·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ९६
करणकौस्तुभः।
कृष्णदैवज्ञविरचितः।
एतत्पुस्तकं दत्तात्रेय विष्णु आपटे इत्यनेन संशोधितम् ।
विनायक गणेश आपटे
इत्येतेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८४९
खिस्ताब्दाः १९२७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ।)
मृल्यमाणकनवकम् । ( आ०९)।

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। .. अथास्य करणकौस्तुभनाम्नो ग्रन्थस्य प्रत्यन्तराणि महाशयैः परहितै- कपरायणमनीषया संस्करणार्थ प्रदत्तानि तेषां नामादीनि प्रत्यन्तराणां संज्ञाश्च कृतज्ञतया निर्दिश्यन्ते- ( क.) इति संज्ञितम्-पुण्यपत्तनीयानन्दाश्रममुद्रणालय स्थसंस्कृतग्रन्थसंग्रहाल. यान्तर्गतम् । तच्च समग्रं प्रायः शुद्ध मारम्भप्रभृतिसमा- प्तिपर्यन्तमेकाकाराक्षरैः सुव्यवस्थितलेखनं द्विगुगवेदाका- शेन्द्रग्नि ( ३१०८ ) परिमितग्रन्थाङ्काङ्कितं च । जीर्ण- तयाऽस्य लेखनकालो भूतर्षि (७५) संवत्सरेभ्यः प्राक्तनः स्यादित्यनुमीयते । ( ख.) इति संज्ञितम्-एतदप्युपरिनिर्दिष्टग्रन्थ संग्रहालयस्थमेव । गोरसरसरस- ( ६६६९) मितग्रन्थाङ्काङ्कितम् । अस्य लेखन. कालः प्रारम्भानवमाधिकारसमाप्तिं यावत् खेन्द्रष्टेन्दु ( १८१०) संख्याकः शकः । तदने नयनैकाष्टैक- ( १८१२) मितः शकः । अक्षराकारलेखनरीतिभेदा- ल्लेखकभेदः प्रतीयते । (ग.) इति संज्ञितम्-' रॉयल एशियाटिक सोसाइटी! एतन्नामकमोहमयी- स्थितग्रन्थसंग्रहालयस्थम् । आधन्तयोरधिकारत्रितया- धिकारद्वितयविहीनम् । अर्थाल्लेखनकालज्ञानसाधनं स्ति । तथाऽप्यतिजीर्णतया 'क' संज्ञितपुस्तकापेक्षया [ञ्चाशत्संवत्सरैः प्राचीनं भवेदिति तर्कयामि । इत्यादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

·अथ करणकौस्तुभस्थश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमेणा- नुक्रमणिका। अ. अ० १ श्लो० २० १० ११ ३ aur ४ ३२ ११ १९ २७ ३५ ४ १७ ८ १२ १ ४ १ ४ M अंशादिवेदाभ्यसनात् अंशादूनेऽपसव्यं कुज० अनिधिार्ध अतीतो भवेत्काल० अथ कुजरविजेज्या अथ नैजदेशविहित अथाभिधास्ये गुणकान् अथाह्नां गणो लोचनाभ्यां अयो शुद्धिजेऽर्कात्रिचन्द्रा अधो द्युसंघोऽब्दपवार. अपमजोत्क्रमाशिञ्जि० अपमजोत्क्रमसि० अभीष्टश्रवोऽप्यस्य अर्कनृपांशरवीन्दु० अष्टाक्षमा घात० अस्तोदयासन्न १९ १० २ १ १ १३ r ३ ३६ २७ ८ ७ ४ १९ २८ १ S ५ २३ २८ २७ ८ ११ ७ २५ ४ इत्यप्तिदिवसैः खगौ इदं भवेद्रविग्रहे इनादूनलग्ने धुरात्रात् इन्दुगतिः पृथिवी इन्दोः सार्कविधोः इन्दोरोजपदस्थितस्य इभाक्षिभिः शक्रसमैः २१ २ १७ १३ ७ mro है mm २४ उ उदगनुत्तरगोल. १६ ·[२] TRA Mere अ० श्लो० OM ४ पृ० १९ २९ wr उदग्याम्यगोले उदयास्ताधिकारो उद्यन्मार्तण्डरागं उन्नतांशज्ययाऽऽप्ता १ १ १ ८ १० ४ ३१ Sir ५ १४ ११ ३२ १२ ९३५ २८ २७ ४ २ HISM ऋज्वोर्गतैष्या युति० ए. एवं परोपकरणैक० एवं शरे विधिः कार्यों क. कभशकटं धुचरस्तदा कल्प्यो दृग्ग्रहसूर्ययो० कार्यों तद्विशिखौ तु कुटिलयो रहिताः केन्द्र आद्यपदे चान्त्ये कोटिः शलाके कोटिज्यका केन्द्रभवा क्रान्तिज्यका नखल. क्रान्तर्भागाः शीतगो क्रान्त्यक्षसंस्कारल क्रान्त्यक्षसंस्कारवि० क्रान्त्यन्तरं तनुयुते० ख. खं भूपा दशनाः कुजे खं षड्विश्वे खचर० खखषट्प्रभात खगजवाद्तगम्य खगात्केवलादुद्ग खपश्ववेदोनशकः खवेदपक्षस्त्रिय० ४ १० ४ mr ww ३० १८ १९ ४ १३ سه १ wow. ४ २४ मा २० ८ २ १२ ९ ·[३] अ० श्लो० ८ खवेदाः खपक्षाः खार्जिनैः शर० पृ० २७ १४ २२ mr खाक्षोडता मानदले. २५ १८ खाङ्काहतं धुदल० खेटस्पष्टजवान्तरा० ५ ११ ४ १९ १४ गगनगस्थितभोदय० गणितभणितरम्यं गम्य इतादधिके यदि गोक्षा अष्टरवौ अासागुलघ्नं ग्राहकखण्डभवे ४ १६ २४. १ ६ ७ २२ २३ २ ६ ८ २६ चतुर्बोत्कृतयस्त्रेधा चन्द्रे मृगाये यदि चलाकान्तरं वेद० चापांशकैः संगुणि चैत्रादियातास्तिथयो mm ४ १९ २३ १३ १ w २४ २४ छन्नतादिनतिसंस्कृता० छन्नहताभिमतं ज. जलसमभुवि ४ जीवैष्यखण्डं दश २५ २० ३ gooseli * १४ ३८ राणायक १३ ९ ३७ तज्जाया किमु जाह्नवी तत्कालेन्दुः सुस्थिरे तत्सूत्रदृष्ट्या नालकैः तत्संभवासंभव तथा बाणवेदास्तथा EPORTENSUSHMA ·[४] अ० श्लो० पृ० २ ४ १४ ९ १३ १३ ३८ २९ ३६ ३७ १० ९ १४ سه ३८ १० سه سه لم ه س م م م م م س م ل २ २९ ३१ ११ २ २४ ६ तथैव सर्व परिसाध्य तदन्वये पावन एव तदूनिताढयो तद्यातयेयसमये तस्माद्ब्रुवे स्थिति तीक्ष्णकरा युतशीत० तोयादितयेश त्रितर्काः कुतर्काः त्रिप्रश्नोदितवत्ख० त्रिभज्यकायाः श्रव० त्रिभोनितान्तिर० त्रिभोनितादर्श० ज्यल्पं भुजस्तदधिकेन द. दत्त्वाऽत्र कर्णेन दनुजमनुजदेवा दशार्काः शरा व्यज्रिवेदा दास्रादष्टौ ध्रुवांशाः दिनार्धप्रभासायने दिविचरो न मृदु० धुगणजनितखेटः द्रुतफलदलमादौ द्विगुणतिथिविभक्ता द्विगुणितभगणाचं द्विघ्नो गणः स्वीयरसांश० वित्र्यब्यक्षेष्वङ्ग. द्वयब्ध्यक्षीण्यक्षतत्त्वा० ३० Savya १० १४ १२ १२ ur orm oard m Mmm २ ९ २ wr १ ३ २५ १९ १४ १० ५ २६ १ २३ ४ २६ ३३ ११ १२ २ ध. २७ २३ धूम्रः कृष्णः कृष्णर० धृत्योऽत्यष्टिर्नृपास्ति ० २ ६ ·अ० श्लो० पृ० ७ २५ २१ ८ ७ २ १३ ३६ २ २ ३ १० १ २ w २ १ ८ १२ ५ १३ २९ ३५ २२ २५ २७ २६ ३ न. नते पञ्चकाष्ठातिथी नतं तिथ्यधिक नन्दक्षोणिकृताः नन्दाहतायनलव० नभोऽवनिभुवो दि० नवाष्टेन्दवः षट्कृताः नागादयोऽर्कस्य निघ्नं सूर्यैी ततो निजनिजपलभाया निजनिजाङ्घ्रियुतेषु निजेन्दुपर्वणि त्रिभैः निषेधयन्त्यस्तमिते नैर्ऋत्ययाम्यान्त० प. पक्षभवं चलनं पक्षेऽथवाङ्गः पञ्चादितिथ्यूनशको पदं चेष्टकर्णी परे पात्रिमाढयो परोदयो ज्ञस्य पर्वान्त एवं रवि० पर्वावसानं ग्रहमध्य पुच्छाननगते पुरान्तरं व्यज्रि० पूर्वापरं नतं चात्र १ ७ ९ ५ ५ २१ २१ ४ ११ २० m ४ ८ ९ ३ १९ २७ १५ २१ २२ २३ ५ १४ २१ २७ १६ १ १२ मकुरु तत्करणं प्रजापत्यपांवत्स प्रत्यक्संस्थश्चेत् प्रभाकराक्षभाकृती २९ 3 ·[६] अ० श्लो० पृ० १ पाग्दृक्कर्मखगो पाग्दृष्टिखेटाङ्ग प्रोक्तेष्टकालांश २९ २९ ९ ४ ० ८ १२ २८ फलचतुष्टयतास्त्वति २८ - . २ ७ १.३ १ १२ ६ ३५ बाह्रशत्रिलवोन्मिता० बुधा मुधा यत्र भ. भध्रुवाचरभे भुक्तिवियोगहृता भोग्यांशाः स्वोदय भौमात्कर्णा दिग्लवैः भौमादीनां वक्रिता भौमादीनां शीघ्रकेन्द्र भौमोदयादिक्कर० २ ९ १६ २ ४ १६ ८ १२ १४ ३ ३ २३ १६ १५ w ६ १२ ७ ३५ २५ १ २३ ० ८ मध्यमे स्थितिवि० मध्यक्षतः स्फुटचरं मध्योऽन्यदिक्ख मध्यो लवाद्यो रसः मन्दस्फुटारखेचर मन्दोदयाद्रामः मानार्धविश्लेष० मानैक्यखण्डमित० मानैक्यखण्डशर० मासाद्ये चरणेऽन्तिमे ur २७ २८ २३ १९ १२ २३ २२ २२ ५ १० ३० मुहुस्तु चेन्दोर्यदि ८ १६ २८ मैत्राद्यखण्डे गु ४ ·[७] श्लो० पृ० १२ १४ १३ ३५ ३८ २ ४ ३६ w as won ao r r o १७ २० २२ यञ्चकखण्डं प्र० यत्संहितातिकुशलै० यदाऽष्टमस्थोऽ० योकगोले रवि० यद्वा षण्नगबाण यमेषवः सूर्य० यस्तु सुधाकरता० याम्योत्तरा यदि युगान्यजन्दना युगाब्धयो नागगुणा युग्मे पदे मध्यशर० युता मृदुः स्फुटा युत्या हृता दन्तरसा योगश्चक्रदलं यो मध्यात्स्फुटतो र. रविविधुग्रहमाद० रवेर्नोग्यकालेन रसाः पश्वधाऽगा रुद्रघ्नेतसमायुता रुंद्रास्त्रयं लोकशरा ९ ११ २२ २ १२ २२ १४ २५ १३ ३ २६ ५ २१ ४ 409 १६ २५ २३ ५ २५ ७ . ur m १ लग्नमदोऽयनभाग लङ्कायां भवनोदय० लम्बाभिधाः खन० लोकाधिभिश्चन्द्रभवै० wcccc ३ १६ १० १८ १७ १३ . ३ २६ वक्रावक्रामौढ्य वके जवैक्येन हृता ८ २८ ·[८] श्लो० पृ० १ C २० २६ १८ ११ ७ २५ २२ १० २ on ८ १० ४ वन्दे केशवदैवज्ञ० वार्कापमज्यागु० विधूच्चं ग्रहांशो विश्लेषलिप्ताश्च तयो० व्यगुरविश्व रविस्ति० व्यग्विन्दुदोा० व्यस्तैः खण्डैरुत्क्रम व्योमात्यष्टिश्चलाडून श. शङ्कोरग्रे तद्यथा शराक्षा: शराक्षा शरागाः कुशैला शरा रसाः सप्त शीघ्राङ्काः खं वेद० शीघ्राधिस्थ० शीतकरं तिमिरं तु शृङ्गोन्नती बहु शेष स्थिरं यद्ग्रह शेषे स्पर्शो दिनस्ये० श्रवोऽङ्कनश्च देवेन्द्र० mr १४ १३ २० १३ १३ mr PRASTRA nayein ३ ११ २७ ८ २१ ३० २६ १५ २२ ११ र १२ 23 ३ १ ५ ३ प. पद्दनलम्बनमिते षडङ्गुलेनात्र ६ १० २ ५ ३० षड्दस्रा द्विशरा पोढा द्वौ जगती ४ ११ १८ स. ४ सद्गुरुतामुपयाति सायनग्रहभुजांश० सायनसूर्यभुजः० २१ १२ १४ १८ २ सार्ध रूपं स्याच्चतु० ३ ७ ११ ·[९] अ० श्लो० पृ० ५ १ २१ २८ १४ ११ ४ २८ our vur or orr awm २४ २० ३२ सिद्धा नभोगां बुध० सूर्यगती रसहृत् सूर्यास्तकाले खच० सोऽप्यन्यथा भवति स्पष्टभुक्तिविवरा० स्पष्टा क्रान्तिः खेटतः स्फुटवलनलवाश्येत् स्फुटोऽधिकश्वेन्मधुतो स्यात्स्थागतं तु स्वखांगांशहीनो स्वाध्याढयं धनुरन्तरं स्वार्धनाढयं शीतगोः ह. हता पलश्रवोदृता हिमकरप्रमुखेष्वि ८ 8 m ९ २१ १६ ३ ८ ३६ १ ८ ९ १८ १९ ४ १५ इति करणकौस्तुभस्थ श्लोकानामकारादिवर्णानु- क्रमेणानुक्रमणिका ।

·प्रस्तावना- - ज । । यथा अथैष आनन्दाश्रममुद्रणालये करणकौस्तुभनामा ज्योतिःशास्त्रीयग्रन्थः प्रकाश्यते । सोऽयं गोब्राह्मणप्रतिपालकेत्यादिविरुदावलीविराजिते शिवरायाभिधे महाराजे महीं प्रशासति सति तदनुशासनेन ज्योतिर्विदा कृष्णदैवज्ञेन विरचित इति बालकृष्णात्मजशंकरदीक्षितै रती- यज्योतिःशास्त्रनाम्नि ग्रन्थे (पृ०२९०।२९१) इत्यत्र प्रतिपादितम् । तत एवेदमधुनात- नानां महाराष्ट्रवाचकानां विदितमभूत् । ननु ग्रहलाघवादिप्रभृतिबहुविधेषु करणग्रन्थेषु सत्सु किमर्थमयं कृष्णदैवज्ञ एतद्ग्रन्थकरणे प्रवृत्तोऽभूत् । किमर्थं च शिवरायेणायं तादृग्ग्रन्थरच- नायां प्रवर्तितः । इति चेच्छृणु । यद्यपि ग्रहलाघवादयः करणग्रन्थाः स्वल्पायाससाध्य गणिताः सुलभावबोधाश्च सन्ति तथाऽपि आसेतु आहिमाचलं सर्वत्र महीमण्डले पञ्चा- ङ्गनिर्माणे प्रायः शिष्टैर्ग्रहलाघव एवाऽऽद्रियते । स च ग्रहलाघवनामा ग्रन्थो गणेशदेव- ज्ञेन नेत्रवेदाब्धिभूमिते ( १४४२ ) शाके प्राणायि । तत आरभ्य भूतद्वीन्दुपरिमितेषु ( १२५ ) वत्सरेषु व्यतीतेषु ग्रहलाघवसाध्यगणितं न सामीचीन्येन दृक्प्रत्ययतुल्य- तामवतरतीति ग्रहलाघवविषये आक्षेपवादो लोके प्रवृत्तः । अथ चायोग्यकाले अनुष्ठीय- मानमपि कर्म सफलं सुखोदकं च न भवति । लोकेऽपि यथाकाल एव कृतं कर्म फलदं भवति बीजावापादि कृषिकर्म प्रावृट्काले कृतं चेत्त. देव फलदं भवति । अन्यथाकाले कृतं चेत्तत्र वृष्टेरभावाद्धान्यलाभो न भवतीत्येतावदेव न किंतूप्तं बीजं नाङ्कुरमप्यासादयतीति सबीजस्य लाभस्य हानिरिति स्पष्टम् । तथा शरीरे चन्दनानुलेपनमुष्णकाले क्रियमाणमेव सुखपर्यवसायि दृश्यते नान्यकाले क्रिय- माणम् । प्रत्युत शीतकाले शीतोपचारः क्रियमाणो हिमज्वरादिकं निष्पादयेदित्यपि संभवतीति महदनिष्ट प्रतीयते । तथाच व्यवहारविषयेऽपि अव्यवस्था प्रसज्येतेत्यनुसं- धायेमामन्यवस्था पारीहर्तुं यथा महाराष्ट्रीयभाषाशुद्धयर्थं राजव्यवहारकोशनामा ग्रन्थो राजव्यवहारकुशलैर्निष्पादितस्तथा पञ्चाङ्गशुद्धया एष करणकौस्तुभनामा ग्रन्थः संक्षिप्त सन्सुलभोऽपि दृसत्ययगणितयोस्तुल्यतामापादयञ्छ्रीशिवरायमहाराजेन कृष्णदेवज्ञेन कारित इति MER प्रकुरु तत्करणं ग्रहसिद्धये । सुगमदृग्गणितैक्यविधायि यत् । इति नृपेन्द्रशिवाभिधनोदितः । प्रकुरुते कृतिकृष्णविधिज्ञराट् । Topics इति तदीयश्लोकात्सिध्यति । एतदनुसंधायैव ग्रन्थकर्ताऽस्य करणकौस्तुभ इति नाम व्यधायि । खगोलस्थिततत्तज्ज्योतिश्चक्रीयतत्तद्रेखांशगतग्रहनक्षत्रादिज्ञानोपायभूतो ज्योतिःशास्त्रीयग्रन्थः करणशब्देनोच्यते । स च कौस्तुभ इवेत्युपमितसमासः । अत्र .

·[२] कौस्तुभस्य दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्यथा स मणिनिर्मलोऽत एव स्वप्रभयाऽन्धकारस्थितं वस्तु सम्यक् प्रत्याययति तथाऽयं करणग्रन्थो निर्दोषः सन्दृक्प्रत्ययतुल्यगणितं प्रतिपादयतीति सूचितम् । सोऽयं कृष्णदेवज्ञविरचितः करणकौस्तुभः स्वकृतस्यैव तन्त्ररत्ननाम्नोऽतिविस्तृतस्य ग्रन्थस्य संक्षिप्तः परिणाम इति मन्ये । तस्यास्य महतस्तन्त्ररत्नस्य हस्तलिखिता पुस्तिका शंकरदीक्षितानामथवाऽन्येषां केषांचिन्हक्पथं नाद्ययावत्समापतिता । अतः करणकौस्तुभग्रन्थगतानां तत्तत्स्थलीयशङ्कानां परिमार्जने सर्वोत्कृष्टं साधनमज्ञातावस्था- मनुभवतीति महाराष्ट्रवाचकान् संश्राव्य तादृशतन्त्ररत्नग्रन्थपुस्तिकासंपादने प्रयत्नव- दिस्तत्रभवद्भिर्भवाद्भिर्भवितव्यमिति तान्विज्ञापयितुं करणकौस्तुभग्रन्थसंबन्धिनः कांश्चिद्वि- षयान्संक्षेपत उल्लिलिखिषामि । अत्र ग्रन्थे भागापरपर्यायाश्चतुर्दशाधिकाराः सन्ति । ते च यथा- happa १-मध्यमग्रहसाधनाधिकारः २-चन्द्रसूर्यस्पष्टीकरणाधिकारः ३- पञ्चतारास्पष्टीकरणाधि० ४-त्रिप्रभाधि० ५-चन्द्रग्रहणाधि० ६-सूर्यग्रहणाधि० ७-तिथिपत्रतो ग्रहणसाधनाधिक (-उदयास्ताधि० ९-ग्रहच्छायाधि० १०-चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधि० ११-ग्रहयुत्यधि० १२-नक्षत्रच्छायाधि० १३-पाताधि० १४--पातसंभवासंभवलक्षणाधिकारश्चेति । एतावतैवं स्थूलमानतो ज्ञायते यदेतद्वन्थस्य रचनासरणी ग्रहलाघवानुसारिणीति । यतोऽयं कृष्णदेवज्ञो ग्रन्थारम्भ ग्रन्थनिर्विघ्नपरिसमाप्तिप्रचारादिप्रतिबन्धकदुरितोपश- माय वन्दे केशवदैवज्ञसार्वभौमपदाम्बुजमिति ज्योतिर्वित्सार्वभौमकेशवदैवज्ञचरणार- विन्दवन्दनरूपं मङ्गलमाचरति ततो ग्रहलाघवकारस्य गणेशदैवज्ञस्य पितरि केशवदेवज्ञ- विषयेऽतीवाऽऽदरभावं भजत इत्यनुमीयते । ततश्च केशवदेवज्ञप्रणीतज्योतिर्ग्रन्थेष्वपि आदरभागयमित्युक्तिरपि पुनरुक्तिरेवेति । करणकौस्तुभनान्नि एतस्मिञ्ज्योतिर्ग्रन्थेऽनेन ग्रन्थका गणितारम्भप्रवर्तकं वर्षमान पञ्चर्षिभूतभूमितं ( १५७५ ) परिगृहीत तथा क्षेपकाङ्काश्चापि तद्वर्षीयमेषसंक्रमणकालसंभवा निर्दिष्टाः । परं चेतरत्र क्वापि ज्योति- ग्रन्थेषु दृष्टिपथमनवतरन् कश्चिद्विशेषोऽत्र प्रतिपादितः । स यथा-सप्तर्षीणां क्षेपका. कान् ६ रा० ११ अं० ३० क. परिमितान्निर्दिश्य तेषामृषीणां वार्षिकी गतिरष्टौ कलाः (८ क.) अर्थादेकस्मिन्वर्षशतके एकनक्षत्रपरिमितेत्यचकथत् । तदिदं सप्तर्षिकाल- परिगणनं काश्मीराख्यक्षेत्रवर्नमितरत्र प्रदेशे कुत्रापि केनापि नाङ्गीकृतं दृश्यते नापि वा ·। श्रूयते । एवं सत्यनेन महाराष्ट्रीयेण ज्योतिर्विद्वरेणेयं कालपरिगणना कमुद्देशमनुसंधाय पर्यङ्गीकृतेति ज्ञातुं न पार्यतेऽस्माभिः । ग्रहलाघवकाराचापसाधनं विनैव गणितप्र. क्रियां रचयित्वा तयैव रीत्या ग्रहसाधनस्य शिक्षणेनेवेदानीतना ज्योतिर्विदः शास्त्रो- पपत्तौ दुर्लक्षवन्तः कृता इति य आक्षेपो गणेशदैवज्ञोपरि च्छत्रोपाद्वैः केरुनानाख्यैर्ग्रहग. णितपण्डितैः कृतोऽस्ति सोऽयं नैतद्ग्रन्थविषये स्वोदयमासादयितुं समुत्सहते । यतोऽत्र अन्थे गणितविरचनायां ज्याचापसाहाय्यं परिगृहीतमस्ति । किंच ज्यापिण्डमंशदशका- त्मकं परिकल्प्य तदुपयोगो बहुशः स्थलेषु कृत इति । ग्रहलाघवकारेणैकादशसंवत्सरा- स्मकं वर्षचक्रं परिकल्प्य रसेन्दुखाब्ध्य ( ४०१६ )पेक्षया नाधिकयाऽहर्गणवृद्धया भवितव्यमिति व्यवस्था कृता । करणकौस्तुभकारेण त्वेकवर्षात्मकस्यैव चक्रस्य परि- कल्पनाद्भूतरसाग्न्य( ३६५ )पेक्षया नाधिकोऽहर्गणो वर्धेताथचाहर्गणमादाय गणित. प्रसाधने प्रयासोऽप्यल्पः स्यात्तथाऽपि वर्षगतिनिष्पादने गरीयान्प्रयत्नः कर्तव्यः स्यादिति भाति । अस्मिन्प्रन्थे वर्षमानं सांप्रतिकसूर्यसिद्धान्तानुसारेण पञ्चषट्त्रि (३६५) दिनानि, पञ्चदश (१५) घट्यः, एकत्रिंशत् (३१) पलानि, एकत्रिंशत् (३१) विपलानि, चतुर्विंशतिः (२४) प्रविपलानीत्येतदात्मकमुररीकृतम् । शून्यायनांशव- च्छाकीय वर्ष शून्यभूतवेद (४५० ) परिमित परिगृह्य तेषामयनांशानां वर्षगतिः खर- सात्मक(६०)विकलापरिमिता परिगृहीता । नक्षत्रभोगाश्च ग्रहलाघवोक्तनक्षत्रमागवत्तत्त- परिमिता एव भवन्ति । तथाऽपि विंशत्यं( २० )शात्मको भरणीभोगो गजखेन्द्रं- ( १०८) शपरिमित आश्लेषाभोगश्चैकेनांशेन ग्रहलाघवोक्तभोगपरिमाणाद्भिद्यते । तथर्षिनेत्रम्वं ( १२७ ) शपरिमितो मघाभोगोऽपि ग्रहलाघवोक्तभोगपरिमाणादंशद्वयेन मिन्नो भवतीति ज्ञेयम् । ग्रन्थसमाप्तिसमये शेषे ग्रन्थकर्तृत्वेन स्वीयनाम्नो निर्देश कुर्वन्कृष्णदैवज्ञः प्रथमतः स्वान्ववायप्रवर्तकस्य ब्रह्मणो मानसपुत्रस्यात एव परमपूज्यस्य कश्यपमहर्षेमहत्तामुपवर्ण्य स्ववंशानुकीर्तनमित्थमकरोत्- तदन्वये पावन एव तत्र वंशावतंसोऽभवदुन्नतांसः । श्रीमन्महाज्योतिषिविद्वदग्र्यो नाम्ना महादेव इति प्रसिद्धः ॥ तज्जाया किमु जाह्नवी विजयते बर्बाइनाम्नी सदा तस्यां तज्जनितः सुपुण्यनिचयः श्रीरङ्गनाथानुजः । कृष्णः कोकणसत्तटाकनगरे देशस्थवर्यो वसन् । तेनायं करणेषु कौस्तुभ इति ग्रन्थः कृतो धीमता ॥ इति । तेन कृष्णदेवज्ञस्य पितुर्नाम महादेव इति, मातुर्नाम बर्बाईति, ज्येष्ठभ्रातु- र्नाम रङ्गनाथ इत्येवंभूत्वाऽयं देशस्थशब्दाभिधेयो ब्राह्मणः सह्याद्रिसंनिधौ मावळसंज्ञके ·[४] प्रदेशे निवसन्नासीदिति कै. शंकरदीक्षितानामभिप्रायः । परंतु सह्याद्रिसंनिधावित्यादिः कस्माच्छब्दादयमर्थोऽवगतः । कोङ्कणसत्तटाकेत्यादिशब्दादिति चेन्नायं हृदयंगमोऽर्थ इति मम प्रतिमाति । यतोऽयं शब्दस्तत्प्रदेशस्थितग्रामविशेषनिर्देशार्थ प्रयुक्तः स्यात् । सञ्चापिग्रामो न खेटखर्वटादिरत्यन्तस्वल्पः । किंतु महान् स्यादिति तत्र नगरशब्दप्रयो. गादनमीयते । नगरशब्देन च नगा इव प्रासादा यत्रेति व्युत्पत्त्या बहुलोकनिवा. सस्थानमुच्यते । तथा च- पण्यक्रियादिनिपुणैश्चातुर्वर्ण्यजनैर्युतम् । अनेकजातिसंबन्धं नैकशिल्पसमाकुलम् ॥ सर्वदैवतसंबन्धं नगरं त्वभिधीयते ॥ इति नगरलक्षणमुक्तम् । अत एतद्वन्थकर्तुः कृष्णदेवज्ञस्य निवासभूतग्रामनाम- संशोधनार्थ महाराष्ट्रीयवाचकान्मुहुर्मुहुर्विज्ञाप्यास्माल्लेखाद्विरमामीत्यलम् । पुण्यपत्तने- जो आपटे इत्युपनामकविष्णुतनुज-; मि० कार्तिक शु. ११ शनिवारे शके १८४९ नुर्दत्तात्रेयशर्मा- का काम किया कि - ·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। करणकौस्तुभः। कृष्णदैवज्ञविरचितः । तत्र प्रथमाधिकारः। उद्यन्मार्तण्डरागं प्रवरतरकराक्रान्तदिक्पान्तनागं तारा यत्पुष्करात्खे स्फुरदमलतराः सीकरा भान्त्यपाराः। स्वीया लोका विशोकाः सकलसुखयुता यत्पदाब्जस्मृतेः स्युः प्रत्यूहव्यूहकालं विबुधवरनुतं तं नमामो मणेशम् ॥ १ ॥ वन्दे केशवदैवज्ञसार्वभौमपदाम्बुजम् । छात्रवृन्दमनोभृङ्गनिषेवितमभीष्टदम् ॥ २ ॥ प्रकुरु तत्करणं ग्रहसिद्धये सुगमहगणितैक्यविधायि यत् । इति नृपेन्द्रशिवाभिधनोदितः प्रकुरुते कृतिकृष्णविधिज्ञराट् ॥ ३ ॥ अथाभिधास्ये गुणकान्हिमांशौ वेदा इनाः षनिगमाः खवेदाः ।। ४ १२ ४६ भायोऽजतुङ्गे धरणी दिशः क्षमावेदाः शशी भूतनये पडीशाः ॥ ४ ॥ १ ९ १ सिद्धा नभोगा बुधशीघ्रतुङ्गे मही जिना बाणकृता धृतिश्च । २४ १ २४ ४५ १८ गुरौ मही खं कुयमा रसाश्च भृगूच्चकेऽगास्तिथयो महेशाः ॥ ५ ॥ २१ ६ १५११ यभेषवः सूर्यसुते खमर्काः सूर्याः ख बाणा अगुजे कुचन्द्राः । ५२ ० १२ १२ ११ दिशोऽष्टरामा वसुसागराश्च सप्तर्षिजः(जे) खं खमिमा वियच्च ॥ ६ ॥ १० ३८ रुद्रास्वयं लोकशरा जिनाश्च शुद्धौ समेशेऽज्जतिथीन्दुरामाः । ११ ३ ५३ २४ १ १५...३१ इन्द्रग्निसिद्धाः क्षयगे खमष्टवेदाः कुपक्षा द्विशरा रसामिः ॥ ७ ॥ ४८ २१ ५२ ३६ ४८ ·करणकौस्तुभः । गुणकाः। १ ७ १ ग्रहाः चं. चं.उ. मं. बु.उ. गु. शु.उ. श. राश्यादि- ४ गुणकाः १२ १० ११ २४ १५ १२ ४६ ४१ २४ ४५ २१ ११ १२ ५२५० रा. ऋ. शु. अब्द. क्ष. ११ ० ११ १० ३ १५ ४८ ३८ ८ ५३ ३१ ३१ २१ २४ २४ ३६ १ ७ ६ चक्राणि १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ ३० अथ क्षेपकाः। युगान्यङ्गदस्रा विपादाङ्कन्दना २६ २८॥ विधौ क्षेप उच्चे शरा नागपक्षाः । २८ खबाणाः कुजे षट् च पिण्डा युगक्ष्मा २८ १४ बुधोच्चे वियत्तत्त्वभूपाः सुरेज्ये ॥ ८ ॥ ०२५१६ नवष्टेिन्दवः षट्कृताः शुक्रतुङ्गे १८ ४६ दिशः षट् खरामाः शनी त्रीणि विंशत् । १० ६ ३० २० कुपक्षा अगौ भूभुवो द्वौ रदाश्च २१ ११ २ ३२ मुनीनां रसाः शंकराः खानयश्च ॥ ९ ॥ ११ ३० अयो शुद्धिजेऽर्कात्रिचन्द्रा दिनायः १२ १३ समेशे युगान्यक्षिवाणा नगाक्षाः । ५२ १ पादोन कोनविंशत् । ३ ६ ·करणकौस्तुभः । : ३ क्षये खं नखाः पञ्च चक्राणि चैषा- ० २० ५ मिनाः खानयो वासराः पञ्च चात्र ॥ १० ॥ १२ ३० क्षेपकाः। ग्रहाः चं. चं.उ. मं. बु.उ. गु. शु.उ. श. रा .. शु. अब्द. क्ष. राश्या- ६ ११ १२ दिक्षे- २६ २८ २८ २५ १८ २० २.११ १३ ५२ २० पकाः २८ ५० १४ १६ ४६ ३० २१ ३२ २१ ३२ ३०. . . O ० O ० चक्राणि १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२ १२.३० पञ्चादितिघ्यूनशको गताब्दास्तद्ध्ना गुणाः क्षेपयुता ध्रुवास्ते । १५७५ सौराब्दतोऽहणजा युतास्तैः सूर्योदये मध्यमखेचराः सुः॥११ ।। गतान्दा हृताः पञ्चशैलै गूच्चे ७५ विधी मध्यमे चापि लिप्ता धनं ताः । विपादाः कुजाग्वोः शनी चार्धितास्ता विधूच्चेऽष्टमांशस्त्वृणं शेषयोः खम् ।। १२ ॥ चैत्रादियातास्तिथयो विशुद्धा निरग्रशुद्ध्याऽवमनाडिकाढ्यः । स्ववेदषड्लब्धदिनैश्च हीना वर्षेशनाड यूनितषष्टियुक्ताः ॥ १३ ॥ अधो द्युसंघोऽब्दपवारयुक्तो वारो रवेः सैकनिरेकता कचित् । शुद्ध्यल्पकाश्चेत्तिथयो गताब्दधुवृन्दतः खेचरसिद्विरुक्ता ॥ १४ ॥ स्फुटोऽधिकश्चन्मधुतोऽपि पातस्तियीस्तदीयाः परिगृह्य साध्यः । यदा न शुद्ध्यानयने च लब्धस्तद्युक्तशुद्ध्या धुगणो विधेयः ॥१५॥ स्वखागांशहीनो गणो द्विद्विविश्वैरचाप्तांशयुक्त्रिनवृन्दाल्लवाद्यः । ६० १३२२. भवेन्मित्र एवं बुधो दैत्यमन्त्री द्रुतं मन्दमाहेयदेवेज्यतुङ्गम् ॥ १६ ॥ ३ ·करणकौस्तुभः । यस्तु सुधाकरतामुपयातः शक्रसमभ्यसनादण एषः । स्वीयमुनीन्दुलवादिवियुक्तः खेन्द्रगणाप्तकलोतिलिप्तः ॥ १७ ॥ १७ १४० विधूच्चं ग्रहांशो गणाधदिलिप्ताः वखाध्याप्त्ययुक्वृन्दयुक्ता लवाद्यम् । २ गणाङ्केन्दुभागो गणाव्यब्धिलब्ध- १९ कलाढ्यो विशुद्धोऽकतश्चन्द्रपातः ॥ १८ ॥ अथाह्नां गणो लोचनाभ्यां हृतः स्यात्स्वभूयुग्मभागेन युक्तो लवाद्यः । २१ गणाद्रामभूभृद्धृतादाप्तालिप्तादिकेनान्वितो मेदिनीनन्दनोऽयम् ॥ १९ ॥ ७३ अंशादिवेदाभ्यसनाबुधाशुतुङ्गत्वमायाति दिवागणोऽयम् ।। गणात्तथाङ्गाभ्यसनाल्लवेषु पञ्चाङ्गभक्तात्फलभागयुक्तः ॥ २० ॥ २ ६ सद्गुरुतामुपयाति गणोऽयं भागा खो रविसद्भजनेन । १२ व्योममहीधरभक्तविहीनोऽप्याशुदिवागणतः कलिकासु ॥ २१ ॥ द्विघ्नो गणः स्वीयरसांशहीनः शीघ्रं लवाद्यं भृगुजस्य तुङ्गम् । द्विघ्नाद्गणात्कग्निभिराप्तभागहीनं गणः खाग्निविहृच्छनिः स्यात् ।.२२॥ ३१ ३० मध्यो लवाद्यो रसपञ्चभूभिः फलेन युक्तः कलिकासु वृन्दात् । भागाः खरामैर्विहृता गृहाणि चक्राणि तान्यविभाजितानि ॥२३॥ ३० १२ गोक्षा अष्ट रवौ विधौ गतिकलाः खाङ्कन्द्रयोऽक्षाग्नयोऽ. ७९० ८ १ क. तःस्त्र ..। २ अर्कभार न्द्र'। ।

·करणकौस्तुभः । ३ जोच्चेऽङ्गानि कुसागरास्तपसि ता रामाः शिवा भूसुते ।। ११ भूरामा रसबाहको बुधच लोच्चे पञ्चसिद्धा रदाः । ३१ २४५ ३२ ईज्ये पञ्च भृगूच्चके रसखगा नागाः शनौ द्वे कले ॥ २४ ॥ ५ २ ग्रहाणां गतरः। र . गु. शु.उ. श. चं. ५९ ७९० ८ ३६ Dur रा. . मं. ३ ३१ ११ २६ बु.उ. २४५ ३२ ५ Sur २ ४१ घुगणजनितखेटः क्षेपयुक्तो निरक्षे क्षितिजनिकटसूर्य मध्यमे मध्यमश्च । उदयरविफलाभ्यां स्पष्ट सूर्योदयेऽसौ द्विविधविषयजाभ्यां संस्कृतः स्वीयदेशे ॥ २५ ॥ यो मध्यात्स्फुटतोऽयनान्वितरांगाङ्गभागश्च या । ६ नाड्यः स्वोदयकैस्तदन्तरहता भुक्तिविलिप्ताः खगे। स्वर्ण चौदयिकेऽयनान्वितरवौ मध्ये तुलाजादिगे । तन्त्राद्वाहुचरोदयान्तरभवं कर्म ग्रहाणामिदम् ॥ २६ ॥ पुरान्तरं ब्यध्रि पलानि दद्यात्स्वर्ण युसंघे परपूर्वसंस्थे । रेखा पुरात्स्त्रीयपुरे विधेया दिवागणान्मध्य खगास्ततश्च ॥ २७ ॥ फलचतुष्टयतस्त्विति संस्कृता ग्रुगत योऽकमुखा यदि मध्यमाः। अभिमते समये परिचालयेन्मृदुजवेन ततः स्फुटतोक्तवत् ॥ २८ ।। इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करणकौस्तुभे मध्यमहसाधनाधिकारः प्रथमः ।। १ ख. 'ग्रहानना

·w
करणकौस्तुभः ।
द्वितीयोऽधिकारः।
नागादयोऽर्कस्य लवा मृदूच्चं भौमादिकानां मृदुतुङ्गभागाः ॥
७८
खाग्नीन्दवः काकृतयो यमाद्रिचन्द्राः खनागा नगवह्नि पक्षाः ॥ १ ॥
१३० २२१ १७२
२३७
दिविचरोनमृदुद्रुततुङ्ग
भवति केन्द्रमिदं च तदाह्वयम् ।
क्रियतुलादिगपड्भगकेन्द्र के धनमृणं मृदुशीघ्रफलं च तत ॥ २ ॥
व्यल्पं भुजस्तदधिकेन विहीनषड्भं
षड्भाधिकं विगतषड्भमतो नवोर्ध्वम् ।
चक्रच्युतं भवति दोरहितं त्रिभं स्या-
कोटिस्त्रिभं पदमितिभंगणे युगानि ॥ ३ ॥
ग्रहाणां मन्दोच्चानि ।
र.
मं.
बु.
गु.
शु.
श
२
२
१०.
११
२२
२०
०
२७
.
.
.
०
चतुर्षोत्कृतयस्त्रेधा तत्त्वानि द्विर्युगाश्विनः ।
२५
२४
त्रिपक्षा द्विर्द्विपक्षाश्च स्वर्गाश्चातिधृतिविा ॥ ४ ॥
२३ २२ २१ १९
धृत्योऽत्यधि पारितथ्यो मन्वशा दिशो नव ।
१८१७१६ १५१४१२ ११ १० ९
वस्वङ्गेष्वग्निपक्षकाः क्रमज्याखण्डकानि हि ॥ ५ ॥

·करणकौस्तुभः । क्रमज्याखण्डानि १ २ ३ ४ ५ ७ ८ क्रमज्या खण्डानि ० २६ खण्डयोगाः ० २६ २६ २६ २५ २५ २६ ७८ १०४ १२९ १५४ १७९ २०३ ९ क्रमज्या ११ १२ १३ १४ १६ खण्डानि २३ २२ २२ २१ १९ १९ १८ खण्डयोगाः २२७ २५० २७२ २९४ ३१५ ३३४ ३५३ ३७१ १७ क्रमज्या १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ खण्डानि १७ १६ १५ १४ १२ ११ १० खण्डयोगाः ३८८ ४०४ ४ १९ ४३३ ४ ४५ ४१६ ४६६ ४७५ ९ ३० क्रमज्या २५ २६ २७ २८ २९ खण्डानि ६ ३ २ खण्डयोगाः. ४८३ ४८९ ४९४ ४९७ ४९९ ५०० aur बाखंशत्रिलबोन्मितार्धकयुतिः शेषघ्नभोग्याधतो रामैलब्धसमन्विता दशहता मौर्वी क्रमात्स्यात्स्फुटा । दिग्ध्नात्मोज्यगुणाद्दलान्यगतहृत्रिघ्नावशेषान्विता Y चतु- त्रिनी शुद्धदलोन्मितिश्च भवति स्पष्ट क्रमात्कार्मुकम् ॥ ६ ॥ षट्दस्त्रा द्विशरा गजाद्रय उदध्याशा नवार्का २६ ५२ १०४ १२९. स्तिथ्योऽङ्काद्रिभुवो गुणाभ्रयुगला भदौ खतत्वानि च । १५४ २०३ २२७ २५०. व्यृक्षाण्यब्धिनवाश्विनस्तिथिगुणा वेदामरा व्याशुग- २७२ २९४ ३१५ ३३४ त्रीण्येकाद्रिगुणा द्विपद्विपगुणा वेदावेदाः क्रमात् ॥ ७ ॥ ३५३ ३७१ ३८८ ४०४ नन्दक्षोणिकृताः सुराब्धय इषुश्रुत्यब्धयोऽङ्गाशुग- ४१९ ४३३ ४४५ AN ·८ करणकौस्तुभः । श्रुत्योऽङ्गतुकृताः शराद्रिनिगमा रामाष्टपाथोधयः । ४५६ ४६६ ४७५ ४८३ नन्दाष्टश्रुतयः कृताङ्क-निगमाः सप्ताङ्क वेदास्तथा ४८९ गोतानानि खखेषवो निगदिता ज्याखण्डयोगा इमे ॥ ८ ॥ ४९९ ५०० व्यस्तैः खण्डैरुत्क्रमज्या धनुश्च त्विष्टार्केन्द्रोर्मन्दकेन्द्रस्य बाहोः । जीवा साध्या व्यक्षिभियोमसोमै- २३ १० भक्तांशाचं दोःफलं लिप्तिकासु ॥ ९ ॥ उत्क्रमज्याः २ ३ ६ ८ उत्क्रमज्या- खण्डानि खण्डयोगाः २ ३ ur ८ ९ १० ३ ६ ११ १७ २५ ३४ ४४ ९ ११ उत्क्रमज्या- खण्डानि खण्डये गाः १० १२ ११ १२ १३ १५ १६ १५ १६ १७ १८ ९६ ११२ १२९ १४७ १६६ (१ उत्क्रमज्या- खण्डानि खण्डयोगाः १७ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ १९ २१ २२ २२ २३ २४ २४ २५ १८५ २०६ २२८ २५० २७३ २९७ ३२१ ३४६ उत्क्रमज्या २५ २६ २९ ३० खण्डानि २५ २५ २६ २६ २६ खण्डयोगाः ३७१ ३९६ ४२२ ४४८ ४७४ ५०० स्वार्धेनाऽऽयं शीतगोः संस्कृतौ स्तस्ताभ्यां स्पष्टौ संस्कृतार्केण केतू । मान्देनैव स्यात्स्फुटत्वं तयोश्च तद्गत्योर्यनो तयोः शीघ्रतुङ्गे ॥ १० ॥ स्प्तमाष्टमश्लोकौं ख. पुस्तक एव दृश्यते ।

·करणकौस्तुभः । कोटिज्यका केन्द्रभवा निजाधयुक्ता रवेश्चेद्रदहृत्फलं स्यात् । विधोः स्वसूर्याशवियुक्कुलीरनक्रादिकेन्द्रे स्वमृणं गतौ तत् ॥ ११ ॥ १२ खपञ्चवेदोनशकः खषभिर्भक्तोऽयनांशाः स्युरथायनांशान् । ४५० ६० दत्त्वा खगे क्रान्तिचरेष्टकालान्डल्लग्नपातान्वलनं च कुर्यात् ।। १२ ॥ दिनाप्रभा सायनेऽर्के क्रियादौ पलाख्यप्रभा शङ्कुजा त्रिस्थिता सा । हता पङ्किमातङ्गदिग्भिः क्रमेण हृताऽन्त्या त्रिभिः स्युश्चरार्धानि तानि॥१३॥ १० १० सायनसूर्यभुजादलैक्यं भोग्यहतांशखलोकलबाढ्यम् । ३० स्यात्स्वमृणं च चरं रसभेऽर्के तौल्य जगे विपरीतमथास्ते ॥ १४ ॥ तीक्ष्णकरा युतशीतकरांशा लब्धमितास्तिथयो रविभक्ताः । शेषमितं हरशुद्धमयातं तद्विकला घटिका गतगम्याः ॥ १५ ॥ भुक्तिवियोगहृता द्विगुणास्ताः पूर्वदले तिथयो नगतष्टाः । ८ १ ७ स्यात्करणं कुयुतं त्वपरेऽर्धात्कृष्णमनोः परतः शकुनेः स्युः ॥ १६ ॥ इन्दोः सार्कविधोः कलाः खखगर्भक्ता भयोगौ गतौ । यातैष्ये कुरु पूर्ववद्विकलिका भुक्त्या जवैक्येन च ॥ भक्ताः स्युः क्रमशो गतैष्यघटिका नक्षत्रयुत्योस्तिथिः । वारो भं च तथैव योगकरणं पञ्चागमेवं स्फुटम् ॥ १७ ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करणकौस्तुभे सूर्यचन्द्रस्पष्टीकरणाधिकारो द्वितीयः ॥ १ क. °क्षसमैक्थं । २ ख. रेऽर्धे कृ°। ३ ख. च युतिस्तथैव क° । ४ ख. 'भे पञ्चाङ्गा- यनाधि ।

·४७ ७७ . १० करणकौस्तुभः । तृतीयोऽधिकारः । खं भूपा दशनाः कुजे नगकृता व्यङ्गानि सप्ताद्रयो । ०१६ ३२ ६२ व्यङ्काः षट्कदिशोऽङ्क-शंभव इलाविश्वे द्विवेदेन्दवः ।। ९२ १०६ ११९ १३१ १४२ भूतिथ्योऽष्टशरेन्दवः कुषडिला मातङ्गपञ्चेन्दवः । १५१ १५८ १६१ १५८ षट्शका नवशंकराः खगिरयः खं स्युश्चलाङ्का इमे ॥ १ ॥ ११९ नभोऽवनिभुवो दिवोऽथ दशनाः कराम्भोधयः। ११ २१ ३२ ४२ कुपञ्च खषडष्टषट् शरनगा अशीतिबंधे ।। ५१ ६० ६८ युगाष्ट्रपरिभाः शराष्ट्रकुगजास्त्रिशैलाः खषट् । ८६ ८५ ८१ ७३ ६० भवन्ति कृतवार्धयो गुणकराश्चलाङ्कन नभः ॥ २ ॥ २३ खं षड् विश्वे खचरशशिनस्तत्त्वसंख्याः कुरामाः । १३ १९ २५ षण्णां वर्गोऽम्बरजलधयरूयब्धयोऽक्षाब्धयश्च ॥ ३६ ४३ ४५ षड्वेदा द्विर्गुणजलधयोऽभ्राब्धयोऽध्यग्नयश्च । ४६ ४३ ३४ भान्यड्केका दश नभ इमे वापतेः स्युश्चलाङ्कगः ॥ ३ ॥ २७ १९ १० व्योमात्यष्टिश्चलाङ्का जलधिगुणमिताः खेपवः सप्तषट्काः । १७ ६७ यष्टाङ्कङ्का युगेशा नवकरशशिनोऽग्नीन्द्रकाः सप्ततिथ्यः ॥ ८३ ९९ ११४ १२९ १४३ १५७ ८४ ४४ ·करणकौस्तुभः । ११ नागाङ्गैका गजात्यष्टय उदधिगजैकाः शराष्टेन्दवश्च । १६८ १७८ १८४ १८५ सप्ताद्रिक्ष्मा द्वितिथ्यस्त्रिनवपरिमिता भार्गवे खं भवन्ति ॥ ४ ॥ १७७ १५२ ९३ शीघ्राङ्काः खं वेदनागेशतिथ्यो धृत्यः स्वर्गास्त्र्यश्विनोऽथो चतुर्धा । ० ४८११ १५ १८ २१ २३ तत्त्वानि स्युस्च्यश्विनः स्वधृतिश्च शक्राः काष्ठाः पञ्च खं भानुसूनोः । २५ २३ २११८ १४ १० भौमादीनां शीघ्राङ्कः। ३ ६ ६२ ७७ अङ्काः २ भौ. शी. ० १६ ३२ ४७ ११ २१ ३२ ६ १३ १९ बु. शी. ४२ ८ ९ ९२ १०६ ११९ १३१ ६० ६८ ७५ ८० ३६ ४३ ९९ ११४ १२९ १४३ २१ २३ २५ गु. शी. ० २५ ३१ शु. शी. श. शी. ४ १५ १८ ३ ७० ० ४६ ४० ० अङ्काः १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ भौ. शी. १४२ १५१ १५८ १६१ १५८ १४६ ११९ बु. शी. ८५ ८१ ७३ ६० २३ गु. शी. ४ ४३ २७ १९ १० शु. शी. १५७ १६८ १७८ १८४ १८५ १७७ १५२ ९३ २५ २३ २१ १८ १४ १० ५ अख्रिधिाऽर्धं शरधाऽनिरस्य दलं कुजेऽङ्कत्रितयेऽन्तिमैष्ये । ० श. शी. शेषांशके षोडशके भृगौ वाऽत्यष्टौ दलं रूपकमङ्घ्रियुग्भूः ॥ ६ ॥ १ साधं रूपं स्याञ्चतुर्धाऽधियुक्तं रूपं रूपं भार्गवेऽष्टादशे तु | १॥ ११ १ एकः साध्रिः सार्धकः सार्धकश्च साद्भिः साध्रिः केवलोऽर्धं तदर्धम् । १। १॥ १॥ १॥ १। १ १ ·१२ करणकौस्तुभः । भौमशुक्रयोः शेषाङ्कगः। .. १ २ ३ 20 १ ८ . ० ० भौमषोडशसप्तद- शाष्टादशसु शे०काः १५ १५ ३० ३० ७ ३० . १ १ १ ३० ० 0 ar १ १ १ १ शे० काः शुक्रषोडशसप्त- दशसु १५ ३० ३० १५ अष्टादशसु १५ ३० ३० १५ १५ ३० १५ भौमात्कर्णा दिग्लवैः पक्षनागाः कष्टौ खाष्टा अष्टशैलाः शरागाः। ८२ ७५ यश्वा मातङ्गतवो वेदषट्काः षष्टिः पञ्चाक्षास्तथा नन्दवेदाः॥८॥ ७२ ६८ ६४ ६० ५५ ४९ युगाब्धयो नागगुणा द्विरामा भान्यब्धिपक्षा गविला धृतिश्च । ३८ ३२ २४ १९ १८ बुधे गजागनान महीध्रपटकास्तथाङ्गषट्काश्च पृषत्कषटकाः ॥९॥ ६८ ६७ ६५ त्रिताः कुतर्का गजाक्षा रसाक्षा गुणाक्षाश्च खाक्षास्तथा शैलवेदाः। ६३ ६१ ५८ ५६ ५३ ५० ४७ तथा वेदवेदाः कुवेदा इभानी रसाग्न्यब्धिरामास्त्रिरामा रदाश्च ।। १० ।। ४४ ४१ ३६ ३४ ३३ ३२ श्रवोऽङ्काश्च देवेन्द्रपूज्ये खतर्का नवाक्षा गजाक्षां नगाक्षा रसाक्षाः । ६० ५९ ५८ ५७ ५६ शराक्षा युगाक्षा गुणाक्षा इलाक्षास्तथा नन्दवेदास्तथा शैलवेदाः ॥११॥ ५५ ५४ ५३ ५१ ४९ ४७ तथा वाणवेदास्तथा वेदवेदास्त्रिवेदा द्विवेदाः कुवेदाः खवेदाः । ४५ ४३ ४२ ४४ Prerana १ ख. "क्षाः स्वराक्षा।

·४६ १ ७ ८ ९ ७ ७ ५ करणकौस्तुभः । १३ खवेदीस्ततो भार्गवे तर्कनागाः शराष्टौ गुणाष्टौ महीमा इभागाः॥ १२॥ ४० ८५ ८३ ८१ शरागाः कुशैला नगाङ्गं द्विषट्कास्तथा षट्शरा भूशराः पञ्चवेदाः । ७५ ७१ ६७ ६२ ५६ ५१ तथा नागरामा रदा उत्कृतिश्च नखाः षड्भुवो वेदचन्द्रा अथाऽऽर्केः॥ १३ ॥ ३८ ३२ २६ २० १४ शराक्षाः शराक्षा युगाक्षा युगाक्षा गुणाक्षा यमाक्षा यमाक्षाः कुबाणाः । ५५ ५४ ५४ ५३ ५२ ५२ ५१ खवाणा द्विधाऽङ्कगब्धयोऽष्टाब्धयोऽद्रिकृताः षड्कृताः पञ्चवेदाश्चतुर्धा ॥ १४ ॥ ४९ ४७ ४५ भौमादीनां कर्णाङ्काः। अङ्काः २ ३ भौ.कर्णाः (२ ८१ ८० ६८ ६० ६३ ६१ ५६ ५३ ६० ५९ ५८ ५५ ५४ ५३ ५१ (६ ८५ ८३ ८१ ६२ ५५ ५५ ५४ ५४ ५३ ५२ ५२ ५१ ५० अङ्काः १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ भौ.कर्णाः ५५ ४९ ३२ २७ १९ १८ बु. कर्णाः ५० ४१ ३८ ३४ ३३ ३२ गु. कर्णाः ४९ ४२ ४१ शु. कर्णाः ५६ ५१ ३२ २६ २० श. कर्णाः ५० ४९ ४८ ४५ ४५ ४५ भौमादीनां शीघ्रकेन्द्रं रसोय चक्रोच्छुद्धं तल्लवा दिग्विभक्ताः । लब्धं याताङ्कने गतैष्यान्तरन्नाच्छेषादिग्भिर्यत्फलं तद्युतोनः ॥ १५ ॥ गम्य इतादधिक यदि वोने शीघ्रफलं युगहल्लवपूर्वम् । तत्कुरुतात्कुजपूर्वकखेटे प्रोक्तवदेवमपीह धनर्णम् ॥ १६ ॥ लोकाब्धिभिश्चन्द्रभवैरिभाइँनागेभनेत्रः शरषड्भिराप्ता । ४३ १११ ९८ २८८ ६५ १ ख. दास्त्वथो भा । २ ख. क्राच्छोध्यं त । बु. कर्णाः गु. कर्णाः शु. कर्णाः . . श. कर्णाः . ४४ ४० ४० ४७ ·१४ करणकौस्तुभः । कुजाद्दशनी मृदुकेन्द्रदोर्ध्या भागादि मान्दं स्वमृणं पुरेव ॥ १७ ॥ केन्द्र आद्यपदे चान्त्ये स्वीयविश्वांशकोनितम् । विबुधानां स्फुटं स्यात्तु फलं मान्दं लवादिकम् ॥ १८ ॥ द्रुतफलदलमादौ मध्यमे देयमस्मात् । मृदुफलमखिलं यन्मध्यमे तद्विधेयम् ॥ द्रुतमखिलममुष्मादेहि मन्दस्फटेऽसौ । स्फुटतर इति खेटो योऽसकृत्साधितोऽसौ ॥ १९ ॥ जीवैष्यखण्डं दशहनिजाघ्रियुक्कुजादिनिघ्नं स्वगुणांशयुक्तम् । ३ सप्तद्विशक्रोद्धृतमाप्तलिप्ता मान्दं गतौ तत्स्वमृणं पुरेव ॥ २० ॥ ७२। १४ चलाङ्कान्तरं वेदहमिपुत्राबिभिर्नागचन्द्रहतं सार्धवेदैः। १८ ४। ३० विपादाब्धिभिः पञ्चभिद्रविफलं स्याद् तेश्चञ्चलाङ्कन्क्षयद्धोस्तदूना ॥२१॥ ३।४५ युता मृदुः स्फुटा गतिः प्रमाणिका स्फुटा भवेत् । यदा न शुध्यते तदा विलोमतस्तु वक्रता ॥ २२ ॥ भौमादीनां वक्रिताऽवक्रिता च द्राकेन्द्रांशैस्त्र्यङ्गभूमिः शरेन्द्रैः । १६३ १४५ बाणादित्यैः सप्तभूपैस्त्रिरुद्रैः स्पष्टैरेभिश्चक्रभागच्युतैः स्यात् * ॥ २३ ॥ १२५ १६७ ११३ इभाक्षिभिः शक्रसमैनंगाजैः कुजेज्यपातङ्ग्युदयस्तु पूर्वे । १४ १७ द्राक्केन्द्रभागैः परमौढ्यमेभिः चक्रच्युतर्भास्करगाग्रगास्तेx ॥ २४ ॥ खाक्षेर्जिनैः शरशरेन्दुभिरद्रिशैलचन्द्रैः परे शशिजशुक्रमहोदयास्तौ । १५५ १७७ पूर्वे क्रमाच्छरनखैरनलाष्टचन्द्रः व्योमावनीगुणमितै रसवह्निरामैः ॥ २५॥ २०५ १८३ ३१० ३३६ २८ ५० २४ * ख. पुस्तके मं. १९०, बु. २१५, गु. २३", शु. १९३, श. २४७ इति । ! ख. पुस्तके मं. ३३२, गु. ३४६, श. ३४३ इति ।

·करणकौस्तुभः। १५ वक्रावक्रामौढ्यमौढ्यांशतोऽशाः पुष्टाश्वाल्पाः केन्द्रजा नन्दनिघ्नाः । भौमाद्भक्ता वेदपिण्डाष्टवाणैः यातायातान्यर्कजांशा दिनानि ॥ २६ ॥ ४॥ ३ ३ भौमोदयादिक्करदिग्युगेश्च कौटिल्यमार्गास्तमयोदयाः स्युः। १० २१०४ मासैः सुरेज्योदयतः सपादवेदै गैः साङ्घ्रियुगैर्भुवा च ॥ २७ ॥ १ . मन्दोदयाद्रामयुगाग्निभिश्च दलान्वितैः साध्रिभुवा क्रमेण । १॥ परोदयाद्वक्रगतिः परास्तं पूर्वोदयो मार्ग इतोऽस्त ऐन्याम् ॥ २८ ॥ परोदयो ज्ञस्य दिनैरमीभिर्दन्ताग्निभूपाग्निरदैरदैश्च ॥ ३२३१६३३२३२ ततस्ततस्ते भृगुजस्य तद्वद्वक्रादयः स्युविसैरमीभिः ॥२९॥ खवेदपक्षस्त्रियमैगजैश्च त्रिलोचनैः खामियमैः खशैलैः ॥ २४० २३ २३ २३० स्थूलं यतोऽस्माज्झटिति प्रबोधः संसत्सु वक्ष्येऽग्रत एव सूक्ष्मम् ॥ ३० ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजश्रीकृष्णदैवज्ञविरचिते करण- कौस्तुभे पश्चतारास्पष्टीकरणाधिकारस्तृतीयः ।। ७० ·- २७८ करणकौस्तुभः। चतुर्थोऽधिकारः। लङ्कायां भवनोदयास्त इभभान्यङ्कगन्दस्राः क्रमा- २९९ दाज्याशद्वयवह्नयो विघटिकाः स्थायाः क्रमाद्व्युत्क्रमात् ! ३२३ हीनाढ्याः क्रमगोत्क्रमैश्चरदलैर्मेषानिजा व्युत्क्रमा. ज्जूकात्तेऽप्यथ चेष्टकालजरवे युक्तायनांशस्य ये ॥ १ ॥ भोग्यांशाः स्वोदयन्ना गगनगुणहृता भोग्यकालस्तथैव । याताशैर्यातकालोऽप्यभिमतघटिकानां पलेभ्यो विशोध्यः ॥ भोग्यः शोध्यस्तदग्र्योदय इति च पुनः शेषमभ्राग्निनिघ्नम् । ३० शुद्धाग्रेणोद्धृतं तल्लवमुखमजतः शुद्धभैर्योजितं स्यात् ॥ २ ॥ लग्नमदोऽयनभागविहीनं चेन्न विशुध्यति चेष्टत एष्यः । खाग्निगुणानिजभोदयभक्ताल्लब्धलबैरुदयो रविराढयः॥ ३ ॥ ३० रवेर्नोग्यकालेन लग्नेन कालो युतः स्यादभीष्टोऽन्तरस्थोदयाब्यः । तनूभास्करावेकराशौ तदंशान्तरमोदयः खानिहृच्छेदभीष्टः ॥ ४ ॥ ३० इनादूनलग्ने धुरात्रात्स शोध्यः स चेद्रात्रिलग्नं सषड्भार्कतः स्यात् । इनात्पूर्वलग्नं विलोमप्रकारात्मसाध्यं तथाऽभीष्टकालोऽपि तज्ज्ञैः ॥५॥ यच्चक्रखण्डं प्रथमं स सौम्यो गोलः परार्धं कथितः स याम्यः । सौम्यायनं तद्रसभं मृगायद्याम्यं कुलीरात्खचरोऽत्र तस्य ॥ ६ ॥ उदगनुत्तरगोलगते रचौ चरपलैर्युतहीनितनाडिकाः । तिथिमिता धुदलं द्विगुणं दिनं खरसशुद्धमिदं रजनीमितिः ॥ ७ ॥ ६० १ ख. 'ग्यः कालस्त।

·-- . ... कान्तिखण्डानि क्रान्तियोगाश्च ६: २. 2 ܘ ܐ १२ १३ १४ १५ क्रान्तिख २ २ २ २ on १. १ ० २ २१ करणकौस्तुभः । २७ २५ १८ १३ १ ५९ ४९ AW २४ ११ ६७ oc २३ ११ खण्डयोगाः . र ४ ११ २१ २२ २३ २३ ९ ३१ १३ १५ १७ ४९.४८ ३७ १९ २० १३ ३७ २३ २५ ६२ १३ ४४ ४८ ४८ १९ १७ ·१८ ४ २७ करणकौस्तुभः। प्रभाकराक्षभाकृती तयोर्युतेः पदं श्रुतिः । पलाभिधा प्रमाणिका पलप्रभाऽभ्रसायकैः ॥ ८॥ ५० हता पलश्रवोद्धृता पलज्यका धनुस्तथा । पलांशकाः खमध्यतोऽनुदग्दिशोऽनुदस्थिताः ॥ ९ ॥ लम्बाभिधाः खनन्देभ्यो विशुद्धास्ते सदोत्तराः । ९० लम्बज्यका तदीया या दोज्यका साऽत्र कथ्यते ॥१०॥ घोढा द्वौ जगती तथेन्द्रियविधा खं वेदधाऽधो नगा- ५ क्षीण्यक्षाक्षिमहीयमा गजभुवो विश्वे शरा गोशराः ॥ २५ १८ १३ ५ ५९ गोवेदा रसपावकाः कृतयमा रुद्रा नगाक्षा वियत्- ४९ २४ ५७ ४० वेदास्यक्षिशिवा दलान्यफ्मजान्येभ्यः प्रसाध्योऽपमः ॥ ११ ॥ २३ ११ सायनग्रहभुजांशका रसैर्भाजिता गतदलानि तद्युतिः । ६ भोग्यशेषहतितो रसांप्तियुक्खेटदिग्लवमुखोऽपमो भवेत् ॥ १२ ॥ १०१. क्रान्त्यक्षसंस्कारलवा नताः स्युः खाङ्कच्युताश्चोन्नतजा दिनार्थे । ९० मध्योन्नतांशक्रममौर्विकाप्तं व्योमाभ्रषट्कं श्रवणो दिनार्धे ॥ १३ ॥ ६ क्रान्तिज्यका नखलवोत्थितवर्गहीनः २० सूर्यैहता पलभया गुणिताऽपमज्या। १२ स्यात्सिञ्जिनी चरभवा दशसंगुणं य- तत्कार्मुकं भवति सूक्ष्मतरं चरं वा ॥ १४ ॥ १ ग. स्ततः।

·१
९
करणकौस्तुभः ।
हिमकरप्रमुखेष्विषुसंस्कृताऽपमगुणाच्चरमुक्तवदानयेत् ।
इति भतोऽपि तथा दिनरात्रिके विह विशेषमलं ब्रुवतेऽपरे ॥ १५ ॥
गगनगस्थितभोदयसंगुणा निजगतिः खखनागकुहृत्पलैः ।
१८००
गगनषट्पटिकाः सहितास्ततो दलमहस्त्विदमन्वितमूनितम् ।
६०
चरपलैर्द्विगुणैः खलु गोलयोरिति विलोमविधौ रजनीमिति ॥१६॥
इदं गाथाछन्दः।
अतीतो भवेत्काल ऐन्यां परत्रावशेषोऽपि पूर्व परं चोन्नतं स्यात् ।
भवेदुन्नतेनोनितं तन्नतं स्यादिनार्धं नतादुन्नतं वाऽन्यथाऽतः ॥ १७ ॥
उदग्याम्यगोले चरज्यान्वितो ना त्रिजीवाद्यसंज्ञो रसनानतात्सः ।
६
विलोमज्यकोनो भवेच्चेष्टसंज्ञो दिनार्धश्रुतिस्त्विष्टभक्ताद्यनिघ्नी ॥ १८ ॥
अभीष्टश्रवोऽप्यस्य वर्गाद्युगेन्द्रविहीनात्पदं सेष्टभाभीष्टकाले ।
१४४
भवेदङ्गुलाद्याजुलं शङ्कुसूर्यलयोऽभीष्टभावर्गतः सार्कवर्गात् ॥ १९ ॥
१४४
पदं चेटकों भवेदाधनिम्नी दिनार्धश्रुतिस्तेन भक्तेष्टसंज्ञः।
अथेष्टोनिताद्याद्विलोमं धनुर्यत्तदाप्तं रसैर्नाडिकाद्यं नतं स्यात् ॥ २० ॥
नतं तिथ्यधिकं चेत्स्यात्तिथ्यूननतजीवया ।
युता त्रिज्या नतस्ययं विलोमज्या भवेत्तदा ॥ २१ ॥
क्रान्त्यक्षसंस्कारविहीनखाङ्कनः समुन्नता यन्त्रलवा दिनार्थे ।
९०
यन्त्रांशमौर्वी गुणिता खबाणैर्दिनाधयन्त्रांशगुणोद्धृताऽस्याः ॥ २२ ॥
५०
चापांशकैः संगुणितााखण्डात्खाङ्कोद्धृतादुन्नतनाडिकाः स्युः ।
खनन्दाहता नाडिका चोन्नता या दिनाोद्धृता लब्धमौर्वी विनिघ्नी ।
धुखण्डोत्थयन्त्रांशमौा खबाणैर्हता लब्धकोदण्डतो यन्त्रभागा॥२३॥

·करणकौस्तुभः। खखषट्प्रभाश्रुतिहृतास्तु ततो भुजभागका इह तुरीय लवाः। अथवाऽत्र यन्त्रलवमौर्विकया खखषहृता श्रुतिरतोऽपि रुचिः ॥ २४ ॥ ६०० जलसमभुवि वृत्तस्यैव केन्द्रस्थशङ्को- विशति सरति भाग्रं तत्र चिह्न परेन्द्रयो । तदुपरिगतसूत्रस्यार्धमुल्लध्य साध्ये वृतितिमिमुखपुच्छे मूत्रमन्ये दिशौ स्तः ।। २५ ॥ वार्कापमज्यागुणितेऽष्टकर्णो लम्बज्ययाऽऽतः सभुजोऽर्कदिक् स्यात् । याम्याक्षभासंस्कृत एवमत्र भुजेष्टभावर्गवियोगमूलम् ॥ २६ ॥ कोटिः शलाके भुजकोटिसंख्ये भाग्रान्नृकेन्द्राच तथा निवेश्ये । यष्टयग्रयोगो वरुणेन्द्रकाष्ठे कोटिस्ततोऽन्ये तिमितो भुजो वा ॥ २७ ॥ स्पष्टा क्रान्तिः खेटतः क्रान्तितश्च बाहुं कोटिं साधयित्वा दिशश्च । दद्याद्धीमान्केन्द्रतः पूर्वतोऽत्र कोटिं खेटे प्राक्कपाले परस्याम् ।। २८ ॥ प्रत्यक्संस्थश्चेत्तदग्रात्स्वदिक्स्थं बाहुं छायाँ बाहुकेन्द्रान्तराले । बाहुच्छायायोगसंस्थं नरं तं कृत्वा बिन्दोः सूत्रमेकं प्रसार्य ॥ ९९ ॥ शङ्कोरग्रे तद्यथा स्यानले च वंशाधारे सुस्थिरे कोटिमन्ये । प्रत्यक्खेटे पूर्वगां पूर्वगेऽत्र प्रत्यक्संस्थां भाग्रतः सूत्रबाहू ॥ ३०॥ तत्सूत्रदृष्टया नलिकैकरन्ध्रात्संदर्शयेखे खचरं विधिज्ञः । दिवैव पूर्व विरचय्य सर्व दृक्शास्त्रसाम्यप्रतिपादनार्थम् ॥ ३१ ॥ तथैव सर्व परिसाध्य देयं कोट्यादि वामं शुचिमाण्डगं कम् । संस्थाप्य केन्द्रे प्रतिबिम्बितं के खेटं प्रपश्येबलके विसूत्रे ॥ ३२॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदैवज्ञविरचिते करण. कौस्तुभे त्रिप्रश्नाधिकारश्चतुर्थः ।। ४ ॥ १ रक व सर्व ·पञ्चमोअधिकारः। रविविधुग्रहमादरतोऽधुना गणितशास्त्रसमर्थनहेतवे । मुनिवरैहुँतदत्तफलं बहु गदितमत्र चमत्कृतितो ब्रुवे ॥१॥ खगजवागतगम्यदिनाहतात्खरसलब्धलकै रहितो युतः। भवति तत्समयोत्थखगस्तथा घटिकयेति कलादि विहीनयुक् ॥ २॥ पर्वान्त एवं रविराहुचन्द्रान्संचाल्य राहूनरवर्भुजांश। इन्द्राल्पकैः स्याद्ग्रहसंभवोऽत्र याम्यैर्गजोनैरपि चेद्रवेस्तु ॥ ३॥ ८ पक्षेऽयवाऽङ्ग रविभिश्च मासैः पक्षोनितैः पक्षयुतैश्च तेर्वा । ६ १२ व्यगोर्भुजांशेर्ग्रहसंभवस्तं विलोक्य धीमानगणितं विदध्यात् ॥ ४ ॥ पक्षभवं चलनं व्यगुसूर्ये खं तिथयः खयमा गृहपूर्वम् । १५ २० स्याद्रसमासभवं तु तथैव षनिगमा जगती कथितं ॥५॥ ६ ४ १ सूर्यगती रसत्राविविम्ब स्वीयदशांशयुगअन्लपूर्वम् । ६ दनगैविहता विधुविम्ब भुक्तिकलाः शशिनोऽङ्गुलपूर्वम् ॥६॥ इन्दुगतिः पृथिवीयुतिबिम्बमाकृतिहत्स्वखशैललंबोनम् । २२ भास्करभुक्तिनगाप्तिविहीनं केचन राहुतनुं प्रवदन्ति ॥ ७ ॥ ७ शीतकरं तिमिरं तु पिधत्ते तीक्ष्णकरं च निशाकरमूर्तिः । यत्तुं पिधानपिधेयदलैक्यं मानदलैक्यमिदं विशरं तत् ॥ ८ ॥ स्यात्स्थगितं तु पिधेयवियुक्तं खग्रहणं गदितं परिशेषम् । प्रापरतस्तु विधोर्मुखमोक्षी क्रान्तिवृतेस्तरणेविपरीतम् ॥ ९ ॥ १ ग. 'म्ब स्पेशलवान्वितमगु। २ ख. ग. 'तु पिधेयाविधान ।।

·२२ करणकौस्तुभः। व्यग्विन्दुदोा स्वदिगंशहीना द्विघ्न्यगुलाधो विशिखो विधोः स्यात् । १० रामाहतोऽसौ कलिकादिको वा विराहुशीतद्युतिगोलदिक्कः ॥ १० ॥ ३ युग्मे पदे मध्यशरस्य योगास्थित्यग्निभागेन तथाऽन्तराञ्च । ओजे विलोमं ग्रहमुक्तिवाणौ चन्द्रग्रहे ते विपरीतदिक्काः ॥११॥ मानक्यखण्डशरवर्गवियोगमूलं त्रिघ्नं जवान्तरलवैर्वित्दृतं स्थितिः सा । नाडीमुखा भवति मर्दमितिस्तथाऽत्र मानान्तरार्धविशिखादथ या स्थितिस्तु ॥ निजनिजाधियुतेषु पलैर्युता विरहिता मुखमुक्तिभवेस्थितिः । व्यगुविधौ विषमे तु पदेऽन्यथा समपदे स्थितिवत्कुरु मर्दके ॥ १३ ॥ पर्वावसानं ग्रहमध्यकालो वियुग्युतः स्पर्शविमुक्तिकालौ । निजस्थितिभ्यां निजमर्दकाभ्यां संमीलनोन्मीलनके च वेद्ये ॥ १४ ॥ शेषे स्पर्शो दिनस्येन्दोर्याते मुक्तिस्तदूनितम् । युदलं तु रवे रात्रेस्तदूनितनिशादलम् ॥ १ ॥ पूर्वापरं नतं चात्र वलनस्यात्र सिद्धये । अस्तोदयास्तयोरेव ज्ञेयं गणितकोविदैः॥ १६ ॥ खाङ्काहतं युदलहृन्नतमस्य मौर्वी स्पर्शादिकं पलहता त्रिभजीवयाऽऽप्ता । पूर्वापरे नत उदग्यमंदिग्घिमांशोः क्रान्तिस्विभायनयुताइयसंस्कृता ।। १७ ।। खामोदृता मानदलैक्यनिघ्नी स्पष्टाङ्गुलाधा वलनस्य जीवा । भित्ती शिलायां सुसमे पटे वा ज्ञः पारिलेखं विलिखेद्रवीन्दोः ॥१८॥ मानक्यखण्डमितकर्कटकेन वृत्तं साध्यं पिधेयशकलेन तदन्तराले । दिङ्मुद्रितं प्रथमतो वलनस्य जीव- न्द्रयां स्पार्शिकी भवति सव्यमसव्यमत्र ॥ १९ ॥ याम्योत्तरा यदि तु मोक्षभवा प्रतीच्यां वामं रवेलनजेति शरौ तदनात् । १.ग. ओजादिलो । २ ग. "तं तच्च व । ३. ग. जीवा प्राकपा ।

·करणकौस्तुभः । २३ देयौ ज्यकावदथ मध्यशरी यथाशः केन्द्रातिमेलनचिह्नर्भवस्य सूत्रे ॥ २०॥ पुच्छाननगते देयः स्पर्शमध्ये विमुक्तिजे । शरत्रयगते चिह्ने वृत्तानां त्रितये शुभे ॥ २१ ॥ ग्राहकखण्डभवे ग्रहमध्यमुक्तिमितिस्त्वथ मध्यशराग्रात् । स्पर्शविमुक्तिशरागगरेखे प्रग्रहमुक्तिपथावथ केन्द्रात् ॥ २२ ॥ मानार्धविश्लेषभवातिर्या तद्वृत्तितन्मार्गयुतिद्वयेऽपि । ये छादकाप्रभवे वृती ते संमीलनोन्मीलनके च वेद्ये ॥ २३ ॥ छन्नहताभिमतं स्थितिभक्तमद्धियुतं निगमावधि सैकम् । आगजमविवियुक्कुयुगूर्ध्वमिष्टपिधानमदः स्थितितो वा ॥ २४ ॥ . रुद्रघ्नेतसमायुता मधुगतैर्मासैः पृथक्सेश्वराः स्वाभ्राज्यंशयुताखिरामविहता लब्धयुतास्तेऽधिक। ७० मासाः स्युर्गुणिता भुवा च वियता खाम्भोधिभिः साधिभिः । ४० । १५. शुक्लान्ते भमुखों व्यगुर्भवति भूखत्रिंशदेकान्विताः॥ २५ ॥ १।।३०।१ द्विगुणितभगणाचं व्यग्विनस्य प्रियुक्तं भवति शिखरितष्टं पर्वपो वर्तमानः । विधिशशिसुपेशस्वाम्बुपाग्न्यन्तकानां धुगणवदधिमासस्याऽऽगमोऽन्यत्र वेद्यः॥ धूम्रः कृष्णः कृष्णरक्तः पिशङ्गः पादैर्ग्रस्तोऽब्जः सदाऽस्तु कृष्णः । स्पष्टः प्रोक्तः स्पष्टताय विधिज्ञप्रोत्याऽस्माभिः पारिलेखोऽन्यथाऽग्रे॥२५॥ अर्कनृपशिरवीन्दुपिधानं दृग्विषयं न हि भानुविभावात् । दृग्गणितैक्यधियाऽखिलवच्च दत्तहुते विदधीत विधिज्ञः ।।२८ ।। इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करणकौस्तुभे चन्द्रग्रहणाधिकारः पञ्चमः ॥ ५ ॥ 5 ग. 'तिमि । २ ग. °भवोऽस्य सू । ३ ग. °वृतिः स्यात्त । ४ ख. सूर्यो । ५ ख. ता वा । ६ ख. वियुना । ७ ख. ग. °रपस्वेशाम्बु । ८ ख. °स्तोऽजस्तदा ।

·1 २४ ... षष्ठोऽधिकारः। त्रिभोनिता दर्शविरामलग्नात्क्रान्त्यक्षसंस्कारलवा नतांशाः । संस्कारदिकास्तु हरो नताशसिद्धाशवर्गान्वितसार्धपङ्किः ॥ १ ॥ १०१३० त्रिभोनितान्तिरभागकाष्ठा लवोननिघ्नाग्निभुवो हराप्ताः । १० नाड्यादिकं लम्बनमर्कतोऽधिके हीने त्रिभोने स्वमृणं तिथौ स्यात् ॥२॥ षड्नलम्बनमितलवैर्षियुग्युक्तवित्रिभनतांशसिञ्जिनी । स्वाम्बराम्बुधिलवोनितामुलाया नतांशदिगसौ नतिविहृत् ॥ ३ ॥ स्पष्टभुक्तिविवराहता हृता मध्यभुक्तिविवरेण सा स्फुटा । विश्वसंगुणितलम्बनं कलास्तद्विहीनसहिताद्वयगोः शरात् ॥ ४॥ १३ छन्नतादिनति संस्कृतादयो षड्गुणस्थितिलवियुग्युतात् । द्विस्थदर्शभववित्रिभोदयाल्लम्बने कथितवत्तिथी कुरु ॥ ५॥ मध्यमे स्थितिबिहीनयुते तो स्पर्शमोक्षसमयौ परिवेद्यौ । मदतोऽपि च निमीलनमेवोन्मीलनं च मुंधिया प्रविधेयम् ॥ ६ ॥ ग्रासांगुलघ्नं स्थितिखण्डकेन स्वीयं स्वकीयेन हृतं त्वंभीष्टम् । रूपाधियुग्वा कृतकन्दलाढयमभीप्सितासन्नमिदं पिधानम् ॥ ७ ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदैवज्ञविरचिते स्वकृततन्त्ररत्नादुद्धृते करणकौस्तुभे सूर्यग्रहणाधिकारः षष्ठः ॥ ६ ॥ .

·सप्तमोऽधिकारः। व्यगुरविश्च रविस्तिथिपत्रतः समवगम्य गतागतयोयुतिम् । कुरु तिथेः शशिराहुतनू ततः स्थितिशरादिकमत्र पुरोदितम् ॥ १ ॥ युत्या हृता दन्तरसा विधोः स्युबिम्बाङ्गुलान्यभ्रनवाक्षचन्द्राः । युत्योद्धृता क्ष्मा द्युतिरत्र योगदलं द्वयोस्तत्तरणेरितेः स्यात् ।। २॥ निजेन्दुपर्वणि त्रिभैयुतोनितस्य दोहे । रवे तायनस्य भूयं द्वयं स्वसूर्यदिक् ॥ ३ ॥ १२ २ नते पञ्च काष्ठातिथी नाडिके स्याच्छशी सार्धभूद्वौ परे प्राचि याम्याम् । १॥२ उदक्संस्कृतावद्धयो वाणदिक्तो यमोदग्भवैः सव्यमेतैरसव्यम् ॥ ४ ॥ मध्योऽन्यदिक् खग्रहणं तु शेषं मध्यात्परे प्राग्यसनाधिभिश्च । स्तः स्पर्शमोक्षाविति खग्रहाच्च संमीलनोन्मीलनके च वामम् ॥ ५॥ इदं भवेद्रविग्रहे विलोमतः शशिग्रहे । द्विधा द्वयं त्रिधा त्रयं युगानि सायकात्रिधा ॥ ६ ॥ रसाः पश्चधागाश्चतुर्धा द्विधाऽष्टौ विधोश्छन्नजाश्चाङ्घयस्तेऽङ्गुलाये । घटीभिर्दलैकार्धयुक्तैकपः कुयुग्माधिषष्ठोन्मितैमर्दजाश्च ॥ ७ ॥ ग्रासः ar २ ३ ११ १२ ५ चन्द्रग्रासाळ्यः २ २ ३ ३ ग्रासः १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ २२ चन्द्रग्रासामयः ६ ६ ८ ६ our घटिः २ ३० मर्दजा अजयः २ १ म. रविं च रवि तिथि ।

·२६ करणकौस्तुभः। चन्द्रे मृगाद्ये यदि सौम्यबाणो मध्यग्रहो वायुदिगुत्तरां ततः । याम्ये शरे याम्यहुताशमध्ये कर्कादिषट्के यदि याम्यवाणः ॥ ८ ॥ १) नैर्ऋत्ययाम्यान्त इषावुदक्थे सौम्येशयोर्मध्य इनस्य वामम् । विधोर्भवेत्स्पर्शमुखं तु वृत्ते दिगष्टचिह्ने समदन्तकोष्ठे ॥ ९ ॥ शेषं स्थिरं यद्हणद्वयेऽपि विलम्बनाचं गदितं तदत्र । सर्व सुधीभिः परियोजनीयं परेङ्गितज्ञा विबुधाः स्वभावतः ॥ १० ॥ विश्यब्ध्यक्षेष्वङ्गषट् सप्त सप्त सप्ताष्टच्छन्नाङ्घयश्चाङ्गुलाये । ग्रासे भानोः खग्रहांशाधयश्च खग्रासोऽङ्घयोंन्मिते भूयं च ॥ ११॥ सूर्यस्य च्छन्नाः १ ९ १० ११ : . अञ्जयः, खच्छन्नम् १५ ३० अधयः १ श्रीमन्महादे दैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करणकौस्तुभे तिथिपत्रादेव ग्रहणद्वयसाधनाधिकारः सप्तमः॥ of २ ३ ५ २ ३ Sour ६ ८ २ १ ग. म्यवाणे । २ ख. ग. "धाः धियैव ·७५ n" ---- अष्टमोऽधिकारः। *निषेधयन्त्यस्तमिते सुरेज्ये भृगौ तथा वा शुभमगलानि । तेन ग्रहाणामुदयास्तकर्म ब्रवीमि कृष्णः शिवतुष्टिकामः ॥१ अस्तोदयासन्नादिनं - विदित्वा पूर्वोक्तयुक्त्या खच रोष्णरश्मी । खगाच्चरं तद्दिनरात्रिमानं त्रिप्रश्नयुक्त्या विदधीत धीमान् ॥ २ ॥ शीघ्राङ्काधस्थकर्णाः स्युर्विधोरा नगेन्दवः । १२ १७ विश्वे रुद्राः खगास्तिथ्यः कालांशा बुधशुक्रन्यो ।। ३ ॥ १३ ११ ९.१५ कुटिलयो रहिताः शशिना त्वथो शरकलाः कुजतो रसखेन्दवः । १०६ रसगुणेन्दव इवचलाः क्रमात्खयुगशीतकराः खयुगेन्दवः॥४॥ १३६ १४० १४० खवेदाः खपक्षाः खनागाः खतर्काः खखाब्जाः कुजायेषु पातांशकाः स्युः । २० ज्ञभृग्वोः स्वैमध्याशुकेन्द्रेण हीना अथेषोः कला वाऽगुलानि त्रिभक्ताः ॥५॥ मन्दस्फुटारखेचरतोऽपि पातात् दोा स्वविक्षेपकलाविनिघ्नी । स्वशीघ्रकर्णेन हृता शरः स्याद्विपातमन्दस्फुटगोलादेक्कः ॥ ६ ॥ अपमजोत्क्रमसिञ्जिनिका खगात्रिभयुताच्च तदूनित खेषुभिः । त्रिगुणहृत्कलिकादिशरो हतस्त्वपमसंस्कृत ये स भवेत्स्फुटः ॥ ७॥ अथ कुजरविजेज्या अस्तमायान्ति पश्चात लघुगतय इनेते : प्राक् समुद्यन्ति चेन्दोः । इदमपि विपरीतं द्राग् ज वाद्वा ज्ञभृग्यो- यदि न कुटिलगौ तौ पूर्वमेतद्धहूक्तम् ॥ ८ ॥ परे प्राक् त्रिभाढयोनितारखेटतो येऽपमाक्षांशसंस्कारतो नम्रभागाः ! खनन्दच्युताथोन्नतांशास्तु तज्ज्ये नतांशज्यका क्षेपनिघ्नी विभक्ता।९॥ ९० उन्नाशज्ययाऽऽप्ताः कलास्ताः खगे ह्यकाभित्रांश योर्वाणनम्रांशयोः। स्युर्धनर्ण परस्ताद्विलोम खगे दृष्टिकर्मेति खेटोदयास्ते त्विदम् ॥ १० ॥ ६० ܘ ܘܿ म १ ख. क्त्याऽत्र खगोष्ण । र ख. स्वशीघ्रण के ·२८ करणकौस्तुभः । कलप्यो दृग्ग्रहसूर्ययोलघुरिनो लग्नं परोऽत्रान्तरे पूर्वोक्ता घटिकाः परेऽङ्गभयुजोः कालांशकाः षड्ढताः । ६ उक्तेभ्योऽभ्यधिर्भविष्यति गतोऽस्तोऽल्पैरमीभिः पुरा पुष्टैरुद्गमतो खुदेष्यति ततः स्वल्पैरपीष्टैरिति ॥ ११ ॥ मोक्तेऽष्टकालांशवियोगलिप्ताः खाभ्राग्निनिघ्ना रविभोदयाप्ताः। ३०० तत्सप्तमाप्ता यदि पश्चिमे स्युस्ताः क्षेत्रलिप्ता गतिजान्तराप्ताः ॥ १२ ॥ वक्रे जवैक्येन हृता गतैष्यराप्तैर्दिनरस्त उतोदयः स्यात् । इमी निरुक्तौ रविणोदयास्तौ नित्योदयास्तावथ संब्रवीमि ।। १३ ॥ सूर्यास्तकाले खचरोऽल्पकोऽर्कात्सषड्भसूर्यादधिकोऽभ्युदेति । रात्रौ च यात्यस्तमयोऽन्यथाऽसौ दृकर्मभाक् प्राक् परतस्तु खेटः ॥ १० ॥ खगात्केवलादु मास्ते सषड्भादिते नाङ्गभाढ्यार्कभोग्योऽपि युक्तः । समध्योदयान्यो निशायातकालो भवेत्तत्र तत्कालखेटः स्फुटोऽसौ ! १५॥ मुहुस्तु चेन्दोदि गोपलाढ्यन्यूनोऽपि युक्तः प्रतिनाडिकं सः । पलद्वयेनैव भवेत्स्फुटोऽसौ किं तत्र तात्कालिकशीतरश्मः ॥ १६ । अष्टाक्षमा घातयुतोनिता ये गजग्रहा नागनगाश्च तैस्तु । ८ ९८ ७८ तुल्ये रवौ यात्युदयं तथाऽस्तं घटोद्भवोऽत्रास्फुटताऽस्ति काचित् ॥१७॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करणकौस्तुभ उदयास्ताधिकारोऽष्टपः॥ १ ख. ग, र्वोक्त्या घ° । २ क. ख. 'दमेऽस्ते ' ३ ख. 'भोग्य; समेतः ।

·विमोऽधिकारः।
( * अधुना छायाधिकारी व्यक्ती क्रियते ।)
प्रागहकर्मखगोऽधिकोऽस्तमयतोऽल्पो लग्नतोऽसौ भवेत्
रात्रौ दृश्य इहास्य भोग्यसमयो लग्ने तु कालान्वितः ।
तन्मध्योदययुग्भवेदिनगतं खेटस्य भूयोऽपि वा
चन्द्रस्याङ्क-पलोनितं स्फुटमथो कार्य दिनायुक्तवत् ॥ १ ॥
त्रिप्रश्नोदितवत्खगाविगतात्साध्यं प्रभायं ततो
भाद्याद्रात्रिगतं भवेदथ च भा खेटस्य यन्त्रांशतः ।
गद्वा स्वच्छ जलादिविम्बितखगं पश्येदृगौच्चान्नयेत्
लम्ब क्लुप्तमिति तु तेन विभजेत्तद्धिम्बलम्बान्तरम् ॥ २ ॥
निघ्नं सूर्यी ततो ग्रुपयातं ज्ञात्वा नाड़ीर्वाऽनुमित्या निशीतः ।
१२
तत्कालोत्थात्खेचरात्तचराद्यदृष्टच्छायादेविधोर्गोपलान्यः ॥ ३ ॥
प्राग्दृष्टिखेटाङ्गभयुक्तभान्वोरल्पस्विनोऽन्यो ह्यदयोऽन्तराले ।
६
कालो धुशेषो दिविगोदयेऽसौ निशागतो वा दिविगेऽल्पपुष्टे ॥ ४ ॥
तदूनिताढ्यो दिविगद्युयातः सूर्यास्तकालान्निाश यातकालः ।
ग्लाबोऽल्पपुष्टोऽनुमितासु यस्तत्पलैयुतो नो द्विगुणैः स्फुटोऽसौ ॥ ५ ॥
उदयास्ताधिकारोक्तस्फुटक्रान्तिविधानतः।
पूर्वोक्तबाहुकोव्याद्यं तत्साधनमिहोदितम् ॥ ६ ॥
इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदैवज्ञविरचिते
करणकौस्तुभे ग्रहच्छायाधिकारो नवमः ॥
धनुश्चिह्नितोऽयं ग्रन्थः ख. ग. पुस्तकयो स्ति।
१ ग. 'पलान्वितं । २ ख. ग. °धं दिसाधनमिहोह्यताम् ॥ ६ ॥

·दशमोऽधिकारः। * शृङ्गोमती बहुविधं फलमामनन्ति. चन्द्रोदयेऽन्यदिवसे शशितुङ्गशृङ्गम् । लोके चमत्कृतिकरं तत आतनोति कृष्णो विचित्रगणितं शिवतुष्टिहेतोः ॥ १।। मासाद्ये चरणेऽन्तिमेऽत्र दिवसे शृङ्गोन्नतिर्लोक्यते सूर्यास्तेऽप्युदयेऽत्र सूर्यहिमगू साध्यौ सपातौ तदा । यद्वा सावयवा गतैष्यतिथयः साध्या रविघ्ना लवा: १२ तैर्युक्तोनितभास्करोऽब्ज इति वा पञ्चाङ्गन्तोऽर्कोऽप्यगुः ॥ २ ॥ क्रान्तर्भागाः शीतगोर्वाणभागैः संस्कार्यास्ते साङ्गभाकोपमाशैः । ६ व्यर्कादिन्दोर्गुिणनाक्षतो ये खाक्षरंशाः संस्कृतास्तैश्च याम्यैः ॥ ३ ॥ १ :: द्विगुणतिथिविभक्तास्तेऽङ्गुन्लायं स्वदिकं वलनमथ शशाङ्कगद्वयर्कतः कोटिभागाः । हर इह तिथिभक्ताः षड्गुणेभ्यो हराप्तं १५ ३६ हररहितयुतं सत्तद्दले कोटिको ॥ ४ ॥ षडङ्गुग्लेनात्र विधाय वृत्तं सूत्रेण तस्मिन्वलनं प्रदेयम् । शुक्ले पुरस्तात्परतोऽपि कृष्णे कोटिं च केन्द्राद्वलनीय सूत्रे ॥ ५ ॥ दत्त्वाऽत्र कर्णेन विधाय वृत्तं तुझं विषाणं हिमगोरवेहि । यद्वोन्नतत्वं वलनान्यदिकथं किंचाल्पकत्वात्परिलेखनेन ॥ ६ ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करण- कौस्तुभे चन्द्रशृङ्गोनत्यधिकारो दशमः॥ ॥ * अयं श्लोको ग. पुस्तके नास्ति । १ ग. °तं तत्त । २ ग °नाग्रसू।

·९ १.... एकादशोऽधिकारः। *यत्संहितातिकुशलैबहुधा फलानि खेटाहवे मुनिवरैः प्रतिपादितानि । तस्मात्तनोति विशदं कविकृष्णशर्मा तोषाय सर्वविदुषां खगयुद्धकर्म ॥१॥ शरा रसाः सप्त खगास्तथाऽक्षाः पृथक्त्रिभज्याश्रवणान्तरघ्नाः । ५ दन्तर्गजाब्जैर्दशभिस्तथाऽङ्गारामैः शरैश्च क्रमशो विभक्ताः ॥२॥ ३२ १८. १० ५ + त्रिभज्यकायाः श्रवणेऽधिकोने कार्याः पृथक्स्थाः फलहीनयुक्ताः। कुंजादिबिम्बोत्थकलास्त्रिभक्ता बिम्बाजुलानीति भवन्ति तेषाम् ।। ३॥ ऋज्वोर्गतैष्या युतिरत्र मन्दभुक्तेहाच्छीघ्रजवेऽधिकोने । वाम त्वनज्वोरथ वक्रगैकोऽधिकस्तदैष्याल्पतरो गता चेत् ॥ ४ ॥ विश्लेषलिप्ताश्च तयोविभक्ता गत्यन्तरेणाऽऽप्तदिनैर्गतैव्यैः । ऋज्वोरनृज्योश्च यदैकवक्री जवैक्यभक्ताऽत्र युतिः प्रसाध्या ॥ ५॥ इत्याप्तैर्दिवसः खगौ समकलौ स्तश्चालितो तो ततो। दृक्कर्म द्विविधं प्रसाध्य च तयोर्देयं पुरावत्पुनः । तुल्यौ राशिमुखेन तौ स्वविषयोदग्याम्यसूत्रस्थितौ । यद्याक्षेण विना ध्रुवाभिमुखगौ द्वाभ्यां कदम्बोन्मुखौ ॥ ५ ॥ कार्यों तद्विशिखौ[तु] तौ युतिवशात्सूत्रे समाख्यौ स्फुटौ धौवे वा कुरुताद्ग्रहो स्वशरदिक् संस्थावथो लविषुः । व्यस्ताशौ यदि तच्छरौ समदिशी चाथैकभिन्नाशयो. रिष्वोरन्तरयोगतो जिनहृतं खेटान्तरे स्युः कराः ॥ ६ ॥ २४ खेटस्पष्टजवान्तराहतनतिर्गत्यन्तरेणोद्धता । मध्येनेन्द्रिनयोः स्फुटा ग्रुचरयोर्भेदाख्ययोगे भवेत् । * अयं श्लोको ग. पुस्तके मास्ति । + इदं श्लोकाधैं ग. पुस्तक एव दृश्यते । १ ग. रश्चाग्निहतैर्वि । २ ग. तो दृक्किया। 4 ·करणकौस्तुभः। मध्येन्दुर्कजवान्तरेण विहृता स्पष्टस्वगत्या हता। स्पष्टा वा स्वनतिः पृथग्धुचरयोर्भेदोऽन्तरं स्याच्छरः ।। ७ ॥ स्फुटवलनलवाश्चेदाणवेदाधिकाः स्युः ४५ ९० गगननवविशुद्धास्तज्ज्यकावर्गहीनात् । त्रिभगुणभववर्गान्मूलभक्ताऽनतिर्या । त्रिभगुणगुणिताऽसौ क्षेपसंस्कारयोग्या ॥ ८ ॥ एवं शरे विधिः कार्यों गुणहारविपर्ययात् । अभेदयोगे बाणः स्यात्तयोरन्तरसाधने ॥ ९ ॥ अंशादूनेऽपसव्यं कुजमुखखगयोः संगमोंऽशाधिके स्यात् उल्लेखो मानयोगार्धसम इह भवेदंशुमर्दोऽन्तरे चेत् । मानक्यार्धाधिकेऽयो त्विह लघुनि भवेद्भेदयोगोऽत्र नोक्तं कुर्याइक्कर्म किंतु ग्रहवदिह रवेलम्बनाचं स्फुटार्थम् ॥ १० ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते करणकौस्तुभे ग्रहयुत्यधिकार एकादशः॥ १. ख. भैदेऽन्त । २ ख. र्दोत्तरे।

·द्वादशोऽधिकारः। दास्रादष्टौ ध्रुवांशाः कृतिरिभशिखिनो नन्दवेदा द्विषट्काः २० ३८ ४९ ६२ षतर्का वेदनन्दा रसदश च गजाशास्त्वगार्कास्तु भाग्यात् । ९४ १०६ १०८ १२७ अष्टेन्द्राः पञ्चतिथ्यो वियदगशशिनरूयष्टचन्द्रा गजाङ्क:- १४८ १५५ १७० १८३ ग्लावो द्वयब्जद्विकाः स्युः कृतयुगलयमाः खाग्नियुग्मानि मूलात् ॥१॥ १९८ २१२ २२४ २३० द्वयध्यक्षीण्यक्षतत्त्वान्यथ कुरसयमा नागतत्त्वानि बाणा २४२ २५५ २६१ २५८ भं षपिण्डाः खदन्ताः शरयमलगुणाः सप्तदेवाः खमन्त्ये । २७५ २८६३२० ३२५ ३३७ स्वर्ण तेष्वक्षभानाच्छरत इनहृतात्मापरे याम्यवाणे १२ व्यस्त साम्ये ध्रुवाः स्युनिजविषयभवास्तेऽन्यथा व्यक्षसंस्थाः ॥२॥ दशाः शरा व्यघिवेदा दशेशा रसाः खं नगाः खं पतङ्गाश्च विश्वे १०१२ ५ ३॥ १०,११ ६ ० १२ १३ शिवा द्वौ च सप्ताग्मयो भूयं च त्रयश्चाष्ट बाणाः शरा युग्मषटकाः । ११२ ३७ १२ ६२ श्रुतेः खानयोऽक्षामयोऽभ्रं जिनाश्च नगाक्षीणि खं हस्तचित्रादिभेषु ३० ३५ २४ २७ विशाखादिषट्के च कर्तत्रयेऽपि शरांशा यमाशाः परेषां च सौम्याः ॥ ३ ॥ प्रजापत्यपवित्सलुब्धाग्न्यगस्त्यध्रुवांशा अपब्रह्महद्भागकाश्च कुषट् व्यष्टचन्द्राः शशीभाखिबाणा नगेभा युगेभाब्जकाः पञ्चबाणाः । ६१ १८३ १८४ ५५ शरांशास्तदीयाः खवेदाश्च रामाः खवेदा इभाः सप्तशैला नगाश्च ४० खरामा इमे लुब्धकागस्त्ययोश्च यमाशाः परेषां च ते सौम्यदिकाः॥४॥ ३० ० ३ ८ ७७ ·३४ करणकौस्तुभः। भ कृ रो मृ.. आ नक्षत्राणि अ ध्रुवाङ्काः पु पु आ . ० १ २ २ السم سم ३ ८ २० ८ १९ २ ४ १६ १८ ० ० . ० शराः उ 41 उ द द द उ उ द १० १२ ३ १० ११ . ० ० ० ३ ६ ३ mr ५ ताराङ्काः ३ कालांशाः १४ २१ १५ १४ २० १५ १४ २१ १४ म 4 how चि स्वा वि ज्ये নাকাটি ध्रुवाङ्काः ४ द ५ aur. २८ ५ २० १८ १४ २० ० ० ० शराः उ उ उ द द उ. द द द १२ १३ ११ ३७ ० ० २ ५ ४ ४ ज ताराङ्काः कालांशाः १४ २ १४ १४ १४ १३ १३ १४ १३ नक्षत्राणि q पू उ अ श्र घ श.. १० ध्रुवाकाः ८ ८ ८. of ९ ११ २. १५ २१ २१ १८ ६ . ० . al. शराः द द द उ उ उ उ उ ६२ V ३० ३५ २४ ० ३ ४ ताराङ्काः ११ १ ३२ १७ कालांशाः १५ १५ १५ १३ १३ १४ १७ १७ ·३५ करणकौस्तुभः। प्रजापतिः अपांवत्सः लुब्धकः अग्निः अगस्त्यः ध्रुवांशाः २. २१. २३ अपः ब्रह्महृद् २ २ WM १ २७ ४. २५ शराः उ उ द A. द उ उ ७ ३ ८ ३.० अथ नैजदेशविहितध्रुवतः शरतोऽपि भादि खलु खेटधिया। विदधीत यन्त्रलवपूर्वमतो निशि यातकालमथ भग्रहयोः । खगयोगसाधनविधेः प्रयुतिं नृपरञ्जनाय विदधीत धिया ॥ ५॥ इदं गाथाछन्दः। भध्रुवद्युचरभेदकलाभ्यो यातयेयदिवसहभुक्त्या। भध्रुवादिविचरेऽधिकहीने स्याद्युतिः कुटिलगे विपरीतम् ॥ ६ ॥ मध्यक्षतः स्फुटचरं ध्रुवकात्स्वकीयात् साध्यं ततो दिनदलं तदवाप्य चेष्टम् । लग्नं ध्रुवादपि निजोदयकैस्तदङ्गाराश्यन्विता विवरे निशि यातनाड्यः ॥ ७ ॥ निजनिजपलभाया मध्यलग्नं विधेयं स्थिरमिति सुखसिध्यै दस्रभादौ खमध्ये । उदयति यदि वाऽस्तं प्राप्यमाने तथैव बुधमुद उदयास्ते लग्नके साधनीये ॥ ८ ॥ कभशकटं धुचरस्तदा भिनत्ति गवि गजचन्द्रलवैर्यदाऽस्य याम्यः । १८ यदि विशिखः खशराजलाधिकः स्यादिति शनिरिन्दुरसृग्जगत्क्षयः स्यात् ॥९॥ ५० यदाऽष्टभस्थो दितिभाच्च राहुर्भिनत्ति चन्द्रः शकटं कभस्थः। पातान्यथात्वे यदि भौममन्दौ युगान्तरे नेह युगेऽल्पबाणे ॥ १० ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदैवज्ञविरचिते करणकौस्तुभे नक्षत्रच्छायाधिकारो द्वादशः । १ ग. संतोऽस्फु।

·त्रयोदशोऽधिकारः। * बुधा मुधा यत्र सदा भ्रमन्ति लल्लोऽपि मल्लः प्रतिपक्षभूमौ । बभ्राम पाते तत एव सम्यक्तत्साधनं स्वल्पतयाऽभिधास्ये ॥१॥ नन्दा हतायनलवप्रमनाडिकोनाः सार्धास्त्रयोदश तथा द्विगुणास्त एव । १३॥ २७ तत्तुल्ययोगविगते व्यतिपात एकोऽन्यो वैधृतिरत्वयनयुग्रविचन्द्रयोवा ॥२॥ योगश्चक्रदलं चक्रं युतेर्याताश्च नाडिकाः । ६ २४, स्वभोगनाः खषड्भक्ता मध्यपातस्य मध्यता ॥३॥ ६० यदा पनगबाणभूपरिमिताच्छाकाद्गुणन्नान्नखैः १५७६ नाड यूना दश साभ्रवेदघटिकाः सिद्धाः सदिङ्नाडिकाः। १० १०. वृद्धेब्रह्मयुतेश्च सांप्रतमिता नाड्यः स्वभोगा हताः स्पष्टाः षष्टिहता दिनेऽत्र समता मध्यापमे स्यानयोः ॥४॥ ६० तद्यातयेयसमये न सुधीर्विदध्यात् सम्यक्स्फुटापमसमत्वमिहेन्दुसूर्यो । पातः शरः स्फुट इहाप्यपमौ च तज्ज्ये क्रान्तिर्विधोरिह सदा शरसंस्कृतैव ॥ ५॥ अपमजोत्क्रमशिञ्जिनिकाखगादिति ॥ ६॥ इन्दोरोजपदस्थितस्य कुहचित्स्पष्टापमोर्कापमा- दल्पो गम्य इतोऽधिकः समपदेऽप्राह्यस्तु तव्यत्ययात् । पातश्चेच्छरतो विशुद्धयति विधोः क्रान्तिः पदव्यत्ययोs- थार्केन्दोर्विषयाहते द्विविहते स्पष्टाऽपमज्ये तयोः ॥ ७ ॥ स्वाध्याढ्यं धनुरन्तरं यदि गते पातेऽब्जभागे त्वृणं गम्ये स्वं त्वथ पातभास्करगती तद्भागनिघ्ने विधोः। * अयं श्लोको ग. पुस्तके नास्ति । १ ग. भू विरहिता । २ ग. ते क्रान्तिज्यकेऽवःफले ॥ ७ ॥ ३ ग. स्वेनोने ५ । ४ ग. 'कज ० ·'expahak करणकौस्तुभः । गत्याने शशिवद्रवौ तमसि तव्यस्त रवीन्दोः पुनः क्रान्तीषुप्रमुखं मुहुस्त्विति भवेद्यावत्समौ स्तोऽपमौ ॥ ८ ॥ तत्कालेन्दुः सुस्थिरेन्दोर्यदोनः पुष्टो वा चेचद्वियोगस्य लिमाः । भक्ताश्चेन्दोऍक्तिभागैर्घटीभिगम्यो यातः पातमध्यस्य कालः ॥ ९ ॥ तस्माद्ब्रुवे स्थितिदलं स्थिरचन्द्रसूर्य पाते जवं निजनिजं परिशोध्य भूयः। क्रान्ती शशाङ्करविजे समदिग्वियोज्ये, योज्येऽन्यथा भवति तद्वयतिपातहारः ॥ १० ॥ सोऽप्यन्यथा भवति वैधृतिनामधेयो रामनमर्कशशिनोस्तनुयोगखण्डम् । हारोद्धृतं स्थितिदलस्य च नाडिकास्ताः पूर्वोत्तरं त्विति भवन्ति च पातमध्यात् ॥ ११ ॥ क्रान्त्यन्तरं तनुयुतेर्दलतोऽल्पकं स्यात् यावद्भवेत्सुकृतकाल इह प्रदत्तम् । स्नातं हुतं बहुफलप्रदमामनन्तिः यात्राविवाहमुखमाङ्गलिकं न शस्तम् ।। १२ ॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदेवज्ञविरचिते स्वकृततन्त्ररत्ना- दुदृते करणकौस्तुभे पाताधिकारस्त्रयोदशः। Puska h 40 १ ग. दिश्ययो ।

·. चतुर्दशोऽधिकारः । तत्संभवासंभवलक्षणं प्राक् विलोक्य धीमान् विदधीत पातम् । पश्चाङ्गपत्रादथया प्रगृह्य साग्वर्कभानू अपि वा सुखार्थम् ॥ १ ॥ ययेकगोले रविसागुभानू विभिन्नगोलेऽपि रवे जांशाः । पञ्चेषुतोऽल्पा अपि चास्ति पातः ततोऽधिकाः संशय एव तस्य ॥२॥ ५५ तोया दितेयेशगते दिनेशे दितेर्भतो द्वादशंगोऽपि राहुः । मृगेन्द्रपुष्येऽप्यविभाएसंस्थस्तथा श्रुतौ पैञ्यभपंदकगोऽपि ॥ ३ ॥ मैत्रान्त्यखण्डे च कौ च हस्ताच्चतुष्कसंस्थोऽष्यथ वैश्वदेवे । मूलाधखण्डे गुरुपार्कसंस्थः पातस्तदा नेत्यपि चैकगोले ॥ ४ ॥ इति पातसंभवासंभवासंभवलक्षणम् । . स्ववंशकीर्तनपुरःसरं ग्रन्थसमातिवर्णनम् । दनुजमनुजदेवादीन्समाधिस्रष्ट सुतवर इति योऽभूत् कश्यपो मानसोत्थः । हरिहरगणनाथास्तेऽवतीणां यतोऽस्मात् को जयति मुनिवरोऽसौ यत्स्मृतिः पापहन्त्री ॥१॥ तदन्वये पावन एव तत्र वंशावतंसोऽभवदुभतासः । श्रीमन्महाज्योतिषिविद्वदग्यो नाना महादेव इति प्रसिद्धः॥२॥ तजजाया किमु जाहवी विजयते बर्वाइनाम्नी सदा तस्यां तज्जनितः सुपुण्यनिचयः श्रीरङ्गनाथानुजः। कृष्णः कौङ्कणसत्तटाकनगरे देशस्थवर्यो वसन् तेनायं करणेषु कौस्तुभ इति ग्रन्थः कृतो धीमता ॥३॥ गणितभणितरम्पं दूषणापास्तसंघ(ध) दृढगुणबहुहारमोक्तपद्याभिरम्यम् । अभिनवरचनाभिः खेटमध्यादिकर्म वदति गणकवक्त्रात्कृष्णनाथोक्ततन्त्रम् ॥४॥ १ ग, मान्गणित विध्यात् ।

·३९ करणकौस्तुभः । एवं परोपकरणैकधिया विविच्य तन्त्राणि मुख्यमुनिमानवनिर्मितानि । तत्सारमेव रचितं बुधहंसबुद्धया श्रीसाम्बशंकरपदेऽर्पणमस्तु तस्य ॥ ५॥ इति श्रीमन्महादेवदैवज्ञात्मजकृष्णदैवज्ञविरचिते स्वकृततन्त्ररत्ना- दुद्धृते करणकौस्तुभे ग्रन्थालंकारश्चतुर्दशः ।।