माजगृहस्तस्यमानसाः॥ पुराणंजगृहुश्चाद्यामुनयस्तस्यमानसाः॥२३॥ भृगो सकाशा । ४८॥ च्यवनस्तेनोक्तंचद्विजन्मनाम् ।। ऋषिभिश्चापिदक्षायप्रोक्तमेतन्महात्मभिः ॥२४॥ दक्षेणचापिकथितमिदमासीत्तदामम ॥ तत्तुभ्यंकथयाम्यद्यक लिकल्मषनाशनम् ॥ २५ ॥ सर्वमेतन्महाभागयतांमेसमाधिना ॥ यथाश्रुतंमयापूर्वदशस्यगदतोमुने ॥२६॥ प्रणिपत्यजगडोनिमजमव्ययमाश्र ·यम् ॥ चराचरस्यजगतोधातारंपरमंपदम् ॥२७॥ ब्रह्माणमादिपुरुपमुत्पत्तिस्थितिसंयम ॥ यत्कारणमनौपम्यंयत्रसर्वप्रतिष्ठितम् ॥ २८ ॥ तस्मै हिरण्यगर्भायलोकतन्त्रायधीमते ॥ प्रणम्यसम्यग्वक्ष्यामिभृतवर्गमनुत्तमम् ॥ २९॥ महदायविशेपान्तंसवैरूप्यंसलक्षणम् ॥ प्रमाणे पंचभिर्गम्य स्रोतोभिःषभिरन्वितम् ॥ ३० ॥ पुरुपाधिष्ठितंनित्यमनित्यमिवचस्थितम् ॥ तच्छ्रयतांमहाभागपरमेणसमाधिना ॥३१॥ प्रधानंकारणंयत्तद व्यक्ताख्यंमहर्षयः ॥ यदाहुःप्रकृतिसूक्ष्मानित्यांसदसदात्मिकाम् ॥ ३२॥ ध्रुवमक्षय्यमजरममेयनान्यसंश्रयम् ॥ गन्धरूपरसहीनंशब्दस्पर्शविवर्जि तम् ॥ ३३॥ अनाद्यंतंजगद्योनिंत्रिगुणप्रभावाप्ययम् ॥ असाम्प्रतमविज्ञेयंब्रह्माग्रेसमवर्तत ॥ ३४॥ प्रलयस्यानुतेनेदंव्याप्तमासीदशेपतः ॥ गुण साम्यात्ततस्तस्माक्षेत्रज्ञाधिष्टितान्मुने ॥३५॥ गुणभावात्सृज्यमानात्सर्गकालेततःपुनः॥ प्रधानंतत्त्वमुद्भुतमहान्तंतत्समावृणोत् ॥३६॥ यथा वीजंत्वचातद्वदव्यक्तेनावृतोमहान् ॥ सात्त्विकांराजसश्चैवतामसश्चविधोदितः ॥ ३७॥ लतस्तस्मादहङ्कारस्त्रिविधोवैव्यजायत ॥ वकारिकस्तैजस श्वभूतादिश्चसतामसः ॥ ३८ ॥ महताचावृतःसोऽपियथाव्यक्तेनवमहान् ॥ भृतादिस्तुविकुर्वाणःशब्दतन्मात्रकंततः ॥ ३९ ॥ ससर्जशब्दतन्मात्रा दाकाशंशब्दलक्षणम् ॥ आकाशंशब्दमात्रन्तुभूतादिश्चावृणोत्ततः ॥ ४० ॥ स्पर्शतन्मात्रमेवेहजायतेनात्रसंशयः ॥ बलवाञायतेवायुस्तस्यस्पर्शगु णोमतः ॥ ४१॥ वायुश्चापिविकुर्वाणोरूपमाससर्जह ॥ ज्योतिरुत्पद्यतेवायोस्तद्रूपगुणमुच्यते ॥ ४२ ॥ स्पर्शमात्रस्तुवैवायूरूपमासमावृणा त् ॥ ज्योतिश्चापिविकुर्वाणरसमाससर्जह ॥४३॥ सम्भवन्तिततोह्यापश्चासन्वतारसात्मिकाः ॥ रसमावन्तताह्यापीरूपमासमावृणोत् ॥४४॥ आपश्चापिक्कुिर्वत्योगन्धमात्रंससर्जिरे ॥ संघातोजायतेतस्मात्तस्यगन्धोगुणोमतः ॥ ४५ ॥ तस्मिस्तस्मिस्तुतन्मात्रंतनतन्मात्रतास्मृता ॥ अवि शेपवाचकत्वादविशेपास्ततश्चते ॥४६॥ नशान्तानापिघोरास्तेनमूढाश्चाविशेषतः ॥ भूततन्मात्रसगोऽयमहङ्कारात्तुतामसात् ॥४७॥वकारिका दहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तुसात्त्विकात् ॥ वकारिकःससर्गस्तुयुगपत्संप्रवर्त्तते ॥४८॥ बुद्धीन्द्रियाणिपञ्चैवपंचकमंन्द्रियाणिच ॥ तेजसानीन्द्रिया ण्याहुर्देवावकारिकादश ॥ १९॥ एकादशंमनस्तत्रदेवावेकारिकाःम्मृताः ॥ श्रोत्रंत्वक्चक्षुपीजिह्वानासिकाचैवपंचमी ॥५०॥शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानिवक्ष्यते ॥ पादौपायुरुपस्थश्चहस्तौवाक्पञ्चमीभवेत् ॥ २१ ॥ गतिविसर्गाह्यानन्दःशिल्पंवाक्यंचकर्मतत् ॥ आकाशंशब्दमात्रंतुस्पर्श मात्रसमाविशत् ॥ ५२ ॥ द्विगुणोजायतेवायुस्तस्यस्पशीगुणोमतः ॥ रूपंतथैवाविशतःशब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥५३॥ त्रिगुणस्तुततश्चानिःसशब्द स्पर्शरूपवान् ॥ शब्दःस्पर्शश्वरूपंचरसमासमानिशत ॥५४॥ तम्माच्चतुगुणाह्यापाविज्ञेयास्तारसात्मिकाः ॥शब्दःस्पर्शश्वरूपंचरसोगन्धंसमा %3D

·मा० पु०
भ.४३
॥ ४९ ॥
विशत् ॥५५॥ संहतागन्धमात्रेणआवृण्वंस्तेमहीमिमाम् ॥ तस्मात्पंचगुणाभूमिःस्थूलाभूतेषुदृश्यते ॥५६॥ शान्ताघोराश्चमुढाश्चविशेपास्तेनते
स्मृताः । परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्तिपरस्परम् ॥५७॥ भूमेरन्तस्त्विमसर्वलोकालोकंघनावृतम् ॥ विशेपाश्चन्द्रियग्राह्यानियतत्वाच्चतेस्मृताः ॥२८॥
गुपंपूर्वस्यपूर्वस्यप्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ नानावी-:पृथग्भूताःसप्तैतेसंहतिविना॥५१॥नाशवन्प्रजा स्रष्टुमसमागम्यकृत्स्रशः॥ समेत्यान्योन्यसंयो
गमन्योन्यायिणश्चते ॥६०॥ एकसंघातचिह्नाश्वसंप्राप्येक्यमशेपतः ॥ पुरुपाधिष्ठितत्त्वाचअव्यक्तानुग्रहेणच ॥६१॥ महदाद्याविशेपान्ताह्यण्डमु
त्पादयन्तिते ॥ जलवु दवत्तवक्रमाद्वैवृद्धिमागतम् ॥ ६२॥ भूतेभ्योऽण्डंमहाबुद्धबृहत्तदुदकेशयम् ।। प्राकृतेऽण्डविवृद्धःसन्क्षेत्रज्ञोब्रह्मसंज्ञितः॥१३॥
सबैशरीरीप्रथमःसबैपुरुप उच्यते ॥ आदिकर्ताचभूतानांब्रह्माग्रेसमवर्तत ॥ ६४॥ तेनसर्वमिदंव्याप्तंत्रैलोक्यंसचराचरम् ॥ मेरुस्तस्यानुसंभूतोजरायु
श्वापिपर्वताः ॥६६॥ समुद्रागर्भसलिलंतस्याण्डस्यमहात्मनः ॥ तस्मिन्नण्डेजगत्सर्वसदेवासुरमानुपम् ॥ ६६ ॥ द्वीपायद्रिसमुद्राश्चसज्यो
तिर्लोकसंग्रहः ॥ जलानिलानलाकाशस्ततोभूतादिनाबहिः ॥६७॥ वृतमण्वंदशगुणैरेकैकत्वेनतैःपुनः॥महतातत्प्रमाणेनसहैवानेनवष्टितः॥६८॥
महांस्तैःसहितःसर्वेरव्यक्तेनसमावृतः ॥ एभिरावरणैरण्डंसप्तभिःप्राकृतैर्वृतम् ॥ ६९ ॥ अन्योन्यमावृत्यचताअष्टौप्रकृतयःस्थिताः ॥ एपासाप
कृतिनित्यातदन्तःपुरुपश्चसः ॥७०॥ ब्रह्माख्यःकथितोयस्तेसमासाच्छयतांपुनः ॥ यथामनोजलेकश्चिदुन्मजञ्जलसम्भवम् ॥ ७१ ॥ वलयंक्षिपति
ब्रह्मासतथाप्रकृतीविभुः ॥ अव्यक्तक्षेत्रमुद्दिष्टंब्रह्माक्षेत्रज्ञउच्यते ॥७२॥ एतत्समस्तंजानीयात्क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणम् । इत्येषप्राकृतःसर्गःक्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु
सः। अबुद्धिपूर्वप्रथम प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ॥७३॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणब्रह्मोत्पत्तिामद्विचत्वारिंशोऽध्यायः॥४२॥ ॥ कौष्टुकिरुवाच ॥ ॥
भगवंस्त्वण्डसंभूतियथावत्कथितामम ॥ब्रह्माण्डेब्रह्मणोजन्मतथाचोक्तंमहात्मनः ॥ १॥ एतदिच्छाम्यहंश्रोतुंत्वत्तोभृगुकुलोद्भव ॥ यदानसृष्टिर्भूता
नामस्तिकिंनुनचास्तिवा॥ कालवैप्रलयस्यान्तेसर्वस्मिन्नुपसंहृते ॥२॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ ॥ यदातुप्रकृतीयातिलयंविश्वमिदंजगत् ॥ तदो
च्यतेप्राकृतोऽयंविद्वद्भिःप्रतिसंचरः॥३॥ स्वात्मन्यवस्थितेऽव्यक्तविकारप्रतिसंहृते ॥ प्रकृतिः पुरुषश्चैवसाधर्म्यणावतिष्ठतः ॥ ४॥ तदातमश्चस
त्वंचसमत्वेन गुणास्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौचओतप्रोतोपरस्परम् ॥ ५॥ तिलेपुवायथातैलंघृतपयसिवास्थितम् ॥ तथातमसिसत्त्वेचरजोऽप्य
नुसृतंस्थितम् ॥ ६ ॥ उत्पत्तिब्रह्मणोयावदायुर्वेदिपरार्चिकम् ॥ तावदिनपरेशस्यतत्समासंयमेनिशा ॥ ७॥ ( अष्टीयुगसहस्रणिअहोरात्रं
प्रजापतेः ॥ अनेनैवतुमानेनशतंब्रह्मासजीवति ॥ पितामहशतेनैवविष्णोर्मानंविधीयते ॥ निमेपार्धेनशंभोस्तुसहस्राणिचतुर्दश ॥ विनश्यंतितथावि
॥४९॥

·ष्णोरसंख्याताःपितामहाः ॥)अहर्मुखेप्रबुद्धस्तुजगदादिग्नादिमान् ॥ सर्वहेतुरचिन्त्यात्मापरःकाऽप्यपरक्रियः ॥८॥ प्रकृतिपुरुषचवप्रावश्याशुज गत्पतिः ॥ शोभयामासयोगेनपरेणपरमेश्वरः ।। ९॥ यथामदोनवस्त्रीणां यथावामाधवानिलः ॥ अनुप्रविष्टःक्षोभायतथासयोगमूर्तिमान्॥१०॥ प्रधानेक्षोभ्यमाणेतुसदेवोब्रह्मसंज्ञितः ॥ समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थोयथातेकथितंमया ॥ ११ ॥ सएवक्षोभकःपूर्वसक्षोभ्यःप्रकृतेःपतिः ॥ ससंकोचवि काशाभ्यांप्रधानत्वेऽपिसंस्थितः ॥ १२॥ उत्पन्नःसजगद्योनिरगुणोऽपिरजोगुणम् ॥ भुञ्जन्प्रवर्ततेसगैब्रह्मत्वंसमुपाश्रितः ॥ १३ ॥ ब्रह्मत्वेसप्र जानसृष्ट्वाततःसत्त्वातिरंकवान् ॥ विष्णुत्वमेत्यधर्मेणकुरुतेपरिपालनम् ॥ १४ ॥ ततम्तमोगुणोदिक्तोरुद्रत्वचाखिलंजगत् ॥ उपसंहृत्यवशेतत्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः ॥ १५ ॥ यथाप्राग्व्यापक क्षेत्रीपालकालावकस्तथा ॥ तथाससंज्ञामायातिब्रह्मविष्णुहरात्मिकाम् ॥ १६ ॥ ब्रह्मत्वसृजतलोकानु द्रत्वेसंहरत्यपि ॥ विष्णुत्वेचाप्युदासीनस्तिस्रोऽवस्थाःस्वयम्भुवः ॥ १७ ॥ रजोब्रह्मातमोरुद्रीविष्णुःसत्त्वंजगत्पतिः ॥ एतएवत्रयोदेवाएतएवत्रयो गुणाः ॥ १८ ॥ अन्योन्यमिथुना तेह्यन्योन्याश्रयिणस्तथा । अणंवियोगोनोपांनत्यजन्तिपरस्परम् ॥१९॥ एवंब्रह्माजगत्पूर्वीदेवदेवश्चतुर्मुखः ॥ रजोगुणंसमाश्रित्यस्रष्टत्वंसव्यवस्थितः ॥ २० ॥ हिरण्यगभोंदेवादिरनादिरुपचारतः ॥ भूपद्मकणिकासंस्थोब्रह्माग्रेसमजायत ॥ २१ ॥ तस्यवर्ष शतंत्वेकंपरमायुर्महात्मनः ॥ ब्राह्मणैवहिमानेनतस्यसंख्यांनिबोधर्म ॥ २२ ॥ निमपैर्दशभिःकाष्ठातथापञ्चभिरुच्यते ॥ कलास्त्रिंशच्चबैकाष्टामु हृर्त्तत्रिंशदेवताः ॥ २३ ॥ अहोरात्रंमुहूर्तानांनृणांत्रिंशत्तवैस्मृतम् ॥ अहोरात्रैश्चत्रिंशद्भिःपक्षादौमास उच्यते ॥ २४ ॥ तैःपइभिरयनंवपंदऽयने दक्षिणोत्तरें । तदेवानामहोरात्रंदिनंतत्रोत्तरायणम् ॥ २५॥ दिव्यैर्वर्पसहस्रेस्तुकृतत्रतादिसंज्ञितम् ॥ चतुर्युगंद्वादशभिस्तद्विभार्गशृणुष्वमे ॥२६॥ चत्वारितुसहस्राणिवणांकृतमुच्यते ॥ शतानिसन्ध्याचत्वारिसन्ध्यांशश्चतथाविधः ॥ २७॥ त्रेतात्रीणिसहस्राणिदिव्याब्दानांशतत्रयम् ॥ तस्यसन्ध्यासमाख्यातामध्यांशश्चतथाविधः ॥२८॥ द्वापरंडेसहरातुवर्षाणांद्वेशतेतथा ॥ तस्यसन्ध्यासमाख्यातादेशताब्देतदंशकः ॥ २९ ॥ कलिःसहस्रंदिव्यानामब्दानांद्विजसत्तम ॥ सन्ध्यासन्ध्यांशकश्चैवशककोसमुदाहृती ॥ ३० ॥ एपाद्वादसाहस्रीयुगाख्याकविभिःकृता ॥ एतत्स हस्रगुणितमहोत्राह्ममुदाहृतम् ॥ ३१ ॥ ब्रह्मणोदिवसेब्रह्मन्मनवःस्युश्चतुर्दश ॥ भवन्तिभागशस्तेपांसहस्रंतद्विभज्यते ॥ ३२ ॥ देवाःसप्तर्पयः सेन्द्रामनुस्तत्सूनवोनृपाः ॥ मनुनासहसृज्यन्तेसंह्रियन्तेचपूर्ववत् ॥ ३३ ॥ चतुर्युगानांसंख्यातासाधिका कसप्ततिः ॥ मन्वन्तरंतस्यसंख्यां |मानुपाब्दनिबोध ॥ ३४ ॥ त्रिंशत्कोव्यस्तुसंपूर्णाःसंख्याताःसंख्ययाद्विज ॥ सप्तपष्टिस्तथान्यानिनियुतानिचसंख्यया ॥ ३५ ॥ विंशतिश्चसहस्रा ·अ०४४ मा० पु. Mणिकालोऽयंमाधिकंविना ॥ एतन्मन्वन्तरंप्रोक्तं दिव्यैर्वपनियोधमे ॥ ३६ ॥ अष्टौवर्षसहस्राणिदिव्ययासंख्ययायुतम् ॥ द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानितु ॥ ३७ ॥ चतुर्दशगुणीह्येपकालोब्राह्ममहःस्मृतम् ॥ तस्यान्तंप्रलयःप्रोक्तोत्राह्मोनैमित्तिकोबुधः ॥ ३८ ॥ - भूलाको ॥ ५० ॥ ऽथभुवलोकःस्वलाकस्तनिवासिनः ॥ तदाविनाशमायांतिमहलाकश्चतिष्ठति ॥ ३९ ॥ तद्वासिनोऽपितापेनजनलोकंप्रयान्ति ॥ एकार्णव चत्रैलोक्येब्रह्मास्वपितिवनिशि॥ ४० ॥ तत्प्रमाणवसागत्रिस्तदन्तेसृज्यतेपुनः॥ एवंनुब्रह्मणोवर्षमेकंवपशतंतुतत् ॥ ४१ ॥ शतंहितस्यवर्पाणां परमित्यभिधीयते ॥ पंचाशद्भिस्तथावर्षेःपराईमितिकीर्त्यते ॥ ४२ ॥ एकमस्यपराद्धतुव्यतीतंदिजसत्तम ।। यस्यान्तेऽभून्महाकल्पःपाद्मइ त्यभिविश्रुतः ॥ ४३ ॥ द्वितीयस्यपरार्द्धस्यवर्तमानस्यवैद्विज ॥ वाराहइतिकल्पोऽयंप्रथमःपरिकल्पितः ॥ ४४ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुरा णब्रह्मायु-प्रमाणकथननामत्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥ ॥ क्रौष्टुकिरुवाच ॥ ॥ यथाससर्जवैब्रह्माभगवानादिकृत्प्रजाः॥ प्रजापतिःपतिदेवस्तन्मवि स्तरतोवद ॥ १॥॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ कथयाम्येपतेब्रह्मन्ससर्जभगवान्यथा ।। लोककृच्छाश्वतःकृत्स्नंजगत्स्थावरजंगमम् ॥२॥ पायावसा नसमयेनिशासुनोत्थितःप्रभुः ॥ सत्त्वोद्रिक्तस्तदाब्रह्मायन्यलोकमशत ॥३॥ इमंचोदाहरन्त्यत्रश्लोकनारायणप्रति ॥ ब्रह्मस्वरूपिणंदेवंजगतःप्रभ वाप्ययम ॥ ४॥ आपोनागइतिप्रोक्ताआपोवनरमृनवः ॥ तासुशतेमयस्माचतेननारायणःस्मृतः ॥ ५॥ विबुद्धःसलिलेतस्मिन्विधायान्तर्ग तांमहीम् ॥ अनुमानात्समुद्धारकर्तुकामस्तदाक्षितः ॥ ६ ॥ अकरोत्सतनृरन्याःकल्पादिषुयथापुरा ॥ मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वाराहवपुरास्थि तः॥ ७॥ दयज्ञमयंदिव्यंवदयज्ञमयोविभुः ॥ रूपंकृत्वाविवेशाप्सुसर्वगःसर्वसम्भवः ॥ ८॥ समुद्धृत्यचपातालान्मुमोचसलिलेभुवम् ॥ जनलोक स्थितैःसिद्धश्चिन्त्यमानोजगत्पतिः ॥ ९ ॥ तस्योपरिजलौवस्यमहतीनाग्विस्थिता ॥ विस्तृतत्वात्तदेहस्यनमहीयातिसंप्लवम् ॥ १० ततःक्षितिसमीकृत्यपृथिव्यांसोऽमृजगिरीन् ॥ प्राक्सगंदह्यमानेतुतदासंवर्तकाग्निना ॥ ११ ॥ तेनाग्निनाविशीर्णास्तेपर्वताभुविसर्वशः ॥ शैलाएकार्णवमग्नावायुनापस्तुसंहताः॥ १२॥ निपक्कायवयत्रासंस्तत्रतत्राचलाभवन् ॥ भूविभागंततःकृत्वासप्तद्वीपोपशोभितम् ॥ १३॥ भूरा द्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत् ॥ सृष्टिंचिन्तयतस्तस्यकल्पादिषुयथापुरा ॥ १४ ॥ अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात्प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ तमोमोहोमहा मोहस्तामिस्रोझन्धमंज्ञितः ॥ १५॥ अविद्यापंचपूर्वपाप्रादुर्भृतामहात्मनः ॥ पंचधावस्थितःसगोंध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥१६॥ वहिरन्तश्चाप्रका शःसंवृतात्मानगात्मकः ॥ मुख्यानगायतश्चोक्तामुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥ १७॥ तंदृष्ट्वासाधकंसर्गममन्यदपरंपुनः ॥ तस्याभिध्यायतःसर्गतिर्य ॥ ॥ ५० ॥ re ·.. स्रोतोयवर्तत ॥ १८ ॥ यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिःमतिर्यस्रोतस्ततःस्मृतः ॥ पवादयस्तेविख्यातास्तमःप्रायाह्यवेदिनः ॥ १९ ॥ उत्पथग्राहिणश्चैव तेऽज्ञानेज्ञानमानिनः॥ अहंकृताअहंमानाअष्टाविंशद्विधात्मकाः॥ २० ॥ अन्तःप्रकाशास्तेसर्वेआवृतास्तुपरस्परम् ॥ तमप्यसाधकंमत्वाध्याय तोऽन्यस्ततोऽभवत् ॥२१॥ ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तुसात्त्विकोर्द्धमवर्तत ॥ तेसुखप्रीतिबहुलाबहिरन्तस्त्वनावृताः ॥ २२ ॥ प्रकाशाबहिरन्तश्चउर्ध्व स्रोतःसमुद्भवाः ॥ तुष्टात्मनस्तृतीयस्तुदेवसगॉहिसस्मृतः ॥२३ ॥ तस्मिन्सर्गेऽभवत्प्रीतिनिप्पनेब्रह्मणस्तदा ॥ ततोऽन्यंसतदादोसाधकंसर्गमुत्त मम् ॥ २४॥ तथाभिध्यायतस्तस्यसत्याभिध्यायिनस्ततः ॥ प्रादुर्वभौतदाव्यक्तादस्रिोतस्तुसाधकः ॥२५॥ यस्मादग्थ्यिवर्तन्तततोऽर्वा स्रोतसस्तुते ॥ तेचप्रकाशबहुलाम्तमोद्रिक्तारजोऽधिकाः ॥२६॥ तस्मात्तेदुःखबहुलाभूयोभूयश्चकारिणः ॥ प्रकाशाबहिरन्तश्चमनुष्याःसाधका श्चते ॥२७॥ पंचमोऽनुग्रहःसर्गःसचतुर्दाव्यवस्थितः॥ ॥ विपर्ययणसिद्ध्याचशान्त्यातुष्टयातथैवच ।। २८ ॥ निवृत्तंवर्तमानंचतेऽर्थजानन्तिवे पुनः॥ भूतादिकानांभूतानांपष्ठःसर्गःसउच्यते ॥ २९॥ तेपरिग्राहिणःसर्वसंविभागरतास्तथा ॥ चोदनाश्चाप्यशीलाश्वज्ञेयाभूतादिकाश्चते ॥३०॥ प्रथमोमहतःसगाविज्ञेयोब्रह्मणस्तुसः ॥ तन्मात्राणांद्वितीयस्तुभूतसर्गःसउच्यते ॥ ३१ ॥ वैकारिकस्तृतीयस्तुसर्गश्चेन्द्रियकःस्मृतः ॥ इत्येपप्राकृ तःसर्गःसंभूतोवुद्धिपूर्वकः ॥३२॥ मुख्यःसर्गश्चतुर्थस्तुमुख्यावेम्थावगःस्मृताः॥ तिर्यस्रोतास्तुयःप्रोक्तस्तिर्यग्योन्यासपंचमः ॥ ३३ ॥ तथोर्द्धस्रो तसांपष्टोदेवसर्गस्तुमस्मृतः ॥ ततोर्वाक्वोतमांसर्गःसप्तमःसतुमानुपः ॥ ३४ ॥ अष्टमोऽनुग्रहःसर्गःसात्त्विकस्तामसश्चसः ॥ पंचतेवैकृताःसर्गाःप्रा कृताम्तुत्रयःम्मृताः ॥३५॥ प्राकृतोवैकृतश्चैवकामारोनवमःस्मृतः ॥ इत्येतेवेसमाख्यातानवसर्गाःप्रजापतेः ॥ ३६॥ प्राकृतावैकृताश्चैवजगतोमल हेतवः॥ सृजतोजगदीशस्यकिमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥३७ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुगणेप्राकृतवेकृतसर्गवर्णनंनामचतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४४॥ ॥ कौष्टुकिरुवाच ॥ समासात्कथितासृष्टिःसम्यग्भगवतामम ॥ देवादीनांभवब्रह्मन्विस्तरात्तुत्रवाहिम ।। १॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ कुशलाकुश लैब्रह्मन्मावितापूर्वकर्मभिः ॥ ख्यान्यातयायनिर्मुक्ताःप्रलयेापसंहताः ॥२॥ देवाद्याःस्थावरान्ताश्चप्रजाब्रह्मश्चतुर्विधाः ॥ ब्रह्मणःकुर्वतःसृष्टिंज जिरेमानसास्तदा ॥३॥ ततोदेवासुरपितृन्मानुपांश्चचतुष्टयम् ॥ सिमृक्षुरम्भस्येतानिस्वमात्मानमयूयुजत् ॥ ४ ॥ युक्तात्मनस्तमोमात्राउद्विक्ता भूत्प्रजापतेः॥ सिसृक्षार्जघनात्पूर्वमसुराजज्ञिरेततः ॥५॥ उत्ससर्जततस्तांतुतमोमात्रात्मिकांतनुम् ॥ सापिविद्धातनुस्तेनसघोरात्रिरजायत ॥६॥ अन्यांतनुमुपादायसिमृचःप्रीतिमापसः ॥ सत्त्वोद्रेकास्ततादेवामुखतम्तस्यजज्ञिरे ॥ ७॥ उत्ससर्जचभूतेशस्तनुंतामप्यसौविभुः ॥ साचापविद्धा ·अ० ४५ मा० पु० ॥ ५ ॥ दिवसंमत्त्वप्रायमजायत ॥ ८॥ सत्त्वमात्रात्मिकामेवततोऽन्यांजगृहेतनुम् ॥ पितृवन्मन्यमानस्यपितरस्तस्यजज्ञिरे ॥९॥ सृष्ट्वापितॄनुत्ससर्जतता मपिमप्रभुः ॥ साचोन्सृष्टाभवन्सन्ध्यादिननकान्तरस्थिता ॥ १० ॥ रजोमावात्मिकामन्यांतनुंभेजेऽथसप्रभुः ॥ ततोमनुष्याःसम्भूतारजोमात्रस मुद्भवाः ॥११॥ मृष्ट्वामनुप्यान्सविभुरुत्समर्जतनुंततः ॥ ज्योत्स्नासमभवत्साचनलान्तेऽहर्मुखचया ॥१२॥ इत्येतास्तनवस्तस्यदेवदेवस्यधीमतः ॥ ख्यातारात्र्यहनीचवसन्ध्याच्यात्नाचद्विज ॥ १३ ॥ ज्योत्स्नासन्ध्यातथैवाहःसत्त्वमात्रात्मकंत्रयम् ॥ तमोमात्रात्मिकारात्रिःसावतस्मात्तमाधिका M॥१४॥ तस्माद्देवादिवागवावसुगस्तुवलान्विताः॥ज्योत्स्नागमेचमनुजाम्सन्ध्यायांपितरस्तथा ॥१६॥ भवन्तिबलिनोऽधृष्याविपक्षाणांनसंशयः॥ तद्विपर्ययमामाद्यप्रयान्तिचविपर्ययम् ॥१६॥ ज्योत्स्नाराव्यहनीसन्ध्याचत्वार्यतानिवप्रभोः ॥ ब्रह्मणस्तुशरीराणित्रिगुणोपसृतानितु ॥१७॥ चत्वा येतान्यथोत्पाद्यतनुमन्यांप्रजापतिः ॥ रजस्तमोमयींरात्रौजगृहेक्षुत्तृडन्वितः ॥ १८ ॥ तदन्धकारेक्षुत्क्षामानसृजद्भगवानजः ॥ विरूपाञ्चलान नुमारब्धास्तेचतांतनुम् ॥ १९ ॥ रक्षामइतितेभ्योऽन्येय उचुस्तेतुराक्षसाः ॥ खादामइतियेचोचुस्तेयक्षायक्षणाहिज ॥२०॥ तान्दृष्ट्वाह्यप्रियेणास्य केशाःशीर्यन्तंबंधमः ।। समारोहणहीनाश्चशिरसोब्रह्मणस्तुते ॥ २१॥ सर्पणात्तेऽभवन्सहीनत्वादहयःस्मृताः ॥ संन्दृिष्ट्वाततःक्रोधात्कोधात्मा नोविनिर्ममे ॥ २२ ॥ वर्णनकपिलेनोग्राम्तेभृताःपिशिताशनाः ॥ ध्यायतोगांततस्तस्यगन्धर्वाजज्ञिरेसता ॥ २३ ॥ जज्ञिरेपिततोवाचंगन्धर्वा स्तेनतेस्मृताः ॥ अष्टास्वतासुसृष्टासुदेवयोनिषुसप्रभुः ॥ २४ ॥ ततःस्वदेहतोऽन्यानिवयांसिपशवोऽसृजत् ॥ मुखतोऽजाःससर्जाथवक्षसः योऽमृजत ॥ २५॥ गाश्चैवोदरतोब्रह्मापाभ्यांचविनिर्मम ॥ पद्यांचाश्वान्समातङ्गानासभाञ्छशकान्मृगान् ॥ २६ ॥ उष्ट्रानश्वतरांश्चैवनान रूपाश्चजातयः ॥ ओपध्यःफलमूलिन्योरोमभ्यस्तस्यजज्ञिरे ॥ २७ ॥ एवंपश्वोपी सृष्ट्वाह्ययजच्चाध्वरेविभुः ॥ तस्मादादौतुकल्पस्यत्रेता युगमुखेतदा ॥ २८ ॥ गौरजःपुरुषोमेपोह्यश्वाश्वतरगर्दभाः ॥ एतान्याम्यान्पशूनाहुरारण्यांश्चनिबोधमे ॥ २९ ॥ श्वापदंद्विखुरंहस्तीवानराः पक्षिपंचमाः ॥ औदकाःपशवःपष्टाःसप्तमास्तुसरीसृपाः ॥ ३० ॥ गायत्रीञ्चतचंचैवत्रिवृत्सामरथन्तरम् ॥ अग्निष्टोमंचयज्ञानांनिर्ममेप्रथमा न्मुखात् ॥३१॥ यजूंपिवैष्टुभंछन्दःस्तोमंपचदशंतथा ॥ बृहत्सामतथोक्तंचदक्षिणादसृजन्मुखात्॥३२॥सामानिजगतीच्छन्दःस्तोमपंचदशंतथा ॥ वरूपमतिरात्रंचनिर्ममेपश्चिमान्मुखात्॥३३॥ एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेवच ॥अनुष्टभंसवेराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥३४॥ विद्युतोऽशनिमेघा श्वरोहितेन्द्रधनूंपिच ॥ वयांसिचससर्जादौकल्पस्यभगवान्विभुः ॥३५॥ उच्चावचानिभूतानिगात्रेभ्यस्तस्यजज्ञिरे। सृष्ट्वाचतुष्टयंपूर्वदेवासुरपितॄन्त्र ..

·जाः॥३६॥ततोऽसृजत्सभूतानिस्थावराणिचराणिच॥ यक्षान्पिशाचान्गन्धर्वास्तथैवाप्सरसांगणान् ॥३७॥ नरकिन्नररक्षांसिवयःपशुमृगोरगान् ॥ अव्ययंचव्ययंचैवयदिदंस्थाणुजङ्गमम् ॥ ३८॥ तेषांयेयानिकर्माणिप्राक्सृष्टेःप्रतिपेदिरे ॥ तान्येवप्रतिपद्यन्तेसृज्यमानाःपुनःपुनः॥३९॥ हिनाहिं मृदुग्धर्माधर्मावृतानृते ॥ तद्भाविताःप्रपद्यन्तेतस्मात्तत्तस्यगेचते ॥ ४० ॥ इन्द्रियार्थेषुभूतेषुशरीरेषुचसप्रभुः ॥ नानात्वंविनियोगंचधातेवव्यद धात्म्वयम् ॥४१॥ नामरूपंचभूतानांकृत्यानांचप्रपञ्चनम् ॥ वेदशब्दभ्यएवादौदेवादीनांचकारसः ॥ ४२ ॥ ऋपीणांनामधेयानियाश्चदेवेषुमष्ट यः ॥शर्वर्यन्तेप्रमूतानामन्येपांचददातिसः ॥४३॥ यथवृतुलिङ्गानिनानारूपाणिपर्यये ॥ दृश्यन्तेतानितान्येवतथाभावायुगादिषु ॥४४॥ एवं विधाःसृष्टयस्तुब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ शर्वर्यन्तेप्रबुद्धस्यकल्पेकल्पेभवन्ति ॥४५॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमृष्टिप्रकरणेपञ्चचत्वारिंशोऽध्या यः॥ १५॥॥ कौष्टुकिरुवाच ॥ ॥ अक्स्रिोतस्तुकथितोभवतायस्तुमानुपः॥ ब्रह्मन्त्रिस्तरतोबहिब्रह्मासमसृजयथा ॥ १॥ यथाचवर्णानमृज द्यगणांश्चमहामते ॥ यच्चयेपांम्मृतंकर्मविप्रादीनांवदस्वततः॥२॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ब्रह्मणःमृजतः पूर्वसत्याभिध्यायिनस्तथा ॥ मिथुनानां सहलंतुमुखात्मोऽथामृजन्मने ॥३॥ जातास्तेयुपपद्यन्तेसत्त्वोद्रिक्ताःस्वतेजसः ॥ सहस्रमन्यद्वक्षस्तोमिथुनानांससर्जह ॥ ४ ॥ तेसर्वेरजसो द्विक्ताःशुष्मिणश्चाप्यमपिणः ॥ समर्जान्यत्सहस्रतुद्वंद्वानामृरुतःपुनः॥५॥ रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ताईहाशीलास्तुतेस्मृताः ॥ पद्यांसह मन्यच्चमि थुनानांसमर्जह ॥६॥ उद्रिकास्तमसामवेनिःश्रीकाह्यल्पचेतमः ॥ ततःमंडपमाणास्तेद्वन्द्वोत्पन्नास्तुप्राणिनः॥७॥ अन्योन्यदृच्छयाविष्टामेथुनायो पचक्रमुः ॥ ततःप्रभृतिकल्पेऽस्मिन्मिथुनानांहिसम्भवः ॥८॥ मासिमास्यान्वंयत्तुनतदासीत्तुयोपिताम् ॥ तस्मात्तदानसुषुवुःसेवितैरपिमैथुनैः ॥९॥ आयुपोन्तेप्रमूयन्तेमिथुनान्येवता सकृत ॥ (कुलिकंकुलिकाचेवउत्पद्यतेमुमर्पताम् )॥ ततःप्रभृतिकल्पेऽस्मिनिमथुनानांहिमम्भवः ॥१०॥ध्यानेन मनसातासांप्रजानांजायतेसकृत् ॥ शब्दादिविपयःशद्धःप्रत्येकंपंचलक्षणः ॥ ११॥ इत्येषामानुपीसृष्टिापूर्ववेप्रजापतेः॥ तम्यान्वायसम्भृता यरिदपूरितंजगत् ॥ १२ ॥ मरित्सरःमसुद्रांश्चसेवन्तेपर्वतानपि ॥ तास्तदाह्यल्पशीतोष्णायुगेतस्मिंश्चरन्तिवै ॥१३॥ तृप्तिस्वाभाविकीप्रानाविपये घुमहामते ॥ नतासां प्रतिघातोऽस्तिनद्वेपोनापिमत्सरः ॥ १४॥पर्वतोदधिसेविन्योयनिकेतास्तुमर्वशः ॥ तानिष्कामचारिण्योनित्यं मुदितमा नसाः॥ १५ ॥ पिशाचोरगरक्षांसितथामत्मरिणोजनाः॥ पशवः पक्षिणश्चैवनक्रामत्स्याःसरीसृपाः ॥ १६ ॥ अवारकापण्डजावाताधर्मप्रमूत यः ॥ नमूलफलपुष्पाणिनातवावत्सराणि च ॥ १७॥सर्वकालसुखःकालोनात्यर्थधर्मशीतता ॥ कालेनगच्छतातेपांपित्रासिद्धिरजायत ॥ १८ ॥ .

·अ० ४६
मा० पू०
।। ५२ ॥
ततश्चतपांपूर्वाह्नेमध्याह्नचवितृप्तता ॥ पुनस्तथेच्छतांतृप्तिरनायासेनसाभवत् ॥ १९॥ इच्छतांचतथायासोमनसःसमजायत ॥ अपांसौक्षम्यंतत
स्तासांसिद्धिर्नानाग्सोल्लसा ॥२०॥ समजायतचैवान्यासर्वकामप्रदायिनी ॥ असंस्कायॆशरीरैश्चप्रजास्ताःस्थिरयौवनाः ॥२१॥ तासांविनातुसं
कल्पंजायन्तेमिथुनाःप्रजाः ॥ समंजन्मचरूपंचम्रियन्तेचैवता-समम् ॥ २२॥ अनिच्छाद्वेपसंयुक्तावर्तन्तेतुपरम्परम् ॥ तुल्यरूपायुपःम अधमो
त्तमतांविना ॥२३॥ चत्वारितुसहस्राणिवर्षाणांमानुपाणितु ॥ आयुःप्रमाणंजीवन्तिनचक्लेशाद्विपत्तयः ॥२४॥ कचिवचित्पुनःमाभून्नितिर्भाग्ये
नसर्वशः ॥ कालेनगच्छतानाशमुपयान्तियथाप्रजाः॥ २५ ॥ तथाताः क्रमशोनाशंजग्मुःसर्वत्रसिद्धयः ॥ तासुससुनष्टासुनभमःच्युता
रमाः॥२६॥ पयसःकल्पवृक्षास्नेमभूतागृहमंस्थिताः ॥ सर्वेप्रत्युपभोगाश्चतासांतेभ्यःप्रजायत ॥ २७ ।। वर्तयन्तिस्मतेभ्यस्तात्रेतायुगमुखे
तदा ॥ ततःकालनवेगगस्तामामाकम्मिकोऽभवत् ॥ २८ ॥ मामिमास्यान्वोत्पत्त्यागोत्पत्तिःपुनःपुनः ॥रागोत्पत्त्याततस्तासांवृक्षास्नगृहसं
स्थिताः ॥२९॥ प्रणशुरपरेचासंश्चतुःशाखामहीरुहाः ॥ वस्त्राणिचप्रमयन्तेफलेवाभरणानिच ॥ ३० ॥ तेष्वेवजायतेतेषांगन्धवर्णग्मान्वि
तम् ॥ अमाभिकंमहावीर्यपुटकेपुटकमधु ॥ ३१ ॥ तेनतावर्तयन्तिस्ममुखेत्रेतायुगस्यवै ॥ ततःकालान्तरेणैवपुनलाभान्वितास्तुताः ॥ ३२ ॥
वृक्षास्ता पर्यगृह्णन्तममत्वाविष्टचेतमः ॥ नेशुस्तेनापचाणतेहितासांमहीरुहाः ॥३३॥ (मूलेषुचापरंवासंचकुःशालामहीरुहाम् ॥ ) तनोइन्द्रा
न्यजायन्तशीतोष्णान्मुखानिवै ॥ तास्तद्वन्द्वोपघातार्थंचक्रुःपूर्वपुगणितु ॥ ३४ ॥ मरुधन्वसुदुर्गेषुपर्वतेषुदरीषुच ॥ संश्रयन्तिचदुर्गाणिवाशंपार्व
तमोदकम् ॥ ३५ ॥ कृत्रिमंचतथादुर्गमित्वामित्वात्मनोंगुलैः ॥ मानार्थानिप्रमाणानितास्तुपूर्वप्रचक्रिरे ॥ ३६ ॥ परमाणुःपरंमूक्ष्मंत्रसरेणुमही
ग्जः ॥ वालाग्रंचैवलिनांचयकांचाथयबोदरम् ॥ ३७॥ क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौतथांगुलम् ।। षडंगुलंपदंतच्चवितस्तिदिगुणस्मृतम् ॥ ३८ ॥
देवितम्तीनथाहस्तोत्रायतीर्थादिवष्टितः॥ चतुर्हस्तं धनुर्दण्डोनाडिकायुगमेवच ॥ ३९॥ क्रोशोधनुःसहस्रद्वेगव्यूतिस्तच्चतुर्गुणम् ॥ प्रोक्तंचयोजनं
प्राज्ञैःसंख्यानार्थमिदंपग्म् ॥ ४० ॥ चतुर्णामथदुर्गाणांस्वसमुत्थानित्रीणितु ॥ चतुर्थंकृत्रिमंदुर्गतच्चकुर्यत्नतस्तुवै ॥ ११॥ पुरंचखेटकचैवतद्वद्रोणी
मुखंद्विज ॥ शाखानगरकंचापितथाखवटकंद्रमी ॥४२॥ ग्रामसंघोपविन्यासंतेषुचावसथान्पृथक् ॥ सोत्सेधवप्रकारंचसर्वतःपरिखावृतम् ॥ १३ ॥
योजना विष्कम्भमष्टभागायतपुरम् ॥ प्रागुदक्प्रवणशस्तंशुद्धवंशवहिर्गमम् ॥ ४४॥ तदनतथाखेटतत्पादेनचखर्वटम् ॥ न्यूनंद्रोणीमुखं
तस्मादप्टभागनचोच्यते ॥ १५॥ प्राकारपरिखाहीनंपुरंखर्वटमुच्यते ॥ शाखानगरकंचान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत् ॥ ४६ ॥ तथाशूद्रजन
॥ ५२॥

·प्रायाःस्वसमृद्धकृपीवलाः ॥ क्षेत्रोपभोग्यभूमध्येवमतिमिसंज्ञिता ॥४७॥ अन्यस्मानगरादेर्याकार्यमुदिश्यमानवैः ॥ क्रियतेवसतिःसावैविज्ञेया वसतिर्नगः॥४८॥ दुष्टप्रायोविनाक्षेत्र परभूमिचगेवली ॥ ग्रामएवमीसंज्ञोराजवल्लभसंश्रयः॥४९॥ शकटारूढभाण्डैश्चगोपालेविपर्णविना ।। गोसमृहेस्तथाघोपोयत्रेच्छाभूमिकेतनः ॥ ५० ॥ तएवंनगगदींस्तुकृत्वावासार्थमात्मनः ॥ मिकतनानिद्वंद्वानांचक्रुश्चोपशमायवै ॥ ११ ॥ गृहाकागयथापूर्वतेपामासन्महीरुहाः ॥ नथासंस्मृत्यतत्मवंचकुश्मानिताःप्रजाः ॥ ५२ ॥ वृक्षस्यैवङ्गताःशाखाम्तथैवंचापरागताः ॥ नताश्च वोन्नताश्चैवतद्वच्छाखाःप्रचक्रिरे ॥५३॥ याःशाखाःकल्पवृक्षाणांपूर्वमासन्द्विजोत्तम ॥ ताएवशाखागहानांशालात्वंतेनतासुतत् ॥ २४ ॥ कृत्वाइंद्रो पघातंतेवातापायमचिंतयन् ॥ नटेषुमधुनामाईकल्पवृक्षेप्वशेषतः ॥ ५५ ॥ विपादच्याकुलास्तावप्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ॥ ततःप्रादुर्वभौतामांसि द्विस्वेतामुखेतदा ॥ ५६॥ वा स्वसाधिताह्यन्यावृष्टिस्तामांनिकामतः ॥ तासांवृष्टयुदकानीहयानिनिम्नगतानिवै ॥ ५७ ॥ वृष्टयावरुद्धैरभवन्स्रो तःखातानिनिम्नगाः॥ येपुरस्तादपांम्तोकाआपन्नाःपृथिवीप्तले ॥५८॥ ततोभूमेश्चसंयोगादोपध्यस्ताम्तदाभवन् ॥ अफालकृष्टाश्चानुप्ताग्राम्यारण्या श्चतुर्दश ॥५९॥ ऋतुपुष्पफलाश्चैववृक्षागुल्माश्चजज्ञिरे ॥ प्रादुर्भावस्तुत्रेतायामाद्योऽयमापधस्यतु ॥६०॥ तेनापधेनवर्तन्तेप्रजात्रेतायुगमुने ॥ राग लोभोसमासाद्यप्रजाश्चाकस्मिकौतदा ॥ ६१॥ ततस्ताःपर्यगृह्णन्तनदीक्षेत्राणिपर्वतान् ॥ वृक्षगुल्मॉपीश्चैवमात्सर्याच्चयथावलम् ॥ ६२ ॥ तेनदो पणतानशुरोपध्यामिपतांद्विज ॥ अग्रमयुगपत्तास्तदोपध्योमहामते ॥६३॥ पुनस्तासुप्रनष्टासुविभ्रान्तास्ताःपुनःप्रजाः ॥ ब्रह्माणंशरणंजग्मुःक्षुधा rःपरमेष्टिनम ॥६४॥ सचापितत्त्वतोज्ञात्वातदाग्रस्तांवसुन्धगम् ॥ वत्संकृत्वासुमेरुंतुदुदोहभगवान्विभुः ॥ ६५ ॥ दुग्धेयंगौस्तदातेनसम्यानि पृथिवीतले ॥ जज्ञिग्तानिवजानिग्राम्यारण्यास्तुताःपुनः ॥६६॥ ओपध्यःफलपाकान्तागणाःसप्तदशस्मृताः ॥ बीहयश्चयवाश्चैवगोधूमाअणव स्तिलाः ॥६॥ प्रियङ्गवःकोविदाराःकोरपाःमतीनकाः ॥ मापामुद्राममुराश्चनिप्पावाःसकुलत्थकाः ॥ ६८ ॥आढक्यश्चणकाश्चैवशणाःमतदश स्मृताः ॥ इत्येताओपधीनांतुग्राम्याणांजातयःपुग ॥ ६९ ॥ ओपध्योयज्ञियाश्चैवग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥ ब्रीहयश्चयवाश्चैवगोधूमाअणवम्तिलाः ॥ ७० ॥ प्रियंगुषष्टावै तेसप्तमास्तुकुलत्थकाः ॥ श्यामाकास्त्वथनीवारायत्तिलाःसगवेधुंकाः ॥७॥ कुरुविन्दामर्कटकास्तथावेणुयवाश्चये ॥ या म्यारण्याःम्मृता तानोपध्यश्चचतुर्दश ॥७२॥ यदाप्रसृष्टाओपध्योनप्रगेहन्तिताःपुनः॥ ततःमतासोवृद्ध्यर्थवानॊपायंचकारह ॥७३॥ ब्रह्मास्वय म्भूभगवान्हस्तमिद्धिंचकर्मजाम् । ततःप्रभृत्योषध्यःकृष्टपच्याम्तुजज्ञिरे ।।७४॥ संमिद्धायांतुवार्तायांततस्तामांस्वयंप्रभुः ॥ मर्यादांस्थापयामासय

·अ०४७
मा० पू०
॥ ५३॥
थान्यायंयथागुणम् ॥७५॥ वर्णानामाश्रमाणांचधर्मान्धर्मभृतांवर ॥ लोकानांसर्ववर्णानांसम्यग्धर्मार्थपालिनाम् ॥७६॥ प्राजापत्यंब्राह्मणानांस्मृतं
स्थानंक्रियावताम् ॥ स्थानमैन्द्रंक्षत्रियाणांसंग्रामेष्वपलायिनाम् ॥७७॥ वैश्यानांमारुतंस्थानंस्वधर्ममनुवर्तताम ॥ गांधर्वशूद्रजातीनांपरिचर्यानुव
तिनाम ॥७८॥ अष्टाशीतिमहस्राणामृषीणामूर्ध्वग्तसाम्।।स्मृतंतेपान्तुयत्स्थानंतदेवगुरुवासिनाम्।।७९॥सप्तर्षीणांतुयत्स्थानंस्मृतंतद्वैवनौकमाम् ॥
प्राजापत्यंगृहस्थानांन्यामिनांब्रह्मणःक्षयम् ॥ ८० ॥ योगिनाममृतंस्थानमितिवैस्थानकल्पना ॥ ८१ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमृष्टिप्रकरणेष
ट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४६॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततोऽभिध्यायतस्तस्यजज्ञिरेमानसीःप्रजाः ॥ तच्छरीरसमुत्पन्न कार्येस्तैःकारणः सह॥१॥
क्षेत्रज्ञाःसमवर्तन्तगात्रेभ्यम्तम्यधीमतः ॥ तेसर्वेसमवर्तन्तयेमयाप्रागुदाहृताः ॥२॥ देवाद्याःस्थावगंताश्चत्रैगुण्यविषयाःस्मृताः॥ एवंभूतानिसृष्टा
निस्थावगणिचराणिच ॥३॥ यदास्यताःप्रजाःसर्वानव्यवद्धतधीमतः ॥ अथान्यान्मानसान्पुत्रान्सहशानात्मनोऽसृजत् ॥ ४ ॥ भृगुंपुलस्त्यंपु
लहंकतुमङ्गिग्मंतथा ॥ मरीचिंदामचिंचवसिष्ठंचैवमानसम् ॥५॥ नवब्रह्मणइत्येतेपुगणेनिश्चयङ्गताः॥ ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मारुद्रंक्रोधात्मसम्भवम्॥
॥६॥ सङ्कल्पंचैवधर्मचपूर्वेषामपिपूर्वजम् ॥ सनन्दनादयोयेचपूर्वसृष्टाःस्वयंभुवा ॥ ७॥ नतेलोकेषुमजन्तोनिरपेक्षाःसमाहिताः । सर्वतेऽनागतज्ञा
नावीतरागाविमत्सगः ॥ ८॥ तेष्वेवंनिरपेक्षेषुलोकसृष्टीमहात्मनः ॥ ब्रह्मणोऽभून्महाक्रोधस्तत्रोत्पन्नोऽर्कमन्निभः ॥ ९॥ अर्द्धनारीनवपुःपुरुषोऽ
तिशरीरवान् ॥ विभजात्मानमित्युक्कासतदान्तर्दधततः ॥३०॥ सचोक्तोवैपृथक्स्त्रीत्वंपुरुषत्वंतथाकगेत् ॥विभेदपुरुषत्वंचदशधाचैकधातुमः ॥११॥
मोम्यामोम्यैस्तथाशान्तैःपुंस्त्वंस्त्रीत्वंचसप्रभुः ॥ विभेदबहुधादेवःपुरुपैरमितेःशितैः ॥१२॥ ततोब्रह्मात्मसम्भूतंपूर्वस्वायम्भुवंप्रभुः॥ आत्मनःसदृशं
कृत्वाप्राजापाल्येमद्वंद्विज ॥ १३ ॥ शतरूपांचतांनारीतपोनिधूतकल्मपाम् ॥ स्वायम्भुवोमनुदेव पत्नीत्वेजगृहेविभुः ॥ १४ ॥ तस्माच्चपुरुषात्पु
वीशतरूपाव्यजायत ॥ प्रियव्रतोत्तानपादौप्रख्यातावात्मकर्मभिः ।। १५ ॥ कन्यद्वेचतथाकृतिप्रमूर्तिचततःपिता ॥ ददौप्रमूर्तिदक्षायतथाकूतिरुचेः
पुरा ॥ १६॥ प्रजापतिःसजग्राहतयोर्यज्ञःसदक्षिणः ॥ पुत्रोजज्ञेमहाभागदम्पतीमिथुनंततः ॥ १७ ॥ यज्ञस्यदक्षिणायान्तुपुत्राद्वादशजज्ञिरे ॥
यामाइतिसमाख्यातादेवाःस्वायंभुवेऽन्तरे ॥ १८॥ तस्यपुत्रास्तुयज्ञस्यदक्षिणायां सुभास्वराः ॥अमूत्यांचतथादक्षश्चतस्रोविंशतिस्तथा ॥ १९ ॥
ससर्जकन्यास्तासांचसम्यङ्नामानिमेशृणु ॥ श्रद्धालक्ष्मीधृतिस्तुष्टिःपुष्टिमेधाक्रियातथा ॥२०॥ बुद्धिर्लजावपुःशान्तिःसिद्धिःकीर्तिस्त्रयोदशी ॥
पत्न्यर्थेप्रतिजग्राहधर्मोदाक्षायणीःप्रभुः ॥२१॥ ताभ्यःशिष्टायवीयस्यएकादशसुलोचनाः॥ ख्यातिःमत्यथमम्भूतिःस्मृतिःप्रीतिस्तथाक्षमा ॥२२॥
॥ ५३॥

·सन्ततिश्चानमयाचऊर्जास्वाहास्वधातथा ॥ भृगुर्भवोमरीचिश्चतथाचैवाङ्गिरामुनिः ॥ २३ ॥ पुलस्त्यःपुलहश्चैवक्रतुश्चऋषयस्तथा ॥ वमिष्ठोऽत्रि स्तथावह्निःपितरश्चयथाक्रमम् ॥२४॥ ख्यात्याद्याजगृहुःकन्यामुनयोमुनिसत्तमाः॥ श्रद्धाकामश्रीश्चदपंनियमंधृतिरात्मजम् ॥२५॥ सन्तोपंचतथा तुर्लोिभपुष्टिरजायत ॥ मेधाश्रुतंक्रियादण्डनयंविनयमेवच ॥२६॥ वो,बुद्धिस्तथालजाविनयवपुरात्मजम् ॥ व्यवसायंप्रजज्ञेवैक्षेमंशान्तिरमयत ॥२७॥ सुखंसिद्धिर्यशःकीर्तिरित्यतेधर्मयोनयः॥ कामादनिमुदहपंधर्मपात्रममयत ॥२८॥ हिंसाभार्यात्वधर्मस्यतस्यांजज्ञेतथानृतम् ॥ कन्याचनि क्रतिस्तस्यांसुतौौनरकंभयम् २९॥ मायाचवेदनाचैवमिथुनंद्रयमेतयोः ॥ तयोर्जज्ञेऽथवैमायामृत्युभूतापहारिणम् ॥३०॥वेदनात्मसुतंचापिदुःखंज शेऽथरौरवात्।।मृत्योर्व्याधिजगशोकतृष्णाक्रोधाश्चजज्ञिरे ॥३१॥ दुःखोद्भवाःस्मृता तेसर्वेवाधर्मलक्षणाः॥नैपांभार्यास्तिपुत्रोवासर्वेतेपर्द्धरेतसः ॥३२॥ नितिश्चतथाचान्यामृत्योर्भार्याभवन्मुने ॥ अलक्ष्मी मतम्यांचमृत्योःपुत्राश्चतुर्दश ॥३३॥ अलक्ष्मीपुत्रकायेतेमृत्योरादेशकारिणः॥विना शकालेषुनगन्भजन्त्येतेशृणुष्वतान् ॥३४॥ इन्द्रियेषुदशस्त्रतेनथामनसिचस्थिताः ॥ स्वस्वनस्वियंवापिविपर्ययोजयन्तिहि ॥३५॥ अथेन्द्रि याणिचाक्रम्यरागक्रोधादिभिर्नरान् ॥ योजयन्तियथाहानियान्त्यधर्मादिभिर्द्विज ॥३६॥ अहङ्कारगताश्चान्येतथान्येवुद्धिसंस्थिताः ॥ विनाशा यनरस्त्रीणांयतन्तेमोहसंश्रिताः ॥३७ ॥ तथैवान्योगृहेपुंसांदुःमहोनामविश्रुतः ॥ क्षुत्क्षामोऽधोमुखोनग्नश्चीरीकाकसमस्वनः ॥ ३८॥ ससर्वान्खा दितुंमृष्टोब्रह्मणातमसोनिधिः ॥ दंष्ट्राकरालमत्यर्थविवृतास्यसुभैरवम् ॥३९॥ तमत्तुकाममाहेदंब्रह्मालोकपितामहः ॥सर्वब्रह्ममयःशुद्धःकारणंजगतोऽ व्ययः॥४०॥ ॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ नात्तव्यंतेजगदिदंजहिकोपशमंत्रज ॥ त्यजनांतामसींवृत्तिमपास्यरजमःकलाम् ॥ ११॥ ॥ दुःसहउवाच ॥ ॥ क्षुत्क्षामोऽस्मिजगन्नाथपिपासुश्चापिदुर्बलः॥ कथंतृप्तिमियांनाथभवयंवलवान्कथंम् ॥ कश्चाश्रयोममाख्याहिवतेययत्रनिवृतः ॥ ४२ ॥ ॥ ब्रह्मो वाच ॥ ॥ तवाश्रयोगृहं पुंसांजनश्चाधार्मिकोवलम् ॥ पुष्टिनित्यक्रियाहान्याभवान्वत्मगमिप्यति ॥ ४३ ॥ लूताःस्फोटाश्चतेवस्त्रमाहारंचददामि ते ॥ क्षुतंकीटावपन्नंचतथाश्वभिरवेशितम् ॥४४॥ भग्नभाण्डगतंतद्वन्मुखवातोपशामितम् ॥ उच्छिष्टापक्कमस्विन्नमवलीढमसंस्कृतम्॥४२॥ भग्ना सनस्थितेर्भुक्तमासन्नागतमेवच ॥ विदिङ्मुखंसन्ध्ययोश्चनृत्यवाद्यस्वनाकुलम् ॥ ४६॥ उदक्योपहतंभुक्तमुदक्यादृष्टमेवच ॥ यच्चोपघातवत्किंचि द्रक्ष्यपेयमथापिवा ॥४७॥ एतानितवपुष्टयर्थमन्यच्चापिददामिते ॥ अश्रद्धयाहुतंदत्तमस्नातेयंदवज्ञया ॥४८॥ यन्नाम्बुपूर्वकंक्षिप्तम नामीकृतमे वच ॥ त्यक्तुमाविष्कृतंयत्तुदत्तंवैवातिविम्मयात् ॥४९॥ दुष्टंक्रुद्धार्तदत्तंचयक्ष्मन्प्राप्स्यमितत्फलम् ॥ यच्चपोनर्भवः किंचित्करोत्यामिक ·मा० पु० अ० ४७ ॥ ५४॥ मम् ॥५०॥ यच्चपानर्भवायोपित्तयक्ष्मंस्तवतृप्तये॥कन्याशुल्कोपधानायसमुपास्तेधनक्रियाः॥५१॥ तथैवयक्ष्मन्पुष्टयर्थमसच्छास्त्रक्रियाश्चयाः॥ यच्चार्थनिवृताकिंचिदधीतंयन्नसत्यतः ॥ २२ ॥ तत्सर्वतवकामांश्चददामितवसिद्धये ॥ गुर्विण्यभिगमेसन्ध्यानित्यकार्यव्यतिकमे ॥ ५३॥ अस च्छास्त्रक्रियालापदूषितेषुचदुःसह ॥ तवाभिभवसामर्थ्यभविष्यतिसदानृषु ॥ ५४॥ पतिभेदेवृथापाकेपाकभेदेतथाकृते ॥ नित्यंचगेहकलहेभवि तावसतिस्तव ॥ ५५ ॥ अपोष्यमाणेचतथाभृत्यगोवाहनादिके ॥ असन्ध्याभ्युक्षितागारेकालेत्वत्तोभयनृणाम् ॥५६॥ नक्षत्रग्रहपीडामुत्रिवि धोत्पातदर्शने ॥ अशान्तिकपरान्यक्ष्मन्नगनभिभविष्यसि ॥ ५७ ॥ वृथोपवासिनोमायूतस्त्रीषुसदारताः ॥ त्वद्भापणोपकर्तारोवेडालबति काश्चये ॥ ५८ ॥ अब्रह्मचारिणाधीतमिज्याचाविदुपाकृता ॥ तपोवनेग्राम्यभुजातथैवानिर्जितात्मनाम् ॥५९ ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशांशूद्राणांच स्वकर्मतः ॥ परिच्युतानांयाचेप्टापरलोकार्थमीप्सताम् ॥६० ॥ तस्याश्चयत्फलंसर्वतत्तेयक्ष्मन्भविष्यति ॥ अन्यच्चतेप्रयच्छामिपुष्ट्यर्थसंनिवो धतत् ॥ ६१ ॥ भवतोवैश्वदेवान्तेनामोच्चारणपूर्वकम् ॥ एतत्तवतिदास्यन्तिभवतोवलिमार्जितम् ॥ ६२॥ यः संस्कृताशीविधिवच्छुचिरन्तस्त थावहिः ॥ अलोलुपोजितस्त्रीकस्तद्गहमपवर्जय ॥ ६३॥ पूज्यन्लेहव्यकव्याभ्यांदेवताःपितरस्तथा ॥ जामयोऽतिथयश्चापितदेहंयक्ष्मवर्जय ॥ ॥ ६४ ॥ यत्रमैत्रीगृहेवालवृद्धयोपिन्नगेषुच ॥ तथाम्बजनवर्गेषु गृहंतचापिवर्जय ॥६५॥ योपितोऽभिरतायत्रनबहिर्गमनोत्सुकाः ॥ लनान्विताः सदागहेयक्ष्मस्तत्परिवर्जय ॥६६॥ वयासम्बंधयोग्यानिशयनान्यशनानिच ॥ यत्रगेहेत्वयायक्ष्मस्तद्वयवचनान्मम॥६॥ यत्रकारुणिकानित्यंसा धुकर्मण्यवस्थिताः ॥ सामान्योपस्कयुक्तास्त्यजेथायक्ष्मतगृहम् ॥ ६८ ॥ यत्रासनस्थास्तिष्ठत्सुगुरुवृद्धद्विजातिषु ॥ नतिष्ठन्तिगृहंतच्चवज्य॑यक्ष्म स्त्वयासदा ॥ ६९ ॥ तरुगुल्मादिभिग्निविद्धंयस्यवेश्मनः ॥ मर्मभेदोनवापुंसस्तच्छ्योभवनंनते ॥ ७० ॥ देवतापितृभृत्यानामतिथीनांचवर्त नम् ॥ यस्यावशिष्टेनान्नेनपुंसस्तस्यगृहंत्यज ॥ ७३ ॥ सत्यशक्यान्क्षमाशीलानहिंस्रानानुतापिनः ॥ पुरुषानीदृशान्यक्ष्मंस्त्यजेथाश्चानसूय कान् ॥७२॥ भर्तृशुश्रपणेयुक्ताममत्स्त्रीमङ्गवर्जिताम् ॥ कुटुम्बभर्तृशेपानपुष्टांचत्यजयोपितम् ॥ ७३ ॥ यजनाध्ययनाभ्यासदानासक्तमतिंसदा ॥ याजनाध्यापनादानकृतवृत्तिद्विजंत्यज ॥ ७४॥ दानाध्ययनयज्ञेषुसदोद्युक्तंचदुःसह ॥ शत्रियंत्यजसच्छुल्कशस्त्राजीवात्तवेतनम् ॥ ७९ ॥ त्रिभिः पूर्वगुणैर्युक्तंपाशुपाल्यवणिज्ययोः ॥ कृपेश्वावाप्तवृत्तिंचत्यजवैश्यमकल्मपम् ॥ ७६॥ दानेज्याद्विजशुश्रूपातत्परंयक्ष्मसंत्यज ॥ शुद्धचब्राह्मणादीनां शुश्रृपावृत्तिपोपकम् ॥ ७७॥ श्रुतिम्मृत्यविरोधेनकृतवृत्तिहेगृही ॥ यत्रतत्रचतत्पनीतस्यैवानुगतात्मिका ॥७८ ॥ यत्रपुत्रोगुगेःपूजांदेवानांच ·तथापितुः ॥ पत्नीचभर्तुःकुरुतेतत्रालक्ष्मीभयंकुतः॥ ७९॥ सदानुलिप्तंसन्ध्यासुगृहमम्बुसमुक्षितम् ॥ कृतपुष्पवलिंयक्ष्मनत्वंशक्नोषिवीक्षितुम् ॥ ॥ ८० ॥ भास्कराहटशय्यानिनित्याग्निसलिलानिच ॥ सूर्यावलोकदीपानिलक्ष्म्यागेहानिभाजनम् ।। ८१ ॥ यत्रोक्षाचन्दनंवीणाआदीमधुस र्पिपी ॥ विपाज्यताम्रपाबाणितद्हंनतवाश्रयः ॥ ८२ ॥ यत्रकण्टकिनोवृक्षायत्रनिष्पाववल्लरी ॥भार्यापुनर्भूर्वल्मीकस्तद्यक्ष्मतवमन्दिरम् ॥८३॥ यस्मिन्गृहेनराःपंचस्त्रीत्रयंतावतीश्चगाः ॥ अन्धकारेन्धनानिश्चतगृहंवसतिस्तव ॥ ८४ ॥ एकच्छागंद्विबालेयंत्रिगवंपञ्चमाहिपम् ॥ पडवंसप्तमात झंगृहंयक्ष्माशुशोषय ॥८५॥ कुदालदात्रपिटकंतद्वत्स्थाल्यादिभाजनम् ॥ यत्रतत्रैवक्षिप्तानितवदद्युःप्रतिश्रयम् ॥८६॥ मुशलोलखलस्त्रीणामास्यात द्वदुदुम्बरे॥ अवस्कॉमन्त्रणंचयक्षमतदुपकृत्तव ॥८७॥ लंघ्यन्तेयत्रधान्यानिपक्कापक्कानिदेश्मनि ॥ तद्वच्छास्त्राणितत्रत्वंयथेष्टंचरदुःसह ॥ ८८॥ स्थालीपिधानेयवाग्निदत्तोदीफलनवा।।गृहतत्रहिरिटानामशेषाणांसमाश्रयः॥८९॥ मानुषास्थिगृहेयत्रदिवारामृतस्थितिः॥तत्रयक्ष्मतवावासस्त थान्येपांचरक्षसाम्॥९०॥अदत्त्वाभुञ्जतेयवैवन्धोः पिण्डतथोदकम् ॥सपिण्डान्सोदकांश्चैवतत्कालतानगन्भज ॥९॥ यत्रपद्ममहापौसुरभिमोदका शिनी।वृपभैरावायत्रकल्प्यतेतद्गृहंत्यज ॥९२॥अशस्त्रादेवतायत्रसशस्त्राश्चाहवंविना ॥ कल्प्यन्तेमनुजैरास्तत्परित्यजमन्दिरम् ॥९३॥ पौरजान पदैर्यत्रपाक्प्रसिद्धमहोत्सवाः॥ क्रियते पूर्ववद्हेनत्वंतत्रगृहेचर ॥ ९४ ॥ शूर्पवातघटाम्भोभिःस्नानवस्वाम्बुविषैः ॥ नखाग्रसलिलैश्चैवतान्याहिहत लक्षणान् ॥ ९५॥ देशाचारान्समयाङ्घातिधर्मजपंहोममङ्गलंदेवतेष्टिम् ॥ सम्यक्छौचंविधिवल्लोकवादान्पुंसस्त्वयाकुर्वतोमाऽस्तुसङ्गः ॥ ९६ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ इत्युक्त्वादुःसहंब्रह्मातत्रैवान्तरधीयत ॥ चकारशासनंमोऽपितथापंकजजन्मनः ॥ ९७ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेयक्ष्मानुशा सननामसप्त चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४७॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ दुःमहम्याभवद्भार्यानिर्माटिर्नामनामतः ॥ जाताकलेस्तुभार्यायामृतौचाण्डाल दर्शनात्॥३॥ तयोरपत्यान्यभवञ्जगद्व्यापानिपोडश॥अष्टौकुमाराःकन्याश्चतथाटावतिभीपणाः ॥२॥ दन्ताकृष्टिस्तथोक्तिश्चपरिवर्तस्तथापरः॥ अङ्गधुक्छकुनिश्चैवगण्डप्रान्तरतिस्तथा ॥३॥ गर्भहासस्यहाचान्यः कुमारास्तनयास्तयोः॥ कन्याश्चान्यास्तथैवाष्टौतासांनामानिमेशृणु ॥४॥ नियोजिकावैप्रथमातथैवान्याविरोधिनी॥ स्वयंहारकरीचेवभ्रामीऋतहारिका ॥५॥ स्मृतिवीजहरीचान्यतयों कन्येसुदारुणे ॥ विद्वेपण्यष्टमीना मकन्यालोकभयावहा॥६॥एतासांकर्मवक्ष्यामिरोपप्रशमनंचयत्॥अष्टम्यांचकुमाराणांशृयतांद्विजसत्तम ॥ ७॥ दन्ताकृष्टिःप्रसूतानांबालानांदशन स्थितः ॥ करोतिदंतसंघर्षचिकीर्षुर्दुःसहागमम् ॥८॥ तस्योपशमनं कार्यसुप्तस्यसितसर्पपः ॥ शयनस्योपरिक्षितर्मानुपैर्दशनोपरि ॥ ९॥ सौवर्च ·मा० पु० अ०४८ ॥ ५५॥ युङ्क्तेताक्तिस्तचनान्यथा ॥ १३ ॥ तस्माददुष्टमङ्गल्यवक्तव्यंपण्डिनैः सदा ॥ दुष्टेश्रुतेतथैवोक्तकीर्तनीयोजनार्दनः ॥ १२ ॥ चराचरगुरुब्रह्मा लोपधीमानात्तथासच्छास्त्रीर्तनात् ॥ उष्ट्रकण्टकगङ्गास्थिक्षोमवन्त्रविधारणात्॥१०॥ तिष्ठन्यन्यकुमागम्तन्थास्त्वित्यसकृब्रुवन् ॥ शुभाशुभेनृणां यायस्यकुलदेवता ॥ अन्यगर्भपरान्गच्छन्सदेवपरिवर्तयन् ॥ १३ ॥ रतिमाप्नोतिवाक्यंचविशोरन्यदेवयत् ॥ परिवर्तकसंज्ञोऽयंतस्यापिसिलसर्प पः॥ १४ ॥ सोनमन्त्रजप्येश्वरक्षांकुर्वीततत्त्ववित ॥ अन्यश्वानिलवन्नृणामङ्गेषुस्फुरणोदितम् ॥ १५ ॥ शुभाशुभंसमाचष्टेकुशेस्तस्याङ्गताड नम् ॥ काकादिपशिसंस्थोऽन्यःश्वादग्गगतोऽपिवा ॥ १६ ॥ शुभाशुभंचशकुनिःकुमारोऽन्योत्रंवीति ॥ तत्रापिदृष्टव्याक्षेपःप्रारम्भत्यागएवच ॥३७॥ शुभेद्रुततरंकार्यमितिमाहप्रजापतिः॥ गण्डान्तेषुस्थितश्चान्योमुहूर्ताईद्विजोत्तम ॥ १८ ॥ सर्वारंभान्कुमारोऽत्तिशर्मतम्यनिशामय व प्रोक्त्यादेवतास्तुत्यामलोत्खातेनचद्विज ॥ १९ ॥ गोमत्रसर्पपनानस्तदृक्षग्रहपूजनैः ॥ पुनश्चधर्मोपनिपत्करणःशास्त्रदर्शनैः ॥२०॥ अवजयाजन्म नश्चप्रशमयातिगण्डवान् ॥ गभैत्रीणांतथाऽन्यस्तुकललाशीसुदारुणः ॥२१॥ तस्यग्नासदाकार्यानित्यशोचनिपेवणान् ॥ प्रसिद्धमन्त्रलिखनाच्छ म्तमाल्यादिधारणात्॥२२॥विशुद्धगेहावसनादनायासाच्चद्विज ॥ तथैवसस्यहाचान्यासस्यद्धिमुपहन्तियः॥२३॥तम्यापिरक्षांकुर्वीतजीणोपानति धारणात् ॥ तथापमव्यगमनाचण्डालम्यप्रवेशनात ॥२४॥ बहिर्बलिप्रदानाचसोमाम्बुपरिकीर्तनात् ॥ परदारपरद्व्यहरणादिषुमानवान् ॥२६॥ नियोजयतिवैवान्याक्न्यासाचनियोजिका॥ तस्याः पवित्रपठनात्कोपलोभादिवर्जनात् ॥ २६॥ नियोजयतिमामेपविरोधाचविवर्जनात् ॥ आकु टोऽन्येनमन्येतताडितोवानियोजिका ॥ २७॥ नियोजयत्येनमितिनगच्छेत्तद्रशंबुधः ॥ परदारादिसंसर्गचित्तमात्मानमेवच ॥ २८ ॥ नियोज यत्यत्रसामामितिप्राज्ञोविचिन्तयेत् ॥ विरोधंकुरुतेचान्यादम्पत्योःप्रीयमाणयोः ॥ २९ ॥ बन्धूनांसुहृदांपित्रोःपुत्रैःसावर्णिकैश्चया ॥ विरोधिनी सातदक्षांकुवींतवलिकर्मणा ॥३०॥ तथातिवादमहनाच्छास्त्राचारनिपेवणात् ॥ धान्यंखलाद्गृहागोष्ठात्पयःसपिस्तथापरा ॥ ३३ ॥ समृद्धिमृद्धिम द्रव्यादपदन्तिचकन्यका ॥ साम्बयंहारिकेत्युक्ता मदान्तर्धानतत्परा ॥ ३२ ॥ महानसादईसिद्धमन्नागारस्थितंतथा ॥ परिविष्यमाणंचस्तासाभु ङ्क्तेचभुजता ॥ ३३ ॥ उच्छेपणंमनुष्याणांहरत्यन्नंचदुर्हरा ॥ कर्मान्तागाशालाभ्यः सिद्धिहरतिद्विज ॥ ३४ ॥ गोत्रीस्तनेभ्यश्चपयः शीरहारी सदैवसा ॥ दनोघृतंतिलात्तैलंसुरागारात्तथासुराम् ॥ ३५॥ रागंकुसुम्भकादीनांकापासात्सूत्रमेवच ॥ सास्वयंहारिकानामहरत्यविरतंद्विज ॥३६॥ कुर्याच्छिखण्डिनोतरक्षार्थकृतिमांस्त्रियम् ॥ रक्षाश्चैवगृहेलेख्यावाचोच्छिष्टतातथा ॥ ३७ ॥ होमानिदेवतापभस्मनाचपरिष्क्रिया ॥ कार्य ·क्षीरादिभाण्डानामेवंतक्षणंस्मृतम् ॥ ३८ ॥ उद्वेगजनयत्यन्याएकस्थाननिवासिनः ॥ पुरुषस्यतुयाप्रोक्ताभ्रामणीसातुकन्यका ॥ ३९ ॥ तम्याथर शांकुर्वीतविक्षितःसितसर्पपैः ॥ आसनेशयनेचीया॑यत्रास्तेसतुमानवः ॥ ४० ॥ चिन्तयेच्चनर पापामामेपादुष्टचेतना ॥ भ्रामयत्यसकृजप्यं भुवःमूक्तंसमाधिना ॥ ४१ ॥ स्त्रीणांपुष्पंहरत्यन्याप्रवृत्तंसातुकन्यका ॥ तथाप्रवृत्तंसाज्ञेयादुःसहाऋतुहारिका ॥ ४२ ॥ कुर्वीततीर्थदेवोकश्चैत्य पर्वतसानुषु ॥ नदीसङ्गमखातेषुम्नपनंतत्प्रशान्तये ॥४३॥ मन्त्रविद्धृततत्त्वज्ञःपर्वमूपमिचद्विज ॥ (तेपातुपूजनंकार्यधूपवयुपहारकैः ) ॥ चिकि त्साजश्वववैद्यः संप्रयुक्तैर्वगपर्धेः ॥४४॥ स्मृतिचापहरत्यन्या ( प्रवृत्तांसातुकन्यका ॥ अथाप्रवृत्तासाझेया ) नृणांमास्मृतिहारिका ॥ ४५ ॥ विविक्तदेशसेवित्वात्तस्याश्चोपशमोभवेत् ॥ वीजापहारिणीचान्यास्त्रीपुमोरतिभीपणा ॥ मेध्यानभोजनः स्नानस्तस्याश्चोपशमोभवेत् ॥४६॥ दारुणासादुराचारादारुणंकुरुतेभयम् ॥ तत्पशांत्यप्रकुर्वीतद्विजानामर्चनंशुभम् ॥ ४७॥ अष्टमीद्रपणीनामकन्यालोकभयावहा ॥ याकरो तिजनद्रिष्टनरनारीमथापिवा ॥४८॥ मधुश्रीरघृताक्तांस्तुशान्त्यर्थहोमयत्तिलान् ॥ कुर्वीतमित्रविन्दांचतष्टितत्पशान्तये ॥४९॥ एतेपांतुकुमा राणांकन्यानांद्विजसत्तम ॥ अष्टत्रिंशदपत्यानितेपांनमानिमेशृणु ॥५०॥ दन्ताकृप्टेग्भृत्कन्याविजल्पाकलहातथा ॥ अवज्ञानृतदुष्टोक्तिर्विजल्पातत्य शान्तये॥५०॥ तामेवचिन्तयेत्प्राज्ञःप्रयतश्चगृहीभवेत् ॥ कलहाकलहंगकरीत्यविरतंनृणाम् ।। ५२ ॥ कुटुम्बनाश हेतुःसातत्पशान्तिनिशामय ॥ दूर्वांकुगन्मधुघृतक्षीराक्तावलिकर्मणि ॥५३॥ विक्षिपज्जुहुयाच्चैवानलंमित्रंचकीर्तयेत् ॥ भूतानांमातृभिःसार्द्धवालकानांतुशान्तये ॥५४॥ विद्यानां तपसांचेवसंयमस्ययमस्यच ॥ कृप्यांवाणिज्यलाभेचशान्तिकुर्वन्तु सदा ॥५५॥ पूजिताश्चयथान्यायंतुष्टिंगच्छन्तुसर्वशः।। कूष्माण्डायातुधानाश्च येचान्येगणसंज्ञिताः ॥ ५६॥ महादेवप्रसादेनमहेश्वरमतेनच ॥ सर्वएतेनृणांनित्यतृष्टिमाशुत्रजन्तुते ॥ ५७ ॥ तुष्टाः सर्वनिरस्यन्तुदुष्कृतंदुरनुष्ठि तम् ॥ महापातकजंसर्वयच्चान्यद्विघ्नकारणम् ॥५८॥ तेपामेवप्रसादनविघ्नानश्यन्तुसर्वशः।। उद्वाहेषुचसर्वेषुवृद्धिकर्मसुचैवहि ॥ ५९॥ पुण्यानुष्ठा नयोगेषुगुरुदेवार्चनेषुच॥जपयज्ञविधानेषुयात्रासुचचतुर्दश॥६०॥शरीरारोग्यभाग्येषुसुखदानधनेषुच॥वृद्धवालातुरेवेवशान्तिकुवतुमेसदा ॥ ६१॥ सोमाम्बुपौतथाम्भोभिः सविताचानिलानला ॥ तथोक्ने कलिजिह्वोऽभूत्पुत्रस्तालनिकेतनः ॥ ६२. ॥ सयेपारसनासंस्थस्तानसाधूनविवाद येत् ॥ परिवर्तसुतौद्वौतुविरूपविकृतौद्विज ॥ ६३॥ तोतुवृक्षाद्रिपरिखाप्राकाराम्भोधिसंश्रयो । गुर्विण्याः परिवर्ततीकुरुतः पादपादिषु १६४ ॥ कौष्टुकेपरिवर्तःस्याद्गर्भस्यान्योदरात्ततः ॥ नवृक्षंचैवनैवादिनप्राकारमहोदधिम् ॥ ६५ ॥ परिखांवासमाकामेदवलागर्भधारिणी ॥ अङ्गधुक्त ·अ० ४८ मा० पु० ॥ ५६ ॥ ॥ . नयंलभेपिशुननामनामतः॥६६॥ सोऽस्थिमजागतःपुंसांवलमत्त्यजितात्मनाम् ॥ श्येनकाककपोतांश्चगृध्रोलूकोचवैसुतान् ॥ ६७ ॥ अवापश कुनिःपंचजगृहुस्तान्सुरासुराः ॥ श्येनंजग्राहमृत्युश्चकाकंकालोगृहीतवान् ॥ ६८॥ उलूकंनि:तिश्चैवजग्राहातिभयावहम् ॥ गृध्रव्याधिस्तदीशोऽथ कपोतंचस्वयंयमः ॥ ६९ ॥ ॥ एतेपामेवचैवोक्ताभूताःपापोपपादने ॥ तस्माच्छयेनादयोयस्यनिलीयेयुःशिरस्यथ ॥ ७० ॥ तेनात्मरक्षणायालं शान्तिकुर्य्याद्विजोत्तम ॥ गेहप्रमूतिग्तेपांतद्वन्नीडनिवेशनम् ॥ ७ ॥ नरस्तंवर्जयेद्गहंकपोतोक्रान्तमस्तकम् ॥ श्यनःकपोतोयधश्चकाकोलूकागृहेति ज ॥ ७२ ॥ प्रविष्टःकथयेदन्तंवमतांतत्रवेश्मनि ॥ ईदृक्परित्यजेद्हंशान्तिकुर्याच्चपण्डितः॥ ७३ ॥ स्वप्मेऽपिहिकपोतस्यदर्शनंनप्रशस्यते॥ पड़प त्यानिकथ्यन्तेगण्डप्रान्तरतेस्तथा।।७४॥ स्त्रीणांरजस्यवस्थानंतेषांकालाश्चमेशृणु ॥ चत्वार्य्यहानिपूर्वाणितथैवान्यत्रयोदशम् ॥ ७५ ॥ एकादशंत थैवान्यदपत्यंतस्यवेदिने ॥ अन्यदिनाभिगमनेश्राद्धदानेतथापरे ॥ ७६ ॥ पर्चस्वथान्यत्तस्मात्तवान्यतानिपण्डितैः ॥ गर्भहन्तुःसुतोनिनो मोहनीचापिकन्यका ॥ ७७ ॥ प्रविश्यगर्भमत्त्येकोभुक्कामोहयतेऽपरा ॥ जायन्तेमोहनात्तस्याःसर्पमण्डूककच्छपाः ॥ ७८ ॥ सरीसृपाणिचा न्यानिपुरीपमथवापुनः ॥ पण्मासाद्गुर्विणीमांसमश्नुवानामसंयताम् ॥ ७९ ॥ वृक्षच्छायाश्रयारात्रावथवात्रिचतुष्पथे ॥ श्मशानकटभूमिष्टामुत्त रायविवर्जिताम् ॥ ८० ॥ रुद्यमानांनिशीथेऽथआविशेत्तामिमौस्त्रियम् ॥ सस्यहन्तुस्तथैवैकःक्षुद्रकोनामनामतः ॥ ८१॥ ॥ सस्यद्धि समदाहन्तिलब्ध्वारन्धंशृणुष्वतत् ॥ अमङ्गल्यदिनारम्भेतृप्तोवपतेचयः ॥८२॥ क्षेत्रेप्वनुप्रवेशवेकरोत्यन्तोपसंगिषु ॥ ८३॥ ॥ अमङ्गल्यादि नारंभंमङ्गलानांचवर्जयेत् ॥ ( महद्भयंप्रयच्छंतियत्रतत्प्रसंगिषु ॥ ) तस्मात्कल्पःसुप्रशस्तेदिनेऽभ्यर्च्यनिशाकरम् ॥ ८४॥ कुर्यादारम्भमुप्तिंचहष्ट स्तुष्टः सहायवान् ॥ नियोजिकेतियाकन्यादुःसहस्यमयोदिता ॥ ८५ ॥ जातंप्रचोदिकासंज्ञतस्याःकन्याचतुष्टयम् ॥ मत्तोन्मत्तप्रमत्तांस्तुनराना रीस्तुताः सदा ॥८६॥ समाविशन्तिनाशायचोदयन्तीहदारुणम् ॥ अधर्मधर्मरूपेणकामंचाकामरूपिणम् ॥ ८७॥ अनर्थंचार्थरूपेणमोक्षंचामो शरूपिणम् ॥ दुर्विनीतान्विनाशौचंदर्शयन्तिपृथङ्नरान् ॥ ८८ ॥ भ्रशंत्याभिःप्रविष्टाभिः पुरुषार्थात्पृथयनराः ॥ तासांप्रवेशश्चगृहेसन्ध्यक्षेषुह्य दुम्बरे ॥ ८९॥ धात्रेविधात्रेचबलियंत्रकालेनदीयते ॥ भुञ्जतांपिवतांवापिसंगिभिर्जलविग्रुपैः॥ ९० ॥ नरनारीषुसंक्रान्तिस्तासामाश्चभिजायते॥ ॐ विरोधिन्यास्त्रयःपुत्राश्चोदकोग्राहकम्तथा ॥९१॥ तमःप्रच्छादकश्चान्यस्तत्स्वरूपंशृणुष्वमे ॥ प्रदीपतैलसंसर्गदृषितेलंघितेखले ॥ ९२ ॥ मुसलोला खलेयत्रपादुकवासनेत्रियः॥ शूर्पदात्रादिकंयत्रपदाकृष्टतथासनम् ॥ ९३ ॥ यत्रोपलिप्तनाभ्यर्च्यविहार क्रियतेगृहे ॥ दींमुखेनयत्रानिराहतोऽन्य ॥ %3D

·बनीयते ॥ ९४ ॥ विरोधिनीसुतास्तत्रविजृम्भन्तप्रचोदिताः ॥ एकोजिह्वागतःपुंसांस्त्रीणांचालीकसत्यवान् ॥ ९५ ॥ चोदकोनामसप्रोक्त पैशुन्यं
कुरुतेगृहे ॥ अवधानगतश्चान्यःश्रवणस्थोऽतिदुर्मतिः ॥ ९६ ॥ करोतिग्रहणंतेषांवचसांग्राहकस्तुसः ॥ आक्रम्यान्योमनोनृणांतमसाच्छाद्यदुर्म
तिः ॥ ९७ ॥ क्रोधंजनयतेयस्तुतम प्रच्छादकस्तुसः ॥ स्वयंहार्यास्तुचायणजनितंतनयत्रयम् ॥ ९८॥ सर्वहार्यर्द्धहारीचवीर्यहारीतथैवच ॥ अना
चान्तगृहेप्वतमन्दाचारगृहेषुच ॥ ९९ ॥ अप्रक्षालितपादेषुप्रविशत्सुमहानसम् ॥ खलेषुगोष्ठेषुचवैदोहोयेषुगृहेषुवै ॥१००॥ तेपुंसयथान्यायविहर
न्तिरमन्तिच ॥ भ्रमण्यास्तनयस्त्वेकःकाकजंघइतिस्मृतः ॥ १०१॥ तेनाविष्टोरतिसवानवप्राप्नोतिवैमुने ॥ भुनन्योगायतेमैत्रेगायतेहसतेचयः॥
॥१०२॥ सन्ध्यामैथुनिनंचैवनरमाविशतिद्विज ॥ कन्यावयंप्रमृतासायाकन्याऋतुहारिणी ॥ १०३॥ एकाकुरहराकन्याअन्याव्यञ्जनहारिका ॥
तृतीयातुसमाख्याताकन्यकाजातहारिणी ॥१०॥ यस्यानक्रियतमर्वःसम्यग्वैवाहिकोविधिः ॥ कालातीतोऽथवातस्याहरत्येकाकुचद्रयम् ॥१०॥
सम्यक्श्राद्धमदत्त्वाचतथानभ्यर्च्यमातृकाः ॥ विवाहितायाःकन्यायाहरतिव्यञ्जनंतथा ॥ १०६॥ अन्यम्बुशून्येचतथाविधूपेमृतिकागृहे ॥ अदी
पशस्त्रमुसलभूतिसर्पपवर्जिते ॥ १०७॥ अनुप्रविश्यसाजातमपहत्यात्मसम्भवम् ॥ क्षणप्रसविनीवालंतत्रैवोत्सृजतेद्विज ॥ १०८ ॥ साजातहा
रिणीनामसुघोगपिशिताशना ॥ तम्मात्संरक्षणकार्ययत्नतःमूतिकागृहे ॥ १०९ ॥ स्मृतिचाप्रयतानांचशून्यागारनिपेवणात् ॥ अपहन्तिसुतस्त
स्याःप्रचण्डोनामनामतः ॥ ११ ॥ पौत्रेभ्यस्तस्यसंभूतालीकाशतसहस्रशः॥ चण्डालयोनयश्चाष्टौदण्डपाशातिभीषणाः ॥ १११ ॥ क्षुधाविष्टा
स्ततोलीकास्ताश्चचण्डालयोनयः ॥अभ्यधावन्तचान्योन्यमत्तुकामाःपरस्परम् ॥११२॥ प्रचण्डोवारयित्वातुयास्ताश्चण्डालयोनयः॥समयस्था
पयामासयाहशेतादृशंशृणु ॥१३॥ अद्यप्रभृतिलोकानामावासंयोहिदास्यति ॥ दण्डंतस्याहमतुलंपातयिष्येनसंशयः ॥ ११४॥ चण्डालयोन्या
वसथेलीकायाप्रसविष्यति ॥ तस्याश्चसन्ततिःपूर्वासाचसयोनशिष्यति ॥ ११५॥ प्रसूतेकन्यकेद्वेतुस्त्रिपुसोर्बीजहारिणी ॥ वातरूपामरूपांचत
स्याःप्रहरणं तुते ॥ ॥ ११६॥वातरूपानिपेकान्तेसायस्मैक्षिपतेसुतम् ॥ सपुमान्वातशुक्रत्वंप्रयातिवनितापिवा ॥ ११७॥ तथैवगच्छतःसद्योनि
वीजत्वमरूपया ॥ अनाताशीनरोयोऽसीतथाचापिवियोगिनः॥ ११८॥ विद्वेषिणीतुयाकन्याभुकुटीकुटिलानना ॥ तस्याद्वौतनयापुंसामपकारन
काशकौ ॥ ११९॥ निर्वीजत्वं नरोयातिनारीवाशोचवर्जिता ॥ पैशुन्याभिरतलोलमसजलनिषेवणम् ॥ १२० ॥ पुरुषद्वेपिणचैतौनरमाक्रम्यतिष्ट
तः॥ मात्राभावानथामित्ररभीष्टेःस्वजनैःपरैः॥१२१॥ विद्विष्टोनाशमायातिपुरुषोधर्मतोऽर्थतः ॥ एकस्तुस्वगुणाँल्लोकेप्रकाशयतिपापकृत्॥१२२॥

·अ० ४९. मा० पु० द्वितीयस्तुगुणान्मत्रीलोकस्थामपकर्षति ॥ इत्येतदोःसहाः सर्वेक्ष्मणःसन्ततावथ ॥ पापाचाराःसमाख्यातायैर्व्याप्तमखिलजगत् ॥ १२३ ॥ इतिश्रीमार्कण्डयमहापुराणदौःसहोत्पत्तिसमापनंनामाप्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ १८ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्येषतामसःसंर्गोब्रह्म णोऽव्यक्तजन्मनः ॥ रुद्रसर्गप्रवक्ष्यामितन्मेनिगदतःशृणु ॥ १ ॥ तनवश्व तथैवाष्टोपत्न्यःपुत्राश्चतेतथा ॥ कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतंत्र ध्यायतःप्रभोः ॥२॥ प्रादुरासीदथाङ्केऽम्यकुमागेनीललोहितः ॥ रुरोदसुस्वरंसोऽथद्रवंश्वद्विजसत्तम ॥ ३॥ किंरोदिपीतितंब्रह्मारुदन्तंप्रत्युवाच ह ॥ नामदेहीतितमोथप्रत्युवाचजगत्पतिम् ॥ ४॥ ब्रह्मोवाच ॥ रुद्रस्त्वंदेवनाम्नासिमारोदीधैर्य्यमावह ॥ एवमुक्तस्ततःसोऽथसप्तकृत्रोदह ॥५॥ ततोऽन्यानिददातस्मेसप्तनामानिवप्रभुः ॥ स्थानानिचैपामष्टानांपत्नीःपुत्रांश्चवैद्विज ॥६॥ भवंशवंतर्थशानंतथा पशुपतिप्रभुः ॥ भीममु ग्रंमहादेवमुवाचमपितामहः ॥ ७॥ चक्रेनामान्यथैतानिस्थानान्येपांचकारह ॥ मूर्योजलंमहीवहिर्वायुराकाशमेवच ॥ ८॥ दीक्षितोत्राह्मणःसोम इत्येताम्तनवःक्रमात् ॥ सुवर्चलातथैवोमाविकेशीचापरास्वधा ॥ ९॥ स्वाहादिशस्तथादीक्षारोहिणीचयथाक्रमम् ॥ मूर्यादीनांद्विजश्रेष्टरुद्राद्यैर्नाम भिःसह ।। ३ ० ॥ शनैश्चरस्तथाशुक्रोलोहिताङ्गोमनोजवः ॥स्कन्दःसगोंऽथसन्तानोबुधश्चानुक्रमात्सुताः ॥१३॥एवम्प्रकारोरुद्रोऽमौसतीभा-मवि न्दत । दक्षकोपाच्चतत्याजसासतीस्वंकलेवरम् ॥१२॥ शंभोरवज्ञायत्रास्तेस्थातव्यंनैवमूरिभिः ॥ एतेचब्राह्मणाःसवैयद्विपंतोमहेश्वरम् ॥१३॥ भवंतते विदवायाः पापोपहतचेतमः।पाखंडाचारनिरताःसनिग्यगामिनः ॥१४॥ कलौयुगेतुसंप्राप्तेदरिद्रा शूद्रजापकाः ॥हिमवद्दुहितासाभून्मनायांद्विजस त्तम ॥ तस्याभ्रातातुर्मनाकः सखाम्भोधेरनुत्तमः ॥१५॥ उपयमेपुनश्चैनामनन्यांभगवान्भवः ॥ देवोधाताविधातारौ गोःख्यातिरमयत ॥ १६॥ श्रियंचदेवदेवम्यपनीनारायणस्यया ॥आयतिनियतिश्चैवमेरोःकन्येमहात्मनः ॥ १७॥ भार्येधाताविधात्रोस्तेतयोर्जातोसुतावुभौ ॥ प्राणश्चैवमृक ण्डुश्चपितामममहायशाः ।। १८ ॥ मनस्विन्यामहंतस्मात्पुत्रोवेदशिरामम ।। धूम्रवत्यांसमभवत्प्राणस्यापिनिबोधमे ॥ १९॥ प्राणस्यद्युतिमान्पुत्र उत्पन्नस्तस्यचात्मजः ॥ अजगश्चतयोःपुत्राःपात्राश्चबहवोऽभवन् ॥२०॥ पुत्रीमरीचेः संभूतिःपौर्णमासममूयत ॥ विरजाःपर्वतश्चैवतस्यपुत्रीम हात्मनः ॥ २१ ॥ तयोः पुत्रांस्तुवक्ष्यहवंशसंकीर्तनेद्विज ॥ स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नीप्रसूता कन्यकास्तया ॥२२॥ सिनीवालीकुहूश्चैवराकाचानु मतिस्तथा ॥ अनसूयातथैवार्जज्ञेपुत्रानकल्मपान् ॥२३ ॥ सोमंदुर्वाससंचवदत्तात्रेयंचयोगिनम् ॥ प्रीत्यांपुलस्त्यभार्यायांदत्तोन्यस्तत्सुतोऽभ वत् ॥ २४ ॥ पूर्वजन्मनिसोऽगस्त्यःस्मृतःस्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ कर्दमश्चार्ववीरश्चसहिष्णुश्चसुतत्रयम् ।।२५॥ क्षमातुसुषुवेभार्यापुलहस्यप्रजापतेः ॥

·कतोस्तुसन्नतिर्भार्यावालखिल्यानमूयत ॥२६॥पायोनिसहस्राणिऋषीणामूर्द्धरेतसाम् ॥ ऊर्जायान्तुवमिष्ठस्यसप्ताजायन्तवसुताः ॥ २७ ॥ रजोगात्रो वाहुश्चसबलश्चानघस्तथा ॥ सुतपाः शुक्लइत्येतेसर्वेसप्तर्षयःस्मृताः ॥ २८ ॥ योसावग्निरभीमानीब्रह्मणस्तनयोऽग्रजः ॥ तम्मात्स्वा हासुताल्लेभेत्रीनुदारोजसोद्विज ॥ २९॥ पावकंपवनंचैवशुचिंचापिजलाशिनम् ॥ तेषांतुसन्ततावन्येचत्वारिंशञ्चपञ्चच ॥ ३० ॥ कथ्यन्तेबहुश श्वेतेपितापुत्रत्रयंचयत् ॥ एवमेकोनपञ्चाशदुर्जयाः परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥ पितरोब्रह्मणासृष्टायेव्याख्यातामयातव ॥ अग्निष्वत्ताबर्हिपदोऽनग्नयः सामयःश्चय ॥ ३२ ॥ तेभ्यःस्वधासुतेजज्ञेमेनां वैधारिणीतथा ॥ तेउभेब्रह्मवादिन्यायोगिन्यौचाप्युभेद्विज ॥३३॥ इति श्रीमा० रुदमर्गाभि धानोनामेकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ ॥ कौटुकिरवाच ॥ ॥ स्वायम्भुवंत्वयाख्यातमेतन्मन्यतरंचयत् ॥ तदहंभगवन्सम्यक्श्रो तुमिच्छामिकथ्यताम् ॥ १॥ मन्वन्तरप्रमाणंचदेवादेवर्षयम्तथा ॥ येचभितीशाभगवन्देवेन्द्रश्चैवयम्तथा ॥२॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ मन्वन्तग णांसंख्यातामाधिका कमप्ततिः ॥ मानुपेणप्रमाणेनशृणमन्वन्तरंचमे ॥ ३ ॥ त्रिंशन्कोट्यस्तुसंख्याताः महस्राणिचविंशतिः ॥ मतपष्टिम्तथा न्यानिनियुतानिचसंख्यया ॥१॥ मन्वन्तरप्रमाणंच इत्येतत्माधिकंविना ॥ अष्टौशतसहस्राणिदिव्ययासंख्ययास्मृतम् ॥ ५॥ द्विपंचा शत्तथान्यानिसहस्राण्यधिकानिच ॥ स्वायम्भुवोमनुः पूर्व मनुः म्बागेचिपस्तथा ॥ ६ ॥ औत्तमस्ताममश्चैववतश्चाक्षुपस्तथा ॥ पड़नेमनवो जीतास्तथाईवस्वतेऽधुना ॥ ७ ॥ सावर्णाःपंचगैच्याश्चभौत्याश्चागामिनम्त्वमी ॥ एतपांविस्तरंभूयोमन्वंतरपरिग्रहे ॥ ८ ॥ वक्ष्येदेवानृपी श्चैवदेवन्द्रा पितरश्चये ॥ उत्पत्तिसंग्रहंब्रह्मञ्यतामस्यमततिः ॥ ९ ॥ यच्चतेपामभूत्क्षेत्रंतत्पुत्राणांमहात्मनाम् ॥ मनोःस्वायम्भुवस्यामन्दश पुत्राम्तुतत्समाः ॥१०॥ यैग्यिपृथिवीसर्वासप्तद्वीपासपर्वता ॥ सममुद्राऽऽकरवतीप्रतिवर्पनिवेशिता ॥११॥ वायम्भुवेऽन्तरपूर्वमात्रेतायुगेतथा । प्रियव्रतस्यपुत्रैस्तैःपौत्रैःस्वायम्भुवस्यच ॥ १२॥ प्रियव्रतात्प्रजावत्यांवीगत्कन्याव्यजायत ॥ कन्यामातुमहाभागाकर्दमम्यप्रजापतेः ॥ १३ ॥ कन्यद्रेदशपुत्रांश्चनम्राट्कुक्षीचतेउभे ॥ तयोर्वेभ्रातरःशूराःप्रजापतिसमादश ॥१४॥ आमीनोमेधातिथिश्चवपुप्मांश्चतथापरः ॥ ज्योतिप्मान्युतिमा भव्यःसवनःसतएवते ॥१५॥ मेधाग्निवाहुमित्राम्तुत्रयोयोगपगयणाः॥ जातिस्मरामहाभागानराज्यायमनोदधुः ॥१६॥ प्रियव्रतोऽभ्यपिंचत्तान्म तसप्तसुपार्थिवान् ॥ द्वीपेषुतेनधर्मणद्वीपांश्चैवनिबोधमे ॥ १७ ॥ जम्बुद्वीपेतथाग्नीधंराजानंकृतवान्पिना ॥ प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापितेनमेधातिथिःकृतः ॥ ॥ १८॥ शाल्मलेमतुवपुप्मन्तंज्योतिष्मन्तंकुशाहये॥ कौंचद्वीपेद्युतिमन्तंभव्यंशाकाहयेश्वरम् ॥ १९ ॥ पुष्कराधिपतिंचापिसवनंकृतवान्सुतम्॥

·अ० ४०. मा० पु० । ५७ ॥ द्वितीयम्तुगुणान्मत्रीलोकस्थामपकर्षति ॥ इन्यतेदौःसहाः सर्वेयक्ष्मणःसन्ततावथ ॥ पापाचाराःसमाख्यातायाप्तमखिलं जगत् ॥ १२३ ॥ इतिश्रीमार्कण्डयमहापुराणेदाःसहोत्पत्तिसमापननामाप्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४८ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्येपतामसःसंगोब्रह्म णोऽव्यक्तजन्मनः ॥ रुद्रमर्गप्रवक्ष्यामितन्मेनिगदतःशृणु ॥ १ ॥ तनवश्च तथैवाष्टोपत्न्यःपुत्राश्वतेतथा ॥ कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतंत्र ध्यायतःप्रभोः ॥२॥ प्रादुगसीदथाङ्केऽस्यकुमागेनीललोहितः ।। रुरोदसुस्वग्सोऽथद्रवंश्वद्विजसत्तम ॥ ३॥ किंरोदिपीतितंब्रह्मारुदन्तंप्रत्युवाच ह ॥ नामदेहीतितसोथप्रत्युवाचजगत्पतिम् ॥ ४॥ ब्रह्मोवाच ॥ रुद्रस्त्वंदेवनाम्नासिमारोदीधैर्यमावह ॥ एवमुक्तस्ततःसोऽथसप्तकृत्योरुगेदह ॥५॥ ततोऽन्यानिददातस्मैमतनामानिवप्रभुः ॥ स्थानानिचैपामष्टानांपनीःपुत्रांश्चवैद्विज ॥६॥ भवंशवंतथेशानंतथा पशुपतिप्रभुः ॥ भीममु ग्रंमहादेवमुवाचमपितामहः ॥ ७॥ चक्रेनामान्यथैतानिस्थानान्येपांचकारह ॥ मूर्योजलंमहीवनिर्वायुराकाशमेवच ॥ ८ ॥ दीक्षितोत्राह्मणःसोम इत्येतास्तनवःक्रमात् ॥ सुवर्चलातथैवीमाविकेशीचापरास्वधा ॥ ९॥ स्वाहादिशस्तथादीक्षारोहिणीचयथाक्रमम् ॥ मूर्यादीनांद्विजश्रेष्ठरुद्रायैर्नाम भिःसह ॥३०॥ शनैश्चरस्तथाशुक्रोलोहिताङ्गोमनोजवः ॥ स्कन्दःसगोऽथसन्तानोबुधश्चानुक्रमान्सुताः ॥११॥एवम्प्रकारोरुद्रोऽमौसतीभा-मवि न्दत ॥ दक्षकोपाच्चतत्याजसासतीस्वंकलेवरम् ॥१२॥ शंभोरवज्ञायत्रास्तेस्थातव्यंनैवमूरिभिः ॥ एतचत्राह्मणाःसवयद्विपंतोमहेश्वरम् ॥१३॥ भवतुते विदयाह्याः पापोपहतचेतमः।पाखंडाचारनिरताःसर्वनिरयगामिनः ॥११॥ कलौयुगेतुसंप्राप्तेदरिद्रा शूद्रजापकाः ॥हिमवद्दुहितासाभून्मनायांद्विजस त्तम ॥ तस्याभ्रातातुर्मनाकः सखाम्भोधेरनुत्तमः ॥१५॥ उपयमेपुनक्षेत्रामनन्यांभगवान्भवः ॥ देवोधाताविधातारौभुगोःख्यातिरमयत ॥ १६॥ श्रियंचदेवदेवम्यपनीनारायणस्यया ॥ आयतिनियतिश्चैवमेगेःकन्येमहात्मनः ॥ १७ ॥ भार्येधाताविधात्रोस्तेतयोगतोसुतावुभौ ॥ प्राणश्चैवमृक ण्डुश्चपितामममहायशाः ।। १८ ॥ मनस्विन्यामहंतस्मात्पुत्रोवेदशिरामम ॥ धूम्रवत्यांसमभवत्प्राणम्यापिनिबोधमे ॥ १९॥ प्राणस्यद्युतिमान्पुत्र उत्पन्नस्तस्यचात्मजः ॥ अजराश्चतयोःपुत्राःपात्राश्चबहवोऽभवन् ॥ २० ॥ पुत्रीमरीचेः संभूतिःपौर्णमासममयत ॥ विरजाःपर्वतश्चैवतस्यपुत्रीम हात्मनः ॥२१ ॥ तयोः पुत्रांस्तुवक्ष्यहवंशसंकीर्तनेद्विज ॥ स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नीप्रमूताःकन्यकास्तया ॥ २२॥ सिनीवालीकुहूश्चैवराकाचानु मतिस्तथा ॥अनमूयातथैवानेज्ञेपुत्रानकल्मपान् ॥ २३ ॥ सोमंदुर्वाससंचवदत्तात्रेयंचयोगिनम् ॥ प्रीत्यांपुलस्त्यभार्यायांदत्तोन्यस्तत्सुतोऽभ वत् ॥ २४ ॥ पूर्वजन्मनिसोऽगस्त्यःस्मृतःस्वागभुवेऽन्तरे ॥ कर्दमश्चार्ववीरश्चसहिष्णुश्चसुतत्रयम् ।।२५॥ क्षमातुसुषुवेभार्यापुलहस्यप्रजापतेः ॥ ॥ ५७ ·। कतोस्तुमन्नतिर्भार्यावालखिल्यानमूयत ॥ २६ ॥पष्टिर्यानिसहस्राणिऋषीणामूद्धरतसाम् ।। ऊर्जायान्तुवमिष्ठस्यसप्ताजायन्तसुताः ॥ २७ ॥ रजोगात्रोर्बवाहुश्चसवलश्चानघस्तथा ॥ सुतपाः शुक्लइत्येतेसर्वेसप्तर्षयःस्मृताः ॥ २८ ॥ योसावग्निरभीमानीब्रह्मणस्तनयोऽग्रजः ॥ तम्मात्स्वा हासुताल्लेभेत्रीनुदागंजमोद्विज ॥ २९ ॥ पावकंपवनंचेवशुचिंचापिजलाशिनम् ॥ तेषांतुसन्ततावन्येचत्वारिंशच्चपञ्चच ॥ ३० ॥ कथ्यन्तेवहुश चैतेपितापुत्रत्रयंचयत् ॥ एवमेकोनपञ्चाशदुर्जयाः परिकीर्तिताः ॥ ३१॥ पितरोब्रह्मणासृष्टायेव्याख्यातामयातव ॥ अग्निष्वत्ताबर्हिषदोऽनग्नयः मामयःश्चये ॥ ३२ ॥ तेभ्यःस्वधासुतेजज्ञेमेनां वैधारिणीतथा ॥ तेउभेब्रह्मवादिन्यायोगिन्योचाप्युभेद्विज ॥ ३३॥ इति श्रीमा० रुद्रमर्गाभि धानोनामेकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ ॥ कौटुकिम्वाच ॥ ॥ म्वायम्भुवंत्वयाख्यातमेतन्मन्यतरंचयत् ॥ तदहंभगवन्सम्यक्श्रो तुमिच्छामिकथ्यताम् ॥ १॥ मन्वन्तरप्रमाणंचदेवादेवर्षयम्तथा ॥ येचभितीशाभगवन्दवन्द्रश्चैवयम्तथा ॥२॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ मन्वन्तग णांसंख्यातामाधिका कमप्ततिः ॥ मानुपेणप्रमाणेनशृणुमन्वन्तरंचमे ॥ ३ ॥ त्रिंशन्कोटयस्तुसंख्याताः सहस्राणिचविंशतिः ॥ मतपष्टिम्तथा न्यानिनियुतानिचसंख्यया ॥ ४ ॥ मन्वन्तरप्रमाणेच इत्येतत्माधिकंविना ॥ अष्टौशतसहस्राणिदिव्ययासंख्ययास्मृतम् ॥ ५॥ द्विपंचा शत्तथान्यानिसहस्राण्यधिकानिच ॥ स्वायम्भुवोमनुः पूर्व मनुः बागेचिपस्तथा ॥ ६ ॥ औत्तमस्ताममश्चैववतश्चाक्षुपस्तथा ॥ पडनेमनवो नीतास्तथावस्वतेऽधुना ॥ ७ ॥ सावर्णाःपंचरीच्याश्चभौत्याश्चागामिनस्त्वमी ॥ एतेपांविम्तरंभूयोमन्वंतरपरिग्रहे ॥ ८ ॥ वक्ष्येदेवानृपी श्चैववन्द्राःपितरश्चये ॥ उत्पत्तिसंग्रहब्रह्मन्यतामस्यसंततिः ॥ ९ ॥ यच्चतेपामभूत्क्षेत्रतत्पुत्राणांमहात्मनाम् ॥ मनोःस्वायम्भुवस्यामन्दश पुत्राम्तुतत्ममाः ॥१०॥ यैग्यिपृथिवी सर्वासप्तद्वीपासपर्वता ॥ मममुद्राऽऽकरवतीप्रतिवर्पनिवेशिता ॥११॥ स्वायम्भुवेऽन्तपूर्वमात्रेतायुगेतथा ॥ प्रियव्रतस्यपुत्रेस्तैःपौत्रैःस्वायम्भुवस्यच ॥ १२॥ प्रियव्रतात्प्रजावत्यांवीरात्कन्याव्यजायत ॥ कन्यामातुमहाभागाकर्दमम्यप्रजापतेः ॥ १३ ॥ कन्यवेंदशपुत्रांश्चसम्राट्कुशीवतेउभे ॥ तयोर्वेभ्रातर शूराःप्रजापतिममादश ॥१४॥ आनीधोमेधातिथिश्चवपुप्मांश्चतथापरः ॥ ज्योतिप्मान्युतिमा भव्यःमवनःसनएवते ॥१५॥ मेधाग्निवाहुमित्राम्तुत्रयोयोगपगयणाः ॥ जातिस्मगमहाभागानराज्यायमनोरधुः ॥१६॥ प्रियवतोऽभ्यपिंचत्तान्म प्रसप्तसुपार्थिवान् ॥ द्वीपेषुतेनधर्मेणद्वीपांश्चैवनिवोधमे ॥ १७॥ जम्बुद्धीपेतथाग्नीघ्रराजानंकृतवान्पिता ॥ प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापितेनमेधातिथि कृतः ॥ ॥ १८ ॥ शाल्मलेस्तुवपुप्मन्तंज्योतिप्मन्तंकुशाये॥ कौंचद्वीपेद्युतिमन्तंभव्यंशाकाहयेश्वरम् ॥ १९ ॥ पुष्कराधिपतिंचापिसवनंकृतवान्सुतम्॥

·अ० ५१ मा० १० ॥ ५८ ॥ महावीतोधातकिश्चपुष्कराधिपतेःसुतौ ॥ २०॥ द्विधाकृत्वातयोर्वपंपुष्करसन्यवेशयत् ॥ भव्यस्यपुत्राःमप्तासन्नामतस्तान्निबोधमे ॥ २९ ॥ जल दश्चकुमारश्चसुकुमागेमणीवकः ।। कुशोत्तरोऽथमेधावीसप्तमस्तुमहाद्रुमः ॥ २२ ॥ तन्नामकानिवर्षाणिशाकद्वीपेचकाग्सः ॥ तथाद्युतिमतःसप्ता वास्तांस्तुनिबोधमे ॥ २३ ॥ कुशलोमनुगश्चोष्णःप्राकारश्चार्थकारकः ॥ मुनिश्चदुन्दुभिश्चैवसप्तमःपारकीर्तित ॥ २४ ॥ तेषांस्वनामधेयानिकौंच द्वीपेतथाभवन् । ज्योतिष्मतःकुशद्वीपेपुत्रनामाङ्कितानि ॥२५॥ (तत्रापिमप्तवर्षाणितेपांनामानिमेशृणु) ॥ तस्यापिसप्तपुत्रास्तुज्ञेयाम्नेपिमही जमः ॥ उद्भिदेवणवंचवसुग्थंलम्बनंतथा ॥ २६ ॥ धृतिमत्ताकरंचेवकापिलंचापिसप्तमम् ॥ वपुष्मतःसुताःसप्तशाल्मलेशस्यचाभवन् ॥ २७ ॥ श्वेतश्चहरितश्चैवजीमूतोगेहितस्तथा ॥ वैद्युतोमानसश्चैवकेतुमान्मातमस्तथा ॥ २८ ॥ तथैवशाल्मलेतेपासमनामानिसतवै ॥ मप्तमेधातियःपुत्राः पक्षीपेश्वरस्यवै ॥२९॥ येपांनामाङ्कितवर्षःपभद्दीपस्तुसप्तधा ॥ पूर्वशाकभववर्षशिशिरंतुसुखोदयम् ॥ ३० ॥ आनन्दंचशिवचैवक्षेमकंचध्रुवं तथा॥ लक्षदीपादिभूतेषुशाकद्वीपान्तिमेपुवै ॥३१॥ ज्ञेयःपंचसुधर्मश्चवर्णाश्रमविभागजः ॥ नित्यः स्वाभाविकश्चैवअहिंसाविधिवर्जितः ॥ ३२॥ ( यानिकिंपुरुषाद्यानिवर्जयित्वाहिमाद्वयम्।।सुखमायुश्चरूपंचवलंधर्मश्चनित्यशः॥) पंचस्वेतेषुवर्षेषुसर्वसाधारणःस्मृतः ॥ अग्नीध्रायपितापूर्वजम्बू द्वीपंददौद्विज ॥ ३३ ॥ तस्यपुत्राबभूवुर्हिप्रजापतिसमानव ॥ ज्येष्ठोनाभिरितिख्यातस्तस्यकिंपुरुपोऽनुजः ॥ ३४॥ हरिवर्षस्तृतीयस्तुचतुर्थोऽभूदि लावृतः ॥ वश्यश्चपंचमःपुत्रोहिरण्यःपष्टउच्यते ॥ ३५॥ कुंरुस्तुमप्तमस्तेपांभद्राश्वश्चाष्टमःस्मृतः॥ नवमःकेतुमालश्चतन्नाम्रावर्षसंस्थितिः॥ ३६॥ यानिकिंपुरुषाद्यानिवर्जयित्वाहिमाह्वयम् ॥ तेपांस्वभावतः सिद्धिःसुखप्रायाह्ययनतः ॥ ३७॥ विपर्ययोनतेप्वस्तिजरामृत्युभयनच ॥ धर्माधर्मों नतेवास्तांनोत्तमाधममध्यमाः ॥३८॥ नवैचतुर्युगावस्थानाश्रमाऋतवोनच ॥ आग्नीधमूनो भेस्तुऋपभोऽभूत्सुतोद्विज ॥३९॥ ऋषभाद्भरतोज ज्ञवीरः पुत्रशतावरः ॥ सोऽभिपिच्यर्पभः पुत्रंमहापात्राज्यमास्थितः ॥ ४० ॥ तपस्तेपेमहाभागःपुलहाश्रमसंश्रयः ॥ हिमाद्वंदक्षिणवर्षभरतायपि ताददौ ॥४१॥ तम्मात्तुभारतंवर्पतस्यनानामहात्मनः॥भरतस्यान्वभूत्पुत्रःसुमतिर्नामधार्मिकः॥४२॥ तस्मिन्राज्यसमावेश्यभग्तोऽपिवनययौ ॥ एतेषांपुत्रपौत्रैस्तुसप्तद्वीपावसुन्धरा ॥४३॥ प्रियवतस्यपुत्रैस्तुभुक्तास्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ एषस्वायम्भुवःसर्गःकथितस्तेद्विजोत्तम॥४१॥ पूर्वमन्वन्त रेसम्यक्किमन्यत्कथयामिते ॥४५॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेभुवनकोशेस्वायंभुवमन्वन्तरकथनंनामपंचाशत्तमोऽध्यायः॥५०॥ क्रौष्टुकिरुवाच ॥ कतिद्वीपाःममुद्रावापर्वतावाकतिद्विज ॥ कियन्तिचैववर्षाणितेषांनद्यश्चकामुने ॥१॥ महाभूतप्रमाणंचलोकालोकंतथैवच ॥ पर्यासंपरिमाणंच ·गतिंचन्द्रार्कयोरपि ॥२॥ एतत्प्रवृहिमेमविस्तरेणमहामुने ॥३॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ शताद्धकोटिविस्तारापृथिवीकृत्मशोद्विज ॥ तम्याःसं स्थानमखिलंकथयामिशृणुष्वतत् ॥ ४॥ येतेढीपामयाप्रोक्ताजम्बुद्वीपादयोद्विज ॥ पुष्करान्तामहाभागशृण्वेपांविस्तरपुनः ॥ ५॥ दीपानुद्धि गुणोद्वीपोजम्वुःप्तक्षोऽथशाल्मलिः ॥ कुशकौंचस्तथाशाकःपुष्करीपण्वच ॥ ६॥ लवणेक्षसुगमर्पिर्दधिक्षीरजलाधिभिः ॥ द्विगुणेदिगुणैर्वृद्ध्या सर्वतःपरिवेष्टिताः ॥ ७ ॥ जम्बुद्दीपस्थमस्थानंप्रवक्ष्येऽहंनियोधर्म ॥ लक्षमकयोजनानांवृत्तीविस्ताग्दैर्ध्यतः ॥ ८॥ हिमवान्हेमकूटश्चनिपधोमेस रेवच ॥ नीलःश्वेतस्तथा शृङ्गीसप्ततदर्पपर्वताः ॥ ९॥ द्विलक्षयोजनायामामध्येतत्रमहाचलौ ॥ तयोर्दक्षिणतोयौतुयौतथोत्तग्नोगिर्ग ॥ १०॥ दश भिर्दशभिर्म्युनःसहस्रेस्तेपरस्परम् ॥ द्विसाहस्रोच्छ्याःसर्वतावद्विस्तारिणश्चते ॥ ११॥ समुद्रान्तःप्रविष्टाश्चपडस्मिन्वर्षपर्वताः ॥ दक्षिणोत्तरतोनि नामध्येतुङ्गायथाशितिः॥ १२ ॥ वेद्यदक्षिणेचीणित्रीणिवर्षाणिचोत्तरे ॥ इलावृतंतयोर्मध्येचन्द्राकारवस्थितम् ॥ १३॥ ततःपूर्वेणभद्राश्वंके तुमालंचपश्चिमे ॥ इलावृतस्यमध्येतुमेरुःकनकपर्वतः ॥ १४ ॥ चतुगशीतिसाहस्रस्तस्योच्छायोमहागिरेः ॥ प्रविष्टःपोडशाधस्ताद्विस्तारःपोडशे वतु ॥ १५ ॥ शरावमंस्थितत्वाच्चद्वात्रिंशन्मृनिविस्तृतः॥ शुक्लपोतोऽसितोरक्तःप्राच्यादिपुयथाक्रमम् ॥ १६॥ विप्रोवेश्यम्नथाशूद्रःक्षत्रियश्चस्व वर्णतः।। तस्योपरितथैवाष्टौपुर्यादिक्षुयथाक्रमम् ॥१७॥ तस्योपरिसभादिव्याःपूर्वादिषुक्रमेणतु ॥ इन्द्रादिलोकपालानांतन्मध्येब्रह्मणःमभा।योजना नांमहस्राणिचतुर्दशसमुच्छिना॥१८॥अयुतोछायास्तस्याधस्तथाविष्कम्भपर्वतः ॥'प्राच्यादिषुक्रमेणैवमन्दगेगन्धमादनः ॥१९॥ विपुलश्चसुपा श्वकेतुपादपशोभिताः॥ कदम्बोमन्दरेकेतुर्जम्बुगन्धमादने ॥२०॥ विपुलेचतथाश्वत्थःसुपाचचवटोमहान् ॥ एकादशशतायामायोजनानामिमेन गाः॥२१ ॥ जठरोदेवकूटश्चपूर्वस्यादिशिपर्वतौ ॥ आनीलनिपधायातोपरस्परनिरन्तरौं ॥२२॥ निषधःपारियात्रश्चमेरो पार्श्वेतुपश्चिमे ॥ यथापूब्बों तथाचेतावानीलनिपधायौ ॥२३॥ कैलासोहिमवांश्चैवदक्षिणेनमहाचलौ ॥ पूर्वतश्चायतावतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥२४॥ शृङ्गवानारुधिश्चैवतथै वोत्तरपर्वतौ ॥ यथैवदक्षिणेतद्वदर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ॥ २५ ॥ मर्यादापर्वता तेकथ्यन्तेऽष्टौद्विजोत्तम ॥ हिमवद्धेमकूटादिपर्वतानांपरम्परम् ॥ ॥ २६ ॥ नवयोजनमाहवंप्रागुदग्दक्षिणोत्तरम् ॥ मेरोरिलावृतेतद्वदन्तरवैचतुर्दिशम् ॥ २७॥ फलानियानिजम्बागन्धमादनपर्वते ॥ गजदेहप्र माणानिपतन्तिगिरिमूर्धनि ॥२८॥ तेषांखावात्प्रभवतिख्याताजम्बूनदीतिवै ॥ यत्रजाम्बूनदनामकनकंसम्प्रजायते ॥ २९ ॥ सापरिक्रम्यवैमेहें जम्बूमलंपुनर्नदी ॥ विशतिद्विजशार्दूलपीयमानाजनैश्चतैः ॥३० ॥ भद्राश्वेऽश्वशिराविष्णुर्भारतेकूर्ममंस्थितिः ॥ वराहः केतुमालेचमत्स्यरूपस्त ·अ० ५३ मा० पू० ॥ ५९॥ थोत्तरे ॥ ३१ ॥ तेषुनक्षत्रविन्यासादृपयासमवस्थिताः ॥ चतुर्वपिद्विजश्रेष्ठग्रहाभिभवपाठकाः ॥ ३२ ॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेभुवन कोशेजम्बूद्वीपवर्णनंनामकपंचाशत्तमोध्यायः॥५१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ शैलेषुमन्दरायेषुचतुर्वपिद्विजोत्तम ॥ वनानियानिचत्वाग्मिरां मिचनिबोधमे ॥ १ ॥ पूर्वेचैत्ररथंनामदक्षिणेनन्दनंवनम् ॥ वैभ्राजंपाश्चिमेशैलेसावित्रंचोत्तराचले ॥ २ ॥ अरुणोदंसरःपूर्वमानसंदक्षिणेतथा॥ शीतोइंपश्चिमेमेरोमहाभद्रतथोत्तरे ॥ ३॥ शीतार्तश्चक्रमुंजश्चकुलीनोऽश्वश्वकङ्गवान् ॥ मणिशैलोऽथवृपवान्महानीलीभवाचलः ॥ ४ ॥ सुविन्दुर्म न्दरोवणुस्तामसोनिपधस्तथा ॥ देवशैलश्चपूर्वेणमन्दरम्यमहाचलः॥५॥ त्रिकूटःशिखरादिश्चकलिङ्गोऽथपतङ्गकः ॥ रुचकःसानुमांश्चाहिस्ताम्र कोऽथविशाखगन् ॥ ६॥ श्वेतोदरःसमूलश्चवसुधारश्चरनवान् ॥ एकशृङ्गोमहाशैलोराजशलःपिपाठकः ॥ ७ ॥ पंचशैलोऽथकैलासोहिमवांश्चाच लोत्तमः ॥ इत्येतेदक्षिणेपार्श्वमेगे प्रोक्तामहाचलाः ॥ ८ ॥ सुरक्षःशिशिगक्षश्चवैदूर्यःपिङ्गलस्तथा ॥ पिंजरोऽथमहाभद्रःसुरस कपिलोमधुः ॥ ९ ॥ अननः कुकुटःकृष्णः पाण्डुग्श्चाचलोत्तमः ॥ सहस्रशिखरश्चाद्रिःपारियाःमशृङ्गवान् ॥ १० ॥ पश्चिमेनतथामेरोविष्कम्भान्पश्चिमाहिः ॥ एतेऽचलाःममाख्याताःशृणुप्वान्यांम्नथोत्तगन् ।। ११ ॥शङ्खकूटोऽथवृपभोहंमनाभम्नथाचलः॥ कपिलेन्द्रस्तथाशलःसानुमान्नीलएवच ॥१२॥ स्वर्णशृङ्गःशातशृङ्गःपुष्पकोमेघपर्वतः ॥ विग्जाभोवगहादिर्मयूरोजारुधिम्नथा ॥ १३॥ इत्येतेकथिताब्रह्मन्मेगेरुत्तरतोनगाः ॥ एतेषांपर्वतानांतु द्रोण्योतीवमनोहगः ॥ ११॥ वनेग्मलपानीयैःमगेभिरुपशोभिताः ॥ नासुपुण्यकृतांजन्ममनुष्याणांद्विजोत्तम ॥ १५॥ एतेभौमाद्विजश्रेष्ठस्वर्गाः म्बर्गगुणाधिकाः ॥ नतासुपुण्यपापानामपूर्वाणामुपार्जनम् ।। १६ ॥ पुण्योपभोगएवोक्तोदेवानामपितास्वपि ॥ शीतान्तायेषुचैतेषुशैलेषुद्विजस त्तम ॥ १७॥ विद्याधगणांयक्षाणांकिनगेरगरक्षमाम् ॥ देवानांचमहावामागन्धर्वाणांचशोभनाः ॥ १८ ॥ सभाःपुर्योमनोज्ञाश्चसदैवोपवनैर्युताः॥ मगंसिचमनोज्ञानिमर्वर्तुसुग्वदोनिलः ॥ १९॥ नचैतेषुक्लमोवाधावैमनम्यंचकुत्रचित् । तदेतत्पार्थिवंप_चतुष्पत्रंमयोदितम् ॥२०॥ भद्राश्वभार ताद्यानिपत्राण्यस्यचतुर्दिशम् ॥ भारतंनामयदपंदक्षिणेनमयोदितम् ॥ २१॥ तत्कर्मभूमिर्नान्यत्रसंप्राप्तिःपुण्यपापयोः ॥ एतत्प्रधानविज्ञेयंयत्र मर्वप्रतिष्टितम् ॥२२॥ अस्मात्स्वर्गापवर्गीचमानुप्यनारकावपि ॥ तिर्यक्वमथवाप्यन्यन्नरःप्राप्नोतिवैद्विज ॥२३॥ इति श्रीमा० भुवनकोशेजम्बूद्वीपां तर्गतखण्डवर्णनंनामद्विपंचाशत्तमोऽध्यायः॥५२॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ धराधारंजगद्योनेः पदनारायणस्यच ॥ ततःप्रवृत्तायादेवीगङ्गाविप थगामिनी ॥१॥ साप्रविश्यसुधायोनिमोममाधारमम्भसाम् ॥ ततःसंवर्धमानार्करश्मिसङ्गतिपावनी ॥२॥ पपातमेरुपृष्ठेचसाचतुर्दाततोययो॥ मेरु ·कूटतटान्तेभ्योनिपतन्तीविवर्तिता ॥३॥ विकीर्यमाणसाललानिगलम्बापपातमा ॥ मन्दगयेषुपादेषुप्रविभक्तोदकासमम् ४॥ चतुर्वपिपपा ताम्वुविभिन्नातिशिलोच्चया ॥ पूर्वाशीतेतिविख्यातायोचैत्रग्थंवनम् ॥५॥ तत्प्लावयित्वाचययौवरुणोदंमगेवग्म् ॥शीतान्तंचगिरिंतस्मात्ततश्चा न्यान्गिर्गक्रमात् ॥६॥ गत्वाभुवसमामाद्यभद्राश्वेजलधिंगता ॥ तथैवालकनन्दास्यादक्षिणेगन्धमादने ॥ ७॥ मेरुपादेवनंगत्वानन्दनंदेवनन्द नम् ॥ मानसंचमहावेगात्प्लावयित्वासगेवरम् ॥ ८ ॥ आसाद्यशैलगजानंगम्यंत्रिशिखरंगता ॥ तस्माच्चपर्वतान्सर्वान्दक्षिणेयेक्रमोदिताः ॥ ९॥ता न्प्यावयित्वा संप्राप्ताहिमवन्तमहागिरिम् ॥ धारतत्रतांशम्भुर्नमुमोचवृपध्वजः ॥ १० ॥ भगीरथेनोपवासैःस्तुत्याचागधितोविभुः ॥ तत्रमुक्ताच शर्वणमतवादक्षिणोदधिम् ॥ ११॥ प्रविशत्रिधाराच्यांप्लावयन्नीमहानदी ।। भगीरथरथस्यानुस्रोतकेनदक्षिणाम् ॥ १२ ॥ तथैवपश्चिमेपादे विपुलेमामहानदी ॥ सुचक्षुरितिविग्व्यातावभ्राजमावनंययौ ॥ १३॥ शीतोदंचमरस्तस्मात्प्लावयन्तीमहानदी॥ तम्मात्क्रमेणचाद्रीणांशिखगेषुनिप त्यसासुचक्षुःपर्वतंप्राताततश्चत्रिशिग्वंगता ॥ १४ ॥ केतुमालसमासाद्यप्रविष्टादक्षिणोदधिम् ॥ १५ ॥ (गत्वोत्तगंदिशंगङ्गादिव्यासाचमहानदी ॥ तस्माच्चऋपभादीश्चक्रमादुत्तरजानगान् ॥ ) शुपाचतृतथैवाड़िमेरुपादहिमागता ॥ भद्रमोमेतिविख्यातासाययोसवितुर्वनम् ॥ १६ ॥ तत्पावय न्तीसंप्राप्तामहाभद्रमगेवरम् ॥ ततश्चशङ्ककटमाप्रयातामहानदी ॥ १७॥ तम्माचपभादीन्माक्रमान्प्राप्यशिलोच्चयान् ॥ महार्णवमनुप्राप्ताप्लाव यित्वोत्तगन्कुरून् ॥ १८॥ एवमपामयागङ्गाकथितातेद्विजर्षभ । जम्बृद्धीपनिवेशश्चवर्षाणिचयथातथम् ॥ १९ ॥ वमन्तितेषुसर्वेषुप्रजाःकिंपु पादिषु ॥ सुखप्रायानिरातङ्गन्युनतोत्कर्षवर्जिताः ॥ २० ॥ नवम्बपिचवर्षषुमतमतकुलाचलाः ॥ एकैकस्मिंस्तथादेशेनद्यश्चाद्रिविनिःसृताः ॥२१॥ यानिकिंपुरुपाद्यानिवाण्यष्टोद्भिजोत्तम ॥ तेषद्भिजानितोयानिनैववार्यत्रभारते ॥२२॥ वा स्वाभाविकीदेश्यातोयोत्थामानसीतथा ॥क मजाचनृणांसिद्धिर्वषप्वतेषुचाप्टसु ॥ २३॥ कामप्रदेभ्योवृक्षेभ्योवा सिद्धिःम्वभावजा ॥ स्वाभाविकीममाख्यातातृप्तिर्दश्याचदैशिकी ॥ २४ ॥ अपांसौक्ष्म्याचतोयोत्थाद्ध्यानोपेताच्चमानसी ॥ उपासनादिकार्यानुकर्मजामाप्युदाहता ॥२५ ॥ नचैतेषुयुगावस्थानाधयोव्याधयोनच ॥ पुण्या पुण्यसमारम्भानवतेपुद्विजोत्तम ॥२६॥ इतिश्रीमा गङ्गावतरणवर्णननामत्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३॥ ॥ क्रौष्टुकिरुवाच ॥ भगवन्कथितत्वे तजम्बूद्वीपसमासतः ॥ यदेतद्भवताप्रोक्तंकर्मनन्यत्रपुण्यदम् ॥ १॥ पापायवामहाभागवर्जयित्वानुभारतम ॥ इतःस्वर्गश्चमोक्षश्चमध्यश्चान्तश्चग म्यते ॥२॥नवल्वन्यत्रमानांभौकर्मविधीयते॥ तम्माद्विम्तशोब्रह्मन्ममैतद्भातंवद ॥३॥ येचास्यभेदायावन्तीयथावत्स्थितिरेव ॥ वर्षोऽ ·अ० ५४ मा० पु० है।६०॥ यंद्विजशार्दूलयेचाम्मिन्देशपर्वताः॥४॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ भारतस्थाम्यवषस्यनवभेदान्निबोधमे ॥ समुद्रान्तरित ज्ञेयासोवगम्यापरस्परम् ॥ ॥२॥ इन्द्रद्वीपःकशेरूमांस्ताम्रवर्णोगभस्तिमान् ॥ नागद्वीपस्तथासौम्योगान्धर्वोवारुणस्तथा ॥६॥ अयंतुनवमस्तेषांद्वीपःसागरसंवृतः।योजना नांमहवेद्वीपोऽयंदक्षिणोत्तरम् ॥७॥ पूर्वेकिरातायस्यान्तेपश्चिमेयवनास्तथा॥ब्राह्मणाःक्षत्रियावैश्याःशूद्राश्चान्तःस्थिताद्विज ॥८॥ इज्याध्यायवणि ज्यायःकर्मभिःकृतपावनाः॥ तेषांसंव्यवहारश्चएभिःकर्मभिरिष्यते ॥९॥ स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्चपुण्यंपापंचवैतदा ॥ महेन्द्रोमलयःसह्य शक्तिमानृक्षप वतः॥१०॥ विन्ध्यश्चपारियात्रश्चमतैवात्रकुलाचलाः ॥ तेपांसहस्रशश्चान्येभूधरायेसमीपगाः ॥ ११॥ विस्तारोच्छयिणोरम्याविपुलाश्चित्रसानवः कोलाहलः सर्वभ्राजोमन्दरोदर्दुराचलः ॥ १२॥वातम्मनोवैद्युतश्चमैनाकः स्वसरस्तथा ॥ तुंगप्रस्थोनागगिरीरोचनःपाण्डुराचलाः ॥ १३॥ पुष्पो गिरिदुर्जयन्तोद्भवतोऽव॒दएवच ॥ ऋष्यमूकःसगोमन्तःकूटशैल कृतस्मरः ॥ १४॥ श्रीपर्वतश्चकोरश्चशतशोऽन्येचपर्वताः ॥ तैर्विमिश्राजनपदाम्ले च्छाश्चार्याश्चभागशः ॥१६॥ तैः पीयन्तेसरिच्छेष्ठायास्ताःसम्यनिवोधमे ॥ गङ्गासरस्वतीसिन्धुश्चन्द्रभागातथापरा ॥१६॥ यमुनाचशतद्रुश्चवि तस्तेरावतीकुहूः ॥ गोमतीधूतपापाचवहुदाचपद्धती ॥१७॥ विपाशादेविकारंक्षुनिश्चीरागण्डकीतथा ॥ कौशिकीचापगाविप्रहिमवत्पादनिःसृताः ॥१८॥ वेदस्मृतिवेदवतीवृत्रनीसिन्धुरेवच ॥ वेणासानन्दनाचैवसदानीरामहीतथा ॥१९॥पाराचर्मण्वतीनृपीविदिशावेत्रवत्यपि ॥ क्षिप्राह्मवन्तीचत थापारियात्राश्रयाःस्मृताः ॥२०॥शोणोमहानदश्चवनर्मदामुरथाऽद्रिजा ॥ मन्दाकिनीदशार्णाचचित्रकूटातथापरा ॥२१॥ चित्रोत्पलासतमसाकर मोदापिशाचिका ॥ तथान्यापिप्पलश्रोणिर्विपाशावजुलानदी ॥ २२॥ सुमेरुजाशक्तिमतीसकुलीत्रिदिवाक्रमुः ॥ ऋषपादप्रसूतावैतथान्यावेग वाहिनी ॥ २३ ॥ क्षिप्रापयोप्णीनिर्विन्ध्यातापीचनिपधावती ॥ वेण्यावेतरणीचैवसिनीवालीकुमुद्रती ॥ २४ ॥ करतोयामहागौरीदुर्गाचान्तः शिवातथा ॥ विन्ध्यपादप्रमूतास्तानयःपुण्यजलाःशुभाः ॥ २५ ॥ गोदावरीभीमरथीकृष्णावेण्यातथापरा ॥ तुङ्गभद्रासुप्रयोगावाह्याकावेर्यथा पगा ॥२६ ॥ मद्यपादविनिष्कान्ताइत्येताःसग्दुित्तमाः ॥ कृतमालाताम्रपर्णीपुप्पजासूत्पलावती ॥ २७ ॥ मलयाद्रिसमुद्भूतानद्यःशीतज लास्त्विमाः ॥ पितृमोमर्पिकुल्याचइक्षुकात्रिदिवाचया ॥ २८ ॥ लांगूलिनीवंशकरामहेन्द्रप्रभवाःस्मृताः ॥ ऋषिकुल्याकुमारीचमंदगामन्द वाहिनी ॥ २९ ॥ कुशापलाशिनीवशुचिमत्प्रभवाःस्मृताः ॥ सर्वाःपुण्याःसरस्वत्यःसर्वागङ्गाःसमुद्रगाः ॥ ३० ॥ विश्वस्यमातरः सर्वाःसर्व Mपापहराः स्मृताः ॥ अन्याः महयशश्चोक्ताः द्रनद्योद्विजोत्तम ॥ ३१ ॥ प्रावृट्कालवहाः काश्चित्सर्वकालबहाश्चयाः ॥ मत्स्याश्वकूटाः ।। ६० ॥

·कुल्याश्चकुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ ३२ ॥ अर्बुदाश्चार्कलिंगाश्चमलकाश्चकैःसह ॥ मध्यदेश्याजनपदाःप्रायशोमीप्रकीर्तिताः ॥ ३३ ॥ सदस्य चोत्तग्यास्तुयत्रगोदावरीनदी ॥ पृथिव्यामपिकृत्स्नायांमप्रदेशोमनोरमः ॥३४॥ गोवर्द्धनपुरंरम्यंभार्गवस्यमहात्मनः ॥ बाह्रीकावाटधानाच भीगः कालतोयकाः॥३५॥ अपरान्ताश्चशद्राश्चपहवाश्चर्मग्खण्डिकाः ॥ गान्धारायवनाश्चैवसिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥ ३६॥ शतद्रुजाःकलिङ्गा श्चपाग्दाहारभृपिकाः ॥ माठगबहुभद्राश्चकैकेयादशमालिकाः॥३७॥ अत्रियोपनिवेशाश्ववैश्यशूद्रकुलानिच ॥ काम्बोजादरदाश्चैववर्वराअंगली किकाः ॥ ३८ ॥ चीनाश्चैवतुपाराश्चपहवाबाह्यतोदराः ॥ आत्रेयाश्चभरद्वाजाःपुष्कलाश्चकशेरुकाः ॥ ३९॥ लम्पाकाःशूलकाराश्रचुलिकाजागु डेसह ॥ औपधाश्चानिमद्राश्चकिरातानांचजातयः॥ ४० ॥ तामसाहसमार्गाश्चकाश्मीरास्तुमणास्तथा ॥ शूलिकाःकुहकाचवउदास्तिथैव च॥ ११॥ एतेदशादीच्यास्तुप्राच्यान्देशान्निबोध ॥ अधारकामुद्गरकाअन्तगिरिवहिचिराः॥४२॥ तथाप्लवङ्गारङ्गेयामालदामलवर्तिकाः॥ ब्राह्मोत्तराःप्रविजयाभार्गवागेयमल्लकाः ॥४३॥ प्राग्ज्योतिषाश्चमद्राश्चविदेहास्ताम्रलिप्तकाः ॥ मल्लामगधगोमेदाःप्राच्याजनपदाःम्मृताः ॥४४॥ अथापग्जनपदादक्षिणापथवासिनः ॥ पांड्याश्चकेरलाश्चैवचीलाःकुंत्यास्तथैवच ॥ ४५ ॥शैलूपामृपिकाश्चैवकुमारावनावासकाः ॥ महाराष्ट्रामाहि पिकाः कलिङ्गाश्चैवसर्वशः ॥ ४६॥ आभीगः सहवैशिक्याआटव्याःशवराश्चये ॥ पुलिन्दाविन्ध्यमालेयावेदीदण्डकःसह ॥४७॥ पौरिकामा लिकाश्चैवअश्मकाभोगवर्द्धनाः ॥ नैपिकाःकुन्तलाआन्ध्राउद्भिदावनदारकाः ॥ ४८ ॥ दाक्षिणात्यास्त्वीदेशाअपरांम्तानिबोध ॥ मर्यारकाः कालिवलादुर्गाश्चामीकटैःमह ॥४९॥ पुलिन्दाश्चसुमीनाश्चरूपपाःस्वापदैःसह ॥ तथाकुरुमिनश्चैवसर्वेचैवकठाक्षराः ॥ ५० ॥ कारस्करालोह जंघाबाजेयागजभद्रकाः ) ॥तोसलाकोसलाश्चैवत्रैपुराविदिशस्तथा ॥ ( तुपारास्तुंबुराश्चैवसर्वे चक्करम्कगः ॥ ) नासिक्यावाश्चयेचान्येयेवोत्त रनर्मदाः ॥५१॥ भीरुकच्छाःसमाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥ काश्मीराश्चसुराष्ट्राश्चआवन्त्याश्चाबुदे सह ॥ ५२ ॥ इत्येतद्यपरान्ताश्चशृणुविन्ध्य निवासिनः ॥ सरजाश्चकरूपाश्चकेरलाश्चोत्कलैः सह ॥५३॥ उत्तमर्णादशार्णाश्चभोज्याःकिष्किन्धकःमह ।। तुम्बरास्तुम्वुलाश्चैवपटवीन पधैःमह ॥ ॥.५४ ॥ अनजास्तुष्टिकाराश्चवीरहोत्राह्यवन्तयः॥ एतेजनपदाःसवेंविन्ध्यपृष्टनिवासिनः ॥ ५५॥ अतोदेशान्प्रवक्ष्यामिपर्वताश्रयिणश्चये ॥ नीहा राहसमार्गाश्चकुरवोगुर्गणाःखसाः ॥५६॥ कुन्तप्रावरणाश्चैवऊर्णादार्वाःसकृत्रकाः ॥ त्रिगर्तागालवाश्चैवकिगतास्तामसैःसह ॥ ५७॥ कृतत्रेता दिकश्चात्रचतुर्युगकृतांविधिः ॥ एतत्तुभारतवर्षचतुःसंस्थानसंस्थितम् ॥ ५८ ॥ दक्षिणापरतोहस्यपूर्वेणचमहोदधिः ॥ हिमवानुत्तरेणास्यकामु

·मा०पू०
॥६१ ॥
कस्ययथागुणः ॥ ५९ ॥ तदेतद्भारतवर्षसर्ववीजंद्विजोत्तम ॥ ब्रह्मत्वममरेशत्वंदेवत्वंमर्त्यतांतथा ॥ ६० ॥ मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत्सासरीसृ
पाः ॥ स्थावराणांचसर्वेषामितोब्रह्मशुभाशुभैः॥ ६१ ॥ प्रयांतिकर्मभूमन्नान्यलोकेषुविद्यते ॥ देवानामपिविप्रसदाएपमनोरथः ॥ ६२
अतिमानुष्यमाप्स्यामोदेवत्वात्प्रच्युताःक्षितौ ॥ मनुष्यःकुरुतेतत्तुयन्नशक्यंसुरासुरैः ॥ ६३ ॥ तंत्कर्मनिग़डग्रस्तैःस्वकर्मख्यापनोत्सुकैः ॥
नकिंचित्क्रियतेकर्मसुखलेशोपबृंहितैः ॥ ६४ ॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेनद्यादिवर्णनोनामचतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥ क्रोष्टुकिरु
वाच ॥ भगवन्कथितंसम्यग्भवताभारतंमम ॥ सरितःपर्वतादेशायेचतत्रवसन्तिवै ॥ १ ॥ किन्तुकूर्मस्त्वयापूर्वभारतेभगवान्हरिः॥ कथितन्तस्य
संस्थानंश्रोतुमिच्छाम्यशेपतः ॥२॥ कथंससंस्थितोदेवःकूर्मरूपीजनार्दनः ॥ शुभाशुभंमनुष्याणांव्यज्यतेचततःकथम् ॥ यथामुखंयथापादास्त
स्यतद्रुह्यशेषतः ॥३॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ प्राङ्मुखोभगवान्देवाकूर्मरूपीव्यवस्थितः ॥ आक्रम्यभारतंवपनवभेदमिदंद्विज ॥ ४॥ नवधासं
स्थितेन्यस्यनक्षत्राणिसमन्ततः॥ विषयाश्चद्विजश्रेष्टयसम्यक्तानिबोध ॥५॥ वैदिमद्रारिमाण्डव्याशाल्वानीपास्तथाशकाः ॥ उजिहानास्त
थावत्सघोपसंख्यास्तथाखशाः ॥ ६॥ मध्येसारस्वतामत्म्याःशूरसेनाःममाथुराः ॥धारण्याज्योतिपिकागोरग्रीवागुडाश्मकाः ॥ ७॥ वैदेहकाः
सपांचालाःसंकेताःकङ्कमारुताः ॥ कालकोटिसपापण्डाःपारियात्रनिवासिनः ॥ ८॥ कापिंजलाःकुरोर्वाह्यास्तथैवोदुम्बराजनाः ॥ गजाह्वयाश्चकू
मस्यजनामध्यनिवासिनः॥९॥ कृत्तिकारोहिणीसौम्याएतेपांमध्यवासिनाम् ॥ नक्षत्रत्रितयंविप्रशुभाशुभविपाकदम् ॥ १० ॥ वृपध्वजोऽअनश्चै
वजम्ब्याख्योमानवाचलः ॥ शूर्पकर्णाव्याघ्रमुखोमुर्वरःकटाशनः ॥ १३ ॥ तथाचन्द्रेश्वगश्चैवखशाश्चमगधास्तथा ॥ शिवयोमैथिलाःशुभ्रास्तथा
वदनदन्तुराः ॥ १२ ॥ प्राग्ज्योतिपाःसलाहित्याः सामुद्राः पुरुपादकाः ॥ पूर्णोत्कटोभद्रगौरस्तथोदयगिरिचिज ॥ १३ ॥ काशयोमेखलामुष्ट
स्ताम्रलिप्नेकपादपाः ॥ वर्द्धमानाःकोसलाश्चमुखेकूर्मस्यसंस्थिताः ॥.१४ ॥ रोद्रपुनर्वसुःपुप्योनक्षत्रत्रितयंमुखे ॥ पादेतदक्षिणेदेशाःकोष्टुकेवदतः
शृणु ॥ १५ ॥ कलिङ्गबङ्गजठरा कोशलामूपिकास्तथा ॥ चेदयश्चोर्द्धकर्णाश्चमत्स्यांधाविन्ध्यवासिनः ॥ १६॥ विदर्भानारिकेलाश्चधर्मद्वीपास्तथै
लिकाः॥ व्याघ्रग्रीवामहाग्रीवास्त्रैपुराःश्मश्रुधारिणः॥१७॥ कैप्किन्ध्याहैमकूटाश्चनिपधाःकटकस्थलाः ॥ दशार्णाहारिकाननानिपधाःकाकुलाल
काः ॥ १८॥ तथैवपर्णशवराःपादेवपूर्वदक्षिणे ॥ आश्लेपर्फतथापैव्यंफाल्गुन्यःप्रथमास्तथा ॥ १९ ॥ नक्षत्रत्रितयंपादमाश्रितंपूर्वदक्षिणम् ॥ लंका
कालाजिनाश्चैवशैलिकानिकयास्तथा ॥२०॥ महेन्द्रमलयाद्रीचद१रेचवसन्तिये ॥ कर्कोटकवनेयेचभृगुकच्छाःसकोकणाः॥२१॥ सर्वाश्चैवतथा
॥ ६१॥

·भीरावेण्यास्तीरनिवासिनः॥ अवन्तयोदासपुरास्तथैवाकारिणोजनाः ॥२२॥ महाराष्ट्राः सकर्णाटागोनश्चित्रकूटकाः ॥ घोलाकौलगिराश्चैव कौंचद्वीपजटाधराः ॥२३॥ कावेरीऋप्यमकस्थानासिक्याश्चैवयेजनाः॥शंखशुक्त्यादिवैदृर्यशैलपान्तचराश्चये॥२४॥ तथावारिचराःकोलाश्चर्मपट्ट निवासिनः ॥ गणवाह्याःपुरा कृष्णाद्वीपवासनिवासिनः ॥ २५ ॥ सूर्याद्रौकुमुदादोचतेवसन्तितथाजनाः ॥ रौद्रस्वनाःसपिशिकास्तथायेकर्मनाय काः ॥ २६॥ दक्षिणाः कोरुपायेचऋपिकास्तापसाश्रमाः ॥ ऋपभा सिंहलाश्चैवतथाकांचीनिवासिनः ॥ २७ ॥ त्रिलङ्गाःकुञ्जरदरीकच्छवासा श्चयेजनाः॥ ताम्रपर्णीतथाकुक्षिरितिकूर्मस्यदक्षिणः ॥२८॥ फाल्गुन्यश्चोत्तराहम्तश्चित्राचर्शवयंद्विज ॥ कूर्मस्यदक्षिणेकुक्षौबाह्यपादस्तथापरम् ॥ ॥२९॥काम्बोजाः पडवाश्चैवतथैववडवामुखाः ॥ तथाचसिन्धुसौवीराः सान वनितामुखाः ॥३०॥ द्रावगाः सागिंगाः शूद्राःकर्णप्राधेयबर्वराः किराताः पारदा पाण्ड्यास्तथापारशवा कलाः॥ ३१ ॥ धूर्त्तकाहेमगिरिकाःसिन्धुकालकवरताः ॥ सौराष्ट्रादरदाश्चैवद्राविडाश्चमहार्णवाः॥३२॥ एतेजनपदापादेस्थितावैदक्षिणेऽपरे ॥म्बात्योविशाखामैत्रंचनक्षत्रत्रयमेवच ॥३३॥ मणिमेघागदिश्चखंजयोऽस्तगिरिस्तथा ॥ अपरान्तिकानोह याश्चशान्तिकाविप्रशस्तकाः॥३४॥कोंकणा-पंचनदकावमनायवरास्तथा ॥ तारक्षुगाङ्गतकाःशर्कगःशाल्मदेश्मकाः ॥३६॥ गुरुस्वराःफाल्गुण कावणुमत्यांचयेजनाः॥ तथाफल्गुलुकाघोरागुरुहाश्चकलास्तथा ॥३६॥ एकेक्षणावाजिकेशादीर्घग्रीवाःसचूलिकाः॥ अश्वकशास्तथापुच्छेजनाः कूर्मस्यमंस्थिताः॥ ३७॥ ऐन्द्रमूलंतथापाढानक्षत्रत्रयमेवच ॥ माण्डव्याश्चंडखागंश्चअश्वकालनदास्तथा॥३८॥ कुन्यतालडहाश्चैवस्त्रीवाह्याबालि कास्तथा ॥ नृसिंहावेणुमत्यांचवलावस्थास्तथापरे ॥३९॥ धर्मवद्धास्तथोलूकाउरुकर्मस्थिताजनाः ॥ (तथापल्गुलकाघोराघुरलाहेमतारकाः ॥ एकेक्षणावाजिकोशादीर्वपादास्तथैवच ) वामेपरेजनाःपादेस्थिताःकूर्मस्यभागुरे॥४०॥ अपाढाश्रवणेचैवघनिष्टायत्रसंस्थिता ॥ कैलासोहिमवांश्चैव धनुष्मान्वसुमांस्तथा ॥ ११ ॥ क्रौंचाःकुरुबकाश्चवक्षुद्रवीणाश्चयेजनाः ॥ रसालयाःसकैकेयाभोगप्रस्थाःसयामुनाः ॥ ४२ ॥ अन्तीपास्त्रि गश्चिअनर्माज्या सार्दनाजनाः ॥ तथैवाश्वमुखाःप्राप्ताश्चिविडाकेशधारिणः ॥ ४३ ॥ दासेरकावाटयानाःशवधानाम्तथैवच ॥ पुप्पलाधमकैराता स्तथातक्षशिलाश्रयाः । ४४ ॥ अम्वष्टामालशमद्रावणुकाःसवदन्तिकाः ॥ पिङ्गलागानकलहाहूणा कोहलंकास्तथा ॥ ४५ ॥ माण्डव्याभूति युवकाःशातकाहेमतारकाः ॥ यशोमत्या सगान्धाराःखरसागरराशयः ॥ ४६॥ यौधेयादासमेयाश्चराजन्याःस्यामकास्तथा ॥ क्षेमधुर्ताश्चकूर्म स्यवामकलिमपाश्रिताः ॥ १७॥ वारुणंचावनक्षत्रतद्वत्प्रोष्टपदाइयम् ॥ येनकिन्नरराज्यंचपशुपालंसकीचकम् ॥ १८॥ काश्मीरकंतथाराष्ट्रमभिसा ·अ०५५ मा०पू० जनस्तथा ॥ दग्दास्त्वंगणाश्चैवकुलटावनराष्ट्रकाः ॥ ४९ ॥ सरिष्ठाब्रह्मपुरकास्तथैवतनवाह्यकाः ॥ किरातकोशिकानन्दाजनाःपहवलोलनाः।। ॥ ५० ॥ दार्वादामरकाश्चैवकुम्टाश्चानदारझाः ॥ एकपादाःखशाधोपाःस्वर्गभौमानवद्यकाः ॥५१॥ तथासयवनाहिंगाचीरप्रावरणाश्चये ॥ त्रिने ॥ ६२॥ पापोरवाश्चैवगन्धर्वाश्चद्विजोत्तम ॥ २२ ॥ पूर्वोत्तरंतुकूर्मस्यपादमेतेसमाश्रिताः ॥ रेवत्यश्चाश्विदेवत्यंयाम्यंचमितित्रयम् ॥५३॥ तत्रपादेसमा ख्यातंपाकायमुनिसत्तम ॥ देशेवतेषुचैतानिनक्षत्राण्यपिवैद्विज ॥ ५४॥ एतत्पीडाअर्मेदिशाःपीड्यन्तयेक्रमोदिताः ॥ यान्तिचाभ्युदयंविप्रग्रहैः मम्यगवस्थितेः ॥ ५५ ॥ यम्यक्षस्यपतियों ग्रहस्तद्भावितोभयम् ॥ तद्देशम्यमुनिश्रेष्ठतदुत्कशुभागमः ॥ ५६॥ प्रत्येकंदेशसामान्यनक्षत्रग्रह सम्भवम् ॥ भयंलोकस्यभवतिशोभनंवाद्विजोत्तम ॥ ५७ ॥ स्व.शोभनर्जन्तोःसामान्यमितिभीतिदम् ॥ ग्रहैर्भवतिपीडोत्थमल्पायासमशोभ नम् ॥ ५८ ॥ तथैवशोभनःपाकोदुःस्थितेश्चतथाग्रहः ॥ अल्पोपकारायनृणांदेशनैश्चात्यनोबुधैः ॥ २९ ॥ द्रव्यगोप्टेऽथभृत्येपुसुहृत्सुतनयेषुवा ॥ भार्यायांचग्रहंदुःस्थेभयंपुण्यवतांनृणाम् ॥६०॥आत्मन्यथाल्पपुण्यानांसर्वत्रैवातिपापिनाम् ॥ नैकत्रापि पापानांभयमस्तिकदाचन॥६॥दिग्देश जनसामान्यनृपसामान्यमात्मजम् ॥ नक्षत्रग्रहमामान्यनरोभुङ्क्तेशुभाशुभम्॥६२॥परस्पराभिरक्षाचग्रहदोस्थ्येनजायते ॥ एतेभ्यएवविप्रेन्द्रशुभहा निस्तथाशुभः ॥ ६३॥ यतत्कूर्मसंस्थाननक्षत्रेपुमयोदितम् ॥ एतत्तुदेशसामान्यमशुभंशुभमेवच ॥३४॥ तस्माद्विज्ञायदेशसंग्रहपीडांतथात्मनः॥ कुर्वीतशान्तिमंधावीलोकवादांश्वसत्तम ॥ ३९॥ आकाशादेवतानांचदैत्यादीनांचढ़ौ दाः॥ पृथ्व्यांपतन्तितेलोकेलोकवादाइतिश्रुताः ॥६६॥ तांतथैवबुधःकुर्याल्लोकवादानहापयेत् ॥ तेपांतकरणानृणांयुक्तोदुष्टागमक्षयः ॥ ६७॥ शुभोदयंप्रहानिंचपापानांद्रिजसत्तम ॥ प्रजाहानिप्रकुर्युस्ते द्रव्यादीनांचकुर्वते ॥ ६८ ॥ तस्माच्छान्तिपः प्राज्ञोलोकवादग्तस्तथा ॥ लोकवादांश्चशान्तीश्चग्रहपीडासुकारयेत् ॥ ६९ ॥ अद्रोहानुपवासांश्चश स्तंदेवादिवन्दनम् ।। जपोहोमस्तथादानम्नानंकोधादिवर्जनम् ॥ ७० ॥ अद्रोहंसर्वभूतेषुमैत्रींकुर्याच्चपण्डितः॥ वर्जयेदसतीवाचमतिवादांस्तथैवच ॥ ७१ ॥ ग्रहपूजांचकुर्वीतसर्वपीडामुमानवः ॥ एवंशाम्यन्त्यशेपाणिवोराणिद्विजसत्तम ।। ७२ ॥ प्रथतानांमनुष्याणांग्रहक्षोत्थान्यशेषतः ॥ एपक मोमयाख्यातोभारतेभगवान्विभुः ॥७३॥ नारायणोधचिन्त्यात्मायत्रसवप्रतिष्ठितम् ॥ अवदेवाःस्थिताःमर्वेप्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥ ७४ ॥ तथामध्ये हुतवहःपृथ्वीसोमश्चवैद्विज ॥ पादयत्रयोमध्ये मुखौमिथुनादिकौ ॥७२॥ प्राग्दक्षिणेतथापादेककिसिंहौव्यवस्थितौ ॥ सिंहकन्यातुलाश्चैवकुक्षी राशिवयंस्थितम् ॥ ७६ ॥ तुलाथवृश्चिकश्चोभीपादेदक्षिणपश्चिमे ॥ पृष्ठेचवृश्चिकेनैवसहधन्वीव्यवस्थितः ॥७॥ वायव्येचास्यवैपादेवनुहादिकं ।। ६२॥

·[ज नद्योऽथवढ्योविम्तीःशीततोयौववाहिकाः॥ अत्रवनराःशवशुद्धहमसमप्रभाः त्रयम् ॥ कुम्भमीनौतथैवास्यउत्तरांकुक्षिमाश्रितौ ॥ ७८ ॥ मीनमेषाद्विजश्रेष्ठपादेपूर्वोत्तरेस्थिती ॥ कूर्मदेशास्तथाणिदेशेवतेषुद्विज ॥ ७९ गशयश्चतथज्ञेषुग्रहराशिप्ववस्थिताः ॥ तस्माद्रहक्षपीडासुदेशपीडांविनिर्दिशेत् ॥ ८० ॥ तत्रस्नात्वाप्रकुर्वीतदानहोमादिकंविधिम् ॥ सएपवैष्णवः पादाब्रह्मन्मध्ये ग्रहस्ययः ॥ ८१ ॥ (नागयणाख्योचिन्न्यात्माकारणंजगतः प्रभुः ॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेभारतीयकृर्मनिवेशोनामपंचपं चाशत्तमोऽध्यायः ॥५५॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एवंनुभाग्तंवर्पयथावत्कथितंमुने ॥ कृतंत्रताद्वापरंचतथातिप्यंचतुष्टयम् ॥ १॥ अत्रैवेतद्यु गानान्तुचातुर्वयंचद्विज ॥ चत्वाग्त्रिीणिद्वेचैवतथैकंचशरच्छतम् ॥२॥ जीवन्त्यवनराब्रह्मन्कृतत्रेतादिषुक्रमात् ॥ देवकूटस्यपूर्वस्य लन्द्रस्यमहा त्मनः॥३॥ पूर्वेणयस्थितंवर्पभद्राश्वंतन्निबोधर्म ॥ श्वेतपर्णश्चनीलश्च शैवालश्चाचलोत्तमः ॥४॥ कौरञ्जःपर्णशालायः पंतेतुकुलाचलाः॥ तेषांप मृतिग्न्येयवहवःक्षुद्रपर्वताः॥५॥ तैर्विशिष्टाजनपदानानारूपाःसंहस्रशः ॥ ततःकुमुदसंकाशाःशुद्धसानुसुमङ्गलाः॥६॥इत्येवमादयोऽन्येऽपिशतशोऽ ॥८॥ दिव्यमंगमिनःपुण्यादशवर्षशतायुपः॥ अधमोत्तमंनतेप्वस्तिसतसमदर्शनाः ॥९॥ तितिक्षादिभिरष्टाभिःप्रकृत्यात्मगुणैर्युताः । तत्राप्यश्व शिगदेवश्चतुर्बाहुर्जनार्दनः ॥ १०॥ शिरोहृदयमद्राज्रिहस्तैश्चाभित्रयान्वितः॥ तस्याप्यथैवंविपयाविज्ञयाजगतःप्रभोः॥११॥ केतुमालमतोवर्पनि वोधममपश्चिमम ॥ विशालःकम्बलःकृष्णोजयन्तोहरिपर्वतः ॥ १२॥ विशोकोवईमानश्चमततेकुलपर्वताः ॥ अन्येसहस्रशःशैलायेपुलोकगणःस्थि तः ॥१३॥ मीलयम्तमहाकायाःशाकपोतकरम्भकाः॥अञ्चलप्रमुखाश्चापिवसन्तिशतशोजनाः॥१४॥ येपिवन्तिमहानद्योवंक्षुश्यामांस्वकम्बलाम्॥ अमोघांकामिनीश्यामांतथैवान्याःसहस्रशः॥१५॥अवाप्यायुःसमंपूर्वग्वापिभगवान्हरिः।। वगहरूपीपादास्यत्पृष्टेपार्श्वतम्तथा ॥३६॥ (मुखनासाद तश्चैवकण्टतःपुच्छतन्तथा)। विनक्षत्रयुतेदेशनक्षत्राणियुतानिच॥इत्येतत्केतुमालंतेकथितंमुनिसत्तम॥१७॥अतःपरंकुरून्वक्ष्यनिवधिहममोत्तरान्।। तत्रवृक्षामधुफलानित्यपुप्पफलोपगाः ॥ १८॥ वस्त्राणिचप्रमयन्तेफलेप्वाभरणानिच ॥ सर्वकामप्रदास्तहिसर्वकालफलप्रदाः॥१९॥ भूमिर्मणिमयी मयुःसुगन्धःसर्वदासुखः ॥ जायन्तेमानवान्तत्रदेवलोकपरिच्युताः ॥२०॥ मिथुनानिप्रमूयन्तेसमकालस्थितानि ॥ अन्योन्यमनुरक्तानिचक्र वाकोपमानिच ॥२१॥ चतुर्दशसहस्राणतेपांसानिम्थितिः ॥ चन्द्रकान्तश्चशैलेन्द्रःमृर्यकान्तम्नथापरः ॥२२॥ तस्मिन्कुलाचलेवपेतन्मध्ये चमहानदी ॥ भद्रमोमाप्रयात्युापुण्यामरुजलाधिनी ॥२३॥ महस्रशस्तथैवान्यानयोवऽपिचोत्तरे ॥ तथान्या क्षीरवाहिन्योघृतवाहिन्यएव ·म० ५७ मा० पु० ॥६३॥ V च॥२४॥ नोवदास्तथातबतथान्येचानुपर्वताः ॥ अमृतास्वादकल्पानिफलानिविविधानिच ॥२५॥ बनेपुतेषुरम्याणिशतशोऽथसहस्रशः। तत्रा पिभगवान्विष्णुःप्राक्टिगमत्स्यरूपवान् ।।२६॥ विभक्तोनवधाविप्रनक्षत्राणांत्रयंत्रयम् ॥ देशास्तत्रापिनवधाविभक्तामुनिसत्तम ॥२७॥ चन्द्रद्वीपः ममुद्रेचभद्दीपस्तथापरः ॥ तत्रापिपुण्योविख्यातःसमुद्रान्तर्महामुने ॥ २८ ॥ इत्येतत्कथितंब्रह्मन्कुरुवर्षमयोत्तरम् ॥ शृणुकिंपुरुपादीनिवर्षा णिगढतोमम ॥ २९ ॥ ॥ इतिश्रीमाकंडेयमहापुराणेउत्तरकुरुकथनंनामपट्पञ्चाशोध्यायः ॥ ५६॥ ॥ माकडेयवाच ॥ पुरुपंतपंतप्रवक्ष्याम्यहंद्विज ॥ तत्रायुर्दशसाहनपुरुपाणांवपुप्मताम् ॥ ॥ अनामयाद्यशोकाश्चनरायवतथास्त्रियः॥ प्लक्षःखण्डश्चयत्रोक्तःसुमहानं दनोपमः ॥ २ ॥ तम्यतेत्रफलरमंपिबन्तःपुम्पाःमदा ॥ स्थिग्यौवननिप्पन्नाःस्त्रियश्चोत्पलगन्धिकाः ॥ ३. ॥ अतः परंकिंपुरुपादग्विप प्रचक्षते ॥ महाग्जतमंकाशाजायंततत्रमानवाः ॥ ४ ॥ देवलोकच्युताःसर्वदेवरूंपाश्चसर्वशः ॥ हरिवनराःसर्वेपिबन्तीक्षुरसंशुभम् ॥ ५ ॥ नजगवातंतत्रन यन्तंचकहिंचित ॥ तावन्तमवतकालजीवन्त्यथनिगमयाः ॥ ६ ॥ मरुवर्षमयाप्रोक्तंमध्यमंयदिलावृतम् ॥ नतत्रमूर्यस्तप तिनते यन्तिमानवाः ॥ ७ ॥ लभन्तनात्मलाभंचरश्मयश्चन्द्रमूर्ययोः ॥ नक्षत्राणांग्रहाणांचमेरोस्तवपराद्युतिः ॥ ८ ॥ पद्मप्रभापद्मगन्धा जम्वृफलरमाशिनः ॥ पद्मपत्रायताक्षास्तुजायन्ततत्रमानवाः ॥ ९॥ वर्षाणान्तुसहवाणितत्राप्यायुस्त्रयोदश ॥ शरावाकारसंस्तारोमेरुमध्येइला वृते ॥ १० ॥ मेरुस्तवमहाशैलस्तदाख्यातमिलावृतम् ॥ रम्यकंवर्षमस्माचकथयिष्यनिबोधतम् ॥ १ ॥ वृक्षस्तत्रापिचोत्लुङ्गोन्यग्रोधोहरित च्छदः ॥ तम्यापितफलरसंपिवन्तोवर्तयन्ति ॥१२ ।। वायुतायुपस्तवनरास्तत्फलभोगिनः ॥ रतिप्रधानविमलाजरादौर्गन्ध्यवर्जिताः ॥ ॥ १३ ॥ तस्मादथोत्तवपनानाख्यातंहिरण्मयम् ॥ हिरण्वतीनदीयत्रप्रभूतकमलोंज्वला ॥ १४ ॥ महाबलाःसतेजस्काजायन्तेतत्रमानवाः ॥ महाकायामहासत्त्वाधनिनःप्रियदर्शनाः ॥ १५॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेभुवनकोशवर्णनंनामसप्तपञ्चाशोऽध्यायः ॥ २७॥ कोष्टुकिरुवाच ॥ कथितंभवतासम्यग्यत्पृष्टोऽसिमहामुने ॥ भूममुद्रादिसंस्थानंप्रमाणानितथाग्रहाः ॥ 1 ॥ तेपांचैवप्रमाणंयनक्षत्राणांचसंस्थितिः ॥ भूरादयस्तथा लोकाः पातालान्यखिलान्यपि ॥२॥स्वायम्भुवंतथाख्यातंमुनेनन्वन्तरंमम ॥ तदन्तराण्यहंश्रोतुमिच्छेमन्वन्तराणिवे ॥ मन्वन्तराधिपान्देवान पीस्तत्तनयान्नृपान् ॥३॥ ॥ माकंडेयवाच ॥ ॥ मन्वन्तरंमयाख्यातंतवस्वायम्भुवंचयत् ॥ स्वारोचिषाख्यमन्यत्तुशृणुतस्मादनन्तरम् ॥ ४॥ कश्चिद्दिजातिप्रवरःपुरेऽभूदरुणास्पदे ॥ वरुणायास्राटेविप्रोरूपेणात्यश्विनावपि ॥ ५ ॥ मृदुस्वभावःसदृत्तीवेदवेदाङ्गपारगः ॥ सदातिथिमि योरात्रावागतानांसमाश्रयः॥६॥ तस्यबुद्धिरियंत्वासीदहंपश्येवसुन्धराम् ॥ अतिरम्यवनोद्यानांनानानगरशोभिताम् ॥ ७ ॥ अथागतोऽतिथिः ·कश्चित्कदाचित्तस्यवेश्मनि ॥ नानौषधिप्रभावज्ञोमन्त्रविद्याविशारदः ॥ ८॥ अभ्यर्थितस्तुतेनासौश्रद्धापूतेनचेतसा ॥ तस्याचख्यौसदेशांश्वर म्याणिनगराणिच ॥ ९॥ नदीवनानिशैलांश्चपुण्यान्यायतनानिच ॥ सततोविस्मयाविष्टःपाहतंद्विजसत्तमम् ॥१०॥अनेकदेशदर्शित्वेनाति श्रमसमन्धितः ॥ त्वनातिबद्धोवयसानातिवृत्तश्चयावनात् ॥ कथमल्पेनकालनपृथिवीमटसिद्विज ॥ ११॥ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ ॥ मन्त्रीपधिप्रभा विणविप्राप्रतिहतागतिः ॥ योजनानांसहहिदिनानवजाम्यहम् ॥ १२॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ ततःसविप्रस्तंभूयः प्रत्युवाचेदमादरात् ॥ श्रद्धधानोवचम्तस्यवाह्मणस्यविपश्चितः ॥ १३॥ ममप्रसाईभगवन्कुरुमन्त्रप्रभावजम् ॥ द्रष्टुमेतांमममहीमतीवेच्छाप्रवर्तते ॥ १४ ॥ प्रादात्मब्राह्मण श्वाम्मैपादपमुदारधीः ।। अभिमन्त्रयामामदिर्शनाख्यातांचयवतः ॥ १५ ॥ तेनानुलिप्तपादोऽथमद्विजोद्विजसत्तम ॥ हिमवन्तमगादृष्टुंनाना प्रयवणान्वितम् ॥ १६॥ महवंयोजनानांहिदिनार्धनवजामियत् ॥ आयास्यामीतिसंचिन्त्यतददैनापरणहि ॥ १७ ॥ संप्रातोहिमवत्पृष्टंनातिश्रा न्ततनुर्दिज ॥ विचचारततस्तत्रतुहिनाचलभूतल ॥ १८॥ पादाकान्तनतस्याथतुहिनेनविलीयता ॥ प्रक्षालितःपादलेपःपरमापधिसंभवः॥१९॥ ततोजडगतिःमोऽथइनश्चतश्चपर्यटन् ॥ ददातिमनोज्ञानिसानूनिहिमभूभृतः॥ २० ॥ सिद्धगन्धर्वजुटानिकिन्नराभिरतानिच ॥ क्रीडाविहारगम्या णिदेवादीनामितस्ततः ॥ २१ ॥ दिव्याप्मगेगणशतैराकीर्णान्यवलोकयन् ॥ नातृप्यतद्विजश्रेष्टःप्रोद्भूतपुलकोमुने ॥२२॥वचित्प्रस्रवणादृष्टज लपातमनोरमम् ॥ प्रनृत्यच्छिखिकेकाभिग्न्यतश्चनिनादितम् ॥ २३ ॥ दात्यहकोयष्टिकायेकचिच्चातिमनोहरैः ॥ पुम्कोकिलकलालापैःश्रुति हारिभिरन्वितम् ॥२४॥ प्रफुल्लतरुगन्धनवामितानिलवीजितम ॥ मुदायुक्तःमददृशेहिमवन्तंमहागिरिम ॥२५॥ दृष्ट्वाचतंद्विजसुतोहिमवन्तम हाचलम् ॥ श्वोद्रक्ष्यामीतिमंचिन्त्यमतिंचक्रगृहप्रति ॥ २६ ॥ विभ्रष्टपादलेपोऽथचिरणजडितक्रमः ॥ चिन्तयामासकिमिदंमयाऽज्ञानादनुष्टि तम् ॥२७॥ यदिप्रलेपोनप्टोमविलीनोहिमवारिणा ॥शलोऽतिदुर्गमश्चायंदूरंचाहमिहागतः ॥२८॥ प्रयास्यामिक्रियाहानिमग्निशुश्रपणादिकम् ॥ कथमत्रकरिष्यामिसंकटमहदागतम् ॥२९॥ इदम्पमिदंरम्यमिन्यस्मिन्वग्पर्वते ॥ मनहटिरहंतृभिनयाम्येऽब्दशतैरपि ॥ ३० ॥ किनगणांकला लापः समन्ताच्छ्रोत्रहारिणः ॥ प्रफुल्लतरुगन्धांश्चघाणमत्यन्नमृच्छति ॥३३॥'सुग्वस्पर्शम्तथावायुःफलानिरसवन्तिच ॥ हरन्तिप्रसभंतोमनो ज्ञानसरांसिच ॥३२॥ एवंगतेनुपश्ययंयनिकंचित्तपोनिधिम ॥ मममोपदिशेन्मार्गगमनायगृहंप्रति ॥ ३३॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥सएवं चिन्तयन्विप्रोवभ्रामचहिमाचले ॥ भ्रषादौपधिवलोकवपरमंगतः ॥ ३४ ॥ तंददर्शभ्रमन्तंचमुनिश्रेष्टंवरूथिनी ॥ वराप्सरामहाभागामोलया

·अ०५८
मा० पु.
॥६४ ॥
॥
रूपशालिनी ॥ ३५ ॥ तस्मिन्दृष्टेततःसाभूद्दिजवर्येवरूथिनी ॥ मदनाकृष्टहृदयासानुरागाहितत्क्षणात् ॥ ३६॥ चिन्तयामासकोन्परमणी
यतमाकृतिः ॥ सफलंमभवजन्मयदिमांनावमन्यते ॥ ३७ ॥ अहोऽस्यरूपमाधुर्यमहोऽस्यललितागतिः ॥ अहोगम्भीरतादृष्टेःकुतोऽस्यसह
शोभुवि ॥ ३८ ॥ दृष्टादेवास्नथादेत्या सिद्धगन्धर्वपन्नगाः॥ कथमेकोऽपिनास्त्यस्यतुल्यरूपोमहात्मनः ॥ ३९॥ यथाहमस्मिन्मय्यपसानु
गगस्तथायदि ॥ भवेदत्रमयाकार्यम्तकृतः पुण्यमंचयः ॥ ४० ॥ यद्यपमयिसुस्निग्धांदृष्टिमद्यनिपातयेत् ॥ कृतपुण्यानमत्तोऽन्यात्रैलोक्येव
निताततः ॥ ११॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एवंसंचिन्तयन्तीमादिव्ययोपित्स्मगतुरा ॥ आत्मानंदर्शयामासकमनीयतराकृतिम् ॥४२॥
तांतुदृष्ट्वाद्विजसुतश्चारुरूपांवरूथिनीम् ॥ मोपचाग्समागम्यवाक्यमेतदुवाचह ॥ ४३ ॥ कात्वंकमलगर्भाभेकस्यकिंवानुतिष्टसि ॥ ब्राह्मणोऽहमि
हायातोनगरादरुणास्पदात् ॥ ४४ ॥ पादलपोऽवमेध्वस्तोविलीनोहिमवारिणा ॥ यस्यानुभावादवाहमागतोमदिरेक्षणे ॥ ४५ ॥ ॥ वरूथि
न्युवाच ॥ ॥ मॉलेयामहाभागानामाख्यातावरूथिनी ॥ विचगमिसदेवावरमणीयेमहाचले ॥ ४६॥ साहंत्वदर्शनादिप्रकामवैक्लव्यतांगता ॥
प्रशाधियन्मयाकार्यत्वदीनास्मिमांप्रतम् ॥ १७॥ ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ येनोपायेनगच्छेयंनिजगेहंशुचिस्मिते ॥ तन्ममाचक्ष्वकल्याणिहा
निनोंऽग्विलकर्मणाम् ॥ १८ ॥ नित्यनैमित्तिकानांतुमहाहानिर्द्विजन्मनः ॥ भवत्यतस्त्वंहेभद्रेमामुद्धरहिमालयात् ॥ ४९ ॥ प्रशस्यतेनप्रवासो
ब्राह्मणानांकदाचन ॥ अपगध्यतिमभीरुदेशदर्शनकौतुकम् ॥५०॥ सतोगृहेद्विजाय्यस्यनिप्पत्तिःसर्वकर्मणाम् ॥ नित्यनैमित्तिकानांचहानिरेवंप्र
वासिनः ॥ ५१ ॥ सात्वकिंबहुनोक्तेनतथाकुरुयशस्विनि ॥ यथानास्तंगतेमूर्येपश्यामिनिजमालयम् ॥५२॥ ॥ वरूथिन्युवाच ॥ ॥ मैंववहि
महाभागमाभूत्सदिवसोमम॥मांपरित्यज्ययंत्रत्वंनिजगहमुपैयसि॥५३॥अहोरम्यतरः स्वगोनयतोद्विजनन्दन॥अतोवयंपरित्यज्यतिष्ठामोऽत्रसुराल
यम् ।।५४॥ सत्वंसहमयाकान्तकान्तेऽवतुहिनाचले ॥ रममाणोनमर्त्यानांवान्धवानांस्मरिष्यसि ॥ ५५ ॥ जोवस्त्राण्यलङ्कारान्भक्ष्यभोज्यानुले
पनम् ॥ दास्याम्यत्रतथाहन्तेस्मग्णवशगाहृता ॥ २६॥ वीणावेणुस्वनंगीतंकिन्नराणांमनोरमम् ॥ अङ्गाबादकरोवायुरुप्णान्नमुदकंशुचि ॥५७॥
मनोभिलपिताशय्यासुगन्धमनुलेपनम् ॥ इहामतोमहाभागगृहेकिंतेनिजेऽधिकम् ॥ ५८ ॥ इहासतोनैवजराकदाचित्तेभविष्यति ॥ त्रिदशानामियं
भूमियाँवनोपचयप्रदा ॥ ५९॥ इत्युक्त्वासानुरागासासहसाकमलेक्षणा ॥ आलिलिङ्गप्रसीदेतिवदन्तीकलमुन्मनाः ॥ ६० ॥ ब्राह्मणउवाच ॥
मामांस्पाशीर्वजान्यत्रदुष्टेयःसदृशस्तव ॥ मयान्यथायाचितात्वमन्यथैवाभ्युपैपिमाम् ।। ६१ ॥ मायंप्रात तंहव्यंलोकान्यच्छतिशाश्वतान् ॥ त्रैलो
॥६४॥

·क्यमेतदखिलंमूढेहव्येप्रतिष्टितम् ॥ तमुपायंसमाचक्ष्वयेनयामिस्वमालयम् ॥ ६२॥ ॥ वरूथिन्युवाच ॥ किंतनाहंप्रियाविप्ररमणीयोनकि गिरिः ॥ गन्धर्वान्किन्नगदीश्चत्यकाभीष्टोहिकम्तव ॥ ३३ ॥ निजमालयमप्यस्माद्भवान्यास्यत्यसंशयम् ॥ स्वल्पकालंमयासाईभुङ्वभोगान्सु दुर्लभान् ॥ ६४ ॥ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ ॥ अभीष्टागार्हपत्याद्याःसततंमत्रयोऽग्नयः ॥ रम्यंममानिशरणंवेदीविष्टरिणीप्रिया ॥ ६५ ॥ ॥ ॥ वरूथिन्युवाच ॥ ॥ अष्टावात्मगुणायेहितेपामादौदयादिज ॥ तांकरोपिकथंनत्वमयिसद्धर्मपालक ॥६६॥ त्वद्विमुक्तानजीवामितथाप्रीति मतीत्वयि ॥ नेतद्वदाम्यहंमिथ्याप्रसीदकुलनन्दन ॥ ६७ ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥ यदिप्रीतिमतीमत्यंनोपचाराद्वीषिमाम् ॥ तदुपायंसमाच श्वयनयामिस्वमालयम् ॥ ६८ ॥ ॥ वरूथिन्युवाच ॥ ॥ निजमालयमप्यस्माद्भवान्यास्यत्यसंशयम् । स्वल्पकालंमयासाईभुयभोगान्सुदुर्ल भान् ॥ ६९ ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ ॥नभोगार्थायविप्राणांशम्यतेहिवरूथिनि ॥ इहक्केशायविप्राणांचेयाप्रेत्यफलप्रदा ॥ ७० ॥ वरूथिन्युवाच ॥ मन्त्राणंम्रियमाणायाममकृत्वापरचते ॥ पुण्यम्यैवफलंभाविभोगाश्चान्यत्रजन्मनि ॥ ७३ ॥ एवंचद्रयमप्यत्रतवोपचयकारणम् ॥ प्रत्याख्यानादहं मृत्युत्वंचपापमवाप्स्यमि ॥ ७२॥ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ ॥ परस्त्रियंनाभिलपेदित्यूचुर्गुरखोमम ॥ तेनत्वांनाभिवाञ्छामिकामविलपशुप्यवा॥७३॥ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्युक्तासमहाभागःस्पृष्टापःप्रयतःशुचिः ।। प्राहेदंप्रणिपत्याग्निंगार्हपत्यमुपांशुना ॥ ७४ ॥ भगवन्गार्हपत्याग्नेयोनिस्त्वं सर्वकर्मणाम् ॥ त्वत्तआहवनीयोऽनिर्दशिणाग्निश्चनान्यतः ॥ ७५ ॥ युष्मदाप्यायनादेवावृष्टिसम्यादिहेतवः ॥ भवन्तिसस्यादखिलंजगद्भवतिना न्यतः ॥ ७६ ॥ एवं त्वत्तोभवत्येतद्येनसत्येनवैजगत् ॥ तथाहमद्यम्बंगहंपश्येयंसतिभास्करे ॥ ७७ ॥ यथावैदिकंकर्मम्बकालेनोज्झितंमया ॥ तेनमत्यनपश्ययगृहस्थोऽद्यदिवाकरम् ॥ ७८ ॥ यथाचनपग्द्रव्येपरदारेचमेमतिः ॥ कदाचित्साभिलापाभूत्तथतत्मिद्धिमतुमे ।। ७९॥ इतिश्रीमा कण्डेमहापुगणेस्वारोचिपमन्वन्तत्राह्मणवाक्यनामाप्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ २८ ॥ ॥ मार्कण्डेयवाच ॥ ॥ एवंतुवदतस्तस्यद्विजपुत्रस्यपाव कः ॥ गार्हपत्यःशगंगेतुसन्निधानमथाकगेत् ॥१॥ तेनचाधिष्टितःमोऽथप्रभामण्डलमध्यगः ॥ व्यदीपयततंदेशंमूर्तिमानिवहव्यवाट् ॥ २॥ तस्या स्तुसुतरांतत्रतापदिजन्मनि ॥ अनुरागोऽभवद्विपश्यन्त्यादेवयोपितः ॥३॥ ततःसोऽधिष्टितम्नेनहव्यवाहेनतत्क्षात् ॥ यथापूर्वतथागन्तुंप्रव त्तोद्विजनन्दनः॥४॥ जगामचत्वरायुक्तस्तयामासंनिरीक्षितः ॥ आदृष्टिपातात्तन्वङ्गयानिश्वासोत्कम्पिकन्धरम् ॥५॥ ततःक्षणेनेवृतदानिज गेहमवाप्यसः ॥ यथाप्रोक्तंद्विजश्रेष्टश्चवारसकलाःक्रियाः॥ ६॥ अथसाचारुसागीतत्रासक्तात्ममानमा ॥ निश्वासपरमानिन्येदिनशेषतथानि

·अ०६
मा०प०
शाम् ॥ ७॥ निश्वसन्त्यनवद्याङ्गीहाहेतिरुदतीमुहुः ॥ मन्दभाग्येतिचात्माननिनिन्दमदिक्षणा ॥ ८॥ नविहारेनचाहारेगमणीयेनवावने ॥ नक
न्दरेपुरम्यपुसाववन्धतदारतिम् ॥ ९॥ काररममाणेचचक्रवाकयुगेस्पृहाम् ॥ मुक्तातेनवरारोहानिनिन्दनिजयौवनम् ॥ १० ॥ वागताहमिमंशैलं
दुष्टदेववलात्कृता ॥ कचप्राप्तःममेदृष्टगोचरंतादृशोनरः॥१३॥ यदद्यसमहाभागोनमेसंगमुपैप्यति॥तत्कामानिरवश्यंमांक्षपयिप्यतिदुःनहः ॥१२॥
रमणीयमभूयत्तत्पुंस्कोकिलनिनादितम् ॥ तेनहींनंतदेवैतदहतीवाद्यमामलम् ॥ १३॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥
॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्थंसामदनाविष्टाजगाम
मुनिसत्तमम् ।। ववृधेचतदारागस्तस्यास्तस्मिन्प्रतिक्षणम् ॥ १४ ॥ कलि नातुगन्धर्वःमानुरागोनिराकृतः ॥ तयापूर्वमभूत्सोऽथतदवस्थांददर्श
ताम् ॥ १५॥ मचिन्तयामामतदाकिन्येपागजगामिनी ॥ विश्वासपवनम्लानागिरावत्रवरूथिनी ॥ १६॥ मुनिशापक्षताकिंनुकेनचित्किंविमानि
ता। वाप्पवारिपरिक्किन्नमियंधत्तेयतोमुखम् ॥१७॥ ततःमध्यौसुचिरंतमर्थकौतुकात्कलिः॥ ज्ञातवांश्चप्रभावेणसमाधेःसयथातथम्॥१८॥ पुनःमचि
न्तयामासतविज्ञायमुनेःकलिः ॥ ममोपपादितंमाधुभाग्यरेतत्पुराकृतैः ॥१९॥ मयैपासानुरागेणबहुशःप्रार्थितासती ॥ निराकृतवतीमयमद्यप्राप्या
भविष्यति॥२०॥ मानुपेसानुगगेयतत्रतद्रूपधारिणि ॥ रंस्यतेमय्यसन्दिग्धंकिंकालेनकरोमितत् ॥ २१ ॥ ॥ मार्कडेयउवाच ॥ ॥ आत्मप्रभाव
णततस्तस्यरूपंद्विजन्मनः ॥ कृत्वाचचारयत्रास्तेनिषण्णासावरूथिनी ॥२२॥ सातंदृष्ट्वावरारोहाकिंचिदुत्फुल्ललोचना ॥ समेत्यपाहतन्वंगीप्रसी
देतिपुनःपुनः ॥२३॥ त्वयात्यक्तानसन्देहः परित्यक्ष्यामिजीवितम् ॥ तत्राधमःकष्टतरःक्रियालोपोभविष्यति ॥२४॥ मयासमेत्यरम्येऽस्मिन्म
हात्मन्वनकन्दरे ॥ मत्परित्राणजधर्ममवश्यंप्रतिपत्स्यसे ॥ २५ ॥ आयुपासावशेषमेनूनमस्तिमहामते ॥ निवृत्तस्तेननूनंत्वंहृदयाह्लादका
रकः ॥२६॥ ॥ कलिरुवाच ॥ ॥ किंकरोमिक्रियाहानिर्भवत्यत्रमतोमम ॥ त्वमप्येवंविधवाक्यंत्रवीपितनुमध्यमे ॥२७॥ तदहंसङ्कटप्राप्तोय
द्वीमिकरोपितत् ॥ यदिस्यात्संगमोमेद्यभवत्यासहनान्यथा ॥२८॥ ॥ वरूथिन्युवाच ॥ ॥ प्रसीदयद्वीपित्वंतत्करोमिनतेमृपा ॥ ब्रवीम्ये
तदनाशझ्यत्तत्कार्यमयाधुना ॥ २९ ॥ कलिरुवाच ॥ ॥ नाद्यसंभोगसमयेद्रष्टव्योहत्वयावने ॥ निमीलिताक्ष्याःसंसर्गस्तवसुभ्रमया
सह ॥ ३० ॥ ॥ वरूथिन्युवाच ॥ ॥ एवंभवतुभद्रतेयथेच्छसितथास्तुतत् ॥ मयासर्वप्रकारंहिवशेस्थेयंतवाधुना ॥ ३१ ॥ ॥ इति
श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेस्वारोचिपेमन्वन्तरएकोनपष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥ ॥ ७ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःसहतयासोथररा
मगिरिसानुषु ।। फुल्लकाननहृद्येषुमनोज्ञेषुसरःसुच ॥ १॥ कन्देरषुचरम्येषुनिनगापुलिनेषुच ॥ मनोज्ञेषुतथान्येषुदेशेषुमुदितोद्विज ॥ २ ॥ वह्नि
॥६५॥

·नाधिष्ठितस्यासीद्यद्रूपंतस्यतेजसा । अचिन्तयद्भोगकालेनिमीलितविलोचना ॥ ३॥ ततःकालेनसागर्भमवापमुनिसत्तम ॥ गन्धर्ववीर्य्यतोरूपं चिन्तनाचद्विजन्मनः॥४॥ तांगर्भधारिणींसोऽथमान्त्वयिन्वावरूथिनीम् ॥ विप्ररूपधरोयातस्तयाप्रीत्याविसर्जितः ॥५॥ जज्ञेसवालोद्युति मावलनिवविभावसुः ॥ स्वगेचिभिर्यथामूर्योभासयन्सकलादिशः॥६॥ स्वरोचिभिर्यतोभातिभास्वानिवसवालकः ॥ ततःम्बरोचिरित्यवं नानाख्यातोवभूवमः ॥ ७॥ ववृधेचमहाभागोवयमानुदिनंतथा ॥ गुणोधैश्चयथावालःकलाभिःशशलाञ्छनः॥८॥ सजग्राहधनुर्वेदवेदांश्चैवयथा क्रमम् ॥ विद्याश्चैवमहाभागस्तदायाँवनगोचरः ॥ ९॥ मन्दगीकदाचित्मविचरंश्चारुचेष्टितः॥ ददर्शकांतदाकन्योगिरिप्रस्थेभयानुराम् ॥ १०॥ वायस्वेतिनिरीक्ष्यनंमातदावाक्यमब्रवीत् ॥ मापीगिनिसपाहभयविप्लुतलोचनाम् ॥ ११ ॥ किमेतदितितेनोक्तेवीरवाक्येमहात्मना ॥ ततःसा कथयामासवासाक्षेपप्लुताक्षरम् ॥ १२ ॥ ॥ कन्योवाच ॥ ॥ अहमिन्दीवराख्यस्यसुताविद्याधरस्यवै ॥ नाम्नामनोरमाजातासुतायांमरुध वनः ।। १३॥ मन्दारविद्याधरजासखीममविभावरी ॥ कलावतीचाप्यपरासुतापारम्यवैमुनेः ॥ १४॥ ताभ्यांसहमयायातंकैलामतटमुत्तमम् ।। नत्रदृष्टोमुनिःकश्चित्तपसातिकृशाकृतिः ॥ १५ ॥ शुक्षामकण्ठोनिम्नेजादूग्पाताशितारकः ॥ मयावहसितःक्रुद्धःसतदामांशशापह ॥ १६ ॥ आमामस्वरःकिंचित्कंपिताधरपल्लवः ॥ त्वयावह सितोयम्मादनायेंदुष्टतापसि ॥ १७॥ तम्मात्त्वामचिरणेवगक्षसोभिभविष्यति ॥ दत्तेशापेम त्सखीभ्यांसतुनिर्भत्सितोमुनिः ॥ १८॥ धिक्तेत्राह्मण्यमान्न्याहतंतेनिखिलंतपः॥ अमर्पणेर्षितोऽमितपसानातिकर्शितः॥ १९ ॥ आन्त्या स्पदवेत्राह्मण्यंकोषसंयमनंतपः ॥ एतच्छुत्वाददौशापंतयोग्प्यमितद्युतिः ॥ २० ॥ एकम्याःकुष्टमङ्गेषुभाव्यन्यस्याम्नथाक्षयः ॥ तयोस्तथैवतजा तंयथोक्तंतेनतत्क्षणात् ॥ २१ ॥ ममाप्यमहशःसमुपैतिपदानुगम् ॥ नशृणोपिमहानादंतम्यादूरेऽपिगर्जतः ॥ २२॥ तृतीयमद्यदिवसंयन्मेपृष्टंन मुंचति ॥ अवग्रामस्यसर्वस्यहृदयज्ञाहमद्यते ॥ २३ ॥ तंप्रयच्छामिमांरक्षरक्षसोऽस्मान्महामते ॥ प्रादात्स्वायम्भुवस्यादौम्पयंरुद्धःपिनाक धृक् ॥ २४ ॥ स्वायम्भुवोवसिष्टायमिद्धवर्यायदत्तवान् ॥ तेनापिदत्तंमन्मातुःपित्रेचित्रायुधायौ ॥ २५ ॥ प्रादादौताहिकंसोऽपिमत्पित्रेश्वशुरः स्वयम् ॥ मयापिशिक्षितंवीग्सकाशादालयापितुः ॥२६॥ हृदयंसकलास्त्राणामशेपरिपुनाशनम् ॥ तदिदंगृह्यतीशीघ्रमशेपास्त्रपरायणम् ॥ २७ ॥ ततोजहिदुरात्मानमेनंगक्षसमागतम् ॥ २८ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ तयेत्युक्तेततस्तेनवार्युपस्पृश्यतस्यतत् ॥ अत्राणांहृदयंप्रादात्सरहस्यनि वर्तनम् ॥ २९ ॥ एतस्मिन्नन्तरेरक्षस्तत्तदाभीपणाकृति ॥ नर्दमा महानादमाजगामत्वरान्वितम् ॥ ३० ॥ मयाभिभूताकिंत्राणमुपैतिद्रुन हिमे । Arra-

·अ०६
मा०पू०
।। ६६ ॥
भशायकिंचिरणेतिबुवाणंतद्ददर्शमः ॥ ३१॥ स्वरोचिश्चिन्तयामासदृष्ट्वातंसमुपागतम् ।। गृह्णात्येषवचःसत्यंतस्यास्त्वितिमहामुनेः ॥ ३२ ॥ जग्राह
समुपेत्यैनांत्वग्यासोऽपिराक्षसः ॥ त्राहिवाहीतिकरुणंविलपन्तीसुमध्यमाम् ॥ ३३ ॥ ततःस्वगेचिःसंक्रुद्धश्चण्डास्त्रमतिभैरवम् ॥ दृष्ट्वानिवेश्यतद्र
मोददर्शानिमिषेक्षणः ॥ ३४ ॥ तदाभिभूतःमतदातामुत्सृज्यनिशाचरः ॥ प्रसीदशाम्यतामस्त्रंश्रयतांचेत्यभापत ॥ ३५ ॥ मोक्षितोऽहंत्वयाशापा
दतिघोगन्महाद्युते ॥ प्रदत्तादतितीवेणब्रह्ममित्रेणधीमता ॥ ३६॥ उपकारोनमेत्वत्तोमहाभागाधिकोऽपरः ॥ येनाहंसुमहाकष्टान्महाशापाद्विमो
क्षितः॥ ३७ ॥ स्वगेचिरुवाच ॥ ॥ ब्रह्ममित्रेणमुनिनाकिनिमित्तंमहोत्मना ॥शतस्त्वंकादशश्चैवशापोदत्तोऽभवत्पुरा ॥ ३८ ॥ राक्षसउवाच ॥
ब्रह्ममित्रोऽधाभिन्नमायुर्वेदमधीतवान् ॥ त्रयोदशाधिकारंचप्रगृह्याथर्वणोद्विजः॥ ३९॥ अहंचंन्दीवराक्षेतिख्यातोऽस्याजनकोऽभवम् ॥ विद्याधर
पतेःपुत्रोनलनाभस्यखगिनः ॥ १० ॥ मयाचयाचितःपूर्वब्रह्ममित्रोऽभवन्मुनिः ॥ आयुर्वेदमशेपमेभगवन्दातुमर्हसि ॥४१ ॥ यदातुबहुशोवीर
प्रश्रयावनतस्यमे ॥ नप्रादायाचितोविद्यामायुर्वेदान्मिकांमम ॥ १२ ॥ शिष्येभ्योददतस्तम्यमयान्तर्धानगेनहि ॥ आयुर्वेदात्मिकाविद्यागृहीताभूत्त
दानव ॥ १३ ॥ गृहीतायांतुविद्यायांमामैग्टाभिग्न्तगत् ॥ ममातिहर्षादभवद्धासोऽतीवपुनःपुनः ॥ १४ ॥ प्रत्यभिज्ञायमांहासान्मुनिःकोपसम
न्वितः ॥ विकम्पिकन्धरःप्राहमामिदंपरुपाक्षरम् ॥ ४५ ॥ गक्षमेनेवयस्मान्मत्वयाऽदृश्यनदुर्मते ॥ हताविद्यावहासश्चमामवज्ञायवैकृतः ॥ ४६॥
तस्मात्त्वंगक्षसः पापमच्छापेननिगकृतः ॥ भविष्यमिनमन्देहःमतगणदारुणः ॥४७॥ इत्युक्तेप्रणिपातायैरुपचारःप्रमादितः ॥ समामाहपुन
विप्रस्तत्क्षणान्मृदुमानमः॥ १८ ॥ यन्मयोक्तमवश्यंतद्भाविगन्धर्वनान्यथा ॥ किन्तुत्वंराक्षसीभूत्वापुनःम्बंप्राप्स्यमेवपुः ॥ ४९ ॥ नष्टस्मृतिर्य
दाक्रुद्धःस्वमपत्यंचिखादिषुः ॥ निशाचरत्वगन्तासितदत्रानलतापितः ॥ ५० ॥ पुनःसंज्ञामवाप्यस्वामवाप्स्यसिनिवपुः ॥ तथैवस्वमधि
ष्ठानलोकेगन्धर्वमंज्ञिते ॥५१॥ सोऽहंत्वयामहाभागमोक्षितोऽम्मान्महाभयात् ॥ निशाचरत्वाद्यवीरतेनभेप्रार्थनांकुरु ॥ १२ ॥ इमांतेतनयां
भायांप्रयच्छामिप्रतीच्छताम् ॥ आयुर्वेदश्चसकलम्वष्टाङ्गोयोमयाततः ॥ मुनेःसकाशात्संप्राप्तस्तंगृहीप्वमहामते ॥ ५३ ॥ ॥ मार्कण्डेय
उवाच ॥ इत्युक्त्वाप्रददौविद्यांसचदिव्याम्बरोज्ज्वलः ॥ सम्भूपणधगेदिव्यंपौराणंवपुरास्थितः ॥ ५४॥ दत्त्वाविद्यांततःकन्यांसदातुमुपचक्रमे ।
तमाहसातदाकन्याजनितारस्वरूपिणम् ॥ ५५ ॥ अनुरागोममाऽप्यत्रतातातीवमहात्मनि ॥ दर्शनादेवसंजातोविशेषेणोपकारिणि ॥५६॥
किन्त्वेषामेसखीसाचमत्कृतेदुःखपीडिते ॥ अतोनाभिलषेभोगान्भोक्तुमेतेनवैसमम् ॥ ५७ ॥ पुरुषैरपिनोशक्याकर्तुमित्थंनृशंसता ॥
॥६६॥

·स्वभावरुचिरैर्माहत्कथंयोपित्करिष्यति ॥ ५८॥ साहयथांतेदुःखातेंमत्कृतेकन्यकेपितः॥ तथास्थास्यामिदुःखार्तातच्छोकानलतापिता ॥२९॥ ॥ ॥ स्वरोचिरुवाच ॥ ॥ आयुर्वेदप्रसादेनतेकरिष्येपुनर्नवे ॥ सख्यौतवमहाशोकसमुत्सृज्यसुमध्यमे ॥६०॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥॥ ततःपि वास्वयदत्तांतांकन्यांसविधानतः॥ उपयमेगिगतस्मिन्स्वगेचिश्चारुलोचनाम् ॥ ६३ ॥ दत्तांततांतदाकन्यामभिसान्त्व्यचभाविनीम् ॥ जगामदि व्ययागत्यागन्धर्वःस्वपुरंततः ॥ ६२॥ सचापिसहितस्तन्व्यातदुद्यानंतदाययौ ॥ कन्यकायुगलंयत्रतच्छापोत्थगदातुरम् ॥ ६३ ॥ ततस्तयोःसत त्वज्ञोरोगप्रेरॉपधैरसैः ॥ चकारनीरुजेदेहेस्वरोचिरपिराजितः॥ ६॥ ततोऽतिशोभनेकन्येविमुक्तव्याधितःशुभे ॥ स्वकान्त्योज्ज्योतिदि भ! चक्रातेतन्महीधरम् ॥६५॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेस्वारोचिपमन्वन्तरेपष्टितमोऽध्यायः॥६०॥ ॥ मार्कण्डेयवाच ॥॥ एवंविमुक्तरोगा तुकन्यकातंमुदान्विता ॥ स्वरोचिपमुवाचेदंशृणुप्ववचनंप्रभो ॥ १ ॥ मन्दारविद्याधरजानांनाख्याताविभावरी ॥ उपकारिन्स्वमात्मानंप्रयच्छामि प्रतीच्छमाम् ॥ २॥ विद्यांचतुभ्यंदास्यामिसर्वभूतरुतानिते ॥ ययाभिव्यक्तिमप्यन्तिप्रसादप्रवणोभव ॥३॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ एवमस्त्विति तेनोक्तेधर्मज्ञेनम्बरोचिपा ॥ द्वितीयातुतदाकन्याइदंवचनमब्रवीत् ॥ ४ ॥ कुमारब्रह्मचार्यासीत्पागेनामपितामम ॥ ब्रह्मर्पिःसुमहाभागोवेदवेदाङ्गपा रगः ॥५॥ तस्यपुस्कोकिलालापरमणीयेमधौपुग ॥ आजगामाप्सरोभ्याशंप्रख्यातापुञ्जिकम्थला ॥६॥ कामवैक्लव्यतांनीतःमतदामुनिपुङ्गवः ॥ तत्संयोगऽहमुत्पन्नातस्यामत्रमहाचले ॥७॥ विहायमांगतासाचमाताम्मिनिर्जनेवने ॥ वालामेकांमहीप्रष्टेव्यालश्वापदमंकुले ॥८॥ ततःकलाभिः सोमम्यवर्द्धन्तीभिरहःक्षये ॥आप्यायमानाहरहोवृद्धिंयातास्मिसत्तम ॥ ९॥ ततःकलावतीत्यतन्ममनाममहात्मना ॥ गृहीतायाःकृतंपित्रागन्धर्वे णशुभात्मना ॥ १० ॥ नदत्ताहंतदातेनयाचितेनमहात्मना ॥ देवारिणानिशासुप्तम्नतोमेघातितःपिता ॥ ११ ॥ ततोऽहमतिनिर्वदादात्मव्यापाद नोद्यता ॥ निवारिताशम्भुपत्न्यासत्यासत्यप्रतिश्रवा ॥ १२॥ माशुचःसुभृभतिमहाभागोभविष्यति ॥ म्वरोचिर्नामपुत्रश्चमनुम्तस्यभविष्यति ॥ १३॥ आज्ञांचनिधयःसर्वेकरिप्यंतितवाहताः ॥ यथाभिलषितंवित्तंप्रदाम्यन्तिचतेशुभे ॥ ११ ॥ यस्यावत्मेप्रभावणविद्यायाम्तांगृहाणमे ॥ पभिनीनामविद्ययंमहापद्माभिपूजिता ॥ १५ ॥ इत्याहमांदक्षसुतामतीसत्यपगयणा ॥ स्वगेचिस्त्वंध्रुवंदेवीनान्यथासावदिप्यति ॥ १६॥ साहंप्रा णप्रदायाद्यतांविद्यास्वंतथावपुः ॥ प्रयच्छानिप्रतीच्छत्वंप्रसादसुमुखीभव ॥ १७॥ ॥ मार्कण्डेयवाच ॥ ॥ एवमस्त्वितितामाहसतुकन्यांकलाव

·म. ६२
मा० पु०
॥६७॥
तीम् ॥ विभावर्याःकलावत्याः स्निग्धदृष्टयानुमोदितः ॥ १८॥ जग्राहचततःपाणीसतयोरमरद्युतिः॥ नदत्सुदेवतूर्येषुनृत्यन्तीस्वप्सरःसुच ॥ १९॥
इति श्रीमार्कण्डेयमहापुगणेस्वारोचिपेमन्वन्तरएकपष्टितमोध्यायः ॥ ६१ ॥ ७॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःसताभिःसहितःपत्नीभिरमरद्यु
तिः॥ ररामतस्मिन्छैलेन्द्ररम्यकानननिर्झरे ॥ १॥सर्वोपभोगरत्नानिमधृनिमधुराणिच ॥ निधय समुपाजग्मुःपद्मिन्यावशवर्तिनः ॥२॥ स्रजोव
खाण्यलङ्कारान्गन्धाढ्यमनुलेपनम् ॥ आसनान्यतिशुभ्राणिकांचनानियथेच्छया ॥३॥ सौवर्णानिमहाभागकरकान्भाजनानिच ॥ तथाशय्या
श्वविविधादिव्यरास्तरणयुताः ॥४॥ एवंसताभिःसहितोदिव्यगन्धाधिवासिते ॥ रामस्वरुचिर्भाभि सितेवरपर्वते ॥ ५॥ ताश्चापिसहतेनेतिलेभि
ग्मुदमुत्तमाम् ॥ रममाणायथास्वर्गतथातत्रशिलोच्चय॥६॥ कलहंसीजगादेकांचक्रवाकीजलसतीम् ॥ तस्यतासांचललितेसम्बन्धेचस्पृहावी ॥७॥
धन्योऽयमतिपुण्योऽयंयोध्ययौवनगोचरः॥ दयिताभिःसहैताभि भोगानीप्सितान् ॥८॥ सन्तियौवनिनःश्लाघ्यास्तत्पन्योनातिशोभनाः॥ज
गत्यामल्पकाःपत्न्यःपतयश्चातिशोभनाः ॥९॥ अभीष्टाकस्यचित्कान्ताकान्तःकस्याश्चिदीप्सितः॥परस्परानुरागाढयंदाम्पत्यमतिदुर्लभम् ॥१०॥
धन्योऽयंदयिताभीष्टोद्येताश्चास्यातिवल्लभाः॥ परस्परानुगगोहिधन्यानामेवजायते ॥११॥ एतनिशम्यवचनंकलहंसीसमीरितम् ॥ उवाचचक्रवाकी
तांनातिविस्मितमानसा ॥ १२ ॥ नायधन्योयतोलजानान्यत्रीसन्निकर्पतः ॥ अन्यांस्त्रियमयंभुङ्क्तनसस्विस्यमानसम् ॥ १३ ॥ चित्तानुरागए
कस्मिन्नधिष्टानेयतःसखि ॥ ततोतिप्रीतिमानेषभार्यासुभविताकथम् ॥ ११॥ एतानदयिताःपत्यु तासांदयितःपतिः ॥ विनोदमात्रमेवैतायथापरि
जनोपरः ॥ १५॥ एतासांचयदीष्टोऽयंतत्किंप्राणान्नमुञ्चति ॥ आलिङ्गत्यपरांकान्तांध्यातोवैकन्तयान्यया ॥ १६॥ विद्याप्रदानमूल्येनक्रीतोटे
पसुभृत्यवत् ॥ प्रवर्त्ततोनहिप्रेमसमंबहीषुतिष्ठति ॥ १७॥ कलहंसिपतिर्धन्योममधन्याहमेवच ॥ यस्यैकस्यांचिरंचित्तंयस्याश्चैकत्रसंस्थितम् ॥
॥१८॥ बहुपत्नीपतिलोकःशरणंपुण्यपापयोः ॥ गृहाशनासनाद्यैश्चभूपणैश्चसहागमः ॥ १९ ॥ विषमै क्रियमाणोहियुज्यतेमहदेनसा ॥ ज्येष्ठांकनी
यभावेनकनिष्टांज्येष्ठतांनयेत् ॥२०॥ गुरवेतुवरंदत्त्वाहुत्वान्यांसमिधंयथा ॥ उढयासहकर्त्तव्यानित्यनैमित्तिकी क्रियाः॥ जगादाथान्यभावेनपा
पीयाजायतेनरः॥ २१ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ सर्वसत्त्वरुतज्ञोऽसौस्वरोचिरपराजितः ॥ २२ ॥ निशम्यलजितोदध्यासत्यमेव हिनानृतम् ॥
ततोवर्षशतेयातेरममाणोमहागिरौं ॥ रममाणःसमन्ताभिर्ददर्शपुरतोमृगम् ॥ २३ ॥ सुस्निग्धपीनावयवमृगीयूथविहारिणम् ॥ वासिताभिःस्व
रूपाभिगीभिः परिवारितम् ॥ २४ ॥ आकृष्टघ्राणपुटकाजिघन्तीस्तास्ततोमृगीः ॥ उवाचसमृगोऽलंबोलजात्यागेनगम्यताम् ॥ २५॥ नाहंस्त्र
रोचिस्तच्छीलोनचैवाहंसुलोचनाः ॥ निर्लजाबहवः सन्तितादृशास्तत्रगच्छत ॥२६॥ एकात्वनेकानुगतायथाहासास्पदंजने ॥ अनेकाभिस्तथैवैको
॥ ६७॥

·भोगदृष्टयानिरीक्षितः ॥२७॥ तस्यधर्मक्रियाहानिरहन्यहनिजायते ॥ सक्तोऽन्यभार्ययाचान्यकामासक्तःसदैवसः॥ २८ ॥ यस्तादृशोऽन्यस्त च्छील परलोकपराङ्मुखः॥तकामयतभद्रंवोनाहंतुल्यःस्वरोचिपा ॥२९॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेस्वारोचिपेमन्वन्तरेद्विपटितमोध्या यः ॥ ६२॥ ॥ ७ ॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥॥ एवंनिरस्यमानास्ताहरिणेनगाङ्गनाः ॥ श्रुत्वास्वरोचिरात्मानमेनेसपतितंयथा ॥ १ ॥ त्यागेच कारचमनःसतासांमुनिसत्तम ॥ चक्रवाकीमृगप्रोक्तोमृगचर्याजुगुप्सितः ॥२॥ समेत्यताभिर्भूयश्चवर्द्धमानमनोभवः ॥ आक्षिप्तनिवेदकथोरेमेवर्षश तानिपट् ॥ ३॥ किन्तुधर्माविरोधेनकुर्वन्धर्माश्रिताः क्रियाः ॥ भुङ्क्तेस्वरोचिपियान्सहताभिरुदारधीः ॥४॥ ततश्वजज्ञिरेतस्यत्रयःपुत्राःस्व रोचिपः॥ विजयोमेरुनन्दश्चप्रभावश्चमहाबलः ॥५॥ मनोरमाचविजयंप्रामृतेन्दीवरात्मजा ॥ विभावरीमेरुनन्दंप्रभावंचकलावती ॥६॥ पनि नीनामयाविद्यासर्वभौगोपपादिका । सतेपांतत्प्रभावणपिताचक्रेपुरत्रयम् ॥७॥ प्राच्यांतुविजयनामकामरूपेनगोत्तमे ॥ विजयायसुतायादौसददी पुरमुत्तमम् ॥ ८॥ उदीच्यांमेरुनंदस्यपुरीनन्दवामिति ।। ख्यातांचकारप्रोत्तुङ्गवप्रपाकारमालिनीम् ॥ ९॥ कलावतीसुतस्यापिप्रभावस्यनिवे शितम् ॥ पुरंतालमितिख्यातंदक्षिणापथमाश्रितम् ॥ १० ॥ एवं निवेश्यपुत्रान्सपुरेषुपुरुपर्पभः॥ रेमेताभिःसमविप्रमनोज्ञास्वद्रिभूमिषु ॥ ११ ॥ एकदातुगतोऽरण्येविहरन्सधनुर्द्धरः ॥ चकर्पधनुरालोक्यवराहमतिदृग्गम् ॥ १२ ॥ अथाहकाचिदभ्येत्यतंतदाहरिणाङ्गना ॥ मय्येवपात्यतांबाणःप्र सीदेतिपुनःपुनः ॥ १३ ॥ किमनेनहतेनाद्यमामाशुविनिपातय ॥ त्वयानिपातितोवाणोदुःखान्मांमोक्षयिप्यति ॥ १४॥ स्वरोचिरुवाच ॥ नतेश रीरंसरुजमस्माभिरुपलक्ष्यते ॥ किन्नुतत्कारणं येनत्वंप्राणान्हातुमिच्छसि ॥ १५॥ मृग्युवाच ॥ अन्यास्वासक्तहृदयेयस्मिश्चेतःकृतास्पदम् ॥ मम तेनविनामृत्युरौपधंकिमिहापरम् ॥१६॥ स्वरोचिरुवाच ॥ कस्त्वांनाभिलपेनीसानुरागासिकुत्रवा ॥ यदप्राप्तानिजान्प्राणान्परित्यक्तुंब्यवस्यसि। ॥ १७॥ मृग्युवाच ॥ त्वामेवेच्छामिभदंतेत्वयामेऽपहृतमनः ॥ वृणोम्यहमतोमृत्युंमयिवाणोनिपात्यताम् ॥१८॥ स्वरोचिरुवाच ॥ ॥ त्वंमृगीचंच लापाङ्गीनररूपधरावयम् ॥ कथंत्वयासमंयोगोमद्विधस्यभविष्यति ॥१९॥ मृग्युवाच ॥ यदिसापेक्षितंचित्तमयितेमांपरिष्वज ॥ यदिवासाधुचित्तं तेकरिप्यामियथेप्सितम् ॥ एतावताहंभवताभविष्याम्यतिमानिता ॥२०॥ ॥ मार्कपडेयउवाच ॥ आलिलिङ्ग-ततस्तांसस्वरोचिहरिणाङ्गनाम् ॥२३॥ तेनचालिङ्गितासद्यःसाभूदिव्यवपुर्धरा ॥ ततःसविस्मयाविष्टः कात्वमित्यभ्यभापत ॥२२॥ साचास्मैकथयामासप्रेमलजाजडाक्षरम् ॥ अहमभ्य र्थितादेवैः काननस्यास्यदेवता ॥ २३ ॥ उत्पादनीयोहिमनुस्त्वयामयिमहामते ॥ प्रीतिमत्यांमयिसुतंभूलोकपरिपालकम् ॥. तमुत्पादयदेवा ·अ०६५ मा: पु० । ६८॥ नांत्वामहंवचनाद्दे ॥२४॥ मार्कण्डेयउवाच॥ ततःसतस्यांतनयंसर्वलक्षणलक्षितम् ॥ तेजस्विनमिवात्मानजनयामासतत्क्षणात् ॥ २६ ॥जातमा वम्यतम्याथदेववाद्यानिमस्वनुः ॥ जगुर्गन्धर्वपतयोननृतुश्चाप्सगेगणाः॥२६॥ सिपिचुःशीकरमघाऋपयश्चतपोधनाः ॥२७॥ देवाश्चपुप्पवपंचमुमु चुश्चममन्ततः ॥ तस्यतेजःसमालोक्यनामचक्रपितास्वयम् ॥२८॥ द्युतिमानितियेनास्यतेजसाभासितादिशः ॥ सवालोद्युतिमानाममहावलपरा क्रमः ॥ २९ ॥ स्वरोचिपःसुतोयस्मात्तम्मानस्वारोचिपाऽभवत ॥ सचापिविचरनम्यकदाचिद्विरिनिर्झरे ॥३०॥ स्वरोचिर्ददृशेहसंनिजपत्नीसम न्वितम् ॥ उवाचसतदाहंसींसाभिलापांपुनःपुनः ॥३१॥ उपसंद्वियतामात्माचिरंतक्रीडितंमया ॥ किंसर्वकालंभोगैस्तेआसन्नचरमंवयः ॥ परित्या गम्यकालोमेतवचापिजलेचार ॥ ३२॥ हंस्युवाच ॥ ॥ अकालःकोहिभोगानांसर्वभोगात्मकंजगत् ॥३३॥ यज्ञाःक्रियन्तेभोगार्थबाह्मणैःसंयता त्मभिः ॥ दृष्टादृष्टांस्तथाभोगान्वाञ्छमानाविवकिनः ॥ ३४ ॥ दानानिचप्रयच्छन्तिपूतान्धर्माश्चकुर्वते ॥ सत्वनेच्छसिकिंभोगान्भोगश्चेष्टफलंनू णाम् ॥ विवकिनांतिरश्चांचकिंपुनःसंयतात्मनाम ॥३५॥ ॥ हंसवाच ॥ ॥ भोगेप्यासक्तचित्तानांपरमार्थान्वितामतिः ॥ भविष्यतिकदास मुपेतानांचवन्धुषु ॥ ३६॥ पुत्रमित्रकलपुसक्ताःसीदन्तिजन्तवः ॥ सरापाणवमनाजीर्णावनगजाइव ॥ ३७॥ किंनपश्यसिवाभद्रेजातसङ्गं स्वरोचिपम् ॥ आवाल्यात्कामसंसक्तमग्नेहाम्बुकर्दमे ॥ ३८ ॥ यौवने तीवभार्यासुमाम्प्रतंपुत्रनप्तृषु ॥ स्वरोचिपोमनोमनमुद्धारंप्राप्स्यतेकुतः ॥ ॥३९॥ नाहंम्बरोचिपस्तुल्यःस्त्रीवश्योवाजलेचार ॥ विवेकवांश्चभोगानांनिवृत्तोऽस्मिचसाम्प्रतम् ॥ ४० ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ स्वरोचिरेतदाक ग्रजातीवंगःखगरितम् ॥ आदायभार्यास्तपसेययावन्यत्तपोवनम् ॥४१॥ तत्रतस्वातपोवोरंसहताभिरुदारधीः ॥ जगामलोकानमलानिवृत्ताखि लकल्मपः ॥४२॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेस्वागेचिपमन्वन्तरेविपष्टितमोऽध्यायः ॥६३॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ।। ।। ततःस्वारोचिपनानाद्युतिम न्तंप्रजापतिम् ॥ मनुचकारभगवांस्तस्यमन्वन्तरंशृणु ॥ १॥ तत्रान्तरेतुयेदेवामुनयस्तत्सुताश्चये ॥ भूपालाःकोष्टुकेयेतान्गदतस्त्वंनिशामय ॥२॥ देवाःपारावतास्तत्रतथैवतुषिताद्विज ॥ स्वारोचिपेऽन्तरेचेन्द्रोविपश्चिदितिविश्रुतः ॥३॥ ऊर्जस्तम्बस्तथाप्राणोदत्तोलिपभस्तथा ॥ निश्चरश्चा वीराश्चतत्रसप्तर्पयोऽभवन् ॥ ४॥ चैत्रकिंपुरुपाद्याश्चसुतास्तस्यमहात्मनः ॥ सप्तासन्सुमहावीर्याःपृथिवीपरिपालकाः ॥५॥ तस्यमन्वन्तरंयावत्ता वत्तद्वंशविस्तरे ॥ भक्तेयमवनिःसर्वाद्वितीयंवैतदन्तरम् ॥६॥ स्वरोचिपस्तुचरितंजन्मस्वारोचिषस्यच ॥ निशम्यमुच्यतेपापैःश्रद्दधानोहिमानवः॥ ॥७॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे स्वरोचिपसमाप्तिर्नामचतुःपष्टितमोऽध्यायः॥ ६४ ॥ क्रौष्टुकिरुवाच ॥ ॥ भगवन्कथितंसर्वविस्तरणत्वयामम ॥

·स्वरोचिपस्तुचरितंजन्मस्वारोचिषस्यतु ॥ १ ॥ यातुसापद्मिनीनामविद्याभोगोपपादिका ॥ तत्संश्रयायेनिधयस्तान्मेविस्तरतीवद ॥२॥ अष्टौ येनिधयस्तेपास्वरूपंद्रव्यसंस्थितिः ॥ भवताभिहितंसम्यक्छ्रोतुमिच्छाम्यहंगुरो ॥३॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ पद्मिनीनामयाविद्यालक्ष्मीस्तस्या श्चदेवता ॥ तदाधाराश्चनिधयस्तन्मेनिगदतःशृणु ॥४॥ यत्रपद्ममहापौतथामकरकच्छपौ ॥ मुकुन्दोनंदकश्चैवनीलःशङ्कोऽटमोनिधिः ॥५॥ सत्यामृद्धौभवन्त्यतेसिद्धिस्तेपाहिजायते॥ एतेह्यष्टौसमाख्यातानिधयस्तवक्रौष्टुके ॥६॥ देवतानांप्रसादेनसाधुसंसेवनेनच ॥ एभिरालोकितंवित्तं मानुपस्यसदामुने ॥ ७॥ यादृक्स्वरूपंभवतितन्मेनिगदतःशृणु ॥ पद्मोनामनिधिःपूर्वसयस्यभवतिद्विज ॥८॥ सतस्यतत्सुतानांतत्पौत्राणांच नित्यशः ॥ दाक्षिण्यसारःपुरुपस्तेनचाधिष्ठिताभवत् ॥ ९॥ सत्त्वाधारोमहाभागोयतोऽसौसात्त्विकोनिधिः ॥ ॥ सुवर्णरूप्यताम्रादिधातृनांचपरि ग्रहम् ॥ १० ॥ करोत्यतितरांसोऽथतेपांचक्रयविक्रयम् ॥ करोतिचतथायज्ञान्दक्षिणांचप्रयच्छति ॥ ११ ॥ ( संपादयतिकामांश्चसर्वा नवयथाक्रमम् ॥) सभांदेवनिकेतांश्चसकारयतितन्मनाः॥ सत्त्वाधागेनिधिश्चान्योमहापद्मइतिश्रुतः ॥ १२ ॥ सत्त्वप्रधानोभवतितेनचाधिष्टि तोनरः ॥ कगेतिपद्मरागादिरत्नानांचपरिग्रहम् ॥ १३ ॥ मौक्तिकानांप्रवालानांतेषांचक्रयविक्रयान् ॥ ददातियोगशीलभ्यस्तेपामावसथांस्तथा ॥ १४॥ मकारयतितच्छीलः स्वयमेवचजायते ॥ तत्प्रमृतास्तथाशीलःपुत्रपौवक्रमेण च ॥ १५ ॥ पूर्वार्द्धमात्रःसप्तासौपुरुषांश्चनमुंचति ॥ तामसो मकगेनामनिधिस्तेनावलोकितः ॥ १६॥ पुरुषोऽथतमःप्रायःसुशीलोऽपिहिजायतें ॥ बाणखगटिंधनुपांचर्मणांचपरिग्रहम् ॥ १७॥ दशनानांच कुरुतेयातिमैत्रौंचगजभिः॥ ददातिशौर्यवृत्तीनांभूभुजांयचतत्प्रियाः ॥ १८॥ क्रयविक्रयेचशस्त्राणांनान्यत्रप्रीतिमेतिच ॥ एकस्यैवभवत्येपनरस्यन सुतानुगः ॥ १९॥ द्रव्यार्थदस्युतोनाशं संग्रामेवापिसव्रजेत् ॥ कच्छपश्चनिधियोऽसौनरस्तेनाभिवीक्षितः ॥ २० ॥ तमःप्रधानोभवतियतोऽसौ तामसोनिधिः ॥ व्यवहारानशेपास्तुपुण्यजातःकरोतिच ॥ २१॥ कर्मस्थानखिलांश्चैवन विश्वसितिकस्यचित् ॥ समस्तानियथाङ्गानिसंहरत्येव कच्छपः ॥ २२ ॥ तथाविष्टभ्यरत्नानितिष्टत्याकुलमानसः ॥ नददाति नवाभुङ्क्तेतद्विनाशभयाकुलः॥२३॥ निधानमुांकुरुतेनिधिःसोप्येक पूरुपः ॥ रजोगुणमयश्चान्योमुकुंदोनामयोनिधिः ॥ २४ ॥ नगेऽवलोकितस्तेनतद्वणोभवतिद्विज़ ॥ वीणावणुमृदङ्गानामातोद्यस्यपरिय हम् ॥२५॥ करोतिगायतांवित्तंनृत्यतांचप्रयच्छति ॥ वन्दिमागधमृतानांविटानांलास्यपाठिनाम् ॥२६॥ ददात्यहर्निशंभोगान्भुइक्तेतैश्चसमंद्वि ज ॥ कुलटासुरतिश्चास्यभवत्यन्यैश्चतद्विधैः ॥ २७ ॥ प्रयातिसङ्गमेकंचयनिधिर्भजतेनरम् ॥ रजस्तमोमयश्चान्योनन्दोलाममहानिधिः ॥२८॥ ॥

·अ०६६
मा० पु०
उपैतिस्तम्भमधिकंनरस्तेनावलोकितः ॥ संमस्तधातुरत्नानांपुण्यधान्यादिकस्यच ॥ २९॥ परिग्रहंकरोत्येपतथैवक्रयविक्रयम् ॥ आधारःस्वजना
नांचआगताभ्यागतम्यत्र ॥३०॥ सहतेनापमानोक्तिस्वल्पामपिमहामुने ॥ स्तूयमानश्चमहतींप्रीतिंवनातियच्छति ॥३१॥ ययमिच्छतिवैकाममृ
दुत्वमुपयातिच ॥ बह्वयोभा-भवन्त्यस्यमूतिमत्योऽतिशोभनाः ॥ ३२ ॥ भजतेसप्तचनराविधिर्नन्दोऽनुवर्तते ॥ प्रवर्द्धमानोऽथनग्मष्टभागेनस
त्तम ॥३३॥ दीर्घायुष्टचसर्वेषांपुरुपाणांप्रयच्छति ॥ बन्धूनामेवभरणंयेचद्गदुपागताः ॥ ३४ ॥ तेपांकरोतिवैनन्दःपरलोकेनचाहतः ॥ भवत्यस्य
नचनेहःसहवासिषुजायते ॥३५॥ पूर्वमित्रेषुशैथिल्यंग्रीतिमन्यै करोतिच ॥ तथैवसत्त्वरजसीयोविभर्तिमहानिधिः ॥ ३६॥ सनीलसंज्ञस्तत्सङ्गी
नरम्तछीलवान्भवत् ।। वस्त्रकार्पासधान्यादिफलपुप्पपरिग्रहम् ॥३७॥ मुक्ताविद्रुमशङ्खानांशुक्त्यादीनांतथामुने॥ काष्ठादीनांकरोत्येषयच्चान्यजल
मम्भवम् ॥ ३८॥ क्रयविक्रयमन्येपांनान्यवरमतेमनः॥ तडागान्पुकारण्योऽथतथारामान्करोतिच ॥३९॥ बन्धंचसरितांवृक्षांस्तथारोपयतेनरः ॥
अनुलेपन'प्पादिभोगभुग्वाभिजायते ॥ ४० ॥ त्रिपौरुपश्चापिनिधिर्नीलोनामैपजायते ॥ रजस्तमोमयश्चान्यःशवसंज्ञोहियोनिधिः ॥ ११ ॥
तनापिनीयतेविप्रतद्गणित्वंनिधीश्वरः ॥ एकस्यैवभवत्येपनम्नान्यमुपैतिच ॥४२॥ यस्यशङ्खोनिधिस्तस्यस्वरूपंक्रौष्टुकेशृणु ॥ एकएवात्मनास
ष्टमन्नंभुङ्कतथाम्वरम् ॥ ४३ ॥ कदनभुक्परिजनोनचशोभनवस्त्रधृक् ॥ नददातिसुहृद्भा-भ्रातृपुत्रस्नुपादिषु ॥४४॥ स्वपोषणपरःशङ्खीनरोभ
वतिसर्वदा ॥ इत्येतेनिधयः ख्यातानराणामर्थदेवताः ॥ ४५ ॥ मिश्रावलोकनान्मिश्राःस्वभावफलदायिनः ॥ यथाख्यातस्वभावस्तुभवत्येवविलोक
नात्॥सर्वेपामाधिपत्येचश्रीरेपांद्विजपद्मिनी ॥४६॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेनिधिवर्णनंनामपंचपष्टितमोध्यायः ॥ ६९॥ ॥क्रोष्टुकिरुवाच ॥
विस्तरात्कथितंब्रह्मन्ममस्वारोचिषत्वया ॥ मन्वन्तरंतथैवाष्टीयेपृष्टानिधयोमया ॥ १॥ स्वायम्भुवंपूर्वमेवमन्वन्तरमुदाहृतम् ॥ मन्वन्तरंतृतीय
मेकथयोत्तमसंज्ञितम् ॥२॥॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ उत्तानपादपुत्रोऽभूदुत्तमोनामनामतः ॥ सुरुच्यास्तनयःख्यातोमहाबलपराक्रमः ॥३॥ धर्मा
त्माचमहात्माचपगक्रमधनोनृपः ॥ अतीत्यसर्वभूतानिवभौभानुपराक्रमः ॥ ४॥ समःशौचमित्रेचपरपुत्रेचधर्मवित् ॥ दुष्टेचयमवत्साधौसोमवच्च
महामुने ॥२॥ बाभ्रव्यांबहुलांनामउपयेमेसधर्मवित् ॥ उत्तानपादतनयःशचीमिन्द्रवोत्तमः ॥६॥ तस्यामतीवतस्यासीद्विजवर्यमनःसदा ॥स्नेहव
च्छशिनीयद्रोहिण्यांनिहितास्पदम् ॥ ७॥ अन्यप्रयोजनासक्तिमुपैतिनहितन्मनः ॥ स्वप्नेचैवतदालम्बिमनोऽभूत्तस्यभूभृतः॥८॥ सचतस्याःसु
चार्वङ्गयादर्शनादेवपार्थिवः ॥ ददाहलोचनैर्गावेगात्रस्पर्शश्चतन्मयः ॥९॥ श्रोत्रोद्वेगकरंवाक्यंप्रियमप्यवनीपतेः ॥ तस्यानिभूरिसन्मानमेनेपरि
॥६९॥

·भवंततः॥ १० ॥ अवमेनेस्रजंदत्तांशुभान्याभरणानिच ॥ उत्तस्थावर्धपीतेवपिवतोऽस्यवरासवम् ॥ ११ ॥ भुञ्जताचनरेन्द्रेणक्षणमाकरेधृता ॥
बुभुजेस्वल्पकंभक्ष्यंद्विजनातिमुदावती ॥ १२॥ एवंतस्यानुकूलस्यनानुकूलामहात्मनः ॥ प्रभूततरमत्यर्थचक्ररागंमहीपतिः॥ १३॥ अथपानगतो
भूपःकदाचित्तांमनस्विनीम् ॥ सुगभृतंपानपात्रंग्राहयामाससादरः॥ १४ ॥ पश्यतांभूमिपालानांवारमुख्यासमन्वितः ॥ प्रगीयमानोमधुरैगेंयगा
यनतत्परैः ॥ १५ ॥ सातुनेच्छतितत्पात्रमादातुतत्पराङ्मुखी ॥ समक्षमवनीशानांततः क्रुद्धःसपार्थिवः ॥ १६ ॥ उवाचदाःस्थमाहूयनिश्वसन्नु
रगोयथा ॥ निराकृतस्तयादेव्याप्रिययापतिरप्रियः॥ १७॥ द्वाःस्थैनांदुहृदयामादायविजनेवने ॥ परित्यज्याशुनैतत्तेविचार्यवचनमम ॥ १८॥
॥ मार्कण्डेयवाच ॥ ॥ ततोनृपस्यवचनमविचार्यमवेक्ष्यसः ॥ द्वास्थस्तत्याजतांसुचमारोप्यस्यन्दनेवने ॥ १९ ॥ माचतंविपिनेत्यागंनीता
तेनमहीभृता ॥ अपश्यमानातंमेनेपग्कृतमनुग्रहम् ॥ २० ॥ मोऽपितत्रानुगगार्तिदह्यमानात्ममानसः ॥ औत्तानपादि पालोनान्यांभार्याम
विन्दत ॥२१॥ सस्मारतांसुचावंगीमहर्निशमनिर्वृतः चकाग्चनिजंगज्यंप्रजाधर्मेणपालयन् ॥ २२ ॥ प्रजाःपालयतस्तस्यपितुःपुत्रानिवी
ग्सान् ॥ आगत्यत्राह्मणःकश्चिदिदमाहार्त्तमानसः ॥ २३ ॥ ॥ त्राह्मणवाच ॥
॥ महाराजभृशाचोंऽस्मियतांगदतोमम ।। नृणामाति
परित्राणमन्यतोननराधिपात् ॥ २४ ॥ ममभार्याप्रसुतस्यकेनाप्यपढ़तानिशि ॥ गृहद्वारमनुद्वाट्यतांसमानेतुमर्हसि ॥२५॥ ॥ गजोवाच
नवेत्सिकेनापट्टताक्वानीतातुसाद्विज ॥ यतामिविग्रहेकस्यकुतोवाप्यानयासिताम् ॥२६॥ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ ॥तथैवस्थगितेद्वारिप्रसुप्तस्य
गृहेमम ॥ हृताहिभार्याकिंकेनेत्येतद्विज्ञायतेभवान् ॥ २७॥ त्वंरक्षितानोनृपतपडागादानवेतनः ॥ धर्मस्यतेऽतोनिश्चिन्ताःस्वपन्तिमनुजानिशि
॥२८॥ राजोवाच ॥ नतेदृष्टामयाभार्यायानपाचदेहतः ॥ वयश्चैवसमाख्याहिकिशीलाब्राह्मणीचते ॥२९॥ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ ॥ कठोरनेत्रामा
त्युच्चाद्वस्ववाहुःकृशानना ॥ (लम्बोदरींहस्वस्फितथाबम्बम्तनींनृप)॥ विरूपरूपाभूपालननिन्दामितथैवताम् ॥३०॥वाचिभूपातिपरुपानसो
म्यासाचशीलतः ॥ इत्याख्यातामयाभार्यासाकरालनिरीक्षणा ॥ ३१॥ मनागीतंभूपालतस्याश्चप्रथमंवयः ॥ तादृ पाहिमेभार्यासत्यमेतन्मयो
दितम् ॥ ३२॥ ॥ गजोवाच ॥ ॥ अलंतेत्राह्मणतयाभार्यामन्यांददामिते । सुग्वायभार्याकल्याणीदुःखहेतुर्हितादृशी ॥ ३३ ॥ अल्पाकुरूपता
विप्रकारणंशीलमुत्तमम् ॥ रूपशीलविहीमायात्याज्यातेन्येनसाहता ॥३४॥ ॥ ब्राह्मणउवाच ॥ ॥ रक्ष्याभार्यामहीपालइतिचश्रुतिरुत्तमा ।
भार्यायांरक्ष्यमाणायांप्रजाभवतिरक्षिता ।। ३५ ॥ आत्माहिजायतेतस्यांसारक्ष्यातोनरेश्वर ॥ प्रजायांग्क्ष्यमाणायामात्माभवतिरक्षितः॥३६॥

·.
अ० ६६
मा० पु०
॥ ७० ॥
तस्यामरक्ष्यमाणायांभवितावर्णसङ्करः ॥'सपातयेन्महीपालपूर्वान्स्वर्गादधःपितृन् ॥ ३७॥ (अनुज्ञायगुरुराजन्दत्त्वान्यांजातवेदसे ॥ ३८॥ समि
धंतुमयाभार्यावृतेयंकर्कशायतः ॥ कथमेतांविहायान्यभार्ययासहसंचरे ॥ ३९ ॥ गृह्यधर्मायतोब्रह्मप्राप्यतेशाश्वतंनरैः ॥ पूर्वोढयातुधर्मेणगृहीकुर्व
त्रसीदति ॥४०॥ त्यच्चातांचक्रियांकुर्वन्नेवकर्मफलंलभेत् ॥ अग्निनासहयाननसाजगामगृहशुभा ।। ४३॥ धर्मस्यग्रहणसातपूटिवप्रशस्यते ॥
शठायाचारणात्तस्याजायतेवर्णसंकरः ॥४२॥ ) धर्महानिश्चानुदिनमभार्यस्यभवेन्मम ॥ नित्यक्रियाणांविभ्रंशात्सचापिपतनायमे ॥ ३॥
तम्यांचपृथिवीपालभवित्रीममसन्ततिः॥ तवपड्भागदात्रीसाभविवीधर्महेतुकी ॥४४॥ तदेतत्तेमयाख्यातापबीयामेहताप्रभो ॥ तांसमानयरक्षा
यांभवानधिकृतोयतः ॥ ४५ ॥ मार्कंडेयउवाच ॥ ॥ सतस्यैवंवचः श्रुत्वाविमृश्यचनरेश्वरः । सर्वोपकरणैर्युक्तमारुरोहमहारथम् ॥ ४६॥ इतश्चेत
श्वतेनासौपरिवभ्राममेदिनीम् ॥ ददर्शचमहारण्येतापसाश्रममुत्तमम् ॥ ४७॥ अवतीर्यचतत्रासाप्रविश्यददृशेमुनिम् ॥ कौश्यांवृष्यांसमासीनंज्वल
न्तमिवतेजसा ॥४८॥ सदृष्ट्वानृपतिप्राप्तंसमुत्थायवरान्वितः॥ संमान्यस्वागतेनैवशिष्यमाहाय॑मानय ॥४९॥ तमाहशिष्यःशनकैर्दातव्योऽ
ध्योऽस्यकिमुने ॥ तदाज्ञापयसंचिन्त्यतवाज्ञांहिकरोम्यहम् ॥५०॥ ततोऽवगतवृत्तान्तीभूपतेन्तस्यसद्विजः ॥ सम्भाषासनदानेनचकेसम्मानमात्म
वान् ॥५१॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ किंनिमित्तमिहायातोभवान्कितेचिकीर्पितम् ॥ उत्तानपादतनयंवमित्वामुत्तमंनृप ॥५२ ॥ राजोवाच ॥ ब्राह्मण
स्यगृहादा-केनाप्यपहृतामुने॥अविज्ञातस्वरूपेणतामन्वेप्टुमिहागतः॥५३॥पृच्छामियत्तेतन्मत्वंप्रणतस्यानुकम्पया ॥ अभ्यागतस्याथगृहंभग
वन्वक्तुमर्हसि ॥५४॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ पृच्छमामवनीपालयत्प्रष्टव्यमशङ्कितः ॥ वक्तव्यं चेत्तवमयाकथयिष्यामितत्त्वतः ॥५५॥ राजोवाच ॥
गृहागताययोमह्यप्रथमदर्शनेमुने ॥ त्वयासमुद्यतोदातुंकथंसोऽयोनिवर्तितः ॥५६॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ त्वदर्शनेनरभसादाज्ञप्तोऽयंमयानृप ॥
यदातदाहमेतेनशिष्यणप्रतिबोधितः॥२७॥ एपर्वत्तिजगत्यत्रमत्प्रसादादनागतम् ।। यथासमतीतंचवर्तमानंचसर्वतः ॥२८॥ आलोच्याज्ञाप
येत्युक्तेततोज्ञातंमयापितत् ॥ ततोनदत्तवानय॑महंतुभ्यंविधानतः ॥ ५९॥ सत्यराजंस्त्वमर्हिःकुलेस्वायम्भुवस्यच ॥ तथापिनार्ययोग्यत्वां
मन्यामोवयमुत्तमम् ॥६० ॥ राजोवाच ॥ ॥ किंकृतंहिमयाब्रह्मज्ञानादज्ञानतोऽपिवा ॥ येनत्वत्तोऽय॑महामिनाहमभ्यागतश्चिरात् ॥ ६१॥
॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥॥ किंविस्मृतंतेयत्पत्नीत्वयात्यक्ताचकानने ॥ परित्यक्तस्तयासाईत्वयाधर्मोनृपाखिलः ॥६२॥ पक्षणकर्मणोहान्याप्रयात्यस्पृ
शतांनरः ॥ किमत्रवार्षिकीयस्यहानिस्तेनित्यकर्मणः ॥ ६३ ॥ पत्न्यानुकूलयाभाव्ययथाशीलेऽपिभर्तरि ॥ दुःशीलापितथाभा-पोषणीया
%3D
॥७॥

·नरेश्वर ॥६॥ प्रतिकूलाहिसापत्नीतस्यविप्रस्ययाहृता ॥तथापिधर्मकामोऽसौत्वामुद्दयोतितवानृप ॥ ६५ ॥ चलतःस्थापयंस्यन्यान्स्वधर्मषुमही
पते ॥ त्वांस्वधर्माद्रिचलितंकोऽपरःस्थापयिष्यति ॥६६॥ (द्विपकडंग येवागज्ञिचान्यायवर्तिनि ॥ पापकृत्सुचविद्वत्सुनियंताजंतुरत्रकः॥ ) माकं
डेयउवाच ॥ ॥ विलक्ष्यःसमहीपालइत्युक्तस्तेनधीमता ॥ तथेत्युक्त्वाचपप्रच्छहृतांपत्नींद्विजन्मनः॥ ६७ ॥ भगवन्केननीतासापत्नीविप्रस्यकु
ववा॥ अतीतानागतंवेत्तिजगत्यवितथंभवान् ॥ ६८ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ तांजहाराद्वितनयोवलाकोनामराक्षसः ॥ द्रक्ष्यतेचाद्यतांभूपउत्प
लावतकेवने ॥६९॥ गच्छसंयोजयाशुत्वंभार्ययाहिद्विजोत्तमम् ॥ मापापास्पदतायातुत्वमिवासौदिनेदिने ॥ ७० ॥ इतिश्रीमार्क डेयमहापुराण
औत्तमेमन्वन्तरेऋपिदर्शनंनामपट्पष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अथारुरोहस्वरथंप्रणिपत्यमहामुनिम् ॥ तेनाख्यातंवनं
तच्चप्रययावुत्पलावतम्॥१॥ यथाख्यातस्वरूंपांचभायांभाद्विजम्यताम् ॥ भक्षयन्तीददर्शाथश्रीफलानिनरेश्वरः ॥२॥ पप्रच्छचकथंभद्रेत्वमेतद्वनमा
गता॥ स्फुटंत्रवीहिवैशालेरपिभार्यासुशर्मणः ॥३॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ सुताहमतिगत्रस्यद्विजस्यवनवासिनः ॥ पत्नीविशालपुत्रस्ययस्यनामत्वयोदि
तम् ॥ १॥ साहंतावलाकनगमसेनदुरात्मना । प्रसुताभवनस्यान्ततृमातृवियोजिता ॥५॥ भस्मीभवतुतद्रक्षोयनास्येवंवियोजिता ॥ मात्रा
भ्रातृभिग्न्यैश्चतिष्टाम्यत्रसुदुःखिता॥६॥ अम्मिन्वनेऽतिगहनेयेनानीयाहमुज्झिता ॥ नवनिकारणंकिंतनोपभुङ्क्तेनखादति ॥ ७ ॥राजोवाच ॥
अपितज्ज्ञायतेशिस्त्वामुत्सृज्यकगतम् ॥ अहंभातवैवात्रपितोद्विजनन्दिनि ॥८॥ ब्राह्मण्युवाच ॥ अस्येवकाननम्यान्तःमतिष्ठतिनिशाचरः।।
प्रविश्यपश्यतुभवानविभेतिततोयदि ॥ ९॥ मार्कण्डेय उवाच प्रविवेशततःमोथतयावर्त्मनिदर्शिते ॥ ददृशेपरिवारणसमवेतंचगक्षसम् ॥ १०
दृष्टमात्रततस्तस्मिस्त्वरमाणःसराक्षसः॥ दुगदेवमहींमृर्धाम्पृशन्पादान्तिकंययौ ॥ ११॥राक्षसउवाच ॥ ममात्रागच्छतागेहंप्रसादस्तेमहान्कृतः॥
प्रशाधिकिंकरोम्येपवमामिविपयेतव ॥ १२॥ अयं चेमंप्रतीच्छत्वंम्थीयतांदमासनम् ॥ वयंभृत्याभवान्स्वामीदृढमाज्ञापयस्वमाम् ॥ १३ ॥
॥ ॥ गजोवाच ॥ ॥ कृतमेवत्वयासर्वसमिपचितिःकृता ॥ किमर्थत्राह्मणवधूम्त्वयानीतानिशाचर ॥ १४ ॥ नेयमरूपासन्त्यन्याभार्यार्थचेद्ध
तात्वया ॥ भक्ष्यार्थचत्कथनात्तात्वयैतत्कथ्यतांमम ॥ १५॥ ॥ राक्षसवाच ॥ ॥ नवयंमानुपाहाराअन्यतेनृपराक्षमाः ॥ सुकृतस्यफलंयत्तुतद
श्रीमोवयंनृप ॥ १६ ॥ ( सुकृतस्यफलंयमुतत्तेवक्ष्याम्यहंनृप ॥ राक्षसीयोनिमापन कूगंलोकभयंकरीम् ॥) स्वभावंचमनुष्याणांयोपितांचविमानि
ताः॥ नामिपंचसमश्रीमोनवयंजन्तुखादकाः ॥ १७॥ यदस्माभिर्नृणांशान्तिर्भुक्ताकुध्यन्तितेतदा ॥ भुक्तेदुष्टेस्वभावेचगुणवन्तोभवन्तिच ॥ १८॥

·अ०६८ मा० पु० 1॥ ७१ सन्तिनःप्रमदाभूपरूपेणाप्सरसांसमाः ॥ राक्षस्यस्तासुतिष्टत्सुमानुपीपुरतिःकथम् ॥ १९॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ यद्येषानोपभोगायनाहारायनिशा चर ॥ गृहप्रविश्यविप्रम्यतत्किमेपाहतात्वया ॥२०॥ ॥ गक्षसवाच ॥ ॥ मन्त्रवित्सद्विजश्रेष्ठोयज्ञेयज्ञेगतस्यमे ॥ रक्षोनमन्त्रपठनात्करोत्यु चाटनंनृप ॥२१॥ वयंबुभुक्षितास्तस्यमन्त्रोच्चाटनकर्मणा ॥ कयामःमर्वयज्ञेषुसंऋत्विरभवतिद्विजः ॥ २२ ॥ ततोऽस्माभिरिदंतस्यवेकल्यमुपपा दितम् ॥ पत्न्याविनापुमानियाकर्मयोग्योनजायते ॥ २३ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ वैकल्योचारणात्तस्यत्राह्मणस्यमहामतेः ॥ ततःसगजा तिभृशंविपण्णःसमजायत ॥ २४ ॥ वैकल्यमेपवित्रस्यवदन्मामेवनिन्दति ॥ अनर्हमवस्यचगांसोऽप्याहमुनिसत्तमः ॥२५॥ वैकल्यंतस्थविप्रस्य राक्षसोऽप्याहमेयथा ॥ अपत्नीकतयासोऽहंसङ्कटमहदास्थितः ॥ २६॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ एवंचिन्तयतस्तस्यपुनरप्याहराक्षसः ॥ प्रणा मनम्रोगजानंवद्धांजलिपुटोमुने ॥ २७ ॥ नरेन्द्राज्ञाप्रदानेनप्रसादःक्रियतांमम ॥ भृत्यस्यप्रणतस्येत्थंयुप्मद्विपयवासिनः॥ २८॥ राजोवाच ॥ स्वभावंवयमत्रीमस्त्वयोक्तंयनिशाचर ॥ तदथिनोवयंयनकायणशृणुतन्मम ॥ २९ ॥ अस्यास्त्वयायब्राह्मण्यादौःशील्यमुपभुज्यताम् ॥ येन त्वयात्तदोःशील्यातद्विनीताभवेदियम् ॥ ३० ॥ नीयतांयस्यभार्येयंतन्यवेश्मनिशाचर ॥ अस्मिन्कृतेकृतंसर्वगृहमभ्यागतस्यमे ॥ ३१ ॥ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःसराक्षमस्तस्याःप्रविश्यान्तःस्वमायया ॥ भक्षयामासदौःशील्यंनिजशक्त्यानृपाज्ञया ॥ ३२॥ दौःशील्येना तिरौद्रेणपनीतस्यद्विजन्मनः ॥ तेनसासम्परित्यक्तातमाहजगतीपतिम् ॥ ३३ ॥ स्वकर्मफलपाकेनभर्तुस्तस्यमहात्मनः ॥ वियोजिताहंतद्धतुर यमासीनिशाचरः ॥ ३४ ॥ नास्यदोपोनवातस्यममभर्तुमहात्मनः ॥ ममैवदोपोनाग्यस्यस्वकृतंयुपभुज्यते ॥ ३५ ॥ अन्यजन्मनिकस्या पिविप्रयोगःकृतोमया ॥ सोऽयमयाप्युपगतःकोदोपोऽस्यमहात्मनः ॥३६॥ ॥ राक्षसउवाच ॥ ॥ प्रापयामितवादेशादिमांभर्तृगृहंप्रभो ॥ यदन्यत्करणीयंतेतदाज्ञापयपार्थिव ॥ ३७ ॥ गजोवाच ॥ अस्मिन्कृतकृतंसर्वत्वयामेरजनीचर ॥ आगन्तव्यंचतेवीरकार्यकालेस्मृतेनमे ॥ ॥ ३८ ॥ ॥ मार्कण्डेयवाच ॥ ॥ तथेत्युक्वान्तदास्तामादायद्विजाङ्गनाम् ॥ निन्येभर्तृगृहंशुद्धांदोशील्यापगमात्तदा ॥ ३९ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणोत्तममन्वन्तरे ब्राह्मणभार्यानयननामसप्तपष्टितमोध्यायः ॥ ६७॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ तांप्रेपयित्वाराजापि स्वभर्तृगृहमंगनाम् ॥ चिन्तयामासनिःश्वस्यकिमत्रसुकृतं भवेत् ॥ १ ॥ अनर्घयोग्यताकष्टसयामाहमहामनाः॥ वैकल्यंविप्रमुद्दिश्यतथाहायं निशाचरः ॥ २ ॥ सोऽहंकथंकरिष्यामित्यक्तापत्नीमयाहिसा ॥ अथवाज्ञानदृष्टितंपृच्छामिमुनिसत्तमम् ॥३॥ संचिन्त्येत्थंसभूपालःसमा ॥ ७१।

·रुह्यचतंरथम् ॥ ययौयत्रसधर्मात्मात्रिकालज्ञोमहामुनिः ॥ ४॥ अवरुह्यरथात्सोऽथतंसमेत्यप्रणम्यच ॥ यथावृत्तंसमाचख्यौराक्षसेनसमाग मम् ॥ ५॥ब्राह्मण्यादर्शनंचैवदौःशील्यापगमंतथा ॥ प्रेषणंभर्तृगहेचकार्यमागमनेचयत् ॥ ६॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ ज्ञातमेतन्मयापूर्वयत्कृतं तेनराधिप ॥ कार्यमागम चैवमत्समीपेतवाखिलम् ॥ ७ ॥ प्रष्टुंमामिहकि कार्यमयेत्युदिनमानसः ॥ त्वमागतोमहीपालशृणुकार्यचयत्त्व या ॥ ८॥ पत्नीधर्मार्थकामानांकारणंप्रवलंनृणाम् ॥ विशेषतश्चधर्मस्यमत्यक्तम्त्यजताहिताम् ॥ ९ ॥ अपत्नीकोनरोभूपनयोग्योनिजकर्म णाम् ॥ ब्राह्मणःक्षत्रियोवापिवैश्यःशद्रोऽपिवानृप ॥ १० ॥ त्यजताभवतापत्नीनशोभनमनुष्टितम् ॥ अत्याज्योहियथाभस्त्रिीणांभार्यातथान णाम् ॥ ११॥ ॥राजोवाच ॥ ॥ भगवन्किकरोम्येपविपाकोममकर्मणाम् ॥ नानुकूलानुकूलस्ययस्मात्त्यक्ताततोमया ॥ १२॥ यद्यत्करोतित त्यान्तंदह्यमानेनचेतसा ॥ भगवंस्तडियोगातिविभीतनान्तरात्मना ॥ १३ ॥ साम्प्रतंतुवनेत्यक्तानवेभिकनुसागता ॥ भक्षितावापिविपिनेसिं हव्याघ्रनिशाचरेः ॥ १४ ॥॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ नभनितामाभूपालसिंहव्यानिशाचरैः ॥ सात्वविप्लुतचारित्रासाम्प्रतंतुरसातले ॥ १५॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ मानीताकेनपातालमास्तेसाऽदृपिताकथम् ॥ अत्यद्भुतमिदंब्रह्मन्यथावद्वकुमर्हसि ॥ १६ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ पा तालेनागराजोऽस्तिप्रख्यातश्चकपोतकः॥ तेनदृष्टात्वयात्यक्ताभ्रममाणामहावन ॥ १७ ॥ सारूपशालिनीतेनसानुगगेणपार्थिव ॥ वेदितार्थेन पातालंनीतासायुवतीतदा ॥ १८॥ ततस्तस्यसुतासुभ्रनन्दानाममहीपते ॥ भार्यामनोरमाचास्यनागराजस्यधीमतः ॥ १९ ॥ तयामातुःसप त्नीयंसाभवित्रीतिशोभना ॥ दृष्टास्वगेहंसानीतागुप्ताचान्तःपुरेशुभा ॥ २० ॥ यदातुयाचितानन्दानददातिनृपोत्तरम् ॥ मृकाभविष्यसीत्याहत दातांतनयांपिता ॥२१॥ एवंशप्तासुतातेनमाचास्तेतत्रभूपते॥ नीतातेनोरगेन्द्रेणधृतातत्सुतयासती ॥ २२ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततोराजा परंहर्पमवाप्यतमपृच्छत ॥ द्विजवयंस्वदर्भािग्यकारणेदयितांप्रति ॥ २३॥ गजोवाच ॥ भगवन्मलोकस्यमयिप्रीतिरनुत्तमा ॥ किन्नुतत्कारणं येनस्वपत्नीनातिवत्सला ॥ २४ ॥ ममचामावतीवेष्टापाणेभ्योऽपिमहामुने ॥ साचमांप्रतिदुःशीलावहितत्कारणंद्विज ॥ २५ ॥ ऋपिरुवाच ॥ ॥ पाणिग्रहणकालत्वंमूर्यभौमशनैश्चरेः ॥ शुक्रवाचस्पतिभ्यांचतवभार्यावलोकिता ॥ २६ ॥ तन्मुहूर्तेऽभवच्चन्द्रस्तस्याःसोमसुतस्तथा ॥ परस्पर विपक्षौतोततःपार्थिवतेभृशम् ॥२७॥ तद्वच्छत्वंस्वधर्मेणपारिपालयमेदिनीम ॥ पत्नीसहायःसर्वाश्चकुरुधर्मवती क्रियाः ॥ २८ ॥ ॥ मार्कण्डे यउवाच ॥ ॥ इन्युक्तेप्रणिपत्यैनमारुह्यस्यन्दनंततः॥ उत्तमःपृथिवीपालआजगामनिजंपुरम् ॥२९॥ इतिश्रीमार्कण्डेयपुराणोत्तममन्वन्तरेऽएपष्टि ·...- मा० पु० अ०६९ 1॥ ७२ ॥ %3D तमोऽध्यायः ६८ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥॥ ततःस्वनगरंप्राप्यतंददर्शद्विजंनृपः ॥ समेतंभार्ययाचैवशीलवत्यामुदान्वितम् ॥१॥ ब्राह्मणउवाच ।। राजवर्यकृतार्थोऽस्मियतोधमोहिरक्षितः ॥ धर्मज्ञेनेहभवताभार्यामानयतामम ॥२॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ कृतार्थस्त्वंद्विजश्रेष्टनिजधर्मानुपालनात् ॥ वयंसङ्कटिनोविप्रयेपांपत्नीनवेश्मनि ॥ ३॥ ॥ ब्रह्मणउवाच ॥ ॥ नरेन्द्रसाहिविपिनेभक्षिताश्वापदैर्यदि ॥क्रोधस्यवशमागम्यधर्मानापेक्षितस्त्वया ॥४॥ अलंतयाकिमन्यस्यानपाणिर्गृह्यते त्वया ॥संतिराज्ञांगृहेकन्याःशोभनानृपनंदन ॥५॥ ॥राजोवाच ॥ नभक्षितामेदयिताश्वापदेःसाहिनी वति ॥ अविपितचारित्राकथमेतत्कगेम्यहम् ॥ ६॥ ब्राह्मणउवाच ॥ यदिजीवतितेभार्यानचैवव्यभिचारिणी ॥ अपत्नीकत्वतोजन्मकिपापंक्रियते त्वया॥७॥ गजोवाच ॥ ॥ आनीतापिहिमाविप्रप्रतिकूलासदेवमे ॥ दुःग्वायन सुग्वायालंतस्यामैत्रीनवैमयि ॥८॥ यथातेवाह्मणीविप्रवशगातवसुंद गि ॥ तथात्वंकुरुयत्नमेयथासावशगामिनी ॥ ९ ॥ ब्राह्मणवाच ॥ ॥ त्वयिमंप्रीतयेतम्यावरेष्टिरपकारिणी ॥ क्रियतेमित्रकामैर्यामित्रविन्दांक गेमिताम् ॥ १० ॥ अग्रीतयोः प्रीतिकरीसाहिसंजननीपरम् ॥ भार्यापत्योर्मनुप्यन्द्रतांतवेष्टिंकरोम्यहम् ॥ ११॥ यत्रतिष्ठतिसासुभ्रूस्तवभार्यामही पते ॥ तस्मादानीयतांसातेपरांप्रीतिमुपेप्यति ॥ १२ ॥ ( तस्यास्तवहितार्थायधर्मीयत्रनमीदति ॥) ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्युक्तःसतुसम्भा गनशेपानवनीपतिः ॥ आनिनायचकारेष्टिंसचतांद्विजसत्तमः ॥ १३॥ सप्तकृत्वःमतुतदाचकारेप्टिंपुनःपुनः॥ तस्यराज्ञोद्विजश्रेप्टोभार्यासम्पाद नायवै ॥ १४॥ यदारोपितमैत्रांताममन्यतमहामुनिः॥ स्वभर्त्तरितदाविप्रस्तमुवाचनराधिपम् ॥ १५ ॥ आनीयतांनरश्रेष्ठयातवेष्टात्मनोऽन्ति कम् ॥ मुंश्वभोगांस्तयासाईयजयज्ञांस्तथाहतः ॥ १६॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्युक्तस्तेनविप्रेणभूपालोविस्मितस्तदा ॥ सस्मारतंमहावीर्य सत्यसन्धंनिशाचरम् ॥ ॥ १७॥ स्मृतस्तेनतदासद्यः समुपेत्यनगधिपम् ॥ किंकगेमीतिमोऽप्याहप्रणिपत्यमहामुने ॥ १८॥ ततस्तेननरेंन्द्रेण विस्तरेणनिवदिते ॥ गत्वापातालमादायराजपत्रीमुपाययौ ॥ १९ ॥ आनीताचातिहार्देनसाददर्शतदापतिम् ॥ उवाचचप्रसीदेतिभूयोभूयोमु दान्विता ॥२०॥ ततःसराजारभसात्परिष्वज्याहमानिनीम् ॥ प्रियेप्रसन्नएवाभूयोऽप्येवंबवीपिकिम् ॥२१॥॥ पत्न्युवाच ॥ ॥ यदिप्रसादप्रव णंनरेन्द्रमयितेमनः ॥ तदेतदभियाचेत्वांतत्कुरुप्वममार्हणम् ॥ २२ ॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ निःशंकेहिमत्तोयद्भवत्याकिंचिदीप्सितम् ॥ तदलभ्यंनतेभीरुतवायत्तोऽस्मिनान्यथा ॥ २३॥ ॥ पत्न्युवाच ॥ मदर्थतेननागेनसुताशप्तासीमम ॥ मूकाभविष्यसीत्याहसाचमूक ।। ७२॥

·त्वमागता ॥ २३॥ तस्याःप्रतिक्रियांप्रीत्याममशक्नोतिचेद्भवान् ॥ वाग्विघातप्रशान्त्यर्थततःकिनकृतंमम ॥ २५॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ ततःसराजातं विप्रमाहास्मिन्कीहशीक्रिया ॥ तन्मूकतापनोदायसचतंप्राहपार्थिवम् ॥ २६ ॥ ॥ब्राह्मणउवाच ॥ ॥ भूपसारस्वतीमि ष्टिंकरोमिवचनात्तव ॥ पत्नीतवेयमानृण्यंयातुतद्वाक्प्रवर्तनात् ॥ २७ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इष्टिंसारस्वतींचक्रेतदर्थसद्विजोत्तमः ॥ सारस्वतानिमूक्तानिजजापचसमाहितः ॥ २८ ॥ ततः प्रवृत्तवाक्यांतांगर्गःप्राहरसातले ॥ उपकारःसखीभाकृतोऽयमतिदुष्करः ॥ २९ ॥ इत्थंज्ञानसमासाद्यनन्दाशीघ्रगतिः पुरम् ॥ ततोराज्ञीपरिप्वज्यस्वसंखीमुरगात्मजा ॥ ३० ॥ तंचसंस्तूयभूपालंकल्याणोक्त्याधुनःपुनः ॥ उवाचमधुरंनागीकृतासनपरिग्रहा ॥ ३१॥ उपकारःकृतोवीरभवतायोममाधुना ॥ तेनास्म्याकृष्टहृदयायद्वीमिशृणुप्वतत् ॥ ३२ ॥ तवपुत्रोम हावीर्योभविष्यतिनराधिप ॥ तस्याप्रतिहतंचक्रमस्यांभुविभविष्यति ॥ ३३ ॥ सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञोधर्मानुष्ठानतत्परः ॥ मन्वन्तरेश्वरोधीमान्भ विष्यतिसवैमनुः ॥ ३४ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इतिदत्त्वावरंतस्मैनागराजसुताततः ॥ सखींतांसंपरिप्वज्यपातालमगमन्मुने ॥ ३५॥ तत्रतस्यतयामादरमतःपृथिवीपतेः ॥ जगामकालःसुमहान्प्रजाःपालयतस्तथा ॥ ३६ ॥ ततःसतस्यांतनयोजञराज्ञोमहात्मनः ॥ पौर्णमास्यांयथाकान्तश्चन्द्रःसंपूर्णमण्डलः ॥ ३७॥ तस्मिनातेमुदंप्रापुःप्रजाःसर्वाःसहामराः ॥ देवदुन्दुभयोनेदुःपुष्पवृष्टिःपपातच ॥ ३८ तस्यदृष्ट्वावपुःकान्तंभविष्यंशीलमेवच ॥ औत्तमश्चेतिमुनयोनामचक्रुःसमागताः ॥ ३९ ॥ जातोऽयमुत्तमेवंशेवालःकालेतथोत्तमे ॥ उत्तमावयव स्तेनऔत्तमोऽयंभविष्यति ॥४०॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ उत्तमस्यसुतःसोऽथनानाख्यातस्तोत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावोभागुरेश्रूयतांमम ॥४१॥ उत्तमाख्यानमखिलं जन्मचैवात्तमस्ययः ॥ नित्यंशृणोतिविद्वेपंसकदाचिन्नगच्छति ॥ ४२ ॥ इष्टैरिस्तथापुत्रैर्वन्धुभिर्वाकदाचन ॥ वियोगोना स्यभविताशृण्वतःपठतोऽपिवा ॥ ४३॥ तस्यमन्वन्तरंब्रह्मन्वदतोममविस्तरात् ॥ श्रूयतांतत्रयश्चेन्द्रोयेचदेवास्तथर्षयः ॥४४॥ इति श्रीमार्कण्डे यमहापुराण औत्तममन्वन्तरएकोनसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६९॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ मन्वन्तरेतृतीयेऽस्मिन्नात्तमस्यप्रजापतेः॥ देवानिन्द्र मृपीन्भूपानिबोधगदतोमम ॥१॥ स्वधामानस्तथादेवायथानामानुकारिणः ॥ सत्याख्यश्चद्वितीयोऽन्यस्त्रिदशानांतथागणः ॥२॥ तृतीयतुगणेदेवाः शिवाख्यामुनिसत्तम ॥ शिवाःस्वरूपतस्तेतुश्रुताःपापप्रणाशनाः ॥३॥ प्रतर्दनाख्यश्चगणोदेवानांमुनिसत्तम ॥ चतुर्थस्तवकथितऔत्तमस्यान्तरे मनोः॥४॥ वशवर्तिनःपंचमेऽपिदेवास्तत्रगणेदिजायथाख्यातस्वरूपास्तुसर्वएवमहामुने॥६॥एतेदेवगणाःपंचस्मृतायज्ञभुजस्तथा ॥ मन्वन्तरेमनुश्रे ·K अ०७१ मा० पु. ॥ ७३॥ ठेसद्वादशकागणाः॥६॥तेपामिन्द्रोमहाभागस्त्रलोक्यस्येश्वरोऽभवत्॥शतंक्रतूनामाहत्यसुशान्ति मनामतः॥७॥ यस्योपसर्गनाशायनामाक्षरविभू पिता॥अद्यापिमानवैर्गाथागीयतेतुमहीतले॥८॥सुशान्तिदेवरादकान्तःसुशान्तिसंप्रयच्छति॥सहितःशिवसत्यायैस्तथैववशवर्तिभिः ॥९॥ अज-पर शुचिर्दिव्योमहाबलपराक्रमः ॥ पुत्रास्तस्यमनोरासन्विख्यातास्त्रिदशोपमाः ॥ १० ॥ तत्मूतिसम्भवैर्भूमिःपालिताभून्नरेश्वरैः ॥ यावन्मन्वरंतस्यम नोरुत्तमतेजसः ॥ ११ ॥ चतुर्युगानांसंख्यातासाधिकाटेकसप्ततिः ॥ कृतत्रेतादिसंज्ञानियान्युक्तानिपुरामया ॥ १२ ॥ स्वतेजसाहितपसोवरिष्ठ स्यमहात्मनः ॥ तनयावान्तरेतस्मिन्सप्तसप्तर्पयोऽभवन् ॥१३॥ तृतीयमेतत्कथितंतवमन्वन्तरंमया ॥ तामसस्यचतुर्थतुमनोरन्तरमुच्यते ॥१४॥ वियोनिजन्मनोयस्ययशसायोतितंजगत् ॥ जन्मतस्यमनोब्रह्मञ्छ्यतांगदतोमम ॥ १५॥ अतीन्द्रियमशेषाणांमनुनांचरितंतथा ॥ तथाजन्मापि विज्ञेयंप्रभावश्चमहात्मनाम् ॥ १६॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणऔत्तममन्वन्तरंनामसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ राजाभूद्भुविविख्यातःस्वराष्ट्रोनामवीर्यवान् ॥ अनेकयज्ञकृत्प्राज्ञःसंग्रामेष्वपराजितः ॥ १॥ तस्यायुःसुमहद्दत्तंसूर्येणसुमहायुतेः ॥ ( पुराभगवता विप्रमंत्रिणाराधितेन ॥) पत्नीनांचशतंतस्यधन्यानामभवद्विज ॥२॥ तस्यदीर्घायुषःपत्न्योनातिदीर्घायुषोमुने ॥ कालेनजग्मुनिधनंभृत्यमन्त्रि जनास्तथा ॥३॥ सभार्याभिस्तथामुक्तोभृत्यैश्चसहजन्मभिः॥ उद्विग्नचेताःसंप्रापवीर्यहानिमहर्निशम् ॥ ४॥ तंवीर्यहीनंनिभृते त्यैस्त्यक्तंसुदुःखि तम् ॥ अनन्तरोविमर्दाख्योराज्याच्यावितवांस्तदा ॥५॥राज्याच्युतःसोऽपिवनंगत्वानिविण्णमानसः ॥ तपस्तेपेमहाभागोवितस्तापुलिनेस्थि तः॥६॥ ग्रीष्मपंचतपाभूत्वावस्वभावकाशकः ॥ जलशायीचशिशिरेनिराहारोयतव्रतः ॥ ७॥ ततस्तपस्यतस्तस्यप्रावृट्कालेमहान्प्लवः ॥ बभूवानुदिनमवैवर्षद्भिरनुसन्ततम् ॥ ८॥ नदिग्विज्ञायतेपूर्वादक्षिणावानपश्चिमा ॥ नोत्तरातमसासर्वमनुलिप्तमिवाभवत् ॥ ९॥ ततोऽतिपूरेणनृपः सनद्याप्रेरितस्तटम् ॥ प्रार्थयन्नपिनावापह्रियमाणोऽतिवेगिना ॥१०॥ अथदूरेजलौघेनह्रियमाणोमहीपतिः ॥ आससादजलेरौहींसपुच्छेजगृहेच ताम् ॥११॥ तेनप्लवेनसययावृह्यमानोमहीतले ॥ इतश्चेतश्चान्धकारेआससादतटंततः ॥ १२॥ विस्तारिपङ्कमत्यर्थदुस्तरंसनृपस्तरन् । तथैवकृप्य माणोन्यदम्यवनमवापसः ॥ १३ ॥ तवान्धकारेसारोहीचकर्षवसुधाधिपम् ॥ पुच्छेलनमहाभागंकृशंघमनिसन्ततम् ॥ १४॥ तस्याश्चस्पर्शसंभूता मवापमुदमुत्तमाम् ॥ सोऽन्धकारभ्रमन्भूपोमदनाकृष्टमानसः ॥ १५ ॥ विज्ञायसानुरागतंपृष्ठस्पर्शनतत्परम् ॥ नरेन्द्रंतंवृपस्यतंसामृगीतमुवाचह ॥ १६॥ किंपृष्ठंवेपथुमताकरणस्पृशसेमम ॥ अन्यथैवास्यकार्यस्यसञ्जातानृपतेगतिः ॥ १७॥ नास्थानेवामनोयातनागम्याहंतवेश्वर ॥ किंतुत्व ।। ७३॥

·M
त्सङ्गमेविनमेपलोलःकरोतिमे ॥ १८॥ ॥ माकेण्डेयउवाच ॥ ॥ इतिश्रुत्वावचस्तस्यामृग्याश्चजगतीपतिः ॥ जातकातूहलाराहाामदवचन
मत्रवीत् ॥ १९॥ कात्वं–हिमृगीवाक्यंकथमानुपवद्वदेत् ॥ कश्चैवलोलोयोविनंत्वत्सङ्गेकुरुतेमम ॥२०॥ ॥ मृग्युवाच ॥ ॥ अहन्तेदयिता
भूपप्रागासमुत्पलावती ॥ मा-शताग्रमहिषीदुहितादृढधन्वनः ॥२१॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ किन्तुयावत्कृतंकर्मयेनेमांयोनिमागता ॥ पतिव्र
ताधर्मपरासाचेत्थंकथमीहशी॥ २२॥ ॥ मृग्युवाच ॥ ॥ अहंपितृगृहेवालासखीभिःसहितावनम् ॥ रन्तुंगताददर्शकंमृगंमृग्यासमागतम् ॥२३॥
ततःसमीपवर्तिन्यामयासाताडितामृगी। मयात्रस्तागतान्यत्रक्रुद्धःपाहततोमृगः ॥२४॥ मूढेकिमेवंमत्तासिधिक्तदौःशील्यमीदृशम् ! आधानका
लोयेनायंत्वयामेविफलीकृतः ॥२५॥ वाचंश्रुत्वाततस्तस्यमानुपस्येवभापतः ॥ भीतातमत्रुकोसीत्येतयोनिमुपागतः ॥ २६ ॥ ततःसपाहपुत्रो
ऽहमृपेनिर्वृतिचक्षुषः ॥ सुतपानाममृग्यान्तुसांभिलापोमृगोऽभवम् ॥२७॥ इमांचानुगतःप्रेम्णावाञ्छितश्चानयावने ॥ त्वयावियोजितादुष्टेतस्मा
च्छापंददामिते ॥२८॥ मयाचोक्तंतवाज्ञानादपराधःकृतोमुने ॥ प्रसादंकुरुशापंमेनभवान्दातुमर्हति ॥२९॥ इत्युक्तःप्राहमांसोऽपिमुनिरित्थंमहीपते।।
नप्रयच्छामिशापंतेयद्यात्मानंददासिमे ॥३०॥ मयाचोक्तंमृगीनाहंमृगरूपधरावने ॥ लप्स्यमेऽन्यांमृगीतावन्मयिभावोनिवर्त्यताम् ॥३१॥ इत्युक्तः
कोपरक्ताक्षःसप्राहस्फुरिताधरः॥ नाहंमृगीत्वयेत्युक्तंमृगीमृढभविष्यमि ॥ ३२॥ ततोभृशंप्रव्यथिताप्रणम्यमुनिमत्रुवम् ॥ स्वरूपस्थमतिक्रुद्धंप्रसीदे
निपुनःपुनः॥३३॥वालानभिज्ञावाक्यानांततःप्रोक्तमिदंमया। पितर्यसतिनारीभित्रियतहिपतिःस्वयम्॥३॥सतितातेकथंचाईवृणोमिमुनिसत्तम ।
सापराधावापादौप्रसीदेपानमाम्यहम् ॥ ३५ ॥ प्रसीदतिप्रसीदतिप्रणतायांमहामते ॥ इत्थंलालप्यमानायासपाहमुनिपुङ्गवः ॥ ३६॥ नभवत्य
न्यथाप्रोक्तंममवाक्यंकदाचन ॥ मृगीभविष्यसिमृतावनेऽस्मिन्नेवजन्मनि ॥३७ ॥ मृगत्वेचमहाबाहुम्तवगर्भमुपैष्यति ॥ लोलोनाममुनेःपुत्रः
सिद्धवीर्यस्यभाविनि ॥ ३८ ॥ जातिस्मराभवित्रीत्वंतस्मिन्गर्भमुपागते ॥ स्मृतिप्राप्यतथावाचंमानुपीमीरयिष्यसि ॥ ३९ ॥ तस्मिनातेमृग
त्वात्त्वं विमुक्तापतिनार्चिता ॥ लोकानवाप्स्यसिप्राप्यायेनदुप्कृतकर्मभिः ॥ ४० ॥ सोऽपिलोलोमहावीर्यःपितृशनिपात्यवे ॥ जित्वावसुन्ध
रांकृत्स्नांभविष्यतिततोमनुः ॥ ४१ ॥ एवंशापमहलब्ध्वामृतातिर्यक्मागता ॥ त्वंत्संस्पर्शाच्चगर्भोऽसौसंभूतोजठरेमम ॥ ४२ ॥ अतोत्रवी
मिनास्थानेतवयातंमनोमयि ॥ नचाप्यगम्यागर्भस्थोलोलोविनंकरोत्यसौ ॥४३॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ एवमुक्तस्ततःसोऽपिराजाप्राप्यपरां
मुदम् ॥ पुत्रोममारी जित्वेतिपृथिव्यांभवितामनुः ॥४४॥ ततस्तंसुषुवेपुत्रसामृगीलक्षणान्वितम् ॥ तस्मिातेचभूतानिसर्बाणिप्रययुर्मुदम् ॥४५॥

·अ०७२
-
मा० पु०
॥ ७४॥
7.
विशेपतश्चराजासौपुत्रजातेमहावने ॥ साविमुक्तामृगीशापात्प्रापलोकाननुत्तमान् ॥ ४६॥ ततस्तस्यर्पयःसर्वेसमेत्यमुनिसत्तम ॥ अवक्ष्यभावि
नीमृद्धिनामचकुर्महात्मनः ॥ ४७॥ तामसींभजमानायांयोनिमातर्यजायत । तमसाचावृतेलोकेतामसोऽयंभविष्यति ॥ १८ ॥ ततःसताम
मम्तेनपित्रासंवड़ितोवने ॥ जातबुद्धिरुवाचेदंपितरंमुनिसत्तम ॥ ४९॥ कस्त्वंतातकथंवाईपुत्रोमाताचकामम ॥ किमर्थमागतश्चत्वमेतत्सत्यंत्रवी
हिमे ॥ ५० ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःपितायथावृत्तंस्वराज्यच्यावनादिकम् ॥ तस्याचष्टेमहावाहुःपुत्रस्यजगतीपतिः ॥ ५१
श्रुत्वातत्सकलंसोऽपिसमागध्यचभास्करम् ॥ अवापदिव्यान्यस्त्राणिससंहाराण्यशेपतः ॥५२॥ कृतास्त्रस्तानरीचित्वापितुसदीयचान्तिकम् ॥
अनुज्ञातान्मुमोचाथसचस्वधर्ममास्थितः ॥५३॥ पितापितस्यस्वाँल्लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् ॥ विसृष्टदेहःसंप्राप्तोदृष्ट्वापुत्रमुखंसुखम् ॥ ५४॥
जिवासमस्तांधृथिवीतामसाख्यःसपार्थिवः ॥ तामसाख्योमनुरभूत्तस्यमन्वन्तरंशृणु ॥ ५५ ॥ यदेवास्तत्पतिर्यश्चदेवेन्द्रोयेतथर्षयः ॥ येपुत्राश्चमनो
स्तस्यपृथिवीपरिपालकाः॥५६॥ सत्यास्तथान्येसुधियः सुरूपाहरयस्तथा ॥ एतेदेवगणास्तत्रसप्तविंशतिकामुने । ५७॥ महाबलोमहावीर्य्यः
शतयज्ञोपलशितः ॥ शिखिरिन्द्रस्तथातेषांदेवानामभवद्विभुः ॥५८॥ ज्योतिर्धर्मापृथुःकाव्यश्चैत्रोऽग्निर्वलकस्तथा ॥ पीवरश्चतथाब्रह्मन्सप्तसप्तर्ष
योऽभवन् ॥५९ ॥ नरःशान्तिःशान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा ॥ पुत्रास्लुतामसस्यासन्राजानःसुमहाबलाः ॥ ६० ॥ इत्येतत्तामसंविप्रमन्व
न्तरमुदाहृतम् ॥ यः पठेच्छृणुयाद्रापितमसासनबाध्यते ॥ ६१॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेतामसमन्वन्तरएकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ पंचमोपिमनुब्रह्मत्रैवतोनामविश्रुतः ॥ तस्योत्पत्तिविस्तरशःशृणुष्वकथयामिते ॥ १ ॥ ऋपिरासीन्महाभागऋतवागितिवि
श्रुतः ॥ तस्यापुत्रस्यपुत्रोऽभूदेवत्यन्तेमहात्मनः॥२॥सतस्यविधिवच्चकेजातकर्मादिकाःक्रियाः ॥ तथोपनयनादींश्चसचाशीलोऽभवन्मुने ॥३॥
यतःप्रभृतिजातोऽसौततःप्रभृतिसोप्यृषिः॥ दीर्घरोगपरामर्शमवापमुनिपुङ्गवः ॥ ४॥मातातस्यपरामातिकुष्टरोगादिपीडिता ॥ जगामसपिताचा
स्यचिन्तयामासदुःखितः ॥५॥ किमेतदितिसोऽप्यस्यपुत्रोऽप्यत्यन्तदुर्मतिः ॥ जग्राहभार्यामन्यस्यमुनिपुत्रस्यसंमुखीम् ॥६॥ ततोविषण्णमन
साऋतवागिदमुक्तवान् ॥ अपुत्रतामनुष्याणांश्रेयसेनकुपुत्रता ॥७॥ कुपुत्रोहृदयायासंसर्वदाकुरुतेपितुः ॥ मातुश्चस्वर्गसंस्थांश्चस्वपितृन्पातयत्य
धः ॥ ८॥ सुहृदांनोपकारायपितृणांचनतृप्तये ॥ पित्रोदुःखायधिग्जन्मतस्यदुष्कृतकर्मणः ॥ ९॥ धन्यास्तेतनयायपांसर्वलोकाभिसंमताः ॥
परोपकारिणःशान्ताःसाधकर्मण्यनुव्रताः ॥ १०॥ अनिर्वतंतथामन्दंपरलोकपराङ्मुखम् ॥ नरकायनसद्गत्यैकुपुत्रालम्विजन्मनः ॥ १३॥ करोति
॥ ७४॥

·सुहृदादैन्यमहितानांतथामुदम् ॥ अकालेचजरांपित्रोःकुसुतःकुरुतेध्रुवम् ॥१२॥ ॥ माकण्डयउवाच ।। ॥ एवंसोत्यन्तदुष्टस्यपुत्रस्यचरितैर्मुनिः॥ दह्यमानमनोवृत्तिवृत्तंगर्गमपृच्छत ॥ १३॥ ॥ ऋतवागुवाच ॥ ॥ सुत्रतेनपुरावेदागृहीताविधिवन्मया ॥ समाप्यवेदान्विधिवत्कृतोदारपरिग्रहः ॥१४॥ सदारेणक्रियाःकार्याःश्रीताःस्मार्तावपक्रियाः ॥ नमेन्यूना कृताःकाश्चिद्यावदद्यमहामुने ॥१५॥ गर्भाधान विधानेननकाममनुरुध्यता ॥ पुत्रार्थजनितश्चायंपुन्नामोविभ्यतामुने ॥ १६ ॥ सोयंकिमात्मदोषेणममदोपेणवामुने ॥ अस्मदुःखावहोजातोदोःशील्याइन्धुशोकदः ॥ १७ ॥ ॥ ॥ गर्गउवाच ॥ ॥ खत्यन्तेमुनिश्रेष्ठजातोऽयंतनयस्तव ॥ तेनदुखायतेदुष्टेकालेयस्मादजायत ॥१८॥नतेऽपचारोनेवास्यमातुर्नाय कुलस्यते ॥ तस्यदौःशील्यतुत्वग्वत्यन्तमुपागतम् ॥१९॥ ॥ ऋतवागुवाच ॥ ॥ यम्मान्ममैकपुत्रस्यग्वत्यन्तसमुद्भवम् ॥ दौःशील्यमेतत्सातस्मात्पततामा शुग्वती ॥२०॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥॥ तेनैवव्याहतेशापेरेवत्यक्षपपातह ॥ पश्यतःसर्वलोकस्यविस्मयाविष्टचेतसः ॥२१॥ खत्यक्षंचपतितंकुमु दाद्रौसमन्ततः ।। भामयामाससहसावनकन्दरनिर्झरान् ॥ २२ ॥ कुमुदादिश्चतत्पाताख्यातोरैवतकोऽभवत् ॥ अतीवरम्यःसर्वस्यांपृथिव्यांपृथि वीधरः ॥ २३॥ तस्यास्यतुयाकान्तिर्जातापजिनीसरः ॥ ततोजज्ञतदाकन्यारूपेणातीवशोभना ॥२४॥ रेवतीकान्तिसम्भूतांतांदृष्ट्वाप्रमुचोमु निः॥ तस्यानामचकारत्थंरेवतीनामभागुरे ॥ २५ पोपयामासचेवैतांस्वाश्रमाभ्याशसम्भवाम् ॥ प्रमुचःसमहाभागस्तस्मिन्नेवमहाचले ॥२६॥ तांनुयावनिनींदृष्ट्वाकन्यकांरूपशालिनीम् ॥ समुनिश्चिन्तयामासकोऽस्याभभिवेदिति ॥ २७॥ एवंचिन्तयतस्तस्यययोकालोमहान्मुने ॥ नचा समादसहशंवरंतस्यामहामुनिः ॥२८॥ ततस्तस्यावरंप्रष्टुमग्निंसप्रमुचोमुनिः ॥ विवेशवह्निशालांवेंपृष्टस्तंप्राहहव्यभुक् ॥ २९ ॥ महाबलोमहावीर्यः प्रियवाग्धर्मवत्सलः ॥ दुर्गमोनामभविताभ यस्यामहीपतिः ॥३०॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अनन्तरश्चमृगयाप्रसङ्गेनागतोमुने ॥ तस्याश्रमप दंधीमान्दुर्गमःसनराधिपः ॥ ३३ ॥ प्रियकतान्वयभवोमहावलपराक्रमः॥ पुत्रोविक्रमशीलस्यकालिन्दीजठरोद्भवः ॥३२॥ सप्रविश्याश्रमपदंतांत वीजगतीपतिः॥ अपश्यमानस्तमृपिंप्रियेत्यामन्त्र्यपृष्टवान् ॥ ३३॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ कगतोभगवानस्मादाश्रमान्मुनिपुङ्गवः ॥ तंप्रणेतुमिहे च्छामितत्त्वंहिशोभने ॥ ३४ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥अग्निशालांगतोविप्रस्तच्छुत्वातस्यभाषितम् ॥ प्रियेत्यामन्त्रणंचैवनिश्चक्रामत्वरा न्वितः ॥ ३५॥ सददर्शमहात्मानंराजानंदुर्गममुनिः ॥ नरेन्द्रचिह्नसहितंप्रथयावनतंपुरः ॥ ३६॥ तस्मिन्दृष्टेततःशिप्यमुवाचसतुगौतमम् ॥ गौतमानीयतांशीघ्रमोंऽस्यजगतीपतेः ॥ ३७ ॥ एकस्तावदयंभूपश्चिरकालादुपागतः ॥ जामाताचविशेषेणयोग्योऽर्घस्यमतोमम ॥३८॥ .. ..

·मा० पु० अ०७२ ॥ ७५॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःसचिन्तयामासगजाजामातृकारणम् ॥ विवेदचनतन्मौनीजगृहेऽधंचतन्नृपः ॥ ३९ ॥ तमासनगतंविप्रोगृहीता घमहामुनिः ॥ स्वागतंप्राहराजेन्द्रमपितेकुशलंगृहे ॥ ४० ॥ कोशेबलेऽथमित्रेणभृत्यामात्येनरेश्वर ॥ तथात्मनिमहाबाहोयत्तत्सर्वंप्रतिष्टितम् ॥ ॥ ११ ॥ पत्नीचतेकुशलिनीयतएवानुतिष्ठति ॥ पृच्छाम्यस्यास्ततोनाहंकुशलिन्योऽपरास्तव ॥ ४२ ॥ राजोवाच ॥ ॥ त्वत्प्रसादादकुश लंनवचिन्ममसुत्रत ॥ जातकोतूहलश्चास्मिममभा-त्रकामुने ॥ ४३ ॥ ॥ ऋपिरुवाच ॥ ॥ रेवतीसुमहाभागात्रैलोक्यस्यापिसुन्दरी ॥ तवमा व्वगरोहातांत्वंराजनवेसिकिम् ॥४४॥ ॥राजोवाच ॥ ॥ सुभद्रांशान्ततनयांकावेरीतनयांविभाम् ॥ सुराष्ट्रजांसुजातांचकदम्बांचवरूथ जाम् ॥ ४५ ॥ विपाठांनन्दिनींववेभिभागृिहेद्विज ॥ तिष्ठन्तिमेनभगवत्रेवतींविभिकान्वियम् ॥ ४६॥ ॥ऋषिरुवाच ॥ ॥ प्रियेतिसा म्प्रतंयेयंत्वयोक्तावरवर्णिनी ॥ किंविस्मृतंभूपाललाध्येयंगृहिणीतव ॥ ४७ ॥ राजोवाच ॥ ॥ सत्यमुक्तंमयाकिन्तुभावोदुष्टोनमेमुने ॥ नात्रकोपभवान्कर्तुमर्हत्यस्मासुयाचितः ॥ ४८ ॥ ऋपिरुवाच ॥ ॥ यत्त्वंत्रवीपिभूपालनभावस्तवदूषितः ॥ व्याजहारभवानेतद्वह्निनानृपचो दितः ॥ १९ ॥ मयापृष्टोहुतवहःकोऽस्याभत्तेतिपार्थिव ॥ भवितातेनचाप्युक्तोभवानेवायवैवरः ॥ ५० ॥ तद्गृह्यतांमयादत्तातुभ्यंकन्या नराधिप ॥ प्रियंत्यामन्त्रिताचेयंविचारंकुरुपेकथम् ॥ ५१ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततोऽसावभवन्मौनीतेनोक्तःपृथिवीपतिः ऋपिस्तथोद्यतःकर्तुतस्यावैवाहिकंविधिम् ॥ ५२ ॥ तमुद्यतंसापितरंविवाहायमहामुने ॥ उवाचकन्यायत्किंचित्प्रश्रयावनतानना ॥ ५३ ॥ यदिमेप्रीतिमांस्तातप्रसादकर्तुमर्हसि ॥ रेवत्यूक्षेविवाहमेतत्करोतुप्रसादितः ॥ २४ ॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ रेवत्यृक्षनवेभद्रेचन्द्रयोगिव्यव स्थितम् ॥ अन्यानिमन्तिऋक्षाणिसुध्रुवैवाहिकानिते ॥ ५५॥ ॥ कन्योवाच ॥ ॥ ताततेनविनाकालोविफलःप्रतिभातिमे ॥ विवाहोविफले कालेमद्विधायाः कथंभवेत् ॥५६॥ ॥ऋपिरुवाच ॥ ॥ऋतवागितिविख्यातस्तपस्वीरेवतीप्रति ॥ चकारकोपंक्रुद्धनतेनाविनिपातितम् ॥ ॥ ५७ ॥ मयाचास्मैप्रतिज्ञाताभार्येतिमदिरेक्षणा ॥ नचेच्छसिविवाहत्वंसंकटंनःसमागतम् ॥ ५८॥ ॥ कन्योवाच ॥ ॥ ऋतवाक्समुनिस्ता तकिमेवंतप्तवांस्तपः ॥ नत्वयाममतातेनब्रह्मवन्धोःसुताम्मिकिम् ॥ ५९॥ ॥ ऋपिरुवाच ॥ ॥ ब्रह्मबन्धोःसुतानत्वंबालेनैवतपस्विनः ॥ सुतात्ममयोदेवान्कर्तुमन्यान्समुत्सहे ॥ ६० ॥ ॥ कन्योवाच ॥ ॥ तपस्वीयदिमेतातस्तत्किमृक्षमिदंदिवि ॥ समारोप्यविवाहोमेतहक्षेक्रियते नतु ॥ ६१ ॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ एवंभवतुभदन्तेभद्रेप्रीतिमतीभव ॥ आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्वृक्षकृतेतव ॥ ६२॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ॥ ७५ ·ततस्तपःप्रभावेणरेवत्यक्षमहामुनिः ॥ यथापूर्वन्तथाचक्रसोमयोगिद्विजोत्तम ॥ ६३॥ विवाहंचैवदुहितावाधवन्मन्त्रयागनम् बानमा भूयोजामातरमथाब्रवीत् ॥ ६४ ॥ऋषिरुवाच ॥ औद्वाहिकंतेभूपालकथ्यताकिंददाम्यहम् ॥ दुर्लभ्यमपिदास्यामिममाप्रतिहतंतपः ॥६५॥ ॥ राजोवाच ॥ ॥ मनोःस्वायम्भुवस्याहमुत्पन्नःसन्ततौमुने ॥ मन्वन्तराधिपंपुत्रंत्वत्प्रसादाद॒णोम्यहम् ॥६६॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ भविष्यत्येपतेकामोमनुस्त्वत्तनयोमहीम् ॥ सकलांभोक्ष्यतेभूपधर्मविच्चभविष्यति ॥६७ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥॥ तामादायततोभूपः स्वमेवनगरं ययौ ॥ तस्मादजायतसुतोरेवत्यारवतोमनुः ॥ ६८॥ समेतःसकलैर्धमानवैरपराजितः॥ विज्ञाताखिलशास्त्रार्थोवेदविद्यार्थशास्त्रवित् ॥ ६९ ॥ तस्यमन्वन्तरेदेवान्मुनिदेवेन्द्रपार्थिवान् ॥ कथ्यमानान्मयाब्रह्मन्निबोधसुसमाहितः ॥ ७० ॥ सुमेधसस्तत्रदेवास्तथाभूतनयाद्विज ॥ वैकुण्ठश्चामि ताभाश्चचतुर्दशचतुर्दश ॥ ७१ ॥ तेपांदेवगणानांतुचतुर्णामपिचेश्वरः ॥ नानाविभुरभूदिन्द्रःशतयज्ञोपलक्षकः ॥ ७२ ॥ हिरण्यलोमावेदश्रीरूल बाहुस्तथापरः ॥ वेदवाहुःसुधामाचपर्जन्यश्चमहामुनिः ॥७३॥ वसिष्ठश्चमहाभागोवेदवेदांगपारगः ॥ एतेसप्तर्षयश्चासत्रैवतस्यान्तरेमनोः ॥७॥ बलबन्धुर्महावीर्यःसुयष्टव्यस्तथापरः ॥ सत्यकाद्यास्तथैवासत्रैवतस्यमनोःसुताः ॥ ७५ ॥ रैवतान्तास्तुमनवः कथितायेमयातव ॥ स्वायम्भुवाथ याह्येतेस्वारोचिपमृतेमनुम् ॥ ७६ ॥ (यएपांशृणुयान्नित्यंपठेदाख्यानमुत्तमम ॥ विमुक्तःसर्वपापेभ्योलोकंपामोत्यभीप्सितम् )।। ७७ ।। इति श्रीमा कण्डेयमहापुराणेरैवतमन्वन्तर्गद्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ इत्येतत्कथितंतुभ्यंपंचममन्वन्तरंमया ॥ चाक्षुपस्यमनोः पष्ठंथूयतामिदमन्तरम् ॥ १॥ अन्यजन्मनिजातोऽसौचक्षुपःपरमेष्टिनः ॥ चाक्षुपत्वमतस्तस्यजन्मन्यस्मिन्नपिद्विज ॥२॥ (अनमित्रस्यराज पेंर्भदाभार्यामहात्मनः ॥ जज्ञेसुतंसुविद्वांसंशुचिंजातिस्मरंविभुम् ॥ ३ ॥ जातंमातानिजोत्सङ्गेस्थितमुल्लाप्यतंपुनः ॥ परिष्वजतिहार्देनपुनरुल्ला पयत्यथ ॥ ४॥ जातिस्मरःसजातोवैमातुरुत्सङ्गमास्थितः ॥ जहासतंतदामातासंक्रुद्धावाक्यमत्रवीत् ॥ ५॥ भीतास्मिकिमिदंवत्सहासोयद्वदने तव ॥ अकालबोधःसञातःकञ्चित्पश्यसिशोभनम् ॥ ६॥ ( तन्मातुर्वचनं श्रुत्वाग्रहस्येदमथाब्रवीत् ) ॥ पुत्रउवाच ॥ मामतुमिच्छतिपुरोमार्जा रीकिंनपश्यसि ॥ अन्तर्दानगताचेयंद्वितीयाजातहारिणी ॥ ७ ॥ पुत्रप्रीत्याचभवतीसहार्दामामवेक्षती ॥ उल्लाप्योल्लाप्यबहुशः परिप्वजतिमां यतः ॥८॥ उद्भूतपुलकास्नेहसम्भवास्राविलेक्षणा ॥ ततोममागतोहासःशृणुचाप्यत्रकारणम् ॥ ९ ॥ स्वार्थेप्रसक्तामार्जारीप्रसक्तंमामवेक्षते ॥ तथा न्त नगाचैव द्वितीयाजातहारिणी ॥ १० ॥ स्वार्थायस्निग्धहृदयेयथैवैतेममोपरि ॥ प्रवृत्तेस्वार्थमास्थायतथैवप्रतिभासिमे ॥ ११ ॥ किन्तुमदुपभो ·. अ०७३ ॥ ७६ .. मा० पु. गायमानारीजानहारिणी ॥ त्वन्तुक्रमेणोपभोग्यंमत्तःफलमभीप्ससि ॥ १२ ॥ नमांजानासिकोप्यपनचैवोपकृतंमया ॥ सङ्गतनातिकालीनं पंच मप्तदिनात्मकम् ॥ १३॥ तथापिग्निामेसाखापरिप्वजमिचाप्यति ॥ तातेतिवृत्सभनेतिनिळलीकंत्रवीपिमाम् ॥ १४ ॥ मातोवाच ॥ नत्वाहमुप कारार्थवत्मप्रीत्यापरिप्वजे ॥ नचंदतद्भवत्प्रीत्यैपरित्यकास्म्यहंन्वया ॥ १५॥ स्वार्थीमयापरित्यक्तोयस्त्वत्तोमेभविष्यति ॥ इत्युक्त्वासातमुत्सृ ज्यनिष्क्रान्तामृतिकागृहात् ॥ १६॥ जडाङ्गवाह्यकरणंशुद्धान्तःकरणात्मकम् ॥ जंहारतंपरित्यक्तंसातदाजातहारिणी ॥ १७ ॥ साहित्वातंतदा वालंविक्रान्तस्यमहीभृतः ॥ प्रमूतपत्नीशयनेन्यस्यतस्याददेसुतम् ॥ १८॥ तमप्यन्यगृहेनीत्वागृहीत्वातस्यचात्मजम् ॥ तृतीयंभक्षयामाससाक माजातहारिणी ॥ १९ ॥ हत्वाहत्वातृतीयतुभक्षयत्यतिनिघृणा ॥ करोत्यनुदिनंसातुपरिवर्ततथान्ययोः ॥ २० ॥ विक्रान्तोऽपिततस्तस्य सुतस्यैवमहीपतिः॥ कारयामाससंस्काराचाजन्यस्यभवन्तिये ॥ २१ ॥ आनन्देतिचनामास्यपिताचक्रेविधानतः॥ मुदापरमयायुक्तोविक्रान्तःसन राधिपः ॥ २२ ॥ कृतोपनयनंतंतुगुरुराहकुमारकम् ॥ जनन्या प्रागुपस्थानंक्रियतांचाभिवादनम् ॥ २३ ॥ सगुरोस्तद्वचःश्रुत्वाविहस्यैवमथा ब्रवीत् ॥ आनंदउवाच ॥ ॥ वंद्यामेकतमामाताजननीपालनीनुकिम् ॥ २४ ॥ गुरुरुवाच ॥ ॥ नन्वियंतेमहाभागजनित्रीजारुजात्म जा ॥ विक्रान्तस्याग्रमहिषीहैमिनीनामनामतः ॥ २५॥ आनन्दउवाच ।। ॥ इयंजनित्रीचैत्रस्यविशालग्रामवासिनः ॥ विप्राय्यबोधपुत्रस्य योस्यांजातोन्यतोगतः ॥ २६ ॥ ॥ गुरुरुवाच ॥ ॥ कुतस्त्वंकथयानन्दचैत्रःकोवात्वयोच्यते ॥ संकटमहदाभातिकजातोऽब्रवीपिकिम् ॥ ॥२७॥ ॥ आनन्दउवाच ॥ ॥ जातोऽहमनमित्रस्यक्षत्रियस्यगृहेद्विज ॥ तत्पन्यांगिरिभद्रायामाददेजातहारिणी ॥२८॥ तयात्रमुक्तोहे मिन्यागृहीत्वाचसुतंचसा ॥ बोधस्यद्विजमुख्यस्यगृहेनीतवतीपुनः ॥ २९ ॥ भक्षयामासचसुतंतस्यबोधद्विजन्मनः ॥ सतत्रद्विजसंस्कारैः संस्कृतोहैमिनीसुतः ॥३०॥ वयमत्रमहाभागसंस्कृतागुरुणात्वया ॥ मयातववचःकार्यमुपैमिकतमांगुरो ॥ ३१ ॥ ॥ गुरुरुवाच ॥ ॥ अतीवगहनंवत्मसंकटमहदागतम् ॥ नवेमिकिंचिन्मोहेनभ्रमन्तीवहिवुद्धयः ॥ ३२ ॥ ॥ आनन्दउवाच ॥ ॥ मोहस्यावसरःकोऽवज गत्येवंव्यवस्थिते ॥ काकस्यपुत्रोविप्रकोवाकस्यनबान्धवः ॥ ३३ ॥ आरभ्यजन्मनोनृणांसम्बन्धित्वमुपैतियः ॥ अन्यसंबंधिनोविप्रम त्युनासनिवर्तिताः॥ ३४॥ अवापिजातस्यसतःसम्बन्धोयोऽस्यवान्धवैः ॥ सोप्यस्तमन्तेदेहस्यप्रयात्येषोऽखिलक्रमः ॥ ३५ ॥ अतोब्रवीमि संसारेवसतःकोनबान्धवः ॥ कोवापिसततंबन्धुःकिंवोविभ्राम्यतेमतिः ॥ ३६ ॥ पितृद्वयंमयाप्राप्तमस्मिन्नेवहिजन्मनि ॥ मातृद्वयंचर्किचि

·यदन्यदेहसम्भव ॥३७॥ सोऽहंतपःकरिप्यामित्वयायोगस्यभूपतः ॥ विशालग्रामतःपुत्रश्चैत्रआनीयतामिह ॥ ३८॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥
ततःसविस्मितोराजासभार्यःसहबन्धुभिः ॥ तस्मान्निवर्त्यममतामनुमेनेवनायतम् ॥ ३९ ॥ चैत्रमानीयतनयंराज्ययोग्यचकारसः ॥ संमान्यबाम
णयेनपुत्रबुद्ध्यासपालितः॥४०॥ सोऽप्यानन्दस्तपस्तेपेवालएवमहावने ॥ कर्मणांक्षपणार्थायविमुक्तेःपरिपन्थिनाम् ॥४१॥ तपस्यन्तंततस्तंच
प्राहदेवःप्रजापतिः॥ किमर्थतप्यसेवत्मतपस्तीत्रंबदस्वतत् ॥ १२॥ ॥ आनन्दउवाच ॥ आत्मनःशुद्धिकामोऽहंकरोमिभगवंस्तपः ॥ वन्धायमम
कर्माणियानितत्क्षपणोन्मुखः॥४३॥ ॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ क्षीणाधिकारोभवतिमुक्तियोग्योनकर्मवान् ॥ सत्त्वाधिकारवान्मुक्तिमवाप्स्यतिततो
भवान् ॥४४॥ भवतामनुनाभाव्यपष्टेनबजतकुरु ॥ अलंतेतपसांतस्मिन्कृतेमुक्तिमवाप्स्यसि ॥४५॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥
॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्युक्तोत्र
ह्मणासोऽपितथेत्युक्त्वामहामतिः ॥ तत्कर्माभिमुखोयस्तुतपसोविररामह ॥ ४६॥ चाक्षुपेत्याहतंब्रह्मातपसोविनिवर्तयन् ॥ पूर्वनाम्नावभूवाथप्रख्या
तश्चाक्षुपोमनुः ॥४७॥ उपयेमेविदभांससुतामुग्रस्यभूभृतः॥ तस्यांचोत्पादयामासपुत्रान्प्रख्यातविक्रमान् ।। ४८ ॥ तस्यमन्वन्तरेशस्ययेऽन्तरे
त्रिदशाद्विज ॥ येवर्षयस्तथैवेन्द्रोयेसुताश्चास्यताञ्छृणु ॥४९॥ आप्यानामसुरास्तत्रतेपामेकोऽष्टकोगणः ॥ प्रख्यातकर्मणांविप्रयज्ञेहव्यभुजामय
म् ॥ ५० ॥ प्रख्यातबलवीर्याणांप्रभामण्डलदुर्दशाम् ॥ द्वितीयश्चप्रमूताख्योदेवानामष्टकोगणः ॥५१॥ तथैवाष्टकएवान्योभव्याख्योदेवतागणः ॥
चतुर्थश्चगणस्तत्रयूथगाख्यस्तथाष्टकः ॥५२॥ लेखसंज्ञास्तथैवान्येतत्रमन्वन्तद्विज ॥ पंचमेचगणेदेवास्तत्संज्ञाामृताशिनः ॥ ५३ ॥ शतंकतृ
नामाहृत्ययस्तेपामधिपोभवत् ॥ मनोजवस्तथैवेन्द्रःसंख्यातोयज्ञभागभुक ॥ ५४॥ सुमेधाविरजाश्चैवहविष्मानुन्नतोमधुः ॥ अतिनामासहिष्णुश्च
सप्तासनितिचर्पयः॥५५॥ उरूपुरुशतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः ॥ चाक्षुपस्यमनोःपुत्राःपृथिवीपतयोभवन् ॥५६॥ एतत्तेकथितंपष्टमयामन्वन्त
रंद्विज ॥ चाक्षुपस्यतथाजन्मचरितंचमहात्मनः ॥ २७ ॥ साम्प्रतंवर्ततेयोऽयंनानावैवस्वतोमनुः॥ सप्तमोयेन्तरतस्यदेवाद्यास्ताञ्छृणध्वमे ॥५८॥
( यइदंकीर्तयेद्धीमांश्चाक्षुपस्यांतरंभुवि ॥ शृणुतेचलभेत्पुत्रानारोग्यसुखसंपदम् ) ॥ ५९॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेषष्टमन्वन्तरंनामविस
ततितमोऽध्यायः ॥ ७३॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ मार्तण्डस्यवर्भार्यातनयाविश्वकर्मणः ॥ संज्ञानाममहाभागतस्यांभानुरजीजनत् ॥१॥
मनुप्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् ॥ विवस्वतःसुतोयस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तुसः ॥ २ ॥ संज्ञाचरविणादृष्टानिमीलयतिलोचने ॥ यतस्ततःसगे
पोऽर्कःसंज्ञांनिष्टरमब्रवीत् ॥३॥ मयिदृष्टेसदायस्मात्कुरुपेनेत्रसंयमम् ॥ तस्माजनिष्यसेमृढेप्रजासंयमनंयमम् ॥ ४॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥

·अ०७४
मा० १०
॥ ७७ ॥
ततः साचपलांदृष्टिदेवीचक्रेभयाकुला ॥ विलोलितदृशंदृष्ट्वापुनराहचतारविः ॥ ५॥ यस्माद्विलोलितादृष्टिर्मयिदृष्टत्वयाधुना ॥ तस्माद्विलोलांतन
यांनदीत्वंप्रमविप्यसि॥६॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततस्तस्यांतुसंजज्ञेभशापेनतेनवै ॥ यमश्चयमुनाचेयंप्रख्यातासुमहानदी ॥ ७ ॥ सापि
संज्ञावस्तेजःसंहेदुःखेनभामिनी ॥ असहन्तीचमातेजश्चिन्तयामासवैतदा ॥ ८॥ किंकरोमिक्वगच्छामिकगतायाश्चनिर्वृतिः ॥ भवेन्ममकथंभ
ताकोपमर्कश्चनेप्यति ॥ ९॥ इतिसंचिन्त्यवहुधाप्रजापतिसुतातदा ॥ बहुमेनेमहाभागापितृसंश्रयमेवसा ॥ १० ॥ ततःपितृगृहेगंतुकृतबुद्धिर्यशस्वि
नी॥छायामयीमात्मत निर्ममेदयितांरवः ॥११॥ तांचोवाचत्वयावश्मन्यत्रभानोर्यथामया ॥ तथासम्यगपत्येषुवर्तितव्यंयथारवौ ॥ १२ ॥ पृष्ट
यापिनवाच्यतेततद्गमनमम ॥ सेवास्मिन्नामसंज्ञेतिवाच्यमेतत्सदावचः ॥ १३ ॥॥ छायासंज्ञोवाच ॥ ॥ आकेशग्रहणादेविआशापाचवचस्तव ॥
करिष्येकायप्यामिवृत्तंतुशापकर्षणात् ॥१४॥ इत्युक्तासातदादेवीजगामभवनपितुः ॥ ददर्शतत्रत्वष्टारंतपसाधूतकल्मषम् ॥ १५॥ बहुमानाचतंना
पिपूजिताविश्वकर्मणा ॥ तस्थापितृगृहेसातुकंचित्कालमनिन्दिता ॥ १६॥ ततस्तांसाहचार्वङ्गीपितानातिचिरोषिताम् ॥ स्तुत्वाचतनयांप्रेमबहु
मानपुरःसरम् ॥ १७॥ त्वांतुमेपश्यतोवत्मेदिनानिसुबहून्यपि ॥ मुहूर्त्ताईसमानिस्युःकिन्तुधर्मोविलुप्यते ॥ १८॥ बान्धवेषुचिरंवासोनारीणांन
यशस्करः ॥ मनोरथोबान्धवानांना-भर्तृगृहेस्थितिः ॥ १९॥ सात्वंत्रैलोक्यनाथेनभ मूर्येणसङ्गता ॥ पितृगेहेचिरंकालंवस्तुंनाहसिपुत्रिके
॥२०॥ मात्वंभर्तृगृहंगच्छतुष्टोऽहंपूजितामिमे ॥ पुनरागमनकार्यदर्शनायशुभेमम ॥२१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्युक्तासातदापित्रातथेत्युक्ता
चसामुने ॥ संपूजयित्वापितरंजगामाथोत्तरान्कुरून् ॥२२॥ मूर्यतापमनिच्छन्तीतेजसस्तस्यविभ्यती॥तपश्चचारतत्रापिवडवारूपधारिणी॥२३॥
संज्ञेयमितिमन्वानोद्वितीयायामहस्पतिः ॥ जनयामासतनयौकन्यांचैकांमनोरमाम् ॥ २४ ॥छायासंज्ञात्वपत्येषुयथास्वेष्वतिवत्सला ॥ तथानसं
ज्ञाकन्यायांपुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥२५॥ लालनाद्युपभोगेषुविक्षेपमनुवासरम् ॥ मनुस्तत्क्षान्तवानस्यायमस्तस्यानचक्षमे ॥२६॥ ताडनायचबैकोपा
त्पादस्तेनसमुद्यतः॥ तस्याःपुनःशांतिमतानतुदेहेनिपातितः ॥२७॥ ततःशशापतंकोपाच्छायासंज्ञायमंद्विज ॥ किंचित्प्रस्फुरमाणोष्टीविचलत्पाणि
पल्लवा ॥२८॥ पितुःपत्नीममर्यादंयन्मांतर्जयसेपदा ॥ भुवितस्मादयंपादस्तवाद्यैवपतिष्यति ॥ २९ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्याकर्ण्ययमः
शापमात्रादत्तंभयातुरः ॥ अभ्येत्यपितरंपाहप्रणिपातपुरःसरम् ॥ ३०॥ ॥ यमउवाच ॥ ॥ तातैतन्महदाश्चयनदृष्टमितिकेनचित् ॥ मातावा
॥ ७७॥

·त्सल्यमुत्सृज्यशापंपुत्रप्रयच्छति ॥ ३१ ॥ यथामनुर्ममाचष्टेनेयंमातातथामम ॥ विगुणेष्वपिपुत्रेषुनमाताविगुणाभवेत् ॥ ३२॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ यमस्यैतद्वचःश्रुत्वाभगवांस्तिमिरापहः ॥छायासंज्ञांसमाहूयपप्रच्छक्कगतेतिसा ॥ ३३ ॥ साचाहतनयात्वष्टुरहंसंज्ञाविभावसो ॥ पनीतवत्वया पत्यान्येतानिजनितानिमे ॥ ३४ ॥ इत्थंविवस्वतःसातुबहुशःपृच्छतोयदा ॥ नाचचक्षेततःक्रुद्धोभास्वांस्तांशनुमुद्यतः ॥ ३५ ॥ ततःसाकथया मासयथावृत्तंविवस्वतः॥ विदितार्थश्चभगवानगामत्वष्टुरालयम् ॥ ३६॥ ततःसपूजयामासतदात्रैलोक्यपूजितम् ॥ भास्वन्तंपरयाभत्त्यानिजगे हमुपागतम् ॥ ३७ ॥ संज्ञांपृष्टस्तदातस्मैकथयामासविश्वकृत् ॥ आगतैवेहमेवेश्मभवतःप्रेपितेतिवे॥ ३८ ॥ दिवाकरःसमाधिस्थोबडवारूपधारि णीम् ॥ तपश्चरन्तीददृशेउत्तरेषुकुरुप्वथ ॥ ३९॥ सौम्यमूर्तिःशुभाकारोममभ भवेदिति ॥ अभिसन्धिश्चतपसोबुबुधेऽस्यादिवाकरः ॥ ४० ॥ शातनंतेजसोमेऽद्यक्रियतामितिभास्करः ॥ तचाहविश्वकर्माणसंज्ञायाःपितरंद्विज ॥४१॥ संवत्सरभ्रमेस्तस्यविश्वकर्मारवेस्ततः ॥ तेजसःशात नंचक्रेस्तूयमानश्चदेवतेः ॥ १२॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणवस्वतमन्वन्तरेचतुःसप्ततितमोध्यायः ॥७॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ।। नतस्तंतु ष्टुवुर्देवास्तथादेवर्पयोरविम् ॥ वाग्भिरीडयमशेपस्यत्रैलोक्यस्यसमागताः ॥ १॥ देवाउचुः ॥ ॥ नमस्तेऋक्स्वरूपायसामरूपायतेनमः ॥ यजुः स्वरूपरूपायमानांधामवतेनमः॥२।। ज्ञानेकधामभूतायनिधूनतमसेनमः ॥ शुद्धज्योतिःस्वरूपायविशुद्धायामलात्मने ॥३॥ ( चक्रिणेशंखिनेधाने शाङ्गिणेभिनेनमः ॥) वरिष्ठायवरेण्यायपरस्मैपरमात्मने ॥ नमोऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपायात्ममृतये ॥ ४ ॥ सर्वकारणभूतायनिष्टायैज्ञानचेत साम् ॥ ५॥ नमःमूर्य्यस्वरूपायप्रकाशात्मस्वरूपिणे ॥ भास्करायनमस्तुभ्यंतथादिनकृतेनमः ॥ ६॥ शर्वरीहेतवेचैवसन्ध्याज्योनाकृतेनमः ॥ त्वंसर्वमेतद्भगवनगदुद्रमतात्वया ॥ ७॥ भ्रमत्याविद्धमखिलंब्रह्माण्डंसचराचरम् ।। त्वदंशुभिरिदंस्पृष्टंसर्वसंजायतेशुचि ॥ ८ ॥ क्रियतेवत्करैः स्पर्शाजलादीनांपवित्रता ॥ होमदानादिकोधोनोपकारायजायते ॥ ९॥ तावद्यावत्रसंयोगिजगदेतत्त्वदंशुभि ॥ ऋचस्तेसकलाह्येतायचंप्येता निचान्यतः ॥ १० ॥ सकलानिचमामानिनिपतन्तित्वदङ्गतः ॥ ऋङ्मयस्त्वंजगन्नाथत्वमेवचयजुर्मयः ॥ ११ ॥ यतःसाममयश्चैवततोनाथत्रयी मयः ॥ त्वमेवब्रह्मणोरूपंपरंचापरमेवच ॥ १२ ॥ मृत मूर्तस्तथामृक्ष्मःस्थूलरूपस्तथास्थितः ॥ निमेपकाष्टादिमयःकालरूपःशयात्मकः ॥ प्रसीद स्वेच्छयारूपस्वतेजःशमनंकुरु ॥ १३॥ (इदम्तोत्रवग्ग्म्यंश्रोतव्यं श्रद्धयानरैः ॥ शिष्योभूत्वासमाधिस्थोदत्त्वादेयंगुगेरपि ॥ १४॥) मार्कण्डेय 1 ..... HAN ·मा० पु० उवाच ॥ अ० ७६ ।। ७८ ॥ ॥ एवंसंस्तूयमानस्तुदेवैर्देवपिभिस्तथा ॥ मुमोचस्वंतदातेजस्तेजसांराशिरव्ययः ॥ १५ ॥ यत्तस्यऋङ्मयतेजोभवितातेनमेदिनी ॥ यजुर्मयेनापिदिवंम्वर्गः साममयंरवः ॥ १६ ॥ शातितास्तेजसोभागायेत्वष्टादश्पंचच ॥ त्वष्ट्रैवतेनशर्वस्यकृतंशूलंमहात्मना ॥ १७ ॥ चक्रवि म्णोर्वसूनांचशंकवोथसुदारुणाः ॥ पावकस्यतथाशक्तिःशिविकाधनदस्यच ॥१८॥ अन्येपामसुगरीणामस्त्राण्युप्राणियानिवै ।। यक्षविद्याधराणाञ्च तानिचक्रेसविश्वकृत् ॥ १९॥ ततश्चषोडशंभागंविभर्तिभगवान्विभुः॥ तत्तेजःपंचदशधांशातितंविश्वकर्मणा ॥ २० ॥ ततोऽश्वरूपधृग्भानुरुत्तरा नगमत्कुरून् ॥ ददृशेतत्रसंज्ञांचवडवारूपधारिणीम् ॥२१॥ साचदृष्ट्वातमायान्तंपरपुंसोविशङ्कया ॥ जगामसंमुखंतस्यपृष्टरक्षणतत्परा ॥ २२ ॥ ततश्चनासिकायोगंतयोस्तत्रसमेतयोः ॥ नासत्यदसौतनयावश्वीवऋविनिर्गतौ ॥ २३ ॥ रेतसोऽन्तेचरेवन्तःखड्गीचीतनुत्रधृक् ॥ अश्वारूढः समुद्भूतोवाणतूणसमन्वितः ॥२४॥ ततःस्वरूपमतुलंदर्शयामासभानुमान् ॥ तस्यैपाचसमालोक्यस्वरूपंमुदमाददे ॥ २५॥ स्वरूपधारिणींचेमा मानिनायनिजाश्रमम् ॥ संज्ञांभायांप्रीतिमतींभास्करोवारितस्करः ॥ २६॥ ततःपूर्वसुतोयोऽस्या सोऽभूद्वैवस्वतोमनुः ॥ द्वितीयश्चयमःशापाद्ध मदृष्टिरभूत्सुतः ॥२७॥ कृमयोमांसमादायपादतोऽस्यमहीतले ॥ पतिप्यन्तीतिशापान्तंतस्यचक्रेपितास्वयम् ॥ २८॥ धर्मदृष्टियतश्चासौसमो मित्रेतथाऽहिते ॥ ततोनियोगंतंयाम्येचकारतिमिरापहः ॥ २९ ॥ यमुनाचनदीजनेकलिन्दान्तरवाहिनी ॥ अश्विनौदेवभिपजीकृतापित्रामहा त्मना ॥ ३० ॥ गुह्यकाधिपतित्वेचरेवन्तोऽपिनियोजितः ॥ छायासंज्ञासुतानांचनियोगःश्रूयतांमम ॥ ३१ ॥ पूर्वजस्यमनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासु तोऽग्रजः ॥ ततःसावर्णिकीसंज्ञामवापतनयोखेः ॥ ३२ ॥ भविष्यतिमनुःसोऽपिबलिरिन्द्रोयदातदा ॥ शनैश्चरोग्रहाणांचमध्येपित्रानियो जितः ॥ ३३ ॥ तयोस्तृतीयाकन्यातुतपतीनामसाकुरुम् ॥ नृपात्संवरणात्पुत्रमवापमनुजेश्वरम् ॥ ३४॥ तस्यवैवस्वतस्याहंमनोःसप्तममन्तरम् ॥ कथयामिसुतान्भूपानृपीन्देवान्सुराधिपम् ॥३५ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेवैवस्वतमन्वन्तरेवैवस्वतोत्पत्तिर्नामपंचसप्ततितमोऽध्यायः ॥७९॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ आदित्यावसवोरुदाःसाध्याविश्वेमरुद्गणाः ॥ भृगवोऽङ्गिरसश्चाष्टीयत्रदेवगणाःस्मृताः ॥ १ ॥ आदित्यावसवोरुद्रा विज्ञेयाःकश्यपात्मजाः ॥ साध्याश्चवसवोविश्वेधर्मपुत्रगणास्त्रयः ॥ २ ॥ भृगोस्तुभृगवोदेवाःपुत्रायङ्गिरसःसुताः ॥ एपसर्गश्चमारीचोविज्ञेयः साम्प्रताधिपः ॥ ३॥ ऊर्जस्वीनामचैवेन्द्रोमहात्मायज्ञभागभुक् ॥ अतीतानागतायेचवर्तन्तेसाम्प्रतंचये ॥ ४ ॥ सर्वतेत्रिदशेन्द्रास्तुविज्ञे ।। ७८॥

·KKKAKE
यास्तुल्यलक्षणाः ॥ सहस्राक्षाःकुलिशिनःसर्वएवपुरन्दराः ॥ ५॥ मघवन्तोवृषाःसर्वेशृङ्गिणोगजगामिनः ॥ तेशतक्रतवस्सर्वेभूताभिभवते
जसः॥ ६॥ धर्माद्यःकारणैःशुढेगधिपत्यगुणान्विताः ॥ भूतभव्यभवन्नाथाःशृणुचैतत्रयंद्विज ॥ ७॥ भृलोकोऽयंस्मृताभूमिरन्तरिक्षदिवःस्मृ
तम् ॥ दिव्याख्यश्चतथास्वर्गलोक्यमितिगद्यते ॥ ८ ॥ अत्रिश्चैववसिष्टश्चकश्यपश्चमहानृषिः ॥ गौतमश्वभरद्वाजोविश्वामित्रोऽथको
शिकः ॥ ९ ॥ तथैवपुत्रोभगवानृचीकस्यमहात्मनः ॥ जमदग्निस्तुमप्ततेमुनयोऽत्रतथान्तरं ॥ १० ॥ इक्ष्वाकुर्नाभगश्चैवधृष्टःशर्यातिरेवच ॥
नरिष्यन्तश्चविख्यातोनाभागोदिष्टएवच ॥ ११ ॥ करूपश्चपृपध्रश्चवसुमाँल्लोकविश्रुतः ॥ मनोवैवस्वतस्यतेनवपुत्राःप्रकीर्तिताः ॥ १२॥ वैव
स्वतमिदंब्रह्मन्कथितंतेमयान्तरम् ॥ अस्मिछुतेनरःसद्य पठितेचैवसत्तम ॥ मुच्यतेपातकै सर्वेःपुण्यंचमहदश्नुते ॥ १३ ॥ इति श्रीमार्कण्डे
यपुराणेवैवम्बतमन्वन्तरे पट्सप्ततितमोऽध्यायः॥ ७६ ॥ ॥ कोष्टुकिरुवाच॥ ॥ स्वायम्भुवाद्याःकथिताःसप्तैतेमनवोमम ॥ तदन्तरेषुयेदे
वाराजानोमुनयम्तथा ॥ १ ॥ अम्मिन्कल्पेसप्तयेऽन्यभविष्यन्तिमहामुन ॥ मनवस्तान्समाचक्ष्वतथादेवादयश्चये ॥२॥ ॥ मार्कण्डेयर
वाच ॥ ॥ कथितस्तवसावर्णिश्छायासंज्ञासुतश्चयः ॥ पूर्वजस्यमनोस्तुल्यःसमनुर्भविताष्टमः ॥ ३॥ रामोव्यामोगालवश्वदीप्तिमान्कृपएव
च ॥ ऋष्यशृङ्गस्तथाद्रोणस्तत्रसप्तर्षयोऽभवन् ॥ ४ ॥ सुतपाश्चामिताभाश्चमुख्याश्चैवविधासुगः ॥ विंशक कथिताश्चैपांत्रयाणांत्रिगुणोगणः
॥ ५ ॥ तपम्तपश्वशक्रश्चद्युतिज्योतिःप्रभाकरः ॥ प्रभामोदयितीधर्मस्तेजोश्मिश्चवक्रतुः ॥ ६॥ इत्यादिकस्तुसुतपादेवानांविंशकोगणः ॥
प्रभुविभुर्विभामाधस्तथान्योविंशकोगणः ॥ ७॥ सुराणाममितानांतुतृतीयमपिमशृणु ॥ दमोदान्तऋतःसोमोविन्ताद्याश्चैवविंशतिः ॥८॥ मुख्या
ह्यतेसमाख्यातादेवामन्वन्तराधिपाः ॥ मारीचस्यैवतेपुत्राःकाश्यपस्यप्रजापतः ॥९॥ भविप्याश्चभविष्यन्तिसावर्णस्यान्तरेमनोः ॥ तेषामिन्द्रो
भविष्यस्तुबलिरोचनिर्मुने ॥ १० ॥ पातालआस्तेयोऽद्यापिदैत्यःसमयबन्धनः ॥ विरजाश्चार्ववीरश्चनिर्मोहःसत्यवाकुतिः ॥ विष्ण्वाद्याश्च
वतनयाःसावर्णस्यमनोनृपाः ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसावर्णिकेमन्वन्तरेसप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥

·मा० पु०
अ० ७६
॥ ७८॥
उवाच ॥ ॥ एवंसंस्तूयमानस्तुदेवेर्देवपिभिस्तथा ॥ मुमोचस्वंतदातेजस्तेजसांराशिरव्ययः ॥ १५ ॥ यत्तस्यऋङ्मयतेजोभवितातेनमेदिनी ॥
यजुर्मयेनापिदिवस्वर्गः साममयंरवेः ॥ १६ ॥ शातितास्तेजसोभागायेत्वष्ट्रादपंचच ॥ त्वष्ट्रैवतेनशर्वस्यकृतंशूलंमहात्मना ॥ १७ ॥ चक्रवि
प्णोर्वसनांचशंकवोथसुदारुणाः ॥ पावकस्यतथाशक्तिःशिविकाधनदस्यच ॥१८॥ अन्येपामसुरारीणामस्त्राण्युग्राणियानिवै ॥ यक्षविद्याधगणाञ्च
तानिचक्रेसविश्वकृत् ॥ १९॥ ततश्चषोडशंभागंविभर्तिभगवान्विभुः॥ तत्तेजःपंचदशधांशातितंविश्वकर्मणा ॥२०॥ ततोऽश्वरूपधृग्भानुरुत्तरा
नगमत्कुरून् ॥ ददृशेतत्रसंज्ञांचवडवारूपधारिणीम् ॥ २१॥ साचदृष्ट्वातमायान्तंपरपुंसोविशङ्कया ॥ जगामसंमुखंतस्यपृष्ठरक्षणतत्परा ॥ २२ ॥
ततश्चनासिकायोगंतयोस्तत्रसमेतयोः ॥ नासत्यदसौतनयावश्वीवक्रविनिर्गतौ ॥ २३ ॥ रेतसोऽन्तेचरेवन्तःखड्गीचर्मीतनुत्रधृक् ॥ अश्वारूढः
समुद्भूतोवाणतूणसमन्वितः ॥२४॥ ततःस्वरूपमतुलंदर्शयामासभानुमान् ॥ तस्यैपाचसमालोक्यस्वरूपंमुदमाददे ॥ २५॥ स्वरूपधारिणींचेमा
मानिनायनिजाश्रमम् ॥ संज्ञांभायांप्रीतिमतींभास्करोबारितस्करः ॥ २६॥ ततःपूर्वसुतोयोऽस्याःसोऽभूद्वैवस्वतोमनुः ॥ द्वितीयश्चयमःशापाद्ध
मदृष्टिरभूत्सुतः ॥२७॥ कृमयोमांसमादायपादतोऽस्यमहीतले ॥ पतिप्यन्तीतिशापान्तंतस्यचक्रेपितास्वयम् ॥२८॥ धर्मदृष्टिर्यतश्चासौंसमो
मित्रेतथाऽहिते ॥ ततोनियोगंतंयाम्येचकारतिमिरापहः ॥ २९ ॥ यमुनाचनदीजज्ञेकलिन्दान्तरवाहिनी ॥ अश्विनौदेवभिपजीकृतौपित्रामहा
स्मना ॥ ३० ॥ गुह्यकाधिपतित्वेचरेवन्तोऽपिनियोजितः ॥छायासंज्ञासुतानांचनियोगःश्रूयतांमम ॥ ३१ ॥ पूर्वजस्यमनोस्तुल्यश्छायासंज्ञासु
तोऽग्रजः ॥ ततःसावर्णिकीसंज्ञामवापतनयोग्वः ॥ ३२ ॥ भविष्यतिमनुःसोऽपिबंलिरिन्द्रोयदातदा ॥ शनैश्चरोग्रहाणांचमध्येपित्रानियो
जितः ॥ ३३ ॥ तयोस्तृतीयाकन्यातुतपतीनामसाकुरुम् ॥ नृपात्संवरणात्पुत्रमवापमनुजेश्वरम् ॥ ३४॥ तस्यवैवस्वतस्याहंमनोःसप्तममन्तरम् ॥
कथयामिसुतान्भूपानृपीन्देवान्सुराधिपम् ॥३५ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुगणेवैवस्वतमन्वन्तरेवैवस्वतोत्पत्तिर्नामपंचसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥
॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ आदित्यावसवोरुद्राःसाध्याविश्वेमरुद्गणाः ॥ भृगवोऽङ्गिरसश्चाष्टीयत्रदेवगणाःस्मृताः ॥ १ ॥ आदित्यावसवोरुद्रा
विज्ञेयाःकश्यपात्मजाः ॥ साध्याश्चवसवोविश्वधर्मपुत्रगणास्त्रयः ॥ २ ॥ भृगोस्तुभृगवोदेवाःपुत्राह्यङ्गिरसःसुताः ॥ एपसर्गश्चमारीचोविज्ञेयः
साम्प्रताधिपः ॥ ३॥ उर्जस्वीनामचैवेन्द्रोमहात्मायज्ञभागभुक् ॥ अतीतानागतायेचवर्तन्तेसाम्प्रतंचये ॥ ४ ॥ सर्वेतेत्रिदशेन्द्रास्तुग्ज्ञेि
॥ ७८॥

·यास्तुल्यलक्षणाः ॥ सहस्राक्षाःकुलिशिनःसर्वएवपुरन्दराः ॥ ५ ॥ मघवन्तोवृषाःसर्वेशृङ्गिणोगजगामिनः ॥ तेशतकतवस्सर्वभूताभिभवते जसः॥ ६॥ धर्माद्यैःकारणैःशुद्धेगधिपत्यगुणान्विताः ॥ भूतभव्यभवन्नाथाःशृणुचैतत्रयंद्विज ॥ ७ ॥ भूलोकोऽयंस्मृताभूमिरन्तरिक्षंदिवःम्म तम् ॥ दिव्याख्यश्चतथास्वर्गस्त्रेलोक्यमितिगद्यते ॥ ८ ॥ अविश्चैववसिष्टश्चकश्यपश्चमहानृपिः ॥ गौतमश्चभरद्वाजोविश्वामित्रोऽथको शिकः ॥ ९ ॥ तथैवपुत्रीभगवानुचीकस्यमहात्मनः ॥ जमदग्निस्तुसप्ततेमुनयोऽत्रतथान्तरं ॥ १० ॥ इक्ष्वाकुर्नाभगश्चैवधृष्टःशतिरेवच ॥ नरिष्यन्तश्चविख्यातोनाभागोदिष्टएवच ॥ ११ ॥ करूपश्चपृपध्रश्चवसुमाँल्लोकविश्रुतः ॥ मनोवैवस्वतस्यैतेनवपुत्राःप्रकीर्तिताः ॥ १२॥ वैव स्वतमिदंब्रह्मन्कथितंतमयान्तरम् ॥ अस्मिछुतेनरःसद्यःपठितचैवसत्तम ॥ मुच्यतेपातकैःसर्वेःपुण्यंचमहदश्नुते ॥ १३ ॥ इति श्रीमार्कण्डे यपुराणेवैवम्बतमन्वन्तरं षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥ ७६॥ ॥ कौष्टुकिरुवाच ॥ ॥ स्वायम्भुवाद्याःकथिताःसप्तैतेमनवोमम ॥ तदन्तरेषुयेदे वाराजानोमुनयम्तथा ॥ १ ॥ अम्मिन्कल्पेसप्तयेऽन्येभविष्यन्तिमहामुने ॥ मनवस्तान्समाचक्ष्वतथादेवादयश्चये ॥२॥ ॥ मार्कण्डेय वाच ॥ ॥ कथितस्तवसावर्णिश्छायासंज्ञासुतश्चयः ॥ पूर्वजस्यमनोस्तुल्यःसमनुर्भविताष्टमः ॥ ३॥ रामाव्यासोगालवश्चदीप्तिमान्कृपएव च ॥ ऋष्यशृङ्गम्तथाद्रोणस्तत्रसप्तर्पयोऽभवन् ॥ ४ ॥ सुतपाश्चामिताभाश्चमुख्याश्चैवविधासुगः ॥ विंशकःकथिताश्चैपांत्रयाणांत्रिगुणोगणः ॥ ५ ॥ तपस्तपश्चशकश्चयुतिज्योतिःप्रभाकरः ॥ प्रभामोदयितीधर्मस्तेजोश्मिश्चवक्रतुः ॥ ६॥ इत्यादिकस्तुसुतपादेवानांविंशकोगणः ॥ प्रभुर्विभुर्विभासायस्तथान्योविंशकोगणः ॥ ७॥ सुराणाममितानांतुतृतीयमपिमशृणु ॥ दमोदान्तऋतःसोमोविन्ताद्याश्चैवविंशतिः ॥८॥ मुख्या ह्यतेसमाख्यातादेवामन्वन्तराधिपाः ॥ मारीचस्यैवतेपुत्राःकाश्यपस्यप्रजापतः ॥ ९॥ भविप्याश्चभविष्यन्तिसावर्णस्यान्तरमनीः ॥ तेपामिन्द्रो भविष्यस्तुबलिवरोचनिर्मुने ॥ १० ॥ पातालआस्तेयोऽद्यापिदैत्यःसमयबन्धनः ॥ विरजाश्चार्ववारश्चनिर्मोहःसत्यवाकुतिः ॥ विष्ण्वाद्याश्च वतनयाःसावर्णस्यमनोनृपाः ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसावर्णिकेमन्वन्तरेसप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥ %3D ११ ·मा. पु० ॥ अ० ७८ .. ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ ॥ अनमश्चंडिकायै ॥ ॥ ब्रह्मायस्यहार्यस्यरुद्रायस्यव्यधान्नमः ॥ वमस्तस्यैनमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः ॥१।। अव्युत्पन्नमुखांधकृपपतितागावे मुनेः बिंदन ताः पद्धतुमहीयतध्वमभित: बम्वार्थवत्सासुकाः ॥ मृत्रः पाणिनिमंभृतरतितगमाकप्यमाणाः पुनम्ता वः कामदुधाभवत्यपितमस्त मद्विषः मत्विपः ॥२॥ श्रीहीपदभावितंजगददः स्रष्टुंस्वयंरक्षितुसंहतुसमयक्षमाभयमयींबानींश्रियंचंडिकाम् || आगध्यादिमशक्तिमातिदमनींश्रीत.मरः शंतनमा डेयपुराणसिद्धमहिमाव्याख्या विचिख्यासते ॥ ३ ॥ मार्कडेयपुराणोक्तदेवीमाहात्म्यमद्भुतम् ॥ अल्पाक्षरमनल्पार्थमपपाठपगमग्यम् ।। ४ ।। शुभंयुः शंतनुःशंयुः मत्कीर्तिस्तोमरान्वयः ॥ व्याक गतिपराकत्यकव्यायानपरपराम् ॥ ५ ॥ ॐनमश्चंडिकायै ॥ अवतीत्युपासकम्अबतिब्रह्मवेतिविगृह्य । अवरक्षणादौ । अवतष्टिलापश्चेतिमन्प्रत्ययः । तस्यप्रत्ययस्य वटिलोपः न प्रकृतः । अन्यथाहिमडित्येवविदध्यात् ॥ ज्वरत्वरेत्यादिनावकारस्योपधायाश्चऊठौद्वयोरूठोः सवर्णदीर्घत्वेसावधातुकार्धधातुकयोरितिगुणः ॥ कन्मेजंतइत्यव्य यन्वमाम् । आमित्यनु मताप्राक प्रथमेवाप्युपक्रम ।ओमित्येकाक्षरब्रह्मसर्वमंत्राधिदेवतम् । गुर्वादिभजनेदानेनमःस्यात्वाप्यनादरे॥चतुर्थीम्यान्नमोयोगान्नमःस्वस्त्यादिसूत्रतः।। चंडिकायै चंड तेकुप्यतेचंडाचंडीच ॥ चंडेवचंडिकाकोपना।बबादिश्यश्चतिवाङीष्ाकणइतिह्रस्वः कुत्सिताशत्रुभिानंदिततिमंज्ञायांकन्॥अथवाह्रस्वादीविलक्षणाकारामूक्ष्म ॐ नमश्चंडिकायै ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ सावार्णःमूर्यतनयोयोमनुःकथ्यतेऽटमः ॥ निशामयतदुत्पत्तिविस्तगद्गदतोमम ॥ १ । रूपतयादुरधिगमत्वात्मज्ञायांकन ॥ अथवाचंडउग्रःतस्यस्त्रीचंडीपूर्ववत्मनायांकन ॥ अथवा चंडतेचंडिका।बुलायुवोरनाको प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यातइदाप्यसुपइतिइत्वम्।। मार्कंडेयउवाच॥कडिमटे।मृगवत्कंडतयोगान्माद्यतिमृकंडुः।मृकंडादयश्चन्युः।। मृगानकंडयतिमदयतिवामृकंडु:मृगस्येवास्यकंडारतिवा।पृषादरादित्वात्साधुः ।वर्णागमोवर्णवि पर्ययश्चद्वाचापगंवर्णवि काग्नाशीराधातास्तदर्थातिशयनयोगम्तदुच्यनेपंचविधनिकम् ॥मृकंडोरपत्यंपुमान्मार्कंडेयः । शुधादित्यश्चेत्यपत्येढसत्ययः।कितिचत्यादिवृद्धिः। ढिलोपाकद्वाःइत्युकारलापः।दस्यण्यादेशः ।। उवाचऊचिवानस्वशिष्यायाष्टममनृत्पनिहतुमुक्तवानितियावत॥इहखलुब्रह्मकल्पेचतुर्दशमनवःकमशःक्रमते ।तद्यथा।स्वायंभुनो मनुःपूर्वतनःम्बागेचिषामनुः । औनमस्तामसश्चैव वतश्चाक्षुषस्तथा।षडतेमनयोतीताअथवैवस्वतोमनुः सावर्णा:पंचरोच्यश्चभोत्यश्चागामिनस्त्वमी ॥ तत्रसवर्णायाःसंबंधिनः सुता पंचापिमावर्णाःमावर्णयोमनवःकथ्यते ॥ ततश्चस्वायंभुवाद्याःपटमतमोवैवम्वतःअष्टमःमावर्णिः नवमोदशमएकादशोद्वादशश्चसावर्णयएव । त्रयोदशोमनुःरोच्यःचतुर्दश Ki॥ ७९ ॥ म्तुमनुभौंत्यः।।इतिचतुर्दशमनवः॥ तत्रअष्टमस्यमनोःसावर्णेनत्पत्तिस्वशिष्यायवेदयितुंप्रस्तोतिमार्कंडेयोभगवान॥वृणोतिबियतेवर्ण्यतेचवर्णनंवर्णः ।वर्णोद्विजादोशुक्कादौस्तुतो वर्णतुचाक्षरे ॥ वर्णेनस्तुत्यासहवर्तमानासवर्णा अथवा आत्मभत्रीसवित्रा ममानोवोंयस्याःसासवर्णा मवर्णायाःअपत्यपुमान्मावणिः । स्त्रीभ्योढकंबाधित्वाबाहादियश्चेति .. ..

·इप्रत्ययः ॥ मावर्णाःपंचेतितुप्रयोगःसंबधविवक्षया दाशरथोरामइतिवदर्दनोजेयः ॥ मूर्यस्यतनयः ॥ सकतमामनुरित्यपेक्षायामाह। योमनुःकथ्यतेष्टमइति ॥ यच्छब्दे नांच्यतेयार्थम्तच्छन्दम्तम्यवाचकः।यःपुर राणजेईवस्वनमनोःसतमादनन्तरं मूर्यतनयःमावणिर्नाममनुःकथ्यतेसोष्टमोमनुर्भविष्यतीत्यर्थः । अष्टमत्वंविधेयम्॥सावर्णिरष्टमोमन रित्येवोन्मवर्णायाः प्रागुक्तमामान्यव्युत्पत्त्यातादृश्याः अन्यजोपिकश्चिन्मनुस्यात।अतउनमर्यतनय इति । मर्यतनयोष्टमोमनुरित्येवोक्तछायासुतोपिमूर्यतनयःशनैश्चरामनुः स्यात्॥अतउभयमुक्तंमावणिः मूर्यतनयइति॥तम्यमावर्णेरष्टममनोमन्पतिविम्तराच्छन्दप्रपंचनातगदतोमममुखवासंमुम्वनिशामयहशिष्यदनावधानःसन पश्येत्यर्थः।।निशामय सावितिनुकव्याम्यानम् । नथाहि । शमउपशम दिवादिः। शमलक्षआलोचनंचगदिः । आत्यांयथायोगणिचिअतउपधायावृद्धौ । शमाऽदर्शने । शमीणोदर्शनादन्यत्रार्थेमि न्मजाभवति । अमंतत्वादेवमित्वमिद्धौनियमायियोगः । मिताहवः । शमयतिव्याधिनिवर्नयति । निशामयेतिश्लोकाञ्छृणाति ॥ दर्शनेतुमित्वाभावाद्रस्वत्वाभावादत उपधायावृद्धिरव ॥ निशामयनिरुपंचक्षुषारपंपश्यतीत्यर्थः । निःशर्कगमिदंतीर्थभारद्वाजंनिशामय । चक्षुषापश्येत्यर्थः ॥ नथाचदुर्घटः । निशामयतदुत्पत्निमित्य त्रनिश मनंचक्षुःमाधनंज्ञानमितियावत ॥ १॥ मप्रमिद्धःमावणिःरबम्तनयः महाभागः महामायानुभावनयथामन्बंराधिपाबभूवतथाविम्तरतावदिष्यामीन्यन्वयः ।। मात्यम्यांविश्वं महामायानुभावनयथामन्वन्तगधिपः । सबभूवमहाभागःसावणिस्तनयोग्यः॥२॥ माया । माकान्यामयच् । अथवा मानपूजायांचुगदिः । मानार्यतुमर्हामाया । पृषादरादित्यान्नलोपः । अथवा।मालक्ष्मीःमाइतिअयः शुभावहोविधियस्याःसामाया महती चामामायाचमहामाया तम्याः परमशन अनुभावःप्रभावःमामर्थ्यमहामायानुभावः तेन । अथवामहतीचाद्यामायायस्याः मामहामायातम्यामनुभावः मनिनिश्चयः आवा ध्याभ्यवमायःमहामायानुभावःतेन ॥ अथवाःविष्णुःतम्यमायामतीचासोअमायाचमहामायातस्याःअनुभावः तेन ॥ अनुभावः प्रनावचमतांचमनिनिश्चये ॥ अथवा अयगौअययतिअर्पयतीनिणिजंतात्पचायचिनियांगापिआया। आसमंतादभिव्यानांमांलक्ष्मीमपासकायअययनि अर्पयनिशक्तिर्भवतिसामहामायातस्याः अनुपश्चादाबा ध्याध्यवमायादनंतरंभावः । परमतयाअनुमादनमअनुभावः तंभावंभावयेद्योगीतिम्मरणात । भावः मत्ताम्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु । तेन । पश्चात्मादृश्ययोरनुमन्वन्तरा धिपःइहप्रकरणनः सप्रममनुजीवितकालात्परभृतोनवममनूदयात्पूर्वीयः कालः ममन्वंतरशब्दनविवक्षितः ततश्चांतरशब्दोमध्येबनते ॥ मन्वाः मनमनवमयोरंतरेमध्यकाले ब्रह्म णाअधिकतःरक्षकः प्रजानांपतिरधिपो मन्वन्तराधिपः ॥ अंतरमवकाशावधिपरिधानांतदितादथ्ये । छिद्रात्मीयविनाबहिरवमरमध्येन्तरात्मनिच ॥ महाभागः । भजमेवायाम ॥ भावेघन । चोः कुषिण्ण्यताः ॥ महानभागोभनियम्यमः । अथवाभामदीप्तीकारीकप भामतभाः भामंधर्मवागच्छतिषामोतिनागः ।। गमेडॉन्यत्रापि .. ..

·मा० १० ॥ ८० ॥ अ० ७८ दृश्यतइनिकनांग्डः । महांश्चामाभागश्चतिमहासागः। अथवाभामंपग्देवतांगायनिइतिभागो मंत्रः । आतंानुपसगेंकः । महान्भागोमंत्रोयस्यसमहाभागः अथवाभगस्यै वांदरिदभागं भवितव्यतालक्षणं हतुवम्नु महदाम्यंयम्यममहाभागः ॥ ऐश्वर्यम्यममयम्यधर्मः ययशमःश्रियः । वैराग्यम्याथमोनम्यपण्णांभगइतिम्मृतिः ॥ भगःश्रीकाम माहात्म्यवीययन्नार्ककीनिषु ॥ तनोतिकुलंननयः ॥ रूयतेस्तृयतेरविःतम्य ॥ २॥ अष्टमीमनुः कथ्यतइतिप्राग्यः प्रस्तुतम्तम्य मावणेःप्राग्जनननिदानतामहिम चरित्राणिवर्णयनिमार्कण्डया नश्लोकन ॥ पूर्वप्रथमम्वायंभुवमन्वंतरकालमपेक्ष्यद्वितीयमन्वन्तग्लक्षणेस्वारोचिषऽन्तरम्बार्गचिषमन्वन्तरकालपुराकल्प चैत्रबंशसमुद्रवः सुग्थानामप्रमिद्धः ममम्नक्षितिमंडल गजाऽभूत् अजनिष्ट ( अवर्तत ) अवतन्यन्वयः ॥ स्वम्यवआन्मनइबब्रह्मणइवरोचिःप्रभायस्यमःम्वरोचिः मनुः । अथवा । अःविष्णुः मुष्टुअम्येव विष्णारिवगेचिर्यम्यमःस्वगेचिःमनुः ॥ स्वर्गचिपइदंस्वारोचिषतस्मिन्स्वारोचिष । आगमशासनाऽनित्यत्वादेजभावः ॥ रोचिःशोचिरुभे क्लीबम काशीयातआतपः ॥ अंतमवमानं गनिग्रहात्यंतरम । तम्मिन्कालविशषपूर्वकाले अपक्षणक्रियापेक्षाद्वितीया | चितीमंजाने । मर्वधातुयष्ट्रन् । चेततिजानातिधर्माधर्मप्र वृत्त्यप्रवृत्नीः कर्तुमिनिचित्रः कश्चिद्राजा नम्यापन्यपुमानचत्रः । शिवादियोण् । तम्यवंशः संतानः । तम्मात्मम्यगुद्भवतिइतिचैत्रवंशममुद्भवः ॥ अथवाचिञ्चयने । अमि म्बार्गचितरपूर्वचैत्रवंशसमुद्भवः ॥ सुग्थानामराजाभूत्समस्तक्षितिमंडले ॥३॥ तम्यपालयत-सम्यक्प्रजाःपुत्रानिवारसान ॥ बभूवुःशत्रवोभूपाःकोलाविध्वंसिनस्तदा ॥४॥ चिमिदिशमिन्यः स्त्रः ॥ चीयनचित्रमद्भुतकर्मतम्यायंत्रः तस्यगजावंशःतम्मान्समुद्भवः ॥ विद्ययाजन्मनावाप्राणिनामकलक्षणः संतानोवंशइत्युच्यते ॥ रमतेयम्मि वथः । शोभनाग्यायम्यसुग्थः ॥ नामाकाश्यमभाव्यकाधोपगमकुत्मने ॥ रजतइनिराजा ॥ अभूतभृसनायांलुङ् ॥ क्षित ममैडलंचक्रवालंतस्मिन् ॥ ३ ॥ तदातस्मि म्यागेचिपमन्वंतरंकाले। औरमान उग्मान्पादितान। उग्मानिर्मिनान । उरसोयच । पुत्रानिवसम्यानवयंयथास्यानथा ॥ प्रजाःलोकान्पालयतःदुखेन्योरक्षतस्तस्यरा जःकोलाविध्वंमिनाभपाःशत्रवःभातयितारः बभवाग्न्यिन्वयः ।। कोब्रह्मा अःविष्णुः उःमहेश्वरः तान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्काःलांतिअर्चयितुंग्रहंतीतिकोलाब्राह्मणादयः तानास मनाविध्वंमयंतीतिकालाविधंसिनःरक्षायोनयः। अथवाकालाःकगःनान्विध्वंसयन्तीतिकोलाविध्वंमिनायवनाः । अथवा । कोलानशकरान विध्यंतिताडयंतिकोला विधः ॥ नहितिवृषिव्यघिइतिदीर्घः । कोलाविधः क्षत्रियादयःतान्ध्वमयन्तीतिकोलाविद्धंमिनायवनाः ।। ननुचकोलान्शूकरानअवंतिरक्षतीतिकोलाविनोयवनाःतान्ध्वं सयनीतिकोलाविध्वंसी तस्यकोलाविध्वंसिनः । इतिमुरथस्यापिविशेषणतत्स्यात ॥ अस्तु यदीत्थंव्युत्पायेत उत्तरश्लोकेतुकोलाविध्वंसिभिारत्येतयबनविशेषणतयाव्यु 11" । ॥ ८०॥ 1"५१ ·सदयिष्यामः ॥उरसानिर्मितः॥ उरमायच्च ॥आरमोधर्मपत्नीजः इतिस्मृतिः ॥ पुतअव्ययनरकवाचिपितरंपुत्नरकात्रायतेपुत्रः ॥ अथवा ॥ पवने॥पुनातीतिपुत्रः। पुवोह्रस्वश्चतिस्त्रः । पुत्रःम्यादात्मसंभवः । पुन्नानानरकाद्यम्मान्पितरंबायतसुतः ततःपुत्रइतिप्रोक्तःस्वयमेवस्वयंभुवेतिस्मृतिः ॥ ४ ॥ तस्यअतितरांप्रकष्टंबलंहस्त्य वरथपादातसमृद्धबलमन्ययेषांशत्रूणांनअतिप्रबलाः नान्दंडयतीत्यतिप्रबलदंडी तस्यसुरथस्य तैःकोलाविध्वंसिभिर्यवनपःसहयुद्धमभवत् । तस्मिन्युद्धेसुरथोराजान्यू नग्ल्पबलगपितः कोलाविध्वमिभिर्यवनपैजिनःअभिभृनइन्यन्वयः ॥ इहजितइनिनायंजिजयेइत्यम्यप्रयोगः । कम्यताहजिअभिभवेइत्यस्य । तदुक्तम् । जयिर्जयाभिभ Mवयोगद्यर्थमावकमकः । उत्कर्षप्रानिगाथाद्वितीयसकर्मकइति । कालानामनगरीतांगजधानींविध्वंसयंतीतिकोलाविध्वंसिनः । सुरथोनामराजाभूत्समस्तेक्षितिम Mडले । इतिमुरथम्ययन्मावभीभन्वमुक्तंपाक्तदिनानीन ॥ देवघटनाच्छत्रुभिरल्परथाक्रांतःसागरांताखिलावनिवलयत्वानम्यनिभावः ॥ ५ ॥ ततएवाह म्वकीयपुरजनपद Mमात्राधिपएवआमीन्नतुमावभीमइन्यन्वयः ॥ मयद्यपिशत्रुभिगक्रांतम्तथापितदाक्रांतिजनितोदेगापगतवनवासिमुनिवरोपदिष्टमहामायैकसमाराधनलब्धवरावामव्यमाम्राज्य नस्यतैग्भवयुद्धमतिप्रवलदंडिनः ॥ न्यूनैरपिसतेयुद्धकोलाविध्वंसिभिर्जितः ॥५॥ततःस्वपुरमायातोनिजदेशाधिपोभवत् ॥ आकांतःसमहाभा गस्तैम्नदाप्रवलारिभिः ॥ ६॥ अमात्यैर्वलिभिष्ट१बलस्यदुगन्मभिः ॥ कोशोवलंचापहृतंतत्रापिस्वपुग्ततः ॥ ७॥ ततोमृगयाव्याजेनत म्वाम्यः सभृपतिः ॥ एकाकीहयमामाजगामगहनंवनम् ॥ ८ ॥ मंधानच्याटममन्वयदलक्षणभवितव्यताबानिपात्रदयामहाभागइनिविशेपणनवदेव । तदुक्तं । संभवव्यभिचारंचस्याद्विशेषणमर्थवदिति ।। दिश्यनदेशःस्थानमात्रम् ॥ननुच नीजनपदःदशम्नुविषयःम्यानमात्रतत्कथंदेशग्रहणनहजनपदालायत । तदन्यवादमरः ॥ नीवृजनपदादेशविषयोतृपवर्ननम्।इति।न्वंताथादिनपूर्वभागितिचयत्पर्यभाषिष्ट । निषदापः । नीदादीन्पचकार्थानाहरपन्विन्याश्रयणात || आन्मात्मीयज्ञानिधनवाचीस्वशब्दः ॥६॥ तत्रापितन्मात्रेसपत्नापहतभूचक्रेगहितस्वपुरमनोनिवस्तीर्बलस्य शत्रुभिगृहीतभचक्रम्यप्रभुमंत्रामाहशनिशन्यम्यसुरथम्यकामाबलंचबलिभिर्बलबर्दुिष्टेफलंधितमर्यादैर्दुगत्मभिर्दुष्टाशयः राज्यंग्रहीतुंकृतनिश्चयेरमात्येमैत्रिभिरपहृतमआत्म सान्कृतमिन्यन्वयः।। अमामहममीपभवाअमान्याः॥स्थौल्यमामथ्यमन्यपुबलं नाकाकमीरिणाः । कोशःम्यादिलोहाटकमंग्रहः । सुवर्णग्जनंताम्ररीतिःकाम्यंततथात्रषु । मीमंकालायमचंबह्मष्टलाहानिचलने ॥ अपहतःकाशःअपहतंचबलमितिविगृह्यनपुंसकमनपुंसकेनकवचास्यान्यतरस्यामितिनपुंसकशेषः एकवद्भावश्च । अपिशब्दोगऱ्यायाम् । इरीषदर्थकुत्मनबवामभवलाभेषु ॥ दृगिति । दुषवकन्यं । कःकार ॥ वकृत्यरूपभंगः ॥ ७ ॥ ततःअमात्यैरपहतकोशबलत्वादतम्बाम्पःअपहृतम्वामित्वःसमुरथो ·मा० ० अ० ७८ ॥८॥ भूपतिः ॥ एकाकीअमहायः ॥ केवलःमृगयाव्याजेनहयमारुह्यगहनंनिरंतरव्यामलतादिपिहितोदरंवनंकाननंजगाममतवानित्यन्वयः । मृग्यंतेन्वेष्यतेप्राणिनोमृगादयोई म्यांमृगयापापद्धिःतम्या व्याजनाम्बटक् निमिषेणमुनिवनोपगमन मेवात्रमुग्ख्यकार्यनतुमृगयाणम्॥मुख्यकार्यस्वरूपाच्छादनव्याजः । स्वामिनईश्वग्म्यभावः हृतस्वाम्य पम्यमहतस्वाम्यः । एकएवएकाकी ॥ एकादाकिनिच्चामहाये ॥ एकत्वेनुएककः । कलिलंगहनसमे ॥ ८ ॥ द्विजेनिमंबुद्धयंतंवर्यइतितुराजविशेषणम् ॥ मार्कंडेयःम्बशि प्यमंबोधयति ।। इद्विजइतःमग्थचरित्रकथायाःश्रवणप्रवणाभवति ॥ मवर्यःवरार्हःमुरथम्नत्रतम्मिन्वने । मुमेधमोनाममुनःशिष्योपशोभिप्रशांतश्वापदाकीर्णमाश्रममद्रा, भीतदद न्यन्वयः ॥ मनानिममधमोविशेषणम् ॥ विधेयन्वनआश्रम्यंतितपम्यंनिअत्रत्याश्रमः ॥ द्वात्यांमातृमाजीयांजायतद्विजः ॥ हद्विजमुशोभनामधायस्य ममुमेधाः । निन्यममिन्मजामधयोरितिअमिच्ममामांतः ॥ तम्यमुनःपरममामा प्रशांता:मंन्यक्तहिवताःयेश्वापदाःव्याघादयःनेगकीर्णव्यानम् ॥ शुनइवपदानियेषांत श्वापदाः । शनार्दनदंष्टाकणककुदवगढ़पदपुच्छेप्विनिदीबत्वम् ॥ बग्पनागन्यावान्यष्टममनुवाप्रिलक्षणमर्हतीतिवर्यःसुग्थः । दंडादित्यायः ॥ अथवाछंदमिचेनियत् ॥ ॥ ॥ सतवाश्रममद्राीडिजवयःसुमधमः॥प्रशांतश्वापदाकीर्णमुनिशिष्योपशोभितम् ॥ ९॥तस्थीकंचित्सकालंचमुनिनातेनसत्कृतः।। इतश्चेतश्चविच म्तम्मिन्मुनिवगश्रमे।। १०॥मोचिंतयत्तदातत्रममत्वाकृष्टमानमः॥ मत्पूर्व पालितंपूर्वमयाहीनंपुरंहिततामद्धृत्यम्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतःपाल्यतेनवा13 ॥ छंदावन्पुगणानिभवति ॥ नपाभिरिप्यतयस्तुदवायःनवरानमः ॥ दबाहतेवरःश्रेष्ठत्रिपुक्कीबमनाप्रिये.॥ शिप्यवदानधीयद्भिपाभितशाभान्वितसंजातशोभम ॥५॥ निनसुमधमामुनिनामकनः आइतःपृजितःमसुरथःनम्मिन्मुनिवराश्रमइतश्चतश्चइतम्ततश्चविचरन्परिश्रमन्कंचित्कालंतस्थौम्थितश्चेन्यन्वयः ॥ कालमितिकालावनारत्यं तमयोगद्वितीया ॥ मनिषुवरः श्रेष्ठःसुमेधाःमुनिम्तम्याश्रम ॥ अथवा ॥ ममुग्थम्त्वम्मिन्मनिवराश्रमतेनमुनिनाइतःप्रातःअन्यागतःसत्कृतश्चसन्कंचित्कालंचतश्चस्वां तंचविचग्न तपःश्चमम्यान्नवनिचिंतयंम्तम्थाविन्यपगेन्वयः ॥ १०॥ नदामुनिमदर्शनकालतत्राश्रमममन्वाकृष्टमानसःसमुरथःस्वचेतसाचिंतयत्कुटुंबसंस्मृतवानित्यन्वयः॥ ममतिविभनियतिरूपकमव्यम् ॥ ममंतिभावोममत्वंममताममत्वमितिमदीयताबुद्धिःतयाआकष्टंवशीकतंमानसंस्वांतचतोयम्यमतथोक्तः ॥ किमाचिंतयदित्यपेक्षाया माह । पूर्वमत्पूर्वमत्पित्रादिभिःधर्मतःपालितमत्कुलागतपुरंपंप्रतिविधिवशनमयाहीनत्यनंततहिनिश्चयेनअसदृत्तरसञ्चारितेस्तैर्मग्रन्यैर्मदमात्यप्रभृतिभिःपुंभिर्धर्मतःधर्ममाश्रित्य दखायःपाल्यनकिनवनिमोचिंचयन्मुरथइत्यन्वयः ॥ स्वान्ववायागतंवस्तुधर्मायाँपसाधनम् । स्वान्ववायोद्भवैःसम्यक्षालनीयंहिधर्मतइतियमगीतातोयुक्तैषाराजःस्वपुर : ॥ ८१॥ ..

·.. .. M नुस्मृतिः॥ मत्पूर्वैःमम मे वा पूर्वा मत्पूर्वाःतैः ॥ पूर्वकालम् ॥ भग्णीयाभृत्याः ॥ भूत्रोसंबायांक्यप् ॥ हिहेताववधारणे ॥ वृनंपद्येचरित्रेत्रिवतीनेदृढनिम्तल ॥ धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारमोमपाः ॥ उपमायांविकल्पवा ॥ 1 ॥ किंनुभविष्यतीति नन्नजानेइतिमोचिंतदित्यन्वयः ॥ सुखनअकच्छ्रेणप्रकर्षेणधीयतेधार्यतेपोच्यन चप्रधानः ॥ आतोयुगितिडपटुःमपुरुच्छाकच्छ्रार्थेषुउपपदेषुदधातर्यक् ॥ युवोरनाको ॥ मप्रधानइत्यपपाठः ॥ मइतिच्छेदेपिप्रधानइतिनस्यात् ॥ प्रदधातिप्रधानमितिन M नपुंमकत्वात ॥ यदायधुःपरमान्मधीप्रकृतिमहामात्रमुग्व्येषप्रधानमजहल्लिंगमद्वयोरितिप्रधाननामान्येनमहवर्नतेमप्रधानमितिचेन्न. ममवैग्विशंयातइत्यनेनपोनम्नयप्रसंगा त ॥ प्रमह्याकांतराज्यत्वादमात्याएवहिवरिणइत्यलंविम्नग्ण ॥ मदामर्वदामदायस्येति मदामदः । यद्वा । मइतिपदात्मप्रमिद्धोमहम्तीतिमंबंधनीयम ॥ दामानियतिखंडय निदामदः ॥ आतीनपसर्गकः ॥ नपुंमिदाममंदानम॥ भुज्यतभागः।।पालनत्यवहारेचनिशचपणेवियाम्॥भागःसुम्बभुजंगानांगरीगफणयोरपि॥जानइति॥ज्ञाजनोज शिति अनुपमर्गाज्जाइन्यान्मनेपदम ॥ १०॥ यनिन्यमंततमनबग्नशवन्धमादधनभाजनैः प्रमादरुचितदानेवेतनापोजनः ममअनुगता अनुजीविनः नेअद्यइदानीमति नजानेसुप्रधानोमेशूरोहम्तीमदामदः ॥ ममोरिवशंयातःकान्भोगानुपलप्स्यते ॥ १२ ॥ येममानुगतानित्यप्रसादधनभोजनैः ॥ अनुवृत्तिधुवंते अकुर्वत्यन्यमहीभृताम् ॥१३॥ असम्यग्व्ययशीलम्तैःकुर्वद्भिःमततंव्ययम् ॥ मंचितःसोतिदुःग्वेनभयंकोशोगमिष्यति ॥१४॥ एतच्चान्यच पततं चिंतयामासपार्थिवः ॥ तत्रविप्राश्रमाभ्याशेवश्यमकंददर्शमः ॥ १५ ॥ होनाअनाथाः मंतःअन्यमहीभृतांमदिनरमहीभृतांगनाम्अनुवृनिमेवांध्रुवंनिश्चितंकुन्तिानश्चितामनुवृनिविदधातिमाचिंतयदिन्यन्वयः॥ध्रुवोभभदकीवंतुनिश्चितशाश्वतत्रिषु॥ ॥ १३ ॥ अनिदुःखेनमन्पूर्वमयात्रमंचितः उपार्जितःममुवादिद्रव्याणांकांशःराशिः अमम्यांव्ययशीलैंग्मभ्यक्विफलः व्ययः द्रव्यात्मंगःशीलम्बभावायपांततधोक्ताःतेः मततंव्यविनोत्मगं कुर्वद्भिः तैरमान्यप्रभृतिभिःकरणःअयंनाशंगमिष्यतिप्राप्म्यतीनिमोचिंतयदित्यन्वयः ॥ आहुश्च ॥ आगमचव्ययाभावव्ययंचानागमक्रमात ॥ कोगस्यवृ द्धिनाशास्तम्तन्माम्येपूर्वरूपतनि । मततमंतनम् ॥ लंपदवश्यमः कन्ये तुकाममनमारपि।ममावाहिततनयासिम्यपचियुड्योः॥अन्यथ दुःखंयम्मिन्नतअनिदुःख ननकर्म ला ॥ शीलस्वभावमट्टने ॥ व्ययविनममुन्मगचुगदावदन्तः । व्ययनव्ययः ॥ यदायधुः ॥ विनन्यागेव्ययतिळयनेगाइति ॥ १४ ॥ मपार्थिवः मुग्थःएतच्चपूर्व तम्अतोन्यच्चसततंविस्ताग्निमअंतःपुग्गतपुरांतरगत देशांतग्गनंचस्वकीयंवस्तुसर्वचिंतयामात्यन्वयः ॥ मननमिन्यत्रमइतिच्छंदः तनविस्तारितमित्यर्थः ॥ एकपदन्द तमततमततमितिहिव्याख्यानम्यात । नतश्चमुग्धश्चिंतामंततिकाकांतस्वांतनयावक्ष्यमाणमानव्याष्टममनुन्वपदावाप्न्यचिंतानुकूलतयाममाधानविधानविधुर:प्रमज्यन ||

·अ०७८
मा० पु.
॥८२ ॥
॥
ननचमोचिंतदितिरियापदकनपुनश्चितयामामेतिवाचोयुक्तिर्नयुक्तिमनीतिचेत । तन्न । उनं चानुक्तंचममत्वाकृष्टमानसतयापुनःपुनश्चितिनमवाचिंतितमिव आर्च
नयाजनियुक्तिमन्येवतवाचीयुनिरिति । पृथिव्याःईश्वरःपृथिव्यांविदिनः ज्ञातश्चपार्थिाः ॥ तस्येश्वग्स्तत्रविदितइतिचेन्यत् ॥ मसुरथानत्रतपोवनंतथानथातत्रम्बकी
यंवम्नविचिंतयन्मनविपाश्रमाच्या विप्रम्यसुमेधमोमुनेःआश्रमस्यात्यागेनिकटे देशेएकं कंचिद्देश्यतृतीयं द्वितीयंददर्शदृष्टबानिन्यन्वयः । तृतीयमआममन्यपश्चयादिनीयमा
मापक्षयन्यर्थः ॥ विशोपन्यजातिभ्यः । गर्गादिन्वायन ॥ ददशहनिकचित्रपाठः। मइतिनुप्रकरणतोलायते ॥ तुहिचम्महरपादपुरणे ॥ अशून्यानी ॥ नालव्यांतः
कर्मणिपत्र अध्ययनव्याप्यतयाशः ।। एक केवलमेकाकिनम् ॥ १५॥ तेनमुग्थेनमदेश्यःपृष्टः किंपृष्टइन्याह ॥ भोअहोत्वंकःकोमिजानितः किंच अत्रन्याश्रम
नवागमनंचकोहनःकिंकाग्णमिन्यन्वयः ॥ अव्ययमापभाशतिभाप्यम ॥ अथेचैतद्भवच्छन्दम्यमंबुद्धारूप मत्वात्वयत्वलो पण । मामान्यालगताज्ञातमपिवस्तुविशेषतः
जिज्ञाममानोजिज्ञास्यंपृच्छन्नवान्यदीप्मितम॥गजावैश्यंपुनःपृच्छति ।। भी अहोन्वंकम्माद्धेनोःमशोकडबलभ्यम् मवेदइवप्रतीयमेकम्माञ्चताःवंदुर्मनाइवलथ्यमविमनकह
मपृष्टम्तेनकस्त्वंभोहेनुश्चागमनेत्रकः ॥ मशोकड़वकम्मात्त्वंदुमनाइवलक्ष्यसे ॥ ६॥ इत्याकर्ण्यवचम्तस्यभूपतेःप्रणयादितम् । प्रत्युवाचमतं
वैश्यः प्रश्रयावनतानृपम् ॥१७॥ ॥ वैश्यवाच ॥ ॥ ममाधिर्नामवैश्योहमुत्पन्नाधनिनांकुल ॥ पुत्रदार्निग्म्तश्चधनलोभादसाधुभिः ॥८॥
विहीनःम्वजनदार:पुत्रगदायिमेधनम् ॥ वनमभ्यागतोडग्बीनिग्म्तश्चातवंधुभिः ॥ १९ ॥
21
बवीक्ष्यमइत्यन्वयः ॥ मन्युशोकातृशुक् नियाम ॥ मन्युदैन्यक्रनीधि ॥ गोकबमहितःमांकः ॥ दुर्मनाविमनाः म्यात ॥ दुःम्मनो यस्यमदुमनाइवमाम्येशारदाश्चमिव
लवमायुरितिवत ॥१६॥ इनीन्थं प्रणयोदितंप्रणयनप्रेम्णाउदितंकथितम् ॥ नस्यभपतः सुरथम्यवचःआकर्ण्यश्रुत्वामवैश्यस्तंनृपंसुरथमुद्दिश्यप्रश्रयावतनः प्रश्रयणविनयेना
तन नानम्रःसन्प्रत्युवाचत्यन्वयः ॥ मुग्थकतप्रश्नानांप्रत्युन वक्तवाक्यमग्रहीदितिभावः॥विभंभयाच्चाप्रेमाणःप्रणयेनममार्थकाः॥१७॥ धनिनांकुलउत्पन्नाहंममाधिर्नामवि
ख्यातजान्यावश्योम्मीन्यन्वयः ॥ अनेनकम्त्वभावनिप्रश्नम्यानरमुक्तम् ॥ इत्यआढ्योधनी ॥ कुलंगृहपिवंशेपि ॥ धनेषुलांभातगार्यात्असाधुभिरमजनैःपुत्रश्च दारेश्च पु
त्राणांच दारैःनिम्म्तश्चनिगकताम्मीन्यन्वयः ॥ एतेनमशोकइवकम्मात्त्वम्॥इतिप्रश्नस्योनरमुक्तम्॥१८॥विहीनःस्वजनैःबांधवेश्चरहितोस्मि॥इतोपिमशोकोस्मीन्यन्वयः।।
दारैःपुत्रैरादायिमेधनंमदीयैर्दारैःपुत्रश्च मंधनमादायिगृहीतमित्यन्वयः ॥ अनेन दुर्मनाइवलक्ष्यसेकस्मादितिप्रभस्योत्तरमुक्तम् ॥ मदीयैराप्नैर्बधुभिः पुत्रमित्रकलादिभि
॥ ८२॥

·॥ हतधनोनिग्म्नश्चाहंदःखाउदिनमनाःसनवनमायागतास्मीन्यन्वयः ॥ अनेनहतुवागमनेत्रकइतिप्रश्नस्योनरमुक्तम् ॥ १९ ॥ तथाविधःसाहमत्रवनमंस्थितःमनुपुत्राणांच स्वजनानांचकुशलाऊगलात्मिकांकुशलम्वरूपामकुशलम्वरूपांचद्विविधरुपांप्रवृनिंबानानवेग्निनजानामीत्यन्वयः ॥ मंगतोत्रत्यैःस्थितःसंस्थितः ॥ मंस्थाधारेन्धितौमृती इतिवा ।। दारशब्दःपुंयेवभूमन्यवकलत्रवाची ॥ कुशलंचाकुशलंचात्माम्बभावोयम्याःमातांना ॥ शेषाद्विभाषेतिकप्ममासांतःइत्वंच ॥ ०० ॥ किन्नुइनिच्छंदःकि म्पृच्छायांजगप्मने नुपृच्छायांविकल्पेच ॥ तत्रकिमिन्यनव्ययंच ॥ मंप्रत्येवमांप्रतप्रज्ञादियश्चन्यण इहलेमत्वाश्रयोविकल्पःनुशन्देनमृच्यन ॥ मांप्रतमिदानी तेषांपुत्रादी नांगृहकिमपिक्षेमंनुवर्तत ॥ अथवामांप्रतमिदानींनषांपुत्रादीनां गहकिमपिअक्षमंतबर्न इतितर्भयनवग्नीन्यन्वयः ॥ अमेवाक्षेमंबानवनीत्यर्थः ॥ कुंगलक्षेममबियाम ॥ क्षिणोनिहिनम्तिकेशान्मम ॥ नेसुताःमांप्रतंकिंमदनानुअथवानमुताःमांप्रतकिंदवनानइनितभयंकथं मजयम्यादित्यन्वयः ॥ नेमुताःमांप्रतमद्नाबाकथंमयाजेयाइति भावः ॥ मन्माधुवृनंचरित्रं येषां नेमट्टनाः ॥ अथवामतामिववृनंचरित्रंयेषां नमनाः ॥ दृष्टममाधुवृत्तं चरित्रं येषां नदुर्वृनाः ॥ अथवादृष्टानाममजनाना मोहनवेमिपुत्राणांकुशलाकुशलात्मिकाम् ॥ प्रवृत्तिस्वजनानांचदागणांचात्रमंम्थितः ॥२०॥ किंनुतेषांगृहक्षेममक्षेमकिंनुसांप्रतम ॥ कथंते किंनुसत्ता दुर्वृत्ताःकिंनमसुताः॥२१ ॥ ॥ गजोवाच ॥ ॥ यनिग्स्तोभवॉल्लुब्धैःपुत्रदारादिभिर्धनैः ॥ तेषुकिंभवतःस्नेहमनवनातिमानमम् ॥२२॥ ॥ वैश्यवाच ॥ ॥ एवमेतद्यथापाहभवानम्नद्तवचः ॥ किंकगेमिनबध्नातिममनिष्ठुग्नांमनः ॥ २३ ॥ .. मिवनंचाग्त्रिं येषां तेनाः ॥ २१ ॥ इतिदुर्दैवनावश्याबृह्यत्पुत्रादिबंधुतः ॥ दुःखितःकथितवाक्यमाकोचेपुनर्नृपः ॥ हेममाघहवेश्यभवान्धनःकारणैः लुब्धैःग नुभिर्यैःपुत्रदागदिभिर्दुवृत्तधुभिःनिम्नाभृत नेषुभवतःमानमकर्तृम्नेहांकिमनुबध्नानिकिमर्थकगेनीन्यन्वयः ॥ तादृशेपुस्नेहनिबंधनंजुगुप्मिनंगर्दिनन्यजनीय भवतइतिभावः ॥ यदाहुः ॥ मनम्निपतिम्निाद्ब्रह्मचातेपुनः ॥ मौजन्यंजनकुर्याद्दौर्जन्यमपिदुर्जनइति ॥ भवाब्धेरिन्यत्रनोलिडतिनकारम्यपग्मवों नुनामिकोलकारः ॥ २० ॥ यन्मदतमिन्यपिकचित्पाठः मायः ॥ ममन्येकवचनपाठौचित्यादम्मदतमितिपाठेगजायवैश्यस्यपश्रयावननस्यमतः प्रागल्यानी चिन्यप्रमंगाच्च ॥ नृपभवान्यन्नद्रतंवचः यथामाहत्रवीतिएतद्वचःएवमिदमित्यमेव अथाप्रहकिकरामिममनःकर्तृनिष्ठुरतांपषतांनबध्नातिनाचगनिनाश्रयनिइन्यन्वयः ॥ इवेन्थमर्थयोरेवम्अम्मद्गतम्अम्मद्गतम् । अम्मत्पृथक् ॥ मद्तमद्तं मत्पृथक् ॥ अथवाअस्माभिर्गतंबातमअस्मद्गतम् ॥ मयागतंबातमहतम् ॥ गन्यर्था धानवी -- ·मा० पु° अ०७८ ॥.८३॥ जानार्थाअपिभवंति ॥ २३ ॥ हे गजन् पितृस्नेहसंन्यज्यधनलुब्धैःयर्मत्पुत्रनिराकृतोस्मिते वेवपुनर्मेमनःहादिवर्नत ॥ किंच पतिस्वजनहाईभर्तृलक्षणबंधुस्नेहमन्यज्य धनब्लुधैर्यमहार्निगलतास्मितेष्वेवपुनर्भमनःहाविननेकरोमिकिमित्यन्वयः ॥ हृदयस्यस्वातम्यकमहादरेमम्नेहइनियावत् युवादि-वादण् ।। हृदयस्यहल्लेखयदणलामेष्वि निद्भावः ॥ हाईमस्त्यस्यतनहामिमनःहृदयनिविष्टम्नेहापेतस्नेहनिबदमितियावत् ॥ पनिवस्वभनैवस्वजनोबंधुस्तम्मिन्हार्दम्नेहःपतिम्वजनहाईतत् ॥ लुब्धोभिलाषुक म्तृष्णक् ॥ २४ ॥ हेमहामनेगजन्विगुणप्वपिबंधुपुप्रेमप्रवणमचिनमिनिजानन्नपिनाभिजानामिकिमतदिन्यन्वयः ॥ अथवाहमहामतेराजन्यद्यस्मा कारणातबंधषअम-म्व प्यम्निमचिप्रमप्रवणमितिजानन्नप्यतद्वारयितुंनाभिजानामिकरोमिकिमिन्यन्वयः ॥ अथवाहेराजन्बंधु विगुणेषुसम्बपियच्चिनंप्रेमप्रवणंम्यात ॥ तन्किनामकुन्मिनहित मिनिजानन्नपिनाभिजानामीत्यन्वयः ।। महतीमतिर्यस्यमःमहामतिः ॥ हेमहामतेप्रवणंप्रवनम्रमनुकूलम् । प्रवणंक्रमनिम्नोव्यां प्रवेनातुचतुष्पथे ॥ अगुणेषुअम्नेदेषु विगुणे पुविनेहषु ॥ २५॥ कारणंकृतिःकृत नमकंभावतः ॥ अथवा करणंकतिःकनम्यै मंपदादित्वादावेत्रियांक्ति ॥ निगल निश्वामोयम्मान्मनिःश्वासःशोकः ।। दुधमना यःमंत्यज्यपितृस्नेहंधनलुब्धनिंगकृतः॥ पतिस्वजनहार्दचहार्दितेप्येवमेमनः ॥ २४॥ किमतन्नाभिजानामिजाननपिमहामते ॥ यत्प्रेमप्रवणं चित्तविगुणेष्वपिवंधुषु ॥२५॥ तेषांकृतेमेनिःश्वामोदॉर्मनस्यंचजायते ॥ करोमिकिंयन्नमनस्तेष्वप्रीतिषुनिष्ठुरम् ॥ २६ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ततस्तासहिताविप्रतमुनिममुपस्थितौ ॥ ममाधिर्नामवैश्योमौसचपार्थिवसत्तमः ॥२७ ॥ कृत्वाततौयथान्यायंयथाहतेनसंविदम् ॥ उपवि टोकथाःकाश्चिञ्चक्रतुश्यपार्थिवा ॥ २८ ॥ यम्यदुर्मनाम्मदावादामनभ्यं प्रतिपक्षिीणनाम्निप्रीतियेषांनअपीतयः निष्ठुरकठोर तेषांपुत्रादीनांकतमेलाभायामसिद्धविषयमांसद्धिप्रयुक्त्यैवमेनिःश्वासःशोकादैन्यंदौर्मनस्यं दुःस्थितमनस्क बजायने ।। यद्यम्मा-कारणात्मयिअप्रीनिष्वपितेषुपुत्रादिषुमेमनःनिष्ठग्नजायतेअतःकगमिकिमिन्यन्वयः । तदिन्थसंप्रतिमांसारिकचिंतातःकांदिशीकोम्मी तिभावः ।। कांदिशीकोभयद्रुतः कांदिगंब्रजमीतिव्याकलास्मीतिभावः ॥ २६ ॥ हविप्रहशिष्यसमाधिर्नामअमौवेश्यश्चपार्थिवसनमःससुरथश्वतोदौसहितौमिलिताहित मयुक्तीवामनानंप्रमिद्धंसुमेधमनाममुनिममुपस्थितीमम्यग्जम्मनुः इत्यन्वयः ॥ तिष्ठतिरूपपूर्वागत्यापि ।। पार्थिवेपुमन अतिशयेनपार्थिवसनमः ।। २७ ॥ अल्पात रत्वाद्देश्यम्य पूर्वनिपातः ॥ आयर्हितस्तुपार्थिवःक्षत्रियत्वात् ॥ यथान्यायंतुशश्वत्वर्णोक्तविधिमनतिकम्यैवयथार्हमअर्हपूज्यंवृद्धमनतिक्रम्यैवयथाश्रमंतस्मैसुमेधसे मुनयेसंविदंभाषणाद्याचारंकृत्वानेनापिपजितौ तदनुमन्याउपविष्टौंसतौ वैश्यपार्थिवौ काश्चित्स्वार्थपगःउचिताःकथाःउक्तीः चक्रतुःविदधतुरिन्यर्थः ॥ ८३॥ ॥ तुः म्याद्रे ·देवधारणे ॥ खोसंविज्ञानसभाषाक्रियाकाराजिनामसु ॥ प्रतिज्ञातोपणाचारेष्वपिसंवित्प्रयुज्यते ॥ २८ ॥ हेभगवन्हेमर्वैश्वर्यसंपन्नहेमुनेत्वामहमेकरहम्यप्रष्टुमिच्छा मिनदस्व रहस्युपदिश ॥ भासनोपसंभाषासूत्रेणरहस्युपच्छदनेपआत्मनेदम् ॥ यद्यम्मात्कारणास्वचिनायनतांविनाऽवस्थानंमेमनसःदुःखायभवतीत्यन्वयः ॥ यदहम करहम्यत्वांप्रटुमिच्छामितवममावश्यमाकर्णनीयम् ॥ अन्यथातदाकर्णनाभावम्बचिनायनन्वनम्यात॥ तद्रावस्तुममनसःदुःखायस्यात्संशयापन्नत्वात्तस्मानइहस्यमयात्रोत व्यमेवेतिभावः ॥ ऐश्वर्यस्यममयम्यधर्मभ्ययशसःश्रियः ॥ वैराग्यस्याथमोक्षम्यषण्णांभगइतिम्मृतिः ॥ २० ॥ मुनिष्वतिशयनमन्विपश्चिन्मुनिमतमः मुनिमनम ॥ जाननोपिउत्पन्नजानम्यापिगतगन्यम्यशत्रुहम्तंगतमाम्राज्यस्यमेअखिलष्वपिराज्यांगेपुयथाअनम्येवममत्वंममतावर्ततेकिमतदित्यन्वयः विनष्टगज्यस्यपुंसःराज्यां गेषाकेंममत्वेनकतम्यादितिभावः ॥ म्याम्यमात्यसुहकोशगष्ट दुर्गबलानिचेदिमनगज्यांगानि ॥ ववायथानवम ॥ ३० ॥ अयवैश्यश्वयद्यपिपुनिकतः ॥ ॥ गजोवाच ॥ ॥ भगवस्त्वामहंप्रष्टुमिच्छाम्येकंबदस्वतत् ॥ दुःखाययन्मेमनमः स्वचित्तायत्ततांविना ॥ २९ ॥ ममत्वंगतराज्यस्यराज्यांगष्य खिलेप्वपि ॥ जानतोपियथाज्ञस्यकिमेतन्मुनिसत्तम ॥ ३० ॥ अयंचनिकृतःपुत्रेर्दारैर्भूत्यैम्तथोज्झितः ॥ स्वजनेनचसंत्यक्तस्तेषुहार्दीतथाप्य ति ॥३३॥ एवमेपतथाईचढावप्यत्यंतदुःखितौ ॥ दृष्टदोपेपिविषयेममन्धाकटमानसा ॥ ३२ ॥ तन्किमेतन्महाभागयन्मोहोजानिनोरपि । ममास्यचभवत्येपाविवेकांधम्यमृढता ॥ ३३ ॥ .. विप्र कनःखिलीकत :नथादागः कलत्र त्यैश्चउज्झितःउत्सृष्टः ॥ वजन वादिबंधुभिरपिमन्यतस्तथापितषुपुत्रादिपुममत्वेनअतिस्नेहवानितिभावः ॥ निकतःम्याति प्रातःनिक्रियान्विलीक्रियतम्मनिकतः ॥ अथवा ॥ निकतम्त्वनृजुःशठःनिकृणोतिहिनम्निनिरुतःहिमकोयमनृजःशठइत्युज्झितइत्यर्थः । कुमृतिनिकतिःशायम ॥ निकतइन्यप्रस्तुतत्वादपपाठः ॥ नथाहिनिष्कनिःप्रायश्चिनिः यदाहुः कामगोत्राह्मगवधेजीवतोनास्तिनिष्कतिरितिप्रायश्चित्तिर्नास्तीत्यर्थःप्रायश्चिनिम्तुनिष्कतिः ॥ अथवानिर्थकाकतोनिःकनःअथवानिःक्रांतःकृतात्कारणात ॥ राज्यावानिःकनः ॥ ३१ ॥ द्वावपिअत्यंतदुःखितावविहेइत्यन्वयः ॥ इवत्थमर्थयोरेवम् ॥ पिञ्चं धने ॥ विमिनोनिबध्नातिविषयःशब्दम्पझपरमगंधलक्षणःयामसमूहादिलक्षणश्च विषयश्चदृष्टदोषत्वमध्रुवन्वम अंततोदःखदतुत्वंच ॥ ममनिभावोममत्वंतेनआकसानसंययो म्नौतथोकौ ॥ ३२॥ महाभागहेमुमेधोमुने ॥ ज्ञानिनोरपिआवयोपश्ययोमोहोभवतीति नदतकिमिन्यन्वयः ॥ भगम्यैश्चर्यादरिदभागमहद्भागंयम्यमपटाभागः ॥

·अ. ७८
मा० पु०
॥८॥
तयाज्ञानिनो कोनुमोहइत्यतआह ॥ हेब्रह्मनगूढस्यविवेकांधस्पइदंसुखायइदंदुःखायेतिहिताहितपार्थक्येविषयेअंधस्पममचमुरथसमाधिमंज्ञयो पर्वश्ययोरेषामूढताविवेकवि
हीननामाहापन्नताभवतीतिकिमतदिन्यन्वयः ॥ अचक्षुपितमस्यधंजलेतिमिरकृत्यपि ॥ ३३॥ देगजन्ममस्तस्यमवस्यजतोश्चेतनस्यपाणिनः विषयगोचरेशान बुद्धिमा
मम्नीन्यन्वयः । नहिमोक्षधीज्ञानविवक्षितम् । किंतु । विषयगोचरे ॥ इंद्रियार्थस्यतनर्दिद्रियजज्ञानविद्यतएवतावन्मात्रमितिभावः ॥ विमिनोतिबध्नातीनिविषयःशब्दा
दिः॥गाव दंद्रियाणिचरंन्यम्मिन्गाचरः ॥ गोचग्मंचरतिमाधुत्वम् ॥ यद्यपि रूपंगदागंधरमम्पीश्वविषयाअमी। गोचराइंद्रियार्थाश्चत्यभिधानात यावविषयःमगो
चरइतिपोनम्त्यप्रतीयते । तथापीहदुःवितंमुग्थप्रतिविमिनोनिबध्नातिविषयोदुःखहेतुर्गिद्रियंवशीकरोतिगोचरइतिप्रदर्शनादपौनरुत्यंद्रष्टव्यम् ॥ भगम्यैश्वयादेग्टिंभाग
महद्भागंयम्यामामहाभागः ॥ महाभागगजनएवंवक्ष्यमाणप्रकारणविषयाश्चविषयवृत्तयश्चपृथक्विभिन्नायांनि ॥ पार्थक्येनेंद्रियगोचरतांवति ॥ अथवाप्रमरंनिसंच
विषयाश्चमहाभागजानिश्चंबंपृथक्पृथगिनिपाठजातिः मामान्यरूपत्वगंधन्वायमध्यनेकविधम् ॥ ३४ ॥ सत्यपिचक्षुगोलकचिच्चतनाःप्राणिनः
..
॥ ऋषिरुवाच ॥ ज्ञानमस्तिसमस्तस्यताविपयगोचरे ॥ विपयाश्चमहाभागयांतिपृथक्पृथक् ॥ ३४ ॥ दिवांधाःप्राणिनः केचिद्रावावंधास्त
थापरे ! कचिदिवातथागत्राप्राणिनस्तुल्यदृष्टयः ॥ ३५ ॥ ज्ञानिनोमनुजाःसत्यंकिंनुतेन हिकेवलम् ॥ यतोहिज्ञानिनःसर्वेपशुपक्षिमृगादयः
॥३६॥ ज्ञानंनतन्मनुष्याणांयत्तेपांमृगपक्षिणाम् ॥ मनुष्याणांचयत्तेषांतुल्यमन्यत्तथोभयोः॥ ३७ ॥
..
दिघांधा उलकादयःतथाअपरेकचित्पाणिनःकाकादयोगत्रावधाः ॥ दृष्टिहीनाइन्यन्वयः ॥ कचिवाश्वप्रभृतयःप्राणिनःयथादिवातथारात्रौचतुल्यादृष्टिपेषांततुल्यदृष्टयो
भवंतीत्यन्वयः । पूर्वराजामुग्थेनपृष्टंयन्मोहोजानिनोपितन्किमेतदितितत्रोत्तरमांगीकारेण ॥ ३५ ॥ मनुजाःज्ञानिनःसत्यंकिंतुतेएवकेवलंज्ञानिनोनहि ॥ यतोमनु
जन्योऽन्येपिमवेंपशुपक्षिमृगादयःज्ञानिनःसत्यवहीयन्वयः ॥ मवेंऽपिमनुजादयोयथाविषयंयथोचितज्ञानाएवेतिभावः ॥ मनुजामानवाः संविसाधुसन्यम् ।। नुम्या देवधा
रण ॥ हिहताववधारणे ॥ अनापनेनापिकवलंनियतमपरक्रियाविशेषणमइदानींज्ञानित्वाविशेषात्याणिनांपतिनियतज्ञाननिबंधनव्यवहारमिद्धिः कस्यादित्याशंक्यता
मुपपादयितुमाह ॥ ३६ ॥ तेषांमृगपक्षिणांयज्जानम्वभावजम् ॥ शास्त्रजमव्याहतवानजंचतन्नमृगपक्षिणाम् ॥ तुल्यमन्यत्नयोभयोःवथातेनप्रकारेणप्रतिनियतंतत्तत्स्व
जानिप्रयुक्तीपयुक्रविषयज्ञानादन्यद्यज्ज्ञानशरीरमात्रोपयोगितदुभयोर्मुगादिमनुष्ययोः॥आहारनिद्रादिविषयज्ञाननिबंधनव्यवहारपार्थक्यसंसिरसांकर्यमितिभावः ॥३७॥
॥८॥

·॥ .. पागुतरानायन्मोहोबानिनोरपितत्किमेतदितितत्रक्रिमाश्चर्यमित्याहमदृष्टांतम् हेराजन्ज्ञानेसत्यपिमोहात्ममत्वावगावचंचुचुशिशुत्रोटिषुकणमोक्षाहतानआहतकण मोक्षानक्षधाबुभुक्षयापीड्यमानानपिएतान्पतंगान्पश्येत्यन्वयः । ज्ञानेसत्यपीति ॥ येशावचंचपुनिक्षेमव्यकणास्तेययस्माभिरेवभक्ष्पेरन्तहिनूनंवयंक्षधानपीड्यामहेइतिस्वार्थ जानंतोपिस्वयंक्षुधापीड्यमानाअपिमोहानममत्वाद्वाशावचंचुष्वेवकणानिक्षिपंतिपक्षिणइतिभावः ॥ पारंगच्पक्षिणि॥ चंचुस्रोटिरुभेखियौ ॥ आदृताःकणमोक्षायैस्तेकणमो शादृताः । वाहिताग्यादिषुपरनिपातः॥कणमोक्षाहितानित्यपिक्वचित्पाठः ॥३८॥ हे मनुजव्याघराजन्मानुषालोभात्प्रत्युपकारायप्रत्युपरतिलोभावहेतोः सुतानसुते विपये कालांतरप्रत्युपकारमेतेऽस्मदर्थकारप्यंतीतिमाभिलाषाःमकामाःभवंतिइतिपादत्र्यान्वयः ॥तत्रनिदर्शनमाह॥ननुभोराजन्त्वमेतान्लोकेपसिद्धानपक्षिमृगादीनममत्वात्सुता प्रतिसाभिलापानसाहतानकिनपश्यामि ॥ इतिचतुथपादान्वयः ॥ अहाराजन्नेत्यदिपशुपक्षिमृगादयोपिकिलप्रत्युपकारनिरपेक्षाअपिकेवलंममत्वादेवसुवान्प्रतिसाभिलाषाः सादराःदृश्यतेकिमुतमानुषाममत्वाकष्टमानमा प्रत्युपकारमृनवःसुतान्प्रतिसाभिलाषाःस्युःअतितरामवेतिभावः ॥ मनुजोयंब्याघदवशरःश्रेष्ठःमनुजव्याघः ॥ उपमितव्याघा ज्ञानेपिसतिपश्यतान्पतंगाञ्छावचंचुषु ॥ कणमोक्षाहतान्मोहात्पीड्यमानानपिक्षुधा ॥ ३८ ॥ मानुषामनुजव्यावसाभिलापाःसुतान्प्रति ॥ लोभात्प्रत्युपकारायनन्वेतान्किनपश्यसि ॥ ३९ ॥ तथापिममतावत्तमोहगतेनिपातिताः॥ महामायाप्रभावेणसंसारस्थितिकारिणा ॥४०॥ तन्त्रात्रविस्मयःकार्यायोगनिद्राजगत्पतेः ॥ महामायाहरेश्चैषातयासमोझतेजगत् ॥ ४१ ॥ दिभिःसामान्याययोगइतिसमासः । स्युरुत्तरपदेव्याचगवर्षभकुंजराः। सिंहशार्दूलनागाद्याःपुंसिश्रेष्ठार्थगोचराः॥प्रभावधारणानुन्नानुनयामंत्रणननु । सुतान्प्रतिइतिप्रतियोगे द्वितीयासप्तम्यर्थेअत्रापिउपलतपुत्रकर्तव्यप्रत्युपकारलोभातपितर मनुप्याःपुत्रवात्मल्यंकुटुममत्वाचविशेषतइत्यलंविस्तरेण ॥ ३९. ॥ यद्यप्यमीमनुष्यायथावत्युपकारार्थपु त्रान्पालयनितद्वन्मोक्षार्थमपियतंतएव ।। तथापिसमागस्थतिकारिणामहामायाप्रभावेणममतावमोहगनेंनिपातिताःइत्यन्वयः ।। ममताआवनइबममतावत्तेः । तत्रतत्रचम हत्यामायायाःप्रभावःमामयसर्वाकलनशक्ति विज़ंभःतेन । अथवामहामायांप्रतिपूरयतिमहामायाप्रः सचासभायश्चतितेन ॥ भावःसत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टान्मजन्ममु ॥ संसारस्यस्थितिःप्रवाहनित्यतयावस्थाननक दाचिदनीदृशंजगदितिभावाभावावपिजगद्रूपासंसाररूपावेवसंसार स्थितिकर तीतितच्छील:समारम्पितिकार्गतेन ॥ ४० चशब्दोस्तो योमहामारेतियाऽनादिःप्रसिद्धास्तिभवतीप.जगत्पतेःहरेर्विष्णो योगनिद्रतिकथ्यते ॥ तयाजगत्सम हताह्यत्संप्रयुज्यतेमाहपरायणंक्रियते ॥ तनस्मात्ज्ञा सत्यपिपुत्रादिपुतमत्वंकजायतेइविअविस्मयोनकाइ यन्वयः॥विस्मयोद्धवम् ।। य.गोनिहवयोगनिद्रामपंचात्मावगम योगोत्रध्यानलक्षणोविषयश्चित्तवृनिनिरोधोति ॥ --------

·अ० ७८
मा० पु.
॥ ८५॥
%D
%D
वक्षितः ॥ नतुमाक्षान्निद्राअम्वमत्वाद्देवानाम् । योगःसन्नहने.पायध्यानसंगतियुक्तिषु ॥ अपूर्वकस्तुलाभेपिभेषजेपिचरेपिच । मममायादुरत्ययेतिभगवद्वचनान्महामायायाः
प्राधान्यमाह ॥ ४२ ॥ हियम्मादनादि:प्रसिद्धावैष्णवीमायाभगवतीऐश्च दियुता ॥ अतःसादेकीस्वेच्छयादीव्यंतीसतीज्ञानिनामपिउपनिषत्स्थज्ञानानामपिपुंसांचेतांसिबला
त्मामादाक्रप्यमोहायमांमारिकत्वायममत्वा यप्रयच्छतिददातिचित्तानिममत्वाधीनानिकरोतीत्यन्वयः ॥ स्थौल्यमामर्थ्यमैन्येषुबलंनाकाकसीरिणोः ॥ दाणोयच्छःशिति
॥ ४० ॥ नयादेव्याचगचविश्वविमृज्यतेविशेषणमृज्यते उत्पाद्यते ॥अथचमैपादेवीप्रमन्नासतीनृणांपुंसांवरदाभवति ॥ अप्रमन्नाऽवरदाभवति ॥ अथचमैषादेवीनृणांभक्का
नांप्रमन्नामतीमुक्तयंचभवतीत्यन्वयः॥तयाविज्यतेतयाअविमुज्यतेइत्यकारप्रश्लषा विवक्षात ज्ञेयः । अइत्येतत्पृथगव्ययम॥ अमानोनाःप्रतिषेधवचनाइतिस्मरणात्॥आय
धुश्च||अभावनानांनापीति॥चरतीतिचराचरंजंगमरूपविश्वमित्यर्थः॥चारप्णुजंगमचरंत्रसमिंगचाचरम् । चरिचलिपतिवदीनांद्वित्वमच्याक्चात्यासस्यवा चरादीनांपचाय
चिद्विभावान्यामम्यागागमश्च आविधानसामखिलादिःशेषोन अन्यथाऽकारादेशएववक्तव्यःस्यात॥नचेहचरंचाचांचेतिविगृह्येकवद्भावेन विश्वविशेषणंचराचरमित्येतदिति
ज्ञानिनामपिचेतांसिदेवी भगवतीहिसा ॥ बलादाकृष्यमोहायमहामायाप्रयच्छति ॥ ४२ ॥ तयाविसृज्यतेविश्वंजगदेतच्चराचरम् ॥ सैपाप्रसन्ना
वग्दानृणांभवतिमुक्तये ॥ ४३॥ साविद्यापरमामुक्त हेतुभृतासनातनी ॥ संसारबंधहेतुश्चर्सवसर्वेश्वग्श्वरी ॥ ४४ ॥
शंकनीयम ॥ विश्वग्रहणादवजगहणादेववातस्यपानमन्त्यप्रमंगात ! नहिस्थावरजंगमात्मकादन्यविश्वस्यशब्दवाच्यंबाम्ति ॥ तस्माच्चराचरमिहजंगममेवविवक्षितम् ॥ विश्व
जगच्छन्दयोरिहभिन्नवाक्यस्थतयाविवक्षितत्वादपानमन यम् ॥ मममविश्वमशेषकरनसमस्तनिखिलाखिलनिनिःशेषम् ॥ विष्टपंभुवनंजगत् ॥ जगतिजगविश्वम् ॥
जगन्म्यादिष्टपक्कीबोवनेजंगमत्रिषुइतिरुद्रकांशः ॥ १३ ॥ इहमहामायाअविद्यारूपाबंधहेनुःविद्यारूपातुमुक्तिहेतुरितिप्रतिपाद्यते ॥ तत्रअविद्यापक्षस्तावत्सापसि
डाटवीअविद्याविद्यांग ॥ यवावनिविब्रह्मज्ञानसंपन्नःतत न्यःअवित्सांसारिकःयातिअविद्या ॥ कीदृशीअविद्याअपरमापराउत्कृष्टामामोक्षलक्ष्मीःतवोन्याऽपरमा ॥
अथवानविद्यतपराउन्कृष्टामामाक्षलक्ष्मीर्यस्याःमाअपरमा ॥ अथवा ॥ अविष्णुःपरमःपरोन्याधिकरणभूतोयस्याःसाअपरमा ॥ पुनःकीदृशीअविद्याअमुकतुभूतान
विद्यतमुक्तिर्यस्मात्रिवर्गात्सामुक्तिनिवर्गःधर्मकामार्थलक्षणः श्रयस्थानवृद्धिलक्षणोवात्रिवर्गः तस्यहेतुभूता ॥ पुनः कीदृशीअविद्याअसनातनीनसनासदाभवाअमनातनी ॥
अनादिरपिह्मविद्याविद्याविनिवर्तनीयत्वादनित्याअध्रुवा ॥ पुनःकीदृशीअविद्यासवेश्वरीसईश्वराःईशनशीलाःस्वामिनःस्वस्वामिभावसंबंधिनोभवंति ॥ यतःसासर्वे
॥
॥८५॥

·श्वरीअखिलप्रपंचरूपासवश्वरीऐश्वर्यसंपन्ना ॥ अतएवसंसारबंधहेतुःसंसारातबधस्तस्यहतुःकारणमथवासर्वेषांलोकानामीश्वराःब्रह्मविष्णुमहेश्वरापामा विष्णवी माहेश्वरीनिव्यपदेशनस्तत्रतवशीकत्यौचिन्यावस्वामिनीतियावत् ।। पुनः कीदृशीअविद्या साधःविष्णुम्नेनसहवर्तमाना विष्णुमायेत्यर्थः ॥ चकारणविद्यारूपाहिमहा मायतिपक्षःममच्चीयते ॥ तथाहि ॥ सावष्णवीमायामैव विद्याअतीतषपंचब्रह्मगांचरा ॥ पुनः कीदृशीविद्यापरमापरात्मात्मतत्त्वगोचरत्वाहुस्तरा ।पुनःकीदृशीविद्या।।सनाननी सत्यज्ञानमनतंब्रह्मेनिश्रुतेः ।। ब्रह्मरूपत्वान्नित्या ॥ ब्रह्मतन्वगांचरत्वोपचारौचित्यापिशाश्वती ।।शाश्वतस्तुध्रुवोनित्यःमदातनमनातनाः ॥ मायंचिरमित्यादिनाट्युःतुट्टित्वा तडीप ।। पुनःकीटशीविद्यासर्वासपूर्णाविश्वरूपा ॥ पुनःकीदृशीविद्याईश्वरस्यईश्वरी ईश्वरेश्वरीईश्वरम्यापिहिस्वरूपदिक्षुत्वॉचित्यावानव्यत्वात अवश्याश्रयणीयत्वा नस्याः ।। म्थेशभामपिसकमविरचिईष्टइतिईश्वरः ।। ईश्वग्इतिरूपम्अश्नुतेअशव्यातीव्यानोतिइतिविगृह्यईश्वरीतिभवति ॥ अभीतेराशुकर्मणिवरटचंचोपचायाइत्योणा दिकावरट ।। पुनः कीदृगीविद्या । मंसारबंधहेतुःपुमःमुक्तेहेतुभृताकारणभृतेत्यर्थः ॥ मनाररूपबंधस्य हेतागतासमारबंधहता नम्यमंमाग्बंधहेतुःपुमः मुक्तमोक्षम्यहेतुभूता ॥ गजोवाच ॥ भगवन्काहिसावीमहामायतियांभवान् ॥ ब्रवीतिकथमुत्पन्नाकर्मचास्याश्चार्कद्विज ॥४५॥ यत्प्रभावाचसादेवीयत्स्वरूपायदुद्भवा॥ तत्सर्वश्रोतुमिच्छामित्वत्तोब्रह्मविदांव॥४६॥ऋपिरुवाच॥नित्यैक्साजगन्मृतिस्तयासर्वमिदंततम्।।तथापितत्समुत्पर्तिबहुधाश्रयतांमम ॥ ४७॥ जानादचतुकैवल्यमितिमिद्धांतश्चविद्येवमुक्तिःनिदानमितितात्पर्यम्।हितुरिति हिगना तृचिषष्टचकवचनांतर्मतत ॥पष्टीसमासः।। कर्तरिचेनितु पष्टीममासप्रतिषेधःप्रायिकोजनि कर्नुः प्रकृतिरितिपाणिनिप्रयोगालिंगादवसीयते ॥ हेतुशब्दस्तुउकागंतःकारणवाची ।। अविद्याअहंमतिः विद्यानुमोक्षफलंज्ञानम् ।। ४४ ॥ सुरथःसुमेधसमुनिमहामायाम हिमानंप्रष्टुंबाश्यमूचे ।। भगवद्विजमुमेधः मुनेभवान्यांमहामायेतिब्रवीतिआहकाहिसावीमाचकथं केनप्रकारेण उत्पन्नाउदभूतअस्याःदेव्याःकर्मचकिपराक्रमश्चकइत्युवाच राजत्यन्वयः ॥ इतिहेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमामिषु ॥ १५॥ पुनःपृच्छतिराजा ॥ ब्रह्मविदांवरश्रेष्ठ त्वनः मकाशाततत्मवश्रोतुमिच्छामितदितिकिसादवी यत्पभावायत्सा मर्थ्यायन्स्वरूपायदाकृतिःयदुवाचयदुत्पनिकाच ॥ तस्याःदव्याःसामर्थ्यकीदृशकिम्वरूपंकीदृशंच प्रादुर्भवनमितिप्रश्नतात्पर्यम् ॥ त्वनःत्वात आख्यानोपयोगइत्य पादानता यःभावोयस्याःसा यत्स्वरूपंयस्याःसायाका ।। ब्रह्मविदंविब्रह्मविदःतेषांमध्येवर ।। वेदम्तत्त्वंतपोब्रह्मब्रह्माविषःप्रजापतिः।।ब्रह्मवेदोब्रह्मतपोब्रह्मज्ञानंचशाश्वतम् ।। ब्रह्मन्नितिसंबुद्धतः पाठःकचित् ॥ ४६॥ अथमुमेधाकषिरुवाच ।। हेराजन्जगन्मूनिःसाईवीनित्यैवतयादेव्याइदंलोकमयमर्वततंकवम् ।। सातुकेनापिननतानकता ॥

·अ० ७८
मा० पु०
..
।। ८६ ॥
तथापिलोकोपकारार्थातत्समुत्पत्तिस्तत्प्रादुर्भावः।।बहुधाअनेकधाममवाचोयुक्तितःत्वयाभूयताभित्यन्वयः ।। जगत्जगतीमूर्तिः कायोयस्याःसातथोक्ता ॥ तस्याःसमीचीना
उत्पनिम्तत्समुत्पनिः ॥ मूर्निःकाठिन्यकाययोः । ४७ ॥ मादेवीदेवानांकातिद्धयर्थयदाविर्भवतिप्रकाशतेतदासादेवीनित्यापिसतीलोकेउत्पन्नालब्धजन्मति
यभिधीयतेकथ्यतेजनतयन्यन्वयः ॥ आत्मवचनादात्मरूपत्वादकृतकत्वाच्चनिन्यंतस्याइतिभावः ॥ प्रकाशेप्रादुराविःस्यात् ॥ आविर्भवतिप्रकाशनेइत्यर्थः ।
नियनंभवानित्यानेधुवल्यप् ॥ गतानुगतिकालोकोनलोकः पारमार्थिकः ।। मतीमप्यसतीमाहसीतारशःश्रयाश्रयात् ॥ महजोयःसमुल्लासःक्षीराब्धेःमोपिमन्यते । चंद्रइत्य
वकिंकुर्मागतानुगतिकंजगत ।। ४८॥ कल्पांतेप्रलयब्रह्मादीनांनिशावसानेजगतिभुवनेएकार्णवीलतेएकार्णवत्वेनकतेसतिएकोदकपूरत्वावस्थापितसतिभगवानैश्चर्यादिसंगतः
प्रभुःस्वामीविष्णुप्पकोनागयणःशेषमननफणीश्वरमआम्तीर्यआप्रमार्यतल्पकीकत्ययदायोगनिद्रामभजद्योगनिद्रामिवासेवत । तदास्मिनकालेयोगनिद्रोपलक्षितेकालेवि
ष्णुकर्णमलाइतीमधुकैटभावितिविख्यातौनाम्नाकथितोद्वावमुरीमुरविद्विषाब्रह्माणंविष्णोनाभिकमलस्थंवेधसंहिंसितुमुद्यतौ उद्युक्तावुन्मुखावभृतामिति श्लोकयुग्मान्वयः ॥
देवानांकार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवतिसायदा । उत्पनेतितदालोकसानित्याप्यभिधीयते ॥४८॥ योगनिद्रांयदाविष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते ॥ आस्ती
यशेषमभजकल्पांतभगवान्प्रभुः॥४९॥ तदाद्वावसुनवोरीविख्यातौमधुकैटभौ ॥ विष्णुकर्णमलोद्भूतोहंतुंब्रह्माणमुद्यतौ ॥ ५० ॥ सनाभिक
मलेविष्णोःस्थितोब्रह्माप्रजापतिः ॥ दृष्ट्वातावसुरीचीग्रौप्रसुप्तंचजनार्दनम् ॥ ५१॥
योगानिद्रवध्यानांगनिद्रातां वष्टिव्यामोतिविश्वविष्णुःजंगम्यतजगततस्मिन्यस्मिवणत्यंभांसिसंतिबहूनिसोर्णवः ।। अर्णसोलोपश्चेतिवः ।। एकःकेवलोणवःसमुद्रःपूर्णोयस्मि
स्तत एकार्णवंजगत प्रलयतःप्राम्समार्णवत्वेनजगद्व्यवस्थापितंप्रलयेतु एकाणवस्यजगतोभावःऐकार्णव्यम् ब्राह्मणादित्वावष्यञ् वृद्धिः स्त्रियामैकार्णव्यमवरेकार्णवी
पिहारादिश्यश्चतिङीप ॥ नयागेकार्णव्या एकार्णवत्वंनतंव्यवस्थापितंजगतस्मिन् ॥ ॥ नियत्याभगवत्या जगत्येकार्णवेकतेतिमुक्तसंशयः
पाठः ॥ संवनःप्रलयःकल्पःक्षयःकल्पांतइत्यपि ॥ कल्पःशाविधीन्यायसंवतंब्रह्मणोदिने ॥ कल्पस्यांतोवधिःकल्पान्तस्तस्मिन् ॥ मन्यतेऽहमेवशूरइतिमधुः ॥
मधुःपुंस्यमुरेचैत्रेमधुकेमुग्भावपि ॥ क्रीवतुमधुमयेस्यान्झौद्रपुष्परसेपिच ॥ कीटस्येवभाःप्रभायस्यतत्कीटभंकर्णजमलंतत्रभवःकैटभः ॥ बृहतिवर्धतेब्रह्मातम् ।
विष्णोःकनियामलतद्हूतौ ॥ ४० ॥ ५० ॥ विष्णोनाभिकमलेस्थितःसप्रजापतिर्ब्रह्मातावसुरौचउग्रौदृष्ट्वाजनार्दनंचप्रमुप्तयोगनिद्रापन्नंदृष्ट्वाएकाग्रहृदयस्थितःसन्हरः
विष्णोःप्रबोधनार्थाय हाग्नेत्रकतालयांनायोगनिद्रांमहामायांतुष्टावस्तुतवान ॥ इति श्लोकयुग्मान्वयः ॥ नाभिरेवकमलंतत्रस्थितउपविष्टः ॥ ब्रह्माविप्रोपिकश्चित्स्या
अथवा
॥८६॥

·व ॥ अतउप्रजापतिरिति । प्रजाप यादतउक्तंब्रह्माइति ॥ अर्दहिंसायांचुरादिः जनानर्दयतिहिनस्तिजनार्दनः ॥ अर्दगतीयाचनेच स्वादिःजनान्अर्दतिग च्छति ॥ टुञस्नुनौम्तवनक्रियाफलंम्बरक्षालक्षणंब्रह्मणएवेत्यान्मनेपदेसतितुष्टुवेइतिपाठः ॥ अथवास्तवनक्रियाफलंपारंपर्यानदेवरक्षणेलक्षणमेवेतियुक्तं परस्मैपदंतुष्टावेति ॥ यदुक्तम इतिहरेः प्रबोधनार्थायतितुयद्यप्यव्यवहितस्तवनक्रियाफलंमाक्षात्प्रयोजनम् । तथापिप्रयोजनंदैत्यवधविधिद्वारकंपारंपर्यावधृतदेवसंरक्षणमेवस्तवनक्रियाफलम् ॥ एकमद्वितीयम्अयंप्रमुखहृदयंम्वनियस्यमएकाग्रहृदयः ॥ अनन्यमनस्कःस्थितःनिष्कंपः ॥ अथवा ॥ एकमद्वितीयमप्रधानंहृच्चित्तंयस्यसःएकाग्रहृत् अयेशुभावहेविधौ दैत्यवधलक्षणविषयस्थितःदनावधानःअयस्थितः ॥ हरेनेत्रएबकतआलयोययासातथोक्ता ॥ अथवाहारणानेत्रात्यांकतआलयोगृहंयस्याःसावथोक्ता । अथवा ॥ हरेनें। णचक्षुषाप्रमाणेनकतःआलयःअमंश्लेषःअनाशःअमोनोवायस्याःमाताका ॥ अथवा ॥ हरेःपरमात्मनोनेतापापयितावदांतःहारनेतातनअकृतःआलयःगृहपतिनियत स्थानंयम्याःमानथानाताम ॥ प्रबोधनमेवार्थःप्रयोजनंदम्मैप्रबोधनार्थाय ॥ ५० ॥ ५० ॥ ब्रह्मातावतस्तोतुंस्वयमेवप्रतिजानीतेप्रतिज्ञांकरोति ॥ अतुलमसदृशंजोय %3D तुष्टावयोगनिद्रांतामेकाग्रहृदयस्थितः॥प्रबोधनार्थायहरेहेरिनेत्रकृतालयाम् ॥५२॥ ॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ विश्वेश्वरीजगद्धात्रोंस्थितिसंहारकारिणीम्॥ स्तौमिनिद्रांभगवतीविष्णोरतुलतेजसः॥५३॥ त्वंस्वाहात्वंस्वधात्वंहिवपवारःस्वरात्मिका ॥ सुधात्वमक्षरेनित्येत्रिधामावात्मिकास्थिता ॥५४॥ स्यमःअनुलतेजाःनम्यविष्ण ध्यानरूपांनिद्रांम्तौमि। तेजःप्रभावेदीप्तीचबलशुक्रपिकीर्तितम् । तेजःअसहनत्वपि । यदाहुः । अधिक्षेपाबमानादेःप्रयुक्तस्यपरणयत ।। पाणा त्ययप्यमहनंतनजःसमुदाहृतम् ॥ कीदृशींनिद्रां विश्वेश्वरी विश्वस्यईश्वरीव्यापिकांजनयित्रीम् ॥ अश्नोतराशुकर्मणिवरटचेच्चोपधायाः॥पुनश्छदतु ॥ कीदृशीं जगद्धात्रींजगतो धारयित्रीपोषयित्रींच ॥ पुनः कीदृशींस्थितिमर्गमहारमध्यमावस्थांकुर्वाणाम् ॥ संहारंचसर्गस्थित्युत्तरावस्थांकुर्वाणाम् ।। सुप्यजातौणिनिस्ताच्छील्ये ॥ पुनःकीदृशीभगव तीम ॥षडश्चर्यमंगताम् ॥ जगदिति ॥ धात्रीमितिताच्छील्येतन्योगे नलोकाव्ययमूत्रेणषष्टीनिषेधात्कर्मणिद्वितीयांनंजगदिति ॥ एतेन विष्णुयोगनिदैवजगत्मर्ग स्थितिमहारकारिणीब्राह्मीप्णवीमाहेश्वरीमयीशक्तिरितिस्तुतितात्पर्यमृचितम् ॥ ५३ ॥ · अशेःसरत् बत्वकत्वषत्वानि ॥ अक्षरंवर्णनिर्माणवर्णमप्यक्ष रविदुः । अक्षग्नक्षगविद्यादक्ष श्रुतितोययोः ॥ अभावित्रींहोकान्भुक्तभूतात्मकत्वादक्षरा ॥ अश्नुतेव्यायोविविश्वात्मकत्वाच्चअक्षरा ॥ यहा क्षरतिसंच लतिक्षग्नक्षरमभरंध्रुवम अक्षरावा ॥ हेअक्षरेध्रुवेहेनित्येहेशाश्चतिहदेविवस्वाहादेववोद्देशेनइव्यत्यागजनिवदेवतापितृरूपत्वेनआस्थिवाअंगीकता ॥ ॥ अतएव RECE ७ ·अ० ७८ प्रजासिशास्त्रेण । अव्ययस्वाहेति ॥ यदायधुः। स्वाहादेवहविर्दानेऔषडौषषट्स्वधेतिच ॥ यद्वा ॥ त्वंस्वाहेवि देवहविर्दानमंत्ररूपासि ॥ यहा ॥ वं स्वाहत्येवमसिस्वाहात्वंदेवस्वरूपेत्यर्थः ॥ यदा ॥ त्वंस्वाहासिहुतभुतियासि ॥ सुछुआहूयतेस्वाहासास्त्यस्याःइतिवास्वाहा ॥ स्वाहापाप्यनलप्रिया ॥ यद्वा ॥ आका संम्यात्पितामहः । त्वंसुष्टआंपितामहब्रह्माणंजिहीपेगच्छसिस्वाहामि त्रयसिबायसि ॥ आतोनुपसर्गेकः ॥ हेदेवित्वंस्वधापित्रुद्देशेनदीयमानद्रव्यजनिततृतिरसि ॥ यदा ॥ त्वंस्वधेत्येवमत्मिस्वधात् ॥ स्वधेतिमंत्रतो जानापितृरूपासीत्यर्थः ॥ यद्वा ॥ अकारोवासुदेवःस्यात् ॥ सुष्टुअंवासुदेवंदधासिपोषयसिस्वधासिलक्ष्मीरसि ॥ हेदेविहि यतःत्ववषट्कारोमि ॥ अतःवपडिंद्रायेतिवषट्कारभागिदइतित्वमिदाण्यमीत्यर्थः ॥ यद्वा ॥ हेदवित्वंहित्वमेववषट्कारोसि वषट्कारोयजमानः ऋत्विक्चासि॥ हिहेतावव धारणे ॥ हेदेवित्वंस्वरात्मिका ॥ स्वःस्वर्गःआत्मायस्याःसास्वर्गरूपासि ॥ यद्वा ॥ त्वंपरलोकात्मासि ॥ स्वर्गेपरेचलोकेस्वः ॥ यद्वा ॥ त्वंस्वरात्वंस्वरात्मिकाऽनुदात्तादि स्वरूपरूपासि अथचनिषादऋपभादिस्वरात्मिकाप्यसि ॥ अथवा ॥ वषट्कारस्वरात्मिकाइत्येपदम् ॥ वषटकारयतिवषट्कारस्वःफलंतपःप्रयोजनमात्मायस्याः सा॥वषट्कारप्रवर्तकस्वर्गरूपफलात्मासि॥ हेदेवित्वंसुधामत्सिमुधातअमि ॥ हेदेवित्वंत्रीलोकांस्त्रीत्वेदाँखीन्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्वादधासिइतित्रिशसि ॥यहा॥ विधामासि॥ अर्धमात्रास्थितानित्यायानुच्चार्याविशेषतः ॥ त्वमेवसंध्यासावित्रीत्वंदेविजननीपरा ॥५५॥ त्रीणिधामानिगृहाणिभुवनलक्षणानिदेहानिब्रह्मादिरूपाणितेजांसिचंद्रा निरूपाणिप्रभावरूपाणिचत्रिशक्तिलक्षणानियस्याः सात्रिधामा ॥ हेदवित्वं व्यात्मिका त्रैपालने ॥ त्रायतेत्राः विष्णुःकिप्ता आत्मास्वभावोयस्याःसाविष्णुरूपासि ॥ यद्वा संपदादित्वादावेति ॥ त्राणंत्राः पालनमात्मास्वरूपंयस्याःसा पालनस्वरूपासि ॥ यद्वा हेदेवित्वंत्रिधात्रिभिःप्रकारैःएकमात्रद्विमात्रत्रिमात्ररूपस्वरा ॥ परंपरयावारमकहस्वदीर्घप्लुतभेदभिन्नमात्राआत्मायस्याः सात्रिधामात्रात्मिका स्वरवर्णरूपासिस्थिता सिअस्थितामिच ॥ यद्वा ॥ त्रिधात्रिभिःप्रकारैःब्राह्मीवैष्णवीमाहेश्वरीरूपाःमातरः आत्मास्वरूपंयस्याःसात्रिशक्तपारुतिविमातात्मिकेविष्णुयोगनिद्रास्थितेति ॥ विधा मात्रात्मिका ॐकाररूपेतिचमात्राअकारःउकारःमकारश्चेतितदात्मिकातत्स्वरूपेतिकश्चिदोम्पदगतवर्णानभांक्षीत् ॥ तच्चपापात्पापीयः ॥ ईदृशीमोम्पदव्युत्पनिमत्सूत्राम अंधस्यचांधलग्रस्यविनिपातःपदेपदेइत्यंधपरंपरापारंपर्यपर्यागवामंधकुक्कुटीगतिमिवपदेपदेस्खलंतीप्रतिकियदवतुष्यामःकिं ॥ यद्वा तुष्यामः॥ कियद्वातुष्यामः॥ तथाहि ॥ वर्णेषुयेवर्णैकदेशावर्णातरसमानाकतयस्तेषु वत्कार्यनभवति । तच्छायानुकारिणोहितेनपुनस्तएवेतिपृथक्मयत्लनिवर्त्यहिवर्णमिच्छंत्याचार्याः ॥ दर्शिताचाम्माभिरोंपदव्यु त्पनिरोनमश्चंडिकायाइत्यत्रावतेष्टिलोपश्चोतनइत्यविस्तरेण ॥ ५४ ॥ पूर्वत्रत्रियामावात्मिकाइतिविशेषणेनअकारादिस्वररूपमात्रकात्मतोक्ता ॥ अमावा ॥ ८७ ·३ नतुककारादिव्यंजनरूपमात्रकात्मतोच्यते ॥ हेदेवित्वर्धमात्राअर्धमात्राअर्धमात्रा.. स्वोदिमात्रोदीर्घउच्यते ॥ त्रिमावस्तुप्लुतोत्रेयोव्यंजनंचार्वमात्रकमिति ॥१॥ अथवापूर्वत्रिधामात्रात्मिकेत्यनेनओमात्मकत्वंविवक्षितम् ।। तत्रओंइतिदेमात्रेदीर्घत्वात् ॥ मकारस्त्वर्धमात्रःव्यंजनत्वात् ॥ एवंत्रिधामात्रात्मकता ॥अथवा ॥ ओमन्यादानइतिमूत्रतोवेदादिप्रारंभेॐअग्निमीळेपुरोहितमित्यादीओशब्दऑइतिप्लुतः ॥ एवंविधा मात्रात्मकता ॥ अथवा ॥ प्रणवष्टेरितिमूत्रेणयन्त्रकर्मणिपारेतांसिजिन्वतो३म्इत्येवंपादस्यवाअर्द्धस्यवाअंत्यस्याक्षरस्यो ३म् शब्दस्विमात्रआदिश्यतेएवंविधामात्रात्मक ता ॥ तत्रो ३म् शब्देमकाररूपायाअर्द्धमावास्थितानित्याधुवामोर्शमूचयंतीविशेषतः ॥ अनुच्चार्या ।। परमात्मरूपत्वात् ॥ यतोवाचानिवळते अप्राप्यमनसास हेतिश्रुति विशेषतः।। लक्षणीयासाअर्धमात्रात्वमेव ॥ अर्धमात्रामूचितायांमुक्तिःमात्वमेवतिभावः ॥ अर्थमात्रायामधरूपतयास्थितेत्यपिव्याख्यातम् ॥अथच॥ अविष्णुंयातिअयार मासात्वमेव ॥ अथचवदेः किम् ॥ वदतीतिउत्वाचकःशब्दः॥नविद्यतेउतवाचकःशब्दोयस्याःसानुत्यतोबाचोनिवर्नतेअप्राप्यमनसासहेतिश्रुतेः॥चरितुगतुंप्राप्तुमहीचार्या॥ अनुच्चमाचार्याचअनुच्चार्यापरब्रह्मतासात्वमेव ॥ हेदेवित्वमवसंध्यामि ॥ मध्यायन्यम्यांमधीयतेअहोरात्रीवास्यांमध्यापितृप्रमूः ॥ पितॄणांमातासीतियावत् ॥ अथवा ॥ त्वयैतद्धार्यतेविश्वंत्वयैतत्सृज्यतेजगत ॥ त्वयैतत्पाल्यतेदवित्वमत्स्यंतेचसर्वदा ॥५६॥ हेदेवित्वमेवसावित्री ॥ सवितुरयंसावित्रीकगसि ।। यद्वा ॥ सापसिद्धासावित्रीवैष्णवीशक्तिरसीतियावत् ॥ यद्वा ॥ सवितादेवतायस्याःसातदादिव्याहृतिरहिताका ॥ सैवव्याहृतिसहितागायत्रीत्युच्यते ॥ हृदेवि त्वं वेदजननीगायत्र्यसिइतियावत् । नित्यस्यापिसतोवदम्यगायत्र्युपदेशानुदयावेदाध्ययनानुदयइतिगायच्युपरिप्वमनीवेदा ध्ययनजननीत्यध्येयाध्ययनैक्योपचारौचित्यतोवेदंजनयतिवेदजननी ॥ वेदम्यवाजननीवेदमातागायत्रीत्युक्तम् ॥ हृदवित्वंपरासिश्रेष्ठासि ॥ यद्वा ॥ पृपालन गग्णयोः पिपर्ति इतिपरा ॥ वेदांश्चजनांश्ववेदजनान्नयंतिसोख्यंपापयंतीतिवेदजनन्योबाह याद्यास्तासांपरापालयित्रीचत्वमेवासि देवजननीतितुपाठे देवानांजननी अदितिस्त्वमेवपराउत्तमा यद्दा वेदजननींगायत्रींपांतिवेदजननीपाःऋषयःतानरक्षितुंरासिगृहासिवेदजननीपरात्वमेवासि ॥ ५५ ॥ इहहिपाठकमा दर्थकमोवलीयानितिसृष्टयागुपकम्योच्यते ॥ हेदेवित्वयाबायाशक्त्याएतजगतसृज्यतेउत्पायनेहेदेविन्वयावेष्णव्याशक्त्याएतजगतपाल्यतेदुःखाद्रक्ष्यते ॥ हेदेवित्वं रौद्रीशक्तिः सतीएतज्जगदंतेऽवसानेअन्सिसादसि ॥ तदित्य॑सर्वदापुनःपुनःक्रमशःसर्गस्थितिमहारलक्षणत्रिविधावस्थापन्नमतद्विश्ववस्तुतस्त्वयैक्यापिबाबीवैष्णवीरौली । ॥

·मा० १०
अ०७८
॥ ८८ ॥
Mव्यपदेशभेदभिन्नयारात्याचार्यतेआत्मशक्त्यामधिकरणरूपायांविश्वमाधेयीकियतेत्वयेतितात्पर्य सर्वददासीत्यन्वयः॥५६ ॥ इहजमन्मयेइविपाठः ॥ मयगतौ ॥ मयतेबा
नातिइतिमया ।। पचायचिस्त्रियांटाप् ॥जगतोमयाजगन्मया ॥ हेसर्वन्नेसंबुदौहेजगन्मयेहेभुवनझें। सर्वेगत्यर्थाधातवःप्रयोगावज्ञानार्थाः ॥ जगन्मयिइतिपाठेपिसंयुद्धयन्त
मेव॥ देव्यानयास्रष्टव्यत्वेनपालनीयत्वेनसंहर्तव्यत्वेनच देवीकर्तृकजगत्कर्मकतत्तत्सर्गादिक्रियाविषयभूताज्जगतोहेतोरागतांजगत्सर्गादिव्यापारमुद्दिश्यागताप्रादुर्भता देवीजग
न्मयीत्युच्यते ॥ ततआगतइत्यधिकृत्यमयडितिमूत्रेणहेतुत्योमनुष्योयश्चमयट्प्रत्ययः ॥ ततआगतइत्यर्थेजगताहेतोरागवादेवीजगन्मयी ॥ टित्त्वातहीप् ॥ ह्रस्वः ॥ अथवा
तत्परतवचनेमयट् ॥ प्रकृतप्रस्तुतमुच्यतेस्मिन्नितिप्रकृतवचनंतदितिप्रथमासमर्थात्मकतवचनाभिधेयेमयट ॥ जगत् प्रकृतंप्रस्तुतकर्तव्यत्वेनोच्यतेऽस्यांजगन्मयीमबुद्धौ
ह्रस्वः॥ हेदेविहेजगन्मयिभुवनने ॥ अथवा ॥ हेजगन्मयिजगन्निर्मातुमागतेजगन्निर्माणकारणादागतेत्वमस्यजगतःविसृष्टौविशेषतःसृष्टौउत्पादनेविषयेसृष्टिरूपासि ॥ तथा
तिवसानेसंहारेविषयमहतिरूपाचासीत्यन्वयः। मृष्टिस्रष्ट्योःपालनपालयियोःसंहृतिसंहयोश्चाभेदेनातिशयोक्तिः॥देव्याःसर्वात्मकत्वेनवास्वरूपकथनम् ॥ देविजन्मयि
ब्रह्मणिवर्नतइतिव्यपदेशमात्रसृष्टयादिकंतुत्वमेवचकरोषिनाहमितिनम्रोक्तिरप्यवसेया ॥ ५७ ॥ हेदेवित्वंमहतीविद्यापरब्रह्मगोचरज्ञानरूपासि ॥ हेदेवित्वंमहतीअविद्याम
विसृष्टौसृष्टिरूपात्वंस्थितिरूपाचपालने ॥ तथासंहृतिरूपांतेजगतोस्यजगन्मये ॥५७॥ महाविद्यामहामायामहामेधामहास्मृतिः ॥
महामोहाभगवतीमहादेवीमहेश्वरी ॥१८॥ प्रकृतिस्त्वंचसर्वस्यगुणत्रयविभाविनी ॥ कालरात्रिर्महारात्रिमोहरात्रिश्चदारुणा ॥ ५९॥
निर्वचनीयाविद्याप्रपंचपरिविज्ञानरूपासि ॥ हेदेवित्वंमहतीमाया ॥ अनात्मन्यात्मेतिबुद्धिरात्मन्यप्यनात्मेतिबुद्धिर्माया ॥ हेदेवित्वंमहामेधामहतीधारणावतीबुद्धिःमहती
अमेधाअधारणावतीधीः॥हेदेवित्वंमहास्मृतिमहतीस्मृतिर्ध्यानरूपामहतीअस्मृतिः अध्यानरूपा ॥ हेदेवित्वंमहामोहामहाममतामहाअममवाच ॥ हेदेवित्वंभगवतीऐश्वर्ययुक्ता
च अभगवतीअनैश्वर्यामि ॥ हेदवित्वंमहादेवीमहादेवस्यत्री ॥ हेदेवित्वंमहेश्वरी ॥ महतीईश्वरीव्यापकस्वभावा ॥ अश्नोतेराशुकर्मणिवरचेच्चोपधायाः ।। अथच ॥
महतीविद्यास्यांसामुक्ति:महतीमायाअविद्यायस्यांसाअमुक्तिः इत्थंमहामेधास्मृतिः महास्मृतिरितिइष्टदेवतोपासना महामोहा तृष्णा अस्मृतिः मूर्छानिहाच ॥ ५८ ॥
हेदेवित्वंचत्वमेवसर्वस्यप्रकृतिरिति ॥ प्रक्रियतेसर्वमनयाप्रकृतिः सत्त्वरजस्त्मःसाम्यावस्थाअव्यक्ताख्याप्रधानम् ॥ अथचत्वमेवगुणान्सत्त्वरजस्तमांसिविभावयसि ॥ पृथक
त्यजगडूपणावस्थापयसि ।। गुणत्रयविभाविनी ॥ सत्त्वंबानसुखहेतुःरजोरागात्मदुःखहेतुःतमआवरकंमोहहेतुःगुणाःप्रकृतिधर्माः ॥ हेदेवित्वमेवकालरात्रिः॥जगत्संहारका
रिणीयामभंगिनीयवपलीयतेजगत् ॥ हेदेवित्वमेवमहारात्रि यत्रचतुर्मुखोमुक्तिमगात् ॥ हेदेक्त्विमेवदारुणा मोहरात्रिवासि ॥ममतागर्भपातिनीमहामायाख्यासंमृतिःदंष्ट्राक
॥ ८॥

·. रालाविरुइपल्यःअतिदारुणाः ॥ मोहरात्रिर्मोहतनुर्जगत्मूत्रजगत्करी ॥ ५९ ॥ हेदेवित्वंनी संपत्तिासिहरिप्रियाप्यसि ॥ हेदेवित्वमीश्वरीश्वरस्यपल्यसि अश्नोतेराशुकर्मणिवरट्चेच्चोपधायाइति ॥ जगद्व्यापिनीचामि ॥ हेदेवित्वंही असि ॥ ह्रींकारोवैपाणइतिश्रुतेः ॥ प्राणभूतासि ह्रीमितिमकारांतमव्ययं प्राणवाचि ॥ ह्रीमनुनासिकस्वरांतपाठेतुदेवीपणवासीतिरहस्यम् ॥ ह्रीस्त्वमितिचपाठेलज्जाशब्देनपौनरुक्त्यस्यात् ॥ हेदेवित्वंबुद्धिरसिचिन्मात्रब्रह्मरूपासि त्वंबो धलक्षणासि ॥ बोधयितृव्यापारदर्शनासि अथवा बोधरूपाविविधागमरूपासि ॥ हेदेवित्वंलज्जासिव्रीडासि ॥ हेदेवित्वंपुष्टिरसि अवयवोपचितिरसि ॥ हदेवि त्वंतथाते नतुष्टिरसि ॥ प्रीतिरसि ॥ हेदेवित्वंशांतिरूपारतिविषयव्यावृनिरसि ॥ हेदेवित्वमेवशांतिस्तितिक्षाचासि ॥६०॥ हेदेविहेचंडिकेत्वंतथाउक्तलक्षणप्रकारेण खदिनी शालिनीगदिनीचक्रिणीशंखिनीचापिनीबाणाबाणवतीपरिघायुधाचमतीअतएवघोराअत्युप्रदर्शनाभुशुंडीतिभाष्यसेइत्यन्वयः।।अतइनिठनौ गदिनीत्यत्रतुव्रीह्यादियश्चेतिद निःसर्वत्र ॥ कन्नायोडीप्॥वाणाबाणवतीअर्शआदिभ्योऽमत्वर्थीयः॥परिधःपरिघातनः लोहबद्धोलगुडआयुधंयस्याः सातथोका । खड्गशूलगदाचकशंखचापबाणपरियै त्वंश्रीस्त्वमीश्वरीत्वंद्वीस्त्वंबुद्धिर्बोधलक्षणा ॥ लजापुष्टिस्तथातुष्टिस्त्वंशान्तिःशांतिरेवच ॥६० ॥ खङ्गिनीशूलिनीघोरागदिनीचक्रिणीतथा॥ शंखिनीचापिनीबाणाभुशुंडीपरिघायुधा ॥६१ ॥ सौम्यासौम्यतगशेपसौम्येभ्यस्त्वतिसुंदरी ॥ परापराणांपरमात्वमेवपरमेश्वरी॥ ६२ ॥ रष्टाभिरायुधैरष्टभुजाघोरात्युग्राकृतिश्चंडिकादेवी॥ भुशुडीतिवक्ष्यमाणलक्षणासनीप्रमीदत्वितिभावः॥मुडिखंडने॥शत्रून्मुंडतिखंडयतिइतिकर्मण्यणिस्त्रियांकीपशत्रुमुंडी॥भुजैः शत्रुमुडीभुजशत्रमुंडीचंडिका ॥ अत्रहिभुजशत्रुमंडीशब्दै:पृषोदरादीनियथोपदिष्टमितिशिष्टोपदिष्टत्वातजइत्यस्यअत्रुम्इत्यस्यचलोपेलतेभुशुंडीतिव्युत्पाद्यते॥भुजाभिरष्टभिः शत्रूनष्टावष्टाभिरायुधैः ॥ मुंडत्यत्युग्रचंडोतिर्भुशुंडीचंडिकास्मृता॥यच्चाहुःउड्डीयोडीयचप्राप्यनदंतीदशकर्तिका ॥ क्रमतेचानतांगीयासाभुशंडीनिगद्यते॥ एतेन बाणभुशुण्डी परिघायुधेत्येकंपदमितिव्याख्यावगंतव्या । बाणइत्यनाकारःपाठःइत्युक्तिरपिव्युदस्ता ॥ भुशुंडीगोफणिकेत्युक्तिरप्याक्तमूलोपेक्षणीयाप्रेक्षावद्भिः ॥ परिघोलोहागल मितितुशब्दवोर्थतश्चभष्टव्याख्यातम् ॥यदाहक्षीरस्वामी॥ परितोहंतिपारधः परौघइतिहेर्घत्वम् ॥ लोहबदोलगुडइति॥६३॥ हेदेवित्वमेवजगतीसौम्यासिअकराप्रशांतामि सोमदेवतिकाप्यसि । अथवा । शोभनामालक्ष्मी यस्यासौसुमहाविष्णुः सुमस्यभावःसौम्यंशोभनलक्ष्मीकत्वं तत्यस्याअस्त्यसौसौम्या । अर्शआयच् ।शोभनलक्ष्मीकत्व युतासि ॥ अथवा । उमासहितःसोमः उमापतिस्तस्यभावःसौम्यतयस्याःसासौम्पाउमापतित्वयुतासि ॥ हेदेवित्वमेवसौम्यवरामि ॥ सूयतेसुधांसोपश्चन्दःसोमस्येयं

·मा० १०
अ. ७८
॥ ८९॥
सुधासौमी ॥ सौमीसुधामहतिसौम्यादेवावलिस्त्वंच । दंडादित्वायः । तयोस्त्वमतिशयेनसौम्यासौम्यतरा ॥ द्विवचनविभज्योपपदेतरबीयमुनावितिद्विवचनेउपपदेतरप् ॥
तमिलादिष्वाकत्वसुचःइतिबद्धावः ॥ हेदेवित्वमशेषसौम्येयःअखिलसुंदरेश्यःपदार्थे यस्तुपार्थक्येनअतिसुंदरीअसि ॥ सुष्टुनंदयतिसुंदरी मनोन्ना मनोरमा सोमदैवतके
सीम्यः सौम्यःस्यात्सुंदरेपिच॥ सौम्योऽक्रूरेबुधेसौम्यःमौम्यःशांतेप्रयोगतः ॥ हृदवित्वमेवपराश्रेष्ठा । हेदेवित्वमेवपराणांश्रेष्ठानः परमा।अत्युत्कष्टापरमोनमा ॥ व्यवस्थात्र
नुश्रेष्ठ-वस्यविवक्षितत्वात । अन्यथापरेषामितिम्यात् । अथा । परब्रह्मअणंतिकथयंतिपराणःकिप् ॥ तेषांमध्येत्वंपरमामि ॥ यद्वापरचापरेचपरापराः ॥ द्वेचेनिमर्व
नामत्वाभावात्सुडागमाभावः ॥ तेषांत्वपरमा। अथच । हृदवित्वमेवपरमा। उन्कष्टालक्ष्मीः । अथवा । परमःईश्वरःतस्यत्रीत्वमवपरमेश्वरी । ईश्वरीस्वामिनीदुर्गालोका
नांव्यापिकाचसा ॥ ६२ ॥ आखिलाात्मकदविक्वचित जगतिमतअसद्वायचकिंचिदम्तुपदार्थरूपंप्रतीयतेतस्यसर्वस्यमदमदात्मकम्ययाशक्तिःसामर्थ्यसात्वमेवासि ॥
अतःपग्मयाकिस्तूयमेइत्यन्वयः ॥ पदंचपदार्थश्चतान्यांक्रियमाणाम्तुतिश्चस्तोताचम्नुत्यंचननचितशक्तिश्चत्वमेवेनित्वनोन्यवाभावाद्भेदनिबंधनास्तुतिःकथंप्रवर्तनीयेति
यच्चकिंचित्कचिद्वस्तुसदसद्वाऽखिलात्मके ॥ तस्यसर्वस्ययाशक्तिःसात्वंकिंस्तूयसेमया ॥ ६३ ॥ ययात्वयाजगत्स्रष्टाजगत्पात्यत्तियोजगत् ॥
सोपिनिद्रावशंनीतःकस्त्वांस्तोतुमिहेश्वरः ॥६॥ विष्णुःशरीरग्रहणमहमीशानएवच ॥कारितास्तेयतोऽतस्त्वांकास्तोतुंशक्तिमान्भवेत् ॥६६॥
सात्वमित्थंप्रभावैःस्वैरुदारैःविसंस्तुता ॥ मोहयैतौदुराधर्षावसुरोमधुकैटभौ ॥ ६६ ॥
भावः॥इयमेव चपरमावधिस्तुतिरतोऽपिकानामस्तुतिरित्यपरोभावः ॥ अग्र्यादितनदौचित्यतनदर्थक्रियाकरीशक्तिरपतिबद्धात्मधर्मः सामर्थ्यशब्दिता ॥६३ ॥ हेदेवित्वां
स्तोतुमिहकईश्वरःकःसमयोस्तिनकोपि ॥ तथाहिययाजगत्स्रष्टाउत्पादयिता । तृनंतोयम् । यद्वा । भविष्यदनयत नेलुडन्तोयम् ॥ यःजगत्पातिरक्षतिभविष्यत्सामीप्येलट् ॥
याजग पानाइतिपाठः ॥ भविष्यदनद्यत नेलुडंतोयम् ॥ योवमानेजगत अनिसंहगति ॥ सोपिविष्णुरपिययायोगनिद्रयान्वयादव्यानिद्राधीनतांगमितः ॥ वशीवंध्यग
वीवश्यासुनानीकारणीवगा । इच्छायंत्रणयोःपुंसिप्रभु बेचवंशंगतः ॥ ६१ ॥ हेदेवियतःत्वयामहामाययाअहंब्रह्माविष्णुश्चईशानश्चतत्रयोपिशरीरग्रहणकारिताःशरीरंगृह
Mन्तःकारिताःममतावृताःकताः ॥ अतम्त्वांक:पुमान्स्तोतुंशक्तिमान्भवेत् ॥ नकोपि ॥ यःकोपिशरीरधारीमत्वांस्तोतुमसमर्थएवतदन्यस्तुमुक्तस्त्वद्रूपएवसन्कथं त्वामे
वस्तोप्यतित्वंचाशरीरिणीस्तुतिवस्तुत्यस्तोतृभेदनिबंधना ॥ अतस्त्वद्विषयास्तुतिःकथंघटेतसाकल्येनेतिस्तुत्युपसंहारएववरमितिभावः ॥६५॥ हेदेविइत्थंवर्णितैरुदारैक्षि
गैःसरलैवेरैःरात्मीयैःप्रभाःसामर्थ्यविरोषैःसंस्तुताजगन्मोहयंतीत्वमएतौइमौ । यहा । आइतौएतौआगतौषौंदुःखेनाभिभवनीयोमधुकैटभौनामअसुरौसुरद्विषौमोहय
%D
-
॥ ८९॥

·अविवेकंधापयेत्यन्वयः ॥ दक्षिमेसरलोदारी ॥६६॥ हेदेवित्वयाजगत्स्वाम्यच्युतःदैत्यारिविष्णुर्लवुशीवप्रबोधचउन्निभावनीपतांत्वयासमुच्यताम् ॥ किंचएतौमहापुरी हंतुमस्यअच्युतस्यविष्णोबोधश्चक्रियताम् उत्साहानुकूल्यंबुद्धयुन्मेषमक्रियतारच्यतामित्यन्वयः ॥ प्रबोधमितिप्रधानेकर्मणिद्वितीया ॥ अषधानेकर्मणितुनीयतामितितिका भिहितत्वात्प्रथमा ॥ ६७ ॥ वदावस्मिन्प्रलयेकालेतत्रविष्णुनाभिकमलेवेधसाब्रह्मणाएवंस्तुतातामसीतमोगुणसंमतानिहात्मिकादेवीमधुकैटभौनिहतुं विष्णोःप्रबोधनार्थायत स्यैवनेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयस्तथोरसःवक्षसश्चनिर्गम्पव्यक्तजन्मनःप्रकटजननस्यब्रह्मणः अन्यनजन्मनश्वब्रह्मणः दर्शनविषयेतस्यौप्रकटीबभूवोतिश्लोकव्यान्वयः ॥ अव्यक्तात्मवानाजन्मयस्यमःअव्यक्तादात्मनःजन्मयस्पवा । यवोसावात्मनाभूत् । नेत्रेचआस्यंचनासिकाचबाहवश्चहृदयं चेतिबंदः ॥ प्राण्यंगत्वात्पातस्यैकवद्भावस्यनद धिपयआदीनीतिनिषेधाहुवचनम् । यद्वा । अयंतेअयाः प्राणाः नेत्रास्यनासिकाबाहहत्तेनमहिनाअयाःप्राणाःउच्चामनिश्चामलक्षणाःवेश्यासकारो यःउरसश्चनित्यनिद्रा ब्रह्मदर्शनपथमगमदितिभावः ॥ ६८ ॥ ६९॥ तयानियादेव्यामुक्तःपरित्यक्ताजगन्नाथोजनार्दनःविष्णुश्चएकार्णवेजगन्धकजलपरेअहिशयनातशेषनागशयना-सकाशादु प्रबोधंचजगत्स्वामीनीयतामच्युतोलघु ॥ बोधश्चक्रियतामस्यहंतुमेतीमहामुरौ॥६७॥ऋषिरुवाच॥ ॥ एवंस्तुतातदादेवीतामसीतघसा ॥ विष्णोः प्रबोधनार्थायनिहंतुंमधुकैटभो ॥ ६८॥ नेवास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः ॥ निर्गम्यदर्शनेतस्थौत्रह्मणोव्यक्तजन्मनः ॥ ६९ ॥ उत्तस्थौचजगनाथस्तयामुक्तोजनार्दनः॥ एकार्णवेहिशयनात्ततःमददृशेचतौ ॥ ७० ॥ मधुकैटभौदुगन्मानावतिवीर्यपराक्रमौ ॥ क्रोधरतेक्ष णाहतुब्रह्माणंजनितोद्यमौ ॥ ७१ ॥ नस्थौउत्तस्थिवान्ततःशयनादुत्थायउत्थानादनंतरंवासजनार्दन नौमधुकैटभौददृश ॥ नावपितंददृशातेपरस्मैपदंबावियाकरिकर्मव्यतिहारेआत्मनेपदम् ॥ विष्णुऊर्तृकंदै न्यकर्मकतावदर्शनंव्यतिबभूवे । अयचतावत् ॥ दैत्यकर्तृकविष्णुकर्म कंदर्शनंत्र्यनिवभवे अन्यथाददर्शइतिस्यात् ॥ ७० ॥ कीदृशौददृशेजनाईनः ॥ मधुश्चकैटभश्चतौ मन्यवेहबवीरइतिमधुः । कीटस्वभायस्यतत्कीरभंकर्णमलंतत्रभवःकैटभः । इहिप्पोदगदि वाइइत्युत्तरपदलोपोद्रष्टव्योभीममेनोभीमइतिवत्॥कचित्वृत्तभंगम नुसत्यत तश्चमधुकैटभी दुरा-मानावितिपाठः । युजोर्जेनसरिनुःपथ्यावस्त्रप्रकीर्तितमिनिद्वितीयेचरणेअतिवीर्यपराकमावित्यत्रचतुरक्षरादूर्ध्वजगणस्यसत्त्वान्नवृत्तभंगः॥नमधुकैटभा वित्यत्रभौइतिनपठनीयमित्यर्थः ॥ पव्यावस्त्रतयानभौ ॥अन्यथामधुकैटभौगन्मानापितिनवानरपादत्वेनअपिमाघमकुर्याच्छंदोभंगंनचाचरेदितिछंदःशास्त्रसमयभंगप्रसं गःस्यात् । अथवाहुः ॥ छंदोव पुराणानिभवतिअन्य देवेदंछांदसंछंदः ॥ यदायधुम्न विदः।न्यूनाविकाक्षरत्वेनयत्रपाद:कचिद्भवेत्॥ववैदिकंनिवृछंदोमृत्युंज स्तुर्यथा ॥ इति ॥ दुरात्मानौदुष्टबुद्धी ॥ अतिवीर्यपराकमौ अत्युत्लष्टबलौअत्युत्कृष्टप्रभावौअत्युरुष्टशक्तीअत्युत्लष्टोयोगौच ॥ वीर्यबलंप्रभावश्चात्युद्योगौपराकमौ ॥ क्रोधरने - ॥

·मा० पु. अ.७८ ॥ १० ॥ क्षणी क्रोधेनरक्त ईक्षणेययोस्तीप्रत्येकंतयोको ब्रमाणहतुजनितोपमौ ॥ दुर्विपिनाजनितउत्सादितउद्यमउत्थितः यम कालोययोस्तौ । यदा । जननंजनिःसंजावाजनिर्यस्या सौ जनितः॥ नारकादित्वादितच् । जनितोयमावासन्नकालावितियावत् ॥ ७१ ॥ ततःशयनात्सनुत्थायभगवान ऐश्वर्यादिमानविभुःयापकाहारःविष्णुस्तायामानायां महयुगपतबाहुपहरणःसनपंचवर्षसहस्त्राणियुयुधे ॥ युधसंगहारेआत्मनेपदी देवादिः॥ पाहवएकाहरणानिआयुधानियस्यासोबाहुयुद्धंचकारेत्यर्थः ॥ वर्षाणांसहस्राणिपंचे तिसंख्यायाःश प्राधान्येप्यन्वयार्थवर्षाणामेवप्राधान्यमितिकालस्यात्यंतसंयोगेद्वितीया ॥ पंचमहस्राणिवर्षाण्यभिव्याप्ययुद्धंव्यधादितिभावः ॥७२॥ अतिबलोन्मनौमहा मायाविमोहितौसतौतावप्यसुरीअम्मनोवरोवांछिनार्थस्त्वयाब्रियतामितिकरावमुक्तवंतौऊचतुः ॥ अत्यधिकवलेनसामध्येंनउन्मनावधिकमदौमहामाययाविमोहितोपयुक्तौ पापिताविवेकौअम्मनआवाभ्याम् ॥ प्रशस्तकेशःकेशवःविष्णुः ॥ ७३ ॥ अमुरौप्रतिविष्णुरवोचत ॥ अयेदानींचेवंतौमेतुष्टौस्तस्तर्हि उभावपिअमुरौममव ध्यौमयाहंतुमहौं ।। इहहनोवावधचेतियत्तथेतितुघात्यौभवेतांस्याताम ॥ अत्रचप्रतिपक्षेविषयेकिमन्येनवधादपरेणरुतस्यात् ॥ वधादितरवरेप्रार्थितेशत्रुशे प्रसंगः समुत्थायततस्ताभ्यांयुयुधेभगवान्हरिः ॥ पंचवर्षसहस्राणिबाहुप्रहरणोविभुः ॥ ७२ ॥ तावप्यतिबलोन्मत्तोमहामायाविमोहितौ ॥ उक्तवतौव रोस्मत्तोत्रियतामितिकेशवम् ॥ ७३ ॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥॥भवेतामद्यमेतुष्टीममवध्यावुभावपि ॥ किमन्येनवरेणात्रएतावद्धिवृतमया ॥७॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ वंचिताभ्यामितितदासर्वमापोमयागत ॥ विलोक्यताभ्यांगदितोभगवान्कमलेक्षणः ॥ ७५ ॥ स्यात् ।। तदन्यत्तुवस्तुभगवतोममप्रार्थ्यसिद्धमेवेत्याशयादाह ॥ भवन्तौमयाएतावद्धिएतावदेवभवत्कर्मकमत्कर्तृकवधलक्षणंवृतप्रार्थितनान्यत् ।। वाक्येसंधिकार्यमतंत्रम् ॥ एकाएकशिरोरुहात्रिचरणाएकेक्षणादिस्तनीविवत् ॥ अथवावरणातएतावद्धीविपाठः ॥ अतएवात्यांभवद्भयामेतावदेववधरूपंवस्तुमयावृतनान्यदिति॥७४॥तदाअसुरवधवर पार्थनाकालेविष्णुनामहामायानुकूलेनवंचितात्यांविप्रलब्धाभ्यांमधुकैटभात्यांसर्वजगदापोमयंविलोक्यभगवान्कमलेक्षणः पुंडरीकाक्षोविष्णुःइतिगदितःइतिवक्ष्यमाणप्रकारे गउक्तः । विपलब्धस्तुवंचितः। आप्लव्याप्तौ । आपःकर्माख्यायामितिआपस्शब्दःसांतोप्यस्ति ॥ आपोभिर्मार्जनंकुर्वीतवत् ॥ अपांसिकर्मसाधनानि ॥ प्रकतानिउच्यं तेऽस्मिन्जगवितत्आपोमयंतत् ॥ प्रकृतवचनेमपट् ॥ अथवा ॥ आपःखीभूग्नि मयगवौ। अनुदाचेत्तलक्षणमात्मनेपदंचलिडोम्त्विात्कचिदनित्यमिति लमि रस्मैपदम् । आपःकपः ॥ जगत्कर्म ॥ आपोषयजमदित्पत्रनकारस्यचुत्वेनप्रकारः ॥ सर्वमापोमयजगत्सर्वजगत्कर्म आपःकर्नाःअमयन् अमच्छम्ब्यामवत्पइतिविलो ·॥ स्यताभ्यांहारीरुक्तहतियोजना ॥ ७॥ विदितःकमलेक्षणोभगवान्ताभ्यां । हेविष्णोतवयुद्धेनआवामसुरोभीतीस्वःभवावः ॥ हेविष्णोत्वमावयोमकुकैटभयोःलाध्यः नन्यःमृत्युःअंतकालासि ॥ ॥किंतुयत्रोर्वीभृमिःसलिलेनपरिप्लुतानाभूत तत्रआवांमधुकैटभौजहिहन्याः इतितान्यांविष्णुरुक्तः॥आवयोर्वधरुपवरंवाञ्छतामायिनातेनविष्णु नाआवामसुरोवांचितावभृताम् । ततोयेननौवधोनस्यात्सकोन्यस्त्वद्वधोपायः। अयमास्तिसंपतिसर्वजगदापोमयंजलमयमेववर्त्तते ॥ ततश्चयत्रोर्वीजलमयीनदृश्येततवावयोर सरयोस्त्वकर्तृकोवधोस्त्विति ॥ एवंचोक्कोहिसर्वापिपृथ्वीजलमध्येचेतिकनौहनिष्यत्यसावित्यावाच्यामसुराज्यांमायावियांभगवानपिवंचितोभविष्यत्यशुभस्यकालायप नास्त्वितिभावः ॥ आपोमयमित्यत्रआपस्इतिसांतम्आपोभिर्जिनंकुर्यादितिप्रयोगश्च ॥ भुजिमृश्यांयुक्त्युको ॥ मृत्युःखीपुंसयोरते ॥ जहीतिहंतेर्विध्यादौलोटि महपिचहतर्जःआभीयतयाजस्यासिद्धत्वाईलुंगभावः ॥ वधिःप्रकृत्यंतरमस्तीतिकेवलोप्यस्तिवधशब्दःशिष्टप्रयोगतः ॥ ७६ ॥ मुमेधाऋषिःसुरथंप्रतिवाक्य माचिवान ॥ हेमधुकैटभौययथायुवान्यामगादितत्तथानततोन्यथाइत्युक्ताशंखचक्रगदाभृताभगववाविष्णुवास्वकीयेजघनेउपस्थादूर्ध्वप्रदेशंतयोरसुरयोःशिरसिकत्वानिधाया प्रीतास्वस्तवयुद्धेनश्लाघ्यस्त्वंमृत्युरावयोः ॥आवांजहिनयत्रोवींसलिलेनपरिप्लुता ॥७६॥ ॥ ऋषिरुवाच॥॥तथेत्युक्त्वाभगवताशंखचक्रगदा भृता ॥ कृत्वाचक्रेणवैच्छिन्नेजघनेशिरसीतयोः ॥ ७७ ॥ एवमेषासमुत्पन्नाब्रह्मणासंतुतास्वयम् ॥ प्रभावमस्यादेव्यास्तुभूयःशृणुवदामिते ॥ ॥ ७८ ॥ इति श्रीमा०सावर्णिकेमन्वंतरेदेवीमाहात्म्येमधुकैटभवधोनामाष्टसप्ततितमोध्यायः ॥ ७८ ॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥॥ देवासुरमभूयुद्धंपू र्णमब्दशतंपुरा ॥ महिषेऽसुराणामधिपेदेवानांचपुरंदरे ॥१॥ वस्थाप्ववैप्रसिद्धेनचक्रेणछिन्नेकतअच्छदिषावामित्यन्वयः ॥ प्रलयकालजलपूरोभगवताजघनादधोनाभूदितिभगवतोजघनंजलप्लुतंचन ॥उवींचभवतिपृथिव्यारब्धत्वात् ॥ इत्थंविष्णुचक्रोच्छिन्नभिरस्कत्वात्तयारमुरयोःश्चाध्यमृत्युताच ॥ शंखश्चचक्रंचशंखचक्रंतनसहितागदाशंखचक्रगदातांबिभर्तिइतिशंखचक्रगदाभृत तेन । यहा । श्रीकटयाः पुरोभागोहन्यतेजघनमित्युपलक्षणम् ॥ ७७ ॥ एवंप्रकारेणब्रह्मणाआत्मभुवास्वयमात्मनामस्तुताएपादेवीसमुत्पन्नादेवकार्यार्थप्रादुरभूत् ॥ हेराजनसुरथत्वंभूयःपुनःभूयिष्ठं यथाभवतिवथाचअस्याःदेव्याःप्रभावंप्रादुर्भावसामर्थ्यचशृणुआकर्णय । भूयस्लेवदाम्यहम् ॥ मुमेधानामर्षिः ॥ ७८ ॥ इतिश्रीमहाजाधिराजश्रीमनोमरान्वयश्रीमदुद्ध रणात्मजश्रीशंतनुचक्रवर्तिविरचितायांगांतनव्यांमार्कण्डेयेचंडिकामाहात्म्पटीकायांमधुकैटभवधविध्युपलक्षितोष्टसप्ततितमोध्यायः ॥ ७८ ॥ ७ ॥ सावर्णिमनुकायति सावर्णिकमावणिःप्रयोजनमभ्येतिमावर्णिकम् ॥ ॥ पुराकल्पमहिषासुरेअसुराणामधिपमति देवानांचपुरंदरेइन्द्रेअधिपेमतिदेवासुरंयुचंपूर्णमन्यूनमम्दशतवर्षरातमभूदित्य १६ ·मा.पुर अ. ॥ ३ म्वयः ॥ असुराणांविजिगीषूणामिदमासुरंदेवानामासुरंदेवासुरम् ॥ अथवा ॥ देवैःसहआसुरंदेवासुरंयुदं ।यद्वा ॥ देवाचासुराश्चदेवासुरंयेषांचविरोधःशाश्वतिकइतिएकव सवः ॥ तदस्मिन्नस्तितद्देवासुरंयुद्धम् ॥ अर्शआदित्वादच् ॥ यद्वा ॥ देवासुरस्येदंदेवासुरंयुद्धसंज्ञापूर्वकोविधिरनित्यइतिह्यादिवृदयभावः ॥ अन्यथादैवासुरमेवस्यात् ॥ पुराण्यरीणांदारयतिपुरंदरः । वाचंयमपुरंदरौंचेतिखश् ॥ महिषेसुराणामधिपेइतिनिघृच्छंदोमधुकैटभौदुरात्मानावितिवत् ॥ १ ॥ तत्रयुद्धमहावीर्यैरसुरैर्देवसै न्यपराजितमभिभूतमायभावि ततश्चमहिषासुरःसकलान्देवान्जित्वाअभिभूयइंद्रोभूदित्यन्वयः ॥ वीर्यबलंप्रभावश्ववीरकर्मचकीर्तितम् ॥ सिनोति बधाति सहइनेनस्वामिनावर्ततवासेनासेनैवसैन्यंचातुर्वर्णादित्वात्स्वार्थेष्यञ् ॥ २ ॥ ततोमहिषासुरात्पराजिताःप्राप्तपराभवाःदेवाःपमयोनिपमप्रजापतिब्रह्माणं पुरस्कृत्यपुरोधायतगताः । क । यत्रेशःशवःयत्रचगरुडध्वजोविष्णुरास्तेइत्यन्वयः ॥ योनिःश्यात्कारणेभगे ॥ पुरोव्ययंगत्याख्यं ॥ पराजेरसोढइत्यपादानाख्या ॥ ॥ विदशादेवाःतयोरीशकेशवयोःअप्रेयथायेनप्रकारेणवृत्तं निष्पन्नमहिषासुरचेष्टितमौदत्यंतद्वत्तथैवप्रकारेणवृत्तं देवाभिभवविस्तरंशब्दप्रपंचनंकथयामासुः ॥ तत्रासुरैर्महावीयैर्देवसैन्यंपराजितम् ॥ जित्वाचसकलान्देवानिंद्रोभून्महिषासुरः॥२॥ ततःपराजितादेवाःपद्मयोनिप्रजापतिम् ॥ पुरस्कृत्यग तास्तत्रयवेशगरुडध्वजो ॥३॥ यथावृत्तंतयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् ॥ त्रिदशा कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम् ॥ ४॥ सूर्यद्राग्न्यनिलेंदूनां यमस्यवरुणस्यच ॥ अन्येषांचाधिकारान्सस्वयमेवाधितिष्ठति ॥५॥ स्वर्गानिराकृताःसर्वेतेनदेवगणाभुवि ॥ विचरंतियथाम-महिषेण दुरात्मना ॥६॥ एतद्वःकथितंसर्वममरारिविचेष्टितम् ॥ शरणंवःप्रपन्नाःस्मोवधस्तस्यविचिंत्यताम् ॥७॥ अथवात्रिदशाःतयोरीशकेशवयोरप्रेयथावृत्तंवृत्तंचरित्रमनतिकम्यमहिषासुरचेष्टितकथयामासुः ॥ वदन्महिषासुरचेष्टितवत् ॥ यथावृत्तंवृत्तमनतिकम्यदेवाभिभवविस्तरं देवानामभिभवोयस्भिन्सःविस्तरोयस्मिन्कर्मणितयथाभवतितथाकथयामासुःमहिषासुरचेष्टितं देवाभिभवंचविस्तरसहितकथयामासुरितिभावः ॥ ४ ॥ चकारेणानुक्त दिक्पत्यनुत्तग्रहाःगृह्यते ॥ तवोन्येषांब्रह्मर्षीणांचअमीषांसूर्यादीनामधिकारान्समहिषासुरःस्वयमेवाधितिष्ठति सूर्यस्येंद्राग्न्योरनिलस्येंदोर्यमस्यवरुणस्यततोन्येषांचदे वानामृषीणांचअधिकारेषुस्वयमेवमहिषासुरस्तिष्ठति अधिशीस्थासांकमेंतिअधिकरणकर्माख्यम्उपपदविभक्त कारकविभक्तिर्बलीयसीअन्यथाभिधाने ॥ ॥ ५॥ दुरात्मनातेनमहिषेणासुरेण सर्वेदेवगणाः स्वर्गानिराहताःसंतःभुविविचरंतिमल्यथामरणधर्माणोमनुष्याइवप्रत्याख्याताःनिरस्तांःनिराकवाः ॥ ६ ॥ अत्रवइ तिब्रह्मविष्णुमहेश्वरापेक्षंबहुवचनम् ॥ अस्माभिर्देवैरिंद्रादिभिःएतदमरारिविचेष्टितं देवारपोर्महिषासुरस्यचेष्टितमौद्धत्यं देवाभिभवंचसर्वनिरवशेषचयुष्माकमग्रेकथित ॥११॥ ॥

·॥ वयमिडादयःसर्वेवोयुष्मानशरणंरक्षितॄन्दुःखेयःपालयितृन्भपन्नाःप्राप्ताःस्मः ॥ तस्यमहिषासुरस्यवधोहननंविचिंत्यतां येनसहन्येतसउपायोयुष्माभिश्चितनीयः शहिंसायांशृणाविशत्रून् शरणगृहरक्षित्रोः ॥ वेदाःप्रमाणमितिवच्छरणमिहैकवचनांतविवक्षितम् अस्तेर्लडुत्तमपुरुषबहुवचनांतस्मइति ॥ वधहिंसायांवधनंबधः ॥ भावेघञ् जनिवध्योश्चेति वृद्ध्यभावः ॥ अतएवचवधितुमहौं वध्यौहलोर्यत इतिवृद्धयभावः ॥ तथाचममवध्यावुभावपिइतिप्राक्तनेप्रयोगेइदंचसाधनमवगंतव्यम् ॥ इनोवावधचेतितुअदंतत्वंतत्रदर्शितं ॥ ममेतितकृत्यानांकरिचेतिषष्ठी ॥ यद्वा ॥ तत्रवधमहतीवघ्यौ ॥ दंडादियोयदितियत् ॥ ७ ॥ इत्यं देवानांवासिनि शम्पआकर्ण्यमधुसूदनः कैटभजिविष्णुश्चशंभुश्चमृत्युंजयःकोपंचकार ॥ तौकीदृशाक़ती ॥ भुकुटीकुटिलाननीभृकुटीकुटिलाननौनकुटीकुटिलाननौइतिपाठत्रयम् ॥ भुकुटीभृकुटी भकुटीस्त्रियः ॥ कुटकौटिल्ये ॥ इक्कट्यादिश्यः ॥ यद्वा ॥ सर्वधातुल्यइन् ॥ कुटादित्वातडित्त्वाद्गुणाभावः॥ कृदिकारादाक्तिनोवाकीप् ॥ इकोह्रस्वोक्यो गालवस्यौत्तरपदिकंहस्वत्वम् ॥ अकारोवाभुकुमादीनामितिपक्षेअत्वमौत्तरपदिकम् ॥ ततश्चभुवौकोधात्भुप्रेकुटीइवभुकुटयौवाभ्यां कुटीयांकुटिलेभुयेआननेययोःतौ ॥ ऋपिरुवाच ॥ ॥ इत्थंनिशम्यदेवानांवचांसिमधुसूदनः ॥ चकारकोपंशंभुश्चक्षुकुटीकुटिलाननौ ॥ ८ ॥ ततोतिकोपपूर्णस्यचक्रिणोवदना त्ततः॥ निश्चक्राममहत्तेजोब्रह्मणःशंकरस्यच ॥ ९॥ अन्येषांचैवदेवानांशकादीनांशरीरतः ॥ निर्गतंसुमहत्तेजस्तचक्यसमगच्छत ॥ १० ॥ अतीवतेजसःकूटंज्वलंतमिवपर्वतम् ॥ ददृशुस्तेसुरास्तत्रज्वालाव्याप्तदिगंतरम् ॥ ११ ॥ भृकुटीकुटिलाननौहारहरौनिशम्येतिशमेौअतउपधायाइतिवृद्धौशमोदर्शनगतिसूत्रेणचक्षुःसाधननानादन्यत्रश्रवणेमित्त्वान्मितांह्रस्वः चक्षुःसाधनवानेतु निशामय पश्यत्यर्थे ह्रस्वाभावः ॥ चकारातब्रह्माचभुकुटीकुटिलाननःकोपंचकारेत्यनुसंधेयम् ॥ ॥ ततोनंतरमतिकोपपूर्णस्यचकिणोविष्णोर्ब्रह्मणःशंकरस्पवतोविस्तृवाचस्मा चवदनान्सकाशान्महत्तेजोनिश्चकामनिरगात् ॥ तेजःप्रभावेदीप्तौचबलेशुकापकीर्तितम् ॥ ९ ॥ तेश्यविध्योऽन्येषांशकादीनांचदेवानांसुमहत्तेजःकर्तृशरीरवएवनि गतनिरगमत् ॥ तनेजःकर्तृ ऐक्यम् एकमपृथक्समगच्छतसमपद्यतएकमभवत् ॥ ऐक्यमितिचातुर्वर्णादित्वात्स्वार्थेष्यन् ॥ अकर्मकाच्चेत्यनुवृत्तौसमोगम्युच्छीत्या दिमत्रेणगमेरात्मनेपदंतङ् ॥ तच्चैश्यसमपद्यतेत्यपिकचित्पाठः ॥ सकर्मत्वेपरस्मैपदम् ॥ तच्चैकतांसमगच्छत् ॥१०॥ तेइंद्रादायःसुराःवत्रदेवसदसि ॥ यहा ॥ तत्रदैवतेजसिदेदीप्यमानेजुंभमाणेजयति ॥ अतीवअत्यर्थसुतरांसुष्ठज्वालाव्याप्तदिगंतरं ॥ ज्वालाभिरर्चिभिातवियोतितंदिशांदशानामवरंमध्यमंतरालयेनतथोक्तज्वलं

·मा० पु०
अ० ७९
॥ ९२॥
तंदीप्यमानपर्वतमिवहमाद्रिमिवतजसः कूटपुजंददृशुर्दृष्टवंतः ॥ मायानिश्चलयंत्रेषुकैतवानृतराशिषु ॥ अयोधनेशेलशृंगेसीरांगेकूटमस्त्रियाम् ॥ बलवत्सुषुकिमुतस्वत्यती
वचनिर्भरे ॥ ११ ॥ तत्रदेवसदमितत्यागुत्पन्नब्रह्मविष्णुरुद्रमुखजं तेजस्तत्पश्चात् उत्पन्नमिद्रादिसर्वदेवशरीरजं च तेजःउभयत्विषाअतुलमनुपमंत्विषादीप्याव्यातलो
कंत्रयम्एकम्थमेकस्मिन्नेवसमवायिनितिष्ठत एकत्वेनापृथग्भावेनतिष्ठत्वर्तमानसन्नारीअभूत् ॥ तनेजःत्रीरूपमभूदितिभावः नृनरयोवृद्धिश्चेतिशारिवादिपाठात् नृत्वज
विविवक्षायांकीषिवृद्धिः ॥ १२ ॥ यच्छंभोरिदंशांभवं तेजःतेनास्याःमुखमजायतसमजनिष्ट ॥ याम्पेनयमदेवताकेनतेजसातस्याः नार्याःकेशाअभवन् विष्णुतेजसातस्या
नार्याः बाहवश्वाभवन ॥ दित्यदिन्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यइत्यत्रयमाञ्चेतिवक्तव्यमित्याहुः॥ १३ ॥ सौम्येनसोमदेवताकेनतेजसातस्याःनार्याःस्तनयोर्युग्ममभवत् ऐंद्रेणते
जमामध्यमभवत || वरुणमंबंधिनावारुणेनतेजसाजंघोरुजघान्यांसहितौऊरूजधोरुअभवताम् ॥ जंघेचऊरूचवारुणेनतेजसाप्रत्येकमभूतामित्यर्थः॥ अन्यथाजानुबाहुवत्मा
..
EKK
अतुलंतत्रतत्तेजःसर्वदेवशरीरजम् ॥ एकस्थंतदभून्नारीव्याप्तलोकत्रयंत्विपा ॥१२॥ यदभूच्छांभवंतेजस्तेनाजायततन्मुखम् ॥ याम्येनचाभवन्के
शाबाहवोविष्णुतेजसा ॥१३॥ सौम्येनस्तनयोर्युग्मंमध्यमद्रेणचाभवत् ॥ वारुणेनचजंघोरूनितंबस्तेजसाभुवः ॥ १४ ॥ ब्रह्मणस्तेजसापादौत
दंगुल्योर्कतेजमा ॥ वमूनांचकरांगुल्यःकौबेरेणचनासिका ॥ १५॥ तस्यास्तुदंताःसंभूता प्राजापत्येनतेजसा ॥ नयनत्रितयंजज्ञेतथापावक
तेजसा ॥ १६ ॥ ध्रुवाचसंध्ययोस्तेजःश्रवणावनिलस्यच ॥ अन्येषांचेवदेवानांसंभवस्तेजसांशिवा ॥ १७ ॥
यंगवादकवद्रावान्नपुंसकन्वातहम्वत्वंस्यात॥ जंघोरूइतिनदधिपयआदित्वान्नकषत्त्वमिनिपक्षेजंघाचऊरुश्चेतिजात्येकवचनंविग्रहे ॥ भुवःतेजसानितंबःकटिदेशःअभवत् ॥
॥१४॥ ब्रह्मणस्लेजमातम्याःनार्याःपादावभवतां तदंगुल्यःपादयोरंगुल्यःअर्कनेजसाअभवन अष्टानांवसूनांचतेजसाकरांगुल्योऽभवन् ॥१५॥ कौबेरेणकुबेरसंबंधिनातेजसा
नासिकाअभवत ॥ १५॥ तस्याःनार्याःदंतास्तुप्राजापत्येनप्रजापतिसंबंधिनातेजसासंभूताः समभवन् ॥ प्राग्दीव्यवीयेष्वर्थेषुदित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदापण्यः ॥ तथान
यनत्रितयंनेत्रत्रयंपावकजमावह्नितेजसाजनेअजनिष्टाजनेः कर्नरिपरोक्षेलिट्यात्मनेपदम् ॥ १६ ॥ तस्याःनायाःयभुवौतत्संध्ययोस्तेजःयायसंध्ययोस्तेजतत्तस्याःना
यांभुवाविति भयथायोज्यम्॥तथाअनिलस्यवायोर्यज तौतस्यानार्याःश्रवणौशब्दग्रहणौ ॥ यद्वा ॥ यौतस्याःनार्याःश्रवणौशब्दग्रहणौतदनिलस्यवायोस्तेजःइत्युभयथापि
योज्यम ॥ तदित्यमउक्तानांचततोन्येषांचदेवानांसंबंधिनांतेजसांसंभवःसाशिवासासर्वमंगलादेवी॥यद्वा॥याशिवासदेवानांतेजसांसंभवःइत्युभयथापियोज्यम् ॥ निर्दिश्यमान
॥ १२॥

·.. प्रतिनिर्दिश्यमानयारकत्वमापादयंति सर्वनामानिपर्यायेणतल्लिंगसंख्याभांजिभवंति ॥ श्रूयतेशब्दआज्यामितिकरणेल्युटि अवणौशब्दग्रहौइतिपुल्लिंगता ॥ कर्णशब्दग्रहो श्रोत्रंश्रुतिःखीश्रवणश्रवःइन्यभिधानतस्तुनपुंसकत्वे श्रवणेअनिलस्ययेतिपाठोपिसायः ॥१७॥ ततःशिवायाःदेव्याआविर्भावानंतरंसमस्वदेवानांतेजोराशिसमुद्भवांतेजःपुंजा समुद्भवंतीतांसर्वमंगलादेवीं विलोक्यअमराःप्राक्महिषार्दिताअपिमहिषासुरेणार्हसिताअपिपीर्तिपापुःप्राप्तवंतः ॥ अहिंसायांचुरादिःक्तःकर्मणि ॥ १८ ॥ ततोदेवीदर्शनतः मोदावान्यनंतरतेदेवाःजयैषिणःसंतस्तादेवीजयंतींजयजयेत्युच्चैरूचुः॥अथतेदेवाः सर्वेपितस्यैदेव्यैस्वानिस्वान्यायुधानिचददुः॥१९॥ देवायुधानिमंत्रध्यानवशंवददेवताकती न्यत्यद्भुतशक्तीनिइतिशृलाधिदैवतादिनिकृष्यपिनाकभृतपिनाकीशिवःतस्यैदेव्यैशूलमायुधस्वसदृशमायुधंददौदत्तवान् ॥ आयुधादिदेवतासामर्थ्यादायुधस्वसदृशमायुधंसूतेय ननम्यैदत्तवानिनिभावः॥अस्त्रीशुलंरुगायुधाकृष्णश्चविष्णुश्चस्वचक्तःसुदर्शनाचक्रतःसमुत्पाट्यआवष्यतस्यैदेव्यैदत्तवान् ॥ यथादेवतेजोमयीदेवीसमभवत्तथातदायुधान्य ततःसमस्तदेवानांतेजोराशिसमुद्भवाम् ॥ तांविलोक्यमुदंप्रापुरमरामहिषार्दिताः ॥ १८ ॥ ततोदेवाददुस्तस्यैस्वानिस्वान्यायुधानिच ॥ उचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयंतींतेजयैषिणः ॥ १९॥ शुलंशूलाद्विनिष्कृष्यददौतस्यैपिनाकभृत् ॥ चक्रंचदत्तवान्कृष्णःसमुत्पाव्यस्वचक्रतः ॥ २० ॥ शंखंचबरुणःशक्तिंददौतस्यैहुताशनः ॥ मारुतोदत्तवांश्चापंबाणपूर्णेतथेषुधी ॥२१॥ वमिन्द्रःसमुत्पाबकुलिशादमराधिपः॥ ददौतस्यैसहस्रा क्षोघंटामैरावतागजात् ॥२२॥ पिदेवायुधसमुद्भवान्यवदेवतेच्छयेतिनावाश्चर्यमितिभावः ॥२०॥ वरुणश्वशंखंतस्यैदेव्यैददौ। हुताशनश्वामिस्तस्यैदेव्यैददौशक्तिमायुधविशेषम् ॥ अत्रापिशंखतःशक्तितश्चशं खशक्तिंचाकष्यदनवनीतावितिभावः॥ मरुदेवमारुतःवायुःतस्यैदेव्यैचापंदनवान्॥तथामारुतएवबाणपूर्णेशरसंभृतेइषुधीदत्तवान्तस्यैदेव्यै ॥ अक्षयबाणपूर्णतूण्यौदत्तवान् । तूणोपामंगतूणीरनिषंगाइषुधिद्वयोः।इषवोधीयतेऽत्रइषुधिःइषुधीइतिद्विवचनंसव्यापसव्या त्यांचापाकर्षणसूचनार्थम् ॥ २१॥ अमराधिपःसहस्राक्षःइंद्रःशचीपतिःकुलिशाहना सकाशाद्वबंपविंसमुत्पाट्यारुष्यतस्यैददौ ॥ किंचसएवेंइःशचीपतिःऐरावतात्स्वर्गजावसकाशातघंटांचमहतीमारुष्यतस्यैदेव्यैददौ ॥ वज्रोनीहीरकेपवौ ॥संभवेव्यभिचारे चस्याद्विशेषणमर्थवत इदिपरमेश्वर्ये इंदतिइन्द्रः सोन्योपिस्यात्अतःउक्तममराधिपइतिसोन्योपिदेवः स्यात् अतउतसहस्राक्षइति ॥सहस्रमक्षीणियस्यसःसहस्राक्षःसोहिम्शे पोपिमहवाननत्वात् सहस्रमवअक्षीणियस्येत्येवंधृतविघहत्वस्यविविक्षितत्वादशे ( दो ) पः । सुरूढियोगमपहरतीतितुल्यायोत्रनाभितः ॥ तत्रपाभितेऽपव्या - ·अ० ७९ मा.पु. वृत्त्याकीनेनश्ले (शे ) पोनास्तीति ॥ यद्यपिस्यात्तथापितदा ( दना) श्रयणजनितःपौनरुक्त्यदोषःप्रसज्येतेत्यलंविस्तरेण ॥ बहुबीहौसक्थ्यक्ष्णोःस्वांगात्वसमासांतः ॥ २२ ॥ यमोअंतकःकालदंडादारुष्यदंडंकालदंडमायुधंतस्यैदेव्यैददौ ॥ अंबुपतिश्चवरुणःपाशादाकष्यपाशंददौ ॥ तस्यैदेव्यैपाशाख्यमवंददौ। आश्वाख्याशा लिशीघार्थीपाशोबंधनशस्त्रयोः ॥ प्रजापतिब्रह्मातस्यैदेव्यैअक्षमालांजपमालांकमंडलुंचददौ ॥ अस्त्रीकमंडलुःकुंडी ॥ ब्रह्माविप्रोपिकश्चित्स्यात् ॥ अतउक्तंप्रजापतिरिति ॥ समनुरपिस्यात् ॥ अतउक्तंब त्यपि ॥ वेदस्तत्त्वंतपोब्रह्मब्रह्माविषःप्रजापतिः ॥ २३ ॥ रविःनिजानात्मीयारश्मीकिरणांस्तस्यादेव्याःसमस्तेषुरोम्णांकूपेषुददौनिक्षि मवान् ॥ किरणप्रग्रहौरश्मी ॥ स्वकेनित्येनिजंत्रिषु ॥ कालोयमःतस्यैदेव्यैनिर्मलंखङ्गनिर्मलस्वच्छचर्मदत्तवान् ॥ अंगवाणसाधनंफलकंचर्मदत्तवान् ॥ फलकोत्रीफलं चर्म || कालोमृत्यौमहाकालेयमेऽनेहसिचस्मृतः ॥ २४ ॥ क्षीराण्युदकानियस्ययस्मिन्वासक्षीरोदश्च ॥ उदकस्योदःसंवायां ॥ क्षीराब्ध्यधिदैवतःअमलंहारंमुक्ताफलहा रंददौदत्तवान । तथासएवक्षीरोदःतस्यैदेव्यैअजरेचनूतनेजरारहितअंबरेवामसीदत्तवान् ॥ अंबरंब्योम्निवाससि ॥ २५ ॥चूडामाणिमित्यारत्यश्लोकत्रयमेककर्तृकैकक्रिय कालदंडाद्यमोदडंपाशंचांबुपतिर्ददौ ॥ प्रजापतिश्चाक्षमालांददौब्रह्माकमंडलुम् ॥ २३ ॥ समस्तरोमकूपेषुनिजरश्मीन्दिवाकरः ॥ कालश्चदत्त वान्खहंतस्यैचर्मचनिर्मलम् ॥ २४ ॥ क्षीरोदश्चामलंहारमजरेचतथांबरे ॥ चूडामाणतथादिव्यंकुंडलेकटकानिच ॥२९॥ अर्द्धचंदतथाशुभ्रंकेयू रान्सर्वबाहुषु ॥ नूपुरोविमलौतद्वद्वैवयकमनुत्तमम् ॥ अंगुलीयकरत्नानिसमस्तास्वंगुलीषुच ॥ २६ ॥ कंद्रष्टव्यम् ॥ तथाहिविश्वकर्मादेवशिल्पी सूर्योपि ॥ यदायधुः ॥विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोरिति ॥ विश्वस्यकस्मिादर्कात् ॥ विश्वकर्मास्यसुरशिल्पिनातिविश्वकर्मा ॥ सदेवशिल्पीतस्यैदेव्यैयथाचातुर्येणरचितंदिव्यंदिविभवं युमागपागुदक्पतीचोयत् ॥ चूडामणिशिरोरत्नंददौ ॥ तथाकुंडलेकर्णवेष्टनेसुवर्तुलेतस्यैसएवविश्वकर्माददौ ॥ कटकोईर्चादित्वादस्त्रियाम् ॥ तथासएवतस्यैदेव्यैशुभमईचंद्रस्यसमप्रविभागःअईचंद्रःतंददौ ॥ अईनपुंसकमितिसमासः ॥ परवल्लिंगद्वंद्वतत्पुरुषयोः ॥ तथासएववि श्वकर्मातस्यैदेव्यैसर्वबाहुषुकेयूरान्केयूराणिअंगदानिददौ । केयूरोर्दादित्वादस्त्रियां ॥ तद्वत्पूर्ववत्सएवविश्वकर्मातस्यैदेव्यैतस्याःदेव्याःपादयोनूपुरौमंजीरौविमलौनिमलो मंजीरौददौ ॥पादांगुलंतुलाकोटिर्मजीरोनुपुरोस्त्रियाम्॥हंसकःपादकटकंतद्वत्पूर्ववच्चातुर्येणरचितम्॥ अनुत्तमंनास्त्यतोन्यदुत्तमंयस्मात्तदनुत्तमंवरेण्यं त्रैवेयकंधीवालंकारकंठभू पणंतस्यैदेव्यैददौविश्वकर्मा कुलकुक्षिग्रीवास्यःश्वास्यलंकारेष्वितिढकञ्॥नाससत्कारणांवमित्यत्रत्वनलंकारत्वादणेव॥तथासएवविश्वकर्मादेवशिल्पीतस्याःदेव्याःसमस्या ॥

·सुसकलासुअंगुलीषुयोग्यानि अंगुलीयकरत्नानितस्यैदेव्यैददौ ॥ जिह्वामूलांगुलेश्छः ॥ स्वार्थेकन् ॥ अंगुलीषुभवानिअंगुलीयकानारत्नानिअंगुलीयकान्येववारलानि रत्नस्वजातिश्रेष्ठेपीत्यभिधानतःगुणतःश्रेष्ठानिमनोज्ञानिअंगुलीयकरत्नानिरमंतेस्मित्रत्नं॥जातीजातीयदुत्कृष्टतद्रत्नमभिधीयते ॥ अंगुलीयकानिरत्नानिचेतिद्वन्दः॥वथासएव विश्वकर्माऽभेदंशनंचदिव्यंकवचंतस्यैदेव्यैददौ॥दश्यतेबध्यतेदंशन।तनुवर्मदंशनम् उरच्छदःकंकटकोजगरःकवचोखियाम्॥२६॥२७॥जलधिःसमुद्रःतस्यैदेव्यैशिरसिउ रसिचअपरामम्लानपंकजांमालांत्रजमददात् ॥ इदादाने ॥ भूतानद्यतनेलपरस्मैपदम् ॥ अदददितिपाठेतुदददानेचक्षिकोङित्करणलिंगादनुदाचेत्त्वनिबंधनमात्मनेपदमनि त्यमित्यात्मनेपदाभावः॥ किंचसएवजलधिःतस्पैदेव्यैअतिशोभनमत्यर्थमनोहरंपंकजलीलारविंदमददात्अददवापाठः॥अम्लाबानिअशुष्काणिसदैवा भूतानियस्यांसावथो काताम् ॥ यद्वा ॥ नास्तिम्लानंम्लानिःसर्वदैवयेषांतानिअम्लानानिपंकजानियस्याःसातां माल्यतेधार्यतेमालास्त्रक्ताम् ॥आसमंतादामा आप्त्यपेक्षयाआशब्दस्योपसर्गत्वं आपोंभांसियैःयानिवातानिआपानिपंकजानितानिरातिगृहातीतिआपराताम् ॥ कपूरब्धःपथामानक्षेइतिअःसमासांतःयंतरुपसर्गेभ्योपईनुनईत्वमनवर्णीतादितिवक्तव्य %3D . विश्वकर्माददौतस्यैपरशुंचातिनिर्मलम् ॥ अनाण्यनेकरूपाणितथाभेद्यंचदंशनम् ॥२७॥ अम्लानपंकजांमालांशिरस्युरसिचापराम् ॥ अददा जलधिस्तस्यैपंकजंचातिशोभनम् ॥ २८ ॥ हिमवान्वाहनंसिंहरत्नानिविविधानिच ॥ ददावशुन्यसुरयापानपात्रंधनाधिपः ॥ २९ ॥ शेषश्चस नागेशोमहामणिविभूषितम् ॥ नागहारंददौतस्यैधत्तेयःपृथिवीमिमाम् ॥ ३०॥ मितिस्मरणादित्थंचआपरांइतिच्छेदः ॥ यद्वा ॥ नास्तिपरंश्रेष्ठंयतःसाअपराअनुत्तमाताम् ॥.यद्वा ॥ नवियंतेपराःशत्रवोयत्रधार्यमाणायांसाताम् ॥ यद्वा ॥ ततोदेवीतःअप रानपराअपराअभिन्नाअपृथग्भूतासदैवसंलग्राताम् ॥ यदा ॥ शिरसिउरविचअपरांपृथग्भूताम् ॥ शिरसिमालांमाल्यरूपांत्रजमाल्यमालाखजौमूर्भिइत्यभिधानात् ॥ उर सितुकंठात्मालंबरूपांमालां प्रालंबमृजुलंबिस्यात्कंठादित्यभिधानात् ॥ कंठादक्षस्यवलंबमानमाल्यमालारूयंपालंबमुच्यतइतिअपरत्वंपृथक्त्वंमालायाः ॥ २८ हिमवानअद्विराजः तस्यैदेव्यैसिंहनामवाहनंददौ ॥ वाहयविपापयतिवाहनम् ॥ यदा ॥ वहविवाहनम्॥ वाहनमाहितादितिप्रयोगादन्येषामपिदृश्यते इतिदीर्घः ॥ यदा ॥ उपतेप्राप्यतेनेनेतिवाहनम् ॥ वाहनमाहितादितिनिपातनादुपधादीर्घत्वम्॥हिनस्तिसिंहःपंचास्यःकंठीरवः॥किंचं सएकहिमवान् तस्यैदेव्यै विविधानिनानाप्रकाराणिरत्नानि अददात् ॥ धनाधिपोधनदःसुरयाअशून्यं सर्वदापरिपूर्णपानपात्रंददौ ॥ सूयतेपरिवास्यतेसुरा गंधोत्तमा ॥ २९ ॥ यइमांपृथिवींपत्तेधारयतिससर्वनागेशःसर्वनागाधिपःशेषः %D %3D AGAR PEACKS ·मा० पु. अ०७९ ॥१४॥ अनंतश्वमहामणिविभूषितंनागहाम्नागरूपंहारंतस्यैदेव्यैददौ ॥ नागाःसन्योन्येदेवयोनयः इत्याहुः ॥ अनंतोनागराजःस्यात्सर्पराजस्तुवासुकिः ॥ नागाःकाद्रवेयाः ॥ कादवेयेगजेसीमेनागःस्यानागकेसरे ॥ ३० ॥ वैरायुधालंकारादिकंदेव्यैसमर्पितंदेवैस्ततोऽन्यैरपिसुरैःसर्भूषणैस्तथाआयुधैश्वसंमानितापूजितासतीदेवीसाट्टहासमन्य धिकहासगर्भयथास्यात्तथाउच्चैःउदग्रंयथास्यादुदात्तवायथास्यात्तथामुहुर्मुहुःवारंवारंननाद ॥ णदअव्यक्तेशब्दे ॥ मुखतोनादमानंदतः सिंहनादंचकार ॥ एतेनसंग्रामतः शत्रून्संहरिष्यामीतिवीररसाविर्भावःसूचितः सिंहनादेन ॥ श्वेडा तु सिंहनादास्यात् ॥ सिंहस्येवनादोनदनंवीराणांयोद्धकामानांखलुभवति ॥ अट्टअतिक्रमहिंसनयोः भावपञ् ॥ अट्टनमट्टःअट्टेनजातोहासोऽट्टहासः अट्टहासेनसहितंसाट्टहासं क्रियाविशेषणमेतत् ॥ ३३ ॥ तस्यादेव्याःघोरेणभयंकरेणनादेनसिंहनादेनकृत्स्नंनभःअंतरिक्ष मापूरितमभिव्यानंकवलितम् ॥ अथचअमायता अमासमीपे आयताआगच्छताअतिमहताऽऽदीर्घेणवर्धमानेनतेनसिंहनादेनघोरणजनितःप्रतिशब्दःप्रतिध्वनिः महानभूत् ॥ इण्गतौ ॥ अपर्वः यद्वा अनुपसर्गः ॥ शतरिइणोयणादेशः । तृतीयांनं नादेनेत्यम्य विशेषणममायतेत्यदः ॥ समीपार्थेसहार्थेचस्यादमेत्येतदव्ययम् ॥ कश्चिन्मा (श अन्यैरपिसुरैर्देवीभूषणैरायुधैस्तथा ॥ संमानिताननादोच्चैःसाट्टहासंमुहुर्मुहुः ॥३१॥ तस्यानादेनघोरेणकृत्स्नमापूरितंनभः ॥ अमायतातिमहता प्रतिशब्दोमहानभूत् ॥ ३२ ॥ चुक्षुभुःसकलालोकाःसमुद्राश्चचकंपिरे ॥ चचालवसुधाचेलुः सकलाश्चमहीधराः ॥ ३३ ॥ जयेतिदेवाश्चमुदाता मूचुःसिंहवाहिनीम् ॥ तुष्टुवुर्मुनयश्चैनांभक्तिनम्रात्ममूर्तयः ॥ ३४ ॥ ङ्मानेदेवादिकःआत्मनेपदानित्यत्वेनशत्रतमायतेत्येरादित्याख्यत् । तन्न ङित्त्वनिमित्तात्मनेपदस्यनित्यत्वायुपगमाव । यद्वा ॥ माङ्मानेदिवादिः । भूतानयतने लङ् । तेननादनकृत्स्नंनभः आपूरितसत्अमायतपरिमितमजायत । अहोविभुनभःअनंतमहत्परिमाणमपिओमसिंहनादेनआपूरितत्वादमायतपरिमितमजायतेत्याचयोंक्तिः । अन्यथाविभुस्तावन्नपारमीयते ॥ पारमीयतेचेद्विभुत्वव्याहतिरिति ॥ ३२ ॥ तेनप्रतिशब्देननिमित्नेनसकलालोकाःचुक्षभुःक्षोभमापुः ॥ शुभसंचलने ॥ लोकस्तुभुवनेजने ॥ तेनशब्देनममुद्राश्चचकंपिरे सारित्पतयश्चकंपमापुः ॥ कपिचलने ॥ चचालवसुधा भूश्चलनमाप ॥ लकंपने ॥ चेलुः सकलाश्चमहीधराः पर्वताःचेलुःचकंपिरकंपमापुः॥ चलकंपने ॥ सर्वत्रकरिलिट् ॥ ३३ ॥ जयेतिचमुदादेवास्तामूचुःसिंहवाहनां सिंहोवाहनंयस्यामासिंहवाहनातां सिंहवाहनां देवींजयलोकोत्कर्षणवर्तस्व ॥ यदा ॥ जयशत्रूनभिभवेतिदेवाःमुदाहर्षेणऊचुःउक्तवन्तः॥ सिंहवाहिनीमितिपाठे सिंहेन वाहयत्यात्मा सिंहवाहिनी ॥ यद्वा ॥ सिंहवाहयतियुद्धौचितीपापयतिसिंहवाहिनीनां ·अथोएनां देवीभक्तिनम्रात्ममूर्तयोमुनयस्तुष्टुवुः चकारादानच्श्वभक्त्यानम्राआत्ममूत्तयायपा तेतथोक्ताः॥ आत्ममूर्तयःस्वकायाः ॥३४॥ तदित्थं देव्याःसाट्टहासासिंहनादे नसमस्तं त्रैलोक्यंत्रिभुवनसंक्षुधंदृष्ट्वाप्राप्तक्षोभंवीक्ष्यतेसर्वेअमरारयःमहिषासुरादयःदैत्याःसन्नधाखिलसैन्याःउदायुधाःसंतःसमुत्तस्थुःयोदुमुत्थिताअभूवनइत्पन्वयः । सम्यक क्षुब्धं यदाहुः-शुन्धस्वांतेतिनिपातनान्मन्थातिरिक्तविषयेक्षुभितमितिप्रामोति । तत्रपरिहारः ॥ शुधागिरिनदीत्यायमिति ॥ क्षुधागिरिनदीत्यायमुपमानाद्भविष्यतीति त्रयोलोकाःत्रैलोक्यं चातुर्वर्णादित्वात्स्वार्थेष्यन् ॥ अमराणामरयः अमरावाअरयोयेषांतेअमरारयः ॥ महिषासुरादयोदैत्याःसन्नदाःव्यूडकंकटाःअखिलाः मैन्याः सैनिकाःयेषां सेनाधीश्वराणां ते तथोक्ताः ॥ सन्नदोवर्मितःसजोदशितोव्यूढकंकटः ॥ सेनायांसमवेतायेसैन्यास्तेसैन्यकाश्चते ॥ योद्धमूर्द्धानिकतानिआयुधानियैस्तेउदा युधाःसमुनस्थुः ॥ अनोरुलकर्मणिइत्युक्तेनीवात्मनेपदम् ॥ ३५॥ आस्तुस्यात्कोपपीडयोः महिषासुरःआः एतकिमितिकोधात् आभाष्यउक्त्वाअशेषैरसुरवृतःपार वेष्टितःसन्तदेव्याःसिंहनादलक्षणंशब्दमायधावतअभिययौ।धायुगतिशुद्धयोः स्वारनेवादात्मनेपदम् ॥३६॥श्लोकव्यमेकान्वयेद्रष्टव्यम्।ततःअभिधावनानंतरंसमहिषासुरः दृष्ट्वासमस्तंसंक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः॥ सनद्धाखिलसैन्यास्तेसमुत्तस्थुरुदायुधाः ॥३५॥ आःकिमेतदितिक्रोधादाभाष्यमहिषासुरः॥ अभ्यधा वततंशब्दमशेषैरसुरैर्वृतः ॥ ३६॥ सददर्शततोदेवींव्याप्तलोकत्रयांत्विषा ॥ पादाक्रांत्यानतभुवंकिरीटोल्लिखितांबराम् ॥ ३७ ॥ क्षोभिताशेष पातालांधनानिःस्वेनताम् ॥ दिशोभुजसहस्रेणसमंताव्याप्यसंस्थिताम् ॥३८॥ ततःप्रववृतेयुद्धंतयादेव्यासुरद्विपाम् ॥ शस्त्रास्त्रेबहुधामुक्तै रादीपितदिगंतरम् ॥ ३९ ॥ तादेवींददर्श । कीदृशीम् । त्विषादीप्त्यातेजसाव्यातलोकत्रयाम् ॥ पादाक्रांत्यानतभुवनम्रवस्वं किरीटेनउल्लिखितांबरांस्पृष्टगगनाम्॥ धनुानिःस्वनेन क्षोभिताशेषपाताल कंपितसकलरसातलाम । भुजसहस्रणसमंतातसमंततःदिशःदशव्याप्पसंस्थितांसम्यगवस्थिताम् ॥ किरीटंपुनपुंसकम्॥धनुाधनुषिआरोपितामौवासमंतात्ममंततइत्यर्थे, व्ययम् ॥ संस्थाधारेस्थितौमृतौ ॥३७॥३८॥ ततोदेवीदर्शनादनंतरंतयादेव्यासहसुरद्विषांमहिषासुरादीनांयुद्धप्रववृते प्रकर्षेणअवर्तिष्ट ॥ कीडग्युद्धम्॥बहुधामुक्तैरुज्झितैः प्रयुक्नैपोरतैःशस्त्राःखगबाणादिभिःआदीपितदिगंतरमासमंतात्दीपितमुद्दयोतिनंदिशामतरंमध्यमंतरालंयस्ययत्रवातत्तथोक्तम् ॥ क्रियाविशेषणंचतवस्यात् ॥ यद्यप्यायु धंतुपहरणंशस्त्रमनमित्यभिन्नार्थतया यधुस्तथापिराखाणिखगादीनिकरस्थानि अबाणितुबाणादीनि मोक्तव्यानि इत्यस्यावांतरभेदः ॥ अथवा शस्त्रमायुधलोहयोरित्य भिधानात् शरणलोहेनकालायसेन निर्मितान्यचाणितैः ॥ अतश्चसेनांगत्वनिबंधनैकवद्भावशंकाप्यपास्ता ॥ शारितिपाठे शाःआयुधशावेकथितान्यमाणितैः ॥ गाये

·अ०७९
मा० पु.स्तनद्देवताकैर्मःशिक्षितान्यत्राणिवाशाखाणि ॥ यद्वा ॥ शखस्यलोहस्येमानीत्यणिशाखाणिलोहमयानितैः॥३९॥ सेनांनयमानःसेनानीर्महिषासुरस्यसेनानी सेनाधिपः
॥१५॥
चिक्षुराख्यःचिक्षुरसंज्ञःसमहासुरःयुयुधे । युधसंपहारे॥आत्मनेपदी॥संप्रहारोहननम्॥अथच॥अतोन्यःचामरःचामराख्यः महासुरश्चचतुरंगबलान्वितःसन्युयुधे संप्रजहार॥
हस्त्यश्वरथपादातंसेनांगेस्याच्चतुष्टयम् ॥ चत्वारिअंगानियत्रबलेतेनअन्वितः॥ ४० ॥ रथानांपडूभिरयुतैः अन्वितःरथानांपष्टचासहत्रैर्युक्तः उदयाख्योमहासुरःयुयुधे॥
एकाद्याःसंख्याअष्टादशपर्यंताः संख्येयेपुवर्तमानानिलिंगाःविशेष्यलिंगाःभवंति ॥ इहपइभिरित्येतदयुतरित्यस्यविशेषणंद्रष्टव्यम् ॥ किंच विंशत्यायास्तुसर्वाःसंख्यायां-
संख्येयेचवनमानाःसत्यएकवचनांताएवभवंति॥किंच-संख्यामात्रार्थेवर्तमानायाःविंशत्यादेःसंख्याया द्विवचनबहुवचनेअपिभवतः । सरूपाणामेकशेषारंभात् देविंशतीतियो
विंशतयः।गवांविंशती गवांविंशतयः॥ इहच षट्अयुतानिषड्भिरयुरित्ययुतशब्दस्यएकशेषःतितोबहुवचनम्।एवमुत्तरत्रापियथासंख्यव्युत्पनिरनुसंधेया ॥ दशसहस्राणिअयु
तम् ॥ महाहनुर्नाममहासुरःरथानाम्अयुतानियानितेषांमयुतानांसहस्रेणरथायुतसहस्रेणयुद्धसाधनेनदेव्यासहअयुध्यत ॥ रथानांकोट्यासाधनभूतयायुद्धमकरोदित्यर्थः
महिपासुरसेनानीश्चिक्षुराख्योमहासुरः॥ युयुधेचामरश्चान्यश्चतुरंगबलान्वितः॥४०॥ रथानामयुतैःषभिरुग्राख्योमहासुरः॥ अयुध्यतायु
तानांचसहस्रेणमहाहनुः ॥ ४१ ॥ पंचाशद्भिश्चनियुतैरसिलोमामहासुरः ॥ अयुतानांसतैःषभिर्बाष्कलोयुयुधेरणे ॥४२॥ गजवाजिसहस्रौ
धैरनेकैरुपदर्शनः ॥ वृतोरथानाकोट्याचयुद्धेतस्मिन्नयुध्यत ॥४३॥
॥४३॥असयःखगाइबलोमान्यस्यअसय एववालोमानियस्यसः असिलोमानाममहासुरश्चरथानांपंचाशद्भिनियुतैःयुद्धसाधनै देव्यासहअयुध्यतयुद्धमकरोतदशलक्षाणिनियु
तम्। पंचाशनियुतानिपंचकोटयः ॥ रथानांपंचभिः कोटिभिरयुध्यतेत्यर्थः॥ौपंचतौपंक्तिर्दशपंक्तयःशतंदशशतानिसहलंदशसहस्राण्ययुतदशायुतानिप्रयुतंतुलक्षमेव । दशल
क्षाणिनियुतमेव लक्षादुपारंगणितस्थानंनियुतमुक्तंगणितागमेलक्षमयंनियुतमिति । एतेनतन्निरस्तं यत्अयुतंदशसाहस्रंनियुतस्याद्दशायुतैरिति ॥ नियुतंदशायुतैरित्येतदमूल
प्रमाणमुपेक्ष्यंप्रेक्षावद्भिः। विंशत्याद्याः सदैकत्वेयद्यपिस्युस्तथापिसंख्यामात्रेर्थेवर्नमानानांविंशत्यादीनांसंख्यानांदिवचनबहुवचनेअपिभवतःएकशेषात्॥ततश्चपंचाशद्धिरिति
अत्रबहुवचनंयुक्तंनियुनौरत्यस्यबहुत्वात्॥रणेयुद्धेवाष्कलोनाममहासुरःअयुतानांषद्भिःशतैर्युयुधे ॥ रथानांयानिषभिःशगुणितानिषष्टिलक्षाणितैःसाधनैःदेव्यासमंबाष्क
लोयुचकार ॥४२॥ तस्मिन्युदेउपदर्शनोनाममहासुरःअनेकेगंजबाजिसहस्रौवैश्चरथानांकोट्याचवृतःपारवेष्टितःसन्देव्यासममयुध्यत॥गजाश्चवाजिनश्चभूयांसःगजवाजि
॥ ९५॥

·सेनांगत्वाववैकवद्भावः ॥ गजवाजिनोभूयांसःसहस्राणिअपरिमितानितेषांसमूहाःअनेके पारमिताःतैःपरिवारितःपरिवेष्टितः॥ अथचरथानांकोट्यावृतःपरिवेष्टितः ॥ को टिःसंख्याविशेषःकोटिरर्बुदसंज्ञासंख्याप्रयुतसंज्ञलक्षम्अर्बुदसंज्ञाकोटिरिनिह्याहुः॥४३॥ अथतत्रसंयुगेसंग्रामेविडालाख्यः बिडालोनाममहादैत्यः रथानांपंचाशदिरयुतैःपंच भिलझैःपारीवारितःपरिवेष्टितःसन्देव्यासमयुयुधेयुद्धंचकार ॥४४॥ कालोनाममहादैत्यःरणेरथानापंचाशतायुतैःपंचाशत्संख्यागुणैस्तैरयुतैःपंचभिर्लक्षवृतःवेष्टितःयुयुधे॥ पिचसएवतत्रसंयुगेयुद्धेतावद्भिरेवहस्तिभिर्वाजिभिःपदातिभिश्चसेनांगैःप्रत्येकंपंचभिःपंचभिलझैःपरिवारितःसन्देव्यासमंयुयुधे ॥४५।। तत्रसंयुगेयुद्धेअन्येचचिक्षुरादियोऽपरे येऽसुरास्तत्रतेषुमहासुराअयुतशःअयुतैरयुतैःदशसाहस्रीभीरथनागहयैःकरणैर्वताःपरिवेष्टिताःसंतः देव्यासहयुयुधुः ॥ चक्षिकोङित्करणतोनुदानेत्त्वनिमित्नात्मनेपदस्यानित्य त्वात्परस्मैपदम् ।। अन्यथात्रयुयुधिरेइत्येवन्याय्यम् ।। युध्यतेरनुदानेन्वात् ॥ इहूअन्येचतत्रतिनिर्धारणेसप्तमी । येचिक्षुरादिन्योऽन्येअसुराःसन्तितत्रनेषुमहासुराइवियनदो रर्थतोनित्यसंबंधः॥ परतोयस्तत्रशब्दःमसंयुगेइत्येनंदपेक्षयाधिकरणसमम्यतः॥अयुतशइति॥संख्यैकवचनाच्चवीप्सायामितिकारकवाचिनःसंख्याशब्दावीप्सायांशम्प्रत्ययः॥ बिडालाख्योमहादैत्य पंचाशद्भिरथायुतैः ॥ युयुधेसंयुगेतत्ररथानांपरिवारितः ॥४४॥ वृतःकालोरथानांचरणेपंचाशतायुतैः॥ युयुधेमंयुगेतत्रता वद्भिःपरिवारितः ॥४५॥ अन्येचतत्रायुतशोरथनागहयैर्वृताः ॥ युयुधुःसंयुगेदेव्यासहतत्रमहासुराः॥४६॥ कोटिकोटिसहस्रैस्तुरथानांदंतिनां तथा ॥ हयानांचवृतोयुद्धेतत्राभून्महिषासुरः॥४७॥ तोमरैभिदिपालैश्चशक्तिभिर्मुसलैस्तथा ॥ युयुधुःसंयुगेदेव्याखङ्गैःपरशुपट्टिशैः॥१८॥ रथैःसहिताःनागाःगजाःरथनागाःरथनागैःसहिताहयाःरथनागहयास्तैःसमानाधिकरणाधिकारेशाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्नरपदलोपश्चेतिसमासः ॥ अन्यथारथाश्च नागाश्चहयाश्चेतिद्वंदेरथनागहयमितिसेनांगत्वादेकवद्भावःस्यात् ॥४६॥ महिषासुरःतत्रयुद्धेरथानांदतिनाहयानांचप्रत्येकंकोटिकोटिसहस्रवृतःपरिवेष्टितःसन्तयादेव्यासहयो दुमवहितोभूत् ॥ कोटयागुणिताकोटि-कोटिकोटि-कोटिकोट्यागुणितानिमहस्राणिकोटिकोटिसहस्राणिनेःचकारात्पदातीनामपितावद्भिरेवकोटिकोटिसहर्वतइत्यवगंतव्यम् ॥४७ ॥संयुगेयुद्धचिक्षुरायाःसर्वेपिमहासुराःतोमरायैरायुधैःसाधनैःदेव्यासमंयुयुधुः।।चक्षिडगोङित्करणादत्रआत्मनेपदानित्यत्वात्परस्मैपदम् ॥ अन्यथायुयुधिरेइत्येवस्यात् युधेरनुदाचेत्त्वात् ॥ सर्वलावोमरोत्रियाम् ॥ स्तोम्यंतेश्लाघ्यंतेतोमराः ॥ स्तोमश्लाघायाम् ॥ भिदिपालःसृगस्तुल्यौ । भिंदतःशत्रोःप्रयोक्तारंयापालयतिर्भिदिपालःहस्तक्षे प्पोलगुडःकाससामर्थ्ययोःशक्तिः कामामायुधविशेषः॥अयोमुसलोखीस्यात् ।। मुस्यतेखंडवतेनेनमुसलं खंडपतिभिननिखक विधारःकरवालोसिरित्यर्थः॥ परानश्य ·अ. मा. पु. नितनुकुवतिपरशव कुठारभेदाः॥पट्टिक्षेत्रादिविन्यासेहिमानधारयोरपि ॥ पट्टिाराविशेषोस्त्यस्मिन्पट्टिशः॥लोमादिस्वात्तः । परशुभिःसहिताःपट्टिशाःनैः॥परशवश्व ॥९६ ॥Mपट्टिशाश्चआयुधविगेषाइतिद्वंद्वेतुसेनांगत्वातवंवैकादावःस्यात् ॥ १८ ॥ ततोयुद्धप्रवृनेरनंतरंकेचितमहासुराःदेवींतुंगतीश्चिक्षिपुः । क्षिपप्रेरणे ॥ आचिनिपुरितिपाठेतु प्रयोक्तुमाकष्टवंतः ॥ तथादेवीहतुपाशांश्चिक्षिपुःपाशान्परितवंतः ॥ तथैव अपरेकेचिनुखद्गप्रहारैर्देवीहंतुंप्रचक्रमुः ॥ आंदिकर्मणिप्रयोक्तव्येप्रोपाच्यामित्यात्मनेपदेनभाव्यमि तिचेत्॥उच्यते॥पूर्वधातुःसाधनेनयुज्यतेपश्चादुपसर्गेणेत्यादिरीत्याकर्मणिवृनिः॥अथवानायंप्रइत्युपमर्गः॥ तर्हिोपसर्गः।पनिरूपकःअव्ययाख्यःअन्यथाप्रचक्रमिरेइत्यात्मने पदमवस्यात् ॥४९॥ ततःसादेवीविजिगीषमाणांचंडिकानिजान्यात्मीयानिशवाणिखड्गादीनिअवाणिचबाणादीन्यायुधानिवर्षतिप्रवर्त्तयतिनच्छीलेतितथोक्तासतीतानिम हासुरप्रवर्तितानिप्रयुक्तानि शस्त्राणिखड्गादीनि अनाणिच बाणान्यायुधानिलीलयैवप्रचिच्छेदवेधाचकार खंडयामास ॥ छिदिग्धीकरणे ॥ हलादिःशेषेपुनःप्रस गविज्ञानासिद्धमिति प्रसनोपि न॥ हलादिःशेषः अवयवावयवः समुदायावयवोभवतीतिवचनात् ।। शस्त्राण्यवाणिचंडिकेतिपाठेअंतरेणापिचकारंचार्थोर्थतःकचिल्लायते ॥ केचिच्चचिक्षिपुःशक्ती केचित्पाशांस्तथापरे ॥ देवींखड्गप्रहारेस्तुतेताहतुंप्रचक्रमुः ॥ ४९॥ सापिदेवीततस्तानिशस्त्राण्यत्राणिचंडिका ॥ लीलय वप्रचिच्छेदनिजशस्त्रास्त्रवर्पिणी॥५०॥ अनायस्ताननादेवीस्तृयमानासुरर्पिभिः॥ मुमोचासुरदेहेषुशखाण्यत्राणिचेश्वरी ॥५१॥सोपिकुद्धो धुतसटोदेव्यावाहनकेसरी ॥ चचारासुरसैन्येषुवनेष्विवहुताशनः ॥ २२ ॥ यथाअहरहनयमानोपिगामश्वंपुरुषव्रजवैवस्वतोनतृप्यतीतिवाक्ये ॥ अथवा ॥शखाण्यवाणिचांबिकेतिपाठः ॥ शखाण्यवाणिचेश्वरीतितुक्कचित्पाठः ॥ लीलाहेलाविला सःखेलाक्रीडावातथा ॥ ५० ॥ अनायस्तमखिन्नमम्लानमाननंमुखंयस्याःमातथोक्तादेवीविजिगीषमाणा सुरैर्ब्रह्मादिभिर्कषिभिर्वसिष्ठादिभिश्च ॥ यदानारदादिभिः सुरर्षिभिःस्तूयमानाईश्वरीचभगवतीअसुराणांदहेषु ॥ यद्वा ॥ आसुरेष्वसुरसंबंधि'देहेषुशस्त्राणिखगादीनिअस्वाणिबाणादीन्यायुधानिमुमोचप्रयुक्तवतीपरितवती ॥ ईश्वरस्पस्त्रीईश्वरी ॥ यदा ॥ अश्नोतेराशुक्रर्माणवरट्चेच्चोपधायाइतिईश्वरीविश्वव्यापिकाभगवतीत्यर्थः ॥ ५० ॥ सप्रसिद्धःदेव्याःवाहनीभूतःकेसरीसिंहोपिक्रुद्धः धुतसटःकंपितस्कंधकेसरःसन्आसुरसैन्येषुयद्वाअसुरसैन्येषुचचारप्रससारपरिवनाम ॥ केषुकइव वनेषुहुताशनोग्निरिव ॥ सिंहःक्रोधेनज्वलद्दूपत्वातहुताशनइवेतिहुताशनसा दृश्यसिंहस्पवर्णितम् ॥ यथाचवनानि वनामिदग्धानिभस्मीभूतानिस्युस्तथादैत्यसैन्यान्यपिदेवीवाहनीभूतसिंहरोपानलदग्धानिभवेयुरितिदैत्यसैन्यानांवनसादृश्यद्रष्टव्यम् ।।

·कुद:कंठीरवोगर्जन्नुज्ज्वलोज्ज्वलदीधितिः ॥ उद्यमनिवजनालसपालापलाशपा पमानातधुताःसटायेनतयोक्तइतिसटाप्रयोगसिद्धिः ॥ ५२ ॥ अंबिकाचंडिकारणेसंबामेमहासुरैः समंयुध्यमानासतीपान्यानेवयावरणानधासान्त भासान्तमासान्मुमुद तेएवतावतएवनिश्वासाः प्रत्येकंसद्यःतस्मिन्नेवक्षणेशतसहस्रशःगणाःचंडिकागणाः संभूताःसमदृश्यंत ॥ इहगणाः शवाधिकंसहमंचेद्विवक्षिताःत्युस्तदारावसहसमेकादशशवा निशतसहस्र शतसहस्रमितिवीप्सायांरावसहस्रशः। संख्यैकवचनाचवीप्सायांशम्॥अथचगणा शतगुणिवानिसहस्राणिलक्षमित्यर्थः॥५३॥वेरणेदेवीरोपनिश्वासजागणाःपुष्प ध्वंयुध्यध्वमितिदेव्याउपबृंहिताःप्रोत्साहिताःपरशुभिःभिदिपालासिपट्टिशेरायुधैरसुरगणान्नाशयतःमहासुरैःसमंयुयुधुः॥ भिंदिपा सहिताअसयःखङ्गाःतैःसहिताःपट्टिशा वैः वेतुसेनांगत्वादेकत्वंस्यात् ॥ बृहिवृद्धौ ।। उपपूर्व प्रोत्साहनेवृदयुत्कर्षेवावर्तते ॥ देवीशक्त्यपबृंहितानितिपाठेअपपूर्वोवृहिरवृद्धिवाची । तेगणा देवीसामर्थ्याक्षीणानसुर गणान्नाशयतः ॥अस्मिन्पाठेगणानांशौर्योत्कोनास्ति ॥ यतोदेवीशक्त्यपबृंहितानेवासुरानाशयंतोयुयुधुः॥५४॥युद्देमहोत्सवेइवदेव्यागणाः पटहानानकानवादसंववादि निवासान्मुमुचेयांश्वयुध्यमानारणेबिका ॥ तएवसद्यःसंभूतागणाःशतसहस्रशः ॥ ५३॥ युयुधुस्तेपरशुभिर्भिदिपालासिपहिशेः ॥ नाशयंतो मुरगणान्देवीशक्त्युपबृंहिताः॥५४ ॥ अवादयंतपटहान्गणाःशंखांस्तथापरे ॥ मृदंगांश्चतथैवान्येतस्मिन्युद्धमहोत्सवे ॥५५॥ ततोदेवीत्रि शूलेनगदयाशरवृष्टिभिः ॥ खङ्गादिभिश्वशतशोनिजधानमहासुरान् ॥५६॥ पातयामासचैवान्यान्वंटास्वनविमोहितान् ॥ असुरान्भुविपाशेन बद्धाचान्यानकर्षयत् ॥ ५७॥ केचिद्विधाकृतास्तीक्ष्णैःखड्गपातैस्तथापरे ॥ विपीथितानिपातेनगदयाभुविशेरते ॥१८॥ तवंतः ॥ वदेण्यँताइकिणिचञ्चेत्यात्मनेपदम् ॥ आनक:पटहोत्रीस्यात् ॥ तथापरगणाःशंखानवादयंत ॥ तथान्येगणाःमृदंगान्मुरजानवादयंत ॥ युद्धमहोत्सवइत्यनेनवाणा नारणोन्मुखत्वेनशौर्योत्कर्षसंग्रामजयित्वंमूच्यते॥उत्तेसुखमुत्सवःमहानुत्सवोमहोत्सवः ॥५५॥ ततोनंवरंदेवीत्रिशूलेनगदयाशरवृष्टिभिःखगादिभिश्वसंग्रामसाधनैरायुधैःश तशःशतैःशवैःमहासुरान्निजघान । निरंतरंजिहिंस॥आदिशब्देनयष्टिपरशुकुंतमुद्रमुशलकर्चरीकरवालिकाभिदिपालपरिपशंकुतोमरवज्रशक्तिपाशचकायायुधानिगृह्यते॥ ॥ ५६ ॥ अथचदेवीघंटास्वनविमोहितान्घंटानिर्घोषमूर्छितान्अन्यानसुरान्पाशेनबद्धाभुविपातयामास ॥ अथचदेवीअन्यानसुरान्पाशेनाकर्षयदाकष्टवतीकपेश्चुरादि कात्स्वार्थेणिचिलबिलपम्।।ननुचनायपश्यतेचुरादौयदैवम् ॥कर्षत्याकर्षणशेतुङपते करतीत्यु इत्येवंपठ्यते॥एवंतर्हित्वादेःकर्षतःकर्षणकर्षःकर्षमकरोत् तत्करोतीविणिच॥ ॥ ५५ ॥ देव्यास्तीक्ष्णैःसङ्गपावैकेचिन्महासुराःविधाकवाःसंडिताः॥ तथाऽपरेपहासुरादेव्यागदयाकतेननिपातेनविपोथिवाःसंतःभूमौशेरतेशयितवंतइत्यर्थः ॥ विपोथि ॥

·स०स० पा.पु. । ९७॥ ताइतिपुथहिंसायांदिवादिः ॥ यदाहुः॥ पुथ्येत्तुंथतिहिंसाथैभाषापोथयेदिति ॥ विविधपोथनं विहननं विपोथःसंजातएषांविपोथिता संजातविषावाइत्यर्थः॥यद्वाविविधः पोथःविधातोयेषांतेविपोथाः विपोथाःकताःविपोथिताः तत्करोतीीतीणीच कर्मणिनः ।नतुचपुथ्यतेणिचिकर्मणितः नतुचपुथ्यतेरुदुपधत्वानपुंसकेभावक्तेकतकित्त्वनिषेधप क्षेपोथितमितिस्यात।ततश्चविवियपोथितंपोथनं विहन येषांतेइतिबहुव्रीहौवाहिताग्यादित्वान्निष्ठांतस्यपरनिपातेविपोथिताःस्युः नस्युः यतउदुपधादाबादिकर्मणोरन्यतर स्यामिातेशब्धिकरणानामेवोदुपधानांतत्रमूत्रग्रहणंनान्येषामित्यायुपजग्मुः ॥ यद्वा ॥ विपुंथिताइतिपाठेपुथिहिंसासंक्लेशनयोः वादिःकर्मणिक्तःविपुंथिताविर्हिसिताःसंक्लेशि तावधिताइतियावत् ॥ ५८ ॥ केचिन्महासुराःदेव्यामुमलेनभृशमत्यर्थहताःताडितारुधिरंरक्तंवेमुःउज्जगरुः ॥ केचिंचमहासुराःदेव्याशूलेनवक्षसिभिन्नाविदार ताःसंतःभूमौनिपातिताःन्यपतन् ॥ वेमुरितिअतएकहल्मध्येनादेशादेलिटिइति टुवउद्विरणइत्यस्यनशसददवादिगुणानामितिनिषेधादेत्वान्यासलोपोनस्तइत्याहुः ततश्चववमरित्येवंभवितव्यमिति अत्रसमादधुः अतएकहल्मध्येनादेशादेर्नशसददवादिगुणानालिटीत्येक्योगकर्तव्येयोगविभागादस्यानित्यत्वमिविततःवेमुरित्यपिक ॥ वेमुश्चकेचिद्रुधिरंमुसलेनभृशंहताः॥ केचिनिपतिताभूमौभिन्नाःशूलेनवक्षसि ॥१९॥ निरंतरशरौघेणकृत्ताः केचिद्रणाजिरे ॥ शैलानुकारिणः प्राणान्मुमुचुत्रिदशाईनाः॥ ६ ॥ केषांचिद्धाहवच्छिनाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे ॥ शिरांसिपेतुरन्येषामन्येमध्येविदारिताः ॥ ६१ ॥ चित्साधु:स्पादिति ॥ ५९ ॥ कचिच्छैलानुकारिणः शलान्स्वगात्रपरिमाणतःअनुकुर्वाणाःपर्वतायमानाः त्रिदशानामईनाःअर्दयिवार हिंसकाः असुराःरणा जिरेरणस्यायदेव्याप्रयुक्तननिरंतरशरोघेणअविच्छिन्नबाणव्यूहेनकत्ताः छिन्नाःविदाःप्राणानसून्मुमुचुःव्यमुंचन ॥ शराणामोघःतेनशरौघेण ॥ कुमतिचेतिणत्वम् ॥निरंतरः शराःनिरंतरशराःतेषामोघःसमूहः तेन॥सेनानुकारिणइतिक्कचित्पाठः॥सेनासैन्यम्अनुपश्चात्कर्तुशीलंयेषांतेअग्रेसरा शूराःत्रिदशार्दिनःदेवहिसिन केचिदसुराःरणाजिरेपाणा न्मुमुचःअत्याक्षुः । सेनानुकारिणइतिपाठे सिध्यतिसेधाः ॥ शल्यानुकारिणइतिनुसभ्यःपाठः ॥ श्वावितुशल्यइत्यभिधानात् ॥ शल्यःशल्यकोभक्ष्यःपंचनखः ॥ निरंत राइतिपाठे शरौवेणनिरंतराः प्रविलोमकपन्यानाः कृताः सिद्धाः ॥ अवएवशल्यकाइवशललीकण्टकशतावृवाः ॥ शल्यकाइवदृश्यमानारणापाणान्मुमुचुः ॥ निरंतराः शरौघेणकताइतितुपाठेकवारचिताइत्यर्थः ॥ ६. ॥ तयादेव्याकेषांचिदसुराणांबाहवोभुजाःछिन्नाःखण्डिवाः भुविपेतुः तयादेव्यापरसुरा छिन्नाग्रीवा शिरोधरायेषां तेछिन्नग्रीवाः संतः पेतुः । तथादेव्याऽन्येषामसुराणांछिन्नानिशिरांसिपेतुःतथादेव्याऽन्येसुराःवपुषोमध्येदेशेविदारिताःखण्डिवाःसंवः पेतुः भूमौवाशुः ।। असाकल्येतुचि 1.९७.॥

·चना छिन्नंछातलूनकत्वंदातंदितंछितंवृक्णं दारितौभिन्नभेदितौ॥६१॥ अपरेतुमहासुरायुद्धत देव्याविच्छिन्नजंघाःखण्डितजंघाकाःसंतःउाभुविपेतुःप्रेमाची ध्यंतःएकबाह्वक्षिचरणाःएकबाहुकाएकाक्षाःएकचरणकाश्वसंवोदेव्याद्विधाकृताः खण्डिताउापेतुःन्यपतन्॥ बाहुश्चअक्षिचचरणंबाक्षिचरणंचयुद्धतःप्रतिमहासुरंसंपन्नमे कबाबक्षिचरणंयेषांते ॥ इवांतेश्रूयमाणंपदव्यावर्नकंप्रत्येकमभिसम्बध्यते ॥ तथासम्पन्नव्रीहियबोयामःतथाचबीहियवधान्याःप्रजाः ॥ ६२ ॥ अन्येमहासुराःशिरसि छिन्नेपिसतिभूमौपतिताःपुनस्तदनुउत्थिताःकंशिरोवघ्नंतिकबंधाःसंतःपुनःशिरोधारिणःसंतःगृहीतपरमायुधाःआतोत्तमशखाः पुनर्देव्यासमंयुयुधुः ॥ गृहीतपरमायुधेतिरवि सर्गपाठेतृगृहीतापरमाआसमंतात्युत्युद्धंययासादेवीगृहीतपरमायुतगृहीतपरमायुधेतितृतीयांतमेतत् ॥ कबंधोखीक्रियायुक्तमपमूईकलेवरम् ॥ कस्यशिरसोबन्धोत्रकबन्धः। कंबनातिवाकबन्धः ॥ कबंधंसलिलेतुण्डे ॥युद्धेषुयोडवीरेषुसहस्रकन्तमूर्दसु ॥तदावेशात्कबन्धःस्यादेकोऽमूक्रियान्वितइतिकबंधलक्षणम्॥देवीदानवयुद्धेतुकबन्धार्बुदको टयः॥शक्षणेममुत्पन्नादेव्यायुयुधिरेपुनः॥ देवीदानवयुद्धोत्थकबन्धार्बुदकोदयः ॥ देवीरोषोत्थहंकारज्वलज्ज्वनभस्मिताः ॥६३॥ तत्रयुद्धअपरेमहासुराःतूर्याणांवायादी विच्छिन्नजंघास्त्वपरेपेतुरुमिहासुराः ॥ एकबाह्नविचरणा केचिद्देव्याद्विधाकृताः ॥ ६२ ॥ छिनेपिचान्येशिरसिपतिताः पुनरुत्थिताः॥ कब धायुयुधुर्देव्यागृहीतपरमायुधाः ॥ ६३ ॥ ननृतुश्चापरतत्रयुद्धेतूर्यलयाश्रिताः॥ कबंधाश्छिन्नशिरसःखड्गशक्तवृष्टिपाणयः॥ ६४॥ तिष्ठतिष्ठेति भाषतोदेवीमन्येमहासुराः ॥ रुधिरौषविलुप्तांगाःसंग्रामेलोमहर्षणे ॥६५॥ नांततानघनशुषिराणांचनुर्णालयःसाम्यवाद्यादीनामन्योन्यसमत्वमाश्रिताःवीररसावेशवशाःखड्गशक्त्यष्टिपाणयःयुध्यमानाः पूर्वदेव्याछिन्नशिरसोपिवीररसाविष्कारात्संग्रा मादिदेवतावेशाच्चाविकतचेतना संतःपश्चात्कंशिरोवनंतिस्वस्वंयथास्थानंसंनिवेशयंतीतिकबन्धाःसंतःपुनःशिरोधारिणःसंतानतुर्नत्यंचक्रुः॥चकारात्केचिद्देव्यासमंयुयुधि रेच॥ तूर्यलयाश्रिताहिनृत्यंतिखङ्गशक्त्यष्टिपाणयोहियुध्यते॥ ततंबीणादिकंवायमानदंमुरजादिकम् । वंशादिकंतुशुषिरंकांस्यतालादिकंधनम्॥तथाचभरतः॥तचैवावनई चघनंशुपिरमेवच ॥ चतुर्विधनुविज्ञेयमातोयलक्षणान्वितम् ॥ एतएवात्यधुः ॥ चतुर्विधमिदंवावादित्रातोद्यनामकमिति ॥ यद्यपिखरेतुनिशिचंद्रहासासिकष्टयइतिऋष्टिः खड्गपर्यायस्तथाप्याकतिसंनिवेशविशेषभेदभिन्नतयापृथक्पयुक्तः ॥ खङ्गशक्त्यष्टपाणयइतिपाठेतुखगःशक्तिभिधअष्टाव्याताःपाणयोयेषांते ॥ यद्वा ॥ दैत्या केचिदष्ट भुजाथसंतीतिखड्नवशक्तयश्चअष्टस्वष्टसुपाणिपुपांते ॥ ६४ ॥ अन्येमहासुराः संपामशूराःयुदेतिष्ठतिष्ठेविदेवीभाषतःकथयंवःस्वकीयामहमहमिकांप्रकटयंतोदेव्यास सस ·. मा० पु. स०स० ॥ ९८॥ अ०७९ मयोद्धमाजग्मुरितिशेषः॥ तिष्ठतिष्ठेत्यत्रनित्यवीप्सयोर्नित्येआभीक्ष्ण्येचतिङन्तस्यद्विवचनम् ॥ भाषेतइतिभाषव्यक्तायांवाचि॥ अनुदात्तेत्त्वात्याप्तस्यात्मनेपदस्यचक्षिकोकि वादनित्यत्वात्परस्मैपदंशतृपत्ययः॥ तिष्ठतिष्ठेत्यभाषतेतिपाठेतुअन्येमहासुरादेवीं तिष्ठतिष्ठअद्यास्मदग्रेकयास्यसिक्वचनिलीयसेइतिसभर्त्सनंनामयाहमालपानित्यर्थः ॥ तिष्ठ विष्ठतिचैवोकादेव्याऽन्येयुयुधर्मधे अन्येचमहासुरामृधेयुद्धेदेवितिष्ठतिष्ठेतिमभमनमुक्त्वादेव्याचसमंयुयुधः ॥ लोमानिरोमाणिहृष्यंत्युद्भवंत्यनेनेतिलोमहर्षणतस्मित्रोमाञ्चोग मकारिणिसंग्रामेरुधिराणामोधाःस्तोमाःतैः विलुमांगाअपरेमहामुरास्तैः ॥ रोमांचोरोमपुलकोरोमहर्षणमित्यपि ॥ओधोव॒र्देभसारये ॥६५॥ देव्यापातितःशितैःरथैर्नागै गंजैर वैरसुरैश्चकीर्णासावसुंधराअगम्याऽनधिगम्यागंतुमशक्यातत्राभवत् ॥ कयत्रसमहानरणःमंग्राम देव्यासममहिषासुरमैन्यानामभूत् ॥ पातितैरथेत्यत्ररोरीतिरेफलोपः ॥ रथसहिताःनागाःरथनागाःतत्महिताअश्वाःतैः । द्ववेतुसेनांगत्वादेकवद्भावःस्यात् ॥ वमूनिधास्यतिसावसुंधरा नगम्याअगम्याअसेव्या ॥ गमेःपोरदुपधायत॥६६॥ किंच तत्रयुद्धेअमुरमैन्यस्यमध्येमयः सपदितत्क्षणेदेव्यासहमंयामारंभक्षणेएववारणानांगजानाममुराणदित्यानांवाजिनांघोटकानांशोणितीधारक्तसमूहाएवमहानद्यःसमुद्रगाः सद्यः पातितरथनागाश्वैरसुरेश्चवसुंधरा ॥ अगम्यासाऽभवत्तत्रयवाभूत्समहारणः॥६६॥ शोणितौघामहानद्यःसद्यस्तत्रविसुलुवुः ॥ मध्येचासुरसे न्यस्यवारणासुरवाजिनाम् ॥ ६७॥क्षणेनतन्महासैन्यमसुराणांतथांबिका । निन्येक्षययथावह्निस्तृणदारुमहाचयम् ॥६८॥ सचासिंहोमहाना दमुत्सृजन्धुतकेसरः॥शरीरेभ्योमरारीणाममुनिवविचिन्वति ॥ ६९ ॥ विसुमुवुःप्रसुवुरित्यर्थः ।। रक्तप्रवाहमय्योमहानयोबभूवुरित्यर्थः ॥ विसुलुवुः ॥ त्रुगतो लिट् उस्युवङ् ॥ ६७ ॥ तथातद्ववअंबिकादेवीअसुराणांतत्ससिद्धमहासैन्यक्ष नतत्क्षणमात्रेणक्षयं विनाशंनिन्येप्रापयामास ॥ नयतिर्दिकर्मकः । तृणानिचदारूणिचतृणदारूणितेषांमहान्चयःगणःसमूहःतंयथावह्निस्तद्वत । यद्वा ॥ यथातथैवसाम्ये ॥ ६८ ॥ नकेवलमबिकैवअपितुससिंहश्च ।। सपमिद्धोदेव्यावाहनीभूवोधुतकेसरःकंपितस्कंधकेसरःसिंहश्चमहानादंमहांतनादंकंठीरवत्वात् । कंठगर्जनमुत्सृजन् कुर्वन्तथो चितमसुरसैन्यक्षयनाशंनिन्य।। यच्चारूयावअथवासचसिंहःकर्ता विचिन्वतीतिविचयनक्रियासबंधनीयः ससिंह महानादमुत्सृजन्धुतकेसरःसन्नमरारीणांसुरद्विषांशरीरेण्यः सकाशतः असूनप्राणान विचिन्वतिप्राणानगृहीयादिवसंहरेदिव॥विचिन्वतीतिचिञ्चयने । विध्यादौलिङलेटकरिस्वादियः भुःलेटस्विप लेटोडायवितिअडागमः॥ छांदसोगुणाभावः इकोयणचि न किंतु वो सार्वधातुकेयण ॥ इतश्चलोपःपरस्मैपदेवितितुवा तेनावनाभीयते ॥ अथवाविचिन्वतीविसप्तमीयम् ॥ सासिंहबधुतकेसरः ॥९८ ·महानादमुत्सृजन्असुरान्व्यापायतच्छरीरेण्यःमाणाविचिन्वतीवेत्युत्प्रेक्षते॥ वतश्चतस्मिनसिंहऽमरारीणाशरारापनाणान्विचिन्वतीवइतस्वतःसंहर्तुगवेषयतीवसतिदेव्याग गैश्चतैरसुरैःसहयुद्धकतव्यधायीत्यर्थः।६। वत्रसंग्रामभूमौदेव्यारोपनिश्वाससंभूतैर्गणैश्चतैरसुरैःसहयुद्धतथालतंयथादिविस्वर्गदेवाःपुष्पवृष्टिमुचःसंतः एनांदेवींतुष्टुवुःस्तुतवंतः॥ पुष्पाणांवृष्टीर्मुचंतिपुष्पवृष्टिमुचः ॥ अथैनांतुष्टुवारितिपाठेतुदेव्यागणैश्चतत्रभूमीमहासुरैःसमयुद्धकतमथानंतरंपुष्पवृष्टिमुचोदेवाःदिविषदःएनायुध्यमानांससिंहांसगणामविकांतु टुवुः ॥ अहोइनामाश्चर्ययोद्धारोमायाविनोममासुराःतैःसममेकाकिन्यबलायुध्यतेमहासुरसैन्यान्यप्यनेकानि दशशःशतशःसहस्रशःअयुतशःलक्षशःनियुतशःकोटिशःकोटि कोटिश्चक्षयंतयैकयैवनीतानि तद्रणेकबंधाअपितयाऽबलयायुध्यंततेचदबलारोषहुंकारज्वलज्ज्वलनज्वालावलीडाः क्षणेक्षणेभस्मीभवंति अथ च रणमंडलेतदवलाविखंडित प्रचंडविक्रमोल्लासिमहायोद्धृमहासुरवपुर्विलसङ्गुधिरौघामहानद्यःप्रवहंतीतितामित्थमद्भुताद्भुतचरितांलोकायुदयैकफलोदयामंबिकांदिविषदःस्तुवंतीत्यर्थः॥७०॥इति.श्रीमार्क डेयेमहाराजाधिराजश्रीमनोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मंजश्रीशंतनुचक्रवर्तिविरचितायांशांतनव्यांचंडिकामाहात्म्यटीकायामेकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥७९॥ ऋषिरुवाच ॥ अ देव्यागणैश्चतैस्तत्रकृतंयुद्धमहासुरैः॥ यथैनांतुष्टुवुर्देवाःपुष्पवृष्टिमुचोदिवि ॥ ७० ॥ ॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसावर्णिकेमन्वन्तरेदेवीमाहा म्यएकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ निहन्यमानंतत्सैन्यमवलोक्यमहासुरः । सेनानीश्चिक्षुरः कोपाद्ययौयोद्धमावि काम् ॥१॥ सदेवीशरवर्षेणववर्षसमरेऽसुरः॥ यथामेरुगिरेःशृंगंतोयवर्षेणतोयदः ॥२॥ तस्यच्छित्त्वाततोदेवीलीलयैवशरोत्करान् ॥ जघान तुरगान्बाणैर्यतारंचैववाजिनाम् ॥३॥ चिच्छेदचधनुःसयोध्वजंचातिसमुच्छ्रितम् ॥ विव्याधचैनंगात्रेषुच्छिनधन्वानमाशुगैः॥४॥ थमहिषासुरसेनानी:चिक्षुरसंज्ञःमहासुरःतत्सैन्यंतस्यमहिषासुरस्यमेन्यंदेव्यानिहन्यमानंनिरंतरंहन्यमानमवलोक्यवीक्ष्यकोपायोडुमंबिकादेवीययोजगाम॥ निहन्यमानमिति वर्तमानसामीप्येवर्तमानवी भतेलनिहतमित्यर्थः॥१॥ सचिक्षुरनामाऽसुरःसमरेसंग्रामेशरवर्षेणनिरंतरप्रयुक्तबाणपातनेनदेवींववर्षछादयामास॥कनकिमिवतोयदोमेघः तोयवर्षेणसंततप्रवृद्धपाथःप्रथितपातनेनमेरुगिरेःशृंगमिव॥ नभिन्नेवचनेलिंगेनहीनाधिकतापिवा ।। उपमादृषणायालंयत्रोद्वेगोनधीमताम् ॥ क्रियाबाचित्वमाख्यातुमेकोत्रार्थः प्रदर्शितः ॥ प्रयोगतोनुवर्तव्याअनेकार्थाहिधातवः ॥ यद्वा यथातथैवेदसाम्यम् ॥ २ ॥ ततोनंतरदेवीसंग्रामलीलयैवकीडयैवअनायासेनैववाणैस्तस्यचिक्षुरसंज्ञस्यशरोत्करान बाणगणाछित्त्वाखंडयित्वानुरगान्धोटकान्बाणैर्जधान ॥अथचबाणैरेववाजिनांचोटकानांयंतारंसारथिंजधान ॥ क्रीडालीलाचनर्मच ॥ त्रीणांविलासविबोकविधमाललितं तथा ॥ हेलालीलेल्यमीहाबाःक्रिया श्रृंगारभावजाः॥ नियंतापाजितायंतामृतःचनाचमारथिः॥३॥मादेवीसयःसपदितत्क्षणेएवाशुगैाणैःधनुःकोदंडंचचिच्छेदअच्छिनत् ॥ ॥

·मा.
स०स०
॥ ९९।
अ०८०
अतिसमुच्छ्रितमत्युच्चतरंध्वजंचकेतुंबाणैश्चिच्छेद ॥ छिन्नंधन्वधनुर्यस्यसतथोक्त ताछिन्नधन्वानंचिक्षुरंमहासुरंगात्रेषुसर्वावयषुआशुगैर्विव्याधताडयामास ॥ व्यधताउनलि
ट्यायासस्योभयेषामितिसंप्रसारणम् ॥ आशुगौवायुविशिखौ ॥ धनुरर्धर्चादित्वान्नपुंसकेपि ॥ अन्यथाधनुश्चापौधन्वशरासनकोदण्डकार्मुकमित्यभिधानात् ॥ ४॥ सचि
शुराख्योमुरःदेव्याछिन्नंधन्वधनुर्यस्य विच्छिन्नोरथोयस्यविरथः ॥ हताअश्वायस्यसः हतःसारथिर्यस्यसः ईदृगवस्थःखगचर्मधर संस्तांदेवीहंतुमभ्यधावतउपाइवत् ॥
मृगतो मर्तेःवेगितायांगतोषावादेशोवक्तव्यः॥ ययेवंसर्नेःपरस्मैपदित्वादात्मनेपदंनस्यात ॥ स्यात्कतर्रिकर्मव्यतिहारइति। नस्यात् । नगतिहिंसाफैन्यइतिनिषेधात्॥अतश्चा
यधावन्तोदेवीमित्यपाठिषुः ॥ यद्वा ॥ धाबुगतिशुद्धयोरित्येतस्यस्वारतेत्त्वात्पाक्षिकस्यात्मनेपदमिति अस्त्वायधावततांदेकीमित्यपिपाठपाटवंपठितॄणां फलकोत्रीफलं
चर्म ॥ गात्रत्राणंचर्ममयत्वाचर्म ॥ धृधारणे धरतेधरः ॥ खड्गश्चचर्मच सेनांगत्वादेकवद्भावः ॥ खगचर्मणोधरःखड्गचर्मधरः ॥ अन्यथाकर्मण्यस्यात् ॥ ५
अनितगंवेगवानमचिक्षुरःमेनानीरमुरः तीक्ष्णातिग्माधारायस्यतेनखड्गनमण्डलायेणमिहमूर्धनिआहत्यप्रहृत्यदेवीमपिसव्येवामभुजेआजघानप्रजहार ॥ अकमकत्वात्परांग
सच्छिन्नधन्वाविरथोहताश्वोहतसारथिः ॥ अभ्यधावततादेवींखड्गचर्मधरोसुरः॥५॥ सिंहमाहत्यखनेनतीक्ष्णधारेणमूर्धनि ॥ आजघानभुजे
मव्येदेवीमप्यतिवेगवान् ॥ ६॥ तस्याःखगोभुजंप्राप्यपफालनृपनंदन ॥ ततोजग्राहशूलंसकोपादरुणलोचनः ॥ ७ ॥ चिक्षेपचततस्तत्तुभद्र
काल्यांमहासुरः॥जाज्वल्यमानतेजोभीरविबिंबमिवांबरात्॥८॥ दृष्ट्वातदापतच्छूलदेवीशूलममुंचत ॥ तेनतच्छतधानीतंशूलंसचमहासुरः॥९॥
कर्मकत्वाचाङोयमहनइत्यात्मनेपदापामिः॥वामंशरीरेसव्यंस्यादपसव्यंतुदक्षिणे॥६॥हेनृपनंदनमुरथनिशामय॥तस्यादेव्यावामभुजंप्राप्यचिक्षुराख्यमहासुरप्रयुक्तःखड्ग मण्ड
लाग्रःपफाल ॥ त्रिफलाविशरणविशशार चूर्णीबभूव।ततःखड्गभंगानंतरंकोपादरुणलोचनःरक्तलोचनःचिक्षुरःशूलंत्रिशूलमायुधंजयाहअग्रहीव।।अस्त्रीशूलंरुगायुधम् ॥ ७॥
ततस्तुत्रिशूलग्रहानंतरंचिक्षुरोमहामुरःत पारगृहीतंत्रिशूलंतमायुधंभद्रकाल्यांदेव्यांविषयेचिक्षेपअप्सीत् कीदृशंशूलम् अम्बरादाकाशात् अम्बरमाक्रम्यतेजोभीरविबिंबमिव
जाज्वल्यमानंदेदीप्यमानमित्यर्थः ॥ अम्बरादितिकमणिल्यम्लोपेपंचमी । तेजोभीरविबिंबमित्यत्ररोरीतिरेफलोपेलोपेपूर्वस्यदीर्घाणः तेजोभिरविबिंबमित्यदीर्घपाठेअवेः
सूर्यस्यबिंबमिवेत्यर्थः अवयःशैलमेषाइित्यभिधानात्॥अम्बरमतिअम्बरात् इतिप्रथमांवत्वेतुरविबिंबविशेषणद्रष्टव्यम् ॥ भद्राचसाकालस्यकालाविरुदस्यत्रीकाली ॥
यद्वाकालीचण्डिका॥८॥वचिक्षुरपयुक्तमापतत्तदागच्छवशूलंकर्मदृष्ट्वादेवीस्वकीयं शूलममुंचतप्रयुक्तवती तेनदेवीप्रयुक्तेनशुलेनतचिक्षुरप्रयुक्तशूलंशवधा शवप्रकारैःपूर्णतांनी
॥
॥ ९९॥

·तपापितम्॥नकेवलंत्रिशूलमेवअपितुचिक्षुरमहासुरश्चचूर्णतांनीतइत्यर्थः।।अमुंचतमुच्लमोक्षणेस्वरितेत् ॥९॥ महिमापुरत्वपमूपासनापवौवस्मिचिक्षुराख्येमहावीर्य देव्या हतेसतिचामरोनामत्रिदशार्दनःअमरहिंसकःमहासुरःगजारूढःसन्देव्यासहसंग्रामयितुमाजगामागतवान् ॥ वीर्यबलंप्रभावश्चमहद्यस्य। अईयतिहिनस्तिअईनःत्रिदशानामर्दनः ॥१०॥अथसचामरनामापिमहादैत्यःदेव्याःप्रतिघातनायशक्तिमायुधविशेषमुमोच।अथांबिकादेवीद्रुतंशीधंसत्वरहूंकाराभिहतामतएव निःष्पभांतांचामरमहादैत्यप्रयुक्तांशक्ति भूमीपातयामास ॥११॥ चामराख्योमहासुरःआत्मीयांशक्तिमायुधंदेव्याभूमौनिपतितांप्रनष्टांचदृष्ट्वाक्रोधसमन्वितः अप्रतिहतशक्तिः अयमदीयाहताईगवस्थामास्तादिति कोपोमिमार्छितःसन्देवींप्रतित्रिशूलंचिक्षेपमुमोच ॥ तदपिशूलंसादेवीअच्छिनतबाणैःकत्वा ॥ छिदिर्धीकरणे। भूतानद्यतनेलङ्लिविषयेपिक्वचिदस्ति ॥ पुराकल्प एतदासीदितिभाष्यकारप्रयोगादित्याहुः ॥ १२॥ ततोदेव्याचामरीयेशलायेचूर्णितेसत्यनंतरम् ॥ सिंह उच्चैःसमुत्पत्यगजस्यकुंभयोरंतरेमध्येविषयस्थितःसन्तेनत्रिदशार हतेतस्मिन्महावीर्येमहिपस्यापतौ ॥ आजगामगजारूंढश्चामरत्रिदशार्दनः ॥१०॥ सोपिशक्तिंमुमोचाथदेव्यास्तामम्बिकाद्रुतम् ॥ हुंका राभिहतांभूमौपातयामासनिष्प्रभाम् ॥ ११॥ भग्नांशक्तिंनिपतितांदृष्टाक्रोधसमन्वितः ॥ चिक्षेपचामरःशूलंबाणैस्तदपिसाच्छिनत् ॥ १२ ॥ ततः सिंहःसमुत्पत्यगजकुंभांतरेस्थितः॥ बाहुयुद्धेनयुयुधेतेनोचैस्त्रिदशारिणा ॥ १३ ॥ युध्यमानौततस्तोतुतस्मात्रागान्महींगतौ ॥ युयुधाते तिसंरब्धौप्रहारैरतिदारुणः ॥ १४॥ ततोवेगात्खमुत्पत्यनिपत्यचमृगारिणा ॥ करप्रहारेणशिरश्चामरस्यपृथकृतम् ॥ १५॥ उदग्रश्चरणेदेव्या शिलावृक्षादिभिर्हतः ॥ दंतमुष्टितलेश्चैवकरालश्चनिपातितः॥ १६ ॥ णासुरद्विषाचामरेणदैत्येनसममुच्चैरतितरांबाहुभ्यांप्रवर्तितेनयुद्धेनबाहुयुद्धेनयुयुधेसंप्रजह्वे ॥ युध्यतेरनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम्॥ कुंभौतुपिंडौशिरसःतयोर्मध्येविदुःपुमान् ॥१३॥ ततोबाहुयुद्धवृत्तितस्तुपुनयुध्यमानौतौसिंहचामरौतस्मान्नागाइजान्सकाशात्महीभूमिगतौसंतावतिदारुणैर्भयंकरैःप्रहारैरविसंरब्धौअतितरांक्रोधाविष्टौयुयुधाते ॥ संपूर्वरभिः कोधार्थः युयुधातेआतिसंरब्धौइतिच्छेदः मणीवादित्वात्प्रगृह्यत्वाभावात्प्रकृतिभावाभावादेङ:पदांतादितिपूर्वरूपत्वमेव ॥. अथवाशिष्टमयोगतःसंज्ञापूर्वकोविधिरनित्यःओगें णादित्यतः स्वायंभुवप्रयोगवत् ॥१४॥ ततोयुद्धरसावेशतोवेगाजगन्जयरयात्खमंतारक्षमुत्पत्यउत्प्लुत्यचपुनर्वेगानिपत्यचमृगारिणासिंहेनचामरनानोमहासुरस्यशिरोमस्तक करप्रहारेण करकत प्रहारःताइनंतेनपृथकृतंदूरीकृतंछिन्नम् । प्रहारजवयोवेंगोविण्मूत्रातिप्रवर्तने ॥ १५ ॥ रणेदेव्याशिलादिमिःपापाणैस्तरुभिः आदि ·स०स० मा. पुर म.८. ॥१०॥ शब्दाङनुरायायुधैवउदघाख्यमहासुरःहतः। करालोनाममहासुरःचशब्दात्ससैन्यदंतमुष्टिवलैःदंतमुष्टिभिःतलैःप्रतलैः चशब्दाव खङ्गायैरायुधैः सिंहेनगणैःदेव्याचनिपातितः न्यपातिव्यमूलतः। पाणौचपेटपतलपहस्ताविस्तृवांगुलौदंतैःसहितामुष्टयःदंतमुष्टिभिःसहिताःतलाःतैःद्वेतुपाण्यंगत्वादेकवद्भावः स्यात् ॥ दंतोगजदंतःतेननिर्मितोमुष्टिःदन्त मुष्टिःतस्यतलैर्भागदेशै छुरिकाधाराविशेषैश्चनिपातितइत्यपिव्याख्यानम्॥केचिद्दनमुष्टितलैरितिक्तांतपठंति॥दत्तंमुष्टितलंयैर्गुणैःतेदत्तमुष्टितला तैर्निपातितइत्यपिव्याख्येयम् ॥ १६ ॥ रणेक्रुद्धादेवीउद्धतंनाममहामुरंचशब्दात् मैन्यंगदापातैश्चूर्णयामाससंपिपेष ॥परासुमकार्षीत् ॥ त्रिनेत्रापरमेश्वरीचण्डिकादेवीरणेकुरासतीभिदिपालेनहस्तक्षेप्ये णलगुडेनबाष्कलंनाममहासुरंजघान ॥ भिंदिपालःसृगस्तुल्यौ । तथापरमेश्वरीबाणैःताम्रन्नाममहासुरंजघान ॥ तथापरमेश्वरीबाणैरेवअंधकनाममहासुरंजघान ॥ तथा परमेश्वरी बाणैरेवउग्रमास्ययस्यतमुपास्यनाममहासुरंजघान ॥ तथापरमेश्वरीबाणैरेवउग्रवीर्ययस्यतमुग्रवीर्यनाममहासुरंचजघान ॥ तथैवपरमेश्वरीबाणैरेवमहांतौहनूक देवीकुद्धागदापातैश्चूर्णयामासचोद्धतम् ॥ बाष्कलंभिन्दिपालेनबाणैस्तानंतथांधकम् ॥ १७॥ उपास्यमुग्रवीर्यचतथैवचमहाहनुम् ॥ त्रिनेत्रा चत्रिशूलेनजघानपरमेश्वरी ॥ १८॥ बिडालस्यासिनाकायात्पातयामासवैशिरः॥ दुर्धरंदुर्मुखंचोभौशरैर्निन्येयमक्षयम् ॥ कालंचकालदंडेन कालरात्रिरपातयत् ॥ ॥ १९॥ “उग्रदर्शनमत्युप्रैःखङ्गपातैरताडयत् ॥ असिनेवासिलोमानमच्छिदत्सारणोत्सवे ॥ गणैःसिंहेनदेव्याचजय क्ष्वेडाकृतोत्सवैः॥ २०॥ एवंसंक्षीयमाणेतुस्वसैन्यमहिषासुरः॥ माहिषेणस्वरूपेणत्रासयामासतान्गणान् ॥ २१॥ पोलाधोभागीयस्यतंमहाहनाममहासुरंजघान ॥ · त्रिनेत्रंचेतितुपाठेत्रीणिनेत्राणियस्यतंत्रिनेत्रंमहासुरंत्रिशूलेन चशब्दात्ससैन्यम् ॥ परमाईश्वरीअश्नोवेराशुकर्मणि वरट्चेच्चोपधायाः । यद्वापरमेश्वरस्यत्रीपरमेश्वरी ॥ १७॥ एकार्थवाचकौ ॥ १८ ॥ रणेदेवीअसिनाखड्नविडालस्यमहासुरस्यशिरोमूनिकायाच्छरी रात् वैप्रख्यातितः पातयामाम ॥ रणेदेवीशरैःदुर्धरनामदुर्मुखंचोभौनाममहासुरौ कर्म यमक्षयंयमगृहंद्वितीयकर्म निन्येषापयामास ॥ नयतिर्दिकर्मकः ॥ क्षयोयक्षणिक ल्पांतेनिलयेपचयेपिच ॥ कालंचकालदंडेनकालरात्रिरपातयत ॥ कालंनाममहासुरंकालरात्रिरंबिकाकालदण्डेनापातयत् प्राभंशयत् ॥ १९ ॥ उपदर्शनंनाममहासुर मत्पुत्रैःखड्गपातैः अवाडयत् ॥ तडआधातेचुरादिः ॥ असिनैवअसिलोमानमहासुरमच्छिदत् अछैन्सीत् ॥ गणैः सिंहेनदेव्याचजयक्ष्वेडाकतोत्सवैः ॥ गणादिभिःउत्सवै रणोत्सवैःजयसंबंधिनिक्ष्वेडाहताजयसिंहनादःहतइत्यर्थः ॥ श्वेठातुसिंहनादास्यात्॥ कालवेत्यादिश्लोकद्वयं केचित्पठंतिकेचिनुन ॥ २० ॥ पांचमुरुमंग्यास्पसैन्ये ·स्वयंसंक्षीयमाणेसतिमहिषासुरस्तुतदसहमानःसन्माहिषेणमहिपसंबंधिनामहिषाकारणस्वरूपेणवान्देवीगणान्त्रासयामासउद्देजयामास ॥संक्षीयमाणशविक्षियचादिरकर्मक परस्मैपदीइतितुपयोगतातभावितण्यर्थविवक्षायांनाभुक्तक्षीयतेकर्मक्षीयंतेचास्यकर्माणीतिवत्सकर्मकत्वेसतिकर्मकर्तरिलटः शानचिकर्मवतकर्मणातुल्यक्रियइतियक्त्यात्मनेपदेड कत्सार्वधातुकयोर्दीघेरूपम् ॥ २१ ॥ महिषासुरःतुंडप्रहारेणतुंडेनक्केणजनिताघातेनकांश्चिद्गणान्देवीरोषजनितान्पुरुषारणशूरान्भूतलेपातयामास ॥ तथाखुरक्षेपैर परान्भूमौपातयामास॥शफंलीबेखुरःपुमान्॥सतथान्याँटांगूलताडितान्गणान्भूमौपातयामास ।। पुच्छोखीलूमलांगूले॥ सतथान्यांश्च/गाभ्यांविदारितान्गणान्भूमौपातयामास दारितेभिन्नभेदितौ ॥ सतथावेगेनजवेनकांश्चिदपरान्नमौपातयामास ॥ सतथामहिषः नादनध्वनिनाकंठगर्जितेनापरान्व्याकुलचित्तान्भूमोपातयामास ॥ अपरान्धमणेनप रितोषतःपार्वतश्वभूतलेपातयामास ॥ महिपः अन्यानिश्वासपवनेननिश्वासएवपबनोवायुःतेनभूतलेपातयामास ॥ २२॥ २३ ॥ इत्थंसमहिषासुरोमहादेव्याःअंबिका कांश्चित्तुंडप्रहारेणखुरक्षेपेस्तथापरान्॥ लांगूलताडितांश्चान्याञ्छंगाभ्यांचविदारितान्॥२२॥ वेगेनकांश्चिदपरान्नादेनभ्रमणेनच॥ निश्वासपवने नान्यान्पातयामासभूतले॥२३॥ निपात्यप्रमथानीकमभ्यधावतसोसुरः॥सिंहहंतुंमहादेव्याः कोपंचक्रेततोंबिका ॥२४॥सोपिकोपान्महावीर्यः रक्षुण्णमहीतलः॥श्रृंगाभ्यांपर्वतानुच्चैश्विक्षेपचननादच॥२६॥वेगभ्रमणविक्षुण्णामहीतस्यव्यशीर्यत॥ लांगूलेनाहतश्चाब्धिःप्लावयामाससर्वतः॥२६ याः प्रमथानांपार्षदानामनीकानिसैन्यानिप्रमथगणान्निपात्यभूमोनितरांपातयित्वातस्याःसिंहहंतुमन्यधावतआभिमुख्येनाधाक्त आइवत । धावुगतिशुद्धयोःस्वारितेत्त्वादात्म नेपदम् ।। वरूथिनीवलंसैन्यंचकंचानीकमस्त्रियाम् ॥ ततःप्रमथगणमथनतःसिंहहंतुमागमनंतस्यततश्चमहिषेमहासुरेविषयेविकाचंडिकाकोपंचक्के ॥ २४॥ महावीर्यःसमहि जापासुरःखुरक्षुण्णमहीतलःसन्योटुक्रोधादकपादशफनिष्पिष्टकतापक्षोणिभागःमन्नुच्चैरभंलिहाश्यांशृंगाभ्यामुच्चैरभलिहान्पवर्तान्उच्चैरभ्रलिहमुकुटमूर्द निदेव्याउच्चैश्विक्षेप उचै रक्षप्सीत् ॥ अथचोचैननाद॥णदअव्यक्तशब्दे॥गलगर्जनचोच्चैश्चकार॥महावीर्यःवीर्यसंपन्नःसत्त्ववान्महिषोतितरामितियावत् ॥ २५ ॥ तस्यमहिषासुरस्यवेगेनजवेनयुक्तं भ्रमणंतेनविक्षुण्णाविरोषेणसंपिष्टामहीव्यशीर्यतस्वयमेवविशीर्णाभवत् ॥ हिंसायांक्यादि परस्मैपदीविपूर्वोकर्मकः ॥ इहतुअंतर्भावितण्यर्थविवक्षायाम् ॥ विशीर्यतेमेघःस्व यमेवविशीर्यतेहेतुःस्वयमेवेतिवत्कर्मकर्न रिलब्लिपम् ॥ किंचतस्पमहिपस्यलांगृलेनपुच्छेनआहतःवाडिवोन्धिःअर्णवःसर्वतःसर्वत्रपृथिव्यांसकलजनान्प्लावयामास ॥ वारी :

·मा० पु०
स०स०
॥१०१॥
म.८
पूरमविश्वंचकार । तसिप्रकरणेआयादिश्यउपमंख्यानमित्यधिकरणेतसिः।। यदा ॥ कर्मणिल्यब्लोपेपंचमी॥ सर्वतःसांपृथ्वीप्लावयामास । २६ ॥ धनाश्चमहां
तोमेघाःतेनमहिषासुरेणधुतात्यांशृंगात्यांविभिन्ना विदारिताःसंतःखंडखंडंशकलंशकलंययुः ॥ महिषेणधुतशृंगविदारिता महांतोमेवा खंडपकाराःखंडसदृशाःसंतःययुरि
त्यर्थः ॥ प्रकारेगुणवचनस्येत्यधिकस्याल्पसादृश्येगुणवचनस्यद्विर्भावः ॥खंडखंडययुरितितुपाठेकर्मधारयवदुत्नरेष्विविविकल्पेनकर्मधारयत्वातिदेशाद्विरुक्तयोर्भागयोर्मध्येपूर्व
भागमंबंधिन्याविभक्तेलक् ।। श्वासानिलास्ताविशीर्णाःश्वासानिलास्ताःशतशःश्वासानिलाहताःशीर्णानिपेतुर्नभसोचलाः ॥ अत्रपाठत्रयेतस्यमहिषस्यरोषजाःश्वासाएव
अनिलावायवः तैरम्ताःक्षिमाः अतएवाविशीर्णाः चूर्णीभूताःअचलाःपर्वताःनभमःसकाशानिपेतुःनिपतिताः ॥ यदा ॥ श्वासानिलास्ताःशतशःशवंशतंशतशः ॥ संख्यैकव
चनाच्चवीप्सायांशस्पत्ययः ।। यद्वा ॥ श्वासानिलराहताःताडिताइत्यनुसंधेयम् ॥ शीर्णाःचूर्णीभूताः ॥ २७ ॥ इतिप्रागुक्तरीत्याकोधसमाध्मातकोधानिसंयुक्तंकोधेनस
मतादाविष्टंविभितंतमायापतंतमहिषमहासुरंदृष्ट्वावीक्ष्यतदातवधायतमहिपहतुंचंडिकादेवीकोपमकरोत् ॥ वधहिंसार्थःइतिवधिःप्रकृत्यंतरंजनिवघ्योश्चेतिवधिग्रहणादवसी
धुतशृंगविभिन्नाश्चखंडखडंययुर्घनाः ॥ श्वासानिलास्ताःशतशोनिपेतुर्नभसोऽचलाः॥२७॥ इतिकोधसमाध्मातमापतंतमहासुरम्।।दृष्ट्वासाचंडि
काकोपंतद्वधायतदाकरोत् ॥२८॥साक्षित्वातस्यवैपाशंतंवबंधमहासुरम् ॥तत्याजमाहिषंरूपसोपिबद्धोमहामृधे॥२९॥ततःसिंहोभवत्सद्योयावत्त
स्यांबिकाशिरः॥ छिनत्तितावत्पुरुषःखड्गपाणिरदृश्यत॥३०॥ततएवाशुपुरुषंदेवीचिच्छेदसायकैः।तखड्गचर्मणासार्धततःसोभून्महागजः॥३१॥
यते तयातितम्यवधनंवधःतधःभावेषञ् ॥ जनिवथ्योश्चेत्यतउपधायावृद्ध्यभावः॥ क्रियार्थोपपदस्यचकर्मणिस्थानिनइतिचतुर्थी तद्वधंविधातुकोकोधमकरोत्
॥ २८ ॥ प्रियंतेम्मिन्बीगःमृधंयुद्धंतत्रमहतिमृधेसादेवीतावनस्यमहिषासुरस्यवयायवैप्रसिद्धवरुणादवानंपाशमायुधंक्षिप्त्वाप्रवर्त्यतमहासुरंबबंध ॥ अथसपाशबंधमसहिष्णुः
माहिषरूपनत्याजअन्याक्षीत ननोनुसत्यक्तमहिषाकारोमायावित्वादन्यएवपशुःशार्दूलःखड्गपोत्रीवाप्रशस्तंप्रमथेनक्षमगात्रोभूत् ॥ अथदेव्यापाशेनसोपिवाबद्दएवाभूत
॥२९॥ततोमहिषादिरूपपरित्यागादनंतरंसमहामुरोमायावित्वात्सद्यःसपदिदेव्यासमंयो,सिंहोऽभवत्।ततोंबिकादेवीतस्यमायामयसिंहस्यशिरमूर्धानंयावद्यावताकालेनच्छि
ननिछेत्स्यतितावत्नावत्येवकालेसमायावीमहामुरःखड्गपाणिःपुरुषःप्रादुर्भवन्नदृश्यतऐक्ष्यवदेव्यतिशेषः॥ यावत्ताबच्चसाकल्येवधौमानेवधारणेखितःपाणीयस्पसतथोक्तःप्रहर
णार्थेभ्यःपरेनिष्ठासप्तम्यौभक्तइतिवक्तव्यम्॥३०॥ततःखङ्गपाणेःपुरुषस्यदर्शनानंतरमेवदेवीआशुसत्वरंसायकैःआशुगैःखगचर्मणासाईतखङ्गपाणिपुरुषकंठेविच्छेद।सा
॥१.१॥

·A ॥ चर्मसुरुषंचसायकैबिच्छेदेतिसूचयितुंसाईमित्युक्तम्।।खङ्गश्चचर्मचखनचर्मसेनांगत्वादेकवद्भावः ॥ वेनसाईम्॥ फलकोखीफलंचम।। चर्ममयंचर्मगात्रत्राणंहस्वाह्यफल कम् ।। करेणचमहासिंहंतंचकर्षजगर्जच ॥ वतःपुरुषरूपतःसकाशात्समहासुरःमहागजोभूत् ॥३१॥ सचमहागजः करेणशुंडादंडेनतंप्रसिद्भदेवीवाहनसिंहंचकर्षआकष्टवान् जगर्जचबृहितंचचकार ॥ गर्जशब्दे क्वादिःपरस्मैपदी ॥गजःसिंहंचकर्षेतिहिअसुरविनाशमूचकउत्पावोयप्रसिद्धवपरीत्यात् ॥३२॥ ततोदेवीतुपुनःसिंहकर्षतःआक्षिपतःआह रतःतस्पमहागजस्यकरशुंडादंडंखङ्गेनचंद्रहासेननिरकंततनिकृष्याच्छैत्सीद॥कतीछेदनेपरस्मैपदी॥ यदत्यधुः ॥ कृणनिरूततीत्येतेवेष्टनेछेदनेक्रमादिति ॥ इहतुछांदसमात्मने पदम्॥ऋषयश्छांदसंपदमनकुर्वति ॥अन्यथानिरकंतदित्येवस्यात् ।। कर्षतस्तत्करदेवीतिपाठेकर्षतोगजस्यकरःप्रसिद्धः तत्करइतिव्याख्या । इहसमहासुरः पाङ्महाहवक्षमः महिषोभूत्ततोव्याघःखङ्गः पोत्रीहारः पुमान् गजोयमहिषोभूयोमायावीसमहामृधे इत्येतदावेदयितुमाह ॥ ततोगजवपुस्त्यागानन्तरं भूयः पुनरपि समहासुरः माहिपंवपुरा श्रितःप्राप्तवान्सन तथैवपूर्ववदेवप्राग्वत्महिषःसन्तथैवत्रैलोक्यंक्षोभयामासक्षोभप्रापयामास ॥ तथैवसचरांचरत्रैलोक्यंलोकत्रयंक्षोभयामास ॥ आश्रितइतिश्रिसेवायाम् ॥ करेणचमहासिंहतंचकर्षजगर्जच ॥ कर्षतस्तुकरंदेवीखड्नेननिरकंतत ॥ ३२ ॥ ततोमहासुरोभूयोमाहिषंवपुराश्रितः ॥ तथैवक्षोभयामासत्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ३३॥ ततः क्रुद्धाजगन्माताचंडिकापानमुत्तमम् ॥ पपौपुनःपुनश्चैवजहासारुणलोचना ॥३४॥ पतिप्रितप्रतिज्ञानार्थःसकर्मकः ॥ गत्यर्थाकर्मकश्तिषशीस्थासेत्यादिनाकर्नरिक्तः ॥ वपुराश्रितःअंगीकतवानमन्त्रैलोक्यक्षोभयामासेत्यर्थः । आस्थितेत्यविसर्गपाठेतु आःस्थःप्रतिज्ञानेइत्यात्मनेपदंतरिलुस्थाघ्योरिच्चेत्यकारस्यइत्वंसिचःकित्त्वंच तेनगुणाभावः ॥ ह्रस्वादंगादिविसिचोलोपः ॥ सइतिच्छेदेतुमहासुरइत्यर्थः । चराध देवाःअचराश्चपर्वतादयः चराचरं सर्वोद्योविभाषैकवद्भवति ॥ चराचरात्मकंत्रैलोक्यसमहासुरःक्षोभयामासेत्यर्थः ॥ यदा ॥ चराधाचराचचराचराःतैःसहितं त्रैलोक्यस चराचरं संभवात्स्वरूपारूपानतोविशेषणविशेष्यभावः॥ चरिंगत्यर्थः ॥ चरिचलिपतिवदीनांवाद्वित्वमच्याक्चाप्यासस्येतिपचायचिद्विर्भावल्यासस्यचआगागमः ॥ आग्वि घिसामर्थ्यालादिशेषाभावः ॥ अन्यथाह्यागमादेशयोर्विशेषाभावादागमलिंगमपार्थकस्यात् ॥ चरिष्णुजंगमचरंत्रसमिंगचराचरम् ॥३३॥ वतस्यैलोक्पक्षोभणाजगन्मा तांजगतां जननीजगदिताचण्डिकादेवीकुदासतीअतएवारुणलोचना अरुणेरक्तेलोचनेयस्याःसा उत्तमममृतपानमधुपुनःपुनःपपौ ॥ पापानेकर्मणिल्युट् ॥ लीलयामध्वेवप पो पुनःपुनश्चजहासैवयुदंतुनगणयामास ॥ हसेहसनेलिटस्तिपोणल् ॥ पपावित्यानऔणलः ॥ वीरपानंचकारेत्यर्थः । वीरपानंनुयत्पानंवृत्तेभाविनिवारणे ॥ वीराणांक ·स.स मा० पु. म 41१०२॥ व्यमयपानंवीरपानम् ॥ मुहुःपुनःपुनःशश्वदभीक्ष्णमसकत्समाः ॥ घटायुवायुवोन्मानंमधुमांसोपदंशकम् ॥ एकैकवारतश्चण्डीपपावत्ररणोत्सवे ॥३४॥ बलेनसामयेनवी णप्रभावेणतेजसामदेनहर्षेणगāणचोदतःअविनीतोनिर्मर्यादउत्कटःसमहिषासुरोपिननईचकण्ठगर्जनचकार ॥ नईगईशब्दे ॥ चण्डिकाप्रतिभूधरान् गिरीविषाणाभ्यां गात्यांचिक्षेपपक्षिमवान् । अविनीतःममुद्दतः ॥ स्थैर्यसामर्थ्यसैन्येषुबलंनाकाकसीरिणोः वीर्यबलंप्रभावश्च ॥३५॥ साचण्डिकातेनमहिषासुरेणाहितानाक्षवान् तान्भूधरा गिरीनशरोत्करैःशराणामुत्करैःउत्क्षेपैःचूर्णयंतीनिःशेषयंतीसतीतमहिषासुरंमदोद्दतमुखरागाकुलाक्षरंयथास्याउवाच ॥ मदान्मधुपानजादुवोमुखेरागःवेनाकुलान्यक्षरा णिवर्णायस्मिनकर्मणिवचनेतन्मदोद्धृतमुखरागाकुलाक्षरंक्रियाविशेषणानांकर्मत्वंनपुंसकैकत्वंचवाच्यम् ॥ यद्वा ॥ मदोडूतमुखरागादेवीमदेनमधुपानजेनउडूवोजातोमुखेरागः कषायभावोयस्याःसा आकुलाक्षरामतिक्रियाविशेषणम् ॥ आकुलानिव्यामिश्रितान्यस्पष्टाक्षराणियस्मिन्कर्मणितत् ॥ ३६ ॥ अब्रह्माकुलाक्षरमित्युक्तत्वाइजंग इत्येवंभ ननर्दचासुरःसोपिबलवीर्यमदोद्धतः ॥ विषाणाभ्यांचचिक्षेपचंडिकांप्रतिभूधरान् ॥३५॥ साचतान्प्रहितास्तेनचूर्णयतीशरोत्करैः॥ उवाचतंमदो दूतमुखरागाकुलाक्षरम् ॥ ३६॥ ॥ देव्युवाच ॥ ॥ गणगर्जक्षणंमूढमधुयावत्पिबाम्यहम् ॥ मयात्वयिहतेत्रेवर्जिष्यंत्याशुदेवताः ॥ ३७ ॥ ऋषिरुवाच ॥ एवमुक्तासमुत्पत्यसारूढातंमहासुरम् ॥ पादेनाक्रम्बकंठेचशूलेनैनमताडयत् ॥३८॥ ततःसोपिपदाक्रांतस्तयानिजमुखात्ततः॥ अईनिष्क्रांतएवासीद्देव्यावीर्येणसंवृतः ॥ ३९॥ तिपदंव्यत्यस्ताक्षरंदेव्योक्तम् ॥ ऋषिणातुतत्सत्कृत्यार्थसंगत्याप्रणीतम् हेमूढहेअझत्वंक्षणंतावद्र्जगर्जयावदहंमधुपिबामि ॥यावताक्षणेनमधुपास्यामिवावंतक्षणंत्वमपिकण्ठग ॥ वावदेवतवायुःततःक्षणांतरेमयात्वयिहतेव्यसूरुतेसतिअत्रैवसंग्रामभूमावेवअत्रैवअस्मिन्नेवक्षणेवाआशुअबिलंवितंदेवताइन्नादयोदेवागर्जिष्यंत्यानन्दवो गास्यंति ॥ गृजिशब्देलट् पिबामीतिपानाग्रेभविष्यतिकालेयावत्पुरानिपातयोर्लडितिलट् ॥ अनेमूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ॥ ३७ ॥ सदेवीएवमुक्तासमुत्पत्य सम्यक्उत्पत्यतमहिषासुरमारूढाआरूढवती एनमहिषासुरंकण्ठेचकण्ठप्रदेशएवएकेनपादेनउचितेनाक्रम्यशलेनाताडयत् ॥ तहआपातेचुरादिःआखदा इहतुगत्यर्याकर्म केत्यादिनाकरितः ॥ एनमित्यन्वादेशेरूपमिदमेतदोन्यतरस्याम् ॥ ३८ ॥ ततोनंतरसमहिषासुरःतयादेव्यापदापादेनआकांतःसरार्लेनवाडिवोपितस्मानिजमुखादा त्मीयमुसासकाशादईनिष्कांतएवअनशरीरेणनिर्गतःदेव्यावीर्येणवलेनसामनसंवृतः संछादितःस्तंभित आसीवतयैवास ॥ नसंपूर्णोनिकांवःअर्धनिष्कान्तःभवना र्जनकुरुकुल ·.. निष्क्रांतः अर्धनिष्कांतः॥३९॥ असोमहासुरमहिपत्रादर्द्धनिष्कांतःशरीरार्द्धननिर्गतःयुध्यमानःयुद्धकुर्वाणएवतयादेव्याभगवत्यामहासिनामण्डल तस्यासुरस्य उत्तमांगछित्त्वाभूमोनिपातितः ॥ शरीरस्याई निष्कांतःविशेषणसमासः॥ अनवानिष्क्रांतःकर्तृकरणेकताबहुलमितिसमासः ॥ नबहुव्रीहिः ॥ अदौनिष्कांतोदेहभा गोयस्येतिविग्रहप्रसंगात ॥ ४० ॥ एवमुक्तरीत्यामहिषोनामप्रसिद्धःसमहासुरःसैन्यमहितः सुहृदणसहितः त्रैलोक्यंत्राँडोकान्मोहयित्वांमोहंदुःखपापय्यततोयुदंकुर्वाणः तयादेव्यानाशंपापितः ॥ महाकाल्यानिपातितइतिपाठेमहाकालःउग्रःतत्पनीमहतीकालीदुर्गातयावा ॥ ४१ ॥ तदावस्मिन्समयेदेव्यामहिषेमहासुरेविनिपातितेसतित्रै लोक्यस्थैःसर्वैःपुरुषैःदेवींप्रतिजयलोकोत्कणवर्तस्वत्युक्तम् ॥ कीदृशैःदेवाःस्वलोंकसमानःइन्द्रादयःअसुराःपातालवासिनोबलिप्रभृतयःमानवाभूलोकसमानोबाह्मणादयः तैःसहितः ।। पुनःकीदृशैःतदाभूतैःतस्मान्महिषासुरादाभूताःपीडाप्राप्तवंतःतैः । आभूःस्यात्कोपपीडयोः ॥ भूप्राभावात्मनेपदीचुरादिः ॥ आधृषाद्देतिणिजभावपक्षेकरि अर्द्धनिष्कांतएवासीयुध्यमानोमहासुरः॥ तयामहासिनादेव्याशिरश्छित्त्वानिपातितः ॥ ४०॥ एवंसमहिषोनामससैन्यःससुहगणः ॥ त्रैलो क्यमोहयित्वातुतयादेव्याविनाशितः॥४१॥त्रैलोक्यस्थैस्तदाभूतैर्महिपेविनिपातिते ॥ जयेत्युक्तं ततः सर्वैः सदेवासुरमानवैः ॥४२॥ ततोहाहा कृतंसर्वदैत्यसैन्यननाशयत् ॥ प्रहर्षचपरंजग्मुःसकलादेवतागणाः ॥४३॥ तुष्टुवुस्तांसुरादेवींसहदिव्यैर्महर्षिभिः॥ जगुगंधर्वपतयोननृतुश्चा प्सरोगणाः॥ ४४ ॥ इति श्रीमार्क दे० महिषासुरवधोनामाशीतितमोऽध्यायः॥८०॥ऋषिरुवाच ॥ ॥ ततःसुरगणाःसर्वेदेव्याइंद्रपुरोगमाः॥ स्तुतिमारेभिक निहतेमहिषासुरे ॥१॥ रूपम् ॥ योगविभागात्ममामः ॥ इत्थंभूतेतिनिर्देशाद्वा ॥ ४२ ॥ ततोमहिषमर्हनादनंतरंयत्किंचिद्देत्यसैन्यमवशिष्टंस्वल्पंतदपिहाहाकृतंहाहाइविससंभ्रमंदीनभावनकत माहितसतननाश ॥ णशअदर्शने ॥ अदर्शनमभावः ॥ अदृष्टमभूत् ॥ किंचदेवतानांगणास्तुसकलाःसर्वेपिपरमुत्कृष्टंपहर्षमतोषजग्मुश्चप्रामवन्तः ॥ हा विषादशुगार्तिषु ॥ चापलेद्वेभवतइतिवक्तव्यम ॥ संभमेणप्रवृत्तिश्चापलम् ॥ हाहाइतिसम्मप्रवृत्त्यादीनत्वेनरुतमनाथननाश दैत्यमैन्यमित्यर्थः॥४३॥ अथ तांदेवींसुराःइन्द्रादयःदिविभवैदि व्यमहर्षिभिःसहसहितास्तुष्टुवस्तुतवन्तः ॥ सुराश्चदिव्यामहर्षयश्चदेवींस्तुतवन्तइत्यर्थः ॥ अथगन्धर्वपतयश्चजगुःहाहाहूहूप्रभृतयोगन्धर्वा गायमानाःतेषांपतयोगानविच क्षणाःतुम्बुरुषभृतयःगीतवंतः ॥ गैशब्दलिट् ॥ अथअप्सरोगणाधननृतुःउर्वशीनभृतयःस्वर्गवारांगनाःतासांगणाःनर्तितवंतादेवीविजयेमहोत्सवे ॥ नृतीगात्रविक्षेपेनाटयलिट उस ॥ ४४ ॥ इतिम० श्रीवो० श्रीमदुद्द० श्रीरांतनुचक्रवर्तिविरचिवायांदेवीमाहात्म्यदीकायांमहिषासुरवधोनामाशीविवमोऽध्यायः ॥८०॥ ॥ महिषासुरेनिहतेसतिवतो CCCC १८

·मा०पू०
स०स०
है
॥१०॥
अ.८१
नन्तरमिन्द्रपुरोगमाःशकप्रमुखाःसर्वेपिसुरगणाःस्तुतिकर्तुमारेभिरेउपक्रांतवंतः ॥ रभगभस्ये ॥ आत्मनेपदेलिट् ॥ पुरोगच्छतीति पुरोगमः इन्द्रःपुरोगमःअग्रेसरो
येषां ते
॥ रणे देव्याचंडिकया तस्मिन्नतिवीयसुरारिबलेमहिषासुरमेन्येचअतिवीर्यदुरात्मनिमहिषासुरेचहतेसति प्रणतिनम्रशिरोधरांसाः प्रहर्ष
पुलकोद्गमचारुदेहाःशकादयःसुरगणाः तांदेवींवाग्भिःतुष्टुवःस्तुतवंतः ॥ वीर्यबलंप्रभावश्च
वीर्यबलंप्रभावश्च ॥ प्रणतिभिर्नम्राःशिरोधराः कंधराग्रीवाअंसाःस्कंधाभुजशिरांसिच
येषांते धरंतीतिधराः शिरसांधराःशिरोधराः प्रहर्षेप्रमोदे पुलकाःरोमांचाःनेषाम् उद्भमःप्रादुर्भावःतेनचारवोमनोहरादेहायेषांते ॥ वाग्भिारतिचतुर्विधाभिर्वाणी
भिः ॥ यदाप्यं-चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः-जातिशब्दाः गुणशब्दाः क्रियाशब्दा यदृच्छाशब्दाश्चतुर्धाइति ॥ अन्ये त्वाहुः ॥ द्रव्यंगुणक्रियांजातिमाहुः
शब्दाश्चतुर्विधाः । यदृच्छयाप्रयुक्ताःस्युः संज्ञाशब्दाचपंचमाः इति ॥ अपरे त्याहुः ॥ वैखरी शब्दनिष्पत्तिर्मध्यमा श्रुतिगोचरा ॥ योतितार्थाचपश्यंती सूक्ष्माचा
शकादयःसुरगणानिहतेतिवीर्येतस्मिन्दुरात्मनिसुरारिवलेचदेव्या ॥ तांतुष्टुवुःप्रणतिनम्रशिरोधरांसावाग्भिःप्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः ॥ २ ॥
॥देवाउचुः॥ देव्याययाततमिदंजगदात्मशक्त्यानिःशेपदेवगणशक्तिसमूहमृ.॥तामंबिकामखिलदेवमहर्पिपूज्यांभक्त्यानताःस्मविदधातुशुभा
निसानः॥३॥ यस्याःप्रभावमतुलंभगवाननंतोब्रह्माहरश्चनहिवक्तमलंबलंच ॥ साचंडिकाखिलजगत्परिपालनायनाशायचाशुभभयस्यमतिक
रोतु ॥ ४॥ या श्री स्वयंसुकृतिनांभवनेष्वलक्ष्मी पापात्मनांकृतधियांहृदयेषुबुद्धिः ॥ श्रद्धासतांकुलजनप्रभवस्यलज्जातांत्वानता-स्मपरि
पालयदेविविश्वम् ॥५॥
प्यनपायिनीचतिचतुर्विधावागुच्यते ॥ शब्दानांनिष्पत्तिर्यस्याःसा घटाद्यर्थरूपावाक्वैखरीत्युच्यते ॥ श्रुतिगोचराश्रोत्रयाह्यावामध्यमेत्युच्यते ॥ योतितीर्थोययासायो
तितार्थाज्ञानरूपावापश्यंतीत्युच्यते ॥ अनपायिनीब्रह्मरूपावाक्मूक्ष्मेत्युच्यते ॥ २ ॥ ययादेव्याआत्मशक्त्यास्वशक्त्याइदंजगत् प्रपंचितंतामखिलदेवमहार्षिपूज्याम
म्बिकादेवीभक्त्याआनताःस्मः॥सानोस्माकंशुभानिविदधातुकरोतु ॥ तुहिचस्महवैपादपुरणे ॥ निःशेषाःसर्वेदेवाःतेषांगणाःतेषांशक्तयःतासांसमूहाःतएवमूर्नयोयस्याःसा ॥
आखिलाःसर्वेदेवाःमहर्षयश्चतैस्तैःपृज्यांपूजनीयामानतावयंभाक्तिभह्वाः ॥ ३ ॥ यस्याःदेव्याअतुलमनुपमप्रभावबलवतंसाकल्येनवर्णयितुंब्रह्माचतुर्मुखः भगवानैश्वर्यसम्प
नःअन्तीविष्णुः हरश्चनालंनहिसमर्थः हिप्रसिद्धमेवतत् ॥ साचण्डिकादेवीअखिलजगत्परिपालनायअशुभभयस्यनाशायमतिंकरोतु ॥ अंखिलंजगत्परिपालयितुमशुभेन्यो
भयनाशयितुंचस्वयंस्वातंसदाऽवधानकरोतु ॥ प्रभावःप्रभुत्वम् ॥ स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषुबलम् ॥ अशुभभवस्येतिपाठेभंवउदयः॥ ४ ॥ हेदेविसकर आयुक्तांभवनेषुगेहे
॥१०॥

·घुयात्रीःसंपनिरभूदग्विभविष्यतिस्वयंतांत्वानताःप्रणतावयंस्म ॥ अतःत्वंसुकृत्यात्मविश्वंश्रीःमतीपारपालय ॥ हेदेविपापात्मनाभवनेषुयाऽभूदस्ति स्वयंतांत्वानताःप्रणताःवयम् ॥ अतस्त्वंपापात्मकंविश्वमलक्ष्मीःसतीपारपालय ॥ हृदविकृतधियांज्ञानिनांहृदयेषुयाबुद्धिःअभूदस्तिभविष्यतिस्वयंतांत्वांनताःप्रणवावयमतस्त्वं रुतध्यात्मविश्वंबुद्धिःमतीपरिपालय ॥ हेदेविसतांसज्जनानांहृदयेषुयाश्रद्धासत्कर्मनिष्ठाऽभूदस्तिभविष्यतिस्वयंतांत्वांनतावयम।अतःत्वंसदात्मकंविश्वश्रद्धासतीपरिपालयहेदे वित्वंकुलजनप्रभवस्यहृदयेयालज्जाभूदस्तिभविष्यतितांत्वांनतावयम् ॥ अतःत्वंमत्कुलाचारसंरक्षणलज्जालज्जासतीमत्कुलजनप्रभवात्मविश्वंपरिपालय ॥ स्मशब्दःपाद परणेम्बयमव्ययम्।अयःशुभावहोविधियस्मिन्कर्मणिनमनपरिपालनेसतत् ॥ ५ ॥ असुगश्चदेवाश्चअसुरदेवाःशाश्चतिकविरोधविविक्षायांत्वमुरदेवंतेषांगणाआदयोये पतिमनुष्यादीनांतेतथोक्ताः । तेषुअजायदंतमित्यमुरशब्दस्यपूर्वप्रयोगः ॥ अजायदंतत्वादायहितत्वाच्च।अमरदैत्यगणादिकवितिनुपाठः सत्यः । इदेवि सर्वप्वमुरादिगणेषु तवाद्भुतंरुप्मचिंत्यमनसापिचिंतयितुंस्मर्तुमप्यशक्यतनवमनोहरंरूपंवाचा किंवायाम ॥ वर्णवर्णक्रियायांचुरादिलोडंतम् ॥ यन्मनमापिस्मर्नुमशक्यंतद्वाचाकिंवर्णयितुंशक्यं किंवर्णयामतवरूपमचिंत्यमेतत्किंचातिवीर्यमसुरक्षयकारिभूरि ॥ किंचाहयेषुचरितानितवाद्भुतानिसर्वेषुदेव्यसुरदेवगणादिकेषु ॥६॥ हेतुःसमस्त जगतांत्रिगुणापिदेवनज्ञायसेहरिहरादिभिरप्यपारा ॥ सर्वाश्रयाखिलमिदंजगदंशभूतमव्याकृताहिपरमाप्रकृतिस्त्वमाद्या ॥७॥ स्यादिनिभावः ॥देवितवभूर्यधिकमसुरक्षयका रिअतिवीर्यचकिंवाचावर्णयामयन्मनसाप्यचित्यस्यात् ॥ हेदविसवेंष्वसुरदेवगणादिकप्वाहवेषुसंग्रामेषुतवाद्धतानिचारतानिवी याणिकिंवर्णयामवाचा । यानिमनसापिस्मर्नुमशक्यानि ॥६॥ हेदेवित्वांत्रगुणापित्रयोगुणायस्यांसासत्त्वरजस्तमइतित्रयोगुणाः ॥ सत्त्वगुणात्वंवैष्णवीशक्तिःसतीजगतिरक्ष मि। रजोगुणात्वंब्राह्मीशक्तिःसतीसृजमि । तमोगुणारौद्रीशक्तिःसतीमहरमि । अतःसर्जनीयसंरक्षणीयमहरणीयानिजगंतिरपर्गभूपातालाख्यानियेषांत्वहेतुरसि॥हेदेवित्वंहार हरादिभिरपिदेवःतत्त्वतोनज्ञायमेमायारूपत्वात ॥ हेदवित्वम्अपाराअनवधिरनंता ॥ त्वंसर्वाश्रयासर्वआश्रयोयस्याःसा ॥ आधीयतेइत्याश्रयासर्वस्याश्रयासर्वाश्रया ॥ हेदेविइदमखिलंजगत्तवैवांशभूतंमायामयत्वात् जगतःअंशरूपेणनिष्पन्नमंशत्वंभूतप्रापदितिवांशभूतम् ॥ त्वमव्याकता केनापिनव्याहतासिपदेनवाक्येनवा ॥ यतोवाचोनिवनतअप्राप्यमनसासहति श्रुतेः ॥ त्वंच विद्यात्वेनपरब्रह्मत्वमेव ॥ यद्वा ॥ हेदेवित्वमव्याकतासिनकेनापिप्रकाशितासि ॥ परप्रकाश्यत्वानभ्युप |गमाद्ब्रह्मस्वरूपस्यस्वयंप्रकाशत्वा युपगमाच ॥ त्वंचपरब्रह्मतत्त्वमेवस्वयंप्रकाशमनतिशयानंदचिद्रूपमसीत्यर्थः ॥ यहा ॥ अव्याकताऽव्याहवाकेनापिनर्हिसिता ॥

·मा. पु.
स०स०
१०४॥
अ.८१
हिंसायांस्वादिः ॥ त्वमेवतुयुद्धेऽहितान्ब्यारणोपियाहंसि ॥ यदाहुः ॥ हिंसाकरणयोःस्वादोरुणातिकृणुतेकत्रः ॥ करोतिकुरुतेविसंपयेतेक्रमादि
ति ॥ अव्याकृताहिपरमंतिपाठेतुहियस्मात् ॥ हंदेवित्वपरमापराउत्कृष्टामालक्ष्मी ततःअःविष्णुःतेनव्याकताउरसिस्थापितालोकेषुवा ॥ यद्वा ॥ · हेदेविहियस्मा
त्वरोमकूपेषुनिजरश्मीन्दिवाकरः ददौ ॥ अतःत्वमव्यास्तासिअविनामूर्येणआसमंतात्कृतातेजोभिर्निमितासि ॥ अतएवत्वंपरमापराश्रेष्ठामातेजोलक्ष्मीः ॥ अवयःशैलमे
पार्काः ॥ यद्वा ॥ हियतः वंजगतामाद्यामूलभूता ॥ अतःसृष्टेःप्राक्केवलेवेत्यव्याकतासत्त्वरजस्तमोगुणानुदयाद्भेदप्रत्ययानुदयात्सत्त्वादिनाअपृथक्छतासांख्यदर्शनप्रसिद्धा
परमाप्रकृतिः प्रधानाध्यामि ॥ इयं देवीमांख्यमतेप्रकतिराख्याता । वेदांतिनस्तुतामनिर्वचनीयामात्ममायामनादिमविद्यामाहुः ॥ शाब्दिकास्तांवस्तुतत्त्वावसिविसिद्धिभेदा
माहुः ॥ शैवाम्नांशिवशक्तिमंसनिमाहुः ॥ वैष्णवाःविष्णुमायांतामाहुः ॥ शाक्तास्तुतांमहामायामनादिमाहुः ॥ पौराणिकाःतादेवीमाहुः ॥ ७ ॥ पुरऐश्वर्ये । सुरंतीति
सुराःसुगणांभावःमरतामाम्नियेषांतमुरता इंद्रादयः ॥ मत्वर्थेऽर्शआदित्वादच् समस्ताश्चतसुरताश्च ममस्तविबुधाइतियावत् ॥ हेदेविसावप्रसिद्धा स्वाहात्वमेवासियस्याः
यस्याःसमस्तसुरताःसमुदीरणनतृप्तिप्रयांतिसकलेघुमखेषुदेवी ॥ स्वाहासिबेपितृगणम्यचतृप्तिहेतुरुच्चार्यसेत्वमतएवजनैःस्वधाच ॥ ८ ॥ यामु
तिहेतुरविचिंत्यमहाव्रतात्वमभ्यस्यमेसुनियतेंद्रियतत्त्वसारैः ॥ मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषैर्विद्यासिसाभगवतीपरमाहिदेवि॥९॥
समुदीरणेनसकलपुमखपुयज्ञेषुसमस्तसुरताःयज्ञभुजःतृप्रियांति ॥ किंचवप्रसिद्धास्वाहाचत्वमेवासि । अतएवखलुपितृयज्ञेषुजनैः श्राद्धकद्धिःपुरुषैःपितृगणस्यतृमिहेतुः ॥
स्वधेत्येवरूपमन्त्रात्मामतीत्वमवोच्चार्यमे कथ्यसे दैवेश्राद्धभवस्वाहापित्र्येश्राद्धेस्वधोच्यते ॥ स्वाहादेवहविर्दानेऔषडौष षट्स्वधेत्यभिधानेतुविभागोनाश्रितः॥८॥ हेदेवि
हिनिश्चयेनयामुक्ति हेतुः अचिंत्यमहावतापरमावेदांतोद्भवब्रह्मतत्त्वागवतिरूपसाक्षात्कारलक्षणाविद्यासिभवगतीसुनियतेंद्रियतत्त्वसारैमोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषैरभ्यस्यसे
पुनःपुनरावयंसेशिश्यमंइत्यन्वयः।। मुक्तिरमृतं कैवल्यंज्ञानादेवतुकैवल्यमित्यायुपगमात।मुक्तिहेतुर्विद्याअसिचंन्याचिंतयितुमशक्या॥दुस्तराणिमहांतिव्रतानिउपवासादीनि
यस्पांसाचिंत्यमहाव्रताव्यस्यौ । असुक्षेपणेऽभिपूर्वःकर्मणिलटःथासःसे । सुष्टुनियतानिविषय योव्यावर्तितानींद्रियाणियैःतेचतेतत्त्वसारश्वतत्त्वंतत्त्वज्ञानसारंनान्यंयेषांतेत
त्वसाराः॥मन्यंतमुनयःतैःमोक्षमर्थयंतमोक्षार्थिनःअस्तःनष्टःसमस्तदोषःकामादिरूपोयेषांतेऽस्तसमस्तदोषाःतैःविद्यतज्ञायतेनयाविघाभगवतीसर्वैश्वर्यसपनापरमाउल्लष्टा॥९॥
॥१०॥

·हेदेविभगवतीऐश्वर्यादिसंपन्नाशब्दात्मिकावर्णपदवाक्यरूपवाणीस्वरूपा ॥ सुविमलय॑जुषामुद्रीथरम्यपदपाठवतांसाम्नांचनिधानसर्वजगतामातिहत्रीपरमाउत्तमाचतुर्वर्गदर्शि नीवा वृनांतरूपात्रम्यसि वेदानांत्रयीभवसीत्यन्वयः॥अथवाभगवतीत्वसर्वजगतांभवभावनायसंमृत्युत्पादनायपरंनिधानमाश्रयः स्थानमसि ॥ त्वमार्तिहंत्र्यसित्ववार्तासिक पिगारमादिवृनिरसि॥त्वंशब्दामिकानादरूपामि॥ यद्वा ॥वर्णपदवाक्यरूपासिगद्यपद्यात्मिकासि॥हेदेवित्वं सुविमलानिकग्भिःसहितानियंजूंषितेषाम् ऋचःकग्वेदाःयजंपि यजर्वेदाः नेपांमाम्नांसामवेदानांचत्रश्यसीत्यन्वयः॥ वेदशाखानांबाहुल्याबहुवचनम्।उनीथउद्गीतम् अतएवरम्यपदपाठवतामुद्रीथरम्याणिपदानितैःकत्वापाठवताम् अन्यथा पदानांपाठःपदपाठःउद्गीथेनरम्यःपदपाठोयेषांतानिउद्गीथरम्यपदपाठानिमामानीतिस्यात् ॥ उद्गीथःप्रणवइतिक्षीरतरंगिणीकारोव्याख्यत॥उद्गीथःसामवेदइत्यौणादिकवृत्ति कारः॥प्रणवपक्षेउद्गीथरम्यताकग्यजुषाणामप्यस्ति। यहा।उद्गीथउद्गीतंसानिप्रसिद्धम्।वा वृत्तीजनश्रुते॥वृत्तिःकुमीदपाशुपाल्यवाणिज्याख्या॥जनश्रुतिर्दृत्नांतःस्त्रियामृक् सामयजुपीइतिवेदाम्यस्त्रयी।चःयजूंषिचक्रग्यजुषाणि अचतुरादिनासमासांतः॥इहतुसमांसातविध्यनित्यत्वमाश्रितम्॥सुविमलानिऋग्यजूंपियेषाम् ॥ यदा ॥ समासां शब्दात्मिकासुविमलय॑जुषांनिधानमुद्गीथरम्यपदपाठवतांचसानाम् ॥ देवित्रयीभगवतीभवभावनायवार्तासिसर्वजगतांपरमार्तिहंत्री ॥१०॥ मेधासिदेविविदिताखिलशास्त्रसारादुर्गासिदुर्गभवसागरनौरसंगा॥ श्री कैटभारिहृदयेककृताधिवासागौरीत्वमेवशशिमौलिकृतप्रतिष्ठा ॥११॥ तरमुक्तमव ।। भवभावनाय भवःशिवःपरमात्मायस्यभावनध्यानंतस्मैप्रवृत्तात्रयीत्वमेवासीत्यर्थः ॥ उग्रेजन्मनिकल्याणेप्रामोसंमृतिसनयोःभवः ॥ आर्तिहंत्रीति जनिकर्तुः प्रकृतिारनिनिर्देशान्समासमिद्धिः ॥ आतिःपीडाधनः कोटयोः ॥ आइपर्वताकचित् ॥ १० ॥ हेदेवि त्वं मेधासि अतएवत्वं विदिताखिलशास्त्रासि ॥ यद्वा ॥ हदवित्वविदिताखिलशाम्रमारामधासि ॥ धीर्धारणावतीमधा । विदितान्यखिलानिशास्त्राणिसाराणिचतुर्वर्गतत्त्वपराणिन्याय्यानिययामेधयासात्वमेवासिप्रवृत्तिर्वानिवृत्तिर्वा निन्येन कृतन वा ॥ पुंसांयेनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥ हेदेवित्वमसंगासंत्यक्ताखिलंबंधहेतुःअप्रतिबंधाऽनिवारितगतिः ॥ दुर्गादुष्पापादुःखेनगम्य मानादुर्गादुर्गभवसागरनौरसि दुर्गादुस्तरोभवः मंसारःसागरइवतत्रनौतरणिरसि॥ यदा ॥दुर्गदुस्तरंभवस्यतिखण्डयतिदुर्गभवसा नवियतेगरोविषदुःखंयत्रसाअगरा अगरा चासोनोश्चेतिअगरनौःदुर्गभवसाचासौअगरनौश्च ॥ यद्वा ॥ वंदुर्गदुर्गमदुष्पापेभवेशंभौपरब्रह्मभूतेसागरसामृतेविषयेअसंगारागादिरहितादुर्गादुष्पापानौरसि ॥. नौरिवनौ वीब्रह्मप्राप्तिसाधनविद्यारूपेत्यर्थः ॥ हेदवित्वंकटभारिहृदयैककताधिवासाश्रीरसि विष्णुवक्षःस्थलनिवासिनीलक्ष्मीः त्वमेवासि ॥ हेदेवित्वमेवशशिमौलिकतप्रतिष्ठागौरीउमा स

·मा० पु०
स०स०
॥१०५॥
अ०८१
मि॥शशीचंद्रःमोलाकिरीटेयस्यमशंभुःतनकताप्रतिष्ठाऽवस्थितिरर्द्धशरीरभाक्वेनयस्याःसा ॥ चूडाकिरीटंकेशाश्वसंयतामौलयस्त्रयः ॥ ११ ॥ ईषत्सहासमंदास्मतापेतंरुचि
रंपरिपूर्णचंद्रबिंबानुकारिपूर्णेदुविबोपमंकनकपुउनमंयत्कनकंतस्येवकांतिःशोभायस्यनत् । अतएवकांतमनोहरम् । एवंभूतंतववककमलंजगन्मोहनंजयति। तथापितद्विलोक्यस
हमाऽतर्किनम्आनरूपाप्राप्तकोपनमहिषासुग्णप्रहृतमत्यद्भुतमेतत् ॥ अहोईदृशंजगन्मोहनंजगत्संजीवनंवक्रविलोक्यपुमानानंदमाप्नुयाततत्कथमहासुरःसंजातकोपःपाहादि
तिभावः॥ अतर्किनतुमहसाऽव्ययम् ॥ सहमाबलेनवा ॥ सहोबलंसहामागः सहतेमहः ॥ अनव्ययत्वेसहसास्तमित्योजःसोभस्तमसस्तृतीयायाइत्यौपपदिकमलुग्वि
धानंचात्रगमकम॥ अन्यद्भुतम् अदिभुवाडुतच् ।अदित्याश्चर्येव्ययम्॥ आनारुटकुद्येनसतेन॥१२॥हेदेविकातिक्रोधाविष्टंभुकटीकरालं भुकुट्याकरालंविषमभयंकरमतएवको
धवाममुद्यच्छशांकमशच्छवि उद्यन उदयकुर्वन शशांकश्चंद्रःआरक्तः पूर्णश्चतेनसदृशीछविःप्रभायस्यतत् ॥ तदीयंसंग्रामोन्मुखंदृष्ट्वातुदृष्ट्दैवमहिषासुरःसद्यःसपदिदर्शनक्षणए
वप्राणान्नमुमोचनतन्याजेनियततदतीवचित्रम् ।। युक्तोयमर्थः ॥ हिनिश्चयेन कुपितांतकदर्शनेन कुपितकतांतदर्शनेनकैःजंतुभिःजीव्यतेनकैश्चिदपि॥जीवमाणधारणे । अकर्म
१
ईपत्सहासममलंपरिपूर्णचंद्रबिंबानुकारिकनकोत्तमकांतिकांतम् ॥ अत्यद्भुतंप्रहृतमात्तरुपातथापिवऋविलोक्यसहसामहिषासुरेण ॥ १२॥ दृष्ट्वात
देविकुपितंभृकुटीकरालमुद्यच्छशांकसदृशच्छवियन्नसद्यः॥ प्राणान्सुमोचमहिपस्तदतीवचित्रकर्जीव्यतेहिकुपितांतकदर्शनेन ॥ १३॥ देविप्रसी
दपरमाभवतीभवायसद्योविनाशयसिकोपवतीकुलानि ॥ विज्ञातमेतदधुनैवयदस्तमेतन्नीतंबलंसुविपुलंमहिषासुरस्य ॥ १४ ॥
कत्वादावलटियगात्मनेपदप्रथमपुरुषेकवचनमेवाभावस्यैकत्वात् । पाणधारणप्रकतावनभूतमितिजीवतदेवदत्तइतिप्रयोगपृथक्नप्राणपदकर्भवाचिपयुज्यतेअनुच्यमानेपितस्मि
पाणानधारयतीतिगम्यमानत्वादतश्चजीवतिरकर्मकः ॥ भुवौकुटीवचकुंटी ॥ इकोह्रस्वोङयोगालवस्योत्तरपदिकंह्रस्वत्वमत्वंचवा ॥ तेनचकुटीकरालंकुटिलम् ॥ बलवत्सुष्ठ
किमुतस्वत्यतीवचनिर्भरे ॥ करालोदंतुरंतुंगे ॥ कृणोतिहिनस्तिकरालम् ॥ १३॥ हेदेवित्वंप्रसीदप्रसन्नाभव ॥ परमापराउत्कृष्टामालक्ष्मीरसि ॥ हेदेविभवतीजगतांभवायस
म्पदुद्भवायसवःसपदिभवति ॥ भवतीत्वकोपवती अप्रसन्नास्तितर्हिसयःजगतांकुलानिवंशानसमूहान्वाविनाशयति ॥ इहभगवतीतिभवच्छन्दप्रयोगे युष्मदस्मच्छब्दान्यत्वे
नशेषप्रथमःपुरुषःविनाशयतीत्ययमविंशवृन्दगृहेकुलम्॥उक्तमर्थप्रकतेनदेवीचरितेनयोजयतिविज्ञातमित्यर्थेन । अधुनैवविज्ञातंविदितमस्माभिः। एतत्कियत्त्वाम्आइतमेतं
पोद्दमागतम् सुविपुलंसुषुबहुलंमहिषासुरस्यबलंमेन्यमस्तविनाशनीतंपापितमित्येतत् ॥ प्रसादपरमेतिपाठेप्रसादेनप्रसन्नत्वेनपरभाउत्कृष्टाचेलहिलोकानांभवायभूतयेसंपदुद
॥१०॥

·यायभवति ॥ अस्तमदर्शने । अस्तमितिमकारांतमव्ययमनुपलब्धेर्थेवर्त्तते ॥ असुक्षेपणइत्यतोनपुंसकेभावनेतुअस्तंप्रेरणंदूरीकरणमन्यत्र क्षेप नीतमित्यर्थः ॥ विनाशनीतमित्यर्थस्तुनस्यात् ॥ अस्तमित्यव्ययत्वेत्विष्टसिद्धिः॥१४॥हेदेविभवतीसदाऽभ्युदयदासतीयेषांप्रसन्नास्तितेएवलोकाजनपदेषुजीवत्सुदेशेषुमताःलब्धप्रतिष्ठाःस्युः तेषामेवधनानिस्पुःनेषामेवयशांसिसत्कीर्नयःस्युः तेषांबंधुवर्गश्चनसीदति॥चकाराच्चतुष्पात्प्रभृतिश्चनसीदति॥तएवधन्याःधनेषुसाधवः॥यदा॥धनानिलम्धारःप्राभारःधन्याः धनगणलब्धेतिमूत्रणयत्प्रत्ययः॥सुकृतीपुण्यवान्धन्यः॥ हेदवियेषांभवतीप्रसन्नास्तितएवनिभृताःविनीताःशिक्षितकुलाचाराःभचपला आत्मजाःसुताःभृत्या अनुच गदाराः कुलस्त्रियश्चयेषांते॥निभृतविनीतप्रनिताःसमाः॥१५॥ हेदेविभवतीप्रसादाद्भवत्याप्रमादात्संभावितःमुहतीपुण्यवानजनःप्रतिदिनंसदेवअत्याहतःअतितरामाहतःसन्मकलानि समस्तानिस्वशाखोक्तान्यतएवधाणिधर्मेणपाप्याणिधर्मादनपेतानियथायथंभौतानिम्मा निचकरोति ॥ज्योतिष्टोमादीनिहिस्वर्गकामःकरोतिततश्वस्वर्गप्रयातितेनहेतुनाह देविलोकयपिभुविदिव्यपित्वमेवफलदामि॥ननुहदमिन्थमव॥प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामंत्रणेननु॥नौवयोधमेतिधर्मेणपाऱ्याणीन्ययत्मत्ययः॥ यदा॥धर्मपत्यर्थन्यायादनातेय तेसंमताजनपदेषुधनानितेषांतेषोयशांसिनचसीदतिबंधुवर्गः ॥ धन्यास्तएवनिभृतात्मजभृत्यदारा-येषांसदाभ्युदयदाभवतीप्रसन्ना ॥ १५ ॥ धाणिदेविसकलानिसदैवकर्माण्यत्याहत प्रतिदिनंसुकृतीकरोति ॥ स्वर्गप्रयातिचततोभवतीप्रसादाल्लोकत्रयेपिफलदाननुदेवितेन ॥ १६॥ दुर्गेस्मृताहरसिभीतिमशेषजतोःस्वस्थैःस्मृतामतिमतीवशुभांददासि ॥ दारिद्यदुःखभयहारिणिकात्वदन्यासर्वोपकारकरणायसदाईचित्ता ॥१॥ ताअत्याहनौसादराचितौ ॥ ननुचभवतीप्रसादादित्यत्रसर्वनाम्नोवृत्निमात्रेपृर्वपदस्यपुंवद्भावोभवतीतिभवत्प्रमादादितिस्यानत्राह ॥ पुंवदिनियोगविभागमाध्यमिदंपुंवत्त्वं कचिदेव योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ नतश्चैकोहंभवतीसुतक्षयकरोमातःकियंनोरयइतिवत्युबद्धावाभावःक्वचिदस्त्येव ॥ भवतीतिछित्त्वाप्रमादात्मन्नत्वावतीलोकदयेपिफलदाम्तिइति पुंवत्त्वशंकानिरासपरव्याख्यानेभवतीसुतक्षयकरइनिप्रयोगःकदर्थितःस्यात् ॥१६॥हे भीतस्याशेषजतोःसर्वस्यापिपाणिनःस्वांतेनस्मृतामतीत्वंभीतिहरसिंहेदुर्गेत्वंस्वस्थैरभी तैस्तुजंतुभिःस्मृतामतीअतीवशुभांमनिचतुर्वर्गफलमाधनभूतांबुद्धिंददासि ॥ त्वन्मत्रत्वयानत्वद्भजनपरांमतिवाददासि ॥ तदित्थं हेदारिद्रयदुःखभयहारिणिसर्वोपकारकर पायसर्वोपकारान्कर्तुंसदाआईचित्ताकपाईहृदयापरादेवतात्वदन्याकास्तुनकापि ॥ अग्र्यादितोभयंहर्तुमनिंदातुमनुनमाम ॥ हेदेवित्वदपराकास्तुसर्वोपकृतिकारिणी॥ दुःखे नगंतुशक्यतेस्यांदुर्गा।सुदुरोरधिकरणेचेतिडः ॥ बलवन्सुष्टुकिमुतस्वत्यतीवचनिर्भरे।स्वस्थैःस्वर्गस्थैर्देवैःस्मृतेतिया । दरिद्रादुर्गती।।दरिद्रातिदुर्गतिगच्छतिनिर्द्धनीभवतीतिद ·मा० पु० स०स० ॥१०६॥ अ०८१ रिद्रः ॥ दरिद्रस्यकर्मदारियंतस्यदःखंदारिद्र्य दुःखंतस्माद्भयंहरतीतितच्छीलातस्याःसंबुद्धिःहेदारियदुःखभयहारिणिसर्वेषुभक्तेषुअभक्तेषुउदासीनेषुचउपकाराणांकग्णं वि यानंतस्मै ॥३७॥ ययेषादेवीसर्वोपकारकरणायदयाईचिनाम्यात्किमितिहिदैत्यान्निहति । तत्रोत्तरमाह उपैतु लोडंतःपाठः । नांबइतिपाठे नअंबइनिछेदः हेअंब हमर्वज ननि त्वंसर्वोपकारायसदाकपाईचिनामीनियननथैवनान्यथा ॥ तथाहि॥एभिरहितमहिषासुरादिभिर्हतैरणेत्वद्धतैःजगत्लोकःसुखमपैतृ पीडकाभावा-सुखंपामोतु ॥ तथाएते अहितालोकत्रयाहोमहिषासुरादयःचिरायनरकायनरकंगतुंपापनकुर्वतु किंतुसंग्रामेमृत्युमरणमधिगम्यप्राप्यदिवंस्वर्गप्रयांतुइनिमत्वाविचिंत्यानुग्रहबुद्ध्याएतान्दैन्यान विनिहंसि न्यवधीः । यानपिदैत्यान्विनिहनिष्यसि । सिपवर्तमानमामीप्येवर्नमानवदेतिलट् ॥ नूनमवश्यम् ॥ नूनमवश्यंनिश्चयेद्वयम् ॥ चिरायचिररात्रायचिरस्यायाश्चिार्थकाः अव्ययाम्याः ॥ अंबेतिअंबार्थनयोहम्बः ॥ नामेन्यत्रपाठे न आमनरकायकुष्ठादिमहाव्याधिप्रधाननरकायपापनकर्वन्वित्यर्थः ॥ अथवानामपाकाश्यसंभाव्यकोधोपगमकु न्मने।।भिरसुरैर्हतैर्जगत्सुखमुपैतुतर्थतेऽसुगःयद्यपिपापंकृतवतःकुतुनामचिरायचिरकालंतथावधेनोद्धरणीयाइत्यर्थः।। १८॥ हेदविभवतीसर्वासुगन्मर्वेषामपिअमून्प्राण नरां एभिर्हतैर्जगदुपैतिसुखंतथैतेकुवंतुनामनरकायचिरायणपम् ॥ संग्राममृत्युमधिगम्यदिवंप्रयांतुमत्वेतिनूनमहितान्विनिहसिदेवि ॥१८॥ दृष्टयैव किंनभवतीप्रकरोतिभस्मसर्वासुरानरिषुयत्पहिणोपिशस्त्रम् ॥ लोकान्प्रयांतुरिपवोपिहिशस्त्रपूताइत्थंमतिर्भवतितेष्वहितेषुसाध्वी ॥ १९॥ खड्ग प्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैःशूलायकांतिनिवहेनदृशोसुराणाम् ॥यवागताविलयमंशुमदिंदुखंडयोग्याननंतबविलोक्यतांतदेतत् ॥ २० ॥ निगृहंतितान्असुरान्दृष्टयैवक्रूरदृष्टयैवभस्मभस्मीभूतानकिंनप्रकरोति किंतुसामर्थ्यतःकरोत्येव ॥ अथापिहिहदेवित्वमरिपुशत्रुषुशस्त्रमायुधपहिणोषिप्रयुक्षेइतियनत्रतवा भिप्रायोन्यएवहिनिश्चयेनारपवोपिशत्रवोपिशस्त्रपूताःशस्त्रहताःकृतप्रायश्चिनाइवपृमितपापफलाःसंतोशलोकान्स्वर्गादीन्प्रयांत्विति तदित्थं हेदेवि नवनेष्वहिनेष्वपिमाध्वी मतिरनुग्रहबुद्धिर्भवतिकिंपुनःसाधुषुस्वधर्मनिरतेषुसाध्वीतवमतिर्भवतीतिकिंबूम इतिभावः ॥ भवतीशब्दप्रयोगेप्रकरोतीतिप्रथमपुरुषःभस्मत्वस्यविधेयन्वादेकत्वेपिनविरो धोवेदाःप्रमाणमितिवत् ।। पहिणोतीति हिगतौ ॥ स्वादिय श्नुः । हिनुमीनाइतिणत्वम् ॥ लोकस्तुभुवनेजने ॥ साध्वीवोतोगुणवचनान्ङीष् ॥ १९ ॥ हेदेविरणे तवउौःखड्गप्रभानिकरैर्विस्फुरणै तथाउयेणशूलायकांतिनिवहेनिवा असुराणांदृष्टयःविलयविनाशनागताःनअगमन्इतियत्नदेतदन्यदेवास्तिकारणम् । किम् ॥ अंशुमर्दिदुखंड योगिआननसधांशखंडयक्तंतववक्रीवलोकयतामितिदेतगर्भविशेषणम् ॥ गाश mmmm. गनती..

·२० ॥ .. रणैःशूलायकांतिनिवहेनचविलयंगतदृशःसंपयेरनितिभावः ॥ अत्रक्रियातिपनिर्वन्ते ॥ यथा ॥ हेदेवियद्यसुराः तवामृतांशुखंडयुक्तंमुखव्यलोकयिष्यन्तर्हि उत्रैः खड्ग प्रभानिकरविस्फुरणेःशूलायकांतिनिवहेनचविलीनदृशःसमपस्यंत ॥ नच तदेतत्समपत्स्यंत यद्यस्मान्मुखव्यलोकयिष्यन्तस्मादसुराविलीन शोनसमपत्स्यंतेति ॥ खड्गस्य प्रभाः तासां निकरः म्तोमः तस्य विस्फुरणानि संवलयनानि तैः शृलस्यायाणित्रीणियेषांतेषांकांतयःनामांनिवहःममूहः तेन ॥ अंशवःकिरणाः इंदुरमृतमयूखःतस्यखंडःशकलानेनयोगःसंबंधःतद्वत् ॥ अंशुमर्दिदुखंडेनयोक्तुमर्हयोग्यमाननमित्यपिशब्दः । मवर्णदीर्घः ॥ हेदेवितवशीलंसट्टनकर्तृदुर्वृत्तवृत्तशमनंदुष्टंवृत्नयेषांतेदुर्घनाः तेषांशममंशमयितृनिवारकंवर्नतेयद्वादृष्टेनवृत्तेनवृत्तनिष्पन्नफलंदुवृत्तवृत्तदुष्टंफलंनरकलक्षणंतस्यशमनंतवशीलम् ॥ तथाहेदेवितवैतत्सर्वसौभाग्यमौंदर्यभाजनरूपमचिंत्यंमनमापिविचारयितुमशक्यमविचार्यसत्अन्यमनोहरैग्तुल्यममदृशममाधारणमसमानंवर्नते ॥च तथादेविनववीर्यचहृतदे पराकमाणांदैत्यानांहंघातकंवर्तते ॥ तथाहेदेविइत्थंप्रागुक्तभणिन्यात्वयास्वकीयादयावरिष्वपिप्रगटिनैवप्रकाशितैव ॥ वृत्तपद्येचरित्रेत्रिष्वतीतेदृढनिस्तले ॥ शीलंस्वभावे दुर्वृत्तवृत्तशमनंतवदेविशीलरूपंतथैतदविचिंत्यमतुल्यमन्येः। वीर्यचंहंतहतदेवपराक्रमाणांवरिप्वपिप्रकटितैवदयात्वयेत्थम् ॥२१॥ केनोपमाभव तुतेस्यपराक्रमस्यरूपंचशत्रुभयकार्यतिहारिकुत्र ॥चित्तेकृपासमरनिष्ठुरताचदृष्टात्वय्येवदेविवरदेभुवनत्रयेपि ॥२२॥ त्रैलोक्यमेतदखिलंरिपुना शनेनवातंत्वयासमरमृर्द्धनितेपिहत्वा । नीतादिवंरिपुगणाभयमप्यपास्तमस्माकमुन्मदसुरारिभवनमस्ते ॥ २३ ॥ सदृत्ते॥रूपंगुणेस्वभावेच ॥२३॥ हदेविवरदेभुवनत्रयेपिततवास्यपराक्रमम्यकेनसहउपमाभवतुनकेनापि ॥ निरुपमत्वानेपराक्रमस्य ॥ नन्वतुलोपमात्यामितिनिषेधातृतीया नस्यात् ॥ सहविवक्षायांतृतीयास्त्येव ॥ मूत्रंतुषष्ठ्यर्थमहभावाविवक्षार्थच ॥ हेदेविरूपंचशत्रुभयकारिंशत्रूणांभयोत्पादनथीलंतनोन्येषांनुअनिहारिअतिमनोहारिनवैवा स्तिनत्वन्यस्य ॥ त्वदीयचिनेकपाचममरनिष्ठुरताचत्वय्येवदृष्टा नान्यत्रदृष्टेत्यर्थः ॥ भवत्वितिलोट् । दृष्टेतिनिष्ठा ॥ दृष्ट्वाइतिक्वांतोपपाठः ॥ कृपाममरनिष्ठुरताइतिचप्रथ मानतुद्वितीया ॥ समरे निष्ठुराया भावः ॥ त्वतलोर्गुणवचनस्यांबद्भावः ॥ २२॥ हेदेवित्वयाएतत्रलोक्यारपुनाशनेनातुलंयथाभवतितथात्रानंरक्षितम् ॥ त्रैङ्पालने नुद |विदोन्दवाघाहीन्योन्यतरस्यामितिवानिष्ठानत्वम्। त्वयासमरमूईनिरिपुगणान्हत्वातरिपुमणाःदिवस्वर्गनीताः। हेदेवित्वयाऽस्माकंदेवानामुन्मदसुरारिभवभयमध्यपास्तमपक्षि प्नंदूरीकृतम् ॥ हेसर्वजननि नमस्ते ॥ लोकेखलहिताःनतिमहति ॥ त्रयोलोकाःत्रैलोक्यंचानाटिन्वात्स्वार्थेष्यत्र॥अखिलंत्रलोक्यमिनिपाठपौनकन यभियानविद्यतेखि .. 1.

·मा० पु० स०स० ॥१०७॥ लंयत्रतिक्रियाविशेषणम् ॥ संभवेव्यभिचारेचस्याविशेषणमर्थवत्॥रिपूणांनाशनेनसमरस्यमूर्देवमूर्धायुद्धाप्रभूमिःतथाचोच्छ्रितमदेश्यःसुराणामारण्योदैत्येत्यःभवंसभवम् ॥ चमःस्वस्तीनिचतुर्थी ॥२३॥ हेदेविअंबिकत्वंशूलेनायुधेनशत्रुत्योनोस्मान्पाहिरक्ष ॥ पारक्षणे ॥ सेयपिच्च ॥ अस्त्रीशूलरुगायुधम् ॥ त्वंघटायाःस्वनेननःशत्रुतःपापतश्चपा हि ॥ हेदेवित्वंचापज्यानिःस्वनेनचापारोपिताकष्टमोर्वीजनितनिःस्वनेननोस्मान्पाहिपापतःशत्रुयश्चेतिशेषः ॥२४॥ हेदेविईश्वरिईश्वरस्यपनि ॥ यद्वा ॥हेईश्वारजगव्या पिनि ॥ अश्नोनेराशुकर्मणिवरट्चेच्चोपधायाः ॥ हेचंडिकत्वमात्मनःशुलस्यायुधस्यधामणेनपारितोभितश्चक्राकारेणपरिवर्तनेननोस्मान्प्राच्यांदिशिरक्षशत्रुतः ॥ त्वंप्रतीच्या पश्चिमायांदिशिआत्मशूलस्यनामणेनरक्ष ॥ त्वमात्मशूलस्यभामणेनदक्षिणेदिग्विभागे तथाउत्तरस्यादिशिरक्ष ॥ भ्रमणम्येदंचांमणप्रदक्षिणीकरणपरितोमंडलीकरणम ॥ अन्यथाचलनमात्रशूलसमेताक्रियाम्यात ॥ अतश्चप्रदक्षिणाक्रतिपारभ्रमणविवक्षिनमितिमूचयितुंपाच्यांप्रतीच्यांदक्षिणउत्तरस्यामित्युक्तम॥चकाराद्विदिग्ग्रहणम् ॥२५॥ N अ०८१ %3D शुलेनपाहिनोदेविपाहिखड्नेनचाविके ॥ घंटास्वनेननःपाहिचापज्यानिःस्वनेनच ॥२४॥प्राच्यांरक्षप्रतीच्यांचचंडिकेरक्षदक्षिणे ॥ भ्रामणेना त्मशूलस्यउत्तरस्यांतश्वरि ॥ २५ ॥ सौम्यानियानिरूपाणित्रैलोक्येविचरंतिते ॥ यानिचात्यंतघोराणितैरक्षास्मांस्तथाभुवम् ॥२६॥ खड्गशूलगदादीनियानिचास्त्राणिविके ॥ करपल्लवसंगीनितेरस्मारक्षसर्वतः ॥२७॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ एवंस्तुतासुरैर्दिव्यैःकुसुमैनंदनो द्भवैः॥ अर्चिताजगतांधात्रीतथागंधानुलेपनैः ॥२८॥ हेदेवित्रैलोक्यविषुलोकेषुतेतवयानिमाम्यानिमुंदराणिप्रसन्नानिरूपाणिभयंकराणिविचरंतिविहरंति ॥ यानिचात्यंतघोराणिभयंकराणिरूपाणिविचरंति ॥ तैस्तैश्चरूपैरुपलक्षि तात्वतेस्तैःकरणैर्वाऽस्मानरक्ष ॥ तथातैग्वद्विाविवरूपैर्भुवरक्ष ॥ चंकारात्पाताललोकरक्ष ॥ सौम्यंतुसुन्दरेमोमदैवते ॥ सोमायणि सौम्यं सुन्दरेतूपचारतः ॥ अनुगृहा |तियान्देवीतेषांसौमीजगन्मयी ॥ नानुगृह्णातियान्देवीतेषांघोराजगन्मयी ॥ २६ ॥ हेदेविखड्गशूलगदादीनियान्यायुधानितैः यानिचास्त्राणिधनुरादीनितेश्चत्वंसर्वतः समंततःअस्मान्त्वदेकशरणानरक्ष दुःखतःशत्रुतश्चपालय ॥ हस्तिशुंडांशुवाहायबलिषूक्तःकरःपुमान् ॥ कगेहस्तः अंगुल्यःकरशाखाःकरपल्लवा तैःसंगःतद्वंतिकरप लवसङ्गीनि ।। करपल्लवइवकरपल्लवःतेनसंगःतद्वंतिवाहस्तस्थितानीत्यर्थः ॥ समंततस्तुपरितःसर्वतोविष्वगित्यपि ॥ खड्गश्चशूलंचगदाचखड्गशूलगर्दसेनांगत्वादेकवत्त्वं तदादिर्येषांतानिधनुरादीनि ॥ २७ ॥ एवमुक्तभाणित्याजगतांधात्रीपोषयित्रीदेवासुरैस्तुताततोदिव्यैर्दिविभवः नंदनोद्भवैनंदनम्बस्ननवनंततउद्भवैःकमुमैः तथादिव्यैः ..

·४ गंधानुलेपनैश्वार्चितापूजिता ॥ गंधैरनुलेपनानि गंवाःकुंकुमादयः ॥ कुंमागरुकस्तूरीकपूरचंदनंतथा ॥ महासुंगधमित्युक्तंनाम्नास्यायक्षकर्दमः ॥ अनुलेपनमंगरागः ॥ ॥ २८ ॥ समस्तैरखिलैःत्रिदशैर्देवैःभक्त्यादिविभवैधूपराजैःसुधूपितासुपूजिता ॥ देवीप्रसादसुमुखीसतीतान्प्रणतान्समस्तान्सुरानिंद्रादीन्वाक्यप्राहउवाच ॥ उपसर्ग प्रतिरूपकःप्रशब्दोऽव्ययाख्यः ॥ अहेतिनिपातस्तिङन्तप्रतिरूपःकालसामान्यवचनः ॥ शोभनमुखमस्त्यस्याःमुमुखी ॥ स्वांगाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधादितिचात्ङी पच् टापच ॥ नखमुखात्मज्ञायामितिङीषोनिषेधस्तुसंज्ञायामेव ॥ २९ ॥ हेत्रिदशाःयुष्मत्कृतैरेभिःस्तवैःप्रपूजिनाअहंअतिप्रीतास्मि ॥ युष्माभिरस्मनःसकाशाप दभिवांछितमभिलषितंवननेतद्वस्तुव्रियताप्रार्थ्यतामहंददामिदास्यामि॥इहमीनाप्रीत्येतिपाठव्यम् ।यत्तन्मनोभिवांछितमितिपाठःमायः ॥ यदस्मनोभिवांछितमितिपाठेअस्म देवीयःवीयतामहंदास्यामीतिवचनचातुर्यम्॥कीदृस्याबहुत्वेनोपक्रम्यैकत्वेनोपसंहागदाचोयुक्तिरियंयुक्तिमतामुद्वेगजनयतीत्यर्थः॥३०॥ हेदेविअपरंयुष्माभिःकर्तव्यंसत भक्त्यासमस्तैस्त्रिदर्शदिव्यधूपैःसुधूपिता॥ प्राहप्रसादसुमुखीसमस्तान्प्रणतान्सुरान् ॥२९॥ ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ वियतांत्रिदशाःसर्वेयदस्मत्तो भिवांछितम् ॥ ददाम्यहमतिप्रीत्यास्तवैरेभिःसुपूजिता॥ ३० ॥ कर्त्तव्यमपरंयच्चदुष्करंतन्त्रविद्महे ॥ इत्याकर्ण्यवचोदेव्याःप्रत्यूचुस्तेदिवौकसः ॥३१॥ ॥ देवाउचुः॥॥ भगवत्याकृतंसर्वन किंचिदवशिष्यते ॥ यदयंनिहतःशचुरस्माकंमहिषासुरः॥३२॥ यदिचापिवरोदेयस्त्वयास्माकंमहे श्वरि ॥ संस्मृतासंस्मृतात्वंनोहिंसीथाःपरमापदः॥३३॥ यश्चमर्त्यःस्तवैभिस्त्वांस्तोष्यत्यमलानने ॥तस्यवित्तद्धिविभवेर्धनदारादिसंपदाम्॥ वृद्ध येस्मत्प्रसन्नात्वंभवेथाःसर्वदांबिके ॥ ३४॥ दुःमाध्ययनच्चमदग्रेमानिवेद्यतांज्ञाप्यतांतदप्यपरंमहिषासुरवधापेक्षयाद्वितीय कार्यसाधयामि इतिभावः ॥ इतिइत्थंदेव्यावचःआकर्ण्यश्रुत्वातेसर्वेदिवौकसःइंद्रादयःप्रत्यूचुः पतिवाक्यमुक्तवंतः दिविओकोनिवासोयेषां नेदिवौकसः॥पृषोदगदित्वात्माधुः ॥३३ ॥ हेदेवियद्यस्मात्त्वयास्माकंशत्रुग्यमहिषासुरोनामनिहतः अतःत्वयासर्वमस्माकंपयो जनकतमेव ॥ नकिंचिदवशिष्यते ॥ नकश्चिदपिशत्रुरवशिष्टः ॥ ३२ ॥ हेमदेश्वरिदेवियदिपक्षांतरेत्वयाप्रमाकंत्वदनुपहजीविनांवरः देयोनुमतःस्यावतर्हिवरःप्रार्थ्यने स्माभिःकोसौ हेदेवित्वंपरमापत्सुअस्माभिःत्वदेकशरणैः मंस्मृतामस्मृतासतीवारंवारंध्यातानोस्माकंपरमापदः ॥यहा।परमाअत्याआपदः येत्यस्तेपरमापदः शत्रवः तन्म हासुराहिमीथाःहिंस्याः। हिमिहिंसायांरुधादेःप्रार्थनेलिङ्चपरस्मैपदस्थानेव्यत्ययोबहुलमित्यात्मनेपदस्यथामःमीयुट् ॥अम्माकमिनिदानप्रतिग्रहभावात्संस्थेपथ्येव ॥रज कस्यांशुकंदनेस्वामीभृत्यस्यवेतनमितिवत् ॥ पक्षांतरेचेद्यदिच ॥३३॥ देवाःद्वितीयंवरंप्रार्थयते ॥ हेदेविहेअंपिकेअमलाननेप्रमन्नवदनेत्वमस्माभिः प्रसन्नाप्रणतासें दिनासती

·मा० पू०
स०स०
॥१०७॥
अ०८१
लंयोतिक्रियाविशेषणम् ॥ संभवेव्यभिचारेचस्याविशेषणमर्थवत्॥रिपूणांनाशनेनसमरस्यमूवमूायुद्धायभूमिःतथाचोच्छ्रितमदेभ्यःसुराणामारण्योदैत्येन्यःभवसभवम् ॥
मास्वस्तीतिचतुर्थी ॥२३॥ हेदेविअंबिकत्वंशूलेनायुधेनशत्रुत्योनोस्मान्पाहिरक्ष ॥ पारक्षणे ॥ सेॉपिच्च ॥ अस्त्रीशूलरुगायुधम् ॥ त्वंटायाःस्वनेननःशत्रुतःपापतश्चपा
हि ॥ हेदेवित्वंचापज्यानिःस्वनेनचापारोपितालष्टमोर्वीजनितनिःस्वनेननोस्मान्पाहिपापतःशत्रु यश्चेतिशेषः ॥२४॥ हेदेविईश्वरिईश्वरस्यपनि॥ यद्वा ॥ईश्वारजगव्या
पिनि ।। अश्नोतराशुकर्मणिवरटचेचोपधायाः ॥ हेचंडिकत्वमात्मनःशुलस्यायुधस्यधामणेनपारितोभितश्चक्राकारणपरिवर्तनेननोस्मान्याच्यांदिशिरक्षशत्रुतः ॥ त्वंपनीच्या
पश्चिमायांदिशिआत्मशूलस्यभ्रामणेनरक्ष ॥ त्वमात्मशूलस्यधामणेनदक्षिणेदिग्विभागे तथाउत्तरस्यांदिशिरक्ष ॥ भमणम्येदंचांमणप्रदाक्षिणीकरणपरितोमंडलीकरणम ॥
अन्यथाचलनमात्रशूलममताक्रियास्यात् ॥ अतश्चप्रदक्षिणाकतिपरिभ्रमणविवक्षितमितिमूचयितुंपाच्यांप्रतीच्यांदक्षिणउनरस्यामिन्युक्तम्॥चकाराद्विदिग्ग्रहणम् ॥२५॥
शूलेनपाहिनोदेविपाहिखड्ड्रेनचांविके ॥घंटास्वनेननःपाहिचापज्यानिःस्वनेनच ॥२४॥प्राच्यांरक्षप्रतीच्यांचचंडिकेरक्षदक्षिणे ॥ भ्रामणेना
त्मशूलस्यउत्तरस्यांतथेश्वरि ॥ २५ ॥ सौम्यानियानिरूपाणित्रैलोक्येविचरंतिते ॥ यानिचात्यंतघोराणितैरक्षास्मांस्तथाभुवम् ॥२६॥
खड्गशूलगदादीनियानिचास्त्राणिविके ॥ करपल्लवसंगीनितेरस्मारक्षसर्वतः ॥२७॥ ॥ऋषिरुवाच ॥ ॥ एवंस्तुतासुरैर्दिव्यैःकुसुमैनंदनो
वैः॥ अर्चिताजगतांधात्रीतथागंधानुलेपनैः ॥२८॥
हेदेवित्रैलोक्पत्रिषुलोकेषुनेतवयानिमौम्यानिमुंदराणिप्रसन्नानिरूपाणिभयंकराणिविचरंतिविहरंति ॥ यानिचात्यंतघोराणिजयंकराणिरूपाणिविचरंति ॥ तैस्तैश्चरुपैरुपलक्षि
तात्वंतैस्तैःकरणैर्वाऽस्मानरक्ष ॥ नथातैवद्विविधैरूपैर्भुवंरक्ष ॥ चंकारात्पाताललोकरक्ष ॥ सौम्यंतुसुन्दरेमोमदैवते ॥ सोमायणि सौम्यसुन्दरेतूषचारतः ॥ अनुगृह्णा
तियान्देवीतेषांसौमीजगन्मयी ॥ नानुगृह्णातियान्देवीतेषांघोराजगन्मयी ॥ २६ ॥ हेदेविखड्गशूलगदादीनियान्यायुधानितैः यानिचास्त्राणिधनुरादीनितैश्चत्वंसर्वतः
समंततःअस्मान्त्वदेकशरणानरक्ष दुःखतःशत्रुतश्चपालय ॥ हस्तिशुंडांशुवाहायबलिषूक्तःकरःपुमान् ॥ कगेहस्तः अंगुल्यःकरशाखाःकरपष्टवाःतैःसंगःतद्वंतिकरप
लवसङ्गीनि । करपल्लवइवकरपल्लवःतेनसंगःतद्वंतिवाहस्तस्थितानीत्यर्थः ॥ समंततस्तुपरितःसर्वतोविष्वगित्यपि ॥ खड्गश्चशूलंचगदाचखगशूलगदंसेनांगत्वादेकवत्त्वं
तदादिपेषांतानिधनुरादीनि ॥ २७ ॥ एवमुक्तभाणित्याजगतांधात्रीपोषयित्रीदेवासुरैस्तुताततोदिव्यैर्दिविभवः नंदनोवैःनंदनम्बम्तनवनंततउद्भवैःकसुमैः तथादिव्यैः
॥३०॥

·.. गंधानुलेपनैश्वार्चितापूजिता ॥ गंधैरनुलेपनानि गंधा कुंकुमादयः॥ कुंकुमागरुकस्तूरीकर्पूरचंद तथा ॥ महामुंगधमित्युक्तंनानास्यायक्षकर्दमः ॥ अनुलेपनमंगरागः ॥ ॥ २८ ॥ समस्तैरखिलैःत्रिदशैर्देवैःभक्त्यादिविभवैधूपराजैःसुधूपितासुपूजिता ॥ देवीप्रमादसुमुखीसतीतान्प्रणतान्समस्तान्सुरानिंदादीवाफ्यपाहउवाच ॥ उपसर्ग प्रतिरूपःप्रशब्दोऽव्ययाख्यः ॥ अहेतिनिपातस्तिङन्तप्रतिरूपःकालसामान्यवचनः ॥ शोभनमुखमस्त्यस्याःमुमुखी ॥ स्वांगाचोपसर्जनादसंयोगोपधादितिचात्डी एच् टापच ॥ नखमुखात्मज्ञायामितिङीषोनिषेधस्तुसंज्ञायामेव ॥ २९ ॥ हेत्रिदशाःयुष्मत्कृतैरेभिःस्तवैःप्रपूजिताअहंअतिप्रीतास्मि ॥ युष्माभिरस्मनःसकाशाय दभिवांछितमभिलपितंवर्ततेतद्वस्तुव्रियतांपार्थ्यतामहंददामिदास्यामि॥इहमीनापीन्येतिपाठद्वयम् ।यत्तन्मनोभिवांछितमितिपाठःमायः ॥ यदस्मनोभिवांछितमितिपाठेअस्म देवीयःवीयतामहदास्यामीतिवचनचातुर्यम्॥कीटक्स्यावहुत्वेनोपक्रम्यैकत्वेनोपसंहागदाचोयुक्तिरियंयुक्तिमतामुद्वेगजनयतीत्यर्थः॥३०॥ हेदेविअपरंयुष्माभिःकर्तव्यंसत् भक्त्यासमस्तैत्रिदशैर्दिव्यधूपैःसुधूपिता ॥ प्राहप्रसादसुमुखीसमस्तान्प्रणतान्सुरान् ॥२९॥ ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ त्रियतांत्रिदशाःसर्वेयदस्मत्तो भिवांछितम्॥ ददाम्यहमतिप्रीत्यास्तवैरैभिःसुपूजिता॥ ३० ॥ कर्त्तव्यमपरंयच्चदुष्करंतन्त्रविद्महे ॥ इत्याकर्ण्यवचोदेव्याःप्रत्यूचुस्तेदिवौकसः ॥३१॥ ॥ देवाऊचुः॥ ॥ भगवत्याकृतंसर्वनकिंचिदवशिष्यते ॥ यदयंनिहतःशत्रुरस्माकंमहिषासुरः ॥३२॥ यदिचापिवरोदेयस्त्वयास्माकंमहे श्वरि ॥ संस्मृतासंस्मृतात्वंनोहिंसीथाःपरमापदः॥३३॥ यश्चमर्त्यःस्तवैरेभिस्त्वांस्तोष्यत्यमलानने ॥तस्यवित्तद्धिविभवेर्धनदारादिसंपदाम्॥ वृद्ध येस्मत्प्रसन्नात्वंभवेथाःसर्वदांबिके ॥३४॥ दुःमाध्ययनच्चमदग्रेमॉनिवेद्यतांज्ञाप्यतांतदप्यपरंमहिषासुरवधापेक्षयाद्वितीयकार्यमाधयामि इतिभावः ॥ इतिइन्थंदेव्यावचःआकर्ण्यश्रुत्वातेसर्वेदिवौकसःइंद्रादयःप्रत्यूचुः प्रतिवाक्यमुक्तवंतः दिविओकोनिवासोयेषां नेदिवौकसः।।पृषोदरादित्वात्माधुः ॥३१ ॥ हेदेवियद्यस्मात्त्वयाम्माकंशत्रुग्यमहिषासुरोनामनिहतः अतःत्वयासर्वमस्माकंभयो जनंकतमेव ॥ नकिंचिदवशिष्यते ॥ नकश्चिदपिशत्रुरवशिष्टः ॥ ३२ ॥ हेमहेश्वारदेवियदिपक्षांतरेत्वयाऽस्माकंत्वदनुपहजीविनांवरः देयोनुमतःस्यावतर्हिवरःप्रार्थ्यते स्माभिःकोसौ हेदेवित्वंपरमापत्सुअस्माभिःत्वदेकशरणैः मंस्मृतासंस्मृतासतीवारंवारंध्यातानोस्माकंपरमापदः॥यद्वा॥परमाअत्याआपदः येत्यस्लेपरमापदः शत्रः तन्म हासुरानहिंमीथाःहिंस्याः। हिसिहिंसायांरुधादेःप्रार्थनेलिङ्चपरस्मैपदस्थानेव्यत्ययोबहुलमिन्यात्मनेपदस्यथामःमीयुट् ॥अस्माकमितिदानप्रतिग्रहभावात्सपथ्येव ॥रज कस्यांशुकंदनेस्वामीभृत्यस्यवेतनमिनिवत् ॥ पक्षांतरेचेयदिच ॥३३॥ देवाः द्वितीयंवरंपार्थयते ॥ हेदेविहेअंपिकअपलानतेप्रसन्नवदनेत्वमस्माभिः प्रसन्नाप्रणतासे रिनासती ·सस मा० पु० ||३०८॥ अ.८२ वरंददामिअतोयश्चमर्त्यःभिस्त्वद्विषयैरस्माभिर्देवैः कनैस्तवैःत्वांदेवीस्तोष्यनिभक्तितःस्तविष्यतितस्यमय॑स्यमनुष्यस्यवित्तर्दिविभवैः सहधनदारादिसम्पदांसदावृयभवेथाः सर्वदाविनम्यऋःसमृद्धेःविभवरुद्धवैःसहधनस्यगोमहिपस्याश्वादेर्दाराणांपत्नीनाम्।आदिशब्दात्मेवकानांसम्पदांक्षेत्रारामधान्यपुत्रमित्रादिसम्पत्तीनांचवृद्धयेभवेयः॥प्रार्थने लियत्ययोबहुलमित्यात्मनेपदम् ॥यद्यपिवित्न्धनमितिपर्यायस्तथाप्युपचाराद्वाश्वादिकंधनशब्देन विवक्षितवित्तयश्चविभवाश्चऐश्वर्याणितैःसहितंधनंगवादिदारादिपल्या दियेपांसम्पदः तासाम् ॥३४॥ हेनृपसुरथइतिप्रागुक्तरीत्यादेवैर्जगतो त्रैलोक्यसंरक्षणप्रयोजनायतथात्मनोर्थेस्वार्थेदेवकार्यार्थे चविषयेप्रसादिताप्रसादसुमुखीकृताभद्रकाली भद्रासर्वमंगलाकाली रुद्रपली । कर्मधारयः ॥ हेदेवाः तथास्तुयुष्मद्वांछितवस्तुसिध्यत्वित्युक्वांतर्हिताऽभवत् अदृश्याबभूव ॥ ३५ ॥ हेभूपजगत्रयहितापगीसादेवीदे वगैरेयोयथापुरापूर्व नेजोरूपामंभूनामहिषासुरवधायप्रादुरभृदित्येनत्सर्वनेतुत्यमयाकथितम् ॥ श्लोकद्वयमेकान्वयम् ॥३६ ॥३७॥ शृणुष्वेतिपदद्वयम् ॥ हेस्वआत्मी ऋषिरुवाच ॥ इतिप्रसादितादेवैर्जगतोर्थेतथात्मनः ॥ तथेत्युक्त्वाभद्रकालीवभूवांतर्हितानृप ॥ ३५ ॥ इत्येतत्कथितंभूपसंभूतासायथापुरा ॥ देवीदेवशरीग्भ्योजगत्रयहितैपिणी ॥ ३६॥ पुनश्चगौरीदेहात्सासमुद्भूतायथाभवत् ॥ वधायदुष्टदैत्यानांतथाशुंभनिशुंभयोः॥३७ ॥रक्षणाय चलोकानांदेवानामुपकाारणी ॥ तच्छृणुष्वमयाख्यातंयथावत्कथयामिते॥३८॥ इति श्रीमार्कंडेयमहापुराणेदेवीमाहात्म्यएकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ ७॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ पुराशंभनिशुंभाभ्यामसुराभ्यांशचीपतेः ॥ त्रैलोक्ययज्ञभागाश्चहृतामदबलाश्रयात् ॥ १ ॥ तायेवमूर्यतांतद्ध दधिकाग्नथेंदवम् ॥ कौवेरमथयाम्यंचचक्रातेवरुणस्यच ॥२॥ यसुरथमाप्रसिद्धादेवानामुपकारिणीदेवीपुनश्चदुष्टदैन्यानांधूम्रलोचनचण्डमुण्डादीनांवधायच तथाशुंभनिशुंभयोधायलोकानांरक्षणायचौर्या देहात्समुद्भूताऽभवदासीत् तत्सर्वं यथावयथार्थयावनेतुभ्यंकथयाम्यहंयथावद्यावत्प्रकारेणाख्यातंमयाकथितंशृणु ॥ शृणुष्वेतिपाठेव्यत्ययोबहुलमित्यात्मनेमदम् ॥ शुभभाषणेहिंसायांचत्वादिः ॥ शुंभति भाषतेहिनस्तिबाशुंभः दंत्यादिरयम् ( ? ) तालव्यादिपाठतुशुभशुभशोभार्थेनुदादिः ॥ शुंभतिशोभतेरणेवितिशुभःयथाप्रकारवद्यथावक्रियाविशेषणम् ॥३८॥ इतिश्री मद्राजाधिराजतोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजशतनुविरचितायांगांतनव्यांदवीमाहात्म्यटीकायांशकादिस्तुतिर्नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ ॥ हेराजनपुरापूर्वस्मिन् कल्पेशुंभनिशुभात्यामसुराभ्यांद्वात्यांकमश्यांमदबलाश्रयातमनगणसहितंबलमामर्थ्ययस्याश्रयणतस्मादेतोः॥शचीपतेरिंद्रस्यइन्द्राद्वासकांशात्रैलोक्यंहृतंगृहीतं यज्ञभागा श्वताःयज्ञविधिविहतिद्वारा ॥ हगमदेशगजदानेचकीर्नितः ॥ स्थौल्यसामर्थ्यमैन्येषुबलनाकाकसीरिणोः ॥ १॥ तौशुंभनिशुभावेवकामरूपत्वान्मर्यरूपतांचकाते ॥१०८ %3D ·.. मर्याधिकारहरणात्मूर्यभावमिवऐंदवमिन्दुमंबंधिनमधिकारमाधिपत्यंतावेवचक्राते ॥ तथातावेवकोबेरसंबंधिनमधिकारंचकाते ॥ तावेवयाम्यंयमाधिकार तथानावेववरुण स्पाधिकारंचकात ॥ याम्यमितिदित्यदित्यादित्यपत्युनरपदाण्ण्यइत्यत्रमाग्दीव्यतीयेप्वर्थेषुयमाञ्चेतिवक्तव्यमिविण्यः॥ मूर्यायविकारान्तावेवाग्रहीष्टामित्यर्थः ॥ २ ॥ तावेवासुगेपवनस्यवायोर्कद्धिमस्खलितगतिमैश्चर्यचक्रतुः ॥ तथातावेववह्नः कर्मव्यापारंचक्रतुः ।। तावेवान्येषांदिवौकसांदेवानामधिकारानग्रहीष्टाम् ॥ इदमकाप्येवदृश्य ते ॥ ततःतायामसुराज्यांसकाशतःपराजिताः प्राप्तपराभवाः अतएव भ्रष्टराज्याःभष्टाधिकारादेवाविनिर्धूताःस्वर्गादूरीकताआसन् ॥ ताभ्यामसुराज्यांविनिर्दूताः त्यक्ताइ तिभावः ॥ ३ ॥ तान्यांशुंभनिशुंभात्यांहृताधिकाराअथहृतराज्यानिराळंताःनिरस्ताःमवेत्रिदशाःदेवाःतांप्रसिद्धामपराजितांकैरप्यपराभूतांदेवींस्मरंतिस्मस्मृतवंतः ॥ स्मेत्य ध्याहृत्य लटम्मेदतिलट् । प्रत्यादिष्टोनिरस्तःस्यात्प्रत्याख्यातानिराकृतः ॥ ४ ॥ अपराजितांनामदेशंगताइत्याह ॥ यथापागुक्तप्रकारेणापत्सुम्मृतामतीतत्क्षणा देव भवतामखिलाः परमापदः नाशयिष्यामीति तयादेव्याऽस्माकंदवानांवरीदत्तास्तीतिमतिकृत्वा चतसिनिधाय देवाः हिमवंतनगेश्वरं जग्मुः ययुः ॥ ततः तत्रवि तावेवपवनदिचचक्रतुर्वह्निकर्मच ॥ अन्येषांचाधिकारान्सस्वयमेवाधितिष्ठति ॥ ततोदेवाविनिर्धूताभ्रष्टराज्याःपराजिताः॥३॥ हृताधिकारा स्त्रिदशास्ताभ्यांस।निराकृताः॥ महासुराभ्यांतादेवीसंस्मरंत्यपराजिताम् ॥४॥तयास्माकंवरोदत्तोयथापत्सुस्मृताखिलाः॥ भवतांनाशयिप्यामि तत्क्षणात्परमापदः ॥५॥इतिकृत्वामतिदेवाहिमवंतनगेश्वरम् ॥ जग्मुस्तत्रततोदेवींविष्णुमायांप्रतुष्टुवुः ॥६॥ ॥देवाउचुः॥॥नमोदेव्येमहादेव्यैशि वायसततनमः॥नमःप्रकृत्यैभद्रायैनियताःप्रणताःस्मताम्।।जारौद्रायैनमोनिन्यायगौय्य॑धान्येनमोनमः।नमोजगत्प्रतिष्ठायदेव्यकृत्यैनमोनमः८ प्णुमायांदवीप्रतुष्टुवुः प्रकर्षणभक्तिपूर्वम्तुतवंतः ॥ विष्णुमायामहामायेतिपर्यायौ । अथवा ॥ वष्टिविष्णुःमानमायः विष्णुमायामानंपरिमाणंयस्याः सामर्वव्यापिकत्यर्थः। ॥५॥६॥ शिवायुमंगलहेतवेभवान्यैनमः ॥ योगेनुशिवस्यस्त्रीशिवा ॥ प्रकृतिःजगत्कारणमत्त्वरजस्तममांसाम्यावस्था ॥ यहा ॥ अंगमंत्रापेक्षयामूलमंत्रमावात्मिकादेव ताप्रतिः ॥ यद्वा ॥ प्रत्ययात्पूर्वा प्रकृतिः।। यदाहुः ॥प्रकृतिःपार्वतीमाक्षात्प्रत्ययम्नुमहेश्वरः॥अर्द्धनारीश्वरःशब्दःकामधुग्वःप्रसीदत्विनितस्यैनमः ॥ भद्रायैनमः ॥ भद्रा सर्वमंगलाभद्ररूपत्यर्थः ॥ तांप्रमिद्धामस्मदरदामंबांनियनाजितेंद्रियाःप्रणतानम्रीभवामः ।। स्मशब्दःपूरणेऽव्ययम् ॥ नियत्यैप्रणतात्मनामिनिपाठेभक्तिप्रवस्वभावानापुमांनि यत्यैदिष्टयनमःभाग्यरूपायैइत्यर्थः ॥ देवदिष्टंभागधेयभाग्यबीनियतिविधिः ॥ ७ ॥ रुदम्वरोदयरूपमस्त्यस्यारौद्रातस्यैनमः ।। रौदशब्दादआदित्वाद : नधुवे त्यप् ॥ नित्यायैकालावस्थितायै ॥ गुरीउद्यमेतुदादिरनुदानेतागुरतेगुरइगुपध-वाकः ॥ गुरवगौरःस्वार्थे ॥ स्त्रियांडीप्॥यद्वावर्णवाचिन्वेनरूढत्वात् पिहारादियश्चेतिनि ॥

·पा.१.
%D
॥
अ०८२
पतनात्साधुत्वेकीष् ॥ गौप्यपार्वत्यैनमः।गौरीगौरवर्णयोगात् ॥ यद्वा ॥ गुअव्यक्तशब्देअतःउणादौऋजेन्वायत्पादिसूत्रेणरनिवृदौनिपातितापांगवतेगौरः॥गौरोरुणेसिते
पीते ॥ धात्र्यैधरण्यैनमः ॥ उपमात्र्यैवा ।। धात्रीस्यादुपमातापिक्षिविरप्यामलक्यपि ॥ ८ ॥ ज्योतिःशाबविशेषेस्यात् ज्योतिरक्षरवेजसोः ॥ ज्योतिर्भास्करलीयमग्नि
खयोतदृष्टिषु ॥ ज्योतिरस्त्यस्यांतस्यैज्योत्स्नायैनमः ॥ चदिआहादने ॥ चन्दतिचन्द्रः॥रूपरूपक्रियायाम् । रूपरूपदर्शनेच। चुरादिः॥ चंद्ररूपयतितच्छीलाचंद्ररूपिणी
तस्यैनमः ॥ चंद्रस्यरूपंकतिचंद्ररूपिणीतिचव्युत्पत्तिः। सुखदुःखतकियायांचुरादिः ॥ सुखयतिसुखा पचादित्वादन्तस्यै । कलासुसाधुः कल्या शुभात्मिकावाणी ॥
कल्यामणतिकल्यंनिरुक्तंबाअणतिकथयतिकल्याणीतस्यैनमः ॥ अणधातोःकर्मण्यण ॥ किंचजगद्भिःकयौसियैचप्रणतांवंदितांजगजननींदेवींपतिनमःनतिकुर्मः कुर्म
इतिपाठे प्रणमंतीतिप्रणतःतेषांपणतामितिषष्ठीबहुवचनांतंबोध्यम् ॥ तथाचप्रणदांपणमतामृद्धयैसियैचनमइत्यलवेश्वरभट्टाः ॥ कम्यइतिपाठेकर्मसंबंधिन्यशक्त यैनमः
॥९॥ निष्कांताक्तेःसन्मार्गानिकतिःअलक्ष्मीःअन्यायोपार्जितालक्ष्मीः॥ स्यादलक्ष्मीस्तुनितिः॥ नितेःउपमारुति कतीतस्यैअलक्ष्मीरूपायैशर्वाण्यैशंभुपल्यैनमो
ज्योत्स्नायचंद्ररूपिण्यैमुखायैसततंनमः॥ कल्याण्यप्रणतामृद्धयसिद्धयकूम्यनमोनमः ॥९॥नैिर्ऋत्यभूभृतालक्ष्म्यैशर्वाण्यैतेनमोनमः॥ दुर्गायैदुर्गपा
रायैसारायैसर्वकारिणि ॥ ख्यात्यतथैवकृष्णायधूम्रायैसततंनमः॥१०॥अतिसौम्यातिरौद्रायैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ नमोजगत्प्रतिष्ठायदेव्यैकृत्यै
नमोनमः॥११॥
नमः ।। यद्वा ॥ निश्चिताऋतिःसत्यतायेनसनितिः॥ नितर्दिकपालस्येयनतीतस्यैनि+त्युपार्जिनलक्ष्मीरूपायैनमः ॥ अथचभुबंबिभ्रतीतिभूभृतआदिमंडूकादिनागादि
कुलपर्वतादिमनुप्रभृतिराजानःतेषांलक्ष्मीरूपायैनमः । शर्वस्यत्रीशवाणी ॥ इंद्रवरुणेत्यादिनापुंयोगेङीषानुको ॥ हेसर्वकारिणिदेवितुत्यंदुर्गायैसततंनमः ॥ दुःखेनगम्यते
दुर्गा ॥ यद्वा ॥ दुःखेनगच्छत्यस्यांदुर्गा ॥ सुदुरोरधिकरणेझतिवक्तव्यंगमर्डः ॥ तथाहेदेवितुत्यंदुर्गपारायै दुर्गपारंयस्याःमहामायाख्यसिंधोःसादुर्गपारा ॥ यद्वा
पिपर्तिपारा ॥ पृपालनपुरणयोः ॥ यद्वा ॥ दुर्गाःपाराःपारयंतोगणायस्याःतस्यै ॥ हेदवितुत्यंसारायै संसारसागरेवरायैश्रेष्ठायैसततनमः ॥ तुत्यंख्यात्यैविख्यातिरुपायैसत
तनमः ॥ तुभ्यंकष्णायकृष्णवर्णायैकालरात्र्यैनमः ।। हेदेवितुभ्यंधूम्रायैधूम्रवर्णायनमः॥सर्वकरोतिसर्वकारिणिसंबुद्धिः॥१०॥सोमायण ॥ सौम्यसोमदेवताकसुंदरंचरूप
मत्पर्थसौम्यंयस्याःसातिसौम्या॥रौद्रदेवताकरुदसंबंधिवारूपंरौद्रमत्यर्थरौईयस्याःसाऽतिरौदा ॥ततश्चभजतामभजतांचयथाक्रममतिसौम्याचसावतिरौदाचेतिकर्मधारयः॥
तस्पैवाङ्मोमारूपायैत्रिशक्त्यात्मिकायैनमोनमःइतिशक्तित्रयापेक्षेनमस्त्रयम्॥मोमस्यभावःसौम्यं भावेष्यञ् ॥ रुद्रस्यभावःरौ युवादित्वाद्भावेअण्॥अतिकांतसौम्यंययासाऽ
॥१०९॥

·तिमीम्या ॥ अतिकांत ईययासाऽतिरौदा ॥ ततःकर्मधारयेसवितस्यैनमइत्यप्यनुमंधेयम् ॥ जगतांमाणभृतांपतिष्ठाआस्पदमाधारशक्तिःस्थानंतस्पैजगत्पतिष्ठारुपायैनमः। पाणिनांप्राणधारणार्थ यत्स्थानमूलाधारसवंतत्मतिष्ठेत्युच्यते ॥ आस्पदंप्रतिष्ठायामित्यास्पदशब्दपर्यायःप्रतिष्ठाशब्दः॥ दिवुक्रीडादौ ॥ दीव्यतीतिदेवीतस्पैक्रीडाविजिगीषा पर्थक्रियाकारिण्यैनमः ॥ करणंहतिःप्रयत्नःसर्गस्थितिप्रत्यवहारविषयःप्रयत्नोत्रविवक्षितः॥तस्यैप्रयत्नरूपायैनमः॥नमस्यानांत्रित्वादित्वादिहनमत्रित्वम् । कन्यइतिपाठेतृ नंतत्वाजगदितिकर्मविवक्षितम् ॥ जगत्करणशीलायैनमइत्यर्थः ॥ ११॥ यादेवीवाङ्मोमात्मिकासर्वकालेषुकालत्रयात्मिकासर्वभूतेषुभूतात्मिका ॥ अमात्मन्यात्मबुदि जनयंत्यात्मनिवाऽनात्मबुद्धिजनयंतीममतावशंवदाँल्लोकान्प्रमयमानासर्वजननीमहामायाभगवतीविष्णुमायेतिशब्दिताकथितातस्यैत्रिगुणरूपायैप्रत्येकंकायबाङमनोभिः एकस्यै चैववादेव्यै भाक्तश्रद्धातिशययोतनायनमःशब्दोनमस्येनचमहामेडितः ॥ आनेड़ितद्विस्विरुक्तम्॥चापलेद्विवचनम् । संभ्रमेणवृत्तिश्चापलम् । इत्यहिनपौनरुत्यंदोषावहम् ॥ यदुक्तम्॥ प्रहर्षहर्षशोकेषुस्वमदैन्यभयेषुच ॥ स्तुत्यायासानुवादेषुपौनरुत्यनदुप्यति॥ सर्वाणिपृथिव्यादीनिभूतानिदेहानि॥इतिप्रथमादेवीविष्णुमाया ॥१२॥ आभिधीय यादेवी सर्वभूतेषुविष्णुमायेतिशब्दिता॥नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः॥१२॥यादेवीसर्वभूतेषुचेतनेत्यभिधीयते॥ नमस्तस्येनमस्तस्यैन मस्तस्यैनमोनमः॥ १३ ॥ यादेवीसर्वभूतेषुबुद्धिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥१४॥ यादेवीसर्वभूतेषुनिद्रारूपेणसं स्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः १५॥ यादेवीसर्वभूतेषुक्षुधारूपेणसंस्थिता नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥१६॥ तेकथ्यते । चुरादाबात्मनेपदंचितसंचेतनेसंवेदनेवा ॥ चेतनंचेतनाबुद्धिरेवतिकथनंपोनरुक्तयंक्यपिवैशेषिकादौदर्शनेतथापिसांख्येबुद्धिधर्मश्चित्तवृत्तिविशेषविजभितशक्तिश्चे तनाइत्याश्रयणादपोनरुक्त्यम् ॥ अन्येतुचेतनाचित्तवृत्तिविशेषशक्तिःसंज्ञानवाबुद्धिस्नुम्वप्रकाशज्ञानस्वभावत्याहुः ॥ अन्येतुनिर्विकल्पज्ञानंचेतनाबुद्धिस्तविशेषावगतिःसवि कल्पकन्नानमित्यस्तितयोर्भेदइत्याहुः॥इतिद्वितीयादेवीचेतना ॥१३॥ बुद्धिरित्येवरूपेणसम्यस्थिता॥यदत्यधुःसंधारणेस्थितीभृत्योबुद्धिः॥इतितृतीयादेवीबुद्धिः ॥१४॥ निवेतिरूपंतस्यैनमः ॥ झाकुत्सायांनियतंद्रांत्यम्यांनिद्रा संवेशः ।। भुक्तान्नादिपरिपाकादिहेतुनिरिंद्रियप्रदेशमलकोशेमनसोवस्थाननिदा ॥ सर्वोद्रियव्यापारविरतप्राणनंसुखनं निद्रेत्यन्ये ॥ इतिचतुर्थीदेवीनिद्रा ॥१५॥ क्षुधबुभुक्षायाम् ॥ संपदादित्वादावेत्रियांविप् ॥ क्षुधप्रातिपदिकम् ॥ भोक्तुमिच्छाभुत् ॥ अशनायाबुभुक्षाक्षुत्चयाक्षुधा ॥ रूपेणेतिपृथक्पदम् ॥ यदा ॥ वष्टिभामारेरठोपमवाप्योरुपसर्गयोः ॥ हलंतादपिटापंचयथावाचानिशादिशा॥ वतभक्षुधेविरूपतेनावारूपेण क्षुधांविनाप्राणिनांसुखनास्ति

·.
स०स०
मा० पु.
॥
भ०८२
॥११०॥
इतिपंचमीदेवीक्षुधा ॥ १६ ॥ छायाप्रतिबिंबरूपासर्वभूतेषुतिष्ठति ॥ नष्टच्छायोमध्याह्नतइत्यत्रतत्त्वातपाभावाभावोविवक्षितः ॥ छायामूर्यप्रियाकांतिःप्रतिषियमनातपः॥
प्रतिबिंबेयथासंक्रांतच्छायआदर्शः ॥ छ्यतिछिननिमंतापंछाया॥ इतिषष्ठीदेवीच्छाया ॥१७॥शक्कुशक्तौ शकनंशक्तिःसामार्थ्य वस्तुगतःस्वभावसिद्धोधर्मःशक्तिरितिरूपं
तेन ॥ शक्तिः प्रतिवस्तुप्रतिनियतार्थक्रियाकारित्वम् । वस्तुधर्मइत्येके।वस्तुरूपमेवशनि तुवस्तुनोन्योधर्मःशक्तिरित्यन्येत्युपजग्मुः ॥ इहतुसर्वभूतेष्वित्याधाराधेयभावानुवा
दाच्छतिवन्धमइत्यषपान्युपगतः ॥ इतिमनमीदेवीशक्तिः ॥ १८ ॥ मर्वाणिभृतानिपृथिव्यादीनियेषांदेहानामारंभकत्वेनसंतितानिसर्वभूतानिदेहाःतेषु ॥ नितृपापिपा
सायाम् तृपिशुपिरमिन्यःकितइनिनः । तृष्णाउपभोगनिमित्नकाभिलापः ॥ तृष्णाभिलपणंभोगेतृष्णावनपिशाचिका ॥ तृष्णास्पृहापिपासेद्वैतद्रूपेहांविकास्मृता॥तर्षणं
तृष्णाम्पृहानिरूढलक्षणत्वात् ॥ इत्यष्टमीदेवीतृष्णा ॥ १९ ॥ शमूषसहने पित्वातत्रियांक्षमा ॥ बाहुलकानुक्तिनिशांतिः ॥ अनुनासिकम्यक्विझलोःङ्कितीतिदीर्घः ॥
यादेवी सर्वभूतेषुच्छायारूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥१७॥ यादेवीसर्वभूतेषुशक्तिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनम
स्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ १८॥ यादेवीसर्वभूतेषुतृप्णारूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ १९ ॥ यादेवीसर्व
भूतेषुक्षांतिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥२०॥ यादेवीसर्वभूतेषुजातिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैन
मस्तस्यैनमोनमः ॥२१॥ यादेवीसर्वभूतेषुलज्जारूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ २२॥ यादेवीसर्वभूतेषुशांतिरूपे
णसंस्थिता।नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः॥२३॥यादेवीसर्वभूतेषुश्रद्धारूपेणसंस्थिता नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः॥२४॥
शांतिः।क्षमातितिक्षामांःमहार्थकाः ॥ शांविस्तृप्णाविरोधनीपरप्रयुक्तापकारंप्रत्युपेक्षाप्रतिकूलवेदनांप्रत्युपेक्षा ॥ इतिनवमीदेवीक्षांतिः॥२०॥नित्यकानुगतप्रत्ययहेतुरनेक
समवायिनीजातिः ॥ इतिदशमी ॥ २१ ॥ ओलस्जीबीडायाम् । स्त्रियां गुरोचहलइन्यप्रत्ययः ।। झलांजश्झशीतिजदःश्चुत्वं खियामजाद्यतष्टाप् ॥ कर्वव्याकरणनि
मित्नमकारणनिमित्तमन्यतःस्वतोवाजनितंलज्जनसंकोचनंलज्जा ॥ इत्येकादशी लज्जा ॥ २२॥ शमउपशमे ॥ स्त्रियांतिन ॥ शांतिवदीर्घः ॥ शमथुस्तुशमःशांतिः ॥
कामक्रोधायभावः ॥ विकतेंद्रियनिवृत्तिःशांतिरित्यन्ये ॥ विपयव्यावृनात्मतेत्यपरे ॥ इतिद्वादशीशांतिः ॥ २३ ॥ दुधाञ्चारणपोषणयोः ॥ श्रच्छब्दस्यो
पसंख्यानमित्युपसर्गमंत्रा ॥ आतश्योपसर्गेइतिकः स्त्रियांटाप् ॥ श्रद्धनम् श्रद्धा । सम्प्रत्ययःस्पृहा। संप्रत्ययोभक्त्यतिशयः।श्रद्धयापरयोपेतइतिवत् ॥ शास्त्रोक्तार्थाविपरीत
॥११०॥

·.. बुद्धिःश्रद्धेत्यन्य ॥ आदरणानुतणनाकापडात्वास्तिक्यबुद्धिरित्यपरे ॥ इतित्रयोदशीश्रद्धा ॥ २४ ॥ कमुकांतौ ॥ कमेणि॥आयादयआर्धधातुकेवा अनुनासिकस्यक्विझलोकितीतिदीर्वः॥शोभाकांतिः ज्योतिःस्वरूपोज्ज्वलतेत्याहुः॥इतिचतुर्दशीकान्तिः॥२५||लक्षदर्शनांकनयोःचुरादिःपलक्षेमुट्चेतिईर्मुडागमश्च ॥ने शिकति॥णेरनिटीतिणिलोपः॥लक्ष्मी माविभूतिश्चकायशोभाच॥इतिपंचदशीलक्ष्मीः॥२६॥धृन्धारणेवादिःस्त्रियांतिन ॥धृतिःस्याहारणेधैर्येसौख्यसंतोषयोरपिइतिषोड शीतिः॥२७॥तृवर्ननेत्रियांतिन॥वर्ननंवृत्तिःवर्त्ततेऽनयावृत्तिः॥आजीवोजीविकावा वृत्तिवर्तनजीवने।वृनिर्जीवनोपायः॥युक्तेश्मादावृतेभूतंप्राण्यतीतसमेत्रिषु ॥ भूतं कोयहयुक्तेपृथिव्यादावृतेपिच॥इतिसप्तदशीवृत्तिः॥२८॥स्याचिंतास्मृतिराध्यानम्॥अनुभूतस्यभावनाम्यसंस्कारहेतुकोज्ञानविशेषःस्मृतिः ॥ इत्यष्टादशीस्मृतिः ॥२९॥ यादेवीसर्वभूतेषुकांतिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ २५ ॥ यादेवीसर्वभूतेषुलक्ष्मीरूपेणसंस्थिता॥नमस्तस्यैनम स्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥२६॥ यादेवीसर्वभूतेषुधतिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥२७ ॥ यादेवीसर्वभूतेषुवृ त्तिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥२८॥ यादेवीसर्वभूतेषुस्मृतिरूपेणसंस्थिता । नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यै नमोनमः॥२९॥ यादेवीसर्वभूतेषुदयारूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ ३० ॥ यादेवीसर्वभूतेपुनीतिरूपेणसंस्थि ता॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः॥३१॥ यादेवीसर्वभूतेषुतुष्टिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥३२॥ यादेवीसर्वभूतेषुपुष्टिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥३३॥ यादेवीसर्वभूतेषुमातृरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्त स्यनमस्तस्यैनमोनमः ॥ ३४ ॥ यादेवी सर्वभूतेषुभ्रांतिरूपेणसंस्थिता ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ ३५॥ इन्द्रियाणामधिष्ठा त्रीभूतानामखिलेषुया ॥ भूतेषुसततंव्याप्त्यैतस्यैदेव्यैनमोनमः ॥ ३६॥ दयरक्षणे ॥ षिद्भिदादियोङ् ॥ दप्यते नयादया ॥ परदुःखप्रहाणेच्छापरदुःखसमभागकन्वंवादया ॥ इन्येकोनविंशीदया॥३०॥नीनिर्नयःइतिविंशीदेवीनीतिः ॥३१॥ तुषप्रीतौ ॥ तुष्टिःभीनिरानन्दः ॥ विषयभोगमवाप्यतदभिलाषोपरमःतुष्टिरित्यपरे । अन्येतुविषयोपभोगंप्राप्यतदभिलाषतस्तदवाप्यप्रापरमसुखमित्याहुः ॥ इत्येकर्वि शीतुष्टिः ॥ ३२ ॥ पुषपुष्टो ॥ पुष्टिरवयवोपचयः॥ इतिद्वाशीपुष्टिः ॥३३॥ मान्यम्यांगर्भडतिमाता॥ जनयित्रीप्रसूर्माता॥यद्वा ॥मानपूजायाम्।।मान्यतेपूज्यतेमाता ॥ उणादौ नमुनेतृत्वष्टु इत्यादिमूत्रेणनिपात्यते ॥ या ॥ अष्टोमातृनाम्न्यआद्याःशक्तयः।याःविनाभूतसृष्टिरेवनघटते ॥ ब्राह्मीमाहेश्वरी,दीवाराहीवैष्णवीतथा । कौमारीच ममुण्डाचकालीमंकर्षणीतिच ।। इतित्रयोविंशीमाता ॥ ३४ ॥ चांतिर्मिथ्यामतिर्भमः ॥ अतस्मिंस्तदितिज्ञानभांतिः॥ इतिचतुर्विशीदेवीभांतिः ॥३५॥ इत्थंविष्णुमाया ·स०स०. अ०८२ पा.पु.दिमूर्नयोदेव्याःसर्वभूतेषुवर्तमानानांत्यताःचतुर्विशतिःप्रदर्शिताः॥ यादेवीभूतानांपृथिव्यादीनांपंचानामधिष्ठात्रीआधारशक्तिःस्वामिनीईश्वरीव्यापिनीयाचदेवीअपरेवखिले भूतेषुविशिष्टेषुपाणिषुवर्तमानानांभूतानांपाणिनामिन्द्रियाणांमनोनेत्ररसनघाणश्रोत्रत्वकर्मणांवाधिष्ठात्रीतस्यैव्याप्तिरूपायैसततंनमोनमः ॥ एतेनसर्वगतस्वमुक्तदेव्याः ॥ ॥१११॥ ॥ ३६ ॥ चिञ्चयन ॥ चयनंचितिरविकारताकूटरूपतातद्रूपेण ॥ यद्वा ॥ चितीसंज्ञाने॥स्त्रियामिकूकृष्यादिश्यइतिइक्प्रत्ययः ॥ चेतनंचितिः संज्ञानरूपेण यादेवीएतत् कृत्स्नमखिलंजगद्व्याप्यस्थिता तस्यैनमोनमः॥ पुनःपुनर्नतेरनेककर्तृकत्वादनेकस्तोतृकत्वाचनपौनरुक्तंयमार्थशाब्दंबाशंकनीयम् ॥ ३७ ॥ पूर्वपुराकल्पेसुरैःस्तुतातथाभीष्ट संश्रयादीष्टस्यवस्तुनः मंश्रयात्कारणात् सुरेंद्रःशकःईशःशंकरःदिनेशःमूर्यःतैःसविता ॥ अतएवभद्रमणतिभद्राणीअस्तुपदमितिकययती ॥ अतएवशुभहेतुः साई वरीनोस्माकंदेवानांशभानिमंगलानिकरोतु ॥ किंच नःअस्माकमापदश्चविरोधिजनितदुःखानिचाभिहंतु ॥ सुरेंद्रेणदिनेषुसेवितेतिपाठेसुरेंद्रेणशकणदिनेषुप्रत्यहंसेविता ॥ चितिरूपेणयाकृत्वमेतद्व्याप्यस्थिताजगत् ॥ नमस्तस्यैनमस्तस्यैनमस्तस्यैनमोनमः ॥ ३७ ॥ स्तुतासुरैःपूर्वमभीष्टसंश्रयात्तथासुरेन्द्रेणदिने शसेविता ॥ करोतुसानःशुभहेतुरीश्वरीशुभानिभद्राण्यभिहंतुचापदः ॥ ३८ ॥ यासांप्रतचोद्धतदैत्यतापितैरस्माभिरीशाचसुरेनमस्यते ॥ याच स्मृतातत्क्षणमेवहंतिनःसर्वापदोभक्तिविनम्रमूर्तिभिः ॥३९॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ एवंस्तवाभियुक्तानांदेवानांतत्रपार्वती सातुमभ्याययौतोयेजाह्न व्यानृपनंदन ॥ ४०॥ साब्रवीत्तान्सुरान्सुर्धर्भवद्भिःस्तूयतेत्रका ॥शरीरकोशतश्चास्याःसमुद्भूताब्रवीच्छिवा ॥४१॥ शुभानिभद्राणीनिच्छद यानिनःशुभानिजगद्धितानिकर्माणिप्रार्थनीयानितानिभद्राण्यनुकूलानिअबाधानिअविनानिकरोत्वित्यर्थः ॥ अभीष्टसंश्रयेतिपाठे ॥ अभीष्टःवांछित संश्रियमाणःसंश्रयइन्यायस्याःसकाशाद्भवतिसा ॥ ३८ ॥ सादेवीनःशुभहेतुरित्युक्तंसाकेत्याह ॥ यादेवीसांप्रतमिदानीमुद्धतदैत्यतापितैः निर्मर्यादैबलोल्बणैःदैत्यैःशुभा दिभिःतापितैःसंतापितरस्माभिःसुरैरीशास्वामिनीनमस्यतेसेव्यते॥यादेवीभक्तिनम्रमूर्तिभिःसुरैःस्मृताचस्मृतैवसतीतत्क्षणएवनोस्माकंसर्वाआपदःहंति॥ सर्वापदोयतःस्युःतान्स पदःशत्रून्वा॥ईशापचायचइगुपधज्ञापीकिरःकोवा॥ सांप्रतमव्ययम्।।भक्त्याविनम्रामृर्तयःकायायेषांतः॥नमस्यतइतिनमोबरिवाश्चत्रङ क्यच्॥ नमसःपूजायांभावकर्मणोः सार्वधातुकेयक यस्यहलःश्यस्यविभाषेतियलोपः ॥३९॥हेनृपनन्दनहेसुरथएवमित्यंस्तवाभियुक्तानांस्तुतिपराणांदेवानामग्रतः तत्रहिमाद्रौपार्वतीदेवीजाह्नव्यागंगाया तोये सातुंजलकीडांकनुमन्याययौ ॥ ४० ॥ सादेवानामयतःकिकृतवतीत्याह ॥ सासुभूःपार्वतीतान्देवान्पृष्टवती। किं हेसुराःअत्रहिमवतिपर्वतेभवद्धिःकास्तृयतेइति॥शोभनेनु ॥१११॥ KA ·वौयस्याःसा ततःवांपार्वतीप्रतितावद्देवैरेवोत्तरदानमुचितम्। किंतुततःभागेवतस्याःशरीराद्विनिर्गत्यशिवामायादेवींपार्वतीप्रत्याह । इयंब्रह्मादिसर्वदेवमयीशिवानामायाशक्तिख सेया ॥ तथाहि ॥ अस्याःपार्वत्या-शरीरंकोशःइवशरीरकोशःततउताशिवादेवीपार्वतीप्रत्यत्रवीत् ॥ कोशोत्रीकुछलेखङ्गेपिधानी दिव्ययोः ॥४१॥ ४२ ॥ किम बबीनदाह ॥ शुभनपत्यादिष्टैःसमस्तैर्देवैःममएतत्स्तोत्रंक्रियतेइत्यत्रवीत् ॥ यद्यस्मात्तस्याःपार्वत्याःशरीरकोशादंबिकानिःसृतानिर्गता ततःकारणात्समस्तलोकेषुकौशि कीतिगीयतेकथ्यते ॥ कोशेनव्यतिनिर्गमनात्कौशिकी ॥ तेनदीव्यतीतिठक् ॥ यदा ॥ कोशायानिर्गतासाकोशेनिवृत्नैवेति निवृत्तेक्षयूतादिश्यइतिठक् ॥ ४३ ॥ साभगव तीपार्वत्यपिस्वशरीरकोशानस्यांसर्वदेवतेजोमय्यांकौशिक्यांविनिर्गतायांसन्यांकष्णाभूतकृष्णवर्णासमजनिष्ट । ततश्चसापार्वतीकालिकतिसमाख्यातासतीहिमाचलेकताश्रयाक तनिलयाभूत् ॥ कृष्णवणार्थीकालशम्दानदतिवनमानान्संज्ञायांजानपदमूत्रेणीषु ॥ संज्ञायांकन ॥ कणइतिहस्वः ॥ कालीहैमवतीवरी॥ इहमहामायादेवकार्याथै स्तोत्रममैतत्कियतेशुंभदैत्यनिराकृतैः॥देवैःसमस्तैःसमरेनिशुंभेनपराजितैः ॥४२॥ शरीरकोशायत्तस्या पार्वत्यानिःसृतांबिका।कौशिकीतिसम स्तेषुततोलोकेषुगीयते॥४३॥तस्यांविनिर्गतायांतुकृष्णाभूत्सापिपर्विती॥कालिकेतिसमाख्याताहिमाचलकृताश्रया॥४४॥ततोंबिकांपररूपंवि प्राणांसुमनोहरम् ॥ ददर्शचंडोमुंडश्वभृत्यौशुंभनिशुंभयोः॥ ४५ ॥ताभ्यांशुंभायचाख्याताअतीवसुमनोहरा ॥ काप्यास्तेस्त्रीमहाराजभासयंती हिमाचलम् ॥ ४६॥ विष्णुयोगनिद्राभूत् । ततःपार्वत्यभूनतःकौशिक्यभूत्नत्सादेवकृतस्तुतिमंगीकर्तुततःकालिकाभूत्वांबिकानामेत्याह ॥ १४ ॥ ततोनंतरम् ॥ यद्वा ॥ ततःतत्राहिमाचले आया दित्वानसिः ॥ शुंभनिशुंभयोःभृत्यौसेवकौंचंडोमुंडश्चतौपरमतितरांसुमनोहररूपंबिधाणामविकांकालिकाम्यांपार्वतींददर्श । सुमनोहरामितिपाठेदेवीविशेषणम् ॥ चडिकोपे चंडतेचंडः ॥ मुडिखंडने मुंडतेमुंडयतिमुंडः ॥ ४५ ॥ सारूपवतीकालिकादेवीतान्यांचंडमुंडात्यांशुभायाख्याताचशुभसमक्षमुक्ता ॥ किं हेमहाराज शुभदैत्येश्वरममधि गतसर्वैवर्य सावधानोभव ॥ अवीवसुमनोहराकापित्रीआस्ते किंकुर्वती हिमाचलंभासयंती स्वयंश्यामाश्यामाभिःशोभाभिरदाशुभशोभाव्यंहिमाद्विपार्वतीआस्ते ॥ आख्या ताअतीवेत्यत्रवैवक्षिकंसंधिकार्यम् ॥शुभायेतिक्रियाग्रहणकर्त्तव्यमितिसंपदानत्वंपत्येशेतेइतिवत्॥सुष्ठुमनोहरविसुमनोहरां।हरवेरनुयमनेच्॥या।इ:कामाक्सुनिधनेयेषांतेइव सवः कामधनाःतेषांमनःहरतिइतिइवसुमनोहरा अत्यर्थमइवसुमनोहराइत्यंविकांप्रत्यनिष्टोर्थःतस्याःपातिव्रत्यभंगप्रसंगात्। इष्टोर्यस्त्वेषःशोभनंमनोयस्यसुमनाःशंभुस्तहरति %3D ·॥ स०स० मा० पु० अ०८२ ॥११२॥ अर्धागहरत्वाम्सुमनोहग॥अतितरांसुमनोहरा ॥ यद्वा॥पैओवै शोषणे। इंकामं वायतिशोषयतिइवःशिवः॥या।इंकामंवातिगच्छतिइवःशिवः॥आतोनुपपमर्गेकः॥इवस्यसुम नोहरा अत्यधिकंमुमनोहराअतीवसुमनोहरा ॥ यहा ॥ इश्चकामःईचलक्ष्मी वसवश्वाष्टोईवसवः अतिक्रांतईवमन्अतीवसुःशंभुःतस्यमनोहरा ॥ ध्रुवोधस्वसोमश्वह्यापश्चैवा निलोनलः ॥ प्रत्यूषश्चप्रभासश्चवसवोष्टौववादयः ॥ ४६॥ हेअमुरेश्वरशुंभकचिदपिभुवनेकेनचिदपिपुंसातादृक्तादृशमुत्तममतिमुंदररूपमाकरःनैवालोकि ॥ अौकापिदे । वनी ॥ यदा ॥ कापिकताभिषेकाराज्ञीइति त्वयाज्ञायताम् ॥ अथत्वयासौ गृह्यतामुपादीयतांचेतिअंबिकांपतिअनिष्टोन्वयः ॥ इष्टस्त्वेषः-तागुनमक्वचिडू पंज्ञानरूपंक्वापि केनचिदृष्टं न तस्मादमौदेवीकापिपरदेवताइतित्वया ज्ञायताम् ॥ असौकापिस्वीअबलास्तीतिनैवज्ञा यताम् । अपित्वसौदेवीगृह्यतांचात्मसंरक्षणार्थम् आश्रीयतामिति हितोपदेशः शुभंपतिताटस्थ्येन ॥ ४७ ॥ हंदैत्येंद्र विषादीप्यादिशःदशापिककुभःयोतयंतीअंगकांत्या भासयंती ॥ अतिचावंगी अत्यंतचा रुमनोहरमंगं यस्याः सा ॥ खीरत्न रत्नहि मनोहरत्वेनोत्कृष्टमापुनझन्कष्टानिष्ठतितांभवान्द्रष्टुमर्हनीन्ययमविकांपत्यनिष्टोन्वयः ॥ इष्टस्त्वेषः-हेदैत्येंद्रसानूनस्त्री .. नैवताइक्वचिद्रूपंदृष्टंकेनचिदुत्तमम् ॥ ज्ञायतांकाप्यसौदेवीगृह्यतांचासुरेश्वर ॥४७॥ स्त्रीरत्नमतिचावगीद्योतयंतीदिशस्त्विषा ॥ सातुतिष्ठतिदै त्येंद्रतांभवान्द्रष्टुमर्हति ॥४८॥ यानिरत्नानिमणयोगजावादीनिवैप्रभो॥त्रैलोक्येतुसमस्तानिसांप्रतंतानितेगृहे॥४९॥ऐरावतःसमानीतोगज ग्वंपुरंदरात् ॥ पारिजाततरुश्चायतथैवोच्चैःश्रावहयः ॥५०॥ रत्नंसानूनमतिचावंगीकिंतया नेकनस्यात् तांभवान् द्रष्टुमर्हति ॥ यः नांदोषबुद्ध्यापश्येन्नश्येत्सतदैवतस्मात्तांद्रष्टुंभवान्मायततामितिशुभंप्रतिताटस्थ्येनहितोपदेशः ।। रमंतेस्मिन्नरारत्नरत्नमितिप्रख्यातमणावेवनकेवलम् ॥ जातौजातीयदुत्कष्टंतद्रत्नमाभिधीयते ॥ ४८ ॥ हेभोशुभयानत्रलोक्येगजावादीनितत्तजातिप्रधानान्युत्ल टानिरत्नानितथापनरागादयोमणयः रत्नानितानिसमस्तानिसांप्रतमधुनातेववगृहेवन्तेवैप्रसिद्धमेवैतत् ॥ ताटस्थ्येपिप्रायेणैषोन्वयः ॥ हेप्रभोत्वंदूतवचनात्तामानयितुंयते थाश्चेत्तर्हियानित्रैलोक्येगजाश्चादीनिवैप्रसिद्धानिमणयश्चरत्नानिसंप्रतितेगृहेसंतितद्दर्शनोत्तरकालंतु न स्युः किंतु त्रैलोक्ये एव तानि यथास्थानस्युरितिहितोपदेशः ॥ गजाश्वादिशब्दविवक्षितरत्नजातानिनामतोनिर्दिशति ॥ ४९॥गजोरत्नमितिपाठःउत्तरत्ररत्नप्राधान्यमूचनार्थः ॥ गजरलमित्यपिपाठे रत्नानीतिवक्ष्यमाणरन्नोपसंहारव शात्सर्वत्ररत्नोपक्रमोप्यवगंतव्यः ॥ यःपुरंदरादैरावतोगजःसमानीतःतगुजरत्नं तेगृहेवर्ततेनिर्दिश्यामानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरेकत्वमापादयंतिसर्वनामानिपर्यायेण तल्लिंगभांजिभ ·.. वंतिएतिनाम्यत्यनयेतीरातदानइरावानुसुरासमुद्र-तत्रजातऐरावतः॥पुराण्यरीणांदारयतिपुरंदरः॥गजइतिरत्नंगजरत्नम् ।। अयेंचरतारणामा तगृहेवर्त्तते ।। पारिणःपारवतोअन्धेर्जातः पारिजाताख्यस्तरुः ॥ तथापुरंदरादेवयःउच्चैःश्रवाहयःसमानीतःतयरत्नंतेगृहे । उच्चैःश्रवसीयस्यसउच्चैश्रवाः ॥ ५० ॥ हेप्रभो यत्वेधसः ब्रह्मणःअद्भुतमाश्चर्यकारिविमानमासीत हंसयुक्तरत्नभूतरत्नन्वंप्राविमानमिहानीतंतगृहेतेंगणेतिष्ठति ॥ विविक्तमांतिवर्त्ततेयत्रदेवाःविमानम् ॥ व्योमयानंविमा नोत्री ॥ ५१ ॥ धनेश्वरात्कुबेरायएषमहापप्रोनामनिधिःसमानीतः तदेतन्निधिरन्नं तेगृहेवर्तते ॥ हेप्रभोतुत्यमन्धिःसमुद्रःकिंजल्किनीमविशीर्णकेसराम् अवयवगतधर्मः केसरवत्वंमालयाअपिपंकजारम्धत्वादवयवावयव्यभेदोपचारात्माम्नुवंतीकर्णस्यकुंडलेनकुंडलीतिवकिजल्किनीत्युक्तम् सर्वदाऽम्लानपंकजामशुष्ककमलां मालां ददौ ॥ उपचारतःकिंचिजलतिजडीभवनिकिंजल्कः ॥ ५२ ॥ हे प्रभो यद्वारुणंवरुणसंबंधिकांचनम्नाविछत्रछत्ररत्नंतवगेहेतिष्ठतिनान्यत्र ॥ कांचनसुवर्णस्रवतिकांच नस्रावीतिव्याख्यानमुत्कर्षाभावादुपेक्षणीयम् ॥ यस्योहेनिधयःसंतितस्यस्वर्णवाविगाछत्रेगस्यिात् ॥ कस्तर्हिविग्रहः ॥ कांन्याकांचनंस्वर्णस्रवतीववर्षतीव ॥ यद्वा ॥ विमानंहंससंयुक्तमेतत्तिष्टतितेंगणे ॥ रत्नभूतमिहानीतंयदासीद्वेधसीद्भुतम् ॥५१॥ निधिरेषमहापद्मःसमानीतोधनेश्वरात् ॥ किंजल्किनींददी चाब्धिर्मालामम्लानपंकजाम् ॥ ५२ ॥ छत्रतेवारुणंगेहेकांचनम्रावितिष्ठति ॥ तथायंस्यंदनवरोयःपुरासीत्प्रजापतेः ॥ ५३॥ कात्याकांचनवर्षीकल्पवृक्षः ॥ यदा ॥ कांचनकांतिमिवकांतिस्रवति ॥ यदा ॥ कांचनस्येवकांतिवतिकांचनस्रावि ॥ पृषोदरादित्वादीप्सितसियाकांति शब्दलोपः ॥ यद्वा ॥ कचिदीप्तिबंधनयोः कंचनंदीतिः प्रभा ॥ कंचनमेवकांचनम् कांचनंदीतिःप्रभा ॥ अन्येषामपिदृश्यतइतिदीर्घःपूरुषवत् कांचनंदीविवतित च्छीलम् ॥ लावण्यसाविमुखमितिवदुत्त्रक्षितमेतत् ॥ कांचननामवैदिकनिघंटुतःस्वार्णिकर्मभःनवतीतितुव्याख्यानंकुशकाशाक्लंबनम् ॥ अथद्वितीयोन्वयः ॥ हेप्रभो यद्वारुणंछत्ररत्नकांचनस्रावितगृहेस्ति ॥ कांचनसावीति मप्रम्पेकवचनं गृहेइन्यस्यविशेषणम् ॥ बुगतौहेतुमतिचेतिणिण्यवाक्तिपण्यल्लोपावियङ्यणगुणवृ दिदीयःपूर्वविप्रतिषेधेनेतिअकन्वावृद्धयावादेशौणिलोपः ॥ ततःप्रत्ययलोपेप्रत्ययलक्षणमितिवृद्धिः । आवादेशस्नुवर्णाश्रयविधीपत्ययलक्षणान्नेप्यते ॥ पुंसि कांचना नांनीःकांचनानांपापयिता नपुंसकंतु ह्रस्वोनपुंसकेपातिपदिकस्य एचइग्नस्वादेशेकांचनत्रपुशब्दवरूपं तृतीयादिषुभाषितपुंस्कपुंवद्रालवस्येतिङौह्रस्वश्चनुमुनभवति ॥ आवादेशः ॥ कांचनस्रावि ॥ पक्षकांचनझुणिगृहे ॥ प्रभोस्पंदनवरः अयमितिकोनु यः पुराकल्पेप्रजापतेब्रह्मणःआसीत्तदिदंनामरथरत्नत्वयासमानीनस्य ·मा०.पु० स०स० ॥११३॥ अ०८२ दनेषुवरःश्रेष्ठः ॥ यानेचक्रिणियुद्धार्थेशतांगःस्यदनोरथः ॥ ५३ ॥ हेईशस्वामिन्मृत्योरतकस्ययाशक्तिरुत्कांतिदानामत्वयाहृता ॥ भुजिमृङ्यांयुक्तुकौ ॥ मृत्युःस्त्रीपुंसयोरते ॥ नियंतेस्मिन्नुपस्थितेतेपाणिनइतिमृत्युः ॥ प्राणिनामायुषांतेयाप्राणाकर्षिणीशक्तिःसाउत्क्रांतिदोत्क्रांतिर्लिगकायविनिर्गतिः ॥ उत्क्रमणमु कांतिः तांददाति उत्क्रांतिदा ॥ कामूसामर्थ्ययोःशक्तिर्देवतायामृषावपि ॥ हे[भतवधातुः निशुंभस्यापिपरिग्रहेपरिजनेविषयेसलिलराजम्यवरुणस्यपाशःआयुधं वर्वते ॥ पत्नीपरिजनादानमूलशापाःपारिग्रहाः ॥ पाशोबंधनशस्त्रयोः ॥ ५४ ॥ किंचतेतवनातुनिशुंभस्यगृहेऽधिजातारत्नाकरसमुद्भूताः समस्तारत्नजातयश्चउत्त Mमरनीपकराःतिष्ठति ॥ जातिःसामान्यजन्मनोः ॥ मुक्ताफलविद्रुमहरिन्मणिवज्रपनरागाद्यारत्नजातयः ॥ हेशुंभतुज्यवहिवापिदेवः अग्निशौचनामवाससीवस नेददौ ॥ अग्नौनिःक्षेपतःशौचंनिर्मलीकरणंययोस्ते ॥ कल्पवृक्षोपकल्पितं स्वर्णमयमग्निदेवताकमग्रिनिक्षेपेणविमलात्मकंवासोयुग्ममग्निशौचंवासः ॥ ५५ ॥ ॥ मृत्योरुत्क्रांतिदानामशक्तिरीशत्वयाहृता ॥ पाशःसलिलराजस्यभ्रातुस्तवपरिग्रहे ॥५४॥ निशुंभस्याधिजाताश्चसमस्तारत्नजातयः ॥ वह्नि थापिददौतुभ्यमग्निशीचेचवाससी ॥५५॥ एवंदैत्येंद्ररत्नानिसमस्तान्याहृतानिते ॥ स्त्रीरत्नमेषाकल्याणीत्वयाकस्मात्रगृह्यते ॥५६ ॥ ऋषि रुवाच ॥ निशम्येतिवचःशुभःसतदाचण्डमुण्डयोः ॥ प्रेषयामाससुग्रीवंदूतंदेव्यामहासुरः ॥७॥ शुंभउवाच ॥ इतिचेतिचवक्तव्यासागत्वा वचनान्मम ॥ यथाचाभ्येतिसंप्रीत्यातथाकार्यत्वयालघु ॥ ५८ ॥ एवमुक्तरीत्याऐरावतःसमानीत इत्यायया हेदैत्येंद्रयद्वा हेदैत्य इंद्ररत्नानिइंद्रादिदेवानामैरावतादीनिरत्नानितुत्यमाहृतानिउपढौकितानिउपहारीकतानि ।।एषाचकल्याण्यंबि कास्त्रीरत्नवर्ततेतत्कस्मात्कारणानगृह्यते।। अयंत्वम्बिकांप्रत्यनिष्टोर्थः॥अयंत्विष्टोर्थस्तटस्थोक्तिसमाधिना॥हेदैत्येंद्रयद्यप्येवमैरावतादीनिरत्नानितुल्यमाहवानिदेवैःतथाप्येषां विकातवकल्याणीशुभकारिणी न ।। कुतःयतएषाभगवती ॥ त्वम् अन्ययातीतित्वया ॥ आवोनुपसर्गेकः॥अन्यगामिनीविगृह्यतेज्ञायते।त्वशब्दोन्यवाचीसर्वादिषुपठ्यते॥ त्वम्अन्यमहेश्वरंयातित्वयाऽन्ययाऽन्यपत्नीमहेशपत्नीदैत्यसंहारिणी अतःशुम्भस्यशुभकारणी न तस्मानचिवांत्यजेतिहितोपदेशः ॥ ५६ ॥ महासुरःशुंभःतदाचण्ड मुण्डयोरतिपागुपन्यस्तंवचःनिशम्यश्रुत्वासुग्रीवनामदूतंसंदेशहरंदेव्याःदेवीमुद्दिश्यप्रेषयामास ॥ शाम्यतिर्निपूर्वःश्रवणार्थः ॥ इषगतौ प्रपूर्वःआद्गुणः ॥ देव्याइतिकर्मणि ल्यश्लोपेपञ्चमी ॥ दूयतेऽनेनयथोक्तवादित्वात्परिताप्यतेपरइतिदूतः।।५७॥ हेसुग्रीवहेदूतत्वयातत्रगत्वासानीममवचनादितिचेतिचइत्थंचेत्थंचसानाभेदेनचोपायेनवक्तव्या ॥ ॥११३० ·तथैवसासंपीत्याहर्षेणलघुक्षिप्रमविलंबमायेतिआभिमुख्येनागच्छति तथाकार्यत्वयाविधेयम् ॥ अयंत्वं विकायामानष्टायः ॥ स्पष-जमा ख्यायतेर्थः ॥ हेदूतत्वयालयक्षिप्रतथाकार्य मदभिप्रायादन्यत्वेनकर्त्तव्यम्॥तत्कथं यथामयिविषयेऽभियमानवचनं निंदायेषांतेअवचनाअसुराःताननि असुरसंहारिणीत्यर्थः।पुनःकिंभूतांबिका एतिगच्छतिविनश्यतिइतवस्मिन्निति शुम्भेनिशुम्भेचविषये ॥ वक्तव्यासावक्तव्यप्रतिक्षेपा॥अमुक्षेपणे असनमासः॥वक्तव्योवच नीयःआसःप्रतिक्षेपोन्यक्कारोययासावक्तव्यासा।।पुनःकिंभूता।।मम ममेत्यव्ययम्।ममशब्दोत्रमायावचनःनिर्ममोयोगीसममःसंसारीतिवत् । मायारूपेत्यर्थः॥पुनःकिंभूता ॥ संप्रीत्यापीभीतौदिवादिःप्रीतिःभी स्त्रियांसम्पदादित्वाद्भावेषिप्॥समीचीनाप्री:प्रीनिर्येयांतमपियोबुधाः॥ईयतेवयंपाप्यतेतयोरुपासकैरित्यासंप्राप्या।आदतरूपम् ॥५८॥ ससुग्रीवोनामदूतः यत्रयस्मिन्नतिशोभनेशैलोद्देशेपर्वतप्रदेशेअसौदेव्यास्तेतिष्ठनितगत्वाततःतदनंतरतादेवीं श्लक्ष्णसमुचितसंगतसुकुमारंयथास्यानथामधुरयाश्राव्याक्षरपदया गिरावाचामाहच शुम्भोदितसंदेशाभिप्रायगर्भसंदर्भमकथयत् । पाहेतिप्रशब्दउपसर्गप्रतिरुपकोनिपातः॥ आहेवितिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् ॥ मामावृनि॥श्लक्ष्णमिति।श्लि सतत्रगत्वायत्रास्तेशैलोद्देशेतिशोभने ॥तांचदेवींततःप्राहलक्ष्णंमधुरयगिरा ॥१९॥ ॥ दूतउवाच ॥ ॥ देविदैत्येश्वरःशुभत्रैलोक्येपरमेश्वरः ॥ दूतोहंप्रेपितस्तेनत्वत्सकाशमिहागतः ॥६० ॥ अव्याहताज्ञःसर्वासुयःसदादेवयोनिषु ॥ निर्जिताखिलदैत्यारिःसयदाहशृणुष्वतत् ॥ ६१ ॥ ममत्रैलोक्यमखिलंममदेवावशानुगाः॥ यज्ञभागानहंसर्वानुपानामिपृथक्पृथक् ॥ १२ ॥ पआलिंगने ॥ श्लिपरचोपधायाइतिक्त्रः ॥ कत्वषत्वे ॥ ५९ ॥ हेदेविसावधानाभव ॥ अस्तिखलुदैत्येश्वरःलोकत्रवेपरमउत्कृष्टईश्वरःस्वामीनेनशुम्भेनत्वत्सकाशंपतिप्रे चितःदूतःसंदेशहरोऽहमिहागतोस्मि ॥ दैत्यग्रहणंजातिख्यापनाय ।। त्रैलोक्यग्रहणं देव्याःप्ररोचनार्थम् ॥ दूतग्रहणंतन्निग्रहपरीहाराय ॥ दूतोतंसदसद्वापिश्रुत्वाकार्य हिवाहितम।।दृतोननिग्रहीतव्यइतिनीतिविदोविदुः।आदौदेवीत्युक्तत्वाद्देव्याएवजयःमूच्यते॥यतःदीव्यतिविजिगीषतेदेवी ॥ हेदेवि तेनशुम्भेनदूतःप्रेषितस्त्वदेवीतःसशुम्भः काशतृणंगतःस्यान्नतुजयमित्यपिदेवीपारिषदोक्तिलेशोनुसंधेयः॥६०॥ हेदेवियःसदासर्वदासर्वासुदेवयोनिघुविषयेषुअव्याहतानःअप्रतिहतशासनःनिर्जिताखिलदैत्यारिःनि जिताअभिभूताअखिला दैत्यारयःदेवायेनशुंभोयदाहतद्वचनंशृणुष्वाकर्णय॥व्यत्ययोबहुलमित्यात्मनेपदम् ॥व्येसंवरणे॥संवरणमाच्छादनंतिप् ॥ अविष्णुव्ययतिसंवृणोति आच्छादयतिव्यामोत्यविधात्वेनेतिअवीविष्णुमायावयाअव्ययादेव्याहताआज्ञास्यशुम्भस्यस अव्याहताबोभविष्यति ॥ निर्निश्चयनिषेधयोः॥ निर्जिताअजिताअखिला देवापेनसतधोकोभविष्यतीत्यपिदेवीपार्षदोकिलेशोप्यनुसंधेयः ॥ ६१ ॥ शुंभआहेदम् ॥ पटैकदेशेदग्धेपटोदग्धइत्पवयवेएकदेशेप्पवयवीसमुदायोक्र्ततेकचिदवयवावय ॥ %3D

·मा० पु०.
॥११४॥
स०स०
अ.८२
विनारभेदोपचागपयोगेषु तबैलोक्यममस्ववनोइत्युक्ते किंवलोक्यमेकदेशनृत्याविवक्षितमिहेतिकस्यचिच्छंकास्यादतस्तामपनेतुमखिलमिति । अखिलमित्येवोक्तेएकैको
पिलोकोखिलोभवन्यखण्डवृनित्वाटुवनम्येन्यनत्रैलोक्यमिन्युक्तम् ।। इहमनेतिविभक्तिमतिरूपकमव्ययं मायावाचि निर्ममोयोगीतिवत् ॥ मममायादेव्याःत्रैलोक्यमित्यु
तम् ॥ मायायाअखिलंस्ववर्ततेतकुतःशुंभम्पत्यपिदेवीपार्षदोनिलेशोप्यनुसंधेयः देवाःममशुंभम्यवशानुगाः ॥ वशःकांतिरिच्छा॥ मदिच्छामनुवर्ततेनतुशुभस्येत्यपि
देवीपार्षदोकिलेशानुमंधेयः॥ तनवितोदेगेनपृथक्पृथक्विहितांस्तानमवान्यज्ञभागानाहुतिरूपान्यज्ञांशानहमेवशुंभःपृथक्पृथगिद्रियादितनदेवताकायव्यूहमुपाश्रित्यउपाश्ना
म्युप जे ॥ अशभोजनेत्यादिः ॥ अहमितिविनतिप्रतिरूपकमव्ययमविद्यावाचिअविद्याचाऽनम्मिंस्तबुद्धिःसाचदेव्येवयज्ञभागानुपानातीतिकुतःशुम्भस्ययज्ञभागोपभोग
इन्यपिदेवीपार्षदोक्लेिशोनुमंधेयः ॥ ६२ ॥ त्रिप्यापिलोकेपवराणिश्रेष्ठानिरन्नानिवीरत्नानिममवश्यानिविधेयानि ॥ वंशकांतिमिच्छांगतानीत्यर्थः ॥ वशंगतइतियत्न
त्ययः ।। तथैवतदेवबलवत्त्वएव ॥ गजरनं देवेंद्रवाहनम् ॥ वाहनमाहितादितिणवनात्रभवति ।। आहितत्वस्याविवक्षितत्वात् ।। अत्रहिदेवेंद्रस्यवाहनमित्येतस्यस्वस्वामि
| त्रैलोक्येवररत्नानिममवश्यान्यशेषतः ॥ तथैवगजरत्नंचहृतंदेवेंद्रवाहनम् ॥ ६३॥ क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नममामरैः।उच्चैःश्रवससंज्ञंतुप्रणिप
त्यसमर्पितम् ॥ ६४॥ यानिचान्यानिदेवेषुगन्धर्वेपूरगेषुच ॥ ग्लभूतानिभूतानितानिमय्येवशोभने-॥६५॥
भावसम्बंधमाविवक्षितम् ॥ यद्वाहनेआरोपितंयतोखिलंतदाहितमुच्यते ॥ इक्षुवाहणमित्यत्रइनवोवाहनेआरोपिताइतिरुत्वाणत्वंभवति ॥ ६३ ॥क्षीराण्युदकानियस्यसक्षी
रोदःक्षीराब्धिः उत्तरपदेउदकस्योदःसंज्ञायामित्यत्रसंज्ञायामुत्तरपदस्योदकशब्दस्योदादेशोवक्तव्यः॥क्षीरोदस्यमथनंततउद्भूतमुच्चैःश्रवससंज्ञम्॥श्रुगतोश्रुश्रवणे ॥ उच्चैःशृणोति
गच्छतिउच्चैःश्रवःपचायच् ॥ महसंज्ञयाचेतनयानाम्नाचवर्ततेसंज्ञः ॥ सहस्यमःसंज्ञायांवोपसर्जनस्येति । ततःकर्मधारयः ॥ उच्चैःश्रवश्वासौससंज्ञश्चउच्चैःश्रवससंज्ञः ॥
अश्वविशेषणत्वेपुल्लिगः ॥ अश्वरत्नविशेषणत्वेतुनपुंसकलिंगमुच्चैःश्रवससंज्ञम् ॥ अथवाप्रशस्तेश्रवसीयस्यसः श्रवसःमत्वर्थेअशआदिन्वादच् ॥ जवेनमानेनचउत्कृष्टत्वादु
चरित्युच्यते ॥ उच्चैश्वासोश्रवसउच्चैःश्रवसइतिमज्ञायस्यसः ॥ अश्वरत्नविशेषणत्वेउच्चैःश्रवससंजंतुमद्रीतैरमरैःप्रणिपत्यमत्पादपोऽर्पितमुपायनीकृतम् ॥ उपायनमु
पयाहउपहारस्तथोपदा ॥ अत्रापिमायावाचिममेत्यव्यम् ॥ मायादेव्यैअमरेभक्तिनवरत्नंपणिपत्यसमर्पितंतत्रैलोक्यगृहेयस्यायंत्रकाप्यस्तुअयंतुशुभोन्यदीयममेद
मितिमुवाभिमन्यते इतिदेवीपार्षदोक्ति : ॥ ६४ ॥ हेशोभनेदेविदेवेषुवागंधर्वेषुदेवगायनेषुवारगेषुनागेषुवायानिचान्यानिरत्नत्वमुत्कृष्टत्वंप्राप्तानिभूतानिशरीरभाजिमनो
॥११॥

·हराणिबीरूपाणिसंति तानि सर्वाणिमय्येवविषयेवर्तते ॥ आःसखिशोभनेगर्वस्थोसावित्थमभूत्वादीशुभःशांभवीयदेव्येवभूतमयीभूतमित्थमाचष्टयानिदेवेपुगंधर्वेपूरमेषुवारल भूतानिरलतांभाप्मानिभूतानिकतानिसत्यानितत्स्थानिसन्तितानिमय्येवदेव्यामेववर्तमानानिनान्यत्र ॥ अथवाइतोऽन्यानिचयानिचरत्नभूतानिपृथिव्यादीनिसंविवानिसर्वाणि विश्वरूपत्वेनविश्वमातृत्वेनमध्येवदेव्यांवनतेनशुंभइतिदेवीसखीजनोक्तिलेशोप्यनुसंधेयः॥६५॥ हेदेविलोकेस्मिन्ररत्नभूतांभूलोकेऽहिमालयनिवासनीमानिनीत्वांखीरलभूतां खीरलजातांस्त्रीजात्युत्कृष्टांताप्राप्तवतींवयंशुभनामानोमन्यामहे ॥ साएवं विधात्वमस्मानुपागच्छपाप्नुहि ॥ कुतइत्यतआह ॥ यतोवयंरत्नभुजोराजानः ॥ यदुक्तं-स्वराष्ट्रम न्यतोरक्षत्यन्यदीक्षिणोतिच ॥ वर्खेतोपायवान्नित्यरत्नहारीसपार्थिवः ॥ देवीष्टार्थस्त्वेषः-उपागच्छेत्यत्र उ पा गच्छेतिच्छेदः ॥ तत्र-उसंबुद्धौरुषोतेचशिववाचित्व नव्ययम् ॥ पानेपिबतिरक्षायांपातिः पायतिशोषणे। किम् ॥ पायतिशत्रून्शोपयतिपाः।गरवरुदइवपाउपाः॥हेदेविकालाग्रिरुइइवपायंतीशत्रून्शोषयन्तीसतीअस्मानितिशु म्भादीन्त्वामाकारयमाणानशत्रून्शोषयितुंगच्छयाहीतिदेवीपार्षदोक्तिलेशोप्यनुसंधेयः ॥ यद्वा ।। असुक्षेपणेदिवादिःकिप् ॥ अस्यत्यरीनक्षिपत्यधिक्षिपतिन्यक्करोतिः स्त्रीरत्नभूतांत्वांदेविलोकेमन्यामहेवयम् ॥ सात्वमस्मानुपागच्छयतोरत्नभुजोवयम् ॥ ६६॥ मांवाममानुजंवापिनिशुभमुरुविक्रमम् ॥ भजत्वंचंचलापांगिरत्नभूताऽसिवैयतः॥ ६७ ॥ भत्वसंतस्यचेतिउपधादीर्घः अधावोरितिप्रतिषेधान्नभवति । पैओवैशोषणे पायंतिशोषयंतिलोकानितिपाःतेषांपाशुंभादीनां दैत्यानामः आसिकाक्षेपिकाअधिक्षेपिकान्य कारिकेतिपाः ॥ पाः । उ इतिसंबुद्धावव्ययम् ॥ उ हेदेवित्वमस्मानुपागच्छतिशुभादिभिःरत्नमुक्तिःदैत्यैराकारितासि ॥ सात्वंपाःसतीगच्छ । पायताजगंतीशोषयतः शुंभादीनस्यंती अधिक्षिपंतीगच्छयाहि ॥ कुत इत्यतआह ॥ यतस्तरत्नभुजः ॥ भुजोकौटिल्ये तुदादिः किम् ॥ भुजंति कौटिल्येनवर्त्ततेभुजःरत्नेषत्लष्टेषु विषयेषुभुजः कौटिल्येनान्यायेनवर्तमानाःरत्नभुजः । अतःतेषांशुभादीनांकुटिलानांन्यकरणायगमनंयुक्तमुत्पश्यामइतीतिदेवीपार्षदोक्तिः ॥ ६६ ॥ चलाचलःस्याचर लचंचलचपलश्चलः ॥ चंचलौनेत्रांतनिरीक्षणेनतरलौअपांगौनेत्रांतीयस्याःसाचंचलापांगी ॥ हेचंचलापांगिहेबरारोहेत्वंयतोरत्नभूतासिसौंदर्येणउत्कृष्टताप्रामासिवतोवैअनु वीयसे नरत्नमन्विष्यतिमृष्यतेहितदितिन्यायतःभार्थ्यसे। ततश्चमांनिशुभवाभजआश्रय ॥उरुविक्रमःशौर्यलक्षणोयस्य तंममअनुजंकनिष्टंचातरंनिशुंभवापिभजसंश्रय॥ वंहि रत्नम् । रत्नभाजधराजानएववयंचराजानः। तस्मात्त्वमस्मानेवभजनान्यानितिशुंभानुकूलोभिप्रायोयम् ॥ वैस्यात्संबोधनेपादपूरणेऽनुनयेपिच ॥ देव्यनुकूलार्थस्त्वेषः- ·मा.. स.स. ॥१५॥ अ०८२ सप्तम्यांजनेईअन्येष्वपिदृश्यतेइत्यत्रसूत्रेअपिशब्दःसर्वोपाधिव्यभिचारार्थः॥ तेनधात्वंवरादपिडोभवतिकारकांवरेष्पपदेचेविवचनापिप्लसंचूर्णनइत्यस्मादामृर्वाचंचलोपपदा तडःटिकोप-साचंचलानन्यायादपभ्रष्टान्दैत्यानासमंतादभिव्याप्यपिनष्टिसंचूर्णयतिइतिचंचलापमंगंगात्रयस्याःसाचंचलापांगी ॥अंगगात्रकंठेश्यचोपसंख्यावाढीच्॥हेचंच लापांगि हेदुष्टदैत्योपसंचूर्णनसन्नद्धगा।एवं विधात्वं भेनाकारतासिकिमितिमांवाअनुजंनिशुंभवाभजेत्याहूतासि यतश्चत्वरत्नभूतासिवैअनुनीयसेपार्थ्यसेच।ततःत्वं मांवेतिथु भम्अमगच्छयाहि।अनुजंवापीति।निशुंभम्अमगच्छयाहिअमइत्येतदमगतावित्यतोवादेलोटिरूपम्।तञ्चमांवा ॥ अम अमा अनुजंइतिपदच्छेदाक्रियतेकिविशिष्टात्वंमा-मः शिवोवारमायांचमानिषेधेव्ययंमतम्॥ मंशिवंश यसतिगच्छतिशंभुनासहदीच्यतिचेतिविगृह्यअसगतिदीप्त्यादानेष्वित्यसतेःपूर्ववदपिशब्दविहितोड डितिटरेसशब्दस्यलोपःखि यांमाइतिरूपम्। ततश्चतादृशीशांभवीचंचलापांगीदुष्टदैत्यसंहारसजांगी॥ सतीत्वमुरुविपुलंयथास्यानथाशुंभादिषुविषयेषुविक्रमभजशौर्यसमाश्रयेतिदेवीपापंदोक्तिलेशोप्यनुस धेयः ॥ यद्वा ॥ चंचलापांगि रत्नभूतासि वा ऐ यतः इतिच्छेदः ॥ एकारउच्यतेविष्णरकारःस्यान्महेश्वरः॥ममेतिमायावाच्यव्ययम् ॥ यतीप्रयत्लेयतनंयस्त्रियांभावसंप दादित्वादाक्विप् ॥ ऐमहेश्वरस्येवकालाग्निरुद्रस्येवयतंयत्प्राप्यहेममहेमायेदेविमाहतुंनिशुंभंचहतुमहातविक्रमंपादविक्षेपंपराक्रमवाभजेतिदेवीपार्षदोक्तिः ॥ चंचलानन्यायाद परमैश्वर्यमतुलंप्राप्स्यसेमत्परिग्रहात् ॥ एतदुद्ध्यासमालोच्यमत्परिग्रहतांब्रज ॥ ६८ ॥ पभष्टानपक हिंसितुझंगतिंपामोतितच्छीलाचंचलापांगी। अगिर्गत्यर्थः ॥ रत्नभूतश्वासावसिश्चेतिरत्नभूतासिः ॥ चंचलापांगि रत्नभूतासि वा । वागतिगंधनयोःआवोनुपस मेंकः ॥६७॥ हेदेवित्वंममशुंभस्यपरिग्रहात्पत्नीत्त्वेनस्वीकारादतुलमनुपर्मपरंश्रेष्ठमैश्वर्यपरमेषुश्रेष्ठेषुस्वामितांचप्राप्स्यसि ॥ व्यत्ययेनात्मनेपदम् ॥ यदा ॥ नयाशुंभेनत्वंपर मैश्वर्यप्राप्स्यसेप्रापयतेः कर्मणिलुटिथासःसेरूपम् ॥ हेदेविएतत्सर्वपागुक्तंशुंभाभिप्रायगर्भबुझ्यासमालोच्यविचार्यमत्परिग्रहतांब्रजप्राप्नुहि ॥ परिग्रहः परिजनेपन्यांस्वीकार मूलयोः ॥ यदाहुः ॥ पत्नीपरिजनादानमूलशापाःपरिग्रहाः ॥ इति भानुकूलोर्थः ॥ देव्यनुकूलोर्थस्त्वेषः ॥ हेदेवित्वंपरमासर्वोत्कृष्टा ॥ यद्वा ॥ पराउत्कृष्टामालक्ष्मीः त्वमेवेतिअतुलमैश्वर्यप्राप्स्यसीवियत्सत्यमबैतत् ॥ किंचित्रम् ॥ किंचमत्पारिग्रहाद ॥ मदीहर्षे मायतिक्किप् ॥ यःममायनपरियाहःमातृमुख्यःपरिवार पाप्यपरमैश्वर्य प्राप्स्यसेइत्येतदपिसिद्धमेवैतत् ॥ मत्परिग्रहादितिकर्मणिल्यब्लोपेपंचमी ॥ हेदेवित्वम् एतदुद्दयासमालोच्यमायत्पारिग्रहोमातृमुख्यःपरिजनोयस्याःसामसारग्रहातस्यान्भाव मपरिग्रहतावांवजप्राप्नुहि ॥ यःखल्विमाश्चित्रागावोमेसंवीत्यादौबुद्ध्यासमालोचतेसएवचित्रगुतांपामोवितद्वदियमपिदेवीप्रेमतःआत्मनोमन्मायन्परिग्रहोस्तीतिबुद्ध्यासमालो ॥११५ ·ज्यपश्चान्मायत्पारणहवांवजनीतिदेवीपार्षदोक्तिः ॥ त्वतलोर्गुणवचनस्यवदावोवतव्यः ॥ ६८ ॥ ततःसंदेशश्रवणसमयइत्येवंशुंभेनदूतद्वाराउकाकथिता ॥ देवीगंभीरा अगाधाभिप्रायादैत्यान्हंतुकामाअतएवांतःस्मिता ॥ शुंभोदुरात्मामांप्रतिदेवतामित्थमाहेतिसोत्यासमंतःस्तंभितहासातहतुमनाः सतीजगौ ॥ दूतवाचमुचितामूचेऽकथयत् ॥ दुर्गादुरवगाहा ॥ भगवतीसमयैश्वर्यरूपा ॥ भद्राक्षेमरूपा ययाइदंजगद्धार्यते गैशब्दे आत औणलः ॥ अयंभावःइतिदूतेनव्यभिचारिभावेनउक्तापिदेवीनसाअसातादृशी नाभूत अतिपतिव्रताशुंभादिभिःसहरंतुकामानाभूत ॥ किंतुअतदाकालांतरेहंतुकामैवाभूत् ॥ ६९ ॥ अत्रशुभेपिविषयेसत्यमुक्तंहेदूतअत्रत्वयामिथ्यापदंकिंचिन्नउदितन उक्तम् ॥ तथाहि ॥ शुंभबैलोक्याधिपतिर्भवतिनिशुभोपिचतादृशःशुभसदृशएव ॥मिथ्येत्यव्ययम्।।इदंहिसोल्लुंठनंवचः॥अनितिजीवतिअनःपचायच्॥अयेनशुभावहविधि नाअनःअयानःहेअयान दूत लयात्रास्यांपतिव्रतायांदेव्यांविषयेयदसंभावितंकिंचिन्मिथ्योदितमुक्तंशुंभनिशुंभेवाभजेतितत्तुसत्यमुक्तंहीनम् ॥ त्रैलोक्याधिपतिःशुंभइतियत एतत्सत्यंयतःशुंभः त्रैलोक्यस्याधेर्मानसपीडायाःपति उत्पादकत्वेनस्वामीयतश्चसतादृशएवनिशुंभोपि ॥ पुंस्याधिर्मानसीव्यथा ॥ त्रैलोक्यस्यत्वधिपतिारयंदेव्येवेतिदेवीपार्ष ऋषिरुवाच।।इत्युक्तासातदादेवीगंभीरांतःस्मिताजगौ॥ दुर्गाभगवतीभद्राययेदंधार्यतेजगत् ॥६९॥ सत्यमुक्तंत्वयानावमिथ्याकिंचित्त्वयोदितम् ॥ त्रैलोक्याधिपतिःशुभोनिशुंभश्चापितादृशः॥७०॥किंवत्रयत्प्रतिज्ञातंमिथ्यातक्रियतेकथम् ॥श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञायाकृतापुरा ॥७१ ॥ योमांजयतिसंग्रामेयोमेदर्पव्यपोहति ॥योमेप्रतिबलोलोकेसमेभ भविष्यति ॥ ७२ ॥ दाभिषायतः सोत्पासतावसेया ॥ ७० ॥ किंवितर्केपरिपश्नेक्षेपेनिंदाप्रकारयोः ॥ किमव्ययंवितर्कतुतुस्या देवधारणे ॥ शुम्भःत्रैलोक्याधिपतिःसत्यंकित्वत्रास्मिन्शुंभेप त्यावाश्रयितव्येविषयेममविचारोस्तिपृथक्षतिनियतः ॥ मयायत्माक्षतिज्ञातंतत्किमिथ्याक्रियते ॥ मयादेव्याऽल्पबुद्धित्वादनालोच्यपुराबाल्यकालेयाप्रतिज्ञाकतासात्वया दूतेनभ्यताम् || कतामयेतिवापाठः ॥ अतसातत्यगमने ॥ अल्पबुद्धित्वमततिसततंगच्छतिसदामोतीति अल्पबुद्धित्वात् क्विपिरुपम् ॥ संबुद्धौ हेअल्पबुद्धित्वाव्हेस्वल्पधि पणहेदूतत्वयोक्तंशुम्भंनिशुभवाभजेति तत्रयाप्रतिज्ञाभतरिविषयेकतासाश्रूयतां साचेत्घटतेभर्ना ॥ अन्यथायन्मयापतिज्ञातंतन्नस्यात् ॥ मानिनोनिरयंयांतियावदाभूतसं प्लवम् ॥ ७१ ॥ कासौप्रतिज्ञा ॥ जिअभिभवे जिजयेइत्ययंत्वकर्मकः ॥ योमेदर्पगर्वव्यपोहतिद्रावयतिदूरीकरोति । दृपहर्षमोहनयोः ॥ गाभिमानोइंकारोदपोहंकार सूर्ययोः ॥ उहवितआत्मनेपदीउपसर्गादस्यत्यूह्योविचनमितिपरस्मैपदम् ॥ योमेदेव्याःप्रतिबलोलोकेअधिवलःसबलःस्पात्पतिबलःविपक्षःप्रतियोगीवास्यात्समेभर्ना

·पा० पु.
स०स०
॥११६॥
अ०८२
मविष्यतीतिप्रतिन्नास्वरूपम् ॥ लोकेजयंतीअभिनवित्रीशक्तिरियमेवनैतांकोपिनेतुंशक्नोति ॥ लोकेदात्माऽहंकाररूपाशक्तिरियमेवनैतांकोपिषच्यावयितुं शक्नोति॥ लोकेवल
रूपाशक्तिरियमेवनैतांकोपिप्रच्यावयितुंशनोति इत्यभिप्रायेणप्रतिज्ञातमित्थंदेव्या ॥ यःसंग्रामेतुल्येसंसारयामेमांलक्ष्मीसंपदंजयविपरमवैराग्ययोगादभिभवति . ॥ योऽमेड
लक्ष्मीकेदैत्यवर्गदर्पहर्षणंगर्वचव्यपोहति ॥ योलोकेमेदेव्याअप्रतिबलःअप्रतिपक्षःअनुकूलःसमहेश्वरोमेभ धारकः पोषकंश्चनान्यइतिदेव्याःपरमोभिप्रायोयंदेवीपार्षदैःसहद
यरूहितः॥७२॥ पाणिग्रहणंकरोतु ॥ तयोरन्यतरः ॥ अत्रमत्प्रतिज्ञापरिपालनेचिरेणकालेनकिंसाध्य कविलंबेनकतस्यात्॥आदानस्यप्रदानस्यकर्त्तव्यस्यचकर्मणः॥क्षिण
मक्रियमाणस्यकालः पिबतितत्फलम् ॥ मत्पाणीप्रभुशत्रुः तत्फलंद्रक्ष्यतिसइतिदेव्याशयः॥ तत्तस्मात्प्रतिज्ञातकारणाच्छुभोनिशुंभोवाआगच्छतु ॥ तेनकिंस्यात्तदनाह
त्यजित्वाजेतात्रैलोक्यविजयीमहान्सुरःमहासुरःमहादेवःमांग्रहानुअत्रमगृहणेकिंचिरेणेतिदेव्या भरमाभिप्रायंदेवीसख्यःस्वस्वचेतःसु ऊहते ॥ जिअभिभवे अन्यायोपिदृश्य
तइतिकिपिह्रस्वस्यपितिकृतितुगागमः ॥ नातः॥ चिरेणातिकालेन अव्ययंचानव्ययंचेदम् ॥ ७३ ॥ लिपउपदेहे उपदेहउपचयः॥ अवपूर्वस्तुलिपिर्गवर्तते ॥ यदश्यधुः
तदागच्छतुशुंभोत्रनिशुंभोवामहासुरः ॥ मांजित्वाकिंचिरेणात्रपाणिगृह्णातुमेलघु ॥७३॥ दूतउवाच ॥ ॥ अवलिप्तासिमैवत्वंदेविहिममाग्रतः॥
त्रैलोक्येकःपुमांस्तिष्ठेदयेशुंभनिशुंभयोः॥ ७४ ॥ अन्येषामपिदैत्यानांसर्वेदेवानवैयुधि ॥ तिष्ठन्तिसंमुखादेविकिपुनःस्त्रीत्वमेकिका ॥ ७५ ॥
गर्वाभिमानोहंकारोमानश्चित्नसमुन्नतिः ॥ दपोंवलेपोऽहंताच॥हेदेवित्वमवलिप्तासिमैवंभूः ॥ एवंगर्वितामाभूः ॥ त्वंममायेएवंयदवोचः योमांजयतिसंग्रामेइत्यादि तदागच्छतु
शुभोत्रेत्यादिचेतिपतिज्ञाव्याजेनखलुत्वंकेवलमहमहमिकामवोचोमैवंब्रूहि॥कुतइत्याह ॥ त्रैलोक्येशुंभनिशुंभयोरयोदुकामःकापुमांस्तिष्ठत्नकोपि ॥ अबलात्वंयोत्स्यसेइति
काकथा ॥ इति भानुकुलोभिप्रायः॥ अवलिप्तान्सगर्वान्दैत्यानस्यतिअधिक्षिपतिअवलिप्तासी॥असुक्षेपे॥कर्मण्यणिटिट्टाणमूत्रेणकीपिरूपम्।तत्संबुद्धौहेअवलिभासिहेमदो
द्वतमर्दनि यतः त्वंमालक्ष्मीः अतोममाऽऽयहतःसखीजनस्यपुरतःएवंब्रूहियोमांजयतिसंग्रामेइत्यादित्रैलोक्येअग्रेपुरोभाविसंग्रामेशुंभनिशुंभयोर्मध्येकःपुमान्त्वयासमंयोद्धंतिष्ठे
दपितुनकोपि ॥ यदातदयेशुंभनिशुंभयोःसंबंधी कापुमान्योडुकामःतिष्ठेन्नकोपिइतिदेव्याःसखीजनाशयोनुसंधेयः ॥ ७४ ॥ हेदेबिहेभव्येअन्येषामपिशुंभव्यतिरिक्तानांदै
त्यानांधूम्रलोचनप्रभृतीनांयुधिसर्वे देवायोडुकामाः संमुखानतिष्ठति ॥ किंपुनःत्वमेकिकाअबलादैत्यानांपुरतःयोद्धुमक्षमेतिकिंपुनर्वक्तव्यमितिशुंभानुकूलोर्थः ॥ हेदेविअन्ये
पामपिदैत्यानांसमुखायुधिसर्वे देवानतिष्ठतिन्मातिष्ठंतु ॥ त्वंतुपुनःत्वंत्रीसत्यपिसमस्तशक्त्यधिदेवतारूपाएकाकिन्येवअसहायशूरायोडुमन्येषां दैत्यानांसमुखीकिनविष्ठति।
॥११६॥

·अपितुयोर्बुसंमुखीतिष्ठस्येवेतिदेवीसखीजनाभिप्रायोनुसंधेयः ॥ वैस्यात्संबोधनेपादपूरणेनुनयेपिच ॥ एकाकीत्वेकएकलः॥ प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यातइदाप्यसुपः ॥ ७५ ॥ हेदेवियेषांसंयुगेइंद्रायाःसर्वेदेवाःसंमुखाःनतस्थुःनतस्थिवांसः तेषांशुंभादीनांदैत्यानांसंमुखत्वंत्रीअबलायोर्द्धकथंप्रयास्यसिअभिगमिष्यसि ॥ विवाहनिमित्तप्रतिज्ञापालनाय शुभादिभिः सहस्त्रियास्तवयुद्धनघटते ॥ अपितुतयुद्धविनैवशुंभेनाहूतात्वंतंभजबजेतिशुभानुकूलोर्थः ॥ देवीसखीजनाभिप्रायोन्यएव ॥ यथा-हे देवित्वमिंद्रायाः आसउप वेशनेकरिक्तिप्-आस्तेआः सांतःइंद्रादिषुआः आसीनाःइंद्रायाःइंद्रादिभिर्देवैावासतीतेष्वासीनासि ॥ त्वंसकलाकलाभिः सहवर्तमाना ॥ हेदेवित्वं देवाःसांतम् ॥ दिनु क्रीडाविजिगीषादौ सर्वधातुभ्योऽसुन् ॥ दीव्यतीतिदेवाः अत्वसंतस्येत्युपधादीः देवाःविजिगीषमाणासि ॥ पुनःकथंभूतात्वं येषांशुम्भादीनांसंयुगे इन्द्रायाःनतस्थुःतेषांची प्रयासीअसिखीःप्रयासंतीभर्तृविनाशाजनितदुःखाःकुर्वती ॥ यसुप्रयत्नेणिच् ॥ कर्मण्यण्डीप् ॥ एवंविधासि ॥ तेषांसंयुगेसंमुखकथनस्थास्यसिअपितुयोर्बुपयास्यसिइति । सम्भवत्येकवाक्यत्वेवास्यभेदस्तुनेष्यते ॥ अर्थांतरविवक्षायांवाक्यभेदोनदुष्यति ॥ यद्वा ॥ हेदेवि इन्द्रायाःसकलादेवाः येषांशुम्भादीनांसंयुगेसंमुखंनतस्थुःस्थातुनशेकुःएता %3D इंद्रायाःसकलादेवास्तस्थुर्येषांनसंयुगे ॥ शुंभादीनांकथंतेषांस्त्रीप्रयास्यसिसंमुखम् ॥ ७६ ॥ सात्वंगच्छमयैवोक्तापार्थशंभनिशुंभयोः ॥ केशा कर्षणनिर्दृतगोरखामागमिष्यसि ॥ ७७॥ वतातेषांशुम्भादीनांसंमुखेयोर्द्धविजेतुत्वंकथनप्रयास्यमि ॥ इतिदेवीसखीजनाभिप्रायः-यद्वा॥तस्थुः या ईशामितिच्छेदः ईषामितिहिंसादर्शनेषुवादिरात्मनेपदीकर्तरिकिम् । ईषतेहिंसंतिईषःहिंसकास्तेषांहिंमकानांशुम्भादीनांसंयुगेइन्द्रायाःनतस्थुःतेखलुभीरवः ॥ हेदेवियात्वंख्यपिसर्वशक्तिरूपावतीर्णासि ॥ साभगवतीत्वंतेषांसंमुखकथं नया स्यसियोद्धम् । अपितुप्रयास्यस्येवेति ॥ ७६ ॥ हेदेविसात्वंप्रागुक्तप्रतिज्ञापालनपटीयसीविवोढुमनाः मयाद्रूतेनोक्ताकथितैवसती ॥ यदा ॥ त्वद्वौरवानिवांछिनामयादनेनोपा दिष्टासतीप्रतिज्ञाभंगभयंपरित्यज्यानपत्रपासतीशुंभनिशुम्भयोः पार्श्वगच्छ।। यतःत्वमित्थंसदुपदेशमाश्रयंतीकेशाकर्षणनि तगौरवासतीमागमिष्यसि ॥ माइत्यदिव्ययंनिषे धार्थकमन्यथामाङिलुङ् स्यात् ॥ केशानांशिरोरुहाणामाकर्षणेननिर्दूतकम्पितमपास्तमपनीयंगौरवंगुरुत्वंबहुमान्यत्वंयस्याःसाइत्थंभूतासतीनागमिष्यसि ॥ अन्यथात्वंमदु पदेशपराङ्मुखीसतीपतिनांपालयितुसंग्रामकर्तुकामापितमलभमानात्रैवासीनाकेशपाशाकर्षणापाकतबहुमान्यतासतीबलादाऊष्यमाणाशुम्भनिशुम्भयोः पार्श्वगमिष्यसि इति

·मा.पुर
स०स०
१११७॥
अ०८२
॥
शुम्भानुकूलोर्थः॥ देवीसखीविवक्षितस्त्वन्यएव ॥ यथा-हेदेविसात्वंदुरात्मनादूतेनेत्यमुक्ताऽतएवसंजातकोधासतीययासख्यासहशुम्भनिशुम्भयोःपार्श्वगच्छ ॥ ततःतयो केशा
कर्षणनिद्रुतगौरवाशुम्भनिशुम्भयोःकेशानामाकर्षणेननिभृतनिरस्तंगौरवं दैत्येश्वरत्वंययासा ॥ तृतीयाथेंबहुव्रीहिः॥एवंविधात्वंपुनरप्यमासखीजनस्यसमीपमामिप्यसीति ।
अमासहसमीपे च ॥ त्यक्तहीनंविधुतंसमुज्झितंधूतमुत्सृष्टे ॥ गौरवान्नागमिष्यसीतिपाठेतुहेदेविमयात्वगौरववांछिनादूतेनोपदिष्टासतीमत्पाघेइतिपाठेद्वितीयाद्विवचनांतम् ॥
मदचनाच्चेन्नगच्छेस्वर्हिगौरवादहुमानानागमिष्यसिकिंतुकेशाकर्षणनिधूताआगमिष्यसि॥निर्निश्चयनिषेधयोः॥ निर्दूताअत्यक्ताकेशाकर्षणेननि ताबध्वागृहीताबन्दीलता
सत्यपमानादागमिष्यसि ॥ गौरवात्तुनागमिष्यसि इतिशुम्भानुकूलोर्थः ॥ देव्यनुकूलस्त्वेषः-हेदेविकतप्रतिज्ञा वं तेन दुरात्मनाशुम्भेनमांभजेत्युक्तासतीअतःसक्रोधा
मयासम्यामहशुम्भनिशुम्भयोः पार्थहननायगच्छ ॥ ततश्चतयोःनि तमत्यतंनिगृहीतं केशाकर्षणंययासा॥ आहिताग्यादित्वादग्याहितइतिवन्निष्ठांतस्पपरनिपातः। निर्द्धन
शत्रुकेशाकर्षणासतीअत्यनकेशाकर्षणासत्यगौरवान्नागमिष्यसि ॥ गौरवान्नागमिष्यसि ॥ गौरवादेवसन्मानादेवनिजस्थानंपुनःआगमिष्यसिइतिदेवीसखीजनाभिप्रायः ॥
॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ एवमेतद्बलीशुंभोनिशुंभश्चातिवीर्यवान् ॥ किंकरोमिप्रतिज्ञामेयदनालोचितापुरा ॥ ७८ ॥
गौरवादागमिष्यसीतिवापाठः ॥ यद्वा ॥ कःब्रह्माअश्वविष्णुःईशश्चमहेशःकेशाःतेषामाकर्षणंध्यानेनवशीकरणंहृयवस्थापनंतवधूतंत्यक्तंनिनिषेधेनिर्दूतमत्यतं केशाकर्षणं
यैःऋषिभिस्तेषांकेशाकर्षणनितानांऋषीणामासमंतादभिव्याप्यवर्तमानानांगौरवंमान्यत्वंतददंतिनाशयंतियेदैत्याःतेकेशाकर्षणगौरवादः॥पैओवैशोषणेतान्केशाकर्षणनि त
गौरवादोदैत्यान्वायतिशोषयति केशाकर्षणनिर्दृतगौरवावा ॥ आतोनुपसर्गेकः ।.एवंविधासतीआगमिष्यसि अनुस्यूतब्रह्मविष्णुमहेशानांगौरवादोदैत्याः ॥ अदभक्षणेकिप
तान्यायंतीशोषयंतीसत्पपास्यसिस्वस्थानमितिसखीजनाभीष्टाभिप्रायः ॥ ७७ ॥ हेदूतत्वयायदुक्तंशुंभोबलीवीर्यवान् निशुंभश्चवीर्यवानिति । एतदेवनान्यथा ॥ अहंतुकिं
करोमिययस्मान्मेममप्रतिज्ञाइयमस्तिपुराधागेवमयानालोचिताविचारितानाभूत् ॥ संभावितंप्रतिज्ञाय निवाढव्यंमनीषिभिः ॥ प्रतिज्ञयाप्यसंभाव्यनिवाढव्यंकथनतैः ॥
निवाढव्यंप्रतिज्ञातंतर्कितंवाप्यतर्कितम् ॥ प्रतिवातपरित्यक्तेःप्राणत्यक्तिवरनृणाम् ॥ वीरकर्मतदेतच्चवीर्यमित्याभिधीयते ॥ इवेत्थमर्थयोरेवम् ॥ यत्तयतस्ततो हेतौ ॥
मयापुरानालोचिताप्यविचारितापिमे प्रविज्ञाईदृश्येवाभूत् ॥ अतश्चाहंकिंकरोमियुद्धादन्यत्किं तु युद्धमेवकरोमि ॥ किंच बलीशुंभोनिशुंभश्वातिवीर्यवानिति दूतेनयो
गर्व उक्तः तमनर्वमपिगर्वमकरोमि ॥ एवमेततइदमित्यमेवेतिदेव्याःपरमोभिप्रायः॥ ७८ ॥
॥११७॥

·हेदूतसत्वंगच्छनिजस्थानयाहि ॥ मयादेव्यायदेतदुक्तंपतिज्ञाप्रमुखंवचनंतदेवसर्वमादृतः आकलितवान्सन्नसुरेंदायाचक्ष्वआख्याहि ॥ सच एक्शुम्भःययुक्तमुचितंयचा नुचितंतत्करोतु ॥ यदेतत्सर्वमादितःइतिपाठे आदितआरत्यअसुरेंद्रायाचक्ष्व ॥ चक्षिडोलोटिरूपम् ॥ सचययुक्तमुचितंतत्करोतु ॥७९॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयेश्रीमदा. जतोमरान्वयश्रीमदु० शंतनुचक्रवर्तिविरचितायांशांतनव्यांदेवीमाहात्म्यटीकायादेवीदूतसंवादोनामदयशीतितमोऽध्यायः ॥ ८२ ॥ हेसुरथइतिप्रागुक्तंदेव्यावचःआकर्ण्यभु त्वाअमर्षणकोधेनपरितःपूर्णःसदूतःसमागम्यदेवीशैलात्सकाशादागत्यदैत्यराजायशुम्भायविस्ताराच्छन्दप्रपंचनात्समाचष्टअकथयत् ॥ चक्षिकोलङिरूपम् ॥ १ ॥ असुराणांराट्दैत्यराजः शुम्भःतस्पदूतस्यमुखायद्वाक्यम् शुम्भःतस्यदूतस्यमुखायद्वाक्यम् यद्वा तस्यादेव्यावास्यप्रतिकूलमाकर्ण्यश्रुत्वातवोसौसक्रोधःसन्दैत्यानामविपंधूम्रलोचननाममहासुरंपाह प्रेत्युपसर्गप्रतिरूपकमाहेतितिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् ॥ हेशुम्भत्वत्पादेवीनायातित्वयासहयोभुमिच्छतितांजेतुमुमुक्ष्व-इतिदूतवचःश्रुत्वादेव्यानयनायशुंभोधूम्रलोचनंप्रस्था सत्वंगच्छमयोक्तंतेयदेतत्सर्वमाहतः।तदाचक्ष्वासुरेन्द्रायसचयुक्तंकरोतुतत्॥७९॥॥इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदेवीमाहात्म्यद्वयशीतितमोऽध्या यः॥८२॥ ॥७॥॥ऋषिरुवाच ॥ ॥ इत्याकर्ण्यवचोदेव्याःसन्तोमर्षपूरितः ॥ समाचष्टसमागम्यदैत्यराजायविस्तरात् ॥१॥ तस्यदूतस्य तद्वाक्यमाकासुरराट्ततः॥ सक्रोधःप्राहदैत्यानामधिपंधूम्रलोचनम् ॥ २ ॥ हेधूम्रलोचनाशुत्वंस्वसैन्यपरिवारितः ॥ तामानयबलाढुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ॥३॥ पयामास ॥ २ ॥ हेधूम्रलोचनत्वस्वसैन्यपरिवारितःसन्दुष्टांकेशानामाकर्षणेन विह्वलांविवशांतांनितबिनीमाशुक्षिप्रंबलादानयप्रापयमामितिशेषः ॥ नीप्रापणेद्विकर्मकः ॥ इत्थंशुंभस्याचरणंसन्मंत्रशक्तिरहितश्चतमिदमनीतिकमालोच्यहितकारीनीतिविशारदोमात्यः कश्चिडूम्रलोचनप्रस्थातुमुद्युक्तमुद्दिश्योपदिशति ॥ कथम् ॥ तामानयबलाढुष्टा मिन्यत्रतन्त्रेणश्वेतोधावतीतिवदर्थातरमृष्टौपदांतरसृष्टिरिष्टैवेतिताम्अआनयइतिच्छेदः क्रियते ॥ तथाहि ॥ अनेकार्थसकदुच्चरणतन्त्रमाहुः ॥ त्वअइतिनिषेधेव्ययम् ॥ अमानोनाःप्रतिषेधेव्ययाख्याइतिवचनात् ॥ अतश्चधूम्रलोचनत्वंस्वसैन्यपरिवारितः सन्तादेवीमाशुक्षिप्रबलादलमाश्रित्यअआनयनय ॥ कीदृशीतांपूर्ववत्तंत्रेणान यबलाइष्टामित्येकपदम् ॥ अविद्यमानःनयोनीतिर्येषांतेअनयःशुंभादयःतेषामिमानिबठानिआनयानि ताने चतानिबलानिचआनयबलानि तानि अतंतिसतनंगच्छंतिभजं तिआनपबलातः ॥ अवसातत्यगमनेक्विप् ॥ तेषुआनयबलात्सुआनयसंबंधिवलभाचपुरुषेषदुष्टाविरुद्धारा । तामानयबलाढुष्टामित्येकंपदम् ॥ यहा॥ केशानांब्रह्मादीना ·मा० पु: स०स० ॥११८॥ अ.८३ मात्मशनेरात्ममहामायाकेशावसकाशाज्जगदुत्पत्निस्थितिलयकारिणी ॥ तत्तदवसरेपूचितेष्वाकेशाकर्षणस्वमायानिलीनब्रह्मादिप्रकटीकरणमाह्वानंतद्विषयेविशेषेणवलतिच लतिविज़ंभतेकेशाकर्षणविह्वलाताम्॥दलचलनेपचायच् ॥ इतिदेवीष्टार्थप्रतिपत्तिव्याख्यानतोदैत्यविध्वंसोनभवतीतिनीतिविदमात्याभिप्रायः॥३॥ हेधूम्रलोचनतस्यादेव्याः परित्राणंरक्षणंददातीतितत्परित्राणदः। आवोनुपसर्गेकः ॥ यःकश्चिन्मरोमत्यौवाऽमरो देवोवायक्षोवापिगंधर्वोवापिपरंःशत्रुःपर तांजिघृक्षुरन्यः॥ चकारान्नागादि विपक्ष त्वेनउनिष्ठतेउद्युक्तेयदिसहंतव्यएवनस्थापनीयः ॥ उदोनू+कर्मणिइत्यात्मनेपदम् ॥ यक्षःकुबेरादिःतागंधर्वस्तुंबुरादिप्रभृतिः॥पक्षांतरैयद्ययंशुंनोनीतिरहितोयदाइत्थमादिक्षत परस्त्रिययानयेतितत्रनीतिपरोमान्यःप्राह ॥ हेधूम्रलोचनतस्याःदेव्याःसकाशात्परित्राणंयेषांतेतदेकशरणादेवादयः॥ दोअवखंडने ॥ तान्यतिखंडयतिइतितन्परित्राणदः ॥ नदक्तहिंसापरःशत्रुर्यःकश्चिन्मरोमोवाअमरोदेवोवायक्षःकुबेरादि:गंधर्वस्तुंबुरुप्रभृतिर्वा चकारादैत्योवान्यस्तद्वेषीवाराक्षसोवालंकानिवासीनागोवासयोहन्तव्यएवेतितस्मात तांनानय ॥ आनयासिचेनामापदमेवानयसिदैत्यकुलविध्वंमिनीमेतिनीतिविदमात्योक्त्यादेवीष्टार्थसिद्धिः॥४॥ततस्तेनशुंभेनशीघंगच्छतामानयेत्याज्ञप्तआदिष्टःसधूम्रलोचनःदै तत्परित्राणदःकश्चिद्यदिवोत्तिष्ठतेपरः ॥ सहतव्योमरोवापियक्षोगंधर्वएववा ॥ ४॥॥ऋषिरुवाच ॥॥ तेनाज्ञप्तस्ततःशीघ्रंसदैत्योधूम्रलोचनः । वृतःषष्टयासहस्राणामसुराणांद्रुतंययों ॥ ५॥ सदृष्ट्वातांततोदेवींतुहिनाचलसंस्थिताम् ॥ जगादोच्चैःप्रयाहीतिमूलंशुंभनिशुंभयोः ॥६॥ त्यःषष्टयागुणितानांसहस्राणांसंख्येयानामसुराणांसंघटेनवृतःद्रुतंक्षिप्रययौ।। सहस्राणांपष्टयावृतःअसुराणांसंबंधीनिसहस्राणितेषांसम्बन्धिनीयाषष्टिःतयावृतोद्भुतंययौ॥ आज्ञ मइतिमारणतोषणनिशामनेषुज्ञा।जपमिच्चेतिचुरादिः ॥ कर्मणिक्तः ॥ वादांतसूत्रज्ञप्तइतिनिपातनात्वाइट्पतिषेधोणिलोपउपधायाहस्वताच ॥ ज्ञानियोजनेचुरादिरेव॥अतो निष्ठायामाज्ञप्तइत्येव ॥ ५॥ ततःशुम्भनिदेशतःसधूम्रलोचनः तुहिनाचलसंस्थितांहिमाचलस्थांतादेवींदृष्ट्वाउच्चैर्जगादअत्युच्चैरुवाच ॥ हेदेवित्वंशुम्भनिशुम्भयोर्मूलं समीपंप्रयाहिगच्छेति ॥ मूलमायेशिफायांस्या निकुंजेंतिकेपिच ॥ इतिशुम्भानुकूलोर्थः ॥ देव्यनुकूलस्त्वेषः-हेदेवित्वम्।मूलप्रतिष्ठायांवादिः ॥मूलनमूलः॥भावेघञ्॥तं मूलंप्रभुतांयाहिपाप्नुहीतिसदेवीसखीजनःतुहिनाचलसंस्थितांतांदृष्ट्वोच्चैर्जगाद। कीदृशीदेवीशुंभनिशुम्भयोः॥शुम्भभासनहिंसनयोः वादिःपरस्मैपदीशुम्भतिरणेभासते हिन स्ति चेतिशुम्भोदैत्यः ॥ पचायच् ॥ नितरांशुम्भनहिंसनंनिशुम्भः॥भावेषन् ॥शुम्भस्यदैत्यस्यनिशुम्भःहिंसनंतस्मिन् विषयेयतमाना॥सप्तम्यांजनेर्डः अन्येष्वपिदृश्यतेइत्य त्रापिशब्दात्सर्वोपाधिव्यभिचारः इतिवचनादात्वंतरेपिकारकांतरेपिचडोभवतिडित्यभस्यापिटिलोपः स्त्रियांटाप् ॥ अवतिरक्षतिपापल्यः ऊःउवौउवः॥शुम्भनिशुंभयाचासौ ॥ ११८ ·॥ ऊश्चेतिविगृह्यकर्मधारयेआद्गुणेचशुम्भनिशुम्भयोः॥यद्वा॥शुम्भनिशुम्भयादेवी कीदृशी॥ऊ इतिपदच्छेदः॥अवरक्षणेविप् ॥ ज्वरत्वरतिव्यविमवामुपधायाश्चेतिवकारस्य कारस्यचऊठादेशद्वयसवर्णदीर्घत्वेऊःरक्षिकेति॥संस्थितांसम्यगवस्थितामासंस्थाधारीस्थितौमृतौ ॥६॥ हेदेविअद्यास्मिन्नहनिभवतीप्रीत्यास्वरुच्यामदारस्वामिनंशुम्भनोपे प्यसिंचेयदिनागमिष्यसिततःतर्हिएषोहंधूम्रलोचनःअधुनैवबलात्कारेणकेशानामाकर्षणादाश्रथनाविह्वलांविवशांभवतींममभर्तारस्वामिनंशुम्भंनयामिप्रापयामि॥ वर्तमानसामी प्येभविष्यतिलट्॥उपैष्यतीतिभवच्छब्दप्रयोगेप्रथमपुरुषएवाएत्येधत्यूसुवृद्धिः॥इतिशुम्भानुकूलोर्थः॥दव्यास्त्वनुकूलस्त्वेषः अद्यभववीमन्मांसखीजनमाप्तवर्गप्राप्य ॥ कर्म णिल्यब्लोपेपंचमी ॥ अबलादबलात्कारेणवतएवप्रीत्याहर्षेणभतरंशिवननउपैष्यतिचेउपगमिष्यतिचेत् ॥ द्वौषतिषेधौपकतमर्थगमयतः ॥ ततएषोहंसखीजनः तांकेशाक र्षणविह्वलांयामिपामोमिजानामि ॥ कामाःविष्णुः तौकीब्रह्मविष्णूतयोरीशःस्वामीशिवः केशःतस्याकर्षणमाह्वानंतस्मिन् विषयेविह्वलांलज्जितत्वात ॥ यदा ॥ उपाए प्यतीतिच्छेदः ॥ नचेत्पीत्येत्येकंपदम् ॥ उःसंबुद्धौरुषोत्तौचशिववाचित्वनव्ययम् ॥ धूम्रलोचनआह ॥ उहेदेविअयभवतीमद्भरिंशुम्भमेष्यतिप्राप्स्यति । किंभूतासती॥ पारक्षणे ॥ पांतिरक्षतिनिवारयतिपाः ॥ कत्तरिक्विजसिरूपम् ॥ अजगतिक्षेपणयोः॥ परक्षकानशुम्भपारवारानजतिक्षिपतिदूरीकरोतिपादेवी॥सप्तम्यांजनेर्डः ॥ अन्येष्व ॥ नचेत्प्रीत्याद्यभवतीमद्भर्त्तारमुपैयति ॥ ततोवलानयाम्येषकेशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ७॥ पिदृश्यतेइत्यत्रापिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थइतिवचनाद्धात्वंतरादपिकारकांतरेपिचडोभवति ॥ डित्यभस्यापीत्यजशब्दस्यटेलोपः ॥ नियामजाद्यतष्टाप् ॥ हलूड्या दिलोपेसतिपाइतिरूपम्पाशुम्भरक्षकक्षेपिका ॥ देवीशुभहंतुमेष्यतीत्यर्थः॥पुनःकिंभूता नचेत्पीत्याआकारांतमेतत्॥ चितीसंज्ञाने चेतंतिकेचनावानन्येप्रयुंजतेइतिहेतुमतिचे तिणिच्ततःक्किम्॥णेरनिटि ॥वेरपृक्तस्यलोपः प्रत्ययलक्षणेनगुणः ॥ चेतोदेवादयः तेषु चेत्सु बोधयितृषु प्रीतिःस्नेहश्चेत्प्रीतिः॥ नइतिनत्रोन्यएवनिषेधार्थोनिपातः ॥ नविद्यमानाचेत्तीतिर्येषांदैत्यानांनेनचे पीतयः ॥ नलोपोनत्रइतिचास्ति नतुनशब्दस्याप्यननुबंधकस्य ॥ उज्झउत्सर्गे ॥ नचेत्लीतीनविद्यमानविबुधप्रीतीन्दैत्यानुज्झति उत्सृजतिहिनस्तीतिपूर्ववहुप्रत्ययडित्यभस्यापिटेलोपः सचोज्झेरेवस्त्रियांडांताट्टाप् ॥ इकोयणचि ॥ हल्ङ्यादिलोपः ॥ नचेत्यीत्यादेवीदैत्यानुपैयतिततोद्याहंधूम्रलोचनः योद्धमनाःसन्भवतीवलादलंसैन्यप्राप्यकमणि । ल्यश्लोपेपंचमी ॥ न यामि नगच्छामि मदर्तारंचनगच्छामीत्यर्थः ॥ किंभूतांभवती मेषकेशाकर्षणविद्वलामित्येकंपदम् ॥ इषगतिहिंसादर्शनेषुश्वादिरासनेपदीआयूर्व आसमंतादीपतिहिंसंत्येषः पचायच् ॥ एषाणांहिंसकानांदैत्यानांकेशाः मूर्दजाःतेषामाकर्षणंतस्मिनविषयेविशेषेणवला ॥ ..

·. मा० पुरु ॥११९॥ ॥११ सस अ०८३ पहलचलनेपचायच् ॥ एषकेशाकर्षणविह्वलांदैत्यकेशग्रहणसजामित्ययंदेवीशब्दार्थः॥७॥हेधूम्रलोचनत्वंबलवान्सामर्थ्ययुक्तः बलेनसैन्येनसंवृतःवेष्टितः।। अथचदैत्येश्वरशु म्भेनप्रहितः प्रस्थापितःबलात्केशाकर्षणादः मासबलांनयसिततोहंतेतवकिंकरोमिस्त्रीत्वायुद्धादिकंकर्नुमक्षमास्मीतिशुम्भानुकूलोर्थः ॥ देव्यनुमतस्त्वेषः-हेधूम्रलोचनत्वं शु म्भेनप्रस्थापितोसिएवंचसतित्वामहंपृच्छामिबलमनीतिबलात्अहंमांदेवीतेधूम्रलोचनस्यसंबंधिवस्तुकिनयसिकिंधापयसि॥ नयेईिकर्मकत्वादजांग्रामनयतीतिवत्प्रधानमप्रधान चेतिकर्मयंवक्तव्यतत्रबलादंमादेवींप्रधानकर्म । द्वितीयांक स्यानद॥अथेहप्रकृतित्वादलादंमादेवींशुम्भंचेन्नयमितहिबलादमितिकत्वातस्यबलंसामर्थ्यमत्स्यामि ॥अथवला दंमांशुम्भसैन्यंप्रतिनयसिबलादहंतदेवात्स्यामिसंहरिष्यामि ॥ नतस्तेकिंकरोमिकिमस्तितेय करोम्यहंयत्किंचिदस्तितदपिविनष्टंकरोमीतिकोधावेशोत्थोदेव्यभिप्रायः॥ ८॥ इत्येवंदेव्योक्नःसधूम्रलोचनअसुरःतांदेवीमायधावत्वेगेनात्यद्रवत्॥मृगतौसगितायांगतोषावादेशोवक्तव्यः॥यद्वा॥धायुगतिशुद्धयोःउभयपदी ॥ ततोनंतरंसांबिकादेवीतंधू म्रलोचनंकोधानलज्वालागर्भणहुंकारेणैवभस्मचकारभस्मीचकार ॥ हुंवितर्केपारप्रश्नेऽभिन्सायांभर्त्सनेभये॥भस्मसाञ्चकारेतिवापाठः ॥ विभाषासातिका इत्यभूततद्भावेक श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ दैत्येश्वरेणप्रहितोवलवान्बलसंवृतः॥ बलात्रयसिमामेवंततः किंतेकरोम्यहम् ॥८॥ ऋषिरुवाच ॥ इत्युक्तःसोभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः॥ हुंकारेणेवतंभस्मसान्चकारांबिकाततः॥९॥अथकुद्धमहासैन्यमसुराणांतवांबिका॥ववर्पसायकैस्तीक्ष्णैस्तथाशक्तिपरश्वधैः॥१०॥ स्वस्तियोगेसंपद्यकतरिचिरित्यस्मिन्विषयेकत्लतायांगम्यमानायांसातिप्रत्ययः ॥ अभस्मभस्मचकारकास्न्येनभस्मसाच्चकारधम्रलोचनशरीरंकृत्स्नमपि भस्म चकारे त्यर्थः॥अंतर्वविविभक्त्याश्रितेनपदत्वेननलोपेनपादांतयतिश्छांदसत्वेन ॥९॥ अथधूम्रलोचनेभस्मीकतेतथाक्रुद्दमसुराणांमहासैन्यंकर्तृतीक्ष्णैःसायकैःशरैस्तथाशक्तिसहितैः परश्वधैःपरशुभिश्चायुधैःकुठारैविकांववर्षशरसंपातेनशक्तिपरशुपातेनचदेवींसंछादयामास॥शक्तिपरश्वधैरितिमध्यमपदलोपीसमासः॥ईवेतुसेनांगत्वादेकवद्भावःस्यात् ॥इहा सुरमहासैन्यंकर्तृअंबिकामायुधैववर्षतदासिंहएवयुयुधेनैवांबिकेतिकस्यचिदाकांक्षास्यामिबिकासुरसंपाततःनजीवतियद्यप्युत्तरत्रसासमानीयतांलध्वितितदमृततोपपत्स्यतेत थापिसामहासुरशरसंपाततःमूर्छितासतीपुनरुत्थाययोदुमक्षमाभूत् ॥ अन्यथायुध्यतैवकिनेतिवीरकर्मण्यपकर्षःस्यात् ।। अतःसोपियुयुधेतद्यथातत्रैवश्लोकेअंबिका आम् भव तिपदच्छेदः ॥ अंबिकाकर्तीमहासैन्यकर्म ॥ उ प्रभंगीकृतौरोपआस्मृतौचावधारणे ॥ अथधूम्रलोचनःसंग्रामेदेव्याभस्मीकतइत्यामितिमनसास्मृत्वाक्रुद्धमसुराणांम हासैन्यकर्मअंबिकापितथातदेवकुद्धासतीसायकादिभिर्ववर्षअसुरसेनांछादयामास ॥ यद्वा ॥ आमित्यवधारणे ॥ अथतथाक्रुद्धमसुराणांमहासैन्यकर्मअंबिकाआमंबि ॥११९॥ att.se ·कैवववर्षनत्वसुरसैन्यमम्बिकाइत्यंबिकायाएववीरकर्मण्युत्कर्षः ॥ १० ॥ ततःकोपाद्भुतसटःकंपितस्कंधकेसरःससिंहोदेव्यावाहनवाहनीभूतोदेव्याःसिंहःसुभैरवमतिभयं करंनादंगर्जनंकत्वाऽसुरसेनायांतुंपपातउत्प्लुत्यनिपपात ॥ स्ववाहन मितिपाठेऽनन्यसाधारणवाहनंदेच्याएवसिंहोवाहननान्यस्येति॥सइतिपाठेसप्रसिद्धः सिंहः।। भीरोरयंत्रा सकारीभैरवःत्रिलिंगः ॥ वाहनमाहितादितिनिर्देशाद्वाहनशब्दोनपुंसकलिंगः ॥ असुरमेनायांनिपत्यासिंहःकिमकार्षीदितितत्राह ॥ ११ ॥ ससिंहःपंचास्यःकरप्रहारेणका श्चिदैत्यानजवान ॥ आस्येनअपरांश्चदैत्यान्मुखेनजघान ॥ चरणेनाक्रम्यअन्यान्जघानजिहिंस ॥ ससिंहःखलुपंचास्यः एकमास्यवक्रमास्यवद्वातकत्वात्करद्वयंचरण द्वयंचास्यचतुष्टयपंचास्यानियुद्धसाधनानियस्यसपंचास्यः॥आक्रम्यचाधरेणान्यानित्यपिपाठेअधरेणचरणभागेनाक्रम्यान्यान्महासुरानजघानेत्येवार्थः ॥ अन्यथाऽधरणोष्ठे नमहासुराणामाक्रमणंनसंभवति॥अथदेवीप्रभावात्सम्भवेत् । तस्याप्यास्येनचापरानजघानेन्यास्पग्रहणेनैवाधरस्यापियुद्धसाधनत्त्वेनग्रहणस्यसिद्धत्वातपुनरधरेणेतिकेयवाची ततोधुतसटःकोपात्कृत्वानादंसुभैरवम् ॥ पपातासुरसेनायांसिंहोदेव्यास्तुवाहनः ॥ ११॥ कांश्चित्करप्रहारेणदैत्यानास्येनचापरान् ॥आक्रम्यच रणेनान्यानिजघानमहासुरान् ॥ १२॥ केषांचित्पाटयामासनखैःकोष्ठानिकेसरी ॥ तथातलप्रहारेणशिरांसिकृतवान्पृथक् ॥ १३॥ युक्तिरुक्तिमताम् ॥ यद्वा ॥ अधरेणोष्ठेनस्फुरितेनप्रकटितःकोपोधरइत्युपचर्यते ॥ अवरेणकोपेनाक्रम्य ॥ यद्वा ॥ अविद्यमानाधराभूयंत्रसोधरः आकाशदेशः ॥ अंतरिक्ष णाकम्यनिरुभ्य ॥३२॥ सकेसरीसिंहःकेषांचिदैत्यानांकोष्ठानजठराध्यंतरान्देशाननखे खरैरुत्पाटयामासविदारयामास।।पटभाषार्थश्चुरादिः ।। धानूनामकेकार्थत्वेनप्रयोग तोविदारणार्थः ॥ अमाकल्पेतुचिच्चन ॥ पुंसिकोष्ठोतर्जठरंकुमूर्लोतहतथा । कोष्ठानिकेसरीतिपाठेतुव्यत्ययेनच्छांदसनपुंसकत्वम् ॥ यद्वा ॥ कोष्ठान इकेसरीतिच्छेदः ॥ इःकामःइनाकामेनचरतिइचारीअनिवारितपसरःकेसरीत्यर्थः ॥ मध्यमपदलोपिसमासः ॥ तथातलाहारणहस्वतलाघातेनचपेटेनचपेटयाचपेटघातेनकेषांचिदैत्यानांशरी स्यः शिरांसिपृथग्भूतानिचकार ॥ करनखपंजरेणशिरांसिच्छित्वा विपातयामासेत्यर्थः ॥ पाणौचपेटप्रतलमहस्ताविस्तृतांगुलौ । केचिदाहुः तलाश्यांप्रतलायांप्रवर्तितत्वे नप्रहारेणशिरांसिपृथकृतवानितियुक्तमेतत ॥ यदायधुः ॥ द्वसंहतौसिंहतलौरतलौवामदक्षिणौ ॥दौरतलौषमृततलौसंहतौवामदक्षिणौमिलितौसिंहतलाख्योकथ्यते।। सिंहोपि १ यद्वा अधस्तादपचारतः शरीपस्याउस्तादोभागेन उरोदशनाक्रम्य इति पाठान्तरम् | ॥

·स०स० भ पा० पु. Mमिलिवान्यांचपेटाभ्यांहति ॥१३॥तथाशौर्यभाजातेनसिंहेनापरेशत्रवःविच्छिन्नबाहुशिरसःकताः॥ बाहवश्चशिरांसिचबाहुशिरःपाण्यंगत्वादेकवद्भावःविछिन्नंबाहुशिरोयेषां 11१२०॥ तेतथाधुतकेसरःसाकेसरीअन्येषांमहासुराणांकोष्ठादन्तर्जठराज्जठरांतर्देशात्कोष्ठविदार्यकर्मणिल्यब्लोपेपञ्चमी ॥ रुधिरंपपौ ।पापाने ॥ एतेनसिंहस्यापिवीरपानौचितीकथि ता॥ वीरपानंत्यत्यानंवृत्तेभाविनिवारणे॥१४॥ तेनकेसरिणादेव्यावाहनेनातिकोपिनाअतएवक्षणेनैवेतत्प्रसिद्धंबलंसैन्यम्॥यदा ॥ तस्यधूमलोचनस्यबलसैन्यक्षयनाशनीतं प्रापितम्॥निर्व्यापारस्थितौकालविशेषोत्सवयोःक्षणः॥निलयापचयौक्षयौ ॥आत्मायत्नोधृतिबुद्धिःस्वभावोब्रह्मवर्णच ॥१५॥ इहश्रवणाकोपनाज्ञापनाक्रियात्रयापेकक र्तृकत्वेनश्लोकयुग्मस्यैकोन्वयः॥ देव्यातत्प्रसिद्धधूम्रलोचनमसुरंनिहतंभस्मितंश्रुत्वाततःदेवीकेसारणादेव्याःसिंहेनतस्यधूम्रलोचनस्यकत्स्नंबलं सैन्यंक्षपितंनाशितंच॥श्रुत्वादै त्याधिपतिःशुम्भः कोपतः प्रस्फुरिताधरः संरंभकंपितोष्ठःसन्चुकोपचुक्रोध ॥ अथनौप्रसिद्धौपाग्दृष्टदेवीकोचण्डमुंडौमहासुरौकर्मभूतौवाज्ञापयामासनिजभृत्यौनियुयुजे विच्छिन्त्रबाहुशिरसःकृतास्तेनतथापरे ॥ पपौचरुधिरंकोष्टादन्येषांधुतकेसरः ॥ १४ ॥ क्षणेनतलंसर्वक्षयंनीतंमहात्मना ॥ तेनकेसरिणा देव्यावाहनेनातिकोपिना॥१५॥श्रुत्वातमसुरंदेव्यानिहतंधूम्रलोचनम् ॥ बलंचक्षयितंकृत्स्नंदेवीकेसरिणाततः ॥ १६॥चुकोपदेत्याधिपतिःशुंभः प्रस्फुरिताधरः॥ आज्ञापयामासचतौचण्डमुण्डौमहासुरौ ॥१७॥ हेचण्डहेमुण्डबलैर्बहुभिःपरिवारितौ ॥ गच्छतंतत्रगत्वाचसासमानीयतांलघु ॥ १८ ॥ केशेष्वाकृष्यबद्धावायदिवःसंशयोयुधि ॥ तदाशेषायुधैःसवेरसुरैर्विनिहन्यताम् ॥ १९ ॥ क्षपितमिति । क्षपप्रेरणे चुरादिः ॥ अदन्तः क्षयितमितिपाठे क्षयःसंजातोस्येतितारकादित्वादितच् ॥ आज्ञापयामास ॥ ज्ञानियोजनेचुरादिः ॥ १६ ॥ १७ ॥ हेचण्डहेमुण्डयुवांबहुभिःबलैःपरिवारितौगच्छतं कुत्र यत्रसादेवीपर्वतेगत्वाचगत्वैवक्षिप्रलघुसादेवीसमानीयतायुवाश्यामितिशेषः ॥ गच्छतमितिगमेलॊणमध्यमपुरुषस्यति वचनस्यथसस्तम्लोटोलङ्दतिदेशात ॥ सेत्यभिहितकर्म ॥ मामितिद्वितीयकर्म ज्ञेयमजायामनीयतामितिवत् ॥ प्रधानकर्माभिहितंनाप्रधानम् ॥ इतिशुम्भानुकूलोर्थः ।। देव्यनुकूलस्त्वेषः ॥ तथाहि ॥ गच्छतं तत्र गत्वा तु साआसमानीयतां लघु इतिपदच्छेदः ॥ असुक्षेपणेभावेषन् ।। असनमासः क्षेपोधःकारोन्यक्कारः ॥ आस्तुस्यात्कोप पीडयोः ॥ ततश्चचण्डमुण्डयोरगमनंदृष्ट्वासखीवों देवीमाचष्ट ॥ हेदेवित्वंआःकोपेनतत्रगच्छ कुत्रयत्रचण्डमुण्डौस्तः ॥ गत्यातुपुनःतंचण्डमुण्डंचआह्वयस्वाहेचण्डहे मुण्डयोमाच्छेति ॥ किंच ॥ तुपुनःतयादेव्यालघुशीघ्रसाचण्डमुण्डसम्बंधिनीसेनाआसंक्षेपविनाशंचनीयतांयोध्यतामिति ॥१८॥ हेचण्डहेमुण्डसैन्यानियुष्माभिः सादेवी ॥१२010 ·केशेष्वाकप्यबद्धवावारज्जुभिःसासमानीयताम् ॥ केशाकर्षणेवन्धनेचवोयुष्माकंयदिपक्षांतरेसंशयःस्यानदायुधिसंग्रामेशेषायुधैःसाधनैःतयुक्तैर्वासर्वैरसुरैयुष्माभिःमादेवीनि हन्यतांनिहतानिजाधीनाकर्नव्या॥यहा। विशेषेणनिहंतव्या निनावश्याकर्तव्येतिशुम्भानुकूलोर्थः॥देव्य नुकूलस्त्वेषः-देवीस्ववर्गानादिक्षता हमदीयागणा युष्माभिःचण्डो मुण्डश्चकेशेष्वाकप्यबद्धावाविनिहन्यतांयदिवोयुष्माकंकेशाकर्षणेबन्धनेचवासंशयःस्यात् तदायधिसंयुगेऽशेषायुधैःसर्वैर्युष्माभिःते त्यगणापहारिभिः इतिदेव्यभीष्टार्थः ॥ अन्यथादेव्याःपराभिभववचःश्रवणादपकर्षःशक्यते ॥ अयवाकेशेष्वाकृष्य अवा अयदिवःसंशय इतिपदच्छेदः ॥ कब्रह्मा-विष्णुःईशोरुइतेषामिवइषवोबाणाः यस्याःसाकेशेषुः तयादेव्याकेशेष्वा ॥ आकृप्यबद्धवादैत्यानव रक्ष- कान् । अयदिवः अनलब्धाद्यौर्यैस्तेअयदिवो देवाःतानयदिवःसंभृताःआभरणीकृताःशयवाचकमण्ड ल्याख्याःसाययासामरायुः कालिकादेवीतत्संबुद्धोहसंशयो । तस्यायुधोयुद्धस्यसंबंधिन्यआशाःतामुपयुक्तानीपालांगलदंडाएवायुधानियैःतैस्तदाशेषायुधाःदैत्या रस्यवि यहांतरत्वग्रेवने इति कृत्पदविवक्षितविग्रहा ॥ अत्रान्वयः ॥ सखीभिर्देवीपार्यतेहेसंशयोसंभृतशयोहेसंभृतचक्रमंडल्याख्यसोभरणेकालिकेदेवित्वमयदिवः अयेन तस्यांहतायांदुष्टायांसिंहेचविनिपातिते ॥शीप्रमागम्यतांबद्धागृहीत्वातामथांविकाम्॥२०॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदेवीमाहात्म्येधूम्रलोच नवधोनामन्यशीतितमोऽध्यायः॥ ८३ ॥ ॥७॥ लम्बस्वर्गानदेवानव रक्ष । अवरक्षणे ॥ हेदेविकेशेवा तृतीयांतमेतत् ॥ अविष्णुरुद्रसदृशवाणयात्वयापाशेनदैत्यानाकृष्याच्छिद्यालयवातदाशेषायुधैर्युद्धदिमयुक्तैरा युधैःमरसुरैःसहमचण्डःमुण्डश्चदैन्योविनिहन्यताहिंम्यताम ॥ १९ ॥ हेचण्डहेमुण्डयुष्माभिःदुष्टाभिःदैत्यद्वेषिण्यांतस्यादेव्याहतायांनाडितायांपरामकृतायांबातदी यसिंहेभुविनिपातितेव्यमूलतेवाशीघमागम्यतांनिजस्थानप्राप्यताम् ॥ अथमाजीवंतीआनेतृशक्याचेत्तर्हितामविकांगृहीत्वाबद्धाशीघमागम्यगांतदर्शनेममाभिलाषोस्ती तिभावः । तस्याहतायामिति ॥ अकोपप्रज्वलितात्मनापुंसाप्रबलशौमृधेमोंपद्रष्टुमिष्यते ॥ अथवाक्रोधव्याकुलचेतसातस्यांहतायांसमागम्यतामितिवदुक्तम् ॥ ततः पुनरपिउक्तम्।।बद्धातुपटुंतां जीवंतीमेवशीघंगृहीत्वायुष्माभिरगम्यतामित्युक्तम्॥नन्वंबिकाशब्दोमातृवाचीतिशुम्भःकथंब्रूयात्नामेवाभिगंतुकामः॥उच्यते ॥ शुंभादन्येषां साम्बिकैवेतितस्यांचण्डमुण्डादीनांरमणाभिलापोनंकर्नव्यइयंहियुष्माकमबैवेतिमूचयितुमविकामित्युक्तम् ॥ मातृगमनंहिपशुपक्षीतरेषुस्वतएवगर्हितमितिशुम्भानुकूलोथः ॥दे व्यनुकूलस्त्वेषः । तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहेच विनिपातिते॥ शीघमागम्यतो बद्धा गृहीत्वातामयांविकामितिपदच्छेदः ॥हतायामिविहन्तर्गत्यर्थेकमणिक्तः। विनिपाइ ------ ·स.स. मा.पु. अ.८४ १२१॥ विपैशोषणेकरिकिप्॥विशेषेणनितरांपायतिशत्रूनशोषयतिविनिपा तयाविनिपादेव्या आतितेइति॥अतसातत्यगमने ॥ अतनमातःभावेषञ् ॥ आतःसंजावोस्पाआतिवाहे आतितेदेवि॥अम्बिकाशब्देनदेवीहन विवक्षितम॥तर्हि।।अविरविलबिअवयंसनेइत्यतःकरिबुलिवोरकादेशेइत्वेचअम्बतेशत्रूणांगलेष्वितिअम्बिकायारज्जुःविवाहकता ॥ इतिविवक्षितविग्रहाः॥अत्रायदेव्यनुकूलोऽन्वयउच्यते॥हेसिंहेच॥अन्यत्रचहे आतिते जगदक्षणायसंजातसततगते हेदेवि तस्यांदुष्टायांदेवविद्वेषिण्यांदैत्यसेनायांहतायांगताया मुपस्थितायांसत्यामथानन्तरंविनिपाविशेषणनितरांपायंत्याशत्रुनशोषयंत्यात्वयादेव्याम्बिकांशत्रुगृहेषुलविकांपाशरज्जुंगृहीत्वातासेनांबद्धाशीघमागम्यतामितिसखीभिःदेवी निगदितेतिदेवीष्टार्थसिद्धिः ॥२०॥ इतिश्रीमद्राजाधिराजतोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजश्रीशंतनुचक्रवर्तिविरचितायांदेवीमाहात्म्यटीकायांधूम्रलोचनवधो नाम त्र्यशीतितमो ध्यायः ॥ ८३॥ ७ ॥ तवोधूम्रलोचनवधानंतरंशुम्भेनाज्ञप्ताआदिष्टाश्चंडमुंडपुरोगमाःदैत्याःचतुरंगबलोपेताःहस्त्यश्वरथपादातसमेता आयुयतायुधाःसंनदबद्धोन्मुखायुधाः संतः ययुःजग्मुः॥आज्ञमाइतिवादांतमूत्रेणनिपातितः।पुरोगमःपुरोगामी।पुरःगच्छतःपुरोगमौचण्डमुण्डौपुरोगमौयेषांते॥हस्त्यश्वरथपादांतसेनांगस्याचतुष्टयम् ॥चत्वार्यगानिय ऋषिरुवाच ॥ आज्ञप्तास्तेततोदैत्याश्चंडसंड्पुरोगमाः॥ चतुरंगबलोपेताययुरभ्युद्यतायुधाः ॥१॥ ददृशुस्तेततोदेवीमीपदासांव्यवस्थिताम् ॥ सिंहस्योपरिशैलेंद्र,गेमहतिकांचन॥२॥तेदृष्ट्वातांसमादातुमुद्यमंचकुरुद्यताः॥आकृष्टचापासिधरास्तथान्येतत्समीपगाः॥३॥ततःकोपचकारोथैरें बिकातानरीन्प्रतिकोपेनचास्यावदनंमषीवर्णमभूत्तदा॥४॥भुकुटीकुटिलात्तस्याललाटफलकाद्रुतम्।।कालीकरालवदनाविनिष्क्रांतासिपाशिनीद त्र तत्वलंसैन्यतेनउपेताःययुरेवनपुनरायाताइतिभावः।।१॥ततःआगताःतेचंडादयोदैत्यामहत्युच्चेकांचनमयेशलेशंगेहिमादिशिखरस्थितस्यसिंहस्यउपारव्यवस्थितांविशेषेणाव स्थिवामीषदल्पोहासोयस्याःसातादेवींददृशुः॥कचिदीप्तिबंधनयोःभावेल्युट्॥कंचनस्यपीतदीधितिरूपस्येदमधिकरणत्वेनकांचनंशृगतस्मिानितिव्युत्पाद्यतरूपम् ॥विविधवर्ण सान्निध्यावोत्कर्षोंदेव्यावर्णितः।।शत्रूणांतुविरुद्धवर्णदर्शनाविवर्णमुखतामूच्यते॥ देवीमीषद्धासामितियथाप्राग्धूम्रलोचनःससैन्यःफलंपापतचंडादिरपिप्राप्स्यतिइतिदेव्याः सोत्यासोवर्णितः॥२॥ततउद्यताउयुक्ताःतेचण्डादयःवांदेवीदृष्ट्वासमादातुमुद्यमंचक्रुः॥हंतुंवातत्समीपआसन् ॥आकष्टाःआच्छिताःचापायैःतेचअसीनांखड्गानांधराःधारकाः असिधराश्चेतिद्वंवः ॥ आच्छिआयामेआच्छिताः॥३॥ ततोदैत्यानुपसंह मंबिकादेवीतानागतानरीन्दैत्यान्प्रतिउच्चैरतितरांकोपंचकारत्दाकोपेनचास्यावदनमुखमष्याइव रुष्णोव!यस्यतन्मपीवर्णमभूत् ॥ ४ ॥ यदंबिकामुखकोपाकृष्णवर्णमभूल्ललाटात्कालीनामदेवीदैत्याविनाशयितुंजावेत्याह ॥ शत्रुषुकुप्यंत्याःतस्यादेव्या गुटीकुटिला ॥१२१॥ .

·त् । भुवौकुटीइवचकुटी ॥ इकोह्रस्वोङयोगालवस्पेतिवाऔत्तरपदिकंहस्वत्वंवाअत्वंचधकृटयादीनाम्।तेनउभयविकल्पेत्ररूप्यम् ।। भूकुटीभुकुटीकुटीवेति । कुटयाभ गात्कुटिलंभुग्गंतस्माल्ललाटफलकात् ललाटंफलकमिवविशालत्वेनवस्मात्तत्सकाशातद्रुतंशीघं करालवदनाकराल भयंकरंदंतुरंवदनंयस्याःसा.दंष्ट्राकरालवा ॥असिःखड्गः पाशश्वायुधमाकर्षणसाधनंतद्वतीअसिपाशिनीखड्गपाशपाणिःसतीकालीनामशक्तिः कापिअपरादेवीविनिष्कांता ॥ ५॥ कीदृशीकालीधरतिबिभर्तिधराविविधानिचित्राणि यस्यतविचित्रखट्वायाअंगतस्यधराविचित्रखट्वांगधरा ॥ यद्वा-विचित्रंखट्वासुरस्यांगंशरीरमंबकोस्थिपंजर कंकालाख्योत्रगृह्यतेतस्यधरा॥प्रेतनररूवांगधरैतिचाहुः ॥ नराणांप्रेतानांशिरसांमालानरमालास्रविभूषणंयस्याः सा ॥ नरमुण्डमालाविभूषणा ॥ मध्यमपदलोपीसमासः । विधागता आपो यत्रतद्दीपंतदस्त्यस्यविवासत्वेन बीपी व्याघ्रः तस्यचर्म परीधानवासो यस्याःसा ॥ अन्येषामपिदृश्यतइतिदीर्घः ॥ शुष्कं मांस यस्याःसानिर्मासाअस्थिचर्ममात्रशरीरा ॥ अतएवातितरांभैरवाति भयंकरा ॥ अतिकांताभैरवान्भयंकरानतिरवावा ॥ ६ ॥ पुनःकीदृशी अतिक्रांतविस्तारमधिकोविस्तारोयस्यवातवदनंयस्याःसा अतिविस्तारवदना ॥ विचित्रखट्वांगधरानरमालाविभूपणा॥ द्वीपिचर्मपरीधानाशुष्कमांसातिभैरवा ॥६॥ अतिविस्तास्तदनाजिह्वाललनभीषणा ॥ निममारक्तन यनानादापूरितदिङ्मुखा ॥७॥सावेगेनाभिपतिताघातयंतीमहासुरान् ॥ सैन्येतत्रसुरारीणामभक्षयततद्रलम् ॥ ८ ॥ पाणिग्राहांकुशग्राहयो धघंटासमन्वितान् ॥ समादायकहस्तेनमुखेचिक्षेपवारणान् ॥ ९॥ ललईप्सायांचुरांदिराकुस्मीयआत्मनेपदी। णिचिभावेल्युटिलालनम् । ललनंत्वनित्यण्यन्तत्वपक्षेज्ञयम् ॥ जिह्वायाललनमवलेदुमिच्छातेनभीषणाभयंकरा ॥ निम नितरामन्तीनेअन्तर्गतेआरक्तेनयनेयस्याः सा निमग्रारक्तनयना ॥ नादनसिंहनादेनआसमन्तात्गृरितानिदिशामाशानामपिमुखानिद्वागण्यन्तरालानियस्याः सा स्वांगचोपसर्जनादसंयोगोपचावाङीय ॥ दिपर्वपदात्ङीब्बा ॥ वाटाप ॥ तेनीपोपबादेनङीपामुक्तेटाबेव ॥ यदेहषागादिदिकराब्दपूर्वकत्वाभावातकीपामुक्तेटाबेव ॥ ७॥ साकालीदेवीवेगेनाभिपपात ॥ महासुरान्धातयन्तीघातकुर्वतीताडयंतीसतीतत्रसैन्येसुरारीणां देवृद्विपांबलं सैन्यकर्मअभक्षयत् ॥ घातयन्तीतिघातशब्दानत्करोती ति णिच् ॥ अन्यथानन्तः प्रयुक्तघातयन्तीत्युक्ने नंतुमामसुराइतिप्रत्युक्तवतीत्यर्थःस्यात् ॥ यद्वाहन्तिर्गत्यर्थःनतः गच्छतःपलायमानान्पलायनमितिपयुंजानाघा तयंतीत्युच्यते ॥ यहागच्छतःपुरुषान्गच्छतेतिप्रयुजानागमयन्तीत्युच्यते ॥ यद्वामहासुरान्धातयन्तीत्यर्थः ॥ स्वार्थशिष्टप्रयोगतोणिच् ॥ निवृत्तप्रेषणाद्धातोःपकतेर्थे णिजिष्यतेोधात्वानुभवेशोपिबुद्धयारोपाण्णिचंविनेतिवचनात् ॥वेगःप्रवाहजवयोः ॥ ८॥ पुमान्पाणिस्तयोरधः ॥ तयोःगुल्फयोरवःपश्चादागःपाणिः । इहोपमानात

·मा० पु०
स०स०
॥१२२॥
अ०८४
पाणिमिवपाणिगृहंतिअवष्टनंतितेपाणिग्राहाः ॥ पाणिवाहास्तुपृष्ठतः॥गजानांतुपाणियाहाःशिक्षकाःपृष्ठगाः।अंकुशोखीमृणिःस्त्रियाम्॥ अकुंशानगृहंतीत्यकुशवाहाः॥
कर्मण्यणायुध्यन्तेमहरंतियोधाःपचायच्॥घंटाः । गजानांपार्श्ववर्तिन्यःनिद्रालस्यहारिण्योलकारार्थाश्चतत्समन्वितान्वारयतिअरीनितिवारणाःगजाः॥नंयादित्वाल्ल्युः ॥
एकनहम्नेनममादायसंक्षिन्यगृहीत्वामुखेचिक्षेपकालीदेवीतिसंबंधः।पाणिग्राहादिभिर्घटांतैःसहितानगजान् ॥ चखादेत्यर्थः ॥ ९ ॥ किंकुर्वतीसाझालीतथैवगजानिवयोध
योद्धारमश्वारोहंजान्येकवचम् ।। तुरगैरवैःसमंबकेनिःक्षिप्यदशनैः दंतैःसाधनैरतिभैरवमतिभयंकरमृत्युचर्वयन्तोत्युच्यते ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थेतिसूत्रेण अण्यंताव
स्थायायःकर्तामण्यंतेकर्मभवति । रथंसारथिनेत्यत्रजात्येकवचम् ॥ रथानसारथिभिः सहवक्रेनिःक्षिप्यदशनैःसाधनैःअतिभैरवंमृत्युम् चर्वयन्तीचर्वतचर्वेतिपयुंजाना
भुक्ष्वेतिरेयंतीत्युच्यते ॥ अत्रयोधाःतुरगाःरथाः सारथयश्चाःर्चवकोमृत्युः पात्रंबकंपरिवेषिकाकालीमैवचर्वयन्तीमातापुत्रमिवेतिसमाधिः
चर्वयन्तीतिशपश्यनोनित्यंनुम् ॥ चर्वयतीतिपाठपिलिट्विषयेकालेव्य-ययोबहुलमितिलट् ॥ १० ॥ हस्त्यवरथविध्वंसनानंतरंपदातिरूपमैन्यंविध्वंसयितुमाह
..
॥
अत्र
तथैवयोधतुरगैरथंसारथिनासह ॥ निःक्षिप्यववेदशनैश्चर्वयंत्यतिभैरवम् ॥ १० ॥ एकंजग्राहकेशेषुग्रीवायामथचापरम् ॥ पादेनाकम्यचैवान्य
मुरसान्यमपोथयत् ॥ ११॥ तैर्मुक्तानिचशस्त्राणिमहास्त्राणितथासुरैः ॥ मुखेनजग्राहरुषादशनैर्मथितान्यपि ॥ १२ ॥ बलिनांतलंसर्वमसुरा
णांदुरात्मनाम् ॥ ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तथा ॥ १३ ॥
माकालीएकमसुरंताडयितुंकेजियाह ।। अथ अपरचंदानवग्रीवायांशिरोधीजग्राहे ।। साकालीअन्यंदानवंपादेनवाक्रम्यअपोथयर्हिसितवती ।। यद्यपियुध्यत्यूधतिहिंसार्थे
भामार्थेपोथयेदित्यभिधानातचुरादौपृथभासार्थहतिदृश्यते तथापिधात्वनेकार्थत्वेनपुथहिंसार्थइत्यपिज्ञेयः ॥ अथवाअपोटयदितिपाठःपुटसंचूर्णनेचुरादिः ॥ असूदय
दितिपाठदहिमायांचुरादिः ॥ अन्यंदानवमुरसाक्रम्यापोथयत् ॥ ११ ॥ माकालीदेवीतैःचण्डमुण्डादिभिरसुरैर्मुक्तानिप्रयुक्तानिशस्त्राणिखड्नादीनिहस्तस्थानि
तथामहांत्यवाणिआनेयवायव्यादीनिक्षेप्यणिमुखेनजग्राह ॥ अपिचतानिशस्त्राणिमहास्वाणिचमुखेनगृहीत्वादशनैःसाधनैःतयाकाल्यादेव्यामथितान्यपि॥मथविलोडने
विलोडितानिचूर्णानिशस्त्रमन्त्रमायुधतिआयुधत्वेनएकत्वेपितनजात्याकारप्रयोगभेदेनभेदोस्त्येवतयोरित्याहुः ॥ देवीशक्तिविचित्रातेनघटतएवायमर्थः ॥ १२॥ साकाली
देवीदुरात्मनांदृष्टाशयानांवलिनांचण्डादीनांतत्पामिदंबलमन्यममई ॥ मृदनोदेव यादिः लिट् चुनोदचूणीचकार ॥ अन्यान्दैत्यानभक्षयच्च ॥ तथाअन्यान्दै
॥१२२॥

·त्यानताडयत ॥ तडआघातेचुरादिः ॥ १३ ॥ तयाकाल्यादेव्याकेचिदसुराः असिनामण्डलाणनिहताःताडिताःसंतःविनाशंजग्मुः ॥ तथाकेचिदसुराःदंतायाभिहताः विनाशंजग्मुः ॥ खदायाअंगमंधिःतेनताडिताः खट्वेहपितृभूमिष्ठाश्मशानसिद्धिलब्धिदा देवता तद्दत्तमंगमायुधमप्रतिहतशक्निकम् ॥ अन्येवाहुःखट्वासुरशरीरपंजरःख ट्वाख्यमंगमिति ॥ अन्येतुप्रेतनरशरीरकीकसपंजरःकंकालःखट्वांगमित्याहुः ॥ देवानामग्राःभागाःतेपुवाभागास्तैरभिहताः ॥ १४ ॥ काल्यादेव्याक्षणमात्रेणयद्वाक्षणे नरणोत्सवेन ॥ तत्प्रसिद्धंमहदहुलंचंडादीनांसैन्यंनिपातितंदृष्ट्राप्रचंडविक्रमःचंडोदैत्यः तामतिभीषणामतिभयंकररूपविक्रमांकालीदेवीमभिदुद्भाव ॥ आभिमुरूपेनोपद्रो तुमाडुढोके ॥ क्षणेनतलंसर्वमसुराणामितिपाठेपिसएवार्थः अतिभीषणमिनिपाठेतुक्रियाविशेषणमेतत् ॥ ढुगतौलिटि ॥ अतिभीपयतेऽतिभीषणानंयादित्वाल्ल्युः ॥ १५ ॥ चंडस्तामभिद्रुत्यकिमकार्षीदित्यतआह ॥ शराणांवर्षाणिसंपाताःतैःमहांतिबहुलानिभीमानिघोराणितैःभीमभयंकरेऽक्षिणीयस्याःसाताम् ॥ बहुव्रीहौसक्थ्यक्ष्णोः स्वांगातपच्ममामांतः ॥ महानसुरःमुंडानिमस्तकानिमितान्यपनीतानियैः तानिमुंडभिमानिलिममुंडानि।। वाहिताग्यादिष्वितिपरनिपातः॥सहस्रेणसहस्रशःसंख्यैकवचना असिनानिहता केचित्केचित्खट्वांगताडिताः॥ जग्मुर्विनाशमसुरादंताग्राभिहतारणे ॥१४॥क्षणेनतन्महासैन्यमसुराणांनिपातितम् ॥ दृष्ट्वाचंडो भिदुद्रावतां कालीमतिभीषणाम् ॥ १५ ॥शरवर्महाभीमीमाक्षीतांमहासुरः ॥ छादयामासचक्रैश्चमुंडक्षिप्तःसहस्रशः॥१६॥ तानिचक्राण्य नेकानिविशमानानितन्मुखम् ॥ बभुर्यथार्कबिंबानिसुबहूनिघनोदरम् ॥ १७ ॥ .. चवीप्मायांशम् ॥ कुर्वत्यनेनेतिचक्रम् ॥ घनर्थकविशनम् ॥ कत्रादीनांचकेद्वेभवतइनिवक्तव्यम् ॥ अथान्वयः-महासुरःचंडः महाभीमैरविभयंकरैःशरवर्षेः भीमाभी भयंकरदृष्टिंकालीदेवींछादयामास ॥ छदसंवरणे चुरादिः ॥ किंच अन्येत्वाहुः-चण्डःशरवर्षेश्छादयामास मुण्डस्तुक्षिप्तरस्तैः चरायुधैःछादयामासेति ॥ तनूतरे-अथमुण्डोत्यधावनामितिप्राधान्येनपृथङ्मुण्डस्ययुद्धारम्भेणविरोत्स्यते ॥ तस्माच्चण्डएवशरवःचकै छादयामामेतियुक्तंवनुम् । ततश्चात्रसविसर्गामुण्डशब्दःपाठय ताम् ॥ किंतुनिर्विमर्गःकृतसमासश्च ॥ १६॥ तानिचण्डेनदैत्येनप्रयुक्तान्यनेकानिचक्राणिकर्तृगितन्मुखंतस्याःकाल्याःमुखकर्मविशमानानिप्रवेशनशीलानि चभुः भादीमाशुशुभिराकानीवार्कचिंबानीव ॥ यथासुबहून्यकस्यबिंबानिमण्डलानिधनस्यमेघस्यउदरमायन्तरंपविरामानानिभांतितथाचक्राणीति॥नेशिइत्यात्मनेपदविधौनेरुपस गम्याश्रयणादिहशानच् ॥कस्तहि।वाच्छील्यवयोवचनशक्निषुचानश्प्रत्ययोनादेशोलटः नलोकाव्ययेत्यादौषष्ठीप्रतिषेधविधौतृनिविलटःशतृचहतितृशब्दमारत्यतृनोनकारेणप ·मा. पु. स०स० %3D ॥१२३॥ अ. ८४ %3D त्याहत्याश्रयणाचानशायोगेषष्ठींबाधित्वाद्वितीया । व्यत्ययोबहुलमित्यात्मनेपदेतुलटःशानचिलादेशयोगेषष्ठीप्रतिषेधाद्वितीया॥विशप्रवेशनेसकर्मकः ॥ उपदाविविशुस्तस्यनो सेकः कोसलेश्वरमितिवत् ॥ उत्पातादौबहून्यर्कबिबानिसम्भवेयुः ॥ अभूतंचौपम्पंद्रष्टव्यम् ॥ अर्कःस्फटिकसूर्ययोः॥चक्रराष्ट्ररथांगेचसैन्येशस्त्रेचकीर्तितम् । घनोमेघेमू निगुणेत्रिषुमूर्निनिरंतरे ॥ १७ ॥ ततोरणोत्सवोल्लासतःकालीदेवीअतिरुषाधाभीमभयंकरंयथास्यात्नथाजहासहसितवती ॥ कीदृशीभैरवंभयंकरंनदतीभैरवनादिनी ॥ यद्वा भैरवः कालानिरुद्रस्तद्वन्नदतिगर्जतिइतिभैरवनादिनी॥भैरवनादयतिनादोपेतंकरोतिदानवपशुबलिभोगोत्सवतःकृतशृंगनादंकतवतीवा ॥ पुनःकीदृशीकरालंवत्रंतस्यांतःमध्ये दुर्दर्शाःदुःखेनदृश्यमानायेदशनार्दताःदंष्ट्राःतैरुज्ज्वला ॥ हासःशुनःतेनकालीकृष्णापिसतीउज्ज्वलेतिवर्णोत्कर्षोक्तिः ॥ १८ ॥ साकालीविजिगीषुःमतीमहासिमहाखड्गम स्थायउत्थाप्यसब्जीकृत्यांतर्भावितण्यर्थस्तिष्ठतिः ॥ यद्वा ॥ उत्थायउद्यम्यऊ/कत्यउत्पूर्वस्तिष्ठतिः क्वचित्प्रयोगवशतोगतिवंचनःसकर्मकः ।। यद्वा ॥ उनाम्पेतिपाठः ।। तयगवौणिच् ॥ महासिमुत्नयमानंप्रयुज्यचण्डमधावत ॥ ततःकिंगृहीत्वेत्यादिः ॥ अस्यचण्डस्यकेशेषुगृहीत्वाआकृष्यतेनप्रसिद्ध नासिनाशिरोमस्तकमच्छिनत ॥ उत्थाय चमहासिंहमिनिपाठ ॥ महांतसिंहमुन्थायारुह्यदेवीचण्डमधावतेतिसंबंधः॥ अथवामहासिंहदेवीतिच्छेदः॥रुषोक्तौतुहमव्ययम्॥देवीमहासिंहमुत्थायउत्नोल्यहमितिरुषाचण्ड ततोजहासातिरुपाभीमभैरवनादिनी ॥ कालीकरालवक्रांत?ईर्शदशनोज्ज्वला ॥१८॥ उत्थायचमहासिंहदेवीचंडमधावत।गृहीत्वाचास्यकेशे पुशिरस्तेनासिनाच्छिनत्॥१९॥ छिनेशिरसिदैत्येंद्रश्चक्रेनादसुभैरवम्।।तेननादेनमहताचासितंभुवनत्रयम् ॥२०॥ अथमुण्डोभ्यधावत्तादृष्ट्वाचंडं निपातितम् ॥ तमप्यपातयमौखट्वांगाभिहतंरुषा ॥२१॥ हतशेपंततःसैन्यदृष्ट्वाचंडंनिपातितमामुंडेंचसुमहावीर्यदिशोभेजेभयातुरम् ॥२२॥ मधावताअतएवतेनासिनाअच्छिनदिन्यन्वयः ॥ उत्थायचमहासिंहादित्येवोचुः॥उत्थायअवरुह्य।उत्थाय्यचमहासिंहमितिपाठे॥सुपिस्थःकः॥उच्चैस्तिष्ठतिउत्था॥अयगतौ॥ आ वक्त्वोल्यप् ॥ आसमंतादयित्वाआय्य ॥ देवीउत्थाउत्थितासतीमहासिंहचआय्यआगत्यप्राप्पेत्यन्वयः ॥ अत्रैवपाठेऽर्थातरम् ॥ महासिंहंचआय्यप्राप्येति ॥ उत्तरार्धान्वयः-पूर्ववत ॥ १९॥ दैत्यदःचण्डस्तदैवशिरसिदेव्याछिन्नेसतिशिरच्छेदसमयएवपशुवत्सुभैरवसुष्ठभयंकरंनादंमुखेनवनिंचक्रे ॥तेनमहतानादेनशब्देनभुवनत्रयंत्रा सितम् ॥ त्रसीउद्वेगेणिचिकमणिक्तउद्वेगंप्रापितम् ॥ यद्वात्रासःसंजातोऽस्यतारकादित्यइतच् ॥ किमसौचंडःछिन्नशिराअपिमायावित्वात्पुनरुत्थितोयोद्धम् । कथ मन्यथायंनादोस्येतिसंजातवासमभूर्भुवनत्रयम् ॥ २० ॥ अथचण्डःमहासुरःकाल्यादेव्यानिपातितंत्रशितंचण्डदृष्ट्वातांकालीमायथावत् ॥ अथकालीदेवीरुषा तंमुण्डमपिखट्वांगेनाभिहतंताडितंपरागंभूमावपातयत् ॥ मुण्डकेत्रिषुमंडिते ॥ दानवेपुंसिमुंडःस्यान्मस्तकेतुद्वयोरदः ॥ मुण्डितंत्रिषुलिंगेषु मुण्डोमुण्डत्वयो गिनि ॥ २१ ॥ देव्याहतेत्यः शेषमवशिष्टंसैन्यकर्तृसुमहावीर्यसुमहद्वीर्यप्रभावोयस्यसःतंचण्डमुण्डंचदेव्यानिपातितंदृष्वाभयातुरंसत्ततःयुद्धभूमितःसकाशादपगत्यदिशोभेजे %3D ॥१९३० ·पलायताभयेनानुरविवलम् ॥ २२ ॥ साकालीदेवीचण्डस्यासुरस्यशिरःतथामुण्डस्यासुरस्येदमौंडशिरश्चेतिमस्तकद्वयंगृहीत्वा ॥ प्रचण्डःप्रगल्भःअट्टःअत्यधिक: हासस्तेनमिश्रमिलितंप्रचण्डाट्टहासगर्भयथास्यात्तथा आयेत्यैव अंतिकमागत्यैवचंडिकामम्बिकामासायशक्तिःप्राह ॥ पाहेत्यव्ययंकालसामान्ययोति ॥ यथास्त्रियः किमप्यद्भुतकार्यविधायस्वनायिकायसहसमाभाषतेखलुलोकेतथेयमबोचन ॥ यदायौत्वांपरदेवतांभुवनेश्वरींमागालोक्यगत्वाशुम्भायगृहाणेत्यकथयतांताविमोचण्डमुण्डौपुन ईष्टुमागतौताववलोकयलोकमातारतिमोत्पासोहामोयुक्तएवेत्यलंविस्तरेण॥२३॥कालीकिमब्रवीचंडिकामित्याह॥काल्युवाच ॥हेदेवितवमहापद्वौचण्डमुण्डौअत्रयुद्धयज्ञइ वतस्मिन्विषयेमयाकाल्योपहृतौसमर्पितावुपहारीस्तौस्तः । अतश्चयुद्ध यज्ञोयस्याःसाहेयुद्धयज्ञेदेवकार्यकारिणित्वंस्वयमेवशुम्भनिशुम्भंचौमहापशूदेवगणप्रीत्यैहनिष्यसि ॥ यद्वा ॥ युद्धयज्ञेविषयेतथादेवगणप्रीत्यैयज्ञेमहापशुनरः ॥ तथामयाऋत्विजेवचण्डमुण्डौनाममहापशूद्वौहतौ ॥ अतःपरंशुंभ निशुम्भं च महापशू त्वमेवहंतुमर्हमीतिभावः ॥ २४ ॥ततोनंतरंकल्याणीकल्यांवाचंशुभामणंतीकथयंतीचंडिकाभगवतीतौमहासुरौचण्डमुण्डौकाल्याआनीतौदृष्ट्वाकालीदेवीललितमीप्सितंमनोहरंवचउवाचोचितमुक्तवती .. शिरश्चंडस्यकालीसागृहीत्वामौंडमेवच॥पाहप्रचंडाट्टहासमिश्रमभ्येत्यचंडिकाम्॥२३॥मयातवात्रोपहृताचंडमुंडोमहापशू॥युद्धयज्ञेस्वयंशुंभंनि शुभंचहनिष्यसि॥२४॥ऋषिरुवाच॥तावानीतीततोदृष्ट्वाचंडमुंडौमहासुरौ।।उवाचकालींकल्याणीललितंचंडिकावचः॥२५॥श्रीदेव्युवाच॥यस्मा चंडंचमुडंचगृहीत्वात्वमुपागता॥चामुंडेतिततोलोकेख्यातादेवीभविष्यसि॥२६॥इतिश्रीमा०पु०चंडमुंडवधोनामचतुरशीतितमोऽध्यायः॥८॥ ॥ २५ ॥ हेकालि त्वंयस्मात्कारणाचण्डमुण्डंचगृहीत्वामामुपागतामिततोलोकेभुवनेचामुंडेतिख्यातादेवीभविष्यसि ॥ हस्ताभ्यांचण्डमुण्डौ तु किलागृहादमीयतः ।। मत्वर्थकेऽच्यतश्चण्डामुण्डादेव्येवकथ्यते ॥ ततःपृषोदगदित्वाच्छिष्ट शब्दप्रयोगतः॥चंडशब्दस्यचात्वेनचामुण्डेतिपसिद्धयति ॥ अतश्चाहुः ॥ पृषोदरादित्वाचण्डमुण्डस्थाने चामुण्डासाध्येति ॥ यद्यस्पकरेस्तितनस्यास्तीतितद्वान्सभवतिदंडीतिवत् ॥ यं करणयागृह्णात्माचंडमुंडवतीकालीतिम-वर्थेऽर्शआदित्वादचिस्त्रियांटापिचंडशब्दस्यपृषोदरा दित्वाच्चेत्यादेशेचण्डमुंडैवचामुंडेतिचंडिकाभिप्रायः ॥ यद्यपिशिरसीएवकाल्यागृहीत्वा आनीतेनतुचण्डमुण्डौ तथापिक्कापियामैकदेशेदग्धेषामोदग्धइतिवचंडमुंडैकदे शयोः शिरसोचण्डमुंडौसमुदायौतयोःप्रयुक्तौशिष्टप्रयोगतः ॥ कश्चित्वाख्यत् ॥ चस्तस्करः समाख्यातोमाश्चंद्रश्वसमीरितः ॥ इत्यभिधानतः चान्तस्करान्मुण्ड यतिखंडयति चमुंडा ॥ चमुंडैवचामुण्डेत्यन्येषामपिदृश्यतइतिपुरुषवद्दीवत्वमिति ॥ ॥ यस्माचंडंचमुहंचेतिचंडिकाभिप्रायतश्चामुंडेतिप्रकृतार्थहानादपक तन्न

·मा. पु.
स०स०
॥१२४॥
अ०८५
॥
तार्थापनुज्ञानात्परमर्षिप्रणीतढशब्दार्थविग्रहत्याकोपप्रसंगाच्च ॥ २६ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे श्रीराजाधिराजतोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजशंतनुचक्रवर्ति
विरचितायां देवीमाहात्म्यटीकायांचंडमुंडवधोनाम चतुरशीत्यध्यायः ॥ ८४ ॥ अस्यश्लोकयुग्मस्यैकक्रियावादेककर्तृकत्वादेकान्वयताच ॥ तयाकाल्यादेव्याचंडे निह
तिमतितथामुंडेचविनिपातितसवितयैवचमैन्येषु बहुष्वसंख्यातेषुक्षयितेषुसत्सुततोनंतरंकोपपराधीनचेताः क्रोधपरवशचिनःप्रतापवान्व्ययोगतेजस्कश्चभूत्वाऽसुरेश्वरःशुम्भःदैत्या
नांसर्वमैन्यानामुद्योगदेवींचंडिकांप्रतिप्रयाणोत्सुकतामादिदेश ॥ देवींप्रतिमेनाभिरभियातयूयमभिषेण्यतेत्यादिक्षत् ॥ देवींप्रत्यभिषेणयितुमुयोगकुरुतेत्याज्ञापयामा
मदैत्यमैन्यानीतिभावः ॥ उद्योगमर्वसैन्यानामित्येवमिद्धेदैत्यानामितिप्राधान्यख्यापनार्थम् ॥ यद्वा ॥ सर्वाणिसैन्यानियेषांते, सर्वसैन्याःरक्तबीजप्रभृतयःतेषामुद्योगमादि
देश ॥ भयोनाशःमंजातोयेषांतानिशयितानि ॥ यदाक्षपितेषु ॥ क्षपप्रेरगेचुरादिः ॥ प्रेरितेषुद्रावितेषुप्राणत्योदूरीकतेषुनाशितेष्वितियावत् ॥ कोपस्यपराधीनमधीनंचेतो
यस्यमः॥ यद्वाकोपेपरमनिशयितमधीनंचेतोयस्यसः ॥ असुराणामीश्वरः।यद्वा ॥ अमून्प्राणान्रातिगृह्णात्यसुरःमृत्युरीश्वरोयस्यसआसन्नमृत्युरित्यर्थः॥१॥२॥शुम्भआदि
ऋषिरुवाच ॥ चंडेचनिहतेदैत्येमुंडेचविनिपातिते ॥ बहुलेषुचसैन्येषुक्षयितेष्वसुरेश्वरः ॥ १॥ ततःकोपपराधीनचेताः शुंभःप्रतापवान् ॥ उद्यो
गंसर्वसैन्यानांदैत्यानामादिदेशह ॥२॥ अग्रसर्वबलदैत्याःषडशीतिरुदायुधाः ॥ कंबूनांचतुराशीतिनिर्यातुस्वबलैर्वृताः ॥ ३ ॥ कोटिवीर्या
णिपंचाशदसुराणां कुलानिवै ॥ शतंकुलानिधूम्राणांनिर्गच्छंतुममाज्ञया ॥४॥
शति।अयास्मिन्नहनीदानीवाममाज्ञयाषडशीतिदैत्याःप्रधानभूता उदायुधा उद्यतशखाःसंतःसर्वैःबलैःसैन्यैश्चतुरङ्गैर्वृतावेष्टिता संतोनिर्यातुदेव्यासमयोडुम् ॥ पभिरधिका
शीतिःषडशीतिःशाकपार्थिवादित्वात्समासः ॥ विंशत्याद्याःमदैकस्मिन्संख्या संख्येयसंख्ययोः ॥ कंबूनांकंबुनानांदैत्यानांचतुराशीतिदभेदाःस्वबलताः निर्यातु ॥
चतुर्भिरधिकाशीतिश्चतुरशीतिःपूर्ववदेकवचनम् ॥ यदिचतुराशीतीतिनिर्विसर्गःपाठः तदाचतस्रआशीतयःकंबूनांवक्तव्याःसमाहृताइतिविगृह्यसमाहारद्वंद्वः ॥ कंबूनांचतुरा
शीतिकर्तृस्ववलतमत् निर्यात्वित्येकवचनांतत्वेनयोज्यम् ॥ एकत्वोक्तितोयथावृक्षःफलनिलताचफलतीत्येकवचनसंगतिः ॥ चतुराशीतिपाठे ॥ आन्महतइति
मूत्रआदितियोगविभागः शिष्टप्रयोगतः ॥ प्रागेकादशस्योछंदमीतिमूत्रकारव्यवहाराल्लिंगाद्योगविभागादिष्टसिद्धिरित्यात्वंतच्चरेफात्परतएव ॥ पृषोदरादित्वादा । अन्ये
पामपिदृश्यतइतिच अशीतिशब्दादिकारस्यदीर्घत्वंद्रष्टव्यम् ॥ नैतत्सर्वत्रकर्तव्यमिति ॥ चतस्र अशीतय इत्यत्र दशांतैकादिकासंख्यासंख्येयेष्वेवचत्रिषु ॥ कंबुः
शंखः। चतुरशीतिशंखपरिमिता सेनास्ताभिःसहितादैत्याः ॥ ३ ॥ वैप्रमिद्धानिकोटिवीर्यनामधेयानिकोटिगुणितवीर्याण्यसुराणांपंचाशत्कुलानिवृंदानिनिर्गच्छंतु ॥
..
॥ १२४॥

·ममाज्ञयादेव्यासमंयोद्धम् ॥ कोटिसंख्यानिपंचाशदितितुपाठे ॥ असुराणांकुलानिनिर्गच्छंतु । कतिपंचाशत्॥ पुनश्चकतितानि कोटिरितिसंख्यायेषांपंचाशतःकुलानांतानि कोटिसंख्यानि।। एवंचैकत्रपंचाशत्कोटिसंख्यान्यसुराणांकुलानि॥धूम्राणांधूम्रनाम्नामसुराणांशतंकुलानि ।। धौमाणामितिपाठे धूम्रस्यापत्यानिपुमांसधौनाःशिवादित्वादण।। अतइञोपवादः ॥ ४॥ कालकाःकालकनामानोऽसुराःकालंयमरूपमात्मानंशत्रुायःकायतिकथयतिकालकः॥कालकस्यापत्यानिकालकाःशिवादित्वादण् । यहा।।कलमंई कायति कलकःतस्येमेकालकाःकलककुलोत्पन्नादैत्या अद्यममाज्ञयात्वरिताः । त्रिवरासंत्रमे । संश्चमसहिताःसत्वराःसंतोदेव्यासमंयुद्धाययोर्बुसज्जाःसायुधाःसंतोनिर्यातु ॥ तथातद्वद्दौदाअसुराः दुष्टहृदयंयस्यमदुईदैत्यः॥ सुदृहुईदौमित्रामिंत्रयोरितिनिपातः ।। तम्यापत्यानिदोर्हदाख्यादैत्याः । तथामौर्याख्याः ।। मुरस्यापत्यानिगोत्राणिगर्गा दित्वाद्यञ् ॥ यानोश्चेतिलुक्कुनोत्रन ॥ . छांदसत्वाच्छंदोवत्पुराणानिभवंति ॥ यदा ॥ मुरस्यभावःमौर्यतद्वतोमौर्याःअर्शआदित्वादच् ॥ यद्वा ॥ मुरस्यभावःमौरी ॥ प्यञ् पित्वातडी ।। मौरीमर्हतिमौर्याः । दंडादियोयः।तेपिनिर्यातु।।तथाकालकायाअपत्यानिकालकेयनामानोसुराः॥स्त्रीयोटक्॥कालकवंशजाताः। कालकादौ«दामौर्याःकालकेयास्तथासुराः॥ युद्धायसन्जानियांतुआज्ञयात्वरितामम ॥५॥ इत्याज्ञाप्यासुरपतिःशुंभोभैरवशासनः ॥ निर्जगा ममहासैन्यसहस्बहुभिर्वृतः॥६॥ आयांतचंडिकादृष्वातत्सैन्यमतिभीषणम् ॥ ज्यास्वनैःपूरयामासधरणीगगनांतरम् ॥ ७॥ .. शुन्धादियश्चेतिदक् ॥ ५॥ इत्येवमसुरानाज्ञाप्यादिश्यभैरवशासनःभैरवंभयंकरंशामनंयस्यसः ॥ यद्वा ॥ भैरवान्मृत्योः शासनं यम्यम आसन्नमरणत्वात् ॥अमुरपतिः शुम्भःबहुभिर्दानवैर्वृतःसन्निर्जगामदेव्यासमंयोद्धम् ॥ किंभूतैर्बहुभिर्महामैन्यमहत्रैर्महांनिमैन्यसहस्राणियेषुतैः॥६॥ आयांतंशुम्भम् ।। यद्वा॥ सेनायांसमवेतायेसैन्यारतेसै निकाश्यते ॥ मैन्यःपुंमिसेनायांसमवेतः सेनायावेतिण्यः॥यदा॥आयांनंशुम्भंप्रतिस्थाने अपिशब्दश्चार्थे।तथाचायमन्वयः-अतिभीषणमतिभयंकरंतत्सैन्यंयस्यशुंभस्यसतत्सै न्यः ॥यदा॥ तेसैन्याःसेनायांसमवेताः संमिलिताहस्त्यश्वरथपादातादिसमूहायस्यसनत्सैन्यस्तमायांतंशुम्भदृष्ट्वाचंडिकादेवीज्यास्वनैर्धनुष्याकष्टामौज्यिातह्रकारमानिभिर्ध रणीगगनान्तरंयावापृथिव्यंतरालंपूरयामास ॥ अथद्वितीयोन्वयः-अतितरांभीषणोभयंकरःतत्सैन्यः तस्यशुभस्यसैन्यःसेनायांसमवेतोहस्त्यश्वरथपादातसमूहः ॥ तमायांत दृष्टा ॥ अथतृतीयोन्वयः-अतिभीषणशुंभमायांतंदृष्ट्वाऽतिभीषणंतत्सैन्यंनस्यशुम्भम्यमैन्यमपिमेनामायात् आगच्छदृष्ट्वा आयांतंशुम्भम् आयादागच्छनत्सैन्यनपुसंकलिंग IN ·स०स० म. ८५ पा.पु.पूरीआप्यायने । व्यापयामास ॥ आयांतमितिशतम् । आयातमितिपाठेकतरिक्तः ॥ तंशुम्भंतत्सैन्यंच ॥ ७ ॥ सुमेधाऋषिःसुरथराजानंसंबोधयति ॥ हेनृपदनाव पानोभव ॥ ततः धनुास्वनानंतरंससिंहश्चातीवसुतरांमहांतनादंकृतवान् ॥ अंबिकापिघंटायाः स्वनेननादेनतन्नादसिंहनादमबृहयत् अवर्दयत् । बृहिवृद्धौ । ॥१२५॥ हेतौणिच्लट् ।।अडागमः॥अंबिकाचोपवेहयदितिपाठे आगमशासनानित्यत्वादडागमाभावः॥ ततःसिंहइतिवापाठः॥८॥ धनुर्ध्यानादेनसिंहनादेनघंटानादेनचआसमंतात्सु रितानिदिशांमुखानिययासा॥एवंविधाकालीतैत्रिविधैर्भीषणैःनिनादैःविस्तारिताननाविवृतास्यास्फारितमुखासतीजिग्ये॥ जिजये जि अभिभवे॥व्यत्ययोबहुलमितिकर्तर्यान्मने पदम्॥लोकोत्कर्षणववृते॥यद्वा॥शत्रूनभिबभूव ॥ यदाजिग्येइतिकर्मणिप्रयोगः॥ तथाहि॥एवंभूतायाकालीदेवीतयाभीषणैर्नादैः शत्रुवर्गोंजिग्येअभिबभूवे ॥ जज्ञेइतिपाठेजनी प्रादुर्भावेआत्मनेपदी।कालीभीषणैनिनादैविस्तारिताननाजज्ञे॥दैत्यानत्स्यामीतिविवृतीकतकरालवदनाजाता॥अथवाजज्ञेइति॥ज्ञाअवबोधनकर्मणिलिडात्मनेपदम् ।भीषणैनि नायविस्तारिताननादैत्यसैन्यानिमर्वाणिअमूनिप्रत्यवस्यतीतिविकृतीकतकरालवक्कादृश्यतेसाकालीतिदैत्यैःजज्ञेऽज्ञायि ॥ सासखीसमूहेवर्नमानाकावाकालीमखीतितत्मा सचसिंहोमहानादमतीवकृतवानृा ॥ घंटास्वनेनतन्नादमंबिकाचाप्यबृहयत्॥८॥धनुासिंहघंटानांनादापूरितदिङ्मुखा निनादैीषणैःकाली जिग्येविस्तारितानना ॥९॥ तन्निनादमुपश्रुत्यदैत्यसैन्यैश्चतुर्दिशम् ॥ देवीसिंहस्तथाकालीशरोधैःपरिवारिताः ॥ १० ॥ एतस्मिन्नंतरेभूपवि नाशायसुरद्विपाम् ॥ भवायामरसिंहानामतिवीर्यबलान्विताः॥१॥ दृश्यतःसंशयानरथतीषणैनिनादैविशेषचिह्रविस्तारिताननासर्वसैन्ययासायविवृतास्याकालीतिदैत्यैरज्ञायीतिभावः ॥९॥ चतुर्दिशमित्येतत्पदंशकारांतंनिनादविशेषणंचतत् अवचेत्परिवारण क्रियाविशेषणस्यानदादिशाशब्देनटाबंतेनमाधनीयम् ॥ चतस्रःदिशोऽधिकरणभूतायस्यतन्निनादस्यसचतुर्दिशचतुर्दिक्षुव्याप्तम् ॥ तासांधनासिंहघंटानां निनादमुपश्रुत्याकमेकुपितैःदैत्यसैन्यैःदेवीआयाशक्तिर्भगवती सिंहश्चवाहनीभूतः ॥ कालीचदेवीललाटोद्भवा ॥ तथाचएताःतियोपिशरौधैःशरवातैश्चतुर्दिशंयथास्यात्तथाप रिवारिताःपरिवेष्टिताःकारिताःविद्धाइतियावत्॥हलंतादपिटापंचयथावाचानिशादिशेतिदिशाशब्दष्टाबंतोप्यस्ति । चतस्रोदिशाअधिकरणभूतायस्मिनशरौघपरिवारणेकर्मणि तच्चतुर्दिशक्रियाविशेषणानांकर्मत्वनपुंसकैकत्वंचवक्तव्यम् ॥ १० ॥ युग्मम् ॥ हेभूपदत्तावधानोदेवीमहिमानमाकर्णय ॥ एतस्मिन्देवीदानवसंग्रामेप्रस्तुतेसत्यन्तरेअवकाशे समयेमध्येवा सुरद्विषांविनाशाय अमरसैन्यानाममरसिंहानांदेवश्रेष्ठानांगभवायभूत्यैअभिवृदयस्थितयेचातिवीर्यबलान्विताःशक्तयः सामर्थ्यलक्षणाः देवताश्चब्रह्मेशगुहवि ॥१२५॥ ॥

·ष्णूनांतर्थेद्रस्यचापिपंचानांतेषांशरीरेन्योविनिष्क्रम्यनिर्गत्यतद्रूपैःब्रह्मादिरूपैः तदाकारैःतादृशरूपैःचंडिकाययुःप्रविष्टवत्यः ॥ ब्रह्माचईशश्चरुद्रःगुहश्चकुमारःविष्णुश्चनारा यणः ॥ ब्रह्मणःशरीरावयाणीनिर्गता ॥ रुइस्यशरीरान्माहेश्वरी ॥ कुमारशरीरात्कौमारी ॥ विष्णशरीराद्वैष्णवी॥ इंद्रशरीराद्री ॥ एतादेवींपापुरित्यर्थः। भवःकल्या णसंसारसत्तावागीशजन्मसु ॥ अमरसिंहानामितिपाठे अमराःनिहाइवश्रेष्ठाः तेषाम् ॥ उपमितव्याघ्रादिभिःसामान्याप्रयोगेसमस्यते ॥ यधुश्च ॥ स्युरुत्तरपदेव्याघपुंगवर्ष भकुंजराः ॥ सिंहशार्दूलनागाद्या पुंसिश्रेष्ठार्थगोचराः ॥ बृंहतिवद्धतेब्रह्मा ॥ ईष्टेईशः ॥ गृहतेसेनांसंवृणोतिगुहः।।वेवेष्टिव्यामोतिविशतिवाविश्वंविष्णुः ।। इंदतिपरमैश्वर्ये णराजतेइंद्रः ॥ शक्नोतिशक्तिः तिच् ॥ शक्त्यतेकर्नुमनयावाशक्तिः निन् ॥ १३ ॥ १२ ॥ तद्रूपैरितियदुक्तंनदेवव्यक्तीकरोति ॥ देवीदानवयुद्धंद्रष्टुमागतानांतेषांबद्या दीनांशरीरेत्योविनिष्क्रम्यानुभावान्प्रकाश्यकायव्यूहेनप्रव्यक्तारुतयोब्रह्माण्यादयःशक्तयः चंडिकांशभूताःचंडिकांयुद्धायउत्साहयितुंययुरितिप्रागुक्तंतदनेनस्पष्टयनि ।। यस्य देवस्यब्रह्मादेः यहूपंयआकार यथाभूषणवाहनंभूषणवाहनान्यनविक्रम्ययस्यदेवस्ययडूषणयद्वाहनंतद्वदेवतादृशमेववाहनमारूढवतीतच्छक्तिः तस्यदेवस्यसाशक्तिब्रह्माण्यादि ब्रह्मेशगुहविष्णूनांतथेंद्रस्यचशक्तयः ॥शरीरेभ्योविनिष्क्रम्यतद्रूपैश्चंडिकाययुः॥१२॥यस्यदेवस्ययद्रूपयथाभूषणवाहनम् ॥ तद्वदेवहितच्छक्तिर सुरान्यो माययौ ॥ १३ ॥ हंसयुक्तविमानस्थासाक्षसूत्रकमंडलुः ॥ आयाताब्रह्मणःशक्तिब्रह्माणीसाभिधीयते ॥ १४ ॥ माहेश्वरीवृपारूढात्रिशू लवरधारिणी ॥ महाहिवलयाप्राप्ताचन्द्रलेखाविभूषणा ॥ १५॥ देवतातदेवायुधानिविनतीमती । हिनिश्चये ॥ असुरान्योडुमाययौ ॥ देवीसान्निध्यसंग्रामरंगस्थलींचाजगाम ॥ १३॥ हंसैःयुक्तोयोजितोविमानः तस्मिन तिष्ठतिहंसयु कविमानस्थः ॥ अक्षाणांस्फटिकमणीनांमूत्रजपमालाअक्षमूत्रकमंडलुश्चनाभ्यांसहवर्नमाना ॥ एवं विशेषेणब्रह्मणः शक्तिरसुरैःसहयोद्धमायातासाखलुब्रह्माणीत्याभिधीयते ब्रह्मणःस्त्रीब्रह्माणी । अत्रानुगागमाभावाच्छैवागमप्रसिद्धनामेदंकथ्यते ॥ अतएवनिरूढतामपेक्षितनियममिद्धतामितिनारदर्षिः ॥ यद्वा ॥ वेदस्तत्त्वंतपोब्रह्मब्रह्माविषःप्रजा पतिः ॥ अणशब्दे ॥ ब्रह्ममणतिकथयतिब्रह्माणी ॥ कर्मण्यणिस्त्रियांडीप् ॥ यद्वा॥ब्रह्माणमणतिमदीयोयमितिब्रह्माणी ॥ हंसोयतिविशेषेचप्राणश्वेतच्छदेषुना ॥ अत एवहंसैतिविशेषैर्युक्तं विमा विगतमा परब्रह्मतत्रतिष्ठत्युपनिषदूपत्वादितिहंसयुक्तविमानस्था॥बालीवाणीब्रह्माणीइत्यप्यर्थलेशः॥१४॥ वृषवृषभधर्मवारूढा ॥ त्रीणिशूला निशृंगाणिव्यप्राणियस्पतत्श्रेष्ठत्रिशूलंत्रिशूलवरंधरतित्रिशूलवरधारिणी ॥महांतःअहयःनागाःवलयायस्याःसाएवंलक्षणाशक्तिः॥महेश्वरस्येयमाहेश्वरीपामाअसुरी समयोद्ध

·मा. पु०
स०स०
अ. ८५
मागना॥शुक्रलमूषिकेश्रेष्ठेसुकतेवृषभेवृषः॥असीशूलंरुगायुधम्॥देवाहतेवरःश्रेष्ठेत्रिपुक्लीबमनाप्रिये ॥ आवापकःपारिहार्यःकटकोवलयोस्त्रियाम्॥लेखाकला।प्रकृतौचित्यात
॥१२॥ अन्यथालेखाराजिः॥१५॥गतिरायुधहस्तेयस्याःसाअजायतष्टाप्॥पहरणार्थेभ्यःपरेनिष्ठासप्तम्यौभवतइतिवक्तव्यम्॥मयूरवरःश्रेष्ठमयूरःवाहनंयस्याःसा।वाहनमाहितादिति
णत्वनाशंकनीयम्।आहितत्वाभावात्॥नहिमयूरवरःवाहनमारोपितोस्तिवाहनेयदारोपितमुह्यतेतदाऐपितमाहितमुच्यते॥रूपरूपक्रियायांचुरादिः ॥गुहं कुमारमाकारेणरूपयति
दर्शयतिगृहरूपिणी ॥ यद्वा ॥ मुहस्यरूपमस्यामस्तीतिगुहरूपिणी ॥ अतइनिः ॥ ऋनायोडीप् ॥ यद्वा गुहरूपकरोत्यात्मनितदाचष्टेवातच्छीला ॥ गुहरूपयतेणिनिः॥
अंबिकामाता ॥ कुमारस्येयंकुमारी॥१६॥ गरुडस्योपरि पूरणगुणेत्यादिनाषष्ठीममासप्रतिषेधः ॥कदंताव्ययस्यतेनतदुपरिमदुपरीनिवत्यष्ठीतिसमासः ॥ संस्थितासम्यस्थि
ता ॥ शंखःपांचजन्यःचकंसुदर्शनंगदाकौमोदकीशार्ङ्गधनुः ॥ हस्तिदंतःशृंगंतस्येदंशावैष्णवंधनुः ॥ अन्यदीयंनुचापोयंशृङ्गमाहिषमुच्यते ॥ गवयंमाहिषंशंगंशाईचा
पादियन्मयम् ।। खड्गश्चनंदकस्तेषांसेनाङ्गत्वादेकवद्भावेननपुंसकत्वम्।।तच्छंखायहस्तेयस्याःसा।।विष्णोरियवैष्णवीशक्तिर्देवतानारायणी॥तथैवतदेवब्रह्माण्यादिवदेवयोद्धुम
कौमारीशक्तिहस्ताचमयूरवरवाहना ॥ योद्धमभ्यायोदैत्यानंबिकागुहरूपिणी॥१६॥ तथैववैष्णवीशक्तिर्गरुडोपरिसंस्थिता ॥शंखचक्रगदाशा
खड्गहस्ताभ्युपाययौ ॥ १७ ॥ जज्ञेवाराहमतुलंरूपंयाबिभ्रतीहरेः ॥ शक्तिःसाप्याययौतत्रवाराहीं बिभ्रतीतनुम् ॥ १८ ॥ नारसिंहीन
सिंहस्यबिभ्रतीसदृशंवपुः ॥ प्राप्तातत्रसटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः ॥ १९ ॥
न्युपाययौ ।। यद्वा ।। तथैवविष्णुवदेववैष्णवीशक्तिरपिदैत्यान्नहर्तक्षमेतिभावः ।। वैष्णव्याःशक्तेरायुधानिपंच ॥ बाहेवस्तुचत्वारइतिवैषम्यम् आहुरत्र ।। शवशाई
एकस्मिन्बाहौ ।। अंगुलिसक्तमूत्रलनःशंखोवादनार्थः ॥ गाज़िमुष्टौनिविष्टमिन्यवैषम्यम् ॥ यद्वा ॥ युद्धेवादनार्थःशखोवादनौचित्यादाहुमूलावलम्बीइतिअवैषम्यम् ॥
शिखोनायुधंतस्यवादनार्थत्वादितिकश्चिदाह ॥ तन्न शंखपाणिरित्यत्रपाणेःसतम्यनस्यपरनिपातत्वाभावप्रसंगात् ॥ अस्तिचशंखस्यसंग्रामेस्वनिस्वनत्रासाकुलशत्रुत्वा
दायुधत्वौचित्यमित्यलं विस्तरेण ॥ १७ ॥ पुनर्वैष्णवशक्त्यंतरमाविबभूवेत्याह ॥ हरभगवतोविष्णोरतुलबलपराक्रमाभ्यामनुपमं चवराहस्येदंबाराहरूपयाविनतीसती
भगवतीजज्ञे।जनीप्रादुर्भावअनुदानेवरिलिट् ॥यद्वा॥ज्ञाअवबोधनेकर्मणिलिट् ॥ऋषिभिः शास्त्रेणजज्ञेअज्ञायि॥सापिहरेःशक्तिःनारायणीदेवता॥वराहस्येयंवाराही ॥वां
तनुंशरीरव्यानविनतीआययौ ॥ १८॥ पुनर्वैष्णवशक्त्यंतरंभापदित्याह ॥ सटानांस्कन्धकेसराणामाक्षेपेणकम्पनेनेतस्ततस्ताडनेनक्षिप्ता रितादूरीकतानक्षत्राणांसंहतयः
%3D
॥१२६॥

·महायपासा ॥ अतएवनृसिंहस्यभगवतःसहरांवपुःविनती॥ अतएवनृसिंहस्पेयनारासिंहीवैष्णवीशक्तिः योढुंतत्रपाता॥नाचासौसिंहचनृसिंहः॥यवा ॥मामैकदेशेदावामो दम्पतिवचनुरेकदेशेनृशब्दः सिंहकदेशेसिंहशब्दश्ववते ॥ ततश्चनाचसिंहश्चनृसिंहौतौयस्मिन्भगवदोविष्णोरवतारेनृसिंहः॥मत्वर्थेऽशआदित्वादच् ॥१९॥ वजमायुधहस्ते यस्याः सा ।। गजराजोपरिस्थिताऐरावताधिरूढा ॥ सहस्रनयनानियस्याःसा ॥ अतएवयथाशकइंद्रःसमवस्थितोभदाकारादिनातथैवसाप्पैंडीशक्तिः ॥ इंद्रस्येयमैडी ॥ सोलुपाता ॥ यथासादृश्यइतिपतिपेधादव्ययीभावाभावेयथेतिपृथक्पदम् ॥ ॥ वज्रालंकतहस्तावा॥वजोखीहीरकेपवौ।इंस्यबीइंद्राणीशक्तिस्त्वंदी॥ तदित्यंब्रह्माण्याचा देवशकपः समेहकथिताः॥ २० ॥ ततोनंतरताभिब्रह्माण्यादिभिर्देवशक्तिभिःपरिवृतईशानोमहेशः ॥ चंडिकामाह ॥ किमिति ॥ ममशंभोःप्रीत्यास्नेहेनकारणेनासुरा हन्यवांशीघमिति ॥ केचित्तुचंडिकेतिपठंतितदापरिवृवाईशानेतिचस्त्रीलिंगत्वेनचंडिकाविशेषणेदे ॥ ततश्चायमन्वयः।ततोदेवशक्त्यागमानंतरंताभिर्देवशक्तिभिःपरिवृताईशा नाईलानशक्तिसंपन्नाचंडिकाभगवतीदेवशक्तीःप्रत्याहहेदेवेशशक्तयःभवतीभिःममचंडिकायाःप्रीत्यास्नेहेनकारणेनशीघमसुराःसर्वेहन्यंतामिति॥२१॥ववोनंतरंदेवीशरीरातु वजहस्तातथेवेंद्रीगजराजोपरिस्थिता ॥ सहस्रनयनाप्राप्तायथाशकस्तथैवसा ॥२० ॥ ततःपरिवृतस्ताभिरीशानोदेवशक्तिभिः ॥ हन्यतामसु राःशीममप्रीत्याहचंडिकाम् ॥ २१ ॥ ततोदेवीशरीरातुविनिष्क्रांतातिभीपणा ॥ चंडिकाशक्तिरत्युग्राशिवाशतनिनादिनी ॥२२॥ साचा हधूम्रजटिलमीशानमपराजिता ॥ दूतत्वंगच्छभगवन्पार्थशुंभनिशुंभयोः ॥२३॥ •. चंडिकाशरीरादपिपुनःचंडिकाशक्तिःविनिष्कांताप्रादुरभूत॥चंडिकायाःदेव्याःशक्तिःकीरशी॥अतिभीषणात्यर्थभयकारिणी॥अतिपाशिनीतिपाठेप्रशस्तःपाशोस्त्यस्याःपाशि नीअतिक्ररापाशिन्यतिपाशिनी ॥ पुनः कीदृशीअत्युषाऽतिरौदा ॥ पुनःकीहशी ॥ शिवानांमृगालानांशतेनकतोनिनादःसोस्त्यस्याःशिवाशतनिनादिनी ॥ यदा शिवेत्यने नपरमैश्वर्यकथ्यते ॥ शक्तिशक्तिमतोरभेदोपचारात् ॥ तस्याविशेषणम् ॥ शतत्वसंख्ययानिनदतितच्छीलाशिवाशतनिनादिनी ॥शवमित्युपलक्षणम् ॥ सर्वतःशब्दायमाने त्पर्षः ॥ एतदुक्तंभवति ॥ यस्यदेवस्ययर्दूपमितिवचनाचंडिकाशक्तिर्विनिर्गता॥चंडिकारुतिरेवशिवेतिनाम्नामादुरभूदिति ॥ यदाशिवाशतेनसहनिनदतीति॥अन्यथाउचरत्र क्यामच्छत्तृप्यंतुमच्छिवाःपिशितेनवइविशिवागतलंकथंस्यात् ॥ २२ ॥ अपराजितापरैःशत्रुभिरजितायदाअविद्यमानःपरउत्कृष्टःशत्रु यस्याःसाअपराजपतिस्म जिवापा मोकोलना ॥ यहा अजःसंजातोयस्याःसाअजिता ॥ पितामहमाताविष्णुमायेतियावत् ॥ साचंडिकायाःशक्तिर्देवताधूम्रजटिलमीशानंरुमाह । किम् । हेभमवन ·स.. मा०पू० अ०८५ ॥१२॥ तत्वंगच्छदूतभावंभज ॥ शुंभनिशुंभयोःपार्श्वगच्छयाहि ॥ चःसमुच्चयार्थोभिन्नक्रमश्च ॥ दूतत्वंगच्छपार्श्वचेति ॥ योजनांवरेतु धूम्रजटिलमितिच्छेदः ॥ दूतत्वमिति च्छेदः॥ साचंडिकायाः शक्तिपराजिवानामजटिलमीशानम् ॥ जटाःसंतियस्यसजटिलःतम् ॥ तुन्दादित्यइलच्च ॥ आह किमिति॥ असुरेषुक्रोधामिपूर्णत्वावधूम्रःकृष्ण लोहितः ॥ हेधूम्रहेभगवन्त्वंदूत ॥ लोणमध्यमपुरुषैकवचनांतमेतत् ॥ दूतइवाचरतिदूतति ॥ लोटस्तु सेयपिच्च ॥ अतोहेलृक् ॥ दूत दूतइवाचर ॥ सर्वप्रातिपदिकेश्यः किव्वाचारवक्तव्यः॥यदिदूतवदाचरदूतइतिउपमानादाचारेक्विबंततामनाभित्यमुख्यार्थेदूतशब्दातत्वप्रत्ययःक्रियतेयैः येषाम् । हेभगवन्नितिसर्वैश्वर्याद्युपेतपूजितसंबोधनंदूतत्वे तिनीचत्वेप्रयुक्तमितिकेयवाचोयुक्तिपटुत्वौचितीस्यात् ॥ धूम्रश्वासौजटिलश्चेत्येकपदत्वंवा ॥ ततोविशेषणसमासः ॥ धूम्राःजदाःयस्येतितुविगृह्यनकर्मधारयात्मत्वर्थीयप विषेधादिलजभावाद्वहुवीहौधूम्रजटइत्येवस्यात् ॥ २३॥ तत्रगत्वाकिंववाणीत्यतआह ॥ हेभगवन्हेरुइत्रिभुवनंविजित्यैवातिगर्वितावस्मत्समःकोपिनास्तीतिसंजाताहंकारी बहिशुम्भंनिशुम्भंच दानवावतिगर्वितौ ॥ येचान्येदानवास्तत्रयुद्धायसमुपस्थिताः ॥ २४ ॥ त्रैलोक्यमिंद्रोलभतांदेवाःसंतुहविर्भुजः ॥ यूयंप्रया तपातालंयदिजीवितुमिच्छथ ॥ २५॥ बलावलेपादथचेद्भवतोयुद्धकांक्षिणः॥ तदागच्छततृप्यतुमच्छिवाः पिशितेनवः ॥२६॥ यतोनियुक्तोदू त्येनतयादेव्याशिवःस्वयम् ॥ शिवदूतीतिलोकेस्मिस्ततः साख्यातिमागता ॥२७॥ शुंभनिशुंभचदानवौहितंवक्ष्यमाणंबद्युपदिश ॥ अथयेचान्येदानवाःतयोःपक्षेसंग्रामंशूरंमन्यतयागर्विताः युद्धाययुद्धक समुपस्थिताःसंगताःस्युःवानपिहितंवक्ष्यमाणंब्रूहि ॥ बुविकिमकः ॥ अकथितंचेत्यत्रबुशास्वितिद्विकर्मकेषुपरिगणितत्वादस्य ॥ २४ ॥ अनेनहितमाहचंडिकायाःशक्तिः ॥ हेशुम्भादयोदैत्याःयूयंसर्वेपियदिजीवितुमिच्छ थतर्हिपावालंपयात ॥ ततश्चइंद्रलोक्यंलभतांपामोतु ॥ इंद्रादयोदेवाःहविर्भुजःयज्ञेषुहवींषियथाभागंभुंजानाःसंतुः हवींषि जताम् ॥ अनिमुखेदेवतोद्देशेनहूयमानहोतव्य इव्यंवादिकंहविराहुः ॥ अन्येतुहूयतेहविःसान्नाप्यमित्याहुः ॥ घृतमाज्यंहविःसाहविष्यंचतदुच्यते ॥ इच्छथ लटोमध्यमस्थः ॥ इषुगमियमांछःशिति ॥२५॥ अथ चेद्भवतोदानवाःबलावलेपारलगत्कारणायुद्धकांक्षिणःस्युःतदातर्हिमयासमंयोद्धुमागच्छत ॥ यूयंतत्फलंचावायथ ।। मच्छिवाश्चवःपिशितेनतृप्यतु ॥ ममशक्तिपरिवाराः सृगालाचवःयुष्माकंयुधिसंडितानांपिशितेनमांसेनतृप्तिमाप्नुवति ।। कुक्कुराश्चमृगालाश्चमेषाद्याश्चवथावयः॥प्रियाभवतिशक्तीनांभैरवाणांचवैतथा॥गर्वोभिमानोहंकारोमानश्चि नसमुन्नतिः। दोवलेपोहंतापिस्यादहयुत्वमेवच ॥ कांक्षिइच्छायांयुद्धंकांक्षतियुद्धकांक्षिणः॥ तृप्तृप्तौदिवादिःतृप्पंतु॥पिशितंवरसमांसम्॥२६॥यतःकारणाचयाशक्त्या स्वयंदेव्याशिव शंभुःवृत्येनदूतभावेनदूतकर्मणावानियुक्त परितोभूत ॥ ततःकारणात्साचण्डिकाया शक्तिःअस्मिन्मल्नांलोकेशिवदूतीविख्यातकीर्तिपसिदिचागवाप्राप्ता॥

·.. सख्युर्यः दूतवणिग्यांचेविवक्तव्यम् ॥ दूतस्यभावःकर्मवेतियः ॥ दूतशब्दावष्यत्रतुनचात्समुच्चायितोयतः ॥ वणिज्यावाणिज्यमित्युक्तम् ॥ अयंतुबासणादिषुवणिकाब्द स्यपाठात्सेत्स्यति ॥ दूतशब्दस्तुनदृढादौनापिब्राह्मणादौपठितः ॥ यदायधुः-दूत्यंतद्भावकमणीति ॥ कश्चिदाह-वृत्यंदौत्यमुभयमपिभवति॥वणिज्यावाणिज्यपितिवत् ॥ दूतवणिगयांचेतिचकारात्ष्यत्रपिभवतीति ॥ वन्न ॥ सख्युर्यःदूतवणिग्न्यांच ॥ नकेवलंसख्युरेवयःअपितुदूववणिग्यांचयोभवतीतिचकारेणयएवसमुचीयतेनतुष्यत्रपि यदिष्यापि चेत्समुच्चीयतेतदाब्राह्मणादौवणिक्शब्दपाठोनिरर्थकःस्यात् ॥ चकारेणैवष्यत्रःमिद्धत्वात् ॥ दौत्येमेतिपाठदुत्यमेवदौत्यम् प्रज्ञादित्वादण् ॥ शिवदूतीति ॥ दुदुउपतापे दुतनिन्यांदीर्घश्चेत्यौणादिकःक्तः ॥ शिवेनदूतयतीतिसिवदूती ॥ यदा शिवदूतप्रेर्यकरोतिशिवदूती ॥ कर्मण्यणिस्त्रियांडीप् ॥ शिवकर्मणिदूतयतेयॆवादणि रूपंशिवदूतयतिदूतंकरोतितदाचष्टइतिणिजंतात्कमण्यण् ॥ शिवदूतेत्यपिसत्यःपाठः ॥२७॥ तेशुभादयःमहासुराःशर्वाख्यातंशृणोतिहिनस्तिशर्वःतेनकथितंदेव्याःशिवदूत्याः वचः संदेशंश्रुत्वाऽमर्षणक्रोधेनापूरिताःजग्मुः । क । यत्रकात्यायनीस्थिता ॥ शर्वोक्तदेवीसंदिष्ट सामवादोद्दीपितामर्षापूरिता क्रियाकेवलमुत्रमितिमन्वानाःसन्तस्तत्रययुः तेपि श्रुत्वावचोदेव्याः शख्यिातं महासुराः ॥ अमपीपूरिताजग्मुर्यत्रकात्यायनीस्थिता ॥२८॥ ततःप्रथममेवाग्रेशरशक्तवृष्टिवृष्टिभिः॥ववर्षुरुद्ध तामास्तादेवीममरारयः ॥२९॥ साचतत्प्रहितान्बाणाञ्छूलशक्तिपरखधान्.॥ चिच्छेदलीलयाध्मातधनुर्मुक्तेर्महेषुभिः ॥३०॥ तस्याग्रतस्तथा कालीशूलपातविदारितान् ॥ खट्वांगपोथितांश्वारीन्कुर्वतीव्यचरत्तदा ॥३१ ॥ पत्रकतोनामर्षिःवस्यगोत्रस्त्रीकात्यायनी कात्यशब्दागर्गादियत्रंतात्सर्वत्रलोहितादिकतंतेत्यइतिस्त्रियांप्फः फस्यायनादेशःषित्वातङीष् ॥ उमाकात्यायनीगौरी ॥ यतःकात्या पनीस्थितेतिपाठेआयादित्वात्सप्तम्यर्थेतसि यत्रेत्येवार्थः॥२८॥ततोंनतरममरारयःशुंभादयःउद्धतामःप्रवृदरोषाःसंतःप्रथममेवाकालाध्वनोरितिद्वितीया ॥ अस्यादेव्या अग्रभागेउरसिरारशक्तवृष्टिवृष्टिभिःशरसंपातैःशक्तिसंपातैःकष्टिपातैः खड्गाघातैश्चसाधनैः तांदेवींववर्षः छादयामासुः ॥ वृषुसेचने ॥ असंयोगाल्लिडपिकित् ॥ छंदो वत्पुराणानि ॥ अन्यथाववृषरित्येवस्यात् ॥ कासूसामर्थ्ययोःशक्तिः ॥ कामूस्तोमराख्यमायुधम् । ऋष्टिःखड्गः ॥ २९ ॥ साचंडिकाचतत्प्रहितान्तरसुरैःप्रयुक्तानशरान शलानशक्ती परश्वधान्परशूनकुठारान्अन्यान्यप्यायुधानिलीलयाऽनायासेनध्मातमौर्वीटंकारेणशब्दितंधनुःततोमुक्त भारतैःमहेषुभिः महद्भिः प्रशस्तै इषुभिः शरैःचिच्छेद खंडयामास ॥ शूलचकपरश्वधामितिवापाठः॥ ३० ॥ तदासंग्रामकालेतस्यादेव्याःचंडिकायाःअग्रतःपुरस्तादृष्टिपथेकालीचण्डमुण्डमर्दनीतद्वत्तथाचंडिकेवयुध्यमाना

·.
मा.पु.
स०स०
॥१२८॥
भ०८५
:
नरीनशुलेनकताःपाताःमहाराःवैर्विदारितान्खट्टांगपोथितांचकर्वती असुरशरीरकंकालपंजरमयान् युद्धेनपोथिवानप्रहतान्कुर्वतीसतीव्यचरत् ॥ ३१ ॥ ब्रह्माणी
शक्तिःब्राह्मीयेनयेनपथाधावतिस्मयोढुंगच्छतिम्मतत्रतत्रपथिशत्रून् कमलौजलं वस्याक्षेपादाकर्षणात् ॥ यदाकमण्डलोःसकाशादुद्धृतस्यजलस्याक्षेपात्रोक्षणादेवोः
हतवीर्यानहतौजसश्चहतदीमिवलानकरीत् ॥ ओजोदीप्तिबलेपिस्यात् ॥ कमंडलुजलाक्षेपादितिवापाठः ॥ अथवा धावतीत्यत्रव्यत्ययेनबहुवचनम् ॥ येनयेनअन्या
येनधावंतिस्मलोकानुपद्रवंतिस्मतानदैत्यान् ॥ ३२ ॥ देव्याअग्रेमहेश्वरस्येयंशक्तिर्माहेश्वरीत्रिशूलेनदैत्याअघान ॥ अतिकोपनेविप्रत्येकंविशेषणम् । विष्णोरयंवैष्णवी
चक्रेगदैत्यानजधान ॥ तथाकुमारस्येयंकौमारीगुहशक्तिःशक्त्याआयुधेनेतिमाहेश्वर्यादिशक्तित्रयपराक्रमोवर्णितः ॥ अतिकोपना ॥ कुपक्रोधे कुधमंडायश्चेतियक् ॥
॥ ३३ ॥इंद्रस्येयमैंद्रीशक्तिःतस्याःकुलिशंवजंतस्यपातेन॥ शतंशतं शतशः॥ संख्यैकवचनाच्चवीप्सायांशम् ॥ दैत्यादानवाश्चविदारिताः। अतएवरुधिरौघप्रवर्षिणःसंतः
पृथ्व्यांपेतुः पतिताः॥ विदारिताइति।विदारणे त्यादिः हेतुमतिकर्मणिक्तः ॥ अन्यथाविदीर्णाःस्युः।चुरादौचापि॥दारितेभिन्नभेदितौ।यदाविदारणविदारःससंजातएषांवि
कमंडलुजलाक्षेपहतवीर्यान्हतौजसः ॥ ब्रह्माणीचाकरोच्छन्न्येनयेनस्मधावति ॥ ३२॥ माहेश्वरीत्रिशूलेनतथाचक्रेणवैष्णवी ॥दैत्याजधानको
मारीतथाशक्त्यातिकोपना ॥ ३३ ॥ ऐंद्रीकुलिशपातेनशतशोदैत्यदानवाः ॥ पेतुर्विदारिताः पृथ्व्यांरुधिरौघप्रवर्षिणः ॥ ३४ ॥ तुंडप्रहारवि
ध्वस्तादंष्ट्रायक्षतवक्षसः ॥ वाराहमूण्न्यपतंश्चक्रेणचविदारिताः॥३५॥ नखैर्विदारितांश्चान्यान्भक्षयंतीमहासुरान् ॥ नारसिंहीचचाराजौनादा
पूर्णदिगंतरा ॥ ३६॥
दारिताः ॥ रुधिराणामोवाःतेषांपवर्षाणितद्वतः॥ ओधोवृदेभसारये ॥ यद्यप्यसुरांदैत्यदैतेयदनुजेंद्रशारदानवाइतिभेदेनाभिदधुः।तथापिमातृभेदतोभेदोनास्ति ॥ अतएवसमा
नार्थत्वविवक्षुणामपिसमानार्थानामेकशेषोनकृतः ॥ ३४ ॥ वराहस्यभावतोविष्णोरियंबाराही मूर्तिःकायोयस्याःसातस्याः ॥ यदा वराहस्यायंवाराहोविष्णोरवतारः
तस्येवमूर्ति यस्याः सातस्याःवराहमूर्त्या तुडं मुखम् ॥ तुडितोडने ॥ तुण्डत्यनेनखंडयतीतितुण्डंतेनकतःप्रहार तेनविध्वस्ताःव्यसूकताः असुराःतस्याःसंबधिन्यौयेद्वेदंष्ट्रेवयोर
प्रभागीतात्यांशतानिवशांसियेषांतेदंष्ट्रायक्षतवक्षसः । तस्याएवचक्रेणवैष्णवायुधेनविदारिताःसंतोन्यपतन्णभुविपतिताः ॥ ३५॥ नादेनसिंहनादेनासमंतादभिव्याप्यपू
गानिपूरितानिदिशामंतराण्यंतरालानिययासा॥नादापूरितदिङ्मुखेतिवापाठः॥ वादांतशांतपूर्ण इतिपूरिवेतिनिपात्यते॥नरसिंहस्यभगवतोविष्णोरवतारस्येयंशक्तिनारसिंही
आजौपुढेचचारविजहार ॥ किंकुर्वती । नखैरायुधैर्विदारितान्स्फुटितगात्रानन्यान्महासुरानभक्षयंती ॥ अथवाच अआन्यानितिच्छेदः॥अइतिप्रतिषेधार्थकमव्ययम्
॥१२८॥

·आन्यानिति ॥ अनप्राणनेणिच्यचोयत्आननीयाःआन्याःजीवयितुमर्हाः ॥ अआन्याःदुष्टत्वान्मारणीयाः ॥ वान्महतोऽसुरान्भक्षयंतीनारसिंहीसलुमारयतिखादतिच ॥ समित्याजिसमियुधः ॥ समेक्ष्मांशेरणेप्याजिः ॥युद्धभागक्षणेष्वाजिः ॥ अनेननारसिंहीपराक्रमःकथितः ॥ ३६ ॥ शिवदूत्याचंडिकोत्पन्नशक्त्या चण्डाट्टहासैःभयंकरैः अभिदूषिताः पापितवैकृत्याःप्रापितमूर्छाः असुराःपृथिव्यांपेतुः ॥ अथ तदापतितान्नसुरान्सैवशिवदूती चखादभक्षयामास ॥ चंडिकाशरीराद्विनिर्गवायाशिवदूतमकरो साशिवदूती तत्पराकमउक्तः ॥ ३७ ॥ इत्युक्तरीत्या मातॄणांब्रह्माण्यादीनांगणसमूहंकुचक्रोधाविष्टमतएवविविधैरत्युपायैःसंपामसाधनैरमोधैः महासुरान्मर्दयं तंदृष्ट्वादेवानामरयोदैत्याःतेषांसैनिकाःमेनासमवेताःनेशुः । णशअदर्शने ॥ अदर्शनमगुः ।। पलाय्यययुरितियावत् ॥ ब्रह्माणीवैष्णवीरौद्रीकौमारीशिवदतिका ॥ ऐंडीच नारसिंहीचवाराहीचाष्टमातरः ॥ अणिमेत्यन्यामातरोष्टौ ब्राहीमाहेश्वरी,दीवाराहीवैष्णवीतथा ॥ कौमारीचर्ममुंडाचकालीसंकर्षणीतथेति ॥ बालीमाहेश्वरीचैवकौमारी वैष्णवीतथा ॥ वाराहीचवथेंबाणीचामुण्डाःसनमातरइत्यनेन ॥ अन्येत्वाहुः ब्राह्मीमाहेश्वरीचैवकौमारीवैष्णवीतथा ॥ वाराहीचैवमाहेंद्रीचामुंडा सप्तमातरः ॥ ३८ ॥ चंडाट्टहासैरसुराः शिवदूत्यभिदृषिताः ॥ पेतुःपृथिव्यांपतितांस्तांश्चखादाथसातदा ॥३७ ॥ इतिमातृगणंक्रुद्धंमईयंतमहासुरान् ॥ दृष्ट्वाभ्युपायै विविधैर्नेशुदेवारिसैनिकाः ॥३८॥ पलायनपरान्दृष्ट्वादेत्यान्मातृगणार्दितान् ॥ योद्धमभ्यायोकुद्धोरक्तबीजोमहासुरः ॥ ३९ ॥ रक्तबिंदुर्यदा भूमौपतत्यस्यशरीरतः ॥ समुत्पततिमेदिन्यास्तत्प्रमाणोमहासुरः॥४०॥ युयुधेसगदापाणिरिंद्रशक्त्यामहासुरः । ततश्चेंद्रीस्ववव्रणरक्तबीजम ताडयत् ॥४१॥ कुलिशेनाहतस्याशुबहुसुस्रावशोणितम् ॥ समुत्तस्थुस्ततोयोधास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ॥ ४२ ॥ रक्तंबीजयस्यसरक्तबीजोमहासुरः ॥ दैत्यानमातृगणेनब्रह्माण्यादिमातृसमुहेनार्दितानतएवपलायनपरानदृष्ट्वाक्रुद्धःसन्कतरिक्तः॥ देव्यासहयोद्धमाययौ ॥ रनबीजयति बीजंकरोतिरक्तबीजः । कर्मण्यण् ॥ अहिंसायाम् ॥ ३९ ॥ अस्यरक्तबीजासुरस्यशरीरावरतबिंदुःरकपृषतःयदाभूमौपततितदावत्प्रमाणरक्तबीजासुरशरीरपरिमा णःमहासुरःमेदिन्याःसकाशात्समुत्पततिसमुत्पद्यते ॥ अवश्च रक्तबीजोरक्तबिंदुबीजोरक्तबिंदुश्चेतिरुयावोभूत् ॥ रक्तबिंदुरित्येकवचनमुपलक्षणम् ॥ तेनयावंतःतदातर्विदवः पतंतिवावंतएववादृशाएवरक्तबीजासुरसमाएवमहासुराभूमितःसमुत्पर्यते ॥ मेदिन्यामितिपाठेअधिकरणंविवक्षितम् ॥ ४० ॥ समहासुरोरक्तबीजोगदापाणिःसन्इन्द्रराक्तया ऐड्यासहयुयुधे ।। ततःऐंद्रीस्वबज्रेणनिजायुधेनकुलिशेनरक्तबीजमताडयत् ॥ बधुंजीवप्रमूनेनसदृशाराक्तविंदवः ॥ रक्तबिंदुःक्षितिस्पृक्सन्जायतेतत्समोसुरः । ४१ ॥ श्याकुलिशेनाजेणाइतस्परक्तबीजशरीरतःबदुलंशोणितम्आशुसुसावभूमौपपात ॥ ततःशोणितानस्येवरक्तबीजस्येवरूपमातिषांवेवपाःतस्परकमीजस्पेक्पराक्रमोये ॥ ॥

·मा.पु.
स०स०
॥१२९॥
अ० ८५
पावत पराक्रमाय यांधायोद्धार रक्तबीजरक्तजासुररक्तात्तुनोत्पयतइत्यतउत्तंतद्रूपाइति ॥ सुगतौदंत्यादिः ॥ कुलिशेनाहतइतिप्रथमांतपाठे घटःस्रवतीतिवदकर्मकत्वेन
शोणितंसुस्राव। जगामप्रामवानित्यर्थविवक्षायांसकर्मकतास्त्येव ॥ अहतस्यरक्तर्विदोःशरीरतःशोणितंकर्तृसुसावेत्यत्राकर्मकत्वंतृघटात्पयःस्रवतीतिवत्कर्मनिरपेक्षत्नादवसेयम्
॥ ४२ ॥ तस्यरक्तबीजस्यशरीरात्यावंतःयत्तरिमाणाःयावसंख्याकारतविंदवःपृथिव्यांपतिताःतावंतएवतत्परिमाणाएवतत्संख्याकाएवपुरुषाःदैत्याःतस्यरक्तबीजस्यतु
ल्यबलाश्चतुल्यविक्रमाश्चजाताःसमजनिषतेत्यर्थः ॥ वीर्यवीरस्यकर्मचबलंपाणसामर्थ्यम् ॥ विक्रमस्तुपदाकांतौशौर्येचापिप्रकीर्तितः ॥ विक्रमस्त्वतिशक्तिता ॥ ४३ ॥
तत्रसंग्रामेतेरक्तबीजासुररक्तसम्भवाःपुरुषाःदैत्याः मातृभिःब्रह्माण्यादिभिःसमसार्द्धमत्युग्रमतिदारुणंयथास्यात्तथाशस्त्राणांपातैरतिभीषणमतिभयंकरंचयथास्यानथायुयुधुः।।
व्यत्ययोबहुलमितिपरस्मैपदम् ॥ ४४ ॥ पुनश्चपुनरपिऍट्याशक्त्याकतेनवज्रपातेनास्यरक्तबीजस्यशिरोमस्तकंयदाक्षदलितंभग्रमभूत्तदाततःवज्रताडिताच्छिरसःसकाशा
निर्गलितंरक्तंकर्तृउवाहप्रवहतिस्मप्रवाहीबभूवेतियावत् ॥ ततःतस्माच्चरक्तप्रवाहात्सहस्रंसहस्रंसहस्रशःपुरुषाःदैत्याःजावाः ॥ ववाहेति ॥ वहनापणेलिट्यान्यासस्योभये
यावंतःपतितास्तस्यशरीराद्रक्तविंदवः ॥ तावंतःपुरुषाजातास्तद्वीर्यबलविक्रमाः॥ ४३ ॥ तेचापियुयुधुस्तत्रपुरुषारक्तसम्भवाः ॥ समंमाभि
रत्युग्रंशस्त्रपातातिभीपणम् ॥४४॥ पुनश्चवज्रपातेनक्षतमस्यशिरोयदा ॥ बवाहरक्तंपुरुषास्ततोजाताःसहस्रशः॥४५॥ वैष्णवीसमरेचैनंचके
णाभिजधानह ॥ गदयाताडयामासऐंद्रीतमसुरेश्वरम् ॥ ४६॥
पामितिमंप्रसारणंतुसंज्ञावकोविधिरनित्यइतिनेत्याहुः ॥ बहिरसंप्रसारणप्रकृत्यंतरतयाऽदन्त्योष्ठ्यादिरस्तीत्यपरे ॥ वाहप्रयत्नेइत्यस्यात्मनेपदानित्यत्वाद्ववाहेत्यपरे ॥
चाक्षिकोङित्करणमनुदात्नेलक्षणात्मनेपदानित्यत्वेज्ञापकमाहुः ॥ ववेत्यव्ययम् वव इतिप्रथमरक्तनिःसरणजनितध्वनिमाहेत्यन्ये ॥ ववइत्येवशब्दमाह रक्तंकर्तृ
प्रथमतइत्यर्थः उवाहेत्यर्थेववइतिशब्दानुकरणम् ॥ तेनअनुकार्यानुकरणयोर्भेदस्याविवक्षितत्वादसत्यर्थवत्त्वेववित्ययमाहेतिवद्विभक्त्युत्पत्त्यभावः । अन्यथाववमाहे
तिस्यात् ॥ केचिनुकृतसंप्रसारणमुवाहेत्येवपेठः ॥ वयंतुबमः-संप्रसारणमत्रकर्त्तव्यंकतेतस्मिन्संसारणाचेत्यत्रपूर्वरूपत्वेनित्येपानेवाछंदसीत्यनुवृत्तौपूर्वरूपत्वाभा
वपक्षेमित्रावरुणीयज्यमानावितिवत्पुनःप्रसंगविज्ञानादिकोयणचीतियणादेशएवश्रूयते ॥ छंदोवत्पुराणानिचभवंतीति ॥ तदित्थं पाठव्याख्याश्चधातूनांदृश्यतेस्वैरिणः
कचित् ॥ प्रयोगएवभगवांस्तानवस्थापयत्यपि ॥ ४५ ॥ समरेसंग्रामेविष्णोरियंवैष्णवीशक्तिरेनरक्तबीजंचक्रेणअभिजघान अथचसाऐंद्रीएनरक्तबीजमसुरेश्वरंगदया
वाडयामास ॥ यहाऐंद्रीतमित्येकंपदम् ॥ पाऐंद्रयाशक्त्याइतःयोढुंप्राप्तःतरक्तबीजं सावैष्णवीशक्तिः चक्रेणउरसिजघान ॥ नकेवलंचक्रेण गदयावाडयामास ॥४६॥
॥१२९॥

·वैष्णव्याचक्रणभिन्नस्यविदारितस्यरक्तबीजस्परुधिरस्रावसम्भवैःरक्तप्रवाहसमुद्भवैःतत्प्रमाणैःरक्तबीजशरीरपरिमितैःसहस्रंसहस्तेनसहस्रशः ॥ यद्वासहणसहस्रशः ॥ संख्यैकवचनाच्च वीप्सायांशम् ॥ महासुरैः जगहवनंव्याप्तंच्याकीर्णम् ॥ अवर्णनीयैरसंख्याकैबैलोक्यंब्यातमितिभावः ॥ ४७.॥ कुमारस्पेयकौमारीशक्तिः देवताशक्त्याआयुधेनरक्तबीजमहासुरंजघान ॥ तथावाराहीअसिनाखड्गनतंरक्तबीजंजघान ॥ तथामाहेश्वरीत्रिशूलेनतंजघान ॥ कचित्तुपाठः ॥ माहेश्वरीत्रिशूलेनरक बीजमहासुरम्।। ताडयामासहृदयेनचचालतथापिस इतिदृश्यते ॥ यद्यपिहृदयेसाताडयामासतम् । तथापिस रक्तबीजः संग्रामानचचाल॥नापजगामेत्यर्थः॥४८॥ मचापि रक्तबीजोमहासुरःकोपसमाविष्टःकोपानलज्वालाकुलःसन्गदयासर्वाएवममतृःब्रह्माण्यादीःशक्तीःपृथक्षत्येकमहनत्अताडयत्॥ दैत्यःमहामुरइत्युक्तेकुतोनपौनरुक्त्यंस्पात । ॥ सामान्यतो दैत्योसावित्युक्त्वासामर्थ्यतोमहांश्चासावमुरश्चेत्यतिशयप्रदर्शनादपौनरुत्यम् ॥ यद्वा दितेरसत्यदैत्यःअमूनातिगृह्णातिअमुरः ॥ आतोनुपसर्गकः ॥ महांश्वासावसुरश्चेति ॥ यदा महांतःअमुराःयस्य सः ॥ यहा मंमहादेवंजहानिमहः महवासावसुरश्च ॥ मःशिवश्चन्द्रमाश्चस्यात् ॥ ओहाक्त्यागे वैष्णवीचक्रभिन्नस्यरुधिरस्रावसम्भवैः ॥ सहस्रशोजगद्व्याप्तंतत्प्रमाणैर्महासुरैः॥४७॥ शक्त्याजघानकौमारीवाराहीचतथासिना ॥ माहेश्वरी त्रिशूलेनरक्तबीजंमहासुरम् ॥ ४८॥ सचापिगदयादैत्यःसर्वाएवाहनत्पृथक् ॥ मातृःकोपसमाविष्टोरक्तबीजोमहासुरः॥ ४९॥ तस्याहतस्यबहु धाशक्तिशूलादिभिर्भुवि ॥ पपातयोवेरक्तोषस्तेनासञ्छतशोसुराः॥५० ॥ तैश्चासुरासक्संभूतैरसुरैःसकलंजगत् ॥ व्याप्तमासीत्ततोदेवाभयमा जग्मुरुत्तमम् ॥ ५ ॥ आतोनुपसर्गेकः ॥ अहनदितिहनहिंसागत्योःलङस्तिप् ॥ अदिप्रभृतित्यःशपोलुक्संज्ञापूर्वकोविधिरनित्यइतिनेत्याहुः ॥ यद्वा ॥ हंतीतिहनःपचायच् ॥ हनइबाचरत् ॥ सर्वप्रातिपदिकेश्यःक्विब्वाचारवक्तव्यः॥ सनामंतवाद्यातत्वातहनशब्दाङस्तिषु ॥अडागमः ॥ ४९ ॥ शक्तिशूलादिभिरायुधैर्बहुभिःप्रकारैराहतस्यरक्तबीजस्य। वैषसि दोयोरनौषःवेगवद्रुधिरप्रवाहःमपातबधेश॥ तेनरक्तौनशतशःशतंशतमसुराआसन॥ शतंशतमित्युपलक्षणम् ॥ सहस्रशःलक्षशःकोटिशःबहुशःअसुराःरक्तबीजसमानाआ सन्॥शक्तीनांदेवीनांशूलादीन्यायुधानीत्यपियथायोग्यव्याख्या ॥ ब्रह्माण्याआयुधशत्रुघ्नोमंत्रः॥वैष्णव्याश्चक्रमाहेश्वर्याःशूलंपिनाकाख्यधनुच॥काल्यांःशुलंचकंच ॥५०॥ असुरस्य रक्तबीजस्ययदमृक्क्तंतस्मामिष्ठात्सकांशात्संभूतैरपिउद्दिष्टनामधेयैरसुरैःरक्तबीजमहरौर्षातुकैःसकलंजगत्रैलोक्यव्यातमासीत् ॥ ततोदेवाउनमसत्यधिकंभयमा जग्मुः ॥ अहोकिमेतदासीदहोखल्वसौशांतिकर्मणिवेतालोदयः॥ यजगदक्षणार्थों दैत्यक्षयार्थःसंग्रामःभारम्धोभगवत्यासतावन्नाभूत्प्रत्युतरकबीजरक्तजैरसंख्या तुकैदैत्यै %3D -- ·मा.पु० स०स० 1१३०॥ अ०८५ जंगदापूर्णपीडयते॥हवैतदितिदेवाःसाध्वसमापुरतिवमामितिभावः॥ पटैकदेशेदग्धेपटोदग्धइतिवज्जगदेकदेशोपिजगदेवेविसाकल्येनजगद्याममित्युक्तम्॥ सकलमित्येवोकेकिंत दितिसाकांक्षस्यात्ततउभयमप्युक्तम् ॥५१॥ चंडिकादेवीसुरान्देवान्विषण्णान्विषादसहितान्दृष्ट्वासत्वरासंचमोपेतासतीताप्राह ॥ मायूयंविषीदतसुस्थाभवनेत्यब्रवीत् ।। अधुनैववशत्रून्छिनप्रीत्याश्वासयंतीदेवानुक्तवतीत्यर्थः ॥ अथदेवानित्थमावास्यचंडिकादेवीकालीमुवाच ॥ हेचामुंडेत्वदीयंवदनविस्तीर्णविशालंकुरुरचयेतिकालीमादि क्षत् ॥ इत्थंभिन्नकर्मत्वात्याहोवाचेत्यपौनरुत्यंइष्टव्यम् ॥ यद्वा अप्रा अहसत् त्वरेतिच्छेदः प्रापूरणे अदादिः ॥ अंविष्णुंभावैश्वर्येणपूरयत्यसौ ॥ आनोनुपसर्गेकः ॥ विष्णुमायेत्यर्थः ।। त्वरा ॥ त्रिवरासंभमे । त्वरतेत्वरा पचायच् त्वरमाणासती अहसत् ॥ एतावतेवरक्तबीजरतजंतुदर्शनेनैवैतेभीवाइतिदेवानहसद हसेहसनेलङिरूपम् ॥ पाहसतत्वरेत्यपिच्छेदेसएदार्थः ॥ त्वरतेइतित्वरा ॥ अतएवाहसनदेत्यपिपाठे तदादेवानांभयोदयकालेइतिसएवार्थोऽविशिष्टः ॥ यद्वा पाहसत्वरेत्येकंपदम् ।। प्राहस्तुरणम् ईनि । पाहेयुद्धमूर्धनिसत्वरा ॥ यल्लक्ष्यंदेवीपुराणे-प्रययौपाकाम्ययेति ॥ ५२ ।। देवीपुनःप्राह हेचामुंडेअनेनविस्तीर्णीकतेनवेगिनावेगयुक्तेनत्वदीयेनवक्रेणमहामुरान तान्विपण्णान्सुरान्दृष्ट्वाचंडिकाप्राहसत्त्वरा ॥ उवाचकालींचामुंडेविस्तीर्णवदनंकुरु ॥५२॥ मच्छत्रपातसम्भूतान्रक्तबिंदून्महासुरान् ॥ रक्त बीजात्पतीच्छत्वंवत्रेणानेनवेगिना ॥५३॥ भक्षयंतीचररणेतदुत्पन्नान्महासुरान् ॥ एवमेषक्षयंदैत्यःक्षीणरक्तोगमिष्यति ॥ भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रानैवोत्पत्स्यंतिचापरे ॥५४॥ ऋषिरुवाच ॥ इत्युक्त्वातांततोदेवीशूलेनाभिजघानतम् ॥ मुखेनकालीजगृहेरक्तबीजस्यशोणितम् ॥५५॥ रक्तबीजाक्सकान्ममशस्त्रपातेत्यः संभूतान्समुत्पन्नानुरक्तानांरुधिराणांबिंदून्प्रतीच्छगृहाणपिबेत्यर्थः ॥ इषुइच्छायांप्रतिपूर्वोचहणार्थः ॥ रक्तबीजादित्यपादानंयावत्तद्रत बिंदवःक्षितिनस्पृशंतितावदेवांतरिक्षेतानमुखेनगृहाणेतिमूचनार्थम् ॥ अन्यथारतबिंदवः क्षितिस्पृशंतस्तत्समानान्महासुरानुपजनयेयुरितिभावः ॥ ५३ ॥ हेचामुंडेत्वं तस्माइतबीजरतादुत्पन्नान्महासुरान्भक्षयंतीरणेसंयामेचरविहर ॥ ततःकिंफलिष्यतीत्याह ॥ एवमनेनप्रकोरणएषरक्तबीजः क्षीणरक्तः सन्क्षयनाशंपरासुतांगमिष्यति प्राप्स्यति ॥ रक्तबीजरक्तजाःदैत्या किंकारिष्यतीत्यतआह ॥ हे चामुंडेअपरेचयेरक्तबीजरनजामहासुरा उग्रा अतिरौद्राःसंतितेपिचत्वयाभक्ष्यमाणाःसंतःपुनःवोत्पत्स्य ति ।। पदगतीअनुदानेत्त्वादात्मनेपदी ॥ चक्षिमेकिकरणादनुदाचेत्त्वनिमित्तात्मनेपदस्यानित्यत्वमवसीयतइतिपरस्मैपदंभवति ।। अन्यथोत्पत्स्यतेइत्येवस्यात् ॥ ५४॥ इत्युक्तभकारेणचंडिकादेवीविजिगीषुःसतीतांकालीमित्थंकुर्वित्युक्तातंरक्तबीजंशूलेनैकाप्रलोहदंडेनत्रिशूलेनवाभिमुख्पेनोरसिजधान ॥ कालीचमुखेनरक्तबीजस्यशोणितंजगृहे ·अभूमिष्ठमंतरिक्षेजनाहअपिबत् ॥ ५५ ॥ तत्ररणेदेव्याशुलेपयुक्तसतिततोनंतरमसौरक्तबीजः गदयाचीडकादेवीमाजधान ॥ अथगदापावानंतरमसौगदापातःअस्याःदेव्याः अल्पिकामपिस्वल्पामपिवेदनांनचक्रेनैवचकार ॥ देव्याःपरमानंदब्रह्मत्वाहुःखलेशोपिकुतइविभावः॥आकोयमहनइत्यात्मनेपदमकर्मकादेवभवति॥ अन्यथाआजन्नइतिस्या व ॥ वेदनापीडनंबाधाव्यथनंदुःख व्यथा ॥ ५६ ॥ चंडिकादेव्याशबैराहतस्यतस्यरक्तबीस्यदेहात्यतोयतः यच्चयञ्चबहुशोणितंसुखावततः तच्चतचशोणितकर्म चा मुंडाकालीविस्तीर्णीलतेननतवदनेनसंप्रतीच्छतिजगृहे॥ पपावितिभावः ॥यतस्ततइत्यायादित्वात्नसियथायोगम्॥ यद्वा तस्यदेहात्सकाशावतोयवोद्वारवोद्वारात्सुनावततस्ततो द्वारात्सकाशात्स्ववक्केणपतीच्छतिस्मचामुंडेत्यर्थः ॥ तदक्केणेतिपाठे तेनविस्तारितेनवणेत्यर्थः ॥ यतस्ततइत्यर्थप्रतिकेचिद्याचरूयुः॥ इतस्ततइविक्वचित्पाठः ।। ॥.५७ ॥ अस्याः काल्यामुखेरतपावाबक्तबीजरुधिरपतनात्समुद्रताः समुत्पन्नायेमहासुराः तान्चामुंडाकालीचखाद ॥ अथतस्यरक्तबीजस्यशोणितंचपपौ ॥ ॥ ५८ ॥ देवीचंडिकाशूलेनचक्रेण कचिदजेणेतिपाठः ॥ बाणैःअसिभिःखकैरिष्टिनिःखड्गपोदै तरक्तबीजंजघान ॥ कीदृशम् । चामुंडयापीतंशोणितंयस्यतम् ॥ ननु ततोसाराजघानाथगदयातवचंडिकाम् ॥ नचास्यावेदनांचक्रेगदापांतोल्पिकामपि॥५६॥ तस्याहतस्यदेहात्तुबहुसुनावशोणितम् ॥ यतस्ततःस्व वक्रेणचामुंडासंप्रतीच्छति॥५७॥मुखेसमुद्गतायेस्यारक्तपातान्महासुराः॥ तांचखादाथचामुण्डापपोतस्यचशोणितम्॥५८॥ देवीशूलेनचक्रेणबाणे रसिभिरिष्टिभिः॥जघानरक्तबीजंतंचामुण्डापीतशोणितम्।।५९॥सपपातमहीपृष्ठेशस्त्रसंहतितोहतः ॥ नीरक्तश्चमहीपालरक्तबीजोमहासुरः ॥६॥ बाणबाहुल्यंयुक्तमेव ॥ असिबाहुल्यंकिमर्थम्-उच्यते ॥ असिकताहाराअसयइत्युच्यते ॥ एवरिष्टयोपि । असिभिरिष्टिभिरित्यत्रसलोपेछान्दसत्वम् ॥ यद्वा रोरीतिरेफलोपे ठूलोपेपूर्वस्यदीर्घाणइतिदीर्वाभाव छांदसः ॥ ऋष्टिभिरितितिपाठेपिसलोपसमाधानंछांदसंज्ञेयम् ॥ यदा यष्टिभिरितिविवक्षायांसेप्रसारणपूर्वरूपत्वे इष्टिभिर्यष्टिभिरित्यर्थः ॥ तथाचसंधियुक्तएव ॥ ५९ ॥ हे महीपालसुरथ देव्याशसंहतितःशस्त्रसमहाद्धेतोःहतःताडितः .॥ यद्वा आयादित्वानसिः ॥ शवसंहत्याहतः॥ यदा शसस हतिमेत्यहतः॥ कर्मणिल्यब्लोपेपंचमी ॥ चामुण्डया निःशेषपीतत्वावनीरक्तश्वसनरक्तबीजः मर्नुमहीपृष्ठभूमेरुपरिपपात ॥ शबसंघसमाहतइतिपाठे सप्तम्यांजनेर्डअन्ये प्वपिदृश्यतइत्यपिशब्दःसर्वोपाधिव्यभिचारार्थः ॥ तेनधात्वंवरादपिडोभवतिकारकांवरेपिचेतिवचनाद । शबाणिसंहतिसमाहरविराशीकरोतिशखसंहतिःयुदंतेनसमाहतः । शत्रसंघसमाहवइत्यन्ययपाठः ॥ संघसार्धातुजंतुभिरित्यभिधानात् प्राण्यारब्धःसमूहःसंघः । यद्वा मेघसंघवदुपचारासंघइवसंघःशवामांसंघःसमूहः ॥ शबाणिजंतु

·मा० पु०
स०स०
॥१३॥
अ०८६
"वचेष्टते ॥ ६०॥ नृप सुरथदनावधानःशृणु ॥ तवोरक्तबीजवधानंतरतेप्राग्विषण्णाः त्रिदशा देवाःसंपतिअतुलमसदृशमपरिमितंहर्षमवापुः ॥ अथचतेषारक्तबीजादि
दैत्यानाममृङ्मदोद्धतः रुधिरपानमदोत्कटः ॥ अतएवमनःमदपूर्णितःमातृणांब्रह्माण्यादीनांगणःसमूहः आनंदतः ननर्चनृत्यविस्म ॥ एतेनयुद्धावसानेवीरपाणंमुचितम् ॥
वीरपाणंतुयत्पानंवृत्तेभाविनिवारणे ॥ रुपिरासग्लोहिताम्ररक्तक्षतजशोणितम् ॥ ६३ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेश्रीराजाधिराजवोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजशं
तनुचक्रवर्तिविरचितायां देवीमाहात्म्यटीकायारक्तबीजवधोनामपञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ ॥ हेभगवन्हेसुमेधोमहर्षे हेअमम ममतारहितभवतात्वयामम
सुरथस्यशृण्वतः रक्तबीजवधाश्रितंतद्धविषयविचित्रमद्भुतमिदंदेव्याश्चरितस्यमाहात्म्यंमहात्मताआख्यातंकथितम् ॥ रक्तबीज़वधस्तेनवाश्रितम् ॥ यद्वा रक्तबीजवधे
नयेनविष्णुनाश्रितमाश्रितंरक्तबीजवधेनदुष्करणसंतुष्टेनविष्णुनाअहोइदमद्भुतमितिश्टाघितमित्यर्थः ॥ यदा आकारस्तुपितामहः ॥ आब्रह्मणाश्रितम् आइतस्तुतमित्य
ततस्तेहर्पमतुलमवापुस्त्रिदशानृप ॥ तेषांमातृगणोमत्तोनन सृङ्मदोद्धतः ॥ ६॥ इति श्रीमा०पु०देवीमाहात्म्येरक्तबीजवधोनामपञ्चाशीति
तमोध्यायः ॥ ८५ ॥ राजोवाच ॥ विचित्रमिदमाख्यातंभगवन्भवतामम ॥ देव्यांश्चरितमाहात्म्यंरक्तबीवधाश्रितम् ॥१॥ भूयश्चेच्छाम्यहंश्रोतुंर
तबीजेनिपातिते ॥ चकारशुम्भोयत्कर्मनिशुम्भश्चातिकोपनः ॥२॥ ॥ऋषिरुवाच ॥ चकारकोपमतुलंरक्तबीजेनिपातिते ॥ शुम्भासुरो
निशुम्भश्चहतेष्वन्येषुचाहवे ॥३॥ हन्यमानमहासैन्यं विलोक्यामर्षमुगृहन् । अभ्यधावनिशुम्भोथमुख्ययासुरसेनया ॥४॥
र्थः ॥ रक्तबीजवधाश्रितमितिपाठे आब्रह्मा विष्णुःउकारस्तुमहेश्वरःतेषांसमाहारद्वंद्वैकवद्भावौ ॥ द्वयोराययोः संधौसवर्णदीर्घः ॥ ततउनासहाऽगुणः ओइतिषा
तिपदिकम् ॥ ह्रस्वोनपुंसकेप्रातिपदिकस्य ॥ उनाश्रितमुश्रितम् ॥ रक्तबीजवनातिदुःसाध्येनलीलयादेव्याकतेनसंतुष्यवाउनाब्रह्मविष्णुरुद्रेणाश्रितमादृतम् ॥ १ ॥ हेसु
मेधः ऋषेदेव्यारक्तबीजेनिपातितेसत्यतिकोपनःशुम्भोनिशुम्भश्चभूयःअत्यधिकंच॥भूयःपुनःयकर्मसयामलक्षणकार्यचकार ॥ तदहंसुरथोभूयोधिकंयथास्यात्तथाश्रोतुमिच्छा
मि ॥ पुरुभूःपुरुभूयिष्ठस्फिरंभूयश्चभूरिच ॥२॥ हेराजन्देव्यारक्तबीजेनिपातितेसतितवोन्येषुचदानवेषुदेव्याहतेषुसत्सुशुंभासुरोनिशुम्भश्वासुरःअतुलमनुपममर्यादकोक्रोधं
चकार ॥ अस्यामर्दसमाघातसंग्रामाभ्यागमाहवाः ॥ आह्वयंतेत्रसईयेत्याहवः ॥३॥ देव्याहन्यमानंहतमहासैन्यंविलोक्याथअमर्षकोषमुदहनउद्विरन्क्रोधाविष्टः सन्॥
उद्दहनितिपाठेधारयन्सनिशुम्भःमुख्ययानिजयाअसुरसेनयाआसुरीयासेनातयासहायधावद ॥ हन्यमानं वर्तमानसामीप्येवर्तमानवद्वेतिलटःकर्मणिशानच् ॥ ययप्युद्वहनं
॥१३॥

·%D पाणिपीडनम्॥ तथापिधात्वनेकार्थतयाधारणमर्थः॥ अन्यथासहशीमुद्हेत्कन्यामितिवदुद्वहनंपाणिपीडनस्यात्॥४॥ तस्यांनेशुम्भस्यावतःपुरस्तात्तथापृष्ठेपश्चादागेवथापा योमिदक्षिणभागयोःवर्तमानाःमहासुराःसंदष्टौष्ठपुटाःरोपदष्टाधरौष्ठाःसंतःदेवीहंतुमुपाययुःउपसमीपमाजग्मुः ॥ उत्तरौष्ठापेक्षयात्ररोपपकरणादोष्ठोऽधरोविवक्षितः ॥अन्यथाऽ निधानेओष्ठशब्दोऽधरपर्यायएव ॥अधरशब्दोप्योष्ठपर्यायएव ॥ यदाहुः ॥ ओष्ठाघरौतुरदनच्छदौदशनवाससीइति॥ओष्ठमात्रेऽधरःस्मृतइतिच॥ ओष्ठशब्देनपरस्यसंसक्तपि धानंवस्तूच्यते ॥ ओष्ठःपुटइवओष्ठपुटःसंदष्टओष्ठपुटोयैस्ते ॥ पुटसंश्लेषणे ॥ पुटयनेसंश्लेग्यतेपुटः ॥ ५॥ स्वबलैर्वृतःस्वैरात्मीयैःसैन्यैवेष्टितःमहावीर्य महाप्रभावःशरः शुम्भोपिप्रथमंमातृनिब्रह्माण्यादिभिःसमंयुद्धंकृत्वाअथकोपात्कोवावेशारचंडिकादेवी निरंतुमाजगाम ॥ शुम्भोनजानातिचंडिकाभगवतीहंतुनशक्येतिभावमावेदयितुकोपादि त्युक्तम् ॥ ६ ॥ तवोनंतरंतयोःअतीवात्यर्थमुग्रं देशराणांवर्षवृष्टिंवर्षतोःशुम्भनिशुम्भयोः देव्यासहयुद्धमासीत् ॥ कयोरिववर्षतोःमेघयोरिव ॥ यथामेघौपृथग्भूतौवर्षतः तस्याग्रतस्तथापृष्ठेपार्श्वयोश्चमहासुराः॥ संदष्टौष्ठपुटाकुद्धाहतुदेवीमुपाययुः ॥५॥ आजगाममहावीर्य शुंभोपिस्वबलैर्वृतः ॥ निरंतुंचंडिका कोपात्कृत्वायुद्धंतुमातृभिः॥६॥ ततोयुद्धमतीवासीद्देव्याःशुंभनिशुंभयोः॥ शरवर्षमतीवोमेघयोरिववर्षतोः ॥७॥ चिच्छेदास्ताञ्छरांस्ता भ्यांचंडिकास्वशरोत्करैः ॥ ताडयामासचांगेषुशस्त्रोघेरसुरेश्वरौ ॥८॥ निशुंभोनिशितंखड्गचर्मचादायसुप्रभम् ॥ अताडयन्मूर्विसिंहदेव्यावाह नमुत्तमम् ॥ ९॥ ताडितेवाहनेदेवीक्षुरप्रेणासिमुत्तमम् ॥ निशुभस्याशुचिच्छेदचर्मचाप्यष्ट चंद्रकम् ॥ १० ॥ दृष्टिधाराः तथा ॥ ७ ॥ ताभ्यांशुम्भनिशुम्भात्यामस्तानक्षितान्पोरतानशरान्बाणान्चण्डिकादेवीस्वैःशराणामुत्करैःपुंजैः ॥ यद्वा स्वेषामात्मीयानांशराणामुत्करैः स्वस्याः आत्मनःशराणापुत्करैर्वा ॥ सर्वनानोवृत्तिमात्रेपुंवद्भावः ॥ स्यानिकायःपुंजराशीतूत्करःकूटमस्त्रियाम् ॥ कृविक्षेपेक्रीर्यतेउत्कराः ॥ कर्मणि दोरम् ॥ स्तोमैः चिच्छेदखंडयामास ॥ अथचसाताबसुरौशुम्भनिशुंभावपिकर्मभूतौअंगेषुतदीये पत्यंगप्रतिरोमकूपम् शस्त्रौद्यैर्वाणायायुधव्यूहैस्ताडयामास ॥ ८ ॥ निशुभः निशि ततीक्ष्णंखमंडलायसुप्रभं प्रभामंडलभास्वरंचर्मचफलकमादायगृहीत्वादेव्याःउत्तमंश्रेष्ठवाहनसिंहमूर्धिमस्तके अताडयत् ॥ तडआघातेचुरादिः ॥ निशितक्ष्णुतंतेजितमिति यावत् ॥ सुप्रभमितिखड्गस्यविशेषणचर्मणश्च ॥ संभवेव्यभिचारेचस्याविशेषणमर्थवत् ॥ ९॥ निशुम्भेनवाहनेमिंताडितेसतिदेवीचंडिकाक्षुरप्रेणक्षुरपत्याकारेणपूरयति मुखेनानुकरोतिक्षुरपोबाणविशेषः ॥ तेननिशुंभस्यउत्तमंश्रेष्ठमसिंखङ्गचिच्छेद ॥ आशुअविलंबेनाष्टचंद्रकंचतेनैवक्षुरप्रेणचिच्छेदैकमयलेनअसिंचर्मचविदारयामासेत्यर्थः ॥ ॥

·. . स०स० मा० पु. १३२॥ अ. ८६ .. अष्टौचंद्रायस्मिंस्तदष्टचंलिखिताष्टकमित्यर्थः ॥ यद्वा अष्टः व्याप्तः चंद्रः कर्पुरोयस्मिन्विलिप्तोस्तितदष्टचंद्रकम् ॥ अशव्याप्तौकतरिक्तः ॥ यदा अष्टौचंद्रांश्चित्रितानकायतिअटचंद्रकम् ॥ अष्टानांचंद्राणांसमाहारोष्टचंद्रतत्कायत्यात्मलक्ष्यत्वेनलिखितंकथयत्यष्टचंद्रकम् ॥ कर्पूरचंद्रसंज्ञकः ॥ १०॥ देव्याचर्मणि विधाकतेखड्चच्छिन्नेद्विधाकतेसतिनिशुंभोसरोदेवींप्रतिशक्तिमायुधविशेषंचिक्षेपयुयुजे । देवीअभिमुखागतांतामप्यस्यनिशुभस्यशक्तिंचकेणविवाचकेचिच्छेद ॥ नके वलंतद्वयमेवापितुतदीयांशक्तिमपिचिच्छेद ॥ ११ ॥ अथानंतरंकोपेनाध्मातः कोपाविष्टः कोपाध्मातः कोपामियुक्तः निशुंभः दानवःदेगेमुद्दिश्यशूलंजयाहप्रयुयु जेइत्यर्थः ।। अथदेवीमुखमायांततचापिशुलंमुष्टिपातेनमुष्टेः प्रहारेणाचर्णयत् ॥ सत्यापपाशमूत्रेणावध्वंसनेचूर्णपातिपदिकाण्णिच् ॥ अवध्वंसितवतीत्यर्थः ॥ अथवाचूर्ण प्रेरणसंप्रेरणयोः चुरादिः ॥ शूलपुंस्यपि ॥ ध्माशब्दामिसंयोगयोः। कोपेनाध्मातः अग्निदीपितः ॥ कर्मणिक्तः ॥ स्त्रीपुंसयोः स्मृतोमुष्टिः ॥ १२ ॥ अथसोपिनिशुंभो पिगदामादायगृहीत्वाचंडिकांप्रतिचिक्षेप ॥ सापिनिशुंभप्रेरितागदादेव्याकर्तृभूतयात्रिशूलेनाग्निबीजगर्भेणकरणेनभिन्नाविदारितासतीभस्मत्वमागताभस्मीबभूवेत्यर्थः ॥ आ छिन्नेचर्मणिखड्नेचशक्तिचिक्षेपसोसुरः ॥ तामप्यस्यद्विधाचक्रेचक्रेणाभिमुखागताम् ॥ ११ ॥ कोपाध्मातोनिशुम्भोथशूलंजग्राहदानवः ॥ आ यांतंमुष्टिपातेनदेवीतच्चाप्यचूर्णयत् ॥ १२ ॥ अथादायगदांसोपिचिक्षेपचण्डिकांप्रति ॥ सापिदेव्यात्रिशूलेनभिन्नाभस्मत्वमागता ॥ १३॥ ततःपरशुहस्तंतमायांतंदैत्यपुंगवम् ॥ आहत्यदेवीबाणोधैरपातयतभूतले ॥ १४॥ तस्मिन्निपतितेभूमौनिशुम्भेभीमविक्रमे ॥भ्रातर्यतीवसंक्रुद्धः प्रययौहंतुमंबिकाम् ॥ १५॥ विव्याधमदांसोपीतिपाठेसोपिनिशुंभोपिचंडिकांपतिगदांचिक्षेपआविव्याधाततश्चयदिगदयादेवींविव्याधनिशुम्भस्तर्हिदेवीप्रयुक्तत्रिशूलेनभस्मीकरणवर्णनंनिशुंभप्रयुक्तगदाया विफलंस्पात्॥देव्याउत्कर्षाभावात्॥ देवीविषयव्यधनंगदायामेवेति। त्रिगलेनयागदाभस्मत्वमागतास्तुमावाभूतिकतयारुतस्यात्॥पाटच्चरलंठितवेश्मनियामिकजागरणसंतत्या पिवाकिंततस्यादिति ॥ कचिदाविध्याथगदांसोपीतिपाठः॥आविध्यनामयित्वेत्यर्थः। अत्रापिपाठेगदांचामयामासेत्यर्थाश्रयेणकिंचिदुष्यतिवैदुष्यमिप्यमाणार्थसिदेरितिचे न्मवमायुप्मतः ॥ मैचमस्थाः ॥ शब्दशक्तिस्वाभाव्यादाविद्धोमणिरित्यादौविध्यतिराङ्मुर्वेपिताडनार्थएवप्रसिद्धोनतुजातुपारनमण वृत्तिरित्यलंविस्तरेणापकतमनुसरामः॥ ॥ १३॥ क्वःगदायांभस्मीकवायांवदनंवरंपरशुहस्तंपरश्वधपाणिमभिमुखमायतितनिशुभदेवीचंडिकाबाणौःशरव्यूहैः आहत्पवाडयित्वाभवलेऽवनिवलेपावयत प्राशया रास निशुम्भोपूर्णतापितोनवारमारतोस्विइदानीमततोनिशुम्भःसंपाप्यचेतनामानकामुकइतिश्रवणात् ॥ १४ ॥ तस्मिनीमविक्रमेवोरपराकमेनिशुंभेनातारभूमी ·निपतितेमूर्षियतेसविनातागुंभः अतीवसंकुदःअतितरांकोधाविष्टःसन्नंविकांदेवीहनुप्रययौ॥१५॥तथातेनप्रकारेणतदातस्मिन्कालेत्युच्चैरथस्थोरथारूढःसःशुभोत्युचैर्गृहीतपर मापुरतुरनुपमैरष्टभिर्भुजै हुभिररोषकत्स्ननभःआकाशमंडलंव्याप्याक्रम्यबनौशुशुभे ॥१६॥ देवीचण्डिकातंशुम्भसंमुखमायांवमागच्छंतविलोक्यशंखमवादयत्पूरयामास किंच भतीवावितरांदुःसहसोडुमशक्यंधनुषः ज्यायाधनुरारोपेमौर्ष्याःशब्दंटंकारस्वनंचकार ॥ शंखस्वनश्वापस्वनोयुद्धोत्साहजनयति ॥ मौर्वीज्याशिंजिनीगुणः॥ आरोपित ज्यास्वनार्थधनुर्महणम् ॥ धनुःशब्दोईर्चादित्वात्पुनपुंसकलिंगः ॥धनुर्वशविवृद्धोपिनिर्गुणः किंकरिष्यति ॥ दुःखेनसह्योदुःसहस्तम् ॥ स्वत्यतीवचनिर्भरे ॥१७॥ समस्त दैत्यसैन्यानांसकलासुरसेनानांतेजसांवधविनाशंविदधातिकरोतितेन. ॥ यदा तेजसांवधस्यविधायः भावेषसोस्त्यस्यसतथोक्तः ॥ तेननिजघंटास्वनेनचककुभोदशापि विश पूरयामाससंवर्दयामास ॥ पूरीआप्यायनेदिवादिः।आप्यायनंवृद्धि हेतुमतिचेतिणिच् ॥ कास्प्रत्ययादाममन्त्रेलिटि ॥ स्वनेनचेतिचकारेणशंखज्यानिजघंटास्वनैःदिशः पूरयामासेत्येतदुतस्वनवयंसमुचीयते ॥ तेजःप्रभावेदीप्तौचबलेशुक्रेपिसंसृतौ ॥ अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्यपरेणयत् ॥ प्राणात्ययेप्यसहनंतनेजः समुदाहृतम् ॥ १८ ॥ सरथस्थस्तदात्युच्चैहीतपरमायुधैः ॥ भुजैरष्टाभिरतुलैप्प्याशेषबौनभः ॥१६॥ समायांततमालोक्यदेवीशंखमवादयत् ॥ ज्याशब्दंचापिध नुषश्चकारातीवदुःसहम् ॥ १७॥ पूरयामासककुभोनिजघंटास्वनेनच ॥ समस्तदैत्यसैन्यानांतेजोवधविधायिना ॥ १८ ॥ ततःसिंहोमहाना देस्त्याजितेभमहामदेः॥ पूरयामासगगनंगांतथैवदिशोदश ॥ १९॥ ततःकालीसमुत्पत्यगगनंक्ष्मामताडयत् ॥ कराभ्यांतन्निनादेनप्रास्व नास्तेतिरोहिताः॥२०॥ अट्टाहासमशिवंशिवदूतीचकारह ॥ तैःशब्दैरसुरास्त्रेसुःशुम्भःकोपंपरययौ ॥२१॥ विवशतादिस्वनानंतरसिंहः केसरीत्याजिताः वर्जिताः इभानांगजानांमहांतोमदायैः तैस्तैःदुरीकतमत्तेभमदप्रवाहैः । सिंहगर्जनश्रवणागजाः खलुनिर्मदाः स्युः। महानादैः महाविटी वस्पनादैःकंठगर्जनैर्गगनमाकाशंपूरयामास ॥ तथैवतैर्महानादैः पृथ्वींपूरयामाम ॥ तथैवदशदिशःपूरयामास ॥ कचिनुगांतथोपदिशोदशेतिपाठः मराम्यापिक्से परिवशंखज्याचंटानांनादापेक्षयासिंहनादोधिकः ॥ यतोसौगगनादिकंसर्वपूरयामाम ॥ १९ ॥ ततःसिंहनादानंतरंकालीचामुण्डागगनमाकाशं सत्यममनंक्ष्मामताडयद ॥ करायांपाणि यामाहतवती ॥ यहा समुत्पत्योड्डीयगगनंक्ष्मांचयावापृथिव्यौवेअपिकराज्यामताडयत् । ततः तन्नि पोनपापापिष्पापाजनितध्वनिनातेपागुताः शंखज्याघंटासिंहस्वनाः तिरोहिताः आच्छादिताआसन् ॥ अल्पोध्ननिरविकध्वनिनाहितिरोधीयते ॥ २० ॥ अखरोरोपमाशिवतीदैत्यानामशिवकर्णकटुस्याचथाट्टाहासमत्युच्चहासंचकार । हपसिद्धम् ॥ तैरट्टाहासजनितैःशब्दैर्ध्वनिभिः सुरानेसुः ॥ त्रसउद्वेगे । उद्धे ॥

·स०स० मा.पु. अ०८६ ॥१३३॥ गमापुः ॥ एत्वाभ्यासलोपो॥ शुम्भस्तुपरमधिककोययौपाप ॥अट्टअतिक्रमहंसनयोः ॥ अट्टनमः अतिक्रमउलंघनम् ॥ शत्रुनुमुध्योल्लंघ्यहसनमट्टाहासः ।। यद्वा ॥ अटेननादेनातिक्रमणहासः अट्टाहासः॥नित्यवीप्सयोरितिवीप्सायांविर्वचनम्॥कर्मधारयवदुत्नरेष्वितिसुपोलोपः। अट्टहासमितिपाठे अट्टहासः महाहासः शकंवादि त्वात्पररूपत्वम् तम् । यद्वा अदृष्वषुहिसकेषुहासः ॥ यदा अट्टेष्वट्टेपुअतिकामत्स्वतिक्रामत्सुहासः । इहकश्चित्त्वाह-अट्टःशकटध्वनिरिति ।। तन्न ॥ प्रमाणाभावात् ॥ मएवाह अट्टोतिशयइति ॥ तच्चन॥ वीप्सातोन्यत्रादृशब्दस्यकेवलस्यातिशयार्थतायांप्रयोगाभावात॥यचोक्ततेनैवअट्टःशकटातिशयार्थेष्विति॥तचपापात्पापीयः॥प्रमाणानुप न्यासात् ।। २१ ॥ हेशुम्भदुरात्मंस्त्वंस्वदूतंप्रत्यक्षिपः तिष्ठतिष्ठमावयासीः ।। तत्फलमयपश्य ॥ किमतोनिठुरालापेनप्रयत्लोदिता क्रियाकेवलमुत्तरमति यदांबिकादे वीव्याजहारतदातस्मिन्कालेआकाशसंस्थितैर्देवैराकाशस्थैः जयेत्यभिहितंजयशत्रूनभिभवेत्युक्तम् ॥ अथवा आजिंयुद्धंकुरुआजयेत्यर्थलेशोज्ञेयः ॥ तिष्ठतिष्ठेतिकोपेसन मेवाद्विरुतिः॥ २२ ॥शुम्भेनागत्यदौकित्वाज्वालयातेजसातिभीषणायाशक्तिः मुक्तापरिता॥साआयांतीसतीचंडिकयाकर्तृभूतयामहोल्कयासाधनीभूतयाशक्त्यानिरस्ता दुरात्मस्तिष्ठतिष्टेतिव्याजहारांबिकायदा ॥ तदाजयेत्यभिहितंदेवैराकाशसंस्थितैः ॥ २२॥ शुम्भेनागत्ययाशक्तिर्मुक्ताज्वालातिभीषणा आयां तीवह्रिकूटाभासानिरस्तामहोल्कया ॥ २३ ॥ सिंहनादेनशुम्भस्यव्याप्तंलोकत्रयांतरम् ॥ निर्घातनि:स्वनोपोरोजितवानवनीपते ॥२४॥ निवारिताऽभूत् ॥ वह्निकूटाभाअनिपुंजकांतिः ॥ महोल्कयाबृहदंगारकाष्ठज्यालयेत्यपिकश्चिद्याख्यत् ॥ ज्वलदीप्तौ ॥ ज्वलितिकसंतेश्योणः कर्तरि ॥ ज्वलतिज्वाले ज्वालाच॥वढेईयो लकीलावचिहेंतिःशिखास्त्रियाम् ॥ मायानिश्चलयंत्रेषुकैतवानृवराशिषु॥आयोधनशैलशृंगेसीराङ्गेकूटमस्त्रियाम्॥महत्युल्कावालायस्याःसामहोल्का नामशक्तिःचंडिकायाआयुधम् ॥ निरस्तःपहिवोयुक्तःप्रेरितःक्षिप्तउज्झितः ॥ विसृष्टोदवितोदूरीकतोबाणादिमोक्षणे ॥ २३ ॥ हेअवनीपतेसुरथ ॥ यद्यपिशुंभस्यसिंहनादे नकंठगर्जनेनलोकत्रयांतरंज्याप्रमजनिष्ट॥तथापिसजितवान्शुम्भकतमिहनादमतिमहनरमपितत्मैनिकनिर्घातनिःस्वनएवततोप्यधिकतमत्वात्मभिभूतवानितिभावः॥ निर्हणनं निधितोपातःमारणंनिर्घातःतस्यनिःस्वनःशब्दःयःखलुदेवींप्रतिशुम्भमेनिकैःसमरेरसावेशतःकंठतःकथितः-तांनिर्जहिनि हिमारयमारयेतिशब्दः समभूत्सनिर्घातनिःम्बनो विवक्षितः ॥ अथवानिश्चयेननतिशत्रूनेभिरितिनिर्घाताः खड्नायायुधसमूहाःतेषांनिःस्वनः परस्पराहतिजनितोध्वनिः ॥ अथवा. आकस्मिकएवगगनादत्यायतः ज्योतिःपातोयः सनिर्धातः सनिघोपः तस्य यः स्यानिःस्वनोपोरः भयंकरः निर्यातनिःस्वनइवशुम्भस्यपातइवोत्सातः ॥ अतएवमसुरंजितवानजिगाय ॥ KAHAKARE ॥१३॥ ..

·.. शुभोनजितवान प्रकाशप्रकर्षमप्राप्यननाशेत्यर्थः ॥ महावनिर्यावापृथिवीव्यापीनिर्धनगगनतः पततिथउत्पावोनर्थकरः सनिर्घातः ॥ पृषोदरादित्वात्साधुः ॥ अथवायस्यपथमतः सिंहनादेनलोकत्रयव्याप्नसशुम्भः पश्चान्निर्घातस्यदानवनाशकारिणउत्पातरूपस्येवनिर्गतोस्वनोयस्यसनिर्घातनिःस्वनः ॥ अधेनपापेनव्याममुरः प्रधानमंगतेनोपलभितः सन अजितवान्नाभिभूतवानदेवीमितिशेषः ॥ यद्वा ॥ येनसिंहस्यदेवीवाहनस्यनादेनकंठगर्जनेनलोकत्रयंब्यानम् ॥ सवजितवान्सन्लो केपूत्लष्टः सन् शुम्भस्यधोरःनिर्घातनिःस्वनः बभूव ॥ महोत्पातः पापात्मनामनायुदयकारीत्याहुः ॥२४॥ अथदेवीउौःस्वशरैःआत्मबाणैःशतशःशतंशतंसहस्रशःसहस्रं सहस्रंशुम्भमुक्तान्शरांश्चिच्छेद ॥ शरान्स्वशरितिचोभयविशेषणंयथायोगंद्रष्टव्यम् ॥ अथशुम्भश्चउौःस्वशरैःतत्प्रहितांस्तयादेव्यापहितान्प्रेरितानुयान्शतशःशतंशतंशरा चिच्छेदचिच्छिदेचेतिसमन्वमनयोस्तावदित्यर्थः ॥२५॥माचंडिकादेवीततःशुम्भेनसमरमाम्यतस्तदमहमानाअतएवकुद्धासतीतंशुम्भंदैत्यंशूलेनायुधेनाभिजघान॥शुम्भः तदातस्मिन् कालेनिहतः ॥ यदा तदानिहतः तयादेव्याआनिहतआममंतान्नितरांहतःअतएवमूर्छितः सम्भूमौनिपपात ॥ मूसिंजातास्यमूर्छितः।।सतदाअनिहत इतितुच्छे शुम्भमुक्ताञ्छरान्देवीशुम्भस्तत्प्रहिताञ्छरान् ॥ चिच्छेदस्वशरैरुणैः शतशोथसहस्रशः ॥२५॥ ततःसाचंडिकाकुद्धाशूलेनाभिजघानतम् ॥स तदाभिहतोभूमौमूर्छितोनिपपातह ॥२६॥ ततोनिशुंभः संप्राप्यचेतनामात्तकार्मुकः ॥ आजवानशरदेवीकालीकेसरिणतथा ॥२७॥ पुनश्च त्वाबाहूनामयुतंदनुजेश्वरः ॥ चक्रायुतेनदितिजश्छादयामासचंडिकाम् ॥ २८ ॥ ततोभगवतीकुद्धादुर्गादुर्गार्तिनाशिनी ॥ चिच्छेदतानिचक्रा णिस्वशरैः सायकांश्चतान् ॥२९॥ दे देव्याशूलेननिहतःसशुम्भःअनिहतःननिहतःनमारितः नपरामूकतः॥ किंतर्हि।मूर्छितःमनभूमोनिपपातेत्यर्थः ॥२६॥ततःपरशुहस्तमित्यत्रप्राक्निशुम्भंदेवीभूतलेऽपातय |दित्युक्तम्।।ततः तस्यपुनरुज्जीवनपूर्वकंसंग्रामंप्रस्तोतमाहर्षिः ततः भूनलेपतनादनंतरम् ॥ यदा ततःशुम्भेमूर्छितेसतिनिशुम्भः प्राङ्मुर्छितः पश्चाच्चेतनां संज्ञांपाप्यान कार्मुकोगृहीतशरासनः सन्शदेवींचण्डिकां तथाकालींचामुण्डां तथाकेमारणामहंचआजधान ॥ आङोयमहनइन्यात्मनेपदविधावकर्मकाधिकारान्सकर्मकत्वेतुनात्मने पदम् ॥ आजन्नेविषमविलोचनस्यवक्षइत्यत्रतुस्वांगकर्मकाचेतिवक्तन्यादात्मनेपदंवक्षसेत्यध्याहृत्यविषमविलोचनस्यवक्षसासहसंगत्यार्जुनः स्वंवक्षःजनइत्यर्थः ॥ यदा विषमविलोचनस्यसमीपोभूत्वार्जुनः ववक्ष आजन्नेआस्फोटितवानित्यर्थः ॥२७॥ दितेर्जानोदितिजः असुरःदनोजातादनुजाः तेषामीईश्वरः स निशुम्भोमायावीपुनश्चबाहू नामयुतंदशसहस्रींकत्वाअयुतबाहुर्भूत्वाचक्राणामायुधानामयुतेनदशसहल्याचण्डिकांछादयामास । छदसंवरणे । ताडयांमासेत्यर्थः ॥ रथांगायुधसैन्येषुचराष्ट्रसमूहयोः . २८ ॥ ततो तरंदुर्गातिनाशिनीदुरुनरदुःखनाशिनी ॥ भगवतीदुर्गाचण्डिकादेवीक्रुद्धामतीस्ववाणैः तानिशुम्भेनप्रेरितानिचकाणिचिच्छेद ॥ किंच निशुम्भप्रहि ·मा० पु. स०स० .. ॥१३४॥ अ० ८६ तानसायकानाशुगांश्चचिच्छेद ।। दुर्गागहनाकतिरार्तिःपीडातांनाशयंती सुदुरोरधिकरणेचेतिगमर्डः ॥ आतिःपीडाधनुष्कोटयोः ॥ शरेखनेचसायकः ॥ पोतकर्माण । स्यनितंकरोतिसायकः ॥ २९ ॥ ततःचक्राशुगभंजनकः निशुम्भः वेगेनगदामादायगृही वादैत्यानांमैन्यैःसमावृतः परिवृतःसंचण्डिकांहतुंताडयितुमध्यधावत् ॥ धाबुगतिशुद्धयोःस्वरितत्त्वाल्लङ्आत्मनेपदम् ॥ जवाहवयोर्वेगः ॥ ३० ॥ आपतनआइवतएवआगच्छतएवआपतनसमसमयएवतस्यनिशुम्भस्यगदां चण्डिकादेवीशितधारे णतीक्ष्णधारेण खड़े नमण्डलाणाशुशीघंचिच्छेद ॥ ततश्चमशुम्भःभनगदायुधः शूलमायुधसमाददैजयाह ॥ शुलंगृहीत्वाचंडिकाहंतुमाडुढौकेइतिभावः ॥ शिते निशितवेधारेयस्यमशितधारःममाददे ॥ आङोदोनास्यविहरणेआत्मनेपदम् ॥ यदा नित्वादात्मनेपदम् ॥ ३३ ॥ चंडिकादेवीअमराईनम् ॥ अई हिंसा यांचुरादिः ॥ अयनेहिनस्तिअनः नंयादित्वाल्ल्युः ॥ योरनोणिलोपश्च ॥ अमराणामर्दनःशूलहस्तंनिशुम्भम्आयांतमागच्छंतंवीक्ष्यवेगेनसंच मेणस्वेनयथास्यात्तथा ततोनिशुंभोवेगेनगदामादायचंडिकाम्॥अभ्यधावतहतुदैत्यसेनासमावृतः॥३०॥तस्यापततएवाशुगदांचिच्छेदचंडिका॥खड्ड्रेनशितधारणसच शुलंसमादृदे॥३१॥शूलहस्तंतमायांतंनिशुंभममरार्दनम्॥हदिविव्याधशूलेनवेगाविद्धनचंडिका ॥३२॥ भित्रस्यतस्यशुलेनहृदयानिःसृतोपरः।। महाबलोमहावीर्यस्तिष्ठेतिपुरुषोवदन् ॥ ३३॥ तस्यनिष्कामतोदेवीग्रहस्यस्वनवत्ततः ॥ शिरश्चिच्छेदखगेनततोसावपतद्भुवि ॥ ३४ ॥ ॥ %3D आविदेनउत्क्षिनेनागृहीनेनवाशूलेनायुधेनहदिवक्षसिविव्याधताइयामास ॥ अवताडने ॥ लिट्यायासस्योभयेषांसम्पसारणम् ॥ आविध्येत्युक्ते महिन्यादिनासंप्रसारणम्॥ हृदीतिप्रकरणानिशुम्भस्येतिगम्यते ॥ क्रियावाचित्वमाख्यातुमकोत्रार्थः प्रदर्शितः ॥ प्रयोगतोनुसनव्याअनेकार्थाहिधातवः ॥ तेनाविध्येतिविवक्षितार्थसिद्धिः ॥ ३२ ॥ देव्याशलेनभिन्नस्यविदस्यतस्यनिशुम्भस्यहृदयाक्षसः सकाशान्महाबलः महाप्राणममर्थः महावीर्यः महत्तरवीरकर्मादेवींप्रतितिष्ठेतिवदन् अतः कयास्यसिमदनतोयेतिभा पमाण अपरः शूलिनो निशुम्भादन्यः पुरुषः पुमान्निःमृतः निरगात ॥ आरइतिदेहभेदनंनुनिशुम्भरूपक्षेत्रज्ञत्वेन ॥ अतएवनपरः अपरइत्यर्थोनुसंधेयः ॥ क्षेत्रज्ञआ त्मापुरुषः ॥ पुरुषावात्ममानवौ ॥ ३३ ॥ ततइतिच्छेदःखड्नततः अमौआपतदितिच्छेदः ॥ ततोनंतरंदेवीस्वनवदुच्चस्तरांसशब्दंयथास्यानथापहस्यररेतिष्ठतिष्ठमाया शर्वाणीमन्मयीमायामुपेत्पमामेवहतुपुनरुदेश्यसिउदेहिपुनस्तहिपहस्प्यिामीतिहमित्वातस्यनिष्कामतः पुरुषस्यपालननिशुम्भशरीराग्निर्गच्छतः निशुम्भदैत्याक्तारस्य ॥१३४॥ %3D

·शिरः मस्तकंखड्नचिच्छेद ॥ ततोसौतुनिशुम्भोभुविरणक्षितावपतत् ॥ ३४ ॥ निशुम्भेमृतेतदन्यास्तदीयानसुराकिंचकारदेव्यतःपरमित्यतआहर्षिः ॥ ततोनिशुम्भ
पतनादनंतरम् ॥ यद्वा ततःनिशुम्भादपरान्कानप्यसुरान सिंहःदेवीवाह पंचास्यःचखादभक्षयामास ॥ कथम्भूतानउपानरौदान ॥ यद्वा उमदंष्ट्राभिःक्षुण्णाःसंपिष्टाः
शिरोधरायीवायेषांततान शिरोधरःशिरोधिः ॥ धरतीनिधरःपचाद्यन्शिरसोधरः ॥ शिरोधरतीतिविग्रहकर्मण्यण ॥ ततः सिंहभक्षितेश्योपरांस्तानसुरानकालीचामुण्डाच
खाद॥तथापिमिहकालीखादितशेषाःयेपरेऽसुराःदैत्याःतानशिवदूतीचखाद ॥ चंडिकाशरीरतोनिष्कांताशक्तिःशिवदूतीत्युच्यते । उयमितिपाठे ॥ रौद्रभयंकरंयथास्यानथा
दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरानसुरानसिंहःकालीशिवदृतीचम्बादेत्यर्थः ॥ ३५॥ केचिन्महासुराःकौमार्याःशक्त्या आयुधेननिर्भिन्नाःवाडिताःमंतःनेशुः॥ णशअदर्श॥अत्यंतादर्श
नमत्रादर्शनंनपश्यंति स्ममाणानित्याहुः ॥ अन्येमहासुराःब्रह्माण्याःशक्ते मंत्रःगुपभाषणीयोवर्णोद्भवोनिगमागमायुपदेशगम्यःप्रणवादिः तेनपवित्रीकतेनतोयेनवारिणानिरा
%3D
५
ततःसिंहश्चखादोगदंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तांस्तथाकालीशिवदूतीतथापरान् ॥३५॥ कौमारीशक्तिनिर्भिन्नाःकेचिनेशुमहासुराः ॥ब्रह्माणी
मंत्रपूतेनतोयेनान्येनिराकृताः॥३६॥ माहेश्वरी त्रिशूलेनभिन्नाः पेतुस्तथापरे ॥ वाराहीतुंडघातेनकेचिच्चूर्णीकृताभुवि ॥३७॥ खंडखंडंचचके
णवैष्णव्यादानवाः कृताः ॥ वज्रेणचेंद्रीहस्तापविमुक्तेनतथापरं ॥ ३८ ॥
..
कताःअन्येप्रमथादयोनिरस्ताः ॥२६॥ महेश्वरस्येयंमाहेश्वरीतस्याःशूलेनभिन्नाविदारिताःसंतःअपरेदैत्याःरणभूभोपेतुःपतिस्मवराहस्यभगवतीविष्णोःशक्तिर्वाराहीतस्याः
तुंडवक्रनेनकतोधातःताडनप्रहारः ॥ तेनकेचिदसुराःचर्णिताः विपेतुः॥३७॥ विष्णोरियंवैष्णवीशक्तिदेवतातयाचवेणवैष्णवायुधेनकेचिद्दानवाःखंडखडकताःखंडत्वप्रकार
पापिताःखंडीकताः।शकलीकनाइतियावत्॥ प्रकारेगुणवचनस्पेविद्विवचनम् ॥ खंडखंडमितिपाठेकर्मधारयवदुत्तरेष्वितिकर्मधारयत्वातिदेशात्सुपोलुक् ॥ खंडसदृशाःकताइ
त्यर्थः॥ प्रकारोभेदःसादृश्यंच ॥ तदिहसादृश्यंगृह्यते ॥ नन्वत्रदानवइत्येकवचनेनभवितव्यं कर्मधारयवदित्यतिदेशेपिखंडाःकताइतिभवितव्यपुंलिंगेनच॥अबाहुः॥खंडशब्द
स्पगुणवचनत्वाद्गुणमुक्त्वागुणिनियोवर्चतेसगुणवचनइतिगुणवचनस्यलक्षणम् ॥ तस्माद्गणवचनः विशेषणंचभवतिइतिक्रियाविशेषणानांकर्मत्यनपुंसकैकत्वंभवतीतिवक्तव्यमि
तिनबहुवचनंनापिपुंल्लिंगमिति॥अन्यत्वाहुः खंडखंडमितिचयोगोयंचतुरशरइति॥इंद्रस्यइयंशक्तिरेंद्रीतस्याहस्ताग्रतेनविमुक्तंपोरतवजेतेनअपरेदानवाःविनेशुःविनष्टाः॥३८॥

·स०स० अ०८७ मा. पु. कचिदसुराःमहाहवंयुद्धप्राप्यकर्मणिल्यब्लोपेपंचमी ॥ केचित्त्वसुराःमहतःआहवात्सकाशानष्टाःपलाप्यगताः ॥ अपरेनिशुम्भसैन्येऽवशिष्टाअसुरासवेंपिकाल्याचामुण्ड याचण्डिकादहनिष्कांताशिवदूतीवया मृगाधिपादेवीवाहनसिंहःतेनच भाक्षिताःखादिताःकर्मणिक्तः ॥ कालीचशिवदूतीमृगाधिपश्च चार्थेदवःपरवल्लिंगद्वंद्वतत्पुरुषयोः॥एवं ॥१३॥ निशुम्भोनिशुम्भमैन्यंचदव्यामंयामेन्यपाति॥३९॥इति श्रीमार्कंडेयमहापुराण राजाधिराजतोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजशंतनुचक्रवर्निविरचितायांदेवीमाहात्म्यटीकायांनि शुम्भवधोनामषडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥ ॥ अथशुम्भादैत्येश्वरःप्राणसंमितप्राणतुल्यंचातरंनिशुम्भंदृष्टादेव्यानिहतंबलंचसैन्यहन्यमानम् ॥ वर्तमानसामीप्येवर्नमानव द्वतिकर्मणिलटःशानच् ॥ हतंदृष्ट्वाकुद्धःसन्देवींवचनमब्रवीत्॥विईिकर्मकः ॥ देव्यानिशुम्भोनिपातितइतिव्यपदेशमात्रमेतत् । सखलुमेप्राणभूतःसचनिहतोहंतमेप्राणाएव हताःकिमतःपरमवशिष्टमिष्टमिनिमूचयितुंप्राणमंमितमित्युक्तम् ॥ १ ॥ शुम्भोदेवीमाह॥हेदुर्गेदुष्टेसर्वदानवनाशिनि ॥ सात्वंगर्वमहंकारंमावहमाआश्रय ॥ कस्माद्र्वमा आवह ॥ बलावलेपात ॥ अवलेपोत्रलेपनंलेपःसम्बंधःअवकृष्टआश्रितःसम्बंधःअवलेपःबलस्यसामर्थ्यस्यावलेपात्॥ अवलेपस्तुगर्वेस्याल्लेपनेभूषणेपिच॥अत्रसम्बंधार्थः ॥ केचिद्विनेशुरमुरा केचित्रष्टामहाहवात् ॥ भक्षिताश्चापरेकालीशिवदूतीमृगाधिपः ॥ ३९ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे देवीमाहात्म्येनिशुंभव धोनामपडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ॥ निशुम्भंनिहतंदृष्ट्वाभातरंप्राणसंमितम् ॥ हन्यमानंबलंचैवशुम्भःकुद्धोवी द्वचः॥ १ ॥ बलावलेपादुष्टत्वंमादुर्गेगर्वमावह ॥ अन्यासांबलमाश्रित्ययुध्यसेयातिमानिनी॥२॥ गर्वार्थगृह्यमाणेबलावलेपालगद्विमाआवहेन्यनेनान्वयेनविद्यागद्विकरोतीतिवेदाधिस्यदोषःस्यात् ॥ बलाद्र्वमावहेत्येतावतैवनिराकांक्षत्वस्यसिद्धत्वादवलेपादित्यस्या धिकत्वेनवैश्यर्थ्यम्यात् ।। सात्वमित्युक्तंसाकेत्याह । यात्वमन्यामांब्रह्माण्यादीनांबलमाश्रित्यातिमानिनीसतीनितरामहंकारवतीसतीयुध्यसे । तदित्थंकथमसित्वमतिमानि नीयदन्यबलेनयुध्यमनतस्वबलेनेतिशुम्भाभिप्रायः ॥ युध्यसेचेतिपाठेचशब्दः स्वव्याघातकतांसमुच्चिनोतिदेव्याः॥तथाहि॥त्वंबलस्यदर्पादौद्धत्याद्रवमाआवह ॥ अथचते बलमेवनास्ति ।। कुतस्तेबलावलेपःमंगतः।बलंतुतदन्यदीयमैषानेव्याहतिःअन्यासांबलमाश्रित्ययुध्यसेचअतिमानिनीचेति॥यद्यन्यबलेनयुध्यसेकुतस्तेत_तिमानिनीत्वम्।।यय पिमानिनीत्वंकुतस्तेतहियोद्धमन्यबलाश्रयणंयुज्यतेकर्तुम्॥ तस्मादस्मादयाघाताच्चतत्समुच्चयप्रसङ्गोमाभूदितिशुभाभिप्रायांतरम् । अतिमानिनिइतिसंबुद्धयंतत्वपाठेतुसोल्लुंठनमे तत्त्वंखल्वखिलैरपिशूरमानिभिर्मुम्याक्रियसे ॥ अथतहिकथंत्वमन्यासांबलमाश्रित्ययुध्यसे।अतस्तेकुतोमानः।कुतस्तरांत्वमानिनीकुतस्तमांचत्वमतिमानिनीत्याहूयसे।। तवस्तरांततस्तमांचमागर्वमावहेतिशुम्भाभिप्रायांतरमेतत् ॥ अथवास्वमसन्यसंधाप्यसियतस्ततोदुष्टासि ॥ हेदुष्टेयदुक्तं त्वयायोमांजयतिसंग्रामेयोमेइतित्वयासंग्रामकिंकृतं ११५॥

·किंचत्वमन्यासांबलमासाद्ययुध्यसे ॥ काल्याचण्डमुण्डौनिहतौ । तद्वलंत्वत्सिंहेनसंहृतम् । रक्तबीजरक्तपानंकालीकिलकलयामास॥निशुंभोपिब्रह्माण्यादीनांबलमाश्रित्य निपातितः ॥ अस्मदलान्यपिताभिरेवनिहतानीतितस्मात्संग्रामप्रतिज्ञापिकदर्थितात्वयेतिसाधूक्तम् ॥ हेदुष्टेइतिशुम्भाभिप्रायांतरम् ॥ देवीपार्षदाभिप्रायस्त्वन्यः-बलाव लेपादृष्टेइत्येकंपदंसंबुद्धतंचैतत् ॥ हेबलावलेपादृष्टेहेदुर्गे सात्वंगदर्पमावहआश्रय ॥ अवलेपोहंकारः ॥ अतसातत्यगनने ॥ आपुर्वःक्विप् ॥ आसमंतादतनिआ त ॥ बलेसैन्येसामध्येचविषये अवलेपोगर्वःनेनआत्मततमुपद्रोतुमागतामुपद्रोतायःसबलावलेपावत्यः उपद्रवकारीतस्मिन्विषयेदुष्टाहिंसा ॥ तस्याः संबोधनम् ॥ किंभृता त्वंमालक्ष्मीलोकमाता ॥ किंविशिष्टंगर्वम् । अन्यासांद्वितीयांतमेतदाकारांतम् ॥ प्राणिहितमुत्पायहिंसकम् । श्वमप्राणने अनचेत्यनइत्ययंधातुः ॥ अनिति अनःपचायच् अनायपाणिनेहितः अन्यः ॥ पोअंतकर्मणि ॥ आदतत्वाच्छांदमोविच्प्रयोगतोभाषायांचस्यात् ॥ तमन्यप्राणिहितंमुन्यादिनस्यतिनअंतंनयनिअसाः अन्यस्य असाः अन्यासाः तमन्यासाम् ॥ आकारांतपुटिंगद्वितीयैकवचनांतंपद' मोमपामितिवत् ॥ प्राणिहितमुनिजनरक्षणमित्यर्थः ॥ येनगणमात्त्विकरक्षणंभवतितं गर्वकुर्वित्यर्थः । यात्वंचलमाश्रित्ययुध्यसे ॥ किंविशिष्टान्वमतिमानिनी । मानपूजायांमाननमानः भावेघञ् ॥ सोम्त्यस्या मानिनी ।। अतितरांमानिनीअनिमानिती ।। .. श्रीदेव्युवाच ॥ एकेवाहजगत्यत्रद्वितीयाकाममापग ॥ पश्यैतादुष्टमय्येव विशंत्योमद्विभूतयः ॥ ३ ॥ अत्यर्थजायुनेत्यर्थः ॥ इत्थमयंदेवीष्टाभिप्रायोदेवीपार्षदैरुहितोवधारणीयः ॥ बलावलंपादृष्टत्वमितिपाठे बलेविषयअवलंपेनगणआममतावदुष्टाविकताविरुद्धा इति भानुकूलोप्यर्थः ॥ देव्यनुकूलोर्थस्त्वेषः-बलावलेपेनअदुष्टाअकतेत्युभयत्राप्यर्थभेदोऽवगंतव्यः ॥ ॥ हेदुष्टहेअसूयकहेशुम्भ ॥ अत्रास्मिञ्जग तिभुवनत्रयपिअहमकैव ॥ एकमेवाद्वितीयमितिश्रुतेः ॥ परमात्मरूपाहमकैचास्मि ।। यता अहमहंकाररूपामायाकृतिःचंण्डिकाख्ययाएकाहमस्मि ॥ ममदेव्याःति तीयापरानास्ति ॥ अस्ति चेत्कथंचनसामदन्यानैव ॥ हेशुम्भ इतःपश्य ॥ एताःब्रह्माण्यायाः मद्विभूवयः मण्येवदेव्यामेवविंशंन्यः संति ॥ ममदेव्याः विभूतयःकायव्यूहमृ ष्टिसम्पदःपश्य ॥ मृगोधावतीतिवद्वाक्यार्थरूपंकर्महद्रष्टव्यम् ॥ एताः शक्तयः मत्कामव्यूहसिद्धिसंसिद्धसृष्टिमम्पदः मद्विभूतयः मदवनाराः मय्येवविशंन्यः इतियनन्प श्वेत्यर्थः ॥ यद्वा जगदेवजगतीएकैवाहंजगती एकैवजगतीअहम् ॥ अत्रऐक्येमतिअत्रत्यायामकस्यांमयिजगत्याऐक्येनस्थितायांमत्यांमनोजगतीतः सकाशाज्जगतीतोम तःसकाशाच्चापराद्वितीयाच्यातःका मम स्यात् ॥ नकापि॥ तस्मान्मजगत्यारैश्यात हेदुष्ट हेअमूयकइतःपश्यजगतोनाहमन्यास्यास्यान्मदन्यज्जगच्चन।।जगतोममचाप्यै %3D ·2 मा. पु० स०स० M ॥१३६॥ अ०८७ न्यायक्तिरन्याततास्तुका ॥ अहंचजगतीचैकाजगतीमन्मयीयतः ॥ दुग्धवद्दधिचाप्येकंदधिदुग्धमयंयतः ॥दुष्टेति। परस्त्रीलोलुपत्वेनस्वस्त्रीत्यक्ताधवैर्यतः ॥ हतिवैवस्वतोरा जानृणामायुःशतंचतत् ॥ मद्वाक्यहिशिवनोक्तत्वयात्यतंदुरात्मना॥अतस्त्वांशुम्भहन्म्याजौहत्तदैवहतप्रभम् ॥ इत्यभिप्रायनोदेव्याहेदृष्टेत्यायभाषितः ।। अथवैतन्नबोध्यं चेतफलव्यक्तिर्भविष्यति ॥ ३ ॥ हेसुरथततःमय्येवविशन्यःमंतिशनयःइत्युक्तेरनंतरताःसमस्ताःअष्टौब्रह्माणीप्रमुखाःशक्तयःदेव्यःदेवताःतस्याआद्यायाःदेव्याःचण्डिकाया एवतनौशरीरेलयमैक्यंजग्मुः तदाअम्बिकादेवीएकैवासीतअद्वितीयांबिकैवातिष्ठत् ॥ एकैवजाता ॥ ४ ॥ हेशुम्भइहरणक्षितौअहंचण्डिकादेवीबहुभिरनेकैः यैः कलाविभूत्याविभवेनविभुत्वेनव्यापकत्वेनैवैश्वर्येणवायद्वहुत्वमास्थिताअंगीकृतवत्यस्मितबहुत्वं मया संहृतम् ॥ तस्मादहमेकैवतिष्ठामि त्वमाजौ युद्धे स्थिरोभव यत्नदितिबहुत्वमामान्यमपेक्ष्यैकवचनम् ॥ आस्थितेतिगन्यकर्मकमत्रेण तिष्ठतेःकार का ॥ आजावितिपदं काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्रापिसम्बध्यते ॥ ॥ ऋषिरुवाच ॥ ततः समस्तास्तादेव्योब्रह्माणीप्रमुखालयम् ॥ तस्यादेव्यास्तनौजग्मुरेकैवासीत्तदांबिका ॥ ४॥॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ अहंवि भूत्याबहुभिरिहरूपैर्यदास्थिता ॥ तत्संहृतमयैकैवतिष्ठाम्याजौस्थिरोभव ॥५॥ऋषिरुवाच ॥ ॥ ततःप्रववृतेयुद्धंदेव्याः शुम्भस्यचोभयोः ॥ पश्यतांसर्वदेवानामसुराणांचदारुणम् ॥६॥ शरवर्षेःशितैःशस्त्रैस्तथाचास्त्रैःसुदारुणैः ॥ तयोर्युद्धमभूद्भूयःसर्वलोकभयंकरम् ॥ ७॥ दिव्यान्यस्त्रा णिशतशोमुमुचेयान्यांबिका ॥ बभंजतानिदैत्येंद्रस्तत्वतीघातकर्तृभिः ॥ ८ ॥ अहमकैवतिष्ठाम्याजोआजौत्वंस्थिरोभवेति ॥ ५ ॥ ततोनंतरंदेव्याशुम्भस्यचउभयोः युद्धप्रववृतेप्रावर्तिष्ट ॥ कीदृशम् । सर्वेषांदेवानामसुराणांचपश्यतामालो कयतामुभयेषांदारुणंभयंकरम् ॥ यदिशुम्भोजेष्यतितदादेवानांशुम्भवोभयंस्यात् ॥ यदिच देवीजेष्यतितदासुराणांदेवीतो मयस्यात् ॥ तस्मादुभयेषांदारुणम् ॥ यदा पश्यतामित्युक्तत्वापणांभयहेतुस्ताद्धमित्यर्थः ॥ उभयशब्दःसंख्यावाचित्वात्सर्वतोमत्वाबाच्यलिंगतावगंतव्या ॥ ६ ॥ भूयःबहुतरमित्यर्थः ॥ भूपेतिपाठे सुरथस्यसम्बोधनम् ॥ हेभूपसुदारुणैःबाणवृष्टिभिःतयोर्देव्याःशुम्भस्यचयुद्धमभूत्॥ततश्चउभयोःदेव्याःशुम्भस्यचयल्लिगंतदिहस्यादितीहोभशब्दस्यत्रीपुल्लिंगत्वम्॥तथात इशितैःतेजितैःतीक्ष्णैःशस्त्रैःसुदारुणैःसृष्ठभयंकरैःखङ्गादिभिःहस्ताग्राहँरायुधैःसर्वलोकभयंकरंयुद्धमभूत ॥ तथाशितैःसुदारुणैःघोरतरैःअवैश्चमंत्रवद्भिःसायकैःक्षेमव्यैः ।। आयुधभेदायुद्धभेदः ॥ आयुधसाम्यायुद्धसाम्यम् ॥ तथास्त्रैश्चैवेतिपाठेसएवार्थः ॥ तुल्यजातीयैरायुधैःतौयुयुधातेइत्यर्थः॥७॥अथअंबिकादेवीदैत्येंद्रविषयेयानिशतंशतंश

·%3D
शःदिव्यानिदिविभवानिदिव्यानिसमंत्राणिसदैवतानिअवाणि मुमुचे प्रयुक्तवती तानिदैत्येइः शुम्भःतत्प्रतीपातकर्तृभिः तत्तदस्वविध्वंसिभिरावभंज ॥ भंजोआ
मईने ॥ योगेनखंडयामास।आनेयास्त्राणिवारुणार्विनितानिवारुणाबाणिवायव्याबैर्विनितानिवायव्याखाणिपवनाशनपन्नगालैर्विनितानिपनगात्राणिगारुडानाइत्थमन्या
न्यपिप्रत्यमाण्यमशास्त्रसिद्धान्यवगंतव्यानि ॥ युपागपागुदातीचोयत शैषिकः ॥ मुमुचे मुच्लमोक्षणे ॥ तेषामंबिकाप्रयुक्तानांप्रतीघातःविघातः ॥ उपमर्गस्यपञ्यमनुष्ये
बहुलंदीर्घः ॥ तस्यकर्तृणिप्रत्यत्राणि तैः॥जनिक :प्रकृतिरितिलिंगात्समासः।।८॥ परमेश्वरीचण्डिकातेनमुक्तानिरितानिदिव्यानिदिविभवानिउपहुंकारोचारणादिभिलील
यैवाप्रयलेनैववभंजभनक्तिस्म ॥ आदिशब्दादबैश्च ॥ उग्रःरौद्रः सएबहुमितिरोषेणोच्चारणंशब्दः तदादिभिरखैः परमाईश्वरीपरमेश्वरी ॥ ९ ॥ ततःदिव्यानभंजनानंत
रंसःअसुरःशुम्भःदेवींचण्डिकांशराणांशतैरसंख्यातैःशरसहवैश्वाच्छादयत ॥ छदमंवरणेचुरादिःआङ्पूर्वः लङ् । णिचश्चेत्यात्मनेपदम् ॥ साचदेव्यपितत्कुपितातदि
तिहतौपृथपदम् ॥ तस्माच्छरशनैराच्छादनादेतोःकुपितासती इषुभिर्बाणैःधेनुश्चापंशुम्भस्यशरासनंचिच्छेद ॥ इषुभिारतिबहुवचनं पुनःपुनर्धनुच्छेदंपुनःपुनर्खनुग्रहणं
मुक्तानितेनचास्त्राणिदिव्यानिपरमेश्वरी ॥ वभंजलीलयेवोगहुंकारोच्चारणादिभिः ॥ ९॥ ततःशरशतैर्देवीमाच्छादयतसोसुरः॥ साचतत्कुपिता
देवीधनुश्चिच्छेदचेषुभिः ॥ १० ॥ छिनधनृपिदैत्येंद्रस्तथाशक्तिमथाददे ॥ चिच्छेददेवीचक्रेणतामप्यस्यकरेस्थिताम् ॥ ११॥ ततःखड्गमुपादा
यशतचन्द्रंचभानुमत् ॥ अभ्यधावतताहंतुंदैत्यानामधिपेश्वरः ॥ १२ ॥ तस्यापततएवाशुखनंचिच्छेदचंडिका ॥ धनुर्मुक्तैःशितैर्बाणेश्चर्मचा
ककरामलम् ॥ १३॥
चसूचयितुमाश्रितम् । अन्यथैकस्यधनुषश्छेदेकर्नव्यधनुश्छेदंचषुणेत्येवब्रूयादनंतामोघशक्तित्वादेवीषोः ॥१०॥ अथदैत्येंद्रःशुम्भःधनुषिशरासनेदेव्याछिन्नेसतितथातेनप्रका
रेण शक्तिमायुधमाददेजग्राह ॥ अथदेवीअस्यशुम्भस्यारेस्थितांप्रेषयितुंगृहीतांतांशक्तिमपिचकेणायुधेनचिच्छेद ॥ करोत्थितामितिपाठे करादुत्थितामउदयंयां
तीम् ॥ अपिशब्दउक्तसमुच्चये ॥ प्राधनुः चिच्छेदतदनुशक्तिमपि । समाददेइत्यपिपाठेसएवार्थः ॥ ११ ॥ ततःशक्तिच्छेदनानंतरंदैत्यानामधिपाःधूमलोचनादयःतेषामी
श्वरःशुम्भःखहं चंद्रहासमुपादायभानुमकिरणयुक्तंशतचंद्रशतंलिखिताःचंद्राःयस्मिनफलकेतत्फलकंचगृहीत्वा तांदेवाहतुमत्यधावत् ॥ १२ ॥ चंडिकादेवीतस्य
आपततएष्यत एक्शुम्भस्पआशुतत्क्षणएवधनुर्मुक्त चापात्सकाशानिर्गमितैःशितैःतीक्ष्णैःवाणैःअर्ककरामलमर्ककरैः संगतैगलिमन्वावपतिफलितार्ककिरणत्वादमलेखहूचि
च्छेद ॥ अथचबाणैरर्ककरामलंप्रतिफलितैरर्कस्यकरैःसहसंपर्कलाभादमलंफलकंचचिच्छेद ॥ बाणैरितिबहुवचनात् खॉचूर्णयांचकरेतिमूच्यते ॥ १३ ॥

·स०स०
अ० ८७
मा०
पुनकेवलंबतचर्मचचिच्छेद॥अपितृअश्वांश्चच्छित्त्वाशरैःपातयामास॥सारथिनासहरथंचपातयामासव्यत्यस्तावयवंचकार॥ तदासदैत्यःघोरंभयङ्करंमुद्गरंधनंजयाहाकीदृशः।
हताश्वःनिहतस्थवाहनःछिन्नधन्वा छिन्नंधनुर्यस्य बहुव्रीहौ धनुषश्चेत्यनङ्ममासांतः ॥ विसारथिःसारथिरहितः ॥ अंबिकायानिधनेउद्यतःकृतोद्यमः ॥ १४ ॥ सादेवी
1॥१३७॥
निशिनैःतीक्ष्णैः शरैःआपततःप्रहर्नुमिच्छतःशुम्भस्यमुद्रमायुधविरोषचिच्छेद॥तथापिछिन्नमुद्ररोपिवेगवान्वेगधारीमुष्टिमुद्यम्यऊकत्यतादेवीमायधावत्। सर्नेस्त्वरितायां
गांधावादेशः ।। १५॥ सदैत्यपुंगवःशुम्भादेव्यावक्षमिमुष्टिंरनिबद्धांगुलिसन्निवेशंपातयामाम प्रयुक्तवान् ॥ अक्लीबेमुष्ट्रिरत्नीहौ । पुमान्गौःपुंगवः । गोरतद्धितलुकीतिटच
समासांतः । दैत्यःपुंगवइवबलवान ॥ स्युरुत्तरपदेव्याघपुंगवर्षभकुंजराः ॥ सिंहशार्दूलनागाद्या पुसिश्रेष्ठार्थगोचराः ॥ उपमितंव्याघ्रादिभिःसामान्याप्रयोगेसमस्यते ॥ सातदा
देवीतलेनकरतलेनतंशुम्भमपिउरसिवक्षस्यताडयत॥ अस्वीतलमधोदेशेस्वरूपेपृष्टतम्तलम्॥ वितस्तौचचपेटेचनतोज्यारक्षणेतलम् ॥ १६॥ सदैत्यानांराजाशुम्भः।राजाहः
अश्वांश्चपातयामासरथंसारथिनासह ॥ हताश्वः सतदादैत्यश्छिनधन्वाविसारथिः ॥ जग्राहमुद्गरंघोरमंबिकानिधनोद्यतः॥ १४॥ चिच्छेदा
पततस्तस्यमुद्गरंनिशितैः शरैः । तथापिस्रोभ्यधावत्तांमुष्टिमुद्यम्यवेगवान् ॥ १५ ॥ समुष्टिंपातयामासहृदयेदैत्यपुंगवः ॥ देव्यास्तंचापिसा
देवीतलेनोरस्यताडयत् ॥१६॥तलप्रहाराभिहतोनिपपातमहीतले.॥ सदैत्यराजः सहसापुनरेवतथोत्थितः ॥ १७॥ उत्पत्यचंप्रगृह्योचैर्देवींगग
नमाम्थितः॥तत्रापिसानिराधारायुयुधेतेनचंडिका ॥१८॥ नियुद्धंखेतदादैत्यश्चण्डिकाचपरस्परम्॥चक्रतुःप्रथमंसिद्धमुनिविस्मयकारकम् ॥१९॥
सखित्यष्टच् ॥ देवीकृततलपहारेणचपेटघातेनअभिहतःवशमिताडितःमहीतलेनिपपात ॥ अथसदैत्यराजः सहसावेगेनअतक्र्येणबलेनचपुनःनथैवनिपतनात्प्रागिवउत्थितः
उदस्थादुच्चैःस्थितिमाप ।। १७ ॥ महीतलादुत्पत्यउड्डीयदेवींप्रगृह्यगृहीत्वाउचॅर्गगनमाकाशमास्थितःआरूढः ॥ आयूर्वात्तिष्ठनःसकर्मकागत्यर्थाकर्मकसूत्रेणकर्नरिक्तः ॥
आस्थितवान् । आङःस्थाप्रतिज्ञानमर्थः।गगनंस्थानत्वेनप्रतिज्ञातवान् ॥ तत्रापिगगनेपिसाचंडिकानिराधारानिरधिकरणासत्येवतेनसहयुयुधे । यद्वा निर्निश्चयनिषेधयोः ।।
निश्चयश्चाबाध्याध्यवसायः । निराधाराअहमेवसर्वशक्तिसमन्विताशत्रुमुपसंहारप्यामीतिनिश्चयज्ञानाधारा॥यदा चंडिकाशब्दब्रह्मरूपतयाआकाशस्थितयासाधारत्वादनिरा
धारा ॥१८॥तदागगनारोहणकालेप्रथमंखेआकाशेदैत्यःशुम्भःचंडिकाचदुर्गापरस्परंनियुद्धबाहुयुद्धनामधनंचक्रतुःचक्राते।कीदृशंनियुद्धमासिद्धाश्चमुनयश्चसिद्धमुनयः ॥
ननुचविधिपूर्वस्यात् ॥ नैतत्॥प्राप्तस्यचबाधास्थेयेति॥यवा ॥ सिद्धैःमहितामुनयःतेषांविश्वावसुपभृतीनांमुनीनांनारदादीनांपश्यतांविस्मयस्याश्चर्यस्यकारकंजनकम्॥ इहके
॥१३७॥

·KHE चित्सिदमपनीययुदंपेतुः ॥ नियुद्धनामयुद्धं प्रथमंचक्रतरित्यर्थः ॥ केचिनुप्रथममपनीयप्रधनपेतुः ॥ कर्मव्यतिहारेसर्वनानोवेभवतः तपासबहुलामतिसुमार क्रियायांपरःकरोतिपरस्यापिपरःपरस्परम् ।। १९ ॥ अंबिकादेवीतेनशुम्भेनमहसुचिरंचिरतकालंनियुदंकत्वाततोनंतरंतंशुम्भमुत्पाट्यक्षिप्यचरणमुद्दत्यनामयामास । ततोनामयित्वातंशुम्भंवलयाकारणोर्ध्वतःभामयित्वाधरणीतलेचिक्षेपपातयामाम ॥ इहान्नमवमेतत्वान्मित्वान्मिनांहस्वइतिहस्वत्वम् ॥ भ्रमयामासेतिमायःपाठः ॥ यदा वेत्यनुवर्त्यमिताह्रस्वः । साचव्यवस्थितविभाषा ॥ तेनक्कचित्प्रयोगेपुगणादौसंक्रामयतीतिवद्धामयामासेत्यपिसभ्यएव॥ इहउत्पायउत्पात्यउत्क्षिप्पेतिपाठत्रयम् । भमुअनव स्थानेणेरयादेशः ॥ क्षिपप्रेरणेलिट् ॥ २० ॥ देव्याक्षिनःमदुरात्माशुम्भःधरणींप्राप्यवेगितःमजातवेगःसन् ॥ वेगतइतिपाठे वेगात् ॥ वेगवानितिवापाठः॥चण्डिकानि धनेच्छयामुष्टिमुयम्यउत्क्षिप्यउद्यतंकत्वात्यधावत देवीमित्यर्थउच्यते ॥ चण्डिकायाःमकाशात्माभव्यंयनिधनमरणंतत्रेच्छयायतःअध्यागच्छत् ॥ अथात्ययेपलायचेद्र च्छेदसौननियतैवेति ॥ दुष्ट आत्मास्वभावो यस्यसः। आत्मायनोधृतिर्बुद्धिःस्वभावोब्रह्मवर्म्मच ॥ २१ ॥ सर्वेषांदैत्यानांजनेश्वरंराजानंशुम्भंततोदेवीवक्षसिउरसिशूलेनभित्त्वा ततोनियुद्धसुचिरंकृत्वातेनांबिकासह ॥ उत्पात्यभ्रामयामासचिक्षेपधरणीतले ॥ २० ॥ सक्षिप्तोंधरणींप्राप्यमुष्टिमुद्यम्यवेगितः ॥ अभ्य धावतदुष्टात्माचण्डिकानिधनेच्छया ॥२१ ॥ तमायांतततोदेवीसर्वदैत्यजनेश्वरम् ॥ जगत्यांपातयामासभित्त्वाशूलेनवक्षसि ॥२२ ॥ मगता सुःपपातोादेवीशूलाग्रविक्षतः ॥ चालयन्सकलांपृथ्वींसाधिद्वीपांसपर्वताम् ॥ २३ ॥ विदार्यजगत्यांभूमौपातयामास । जगतीजगतीच्छन्दोविशेषेपिक्षितावपि ॥ २२ ॥ देव्याःशूलमायुधंतस्यायनविक्षनःहतः ॥ शिणुक्षणुहिंसायांदावपिणांनौतनादी ॥ तेनक्षितःशतइतिपाठद्वयम् ॥ कर्मणिक्तः ॥ अनुदानोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपोझलिङिति ॥ मशुम्भोगतासुः निर्गतप्राणः सन् उभूिमौप पात ॥ किंकुर्वन् ॥ सकलांपृथ्वींचालयन् ॥ कथंभूतांपृथ्वीम् । अब्धयश्चद्वीपाश्चनैः महवर्नमानाम्.॥ पुनः कीदृशीम् । सपर्वतांपर्वतैः सहवर्नमानाम् ॥ चालय निति-चलकम्पनेणिचिकम्पनेचलिमित् ॥ वायुश्चलयतिवलीमीषन्कम्पयति ॥ अन्यत्रनमितवायुश्चालयतिघनश्रेणीदेशांतरंपापयतीत्यर्थः ॥ अत्रतुस्यानांतरपा पणंधात्वर्थः॥ तेनात्रमिन्वाभावात्हस्वत्वाभावः ॥ कश्चिदाह-चलनंचालःतंकरोतिणिचलटःशतृप्रत्ययः।प्रयोजकव्यापाराभावाणिचोत्रासंभवादिति॥वन्न ।मृतस्यापिउप चारातस्वाभापावाप्रपोजकश्यापारसंभवात् ॥ मृतःपुत्रोमातरंरोदयतिधनमानंदयतीतिवन्मृताचेतनयोरप्पस्त्येवप्रयोजकव्यापारइतिप्रागुक्तएवमित्त्वभावाभावोपायआश्रपि ·स०स० अ.८८ मा. पु० तव्यः।।२३॥देव्यातस्मिन्दुरात्मनिशुम्भेहतेसतिततोहेतुतःअखिलंविश्वप्रसन्नमभवत् तथाहि। जगलोकःस्वास्थ्यमनाकुलत्वमतीवअतितरामाप॥ नभःआकाशंचनिर्मलंनि ||१३८॥ पांसुअभवत्॥विश्वमशेषकत्वंसमस्तनिखिलाखिलानिनिःशेषम्।विष्टपंभुवनंजगत् ॥२४॥पाक्शुंभमरणात्पूर्वसोल्का उल्कासहिताःयेउत्सावमेघाःदेवलोकशुभामचागताःशां तिमगमन्नितिभावः ॥ उल्कावाला ॥ यदाहुः-लंकाशेफालिकाटीकाधातकीपचकाढकी ॥ सिधकामारिकाहिकापाचिकोल्कापिपीलिका ॥ देव्याशुंभेनिपातितेसतित थाअनाकुलाः सरितः नयः मार्गवाहिन्यःमार्गाददुरगाआसन् । पूर्वमाकुलत्वादुत्पथगामिन्यःअधुनातुतद्वैपरीत्यमितास्ताइतिभावः ॥ २५ ॥ देव्यातस्मिन्शुम्भनिहते सतिततोहेतुतः सर्वदेवगणाः इंद्रादयःहर्षनिर्भरमानसाःनिःशेषेणभरःपोषःपूर्णतायत्रतानिनिर्भराणिहर्षेणनिर्भराणिमानसानियेषांत बभूवुः ॥ अथचगंधर्वाःहाहाहूहूप्रभृतयः ललितंमनोहरंयथास्यात्तथादेव्याः पराकमंजगुः गायतिस्म ॥ २६ ॥ गीतमुक्तावाद्यनृत्यंचाह ।। देवगणविशेषाः अबादयन्तथान्यएवाप्सरोगणाः ननृतुःनृत्यंतिस्म । ततःप्रसन्नमखिलंहतेतस्मिन्दुरात्मनि ॥ जगत्स्वास्थ्यमतीवापनिर्मलंचाभवनमः ॥२४॥ उत्पातमेघाः सोल्कायेप्रागासंस्तेशमययुः ॥ सरितो मार्गवाहिन्यस्तथाशुंभेनिपातिते ॥ २५॥ ततोदेवगणाः सर्वेहर्षनिर्भरमानसाः। बभूवुर्निहतेतस्मिन्गंधर्वाललितंजगुः ॥२६॥ अवादयंस्तथै वान्येननृतुश्चाप्सरोगणाः।ववुःपुण्यास्तथावाताःसुप्रभोभूदिवाकरः ॥२७॥ जज्वलुश्चाग्नयःशांताः शांतदिग्जनितस्वनाः॥२८॥ इति श्रीमा देवी माहात्म्येशुम्भवधोनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥ऋषिरुवाच ॥ देव्याहतेतत्रमहासुरेंद्रेसेंद्राःसुरावह्निपुरोगमास्ताम् ॥ कात्यायनी तुष्टबुरिष्टलाभाद्विकाशिवकाजविकाशिताशाः ॥१॥ .. वाताः पुण्याःशैत्यमांयसौरभ्ययुक्ताःववुःवांतिस्मपुण्याः रजःशून्याश्च ॥ तथादिवाकरः सूर्यः सुपभःसुतेजस्कः अभूत् ॥ २७ ॥ अनयःआहवनीयादयःशांता निर्मलाः संतःजज्वलुःज्वलंतिस्म॥ ज्वलदीतौ ॥ लिट्उम्॥ शुंभेनिहतेयज्ञाः प्रवृत्ताइत्यर्थः॥दिग्जनितस्वनाउत्पातशब्दाः शांताःउपशांतिमगुः ।। यदा दैत्यादितदेवादिहाहाकारस्व नाःशांताइत्यर्थः ॥ २८ ॥ इति श्रीमार्कडेयमहापुरा राजाधिराजवोमरान्वयश्रीशतंनुविरचितायांदेवीमाहात्म्यटीकायांशुम्भवधोनामसप्ताशीतितमोध्यायः ।। ८७ ॥ देण्याचण्डिकयातत्रसंग्रामेमहासुरेडेशुम्भेहतेसतिसेंटाइन्द्रसहिता वह्निपुरोगमाःअग्न्यादयःसुरादेवाइष्टलाभावशुम्भनिहतलक्षणात्संतुष्टाःअतएवविकाशिवकाः दीप्तवदनाःप्रस ममुखाः सुषुविकाशिताआशादिशोयेषांततांशुम्भमर्दिनीकात्यायनींचंडिकांतुष्टुवुः ॥ टुअस्तुतौ ॥ विकाशिवाजविकाशिताशाइतिपाठे-काशदीप्तौ तालव्यांतः ॥

·कशनकाशःकाशोयेषांतानिकाशीनिविकाशीनिवकाण्येवअब्जानिकमलानियासांताःविकाशिवाजाः काशःसंजातोयासांताः काशिताःविशेषेणकाशिताथवाआशाववि
काशिताशाः ॥ काशितांसाइतिपाठेसुराइष्टलाभादिकाशिवाजाः विकाशितांसाश्चभवति॥अंसोभुजशिरः।ततःकर्मधारयःमहांवोऽसुराःतेषांमिश्रेष्ठे ॥ कतोमहर्षिःतस्या
पत्यंबी गर्गादिपाठात्कात्यशब्दागर्गादियत्रंतातसर्वत्रलोहितादिकतंतव्यइतिष्फः पित्वातङीष् ॥ फस्यायनादेशःकात्यायनी ॥१॥ देवाऊचःदेवींस्तोतुंस्तवोपयोगीनिवा
क्यानिउक्तवंतः ॥ प्रपन्नाअनन्यशरणाः शरणार्थिनः भक्तिनम्राःतेषाम्आनिपीडांहरतीतिप्रपन्नानिहरा ॥ हरतेरनुयमनेन्सियांटाप् ॥ प्रपन्नातिहरेदेत्रित्वंप्रसीदप्रसन्नाभव
॥ पावादिनासदेः सीदभावः ॥ हे अखिलस्यजगतः मातः जननि त्वंप्रसीद॥हेविश्वस्यईश्वरिव्यापिकत्वंप्रसीद।हेदेवित्वं विश्वंपाहिलक्ष्मीरूपणसर्वजगवृक्ष ॥हेदेवित्वंचरा
चरस्पजगतः ईश्वरीविष्णुमायात्मतयाव्यापिकासि ॥ चराधाचराश्वचराचरम् ॥ सर्वोदवोविभाषयैकवद्भवति ॥ अन्यथाचरगतौपचायच् ॥ चारचलिपतिवदीनांवाद्वित्व
मच्याक्चान्यासस्येत्यनेनचराचरंजंगमात्मकमेवस्यान्नाजंगममपि ॥ यदाहुः-चरिष्णुजंगमचरंत्रसमिंगंचराचरम् ॥ २ ॥ हेदेवित्वंयतः हेतोः पृथिवीस्वरूपेणस्थिता
S
॥देवाउचुः॥ ॥ देविप्रपन्नार्तिहरप्रसीदप्रसीदमातर्जगतोखिलस्य॥ प्रसीदविश्वेश्वरिपाहिविश्वंत्वमीश्वरीदेविचराचरस्य ॥२॥ आधारभूताजगत
स्त्वमेकामहीस्वरूपेणयतः स्थितासि ॥ अपांस्वरूपस्थितयात्वयैतदाप्याय्यतेकृत्स्नमलंघ्यवीर्ये ॥ ३॥ त्वंवैष्णवीशक्तिरनंतवीर्याविश्वस्यबीज
परमासिमाया ॥ संमोहितदेविसमस्तमेतत्त्ववैप्रसन्नाभुविमुक्तिहेतुः॥४॥
॥
सि ॥ अतः जगतः विश्वस्याधारभूतात्वम् एकैवनान्या ॥ अलंव्यवीर्येलंधितुमशक्यबले ॥ अपांस्वरूपस्थितयात्वयैवैकयाएतत्वत्स्नंजगदाप्याय्यतेसर्वमाप्याय्यते ॥
प्यायीवृदौणिकर्मणिलट् ॥ अपांजलानांस्वरूपेणस्थितयात्वया ॥ ३ ॥ हेदेवित्वम्अनंतवीर्याअक्षयवला ॥ वैष्णवीविष्णुसंबंधिनीशक्तिरसिययाशक्त्याविष्णुर्भगवा
नशेषलोकान्पालयतिसाविष्णुसामर्थ्यलक्षणात्वमेवेतिभावः ॥ विश्वस्यबीजकारणयल्लोकवेदपमिद्धमावरमाव्यापिनीमहामायात्वमेवासि ॥ परमाउत्कष्टादुनराशक्ति त्वद
न्यासेतिभावः ॥ हेदेवित्वयामाययैतत्समस्तविश्वंसजातमोहंकृतंमोहितंममतायनरुतम् ॥ देवित्वंवैप्रसिद्धाज्ञानवैराग्यरूपाउपनिषत्परमात्मतत्त्वावगमस्वभावाप्रसन्नासती
भवनभूःपुनःपुनरुद्भवः।भुविरुत्पत्तिर्भूतप्रादुर्भावइतियावत्॥भुसत्तायांत्रियामिकृष्यादित्यइतिइक्मत्ययः॥उवङादेशः॥भुवेरुत्पत्नितोमोचनमुक्तिःमुक्त हेतुःकारणमसीत्यर्थः ।
भूविभूमोइत्युकेटावस्तिष्ठतु।ब्रह्मलोकादौमुक्तिहेतुतानस्यादित्यव्यामिपरिजिहीर्थापलक्षणताश्रयेणजनितप्रतिपत्तिगौरवदौगुण्यात विमुक्तिहेतुरित्येकंपदम् ॥ ४ ॥

·मा.पु. १३९॥ हेदेविसमस्ताः श्रुत्पादयोवियाः तथैवभेदास्त्वत्प्रकाराएवत्वदंशालव ॥ तस्मानवविद्यानांपरस्परंपार्थक्याभावात्तेकास्तुतिः प्रवर्तताम् नकापि ॥ कीदृशीस्तुतिः ॥स०स० स्तवमर्हतिस्तव्यम् ॥ दंडादियोयः ॥ अन्यथाअचोयतंबाधित्वाएतिस्त्वितिसूत्रेणक्यपिसतिस्तुत्यमित्येवस्यात् ॥ स्तब्येस्तोत्रावस्तुनिविषयेपराचापराचेतिपृक्षाभूतोक्ति .ee यस्यांसास्तव्यपरापरोक्तिः ॥ स्तुतिस्तुत्ययोः पृथक्केखलुस्तुतिः प्रवर्तते एकत्वेकातेस्तुतिरस्त्वितिभावः ॥ त हित्वंबालीत्वलक्ष्मीरित्याद्यास्तुतिरपिदेव्याएकत्वेननघटतइ त्याह । समस्ताःसकलाःकलासहिताःचतुष्पष्टिकलोपेताःपातिव्रत्यादिधर्मोपेताःसृष्टयादिप्रतिनियतनैपुण्यीपेताश्चब्रह्माण्यायाःस्त्रियश्चतवैवांशाइतिकातेस्तुतिरेकस्वरूपत्वात् ।। हेदेवित्वयाएकयैवांबयामात्राएतज्जग रितपूर्णमआप्यायितम् ॥ त्वमेवजगतजगदेवत्वमितिकातेस्तुतिनकापि ॥ अन्यदीयगुणानामन्यत्रारोपणवर्णनंस्तुतिः॥अत्रतुसैवविये तिमैववाहयादित्रीतिभेदाभावात्स्तव्यपरापरोक्तिःपरमोक्तिरित्यर्थः ॥ देवीन्यूनानभवतीतिस्वभावतःश्रेष्ठोक्तिरित्येवतस्यामितिकातेस्तुतिरित्युक्तम् ॥ न्यूनमाधकीलत्योक्तिः स्तुतिरित्यपिलक्षणम् ॥ न्यूनाभवतियतस्तवोधिका नैवेत्युक्तंकातेस्तुतिरिति ॥५॥पुनरपिदेव्याःस्तुतिर्नघटतइत्याह ॥ परमोक्तिःस्तुतिरितिस्तुतिलक्षणम् ॥ तत्रदेवीसर्वभू विद्याःसमस्तास्तवदेविभेदाःस्त्रियः समस्ताः सकलं जगच ॥ त्वयैकयापूरितमंबयतत्कातेस्तुतिःस्तव्यपरापरोक्तिः॥६॥सर्वभूतायदादेवीभुक्तिमु क्तिप्रदायिनी ॥ त्वंस्तुतास्तुतयेकावाभवंतिपरमोक्तयः॥६॥ सर्वस्यबुद्धिरूपेणजनस्यहदिसंस्थिते॥स्वर्गापवर्गदेदेविनारायणिनमोस्तुते ॥७॥ ताइतीदंस्तुतिपदम् ॥ एवंचसतिब्रूमः हेदेविभुक्तिमुक्तिप्रदायिनीत्वंयदासर्वभूतासिसर्वात्मासिविश्वरूपासीतिस्तुताभूः तदास्तुतयेस्तुत्यै स्तुत्यर्थाः कावानामपरमाः श्रेष्ठा उक्तयःवर्णनास्तुतयोभवंतिनकापि।परमाश्रेष्टाउक्तिःवर्णनेस्तुतिरितिलक्षणम्। ततश्चयच्चाकंचित्पदार्थरूपंभावाभावात्मकंसंभवेत्तन्नामसर्वमित्युच्यते ॥ सर्वभूतादेवीतियदास्तुता तदासर्वस्यचदेव्यावैक्याकिस्तुत्यंकावास्तुतिःस्यादितिभवत्यर्थादाह । कावाभवंतिपरमोक्तयइति ॥ काः परमोक्तयःयाभिस्तूयतेदेवी नकापि ॥ युक्तस्यादावृतेभूतंपा ण्यतीतेसमेत्रिषु ॥ सर्वभूतासर्वेणविश्वेनसमेत्यर्थः ॥ कीदृशीदेवी ॥ अयदाशुभावहविधिदा ॥ भुज्यतेभोगःस्वर्गादिःमुक्तिमोक्षःतौप्रददातिभुक्तिमुक्तिपदा ॥ यदा. भुक्त मुक्तिर्वैराग्यंतांप्रददाति । प्रेदाज्ञःकः । अयतेगच्छतिव्यामोतीत्ययनी ॥ कृत्यल्युटोबहुलमितिकतरिल्युट् ॥ यद्वा दयदानेभुक्तिमुक्तीप्रदयतेभुक्तिमुक्तिप्रदायिनी॥णिनिः ।। ॥१३॥ यहा प्रापूरणेभुक्तिमुक्तीपातिपुरयतिभुक्तिमुक्तिमाः ॥ आतोनुपसर्गेकः ॥ दयिष्यतेरक्षिष्यतिदायिनी । भविष्यदाधमयेयोणिनिः ॥ भुक्तिमुक्तिप्राचासौदायिनीरक्षि पीचेतिकर्मधारय बनावः ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥ ६ ॥ हेदेविसर्वस्यजनस्यजंतोःहदिचेतसि बुद्धिरूपेणसंस्थिते हेस्वर्गापवर्गदेदेविनारायणिनमोस्तुते ॥ हेदेविसं १ ·--..-- स्थितेसम्यगवस्थिते ॥ संस्थाधारेस्थितौमृतौ ॥ स्वर्गचापवर्गचददातिस्वर्गापवर्गदा आवोनुपसर्गेकः॥नरःकश्चिदृषिःनरस्यापत्यनारायणः॥ नडादित्यःफक्स्यायनः॥ नारायणस्यत्रीमायोपचारात् ॥ नारायणीविष्णुमायेत्यर्थः ॥ यदा आपोनाराइतिप्रोताः ॥ नारमम्मयमयनमस्यनारायणः ॥ संझायांणत्वम् ॥ यदा नराणांस महोनारमयनमस्यनारायणःवस्यत्रीनारायणीलक्ष्मीः ॥ हेनारायणि कात्यायनींतुष्टुवरितिकात्यायनीस्तुतौपड़तायांनारायणीनमस्कृतिःस्त्रियःसमस्तास्तदंशाएवेतिप्रामुक्तेः कार्यभेदमात्रत्वेपिवस्तुतस्तयोरेक्यादविरुद्धा॥ ७ ॥ अष्टादशनिमेषास्तकाष्ठात्रिंशनुताःकलाइत्यभिधानात् काष्ठाकलातोन्यूनेतिकाष्ठाकलादिरूपेणेतिपाठःसायः॥विश्वस्य खलुकाष्ठाकलान्यूनेतिकाष्ठाकला।क्षणमुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्वयनमंवत्सरादिकालरूपेणपरिणामप्रदायिनी॥ बाल्यादिदिवसोवस्थाविशेषेणवातथाविश्वस्योपरताववसानेविषये याशक्तिःतत्संबुद्धौहेशतरुद्ररूपत्वात्हेसमर्थे।।नारायणीति-अयगतौ-इण्गतौ-इगतो-अय्यतेइयतेवाअयनःपरमात्माकर्मणिल्युटपुंलिंगतानुप्रयोगतः। लिंगमशिष्यलोकाश्रयत्वा लिंगस्येतिवचनात्॥नाराणामयनःनारायणः॥पूर्वपदात्संज्ञायामगःइतिणत्वम्॥नारायणस्यपरमात्मनइयंमायानारायणी॥ अन्यथानारायणस्येयंनारायणीयेतिवृद्धाच्छःस्यात कलाकाठादिरूपेणपरिणामप्रदायिनि ॥ विश्वस्योपरतौशक्तेनारायणिनमोस्तुते ॥ ८॥ सर्वमंगलमंगल्येशिवेसर्वार्थसाधिके । शरण्येत्र्यंबके गौरिनारायणिनमोस्तुते ॥ ९॥ . तम्मात्संबंधेऽणेवं॥परिणामःप्राणिकायावयवोपचयलक्षणावृद्धिः तांप्रददातिपरिणामप्रदायिनि ॥ सुप्यजातौणिनिः॥आतोयुक्चिण्कतोः। ज्ञापकसिद्धमनित्यमितिक्वचित्सो पसर्गादपिणिनिः॥दुग्धंदधिरूपेणपरिणमतइत्यादौतुपरिणामोरूपांतरावामिग्यादिस्वरूपाद्विवना पारमाणप्रदायिनीतिपाठे-परितोमानमियनापरिच्छेदः॥प्राणिकायादेःका लकताशरीरावस्थायौवनादिवयः। तस्यपरिच्छेदःपरिमाणमएतावत्कालपरिमितमिदंबाल्यमिदयौवनमित्यादितत्पददातिहेपारमाणप्रदायिनि॥८॥ सर्वाणिमंगलानियतःस्युःस सर्वमंगलामंगलेश्योहितामंगल्याउगवादियोयत्॥सर्वमंगलाचासौमंगल्याच॥सर्वमंगलमंगल्येति ॥वृद्धिपाठपक्षेतु-मगिगतौमिंग्यतेमंगलानि । मंगले योहितामंगल्यामंगल्यै वमांगल्या ॥ अन्येषामपिदृश्यतइविदीर्घःपुरुषवत् ॥ कश्चित्त्वाह-गुणवचनब्राह्मणादिश्यः कर्मणिचेतिकर्मणिष्यनिति ॥ तत्र तस्यार्थसंगत्यभावस्तावदास्ताम् । खियांटापंयाधित्वाषित्वावकीषिमांगलीत्येवस्यान मांगल्येतिरूपासिदिरितितदुपेक्षणीयंप्रेक्षावद्भिः ॥ शिवाभवानीरुद्राणी ॥ हेशिवे ॥ यहा शिवामंगलो तेतिरमापि शिवाभवति ॥ हेशिवेहेरमेसर्वेषामर्थानांसाधयित्रीउमाग्माच ॥ हेसर्वार्थसाधिके ॥ अर्थोभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ॥ शरणंगृहरक्षित्रोः ॥ शरणेषुसाधुः शरण्या रह GK

·मा. पु.
स०स०
॥१४॥
अ०८८
KKAKE
तत्रसाधारतियत् ॥ हंशरण्ये । सोमसूर्याग्निरूपाणि त्रीण्यंबकानिनेत्राण्यस्याः त्र्यंबका ॥ यदा त्रयोंबकाः उमारमाच ॥ हेत्र्यंबकं ॥ त्रयाणांलोकानामंबकः पितेत्या
गमः ॥ गौरीउमा।यद्वा-गुअव्यक्ते शब्द।गूयतेअव्यक्तंगुप्तंशब्दायतेमनसागृह्यतेधार्यतेगौरीउमारमांच॥क-द्रायवजादिमूत्रेण ( उ-२-३० ) रनिप्रत्ययेगुङोवृद्धिर्निपा
त्यतं ॥ गौरोरुणसितेपीते ॥ गौरादित्वान डीम् ।। अयःशुभावहोविधेिर्यत्रपरमात्मनिसःअयनः । पामादित्वान्मत्वर्थीयोनः। ननये नयोनीतिः॥ भावऋदोरप्॥नरणनरः
नरेणनयेनभयनः नारायणः परमात्मा तम्यंमायानारायणी ॥ हेनारायणिनमस्तेस्तु । नमःस्वस्तीतिचतुर्थी ॥ ९ ॥ जगतांमृष्टेःसस्पस्थितर्वर्ननस्यनाशनस्याल
यम्य । हेशक्तिभूते शक्तिरित्येवंभूताजाना ॥ हंगनिरूपे ॥ यद्वा ब्राह्मीशक्तिः सृष्टौ ॥ वैष्णवीशक्तिः स्थितौ ॥ रौदीशक्तिर्विनाशे ॥ तद्भूतात्रिशक्तिभृतायाशक्तिः
तत्सामान्येनशक्तिभूता हेगनिभूत ॥ यद्वा शक्तीनांभुवापरमात्मनाउनासंगता ॥ वेन्तंतुमताने ॥ यद्वा शक्तीनांभूतिःअवताररूपा शक्तिभूतिः हेशक्तिभूते ॥
॥ यद्वा शक्तीनांभुवः भूमयः ब्रह्मादयःनेषामूतिःमंघटना ॥ तंतुनेवगुंफनसंतननंशक्तिभूतिः॥ वेत्रः स्त्रियांनिन् ॥ हेसनावनि ॥ सायंचिरमित्यादिसूत्रेणल्युस्तुट्च
सृष्टिस्थितिविनाशानांशक्तिभूतेसनातनि ॥ गुणाश्रयेगुणमयेनारायणिनमोस्तुते ॥ १० ॥शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ॥ सर्वस्यातिह
रेदेविनारायणिनमोस्तुते ॥११॥
स्त्रियांटित्वान्डीप् ॥ हंशावति ॥ हेगुणाश्रये ॥ गुणाःसत्त्वादयःआश्रयोवस्याः मा ॥ यहा गुणानामाश्रयोयत्रसागुणाश्रया ॥ यद्वा सत्त्वादिगुणयुक्तागुणाः
यथायोगंब्रह्मादयः तेआश्रयायस्याः मा ॥ हेगुणमये ॥मयगतौ मयतेगच्छतिलोकान्मया ॥ पचायचिस्त्रियांटाप् ॥ गुणैर्भयागुणमया ॥ गुणैर्गतिमतीत्यर्थः ॥ यता
हेऽगुणमये ॥ अगुणंब्रह्ममयते ॥अगुणेनब्रह्मणामयागमनपराअगुणमया ॥ ब्रह्मतत्त्वेनमययानेत्यर्थः ॥ गुणमयीतिपाठे-गुणानांविकारःगुणमयी ॥ यद्वाऽगुणमयी ॥
मयड़तयो पायामित्यादिनामयट् ॥ डीप् ॥ यद्वा ॥ गुणेन्योहेतुभ्यागतागुणमयी ॥ हेतुमनुष्येत्यइत्यधिकत्यमयडेति ॥ यद्वा गुणाःपाकताउच्यतेस्यांगुणमयी॥
तत्वकतवचनेमयट् ॥ अय्यतेईयतेगम्यतेअयनामुक्तिः ॥शब्दःअदितिवाची ॥ उरपत्यानिआराः देवाः ॥ नशब्दोनममानार्थोननुबंधकः॥ नसत्ययाप्यारादेवाःसा
धकत्वेनयत्रसानारा नाराचासौअयनीचेतिनारायणीमुक्तिर्देवैरयापिदुष्पाप्पेत्यर्थः ॥ तत्संबुद्धौ हेनारायणि ॥ १०॥ शरणंरक्षतारम्।आगताःरक्षरक्षेतिप्रपन्नाःशरणाग
ताःतएवदीनाआश्चिदुःखितालोकास्तेषामापद्भ्योदुःवेय.परित्राणंतदेवपरंमुग्न्यपुद्देश्यमयनंवम॑यस्याःसातत्संबुद्धिः ॥ मलोकस्यातिहरे ॥ हरतेरनुद्यमनेच्॥हेदुःखना
॥१४॥

·.. .. शनि ॥ हेदेविभगवति न आरायणिनमः अः स्तुतेइतिच्छेदः ॥ पूर्वमग्रेअः ॥ एङःपदांवादतीत्यकारलोपः ॥ प्रथमैकवचनस्यरोःरेफस्यश्रवणमेवतथाचसतिमोः इतिभवति ॥ अयेचस्तुते ॥ ऋतिदेवमाता ॥ मःशिवः । अःविष्णुः । द्वौप्रतिषेधौषकतमप्रतिषिद्धमर्थगमयतः॥ उद्देवमातुरपत्यानिआराःकभवःदेवाः ॥ अप्यतेईयतेवा अयनी आराणांअयनीआरायणी ध्यातव्यादेवता आरायणी ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामगइतिणत्वं हेआरायणि त्वां मःशिवः अश्वविष्णुःननस्तुतेअपिमुस्तुतेनौत्येव ॥ टुजस्तुतौलडात्मनेपदम् ॥ ११ ॥ हंमैर्युक्तं विमानंतत्रतिष्ठतिहेहंसयुक्तविमानस्थे ॥ यदा हंसः यतिविशेषैः सूर्यैःरूपैश्चयुक्तमाश्रितविमा विगताहंकारंपरब्रह्मतत्रतिष्ठति ॥ हंसः श्वेनगरुत्सूर्ययतिप्राणात्मसुस्मृतः ॥ हेब्रह्माणीरूपधारिणि । कुशोदर्भस्तस्येदंकौशं कौशंचतदम्भश्चकौशांभः ॥ भरमंचलने ॥ भरणंभरः ॥ पत्रिमंज्ञापूर्वको विधिरनित्यइत्यतउपधावृद्धयभावः पत्रणेकविधानंदा ।। कौशांभमःनरःसेचनंतंकरोतीति णिचिण्बुल् ॥वोरकः । स्त्रियांटाप् । प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यातइदाप्यसुपइतीत्त्वम् ॥ हेकौशांभःश्वरिक ॥ शत्रुषु कुशोदकक्षेपणं कुर्वित्यर्थः यदुक्तं कुमंडलुजलाक्षेपेइत्यादि ॥ यंदा क्षरंकरोतिक्षरयतिक्षारिका आसेक्री कौशांभसःक्षरिका ॥ अजंतस्येति भावः ॥ क्षरतेस्तु ण्वुलि क्षारिका ॥ यद्वा कौशांभःमरी ॥. कर्मण्यण् ॥ डीप् ॥ स्वार्थे कः ॥ कण इनि ह्रस्वः ॥ यद्वा कुशसंबं हंसयुक्तविमानस्थेब्रह्माणीरूपधारिणि ॥ कौशांभःक्षरिकेदेविनारायणिनमोस्तुते ॥ १२ ॥ त्रिशूलचन्द्राहिधरेमहावृपभवाहिनि ॥ माहेश्वरीस्व रूपेणनारायणिनमोस्तुते ॥ १३॥ ध्यंभमःक्षरःआयुधत्वेनयस्याःसाकौगांभःभरका ॥ शेषाद्विभाषाकप् अत्रपक्षेआपसुपःपरइत्वंनभवति ॥ न अ आ आ अयनि न मा उः स्तुत इतिच्छेदः ॥ नापुरुषः ॥ अकारोवासुदेवः म्यादाकारस्तुपितामहः ॥ ऋइतिदेवमाता ॥ ऋभुशब्दप्रयोगदर्शनात् ।। आइतिआउपसर्गः ।। आयनीतिसंबुद्धयंतम् ॥ न मा इतिद्वी पनिषधौ ।। उकारस्तुमहेश्वरः ॥ स्तुतेइतिष्टुञ्स्तुतावात्मनेपदम् ॥ अयगतौ ॥ कन्यल्युटोबहुलमितिकर्मणिल्युट् ॥ आसमंतादम्यतेईयतेबाआयनीउपासनी इष्टदेवता ॥ उ.देवमातुः आयनी ॥ इकोयणचि ॥ रायनी ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामगइतिणत्वं हेरायणि ॥ हेदेवमातुरदितेरभीष्टदेवते त्वम् ॥ आश्चब्रह्मा-विष्णुःउकःइतित्रिमूर्तिल क्षणः नापुरुषः ॥ मा ना स्तुते न स्तुते इति मा अपितुस्तौत्येव ॥३२॥ धृधारणेवादिः ॥ धरतीतिधरापचायच् ॥ त्रिशूलचंदाहीनांधरा ॥अन्यथाकर्मण्यण्यात्स्यात्।। त्रिशूलादिधरतीतिविग्रहश्रवणात्॥त्रिशूलमायुधं चंद्रोत्रैककलात्मकः । किरीटभूषणौचित्यात् ॥ अहयःफणिनः ॥ईवधि॥बहुप्वनियमः।। हेत्रिशूलचंद्राहिधरै महान्वृष भः नेनवाहिनीवाहनवती ॥ कनेत्योडीप् ॥ यद्वा महावृषभेणवाहयतीस्वंमहावृषभवाहिनी ॥ बहुव्रीहौमहावृषभवाइनेतिस्यात ॥ हेमहावृषभवाहिनि ॥ महेश्वरस्येयंश

·स०स०
मा. पु
अ० ८८
११४१॥
तिमहिश्वरी ॥ तस्याःस्वरूपमाकारस्तेनध्येयतयासंभाविते ॥ अनधातुःप्राणनार्थः । अननमअनिः इक्कृष्यादिश्यः खियाम् ॥ कदिकारादतिनइतिकीप् ॥ अनी।इः
कामः पःकामस्यतदैवतबीजस्यवाअनीप्राणरूपा यनी ॥ अविष्णुरातिरक्षकत्वेनगृह्णातिअरा त्रिलोकी । अराया यनी अरायणी हेअरायणि । त्वाम्उःशिवःनापुरुषः
न मा स्तुते अपितुस्तौति ॥ १३ ॥ हेअनकौमारीरूपसंस्थाने ॥ अतएवहेमहाशक्तिधरे । अतएवमयूरकुक्कुटवृतेनमोस्तुते ॥ नारायणस्यभगवतोविश्वरूपस्येयमारुतिः
नारायणीमूर्तिः ॥ छांदसत्वादृवाच्छमनाश्रित्यसामान्यतोऽणेव ॥ यदा-नराणामयनंनरायणधर्मार्थकाममोक्षलक्षणंतम्येयंसा । विवा-तत्रजातातत्साधयितुंच ॥ शैषिको
ण नारायणी ॥ नविद्यतेअघयतः हेअनघे ॥ यदा-नविद्यतेअः विष्णुः ज्योयेषांतेअनादैत्याः तान्हंतीत्यनघा ॥ सप्तम्यांजनेर्डः ॥ अन्येष्वपिदृश्यते इत्यत्रापिश
ब्दःमर्वोपाधिव्यभिचारार्थम्तेनधात्वंतरादपिकारकांतरेपिडोभवति ।। डित्यभस्यापिटेलोपः ॥ पृपोदरादित्वात हस्यघः ॥ मंस्थितिः सम्यगवस्थानसन्निवेशः संस्थान
म। कुमारस्य.शक्तिधरस्येयं शक्तिर्देवताकौमारी । कौमार्याः सकाशाद्रूपसंस्थानं यस्याः सा ॥ यदा-कौमारीपण्मुखीरूपसंस्थानशरीरावयवसन्निवेशविशेषो यस्याः
सा तत्संबुद्धौ ॥ महतीशक्तिरायुधमहाशक्तिः तस्याःधरामहाशक्तिधरा अन्यथातृविग्रहकर्मण्यणस्यात् ॥ यद्वा-महाराक्तिरतिसामर्थ्यम् ॥ मीहिंसायांक्यादिः
॥
मयूरकुकुटवृतेमहाशक्तिधरेनघे ॥ कौमारीरूपसंस्थानेनारायणिनमोस्तुते ॥ १४ ॥
मीनात्यहीन्मयूरः । मीनातेरूरन । कुक्कुटश्चरणायुधः । कुगुच्चारणेनकुटतिकुक्कुटः ।। कुटकौटिल्ये ॥ पचायच् ॥ मयूरावाहनीभूताःक्रीडाश्चि ।। कुक्कुटाश्वयुद्धचा
तुर्यदिशौचित्योपार्जितास्ततावेष्टिता ।' यतइयंकौमारीतेनबाल्योचिताकुक्कुटकीडोक्ता ॥ यदा-मयूरैः कुक्कुटैश्चवृतिरावरणंयस्याः सा ।। यदा-कौंचवाराहचकादि
व्यूहवतमयूरकुक्कुटव्यूहौचसंग्रामोचितसैन्यमंनिवेशौजेयौ ॥ यदाहुँः-गृहस्तुबलविन्यासोभेदादंडादयोयुधि ।। दंडोमंगलभागौचाप्युत्सन्नश्चाबलोदृढः ।। व्यूहस्तेषांविरो
पाःस्युश्चक्रव्यूहादयोपिचेति ॥ ततश्च मयूरभ्यूहकुक्कुटव्यूहान्यांवृता ।। यद्वा-वाहनीभूतत्वान्मयूरैः कौमारीवृता ।। अथचेयकक्कुटारूयालंकारोपेतत्वात्कक्कुटवृता॥ यदाहुः
कुकुटम्ताम्रचूडेचभूषायामपिदृश्यते ॥ यदा-मयूराः कुक्कुटाइवचित्रपुच्छवर्जितामयूरकुक्कुटास्तैर्वृते ॥ यदायधुः-आरक्तनेत्रपिच्छायोमयूरः कुक्कुटः स्मृतः ॥
बहॅणवर्जिवोवहीं यः समयूरकुक्कुटइतियादवप्रकाशः ॥ कुमारोमयूरमारोहतिकौमारीतुमयूरीम् ॥ यद्वा-मालक्ष्मीः आः पितामहः इकामः उःशिवः उखा
तारक्षकोविष्णुः रोऽनिः तैर्वृतामयूरवृता ॥ अथचमाकुक्कुटवृता ।। कुकवृकआदाने ।। वादिरात्मनेपदी ॥ ततःकरिक्किप् ॥ कोकंतेकौमार्याः आज्ञामाददतेदैत्यैः सह
॥१११॥

·॥ संग्रामयितुकुंकि देवसैन्यानि तान्येवकुटुंबिदैत्यैःसहविरुद्धबुद्धीनिकुटानिचकुक्कुटानिदेवमैन्यानिचतता ॥१४॥ हेवैष्णवीरूपेहेशंखादिगृहीतपरमायुधे ॥ हेदेवि प्रसीद हेनारायणिनमस्तेस्तु ॥ शंखधचक्रंचगदाचशाईचसेनांगत्वादेकवद्भावः ॥ तानिगृहीतानि परमाण्यायुधानिययासा ॥ विष्णोरियशक्तिवैष्णवीतस्याइवरूपंयस्या तत्संबुद्धिः ॥ १५ ॥ गृहीतमय दंचमहच्चक्रययातत्संबुद्धिः ॥ दंष्ट्रयाउद्धृतावमुंधराभूमिर्ययातत्संबुद्धिः ॥ वराहस्यभगवतोविष्णोःरूपतद्वतीवराहरूपिणी ॥ वराहसहरारूपमात्मानं दर्शयंतीत्यर्थः ॥यदा सत्यापपाशमूत्रेण रूपाइर्शनेणिच् । वराहमेवात्मनोरूपंपश्यतिवराहरूापणीतसंबुद्धिः॥ हेशिवेसर्वमंगलेनारायणि ॥दशंतिययादंष्ट्रा । दाम्नीशसेत्या दिनादशतःकरणेष्ट्रन्॥पिल्लक्षणोडीअनित्यः॥ ततःस्त्रियांटाप् ॥ १६ ॥ उग्रेणनृसिंहरूपेणदैत्यान्हहेकतोयमे ॥ त्रैलोक्यस्यत्राणेनरक्षणेनमहितपूजिते ॥ त्रैलोक्यत्रा णसहितेइतिवापाठः ॥ अयगतौ ॥ अय्यतेइत्ययनंचतुर्भनराणामयनंप्राप्तव्यनरायणंतस्यपापयित्रीनारायणी ॥ चतुर्णाभद्राणांसमाहारश्चतुर्भद्रम् ॥ आहुश्चत्वारिभद्राणिवलं शंखचक्रगदाशाद्भगृहीतपरमायुधे ॥ प्रसीदवैष्णवीरूपेनारायणिनमोस्तुते ॥१९॥ गृहीतोपमहाचक्रेदंष्ट्रोद्धृतवसुंधरे । वराहरूपिणिशिवनाराय जिनमोस्तुते॥१६॥ नृसिंहरूपेणोणहंतुदैत्यान्कृतोद्यमत्रैिलोक्यत्राणसहितेनारायणिनमोस्तुते॥१७॥ किरीटिनिमहावब्रेसहस्रनयनोज्ज्वले। वृत्रप्राणहरेचेंद्रिनारायणिनमोतुस्ते ॥ १८॥ शिवदूतीस्वरूपेणहतदैत्येमहाबले ॥ घोररूपेमहारावेनारायणिनमोस्तुते ॥१९॥ दंष्ट्राकरालवदने शिरोमालाविभूषणे ॥ चामुंडमुंडमथनेनारायणिनमोस्तुते ॥ २० ॥ धर्मः सुखं धनम् ॥ १७ ॥ किरीटमुकुटतद्वतीहेकिरीटिनि महबज्रमायुधंयस्याः सा महावत्रा तत्संबुद्धिः ॥ सहस्रनयनानिसमाहृतानिसहस्रनयनम् ॥ पात्रादित्वात्ङीप्नभवति ॥ तेनउज्ज्वलतिप्रकाशनेमहस्रनयनोज्ज्वला ॥ यदा-महवनयनेज्वलेइतिपाठः ॥ सहस्रनयनानियस्याः सासहस्रनयना ज्वलतीतिज्वला ॥ पचायच् । हेवले ॥ अनुपसर्गादेवज्वलितिकसंतेश्योणस्तुवा ॥ नमुक्तेसोपसर्गादनुपसर्गाचचलनेः पचायच्भवत्येव ॥ वृत्रोनामदैत्यः कश्चित्तस्यप्राणान्हरति हेवृत्रमाण हरे ॥ चकारःउक्तमनुक्तंचसमुच्चिनोति ॥ इंद्रस्येयम्ऐंद्रीहेऐडि ॥१८॥ चंडिकाशरीरोत्याशिवदूतीतस्याः स्वरूपेणहतादैत्यायया हेहतदैत्येमहदलंसामर्थ्यसैन्यंचयस्याः हे महाबले ॥ यदा महानबलिरुपहारःपूजोपकरणंयस्याःमहाबलिः हेमहाबले ॥ करोपकारयोःपुसिबलिः प्राण्यंगजेत्रियाम् ॥ घोरंभयानकरुपयस्याः हेघोररूपे ॥ महाना रावःशब्दोयस्याःमृगालपरिवारत्वातहेमहारावे ॥ १९ ॥ दंष्ट्राभिः करालंभयंकरंवदनंयस्याः हेदंष्ट्राकरालवदते ॥ करालोदंतुरेतुंगे ॥ शिरसांमालाविभूषणयस्याः हे

·स०स०
मा. पु०
अ०८८
1१४२॥
शिरोमालाविभूषणे ॥ मुंडंदैत्यमध्नातिमुंडमथना । मथविलोडने नंयादित्वावल्युः ॥ यदा करिबहुलंन्युट् ॥ बाहुलकातडीपभावः हेमुंडमथने ॥ हेचामुंडेकालि
॥ २० ॥ हेलक्ष्मि हेलजे हेमहाविद्येमहतिविये परमात्मगोचरज्ञानरूपे ॥ यदा महाविद्येहेमहत्यविद्येपरमात्मेतरप्रपंचगोचरनानाज्ञानरूपे ॥ हे आस्तिस्यबुद्धिम्खभा
वे ॥ हंपुष्टेशरीरावयवोपचयरूपे ॥ हेस्वधेपितृतृतिस्वरूपे ॥ धुवेशाश्वतिब्रह्मरूपे ॥ हेमहारा।हिरण्यगर्भावसानकालरूपे ॥ यद्वा महारावे हे अनन्यतमोधिकरण
कालरूपे ॥ यद्वा महारात्रिःसर्वप्राणिमोइकरीदेव्येवोच्यते ॥ अतएवहमहामायेसर्वजगत्कारणभूते ॥ यद्वा हेमहत्यमाये ॥ हेमहारात्रिइतिपाठरात्रेश्चाजसावितिमंना
यांकीप छन्दस्येव । तिमिरपटलैरवगुंठितारात्र्यइतितुजसंतःप्रयोगः-बबादौकदिकारादतिनोवाङीष्वक्तव्यः ॥ उणादावदेखिन् ॥ अत्रिमुनिः बाहुलकात रातेरपित्रि
न ॥ रात्रिःरात्रीच ॥ रातिसुखरात्रिः ॥ २१ ॥ हेनारायणि हेमेधेनमोस्तुते ॥ धीर्धारणावतीमेधा ॥ अण्यतेकथ्यतेअणिःमेधादिः इकृष्यादिश्यः कृदिकारादतिनो
वाङीष् ॥ अणी मेधादिः ईइत्यस्याः लक्ष्म्याअणीमेधादिःयणी । नराणांसमूहोनारंनारेणासमंताश्रितायणीनारायणी ॥ हेवरेश्रेष्ठे हेभूतेअतीते ॥ यद्वा भूतिर्भस्मनिस
लक्ष्मिलज्जेमहाविद्येश्रद्धेपुष्टेस्वधेध्रुवे ॥ महाराजेमहामायेनारायाणनमोस्तुते ॥२१॥ मेधेसरस्वतिवरभूतिबाभ्रवितामसि ॥ नियतत्वंप्रसीदेशेना
रायणिनमोस्तुते ॥२२॥ सर्वतःपाणिपादांतेसर्वतोशिशिरोमुखे ॥ सर्वतःश्रवणघ्राणेनारायणिनमोस्तुते ॥२३॥ सर्वस्वरूपेसर्वेशेसर्वशक्तिसम
न्विते । भयेभ्यस्त्राहिनोदेविदुर्गेदेविनमोस्तुते ॥२४॥
म्पदि ॥ भूतिर्जन्म च॥ हेसंपद्रूपे ॥ ऐश्वर्यादिरूपे ॥ हेबाधवि बिभर्तिबधुर्विष्णुः तस्पेयंभगिनीवैष्णवी हेबानवि ॥ विपुलेनकुलेविष्णौबभुनाकपिलेत्रिषु ॥ हेतामसित
मोगुणसम्बंधिनि जगत्संहारकत्रिनियतायवहिनियते ॥ यदा दैवंदिष्टंभागधेयंभाग्यस्त्रीनियतिविधिः॥ द्देशेस्वामिनि ॥ ईष्टेईशा पचायच् ॥ २२ ॥ अन्तोनाशेस्वरूपेचनि
श्वयेऽवयवेवयौ ॥ समीपेवसितेबंधेयमेमृत्यावनेहसि॥सर्वतःसर्वत्रपाणिपादम्अंतोवयवोयस्याःहेसर्वतःपाणिपादान्ते ॥ पाणयश्चपादाश्चपाणिपादम्॥पाण्यंगत्वादेकवद्भावः॥
पादांबेइतिपाठेतुसर्वतःपाणयश्चपादाश्चअंत्राणिचपुरीतत्संज्ञानिप्राणमूत्राणियस्याः सातथोक्ताअयंतेयंतेयंतिवाअनयाज्ञानविशेषमितिअयनीपाणिपादायुपचितिः नराणामय
नीनरायणीनरायण्याइयमधिदेवतानारायणी ॥ सर्वतोक्षीणिचगिरांसिचमुखानिचयस्याःसा इतथोक्ते ॥२३॥ सर्वजगत्रयस्वरूपंयस्याः साहेसर्वस्वरूपे ॥ यद्वा सर्वस्वरू
पंयस्याः सा हेसर्वस्यईशेसर्वेशे ॥ सर्वाःशक्यःसामर्थ्यलक्षणाब्रह्मादिलक्षणाचताभिःसमन्विताहेसर्वशनिसमन्विते ॥ हेदवित्वंभयेयान देवान्त्राहिछांदसम्परस्मैपदम् ।।
यद्वा त्रायतेत्राः किपिरूपम् ॥ ताइवाचरत्राहिरक्षिकेवाचर ॥ सर्वपातिपदिकेन्यः किवाचारेवा ॥ त्राहीत्यव्ययंवा ॥ हेदुगदेविनमस्तेतुत्यमस्तु भिन्नवाक्यस्थ
:
॥११२॥

·त्वाद्देवीतिपदद्वयंपौनरुक्तयेननदुष्यति ॥ २४ ॥ हेदेविएतत्प्रत्यक्षसिद्धतेतववदनंसौम्यंसुंदरलोचनत्रयेणसोमसूर्यानिमयेनालंकृतं नः अस्मान् सर्वभीतियः समस्तभये यः ॥ यदा-सर्वाभियोयायःताःसर्व भियश्चताईतयश्चताभ्यः पातु रक्षतु ॥ हेकात्यायनिनमस्तेतृत्यमस्तु ॥ ईतिनाप्योषध्यभावादन्नाभावायज्ञभागाभावायत्र भागभुजांभयाभावःप्रार्थनीयः॥ कतःकश्चिदृषिःतस्यापत्यंस्त्रीतिगर्गादियत्रंतात्यत्रश्चपाचांष्फतद्धितइत्यधिकतमर्वत्रलोहितादिकतंतेत्यइतिस्त्रियांफःफस्यायनादेशःपित्वा तुकीकात्यायनी ॥ यदा-कश्चब्रह्माअश्वविष्णुः तौअततःसततंयथाक्रमंगच्छतः इतिकात्यौसरस्वतीचरमाच कर्मण्यण् ॥ अण्णताङीप् ॥ वाणीरमयोरासमतादय नीपरमागतिःकात्यायनी ॥ सौम्यस्यात्सुंदरेसोमदेवताकेबुधेग्रह ॥ २५ ॥ भद्राचमाकालीचहेभदकालि ॥ ज्वालाभिःकरालंतुंगमत्युप्रमतिरौद्रमशेषाणामसुराणां मूदनहिंसकं तेतवत्रिशूलंनोस्मान्भीतर्भयात्पातुनमस्तेतुत्यमस्तु ॥ पूदनरणेहिमायाम्अनुदानेत् । मूदतेसूदननंद्यादि-वाल्ल्युः ॥ अन्यथाऽनुदानेतश्चहलादेरितिप्रामस्ययुचः एतत्तेवदनसौम्यलोचनत्रयभूषितम् ॥ पातुनःसर्वभीतिभ्यःकात्यायनिनमोस्तुते ॥ २५ ॥ ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरसूदनम् ॥ त्रिशूलंपा तुनोभीतेर्भद्रकालिनमोस्तुते॥२६॥ हिनस्तिदैत्यतेजांसिस्वनेनार्ययाजगत् ॥ साघंटापातुनोदेविपापेभ्योनः सुतानिव ॥ २७ ॥ असुरा सृग्वसापकचर्चितस्तेकरोज्ज्वलः ॥ शुभायंखड्गोभवतुचंडिकेवांनतावयम् ॥ २८॥ रोगानशेषानपहंसितुष्टाददासिकामान्सकलानभीष्टान् ॥ त्वामाश्रितानां नविपन्नराणांत्वामाश्रिताह्याश्रयतांप्रयांति ॥ २९॥ सूददीपदीक्षश्चेतिप्रतिषेधात्मूदकमितिस्यात्॥२६॥या ताबकी घंटास्वनेननादनजगदापूर्यपूरयित्वादैत्यतेजांसिहिनस्तिसानोस्मानपापल्या दैत्येत्यश्चपातु॥कंकायःकमिव।। जगत्कर्तृलोकः अनोत्यःसुतानिव ॥ अत्र छांदमत्वेनअनश्शब्दापंचम्यात्यम् तस्यसुपांसुलुगित्यादिनालुक् ॥ यथालोकःशकटेश्यःसुतान्पातितथा ॥ यद्वा जनन्यांश कटेप्यनः ॥ जनकेशकटेप्यनः ॥ यथाअनःमातापिताचपापापविनेयःपाति ॥२७ ॥ हेचण्डिकेअसुराणाम् अमृग्रुधिरंवसामेदःतपःपंकःतेनचर्चितःव्यामःतेतवकरहस्तेउ ज्ज्वलः ॥ यदा करैःकिरणरुज्ज्वलः खड्नःनोस्माकंजगतांवाशुभायभवतु ॥ हेदेवित्वांवयनताःप्रणताःस्मः ॥ बलिहस्तांशवःकराः ॥ २८ ॥ ननये ॥ नृणतिन्यायेन व्यवहरंतीति नराः ॥ हेदेवित्वदाराधनेनतुष्टासंतीत्वामाश्चितानांनराणामशेपानगेगानपहंसितेषांचकाम्यकामानकामानन्ददासि ॥ रजकस्यवसंददानीतिवत्संपदा नाभावात्तष्ठयेव ॥ हेदेवित्वामाश्रितानांनराणांनविपत्आपन्न विद्यते ॥ हिहेताववधारणे ॥ त्वामाश्रितानराःआश्रयतामआश्रीयमाणतांभयांतिआश्रीयंते आश्रयाः

·इस
स०स०
मा० पु०
॥१४३॥
अ.८८
कर्मण्यच् ॥ अन्यैराश्रीयमाणतांसेव्यमानांभजतीत्यर्थः ॥ राजत्वंदेवत्वंबाप्राप्नुवंतीतिभावः ॥ २९ ॥ हेअंबिके देविअयेदानीत्वयाआत्मतनुंनिजतनुंबहुधाबहुप्रकारैः
अनेकैःब्रह्माण्यादिशक्तिरुपैःकत्वाधर्मविषयज्ञादिकमोहिणांमहासुराणांशुंभादीनांयत्कदनविशसनकतंतदेवत्वदन्यात्री त्वचोपराकादेवताप्रकरोतिकाकर्नशक्तास्तिनकापि
त्वमेकाकर्तुशक्नोषि नान्येति भावः ॥ धर्मोत्र वैदिकः ॥ पारमर्ष मूत्रम्-अथातो धर्मजिज्ञासा ॥ चोदनालक्षणोर्थो धर्म इति ॥ ३० ॥ हे देवि
विवेकाःयुक्तायुक्तविचाराः दीपाइवमहातमःपटलपाटनपटवःतेषु ॥ विद्यासु चतुर्दशसु दीपायमानासु आन्वीक्षिक्यादिषु ॥ यद्वा विद्यासु ज्ञानप्रदमंत्ररूपासु
शाखेषुमनुस्मृन्यादिषु तथायेषुवाक्येषुवैदिकेषुपुराणेषुविद्यमानेषु ॥ अनादरेसनमी ॥ तान्यनाहत्याजन्यविवेकमपनीय ॥ अतिमहांधकारममत्वगर्ने एतद्विश्वमअतीव
विनामयसि ॥ सा त्वदन्याका ॥ त्वमेवविष्णुमायाविश्वमोहयसिममत्वेयोजयसि नान्या ॥ विनामयसीत्यनित्योंमितांह्रस्वः ॥ यद्वा हे देवि आयेष
एतत्कृतंयत्कदनंत्वयायधर्मद्विषांदेविमहासुराणाम् ॥रूपैरनेकैर्बहुधात्ममूर्तिकृत्वांबिकेतत्प्रकरोतिकान्या ॥३०॥ विद्यासुशास्त्रेषुविवेकदीपेष्वा
घेषुवाक्येषुचकात्वदन्या ॥ ममत्वगतेतिमहांधकारविभ्रामयस्येतदतीवविश्वम् ॥ ३१॥ रक्षांसियत्रोप्रविषाश्चनागायत्रारयोदस्युबलानियत्र ।
दावानलोयत्रतथाब्धिमध्येतत्रस्थितात्वंपरिपासिविश्वम् ॥ ३२ ॥ विश्वेश्वरीत्वंपरिपासिविश्वविश्वात्मिकाधारयसीतिविश्वम् ॥ विश्वेशवंद्याभव
तीभवंतिविश्वाश्रयायेत्वयिभक्तिनम्राः॥ ३३ ॥
वाक्येषु शास्त्रेषुशोभनेषुआर्थेषुशास्त्रेषु या वित्मविद्विदुषीवा त्वद्देवीतः अन्याका नकापि ॥ त्वमेवविन्नान्येतिभावः ॥ अथचहेदेविएतद्विश्वकर्मअतिमहांधकारे
तमोगुणरूपे ॥ ममत्यव्ययम् ॥ ममत्वंगर्तइव तस्मिन्ममत्वगर्तेमोहकूपेअतीवविधामयसिव्यालोडयसि या सा त्वदन्या नास्ति ॥ विनामयतीतिअन्य
शब्दस्यशेषत्वात्प्रथमपुरुषः ॥ त्वदन्यःकोभुक्तेमदन्यःकोभुक्तेमदन्योन्योभुक्तत्वदन्योन्यो तेइतिवत् ॥ ३१ ॥ हेदेवि त्वंतत्रचतत्रस्थितासती विश्वं परिपासि ॥
कचकचेति ॥ यत्रचरशासिदैत्याःउपविषाःनागाःतक्षकादयः यत्रच अरयः शत्रवः यत्रचदस्युबलानि चोरसमूहाः यत्रचदावानलः तथायत्र चाब्धिमध्यं
तत्रसर्वत्रउपद्रवप्रसंगेस्मृतासतीपतिवानरक्षसीन्यर्थः ॥ दबदाबौवनारण्यवह्नी ॥ ३२ ॥ हेदेषित्वविश्वेश्वरीइतियदतःत्वविश्वंपरिपासि ॥ यद्वा विश्वेश्वरीवि
श्वव्यापिनीअसि अतःविश्वं परितोरभसि ॥ यदा हेविश्वेश्वरि इतिपाठः ॥ हेदेवि त्वविश्वात्मिकासि इतिहेतोःविश्वंधारयसि ॥ भवती विश्वस्यईशः
॥१४॥

·स्रष्टारक्षितासंहर्ताचब्रह्मादिःतस्यवंयाअभिवादनीयास्तुत्याचवर्तते ॥ हेदेवित्वत्त्वयित्वयिविषयेभक्तिनम्राःस्युःतेविश्वस्याश्रयाआधारभूताः जगतांधारयितारोभवंतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ हेदेवित्वंनोस्माकंप्रसीद ॥ यथैवाधुनाइदानीं भाद्यसुरवधाद्धेतोःपर्यपालयःतथैवापिसंभावितायाआरभीतेःनित्यपरिपालय ॥ हेदेवित्वंसर्वजगतांपापानि प्रशम क्षयम्आशुक्षिपनय ॥ नयतिर्दिकर्मकः ॥ अथचलोकानाम् ॥ अब्रह्मधर्मउत्पातशब्देन विवक्षितः॥ नाशहेतुत्वानस्यपाकः परिणामःनेनजनितानुपसर्गानुपमर्गानुपरवान्यष पातादीनाशुपशांतिप्रापयतिवयंदेवाःत्वदेकशरणाःप्रार्थयामहे ततःप्रसीदेत्यर्थः ॥ आशुउत्पातेत्यत्रसंधिरविवक्षितः॥ आशुह्यत्पातेतिवापाठः ।। ३४ ॥ विश्वस्यातिहरति हविश्वानिहारिणित्वंप्रणतानांभक्तिनम्राणांप्रमीद ॥ त्रयोलोकायैलोक्यंचानुवादित्वात्स्वार्थेष्यत्र ॥ तश्वमंतियेतेषांतैर्वा हेईडचेस्तुत्ये॥कत्यानांकतरिवाषष्ठी ॥ लोकानां वरदाऽभीष्टदाभव ॥ ३५॥ हेसुरगणाः अहंयुष्माकंबरदास्मिप्रीतास्मियंवरंमनसाइच्छथ ॥ तंजगतामुपकारकंबरंवृणुध्वम् अहंप्रयच्छामि ॥ दाणोयच्छः ॥ वृञ्वरणे आ त्मनेपदंवर ॥ सवाल्यांवामौ ॥ स्वादिभ्यःः ॥ वृणीध्वमितिपाठेक्यादिः.लोटोध्वम् ।। ईहल्ययोःप्वादीनांह्रस्वः॥यंतमितिपुसि॥देवाहतेवरश्रेष्ठेत्रिपक्कीबंमनाप्रिये ॥ देविप्रसीदपरिपालयनोरिभीतेनित्यंयथासुरवधादधुनैवसद्यः॥ पापानिसर्वजगतांप्रशमनयाशुउत्पातपाजनितांश्चमहोपसर्गान् ॥ ३४॥ प्रण तानांप्रसीदत्वंदेविविश्वातिहारिणि त्रैलोक्यवासिनामीडयेलोकानांवरदाभव ॥३५॥ ॥ श्रीदेव्युवाच ॥ ॥ वरदाहंसुरगणावरंयंमनसेच्छथ ॥ तंवृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम् ॥३६॥ ॥देवाउचुः॥ ॥ सर्ववाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि ॥ एवमेतत्त्वयाकार्यमस्मद्वेरिविना शनम् ॥३७॥ ॥ श्रीदेव्युवाच॥ ॥ वैवस्वतेंतरेप्राप्तेअष्टाविंशतिमेयुगे ॥ शुंभोनिशुंभश्चैवान्यावुत्पत्स्येतेमहासुरौ ॥३८॥ वृणुध्वंप्रार्थयध्वमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ हेअखिलस्यविश्वस्पेश्वारव्यापिके त्रैलोक्यस्वामिनित्वयात्रैलोक्यस्यसर्वबाधाप्रशमनंसर्वदुःखोपशमः॥सर्वाबाधेतिपाठे-आऊभिव्यातौ॥ आसमंताबाधाआबाधा ॥ अस्माकंवरिणःदैत्याःतेषांविनाशनमेवंविधजगदुपकारकंकार्यकर्तव्यमितिवरप्रार्थनम् ॥ यदा हेदेविअखिलेश्वरि त्वयात्रैलोक्यस्यउपकारक कर्मएतत्कार्यकर्नव्यम् ॥ कीदृशंतत् ॥ सर्वबाधानांप्रशमनमस्मद्वैरिणांविनाशनम् ।। ३७ ॥ हेदेवाःशृणुतपूर्वजगदुपकृत्यैएतेपराक्रमामयाकताः ॥ अतःपरम एप्पलोपि मत्कर्तव्यान्जगदुपकारान्भवतामपितोपायकथयामि ॥वैवस्वतमन्वन्तरेभविष्यत्यष्टाविंशतिमेयुगेपासतिशुम्भोनिशुम्भश्चान्यावेवनविदानींनिहतीयौ ॥ ततोन्यावेवशुम्भनि शुम्भनामानौदैत्यौउत्पस्येतेउद्भविष्यतः॥ अष्टभिरधिकाविंशतिःअष्टाविंशतिः ब्यटनःसंख्यायामित्यात्वम्।अष्टाविंशतेयुगानांकतादीनांपूरणययुगंविष्णोरष्टमावतारोपलक्षित तदष्टाविंशतितमम् ।तस्यपूरणेडितिडअन्ययस्यविंशत्यादिश्यस्वमान्यतरस्यामितितमडागमः॥तंत्रपृपोदरादित्वात्नशब्दलोपः॥ अनुकश्चिदाह-मामानेमियाभावेसम्पदादि %3D ॥ -R ·स०स० अ.८८ मा० पु.वाक्तिम् ॥ मानमाअष्टाविंशतिर्मानंयस्पयुगस्येतिवाष्टाविंशतरिवमानंयस्ययुगस्येतिअविगृह्यबहुव्रीहौनपुंसकेह्रस्वत्वेअष्टाविंशतिमंयुगंततःसप्तम्येकवचनेअष्टाविंशतिमेइति ॥ ॥१४४॥ नावन्मातःकिपिघुमास्थादिनाइत्वप्रसंगोदुर्निवारस्तिष्ठतु ॥ युगमन्यपदार्थःकथंस्यात् ॥ यावतायुगानामष्टाविंशतिःवत्परिमितापियुगरूपाअष्टाविंशतिसंख्याका एवान्यपदा इतिअष्टाविंशतितममेवयुगद्वापरंतपंकलियुगादिरूपनसेत्स्यतीति-यथापंचसुपांडवेषुपंचमः सहदेवःतत्रमडागमःपंचमाः मानंयस्यसइत्युक्तेपंचानांपूरणः सहदेवोन्यपदा यत्वेननगृह्यते । किंतुपंचापितमिलिताःपञ्चत्वसंख्यापरिमिता इतिपञ्चपरिमिताःपञ्चमाइतियुधिष्ठिरादयःपश्चाप्यन्यपदार्थतयागृह्यते ननुसहदेवएव ॥ तस्मात्यागुक्तएवअष्टा विंशतिमेवाव्युत्पत्तिः । पृषोदरादित्वेनसैवसाया । अष्टाविंशतिमेयुगेद्वापरांतेकलियुगादौपाने ॥ यानायगेयुगः पुंसियुगयुग्मेकतादिषु ॥ ३८॥ ततोहनन्दगोपस्यकुलेग हे कुठंवशेगृहेपितत्॥जाताउत्पन्ना यशोदायानंदगोपनियाःगर्भात्संभवोजन्मयस्याःसा॥विन्ध्याचलनिवासिनीसतीशुंभनिशुंभाख्यावसुरौनाशयिष्यामि ॥३९॥ अहंपुनर पिवैवस्वतमन्वंतरएवाष्टाविंशतिमेयुगेद्वापरेतीतेकलौयुगेप्राप्तेविरुद्धाप्रजासुचिंति नंयस्यविप्रचित्तिर्नामकश्चिदानवः तस्यापत्यानिवैप्रचित्ताः तानतिरौद्रेणरूपेणपृथ्वीतलेअव नंदगोपकुलेजातायशोदागर्भसंभवा ॥ ततस्तौनाशयिष्यामिविंध्याचलनिवासिनी ॥ ३९ ॥ पुनरप्यतिरौद्रेणरूपेणपृथिवीतले ॥ अवतीर्यहनि प्यामिवैप्रचित्तांस्तुदानवान् ॥ ४०॥ भक्षयंत्याश्चतानुग्रान्वैप्रचित्तान्सुदानवान् ॥ रक्तादंताभविष्यंतिदाडिमीकुसुमोपमाः ॥४१॥ ततोमा देवताःस्वर्गमर्त्यलोकेचमानवाः॥ स्तुवंतोव्याहरिष्यंतिसततंरक्तदन्तिकाम् ॥ ४२ ॥ भूयश्चशतवार्षिक्यामनावृष्टयामनभसि ॥ मुनिभिः संस्तु ताभूमौसंभविष्याम्ययोनिजा॥४३॥ ततःशतेननेत्राणांनिरीक्षिष्यामियन्मुनीन् ॥ कीर्तयिष्यंतिमनुजाः शताक्षीमितिमांततः॥४४॥ तीर्यप्रादुर्भावमुपेन्यहनिष्यामि ॥ तुस्याइँदेवधारणे ॥४०॥ तान्वैप्रचिनान्महासुरान्उयान् रौद्रानुभक्षयंत्याः ममदंताःरक्ताआरक्ताएवभविष्यन्ति ॥ अतएवदाडिमीपुष्पव दरुणवर्णाः भविष्यति ॥४१॥ नतोहेतोःमांस्तुवत्यःदेवताःस्वर्गसततंशवत्ररक्तदंतिकासंज्ञयाव्याहरिष्यंतिकथयिष्यंतिदेवाएवदेवताः॥स्वार्थेतल्॥तथामानवाश्चमर्त्यलोकेभु विमांसततस्तुवंतःरक्ताःदंतायस्याःसारक्तदन्तिकातांस्तोष्यति ॥४२॥ भूयश्चपुनरपिशतवर्षाणिपरिमाणंयस्याःशतवार्षिकी ॥ तदस्यपरिमाणमितिबुन्।तद्धितार्थेसमामः॥ वर्षास्याभविष्यतीत्युत्तरपदवृद्धिः ॥ वर्षाल्लुक्चेतिपाक्षिकोलुक् ।। स्त्रियां ङीप् ॥ तस्यामनावृष्टौसत्यामनंभसिनदीतडागादावपिजलशून्यायांभूमौमुनिभिःसंस्तुता अयो निजासम्भविष्यामिस्वयमेवाविर्भविष्यामि ॥ नआसमन्तादृष्टिरनावृष्टिः ॥ यदा-बास्त्येवासमंतादृष्टिर्यस्यामौतौसाऽनावृष्टिःतस्याम् ॥ संस्तुतासंस्मृतेतिपाठव्यम् ॥४३॥ ततःप्रादुर्भावानंतरनेत्राणांशतेनस्वोन्मुनीनिरीक्षिष्यामीतियत्ततोहेवोमिनुजाःशतमक्षीणियस्याःशताक्षीतामितीत्वमन्वर्थसंज्ञयाकीर्तयिष्यति ॥ ईक्षदर्श .. ॥१४४ ·नेअनुदानेवादसंपरस्मैपदम् ॥ निरीक्षिप्येयतोमुनीनितिवापाठः ॥ १४ ॥ हेसुराःततःशताक्षीतिसकीर्तनादनंतरमहमात्मदेहसमुद्भबैर्ममशरीरादुत्पयमानैः शाकैः पाणधारकैहरितकैःपत्रायैःसाधनरावृष्टेः भविष्यतींवृष्टिमवधिकत्वायावदृष्टिर्भवतितावंतकालमखिलंसमस्तलोकंभारिष्यामिपोषयिष्याम । दुभृञ्चारणपोषणयोःकडनोस्पे इतीडागमः॥अत्रीशाकंहरितकम्॥शाकाख्यंपत्रपुष्पादि।यदाहुः पत्रमूलकरीरायफलकांडास्थिरूढकाः॥त्वपुष्पंकवकंचेतिशाकंदशविधंस्मृतम् ॥ ४५॥ सदाभुविशाकंभ रीतिविख्यातिसंज्ञांचयास्यामिप्राप्स्यामि ॥ तत्रैवतदैवचदुर्गमाख्यं महासुर दुर्गमनाममहांवमसुरंवधिष्यामि ॥ जनिवध्योश्चेविनिर्देशावधिः प्रकृत्यंतरमस्तीतिविज्ञेयम् ॥ वधहिंसायांवादिःपरस्मैपदी॥हनिष्यामीतिवापाठः॥शाकमितिमांतमव्ययंचास्तिाविभर्तिइतिभारः। सर्वधातु यःकदिकारादक्तिनोवाकीवक्तव्यःसुप्सुतिसमासः॥शाकं भारः॥ यद्वा फलंगहिरात्मभरिश्चेतिचकारोनुक्तसमुच्चयार्थः ॥ तेनलोकभरणार्थस्वशरीरोद्भवानिशाकानि बिभर्तिशाकंभारः । इप्रत्ययः उपपदस्यमुमागमश्च ॥ पाठाव्या ततोहमखिलंलोकमात्मदेहसमुद्भवः ॥ भरिष्यामिसुराःशाकैरावृष्टेःप्राणधारकैः॥४॥शाकंभरीतिविख्यातिंतदायास्याम्यहंभुवि तत्रैवचवधि प्यामिर्गमाख्यंमहासुरम् ॥दुर्गादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ॥४६॥ पुनश्चाईयदाभीमरूपंकृत्वाहिमाचले ॥ रक्षांसिभक्षयिष्यामि मुनीनांचाणकारणात् ॥४७॥तदामांमुनयःसर्वेस्तोष्यंत्यानम्रमूर्तयः॥भीमादेवीतिविख्यातंतन्मेनामभविष्यति ॥ १८ ॥ यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधांकरिष्यति ॥ तदाहंभ्रामरंरूपंकृत्वासंख्येयपदपदम् ॥ १९ ॥ रूयाथधातूनांदृश्यतस्वैरिणः क्वचित् ॥ तस्माद्दुर्गासुरवधादेतोर्विख्यातंप्रसिद्धंमेदुगादेवीतिविख्यातनामधेयंभविप्यति ॥ दुर्गासुरोहंतव्यत्वेनयस्याः सादुर्गा ॥ अशआदि त्वान्मत्वर्थीयोऽनियांटाप् ॥ ४६ ॥ हेदेवाःपुनश्चयदाहिमाचलेभीमंधाररूपंकत्वारक्षोत्यनस्तानांमुनीनांत्राणकारणाद्धतोः रक्षांसिराक्षसान्भक्षयिष्यामि ॥ क्षययिष्यामीतिपाठेक्षयंप्रापयिष्यामीतिपातिपदिकारात्वर्थेबहुलमिष्ठवच्चेतिणिच् । अथवाक्षयप्रेरणेचुरादिः । प्रेरयिष्यामीत्यर्थः ॥ ४७ ॥ तदामादेवीमानम्रमून यः भक्तिपटकायाःसन्तःसर्वेऽपिएनयोवसिष्ठादयःस्तोप्यति ॥ तनतोभीमरूपणरक्षोभक्षणादेतुतःविख्यावंप्रसिद्धंभीभादेवीतिविश्रुतंनामभविष्यति ॥ विश्यत्पस्मा दिविभीमम् ॥ भीमादयोपादानेनिपातितः ॥ १८ ॥ .हेदेवायदात्रैलोक्येऽरुणोनाममहासुरोमहावाधांमहतींपीडांकरिष्यति ॥ लोकान्दधिष्यतेअविवयंवदाहमस मेयषट्पदं नामरंरूपभमरसम्बंपिनाचिकत्वात्रटोक्यस्पहितार्थायारुणमहासुरं वधिप्यामि बदा लोकाः सर्वत्र मांभामरीत्येवंस्वोऽयंतिभमरस्यमालत्यामामरी २५

·मा.पु.
॥१४५॥
अ.८९
देवी ॥ असंख्येयाः संख्यातुमसक्याम्पट्पदाःमश्नरमूर्तिभूत्वाअरुणासुरंहनिष्यति ॥ ततःसाभामरीविनानालोकःसंकीर्तिष्यतेसर्वत्रेत्यथः अरुणस्यापत्यंपुमानारुण
इतिच्छेदेअतइत्रंबाधित्वाशिवादित्वादण्वा ॥ ४९ ॥ ५० ॥ इदानींदेव्यववाराणांवत्कार्याणांचानंत्यात्साकल्येनवतुमशक्यत्वात्संक्षिप्यतत्कथामुपसंहरति ॥
हेदेवाःइत्यमुक्तानुसारेणप्रकारेणयदायदादानवेभ्यउत्तिष्ठतिउत्थास्पतिवादानवोत्थादानवेभ्यः समुद्भवाबाधापीडालोकानांभविष्यतिउत्पत्स्यते तदातदाऽहंतत्तत्कार्यानुरूप
मवतीर्यप्रादुर्भावमवाप्यअरिसंक्षयंशत्रुविनाशंकरिष्यामि ॥ दानवोत्थेतिसुपिस्थःकःकर्तरि ॥ ५१ ॥ इतिमा० रा श्रीमदु शन्तनु देवीमा टीकायांनारायणीस्तुतिः
माष्टाशीतितमोध्यायः ॥८८॥ श्रीदेव्युवाच ॥ यद्यपिप्रागपिदेवान्देव्येवोवाच ॥ तथाप्यध्यायादौदेवीवचनस्यप्राधान्यंध्वनयितुं देवीमहात्म्याध्ययनश्रवणादिफलमाप्तिप्रामा
ण्यंचदर्शयितुंदेव्येवोचितांवाचं देवानुक्तवती ॥ यःपुरुषःसमाहितः भक्तिश्रद्धान्वितोभूत्वाएभिः प्रागुक्तैःस्तवैःस्तोत्रैःपुनःपुनःनित्यमविकल्पितंयथाभवतिवथाशश्वद्वा मां दे
विस्वोप्यतेतस्यपुंसःसकलांबाधांशमयिष्यामि असंशयंसंशयाभावः । अर्थाभावेव्ययीभावः ॥ यद्वा असंशयंयथास्यात्तथास्तोष्यते क्रियाफलेकर्तृगते त्रित्वादात्मनेपदम् ॥
त्रैलोक्यस्यहितार्थायवधिष्यामिमहासुरम् ॥ भ्रामरीतिचमालोकास्तदास्तोष्यंतिसर्वतः ॥५०॥इत्थंयदायदाबाधादानवोत्थाभविष्यति। तदा
तदावतीर्याहकरिष्याम्यरिसंक्षयम् ॥५१॥ ॥ इतिश्रीमाकंडेयपु. दे. नारायणीस्तुतिर्नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः॥८८॥श्रीदेव्युवाच ॥ एभिः
स्तवैश्वमांनित्यस्तोष्यतेयःसमाहितः ॥ तस्याहंसकलांबाधांनाशयिष्याम्यसंशयम् ॥१॥ मधुकैटभमाशंचमहिषासुरघातनम् ॥ कीर्तयिष्यं
तियेतद्वधंशुम्भनिशुंभयोः॥२॥
एभिरिविब्रह्मरुतैरिन्द्रादिदेवकतैश्च ॥ हंसःसूर्यःपरमात्मा । असावादित्योब्रोतिश्रुतेः । हंसस्यकलाहंसकला ॥ बाध्यते . प्राणिनोनया बाधासंसृतिः ॥
अविवमानाहंसकलाब्रह्मवियायस्पांसाअहंसकलाबाधामोहरूपाममनासंसृतिःवाबाधामसंशयंशमयिष्यामीत्यपिमुक्तिकाभैरवगंतव्यम् । रविश्वेतच्छदौहंसौ ॥ यद्वा एभिः
स्तमायःस्तोष्यतेतस्याहंकारकवांसकलांबाधांसंमृतिशमयिष्यामि ॥ १ ॥ त्रयाणामन्वयैश्यम् ॥ येपुरुषाएकचेतसः संतः सावधानाःसंतोष्टम्यांनवम्पांचतुर्दश्यांच
पक्षद्वयेपिविशेषानुक्तिः यथाक्रममनपेक्ष्यमधुकैटभनाशंचमहिषासुरघातनंचवबच्छुभनिशुम्भयोर्वधंचभक्त्याकीर्चयिष्यंतिपठिष्यतितहदेवयेश्रोष्यविभक्त्यामममाहात्म्य
मुत्तमं पुण्यटसर्वकामदुचं तेषांदुष्कतंदुरितं सर्वसंचितनकिंचिदपिभविष्यतिदुष्कतोत्थाआपदश्चनभविष्यतिक्निक्ष्यतीत्यर्थः ॥ न तेषांदारियभविष्यति आउयतैवभवि
प्यतीत्यर्थः नचतेपामिष्टैः सहचेतनरचेवनैश्चपुत्रादिभिर्द्धनादिभिधावियोजनंवियोगोभविष्यति ॥ मधुकटभयोन शोयस्मिन्बन्थेसतथोक्तः ॥ हननंघातःतस्यकरणघातनं
॥१४५॥

·पंवाल्ल्पुट् ॥ महिषासुरस्यधावनम्॥सूदनमितिवापाठः॥पूदक्षरणेहिंसायांच ॥ वधोयस्मिन्यथेषतिपायते सधः ।। अशआदित्वादन्तम्॥शुम्भनिशुम्भयोरिविद्विवचनेन वधवयंसूच्यते ॥ तेनवधानांवैषम्यादष्टम्यादिदिनत्रयेणयथाक्रमकीर्तनशंकापिदूरीकता । एकमनन्यवृत्तिचेतोयेषांवे ॥ भजनभाकरनन्यशरणतयाश्रयणम्॥महातआत्मानः अवतारायस्याःसामहात्मादेवीवस्याभावःमाहात्म्यम् ॥२॥ ३ ॥ ४ ॥ येमममाहात्म्यंकीर्तयिष्यतिस्तोष्यंतिचतेषांकदाचिदपिशत्रुतोभयंनसंभविष्यति।दस्युत तस्कर तोपिवान॥राजतोपिनपान नशस्त्रतःआयुधतःनअनलतोनितःनतोयौपावजलप्रवाहातानसम्भविष्यतीत्यनेनसर्वत्रसम्बध्नाति ॥५॥ तस्माांछितार्थसाधनत्वादेतोःसमाहितः सावधानैःलतप्रयत्नैःपुंभिःपरंपरुष्टंमहत्पूजनीय स्वस्त्ययनंक्षेमकरमयनंवर्ल्सममदेव्याएतन्माहात्म्यग्रन्थसंदर्भरूपंभक्त्यापठितव्यंश्रोतव्यंच एतन्माहात्म्य मितिबहुव्रीहिः ॥ ग्रन्थसंदभरूपोऽन्यपदार्थः ॥ शब्दस्यैवपठनश्रवणयोग्यत्वेतृविषयभावात् ॥ एतदितितुपृथपदत्वेमाहात्म्यप्रतिपातयत्रास्तिपन्थबंधेसोप्युपचारा अष्टम्यांचंचतुर्दश्यांनवम्यांचेकचेतसः ॥ स्तोष्यतिचेवभक्त्यामममाहात्म्यमुत्तमम् ॥३॥ नतेषांदुष्कृतंकिंचिद्दुष्कृतोत्थानचापदः॥ नभविष्य तिदारियनचैवेष्टवियोजनम् ॥ ४॥शत्रुतोनभयंतेषांदस्युतोवानराजतः ॥ नशस्त्रानलतोयोषात्कदाचित्संभविष्यति ॥५॥ तस्मान्ममैतन्मा हात्म्यपठितव्यसमाहितः ॥ श्रोतव्यंचसदाभक्त्यापरंस्वस्त्ययनमहत् ॥६॥ उपसर्गानशेषांस्तुमहामारीसमुद्भवान् ॥ तथात्रिविधमुत्पातमाहा त्म्य शमयेन्मम ॥७॥ यत्रतत्पठ्यतेसम्यनित्यमायतनेमम ॥ सदानतद्विमोक्ष्यामिसांनिध्यतत्रमेस्थितम् ॥८॥ न्मत्वर्थीयेनअर्शआयचावामाहात्म्पशब्देनोच्यतइतिपठनश्रवणयोग्यदृष्टव्यम् ॥ स्वस्त्याशीःक्षेमपुण्येषुमंगलेचाव्ययंस्मृतम् ॥ ६ ॥ ममदेव्याःमाहात्म्यं कर्तृ भक्तितः पठतांभक्तितःशृण्वतांचपुंसांमहामारीसमुद्भवान्सर्वानुपसर्गानुपइवान् शमयेरीकुर्यात् ॥ तथातेषांपुंसांविविधमुत्पातमाध्यात्मिकमाधिदैविकमाधिभौतिकम् ॥ आध्यात्मिकं सरीरोत्सभरागद्वेषादिकंख्याध्यादिकंच आधिभौतिकंभूतप्रेतादिकजनितंभयानमादिकम् ॥आधिदैविकंदैवकत्वजपावादिकंदारियादिकंच ॥ यद्वा भूर्भुवःस्वःसम्भवमुत्पा तत्रयंशमयेत् ॥ भौमभूकंपादिकमांतरिक्षमनगर्जनादि स्वोंकजनितमसकदनेको पतनम् ॥ महामारीति ॥ मसाणत्यागेखियामिक्छप्पादियःछांदसोगुणः ॥ यहा औणादिकःसर्वपातापइन् ॥ खियांकदिकारादक्किनोवाहीप् ॥ महतीमारीमहामारी ॥ अन्येषामपिदृश्यतइतिपूरुषवदीर्घः ॥ महामार्याःसमुद्भवाः । यहा मरणगरः ऋदो रए, ॥ मरस्पेयं प्रवृत्तिारी । महामारयविकारःकाल मारस्पभाव मार्यभावप्पञ् ॥ मार्यमेवमारीवियांपिवान्कीम् ॥ ७॥ पत्रममायवनेगविमादिमंदिरेएकत्सागु सस

·पा.पु.
स०स०
॥१४६॥
अ० ८९
संचारितत्रयोपेतमाहात्म्यनित्यंप्रतिदिनंसम्यगर्थतःपदतश्वशुदंपठचवेभक्तितःपुंभिःतदायतनंसदानविमोक्ष्यामिनत्यक्ष्यामि।।तत्रगृहेखलुमदेव्याःसान्निध्यंसन्निधानंसमवस्थानं
स्थितस्थितिमदभूत् ॥ ८॥ तस्मात्बलिप्रदानेपूजायाममिकामहोत्सवेचसर्वमेतन्ममचारतमुच्चार्यमवश्यंपठनीयम् ॥ कहलोर्ण्यत्।श्राव्यमवश्यंश्रोतव्यंचाओरावश्यकण्यत् ।।
यद्वाण्यंतादचोयव॥श्राव्यंश्रावयितव्यंसर्वजपनीयम्॥एकदेशजपेतुछिद्रतास्यात्॥ महानवम्यादौछागमेपमहापशुभिर्बलिदानंदेवतोद्देशेनपशुसमर्पणम्॥ददातेल्युट्॥पूजापुष्पोप
हारदीपादिसमर्पणम्॥यदा अलंकारवश्वस्रक्चन्दनवाहनच्छत्रचामरादिभिः कुमारीसुवासिनीसमर्चनंपूजा ॥ अग्निकार्यफाल्गुनेमासिअग्निज्वालार्चनंदेवीमाहात्म्यरूपमालाम
न्त्रपुरश्चरणीतेविहितहोमोनिकार्यम् ॥ एतत्रयलक्षणोमहोत्सवः ॥ यद्वा चैत्रेवसंतोत्सवः ॥ वैशाखेवारणपुष्पप्रचायिकोत्सवः ॥ ज्येष्ठेजलक्रीडोत्सवः ॥ आषाढेइन्द्रध्व
जोत्थानोत्सवः ॥ श्रावणेदोलोन्सवः ॥ भाइपदेइन्द्रपाणिधनुरचनोत्सवः॥ आश्वयुजिशारदोत्सवः ॥ कार्तिकेदीपोत्सवः । मार्गशीर्षे मनूदयोत्सवः।पौषेनिधिपूजोत्सवः ॥
माघेमेसत्सवः ॥ फाल्गुनेगन्धर्वोत्सवः ॥ एतेषुसंपूर्णदेवीचरितंपठनीयमितिभावः ॥ यद्वा-महोत्मवः सर्वश्रुतिपारायणम्॥यदा-वदतेः कतरिक्किप् । वदतीष्टदेवतामितिउत
बलिप्रदानेपूजायाममिकार्येमहोत्सवे ॥ सर्वममैतच्चरितमुच्चार्यश्राव्यमवच ॥९॥ जानताजानतावापिबलिंपूजांतथाकृताम्॥प्रतीच्छिष्याम्यहंप्री
त्यावविहोमंतथाकृतम् ॥ १०॥
.
देवीप्रणवः ॥ महान्उतमन्त्रोयत्रसमहोत्सचासोसवातिमहोत्सवः।मन्त्रदीक्षाम्यन्यत्रःतस्मिन् ॥यवा-उन्दीक्लेदन।उन्दनम्उतास्त्रियांभावसम्पदादिश्यःक्किम्बावक्तव्यः ॥उदः
सवोदीक्षायज्ञः उत्सवःसुधोत्सवः सुधोत्सवोयत्रमन्त्रग्रहेसमहोत्सवःतस्मिन॥९॥तथातेनप्रकारेणइतिकर्तव्यतांगुरूपदिष्टेष्टदेवताराधनसामग्रीभावनीयोपक्रमोपसंहृतिक्रियाक
मंजानताअजानतावापिभक्तिमनापुंसाकतंबलिंबलिप्रदानंतथातेनकतांपूजांच ॥ तथानिकतंबह्रोहोमतिलमध्वादिहोमव्यपक्षेपंचत्रीत्याहंप्रतीच्छिष्यामिस्वीकरिष्यामि ॥
पतच्छ्रितंप्रतीच्छंस्यात् ॥ पतच्छ्रयणंप्रतीच्छा ॥ प्रतीच्छास्त्यस्यप्रतीच्छः कश्चित् ॥ अर्शआदित्वादच ॥ ततःतद्वदाचरतीत्याचारक्किम् ॥ सनायंतत्वादातुत्वात्मतीच्छ
धावोभविष्यतिकालेलम्यप्रत्ययः।मि इडागमः । अवोलोपः। इण्कोः । आदेशप्रत्ययोः षत्वम् ॥ प्रतीक्षिष्यामीतिपाठेईक्षदर्शनेअनुदाक्तत्वनिबंधनमात्मनेपदविधानमनि
त्यमितिचक्षिोङित्करणज्ञापकमित्युक्तत्वात्परस्मैपदम् ॥ बलिपूजामित्येकपदत्वेतु बलिनापशुविशसनेनसहकवापूजाबलिपूजा ॥ बलिरूपावापुजासत्कारःताम् ॥ १० ॥
॥१४॥

·युग्मम् ॥ याचपसिद्धावार्षकीमहापूजाशरत्कालेक्रियतेतस्यांविषयेममरतन्माहात्म्यंचारैत्रत्रयलक्षणभक्तिसमन्वितः मनुष्यः पठित्वाश्रुत्वाचयथायोगंमत्त्रसादेनसर्ववाधावि निर्मुक्त धनधान्यसमन्वितःभविष्यतिसंशयोनावकर्तव्यः॥ वर्षेणनिर्वृत्नाबार्षिकीसांवत्सरिकी । तेननिर्वृत्तमितिठक् ॥ त्रियांडीप् ॥ सर्वाबांधेतिपाठेआसमंताद्वाआवाधा। ॥११ ॥१२॥एतच्चरित्रत्रयलक्षणंमममाहात्म्यंभक्तितः श्रु-वागुरुतोगृहीत्वार्थावबोधपर्यंतमधीत्यचमान्यु निर्भयोजायते ॥तथाममशुभाः जगदायुदयकरीःपृथगुत्पत्तीः ब्रह्माण्यादिमहाशक्तिरूपप्रादुर्भुनीः श्रुत्वाहृयाकलय्ययुद्धेनिभयोजायते । तथाममपराक्रमांश्ववीरकर्माणिचश्रुत्वा ॥ यद्वा-युद्धेषुममपराक्रमांश्चश्रुत्वानिर्भयोजायतेपुमान ।। तथाचोत्पनयः शुभाइतिपाठव्यत्ययोबहुलमितिशसः प्रसंगेजसः प्रयोगः छांदसः ॥ युदेष्वितिबहुवचनमन्येष्वपिभयकारणेषुनिर्भयत्वार्थम् ॥ युमिश्रणेअदादिः।सम्पदादि वादावस्त्रियांकिम् ॥ यवनयुतमिश्रणंपापसम्पर्कः तस्यांयुति ॥ यदा-युञ्बन्धनत्यादिः ॥ यवनंयुबंधनंतस्यांयुति ॥ ओहाङ् गतौ सम्पदादित्वातक्रिप् ॥हानंहाःनिरया शरत्कालमहापूजाक्रियतेयाचवार्षिकी ॥ तस्यांममैतन्माहात्म्यश्रुत्वाभक्तिसमन्वितः ॥ ११ ॥ सर्वबाधाविनिर्मुक्तोधनधान्यसमन्वितः ॥ मनु- ष्योमप्रसादेनभविष्यतिनसंशयः ॥ १२॥ श्रुत्वाममैतन्माहात्म्यतथोत्पत्तीःपृथक्शुभाः॥पराक्रमांश्चयुद्धेषुजायतेनिर्भयः पुमान् ॥१३॥ रिपवः संक्षययांतिकल्याणंचोपपद्यते ॥ नन्दतेचकुलंपुंसांमाहात्म्यंममशृण्वताम् ॥ १४॥ शांतिकर्मणिसर्वत्रतथादुःस्वप्रदर्शने ॥ ग्रहपीडासुचोग्राम माहात्म्यंशृणुयान्मम ॥ १५॥ उपसर्गाः शमयांतिग्रहपीडाश्चदारुणाः ॥ दुःस्वप्नंचनृभिष्टंसुस्वप्नमुपजायते ॥ १६॥ दिगतिः तम्याम् ॥ इ:कामःतत्रविषय ॥ युच्चहाश्चइश्वयुद्धयः।तेषुयुद्धेषु ॥ १३॥ भक्तिःमममाहात्म्यशृण्वतापुंसांरिपवःशत्रवःसंक्षयंयांति कल्याणंचमंगलमुपपद्यते । पदगतीदिवादिः ॥ उपसमीपंगच्छति । उपजायतेइतिवापाठः । कुलंगोत्रचनंदते । टुनदिसमृद्धोपरस्मैपदी । कतरिकर्मव्यतिहारइत्यात्मनेपदम् ॥ यदा-यंतात्कर्मकार यगात्मनेपदंच । संततिर्गोत्रजनन लान्यभिजनान्वयौ ॥ कुलंगृह्वेचतालांकेभूमिग्राहिणितुत्रिषु ॥ १४ ॥ उत्पातादिसूचितोपत्रवाणांसर्वत्रसर्वस्मिशांतिकर्मणितथादुःस्व मदर्शनेदुष्टफलस्वमदर्शने । उपासुअत्यनिष्टफलासुग्रहकतासुपीडासुमममाहात्म्यं शृणुयात्पुरुषः । ततःसर्वबाधोपशांतिर्भवतिसर्वेष्टार्थसिदितिभावः ॥१५॥पूर्वोकंपुनर्व्यन तिं ॥ मममाहात्म्यश्रवणादुपसर्गाःबाधाःअतिवृष्टयादयःशमयांति ॥ यहा उपसर्गाउत्सावाःप्रकृतिविरुदेतयः ॥ अजन्यंजीवउत्पातउपसर्गःसमंत्रयम् ॥ वथावतएवदारु भयानका प्रहपीडा शन्यादिक़ताबाधाःशमंशांतियांति ॥ नृभिदृष्टंदुःस्वप्नंसुस्वभमुपजायते ॥ दुःस्वमसूचितंयदुष्टफलंवत्सुस्वमसूचितमिवफलंसंपयतइतिभावः ॥

·स०स०
म.८९
स
पा•
पुमतिप्राप्यफलोहिमणिमंत्रोप्रधदेवताप्रभावः । दुःस्वमसुस्वमयोर्नियतेपुडिंगत्वेपिबदुनी.फलेन्यपदार्थेविवक्षितेनपुंसक्वोत्पत्तिः ॥ अईचादौस्वपशब्दोनास्त्येव॥
न्यथास्यपुनपुंसकचोपपयेत ॥ दुःस्वमभेतिपाठोवा ॥ १६ ॥ बालानांशिशूनांग्रहा: पीडकाःपूतनादयःश्मशानादिवासिनोदृष्टिबंधिगलबंध्यंत्रबंधिनाभिबंधिशुक्रबंध्युपस्थवं
॥१४७॥
धिरुधिरशोपिपिशितशोषिमूत्रशोपिलालाशोषिप्रभृतयश्चतैरभिभूतानामाकांवानांशांतिकारकमुपशमनकारणंमममाहात्म्यश्रवणायुचममाश्रयणीयम् ॥ किंच नृणामेककार्यका
रिणांकथंचित्परकतोचाटनप्रयोगतःसंघातभेदेप्रसक्नेसविमन्माहात्म्यश्रवणमेवोत्तमंमैत्रीकरणमित्रत्वकरणसाधनम् ॥१७॥ दुष्टंवृत्तंचरितंयेषांतेदुर्वृत्ताःतेपामशेषाणांपरंश्रेष्ठंबल
हानिकरंबलनाशहेतुः मन्माहात्म्यम् ॥ कनोहेनौटः ॥ किंचरक्षसांमायोपजीविनांभूतानांबालग्रहादीनांपिशाचानांपिशिताशनानांतामसानांचपीडकानामदृश्यरूपाणांमम
माहात्म्यस्पपठनादेवनाशनंदूरीकरणभवति॥१८॥ममसांनिध्यकारकनैकट्यकारकम् ॥ संनिधिकारकमितिपाठेपिसंनिधिःसंनिधानमिविव्याख्याश्रयणात्सएवार्थः॥यहा॥
सनिधिःमहानिधिःमहापनादिःतस्यकारकंपापकंपठ्यमानंसदितिभावः ॥ १९ ॥ युग्मम् ॥ पुंभिरेभिःप्रकावत्सरेणयाक्रियतेमेमांप्रीतिःसास्मिन्मन्माहात्म्येसकदेकवारमे
बालग्रहाभिभूतानांबालानांशांतिकारकम् ॥ संघातभेदेचनृणांमैत्रीकरणमुत्तमम् ॥ १७ ॥ दुर्वृत्तानामशेषाणांबलहानिकरंपरम् ॥ रक्षोभूतपि
शाचानांपठनादेवनाशनम् ॥१८॥ सर्वममैतन्माहात्म्यंममसंनिधिकारकम् ॥ १९॥ पशुपुष्पार्घ्यधूपेश्वगन्धदीपैस्तथोत्तमैः ॥ विप्राणां भोजने
होमैः प्रेक्षणीयैरहनिशम् ॥ २० ॥
वउच्चारितेपठितश्रुतेवाभक्तिमद्भिःसर्वकामदुघोपार्जितेवस्यात् ॥ पशुभिःचतुष्पद्भिःगगमेषमहिषमातंगादिभिःद्विपादिमहापशुभिधनरैःपुष्पैःसुरभिसंभृतैःअध्यः पुजागैर्मधुघृता
दिभिःधूपैःकर्परागरुमृगमदादिगर्भितेर्बहुरूपादिभिर्नानातिगन्धादिभिः।चशब्दात श्रीवासादिधूपागृह्यते ॥ तंगधैःगन्धसारघनसाररक्तचन्दनमृगमदकंकोलकालागरुकुंकुमा
दिभिः दीपैःकर्पूरघृतादिप्रवर्तितैर्माणिक्यमहोभिरूपकल्पितैःसूर्यमहोभिश्चन्द्रमहोभिरुडुमहोभिःपरमात्मपरज्योतिर्मियोपकल्पितैः । अवएवैविधैरतमैःश्रेष्ठतमैः । तथा
उत्तमैविविधैर्विषाणांकर्तव्योंजनैःपसोपेतेभोज्यैरमादिभिरुचितैः ॥ तथाविविधैमिः । तथाऽहर्निशंदिवानिशविविधःप्रेक्षणीयैर्दर्शनीयैर्नृत्यमीतवायैः॥ तथान्यैववि
विधोंगेः । तथादानैमत्त्रीत्यर्थविविधैः चशब्दाइसालंकारपूजादिभिःसाधनैर्वत्सरेणयामेप्रीतिःसकलकामदुधाभः क्रियते सास्मिन्यामपंचितेपममाहात्म्पेसकदेकवारं
भक्त्याउचारतेपठिते तेवासाधयितुंसमवेत्यर्थः ॥ यदा सकवसहविःपुंभिःपंचरैःसमाष्टभिरेकद्वित्रिचतुरैरेक्तयोचारते तेवेत्यर्थः ॥ सहार्थे चैवकारेचसदार्थेवाव्ययंस
॥१४॥

·छन् । सकत्सुचारतेनुतइतिपाठेनुतराम्दतःश्रवणपाधान्यनामचरितेशोभनेचारते । प्रोक्षणीयैरहनिरामिविपाठेनुकापदाह-मन्त्रपजिलोषणसंस्कृतहतच्छागातिनुपलिार ति॥ वन ॥ पशुपुष्पायधूपैरितिपशुग्रहणेनपौनस्तयप्रसंगात् ॥ वतइत्थंत्वर्थोत्रवक्तव्यः । उक्षसिंचने । प्रत्यहंपंचामृताभिषेकैरविच्छिंपीयपधाराभिकति ॥२०॥ ॥ २१ ॥ ममदेव्यामाहात्म्यस्यश्रुतंवणं कर्तृपापानिहरति अपनपति । नपुंसकेभावेकः ॥ वयोगेपथ्येव ॥ यहा-मममाहात्म्यंश्रुतंसदपापानिहरति ॥ तयामज तामारोग्यप्रयच्छतिदानपतिबहाभावाषष्ठरव ॥ ममजन्मनामुत्पत्तीनांब्रह्माण्यादिरूपतयापादुर्भावानांकीर्तनंकथनंभूतत्याहिनेभ्यःभूतप्रेतपिशापसिंहव्याघ्रग्रहादियः भकानांरक्षांकरोति ॥ २२ ॥ युद्धेषुयदुष्टदैत्यनिवर्हणंमेदेव्याःचारतंशस्त्रप्रयोगलक्षणसंधामकौशलमभूतस्मिन्छुतेसतिश्रुतवतांपुंसांयुदेषुतवोन्याचवैरिकतंभयनजायत। निवर्हयतिनिबर्हणम् । नन्यादित्वाल्ल्युः । दुष्टानां.दैत्यानांनिबर्हणं चरित्रम् ॥ २३ ॥ सुमेधसामार्कडेयेनचततःपूर्वैभववर्षिभिःया:स्तुतयःलताःतथापिममतावर्तेमोहगर्ने निपातिताःमहामायाप्रभावेणेत्यादयःनाथशुभांगतिप्रयच्छन्ति । पठयमानाःपठयःपुंश्यःयाचवाणामधुकैटभभीतेनकवाःस्तुतयःविश्वेश्वरीजगदात्रीमित्यादयः । अथ अन्यैश्वविविधैर्मोगैः प्रदानैर्वत्सरेणया ॥ प्रीतिक्रियतेसास्मिन्संकृदुचरितश्रुते ॥ २१ ॥ श्रुतंहरतिपापानितथारोग्यंप्रयच्छति ॥ रक्षांकरो तिभूतेभ्योजन्मनांकीर्तनमम ॥२२ ॥ युद्धेषुचरितंयन्मेदुष्टदेत्यनिबर्हणम् ॥. तस्मिञ्छुतेवैरिकृतंभयंपुंसांनजायते ॥ २३ ॥ युष्माभिः स्तुतयोयाश्चयाश्चब्रह्मर्षिभिःकृताः॥ ब्रह्मणाचकृतायास्ताःप्रयच्छतिशुभांगतिम् ॥ २४ ॥ अरण्येप्रांतरेवापिदावामिपरिवारितःn दस्युभिवावृतः शून्यगृहीतोवापिशत्रुभिः॥२५॥ चयुप्माभिरेवकताःस्तुतयःदेव्याययावतमिदंजगदात्मशक्तयेत्यादयः-नमोदेव्यैइत्यादयश्च देविप्रपन्नार्चिहरेपसीदेत्यादयश्च-ताबिविधाःस्तुतयः ॥ २४ ॥ एकान्वय मिदंश्लोकंचतुष्टयम् ॥ अरण्येविपिनेवावर्तमानःममदेव्याएतच्चरितंस्मरन्नरःसंकटाहुःखघटनान्मुच्येतस्वयमेव । संकटनानुसंबाधः । कर्मकर्तरिमुचेर्लिङ् ॥ तथाषी तरेवापिदूरेजनशून्यमार्गे ॥ प्रांवरंदूरशून्योध्या ॥ तथादावांनिपारिवारितःसन्नपिता ॥ तथादस्युभिस्तस्करैतोवेष्टितोवा ॥ तथाशून्येनिर्जनपदेशेशत्रुभिर्गृहीतोवा ॥ तथा सिंहेनव्याघेणवानुयातोनुद्रुतः ॥ तथावनहस्तिभिर्वतोवाहंतुमनुयातः ॥ तथाकुद्देनराशावघ्यायवा)यमित्यानमः हंतुमानापितोवा ॥ तथाबन्धगतोपिवा ॥ तथावातेन पूर्णितोव्याकुलितःबाधितोपास्तोवा ॥ महार्णवेसमुझेपोतेनौकाविशेष । सांयात्रिका:पोतवणिजःकथ्यते । तत्रस्थितोवा।पानपावेशिशोपोतः ॥ तयाभृशदारणेत्यर्थवीपणेस प्रमेशवेप्यापुषेणपतस्सु । सर्वाबाधासु सर्वाआसमंताबाधाःमहावापास्तासु ॥ सर्वषाचास्थितिपाठेसएवार्थोभवत्यदूरविकांत ॥ घोरासुप्रणपीडासुवर्तमानोवा । AGAR

·मा. पु०
स.स.
३१४८॥
॥
अ०८९
त्यावेदनासुतनदुःस्वानुभवेष्वायर्दितोवर्तमानः।यहा-तीयवेदनयाज्यर्दितोहिंसितोपिवासर्वत्रैतन्ममचारतंस्मरन्नरःसंकटान्मुच्येतस्वयमेवतियोजनीयम्॥ इहारण्येप्रांतरेवापी
त्यतःश्लोकात्पूर्वसिंहव्याघानुयातोवेतिपठंतिकेचित् ॥ अवश्चममप्रभावात्सिंहायाइत्युपपन्नं भवति ॥ २५॥ २६ ॥ २७ ॥ २८ ॥ ममप्रभावात्सामसिंहाद्यास्त
थादस्यवस्तस्करास्तथावैरिणश्वशत्रवःचारतस्मरंतःपुरुषात्सकाशाद्दूरादेवपलायंते ॥ २९ ॥ इत्थमुक्त्वासाभगवतीचंडविक्रमाप्रगल्भवीर्याचंडिकादेवीपश्यतामेवदेवानांतत्रै
वपुरोभागएबातरधीयत अंतर्धानमगात् ॥ श्रदंतरोरुपसगवदृनिर्व्याख्येया ॥ अंतःपूर्वाधातेःकर्मकर्नरिलिङ् ॥ यहा तान्देवांस्वायतेइतितत्रापालयतीसत्येवस्वयमंतर
धीयत ॥ आतोनुपसर्गेकः ।। यद्वा तत्रैवदेवशरीरेष्वेवांतरधीयत । स्वयमेवशरीरेष्वेवांतर्त्यलीयतेत्यर्थः ॥ पश्यतामित्यनादरेषष्ठीतिपक्षेयथाजननीसुतान्व्याजतोनाहत्या
लोकनादन्तर्धनेनथेयमपिसर्वजननीदेवदर्शनोंतरधीयतस्वयमेवेतिभावः ॥ ३०॥अथतेदेवाअपिदेव्याविनिहतारयःनाशितशत्रवःअतएवयथापुरापूर्वकालइवनिराका-कच्छू
सिंहव्याघ्रानुयातोवावनेवावनहस्तिभिः॥राज्ञाक्रुद्धेनचाज्ञप्तोवध्योबन्धगतोपिवा ॥२६॥ आपूर्णितोवावातेनस्थितः पोतेमहार्णवे॥पतत्सुचापि
शस्त्रेषुसंग्रामेभृशदारुणे ॥२७॥ सर्वाबाधासुघोरासुवेदनाभ्यर्दितोपिवा ॥ स्मरन्ममैतच्चरितंनरोमुच्येतसंकटात्॥२८॥ममप्रभावात्सिंहाद्यादस्यवो
वैरिणस्तथा ॥ दूरादेवपलायंतेस्मरतश्चरितंमम ॥२९ ॥ ऋषिरुवाच ॥ इत्युक्त्वासाभगवतीचण्डिकाचण्डविक्रमा ॥ पश्यतामेवदेवानांतत्रैवां
तरधीयत ॥ ३० ॥तेपिदेव्यानिरातकाः स्वाधिकारान्यथापुरा ॥ यज्ञभागभुजःसचक्रुर्विनिहतारयः ॥ ३१ ॥ दैत्याश्चदेव्यानिहतेशुम्भेदेव
रिपौयुधि ॥जगद्विध्वंसकेतस्मिन्महोग्रेतुलविक्रमे ॥ निशुंभेचमहावीर्येशेषाः पातालमाययुः॥३२॥ एवंभगवतीदेवीसानित्यापिपुनःपुनः ॥
सभ्भूयकुरुतेभूपजगतः परिपालम् ॥ ३३॥ तयसन्मोझतेविश्वसैवविश्वंप्रसूयते ॥ सायाचिताचविज्ञानंतुष्टाऋद्धिप्रयच्छति ॥ ३४ ॥
जीवनतोनिर्भयायनभागभुजःयज्ञांशान् जानाःसंतःस्वाधिकारान्स्वव्यापारांश्चक्रुःकतवन्तः ॥३१॥युधिसंग्रामदेव्यावस्मिञ्जगद्विध्वंसिनित्रैलोक्यमंजिनिमहोग्रेऽतुलविक्रमे
अनुपमशक्तीदेवारपोससैन्येशुम्भेमहावीर्येनिशुम्भेचनिहतंसतिशेपाःदैत्याःपातालमाययुःबलिसनप्राविशन् । चशब्देनमसैन्येइतिविशेषणलायते।पतंत्यस्मिन्नितिपातालम् ॥
॥३२॥हेभूप । एवमुक्तरीत्यासाभगवतीनित्यापिध्रुवाअविनश्वराअविकारापिसतीपुनःपुनःसंभूयत्रादुर्भावमवाप्यजगतःपरिपालनंकुरुते ॥ उक्तंचप्रागपि-नित्यैवसाजगन्मूर्ति
रितिदेवानांकार्यसिद्धयर्थमितिच ॥३३॥ सैवदेवीविश्वप्रसूयतेजनयति ॥ माणिप्रसवेदिवादिः ॥ तथैवहेतुभूतयाएतद्विश्वमोह्यते॥मुहवैचित्येदिवादिः॥अविवेकेनयोज्यते
ममतासहितंक्रियते ॥ सादेवीभक्तैर्याचितासतीविज्ञानंचप्रयच्छति । मैवदेवीतुष्टासतीतपसाजनितसंतोपासतीवृदिचसंपदंचमहतींप्रयच्छतिददाति । तुष्टाऋद्धिमितितुपाठे
॥ ११८॥

·॥ असंहितया निर्देशः कृतः ॥ कत्यकइतितुप्रकृतिभावेतस्याकःस्थानेह्रस्वत्वेचमतितुष्टकदिमिति स्यात् ॥ खट्कश्य इतिवत् ॥ सायाचितार्थविज्ञानमिनिपाठे अर्थेषुविज्ञानमिति विग्रहः ॥ एतत्यागप्युक्तं तन्नात्रविस्मयःकार्योयोगनिदाजगत्पतेः । महामायाहरेरेपातयेति ॥ ३४ ॥ हेमनुजेश्वरसुरथ महामारीस्वरूपया तयामहाकाल्यामहातामस्यामहादेव्याएतत्सकलंब्रह्मांडत्रैलोक्यगर्भकं स्थानं व्याप्तम् ॥ महाकाले प्रलयसमये ॥ महांश्वासावकालश्चेति महाकालोऽनिष्टकालः ॥ पदा-महांश्चासौ कालश्च महाकालःकालाग्निरुइस्तस्मिन्नुपस्थितेमहाकालेमहतिप्रलयसमये महांश्चामौकालःकालाग्निरुद्रस्तस्येयखीमहाकालीतया मारयनिस हरतिमारःमहांश्चामौमारश्चमहामारःरुद्रस्तस्यत्रीमहामारीसास्वरूपंयस्याःमादेवीमहामारीस्वरूपातया ॥ यदा-महउद्धवउत्सवः ॥ महान्उत्सवानासमंतान्मारयतिनाशय तिमहामारीमहाप्रलयानलज्वालातस्याइवरूपंयस्याःमातया ॥ मृत्युजिवामहामारीजगत्संहारकारिणी ॥ महारात्रिमहानिदामहाकाल्यतितामसी ॥ सैवकालानलज्याला सैवाविद्यातमःप्रमूः ॥ सैवमोहप्रमूर्मृत्युःसैवसर्वाधिदेवता ॥ ३५॥ अजाजन्मरहितामनातनीनित्यादेवीकालेभूतानांप्रलयममयेतमोगुणमयीमतीमहामारीनिकथ्यते ॥ तथा व्याप्तत्यैतत्सकलंब्रह्माण्डमनुजेश्वर ॥ महाकाल्यामहाकालेमहामारीस्वरूपया ॥ ३५ ॥ सैवकालेमहामारीसेवसृष्टिर्भवत्यजा ॥ स्थितिंकरो तिभूतानांसेवकालेसनातनी ॥ ३६॥ भषकालेनृणांसैवलक्ष्मीद्धिप्रदागृहे ॥ सेवाभावेतथालक्ष्मीविनाशायोपजायते ॥ ३७॥ स्तुतासंपूजि तापुष्पैगंधधूपादिभिस्तथा ॥ ददातिवित्तंपुत्रांश्चमतिधर्मगतिशुभाम् ॥३८॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसा देवीमाहात्म्येशुंभनिशुंभवधो नामैकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९॥ ऋषिरुवाच ॥ एतत्तेकथितंभूपदेवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ एवंप्रभावासादेवीययेदंधार्यतेजगत् ॥ १॥ कालेउत्पत्तिसमयेसैवभूतानांसर्गसमयेरजःप्रधानास्थितिकरोति ।। ३६ ॥ भवकालेदेवीसान्निध्यभवकालेनृणांगृहेसैवलक्ष्मीवृद्धिप्रदा सम्पदावादाभवति प्रेदानःकः ॥ तथा सैवदेवीभावेदेवीसान्निध्याभावेऽलक्ष्मीःसम्पदः विनाशायाभवायोपजायते॥यत्रलक्ष्मीःतत्रदेव्याःसान्निध्यनतत्रसम्पदपिनेत्यन्वयव्यतिरेकौवेदितव्यौ ॥३७॥ नित्यदेवीसा निध्यकारणंतत्फलंचोपादिशतिसुमेधाषिः ॥ हेनृप सादेवीस्तुतास्तावकैःपदैःसंकीर्तिवाचतथापुष्पैःसंपृजिताचतथागन्धैःकपुरचन्दनमृगमदादिभिर्विलिमातथाधूपैर्बहुविधै धूपिता ॥ तथाआदिग्रहणाचालंकारतांबूलादिभिरानंदिताभक्तैःप्रणताचसतीअप्रार्थिवैवभक्तायःविनंधनंपुत्रांश्चआयुरारोग्यमैश्वर्यचशब्दमूचितम् ॥ धर्मेमतिंचशुभांगति चददाति॥यदुक्तंपाक्-सावियापरमामुक्तेर्हेतुभूतासनातनी संसारबंधहेतुश्वसैवसर्वेश्वरेश्वरी ॥३८॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुरा राजाधिराजतोमरान्वयश्रीमदुदरणात्मजशंतनु चकपर्तिरचितापांदेवीमाहात्म्पटीकायांदी-शुम्भनिशुम्भवधोनामैकोननवतितमोध्यायः ॥८९॥ कषिरुवाच सुमेधाभगवानृषिःसुरथं राजानमुचितांवाचमूचेहेसुरथएतदुत्तम

·.
मा०पू०
॥१४९॥
स.स.
टतमसर्वार्थसाधनं वेतयंकथितम् ॥ सावदेवीएवंप्रमावाईग्विधसामर्थ्यावर्तते ॥ साका ययादेव्यासर्वजनन्यासर्वपोपिण्यासर्वसंहारिण्येदंजगद्विश्वधार्यतेसृज्यतेपाल्पते
प्रत्यवसीयतेच यथाकालम्॥ धृअवस्थानेणिच् ॥ कर्मणिपक् ॥ आत्मनेपदंचलटःक्रियावाचित्वमाख्यातुमेकोत्रार्थःप्रदर्शितः ॥ प्रयोगतोनुसनव्याअनेकार्थाहिधातवः ॥
महात्मनोमहामूर्तेर्देव्याभावेकर्मणिब्राह्मणादित्वात्म्यत्रिनस्तद्धितइतिटिलोपेमाहात्म्यमितिसिद्धम् ॥ १ ॥ भगवद्विष्णुमाययातयैवचंडिकयैवविद्याज्ञानं क्रियतेउत्पायते ।
परमात्मज्ञानसाधनं देव्येवोपनिषडूपेतिभावः ॥ विष्णोर्मायाविष्णुमायाभगवतीविष्णुमायाभगवद्विष्णुमायावया ॥ यदा-भगवान्विष्णुः भगवद्विष्णुः तस्यमाययायदु
-साविद्यापरमामुक्तेहेतुभूताइति ॥ ऐश्वर्यस्यसमवस्यधर्मस्ययशसःश्रियः ॥ बानवैराग्ययोश्चैवषण्णांभगइतीरणा ॥ . हेराजन्तयामोहरूपयादेव्यात्वविवेकीसन्न
पिसंप्रतिमोहासेपास्मोहितोभूः भविष्यतिचकालेमोहमेष्यसिच ॥ तथातथैवएषवैश्यश्चसमाधिर्नाममोह्यतेमोहितश्चमोहमेष्यतिच ॥ तथैवतयैवयुवाभ्यामन्येपि विवेकिनः
पुमांसोधिगतशास्त्राःसंतोप्यपरेचन्यथान्येचसर्वेतथैवदेव्यामोह्यतेमोहिताश्चमोहमेष्यंतिच ॥ यदुक्तंभाक्-तथापिममतावर्नेमोहगर्नेनिपातिताइत्यादि ॥ २ ॥ प्राका
-
विद्यातथैवक्रियतेभगवद्विष्णुमायया ॥ तथात्वमेषवैश्यश्चतथैवान्येविवेकिनः ॥ मोचंतेमोहिताश्चैवमोहमेष्यतिचापरे ॥२॥ तामुपैहिमहाराज
शरणंपरमेश्वरीम् ॥ आराधितासेवनृणांभोगस्वर्गापवर्गदा ॥३॥मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इतितस्यवचः श्रुत्वासुरथः सनराधिपः॥प्रणिपत्यमहा
भागंतमृषिसंशितव्रतम् ॥ ४॥
ज्ञाभगवस्त्वामहंप्रष्टुमिच्छाम्येकंवदस्वतत्इतियइहस्यपृष्टंहेमहाराजसुरथत्वंतांपरमेश्वरीदेवीशरणमुपेहि उपइहिआद्गुणःउपगच्छशरणंव्रज · ॥ सैवदेवीभगवत्येवाराधितातप
सातोपितासतीनृणांपुंसांभोगस्वर्गापवर्गदा-भुविभोगदा जन्मान्तरेस्वर्गदा तवोपवर्गदामोशदाभवतियतोज्ञानदा । ततएवमोक्षदा ॥ज्ञानादेवतुकैवल्यमितिसिद्धांततः॥ संपदा
नाभावाइजकस्पवसंददातीतिवत्संबंधेषष्ठयेव-नृणामिति॥उपपूर्वइण्गतौ॥सेयपिच्च।उपइहीतिस्थिते॥एत्येवत्यूट्सुइतिवृद्धि तद्विधावेचीत्यनुवर्त्तते ॥ ततआद्गुणः।एवंचवाध
काभावः ॥ आपूर्वत्वेपिआइहीतिस्थिते वृद्धिबाधित्वाओमाकोश्चेतिपररूपत्वेसतिउपेहीत्येवरूपम् । उपैहीतिवृद्धिकृतःपाठःछांदसःक्वाचिकः सर्वेविषयश्छंदसिविकल्पन्ते
इतिवचनादायद्वा-रहीत्येतद्विभक्तिपतिरूपकमव्ययंपृषोदर। दित्वात्साधुः॥उपएहिउपैहि॥महाराजाराजाहःसखियष्टच।नपूजनात् पूजायांस्वतिग्रहणम्॥अभोतेराशुकर्मणि
घरट्चेचोपधायाःपरमामीश्वरीम्॥३॥युग्मम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ मार्कंडेयोभगवान्मुनिःस्वशिष्यंकौष्टुकिंमुनिंबाचमुचितामूचे हेकौटुकिमुनेआकर्णयइतिप्रागुक्तपकारेणतस्पस
॥१४९॥

·मेघस्मेवय वचःश्रुत्वादेवीमाराधयेतिउपदेशवाक्यमाकर्ण्यसुरथोनामनराधिपःतमेघसंमहाभागसंशितव्रतमृषिपणिपत्यप्रणामेराराध्य ' पुत्रमित्रकलबादावतिममत्वेनअति मोहेनशत्रुभिः राज्यापहरणेनचहेतुनानिविण्णःदुःखितमानसःसन्मयःसपदितपसेजगाम ॥ तथासमाधिर्नामवैश्यश्चतपसेजगाम ॥ भगस्यऐश्वर्यादेरिदंभागमहदागंयस्य महाभागःतम् ॥ संशितंय लेनप्रतिपादितंवयस्ययेनससंशितव्रतःतम् ॥ शोतनूकरणे ॥ कर्मणिक्तः॥शाच्छोरन्यतरस्याम् । शारित्त्वंबनित्यमितिवक्तव्यम् ॥ शंसितव तमितिपाठेशंसतेःकर्मणिशंसावासंजातायस्य शंसितंव्रतंशास्त्रोक्त मुपवासादियस्यतम् ॥ शंसुस्तुतौ ॥ निर्विण्णस्योपसंख्यानमितिणत्वम् ॥ विलाविदविचारणेवाक्तः निष्ठानत्यम् ॥ ४ ॥ ५ ॥ अम्बायाःजगजनन्यादेव्या:सदर्शनार्थ प्रत्यक्षीकरणाय ॥ नयाःपुलिनेद्वीपेतटविशेषेवा संस्थित सैकदेशेसम्यगवस्थितःसराजाच सुरथःसबैश्यश्चसमाधिर्नामपरंभेष्ठसर्वार्थपदकेवलंदेवीसूक्तवैदिकमृग्विशेषमन्त्रदेव्यधिदैवतंदेव्यांसुष्टुशोभनमुक्तपणीतम् । देव्यांवाविषयमूक्तमुपदिष्टमाचार्यैरागमीयंदेवीप णवमधिगर्भवा एतदेववाचरित्रत्रयंजपन्तपःतेपे । केचिनु वाग्रहणादंबामातामातृकेतिमातृकामंत्ररूपं देवीमूक्तमाहुः । अपरेतृदेवीसूतं पृथगस्ति रहस्येतज्जपनि निर्विण्योतिममत्वेन राज्यापहरणेनच ॥ जगामसद्यस्तपसे सचवैश्योमहामुने ॥५॥ संदर्शनार्थमंबांया नदीपुलिनसंस्थितः ॥ सचवैश्यस्त पस्तेपेदेवीसूक्तंपरंजपन् ॥६॥ तौतस्मिन्पुलिनेदेव्याः कृत्वामूर्तिमहीमयीम् ।। अहंणांचक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपानितर्पणेः॥७॥ निराहारीयता त्मानौतन्मनस्कौसमाहितौ ॥ ददतुस्तौबलिंचैवनिजगात्रामुगुक्षितम् ॥ ८॥ त्याहुः। अन्येत्वाहुः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तानिदेवीमूक्तानीति ॥ संस्थाधारेस्थितौमृतौ ॥ तपस्तपःकर्मकस्यैवेति तपःकर्ताकर्मवद्भवति । उपवासादीनितपांसि वापसंतपंतिदुःखयंतिसतापसः । त्वगस्थिभूतःस्ववांछितस्वर्गापर्यंतपःतप्यते ॥ तपसंतापेलिटितप-तेपेतपोर्जितवानित्यर्थः । अन्यकर्मकत्वेतुउचपविस्वर्णसुवर्ण कारः ॥ ६ ॥ तौद्यौराजासुरथःवैश्यश्चसमाधिः तस्मिन्नयाःपुलिगेतटविशेषे ॥ तोयोत्थितंतत्पुलिनम् । तत्रदेव्याःमूर्तिमाकर्तिमहीमयींमृन्मयींपतिमांविधाय ॥ मयदैतयोर्भापायामभक्ष्याच्छादनयोरितिविकारावयवायाःमयाःमयट् ॥ तस्याःदेव्याःअम्बिकायाःपुष्पधूपाषितर्पणैःपुणैःधूपैःअधिकार्यहोमैःवणेचविहित तैरुचितैः अहंणांपूजामाराधनंचकाते पृथक् पृथक्विदघावे ॥ मूर्तिःकाठिन्यकाययोः।पूजानमृत्पापचितिःसपर्याचाहणा:समाः ॥ पुष्पाणिधूपा अवयःवर्पणानिचतैः ॥७॥ निर्निमपनिवेषयोः ॥ निराहारोहविष्यादिनातावनिश्चिताशनी ॥ ततःकमशोमूलाशनौ ॥ यतात्मानौविषयोव्यावर्तितमनोनेत्रादिलानेंद्रियौनिर्जिवेदिययामौ ॥ तावजितेडियोलस्यात् विजितान्पेंद्रियःपुमान् ॥ नजयेद्रसनंयावज्जितंसर्वजितेरसे ॥ तन्मनस्कौतस्पामेवाघ्यातुंमनोययौस्तौ तयोक्तौदेवीच्यानपरौ।समाहिती ॥ स

·मा० पु०
सस
॥१५॥
अ. ९
गुरुपदिष्टार्थसावधान निरस्तमंरायौ बहुविघ्नपारहारपरौ तौ सुरथौश्यौ तिजगात्रामगुक्षितम् ॥ तपश्चरणकाले पराहिमापराङ्मुखौ । ईषच्छरीरोद्भवरक्त
सिक्तमेवान्नमयं बलिंचददतुः ॥ तुण्ड बाहुजं वापिरक्तपांसमयं बलिम् ॥ भक्त्यावेशान्महाशूरोमहामायार्थमुत्सृजेत् ॥ चशब्दान्निजरारीरजरुविरबन्दनविले
पनंचदेव्यैददाते ॥ एतेनशरीरंदापातयामिमंत्रवासाधयामीविहठयोगःमूचितः॥८॥ एवमुक्तप्रकारेणसमाराधयतोःत्रिभिर्वर्षेःयतात्मनो देव्यामवहितचेतसोःतयोःक्षत्रिय
वैश्ययोःपारितष्टा तत्कृतेन नपमाऽतिप्रीता ॥ जगतांधात्रीचण्डिकादेवीप्रत्यक्षीभूय प्राहकथयामास । पाहेतिविभक्तिपविरूपकमव्ययम् ॥ यतःचण्डिकाजगदात्री
ततःनयोः तापसयोःप्रत्यक्षीबभूव ॥ अन्यथावत्कृतेनघोरेणतपसाअग्निनेवजगतिदोरन्नेवेतिभावः ॥ जगति दधातिजगद्धा ॥ आवोनुपसर्गे कः ॥ अद्भक्षणे
तृन्त ज्वा अत्रीमंहीं ॥ यद्वा ओहाक्त्यागे ॥ अतोपिके-जगतिजहातिजगद्धा ॥ ततोत्रीभोकी ॥ ९ ॥ श्रीदेव्युवाच । देवीचंडिकाराजानंसुरथ
विश्यंचसमाधिनामानं वाचमूचे । यत्यार्थ्यत इति । हेभूप त्वया यत्यार्थ्यते हेकुलनन्दनकुलवर्द्धन वैश्यत्वयायत्मार्थ्यते याच्यते तत्वसुसर्वमत्तःदेवीतःसकाशा
एवंसमाराधयतोस्त्रिभिवर्यतात्मनोः ॥ परितुष्टाजगद्धात्रीप्रत्यक्षप्राहचंडिका ॥९॥ श्रीदेव्युवाच ॥ यत्प्रार्थ्यतेत्वयाभूपत्वयाचकुलनंदन ॥ मत्त
स्तत्प्राप्यतांसर्वपरितुष्टाददामितत् ॥१०॥मार्कण्डेयउवाच।।ततोवनृपोराज्यमविभ्रंश्यग्रजन्मनि॥अत्रैवचनिजराज्यंहतशत्रुबलंबलात् ॥११॥
सोपिवेश्यस्ततोज्ञानंवत्रेनिर्विण्णमानसः ॥ ममेत्यहमितिप्राज्ञः संगविच्युतिकारकम् ॥ १२ ॥
त्याप्यतां लन्यताम् ॥ अहं परितुष्टास्मि तच्चतच्च तेच तेच ददामिच ॥ कुलस्यनन्दनःवैश्यःयतोसौकुलात्मकाशालक्ष्मीनग्रहीष्यतिमोक्षकामत्वाद्वैराग्यमा
कादिति भावः ॥ द्वितीयाः पार्थ्यतामितितुक्कचित्पाठःसपुनरुक्तः ॥ प्राप्यतामिति तु पठ्यताम् ॥ यदा वैश्यापेक्षयानपौनरुत्यं त्वयाचप्रार्यतामिति ॥
वदामितत् ददामितेचइतिपाठद्वयं क्वापिदृश्यते ॥ १०॥ मार्कंडेयपुनिःम्मशिष्यवाचमूचे ततःदेवीतः ततः देव्युक्त्यनन्तरंबा नृपः सुरथः अन्यजन्मनिएतजन्मापे
श्रया अन्यदधिमंभावियज्जन्म तस्मिन् अविनशिअचलं राज्यं राज्ञोभावः कर्मवाराज्यं वब्रे प्रार्थयामास मन्वन्तरत्वरूपम् ॥ अथच अत्रअस्मिन्नपिजन्म
न्यविश्नशि ॥ _शुअधःपतनेणिनिः ॥ नविभ्रंशः अविवंशः तद्युक्तंवा ॥ अत्रैवनिजेनगरेहतशत्रुबलं निजमात्मीयराज्यमेवववे प्रार्थयामास ॥ हतशत्रुचलंयत्रत
थोक्तम् ॥ तृवरणेकतरिलिडात्मनेपदं-वने ॥ स्थौल्यसामयंसैन्येषुबलनाकाकसीरिणोः ॥ ११ ॥ ततोनन्तरम् ॥ प्रात्रः मोक्षकांक्षित्वादतितरांबुद्धिमान
निर्विण्णमानसः संसारदुःखोद्विवचेतस्कः ससमाधिर्नामौश्योप्यतिविरक्तः सन् ज्ञानंमोक्षबुद्धिवने ॥ कीदृशम् ॥ ममेत्यहवित्येवंसंगविच्युतिकारकम् ॥ ममायं
॥१५॥

·॥ पुत्राहपिता ममदंकुलमहंभा ममदंधनमहस्वामीतस्येत्यायध्यासजनितः यः संगः तस्यविच्युतिः विलयः तस्याः कारकंकारणम्॥ ममत्वंनाममोहः संमृतिः अहंताच संमृनिःतद्विलयकारकंज्ञानमितिभावः ॥ अतस्मिंस्तबुद्धिरध्यासः ॥ नननिःसंगस्यैवात्मनोममत्वमहत्वंमर्वदुःखावहः संगः सर्वात्मनाभाव्यते ॥ तस्यसंगस्यपरमा मरूपब्रह्मज्ञानंविच्युतिकारकभवति ॥ ममताचाहताचसंगः संसपेक्षाबुद्धिःदैतज्ञानभेदनिबंधनंतम्यविच्युतिकारकविच्छेदजनकंमोक्षोपयोगिज्ञानम् ॥ १२ ॥ हेन पतहमुग्थ भवान उमःमः स्वल्परहोभिः दिवमैःकतिपयर्वासरः रिस्नहत्वास्थितवतःअस्खलितमचलितवराज्यभविष्यति ॥ तवगज्यं--नच्च तत्रतिपाठद्वयम् ॥ त त्रांतरराज्यांतरंच ॥ १३ ॥ श्रीदेव्युवाच । हेभूपभवान्मृतः मन्नपिपतच्छरीरंपरित्यक्तवानपिभूयः पुनरपिविवस्वतः मूर्याहवात्सवर्णायाश्चत-पत्न्याः जन्मउत्पनिसंप्राप्य सावर्णिकोनाममनुः राजाभुविभविष्यति ॥ सावाणिरेवसावर्णिकःमंज्ञायांकन । वर्णेनमहितः मवर्णः ननः श्रीयोढकंबाधित्वाबाह्वादिपाठादिविसावर्णिः । मूर्यतनयोयोम नुः कथ्यतेष्टमः ॥ १४ ॥ वैश्यहवयं ॥ यदा-हेवेश्येषुवर्थश्रेष्ट. त्वयाअम्मनः देवीतः यः वरः अभिवांछितः अस्ति नंवरंसमिद्धयैपरमात्मरूपमंगत्यैप्रयच्छा श्रीदेव्युवाच ॥ वल्परहोभिपतेस्वराज्यंप्राप्स्यतभवान् ॥ हत्वारिंपूनम्खलितंतवतत्रभविष्यति ॥ १३॥ मृतश्वभूयः संप्राप्यजन्मदेवाद्विव म्वतः ॥ सावर्णिकोनाममनुर्भवान्भुविभविष्यति ॥ १४ ॥ वैश्यर्यत्वयास्मत्तोवरोयश्चाभिवांछितः ॥ तंप्रयच्छामिसंसिद्धयेतवज्ञानंभवि प्यति ॥ १५ ॥ मार्कण्डेयउवाच ।। इतिदत्त्वातयोर्दैवीयथाभिलषितंवरम् ॥ बभूवांतर्हितासद्योभक्त्याताभ्यामभिष्टुता ॥ १६ ॥ मि ॥ ततश्चवरदानतः नवज्ञानं भविष्यति ॥ मोक्षधी नमुच्यते ॥ अस्मनइतिपंचमीबहुवचनंतम्मिन् ॥ अनश्चैकन्वाभावात् प्रत्ययानरपदयोश्चति मादशाभावः ॥ ननुचअस्मत्तइतिबहुवचनौपकमात्प्रयच्छामइतिबहुवचननभाव्यम् ॥ तत्कथंप्रयच्छामीन्येकवचनस्यात् ॥ एवंतर्हिअम् मनः' इतिच्छदः । अमक्षेपणे ॥ अन्य तिक्षिपतिमंमारंनिराकरोति । अम्. विपिरूपं वरस्यविशेषणम् ॥ एकत्वात्मादेशः ॥ अयम्मयादित्वातभन्वा पदत्वाभावाद्रुत्वाद्यभावः ॥ कृचिनु वैश्यवर्यत्वया मनोवरोयश्चाभिवांछितइनिवापाठः ॥ यदा-व्यत्ययोबहुलमितिएकवचनस्यबहुवचनम् ॥ ततश्चास्मनइत्येवपाठः ॥ वरणाविर्यः ॥ कीवेप्रधानंप्रमुखपवेकान त्तमोत्तमाः ॥ मुख्यवर्यवरेण्याश्चत्रव.नवरार्थिवत् ॥ १५ ॥ मार्कण्डेयःमुनिःस्वशिष्यवाचमूचिवान हेक्रोष्टुकिमहर्षेइतिउक्तमकारेणतयोःभत्रियवैश्ययोःमुरथम्यच समाधेश्चतथाभिलषिवमभिवांछितमनतिक्रम्यअभीष्टवरंदत्त्वाभक्त्यातायांलब्धवराज्यामभिष्टुतात्वंजगतांस्रष्ट्रीरक्षित्रीसहत्रीजननीन्यभिष्टुतामस्नुतासनीमयः सादेवीभगव

·.
मा.पु.
स०स०
अ०९०
॥१५॥
तोचण्डिकासपातर्हिताबभूव । अदृश्याभृत ॥ १६ ॥ हेक्रोष्ठकिमहर्षेएवंपायुक्तप्रकारेणसुरथःक्षत्रियर्षभःश्रेष्ठःक्षत्रिय देव्याभगवत्याःमकाशाद्वरंलब्ध्वापाप्य इहराज्य
मनुभूय ततःतनुत्यक्ता सवर्णायांसूर्यादेवाज्जन्मसमासाद्यसम्प्राप्यसावर्णि ममनूराजाभुविभविता ॥ करिभविष्यदनद्यतनेलुट् ॥ भविष्यतीत्यर्थः ॥. मनुरित्ययंसप्तश
निकास्वरूपोमहामालामन्त्रः।सर्वेषामधीयतांसर्वकामधुगितिमूचयितुमवसानेप्रायोजिभगवताश्रीमार्कंडेयेनेतिसिद्धम् ॐ ॥ १७ ॥ सन्तःसन्तुपरप्रयोजनकृतःकल्पद्रुमाभाः
सदास्वस्मिन्नेवपथिषवर्ननपराःमत्कीर्नयधापरे ॥ अन्येनिःस्पृहणाश्रितश्रुतिपथा दीव्यंतुभव्याशयाःकोकंतःकलहप्रियाःखलजनाजायंतुजीवंतुते ॥ १ ॥ सत्कृति
बालदिवाकरविबमजनमानमराजसरोजम् ॥ संविकसेदभिपश्यदवश्यंनश्यतिदुर्जनवत्कुमुदंतत् ॥ २ ॥ यावद्भूमिमुदित्वस्युतिमणिश्रेणीस्फुरन्मूर्द्धसुयत्फूत्कारपयोधिक
एवंदेव्यावरंलब्ध्वासुरथः क्षत्रियर्पभः ॥ सूर्याजन्मसमासाद्यसावर्णिवितामनुः ॐ ॥ १७॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसूर्यसावर्णिकेमन्वंत
रेदेवीमाहात्म्येनवतितमोऽध्यायः॥९०॥ संपूर्णदेवीमाहात्म्यम् ।।
॥७॥
॥ ७॥
॥ ७॥
ननगिरिबांवोल्टमत्सन्फलाम ॥ धत्तेशेषइहेयमद्धतवचोऽस्वस्थीकताशेषगीस्तावच्छांतनवीतदा जयतुनश्रीचण्डिकादीपिका ॥ ३ ॥ इतिश्रीमार्कंडेयमहापुराणेश्रीराजाधि
राजवोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजशन्तनुचक्रवर्तिविरचितायांदीपिकाख्यायांटीकांयांसुरथवैश्ययोर्वरप्रदाननामनवतितमोध्यायः ॥९०॥.श्रीचामुण्डापरमेश्वरीचरणारविन्दा
पणमस्तु ॥ श्रीरस्तु ॥ ममानेयंशांतनवीटीकासप्तशतिकायाः ॥
॥ ७ ॥
॥ ५॥
॥७॥
अपरंपुस्तकंवीक्ष्यशोधनीयंसदाबुधैः ॥ हीनाधिकेन्यो वर्णेयोनास्माकं दूषणंततः ॥ १॥
॥१५॥

·%3D ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ सावर्णिकमिदंसम्यक्प्रोक्तंमन्वन्तरंतव ॥ तथैवदेवीमाहात्म्यंमहिषासुरघातनम् ॥ १॥उत्पत्तयश्चयादेव्यामातॄणाञ्चमहाह वे ॥ तयैवसंभवोदेव्याश्चामुण्डायायथाभवः ॥२॥ शिवदूत्याश्चमाहात्म्यवधःशुंभनिशुंभयोः॥ रक्तबीजवधश्चैवसर्वमेतत्तवोदितम् ॥ ३ ॥ श्रूयतां मुनिशार्दूलसावर्णिकमथापरम् ॥ दत्तपुत्रश्चसावर्णिर्भावीयोनवमोमनुः॥४॥कथयामिमनोस्तस्ययेदेवामुनयोनृपाः॥ पारामरीचिभर्गाश्चसुधर्माणस्त थासुराः॥५॥ एतेत्रिधाभविष्यन्तिसवेद्वादशकागणाः॥ तेपार्मिद्रोभविष्यस्तुसहस्राक्षोमहाबलः॥६॥ साम्प्रतंकार्तिकेयोयोवह्निपुत्रःषडाननः॥ द्भुतोनामशकोऽसौभावीतस्यान्तरेमनोः॥७॥मेघातिथिर्वसुःसत्योज्योतिष्मान्युतिमांस्तथा।।सप्तर्षयोऽन्यःसबलस्तथान्योहव्यवाहनः॥८॥धृष्टकेतु बहकेतुः खड्गहस्तोनिरामयः ॥ पृथुश्रवास्तथार्चिष्मान्भूरिद्युम्नोबृहद्भयः॥९॥ एतेनृपसुतास्तस्यदत्तपुत्रस्यनृपाः ॥ मनोस्तुदशमस्यान्यच्छृणुमन्व न्तरंद्विज ॥१०॥ मन्वन्तरेचदशमेब्रह्मपुत्रस्यधीमतः ॥ सुखासींनानिरुद्धाश्चद्विप्रकारांःसुराःस्मृताः ॥ ११॥शतसंख्याहितेदेवाभविष्याभाविनो मनोः ॥ यत्पुत्राणांशतंभावितद्देवानांतदाशतम् ॥ १२॥ शान्तिरिन्द्रस्तथाभावीसबैरिन्द्रगुणैर्युतः ॥ सप्तर्षीस्तानिबोधत्वंयेभविष्यन्तिवैतदा ॥ ॥ १३ ॥ आपोमूर्तिहविष्मांश्चसुकृतीसत्यएवच ॥ नाभागोऽप्रतिमश्चैववासिष्टश्चैवसप्तमः ॥ १४॥ सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्चभूरिपेणश्ववीर्यवान् । शतानीकोऽथवृपभोयनमित्रोजयद्रथः ॥ १५ ॥ भूरिद्युम्नःसुपर्वाचतस्यैतेतनयामनोः ॥ भविष्याधर्मपुत्रस्यसावर्णस्यान्तरंशृणु ॥ १६ ॥ विहंगमाः कामगाश्चनिर्माणरतयस्तथा ॥ विःप्रकाराभविष्यन्तिएकेकत्रिंशकोगणः ॥ १७॥ मासर्तुदिवसायेतुनिर्माणपतयस्तुते ॥ विहङ्गमारा त्रयोऽथमौहूर्ताःकामगागणाः ॥ १८॥ इन्द्रोवृषाख्योभवितातेपांप्रख्यातविक्रमः ॥ हविष्मांश्चवरिष्टश्चऋष्टिरन्यस्तथारुणिः ॥ १९ ॥ निश्चरश्चान घश्चैवविष्टिश्चान्योमहामुनिः । सप्तर्षयोऽन्तरेतस्मिन्नग्नितेजाश्चसप्तमः ॥२०॥ सर्वत्रगःसुशर्माचदेवानीकापुरूद्धहः ॥ हेमधन्वाहढायुश्चमाविनस्त त्सुतानृपाः ॥ २१॥ द्वादशेरुद्रपुत्रस्यप्राप्तेमन्वन्तरेमनोः ॥ सावर्णाख्याश्चयेदेवामुनयश्चशृणुष्वतान् ॥२२॥सुधर्माणःसुमनसोहरितोरोहितस्तथा। सुवर्णाश्वसुरास्तत्रपञ्चैतेदशकागणाः ॥२३॥ तेषामिन्द्रस्तुविज्ञेयऋतधामामहाबलः॥ सर्वेरिन्द्रगुणेर्युक्ताःसप्तीनपिमेशृणु ॥२४॥द्युतिस्तपस्वी सुतपास्तपोमूर्तिस्तपोनिधिः॥तपोरतिस्तथैवान्यासप्तमस्तुतपोधृतिः ॥२६॥ देववानुपदेवश्चदेवश्रेष्टोविदूरथः ॥ मित्रवान्मित्रविन्दश्वभाविनस्तत्सुता नृपाः॥२६॥त्रयोदशस्यपर्यायेरौच्याख्यस्यमनोःसुरान्॥सप्तषीश्चनृपश्चेिवगदतोमेनिशामय॥२७॥सुधर्माणःसुरास्तत्रसुकर्माणस्तथापरीसुशर्माणः १ पंचहम्तोपा २ बृहद्रयः पा० । ३ मुकर्माण पा० ।

·मा.पु.
स०स०
अ०९०
१५१॥
तीचण्डिकासपातर्हिताबभूव । अदृश्याभूत् ॥ १६ ॥ हेक्रोष्टुकिमहर्षेएवंप्रागुक्तपकारेणसुरथःक्षत्रियर्षभःश्रेष्ठःक्षत्रिय देव्याभगवत्याःमकाशाद्वरंलग्भ्वाप्राप्य इहराज्य
मनुभूय ततःतनुत्यक्त्वा सवर्णायांमूर्यादेवाज्जन्मसमासाद्यसम्प्राप्यसावर्णि ममनूराजाभुविभविता ॥ कर्त्तरिभविष्यदनयतनेलुट् ॥ भविष्यतीत्यर्थः ॥ मनुरित्ययंसप्तश
तिकास्वरूपोमहामालामन्त्रः सर्वेषामधीयतांसर्वकामधुगितिमूचयितुमवसानेप्रायोजिभगवताश्रीमार्कंडेयेनेतिसिद्धम् ॐ ॥ १७ ॥ सन्तःसन्तुपरप्रयोजनकृतःकल्पद्रुमाभाः
सदास्वस्मिन्नेवपथिप्रवर्तनपगःमत्कीयधापरे ॥ अन्येनिःस्पृहणाश्रितश्रुतिपथा दीव्यंतुभव्याशयाःकोकंतःकलहप्रियाःखलजनाजायतुजीवंतुते ॥ १ ॥ सत्कृति
बालदिवाकरविंबंसज्जनमानमराजसरोजम् ॥ संविकसेदभिपश्यदवश्यंनश्यतिदुर्जनवत्कुमुदंतत् ॥ २ ॥ यावभूमिमुदित्वस्युतिमणिश्रेणीस्फुरन्मूर्द्धसुयत्फूत्कारपयोधिक
एवंदेव्यावरंलब्ध्वासुरथः क्षत्रियर्पभः ॥ सूर्याजन्मसमासाद्यसावर्णिर्भवितामनुः ॐ ॥ १७॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसूर्यसावर्णिकेमन्वंत
रेदेवीमाहात्म्येनवतितमोऽध्यायः॥९०॥ संपूर्णदेवीमाहात्म्यम् ।।
॥ ७॥
॥ ७॥
॥७॥
ननगिरिबातोल्लमत्सत्कलाम ॥ धनेशेषइहेयमद्भुतवचोऽस्वस्थीकताशेषगीस्तावच्छांतनवीतदा जयतुनश्रीचण्डिकादीपिका ॥ ३ ॥ इतिश्रीमार्कडेयमहापुराणेश्रीराजाधि
राजतोमरान्वयश्रीमदुद्धरणात्मजशन्तनुचक्रवर्तिविरचितायांदीपिकाख्यायांटीकांयांसुरथवैश्ययोर्वरप्रदाननामनवतितमोध्यायः ॥९० ॥. श्रीचामुण्डापरमेश्वरीचरणारविन्दा
र्पणमस्तु ॥ श्रीरस्तु ॥ ममाभयंशांतनवीटीकासप्तशतिकायाः ॥
॥ ७॥
॥७॥
॥ ५॥
अपरंपुस्तकंवीक्ष्यशोधनीयंसदाबुधैः॥ हीनाधिकेन्यो वर्णेयोनास्माकं दृपणंततः ॥ १॥
॥१५॥

·॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ सावर्णिकमिदंसम्यक्प्रोक्तंमन्वन्तरंतव ॥ तथैवदेवीमाहात्म्यंमहिषासुरघातनम् ॥ १॥ उत्पत्तयश्चयादेव्यामातॄणाञ्चमहाह वे ॥ तथैवसंभवोदेव्याश्चामुण्डायायथाभवः॥२॥ शिवदूत्याश्चमाहात्म्यवधःशुंभनिशुंभयोः ॥ रक्तबीजवधश्चैवसर्वमेतत्तवोदितम् ॥३॥ श्रूयतां मुनिशार्दूलसावर्णिकमथापरम् ॥ दत्तपुत्रश्चसावणिर्भावीयोनवमोमनुः॥४॥कथयामिमनोस्तस्ययेदेवामुनयोनृपाः॥ पारामरीचिभईश्वसुधर्माणस्त थासुराः॥५॥ एतेत्रिधाभविष्यन्तिसर्वेद्वादशकागणाः॥ तेपामिंद्रोभविष्यस्तुसहस्राक्षोमहाबलः॥६॥ साम्प्रतंकार्तिकेयोयोवह्निपुत्रःषडाननः॥ छतोनामशकोऽसौभावीतस्यान्तरेमनोः॥७॥मेघातिथिर्वसुःसत्योज्योतिष्मान्युतिमांस्तथा।।सप्तर्षयोऽन्यःसबलस्तथान्योहव्यवाहनः॥८॥धृष्टकेतु बहकेतुः खड्गहस्तोनिरामयः ॥ पृथुश्रवास्तथार्चिष्मान्भूरिद्युम्नोबृहद्भयः ॥९॥ एतेनृपसुतास्तस्यदत्तपुत्रस्यबैनृपाः ॥ मनोस्तुदशमस्यान्यच्छृणुमन्व न्तरंद्विजः॥१०॥ मन्वन्तरेचदशमेब्रह्मपुत्रस्यधीमतः ॥.सुखासींनानिरुद्धाश्चद्विप्रकारांःसुराःस्मृताः ॥ ११॥शतसंख्याहितेदेवाभविष्याभाविनो मनोः ॥ यत्पुत्राणांशतंभावितदेवानांतदाशतम् ॥ १२॥शान्तिरिन्द्रस्तथाभावीसरिन्द्रगुणैर्युतः ॥ सप्तर्षीस्तान्निबोधत्वंयेभविष्यन्तिवैतदा ॥ ॥ १३ ॥ आपोमूर्तिहविष्मांश्चसुकृतीसत्यएवच ॥ नाभागोऽप्रतिमश्चैववासिष्टश्चैवसप्तमः ॥ १४॥ सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्चभूरिपेणश्ववीर्यवान् । शतानीकोऽथवृपभोयनमित्रोजयद्रथः ॥ १५ ॥ भूरिद्युम्रःसुपर्वाचतस्यैतेतन्यामनोः ॥ भविष्याधर्मपुत्रस्यसावर्णस्यान्तरंशृणु ॥ १६ ॥ विहंगमाः कामगाश्चनिर्माणरतयस्तथा ॥ त्रिःप्रकाराभविष्यन्तिएकैकस्त्रिंशकोगणः ॥ १७॥ मासर्तुदिवसायेतुनिर्माणपतयस्तुते ॥ विहङ्गमारा त्रयोऽथमाहूर्ताःकामगागणाः ॥ १८॥ इन्द्रोवृषाख्योभवितातेपांप्रख्यातविक्रमः ॥ हविष्मांश्चवरिष्टश्चऋष्टिरन्यस्तथारुणिः ॥ १९ ॥ निश्चरश्चान घश्चैवविष्टिश्चान्योमहामुनिः ॥ सप्तर्पयोऽन्तरेतस्मिन्ननितेजाश्चसप्तमः ॥२०॥ सर्वत्रगःसुशर्माचदेवानीकापुरूद्वहः ॥ हेमधन्वादृढायुश्चमाविनस्त त्सुतानृपाः॥ २१॥ द्वादशेरुद्रपुत्रस्यप्राप्तेमन्वन्तरेमनोः ॥ सावर्णाख्याश्चयेदेवामुनयश्चशृणुष्वतान् ॥२२॥सुधर्माणःसुमनसोहरितोरोहितस्तथा। सुवर्णाश्चसुरास्तत्रपञ्चैतेदशकागणाः ॥२३॥ तेपामिन्द्रस्तुविज्ञेयऋतधामामहाबलः ॥ सर्वेरिन्द्रगुणेर्युक्ताःसप्तपीनपिमेशृणु ॥२४॥द्युतिस्तपस्वी सुतपास्तपोमूर्तिस्तपोनिधिः।तपोरतिस्तथैवान्यःसप्तमस्तुतपोधृतिः॥२॥ देववानुपदेवश्चदेवश्रेष्टोविदूरथः॥ मित्रवान्मित्रविन्दश्वभाविनस्तत्सुता नृपाः॥२६॥त्रयोदशस्यप-येरौच्याख्यस्यमनोःसुरान्॥सप्तर्षीश्चनृपाश्चैवंगदतोमेनिशामय॥२७॥सुधर्माणःसुरास्तत्रसुकर्माणस्तथापरीसुशर्माणः १ पंचहम्तोपा २ बृहद्रयः पा० । ३ मुकर्माण पा० । X ·•. मा० पु.. अ० ९२ ॥१५२॥ सुगयेतेसमस्तामुनिसत्तम ।। २८॥ महाबलोमहावीर्यस्तेपामिन्द्रोदिवस्पतिः ॥ भविष्यानथसप्तर्षीन्गदतोमेनिशामय ॥ २९॥ धृतिमानव्य यश्चैवतत्त्वदर्शीनिरुत्सुकः ॥ निमोहः सुतपाश्चान्सेनिष्प्रकम्पश्चसप्तमः ॥ ३० ॥ चित्रसेनोविचित्रश्चनियतिनिर्भयोढः ॥ सुनेत्रः शवबुद्धिश्च सुत्रतश्चैवतत्सुताः ॥३१॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेरौप्यमन्वन्तरएकनवतितमोऽध्यायः ॥ ९१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥रुचिः प्रजापतिःपूर्वनिर्ममोनिरहंकृतः॥ यत्रास्तमितशायीचचचारपृथिवीमिमाम् ॥ १ ॥ अनग्निमनिकेतन्तमेकाहारमनाश्रमम् ॥ विमुक्तसङ्गंतंदृष्ट्वा प्रोचुस्तत्पितरोमुनिम् ॥२॥ पितरउचुः॥ ॥ वत्सकस्मात्त्वयापुण्योनकृतोदारसंग्रहः ॥ स्वर्गापवर्गहेतुत्वाइन्धस्तेनानिशंविना ॥ ॥३॥ गृहीसमस्तदेवानांपितृणाञ्चतथार्हणाम् ॥ ऋषीणामतिथीनाञ्च कुवल्लोकानुपाश्नुते॥४॥स्वाहोचारणंतोदवान्स्वघोचारणतःपितृन्। विभज त्यन्नदोनृनंभृताद्यानतिथीनपि ॥ ५ ॥ मत्वंदेवाहणाद्वन्धबन्धमस्महणादपि ॥ अवाप्नोपिमनुष्यर्षिर्भूतभ्यश्चदिनेदिने ॥ ६ ॥ अनुत्पा यमुतान्देवानसन्तप॑पिम्नथा ॥ भूतादीश्वकथमौढ्यात्सुगतिगन्तुमिच्छसि ॥ ७ ॥ क्लेशमेवैहिकंपुत्रमन्यामोऽत्रभवेत्तव.॥ मृतस्यनरकं तक्लेशमेवान्यजन्मनि ॥ ८ ॥ रुचिरुवाच ॥ परिग्रहोऽतिदुःखायपापायाधोगतेस्तथा ॥ भवत्यतोमयापूर्वनकृतोदारसंग्रहः ॥ ९ ॥ आन्मनः. संयमोयोऽयंक्रियतेक्षनियन्त्रणात ॥ ममुक्तिहेतुर्नभवत्यमावपिपरिग्रहात् ॥ १० ॥ प्रक्षाल्यतेऽनुदिवसंयदात्मानिप्परिग्रहः॥ ममत्वपदिग्धोऽपिचित्ताम्भोभिर्वरंहितत् ॥ ११ ॥ अनेकभवसंभूतंकर्मपङ्काङ्कितोबुधः ॥ आत्मासद्वासनातोयःप्रक्षाल्योनियतेन्द्रियैः।। १२॥ ॥ ॥ पितंग्ऊचुः॥ ॥ युक्तंप्रक्षालनकर्तुमात्मनानियतेन्द्रियैः ॥ किन्तुलेपायमार्गोऽयंयत्रत्वंपुत्रवर्तसे ॥ १३ ॥ पंचर्णदीनैरशुभंनुद्यतेऽनभिस न्धितः॥ फलस्तथोपभोगैश्चपूर्वकर्मशुभाशुभैः ॥ १४ ॥ एवंनवन्धीभवतिकुर्वतःकारणात्मकः ॥ नचवन्धायतकर्मभवत्यनभिसन्धितम ॥ ॥ १५॥ पूर्वकर्मकृतंभोगैःक्षीयतेऽहनिशंतथा ॥ सुखदुःखात्मवत्सपुण्यापुण्यात्मकर्नृणाम् ॥ १६ ॥ एवंप्रक्षाल्यतप्राज्ञैरात्माबन्धाचरक्ष्यते ॥ नत्वेवमविवकेनपापपङ्केनलिप्यते ॥१७॥ रुचिरुवाच ॥ अविद्यापठ्यतेवेदैःकर्ममार्गःपितामहाः॥तत्कथंकर्मणोमार्गेभवन्तोयोजयन्तिमाम्॥१८॥ ॥ पितरऊचुः॥ अविद्यासत्यमेवैतत्कर्मनेतन्मृषावचः॥ किन्तुविद्यापरिप्राप्तौहेतुःकर्मनसंशयः ॥ १९॥ विहिताकरणात्पुंभिरसद्भिःक्रियतेतुयः॥ संयमोमुक्तयेनासोप्रत्युताऽधोगतिप्रदः॥२०॥ प्रक्षालयामीतिभवान्वत्सात्मानन्तुमन्यते॥विहिताकरणोद्भूतैःपापैस्त्वन्तुविलिप्यसे ॥२१॥ अवि ॥१५२॥ १ एकाहावमयाश्रयमिनियाटांतरंम् ।

·द्याप्युपकागयविपवजायतेनृणाम् ॥ अनुष्टिताभ्युपायेनबन्धायान्यायतोहिसा ॥ २२ ॥ तस्माद्वत्सकुरुष्वत्वं विधिवदारसंग्रहम् ॥ माजन्मविफलं तेऽस्तुअसम्प्राप्यतुलौकिकम ॥ २३ ॥ ॥ रुचिरुवाच ॥ वृद्धोऽहंसाम्प्रतंकोमेपितरःसम्प्रदास्यति ॥ भाय्यांतथादरिद्रस्यदुष्करोदारसं ग्रहः ॥२४॥ ॥ पितरऊचुः॥ ॥अस्माकंपतनंवत्सभवतश्चाप्यधोगतिः ॥ नूनंभाविभवित्रीचनाभिनन्दसिनोवचः ॥ २५ ॥ ॥ मार्कण्डेयउ वाच ॥ ॥ इत्युक्तापितरस्तस्यपश्यतामुनिसत्तम । बभूवुःसहसाऽदृश्यादीपावाताहताइव ॥२६॥ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेरुच्युपाख्यानेद्धि नवतितमोऽध्यायः ॥ ९२॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ सतेनपितृवाक्यनभृशमुद्विनमानसः॥ कन्याभिलापीविप्रर्षिःपरिबभ्राममंदिनीम् ॥१॥ कन्यामलभमानोऽसौपितृवाक्याग्निदीपितः॥ चिन्तामवापमहतीमतीवोद्विग्नमानसः॥२॥ किंकरोमिक्वगच्छामिकथंमेदारसंग्रहः ॥ क्षिप्रभवत्पि तृणांयोममाभ्युदयकारकः ॥३॥ इतिचिन्तयतस्तस्यमतिर्जातामहात्मनः ॥ तपसाराधयाम्येनंब्रह्माणंकमलोद्भवम् ॥ ४ ॥ ततोवर्पशतंदिव्यंतप स्तेपेसवेधसम् ॥ दिदृक्षुःसुचिरंकालंपनियममास्थितः ॥५॥ ततःस्वंदर्शयामासब्रह्मालोकपितामहः॥ उवाचतंप्रसन्नोऽस्मीत्युच्यतामभिवाञ्छि तम् ॥ ६ ॥ ततोऽमोप्रणिपत्याहब्रह्माणंजगतोगतिम् ॥ पितृणांवचनात्तेनयत्कर्तुमभिवाञ्छितम् ॥ ब्रह्माचाहरुचिंविषेश्रुत्यातस्याभिवाञ्छि तम् ॥ ७॥ ॥ब्रह्मोवाच ॥ ॥ प्रजापतिस्त्वंभवितास्रष्टव्याभवताप्रजाः ॥ सृष्ट्वाप्रजाःसुतान्विप्रसमुत्पाद्यक्रियास्तथा ॥ ८ ॥ कृत्वाकृताधिकारस्त्वं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ सत्वंयथोक्तपितृभिः कुरुदारपरिग्रहम् ॥ ९॥ कामचेममंभिध्यायक्रियतांपितृपूजनम् ॥ तएवतुष्टाःपितरःप्रदास्यन्तित विप्सितान् ।। पत्नीसुतांश्चमन्तुष्टाःकिंनदधुःपितामहाः ॥ १० ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ इत्यूपेर्वचनं श्रुत्वाब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । नयांविविक्तपुलिने चकारपितृतर्पगम् ॥ १३॥ तुष्टावचपितृन्विप्रः स्तभिस्तथाहतः ॥ एकाग्रःप्रयतोभूत्वाभक्तिनम्रात्मकन्धरः॥ १२॥ ॥ रुचिरुवाच ॥ ॥ नम स्येऽहंपितृञ्छाद्धेयवसन्त्यधिदेवताः ॥ देवेरपिहितय॑न्तयचथाद्धेस्वधोत्तरः ॥ १३॥ नमस्येऽहंपितृन्स्वर्गेयेतर्प्यन्तेमहर्षिभिः ॥ श्राद्धर्मनोमयेर्भ त्याभुक्तिमुक्तिमभीप्सुभिः ॥ १४॥ नमस्येऽहंपितृन्म्वर्गसिद्धाः सन्तर्पयन्तियान् ॥ श्राद्धेषुदिव्य सकलैरुपहारेरनुत्तमैः॥ १५॥ नमस्येऽहंपितृ भक्त्यायेऽर्च्यन्तेगुहाकैरपि ॥ तन्मयत्वेनवाञ्छद्भिर्ऋद्धिमात्यन्तिकीपराम् ॥ १६॥ नमस्यऽहंपितृन्मत्यरय॑न्तेभुवियसदा ॥ श्राद्धेषुश्रद्धयाभी लोकप्राप्तिप्रदायिनः ॥ १७॥ नमस्येऽहंपितृन्विप्रेरय॑न्तेभुवियेसदा ॥ वाञ्छिताभीष्टलाभायप्राजापत्यप्रदायिनः ॥ १८ ॥ नमस्यऽहंपितृन्येवे तय॑न्तेऽरण्यवासिभिः ॥ वन्यैःश्राद्धैर्यताहारैस्तपोनि—तकिल्विषैः ॥१९॥ नमस्येऽइंपितृन्विप्रैष्ठिकवतचारिभिः॥येसंयतात्मभिनित्यसतर्प्यन्तेस माधिभिः॥२०॥नमम्येऽहंपितृच्छाबैराजन्यामतर्पयन्तियान्॥कव्यैरशेविधिवल्लोकत्रयफलप्रदान॥२१॥नमस्येऽहंपितॄन्वेश्यैरय॑तेभुवियेसदा।स्व ·मा.पु. अ० ९३ ॥१५॥ कर्माभिरतैनित्यनुष्पधूपानवारिभिः॥२२॥ नमस्येहंपितृच्छ्राद्धैर्येशूद्वैरपिभक्तितः॥ सन्तर्प्यन्तेजगत्यत्रनामाख्याताःसुकालिनः ॥२३॥ नम स्येऽहंपितृञ्छ्राद्धःपातालेयेमहासुरैः॥ सन्तय॑न्तेस्वधाहारास्त्यक्तदम्भमदैःसदा ॥२४॥ नमस्येऽहंपितृञ्छ्राद्धरय॑न्तेयेरसातले ॥ भोगेरशेपेविधि वित्रागैःकामानभीप्सुभिः ।। २५ ॥ नमस्येऽहंपितृञ्छाद्धैःसर्पःसन्तर्पितान्सदा ॥ तत्रैवविधिवन्मन्त्रभोगसम्पत्समन्वितैः ॥ २६ ॥ पितन्नमस्येनि वसन्तिसाक्षायेदेवलोकेचतथान्तरिक्षे॥ महीतलेयेचसुरादिपूज्यास्तेमेप्रतीच्छन्तुमयोपनीतम् ॥ २७॥ पितृन्नमस्येपरमात्मभूता येवैविमानेनिव सन्तिमूर्त्ताः॥ यजन्तियानस्तमलैर्मनोभियोगीश्वराः केशविमुक्तिहेतून् ॥२८॥ पितृन्नमस्येदिवियेचमूर्ताः स्वधाभुजः काम्यफलाभिसन्धौ॥ प्रदान शक्ताःसंकलेप्सितानां विमुक्तिदायेऽनभिसंहितेषु ॥२९॥ तृप्यन्तुतेऽस्मिन्पितरःसमस्ता इच्छावतांयेप्रदिशन्तिकामान् ॥सुरत्वमिन्द्रत्वमतोऽधिकं वासुतान्पशून्स्वानिबलंगृहाणि ॥३०॥सोमस्ययेरश्मिषुयेऽर्कबिम्बे शुक्केविमानेचसदावसन्ति ॥ तृप्यन्तुतेऽस्मिपितरोऽनतोयैर्गन्धादिनापुष्टिमितो वजन्तु॥३३॥एपांहुतेऽग्रीहविषाचतृप्तियेंभुञ्जते विप्रशरीरसंस्थाः॥ येपिण्डदानेनमुदंप्रयान्ति तृप्यन्तुतेऽस्मिन्पितरोऽवतोयैः॥३२॥ येखनिमांसेन सुरैरभीष्टेः कृष्णेस्तिलेर्दिव्यमनोहरैश्च ॥ ॥ कालेनशाकेनमहर्षिवर्येःसंप्रीणितास्तेमुदमत्रयान्तु ॥ ३३॥ कव्यान्यशेषाणिचयान्यभीष्टान्यतीवते पाममरार्चितानाम् ॥ तेषांतुसान्निध्यमिहास्तुपुष्पगन्धानभोज्येषुमयाकृतेषु ॥ ३४ ॥ दिनेदिनेयेप्रतिगृह्णतेचा मासांतपूज्याभुवियेऽष्टकासु ॥ येवत्सरांतेऽभ्युदयेचपूज्याः प्रयान्तुतेमेपितरोऽवतृप्तिम् ॥ ३५ ॥ पूज्याद्विजानांकुमुदेन्दुभासो येक्षत्रियाणांचनवार्कवर्णाः ॥ तथाविशायेकन कावदाता नीलीनिभाःशूद्रजनस्ययेच ॥ ३६ ॥ तेऽस्मिन्समस्ताममपुष्पगंधधूपानतोयादिनिवेदनेन ॥ तथाग्निहोमेनचयांततृप्तिं सदापि तृभ्यःप्रणतोऽस्मितेभ्यः ॥ ३७ ॥ देवपूर्वाण्यतितृप्तिहेतोरनन्तिकव्यानिशुभाहतानि ॥ तृप्ताश्चयेभूतिसृजोभवति तृप्यन्तुतेऽस्मिन्प्रणतोऽ स्मितेभ्यः ॥ ३८ ॥ रक्षांसिभूतान्यसुरास्तथोपानि शयन्तस्त्वशिवप्रजानाम् ॥ आद्या सुराणाममरेशपूज्यास्तृप्यतुतेऽस्मिन्प्रणतोऽस्मिते भ्यः॥३९॥अग्निष्वात्ताबर्हिपदआज्यपाःसोमपास्तथा॥वजंतुतृप्तिश्राद्धेऽस्मिन्पितरस्तर्षितामया॥४०॥अग्निष्वात्ताः पितृगणाःप्राचीरक्षन्तुमेदिशम्॥ तथाबर्हिषदःपान्तुयाम्यांयेपितरःस्मृताः॥४१॥प्रतीचीमाज्यपास्तद्दुदीचीमपिसोमपाः॥रक्षोभूतपिशाचेभ्यस्तथैवासुरदोषतः॥४२॥ सर्वतश्चाधिप स्तेषांयमोरक्षांकरोतुमे।विश्वोविश्वभुगाराध्योधमधिन्यःशुभाननः॥४३॥ भूतिदोभूतिकृद्भुतिःपितणांयेपणानव॥ कल्याणःकल्यतांकर्ताकल्याक ल्यतराश्रयः॥४४॥कल्यताहेतुरनधःपडिमेतेगणाःस्मृताः॥वरोवरेण्योदःपुष्टिदस्तुष्टिदस्तथा।४५विश्वपातातथाधातासप्तवेतेतथागणाः।महान्महा त्मामहितोमहिमावान्महाबल॥४६॥गणाःपञ्चतथैवैतेपितृणांपापनाशनाः।सुखदोधनदश्चान्योधर्मदोऽन्यश्वभूतिनः॥४७॥पितॄणांकथ्यतेचैतत्तथाग ·. णचतुष्टयम्।।एकत्रिंशत्पितृगणार्याप्तमखिलंजगतीतिमेऽनुतृप्तास्तुष्यंतुयच्छन्तुचसंदाहितम् ॥ ४८ ॥इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेरौच्यमन्वन्तरे रुच्युपाख्यानेपितृस्तवनंनामविनवतितमोऽध्यायः ॥ ॥ ९३॥ ॥७॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ ॥ एवंतुस्तुवतस्तस्यतेजसोराशि रुच्छ्रितः ॥ प्रादुर्बभूवसहसागगनव्याप्तिकारकः॥१॥ तदृष्ट्वासुमहत्तेजःसमासाद्यस्थितंजगत् ॥ जानुभ्यामवनिंगत्वारुचिःस्तोत्रमिदजगौ ॥२॥ रुचिरुवाच॥अमूर्तीनांचमूर्तानांपितृणांदीप्ततेजसाम्॥नमस्यामिसदातेपांध्यानिनांदिव्यचक्षुपाम्॥३॥इन्द्रादीनांचनेतारोदक्षमारीचयोस्तथा।।सप्त पर्षीणांतथान्येषां तान्नमस्यामिकामदान् ॥४॥मन्वादीनांमुनीन्द्राणांसूर्याचन्द्रमसोस्तां ॥ तान्नमस्याम्यहंसर्वान्पितरश्चार्णवेषुये ॥६॥नक्षत्राणांग्रहा णांचवाय्वग्न्योनभसस्तथा।।द्यावापृथिव्योश्चतथानमस्यामिकृतांजलिः ॥६॥देवर्षीणांग्रहाणांचसर्वलोकनमस्कृतान्॥अक्षय्यस्यसदादातृन्नमस्येऽहं कृताञ्जलिः॥७॥प्रजापतेःकश्यपायसोमायवरुणायच॥योगेश्वरेभ्यश्चसदानमस्यामिकृताञ्जलिना८॥ नमोगणेभ्यःसप्तभ्यस्तथालोकेषुसप्तसु॥स्वयंभु वेनमस्यामिब्रह्मणेयोगचक्षुषे॥९॥सोमाधारान्पितृगणान्योगमूर्तिधरांस्तथा।नमस्यामितथासोमंपितरंजगतामहम्॥१०॥अनिरूपस्तिथैवान्यानम स्यामिपितॄनहम्।।अग्नीपोममयविश्वंयतएतदशेषतः॥११॥येतुतेजसियेचैतेसोमसूर्यानिमूर्तयः॥जगत्स्वरूपिणश्चैवतथाब्रह्मस्वरूपिणः॥१२॥तेभ्यो ऽखिलेभ्योयोगिभ्यःपितृभ्योयतमानसः॥नमोनमोनमस्तेमप्रसीदंतुस्वधाभुजः॥१३॥मार्कण्डेयउवाच॥एवंस्तुतास्ततस्तेनतेजसामुनिसत्तम। निश्च क्रमस्तेपितरोभासयन्तोदिशोदश॥१४॥निवेदितंचयत्तेनपुष्पगन्धानुलेपनम्।।तद्भूषितानथसतान्ददृशेपुरतःस्थितान् ॥१६॥ प्रणिपत्यपुनर्भक्त्या पुनरेवकृतांजलिः॥नमस्तुभ्यंनमस्तुभ्यमित्याहपृथगाहतः॥१६॥ततःप्रसन्नाःपितरस्तमूचुर्मुनिसत्तमम्॥वरंवृणीष्वेतिसतानुवाचानतकंधरः ॥१७॥ रुचिरुवाच ॥साम्प्रतंसर्गकर्तृत्वमादिष्टंब्रह्मणामम।सोऽहंपुत्रीमभीप्सामिधन्यांदिव्यांप्रजावतीम्।।१८॥पितर ऊचुः। अद्यैवसद्यःपवीतेभवत्वतिमनो रमा॥ तस्यांचपुत्रोभविताभवतोमनुरुत्तमः॥१९॥मन्वन्तराधिपोधीमांस्त्वनानेवोपलक्षितः।।रुचेरीच्यइतिख्यातियोयास्यतिजगत्रये॥२०॥ तस्या पिबहवःपुत्रामहाबलपराक्रमाः॥भविष्यन्तिमहात्मानः पृथिवीपरिपालकाः॥२१॥त्वंचप्रजापतिर्भूत्वाप्रजाःसृष्ट्वाचतुर्विधाः॥क्षीणांधिकारोधर्मज्ञततः सिद्धिमवाप्स्यसि॥२२॥स्तोत्रेणानेनचनरोयोऽस्मान्स्तोष्यतिभक्तितः।तस्यतुष्टावयंमोगानात्मज्ञानंतथोत्तमम्॥२३॥शरीरारोग्यमर्थवावपौत्रादि कन्तथा।।प्रदास्यामोनसंदेहोयच्चान्यदभिवांछितम्॥२४॥तस्मात्पुण्यफलंलोकेवांछद्भिःसततंनरैः॥पितॄणांचाक्षयांतृप्तिस्तव्याःस्तोत्रेणमानवैः॥२६॥ वांछद्भिः सततंस्तव्याःस्तोत्रेणानेनवैयतः॥श्राद्धेचयइमभक्त्याअस्मत्प्रीतिकरंस्त्रवम्।।२६॥पठिष्यंतिद्विजाग्र्याणां जतांपुरतःस्थितः॥स्तोत्र श्रवण

·मा० पु०
अ.९६
॥१५४॥
संप्रीत्यासन्निधानेपरेकृत॥२७॥अस्माकमक्षयंश्रादतद्भविष्यत्यसंशयम्। यद्यप्यश्रोत्रियंश्राद्धंयद्यप्युपहतंभवेत्॥२८॥अन्यायोपात्तवित्तेनयदिवाक
तमन्यथा॥अश्राद्धापहतैरुपहारैस्तथाकृतम्।।२९॥अकालेऽप्यथवाऽदेशेविधिहीनमथापिवा॥अश्रद्धयावापुरुषैर्दम्भमाश्रित्यवाकृतम्॥३०॥अस्मा
कंतृप्तयेश्राद्धंतथाप्यतदुदीरणात्॥यत्रतत्पठ्यतेश्राद्धस्तोत्रमस्मत्सुखावहम्॥३१॥अस्माकंजायतेतृप्तिस्तत्रद्वादशवार्षिकी ।हेमंतेद्वादशाब्दानितृप्तिमे
तत्प्रयच्छति॥३२॥शिशिरेद्विगुणाब्दांश्चतृतिस्तोत्रमिदंशुभम्॥वसंतेषोडशसमास्तृप्तयेश्राद्धकर्मणि॥३३॥ग्रीष्मेचषोडशैवैतत्पठितंतृप्तिकारकम्॥वि
कलेऽपिकृतेश्राद्धेस्तोत्रेणानेनसाधिते॥३॥वर्षासुतृप्तिरस्माकमायाजायतेरुचे॥शरत्कालेऽपिपठितंश्राद्धकालेप्रयच्छति॥३५॥ अस्माकमेतत्पुरु
स्तृप्तिपंचदशाब्दिकीम्॥यस्मिन्गृहेचलिखितमेतत्तिष्ठतिनित्यदा॥३६॥मनिधानकृतेश्राद्धेतत्रास्माकंभविष्यति।तस्मादेतत्त्वयाश्राद्धेविप्राणां जतां
पुरः॥३७॥श्रवणीयमहाभागअस्माकंपुष्टिहेतुकम्॥इत्युक्त्तापितरस्तम्यस्वर्गतामुनिसत्तम ॥ ३८ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयपुगणेरीच्येमन्वन्तरेपितृवर
प्रदानंनामचतुर्नवतितमोध्यायः॥९॥॥॥मार्कण्डेयउवाच॥ वनप्नम्मानदीमध्यात्ममुत्तस्थौमनोरमा॥प्रम्लोचानामतन्वङ्गीतत्समीपेवराप्स
राः ॥ १॥ साचोवाचमहात्मानंरुचिंसुमधुराक्षरमाप्रश्रयावनतासुधूःप्रम्लोचावराप्सराः॥२॥अतीवरूपिणीकन्यामत्सुतातपतांबर॥जातावरुणपुत्रे
णपुष्करणमहात्मना ॥३॥ तांगृहाणमयादत्तांभार्थेिवरवर्णिनीम् ॥ मनुमहामतिस्तस्यांसमुत्पत्स्यतितेसुतः ॥४॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥तथेति
तेनसाऽप्युक्तातस्मात्तोयाबपुप्मतीम॥उनहारततःकन्यांमालिनीनामनामतः॥५॥नद्याश्चपुलिनेतस्मिन्सरुचिर्मुनिसत्तमः॥ जग्राहपाणिविधिवत्स
मानाय्यसहामुनीन् ॥६॥ तस्यांतस्यसुतोजीमहावीर्यामहामतिः॥रौच्योऽभवत्पितुर्नानाख्यातोऽब्रवसुधातले॥७॥तस्यमन्वन्तरेदेवास्तथासप्तर्षय
श्चये ॥ तनयाश्चनृपाश्चैवतेसम्यकथितास्तव ॥ ८ ॥ धर्मवृद्धिस्तथागेग्यंधनधान्यसुतोद्भवः ॥ नृणांभवत्यसन्दिग्धमस्मिन्मन्वंतरेश्रुते॥९॥पितृ
स्तवंतथाश्रुत्वापितॄणांचतथागणान्॥ सर्वान्कामानवाप्नोतितत्प्रसादान्महामुने ॥१० ॥ इतिश्रीमार्कंडेयमहापुराणेमालिनीपरिणयोनामपंचनवतित
मोऽध्यायः॥९॥इतिरोच्यमन्वन्तरंसमाप्तम्।।मार्कण्डेयउवाच॥ततःपरंतुीत्यस्यसमुत्पत्तिनिशामय।।देवानृषीस्तथापुत्रांस्तथैववसुधाधिपान्।।१॥
बभूवाङ्गिरसःशिष्योभूति नातिकोपनः॥चण्डशापप्रदोऽल्पेऽर्थेमुनिरागस्यसौम्यवाक् ॥२॥ तस्याश्रमेमातरिश्वानववावतिनिष्ठुरम् । नातितापरवि
श्चक्रेपर्जन्योनातिकर्दमम्॥३॥ नातिशीतंचशीतांशुःपरिपूर्णोऽपिरश्मिभिः॥चकारभीत्यावतस्यकोपनस्यातितेजसः॥ ४॥ऋतवश्चक्रमत्यत्वाव
क्षेप्वाश्रमजन्मसुतस्यपुष्पफलंचक्रुराज्ञयासार्वकालिकम्॥५॥उहुरापश्चछन्देनतस्याश्रमसमीपगाः॥कमण्डलुगताश्चैवतस्यभीतामहात्मनः॥ ६॥
॥१५॥

·नातिक्लेशसहोविप्रःसोऽभवत्कोपनोभृशम्।।अपुत्रश्चमहाभागःसतपस्यकरोन्मनः ॥७॥पुत्रकामोयताहारःशीतवातानलाहतः।तपस्यामिविचिन्त्येति तपस्येवमनोदधे।।टनस्येन्दु तिशीतायनातितापायभास्करः॥अभवन्मातरिश्वाचवबौनातिमहामुने।।आपीञ्चमानोद्वन्द्वैश्वसभूतिर्मुनिसत्तमः॥ अनवाप्याभिलापंतंतपसःसन्यवर्त्तत।।१०॥तस्यभ्रातासुवर्चाऽभूद्यज्ञेतेनाभिमन्वितः॥यियासुःशान्तिनामानंशिष्यमाहमहामतिम् ॥ ११॥प्रशान्त मक्षप्रतिमंविनीतगुरुकर्मणि।।सदोयुक्तंशुभाधारमुदाम्मुनिमत्तमम् ॥ १२॥ ॥भूतिरुवाच ॥अहंयज्ञंगमिष्यामिभ्रातुःशान्तेसुवर्चसः॥ तेनाहूतस्त्वया चेहयत्कर्त्तव्यं शृणुष्वतत्॥१३॥अतिजागरणवतेस्त्वयाकार्यममाश्रमे।।तथातथाप्रयत्नेनयथाग्निर्नशमंव्रजेत् ॥ १४॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥इत्या ज्ञाप्यतथेत्युक्तोगुरुःशिष्येणशान्तिना॥ जगामयज्ञतंभ्रातुराहतःसयवीयसः॥१२॥सचशान्तिर्वनाद्यावत्ममित्पुष्पफलादिकम्।।उपानयतिभूत्यर्थगुरो स्तस्यमहात्मनः॥१६॥अन्यच्चकुरुतेकमगुरुभक्तिवशानुगः॥ प्रशान्तस्तावदनलोयोऽसौभूतिपग्ग्रिहः ॥ १७ ॥तंदृष्वासोऽनलंशान्तंशान्तिरत्यन्त दुःखितः॥भीतश्चभतेर्बहुधाचिन्तामापमहामतिः॥१८॥किंकरोमिकथंवात्रभवितागमनंगुरोः||मयाद्यप्रतिपत्तव्यंकिंकृतेसुकृतंभवत॥१९॥ प्रशान्ताग्नि मिमंधिष्ण्यंयदिपश्यतिमेगुरुः।।ततोमांविपमेयद्यव्यमनेसन्नियोक्ष्यति॥२०॥यद्यन्यमग्निमत्राहमग्निम्थानेकगेमितत्॥सर्वप्रत्यक्षहरभस्मसोऽवश्यमां करिष्यति।२१॥मोऽहंपापोगुरोस्तस्यनिमित्तंकापशापयोः।।तथान्माननशोचामियथापापंकृतंगुरोः॥२२॥दृष्ट्वाप्रशान्तमनलंनूनंशप्स्यतिमांगुरुः।।य थावापावकःकुद्धस्तथावीर्योहिमद्विजः॥२३॥यस्यप्रभावाद्विभ्यन्तोदवाम्निष्ठन्तिशामन।कृतागसंसमायुक्त्याकयानोधर्पयिष्यति।।२४||मार्कण्डेय उवाच।।।।बहुधैवं विचिन्त्यासौभीतम्नस्यमदागुगेः।।योमतिमतांश्रेष्ठःशरणंजातवेदसम्॥२५॥सवकारतदास्तोत्रंसप्तचेयतमानसः॥ सचैकचित्तोमे दिन्यांन्यम्तजानुः कृताञ्जलिः॥२६॥शान्तिरवाच ॥॥ॐनमःसर्वभूतानांसाधनायमहात्मने।।एकद्विपञ्चधिष्ण्यायराजमूयेपडात्मने॥२७॥नमःसम स्तदेवानांवृत्तिदायसुवर्चसे।।शुक्ररूपायजगतामशेपाणांस्थितिप्रदः॥२८॥त्वमुखसर्वदेवानांत्वयात्तंभगवन्हविः॥प्रीणयस्यखिलान्देवांस्त्वत्प्राणाःम देवताः॥२९॥हुतंहविस्त्वय्यनलमधत्वमुपगच्छति॥ततश्चजलरूपणपरिणाममुपैतियत्॥३०॥तेनाखिलौषधीजन्मभवत्यनिलसारथ।।ओपधीभिर शेपाभिःसुखंजीवन्तिजन्तवः।।३१॥वितन्त्रतेनरायज्ञांस्वत्मृष्टास्वोपधीषुच॥यज्ञदेवास्तथादैत्यास्तद्वद्रशासिपावका३२आप्याय्यन्तेचतेयज्ञास्त्वद धाराहुताशन।।अतःसर्वस्ययोनिस्त्वंवढ़ेसर्वमयस्तथा॥३३॥देवतादानवायक्षादेत्यागन्धर्वगक्षसाःमानुपाःपशवोवृक्षामृगपक्षिसरीसृपाः॥३४आप्या श्यन्तेवयासर्वेसंपर्यन्तेचपावकत्वत्तएवोद्भवयान्तित्वप्यन्तेचतथालयम३५ अपःसृजसिदेवत्वंत्वमत्मिपुनरवताः॥पच्यमानास्त्वयाताश्चप्राणिनां

·मा० पु०
१०९६
॥१५५॥
पुष्किारणम्॥३६॥देवेषुतेजोरूपेणकान्त्यासिद्धेष्ववस्थितः॥विषरूपेणनागेषुवायुरूपःपतत्रिषु॥ ३७॥मनुजेषुभवान्क्रोधोमोह पशिमंगादिषु ॥ अव
एम्भोऽसितरुषुकाठिन्यत्वंमहींप्रति॥३८॥जलेद्रवस्त्वंभगवाञवरूपीतथाऽनिलाव्यापित्वेनतथैवानेनभसित्वंव्यवस्थितः॥३९॥ त्वममेसर्वभूतानाम
न्तश्वरसिपालयन्।त्वामेकमाहुःकवयस्त्वामाहुत्रिविधंपुनः॥४०॥त्वामष्टधाकल्पयित्वायज्ञवाहमकल्पयन् ।त्वयासृष्टमिदंविश्वंवदन्तिपरमर्षयः॥४१॥
त्वामृतेहिजगत्सर्वसद्योनश्येद्धताशन।।तुभ्यंकृत्वाद्विजःपूजांस्वकर्मविहितांगतिम्॥४२॥प्रयातिहव्यकव्यायःस्वधास्वाहाभ्युदीरणात्॥परिणामात्मवी
-णिप्राणिनाममरार्चित॥४३॥दहन्तिसर्वभूतानिततोनिष्कम्यहेतयः॥जातवेदस्त्वयैवेदंविश्वसृष्टंमहाद्युते॥४४॥तवैववैदिकंकर्मसर्वभूतात्मकंजगत
नमस्तेऽनलपिङ्गाशनमस्तेऽस्तुहुताशन।।४५॥पावकाधनमस्तेऽस्तुनमस्तेहव्यवाहनात्वमेवसर्वभूतानांपावनाद्विश्वपावनः। त्वमेवभुक्तपीतानांपाच
नाद्विश्वपाचकः॥४६॥सस्यानांपाककर्तात्वंपोष्टात्वंजगतस्तथा।त्वमेवमेघस्त्वंवायुस्त्वंबीजंसस्यहेतुकम्॥४७॥पोषायसर्वभूतानांभूतभव्यभवोह्यसि।।
त्वंज्योतिःसर्वभूतेषुत्वमादित्योविभावसुः॥४८॥त्वमहस्त्वंतथाराविरुभेसन्ध्येतथाभवान्॥हिरण्यरेतास्त्वंवह्नहिरण्योद्भवकारणम्॥४९॥हिरण्यगर्भश्च
भवान्हिरण्यसदृशप्रभःत्वंमुहूत्र्तक्षणश्चत्वत्वंटिस्त्वंतथालवः।।५०॥कलाकाष्ठानिमेपादिरूपेणासिजगत्प्रभो ॥त्वमेतदखिलंकाल परिणामात्मकोभ
वान्॥५१॥याजिह्वाभवतःकालीकालनिष्ठाकरीप्रभो।तयानःपाहिपापेभ्यऐहिकाचमहाभयात्॥५२॥करालीनामयाजिह्वामहाप्रलयकारणम्॥तयानः
पाहिपापेभ्यऐहिकाच्चमहाभयात्॥५३॥मनोजवाचयाजिह्वालघिमागुणलक्षणा॥तयानःपाहिपापेभ्यऐहिकाच्चमहाभयात्५४॥करोतिकामभूतेभ्योयाते
जिह्वासुलोहिता|तयानःपाहिपापेभ्यऐहिकाच्चमहाभयात्५५सधूम्रवर्णायाजिह्वाप्राणिनांरोगदायिका॥तयानःपाहिपापेभ्यऐहिकाचमहाभयात्॥५६॥
स्फुलिङ्गिनीचयाजिह्वायतःसकलपुद्गलाः।तयान पाहिपापेभ्यऐहिकाचमहाभयात्॥२७॥यातेविश्वसृजाजिह्वाप्राणिनांशर्मदायिनी॥तयानःपाहिपापे
भ्यऐहिकाच्चमहाभयात्।।५८॥पिङ्गाक्षलोहितग्रीवकृष्णवहुताशनाबाहिमांसर्वदोषेभ्यःसंसारादुद्धरेहमाम्।।५९॥ प्रसीदवढेसप्तार्चिःकृशानोहव्यवा
हन।।अग्निपावकशुकादिनामाष्टभिरुदीरितः॥६०॥अग्नेऽग्रेसर्वभूतानांसमुत्पत्तिर्विभावसो॥प्रसीदहव्यवाहाख्यअभिष्टुतमयाव्यय॥६॥त्वमक्षयोवह्नि
रचिन्त्यरूपःसमृद्धिमन्दुष्प्रसहोऽतितीवः।तवाव्ययंभीममशेषलोकसंवर्धकंहन्त्यथवातिवीर्य्यम्॥६२॥त्वमुत्तमंतत्त्वमशेषसत्त्वहृत्पुंडरीकस्थमनन्त
मीब्यम्॥त्वयाततंविश्वमिदंचराचरंहुताशनैकोबहुधात्वमत्र॥६३॥त्वमक्षयःसगिरिवनावसुन्धरानभःससोमार्कमहर्दिवाखिलम्।।महोदधेर्जठरगतश्चवा
डवोभवान्विभुःपिबतिपयांसिपावक६४ हुताशनस्त्वमितिसदाभिपूज्यसेमहाकतौनियमपरैर्महर्षिभिः॥अभिष्टुतः पिबसिचसोममध्वरेवषट्कृतान्य
॥१५॥

·पिचहवींषिभूतये ॥ ६५ ॥ त्वंविप्रैःसततमिहेज्यसेफलार्थवेदाङ्गेष्वथसकले गीयसेत्वम् ।। त्वद्धतोर्यजनपरायणाद्विजेन्द्रावेदाङ्गान्यधिगमयन्तिस काले॥६६॥त्वंब्रह्मायजनपरस्तथैवविष्णुर्भूतेशःसुरपतिर>माजलेशः॥ सूपेन्दूसकलसुरासुराश्चद्दव्यैःसन्तोष्याभिमतफलान्यथाप्नुवन्ति ॥ ६७॥ अर्चिभिःपरममहोपघातदुष्टंसंस्पृष्टंतवशुचिजायतेसमस्तम्॥नानानांपरममतीवभस्मनासत्सन्ध्यायांमुनिभिरतीवसेन्यसेतत् ॥६८॥ तत्कृत्वात्रिदिव मवाप्नुवन्तिलोकाःसद्भक्त्यासुखनियताःसमूहगीतम्॥६९॥प्रसीदवह्येशुचिनामधेयप्रसीदवायोविमलातिदीप्ते।प्रसीदमेपावकवैद्युताभप्रसीदहन्याशन पाहिमांत्वम्॥७०॥यत्तेवढेशिवरूपंयेचतेसप्तहेतयः।तैःपाहिनःस्तुतोदेवपितापुत्रमिवात्मजम्।।७१॥इतिश्रीमार्कडेयमहापुराणेभोत्यमन्वंतरेमिस्तोत्रं नामषण्णवतितमोऽध्यायः॥९६॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ एवंस्तुतस्ततस्तेनभगवान्हव्यवाहनः॥ज्वालामालावृततनुस्तस्यासीदप्रतोमुने॥ १॥देवो विभावसुःप्रीतस्तोत्रेणानेनवैद्विज ॥तंशान्तिाहप्रणतंमेघगम्भीरवान।।२॥अनिरुवाच।। परितुष्टोऽस्मितेविप्रभक्तयायातेस्तुतिःकृतावरंददामि भवतेप्रार्थ्यतांयत्तवेप्सितम्॥३॥ शान्तिरुवाच ॥भगवन्कृतकृत्योऽस्मियत्त्वांपश्यामिरूपिणम्॥तथापिभक्तिनम्रस्यभवताश्रूयतांमम॥॥भ्रातृयज्ञ गतोदेवममाचार्योनिजाश्रमात्॥आगतश्चाश्रमंधिष्ण्यंत्वत्सनाथंसपश्यतु॥६॥ममापराधात्सन्त्यक्तंधिष्ण्यंयत्तेविभावसो।तत्त्वयाधिष्ठितंसोऽद्यपूर्व वत्पश्यतुद्विजः॥६॥तथान्यदपिमेदेवप्रसादंकुरुपेयदि।पुत्रोविशिष्टोभवतुतदपुत्रस्यमेगुरोः॥७॥तथाचमैत्रीतनयेसकरिष्यतिमेगुरुः।।तथासमस्तसत्त्वे पुभवत्वस्यमनोमृदु॥८॥यश्चत्वांस्तोप्यतेऽनेनप्रीतियातोऽसिमेऽव्यय॥स्तोत्रेणतस्यवरदोभवेथामत्प्रसादितः॥९॥ ॥मार्कण्डेयउवाच॥एतच्छुत्वाव चस्तस्यतमाहद्विजसत्तमम् ॥ स्तोत्रेणाराधितस्तेनगुरुभक्त्याचपावकः॥१०॥॥अग्निरुवाच।।गुरोरथैयतोब्रह्मन्याचितंतेवरद्वयम्॥नात्मार्थतेनमेणी तिस्त्वय्यतीवमहामुने॥११॥भविष्यत्येतदखिलंगुरोर्यत्प्रार्थितंत्वया।।मैत्रीसमस्तभूतेषुपुत्रश्चास्यभविष्यति॥१२॥मन्वन्तराधिपःपुत्रोभौत्योनामम विष्यति।महाबलोमहावीर्योमहाप्राज्ञोगुरुस्तव॥१३॥अनेनयश्चस्तोत्रेणस्तोप्यतेमांसमाहितः।तस्याभिलषितंसर्वपुण्यंचास्यभविष्यति॥१४॥ य ज्ञेषुपर्वकालेषुतीर्थेज्याहोमकर्मसु॥धर्मायपठतामेतन्ममपुष्टिकरंपरम्।। १५॥अहोरात्रकृतंफापंश्रुतमेतत्सकृद्दिजानाशयिष्यत्यसन्दिग्धंममतुष्टिकरंप रम्॥१६॥अहोमकालदोपादीनयोग्यैरपितत्कृतैः॥येदोपास्तानिदंसद्यःशमयिष्यतिसंश्रुतम्१७॥पौर्णमास्याममावास्यांपर्वस्वन्येषुचस्तवः।।ममेषसं श्रुतोमत्यैर्भवितापापनाशनः॥१८॥ मार्कण्डेय उवाचा।इत्युक्ताभगवानमिपश्यतस्तस्यवेमुने।।बभूवादर्शनःसडोदीपस्थोनिवृतोयथा॥१९॥सचशा न्तिर्गतेवह्रौपरितुष्टेनचेतसाहपरोमाञ्चिततनुःप्रविवेशाश्रमंगुरोः ॥२०॥ जाज्वल्यमानंतत्रासौगुरुधिष्ण्येहुताशनम्।। ददर्शपूर्ववत्प्रापततःसपरमांमु ·मा० पु. अ. ९८ ॥१५६॥ दम॥२१॥एतस्मिन्नन्तरेसोऽपिगुरुस्तस्यमहात्मनः।।धातुर्यवीयसोयज्ञादाजगामस्वमाश्रमम्॥२२॥तस्यायतश्चशिष्योऽसौचक्रपादाभिवन्दनम्।गृही तासनपूजश्वतमाहसतदागुरुः॥२३॥वत्सातिहार्दत्वयिमेतथान्येषुचजन्तुषु।।नवेभिकिमिदंत्वञ्चेद्रेत्स्येतत्कथयाशुमे॥२४॥ततःसशान्तिस्तुत्सर्वमाचा व्यमहामुने।अग्निनाशादिकविप्रःसमाचष्टेयथातथम् ॥ २५॥ तच्छ्रुत्वासपरिप्वज्यस्नेहार्द्रनयनागुरुः ॥ शिष्यायप्रददौवेदान्साङ्गोपाङ्गान्महामुने ॥२६॥भौत्योनाममनुस्तस्यपुत्रीभूतेरजायत।तस्यमन्वन्तरेदेवानृपीन्भूपांश्चमेशृणु॥२७॥भविष्यस्यभविष्यांस्तुगदतोममविस्तरात्॥देवेन्द्रोयश्चम वितातस्यविख्यातकर्मणः॥२८॥चाक्षुषाश्चकनिष्टाश्चपवित्राभ्राजिरास्तथा।।धरावृकाश्चेत्यतेवैपञ्चदेवगणाःस्मृताः॥२९॥शुचिरिन्द्रस्तदातेपांत्रिदशा नांभविष्यति।महाबलोमहावीर्यःमवैरिन्द्रगुणैर्युतः॥३०॥आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्चशुचिर्मुक्तोऽथमाधवः। शुक्रोऽजितश्वसप्तैतेतदासप्तर्षयःस्मृताः॥३१॥ गुरुगंभीरोजनश्चभरतोऽनुग्रहम्तथा|श्रीमानीचप्रतीरश्चविष्णुःसंक्रन्दनस्तथा॥३२॥तेजस्वीसुबलश्चैवभौत्यस्यैतेमनोःसुताः॥चतुर्दशंमयैतत्तेमन्वन्त ग्मुदाहृतम्॥३३॥ श्रुत्वामन्वन्तगणीत्थंक्रमणमुनिसत्तम।।पुण्यमानोतिमनुजस्तथाऽक्षीणांचसन्ततिम्॥३४॥श्रुत्वामन्वन्तरंपूर्वधर्समाप्नोतिमानवः॥ स्वागेचिपस्यश्रवणात्सर्वकामानवाप्नुते॥३५॥औत्तमंधनमाप्नोतिज्ञानमाप्नोतितामसेवितेचश्रुतेवुद्धिंसरूपांविन्दतेस्त्रियम्।३६॥आरोग्यंचाक्षषेपुंसां श्रुतेवैवम्बतेबलम् ॥गुणवत्पुत्रपौत्रांस्तुमूर्यमांवर्णिकेश्रुते ॥३७॥माहात्म्यंब्रह्मसावणेधर्मसावर्णिकेशुभाम् ॥ मतिमाप्नोतिमनुजोरुद्रसावर्णिकेजयम ॥३८॥ज्ञातिश्रेष्ठोगुणैर्युक्तांदक्षसावर्णिकेश्रुते॥निशातयत्यरिबलंगेच्यश्रुत्वानरोत्तम॥३९॥देवप्रसादमाप्नोतिभौत्यमन्वन्तरेश्रुते।तथानिहोत्रपुत्रांश्चगु णयुक्तानवाप्नुते॥४०॥सर्वाण्यनुक्रमाद्यश्चशृणोतिमुनिसत्तम।। मन्वन्तराणितस्यापिश्रूयतांफलमुत्तमम् ॥४१॥ तत्रदेवानृषीनिन्द्रान्मस्तत्तनयानृपा न॥श्रुत्वावंशांश्चसर्वेभ्यःपापेभ्योविप्रमुच्यते॥४२॥देवीन्द्रनृपाश्चान्येयेतन्मन्वन्तराधिपाः॥तेप्रीयन्तेतथाप्रीताःप्रयच्छन्तिशुभांमतिम्॥४३॥ततःशु भांमतिप्राप्यकृत्वाकर्मतथाशुभम्॥शुभांगतिमवाप्नोतियावदिन्द्राश्चतुर्दश॥४४॥सर्वेस्युर्ऋतवःक्षेम्याःसर्वेसौम्यास्तथाग्रहाः॥भवन्त्यसंशयंकृत्वाकमा न्मन्वन्तरस्थितिम॥४५॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेचतुर्दशमन्वन्तरवर्णनसमाप्ति मसप्तनवतितमोऽध्यायः॥९७॥कौटकिरुवाच ॥॥भगवन्क थितासम्यक्त्वयामन्वन्तस्थितिः॥क्रमाद्विस्तरतम्त्वत्तोमयाचैवावधारिता॥१॥ब्रह्माद्यमखिलंवंशंभूभुजांद्विजसत्तम ॥श्रोतुममेच्छत-सम्यग्भगवन्त्र ब्रवीहिमे ॥२॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ शृणुवत्मनृपाणांत्वमशेपाणांसमुद्भवम् ॥ चरितंचजगन्मूलमादौकृत्वाप्रजापतिम् ॥३॥ अयंहिवंशोभूपाले रनेकक्रतुकर्तृभिः ॥ संग्रामजिद्भिर्धर्मज्ञःशतमंख्यग्लंकृतः॥४॥श्रुत्वाचैषांनरेन्द्राणांचरितानिमहात्मनाम् ॥उत्पत्तयश्चपुरुषःसर्वपापैःप्रमुच्यते॥५॥ ॥१५६० ·मनुर्यत्रतथेक्ष्वाकुरनरण्योभगीरथः।।अन्येचशतशोभूपाःसम्यक्पालितभूमयः।।६॥धर्मज्ञायविनःशूराःपरमार्थार्थवैदिनः॥श्रुतेतस्मिन्पुमान्वंशेपापी धाद्विप्रमुच्यते॥७॥तदयंश्रयतांवंशोयतोवंशाःसहस्रशः॥भिद्यन्तेमनुजेन्द्राणामवरोहायथावटात् ॥८॥ब्रह्माप्रजापतिःपूर्वसिमक्षुर्विविधा प्रजाः॥अड ठाइक्षिणादशमसृजदिजसत्तम॥९॥वामाङ्गुष्ठाचतत्पनीजगत्सूतिकरोविभुःससर्जभगवान्ब्रह्माजगतांकारणंपरम्॥१०॥ अदितिस्तस्यदक्षस्यकन्या जायतशोभनातस्यांचकश्यपोदेवंमार्तण्डसमजीजनत॥१॥ब्रह्मास्वरूपंजगतामशेषाणांवरप्रदम्।।आदिमध्यान्तभूतंचसर्गस्थित्यंतकर्मसु ॥१२॥ यतोऽखिलमिदंयस्मिन्नशेषचस्थितंद्विज ॥ यत्स्वरूपंजगच्चेदंसदेवासुरमानुषम्॥१३॥यःसर्वभूतःसर्वात्मापरमात्मासनातनः ॥अदित्यामभवद्भास्वा न्पूर्वमाराधितस्तया ॥१४॥ क्रौष्टुकिरुवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामियत्स्वरूपंविवस्वतः ॥ यत्कारणंचादिदेवः सोऽभवत्कश्यपात्मजः ॥१५॥ यथाचाराधितोदेव्यासोऽदित्याकश्यपेनच ॥ आराधितेनयोक्तंयत्तेनदेवेनभास्वता॥१६॥प्रभावंचावतीर्णस्ययथावन्मुनिसत्तम ॥ भवताकथितंसम्य क्छ्रोतुमिच्छाम्यशेषतः॥ १७॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ विस्पष्टापरमाविद्याज्योतिर्भाशाश्वतीस्फुटा। कैवल्यज्ञानमाविर्भूःप्राकाम्यंसंविदेवच ॥१८॥ बोधश्चावगतिश्चैवस्मृतिर्विज्ञानमेवच।।इत्येतामीहरूपाणितस्यारूपस्यवास्वतः ॥ १९॥श्रूयतांचमहाभागविस्तराद्वदतोमम॥ यत्पृष्टवानसिरखेरावि र्भावोयथाभवत्॥२०॥निष्प्रभेऽस्मिनिरालोकेसर्वतस्तमसावृते॥बृहदण्डमभूदेकमक्षरंकारणंपरम् ॥२१॥ तद्विभेदतदन्तःस्थोभमवान्प्रपितामहः॥ पायोनिःस्वयंब्रह्मायःस्रष्टाजगतांप्रभुः॥२२॥तन्मुखादोमितिमहानभूच्छब्दोमहामुने।।ततोभूस्तुभुवस्तस्मात्ततश्चस्वरनन्तरम् ॥ २३॥ एताव्याइत यस्तिस्रःस्वरूपंतद्विवस्वतः॥ओमित्यस्मात्स्वरूपानुसूक्ष्मरूपरवे परम्॥२४॥ततोमहरितिस्थूलंजनंस्थूलतरंततः। ततस्तपस्ततःसत्यमितिमूर्तानि सप्तधा॥२५॥स्थितानितस्यरूपाणिभवन्तिनभवन्तिच॥स्वभावाभावयोंर्भावयतोगच्छन्तिसंशयम् ॥२६॥आद्यन्तयत्परंसूक्ष्ममरूपंपरमंस्थितम् ।। ओमित्युक्तमयाविप्रतत्परंब्रह्मतद्वपुः॥२७॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेवंशानुकीर्तननामाष्टनवतितमोध्यायः॥९८॥मार्कण्डेयउवाच।।तस्मादण्डादि भिन्नात्तुब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥ऋचोबभूवुःप्रथमंप्रथमावदनान्मुने॥॥जपापुष्पनिभाःसधस्तेजोरूपाह्यसंहताः॥ पृथक्पृथग्विभिन्नाश्चरजोरूपवदास्त तः॥२॥यषिदक्षिणाद्वकादनिरुद्धानिकानिचितायाहग्वर्णतथावर्णान्यसंहतिधराणिच ॥३॥ पश्चिमंयद्विभोर्वकंबह्मणःपरमेष्ठिनः॥आविर्भूतानिसा मानितत्तच्छन्दांसितान्यथ॥४॥अथर्वणामशेषंचभृङ्गाअनचयप्रभम्॥ यावद्वोरस्वरूपंतदाभिचारिकशान्तिकम् ॥५॥उत्तरात्प्रकटीभूतंवदनाचस्यवेध सः॥सुखसत्त्वतमप्रायंसौम्यासौम्यस्वरूपवत्॥६॥ ऋचोरजोगुणाःसत्त्वंयजुषांचगुणामुने।तमोगुणानिसामानितमःसत्त्वमथर्वमु॥७॥एतानिज्वल २७ ·गा.पु. ॥१५॥ १ मानानितेजसा प्रतिमेनवे॥पृथक्पृथगवस्थानभानिपूर्वमिवाभवन्॥८॥ततस्तदायंयत्तेजओमित्युक्वाभिशब्द्यते।।तस्यस्वभावाद्यतेजस्तत्समावृत्यसं स्थितम् ॥ ९॥ यथायजुर्मयतेजस्तद्वत्साम्रांमहामुने।एकत्वमुपयातानिपरेतेजसिसंश्रय॥१०॥शान्तिकंपौष्टिकंचैवतथाचैवाभिचारिकम्॥ऋगादिषुल यंत्रितयंत्रिष्वथागमत्॥११॥ततोविश्वमिदंसद्यस्तमोनाशात्सुनिर्मलम्॥विभावनीयविप्रर्षेतिर्यगूर्ध्वमधस्तथा॥१२॥ततस्तन्मण्डलीभूतंछान्द संतेजउत्तमम्॥परेणतेजसाब्रह्मन्नेकत्वमुपगम्यतत् ॥१३॥आदित्यसंज्ञामगमदादावेवयतोऽभवत्॥विश्वस्यास्यमहाभागकारणचाव्ययात्मकम्॥१४॥ प्रातमध्यन्दिनेचैवतथाचेवापराह्निको।त्रयीतपतिसांकालेऋग्यजुःसामसंज्ञिता॥१५॥ ऋचस्तपंतिपूर्वाह्नमध्याह्नचयजूंषिवे। सामानिचापरावैतप न्तिमुनिसत्तम॥१६॥शान्तिकमूक्षुपूर्वाह्नेयजुःष्वेवचपौष्टिकम्।।विन्यस्तंसानिसायाह्याभिचारिकमन्ततः॥१७॥मध्यन्दिनेऽपराह्नेचसमेचैवाभिचा रिकम॥अपराह्नेपितॄणान्तुसाम्राकार्याणितानिवै॥१८॥विसृष्टौऋङ्मयोब्रह्मास्थितौविष्णुर्यजुर्मयः ॥ रुद्रःसाममयोऽन्तेचतस्मात्तस्याशुचिर्वनिः ॥ १९॥ तदेवंभगवान्भास्वान्वेदात्मावेदसंस्थितः॥ वेदविद्यात्मकश्चैवपरःपुरुषउच्यते ॥ २० ॥ सर्गस्थित्यन्तहेतुश्चरजःसत्त्वादिकान्गुणान् ॥ आश्रित्यब्रह्मविष्ण्वादिसंज्ञामभ्येतिशाश्वतः॥२१॥देवैःसदेड्यःसतुवेदमूर्तिरमूर्तिराद्योऽखिलमर्त्यमूर्तिः॥विश्वाश्रयंज्योतिरवेद्यथर्मावेदान्तगम्य पर मापरेशः ॥ २२ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमार्तण्डमाहात्म्येनवनवतितमोध्यायः॥ ९९ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ तस्यसन्ताप्यमानेतुतेजसोर्द्ध मधस्तथा ॥ सिसृक्षुश्चिन्तयामासपद्मयोनिः पितामहः ॥१॥सृष्टिः कृतापिमेनाशंप्रयास्यत्यभितेजसा।भास्वतःसृष्टिसंहारस्थितिहेतोर्महात्मनः॥२॥ अप्राणाःप्राणिनःसर्वआपःशुष्यन्तितेजसानचाम्भसाक्निासृष्टिविश्वस्यास्यभविष्यति॥३॥ इतिसञ्चिन्त्यभगवान्स्तोत्रभगवतोरवेः॥चकारतन्म योभूत्वाब्रह्मालोकपितामहः॥ ४॥ब्रह्मोवाच ॥ नमस्येयन्मयंसर्वमेतत्सर्वमयश्चयः॥विश्वमूर्तिःपरंज्योतिर्यत्तयायन्तियोगिनः॥दायऋङ्मयोयो यजुषांनिधानसाम्रांचयोयोंनिरचिन्त्यशक्तिःत्रयीमयःस्थूलतयार्धमात्रापरस्वरूपोगुणपारयोग्यः ॥६॥ त्वांसर्वहेतुंपरमंचवेद्यमाद्यपरंज्योतिरवेद्यरू पम्॥स्थूलञ्चदेवात्मतयानमस्येभास्वन्तमायपरमंपरेभ्यः ॥७॥ सृष्टिंकरोमियदहंतवशक्तिराद्यातत्प्रेरितोजलमहीपवनाग्रिरूपाम ॥ तद्देवतादिविषयां प्रणवाद्यशेषांनात्मेच्छयास्थितिलयावपितदेव॥८॥ वह्निस्त्वमेवजलशोषणतःपृथिव्याःसृष्टिंकरोषिजगतांचतथाद्यपाकम् ॥ व्यापीत्वमेवभगवन्गग नस्वरूपत्वंपञ्चधाजगदिदंपरिपासिविश्वम्॥९॥यज्ञैर्यजन्तिपरमात्मविदोभवन्तं विष्णुस्वरूपमखिलेष्टिमयविवस्वन् ॥ध्यायन्तिचापियतयोनियता त्मचित्ताःसर्वेश्वरंपरममात्मविमुक्तिकामाः॥१०॥नमस्तेदेवरूपाययज्ञरूपायतेनमः॥ परब्रह्मस्वरूपायचिन्त्यमानाययोंगिभिः॥१॥उपमंहरतेजोय ॥१५७ ·तेजस संहतिस्तव ॥ सृष्टेविघातायविभोसृष्टौचाहंसमुद्यतः॥१२॥ मार्कण्डेयउवाच॥इत्येवसंस्तुतोभास्वान्ब्रह्मणासर्गकर्तृणा।उपसंहृतवास्तेज-परंस्त्र ल्पमधारयव॥१३॥चकारचततःसृष्टिंजगतःपद्मसम्भवः।।तथातेषुमहाभागःपूर्वकल्पान्तरेषुवे॥१४॥देवासुरादीन्माश्वपश्वादीन्वृक्षवीरुधः।।ससर्जप ववद्ब्रह्मानरकांश्चमहामुन।॥१६॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणआदित्यस्तवोनामशततमोऽध्यायः॥१०॥मार्कण्डेयउवांचं ॥ सृष्ट्वाजगदिदंब्रह्माप्रविभा गमथाकरोतावर्णाश्रमसमुद्रादिद्वीपानांपूर्ववद्यथा॥॥देवदैत्योरगादीनांरूपस्थानानिपूर्ववत्॥वदेभ्यएवमंगवानकरोत्कमलोद्भवः॥२॥ब्रह्मणस्तनयो योऽभून्मरीचिरितिविश्रुतःकश्यपस्तस्यपुत्रोऽभूत्काश्यपोनामनामतः॥३॥दक्षस्यतनयाब्रह्मस्तस्यभास्त्रियोदश ॥बहवस्तत्सुताश्चासन्देवदैत्योर गादयः॥४॥अदितिर्जनयामासदेवांस्त्रिभुवनेश्वरानादैत्यान्दितिर्दनुश्चोग्रान्दानवानुरुविक्रमान्॥५॥गरुडारुणौचविनतायक्षरक्षांसिखसा॥कद्रूःसुषा वनांगांश्चगन्धर्वान्सुषुवेमुनिः॥६॥क्रोधायाजज्ञिरेकुल्यारिष्टायाश्चाप्सरोगणाः॥ऐरावतादीन्मातङ्गानिराचसुषुवेद्विज ॥७॥ताम्राचसुषुवेश्येनीप्रमुखाः कन्यकाद्विजायासांप्रमृताःखगमाःश्येनभासशुकादयः ॥ ८॥ इलायाःपादपाजाता प्रधायायादसांगणाः॥ अदित्यांयासमुत्पन्नाकश्यपस्येतिसन्त तिः॥॥ तस्याश्चपुत्रदौहित्रैःपौत्रदौहितिकादिभिःव्याप्तमेतज्जगत्स्त्यातेषांतासाश्चमुने॥१०॥ तेषांकश्यपपुत्राणांप्रधानादेवतागणाः॥सात्त्विका राजसास्त्वतेतामसाश्चमुनेगणाः ॥११॥देवान्यज्ञभुजश्चक्रेतथात्रिभुवनेश्वरान् ॥ ब्रह्माब्रह्मविदांश्रेष्ठः परमेष्ठी प्रजापतिः॥१२॥ तानबाधन्तसहिताः सपत्नादैत्यदानवाः ॥ राक्षसाश्वतथायुद्धंतेपामासीत्सुदारुणम्॥१३॥दिव्यंवर्षसहस्रन्तुपराजीयन्तदेवताः॥ जयिनश्चाभवन्विप्रबलिनोदैत्यदानवाः॥ ॥ १४ ॥ ततोनिराकृतान्पुत्रान्दैतेयैर्दानवैस्तथा ॥ हृतत्रिभुवनान्दृष्ट्वाह्यदितिर्मुनिसत्तम ॥ १५ ॥ आच्छिन्नयज्ञभागांश्वशुचासंपीडिताभृ शम् ॥ आराधनायसवितुः परंयत्नंप्रचक्रमे ॥ १६॥ एकापानियताहारापरंनियममास्थिता ॥ तुष्टावतेजसांराशिंगगनस्थंदिवाकरम् ॥ १७ ॥ अदिविरुवाच ॥ नमस्तुभ्यंपरांसूक्ष्मांसौवर्णीबिभ्रतेतनुम् ॥धामधामवतामीशधाम्रामाधारशाश्वत ॥ १८॥ जगतामुपकारायतथापस्तवगोपते ॥ आदानस्ययद्रूपंतीव्रतस्मैनमाम्यहम् ॥१९॥ ग्रहीतुमटमासेनकालेनेन्दुमयरसम्॥बिभ्रतस्तवयद्रूपमतितीव्रनतास्मितत्॥२०॥ तमेवमुञ्चतःसर्वरसं वैवर्षणाययत् रूपमाप्यायकभास्वंस्तस्मैमेघायतेनमः॥२१॥ वायुत्सर्गविनिष्पन्नमशेषञ्चौषधीगणम्॥पाकायतवयद्रूपंभास्करंतनमाम्यहम् ॥२२॥ यचरूपंतवातीतहिमोत्सर्गादिशीतलम् ॥ तत्कालसस्यपोषायतरणेतस्यतेनमः॥२३॥ नातितीवंचयद्रूपनातिशीतंचयत्तव ॥ वसन्तौरवेसौम्यं तस्मैदेवनमोनमः॥२४॥ आप्यायनमशेषाणांदेवानांचतथापरम्॥पितॄणांचनमस्तस्मैसस्यानांपाकहेतवे ॥२५ ॥ यद्वपंजीवनायकंवीरुधाममृतात्म ·पा० पु. ॥१५८॥ कम् ॥ पीयतेदेवपितृभिस्तस्मैसोमात्मनेनमः ॥२६॥ आप्यायद्दाहरूपाभ्यांरूपविश्वमयन्तव ॥ समेतमग्रीषोमाभ्यांनमस्तस्मैगुणात्मने ॥२७॥ यदूपमृग्यजुःसानामैक्येनतपतेतव ॥ विश्रमेतत्रयीसंज्ञंनमस्तस्मैविभावसो॥२८॥यत्तुतस्मात्परंरूपमोमित्युक्वाभिशब्दितम्॥अस्थूलानन्तममलंनम स्तम्मैसदात्मने ॥२९॥ मार्कण्डेयउवाच॥ एवंसानियतादेवीचक्रेस्तोत्रमहर्निशम्॥निराहाराविवस्वन्तमारिराधयिषुर्मुने॥३०॥ततःकालेनमहताभग वांम्तपनोऽम्बरे॥प्रत्यक्षतामगादस्यादाक्षायण्याद्विजोत्तम॥३१॥साददर्शमहाकूटतेजसोम्बरसंश्रितम्॥जगादमेप्रसीदेतिनत्वांपश्यामिगोपते ॥३२॥ यथादृष्टवतीपूर्वमम्बरस्थंसुदुद्देशम्॥निराहाराविवस्वन्तंतपन्तंतदनन्तरम्।।३३॥ संघातंतेजसांतदिहपश्यामिभूतलाप्रसादंकुरुपश्येयंयद्रूपन्तेदिवा कर ॥ भक्तानुकम्पकविभोभक्ताहंपाहिमेसुतान्॥३४॥त्वंधाताविसृजसिविश्वमेतत्त्वंपासिस्थितिकरणायसंप्रवृत्तः।।त्वय्यन्तेलयमखिलंप्रयातितत्त्वंत्व त्तोऽन्यानहिगतिरस्तिसर्वलोके॥३५॥त्वंब्रह्माहरिरजसंज्ञितस्त्वमिन्द्रोवित्तेशःपितृपतिरप्पतिःसमीरः॥सोमोऽग्निर्गगनपतिर्महीधरोऽब्धिःकिस्तव्यं तवसकलात्मरूपधाम्नः३६॥ यज्ञेशत्वामनुदिनमात्मकर्मसक्ताःस्तुन्वन्तोविविधपद्धजिायजन्ति॥ध्यायन्तोविनियतचेतसोभवन्तंयोगस्था परमप दंप्रयान्तिमाः॥३७॥तपसिपचसिविश्वंपासिभस्मीकरोषिप्रकटयसिमयूखेादयस्यम्बुगर्भः॥सजसिकमलजन्मापालयस्यच्युताख्यःक्षपयसिचयु गांतेरुद्ररूपस्त्वमेक॥३८॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदिवाकरस्तुति मेकाधिकशततमोऽध्यायः॥१० मार्कण्डेयउवाच ॥ ततःस्वतेजसस्तस्मा दाविर्भूतोविभावसुः॥अदृश्यततदादित्यस्तप्तताम्रोपमप्रभः॥१॥अथतांप्रणतादेवींतस्यसंदर्शनान्मुने॥प्राहमास्वान्वृणुष्वेष्टवरंमत्तोयमिच्छसि ॥२॥ प्रणताशिरसासाचजानुपीडितमेदिनी।प्रत्युवाचविवस्वन्तंवरदंसमुपस्थितम्॥३॥ देवप्रसीदपुत्राणांहृतंत्रिभुवनमम ॥ यज्ञभागाश्चदैत्यैश्चदानवैश्वब लाधिकः॥४॥तनिमित्तंप्रसादंत्वंकुरुष्वममगोपते॥अंशेनतेषांभ्रातृत्वंगत्वानाशयतद्रिपून्॥५॥यथामेतनयाभूयोयज्ञभागभुजःप्रभो।भवेयुरधिपाश्चै वत्रैलोक्यस्यदिवाकर॥६॥तथानुकम्पापुत्राणांसुप्रसनोरंवेमम।।कुरुप्रपन्नार्तिहरस्थितिकर्तात्वमुच्यसे॥७॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ततस्तामाहभगवान्भा स्करोवारितस्करः॥प्रणतामदितिविप्रप्रसादसुमुखोविभुः॥८॥सहस्रांशेनतेगर्भेसम्भूयाहमशेषतः॥ त्वत्पुत्रशजूनदितेनाशयाम्याशुनिर्वृतः ॥९॥ इत्यु काभगवान्भास्वानन्तानमुपागमतानिवृत्तासापितपसःसंतृप्ताखिलवाञ्छिता॥१०॥ततोरश्मिसहस्रात्तुसौसुम्नाख्योखेकरः ॥ विप्रावतारसंचक्रे देवमातुरथोदरे॥११॥कृच्छ्रचशियणादीनिसाचचकेसमाहिता॥ शुचिःसंधारयामासदिव्यंगर्भमितिद्विज ॥१२॥ ततस्तांकश्यपःप्राहकिश्चित्कोपप्लु ताक्षरम्॥किम्मारयसिगर्भाण्डमितिनित्योपवासिनी ॥१३॥ साचतंप्राहगर्भाण्डमेतत्पश्येतिकोपनानमारितविपक्षाणांमृत्यवतद्भविष्यति ॥१४॥ %3D ·मार्कंडेयउवाच।।इत्युक्त्वातंतदागर्भमुत्ससजसुरारणिः॥जाज्वल्यमानंतेजोभि-पत्युर्वचनकोपिता॥१५॥तंदृष्ट्वाकश्यपोगर्भमुपादास्करवर्चसमाधा वप्रणतोभूत्वाऋम्भिराधाभिरादरात्॥१६॥संस्तूयमानःसतदागर्भाण्डात्प्रकटोभवत्॥ पद्मपत्रसवर्णाभस्तेजसाव्याप्तदिखः॥१७॥अथान्तरिक्षादामा ष्यकश्यपमुनिसत्तमम्॥सतोयमेघगम्भीरवागुवाचाशरीरिणी॥१८॥मारितंतेयतःप्रोक्तमेतदंडंत्वयामुने । तस्मान्मुनेसुतस्तेऽबंमार्तडाख्योभविष्य ति॥१९॥ सूर्याधिकारंचविभुर्जगत्येषकरिष्यति ॥ हनिष्यत्यसुरांश्चायंयज्ञभागहरानरीन् ॥२०॥देवानिशम्येतिवचोगगनात्समुपागमन् ॥ प्रहर्षमतु लंयातादानवाश्चहतौजसः॥२१॥ ततोयुद्धायदैतेयानाजुहावशतक्रतुः॥सहदेवैर्मुदायुक्तोदानवाश्चसमभ्ययुः॥२२॥तेषांयुद्धमभूद्धोरंदेवानामसुरैःसह ॥ शस्त्रास्त्रदीप्तिसंदीप्तंसमस्तभुवनान्तरम्।।२३शातस्मिन्युद्धभगवतामार्तण्डेननिरीक्षिताः।तेजसादह्यमानास्तेभस्मीभूतामहासुराः॥२४॥ततःप्रहर्षमतु लंप्राप्ता सर्वेदिवौकसः।तुष्टुवुस्तेजसायोनिमार्तण्डमदितितथा॥२६॥स्वाधिकारांस्तथामाप्तायज्ञभागांश्चपूर्ववत्॥भगवानपिमार्तण्डःस्वाधिकारमथा करोत्॥२६॥कदम्बपुष्पवद्भास्वानधश्चोवंचरश्मिभिः।वृत्ताग्निपिण्डसदृशोद नातिस्फुरद्वपुः॥२७॥ इतिश्रीमाकंडेयमहापुराणेमार्तण्डोत्पत्तिर्नाम ब्यधिकशतमोऽध्यायः॥ १०२॥ माकंडेयउवाच ॥ अथतस्मैददौकन्यांसंज्ञानामविवस्वते ॥ प्रसाद्यप्रणतोभूत्वाविश्वकर्माप्रजापतिः॥१॥ वैवस्वत स्तुसम्भूतोमनुस्तस्यांविवस्वतः॥पूर्वमेवतथाख्यातंतत्स्वरूपविशेषतः॥२॥(कोष्टुकिरुवाच॥भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामिमार्तण्डस्यमहात्मनः॥ चरितंबंति यत्पापंकलौसंशृण्वतांनृणाम्।॥१॥) मार्कंडेयउवाच॥त्रीण्यपत्यान्यसौतस्यांजनयामासगोपतिः॥ द्वौपुत्रीसुमहाभागौकन्याञ्चयमुनांमुने॥३॥मनुवै वस्वतोज्येष्ठः श्राद्धदेवःप्रजापतिः।ततोयमोयमीचैवयमलोसंबभूवतुः॥४ायत्तेजोऽभ्यधिकंतस्यमार्तण्डस्यविवस्वतः॥ तेनातितापयामासत्रील्लोका न्सचराचरान्॥६॥ गोलाकारन्तुतदृष्ट्वासंज्ञारूपंविवस्वतः॥असहन्तीमहत्तेजःस्वांछायांप्रेक्ष्यसाब्रवीत्॥६॥संज्ञोवाच ॥ अहंयास्यामिभद्रतेस्वमे वभवनंपितुः॥निर्विकारत्वयाप्यवस्थेयंमच्छासनाच्छुभे॥७॥ इमौचबालकौमांकन्याचवरवर्णिनी॥संभाव्यानैवचाख्येयमिदंभगवतेत्वया॥८॥छा योवाच ॥ आकेशग्रहणादेविआशापानवकर्हिचित्॥आख्यास्यामिमतंतुभ्यंगम्यतांयत्रवांछितम् ॥९॥ इत्युक्ताछाययासंज्ञाजगामपितृमन्दिरम् ॥ तत्रावसत्पितुर्गेहेकंचित्कालंशुभेक्षणा॥१०॥भर्तुःसमीपंयाहीतिपित्रोक्तासापुनःपुनः॥अगच्छदडवाभूत्वाकुरून्विप्रोत्तरांस्ततंः॥११॥ तत्रतेपेतपासा धीनिराहारामहामुने।।पितुःसमीपंयातायाःसंज्ञायावाक्यतत्परा॥१२॥ तद्रूपधारिणीछायाभास्करंसमुपस्थिता।तस्यांचभगवान्सूर्य संज्ञेयमितिचि न्तयन् ॥१शातथैवजनयामासद्वौसुतौकन्यकांतथा।।पूर्वजस्यमनोस्तुल्यःसावर्णिस्तेनसोऽभवत॥१४॥ यस्तयोःप्रथमंजातःपुत्रयोदिजसत्तम ॥ द्वि

·A
मा. पु.
अ.१०
॥१५९
तीयोयोऽभवच्चान्यःसग्रहोभूच्छनैश्चरः॥१५॥कन्याभूत्तपतीयातांवओसंवरणोनृपः॥संज्ञातुपार्थिवीतेषामात्मजानांयथाऽकरोत् ॥१६॥ स्नेहानपूर्वजा
तानांतथाकृतवतीसती।मनुस्तत्क्षान्तवांस्तस्यायमश्वास्यानचक्षमे ॥१७॥ बहुशोयाच्यमानस्तुपितुःपत्न्यासदुःखितः ॥ सवैकोपाचबाल्याचभावि
नोऽर्थस्यवेबलात् ॥ १८॥ पदासन्तर्जयामासछायासंज्ञांयमोमुने ॥ ततःशशापचयमसंज्ञासामर्षिणीभृशम् ॥१९॥ छायोवाच॥पदातर्जयसेयस्मा
पितृभागिरीयसीम् ॥ तस्मात्तवैवचरणः पतिष्यतिनसंशयः॥२०॥ यमस्तुतेनशापेनभृशंपीडितमानसः ॥ मनुनासहधर्मात्मासर्वपित्रेन्यवेद
यत्॥२३॥यमउवाच ॥नेहेनतुल्यमस्मासुमातादेवनवर्तते ॥ विसृज्यज्यायसोऽप्यस्मान्कनीयांसोबुभूपति॥२२॥तस्यांमयोद्यतःपादोनतुदेहेनिपाति
तः॥बाल्याद्वायदिवामोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति॥२३॥शप्तोऽहंतातकोपेनजनन्यातनयोयतः॥ततोनमन्येजननीमिमवितपतांवर ॥२४॥ विगुणेष्वपि
पुत्रेषुनमाताविगुणापितः।पादस्तेपततांपुत्रकथमेतत्प्रवक्ष्यति॥२५॥तवप्रसादाचरणोनपतेद्भगवन्यथा।।मातृशापादयंमेऽद्यतथाचिन्तयगोपते॥२६॥
रविरुवाच॥ असंशयमिदंपुत्रभविष्यत्यत्रकारणमायेनत्वामाविशत्कोधोधर्मशंसत्यवादिनम् ॥२७॥सर्वेषामेवशापानांप्रतिघातोहिविद्यतनितुमात्रा
भिशप्तानांकचिच्छापनिवर्तनम् ॥२८॥ नशक्यमेतन्मिथ्यातुकर्तुमातुर्वचस्तवाकिञ्चित्तवविधास्यामिपुत्रस्नेहादनुग्रहम्॥२९॥कृमयोमांसमादायम
यास्यन्तिमहीतलम्॥कृतंतस्यावचःसत्यत्वंचवातोभविष्यसि॥३॥मार्कण्डेयउवाच॥आदित्यस्त्ववीच्छायांकिमर्थतनयंषुवै॥तुल्येष्वप्यधिकःस्ने
हएकत्रक्रियतेत्वया॥३१॥नूनंनेषांत्वंजननीसंज्ञाकापित्वमागता॥विगुणेष्वप्यपत्येषुकथंमाताशपेत्सुतम् ॥३२॥ मार्कण्डेयउवाच॥सातत्परिहरन्तीच
नाचचक्षेविवस्वतः॥सचात्मानंसमाधाययुक्तस्तत्त्वमपश्यत॥३३॥तंशनुमुद्यतंदृष्ट्वाछायासंज्ञादिवस्पतिम्॥भयेनकंपिताब्रह्मन्यथावृत्तंन्यवेदयत्।३४॥
विवस्वांस्तुततःक्रुद्धःश्रुत्वाश्वशुरमभ्यगात्॥ सचापितंयथान्यायमर्चयित्वादिवाकरम्॥निर्दग्धुकामरोषेणसान्त्वयामाससुव्रतः॥३५॥विश्वकर्मोवाच॥
तवातितेजसाव्याप्तमिदंरूपंसुदुःसहम् । असहन्तीततःसंज्ञावनेचरतिवेतपः ॥३६॥ द्रक्ष्यतेतांभवानद्यस्वभार्याशुभचारिणीम्॥रूपार्थभवतोऽरण्येचर
न्तीसुमहत्तपः ॥ ३७॥ स्मृतंमेब्रह्मणोवाक्यंयदितेदेवरोचते ॥ रूपंनिवर्तयाम्येतत्तवकान्तंदिवस्पते ॥ ३८ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ यतोडिभास्वतो
रूपंप्रागासीत्परिमण्डलम्।।ततस्तथेतितंपाहत्वष्टारंभगवानविः॥३९॥ विश्वकर्मात्वनुज्ञातःशाकद्वीपेविवस्वतः॥भ्रमिमारोप्यतत्तेजःशातनायोपच
कमे॥ ४०॥श्रमताऽशेषजगतांनाभिभूतेनभास्वतासमुद्रादिक्नोपेतासारुरोहमहीनभः॥४॥गगनचाखिलंब्राह्मन्सचन्द्रग्रहतारकम् ॥अधोगतंभहां
भागबभूवाक्षिप्तमाकुलम्॥४२॥विक्षिप्तसलिला सबभूवुश्चतथाब्र्धयः॥व्यभियन्तमहाशैलाःशीर्णसानुनिबन्धनाः ॥१३॥ वनावाप्यण्यशेषाणिधि
॥१५॥

·ण्यानिमुनिसत्तम।।त्रुट्यद्रश्मिनिबन्धानियधोजग्मुःसहस्रशः॥४४॥वेगभ्रमणसंजातवायुक्षिप्ता समन्ततः।व्यशीयंतमझमेघाघोररावविराविणः।। ॥४५॥भास्वद्भमणविभ्रान्तंभूम्याकाशरसातलम्॥जगादाकुलमत्यर्थंतदासीन्मुनिसत्तम॥४६॥ त्रैलोक्येसकलेविप्रभ्रममाणेसुरर्षयः देवाश्चब्रह्मणासा ईभास्वन्तमभितुष्टुवुः॥४७॥आदिदेवोऽसिदेवानांज्ञातमेतत्स्वरूपतः॥स्वर्गस्थित्यन्तकालेषुविधाभेदेनतिष्ठसि॥४८॥स्वस्तितेऽस्तुजगन्नाथधर्मवर्षा हिमाकर ॥ जुषस्वशान्तिलोकानांदेवदेवदिवाकर॥४९॥इन्द्रश्वागत्यतंदेवंलिख्यमानंयथाऽस्तुवत्।।जयदेवजगद्व्यापिचयाशेषजगत्पते ॥५०॥ऋष यश्चततःसप्तवसिष्ठात्रिपुरोगमाः।।तुष्टबुर्विविध-स्तोत्रैःस्वस्तिस्वस्तीतिवादिनः॥५॥वेदोक्ताभिरथाग्र्याभिलिखिल्याश्चतुष्टुवुःभास्वन्तमृग्भिगद्या भिर्लिख्यमानंमुदायुताः॥५२॥त्वनाथमोक्षिणांमोक्षोध्येयस्त्वंध्यानिनांपरः ॥ त्वंगतिःसर्वभूतानांकर्मकाण्डेऽपिवर्तताम्॥५३॥शंप्रजाभ्योऽस्तुदेवेश शनोऽस्तुजगताम्पत|शत्रोऽस्तुद्विपदेनित्यंशनश्वास्तुचतुष्पदे.॥५४॥ ततोविद्याधरगणायक्षराक्षसपनगाः ॥ कृताञ्जलिपुटाःसर्वेशिरोभिःप्रणतार विम्॥५६॥ उंचुरेवंविधावाचोमनःश्रोत्रसुखावहाः ॥ सांभवतुतेतेजोभूतानांभूतभावन ॥५६॥ ततोहाहाहुहूश्चेवनारदस्तुम्बुरुस्तथा ॥ उपगा मारब्धागान्धर्वकुशलारविम् ॥ ५७॥ षइजमध्यमगान्धारग्रामत्रयविशारदाः ॥ मूर्च्छनाभिश्चातानश्चसंप्रयोगःसुखप्रदम् ॥५८॥ विश्वाची ताचीचउर्वश्यथतिलोत्तमा । मेनकासहजन्याचरम्भाचाप्सरसांवरा ॥५९॥ननृतुर्जगतामीशेलिख्यमानेविभावसौ॥ज्ञानभावविलासाढ्यान्कुर्व ऽभिनयान्वहून्॥६०॥प्रावाद्यन्तततस्तत्रवेणुवीणादिझर्झराः॥पणवाःपुष्कराश्चैवमृदङ्गाःपटझनकाः॥ ६॥ देवदुन्दुभयःशयःशतशोऽथसहस्रश गायद्भिश्चैवगांधवनृत्यद्भिश्वाप्सरोगणेः॥ ६२ ॥ तूर्यवादिवघोपैश्चसर्वकोलाहलीकृतम् ॥ ततःकृताञ्जलिपुटाभक्तिनम्रात्ममूर्तयः ॥६॥ लिख्यमा नंसहस्रांशुंप्रणेमुःसर्वदेवताः।ततःकोलाहलेतस्मिन्सर्वदेवसमागम।।तेजसःशातनश्चक्रे विश्वकर्माशनेःशनैः॥६॥ इतिहिमजलधर्मकालहेतोर्हरकमला सनविष्णुसंस्तुतस्यातनुपरिलिखनंनिशम्यभानोर्बजतिदिवाकरलोकमायुपोऽन्ते॥६६॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेभानुतनुलेखनेव्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥१०३॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ लिख्यमानेततोभानौविश्वकर्माप्रजापतिः॥ उद्भूतपुलकःस्तोत्रमिदंचक्रेविवस्वतः॥१॥विवस्वतेप्रणतहितानु कम्पिनेमहात्मनेसमजवसप्तसप्तये।।सुतेजसेकमलकुलावबोधिनेनमस्तमःपटलपटावपाटिने॥२॥ पावनातिशयपुण्यकर्मणेनैककामविषयप्रदायिने। भास्वरानलमयूखशायिनेसर्वलोकहितकारिणेंनमः॥३॥ अजायलोकत्रयकारणायभूतात्मनेगोपतयेवृषायानिमोमहाकारुणिकोत्तमायसूर्यायचक्षुःप्र भवालयाय॥४॥ विवस्वतेज्ञानभृतेंतरात्मनेजगत्प्रतिष्ठायजगदितैषिणे॥स्वयम्भुवेलोकसमस्तचक्षुषेसुरोत्तमायामिततेजसेनमः॥५॥ शणमुदयाच लमौलिमणिःसुरगणमहितहितोजगतःत्वमुमयूखसहस्रवपुर्जगतिक्भिासितमांसिनुदन्।॥६॥भवतिमिरासवपानमदाद्भवतिविलोहितविग्रहता। मि ·मा. पु० म.१०५ ११६०॥ HIN हिरविभासियतःसुतरांत्रिभुवनभावनमानिकरैः ॥७॥ रथमधिरुह्यसमावयवंचारुविकम्पितमुरुरुचिरम्॥सततमखिनहयैर्भगवंश्वरसिजगद्धितायवित तम्॥८॥अमृतमयेनंरसेनसमविबुधपितॄनपितर्पयसे॥अरिंगणसुदनतेनतवप्रणतिमुपेत्यलिखामिवपुः॥९॥ शुकसमवर्णहयप्रथितंतवपादपांसुपवित्रत मम्॥नतजनवत्सलमांप्रणतंत्रिभुवनपावनपाहिरवे॥१०॥इतिसकलजगत्प्रसूतिभूतंत्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् ॥रविमखिलजगत्प्रदीपभूतंत्रिदशव प्रणतोऽस्मिसर्वदात्वाम्।।११॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेसूर्यस्तवनंनामचतुरधिकशततमोऽध्यायः॥१०॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ एवंसूर्यास्तवंकुर्व विश्वकर्मादिवस्पतेः॥तेजसःषोडशंभागमण्डलस्थमधारयत्॥१॥शातितस्तेजसोभागैर्दशभिःपञ्चभिस्तथा ॥ अतीवकान्तिमचारुभानोरासीत्तदाब पुः॥२॥ शातितंचास्ययत्तेजस्तेनचक्रविनिर्मितम्।।विष्णोःशूलंचशर्वस्यशिबिकाधनदस्यच॥३॥ दंडःप्रेतपतेःशक्तिदेवसेनापतेस्तथा।अन्येषांचैवदे वानामायुधानिसविश्वकृत् ॥४॥ चकारतेजसामानोर्भासुराण्यरिशान्तये॥ इतिशातिततेजाःसशुशुभेनातितेजसा॥५॥वपुर्दधारमार्तण्ड सर्वावयव शोभनम् ॥सददर्शसमाधिस्थःस्वांभाऱ्यांवडवाकृतिम्॥६॥अधृष्यांसर्वभूतानांतपसानियमेनच॥उत्तरांश्चकुरून्गत्वाभूत्वाऽश्वोभानुरागमत्॥७॥सा चदृष्ट्वातमायान्तंपरपुंसोविशङ्कया।जगामसंमुखतस्यपृष्टरक्षणतत्परा॥८॥ततश्चनासिकायोगंतयोस्तत्रसमेतयोः॥ वडवायांचतत्तेजोनासिकाभ्यां विवस्वतः॥९॥देवीतत्रसमुत्पन्नावश्विनौभिपजांवरौ|नासत्यदसौतनयावश्विवक्रादिनिर्गतौ॥१०॥मार्तण्डस्यसुतावेतावश्वरूपधरस्यहि ॥रेतसोऽन्ते चरेवन्तःखड्गीधन्वीतनुत्रधृक ॥११॥अश्वारूढःसमुद्भुतोबाणतूणसमन्वितः॥ ततःस्वरूपममलंदर्शयामासभानुमान् ॥ १२॥ तस्यशान्तंसमालो क्यसारूपंमुदमाददे॥स्वरूपधारिणींचेमांसनिनायनिजालयम् ॥ १३॥ संज्ञांभाऱ्यांप्रीतिमतींभास्करोवारितस्करः॥ ततःपूर्वसुतोयोऽस्या सोऽभूद्ध वस्वतोमनुः ॥१४॥ द्वितीयश्चयमःशापाद्धर्मदृष्टिरनुग्रहात्॥यमस्तुतेनशापेनभृशंपीडितमानसः॥१५॥धर्मोभिरोचतेयस्माद्धर्मराजस्ततःस्मृतः।। कृमयोमांसमादायपादतस्तेमहीतलम्॥१६॥ पतिप्यन्तीतिशापान्तंतस्यचकेपितास्वयम्॥धर्मदृष्टियतश्चासौसमोमित्रेतथाऽहिते ॥१७॥ ततोनियो गेतंयाम्येचकारतिमिरापहः ॥ तस्मैददौपिताविप्रभगवाँल्लोकपालताम् ॥१८॥ पितृणामाधिपत्यञ्चपरितुष्टोदिवाकरः ॥ यमुनांचनदींचकेकलिंदान्त वाहिनीम।।१९॥अश्विनौदेवभिषजीकृतौपितामहात्मना।।गुह्यकाधिपतित्वेचरेवन्तोविनियोजितः ॥२०॥ एवमप्याहचततोभगवाँल्लोकभावितः॥त्व मप्यशेषलोकस्यपूज्योवत्सभविष्यसि॥२१॥आरण्यादिमहादाववैरिदस्युभयेषुच॥ त्वांस्मरिष्यन्तियेमांमीक्ष्यन्तेतेमहापदः ॥२२॥ क्षेमंबुद्धिसुखं राज्यमारोग्यंकीर्तिमुन्नतिम्।।नराणांपरितुष्टस्त्वंपूजितःसंप्रदास्यसि ॥ २३ ॥ छायासंज्ञासुतश्चापिसावर्णिःसुमहायशाः। माव्यःसोऽनागतेकालेमनुः ·सावर्णिकोऽष्टमः॥२४॥मेरुपृष्ठेतपोधारमद्यापिचरतिप्रभुः॥धाताशनैश्चरस्तस्यग्रहोऽभूच्छासनावे ॥२६॥ यवीयसीतुयाकन्याऽऽदित्यस्याभूद्विजो तम।।अभवत्सासरिच्छ्रेष्ठातपतीलोकपावनी॥२६॥ यस्तुज्येष्ठोमहाभागःसर्गोयस्येहसाम्प्रतम् ॥ विस्तरंतस्यवक्ष्यामिमनोवैवस्वतस्यह ॥२७॥ इदयोजन्मदेवानांशृणुयाद्वापठेतवा। विवस्वतस्तनूजानारखेर्माहात्म्यमेवच ॥२८॥ आपदंप्राप्यमुच्येतप्राप्नुयाच्चमहायशः ॥ अहोरात्रकृतंपापमेतच्छ मयतेश्रुतम्।।माहात्म्यमादिदेवस्यमार्तण्डस्यमहात्मनः॥२९॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेरवेर्माहात्म्यवर्णनंनामपंचाधिकशततमोऽध्यायः॥१०॥ कौष्टुकिरुवाच॥ भगवन्कथितःसम्यग्भानोःसन्ततिसंभवः । माहात्म्यमादिदेवस्यस्वरूपञ्चातिविस्तरात् ॥ १॥ भूयोऽपिभास्वतःसम्याहात्म्य मुनिसत्तम ॥ श्रोतुमिच्छाम्यहंतन्मेप्रसन्नोवतुमर्हसि ॥२॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ श्रूयतामादिदेवस्यमाहात्म्यंकथयामिते ॥ विवस्वतोयच्चकारपूर्व माराषितोजनैः॥३॥ दमस्यपुत्रोविख्यातोराजाभूद्राज्यवर्धनः ॥ संसम्यक्पालनंचक्रेपृथिव्याःपृथिवीपतिः॥४॥ धर्मतःपाल्यमानंततेनराष्ट्रमहा त्मना। ववृधेऽनुदिनविप्रजनेनचधनेनच ॥५॥ हृष्टपुष्टमतीवासीत्तस्मिनाजन्यशेषतः॥ निर्भयःसकलश्चोयापौरजानपदोजनः॥६॥नोपसगों नचव्याधिर्नचव्यालोद्भवंभयम्॥नचावृष्टिभयन्तत्रदमपुत्रेमहीपतौ॥७॥सईजेचमहायज्ञैर्ददौदानानिचार्थिनाम् ॥ सुधर्मस्याविरोधेनबुभुजेविषया नपि ॥८॥ तस्यैवंकुर्वतोराज्यसम्यक्पालयतःप्रजाः॥सप्तवर्षसहस्राणिजग्मुरेकमहर्यथा॥९॥विदूरथस्यतनयादाक्षिणात्यस्यभूभृतः॥ तस्यपत्रीबभूवा थमानिनीनाममानिनी ॥ १०॥ कदाचित्तस्यसासुभ्रःशिरसोऽभ्यञ्जनाहता।।पश्यतोराजलोकस्यमुमोचाश्रुणिमानिनी॥११॥ तदश्रुबिन्दवोगा यदातस्यमहीपतेः।तदावीक्ष्याश्रुवदनांतामपृच्छतमानिनीम् ॥१२॥ निःशब्दमश्रुमोक्षेणरुदन्तींतांविलोक्यवै ॥ किमेतदितिपप्रच्छमानिनीराज्य वर्धनः॥१३॥ पृष्टासातततस्तेनभ प्राहमनस्विनी॥ नकिंचिदितितांभूयःपप्रच्छसमहीपतिः ॥ १४॥ बहुशःपृच्छतस्तस्यभूभृतःसासुमध्यमा ॥ (नकिंचिदितिहोवाचसाभूयोराज्यवर्धनम्।।किमेतदितिपप्रच्छमानिनींपार्थिवःपुनः ॥ बहुशःप्रेरितातेनसाभळतत्रभामिनी) दर्शयामासपलितंकेश भारान्तरोद्भवम् ॥ १५ ॥ एतत्पश्येतिभूपालकिमन्यन्मन्युकारणम् ॥ ममातिमन्दभाग्यायाजहासाथनृपस्ततः ॥१६॥ सविहस्याहतांपनीशृण्वता सर्वभूभृताम् ॥ पौराणांचमहीपालायेतबासन्समावृताः ॥ १७ ॥ शोकेनालंविशालाशिरोदितव्यंनतेशुभे ॥ जन्मदिपरिणामाद्याविकाराःसर्व जन्तुषु ॥ १८ ॥ अधीता सकलावेदाइष्टायज्ञाःसहस्रशः ॥ दत्तंद्विजानांपुत्राश्चसमुत्पन्नावरानने ॥१९॥मुक्ताभोगास्त्वयासाई यर्मत्यैरतिदुर्लभाः॥ सम्यक्चपालितापृथ्वीशौययुद्धेष्वनुष्ठितम् ॥ २० ॥ मित्रन्सद्देऐईसितंविहृतंचवनान्तरे ॥ किमन्यत्रकृतंभनेपलितेभ्योबिभेषियत् ॥ २०॥ भव न्तुकेशा पलितावल्यासन्तुमेशुभे॥शैथिल्यमेतुमेकायःकृतकृत्योऽस्मिमानिनि॥२२॥ मूर्षियदर्शितंभद्रेभवत्यापलितंममा चिकित्सामेवतस्याहं

·मा० पू०
म. १०६
॥१६॥
करोमिवनसंश्रयाता२३॥बाल्येबालक्रियापूर्वतद्वत्कौमारकेचया।यौवनेचापियायोग्यावार्द्धकेवनसंश्रया॥२४॥एवंमत्पूर्वजैर्भद्रेकृतत्वत्पूर्वजैश्चयत् ॥
अतोनतेश्रुपातस्यकिंचित्पश्यामिकारणम् ॥ २५ ॥अलन्तेमन्युनाभद्रेनन्वभ्युदयकारिमे ॥दर्शनंपलितस्यास्यमारोदीनिष्प्रयोजनम् ॥ २६ ॥
॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ततःप्रणम्यतंभूपाःपौराश्चैवसमीपगाः ॥ साम्राप्रोचुमहीपालामहर्षेराज्यवर्धनम् ॥२७॥नरोदितव्यमनयातवपत्न्यानराधिप ।
रोदितव्यमिहास्माभिरथवासर्वजन्तुभिः ॥२८॥ त्वंबवीषियथानाथवनवासाश्रितंवचः। प्रतन्तितेननःप्राणालालितानांत्वयानृप ॥२९॥ सर्वेयास्या
महेभूपयदियातिभवान्वनम् ॥ ततोऽशेषक्रियाहानिःसर्वपृथ्वीनिवासिनाम् ॥३०॥ भविष्यतिनसन्देहस्त्वयिनाथवनाश्रये ॥ साचधर्मोपघाताययदि
तत्प्रविमुच्यताम् ॥३१॥ सप्तवर्षसहस्राणित्वयेयपालितामही॥तत्समुत्थंमहापुण्यमालोकयनराधिप ॥३२ ॥वनेवसन्महाराजत्वंकरिष्यसियत्तपः॥
तन्महीपालनस्यास्यकलांनाईतिषोडशीम् ॥३३॥राजोवाच ॥ सप्तवर्षसहस्राणिमयेयंपालितामही ॥ इदानींवनवासस्यममकालोयमागतः॥३४॥
ममापत्यानिजातानिदृष्ट्वामेऽपत्यसन्ततीः ॥ स्वल्पेरेवमहोभिर्मेहन्तकोनसहिष्यति ॥३५॥ यदेतत्पलितमूर्धितद्विजानीतनागराः॥ दूतभूतमनार्य
स्यमृत्योरत्युग्रकर्मणः ॥३६॥ सोऽहंराज्येसुतंकृत्वाभोगांस्त्यकाबनाश्रयः॥ तपस्तप्स्येसमायान्तिनयावद्यमसैनिकाः॥३७॥ मार्कण्डेयउवाच ॥
ततोयियासःसवनंदेवज्ञानवनीपतिः ॥ पुत्रराज्याभिषेकायदिनलमान्यपृच्छत ॥३८॥श्रुत्वाचतेतुनृपतेर्वचोव्याकुलचेतसः॥ दिनंलग्नंचहोराश्चनवि
दुःशास्त्रदृष्टयः॥३९॥ उचुञ्चतंमहीपालंदैवज्ञाबाष्पगद्गदम् ॥ज्ञानानिनःप्रनष्टानिश्रुत्वैतत्तेवचोनृप ॥४०॥ ततोऽन्यनगरेभ्यश्चभृत्यैराष्ट्रभ्यएवच ॥
ततस्तस्माञ्चनगरात्प्राचुर्येणाभ्युपागमन् ॥४१॥ समुत्पत्यमहीपालंतयियासुंमुनेवनम् ॥ प्रकम्पिशिरसोभूत्वाप्रोचुर्ब्राह्मणसत्तमाः॥४२॥ प्रसीदपा
हिनोराजन्पालिताःस्मयथापुरः॥ सीदिष्यत्यखिलोलोकस्त्वयिभूपवनाश्रये॥४३॥त्वंकुरुष्वतथाराजन्यथानोसीदतेजगत्।यावज्जीवामहेवीरस्वल्प
कालमिमेवयम्।।नेच्छामश्चभवच्छून्यद्रष्टुंसिंहासनविभो ॥४४.मार्कण्डेयउवाच॥ इत्येवंतैस्तथान्यैश्चद्विजैःपौरपुरःसरैः।।भूपैर्भूत्यैरमात्यैश्वराजाप्रो
तःपुनःपुनः॥४५॥ वनवासविनिर्बन्धनोपसंहरतेयदा ॥ क्षमिष्यत्यन्तकोनेतिददौसचतदोत्तरम् ॥४६॥ ततोऽमात्याश्चभूपाश्चपौरवृद्धास्तथाद्वि
जासमेत्यमन्त्रयामासुःकिमत्रक्रियतामिति॥१७॥तेषांमन्त्रयतांविप्रनिश्चयोऽयमजायताअनुरागवतांतत्रमहीपालेऽतिधार्मिके॥४८॥सम्यग्ध्यान
पराभूत्वाप्रार्थयामःसमाहिताः।तपसाराध्यभास्वन्तमायुरस्यमहीपतेः॥४९॥तत्रैकनिश्चया कार्येकचिद्गुहेचभास्करम्।। सम्यगोपचाराद्यैरुपहारैरपू
जयन॥५०॥अपरेमौनिनोभूत्वाऋग्जापेनतथाऽपरे।यजुषामथसानाचतोषयाश्चक्रिरेरविम्॥५१॥अपरेचनिराहारानदीपुलिनशायिनः॥तपांसिचा
रिच्छंतोभास्कराराधनंद्विजाः॥५२॥अग्निहोत्रपराश्चान्येरविसूक्तान्यहर्निशम्॥जेपुस्तत्रापरेतस्थुर्भास्करेन्यस्तदृष्टयः ॥५३॥ इत्येवमतिनिर्बन्धंभा
1॥१६॥

·स्कराराधनप्रति ॥ बहुप्रकारंचकुस्तेतंतंविधिमुपाश्रिताः॥५१॥ तथातुयततांतेषांभास्कराराधनप्रति ॥ सुदामानामगन्धर्वउपगम्येदमब्रवीत् ॥५६
यद्याराधनमिष्टंवोभास्करस्यद्विजातयः॥ तदेतत्कियतांयेनभानुःप्रीतिमुपैष्यति ॥५६॥ तस्माद्गुरुविशालाख्यवनंसिद्धनिषेवितम् ॥ कामरूपेमहा
शेलेगम्यतांतत्रवैलघु॥१७॥ तस्मिन्नाराधनंभानोःक्रियतांसुसमाहितैः ॥ सिद्धक्षेत्रहितंतत्रसर्वकामानवाप्स्यथ॥५८॥मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इतिते
तद्वचः श्रुत्वागत्वातत्काननंद्विजाः॥ ददृशुर्भास्वतस्तत्रपुण्यमायतनंशुभम् ॥ ५९॥ तत्रतेनियताहारावर्णाविप्रादयोद्विज ॥ धूपपुष्पोपहाराढ्यांपूजा
चक्रुरतन्द्रिताः॥६०॥पुष्पानुलेपनायेश्वधूपगन्धादिकैस्तथा।जिपहोमानदानाद्यैःपूजनतेसमाहिताः।।कुर्वन्तस्तुष्टुवुर्ब्रह्मन्विवस्वन्तंद्विजातयः॥६॥
॥ ब्राह्मणाउचुः॥ ॥देवदानवयक्षाणांग्रहाणांज्योतिषामपि ॥ तेजसाभ्यधिकंदेवबजामशरणंरविम्॥६२॥ दिविस्थितंचदेवेशंद्योतयन्तंसमन्ततः॥
वसुधामन्तरिक्षंचव्याप्नुवन्तंमरीचिभिः॥६३॥ आदित्यंभास्करंभानुसवितारंदिवाकरम् ॥ पूपाणमर्यमाणंचस्वर्भानुदीप्तदीधितिम् ॥६४ ॥ चतुर्युगा
न्तकालाग्निदुष्प्रेक्ष्यंप्रलयान्तगम् ॥ योगीश्वरमनन्तंचरक्तंपीतंसितासितम् ॥६५॥ऋषीणामग्निहोत्रेषुयज्ञदेवेष्ववस्थितम् ॥बजामशरणंदेवंतेजोराशि
तमच्युतम् ॥ अक्षरंपरमंगुह्यंमोक्षद्वारमनुत्तमम् ॥ ६६॥ छन्दोभिरश्वरूपैश्चसकृयुक्तैर्विहङ्गमम् ॥ उदयास्तमनेयुक्तंसदामेरो प्रदक्षिणे ॥६७॥ अनृतं
चऋतंवपुण्यतीर्थपृथग्विधम्॥विश्वस्थितिमचिन्त्यंचप्रपन्नाःस्मप्रभाकरम्॥६८॥योब्रह्मायोमहादेवोयोविष्णुर्यःप्रजापतिः॥ वायुराकाशमापश्चपृथि
वीगिरिसागराः॥६९ ॥ग्रहनक्षत्रचन्द्राद्यावानस्पत्यंद्रमौषधम्॥व्यक्ताव्येक्तेषुभूतेषुधर्माधर्मप्रवर्तकः॥७॥बालीमाहेश्वरीचैववैष्णवीचेवतेतनुः॥ विधा
यस्यस्वरूपन्तुभानो स्वान्प्रसीदतु ॥७१॥ यस्यसर्वमयस्येदमङ्गभूतंजगत्प्रभोः॥सनःप्रसीदतांभास्वाञगायश्वजीवनम् ॥७२॥ यस्यैकमक्षरंक
पंप्रभामण्डलदुर्दृशम् ॥द्वितीयमैन्दवंसौम्यंसनोभास्वान्प्रसीदतु॥७३॥ताभ्यांचतस्यरूपाभ्यामिदंविश्वविनिर्मितम् ॥ अग्नीषोममयंभास्वान्सनोदेवः
प्रसीदतु॥ ७॥ मार्कण्डेयउवाच ।। इत्थंस्तुत्यातदाभक्त्यासम्यक्पूजाविधानतः॥तुतोषभगवान्भास्वास्त्रिभिर्मासर्द्विजोत्तम।।७५ ॥ ततःसमण्डला
इंद्यनिजबिंबसमप्रभः॥अवतीर्यददौतेभ्योदुर्दशोदर्शनेरविः॥७६ ॥ ततस्तेस्पष्टरूपंतसवितारमजंजनाः ॥ पुलकोत्कम्पिनोविप्राभक्तिनम्राःप्रणे
मिरे ॥७॥नमोनमस्तेस्तुसहस्ररश्मेसर्वस्यहेतुस्त्वमशेषकेतुः ॥ पातात्वमीड्योऽखिलयज्ञधामध्येयस्तथायोगविदाप्रसीद।।७८॥ इति श्रीमार्कण्डेय
महापुराणेभानुस्तवोनामषडधिकशततमोध्यायः ॥ १.६॥॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततःप्रसन्नोभगवान्भानुराहाखिलाअनान् ॥ वियतीयदभिप्रे
तमत्तःप्राप्तुंद्विजादयः ॥ १॥ ॥मार्कण्डेयउवाच ॥ ततस्तेप्रणिपत्योचुर्विप्रक्षत्रादयोजनाः ॥ ससाध्वसमशीतांशुमवलोक्यपुरःस्थितम् ॥२॥

·सस मा० पु० अ. १०७ 1१६२॥ •~ ॥ प्रजाठचुः॥ भगवन्यदिनोभक्त्याप्रसन्नस्तिमिरापह ॥३॥ दशवर्षसहस्राणिततोनोजीवतांनृपः॥निरामयोजितारातिःसुकोशःस्थिरयौवनः ॥2॥ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ तथेत्युक्ताजनान्भास्वानदृश्योऽभून्महामुनेतेऽपिलब्धवगहृष्टाःसमाजग्मुर्जनेश्वरम् ॥६॥ यथावृत्तंचतेतस्मैनरेन्द्रायन्य वेदयन् ॥ वरंलब्ध्वासहस्रांशो सकाशादखिलंद्विज॥६॥तच्छ्रुत्वाजषेतस्यसापनीमानिनीद्विज ॥ (प्रहर्षपरमंयाताहर्षोद्वततनूरुहा)॥सचराजाचि रंदध्यौनाहकिंचिच्चतंजनम् ॥७॥ ततःसामानिनीभूपहर्षापूरितमानसा ॥ दिष्टयाऽयुषामहीपालवर्द्धस्वेत्याहतंपतिम् ॥८॥तथातयामुदाभ मानिन्या थसभाजितः॥नाहंकिंचिन्महीपालश्चिन्ताजडमनाद्विज ॥९॥ सापुनःप्राहभर्तारंचिन्तयानमधोमुखम् ॥ कस्मात्रहर्षमभ्येपिपरमाभ्युदयेनृप।॥१०॥ दशवर्षसहस्राणिनीरुजःस्थिरयौवनः ॥ भावीत्वमद्यप्रभृतिकिंतथापिनदृष्यसे ॥११॥ किन्तुतत्कारणंबहियच्चिन्ताकृष्टमानसः॥ परमाभ्युदयेऽपि त्वंसंप्राप्तेपृथिवीपते॥१२॥ राजोवाच ॥ कथमभ्युदयोभद्रोकिंसभाजयसेचमाम् ॥ प्राप्तोदुःखसहस्राणांकिंसभाजनमिष्यते॥१३॥दशवर्षसहस्राणिजी विष्याम्यहमेककः ॥ नत्वंतवविपत्तोमेकिनदुःखंभविष्यति ॥ १४॥ पुत्रान्पौत्रान्प्रपौत्रांश्चतथान्यानिष्टबान्धवान् ॥ पश्यतोमेमृतान्दुःखंकिमल्प हिभविष्यति॥१५॥ भृत्येषुचातिभक्तेषुमित्रवर्गेतथामृते ॥ भद्रेदुःखमपारंमेभविष्यतितुसन्ततम् ॥१६॥ यैर्मदर्थतपस्तप्तंकृशैर्धमनिसन्ततः॥ तेम रिष्यन्त्यहंभोगीजीविष्यामीतिधिकरम् ॥१५॥ सेयमापदरारोहेप्राप्तानाभ्युदयोमम।कथंवामन्यसेनत्वंयत्सभाजयसेऽद्यमाम॥१८॥मानिन्युवाच ॥ महाराजयथात्थत्वंतर्थतन्त्रात्रसंशयः॥ मयापोरेश्चदोषोऽयंप्रीत्यानालोकितस्तव ॥ १९॥एवंगतेऽवकिकार्यनरनाथविचिन्त्यताम्॥नान्यथाभावि यत्पाहप्रसन्नोभगवानविः॥२०॥ ॥राजोवाच ॥उपकार:कृतःपोरैःप्रीत्याभृत्यैश्चयोमम ॥कथंभोक्ष्याम्यहंभोगान्गत्वातेषामनिष्कृतिम् ॥२१॥ सोऽहमद्यप्रभृत्यदिगत्वानियतमानसः॥(पौलोकहितार्थचतोषयिष्यामिभास्करम्॥यथापौराममकृतेबान्धवाश्चसमन्ततः॥ आराधनायदेवेशंतथा हमपिसांप्रतम् ) तपस्तप्स्यनिराहारोभानोराराधनांद्यतः॥२२॥ दशवर्षसहस्राणियथाहंस्थिरयौवनः ॥ तस्यप्रसादादेवस्यजीविष्यामिनिरा मयः॥२३॥तोयदिप्रजाःसर्वाभृत्यास्त्वंचसुताश्चमे॥पुत्र-पौत्राःप्रपौत्राश्चसुहदश्चवराननौ।२४ ॥जीवन्त्येतंप्रसादंचकरोतिभगवानविः॥ ततोऽइंभ विताराज्येभोक्ष्येभोगांस्तथामुदा॥२५॥नचेदेवंकरोत्यर्कस्तदाद्रौतत्रमानिनीतिपरतप्स्येनिरागरोयावजीवितसंशयः॥२६॥मार्कण्डेयउवाच।। इत्यु तासातदातेनतथेत्याहनराधिपम्॥जगामतेनचसमंसाऽपितंधरणीधरम्॥२७॥ सतदायतनंगत्वाभार्ययासहपार्थिवः।भानोराराधनंचकेशुश्रूषानिरतो द्विज॥२८॥निराहाराकृशासाचयथासौपृथिवीपतिः।तेपेतपस्तथैवोग्रंशीतवातातपक्षमा॥२९॥तस्यपूजयतोभानुंतवतश्चतपोमहत॥साग्रेसंवत्सरेया तेततःप्रीतोदिवाकरः॥ ३०॥ समस्तभृत्यपौरादिपुत्राणांचकृतेद्विज ॥ ददौयथाभिलषितंवरंद्विजवरोत्तम॥३१॥लब्ध्वावरंसनृपतिःसमभ्येत्यात्मनः ·पुरम् ॥ चकारमुदितोराज्यंप्रजाधर्मेणपालयन् ॥ ३२॥ ईजेयज्ञान्सचबहून्दीदानान्यहर्निशम् ॥ मानिन्यासहितोभोगान्बुभुजेवसधर्मवित् ॥ ॥ ३३ ॥ दशवर्षसहस्राणिपुत्रपौत्रादिभिःसह ॥भृत्यैः पौत्रैःप्रमुदित सोऽभवत्स्थिरयौवनः॥३४॥ तस्येतिचरितंदृष्ट्वांगंमतिर्नामभार्गवः ॥ विस्म याकृष्टहृदयोगाथामेतामगायत॥३५॥भानुभक्तेरहोशक्तिर्यद्राजाराज्यवर्द्धनः॥आयुषोवर्द्धनेजात-स्वजनस्यतथात्मनः॥३६॥ इतितेकथितविप्रयत्प टोऽहत्वयादितः॥आदिदेवस्यमाहात्म्यमादित्यस्यविवस्वतः॥३७॥ विप्रेतदखिलंभुत्वाभानोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ पठंश्चमुच्यतेपापैःसप्तरात्रकृतैर्नरः ॥३८॥अरोगीधनवानाढयःकुलेमहतिधीमताम्।।जायतेचमहाप्राज्ञोयश्चैतद्धारयेदुधः ॥३९॥(यजतेचमहायज्ञैःसमाप्तवरदक्षिणेः॥ श्रुत्वाचरितमेतद्धि समानलभतेफलम् ॥)मन्त्राश्चयेत्राभिहिताभास्वतोमुनिसत्तम ॥ जपःप्रत्येकमेतेषांत्रिसंध्यंपातकापहः ॥४०॥ समस्तमेतन्माहात्म्यंयत्रचायतनेर वः॥ पठ्यतेतत्रभगवान्सानिध्यनविमुंचति ॥४१॥ तस्मादेतत्त्वयाब्रह्मन्मानोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥धाय॑मनसिजाप्यंचमहत्पुण्यमभीप्सता॥४२॥ सुवर्णशृङ्गीमतिशोभनाङ्गीपयस्विनींगांप्रददातियोहि॥शृणोतिचैतब्यहमात्मवान्नरःसमंतयोःपुण्यफलंद्विजाय ॥४३॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणे भानोर्माहात्म्यंनामसप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥ एवंप्रभावोभगवाननादिनिधनोरविः।यस्यत्वकोष्टकेभक्त्यामाहात्म्यंपरिपृच्छसि ॥१॥ परमात्मासयोगिनायुजतांचेतसांलयम् ॥क्षेत्रज्ञःसांख्ययोगानायज्ञेशोयविनामपिं ॥ २॥सूर्याधिकारंवहतोविष्णोरीशस्यवेधसः॥ मनुस्तस्या भवत्पुत्रश्छिनसर्वार्थसंशयः॥३॥मन्वन्तराधिपोविप्रयस्यसप्तममन्तरम्॥इक्ष्वाकु भगोरिष्टोमहाबलपराक्रमः॥४॥नरिष्यन्तोऽथनाभागःपृषधोध एएवच॥एतेपुत्रामनोस्तस्यपृथग्राज्यस्यपालकाः॥५॥ विख्यातकीर्त्तयःसर्वेसर्वेशस्त्रास्त्रपारगाः ॥ विशिष्टतरमन्विच्छन्मनुःपुत्रंतथापुनः॥ ६॥मि त्रावरुणयोरिष्टिंचकारकृतिनांवरः ॥ यत्रचापहुतेहोतुरपचारान्महामुने।। ७॥ इलानामसमुत्पन्नामनोःकन्यासुमध्यमा॥तादृष्ट्वाकन्यकांतत्रसमुत्पन्ना ततोमनुः।।८॥तुष्टावमित्रावरुणौवाक्यचेदमुवाचहभिवत्प्रसादात्तनयोविशिष्टोमेभवेदिति ॥९॥ कृतेमखेसमुत्पन्नातनयाममधीमतः॥यदिप्रसन्नीवर दौतदियंतन्यामम॥१०॥प्रसादाद्भवतोः पुत्रोभवत्वतिगुणान्वितः॥ तथेतिचाभ्यामुक्तेतुदेवाभ्यांसेवकन्यका ॥ ११॥ इलासमभवत्सद्यासुद्युमइतिवि श्रुतः॥पुनश्चेश्वरकोपेनमृगयामटतावन॥१२॥स्त्रीत्वमासादितंतेनमनुपुत्रेणधीमतापुरूरवसनामानंचक्रवर्तिनमूर्जितम् ॥१३॥ जनयामासतनयंयत्र सोमसुतोबुधः॥जातेसुतेपुनःकृत्वासोऽश्वमेधंमहाक्रतुंम्॥१४॥पुरुषत्वमनुप्राप्तःसुद्युम्नःपार्थिवोऽभवत्।।सुद्युनस्यत्रयःपुत्राउत्कलोविनयोगयः॥१५॥ पुरुषत्वेमहावीर्यायविनःपृथुलौजसः।पुरुषत्वेतुयज़ातास्तस्यराजस्वयःसुताः॥१६॥बुभुजुस्तेमहीमेतांधर्मेनियतचेतसः॥स्त्रीभूतस्यतुयोजातस्तस्य २८ ·•- मा० ० अ० ११ ॥१६३॥ A राज्ञःपुरूरवाः।।१७।नसलेभेमहीभागयतोवुधसुतोहिसः॥ततोवसिष्ठवचनात्प्रतिष्टानंपुरोत्तमम् ॥ तस्मैदत्तंसराजाभूत्तत्रातीवमनोहरे॥१८॥इतिश्री मार्कण्डयमहापुराणेवंशानुक्रमोनामाष्टाधिकशततमोऽध्यायः॥१०८॥मार्कण्डेयउवाच।।पृपध्राख्योमनोःपुत्रोमृगयामगमद्वनम्॥ तत्रचंक्रममाणोऽसो विपिनेनिर्जनेवन।।१॥नाससादमृगकश्चिद्रानुदीधितितापितः॥क्षुत्तृत्तापपरीताङ्गइतश्चेतश्चचंक्रमन्॥२॥सददर्शतदातत्रहोमधेनुंमनोहरामालितान्तर्दे हछन्नाधाब्राह्मणस्याग्रिहोत्रिणः॥३॥समन्यमानोगवयमिषुणातामताडयत्॥पपातसापिताणविभिन्नहृदयाभुवि ॥४॥ ततोऽमिहोत्रिणःपुत्रोब्रह्मचा गितपोरतिः॥शप्तवान्सपितुर्दृष्ट्वाहोमधेनुंनिपातिताम्॥गोपाल प्रेषितःपुत्रोबाभ्रव्योनामनामतः॥कोपामर्षपराधीनचित्तवृत्तिस्ततोमुने ॥६॥चुको पविगलत्स्वेदजललोलाविलक्षणः॥तंकुद्धप्रेक्ष्यसनृपःपृपधोमुनिदाकरम॥७॥ प्रसीदेतिजगौकस्माच्छूद्रवत्कुरुमेरुषम्॥नक्षत्रियोनवादेश्यएवंक्रोधमुपै तिवे॥यथात्वंशूद्रवजातोविशिष्टेब्रह्मणःकुले ॥८॥ मार्कण्डेयउवाच॥इतिनित्सितस्तेनसराज्ञामौलिनःसुतः॥शशापतंदुरात्मानंशूदएवभविष्यसि ॥९॥प्रयास्यतिक्षयंब्रह्मन्यत्तेऽधीतंगुरोर्मुखात्॥होमधेनुर्ममगुरोर्यदियहिंसितात्वया॥१०॥एवंशप्तोनृपःक्रुद्धस्तच्छापपरिपीडितः॥प्रतिशापपरोविप्र तोयजग्राहपाणिना ॥११॥ सोऽपिराज्ञोविनाशायकोपंचक्रेद्विजोत्तमः ॥तमभ्यत्यत्वरायुक्तोवारयामासवेपिता ॥१२॥ वत्सालमलमत्यर्थकोपेनाती वौरिणा॥ऐहिकामुप्मिकहितःशमएवद्विजन्मनाम् ॥१३॥ कोपस्तपोनाशयतिक्रुद्धोभ्रश्यत्यथायुपः ॥ क्रुद्धस्यगलतेज्ञानंक्रुद्धश्चार्थाचहीयते ॥१४॥ नधर्म क्रोधशीलस्यनाथंचाप्नोतिरोपणः॥नालंसुखायकामाप्तिःकोपेनाविष्टचेतसाम् ॥१५॥ यदिराज्ञाहताधेनुरियविज्ञानिनासता ॥ युक्तमत्रदयांक तुमात्मनोहितबोविना॥१६॥अथवाऽजानताधेनरियंव्यापादितामम ॥ तत्कथंशापयोग्योऽयंदुष्टनास्यमनोयतः।।१७॥ आत्मनोहितमन्विच्छन्बा धतयोऽपरंनरः ।।कर्तव्यामूढविज्ञानेदयातत्रयालुभिः॥१८॥अज्ञानतःकृतेदण्डपातयन्तिबुधायदि।बुधेभ्यस्तमहंमन्येवरमज्ञानिनोनराः॥१९॥ ना घशांपस्त्वयादेयःपार्थिवस्यास्यपुत्रक ॥ स्वकर्मणैवपतितागौरेषादुःखमृत्युना ॥२०॥॥ मार्कण्डेय उवाच।। पृषनोऽपिमुनेःपुत्रेप्रणम्यानम्रकन्धरः।। प्रसीदेतिजगादोच्चैरज्ञानाद्धातितेतिच॥२॥मयागवयबुद्धयोगौरवघ्याघातितामुनोअज्ञानाद्धोमधेनुस्तेप्रसीदत्वंचनोमुना२२॥॥ऋपिपुवउवाच॥ आजन्मनोमहीपालनमयाव्याहृतंमृषाकोधश्चाद्यमहाभागनान्यथामेकदाचन।।२३॥तन्त्राहमेनंशनोमिशापंकर्तुनृपान्यथा।।यस्तेसमुद्यतःशापोद्विती यःसनिवर्तितः॥२४॥इत्युक्तवन्ततंबालमादायसपिताततः॥जगामस्वाश्रमंसोऽपिपृषध्रःशूद्रतामगात्॥२८॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेवंशानुचरिते पृषधोपाख्यानेनवाधिकशततमोऽध्यायः॥१०९।।मार्कण्डेयउवाच॥कारुषाःक्षत्रियाःशूरा करुषस्याभवन्सुताः॥ तेतुसघशतंवीरास्तेभ्यश्चान्येसहस्र शः॥१॥दिष्टपुत्रस्तुनाभागःस्थितःप्रथमयौवने।ददर्शवेश्यतनयामतीवसुमनोहराम्॥२॥ तस्यांसंदृष्टमात्रायांमदनाक्षितमानसः।।बभूवभूपतनयो ·निःश्वासाक्षेपतत्परः॥३॥ तस्याःसगत्वाजनकंवव्रतवैश्यकन्यकाम् ॥ ततोऽनङ्गपराधीनमनोवृत्तिनृपात्मजम् ॥शातंचाहसपितातस्याराजपुत्रंकृतां जलिः॥ बिभ्यतस्यपितुर्विप्रप्रश्रयावनतंवचः ॥६॥ भवन्तोभूभुजोभृत्यावयंवःकरदायकाः॥कथंसम्बन्धमसमेरस्माभिरभिवाञ्छसि ॥ ६॥ ॥रा जपुत्रवाच ॥ साम्यंमानुपदेहस्यकाममोहादिभिःकृतम् । तथापिकालेतैरेवयोज्यतेमानुपंवपुः ॥७॥ तथैवचोपकारायजायन्तेतस्यतान्यपि॥अन्या निचान्यजीवन्तिभिन्नजातिमतांसताम्॥८॥ तथान्यान्यप्ययोग्यानियोग्यतांयान्तिकालतः॥ योग्यान्ययोग्यतांयान्तिकालवश्याहियोग्यता॥९॥ आप्याय्यतेयच्छरीरमाहारादिभिरीप्सितः॥ कालंज्ञात्वातथाभुक्तंतदेवपरिशिष्यते॥१०॥इत्थंममेषाभिमतातनयादीयतांत्वया।अन्यथामच्छरीरस्य विपत्तिरुपलक्ष्यते॥३१॥॥ वैश्यउवाच॥॥परतन्त्रावयंवंचपरतन्त्रोमहीभुजः॥ पित्रातेनाभ्यनुज्ञातस्त्वंगृहाणददाम्यहम् ॥ १२॥राजपुत्रउवाच॥ प्रष्टव्याःसर्वकार्येषुगुरखोगुरुवर्तिभिः।नत्वीहशस्वकार्येषुगुरूणांवाक्यगोचरः॥१३॥कमन्मथकथालापोगुरूणांश्रवणंकच॥विरुद्धमेतदन्यत्रप्रष्टव्या गुरखोभिः॥१४॥वेश्यउवाच॥ ॥ एवमेतत्स्मरालापस्तवायपृच्छमागुरुम् ॥ अहंपृच्छामिनालापोममकामकथाश्रयः ॥ १५॥ ॥ मार्कण्डेयउ वाच ॥.॥ इत्युक्तः सोऽभवन्मौनीराजपुत्रः सचापितत् ॥ तत्पित्रेसर्वमाचष्टराजपुत्रस्ययन्मतम्॥१६॥ततस्तस्यपिताविप्रानृचीकादीन्द्विजोत्तमान्॥ प्रवेश्यराजपुत्रंचयथाख्यानंन्यवेदयत्॥१७॥निवेद्यचततःप्राहमुनीनेवव्यवस्थित ॥ यत्कर्तव्यंतदादेष्टुमर्हन्तिद्विजसत्तमाः॥१८॥॥ऋपयऊचुः॥ ॥ राजपुत्रानुरागस्तेयद्यस्यांवेश्यसन्ततौ ॥तदस्तुधर्मएवैपकिन्तुन्यायक्रमेणसः।।१९।मूर्धाभिपिक्ततनयापाणिग्राहोत्सवःपुरा॥ भवत्वनन्तरंगेयतवभा भिविष्यति ॥ २० ॥ एवंनदोपोभवतितर्थमामुपाञ्जतः ॥ अन्यथाऽभ्यतितजातिरुत्कृष्टावालकानयात् ॥२१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ इत्युक्तस्तदपास्यैववचस्तेपांमहात्मनाम् ॥ विनिप्क्रम्यगृहीत्वातामुद्यतासिरथाब्रवीत् ॥ २२ ॥ राक्षसेनविवाहेनमयावैश्यसुताहृता ॥ यस्यसा मर्थ्यमत्रास्तिसएतांमोचयत्विति ॥२३॥ ततः सवेश्यस्तादृष्ट्वागृहीतांतनयांद्वतम् ॥ त्राहीतिपितरंतस्यप्रयोशरणद्विज ॥ २४ ॥ ततस्तस्य पिताक्रुद्धआदिदेशवलंमहत् ॥ हन्यताहन्यतांदुष्टोनाभागोधर्मदूषकः ॥२५॥ ततस्तद्युयुधेसैन्यंतेनभूभृत्सुतेनवै ॥ कृतानेणतदानेणतत्याचु येणपातितम ॥२६॥ सश्रुत्वानिहतंसैन्यराजपुत्रेणभूपतिः ॥ स्वयमेवयोयोदुस्वमन्यपरिवारितः ॥ २७ ॥ ततोयुद्धमभूत्तस्यभूभुजः स्वसुतेनयत् ॥ राजपुत्रेणशस्त्रास्तत्रातिशयितः पिता ॥ २८ ॥ ततोऽन्तरिशादागत्यपरित्राट्समहामुनिः ॥ प्रत्युवाचमहीपालं विरमतिसंयुगात ॥२९॥ त्वत्पुत्रस्यमहाभागविधर्मोऽयंमहात्मनः॥तवापिवैश्येनसहनयुद्धधर्मवन्नृप ॥३०॥ब्राह्मण्याब्राह्मणःपूर्वकुर्वन्दारपरिग्रहम् ॥ ब्राह्मण्यात्सर्वव णेपुनहानिमुपगच्छति ॥३॥ तथैवक्षत्रियसुतांक्षत्रियःपूर्वमुद्वहन् ॥ इतरेचततोराजथ्यवतेनस्वधर्मतः ॥३२॥ पूर्ववैश्यस्तथावेश्यांपश्चाच्छूद्रकुलोद्र ॥

·पा० पु.
अ० १११
॥१६४॥
वाम्।।नहीयतेवेश्यकुलादयंन्यायःकमोदितः॥३३॥ब्राह्मणाःक्षत्रियावैश्याःसवर्णापाणिसंग्रहम् ॥अकृत्वाऽन्यभवापाणे पतन्तिनृपसंग्रहात् ॥ ३४॥
यस्यायस्याहिहीनायाःकुरुतेपाणिसंग्रहम्।।अकृत्वावर्णसंयोगसोऽपितद्वर्णभाग्भवत्॥३५॥सोऽयंवैश्यत्वमापनस्तवपुत्र सुमन्दधीः॥नास्याधिकारोयु
दायक्षत्रियेणत्वयासह ॥३६॥ वयमेतन्नजानीमःकारणंनृपनन्दन ।। यथाभविष्यतीदंचनिवतरणकर्मतः ॥३७॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेवंशानुच
रितेनाभागाख्यानंनामदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११०॥ मार्कण्डेयउवाच॥ निवृत्तीसौततोभूपःसंग्रामात्स्वसुतेनवै॥ उपयमेचतांवैश्यतनयांसो
ऽपितत्सुतः ॥ १॥ ततःसवेश्यताप्राप्त समुपेत्याहपार्थिवम् ॥ भूपालयन्मयाकाय्यतत्समादिश्यतांमम ॥२॥ ॥राजोवाच ॥ ॥ धर्माधिकरणे
युक्ताबाभ्रव्याद्यास्तपस्विनः ॥ यदस्य कर्मधर्मायतद्वदंतुतथाचर ॥३॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ततस्तेमुनयस्तस्यपाशुपाल्यंतथाकृषिम् ॥ वाणिज्यंच
परंधर्ममाचचख्युःसभासदः॥४॥तथैवचक्रेससुतस्तस्यराज्ञोयथोदितम् ॥ तैर्धर्मवादिभिर्धर्मच्युतस्यनिजधर्मतः॥६॥तस्यपुत्रस्ततोजातोनानाख्यातो
भलन्दनः॥समात्राप्रहितोगच्छद्गोपालोभवपुत्रक॥६॥मात्रातथानिगुक्तोऽथप्रणिपत्यस्वमातरम्॥ राजर्षिमगमन्त्रीपहिमवत्पर्वताश्रयम् ॥७॥ तंसमेत्य
चजग्राहतस्यपादोयथाविधि॥प्रणिपत्याहचैवैनंराजर्पिसभलन्दनः॥८॥आदिष्टोभगवन्मात्रागोपालस्त्वंभवतिवमयाचपालनीयाक्ष्मातस्याःस्वीकर
णकथम्॥२॥मयाहिगाःपालनीयासायदास्वीकृताभवेत्॥आकान्ताबलवद्भिःसादायादैःपृथिवीमप ॥१०॥तांयथाप्राप्नुयांपृथ्वीत्वत्प्रसादादहंविभो ॥
तथादिशकरिष्यामितवाज्ञांप्रणतोऽस्मिते ॥ ११॥ ॥ मार्कण्डेउवाच॥॥ ततःसनीपोराजर्षिस्तस्मेनिरवशेषतः॥ भलन्दायददौब्रह्मनस्त्रग्राममहा
त्मने।॥१२॥प्राप्तास्त्रविद्यःसयोपितृव्यतनयान्द्विजावसुरातादिकान्पुत्रानादिष्टःसमहात्मना।।१३॥अयाचतसराज्या,पितृपैतामहोचितम्।।तेचोचुवै
श्यपुत्रस्त्वंकथंभोल्यमिमेदिनीम्॥१४॥ततस्तैयुद्धमभवद्भलन्दस्यात्मवंशजैविमुरातादिभिःक्रुदै कृतास्त्रस्यास्त्रवर्षिभिः॥१६॥सजित्वातानशेषांस्तु
शस्त्रविक्षतसैनिकान्॥जहारपृथिवीतेषांधर्मयुद्धेनधर्मवित्॥१६ासनिर्जितारिम्सकलांपृथ्वीराज्यंतथापितुः॥निवेदयामासततस्तत्पिताजगृहेनच॥प्रत्यु
वाचसतंपुत्रंभा-याःपुरतस्तदा॥१७॥नाभागउवाच ॥ भलन्दराज्यमेतत्तेक्रियतांपूर्वजैःकृतम्।।१८॥ अहंनकृतवान्राज्यंनासामर्थ्ययुतःपुरा॥वैश्यतां
तुपुरस्कृत्यतथैवाज्ञाकरःपितुः॥१९॥कृत्वाऽप्रीतिपितुरहवैश्यकन्यापरिग्रहातानपुण्यलोकभायाजायावदाभूतसंप्लवम्॥२०॥उल्लंघ्याज्ञांपुनस्तस्यपाल
यामिमहीयदिनास्तिमोक्षस्ततोनूनंममकल्पशतैरपि ॥२॥नचापियुक्तत्वदा निर्जितंमममानिनः॥राज्यभोक्लुमनीहस्यदुर्बलस्येवकस्यचित् २२॥
राज्यंकुरुस्वयंपुत्रदायादेभ्योविमुंचवा।ममाज्ञापालनंशस्तपितुर्नक्षितिपालनमा॥२३॥मार्कण्डेयउवाच।।ततःप्रहस्यतद्भा-सुप्रभानामभामिनी।प्रत्यु
॥१६॥

·वाचपतिभूपगृह्यतांराज्यमूर्जितम्॥२४॥नत्ववेश्योनचेवाहंजातावश्यकुलेनृपाक्षित्रियस्त्वंतथैवाहक्षत्रियाणांकुलोद्भवा।।२९॥ पूर्वमासीन्महीपालःसुदे वइतिविश्रुतः। तस्याभूच्चसखाराज्ञोधूम्राश्वस्यसुतोनलः॥२६॥सतेनसख्यासहितोजगामाम्रवनंवनम्॥पत्नीभिःससमरन्तुमाधवेमासिपार्थिवा२७॥ ततःपानान्यनेकानिभक्ष्याणिबुभुजेतदा।भा-भिःसहितस्ताभिस्तेनसख्यासमन्वितः॥२८॥ततःपुष्करिणीतीरेददर्शातिमनोरमाम्॥पनींच्यवनपु त्रस्यप्रमतेःपार्थिवात्मजाम्॥२९॥सखातस्यनलोमत्तोजगृहेतांचदुर्मतिः॥पश्यतस्तस्यराज्ञश्चत्रातत्रातेतिवादिनीम्॥ ३० ॥ आनन्दितंनिशम्यैवसत स्याःप्रमतिःपतिः॥आजगामत्वरायुक्तःकिमेतदितिवैवदन्॥३१॥ततोददर्शराजानंसुदेवंतत्रसंस्थितम्।।गृहीतांचतथापनीनलेनसुदुरात्मना॥३२॥ततः सुदेवप्रमतिःप्राहायशास्यतामिति॥त्वंत्रशास्ताभवद्वाज्यदुष्टश्चायनलीनृप॥३३॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥तस्यार्तस्यवचःश्रुत्वासुदेवोनलगौरवात्॥ पाहवैश्योऽस्मिगच्छान्यक्षत्रियंत्राणकारणात्॥३४॥ततःसप्रमतिःक्रुद्धस्तेजसानिर्दहत्रिव॥प्रत्युवाचाथराजानवेश्योऽस्मीत्यभिभाषिणम् ॥३५॥ प्रमतिरुवाच॥ ॥ एवमस्तुभवान्वेश्य क्षत्रियःक्षतरक्षणात्।क्षत्रियैार्यतेशस्त्रंना-शब्दोभवेदिति।सत्वनक्षत्रियोभावीवैश्यएवकुलाधमः ॥३६॥इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेनाभागचरितएकादशाधिकशततमोऽध्यायः॥१११॥मार्कण्डेय उवाच॥ ॥ तस्मैदत्त्वाततःशापनलकुद्धोब्रवीडिज|प्रमतिर्भा गवःकोपात्रलोक्यंनिर्दहन्निव ॥१॥ मदोन्मत्तोयतोभा-भवानत्रममाश्रम।।वलावहातिभस्मत्वंतस्मादजतुमाचिरम् ॥२॥ तेनोदाहृतमात्रेचवाक्येत स्मिंस्तदानलः॥देहजेनामिनासद्योभम्मपुञम्तदाऽभवत् ॥ ३॥ दृष्ट्वाप्रभावतंतस्यसुदेवोविमदस्ततः॥प्रणामनम्रःप्राहेदंक्षम्यतांक्षम्यतामिति ॥४॥ यदुक्तवांस्त्वांभगवन्सुगपानमदाकुलम।।तत्क्षम्यतांप्रसीदत्वंशापोऽयंविनिवर्त्यताम्॥६॥एवंप्रसादितस्तेनप्रमतिः प्राहभार्गवः॥गतकोपोनलेदग्धेना वनीतेनचेतसा॥६॥नान्यथाभावितद्वाक्यंयन्मयासमुदीरितम् । तथापितेकरिष्यामिप्रसन्नोऽनुग्रहंपरम् ॥७॥ भवितावैश्यजातीयोभवान्नास्त्यत्रसं शयः। भविताक्षवियोवेश्यम्तस्मिन्नेवाशुजन्मनि॥८॥ग्रहीप्यतिबलात्कन्यांयदातेशत्रसम्भवः ॥ तदात्वंक्षत्रियोवैश्यःस्वगृहीतोभविष्यसि ॥९॥एवं सिदेश्योभूपालसुदेवोऽस्मत्पिताभवत्।।अहंचयामहाभागतत्सर्वश्रूयतांत्वया॥१०॥सुरतोनामराजर्षिःप्रागासीद्वन्धमादने॥तपस्वीनियताहारस्त्यक्तस गोवनाश्रयः॥११॥ततःश्येनमुखभ्रष्टादृष्ट्वैकांशारिकांभुवि।कृपाऽभूजनितामृातथातस्यमहात्मनः॥१२॥ततोमूर्छावसानेऽहंतस्योत्पत्राशरीरतः ॥ समांदृष्ट्वाचजग्राहनियमानेनचेतसा॥१३॥ यस्मात्कृपाभिभूतस्यममजातयमात्मजा।।तस्मात्कृपावतीनानाभविष्यत्याहसप्रभो ॥१४॥ ततोऽहमाश्र मेतस्यवर्धमानादिवानिशम्।सखीभिःसहतुल्याभिर्विचरामिवनानिच॥१६॥ततोमुनेग्गस्त्यस्यभ्रातागस्त्यइतिश्रुतः।सचिन्वन्काननेवन्यंसखीभिः m ·मा. पु० ॥१६५॥ कोपितोऽशपत्।यस्मान्मांवेश्यइत्याहभवतीतेनतेशपे॥१६॥वेश्याभविष्यसीत्युक्तेप्रसाडोकोमयामुनिः॥नापराधंकृतवतीतवाहंदिजसत्तम ॥अन्या अ० ११३ सामपराधेनकिमर्थशतवानसि॥१७॥ ॥ऋषिरुवाच ॥दुष्टतादुष्टसंसर्गाददुष्टमपिगच्छति॥ सुराबिंदुनिपातेनपञ्चगव्यघटोयथा ॥८॥प्रणिपत्या निष्टोपियत्त्वयाहंप्रसादितः।तस्मादनुग्रहंबालेशृणुप्वचकरोम्यहम्॥१९॥ वैश्ययोनौयदाजातात्वंपुत्रंबोधयिष्यसि॥राज्यायजातिस्मरतांतदात्वंसम वाप्स्यसि॥२०॥ततोभूयःक्षत्रजातिप्राप्तात्वंपतिनासह।दिव्यानवाप्स्यसेंभोगान्गच्छभीतिरपेतुते॥२१॥एवंशप्तास्मिराजेन्द्रतेनपूर्वमहर्षिणा॥पिताच मेपूर्वमेवंशप्तःप्रमतिनाऽभवत्॥२२॥एवौश्योनराजंस्त्वंनचवेश्यःपितामम।नत्वंहिमय्यदुष्टायामदुष्टोदुष्यसेकथम॥२३॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणे द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः॥११२॥मार्कण्डेयउवाच॥ इतितस्यावचःश्रुत्वापुत्रस्यसचपार्थिवः॥पुनःप्रोवाचधर्मज्ञस्तांपत्नींतनयंतथा॥१॥यन्मया पितुरादेशात्त्यक्तंराज्यंनतत्पुनः॥ग्रहीष्यामिवृथोक्तेनकिमात्माक्लिश्यतेत्वया॥२॥अहंतेसम्प्रदास्यामिकरंवैश्यवतेस्थितः॥भुक्ष्वराज्यमशेषत्वमिच्छ यावापरित्यज॥३॥इत्युक्तःसतदापित्राराजपुत्रोभलन्दनः॥चकारराज्यंधर्मेणतद्वद्दारपरिग्रहम्।।४॥अव्याहतस्यचक्रपृथिव्यामभवद्विज ॥ नचाधर्मम नोभूपास्तस्यसवेंऽभवन्वशे॥५॥तेनेष्टोविधिवद्यज्ञःसम्यक्शास्तिवसुन्धराम्।। सएवेनोऽभवद्भर्त्तापृथिव्यामरिशासनः ॥६॥अजायतसुतस्तस्यवत्सप्री तिस्तुनामतः॥पितातिशयितोयेनगुणोघेनमहात्मना।।७॥तस्यापिभार्यासानन्दाविदूरथसुताऽभवत्॥पतिव्रतामहाभागासाप्राप्तातेनशौर्य्यतः॥हत्वा पुरन्दररिपुंकुज़ंभंदितिजेश्वरम् ॥८॥ कौष्टुकिरुवाच।।भगवंस्तेनसंप्राप्ताकुमुंभनिधनात्कथम्।। एतदाख्यानमाख्याहिप्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ ९॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ विदूरथोनामनृपःख्यातकीर्तिरभूद्रुवि॥तस्यपुत्रद्वयंजातंसुनीतिःसुमतिस्तथा॥१०॥एकदातुवनयातोमृगयांसविदूरथः ॥ ददर्श गतंसुमहद्भूमेर्मुखमिवोद्गतम्॥११॥ तंदृष्ट्वाचिन्तयामासकिमेतदितिभैरवम् ॥ पातालविवरंमन्येनैतद्भुमेश्चिरन्तनम् ॥१२॥चिन्तयनितितत्रासौददर्श विजनेवने ॥ ब्राह्मणंसुत्रतंनामतपस्विनमुपागतम् ॥ १३ ॥ संतपप्रच्छचनृपःकिमेतदितिविस्मितः ॥ अतिगम्भीरमवनेर्दर्शितांतर्गतोदरम् ॥ ॥ १४॥ ॥ऋपिरुवाच ॥ किनवेत्सिमहीपालवागर्थस्त्वंहिमेमतः॥ ज्ञेयंसर्वनरेन्द्रेणवर्ततेयन्महीतले ॥ १५ ॥ दानवःसुमहावीर्योवसत्युग्री रसातले ॥ सजृम्भयतियत्पृथ्वींकुजृम्भःप्रोच्यतेततः ॥ १६ ॥ क्रियतेतेनयत्किञ्चिद्रत्नभूतमहीतले ॥ त्रिदिवेवानरपतेतंकथंवेत्तिनोभा॥१६५॥ वान् ॥ १७ ॥ सुनन्दंनाममुशलंत्वष्ट्रायनिर्मितंपुरा ॥ तजहारसदुष्टात्मातेनहन्तिरणेरिपून् ॥ १८ ॥ पातालान्तर्गतस्तेनभिनत्तिवसुधामिमाम् ॥ ततोऽसुराणांसर्वेषांद्वागणिकुरुतेऽसुरः ॥ १९ ॥ तेनभिन्नात्रवसुधासुनन्दमुशलेनतु ॥ भोक्ष्यतेवसुधामेतांतमर्जित्वाकथंभवान् ॥ २० ॥ ॥

·॥
यज्ञान्विध्वंसयत्युग्रोदेवानामुपरोधकः॥आप्याययतिदेतेयान्सबलीमुशलायुधः॥२१॥ यद्यरिंघातयस्येनंपातालान्तरगोचरम् ॥ततःसमस्तवसुधाप
तिस्त्वंपरमेश्वरः॥२२॥ मुशलन्तस्यबलिनःसौनन्दप्रोच्यतेजनैः॥तथाबलाबलञ्चैवतंवदन्तिविचक्षणाः॥२३॥ तनुनिर्वीर्य्यायातिसंस्पृष्टंयोषिता
नृपः॥ तस्मिन्दिनेद्वितीयेऽह्निवीर्यवत्तदुदीर्य्यते॥२४॥नसंवेत्तिदुराचारःप्रभावंमुशलस्यतम् ॥योषित्कराग्रसंस्पर्शदोषवीर्यविशातनम्।।२५॥एवंत
स्यबलंभूपदानवस्यदुरात्मनः॥मुशलस्यचतेप्रोक्तंयद्युक्तंतत्समाचर॥२६॥ आसन्नमेतद्भवतःपुरस्यपृथवीपते॥ कृतंतेनमहारंध्रन्निश्चिन्तःकिंभवान्त
था॥२७॥इत्युक्त्वातुगतेतस्मिन्पुरंगत्वामहीपतिः।मन्त्रयांमासमन्त्रज्ञैःपुरमध्येतुमन्त्रिभिः॥२८॥यथाश्रुतमशेषन्तत्कथयामासमन्त्रिणाम्।।मुशलस्य
प्रभावञ्चवीर्यशातनमेवच ॥२९॥तंमन्त्रक्रियमाणन्तुमन्त्रिभिस्तेनभूभृता॥तत्पार्श्ववार्तनीकन्याशुश्रावाथमुदावती ॥३०॥ ततःकतिपयाहेतुतांकन्यां
वयसान्विताम् ॥ जहारोपवनाद्देत्यःकुजम्भःससखीवृताम् ॥ ३१ ॥ तच्छुत्वासमहीपाल क्रोधप-कुलेशणः ॥ पुत्राबुवाचत्वरितंगच्छतवनकोविदौ
॥३२॥ निर्विन्ध्यायास्तटेगर्तस्तेनगत्वारसातलम् ॥ सहन्यतायोपामुदावत्याः सुदुर्मतिः ॥ ३३ ॥.मार्कण्डेयउवाच ॥ ततस्तीतत्सुतौप्राप्यतंग
ततत्पदानुगौ ॥ युयुधातेकुजम्भेणस्वसैन्येनातिकोपितौ ॥३४॥ततःपरिवनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधैः ॥ वाणेश्चाविरतंयुद्धंतेपामासीत्सुदारुणम॥३८॥
ततोमायावलवतातेनदैत्येनतावुभौ ॥राजपुत्रौरणेबद्धौनिहताशेपसैनिको ॥३६॥ तच्छ्रुत्वासमहीपाल प्राहेदंसर्वसैनिकान् ॥ वद्धपुत्र-परामातिमुपेतो
मुनिसत्तम॥३७॥यस्तंनिहत्यदेतेयमोचयिष्यतिमेमुताम्।।तस्याहंसंप्रदास्यामितामेवायतलोचनाम्॥३८॥इत्येवंघोषयांचक्रेसराजास्वपुरेतदा॥ निरा
शःपुत्रतनयावन्धमोशायवैसुन॥३९॥ततःशुश्राववत्सप्रीभलन्दनसुतोहितत्॥आघोष्यमाणंबलवान्कृतास्त्र-शौर्यसंयुतः॥४०॥ सचागम्याभिवाद्येनं
पाहपार्थिवसत्तमम्॥विनयावनतोभूत्वापितुर्मित्रमनुत्तमम्॥४१॥ आज्ञापयाशमामवतनयोमोचयामिते॥ तवैक्तेजसाहत्वातंदैत्यंतनयांचते॥४२॥मा
कण्डेयउवाच।।सतंमुदापरिष्वज्यप्रियसख्युरथात्मजम्॥गम्यतामितिसंसिद्धयैवत्सेत्याहसपार्थिवः।४३॥स्थानेस्थास्यतिमेवत्सोयद्येवंकुरुतेविधिम्।
वत्सैतक्रियतामाशुयद्युत्साहिमनस्तव॥४४॥मार्कण्डेयउवाच ॥ ततःसखगःसधनुर्बद्धगीधाङ्गुलित्रवान् । जगामवीरःपातालंतेनगर्तेनसत्वरः॥४५॥
ततोज्यास्वनमत्युग्रंसचऋपार्थिवात्मजः॥येनपातालमखिलमासीदापूरितान्तरम् ॥४६॥ततोज्यास्वनमाकर्ण्यकुज़म्भोदानवेश्वरः।आजगामातिको
पेनस्वसैन्यपरिवारितः॥४७॥ ततोयुद्धमभूत्तस्यतेनपार्थिवसूनुना।ससैन्येस्यससैन्यनबलिनोवलशालिना॥४८॥दिनानित्रीणिसयदायोधितस्तेन
दानवः। ततःकोपपरीतात्मामुसलायाभ्यधावत॥४९॥गन्धैर्माल्यैस्तथाधूपे पूज्यमान सतिष्ठति ॥ अन्तःपुरेमहाभागप्रजापतिविनिर्मितः॥ ५० ॥

·मा.पु. ॥१६६॥ अ० १११ ततोविज्ञातमुशलप्रभावासामुदावती ॥ पस्पर्शमुशलश्रेष्ठमतिनम्रशिरोधरा ॥१॥पुनर्यावत्सगृह्णातिमुशलंतंमहासुरः ॥ तावत्मावन्दनव्याजात्प स्पीनेकशःशुभां ॥५२॥ ततःसगत्वायुयुधेमुशलेनासुरेश्वरः॥व्यर्थामुशलपातास्तेसंजग्मुस्तेषुशत्रुषु॥५३॥परमानेतुनिर्वीर्यमानन्देमुशलेमुने॥अ शस्वश्चदेतेयःसोयुध्यतरणेऽरिणा॥५४॥शस्त्रास्त्रैर्नसंमस्तस्यराजपुत्रस्यसोसुरः।।मुशलेनबलन्तस्यतच्चतन्व्यानिराकृतम्॥५५॥ततःपराजित्यसभृपम् नुरस्राणिशस्त्राणिचदानवस्य॥चकारसद्योविरथंततश्चसचमखड्गःपुनरप्यधावत् ॥५६॥ तमापतन्तंरभसाऽभ्युदीर्णविस्पष्टकांपत्रिदशेन्द्रशमशस्त्रे णव विराजपुत्रोजघानकालानलसप्रमेण॥७॥संपावकारेणहदिक्षतोभृशंतत्याजदेहंत्रिदशारिरात्मनः॥बभूवसद्यश्चमहोरगाणांरसातलान्तेषुमहा नथोत्सवः ॥१८॥ ततोपतत्पुष्पवृष्टिर्महीपालसुतोपार ॥ जगुर्गन्धर्वपतयोदेववाद्यानिसस्वनुः ॥५९॥ सचापिराजपुत्रस्तंहत्वातौनृपतेःसुतौ। मोच यामासतन्वङ्गीताञ्चकन्यांमुदावतीम् ॥६०॥ तच्चापिमुसलंतस्मिन्कुजम्भेविनिपातिते ॥जग्राहनागाधिपतिरनन्तःशेषसंज्ञितः॥६१तस्याश्चपरितु योऽसौशेषःसारंगेश्वरः। मुदावत्यामुदाध्यातमनोवृत्तिस्तपोधनः ॥६२॥ सुनन्दमुशलम्पर्शयच्चकारपुनःपुनः॥ योपित्करतलस्पर्शप्रभावज्ञातिशो भना ॥६३॥ मुदावत्यास्ततोनामनागराजस्तदाकरोत्॥सुनन्दामितिसानन्दंसौनन्दगुणद्विज ॥६४॥ संचापिराजपुत्रस्तांभ्रातृभ्यांसहितांपितुः॥ समीपमानिनायाशुप्रणिपत्याहचैवतम् ॥६५॥ आनीतौतनयोताततथैवयंमुदावतीं॥ तवाज्ञयामयान्यद्यत्कर्तव्यंतत्समादिश॥ ६६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततः प्रहर्पसंपूर्णहृदयःसमहीमतिः।।साधुसाश्वित्यथाहोच्चैवत्सवत्सेतिशोभनम्॥३७॥सभाजितोस्मित्रिदर्शवत्साहंकारणेस्त्रिभिःगत्वंजामा ताचयत्याप्तोयच्चारिर्विनिपातितः ॥६८॥ आगतान्यक्षतान्यत्रयच्चापत्यानिमेपुनः॥ तद्गृहाणाधशस्तेऽह्निपाणिमस्यामयोदितम् ॥६९॥ त्वंराजपुत्र चार्वङ्गयाःकन्यायादुहितुर्मम ॥ मुदावत्यामुदायुक्त मन्यवाक्यंकुरुष्व॒माम् ॥ ७० ॥ ॥ राजपुत्रउवाच ॥ तातस्याज्ञामयाका-यद्भवीषिकरोमि तत् ।। त्वमेवतातजानीपेनैवात्राधिकृतांवयम् ॥ ७१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततस्तयोःसराजेन्द्रश्चकेवैवाहिकंक्रमम् ॥ मुदावत्याश्चदुहितु भलन्दनसुतस्यवे ॥ ७२ ॥ ततःसहतयारेमेदत्सप्रीनवयौवनः ॥ रमणीयेषुदेशेषुप्रासादशिखरेषुच ॥ ७३ ॥ कालेनगच्छतावृद्ध पितात स्यभलन्दनः ॥ वनंजगामवत्सप्री-सबभूवमहीपतिः ॥ ७४ ॥ इयाजयज्ञान्सततंप्रजाधर्मेणपालयन् ॥ पुत्रवत्पाल्यमानास्तुप्रजास्तेनमहात्म ना ॥ ७५॥ ववृधुर्विषयेतस्यनचाभूद्वर्णसङ्करः ॥ नदस्युव्यालदुर्वृत्तभयमासीचकस्यचित् ॥ नोपसर्गभयंक्तस्मिञ्छासतिभूपती ॥ ॥ ७६ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेभलन्दनवत्सप्रीचरितनामत्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११३॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ तस्यतस्यां सुनन्दायांपुत्राद्वादशजज्ञिरे॥ प्रांशुःप्रवीरःशूरश्चसुचक्रोविक्रमकमः॥ १॥ बलीबलाकश्चण्डवप्रचंडश्चमुविक्रमः ॥ सुनयश्चमहाभागःसर्वेमंग्राम ॥ १५ ·जित्तमाः॥२॥ तेषांज्येष्ठोमहावीर्यःप्रांशुरासीनराधिपः ॥ इतरंभृत्यवत्तस्यबभूवुर्वशवर्तिनः ॥३॥ तस्ययज्ञेद्विजत्यक्तैरनेकैर्द्रव्यराशिभिः॥न्यूनव र्णविसृष्टैश्वसत्यनामावसुन्धरा ।। ४॥ सम्यक्पालयतस्तम्यप्रजाः पुत्रानिवारसान् ॥ योऽभूद्धनचयः कोशेतेननिष्पादितास्तुये ॥६॥क्रतवः शतं सहस्रास्तेतेपांसंख्यानविद्यते ॥ अयुतायेनकोटीभिर्नचपद्मादिभिर्मुने॥६॥प्रजातिस्तस्यपुत्रोभूयस्ययज्ञेशतक्रतुः ॥ अवाप्यतृप्तिमतुलायज्ञभागैः सुरैः सह ॥ ॥७॥दानवानांसुवीर्याणांजघाननवतीनव ॥ वलंचबलिनांश्रेष्ठोजम्भंचासुरसत्तमम्॥८॥अन्यांश्चसुमहावी-नाजघानामरद्विषः।। प्रजातेस्तनया पंचखनित्रप्रमुखामुने॥९॥तेषांखनित्रोराजामृत्प्रख्यातोनिजविक्रमैः ॥मशान्तःसत्यवाक्टरःसर्वप्राणिहितेरतः॥१०॥स्वधर्माभिरतो नित्यंवृद्धसेवीबहुश्रुतः॥ वाग्मीविनयसंपन्नः कृतास्त्रोऽप्यविकत्थनः॥११॥सर्वलोकप्रियोनित्यमुवाचतदहर्निशमानन्दन्तुमर्वभूतानिनियन्नुविजने यपि।।१२।।स्वस्त्यस्तुसर्वभूतेषुनिरातङ्कार्निसन्तुच।।माव्याधिरस्तुभूतानामाधयोनभवन्तुच॥ १३॥मेत्रीमशेषभूतानिपुप्यन्तुमकलेजने॥ शिवमस्तु द्विजातीनांप्रीतिरस्तुपरस्परम्॥१४॥समृद्धिःसर्ववर्णानांसिंदिरस्तुचकर्मणाम् ॥ भोलोकाःसर्वभूतेषुशिवावोऽस्तुसदामतिः॥१॥यथात्मनियथापुत्रे हितमिच्छथसर्वदा।तथासमस्तभूतेषुवतध्वंहितबुद्धयः॥१६॥एतद्रोहितमत्यन्तंकोवाकस्यापराध्यतायत्करोत्यहितंकिंचित्कस्यचिन्मूढमानसः१७ तंसमभ्येतितन्न्यूनकर्तृगामिफलंयतः॥ इतिमंन्यासमस्तेषुभोलोकाहितबुद्धयः॥ वासन्तुमालौकिकंपापलोकाःप्राप्स्यथवेबुधाः ॥ यामेऽद्यस्निह्मतेत स्यशिवमस्तुसदाभुवि ॥१९॥यश्चमांद्वेष्टिलोकेऽस्मिन्सोऽपिभद्राणिपश्यतु॥एवंस्वरूपात्रोऽभूत्खनित्रस्तस्यभूपतः ॥२०॥समन्तगुणसम्पन्नःश्रीमा नब्जदलेक्षणः।।तेनतेभ्रातरःप्रीत्यापृथग्राज्येषुयोजिताः॥२१॥म्वयंचपृथिवीमेतांबुभुजेसागराम्बराम।।प्राच्यांतेनकृतःशारिर्दक्षिणस्यामुदावसुः॥२२॥ दिशिप्रतीच्यांमुनयउत्तरस्यांमहारथाः।।तेषांतस्यचभूपस्यपृथग्गोवाःपुरोहिताः ॥२३॥बभूवुर्मुनयश्चैवमन्त्रिवंशक्रमागताः॥ शोरेरत्रिकुलोद्भूतःसुहो वोनामवैद्विजः॥२१॥उदावसो कुशावतॊगौतमान्वयजोऽभवत्।।काश्यपःप्रमतिर्नामसुनयस्यपुरोहितः॥२५महारथस्यवासिष्ठःपुगेधाऽभून्महीभृतः॥ बुभुजुस्तेस्वराज्यानिचत्वारोऽपिनराधिपः॥२६॥स्खनित्रश्चाधिपस्तेषामशेपवसुधाधिपः॥ तेषुभ्रातृवशेषेषुखनित्रःसमहीपतिः॥२७॥ प्रजासुचसम स्तासुपुत्रेष्विवसदाहितः।एकदामन्त्रिणाशीरि सप्रोक्तोविश्ववेदिना॥२८॥विविक्तपृथिवीपालकिंचिद्वक्तव्यमस्तिनः॥ यस्येयंपृथिवीकृत्स्रायस्यभूपा वशानुगाः॥२९॥सराजातस्यपुत्रश्चतत्पौत्राश्चान्वयस्ततः॥इतरेभ्रातरस्तस्यंपाक्स्वल्पविषयाधिपाः ॥३०॥ तत्पुत्राश्याल्पकास्तस्मात्तत्पौत्राश्चाल्पका ल्पकाः॥कालेनहासमासाद्यपुरुषात्पुरुषान्तरम्॥३१॥कृष्योपजीविनोभूपभवन्तीतितदन्वयाः॥नोद्धारंकुरुतेभ्राताभ्रातृस्नेहवलार्पणः॥३२॥नेहःकः

·मा० पू०
अ.११९
11१६७॥
..
थिवीपालपरयोनिपुत्रयोः ॥ तत्पुत्रयोःपरतरामतिर्भवतिपार्थिव ॥३३॥तत्पुत्र केनकार्येणप्रीतियुक्तोभविष्यति॥अथवायेनतेनैवसंतोपंकुरुतेनृपः
४॥३४॥क्रियतेतत्किमर्थन्तुभूपैमंत्रिपरिग्रहः॥भुज्यतेसकलंराज्यमयातेमंत्रिणासता॥३५॥तत्तिमुधाधारयसेसंतोपंकुरुतेयदि॥कार्यनिष्पादकराज्यंक
रणकर्तुरिष्यते॥३६॥राज्यलब्धुश्चतेकार्यत्वकर्ताकरणंवयम्।।सोऽस्माभिःकरणेराज्यंपितृपैताहंकुरु।।फलप्रदाभविष्यामःपरलोकेनतेवयम्॥३७॥राजो
वाच॥ज्येष्ठोभ्रातामहीपालोवयंतस्यानुजायतः॥ततःस पृथिवींवयंचाल्पवसुंधराम्॥३८॥वयन्तुभ्रातरःपंचपृथ्वीचैकामहामते|अतोऽस्याःपृथगैश्व
Mय्यकथंकृत्स्नंभविष्यति॥॥३९॥॥विश्ववेद्युवाच॥एवमेतद्भवत्वत्रयोकावसुधानृपातांत्वमेवाभिपद्यस्वज्येष्टःशास्तुयथाभवान् ॥४०॥सर्वाधिपत्यः
सर्वेभ्योभवत्वमखिलेश्वरः॥यतन्तेचयथाहतेतेषामपिहिमन्त्रिणः॥४१॥ ॥राजोवाच ॥ ज्येप्टोराजायथाप्रीत्याभजतेऽस्मान्सुतानिव ॥ कथंतस्यकार
पाप्यामिममत्वंजगतीगतम्॥४२॥विश्ववेधुवाच॥ ॥राज्यस्थितःपूजयेथाज्यष्टंभूपाहणेर्धनैः॥कनिष्टज्येष्ठताकेयंराज्यंप्रार्थयतांनृणाम् ॥४३॥ मार्कण्डेय
उवाच॥तथेतिचप्रतिज्ञातेभूभुजातेनसत्तम।विश्ववेदीततोमन्त्रीतद्भातृननयद्धशम्॥४४॥तेषांपुरोहितांश्चैवआत्मनःशांतिकादिषु ।। नियोजयामासत
तःखनित्रस्याभिचारके॥४५॥विभेदतस्यनिभृतान्सामदानादिभिस्तथा।।चकेचपरमोद्योगनिजदंडप्रभावने।।४६||आभिचारिकमत्युग्रमहन्यहनिकुर्व
ताम् ॥ पुरोधसांचतुणांचजनेकृत्याचतुष्टयम्॥४७॥विकरालंमहावक्रमतिभीषणदर्शनम्।।समुद्यतमहाशूलंप्रभूतमतिदारुणम् ॥४८॥ ततस्तदागतन्त
खनित्रीयत्रपार्थिवः॥निरस्तंचाप्यदुष्टस्यतस्यपुण्यचयेनतत्॥४९॥कृत्याचतुष्टयन्तेषुनिपपातदुरात्मसु ॥पुरोहितेषुभूपानांतथावैविश्ववेदिनि ५०॥
ततोनिहन्त्यानिर्दग्धाःकृत्ययातेपुरोहिताः॥विश्ववेदीतथामन्त्रीसमेरेर्दुष्टमन्त्रदः॥५१॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेखनित्रचरित्रेचतुर्दशाधिकशतत
मोऽध्यायः॥ ११॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ततःसमस्तलोकस्यविस्मयःसोऽभवन्महान् ॥यदेककालंनेशुस्तेपृथक्पुरनिवासिनः॥१॥ततःशुश्रावनिधनं
यातान्भ्रातृपुरोहितान्।मन्त्रिणञ्चतथानातुर्दग्धंतविश्ववेदिनम्॥२॥किमेतदितिसोऽतीवविस्मितोमुनिसत्तम ॥ खनित्रोऽभून्महाराजोनाजानात्तचका
रणम्॥३॥ततोवसिष्टंपप्रच्छसराजागृहमागतम्।।यत्कारणंविनेशुस्तेभ्रातृमन्त्रिपुरोहिताः॥४॥तेनपृष्टस्तदासाहयथावृत्तंमहामुनिः॥यच्छरिमन्त्रिणा
प्रोक्तंयच्चशौरिरुवाचतम्॥६॥यथाचानुष्ठितन्तेनभ्रातृणांभेदकारिवमन्त्रिणातेनदुष्टेनयच्चकुश्चपुरोहिताः॥६॥ यन्निमित्तंविनेशुस्तेअपापस्यापकारि
णः॥ पुरोहितास्तस्यराज्ञःशत्रावपिदयावतः ॥७॥सतच्छुत्वाततोराजाहाहतोऽस्मीतिवैवदनानिनिन्दात्मानमत्यर्थवसिष्ठत्याग्रतोद्विज ॥ ८॥ राजो
वाच ॥ धिङ्मामपुण्यसंस्थानमल्पभाग्यमशोभनम् ॥ दैवदोपकृतंपापंसर्वलोकविगर्हितम॥ ९॥ मन्निमित्तंविनष्टंतत्तद्राह्मणचतुष्टयम ॥ मनः
॥१६७॥

·कोऽन्यःपापतरोभविष्यतिपुमान्भुवि॥३०॥नाभविष्ययदिपुमानहमत्रमहीतले।ततस्तेनविनश्ययुर्ममभ्रातृपुरोहिताः॥११॥धियाज्यंधिचमेजन्मभू भुजांमहतांकुल।कारणत्वंगतोयोऽहंविनाशस्यद्विजन्मनाम्॥१२॥ कुर्वन्तःस्वामिनांतेऽर्थभातृणांममयाजकाः।नाशययुनंदुष्टास्तेदृष्टोऽहंनाशकारणे ॥१३॥किंकरोमिकगच्छामिनान्योमत्तोहिपापकृत्।।पृथिव्यामस्तिहेतुत्वंद्विजनाशस्ययोगतः॥१४॥इत्थमुद्रिग्रहृदयःखनित्रःपृथिवीपतिः॥ वनंयिया सुःपुत्रस्यकृतवानभिषेचनम्॥१६॥अभिषिच्यतंराज्यक्षपसंज्ञमहीपतिः॥भा-भिस्तिसभिःसाधतपसेसवनंययो॥१६॥ तत्रगत्वातपस्तेपेवानप्र स्थविधानविताशतानित्रीणिवर्षाणांसानिनृपसत्तमः॥१७॥तपसाक्षीणदेहस्तुगजवोद्विजोत्तम।निगृह्यसर्वखोतांसितत्याजामुन्वनेचरः॥१८॥ ततःपुण्यान्ययौलोकान्सर्वकामदुहोऽशयान्॥अश्वमेधादिभिर्यज्ञेवाप्यायेनराधिपः॥१९॥भार्याश्चतस्यतास्तिस्रःसमन्तेनैवतत्यजुः॥ प्राणानवापुः सालोक्यतेनेवसुमहात्मना ॥२०॥एतत्खनित्रचरितंश्रुतंकल्मपनाशनम्॥ पठताञ्चमहाभार्गक्षुपस्यातोनिशामय ॥२१॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणे खनित्रचरितसमाप्तिामपंचदशाधिकशततमोऽध्यायः॥११५॥ मार्कण्डेयवाच ॥ क्षुपःखनित्रपुत्रस्तुप्राप्यराज्ययथापिता ॥ तथैवपालयामास प्रजाधर्मेणरचयन् ॥सदानशीलोयष्टाचयज्ञानामवनीपतिः॥समःशौचमित्रेचव्यवहारादिवर्त्मनि॥२॥एकदासमहीपालोनिजस्थानगतोमुने॥ सू तरुक्तोयथापूर्वक्षुपोराजातथाऽभवत्॥३॥ ब्रह्मणस्तनयःपूर्वक्षुपोऽभूत्पृथिवीपतिः॥याक्चरितमस्यासीत्ताहक्तस्यैवचेष्टितम्॥ ४॥॥ राजोवाच ॥ Mश्रोतुमिच्छामिचरितंक्षुपम्यसुमहात्मनः॥ यदितादृङ्याशक्यंचेष्टितुतकरोम्यहम् ॥५॥मूताऊचुः।।सचकाराकरान्भूपराजागोब्राह्मणान्पुरा । पष्ठांशे नकृताचोळमिष्टिस्तनमहात्मना॥६॥॥राजोवाच ॥ तेपांमहात्मनांराज्ञांफोऽनुयास्यतिमद्विधः ॥ तथाप्युत्कृष्टचेतानांचेष्टामुद्यमवान्भवेत्।।७।।त च्छयतांप्रतिज्ञायासाम्प्रतक्रियतेमया॥क्षुपस्यानुकरिष्यामिमहाराजस्यचेष्टितम्॥८॥त्रीस्त्रीन्यज्ञान्करिष्यामिसस्यापातेगतागते॥पृथिव्यांचतुरन्ता यांप्रतिज्ञेयंकृतामया ॥९॥ यच्चगोब्राह्मणाःपूर्वमददन्भूभृतेकरम् ॥ तमेवप्रतिदास्यामित्राह्मणानांतथागवाम् ॥१०॥॥मार्कण्डेयउवाच ॥ इतिप्र तिज्ञायवचःक्षुपस्तत्कृतवांस्तथा।सस्यापातेसयज्ञास्त्रीनयजयजतांवरः॥११॥गोत्राह्मणा:पुराराज्ञामदायवैकरम् ॥तावत्संख्यमदाद्वित्तमन्यगोब्राह्म णायसः।।१२।तस्यपुत्रोऽभवद्वीरःप्रमथायामनिन्दितः।यस्यप्रतापशौर्याभ्यांकृतावश्यामहीभृतः॥१३॥तस्यापिनन्दिनीनामवेदीदयिताऽभवत्।। विविशंतनयंतस्यांजनयामाससप्रभुः॥१४॥विविंशेशासतिमहीमहीपालेमहीजसि।महीतलमभूयाप्तंनिरन्तरतयानरैः॥१६॥ववर्पकालेपर्जन्योमहीस स्यवतीतथा ॥सुफलानिवसस्यानिरसवन्तिफलानिच ॥१६॥रसापुष्टिकराश्वासन्पुष्टिर्नोन्मादकारिणी॥नवित्तनिचयानृणांप्रभूतामदहेतवः ॥१७॥त ·मा० पु. अ. ११७ १६ci त्प्रतापेनरिपवोभयमाधुर्महामुने।।स्वास्थ्यंजनःसुहृद्धगोमुदमापसुपूजितः॥१८॥इष्ट्वासयज्ञान्सुबहून्सम्यक्सम्पाल्यमेदिनीम् ॥ संग्रामेनिधनप्राप्यशक लोकमितोगतः॥ १९ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेविविंशचरितंनामषोडशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११६॥ ॥मार्कण्डेयउवाच ॥ तस्यपुत्रःख नीनेत्रोमहाबलपराक्रमः॥ यस्ययज्ञेष्वगायन्तगन्धर्वाविस्मयान्विताः॥१॥खनीनेत्रसमोनान्योभुवियज्वाभविष्यति ॥ तेनयज्ञायुतेपूगेंद तापृथ्वी ससागरा॥२॥दत्त्वाचसकलांपृथ्वीब्राह्मणानांमहात्मनाम् ॥ तपसाद्रव्यमासाद्यमोदयन्साधितेनयः ॥३॥ यतश्चप्राप्यवित्तद्धिमतुलादातृसत्तमात् ॥ जगृहुाह्मणाविप्रनान्यराज्ञःप्रतिग्रहम॥४॥सप्तपष्टिसहस्राणिसप्तपष्टिशतानिच।।सप्तपष्टिंचयोयज्ञानयजद्भूरिदक्षिणान्॥६॥अपुत्र-समहीपालोंमृगया मुपचक्रमे।पुत्रार्थपितृयज्ञायमांसकामोमहामुने॥६॥अश्वारूढोविनासैन्यमेकएवमहावने ॥बद्धगोधांगुलित्राणोबाणखड्गधनुर्धरः॥७॥तवाइयन्तंतुरग मन्यतोगहनावनात्।।विनिष्कम्यमृगःप्राहमांहत्वाभिमतंकुरु ॥ ८॥ ॥ गजोवाच ॥ अन्येमृगाःपलायन्तेमहाभीत्याविलोक्यमाम् ॥ कथमात्म प्रदानत्वंमृत्यवकर्तुमिच्छसि ॥९॥ ॥ मृगउवाच ॥ ॥ अपुत्रोऽहंमहाराजवृथाजन्मप्रयोजनम्॥विचारयनपश्यामिप्राणानामिहधारणम् ॥१०॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ अथाभ्येत्यमृग पाहतमन्योवसुधाधिपम्।।मृगस्यतस्यप्रत्यक्षमलमेतेनपार्थिव।। ११॥ घातयस्वेतिमांमांसैर्ममकर्मसमाचर ॥ यथाकृतार्थतातेस्यान्ममचाप्युपकारितत् ॥१२॥पुत्रार्थत्वंमहाराजस्वपितृन्यष्टुमिच्छसि।अपुत्रस्यास्यमांसेनलप्स्यसेवाञ्छितंकथम्।।शायाहकर्म विनिष्पाद्यताहग्द्रव्यमुपाहरेत्।।दुर्गन्धैर्नसुगन्धानांगंधज्ञानविनिर्णयः॥१४॥राजोवाच॥ वैराग्यकारणंप्रोक्तमनेनापुत्रतामम॥कथ्यताप्राणसंत्यागेय त्तेवेराग्यकारणम्॥१६॥मृगउवाच।।बहवोमेसुताभूपबढ्योदुहितरस्तथा।यचिन्तादुःखदावाग्निज्वालामध्येवसाम्यहम् ॥ १६ ॥सर्वसाध्यानरेन्द्रयंमृ गजातिःसुकातरातिप्वपत्येषुमेचातिममत्वतेनदुःखितः।।१७॥मनुष्यसिंहशार्दूलवृकादिभ्योबिभेम्यहम् ॥ विहीनात्सर्वसत्त्वेभ्यःश्वशृगालादपिप्रभो ॥१वासोऽहंनिमित्तंबन्धूनामिमांशून्यांवसुन्धराम्॥नृसिंहादिभयात्सर्वामिच्छामिसुनृशंसकृत्॥१९॥तृणान्यन्येऽपिखादन्तिगोऽजावितुरगादिकाः॥ तांस्तेषांपोषणायाहमिच्छामिनिधनंगतान्॥२०॥निष्कान्तेषुततस्तेषुममापत्येषुवैपृथक्॥भवन्तिचिन्ताःशतशोममत्वावृतचेतसः २१॥ किंकूटपाशं किंवत्रंबागुरांकिंसुतोमम।।प्राप्तश्चरन्वनेकिंवानृसिंहादिवशंगतः॥२२॥प्राप्तोऽयमेकःसंप्राप्तास्तेवस्थांकीदृशींमम।। साम्प्रतंतेचिरायंतेयेगताःसुमहावनम ॥२३॥दृष्ट्वाप्राप्तान्ममाभ्याशमहन्तानात्मजानृपाईपदुच्छसितःशेममिच्छामिरजनीपुनः२४ प्रभातेदिवसंक्षेममस्तगेऽनिशामपि॥वाञ्छाम्यहंकदा क्षेमंसर्वकालंभविष्यति॥२६॥एतत्तेकथितंभूपममोद्वेगस्यकारणम्।।अतःप्रसादंकुरुमेबाणोऽयंपात्यतामयि२६॥इतिदुःखशताविष्टःप्राणानाईत्यजामि ॥१६० ·यत्॥तत्कारणंनिबोधत्वंब्रुवतोममपार्थिव॥२७॥असूर्य्यानामतेलोकायान्गच्छन्त्यात्मघातकाः॥ यज्ञोपयुक्ताःपशवःसम्प्रयान्त्युच्छ्रितीःप्रभो॥२८॥ अनिःपशुरभूत्पूर्वपशुरासीजलाधिपः॥भास्वानथोच्छ्रितीःप्राप्तायज्ञेनिष्ठामुपागताः॥२९॥तन्ममैतांकृपांकृत्वानयमामुच्छ्रितिनृप ॥आत्मनश्चेप्सितं कामपुत्रलाभादवाप्स्यसि ॥३०॥॥ पूर्वमृग उवाच ॥ राजेन्द्रनैषहन्तव्योधन्योऽयंसुकृतीमृगः॥वहवस्तमयाह्यस्यहन्तव्योऽहमसन्ततिः॥३१॥॥ ॥ उत्तरमृगउवाच ॥ ॥ एकदेहभवंयस्यदुःखंधन्यःसवैभवान् ॥ बहूनियस्यदेहानितस्यदुःखान्यनेकधा ॥३२॥एकोयदाहमासंतुप्राक्तदादेहर्जमम॥ दुःखमासीन्ममत्वेतुभा-यास्तदभूविधा ॥३३यदाजातान्यपत्यानितदायावन्तितानिवातावच्छरीरभूमीनिममदुःखान्यथाभवन॥३४॥नकृतार्थोभ वाम्यस्यनातिदुःखायसम्भवः॥ इहदुःखायमत्सूतिःपरत्रचविरोधिनी॥३५॥यतोरक्षणपोषार्थमपत्यानांकरोमितत्॥चिन्तयामिचसंभूतिस्तेनमेनरके ध्रुवम्॥३६॥॥राजोवाच॥ ॥नवेनिकिंसन्ततिमान्धन्योपुत्रोत्रकिंमृगापुत्रार्थश्चायमारंम्भोममदोलायतेमनः॥३७॥दुःखायसन्ततिःसत्यमैहिका मुष्मिकायतत्।तथाप्यतनयान्यान्तिऋणानीतिश्रुतंमया॥३८॥सोइंयतिष्येपुत्रार्थमृतेप्राणिवधंमृगातपसेवप्रचण्डेन्यथापूर्वमहीपतिः ॥ ३९॥॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेखनित्रचरितेसप्तदशाधिकशततमोध्यायः॥११७॥ मार्कण्डेयउवाच॥ ततःसनृपतिर्गत्वागोमतीपापनाशिनीम्॥तत्रतुष्ट वमियतोभूत्वादेवपुरन्दरम्॥१॥तप्यमानस्तपश्चोग्रंयतवाकायमानसः॥तुष्टावप्रयतः-शकमपत्यार्थमहीपतिः॥२॥ तस्यस्तोत्रेणतपसाभक्त्याचापिस रेश्वरः ॥ तुतोपभगवानिन्द्रः प्राहचैनंमहामुने॥३॥अनेनतपसाभक्त्यास्तोत्रेणोच्चारितेनच ॥परितुष्टोऽस्मितेभूपत्रियतांभवतावरः ॥ ४॥ ॥ राजो वाच ॥ ॥ अपुत्रस्यसुतोमेऽस्तुसर्वशस्त्रभृतांवरः ॥ सदाचाव्याहतैश्चयोधर्मकृद्धर्मवित्कृती॥५॥ मार्कण्डेयउवाच ॥॥ तथेतिचोक्तः शक्रेणरा जाप्राप्तमनोरथः ॥ प्रजाः पालयितुभूपआजगामनिजंपुरम् ॥६॥ तत्रास्यकुर्वतोयज्ञसम्यक्पालयतःप्रजाः ॥अजायतसुतोविप्रतदाशक्रप्रसादतः ॥ ॥७॥ तस्यनामपिताचक्रेबलावइतिभूपतिः॥अखग्राममशेषंचग्राहयामासतंसुतम् ॥ ८॥पितर्युपरतेविप्रसोऽधिराज्यस्थितोनृपः ॥ सबलाश्वोवशं निन्येभुविसर्वमहीक्षितः॥ ९॥ करंचदापयामाससारग्रहणपूर्वकम् ॥ ससर्वभूमिपानराजापालयामासचप्रजाः॥१०॥अथाखिलनरेन्द्रास्तेदायादस्त स्यदुर्मदाः ॥ नचाभ्युत्थायसततंतेचास्मैप्रददुः करान् ॥११॥ व्युत्थिताः स्वेषुराष्ट्रेषुनसन्तोषपरास्ततः ॥ भुवंतस्यनरेन्द्रस्यजमृहुस्तेनराधिपाः॥ ॥ १२॥ सगृहीत्वास्वराज्यपृथिवीशोबलान्मुने । तस्थौस्वनगरेभूपैर्विरोधोबहुभिः कृतः॥ १३ ॥समेत्यसुमहावीर्या-ससाधनघनास्ततः।।रुरुधु स्तंमहीपालंपुरेतजनरेश्वरः॥१४॥पुररोधेनतेनाथकुपितः समहीपतिः॥स्वल्पकोशोल्पदण्डश्ववैक्लव्यपरमंगतः ॥१५॥ अपश्यमानःशरणसवलोद्धि R २९ ·मा.पु. अ०११९ १६९॥ जसत्तम ॥ करौपुखाग्रतःकृत्वानिशश्वासार्तमानसः॥१६॥ततोऽस्वहस्तविवरान्मुखानिलसमाहताः॥निर्जग्मुःशतशोयोधारथनागनुरङ्गमा॥१७॥ ततःक्षणेनतत्सर्वनगरंतस्यभूपतेः॥व्याप्तमासीदलौनसारेणातिवलान्मुने॥१८॥अथसोऽतिवलौघेनमहतातेनसंवृतः॥ निर्मथ्यनगरात्तस्मात्तान्वि जिम्येनराधिपः ॥१९॥ जित्वाचवशमानीयचकारकरदान्पुनः॥यथापूर्वमहाभागमहाभाग्योनरेश्वरः॥२०॥धुतयोःकरयोर्जज्ञेयतस्तस्यारिदाहदम् ।। बलंकरन्धमस्तस्मात्सवलाश्वोऽभिधीयते॥२१॥सधर्मात्मामहात्माचसमैत्रःसर्वजन्तुषु करन्धमोऽभवद्भूपत्रिषुलोकेषुविश्रुतः॥२२॥सम्प्राप्तस्यपरा मार्तिददावरिविनाशनम् ॥ बलन्धर्मेणचाक्षिप्तमभ्युपेत्यस्वयंनृपम्॥२३॥इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेकरन्धमचरितनामाष्टादशाधिकशततमोऽध्या यः॥ ११८॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ वीर्य्यचन्द्रसुतासुभ्रवीरानामशुभवता ॥ स्वयंवरेसाजगृहेमहाराजकरन्धमम् ॥१॥ तस्यांपुत्रंसराजे न्द्रोजनयामासवीर्यवान् ॥ अविक्षितमितिख्यातिमुपेतंजगतीतले ॥२॥ जातेतस्मिन्सुतेराजासदेवज्ञानपृच्छत ॥ कच्चित्प्रशस्तनक्षत्रेशस्तलनेसु तोमम ॥३॥ कच्चिच्चालोकितंजन्मममपुत्रस्यशोभनैः ॥ ग्रहै:कच्चित्रदुष्टानांग्रहाणांहक्पथंगतम् ॥४॥ इत्युक्तास्तेनदैवज्ञास्तमूचुर्नृपतिततः॥श स्तेमुहूर्तेनक्षत्रेलग्नेचैवसुतस्तव ॥५॥समुत्पन्नोमहावीर्योमहाभागोमहाबलः ॥ भविष्यतिमहाराजमहाराजस्तवात्मजः ॥६॥ अवेक्षतेमंदेवानांगुरुः शुक्रश्चसप्तमः ॥ सोमश्चतुर्थस्तनयंतवैनसमवेक्षत ॥ ७॥ उपान्तसंस्थितश्चैवसोमपुत्रोप्यवेक्षत ॥ नावेक्षतेमसवितानभौमोनशनैश्चरः ॥ ८॥त वपुत्रमहाराजधन्योऽयतनयस्तव ॥ सर्वकल्याणसम्पत्तिसमवेतोभविष्यति॥ ९॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इतिदेवज्ञवचनंनिशम्यवसुधाधिपः।। हर्षपूर्णमना पाहनिजस्थानगतस्तदा ॥ १०॥ अवेक्षतेमंदेवानांगुरुःसोमःसितोवुधः ॥ नावैश्तैनमादित्योनार्कसूनुर्नभूमिजः ॥ ११॥ अवै क्षतेतियत्प्रोक्तंभवद्भिर्बहुशोवचः ॥ अविक्षिसेतितेनास्यख्यातनामभविष्यति ॥ १२ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ अविक्षितःसुतस्तस्यवेदवेदाङ्गपा रगः ॥ अस्त्रग्राममशेषसकण्वपुत्रादथाग्रहीत् ॥ १३ ॥.सरूपेणातिभिपजोदेवानांपार्थिवात्मजः ॥ बुद्धयावाचस्पतिकान्त्याशशाईतेजसार विम् ॥ १४॥ धैर्येणाधितथोर्वीचसहिष्णुत्वेनवीर्यवान् ॥ शौर्येणनसमस्तस्यकश्चिदासीन्महात्मनः ॥ १५॥ स्वयंवरतंजगृहेहेमधर्मात्मजावरा ॥ सुदेवतनयागौरीसुभद्रावलिनःसुता।१६।लीलावतीवीरसुतावीरभद्रसुतानिभाभीमात्मजामान्यवतीदम्भपुत्रीकुमुदती ।१७आयाश्चैनंनाभिनन्दन्तिस्व यंवरकृतक्षणाः।ताश्चापिसबलाद्वीरोजग्राहनृपतेःसुतः॥१८॥निराकृत्यनृपान्सांस्तासांपितृकुलानिच।।स्वयंहिवीर्यमाश्रित्यबलवान्सबलोद्धतः १९ एकदातुविशालस्यविशालाधिपतेःसुताम्॥वैशालिनींसमुदतीस्वयंवरकृतक्षणाम्।।२०। परिभूयाखिलान्भूपान्स्वेच्छयानवृतस्तयाबलाजग्राहविप्रर्षे यथान्यावलगर्वितः।२१॥ततस्तेभूभृतःसर्वेबहुशस्तेनमानिनानिराकृताःसुनिर्विण्णाःप्रोचुरन्योन्यमाकुलाः२२क्षमतांवंचनामेतामेकस्मादलशालि ·नाम्।।बहूनामेकवर्णानांजन्मधिग्वोमहीभृताम्॥२३ ॥क्षत्रियोयःक्षतावाणंवध्यमानस्यदुर्मदैः।।करोतितस्यतनामवृथैवान्येहिबिभ्रति॥२४॥आत्मंनो ऽपिक्षतत्राणंदुष्टादस्मादकुर्वताम्॥भवतांक्षत्रियकुलेजातानांकीदृशीमतिः॥२५॥उच्चार्यतेस्तुतिर्यावःसूतमागधबन्दिभिःासासत्यामावृथावीराभवत्व रिविनाशनात्।२६।चरतांसातथैवैषाभूपाश्चारैर्दिगन्तरे।पौरुषाश्रयिणःसर्वेविशिष्टकुलसम्भवाः।।२७॥बिभेतिकोनमरणात्कोयुद्धेनविनाऽमरः। विचि न्त्यैतन्त्रहातव्यंपौरुषेशस्त्रवृत्तिभिः।२८एतनिशम्यतेभूपाविस्पष्टामर्षपूरिताः।ऊचुःपरस्परंसर्वेसमुत्तस्थुश्चसायुधाः२९केचिद्रथानारुरुहुःकेचित्रागांस्त थाहयान्। अन्येऽमर्षपराधीनास्तमुपेता पदातयः ॥३०॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽविक्षिचरितंनामैकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥११९॥ मार्कण्डेयउवाच॥ ॥ इतिसंग्रामसजास्तेभूपाभूपसुतास्तथा ॥ निराकृताःसुबहुशस्तत्कालश्चाप्यविक्षिता ॥१॥ ततोबभूवसंग्रामस्तस्यतैःसहदा रुणः॥एकस्यबहुभिर्भूपैर्भूपपुत्रवरैर्मुने ॥२॥तेऽसिशक्तिगदाबाणपाणयस्तंसुदुर्मदाः॥अभिनन्तोयुयुधिरतःसमस्तैरसावपि॥३॥सताञ्छरशतैरुर्बिभे दनृपनन्दनः॥कृतास्त्रोबलवान्बाणैस्तेचतंबिभिदुःशितैः॥४॥ कस्यचिञ्चिच्छिदेबाहुमन्यस्यचशिरोधराम्।हदिविव्याधचैवान्यमन्यवक्षस्यताडयत ॥५॥करञ्चिच्छेदकारणस्तुरगस्यतथाशिरः॥रथस्येषांन्तथैवाश्वान्रथस्यान्यस्यसारथिम्॥६॥बाणानापततश्चक्रेद्विधाबाणैस्तथाद्विपाम्। चिच्छेदान्य स्यखड्गश्चधनुरन्यस्यलाघवात्॥७॥तनुत्रेऽपहतेतेनननाशान्योनृपात्मजः॥अविक्षिताहतश्चान्यःपदातिःप्रजहोरणम्८॥ इत्याकुलीकृतेतस्मिन्समग्रे गजमण्डले॥तस्थुःसप्तशतंवीरामरणेकृतनिश्चयाः॥९।आभिजात्यवयःशौर्यलजाभारसमन्विताः निजितेसकलेसैन्येपलायनपरायणे॥१०॥ तैःसमे त्यमहीपालैःसतुपुत्रोमहीभृतः॥युयुधेधर्मयुद्धेनतेनतनातिकोपितः।११॥विच्छिन्नयन्त्रकवचान्सतानपिमहाबलः॥क व्यवस्थितस्तेचततःक्रुद्धामहा मुने ॥१२॥ धर्ममुत्सृज्ययुयुधुयुध्यमानेनधर्मतः ॥ नरेन्द्रपुत्राःप्रस्वेदजलकिनाननाः समम् ॥१३।। विव्याधकश्चिद्वाणोधैःकश्चिच्चिच्छेदकार्मुकम् ॥ ध्वजमस्यापरोबाणैश्छित्त्वाभूमावपातयत् ॥ १४॥ जनुरन्यतथैवाश्वान्बभञ्जुश्चापरेरथम् ॥ गदापातेनाथचान्येबाणैः पृष्ठमताडयन् ॥१५॥ छिन्नेध नुषिसकोपःसतदानृपतेः सुतः ॥जग्राहासिंतथाचर्मतदप्यन्योन्वपातयत् ॥१६॥ च्छिन्नासिचर्माजग्राहसगदांगदिनांवरः।।तामप्यन्यः क्षुरप्रेणचिच्छे दकृतहस्तवत् ॥ १७॥ अन्येशरसहस्रेणशतेनान्येनराधिपाः ॥ विव्यधुः कोष्ठकीकृत्यधर्मयुद्धपराङ्मुखाः ॥ १८॥ सविह्वलः पपातोामेको बहुभिरर्दितः ॥ राजपुत्रामहाभागाबबन्धुस्तेचतंततः ॥१९॥ तमधर्मेणतेसर्वेगृहीत्वानृपतेःसुतम् ॥ विशालेनसमंराज्ञावैदिशंविविशुः पुरंम् ॥२०॥ दृष्टाः प्रमुदिताबद्धसभादायनृपात्मजम् ॥ स्वयंवराचसान्यान्यस्तातेनततः पुरः॥२१॥ पुनः पुनश्चपित्रोक्तातथापिचपुरोधसा ॥ आलम्ब्यता GOKGEE ·पा.पु. अ० १२१ ॥१७॥ मितिवरोयस्तराजसुसैचते ॥२२॥ यदासामानिनीकञ्चिनजग्राहवरंमुने ॥ तदापप्रच्छदैवज्ञविवाहार्थनरेश्वरः ॥ २३ ॥ विशिष्टतरमेतस्या विवाहा यदिनंवद ॥अद्यैतदीहक्संजातंयुद्धविघ्नोपपादकम् ॥२४॥ ॥मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इतिपृष्टोनरेन्द्रेणसदैवज्ञोविमृश्यतत् ॥ दुर्मना प्रा हविज्ञातपरमार्थोमहीपतिम्।२५।भविष्यन्त्यपराणीहदिनानिपृथिवीपते।प्रशस्तलग्नयुक्तानिशोभनान्यचिरेणव।२६।करिष्यसिविवाहंत्वंतेषुप्राप्तेषुमा नद ॥ अलमेतेनयत्रायंमहाविघ्नउपस्थितः ॥२७॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽविक्षिचरितंनामविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२०॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ततःशुश्रावतंबद्धंतनयंसकरन्धमः।तस्यपनीतथावीराअन्येचापिमहीभृतः।।१॥ तमधर्मेणतनयंबद्धश्रुत्वामहीपतिः।।समन्तै पृथिवीपालेश्चि रन्दध्यौमहामुने।।२॥केचिदूचुर्महीपालावध्याःसर्वेमहीभृतः॥येरेकःसंयुगेबद्धःसमस्तैस्तैरधर्मतः॥३॥युज्यतावाहिनीशीघ्रमूचुरन्येकिमास्यते॥ वि शालोबध्यतांदुष्टस्तत्रयेऽन्येसमागताः॥४॥अन्येतथोचुधर्मोऽत्रत्यक्तःपूर्वमहीक्षिता॥अन्यायेनबलायेनगृहीतातमवांछती॥दास्वयंवरेष्वशेषेषुतेनरा जसुतास्तदाखिलीकृतास्ततःसर्वेसमेत्यसवशीकृतः ॥६॥ तेपामेतद्वचःश्रुत्वावीरावीरप्रजावती ॥ वीरगोत्रसमुद्भुतावीरपत्नीप्रहर्षिता ॥७॥ उवाच भर्तुःप्रत्यक्षमन्येषांचमहीक्षिताम्।।भद्रकृतंभद्रभुजाममपुत्रेणपार्थिवाः॥८॥गृहीतायद्बलात्कन्याजित्वासर्वमहीक्षितः ॥तदर्थयुध्यमानोऽयंवद्धएकोन धर्मतः ॥९॥ तदप्यस्मत्सुतस्याजोमन्येनापचयप्रदम् । एतदेवहिपौरुष्यंयदमर्षवशान्नरः ॥१०॥ नीतिनगणयत्येवं जिघांसुरिवकेसरी॥स्वयंवराय विन्यस्ताममपुत्रेणकन्यका॥११॥बह्वयोगृहीताभूपानांपश्यतामतिमानिनाम्॥वक्षत्रियकुलेजन्मक्कयांञ्चाहीनसेविता॥१२खलादेवसमादत्तेक्षत्रियो बलिनांपुरः।लोहशृङ्खलबद्धावानवशयान्तिकातराः॥१३॥प्रसह्यकारिणोयान्तिराजानोधर्मशालिनः ॥तदलन्दौर्मनस्येनश्लाध्यमेवास्यबन्धनम् ॥ ||१४|युष्माकमपियेपूर्वेकृत्वारीणांनिपातनम्॥हत्वैवपृथिवीशानांपृथ्वीपुत्रादिकंवसु॥१६॥भार्थ्यांवीर्यनिमित्तानिततोयातातिगौरवम् ॥तत्त्वर्यता रणायाशुस्यन्दनान्यधिरोहत॥१६॥सजीकुरुतनागाश्वमचिरेणससारथिम्।।मन्यध्वकिमहीपालैबहुभिःसहविग्रहम् १७प्रभूताएवतोपायशूरस्याल्प रणेक्रियाः॥कस्यनाल्पेषुसामर्थ्य नरेन्द्रादिषुजायते।१८।येभ्योनविद्यतेभीतिर्विक्रांतस्यापिशत्रुषु।व्याप्यलोकान्समस्तान्योरभिभूयततोनरः।व्यरो चतेतिशूरःसतमांसीवदिवाकरः ॥ १९ मार्कण्डेयउवाच॥ ॥ इत्थमुद्दर्षितोराजाऽनयापत्न्याकरन्धमः ॥ चकारसबलोद्योगहन्तुंपुत्राहितान्सुने ॥२०॥ ततस्तस्यसमंभूपैविशालेनचसङ्गुरः॥बभूवबद्धपुत्रस्यतैरशेषेर्महामुने॥२१॥ दिनत्रयमभूयुद्धतेनराज्ञासमंतदा॥करन्धमेनभूपानांविशालस्या नुकुर्वताम्।।२२॥यदापराजितप्रायंतत्सर्वभूपमण्डलम्॥तदाविशालोऽयंकरःकरन्धममुपस्थितः॥२३॥करंधमोऽपिसंप्रीत्यातेनराज्ञाभिपूजितः॥ वि ·मुक्ततनयेतत्रनिशांतांसुखमावसत् ॥२४॥ तांचकन्यामुपादायविशालंसमुपस्थितम् ॥ अविक्षित्पाहविप्रर्षेविवाहार्थपितुःपुरः॥२५॥ नाहमेतांग्रही ष्यामिनचान्यांयोषितंनृप। परैर्यस्यानिरीक्षन्त्या संग्रामेऽहंपराजितः॥२६॥अन्यस्मैसंप्रयच्छेमामियञ्चान्यवृणोतुतम् ॥अखण्डितयशोवीर्योयःप रैनापमानितः॥२७॥परैःपराजितोऽहंयत्कातरेयंयथाऽबलााकिमत्रमानुषत्वमेनैतस्याममचान्तरम्॥२सास्वतन्त्रतामनुष्याणापरतन्त्रासदाऽबला॥ नरोऽपिपरतन्त्रीयस्तस्यकीहङनुष्यता ॥२९॥ सोऽहमस्यामुखंभूयोदृष्टंदर्शयिताकथम्॥ योऽहमस्याःपुरोभूमौपरै पैःखिलीकृतः ॥३०॥ इत्युक्ततेन तनयामुवाचजगतीपतिः॥श्रुतंतेवचनंवत्सेवदतोऽस्यमहात्मनः॥वरयान्यंपतिंयत्रमनस्तेरमतेशुभे ॥३॥वयंवासंप्रयच्छामोयस्मिंस्तस्मिंस्तवादतिः ॥ एतयोथेकमातिष्टमार्गयोरुचिरानने ॥३२॥ ॥कन्योवाच ॥ ॥ पराजितोऽयंबहुभिर्नसम्यक्सम्यगाचरन् ॥ संग्रामेतद्यशोवीर्य्यहानिका रिनपार्थिव ॥ ३३ ॥ एकोबहूनांयुद्धांयगजानामिवकेसरी ॥ यत्संस्थितःपरंशौय्यतेनास्यप्रकटीकृतम् ॥ ३४ ॥ नकेवलमयंतस्थौयुद्धतेऽप्यखिला जिताः।बहुशोऽनेनयत्नेनविक्रमोऽपिप्रकाशितः॥३५॥शौर्यविक्रमसंयुक्तमिमंसर्वमहीक्षितः।।धर्मयुद्धमधर्मेणजितवन्तोऽत्रकात्रपा ॥ ३६॥ नचा पिरूपमात्रेऽहंलोभमस्यगतापितः॥ शौर्यविक्रमधैर्याणिहरन्त्यस्यमनोमम॥३७॥ तत्किमुक्तेनबहुनायाच्यतांमत्कृतेनृपः॥ त्वयामहानुभावोऽयं नान्योमेभवितापतिः ॥३८॥ विशाल उवाच ॥ ॥राजपुत्रसुताप्राहममैतच्छोभनंवचः ॥ एवंचैवत्वयातुल्यःकुमारोनमहीतले ॥ ३९ ॥ अ विसंवादितेशौर्य्यमतीवचपराक्रमः ॥ पावयास्मत्कुलबीरदुहितुर्मपरिग्रहात् ॥ ४० ॥. ॥ राजपुत्र उवाच॥ ॥ नाहमेतांग्रहीष्यामिनचा न्यायोषितंनृपः॥ आत्मन्येवहिमेबुद्धिःस्त्रीमयीमनुजेश्वर ।। ४१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःकरन्धमःप्राहपुत्रेयंगृह्यतांत्वया ॥ विशाल तनयासुभूस्त्वयिहार्दवतीदृढम् ॥ ४२ ॥ ॥ राजपुत्रउवाच॥ ॥ नाज्ञाभङ्ग कदाचित्तेकृतःपूर्वमयाप्रभो ॥ तथाऽऽज्ञापयमांतातयथाज्ञांकरवा |णिते॥४३॥ ॥मार्कण्डेयउवाच।। अत्यन्तनिश्चितमीतस्मिन्राजसुतेसुताम्।।तामुवाचविशालोऽपिव्याकुलीकृतमानसः॥४४॥ निवर्त्यतांमनःपुत्रि एतस्माचप्रयोजनात्॥अन्यंवरयभारंसन्त्यनेकेनृपात्मजाः॥४५॥ कन्योवाच॥वरंवृणोम्यहंतातमामेपयदिनेच्छति। तपसाऽन्योनमेभ जन्मन्य स्मिन्भविष्यति॥४६॥ ॥मार्कण्डेयउवाच।। ।ततःकरन्धमोराजाविशालेनसमंमुदास्थित्वादिनत्रयंतंत्रनिजमभ्याययोपुरम् ।। ४७ ॥ अविक्षितो पितेनैवपित्राऽन्यैश्चनराधिपः॥निदर्शनेःपुरावृत्तःसान्वितोऽभ्यागमत्पुरम् ॥४८॥ सापिकन्यावनंगत्वानिमृष्टानिजबान्धवैः॥ तपस्तेपेंनिराहारावे राग्यपरमास्थित॥१९॥निराहारायदासातुमासत्रयमवस्थिता।संप्रापपरमामार्तिकृशाधमनिसन्तता ॥५०॥ मन्दोत्साहौतितन्वङ्गीमुमूर्षुरपिवालि ॥

·अ. १२१
मा. पु०
॥१७१॥
का ॥ देहत्यागायसाधक्रेतदाबुद्धिंनृपात्मजा ॥५१॥ आत्मत्यागायतांज्ञात्वाकृतबुद्धिंसुरास्ततः॥ समेत्यप्रेषयामासुर्देवद्वतन्तदन्तिकम् ॥ ६२ ॥
समुपेत्यसतांपाहदूतोऽहंपार्थिवात्मजे ॥ प्रेषितस्त्रिदशैस्तुभ्यंयत्कार्यतन्निशामय ॥५३॥ नभवत्यापरित्याज्यंशरीरमतिदुर्लभम् ॥.त्वंभविष्यसिक
ल्याणिजननीचक्रवर्तिनः ॥५४॥ पुत्रेणंचमहाभागेभोक्तव्यानिहतारिणा ॥ अव्याहताशेनचिरंसप्तद्वीपवतीमही ॥५५॥ हन्तव्यस्तेनतरुजिद्देवा
नांपुरतोरिपुः ॥अयशंकुस्तथाकुरोधर्मेस्थाप्यास्ततःप्रजाः ॥५६॥ परिपालनीयमखिलंचातुर्वर्ण्यस्वधर्मतः ॥ हन्तव्यावस्यवोम्लेच्छायेचान्येदुष्ट
चेष्टिताः ॥ ५७ ॥ यष्टव्यंविविधैर्यज्ञैःसमाप्तवरदक्षिणैः ॥ वाजिमेधादिभिर्भद्रेपट्सहस्त्रैश्चसंख्यया ॥५८ ॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच॥ ॥ तंदृष्ट्वा
साऽन्तरिक्षस्थंदिव्यस्रगनुलेपनम्॥देवदूतमुवाचेदंराजपुत्रीततोमृदु॥१९॥सत्यंत्वमागतःस्वर्गादेवदूतोनसंशयः॥ किन्तुभ विनापुत्रःसकथंमेभवि
ष्यति ॥६०॥ अविक्षितमृतेभ ममनान्योऽवजन्मनि।भवितेतिप्रतिज्ञातंमयैतत्सनिधौपितुः॥६॥सचनेच्छतिमांप्रोक्तोमत्पित्राजनकेनच ॥कर
न्धमेनाथसम्यग्याचितश्चमयातथा।। ६२॥ ॥ देवदूतउवाच ॥ ॥ किमनेनमहाभागेबहुनोक्तेनतेसुतः ॥ समुत्पत्स्यतिमात्याक्षीस्त्वमात्मा
नमधर्मतः ॥६३॥ अत्रैवकाननेतिष्ठतनुशीणांचपोषय ॥ तपःप्रभावादेतत्तेसर्वसाधुभविष्यति ॥ ६४॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्युक्त्वादेवदूतोऽ
सौयथागतमगच्छत॥चकारानुदिनंसुभूःसाप्यात्मतनुपोषणम्॥६६॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽविक्षिचरितनामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥
॥१२१॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥अथसाऽविक्षितोमातावीरावीरप्रजावती॥पुण्येऽहनिसमाहूयप्रांहपुत्रमविक्षितम् ॥ १॥ पुत्राहमभ्यनुज्ञातात
वपित्रामहात्मना।।उपवासंकरिष्यामिदुष्करोऽयंकिमिच्छर्कः॥२॥सचायत्तस्तवपितुस्त्वयासाध्योमयापिच प्रतिज्ञातेत्वयापुत्रततस्तत्रयताम्यहम्॥
॥शद्रव्यस्यामहाकोशात्तवदास्याम्यहंपितुः॥धनंतेपितुरायत्तमनुज्ञाताऽस्मितेनच ॥४॥ केशंसाध्योमदायत्तःसंहिश्रेयोभविष्यति।साध्योभवेद्वाय
दितेकश्चिद्धलपराक्रमः॥५॥सतेऽसाध्योहन्यथावादुःखसाध्योभविष्यतितत्त्वप्रतिज्ञांकुरुषेयदिपुपात्रचैवते॥तदेतदहमावाप्स्येकथ्यतांयन्मतंतव६॥
॥अविशिदुवाच॥ वित्तंमेमितुरायत्तंमत्स्वामित्वंनतत्रवैयन्मच्छरीरनिष्पाद्यतत्करिष्येत्वयोदितम्॥७॥किमिच्छकंवतमातर्निश्चिन्ताभवनिर्व्यथा॥
राज्ञापित्राऽभ्यनुज्ञातंयदिवित्तेश्वरेणमे॥८॥ ॥मार्कण्डेयउवाच॥ ततःसाराजमहिषीतंद्वतंसमुपोषिता यथोक्तंसाऽकरोत्पूजाराजराजस्यसंयता९॥
निधीनामप्यशेषाणांनिधिपालगणस्यच ॥ लक्ष्म्याश्चपरयाभक्त्यायतवाकायमानसा॥१०॥ विविक्तेनुगृहस्थोऽयमशगजाकरन्धमः॥आसीनउक्तः
सचिर्नीतिशास्त्रविशारदैः॥ ११॥ ॥ सचिवाउचुः॥॥राजान्वय परिणतस्तवैतच्छासतोमहीम्॥ एकरविक्षित्त्यक्तदारपरिग्रहः॥१२॥
॥१७१॥

·अपुत्रःसचतेनिष्ठायदाभूपगमिष्यति ॥ तदारिपक्षपृथिवीनिश्चितंतवयास्यति ॥१३॥ वंशक्षयस्तेभवितापितापण्डोदकक्षयः ॥ एतन्महत्तेऽरिभयंकि याहान्याभविष्यति ॥१४॥ तस्मात्कुरुतथाभूपयथातेतनयःपुनः॥ करोतिसततंबुदिपितृणामुपकारिणीम् ॥ १५॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ एतस्मि वन्तरेशब्दंशुश्रावजगतीपतिः॥ पुरोहितस्यवीरायागदतोयर्थिनप्रति ॥१६॥ काकिमिच्छतिदुःसाध्यकस्याकिंसाध्यतामिति ॥ करन्धमस्यमहिषी किमिच्छिकमुपोषिता।जाराजपुत्रोऽप्यविक्षित्तुश्रुत्वापौरोहितंवचः॥प्रत्युवाचार्थिनःसर्वान्राजद्वारमुपागतान् ॥१८॥ मपासाध्यंशरीरेणयस्यकि ञ्चिद्भवीतुसः॥ मममातामहाभागाकिमिच्छिकमुपोषिता॥१९॥शृण्वन्तुमेऽर्थिनःसर्वेप्रतिज्ञातंमयातदा॥ किमिच्छथददाम्येषक्रियमाणेकिमिच्छके ॥२०॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच॥ ॥ ततोराजानिशम्येतद्वाक्यपुत्रमुखाच्छुतम् ॥ समुत्पत्याब्रवीत्पुत्रमहम प्रयच्छमे ॥२१॥ अविक्षिदु वाचं ॥ ॥ दातव्यंयन्मयातात भवतेतद्बवीहिमाम् ।। कर्तव्यंदुष्करंबातेसाध्यंदुःसाध्यमेववा ॥ २२ ॥ राजोवाच ॥ ॥ यदिसत्यप्रतिज्ञ स्त्वंददासिचकिमिच्छकम्।।पौत्रस्यदर्शयमुखममोत्सङ्गगतस्यतत् ॥२३॥ ॥अविक्षिदुवाच॥ ॥ अहन्तवैकस्तनयोब्रह्मचर्यचमेनृप ॥ नमेपुत्रो स्तिपौत्रस्यदर्शयामिकथंमुखम् ॥२४॥॥राजोवाच.॥ पापायब्रह्मचर्य्यन्तेयदिदंधार्यतेत्वया ॥ तस्मात्त्वंमोचयात्मानममपौवंचदर्शय ॥२६॥ ॥अविक्षिदुवाच॥ विपमंस्यान्महाराजयदन्यत्तत्समादिश॥वैराग्येणमयात्यक्त-स्त्रीसंभोगस्तथास्तुसः॥२६१ राजोवाच ॥ बहुभियुध्यमानानांदृष्टो वैवैरिणांजयः।तत्रापियदिवैराग्यमुपैषितदपण्डितः।२७।किंवानोबहुनोक्तेनब्रह्मचर्यपरित्यजामातुस्त्वमिच्छयावत्रपौत्रस्यममदर्शयः॥२८॥मार्कण्डे यउवाच॥यंदासबहुशस्तेनप्रोक्तःपुत्रेणपार्थिवः॥नान्यत्प्रार्थयतेकिंचित्तदापुत्रोऽब्रवीत्पुनः॥२९॥दत्त्वाकिमिच्छकंतुभ्यंप्राप्तोऽहंतातसङ्कटम् ॥ तत्कार ष्यामिनिर्लजोभूयोदारपरिग्रहम्॥३०॥स्त्रियाःसमक्षंविजितःपतितोधरणीतले।त्रीपतिर्भविताभूयस्तातेबदतिदुष्करम् ॥३१॥ तथापिकिंकरोम्येषस त्यपाशवशङ्गतः॥करिप्यामियथाऽऽत्थत्वंभुज्यतांनिजशासनम्३२इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽविक्षिचरितद्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२२॥ मार्कण्डेयउवाच।।कदाचिद्राजपुत्रोऽसौमृगयामचरद्वने ॥ मृगान्विध्यन्वराहांश्वशार्दूलादींश्चदंष्ट्रिणः॥१॥ शुश्रावसहसाशब्दंबाहित्राहीतियोषितः ॥ विक्रोशन्त्याःसुबहुशोभयगद्गदमुच्चकैः॥२॥माभैर्माभैरितिवदनराजपुत्रःसवेगितः॥ चोदयामासतुरगंयतःशब्दःसमागतः ॥३॥ ततश्चसापिचुक्रोशक न्यकाविजनेवन।।गृहीतादनुपुत्रेणदृढकेशेनंमानिनीमकरन्धमसुतस्याहंभाऱ्याचाहमविक्षितः॥हरत्यनायोविपिनेपृथिवीशस्यधीसतः॥६॥ यस्य सर्वेमहीपालास्तभांगाधर्वगुह्यकाः॥नसमर्थाःपुरःस्थातुंतस्यभार्याहतास्म्यहम्॥६॥यस्यमृत्योरिवक्रोधःशकस्येवपराक्रमः॥ करन्धमसुतस्यैषातस्य

·SATARA
मा. पु०
अ० १२१
॥१७२॥
भा-हतास्म्यहम्जामार्कण्डेयउवाच।।इत्याकर्ण्यमहीपालतनयःसशरासनी चिन्तयामासकिमिदंममभा-त्रकानने८मायेयंरक्षसांनूनंदुष्टानांका
ननौकसाम्॥अथवागतएवाहंसर्ववेत्स्यामिकारणम्॥९॥मार्कण्डेयउवाच॥त्वरितःसततोगत्वाददर्शातिमनोरमाम् ॥काननेकन्यकामेकांसालङ्कारभू
पिताम्॥१०॥गृहीतांदनुपुत्रेणदृढकेशेनदण्डिना॥वाहित्राहीतिकरुणविक्रोशन्तींपुनःपुनः॥११॥माभारतिसतामाहहतोऽसीतिचतंवदन्॥शासतीमा
महींदुष्टःकोदूयेतकरंधमे।।१२॥यस्यप्रतापावनताभुविसर्वेमहीक्षितःततस्तमागतंदृष्ट्वागृहीतवरकार्मुकम्।।१३॥ मांत्राहीत्याहतन्वङ्गीहृतास्म्येषेतिचा
सकृत्॥राज्ञःकरन्धमस्याहंजुषाभा-प्यविक्षितःहितास्म्येतेनदुष्टेनसनाथाऽनाथवद्वने१४॥मार्कण्डेयउवाच॥ ततोविममशेवाक्यमविशित्सतथोदि
तम्॥कथमेषाहिमेभास्नुिषातातस्यवाकथम्॥१५॥अथवामोचयाम्येतांतन्वींवेत्स्यामितत्पुनः॥ क्षत्रियैर्धार्यतेशस्त्रमा नांवाणकारणात् ॥१६॥
ततःकुद्धोब्रवीद्वीरोदानवतंसुदुर्मतिम् ॥जीवन्गच्छविमुच्यैनामन्यथानभविष्यसि ॥१७॥ ततःसतांविहायोञ्चैर्दण्डमुत्क्षिप्यदानवः।तमप्यधावत्सो
ऽप्येनंशरवरवाकिरत॥१८॥सवाठमाणोबाणौधैर्दानवोऽतिमदान्वितः॥राजपुत्रायचिक्षेपदण्डशंकुशतावृतम् ॥१९॥ तमापतन्तंचिच्छेदशरैर्भूपसुत
स्ततः॥सोऽप्यासनगृहीत्वोचैर्दुममाजौव्यवस्थितः॥२०॥ सृजतःशवर्षाणितंचिक्षेपततोद्रुमम् ॥ सचतंतिलसश्चकेभल्लैःकार्मुकमोचितैः ॥२१॥
ततश्चिक्षेपचशिलांराजपुत्रायदानवः ॥सापिमोघापपातोामुज्झितातेनलाघवात् ॥ २२॥ राजपुत्रायकुपितोयद्यच्चिक्षपदानवः॥ तत्तच्चिच्छेद
बाणोर्भूभृत्सूनुःसलीलया ॥२३॥ ततोविच्छिन्नदंडोसौविच्छिन्नसकलायुधः॥ मुष्टिमुद्यम्यसकोधोराजपुत्रमधावत ॥२४॥ तस्यापततएवासौ
करन्धमसुतःशिरः॥ छित्त्वावेतसपत्रेणपातयामासवैभुवि.॥ २५ ॥ तस्मिन्विनिहतेदेवेनवेदुष्टचेष्टिते.॥ करन्धमसुतः सर्वैःसाधुसाध्विति
भापितः ॥ २६॥वरंवृणीष्वतितदादेवैरुक्तोनृपात्मजः ॥ वज्रपुत्रंमहावीर्यपितुःप्रियचिकीर्षया ॥२७॥ देवाउचुः॥ भविष्यतिहितेपुत्रश्चक्रव
महाबलः॥ अस्यामेवहिकन्यायांमोक्षितायांत्वयानघ ॥ २८ ॥ ॥ राजपुत्रउवाच ॥ पित्राहंसत्यपाशेनबद्धइच्छाम्यहंसुतम् ॥ राजमिनि
जितेनाजोत्यक्तोमेदारसंग्रहः ॥ २९ ॥ साचमेयावतात्यक्ताविशालनृपतेःसुता ॥ तयाचमत्कृतेत्युक्तोमामृतेनरसङ्गमः ॥ ३०॥ तत्कथंतामपा
स्याद्यविशालतनयामहम् ॥ नृशंसात्माकरिष्यामिअन्यनारीपरिग्रहम् ॥३३ ॥ देवाउचुः ॥ इयमेवहितेभार्यालाध्यतेयात्वयासदा ॥ विशाल
स्यसुतासुभूस्त्वत्कृतेयाऽश्रितातपः ॥ ३२॥ अस्यामुत्पत्स्यतेवीर सप्तद्वीपप्रसाधकः ॥ यष्टायज्ञसहस्राणांचक्रवर्तीमुतस्तव ॥ ३३॥ मार्क
ण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्युच्चार्यययुर्देवाःकरन्धमसुतंद्विज ॥ सोऽप्याहतांतदापत्नीकथ्यतांभीरुकिंत्विदम् ॥ ३४॥ साचास्मैकथयामासत्यता
हंभवतायदा ॥ त्यक्तबन्धुजनाऽरण्यंनिर्वेदात्समुपागता ॥३५॥ अत्राहंतपसावीरक्षीणप्रायंकलेवरम् ॥ त्यक्तुकामासमभ्येत्यदेवदूतेनवारिता ॥३६॥
॥१७॥

·भविष्यतिचपुत्रस्तेचक्रवर्तीमहाबलः॥प्रीणयिष्यतियोदेवानसुरांश्चहनिष्यति ॥३७॥ इतिदेवाज्ञयातेनदेवदृतेनगारतानसंत्यक्तवतीदेहत्वत्सङ्गमम नोरथा॥३८॥परश्वश्चमहाभागनातुंगङ्गाहदंगता|अवतीर्णाविकृष्टास्मिवृद्धनागेनकेनचित्॥३९॥ततोरसातलंनीतातेलतवचमेपुरः॥नागासहस्रशस्त स्थुर्नागपत्न्यःकुमारकाः॥४०॥ तुष्टुवुर्मासमभ्येत्यमामन्येऽपूजयंस्तथा।।ययाचिरेसविनयनागामामङ्गनास्तथा ॥४॥प्रसादंकुरुसर्वेषांत्वमस्माकंसु तस्त्वया ॥अपराधमुपेतानांसंनिवार्योवधोन्मुखः॥४२॥अपराधंकरिष्यन्तित्वत्पुत्रस्यानिलाशनाः।तेनिमित्तंनिवार्योऽसौप्रसादःकियतामिति४३ तथेतिचमयाप्रोक्तेदिव्यैःपातालभूषणैः॥भूषिताहंतथापुष्पैन्धवासोभिरुत्तमैः॥४४॥समानीतातथालोकमिमन्तेनानिलाशिना ॥पुरायथाकान्ति मतीपूर्ववद्रूपशालिनी ॥ ४५ ॥ इतिरूपवतीदृष्ट्वासर्वालङ्कारभूषिताम् ॥जग्राहदृढकेशोऽयहर्तुकामः सुदुर्मतिः ॥४६॥ युष्मदाहुबलेंनाहंरा जपुत्रविमोक्षिता॥ तत्प्रसीदमहाबाहोंमाप्रतीच्छत्वयासमः॥ भूलोकेराजपुत्रोऽन्योनास्तिसत्यंत्रवीम्यहम्॥४७॥ इति श्रीमार्कण्डेमहापुराणेऽविति चरितनामंत्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२३॥मार्कण्डेय उवाच ॥ इतितस्यावचःश्रुत्वास्मृत्वापितृवचःशुभम्॥किमिच्छकेप्रतिज्ञातेयदुक्तंतेनभू भृता ॥१॥ प्रत्युवाचसतांकन्यामविभिन्नृपतेःसुतः॥ सानुरागमनाःकन्यांत्यक्तभोगाञ्चतत्कृते॥२॥यदाईत्यक्तवांस्तन्वीत्वामरातिपराजितः॥ विजि त्यशत्रून्संप्राप्तात्वंमयात्रकरोमिकिम् ॥ ३॥ ॥ कन्योवाच ॥ ॥ ममपाणिगृहाणत्वंरमणीयेऽत्रकानने॥सकामायाःसकामेनसङ्गमोगुणवान्भवेत् ॥ ॥४॥॥राजपुत्र उवाच॥ ॥ एवंभवतुभदन्तेविधिरेवाकारणम् ॥अन्यथाकथमन्यत्रत्वामहञ्चसमांगतः॥५॥॥ मार्कण्डेय उवाच॥॥एतस्मिन्नन्त रेप्राप्तोगन्धर्वतनयोमुने।वराप्सरोभिःसहितोगन्धर्वैरपरैर्वृतः॥६॥गन्धर्व उवाच॥ ॥ राजपुत्रसुतेयम्मेभामिनीनाममानिनी॥अभिशापादगस्त्यस्य विशालतनयाऽभवत्।।जाबालभावेनयोऽगस्त्यःकोपितःक्रीडमानया।ततस्तेनतदाशप्तामानुषीत्वंभविष्यसि ॥८॥ प्रसादितःसचास्माभिर्बालेयमवि वेकिनी॥ तवापराद्धाविप्रप्रसादःक्रियतामिति॥९॥प्रसाद्यमानःसोऽस्माभिारदमाहमहामुनिः॥ बालेतिमत्वाशापोऽल्पोदत्तोऽस्यानान्यथैवतत् ॥ ॥१०॥ इतिशापादगस्त्यस्यविशालभवनेशुभा॥जातेयंमत्सुतासुभूर्भामिनीनामनामतः ॥११॥ तदस्याहंकृतेप्राप्तोंगृहाणेमांनृपात्मजाम्।।ममात्मजां सुतस्तेऽत्रचक्रवर्तीभविष्यति ॥१२॥॥ मार्कण्डेय उवाच॥॥ तथेत्युवेतितस्याश्चसपाणिपार्थिवात्मजः॥जग्राहविधिवद्धोमंचक्रेतत्रचतुम्बुरुः॥१३॥ प्रजगुर्देवगन्धर्वाननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ पुष्पाणिससृजुमेंघादेववाद्यानिसस्वनुः ॥१४॥ विवाहेराजपुत्रस्यतयातत्रसमेयुषः॥ समस्तवसुधात्राणकर्तृ कारणभूतया ॥ १९॥ ततोगन्धर्वलोकन्तेसहतेनमहात्मना।निःशेषेणययुःसाचसचराजसुतोमुने ॥१६॥ भामिन्यामुमुदेसाईमविक्षिपनन्दनः॥

·मा० पू०
अ० १२५
११७३॥
साचतेनसमंतत्रभोगसम्पत्समन्विता ॥ १७ ॥ कदाचिदतिरम्येऽसौगगनोपवनेतया॥ विक्रीडतिसमंतन्व्याकदाचिदुपपर्वते ॥ १८ ॥ कदाचित्यु
लिनेनद्याहंससारसशोभिते ॥ कदाचिद्भवनस्यान्तेप्रासादेचातिशोभने ॥१९॥ विहारदेशेष्वन्येषुरमणीयेष्वहर्निशम्॥ सरेमेसहितस्तन्व्यासाचतेनम
हात्ममा ॥२०॥ भक्ष्यानुलेपनवयंस्रक्पानादिकमुत्तमम् ॥ उपाजहुस्तयोस्तवमुनिगन्धर्वकिन्नराः॥ २१॥ तयाचरमतस्तस्यभामिन्यासंहदुर्लमे ॥
गन्धर्वलोकेवीरस्यपुत्रसासुषुवेशुभा॥२२॥तस्मिातेमहावीर्यगन्धर्वाणांमहोत्सवः॥ बभूवमनुजव्याघ्रतेनकार्यमवेक्षताम् ॥२३॥ जगुः केचित्त
थैवान्येमृदङ्गपटहानकान् ॥ अवादयन्तचैवान्येवेणुवीणादिकांस्तथा ॥ २४॥ननृतुश्चतथातत्रबहवोऽप्सरसांगणाः॥ पुष्पवृष्टिमुचोमेघाजगजुर्मूदुनि
स्वनाः॥२६॥ तथाकोलाहलेतस्मिन्वर्तमानेऽथतुम्बुरुः॥ प्रणयेनस्मृतोभ्येत्यजातकर्माकरोन्मुनिः॥२६॥ देवाःसमाययुःसर्वेतथादेवर्षयोऽमलाः ॥
पातालात्पन्नगेन्द्राश्वशेषवासुकितक्षकाः॥२७॥ तथादेवासुराणांचयेप्रधानाद्विजोत्तम ॥ यक्षाणांगुह्यकानांचवायवश्चतथाऽखिलाः॥२८॥तदाऽऽगतैरशे
पषिदेवदानवपन्नगैः॥ मुनिभिश्चाकुलमभूद्गन्धर्वाणांमहत्पुरम् ॥२९॥ततःसतुम्बुरुःकृत्वाजातकर्मादिकाःक्रियाः॥चकेस्वस्त्ययनंतस्यबालस्यस्तुति
पूर्वकम् ॥३०॥ चक्रवर्तीमहावीर्योमहाबाहुमहाबलः॥ महान्तंकालीशित्वमशेषायाःक्षिते कुरु॥३१ ॥ इमेशकादयःसर्वेलोकपालास्तथर्षयः॥
स्वस्तिकुर्वन्तुतेवीरवीर्यचारिविनाशनम् ॥३२॥ मरुत्तवशिवायास्तुवातिपूर्वेणयोरजाः॥ मरुत्तेविमलोऽक्षीणोऽवैषम्यायास्तुदक्षिणः॥३३॥पश्चिमस्ते
मरुद्वीय॑मुत्तमंतेप्रयच्छतु ॥ बलंयच्छतुचोत्कृष्टमरुत्तेचतथोत्तरः ॥ ३४॥ इतिस्वस्त्ययनस्यान्तेवागुवाचाशरीरिणी ॥ मरुत्तवेतिबहुशोयदिदं
गुरुखवीत ॥३५॥ मरुत्तइतितेनायभुविख्यातोभविष्यति ॥ भुविचास्यमहीपालायास्यन्त्याज्ञावशायतः ॥३६॥ एषसर्वक्षितीशानांवीरःस्थास्य
तिमर्दनि ॥ चक्रवर्तीमहावीर्य सप्तद्वीपवतींमहीम् ॥३७॥आक्रम्यपृथिवीपालानयंभोक्ष्यत्यवारितः ॥ प्रधान पृथिवीशानांभविष्यत्येषयज्विना
म्॥ आधिक्यंशौर्य्यवीर्येणभविष्यत्यस्यराजसु ॥३८॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इत्याकर्ण्यवचःसर्वेकेनाप्युक्तंदिवौकसाम् ॥ तुतुषुर्विधगन्ध
श्चिास्यमातातथापिता ॥ ३९ ॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेऽविक्षिचरितेऽविक्षितो मरुत्तपुत्रोत्पत्तिवर्णननामचतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥
॥ १२४॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ततःसराजपुत्रस्तमादायदयितंसुतम् ॥ पत्नीञ्चानुगतोविप्रगन्धर्वैराययौपुरम् ॥१॥ सपितुर्भवनप्राप्यवव
न्देपितुरादरात् ॥ चरणौसाचतन्वङ्गीह्रीमतीनृपतेः सुता ॥२॥ तथाहराजपुत्रोऽसौगृहीत्वाबालकंसुतम् ॥ धर्मासनगतंभूपराज्ञांमध्ये
करन्धमम् ॥३॥ मुखपौत्रस्यपश्यैतदुत्सङ्गस्थस्ययन्मया ॥ किमिच्छकेप्रतिज्ञातंतुभ्यंमातुःकृतेपुरा ॥ ४॥ इत्युक्तापितुरुत्सङ्गेतंकृत्वातनयंत
तः॥ यथावृत्तमशेषसकथयामासतस्यतत् ॥५॥सपरिष्वज्यतंपौवमानन्दास्राविलेक्षणः॥सभाग्योऽस्मीत्यथात्मानंप्रशशंसपुनःपुनः॥६॥ततासो
॥१७३॥

·ादिनासम्यग्गन्धर्वान्समुपागतान्।समानयामासमुदाविस्मृतान्यप्रयोजनः॥७॥ततःपुरेमहानासीदानन्द पौरवेश्ममु॥अस्माकंसन्ततिर्जातानाथ स्येतिमहामुने॥८॥हृष्टपुष्टेपुरेतस्मिन्गीतवाद्यैर्वराङ्गनाः॥विलासिन्योऽतिचार्वङ्गयोनन्तु स्यमुत्तमम्॥९॥राजाचद्विजपुख्येभ्योरत्नानिचवसूनिच॥ गावोवस्त्राण्यलङ्कारानददादृष्टमानसः॥१०॥ततःसबालोववृधेशुकृपक्षेयथाशशी॥पितृणांप्रीतिजनकोजनस्येष्टश्वसोऽभवत् ॥११॥ आचार्याणांस काशात्सप्राग्वेदानगृहेमुने ततःशास्त्राण्यशेषाणिधनुर्वेदंततःपरम्॥१२॥कृतोद्योगोयदासोऽभूत्खनकार्मुककमणि॥ अन्येषुचतथावीरःशस्त्रेषविजि तश्रमः॥१३॥ततोऽस्वाणिसजग्राहमार्गवादृगुसंभवात् ॥ विनयावनतोविप्रगुरोःप्रीतिपरायणः॥१४॥ गृहीतास्त्रःकृतीवेदेधनुर्वेदस्यपारगः॥ निष्णा तःसर्व विद्यासुनबभूवततःपरः ॥ १५ ॥ विशालोऽपिसुतावार्तामुपलभ्याखिलामिमाम् ॥ हर्षनिर्भरचित्तोऽभूदौहित्रस्यचयोग्यताम् ॥ १६॥ अथ राजासुतसुतंदृष्ट्वाप्राप्तमनोरथः।।यज्ञाननेकान्निष्पाद्यदत्त्वादानानिचार्थिनाम्॥१७॥कृतशेषक्रियोयुक्तःसवर्णैर्धमतोमहीम्॥परिपाल्यारिविजयीबलबु दिसमन्वितः॥१८॥सयियासुर्वनपुत्रमविक्षितमभाषत ॥ पुत्रवृद्धोऽस्मिाञ्छामिवनंराज्यगृहाणमे ॥१९॥ कृतकृत्योऽस्मिनास्त्यन्यत्किञ्चित्त्वदभि षेचनात ॥ सुनिष्पन्नमतोराज्यत्वंगृहाणमयार्पितम्॥२०॥इत्युक्तःपितरंप्राइसोऽविक्षिन्नृपनन्दनः॥प्रश्रयांवनतोभूत्वायियासुस्तपसेवनम् ॥२१॥नाहं तातकरिष्यामिपृथिव्याःपरिपालनम्॥नापैतिहीमनसिराज्येऽन्यत्वंनियोजय॥२२॥तातेनमोक्षितोबद्धोनस्ववी-दहंयतः॥ततःकियत्पौरुषंमेषु रुपैःपाल्यतेमहीम्॥२३॥योऽहंनपालनायालमात्मनोऽपिवसुन्धराम्॥सकथंपालयिष्यामिराज्यमन्यत्रविक्षिप॥२४॥ सस्त्रीसधर्मापुरुषोयश्चान्येना वद्रुह्यते॥आत्माऽमोहायभवताबन्धनायेनमोक्षितः॥२५॥सोऽहंकथंभविष्यामिस्त्रीसधर्मामहीपतिः॥स्त्रियापुमान्भवेद्भर्तायःशूरःसमहीपतिः॥२६॥ ॥ पितोवाच ॥नभिन्नएवपुत्रस्यपितापुत्रस्तथापितुः ॥ नान्येनमोशितोवीरयस्त्वंपित्राविमोक्षितः।।२७॥ ॥ पुत्रउवाच ॥ हृदयनान्यथानेतुंमयाशक्य नरेश्वशाहृदयेहीममातीवयस्त्वहंमोशितस्त्वया॥२८॥पित्रोपात्तांश्रियंभुंक्तेपित्राकृच्छ्रात्समुद्धृतः॥विज्ञायतेचयःपित्रामानवःसोस्तुनोकुले ॥२९॥स्त्र यमर्जितवित्तानांख्यातिस्वयमुपेयुपाम्॥स्वयंनिस्तीर्णकृच्छ्राणांयागतिःसाऽस्तुमेगतिः॥३०॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इत्याहबहुशःपिवायदाप्युको ऽप्यसौमुने।।तदातस्यसुतराज्यमरुत्तमकरोन्नृपः॥३१॥सपित्रासमनुज्ञातंराज्यंप्राप्यपितामहात्॥चकारसम्यक्सुहृदामानन्दमुपपादयन्॥३२॥ राजा करन्धमश्चापिवीरामादायतान्तथा ॥ वनजगामतपसेयतवाकायमानसः ॥ ३३॥ तत्रवर्पसहस्रंसतपस्तम्बासुदुश्चरम् ॥ विहायदेईनृपतिःशकस्याप सलोकताम् ॥ ३७॥सास्यपत्नीततावीरावर्षाणामपरंशतम् ॥ तपश्चचारविप्रर्वजटिलामलपंकिनी ॥ ३५ ॥ सालोक्यमिच्छतीभर्तुःस्वर्गतस्यम %3D ·मा० पु० ११७४॥ हात्मनः॥ फलमूलवृताहाराभार्गवाश्रमसंश्रया।। द्विजातिपत्नीमध्यस्थाद्विजशुश्रूपणाहता॥३६॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमरुत्तचरितेपञ्चविंश त्यधिकशततमोध्यायः॥१२६॥कौष्टुकिरुवाच॥ ॥भगवन्विस्तरात्सर्वममैतत्कथितंत्वया॥करन्धमस्यचरितमविक्षिचरितंचयत्॥१॥आविक्षितस्यन पतमरुत्तस्यमहात्मनः॥श्रोतुमिच्छामिचरितंश्रूयतेसोऽतिचेष्टितः॥२॥चक्रवर्तीमहाभागःशूरःकान्तोमहामतिः॥ धर्मविद्धर्मकृञ्चैवसम्यक्पालयिता भुवः॥॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥सपित्रासमनुज्ञातंराज्यंप्राप्यपितामहात्॥धर्मतःपालयामासपितापुत्रानिवौरसान् ॥४॥ इयाजसुबहून्यज्ञान्यथा वत्स्वाप्तदक्षिणान्॥ऋत्विक्पुरोहितादेशादनिर्विण्णोमहीपतिः ॥९॥ तस्याप्रतिहतंचक्रमासीद्दीपेषुसप्तसु॥गतिश्चाप्यनवच्छिन्नास्वःपातालजलादिषु ॥६॥ततःप्राप्यधनंविप्रयथावत्स्वक्रियापरः॥अयजत्समहायज्ञैवानिन्द्रपुरोगमान्॥७॥इतरेचयथावर्णाःस्वेस्वेकर्मण्यतन्द्रिताः॥ तदुपात्तधनाश्चा रिष्टापूर्तादिकाःक्रियाः॥८॥पाल्यमानामहीतेनमरुत्तेनमहात्मनायोस्पर्द्धत्रिदशावासवासिभिर्द्विजसत्तम।।९॥तेनातिशयिताःसर्वेकेवलंनमहीक्षितः। यविनादेवराजोऽपिशतयज्ञाभिसन्धिना ॥१०॥ऋत्विक्तस्यतुसंवत्तॊबभूवाङ्गिरसःसुतः॥भ्राताबृहस्पतेर्विप्रमहात्मातपसांनिधिः॥११॥सौवर्णोसु अवानामपर्वतःसुरसेवितः॥ पातितंतेनतच्छृङ्गंकृतेतस्यमहीपतेः ॥१२॥तेनयस्याखिलंयज्ञभूमिभागादिकंद्विजप्रासादाश्चकृता-शुभ्रास्तपसासर्वका चनाः॥१३॥गाथाश्चाप्यत्रगायन्तिमरुत्तचरिताश्रयाः॥ सातत्येनर्षयःसर्वेकुर्वन्तोऽध्ययनंयथा॥१४॥मरुत्तेनसमोनाभूयजमानोमहीतले।सदःसम स्तंययज्ञेप्रासादाश्चैवकांचनाः ॥ १५ ॥ अमाद्यदिन्द्रःसोमेनदक्षिणाभिर्दिजातयः ॥ विप्राणांपरिवेष्टारःशकाद्यास्त्रिदशोत्तमाः ॥१६॥ यथायज्ञेम रुत्तस्यतृप्ताःसर्वेमहीपतेः॥ सुवर्णमखिलंत्यक्तरत्नपूर्णगृहेद्विजैः ॥१७॥प्रासादादिसमस्तंचसौवर्णतस्ययत्क्रतौ ॥ त्रयोवर्णाझलभ्यन्ततस्मात्केचि तथाददुः ॥ १८॥ (तेनत्यक्तेनशिष्टायेजनाःपूर्णमनोरथाः ॥ तेपियज्ञान्यजतेस्मदेशेदेशेपृथक्पृथक् ॥)तस्यैवंकुर्वतोराज्यंसम्यक्पालयतःप्रजाः॥ तपस्वीकश्चिद येत्यतमाहमुनिसत्तम ॥ १९॥ पितुर्मातातवाहेदंदृष्ट्वातापसमण्डलम् ॥ विषाभिभूतमुरगैर्मदोन्मत्तैनरेश्वर ॥२०॥ पितामहस्तेस्व र्यातःसम्यक्संपाल्यमेदीनीम् ॥ पितातवृतथाशक्तोहित्वाग्रामवनंगतः॥ (तपश्चरणशक्ताहमिहचौर्वाश्रमेस्थितां) ॥ २१॥ साऽहंपश्यामि वैकल्यंतवराज्यप्रशासतः ॥ पितामहस्यतेनाभूद्यत्पूर्वेपांचतेनुप ॥ २२ ॥ नूनंप्रमत्तोभोगेषुसक्तोवाऽविजितेन्द्रियः ॥ चारान्धतायतोस्तीयं दुष्टादृष्टनवेत्सियत् ॥ २३ ॥ पातालादभ्युपेतेस्तुभुजगैदेशशालिभिः ॥ दष्टामुनिसुताः सप्तदूषिताश्चजलाशयाः ॥ २४ ॥ स्वेदमूत्रपु रीपेणदूषितंसुशृतंहविः ॥ अपराधंसमुद्दिश्यदत्तोनागबलिश्चिरात् ॥ २५ ॥ एतेसमर्थामुनयोभस्मीकभुजंगमान ॥ किन्त्वेषांनाधिकारोऽ त्वमेवात्राधिकारवान् ॥२६॥ तावत्सुखंभूपतिजभोंगजंप्राप्यतेनृप । अभिषेकजलंयावत्रमूर्षिविनिपात्यते ॥२७॥ कानिमित्राणिकःशत्रुममशत्रोर्ब ·CHECK लंकियताकोऽहंकमन्त्रिणःपक्षेकेवाभूपतयोमम ॥२८॥ कियान्कोशोबलंकिंवाकोनुरतोजनामम)। विरक्तोवापरैर्भित्र परेषामपिकीदृशः॥ कसम्य गत्रनगरेविषयेवाजनोमम॥२९॥धर्मकर्माश्रयोमूढःकासम्यगपिवर्तते॥कोदण्ड्यःपरिपाल्यःकरकेचोपेक्ष्यानरामया ॥३-ना सामभेदतयादम्यादेशका लमवेक्षता॥चाराश्चचारयेदन्यैरज्ञातान्भूपतिश्चरैः॥३१॥सचिवादिषुसर्वेषुचरान्दद्यान्महीपतिः॥ इत्यादौभूपतिर्नित्यकर्मण्यासतमानसः॥३२॥ नयेदिनंतथारात्रिनतुभोगपरायणमाराज्ञांशरीरग्रहणंनभोगायमहीपते॥३३॥केशायमहतेपृथ्वीस्वधर्मपारपालने।। सम्यक्पालेयतःपृथ्वीस्वधर्मचमही पतेः॥३४॥ इहक्लेशोमहान्स्वर्गेपरमसुखमक्षयम्।।तदेतत्वबुध्यस्वहित्वाभोगानरेश्वर ॥३६॥पालनायक्षितेःक्केशमङ्गीकर्तुमिहाईसि ॥ इतिवृत्तमृषी णायद्व्यसनत्वयिशासति॥३६॥ भुजङ्गहेतुकंभूपचारान्धोनांपिवेत्सितत्॥बहुनात्रकिमुक्तेनपुष्टेदण्डोनिपात्यताम्॥३७॥ शिष्टान्पालयराजंस्त्वंधर्म षड्मागमाप्स्यसि ॥ अरक्षन्पापमखिलंदुष्टैरविनयात्कृतम् ॥ ३८॥ समवाप्स्यस्यसन्दिग्धंयदिच्छसिकुरुष्वतत् ॥ एतन्मयोक्तंसकलंयत्तवापिता महः ॥ कुरुष्ववंस्थितेयत्तेरोचतेवसुधाधिप॥३९॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमरुत्तचरितेपईिशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२६॥मार्कण्डेय उवाच॥ इतितापसवाक्यंसश्रुत्वालज्जापरोनृपः॥ धिमांचारान्धमित्युक्त्वानिःश्वस्यजगृहेधनुः ॥ १॥ ततःसत्वरितंगत्वातमौर्वस्याश्रमंप्रति ॥ ववन्देशिरसा वीरांमातरंपितुरात्मनः॥२॥ तापसांश्चयथान्यायतैश्चाशीमिरभिष्टुतः॥ दृष्ट्वाचतापसान्सप्तनागैर्दष्टान्मृतान्भुवि ॥३॥ निनिन्दात्मानमसकृत्पुरस्ते पांमहीपतिः ॥ उवाचचैतदद्याहंमद्वीर्यमवमन्यताम् ॥४॥ यत्करोमिभुङ्गानांदुष्टानांब्राह्मणद्विषाम् ॥ तत्पश्यतुजगत्सर्वसदेवासुरमानुषम् ॥६॥ मार्कण्डेयउसच ॥ इत्युक्ताजगृहेकोपादस्वंसंवर्तकंनृपः ॥ नाशायाशेषनागानांपातालो/विचारिणाम् ॥ ६॥ ततोजज्वालसइंसानागलोकःसम न्ततः॥महातेजसाविप्रदह्यमानोनिवारितः ॥७॥ हाहातातेतिहामाताहावत्सेतिसंभ्रमे ॥ तस्मिन्नस्त्रकृतेवाचःपनमानामथाभवन ॥ ८॥ केचि ज्वलद्भिःपुच्छात्रै फणैरन्येभुजङ्गमाः॥ गृहीतपुत्रदाराश्चत्यक्ताभरणवाससः॥९॥पातालमुत्सृज्यययुःशरणंभामिनीतदा॥मरुत्तमातरंपूर्वययादत्तंतदाs भयम् ॥१०॥ तामुपेत्योरगाःसर्वेसप्रणामभयातुराः॥ सगद्गदमिदंप्रोचुःस्मयतांनःपुरोदितम् ॥ १७॥ प्रणम्याभ्यर्थितंपूर्वयदस्माभी रसातले॥ तस्यकालोऽयमायातस्वाहिवीरप्रजायिनि ॥१२॥ पुत्रोनिवार्यतांराज्ञिप्राण-संयोज्यमस्तुनः॥ दह्यतेसकलोलोकोनागानामस्त्रवह्निना ॥ १३ ॥ एवंसंदमानानामस्माकंतनयेनते ॥ त्वामृतेशरणंनान्यत्कृपांकुरुयशस्विनि ॥ १४॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥इतिश्रुत्वावचस्तेषांसंस्मृत्या दौचभाषितम् ॥ भरिमाहसासाध्वीससंभ्रममिदंवचः ॥ १५ ॥ पूर्वमेवंतवाख्यातंपातालेयगुजङ्गमैः ॥ प्रोक्तमभ्यर्थनापूर्वममासीत्तनयंप्रति ॥ ॥ १६॥ तइमेऽभ्यागवाभीतादयन्तेवस्यतेजसा ॥ मामेतेशरणंपूर्वदत्तमेभ्योमयाऽभयम् ॥ १७ ॥ येमांशरणमापन्नास्तत्वांशरणमागताः ॥ अ ३०

·मा.पु.
अ० १२८
%3D
॥१७५॥
पृथग्धर्मचरणायाताहंशरणंतव ॥ १८॥ तनिवारयपुत्रत्वंमरुत्तवचनात्तव ॥ मयाचाभ्यर्थितोऽवश्यंशममभ्युपयास्यति ॥ १९॥ राजोवाच ॥ महा
पराधेनियतमरुत्तकोधमागतः॥ दुर्निर्वयमहंमन्येतस्यकोचंसुतस्यते ॥२०॥ नागाउचुः॥ शरणागतास्तववयंप्रसादःक्रियतांनृप ॥ क्षत्रस्यात
परित्राणनिमित्तंशस्त्रधारणम् ॥२१॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ नागानांतद्वचःश्रुत्वाभूतानांशरणैषिणाम् ॥ तयाचाभ्यर्थितःपत्न्याप्राहार्विक्षिन्महा
यशाः ॥२२ ॥ गत्वाब्रवीमितंभद्रेतनयंत्वरयातव ॥ परित्राणायनागानांनत्याज्या शरणागताः॥ २३॥ नोपसंहरतेसोखंयदिमवचनान्नृपः॥
तदारयिष्यामितस्यानंतनयस्यते ॥ २४ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ततोगृहीत्वासधनुरविक्षिक्षत्रियोत्तमः भार्ययासहितःप्रायात्त्वरावान्भा
वाश्रमम्॥२६॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमरुत्तचरितेसप्तविंशत्यधिकशततमोध्यायः ॥१२७॥ मार्कण्डेयउवाच ॥सतुतत्रसुतंदृष्ट्वागृहीतवरकाम
कम ॥ धनुःशखंचतस्योग्रंज्वालाव्याप्तदिगन्तरम् ॥ १ ॥ उद्गिरन्तंमहावह्निदीपिताखिलभूतलम् ॥ पातालान्तगतंप्राप्तमसाघोरभीषणम् ॥
॥२॥ सतदृष्ट्वामहीपालंभृकुटीकुटिलाननम् ॥ माक्रुधस्त्वंमरुत्तास्त्रमुपसंह्रियतामिति.॥३॥ प्राहासकृञ्चानुलुप्तवर्णक्रममुदारधीः ॥ सनिशम्यगु
रोर्वाक्यदृष्ट्वातंचपुनःपुनः॥४॥ गृहीतकार्मुकःपित्रो प्रणिपत्यसगौरवम् ॥ प्रत्युवाचापराद्धामेसुभृशंपन्नगाःपितः॥६॥शासंतीमांमयिमहींपरि
भूयबलमम ॥ सप्ताश्रममुपागम्यदष्टामुनिकुमारकाः॥६॥ ऋषीणामाश्रमस्थानाममीषामवनीपते ॥ मयिशासतिदुवृत्तैर्दूषितानिहवींषिच ॥७॥
जलाशयास्तथाप्येतेःसर्वएवहिदूषिताः ॥ तदेत्कारणंकिञ्चित्रवक्तव्यत्वयापितः ॥ ननिवारयितव्योऽहंब्रह्मनान्प्रतिपन्नगान् ॥८॥अविक्षिदुवाच॥य
घेभिनिहताविप्रायास्यन्तिनरकंमृताः॥ ममैतक्रियतांवाक्यंविरमास्त्रप्रयोगतः ॥९॥॥ मरुत्तउवाच ॥ ॥ नाहमेषांक्षमिष्यामिदुष्टानामपराधि
नाम् ॥ अहमेवगमिष्यामिनरकंयदिपापिनाम् ॥ ननिग्रहयताम्येपाभानिवारयमापितः॥ १०॥ ॥ अविक्षिदुवाच ॥ ॥ मामेतेशरणंप्राप्ताःपन्नगा
ममगौरवात् ॥ उपसंह्रियतामस्त्रमलंकोपेनतेनृप ॥ १३ ॥ मरुत्तउवाच ॥ ॥ नाहमेषांक्षमिष्यामिदुष्टानामपराधिनाम ॥ स्वधर्ममुल्लंघ्यकथंकार
ष्यामिवचस्तव ॥ १२॥ दण्डयेनिपातयन्दण्डभूपःशिष्टांश्चपालयन।।पुण्यलोकानवाप्नोतिनरकांश्चाप्युपेक्षणात् ॥१३॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ एवंसबहु
शःपित्रावार्य्यमाणोम्बयासह॥नोपसंहरतेसोऽस्त्रंततोऽसौपुनरब्रवीत्॥१४॥ हिंससेपन्नगान्भीतान्ममैताञ्छरणंगतान।।वार्यमाणोऽपितस्मात्तेकरिष्या
मिप्रतिक्रियाम्॥१६॥मयाप्यत्राण्यवाप्तानिनत्वमेकोऽस्त्रविद्धवि।ममाग्रतःसुदुर्वृत्तपौरुषञ्चकियत्तव॥१६॥ ततःकार्मुकमारोप्यकोपताम्रविलोचनः॥
अविक्षिदांजग्राहकालस्यमुनिपुङ्गवः॥१७॥ततोज्वालापरीवारमरिसंघनमुत्तमम्॥ कालाखंतुमहावीर्ययोजयामासकार्मुके॥१८॥ततश्चक्षोभजगती
॥१७५॥

·KER F संवर्तात्रप्रतापिता ॥ साधिशैलाऽखिलाविप्रकालस्यानेसमुद्यते ॥ १९ ॥ माकण्डेयउवाच ॥ कालास्त्रमुद्यतंपित्रामरुत्तःसोऽपिवीक्ष्यतत् ॥ .प्रा होच्चैरसमेतन्मेदुष्टशास्तिसमुद्यतम् ॥२०॥ नत्वद्वधायकालामयिमुंचतिकिंभवान् ॥ स्वधर्मचारिणिसुतेसदेवाज्ञाकरेतव ॥२१॥ मयाकार्यम हाभागप्रजानांपरिपालनम् ॥ त्वयेवं क्रियतेकस्मान्मधायात्रमुद्यतम् ॥ २२॥ अविक्षिदुवाच ॥ शरणामतसंत्राणकतुव्यवसितावयम् ॥ तस्य व्याघातकर्तात्वंनमेजीवन्विमोक्ष्यसे ॥२३॥ मांवाहत्वात्रवीर्येणजहिंदुष्टानिहोरगान् ॥ त्वांवाहत्वाऽहमस्त्रेणरक्षिष्यामिमहोरगान् ॥ २४॥ धिक्त स्यजीवितंपुंसःशरणार्थिनमागतम् ॥ योनार्तमनुगृह्णातिवैरिपक्षमपिध्रुवम् ॥ २५ ॥ क्षत्रियोऽहमिमेभीताःशरणंमामुपागताः॥ अपकर्त्तात्वमेवेषां कथंवध्योनमेभवान् ॥ २६ ॥ मरुत्तउवाच ॥ ॥ मित्रंवाबान्धवोवाऽपिपितावायदिवामुरुः ॥ प्रजापालनविनाययोहन्तव्यःसभूभृता ॥२७॥ सोऽहन्तेप्रहरिष्यामिनकोद्धव्यत्वयापितः॥स्वधर्म-परिपाल्योमेनमेलोधस्तवोपरि ॥२८॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच । ॥ ततस्तौनिश्चितौदृष्ट्वाप रस्परखधंप्रति ॥ समुत्पत्यान्तरेतस्थुर्मुनयोभार्गवादयः॥२९॥ उंचुश्चेनंनमोक्तव्यत्वांस्त्रंपितरंप्रति ॥ त्वयाचनायहन्तव्यःपुत्रःप्रख्यातचेष्टितः॥ ॥३०॥ ॥ मरुत्तउवाच॥ ॥ मयादुष्टानिहन्तव्याःसन्तोरक्ष्यामहीक्षिता ॥ इमेचदुष्टाभुजगाःकोऽपराधोत्रमेद्विजाः॥३१॥ ॥ अविक्षि दुवाच ॥ ॥ शरणागतसन्त्राणमयाकार्यमयञ्चमे । अपराध्यासुतोविप्रायोहन्तिशरणागतान् ॥ ३२ ॥ ॥ ऋषयऊचुः ॥ ॥इमेवदन्तिभुजगास्त्रा सलोलविलोचनाः ॥ संजीवयामस्तान्विप्रान्येदष्टादुष्टपन्नगः ॥३३॥ तदलंविग्रहेणोभोराजवर्यौप्रसीदताम्॥ उभावपिविनियूंढप्रतिज्ञोधर्मकोवि दौ ॥३४॥॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ सातुवीरासमभ्येत्यपुत्रमेतदभाषत ॥ मद्वाक्यादेनतेपुत्रोहन्तुंनागान्कृतोद्यमः ॥३५॥ तनिष्पन्नयदाविप्रास्ते जीवन्तितथामृताः॥संजीवन्तश्चमुच्यन्तेययुष्मच्छरणंगताः ॥३६॥॥ भामिन्युवाच ॥ ॥ अहमभ्यर्थितापूर्वमेभिःपातालसंश्रयैः॥तन्निमित्तमयंभ "मयात्रविनियोजितः॥३७॥तदेतदायेंनिर्वृत्तमुभयोरपिशोभनम्॥ममभर्तुश्चपुत्रस्यत्वत्पौत्रस्यात्मजस्यच ॥३८॥ ॥मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ततःसंजी वयामासुस्ताविप्रास्तेभुजङ्गमाः॥दिव्यैरोषधिजातैश्चविषसंहरणेनच ॥३९॥पित्रोननामचरणौसततोजगतीपतिः।।मरुत्तश्चसतप्रीत्यापरिष्वज्येदमत्र वीव॥४०॥ मानहाभवशत्रूणांचिरंपालयमेदिनीम् ॥ पुत्रपौत्रैश्चमोदस्वमाचतेसन्तुविद्विषः॥४१॥ ततोद्विजैरनुज्ञातौवीरयाचनरेश्वरौ ॥समारूढौ रथसाचभामिनीस्वपुरङ्गता॥४२॥ वीराऽपिकृत्वासुमहत्तपोधर्मभृतांवरा ॥ भर्तुःसलोकतांप्राप्तामहाभागापतिव्रता ॥४३॥ मरुत्तोऽपिचकारोव्याधर्म तःपरिपालनम् ॥ विनिर्जितारिपड़ोंभोगोंश्चबुभुजेनृपः॥४४॥ तस्यपत्नीमहाभागाविदर्भतनयातथा प्रभावतीसुवीरस्यसौवीरीचाभवत्सुता॥१५॥ मुकेश भीगाटायगळयी॥४६॥केकयस्यचसैरन्ध्रीसिन्धुभर्तुमुष्मती॥चेदिराजसुताचा

·.
अ० १२९
पा.पु.
१७६॥
ॐ
सूदा-तस्यसुशोभनः॥१७॥तासांपुत्रास्तस्यचासन्भूभृतोऽष्टादशंद्विजोतेषां प्रधानोज्येष्ठश्चनरिष्यतः सुतोऽभवत्॥८॥एवंवी-मरुत्तोऽभून्महा
राजोमाखलः।तस्याप्रतिहतंचक्रमासीद्दीपेषुसप्तसु॥४९॥यस्यतुल्योऽपरोराजानभूतोनभविष्यति।सत्त्वविक्रमयुक्तस्यराजर्षेरमितौजसः॥५०॥त
स्यैतच्चरितश्रुत्वामरुत्तस्यमहात्मनः॥जन्मघाय्यंद्विजश्रेष्ठमुच्यतेसर्वकिल्विपः॥५१॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेमरुत्तचरितेष्टाविंशत्यधिकशततमा
sध्यायः॥१२८॥७॥कौष्टुकिरुवाच ॥ मरुत्तचरितंकृत्स्नभगवन्कथितंत्वया ॥ तत्संततिमशेषेणश्रोतुमिच्छाप्रवर्तते ॥१॥तत्संततीक्षितीशायेराज्या
हावीर्यशालिनः॥ तानहंश्रोतुमिच्छामित्वयाख्यातान्महामुने ॥२॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ नरिष्यन्तइतिख्यातोमरुत्तस्याभवत्सुतः।अष्टादशान
पुत्राणांसज्येष्ठःश्रेष्ठएवच॥३॥वर्षाणांचसहस्राणिसप्ततिंदशपंचच।।बुभुजेपृथिवींकृत्नांमरुत्तःक्षत्रियर्षभः॥४॥ कृत्वाराज्यस्वधर्मेणइट्वायज्ञाननुत्तमा
न् ॥ नरिप्यंतसुतंज्येष्ठमभिषिच्यययौवनम् ॥६॥ एकाग्रचित्तःसनृपस्तत्वातत्रतपोमहत् ॥आरुरोहदिवं विप्रयशसावृत्यरोदसी॥६॥नरिष्यतः सुतः
सोस्याचिंतयामासबुद्धिमान् ॥पितुर्वृत्तंसमालोक्यतथान्येपांचभूभृताम् ॥७॥अत्रवंशेमहात्मानोराजानोममपूर्वजाः॥यविनोधर्मतःपृथ्वीपालयामासु
रूर्जिताः ॥८॥ दातारश्चापिवित्तानांसंग्रामेष्वनिवर्तिनः॥ तेषांकश्चरितंशक्तस्त्वनुयातुंमहात्मनाम्॥९॥किन्तुतैर्यत्कृतंकर्मधर्म्यमाहवनादिभिः॥त
दहंकर्तुमिच्छामितच्चनास्तिकरोमिकिम्॥१०॥धर्मात्पालयतःपृथ्वीकोगुणोत्रमहीपतेः॥असम्यक्पालनात्पापीनरेन्द्रोनरकंबजेत्॥११॥सतिवित्तम
हायज्ञाःकर्तव्याएवभूभृता॥दातव्यंचानार्कचित्रंसीदतामीश्वरोगतिः।।१२५आभिजात्यंतथालजाकोपश्चारिजनाश्रयः॥ कारयतिस्वधर्मश्चसंग्रामादप
लायनम्॥१३॥एतत्सर्वयथासम्यङ्मत्पूर्वैःपुरुषैःकृतम्॥पित्राचमेमरुत्तेनतथातत्केनशक्यते॥१४॥तदहंकिंकरिष्यामियत्तुतैःपूर्वजैःकृतम।। येयविनो
वरादांता संग्रामाचानिवर्तिनः॥१॥महत्संग्रामसंमर्देष्वविसंवादिपौरुषाः॥ क्रमेणाहंयतिष्यामिकस्मैतानभिसंधितुम् ॥१६॥ अथवातैःस्वयंयज्ञाः
कृताःपूर्वजनेश्वरैः॥अविश्रमद्भिर्नान्यैस्तुकारितास्तत्करोम्यहम् ॥१७॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ इतिसंचिन्त्ययशंसचकारेकनरेश्वरः॥ यादृशंनचका
रान्योवित्तोत्सर्गोपशोभितम्॥१८॥द्विजानांजीवनायालंदत्त्वातुसुमहाधनम्।।ततःशतगुणतेषांयज्ञार्थमददानृपः॥१९॥गावोवस्त्राण्यलंकारंधान्यागा
रादिकतथा ॥ प्रत्येकमददात्तषांसर्वपृथ्वीनिवासिनाम् ॥ २०॥ ततस्तेनयदायज्ञःप्रारब्धोभूभुजापुनः॥ प्रारब्धेसमखेयष्टुंततोनालंभतद्विजान्॥
॥२१॥ यान्यान्वृणोतिसनृपोविप्रानात्विज्यकर्मणि ॥ तेतेतमूचुर्यज्ञायवयमप्यत्रदीक्षिताः ॥२२॥ अन्यंवरययद्वित्तंत्वयास्माकंविसर्जितम्। तस्यां
तोनास्तियज्ञेषुदद्यास्त्वंनृपतेकथम् ॥ २३ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ नचापऋत्विजोविप्रांस्तदाशेषक्षितीश्वरः ॥ बहिर्वेद्यांतदादानंसदातुम
॥१७६॥

·पचक्रमे ॥२४॥ तथापिजगृहुनेवधनसंपूर्णमंदिराः ॥ द्विजायदातुंभूयोऽसौनिर्विण्णइदमब्रवीत्॥२५॥अहोतिशोभनंपृथ्व्यायद्विप्रोनाधनःक्वचित् ।। अशोभनंचयकोशोविफलोयमयज्विनः ॥२६ ॥ नात्विज्यकुरुतेकश्चिद्यजमानोखिलोजनः॥ द्विजानांनचनोदानंददासंप्रतीच्छते ॥.२७॥ मार्कण्डेय उवाच॥ ततःकांश्चिद्दिजान्भक्त्याप्रणिपत्यपुनःपुनः॥स्वयज्ञेऋत्विजश्चक्रेतेप्रचकुर्महामखम्॥२८॥अंत्यद्भुतमिदंचासीद्यदातस्यमहीपतेः॥ सयज्ञोभूत्तदापृथ्व्यांयजमानोऽखिलोजनः ॥२९॥ द्विजन्मनामभून्नासीत्सदस्यस्तरकश्चन ॥ यजमानाद्विजा केचित्केचित्तेषांतुयाजकाः ॥३०॥ नरिष्यंतोनरपतिरियाजसयदातदा ॥ तत्प्रदांतुर्धनैर्यागंकुर्युःपुथ्व्यामशेषतः॥३१॥ प्राच्यांकोट्यस्तुयज्ञानामासनष्टादशाधिकाः॥प्रतीच्यांसप्तवैको टयोदक्षिणस्यांचतुर्दश॥३२॥उत्तरस्यांचपंचाशदेककालंतदाभवन् । मुनेब्राह्मणयज्ञानांनरिष्यतोयदाऽयजत् ॥३॥ एवंसराजाधर्मात्मानरिष्यतोऽ भवत्पुरा॥मरुत्ततनयोविविख्यातबलपौरुषः॥३॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेनरिष्यंतचरितनामैकोनत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।।१२९॥ मार्क ण्डेयउवाच॥नरिष्यंतस्यतनयोदुष्टारिदमनोदमः॥शकस्येवबलंतस्यदयासीलंमुनेरिव॥१॥ बाभ्रव्यामिंद्रसेनायांसजज्ञेतस्यभूभृतः ॥ नववर्षाणिजठरे स्थित्वामातुर्महायशाः॥२।।यद्राहयामासदममातरंजठरेस्थितः।।दमशीलश्चभवितायतश्चायनृपात्मजः॥ाततत्रिकालविज्ञानःसहितस्यपुरोहितः ॥ दमइत्यकरोत्रामनरिप्यंतसुतस्यतु॥४॥सदत्तोराजपुत्रस्तुधनुर्वेदमशेषतः॥जगृहेसुरराजस्यसकाशादृषपर्वणः॥२॥ दुन्दुभेदत्यवर्य्यस्यतपोवननिवासि नः सकाशाजगृहेकृत्स्नमस्त्रग्रामञ्चतत्त्वतः॥६॥शक्तेः सकाशाद्वेदांश्चवेदाङ्गान्यखिलानिच॥ तथार्टिषेणादाजर्जगृहेयोगमात्मवान्।तंसुरूपंमहात्मा नंगृहीतास्त्रंमहाबलमास्वयंवरकृतापित्राजगृहेसुमनापतिम्॥८॥सुतादशार्णाधिपतेर्बलिनश्वारुवर्मणः॥पश्यतांसर्वभूतानांयेतदर्थमुपागताः॥९॥तस्यां चसानुरागोऽभून्मदराजस्यवैसुतः।।सुमनायांमहानांदोमहाबलपराक्रमः॥१०॥तथाविदर्भाधिपतेःपुत्रःसंक्रन्दनस्यचविपुष्मानराजपुत्रश्चमहाधनुरुदा रधीः॥११॥तेतदातंवृतंदृष्ट्वादुष्टारिदमनंदमम्।।मन्त्रयामासुरन्योऽन्यतत्रानङ्गविमोहिताः॥१२॥ एतामस्यबलात्कन्यांगृहीत्वारूपशालिनीम्।गृहंप्रया मस्तस्येयमस्माकंयंग्रहीष्यति॥१३॥ भर्तृबुद्ध्यावरारोहास्वयंवरविधानतः॥ तस्येच्छयानोभवित्रीभार्याधर्मोपपादिता।।१४॥अथनेच्छतिसाकञ्चि दस्माकंमदिरेक्षणाततस्तस्यभवित्रीसायोदुमंघातयिष्यति॥१५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इतितेनिश्चयंकृत्वांत्रयःपार्थिवनन्दनाः ॥ जगृहुस्तांसुचावड़ी दमपार्खानुवर्तिनीम्॥१६॥ततःकेचिनृपास्तेषांयेतत्पशाविचुकुशुः॥चुकुशुश्वापरभूपाःकेचिन्मध्यस्थतांगताः॥१८॥ ततोदमस्तान्भूपालानवलोक्य समन्ततः॥ अनाकुलमनावाक्यमिदमाहमहामुने ॥ १८॥ दमउवाच ।। भोभूपाधर्मकृत्येषुयद्वदन्तिस्वयंवरम् ॥ दशाणपतिनाभूपाःकृतेधम्र्येस्वयं

·मा.पु०
अ०१३
॥१७७॥
वरे॥अधर्मोवाऽथवाधर्मोयदेभिर्गृह्यतेबलात्॥१९॥यद्यधर्मोनमेकार्यमन्यभायभविष्यति।धर्मोवातदलंप्राणैयेंरक्ष्यन्तेऽरिलंघन॥२०॥ ततोदशार्णा
विपतिश्चारुवानराधिपःनिःशब्दकारयित्वातत्सदःप्राहमहामुन॥२१॥दमेनयदिदप्रोक्तंधर्माधर्माश्रितंनृपाः॥तद्वदध्वंयथाधर्मोममास्यचनलुप्यते
॥२२॥ मार्कण्डेयउवाच॥ ततःकेचिन्महीपालास्तभूचुर्वसुधाधिपम् ॥ परस्परानुरागेणगान्धर्वोविहितोविधिः॥२३॥ क्षत्रियाणांपरमयंनविदशूद्रद्धि
जन्मनाम्।।दममाश्रित्यनिष्पन्नःसचास्यादुहितुस्तव ॥२४॥ इतिधर्मादमस्यैषादुहितातवपार्थिव॥योऽन्यथावर्त्ततेमोहात्कामात्मासम्प्रवर्तते ॥२६॥
तथाऽपरेतदाप्रोचुर्महात्मानोहिभूभृताम।।पक्षेयेभूभृतोविप्रदशार्णाधिपतिवचः॥२६॥मोहात्किमाहुर्धर्मोऽयंगान्धर्वक्षत्रजन्मनः॥ नत्वेषशास्तानान्यो
हिराक्षसःशस्त्रजीविनाम्।।२७॥बलादिमायोहरतिहत्वातुपरिपन्थिनः॥तस्यैपास्याद्राक्षसेनविवाहेनावनीश्वराः।२८॥ प्रधानतरएषोऽवविवाहद्वितयेम
तः॥क्षत्रियाणामतोधर्मोमहानन्दादिभिःकृतः॥२९॥ मार्कण्डेयउवाच॥अथप्रोचुःपुनर्भूपायैः पूर्वमुदितोनृपः। परस्परानुरागेणजातिधर्माश्रितंवचः॥
॥३०॥ सत्यंशस्तोराक्षसोऽपिक्षत्रियाणांपरोविधिः ॥ किन्त्वसौजनकस्वाम्येकुमार्यानुमतोवरः ॥३१॥ हत्वातुपितृसम्बन्धंबलेनवियतेहिया।
सराक्षसोविधिःप्रोक्तोनात्रभर्तृकरेस्थिता ॥ ३२॥ पश्यतांसर्वभूपानामनयायद्वृतोदमः ॥ गान्धर्वस्येहनिष्पत्तौविवाहोराक्षसोऽत्रकः॥३३ ॥
विवाहितायाःकन्यायाःकन्यात्वनैवविद्यते ॥ कन्यायाश्चविवाहेनसम्बन्धःपृथिवीश्वराः ॥ ३४ ॥ तइमेयेबलादेनांदमादादातुमुद्यताः ॥ बलिन
स्तेयदिततःकुर्वन्तुनतुसाधुतत् ॥३५॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ तच्छुत्वाऽसौदमःकोपकषायीकृतलोचनः ॥ आरोपयामासधनुर्वचनंचेदमब्रवीत् ।।
॥३६॥ ममापिभा-बलिभिःपश्यतोह्रियतेयदि । तत्कुलेनभुजाभ्यांवाकोगुण कीवजन्मनः ॥ ३७ ॥ धिङ्ममात्राणिधिक्छौय्यधिक्छ
रान्धिक्छरासनम् ॥ धिग्व्यर्थ मे कुलेजन्ममरुत्तस्यमहात्मनः ॥ ३८ ॥ यदिभा-मिमेमूढाःसमादायबलान्विताः ॥ प्रयान्तिजीवतो
धिक्तांममव्यर्थमनुष्यताम् ॥ ३९॥ इत्युक्त्वातान्महीपालान्महानन्दमुखान्बली ॥ अथाब्रवीत्तदासर्वान्महारिदमनोदमः ॥ ४० ॥ एषा
तिशोभनाबालाचार्वङ्गीमदिरेक्षणा ॥ किन्तस्यजन्मनाभाऱ्यांनयस्येयकुलोद्भवा ॥ ११ ॥ इतिसंचिन्त्यभूपालास्तथायततसंयुगे ॥
यथानिर्जित्यमामेतापत्रींकुरुतमानिनः ॥ ४२ ॥ इत्यांभाष्यततस्तत्रशरवर्षममुंचत ।। छादयन्पृथिवीपालांस्तमसेवमहीरुहान् ॥४३॥तेऽपिवी
रामहीपालाःशरशक्त्यष्टिमुगान् । मुमुचुस्तत्प्रयुक्तांश्चदमश्चिच्छेदलीलया ॥ ४४ ॥ तेऽपितत्प्रहितान्बापांस्तेषांचासौशरोत्करान् । चिच्छेदपृथि
वीशानांनरिष्यन्तात्मजोमुने॥१५॥ वर्तमानेतदायुद्धेदमस्यक्षितिपात्मजैः॥ प्रविवेशमहानन्दःखड्गपाणिर्यतोदमः॥४६॥ तमायान्तंदमोदृष्ट्वाखन
पाणिमहामृधे।मुमोचशरवर्षाणिवर्षाणीवपुरन्दरः॥४७॥तदत्राणिततस्तानिशरजालानितत्क्षणात्।।महानन्दःप्रचिच्छेदख नान्यानवंचयत्॥४८॥
1॥१७७॥

·ततोरोपात्समारुह्यतंदमस्यतदारथम् ॥ महानन्दोमहावीर्योदमेनयुयुधेसह ॥ १९॥ बहुधायुध्यमानस्यमहानन्दस्यलाघवात् ॥ दमोमुमोचहृदयेशरं कालानलप्रभम् ॥ ५० ॥ तंलग्रमात्मनोत्कृष्यविभिन्नेनततोहदा ॥ दमप्रतिविचिक्षेपमहानन्दोऽसिमुज्वलम् ॥ ५१ ॥ पतन्तंचेनमुल्काभंश क्याचिक्षेपतंदमः॥शिरोवेतसपत्रेणमहानन्दस्यचाच्छिनत्॥१२॥ तस्मिन्हतेमहानन्देप्राचुर्येणपराङ्मुखाः ॥बभूवुःपार्थिवास्तस्थौवपुष्मान्कुण्डि नाधिपः ॥ ५३॥ दमेनयुयुधेचासौबलगर्वमदान्वितः॥ दाक्षिणात्यमहीपालतनयोरणगोचरः॥५४॥ युध्यमानस्यतस्योग्रंकरवालंसवेलघु ॥ चिच्छेदसारथेश्चैवशिरःसंख्येतथाध्वजम् ॥ ५९॥ छिनखगोगदांसोऽथजग्राहबहुकण्टकाम् ॥ तामप्यस्यसचिच्छेदकरस्थामेवसत्करः ॥५६ ॥ यावदन्यत्समादत्तेसवपुष्मान्वरायुधम् ॥ वावच्छरेणतंविद्धादमोभूसावपातयत् ॥ ५७॥ सपातितस्ततोभूमौविह्वलाङ्गःसवेपथुः ॥ विनिवृत्तमति युद्धादभूवक्षितिपात्मजः ॥५८॥ तमालोक्यतथाभूतमंयुद्धमतिमात्मवान् ॥ उत्सृज्यादायसुमनांसुमनाःप्रययौदमः॥ ५९॥ ततोदशार्णाधिपतिः प्रीतिमानकरोत्तयोः ॥ दमस्यसुमनायाश्चविवाहंविधिपूर्वकम् ॥ ६॥ कृतदारोदमस्तत्रदशार्णाधिपतेःपुरे ॥ स्थित्वाऽल्पकालंप्रययौसमायोनि जमन्दिरम् ॥ ६॥ दशार्णाधिपतिश्चासौदत्त्वानागांस्तुरङ्गमान् ॥ रथगोऽश्वखरोष्ट्रांश्चदासीदासांस्तथाबहून् ॥ ६२॥ वस्त्रालङ्कारचापादिवरो पस्करमासनम् ॥ अन्यस्तैश्चतथाभाण्डैः परिपूर्णव्यसर्जयत् ।। ६३॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदमचरितेत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३०॥ मार्कण्डेयवाच ॥ ॥ सतांलब्ध्वातथापत्नीसुमनांसुमहामुने ॥ प्रणम्यसपितुः पादौमातुश्चक्षितिपात्मजः॥ १ ॥ साचतोश्वशुरौसुभूननामसु मनातदा । ताभ्यांतौचतदाविप्रआशीभिरभिनन्दितौ ॥२॥ महोत्सवश्वसंजज्ञेनरिष्यंतस्यवैपुरे ॥ कृतदारेचसंप्राप्तेदशार्णाधिपतेः पुरात् ॥३॥ सम्बन्धिनं दर्शाणेशंजितांश्चपृथिवीश्वरान् ॥ श्रुत्वापुत्रेणमुमुदेनरिष्यन्तोमहीपतिः ॥ ४ ॥ सोऽपिरमेसुमन्यामहाराजसुतोदमः॥ वरोद्यानवनो देशप्रासादगिरिसानुषु ॥५॥अथकालेनमहतारममाणादमेनसा ॥ अवापगर्भसुमनादशार्णाधिपतेः सुता॥६॥ सोऽपिराजानरिष्यन्तोभुक्तभो गोमहीपतिः ॥ वय परिणतिप्राप्यदमराज्येऽभिषिच्यच ॥ ७॥वनंजगामेंद्रसेनापत्नीचास्यतपस्विनी।। वानप्रस्थविधानेनसतत्रसमतिष्ठत ॥८॥ दाक्षिणात्यः सुदुर्वृत्तः संक्रन्दनसुतोवने । वपुष्मान्समृगान्हन्तुंययावल्पपदानुगः॥ ९॥ सतंदृष्ट्वानरिष्यन्तंतापसमलपङ्किनम् ॥ इन्द्रसेनमंचत त्पत्नींतपसातिसुदुर्बलाम् ॥ १० ॥ पप्रच्छकस्त्वंभोविप्रः क्षत्रियोवावनेचरः॥वानप्रस्थमनुप्राप्तोवैश्योवाममकथ्यताम् ।। ११ ॥ ततोमौनव्रती भूपोनहितस्योत्तांददौ ॥.इन्द्रसेनाचतत्सर्वमाचष्टास्मैयथातथम् ॥ १२॥ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ ॥ ज्ञात्वातञ्चनरिष्यन्तवपुष्मान्पितरंरिपोः ॥ प्राप्तोऽसीतिवदन्कोपाजटासुपरिगृह्यंच ॥ १३॥ हाहेतिचन्द्रसेनायांरुदन्त्यांबाष्पगद्गदम् ॥ चकर्षकोपात्खनंचवाक्यंचेदमुंवाचह ॥ १४॥ निर्जि ·। मा. पु. म ॥१७८॥ तसमरेयेनयेनमेसुमनाहता ॥ दमम्यतस्यपितरंहनिष्यऽवतुतन्दमः ॥ १५ ॥ येनाखिलमहीपालपुत्राःकन्यार्थमागताः। अवताहनिष्येऽहंपितरं तमयदुमतेः ॥ १६॥ यौवनावस्वरूपेषुमदोयस्यदुरात्मनः ॥ सदमोवारयत्वेषहन्मितस्यारिपोर्गुरुम् ॥ १७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्युक्त्वासंदुरा चारोवपुष्मानवनीपतिः॥ कंदन्त्यामिन्द्रसेनार्याशिरश्चिच्छेदतस्यच ॥ १८ ॥ ततोधिग्धिमुनिजनाअन्येचवनवासिनः ॥ तमूचुःसचतंहत्वा जगामस्वयुवनात् ॥ १९ ॥ गतेतस्मिन्विनिश्वस्यसेन्द्रसेनावपुष्मती ॥ प्रेषयामासपुत्रस्यसमीपंशुद्धतापसम् ॥२०॥ गच्छेथाआशुमेपुत्रंदमेबहि वचोमम ॥ अभिज्ञोह्यसिमद्भर्तृवृत्तान्तप्रोच्यतेऽवकिम् ॥ २१ ॥ तथापिवाच्यःपुत्रोमेयद्वीम्यतिदुःखिता.॥ लंघनामीहशींप्राप्तांविलोक्यतामही पतेः ॥२२॥ मोऽधिकृतोराजाचतुर्णापरिपालकः ॥ त्वमाश्रमाणांकिंयुक्ततापसान्यन्त्ररक्षसि ॥२३॥ भर्ताममनरिष्यन्तस्तापसस्तपसिस्थितः । विलपन्त्यास्तथानाथोयथानासितथात्वयि ॥ २४ ॥ आकृष्यकेशेषुबलादपराधंविनाततः ॥ हतोवपुष्मताख्यातिमितितेभूपतिर्गता ॥२५॥एवं स्थितेतत्कियतांयथाधर्मोनलुप्यते ॥ तथांचनैववक्तव्यमालहंतापसीयतः॥२६॥ पिवावृद्धस्तपस्वीचनापराधेनदूषितः॥ निहतोयेनयत्तस्यकर्तव्य तद्विचिन्त्यताम् ॥२७॥सन्तितेमन्त्रिणोषीराःसर्वशास्त्रार्थवेदिनः॥तैःसहालोच्ययत्कार्य्यमेवंभूतेकुरुष्वतत् ॥२८॥ नास्मार्कमधिकारोऽत्रतापसा नांनराधिपः॥कुरुष्वैतदितीत्थंत्वमेवभूषतिभाषितम्॥२९॥ विदूरथस्यजनकोयवनेनयथाहतः।तथायंतवपुत्रस्यकुलतेनविनाशितम् ॥३०॥ जम्मा स्यासुरराजस्यपितादष्टोभुजङ्गमैः।।तेनाप्यखिलपातालवासिनःपन्नगाहताना३१॥पराशरेणपितरंशक्तिंतंरक्षसाऽऽहतम्॥ श्रुत्वाऽयौपातितंकृत्स्नंरक्षसां मभंवत्कुलम्॥३२॥अन्यस्यापिस्ववंशस्यलंघनाक्रियतेहिया।।तांनालंशत्रियःमोर्चुकिंपुन:पितृमारणम्॥३३॥ नायंपितातेनिहतोनास्मिञ्छनिपा तितम्।।त्वामत्रनिहतंमन्येत्वयिशस्त्रंनिपातितम्॥३४॥विभेत्यस्यहिकःशस्त्रंन्यस्तंयेनवौकसाम्।।तबभूपस्यपुत्रस्यमाबिभेतुबिभेतुवा ॥३५॥ तवेयं लंघनायुक्तायदस्मिंस्तत्समाचर ॥ वपुष्मतिमहाराजसभृत्यज्ञातिबान्धवे॥३६॥ मार्कण्डेयउवाच॥इतिसंक्रान्तसन्देशमिन्द्रसेनाविसृज्यतम्॥पतिदे हमुपाश्लिष्यविवेशानिमनस्विनी॥३७॥इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदमचरितएकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥१३१॥ मार्कण्डेयउवाच।। इन्द्रसेनास माज्ञप्त-संगत्वाशूद्रतापसः॥समाचष्टयथापूर्वदमायनिधनंपितुः॥१॥तापसेनसमाख्यातेदमस्तेनपितुर्वधे क्रोधेनातीवजन्मलहविषेवानिरुद्धतः॥२॥ सतुक्रोधाग्निनाधीरोदह्यमानोमहामुनकिरकरेणनिप्पिष्यवाक्यमेतदुवाचह॥३॥अनाथइवमेतातोमयिपुत्रेतुजीवति॥ घातितःसुनृशंसेनपरिभूयकुलंम म ॥४॥ तापंकरोम्यहंकिंवाप्येषक्लैब्यात्क्षमाम्यहमादुर्वृत्तशान्तौशिष्टानांपालनेऽधिकृतावयम्॥६॥पितरंचापिनिहतंदृष्ट्वाजीवन्तिशत्रवः।तत्किमेतेन ॥ १७८ ७८ ·बहुनाहातातेतिचर्किपुनः॥६॥विलापेनात्रयत्कृत्यंतदेषोऽत्रकरोम्यहम्।।यद्यहंतस्यरक्तेनदेहोत्थेनवंपुष्मतःोनिकरीमिमुरास्ताततत्प्रवक्ष्यहुताशनम् Im७॥ तच्छोणितेनोदककर्मतस्यमांसेनसम्यग्विजभोजनंच ॥ कुर्यापितुस्तस्यचपिंडदानंनचेत्प्रवक्ष्यामिहुताशनंतत् ॥ ८॥ साहाय्यमस्यासुरदेव यक्षगन्धर्वविद्याधरसिद्धसंघाः ॥ कुर्वन्तिचेतानपिचास्त्रपूगर्भस्मीकरोम्येषरुषासमेतः ॥ ९॥ निःशुरमाधार्मिकमप्रशस्तंतंदाक्षिणात्यसमरे निहत्य ॥ भोक्ष्ये ततोऽहंपृथिवींचकृत्वांवहिंप्रवेक्ष्याम्यनिहत्यतंवा ॥ १० ॥ सुदुर्मतिंतापसवृद्धयातिनंवनस्थगंसाधुविधिविदग्धगम् ॥ हन्ता हमद्याखिलबन्धुमित्रपदातिहस्त्यश्ववले समेतम् ॥११॥ एषोऽहमादायधनुःसखगोरथीतथैवारिबलंसमेत्य ॥ करोमिवैयत्कदनंसमस्ताःपश्यन्तुमेदे वगणा:समेताः॥१२॥योयःसहायोभविताद्यतस्यमयासमेतस्यरणायभूयः॥तस्यैवनिःशेषकुलक्षयायसमुद्यतोऽहं निजबाहुसैन्यः॥१३॥ यदिकुलशि खरोऽस्मिन्संयुगेदेवराजःपितृपतिरथचोग्रंदण्डमुद्यम्यकोपात्॥ धनपतिवरुणाकारक्षितुन्तयतन्तेनिशितशखरोघर्षातयिष्येतथापि ॥१४॥ नियत मतिरदोषः काननाखण्डलोकानिपतितफलभक्षःसर्वभूतेषुमैत्रः॥प्रभवतिमयिपुत्रेहिंसितोयेनतातः पिशितरुधिरतृप्तास्तस्यसन्त्वद्यमृधाः॥ १५॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदमचरितद्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ ३२ ॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ इतिप्रतिज्ञायतदानरिष्यंतसुतोदमः ॥ कोपाम विवृत्ताक्षःश्मश्रुमावृत्यपाणिना ॥१॥ हादतोऽस्मीतिपितरंध्यात्वादेवंविनिंद्यच ॥ प्रोवाचमंत्रिणःसर्वानानिनायपुरोहितम् ॥ २॥ ॥ दम वाच ॥ यदनकृत्यंतब्रू ततातेप्राप्तेसुरालयम् ॥ श्रुतंभवद्भिर्यत्प्रोक्तंतेनशूदतपस्विना ॥३॥ वृद्धस्तपस्वीसनृपोवानप्रस्थवतेस्थितः ॥ मौनव्रतधरो शस्रोमन्मावाचंद्रसेनया॥४॥ प्रोक्तंसंसृष्टयास्वात्म्याद्याथातथ्यंवपुष्मते ॥ तेनापिखगमाकृष्यंज़टांसव्येनपाणिना ॥५॥धृत्वाजधानदुष्टात्म' लोकनाथमनाथवत् ॥ माताचसंदिश्यहिमांधिक्छब्दब्रुवतीमती ॥६॥ मंदभाग्यंचनिःश्रीकंपविष्टाहव्यवाहनम् ॥ तमालिंग्बनरिष्यंतंप्रयातात्रिदशा लयम्॥७॥सोऽहमद्यकरिष्यामियन्मेमातुरुदीरितमाहस्त्यश्वरथपादातंसैन्यंचपरिकल्प्यताम्॥८॥अनिर्याप्यपितुर्वैरमहत्वापितृघातकमा अकृत्वाच वचोमातुर्जीवितुकिमिहोत्सहे ॥९॥ मार्कण्डेयउवाच ॥ मंत्रिणस्तद्वचःश्रुत्वाहाहेत्युकातथाचतत् ॥ कृतवंतोविमनस सर्भूत्यबलवाहनाः ॥१०॥ निर्ययुःसपरीवाराःपुरस्कृत्यदमंनृपम।।गृहीत्वाचाशिषोविप्रात्रिकालज्ञात्पुरोधसः॥११॥अहिराडिवनिःश्वस्यमःप्रायाइपुष्मतम् । सीमापालादिसा मंतानिघ्नन्याम्यांदिशंत्वरा ॥१२॥ निरीक्ष्यतंसमायांतंवपुष्मान्मर्षपूरितः। संक्रंदनसुतेनापिदमोज्ञातोवपुष्मता ।। आयातःसपरीवार:सामात्यःस परिच्छदः॥१३॥अकंपितेनमनसाससैन्यानिदिदेशहादूतंचप्रेषयामासनिर्गम्यनगराबहिः॥१॥त्वंशीघ्रतरमागच्छनारिष्यंतःप्रतीक्षतोसमार्यक्षत्र धोत्वंसमायाहिममांतिकम् ॥१६॥इमेमदाहुनिर्मुक्ता शिताबाणाःपिपासिताः ॥ भित्त्वाशरीरंसंग्रामेपास्यतिरुधिरंतव।।१६॥श्रुत्वादमस्तुतत्सर्वदूत

·। .
अ० १३४
मा० १०
॥१७९॥
प्रोक्तंययौत्वरन्॥ स्मृत्वाप्रतिज्ञांपूर्वोक्तांनिःश्वसनुरगोयथा ॥१७॥आहूतःसमरेचैवपुमान्सेनाविकत्थनः।ततोयुद्धमतीवासीदमस्यचवपुष्मतः॥१८॥
रथीचरथिनानागीनागिनाहयिनाहयी ॥ अयुध्यंतन्त्रविप्रर्वतयुद्धंतुमुलंह्यभूत् ॥१९॥ पश्यतांसर्वदेवानांसिद्धगंधर्वरक्षसाम् ॥ चकंपेक्सुधाब्रह्मन्युध्य
मानेदमेयुधि॥२०॥नगजोनरथीनाश्वस्तस्यबाणसहस्तुयः॥ ततोदमेनयुयुधेसेनाध्यक्षोवपुष्मतः॥२१॥हदिविव्याधचदमइषुणागाद्यमांतिकम् ॥त
स्मिन्निपतितेसैन्यपलायनपरंह्यभूत् ॥२२॥ सस्वामिनंततःप्राहदमःशचंदमस्तथा ॥ववासिदुएपितरंघातयित्वातपस्विनम् ॥२३॥अशस्त्रंचतपस्यतं
क्षत्रियोसिनिवर्तताम् ॥ ततोनिवृत्यसदमयोधयामाससानुजः॥२४॥ सपुत्रःसहसंबंधिबांधवैर्युयुधेरथी॥ततःशरासनान्मुक्तबाणैाप्तास्ततोदिशः॥
॥२६॥ दमंचसरथंचाशुशरजालैंरपूरयत्॥ ततःपितृवधोत्थेनकोपेनसदमस्तथा ॥२६॥ चिच्छेदताञ्छरांस्तेपांविव्याधान्यैश्चतानपि। एकेनैकेनबाणे
नसप्तपुत्रांस्तथाद्विज ॥२७॥ संबंधिबांधवान्मित्रानिनाययमसादनम् । वपुष्मान्सरथीकोधानिहतात्मजबांधवः॥२८॥ युयुधेचसतेनाजौशरैराशीवि
पोपमैः॥ चिच्छेदतस्यतान्बाणान्सदमश्चमहामुने॥२९॥युयुधातेचसंरब्धौपरस्परजयैषिणौ ॥ परस्परशराघातविच्छिन्नधनुषोत्वरा॥३०॥गृहीतखड्ग
बुत्तीर्यचिक्रीडातेमहाबलौ॥दमःक्षणंनृपंध्यात्वापितरंनिहतंवने॥३३॥शेप्वाकृष्यचाक्रम्यनिपात्यधरणीतले॥शिरोधरायांपादेनभुजमुद्यम्यचाब्रवी
त॥३सा पश्यतुदेवताःसर्वामानुषाःपन्नगाःखगाः॥पाध्यमानंचहृदयंक्षत्रबंधोर्वपुष्मतः॥३३॥ एवमुक्त्वाचसदमोहृदयंचव्यदारयत् ॥ पातुकामश्चससु
रिक्षतजेननिवारितः॥३॥ततश्चकारतातस्यरक्तेनैवोदकक्लियाम् ॥आनृण्यं प्राप्यसपितुःपुनःप्रायात्स्वमंदिरम्॥३५॥वपुष्मतश्चमांसेन पिंडदानंचका
रहाब्राह्मणान्भोजयामासरक्षःकुलसमुद्भवान्॥३६॥एवंविधाहिराजानोबभूवुःसूर्यवंशजाः॥अन्येपिसुधियःशूरायविनोधर्मकोविदा॥३७॥वेदांतपा
रगांस्तांश्चनसंख्यातुमिहोत्सहे।एतेषांचरितं श्रुत्वानरःपापैःप्रमुच्यते॥३८॥ इतिश्रीमार्कण्डेयमहापुराणेदमचरितेवपुमधोनामत्रयस्त्रिंशदधिकशत
तमोऽध्यायः॥१३३॥पक्षिणउनुः एवमुकरजैमिनेयमार्कण्डेयोमहामुनिः। विसृज्यकोष्टुकिमुनिचक्रेमाध्याह्निकींक्रियाम्॥१॥अस्माभिश्वश्रुतंतस्मा
यतेप्रोक्तंमहामुने ॥अनादिसिद्धमेतद्धिपुराप्रोक्तंस्वयंभुवा ॥२॥ मार्कण्डेयायमुनयेयत्तेस्माभिरुदाहृतम् ॥ पुण्यपवित्रमायुष्यधर्मकामार्थसिद्धिदम् ॥
॥३॥पठतांशृण्वतांसद्यःसर्वपापप्रमोचनम्॥आदावेवकृतायेचप्रश्नाश्चत्वारएवहि॥४॥पितुःपुत्रस्यसंवादस्तथासृष्टिःस्वयंभुवः॥ तथामनूनांस्थितयोरा
ज्ञांचचरितमुने॥६॥अस्माभिरेतत्तेप्रोक्तंकिमद्यश्रोतुमिच्छसि ॥ एतान्सर्वानर श्रुत्वापठतेवासभासुच ॥६॥ विधूयसर्वपापानिब्रह्मणोंतेलयंब्रजेत् ॥
अष्टादशपुराणानियानिप्राहपितामहः॥ ७॥ तेषांतुसप्तमज्ञेयमार्कंडेयंसुविश्रुतम् ॥ब्राह्मपा वैष्णवंचशवंभागवततथा ॥ ८॥ तथान्यन्नारदीयंचमा
॥१७९॥

·KKR कंडेयंचसप्तमम्॥आग्नेयमष्टमंप्रोक्तंभविष्यनवमंतथा॥९॥दशमंब्रह्मवैवर्तलेंगमेकादशंस्मृतम्।।वाराहंद्वादशंप्रोक्तंस्कांदमत्रत्रयोदशम्॥१०॥चतुर्दशंवा मनंचकौमपंचदशंतथा॥मात्स्यंचगारुडंचैवब्रह्मांडंचततःपरम्॥११॥अष्टादशपुराणानांनामधेयानियःपठेत् । त्रिसंध्यंजपतेनित्यसोऽश्वमेधफलंलभे त्॥ १२॥ सर्गश्वप्रतिसर्गश्चवंशोमन्वंतराणिच॥वंशानुचरितंचैवपुराणपंचलक्षणम्॥१३॥चतुःप्रश्नसमोपेतपुराणह्येतदुत्तमम्मश्रुत्वापुनश्चतेपापंकल्प कोटिशतैःकृतम् ॥१४॥ ब्रह्महत्यादिपापानियान्यन्यान्यशुभानिंच ॥ तानिसर्वाणिनश्यतितृणंवातहतंयथा ॥१५ ।। पुष्करेदानपुण्यश्रवणादस्य जायते ॥ सर्ववेदाधिकफलंसमाप्त्याचाधिगच्छति ॥ १६॥ यःश्रावयेत्पूजयेत्तंयथादेवं पितामहम् ॥ गंधपुष्पैस्तथावस्नैाह्मणानांचतपणेः ॥ १७॥ यथाशक्त्याचदातव्यंनृपैामादिवाहनम् ॥ एतत्पुराणमखिलंवेदार्थरुमबंहितम् ॥ धर्मशास्त्रैकनिलयंश्रुत्वासर्वार्थमाप्नुयात् ॥ १८ ॥ श्रुत्वापुराणम खिलंव्यासंसंपूजयेद्बुधः॥धर्मार्थकाममोक्षाणांयथोक्तफलहेतवे॥१९॥दद्यादांगुरवेस्वर्णवस्त्रालंकारसंयुताम्॥श्रवणस्यफलावात्यैदानःसंतोषयेद्गुरुम्।। ॥ २०॥ अपूज्यपाठेकर्तारंश्लोकमेकंशृणोतियः॥ नासौपुण्यमवाप्नोतिशास्त्रचोरःस्मृतोहिसः ॥२१॥ नतस्यदेवाःप्रीणंति पितरौ नैव पुत्रकान् ॥ दत्तंश्राद्धंतथेच्छंतितीर्थस्नानफलंनच ॥ २२॥ लभतेशास्त्रचोरश्चनिंदांसजनसंसदि ॥ अवज्ञयानश्रोतव्यंशास्त्रमेतद्विचक्षणः ॥२३॥ पव्यमानेत्वव ज्ञातेंसाधुभिः शास्त्रउत्तमे ॥ मूकोभवतिजन्मानिसप्तमूर्खःप्रजायते ॥ २४ ॥ श्रुत्वातत्पूजयेद्यस्तुपुराणंसप्तमंपुनः॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः पुनात्येव निजंकुलम् ॥२५॥ पूतोयातिनसंदेहोविष्णुलोकंसनातनम्॥च्युतस्ततःपुनर्नवसभविष्यतिमानवः ॥२६॥ पुराणश्रवणादेवपरंयोगमवाप्नुयात् ॥ ना स्तिकायनदातव्यवृपलेवेदनिंदक॥२७॥गुरुद्विजातिनिंदायतथाभग्नत्रतायच॥मातापित्रोनिदकायवेदशास्त्रादिनिंदिन॥२८॥भिन्नमर्यादिनेचैवतथावे ज्ञातिकोपिनाएतेषांनवदातव्यंप्राणैःकंठगतैरपि॥२९॥लोभादायदिवामोहाद्भयाद्वापिविशेषतः॥पठेझपाठयेझपिसगच्छेन्नरकंध्रुवम्॥३०॥ मार्कण्डे यउवाच।।एतत्सर्वमुपाख्यानंधय॑स्वर्गापवर्गदम्॥यःशृणोतिपठेद्वापिसिद्धंतस्यसमीहितम् ॥३१॥ आधिव्याधिजदुःखेनकदाचित्राभियुज्यते॥ब्रह्माह त्यादिपापेभ्योमुच्यतेनात्रसंशयः॥३२॥संतःस्वजनमित्राणिभवंतिहितबुद्धयः॥नारय संभविष्यंतिदस्यवोवाकदाचन।॥३३॥ सदर्थोमिष्टभोगीचदुर्भि क्ष वसीदति॥परदारपरद्रव्यपरहिंसादिकिल्बिषैः॥३४॥मुच्यतेनेकदुःखेभ्योनित्यचैवद्विजोत्तम॥ऋद्धिर्वृद्धिःस्मृतिःशांतिःश्रीःपुष्टिस्तुष्टिरेवच ॥नि त्यंतस्यभवेद्विप्रयः शृणोतिकथामिमाम्॥३६॥मार्कण्डेयपुराणमेतदखिलंशृण्वन्नशोच्यःपुमान्योवासम्यगुदीरयेदसमयशोच्योनसोपिद्विज ॥ योगज्ञा नविशुद्धसिद्धिसहितःस्वर्गादिलोकेप्यसौशकाद्यैश्चमुरादिभिःपरिवृतःस्वर्गसदापूज्यते॥३६॥पुराणमेतच्छ्रुत्वाचज्ञानविज्ञानसंयुतम् विमानवरमारुह्य ·मा० पु० म. १३४ स्वर्गलोकेमहीयते ॥३७॥ पुराणाक्षरसंख्याचप्रख्यातातत्त्वबुद्धिना ।। श्लोकानांषटसहस्राणितथाचाष्टशतानिच ॥३८॥श्लोकास्तवनवाशातिरेका ॥१८॥ दशसमाहिताः॥कथितामुनिनापूर्वमार्कण्डेयेनधीमता ॥३९॥जैमिनिरुवाच ।। भारतेनाभवद्यन्मेसंशयस्फोटनंद्विजाः॥ तद्भवद्भिःकृतंयन्त्रकश्चि दद्यकरिष्यति॥४०॥ यूयंदीर्घायुषःस्यातप्रज्ञाबुद्धिविशारदाः ॥ सांख्ययोगेतथाचास्तुबुद्धिरव्यभिचारिणी॥४३॥ पितृशापकृताहुःखाद्दौर्मनस्यं व्यपेतुवः ॥ एतावदुक्कावचनंजगामस्वाश्रमंमुनिः॥ चिंतयन्परमोदारंपक्षिणांवाक्यमीरितम् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणेएतत्पुराणमाहा त्म्यश्रवणपठनफलंनामचतुस्त्रिंशदधिकशततमोध्यायः॥ १३४ ॥ सम्पूर्णमार्कण्डेयमहापुराणम् ॥ श्रीशपायात् ॥ ॥५॥ . इदं श्रीमन्मार्कण्डेयमहापुराण मुम्बयां क्षेमराज-श्रीकृष्णदासश्रेष्ठिना स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" (स्टीम् ) मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । संवत् १९६७, शके १८३२. ॥१८॥ KK ·tan स mmnny ve RRITA अत्रेययभ्यर्थना, AUR . RRR "श्रीवेङ्कटेश्वर" (स्टीम् ) यन्त्रालयकी परमोपयोगी म्वच्छ शुद्ध और सस्ती पुस्तकें। यह विषय आज २५।३० वर्षसे अधिक हुआ भारतवर्षमें नगर २ गाँव २ प्रसिद्धहै कि, इस यन्त्रालयकी छपी हुई पुस्तकें सर्वोत्तम और सुन्दर प्रतीत तथा प्रमाणित हुई हैं सो इस यन्त्रालयमें प्रत्येक विषयकी पुस्तकें जैसे:-वैदिक, वेदान्त, पुराण, धर्मशास्त्र, व्याकरण, न्याय, मीमांसा, योगमार्ग, छन्द, ज्योतिष, काव्य, अंलकार, चम्पू, नाटक, कोप, वैद्यक, साम्प्रदालिक तथा स्तोत्रादि संस्कृत और हिन्दी भाषाके प्रत्येक अवमरपर विक्रीके अर्थ तैयार रहते हैं । शुद्धता स्वच्छता तथा कागजको उत्तमता और जिल्लंकी बधाई देशभरमें विख्यात है । इतनी उत्तमता होनेपरभी दाम बहुतही सस्ते रक्खे गये हैं और कमीशननी पृथक् काट दियाजाता है । ऐसी सरलता पाठकोंको मिलना असंभवहै, संस्कृत तथा हिन्दीके रमिकोंको अवश्य अपनी २ आवश्यकतानुमार पुस्तकों के मैंगानेमें त्रुटि न करना चाहिये ऐसा उनम, सस्ता और शुद्ध माल दूसरी जगह मिलना असम्भव है. )॥ डाक खर्वके लिये भेजकर विनामूल्य "सूचीपत्र" मंगादेखो ॥ अधिकमस्मदीयमूर्ची पुस्तकानां जिन्नभिन्नविषयाणां प्रापणेन "श्रीवेङ्कटेश्वरसमाचार” पत्रिकापापणद्वारा च नेयमितिराम । मिलनेका पता-सेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-मुंबई. XHEXRAJ SHRIKRISHNADAS, 'SHRIYENKATESHWAR STEAM PRESS, DOWBAV, MÄNUMARAMA AR Motions RRRRRRA man an

·No text on this page.

·No text on this page.

·5
Marath AS hari
BATAIFA
AzTherme AzA5zho
GAL
17 NOV. Š
LIBRARY
11 0 11 EBIZA Dol?Elekkaotlhable but ||
VISV
Tag
Circa
SOCIETY CF BENE

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.