·३ नादिपर्वप्रकाश पिण्डब्रह्माण्डनेतृत्वान्नरौ जीवेश्वरावुभौ । तयोश्च जयनाच्छुद्ध ब्रह्मापि नर उच्यते ॥ १॥ नरजानामपां कार्य नार ब्रह्माण्डमिप्यते। तधस्य वसति स्थानं तेन नारायणो विभु १२ ॥ मानिसद्धः स भगवानुपास्यो मोक्षकाड्ङ्किभि । तदुपासक एवात्राधिकारी नर उत्तम ॥३॥ क्षरोपाधितया जीवो नर इत्यभिधीयते । अक्षरोपाधिको हीशो नारायणपदाभिधः॥४॥ क्षराक्षराभ्यामुत्कृष्टो भगवान्पुरुषोत्तम । शेयो ध्येयः समाऽ'नरोत्तमपदाभिधः॥५॥ तयोतिकां गिरं नत्वा ततो व्याप्तस्तयैव सन्। संसारजयिनं ग्रन्थं जयनामानमीरयेत् ॥ ६॥ अयमत्र संवन्ध नरेणानाद्यविद्यावता जीवेन स्वकर्मद्वाराष्टं नारं शरीरं तदेव अयन प्रवेशस्थानं यस्य स त नारायण जीवान् नियम- यितुमत. प्रविष्टं शास्तारम् । तथा च श्रुति अन्त प्रविष्ट शास्ता जनानामिति तथा नरं नीयं हिरण्यगर्भ तत उत्तम हिरण्यगर्भ तत उत्तमहिरण्यगर्भा द्धि उत्कृष्टतरोऽन्तर्यामी तत उत्कृष्टतमस्तु शुद्धश्चिदात्मा गीतासु पुरुपोत्त. मशब्दशन्दितः। उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मत्युदाहृत इति । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथित. पुरुषोत्तम । इति च त नमस्कृत्येति संपन्धः एवशब्दरतेपामयक्ष्य नमस्कार्यत्वमाह चशब्द ममुच्चयार्थ एतेषां नरनारायणनरोत्तमानां तत्वप्रद्योतनी सरस्वती च नमस्कृत्यैव ततो व्याप्तस्तयैव सरस्वत्या लाकामुग्रहार्थम् आविष्टोजयत्व विद्यामनेनेति जयसंज्ञामुविद्याध्यान्तनाशनं ग्रन्थमुदीरयेदुचारयेदित्यर्थ.॥१॥ ..एवं मलाचरणमिपेण सर्वशास्त्रप्रमेयभूत पुरुषोत्तमतत्य अन्यादी भगवता वादेरायणेन प्रदर्शितं तेन जीवाविद्याकल्पितत्वासंस्तेमिथ्यात्वं पुरुषोत्तमाप्यस्य ब्रह्मणश्च तत्र सत्तास्फुर्तिप्रदत्वेन सत्यत्वं जीवस्य तदभि- नत्वं चेति विषयो दर्शितः । भगवत्पुरुषोत्तमपूजनध्यानाभ्यां त्यक्तदोपजा तस्य जीवस्य तत्प्रमादालब्धतभदशाननाविद्यानिवृत्ती तत्कृतायाः संहते त्रैमालिकवाधादात्यन्तिको अनर्थनिवृत्तिः स्वस्वरूपभूतपरमानन्दावाप्तिश्च ·सटीकमहाभारततोत्पर्यप्रकाशे प्रयोजनम् अर्थात्तत्कामोऽधिकारी ग्रन्थस्य उक्तविषयस्य च झाप्यथापक- भावः संबन्ध इति च दर्शितम्। ओं नमो भगवते वासुदेवाय ॥२॥ पाराशर्यो मुनिग्रन्थप्रतिपाद्यं स्वरूपतः। मङ्गलव्याजतः सम्यक् प्रदादौ पुनः स्वयम् ॥१॥ प्रमेयं भारतस्येति स्वोपास्यं परमं पदम् । श्रीवासुदेवमानन्दं भगवन्तं सनातनम् ॥ २॥ कृष्णं नमस्करोत्यद्धा द्वादशाक्षरविद्यया। तेनाभ्यासोऽपि शास्त्रस्य भगवत्युच्यते स्फुटम् ॥३॥ घेदान्तवेद्यं ब्रह्मैव भगवच्छन्दशाब्दतम् । स्वेच्छयाविष्कृतं येन पाड्गुण्यं परमाद्भुतम् ॥ ४॥ परा विद्येयमत्रोक्ता द्वादशाक्षररूपिणी । तदुपासनया भक्तैः सुलभं हरिदर्शनम् ॥५॥ अनया भगवज्ञानं विना यत्नान्तरं भवेत् । घेदमौलिरहस्यत्वादित्यादौ मुनिराह ताम् ॥ ६ ॥ विश्वतैजसप्राशानामहङ्कारविलापनम् । प्रणवेनान्वित प्रदुर्भाव आह विचारणात् ॥७॥ अनिदेश्यस्य चिद्धातोः पूजायां संप्रयुज्यते । आविष्कृत पाड्गुण्येन भगवच्छब्द उत्तमः ॥ ८॥ तत्रापि षड्गुणानां स्वस्वरूपाभिन्नभावत । गौण्याभेदविवक्षायां मत्वायः प्रयुज्यते॥९॥ परे ब्रह्मण्यसने त्वचिन्त्यश्चर्य स्वभावतः । वर्तते भगवच्छन्दः सर्वकारणकारणे ॥१०॥ श्राधारपोपकत्वाम्यां भकारोऽत्र प्रयुज्यते । श्राधारो दृश्यमात्रस्य पोपको हरिरेव हि ॥ ११ ॥ सृष्टाद्गमयितृत्वात्कार्यमात्रस्य कारणात् । कर्मशानफलप्राप्तिकर्तृत्वेन स्थिता तया ॥१२ ।। प्रलये गायतृत्वात्कार्याणां कारणं प्रति । श्रीहरभगवच्छन्द गकारः संप्रयुज्यते ॥१३ ॥ वसन्ति यत्र भूतानि सर्वभूतेषु यः पुमान् । घसतीत्येष तत्रैव यकारार्थी मतो भवेत् ॥ १४॥ एवमेष महाशब्दो भगवानिति युज्यते। , ·५ . भादिपर्वप्रकाशः। परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य तान्यतः॥ १५ ॥ सर्ववासी समस्तं च बसत्यति वै ततः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठन्यते ॥ १६ ॥ ऐश्चर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पप्णां भगवतीझना ॥१७॥ नित्यमप्रतिवन्धेन वर्तते यत्र पड्विधम् । स एव भगवानत्र नमस्कार्यतया मतः ॥१८॥ विशुद्धे हृदये यम्माच्छीसुदेवनन्दनः । विभाति तत एवासौ चासुदेवपदाभिधः ॥ १९ ॥ वाच्यो लक्ष्यश्च व्यङ्ग यश्च भगवान्हरिरीश्वरः । भारते मुख्यतया योऽसौ श्रीमुकुन्दः सतां मतः घेदे रामायणे पुण्ये पुराणे भारते तथा । आदौ मध्ये तथान्ते च हरिः सर्वत्र गीयते ॥ २१ ॥ २ ॥ इममेवाथै पुनर्मङ्गलाचरणपूर्वकं सूतमुखन वस्तुं प्रतिजानीते । आद्यमित्यादिचतुर्भिः॥ माद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । तमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ ३ ॥ असच सदसच्चैव यद्विश्वं सदसत्परम् । परावराणां मुष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ ४ ॥ मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णु वरेण्यमनघं शुचिम् ॥ नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरु हरिम् ॥ ५ ॥ महर्षेः पूजितस्यैह सर्वलोके महात्मनः ।। प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः ॥ ६ ॥ हार न मस्कृत्य महर्मतं प्रवक्ष्यामीति तृतीयचतुर्थयोरन्वयः अत्र भूवी जाकुरतरुफलोपमाः पञ्च ईश्वरपुरुषाशुद्धशपलसूत्रविविष्णुसक्षाः निरुपा- धिमायोपाधिमायार्कायापञ्चीकृतमहाभूतोपाधिपश्चीकृतमहाभतोपाधिपुर- पाकारमृत्यपाधिविशिष्टचैतन्यरूपाः तन तोदिशति नमस्कार्यत्वेन आद्यं पुरुष निरुपाधिचैतन्यम् ईशानं मायिनं तुमहेश्वरमितिश्रुतिप्रसिद्धं मायोप हितचैतन्यं पुरुहूतं यशे पुरुभिर्वहुभिहीतृभिर्हतं पुरुभिः सामगैःस्तुतम् अब ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे युभिरिष्टं चेत्यपि द्रष्टव्यं तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येतस्यैव साविस- ष्टिरिति हिरण्यगर्भाग्ये सूत्रे मर्वयष्टव्यदेवतात्मत्वश्रुतेः यदेनमृग्भिः शंसन्ति यजुभिर्यजन्ति सामभिस्तुवन्तीति स्मृतश्चपुरुहूः पुरुभूयिष्ठमित्यमरः एतदेय त्रय व्युक्रमेण विशिनष्टि व्यक्ताव्यक्तं सनातनामति । व्यक्तं सूत्रात्मा हविर्भाक्तयफलप्रदातृत्वादियोगात् अव्यक्त ईशानः सुप्तिप्रलययोः मलया- त्मत्वात् सनातनमखण्डदण्डायमानम् एतेन तस्मादब्यक्तमुत्पन्न मिति स्मृते- श्वेतरयोरुत्पत्तिमत्वन लयो दर्शित ऋतं यथाभूतं यथास्फटिके स्वत शुद्ध हिङ्गुलाश्रयत्वेन रक्तत्वं तत्रैव स्फटिकांशप्रप पद्मरागत्वं तथैव चन्द्रिका यामिन्द्रनीलत्वं चाव्यस्यते तथा चैतन्ये मायायोगादीशत्वम् ईशेऽप्यविद्यायो गात्सूत्रन्यं सूत्रेऽप्यविद्यादाढ्याद्विराद्धं चाध्यस्यते तत्रोतरोत्तरापेक्षया पूर्वम् मत परमतत्वाद्य पुरुष एकमिति मायाद्युपाधिकृतभेदनिरास अक्षरं व्यापकमाकाशात्पृथिव्यांदरिव नास्मात्पृथगुपाधेरपि सत्त्वमस्तीति दर्शि तम् अत एव ब्रह्मनिरवधिकबृहत्वादेशतः कालतो वस्तुतश्च' परिच्छेद- शून्यम् ॥३॥ चतुर्थ विराजमाहासचेति । यत्सदमत्परं सदसद्भया कार्यकारणाभ्यां सूनेशाभ्यां परम अन्यत् सनातनाप्यं तदेव वस्तु विश्वं विरारूपमित्यर्थः ब्रह्मैवेदं सर्वमित्यादिश्रुतेः किंभूतं विश्व सद् दृश्यमानत्वात् असच नेह नाना स्ति किच नेति तत्त्वज्ञानवाध्यत्वश्रुतेः नन्वायन्तयारसत् मध्ये च सत् घटा- दिकं दृष्ट नेत्याह सच्चेति रज्जूरङ्गवत्प्रतिभासमानयाध्यत्वश्रुतेः नन्वाद्यन्तयोर मत्मध्ये च सत्घटादिकं दृष्टं नेत्याह मच्चेति मध्येऽपि कालत्रयेऽपि नास्ती- त्यर्थःफलोपमं पञ्चमं विष्णुमाह परेतिपरसूत्रा-मानःप्रवरे विराडादिघटान्ताः वहुत्वम् अनन्तशक्तिसूचनार्थ तेषां श्रष्टारम् ॥ नन्वण्डान्तरुत्पन्नस्य कथं परा- दिस्तद्रष्ट्टत्यमत प्राह पुराणमिति पुरापि नवमनादिरेव मन् ब्रह्माण्डान्तश्च- तुर्भुजेन रूपेणाविभूतोऽनन्तशक्ति परिणनीजगर्भ फलमदुरादीनामिव परा- वराणी स्रष्टा भवतीत्यर्थः अत एव परमव्ययम् अत्यन्तव्ययशून्य संसारस्या मन्यात्तत्कारणीभूतम्य व्ययो नयुज्यत इत्यर्थ; ननु सोऽयमात्मा चतुप्पादि- त्यादिना निरुपाधितुर्यप्रतिपत्तये परमात्मनस्त्रीण्येव मोपाधिकानि रूपाणि वि श्वतेजमप्राशमंशानि माण्ड्यादिषु श्रूयन्ते नतु चतुर्थमिति चेत्सत्यम् तथापि य एपाऽन्तरादित्य हिरण्यमयःपुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकशःअरश्चण्य श्चार्णवोतृतीयस्यामिती दिवीत्यादिप्रभुविमितं हिरण्यमयं वमति छान्दोग्ये. पुरुषाकृतब्रह्मणस्तल्लोकादश्च श्रेयणात् तद्ब्रह्म हे देवेभ्यो विजिशे इत्यादिकेनो ·9 सादिपर्वप्रकाश । पनिपदि श्राग्नवारवादिना महसनादादेश्चश्रयणात्। कोपातकिलाह्मणे च पर्या स्थस्य ब्रह्मणस्तेन महमवादादेव दर्शनात्तदप्यस्तीति गम्यते यत्स्थान प्राप्या नावृत्ति स्मृता तन गत्वा पुनम स्थानमायान्तिभारतेन्यारण्यके स्थानान्तरे भ्यश्चावृत्तिगीतासूक्ता आब्रह्मभुवनाल्लोका पुनरावर्तिनोऽर्जुनति तस्माच्छा स्वान्त्यन्यायेन यधीन जग व्यापारव मंतरपामुपासनामिद्धाना हिरण्य गादीनामेश्वर्य येन मह तेषां भागलाम्य यल्लोक प्राप्तानामनावृत्तिरतभृत्य भूतचतुर्वक्रेण सह मुक्तिराधिकारिकाणाममुक्तविद्याफलानां तल्लोकगतानाम पि यावदाधिकारिकल्पान्तरेऽप्यवस्थितिश्चेति श्रूयते तस्य विग्रहादिक मर्य शास्रपामाण्यादभ्युपेयम् एक सत बहुधा करपयन्ति यो देवानां नामधी एक एवेति त यथायथोपामते तथेत प्रत्य भवतीति श्रुतेस्तत्भावनावतां तत्सारूप्य प्राप्ति कीटभृङ्गन्यायेन भवति तरमादस्ति चतुर्य आत्मन पादेभ्योऽति रिक्ता विष्ण्वाज्य पञ्चम पुरुप सोध्य प्रतिपाद्यते परावराणा स्रष्टारमि त्यादिना ॥ ४॥ मगत्य मगलावह मङ्गलस्वरूपेणेव एप ह्येवानन्दयतीति अानन्दो ब्रह्मेति च श्रुतिभ्यां विष्णु यशात्मान यशो वे विष्णुरिति श्रुत वरेण्यं वरणीय भोगमोक्षकाइक्षिभिरवश्यमादरणायम अनघम् अागन्तुक्दोपारूप शन शुचिंग्वभावशुद्ध पारश हपीकाणामिन्द्रियाणामीशेितार चराच राणा गुरु विद्याप्रदम् अत एव हरि ससारहरणम् ईदृश हरि अन्धप्रतिपाद्य नमस्कृत्य व्यासस्य मत सर्व वेदरहस्य प्रकपण नानोपाख्यानापवृहणन पश्यामि तन श्रद्धोत्पादनार्थ महपरित्यादि व्यामविशेपण मीणा मन्त्र द्रष्ट्रणां मतम् इति तन्मतस्य श्रोतवमुक्तम् अद्भुतकर्मण इति कृष्णारय ब्रह्माद्रेतप्रतिपत्युपायभूतेन नानाल्यानदृष्टान्तप्रणयनन विचित्रग्रन्थकारित्य मुक्तम् ॥५॥६॥ इदानी भारतापारयानतात्पर्यसग्राहको हो श्लोको पठति । दुर्योधनो मन्युम यो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शासा। दुःशासनः पुष्पफले समृद्ध मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीपी ॥ ७ ॥ युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकोशे स्कन्धोऽर्जुनी भीमसेनेोऽस्य शाखा। माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्ध मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ ८॥ दुर्योधनः तेन सहात्यन्तमैन्यं प्राप्ता कर्णशकुनिदुःशासनास्तस्य स्कन्ध. शाखापुष्पादितुल्यास्तादृशा एव तस्य मूलं राजा धृतराष्ट्रः स चामनीपी मनोनिग्रहासमर्थः तनैव हि पुत्रस्नेहान्धेन दत्तावसरो दुर्गाधनो दृढमूलोऽ- भवत् अन्यथावाल्य एव विदुरादिवचसा तस्य त्यागे कृते सति गराग्निदानद्रौ. पदीकचग्रहणादिमूल कुलक्षयो न जातः स्यात् एतेन हदाज्ञानमूलोऽधर्मा द्यकुरो दैन्यतरु क्रोधलोभादिस्कन्धो हिंसारतेयादिशाखा वधवन्धनरकादि- फलपुष्पः पुरुषार्थकाममलाक्षानोछेदेन नाशनीय इति सुषितम् ॥ ७॥ एवं हेयत्वनासुरीसंपदमभिधायाधुनोपादेयत्वन देवीसंपदमाहयुधिष्ठिर इति धर्मः पुण्यं तेन तत्कारणीभूतशमदमसत्यादिकं प्राह्य तन्मयो महाद्रुमः युधिष्टिरस्तदेकात्मानोर्जुनभीममाद्रेयास्तस्य स्कन्धादितुल्यास्तादृशा एव तस्य मूले कृष्णः सच्चिदानन्दविग्रहः भगवान् देवकीनन्दनः परमात्मा तेन हि दृढंशानेन धर्मा दृढमूलो भवेत् अन्यथा कामादिभिरुपहतः स्यात् यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वास्मिं लोके यजीत ददाति तपस्तप्यते वहूनि वर्षस- हस्राण्यत एव देवास्य तद्भवतीति भूते शानस्य मूलं ब्रह्म वेदः वेदाद्धि योग- क्रत्वाख्यपरापरधर्मशानं जायते धर्मस्य शब्दमूलत्यादिति न्यायात् वेद- स्थापि मूलं ब्राह्मणास्तत्संप्रदायप्रवर्तकत्वात् एवं च ब्राह्मणानामुपदेष्ट्टत्वेन घेदस्य प्रमाणत्वेन परमात्मनोऽनुग्राहकत्वेन च 'धर्ममलत्वम् एतेन वेदना ह्मणभक्तेन संपाद्यमानो वेदोक्तो भगवदाराधनलक्षणो यागादिधर्मवृक्षोऽहि- सासत्यादिस्कन्धो धारणाध्यानादिशाखस्तत्त्वसाक्षात्कारफल' पुरुपार्थका- मेन भगवदाराधनवलेन संपादनीय इति सूचितस्य सूत्रभूतस्यैव श्लोक- द्वयस्य वृत्तिरूपोऽष्टादशपर्वात्मकोपाख्यानरूपो ग्रन्थः पर्वसंग्रहस्तु दो सभारण्यविराड् उद्यमे भीमे गुरौ सूर्यजशल्यसौप्तिके स्त्रीशान्तिदानाइवम खाश्च धर्मस्थितौ मौसल्ययानद्यगमेऽखिलेषु च अन प्रायसस्ततदात्यानता. त्पर्याणि तु पद्यैव्याख्यायते तेन च धर्मशानवैराग्यभगवद्भक्तिप्रमुखगुणनि- एतया भवितव्यमिति तथाहि संसारतापशमनकनिविष्टचेतो वृत्युक्तितभ्रमगृहीतपदार्थकानाम् ।। याविर्भवेद्य उचितैकगुणाम्बुराशि

·श्रादिपर्वप्रकाशः।
स्तं नन्दसूनुमनिशं हरिमानतोऽस्मि ॥१॥
सत्वशुद्धिमतः पुंसो भवेदेवं विचारणा
कथं संसारपाधोधे समुद्धारो भवेन्मम ॥२॥
सत्र शास्त्रं समालोक्य पूर्वापरविचारतः।
तत्त्वज्ञानमृतेनैव तरणं भववारिधेः॥३॥
विनिश्चित्यति तस्यापि साधनं सर्वभोगतः।
वैराग्यं भगवद्भक्तियुतं तत्रापि निर्णयः ॥ ४॥
साधनं भगवद्भक्तिः श्रवणादिमयी पुरा।
प्रेमभक्तिः फलं तस्या वैराग्यं त्वानुपङ्गिकम् ॥५॥
प्रेमभक्तेस्तु तत्वाप्तिः स्वतः सिद्धा महात्मनः ।
'यतः प्रेमाचित्तस्य कृष्णेक्षणमयत्नतः ॥ ६॥
प्रेमशून्यस्य विहितकर्मानुष्ठानतोऽपि च ।
पहुजन्मभिरद्वैतनिष्ठा स्याद्दुर्लभागमात् ॥ ७ ॥
अतः स्वधर्मसंसिद्धिर्भगवत्परितोपणम् ।
यस्य स्यात्स उदारात्मा शानवैराग्यवान्भवेत् ॥ ८ ॥
तस्माद्भगवतः श्रीमत्कृष्णस्याघ्रियुगे सदा ।
भक्तिरत्युज्ज्वला येन सिद्धयेत्तत्सर्वधाश्रयेत् ॥९॥
अन्यथा धृतराष्ट्राख्यनृपस्येव कुटुम्बिनः ।
वृथा शोकविलापेन क्षपणं वितथायुपः ॥ १० ॥
एतदर्थं भगवता व्यासेन करुणात्मना ।
महाभारतनिर्माणं कृतं लोकहिताय च ॥११॥
सर्ववेदतिहासानां पुराणानां च सर्वशः।
संगृह्य सर्वमेका तात्पर्य तन दर्शितम् ॥ १२ ॥
गूढं वेदार्थमालोच्य तद्वियोधनहेतवे।
उपाण्यानमुखेनात्र शास्त्रार्थी दर्शितोऽञ्जसा ॥१३॥
तदुपाख्यानतात्पर्य यथामति मया मुदा।
पद्ये. प्रदर्श्यते कृष्णपदाम्भोजैकभक्तये ॥ १४ ॥
आदाबुपक्रमे कृष्णतत्त्वं मङ्गलरूपतः।
सर्वशास्त्रप्रमेयत्वादर्शितं मुनिनादरात् ॥ १५॥
जगतरप्टेः पुरा कृष्णतत्त्वमकमनामयम् ।
पासीत्तस्माज्जगत्सर्व जातं ब्रह्ममुखं हरेः॥ १६ ॥

·१० सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकोशे स्थूलसूक्ष्माविभागेन विश्व निर्माय केशवः। स्वयं ब्रह्मादिरूपेण कार्यकारणतां ययौ ॥१७॥ बृहद्व्योममयत्वेन श्रोत्रमिन्द्रियमुच्यते। द्रव्याणां भासनाद्भानुशब्देनोक्तं त्वगिन्द्रियम् ॥१८॥ चक्षुः प्रसिद्धमात्मा तु प्रेयस्त्वाद्रसनोन्द्रयम्। वागग्निदेवतत्वेन विभावसुपदोदिता ॥ १९ ॥ कर्मणां प्रसवात्पाणी मतौ सवितृशब्दितौ । विशिष्टगतिमत्त्वादप्यर्कः पादेन्द्रियं मतम् ॥ २० ॥ उपस्थः स्याहचीकाप्य ऋचां सर्वाङ्गतेजसाम्। संभोगरतिकालेऽत्रेत्येवमेव मरीचिकः ।। २१॥ घायुराशावहः प्रोक्तो मासनादवनाच्च सः। भानुरविश्वोच्यते तो घ्राणपायुपदोदतौ ॥ २२ ॥ एवं गूढपदार्थानां भावो भारतसारतः । जेयः कृष्णप्रसादेन कृष्णतत्त्वैकगोचरः ॥ २३ ॥ प्रतिपाद्यं मतं तस्मात्कृष्णाख्यं ब्रह्मभारते। वाच्यत्त्वेन कचिल्लयं तथा व्यङ्गतया क्वचित् ॥२४॥ महत्त्वेनास्य शास्त्रस्य गूढार्थस्य विभागशः । संक्षेपाद्वर्णनं श्रोतबुद्ध्या दोहाय दृश्यताम् ॥ २५॥ लोकद्धयहितशानाभावेऽप्यशाः स्तुवन्न्यपि । स्वात्मानं स्मृतिमात्रेण लौकिकस्येति दर्शितम् ॥ २६ ॥ धृतराष्ट्रनृपव्याजाद्यदाश्रौषमितिस्थले । संगृहीतोऽर्थतस्तेन भारतार्थः समासत. ॥२७॥ आत्मज्ञानाद्विशोकित्यं वैराग्याज्ञानमात्मनः । कालादृष्टाद्यधीनत्वदृष्ट्या तत्सिद्धिरिप्यते ॥२८॥ अत कालाद्यधीनत्वं सर्वस्य जगतीतले । प्राहासौ सञ्जयोक्त्यादौ भगवान्वादरायणः ॥ २९॥ प्रमेयं भारतस्यापि श्रीकृष्णं सर्वरूपतः। वर्णयामास वेदान्तसिद्धान्तत्वादुपक्रमे ॥३०॥ पुनर्वैराग्यमिध्यर्थ पुलक्षयप्रसङ्गतः । मात्रतार्थप्रकरणविभायेनाह तत्पुनः॥ ३१ ॥ भगवत्तस्वविज्ञानं गुरुभक्तस्य जायते । क ·श्रादिपर्वप्रकाशः। मत आह गुरोर्भक्त्यै तदाख्यानमुपक्रमे ॥ ३२ ॥ कुड्यववृषवद्भूत्वा ऽव्यम्रो यः सेवत गुरुम् । सद् विद्या देवताश्चानुगृह्णन्तीत्याह पोपकृत् ॥ ३३ ॥ ब्रह्माध्यस्ताश्विने देवादिधर्मेण स्तूयते हरिः। स्तुत्यं कल्पितधर्मेणाधिष्टानमिति युक्तितः ॥३४॥ समारोप्य स्वरूपेण विषयो रूपवान्मवेत् । विषयस्य तु रूपेण समारोप्यं न रूपवत् ॥ ३५ ॥ अश्विनौ गुवनुशात उपमृत्युर्दगोप्सया । तुष्टाव वेदगैर्मन्त्रैस्तत्तात्पर्यमिहोच्यते ॥ ३६ ॥ ऋचां ब्रह्मपरत्वात्स्यात्तदधिष्ठानगा स्तुतिः। भीषत्वादिभिरारोप्य धर्मरज्जुर्यथोच्यते ॥ ३७ ।। सदेवेति श्रुती ब्रह्म पुरासीदेकमेवहि । तद्ध्यानशानसन्तुष्टं दिशत्यात्मदृशं नृणाम् ॥ ३८॥ कालो ब्रह्मप्रवय॑त्वाद्दिवारानादिरूपधृक् । संवत्सरोऽखिलायपि क्षिणोतीत्येष घोधितः ।। ३९ ।। देहाद्यात्मत्वधोया त्यक्त्वा रागादिदुषणम् । ब्रह्मानुग्रहतो जीवो मुच्यते भवसङ्कटात् ॥ ४॥ यथाकालोक्तयज्ञादिधर्मानुष्ठानतः पुमान् । जिज्ञास्यं ब्रह्मविशाय सुखमति निरन्तरम् ॥४१॥ स्वस्वरूपप्रमादेन जातो मृत्युरनर्थदः । हिनस्ति जीवनं यस्माज्यः कालः समाहितैः॥ ४२ ॥ पस्तुतत्त्वानुसन्धानं समाधानेन चेतसः। कर्तव्यमिति कालोऽयं नेयः साफल्यमञ्जसा ॥ ४३ ॥ तत्त्वं पदार्थयोः सम्यग्विवेकेन परं पदम् । मखण्ड सच्चिदानन्दं परब्रह्मैव लक्ष्यते ॥४४॥ देहेन्द्रियादिसधातं जई मायाविनिर्मितम् । यो भासयति चिद्धातुः ससाक्षीत्वपदार्थकः ॥ ४५ ॥ अस्य द्वैतप्रपञ्चस्य सत्तास्फूर्तिप्रदो हरिः। सर्वाधिष्ठानभावेन तत्पदार्थः स ईश्वरः ॥ ४६॥ तद्भक्त्या शुद्धसत्वस्य पुस साधनसंपदा । जायते ब्रह्मतत्वैकामान विज्ञाननाशफम् ॥ ४७ ।।

·१२ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे सद्धर्मश्रद्धानुष्ठानं यादेः सत्त्वशुद्धिता । वैराग्यज्ञानमोक्षाश्च हरिभक्तितरोः फलम् ॥ ४८ ॥ एवमश्विस्तुतौ भावो मया व्यासप्रसादतः । दर्शितः पुनरुत्तङ्ककथाभावो विविच्यते ॥ ४॥ खलोन प्रार्थनासाध्यः स च देवेन ताडितः। अभ्येति मृदुतां पश्चादुतङ्के तक्षको यथा ॥ ५० ॥ कुण्डलं वस्तुतत्त्वं स्यात्पाखण्डी तक्षकः स्मृतः। तत्तेनापहृतं पुंस उत्तकस्य प्रमादतः ॥५१॥ परमेशप्रसादाप्तविवेकपवितेजसा । पाखण्डमतपातालं विदार्यानात्मभावनम् ॥ ५२ ॥ आन्तरमान्तरं कोशं नागराजविलोपमम् । पूर्व पूर्वतरात्कोशाद्रमणीयतर परम् ॥५३॥ प्रविश्य योगवलतस्तत्रत्यामनुभूय च । सत्यसङ्कल्पभावादिसंपदं विविधाकृतिम् ॥ ५४॥ तत्रापि सर्पतुल्यानामिन्द्रियेषु मनोधियाम् । पहुधानुनयेनापि तत्त्वानं न लब्धवान् ॥ ५५ ॥ सङ्कटस्थः सदा पूर्व पुण्यपुजादपिस्वयम् । प्रेरितो वन्हिगुरुणा मुकुन्दैकानुराधने ॥ ५६ ।। तदाराधनतः सर्व प्राणेन्द्रियमनोधियः । भुजगा वशगास्तेभ्यस्तत्त्वरत्न पुनर्हतम् ॥ ५७ ॥ तेनात्मविष्णुतङ्कोऽपि कृतार्थोऽभूदितीरितम् । उपमन्युर्यथा तत्त्वज्ञाननेत्रैकलाभतः ॥ ५८॥ शास्त्रोलधनतो वन्हिपुलोमानाववापतुः । शापमृत्यू इति पुनः पौलोमे तुर्य ईरितम् ॥ ५९ ॥ आयुहनिमहान्छोको हिंसायां चातिसम्भ्रमः । सरोरिव भवन्त्येव दारसक्तस्य दुर्मतः ।। ६०॥ प्रजया पैतृकमृणं छेत्तुं दारान्करोति चेत् । सदा जरत्कारुरिव कार्यान्ते प्रबजेद् गृहात् ।। ६१ ॥ अन्याय्यमपि मात्रोक्तं मद्यो यो नानुतिष्ठति । तं मस्मीकुर्वते विप्रा वेदाश्चादिगण यथा ॥ २ ॥ मिथ्यावादेन ये दासीकृतास्तत्सन्ततिः स्विकाम् । .

·१३ मादिपर्वकाशः। सन्ततिं नाशयत्येव गरुत्मानिव पन्नगान् ॥ ३॥ पंद महत्प्राप्तुमिच्छुनींचो नोवतरं व्रजेत् । अमृतप्रेप्सयो याता भुजङ्गास्तायभक्ष्यताम् ॥ ६४॥ विप्रस्यावश्या शक्रो मातुः सपा विपद्गताः । सुपर्णस्त्वभयः प्रोत्या हरेरप्युपरिस्थितः ॥ १५ ॥ मृपाभिसन्धिनी माता त्याज्या पूज्यतमापि चेत् । शरण्यो हरिरेवान शेषनागनिदर्शनात् ।। ६६ ।। घोरायामापदि प्राप्तौ शरणं ब्राह्मणो भवेत् । मचेद्धि वैभवं वान्यदित्यास्तीकसमाश्रमे ।। ६७ ॥ पुत्रानपि शपन्तीनां दौष्टयमालक्ष्य योपिताम् । कथं तत्सहिनां सौख्यमिति चिन्ता विधेरपि ॥ ६८ ॥ पापिष्ठान्दन्ति मातापि किमुतान्ये मुजङ्गमान् । मातृशसानपि ब्रह्मा प्रार्थितोऽप्यन्वमोदत ।। ६९ ॥ अनुभूतमिहाकूतं मृगया पद्मापदम् । विष्णुरात्तोऽपि यद्रागाद्ययौ तक्षकभक्ष्यताम् ॥ ७० ॥ तत्त्वामृतं शास्त्रसिन्धो समं लब्धं सुरासुरैः । आस्वादितं विष्णुभक्तैः सुरैर्नान्यैः स्त्रिया जितैः ॥ ७१ ॥ देवपक्त्यां सुरा लेभे दैत्यो देहच्छिदा ममम् । सूचितः स्वान्तचक्षुभ्या काश्यामिव महेश्वरात् ॥७२॥ अमृतमथनगुह्यं यत्नतः प्राप्य दैवै- रमृतमसुरसङ्घः स्त्रीमनस्को न लेभे। अपि फणिमखगोप्यं साध्वसाध्वोरपति भयमयमवश्य विप्रहलाश्रयाणाम् ॥ ७३ ॥ रहस्यं सौपर्ण कुमतिसुमती कद्रुविनते. मुजहाः कामाद्याः सुकृतमरुणस्तापशमनः सुपर्णः प्रत्यन्धीः कृतकममृतं नेच्छति फणी- तदिच्छंश्चाध्यस्तो जनि हरिशकौ परतरौ॥४॥ लोकान्मन्त्रान् महेन्द्राच्च ब्राह्मणे वीर्यमद्भुतम् । तक्षको येन खेतस्थावित्यास्तोकेऽनुवर्णितम् ॥ ५॥ स्त्रिया माद्यन्ति सन्तोपि व्यासोद्भूतावितीरितम् । देवासुरानरेप्वेष सन्तीत्यंशावतारणे ॥ ७६ ।।

·१४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे अत्यल्पस्यापि पापस्य विपाकमतिदारुणम् । अन्वभूतां चिरं ब्रह्मन्नणी मण्डव्यडुण्डुभौ ॥ ७ ॥ शिष्टानां चेतसस्तुष्टिधर्मे प्रामाण्यमश्नुते । शकुन्तलामीहमानं दुष्यन्तस्य मनो यथा ॥ ७८ ॥ पितुर्दुःख हरन्पुत्रः श्रेयो लक्ष्मी च विन्दति । भीष्मवत्पूरुवन्मानात् पतन्ति च ययातिवत् ॥७२॥ विद्यातपोऽभिमानेन पतितो यस्त्रिविष्टपात् । सतस्तस्य गतिलॊके ययातेग्वि दृश्यताम् ।। ८० ॥ तत्त्वज्ञानं विना नास्ति संस्तेर्वारणं नृणाम् । तत्संपाद्यमिति प्राहोत्तरया यातनिर्णय ॥ ८१ ॥ भाव उत्तरया याते संक्षेपेण प्रदश्यते। स्वोत्कर्षल्यापनादन्यपराभूतः फलं कटु ।। ८२ ॥ विदुपा नावमन्तव्यास्तियञ्चोऽपि गिरपि हि । किमुत्कृष्टाः समाना वा ययातः स्मरतां गतिम् ॥ ८३ ।। पापमूलतया गर्दै न कुर्वन्ति विपश्चितः । सपोविद्यामहत्त्वेऽपि सन्तः सद्भिः समागमें ।। ८४॥ दैवाधीनं सुखंदुःखं बुध्वा धारो न शोचति । अनित्यत्वं मृषात्व च संपदा विपदामपि ॥ ८॥ स्वगै प्राप्याथ ब्राझं वा पतन्योकः सुभक्षयात् । म स्वपुण्य विना कश्चित् त्रायते पतनान्नृणाम् ॥ ८६ ॥ प्राशः स्वर्ग न काइक्षेत नेमं लोकं विनश्वरम् । तापत्रयविपर्यस्त कामकर्मादिनिर्मितम् ॥ १७ ॥ स्थूले नष्टेऽपि नो नश्येत्सूक्ष्ममामोक्षमावृतम् । कामकर्मादिभिस्तस्मात्तत्वयोध इहेप्यते ॥ ८८॥ रपित्या स्वर्ग आपातं सुकृतस्य क्षये ततः । भौम नरकमाविश्य गर्भभूता भन्त्यमी ॥ ८९ ।। यथास्थूलात्पृयजीवो देहात्मुश्मात्तथापृथक् । तघ्यासाझमत्यत्र देहाद्देहान्तरं प्रजन् ।। ९० ॥ रसं रेतो धनीमावं पिण्डं सर्वाङ्गसंयुतम् । याति स्वर्गात्पतन्मूढो घालवृद्धादिभावनाम् ॥ ९१ ॥ सजते विषयप्वेव पुनः कामादिदोपतः ।

·१५
श्रादिपर्वप्रकाशः।
न विचारयति स्वात्मतत्वं मोक्षपराङ्मुखः ॥ ९२ ॥
देहे त्यक्त्वा शुभ पापं गृहीत्वा क्षयमेत्यसौ।
स्वर्गवा नरकं मिश्रान्मानुष्यं माययावृतः॥ ९३ ॥
ततो दानादिद्वाराणि स्वर्गस्य न तु मानिनः ।
माननाध्ययनं यशो मौनं नश्यन्त्यमी नृणाम् ॥ ९४ ॥
अहङ्कतति बुद्धया ये कुर्वन्ति तप आदिकम् ।
तत्फलं भयमित्याहुः स्वर्गादिकमपि क्षरम् ॥ १५ ॥
निरहङ्गारिणां श्रेयः साधनानि फलन्त्यपि ।
यहादीनि शमादीनि सर्वाण्यपि सुमेधसः ॥ ९६ ॥
ब्रह्मचारी गृही भिक्षुर्वनस्थश्च स्वकर्मतः ।
अगण प्रकुर्वाणाः सिद्धिमायान्ति नान्यथा ॥ ९७ ॥
वैराग्यपूर्वकं योग शानमभ्यसतो वने।
गृहे वा कृष्णमक्तस्य पुसः सिद्धिविघ्नतः॥२८॥
संतोषात्कामसत्यागाकृष्णभक्तेमनः स्थितेः ।
तत्त्वस्यवाक्षणात्युमः स्वयं मुक्तिरुपस्थिता ।। ९९ ॥
मानिनः श्रुतियुक्तिभ्यां जगन्मिथ्यात्वनिश्चयात् ।
साक्षात्कारेण तत्त्वस्य सद्यो मुक्तिरुदीरिता ॥१०॥
योगिनस्तदभावे तु निर्विकल्पसमाधितः ।
द्वैतविस्मरणेनापि विलम्याद्भक्तिरिप्यते ॥ १०१ ।।
आर्जयेन परब्रह्म शात्वा झानी विमुच्यते।
जिह्मेन तु श्रमेणापि न योगी मुच्यते भयात् ॥२॥
सर्वभूतानुकूलो योन कञ्चिदवमन्यते ।
साधूननुसरन्छीलयुक्त्या प्रानन्त्यमश्नुते ॥ ३ ॥
भगवद्भक्तिसिद्धथै यत्कम कृष्णार्पणं कृतम् ।
सस्यानन्त्यफलं मोक्ष्मसुख शिविवदस्तु ते ॥४॥
सत्यं श्रेयस्करं शान्तिरमानित्वमदम्भिता।
श्रद्धा माक्तिरिहामुत्र सभी सुखदा नृणाम् ॥५॥
इत्येवोत्तरया याते तात्पर्य मुनिसगिराम् ।
यथामति मयादर्शि प्रीयतां तेन माधवः ॥ ६॥
ब्रह्मलोकगतानां चेत्पात योपिदीमणात् ।
अप्रत्यानां कथा फोति महाभिष निदर्शनात् ॥७॥

·. सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे परार्थेप्सा महातीर्थदायिनी स्यात्सतामपि। वसवो योनिमापन्ना मुनिधेनुपरीप्सया ॥ ८॥ सन्त शान्ता महान्तोऽपि लोभिनामतिदुःखदा । क्षमासारो वसिष्टोऽपि शशाप वसुदेवताः॥९॥ सतां न दुष्करं किञ्चिद्ब्रह्म तत्त्वविदामहो । ब्रह्मचर्यप्रतिज्ञाय भीष्मो भीष्मामचीकरत् ॥ १०॥ भनियोगे न युन्जीत सह स्वाथार्य धर्मवित् ॥ अन्यथा स्वार्थहानिः स्यात्सत्यवत्याः पितुया ॥ ११ ॥ न सतां प्रतिवन्धेन योगमिच्छेद्विचक्षणः । इच्छतोऽपत्यहानिः स्यात् सत्यवत्याः पितुर्यथा ॥ १२॥ अत्यन्तकामसक्तस्य मृत्युरम्येत्यकालत-। विचित्रवीर्यदृष्टान्तात्तन्न कार्य विपश्चिता ॥ १३ ॥ गुरुशास्त्रानुमत्यापि न त्यजेत्स्वां प्रतिश्रुतिम् । राज्योद्वाहार्थमाञप्ते मात्रा भीष्मो न चावलत ॥ १४ ॥ अत्युमपुण्यपापानामिहैव फलमश्नुते । पाण्डुईत्वा मृगं भायासक्तं तद्वत्स्वय मृतः ॥१५॥ अचिन्त्यं महतां जन्म भगवद्भावितात्मनाम् । कुन्त्यां माद्यां यथा पञ्चपाण्डवानां वपुर्जनिः ॥ १६ ॥ क्षेत्रबीज विना द्रोणधृष्टद्युम्नवपुर्जनिः । कर्मणा केवलेनेति प्रोक्त सभवपर्वणि ) १७॥ विषवार्यग्निभिलब्धा घातयान्ते स्म पान्धवान् । ईश्वरस्तानवत्येवेत्युक्तं जानुपपर्वणि ॥ १८॥ यस्मिन् गेहे पुरे वापि वसेत्पुण्यतमो अनः । उपकुर्यात्तमप्येव मुक्तं यक्पधेऽपि च ॥ १९ ॥ ब्राह्मणानुग्रहादेव क्षत्रं जयति नान्यथा। इति तापत्यदृष्टान्तात्माह चैत्ररथे मुनिः ॥२०॥ सूर्यस्य कन्यां तपती नष्टं सज्यं च लब्धवान् । वशिष्ठस्य प्रसादेन राजा संघरणो यथा ॥२१॥ वसिष्ठस्य शतं पुत्रान्नाशयामास कौशिकः । नैन धवाधिरे ब्रह्महत्यास्तास्तपसोवलात् ॥ २२ ॥ प्राश खलादितो देई तितिक्षति न तु क्षमाम् ।

·१७ आदिपर्वकाश। न शशाप अमिष्टो हि पुनधनमपि कौशिकम् ॥ २३ ॥ कौशिक कोपिते तस्मिन् तपसा रोधभारुके। खले च वाचि माधुर्य पीजसंस्कारसकरात् ॥२४॥ ग्राह्मणो गर्भसंस्थोऽपि माननीयो मनीषिणाम् । औयों हि मातुरुरुस्थ अत्रमन्धमचीकरत् ॥ २५ ॥ हरि भजन्ति ये भक्तास्तान्मजे दोभमाहारः। कुष्णो जगाम द्रौपद्याः पाण्डवार्थ स्वयवरे ॥२६॥ कृष्णक्षितो मवेत्मवः सम्पदागी नरोत्तमः। यथार्जुनप्रभृतयः पाण्डवा हरिणेक्षिता ॥ २७ ॥ लोकवेदविरांधेऽपि मातुर्वाक्यं न लड्घयेत् । इत्येकस्यां रोमेरेऽमी पञ्चेत्युक्तं स्वयवरे ॥२८॥ ननु वेदविरुद्धेयमेकस्यां बहुमतता। नैकस्यै षहवो नैका छौ पती इति च श्रुती ।। २९ ।। अग्नीपञ्च क्रमाप्राप्य हव्यमेति मनुप्यताम् । अग्मयस्त्वग्निरका मा पुरुषो योपिदित्यपि ॥३०॥ अग्नो प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्ञायते वृष्टि,ऐरनं तत प्रजाः ॥ ३१ ॥ द्रोणा घन्दिचतुष्कोन्यो योपिदग्नेरभावत । अग्निप्रयोत्थिता सीता भूत्वा पित्रोरभावत' ॥ ३२ ॥ अग्निद्वयोत्धिता देवा न स्पृश्यन्ति क्षिति हिते। देषजा पार्थमाद्रेया भूद्युमण्यग्नियर्जिताः ॥ ३३ ॥ क्षिप्तमात्र हविर्वह्नौ मिथुनत्वमुपागतम् । एकाग्निजौ यतः पुत्रौ द्रुपदस्य सुराधिकौ ॥ ३४ ॥ संर्य सर्वात्मका देवा विराजोऽवयवा यतः। सर्व एवं समाः सर्व नता इति हि वेदगीः ॥ ३५॥ न तेषां व्यभिचारोऽस्ति न चेत्सूर्ययमो कथम् । पितापुत्रौ सती कुन्तीमुपेयातां सुरोत्तमौ ॥३६॥ द्रोपदी देवजा पायर्या देवजा यदि भुजते । न सेपामय दोपोऽस्ति देवा एव हि ते स्वयम् ॥ ३७॥ श्रूयते पहवो देवा न्यायं गच्छन्ति सर्वथा। तस्माद्ययभायं मार्थयन्ति नरेश्वरा ॥३८॥ ३

·१८
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश
एतद्वैवाहिके व्यासो नानाण्यानोपदणे ।
दर्शयामास लोकानां संशयस्यापनुत्तये ॥ ३९॥
प्रणमन्ति जिघांसतोऽप्यनुकूले विधातरि ।
पाण्डुपुत्रान् धार्तराष्ट्रा इत्युक्तं विदुरागमे ॥ ४०॥
यान्वलाहग्युमिच्छन्ति तान्वर्धयति केशवः ।
निरस्ताः पाण्डवा दारान् कीर्ति राज्य च लेभिरे ॥४१॥
एकात्मानोऽपि भिद्यन्ते स्त्रीभिः सुन्दोपसुन्दवत् । ।
तस्मात्सख्युरपि स्त्रीभिर्न सम्भाषेत बुद्धिमान् ॥ ४२ ॥
विप्रार्थान् पालयेज्ज्ञात्वाप्यापदं द्वादशाब्दिकीम् ।
इति दर्शितवान् व्यास आर्जुन्या तीर्थयात्रया ॥४३॥
न शातीनां वच. प्रेक्ष्य वरे श्रेयस्युपागते ।
इतीव कृष्णो विजयं स्वस्वसारमहारयत् ।। ४४॥
मातुलस्य सुतां पार्थो धर्मतो भगिनी सतीम् ।
कथं जहार धर्मात्मा प्रीतिश्चेत्तच्छृणुष्व मे ॥ ४५ ॥
भातृस्वस्रो. सुतौ भातृस्वसारौ यदि सम्मतौ।
सप्तमादूर्ध्वमप्येष सम्वन्धश्छिद्यतां कथम् ॥ ४६ ॥
तस्मात्तयो स्वसभातृभावो भाक्तो विगोत्रयो ।
दाम्पत्यभायस्तु तयोर्मन्त्रलिङ्गात्परिस्फुटः ॥४७॥
आयाहीन्द्र पथिमि रीलियशमिमन्नो भागधेय जुषस्व ।
तृप्ताञ्जकुर्मातुलस्येव योपाभागस्ते पैतृप्वसेयीवपामिवेति श्रुतिः ।।४८॥
अम्यार्थ:-
योपापत्यं मातुलीयं यथा भाग पितृप्वसुः।
पुत्रस्यैव वपान्तेऽशत्रुपस्वेन्द्रेत्यपिजगी ॥ ४९ ॥
मानघ्नस्यापि जामातुर्मान सम्वद्धयेद् बुधः ।
स्वमुत्रेऽर्जुनायापि ददुर्वित्तानि वृष्णयः ॥५०॥
देयोऽपि जेमदु खार्ती मातुलादेस्तु का कथा ।
शरणं करणीमाऽत. सर्वदुःखापही.हरिः॥५१॥,
अग्निमप्यग्निमान्द्यातं नरनारायणापी ।
पण्डवौषधदानेन नीरोगं चातुर्यथा ॥५२॥
पिल्याणादमुक्तम्य सकल मुक्त वृक्षा।
वियोनावप्यतः पुत्रान् जनयेन्मन्दपालवत् ॥५३॥

·. प्रादिपर्वप्रकाशः। शांजाऽकान्स्वतपोरक्षनागं मानार्जुनोपमम् । भवाग्नि ततुक्कामोऽत श्रीकृष्णं शरणं प्रजेत् ॥ १४ ॥ इत्यादि पर्वतात्पर्य संक्षेपेणोपवर्णितम् । धर्मवैराग्यसद्भक्तिशानसाधनबोधकम् ॥ ५५ ॥ तत्राप्यनुक्रमस्त्वेवमुपाख्यानार्थनिर्णये। उपायोपेयनिष्ठत्व यत. शास्त्रस्य सम्मतम् ॥ ५६ ॥ पूर्वपुण्योदयात्कश्चिदादी धर्मऽधिकारभाक् । श्रद्दधानो भवेच्छास्त्रे भगवत्करुणेक्षित ॥५७।। तापत्रयमहाज्वालासन्तप्तमभिती जनम् । वीक्ष्य स्यात्मसमुद्धारे यतते शास्त्रतत्परः ।। ५८ ॥ सदुद्धारप्रकार तु वेत्ति सत्सम्प्रदायतः। पौर्वापर्यण सच्छास्त्र विद्यार्यव सुधी स्वयम् ॥ ५९ ॥ श्रीवासदेव एवास्ति सर्ववेदार्थगोचरः। सदर्चनाच तद्ध्यानातकर्तिनाच्छ्य इप्यते ।। ६० ॥ तदर्चनादिविज्ञान गुरुभक्त्यैव जायते । सापि शास्त्रेकनिष्ठस्य भोगवैराग्यतो भवेत् ॥ ११ ॥ यात्रामानार्थभोगोऽपि स्वधर्मार्जितवित्ततः । व्यसनस्य परित्यागाद् द्यतस्त्रीमृगयादित ॥ ६२ ।। मृपाभिसन्धिसत्यागात् कामक्रोधविवर्जनात् । पायभीतेरसंसर्गात्खलस्याद्यरतस्य च १६३ ॥ अयोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तमः ॥८॥ 'भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः । श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेपतः ।। भगवान्यासुदेयश्च कीयंतेऽच सनातनः । स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च ॥ १० ॥ धर्मतो गुरुसन्तोपान्मानत्यागाददम्भत । परापमापरित्यागात्प्रतिज्ञापरिपालनात् ॥ ६४॥ पानृशंस्यादहिंसातः परोपकृतितोऽपि च । " --.

·२०
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
तपसो ब्रह्मचर्याच क्षान्तेर्भगवदीक्षणात् ।। ६५॥
विप्रभक्त्या पितृभक्त्या धर्मवैराग्य सिद्धयः।
जायन्ते भगवत्प्रेमभक्तिसिद्धिस्ततो भवेत् ॥ ६६ ।।
भगवद्भक्तियुक्तस्य पुंस सर्वगुणक्षितेः ।
न किञ्चिदिह लोके वा परत्र परिशिप्यते ॥ ६७ ।।
एवमादिगुणास्तेऽत्र तत्र व्यासेन भारते।
आदिपर्वण्युपाख्यानैर्दर्शिता गूदभावतः ॥ ६८ ॥
तत्तात्पर्य मयादर्शि भगवद्भक्तिसिद्धये ।
आदिपर्वणि सक्षेपात्प्रीयतां तेन केशवः ।।६९ ।।
एवं प्रदर्श्य तात्पर्य संक्षेपेणादिपर्वणि ।
सारोद्धारं विविच्यैव लिख्यते कृष्णतत्परम् ॥ ७० ॥
शुद्धमायाविरूपात्मविराडाकृतितो हरिः ।
भारते सर्ववेदान्तसिद्धान्तत्वेन कीर्त्यते ॥ १ ॥
अर्चनोपासनशानसिद्ध्यै भगवतो हरेः।
भारते सफलाख्यानदर्शनं मुनिना कृतम् ॥ ७२ ।।
एवं विचार्य तत्सारं श्रीकृष्णं शरण व्रजेत् ।
तेनैव सस्ते पुंसो निस्तारो भवति ध्रुवम् ॥ १७३ ।।
अत्र ससारानर्थनिवर्त्तने शोकार्तानां स्वास्थ्यकरणे विपये उपनिषद
उपनीय समात्मानं ब्रह्माध्यस्तद्वयं यत निहत्य विद्यां तजं च तस्मादुप-
निषद्भवेदिति यथोक्तविद्याहेतुत्वादग्रन्थोऽप्युपनिषद्भवेदिति च पचनात् ।
पुरुषोत्तमशब्दाभिधेयब्रह्मात्मैकत्वविद्याप्रतिपादकं मन्थं पूर्वोक्तस्य सूत्र-
स्य वार्तिकस्थानीय विवरणं उपनिषच्छन्दवाच्यमनवीत् । यद्यप्यत्र
पुरुषार्थचतुष्टयप्रतिपादनं दृश्यते तथाऽप्यर्थकामयोलोकप्रसिद्धयोरेव स्व
रूपव्याक्रियैव पराक्रियेति न्यायेन हानार्थमनुवादम्। धर्मस्य च विवि
दिपन्ति यक्षेनेत्यादि श्रुत्या भगवत्पुरुपोत्तमतत्त्वसाक्षात्काररूपविद्याशेपत्य-
स्याभ्युपगमात्परमतात्पर्य भगवत्तत्यशाने एवेति ध्येयम् ।
अस्याः साम्प्र.
दायिकत्वमाह विद्वद्भिरिति । कथ्यते अनादिसिद्धमेव कीर्त्यते। नतु काद.
म्बर्यादेिवदभिनवकथा कल्प्यते । कविसत्तमैः पूर्वकल्पीयामादिनि । एय
च व्यासादिशब्दानां मेनापत्यादिशब्दवदाधिकारिफवचनत्वेन व्यक्त्यनि
त्यत्वेऽपि तदर्थानां नित्यत्वान्न पुराणानां सकर्तृकन्यमानादनित्यत्वीमति
। भावः । अतः पुराणे पुरापि नित्यत्वमेव ॥ ८॥

·3 प्रादिपर्वप्रकाश "- भारतति अस्य श्लोकस्य चतुर्थ्यशस्योशारणमात्रादपि ; सर्वकि ल्विपनाशः किं . वाच्यं फत्स्नाध्ययनात्तदर्थस्य साक्षात्काराति भावः ॥९॥ "एवं ग्रन्थस्य भगवत्तत्त्वसाक्षात्कारेण स्वास्थ्य मुख्य फलं पापक्षयं गुणफलं चोक्त्वात्र सकलदार्थसंग्रहे भारते प्रतिपाद्यं विषयमा भगवा- निति। ऐश्वर्यस्य समप्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः शानवैराग्ययोश्चैव परणां भग इतीगनेत्युक्तरूपपड्गुणैश्वर्यवान् परमात्मा वासुदेवः वसुदेवनन्दनः स सवांनुस्यूतस्य प्रकाशचिदानन्दपरिपूर्णपरग्रहात्मामितेन, विग्रहणानि मानु. पाणि बन्हिपानादीनि कर्माणि कृतवानिति तदुपादानम् । तथा हि ब्रह्माणं प्रति भगवद्वाक्यम् । विधेऽह सर्वास्मि प्रजपृथुकगोवासवदहम् ।। विभर्मि ग्रह्माण्ड गिरियदहममि ज्वलनवत् ॥ सुजामि द्रौपद्या वसनषदहं प्राणभृदहम् । यदत्ताह तृप्तो मुनिरिति मदन्यन्न किमपति ॥ भगवान् वासुदेवोऽत्र कीर्त्यत इति मुख्यो विषयो भारतस्य ।कृष्ण एवेति तद्गुणकथनपरोऽयं सकलोऽपिभारतान्यो प्रन्थ इति दर्शितम् । देवा देवर्षयोहात्र तथा प्रार्ययोऽमलाः । फोदयन्ते शुभफर्माणस्तथा यक्षमहारगाः ।। इति तु तत्स्वातन्त्र्येण विषयत्वकीर्तनं किं तु भगवतो घासुदेवस्य विभूतिकायनेय तेषां कीर्तनं तेनाश्विनीकुमारेन्द्राग्निसूर्यगरुडादिस्तुतयो भगवति वासुदेव एव पर्यवस्यन्ति तद्विभूतित्वात्तद्गुणाभिधानं सच्छते तस्माद्विपयो भगवान् घासुदेव एवात्राभिधीयते तस्य वास्तवं रूपमाह सनातन इति आकाशादिवत्मवाहनित्यतया या मायाया आद्यन्तशून्यत्याद् या सन्मयस्य भगवच्छरीरस्य नित्यत्वापरपयायं सनातनत्वं युज्यत इत्य- धः । यद्वा सनातनो भगवानेव यासुदेवरूपेणाविर्भूतोऽत्र कीय॑ते तेन सर्यापयपि विशेषणानि तत्रैव सामानाधिकरण्येन समन्वितानीति दर्शितम् ।। सयासुदेवो हि प्रसिद्ध सत्यमनुधीयमान कर्म तं तदेव वहानामा पवित्रं पापनाशकं पुण्यम् । अभ्युदयहेतुः सर्वकर्मफलभूतं ब्रह्माण्डं स पति भाव ॥१०॥ शास्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् ।

·. सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः ॥११॥ असच्च सदसच्चैव यस्माद्विश्व प्रवर्तते । सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः ॥ १२ ॥ अस्यैव निर्विशेषत्वमाह शाश्वतमिति । शश्वत् निरन्तरं भवं शाश्वत तेन वस्तुतो देशतश्चापरिच्छिन्नम् । अत एव ब्रह्म बृहत् परमं कार्यकारणा- तोतं धुवं फूटस्थ ज्याति स्वप्रकाशस्य भावस्सनातन कालतोऽरिच्छिन्न यस्येशस्यापि भगवतो बदमव्याशक्त्या विग्रहवतो दिव्यान्यत्यन्तमलो. किकानि ईश्वरैकधारणानि गोकुले घृन्दावने मधुरायां द्वारवत्यों हस्तिना- पुरे कुरुक्षेत्रादौ नाना लीलास्पदानि शरण्यकारुण्यसौन्दर्यमाधुर्यमादेव' सोष्ठवादि गर्भितानि कर्माणि चरितानि मनीपिण' तत्प्रसादल देव्य- शाना मुनयः सनत्कुमारनारदादयः कथयन्ति ग्रामसभादेषु लोकेऽपि सत्सभासु वर्णयन्तीत्यर्थः ॥११॥ तस्यैव सर्वकारणत्वमप्यासिदिति यस्मादीहशादपि वासुदेवाद्भग- वतः । असत् अनिवांच्यं सदसञ्च कार्य कारणं च तदुभयात्मकं विश्व जातं सन्ततिः ब्रह्मादिः प्रवृत्तियंशादिः ॥ १२ ॥ नध्यात्म श्रूयते यञ्च पञ्चभूतगुणात्मकम् । भव्यक्तादि पर यच्चं स एव परिगीयते ॥ १३ ॥ यत्तद्यतिवरा मुक्ता.ध्यानयोगबलान्विताः । प्रतिविम्बभिवाद” पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥१४॥ तस्यैव मर्ववेदान्तप्रतिपाद्यत्वमाह । अयात्ममिति 'आत्मनीत्यध्यात्म | देहे यत्पञ्चभूतकार्यरूपा गुणाः श्रोत्रादयस्तदात्मक सप्राणन्तव प्राणो नाम भवति वदन्वार पश्ये श्चक्षुः शृण्वन्छोत्रं मन्वानो मन इत्यादिश्रुती यच्छ्यते जोवरूपमिति पदार्थमन्द्य सत्पदार्थमाह । अव्यक्तादीति अव्यक्त- स्यादिभूत वापरं निर्विशेष च तयोरभेदमाह म एवेति परिगीयते वे अय- मा ब्रह्माहं ब्रह्मास्मीत्यादौ । नन्वन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानामिति शास्तृशा- स्त्यभावेन श्रुतयोरोशजीवयोः राजभृत्यवद् औपचारिकः नतु तात्त्विक, इति चेन्न अन्तः प्रविष्ट इति श्रुतेः किं जीवोऽर्विभुर्वा नाद्यः अणूदरे शास्तु: प्रवेशायोगात् प्रवेशे च सान्तरालस्याणुत्यायोगात् मध्यमस्य च सावयव.

·1 T आदिपर्वप्रकाश । त्वेन घटादिवदनियत्वाऽवश्यम्भावात विभुत्व विम्योश्च तयो कालाकाशा देरिव तुल्यत्वेन मिथ शास्यशास्तृत्वायागात् तस्मादुपादानोपादेयभावेन चाधिष्ठाताध्यम्तभावेन' वा ईशजावयो प्रवेष्टप्रवेश्यभावेन शास्तृशास्यभाव तेनेशस्यान्त प्रविष्टत्व सङ्गछते तथा च तयोरभेदोऽपि तात्विक एव एतेन कृष्णाद्वैतमेव भारतप्रमेयमिति दर्शितम् ॥ १३ ॥ अत्र विद्वदनुभव प्रमाणयति यदिति आत्मनि हार्दाकाशे पश्यन्ति प्रयगमेदेन प्रतिविम्वमिव आदर्श इयसन्दिग्ध वे दृष्टान्त ननु दृश्यते अन्य था दृश्यस्य जडत्वाप या वाड्मनसातीतत्वश्रुतियाकोप एव तेन कृष्ण एव पर तत्त्व मुक्तजनप्राप्य सर्ववेदान्तवेद्य नात परे किमपि सगुण निर्गुण चा तधमस्तीति दर्शितम् ॥१४॥ अनुग्रहार्य लोकानां विष्णुलोकनमस्कृतः । वसुदेवात्तु देवतयां प्रादुर्भूतो महाशाः ॥ १५ ॥ सफलनिगमवेद्य कृष्णतत्त्व विशुद्धम् प्रकृतिविकृतिभिन्न शान्तचित्तेकगम्यम् । निरवधिसुखरूप मारतोपक्रमे ऽसौ मुनिवरदिहान्ते वक्ष्यताद पुनस्तत् ॥१॥ मत सत्य पुण्य जनिमृतिभयत्राणमुदितम् धव ज्यातिब्रह्माद्वयममलमध्या ममिति यत् । तदेवाध्यक्ताद, परमपि जनानाम्परमुदे यदूना वीरो धाता प्रकटितवपुर्नन्दतनय ॥२॥ जगत्सूक्ष्म स्थूल प्रभवति ततो गच्छति लयम् यतो ब्रह्मादीना व्रजति बहुता सन्ततिरियम् । प्रवृत्तिर्यशादर्यत इह जनाना निजधियाम् मुदे प्रादुर्मूतो घजमुवि स कृष्णोऽद्भतक्षु ॥३॥ यस्योदारधिय पवित्रचरितान्यद्यापि शेपादयो गायन्तो न च पारयन्ति परया भक्त्या मुदा तत्परा । मुक्ता योगयलान्विता यतिबरा ध्यायन्ति यं योगिन सोऽय सर्वमयो ब्रजेशतनय सीर्य भारते ॥४॥ अभ्यासास्येत लिङ्गेन भारत हरिरीश्वर । मम्भ, पणादाना ता पर्यार्था निरूप्यते ॥५॥ 7 ·२४ सटीकमहामारततात्पर्यप्रकाशे अश्वावतरणे सर्वविभूतीनां स्वयं हरिः! - प्रायभूव लोकानां हितैषीत्याह सम्मुनिः ॥६॥ विष्णुापनशीलो यः पुरुपोत्तमसंशितः । लोकैम्रह्मादिभिः सनित्यमेव नमस्कृतः॥७॥ लोकानां सर्वभूतानां नमःस्थलजलौकमाम् । यथा योग्यतयाभीष्टप्रदानाय महायशाः ॥ ८॥ तत्राप्रयशसो भूमिमङ्गलानां परोऽवधिः। विशुद्धसत्त्वमय्यां श्रीदेवक्यां वसुदेवतः॥९॥ शुद्धसत्यात्स्वयं प्रादुरभूदानन्दसागरः। अनन्तकल्याणगुणः क्षराभरविलक्षणैः ॥ १० ॥ आविर्भूतस्य देवस्य स्वरूपं सद्विशेषणः । निरंप्यते यथा सद्भिसयो ध्येयोऽर्च्य ादरात् ॥ ११ ॥१५॥ अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः। अव्यक्तमक्षरं ब्राम प्रधानं त्रिगुणात्मकम् ॥ १६ ॥ अनादिनिधन इति । स्थूलदेहधर्मयोर्जन्ममरणयोावृत्तिः देवः दीव्य- मानः जगत्कर्ता किं तेजसः न प्रभुःजीवस्य स्वप्नेऽपि जगत्कर्तृत्वाभावात् । अन्यथा स्वप्ने प्रतिकूलसुषुप्त्यनुपपत्तिः। एतेन कर्मद्वाराऽपि जगत्कर्तृवं जीवस्य लाङ्गलं गवादीनुद्वहतीतिवन्निमित्तत्वमात्रेण नत्वीश्वरत्वेनेति दर्शि- तम् । अन्यक्तम् अव्याकृतं किं सुपुप्त कारणं यथोक्तं सुपुप्याख्यं समो. शानं यद् यीजं स्वप्तबोधयोरिति तव्यावर्तयति अक्षरमिति न भरत्यपरिणा- मित्वात् तत् तु अयोद्भवम् पतेन व्यटिस्थूलसूक्ष्मकारंणदेहव्यावर्त्तने तत्त्व पदार्थशोध उक्तः अन्यथा भगवति जन्माद्यप्रसक्तस्तद्वारकमनादिनिधनति विशेषणमनुपपन्नम्।तत्पदार्थमाह ब्रह्मेति वृहत्प्रधानं प्रधीयतेऽस्मिन् सर्वमिति लयस्थानं त्रिगुणात्मक सत्वरजस्तमोमयम् । अस्य सांच्याभिमतम्। अनात्म त्वं परिणामित्वं धारयन्नुक्तैर्विशेषणैः सामानाधिकरण्येन सर्वाधिष्ठानत्य दर्शयति ॥ १६ ॥ मात्मानमव्ययं चैव प्रकृति प्रभवं प्रभुम् । पुरुष विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं धूवाक्षरम् ॥ १७ ॥ तदेव आत्मानम् । अव्ययमिति विशेषणाभ्यां पुनढयति प्रधानत्वादेवे प्रकृतिम् उपादानं प्रभवम् उत्पत्तिनिमित्त प्रभुम् । अधिष्ठातारम् । ननु घटा.

·मादिपर्वकाशः। २५ देम॒दुपादानं चैत्रो निमित्तं कुलालः कत्ता अतुप्रयमपि देव एपेत्युक्तं तत्क: थमित्याशङ्कय तत्मदा तदेवानुप्राविशादति श्रुत्यर्थमाह पुरुप पूर्प वसतीति पुरुषः पुरश्च ज्ञानेन्द्रियाणि खल्लु पञ्च तथापराणि कर्मेन्द्रियाणि मन आदि, चतुष्टयं च प्राणादिपञ्चकमयी विपदादिपञ्च कामं च कर्म च तमः पुनरटमी पूारत्युक्ताः । आत्मानमव स्वमायया पुर्यष्टकाकारं कृत्वा तत्र प्रविष्ट इत्यर्थः । एवं एश्वरी प्रवेशान्तां सृष्टिमुक्त्वा जाग्रदादिविमाक्षान्तां साष्टं तदनुप्रविश्य मच्च यत्राभवदित्यादिश्रुत्युक्तां सगृह्णाति विश्वकर्माणमि ति विश्व पृथिव्यतंजारूपं सच्छन्दवाच्यं वाग्वाकाशाादरूपं त्यच्छन्दवाच्यं चेत्येवमादरूपं कर्मघटादिवत् क्रियाफलभूतं यस्येति विश्वकमी तम् । एवं विशेपणेरेव ब्रह्मण एव जीवभाष प्रदर्य तन्निवृत्युपायमपि तेरेव प्रत्याययति सत्वयोग सत्वेनैव धर्मज्ञानवैराग्यमूलेन याग प्राप्सिरम्य तम् सत्त्वक्तः। ग्राम- भाव प्राप्तावालम्बनमाह ध्रुवाक्षर प्रणवाख्यवर्णस्वरूपं चाव्यवाचकयोर भदात. । प्रणवमात्राभिरकारोकारमकारार्धमात्राभिरुपामिताभिस्तदर्थभूता विराट् सूत्रान्तर्यामिलुरीयाण्या प्राप्यन्ते इति भाव ॥ १७ ॥ अनन्तमचलं देवं ह नारायणं प्रभुम् धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम् ॥ १८ ॥ एतेषु कतमो मुग्न्यः प्राप्य इत्यत आह अनन्तमिति देशादिपरि- च्छेदशून्यं तुरीयमित्यर्थ ननु तत्तदवस्थायां मर्वपामानन्न्यमविशिष्टमित्या शङ्कयाह अचलमिति अवाधितम् । इतरेषां पाधोऽस्तित्यापेक्षिकमनन्तत्व मिति भावः । नन्वव कारणत्वादिनिपेधे शून्यतैव स्थान्नेत्याह देवमिति द्योतमान चिद्रुपमित्यर्थ । एव तवरबोजद्वारा तुरीयप्राप्तिमुक्त्वा तत्रैव द्वारान्तरमाह हममिति मंन्यासाश्रमरूपं तत्र हविक्षपेण श्रवणादिकं सि. इयतीति माऽपि द्वार नारायण फलस्थानीय महाविष्णुम् । एतद्विग्रहध्यान द्वारियाद विराड़ादिभावमारोहन्ति ध्यायिन फलगर्भ घीजानीवास्य गर्भ- ऽनन्तानि कारणानि सन्तीत्यन तुरीयविशेषणरेव विशिष्ट प्रमुमिति प्रभ- पत्यम्मात्कार्यमिति जगभूमाधिष्ठानं धातारं कार्य सत्ताम्फुयोः ममर्पकम् अनम जुग्गायदानस्तर जुन जालम अन्यतम् अस्टम् अधिष्ठात- व्यक्ती हि अध्यस्तमेव लुप्यतातो व्यक्तं परम् श्रादित्यवर्ण तमसः परम्ता. दित्यादया मन्त्राः य कारणात्परं प्राहुः अत एवान्ययं नाशपाधाभ्यां हीनम् ॥१८॥ ४

·२८
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
वित्तार्जन मखायैवमर्माहतामिति दर्शयन् ।
ऊचे दिग्विजयादृवं राजसूयक्रतुक्रियाम् ॥ २१ ॥
तत्रैवार्थी निहरणे विष्णुदैवतरर्पिषु ।
श्रादौ पूज्याद्यते द्वेष्टा सद्यो नश्यदितरितम् ।। २२ ।।
गोप्यः कामाद्भयात्कंसो द्वैपाश्चद्यादयो नृपाः ।
तीवभावाद्धरेः साम्यं लेभिरे कीटभृङ्गवत् ॥ २३ ॥
न तथा शूलयमाद्याः पीडयन्ति गदासुरान् ।
यथा परेपामुस्कपः पापिनो धार्तराष्ट्रवत् ॥ २४ ॥
अतीवमङ्कटनान्यः महायः कृष्णमन्तरा।
द्रौपदी तारयामास हनन्यशरणां हरिः ॥ २५ ॥
न बाह्यो नान्तरः शत्रुर्वाधते भगव जनम् ।
क्रोधदुःशासतौ कृष्णामापद्यपि न तेरतुः ॥ २६ ॥
हात्वापि परमाहात्म्यं न खलः खलतां त्यजेत् ।
दृष्ट्वापि कृष्णमाहात्म्य नेवाशाम्यत्मुयोधन ॥ २७ ॥
सत्यं सतां महान्पाशो येन पद्धाः पदात्पदम् ।
वञ्चिता अपि नो चेलुः समां अपि पाण्डवाः ।। २८॥
धर्मस्य गहन तत्त्वं सहसा न वदेद्बुधः ।
इत्यता द्राणभीमाद्या नोचुः किञ्चन ससदि ॥२९॥
नोपदेशो विना पार्न साफल्यं याति सत्कृतः ।
योधितो विदुरेणापि नात्यजदुर्मतिं नृपः ॥ ३० ॥
नास्यकार्य कदर्याणां नास्त्यक्षाम्य महात्मनाम् ।
नानुपेक्ष्यो हरेभक्त इति द्यते प्रदर्शितम् ॥ ३१ ॥
अन्यायेनागतां लक्ष्मी प्राप्य हृप्यन्ति दुर्जनाः ।
कर्णदुःशासनाद्यास्तां द्यते मम्प्राप्य हर्पिताः ॥३२॥
याच्यावाच्यं न जानोते दुर्जनः संपदं गतः ।
इति दुःशासनोक्तीनां मुनिर्भावमदर्शयत् ॥ ३३ ॥
इति संशंपतो साना सभापति दलिताः।
पुनरस्याधुना मारोद्धारं दुख हरीक्षित ॥ २४ ॥
साथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप ।
नारदस्तु तदा पश्यन् सर्वक्षत्रसमागमम् ॥ १॥

·सभापर्वप्रकाशः। २० सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां पुरुषर्षभ । अंशावतरणे या सा ब्रह्मणो भवनेऽभवत् ॥ २॥ देवानां संगमे तत्तु विज्ञाय कुरुनन्दन । नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम् ॥ ३ ॥ एवमादि पवाण सर्ववेदार्थभूतं भगवन्त ज्ञेयत्वेन प्रदयंदानी भग- वतः पूर्ववेदार्थभूत पूज्यत्वं ध्येयत्वं चोपपादयितु मभापर्वसाधारणोपक्रमः अथेत्यादिना तत्र राजसूये समनक्षत्रसमागमं पश्यन्नारदो भगवन्तं वासुदेव सस्मारेत्याह अथेत्यादिना वैशम्पायनो जनमेजयं प्रति अथ चिन्तां ममापेदे इत्यादिस्तम्यौ म बहुमानत इत्यन्तो ग्रन्थः नारदकृतभगवल्लालानुसन्धा- नपरः नारदस्य पूर्वापरानुमन्धानात् क्षमक्षयस्यातः परमुपक्रमा जात इति चिन्ता चित्तव्यथा स्मृतिर्वा श्रथावतरणात्यारा ब्रह्मसभायां निश्चितस्य भूभारहरणास्याभूदित्यर्थः ॥ १ ॥२॥ साक्षात् स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः । प्रतिज्ञां पालयं श्चैव जातः परपुरञ्जयः ॥ ४ ॥ पुण्डरीकाक्षमिति पुण्डरीक ब्रह्माण्डाख्य समश्नुते व्याप्नोतीति पुण्डरीकाक्षस्तं पीजान कुरतरूपमेषु ईशसूत्रचिराट्रसु अनन्तवीजगर्भफ- लोपमः श्रीरष्ण अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायक इति प्रसिद्ध विग्रहयतोऽप्यस्य सर्वव्यापकत्व श्रुतिन्यायपमिद्धम् अन्तस्तद्धर्मापदेशादिन्यत्र य एपोऽन्त रादित्ये हिरण्यमयः पुरुषां दृश्यत हिरण्यश्मथूर्हिरण्यकशः श्रापादात् सर्व एव सुवर्णम्तस्य यथा कथा स पुण्डरीकमेव अक्षिणी तस्योदितिनाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदेति नामरूपवन्तम् । श्रादित्यमण्डलान्त- चतिनं नारायणमुदाहृत्य तस्य ऋषमाम च गेयाविति नारायणस्य कृत्स्न प्रपञ्चात्मके नक्साम अद्गुलिपर्वणी इत्युक्तं ततोऽनन्तकोटिब्रह्माण्डाश्रयत्वं । मूल्यांकृतब्रह्मणो युज्यते स विभुनारायण उक्तार्थः क्षत्रे क्षत्रियजातो जातः स्वयमेवाविरभूदित्यर्थः ॥३॥ ४॥ सन्दिदेश तु पुण्योऽसौ वियुधान् भूतकृत्स्वयम् । अन्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनीकानवाप्स्यथ ॥५॥ इति नारायण शम्भुभंगवान् जगतः प्रभुः ।

·३०
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
सादिश्य विबुधान् सर्वानजायत यदुक्षये ॥६॥
क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः ।
परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट् ॥ ७ ॥
योऽसौ भगवान् कृष्णः मर्वभूतकर्तृत्वन मवेश्वरः पुरा स्वयं विबुधा-
निन्द्रादीन्देवान् सन्दिदेशाशप्तवान् भो देवाः यूयमसुराश्च परस्परं वध्यबा
तकभावेनाभिनिघ्नन्तः युनर्लोकानवाप्स्यथ इति आदिश्य यदुक्षये अजायत
सोऽयं हरिमानुपपन्नामास्त इति अष्टमेन सवन्धः ॥ ५॥
नारायणस्यैव शंभुत्वं चतुर्वक्तापरपर्यायं भूतभावनत्वं चेति युक्तम् ।
एकस्यैव भगवतो वासुदेवस्य त्रिमूर्तिधारित्वात् यतुक्षये यटुगृहे ॥ ६ ॥
वशभृतां वरः सर्ववशानामादिकतुर्हरण्यगर्भस्यापि पितेत्यर्थः॥७॥
यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते ।
सोऽयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः ॥८॥
महो वत महद्भुतं स्वयम्भूयदिदं स्वयम् ।
पादास्यति पुन क्षत्रमेवं बलसमन्वितम् ॥ ६ ॥
इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास धर्मवित् ।
हरि नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरिज्यं नमीश्वरम् ॥१०॥
तस्मिन् धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः ।
महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्यौ स बहुमानतः ॥ ११ ॥
अहो भगवतोऽचिन्त्यमाहात्म्यमतक्यश्वर्य चैत्याह यस्येति द्वाभ्यां
महद्भुतं महाविष्णुः स्वयः अस्मदादिवच्छरीरव्यापाराश्रयत्वेनापि भवन
न सहत इत्यर्थः। आदास्यति पाच्छेतुमिच्छति । पुनरिति असकृदेतदनेन
कर्मकृतमस्तीति सूचितम् ॥ ८॥९॥
धर्मविदां श्रेष्टो नारदः धर्मराजस्य यौरिज्य पूज्यम् ॥ १० ॥११॥
युधिष्ठिर उवाच ।
कस्मै भवान्मन्यतेऽर्घमेकस्मै कुरुनन्दन ।
उपनीयं मानं युक्तं च तन्मे ब्रहि पितामह ॥१२॥

·सभापर्वकाशः। ३६ वैशम्पायन उवाच । ततो भीष्मः शान्तनवो बुद्ध्या निश्चित्य वीर्यवान् । वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णं पूजनीयतमं भुवि ॥ १३ ॥ बुद्ध्या इति बुद्धयति जानाति तत्वमन्येति बुद्धिः श्रवणमननध्या- नात्मिका चित्तवृत्तिः तथा निश्चित्य साक्षात्कृत्य अहणीयाः ब्राह्मणा देवता प्रमादहेतुत्वात् । श्रहणीयतरा देवाः कामपूरकत्वात् । अहणीयतमो भगवान पुरुषोत्तमः साक्षादानन्दघनः श्रीकृष्णः तस्य सर्वस्याप्यन्यत्वेन परमप्रेमा. स्पदत्वात् अन्यम्य सर्वम्यापि तत्प्रीत्यर्थत्वात् तथा च श्रुतिः न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्ति आत्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ती- ति तत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयोऽन्यस्मात् सर्वस्मादन्तरं यदयमात्मेति च । स चात्मा भगवान कृष्ण एव सर्वविलक्षणः परमात्मशब्दाभिधेयः । भुवीति कर्मभूमी सम्यक् पूजनीयतम । तद्भिन्नस्य मवस्याप्यनात्मत्वेन दुःखात्मत्वेन चो- पक्षयित्वं हेयत्व वा द्रष्टव्यम्।भुवोनि इहचंदचेदीदद्यसत्यमस्तीति श्रुतेरन्यत्र तदलाभादिति भावः ॥ १२ ॥ १३ ॥ एप ह्य पां समस्तानां तेजोवलपराक्रमै । मध्ये तपनिवाभाति ज्योतिपामिव भास्कर ॥१४॥ एवं क्षराक्षरविलक्षणस्य पुरुषोत्तमाश्यस्य परमात्मनो जिज्ञास्यत्य- मुक्त्वा स्वरूपमाहेप इति एष पुगेवर्ती श्रीश्यामसुन्दरो भगवान कृष्णः सूर्यश्च ज्योतिपा पदार्थप्रकाशकानां सूर्यचन्द्राग्निवागादीनां चन्द्राग्नि तारादीनां च समस्तानां सम्यगस्तं गतानां ये स्वप्नावस्थायामदनि च धर्म तस्तपन्नाभातीति योजना। अयं भावः न तावदग्निः स्वयं ज्योति सूर्यकान्ता दिद्वारा सूर्यस्यैवेन्धनादौ तद्रूपेणारूढत्वात् नापि चन्द्रतारादि तस्य जल- मयस्य सूर्यज्योतिपैव भास्यत्वोत् ययायं दृष्टान्तः एव चक्षुरादयोऽपि न स्वशक्त्या प्रकाशकाः किन्तु प्रात्मसत्तानुवेधादेव तथा यथाऽन्याधभावे- ऽपि सूर्यः इतरनिरपेक्षः प्रकाशयति एयरमात्मा चक्षुराद्युपरमेऽपि स्वप्ने स्वप्रकाशेनैव सर्व वामनामयं पदार्थजातं प्रकाशयति तस्य भामा ममिदं विभाति । अत्राय पुरुषः स्वयं ज्योतिरिल्यादिश्रुतिभ्य तेजोबलपराक्रमै तेजः प्रकाशः यलं तेजोऽन्तराभिभवसामर्थ्य पराक्रमः निरवशेषेण तमोना- शकत्वं च दृष्टान्रो तज आदि दान्तिके तु तेजः चित्मसाशा बलमवाध्यत्वं ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे पराकमा मापादानत्वेन सर्वव्यापकत्वं च कथापक्षे तु तेजः कान्तिः बल पराभिभवमामर्थ्य पराक्रमः संग्रामोद्यमः स एव भूतो भगवान् कृष्ण एवं पूजनीयतम इति भावः ॥ १४॥ असूर्यमिव सूर्येण निर्वातमिव वायुना। भासितं हादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः ॥ १५॥ तम्मै भीष्माभ्मनुज्ञातः मह देवः प्रतापवान् । उपजहऽय विधिवद्वाष्र्णेयायार्घमुत्तमम् ॥ १६ ॥ असूर्यामवेति यया गाढान्धकारस्थ घटादि अम्तकल्पमप्रकाशमान च तस्य सतारफूर्ती सूर्यणेव भवतः एवमहङ्कारादवियदादिघटान्तस्य च जगतः मत्ताप्रकाशौ कृष्णाधीनावेवेति पूर्वोक्तस्यैव विवरणम्। एवं च तथा निवात वातशून्ये विद्यमानाञ्जन्तून्वात एवाल्हादयति एवमयं कृष्णः स्वरूपानन्देन जगदाल्हादयति एष ह्यवानन्दयति । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तोति श्रुतेः सोऽय प्रत्यग्दृष्टिरूपोऽद्वयानन्दात्मको भगवान् स्वाधीनया निजमाययो भक्त्यानुग्रहाय प्रकटीकृतलीलाविग्रहोऽ- प्यखण्डेश्वर्यादिगुणः कृष्ण एव पूज्यतम हात तात्पर्यार्थः नोऽस्माक सदः संसत् ॥ १५॥१६॥ प्रतिजग्राह तत् कृष्णः शास्वदुष्टेन कर्मणा । शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवेन चसमे ॥ १७ ॥ स उपालभ्य भीमं च धर्मराजं च संसदि । प्रथाक्षिपद्वासुदेवं चेदिराजो महाबलः ॥ १८ ॥ भक्त्या समर्पित वस्तु भगवान् हरिरीश्वरः । स्वाकरोत्यव धर्मण यथार्धादि समर्पितम् ॥ १७॥ पूज्यावधिमपीशानं पूजितं दुर्जनो जन । जमहले रकम शिशुपालोऽयाधामतिः॥१८॥ नामी देयोऽह्यानुनयो नायमर्हति सान्त्वनम् । लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽहंणं नाभिमन्यते ॥ १८ ॥ क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृत्तांवरः ।

·३३
सभापर्वप्रकाशः ।
यो. मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः ॥ २० ॥
सस्यां हि समिती राज्ञामेकमप्यजितं युधि ।
न पश्यामि महीपालं सात्वती पुरतेजसा ॥ २१ ॥
न हि केवलमस्माकमयमय॑तमो मतः ।
प्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः ॥ २२ ॥
वेदैकगम्यं परदैवतं श्रीकृष्णं विनिन्दन् दमघोषपुत्रः ।
उपेक्षणीयो नतु सान्त्वनाई इत्याह भीष्मः कुरुराजवर्यम् ।
अनुनयः पितप्रसादनं सान्त्वन शमम् ॥१९॥
तत्र मूढं मूढभापयेव बोधयेदिति न्यायेन शिशुपालमतमनुसृत्यैव
कृष्णस्याधिक्यमाह द्वाभ्यां क्षत्रिय इति ॥ २० ॥
सात्वती देवकी ॥ २१॥
इतोऽप्यधिकमाह नहोति त्रिलोकान्तर्गतानां ब्रह्मादीनामपीत्यर्थः॥२२॥
कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
जगत्
सर्व च पाणनिखिलेन प्रतिष्ठितम् ॥ २३ ॥
इदानीन्तनक्षत्रियेभ्य ऋषभाः श्रेष्ठा हिरण्याक्षादयः वार्णयः सर्व
प्रतिष्ठित विलीनं किं कनककुण्डलन्यायेन नेत्याह निखिलेनेति सत्यामपि
कनवबुद्धौ कुण्डलबुद्धयनपायात्। रज्जुसर्पन्यायेनैवेय प्रतिष्ठा ज्ञानादेव तु
कैवल्यमिति श्रुतेश्च पक्षान्तरे तु ब्रह्मणः कनक्वत्परिणामित्व कुण्डलस्यैव
प्रपञ्चस्य क्रियया प्रविलाप्यत्व च स्यात् तथा च असगोह्यय पुरुष इत्य-
सत्वश्रुतीनादेवेत्यवधारणन्याकोप इति दिक् ।। २३ ॥
तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् ।
एवं वक्तुं न चाहंस्त्वं मा ते भूद् बुद्धिरीदृशी॥२४॥
ज्ञानवृद्धा मया राजन् बहवः पर्युपासिताः ।
तथा कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान् ॥ २५ ॥
समागतानामौषं बहून् बहुमतान् सताम् ।
कर्माएपचिन्तयन्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः ॥२६॥

·३४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे बहुश कय्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे। न केवलं वयं कामाच्चेदिराज जनार्दनम् ॥ २७ ॥ न संवन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थ वा कथं चन । अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम् ॥ २ ॥ यश सौर्य जयं चास्य विज्ञायाची प्रयुञ्जहे। न च कश्चिदिहास्माभि सुवालोऽप्यपरीक्षित ॥८॥ गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरय॑तमो मत । ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिक ॥३०॥ त्वमिति भीष्मोक्ति शिशुपालं प्रति ॥ २४ ॥ उक्तेऽर्थे प्रमाणमाह ज्ञानवृद्धा इत्यादिना ॥ २५ ॥ फर्माणि पूतनावधादीनि ॥ २६ ॥२७॥ कृतार्थ कृतमर्थमुपकारम् ॥ २८ ॥ २९ ॥३०॥ वैश्यानां धान्यधनवाञ् छूद्राणामेव जन्मतः। पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ ॥३१॥ वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाप्यधिकं तया । नृणां लोके हि कोऽन्योऽस्ति विशिष्टः केशवानृते ३२ दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्य धीः कीर्तिवुद्धिरुत्तमा । संनतिः श्री तिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताच्युते ॥३३॥ तमिमं लोकसंपन्नमाचार्य पितरं गुरुम् । शर्यमर्चितमहिं मर्व संक्षन्तुमर्हयं ॥ ३४ ॥ ऋत्विग्गुरुर्विदाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः । सर्वमेतद्धृषीकेशस्तस्माटभ्यर्चितोऽच्युतः ॥ ३५ ॥ कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाव्ययः ।

·7 सभापर्वप्रकाशः। कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम् ॥ ३६ ॥ वैश्यानामिति लेहमीपतित्वात् पुराणपुरुषत्वाच ॥ ३१ ॥३२॥ नियताऽच्युतेऽकर्मज वात् धन्यत्र सर्वत्रैषां कर्मादिजत्वादस्थैर्य म. पति अच्युते तु स्वभावत एवैते गुणा अच्युतास्तिष्ठन्तीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ लोकसपन्न झानम्मपन्नम् ।। ३४॥३५॥ लोकदृष्ट्या कृष्णमाहात्म्यमुक्त्वा शास्त्रदृष्टयापि तदाह कृष्ण एवेति उत्पत्तिरपि उपादानमपि अव्ययः अविनाशी 'अपरिणामित्वात् रज्जुक्त परिणाम्युपादानस्य नाशावश्य भावादिति भावः अप्यय इति पाठे लयस्थान कृष्णस्य कृते कृष्णार्थ, सर्वशेषित्वात् कृते इत्यव्ययं -तादयं निपात्यते भूतमुत्पन्न तेन विनाश्यप्येतत् कृष्ण एव सत्य इत्यपि शेयम् ॥ ३६ ।। एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः । परश्च संघभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः ॥ ३ ॥ 'नवपरिणामित्वं कृष्णस्य कथं परिणामित्वमाकाशादिकं प्रत्युपा दानत्व कारणस्य कार्यसजातीयत्त्वनियमादित्याशङ्कयाह पप प्रकृतिरुपा- दनमव्यक्ता अप्रकटा रज्जुरिवास्पष्टमदृष्टा सर्वम्य कर्ता महदहङ्कारादिरप्य- यमेव परिणामवद्विवर्तेऽपि कार्यस्य कारणान्यत्वात् महदादेश्च विवर्तकप- त्वात् । नन्वन्योऽन्यत्रान्यत् कल्पयति महदादेस्तु कथं सदात्मनि स्वस्वक- ल्पकत्वामत्याह सनातन इति सुषुप्तिप्रलयादावपि तेषां सस्कारात्मना सत्त्व मस्ति प्रतः कदाचित् प्रतीयमानत्वाम् मिथ्यात्वेऽपि भ्रमतत्संस्कारपरम्प- रया पीजाङ्कुरवदनादित्वान्महदादिरपिसनातनोऽनादिरेवैत्यर्थः। नन्वेवं घृत काठिन्यवत् श्रीकृष्णे परमात्मनि महदादेराविर्भावतिरोभावो उक्तौ स्याताम् तथा च परमात्मसाम्यसत्ताकत्व तयोः स्यादित्यत प्राह पर इति सर्वभूते. भ्य उत्पन्नेभ्यो महदादिभ्योऽतिरिक्त महदाद्युपादानं त्वज्ञातप्रकृतिशब्द- याच्या मायैव न तु साक्षाचिदानन्दात्मा हरिः सत्तादिभावरूपापि-याधे सति पस्तुधृत्या कालत्रयेऽपि तत कार्य नामीदिति प्रत्ययात् । यादृशो यक्षस्ताहशो पलिरिति न्यायेन कार्यवत् अनिर्वायैव कल्प्यते अतः कृष्ण एव परो न तु माया तस्याकालिकयाधविषयत्वादिति भाव पूज्यतम इति निरुपाधिकप्रेमविषयत्वेन सर्वशेषित्व प्रत्यगात्मत्वं चोक्तम् अच्युत इति भोक्तृत्वादिरूपसकलविकारनिषेधान्नित्यमेकरसत्वादानन्दधनो हरिरेव पन्यतम इति सिद्धम् ॥ ३७ ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे बुद्धिर्मनो महद्वायुरतेजोऽम्भः सं मही च या। चतुर्विधं च यद्भूतं सर्व कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ ३८ ॥ आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये। दिशश्च विदिशश्चैव सर्व कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥ ३८ ॥ अग्निहोत्रमुखा बेदा गायत्री छन्दा मुखम् । राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम् ॥ ४० ॥ नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्य स्तेजसां मुखम् । पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां सुखम् ॥ ४१ ॥ ऊधव तिर्यगधश्चैव यावती जगती गतिः। सदैव त्रिषु लोकेषु भगवान् केशवो मुखम् ॥ ४२ ॥ अत एव कृष्णाद्वैत सिद्धमित्याह बुद्धिरित्यादि पञ्चभि बुद्धिरह हार मन इतीन्द्रियाण्येकादश महान महत्तत्त्व वाय्वादिपञ्चकेन पञ्चत न्मात्राणा स्थूलभूताना च ग्रहण चतुर्विध जरायुजादि भौतिकम् ॥ ३८ ॥ अन्यत्सर्व स्पष्टम् ॥ ३९ ॥ ४० ॥४१॥ ४२ ॥ सायं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते । सर्वत्र सवदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते ॥ ४३ ॥ यो हि धर्म विचिनुयादुत्कृष्टं शक्तिमानर । सवै पश्येद्ययाधर्म न तथा चेदिराडयम् ।। ४४ ॥ सवृद्धवालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु । को नाहं मन्यते कृष्णं को पाप्येनं न पूजयेत् ॥४५॥ एवमुक्त्वा ततो भीष्मो विरराम महाबलः । व्याजहारोत्तरं तत्र सहदेवोऽयंवद्वचः ॥ ४६ ।। केशवं केशिहन्तारमप्रमेयपराक्रमम् ।

·सभापर्वप्रकाशः ।
३१
पूज्यमानं मया यो व. कृष्णं न सहते नृपाः ॥ १७ ॥
सर्वेषां बलिनां, मूर्ध्नि मयेदं दर्शितं पदम् ।
एवमुक्तं मया सम्यगुत्तरं तु प्रवीतु सः॥ ५८
स एव हि मया बध्यो भविष्यति न संशयः ।
मतिमन्तश्च ये केचिदाचार्य पितरं गुरुम् ॥ ८ ॥
अय॑मचिंतमहिंमनुजानन्तु तेऽनुगाः।
ततो न व्याजहारपां कश्चिद्बुद्धिमतां सताम् ॥५०॥
मानिनां बलिनां राज्ञां मध्ये वै दर्शिते पदे ।
ततोऽपतत्पुष्पवृष्टिः सहदेवस्य मृधंनि ॥ ५१ ।।
सर्वत्र सर्वदा सत्तास्फुर्तिप्रदत्वेन सन्तमिति शेषः ॥ ४३ ॥
उत्कृष्ट धर्म भगवत्तत्वदर्शनम् ॥ ४४ ॥ ४५ ॥
य एवंविधः कृष्णः स एव वसुदेवसूनुरिति सहदेवप्रतिमानारदवच-
माम्यां निश्चेतुमुपक्रमते एवमुक्त्वेत्यादिना ।। ४६ ।।
अप्रमेयो निर्गुणत्वात् परं पश्चाद्भाविकार्य तत् । अतिक्रामति व्याप्नो.
तीति पराक्रमं जगदुपादानम् अप्रमेयश्चासौ पराक्रमश्चेति ममास. शुद्धश-
बलग्रारूपोऽयं केशिइन्तेत्यर्थ ॥४७॥४८॥ ४२ ॥ ५० ॥ ५१ ॥
अदृश्यरूपा वाचश्चाप्यब्रुवन् साधुसाध्विति ।
शाविध्यदजिनं कृष्णं भविष्यद्भुतजल्पकः ॥ ५२ ॥
सर्वसंशयनिर्मोक्ता नारदः सर्वलोकवित् ।
उवाचाखिलभूतानां मध्ये स्पष्टतरं वचः ॥ ५३ ॥
कृष्णं कमलपत्राक्षं नार्चयिष्यन्ति ये नराः ।
जीवन मृतास्तु ते जेया न संभाष्याः कदाचनः ||५||
एष तिष्ठति गोविन्दः पूजितोऽस्माभिरच्युतः ।
यस्य वा त्वरते बुद्धिमरणाय स माधवम् ॥ ५५ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे ( कृष्णं श्यामम् ॥ ५२ ॥ .... न नु उपाध्यविवक्षया ब्रह्मभावोऽस्मदादीनामप्यस्ति तद्विवक्षायां तु कृष्णस्यास्माकं वा ज्ञानेश्वर्यतारतम्येऽपि तस्य व्यावृत्तवनास्मदादिवदुभ- यविधब्रह्मभावो नास्त्येवत्याशङ्कयाह कृष्णमिति । यथा परिमाणतारतम्यस्य विश्रान्तिराकाशादौ देशतः कालतश्चापरिच्छेदाभावात दृष्टा तथा ऐश्वर्यता तारतम्यस्यापि द्रष्टव्या ननु प्रलय कार्यमावनाशस्य वक्तव्यत्वात्कथं कृप्यावियहस्य कालापरिछेद्यत्वं युज्यतेति चेन्न तस्याकार्यत्वात् । महि पूर्वेदाहतस्य हिरण्यश्मश्रुत्वादिविशिष्टम्य ब्रह्मणः कार्यत्वं वक्तुं शक्यम् । अन्तस्तद्धर्मापदेशादिति न्यायविरोधात् । शास्त्रान्त्यन्यायविरोधाच्च तत्र हि नित्यसिद्धेश्वरांदाचीनानां ज्ञानध्यानसिद्धानामीश्वराणामश्वर्य' विय दादिजगत् सृष्टिसहारादिव्यापारवज तेन सह भोगमाम्यमात्रा हेतुश्चात्रोक्तः असन्निहितत्वादिति । भौतिकपदार्थसृष्टयादिसमकाले हि तेषां सृष्टिप्रलया विति न ते भूतोत्पत्तिप्रलयंकाले सनिहिताः अयं तु तदानीमपि सन्निहितो. ऽस्तीति नित्य एव व्यवहारतः सर्गपरम्परया आद्यन्तशून्यत्वात्तद्धतुहेतोर- स्यापि तथात्व दुवारम् । नन्वस्य नित्यत्वे सल्लोकादेरपि नित्यत्वं वाच्यं तथा चाद्वैतक्षतिरिति चेत् भ्रान्तोऽसि यथा त्रैलोक्यनाशेऽपि ब्रह्मलोकादि कमस्ति यथा सत्स्वपि ब्रह्मलोकादिप्यस्मदादीनां शुद्धकैवल्यमप्रतिहत तथा तस्मिन्नपि सति भविष्यतीति कानो हानि तस्माद्युक्त कमलपत्राशस्य भग वतो वासुदेवस्य पूर्वोक्तरीत्या असङ्गस्य साक्षात्परब्रह्मत्वम् । इतरेषां तूपा- धितादात्म्यव्यवहितमिति महान्भेद इति युक्त कृष्णस्याघनीयतमत्वम् । एत. स्यैव साम्वभानुदुर्गागणेशादीनि रूपान्तराणि लोके पूज्यतया प्रसिद्धानि तत्तदुपासकरुचिवैचित्र्यादेतद्रूपवैचित्र्य भक्तवात्सल्यतया गृणाति न तेन भेदगन्धं भजते वस्तुतत्त्वम् । क्षराक्षरो भगवान् पुरुोत्तम एकैवास्तीति सर्वमनवद्यम् । केचित्साम्ब मिहिरमपरे वक्रतुण्डं तथान्ये । दुर्गामन्ये विदुरिममयो विष्णुमन्ये रसज्ञाः ।। सर्धाकार विदितमपितं मङ्गलं मङ्गलानाम् । ध्याये मातः सकलमतिभिः सुन्दरं श्रीमुकुन्दम् ।। एवं पूज्यतमत्वेन हरिरेव श्रुतेर्मतः पूर्ववेदार्थ एवात्र संक्षेपेणं प्रदर्शि- तः॥५३॥ ५४॥ ५५॥ कृष्णमायतामद्य युद्धे चक्रगदाधरम् ।

·-
संभापर्वकाश;-
३
यावदस्यैव देवस्य देह, विशतु. पातितः ॥ ५६ ॥
एवं-भगवतः पूज्यतमत्वमभिधायेदानी द्वेषादिनाप्यन्ते भगत्स्मरणं
भगवत्प्राप्तिहेतुरिति दयितुमुपक्रमते । तत्र धर्मराजसंमोद कृष्ण समर्चिते
सति कुपितः शिशुपालो भगवन्त वस्तुतस्तुवन् भीष्मवाक्यं प्रथम दर्श-
यति ।। ५६॥
तथा अषत एवास्य भगवान् मधुसूदनः।
मनसाऽचिन्तयञ्चक्रं दैत्यगर्वनिपूदनम् ॥ १७ ॥
एतस्मिन्नेव काले तु-चक्र हस्तगते मति ।
उवाच भगवानुच्चैर्वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५८ ॥
शृण्वन्तु मे महीपाला येनैतत्क्षमितं मया ।
अपराधशतं क्षाम्यं मातुरस्यैव याचने ॥ ५८ ॥
दत्त,मया योचितं च तद्वै पूर्ण हि पार्थिवाः ।
अधुना बधयिष्यामि पश्यतां वो महीक्षिताम् ॥६
एवं भोप्मवाक्यं श्रुत्वापि पुनरपि शिशुपालो जगज भगवन्तं युद्धा-
याइवयत् ततो गूढाशयन स्तुतोऽपि भगवान् रुटयर्थाऽभिप्रायेण लोकह-
दृयां तं हन्तु तन्निष्ठं वैरमाविष्कृत्य चक्र सस्मारेन्याह तथेति ॥५०॥५८||५९॥
याचित मया दत्त प्रतिश्रुतं तानि शतमपराधानाम् । वयिष्यामि पधं
प्रापयिप्यामि ण्यन्ताद् वधशब्दाल्लुट् ॥ ६०॥
एवमुक्त्वा यदुश्रेष्ठश्चेदिराजस्य तत्क्षणात् ।
व्यपाहरच्छिरः क्रुद्धश्चक्रणामिनकर्षणः ॥ ६१ ।।
स पपात महाबाहुर्वजाहत इवाचलः ।
ततश्चेदिपतेर्दैहात्तेजोऽयं ददृशुनृपा. ॥ ६२ ॥
तेजोलिनं शरीरं अग्न्यं संसारानादितया अनादितच्च भगवतास्वमहिः
मानं प्रकागयता सर्वां दृष्टिविषयीकृतं सत्यकामः सत्यमकल्पोऽचिन्त्य-
माहात्म्योऽतयैश्वर्यादिसंपन्नः कर्तुमकतुंमन्यथा कतुं समर्थी हरिस्तस्या-
न्ययाकरणे न किमप्यसभावितमिति द्रष्टव्यम् ॥ ६१ ॥ २॥

·४३ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे उत्पतन्तं महाराज गगनादिव भास्करम् । ततः कमलपवाक्षं कृष्णं लोकनमस्कृतम् ॥ ६३ ॥ ववन्दे च तदा तेजो विवेश च नराधिप । तदद्गुतमत्यन्तं दृष्ट्वा सर्व महीक्षितः ।। ६४ ॥ यद्विवेश महाधा तत्तेजः पुरुषोत्तमम् । प्रहृष्टाः केशवं जग्मु संस्तुवन्तो महर्षयः ॥ ६५ ॥ ब्राह्मणाश्च महात्मानः पार्थिवाश्च महाबलाः । शशंसुनिवृताः सर्व दृष्ट्वा कृष्णस्य विक्रमम् ॥६६॥ आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्या चिन्तितो हरिः । गोविन्द द्वारकावासिन् कृष्ण गोपीजनप्रिय ॥ ६७ ॥ अहो भगवतः श्रीमन्मुकुन्दस्य माहात्म्यं यः द्विषतोऽप्येताहर्शी गति वितरतीति येन केनाप्युपायेन स्वस्मिन्नावेशितचेतसां पुंसां स्वाराज्यपद- पीदातृत्वमेव मुकुन्दस्य मुकुन्दत्वमिति दर्शयति उत्पतन्तमिति सार्धद्वयेन । यं कर्मिणः कर्मभिरर्चयन्तो ध्यायन्त ईश यं योगिनोऽपि बोधयन्तः। गायन्ति यं सतत श्रुतिमौलिनिष्ठाः प्रापुस्तमेव पुरुष सलु द्वषिणोऽपि ॥१॥ गति कामाद् द्वेपाद्यदपि ददतस्तत्परधियाम् मुकुन्दत्त्वं लोके प्रथितामह विष्णोरजजने । तथाप्याराभ्योऽसौ विमलयशसे सात्विकधिया हरिः श्रोत्या प्रेम्णा प्रथयति यतोऽमुं निजगुणः ॥ २॥ ध्रुवप्रहलादादेरेिव भगवति प्रेमकलया- संदौत्कण्ठ्यात् घुमः सपदि भजत श्रीहरिरसौ। प्रसन्नः स्वात्मानं प्रक्टयति साकारमगुणम् तथा नान्योपायरिति यति वेदः स्मृतिरपि ॥ ३ ॥ यस्येक्षणाजगदिदं सकलं सहेतु प्रादुर्भवत्यापलमेति लयं निमेषात ।

·सभापर्वप्रकाशः। ४१ यत्पादपद्ममकरन्दरसेप्सवः स्यु. मुक्तास्तमच्युतमह शरणं प्रपद्ये ॥ ४ ॥ एवं येन केनाप्युपायन मतः कृष्ण प्रविष्टं यस्य तस्य न पुनः संसार- संबन्धोऽस्तीति दर्शितम् ।। ६३ ॥ ६४ ॥६५॥ ६६ ।। इदानी भगवतः कृष्णस्यैव शरण्यत्व नान्यस्यति दर्शयितुं कुरुसंसदि दुःशासनेनाकृष्टया द्रुपदराजकन्यया अनन्यशरणीकृतो भगवानित्याह आ. कृष्यमाणइति हरिः सर्वदुःखहर्ता गोविन्द गवामिन्द्रियाणाम् । विन्दतीति गो- विन्दो लब्धा संर्वन्द्रियचालकत्वात् संनिहितः मां कथं न जानासि समिहि- तोऽप्यशक्तः किं कुर्यादत आह द्वारकावामिन्निति एफरात्रेणैव स्वीयान् श्रापदः सकाशादुद्धतुं समुद्रमध्ये तां पुरों प्रति सर्वनगरस्य युगपत्प्रापणं च कुर्वतस्तव मम वारणमीपत्करमित्यर्थः । ननु संनिहितः शक्तश्च किमिति दुष्टामनुगृह्णीयादत आह कृष्णति स्मृतमात्र एव सर्वदोपकरण दुटै- गपि स्मृतः सन् तदीयमकलदुष्टत्वानरसनपूर्वरुपरमानन्दपदप्रद इत्यर्थः ननु तथापि। अनृतं साहमं माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौच निर्दयत्व च स्त्रीणां दापाः स्वभावजा ।। इत्युक्तः स्वाभाविकस्त्रोदीषा नापनेतुं शक्यः नत्वाशीविषदष्ट्राऽमृत. सवा कर्तुं शक्यत्यत माह गोपोजनाप्रेय इति यद्यपि स्त्रीदोषाः स्वाभाविका अनीश्वरैः परिहर्तुमशझ्यास्तथापि तव सर्वेश्वरस्य श्रीगापाजनांप्रयस्य प्रज. घधूकृते कृतावतारस्य श्रीनन्दनन्दनस्यानन्तब्रह्माण्डकोटिनायकस्यानन्त- दोषदुष्टपूतनाद्यसुरोद्धरणशीलस्य पतितपावनशिरोमणेः श्रीमन् मुकुन्दस्य मादृश्यास्त्वदेकशरणायास्त्वयैव राजसूयाभिषेकेणानुगृहीतायाः सर्वदोपा. पहरणे कथं न सामर्थ्यमित्यर्थः ॥ ६७॥ कौरवैः परिभूतां मां किं न जानासि केशव । हे नाथ हे रमानाथ ब्रजनाथात्तिनाशन ॥ ६॥ वेदान्तवेद्यमरविन्दविशालनेत्रम् द्वारावती कृतनिवासमकुण्ठधिष्ण्यम् । आनन्दकुन्दमघनाशनमादरेण कृष्णा प्रजेशतनय शरण जगाम ॥१॥ गोप्यो मुकुन्दरसिका व्रजराजसूनुः ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे गोपीप्रियस्त्विति कथा प्रथितारिलोक्याम् । एतद्विशेषणविशिष्टमतः शरण्यम् यं द्रौपदी वृतवतीतमहं प्रपद्ये ॥२॥ कौरवैरिन्द्रियप्रायैः परिभूतजन हरे। स्वस्मिन् रतिप्रदानेन समुद्धर कृपानिधे ॥३॥ केशवः कश्च अश्च ईशश्च ब्रह्मविष्णुरुद्राः तैः सह वाति गच्छतीति केशवः ब्रह्मादीनामपि प्रवर्तकः तदात्मकेति अतः सर्वथा त्वं मामनुग्रहणी- प्वेति भाव न नु पाण्डवानां सती त्वं किमिदमति दीनवद्भापसे इत्यत पाह हे नाथेति हे निरुपयरितस्वामिन् पाण्डवास्तु स्वयमेव धर्मसङ्कटे निमग्ना न मामुद्धर्तु क्षमाः अतस्त्वमेव मुल्यो नाथोऽसि सर्वशक्तित्वादुद्धरणे समर्थ इत्यर्थः। ननु तथापि तव स्वर्गलम्यवतारत्वात स्वस्योद्धरणे सामर्थ्य भवत्या एव किन्न तस्यापि स्वामित्वात्सर्वश्वरत्वात् सर्वसामर्थ्य नतु स्वर्गलक्ष्यास्त- स्थाः कर्मफलत्वादतीवतुच्छत्वमितिभावः तथा च किमन्याश्रयणेनत्यत आह हे रमानाथेति । स्वर्गलक्ष्मी तु रमाया विभूतिकणस्त्वं तु सस्या नाथ. किञ्च श्रार्तिनाशनेति गोवर्धनोद्धरणदावाग्निपालनादिना व्रजवासिनामातिरत्वयैव नाशिता तथा ममापि तव सखीत्वादात्ति नाशयेति भाव ॥६८॥ कौरवार्णवमग्नां मामुद्धरस्व जनार्दन । कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन । प्रपन्नां पाहि गोविन्द कुरुमध्ये च सीदतीम् ॥ ६ ॥ सर्वश्वरं सकलदुःखहरं रमेशम् वृन्दावनेशमखिलशमुदारमूर्तिम् । श्रीनन्दनन्दनमखण्डमुखैकराशिम् कृष्णा जगाम शरणं तमहं प्रपद्ये ॥१॥ ननु सन्ति मभायां भीष्मद्रोणादयां महान्तस्तान्विहाय किमिति मामे- वायसीत्यत आह जनार्दनेति जनर्देवनरतिर्यगादिभिरद्यते याच्यते इति जनार्दनः तस्मात्त्वमेव.शयत्यात प्रार्योऽसि. नतु परतन्त्रा भीमादय, ति. भावः कृष्णादन्यत् शरणमपश्यन्ती तमेवात्यन्तसंभ्रमाच्छरण्यत्वेन प्रार्थ- यते कृष्ण एवशरण नान्यदित्यर्थ द्रढयति ननु तयापि केनोपायेन तवास्मात् महटादुद्धरण करोमीति तु न वाच्यं यतस्त्वं महायोगित्वेन शास्त्रप्रसिद्धः मशक्तिमायानियन्तुस्तवापायापेक्षव दुर्घटेत्यर्थः । विश्वात्मन् विश्वान्तर्या- ·सभापर्वप्रकाशः । मिन्नित्यर्थः। विश्वभावन विश्वकर्तः । अन्तर्यामित्वेन शत्रुमस्मिन्नर्थ उदासी- नं कुरु अथवा विश्वकर्तृत्वेन वस्त्राणि पनि समर्पय इति भावः । मग्नापि कौरवसमार्णवविह्वलाङ्गी सस्मार कृष्णमवलाऽशरणा शरण्यम् । गोविन्द कृष्ण सकलात्मनु विश्वपाल त्वं याहि मामुपगतामरविन्द नेय ॥१॥६९॥ इत्यनुस्मृत्य कृष्णं सा हरि त्रिभुवनेश्वरम् । प्रारुद्दुःखिता राजन् मुखमाच्छाद्य भामिनी ॥१०॥ योजसेन्या घचः श्रुत्वा कृष्णो गहरितोऽभवत् । त्यक्त्वा शय्यासनं पद्भ्यां कृपालुः कृपयाभ्यगात् ११ कृष्णं च विष्णु च हरिं नरं च प्राणाय विक्रोशनि याज्ञसेनी। ततस्तु धर्मोऽन्तरितो महात्मा समावृणोद्वै विविधै. सुवस्त्रः॥ ७२ ॥ शरण्यं श्रीकान्तं सकलसुरपन्धं विजयिनम् । चिदाकारं सारं त्रिभुवनपति दुःखहरणम् ॥ स्मरन्ती धातार इरिमखिलशक्ति सुखनिधिम् । सभायामाच्छाद्याननमकृत दुःखाधकलनम् ॥ भामिनी दीप्तिमती स्वस्मिन् भगवदनुग्रहनिश्चयात । शत्रूनगणयती. त्यर्थः॥७॥ गपरितः करुणातिशयात् गद्गदकण्ठ ॥ ७१॥ श्रुत्यानुरद्रुपदजावचनं कृपालु. प्रेम्णागद्गदगिरोद्धरण हि तस्याः। व्यप्रः स्वतल्पमचिरात् कृपया जगाम त्यक्त्वा रमांच गरुडं च हरिः स्वपदम्याम् ॥ व्यामोइयन्नखिलशक्तिरखण्डयोधो तुःशामनप्रभृतिकौरवसंघमीसः । वृष्णां विचित्रवसन: म समायणोद्र ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे धर्मात्मना घसनतां गतवां स्न्यधीशः॥१॥ । मेवान्तमापुरखिला खलतां वहन्तो मध्येसभं द्रुपदजावसनोद्भवस्य । आकृप्यमाण इतरे वसने ततोऽन्यत् तद्रूपमेव पहुधा पुनराविरासीत् ॥ २ ॥ धर्माऽन्तरित' धर्म एव अन्तरवयं तद्गात्रगतम् । मत्वा च तां वस्त्रपूतैः समावृणोध ॥ ७२ ॥ आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्यास्तु विशांपते । नद्रूपमपरं वस्त्रं मादुरासीदनेकशः ॥ ३ ॥ नाना रागविरागाणि पसनान्यथ वै प्रभो । प्रादुर्भवन्ति शतशो धर्मस्य परिपालनात् ॥ ४ ॥ ततो हलहला शब्दस्तबासीद्घोरदर्शनः। तद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वे महीभृतः ॥ ७५ ।। शशंसुपिदी तत्र कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥ ७६ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषि सदानन्दविदुषा कृते भारतसारोद्धारे सभापर्वसंग्रहः सम्पूर्णः। तदुन्मेयाद्विश्व प्रभवति सपद्यात्मकलया समग्र पातीदं विषमकलनं यस्त्वकरणः । निमेषाद्यस्यैति प्रलयमिदमानन्दयपुप स्तमाश्रित्येशानं द्रुपदतनयोद्धारमगमत् ॥ १ ॥ नाना रागाणि च विरागाणि केवलश्वेतानि च ॥७३ ।। ७४ ।। श्रतो नान्यल्लोके ऽशरणशरणं दुखहरणम् हरेः पादाम्भोजानिजसुखनिदानातिपदात् । विचार्यत्थं विद्वान् पहुसुकृतपुजैफफ्लकम् शरण्य श्रीविष्णोः पदयुगमिहेयाद्धिशरणम् ॥२॥ एव शरण्यभजनीयगुणैक्रयाम

·अनपर्वकाश
४५
श्यामाभिराममजरामरशामितारम् ।
श्रीमन्मुकुन्दमरविन्दविशालनेत्रम् ।
ध्येयं विचिन्त्य तमहं शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥७५ ॥ ७६ ॥
1
अथ वनपर्वप्रकाशः ॥
ॐ श्रीमत्कृष्णपदाम्मोजमकरन्दरसाशिषा ।
तात्पर्यदर्शनं भक्त्या क्रियने वनपर्वणि ॥ १॥
तत्र प्रापर्वाण प्रोक्तं भक्तर्माहात्म्यमद्भुतम् ।
द्रौपदीरक्षणात्सा च भक्तिः रयात् सत्समागमात् ॥ २॥
प्रतिज्ञापालनेनाथ स्वयमांचरणेन च ।
तीर्थाटनाच्च श्रीकृष्ण भक्तिः पुंसां प्रजायते ॥ ३ ॥
तत् तदास्यायिकाद्वारा प्रतिपाद्या हरी रतिः ।
हरे मन्तिरात्मत्वात् परप्रेमास्पदत्वतः ॥ ४॥
अानन्दघनरूपत्वं सिद्ध वदान्तमानतः ।
अतस्तस्यपुमर्थत्वं सुपुमर्थे रतिर्भवेत् ॥ ५॥
द्रौपदीदत्तशाकाशनात्सर्वं तृते हगै जगत ।
तृप्तं तस्माद्धरे मिद्धं सर्व विश्वान्तरात्मता ॥६॥
मुनिधादिमवाद कृष्णतत्त्वं ममासतः ।
तनुज्ञानोपायमहितं वर्णित तत्र तत्र ह ॥ ७ ॥
तत्र चादो च सत्सङ्गगुणदोषविवेचनात् ।
काम्यधर्म विनिन्द्यैव योगस्य स्तवनं कृतम् ॥ ८ ॥
तस्मात् कृष्णपदाम्भोजे भक्तिनिप्पतये सुधीः ।
दुःसङ्गं दुरतो हित्वा मतां सङ्गं ममाश्रयेत् ।। ९ ।।
मंप्राप्याप्यापदं धीरा धर्ममेवानुयान्यलम् ।
पाण्डवा राज्यविभ्रंशे जाता धर्मंकतत्पराः॥१०॥
विप्रार्थ भास्कर भेजे नतुराज्याय धर्मराट् ।
धायाभ्यर्चयेदेवं न भोगायति व्यदर्शयत् ॥ ११ ॥
संसारम्य च दीर्घस्य सुविचारो महौषधम् ।
दुःखितान्पाण्डवान्धीक्य शौनकस्तत्वमादिशत् ॥ १२ ॥
धर्मकतापरं दृष्ट्वा प्रसीदन्त्याशुदेवताः।
स्वभक्तमितिचादार्श भास्कराराधनेऽमुना ॥ १३ ॥

·४६ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । भ्रातरं पथ्यवक्तारं धृतराष्ट्रो व्यवासयत् ॥ १४॥ निरागसस्त्वधकारित्वे कुप्यन्ति मुनयोऽपि हि। समदर्शिन इत्याह मैत्रेयागमन मुनिः ॥ १५॥ प्रवाजिनः पधि रिपुं यद्धन्यान मालाय तत् । पाण्डवानां प्रवसतां किमारोन्मथनं यथा ॥१६॥ इहामुत्र विनाशाय पुरस्नेहो नृणां महान्। यशोधविनाशोऽभद्धतराष्ट्रस्य तद्रतः ॥१७॥ साधूनप्यवजामन्ति विनाशे प्रत्युपस्थिते । विमूढा इति मैत्रेयावशानाचदन्मुनिः ॥१८॥ सर्वोऽपि समोऽपीशोवात्सल्यावेशतः सताम। वैषम्यं भजतीवेति पार्थाच्युतसमागमे ॥ १९ ॥ आपद्गतोऽपि नो धीरः स्वप्रयोजनसिद्धये । अकाले प्रेरयेदीशमिति पार्थगिरेरितम् ।। २० ॥ जानन्वदन्नपीशस्य प्रभावं कृष्णमायया। मोहितः शोचतीत्याह द्रौपद्याः कथन मुनिः॥२१॥ कृष्णस्मरणमेवास्ति कृष्णसान्निध्यकारणम् । इत्थं श्रीकृष्णवाक्येन दर्शितं मुनिना स्फुटम् ॥ २२ ॥ भवार्णवान्तर्यात् क्षेत्रं द्वारकाख्यं तनुद्रयम् । तस्मिन् विस्मरणादस्यासन्निधानाद्धरे पुरे॥२३॥ महामोहेने साल्वेनागतेनारुह्यकामयम् । मनोरथास्यं सौमं च शोकास्त्रैः सत्युपद्रुते ॥ २४ ॥ प्रद्युम्नादिसरूपा ये धर्मार्थ प्रापकास्तुते । न तं वारयितुं शक्ता अभूवन् सर्वविक्रमः ॥ २५ ॥ ततो हरिईदम्भोजद्वारकामेत्य सत्त्वरम् । अधिक्षिपत्तं चिद्रूपं साल्वं मोहमहद्रिपुम् ॥२६॥ ग्रह्मविद्या सुनाभनपुर सौमं मनोरथम् । पतियामास कंसारिरिति सौभकथाशयः ॥ २७॥ छते हि द्रौपदी कृष्णं स्मृत्वैवातरदापदम् । एवमेवापरोऽप्येने स्मृत्वा तरति संसृतिम् ॥ २८॥ कृष्णविस्मरणादेव भवन्तिं परमापदः। .

·४५
1
बमपर्वप्रकाशः।
नैनं जातु पुमान् मोहाद्विस्मरेदुःखहारिणम् ॥ २९ ॥
संर्व निमर्याद्रज्यन्ते पाण्डघेष्वेव साधुषु ।
धार्तराष्ट्रेद्विपढेपवन्तोऽसाधुषु सजनाः ॥३०॥
विप्रभक्तिः स्वधर्मश्च कर्तव्यत्वेन शास्त्रतः।
मार्कण्डेयेन वृद्धेम दाल्भ्येनापि तथैर्यते ॥३१॥
प्रियस्यापि नयेनोक्तं वचो धर्मविरोधि यत् ।
म ग्राहां तदिति प्राह दम्पयोपचसा मुनिः ॥ ३२ ॥
ईश्वराराधनार्थाय कर्तव्यो धर्म उत्तमैः ।
म कामाद्यर्थ इत्येवं द्रौपद्यै प्रोक्तवान्नृपः ॥३३॥
सत्य रक्ष्यं सदा सद्भिरायामपि चापदि ।
न व्याजन चरेद्धर्ममिति भीमाय सोऽब्रवीत् ॥ ३४ ॥
आपन्नोऽपि स्वधर्मस्थो न निन्देदीश्वरं बुधः।
संस्मरंस्तद्गुणानेवेत्याह राजा प्रियां प्रति ॥ ३५॥
धर्मनिष्ठावतां घुमां सहाया मुनयोऽखिलाः ।
ईशश्चेत्यनिशं झासीत्पाण्डूनां मुनिसहमः ॥ ३६ ॥
स्वत एवोदये हेतुभूतां विद्यां दिशन्यपि।
सन्तश्च सद्य इति स वृहदश्वोपदेशनात् ॥ ३७॥
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।
यनऽपि पाण्डुपुत्राणां सतां सहात् सदासुखम् ॥ ३८ ॥
प्रतियन्धो न कुत्रापि कृष्णपादानुरागिणाम् ।
इत्यर्जुनतपश्चर्यावर्णनेजर्शयन्मुनिः ॥ ३९ ॥
दुष्करं सुकरं तेषां स्याच्वेत् कृष्णकृपा भवेत् ।
पाशुप्रदर्शन शम्भोरर्जुनस्येत्यदर्शयत् ॥ ४० ॥
अवज्ञापि महत्पूजा भवेत् कृष्णानुयायिनाम् ।
युद्धनापि सुतोपैव फाल्गुनस्य महेश्वरः ।। ४१ ॥
कवलं धर्मदाय स्याद्भगवत्परितोषपाम् ।
इति तुष्टो महेशानो ऽप्यर्जुनाय वरानदात् ॥ ४२ ॥
या कृष्णः स शिषो देको यः शिषः पृम्म एव सः।
इत्यर्जुनोऽप्यभेदेन शिवं तुष्टाव संस्तवैः ॥ ४३ ॥
कृष्णावेशितचित्तानां सर्व देवाः प्रदक्षिणाः।
इत्यर्जुनाय देवेन्द्राः स्वयमेव धरान्ददुः ॥ ४४ ॥

·४९ ॥ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे मानुप्येऽपि सुरेन्द्रस्य स्थान प्राप्य न विस्मिताः। कृष्णभक्ता इति स्वर्गारोहेऽर्जुनकथाशयः॥ ४५ आनृशंस्यं परो धर्मः संमतः स्याच्छ्रुतेः स्मृतेः । इति स्वर्गे न बुभुजे विना भ्राहन सुखं जयः ॥ ४६ ॥ नक्षोभयति गोविन्दभक्तान्भोगा अपि स्वयम् । प्राप्तापि नोर्वशी पार्थ चालयामास धर्मतः ॥ ४७॥ अकामे कामिनीशापो देहगुप्यै क्वचिद्भवेत् । पार्थस्येवोर्वशीशापः प्रछन्नं वा समीप्सतः ॥४८॥ कृष्णभक्तढुहा नास्ति शान्ती राज्येऽपि तिष्ठताम् । श्रुत्वा स्वर्गगतं पार्थ धृतराष्ट्रोऽन्वतप्यत ॥ ४ ॥ दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्तेन शोकोऽपनीयते । इति विश्रावितो राजा नलोपाख्यानमद्भुतम् ॥ ५० ॥ भगवद्भक्ति निष्टानां धर्म एव विवर्धते । इति तीर्थेषु यात्रायां वनस्थानां प्रदर्शनम् ॥ ५१ ॥ राज्यदेहादिनाशेऽपि कीर्ति:व प्रणश्यति । इति संदर्शयन्नाह गयादीनां यशो मुनिः ॥ ५२ ॥ न वित्तादिनिमित्तेऽपि सद्भिः कार्यस्तपो व्ययः । इत्यगस्त्येन वातापिभक्षणेऽदर्शयन्मुनिः॥ ५३॥ तपोविद्यावयोऽवस्थादिकं सर्वं सतां भवेत् । परोपकृतये यद्वद्भगीरथमहाभुजः ॥५४॥ योगारूढांस्तपोनिष्ठान भ्रंशयन्ति हि योषितः । ऋष्यशृङ्गचरित्रेण मुनिरेवं न्यदर्शयत् ॥ ५५ ॥ क्रोधी पुत्रान् कलत्रं च हन्तिलोकांश्च भूरिशः । जमदग्निः सपुत्रोऽत्र निदर्शनमुदीरितम् ॥ ५६ ॥ नोपेक्षते हरिभक्तानापन्नानपि दोपतः। इत्यभीषणं हरिः पाण्डून्वने दर्शितवान्वपुः ।। ५७॥ तरन्त्येव महान्तो हि प्रतिक्षामपि दुस्तराम् । पूर्वपामपि तीर्णा स्याद्भगीरथनृपेण सा ॥ ५८ ॥ केचित् सन्तीदृशाः सन्तः परोपकरणे रतः। यथा गडावताराय भगीरथनूपोऽभवत् ॥ ५९ ॥ देवत्यं देवतानां हि ब्राह्मणाच्च्यवनो मतः।

·वनपर्वप्रकाशः1 ४० - शर्यातिय नासत्यो कृतवान् सोमपीथिनी ॥ ६० ॥ अवश्य भाविनी भावा भवन्ति महतामपि । युवनाश्वस्य पुंसाऽपि मान्धाता गर्भमाविशत ॥६१ ॥ याजको नरकं याति न याज्यः पापमाचरन् । जन्तुं हत्वा सोमकाय शतं पुत्रान्ददद्यथा ॥ ६२ ।। उत्कृत्यापि स्वमांसानि दत्या वाप्यखिल वपुः । शिविः कपोतमिव च प्रायत शरणागतम् ॥ ३॥ तार्किकं पक्षमाश्रित्य श्रोत पक्ष विदूपयन् । स पराभवमाप्नोति यथा वन्दी मुनेः सुतात् ॥ ६४॥ वालोऽपि तत्त्वनिष्ठश्चन्मान्यः मवेविदामपि । अष्टावक्रो यथा राजा जनकेनातिमानितः ॥ ६५ ॥ ब्रह्मतत्त्वं सुधिं स्थूलसूक्ष्माभिमानिनाम् । कूटश्लोकैरिति व्यासोऽप्यष्टावक्राय आदिशत् ।। ६६ ।। राशिस्त्रिंशल्लवस्तान् द्विपडनुपतत्तार्कण सौरोऽन्दो दृष्टः मामे विष्टौ तु चान्द्री शरदपि च चतुर्विंशकात् पर्वणां स्यात् । गोसत्रे सावनोऽब्दो गगनरसगुणै राज्यहैराशियुग्माद् ऋत्याख्याश्चतुर्यानां म्वसमयविहिता' श्रेयसे स्युर्मखाग्न्याः ॥६॥ हृन्मेधो दुःखमृत्यू तडिदशनिसमे श्येनवन्हीघ्रपाते नित्यो पद्धे स्थऽश्व इव करणसुराधीश्वरप्राशखोत्थः। स्वे गर्भ धत्त एनं सुपुवतुरितरे वासनातन्तुजन्याम् चेतः शाढीनिरुन्ध्यादसुपवनवशां विश्वचित्रां मुमुक्षु.॥ ६८ ॥ पुमीनो निर्निमेषः स्वपति भवनदी चारखिन्नः स्वरूपे जातं ब्रह्माण्डपिण्डं जड़मपि जवते येन लोहाश्म नीत्या । यस्या कायस्य नास्ति क्वचिदपि हृदयं शोकनीडं समाधी यस्य मायानदीयं द्रुतमहमिदमाद्यामनोदेति सोऽस्मि ॥ ६९ ॥ धौदेवेन्द्रोऽग्निकसा तदिदमहमिति व्यक्तनानास्वरूपा स्वन्यं च स्वयं सा प्रथयति रविवत्सा रिपुः सा च मृत्युः । सा श्रीप्रादेः प्रयोकी मकलमिदमिह स्वप्नयद्धामयं स्याद् इत्येवं सार्किकेण प्रथममुपगतो यन्दिनां योद्धपक्षः॥७॥ स्वातन्त्र्यादिन्द्र धात्मा नलयदिह पराधीनसिद्धिश्च बुद्धिः हादृश्ये तेऽशमत्त्वे इति खलु विवृते येहिनादत्ति मन्ने।

·. सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे मिन्ने देवर्पिदत्तप्रभृतिवदपि ते सूर्यचित्रांशुकामे अन्योन्यापेक्षया च व्यवहृतिपथिगे चक्रवदम्पतीवत् ॥ ७ ॥ देवः म्याणुनरः स्यात्सुकृतकृदितरो नारकस्थाणुतिर्यम् जन्मात्रैवर्णिकः स्याच्छुतियुगधिकृतौ वाजपेयादि यो । कालेकाले यजन्ते फलमपि च तथा मुजते यज्ञमाजः सत्त्वायैर्याति लोकान् स्वरवनितरकान् स्वप्नजामत्सुषुप्ती ॥७२॥ जिज्ञास्यं ब्रह्मसझिव्रतिवन्नियतिभिर्ज्ञानयज्ञेऽधिकारि चातुर्वण्य चतुप्पात्तापदिशति वागण्डसूत्रेशशुद्धम् । चत्वारो वा विवणी अष्टमदलकलावखरीमध्यमाख्यौ पश्यन्न्याख्यः पराख्यः स चतुरवयवः प्रत्ययोऽस्याःप्रसिद्धः ।।७३॥ अग्निछन्दः क्रतूनामिव खलु मनसः खानि पञ्चैव भागाः भ्रान्तिनिद्राविकल्पः स्मृतिरसलमितिवृत्तयः पञ्च तस्य । तामिः शाखावतीव स्वरिव जलपरिणामिकायानुकत्रों शुद्धा शुद्धप्रवाहा भवति चितिनदी तजसौख्यादिभोक्रो ।। ७४ ।। गोनक्षत्रतुंयक्षा इव ममवपुप पटपडैवं सचित्ताः श्रीयाद्या दुःखशब्दाद्यनुभविन इतोऽन्यानुभूतिः ससाक्षी। धीयोगात् सप्तभिस्तैरनुभवकरणैरत्र सप्तपिंस:- भुक्ते छन्दोऽभिधानानपरिमितवपुश्छादकानष्टमोऽर्थान् ॥ ७९ ॥ भामेष्वर्थषु दिव्येष्वपि नरपशवः सप्तसप्तव बुद्धा भोक्तार प्रार्थयन्ति ऋतुपदविदित सप्त तान् सप्त खानि । सप्तवेषां सुखानि प्रतिविपयभावान्येकवीणेव देही भांग तन्त्रीन्द्रियाढयो रवमिव कुरुते योऽत्र कर्तास भोक्ता ।। ७६॥ शाणा गोण्योष्ट तेऽधीः शतमयशरभः प्रत्यगानन्दसत्रैः पूक्तिः साहमर्थव्रजति स विषयात् स्वानितात्पद्ययोस्य । मिहना हिंस्रभेद डिति वसुपद म्कारजातस्य लिङ्ग- स्थे देवतोद्येवमति मनृपशोवन्धने मोहयूपे ।। ७७ ॥ त्रिपाठेनानुपाठे निममिदिति यथा सामिधेत्युइणवत्त्वम् प्राप्नोत्येव प्रधानं त्रिगुणमनुगुणं त्रिप्रवेशान्नवत्त्वम् । गत्वानन्तं नवासी गणितमिव महन् मुख्यमेतत्प्रसूते तस्मान्नेतत्प्रधानाधिकमिहहती वाक्षरेभ्यो नवम्यः ।। ७८ ॥ खोधिप्रसादिशोऽस्मिन् दशपुरि वसत. पूरयिद्याप्टगात्मा ·वनपर्वप्रकाशः। ५१ ताः पूर्ण वस्त्वनन्ता नगहिसमपुमं व्यापनात् पूर्णतास्य । पुपुर्योर्गर्भमात्रोरिव पृथक्त्वन सत्यानृते च स्तः सरूपे केऽप्यारूढा.पदं तत्कति च न विमुखाः केऽपि तत्प्राप्तियोग्याः ७१ रुद्रा एकादशोक्ताः स्वरपि सुरपशून् रोदयन्तीन्द्रियाणि तपामेकादशार्था नृपशुनिगडनेषु प्रभूता भवन्ति । रागद्वेपद्वयाविप्रतिविषयममी ताजां स्युर्विकारा स्तद्वन्तस्तेऽपि चैकादश यदिहि सिनोत्येक एकैकमेपाम् । ८० ॥ वन्यप्रत्यक्षमेतद् दृढमथजगती वर्पवद्वर्णमासात् संघातात्प्रत्यगात्मानधिक इति यदप्यस्ति लोके तथापि । पागारभ्यो विकारः प्रकृतिरविकृतिद्वादशाहादिवत्का- प्यस्त्येषां सान आत्मा शमभिरधिगतो वैकृताननमीयुः ।। ८१ ॥ न घेतादौ मधर्मः सफलुपसमये नापि भुरादिषट्के नो पातालेषु सप्तस्वपि तु कृतयुगे सत्यलोके च सोऽस्ति । तस्माद्या सर्वसिद्धा तिथिरियमपि न स्वाप्तयेऽतीवशस्ता नो पा लोकास्तयोऽन्ता इति मखतपमी श्रेयसे नामचर्चा ॥ ८२ ।। एतत्रैव देवा इव मुनिमनुजा यान्ति मात्म्यिमित्या- युक्तेः सोऽहं मनोधीदशकमपनयन्नग्निवाय्वर्कतुल्यः । सही या मक्यपि म्यात्विदशगणमदन्येव धमादयस्ते येऽतिछन्दोऽभिधानास्तिमिरमतिगता एवमद्वैतसिद्धिः ॥ ८३ ॥ तदयं संग्रहो भावनिर्णये गूढवर्णने । अष्टावक्राय कूटोक्तौ यद्यनकेन पर्ण्यते ॥ ४ ॥ सत्त्वं धीः साक्षिसाक्षे श्रुतिषु कृतिपरोऽस्त्यस्य कर्तापि सोता पञ्चानां पाठमेतत्खमयममतिकैस्तैः करोत्यष्टमोऽन्यः। सोऽहं साक्षी ततोऽन्यो गुणमयमखिलं चिन्मयास्ते सदुःखा चित्स्यादुःखीतरा सा शमयुगि हि चिदद्वैतभागष्टचक्रः ॥१५॥ न घेद्यं युक्तितो लम्यं न च वेदो गुरुं विना। अष्टावक्रयवक्रीतकथाम्यामेतदीरितम् ॥ ८६ ॥ क्षिप्रं गवण नश्यन्ति विद्यायुर्वेधिता अपि । यवक्रांतोऽध मेधावी मुनिपुत्रो यथा पुरा । ८७ ॥ निर्गुणः परमात्मा हि देह व्याप्यावतिष्ठते । इत्युसवाह कपीन्द्राय नाइमन्यन लड्यये ॥ ८८३ . 172 ·५२ - सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे केशवानुगृहीतानां दुर्लभं सुलभं भवेत् । अहो भीमस्य हनुमद्दर्शनं गन्धमादने ॥ ८९॥ भगवद्भक्तिपीयूपरमान्नवापरो रसः। इति कापयदेहेऽपि हनूमांस्तत्परोऽवसत् ॥ ९० ।। न स्वर्गा नापवर्गो वा भगवत्कथया समः। तौ त्यक्त्वा तत्परोह्यासिद्धनुमानिति दर्शितम् ॥ ९१ ॥ सर्वत्र भगवद्भक्ता जयन्त्यतियलानपि । इति भीमोऽपि रक्षांमि पराजित्येष्टमाहरत् ।। ९२ ।। तीर्थयात्राखलवधौ समानाविति दर्शयन् । पपाठ तीर्थयात्रान्ते जटासुरवधादिकम् ॥ ९३ ॥ कृष्णाहतानां सर्वत्र भवेत्सत्कार एवहि । वृषपर्वाष्टिपेणाभ्यां सत्कृताः पाण्डवा इति ।। ९४ ॥ येपामस्ति कृपाकाझी तेषां नास्ति पराभवः । इति पक्षमृधे भीमजयं दर्शितवान्मुनिः ॥ ९५ ॥ केशवानुगृहीतान्हि कृतेऽत्यन्ते हि साहसे । क्षमन्त देवता एवं दर्शित धनदेक्षणे ॥ ९६ ॥ देवतामु प्रसन्नासु देवशत्रून्विनाशयेत् । इति देवेन्द्रदत्तास्त्रो निजघानाऽर्जुनोऽसुरान् ॥ ९७ ॥ स्वविद्यां न विना लक्ष्यं दर्शयेत्सुकृती वृथा। इति दर्शितवान्व्यासः फाल्गुनास्त्रनिवारणे ॥ ९८ ॥ शरीराबलतो ब्रह्मयलं वेद्य महत्तरम् । भीम ह्याजगराग्नेस्तं धर्मराजो हमोचयत् ॥ ९९ ॥ घेद्यं ब्रह्माद्वयं स्तुत्यं वेत्ता ब्राह्मणः स्मृतः । न वेद्यं ब्रह्मणो भिन्नं न तज्ज्ञाद्ब्रह्मणः परः ॥१०॥ शीलवृत्तगुणा मुख्या ब्रह्मयोधो सुखाप्तये।' गुणहीना वृथा जातिर्दु परीक्ष्या च सकरात् ॥ ११ ॥ पिशुनायाभय दातुं न सत्यं मतिमांस्त्यजत् । साधूनामभयायेह त्यजेत् सत्यमपिधुपम् ॥ २ ॥ स्तनेषु च प्रियाण्यानादहिमा श्रेयसी मता। अहिंमातः परात्माख्यप्रियाख्यानं विशिष्यते ॥ ३॥ फलार्थिनः प्रवृत्तिः स्यात ततः कर्म ततो जनिः - 1T ·वनपर्वकाशः। ५३ . - फलभौमस्ततो रागो नाभुक्ते तस्य संभवः ॥ ४ ॥ ततः फलार्थित्यवं संसारस्त्रिगुणात्मकः । अविच्छेदं प्रयातीते मोक्षायैव प्रयत्यताम् ॥ ५॥ अखण्डक्याक्योधेन मोक्षप्राप्तिन चान्यथा। तत्त्वं पदार्थयोः सम्यग्विवेकेनावयोधनम् ॥६॥ भवे तत्रेप्यते प्रत्यक् तत्पदार्थविवेचनम् । स चावस्थात्रयाद्भिन्नः प्रत्यगात्मा निरामयः ॥७॥ सर्ववृत्तिकृताभास साक्षी सर्वगः परः । मनोबुद्धीन्द्रियातीतो मनोबुद्धयादिभासकः ॥ ८॥ पृथक् कृत्य मनो बुद्धन्द्रियादिकमशेषतः । पस्येत् साक्षिणमात्मानमसङ्गं पुरुष परम् ॥ ९॥ तथा सर्वत्रग तंजो नामरूपे विविच्य च । ब्रह्मादयं विनिश्चित्य पश्यदैवयं परात्मनोः ॥ १० ॥ अदयानन्द आत्मा यः प्रत्यगात्मा स एव हि। प्रत्यक् चिदात्मा यश्चाय सोऽद्वयानन्द एव हि ॥ ११ ॥ मबंधावृत्यधिष्ठान प्रत्यगात्मा य आन्तरता स च व्योमाद्यधिछानमद्वयानन्द एव हि ॥ १२ ॥ यत्र चित्साक्षिणि स्वान्तवृत्तयः कल्पिता मृपाः । तस्मिन्नेवाद्वये ग्रह्मण्यव्यस्त सकल जगत् ॥१३॥ मवंशानाद्भवेन् मुक्तिनान्यथा साधनायुतेः । तद् शानं भगवद्भक्तिलभ्यं गनिवारणात् ॥ १४ ॥ गर्वः सर्वात्मना हेयः संपत्स्वपि सतीषु च। नोचेझंशो भवेत् पुंसो नहुपस्येव मपदः ॥ १५ ॥ सन्त एव गतिलॊके भ्रष्टानामपि योगिनाम् । दर्शनाद्भापणाद्यद्वन्नहुपस्य युधिष्ठिरः ॥ १६ ॥ ब्रह्मज्ञानाद् ब्रह्मविदामवज्ञानात् पतन्त्यधः। तज्ज्ञानात्तजभक्त्या च दिवं यान्ति तथैव हि ॥ १७ ॥ एवमाजगरेऽदर्शि तात्पर्य सदिरां मुनेः। मया कृष्णप्रसादेन तत्रैवेदं समर्पितम् ॥ १८ ॥ एवं शामवतां नित्यं हरिः संनिहितो भवेत् । इति पाण्डून स्वयं कृष्णः स्वमात्मानं न्यदर्शयत् ।। १९ ॥

·५४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे सर्वमिद्धिर्भवेत् पुंसां सद्यः कृष्णनिरीक्षणे । मार्कण्डेयसमाजेन पाण्डवानां यथा भवेत् ॥ २०॥ शास्त्रतत्स्वपरिक्षाने श्रुतेन महतां मुखात् । सर्वसिद्धिर्भवेन्नातः सिद्धिरन्यावशिष्यते ॥२१॥ निजभक्तान्स्वयं स्तौति भगवान भक्तवत्सलः । इत्यस्तोपोत्स्वयं कृष्णो युधिष्ठिग्नृपं वने ॥ २२ ॥ सर्वशेनापि प्रष्टव्या. मन्त मर्वार्थदर्शिना । इत्यपृछन्मुनि राजा मार्कण्डेयं युधिष्ठिरः ।। २३ ।। धर्माधर्मफल घुमां भवेदव्यभिचारतः। अतो धर्म चरेत् प्राज्ञो नाधर्म होत्युपक्रमे ॥२४॥ स्वधर्मो ऽकाम्य एवेष्टः सत्त्वशुद्ध्यात्मवावदः । पोधवन्तः मदानन्दपदे तिष्ठन्ति सजनाः ॥२५॥ चातुर्विधां सकामानां बुध्वा धर्मादिगोचरे । अकामः सन्हरे रामाऽनुष्ठानतत्परो भवेत् ॥ २६ ॥ इहैव भोगिनां सौख्यं परत्रैव तपस्विनाम् । इहामुत्रातिपुण्यानां नामुत्रेहायकारिणाम् ॥२७॥ ब्राह्मणानां महाभाग्यं श्रुत्वा तद्भावसिद्धये । यतेत धीर इत्याह पूर्वषां चरण सताम् ॥ २८॥ आर्जवादनृतत्यागात् स्वधर्मानुष्ठितेः सताम् । स्तुतेरनिन्दनादन्नदानेनातिथिपूजनात् ॥ २९ ॥ मानृशंस्यानिवासाच तीर्थे तेजस्विसन्निधौ । सद्वस्तुवीक्षणात् मन्तो मृत्यु साक्षाजयन्ति हि ॥ ३०॥ ध्यो धर्म एकान्ते दुरागध्यः परिग्रहे । अत्रिगौतमवृतान्तात्याज्यः सर्वपरिग्रहः ॥३१॥ स्वाध्यायादग्निहोत्राच्च दानादाचाररक्षणात् । ध्यानाद्भगवतो ज्ञानात् मंसति निम्तरेत्पुमान् ॥ ३२ ॥ । राज्य स्वर्ग थियः शुद्धिमोक्तानं हरेनृणाम । धर्मादेवेति संप्राह साक्ष्य प्रतिसरस्वती ॥ ३३ ॥ येन केनापि रूपेण भक्तान् रक्षति केशवः । स सदाराध्य इत्याह मुनिर्मारस्यनिदर्शनात् ॥ ३४॥ अत्यलौक्किलीलानामाधारोऽखिलशक्तिमान् ।

·धनपर्वप्रकाशः।
साकारो निराकारो हरिरेवेत्यदर्शयत् ॥ ३५ ॥
कृष्णतत्त्वपरिज्ञानं कृष्णभक्तिमतां भवेत् ।
वक्तृश्रोत्रादिभावेन सर्वभूतोपकारकृत् ॥ ३६ ॥
सगुणं निर्गुण तत्त्वमेकमवहरिः स्वयम् ।
मायातीतः स मायावी माकारोप्यनाकृतिः ॥ ३७॥
अतांचिन्त्यशक्तित्वादप्रमेयतया स्वयम् ।
को वेद भगवत्तत्त्वं भगवत्करुणां विना ॥ ३८॥
अनन्तकोटिग्रह्माण्डाऽधारोऽमङ्गोऽद्धयत्यतः ।
सर्यात्मकतया व्याप्त सर्व येन चराचरम् ॥३९॥
यस्य ग्रह्मादयो देवा वश तिष्ठन्ति मायिनः।
यो विराट् सूत्रभावेन सर्वमाविश्य भासते ॥४॥
यं यजन्त्यध्वरे श्रौता य च ध्यायन्ति योगिनः।
विदुर्वेदान्तिनो यं तत्त्व पदार्थविवेचनात् ॥ ४१ ॥
यम्यावतारा भूतानां क्षेमायाविर्भवन्त्यपि।
यस्य तेज कणांशांश ग्रहमाण्डं प्रसरणव. ॥ ४२ ॥
यं न भक्तिमृते कश्चिद्रत्ति यज्ञादिमाधनैः ।
य दुष्प्रापमपि प्रापुर्भक्तास्तत् पादतत्परा ॥ ४३ ॥
यः सृजत्यत्तिपातीद जगत् कर्तृत्ववर्जितः ।
या शिशुः शिशुरूपेण माति भक्तकृते हारेः॥४४॥
स पीतवासः श्रीकान्तो नितान्तरमसागरः।
अभिरामो घनश्यामो वामदेवादिवन्दितः ॥ ४५ ।।
नन्दनन्दन आनन्दो मुकुन्दो मोक्षगोचरः।
इति धर्मसुतं माह मृकण्डतनयो मुनिः ॥ ४६ ॥
मारणस्तम्भनादीनि कर्माण्युप्राण्यपि ध्रुवम् ।
स्थाने सिध्यन्ति सेवपां मुनीनामपि माधवात् ॥ ४७॥
मुनयो वामदेवाद्याः कोपिताः क्षत्रियैर्यथा ।
कृतवन्त इति प्राह मुनिर्माण्डूकवार्तया ॥ ४८ ॥
धिरजीयित्वमध्यात्मविद्यालयमा श्रमम् ।
हात्या विदेहकैवल्य श्रेष्ठमित्यप्रवीद्यकः ।। ४१ ॥
कृष्णभक्तिरतान् पुमो न कलियर्याधते कदा।
योधते त्यपराने भविष्य मुनिरब्रवीत् ॥ ५० ॥

·सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे युद्धप्रजायनादीनि कुर्वाणप्वेपि राजसु । ब्रह्मविद्यावलं दृष्टमित्याह शिविशंमने ॥ ५१ ।। शरणागतसन्त्राणं सर्वधर्मभ्य उत्तमम् । इति स्वमांसदानेन शिविना रक्षितोडण्डजः ॥५२॥ । यो दत्वा श्लाघते यश्वासूयद्यश्चार्थिवाञ्छितम् । ज्ञात्वेङ्गितैश्च तं स्तौति न ददाति स्वमर्थिने ॥ ५३ ॥ यश्चार्थितस्तु सत्पाने श्रद्धाक्षान्तिपुरः सरम् । ददात्यदेयमप्यते श्रेष्ठाः स्युरुत्तरोत्तरम् ॥ ५४ ॥ चतुर्णामष्टकादीनां नृपाणां चरितैर्मुनिः । जगादेति सतां धर्मप्रवृत्तेरुपपत्तये ॥५५॥ सत्पात्रे श्रद्धया दानं प्रशस्तं विधिनार्पितम् । अन्यथा तथेत्याह दानप्रस्तावने मुनिः॥ ५६ ॥ भावशुद्धिमृते दानं तपोयज्ञादि यत्कृतम् । सर्व वृथा तदित्याह सत्त्वशुद्धिप्रशंसने ॥ ५७ ॥ सत्यं ब्रह्म जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव केवलम् । इति शानन मोक्षः स्यादित्याहात्माववोधने ।। ५८॥ अहं ममेत्यविद्याया बोधतत्त्वधिया कृते। स्वप्रकाशतया प्रोक्तं तत्त्वं भाति चितिं विना ॥ ५९॥ चक्षुः सन्निहितं कुम्भं यथा सूर्योऽवभासयेत् । चित्तवृत्या तथा व्याप्तं चिदात्मेव प्रकाशयेत् ॥ ६०॥ स्वप्रकाशं चिदात्मानं तिरात्मान्तरं विना। भासयेगास्करमिव चक्षुः सूर्यान्तरं विना ॥ ६१ ॥ वृत्तिव्याप्तिमपेक्ष्यैव वेद्यत्वं प्राहुरात्मजः । चिदेतरानपेक्षत्वादवेद्यत्वं तथागमात् ॥ ६२ ।। एवं योधे कृतार्थः स्यात्तत्सिध्यै श्रवणादिकम् । श्रुतिमौलिगिरां कार्य शान्तिदान्त्यादिपूर्वकम् ॥ ६३ ॥ तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते । ज्ञानेन मोक्षो विशेयस्तीर्थस्नानादघशयः॥ ६४॥ सत्त्वशुद्धया भवेज्ज्ञानं तपोदानादिभिश्चसा। इति शानं प्रशंस्यापि पुनर्दानादिकीर्तनम् ॥ ६५ ॥ भगवत्तेजसाक्रान्ता असुरानपि दुःमहान् । .

·वनपर्वप्रकाशः । अन्ति सन्त इति प्राह धुन्धमारकथाशयम् ॥ ६६ ॥ न तपोऽध्ययनादीनि तत्त्वज्ञानं विना नृणाम् । फलन्त्यभयदानेन कौशिकोऽत्र निदर्शनम् ॥ ६७।। कलामात्रावतारो हि हरेरद्भुतकर्मकृत् । इति वैन्य तपासल्याने तात्पर्य मुनिरप्रवीत् ॥ ६८॥ यावत्कीर्तिर्वाता वाप्यभवत्स्वनरकऽथवा । पुमानस्तीति जानीयादिन्द्रद्यम्ननिदर्शनात् ॥ ६९ ॥ बलाका पक्षिणी येन दृष्टिपातेन पातिता। धर्मव्याधोपदेशेन सन्मार्ग प्राप यो मुनिः ॥ ७० ॥ पतिशुश्रूषणं स्त्रीणां सर्वज्यादिसमर्पकम् । पतिव्रतानामित्याह पातिव्रत्यप्रशंसने ॥ ७१ ॥ पित्रोः शुश्रूपया व्याध. सिद्धः पत्युः पतिव्रता । सिद्धयन्ति ब्राह्मणा वनेोगिनस्त्वात्मसेवया ॥ ७२ ।। न जातिः कारणं धर्म कि त्वार्जवमुख्यगुणाः । मेश्वरानुयहादा धर्मव्याधो निदर्शनम् ।। ७३ ॥ आर्जवाद्धमंचरणात् सत्त्वशुद्धिस्ततो नृणाम् । वैराग्यं मद्विवेकात्स्यान मुमुक्षुत्वं शमादिभिः ॥ ७४ ॥ गुरूपदेशनाद् वेदमौलिवाक्यांवचारणात् । श्रवणान् मननाद ध्यानात् तत्त्वज्ञानोदयो भवेत् ॥ ७ ॥ शानेनानन्दरूपे स्वेऽवस्थानं मोक्ष इप्यते । कृतकृत्यतया तृप्तो जीवन्मुक्तो भवेत्ततः ॥ ७६ ॥ इत्युक्तं मुनिना धर्मव्याधोक्या सारनिर्णये। ग्राह्मणानां प्रशंसायां पित्रोः शुश्रूषणस्य च ।। ७७ ॥ गोगवैराग्ययोधानां हेतवोऽनेकधोदिताः । जीवानां पारतन्त्र्यं च स्वातन्यं कथितं हरेः॥ ७८॥ देवानामपि दुःख स्यात् पराभवस्य चिन्तकम् । स्पर्धादिनेति मंप्राह मुनिराङ्गिरसे स्फुटम् ॥७९॥ कामाग्नेरुद्भवोऽसह्योऽप्यानेः स्त्रीसन्निकर्पतः। न वै स्त्रीसन्निधौ स्थैयमित्याहाग्निनिदर्शनात् ॥ ८ ॥ न धर्ममन्तरास्नेहः सतां कुत्रापि दृश्यते । इत्यग्निप्रार्थिता भार्या अत्यजन्मुनयोऽपि पट् ॥ ८ ॥ . ८ ·. सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे अहो लोकापवादोऽयमसलः स्यात्सतामपि । अदुष्टा अपि भार्याः स्वास्तत्यर्जुमुनयोऽपि ते ॥ ८२ ॥ जन्मनैव जयन्त्येतां लोकास्तेजस्विनोऽखिलान् । इति स्कन्दः सुरान्दैत्यानजयत्स्वेन तेजसा ।। ८३ ।। प्राधिपत्यं प्रियत्य च स्वत्वं पूज्यत्वमद्भुतम् । लभन्ते जन्मनैवार्याः सर्वस्यापि कुमारवत् ॥ ४॥ साधूनभिवुभूपुर्हि म्वममेवाभिभूयते । इति सन्दर्शयन्नाह घोषयात्रां महामुनिः ॥ ८५ ॥ सर्वयोपकृतः सद्भिनखलः खलनां त्यजेत् । मोचितोऽपि मृतेर्ववाद्धार्तराष्ट्र इवाधमः ॥ ८६ ।। न त्यजन्त्यार्यतामाः पीडिता अपि दुर्जनः । इति पार्याः खलान् शधूनपि मोक्तुं समुद्यताः ॥८॥ खलमसर्गतः सन्तोऽपि तत्तत्त्वं भजन्त्यमी। इति दुर्योधनोक्त्यापि दुर्वासाः पाण्डवान् गतः ॥ ८८॥ दौर्वाससे तु सार्वात्म्य कारुपयं वेरितं हरेः । तत् तृप्त्या हि जगत् तृप्तमत्यल्येनापि तृप्यतः ॥ ८९ ॥ न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते कचित् । इत्युक्ति सफला दृष्टा मुनिपाण्डवसङ्गमे ।।९० ॥ मुहृत्स्वामी सखा येपा हरिस्तेपो मतां सदा । सर्वत्र चिन्तितोऽभ्येति सर्वदुःखापहः स्वयम् ॥ ९१॥ तस्मात् सर्व परित्यज्य मुकुन्दशरणं व्रजेत् । इदं शास्त्ररहस्यं तत्सेव्यं सद्भिः सदादगत् ॥ ९२ ।। पतिव्रतानां धर्माश्च द्रौपदीसत्यभामयोः । संवादादधिगन्तव्याः सेव्यास्तासां सुखावहाः ॥ ९३॥ न वेदवाह्मणार्थेऽपि हिंसावद्धी प्रशस्यते । इति संदर्शयन्नाह मृगस्वप्ननिदर्शनम् ॥ ९४ ॥ घोहिणिकदृष्टान्तावृत्तिशुद्धोऽतिथिप्रियः । पायल्पेनापि दानेन सिस्थतीत्यतदीरितम् ॥ १५ ॥ । परस्त्रीस्पर्शमात्रेण जयद्रयदस्यियोः। प्रायः पञ्चसटो जात: मकुटुम्बो इतः परः ॥ ९६ ॥ कार्यार्थी मित्रमन्विच्छन् नृशंसः स्यान्महानपि।

·नवर्वप्रकाशः।
|V
जघान पालिनं रामो निदोपमपि साहसात् ॥ ९७॥
ईशोऽप्युपेक्षते तावद्यावदारब्धसंक्षयः ।
रावणोपेक्षणादेव राघवेणोपदर्शितम् ॥ ९८॥
पतिव्रताया माहात्म्यं कुलद्रयमुखायहम्।
भर्तृमृत्युहरं चैव सावित्रीहरिदर्शनम् ॥ ९९ ॥
का दाता पात्रमिन्द्रो देयं स्वात्मममं धनम् ।
शक्त्या विनिमयातनो धर्मो नाभिभवेद्रिपुम् ॥ २० ॥
सर्वत्र चोदितार्थानामुपसंहारवर्णनम् ।
भारणेये धर्मपार्थसंवादव्याजतः कृतम् ॥ २०१ ।।
येषां धर्म परा भक्तिस्ततोऽपि परमाहरौ।
नतेपां स्यात् क्वचिद्धानिरिति तत्र म्यदर्शयन् ॥ २०२ ।।
आपत्कालेऽपि सर्द्धय धर्म सत्यं च रक्षताम् ।
म त्यन्ति महात्मानो युधिष्ठिरनिदर्शनात् ॥ ३॥
दुर्शयं तत्त्वमतिं प्रत्यगात्मनि प्रान्तरम् ।
तज्ज्ञानादेव सार्वस्यमवाप्नोति कृती नरः ॥ ४॥
धर्माच्छमादिसंपत्तेदृ'दृश्यमुविवेचनात् ।
ब्रह्मात्मैक्यावधोधेन कैवल्यं दृश्यबाधनात् ॥५॥
गुरोर्वेदान्तसिद्धान्तश्रवणं तस्य चिन्तनम् ।
ध्यान तदोपहानेन प्रतिवन्धपरिक्षयात ॥६॥
तत्त्वज्ञानोदयान्मोशः स्वस्वरूपात्मना स्थितिः ।
स्वतः सिद्धा भवत्सस्मात्साधनेषु परोऽभवत् ।। ७ ।।
स्वध्याथतपमादानान्निन्दाहङ्कारवजनात् ।
स्वधर्मयशानुष्ठानादमयादातरक्षणात् ॥ ८॥
मनःप्राणनिराधात् तत्त्वंपदार्थविचारणात् ।
पुत्रवित्तपणात्यागानमातापित्रोनिपेवणात् ॥ ९॥
नित्यलुप्तदृशो ध्यानाद् दृश्यमिथ्यात्वचिन्तनात् ।
वासनात्यागतो मायायाधायोधेन मुक्तता ॥१०॥
सार्यभार्याभिषक्तल्यं दानं चाग्निहुतं शुभम् ।
धीपास्तीहिते साक्षिमनस्तत्त्वेक्षणं हितम् ॥ ११ ॥
दाक्ष्यशीलयशःसत्यः पुत्रभायांदिवद्धितः ।
मच्छ्रुतेः मद्धिया दृश्यत्यागादानन्यमश्नुते ॥ १२ ॥

·१० सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे 'आनृशंस्यात्परोपास्तेः सत्सङ्गात्संयमाद्धि यः । कामलोभस्मयक्रोवत्यागात्तत्त्वधिया मुखम् ॥१३॥ पात्रे दानादसत्सक्तित्यागात्तष्णाक्षयाज्ड । अज्ञानयाधनाद्ब्रह्माद्वैतबोधेन मुच्यते ॥ १४ ॥ पुंदेशश्राद्धयज्ञानां निःस्वत्वाद्यैर्मृतियथा । शानवैराग्यमत्संगहीनस्तद्वत्पुमान्मृतः ।। १५॥ स्वधर्मानुष्ठितेरात्मनियमावन्द्वसाम्यतः । दयार्जवशमैस्तत्त्वाचयोधान्मुक्तिमृच्छति ॥ १६ ॥ लोभमोहाभिमानेालस्यशोकरित्यजेद्बुधः। धर्म स्थैर्य मनःशुद्धिं दमं भूतदयां चरेत् ॥ १७॥ कामं मौख्यं च मात्सर्य दम्भ पैशुन्यमापहम् । त्यक्त्वा कामार्थप्राधान्यं धर्म कुर्यात्प्रतिश्रुतम् ॥१८॥ धर्मप्रतिश्रुतेहानान्मृपोक्तेधर्मनिर्णये । वित्त सत्यपि कार्पण्यादक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ १९ ॥ शोलवृत्तस्वधर्माप्त्या प्रियवादाद्विचारणात् । सर्वमैच्या हरौरागाद्धीरो याति परं पदम् ॥ २० ॥ ऋणप्रवासराहित्यात्मन्तोषान्मृत्युवीक्षणात् । सन्मार्गसेवनात्सर्ववैराग्यात्सुखभाड्नरः॥ २१ ॥ शानी सर्वसमः पुण्यपुञ्जभाकोतिभाङमहान् । दृश्यश्रयात्सुखावाप्या प्रोक्तः सर्वधनी नरः ।। २२ ॥ आनृशंस्यं परीक्ष्यैव धार्मिकस्य परीक्षणम् । दर्शितं धर्मपुत्रंण नाकुले जीवितेऽर्थिना ॥ २३ ॥ आनुशेस्यपराधीराः पर्मिरहिता. स्वयम् । सर्वासां सम्पदा स्थानं भवन्तीत्यपि दर्शितम् ॥२४॥ अरणीहरणे भावा यथामति मुनेरयम् । दर्शितो. इरिजमकरन्याशा मया ॥. २५, ७. आदिरेकोनविंशत्या पर्वभिनवभिः सभा। आरण्यक पांडशभिधर्ममेयान्वरूपयत् ।। २६ ॥ तत्रापि भगवत्पादाम्भाजभक्तिरनावृता। कर्मादिभिः फलत्वेन कर्त्तव्येति निरूपितम् ॥ २७॥ तत्साधनतया धर्माः सर्वे निष्कामभाषतः।

·बनपर्वकाशः ।
घर्णिताः पाण्डवाचारदर्शनेनामुनादरात् ॥ २८ ॥
शरण्यत्वकृतमत्वकारुण्यप्रमुखैर्गुणः ।
वर्णितोऽलङ्कृतः कृष्णसात्तदाख्यायिकरणात् ।। २९ ॥
अर्चनीयस्तथा ध्येयो यः सर्वत्रगो हरिः ।
यज्ञादिभिस्तथाध्यानभानाम्यां स्वाधिकारतः ॥३०॥
निष्कामधर्मानुष्ठाने धर्मसनुर्निदर्शनम् ।
शरण्यत्वानुमन्धाने द्रोपद्याचाग्दर्शनम् ॥ ३१ ।।
कृष्णसत्त्वपरिभाने सव्यसाची निदर्शनम् ।
येन युद्धोद्यतः कृष्णस्तत्त्वोक्त्या विनिवारित. ॥३२॥
प्रामाण्य कृष्णवचमा भीममेनो निदर्शनम् ।
जरासन्धषधादो हि येनाशानुष्ठिता हरेः ॥ ३३ ।।
समभ्यय॑त्यविज्ञाने सहदवो निदर्शनम् ।
अर्धाभिहरणे येन कृष्णपूजा दृढीकृता ॥ ३४॥
धर्मवैराग्यमद्भक्तितत्त्वज्ञानमुखा गुणाः ।
तत्तदाख्यायिकोक्त्या श्रीव्यासनात्र प्रदर्शिताः ॥ ३५ ॥
महाभागकथाव्याजाद्भगवद्भक्तिसाधनम् ।
यावदस्तिसमय तद्वर्णितं सर्वसिद्धये ॥३६ ॥
तीर्थयात्राप्रमलेन सर्व धर्मा यथायधम् ।
यमदानादयो कामा वर्णिताः सत्त्वशुद्धयं ॥ ३७ ।।
कृष्णतत्व परं वेद्य ध्येय पूज्यं विभागशः ।
मार्कण्डेयमुखेनासौ दर्शयामास भक्तितः ॥ ३८ ॥
प्रारणेये पुनधर्म धर्मसू नुसमागमे ।
रहस्य सर्वधर्माणां दर्शयामास सादग्म् ॥ ३९ ॥
एवं सक्षेपतो भावा वनपर्वणि वर्णिताः।
आप ताः कृष्णपादाब्जे मन्तु तत्रैव भाक्तदाः ॥ ४० ॥
ॐ यं सत्यमेकमिति वदगिरो वदन्ति ।
ध्यायन्ति यं शिवविरञ्चिमुखाः सुरेन्द्राः ।।
यार्यजन्ति सुधियो यमघापई नी ।
कृष्ण तमेव करुणं शरणं व्रजामि ||
पार्थानामभिपङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् ।
अर्जुनः समयामास दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥ १॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे संकुद्ध केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फाल्गुनः । कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तमहात्मनः ॥ २ ॥ पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः । प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनायस्य धीमतः ॥३॥ अर्जुन उवाच । दशवर्षसहमाणि यत्र सायङ्ग्रहो मुनिः । ध्यचरंस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥ ४ ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । पुष्करेष्ववसः कृष्णा त्वमपो भक्षयन्पुरा ॥ ५ ॥ अध्वंवार्षिशालायां पदयां मधुसूदन । प्रतिष्ठस्त्वेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ॥ ६ ॥ एवं संक्षेपेण वनपर्वतात्पर्यमुपवयंदानी तस्य संक्षेपतः मारोद्धारेणो. पक्रमोऽप्येवं वर्ण्यते आदिपर्वसभापर्वसारोद्धाररीत्या पूज्यत्वशेयत्वध्येयत्व- शरण्यत्वादिगुणैरलकृतं भगवन्तं समाश्रयणीयत्वेन सम्यगुपवयेदानी भगव तत्त्वं भगवद्भक्तरेवावबुध्यते नरैरिति दर्शयितुं वनस्थानां पाण्डवानां समा- श्वासनायागतं भगवन्तं भक्तवात्सल्यावशेन स्वकीयामवश्यंभाविनी निय. ति समतिक्रम्य भाषमाणनिजभक्तमुकुटशिरोमणिरावतारोऽर्जुनो भगवत् तत्त्ववर्णनमुनेन स्वाभिमुखीकुर्वन् क्रोधोपशमनं प्रार्थयत् । तत्र तावद्भगवान् व्याम एवमधर्मरुचीनां दुर्योधनादीनां व्यासादिभिराप्तरुपदेशेऽपि मैत्रयशा- पेऽपि किमीरपधेन महाभयेऽपि प्रत्युपस्थित मति न धर्म रुचिरुत्पद्यते इत्युक्त्वा संप्रति धर्मरुचीनां पाण्डवानामुपरि परमेश्वरस्य तद्भक्तानां चानु. प्रहं पाण्डवानां कृष्णतत्त्वावशानं च वर्णयति जनमेजयं प्रति वैशम्पायन- मुखेन वैदाम्पायन उवाच पानिमित्यादिना। अभिपङ्गेण दुःखेन परामवेन वा॥१॥२॥ पुरुषस्य पुरिशयानस्यान्तयामिणः परिपूर्णस्य वा मप्रमेयस्याहवारा- दिवत् प्रमातुमयोग्यस्य विपयित्वात् । अत एव सत्यस्य कालप्रयेऽपि पाध. शून्यस्य विषयस्य हि पाधः स्वापादौ दृष्टः अयन्तु विषयित्वादयाध्यस्ताद

·छनपर्वप्रकाशः ।
बाधसाक्षित्वात्। प्रतितेजसः त्रिविधपरिच्छेदशून्यचिन्मात्रस्य प्रजापतेः
सूत्रविराजोरपि,स्वामिनः विष्णोर्यापनालस्य लोकनाथस्यान्तर्यामिणः
धीमतः सर्वशस्य भगवतः कर्माणि कीर्तयामासेति पूर्वेणान्वय ॥३॥
तत्र तपस्विनां श्रमेवोचितेति दर्शयितु भगवतः क्रोधोपशमनाय त.
दीयं जन्मान्तरीय तप एव तावदुदाहरति दशेत्यादिना । यत्र सायङ्कालस्त-
त्रैव गृहं यस्य स सायगुड इत्येक पदम् ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥
अवकृष्टोत्तरासङ्गः कृणो धमनि सन्ततः ।
तथा कृष्ण महातेजो दिव्यं वर्षसहसकम् ॥ ७ ॥
प्रतिष्ठस्त्वमथै केन पादेन नियमास्थितः ।
लोकप्रवृत्तिहेतोस्त्वमिति व्यासो ममाब्रवीत् ॥ ८॥
क्षेत्रन्नः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव ।
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः ॥६॥
अवकृष्टोत्तरासतः त्यक्तोत्तरीयवस्त्रः ॥ ७॥
तपस प्रमोजममाह लोक इति ॥ ८ ॥
क्षेत्रशः महाभूतादिधृत्यन्त क्षेत्र पञ्चक्रोशात्मक तज्शः तत्प्रकाशकः
अन्तरात्मेत्यर्थ सर्वभूतानां सर्वषां भूतानां वियदादीनां जरायुजादीनां वा
जीयानामादिः परमकारणमतः लयम्थानमवान्तरकारणानामविद्याकामकर्मा
दीनां क्षेत्रमध्ये अव्यक्तेच्छादिपदैरुपात्तत्वात् । एतेन प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वा-
जीवपरयोरैक्याचाद्वैत कृष्णतत्त्वमुक्त तपमा आलोचनात्मकानां सर्वपां
त्वमेव निधानं निवासभूमिः सनातनो यशस्त्वमेवासि अनादिवेदप्रतिपाद्यस्य
भगवद्रूपस्य यशस्य सनातनत्व युक्तमेव ।। ९॥
निहत्य नरकं भौममाहत्य मणिकुण्डले ।
प्रथमोत्पादित कृष्ण मेध्यमखमवामृजः ॥ १० ॥
कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् ।
अवधीस्त्वं रणे सर्वान् समेतान्दैत्यदानवान् ।। ११ ।।
सतः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः।
मामुपेषु महायाहो मादु तोऽसि केशव ॥ १२ ॥

·..
६४
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
सत्वं नारायणो
भूत्वा
हरिरासीः परन्तप ।
ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः ॥१३॥
भौमं भूमिपुत्रं प्रथमोत्पादितं सर्वभूतानां प्रथमेनाहङ्कारेण उत्पादित
भूतादिरहङ्कार इति पुराणप्रसिद्ध मेध्य यशियम् ॥ १० ॥
स त्वं क्षेत्रज्ञः शुद्धचिन्मात्रः भूस्थानीयः सन्नारायणः नरेण परमात्म-
ना सृष्टं नारं स्थूलसूक्ष्मकारणरूपमुपाधित्रयं तदेवायनं निवासस्थानं यस्य
स तथा वृक्षाकुरपोजस्थानीयविराट्सत्रान्तर्यामिरूपो भूत्वा हरिः परिणत:
घाजसहस्रगर्भफलस्थानीयः श्रीकान्तो भगवान्मुकुन्दः आसीः ईपत्पक्कफलो.
पमाश्च ग्रह्मसोमशिवादयस्त्वमेव ।। ११ ॥ १२ ॥१३॥
वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः।
अजश्चराचरगुरुः सृष्टा त्वं पुरुषोत्तम ॥ १४ ॥
परायणं देवमर्धा क्रतुभिर्मधुसूदनः ।
प्रयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने ॥ १५ ॥
शतं शतसहसाणि सुवर्णस्य जनार्दन ।
एकैकस्मिंस्तटा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः ॥ १६ ॥
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन ।
त्वं विष्णु रिति विख्यात इन्द्रादवरजो विभुः ॥१७॥
शिशुभत्वा दिवं खं च वृथिवीं च परन्तप ।
विभिर्विक्रमणैः : कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा ॥ १८ ॥
हे पुरुषोत्तम उक्तेम्यो वीजादिस्थानीयेभ्य उत्तमभूस्थानीयनिर्विशे.
पचिन्मात्ररूपक्षराभरातीत कृष्ण त्वमेव अजो विष्णुर्गरुडध्वजः सर्वविश्वपा.
लकर चराचरगुरुः रुद्रः स्रष्टा प्रजापतिर्दादिरूपः ॥ १४ ॥
परायणे सर्वोत्कृष्ट देवमूर्धा देवश्रेष्टः त्वमेव सर्वात्मा सर्ववेदरहस्यः
सर्ववेदमयः सर्यगतिरपि स्वात्मानं स्वयमेव मन्तुभिरयज इत्यन्वयः। अधृः
प्य इति पाटेवयज इत्यध्याहारः॥१५॥ १६ ।।
सर्वपामवताराणां त्वमेव परम निधानमिति दर्शयति भदितेरपी.
ति ॥ १७॥ १८॥

·वनपर्वप्रकाशः ।
६५
संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यमदने स्थितः ।
अत्यरोचश्च भूतात्मन् भास्करं स्वेन तेजसा ॥१८॥
मादुभू य स्वहस्तेषु तेषु तेषु त्वया विभो।
अधर्मरुचयः कृष्ण निहताः शतशोऽसुराः ॥ २० ॥
सादितो मौरवा' पाशा निसुन्दनरको हती।
कृतः क्षेमः पुन पन्थाः पुरं माग्ज्यौतिषं प्रति ॥२१॥
जारूथ्यामाहृतिः क्रायः शिशुपाली जनैः सह ।
जरासन्धश्च शैव्यश्च शतधन्वा च निर्जितः ॥२२॥
तथा पर्जन्यघोपेण रयेनादित्यवर्चमा ।
अवाप्सीमहिपी भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम् २३
इन्द्रद्युम्नो हत' कोपाद्यवनश्च कसेरुमान् ।
हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वयो सौभं च पातितम्॥२४॥
एवमेते युधि हता भूयश्चान्याञ्छृणुष्व ह ।
इरावत्यां हतो भोजः कार्तवीर्यसमो युधि ॥ २५ ॥
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ ।
तां च भोगवतीं पुण्यामृपिकान्तां जनार्दन ॥ २६ ॥
द्वारकामात्मसात् कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि ।
न क्रोधो न च मामयं नानृतं मधुसूदन ॥ २७ ॥
मप्राप्य सम्याध्याप्य आदित्यसदने सूर्यदेहे भास्करमण्डलाभिमा-
'निन जीवम् ॥ १९ ॥२०॥
सादिताः छिन्नाः मौरवाः प्रायन्त्रिताः मुर वेष्टने अस्मादौणादिके
उप्रत्यये तद्धितः । मोर्वीशब्दोऽप्यत एव मध्यमस्वग्लोपेन निप्पन्न ।।२।।
जास्थ्यां नगर्याम् ॥२२॥ अवाप्सीः अवाप्तवानसि भोजवशजाम् ॥२३॥
सौम खेचर पुरम् ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे मासीनं चैत्यमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा । त्वयि तिष्ठति दाशार्ह नानृशंस्य कुतोऽनृजु । भागम्य ऋषयः सर्वेऽयाचताभयमच्युत ॥२८॥ युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन । मात्मनैवात्मसात्कृत्वा जगदासीः परन्तप ॥ २४ ॥ युगादौ तव वाष्र्णेय नाभिपद्मादजायत । ब्रह्मा चराचरगुरुयंस्येदं सकलं जगत् ॥ ३० ॥ तं हन्तुमुद्यतो घोरौ दानवौ मधुकैटभी। तयोयतिक्रमं दृष्ट्वा क्रुद्धस्य भवतो हरेः ॥ ३१ ॥ ललाटाज्जातवाञ्चभुः शूलपाणिस्त्रिलोचनः । इत्यं तावपि देवेशौ त्वच्छरीरसमुद्भवौ ॥ ३२ ॥ त्वन्नियोगकरावेताविति मे नारदोऽब्रवीत् । तथा नारायण पुरा क्रतुभिभूरिदक्षिणैः ॥ ३३ ॥ इष्टवांस्त्वं महत्सवं कृष्ण चैत्ररथे वने। नैव पूर्व नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि वा ॥ ३४ ॥ नृशंस्यं निर्दयत्वं दीर्घपाठे त्वाइपूर्वाऽयं शब्दो शेयः । आसीन चैत्य- मध्ये त्वां चैत्यमायतनम् । आध्यात्मिकं हृदयपुण्डरीकं बाह्य देवालयो दिवि तमध्यस्थमित्यपि पाठः नित्यमध्यस्थमिति पाठेऽपि मध्य हृदयाज मेव ॥२८॥ आत्मनेय निमित्तान्तरं विना आत्मसात् आत्ममात्रम् ॥ २९॥ यस्य कृतिरिदं सकलमसौ देवोऽपि त्यन्नियोगकर इति विपरिणामेन ! योज्यम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥३४॥ सातिकर्माणि देव त्वं बाल एव महावल । कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् ॥ ३५ ॥ .

·वनपर्वप्रकाशः । कैलासभवने चापि ब्राह्मण्या व्यवसः सह ॥ ३६॥ कर्माणि पूतनावधादीनि ॥ ३५ ॥ ३६॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्त्वा महात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः। तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः ॥ ३ ॥ ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयांस्तवैव ते। यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेषि यस्त्वामनु स मामनु ॥३॥ एवं तत्पदार्थस्वरूप प्रपञ्च्य तस्य त्वंपदार्थाभेदमाह एवमिति ॥३७॥ ममैव त्वं ब्रह्मण एव स्वरूपं जीवः तवैवाहं जीवस्यैव शुद्ध रूपं ब्रह्म न ततोऽन्यत् । ये मदीयास्तवैव ते ब्रह्मगता औपाधिकाः सर्वेश्वरत्वादयस्ते. ऽपि ब्रह्मसाक्षात्कारवतो जीवस्यैव तस्माद्यो जीवं भगवद्भक्त द्वेष्टि स ब्रह्म देष्टि यो भगवद्भक्तमनुसरति स भगवन्तमेवानुसरति अद्रोही सन्सर्वभूतेषु भगवद्भावं पश्येद्विशेषतस्तद्भक्तप्रित्यर्थः ।। ३८ ॥ नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणोऽप्यहम् । काले लोकमिमं प्राप्ती नरनारायणावृपी ॥ ६ ॥ अनन्यः पार्य मत्तस्त्वं त्वत्तश्चाहं तथैव च । नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥ ४० ॥ एवं भगवतोऽभिन्नत्वं भगद्भक्तानामित्युक्तम् । इदानीं स्वस्य चार्जु- नस्य चैकावतारत्वमाह नर इति स्वस्यैव सर्वावतारनिधानत्वं सूचयन् स्व. रूपे विशेषमाह हरिरिति हरिः भूस्थानीयं शुद्धं ब्रह्म नारायणोऽन्तर्यामी • मायानियन्ता नारायणो भगवदवतारश्च एतात्रयम् । अहं होति श्रुतिस्मृति पसिद्धःकाले ममावतारिणःप्रादुर्भावसमये नरनारायणावृपी इमं मां भगवन्तं प्राप्ती मय्यव पर्यवमन्नौ सर्वेषामवताराणां भगवत्स्वरूपाणां च कृष्ण एव परमनिधिः नातः परं भगवस्वरूपमित्यर्थः ।। ३९ ॥ नन्वनयोर्मम त्वं तवात्माहमित्यभेदोपचारो दृष्टो नत्वभेद इत्याशया हाइनन्य इति योईि अन्यत्वं प्रत्यक्षदृष्टं तदिह निरस्यते अपूर्वार्धक्षाप- कत्वाद्वाम्यस्य अनन्यत्वमपि औपचारिकमस्त्वित्याशदयाह नाक्यारिति ·- सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे अन्तरं भेदं वेदितुं विचारयितु जीवेशयोभदो दुर्निरूप्य इत्यर्थः । तथाहि किं देहभेदादात्मभेदः उत आत्मभेदात् । नाद्यः कायव्यूहकृतिमोऽन्यव्याप्तेः नान्त्यः उपाधिपरामर्शमन्तरेण भेदस्याविभाव्यमानत्वात् । मुक्तामुक्तात्मा नौ जीवेशौ वान स्वभावभिन्नौ उक्तहेतोः घटमठाकाशवदिति ॥ ४ ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्ते तु वचने केशवेन महात्मना । तस्मिन् वीरसमावाये संरब्धेष्वय माधवम् ॥ ४१ ॥ अभिगम्याब्रवीत् क्रुद्धा शरण्यं शरणैपिणास् ॥४२॥ पूर्व प्रजाभिसर्ग त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् । मष्टारं सर्वलोकानामसितो देवलोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥ समावाये समूहे संरब्धेषु कुपितेषु ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ भगवत्यत्यन्तप्रणया ऋद्धा भगवतोऽतस्य॑माहात्म्यं जानन्ती। एवं विधस्यात्मतत्त्वस्याधिगमाय ध्यानस्तव न सेवादिना श्रीमन्मुकुन्द एव श रणीकरणीय इत्याह द्रौपदोवाक्येन पूर्वे इत्यादिना। पूर्व सृष्टेः प्राक्काले स्वामेकमाहुः सदेव सोम्येदमग्र प्रासादित्याद्याः श्रुतयः प्रजाभिमर्गे च प्रजापति त्वामाहुः सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इत्याद्याः श्रुतयः ईशत्वमपि न राजवत् किन्तूपादानत्वेनेत्याह स्रष्ट्रारमिति ॥ ४३ ।। विष्णुस्त्वमसि टुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन । यष्टा त्वमसि यहव्यो जामदगो यथाऽब्रवीत् ॥४४॥ ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम । सत्याद्यज्ञोऽहि सम्भूतः काश्यपस्त्वां यथाऽब्रवीत् ४५ साध्यानामपि देवानां शियादीनां त्वमीश्वरः । लोकभावन भूतेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥ ४६ ॥ ब्रह्मशङ्करशक्राद्यैर्देववृन्दैः पुनः पुनः । क्रीडसे त्वं नरव्याघ्र चालः क्रीडनकैरिव ॥ ४ ॥ ।

·बनपर्यप्रकाशः। द्योश्च ते शिरसा व्याप्ता पद्भ्यां च पृथिवी प्रभो। जठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातन ॥ ४८ ॥ विष्णुः विशतीति विष्णुः अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानामिति श्रुतेः कारयिता क्रिया कर्ता कर्म च त्वमेवासीति पादचतुष्टयार्थः ॥ ४४ ॥ क्षमा दुःखसहिष्णुता सत्यं सत्पृथिव्यप्तेजांसि यत् वाय्वाकाशौ तदा- त्मकं तस्माच्च सम्भूता यशोऽपि त्वमसि ॥४५॥ भूतभावन वियदादिस्रष्टः लोकभावनेतिपाठः भूतेश भूतनियन्तः य आ. काशमन्तरो यमयतात्यादिश्रुतेराकाशादरपि नियम्यत्वादम्मदादिवञ्चतन- त्वं द्रष्टव्यं तत्र चतनानुपलम्भस्त्वरीणस्थाग्नेरिवानीभव्यक्तत्वान्नत्वभावा. दिति भावः ॥ ४६॥ ब्रह्मादिनियन्तृत्वं वैश्वरूप्यं चाह द्वाभ्यां ब्रह्मेति ॥ ४७ ॥४८॥ विद्यातपोभितप्तानां तपमा भावितात्मनाम् । आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः ॥ ४६॥ राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मोपपन्नानां त्व गतिः पुरुषर्षभ ॥ ५० ॥ त्वं प्रभुस्त्वं विभुश्च त्व भूतात्मा त्वं विचेपसे । लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दश । नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥५१॥ विद्या वेदाधिगमो ब्रह्मचारिधर्मस्तदर्थानुष्ठानं गृहस्थधर्मः तपसा कृच्छ्चान्द्रायणादिना वानप्रस्थधर्मेण च भावितात्मनां शोधितचित्तानाम् अत एवात्मदर्शनतृप्तानां यतीनां सत्तमः सत्य स्वप्नेन्द्रजालादि प्रतिभासिक सत्यतरो व्यवहारः सत्यतमं ब्रह्म इतरयो धावधिभूनत्वात् ॥ ४ ॥ सर्व धर्माः पापपुण्यादयः तैरुपपन्नानामपि त्वमेव गति. दीनदयालुत्दा- स्पापिष्ठानामीप समुद्धंतति भावः ॥ ५० ॥ प्रभुर्नियन्ता तत्पदार्थ ईश्वरः विभुयापकोऽनात्मत्वेन मन्यमानः अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासित कर्मफलरभिभूयमानः स. दसद्योनिमापद्यत इति मैत्रायणीये भूतात्मपदस्य जीव रूढिदर्शनात् । तथा ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे च त्वमेव सर्वात्मना विचेष्टसे कर्माणि कुरुषे त्वयि सर्व प्रतिष्ठितं लोकपाला. दिपदस्य त्वमेव प्रापक इत्यर्थः ।। ५१ ।। मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् । त्वयि सर्व महाबाहो लोककायं प्रतिष्ठितम् ॥ ५२ ॥ साहं ते दुःखमाण्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन । ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥३॥ पुण्या द्वारवती तब यत्रासौ मधुसूदनः । साक्षाद्देवः पुराणोऽसौ स हि धर्मः सनातनः ॥४॥ ये च वेदविदो विमा ये चाध्यात्मविदो जनाः । ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम् ॥ ५५ ॥ पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते । पुण्यानामपि पुण्योऽसौ मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥५६॥ त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो विष्णुर्दैवः सनातनः । अव्ययात्मा महात्मा च क्षेत्रज्ञः परमेश्वरः। सास्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः ॥ ५७ ॥ अस्यैव व्याख्या मयंता चेति मर्त्यता संसारः भूतानां साधारणजी. वानाममृतत्वं मुक्ति दिवोकसां दिव्यदृष्टिमतां सात्त्विकानाम् ॥ ५२ ।। एवं स्वर्गापवार्थिभिः कृष्ण एव शरणीकरणीय इति कृष्णरतुति प्रसङ्गादुक्त सम्प्रति दृष्टफलार्थमपि स एवानुसतंव्य इत्याह सेति। अनात्मान कृष्णम्य करुणोत्पादनार्थ दुःखानिवेदन तत्प्रसङ्गन महामहिम्नामपि संसारि- णां दुर्गतिः प्रदर्शिता वैराग्योत्पादनाय प्रणयाद्विश्रम्भादित्यर्थः॥ ५३॥ एवं प्रपन्नां द्रुपदात्मजां हरिः स्वयं समाश्वास्य विचित्रभापणैः । कालः प्रतीक्ष्यस्थिति पार्थभापितं सत्यं चिकीर्षुः प्रययो कुशस्थलीम् ।। तीर्थयात्राप्रसङ्गन धीरो ब्रह्मर्पिसत्तमः । ..

·वनपर्वप्रकाशः। १ वर्णयामास वेदोक्तं कृष्णतत्त्वं नृपं प्रति । २ । सनातनो धर्मो योगः। इज्याचारदमो हिंसा दानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मा यद्योगेनात्मदर्शनमिति याज्ञवल्क्योक्तः तत्रात्मदर्शनाप्यधर्मस्यात्मनोऽन्यत्वात्स हि धर्म इति समानाधिकरणः तदेव स्पष्टयति ये चेत्यादिना । एवं हरेर्धाम कुशस्थली पुरी सर्वोत्तरा सर्वफलाश्रयाश्रया। यत्रास्ति नित्यं भगवानधोक्षजः फोडन् श्रिया ध्येयपदो विचक्षणैः३-1॥५४॥५५॥५६॥५५॥ यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् । अनादिनिधनं देवं प्रभु नारायणं विभुम् ॥ ५८ ॥ ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थान प्रकाशते । देवापि यं न पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम् ॥ ५ ॥ प्रत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मन. । स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रवेश्यं च दानवैः ॥ ६ ॥ प्राच्यां नारायणस्थानमिरावती विराजते । यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः ॥ ६१ ॥ भासयन् सर्वभूतानि मुश्रियाभिविराजते । नाव ब्रह्मर्पयस्तात कुत एव महर्पयः ॥ ६ ॥ इदानी हरेर्धामप्रमलेन युधिष्ठिरं प्रति गन्धमादने धौम्येन प्रदर्शित लोकान्तरमुपवर्ण्य वैकुण्ठ श्रीपतेधामोपवर्णयति यमिति प्रकृतेः प्रपञ्चभूता. त्मिकाया प्रकृतिमुपादानम् ॥५८ ॥ ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य ॥ ५९ ॥ ६० ॥ ६१॥ ६२ ।। प्राप्नुवन्ति गति छ तां यतीनां कुरुसत्तम । न तं ज्योतीपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव ६३ ·७२ भगवद्भक्तान सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे स्वयं प्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र हति विराजते । यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ॥ ६४ ॥ परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः । योगसिद्धा महात्मानो लोभमोहविवर्जिताः ॥६॥ तत्र गत्वा पुनर्नेम लोकमायान्ति भारत । स्वयम्भुवं महात्मानं देवं धर्म सनातनम् ॥ ६६ ॥ स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् । ईश्वरस्य सदा ह्य तत्प्रणमात्र युधिष्ठिर ।। ६० ।। स्वप्रकाशत्वं धाम्नो निरूपित स्पष्टयति न तमिति ॥ ३ ॥ तस्य भगवद्भक्त्यैकगम्यत्वमाह म्वयमिति ॥ ६४॥ तत्त्वज्ञानतिवाज्ञानतत्कानिवृत्तिर्भगवत्प्रसादात्स्वत एव सिद्धेन्याह परेणोति ॥६५॥ तद्धामप्राप्तानामनावृत्तिमाह तत्रेति ॥६६ ॥ धुवमक्षयमव्ययमिति उत्पत्तिहासनाशशून्यमित्यर्थः। एतच्च भगवतो वैकुण्ठाख्यं धाम नित्यं ब्रह्माण्डान्तर्वर्तित्वेऽपि तदधिष्टानभूतभगवल्लीलावि प्रबदविनाशित्वादिति स्पष्टमयात्राभिहितमिति द्रष्टव्य प्रणम नमस्कुरु॥६७॥ हन्त ते वर्णयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे । पुरुपाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥ ६ ॥ अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निगुणाय गुणात्मने । स एप पुरुषव्याघ्र पीतवासा जनार्दनः ॥ ६ ॥ एकः कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत्मभुः । अचिन्त्यं महदाश्चयं पवित्रमिति चोच्यते ॥ ७० ॥ हरेर्धामाखण्डं प्रतिविधुरं कारणमपि धर्व भक्त्या विष्णोर्बजति पुरुपः शान्तकलनः। इति म्वाप्तं व्याप्तो द्रढयति विविच्यार्थमधुना ·॥ घनपर्वप्रकाशः। ७३ लयेऽपि श्रीकान्तं मुनिरपि यथापश्यदतुलम् ॥१॥ पृष्टो मृकण्डुतनयो विपिने मुकुन्द पादाम्बुजान्तिक इदं रविजात्मजेन । प्रोवाच कृष्णचरणाम्बुजसक्तचेता अत्यादराद्धरिजनेषु रतिप्रवृद्धये ॥२॥ तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे नप्टे देवासुरगणे समुत्सन्ने महोरगे ॥३ शयानममितात्मानं फुल्लोत्पलनिकेतनम् त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥४॥ तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतु सर्वहेत्वात्मिका कथामिति पृष्टो युधिष्ठिरेण मार्कण्डेय उवाच हन्तेत्यादि स्वयम्भुवे अर्जन्मने पुरुषाय पूर्णाय नित्यकरूपाय शाश्वतायानादये ऽव्ययाय नित्याय॥६८॥ अव्यक्ताय प्राकृतरूपादिरहिताय सुसूक्ष्माय दुर्लक्ष्याय गुणात्मने मायोपाधये वस्तुतो निर्गुणाय स एप इत्यङ्गुल्या निर्दिशति । ६९ ॥ एकोऽद्वितीयोऽमाधारणगुणाश्रयः कती निमित्तं विकर्ता विविधरू- पफर्ता महद्ब्रह्मोपादानभूतः भूतात्मा प्रत्यगात्मा भूतकृत्परमेश्वरः प्रभुःसर्व- शक्तिः अचिन्त्यमवाड्मनसगोचरत्वात् महदाश्चर्य सर्वाश्चनिधिमायाधि- धानभूतत्वात् पवित्रं स्मृतो ध्यातः पूजितः कीर्तितः श्रुतः स्मादेरत्यन्तशो धकः ॥ ७०॥ - अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम् । एप कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुपे ॥ ७१ ॥ यद्येषु पुरुषो वेद वेदा अपि न तं विदुः । सर्वमाश्चर्यमेवैतनितं राजसत्तम ।। ७२ ॥ विश्वं विश्वात्मकमपि अपरिणामि अत एवाक्षयम् अविनाशि एप पीतवामा कतैव न क्रियते एतेन भगवतो वासुदेवस्य योऽय लीलाविनइस्त- स्य नित्यत्वमनादित्यं च दर्शित तच्च व्युत्पादितं प्रारम्भसमये पौरुपे का. रणं चायमय तस्मात् प्रार्थनीयः । शरण्यत्वादिति भावः। य एनमिति वक्तव्ये यद्येषु इत्युक्तिः वेद्यवेदिवोत्यन्ताभेदप्रदर्शनार्थी वेदा यपि न त विदुरवाड्म- नसगोचरत्वात् । अत. परमात्मनः निवृत्तं निष्पन्नमेत प्रत्यक्षादिगम्यं सर्व- ·- १४ सटीयामहाभारततात्पर्यप्रकाशे जगदाश्चर्यमेव स्वस्येन्द्रजालवदमम्भावनीयोत्पत्तिस्थितिकमेव एपमुपक्रम्य प्रलये कृपयैव भगवता प्रदर्शितं स्वायं शैशवं रूपं भगरजठर सकलं जग. ति भगवत्सन्निधौ राजानं प्रत्युवाच । यस किञ्चिन्मया लोक दृष्ट्र स्थावरजङ्गमम् । सर्व पश्याम्यहं राजस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ १ ॥ चरमाणः फलाहार कृत्स्नं जगदिदं विभो। अन्तः शरीरे तम्याह वर्धाणामधिकं शतम् ॥ २ ॥ न च पश्यामि तम्याहं देहस्यान्तं कदाचन । सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशाम्पते ॥३॥ मासादयामि नैवान्त तस्य रजन्महात्मनः । ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत्तदा ॥४॥ घरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च । ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः॥५॥ महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात् पुरुपोत्तम । ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशाम्पते ॥ ६ ॥ प्रास्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत् । तेनैव पालवेपेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ॥ ७॥ आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम् । सतो मामग्रवीद वालः सुप्रीतः प्रहसन्निव ॥ ८॥ श्रीवत्सधारी द्यतिमान् पीतवासा महाद्यतिः । सपीदानी शरीरऽस्मिन् मामके मुनिसत्तम ॥९॥ उपितस्वं परिश्रान्तो मार्कण्डेय प्रवीमि ते । मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नता । ययातिमुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम् ॥१०॥ तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितो। सुजाती मृदुरक्ताभिरालीभिर्विराजितौ ॥ ११ ॥ प्रयत्नेन मया मूर्ना गृहीत्या ह्याभिवन्द्रिती। इष्ट्यापरिमितं तस्य प्रभावममितौजसः ॥ १२ ॥ विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य ह । दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥ १३ ॥ समई प्राञ्जलिर्भूत्या नमस्कृत्येदममुधम् ।

·वनपर्वप्रकाशः।
७५
भातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम् ॥१४॥
भास्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवंस्तव ।
दृष्टवानखिलान् सर्वान् ममस्तान जठरे हि ते ॥१५॥
तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः।
यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ १६ ॥
त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिन परिहीयते ।
भ्रामयन्तः शरीरे ते सततं परिवर्तिनः ॥१७॥
निर्गतोऽहमझामस्तु इच्छया ते महाप्रभो।
इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहमनिन्दितम् ॥ १८ ॥
इह भूत्वा शिशुः साक्षाकि भवानवतिष्ठते ।
पीत्या जगदिदं सर्वमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ १९ ॥
किमर्थं च जगत्सर्व शरीरस्थं तवानथ ।
कियन्त च स्वया कालमिह स्थेयमरिन्दम ॥२०॥
एतदिच्छामि देवेश श्रीतु प्राह्मण्यकाम्यया।
त्वत्त्वः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथा तथा ॥ २१ ॥
महयेतदचिन्यं च यदह दृष्टवान्प्रभो।
इत्युक्तः स मया श्रीमान् देवदेवो महातिः ॥ २२ ॥
सान्त्वयन् मामिद वाक्यमुवाच पदताम्बरः।
देव उवाच ।
कामं देवापि मां विप्र नहि जानन्ति तत्त्वतः॥२३॥
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेद विसृजाम्यहम् ।
पितृभक्तोऽसि विप्र मां चैव शरण गतः ॥ २४ ॥
ततो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्य च ते महत् ।
अपां नारा इति पुरा मंशाकर्म कृतं मया ।
तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम च त्वयनं सदा ॥२५॥
थई नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः।
विधाता सर्वभूतानां सहर्ता च द्विजोत्तम ।। २६ ॥
महविष्णुरहं ब्रह्मा शक्रया सुराधिपः।
अह चैश्रवणो राजा यमःप्रेताधिपस्तथा ॥ २७॥
अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यो व लोचने ।
चौमूघा व दिशः श्रोत्रे तथापस्तनुसंभवाः ॥ २८॥

·७६ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे । सदिशश्च नमः कालो वायुमनसि मे स्थितः। मया ऋतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणः ॥ २९ ॥ यजन्ते वेदविदुपो मां देवयजने स्थिताः । पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाइक्षिणः ॥३०॥ यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगोपया। चतुःसमुद्रपर्यन्ता मेरुमन्दरभूपणाम् ॥ ३१ ॥ शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुन्धराम् । वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा ॥३२॥ मजमाना जले विप्र वीर्यणासीत्समुद्धृता । अग्निश्च वडवावको भूत्वाहं द्विजसत्तम ॥ ३३ ॥ पिवाम्यपः सदा विद्वंस्ताश्चैव विसृजाम्यहम् । ब्रह्म वक्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थितौ विशः ॥ ३४॥ पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च । ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः ॥ ३५॥ मत्तः प्रादुर्भवन्त्यते मामेव प्रविशन्ति च । यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सवः ॥३६॥ कामक्रोधद्वेपमुक्ता निःसंज्ञा वीतकल्मषाः । सत्वस्था निरहङ्कारा नित्यमध्यात्मकोविदाः ॥ ३७॥ मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते । अह सवतको ज्योतिरहं संवर्तकोऽनिलः ॥३८॥ अह संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोऽनल' । सारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले ॥३९॥ ममैव रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम । रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम् ॥ ४०॥ यसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे। मयैव सुविभक्तास्त देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ४१ ।। काम क्रोधं च ह च भयं मोहस्तथैव च । ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्यतानि सत्तम ।। ४२ ।। प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्या कर्म शोभनम् । सत्यं दान तपश्चोनमहिंसा चैव जन्तुषु ॥ ४३ ॥ मद्रिधानेन विहिता मम देहविहारिणः । . ४ ·बनपर्वप्रकाशः। 99 मयाभिभूतविशाना विचेष्टन्ते न कामतः॥४४॥ सम्यग्वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखैः। शान्तात्माना जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः॥ ४५ ॥ प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरेटुप्कृतकर्मभिः । लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यरकृतात्मभिः ॥ ४६॥ तस्मान्महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम् । सुदुष्प्राप विमूढानां मार्ग योगनिषेवितम् ॥ ४७ ॥ यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ४८ ॥ दैत्या हि मानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः । राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः॥४९॥ . तदाहं सप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् । प्रविष्टो मानुप दह सर्व प्रशमयाम्यहम् ॥ ५० ॥ पृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वारगराक्षसान् । स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥५०॥-१७१।७२।। कर्मकाले पुनदहमविचिन्त्यं सृजाम्यहम् । साविश्य मानुषं देह मर्यादावन्धकारणात् ॥ ७३ ॥ श्वेतः कृतयुगे वर्ण. पीतस्त्रेतायुगे मम । रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥ ४ ॥ प्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च । मतः काले च संप्राप्ते कालो भूत्वाऽतिदारुणः ॥७॥ पैलोक्य नाशयाम्येक: कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् । अहं निवर्मा विश्वात्मा सर्वलोकमुखावहः ॥ ७६ ॥ अभिभः सर्वतोऽनन्तो हर्षाकेश उरुक्रमः । कालचक्र तपाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम् ॥ ७७ ॥ शमं च सर्व भूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ।

·१८ सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे एवं प्रणिहितः सम्यक् ममात्मा मुनिसत्तम । सर्वभूतेषु विमेन्द्र नच मां वेत्ति कश्च न ॥ ८ ॥ सर्वलोके च मां भक्ता पूजयन्ति च शवंशः । यच्च किञ्चित्त्वया प्राप्तमपि क्लेशात्मक द्विज । मुखोदयाय तत्सर्व श्रेयसे च तवानघ ॥ ७ ॥ यच्च किञ्चित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् । विहितः सर्वदेवोऽसौ ममात्मा भूतभावनः ॥८॥ एजाम्यहामेति नित्यमेव मन्त सूर्यवदाविर्भावयामि यथा सूर्य आ विर्भवस्तिरोभवंश्च अस्तोदयाभ्यां न स्पृश्यते किं तु अस्माभिरेव तत्र तो कल्पिती एवं नन्दनन्दनेऽपि जननानधनी मूढदृष्टयव कल्पितावित्यर्थः। ७३-८०॥ प्रधं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः। अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८१ ॥ यावद्युगानां विप्र सहसपरिवर्तनम् । तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वभूतानि मोयन् ॥२॥ एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम । शिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते ॥ ३ ॥ मया च दत्तो विप्रप्रवरस्ते ब्रह्मरूपिणा। नमकृत्परितुष्टेन विमर्पिगणपूजितः ॥ ८४ ॥ सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् । विप्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ॥५॥ अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम । लोकं समस्तं च विस्मितो नायबुध्यसे ॥६॥ .

·नपर्वप्रकाशः। ततोऽसि वक्त्राद्विवर्षे द्रुतं निःसारितो भया । श्राख्यातस्ते मया चात्मा दुईयो हि सुरासुरैः ||८|| यावत्स भगवान् ब्रह्मा न बुद्ध्येत महातपाः । तावत्त्वमिह विप्र विश्रब्धश्चर बै सुखम् ॥ ८ ॥ ततो विबुद्ध तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे । एकीभूतो हि तक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम ॥८॥ भाकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायु सलिलमेव च । लोके यच्च भवेच्छेपमिह स्थावरजङ्गमम् ॥ ८० अर्थ ममेति पितामही ब्रह्माण्डात्मा अधं ममात स्वरूपं विकारान्तव. ति तदन्तवर्ति चेति दर्शित यथा मृद् घटादिकार्यमध्यवर्तिनी तहहिभूता च सदत् अत एव सूत्रं विकारावात्तं च तथाहि स्थितिमाहंति जगद्व्यापारवज प्रकरणादमानिहितत्वाच्च भागमात्रसाम्यलिङ्गाच्चेति सूत्राभ्यां नित्यसिद्ध श्वरस्य उपासनासिद्धानामीश्वराणां चाद्यस्य जगस्रष्टुःस्वातन्त्रयम् इतरेयां भूताष्टकाले सन्निधानामामध्यं च उभयेषां गीतवादिनादिभिस्तयोः साम्य. चास्तोति प्रदश्य आद्यस्य स्वरूप महदादिविकाराबहिर्भूतं चकारात्तदन्तवत्ति च स भूमि सर्वतो वृत्त्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलमिति वेद एवाविकारस्य रूपस्य स्थि- तिमाह तस्मात्कृष्णमूर्तिव्यवहारतो वियदादिवन्नित्यति युक्तमुत्पश्यामः श्रु. तिविरोधस्वत्र प्रांगेव निरस्तः ॥८॥-roll मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वान्ततिस्तात स देवः परमाद्तः । मजाश्चेमा प्रपश्यामि विविधाकृतयः कृताः ॥६॥ एवं दृष्टं मया राजस्तस्मिन् प्राप्ते युगक्षये। माश्चर्य भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृताम्वर ॥ १२ ॥ यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्नायवेक्षणः । स एप पुरुषव्याघ्र संवन्धी ते जनार्दनः ॥ ८ ॥ -- ·CO ॥ ॥ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् । दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वछन्दमरणं मम ॥ ४ ॥ स एप कृष्णो वाष्र्णेयः पुराणपुरुषो विभुः । मास्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडनिव महाभुजः ॥५॥ एष धाता विधा च संहर्ता चैव शाखतः। श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥ ६ ॥ दृष्ट्वेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिर्मामियमागता । आदिदेवमयं जिष्णुपुरुषं पीतवाससम् ॥ ८ ॥ सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः । गच्छध्यमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः टक निराधारे लोके हरिपदमृते नास्तिशरणम् शरण्योऽसौ तस्माद्धरिरखिलदुःखान्घतमसि । भवाब्धा नान्योऽस्मादिति मुनिरसो धर्मतनयम् निमित्तीकृत्याह प्रजजनशरण्य हरिमतः॥१॥ यदद्रेत ब्रह्म श्रुतिशतशिरोभिरभिहितम् पुरा सप्टेरेक प्रकृतिविकृतिभ्यां विरहितम् । तदेव श्रीवृन्दावनविधुरसौकृष्ण इति तम् मुनिः प्राहागुल्या रविजतनय प्रत्यखिलवत् ॥२॥ य एको मायावी प्रकृतिरखिलस्यापि जगतो यादा सृष्ट्वोद प्रविशति हरिजीवकलया। य एवान्ते स्थायी सकलनिजलीलैकचतुरः स एवायं कृष्णो वदति मुनिस्यि निजहशा ॥३॥ अत सांत्मायं हरिरमृतसाम्राज्यफलदः शरण्य ससारे जनिमृतिभयत्राणचरणः । सदा पूज्यो ध्येयः श्रुतिशिखरवाक्यरविरतम् धिया शेयो भक्त्या सततमभिधेयः स्वहृदये ॥धा-९१-९८१ ·वनपर्वप्रकाशः । ८९ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्ताश्च ते पार्था यमौ च भरतर्षभौ । द्रौपद्या सहिता सर्वे नमश्चक्रुजनार्दनम् ॥ ८ ॥ सचैतान्पुरुषव्याघ्रः साना परमवल्गुना। सान्त्वयामास मानार्थी मन्यमानी यथाविधि ॥१०॥ एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रौपदी योषिताम्बरा । चिन्तामवाप महतीमन्नहेतोः पतिव्रता। सा चिन्तयन्ती च यदा नानहेतुमविन्दत ॥१०॥ मनसा चिन्तयामास कृष्णं कंसनिपूदनम् । कृष्ण कृष्ण महाबाहो देवकीनन्दनाध्यय ॥२॥ वासुदेव जगन्नाथ प्रणतातिविनाशन । विश्वात्मन् विश्वजनक विश्वहतः प्रभोऽव्यय ॥३॥ एवं मार्कण्डेयमुखेन कृष्ण एव शरण्यत्वात्पूज्यो ध्येयो शेयश्चेत्युक्तम् इदानीं पुनरपि हरिरेवात्यन्तसङ्कटेषु सहायो भक्तानां नान्य इति शरण्यत्व दृढीकर्ता दुर्वासा नाम भुनिवरदानसमये प्रार्थितस्त्वया सशिष्येणास्माकुल- श्रेष्ठो युधिष्ठिरो वने तस्य द्रौपदीभोजनानन्तरमतिथिना भवितव्यमिति तथास्त्वित्युक्त्वा मुनिर्दुर्वासाः पाण्डवेषु मुक्तवत्सु तथैव द्रौपद्यामपि भुक्त्वा. यस्थितायां पाण्डवानभ्याजगाम तं धर्मराजो विधिवत्पूजयित्वातिथ्येन न्यमन्त्रयदान्हिकं कृत्वा भगवन् शीघ्रमेहील्युक्तो मुनिः शिष्यैः सह स्नातुं जगामाथ चाचिन्तयत् कथनयं मां दशसहस्रशिप्यैः सह वर्तमानं भोजयेदिति न्यमन्जल्सलिले सशिप्यो मुनिः एतम्मिन्नेव समय द्रौपदी परमां चिन्ताम- पापानहेताः सा यदा चिन्तयन्ती कथञ्चिदप्यन्नहेतु नाविन्दत तदैवानेकज- न्माराधितमशरणशरणं दीनबन्धु रूपासिन्धुमनुग्रहवात्सल्यपारावारीण भ- गवन्त श्रीमन्मुकुन्दं मनसा चिन्तयामामेत्याइ भगवान् वादरायणो मुनिः कृष्णं पापकर्मकसस्य कामादर्दुष्ट राक्ष वा निपूदन हे कृष्ण कृष्णेति अत्या दग्सूचनार्थ द्विर्वचन कृपि वाचकः शब्दो णश्च निवृत्तिवाचकः तयोरैक्य ११

·"
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते इति श्रुतिप्रणीतः कृष्णपदरयार्थः महान्तो
ब्रह्माण्डपिण्डावटम्भक्षमौ बाहू यस्य सघाहुभ्यां धमति संपतत्रिणं यावाभूमी
जनयन्देव एकः इति श्रुतेः अव्यय अविनाशिन अत्र देवकीनन्दनस्याव्ययत्व
वदन्त्या कृष्णमूर्तरभौतिकत्वं सच्चिदानन्दात्मत्वमुक्तम् । एवमादिनाम्नाम-
र्थः शङ्करभगवत्पादीये विष्णुमस्रनामव्याख्याने एव द्रष्टव्यः॥१२॥
तत्त्व हरिः श्रुतिगिरांन परं गतिर्वो
नान्य शरण्य इति वेदविदां मनीपा ।
सर्वात्मना हरिरतोऽर्य उदारशीलो
ध्येयोऽवयोध्य इति भारतभाव इष्टः ॥१॥
वेदाः सभारता. पञ्च पाण्डवा हरिनिर्मिताः।
तन्मतिद्रौपदी बोध्या तया कृष्णोऽत्र वद्युत ॥२॥..
सा चावपीडिता दुष्टैः क्रोधहिंसादिरूपिभिः । -
दुर्योधनादिभि. कृष्ण शरण्यं शरण गता ॥३||-१९-१०३||
प्रपन्नपाल गोपाल प्रजापाल परात्पर ।
प्राकूतीनां चितीनां च प्रवतंक नतास्मि ते ॥४॥
वरेण्य वरदानन्त अगतीनां गतिर्भव
पुराणपुरुष प्राण मनोवृत्त्याद्यगोचर ॥ ५ ॥
सर्वाध्यक्ष पराध्यक्ष त्वामहं शरणं गता।
पाहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ॥६॥
नीलोत्पलदलश्याम पद्नगर्भारुणेक्षण ।
पीताम्बरपरीधानलसत्कौस्तुभभूषण ॥७॥
त्वमादिरन्तो भूतानां त्वमेव च परायणम् ।
परात्परतरं ज्योतिर्विवात्मा सर्वतोमुखः॥८॥
त्यामेवाहुः परं बीजं निधानं सर्वसंपदाम् ।
त्वया नायेन देवेश सर्वापद्भ्यो भयं नहि ॥८॥
दुःशासनादहं पूर्व सभार्या मोचिता यया ।
तयैव सङ्कटादस्मान्मामुद्धतुं मिहार्हसि ॥ १० ॥

·वनपर्वप्रकाश।
८३
आकृतीनां चितीनां चेति । धर्माधर्मादिगोचराणां चेतोवृत्तिविशेषा-
णामनन्तकल्याणगुणनिलयं भगवन्तं कृष्णं वर्णयन्ती समारतवेदमतिद्रौपदी
सर्वश्वरत्वादिगुणको निर्विशेषश्च भगवान कृष्ण एव पुरुषधौरेयाणां शर.
ण्यत्वेनाभिमतो धर्मादिपुरुषार्थप्मुभिः केवलभगवदनुरागात्मभक्तीप्सुभिश्च
पूज्यो ध्येयो शेयश्चेति सकलवेदेतिहासस्मृतिपुराणपौरुपेयप्रवन्धानां च ता.
त्पर्यमिति वर्णयति वरेण्येत्यादिना अन्येन एवं कृष्णतत्त्व साराध्यत्वेनोप-
घर्ण्यत्वेन प्रांगय निश्चितं भगवन्तं प्रार्थयति दुःशासनादिति ॥ ४-१०॥
वैशम्पायन उवाच ।
एवं स्तुतसदा देवः कृष्णया भक्तवत्सलः ।
द्रौपद्याः संकटं ज्ञात्वा देवदेवो जगत्पतिः ॥ ११ ॥
पार्श्वस्थां शयने त्यक्त्वा रुक्मिणी केशवः प्रभुः।
तत्राजगाम त्वरितो ह्यचिन्त्यतिरीश्वरः ॥ १२ ॥
ततस्तं द्रौपदी दृष्ट्वा प्रणम्य परया मुदा ।
अब्रवीद्वासुदेवाय मुनेरागमनादिकम् ॥ १३ ॥
सतस्तामब्रवीत्कृष्णः क्षुधितोऽस्मि भूशातुरः ।
शीघ्र भोजय मां कृष्णे पश्चात्सर्य करिष्यसि ॥१४॥
निशम्य तद्वच' कृष्णा लज्जिता वाक्यमब्रवीत् ।
स्थाल्यां भास्करदत्तायामन्नं भद्भोजनाधधि ॥१५॥
भुक्तवत्यस्म्यहं देव तस्मादन्नं न विद्यते ।
ततः मोवाच भगवान्कृष्णां कमललोचनः ॥ १६ ॥
कृष्णे न नर्मकालोऽयं क्षुच्छमेशातुरे मयि ।
शीघ्रं गच्छ मम स्थालीमानयित्वा प्रदर्शय ॥ १७ ॥
इति निन्धतः स्यालीमानाय्य स
यदूद्वहः
स्थालीकएठेऽय संलग्नं शाफान धीय केशयः ॥१८॥

·४
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
उपयुज्याब्रवीदेनामनेन हरिरीश्वरः ।
विश्वात्मा प्रीयतां देवस्तुष्टश्चास्त्विति यज्ञभुक
१८..
नाकारय मुनीन् शीघ्रं भोजनायेति चाब्रवीत् ।
ततो जगाम त्वरितः सहदेवो महायशाः ॥ २० ॥
एवविधद्रोपदीप्रार्थनासमये एव शरणागतात्तिहरो हरिरखण्डैश्वर्या
दिगुणो भक्तवात्सल्य प्रकटीकुर्वन् तत्समीपे प्राविबभूवत्याहेवमित्यादि
ना॥११-२०॥
स्नातुगतान् देवनद्यां दुर्वास प्रभृतीन् मुनीन् ।
ते चावतीर्णाः सलिले कृतवन्तोऽघमर्षणम् ॥२१॥
दृष्टाहारान्सान्नरसान् तृप्त्या परमया युताः ।
उत्तीर्य सलिलात्तस्मादृष्टवन्तः परस्परम् ॥ २२ ॥
दुर्वाससमभिमेश्य सवै ते मुनयोऽब्रुवन् ।
राजो हि कारयित्वान्नं वयं स्नातु समागताः २३
माकएठतृप्ता विप्रर्षे किंस्विद्गुञ्जामहे वयम् ।
वृथा पाक कृतोऽस्माभिस्तत्र किङ्करवामहे ॥२४॥
दुर्वासा उवाच ।
वृथा पाकेन राजरपराधः कृतो महान् ।
मास्मानधाक्षुष्ट्वैव पाण्डवा क्रूरचक्षुषा ॥ २५ ॥
स्मृत्वानुभावं राजपैरम्बरीषस्य धीमतः ।
बिभेमि सुतरां विमा हरिदत्ताश्रयाज्जनात् ॥ २६ ॥
पाण्डवाश्च महात्मानः सर्व धर्मपरायणाः ।
शूराश्च कृतविद्याश्च प्रतिनस्तपसि स्थिताः ॥२०॥
सदाचाररता नित्यं वासुदेवपरायणाः ।
ऋद्धास्ते निर्दहेयुर्वे तूलराशिमिवानलः ॥२८॥

·८५ बनर्वप्रकाशः ।। तल रतीनपृष्ट्वैव शिष्याः शीघ्रं पलायत । 'इत्युक्तास्ते द्विजाः सर्वे मुनिना गुरुणा तदा ॥८॥ पाण्डवेभ्यो भृशं भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश : सहदेवो देवनद्यामपश्यन्सुनिसत्तमान तीर्थ वितस्ततश्चैव विचचार गषयन् ॥.३० ॥. तबस्येभ्यस्तापसेभ्यः श्रुत्वा तांश्चैव विद्रुतान् । युधिष्ठिरमथाभ्येत्य वृत्तान्तं.च न्यवेदयत् ॥ ३१ ॥ ततस्ते पाण्डवाः सर्वे प्रत्यागमनकाक्षिणः । प्रतीक्षन्त. कियत्काल जितात्मानो वत स्थिराः ३२ निशीयेऽभ्येत्य चास्मान्स छलयिष्यत्यसंशयम् । कथं च निस्तरेमास्मात्कृच्छा वोपमादितात् ॥३३॥ इति चिन्तापरान् दृष्ट्वा निश्वसन्तो मुहुमुहुः । उवाच वचनं श्रीमान्कृष्ण प्रत्यक्षतां गतः ॥ ३४ ॥ श्रीभगवानुवाच । भवतामापदं ज्ञात्वा कृपेः परमकोपनात् । द्रौपद्या चिन्तितः पार्या अहं सत्वरमागतः ॥३५॥ न भयं विद्यते तस्माद्रपेदुर्वासमोऽल्पकम् । तेजसा भवता भीतः पूर्वमेव पलायितः ॥ ३६ ॥ धर्मनित्यारतु ये केचिन्न ते सीदन्ति कहिंचित् । प्रापृच्छे वो गमिष्यामि नियतं भद्रमस्तु वः ॥३॥ बैंशम्पायन उवाच । श्रुत्वरितं केशवस्य बभूवुः स्वस्थमानसाः। द्रौपद्या सहिताः पार्थास्तमूचुर्विगतज्वराः ॥ ३ ॥ देवनद्या तत्रस्थ एष तीर्थविशेपे॥ २१-३८॥ ,

·६
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
7
त्वया नायेन गोविन्द दुस्तरामापदं विभो ।
तीर्णाः प्लवमिवासाद्य मज्जमाना महार्णवे ॥३en
स्वस्ति साधय भद्रं ते इत्याज्ञातो ययौ पुरीम् ।'
पाएडवारच महाभागा द्रौपद्या सहिताः प्रभो
ऊचु महष्टमनसो विहरतो वनाद्वने ॥ ४० ॥
एवं विधान्यलीकानि धार्तराष्ट्र दुरात्मभिः ।
पाण्डवेयु बनस्येपु प्रयुक्तानि वृथाभवन् ॥ ११ ॥
कृपापारावारं सकलरससारं हरिपदम्
निराकाराकार निखिलजगदाधारमचलम् ।
धरामारोद्धारं ब्रजजनवधूहारमतुलम्
प्रपद्ये श्रीसारं यदुपतिमुदारं हरिमहम् ॥१॥
मैतादृश धनमनन्तमुदारभोग्यम्
प्रेमास्पद निगमतजहमतं सुखाढयम् ।
सुखापहं सुविमलं भ्रमपीजदाहम्
श्रीमाधवे रतिरखण्डगतिर्हि या ॥२॥
एक शरण्यचरणो हरिरस्ति नान्य-
स्तस्माद्विहाय सकल हरिमाश्रयेत ।
संमारतापविनिवृत्तिफलास्य भक्तिः
स्वाराज्यहेतुरिति वेदविदा प्रसिद्धिः ॥३॥
धन्य स एव पुरुषार्थविदां वरिष्ठो
यः मंश्रयेद्धारपदाम्बुजमादरेण ।
। नास्यापदो नच तमो नच विभ्रमो वा
मात्मना जति यः शरण मुकुन्दम् ॥४॥
सां यद्भवेत्सकवतापहरी नगणां
या कृष्णपादकमलं रतिमुद्रहन्ती ।
मान्य विकल्पमपि जातु नयेजनान्त.
सा सपदस्ति न ततो विपरीतभाग्वा ॥५॥

·७
वनपर्वप्रकाशः।
कृत्वाप्यनेक्रमघजातमहर्निशं वा
सर्वात्मना व्रजति यः शरण हरेहि।
त्यक्त्वान्यधर्ममाखिलानि फलानि सोऽसौ
साम्यं प्रयाति हरिणाखिलविश्वपूज्यः ॥६॥३९-४१ ॥
स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम् ।
तपश्चचार विपुलं तस्य पीतो वृषध्वजः ॥ ४२ ॥
धलिं स्वयं प्रत्यगृह्णात्मीयमाणस्त्रिलोचनः ।
परं चास्मै ददौ देव: स जग्राह च तच्छृणु ॥ ३ ॥
समस्तान्सरयान्पञ्च जयेयं युधि पाण्डवान् ।
इति राजाब्रवी सोऽपि देवस्तमब्रवीत् ॥ ४५ ॥
प्रजयांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान् युधि ।
ऋतेऽर्जुनं महाबाहु नरं नाम सुरेखरम् ॥ ४५ ॥
एवं शरण्यत्वमुदारपुमो हरे सदा ध्येयतयोक्तमत्र ।
दृढीकृत मंप्रति कृष्णभक्तानकोऽपि जेतुं क्षम इत्यमाह ॥ १॥
कृष्णाप्रमाणे विजितो जयद्रथस्तपश्चचारेभ्यरतोपणोद्यतः।
घरमदानावसरे स पाण्डवान्सप्रार्थयामास विजेतुमाहवे ॥२॥
तमन्नान्नेति वचो महेश्वरी
मुकुन्दभक्तान विजेतुमीश्वरः ।
कोऽप्यस्ति लोके यत एप केशवः
स्वयं सदा रक्षति तान्नतिप्रियः ॥३॥
अहोमुफुन्दानुसूतिप्रमावो
यदीश एवाइ नृपं प्रतीत्यम् ।
घरं प्रतिशतमपीइतेऽति
स्वयं षवः कृष्णरसानुरागः ॥४॥
भो जनानां जडता यदीश्वरम्
मुकुन्दमारादपहाय चेतसी।
भजन्ति देवान्तरमल्पाय
स्तुच्छाप्तये सुद्भर्ग भगोज्झिताः ॥५॥

·- CC सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे हरि शरण्य शरणं गता जनाः', शरण्यभुता जगतां म्वयं यतः । यते पुनः संसृतिभागिनी हरेः • पदाम्बुजं प्राप्य सुखैकमूर्तये ॥ ६ ॥ राङ्गाद्वारेऽप्यतिहढतप. सञ्चरन सिन्धुराजः शंभु भक्त्याखिलसुरगुरुं तोपयामाम भूयः दृष्ट्वापीशं वरदमपि तन्नैव लेभेयदैच्छद' 'मिष्णोक्तं द्विषत उचित सर्ववैय्यर्थ्यमेव || on स्माद्धरौतत्पुरुष कदाचन द्वेष न कुर्यात् कुपितो मनार्गपि । कुर्वन्न कुत्रापि फलं मनागपि 77.. लभेत कश्चिन्मतिरैश्वीत्यपि ॥८॥ इति मनसि निधाय स्वाशयं भारतस्य मुनिरपि वदतीह श्रौतसिद्धान्तमेवम् । 'सकलजगधीशस्येशितुहार्दमेवम् ., . - तत इमममृतेप्सुः कृष्णमीयाच्छरण्यम् ॥९॥ भीमेन पञ्चसटः कृतो जयद्रथा,दुःखार्तो गद्गाद्वारे महादेवाराधना) गतवानित्याह स देवमिति । वलिमुपहारम् ॥ ४२--४५ ॥ वयीं तप्ततपसं नारायणसहायकम् ।। अजितं सर्वलोकानां देवैरपि दुरासदम् ॥ ४६ ॥ मया दत्तं पाशुपतं दिव्यमप्रतिम शरम् । प्रवाप लोकपालेभ्यो वज्रादीन्स महाशरान् ॥ ४७ ॥ देवदेवो घनन्तात्मा विष्णुः सुरगुरुः प्रभुः । प्रधानपुरुषोऽव्यक्तो विश्वात्मा विश्वमूर्त्तिमान् ॥४॥ नारायणः सहायो यस्य तं नारायणसहायकम् ॥ ४६ ॥ शरमिति शृणाति हिनस्तीति शरोऽस्म् ॥ ४७॥ नारायणसहायस्याजेयत्वं वक्तुं नारायणमाहात्म्यमाह देवदेव इति देवानां द्योतकानां सूर्यचन्द्राग्निचक्षुर्मनोवाचां ज्योतिषां देवः प्रकाशकः येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः येन चंभूपि पश्यन्तीत्यादिश्रुतिम्य अनन्तः निविधपरि "

·बनपर्वप्रकाशः।
च्छेदशून्यः प्रात्मा म्वरूपं यस्य प्रधान त्रिगुणात्मिका माया पुरुषश्चिद्रपः
तदुभयात्मा अव्यक्ती जगत्कारणरूपो बीजेऽन्तर्गतवटतुल्यः॥४८॥
युगान्तकाले समाप्ते कालाग्निर्दहते जगत् ।
सपर्वतार्णवद्वीपं सशैलवनकाननम् ॥ ८ ॥
निर्दहन्नागलोकांश्च पातालतलचारिणः ।
ततोऽन्तरिक्षे मुमहन्नानावर्णाः पयोधराः ॥ ५० ॥
घोरस्वरा विनिक्षिप्तास्तडिन्मालाः फलम्बिनः ।
समुत्पतन्तो वितता इतश्चेतो विधाविनः ॥ ५१ ॥
एव नारायणस्य जगद्धतुत्वमुक्त्वा तस्य जगत्संहर्तृत्वमाह युगान्ते
ति ।। ४९॥
कालाग्निरूपो नारायणो निर्दहन् ॥ ५० ॥
विनिक्षिप्ता. प्ररिताः समुत्पतन्तः समुत्तिष्ठन्त इत्यर्थः ॥ ५१ ।।
ततोऽग्निं नाशयामासुः संवर्गनिनियामकाः ।
प्रक्षमात्रैश्च धाराभिस्तिष्ठन्त्यापूर्य सर्वशः ॥ ५२ ॥
एकार्णवे तदा तस्मिन्नुपशान्तचराचरे।
नपचन्द्राकंपवने ग्रहनक्षत्रवर्जिते ॥ १३ ॥
चतुर्युगसहसान्ते सलिलेनाप्लुता मही।
ततो नारायणाख्यस्तु सहस्राक्षः सहसूपात् ॥ ५४ ।।
सहसशीर्पा पुरुष. स्वप्तुकामस्त्वतीन्द्रियः ।
फणासह विकर्ट शेषं पर्यभोगिनाम् ॥ ५५ ॥
सहसुमिव तिग्मांशुसन्धातममिता तिम् ।
कुन्देन्दुहारगोक्षीरमृणालकुमुदप्रभम् ॥ ५६ ॥
नाशयामासुः पयोधरा इति पूर्वणान्वयः। अक्षयात्रामि. स्थूलानि
राभिरिति धाराशब्दः आकारान्तः सोमपाशब्दयत् पुल्लिङ्गः धारया तो
खरान्ति मादधते क्लेदनीय धस्स्विति धाराः रा प्रादाने स्मात् विम् ॥२२॥

·० जलनिधौ तदा। सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे एकार्णव इति । अवान्तरप्रलयेऽस्मिन्पवननाशोक्ति निदाघ इव तदनुप लम्भपरा।। ५३॥ चतुर्युगसहस्रप्रमाण ब्रह्मणो दिन तदन्ते श्राप्लुता सलिलेऽन्तर्हितेत्य थे । नारायण प्राप्या नाम यस्य यद्वा नारायणादेव श्राख्या प्रथा यस्यस हिरण्यगर्भ सूत्रात्मा विश्वाभिमानी अत एव महस्रपादादिमान् ।। स्वप्तुकाम स्वदिनान्ते फणासहस्रम् ॥ ५४॥ ५५ ॥ अमितद्युतिमत्यन्त द्योतमानम् ॥ ५६ ॥ तत्रासौ भगवान् देवः स्वपन् नैशेन तमसा व्याप्तां स्वां रात्रिं कुरुते विभुः ॥७॥ सत्त्वोद्रकात्मबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत । इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोक नारायणं प्रति ॥ ५ ॥ आपो नारास्तु तनव इत्येतनाम शुश्रुम । अयनं तेन चैवास्ते तेन नारायण स्मृतः ॥ ५ ॥ मध्यानसमकाले तु प्रजाहेतोः सनातनः । ध्यानमाचे तु भगवन्नाभ्यां पद्म समुत्थित ॥६॥ सत्त्वाद्रेकात्तमसोऽभिभवे सति सत्त्वस्याविर्भावात् शून्य प्राणिसञ्चार हीनम् ॥ ५७ ॥ ५८॥ नारायणपद निर्वक्ति आप इति नराजाता नारा नृनरयोवृद्धिश्चेति गोदिगणपाठात् प्राप्तो डीप गणकार्यस्यानित्य वान्न । तनव यथा सुवर्ण कुण्डल सुवर्णमेव एव नरजा आपो नर एवेयर्थ नारा आप देहाद्याकारप रिणता अयन निवासस्थान यस्य अथवा तामि सह तत्तादात्म्य प्राप्य आस्ते इति वा नारायण इति तत्स्पृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति आत्मेन्द्रियम नोयुक्त भाक्तन्याहुमनीषिण इति च श्रुति परमात्मन एव सृष्टे देहे प्रवेश देहसंयन्धेन भोक्तृत्व च दर्शयति तेन चेतनातन सर्व जगन्नारायणात्मक मित्युक्त भवति ॥ ५९॥ प्रध्यानेति ध्यानसमकाले प्रजाइतो प्रजानामुत्पत्यर्थं सनातनश्चिरन्तनो ब्रह्मा नाभिपद्माद्विनि मृत तादृशेन रूपेण ध्यातु दृष्टौ प्रयभादित्यर्थ ततो ध्यानमात्र ध्यानानन्तर विष्णोर्नाभ्या पन ममुत्थित ॥ ६० ॥ h ·वनपर्वप्रकाशः । १ ३ ततश्चतुर्मुखो ब्रह्मा नाभिपदाद्विनिःसृतः ।। तत्रोपविष्टः सहसा सर्वलोकपितामहः ॥ ६१ - शून्या दृष्ट्वा जगत्कृत्स्नं मानसानात्मनः समान् । ततो मरीचिप्रमुखान्महर्षीनसृजन्नव ॥ ६२ ॥ ते दृष्ट्वा सर्वभूतानि बसानि स्थावराणि च ।। यक्षराक्षसभूतानि पिशाचोरगमानुषान् ॥ ६३ ॥ , सृजते ब्रह्ममूर्तिस्तु रक्षते पौरुपी तनु । रौद्रीभावेन शमयेत्तिसोऽवस्याः प्रजापतेः ॥ ६४ ॥ न श्रुतं ते सिन्धुपते विष्णोरगुतकर्मणः । कथ्यमानानि मुनिभिाह्मणैवेदपारगैः ॥ ६ ॥ तस्मिश्च पझे पितामह उपविष्ट इति क्रमभन योज्यम् ॥ ६१ ॥ प्रसानि जङ्गमानि ।। ६२ ।। प्रजापतेरीश्वरस्य मायाशवलस्य तिस्रोऽवस्था एकैक्गुणोत्कर्षनिमि. ताः रजस उत्कर्ष ब्रह्मा मन् सृजते सत्त्वोत्कर्ष पौरुषी वैष्णवों तनु प्रविश्य रक्षति तमस उत्कर्षे रौद्रीभावेन शमयदिति ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ हे सिन्धुपते तव श्रुतं श्रवण मास्ति यत विष्णोः अद्भुतकर्मणः कथ्यमानानि कथनीयानि कर्माणि न वेत्सीति शेष. ॥६५॥ जलेन समनुमाप्ते सर्वतः पृथिवीतले । तदा चैकार्णवे तस्मिन्नेकाफाशे प्रभुश्चरन् ॥६६॥ निशायामिव खद्योतः प्रायट्काले समन्ततः । प्रतिष्ठानाय पृथिवीं मागंमाणस्तदाभयत् ॥ ७ ॥ जले निमशां गां दुप्पा चोदतुं मनसेच्छति । किं नु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम् ॥६॥ एवं सञ्चिन्त्य मनसा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुपा। जलक्रीडाभिरुचितं वाराहं रुपमस्मात् ॥ ६॥ - ·१२ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे कृत्या वराहवपुष वाड्मयं वेदसंमितम् । दशयोजनविस्तीर्णमायतं शतयोजनम् ॥ ७ ॥ महापर्वतवमभिं तीक्ष्णदंष्ट्र प्रदीप्तिमत् । महामेघौघनिर्घोष नीलजीमतसन्निभम् ॥ २१॥ भूत्या यज्ञवराहो वै अपः संमाविशत्प्रभु । दंष्ट्रणैकेन चोद्धृत्य स्वे स्थाने न्यविशन्महीम् ॥७२॥ तान्येव कर्माण्याह एकार्णवे सति एकाकाशे आकाशमात्रे वायुस्तेन पृथ्वीरहिते जलमात्रे सति ॥ ६६ ॥ खद्योत इति प्रकाशमात्रत्वमुच्यते प्रतिष्ठानाय लोकप्रतिष्ठार्थम् ॥६॥ जलक्रीडायामभिरुचित प्रीतिर्यस्य ॥ ६८॥ ६९॥ वराहवपुषमात्मानमिति शेष वाङ्मय समित वेदप्रमित यज्ञरूपम्७२ वर्म शरीरं दष्ट्रेण दष्ट्रया न्यविशत् न्यवेशयत् ।। ७१ ॥७२॥ पुनरेव महाबाहुरपूर्वी तनुमाश्रितः । नरस्य कृत्वार्धतनु सिंहस्यातनु प्रभुः ॥ ३ ॥ दैत्येन्द्रस्य सभां गत्वा पाणिं संस्पृश्य पाणिना। दैत्यानामादिपुरुषः सुरारिर्दितिनन्दनः ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा चापूर्ववपुषं क्रोधात्संरक्तलोचन । शूलोद्यतकर सुग्वी हिरण्यकशिपुस्तदा ॥ ५ ॥ मेघस्त नितनि?पो नीलाभचयसन्निभ । देवारिदितिजी वीरो नृसिंह समुपाद्यत् ॥ ७६ ॥ समुपेत्य ततस्तीक्ष्णै मृगेन्द्रेण बलीयसा। नारसिंहेन वपुषा दारित करभृशम् ॥ ७ ॥ एवं निहत्य भगवान् दैत्येन्द्रं रिपुघातिनम् । भूपोऽन्यः पुण्डरीकाक्षः प्रभुोकहिताय च ॥ ८ ॥ - ·धनश्वप्रकाश ३ . कश्यपस्यात्मजः श्रीमानदित्या गर्भधारितः । पूर्ण वर्षसहसे तु प्रसूता गर्भमुत्तमम् ॥ ७८ ॥ . ; एव वराहावतारमुक्त्वा नरसिंहावतारमाह-पुनरित्यादिना । अपूर्वा लोके पूर्व न दृष्टाम् ।। ७३ ।। मृगेन्द्रणापि समुपेत्य दैत्यसमीपे गत्वा समुपाद्रवत् हिरण्यकशिपुः करजेनविदारितः ॥७४ ॥ ७॥ ७६ ॥ नृमिहावतारकथामुपसंहृत्य वामनावतारकथां प्रस्तौति एवमिति ७७ गर्भधारितः गर्भधारितः । सप्तमीयोगविभागात्समासः ॥७८॥७९॥ दुर्दिनाम्भोदमदृशो दीप्ताशो वामनाकृतिः । दण्डी कमण्डलुधरः श्रीवत्सोरसिभूषितः ।। ८० ॥ जटी यज्ञोपवीती च भगवान्बालरूपधृक् । यज्ञवाट गतः श्रीमान्दानवेन्द्रस्य वै तदा ॥ ८१ ॥ मीतोऽस्मि दर्शने विम ब्रूहि त्वं किं ददामि ते । एवमुक्तस्तु बलिना वामनः प्रत्युवाच ह ॥ २ ॥ स्वस्तीत्युक्त्वा बलिं देवः स्मयमानोऽभ्यभापत । मेदिनी दानवपते देहि मे विक्रमवयम् ॥ ३॥ बलिददौ प्रसन्नात्मा विमायामिततेजसे । ततो दिव्यागुततम रूपं विक्रमतो हरेः ।। ८४ ॥ विक्रमस्त्रिभिरक्षोभ्यो जहाराशु स मेदिनीम् । ददौ शुक्राय च महीं विष्णुदेवः सनातनः ॥ ५ ॥ एप ने वामनो नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः। तेन देवाः मादुरामन्वैष्णवं चोच्यते जगत् ॥८६॥ दुर्दिने प्रावृदिनं तत्र भयोऽम्भोद. कृष्णमेघस्तत्मदृशः मेघच्छन्नेड- इनि दुर्दिनमित्यमर । श्रीवत्सेन उरमिभूषित इत्यलुप्तविभक्तिकं पदम् ॥८०॥ ..

·. A सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे घालः वामनः वाटं स्थानम् ॥ ८१॥ पलिनः बलेः अयमिकारान्त इन्नन्तश्च शब्दो दृश्यते ॥ ददामि त्वदी प्सितमिति शेष ॥ ८२ ॥ 7 दिव्यं च तदद्भुततमं च रूपं वभूति शेषः ॥ ८३-८६ ॥ असतां निग्रहार्याय धर्मसंरक्षणाय च। अवतीर्णो मनुष्याणामज़ायत यदुक्षये ॥ ७ ॥ स एव भगवान्विष्णुः कृष्णेति परिकीर्त्यते ।" , अनाद्यन्तमजं देवं प्रभुलोकनमस्कृतम् ॥ ८ ॥ य एवं वेद गोपालं तस्य कर्माणि सिद्धये । यमाहुरजितं कृष्णं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ८ ॥ श्रीवत्सधारिणं देवं पीतकौशेयवाससम् । प्रधानं शस्त्रविदुपा तेन कृष्णेन रक्ष्यते ॥ ८ ॥ 'सहायः पुण्डरीकाक्ष श्रीमानतुलविक्रमः । समानं स्यन्दते पार्यमास्याय परवीरहा ।। ८९ ॥ न शक्यते तेन जेतुं विदशैरपि दु सहः । का पुनर्मानुषो भाषो रणे पार्थ विजेष्यते ॥ २ ॥ तमेकं वर्जयित्वा तु सर्व यौधिष्ठिरं बलम् ।' चतुरः पाण्डवान् राजन् दिनैक जेष्यसे रिपून ॥३॥ अवतीर्णोऽवतरणं कुर्वन्नजायत प्राविभूतः यदुक्षये यद्नां गृहे ॥८७॥ म अर्जुन. अस्त्रविदुषां प्रधानः श्रेष्ठ । यमजितमाहुरतेन कृष्णेन रक्ष्य तेन कृष्णसहायत्वेन हेतुना ।। ८८--२३॥ पैशम्पायन उपाच । इत्येयमुक्त्या नंपतिं सर्वपापहरो हरः । उमापतिः पशुपतिर्यजहा त्रिपुराईनः ॥ ४ ॥ - ·धनपर्वप्रकाश'। वामनैर्विकटः कुब्जरूपश्रवणदर्शनैः । वृत परिषदैर्घोरै नामहरणोद्यतैः ॥ ५ ॥ त्र्यम्बको राजशार्दूल भगनेत्रविपातन । उमामहायो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १६ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरमाशिषा श्रीसदानन्दविदुषा कृते भारतसारोद्धारे वनपवसारोद्धार समाप्तिमगमत् । यस्य प्रभावमतुल न विदु शिवाद्या यस्यावतारचरितानि समर्चितानि । वेदान्तवेद्यमखिलशमुदारकीर्ति श्रीकृष्णमेव सतत शरण प्रपद्ये ॥१॥ अहो काणी भक्तिर्निगमगणनीयाद्भुतरसा वरीयर्यानन्दामृतपदविधात्री स्वरसत । प्रवशे यस्या स्यानिखिलसुरवन्द्यत्वमभिता नृणामप्येना य श्रयति स भवेत्सवसुखभाक् ॥२॥ घदन्त्येके कर्म अतिविहितमेवास्ति सुखदम् तथा योग काँचद्यमनियममुस्यं सुगतिदम् । पर ब्रह्मशान परमपदद तत्र तु वयम् हरौ भक्तिं विद्म सकलपुरुषार्थकधरणीम् ॥ शरण्य भीताना जनिमृतिमयादारुणभवात निदान मोक्षादेनिखिलपुरुषार्धस्य परमम् । विधान भाग्याना श्रतिमतिदमीशानममृतम् मुकुन्द बन्देऽह हरिपदसरोजैकरतये ॥४॥ भाग्य मदीयमिदमेव विनिश्चित मे राध्य विचामिदमेव ममास्ति लोके। यच्छीमुकुन्दपदपाजरेणुरागि स्यान्मे मनोऽनवरत मफल विहाय ॥५॥ ॥

·. 1 सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे पालः वामनः वाट स्थानम् ।। ८१ ॥ पलिनः बलेः अयमिकारान्त इन्नन्तश्च शब्दो दृश्यते ॥ ददामि त्वदी दिसतमिति शेप ॥८२ ॥ दिव्यं च तदद्भुततमं च रूपं बभूवैति शेषः ॥ ८३-८६ ॥ असतां निग्रहार्थाय धर्मसंरक्षणाय च अवतीर्णो मनुष्याणामजायत यदुक्षये ॥ ७ ॥ स एव भगवान्विष्णुः कृष्णेति परिकीर्त्यते ।। भनाद्यन्तमजं देवं प्रभु लोकनमस्कृतम् ॥ ८ ॥ य एवं घेद गोपालं तस्य कर्माणि सिद्धये । यमाहुरजितं कृष्णं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ८ ॥ श्रीवत्सधारिणं देवं पीतकौशेयवाससम् । प्रधानं शस्त्रविदुषां तेन कृष्णेन रक्ष्यते ॥ ८० ।। सहायः पुण्डरीकाक्ष श्रीमानतुलविक्रमः । समानं स्यन्दते पार्यभास्थाय परवीरहा ।। ८१ ।। न शक्यते तेन जेतुं विदशैरपि दु सहः । का पुनर्मानुषो भाषो रणे पार्थ विजेष्यते ॥ २ ॥ तमेकं वर्जयित्वा तु सर्व यौधिष्ठिरं बलम् । चतुरः पाण्डवान् राजन् दिनकं जेष्यसे रिपून् ॥८३॥ अवतीर्णोऽवतरणं कुर्वन्नजायत आविर्भूत यदुक्षये यहूनां गृहे॥८७॥ स अर्जुन अस्त्रविदुषां प्रधानः श्रेष्ठ । यमजितमाहुरतेन कृष्णेन रक्ष्यते तेन कृष्णसहायत्वेन हेतुना ।। ८८-९३ ॥ वैशम्पायन उपाच । इत्येवमुक्त्या नपतिं सर्वपापहरो हरः। उमापतिः पशुपतिर्यजहा विपुराईन. ॥ ८ ॥ .

·घनपर्वप्रकाश । वामनैर्विकटैः कुजैरूपश्रवणदर्शनैः । वृत परिषदैर्घोर नामहरणोद्यतैः ॥ ५ ॥ ऽयम्बको राजशार्दूल भगनेत्रविपातन । उमामहायो भगवास्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १६ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाशिपा श्रीमदानन्दविदुषा कृते भारतसारोद्धारे वनपवसारोद्धार समाप्तिमगमत् । यस्य प्रभावमतुल न विदुः शिवाद्या यस्यावतारचरितानि ममर्चितानि । वेदान्तवेद्यमखिलशमुदारकीर्ति श्रीकृष्णमेव सतत शरण प्रपद्ये ॥१॥ अहो कागु भक्तिर्निगमगणनीयाद्भुतरसा वरीवानन्दामृतपदविधात्री स्वरसत । प्रवशे यस्या स्थान्निखिलसुरवन्द्यत्वमभितो नृणामप्येना य श्रयति स भवेत्सवसुखभाक् ॥२॥ वदन्त्येके कर्म श्रुतिविहितमेवास्ति सुखदम् तथा योग केचिद्यमनियममुख्य सुगतिदम् । पर ब्रह्मशानं परमपदद तत्र तु वयम् हरौ भक्ति विद्म सकलपुरुषार्थ कधरणीम् ।। ३ ।। शरण्य भीताना जनिमृतिमयाद्दारुणभवात् निदान मोक्षादेनिखिलपुरुषार्थस्य परमम् । विधान भाग्याना श्रतिमतिदमीशानममृतम् मुकुन्द वन्देऽह हरिपदसरोजैकरतये ॥४॥ भाग्य मदीयमिदमेव विनिश्चित मे राध्य विचामिदमेव ममास्ति लेके यच्छीमुकुन्दपदपकजरेणुरागि स्यान्मे मनोनयरत मकलं विहान

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
यावन्न कृष्णकरुणावरुणालयोऽय
ससार एव नतु मोक्षपुमर्थलेश ।
तावत्ततो हरिकृपोदसिद्धिहेतो
श्रीकृष्णमेव सतत शरण प्रपद्ये ॥ ६ ॥
याचेऽहमीश्वर हरे तव पादपझे
नित्यानुरागमखिलस्य सुखस्य भूमिम ।
नान्यत्कृपा कुरुमयाह भवे यथास्यां
त्वत्पादपद्ममधुलिट् त्वयतास्मि धन्य ||७||--||९४-१९६॥
-
अथ विराटपर्वतात्पर्यप्रकाशः ॥
नत्वा कृष्णपदाम्भोज तत्पराश्च महात्मन ।
विराटपर्वतात्पर्य दर्शयामि यथामति ॥१॥
तत्र प्रापर्वणि प्रोक्त धर्मणात्मसुत प्रति ।
दिष्ट्या पञ्चसु रत्तोऽसि दिष्ट्या ते पट्पदी जिता ॥ २ ॥
द्वे पूर्वमधमे द्वे च द्वे चान्ये साम्परायके।
तदर्थस्तु श्रुतिप्रोक्त रहस्यत्वादिहोच्यते ॥ ३॥
शान्तो दान्त इति श्रुत्या साधनान्यात्मदर्शने ।
शमो दमस्तितिक्षा च सामावूपरती इति ॥ ४ ॥
पञ्चमोक्तानि जिज्ञासोरुपादेयानि यत्नत ।
यैर्विना ब्रह्मतत्वस्य नैव साक्षात्कृतियंत ॥५॥
तत्र रक्तो हरेस्तत्त्व प्रत्यगद्वयमीक्षते ।
पडूमिलक्षणा तज्ञ जयति ध्रुवम् ॥ ६॥
तत्राशनापिपासे द्वे जातमात्रस्य देहित ।
शोकमोही प्ररूढस्य वृद्धस्याथ जरामृती॥७॥
स्थयमव्यक्तलिङ्गेन येनेय पटपदी जिता।
प्रात्यन्तिकारयोधे तु भाग्य मुश्पतलिङ्गिना ८॥
इत्येतत्पाण्डवाचारप्रदर्शनमुखेन च ।
स्पष्ट दर्शयितु पर्वतुर्यमारमते मुनि ॥९॥
आपदुत्तरणोपायो विचार्य पूर्वमेव हि ।
स्वाधिकारानुसारेण दृष्टान्ता पाण्डवा इह ॥ १० ॥

·9 विराटपर्वप्रकाश:-४। विद्रामोऽपि सुहृद्भिः स्वैर्वाधनीया हितेप्सया। पाण्डवान्सर्वधर्मशानिति धौम्योऽप्यबोधयत् ॥ ११ ॥ स्वष्टदेवतसंवन्धात्स्तोतव्या अन्यदेवताः। नन्दनन्दनसंबन्धात्पाण्डवैरम्बिका स्तुता ॥ १२ ॥ येन केनाप्युपायन विद्वानापदमुत्तरेत् । निवसन्गूढभावेनेत्युक्तं पाण्डवगोपने ॥ १३ ॥ पारतयं महद्दुःखं तथापि महताम्परम् । सेवायामिति धैराटे द्रौपद्याः कीचकार्दने ॥१४॥ परदारा न गन्तव्या मनसापि कदाचन । अन्यथा कीचकस्येव गतिः स्यादिति दर्शितम् ॥ १५॥ केशवो रक्षको यपां तेषां रक्षा परस्परम् । इति पाण्डवरक्षायां वैराग्यं समदर्शयत् ॥ १६ ॥ म त्यजन्ति धृति प्राशाः पीडिता आपदीतरैः। दृष्ट्यापि पीडितां कृष्णां न चेलुः पाण्डवा धृतेः ॥ १७ ॥ धर्म भक्तिमतां पुंसां सोढुं शक्या महापदः । शरैरुपेक्षितः शत्रुरपि पाण्डुसुतैर्महान् ॥ १८ ॥ निवेदनीय स्वं दुःखं शक्ते स्वात्महितौपिणि । इति भीमान्तिके कृष्णा स्वीयं दुःख न्यवर्णयत् ।। १९ ।। हन्तव्यं स्वाश्रितस्याशु सामर्थ्य सति सङ्कटम् । मूढेनापीति भीमेन कीचकस्य पधे जगौ ॥२०॥ पाह्यमाभ्यन्तरं शत्रु सद्यःप्राशो यधं नयेत् । मोपेश्यो रिपुरिति प्राह कीचकस्य वधं मुनिः ॥२१॥ कामुको नश्यति क्षिप्र सकुटुम्बो महानपि । कीचकोऽतिवली शूरः सद्यो नष्ट इतीरितम् ॥ २२ ॥ धर्मात्मनो न कुत्रापि हानिधर्मेकपालनात् । कृतेऽपि साहमे भीमो नच केनापि लक्षितः ॥ २३ ॥ सनां द्वेष्टुर्न धर्म स्यान्मतिः सत्सन्निधायपि । धार्तराष्ट्रस्य भीमादेः सन्निधायपि दुर्मतिः ॥ २४॥ सतां पदमसन्तो हि न विदन्ति गवेषणै,। *धार्तराष्ट्रा विदुनैव पाण्डवानति यत्नतः ॥ २५ ॥ पौरुष वयित्वय म्वामिनि गोत्रनामनी ।

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे प्रवर्तयेदिति प्रोचे मुनिर्गोग्रहपर्वणि ॥ २६ ॥ सामर्थ्य सति नापेश्यः स्यात्स्वामी विपदं गतः। इत्यरेर्मोचयामासुविराटं पाण्डवा पलात् ॥ २७ ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः। येषां हृदि मुकुन्दोऽस्तीत्येवमुक्तं गवां जये ॥ २८ ॥ स्वयमेव हरेभक्तान्यशोजयमुखा गुणाः । वृणुते नेतरान्यत्नैरिति तत्रैव दर्शितम् ॥ २९ ॥ महनां शोमते सर्व लोके निन्द्यमपि ध्रुवम् । वरीवर्त्यर्जुने क्लीववेपोऽपि रणभूमिगे ॥३०॥ एकोऽपि भगवद्भक्तो पली शूरान्बहूनपि । पराजित्य नयेद्वित्तीमत्याहोत्तरगोग्रहे ॥ ३१ ॥ हृष्टो दृप्यति हप्तश्च धर्ममुल्लद्ध्य वर्तते । पुमानिति जगौ धते धर्मराजविराटगैः॥ ३२ ।। अवश्य भाविनो भावा भवन्ति महतामपि । धर्मसूनुर्महातेजाः प्रहारं प्रापयन्मुखे ॥३३ ।। न त्यजन्ति क्षमा धीरा अपि शक्ता जये धृताः उभयत्र जयं प्राप्य न चेलुः पाण्डवाः पदात् ॥३४॥ धर्मणैवापदं तीर्खा परं सौभाग्यमश्नुते । अभिमन्युविवाहाख्यपर्वण्येतत्प्रदर्शितम् ॥ ३५ ॥ इति सक्षेपतो भावा विराटे दर्शिता मया । नन्दनन्दनपदद्वन्द्वभक्तिलाभाय सन्तु ते ॥३६॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाशिषा श्रीसदानन्दविदुषा कृते भारतसारोद्धारे विराटपर्वतात्पर्यप्रकाशः चतुर्थः समाप्तिमगमत् । । . प्रयोद्योगपर्वतात्पर्यप्रकाश:- श्रीमाधवपदं द्वन्द्वं नत्वा तद्भक्तिसिद्धये । उद्योगपर्वताप पर्शियानि समान उद्योगे सर्ववित्कृष्णतत्त्वं तज्ज्ञानसाधनम् । यर्णित भगवद्भक्तिमिद्धये गुहामद्भुतम् ॥ २ ॥ आयचमार्जवं शीलं धर्मः शान्तिः क्षमा दमः।

·उद्योगपर्वप्रकाशः-५।
तत्त्ववोधो हरौ भक्तिर्गुणा उद्योगवर्णिताः ॥ ३ ॥
ये गुणाः पाण्डवाचारप्रदर्शनमुखेन हि ।
दर्शिता भगवद्रक्राम्भोजनिर्गतया गिरा ॥४॥
तत्रादौ सर्ववित्कृष्णं समासाद्यैव पाण्डवाः ।
घोरामापदमुत्तीर्य वभुर्तीक इतीरितम् ॥ ५॥
असहिष्णुः स्वभक्तस्य दोपलेशे समोरितम् ।
हरिः पार्थे पलप्रोक्तं दोपं सात्यकिनाक्षिपत् ॥ ६ ॥
एक एव सहायोऽयमीशः किं सैन्यकोटिभिः।
इति ववेऽर्जुनः कृष्णं न सैन्यं धार्तराष्ट्रवत् ॥७॥
गुरुम्रह्मसुरद्रोही मुखं कापि न विन्दति।
महानपीति देवेन्द्रनहुपभ्रंशमादिशत् ॥ ८॥
लोभी नैचास्ति कस्यापि मित्रमिन्द्रपदेऽपि सन् !
इति शक्रेण वृत्रस्य पधे दर्शितावान्मुनिः ॥९॥
ब्रह्महत्यादिपापानि तरत्येव समर्चयन् ।
होरे यहरितीन्द्रस्य पदारोहे न्यदर्शयत् ।। १० ॥
न ब्राह्मब्राह्मणावशा महेन्द्रेणापि कर्हिचित् ।
कार्या तत्कुर्वतो दंशो नहुपस्येव तत्पदात् ॥ ११ ॥
भवेत्सहायवान्पूर्व साम्ना शत्रुमथायेत् ।
उद्योगसञ्जयप्रेप्यपर्वभ्यामेतदीरितम् ॥ १२ ॥
केशवनैकतां प्राप्तास्तद्भक्तास्तत्परायणाः ।
न तद्विपक्षतां कुर्यादिति तत्रैव दर्शितम् ॥ १३ ॥
यथावच्छास्त्रतात्पर्य कृष्णो वा कृष्णतत्परः ।
वेत्ति नान्योऽखिलज्ञोऽपीत्युक्तं सञ्जययानतः ॥१४॥
न निद्राति परार्थार्थी न च बुध्यति बोधितः।
न शान्ति लभते मूढ इति वैदुरिके जगौ ॥ १५ ॥
न शास्त्रीय हितं लोभी लौकिकं वा ममीक्षते।
मुद्दद्भियांधितोऽप्यद्धा युक्त्यापीति तथेरितम् ॥ १६ ॥
हितं पथ्यमृतं युक्तं वाक्यं सद्भिदारितम् ।
ग्राह्यं नोचेद्भवेदुःखी धृतराष्ट्रो यथाभवत् ॥१७॥
पुत्रादिसर्ववित्तार्थ नचान्याय्यं वदेबुधः ।
यथा सुधन्वना पृष्टः प्रहलादो नावदन्मृपा ॥ १८ ॥

·२०० सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे अतिलोभोऽतिमानश्च शिश्नोदररतिस्तथा। अनाचाराश्च सन्त्येते यस्य तस्यायुषः क्षयः ॥ १९ ॥ नाधिकार विना शिष्योपदेशः फलति ध्रुवम् । इति वैदुरिके मन्त्रे तात्पर्य मुनिसगिराम् ॥ २० ॥ सर्ववित्सर्वमान्योऽपि वेदान्तान्नावरो वदेत् । इति धर्मावतारोऽपि विदुरो न विवशति ।। २१ ॥ सन्मर्यादावतां वश्याः सिद्धाः सर्वे तथामराः। इत्याहूतो वृटित्यागात्कुमारो विदुगन्तिके ॥२२॥ सतां सन्तुष्टये सन्तो दिशन्यात्मपदं रसः । अनहीं वापि चेत्युक्तं धृतराष्ट्रोपदेशने ॥ २३ ।। सतां वागपि साफल्यं भजते सद्गुणे जने । सनत्सुजातसद्वाचां यथाद्यापि सतां मतौ ।। २४ ॥ भाय सनत्सुजातीय संक्षेपेण विभागशः। प्रश्नोत्तरक्रमेणैव यथामति प्रदश्यते ॥ २५ ॥ अहङ्कारादिरूपेण मृत्युः स्वाशानमेव हि । पुंसां नान्यन्मृते रूपमिति प्राहादिमे मुनिः ॥ २६ ॥ कर्मणा मृत्युमाप्नोति शानेनामृतमश्नुते । योगपधे तयोर्नास्तीत्येवमाह द्वितीयके ॥ २७॥ ऐक्य परात्मनोस्तरवं भेदस्त्वौपाधिकस्तयोः । हानेनोपशम यासीत्युत्तरं स्यात्तृतीयके ॥ २८ ॥ संन्यासपूर्वकं शानं केवलं मुक्तिकारणम । न कर्मोपासनाभ्यासान्मुक्तिरित्याह तुर्यके ॥ २९ ॥ सगुणोपासकानां स्यात् क्रममुक्तिरितीरितम् । निष्कामकर्मणां सत्त्वशुद्धिः स्वर्गस्त्ववान्तरः ॥३०॥ इति नोऽपि सुखावाप्तिर्गुढचर्यारतस्य सा । जीवतः स्यादिति प्राह पञ्चमस्योत्तरे मुनिः ॥३१॥ अध्याये प्रथम प्रश्नपञ्चकस्य समासतः। उत्सराणि क्रमोक्तानि भावमात्रनिदर्शनात ॥३२॥ मौनं प्रत्यक् चिद्वैतमवाड्मनसगोचरम् । तत्प्राप्तिसाधनं मौनमित्युत्तरमिहादिमे ॥ ३३ ॥ अधीता अपि नो वेदाः पापाचारं पुनन्त्यमी। T

·१०१।
उद्योगपर्वप्रकाश:-५% REP
अन्ते मेदास्त्यजन्त्येनमित्याहासौ द्वितीयके ॥ ३४ ॥
निष्कामश्रद्धयोपेतं तपः कृतमकल्मपम् ।
तत्त्वं ज्ञानैकहेतुत्वात्स्यादित्याह चतुर्थक ॥ ३५ ॥
भासुर्या संपदा युक्तं तपोयुक्तं सकल्मषम् ।
निष्कल्मपं तयाहीनमित्युक्त पञ्चमोत्तरे ॥ ३६॥
घेद्यमेकं परं ब्रह्म तदशानाद्भिदा विह।
तत्रैव वेदतात्पर्यमिति पष्ठोत्तराशयः॥ ३७॥
एवं सनत्मजातेन द्वितीयेऽध्याय ईरितम् ।
ततः प्रश्नानुसारेण धृतराष्ट्रनृपं प्रति ॥ ३८ ॥
वैराग्याभ्यासयोगेन ब्रह्मचर्येण तत्त्वधीः ।
लभ्या स्यान्नान्यथेत्येवं तृतीये प्रथमोत्तरम् ॥ ३९॥
ब्रह्म नित्यं परोक्षं स्याल्लभ्यतेऽथापि यत्नतः।
साधनैर्ब्रह्मचर्यायैरेवमुक्तं द्वितीयके ।। ४० ॥
स्वाध्यायेन गुरोर्भक्त्या स्वचित्तेन्द्रियनिग्रहात् ।
विमुक्तिब्रह्मचर्य स्यादेवमाह तृतीयके ।। ४१ ॥
आत्मत्वेनैव तज्ज्ञेयं ब्रह्मतत्त्वं महद्धिया।
तृतीयेऽध्याय इत्येवं चतुर्थस्य विनिर्णयः ॥ ४२ ॥
विनिश्चित्यापरोक्षेण चित्तवृत्तिनिरांधतः ।
ब्रह्माप्तिरन्यथानेति तुर्यऽध्याय इतीरितम् ।। ४३ ॥
योगिनोऽनुभयेनैव पश्यन्यागमनिश्चितम् ।
ब्रह्मतत्त्वमिति प्राह पञ्चमेऽध्याय आदरात् ॥४४॥
इत्थं सनत्सुजातेन योधितोऽप्यन्यवस्तुधीः ।
नापबोधं तथा नैव भाव्यमित्याह सन्मुनिः॥ ४५ ॥
देहेन्द्रियेषु धीर्यावत्तावन्न प्राप्यते पदम् ।
तद्विवेकेन प्रत्यक्त्वं निश्चित्याप्नोति तत्पदम् ।। ४६ ॥
यावदन्यत्र संमक्तिस्तावन्नास्त्यधिकार्यसौ।
ब्रह्मबोध इति प्राह मुनिः सानत्सुजातके ॥४७॥
उपदेष्टा कुमारी हि प्रमाणं श्रुतिमालया।
विना सत्त्वस्थया बुध्या चोधं नावाप पोधदक् ॥ ४८ ॥
परोत्कर्षासहिष्णुत्वं शोकिम्वमति दीनता।
तापयन्त्यकृतात्मानमशमन्धदृशं यथा ॥४१॥

·१०२ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश सुखं प्रशान्तः स्वयं वि हित्वा जयपराजयो। जातवैरस्तु दुःखी स्याद्धृतराष्ट्रनृपो यथा ॥ ५० ॥ श्रुत्वापि भगवत्तत्त्वं मूढः शान्ति न गच्छति । अन्यत्रासक्तचित्तत्वाद्धृतराष्ट्र इव भ्रमी ॥५१॥ न वेत्ति भगवत्तत्त्वं भक्तद्रोही महानपि। श्रुत्वापि पाण्डवद्वेपी धृतराष्ट्रनृपो यथा ॥ ५२ ॥ राज्यं सन्ततिरैश्वर्यं साहाय्यगुरवश्चमः। निष्फलं सर्वमेतत्स्याइते भक्तिमितीरितम् ॥ ५३॥ वशी सर्वश्वरोऽनन्तः स्वतन्त्रः स्वरतिहरिः । भक्तवश्य इति ख्याति दर्शयन्दूततां गतः ॥ ५४॥ विना भक्तिं न गृह्णाति कृष्णो वैभवमर्पितम् । दुर्योधनवृतां पूजा नच स्वीकृतवान्दरिः ॥ ५५ ॥ अभोज्यानः कुलीनोऽपि कृष्णभक्तिपराड्मुखः । जात्यावरोऽपि भाज्यान्नो मुकुन्दरसिकप्रियः ॥ ५६ ॥ भक्त्या समर्पित स्वीयै. स्वल्पमप्यश्नुते हरिः । विदुरेणार्पित स्वन्नं जलं स्वीकृतवान्हरिः ॥ ५७ ।। भक्त्या निवेदितं दुःखमपि गृह्णाति केशवः । कृष्णाकृतं हि तदुःखं हृदि स्वीकृतवान्हरिः ॥५८ ॥ ऋणमेतत्प्रवृद्धं मे हृदयान्नापसर्पति । यद्गोविन्दति चुक्रोश कृष्णा मां दुरवासिनम् ॥ ५९॥ भक्तैस्तादात्म्यमापन्नो हरिरित्यपि दर्शितम् । यस्तान्द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु समामनु ॥ ६० ।। ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैरिति तद्धिया । अतो भक्तेषु न द्वेषः कार्यः कार्या रतिः परा ।। ६१ ॥ मूद्वैर्दुरामहोऽत्यन्तदुःखायैवावलम्ब्यते। इति दर्भोद्भवाण्याने गालवीये च दर्शितम् ॥ ६२॥ पलं घलयतां कृष्णो न स्वातन्त्र्येण कस्य चित् । पलमस्तीति नो मान मातुलीये प्रदर्शितम् ॥ ६३ ॥ ब्रह्माण्ड बहते शक्तोऽप्यशक्तो गरुडोऽभवत् । मुजस्योगहने विष्णोरिति तत्रैव दर्शितम् ॥ ६४ ॥ ऐश्वर्य वैश्वरूप्यं च हरेः श्रुत्वावलोक्य च ।

·उद्योगपर्वप्रकाशः-५ ।
१०३
दुर्योधनो न मेनेऽस्य वाक्यं म्लेच्छः श्रुतिरिव ॥ ६५ ॥
सतां ग्राह्या गुणाः सर्वे दोषास्त्याज्या दुरात्मनाम् ।
इति पाण्डवसाद्गुण्यं जगौ दुर्योधने स्वघान् ॥ ६६ ॥
जीवो मशकतुल्योऽपि प्रलयाग्निमिवेश्वरम् ।
धार्तराष्ट्र इवाल्पशो निग्रहीतुं प्रवर्तते ॥ ६७ ॥
ईश्वरस्तु कृपासिन्धुरवशातोऽपि दुर्जनः ।
सर्वमप्यनुगृह्णाति वैश्वरूप्याद्यथा कुरून् ॥ ६८ ॥
समोऽप्यकर्तादासीनोऽसङ्गः सर्वश्वरोऽपि सन् ।
स्वभक्तपक्षपातीव वभावित्यप्यदर्शयत् ॥ ६९ ॥
पौरुषं न परित्याज्यं नरैरापद्गतैरपि ।
पुमार्थिभिरित्येवं विदुरोत्साहने जगौ ॥ ७० ॥
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोर्विश्वस्तमाश्रितम् ।
न त्यजेद्देहनाशेऽपीत्युक्तं कर्णोपयातने । ७१ ॥
न परार्थेऽपि संपाद्या विषया. सद्भिराग्रहात ।
साधिता मृत्युदास्ते स्यु प्णेणाम्वा यथार्जिता ।। ७२ ।।
अस्थाने हि कृतः स्नेहः केवलं दुःखदो भवेत् ।
श्यालराजकृतस्नेहम्यातकोऽत्र निदर्शनम् ॥ ७३ ॥
शातिर्दयो मुनिर्वापि नान्यथाकर्तुमिश्वरः ।
अवश्यं भाविनो भावान् कृष्णैवान निदर्शनम् ।। ७४ ॥
यावर ठमुदाराणां शरणागतपालनम् ।
धर्मो मुख्य इति प्राह रामगाङ्गेययोर्मधे ॥ ७५ ।।
न किञ्चित्तपसोऽसाध्यं सर्व सर्वस्य सिद्धद्यति।
इत्यम्बा तपसा जन्म लेभे द्रुपदमन्दिरे ॥ ७६ ॥
ईश्वरोक्तिरवश्यं स्याद्यतो जन्मान्तर विना।
पुस्त्वं शिखण्डिनी प्रापेत्येवोपाख्यानकाशयः ॥ ७७॥
यद्घलाज्जयमाशास्ते धार्तराष्ट्ररतमर्कजम् ।
प्राहार्धरथ इत्युभीष्मस्तेजो यधेप्सया ॥ ७८ ॥
सतो.तिदत्यामतोऽपि रडालवालिका इति।
युधिष्ठिरमिवालूक इत्यूचे वादरायणः॥ ७९ ॥
पुण्यक्षेने मृतिः श्रेष्ठा कुरुक्षेत्रमितो गताः।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्चेत्युद्योगे मुनिरप्रवीत् ॥ ८ ॥

·१०४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलापिसदानन्दविद्वत्कृते
भारततात्पर्यप्रकाशे उद्योगपर्वतात्पर्यप्रकाशः पञ्चमः समाप्तिमगमत् ।
अथ भीष्मपर्वप्रकाशः-६ ।
तत्त्वं हरेर्मुनिरुदारगुणैकधामन्यासः प्रकाशयितुमीरितवान्स्वशिष्यम् ।
वैचित्रवीर्यनृपतेस्तिमिरापनुत्यै गावलाणे वद हरेमहिमानमस्मै ॥१॥
स प्रेरितो हरेरसङ्ग उवाच तत्त्वं व्यासैकदत्तवयुनेन विभातदृष्टिः ।
गावलाणिर्भगवतः किलयानसन्धावुद्योगपर्वणि यथामति लोकसिध्यै ॥ २ ॥
सञ्जय उवाच ।
अर्जुनो वासुदेवश्च धन्विनौ परमार्चितौ ।
कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ ॥१॥
व्यामान्तरं समास्थाय ययायुक्तं मनस्विनः ।
चक्रतद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभोः ॥२॥
कामादिति कामपूर्वकं कर्मोच्यते। अकर्मजं तयोर्जन्म लोकानुग्रहार्थं
सूर्यवदाविर्भावमात्रमित्यर्थः सर्वभावाय ब्रह्मभावाय संमितौ तुल्यौ उभाव
पि साक्षाद्ब्रह्मरूपावित्यर्थः ॥१॥
व्यामान्तरमा प्रसारितयोहस्तयोयांवान्विस्तारः पञ्चहस्तमितः तावद
न्तरं मध्यप्रमाणं यस्य तद्वयामान्तरं यथायुक्तं यथारूपं यावत्प्रमाणं चि
न्तितं तावत्प्रमाणं भूत्वा यत्नमुक्तं भवति । मायया दुर्लक्ष्यरूपेणेत्यर्थः ॥२॥
सायन्हवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम् ।
सारामारं बलं ज्ञातु' तेजः पुजावभासितम् ॥ ३ ॥
नरकं शम्बरं चैव कसं चैद्यं च माधवः ।
जितपायोलताणाम् तिनिध महाबलः ॥४॥
पृथिषीञ्चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुषोत्तमः ।
मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी ॥५॥

·१०३
उद्योगपर्वप्रकाशः-५॥
दुर्योधनो न मेनेऽस्य वाक्यं म्लेच्छः श्रुतेरिव ॥ ६५ ॥
सतां ग्राह्या गुणाः सर्वे दोषास्त्याज्या दुरात्मनाम् ।
इति पाण्डवसाद्गुण्यं जगौ दुर्योधने त्वघान् ।। ६६ ॥
जीवो मशकतुल्योऽपि प्रलयाग्निमिवेश्वरम् ।
धार्तराष्ट्र इवाल्पशो निग्रहीतुं प्रवर्तते ॥६७॥
ईश्वरस्तु कृपासिन्धुरवातोऽपि दुर्जनः ।
सर्वमप्यनुगृह्णाति वैश्वरूप्याद्यथा कुरून् ॥ ६८ ॥
समोऽप्यकर्तादासीनोऽसङ्गः सर्वेश्वरोऽपि सन् ।
स्वभक्तपक्षपातीव वभाबित्यप्यदर्शयत् ॥ ६९ ॥
पौरुषं न परित्याज्यं नरैरापद्गतैरपि ।
पुमार्थिभिरित्येवं विदुरोत्साहने जगौ ॥ ७० ॥
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोर्विश्वस्तमाश्रितम् ।
न त्यजेद्देहनाशेऽपीत्युक्तं कर्णोपयातने ॥ ७१ ॥
न परार्थेऽपि संपाद्या विषयाः सद्भिराग्रहात ।
साधिता मृत्युदास्ते स्युभीष्मेणाम्बा यथार्जिता ।। ७२ ॥
अस्थाने हि कृतः स्नेहः केवलं दुःखदो भवेत् ।
श्यालराजकृतस्नेहन्यातकोऽन निदर्शनम् ॥ ७३ ।।
शातिर्दवो मुनिर्वापि नान्यथाकतुमीश्वरः ।
अवश्य भाविनो भावान् कृष्णवात्र निदर्शनम् ।। ७४ ॥
यावयलमुदाराणां शरणागतपालनम् ।
धर्मा मुख्य इति प्राह रामगाङ्गेययोर्मधे ।। ७५ ।।
न किञ्चित्तपसोऽसाध्यं सर्व सर्वस्य सिद्धयति।
इत्यम्बा तपसा जन्म लेभे द्रुपदमन्दिरे ॥ ७६ ।।
ईश्वरोक्तिरवश्यं स्याधतो अन्मान्तरं विना!
पुंस्त्वं शिखण्डिनी प्रापेत्येवोपान्यानकाशयः ॥ ७७ ॥
यद्वलाजयमाशास्ते धार्तराष्ट्रस्तमर्कजम् ।
पाहार्धरथ इत्यु ष्मस्तेजो घर्षप्सया ॥ ७८॥
सतो निन्दन्त्यसन्तोऽपि वैडालबतिका इति ।
युधिष्ठिरमिवालूक इत्यूचे वादरायणः ॥ ९॥
पुण्यक्षेत्रे मृतिः श्रेष्ठा कुरुक्षेत्रमितो गताः।
पाण्डवा धार्तराष्टाचत्युद्योगे मुनिरग्रवीत् ॥ ८॥

·१०४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
तत्त्वं हरेर्मुनिरुदारगुणकधाम व्यासः प्रकाशयितुमीरितवान्स्वशिष्यम् ।
वैचित्रवीर्यनृपतेस्तिमिरापनुत्यै गावलाण वद हरेमहिमानमस्मै ॥१॥
स प्रेरितो हरेरसङ्ग उवाच तत्त्व व्यासकदत्तवयुनेन विभातदृष्टिः।
गावगणिभंगवतः किलयानावावुद्योगपर्वणि यथामति लोकसिध्यै ॥२॥
सञ्जय उवाच ।
अर्जुनो वासुदेवश्च धन्दिनौ परमार्चितौ ।
कामादन्यत्र संभूतौ सर्वभावाय संमितौ ॥१॥
व्यामान्तरं समास्याय यथायुक्तं मनस्विनः ।
चक्र तद्वासुदेवस्य मायया वर्तते विभोः ॥२॥
कामादिति कामपूर्वकं कर्मोच्यते । अकर्मजं तयोर्जन्म लोकानुग्रहार्थं
सूर्यवदाविर्भावमात्रमित्यर्थः सर्वभावाय ब्रह्मभावाय संमितौ तुल्यौ उभाव
पि साक्षाद्ब्रह्मरूपावित्यर्थः ॥ १॥
व्यामान्तरम् । प्रसारितयोईस्तयोर्यावान्विस्तारः पञ्चहस्तमितः ताव
दन्तरं मध्यप्रमाणं यस्य तद्वयामान्तरं यथायुक्त यथारूपं यावत्प्रमाणं चि
न्तितं तावत्प्रमाणं भूत्वा यत्नमुक्तं भवति । मायया दुर्लक्ष्यरूपेणेत्यर्थः ॥२॥
सायहवं कौरवेषु पाण्डवानां सुसंमतम् ।
सारासारं बलं ज्ञातु तेजःपुञ्जावभासितम् ॥३॥
नरकं शम्बरं चैव कंसं चैद्यं च माधवः ।
जितवान्धोरसङ्काशान् क्रीडनिय महायलः ॥ ४ ॥
पृथिवीञ्चान्तरिक्षं च द्यां चैव पुरुषोत्तमः ।
मनसैव विशिष्टात्मा नयत्यात्मवशं वशी॥५॥
भूयो भूयो हि यद्राजन् पृच्छसे पाण्डवान्प्रति ।
सारासारं बलं ज्ञातु तत्समासेन मे शृणु ॥ ६ ॥
एकतो वा जगत्कृत्स्नमेकतो वा जनार्दनः ।
सारतो जगतः कृत्स्नादतिरिक्तो जनार्दनः ॥७॥

·उद्योगपर्वप्रकाशः-५। १०५ न तु कृत्स्नं जगच्छक्त भस्म कतुं जनार्दनम् ।। भस्म कुर्याज्जगदिदं मनसैव जनार्दनः ॥८॥ यतः सत्यं यतो धर्मो यतो हीरार्जवं यतः । ततो भवति गोविन्दो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥६॥ पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषोत्तमः । विचेष्टयति भूतात्मा क्रीडन्निव जनार्दनः ॥ १० ॥ सायनवं ससंहारं अत एव पाण्डवानां सुसम्मतम् ॥३॥४॥ मनसैव सङ्कल्पमात्रेण विशिष्टात्मा श्रेष्ठरूपः वशी ऐश्वर्यवान् ॥५-९॥ भस्म कर्तु किमपि कर्तुं न शक्तमित्यर्थः । विवेष्टयति धालयति यतो । भूतात्मा सर्वपां भूतानामन्तरात्मा ॥ १० ॥ स कृत्वा पाण्डवान्सचं लोक संमोहयन्निव । अधर्मनिरतान्मूढान् दाधुमिच्छति ते सुतान् ॥ ११ ॥ कालचक्र जगच्चक्र युगचक्र च केशवः । पात्मयोगेन भगवान् परिवर्तयतेऽनिशम् ॥ १२ ॥ कालस्य च हि मृत्योश्च जङ्गमस्यावरस्य च । ईशते भगवानेकः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३ ॥ ईशनपि महायोगी सर्वस्य जगतो हरिः । कर्माण्यारभते कतुं कीनाश व दुर्बलः ॥ १४ ॥ संत्रं मिपं मत्रमाच्छादने यो सदादाने व कैतवे इति विश्वः । संमोह- अन् आत्मनो जगत्कर्तृत्वेऽपि अकर्तृत्वं दर्शयन् ॥ ११ ॥ कालचक्रं संवत्सरात्मकं जगनं जगतो जन्मस्थितिलयप्रवाहं युगव- कर्मकृतं यत्तत्र धर्मश्चतुष्पात् त्रेतायां त्रिपाद्धर्मः एकपादधर्मः द्वापरे, मोऽधर्ममर्थः कलिखिपाल्पापं एकपाद्धर्मः इति सदिदं कर्मचक्रं पुनः पुन. ममरणयाहतुभूतं पुनः एते पुनः संस्कारः पुनः कर्मत्येव रूपमात्मयोगेन

·१०६. सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
निजसामर्थ्यन नहि भगवत्सामथ्य विना किमपि चेष्टते सर्वस्य भगवदाय
त्तत्वात् ॥ १२॥
कालायुःपरिच्छेदकों देवता मृत्युर्दहप्राणयोर्वियोगकी ईशते
इष्टे ॥ १३ ॥
ईशन्नपि ईशानोऽपिशपोऽलुक परस्मैपदमार्षम्। कीनाशः कपकावर्धन
धान्यादिवृद्धिकृत कीनाशो यम. वर्धनः देहादेछेत्ता ॥१४॥
तेन पञ्चयते लोकान् मायायोगेन केशवः ।
ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः ॥ १५ ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं त्वं माधवं वेत्थ सर्वलोकमहेश्वरम् ।
कथमेनं न वेदाहं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ १६ ॥
सञ्जय उवाच।
शृणु राजन्न ते विद्या मम विद्या न हीयते ।
विद्याहीनस्तमोध्वस्तो नाभिजानाति केशवम् ॥१७॥
विद्यया तात जानामि वियुगं मधुसूदनम् ।
करिमकृतं देवं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १८ ॥
ते न मुह्यन्ति ।। १५॥
अध्यायः कथं केन प्रकारेण कानि झानसाधनानि कानि वा शानप्रति-
बन्धकानीति प्रश्नार्थः ।। १६ ॥
विद्या तत्त्वमस्यादिवाक्यजं वानं भगवद्विषयिणी उपासना च तया
हीनो य स तमोध्वस्तस्तमसा स्वरूपानिर्विपयानन्दमात्रात् च्युतः भगव
भक्तिरमात् पराङ्मुखश्च ॥ १७॥
विधया तमोरोधिन्या त्रियुगं श्रोण युगलानि धादिषडैश्वाणि
भगशब्दवाच्यानि यस्मिन् यद्वा त्रिप्वेव युगप्वाविर्भवतीति प्रियुग भगवा
न्मुकुन्दः कर्तारं विश्वस्य निमित्तकारणम् । अकृत कर्मभिरसाय नित्य
सिद्धत्वात् भूतानां वियदादीनां प्रभवमुत्पत्तिस्थानमप्ययोलयस्थान सर्वस्यों
पादानभूतमित्यर्थः ॥ १८॥

·उद्योगपर्वप्रकाश:-५॥
१००
धृतराष्ट्र उवाच ।
गावलाणेऽत्र का भक्तिर्या ते नित्या जनार्दने ।
मायां त्वमभिजानासि त्रियुगं मधुसूदनम् ॥ १८॥
सञ्जय उवाच ।
मायां न सेवे भद्रं ते नाधर्मपथमाचरे ।
शुद्ध भावं गतो भक्त्या शास्त्राद्वेशि जनार्दनम् ॥२०॥
धतराष्ट्र उवाच।
दुर्योधन हृषीकेशं प्रपद्यस्व जनार्दनम् ।
आसीनः सञ्जयस्तात शरणं गच्छ केशवम् ॥ २१ ॥
दुर्योधन उवाच ।
भगवान्देवकीपुत्रो लोकांश्चेनिहनिष्यति ।
प्रवदन्नर्जुने सख्यं नाहं गच्छेऽद्य केशवम् ॥ २२ ॥
भक्ति पाराध्यत्वेन ज्ञानं तच्च कीदृशम् ॥ १९ ॥
मायां परवञ्चनरूपां यद्वा पुत्रकलाद्याकारेण परिणतामविद्यां न सेवे
पुत्रादिषु ममत्वमेव भगवदर्पणं विना न चरामि शुद्धभावमनसः कामको-
धादिराहित्येन नैर्मल्यं गतः प्राप्तः भक्त्या भगवदेकाराधनेन शास्त्रात् वेदा-
त्रिकाण्डलक्षणादागमादय॑त्वेन ध्येयत्वेन शेयत्वेन च जगल्लयाधिष्ठानं
सर्वोत्तमब्रह्मादिजनप्रार्थनायोग्यं भगवन्तं बेझि तत्प्रसादलब्धशानेन जानामि
मायासेवी घृथाधर्मा कामक्रोधादिभाड्नरः ।
भगवन्तं न जानातीत्यब्रवीत्सब्जयः स्फुटम् ।।१।।
पुत्रादिममतान्यो भगवद्धर्मतत्परः ।
कामादिवर्जितो धीरो नि कृष्णमधोक्षजम् ॥२॥
भगवद्भक्तिहीनानां तन्झानोनितचेतसाम् ।
न शान्तिन सुखं न स्यात्कीर्तिः पुंसां गतिः कुतः॥३॥
अतः सर्व परित्यज्य जगजालं विनश्वरम् ।
कृष्णमेवाश्रयेद्धीमान् पुमर्थार्थी निरन्तरम् ॥ ४॥

·१०८
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
येषां स्यादासुरो भावो न तेषामुपदेशतः।
कृष्णे भक्तिसमुत्पत्तिरित्याह भगवान्मुनिः॥५॥-२०॥२१॥
अर्जुने विशुद्ध कामक्रोधादिमलशून्ये सख्यं वदन् भगवानस्ति अद्य
कामाद्याक्रान्तादिदशायां नाहं गच्छे नाप्नुयाम् आसुरो भावो न मया
त्यक्तु शक्योऽतो न मे तत्प्राप्तिसम्भावनापीत्यर्थः ॥ २२ ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
अवाग् गान्धारि पुवस्ते गच्छत्येप सुदुर्मतिः।
ईपुर्दुरात्मा मानी च श्रेयसां वचनातिगः ॥ २३ ॥
गान्धार्युवाच ।
ऐश्वर्यकामदुष्टात्मन् वृद्धानां शासनातिग।
ऐश्वर्यजीविते हित्वा पितरं मां व वालिशः ॥ २४ ॥
वर्धयन् दुहृदां प्रीतिं मां च शोकेन वर्धयन् ।
निहतो भीमसेनेन स्मर्तासि वचनं पितुः ॥ २५ ॥
व्यास उवाच ।
मियोऽसि
राजन्कृष्णस्य धतराष्ट्र निबोध मे।
यस्य ते सञ्जयो दूतो यस्त्वां श्रेयसि योक्ष्यते ॥२६॥
जानात्येप हृषीकेशं पुराणं यच्च वै नरम् ।
शुश्रूपमाणमैकाम्यं मोक्ष्यते महतो भयात् ॥ २७ ॥
अवाक् अधो नरकमित्यर्थः श्रेयसां साधूनां वचनातिगः उपदेशाव-
मानी ॥२३॥
ऐकाग्न्य शुश्रूषमाणं सेवमानं त्वां मोक्ष्यते मोचयिप्यति ॥२४–२७॥
वैचित्रवीर्य पुरुषाः क्रोधहर्षसमावृताः ।
सिता बहुविधः पाशैर्य न तुष्टाः स्वकर्धनैः ॥ २८ ॥
यमस्य पशमायान्ति काममूढाः पुनः पुनः ।
अन्धनेत्रा यथैवान्धेनीयमानाः स्वकर्मभिः ॥ २८॥

·उद्योगपर्वप्रकाश:-५॥
एष एकायनः पन्या येन यान्ति मनीषिणः ।
तं दृष्ट्वा मृत्युमत्येति महास्तत्र न सज्जति ॥ ३० ।।
धृतराष्ट्र उवाच ।
सङ्ग सजय मे शंस पन्यानमकुतो भयम् ।
येन गत्या हृषीकेशं,माप्नुयां सिद्धिमुत्तमाम् ॥ ३१ ॥
सञ्जय उवाच ।
नाकृतात्मा कृतात्मानं जातु विद्याज्जनार्दनम् ।
आत्मनस्तु क्रियोपायो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ॥३२॥
सिता पद्धाः पाशैः कामादिभिः ॥ २८॥
अन्धो नेता येषां ते अन्धनेवाः ॥२९॥
एप ज्ञानमार्गः एकायनः एकस्य ब्रह्मणः प्रापकः तं दृष्ट्वा तं मार्ग
शात्वा मृत्यु संसारमत्येति अतिक्रम्य गच्छति अभ्येतीति पाठे आत्मत्वेन
मृत्युरप्येनं प्रविशतीत्यर्थः तथा च श्रुतिः । तस्य ह न देवाश्च न भूत्या ईशत
आत्मा ह्येषां स भवतीति । देवाश्च न वा अपि तत्र संसारे महान् न शक्तो
भवति ॥३०॥
सिद्धिं मोक्षम् ॥ ३१॥
अकृतात्मा अजितमनाः कृतात्मानमित्यसिद्धं प्रत्यगात्मानमात्मनः
स्वस्य इन्द्रियनिग्रहादन्यत्र इन्द्रियनिग्रहं विना क्रियादिरूप उपायःप्राप्युपा-
यो नास्ति ॥ ३२॥
इन्द्रियाणामुदीर्णानां कामत्यागोऽममादतः ।
सम्मादोऽविहिंसा प ज्ञानयोनिरसंशयम् ॥ ३३ ॥
इन्द्रियाणां यमे यत्नो भव राजन्नतन्द्रितः ।
बुद्धिश्च ते मा च्यवतु नियच्छैनां यतस्ततः ॥ ३४ ॥
एतज्ज्ञानं विदुर्विमा ध्रुवमिन्द्रियधारणम् ।
एतज्ज्ञानं व पन्याश्च येन यान्ति मनीषिणः
॥३॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश अप्राप्यः केशवो राजनिन्द्रियैरजितेभिः । भागमाधिगमाद् योगाद्वशी तत्त्वे प्रसीदति ॥ ३६॥ धृतराष्ट्र उवाच । भूयो मे पुण्डरीकाक्षं सजयाचक्ष्व पृच्छतः । नामकर्मार्थवित् तात माप्नुयां पुरुषोत्तमम् ॥ ३७ ॥ इन्द्रियाणामप्रमादतः अवहिततया कामत्याग. अप्रमादः अविहिंसा च विच्छेदतः शानस्य योनिः कारणम् ॥ ३३॥ मा च्यचतु तत्त्वात् प्रच्युता माभूत् यतस्ततः सर्वेभ्य आन्तरेभ्यो धाटे- भ्यश्च विषयभ्यो नियच्छ निगृहणीप्व ॥ ३४॥ इन्द्रियाणां समनस्कानां धारणं निग्रहण ॥ ३५ ॥ प्रागमाधिगमात् शास्त्रयुक्ताभात् योगात् चित्तवृत्तिनिरोधात् वशी ईश्वरः तत्त्वे आत्मतत्त्वविषये प्रसीदति शानदानेनानुगृह्णाति ॥३६॥३॥ सञ्जय उवाच । श्रुतं मे घासुदेवस्य नामनिर्वचनं शुभम् । यावत्तवाभिजानेऽहमप्रमेयो हि केशवः ॥ ३८ ॥ वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्देययोनितः । वासुदेवस्ततो वेद्यो वृहत्वाद्विष्णुरुच्यते ॥ ३८ ॥ मौनाद् ध्यानाच्च योगाच्च विद्धि भारत माधवम् । सर्वतत्वमयत्वाच्च मधुहा मधुसूदनः ॥ ४० ॥ नाम्नां कर्मणां च अर्थविद् भूत्वा यावदभिजाने तावद्वदामीति शेषः वस्तुतस्तु स अप्रमेयो वाचामगोचरः ॥३८॥ वस्ते आच्छादयति मायया प्राणोतीति वासयति स्तम्नाति भुवन मिति घा वासुः स पासो देवो द्योतमानश्च धासुदेवः । वसन्ति देवा अस्मि निति घा करणप्रामस्योद्भधप्रलयस्थानमित्यर्थः बृहत्वाद् व्यापकत्वात् घेवे हि व्याप्नोति मर्वमिति विष्णुः ॥ ३२॥ भौनात् ध्यानाच योगाच्चेति मा धोवृत्ति तो भ्वम्य उपाधिभूतां ·1 उद्योगपर्वतात्पर्यप्रकाश:-५ । मौनादिभिर्धवयति दूरीकरांतीति माधवः मौनं मुनेः कर्म मननं शास्त्रतो युक्तितश्च तत्त्वालोचनं ध्यानं निश्चिते तत्त्व चेतसा प्रणिधानं योगः तस्यैष चेतसो निरोधः मधुसूदनः मधोर्दैत्यस्य नाशकः श्रीकृष्णः सर्वाणि चतुर्वि. शतिसंख्यानि तत्त्वानि तन्मयत्वात् तत्प्रधानत्वात् । मधु मधूनि पृथिव्यादी. नि हन्ति संहरति गच्छन्ति वा एनमिति मधुहा इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मध्विति श्रुत्या पृथिव्यादितत्त्वजातस्य मधुशब्देनैव निर्देशात् ॥ ४० ॥ 'कृषिभू वाचकः शब्दो णश्च निवृत्तिवाचकः । विष्णुस्तद्भावयोगाच्च कृष्णो भवति शाश्वतः ॥४१॥ पुण्डरीक परं धाम नित्यमक्षयमव्ययम् । तद्भावात्पुण्डरीकाक्षो दस्युपासाजनार्दनः ॥ ४२ ॥ यतः सत्त्वान्न च्यवते यच्च सत्त्वान्न हीयते । सत्त्वतः सात्वतस्तस्मादार्षभाद् वृषभेक्षणः ॥ ४३ ॥ कृषि. कर्पग्यात्मनि सर्व संदरतीति कृषिः सर्वप्रपञ्चवाधावधिभूत 'सत्तामा भवाचको भवतीति भू सत्ता तद्वाचकः फपिरिति शब्दः णश्च निवृत्तिः सुखं विष्णुस्तद्भावयोर्धात्वर्थयोर्योगात् कृष्णः सन्मात्रानन्दरूपो भयतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ पुण्डरीकं श्वेतपद्मं तत्सदृशं पुण्डरीकमिव पुण्डरीक हृदयकमलं धाम वासस्थान तत्र सन्नपि अक्षोनक्षीयते म क्षरति यति पुण्डरीकाक्षः। तथा घ श्रुतिः । नास्य जरयैतजीर्यति न गधेनास्य हन्यते इति । हृत्पादोपैरा- माशादिभिः परमात्मनोऽस्पृष्टत्वमाह दस्युमासात् जन दस्युजनं अर्दयति पी. यति जनार्दन इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ सवं समाधितत्त्वमस्याम्तीति सत्त्वतः तत्पर्वमरुद्भ्यामिति स्मृतो मत्वयः तत्प्रत्ययो बाहुलकात्सत्त्वशब्दादपि घोध्यः अप्रसस्वतः प्रत्याज्यः सत्यं च यस्य प्रत्याज्य स सत्त्वतः सत्त्व एष सात्वतः राक्षसषायसावित् स्वार्थ तद्धितः प्रा वेदस्तेन भातीत्यार्पभ औपनिषदः पुरुषा उपनिषदेद्य- वाद्योगात पभेक्षण तथाचार्य योगः यूपं धर्म मामयतीति वृषभो पेद- स्तिदेव ईक्षणं चक्षुरिष हापकं यस्य स वृषभेक्षण इति ॥ ४३ ॥ - - १५ ·- ६. 2 + सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश न जायते जनिध्यायमजस्तस्मादनीकजित् । देवानां स्वप्रकाशत्वाद्विभुर्दामोदरः स्मृतः ॥ ४ ॥ हर्षात्सुखैश्वर्ययोगात् हृषीकेशत्वमश्नुते । पाहुभ्यां रोदसी बिभ्रत् महाबाहुरिति स्मृतः ॥४५॥ अधो न क्षीयते जातु यस्मात्तरमादधोक्षजः । नराणामयनाच्चापि ततो नारायणः स्मृतः ॥ ४६॥ । न जायत इत्यजः अनीकजिन कृष्णः देवानामिन्द्रियाणां मध्ये स्वप्रका- शत्वात् । ऋगतावित्यस्मादुत्पूर्वात उत्कर्षण मच्छति प्रकाशन मोऽस्यास्तीति दामः दामश्चासौ उद्रश्चति दामोदः दामादिति पाठे धम एवं दामस्तस्मात् ॥४४॥ हदिति हप्यत्यनेनेति हपीकं वृत्तिसुखं स्वरूपानन्दः ईश ईशनावान' अतो हपीकेशः ॥ ४५ ॥ अधो न क्षीयते जातु इति विग्रहवाक्ये उत्तरपदावयवलोपेन अधो. क्षजः सततोवरूपः संसारधर्मेणास्पृष्ट इत्यर्थः ।। ४६ ॥ पूरणात्सदनाच्चापि ततोऽसौ पुरुपोत्तमः । असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् ॥ ४ ॥ सर्वस्य च सदा ज्ञानात्सर्वमेत प्रचक्षते । सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यमत्र प्रतिष्ठितम् ॥ ४८ ॥ सत्यात्सत्यं च गोविन्दस्तस्मात्मत्योऽपि नामतः । विष्णुर्यिक्रमणाद् देवो जयनाजिष्णुरुच्यते ॥ ८ ॥ शाश्वतत्यादनन्तश्च गोविन्दो घेदनाद् गया। प्रतत्त्वं कुरुते तत्त्वं तेन मोहयते प्रजाः ॥ ५० ॥ एवं विधो धर्मनित्यो भगवान्मधुसूदनः । भागन्ती हि महामाहुरानृशंस्याथुमच्युतः ॥५॥ । . " ।

·.
उद्योगपर्वतात्पर्यप्रकाशः-५ ।
पुरयतीति पुरुः मीदत्यस्मिन्निति सः तस्मात्पुरुषः सचासावुत्तमश्च.
पुरुषोत्तमः असत. कारणस्य सतः कार्यस्य -प्रभवाप्ययात् उत्पत्तिप्रलय
स्थानत्वात् ।। ४७॥
सत्ये धर्मे ॥४८॥
सत्याद्धर्मात्तत्फलाद् ब्रह्मलोकावधेरपि सत्यमवाधितमतः सत्योऽपि
नामतः विशेषेण स्तूयते गच्छतोति वा विष्णुरित्यर्थः एवं जयतीति
जिष्णुः ॥ ४९ ॥
शाश्वतत्वात् शश्वद्भवत्यात् गवामिन्द्रियाणां वेदनाल्लाभात् प्रकाशाद्वा
गोविन्दः अतत्त्व मिथ्याभूते जगत्तत्व सत्यमिव स्वीयसत्तास्फूर्तिप्रदानेन
करोति तेन हेतुना लोकान्मोहयति ॥ ५० ॥
धर्मनिधानात् धर्मनित्यः भागन्ता आगमिप्यति आनृशंस्यार्थ कुरूणां
'माभूदिति कृपां कर्तुम् ॥ ५१ ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
चक्षुष्मतां वै स्पृहयामि सञ्जय-
द्रक्ष्यन्ति ये वासुदेवं समीपे ।
विभ्राजमानं वपुषा परेण
प्रकाशयन्तं प्रदिशो दिशश्च ॥ ५२ ॥
ईरयन्तं भारती भारताना-
मभ्यर्चनीयां शङ्करी सृजमानाम् ।
बुभूपद्भिर्यहणीया मनिन्द्यां
परासूनाममहाहीयरूपाम् ॥ ५३ ॥
चक्षुष्मता भाग्याय स्पृहयामि धन्याचथुप्मन्त इत्यर्थः चम्मत का
नवता परेण चिदानन्दमात्रंण वपुषा स्वरूपेण ॥ ५२ ।।
भारतानों पाण्डवानां भारती वाच ईरयन्तमस्मत्समाया कथयन्तं
शङ्करी कल्याणकरी दुभूपद्भिः ऐश्वर्यमिच्छनि. परासूनो तानाम् ॥५३॥

·११४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश समुद्यन्तं शाश्वतमेकवीर प्रणेतारमृपधं यादयानाम् । निहन्तारं क्षोभणं शात्रवाणां मुष्णन्तं च द्विषतां घे यशसि ॥ ५४ ॥ द्रष्टारो हि कुरयस्तं समेता महात्मानं शत्रुहणं वरेण्यम् । अ पन्तं वाचमन शंसरुपां पृष्णि श्रेष्ठं मोहयन्तं मदीयान् ॥ ५५ ॥ उद्यन्तं प्रकटीभवन्तं चिदानन्दविग्रहेणेत्यर्थात् शाश्वतं नित्यम् परेण्यं धरणीयम् ॥ ५५॥ ऋषि सनातनतमं विपश्चित घाचः समुद्रं कलशं यतीनाम् । अरिष्टनेमि गरुडं सुपर्ण- हरिं प्रजानां भुवनस्य धाम ॥ ५६ ॥ सहमशीर्ष पुरुषं पुराण- मनादिमध्यान्तमनन्तकीर्तिम् । शुक्रस्य धातारमजं च नित्य परं परेषां शरणं प्रपद्ये,॥ ५७ ॥ बैलोक्यनिर्माणकर जनित्रं देवासुराणामय नागरक्षण नराधिपानां विदुषां प्रधान- मिन्द्रानुजं तं शरणं प्रपद्ये ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरमाशिषा भी- सदानन्दविदुषा कृते भारतसारोद्धारे उद्यो- गपर्वसारोद्धारः समाप्तिमगमत् ।

·सोमवेतास्पयरकाश:-६ ।
११५
प्रषिमुश्यं नारायणं विपश्चितमारमझं यतीनां संन्यासिनां फलशमिव
प्राहा ममुद्रं योगमुद्रयोपेतमरिष्टः अहिमितः नेमिः पादो यस्य स अरि-
'मि अहिंसितमर्यादः नेमिरिव नेमिर्मर्यादा गरुडं जातितः सुपर्ण शोभन
हरि हतारम् ॥५६॥
भादिः कारण शुक्रस्य फर्मजन्यस्य बीजभूतस्य पुण्यादेः धातारं प्रति
पिपरेषां विराडादीनां परं श्रेष्ठम् ॥ ५७ ॥
निर्माणं रचना जनित्रं जनयितारम् ॥ ५८॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाशिषा श्रीसदानन्दविलुपा
इसे भारतसारोद्धारे उद्योगपर्वतात्पर्यप्रकाशः पञ्चमः समाप्तिमगमत् ।
प्रय भीमपर्वतात्पर्यनकाय:-६ ।
ॐ सर्वारिष्टहरं मुखैकरमणं शन्यास्पदं भक्तिदं
स्मृत्या ब्रह्मपदप्रदं स्फरसदः प्रेमास्पदं शाश्वतम् ।
मेघश्यामशरीरमच्युतपदं पताम्बरं सुन्दर
श्रीकृष्णं सततं व्रजामि शरणं कायेन पाचा धिया ॥१॥
नन्दनन्दनपादाब्जे रतिलाभाय वर्ण्यते ।
भीष्मपर्वाण तात्पर्य सदानन्देन धीमता 104
पूर्वस्मिन्पणि व्यासो दर्शयामास सद्गुणान ।
सामध्ये सति यः सत्यं पालयत्यात्मवत्तया ॥३॥
कृष्णभक्तो नचैश्वर्य प्रकाशयति किञ्चन ।
काले प्राप्त स्वतोऽन्यस्मै धर्मेणोपकरोत्यपि ॥४॥
इत्येवं पाण्डवाचारप्रदर्शनमिषण हि ।
तमेवं भूतमीशानो भक्तं सदुपदेशतः ॥५॥
अनुगृह्णाति भक्तस्य प्रतिक्षामपि दुष्कराम् ।
सत्यां करोति च स्वीयप्रतिज्ञायाधनादपि ॥६॥
इत्यर्जुनोपदेशेन हरेमष्मिषध्राय च।
शधारणतो वृत्त दर्शयन्नेव भक्तितः ॥ ७॥

·१९६
1
घ
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
मुनिरारभते भीष्मपर्व सद्बोधसिद्धये ।
तेनात्र मर्ववेदान्तसिद्धान्तो व्यज्यत पर.॥८॥
उत्पातानवधार्यापि तथाभिज्ञोपदेशतः ।
मूढो न बुयते स्वार्थ धृतराष्ट्रवदेव हि ॥९॥
स्वशास्त्रातिक्रमेणापि वर्तमानमजावृतम् ।
सजनो हितमाचष्टे यथा व्यासोऽधिवक्षुपम् ॥१०॥
वैराजाद्दर्शनादूर्व परब्रह्मान्ववेक्षणम् ।
जम्बूखपडादि गीतायाः प्रागुदीरितमित्यतः ॥ ११ ॥
उत्पन्नात्मबुभुत्सानामग्रहात्सूक्ष्मवस्तुतः।
योग्यतासिद्धये तत्र प्राक् स्यात्स्थूलानुवर्णनम् ।। १२ ।।
सर्व ब्रह्मविवर्तत्वात्पञ्चभूतात्मकं जगत् ।
ततश्चाभिन्नमित्याह व्यासो भूगोलवर्णने ॥ १३ ॥
तनाधिष्ठानभावेन प्रत्यक्त्वेन च चिद्धनम् ।
लक्ष्य ब्रह्मात्मनोस्तत्त्वं मोक्षायेति न्यदर्शयत् ॥ १४ ॥
येपां पक्षे हरिस्तेपामनुकूलमिहाखिलम् ।
नेतरेपामिति प्राह धृतराष्ट्राय सञ्जयः ॥ १५ ॥
विदन्ति भगवद्भक्ताः कृष्णमाहात्म्यमद्भुतम् ।
इति शोकापनोदाय नृप प्रत्याह सञ्जयः ॥ १०॥
सर्वे देवा सहायाः स्युरनुकूले हरौ स्वयम् ।
तत्क्षण प्रादुरभवदुर्गा पार्थस्य सङ्गरे ।। १७ ॥
नीतिलाभो जयस्तेषां येषां कृष्णो व्यपाश्रयः ।
इत्यमीक्षणं मुनि. प्राह कृष्णमाहात्म्यवर्णने ॥ १८ ॥
शोकादिसमृति पुमो विनासान न नश्यति ।
तद्भक्तानां च सद्धर्मादिति गीतासु दर्शितम् ॥ १९ ।।
तत्रापि प्रथमेऽध्याये शोकमोहादिकारणम् ।
अहं ममेत्यविद्याश्यं मिथ्याध्यानमितीरितम् ॥ २०॥
तदुच्छेद्यात्मनोक्यानं घीसत्यशुद्धिजम् ।
नातं स्वानुमगारुढं द्वितीये मुमिनेरितम् ॥ २१ ॥
अतुष्टानां स्वधर्मस्य सश्वशुद्धिकर मतम् ।
सत्यशुद्धथा मज्वानं सति छाने कृतार्थता ॥२२॥

·-भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाश-६ ।
स्वानन्दप्रतिबन्धात्य कामादेर्विनिवर्तनात् ।
जीवन्मुक्तिसुख सिध्यदित्यदर्शि तृतीयके ॥ २३ ॥
साम्प्रदायिकमतरतु कृष्णतत्त्वावबोधनात् ।।
अमर्तृवधिया नित्य ब्रह्मात्मैक्याचवेक्षणात् ॥ २४ ॥
चिजड़प्रन्थियाधन कर्मदाहादसशयात् ।
कृतार्थ. स्यादद मय कृष्णभक्त्यति तक्यते ॥२५॥
प्रत्यक्त्वस्य परिज्ञानात् ध्वान्तनाशात्कृतिक्षयात् ।
समदृष्टेमनादापक्षयासत्त्वसमाधितः ।। २६ , ,
पहि क्रीडादिमन्त्यागादात्मतत्त्वग्तमंतिः ।
जीवन्मुक्त' सुखी नित्यं म्यात्पञ्चम इति स्थितम् ॥ २७ ॥
धीशुद्धोरेन्द्रियादीनां निग्रहाद्भगवद्रतः ।
चित्तवृत्तिनिरोधेन नित्य तत्वैकचिन्तनात् ॥ २८॥
तत्त्वं पदार्थशुद्धक्यज्ञानाद्धीवासनाक्षयात् ।
योगिनः ससृतमुक्तिरिति षष्ठे न्यदर्शयत् ॥ २९॥
भजनीयपरिज्ञानाद्भक्तिरतज्ज्ञानमीक्षणात ।
कार्यकारणतत्वस्य वस्तुनो व्यापितेक्षणात् ॥ ३०॥
सर्वत्रैकरसज्ञानाद्भेदबुद्धनिवर्तनात् ।
भक्तितश्वपरिज्ञानादयनिष्ठनिवारणात् ॥ ३१ ॥
कृष्णसवेक्तां गत्वा तत्रैवाभिरतेः सदा।
चिमुक्तिः ससृतेः पुसः सिध्येदित्याह मप्तमें ॥ ३२ ॥
ब्रह्मात्मादितवश स्मरन्नन्ते हार धिया।
याति दिय पर ज्योतिर्योगी भूमिज्यक्रमात् ॥ ३३ ॥
ध्यायन्कृष्णमनन्यः सन्नित्यं भक्त्या जितेन्द्रियः।
याति धामाक्षय विष्णोः पुनरावृत्तिवार्जितम् ॥३४॥
तत्वोपास्त्या क्रमान्मुक्तिरचिरादिपथेन तु ।
फर्मणावृत्तिमास्ति सद्यो मुक्तिहरीक्षणात् ॥ ३५ ॥
सर्वोपरि वरीवर्ति प्रेम्णानन्या रतिरौ।
फर्तन्या सैव घुमेति दर्शितं मुनिनाष्टमे ॥ ३६॥
चिद्विवर्तप्रपञ्चोऽय चिदात्मा हरिवि हि।
ध्यापको माययेशानोऽसङ्गोदासीनभावतः ॥३७॥

·११८ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे काप्यकर्ता मायाया अधिष्ठानतया हरिः । निर्लेपोऽसौ महिम्नि वे स्थितो भूमा सुखार्णवः ॥ ३८॥ नाधिष्ठानात्पृथकतत्त्वमध्यस्तस्य च परतुनः । अधिष्ठान पृथक तस्मादध्यस्तादक्षयत्वतः ॥ ३९॥ पदद्वयमधिष्ठानं ब्रह्म कृष्णाज्यमव्ययम्। तत्त्वं तदेव सर्वस्यावधिभूतं निरामयम् ॥ ४० ॥ एवं भगवतो ज्ञानात्मद्यो मुक्तिरितीरितम् । एकत्वोपासनेनापि हरः मर्वात्मभावनात् ।। ४१॥ प्रेमभक्त्या तु मर्वस्वं दिशयात्मतया सताम् । अतः प्रेम्णा भजेत्प्राज्ञो हरिं सर्वात्मनादरात् ॥ ४२ ॥ स्यक्त्वान्यं चिन्तनं नित्यं तत्परस्तन्मना इति । सर्ववेदान्तसिद्धान्तं नवमऽमौ न्यदर्शयत् ॥ ४३ ॥ सर्वस्यादि पिताचार्यः सर्वेशानोऽखिलात्मकः । मायाध्यक्षोऽप्यसङ्गोऽजो हरिरित्यात्मदृङ्मतम् ॥४४॥ तद्रतेस्तन्मनस्कस्य स्वशानेन तमोऽखिलम् । नाशयत्यात्मभावस्थो हरिरक्षानज स्वयम् ।। ४५ ॥ सर्वत्रात्मतया विष्णोरीक्षणात्सर्वरूपत । सर्वत्रोत्कर्षहतुत्वाद् ध्येयापैकीचन्तनात् ।। ४६ ॥ सर्वसारनिदानत्वात्सर्वोपादानभावत्तः। हरेयानाद्धरेः साम्य यातीति दशमे स्थितम् ॥ ४७ ॥ सर्वाकारो निराकारो नराकार सुराकृतिः। एक एव हरिस्तत्त्व सर्वदैकरमोऽच्युतः ॥४८॥ दिव्यदृष्टया प्रमादृष्टया चर्मदृष्टया सतां हशा। भाति कृष्णो महिम्नि स्वे स्थित सर्वत्र सर्वदा ॥ ४९ ॥ यथाभक्ति यथाशानं यथार्म यथाश्रुतम् । पुमा भाति हरेस्ताव मवेदैकरसं परम् ॥ ५० ॥ मन्दाङ्गणे यशोदाई पार्थयाने सतां हदि । सर्वाकारतया भक्त्या माति भावानुरूपतः ॥ ५१ ॥ स्वाधिकारानुरूपेण प्रेम्णाराध्योऽच्युता हरि । इति विष्णाः परं तत्वं प्रोक्तमेकादशेऽमुना ॥ ५२ ।। ..

·११॥ भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-६ । मुमुक्षूणां क्रमान्मुक्त्यै सद्यो मुक्त्यै तथेरिते। विश्वरूपाक्षरोपास्ती न्यूनाधिक्लेशभेदतः ॥ ५३॥ प्रेमभक्तिरसज्ञानानन्दनन्दनविग्रहे। सुकरोपासना प्रोक्ता सुपुमर्थककामधुक् ॥ ५४॥ तल्लक्षणकथाव्याजाद्भक्तरुत्कर्ष एव हि । दर्शितो हरिणा स्पष्टमिति द्वादश भाशयः ॥ ५५ ॥ त्वंपदार्थपरिज्ञानात्तत्पदार्थ रतिर्भवेत् । यतो देहायहकारः प्रतिवन्धो हरे रतौ ॥ ५६ ॥ महाभूतादिधृत्यन्तं क्षेत्रमाहुर्मनीषिणः। क्षेत्रको हरिरेवैकः पूर्णः शुद्धश्चिदद्वयः॥ ५७ ॥ सदज्ञानान्महानर्थः संसारस्त्रिविधो नृणाम् । तनिकृत्य तु विशत्या ह्यमायित्वादिसाधनैः ।। ५८॥ क्षेयं यथोक्तमात्मानं विद्यात्तत्त्वं परात्मनः । तदैक्ययोधविध्वस्ताक्षानो मोक्षमियात्पुमान् ॥ ५९ ॥ सत्त्वशुद्धया हरेभक्त्या चेदान्तश्रवणादिना । पश्यन्न्यात्मतया विष्णुं ततोऽनर्थपरिक्षयः॥ ६० ॥ समत्वमक्रियत्वं च निर्लपत्वमनन्यताम् । स्वप्रकाशत्वमाशाय हरेर्मुक्तिमियाद्बुधः॥ १ ॥ अखण्डानन्दमात्मानं कृष्णं वेदान्तमानतः। वेत्ति नत्प्रेमभक्तोऽतिभावोऽदर्शि प्रयोदशे ॥ १२॥ शुद्ध प्रत्यञ्चमज्ञानाद् गुणा पध्नन्ति संहतो। अनाने ज्ञानतो नष्टे मुक्तिमीयाद् गुणत्रयात् ।। ६३ ।। गुणातीतत्वविज्ञानं प्रेमभस्त्यास्य जायते । तस्मादनन्यभावेन हरि प्रेम्णा भजेत्पुमान् ॥ ६४॥ हरेवैमुख्यमेवास्ति संमारानर्थकारणम् । मुक्तिम्तदाभिमुख्येन स्यादित्याह चतुर्दशे ॥६५॥ मानवच्छिन्नमंसारप्रवाहस्य विवेचनात्। वैराग्य शुद्धचित्तस्य जायते हर्यनुग्रहात् ॥ ६६ ॥ ततः कृष्णैकशरणः शान्तदान्त्यादिसंयुत। तत्प्रसादाप्ततचैत्यक्षानात्तद्धाम गच्छति ॥ ६७॥......

·१२०
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
तत्ततः पुनरावृत्तिरावृत्तिस्तदवोचतः।
अबोधेनात्मताभ्रान्तिः स्थूलसूक्ष्मततुद्रये ॥ ३८ ॥
तद्विवेकेन चिद्रूपं साक्षिणं त्वंपदार्थकम् ।
बुध्वाथ तत्पदार्थस्यानुस्युतत्वं समीक्षतं ॥ ६९।।
स्यक्रवा क्षराक्षरोपाधी विज्ञायैक्यं परात्मनोः।
पुरुषोत्तमरूपं तत्प्रेमभक्या विमुच्यते ॥ ७० ॥
घेद्यं वेदेऽखिलझं श्रीमुकुन्दं पुरुषोत्तमम् ।
सदा प्रेम्णा भजेदेवमुक्तं पञ्चदशेऽमुना ।। ७१ ॥
दैवी संपद्धरेभक्त्या मुक्त्यै पन्धाय चासुरी।
भक्तिहीनस्य संप्रोक्तेत्येवमादर्शि पोडशे ।। ७२॥
कृष्णेक्षणाद्भवेच्छास्त्रविहितानुष्ठितौ नृणाम् ।
श्रद्धा कृष्णार्चने नित्यं सात्विको रतिदा हरौ ॥ ७३ ॥
याहारसपोदानानुष्ठानाच्छ्रद्धया कृतात् ।
सत्त्वेन सत्त्वशुद्धात्मशानात्स्यात्संसृतिक्षयः ॥ ७४।।
यज्ञादीनां च साद्गुण्यकर पापापहं स्वयम् ।
मुक्तिबीजं हरेर्नामादर्शि सप्तदशेऽमुना ॥ ७॥
कृष्णानुरागहेतुत्वाद्यागादीनामनुष्ठितिः।
अकामात्यागसंन्यासशब्दवाच्यात्र संमता ॥ ७६ ॥
दूरे रजस्तमो हित्वा सत्त्वेन हरिपूजनात् ।
धीशुद्धिर्निरतः कृष्णभक्तिओन च जायते ॥ ७७॥
देहेन्द्रियाद्यनध्यातादात्माऽकर्तृत्ववीक्षणात् ।
अक्रियत्वमलेपत्वं सिद्धमस्य कृतेऽखिले ॥ ७८॥
डानं कर्म तथा कर्ता बुद्धिधृतिरधोमुखम् ।
सवेनमें हरौ निष्ठतया मोक्षावसानकाः ॥ ७॥
सर्व प्रैगुण्यमेवास्ति वरतुजानं विकल्पितम् ।
मायिकं संस्तेमूलमिति बुध्या हार श्रयेत् ॥८॥
स्थवर्णाश्रमधर्मणाराध्य कृष्णं विशुद्धधीः ।
मक्तिवैराग्यसद्ध्याननिष्ठातो ब्रह्मतां प्रजेत् ॥ ८॥
स्वमापाद्माह्मभूतस्य हरी नैसर्गिकी रतिः।
परप्रेमास्पदत्यैक्यमानेनास्य विमुक्तता ॥२॥

·१२१ भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशा-६ । तस्मात्सर्वात्मना कृष्णं भजे प्रेम्णैकचेतसा। तदेकशरणो भूत्वेत्येवं वेदान्तसंग्रहः ।। ८३ ॥ धर्मों वैराग्यमात्सैक्यविज्ञानं हरिभक्तितः। सिद्वयन्ति भक्तिमेवातः कुर्यात्कृष्णपदद्वये ।। ८४ ॥ गुह्यं निष्कामकर्मास्ति शानं गुह्यतरं स्मृतम् । परं गुह्यनम प्रेम्णा भगवद्भजन मतम् ॥ ८५ ॥ कृष्णे मती रतिः कृष्ण कृष्णे पूजा नमरिक्रया। यस्य साक्षात् स कृष्णेऽन्ते प्रविशत्यक्षये सुख्ने ।। ८६ ॥ नैसर्गिको रतिः कृष्णे सत्त्वशुद्ध्यात्मयोधतः । भवद्भक्तिमतां पुंसामतस्तच्छरणं व्रजेत् ।। ८७ ॥ सर्व धर्माः कृतास्तेन ज्ञानं संपादित परम् । सधैराग्यं चिमुक्तोऽसौ यः कृष्णशरण गतः ॥ ८८ ॥ सर्वसाधनशून्योऽपि सर्वधर्मबहिष्कृतः । नित्यमुक्तः स विशेयो हरि प्रेम्णा भजेत यः॥८९॥ मोह-वस्तिरखण्डात्मलाभः सन्देहसंक्षयः। सिद्धस्तस्य हरिय॑स्य प्रम्णा तुष्टोऽभवेद्विदः ॥ ९ ॥ इत्याशय जगौ व्यासी गीतास्वष्टादेशऽस्फुटम् । मादृशां कृष्पापादान्जप्रेमभक्त्युपपत्तये ॥ ९१ ॥ विशेषगद्धावानेर्देशो गोता भगवगिराम् । द्रष्टव्योऽस्मत्कृते भावप्रकाशे यातिकात्मके ।। ९ ।। एवं निकामधर्माणामनुप्रान्तमा सताम् । सत्यशुद्ध्यात्मविज्ञानान्मुक्तिः स्यादिति दर्शितम् ।। ९३ ॥ काममिद्धिः सकामानामधिीना जडात्मनाम् । अर्यास्त्वपि सतामाप्तयधाद्याश्रयतोऽभवन् ॥२४॥ पाण्डवानामपोशानानुग्रहण न तु स्वत । कौरवाणामियान्येणं साध्यमाना अपि धुवम् ॥ ९५ ।। सेऽधी निरन्श्योन्छेदहेलर स्युदरम्मनाम् । इत्यानामनय हेतुत्वं चादरायणः ॥ ९६ ॥ विवरीतु स्फुटं युद्धप्रधानं ग्रन्थमद्भुतम् । सौपुलपर्वपर्यन्तमधुनारभते मुनिः । ९७ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
3
आराधनीयमाराध्यानुनां प्राप्य ततो महान् ।
अप्युग्रं कुरुते कर्म युधिष्ठिर इवोत्तमः॥९८ ॥
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्वर्थो न कस्य चित् ।
इति भीष्मकृपद्रोणशल्यवाक्यैर्यदर्शयत् ॥ ९९ ॥
स्वधर्म निधनं श्रेय इति वाक्यं समर्थयन् ।
सर्व भीमादयः सन्तः सद्भिर्युद्धमचीकरन् ॥१०॥
दुःखमन्तः समुत्थं हि विना दुःखहरं हरिम् ।
निवदयन्ति नो सन्तो युधिष्ठिरनिदर्शनात् ॥ १०१ ॥
पदे पदे जयन्त्येव सन्तः शत्रून्मनस्विनः ।
कृष्णाश्रया इति प्राह भीमार्जुनसमागमे ॥२॥
श्रुतिः स्मृतेर्बलवती भक्तौ त्वेतद्विपर्ययः ।
भीष्मं जिघांसता पार्थसूतेनैतत्प्रदर्शितम् ॥३॥
प्राप्तेऽपि सङ्कटे सन्तः स्वेष्टदेवैकतत्पराः।
न त्यजन्ति स्विकां निष्ठामत्रभीप्मो निदर्शनम् ॥ ४ ॥
स्वीयं कारुण्यमालम्ब्य सन्तस्तत्त्वं दिशन्त्यपि ।
दैन्यमालोक्य मूढानामिति भीष्मोऽदिशन्नृपम् ॥७॥
श्रुत्वाथाप्तमुखान्मूढा दृष्ट्वाप्यैश्वर्यमैश्वरम् ।
न त्यजन्ति स्वदुर्बुद्धिं धार्तराष्ट्रवदेव हि ॥ ६ ॥
महान्तोऽप्यर्थलोभेन घातयन्ति गुरुनपि ।
किं पुनः कृपणास्त्वेवमाह भीष्मयधार्थने ॥७॥
सतां संकटमालोक्य सन्तोऽसूनपि तत्कृतम् ।
त्यजन्तीति स्वयं भीष्मो मृत्यु राज्ञे न्यवेदयत् ।। ८ ।।
न त्यजन्ति प्रतिमा स्वां प्राणान्तेऽपि ह्युपस्थिते ।
महान्त इति भीष्मेण शिखण्डी समुपेभितः ॥९॥
अनुल्लथ्या हरेराशा लोकशास्त्रविरोधिनी ।
इत्यर्जुनोऽप्यहन्भीष्म पुर कृत्या शिखण्डिनम् ॥१०॥
न देहमनुशीर्यन्ते वैष्णया जितमृत्यवः ।
भीष्मः कालान्तराफाशी शरतरपेऽवसच्चिरम् ।। ११ ॥
त्यक्तं न पुनरादत्तं प्राणवाधेऽप्युपस्थिते ।
महानिति न जग्राह भीष्मरवलादिकं वसु ॥ १२ ॥

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाश:-६ ।
१२३
• प्राणान्तेऽपि गुणं सन्तो गुणशा आद्रियन्त्यपि।
इत्यर्जुनगुणस्तुत्या भीमाचार्यो न्यदर्शयत् ॥ १३॥
न दुष्करं भवेत्पुंसां कृष्णपादानुयायिनाम् ।
इति भीष्माय दिव्याम्भ आदिदाने मुनि गौ ॥ १४॥
हितं पथ्यं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरुदितं खलाः।
इत्यन्तेऽपि न गाङ्गेयवाक्यं जग्राह कौरवः ॥ १५॥
निरोऽप्यरिवद्भाति महानप्यसतां सुहृत् ।
इति कर्णादयो भीष्मं शत्रुवन्मेनिरे पुरा ॥१६॥
अन्तकाले गुणा भान्ति सतां प्राप्ते पराभवे ।
इति भीष्मान्तिके कर्णगमने मुनिरब्रवीत् ।। १७॥
उत्साह्यन्ति सच्छूराः शूरानपि महामृधे ।
इति भीष्मः स्तुर्ति चक्रे कर्णस्योत्साहने पराम् ॥ १८॥
इति व्यासमुनेभीष्मपर्वतात्पर्यनिर्णये ।
भावो शेयो मयाऽदर्शि यथामति हरीक्षणात् ।। १९ ।।
एवं राजविजानीहि ध्र वोऽस्माकं रणे जयः ।
यथा तु नारदः प्राह यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ १॥
गुणभूतो जयः कृष्णे पृष्ठतोऽभ्येति माधवम् ।
तद्यथा विजयश्चास्य सन्नतिश्चापरो गुणः ॥ २ ॥
एवं भीष्मपर्वतात्पर्य संक्षेपेण प्रदयंदानी तत्सारोद्धारमप्यत्यन्तसं-
सेपेण निदर्शयिष्यन्नादौ भीष्मादिप्रबलशूरदर्शनेन जयसन्देहेन शौचन्तं युधि-
हरं प्रत्यर्जुनवाक्येनोपक्रमते एवमिति । गुणभूतो दामभूत सन्नतिरनौद्ध-
यम् ॥१॥२॥
अनन्ततेजा गोविन्दः शत्रुपूगेपु निय॑थः ।
पुरुषः सनातनमयो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ ३ ॥
पुरा ह्यष हरिभूत्वा वैकुण्ठोऽकुण्ठसायकः ।
सुरासुरानवस्फुर्जननयोक जयन्त्विति ॥ ४ ॥
कथं कृष्णं जयेमेति यरुक्तं तब तैर्जितम् ।
तत्मसादाद्धि त्रैलोक्यं प्राप्तं शक्रादिभिः मुरः ॥५॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश
तस्य ते न व्यथा काचिदिह पश्यामि भारत ।
यस्य ते जयमाशास्ते विश्वभुक् विदिवेश्वरः ॥ ६ ॥
अनन्तशक्तित्वादनन्ततेजाः शपुगेषु स्वभक्तानां रिपुवर्गषु तदप्रय
स्वेन तानभिभूय स्वभक्ताभयदानेन निर्गता स्वत एवनिररता याधिता व्यथा
लोकप्रसिद्धमानस्याधिरूपा यस्मात् स च । नत्र हेतुः पुरुषः सर्वत्र पूर्णत्वा-
देवान्तयामिभावेनावस्थितः तत्रागन्तुकत्वशङ्कावारणायाह सनातनमय इति
यस्मिन्पो जयाश्रयः कृष्णस्तम्मिन्नेव पक्षे जयोऽवश्यम्भावीत्यर्थः ॥३॥
अत्रोपष्टम्भकं तदीयपूर्वोत्कर्पकथनेन विशिप्याह पुरेति । श्रुत्यादि
प्रसिद्धो हरिः स्वभक्तातिहरणेऽतिदक्षत्वेन प्रथितः भूत्वाविर्भूय एप एवं
योऽस्मदीयनेत्रपथगः परमहितैपी कृष्णः वैकुण्ठः अप्रतिहतशक्तिः अकुण्ठः
सायकः अप्रतिहतायुधः सुरासुरान युद्धोद्योगे परस्परं पध्यबाधकमानो.
पस्थितान् अवस्फूर्जन गम्भोरगिरा गर्जनं कुर्वन् तदीयतेजोऽभिभूयाप्रवी.
दिति उभयेषां मध्ये के जयन्त्यिति ॥४॥
यैर्देवैः साविकभावेन प्रोक्तं हे कृष्ण वयं विद्भक्ताः कथं जयेमेति
तैरेव जितमित्यर्थः ॥ ५॥
विश्वमुक् सर्वविश्वपालकत्वेन सर्वत्र यक्षतपत्रादिफलप्रदातृत्वेन भोक्ता
प्रसिद्धः सर्वमहेश्वरतया प्रसिद्धनिदिधेश्वरो हरिः--
भोक्तारं यशतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छतीति ।
मंगवदचनात् ॥ ६॥
पार्यस्य
दृष्ट्वा मृदुयुद्धतां च
भीष्म च संख्ये समुदीर्यमाणम् ।
नमृष्यमाणस्तु ततो महात्मा-
यशस्विनं सर्वदशाहभर्ता ॥९॥
ततः सुनाभं वसुदेवपुषः
सूर्यप्रभं वज्रसहमतुल्यम्।
क्षुरान्तमुद्धाम्य भुनेन चक्र
रथादवप्नुत्य विसृज्य वाहान् ॥२॥

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाश:-६
१२५
स कम्पयन् गां च रणे महात्मा
वेगेन कृष्ण प्रसार भीष्मम् ।
मदान्धमाजी समुदीर्णदर्प
सिंहो जिघांसन्निव वारणेद्रम् ॥ ३ ॥
सोऽभिद्रधन्भीष्ममनीकमध्ये
क्रुद्धो महेन्द्रावरजः प्रमाथी ।
ध्यालम्विपीतान्तपटश्चकाणे
घनो यथा खेऽचिरभापिनद्धः ॥ ४ ॥
सुदर्शनं चास्य रराज औरे-
स्तच्चक्रपद मुभुजोरुनालम् ।
यथादिपट्न तरुणार्कवर्ण
रराज नारायणनाभिजातम् ॥ ५ ॥
मायातीतोऽप्यमङ्गो निगमशिखरागिर्लक्ष्य आनन्दकन्दः
प्रयग्धामाच्युतश्रीमुहिणशिवमुखैवन्दिताड्नी रमेशः।
फारुण्यानुद्दिधीपुः कलियुगजनता पार्थयन्तृत्वमाप
स्थित्वा युद्धाहणे यः स्वजनहदि यमौ संश्रये तं मुकुन्दम् ॥१॥
भक्तमहत्त्व प्रथितं त्रिलोक्यां मुकुन्दपादाम्बुज उत्तमाया ।
त्रैलोक्यनाथोऽपि समोऽपि कृष्णो भीष्मं निहन्तु विजयार्थमैच्छत् ॥२॥
यशो जगत्यां निजभक्तिभाजो विधातुमिच्छन् बजराजसूनुः ।
विम्यत्सु यन्तृत्वमुपेय लीलांचकार भीमार्जुनसहरंऽद्धा ॥३॥
अहो सधन्योऽजुन शिमक्तो यदर्थमांशः स्वयमाप चिन्ताम् ।
सतोऽतिधन्यो भगवद्रमशो भीमो यमुद्दिश्य हरिः प्रयूस्तः ॥ ४ ॥
'य एक एवेश्वर उत्तमौजा अनन्तशक्तिनिखिल्न आद्यः।
न संभ्रमो यत्र न तस्य बीज ससंभमेणेव मृतस्तदर्थम् ॥ ५॥

·१२६
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबद्ध
क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपनम् ।
तस्यैव देहोरुमर
रराज नारायणवाहुनालम् ॥ ६ ॥
तमातचक्र प्रणदन्तमुच्चैः
क्रुद्ध महेन्द्रावरजं समीक्ष्य ।
सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः
क्षयः कुरूणामिति चिन्तयित्वा ॥ ७ ॥
स वासुदेव प्रगृहीतचक्रः
संवर्तयिष्यन्निव जीवलोकम् ।
अभ्युत्प्लघल्लोकगुरुवभासे
भूतानि धक्ष्यन्निव धूमकेतुः ॥८॥
तमापतन्तं प्रगृहीतचक्र
समीक्ष्य देवं द्विपदां वरिष्ठम् ।
असंभ्रमात् कार्मुफवा पाणी
रथस्थितः शान्तनवोऽभ्युवाच ॥८॥
या शक्तिरद्वयगताखिलमोहबीज ब्रह्मादिविश्वजननी स्वगुणैविचित्रा।
सायस्य त्रिक्षणल्वादपयाति सद्योभक्त्याधी स नरनाट्यसमुग्झितोऽभू
यद्भावजृम्भणल्वन लयं प्रयाति ब्रह्माण्डमेतदखिल द्रुहिणादियुक्तम् ।,
तस्पेशितु किमिति वीररसाभिनाट्य चित्र हरेश्वरितमद्भुतमत्युदारम्॥
लीलाम्बुधिर्विजयते विजयेश्वरोऽपि स्वाराज्यलामपरिपूर्णमनोऽब्जहस ।
लीलागृहीतकरपल्लवचक्र ईशोऽत्यन्त पभो मधुरतास्य विलक्षणाम्बु ॥८॥
कृष्णयताना न च सम्रमो भवेत् प्रासेऽपि कल्पान्तसमप्रहारिणि ।
सता हि तुल्ये किल मृत्युजीवने देवव्रतेनेत्यमदर्शि सारे ॥९॥

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-६ । एह्यहि देवेश जगन्निवास- नमोऽस्तु ते शागिदासिपाणे प्रमह्य मां पातय लोकनाथ- रथोत्तमाद् भूतशरण्य संख्ये ॥ १०॥ त्वया हतस्येह ममाद्य कृष्ण श्रेयः परस्मिनिह चैव लोके। संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाय लोकैस्विभिश्च प्रथितप्रभाव ॥ ११ ॥ रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावान् पार्थः पदाद्रुत्य यदुप्रवीरम् । जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं बाहोहरि व्यायतपीनबाहुः ॥ १२ ॥ निगृह्यमाणस्तु तदादिदेवो भृशं सरोपः किल चास योगी । मादाय वेगेन जगाम जिष्णु विष्णुमहापात इवैकवृक्षम् ॥ १३ ॥ संहारको वास्तु वरप्रदो वा स्वामी स्वयं महलमूर्तिरेव । सतां विभाव्युत्तमभक्तिभाजां समत्वसौदादनिधिर्मुकुन्दः ।। १० ।। अहो हरेः श्रीहरिभक्तिभाजी महत्वमत्यन्तमलौकिकं तत् । न लक्ष्यते तच्चरित शिवाधैर्यदन वृत्त प्रभुदासयुद्धे ॥ ११ ॥ यत्सवल्पलवेनविश्वमखिल ब्रह्माद्यधीशैर्युत जात जीवति यत्सुखस्फुरणतो यस्मिन् लयं यात्यदः।। सोऽयं मर्वविदीश्वरोऽखिल्गुणाधिष्ठानभूतो हरिः भक्त्या प्रेमवशीकृतकचरितो देदीप्यते सरे ॥ १२ ॥ अनन्तचरिताधारं विचित्ररसमन्दिरम् । सदा शान्यास्पद पन्दे मुकुन्द देवकीमुतम् ॥ १३॥ . .

·१२८ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ भीष्मान्तिकं तुर्णमभिद्रवन्तम् । बलानिजग्राह शनैर्महात्मा पदे च राजन् दशमे कयञ्चित् ॥ १४ ॥ • अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं मीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली । उवाच कोपं मतिसंहरेति गतिर्भवान् केशव पाण्डवानाम् ॥ १५ ॥ न हास्यसे कर्म ययातिनं पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च । अन्तं गमिष्यामि यथा कुरूणां त्ययाहमिन्द्रानुज संमयुक्तः ॥ १६ ॥ ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्य जनार्दनः प्रीतमना निशम्य । स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य रयं सचक्रः पुनरारुरोह ॥ १७ ॥ स तानभीषून पुनराददानः मगृह्य शङ्ख द्विषतां निहन्ता । निनादयामास दिशो नभश्च स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः ॥ १८ ॥ ध्यापिद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं रजोविकीर्णश्चितपत्रनेत्रम् ।

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाश-६॥
१२८
विशुद्धदंष्ट्र प्रगृहीतशङ्ख
विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुमवीराः ॥१६॥
मृदङ्गभेरीपटहमणादा
नेमिस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च ।
मसिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः
सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम् ॥ २० ॥
य कालकालमजयालमशेषपाल
मिन्द्रामभालमलिमालमनन्तजालम् ।
विश्वकतालमतितालमगाधशाल
नाल वियोधुमखिल स हि भक्तितन्त्र ॥ १४ ॥
सदा पुराऽनवरत सुसमाहितेन
स्वान्तेन सर्वनिपुशेन विचित्य नाय ।
य सोऽयमक्षयगतिर्भगवान्मुकुन्दो
भात्या गृहीतचरणोऽमिरणोऽपि तस्यौ ॥ १५ ॥
य स्तुत्यकाल उदितो निगमान्तजाले
यस्यास्ति सत्यचरित सकल त्रिलोक्याम् ।
सोऽय स्वभक्तहितमुज्झितसन्ध ईश
श्चक्र सुदर्शनमहो पुपसञ्जदार ।। १६ ।।
नेवास्य वृद्धिरपि हानिरखण्डधाम्नो
नैवास्ति शान्तपद ऐश्वर आद्यशून्ये!
प्रमादिधीरपि विमोहमुपैति यत्र
का शक्त अहितुमहो परमात्मलीलाम् ॥ १७ ॥२०॥
६.भानन्दविग्रहमनन्तगुणास्पद.श्री
सेव्याम्रियुग्ममनिश विधिशहराय॑म् ।
प्रेम्णो गृह सकलशाखरहस्यमन्त
श्रीकृष्णमेव कलये भजतो भजन्तम् ॥१॥

·१३०
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाये
-
देवव्रतेन निजपर्वणि धार्तराष्ट्र
प्रत्युक्तमद्भुतपद हारतत्वमीड्यम् ।
ज्ञात्वा तदेव विमलं स्वधियानुचिन्त्य
नैसर्गिकी रतिमिहेच सदार्थयेऽहम् ॥२॥
सञ्जय उवाच ।
शृणु भूयो यथा तत्त्वं यन्मां त्वमनु पृच्छसि ।
कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं मति ॥ १॥
ततोऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिन्दम । .
दुर्योधनेन संपृष्ट एतमयं पितामहः ॥२॥
दृष्ट्वा भातृन् रणे सर्वान्विजितान् सुमहारयान् ।
शोकसमूढहृदयो निशाका स्म कौरवः ॥३॥
पितामहं महामाज्ञं विनयेनोपगम्य ह ।
यदब्रवीत्जुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर ॥ ४ ॥
दुर्योधन उवाच ।
द्रोण श्च त्वं च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥५॥
भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् ।
महारयाः समाख्याताः कुलपुवास्तनुत्यजः ॥ ६ ॥
घयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ।
पाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे ॥७॥
तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।
यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान् पदे पदे ॥८॥

·. भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशा-६ ९३९ भीष्म उवाच शृणु राजन् पचो मह्यं यत्वां वक्ष्यामि कौरव ।। बहुशस्त्वं मयोक्तोऽसि नच मे तत्त्वया श्रुतम् ॥२॥ क्रियतां पाण्डवैः साधं शमो भरतसत्तम । एतत्क्षममहं मन्ये पृथिव्यास्तव वा विभो ॥ १० ॥ भूध्येमां पृथिवीं राजन्भातृभिः सहितः सुखी । मुहृदस्सर्पयन् सर्वान् नन्दयंश्चापि बान्धवान् ॥ १९ ॥ न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा । तदिदं समनुप्राप्तं यत् पाण्डू नवमन्यसे ॥ १२ ॥ यश्च हेतुरबध्यत्वे तेषामक्लि कर्मणाम् । शृणुष्व महाराज मम कीर्तयतः प्रभो ॥ १३ ॥ नास्ति लोकेषु तद् भूतं भविता नो भविष्यति । यो जयेल्पाण्डवान् सर्वान्पालिताञ्छाईधन्वना ॥१४॥ यत्तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिः । पुराणगीतं धर्मच तच्छृणुष्व ययातयम् ॥ १५ ॥ किल सुराः सर्व पयश्च समागताः । पितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादने ॥ १६ ॥ तेपांमध्ये समासीनः प्रजापतिरपश्यत । विमानं जाज्वलद्भासा स्थितं प्रवरमम्मरे ॥ १७ ॥ ध्यानेनाघेद्य तट् ब्रह्मा कृत्वा च नियतोऽञ्जलिम् । नमश्चकार हृष्टात्मा पुरुष परमेश्वरम् ॥ १॥ पुरा

·| १३२ सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे
ऋषयस्त्वय देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्व पश्यम्तो
महदगुतम्
॥१॥
यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
जगाद जगतः सटा परं परमधर्मवित् ॥ २० ॥
विश्वावसुर्विश्वमूतिर्विश्वेशो
विश्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च ।
विश्वेश्वरो वासुदेवोऽसि तस्मा-
द्योगात्मानं दैवतं त्वामुपैमि ॥ २१ ॥
जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत ।
जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर ॥ २२ ॥
पद्नगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वर ।
नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर ॥ २३ ॥
जय सर्वगुणोपेत विश्वमूर्त निरामय ।
विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्यतत्पर ॥ २४ ॥
महोरग वराहाथ हृषिकेश विभी जय ।
हरिद्वासो दिशामीश विश्ववासामिताव्यय ॥ २५ ॥
व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सक्रिय ।
प्रसंख्येयात्मभावन जय गम्भीरकामद ॥ २६ ॥
अनन्त विदित ग्रह्मन् नित्य भूतविभावन ।
कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयाजय ॥ २७ ॥
गुह्यात्मन् सर्वयोगात्मन् स्फुटमंभूत संभव ।
भूतात्मन् तत्वलोकेश जय भूतविभाषन ॥२८॥

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाश:-६ ।
१३३
मात्मयोने महाभाग कल्पसंख्येयतत्पर ।
उद्भावनमतोभाव जय ब्रह्मजनप्रिय ॥२८॥
निसर्गसनिरत कामेश परमेश्वर ।
अमृतोद्भाव मुक्तात्मन्विजयस्व जयमद ॥ ३० ॥
प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल ।
मात्मभूत महाभूत कर्मात्मन् जय सर्वद ॥ ३१॥
पादौ तव धरा देवी दिशो बाहुर्दिवं शिरः ।
मूर्तिस्तेऽहं सुराः कापश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी ॥३२॥
बलं तपश्च सत्यं च धर्मकर्मात्मजं तव ।
तेजोऽग्निः पवनः खास प्रापस्ते स्वेदसंभवाः ॥ ३३ ॥
मखिनौ श्रवणी नित्यो देवी जिहा सरस्वती।
वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाभितम् ॥ ३४॥
न संख्यां न परीमाणं न तेजो न पराक्रमम् ।
न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न सम्भवम् ॥ ३५ ॥
त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वां समाश्रिताः।
अर्चयाम सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम् ॥ ३६ ॥
सापयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः।
पिशाचा मानुपारचैव मृगपक्षिसरीसृपाः ॥ ३ ॥
एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत् प्रसादजम् ।
पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःस्वप्ननाशन ॥ ३ ॥
त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगन्मुखम् ।
त्वत्प्रसादेन देवेश मुखिनो विबुधाः सदा ॥३॥

·१३४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे १ पृथिवी निर्भया देवं त्यत्मसादात्मदाऽभवत् तस्माद्भव: विशालाक्ष यदुवंशविवर्धन ॥ ४. धर्मसंस्थापनार्थाय दैतेयानां बधाय च । जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे विभो ॥४१॥ यत्तत्परमकं गुह्य त्वत्प्रसादादिदं प्रभो। - वासुदेव तदेतत्ते मयोद्गीतं यथातथम् ॥ ४२ ॥ -- सृष्ट्वा सङ्घर्पणं देवं स्वयमात्मानमात्मना । कृष्ण त्वमात्मनासाक्षीः पद्युम ह्यात्मसम्भवम् ॥३॥ प्रद्युम्नाच्चानिरुद्ध तु यं विदुर्विष्णुमव्ययम् । ; :- अनिरुद्धो भृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम् ॥४४॥ वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः।- विभज्य भागशोत्मानं व्रजमानुषतां विभो ॥ ४५ ॥ तवासुरबधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै धर्म स्थाप्य यशः पाप्य योग प्राप्स्यसि तत्त्वतः ॥४६॥ त्वां हि ब्रह्मर्पयो लोके देवाश्चामितविक्रम । तैस्तैः स्वैर्नामभिर्भक्ता गायन्ति परमात्मकम् ॥ ७॥ स्थिताश्च सर्वं त्वयि भूतसंघाः कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो। नादिमध्यान्तमपारयोगं लोकस्य सेतु प्रवदन्ति विपाः ॥ ४८ ॥ भीप्स उवाच । ततः स भगवान्देवो लोकानामीखरेश्वरः ।। ब्रह्माणं पत्युवाचेदं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ६ ॥ r : .

·भोमपवतात्पर्यप्रकाश:-। १३५ विदितं मात योगान्मे सर्वमेतत्तवेग्मितम् । तया तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ५० ॥ ततो देवर्षिगन्ध विस्मयं परमं गताः। कौतूहलपराः सर्व पितामहमाब्रुवने ॥ १ ॥ कान्वयं यो भगवता पणम्य विनोद्विभो । वोग्भिः स्तुते। वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम्॥५२॥ एवमुक्तस्तु भगवान्पत्युवाच पितामहः । देवब्रह्मगिचन्शिर्वान्मधुरया गिरा ॥ ५३॥ यत्तत्पर भविष्यं च भविता यच्च यत्परम् । भूतात्मा यः पभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम् ॥ ५४ ॥ तेनास्मि कृतसंवादः पसन्नेन सुरर्षभाः। जगतोऽनुग्रहाय याचितो मे जगत्पतिः ॥ ५५ ॥ मानुपं लोकमातिष्ठन् वासुदेव इति श्रुतः। असुराणां बनार्थाय संभवस्व महीतले ॥ ६ ॥ संग्रामे निहता येते दैत्यदानवराक्षमाः । न इमे नूपु संभूता घोररूपा महाबलाः ॥ ५ ॥ तेषां बधार्थ भगवान् नरेण सहितो धशी। मानुषी योनिमास्याय चरिष्यति महीतले ॥ ५ ॥ नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ । मजेयौ हि रणे यौ तौ समेतावमरैरपि ॥ ५ ॥ सहितौ मानुषे लोके संभूमावमितद्युती। मूढास्त्येतो न जानन्ति नरनारायणापी ॥ ६ ॥ १८ ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे यस्याहमात्मजः पुत्रः सर्वस्य जगतः पतिः । वासुदेवोऽनुनेयो चः सर्वलोकमहेश्वरः ॥ ६१ ॥ तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित् भुरसत्तमाः। नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६ ॥ एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं परम् । एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः ॥३॥ एतदक्षरमव्यक्तमेतत्तच्छाश्वतं मतम् । यत्तत्पुरुषसंज्ञोऽयं गीयते च महात्मभिः ॥ ६४ ॥ एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम् । एतत्परमकं सत्यं कीर्ति विश्वकर्मणा ॥ ६५ ॥ तस्मात्सुरासुरैः सर्वैः सेन्द्रश्चामितविक्रमः । नायजेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः ॥ ६६ ॥ यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्स मन्दधीः । हृषीकेशमधज्ञानात्तमाहुः पुरुपाधमम् ॥ ६ ॥ यो योगिनं महात्मानं प्रविष्टं मानुषी तनुम् । अवमन्येद्वासुदेषं तमाहुस्तामसं जनाः ॥ ६॥ किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयङ्करम् । नवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मज्जति ॥ ६ ॥ एवं विदित्वा तत्त्वार्थ लोकानामीखरेश्वरः। धासुदेषो नमस्कार्यः सर्वलोकः सुरोत्तमाः ॥ १० ॥ एवमुक्त्वा स भगयान् सदेवर्षिगणान्पुरा । विसृज्य सर्वभूतानि जगाम भवनं स्वकम् ॥ २१ ॥ :

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-६ ।
ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च ।
कयां तां ब्रह्मणा गीतां
श्रुत्वा
प्रीता दिवं ययुः ॥७॥
एवं श्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
घासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम् ॥ ७३ ॥
जामदग्न्यस्य रामस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
ध्यासनारदयोश्चापि श्रुतं श्रुतविशारद ॥ ७४ ॥
एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् ।
वासुदेवं महात्मानं लोकानामीखरं प्रभुस् ॥ ५ ॥
यस्य स्यादात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता ।
कथं न वामुदेवोऽयमर्त्यः श्रेष्ठश्च मानवैः ॥ ७६ ॥
वारितोऽसि पुरा तात मुनिभिर्भावितात्मभिः ।
मा गच्छ संसुमन्तेन वासुदेवेन धन्विना ॥ ७ ॥
पाण्डवैः सार्धमिति यत्तत्त्वं मोहान्न बुध्यसे ।
मन्ये त्वां राक्षसं ऋद्धं तथा चासि तमोवृतः ॥ ७ ॥
तस्माद् द्विपमि गोविन्दं पाण्डवं च धनञ्जयम् ।
नरनारायणी देवी कोऽन्यो द्विप्याद्धि मानधः ॥७॥
तस्माद् अधीमि ते राजन्नेषोऽसौ शाश्वतोऽव्ययः।
सर्वलोकमयो नित्यः शास्ता धात्रीधरो ध्रुवः ॥०॥
लोकान् धारयते यस्त्रीश्चराचरगुरुः प्रभुः ।
योद्धा जयश्च जैता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः ॥१॥
राजन् सत्त्वमयो टेप तमोरजविवर्जितः।
यतः कृष्णस्तती धर्मों यतो धर्मस्ततो जयः ॥२॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे ससा माहात्म्ययोगेन योगेनात्ममयेन च । धृताः पाण्डुसुता राजन् जयश्चैयां भविष्यति ॥३॥ श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः । बलं चापि रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति ॥ ४ ॥ स एप शाश्वतो दिव्यः सर्वभूतमयः शिवः । वासुदेव इति प्रोक्तो यन्मां पृच्छसि भारत ॥ ५ ॥ ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्यः शूद्रश्च कृतलक्षणैः । सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तः स्वकर्मभिः ॥८६॥ द्वापरस्य युगस्यान्ते भादौ कलियुगस्य च । मात्वन्तं विधिमास्थाय गीतः सङ्कर्षणेन यः ॥८॥ स एव सर्व सुरमर्त्यलोकं सद्रव्यकक्षान्तरितः पुरीश्च । युगे युगे मानुषं चैव वासं पुनः पुनः मृजते विश्वकर्मा ॥८॥ दुर्योधन उवाच । वासुदेवो महाभूतं सर्वलोकेषु कथ्यते । तस्यागमं प्रतिष्ठां च ज्ञातुमिच्छे पितामह ॥ ८ ॥ भीष्म उवाच । वासुदेवो महद्भूतः पूज्यं च सर्वदैवतम् । न परं पुण्डरीकाक्षाद् दृश्यये भरतर्षभ ॥ ८ ॥ मार्कण्डेयश्च गोपिन्दे कथयत्यद्भुतं महत् । सर्वभूतातिभूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ॥ ८१ ॥ पापो वायुश्च तेजश्च भयमेतदकल्पयत् । अदृष्ट्वा पृथियी देवः सर्वलोकेश्वरः मभुः ॥ ६ ॥ --

·1
भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-६ ।
अप्सु वै. शयनं चक्र महात्मा पुरुषोत्तमः। -
सर्वतेजोमयो देवो योगात्सुष्वाप तत्र ह ॥ ३ ॥
मुखतः सेोऽग्निमसृजत्माणाद्वायुमयासृजत् ।
सरस्वती च वेदांश्च वासुदेवो महातपाः ॥ ४ ॥
एवं लोकान् ससर्जादौ देवांश्चर्पिगणैः सह ।
वर्धनं चैव मृत्यु च प्रजानां प्रभवोऽव्ययः ॥ ५ ॥
एप धर्मश्च धर्मात्मा वरदः सर्वकामदः ।
एप कर्ता च कार्य च पूर्वदेवः स्वयं प्रभुः ॥ ६ ॥
भूतं भव्य भविष्यं च पूर्वमेतदकल्पयत् ।
उभे सन्ध्ये दिशः खं च नियमं च जनार्दनः ॥ ८ ॥
ऋषीश्चैव च गोविन्दस्तपश्चैवाप्य कल्पयत् ।
प्रजापतिश्च जगतो वरदः प्रभुरव्ययः ॥ ८ ॥
अजय्यं सर्वभूतानां संकर्षणमफरुपयत् ।
शेषं चाकल्पयदै वमनन्तमिति यं विदुः ॥ ८ ॥
यो धारयति भूतानि धरी चेमां सपर्यताम् ।
ध्यानयोगेन विमाश्च तं वदन्ति महौजसः ॥ १०० ॥
कर्ण मोतीभवं चापि मधु नाम महौजसम् ।
तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धि समाश्रितम् ॥ १०१ ॥
ब्रह्मणेाऽपि क्षितिं पातु जघान पुरुपोत्तमः ।
नस्य लात बधाई का ऋषिदानवमानवाः ॥२॥.
मधुसूदनभित्याहुपयश्च जनार्दनम् ।
वराहश्चैव सिंहश्च त्रिविक्रमगतिः प्रभुः ॥३॥

·१४२
सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे
एप माता पिता चैव सर्वेषां माणिनां हरित।
परं हि पुण्डरीकाक्षान भूतं न भविष्यति ॥ ४ ॥
मुखताजन यद्विमान् बाहुभ्यां क्षत्रियांस्तथा।
वैश्यांश्चाप्यूस्तो राजञ्छूद्रान् पादात्तथैव च ॥ ५ ॥
तपसा नियतो देवो विधानं सर्वदेहिनाम् ।
ब्रह्मभूताममावस्यां पौर्णमासी तथैव च ॥६॥
योगभूतां परिचरन् केशव महदाप्नुयात् ।
केशवः परमं तेजः सर्वभूतजगत्पतिः ॥७॥
एवमाहुहूं पीकेशं मुनयो नराधिप
एवमेन विजानीयादाचार्य पितरं गुरुम् ॥८॥
कृष्णो यस्य प्रसीदेत लोकास्तेनाक्षया जिताः।
यश्चैवैनं भयस्थाने केशव शरणं ब्रजेत् । ॥८॥
सदा नरः पठंश्चेदं स्वस्तिमान् स सुखी भवेत् ।
ये च कृष्णं प्रपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः ॥ १० ॥
भये महति मांश्च घाति नित्यं जनार्दनः ।
एवं युधिष्ठिरो ज्ञाल्वा यथातथ्यं च भारत ॥ ११ ॥
सर्वात्मना महाभागं केशव' जगदीश्वरम् ।
प्रपन्नः शरणं राजन्योगानामीश्वरं प्रभुम् ॥ १२ ॥
शृणु चेदं महाराज ब्रह्मभूतं स्तव मम ।
ब्रह्मर्षिभिश्च देवश्च यः पुरा कथितो भुवि ॥ १३ ॥
साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः
लोकभावन भावज इति त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥ १४ ॥

·भीष्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-६ ।
१४१
भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह ।
यत्वां चैव यज्ञानां तपश्च तपसामपि ॥ १५ ॥
देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान् भृगुः ।
पुराणं चैव परम विष्णो रुपं तवेति च ॥ १६ ॥
वासुदेवो वसूनां त्वं शक्रः स्थापयिता तथा ।
देवदेवोऽसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १७ ॥
पूर्व प्रजापतेः सर्ग दक्षमाहुः प्रजापतिम् ।
सष्टारं सर्वभूतानामगिरास्त्वां तथाऽब्रवीत् ॥ १८॥
अव्यक्तं ते शरीरोऽत्यव्यक्तं ते मनसि स्थितम् ।
देवानां संभयश्चेति देवलस्त्वसितोऽब्रवीत् ॥ १८ ॥
शिरसा ते दिवं व्याप्त बाहुभ्यां पृथिवी वृता।
जठरं ते त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ २० ॥
एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नराः ।
प्रात्मदर्शनतृप्तानामृषीणामसि सत्तमः ॥ २१ ॥
राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
सत्यधर्मप्रधानानां त्वं गतिमधुसूदन ॥ २२ ॥
इति नित्यं योगविद्भिर्भगवान् पुरुषोत्तमः ।
सनत्कुमारप्रमुखैः स्तूयते चाच्युतो हरिः ॥ २३ ॥
एप ते विस्तरस्तात संक्षेपश्च प्रकीर्तितः ।
केशवस्य यथातत्त्वं सुमीता भव केशवे ॥ २४ ॥
सञ्जय उवाच।
पुण्यं श्रुत्त्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तप ।
केशवं बहुमन्येत पाण्डवांश्च महारथान् ॥ २५ ॥

·२४२ स्टीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे तमनवीन्महाराज भीष्मः शान्तनवः पुनः माहात्म्यं ते श्रुतं राजन् केशवस्य महात्मनः ॥२६॥ नरस्य च यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यदर्य तृपु संभूतौ नरनारायणावुभौ ॥ २७ ।। अबध्यौ घ महावीरौ संयुगेष्वपराजितौ ।' यथा च पाण्डवा राजन्नबध्या युधि कस्यचित् ॥२८॥ प्रीतिमान् हि दृढं कृष्णः पाण्डवेषु यशस्विषु । तस्माद् ब्रवीमि राजेन्द्र शमा भवतु पाण्डवैः ॥२८॥ पृथिवीं भुव राजेन्द्र महितो भ्रातृभिर्बली । नरनारायणी देवाववज्ञाय विनध्यसि ॥ ३० ॥ एवमुक्तस्तव पिता तू प्णीमासीद्विशां पते । ध्यसर्जयच्च राजानं शिविरं च विवेश ह ॥ ३१ ॥ राजा च शिविरं माप्तः प्रणिपत्य महात्मने । शिश्ये च शयने शुभ्र तां रात्रि भारतर्षभ ॥ ३२ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषि श्रीसदानन्दविद्वत्कृते भारतसारोद्धारे भीष्म- पर्वसारोद्धारः षष्ठः समाप्तिमगमत् । --...- गुह्याद् गुह्यतमं रहस्यमतुल श्रीकृष्णतत्त्वं पर भक्त्या वे शतमादरेण म जगी भीष्मोऽखिलशोऽप्यमुम। राजान प्रति सर्वथा हरिरसो पुमां शरण्यो यतो नान्योऽनो भजनीय इष्ट इति त श्रीमन्मुकुन्द भजे ॥१॥ सम्लनिगमवेद्यं ब्रह्मरुद्रादिन्य प्रकृतिविकृतिशून्य प्रत्यगात्मानमेषम् ।

·द्रोणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-७ । १४३ निखिलगुणनिधानं सर्वसौन्दर्यसारं घजपतिसुकुमारं नोमि कृष्णं त्र्यधीशम् ॥२॥ अथ द्रोणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-७ । ॐ नत्वाऽर्जुनसखं कृष्णं संक्षेपेण प्रदश्यत । तात्पर्य कृष्णभक्यर्थ द्रोणादिरुयन्तपर्वणाम् ॥१॥ क्षात्राद् ग्रामं महः श्रेष्ठमिति मत्वा सुयोधनः । जयाशया स्क्माचार्य सेनापत्येऽभ्यंचयत ॥२॥ स्वार्थमुद्दिश्य वर्तन्ते तुच्छमाचार्यसंस्तवे । मूढा इत्याह द्रोणस्य सेनापत्याभिषेचने ॥३॥ गुरुमप्यनृतं कर्तुमानयोगे युनक्त्यपि । धार्तराष्ट्र इवात्यक्ष इति तत्रैव दर्शितम् ।। ४ ।। मूढेभ्यो न वरो देयः स दुःखायैव देहिनाम् । दत्वाऽपि वरमाचार्य इति संकुचितोऽन्त्रवीत् ।। ५ ॥ सन्तो दौर्जन्यमालोक्यासतः कुर्वन्ति पालनम् । इति दत्वा वरं द्रोणो वच. सान्तरमुक्तवान् ॥ ६ ॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । न काचन क्षतिस्तत्रेयुक्त द्रोणप्रतिशया ॥७॥ महान्तोऽपि दिकुर्वन्ति दोपवत्पक्षसंश्रयात् । इति द्रोणादयो पालं जिघांसन्तो ह्यदर्शयन् ॥ ८॥ इति हासैः सतामृद्धि दर्शयित्वा विनाशिनीम् । शोकं ह्यपनयेत्प्राज्ञः शोचतोऽति मञ्जगौ ॥९॥ राज्यं युवा कलत्रं स्वं विभूत्याद्यखिलं नृणाम् । अनित्यमेवमादर्शि व्यासेन नृपकीर्तनात् ॥ १० ॥ स्नेहमूलानि दुःखानि म च कुर्याक्वचिद् युधः । महानप्यर्जुनो येन दुःखितोऽभूदितीरितम् ॥ ११ ॥ भगवन्तं समाश्रित्य न किञ्चिदपि दुस्तरम् । इति मत्वार्जुनः शोकी प्रतिजशेऽति दुस्तरम् ॥ १२ ।। संसप्तके पधोत्साही जिष्णुः पुत्रयधार्दितः । प्रतिज्ञा महती कृत्वा तीर्णः श्रीपतिमायया ॥ १३ ॥ सुरासुराभेद्यमनीकदुर्ग भित्वा प्रविश्यारिमनन्ततेजाः । जधान पार्यो महसा महीयान् यमाश्रितस्तं हरिमाश्रयामि ।। १४॥

·१४४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे भक्तप्रतिशां सफलां विधातुं योगेश्वरो योगमधादखण्डम् । अहो समोऽपीश्वर एक एव स्वभक्तपशंऽभिनिविष्टचेताः ॥ १५ ॥ राज्यं बलं,सैन्यमनन्तकोशं सुरासुराजेयविशिष्टवीराः । सर्व वृथा कृष्णपराङ्मुखस्य स्याद्धार्तराष्ट्रस्य यथा नृपस्य ॥ १६ ॥ सूचीमुख व्यूहमतीवदुर्गम द्रोणादिभि-शूरवरैः सुरक्षितम् । विभेद य सारथिलीलया हरिस्तमेव पार्थप्रियमीश्वरं भजे ॥१७॥ जयद्रथं शम्भुवरोर्जितं जयो निहन्तुमर्के स्थित एव साहसात । फलं यदीयं प्रतिजज्ञ आश्रितस्तमद्भुतानन्तगुण हॉर श्रये ॥ १८ ॥ अनन्तवीरैरखिलास्त्रपारंगैर्निवार्यमाणं युधि वीरमर्जुनम् । य आनयामास भुवं यथेप्सितां सुखेन त पार्थसखं हरि भजे ॥ १९ ॥ सेनासमाज सकलं कलान्वितं समुद्रगम्भीरमतीवदुम्तरम् । योऽतारयद्वत्सपदं दरियथा कीरीटिन तं सतत समाश्रये ॥ २० ॥ यो द्रोणकर्णमुखशूरवरैरनेकैरव्याहतास्त्रकुशलैरपि रक्ष्यमाणम् । दृष्टयेव सैन्धवमजीघनदप्रमेयो जिष्णायशोऽर्थमनिशं तमह प्रपद्ये॥२१॥ ध्वान्त विधाय निजभक्तकृत महेशो यो जिष्णुना रिपुशिरः पितुरेव तस्य । छित्वा न्यपातयदही झटितीश्वरोऽके वाणैस्तयाः पितरमाशु तमीशमीडे ॥ २२ ॥ कीला घटोत्कषधे परमेश्वरस्य शोचन जगौ नृपतिरम्यिकया धृतोऽके । रक्षो युजोज रविसूनुमृधेऽस्य शक्ति मोर्चा चकार विजयाभयसिद्धयेऽजः ॥ २३ ॥ सन्तोऽप्यसाधुतां यान्ति प्रतिफूले विधातरि। द्रोणस्य मृत्युकाल हि धमाऽप्यनृतभाग्भवत् ॥ २४॥ अकर्तव्य न कर्तव्य प्राणैः कण्ठगतैरपि । फर्तव्यमेव कर्तव्यमिति तत्र न्यदर्शयत् ॥ २५॥ अनुतेन हतो द्रोणो नत्या नारायणास्त्रकम् । नानापायैरगन्हत्या स्वीयान् रक्षितवान् हरिः ॥ २६ ॥ नाधिरारं विना कृष्णतत्त्व ह्युपदिशेद् दुधः । सन्दिहानमपि द्रौणि नो वै व्यासोऽन्यथायदत् ।। २७ ।। -

·द्रोणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-७ ।
'उदिक्ततमसा पुंसां नाधिकारी हरेनतौ।
नातो धोधितवान् व्यासाऽप्यश्वत्थामानमाकुलम् ॥ २८ ॥
कृष्ण एव परं तत्त्वं कृष्णे सर्व प्रतिष्ठितम् ।
इति वाच्येऽपि रुद्रस्य भक्तोऽयमिति दर्शितम् ॥ २९ ॥
नेश्वरेच्छामतिक्रम्य किञ्चित्कर्तुमपि क्षमः ।
कश्चनापीति मुनिनाऽदर्शि धर्माऽन्यथोक्तितः ॥ ३० ॥
यत्र कृष्णः शिवस्तत्र नच कृष्णमृते शिवः।
रथारूढे हरी शंभुरग्रे धावति सगरे ॥ ३१ ॥
दिव्यास्त्रतेजसि हते निजतेजसेशः
सन्तोपणार्थमकरोत्स्तवनकभाजम् ।
द्रौणे शिवं मुनिमुखेन निजस्वरूपं
सर्वात्मना सकलदेवनिकायधामा ॥ ३२ ॥
त्यस्त्वान्यधर्मशरणं रमणं रमाया
न्यस्यात्मनि स्वयमुदारगुणाभिरामम ।
भक्तिं परां श्रयत आदरतोऽस्य पादा-
म्भोजे ततः किमवशिष्यत आविरिञ्च्यम् ॥ ३३॥
घेदेतिहासहृदयं मुनिभिर्महद्भिः सम्यग्विनिश्चितमवेक्ष्य गुरुक्तयुक्त्या।
श्रीकृष्णमेव परमं पटमद्वय श्रीब्रह्मशवम्द्यमनिशं शरण कुरुध्वम् ॥३४॥
दिव्य पदं निगमतोयनिधेः सुधास्वब्रह्मादिवित्तमनुभूतिसुखस्वरूपम् ।
श्रीकृष्णमेव सकलं कलनाविहीनं ध्यायेत् पुमर्थभुवमाश्रयमीश्वराणाम्३५
देई सुतं धनमशेषकुलादिमानं
तुच्छं विहाय मनसा भजतादरेण ।
श्रीमाधवाट्रिकमलं कमलालयत्वा.
नित्यं मजन्ति कवयः कमनीयमन्त ॥३६ ।।
तेजोमयं निखिलशूरवराखजालैः सोढुं न शक्यमनिवार्यमशेषघातम ।
जिप्णो प्रयुक्तमतिरोपवसेन राज्ञा भौमात्मजेन भुवि वैष्णवमत्रराजम ३७
, तद्भक्तरक्षार्थमनन्ततेजा उत्थाय चादादुरसा महात्मा ।
उर समागत्य हरेस्तदरखं मालाभवत् कौस्तुभसन्निधानात् ॥ ३८॥
पस्तुभ्वभावोऽपि हरेरधीनो न यस्तु किञ्चिद्धरितो विभिन्नम् ।
अतः म्यतन्त्रों हरिरेय नान्यस्तमेव गच्छेच्छरणं विपश्चित् ॥ ३९ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
स सर्वसाक्षी सघ सर्यकर्ता स शेषशायी सकलावतार।
अनन्तमूर्तिः सकलाबाधिस्तं कृष्णं भजे मूर्तिचतुझ्याश्यम् ॥ ४० ॥
अदेयं भक्तम्यों नच किमपि कृष्णस्य जगति
स्वयं यन्ता योऽभूद्विजयरथरक्षकनिपुणः ।
अकार्य तद्धेतारपि किमपि नासीन्मधुरिपाः
कमन्यं तं हित्वा शरणमयमीयादसुधरः ॥ ४१ ।।
१
।
ॐ अनन्तकल्याणगुण सदोद्यतं स्वभक्तपकजयायहं हरिम् ।
संवर्णयामास विचित्रकर्मकं स आम्बिकेयो गुरुपर्वणीश्वरम् ॥
एवं द्रोणपर्वतात्पर्यमुपवर्ण्यतिसंक्षिप्तसारोद्धारार्थमुपक्रमते तत्र धृत
ट्रमुखन सञ्जयं प्रति भगवद्भक्तिमाहात्म्यवर्णनस्योपक्रमं दर्शयति धृत-
राष्ट्र उवाचेति जनमेजयं प्रति वैशम्पायनवाक्येन यपामिति द्रोणपर्वणि
दशमाध्याये-
धृतराष्ट्र उवाच ।
येषां च पुरुषव्याघ्रः शार्ङ्गधन्वा ध्यपाश्रयः ।
हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजयः ॥ १॥
लोकानां गुरुरत्ययं लोकनाथः सनातनः ।
नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मवान् मभुः॥२॥
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या धर्मार्थमात्मनः ॥३॥
शृणु दिव्यानि कर्मानि वासुदेवस्य सञ्जय ।
कृतयान यानि गोविन्दो यथा नान्यः पुमान् कचित् ॥४॥
संवर्धता गोपकुले बलेनैव महात्मना ।
विख्यापितं बलं बाहोस्विपु लोकेपु सञ्जय ॥ ५ ॥
उच्चैः श्रवस्तुल्यकलं पायुवेगसमं जये ।
जधान हयराज तं यमुनावनयासिनम् ॥ ६॥

·१४७ द्रोणपर्वतात्पर्यप्रकाश:-917 दानव घोरकर्माणं गत्वा मृत्युमिवोत्थितम् । वृषरूपधर बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह ॥ ७ ॥ मलम्बनरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम् । सिंह चान्तकसङ्काशमबधीत्पुष्करक्षणः ॥ ८ ॥ तथा कंसो महातेजाः जरासन्धेन पालितः । विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः पातितो रणे ॥ ६ ॥ सुनामा रणविक्रान्तः समग्राक्षौहिणीपतिः। भोजराजस्य मध्यस्थों भ्राता कंसस्य वीर्यवान् ॥१०॥ बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनाभित्रघातिना । तरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट् ॥ ११ ॥ दुर्वासा नाम विमर्पितथा परमकोपनः । पाराधितः सदा रणे स चास्मै प्रददौ वरान् ॥ १२ । तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरे । निर्जित्य पृथिवीपालानावहत्पुष्करेक्षणः ॥ १३ ॥ अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव । रयैवाहिकैर्युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः ॥ १४ ॥ जरासन्धं महायाहुमुपायेन जनार्दनः परेण घातयामाम समनाक्षौहिणीपतिम् ॥ १५ ॥ चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापति बली । सय विवदमानं च जपान पशुवत्तदा ॥ १६ ॥ सौभ दैत्यं पुरं स्वस्थ शाल्वगुप्तं दुरापदम् ।। समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधयः ॥ १७ ॥ +

·१४८
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
भगान् वङ्गान् कलिङ्गांश्च मागधान् काशिकोशलान् ।
वात्स्यगार्यकरूपांश्च पौण्ड्राश्चाप्यजयद्रणे ॥ १८ ॥
भावन्त्यान्दाक्षिणात्यांश्च पार्वतीयान्दशेरकान् ।
कास्मीरकानौरसिकान्पिशाचांश्च समुद्गरान् ॥१८॥
काम्बोजान्वाटधानांश्च चौलान्यामांश्च सञ्जय ।
बिगन्मिालवांश्चैव घरदांश्च सुदुर्जयान् ॥ २० ॥
नानादिग्भ्यश्च सम्प्राप्तान्वशांश्चैव शकांस्तथा।
जितवान्पुण्डरीकाक्षो यवनं च महानुगम् ॥ २१ ॥
प्रविश्य मकरावास यादोगणनिषेविनम् । '
जिगाय वरुणं संख्ये सलिलान्तर्गतं पुरा ॥,२२-।
युधि पञ्चजनं हत्वा दैत्यं पातालवासिनम् ।
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्कमवाप्तवान् ॥ २३ ॥
खाण्डवं पार्थसहितस्तोषयित्वा हुताशनम् ।
माग्नेयमस्त्रं दुर्ध चक्र लेभे महाबलः ॥ २४ ॥
वैनतेयं समारुह्य वासयित्वामरावतीम् ।
महेन्द्रभवनाद्वीरः पारिजातमुपानयत् ॥ २५ ॥
तच्चामर्षितवान् शक्रो जानस्तस्य पराक्रमम् ।
राजां चाप्यजितं कञ्चित् कृष्णेनेह न शुश्रुमः ॥२६॥
यच्च तन्महदाश्चर्य सभायां मम सन्जय ।
कृतवान पुण्डरीकाक्षः कस्तदन्य इहार्हति ॥ २७ ॥
तच्च भवत्या प्रसन्नोऽहमद्राक्षे कृष्णामीश्वरम् ।
तन्मे सुविदितं सर्व प्रत्यक्षमिव चागमात् ॥ २८॥

·द्रोणपर्वतात्पर्यप्रकाश-७ । ४ H नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः । कर्मणां शक्यते गन्तु हृषीकेशस्य सञ्जय ॥ २८ ॥ पमाहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयः । स यदा-तात संनहत् पाण्डवार्थाय सञ्जय ॥ ३० ॥ न तदा प्रतिसंयोद्धा भविता तत्र कश्चन ।'-- यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुर्नाम पाण्डवान् ॥ ३१ ॥ वार्ष्णेयोऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच्छस्त्रमुत्तमम् । ततः सर्वान्नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन् रणे ॥ ३२॥ कौरवांश्च महाबाहुः कुन्त्यै दद्यात्स मेदिनीम् । यस्य, यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनञ्जयः ॥३३॥ रयस्य तस्य कः सख्ये प्रत्यनीको भवेद्रथः ॥ ३४ ॥ अर्जुनः केशवस्यात्मा माधवश्च किरीटिनः । भजु ने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्च शाश्वती॥३॥ सर्वप्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजितः । माधान्येनैव भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणाः ॥ ३६ ॥ मोहाद् दुर्योधनः कृष्णं यो न वेत्तीह केशवम् । मोहितो देवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः ॥ ३ ॥ न घेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम् । पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणायुभौ ॥ ३८ ॥ एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि । मनमापि हि दुर्धर्षी सेनामेतां यशस्विनी । नाशयेतामिहेच्छम्तो मानुषत्वाच्च नेच्छतः ॥ ३ ॥ ।

·१५० सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश एवं यथामति नृपो हरितत्त्वमायं द्रोणे विभूतिजयभागिनि धर्मपुत्रे । कृष्णप्रसादमहिमानमखण्डमन्तं ज्ञात्वा जगौ स निजसूतमुदारलोधः ॥ ४० ॥ घायित्वा रिपुं राजन् समीपे प्राप्तमीश्वरम् । यं तुष्टाव पृथासूनुस्तमहं शरणं गतः ॥ १ ॥ ३ सञ्जय उवाच । ततो राजानमभ्येत्य धर्मपुत्रं युधिएिरम् । "ववन्दे संप्रहृष्टात्मा हृते पायन सैन्धवे ॥१॥ "दिष्ट्या वर्धसि राजेन्द्र हतशत्रुनरोत्तम । दिष्ट्या निस्तीर्णवांश्चैव प्रतिज्ञामनुजन ॥२॥ सत्त्वे न मुक्तः कृष्णेन हएः परपुरञ्जयः अवतीर्य रथाद्राजा परिष्वजत केशवम् ॥ ३ ॥ सम्महृष्टमना राजन्धर्मराजो युधिष्ठिरः। संहृष्टेन्द्रियचित्तात्मा नाशकद्वक्तुमोजसा ॥ ४ ॥ मुहूर्तमिव हर्षेण तूष्णीं भूत्वा महामतिः । ततो हर्षान्विता राजा हर्षात् संप्लुतलोचनः ॥५॥ उवाच परमप्रीत. सगद्गदमिदं वचः । मियमेतदुपाश्रित्य त्वत्यः पुष्करलोचन ॥ ६ ॥, नान्तं गच्छामि हर्षस्य तितीर्युरुदधैरिय । सत्यद्भुतमिदं सर्व कृतं पार्थेन धीमता ।।७।।

·ट्रोणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-3 ।
स्वया गुप्तेन गोविन्द घ्नता पापं जयद्रथम् ।
किं तु नात्यद्गुतं तेषां यः कृतस्त्वं समाश्रयः ॥ ८ ॥
श्रितः सर्वात्मना नित्यं प्रियेषु च हितेषु च ।
त्वां चैवास्माभिराश्रित्य कृतः शस्त्रसमुद्यमः ॥८॥
सुरिवारबधे शक्र शक्रानुजाहवे ।
सम्भाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन ॥ १०॥
त्वबुद्धिबलवीर्यण कृतवानेष फाल्गुनः ।
वाल्यात्मभृति ते कृष्ण कर्माणि श्रुतवानहम् ॥ १९॥
समानुपाणि दिव्यानि महान्ति च बहूनि च ।
यदैवानुगृहीताः स्म त्वया स्नेहाच रागतः ॥ १२ ॥
तदैवाशासिषं शत्रून् जितान् प्राप्तां च मेदिनीम् ।
-मार्कण्डेयः पुराणर्पिश्चरितजस्तवानघ ॥ १३ ॥
माहात्म्यमनुभावं च पुरा कीर्तितवान्मुनिः ।
प्रसितो देवलश्चैव नारदश्च महातपाः ॥ १४ ॥
पितामहश्च मे व्यासस्त्वामाहुनिधिमुत्तमम् ।
त्वं तेजस्त्वं परं ब्रह्म त्वं सत्यं च महत्तपः ॥ १५ ॥
त्वं श्रेयरत्वं यशश्चाग्यं कारणं जगतस्तथा ।
त्वया सृष्टमिदं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १६ ॥
प्रलये समनुमाप्ते त्वां वै निविशते पुनः ।
अनादिनिधनं देवं विश्वमीशं प्रजापतिम् ॥ १७ ॥
- धातारमजमव्यक्तमाहुर्वेदविदो जनाः ।
भतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतो मुखम् ॥१८॥

·१५२
सटीकमहाभारततात्पर्यनकाशे
अपि देवा न जानन्ति गुह्यमाद्यं जगत्पतिम् ।
नारायणं परं देवं परमात्मानमीश्वरम् ॥ १८ ॥
ज्ञानयोनि हरि विष्णु मुमुक्षूणां परायणम् ।
परं पुराणं पुरुषं पुराणानां परं च यत् ॥ २० ॥
एवमादिगुणानां ते कर्मणो दिवि चेह च ।
अतीतभूतभव्यानां सङ्ख्या तत्र न विद्यते ॥ २१ ॥
सर्वतो रक्षणीयाः स्म सशक्राणां दिवौकसाम् ।
यस्त्वं सर्वगुणोपेतः सुहृन्न उपपादितः ॥ २२ ॥
इत्येवं धर्मराजेन हरिरुक्तो महायशाः ।
अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दनः ॥ २३ ॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषि
श्रीसदानन्दविद्वत्कृते भारतसारोद्धारे द्रोणपर्व-
सारोद्धारः सप्तमः समाप्तिमगमत् ।।
अथ कर्णपर्वतात्पर्यप्रकाश:--८ ।
अभिमानहतो मूढः शूरोऽप्यस्त्रविशारद ।
न रिपु जयतीत्येव कर्णस्योपक्रमे जगौ ॥१॥
श्लाधितो दुषलोऽप्यग्न्य कर्म कर्तु समीहते।
इति सारथ्यमाजहे शल्य कृष्णगुणै स्तुत ॥२॥
प्रतिकूल हरौ पुसा सहायोऽप्यति दुखद ।
सारथ्येऽपि वृत शल्य कर्णतेजोयधे रत ॥३॥
आर्यावर्त वसेत्प्राशस्तत्रापि स्व सरित्तटे।
इति स्तुत्येमुनिनिन्दा वाहीकादेरचीकरत् ॥ ४॥
प्रोत्साहितोऽपि हि पुरातनकीर्तनेन
नासीद्धितैकवचनो वत मद्रकेश ।
न स्याज्जयकचिदपीशपराङ्मुखाना
यादे मृधेरविजशल्यवियाद एवम् ॥५॥

·कणेपवेतात्पर्यप्रकाश:-८। महतां मानभङ्गो हि मरणादतिरिच्यते। न च कुर्यात्तथेत्युक्तं धर्मार्जुनसमागमे ॥६॥ धर्मान्स्वयं शकलशास्त्ररहस्य भूतान् कृष्णो जगी विजयधर्मजयोर्विवाद । सत्यानृते जगति रक्षणहिंसने वा वेत्तुं क्षमो मनुज ईशकृपामृते नो ॥७॥ त्वकार एव महतां बधवत्तथैयाँ नो दैहिको निजमुखेन बधः स्तवः स्वः । धर्म कृता सुकृतिभिः प्रतिश्रुतिः स्वा पाल्या भवेदिति जगौ हरिराप्तवर्यः॥ ८॥ दुरूहं धर्मतत्त्वं तत्कृष्णानुग्रहमन्तरा। विनिश्चेतु क्षमो न.स्यात् पुमान साहसतः कचित् ॥९॥ अतो धर्मविदः प्राशान्पृष्ट्यैवालोचयेद् बुधः । सत्यानृतविभागेन धर्माधर्मी जगाविति ॥ १० ॥ अशास्त्रीयप्रवृत्तौ वात्यन्तं वा धर्मसङ्कटे । कृष्ण एव शरण्योऽस्ति सद्भक्तानामितीरितम् ॥ ११ ॥ कार्याकार्यविचार हि क्रोधाविष्टा न कुर्वते । अपिवच्छोणितं भ्रातुर्भीमसेनो हि संयुगे ॥ १२ ॥ विद्यास्त्राणि च शस्त्राणि पौरुष वीर्यमेव च । सर्व भस्महतं व्यर्थ श्रीमत्कृष्णकृपां विना ॥१३॥ न तेषां भयमण्यस्ति येषां कृष्णोऽभिरक्षिता । अमूमुचजयं कृष्णोऽप्यमोघाशीविषादपि ॥ १४ ॥ यत्रेश्वरोऽखिलगुरुः पुरुपोत्तमः स्या. त्तमामरा मुनिगणा भुवनेश्वराः स्युः। सर्व गुणाः स्वयमुदारकलाविभूतिः कर्णार्जुनीयसमरे मुनिनेत्यदर्शि ॥ १५ ॥ कालाभिमानिमिहिरेक्षित उद्भश्रीः शस्त्रास्त्रदक्ष उक्ति स्थित ओजसाजी। औदार्यसिन्धुरपि सर्वगुणोपपन्नः कृष्णोज्झितोऽसुरगती रविसूनुरासीत् ।। १६ ।।

·. सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे भाशीविषान्धित पुर्षहुपूजितोऽपि देवासुरोरगगणेरनिवार्य इद्धः । कर्णन सन्धित उदारगुणोऽप्यमोघो मोघीकृतोऽर्जुनयधे हरिणेत्यदर्शि ॥१७॥ मानं न शस्त्रमिपुमुख्यमनेकयोगो नाहिन वीर्यमति दुःसहमन्तको नो। हन्तुं कदा प्रभवतीश्वररक्षितं तत् स्पष्टं जगाद मुनिरत्र हरेश्चरित्रम् ॥१८॥ शूरं महाबलमुदारमतीववीय शस्त्रास्त्रमयुतमनेकरादिगुप्तम् । सूर्यात्मजं हरिजनो निजघान कर्ण भक्तिहरोर्वजयते नितगं महत्सु ॥ १९ ॥ सौरिरेन्द्र निजघ्ने प्रागिदानी तद्विपर्ययः । सहायो हन्तुरीशानो भक्तवश्यः ममोऽपि सन् ॥ २०॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलापि श्रीसदानन्दविद्वत्कृते भारततात्पर्यप्रकाशे कर्णपर्वतात्पर्यप्रकाशोऽष्टमः समाप्तिमगमत् । प्रय शल्यपर्वणि गदापर्वतात्पर्यप्रकाश:-- जयाशा जीविताशा च सुक्षीणस्यापि दुस्त्यजा। शल्यं इदं च शरणं कृतगन्यत्सुयोधनः ॥ १॥ शल्यं जघान युधि धर्मसुतोऽप्यसो माद्रीसुतोऽथ शकुनि रविसूनुमन्यम् । सैन्यं रिपोरखिलमर्जुनभीमसेनौ किं दुःशकं हरिकृपेक्षणमाश्रितानाम् ॥२॥ नश्यन्ति दुःखमुपयान्ति तिरस्कृतास्ते कुत्रापि यान्ति न मुख न मनाक् प्रशान्तिम् । श्रीमन्मुकुन्दविमुखा इति निश्चितं में त्यक्त्वान्यमेनमत ईश्वरमाश्रयध्वम् ॥३॥ घोरापदै प्रजात कृष्णपराङ्मुखो यो नैवोपयाति सुखमण्यपि मूढबुद्धिः। सर्वस्वमेति विलयं कुमतेरपी, दौयाँधने परिभवे किल पश्यतेति ॥ ४॥ है

·शल्यपर्वणि गदापर्वतात्पर्यप्रकाशः-८ ।
१५५
-
गर्व य आश्रयति मूढमतिधनादः
सोऽत्यन्तमति विपदां पदमस्तलक्ष्मीः ।
त्यक्त्वा स्वधर्ममपहाय ममानलजा
दुर्योधन हदगते मुनिनेत्यदर्शि ॥५॥
मृत्युः मह व्रजति नैप तत. परत
स्वान्ते विचारय न धर्मपथादपैहि ।
दुर्योधनो हुदगतोऽपि न चाप रक्षा
मायापलान्वित इदं चरितं प्रसिद्धम् ॥६॥
भापद्गतोऽपि बलवाहसमुज्झिताऽपि
भ्रात्रात्मजातरहितोऽपि तिरस्कृतोऽपि ।
नौपेक्षणीय इह शत्रुरुदारशस्त्रा-
धन्वितैरपि कति जगौ मुनीन्द्रः ॥ ७॥
मंदिग्धतां न निनयेदपमंशयार्थ
धर्मात्मन प्रति वचो निजगाद कृष्णः ।
नांचेदधर्ममपि कर्तुमर्थहतेऽसौ
भीमो यथा कुरुपतेहनने निविष्टः ॥ ८॥
योष्टयोस्तु कलहोऽप्यति दुःसहः स्या
त्तिष्ठेन्न तत्र हितमात्रपरो द्वयोर्यः ।
गच्छेत्ततोऽन्यदिशि तीर्थमिषण विद्वा-
नेव ह्यदर्शि हलिना कुरुपाण्डुयुद्धे ॥९॥
युद्धान्ते तीर्थयात्रां यत्प्रनते चादरायणः।
'तेन जानीमहे हिंसा धापि दुरितप्रदा ॥ १० ॥
कृष्णाज्झितो न जयतीत्यतिपण्डितोऽपि
दुर्योधनः कृतिवरोऽपि गदास्नयुद्धे ।
कृष्णे जयो जयगुणाः सुकृतादयोऽन्ये
यत्रास्त्यसौ नयजयादिगुणाश्च तत्र ॥ ११ ॥
साम्यं गतोऽपि न जयत्यधिकोऽपि योद्धा
शिक्षायलेन गुरुणा परिजृम्भितोऽपि ।
गोविन्दभक्तिविमुखो धृतराष्ट्रपुत्रो
भीमेन भग्नजघनः परमाप करम् ॥ १२॥

·१५६ । सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश - नाधर्मेण विना शत्रुः शायो निर्जतुमुल्वणः । भीमसेनो ह्यधानामः प्रजहार सुयोधनम् ॥ १३॥ माया हरेर्गुणमयी किल दुस्तरयं देवासुरोरगमुनीनपि मोहयन्ती। यत्राच्युतक्षितमपीश्वरवाक्यागल . भीमं निनिन्द बहुधा वल इश्वरोऽपि ॥ १४ ॥ यः कस्यचिन्न हितमात्मन आणोति स्वार्थे रतो निजपरार्थविघातकोऽसौ। पाशु प्रणश्यति यथा धृतराष्ट्रपुत्रो दुर्योधनो हि सबलः परमाप दुःखम् ॥ १५ ॥ राज्य पलं सु विपुल धनमीश्वरत्वं दाढय शरीरगतमाप्तमहायसम्पत् । सर्व झटित्यपगतं हरिणोज्झितस्य दुर्योधनस्य च शिरोमधित पदारेः ॥ १६ ॥ राज्याभिषेकयुतमद्भुतराजलक्ष्मी सेव्यं महामणिपदं सुकीरीटशोभि । कृष्णप्रणामविमुखं क्षितिपांसुलिप्त भीमाधिणा कुरुपतेर्मथितं शिरस्तत् ॥ १७ ॥ गन्धार्चितं युवतिचुम्बितमादरेण स्वक्षं सुवेशमतिभूपितमैश्वराढयम् । छत्राद्यलड्कृतमभूदर्तिधूसरं वि. दृबस्तं मुख कुरुपतेरपि रेणुभिस्तत् ॥ १८॥ स्थायित्वमस्ति नहि कश्चिदिहाप्यमोधा नास्त्यैषणा जगति वस्तुनि विभ्रमात्ये । ईक्षध्वमेतदधुना कुरुनायरस्य राष्ट्र, फलेवरमधः क्रवलीकृतं यत् ॥ १९॥ अन्तेऽपि कृष्णपदपकजसन्निधाना) दुर्योधनस्य शिरसि स्फुटपुष्पवृष्टिः । दुष्टोऽपि वस्तु महिमानमुपैति येषां स्वान्ते स्थितः स किमु भक्तिमतामलम्यम् ॥२०॥ T

·सौप्तिकपर्वणि ऐषोकपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१० ।
१५७
'सस्मारयजाशु सकलं मनसा भ्रमार्थ
दुःखावह दृशि विकल्पितमल्पमारम् ।
आनन्दसिन्धुपुरुषोत्तम उत्तमश्रीः
सेव्यः सदा कृतधिया सुपुमर्थसिद्ध्यै ॥ २१ ॥
चेतो विहाय सकलां विषयेपणां त्वं
विश्रान्तिभूमिमजरामृतसतस्वरूपाम् ।
कृष्णे रति श्रेय परां व्यभिचारशून्यां
नातः परं तव सुखं किमपीह लोके ॥ २२ ॥
नो चेद्यथा फुरुकुलं सकलं नृपेण
दुर्योधनेन युधि नाशितमात्मयुक्तम् ।
त्वं तद्वदेव इरिपादरजोविहीनः
स्वीयं कुठं निजयुतं विनिहसि मोघम् ॥ २३ ॥
तस्माद्यथा परमधर्मरताः पृथायाः
पुत्रा युधिष्ठरमुखा हरिपादपद्मम् ।
संश्रित्य कीर्तिमतुलामिह ते मुरारे
लॊकं गतास्त्वमपि तद्वदमुं भजस्व ॥२४॥
कृष्णानुरागरसरजितमानसा ये
ते नित्यमद्वयसुखं परमाप्नुवन्ति ।
जीवन्त एव मृतका हरिरागशून्याः
पार्थेषु पश्यत तथा धृतराष्ट्रसूनौ ॥ २५ ॥
महत्वं पाडूनां हरियदरतानां स्वरसतः
शृणु त्वं नाश्चर्य किमपि हदि मन्यस्व मतिमन् ।
स्वयं श्रीमद्भयासः सकलमपिमंगृह्य निगमं
यशो येषां गायन व्यरचयदिदं भारतमहो ।। २६ ॥
इति श्रीभारततात्पर्यप्रकाशे शल्यपर्वणि गदापर्वतात्पर्य-
प्रकाशो नवमः समाप्तिमगमत् ।
सौप्तिकपर्वणि ऐपीकपर्वतात्पर्यप्रकायः-१० ।
हरिः स्वभक्तानां सकलपुरुषार्थेकनिलयः
हरेः स्वे भक्तास्ते हरिरतिरसास्वादन पररः।
इति स्वान्तं ध्यासः श्रुतिनिधिरखण्डामृतरम
जगौ लोके कृत्वा श्रुतिमयमहाभारतमसौ ॥ १ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाधे
राज्यादिविषये तृष्णा दुस्त्यजा हि नृजन्मनाम् ।
घृष्णेऽङ्गेऽपि हते क्षीणे धार्तराष्ट्रे इतीक्ष्यताम् ॥२॥
प्राणप्रयाणममयऽवयवोगितोऽपि राज्याभिलापमतिदुःमहवेदनातः ।
तत्याज नो कुरुपतिद्रिजपुत्रमाराद्रौणि युयोज रिपुसंहृतयेऽतिरुद्रः ॥ ३
राजप्रतिग्रहमुजामपि पण्डितानां
शास्त्रार्थनिर्णयविदामखिलार्चितानाम् ।
अन्त भवेन्मतिरतीवसुनिष्ठुरोमा
द्रोणेस्तथास्य जनकस्य यथा पुरासीत् ॥ ४॥
शस्त्रास्त्रवित्त्वमपि विप्रकुलेऽङ्क एव
ज्यायस्तपो हरिपदाब्जरतिप्रदं यत् ।
त्यस्त्वा हरौ हरिजनेषु रति चकार
वैरं घटोद्भवसुतः श्रुतिशास्त्रविच्च ॥५॥
वैरादिदोषवति नास्ति सुखं न निद्रा
पुंसीति दृष्टमरिसुप्तबधोद्यतेऽस्मिन् ।
तस्माद् बुधो न च कदा श्रुतिशास्त्रवाहा-
वैरं श्रयेत् कचन केन कथञ्चनापि ॥ ६ ॥
पूज्योऽपि शास्त्रविदपीश्वरभक्तियुक्तः
काले हितप्रवचने स्वमुहृत्प्रवृत्तः ।
उल्लङ्घनीयवचनोऽनधिकारिणि स्याद्
द्रोणौ कृपो हितपरोऽपि यथा पुरासीत् ॥ ७॥
चिन्तातुरो रिपुषधे विविधं विचिन्वन्
बुद्ध्याभ्युपायमपि नाप सुख न निद्राम् ।
दिष्टेरितो गुरुवचोऽपि निनिन्द मौढ्याद्
द्रौणिगुरुं कृतमेव च कर्मधर्मान् ॥ ८ ॥
शास्त्रीयमुज्वलमुदारनयैर्विचित्रं
सत्संमतं मतमहो प्रविहाय मूढाः।
गृहन्ति नीचमतमात्मविनाशहेतुं
द्रौणेरिदं चरितमद्भुतमोक्षणीयम् ॥ ९ ॥
कुर्वन्ति ये स्वमतमात्मसुहृद्विपक्ष
ते प्राप्नुवन्ति विपदा पदभाग्रहेण ।
द्रौणिर्ययाप्य विपदं युधि सौप्तिकेऽद्धा
कर्तु विनिश्चितमतिहाभवद्रिकर्म ॥१०॥

·भौटिनकपर्वणि ऐपीकपर्वतात्पर्यप्रका:-१० । स्वार्थ परार्धमविविच्य विमुदबुद्धि- "रत्यन्तनिन्द्यमपि कर्म करोति तस्मात् । प्राप्तोऽतिगर्हितगति भगवद्धतौजा द्रौणिर्यधाप विनिहत्य शिशून्सुषुप्तान !॥ ११ ॥ विदुपो ब्राह्मणस्यापि दैन्यात्स्याद्दारुणा मतिः । अश्वत्थामापि यत्सुप्तान श्च न्ययधीद्रुषा ॥ १२ ॥ देवप्रसादमुपलभ्य सुमन्दभाग्यः पापिष्ठकर्म कुरुते निजदुःखहेतुम् । द्रौणियथाप्य शिवतो वरमात्मपात चक्रे वधं सुखसुषुप्तनृणां विनिन्द्यम् ॥ १३ ॥ कृत्वा विकर्म नच शर्म लभेत घोरं दुःखं गतो न शरणं लभते कुतश्चित् । शापं स पापगतिमभुत ईशतोऽपि द्रौणिर्यथाप हरितो परतोऽपि शापम् ॥ १४ ॥ दारुणं कर्म कुर्वश्च महदुःख समश्नुते । अश्वत्थामा हरेः शापात्तीबामापदमाप्तवान् ॥ १५ ॥ इन्दोरपि पतेद्वजं प्रतिकूले विधातरि । श्रीमुकुन्दादपि द्रौणिः शार्प घोरमवाप ह॥१६॥ वित्तनाशो वने वामो विजने दुःखसंकुले । कृष्णेऽवशावतां पुंसां भवेद् द्रौणिनिदर्शनात् ॥ १७ ॥ न कृष्णविमुखानां स्याच्छरणं कोऽपि सम्मुखः । व्यासन शम्भुना चापि न द्रौणिर्दु खतोऽवितः ॥१८॥ कृष्णभक्तद्रुहां दुःखमसत्कारः पदेपदे । न लेभे संविदं द्रौणियासेनापि दयालुना ॥ १९॥ यः सत्यकाम इति चेदगिरा प्रसिद्धो यस्याविभक्तिरमला शमलं धुनोति। सेनोज्झितो न शरणं लभते कुतश्चित् किं चित्रमन्त्र मुनिनापि न रक्षितोऽसौ ॥२०॥ ये श्रीनिकेतहरिपादसरोजरेपू. नित्यं भजन्ति सुरतैकमुषार्णयास्ते

·F
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश
नैवाप्नुवन्ति भयमण्वपि रुद्रतोऽपि
ब्रह्मास्त्रतोऽपि न वधं ययुरर्जुनाद्याः ॥ २१ ॥
ये श्रीनिवासपदपङ्कजमाश्रिताः स्यु-
स्तद्वीर्यजोऽपि जननीजठरे गतोऽपि।
भस्त्राग्निना परिवृतोऽपि न दाहमीया-
च्छ्रीशिक्षितान्मृतिरथो ह विर्भति पुंसः ॥ २२ ॥
मृत्वापि जीवति जनो हरिणावितो यो
नैवात्र चित्रमखिलेश्वर अात्मतन्त्रे ।
यद्वत् परीक्षिदिह गर्भगतोऽस्त्रदग्धः
संजीवितो निखिलशक्तिगुणैक.धाम्ना ॥ २३ ॥
कृष्णेक्षितो जगति कीर्तिमवाप्य राज्य
धर्मात्मजो विजयते सक्लत्रबन्धुः
इत्थं विचार्य परमेश्वरमात्मवन्धु
सद्यो व्रजामि शरण व्रजराजसू नुम् ॥ २४ ॥
इति श्रीभारततात्पर्यप्रकाशे सौप्तिकपर्वणि ऐपोकपर्वतात्पर्य-
प्रकाशो दशमः समाप्तिमगमत् ।
-
श्रय विशोकपर्वणि स्त्रीपर्वतात्पर्यप्रकाशः-११ ।
शोकाकुलस्त्यजति धैर्यमशेषदुःखं
प्राप्नोति नैति मुखलेशमधर्मभाक् स्यात् ।
भीम निहन्तुमपि शोकहतः प्रवृत्तः
कृष्णान्तिकेऽपि धृतराष्ट्रनृपोऽरिबुद्धया ॥१॥
यस्थाविता इरिरसौ न कुतो विभेति
स्वाराज्यमाक् परपुमर्थपदप्रयोधात् ।
भीमो युधिष्ठिरनृपश्च न दम्पतीभ्यां
शापं न वा घधमवापतुराक्षसाभ्याम् ॥२॥
मायामयेषु न बुधो ममतां विदध्याद्
वित्तात्मजक्षितिपतित्त्वमुखेप्वहन्ताम् ।
देवादिपूत्तमविचारपरोऽन्यथासौ
शोचेद्यथान्धनयनो धृतराष्ट्रराजा ॥३॥

·-- विशोकपर्वणि स्त्रीपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१० । अर्थार्थी वधमाप्नोति विलयन्ति च तस्त्रियः । तस्मादर्थं न काक्षेत श्रेयोऽर्थी धृतराष्ट्रवत् ॥४॥ न विवेकचिरागाभ्यां विना शोको विनश्यति । धृतराष्ट्र इति द्वाभ्यां विदुरेणाववोधितः ॥ ५ ॥ क्षयान्ता निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्याः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ६ ॥ विश्वोद्भयस्थितिलया यत ईश्वरात् स्युः स्तत्पादपद्मरतिरेव दृढादिता घेत् । तीव संसृतिभयं विनिवर्तते तु- नों चेद् दृढं श्रमपदं भवमति जन्तुः ।।७।। लब्ध्वापि सम्पदमशेपमहाक्षिताकै वन्द्या तथा सुतशतं युतमस्त्रजालैः । नाप्नोति सौख्यलधर्मीश्वरभक्तिशून्यौ मूढो यथा हि धृतराष्ट्रनृपोऽतिशोकी ॥ ८ ॥ यद्यप्रियं भवति वस्तु तदस्य दुःख शोकप्रद हदिगतं न सुखाय जन्तोः । मापातरम्यमतितुल्छमशेपमेतद् दृष्टं श्रुतं नयगणैः प्रधित च लोके ॥ ९ ॥ तस्मान्न वाञ्छति बुधोऽप्यविकियोग्यं दुःखाव्हं सुतकलत्रगृहादियोगम् । श्रत्वा कथां हि धृतराष्ट्रनृपस्य शोच्या पुत्राप्तवर्गविरहे यदवाप शोकम् ॥१० ।। यो दोपदृष्टिाखिलस्य वियोगकाले प्रागेव सोऽखिलपदार्थावियोगभीतः। संयोगमेव न च कस्य चिदार्यवत्मा काक्षेत तेन सुखभाक् परमार्थवेत्ता ॥ ११॥ इक्षेत विश्वमखिल स्वशरीरपुत्र- यित्तात्मवगंगृहमुख्यमनित्यमेतत् । शांचेद्धतं न नच हषामयादनातो कस्यापि वस्तुन उदाराधया विपश्चित् ॥ १२ ॥ 3 , ·१६२ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे तज्ज्ञः कमन्यमनुशोचति मृत्युभयं देहं स्वकीयमाप पश्यति यो विवेकात् । नास्यास्तिकोऽपि नच कस्यचिदेव एकः शोचेत्किमर्थमयमात्मविदां मतशः ॥ १३ ॥ यस्त्यक्तुमिच्छति दुधोऽखिलदुःखमारा नो चिन्तयेदिदमिहास्य सदोषधं स्यात् । तश्चिन्तयाधिकमुपैति ततो विपश्चि. द्वालेजेत समतामिति बोधवीर्यम् ॥ १४ ॥ वैराग्यमेव सुखकारणमाशुजन्तो भोगेभ्य ईश्वरपदाम्बुजभक्तिलाभः । एतद्वयं भगवतोऽखिलशक्तिधाम्नः साक्षात्कृपेक्षणमृते न लभेत जन्तुः॥ १५ ॥ शोको विनाशयति धैर्यविवेकमुख्यान् पुंसो गुणान् सुखमपीह तथार्थधर्मों। नास्मिन्गुणः सकलदोपशरीर एप त्याज्यो बुधैरिति मुनिर्निजगाद तत्त्वम् ॥ १६ ॥ संसारगह्वरमनर्थसमूहयुक्तं तृष्णाकुलं सकलदोपनिधानमान्ध्यम् । अज्ञानकार्यमनृतं मनसा क्लय्य- श्रीमन्मुकुन्दशरणं रमणं भजस्व ॥ १७॥ भोगा दोषमया अनर्थमहनाः शोकप्रदाः पापदाः रम्या भान्ति विवेकहीनमनमा देहायहकारिणाम् । सम्यक् तत्त्वविच्छिन्नमत्र कलना मान्दर्यविम्रान्तिदा ज्ञात्वत्थं हरिपादपद्मनिरति कुर्याद बुधः सर्वदा ॥१८॥ द्विनवामोहिणीहन्या लेभे राज्यं युधिष्ठिर। एवं'भूतक्षयेणैव भवत्यर्थः सतामपि ॥ १९॥ धन्धूनपि नये युद्धे स्वर्ग श्राद्धैश्च तर्पयेत् । इत्येवं निर्मलं क्षानं फाक्तं तोयफर्मणि ॥ २० ॥ अर्थातो स्वादियोगे वा यासुसं कामशजितम् । सदापुः पाण्डवाः शैलब्धराज्याः पृथगृहाः ।। २१ ॥

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ ॥ दोष वदवनघ आत्मकृतानुसारा छिटैरनुक्तमपि कल्पनया मृपावाक् । भस्मीभवेत्स्वयमधर्मकृदेष जन्तु र्यद्वन्सुयोधनसखोऽभवदाशु भस्म ॥ २२ ॥ चतुर्भिरेव पैराटमेकादशभिरुद्यमम् । पञ्चभि ष्ममष्टाभि णमेकेन सूर्यजम् ॥ २३॥ चतुषिपञ्चभिः शल्यं सौपुग्नस्त्यभिधानि च। पर्वभिर्दापयन्त्यर्थ शान्त्यादिफलदीपकम् ॥ २४ ॥ इति द्रोणादिस्यन्तानां तात्पर्य हरिभक्तये । दर्शितं भगवत्कृष्णप्रसादेन समालतः ॥ २५ ॥ इति श्रीभारततात्पर्यप्रकाशे विशोकपर्वणि श्रीपर्वतात्पर्य- प्रकाश एकादशः समाप्तिमगमत् । আঃ আনিৰনামায়ঃ--২৭। उ नत्वा हरि हरिपदाम्दुजसक्तचित्तान् भरत्या प्रणम्य हरिपादरजोभिलापी। श्रीशान्सिपर्वगतभावमखण्डतत्त्वा- विर्भावहेतुमृजुपोधकृते करोति ॥१॥ भक्त्या विशुद्धमनमां सरसोरहाक्षे कृष्णेऽनुराग उदितो दृढतामुपैति । तेनैव सर्वपुरुषार्थमुपैति विद्रा नेवं प्रवक्तुमिह पर्वगिरा प्रवृत्ति ॥२॥ धर्मसिधा शमगतस्त्रिविध जनेऽस्मिन् संपत्तिमापदमरागमिति प्रवृत्तः। आदाय भूपतिविपनविरसयुंसा प्राह क्रमेण मुनिरत्र विभज्य धर्मान् ॥३॥ यत्रास्ति संपदिह पुति पुरार्जितः स्यै पुण्यैरह सुकृतक्षयतो विपस्यात् । तत्रापि पूर्वहरिपादसमर्पितस्ते. चराग्यमेति सुजनः परमीशहएः ॥४॥ - ·१६४ . सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे निष्कामधर्मकरणाद्धरिपादपझे भक्तिभवत्तत उदेति विरक्तितास्य । नो चत्कृतर्विविधकामनया सुपुण्यैः संपत्तता विपदमुं जनमंति पापैः ।।५।। तस्मादकामसुकृतहरिपादयुग्मं संश्रित्य सपदथवापदुदेतु पुंसः । वैराग्य मेव सुविवेकशमादियुक्तं दाढय भजेन्नतु विपर्यय ईशदृष्टेः ॥ ६ ॥ श्रादाय किञ्चन निमित्तमुदारपुंसां वैराग्यमुज्ज्वलगुणर्यदुदति दैवात् । तत्रागमान्तवचसा परमार्थयोधे स्यात्सत्प्रवृत्तिरिति दर्शयितुं विचारः॥७॥ शोकातुर न सुखयन्ति गुणा विभूते राज्यादयः सुकृतजा अपि धर्मनिष्ठम् । नो वान्धवषु रमते नच शान्तिमेति प्रादेति शोकविकलः किल धर्मसूनुः ॥ ८॥ सर्व गुणाः शमदमार्जवसत्यशील क्षान्त्यादयः सुकृतिन विरतो थ्रयन्ते। संभोगलम्पटधियां विरतिः कथं स्या- दित्याशयं वदति धर्मसुतः श्रुतीनाम् ।।९।। इशाशयापि निजधर्मबलेन लब्धं राज्य त्यजेन्न सुमतिः परधर्मभीतः। सजेत नो धनसुतशितिवाहनादौ भोगेषु वेति निगमाशयमाह पार्थः ॥ १० ॥ त्यस्त्वाखिलं विषयभोगमसङ्गलब्धाज् ज्ञानात् मुरैरभिमतात्स्वसमाधिनिष्ठः। प्राप्नोति यत्सुखमखण्डमगाधमेकं तल्लेशमानमपि नास्ति बहिर्मुखानाम् ॥११॥ प्रमाद्वय विमलतत्त्वमशेपभासं नित्यं सुखं पिरतिमान् श्रुतिमौलिसिद्धम् ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशा-१२ ।
वेत्त्यात्मनो तु भवतो न बहिर्मुखस्तत्
प्राहेति वेदहृदय रविमनुम्मनु ॥ १२ ॥
अन्तर्मुख सुखमुपेति मदात्मनिष्ठो
नान्यो यतस्तनुयुगेऽपि निजात्मबुद्धि ।
तज्ज्ञानयोरनुमादिदमोऽस्ति सिद्धा
घेदान्तगीर्भिरिति धर्मतनूज आह ॥ १३ ॥
उद्दिश्य यत्फलमसौ कुरुते स्वकर्म
तस्योदये त्यजति भोगमनर्थबुद्धि ।
व्यर्थ तदीयम खिल कृतमेतदाह
भीमोऽग्रज प्रति विरक्तमिहार्यबुद्धि ॥१४
निन्द्य स्वधर्ममधिकारमृते त्यजेद्यो
नैव त्यजेदत इम सुष्टत्तैकनिष्ठ ।
धर्मेण शुद्धिमयवर्गमुपैति विद्वान
नो धर्महेतु विजयोऽग्रजमित्युवाच ॥ १५ ॥
लम्चा स्वराज्यमुरुविक्रममध्वरैर्य
सम्यग्यजेत निगमात्फलकामशून्य ।
कैवल्यमेति स यथा न तथैति बाह्य
म्यागीत्युवाच नकुलोऽग्रजमार्यभाव ॥ १६ ॥
देहे वय मृतिस्थामृतमस्ति पुस
कृत्वा ममत्वमिह देहमुखे मृति स्यात ।
तस्यागतोऽमृतमियान्न च बाहामात्र
त्यागात् पुमानिति वच सहदेव आह ॥१७॥
धर्मा महानरपते क्षितिपालन स्या
द्देवार्चन द्विजवरार्थनमादरेण ।
लम्यापि राज्यमनहइकृतिरस्तुभोगे।
प्यासक्तिन्य इति वाक्यमुवाच कृष्णा ॥१८॥
दण्ड प्रशसति जयो यत एति लोको
धर्मार्थकामविषयपु नियम्यता वै ।
राक्ष स्वधर्म इत उत्तम एप यस्मिन्
सर्वस्य धर्म उदय समुपैति सायम् ॥ १९॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे क्लेशं महान्तमनुभूय विजित्य शबू. ल्लब्ध्या स्वधर्म्यमधिराज्यमखण्डभूमेः । मुजोत भोगमनुजैः सह चक्रवर्ती कृष्णं भजेत निगमादिति भीमवाक्यम् ॥ २० ॥ सन्तोपतः सुखमुपैति न चार्थड्भाक् मंत्यागतोऽर्थनिचयस्य तु संग्रहास्यात् । अर्थी विरक्त इति गीर्वदतो विरुद्धा- त्यागी सुनीति सततं पुनराह राजा ॥ २१ ॥ प्रज्ञायलेन सुग्नमद्वयमेति धीमा. नन्तर्विरक्त इतरेषु पहिःसुखेषु। वेदान्तजन्यधिषणाविजितः समाधि मोक्षप्रदो न धनतृट् सुखदा कदाचित् ॥ २२ ॥ दृश्यभ्रमं श्रममय परितो विमुच्य स्वात्मन्यत्रण्डसुखधाम्नि सदास्थितः सन् । षिद्वान्विराजत उदारपदप्रबोधान् मूढो भ्रमत्यनिशमेवमुवाच राजा ॥ २३ ॥ त्यक्त्वा गृहं सुतकलत्रमुख मुघा यो भिक्षां चरन् रतिमुपैति मठादिवर्ग। नोपैति शान्तिमुभयत्र ततः स्वधर्मम् । कुर्वनियादमृतमित्थमुवाच पार्थः ॥२४॥ विद्वान् सुखं परमुपैति न यावदूको तक्ये पदे ह्यवतरेत्कथमश्बुद्धिः। संसारमोक्षपदयोरुभयोर्वियेकी जानाति तत्त्वमितरो मतु तर्कबुद्धिः ॥ २५ ॥ संसारभागरचनां विषमां विहाय स्वाराज्यबोधचतुरा मुखमापुराद्यम् । शतरस्ट्रटेनाम्पत्योऽकारकास. वैतृष्ण्यमेत्य परमं वदतीति राजा ॥ २६ ॥ राशा प्रजावनमुखो विहितः स्वधर्मो न न्यास आगमगिरेति विदा प्रसिद्धिः।

·१६७ शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ । निष्ठान्तरात्मविदुषां नतु पापबुद्धे- षेत्युवाच मुनिरक्षविदोय॑वस्थाम् ॥२७॥ धर्मेण शुद्धिमुपयाति ततो विचाराज् शात्वा हरि सकलसारमखण्डसौख्यम् । कैवल्यमति हरिपादरतो गृहेऽपि देवस्थितिर्वदति धर्मसुतं प्रतीत्थम् ॥२८॥ श्रेयान स्वधर्म इति वेदगिरां प्रसिद्धि- स्तस्मात्स्वधर्ममनिहा बुध प्रायरेद्यः । मोक्षं लभेत स इहापि परत्र धीरो व्यासार्जुनौ वचनमचतुरादरेण ॥ २९ ॥ दण्डेन वेदविधिना नृपतिः स्वधर्म कुर्वन् प्रजावनमुपैति सुख विपश्चित् । मुधुम्नवत् स च यथा लिखित मुनि स्य धर्म चरन्तम तिगं प्रशशास दण्डम् ॥३०॥ धयं रणं सुकृतिनोऽपि विधाय राज्य लब्ध्वा म्वधर्म इतरान्विनियोज्य वर्णान् । प्रापुः सुखेन सुगति परितो यशश्च सुग्रीववत्पुनरिदं मुनिराह वाक्यम् ॥ ३१ ॥ काल दुरात्ययगति स्वधियावलोक्या- शोच्यानिमान सुतकलप्रमुखान्विवेकी । नधान् स्थितान् कथमुदारगुणो नु शोचे यद्भावि तन्न विनिहन्ति कदापि कश्चित् ॥ ३२॥ विज्ञाय तत्त्वममलं विनिइत्य शोक विद्वान् स्थितो निजमहिम्नि सुखं विशोफे। मूदानशोच्यविषयेष्वपि शोकमग्नान् वीक्ष्याति दुःखित इतोऽपि विरागमेति ॥ ३३ ॥ स्वाहानमेव भयशोकपद न चान्यत् तस्वात्मपोधात याद दिल्यं जमावर पोधो विदां श्रुतिनयानुभयैरदति श्रीव्याससमतमिदं मतमागमान्ते ॥ ३४॥ २२ ·५ T सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश भावा इमे भगवतो नियतिप्रयुक्ता " सायान्ति यान्ति मुखदुःखमवा हानाद्याः। घस्यापि नास्ति परिहार उत स्थिरत्वं । विद्वान् विचार्य मुधिया विकृति न याति ॥ ३५ ॥ जाताः स्थिता विलयिनश्चपलस्वभावा भावा इमे सुतकलाग्रहातमुख्याः। ते सुखाय भविना क्षणजीविन स्युः सजेत नैपु सुपुमर्थविदां वरिष्ठः ॥ ३६ ।। ध्यत्यास एव विदुपामपि कर्मभाजा. भन्यार्थमुद्यतधियां फलमन्यथैव । लब्ध्वातितप्तमना किमुताशबुद्धिः- . सन्तोपमेति सुजनोऽत उदारबुद्धिः ॥ ३७॥ कुत्रापि नास्ति सुखमर्थवतां जडाना- भी न सन्ति विदुपामपि कर्मभाजाम् । तस्मादू वृथाहमिति बुद्धिरनात्मवर्ग याज्या बुधैरुदिततत्त्वकृतोपदेशैः ॥ ३८॥ नास्यास्ति कोऽपि नच कस्य तु चायमस्ति नात्यन्तवास इह कस्य च केन वा स्यात् । पुत्रादिकं हि पथि सङ्गतमेव बुद्ध्या कुत्रापि नैव ममता बुध आश्रयेत ॥ ३९ ॥ अशानहेतुकमिद भ्रममाशु हिरवा बेदान्तजारमधिपणापरिपाकवीर्यः। तिष्ठत्यसौ परमतत्वसुखस्वभावे जीवन्विमुक्त इति चेदविदां प्रसिद्धिः॥ ४० ॥ यावन्न तत्त्वधिपणोदय एप तावत् संसारवाड़िरतिदुस्तर आविमोक्षम । भायाति याति जनतां न मुखं न शान्ति मायावृतो लमत ईश्वरभावशून्यः ॥ ४१ ।। ये स्युर्मनस्थिन रदारतपस्विनो या राजान उद्धृतजनाः पृथुछजपाया। .

·शान्तिपवेतात्पर्यप्रकाश:-१२।"
तेऽपि अयं सुकृतिनोऽद्य गता दुरुहं
का मादृशां छगणनाऽखिलकर्ममाजाम् ॥ ४२ ॥
त्यक्त्वामिमानमत ईश्वरसंमतेऽस्मिन्
मार्ग स्थितस्त्वमिह धर्ममुदारसेव्यम।
ईशार्थमाचर तवास्ति ने कर्तृभावः'
कुत्रापि शास्त्रामिह मानमशेषतः स्यात् ॥ ४३ ॥
ईशस्य कालवपुपोऽखिलमस्त्यधीनं
विश्वं विरञ्चिमुखमात्मदृशेह पश्य ।
मा कर्तृतां करणकार्यविलक्षणे स्वे.
ऽध्यस्य प्रयाहि भवमृत्युभयाधिद्ध खम् ॥ ४४ ॥
कालो जगत्क्षयकरो नच किञ्चिदेष
अस्तं जनं त्यजति मूढममूढमन्ते ।
तस्मात्त्यजाशु सकलं मलमान्तर स्वं
शोक विशोकपदमाश्रय तत्त्वबुद्धया ॥ ४५ ॥
यस्यास्यहम्मतिरधानघहेतुरस्मिन्
देहे सनिष्कृतिमघापहर्ति चरेऽद्धा ।
छानेन वा हरिपदाम्बुजभक्तिलाभात्
सर्व दहेत्सुकृतदुप्छतजालमूलम् ॥ ४६ ।।
मञ्यादिभिजननिष्कृतिमाचरेद्यः
प्रोक्तां स्वधर्मनिपुणो मनसो विशुद्धिम् ।
प्राप्नोति कृष्णपदपङ्कजभक्तिमन्तः-
शुद्धया लभेत तत भात्मधिया समुक्तिम् ॥ ४७ ॥
वैराग्यक्तिनिजबोधकरीति घाणी.
धेयासकी नरपति प्रति धर्मसूतुम् ।
पाप लुनाति वितनोति मतिं स्वधर्म
मौल्य क्षिणोति विधुनोति विकारजालम् ॥४८॥
कृष्णं श्रिता सुकृतिनो निखिलाधिपयं
प्राप्ता अपीशपदमक्तिमुदायहन्तः ।
वैराग्यमीयुरिति पाण्डुमुतेषु घट
स्वाराज्यहेतुरचला हरिभक्तिरेय ॥ १२॥

·१७२ सटीकमहामारततात्पर्यप्रकाशे . ब्रह्मण्यदेव इह वेदविदा द्विजाना :: गुप्त्यै तथात्मरतये वसुदेवगेहे । प्रादुर्वभूव मुखकन्द उदारसेव्या: श्रीदेवकीसुत इति प्रथितस्त्रिलोक्याम् ॥ ६५ ॥ इप्ट्या यमीश्वरमनन्तगुणे विरक्ताः "पश्यन्यखण्डपदमात्मनि यत्प्रसादात् । वेदान्तवेद्यचरितो विधिरुद्रसेन्य पादारविन्द इह स स्वयमाविरासीत् ॥ ६६ ॥ यं वासुदेवमनघं श्रुतयो वदन्ति ; ~i सङ्कर्षणं प्रकृतिपूरुषमीशितारम् । प्रद्युम्नमाधमनुरुद्धमखण्डतत्त्व पाहुः स एव हरिराविरभूपृथिव्याम् ॥ ६७॥ यं सर्वकामदमोक्षजमेकमाचं सन्तो वदन्ति बहुधात्मतयात्मतत्त्वम् । भक्त्या यजन्त इतरैपणया विमुक्ता यं सोऽभवद्यदुकुलाम्बुधिजः सुधांशुः ॥ ६८ ॥ यं नो विदुः सुरगणा ऋपयो न साक्षाद् वेदोऽपि यं चकितमाह सुनिर्विशेषम् । वाचामंगोचरमचिन्त्यमलक्ष्यतत्त्वं प्रादुर्मभूव स हरिभजतामनन्यः ।। ६९ ।। यं सूर्यचन्द्रनिगमाध्वरवेद्यहंस पाग्वार्यसत्यसुकृतामृतनाकमुख्यैः । रूपैर्वदन्ति बहुधात्मतयैकमेव सन्तस्तमेव शरणं हरिमाश्रयेऽन्तः ॥ ७० ॥ यं ब्रह्मरुद्रपुरुहूतमुखामिधेयैः हप्क्ष्यप्ययावनगुणैरफलमाहुः । येनान्तरा प्रभवतीहन कोऽपि किञ्चित् पर्नु तमेव शरणं हरिमाश्रयेतः ।। ७१ ॥ यः सर्ववित्सकलशक्तिरमोधकामो येनाततं निखिलविश्वमखण्डधाम्ना ।

·'शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२। यस्मादुदेति विलय व्रजति क्षयेऽदो+ यस्मिस्तमेव जगदीश्वरमानतोऽस्मि ॥ ७२ ॥ माकाशवायुशुचिवारिधराविवर्ता यस्येशितुः प्रभवत पुरुषोत्तमस्य । तस्मै सहस्रशिरसे पुरुषाय भूम्नेस बुद्ध्या गिरा च वपुपाऽस्तु नमो नमस्ते ॥ ७३ ॥ यो मत्स्यकच्छपवराईनसिंहहम भृग्विन्द्ररामवलरामजयावतारः। पातीदभद्भुतचरित्र उदारलक्ष्मीः ? सोऽय ममाक्षिपथगी हरिराविरास्ते ॥ ७४ ॥ यं पीतवामसमनन्तमुखैकसिन्धु मन्दस्मितार्चितमुखं सरसोरुहाक्षम् । श्यामं धनाकृतिमखण्डकलाभिरामं ध्यात्वा नमन्नभयोति नरो नुमस्तम् ।। ७५ ॥ एकोऽपि कृष्णपदपङ्कजगः प्रणामो मोर्थ नयेज्जनमुदारगुणविहीमम् । ये त्वेनमेव सततं शरण प्रपन्ना- स्तेषामहो किमुत वाच्यमितो विमुक्तौ । ७६ ॥ यन्नामसतिभय विनिहन्ति जन्तो- यचिन्तन वितनुते परमां प्रशान्तिम् । यद्दष्टिपातलव आत्मपदैकनेता त श्रीमुकुन्दमनिश शरण प्रपद्ये ॥७७ ॥ एवं स्तुतो हरिरसौ कुरुपुङ्गवेन देवव्रतेन मनसा वचसा धिया च । शान निकालविषय परमं समेत्य तस्मै प्रदाय निजवाममियाञ्च दिव्यम् ॥ ७ ॥ न ब्रह्म कोयमितरेण न तस्य कोपो योग्यो न चास्ति कुपितस्य विवेकलेशः । तेजस्विनां न गतिरस्ति विचारणीया व्यासो जगाविति स मार्गवसत्काथायम् ।। ७९ ॥

·१०४
.
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश
मानं विहाय मनादि नियम्य मक्याss:
8 ... चार्य प्रजेंच्छरणमादरतो मुमुक्षुः
तत्वं बुमुत्सुरिति बोधयितुं जगाद
धर्माजस्य गमनं कुरुपुङ्गवान्ते ॥ ८ ॥
थाचार्य ऐश्वरगुणैरभिवर्णनीयो. --
। ब्रह्माद्वयात्मनियतः सततं स प्रास्ते
इत्यं जगद्गुरुगिरा श्रुतिपद्मयोधी ,
व्यासो मुमुक्षुजनशिक्षणमाचचार ॥ ८ ॥
स्तुत्वा हरि श्रुतिशिरोविषयं गुणाग्री-
गचार्य भागमगिरात्मपदे मुमुन।
सम्पूजयदिति बपन्ध मुनिमुकुन्द
स्तोत्रं पुनः कुरुक्लेन्दुमुखेन अन्य ॥२॥
शान्ताय भोगविमुखाय जितेन्द्रियाय
स्वाचारशुद्धमतये भगवद्रताय ।
स्वात्मानमैश्वरपदं खलु दर्शयामी.
त्येवं जगाद हरिरामपदैकभक्तम् ॥
८३ ॥
विद्धं शरैः प्रचुरवेदनया तपन्तं
वाग्बुद्धिपाटवविवर्जितमप्यधीशः ।
शास्त्रार्थवर्णनमुदारधियां दुरूहे
प्रावर्तयन्निजजन किमसाध्यमस्य |
ब्रह्मादयोऽपि हरिपादसरोरुहान्ते
वक्तुं रहस्यमखिलं श्रुतिमौलिवाचाम् ।
न स्युःक्षमाः किमुत मानवदेहवन्तो
भक्तिहरेसिंजयते पुरुपार्थभूमिः ॥ ८ ॥
गोविन्दपादकमले रिरतस्य जन्तो-
नोंदुर्लमं किमपिशाध्यमिहाप्यमुत्र ।
मोति ददायिह परष निजात्मभावं
भीमारे फेश
.
८४॥
प्रकृयामा ॥ ८॥

·१७५
म
शान्ति पर्वतात्पर्यप्रकाशा-१२ ।
सत्त्वाकृतिः स्वयमसो हरिरित्यदर्शि
भीष्म स्वयं भगवता नृपतेः प्रवांधे ॥ ८ ॥
कृत्यं हर्निजजनस्य यशोवितानं
नान्यत्परं निजमुकरतस्य किञ्चित् ।
नो चेद्धरिः श्रुतिजनिः किमितीह भीष्म
प्रावर्तयत् स्वयम्दारगिरां प्रयोधे ॥ ८८ ॥
सत्त्वस्थमस्तु रजसा तमसोऽजितं ते ,
नित्यं मनोमतिरुदारगुणास्तु बोधे ।
दिव्यं सुचक्षुरखिलेऽस्तु पदार्थजाले
स्वास्थ्यं तनाविति ददौ वरमीश्वरोऽस्मै ।। ८९ ॥
सार्यात सुग्गणाः कुसुमं वव'
दिव्यैः स्तवैर्मुनिगणा अपि तुष्टुवुस्तम्।
कृपा ममतमितरे अनुहारे प्रा .
देववतस्य घरदानसमागकाले ॥१०॥
स्नानं जपो हवनदानमुखाः स्वधर्माः
कार्या जनरनभिमन्धितमेव नित्यम् ।
इत्थं विधियितुमाह मुनिहरेश्च
नित्यामिकं स नृपतेः श्रवणोद्यतस्य ॥ ११ ॥
ईशप्रसादमनुभूय महसमाजे
वक्तव्यमेव हरिदत्तमशेषवस्तु ।
अन्योपकारकमतो वचमं पभाप
भीमोऽन्तिके भगवतः स्तुतिकपमुच्चैः ॥ १२ ॥
कीर्ति परां निजजनस्य नरामरेप्वा-
धातुं महत्सु निगमान्तमतं यथार्थम्।
तिष्ठवितीश्वर उदारयशःप्रपूर्णा
भीष्म नियोजयति धर्म सुतोपदेशे ॥ ९ ॥
धक्कारमैश्वरगुणैरपि मन्मुमुक्षुः
स्तुत्यागमान्तमरणि विनयेन पृच्छेत् ।
भीष्मं जगद् गुरुरतो बहुधाभिनन्द्याड-
जातारियोधन कृतेन युक्तम् ॥ ९४ ॥

·११४ N -- - सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे मानं विहाय मननादि नियम्य भक्त्याss.. १. चार्य प्रजेंच्छरणमादरतो मुमुक्षुः।। तत्त्वं बुमुल्मुरिति बोधयितुं जगाद धर्माहजस्य गमनं कुरुपुगवान्ते ॥ ८ ॥ आचार्य ऐश्वरगुणैरभिवर्णनीयो ब्रह्माद्वयात्मनियतः सततं स आस्ते । इत्थं जगद्गुरुगिरा श्रुतिपद्मयोधी , व्यासो मुमुक्षजनशिक्षणमाचचार ॥ ८१ ॥ स्तुत्वा हरि श्रुतिशिरोविपयं गुणाग्न्यै- राचार्य आगमगिरात्मपदे मुमुक्षून् । सम्पूजयदिति चवन्ध मुर्निमुकुन्द स्तोत्रं पुनः कुरुकुलेन्दुमुखेन वन्द्यम् ॥ ८॥ शान्ताय भोगविमुखाय जितेन्द्रियाय स्वाचारशुद्धमतये भगवद्रताय । स्वात्मानमैश्वरपद खलु दर्शयामी. त्येव जगाद हरिरात्मपदैकभक्तम् ॥ ३ ॥ विद्धं शरैः प्रचुरवेदनया तपन्त वाम्बुद्धिपाटवविवर्जितमप्यधीशः । शास्त्रार्थवर्णनमुदारधियां दुरूहे प्रावर्तयन्निजजनं किमसाध्यमस्य ।। ८४॥ ब्रह्मादयोऽपि हरिपादसरोरुहान्ते वक्तुं रहस्यमखिलं श्रुतिमौलिवाचाम् । न स्युः क्षमाः किमुत मानवदेहवन्तो भक्तिहरेविजयंत पुरुषार्थभूमिः ।। ८५॥ गोविन्दपादकमले दिरतस्य जन्तो- ।दुर्लभ किमपिाध्यमिहाप्यमुत्र । कीति ददाविह परश रिजात्म्सावं भीमाय केशव उदारगुणेकधामा ।। ८६ ।। श्रीमन्मुकुन्दकृपया प्रधितस्य जन्तो- दुःवं विनश्यति नृदेहगतं प्रसिद्धम् ।

·१७५ . शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ । सत्त्वाकृतिः स्वयमसौ हरिरित्यदर्शि भीष्म स्वयं भगवता नृपतेः प्रबोधे ॥ ८७ ॥ कृत्यं हरेनिजजनस्य यशोवितानं नान्यत्परं निजसुखैकरतस्य किञ्चित् । नो चेद्धरिः श्रुतिजनिः किमितीह भीष्म प्रावर्त्तयत् स्वयमुदागिरां प्रबोधे ॥ ८८ ॥ सत्त्वस्थमस्तु रजसा तमसोऽजितं ते नित्यं मनोमतिरुदारगुणास्तु बोधे । दिव्यं सुचक्षुरग्विलेऽस्तु पदार्थजाले स्वास्थ्यं तनाविति ददौ वरमीश्वरोऽस्मै ॥ ८९॥ सावर्तिवं सुरगणाः कुसुमं वयए- र्दिव्यैः स्तवैर्मुनिगणा अपि तुष्टुवुस्तम् । कृष्णं मभक्तमितरे-जगुरादरेण । देवव्रतस्य घरदानसमानकाले ॥ ९०॥ स्नानं जपो हवनदानमुनाः स्वधर्माः कार्या जनैरनभिसन्धितमेव नित्यम् । इत्यं विबोधयितुमाह मुनिईरेश्च नित्यादिकं स नृपतेः श्रवणोद्यतस्य ।। ९१ ।। ईशप्रसादमनुभूय महत्समाजे वक्तव्यमेव हरिदत्तमशेपवस्तु । अन्योपकारकमतो वचनं बभाषे भीष्मोऽन्तिके भगवतः स्तुतिन्पमुच्चैः ॥ ९२ ।। कीर्ति परां निजजनस्य नरामरेप्वा- धातुं महत्सु निगमान्तमतं यथार्थम् । तिष्ठवितोश्वर उदारयशःप्रपूर्णा भीमं नियोजयति धर्मसुतोपदेशे ॥ २३ ॥ वक्तारमैश्वरगुणैरपि सन्मुमुक्षुः स्तुवागमान्तसरणिं विनयेन पृच्छत् । भीष्मं जगद् गुरुरतो यहुधाभिनन्याऽ- जातारियोधेन कृतेन युक्तम् ॥ ९४॥ २३ ·१७६ 3 सटीकमहामारततात्पर्यप्रकाशे श्रोतारमायसुगुणैरपि दैशिकाग्य सच्यर्थमागमशिरो हदयावबोधे । घूयात्सदर्थमभिनन्द्य उदारवोध इत्याशयादमिननन्द नृपं म भीष्मः ॥ ९५॥ कृष्णं प्रणम्य हृदये च निधाय भक्त्या- ऽऽचार्य प्रणम्य सुजनोऽमिमतं हि पृच्छेत् । जाननशेपनिगमार्थमपीतरार्थ- स्थादशवत् स्वयमितीह जगौ मुनीन्द्रः ॥ ९६ ॥ थम पुमर्थमथ कृष्णपदारविन्दं विप्रांश्च वदविदुषो विधिना प्रणम्य । धर्मान्वदेदभिहितानिगमस्मृतिभ्यां प्राशो निदर्शितमिति प्रचुरप्रणामः ॥ ९७ ॥ त्यक्त्वानृतार्थकलनां सुपुमर्थलिप्सुः सत्यं श्रयेत निगमोक्तमुदारमेव्यम् । सत्यात्परं न किमपीह मुमुक्षुवित्तं भाव्यं हि तत्र निरतेन मुमुक्षुणातः ॥ ९८ ॥ नित्योद्यतोऽर्थनिचये स्वमनो नियम्य शास्त्रार्थतत्त्वविद आदरतोऽभिगच्छेत् । क्रोधादिदोपरहितः श्रुतिमारसेवी नित्यं भवेनिजपदैकनिविष्टबुद्धिः ।।९९ ॥ देहाभिमानपिलये नर एप मान्यो देवासुरोरगमनुष्यजनेषु भूयः । साम्येऽपि नृव्यवहतौ पुरुपांत्तमरवा. देवं जगौ कुरुपतिर्नृपतेः प्रमग ॥ १० ॥ अक्रोधसत्यवचने प्रजनः स्वनाया. मद्रोहशौचदमदानदयावानि । भृत्यस्य नित्यभरणं दश मर्ववर्ण. धर्मा इमे द्विजवरस्य दमस्तु मुफ्य.॥ १०१ स्वाध्यायसोऽपि परिनिष्ठितकार्य एप यो ब्रह्मणो निगमतत्त्वविचारनिष्ठः।

·१७७
।
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
कुर्यान्न चान्यदपि मैत्र इहोच्यतेऽसौ
राक्षः प्रजावनमपीह तथैव मुख्यः ॥२॥
वर्णाश्रमेषु विहितं निजधर्मभव
1, कुर्यात् ततोऽस्य मनसोऽपि च विद्धि सिद्धिम् ।
शुद्धात्मनो विषयतो चिमुखस्य पुस-
स्तत्त्वावबोधत उदेति विमुक्तिद्धा ॥३॥
यावद्भवद्विषयभोगसुखेऽस्य काम-
स्तावन्न कृष्णपदपङ्कजभक्तिजन्म ।
तस्मादनन्यभजनेन हरेः प्रबोधः
सिद्धयेत्ससाधन इतोऽन्यविरक्तबुद्धेः ॥ ४॥
रावस्तु धर्मकथनेन मुमुक्षुधर्मः
प्रोक्तो यतो निखिलसाधनसाध्यमिष्ठम् ।
स्वाराज्यमेव निगमान्तगिरां विचारे
व्यासस्य संमतमिदं किल भारतेऽस्मिन् ॥ ५॥
कामादिकण्टकमपास्य विशोध्य चेतः
सद्भिर्वसन्सुखमुपैति रहस्यमन्त्रम् ।
स्वान्तः पुरेऽत्र रमते मतिभाययासो
राजा स्वरूपविदगाधरसे निमग्नः ॥६॥
तस्यैव वर्णनमिहाभिमतं श्रुतीनां
सिद्धान्तपोधनकृते निगमावतारे ।
श्रीभारते कथमपीतरभा'जनस्य
बुद्धिहराववतरेदितिहासवादात् ॥ ७॥
सत्यं ववो दमदयाध्ययनानृशंस्या-
हिसा इदं तप उदारधियामिहोक्तम् ।
संवं हि जिह्ममिह मृत्युपदं यथाव-
नित्यावं हरिपद निगमोक्तमेतत् ॥८॥
सन्मित्रता मृदुवदान्यगुणाढ्यता च
श्रीकृष्णपाटकमले रतिरद्वितीया ।
वेदान्ततत्वपरिशीलनता समत्वं
चैते नयन्ति परमं पदमात्मरन्तम् ॥ ९॥

·९७८ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे राज्ञोऽन्तिके स्वयमदारगुणाऽपि नेया । त्तत्त्व गतोऽपि न यददाप कस्य लोपम् । दोष वदन्वधमियादपि वीतराग काको यथा बधमवाप मुनहितेषी ॥१०॥ भ्रष्ट पदान्नृपतिरीश्वरभावतोऽस्य वेराग्यमेव विषयेषु सुखाप्तये स्यात् । गच्छेद् गुरु श्रुतिनयानुभवेषु दक्ष वोधार्थमात्मन इतीरितमार्पवृत्ते ॥ ११ ॥ झान विना न सुसुख न विना विराग ज्ञान विरागपि शुद्धिमृतेन बुद्ध । धम बिना म विमलवमुपैति बुद्धि रित्याशयोऽस्ति जनमेजयराजते ॥ १२ ॥ पित्रीगुरोश्च भजन त्रिविध नृलोके श्रेयो नयनरमदारगुणकसहात् । सत्यानृते पानीडनपालने वा प्राज्ञा बिदुनंतु जडा अपि धमतत्वम् ।। १३ ॥ धम रता कपटाहमनकोपमुक्ता दातार उज्ज्वलधियोऽप्यनसूर्यका । सत्त्वे स्थिता गतरजस्तमोऽतिनना दुर्गाणि मरतिषिहानि तरन्ति तेऽद्धा ॥ १४ ॥ ईपोज्झिता विषयतो विमुखा नमन्ति सर्वान्सुरान्मक्लयमविदस्तथार्यान् । मद्यामिपादिरहिता निजदारतुष्टा ससारदु खमचिरेण तरन्ति ते वे ॥ १५ ॥ ये कृष्णभक्तिमतुला समुदा वहन्त सर्वगुणविरहिता अपि नित्यमुक्ता । नारायण सकलभूतमहश्वर श्री दामोदर शरणमाप्य विमुक्त्यन्धा ॥१६॥ पीताम्बर क्मलमनमुदारहान मानन्दकन्दमशङ्करमयपादम ।

·१७॥
-
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
शान्ताकृति विशदबाहुमनन्तशक्ति
कृष्ण श्रिताः सकलदुस्तरमातरन्ति ॥ १७ ॥
सन्देशून्यमिममादरतोऽतिभक्त्या
सर्वात्मना यदुपतिं शरण शरण्यम् ।
ये सश्रयन्ति विधिनाविधिना महान्त-
स्ते तारयन्ति च तरन्ति जनान्स्वय च ॥१८॥
शील प्रधानमिह मर्वगुणेषु पुमां
मोक्षाप्तये न कुलजातिधनाश्रमाद्याः ।
जात्या शृगाल इतरेषु च जम्बुकेषु
स्वेप्यावसन्न गतवान्विकृति सुशील ॥ १९ ॥
स्वाधीनता नच विहायविरक्तचेता
' अन्य श्रयेत्प्रमुममात्यपदाधिकारे।
यद्वत्सगाल उचित स्ववन विहाय
व्याध श्रिमः सचिवभावगतोऽपि दुःखी ॥२०॥
त्यक्त्वा कुल विपयजालमुपेक्ष्य धोरः
कुर्वस्तपो वनगतोऽपि विरक्तचेताः।
द्रुप्यत्वमेति सुजनो वत दुर्जनानां
यद्वत्सगाल इतरेषु विशुद्धकर्मा ।। २१ ॥
दुबुद्धिता न सुखदातितपस्विनोऽपि
दोपा वसन्ति सकला अलमेषु पुसु ।
तस्मात्यजेद्द्वयमपीतरथातितुःख
प्राप्नोति जातिपशुरुष्ट्र इवाविवेको ॥ २२ ॥
दुःखं पतेद्यतिविधामत श्राशुवेग
विद्वान्सदैव बलिन रिपुमानमेच्च ।
सर्वानुकूल्यचरणेन न दुःखमेति
स्वस्थः स वेतस इवात्मपदे निविष्टः ॥ २३ ॥
मूढोबदेसक्लदोपमुदारबुद्धे
विद्वान्मदेत सुकृतं लभते तदीय ।
स्वीय स्खलेऽधमपमार्ट कैथं म कुप्ये
दिय विदन् जगदयं श्रुतिसारवेत्ता ॥ २४ ॥

·१८० सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे नीचाय नोत्तमपदं बुध आशु दद्या. ! • च्छात्रोपदेशमथ राज्यविभूतिमुख्यम् । श्रासाद्य तादृशपदं विनिहन्तुमिच्छे. दातारमेव मुनिमेष पुरा यथा श्वा ॥ २५॥ अव्याहता नियतिरीश्वरनिर्मिता या ब्रह्मादयोऽपि वशिनाऽपि वशे हि यस्याः । सा दण्डशब्दत इहाभिमता नृपाणां सर्वत्र देवनरदैत्यमुखे नियन्धी ॥ २६ ॥ धर्मप्रधानजन आशु विशुद्धिमेति स्वाराज्यहेतुमितराभिनिवेशशून्यः । येऽत्यर्थकामनिपुणा मनुजास्त प्रास्ये मृत्योर्वसन्ति तत उत्तमधर्ममास्ताम् ।। २७॥ शोलेन सर्वमजितं जितमेतदेव स्वाराज्यसाधनमतो यततां तदर्थे । शान्तिः क्षमादमदयातपआर्यवाद्याः शीलान्विते नरि वसन्ति सदा गुणास्ते ॥ २८ ॥ आशाजिता: शतराः सकलेपु दीना यैः सा जिता जगति ते महतां महान्तः । आशातिदु खजननी शमनी सुखानां त्याज्या विवेकनिपुणैर्नितरां समूला ॥ २९ ॥ येनेयमापदतुला विपुलाम्बुराशेः संतापससतिरियाद्विलयं समूलाः । तत्साधन सकलमादरतोऽतियत्ना- संपाद्य जन्म सफलं सुजनां नयेत्स्वम् ॥३०॥ तत्साधनं हरिपदाम्बुजभक्तिरेका सर्वापदां मपदि हन्ति सुखन मूलम् । नैनां विना जननमृत्युभयाम्बुराशेः संशीपर्ण तत इमा सपदि श्रयेत ॥ १३ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरमाभिलापिश्रीसदानन्दविद्वत् भारततात्पर्यप्रकाशे शान्तिपर्वणि राजधर्मतात्पर्यप्रकाशः ममाप्तिमगमत् ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ ।
९८९
अथ राजधर्मसारोद्धारः।
अभिषिक्तो महाप्रज्ञो राज्यं प्राप्य युधिष्ठिरः।
दाशाहं पुण्डरीकाक्षमुवाच प्राञ्जलिः शुचिः ॥१॥
तब कृष्ण प्रमादेन नयेन च बलेन च ।
बुद्धया च दुशार्दूल तथा विक्रमणेन च ॥ २॥
पुनः प्राप्तमिदं राज्यं पितृपैतामहं मया ।
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनररिन्दम ॥३॥
त्वामेकमाहुः पुरुषं त्वामाहुः सात्वतां पतिम् ।
नामभिस्त्वां बहुविधैः स्तुवन्ति प्रयता द्विजाः ॥४॥
विश्वकर्मनमस्तेऽस्तु विश्वात्मविश्वसंभव ।
विष्णो जिष्णा हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ॥ ५॥
एव राजधर्मतात्पर्यमुपवर्ण्य मंक्षेपेणोक्तमारोद्धारोऽधुना प्रदर्श्यते
तवत्यतत्माररूपेण भगत्तत्त्ववर्णनपरो भीष्मस्तवराजाख्यो ग्रन्थः पृथक्त
योपलम्यमानत्वान्नात्र लिख्यते गीतासहस्रनामग्रन्थवदेवेति तदवशिष्टोऽत्र-
लिख्यते । तत्रादी राज्याभिषेकं प्राप्य युधिष्ठिरो भगवन्तं यथावन्न्यवणर्य-
दिति तदेव लिख्यते अभिषिक्त इति ॥ १ ॥२॥३॥
पुरुष मर्यशरीरशायिनं सात्यतामुपासकानां पतिं पालकम् ॥ ४॥
विश्वस्य सम्भवो योनिः ॥५॥
अदित्याः सप्तधा त्वं तु पुराणो गर्भतां गतः ।
पृश्निगर्भस्त्वमेवैकरित्रयुगं त्वां वदन्त्यपि ॥ ६ ॥
शुचिनवा हृषीकेया घतार्चिहंस उच्यसे ।
विचक्षुः शंभुरकस्त्वं विभुमेदपि च ॥
वराहोऽग्निी हद्भानुर्वृषभस्तार्य लक्षणः।
सनीकसाहः पुरुषः शिपिविष्ट उरुक्रमः ॥ ८॥

·.
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
वरिष्ठ उग्रमेनानीः सत्यो वाजसनिर्गुहः ।
अच्युतश्च्यावनाऽरीणां संस्कृतिविकृतिवृषः ॥
सप्तधों मूत्वा श्रादित्यो यामनश्चेति द्वेधा अदित्यामेव जन्म ततो
ऽदितेरुपान्तरेषु पृश्निप्रभृतिषु क्रमात्पृश्निगर्भः परशुरामः दाशरथी रामः
यादवौ रामकृष्णौ चेति सर्वेषु गर्भपु एव त्वं नतु गर्भभिन्नः त्रिषु वर्तमान
युगात्पूर्वपु युगेषु भव त्रियुग अन्ये तु धर्मज्ञान वैराग्येश्वर्य श्रीयशसी चेति
श्रीणि युग्मानि तद्वन्तमित्याहुः ॥ ६॥
शुचिश्रवाः पुण्यकीर्ति घृतार्चिः यशेश्वरः हसः ब्रह्मणोऽप्रिं गुरु: त्रीणि
चभुपि दर्शनसाधनानि श्रुत्यनुमानप्रत्यक्षाणि यस्मिन् ॥ ७ ॥
वृहद्भानुः सूर्यः वृषभी धर्मः ताक्ष्यलक्षणो गरुडध्वज अनीकसाह:
शत्रुमेनावमदी शिपिविष्टः सर्वशरीरान्त प्रविष्टः पुरुप जीवः ॥ ८॥
वरिष्ठः सर्वोत्तम वाजेपनि अन्नप्रदः गुहः देवसेनानी. सस्कृतिर्विप्रा
दिरूपः विकृति. अनुलोमजप्रतिलोमजादिरूपः वृषः श्रेष्ठः. परिव्राडादि
है.
1
+
उर्ध्वव ित्वमेवादि पदर्भो वृषाकपिः।।
सिन्धुर्विधर्मस्त्रिककुप् विधामा त्रिदिवाच्च्युतः॥१०॥
सम्राड् विराट् स्वराट् चैव सुरराजो भवोद्भभवः ।
विभुभू रतिभूः कृष्णः कृष्णवर्मा त्वमेव च ॥ ११ ॥
स्विष्टकृद्भिपजावतः कपिलस्त्वं च वामनः ।
यज्ञो ध्रुवः पतगश्च यज्ञसेनस्त्वमुच्यमे ॥ १२ ॥
शिखण्डी नहुपा धभु र्दिवस्पक् त्वं पुनर्वसुः ।
सुबभ्र रुपम यज्ञश्च सुपेणे दुन्दुभिस्तथा ॥ १३ ॥
गभिस्तनेमिः श्री पद्मः पुष्करः पुष्पधारणः ।
ऋतुर्विभुः सर्वभूक्ष्मरचारित्रं चैव पट्यमे ॥ १४ ॥

·१३॥
.
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
अर्ववर्मा यशादिरूपः वृपा इन्द्रस्तं दम्नाति स्तम्नातीति वृपदर्भ
इन्द्रदर्पहन्ता वृषाकपिहरिहररूपी सिन्धुः समुद्रः विधर्म निर्गुणः त्रिककुम्
कर्मयोग्यप्रागुदगेशानादिरूपः विधामा सूर्यचन्द्राग्निप्रभः त्रिदिवाऽच्युतो
ऽवतीर्णः ॥१०॥
भूः सत्तारूपः अतिभूः अशरीरः ॥ ११ ॥
भिषजावतः भिषजौ अश्विनौ आवर्तते इत्यावर्तस्तयोः पिता सूर्यः॥
पतगः गरुड पZः महेश्वरः पुनर्वसुः नक्षत्रभेद, ॥
सुषभ्रुः पिङ्गलवर्णः गभस्तिरको नेमिः परिधिर्यस्य स कालरूपः ॥
4
अम्भोनिधिस्त्वं ब्रह्मा त्वं पवित्र धामवित्तथा।
हिरण्यगर्भ त्वामाहुः स्वधा स्वाहा च केशव! ॥१५॥
योनिस्त्वमस्य प्रलयश्च कृष्ण !
त्वमेव चेदं मृजसि विश्वमग्ने ।
विश्वं चेदं त्वदू विश्वयोने!
नमोऽस्तु ते शार्ङ्गचक्रासिपाणे! ॥ १६ ॥
एवं स्तुतो धर्मराजेन कृष्णः
सभामध्ये मीतिमान्पुष्कराक्षः।
'तमभ्यनन्दद्भारतं पुष्कलाभि-
वाग्मिज्येष्ठं पाण्डवं यादवायः ॥ १७ ॥
माप्य राज्यं महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
वासुदेवं महात्मानमभ्यगच्छत्कृताञ्जलिः ॥ १८ ॥
नतो महति पर्यङ्क मणिकाञ्चनभूपिते ।
ददर्श कृष्णमासीनं नीलमेघलमद्युतिम् ॥ १८ ॥
जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम् ।
पीतकौशेयवसनं हेम्नेवोपगतं मणिम् ॥ २० ॥

·1958
"
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश
एवं भगवन्नामस्तुतिन्याजेन भगवत्तत्त्वमुपवण्यैदानी तस्य जंगजन्मा.
घमिन्ननिमित्तोपादानोपादानमुखेन भगवन्तं स्तौति योनिरिति तथा च
सर्ववेदान्तरहस्यं भगवान कृष्ण एवेति सिद्धम् ।। १५-१९ ॥
ये यथा भगवन्तं भक्या शरण्यं भजन्ते तांस्तथैव भगवानपि भजते
ये यथां मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहमिति भगवचनीत तदेतद्दर्शनायो
पक्रमते भगवान् व्यासः जाज्वल्येत्यादिना मणि नीलमणिम् ॥ २० ॥
कौस्तुभेनारसिस्येन मणिनाभिविराजितम् ।
उद्यतेनादयं शैलं सूर्येणाभिविराजितम् ॥ २१ ॥...
नौपम्यं विद्यते तस्य त्रिषु लोकेपुं.किञ्चन |
'सोऽभिगम्य महात्मानं विष्णु पुरुषविग्रहम् ॥ २॥
उयाच मधुरं राजास्मितपूर्वमिदं तदा
मुखेन ते निशा कच्चिद् व्युष्टा बुद्धिमा वर! २३ ॥
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत ।।
तथैवोपस्थिता देवी बुद्धिर्बुद्धिमतांवर! ॥ २४ ॥
वयं
राज्यमनुमाप्ताः पृथिवी च वशे स्थिता ।
तव प्रसादाद्भगवंस्त्रिलोकगतिविक्रम ! ॥२५॥
जयं प्रप्ता यशश्चा-यं नच,धर्मच्युता वयम् ।
तं तथा भाष्यमाणं तु धर्मराजमरिन्दमम् । ..
नोवाच भगवान्किञ्चिद् ध्यानमेवान्वपद्यत,॥ २५ ॥
किमिदं परमाश्चर्य ध्यायस्यमितविक्रम!
कच्चिल्लोकत्रयस्यास्यास्वस्ति लोकपरायण ॥२६॥
चतुर्य ध्यानमार्गत्वमालम्ब्य पुरुषर्षभ।।।
भपक्रान्ती यतो देव तेन मे विस्मितं मनः ॥२७॥

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ । १८५ नौपम्यमिति :आनन्दरूपस्य ,भेगवतोऽप्रतिमत्व प्रसिद्धमेवेत्यर्थ ॥ चतुर्थ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभ्य परमालम्ब्य चतुर्थमित्यादि लोकदृप्यो क्तिरन्यथा भगवत सच्चिदानन्दविग्रहस्य निरावृतस्य देहदेहिभावविनिर्मु क्तस्य जाप्रदाद्यवस्थादेरभावात्क्थ चतुर्थमित्यादिकथन बुद्धिपथमयतरेदि ति द्रष्टव्य यद्वाध्यानस्य मार्गप्रय शास्त्रप्रसिद्धम्। पतञ्जलिनिर्णीतो नानश्व र्यकामस्य अणिमादिसिद्धिफल एक वेदान्तनिर्णीतो निदिध्यासनं नाम ब्रह्मा मिसाक्षात्काराय तत्त्वजिज्ञासा द्वितीयः । तत्त्वज्ञानजीवन्मुक्तिसुखप्राप्तिफलो मनोनाशवासनाक्षयहेतुकस्तृतीयोमार्ग । एतद् ध्यानमार्गत्रय तवाप्तकामस्य निरावरणशानघनस्य नित्यनिजानन्दतृप्तस्य भगवत' कथ बुद्धिपथमवतरे- दिन्यतोऽय कश्चिदत्यन्तीवलक्षणश्चतुर्थी मार्गस्तव परमेश्वरस्येति तर्कागो चरत्वान्न निणतु शक्यत इति भाव ॥२७॥ त्वं-हि कर्ता विकर्ता च क्षरं चैवाक्षरं च हि । अनादिनिधनं चादयस्त्वमेव पुरुषोत्तम ॥ २८ ॥ त्वत्मपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च । ध्यानस्य तु यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतांवर! ॥ २६ ॥ ततः स्वे गोचरे न्यस्य मनो बुद्धीन्द्रियाणि सः । स्मितपूर्वमुपाचेदं भगवान्यासवानुजः ॥ ३० ॥ शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः । मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्तता मे तद्गतं मनः ॥ ३१ ॥ स्वे गोचरे स्वस्थ स्थाने ॥ ध्याति ध्यायति मत्प्रेरणयार्जुनेन पातितोऽपि शरतरपस्थतयातिस इटगतोऽपि मामेवात्यन्तप्रेमास्पदत्वेन ध्यायति अतो मे मनस्तद्गमित्यर्थ । प २८-३१॥ ३ एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया। शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः ॥ ३१॥.

·.. --- . १५ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे तस्मिन्नस्तमिते मीष्मे कौरवाणां धुरन्धरे। ज्ञानान्यस्तं गमिष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम् ३३ तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् । साश्रुकगठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह । ३४ ॥ भवांश्च कर्ता लोकानां यद् ब्रवीत्यरिसूदन । तथा तदनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन ॥ ३५ ॥ प्राकृते भगवत्य स हि लोकान् गमिष्यति।। त्यदर्शनं महायाहो तस्मादर्हति कौरवः ॥ ३६ ।। तव चोद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च। दर्शनं त्यस्य लाभः स्यात्वं हि ब्रह्ममयों निधिः ३७ कथयन्तौ कयां तात तावच्युतं युधिष्ठिरौ जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥ ३८ ॥ श्रुत्वा तु पचन भीष्मो वासुदेवस्य धीमतः।' किञ्चिदुन्नाम्य वदनं मालिक्यमब्रवीत् ॥ ३८॥ एकीकृत्येत्यादिना संदीयधैर्यादिगुणैरई समोऽप्यारुटोऽस्मीत्यु क्तम् । ३२-३८॥ भीष्मान्तिके गत्वा तं नानागुणैर्महीकृत्य युधिष्ठिरोपदेशाय प्रेरित पानथ भीष्मो भगवन्तमुपास्यदेवमुपलभ्यात्यन्तप्रहृष्टों भूत्वा तं तुष्टावे. त्याह श्रुत्त्वति ॥ ३९॥ नमस्ते भगव-कृष्ण लोकानां प्रभवाप्यय ! स्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ १० ॥ विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु-विश्वात्मन्विश्वसम्भव । अपवर्गस्य भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ ४१॥ -

·-
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ । १७॥
नमस्से त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु ।
- योगीखर ममस्तेऽस्तु त्वं हि सर्वपरायणः ॥ ४२ ॥
मत्संश्रितं यदाह त्वं वचः पुरुषसत्तम ।
तेन पश्यामि ते भावान् दिव्यान्हि त्रिषु वर्त्ममु॥४३॥
तच्च पश्यामि गोविन्द यरूपं सनातनम् ।।
सप्त मार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसा ॥ ४४ ॥
दिवं ते शिरमा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुन्धरा ।
दिशो भुजैरविश्चक्षुर्वीय शक्रः प्रतिष्ठितः ॥ ४५ ॥
शतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम् ।
वपुर्वानुमिमीमत मेघस्येव सविद्युतः ॥ ६ ॥
स्वत्मपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ यः पुण्डरीकाक्ष त्वं नयस्व सुरोत्तम ॥ ४७ ॥
अपवर्गस्थ नित्यमुक्त यत भूतेभ्यः परः॥ ४० ॥ ४१ ॥
त्रिषु लोकेषु तेभ्य परतश्च विद्यमानाय ते त्रिषु कालेषु नमोऽस्तु ॥४२॥
वर्मसु वर्तमानादिषु ॥ दिवं द्यौः सप्त मार्गा प्रवाहादयः सर्व त्वया
व्याप्तमित्यर्थः॥४३-४५।।
एवं भीमं महद्गुणैः सम्यक् मंभाव्य । युधिष्ठरशोकापनोदाय सर्वध-
मोपदेशे प्रेरितवान्हरिः सर्वत्रास्याव्याहतकीर्तिण्यापनायेति वैशम्पायन उ.
वाचेति ॥ ४६॥४७॥
वासुदेव उवाच ।
यतः खलु परा भक्तिमयि ते पुरुषर्षभ ।
सतो मया वपुर्दिव्यं त्ययि राजन् प्रदर्शितम् ॥४॥
नह्यभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजये न च ।
दर्शयाम्यहमात्मानं नवाशान्ताय भारत ॥ ८ ॥

·६ १८८ सटीकमहामारततात्पर्यप्रकाशे भवांस्तु मम भक्तरच नित्यं चार्यवास्थित 'दमे तपसि नित्ये च दाने च निरताशुचिः॥ ३०॥ प्रहस्त्वं भीम मां द्रष्टुतपसा स्वेन पार्थिव? तव ा पस्थिता लेोका येभ्योःनावर्तते:पुनः ॥ ११ ॥ ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहित हितम् । श्रुत्वा शान्तनवो भीष्मः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥ ५२ । लोकनाथ महाबाहो शिवनारायणाच्युत । तव वाक्यमुपश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः ॥ ५३॥ किचाहमभिधास्यामि वाक्य ते तव सन्निधौन- यदा.वाची गतं सर्व तव ,वाचि:समाहितम्॥१५४ ॥ यच्च किञ्चित्क्वचिल्लोके कर्तध्य क्रियते च यत् ।।" त्वत्तस्तनिःसृतं देव लोके बुद्धिमता हिते ॥ ५५ ॥ ते तवैव वाक्यं तव सन्निधौ वाचो गतं वाचां विषयः सर्वोऽपि तव वाचि वेदे ॥ ४८-५४॥ यच्चेति हित इति ।। मययेवलेोकं यो देवराजसमीपतः। धर्मकामार्थमेक्षणां मोऽयं ब्रूयात्तवाग्रतः ॥ ५६ ॥ स्वयमेव भयांतस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम् । तद् प्रवीत्वाशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः ॥ ५७ ॥ कथं त्वयि स्थिते कृपणे शाश्वते लोककर्तरि ।। - :मयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य व स्थिते ॥५॥ स्वयं किमयं तुभवाञ्छे यो न माह पाण्डवम् किंते विवक्षितं चाव तदाशु प्रद माघध 11 :|| M T ·१८८ SA एवं भगवनानुगृहीतो भीमो राजधास्तदाधितसर्वधर्माश्च निरूप्य तितरणे सर्पधर्मशिरोमणिधर्म भगय कृष्णशरणमेव महाफराति न्य शांन्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ }', 'चासुदेव उवाच रासः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव!। नः सर्वेऽभिनिवृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥ ६०॥ गतांशुश्चन्द्र इत्युक्त लोके को विस्मयिष्यति । येय यशसा.पणे, मयि को विस्मयिष्यति ॥ ६ ॥ प्राधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।। ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समर्पिता ॥६॥ ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाप्ययम् । भक्ता नारायणं देवं दुर्गाण्य तितरन्ति ते ॥ ६३ ॥ य एष पतरक्ताक्षः पीतवासा महाभुजः। सुहृद् भ्राता च मित्र च सम्बन्धी च तनाच्युतः॥६॥ य इमान्सकलाल्लोकांश्चर्मवत्परिपेठयेत् । इच्छन्प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः ॥ ६५॥ स्थितः प्रियहिते जिष्णाः सा एप'पुरुषोत्तमः राजस्तव च दुर्धो वैकुण्ठः पुरुषर्षभः ॥ ६६ ॥ ये इह परत्र च म त्रैकालिकं त्वत्तो निःसृतमिति उक्तंऽर्थहेतुरुतः॥ इत्थं स्वभक्तकीर्तिप्रख्यापनाय प्रवृत्तं भगवन्तं भीष्माचार्यः पृच्छति यमिति ।। ५२-६१ ॥ स्वाशयमुद्घाटयति हरिः यशस्ते इति तथा च भगयान्सममयशसां धिः केवलभक्त्यश' स्यायनाय तथाकृतवानिति भायः ॥ १२॥ नाना धर्मान्समादिश्य भगवत्प्रेरित पृथक् । भीष्माचार्यः स्वसिद्धान्तं नृपं प्रत्याह हर्षितः ॥१॥ - .

·१०
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
रमिति । भक्ताः केवलभगवदाराधनपराः सन्तः नारायण देवं संश्रयन्तीति
शेपः ॥ ६३-६६ ॥
य एनं संश्रयन्तीहं भक्ता नारायणं हरिम् ।
ते तरन्तीह दुर्गाणि न चावास्ति विचारणा ॥६७ ॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषि
श्रीसदानन्दविद्वत्कृते भारतमारोद्धारे शान्तिप-
वणि राजधर्मः समाप्तिमगमत् ।
17
अहो त्वदीयं भाग्यं यतोऽति दुष्प्राप्यमपि भगवन्तं त्वं प्राप्तवानसीर
ल्या समीपस्थं कृष्णं निर्दिशति य इति ।
न चत्रास्ति विचारणेति अन्ये ये धर्मा दुर्गातितरणे प्रोक्तास्तेषां क
दाचित्पुरुषापराधातिशये सति स्यात्संदिग्धफलकत्वमत्र तु भगवच्छरण
रूपे धर्म निःसंदिग्धभगवत्प्राप्तिफलकत्वमव्याहतमिति भावः ॥ ६७ ॥
संशारभोगरतिरेव विपत्तिमूलम्
देहाद्यहरुतिरशेपभयादिवीजम् ।
एतद् द्वयापहृतये हरिपादपझे
भक्तिं सतामभिमता सुधियायध्वम् ॥१॥
यस्यास्ति राज्य विषये रतिरल्पभोगे
तस्यापदागमनिवारणमेव नास्ति ।
तस्माद् बुधो न विपर्दा पदमाप्तुमिच्छे
द्राज्यं मुकुन्दचरणाम्बुजरेणुरागी॥२॥
यांवच्छरीरमरुज सरुजंन चेत
स्तावत्प्रयत्नमधिक बुध आश्रयेत ।
संसारमापदुदधि हरिभक्तियोगा.
त्सद्यस्तरेधिरतिशान्तिदमादिभूमेः ॥३॥
कायस्य वृत्तिमनुसत्य चरेत्स्वधर्म
स्वापवर्यमुपभोग्यमथार्चमार्यः।
मृत्योः पुराशु मुजनाभिमताध्वनैव
नो दीर्घसूत्रवदयं विलयं हि गच्छेत् ॥ ४॥

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश'-१२ । १ ९ ॥ दक्षो रिपु जयति मृत्युमनेकमेक कामादिरूपमतिदुस्तरमीशदृष्ट । शास्त्रप्रमाणकुशलो विपयेवरागी ह्याखुर्यथा रिपुगण निपुणोऽजयत्प्राक् ॥५॥ विश्वासपात इह निन्द्य उदेति बैर यत्रापि तत्र नच विश्वसनीयमार्य । वर न शाम्यति ततो द्वयमेवहेय सद्भि महैव सतत सुजनो वसेच्च ॥ ६ ॥ दैन्य त्यजेद्विवृतपोरुप उद्धरेत्स्व सपाद्य मानसविशुद्धिमतो भवाब्धे । काल नयेच्छुतिशिर प्रविचारणेन स्थेय सुखात्मनि सदेति हितोपदेश ॥ ७ ॥ नात्मानमापदुदधो विनिपातयेद्वित् सत्या विपद्यपि ततो निजमुद्धरेत्प्राक् । कृत्वाप्यकार्यमवन निजजीवितस्य स्वस्थश्चरेद्विविधधर्मविनिप्कृति च ॥ ८॥ लोकोपकारकरण महता स्वभावो न स्यात्सता विपदपीपदुदारभाजाम् । कुर्वन्ति कर्म निपुण जगता हिताय सन्तो यथा कुशिकवशसमुद्भवोऽभूत् ॥९॥ दुर्शयमस्ति परमात्मपद हि वेद्य शास्त्र प्रमाणमपि तत्र दुरूहमेव । धमा दुरूह इत पार्यपद दुरूह तस्माद्विचक्षणधिय सत आश्रयत ।।१०।। धमा महान् स्वशरणागतरक्षण स्या ल्लेभे गति यत उदारगता कपोत । कीर्ति शिविप्रभृतयस्तत आपुरुच्चे व्याधोडप्याप गतिमुत्तमर्मतश्च ॥१९॥ त्यक्त्वाभिमानमध दम्भमशेपदोई शुद्धोदबुद्धिकृतपापत भाशु २५

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
सम्यकृतरनुतपेत्पुनरेव नाहं
कुर्यामधं सुकृतमेवमतः श्रयेऽहम ॥ १२ ॥
भक्तिहरेरधमशेपमपाकरोति
झानं मुकुन्दविपयं परितः समूलम् ।
तस्मान्मुकुन्दचरणाम्बुजमाश्रयेत
त्यक्त्वाखिलं विषयकाममकामबुद्वया ॥ १३॥
ईशः स्वतन्त्र उदितः श्रुतिभिस्ततोऽसौ
कर्तु ममर्थ उधेरपि शोपणं प्राक् ।
चालाय जीवितमदान्मृतकाय शंभु
श्चित्रं किमत्र जगदीश्वर आत्मनाथे ॥१४॥
मोहावृतो विपदमेति हि कश्च नातः
सन्तं शिपन् बलिनमार्य इदं त्यजेत्तु ।
वायुः क्षिपन्नुपगतो विपदां पदं प्राक्
वृक्षोऽपि शाल्मलिरिदं प्रथितं चरित्रम् ।। १५ ॥
लोभो महानखिलपापनिदानमेको
यत्रास्ति तत्र न सुखं न गुणा न शान्तिः ।
अज्ञानमूलक उदेति निरीश्वरेषु
तत्यागतः सकलशास्त्रफलोपलब्धिः ।। १६ ॥
देहाद्यहमतिरनर्थनिदानमेनां
त्यस्तुं जनः प्रभवतीह चितृष्णबुद्धिः।
शास्त्र न तावदखिलार्थपदं फलन्नु
र्यावन्न लोभमघकारणमेष जह्यात् ॥ १७ ॥
लोभान्वितोऽतिनिपुणोऽप्यतिमूर्ख एव
शास्त्रं यथार्थमयथार्थमुदाहरेत्सः।
दोपाकरो भ्रमनिधिर्जनिमृत्युभाग्वै
त्याज्योऽतिपामरमना अपि पण्डितोऽसौ ॥ १८ ॥
निर्लोभमोहमदमानसमत्सरा ये
धर्म रता भगवदर्चन अात्मवन्तः।
शान्ता अशेषगुणगर्वविवर्जितास्ते
सेव्याः पुमर्थरसिकपिरला महान्तः ॥ १९ ॥

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ । ९८३ सच्छास्त्रवीक्षणमुदारधियां वचोभिः स्वात्मावलोकनमशेषतमाऽपहत्यै । कुर्याद् बुधः सततमादरतोऽतिभक्त्या संसारतापमोचरेण यथा निहन्यात् ॥ २० ॥ दान्तो जयेटखिलसीतमूलमान्ध्य वैराग्यपाधवलसयुत एप विद्वान् । सर्व गुणाः शममुखा नियमन्ति दान्ते- गोविन्दभक्तिरसिक परमार्थभाजि ॥ २१ ॥ सत्य क्षमा शमदमौ श्रुतिसारवित्व ब्रह्मात्मतत्त्वनिरतिविरतिः प्रपञ्चात् । सर्व मुकुन्दचरणाम्बुजभाक्तमाध्य नाराध्यनिष्ठमवशिष्टमिहास्य भक्ती ।। २२ ।। तस्मादनन्यमनसा तमसोज्झितेन श्याम निरापदपदं स्मितशोभि वस्त्रम् । सौन्दर्यमार्दवसुमौष्ठवसासिंन्धु भक्त्या भजेदिति मतं निगमान्तसिद्धम् ॥ २३ ॥ त्यक्त्वा नृशंमचरितं कृपणैकम्मेव्यं म्यान्मोपमा सकलभूतगणेषु पश्येत् । सर्वानुकूल्यचरणं प्रतिकूलवत्स्व. प्येप्वानृशंस्यमुदितं मुनिभिः स्तुतं तत् ॥ २४॥ वित्तं मखेपु विनियोज्य शरीरमेतत् च्छास्त्रोक्तकमणि तपोगुरुसेवनादौ । गोविन्दभक्तिरमिकं स्यमनो विधाय स्थेय चिदद्रयहरौ श्रुतिमौलितये ।। २५ ॥ यावद्धरी न रतिरव्यभिचारिणी स्या ज्ज्ञानं विरागयुतमात्मपरं न सिद्धयेत् । तायन्न पापविरतिर्न च मस्यथुद्धि नौशान्तिरत्र न सुखं न परत्र वा स्यात् ।।२६॥ मशानदस्युहननाय सुयोधखड्गो ग्रह्मादिदेशिकपरम्परयागतोऽत्र ।

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
छ
सम्पाद्य ते मुनिरशेषतमोनिदानं
स्वामानमात्मान निहत्यकृतार्थ भास्ते ॥२७॥.
आचार्यवास्यमवधार्य मिथः सतीर्थ-
स्तद्भावचिन्तनमुदारधिया विधेयम् ।
तत्त्वेक्षणं भवति तस्य सतः सुखेने
त्याहात्र पाण्डुतनयोऽर्थविचाररीत्या ॥ २८ ॥
भीमार्जुनादिमुखतोऽर्थमुखं त्रिवर्ग
सिद्धं प्रदर्य सुपुमर्थतयाशलोके।
निष्कामधर्महरितत्त्वनिरीक्षण श्री.
धर्मोऽङ्गजातविदुरोक्तिमिषा वाच ॥ २९ ॥
तत्त्वं विवायं परमार्थसुखाम्बुराशि
स्थेयं चिदात्मनि हरौ सततं पुमर्थे ।
निर्वासतौ विगतरागभयेपणो यो
ब्रह्मात्मतत्त्वविदसौ स इतीरितः स्यात् ॥ ३० ॥
साक्षाद् गुरुः परमतत्त्वपदप्रदाता
विद्याप्रदो विभवदश्च सुखप्रदश्च ।
तेभ्यः कदापि मनसापि जनो नचाराद्
द्रुहोत्सुनेप्सुरिति बोधयितुं कथेयम् ॥ ३१ ॥
निन्द्यः कृतघ्न इति गौतमराजधर्मो
पाख्यानतो वदति वेदविदां वरिष्ठः।
सर्वत्र निष्कृतिरुदारगिरोपदेष्टा
नामौ शतघ्न इति निश्चितमात्मविद्भिः॥३२॥
सामात्पिता गुरुरखण्डसुखैकसिन्धु
गाविन्द एव जगदीश्वर आत्मनाथः।
यो नैनमान्तरधिया भजते मनुष्यः
सोऽसौ कृतघ्न इति वेदविदा प्रसिद्धिः ॥ ३३ ॥
कृष्णानुरागावमुखाडेतिकृतघ्न उक्तः
सर्वापदां पदमुपैति स मूढबुद्धिः।
कुत्रापि नैति सुखलेशमधैफराशिः
कृष्णं भजन्सक्लदेयनिकायवन्द्यः ॥३४॥

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ ।
१९५
तस्मादनात्मरतिरात्मसुखैकहन्त्री
त्याज्या बुरैः सकलदोषनिवासभूमिः।
फार्या रतिहरिपदाम्बुज एव नित्यं
दद्यात्पुमर्थवरमाशुजनाय विद्वान् ॥ ३५ ॥
इत्याशयं हृदि निधाय मुनिजंगाद
श्रीभारतं भुवि विचित्रकथाप्रसङ्गैः।
वेदान्तभावमतिदुर्गममान्तरस्थं
लोकान्विबोधयितुमीश्वरभक्तिभाजः ॥ ३३ ॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषिश्रीमदानन्दविद्वत्कृते
भारततात्पर्यप्रकाशे शान्तिपर्वणि आपद्धर्मतात्पर्यप्रकाशः
समाप्तिमगमत् ।
--...--
सथ मोक्षधर्मतात्पर्यप्रकाश:-१२।
मोक्षः पुमर्थ इह मुख्यतयार्थनीयः
सत्यश्चतुर्विध इति श्रुतिमौलिमानात् ।
धर्मार्थकाममनिरल्पफला क्षयित्वा-
नित्योऽपवर्ग इति तस्य कृते प्रयत्नः॥१॥
लब्ध्वातिदुर्लभमनुप्यतनुं विवेकी
सार विचार्य हरिपादरति पुमर्थम् ।
तल्लब्धये श्रुतिपथेन चरेत्स्वधर्मम्
निकाममेव मनसोऽपि विशुद्धिहेतुम् ॥२॥
धर्मः कृतः फलति धर्ममतः श्रयेत
स्वाराज्यहेतुमचिरेण मनोविशुद्धया।
धैराग्यमेतदवधिः सुपिवेकयुक्त
शान ततः स्वयमुदेति गुरुपदिष्टम् ॥३॥
दृष्ट्वा विनश्चरमिदं स्वशरीरमुग्य
शोच्या स्वयं किमनुशोचति नष्टभायात् ।
त्यक्त्वाभिमानमखिलेषु ममन्वमोही
देवाद्यनुत्तमपदं हरिमाश्रयेत ॥४॥

·६ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे मृत्योर्मुख पतितमाशु विलोक्य देई धीरो यतेत भवबन्धविमुक्तिहतौ । त्यस्त्वा प्रवृत्तिपश्रमात्मपदाववाधे तिष्ठेद्विवेकविरतिप्रभुरेकमार्ग ॥ ५॥ ब्रीक्यतत्त्वपदबोधमृत न मोक्षो घोधा न भोगविरतिं प्रपलामृत स्यात् । सा दोपदृष्टिमखिलेषु पदार्थकेषु नैवान्तरा भवति चित्तविशुद्धिहेतुः ।। ६ ।। वैगायमेव पुरुषस्य धनं सुखाप्तौ त्रैलोक्यराज्यमपि नास्ति समं हि तेन । तेनाप्यते सुखमखण्डमुदारसेव्यं राज्येन दुःखमिह लभ्यत प्राधिमूलम् ॥ ७ ॥ निर्वद एव विषयेभ्य उदेति यस्य मंत्यागतः सुखमुपैति यथा विवेकि । मङ्कल्पमूलमिह काममशेषतोऽपि धीरस्त्यजेत्सकलदुःखजिहासुराशु ॥ ८॥ आशापरिग्रहगृहार्जनमङ्गहानी सारग्रहे श्रुतिगिरां मनसो निरोधे । स्युः पिङ्गलाकुररसपकुमारिकाद्या एतेऽपि निर्मितकरा गुरवः क्रमात्पट् ॥ ९॥? तत्त्वावलोकनमतिः ममतान्यभोगे वैराग्यमान्तरधिया विषयेषु यस्य । कामादिशून्यमनसोऽचलभावबुद्ध- रास्वादनं हरिपदाब्जरतेः सुखस्य ॥ १०॥ प्रमाप्तिरेव पुरुषस्य पुमधमूल नो चेद्विनश्यति पुमांस्तनुमात्रबुद्धिः । सच्छास्त्रजा गुरुकृपात उदारबुद्धि- धार नयेन्निजपदं परमात्मतत्वम् ॥ ११ ॥ लकवा मृदेहमपवर्गहित तपो यः कृत्वा विवेकनिपुणो हरिभक्तिरकः।

·शान्ति पर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
तत्वावलोकनपरः श्रतियुक्तिदक्ष-
स्तस्यापवर्ग उभयत्र मुखाम्बुराशिः ॥ १२॥
कोऽहं कुतः सकलविश्वामिति स्वरूपा
भिमं गुरुं शरणमेत्य नयेन पृच्छेत् ।
घ्यात्तता गुरुरपि श्रुतिमौलितत्त्व
सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुमुखेन युक्त्या ॥ १३ ॥
नौकमेव जगतो जनितः पुरासीत्
तन्मया सकलविश्वमिद विभाति ।
तत्त्वं पदार्थवपुषा विदित तदेव
स्वच्छं चिदद्वयमखण्डसुखं विभाति ॥ १४॥
अध्यात्मतत्त्वमधिदैवमुखेन वेदे
प्रोक्तं विचार्य नभ आदि निरस्य शिष्टम् ।
प्रत्यक्परैक्यपदमात्मधिया विपश्चि
ज्ञात्वा विमुच्यत इतो भवपाशचन्धात् ।। १५ ।।
इत्य भृगूक्तिहृदयं पुनरत्र जीव-
तत्त्वं समाहितमशेपरहस्यमिष्टम् ।
वेदान्तगं निपुणवधिकृत मुमुक्षो
रेकात्मतत्त्वमिह तत्वविदों मतं स्यात् ॥ १६ ॥
यद्यप्यखण्डपदमागममौलिसिद्ध
नित्यं स्वतः सकलबुद्धिगत चिदात्म।
एक तथापि मनसोऽस्त्यविशुद्धिभावाद्
गुढं न भाति पहुयत्नवतामपीष्टम् ।। १७ ।।
तस्मादकामनिजधर्ममिहानुतिष्ठेत्
कृष्णार्चन सकलदोपहर स्वबुद्धः।
तेनात्मशुद्धिमपवर्गहितां मुमुक्षुः
प्राप्यात्मतत्त्वमचिरेण विचार्य विद्यात् ।। १८ ॥
मुक्तिस्वरूपक्यनेन निजात्मतत्त्व
हाद निरूप्य परमार्थमुखस्वरूपम् ।
इत्थं जनो नजति मोक्षमतोऽन्यथा ने
त्युक्तं भृगूक्तिवयनमुनिनादरण ॥ १९ ॥

·१८ १ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे आचार एव विदुषां सुकृतकभूमि- चारहीनमखिला निगमाः पुनन्ति । तस्मात्सदाचरणमेव सतामभीष्टं- शास्त्रोक्तमुत्तमसुखाय चरन्ति धीराः ॥ २०॥ प्राप्याधिकारमुचित परमात्मतत्त्वं वेदान्तमानविदितं गुरुतीर्थमिद्धम् । आलोचयन्ति निपुणा जगदानिषिध्यं प्रत्यञ्चमद्वयसुखं सुधियो विदन्ति ॥ २१ ॥ देहत्रयं जगदिदं प्रविलाप्य तत्त्वं पश्यन्ति ये श्रुतिगिरोक्तमखण्डमेकम् । ते ब्रह्मणि ध्रुवपदे सततं रमन्ते ब्रह्मात्मनोज्झितमिदोद्धृतकर्मबीजाः ॥२२॥ श्रुत्वा गुरूक्तमनुचिन्य सदुक्ततके या॑त्वानिशं परमतत्त्वमखण्डसौख्यम् । पश्यन्ति वेदवचसां मनसामगम्यं धीरा अहो श्रुतिभिरेव हृदेक्षणेन ॥ २३ ॥ आलम्बनं यदपि चिन्तनधारणायाः स्थूलं तथापि निगमान्तवचोभिरेतत् । पश्यन्ति तत्त्वममलं विमलात्मना ये तेऽत्यन्तमानकुशलाः सुजना महान्तः ॥ २४॥ त्यक्त्वा भ्रम भ्रमनिदानमखण्डतत्त्वं क्षानेन याधितमशेपभवं कृतार्थाः । मुक्ताश्चरन्ति रमयन्ति धिया मुमुक्ष्न् त्यक्तादरा भवरसे स्वरसे रमन्ते ॥ २५॥ यावद्विचारनिपुणो न भवेन्मुमुक्षु स्तावज्जपेनिगममलजपं विरक्तः । वर्णास्तदर्थमनुचिन्त्य ततोऽस्य हार्द ध्यात्वा तदक्षरपदं घिरमेत दृश्यात् ॥ २६ ॥ ॐकारमेव पुरतः परमं त्रिमानं सव्याहृतं त्रिपदमात्मपदाभिधानम् ।

·A F शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ । विश्वो विराडखिलविश्वमकारवाच्य मुख्ये गतं नव ततो व्यतिरिक्तमस्ति ॥२७॥ आब्रह्म विश्वमखिलं प्रणवादिमानं । नामात्मकर्मसु विषिच्य विचिन्त्य थीरः। भेदं निरस्य पदमेकमखण्डमाचं सूक्ष्म समष्टिमनुचिन्त्य तयेक्षतेऽन्तः ॥२८॥ सूत्रं च तैजसमुकारमयं विविच्य ध्यात्वा द्वितीयमखिलं प्रणवस्य रूपम् । विश्वाद्यकारविदितं प्रविलाप्य तत्र स्थेयं समाधिमनुसत्य विपश्चितान्तः॥२९॥ सूक्ष्मं विलाप्य सकलं तदुकाररूपं प्राने मकारविदितेऽखिलविश्वमूले । ईशेऽद्धयऽपि विततं प्रणवान्तमात्रे ध्यायेततः प्रणवमागममलमेवम् ॥ ३० ॥ प्रारं महेश्वरमपि प्रविलाप्य विद्वां- स्तुर्येऽर्द्धमात्रविदिते प्रणवान्तसारे । सत्त्वं चिदद्वयमखण्डमनादिसिद्ध ध्यायेत्ततः प्रणवलक्ष्यमशेषदर्शी ॥ ३१ ।। एवं विचारकुशलः प्रणयं विविव्य सव्याहृतं त्रिपदमागममौलिमलम् । ध्यायेत्तदक्षरगतं परमार्थवस्तु स्वाराज्यलाभहितमेकमनन्यमाद्यम् ।। ३२ ॥ ब्रह्मैव भूप्रभृतिरूपमवाप्य विश्व- माविश्य सर्वकलया यमयस्यशेषम् । प्रत्यक्तयान्तरगतं सकलात्मवृत्तीः संवोदयत्यभिमुखं भजनानुरूपम् ॥ ३२॥ स्थियार्कमण्डल उदारगुणाभिरामं नौव सर्वमतिवृत्तिविभासक्त्यात् । स्तुत्यं गिरा श्रुतिशिरोभिमतं धिया तह ध्येय स्वधामपरमार्थमुखात्मकत्यात् ॥ ३५॥ २६ ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे तत्त्वं पदार्थवपुप्रा विदितं श्रुतौ य- त्तस्यादिर्म निरामसूप्रथमे पवे स्यात् । सस्यैव विश्वजनकत्वमुदाजहार । मायाविनः सवितुरित्यपरेण सत्र ॥ ३५ ॥ विश्वात्मना स्फुरति यद्यपि योधतः प्राय तत्वं तथापि निजमावगतं महिम्ना। स्पेनोदित सकलमाथिकवस्तुमिस्त माति स्वय सकलविश्वगत यथार्कः । ३६ ॥ श्रेष्ठं महापदमल परम पविध स्वज्योतिरायमखण्डसुखैकरूपम् । वेदान्तवेद्यमखिलेश्वरवर्णनीर्य ध्येयं तदेव परमार्थपद मुमुक्षोः ॥ ३७॥ तार्तीयमागमजनैरपि तनुरीये सत्वं पदे विदितमेकमशेपसारम् । पातं सयोरपि गतं न विभेदमाप शेयं मुमुक्षुभिरखण्डपद प्रयत्नात् ॥३८॥ राहो शिरस्त्विति भिदेव न वस्तुतोऽस्ति स्वोतिपः सवितुरत्र भिदाणुमात्रम् । यज्ज्योतिपा सकलविश्वमिदं विभाति प्रत्यङ्माइस्तदजड़ श्रुतिमौलिगम्यम् ॥ ३९ ॥ ब्रह्मादय. सुरगणा जगदीश्वराये यस्य धाम कलयेक्षणतो षभूवुः । देवा स्वभानवपुप, किमुवाच्यमस्य देवत्वमद्भुतपदस्य चिदद्वयस्य ॥ ४० ॥ तज्ज्योतिरेव मुनसा पचसा धिया च ध्येयं सदैव सवितु सकलेश्वरत्वात् । दृश्य विहाय सकळ ब्रम्मलजम्मा ज्नेय तदेव सतत फिल कीर्तनीयम् ॥ ४ ॥ यः प्रत्यगात्मवपुणखिलबुद्धिवृत्तीः स्वोतिपे रपति सर्वस्लेश्वरत्वात् ।

·१ - M शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ । पाराधितो निजसुखात्मपदाममुख्य यो नो धियो नयति तं शरणं व्रजामः ॥ ४२ ॥ यज्योतिरस्ति मिहिरे सकलावमासं तज्ज्योतिरेव परमात्मपदामियम् । दक्षेक्षिणि स्वयमखण्डसुखैकोम प्रख्यातमागमशिरो जनमीपदेषु ॥ ४३ ॥ यज्योतिरीक्षणकटाक्षलवैकसिद्धं । ब्रह्मादिविश्वमखिलं सचंगचर स्यात् । तज्ज्योतिरान्तरहृदा परमादरेण ध्येयं विचार्यमथ पेद्यमखण्डतत्त्वम् ॥ ४॥ एवं मुनेईदयमत्र विचारणीयं स्याज्जापकप्रकरणेऽतिरहस्यगीते। सारेप्सुना सकलशास्त्रारहस्यमेवं स्वराज्यसिद्धय उदारधियेक्षणीयम् ॥ ४५ ॥ निष्काममक्तिफलमक्षयमोक्षमाहुः स्तदर्शित अयमबैकनिविष्टबुद्धेः। यद्रोहशून्यमचिरेण सदेष सिद्धये- स्फर्मापि जापककथासु विशेष उक्तः ॥ ४६॥ मन्त्राक्षरैनिखिलकर्मसमाप्तिरुक्ता- मन्त्रार्थचिन्तनमुपासनमत्र सिम्येत् । मन्त्राशयेन परमार्थपदैक्ययोध- रैविध्यम विशदनिगमप्रसूती ।.४७ ॥ योगातितो जपवतामजरामरत्व' स्वेच्छातनुत्यनमक्षयलोकयानम् । कैवल्यमित्यतिफलं गदित कामात, फामात्तु लौक्फिफल निरयाभिधानम् ॥ ४८ ॥ माश्यायिकामुखत आगमसूजन घश्या भवन्ति यममृत्युमुखा हि देवा । सत्यं परं सपदि तारयतीत्यवादि सत्यादिक अपवतादि च रमणीयम् ॥४१॥ - ·| २०२ -- सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे सात्वापि शासहृदयं सकलं ययाव- पशाववोधनकृते सुजना यतन्ते । आरोप्य घोघविमलेऽपि निजात्मवस्तु न्यज्ञानमित्यवददिन्द्रगुरूक्तितोऽसौ । ५० ॥ शिप्यो गुरुर्मनुरभूनिगमोपदेष्टा यत्रात्मबोध इति योधकृते जनानाम् । माहात्म्यमाह परमात्मपदैकनिष्ठा- सिद्धयै यथा त्रिविधतापविलापहेतु ॥ ५१ ॥ दुःखं सुखं विषय त्यजतीशनिष्ठो नान्यो यतो जगति कर्मफलं द्वय तत् । विद्याकृते भगवतो न परं सुखं स्यात् सा कृष्णमक्तिविमुखस्य कुतोऽस्ति जन्तोः ॥५२॥ यापत्तनुद्रयमतिर्जन एप ताव स्यात्कर्मपाशसित आन्ध्यनिवद्धचक्षुः । स्याच्चेद्धरेः करुणया भगवत्प्रबोधो वैराग्यमक्तियुत आशु विमुच्यतेऽसौ ॥ ५२॥ ग्रीव सर्वमिति पोधजनिर्यथास्या- दालोचनीयमतियत्नत आदरेण । भूतानि भौतिकगणांश्च तथात्मतत्त्वं सम्यग्वियिच्य गुरुशास्त्रनयेकयुद्धया ॥ ५३॥ अन्तर्षहिर्भगवतो विशद स्वरूप दृग्दृश्यभावमपहाय सुसूक्ष्मबुद्धया। पश्येदखण्डपदमद्वयसौख्यमेत स्वायम्मुवोक्तित इहावददात्मसिद्ध्यै ॥ ५४॥ तत्त्वं हरिनंच ततः परमस्ति किंचिद् ध्येयोW एप निजभागवतश्च पेद्यः। सदात्तरिनिरपि दमिर समि रित्याह भीष्म इह धर्मसुतं प्रतीष्टम् ॥ ५॥ श्रीकृष्ण एव परमार्थपदं नचान्य त्तज्डास्त एव जगतामिह कीर्तनीयाः।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ ।
२०३
।
सध्यानत. परममङ्गलमम्ति पुंसां
तज्ज्ञानमेव परमार्थपदैकलाभः ॥ ५६ ॥
तस्यावतारचरितानि सुमङ्गलानि
1, ध्येयानि सर्वमुनिभिनिखिलैः सुरैश्च ।
घेद्यं परं पुरुषभूपणमन्तरेन
ध्यायेरै गुरुमुखाच्छुतमादरेण ॥ ५७ ॥
विश्वोद्भवस्थितिलया यत आगमाश्च
स्युईतुरस्ति पुरुपप्रकृतिप्रवृत्तः ।
यो भुतभौतिकगणान्विनियुक्त आरा.
यो वेद्य आगमविदामृत एप कृष्णः॥५८ ॥
पैमुख्यमेव निखिलार्तिनिदानमस्य
भोगार्थिनोऽपि मनुजस्य यदीयमाहुः।
यस्याववोध उदितोऽखिलकर्मजालं
सन्देहमूलमपि हन्ति स एप कृष्णः ॥ ५९॥
यस्य प्रसादलव आशु तनोति देवी
पुसोऽस्य संपदमनन्तसुखं च सद्यः ।
तृष्ण्यमेति गुणजालमपोह्य दुरा-
धद्दीक्षितोपमधिराज्जन एप कृष्णः ॥ ६ ॥
यन्माययावृतधियो न विदन्ति तत्त्वं
स्वीयं जना गुणमयैरपि मोहिता ये।
भावस्त एय यदनुग्रहतस्तरन्ति
ज्ञात्वा पर पदनिहाक्षिग एप कृष्णः ॥१॥
कामादिजालमपहाय नियम्य सर्व
सर्वेन्द्रियादिगणमात्मविचारणेन ।
बुद्ध्यात्मतत्त्वमपवर्गमुपैति धीरो
यत्पादपद्मनिरतो जन एप एष्णः ॥ ५९॥
शुद्धिविवेकविरतिप्रशमादयश्च
स्वाभाविकी रतिरशेषगुरौ मुकुन्दै।
योगः परात्मधिपणाविमलस्यमायो
होते भवन्ति यदनुप्रइत स कृष्ण ॥६॥

·२०४ ॥ . 17 T 11 सटीकमहाभारततात्पर्यमका यस्येक्षणं मंगवतो विनिहत्यविधा- मैश्वर्यमप्यखिलमेत्य न घालयेत! स्वप्नाभमप्यपगतं जगदाशु माति। यक्तियुक्तमनोऽक्षिग एप कृष्णः ६१ ॥ पक्षानजं जगदिदं विलयं प्रयाति देहत्रय विलयमेति यतः प्रतीचः। स्वच्छं विमुक्तिपदमेति पदधिमक्या त सर्वभूतहृदयं हरिमानतोऽस्मि ।। ६२॥ पाचो न यत्र मनसा सह सविशन्ति नान्येन्द्रियाणि नच सूर्यशशाङ्कमासः । सर्वावधिः परमतत्त्वमशेषसारः श्रीकृष्णा एव शरणं सुमनोभिरामः ।। ६३ ।। एवं मुनिहरिपदं विशदं मुमुक्षोः सम्यग् हिताय निजगाद दयाईचेताः। वार्णयतत्त्वकथने कुरुवर्यभीम-- संवादतोऽत्र हरिणेरित एवं साक्षात् ॥ ६४ ॥ घेदान्तबाह्यमतजालमयो ह्यविद्वा- न्चेदान्तसिद्धपरमार्थपदं विचार्य। बुद्धयति मोअमिह नेंतरथा पथधि द्वैदेहपञ्चशिखयादत एवमा॥ ६५ ॥ दान्तो य इन्द्रियदमाच्छुतशीलपान स्या- संतुष्ट भाषगुणैः सहधारमविन्ध । सर्वेषणोज्झित उदारगुणाभिरामो लोके सुखीति मुनिराह पुनयेन ॥ १६ ॥ प्रहलादशक्रवचमेषु चराचरस्था- वश्यं भवेत्रियतिरीश्वरनिर्मिता या। सये मृपा जगदितीष्टमवेक्ष्य बुद्धया जीवन्मुखीति मततं मुनिराह सारम् ॥ ६७॥ न स्थायिता जगति यस्यचिदस्ति सर्व माद्यन्तनिखिलसारमखण्डमेकम् ।

·२०५
शान्तिपर्वतात्पर्मप्रकाशः-१२ ।
ब्रह्मैव तच्च निजरूपमितीह बुद्ध्या
लोके सुखीति घलशकगिराह सारम् ॥ ६८॥
ऐश्वर्यदर्पशमनाय जगाद वृत्तं
॥ व्यासो पलेरिह तथा सकलापि सम्पत् ।
न स्थायिमी सुकृतजापि विपर्ययेण
प्रस्तेति भावमपि लोकहिते प्रवृत्तः ॥ ६९ ॥
शोको विपर्ययधियाहमिति प्रयुक्तः
। सर्वोप्यनर्थ उदरैकनिविष्टबुद्धेः ।
मूढस्य सोऽपि विलय परमार्थतत्य-
ज्ञानात्प्रयाति भगवद्रतिनिष्ठबुद्धेः ॥ ७० ॥
एको हरिजगति नास्ति परी द्वितीयः
शास्ता स एव जगतां सुहृदात्मनाथः।
हात्वेति सर्वमपहाय विमुक्तशोकः
स्यादित्युवाच नमुचीन्द्रवचोमिपेण ॥ ७१ ॥
देवास्तथासुरगणा नृवरा असख्या
। ऐश्वर्यमाप्य जगतीहगता विनाशम् ।
आपद्गतोऽपि धृतिमेव समाश्रयेते.
त्याहाशय पलिसुरेन्द्रवचस्सु भूयः ।। ६२॥
यत्रास्तिशीलमथ सत्यमदम्भधर्मो-
हीरार्जव तप उदारजनैश्च योगः।
तत्र श्रियो निवसनं धृतिसन्नतिही
श्रद्धाक्षमाविजितिकीर्तिभिरेव साकम् ॥ ७३ ॥
साम्य गता विविधभावनियोजिता ये
ब्रह्माद्वय निजमहिम्नि सदा प्रतिष्ठम् ।
विशाय विश्वमनृतं च सुखामृताधौ
सग्नाः सदात इति देवलयोगियोगे ।। ७४ ॥
वैराग्यमक्तिीनजतत्वीधयः प्रशान्तिः
क्षात्तिर्दया च समता विमला च घाणी।
नाइकृतिश्च सुगुणा निवसन्ति यस्मि-
नेते स पूज्य इति नारदकीर्तिभावः ॥ ७॥

·२०६ । T 1 . सटीकमहाभारततात्पर्यमकाये। स्टेः पुरा परमतत्त्वमग्नण्डमेकं 1: ' ह्यासीन चापरमिति श्रुतिरेवमाह । तस्माजगत्प्रकृतिहेतुमुखेन जातं । सर्व महत्प्रमुखमत्र विचित्ररूपम् ।। ७६ ॥ दुईयमस्ति परमात्मपदं यतस्त- नानाविवादविमतं मनसाप्यगम्यम् । पादान्धकारमपहत्य विविच्य सम्यक्- को वेद कृष्णकरुणालवमन्तरेण ।। ७७ ।। यस्मिन्निदं प्रलयमेति लये विचित्रं व्योमानिलानलजलावनिभूतजातम् । यच्छिध्यते विमलमद्वयतत्वमेकं शान्तं तदेव निगमान्तगिरैकवेद्यम् ॥ ७८ ॥ घेदानधीत्य विधिनाखिलकर्मयश, दानादिकं विहितमाश्रमवर्णरीत्या । सम्पाद्य सत्त्वविमलेन चिदात्मतत्त्वं विज्ञाय सर्वकरणाद्विरमेद्विपश्चित् ।। ५२॥ काल दुरत्ययमवेश्य निरस्य कामं भक्ति विधाय विमलां हरिपादपझे। घोरां हि संसृतिमिमां निजपौरुषेण सम्यग् धिया तरति धीर इहैव सद्यः॥ ८॥ चित्तेन्द्रियाणि विनियम्य पहिर्मुखानि योगेन दैशिकगिरा प्रविविच्य तत्त्वम् । पश्यनिरन्तरधियादरतो विपश्चि तेनैव संसृतिमिमा तरतीशभक्तः॥४॥ लम्वा नदेवमजरं प्रवरं द्विजाते स्तत्रापि वेदपथनिष्ठतया स्थितिर्या । प्रहाद्वये सुखधने मनसोचला सा स्यादुसमा गतिरशेषभयापहृत्यै ।। ८२ ॥ त्यक्त्वा विवादमखिलं सकलं कमारात् कर्मार्जितं फलमशेषमवेक्ष्य बुद्धया ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ ।
२०७
हाने यतेत निगमान्तविचारशील:
स्वोद्धारमेव पुरुषार्धवलेन कुर्यात् ।। ८३ ॥
भूतानि भौतिकगुणांश्च शरीरनिष्ठान्
। बुध्वात्मतत्त्वमखिलशमितो विविच्य।
बुद्धयादिसाभिणमशेषधियां धिरामे
दृष्ट्वैव तन्मयतया नितरां स तिष्ठेत् ।। ८४ ॥
यावन्न तत्त्वमतिरुज्ज्वलतामुपैति
तावच्छ्येद्विमलयोगमपेतकामम् ।
वैराग्यतोऽभ्यसन्तश्च मनो नियुज्यात्
'प्रत्यक्सुख्ने सततमिन्द्रियनिमहेण ॥ ८ ॥
शानन कर्म न समुच्चयमेति जातु
मो योगपद्यमनयोः फलतो विरोधात् ।
शानेन मुक्तिमितरेण तथैव बन्धं
माप्नोति ना तत इदं विपमं वयं स्यात् ।। ८६ ॥
निष्कामकर्म यदपि श्रुतिसंमतं स्या
ज्शाने तथापि न समुच्चितमेकदा तत् ।
पूर्व विशुद्धिकृदिदं न पुनर्विबोधे
सिद्धेऽधया सह तयोः करणे विरोधात् ।। ८७ ।
यावत्स्वतस्त्यजति नो विषयस्पृहां स्वा
तावस्वधर्ममुचितं नितरां श्रयेत ।
प्रारूढयोग इतरनिजकर्मजालं
त्यक्त्वा श्रयेच्छ्रमसमन्यित श्रात्मयोगम् ॥ ८८ ॥
श्राद्याश्रमेऽपि निवसन्गुरुभक्तियुक्तः
स्वाध्यायतत्पर उदारगुणेश्वरस्य।
भक्ति चरन्नपदन्युवतीसमाज
मागं नयेत्प्रथममायुप प्रा विशुद्धः॥ ८९॥
धर्म चरान्विपयभोगत माविरक्त
स्तिष्छेद गृहे हरिपदाम्बुजभक्तियुक्तः ।
यायन शुद्धिरुदिता मनसोऽस्य साथ
दायुर्द्रितीयमीप भागमिह व्यतीयात् ॥ ९ ॥

·CC सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे त्यक्त्वा गृह वनमितो निजधर्मनिष्ठो घेदोक्तमाचरति चित्तविशुद्धयेऽद्धा। आपद्गतोऽपि न विमुञ्चति धर्मनिष्ठां भोग स्पृहां तृणवदाशु परित्यजेद्वै ॥२१॥ प्राप्यात्मशुद्धिमथ शास्त्रविचारधीरे- रालोचनीयमखिलं जडमाशु जह्यात् । पाभ्यं विचार्य परमात्मनिविष्टबुद्धिः शान्तः स्वयं परमेदपि कृत्यजालान् ।। ९२ ।। यावस्थिति परमतत्वपदे मुमुक्षु- वृत्तीद्धयोधदृढतो न लमेत तावत् । योगेन सांस्यप्रयतो मनसः स्ववृत्ती. रायम्य तत्परधिया सततं यतेत ॥१३॥ मायागुणेविरचितं जडमाविरिञ्च्यं विश्वं हि भौतिकमशेषभिदा समेतम् । पोधेन सर्वमपघाध्य चिदद्वयेडा. निष्ठामियात् मपदि सांस्यविचारणेन ॥ ९४ ॥ बुद्धिर्बहिर्गुणमयी विविध प्रपञ्च मायामयं सृजति देहगता तथात । नानाति चितियुतानिशमाशुधत्ते तस्मादिमा परपदे निनयेद्विपश्चित् ॥ ९५॥ एकाग्न्यमेव परम तप इन्द्रियाणां बुद्धया सहेह निगमान्तगिरा विचारे। तेनैव यान्ति परमं पदमाशु धीरा स्तीतिदुस्तरमयार्णवमार्जवेन ॥ ९ ॥ न ब्राह्मणत्यमुपयाति जन. श्रुतीनां स्वाधायतो न जपयशमु. प्रयत्नै । ज्ञानेन लभ्यत इंद परमार्थतपय निष्टन चानुभवतो विपरीतमन्यत् ॥ ९७ ॥ आमोक्षमेति विल्यं न मनोऽस्य लिङ्ग मत्त्व विशुद्ध उपलभ्यत पात्मतत्वम् ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२।
२००
ग्रौक्यमेव विदितं दृढवधियोगा
साम्राज्यमानयति मोक्षपद प्रबुद्धम् ॥ १८ ॥
प्रशानमूलमिह कामत विपश्चि
च्छित्वा शरीरपुरमिन्द्रियपौरमन्तः ।
जीवं प्रभु हृदयापकमाशु बुध्वा
। प्रारब्धमद्वयपदं सुखमेति मोक्षम् ॥ ९९ ॥
भूतानि भौतिकगणा धिषणामुखाश्च
प्रिझैव तन्निजयपुर्विदितं तदेतत् ।
मोक्षं नयेदिति शुकं सति शासनेन
व्यालो जगाद सकलार्तिमयापहत्यै ॥१०॥
मृत्युः प्रमादजनितो भ्रमतोऽस्य जन्तो
रत्यन्तविस्मृतिरिय वपुपि स्थविछ ।
कामादिदोषनिवहे सति नान्यथास्या
दन्तस्त्वितीह मुनिराह कमृत्युवादे ॥१०१ ।।
भूताभय विगतरागतिश्च शान्तिः
शान्तिस्तपो हरिपदस्मृतिरानृशंस्यम् ।
दानं दमः श्रुतिपथे रतिरार्जव स्या
धर्मों वरी वदति निश्चयमन्त्र धर्म ॥२॥
कृत्वामयं परमसिद्धिमितोडण्डजेभ्यो.
विगैर्न गर्व इह कार्य उदारधर्म ।
श्रेयान् स्वधर्म इति जाजलिवैश्यवादे
मोक्षप्रदात्ममतिरद्वय एवमाह ॥ ३ ॥
निष्कामधर्म इ शाखमतः पुमयों
हिंसा न कुचिदुदारधिया मता स्यात् ।
जीयन्मृतो मृतिपद हापवायेमिष्ट
श्रुत्यार्जव निजपथेन तथाह तत्र ॥ ४k
येषां न काम्यमपवर्गमृतेऽस्ति किंचि
सानात्मबुद्धिपि भोगगता स्पृहा नो।
तृप्तास्त एर परमार्थमुखकलाभाद
बदात्मयोधमहसेति पुनर्जगाद ॥५॥

·२१० सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश घेदोऽतिगूढगतिरीश्वरतत्त्वनिष्ठ स्तत्तत्वमीश्वरकृपालवमन्तरेण । कश्चिन्न वेद तत ईश्वरपादमूलं नित्यं भजेजुमतिर्मुनिरेवमाह ॥ ६॥ कुर्यान्न कर्म सहसा पदमापदांत. स्कुर्याद्विमृश्य सकलं सुधिया विपश्चित् । गदापराध इतरस्य तथात्मरागे पापादिकऽथ चिरकारिकथा प्रशस्ता॥ ७ ॥ सत्यं वदन्न जनहिसनहेतुमेप धर्मोऽतिदुर्गमपधो निगमैकवेद्यः । सद्भिर्विचार्य सकलं श्रुतिसारविद्भिः कार्य हि सत्यवत प्राह सुधीभिरेवम् ॥ ८॥ धर्मः कृतः फलति सर्व उदारबुद्धद्या गार्हस्थ्य एव यतिनाश्रीमणाजवेन । भद्रोह एव तदपीश्वरतत्त्वनिष्ठां संप्रापयत्यचिरतोऽस्य न हिंसयोक्तः ॥९॥ साग्नवृत्तिपर आत्मधियेन्द्रियाणि संयम्य मानसगतीरचला विधाय । यत्प्रयाति परमात्मपदं मुखेन ने प्रवृत्तिनिरतो पहिरर्थभावः ॥ १०॥ तस्मात्यजेत्सकलकर्म बहिर्मुखं यत् संश्रित्य दैशिकमुदारगुणं मुमुक्षुः । संतोपवान् परमतत्त्वमवेक्ष्य मोक्ष यातीति गोकपिलवाद उयाच भायम् ॥ ११ ॥ सम्यग्विवेकविरतिप्रमुखैकहेतु निष्कामधर्म उदितो भगवत्प्रियत्वात् । कामार्थयो परिणतेरतितुच्छभावा निन्द्यत्वमाह जलदद्विजयोः प्रसङ्गे ॥ १२ ॥ हिंसोज्झितः क्रतुरिईश्वरतुष्टये स्यात् श्यामाकशाकहविषापि कृतो मुमुक्षोः।

·२१९
.
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
हिंसान्वितोऽध्वर इतोऽपि विगर्हितः स्या-
स्वर्गादितुच्छफलदो मुनिना प्रसङ्गात् ॥१३॥
कामात्कृत्तो जडधियोऽपि सुधर्म ईप
पापादिना निरयहतुरथैकवृद्धया।
तस्मादकामत उदारधियैव कुर्या
द्धर्म जनो हरिरतिप्रदमित्युवाच ॥ १४ ॥
धर्मण चित्तविमलत्वमुपेत्य धीमा
' वैराग्ययोगधृतिशान्तिगुणान्वितः सन् ।
देहेन्द्रियादि विनियम्य चिदात्मतत्त्वं
सम्यग्विचार्य हरितवधियति मुक्तिम् ॥ १५ ॥
पाहान् पदार्थनिचयानवबुध्य बुद्धया
दानान्तरानपि मृपा तमसः समुत्थान् ।
शानेन तत्त्वमवलोक्य परात्मनोर्य-
स्तिष्ठेच्चिदद्यपदे स च मुच्यतेऽतः ॥ १६॥
तृष्णाममस्वरहितो श्रुतमात्मबोधं
तेनैव धन्धमपहत्य विभुक्तिमीयात् ।
इत्याह साधनगणेऽमितनारदोक्ती
वैदेहमाण्डवगिरा मुनिरत्र भावम् ॥१७॥
मृत्यु प्रतिक्षणमेवक्ष्य निरस्य सर्व
मायामयं ममतया च गृहीतमिष्टम् ।
सद्यो विचार्य परमार्थपदं विमुक्ता
स्थादित्युवाच मुनिपुत्रकथाप्रसङ्गे ॥१८॥
अध्यात्मतत्त्वनिरतो विषयवसक्तो
द्वन्द्वरस्वल्पमतिरीश्वरभक्तिनिष्ठः।
स्वाचार आत्मसुख प्रारमरतिषिपश्चि.
जीवन्विमुक्त इति हारितगीतभायः ॥ १९ ॥
स्थायित्वमस्ति नच कस्यचिदा तस्मा.
खीरो मुकुन्दपदपद्मरतिप्रसक्तः।
विस्मृत्य नश्वरमिदं जगदात्मतत्व
वीषयात्र तिष्ठति सदेत्यवदन्मुनीन्द्रः ॥ २०॥

·२१२ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे. : विष्णुर्जगत्सृजति पाति निहन्त्यलिप्ता, मायावशेऽस्य सततं तत एप सेव्यः । एनं भजेत्स च पुमर्थमियादनन्य भक्तिईरावसुलभास्य कृपामृते नुः ।। २१ ।। स्वाध्यायसंयमतपोनिजधर्मतीर्थ.. दाननतादिकरणं फलमन्तरा चेत् । जन्तोमवेद पहुपु जन्मसु तर्हि विष्णो. भक्तजनिः सकलमाधनसिद्धिरेपा ॥ २२ ।। सा चंद् दृढा सुकृतपुजवतो जनस्य स्यात्तर्हि जन्म घरमं भयमुक्तिदं स्यात् । शाम विरागयुतमद्वयतत्त्वनिष्ठं सिद्धं स्वयं हरिपदाम्बुजभक्तियोगात् ।। २३ ।। सत्त्वरजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्त द्वैचित्र्यतो जनिमतां बहवः स्वभावाः। प्राया भवन्ति जनिमृत्युभयैकभाजः केचिद्भवन्ति निजधर्मपरा जगत्याम् ॥ २४ ॥ प्रशानजन्यविषयोग्यधियोऽप्यनन्ताः कर्माण्यनन्तगुणितानि तथैव कामाः। वैचिश्यतः प्रकृतिकार्यगुणाम्बुराशे रानन्त्यमेति भव एव दुरत्ययत्वात् ।।२५।। तत्रापि केचन मुमुक्षव मापवर्य भक्ति चरन्ति हरिदैशिकपादयुग्मे । तत्रापि भक्तिरसिका विरला महान्त स्तीर्णाः स्वयं भवभयाम्बुनिधेः सुखेन ।। २६ ॥ प्राप्यापदं जगति सम्पदमैश्वरी वा नो यान्ति खेदमथ हर्षमुदारनिष्ठाः ।। इत्याह वृत्रचारितेन मुकुन्दभक्ति- स्वराज्यलाभमुखतो मुनिरन भावम् ॥ २७ ॥ श्रीकृष्ण एव परमार्थपदं नचान्य द्विश्वोद्भवस्थितिलयास्तत एव सन्ति ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ । । विश्व स एव नच विश्वमितो विभिन्न । प्राहेति भीप्ममुखतो मुनिरत्र भावम् ॥ २८ ॥ अर्थी न पश्यति पुमान् वृजिनं हि घोरं घोरापद लभत आशु चरंश्च पापम् ।' पापेन योजयति भूमिजलाग्निमुख्या न्देयानपीति मुनिनेन्द्रकृतावदर्शि ॥ २९ ॥ धर्म चरञ्जगति नायकतामवाप्य मान्योऽपि नश्यति हरे कृतहेलनोऽः। स्वल्पेन तुष्यति हर स्तवनादिनापि तुष्टो पदाति निजसाम्यमुदारसंव्यः॥ ३० ॥ सम्यक् स्तुतिभंगवतोऽखिलपापहन्त्री तत्रैव शास्त्रहृदयं विदुषां विचारात् । तेनैव सर्यपुरुषार्थमुपैति विद्वा- नित्याह दक्षमखलोपकथाप्रसङ्गे ॥ ३१ ॥ यस्येश्वरोऽपि परितुष्यति भक्तिवश्यो येत्त्यात्मतवमतिरिक्तमशेषतोऽमो। भूतानि भौतिक्गुणांश्च विविच्य बुद्धया सारं विशुद्धमिति भाव इतः परस्मिन् ॥ ३२॥ ज्ञात्वात्मतत्त्यमखिलस्य च तस्वमन्त निष्ठामवाप्य विचरन्ति स्वयं कृतार्थाः । कुत्रापि नैव विकृति सुधियो भजन्ते स्वस्थाः सदेति मुनिराह समङ्गवाक्यैः ॥ ३३ ॥ सन्तोषसान्तिनिजतत्त्वधियो गुणा ये शास्त्रे मताः परपुमर्थफलावसानाः। तैर्युक्त एव भुवि साधुरसौ चिमुक्तः शान्तः सुखीत्यपि च नारदगालवोक्तौ ॥३४॥ पुत्रादिसङ्गमतितुच्छमनर्थहेतु च्छित्वा चरद्विरतिमान् श्रुतिसारविशः। त्यक्त्वाल्पमारमखिलं जगदेव युद्धथा ब्रह्माश्रयेसगरतायविचाररीत्या ॥ ३५॥ - ·२१४ सटीकमहाभारततारपर्यनकाशे सङ्गेन याति नरकं न दिवं प्रयाति सङ्गोऽस्त्यनर्थनिवहाद आविरिश्च्यम् । सर्व मृति सुधियात्मपदं विमृश्य धीरः सुखीति दितिसूनुगुरुप्रसते ।। ३६ ॥ हन्तुं न शक्य उशना अपि शम्भुना यो- . जीर्णो न रुद्रजठरऽपि जगजनन्याः। पुत्रत्वमेत्य निजयोगवलेन सोऽपि नोधं गतः किमु न समजदोपतोऽन्यः ॥३७॥ सर्वत्र सङ्गमपहाय चरेत्स्वधर्म धर्मा महाप्लव इहार्णवतारणे नुः । निष्काम एव स च कृष्णपदारविन्द भक्त्यैकहतुरखिलाघधिनाशकत्वात् ॥ ३८ ॥ योगेन कर्म विनिहन्तुमशेपमिच्छे- द्योगो मनोनियमनेन न चान्यथा स्यात् । तच्छास्त्रतत्त्वसुविचारणया गुरुक्त्या सा कृष्णभक्तिनिरतस्य सतां समाजात् ॥ ३९॥ श्रेयश्चरेत्स्वयमसौ निजपौरुपेण नान्यो जनं ह्यपकरोति विचार्य्यमेवम् । सूर्येन्दुशक्रगुरुशुक्रमुखा महान्तः प्राप्ता महत्त्वमितरेऽपि तथात्मयत्न ॥४०॥ दानं तपोऽध्ययनमार्जवतः कृतानि कर्माणि सन्ति फलवन्ति सतां प्रसन्नात् । शीलं दमः शम उदारमतिः क्षमाद्याः सर्व गुणाः मुविमलाः खलु जैम्यहीने ॥४१॥ त्यक्त्वा ममत्वमखिलेषु जडेषु धीमान् फुर्यात्क्षय. परपुमर्थकृते मुमुक्षुः । तादात्सम सुतपूसाकार पा पुम्? श्रेयस्तपो वदति शास्त्रमतश्चरेत्तत् ॥ ४२ ॥ माहात्म्यमस्ति तपसो नतु जातिनिष्ठ होना महत्वमपि यान्ति तपाप्रसादात् ।

·२१५
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
पैराग्यभक्तिनिजतत्त्वधियां तपः स्या-
खेतुस्ततस्तप उदारधिया चरित्वा ॥ ४२ ॥
स्वीयं न किञ्चिदपि सर्वमितोऽप्यसारं
त्यक्त्वाश्रयेद्धरिपदं निजमावबुद्धया ।
मृत्यु प्रतिक्षणमवेक्ष्य तनुं मसन्तं
कुर्यात्पराशरगिरा स्वहित मनुष्यः ॥ ४३ ।।
संयम्य वाक्तनुमनांसि विचार्य सत्या
वाचं वदेनतु जनावमति प्रकुर्यात् ।
मोघं त्यजेत्सकलशास्त्ररहस्यमेतद्
ब्रह्मैक्यमीक्षत इहैव स मुक्तिमीयात् ॥ ४४ ॥
दक्षो विचारण उदारगुणो विरागो
भक्तो हरी श्रुतिपथेन विविक्तधर्मा।
शान्तः सतां प्रियतमो हरिभक्ति भाजां
नित्यं स मुक्त इति हंसवचस्सु भाव ॥४५॥
सम्यग्यिचारणमृते नच तत्त्वशुद्धि-
नैकापनामपि विना मव एति शान्तिम् ।
साख्यं च योग उभयं पुरुषार्थसिद्धी
संयुक्तमित्यपि जगौ कुरुवर्यवादे । ४६ ॥
तत्रापि सांख्यमतमुत्तममेतदेव
संश्रित्य याह्यमखिलं जगदान्तरं च ।
तुच्छं विधार्य परमार्थपद म्वमन्तः
साक्षात्करोति परमद्वयमेव विद्वान् ॥ ४७ ॥
माया न यत्र गुणजालमयी तदीय
कार्य न किञ्चिदपि शान्तमनन्यदेकम् ।
वाचामगोचरतया मनसाप्यचिन्न्यं
तद्ब्रह्म सांख्यमवयोधयतीति तत्त्वम् ॥४८॥
दृश्याद्विविध्य सकलं क्षरमक्षरं त-
चिन्मात्रमद्वयमसङ्गमशेषसारम् ।
पश्येत्ततो न पुनरेति पुमान् क्षरेण
दृश्येन संगमपि शान्तिमुपैति मुक्तिम् ॥ १९॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे मायां विचित्रमरणि प्रकृति विशाला सत्य रजस्तम इतीरितभेदगर्भाम् । सम्मारमक्षयमनाकृतिमाविचार्य तत्वं पुमांसमुपलभ्य विमुक्तिमेति ॥ ५॥ यावद्वियेकजधिया पुरुष विशुद्ध वेदान्तवेद्यममृतं जडसाक्षिणं स्वम् । बालोच्य सर्वजनी प्रकृति न वेत्ति तावन्न लिङ्गमपि नश्यति सर्वदुःखम् ॥ ५९॥ नानाविकारपरिणामययाँ विचित्रां यो वेत्ति तद्गुणविलक्षण आत्ममायाम् । साक्षी स एव पुरुषः प्रकृत्तेरसो शात्या तमेव भवमृत्युभयक्षय' स्यात् ।। ५२ ।। सांख्येन तत्त्वमेवबुद्धय समाहितः सन् यांगन तत्र विनियम्य हदिन्द्रियाणि । पश्येच्चिदद्वयमसङ्गमनादिसिद्ध दृश्य पाह्य सकलं प्रकृतेविकारम् ॥ ५३॥ कायं चिदद्यसुखः पुरुषो विशुद्धः केयं विकारजननी प्रकृतिर्जडा स्यात् । अत्यन्तभेदमनयोरपि वीक्ष्य बुद्ध्या- सन कथं पुनरुपैत्यनया पुमान्सः ॥ ५४॥ एव विचार्य पुरुष प्रकृतः परं तं तां वीक्ष्य नित्यमनृतां प्रकृति निवृत्ताम् । साक्षाद्विमुक्तिपदमेति पुमान्प्रबुद्धः प्रोक्तं यसिष्ठमुनिना जनकं प्रतीत्यम् ॥ ५५॥ यावन्न धर्मजविशुद्धिरिहाम्ति बुद्ध स्तावन्न सांस्यमतिरप्रतिबन्धशून्या। जायेत पुम इत आशु चरत्स्वधर्म निष्काममय जनक प्रति गीतमेवम ॥५६॥ शात्या विचार्य विकृति प्रकृति विपश्चित् तत्त्वं चिदद्यममङ्गमपाध्यमन्तः ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२।
२१७
-
देहत्रयोज्झितमतिर्विलस्वभावः
शान्यालये सुखपदे सतत स्थितः स्यात् ।। ५७ ॥
फर्मास्ति नश्वरफलं त्रिविधं कृतं तत्
त्यक्वा विरक्तमतिरात्मपदं विवित्सुः।
मोक्षं सुख परामर्थमवेक्ष्य बुद्धया-
नित्यं श्रयंत गुणगौणभिदा विहाय ॥ ५८॥
जातं विनश्यति जगाप्रलये समूल
ब्रह्मैव शिप्यत इति श्रुतिराह मारम् ।
ग्रह्मैव समित आत्मपद विचार्य
स्थेयं समुज्झितजगन्मतिरात्मतत्त्वे ॥५९ ॥
अध्यात्मतत्त्वमवधाऱ्या विविच्य सर्व
मायाकृतं त्रिविधमान्तरबाह्यभेदम् ।
गौणान गुणाश्च बहुधा विकृति प्रयातान
सत्त्वादिकांस्त्यजति तिष्ठति चित्स्वरूपे ॥६॥
दृश्यात्मना परिणति प्रकृतिर्गता या-
नादिजो गुणमयी पुरुपेकभास्या ।
तां नित्यवाधितगुणामपयाध्यविद्वां
श्चैतन्यमेकमवधार्य विमुक्तिमेति ॥६१ ॥
अध्यस्य चिन्मयपदे प्रकृतेर्विकारान्
देहेन्द्रियासुधिषणाप्रमुखान्प्रमादी ।
तद्धर्मतो व्रजति संसृतिमाध्यमलां
मुक्तोऽपि षद्ध इव यः स च शोधनीयः ॥ १२॥
देहेन्द्रियासुधिषणायमनेन तत्वं
ब्रह्मात्मनोऽपि गुरुदर्शितमीक्षतेऽमी।
योगः प्रशस्त इत माशु चरेत्समाधि
सांण्यन मानकुशलः प्रवियिततत्त्वम् । ६३ ।।
ज्ञानं विना बहुरपयां गतिमेति योगी
योगं विना न सुखमेति निजस्वरूपम् ।
शानी ततो युगलमेव विचायं कुर्या-
द्वैतमशयपदं सुखमाप्तुमिच्छुः ॥ ६ ॥

·२१८ सदीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे गूढं परं पदमहीविगमैकवेचं यद्याग्यवल्क्यमुनिराह निजप्रबोधम् । सूर्यण दिष्टममृतापरमात्मनिष्ठ विश्वावसुप्रतिमहापुरापार्थसाध्यम् ॥ ६५ ।। ग्रह्मात्सलतापुर्ण सपुर्ण विविच्य मायाकृतं सकलभेदमयो बुद्धया । विद्याञ्चिवद्वयधियो लत एति मोक्ष वैदेहियोगिवचमेति जगौ मुनीन्द्रः ।। ६६ ॥ सर्व जगन्नियतिवद्धमशेषाखं बुद्ध्या विचार्य रतिमस्य निरस्य धीमान् । तत्त्वं किमस्ति परमार्थमिति प्रतीया दाचार्यवेदवचसेति पुनर्जगाद ॥६७॥ शानं भवेदनुभवाल्मकमागमोत्थं वैराययुक्तमिह यस्य समुच्यतेऽतः । नास्त्याश्रमादिनियमो विदुषां फलाप्तौ वैदेह आह सुलभा प्रतिशास्त्रमित्थम् ॥ ६८ ॥ साक्षात्कृतेऽपि परमार्थपदे विमुक्ते कि क्षुद्रभागविभवैर्विदुषोऽस्ति कृत्यम् । त्यागः स्वभावत इहैपणभोगजाला- सिद्धः स्वयं सुलभयोक्तमिति स्वशास्त्रम् ॥ ६९ ॥ न्यक्वा प्रमादमतिदुःखकर फरालं कालं कलङ्कमनिशं तनुमाग्रसन्तम् । बुद्धयाऽभयं त्वरितमीश्वरपादनलं सम्यक् श्रयेच्छरणमात्मभयापहत्यै ।। ७० ॥ सारं बुभुत्सुरखिलस्य भवस्य मलं निःसारमाघिजनकं तनुयुग्ममान्ध्यम् । चीक्षयात्मना निजप्समृद्धतमे विपश्चित्- 'कृष्णं श्रयेदिति शुक प्रति भावमाह ॥ ७१ ।। स्वाध्याययसतपादिसुधर्ममेव श्रीकृष्णभक्तिननकं जन प्राश्रयेत ।

·शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१२ ।
११
सद्यः स एव मतिशुद्धिविवेकसम्य
ग्वैराग्यशान्तिदममुख्यकरो विमुक्त्यै ।। ७२ ॥
त्रापरो नच सहायकरः स्वयं त-
च्चैकाकिना सुकृतसंचयमेव कृत्वा ।
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमाशु ती
स्थेयं सदा निजमहिम्नि यथा शुकोऽभूत् ।। ७३ ॥
कृत्वा तपोऽद्भुतमयाप सुतं शुकं श्री-
व्यासः परं पदमथोपदिदेश तस्मै ।
तदाढर्थसिद्धय उदारगुण नृपान्ते
गच्छेत्युवाच स मुमुक्षुहिताय पुत्रम् ॥ ७४ ।।
तज्यो न सज्जत इहाखिलभोगजाले
तद्वन्न खिद्यति विपर्ययलाभतोऽपि ।
स्वस्थ. सदैव परमार्थपदान्नचाल्यः
कैश्चित्कदापि विषयः शुकवन्महात्मा ॥ ७५॥
बुद्धयापि तत्त्वमविपर्ययमात्मबुद्धेः
मंवादसिद्धय उदारगुणेन साकम् ।
संगम्य पृच्छति मुमुक्षुहिताय विद्वान्
ब्रह्मात्मतत्वममृतं शुकवन्महात्मा ॥ ७६ ॥
निःसंशयं विमलतत्त्वमिहावधाऱ्या
स्थेयं विविक्तजनसेवित एव देशे ।
गोप्यं रहस्यमथ चिन्यमनन्यदेकं
नासाध्यमस्ति च सतां शुकवत्समस्तम् ॥ ७७ ॥
विद्याप्रचार इह कार्य उदार सिद्धयै
न त्याज्यमस्ति विदुपा ऽध्ययन श्रुतीनाम् ।
स्नेहोऽतिदुःखद उदारधियामपोप्टे
त्यागे सुखं न तु परिग्रह एवमाह ।। ७८।।
सर्व जगन्छममयं किमपि स्थिर तद्
ब्रह्मादि मृत्युकलितं परितः समीश्य ।
सारं विचार्य झटिति प्रविहाय मर्व
मन्तव्यमद्वयसुखं विति नारदोक्तौ ॥ ७२ ॥

·२२० सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे यः स्वात्मनो हितमवेक्ष्य निजात्मनिाए स्त्यक्त्याखिलं श्रममयं विपरीतमाध्यम् । तत्त्वं श्रुतेरनुभवादयधार्य सम्यक् तत्र स्थितः स च सुखीत्यपि नारदोक्तौ ॥ ८ ॥ व्यत्यस्तमस्तधिपणं मततं समस्तं व्यस्तं विलोक्य जगदद्वययोधनिष्ठः । सर्व विहाय परमार्थपद मुखात्मा सद्यः प्रयाति शुकवन्निजयोगसिद्धः॥ ८१ ॥ योगप्रभावमतुलं पुरुषार्थमूलं प्राप्याद्वयं सुखमनामयमंति योगी। मान्यः पितात्मविदुपापि न योगिमार्गी गम्योऽर्कगोऽतिगहनोऽत्र शुकोपमेयम् ॥ २ ॥ शानी स्वयं श्रुतिविभागदीश्वरांशो ऽप्याचार्य प्रात्मावदुषामपि माननीयः। व्यासोऽपि पुत्रगतभावमियाय दुबै किंवाच्यमन्यजन एति जगावितीह ॥ ८३॥ शानं विराग उचितानि च साधनानि सर्वाणि भक्तिफलकानि पुमर्थकानि । तस्मान्मुनिः सकलसाधनजालमुक्त्वा- ऽप्यन्तेऽखिलस्य भजनीयविशेषमाह ।। ८४ ॥ वर्णैस्तथाश्रममते मकले सदैव श्रीकृष्ण एव भजनीय उदारकीर्तिः । मोक्षार्थिभिर्निग्विलविश्वसृजामुपास्यो देवाधिदेव उमविक्रम आगमार्थः॥८॥ नातः परं किमपि तत्त्वमिहास्ति कृष्णा- ज्जातं जगत्मकलमागमजालमस्मात् । जाताः सुरा विधिमुखाः सफला मुरारे रशांशतो जगति नास्ति ततो द्वितीयः ॥ ८६ ।। नो गम्यते हरिरय विधिना वृतेन यशेन वा सुतपसाऽध्ययनेन पुसा। --

·-
२२१
शान्तिपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१२ ।
सत्वप्रधानमनसापि विना सुभक्त्या.
घटान्तमत्र गुरुचित्रशिपाण्डमिश्च ।। ८७ ।।
भक्त्या हरिविशदया सुलमो नाराणां
यो दुर्लभः सुरगुरोर्मुनिमतकस्य
लब्धोऽध्वरैर्न गुरुणा तपला मुनीन्द्र
लब्धः स गोपवनिताभिरिह बजोके ॥ ८ ॥
यत्तत्त्वमागमविदामपि दुर्विचिन्त्य
यं नारदोऽपि सततं भजते प्रबन्धैः ।
यद्धयानगा. शिवविरचिमुखा. सुरन्द्राः
स प्रेमभक्तिवशगो व्रजवासिलब्ध ॥ ८९॥
मुक्तः स्वरूपमपि कृष्णपदारविन्द-
प्रेमैव तद्विरहिता भवबन्धबद्धा ।
मुक्तास्त एव सतत हरिपादपझे
प्रेम्णा परेण रमते हृदयं हि येपाम् ॥ १०॥
कृष्णः पिता गुरुरमौ परमेहदेवः
पूज्यः सुरैः सपितृभिश्च विदां स वेद्यः ।
काण्डत्रयेऽपि निगमे प्रतिपाद्यतेऽसौ
सम्यक् ततः किमपि तत्वमभीष्टमस्ति ।। ९१ ।।
ये प्रेमभक्तिनिरता भुवि वास्य धाम्नि
स्वाराज्यसौख्यवपुपा विहरन्त एते ।
देहेन्द्रियासुरहिता. सहिताः समस्तै
र्मुक्तास्त एव निगमान्तगिरा विचारैः ॥ १२ ॥
यः पाञ्चसत्रनिगमेन समय॑ उक्तो
ध्येयः सुवेद्य इद वेदशिरोमिरुक्त।
सप्रेमभक्तिरमलेन हदा विधेया
मुक्तिः स्वयं भवति भक्तिमतो चतुर्दा ॥ ९३ ॥
यत्रास्ति वेदविदुपामपि सशयो वा
प्रयान्न तत्र सहसा गहनं विपश्चित् ।
वेदार्थ एवमपि यः सहमा प्रवीति
सोऽधः पतत्यपि महान्यमुपदिविस्थः ॥ ९४॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यनकाशे घेदोऽस्यगाधहृदयो महतां मुनीनां यत्रास्ति संशय उदारधियां सुराणाम् । को घेद घेदहदयं मितधीर्मनुष्यः प्राइति भावमिह वेदविदां वरिष्ठः ॥ १५ ॥ हिंस्रः ऋतुर्भगवतो यजनैन कार्यो याचापि तादृशमखेऽनुमतिर्न देया। नो पक्षपातमनुसृत्य रहस्यमर्थ घयाछूतेरितरथा वसुषद् गतिः स्यात् ॥ ९६ ॥ देवैरगम्यमपि भागवतोऽतिरम्यं स्थानं हुपैति भगवानपि तेन गम्यः । स्वीयं रहस्यमपि वक्ति हरिः स तस्मै- भक्ताय नारदकथात्र हि मानमस्ति ॥२७॥ स्तुत्यो हरिः श्रुतिरहस्यविदानुरागात् तुष्टो ददादि निजदर्शनमद्भुतं सः। हटे हरौइरिजनस्य न शिष्टमन्य दित्याह नारदचरित्रमिषेण भावम् ॥ ९८ ॥ एको हरिनिगमतः सगुणोऽगुणश्च तद्भक्त एव हरितस्वमुपैति नान्यः । भक्त्या विना न समतीत्य गुणान् विमोक्ष कश्चित्प्रयाति मुनिराह मुनः कथायाम् ॥ ९९ ॥ यो घासुदेवपुरुषोत्तमशब्दवाच्यः सङ्कर्षणः प्रकृतियोगत एप एव । प्रद्युम्न एप मनसा वपुपानिरुद्धः तत्त्वं स एक उरुरूप इहावभाति ।। २०० ।। नानावतारचरितानि करोत्यकर्ता- यः सर्वलोकहितमानपरोऽप्यसमः। यः स्वे महिम्नि सततं स्थित आदरण ध्येयः स सेव्य उरुविक्रम एप कृष्णः ॥ २०१ ।। आराधनीयहरिनामनिरूक्तितो यो. हात्वा हरि मजति भक्तिरसे निमग्नः ।

·२२३
१३
है
शान्तिपर्वतास्पर्यप्रकाश -१२ ।
तस्मै हरिनिजवपुः सकल यथाव
सदर्शयत्यपि सुनेकरसार्णव च ॥ २ ॥
एक हरेरमृतनामनिक्तितो यो Int
ज्ञात्वा भजेदयमशेषपुमर्थभार स्यात् ।
किं तत्सहस्रमवधानहदा भजेद्यो
मुक्ति लभेत स च चित्रमिहास्ति लोके ॥३॥
भक्तिर्यधाइरिपदेऽस्ति तथैव तस्य
भक्तेषु विभगुरुशास्त्ररहस्यविनम् ।
स्याद्यस्य तस्य हरिरात्मगतो विभाति ।
साक्षात्स्वयं प्रभुरुदारगुणकयामा ॥४॥
मायाविनिर्मितरजस्तमसी जनाना
सम्भूय सत्त्वमभिभूय रहस्य शत्रून् ।
त एव पदमतसारदरे भवान्धी
पातैककारणतया खलु नाशनाये ॥५॥
तन्नाशको हरिपदाब्जरसानुराग
सम्पादनीय इतरार्थविरागहेतु' ।
तासाधन श्रवणकीर्तनमुख्यमस्य
ध्यान सदैव गुणकर्मविचारनिष्ठम् ॥ ६॥
यत्र प्रधानमतिसारतयास्य विष्णो
सङ्कीर्तन तदखिल श्रुतिसाररूपम् ।
ग्राह्य तदेव निगमात्मतया नधान्य
स्यात् पञ्चरात्रनिगमस्तवनेऽस्य भाव ॥७॥
य सात्त्विकी प्रकृतिमाप्य जनोऽभिजात
सस्थाद्धरौ सकलभावगतन भक्त ।
स जन्मनैव हरिरामतयात्मसाढे
फुर्यात चेतररजस्तममा मभाषम् ॥ ८॥
स्वीय हरिस्त्यजति नो विलयेऽपि सृष्टौ
किन्तूत्तरोत्तरमहाधमुदावहेत।
व्यास ह्यपान्तरतम निजभावनिष्ठ
कृत्वेयदर्शि हरिणा स्वयमशमाये ॥९॥

·M २२४ मटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे तत्व हरिः श्रुतिमतं पुरुषार्थभूमि-', स्तष सर्वजगदीश्वरतावसेया। सामना सकलसाधनसिद्धिरेषा भक्तिवेद्भगवतीश्वर आत्मनाये ॥१०॥ इत्याशयं हदि निधाय मुनिर्जगाद नारायणीयचरितं निगमान्तसारम् । यस्मिञ्जूते सकलदोपविलापनं स्या- ज्याते मते हरिपदे रतिरशता स्यात् ॥१५॥ श्रीकृष्ण एव सफलात्मनिगूढतत्वं . जीवो न क्रश्चिदपरश्चिदणुविभुर्वा । सद्भक्तिरेष सुपुमर्थतयादरेण कार्यति भेददलने स जगौ मुनीन्द्रः ॥१२॥ वैराग्यमक्तिहरितत्वधियां प्रसूतिः स्यात्सत्वशुद्धित उदारगुणप्रसूतेः । माहारशूद्धित उदेति थियो विशुद्धिः प्राहेति भावमिह साधन उञ्छवृत्तौ ॥ १३ ॥ या स्याज्जितेन्द्रिय उदारगुणशिष्टः श्रीकृष्णभक्त इतरत्र विरक्तचेताः । भास्त्याश्रमादिनियमो भवतो पिमुक्ती तस्येति भावमपि तन्त्र जगौ मुनीन्द्रः ॥ १४ ॥ श्रीमन्मुकुन्दपदपद्मरसाशिषान्त. र्भावेन तत्त्वविदुषा हरिणेरितेन । तात्पर्यमात्मधिषणानुस्त विचार्य श्रीमोक्षधर्म उचित रचितं सुभक्त्या ॥ २१५ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसामिलाविश्रीसदानन्दविद्वत्कृते भारततात्पर्यप्रकाशे शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मतात्पर्यप्रकाश समाप्तिमगमत् ।

·. यतो दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३॥ श्रय दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१३ । श्रीकृष्णं सच्चिदानन्दं डेयं ध्येयाय॑ विग्रहम् ।., बन्दे वेदान्ततात्पर्य भक्तवत्सलमद्भुतम् ॥ १ ॥ सर्पसाधनमंपन्नोऽप्यामतत्त्वविचारवान् । दृष्टदुःखनिवृत्यर्थ ध्यानं कुर्याद्धरेः सदा ॥२॥ तद्धद्यानार्थे मुनिः प्राह धर्मान्नानाविधान शुमान् । पूर्व तावन्महानार्थकर्तृत्याभिमति नृणाम् ॥ मुनिस्याजयितुं प्राह गौतमीवृत्तमद्भुतम् ॥३॥ देहेन्द्रियादिसंघातः प्रयोज्यस्तत्प्रयोजकम् । कर्म तद्धेतुरझानमहड्कारादिरूपधृक् ॥ ४॥ फर्तृत्व नैव कुत्रापि बुधो मन्येत कर्म- दुःखकरः कर्मामिमानः सर्वदेहिनाम् ॥५॥ फलभोगदशायां तु प्रारब्धस्य बुधः क्वचित् । दोषं नैवायेदित्य गौतम्याख्यानकाशयः॥ गृहस्थोऽतिथिभक्त्यैव मृत्यु जयति नित्यशः। अतिथिः पूजनीयोऽतः सुदर्शनवदेव च ॥ ७॥ न प्राह्मण्यं क्षत्रियः तपः कोट्यापि लभ्यते। विश्वामित्रस्य तत्प्राप्तिमात्रा ब्रह्मौदनाशनात् ॥ ८॥ दुष्प्राप्यमपि विभत्वमानृशंस्य विना वृषा। आनृशंस्य परो धर्मः शुकयच्च समाचरेत् ॥९॥ देवमूलमपीदं हि समस्तं पौरुष्णहते । म सिध्यति सतोऽवश्य पौरप यत्नवान्भवेत् ॥१०॥ अद्विपन गौतमी वार्णीत्वा दुःखं स्वदोषजम् । दत्यापि दारानतिधीन्मदर्शन इवार्चयन् ॥१९॥ प्राप्यं दुर्लभं जानन्विश्वामित्रनिदर्शनात् । भानुशंस्य परो धर्म इति यः शुकपस्थितः । १२॥ देवेन रक्यते देह इति धर्मेऽतियत्नवान् । धर्माधिकारी पट्यतो धर्मोऽथ मुनिनोच्यते ।।

·२६. सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे धर्मादेव सुखी, लोके सर्वभौगान्समश्नुते । संस्माद्धमाश्चरेद्विद्वानित्याह भगवान्मुनि ॥१४॥ तपो दनिधानत्वाद् ध्येय क्षेय हरिप्रिया ब्राह्मणा मर्वदा सर्वं पूज्या स्युर्मुनिरब्रवीत् ॥ १५॥ ब्राह्मणो दानपात्र हि तस्मै देय प्रतिश्रुतम् । अददद्वानरो वास्यान्गालो येति चाप्रवीत् ॥ १६ ॥ लोभावा कृपया यापि नीचायोपदिशेन्नहि । वैदिक धर्मगुह्य तत्कुर्वतस्तपस क्षय॥१७॥ स्पांचाराद् धार्मिका लक्ष्मी लमन्से धर्मचारिणीम् । निष्कामा श्रीपति चापि तद्रमत्येत्यवदन्मुनि ॥ १८ ॥ कामिन्या अधिक कामसुख स्यात्पुमपेक्षया। पुमान्स्त्रीभावमापद्य न पुस्त्व लभते पुन ॥ १९ ।। तच्च काममुख विद्वानुपेक्ष्य हरिमाश्रयेत् । मनोवाकायेज दोप निरस्येत्यब्रवीत्पुन ॥२०॥ अशुभानि परित्यज्याशुभान्याचरता विदा। पारायो इरिरीशो वा द्वयोरेक स्वरूपत ॥२१॥ विष्णुतत्त्व शिवो पेत्ति शिवतत्त्व हरिस्तथा। मान्यो वेत्ति योर्यस्मादीश्वरत्व सम श्रुतम् ॥ २२ ॥ लोकाना शिक्षणार्धाय श्रीकृष्णशिषयोईयो । उपास्योपासकत्व हि दर्शित मुनिना स्फुटम् ॥ २३ ॥ न वितानन्यभावेन स्यादुपास्तिदृढा यत । फर्तव्योऽनन्यभावोऽत उपमन्योरिर्वश्वरे ॥२४॥ को गुणान्यातुर्माश स्याच्छभारद्वेतभायत । तथाप्यात्मविशुद्ध्यर्थे जपेद्रनामसहस्रकम् ॥ २५ ॥ शिवस्य यानि नामानि तान्येव श्रीहरेरपि। श्रीईरानि नामानि तानि शम्भोरिहाप्रयीत् ॥ २६ ॥ सारख्या महादेष सुपुमर्थफलम। इत्याह भगवान्व्यासो मेयवाहनपर्वणि ॥ २७॥ ईश्वराराधने योपियामास्याप्रतिवन्धक । अष्टावक्कयाध्यजानिन्दिता बलु योषित ॥२८॥ है ·२२७॥ २२० । दामधर्म पर्वतात्पर्यप्रकाश:-१३। श्रद्धापूतोऽपि सत्पात्रं हव्ये कव्ये च संश्रयेत् । विद्यया तपसा पात्रं भवेदित्यपि धर्णितम् ॥ २९ ॥- यथोक्तधर्मकरणात्स्वर्गः सुकृतिनामपि। अधर्मकरणात्पुंसां नरकः स्यादिति ध्रुवम् ॥ ३० ॥ . दरिद्राणांमखाशक्तेस्तीर्थसेवा महाफला । तत्रापि जाह्नवीसेवाऽत्यन्तश्रेष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ३१ ॥ प्राह्मण्यं दुर्लभे लोके तत्प्राप्य न विनाशयेत् । क्षुद्रकामनयत्येवमतङ्गकथयामवीत् ॥ ३२॥ तपसा देवभावोऽपि लब्धुं शक्यो न विप्रता। सा लब्धा यत्नतो रक्ष्यत्यव तत्रैव दर्शितम् ॥ ३३॥ सामर्थ्य ब्राह्मणस्येतद्यप्राप्यमशेषत । लभ्यते अत्रियाद्यैर्वा वीतहव्यकथाशयः॥३४॥ वेदशाः साधवः शान्ताः स्वाचारा समदर्शिनः । दातारो निस्पृहा लक्षाः पूज्या एतादृशा द्विजाः ॥ ३५ ॥ शरणागतरक्षार्थ यो देहोऽपि देहिनी । किमुतार्थादिरित्याह वृषदर्भप्रशंसने ॥ ३६ ॥ सर्पानुष्ठानता विप्रभक्तिरेव गरीयमी।। पुमर्थसाधकवात्स्यादेव भूयों मुनिजंगो ॥ ३७ ॥ मुमुक्षुभिनं विश्वास्याः कामिन्या नेति केवलम् । किंतु कामिभिरप्यत्र निन्दिता दोपशंसने ॥३८॥ न स्त्रियो रक्षितुं शक्याः केनचिद् दोषमयुताः । विना योगेन चत्याह विपुलाश्यानतो मुनि ॥ ३९ ॥ असङ्गस्यापि योगेन मातुःस्पर्शादनागस । मुनेरपि भवेद्दोपो महानित्यत्र चाप्रवीत् ॥ ४० ॥ न मां कश्चिद्विजानीत इति कृत्या न विश्वसेत् । नरो रहसि पापं चेत्यपि तत्रायदमुनि ॥४१॥ द्विकालाधभिमानिन्यो देवता साक्षिणो यत । सर्वस्यापि च सर्वत्र पुण्यपापादिकर्मसु ॥ ४२ ॥ प्रवृत्तधर्मो दुर्भयो पपायामोऽल्पक फले । निवृत्तः प्राश्रयेसस्मादिति पैवाहिके प्रवीत् ॥ ४३ ।। + . 1

·|२२८
*
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाणे-
आनृशंस्यं परोधर्मो गवां माहात्म्यमद्भुतम् ।
सतां सर्वशरण्यस्व दृष्टं तच्च्यवने मुनौ।। ४४ ॥
विप्रभक्तिमतो वंशे दिव्यबाह्मणसंभवः।
नासाध्यं तपसः किंचिदित्येवं कौशिके जगौ ॥ ४५ ॥
ब्राह्मणास्यापि रामस्य क्रौर्य यक्षत्रियस्य च ।
विश्वामित्रस्य विप्रत्व नहषः सत्यकामतः ॥ ४६ ॥
भोगस्वर्गापवर्गाणां हेतुर्द्धर्मो ययापयम् ।
स च निष्कामतः कार्य इत्युक्तं दाननिर्णये ॥४७॥
यो भूकनकवार्यनशय्यागृहमुखान्यपि ।
पाने देयानि वस्तून्यवश्यमित्याह तत्स्तवे ॥४८॥
श्राद्धं समृद्धया युक्तं पितॄणां मोक्षसिद्धये ।
कार्य तत्सर्वयासद्भिरिख्याह श्राद्धनिर्णये ।। ४९ ।।
स्वधर्मस्थो निषिद्धातु निवृत्तः कुप्रतिमहात् ।
पराङ्मुख उदारोऽयं विसस्तैन्य इतीरितम् ॥ ५० ॥
निषिद्ध वर्जयन् धर्म कुर्वन्विहितमादरात् ।
पुमर्यभापत्वं नान्यथा पुष्करस्तन्य प्राशयः ॥५१॥
अहो ब्रह्मर्पितपसो महात्म्यं यत्प्रभाकरः।
चशे तिष्ठति विप्रस्येन्याह छत्रादिसंभवे ॥५२॥
गृहस्थेन सदा कार्याः पञ्चयका यथाविधि ।
अन्यथा निन्दितो दुखीहामुत्रेति मुनिजगौ ॥ ५३॥
देवपूजा सदा कार्या पुष्पधूपादिभिर्विदा ।
भगवद्भक्तिहेतुत्वाच्छूद्धयति मुनेर्मतम् ॥ ५४॥
अहंकारो न कर्तव्यः पूजानिष्ठेन कहिचित् ।
अहंकारेण सोऽमुन्नहषो होन्द्रतां गतः ॥ ५५ ॥
ग्राह्मणा नापमन्तञ्याः प्राप्यापीन्द्रपदं जनैः।
- नहुपः पातितः स्वादशादिजैर्यतः ॥५६॥
प्रशस्वं नैष हर्तव्यं प्रसास्वं दुर्जरं विषम् ।
तद्धरनेति नीचत्वं लेशेनापीति चाप्रवीत् ।। ५७ ॥
ब्रह्मस्वं ब्रह्मलोकेऽपि गतस्याहो न जीर्यति ।
हस्तिफूटे मुनिः प्राह लोकानन्यं शुभे छते ॥ ५० ॥

·.
-
दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ ।
सर्वभोगपरित्यागाद्भौगाह्मणतर्पणात् ।
गतो भगीरथो ब्रह्मलोकमित्याइ तस्तये ॥ ५९॥
माचारो धर्ममूल स्यादाघार शिष्टसविनः ।
भायुषो मूलमाचारः सदा सेव्यः स हत्यपि ॥ ६ ॥
,मर्यादापालनीयास्यात्सद्भिः सर्वत्र शाखतः।
ज्येष्ठेन वा कनिष्ठेन गुरुशिष्यवदित्यपि ॥ ६१ ॥
स्वस्थवर्णानुसारेण तपः कार्य मनीषिभिः ।
मान्योऽप्यन्यस्य विहितमुपवासविधाविति ॥ ६ ॥
यहर्यत्साध्यते पुण्यं धनाढयैस्तद्दरिद्रिभिः ।
उपवासवतैः साध्यमित्याह व्रतनिर्णये ।। ६३ ॥
भावशुद्धिः परं शौचं ब्राह्महान परं ततः ।
न ततः परमन्यस्यादिति शौचविधौ जगी।। ६४ ॥
भगवद्भक्तिनिष्ठत्त्वाद् द्वादशीवतमुत्तमम् ।
मोपवासः परस्तस्माद्भक्तानामिति निश्चयः ॥ १५ ॥
सर्वोपवाससारत्वाद् द्वादशीवतमादरात् ।
कार्य मक्कैः सकामैस्तु नानाविधतपः पृपा ॥ ६६ ॥
विरज्य सर्वभारोस्यो हात्वा तत्त्वमधात्मनः ।
गतागतमनर्थत्वात्पुण्यपायफलं तथा ॥ ६७ ॥
इयत्वेन परिक्षाय त्यक्त्वा सर्व विवेकत !
परं पदे हि गन्तव्यमित्याद्वार वृहस्पतिः ॥ ६८॥
हित्या निषिद्धमाचारमनुष्य स्वधर्मतः ।
वैदिक कर्म सारं होत्युक्तं संसारचक्रके ॥ ३९ ॥
अदिसा परमो धर्म इति बुध्या न भक्षयेत् ।
मांत धर्मपर प्रायः प्राह मांसविवर्जने ॥ ७ ॥
सर्वत्र सर्वदा जीवो मृत्योरुद्रिजते यतः।
सत्सङ्गतोऽपवर्गाप्तिरिति कीटकथानके ॥ ७ ॥
तपो विद्या तथा दानं त्रयं मोक्षफलप्रदम् ।
पात्रे श्रद्धानयोपेतं दान मोलकरं भवेत् ॥७२॥
तपो निःश्रेयसं जन्तोरकामहतमुत्तमम् ।
विद्यात्मानुभवाच्छेष्ठा मुतिमा मक्यारियः ॥ ७३ ॥

·२३० ना सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश देशफालविशषेण त्रयमेतदनुत्तमम् । इति मैत्रेयभिक्षायां स्वय व्यासो जगाद ह ॥ ७॥1 पतिशुश्रूपया नारी मुक्तिमेति भवार्णवात् । सुमना शाण्डिलीवादे स्त्रीणा धर्म मुनिजंगो ७५ ।। अनात्मचिन्ता दुखाय सामोपायो महान्मत ।' जीनवने हेतुरित्याइ हरिणीकृशफे मुनि ॥ ७६ ॥ देवपिपितृभूतेशमुख्यधर्माऽप्यनन्यथा। मतोऽनुष्ठेय ध्याह मुनिर्धर्मरहस्यके । ७७ ।। आहारशुद्धेधीशुद्धिरत प्रहारशोधनम् । कृत तथैयानुष्ठेय भोज्याभोज्य इतीरितम् ॥ ७८ ॥ कृते प्रतिग्रहे पश्चात्प्रायश्चित्त चरेबुध । धीशुद्धयर्थमिति प्राह प्रायश्चित्तविधो मुनि ॥ ७९ ॥ दशकालानुरोधेन धर्म हवा पुराविद । यहया मोक्षमापन्ना इत्युदाहरणे गो ॥ ८०॥ धमादर्थाद्भया कामात्कारुण्यादिति पञ्चधा। दानमित्याह तच्चिन्ह सवषा हितकाम्यया ॥ ८१॥ एक एव प्रभुलाके भगवा हरिरव्ययः। स एव वैष्णवैविष्णु शेये शिव इताप्यते ॥ ८ ॥ गिरि हिमालय कृष्णो दग्ध्वा भूयोऽप्यजीवयत् । तथा रुद्र इद दृष्टमुभयारेकरूपत ॥ ८३ ॥ प्रह्माण्डस्य शिवस्याप्यभेदस्तव निश्चित । शियस्यालाकिकी लोला कतृवमपि दार्शलम् ॥ ८४॥ निष्कामधर्मानुष्ठानाद्भक्तिर्वे साम्यसयुता। जायते तत्त्वविज्ञान जनयन्ती स्वभावत ॥ ५॥ कृष्ण एव पर तत्त्वं न तत परमण्यपि। ध्येयो य समय॑श्च स इयाह शिय स्वयम् ॥ ८६ ॥ सर्वशास्ररहस्य या सर्वदेवमहेश्वर। श्रीकृष्ण परमं तत्त्व ध्येयमियाह भीष्मगी ॥ ८७॥ सर्वधर्मासिहेतुत्या सर्वसारमयत्त्वत । मुपुमर्थनिदानत्वात्तस्य नामसहस्रकम् ।। ८८ ॥

·२३१ -- दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ जपेदर्थमभिज्ञाय तेन तुष्टो हरिः स्वयम् । राति नैसर्गिकी स्वस्मिन्ददाति सुपुमर्थकाम् ॥ ८९ ॥ यद्यद्विभूतिमेल्लोके तत्तद्विष्णुमयत्वतः। जपेद्भारतसावित्री सर्वसारमबोधिनीम् ॥९॥ प्रादुर्भावो हरेर्यत्र देवर्षिप्रमुखं जगत् । तजपेत्सर्वसिद्धयर्थ सावित्रोंकीर्तनाशयात् ॥ ९१॥ तत्रापि ब्राह्मणा ब्रह्मतश्वनिष्ठाः सुधार्मिकाः ! मान्याः पूज्या इति माह ब्राह्मणानां प्रशंसने ॥ ९२ ।। योगिनां तत्त्वनिष्ठानां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् । नासाध्यं जगतीत्याह वाद्यर्जुनसमागमे ॥ ९३ ।। घेदस्य ब्राह्मणानां च तात्पर्य च दिवौकसाम् । भगवान्कृष्ण इत्याह वासुदेवप्रशंसने ॥१४॥ धर्मगोता सतां भर्ता शिवारमा परमं पदम् । सर्वशः :: कृष्ण इत्याह महेश्वरप्रशसने ॥ ९५ ।। यः शिवः सच ये कृष्णो यः कृष्णेः शिव एव सः। इत्यप्यनुपद भावं भासयत्येष सन्मुनिः ॥ ९६ ॥ श्रुतिमानं सदाचारं स्वानुमूर्ति विवेकतः । विनिश्चित्य परं वेत्ति मतं कृष्णप्रसादतः ॥ ९७॥ विना कृष्णकृपालेशं न जानीते परं पदम् । रहस्यं सर्ववेदानां जन इत्यप्रवीन्मुनिः ॥९८॥ प्रमाणनिर्णयमेव शान्ति ब्राह्मधियं तथा । प्राप्नोति पुरुषो वृद्धसेवनात्कृष्णभक्तितः ।। ९९ ॥ शोण धर्मनियमः कृतस्तत्सेवनाजन'। मुच्यते नान्यथेत्याह भीष्मो धर्मसुतं प्रति ।। १००॥ ये मजन्ति हरि तेषां भजनं लोककर्मीकम् । भवेत्सर्वहित पुंमामित्युक्तं शकीर्तने ॥ ११ ॥ “भगवत्तत्वनिष्ठस्य भगवद्पचिन्तनात् । भगवानेय साक्षात्स्यानेत्रगः सन्निधौ मृते ॥२॥ अहो श्रीभगवद्भक्ताहात्म्य सर्वसम्मतम् । अन्तकालेऽपि यद्धीप्मो लब्धवान्कृष्णसनिधिम् ॥३॥ ३० ·२३२ सदीकमहामारततात्पर्यप्रकाशे घेदसिद्धान्तवक्तृत्वमाचार्यत्वमर्नुत्तमम् ।। प्राप्य कृष्णप्रसादेन कृष्णकन्यमवाप है.॥४॥ ज्ञानवैराग्यपायोऽधि भक्तिभाज हरें प्रियम्। वन्दे भीष्ममहं साक्षादिविग्रहमादरात् ॥ १०५॥. इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसामिलाषिश्रीसदानन्दविद्वत्कृते । भारततात्पर्यप्रकाशे दानधर्मतात्पर्यप्रकाश स्त्रियोदशः समाप्तिमगमत् - ऋषय ऊचुः। पिनाकिन्भगनेन सर्वलोकनमस्कृत। महात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छामि डर ॥ १॥ महेश्वर उवाच । पितामहादपि वरः शाश्यतः पुरुषो हरिः । कृष्णा जाम्बूनदाभासो व्यभ्रं सूर्य इधोदितः ॥ २॥ हृषीकेशं नमस्कृत्य दानधर्मरहस्यकम् । : व्यासोक्तं लिख्यते.सारोद्धारमन्यविवेचने ।। १.॥ आदिपर्वारस्य प्रतिपाद्यत्वेन सर्वस्मिन्भारले श्रीकृष्ण एव परमप्रमे तया वर्णितस्तत्र तत्राय॑ध्येयशेयत्वेन तस्यैव तत्त्वं सर्ववेदान्तरहस्यभूत ज्ञानवो मुनयो महादेव पप्रच्छुरिति घदन्नाह व्यास अपय ऊचुरिति । भगवतस्तत्त्वं भगवानेव जामातीति पिनाकिन्नित्यादिविशेषणभूतसंघ धनचतुष्टयेन दर्शितं वासुदेवस्य माहात्म्यं स्वयं प्रकाशस्य सर्वव्यापिन देवस्यापरिच्छिन्नं प्रभावं तदुपास्तिज्ञानादिसिद्धयें सम्यगवधारयितुमिच्छ म इत्यर्थः ॥१॥ इत्येवं पृष्टो भगवद्भक्तिसिद्धये भगवत्ता पूर्णपति भगवान र इत्याह महेश्वर उवाचेति। सर्वजगत्स्रष्टुः पितामहादपि तन्ननकत्वेश्वरत्यगुरुत्वात्मत्यादिना घर उपास्यतयाऽन्त्यन्त श्रेष्ठः तत्र हेतुः शाश्वत इति ब्रह्मणो द्विपरार्द्धमानकाला ·3 M दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ । वस्थायितया तदधिष्ठानभूतो हरिनित्यस्थायीत्यर्थः। तत्रापि हेतुः पुरुप इति पूर्णत्वादेव कालादिपरिच्छंदशून्य इत्यर्थ. हरिब्रह्मादिसङ्कटहरणैकशील: एपविशेषणविशिष्ट कृष्णः मदानन्दरूपो हरिरुपास्य इत्यर्थः ॥२॥ दशवाहुमहातेजा देवतारिनिषूदनः। TET श्रीवल्साको हृषीकेशः सर्वदैवतपूजितः ॥ नित ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोभवः । शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्च सुरामुरा:॥४॥ ऋषयो देहसंभूतास्तस्य लोकारच शाश्वता EET-का पितामहगृहं साक्षात्सर्वदेवगृहं च सः ॥ मोऽस्याः पृथिव्याः कृत्स्नायाः स्रष्टा विभुनेश्वरः । संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्य चरस्य च ॥ ६ ॥ स हि देववरः साक्षाद्देधनायः परन्तपः । सर्वज्ञः सर्वसंश्लिष्टः सर्वगः सर्वतो मुखः ॥७॥ दशबाहुरिति वचनाद्दशभुजत्वमपि भगवतोऽस्तीति गम्यते । यदा दश पक्षी विहङ्गम इति निघण्टु गरुडो हि दैत्यसहारसमये भगवयाहुवव्यवहरतीति ' यद्वा गरुडगर्वविध्यसनार्थ तस्मिन्कृतो बाहु ब्रह्मादिजनकत्वेन भगवत्तत्त्वं वर्णयति ब्रह्मेति ॥ ४-५॥ अस्मदाद्विकर्मापि तस्यैव कर्मेति नास्मदादीनां समृत्वसहर्तृत्वादौ तनयमित्याह स इति ॥ ६ ॥ श्वानी कण्ठरवेण तस्यैवाव्यध्येयशेयरूपत्वं विशदयति सहीति देववं रत्वेन सर्वत्र पूज्यत्वं सस्यैवेत्यर्थ साक्षाद्देषनाथत्येन तस्यैव ध्येयत्व सर्व मादिपदै. सर्ववित्वसधिष्ठानत्वसन्यापकत्यसर्यात्मवरूपेण सस्यैव पैदा स्तवेद्यत्यमित्यर्थः ॥७॥ परमात्मा हृषीकेशः सर्वव्यापी महेश्वरः । न तस्मात्परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किंधन - येन सचेत्यर्थ ॥३॥ स्वा ·२३४ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे - सनातनो वै मधुहा गोविन्द इति विश्रुतः। स,सर्वान् पार्थिवान्सरये घातयिष्यति मानदः ॥६॥ सुरकार्यार्थमुत्पन्नो मानुषं वपुरास्थितः ।... नहि देवगणाः शक्तास्त्रिविक्रमविना कृताः॥ १० ॥ भवने देवकार्याणि कतुं नायकवर्जितः । नायकः सर्वभूतानां सर्वभूतनमस्कृतः ॥११॥ सत्यमसीत्यादिमहावाक्येषु स एव तत्पदार्थो वाच्यलक्ष्यरूपेण-प्रति पाद्य इति मनसि निधाय तद्विभज्य दर्शयति । परमात्मेति लक्ष्यनिर्देश 'उत्तम पुरुषस्त्वन्य परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य पिभर्त्यव्यय ईश्वर शत।। "मायां तु प्रकृति विद्धि मायिन तु महेश्वरमि"ति श्रुते हपोकेश इत्यन्तर्यामिनिर्देश "यो विशाने तिष्ठन्नि"त्यादिश्रुते सर्व- व्यापीति सर्वात्मत्वनिर्देश "सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति श्रुते' तथा च कृष्ण एव सर्ववेदान्ततात्पर्यमिति भाव एतर्देवोपपादयति नेति ॥ ८॥ य एव वेदान्तेषु सनातन इति प्रसिद्धः स एव ब्राह्मणो रक्षार्थ मधुना. मान दानव निहत्य मधुदेति विश्रुत स एष गवामाधिपत्येऽभिषिक्तो गो विन्द इति विश्रुत इति योजाना ॥९॥ सर्वदेवाधिदेवत्वमपि तस्यैवेत्याह,सुरकार्यामिति । सर्वशक्तित्वमपि तस्यैवेत्याह नहीति । तथा च मर्वदेवेश्वरत्वमर्वश क्तित्वादिगुणैः स एव सर्वेषामुपास्य इति माव- । उपास्यगुणान्विवृणो ति नायक इत्यारभ्याध्यायसमाप्तेः लीलाविग्रहस्यैव प्रायो गुणा घर्णिता तथा कर्माणि तन श्रीकृष्ण एवैवगुणकर्मविशिष्ट सर्वपां सर्वत्र सर्पदोपा- स्य इत्युक्तम् अक्षरार्थस्तु निगव्याल्यात इति नेह यत्यते ॥१०-११॥ एतस्य देवनाथस्य देवकार्यपरस्य च । ब्रह्मभूतस्य सततं ब्रह्मर्षिशरणस्य च ॥ १२ - - M ·२३५ , दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१३ । ब्रह्मा वसति गर्भस्थः शरीरे सुखमंस्थितः । शर्वः सुखं संश्रितश्च शरीरे सुखसंस्थितः ॥ १३ १३॥ सर्वाः सुखं संश्रिताश्च शरीरे तत्र देवताः । 'स देवः पुण्डरीकाक्षः श्रीगर्भः श्रीसहोषितः ॥१४॥ शार्ङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वजः ।। उसमेन स शोलेन शौचेनं च दमेन च ॥१५॥ पराक्रमेण वीर्येण वपुषा दर्शनेन च । प्रारोहणप्रमाणेन धैयेणार्जवसंपदा । १६ ॥ मानृशंस्येन रूपेण बलेन च समन्वितः ॥ १७ ॥ अस्वैः समुदितः सर्वैर्दिव्या तदर्शनः। योगमायः सहस्त्राक्षो निरपायो महामनाः ॥ १८ ॥ वीरो मित्रजनश्लाघी जातिवन्धुजनप्रियः । क्षमावांश्चानवादी ब्रह्मणो नायकोऽपि च ॥ १८ । भयहर्ता भयार्तानां मित्राणां नन्दिवर्धनः । - शरण्यः सर्वभूतानां साधूनां पालने रतः ॥ २० ॥ श्रुतवानर्थसंपन्नः सर्वभूतनमस्कृतः ।। समाश्रितानां वरदः शत्रूणामपि धर्मवित् ॥ २१ ॥ नीतिज्ञो नीतिसंपन्नो ब्रह्मयादी जितेन्द्रियः!-.. भावार्थमिह, देवानां बुद्धया परमया युतः ॥ २२ ॥ माजापत्ये शुभे मार्गे मानवे धर्मसंस्कृते समुल्पत्स्यति गोविन्दो मनायंशे महात्मनः ॥२ .. ++

·सटीकमहाभारततात्पर्यकारी
--
दाता ब्राह्मणमत्कर्ता ब्रह्मभूतो द्विजमियः । ..
राज्ञो मागधसंकद्धान्माक्षयिष्यति.यादव ॥२४॥
जरासन्धं तु राजानं निर्जित्य गिरिगहरे;
सर्वपार्थिवरत्नाट्यो भवष्यति स सर्ववान् ॥ २५ ॥
पृथीव्यासप्रतिहता वीर्यण च भविष्यति ।
विक्रमेण च संपन्नः सर्वपार्थिवपार्थिवः ॥ २६ ॥
शूरसेनेषु संभूत्वा द्वारकायां बसन्मभुः ।
पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नययित्सदा ॥२७॥
तं भवन्तः समासाद्य वाङ्माल्यैरहणैर्वरः ।
अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाखतम् ॥ २८॥
यो हि मां द्रषुमिच्छेनु ब्रह्माणं च पितामहम् ।
'द्रष्टव्यरतेन भगवान्यासुदेवः मतपिवान् ॥२८॥
द्रुष्टे तस्मिन्न दृष्टी न मेनास्ति विचारणा ।
पितामहो वा देवेश इति वित्त तपोधनाः ॥३०॥
स यस्य पुण्डरीकाक्षः मीनियुक्तो भविष्यति।
तस्य देवगणः प्रीतो ब्रह्मपूर्यो भविष्यति ॥ ३१॥
यश्च तं मानो देवं संशयिष्यति केशवम् ।
तस्य कीर्तिर्जयश्चैव भविष्यति न संशयः ॥ ३२॥
धर्माणां देशकः साक्षात्स भविष्यति धर्मभाक् ।
धर्मविद्भिः से देवेशों नमस्कार्यः सदोद्यतः ॥३३॥
धर्म एव परी हिस्यातस्मिन्नाचते विभी।
महि देवो महातेजाः प्रजाहितचिकीर्षया ॥२४॥

·२३७ - . .. दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१६ । धर्मार्थ पुरुषव्याघ्र कृषिकाटीः ससर्ज ह । 'ताः मृदास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने.॥ सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसान्विताः । ३५ ॥ तस्मात् साबाग्मी धर्मज्ञो नमस्या द्विजपुजवाः वन्दितो हि स वन्देत मानितो मानयीत च ॥ ६ ॥ भर्हितश्चाहयेन्नित्यं पूजितः प्रतिपूजयेत् । दृष्टः पश्येदहरहः संश्रितः प्रतिसंश्रयेत् ॥ ३७ ॥ अर्चितश्चार्चयेन्नित्यं स देवो द्विजसत्तमाः । एतदस्यानवद्यस्य विष्णोई परमं व्रतम् ॥ ३८ ॥ पादिदेवस्य महतः सज्जनाचरितं सदा । भुवनेऽभ्यर्चितो नित्यं देवैरपि सनातनः ॥ ३ ॥ अभयेनानुरूपेण पूज्यन्ते तमनुव्रताः । -मनसा वाचा स नमस्यो द्विजैः सदा ॥४०॥ यववद्भिरुपस्याय द्रष्टव्या देवकीसुतः । एप वोऽभिहिता मार्गा मया दै मुनिसत्तमाः ॥४१॥ दृष्ट्वा सर्वशी देवं दृष्टाः स्युः सुररुत्तमाः। महावराहं तं देवं सर्वलोकपितामहम् ॥ ४२ ॥ अहं चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम् ॥ १३ ॥ तत्र च वितयं दृष्ट भविष्यति न संशयः । समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे सामहे ॥४४॥ एप पोऽनुग्रहः प्रोक्तो मया पुण्यस्तपोधनाः यद्भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयुः प्रयत्नतः ॥ ४५ ॥, - कर्मणा- नं - +

·.
२३८
सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे
अथर्षयः संग्रहटा जग्मुरेवं ययागमस् ।
तद्भुतमचिन्त्यं च श्रुत्वा तत्रैव तत्पराः ॥ ४६॥
भीष्म उवाच I.
सोऽयं पुरुषशार्दूतो मेघवर्णश्चतुर्भुजः ।
संश्रितः पाण्डवान् प्रेमा भवन्तश्चैनमाश्रिताः ॥ ४ ॥
यो हि मामित्यादिग्रन्थस्यायमभिप्राय. सर्वाधिष्ठानत्व भगवतो वासु
देवस्य सर्वस्मिन्भारते प्रसिद्धमेव अतो भगवति दृष्टे सति सर्वस्यापि चेत
नवर्गम्य जडवर्गस्य च 'दर्शन सिद्धमिति कृष्ण एव सर्वोपायेन सेव्यो ध्येयो
शेयश्चेति सिद्धान्तो विजयतेतराम् ॥११-४४॥
एव भगवत्तत्व शिवमुखेन प्रतिपाद्य.स्यय तदव तत्त्वं प्रतिपादयति
भीष्माचार्यः
स इति । य पुरा शिवेन मुनीन्प्रति प्रतिपादितो भगवान्सोऽयमित्या
ल्या निर्दिशति ममीपस्थ हरि प्रेमास्पदत्वेन भवन्तः पाण्डवा एन भगवन्त
श्रीकृष्णमाश्रता शरण्यत्वेन स्वीकृतवन्त भवतः पाण्डवान् निजभक्तत्वेन
तवहरि स्वीकृतवानिति योजना ॥ ४५-४७
कीर्ति लक्ष्मीकृतिश्चैव स्वर्गमार्गस्तथैव च ।
यचैव संस्थितस्तत्र देवो विष्णु रित्रविक्रमः ॥ ४ ॥
सेन्द्रा देवास्तपस्विंशदेप नात्र विचारणा।
मादिदेवो महादेवः सर्पभूतमतिअयः ॥ ८ ॥
अनादिनिधनोऽव्यक्तो महात्मा मधुसूदनः ।
मयं जातो महातेजाः सुराणामयंसिद्धये ॥ ५० ॥
सुदुस्तरार्थतत्त्वस्य वक्ता कार्ता च माधवः ।
तव पार्थ जयः कृत्स्नस्तव कीर्तिस्नयातुला ॥ ५१ ॥
तयेयं पृथिवी देवी कृत्स्ना नारायणाश्रयात् ।
अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गतिः ॥२॥

·दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ । स भवास्त्वमुपाध्वयं रणाग्नौ हूतवान्नृपान् । कृष्णम वेण महता युगान्ताग्निसमेन वै ॥ ५३॥ जयो योगी युगान्ताभः सव्यसाची रणायगः । तेजसा हतवान्सर्व मुयोधनबलं हरिः ॥ ५४॥ कर्मणामस्य कौन्तेय नान्तं संख्यातुमुत्सहे । शाश्वतस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिष्ठिर ॥ ५५ ॥ ध्रुवं यः परं तात भविष्यति तवोत्तमम् ।। यस्य ते पुरुषव्याघ्रः साखा चायं जनार्दनः ॥ १६ ॥ कृष्णः पृथिवीमसृजत्स्वं दिवं च कृष्णस्य देहान्मेदिनी संबभव ॥ वराहोऽयं भीमबल: पुराणः सपर्वतानमृजद्वै दिशश्च ॥ ५७ ॥ सृष्टौ सर्वकारणत्वेनादिदेवः स्थितौ सर्वपालकत्येन महादेवः संह. सर्वभूतनिधनत्वेन सर्वभूतप्रतिश्रयः ॥ ४८-५७ ।। प्रस्य चाधोऽयान्तरिक्षं दिवं च दिशश्चतस्रो विदिशश्चतस्रः । सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता- स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम् ॥ ५ ॥ भस्य नाभ्यां पुष्करं संमसूत यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः येनाच्छिन्नंततमः पार्थ घोर पतति पृथिव्यर्णय तर्जयानम् ॥ ३१ ·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे कृते युगे धर्म शासीत्समग्र { स्त्रताकाले जानमेव प्रयत्नः । बलं त्वासीद् द्वापरे पार्य कृष्णा, कलावधर्मः क्षितिमाजगाम ॥ ६ ॥ स एव पूर्व निजघान दैत्या- 'न्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट् । स भूतानां भावनो, भूतभव्यः स विश्वस्यास्य जगतश्चाभिगोप्ता ॥ ६१ ॥ यदा धौ ग्लाति वशे सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु धर्म स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांश्च लोकानपरांश्च पाति ॥ २ ॥ त्याज्यरित्यक्त्वथासुराणां बधाय कार्याकार्य कारणं चैव पार्यः । कृतं करिष्यन् क्रियते चैव देवो राहुं सोमं विद्धि च शक्रमेनम् ॥ ३ ॥ अस्य चाध इति माकाशादेरप्युपर्युपर्ययमेसास्तीत्युक्तम् ॥ ५८ ॥ प्रणव तर्जयानमित्यगाधत्वमपारत्व चोक्तम् ॥ ५९ ॥ युगेषु धर्मतारतम्यमपि कृष्णकटाक्षप्रयुक्तमेवेत्याइ एप्त इति शानम् अर्तव्यकोटेरप्युपस्थाना नेताया विवेक आमीस् द्वापरे तु द्वितीयकोट' साम्याद यल प्रधानमासीत् न धर्म कलाषधर्म एवं बलयानिति भाव ॥६॥ स एव पूषदेव आदिदेवो दैत्यानिजधान स एव सम्राट् पलिरूप पूर्वदेवो दैत्यो यभूव ।। ६१ ॥ ग्लाति ग्लायति ॥ ६२ ।। पनमेव सर्या मतया राहुं मोमं शनं च विद्धि ।। ६३ ।। " ·. दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१३ । स विश्वकर्मा सहि विश्वरूप: व विश्वभुग विश्वसग्विश्वजिच्च । स शूलभृच्छोणितभत्कराल : स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति ॥ ६४ ॥ तं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य । 'मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि ।" राक्षसाश्च परिसंचरन्ति रायस्पोपः स विजिगीपुरेकः ॥ ५ ॥ तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरे सामगाश्च स्तुवन्ति । तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति ॥ ६६ ॥ ते घोपार्थ गीर्भिरिन्द्रा स्तुवन्ति स चापीशो भारतकः पशूनाम् । स पौराणी ब्रह्मगुहां भविष्ठो महीसा भारताग्ने ददर्श ॥ ६ ॥ स चैव गामुज्जहाराट्यकर्मा, विमाध्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च । तस्य भक्षान्विवधान्धेदयन्ति । तमेवाजी वाहनं दयन्ति ॥ ६॥ तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिय च सर्व वये तिष्ठति शाश्वतस्य । . V .

·૨પર सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे स कुम्भरेतः ससृजे सुराणां यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्व सिष्ठम् ॥ ६८ ॥ स मातरिश्वा विभुरखवाजी स रश्मिवान्सविता चादिदेवः । तेनासुरा विजिताः सर्व एव तद्विक्रान्तै विजितानीह वीणि ॥ ७० ॥ शोणितमृत शरीरी ॥ ६४॥ रायो धनस्य पोषकः ॥ ६५ ।। महीसत्रं पृथिव्याश्छादनं मजनमिति यावत्। सत्रं यो महादानाच्छा पनारण्यकैतये इति मेदिनी। घोपार्थ गोवर्द्धनोर्द्धरणकाले घोपोऽम्बुनादो वा घृष्ट्यर्थमित्यर्थः पशूनो जीवानां पा ।। ६६-६७॥ वाहनं जयप्रापकम् ॥ ६८॥ सुराणां मित्रावरुणयोरेतः कुम्भे ससृजे ।। ६९ ॥ विक्रान्तैः पादविशेपैः त्रीणि भुवनानि ।। ७०॥ स देवानां मानुषाणां पितॄणां तमेवाहुर्यज्ञविदा पितानम् । स एव कालं विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे ॥११॥ तस्यैवीय तिर्यगधश्चरन्ति गभस्तयो मेदिनी भासयन्तः । ने ब्राह्मणा घेदविदो जुपन्ति तस्यादित्यो भासया युज्य भाति ॥ ७२ ॥ समाप्तिमस्याध्वरकृद्विधत्त तमध्वरे वेदविदः पठन्ति ।

·दानधर्म पर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ । स एवोक्तश्चक्रमिदं विणाभिः सप्ताश्च युक्तं वहते 4 विधाम ॥ ७३ ॥ महातेजाः सर्वशः सर्वसिंहः कृष्णी लोकान् धारयते यथैकः । हसं तमोघ्नं च तमेव वीर कृष्णं सदा पार्य कर्तारमेहि ॥ ४ ॥ य एकदा कक्षमतो महात्मा तुष्टी विभुः खाण्डवे धूमकेतुः । सराक्षसांस्तुरङ्गांश्चावजित्य सर्वधगः सर्वमग्नौ जुहोति ।। ७५ ॥ स एव पार्थाय श्वेतमखं प्रयच्छ स एवाश्वानय सर्वाश्चकार । सर्वधुरसतस्य रथस्त्रिचक्र स्प्रिवृच्छिराश्चतुरखस्विणाभिः ॥ ७६ ॥ देवानामस्योति शेषः ॥ ७१ ॥ जुपन्ति मेवन्ते ।। ७२॥ विधत्ते भध्वमित्यर्थात् विनाभिः शीतोष्णवृष्टिकालगर्भ चक्र संव- सर विधामेति वर्षावातोष्णप्रकारम् ॥ ७३ ।। हंसं सूर्यम् ।।७४॥ पन्धुरः संसाररथस्य योक्ता विचक्रः सत्त्वरजस्तमोमयः त्रिवृच्छिरा उर्चमध्याधोगतिफलः चतुरश्वः फालादृष्लेश्वरेच्छासङ्कल्पाश्चत्वारोऽश्या रस्य विनाभिः शो कृष्णं शुमकृष्ण च विविधाः ॥ ॥ स विहाय व्यदधात् पञ्चनाभिः सनिर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम् ।

·-
सटीकमहामारततात्पर्यप्रकाशे
सोऽरण्यानि व्यसृजत्पर्वतांश्च
हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः ।। ७ ।।
पलं च यदै सरितो जिघांसन् .
शक्रं महरन्तं निरासं स महेन्द्रः ।
स्तूयते वै महाध्वरे विगैरेको
॥ स वै ऋषसहस्रः पुराणः ॥ ७८ ॥
तमेवाहुपिमेकं पुराणं
स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान् ।
वेदांश्च वो वेदयते स देवो .
विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान् ॥ ७८ ॥
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च
विष्वक्सेनः सर्वमेतत्पतीहि ।
ज्योतीपि शुक्ल्गनि हि सर्वलोके
प्रयो लोकाः लोकपालास्त्रयश्च ॥८॥
प्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः
सर्व देवा देवकीपुत्र एव ।
संवत्सरः स ऋतुः सोऽर्द्धमासः
सोऽहोरात्रः सकला वै स काष्ठाः ॥१॥
यात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणश्च
विश्वक्सेनः सर्वमेतत्पतीहि ।
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षवतारा:
सर्वाणि दान्यथ पौर्णमासम् ॥२॥

·२४५ दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ ।। नक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ । विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रसूतम् ॥ ३ ॥ रुद्रादित्या वसवोग्याविनौ च ।' साध्याश्च विखे मरुतो गणाश्च । प्रजापतिर्देवमातादितिश्च पर्व कृष्णा दूढयश्चैव,सप्त ॥ ८४॥ वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व मग्निभूत्वा दहते विश्वरूपः । मापो भूत्वा मज्जयते च सर्व 1॥ ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान् ॥-८५ ॥ पञ्चनाभिः पञ्चभूतानां नाभिराश्रय इत्यर्थः ।। ७७ ॥ निरास पराभूतवान् ॥ ७८॥ निधीन् अग्निहोत्रादिशास्त्रम् ॥ ७९-८५ ॥ वेद्यं च यद्वेदयते च वेद्यं • विधिश्च यस्य श्रयते विधेयम् । धर्म च वेदे . - च बले च सर्व चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि ॥ ६ ॥ ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्ता त्प्रकाशते यत्पभया विश्वरूपः। अपः सृष्ट्वा सर्वभूतात्मयोनिः । पुराफरोत्सर्वमेवाथ विश्वम् ॥ ७ ॥ मातृत्पातान्विविधान्यद्गुतानि मेघान् विद्युत्मर्ष मेरावतं च ।

·२४६
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
सवै कृत्स्नं स्थावरं जगमं च
विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि ॥ ८ ॥
विश्वावासं निर्गुणं वासुदेव
सङ्कर्षणं जीवभूतं वदन्ति ।
ततः मद्युम्नमनिरुद्ध चतुर्थ
माज्ञापयत्यात्मयोनिमहात्मा ॥८॥
स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्नं
स चोदययन्विखमिद मिसृक्षुः ।
ततश्चकारावनिमारुतौ च
खं ज्योतिरम्भश्च तथैव पार्थ ॥ ८ ॥
स स्थावर जङ्गमं चैवमेव
चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा ।
ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चवीजा
द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि ॥ ६ ॥
पनेन विश्वं कृतमेतद्धि राजन्
स जीवयत्यात्मयोनिः प्रजा वै ।
ततो देवानसुरान् मानवांश्च
लोकानृषीश्चापि पितृन्मजाश्च ॥२॥
समासेन विधिवत्प्राणिलोका
सन्सिदा भूतपति सिसृक्षुः ।
शुभाशुभं स्थावरजङ्गमं च
विश्वक्सेनात्मर्वमेतत्यतीहि ॥ ३ ॥

·। A दानधर्मपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१३ । वेद्य वंदप्रतिपाद्यं शेयम् ॥ ८६ ॥ . अनिरुद्धमहङ्कारम् ॥ ८७-८९॥ पञ्चधा पञ्चप्रकारं देवासुरमानुषश्वापदतियोण पञ्चजनाः पञ्च- भूतानि तैरुपपन्न विश्व सिमुक्षुराज्ञापयतीति पूर्वेणान्वयः ॥ ९०॥ चतुर्विधं जरायुजा हि पञ्चबीजां चतुर्विधभूतग्रामः कर्म च तेषां ॥९१-९३॥ यद्वर्तते यच भविष्यतीह सर्व द्यतत्केशवं त्वं प्रतीहि । मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात्कृष्णः शाश्वतो धर्मवाहः ॥४॥ भूतं च यह न विट्स किञ्चि- द्विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ यत्नशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभं तत्सर्वकेशवो। चिन्त्याविपरीतमतः परम् ॥ ५ ॥ एतादृशः केशवोऽतरचभूयो नारायणः परमश्चाव्ययश्च । मध्यान्ताऽस्य जगतस्तस्थुषश्च सम्बुभूपता प्रभवश्चाव्ययश्च ॥ ६ ॥ रति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलापि सद नन्दविद्वत्कृते भारतसारोद्धारे दानधर्मसारी द्धारस्त्रयोदशः समाप्तिमगमत् । मतः केशवाद्यत्पर कल्प्यते तद्विपरीतमसन्मार्ग इत्यर्थः॥ अतो यथोक्तगुणमाहात्म्यादपि भूय अनन्तगुणगणनिलयन्यादपरि समहिमायं केशव इत्यर्थः ॥ ९४-९६ ॥

·1
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
प्रथाखमेधीयतात्पर्यप्रकाशं:-१४ ।
चन्दे कृष्णपदाम्भोजमकरन्दरतिस्पृहान् ।
'सतोऽहं यत्प्रसादेन कुर्वे सारं यथामति ॥ १ ॥
अश्वमेध उपाख्यानत्रयं तत्रादिम मुनिः।
काश्या मृतस्य मोक्षाप्ति सूचयित्वैव लिङ्गतः ॥२॥
धर्मणैव धनं लभ्वा यष्टव्यं सत्त्वशुद्धये ।
स संवर्तमरुतीये प्रोक्तवानाशय स्विति ॥३॥
श्रीकृष्णधर्मसंवादे द्वितीये तु समासतः।
शास्त्रार्थसूत्रण जिह्मनिषेधादार्जवस्तवात् ॥ ४॥
तृतीये तद्विरण संवादे कृष्णपार्थयोः।
सदृर्ध्वमुञ्छवृत्याद्योपाख्यानानसाधनम् ॥५॥
तत्रादौ तु शुचाक्रान्तो मूढो वैराग्यमिच्छति ।
मौढयप्रयुक्तवैराग्यावरं कर्म स्वशास्त्रत ॥ ६ ॥
मरुतो यज्ञस्तुत्यर्थे तद्वंश्यक्षितिपस्तुतिः ।
संवर्तन गुरोः स्पर्धा प्रोक्ताथार्थित्वगर्हणे ॥७॥
संयोग कथयन्नाह स संवर्तमझतयोः।
नारदाननतः काशीमाहात्म्यं परमाद्भुतम् ॥ ८ ॥
शवदर्शनतः शम्भुदर्शनाप्तेः प्रदर्शितम् ।
शवो लिगत्वमाप्नाति जीवश्च शिवतामिति ॥९॥
शिवाधीन धन प्रोक्त महात्म्यं तत्त्ववेदिनः।
तदनुग्रहतो देवा
दासत्वमित्यपि ॥१०॥
न कार्या केनचित्रपर्दा कुर्वस्तां दुःखमनुने ।
महानपीति निर्णीत दृष्टान्तोऽत्र बृहस्पतिः ॥ ११ ॥
ब्रह्मशानकनाश्योऽसौ शोको नश्यति नाध्वरैः।
शाम त्वार्जवतः साध्यमिति मृग्यकथाशयः ॥ १२ ॥
सम्यक्तत्वविवेकन जिह्म पापमयं त्यजन् ।
प्राप्नोत्यात्ममति प्राधः शुद्धवुद्धिर्विरीगवान् ॥ १३ ॥
मुख्य स्यादान्तरत्याग. वाद्यो गौण इति अवन् ।
तत्त्वज्ञानमृते मोक्षो नाम्तीख्याह हरिः स्वयम् ॥१४॥

·২৪
नवमेधीयपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१४ ।
नानोपायर्न कामस्य जयः सम्भाव्यते नृणाम्।
तत्त्वावबोधनमृते कामगीताशयस्त्विति ॥ १५ ॥
अहो हरेः कृपोत्को वरीव-खिलोपरि।
यदावेशाद्विशोकोऽभूधर्मराजो युधिष्ठिरः॥ १६॥
स्वतन्त्रोऽपि हरिभक्ततन्त्र इत्यर्जुनं प्रति ।
द्वारफागमने प्रार्थ्यस्त्वया राजेति योऽब्रवीत् ॥१७॥
ब्रह्मात्मज्ञानमुत्पन्नं निःसन्दिग्धमपि धूयम् ।
प्रवृत्तिमार्गविक्षेपा भ्रष्टतुल्यं न शोभते ॥ १८ ॥
यद्यपि ज्ञानमुत्पन्नं ने नश्यति तथापि तु ।
प्रवृत्तिव्यममनसो नश्यतीव विभाति तत् ।। १९ ।।
'इत्यदर्यर्जुनछाननाशेन मुनिना स्फुटम् ।
तथा तप्रावति प्रीतिहरोरत्यब्रवीत्पुनः ॥ २० ॥
तथाप्युपेक्षते नायं हरिभक्तं कृतागसस ।
भूयोऽपि तत्वविहानमर्जुनायाप्युपादिशत् ॥ २१ ॥
साधन पुष्कलं ज्ञान वैराग्य सर्वभोगतः।
विवेकाजातमित्याह सिद्धाख्यानं हरिः स्वयम् ॥ २२ ॥
नित्यानित्यविवेकादिगुणाः शिष्यस्य सम्मताः ।
सोनविज्ञानमुख्याः स्युः स्वाचार्यस्य गुणास्तथा ॥ २३ ॥
जन्ममृत्युजरादुःखदोपालोचनमाचरेत् ।
क्षराक्षरविचारेण तत्त्वं वेत्ति सुधीः पुमान् ॥ २४॥
यथोक्तगुणसम्पन्नो ब्रह्मात्मैक्यविचारतः।
स्थानुभूत्या पदं पश्येहयातीतं चिदद्वयम् ॥ २५॥
तत्साक्षात्कारतो मुक्तिः स्वतः सिद्धों प्रकाशते।
इत्याशयो नु गीतीमुं दर्शितो मुनिना स्फुटम् ॥ २६ ॥
प्रमात्रादिविलाप्यादौ दृश्य पश्येत्परं पदम् ।
साक्षिणं सर्वभावानो ग्रह्मानन्दं व्रजेत्ततः॥ २७॥
प्रतीतिमात्रमाशाय शानशेयात्म जगत् ।
तत्त्वं पश्येच्चिदानन्दमयं घेदमौलितः ॥ २८॥
पाहामान्तरतो दृश्य मृषा सत्य चिदद्यम् ।
तदेयाई तदेषेद मिति मत्वा न शौयति ॥ २९॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
श्रुत्योक्तं प्राणसंघातं विलाप्योदानवीक्षणात् ।
प्रपञ्चविलयो योगी कृतकृत्या स्वरूपधीः ॥ ३०॥
अध्यारोपापवादाभ्यां ब्रह्मतत्वविचारतः।
ज्ञात्वा प्रत्यञ्चमद्वैतं पुनः कृत्यं न विद्यते ॥ ३१॥
अद्वैतं भगवत्तत्त्वं भेद्बुद्धर्भिदाभ्रमः ।
घेदार्थस्यापरिक्षानादर्थंक्येऽप्यज्ञतागमः ॥ ३२ ॥
एकः शास्ता गुरुर्द्रष्टा भेदबुद्धया विभिद्यते। ।।
यथोमित्युपदेशैम्ये देवादीनां भिदामतिः ॥ ३३ ॥
दानं दम्भं दमं शममोमित्येकोपदेशनात् ।
देवा दैत्याश्च मुनय उरगाश्च प्रपेदिरे ॥ ३४ ॥
असंगं साक्षिणं बुद्ध्वा त्यक्त्वा विश्वं मरुस्थलम् ।
प्रवेष्टव्यं वनं ब्रह्मानन्दमात्मानमीक्षणात् ॥ ३५॥
तत्त्वज्ञानेन दृश्यत्वद्रष्टृत्वमपयाध्य च ।
कुर्वनसंगः कर्माणि न करोति न लिप्यते ॥ ३६ ॥
देहन्द्रियमनोबुद्धिजयेनैव परात्मनः।
वित्रानं जायते घेदमौलिज नान्यथा यतेः ॥ ३७॥
गुणान् गुणविकारांश्च मिथ्यात्वेन विचार्य च।
विजित्य सर्वतो बुद्धिं मुच्यते हर्कवत्सुधीः ॥ ३८ ॥
सर्यानर्थकरी तृष्णां विनिहत्त्यावबोधतः ।
मुच्यते नात्र सदेहोऽप्यम्बरीपनृपो यथा ॥ ३९॥
ममेति यक्षरो मृत्युविषयाभाववाक्षणात् ।
नश्यतीतो विमुक्तः स्यात् पुमान् जनकराजवत् ॥ ४०॥
सम्याहानवतो दिष्टं ज्ञात्वा तत्त्वं विमुच्यते ।
इति ब्राह्मणनीतासु गीतं भगवता स्वयम् ॥४१॥
जीवग्रह्मजगत्तत्वं विविव्य श्रुतिसंमतम् ।
तत्वमेकमनुस्यूतं ज्ञात्वा धीरो विमुच्यते ॥ ४२ ॥
प्रेष्यहि यसत्यमुपेश्य छ ।
सारभूतं परं ब्रह्म तत्त्वमस्तीति निश्चितम् ॥ ४३ ॥
गुणातीतमविनाय गुणकार्यपु सज्जते ।
सनानात्सर्वविज्ञानं श्रुतिमौलिीवनिश्चितम् ॥ ४४ ॥

·२५६
अश्वमेधीयपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१४ ।
हरिरेव जगज्जीवतत्त्वं तज्यो विमुच्यते।
तनानादहंकारविमूढी मृत्युमृच्छति ॥ ४५ ॥
अध्यात्मादित्रयं मायामात्र निश्चित्य युक्तिभिः ।
प्रत्यञ्चं ब्रह्म विज्ञाय जीवन्नेव विमुच्यते ॥ ४६ ॥
ब्रह्मादीनां समुत्कर्षी यत्तत्त्वेक्षणतो भवेत् ।
तत्तत्त्वं भगवान्विष्णुरिति ज्ञात्वा विमुच्यते ।। ४७ ॥
विष्णुरेवैप विस्तारः सूर्येन्द्वग्निमुखं जगत् ॥
विष्णुरेव ततः सत्यं मृपान्यत्सकलं जगत् ॥ ४८ ॥
कालचक्रभ्रमायत्तं सर्वमनजनावृतम् ।
भगवत्तत्त्वविज्ञानमृते नास्ति सुखं कचित् ॥ ४२ ॥
भगवद्भक्तिवैराग्यतत्त्वज्ञानत्रयं यदा।
समुत्पद्येत ईशस्य कृपया तर्हि मुच्यते ॥ ५० ॥
सर्वपणापरित्यागाद् ब्रह्मतत्त्वधिया यदि
स्वस्वरूपे स्थितस्तर्हि कृतकृत्यो भवेत्सुधीः ।
सर्वमाधनसम्पत्या तत्त्वज्ञानमुदं यदा
दृश्योज्झितं तदा ब्रह्म विमुक्तं पश्यति स्वयम् ॥ ५३ ॥
नानामतं महर्षीणां तन्निप्ठेकात्मवस्तुनि
तज्ज्ञानात्कृत्यमार्तण्डज्वालातो मुच्यते सुधीः ॥ ५४॥
यावनत्वचिदद्वैतज्ञानं वेदान्तसम्मतम् ।
नौदेति तापदशत्वं नोपशाम्यति कहिचित् ।। ५५ ॥
प्रातीतिकमिदं बुद्ध्वा जगत्तस्यावधि हरिम् ।
स्वस्वरूपतया बुद्ध्वा मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ ५६ ।।
इत्येवं गुरुशिष्यादिभावमारोप्य माधवः ।
बोधयामास स्वं तत्त्वं पार्थाय हितकाम्यया ॥५७ ॥
ब्रह्मादीनां नियन्तापि मायाधीशोऽखिलेश्वरः ।
भक्त्यधीनतया धर्मसुनोराशामपेक्षते ॥५८ ॥
।
भक्तापराधमाषाध्यानुराहणान्येव तान्हरिः।
स्वशापोद्यतमुत्तई विश्वरूपमदर्शयत् ॥ ५९॥
छलाक्रान्ता महान्तोऽपि कृतान्तपिजये रताः।
न्यजन्यानन्दमभ्रान्तमुत्तोऽप्यमृतं यथा ॥ ६॥

·T A २५२ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश ब्रह्मविद्याप्रधानाङ्गजपो भक्तिगुरोरपि । फायर्या त्रयं दृढेत्येवमुत्तकाल्यानकाशयः॥ ६१ ॥ येन दुःखमसह स्यात्प्राणिनां न तदाचरेत । युद्धाम्यानं वदन्कृप्णो नाभिमन्युमतियत् ॥ ६२ ॥ धनं देवप्रमादेन यार्थ लभते महान् । सिर्द्ध पूर्व मरुत्तम्य यथा प्राप युधिष्ठिरः ॥ ६३ ॥ नास्त्यशम्यं हरेः किञ्चिन्मायाधीशतया विभोः। ग्राह्मास्त्रदग्धमथैष परीक्षितमजीवयत ॥ ६४॥ भगवद्भक्तिनिष्ठानां किमसाध्यं जगतये । अश्वमेधकथाभावं दर्शयामास सन्मुनिः ॥६५॥ सर्वधर्मशिरोरत्नभूतहिंसा मता श्रुतेः अश्यमेधाद्ययप्रस्थजन्यं पुण्यं ततो महत् ।। कीर्तितं मुनिना यशसिद्धानन्तरमद्भुतम् ॥ ६६ ॥ शुद्धन मनसा दत्तं स्वल्पमप्यचलायते । श्रद्धापूत ततो देयं सद्भिरित्यत्र कीर्तितम् ॥६७ ॥ क्लेशार्जितं धन न्यायाच्या विधिनार्पितम् । सत्पात्रे स्वल्पमप्यश्वमेघादप्यधिकं भवेत् ॥ ६८ ॥ हिंसामिश्रस्य धर्मस्य निन्दाथै तत्र तत्र च। प्रोक्तमप्याशयं भूयो मुनिरुञ्छे न्यवर्णयत ॥ ६९ ॥ सर्वसाधनहींना हि महान्तो यामद्भुतम् । निवर्तयन्ति साङ्ग तदित्यगस्त्याध्वरे स्मृतम् ॥ ७० ॥ सर्वधर्मनिधानत्वात्सर्वधर्मरक्षणात् । क्षमैव ज्यायसीत्याह जमदग्निनिदर्शनात् ॥ ७१ ॥ अहिमाक्षान्तिसद्धमैराराध्यः सर्वसम्मतः । यो हरिस्तं मुदा पन्दे नन्दनन्दनमीश्वरम् ॥ ७२ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषिश्रीसदानन्दविद्वत्कृते भारततात्पर्यप्रकाशेऽश्यमेधीयतारपर्यप्रकाशश्चतुर्दशः समाप्तिमगमत् ।

·२५३
श्राश्रमवासिकपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१५ ।
आश्रमवासिकतात्पर्यप्रकाश:-१५॥
साङ्गोपाङ्गविशिष्ट प्राग्नह्मविद्या समाप्तिा ।
साच सर्वपणात्यागपूर्विका धनवासिनाम् ॥१॥
शमादिमम्पदम्तत्र सम्भवाद्भवतीत्यपि।
दर्शितं धृतराष्ट्राधारण्यगमनतः स्फुटम् ॥ २ ॥
प्रापत्रजिष्यता स्वीयकुटुम्वानुमतिर्नृणाम् ।
पितॄणां तर्पणं तद्रदावश्यकमितीरितम् ॥ ३ ॥
सागसो न परायत्तभोगः सौख्याय देहिनः ।
दुःखायैव स इत्याह धृतराष्ट्रनिदर्शनात् ॥ ४ ॥
सर्वनाशेऽपि गन्तव्यं वनं सुतपमे नृणाम् ।
अन्यथामुत्र नेहापि सुख नेत्याह तत्र मः॥५॥
नान्यसंस्कारयुक्तस्य शान्तिः स्यात्तपमाऽपि तुः ।
अतस्तत्त्यागतः शान्तिधृतराष्ट्रनिदर्शनात् ॥ ६ ॥
तत्त्वदर्शी जनालक्ष्यः परम सुखमश्नुते ।
तस्य मोक्षाऽप्यनायासादित्याह विदुरागमे ॥ ७॥
नासाध्यं तपसः किञ्चिन्निप्कामस्य मुनरिति ।
व्याम सचान्मृतास्तद्रदर्शयामास कौरवान॥८॥
यावदेहान्तर देही न गृहणीयाद्यान्तर ।
स्वर्ग वा नरकं तावत् पूर्वभावं न मुञ्चति ॥९॥
संयांगा विप्रयोगान्ताः क्षयान्ता सकलोच्छ्याः ।
इत्यदर्शि स्फुट भावो मुनिनाश्रमवासिके ॥ १० ॥
शते भारततात्पर्यप्रकाशे आश्रमवासिकतात्पर्य ममाप्तिमगमत् ।
प्रय मौशलतात्पर्पप्रकाश:-१६ ।
एवं त्यागे परं मोशमुक्त्वा फलमतः परम् ।
ये त्वरपयमनाश्रित्य कामानिरतः सदा ॥१॥
अक्षादिकलहनत नश्यन्ति व्यसनाद था।
दृष्टान्ता यादयाम्तन्त्र येऽन्योन्य समरे इताः ॥२॥

·२५४
सटीकमहाभारततारपर्यप्रकाशे
न विप्रा वञ्चनीयाः स्युहांस्यनापि विपश्चिता।
अन्यथा सर्वनाशः स्याद्यदुवालनिदर्शनात् ॥ ३॥
सर्वतः प्रवलं दैवं भगवहृदयांनुगम् ।
मुनयोऽपि शिशूछेपुहास्यऽपि हरिजानपि ॥ ४॥
अवश्य भाविनो मायानीम्वरोऽप्यनुमोदते।
अन्यथा कर्तुमीशोऽपि कृष्णः शापममन्यत ॥ ५ ॥
न कदाचित्रा पेया प्रवलै क्षत्रियैरपि ।
अन्यथा सर्वनाशः स्याद्यादवोऽत्र निदर्शनम् ॥ ६॥
तृणं वज्रायते दैवे कुपिते विप्रशापतः।
वज्रोऽपि तृणतां याति नृणां पूर्वविपर्यात् ॥ ७॥
मर्व क्षयान्मा निचया यादवानां परिक्षयात् ।
तथार्जुनपराभूतेः पतनान्ताः ममुच्छ्याः॥८॥
देवस्याव्यभिचारित्वात् मिथ्यात्वाजगतोऽपि च ।
प्रात्मनोऽप्यद्वयत्वाच्च विशॉकित्वं विदां भवेत् ॥ ९॥
इति मौशलतात्पर्य यथामति मयेरितम् ।
इति मौशलतात्पर्यम् ॥ १६ ॥
भय महामस्थानतात्पर्यप्रकाश:-१७ ।
महाप्रस्थानतात्पर्य संभेषेण निदर्यते ॥१०॥
अनित्यं मृत्युना प्रस्तं सर्व हात्वा त्यजेद् बुधः।
न सज्जत स्वतोऽन्यत्र कृतार्थः पाण्डवा यथा ॥ ११ ॥
समानेषु न वैषम्यात्पूजा कार्या विपश्चिता।
कुर्वन्नश्यति वैषम्य द्रोपदीव पुमर्थतः ॥ १२ ॥
स्नेहः म्वर्गान्तरायत्वान्न कार्यः कुत्रचिद् बुधैः ।
बान्धवष्वपि भार्यायां युधिष्ठिरवदेव हि ॥१३॥
प्रातत्वस्याभिमानोऽपि पतनायैव देहिनः ।
न कार्यः स्यात्कृते तस्मिन् पतेद्धि सहदेववत् ॥१४॥
रूपयौवनगर्वोऽपि यतने हेतुरुच्यते ।
नैवं कुर्यात्कृते तस्मिन् पतेत्स नकुलो यथा ॥ १५॥

·२१५ स्वर्गारोहणपर्वतात्पर्यप्रकाश-१८ । न प्रतिमा मृषां कुर्यान गर्व बलविद्ययोः । नात्याशावान यथा मढः पतद्रीमार्जुन। यथा ॥१६॥ लक्ष्मीर्वान्धवभोज्यैव श्रेयसी न स्वमात्रगा। न स्वर्ग गन्तुमैच्छस भ्रातृमार्यादिभिर्विना ॥१७॥ नीचमप्यन्तिगं प्रशिः स्वमुखादिविभागतः । सम्भाव्य पश्चाद् भुञ्जीत शुनीव च युधिष्ठिरः ॥ १८ ॥ आनृशंस्यं परो धर्मस्तं प्रयत्नेन पालयेत । यथाश्वान विना राजा नैच्छत्स्वर्ग युधिष्ठिर. ॥ १९ ॥ इति महाप्रस्थानपर्वतात्पर्य समाप्तिमगमत् ॥१७॥ अथ स्वर्गारोहणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१८ । अमो दुम्यजः पुसां संस्कारप्रयलवतः । स्वर्गऽपि धार्मिकस्यापि धर्मसुनोर्यथाभवत् ।। १ ।। छलेनापि न वक्तव्यं वचो घर्मण पृच्छतः । तत्फलं नरकमाप्तिरित्यदार्श स्वरीक्षणे ॥ २ ॥ स्वयं सोढ्या महदुख सुख्खं देयं हि देहिनाम् । स्वर्ग त्यक्त्वान्यसौख्यायाजातारिनिरय स्थितः ॥ ३॥ विपरीतं फलं दृष्ट्वा सत्स्यसत्सु च सन्मते. । अमो जायते स्वर्ग यथा धर्मसुतस्य सः॥४॥ धर्मधैर्यवतां श्याः सर्वे देवा. सहेश्वराः। स्वयमेव स्युरित्याह धर्मसुनोश्चरित्रत. ॥५॥ स्वर्गभोगाऽपि मुक्तानां भवेत्प्रारब्धकर्मणा। आसमातेरिति प्राहाधिकारिकनयोक्तिभिः॥६॥ कर्मणां फलमस्तीति दर्शनार्थ हरेरपि । स्वर्गभोगस्तदन्ते च स्वस्वरूपप्रवेशनम् ॥ ७ ॥ यस्त्वात्मरतिरित्यादिश्लोकयुग्मे हरि. स्वयम् । नैव तस्य कृतेनास्तिस्य कार्य न विद्यते ॥ ८॥ माह तत्त्वविदो कर्म तत्फलाभावमागमात् । पुनःस्वस्यापि समाह कर्मतत्फलयो. क्षतिम् ॥९॥ न मे पास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

·२५४
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
न विप्रा वञ्चनीयाः स्युहांस्येनापि, विपश्चिता।
अन्यथा सर्वनाशः स्याद्यदुवालनिदर्शनात् ॥ ३॥
सर्वतः प्रबलं देवं मगवद्हृदयानुगम् ।
मुनयोऽपि शिशुञ्छेपुहास्येऽपि हरिजानपि ॥४॥
अवश्य भाविनो भायानीश्वरोऽप्यनुमोदते ।
अन्यथा कर्तुमीशोऽपि कृष्णः शापममन्यत ॥ ५ ॥
न कदाचित्सुरा पेया प्रवलैः क्षत्रियैरपि ।
अन्यथा सर्वनाशः स्याद्यादवोऽत्र निदर्शनम् ॥ ६ ॥
तृण वज्रायते दैवे कुपिते विप्रशापतः ।
वज्रोऽपि तृणतां याति नृणां पूर्वविपर्यात् ॥ ७ ॥
सर्वे क्षयान्ता निचया यादवानां परिक्षयात् ।
तथार्जुनपराभूतेः पतनान्ताः ममुच्छ्याः॥८॥
देवस्याव्यभिचारित्वात् मिथ्यात्वाजगतोऽपि च ।
आत्मनोऽप्यद्वयत्वाच्च विशोकित्वं विदां भवेत् ।।९।।
इति मौशलतात्पर्य यथामति मयेरितम्।
इति मौशलतात्पर्यम् ।। १६ ।।
प्रथ महाप्रस्थानतात्पर्यप्रकाश:-१७ ।
महाप्रस्थानतात्पर्य संक्षेपेण निदश्यते ॥ १० ॥
अनित्यं मृत्युना प्रस्तं सर्व शात्वा त्यजेद् बुधः ।
न सजेत स्वतोऽन्यत्र कृतार्थः पाण्डवा यथा ॥ ११ ॥
समानेषु न वैषम्यात्पूजा कार्या विपश्चिता।
कुवनश्यति वैषम्य द्रौपदीव पुमर्थतः ॥ १२ ॥
स्नेहः स्वर्गान्तरायत्वान्न कार्यः कुत्रचिद् बुधैः ।
वान्धवेष्वपि भार्यायां युधिष्ठिरवदेव हि ॥ १३ ॥
प्राशत्वस्याभिमानोऽपि पतनाव देहिनः ।
न कार्यः स्यात्कृते तस्मिन् पतेद्धि सहदेवयत् ॥१४॥
रूपयौवनगाऽपि पतने हेतुरुच्यते ।
नैव कुर्यात्कृते तस्मिन पतेन्स नकुलो यथा ॥ १५ ॥

·२१५ स्वर्गारोहणपर्वतात्पर्यप्रकाश:-१८ ॥ ने प्रतिज्ञा मृपां कुर्यान्न गर्व पलविद्ययोः । नात्याशावान् यथा मूढः पतेद्भीमार्जुनौ यथा ॥ १६ ॥ लक्ष्मीर्यान्धवभोज्यैव श्रेयसी न स्वमाप्रगा। न स्वर्ग गन्तुमैच्छत्स भ्रातृभार्यादिभिविना ॥१७॥ नीधमप्यन्तिर्ग प्राशः स्वंसुखादिविभागतः । सम्भाव्य पश्चाद् भुञ्जीत शुनीव च युधिष्ठिरः॥ १८ ॥ आनृशंस्य परो धर्मस्तं प्रयत्नेन पालयेत। यथावानं विना राजा नैच्छत्स्वर्ग युधिष्ठिरः ॥ ११ ॥ इति महाप्रस्थानपर्वतात्पर्य समाप्तिमगमत् ॥ १७ ॥ अथ स्वर्गारोहणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१८ । अमर्षी तुम्न्यजः पुसां संस्कारप्रपलत्वतः । स्वर्गऽपि धार्मिकस्यापि धर्मसुनोर्ययाभवत् ॥१॥ छलेनापि न वक्तव्यं घचो धर्मण पृच्छतः । तत्फलं नरकप्रातिरित्यदार्श स्वरीक्षणे १२ स्वयं सोढ़वा महदुःखं सुलं देयं हि देहिनाम् । स्वर्ग त्यक्त्वान्यसौश्यायाजातारिर्निरय स्थितः ॥ ३ ॥ विपरीतं फलं दृष्ट्वा सत्स्वसत्सु च सन्मतेः । अम जायते स्वर्ग यथा धर्मसुतस्य सः॥४॥ धर्मधैर्यवतां वश्याः सर्व देवाः सहेश्वराः । स्वयमेच स्युरिन्याह धर्मसुनोश्चरित्रतः ॥५॥ स्वर्गभोगोऽपि मुक्तानां भवेत्माराधकर्मणा। आसमाक्षरिति प्राहाधिकारिकनयोक्तिमिः ॥ ६॥ कर्मणां फलमस्तीति दर्शनार्थ हरेरपि । स्वर्गभोगस्तदन्ते च स्वस्यरूपप्रवेशनम् ॥ ७॥ यस्त्वात्मरतिरित्यादिश्लोकयुगमे हरिः स्वयम् । नैव तस्य कृतेनार्थस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ ८॥ प्राह तत्त्वविदा कर्म तत्फलाभावमागमात् ।। पुनः स्वस्यापि संप्राह कर्मतत्फलयोः क्षतिम् ॥ ९ ॥ न मे पाास्ति फर्तध्यं त्रिषु लोकेपुफियन।

·२५६ सटीकमहाभारततात्पर्यनका एमा . नानवाप्तमवाप्तव्य वर्त एव च कर्मणि ॥ न मां कर्मणि लिम्पन्ति न मे फर्मफ्ले स्मृहा ॥ १० ॥ इत्येव स कथं स्वर्गभोगी स्यादाजीववत् । कथं वा कर्मणामन्ते स्वस्वरूपप्रवेशनम् ॥ ११ ॥ जीवन्मुक्तवदस्य स्यान्नित्यमुक्तस्य सर्वथा । यस्याविद्यादिसंबन्धो भूतपूर्वः स एव हि ॥ १२ ॥ जीवो भोगावसानेन प्रविशत्यात्मनि धुवम् । न वीश्वरः स्वतन्नोऽसौ निरावृतस्वरूपतः ॥१३ ॥ झानादिषड्गणैश्वर्यः कामप्यूहति कल्पनाम् । इत्यलं यहुधा सूक्ष्म सद्भिरित्युपरम्यते ॥ १४॥ भगवद्भक्तियुक्तानां पार्थादीनां हरीक्षणात् । मुक्तानामपि भोक्तिः स्यात् कर्मश्रद्धोपपत्तये ॥ १५ ॥ वैराग्यमन्तरा भक्तिशानदौलभ्यमस्त्यत.।। तदन्ते वर्णितं तस्य हेतुर्धर्मम्तरितः ॥ १६ ॥ सर्वपामेव मायानामनित्यत्वस्य धोक्षणात् । वैराग्य संभवेत् पुंसां सत्त्वशुझ्या स्वधर्मतः ॥ १७ ॥ वैरस्य विप्रलम्भवं क्षयित्व पक्ष्यि सर्वतः। वस्तूनां भ्रान्तिदेतूनां सर्वत्र ममतां त्यजेत् ॥ १८ ॥ माता पिता सुता दारा पान्धवोऽन्य धनानि च । विप्रयोगों ध्रुव तैः स्याद्ये गृहीता ममवतः ॥ १९ ॥ गता यान्ति च यास्यन्ति सर्व सर्वस्य देहिनः । विमृश्यैवं त्यजेदेषु ममत्वं सर्वथा बुधः ॥ २० ॥ तथाहतास्पदं देवद्वयं भूतोत्धमीक्ष्यताम् । अविद्याकार्यमद्वैततत्त्वज्ञानेन बाधितम् ।। २१ ।। अनात्मत्वेन तुच्छत्वान्नाहं तत्र तनुहये। स्येय नित्यात्मनि प्रत्यक्तत्वे कूटस्थसाक्षिणि ॥ २२ ॥ यावद्देहायहकारस्तावन्मूढ़ो यनर्थभार । हर्षशोकभयाधीनामाकरत्वादनात्मक् ॥ २३ ॥ प्रात्मदर्शनमेवातः पारिडत्य भ्रान्तिनाशनम् । हर्पशोकाद्यनकचान्तित्वात्सश्रयेद् बुधः॥२४॥ , + ·स्वर्गारोहणपर्वतात्पर्यप्रकाशः-१८॥ २५७ १ तदात्मदर्शन कृष्णभक्त्यधीनं विरागिणः । सा भक्तिभगवद्धर्मानुष्ठानेनैव लभ्यते ।। २५ ।। धर्मानुष्ठानमेवाती गरीयः सर्वसाधनात् । अनुक्रोशान्मुनिलोकहितायान्ते तदुक्तवान् ॥ २६ ॥ कामाल्लोभाद्भयाखेतोजीवितस्यापि न त्यजेत् । सुपुमर्थनिदानत्वाद्धर्ममित्याह कण्ठत ॥२७॥ त्यक्त्वा धर्म हि कामेन नहुपः सर्पतां गतः।' लोभाद् दुर्योधनो हित्वा सकुटुम्बा हतोऽधमः ॥ २८ ॥ भयादिन्द्रः परित्यज्य स्वर्गाद् अष्टो हत्तप्रभः । जीवितार्थे गतस्त्यक्त्वा द्रौणिश्च पदमापदाम् ॥ २९ ॥ प्रत्यक्त्वा कामतो धर्म भीष्मपार्थो महत्तराम् । गतो हि पदवी वीरौ कृष्णप्रेमास्पदत्वत ॥ ३० ॥ लोभात्तापरित्यज्य स शरीरो दिव गतः। युधिष्ठिरो महान्मान्यः सर्वत्र सुपरीक्षितः॥३१॥ सुहत्यागमयात्को न मिनः कृष्णमन्त्रतः। अद्यापि कीर्तिरालादकारिणी यस्य भूतले ॥ ३२ ॥ जीवितस्यापि हेतोहि न त्यक्तं शिविना पुरा । यद्यशश्चन्द्रमा लोके भ्राजतेऽद्यपि सर्वत ॥३३॥ तस्माईमः सदा सेव्यः सुपुमर्थेप्सुभिर्तृभिः । भगवद्भक्तिनिष्ठोऽयमित्युक्तमुपसहतौ ॥ ३४ ॥ नित्यत्वं फलतो धर्म भगवद्भक्तिसाधने । भगवत्प्राप्तिरूपत्वात्तत्फलस्य ततस्तथा ॥ ३५ ॥ वैद्युत्कत्यं सुखादेस्तु कामक्रर्मफलत्यत । इहामुत्राप्यनित्यत्वाद्विपयाणामनित्यता ।। ३६ ॥ जीवो ब्रह्मस्वरूपत्यान्नित्यो वेदान्तसम्मत.। जीवोपाधेरनित्यत्व तत्वज्ञानक्याधनात् ॥ ३७॥ नित्योऽनित्येन संपन्धं कुर्याद्धर्मण सजनः । अनित्यं सम्परीत्यज्य सर्वमायामयरवत ॥ ३८॥ इति मारतमावित्रीतात्पर्य हरिभक्तये । यथामति मयादर्शि व्यासभावानुसारिणी ॥ ३९ ॥ स धर्म श्रवणादस्य भारतस्य नृणां मवेत् । ।

·'सदीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
अनुष्ठेयतया वेदे स्मृत्यादौ यो हितो नृणाम् ॥
स भारतस्य श्रवणात्पठनादेव लम्यते ॥ ४० ॥
इत्यतः श्रवणस्यास्य फलं व्यासेन वर्णितम् ।
इति श्रीस्वर्गारोहणपर्वतात्पर्यमीरितम् ।। ४१ ॥
उपक्रमोसंहाराभ्यासादीनां विचारणात् ।
यद्विधानां हि लिङ्गानां भारते वेदविग्रहे ॥४२॥
ज्ञायते भगवत्कृपणे तात्पर्य सच्चिदये।
यथाशानं तथादर्शि मया तत्तत्प्रसादतः॥ ४३ ॥
अस्मदादिवराकोऽपि यत्कृपापाझवीक्षणात ।
महाभारततात्पर्य वेत्ति तं नौमि माधवम् ॥ ४४ ॥
श्रीकृष्णचरणाम्भोजमकरन्दरसाशिषा ।
श्रीसदानन्दविदुषा कृतोऽय हरितुष्टये ॥ ४५ ॥
महाभारततात्पर्यप्रकाशोऽतिसमामत.।
भूयात्सतां मुदे भूयो भूयो वीक्षणतः सदा ॥ ४६ ॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलापिश्रीसदानन्दविदुपा कृतो
भारततात्पर्यप्रकाशसंक्षेपोऽष्टादशः समाप्तिमगमत् ॥ १८ ॥
-
श्रीगणेशाय नमः।
प्रथ
हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः।
यो भूमामायि सूत्राखिलमयवपुपा भाति विष्णुस्वरूपी।
वाराह नारसिंह वपुरमलतनुर्धत्त प्रोङ्कारमूर्तिः ।।
मात्स्यं कौयंत्रिरामी तनुमतुल्गुणां व्यासरूपा तनुं च ।
स्यां स कृष्णोऽन्तरमा परमसुखनिधिर्म मतो सर्पदास्तु ॥ १॥
हरिवशे हरेलोलाः स्फुटास्तात्पर्यभाविता. ।
न तत्र क्रियते यत्नः पृथक्तात्पर्यवर्णने ॥ २॥
जन्हस्दालीला या प्राप्नदरस्थापित
भाविता ससूतिध्यान्तहारिण्याश्चित्तशोधनात् ॥ ३ ॥
शानवैराग्यसद्भक्तिप्रदायाः श्रवणादिभिः ।
सविताः सर्वदा सेव्या लीला भगवतो हरेः ॥ ४॥

·हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः । २५० वंशानुचरितं सर्व प्रायोपास्यातमञ्जसा । सर्वभारततात्पर्यविचारेणानुपूर्वशः ॥ ५ ॥ सर्गश्चैव विमर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । ईशानुचरितं चैतत्स्पष्टं व्याख्यातमेव हि ॥ ६ ॥ जगबन्मादिहेतुत्वं हरेरद्भुतकर्मणः । विशदं हरिवंशेऽस्मिस्तात्पर्यणानुकीर्तनात् ॥ ७ ॥ चरितं गोकुले विष्णोर्मथुरायमिथाद्भुतम् । द्वारकायां हरेरेवानुरूपं मुनिनेरितम् ॥ ८॥ हरमायानियन्तृत्वावशित्वात्सर्वविश्वतः। आश्चर्यमप्यनाश्चर्य सर्व चरितमीशितुः ॥ ९ ॥ वेदान्तानां प्रमेयत्वादात्मत्वात्सर्वदेहिनाम् । ब्रह्मादीनां नियन्तृत्वाद्धः किं किं न शोभते ॥ १०॥ वाराही नारासिंदी या लीलाभगवतो हरेः। श्रीवामनकृता या या सा सा केनोपमीयते ॥ ११ ॥ यथा हरिहराद्वैतं भेदभ्रान्तिनिवृत्तये । स्फुट कैलासयात्रादिग्रन्थेषु मुनिनेरितम् ॥ १२ ॥ एवं संपनः श्रीमद्धरिवंशानुकीर्तनम् । भगवद्भक्तिहेतुत्वाद्यथामति माया कृतम् ॥ १३ ॥ तात्पर्य पौष्करप्रादुर्भावे यक्षाबंधे तथा । व्याख्यातुमवशिष्टं श्रीहरिवंशे तदुच्यते॥ १४ ॥ औ स्वस्ति श्रीगणेशाय नमः नमः शिवाय सपरिवाराय नमो विष्णवे नमो गुरुभ्य प्राचार्येभ्यः । यस्मिन्निदं मरुमयूखसरिल्लवाभ विश्व विचित्रमविकारिणि चित्स्वभाव । अध्यस्तमद्भुतगुणाम्बुनिधौ तमीशं वन्दे मुकुन्दद्मनिशं मनसा गिराहम् ॥१॥ हरिवंशे हरेरूपं पौष्करेऽत्यन्तमद्भुतम् । आधिदैविकमाध्यात्म्यं फूटैः फूटस्थमारितम् ॥२॥ तात्पर्य पीकरप्रादुर्भावस्यास्य समासतः । प्रददर्यते सदानन्दविदा कृष्णानुरक्तये ॥३॥ --

·.
-
सदीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
पुष्करव्योमाचद्रूपं तस्य ज्ञानेन देहिन } ,
प्रादुर्भावः स्वरूपणावस्थान तन्निरुक्तित. ॥ ४ ॥
मायोपहितचैतन्यमण्डाधिष्ठानभावतः ।
पद्मनाम इति प्रोक्तस्तत्प्रभावोऽत्र पृच्यते ॥५॥
महाभाग्य महांल्लाभो ब्रह्मात्मैक्याप्तिरिप्यते ।
तज्ज्ञानात्मय विज्ञानसिद्धरित्युत्तरं मुने. ॥ ६ ॥
कश्चनापि न तस्येशे तस्य नाम महद्यशः।
यशो विनिहितं तस्मिन्विश्वरूपिमिनि श्रुतेः ॥७॥
नागयणात्मयशमो वक्तव्यत्वादुपक्रमे ।
अधीत्य सर्वमध्यात्ममित्येवमुपसंहृतौ ।। ८ ॥
तस्मादतस्य शास्त्रस्य ब्रीफ्यपरतेष्यते ।
जगजन्मादिकं यत्तु प्रोक्तं तच्चापि तत्परम् ॥९॥
देवासुरादिशब्दा ये शमकामादिवाचकाः ।
ग्रहाबोधोपकारित्वात्तेऽपि ब्रह्मैक्यतत्पराः ॥ १० ॥
द्वा सुपर्णा अजामेकामित्यादिनिगमान्तके।
पक्षिमेषादिवृत्तान्तद्वारा ब्रह्म निरूपितम् ॥ ११ ॥
तथैव निर्विशेष चिन्मानं सलिलशब्दितम् ।
शमकामादिधोवृतिदेवासुरपदोक्तितः ॥ १२ ॥
अद्वैतो भवति द्रष्टा तथा सलिल एफलः ।
प्रजापत्यादयो हेति यथा वेदे निरूपितम् ॥ १३ ॥
तथैवात्रापि सर्वत्र तत्तद्रूपककल्पनै ।
निरूपितं परं तत्व वेदव्यासेन वेधमा ॥१४॥
विद्याधिकारावगतावाश्वमेधादिकविह।
इन्द्रवृत्राय शन्दा श्रात्ममोहपरा कृता.॥ १५ ॥
अत्रापि ब्रह्मणस्तद्वत्पारोक्ष्येण निरूपणम् ।
चके दुर्जतमोरेभ्यस्तस्यरत सुरक्षितुम् ॥ १६ ॥
तत्र पूर्व भविष्योक्तो गति संसारिणां नृपः।
अत्युल्वणं समाकण्यं समुद्रिग्नमताश्च सत् ॥ १७ ॥
शोकं तरनि तत्त्वज्ञो नान्यः पन्था विमुक्तये।'
इत्यादि वेदतो मानादन्यन्मुक्तर्न साधनम् ॥ १८॥

·...
हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः ।
श्रुत्वापि बहुशः पूर्व रसशी ब्रह्मवेदने ।
पुनस्तदेच जिज्ञासुः पृच्छति स्म मुनि प्रति ॥ १९ ॥
श्रीतसिद्धान्तमालम्ब्य ब्रह्मात्मैक्यमस्खण्डितम् ।
मुनिराहादिमेऽध्याये शास्त्रोपोद्घातमद्भुतम् ॥ २० ॥
एकार्णवं विशुद्धा चिद्विष्णुरव्याकृतं नमः ।
पुष्कर विविध कार्य समष्टिव्याटसमकम् ॥ २१ ॥
हरिमायोत्थितं विश्व समस्त कार्यकारणम् । ...
हरितवपरिज्ञानाद्विलयं याति नान्यथा ॥ २२॥
भान्तदृष्टया जगासर्गठयौ नित्यो न वस्तुतः ।
। न निरोधो न चोत्पत्तिरियादिश्रुतिदर्शनात् ।। २३ ।।
यः कर्ता वियदादीनां मायया सर्वरूपधृक् ।
कालकालोऽखिलाध्यक्षो द्रष्टा स्वाधीन एव सः ॥२४॥
तत्पदार्थी हरिविष्णुर्वेदान्तविपयत्यतः।।
प्रतिपाद्यत आनन्दरूपः मन्तिराऽच्युतः ॥ २५ ॥
तदर्चनं च तद्वयानं तज्ज्ञानं चेप्यते श्रुतौ ।
अतः स एव भगवान्प्रश्नोत्तरविचारः ॥ २६ ।।
अचिन्त्यो सतय॑त्वादगम्यो वचनातिगः ।
तत्कृपामन्तरा कश्चिन्न न घेत्तीत्युपक्रमे ॥ २७ ॥
झानमाधनवैराग्यसिद्धये वस्तुजागनम् ।
अनित्यं तारतम्यकस्वभाव दुःखमुच्यते ॥ २८ ॥
द्वितीये तत्र मन्वादियुगादीनां निरूपणम् ।
भूतभौतिकरसृष्टीनां विपर्यासहगाप्तये ॥ २९ ॥
सत्त्व स्थितः पुमान्सम्यग्ज्ञानवैराग्यलामतः ।
छतार्थत्वात्कृतं नाम प्रोच्यते युगरूपधृक् ॥३०॥
फामोद्भूतः पुमान्कर्मी रजसा स्पृष्ट एव सन् ।
घेता स्वगादिभांगाय फर्म फुर्वम्तदोच्यते । ३१ ॥
रजमात्यन्तमेस्पृष्टः स्वार्थकामैकतत्पर ।
वैदिकं कर्म कुर्वाणः पुमान द्वापर उच्यते ॥ ३२ ॥
रजस्तमोऽतियाहुल्यात्युमान्कामोत्कटत्वतः ।
वृथायुः अपणो मूढः कुद्धः कलिरितीयते ॥ ३३ ॥

·२६२ ॥ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश अनात्मको प्रमन्मढी नैष विश्रान्तिमेत्यसौ। युगानुरूपी स फलिः कथं मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ ३४ ॥ सर्वथा सृष्टिविलयाधनेकानर्थसंकुलः । संसारो हेय आत्मैक्यशाननैवेति संग्रहः ॥ ३५ सर्व दृश्य विनाशीति मात्वा नाशविवर्जितम् । पदं नेतुं विनेयानि तृतीये योग उच्यते ॥ ३६ ।। विरक्त शान्तिदान्त्यादियुक्तो ब्रह्मविचारणात् । घेदान्तवयसां शात्या प्रत्यक्वेन परं पदम् ॥ ३७ ।। शुद्धचिन्मात्र एवासौ प्रौक्यज्ञानवनिना। सविलास महामोहं दग्ध्वा स्वस्थो विमुच्यते ।। ३८ ॥ स्थूलसूक्ष्मविलापेन प्रत्यक्तत्त्वैक्यवस्तुनः । प्रादुर्भावो यथावत्स्यात्तत्वष्ठानेन तद्विदः ॥ ३९ ॥ योगेनैकाग्यमापाद्य घेदान्तपरिशीलनात् । स्वकार्याधानविध्वंसिक्षानो ते मुनिहरः ॥ ४० ॥ सर्वदृश्यविलापेन ब्रह्मभूतो हरिः स्वयम् । अद्वयानन्दलाभेन कृतकृत्यो भवेन्मुनिः ॥ ४ ॥ ऐहिकान्विषयास्तद्वत्सर्वानामुप्मिकानपि । दहत्यात्मधिया वइनिज्वालया दृढवातयों ॥ ४२ ॥ चित्तभूमिर्निजानन्दज्ञानवृष्टया रसाप्लुताः । त्यक्त्वाऽशानजसंतापं निर्वाणाकुरनिर्वृताः ॥ ४३ ॥ सम्यग् धानोदयात्सी वृत्तयः सुखसंप्लुता । जायन्ते योगिनो ब्रह्मानन्दपूरे निमज्जतः ।। ४४ ॥ न तत्र माता सौपुप्तौ न इष्टा जागरादिगः । नान्यो बासा समाधिस्थो यत्र प्राविदो गतिः॥४५॥ अहो ब्रह्मात्मबोधस्य दृढस्योद्भतिरुत्तमा । यत्र दृश्यातिगं प्रत्यगभिन्न ब्रह्म राजते ॥ ४६॥' यरूपकतो योगमुक्त्वा तुर्ये निगद्यते । मार्कण्डेयसमाधिश्च तद्विघ्नेषु निदर्शनम् ॥४७॥ विना यज्ञादिमद्धम पुसश्चित्तं न शुद्धयति । चित्तशुद्धि विना तत्त्वज्ञानेनैवाधिकारभाक् ।। ४८॥

·२६३ हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः । अतो यज्ञादिसद्धर्म कुर्वन्कृष्णकतत्परः । चित्तशुद्ध्यात्मविज्ञानेऽधिकारित्वं समश्नुते ।। ४९ ।। सोऽधिकारी हरेभक्त्या वेदान्तगुरुवाक्यतः। ब्रह्मतत्त्वं श्रुत मत्वा निदिध्यासनतत्परः ॥ ५॥ समाचौ लयविक्षेपमन्यस्तिष्ठेद्यपानधा। सत्त्ववृद्ध्या त्यजेद्दूरे यत्नं कृत्वा रजस्तमः ॥ ५ ॥ मार्कण्डेयोऽभिधो योगी सत्समाधी महा। रजसा तमसाविष्टो विभिप्ताऽभूदितीर्यते ॥ ५२ ॥ सोऽपास्य ब्रह्मसंबन्धाद् दृश्यतेऽत्यन्तमद्भुतम् । हार्दाकाशे प्रविष्टोऽमौ सर्व याथार्यमोभते ॥ ५३ ॥ पहिदृष्ट्वा भ्रमत्यब्यो संसाराख्ये हृदुद्भवे । अन्तर्दृष्टयति विश्रान्तिं प्रत्यग्ग्रह्मैक्यदर्शनात् ॥ ५४ ॥ यावद्भेद निरीक्षेत तावदुःख न शाम्यति । अभेदेनैति विश्रान्तिमुपास्यात्मैक्यदर्शनात् ॥ ५५ ॥ उपास्यो हरिवैको गुरु स्वात्मा पिता सुहृत् । स घेद्यो वेदिता वेदो विद्वान्मोक्ष इति स्थितिः ।। ५६ ।। त्यक्त्वा रजस्तमश्चान्तर्यात्वा नित्यं हरे पदम् । विभुन्यते भवाम्भोधेर्योगीत्युक्तं चतुर्थके ॥ ५७ ॥ स्वस्वरूपापरिशानाजगन्मिध्येत्यबोधनात् । संमारे नितरां जीवो भ्रमत्यत्यन्तमोहितः ॥ ५८॥ स्वस्वरूपपरिक्षानाजगन्मिथ्यात्वयोधनात् । मुच्यते संपतेयोगात्युच्यते पञ्चमेऽधुना ॥ ५९॥ सकलगादेव जगतः मष्टिः स्यानतु यास्तवी। सा सङ्कल्पनिरोधेन लयं पात्यद्वयात्मनि ॥ ६॥ सङ्कल्पात्मैव प्राक्तत्रापासकः कश्चिदेव हि। ब्रह्मा भूत्या समजेदं जगदाण्डं घरं महत् ॥ ६ ॥ सत्यसङ्कल्पसंपन्यात्सायकामत्यमश्नुते । सत्यस्योपासनाद् ब्राह्मा स्वयम्भूर्भूतभायनः ॥ २ ॥ सर्वाकारो हरि सवै समयामेच्छया हरिः। स्वेच्छामादिरूपेण स्वयमेय विवर्तते । ६३ ।

·२६४ -- ando सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे हरिरेवारमतत्त्वं हि तदहानाजगद्ममम् । जीवः पश्यति तज्वानान्मुच्यते भववन्धनात् ॥ ६४ ॥ हरेः पूजा हरेयान हरेहान निन्तरम् । संसारबन्धमुच्छेतुं शक्नोतीति विनिश्चितम् ॥ ६ ॥ तस्मारि प्रपद्येत सदा सर्वात्मना जनः। तेनैव सर्वसंसिद्धिरित्युक्त पञ्चमे हदा ॥ ६६ ॥ लेशतोऽपि न भेदोऽस्ति बाह्याभ्यन्तरविश्वयोः। इति वक्तु मुनिः प्राह पछे नाभ्यन्जसम्पदम् ॥ ६७ ॥ चिन्मानं ब्रह्म सर्वत्र पहिरन्तश्च निश्चितम् । कल्पितस्यास्त्यधिष्ठानं न तमान्यत्वमीक्षते ॥६८॥ समष्टिव्यष्टिरूपेणोपाधी तत्रैव कल्पितो। उपाध्यादेशतो ब्रह्म माति तत्तद्विशेषणैः ॥ १९॥ निर्विशेष परं ब्रह्म सर्ववेदान्तसम्मतम् । तदयोधन उपायास्तु बहवः श्रुतिबोधिताः ॥ ७० ॥ जगजन्मादिहेतुत्वाधारोपणश्रुतीरितम् । प्रह्म तद्योधनायैव सर्गप्रलयकल्पनाः ॥ ७१ ॥ यथावद्वस्तुतो ब्रह्मतत्त्वं नैति भिदा कदा। भ्रान्त्या तर जगाने नभोनीलवदीक्षते ॥ ७ ॥ ब्रह्मपोधेन मारयुत्थं समूलम्बाध्यते जगत् । 'विमुक्तो मुच्यते जीवः स्वत. पष्ठ इतीरितम् ॥ ७३ ॥ सप्तमे लयविक्षेपौ विघ्नौ तामसराजसौ । सत्त्वेन विष्णुना क्षेप्यौ मधुकैटमरूपकौ ॥ ७४ ॥ सात्विको योगधर्मः स्यादधर्मअयकृद्यतः । से च कृष्णानुसन्धानात् वृद्धिं याति शन. स्ययम् ॥ ७५ ॥ केशयानुमहादेष समाध्यादिगुणोदयः। ससमाधिरप्रत्यूहसत्त्वोत्कर्षेण सिद्धयति ॥ ७६ ॥ सत्वोत्कर्षा हरेभक्या वैराग्याभ्यासरूपधृक् । यदोपैति तदापीर समाधिमनुतिष्ठति ॥ ७॥ भविद्यारात्रिविलयारम्भे चित्तं परे पदे। समाधानोद्यतं दैनं दिनाम्यासादनातुरम् ॥ ७८॥ -

·हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः ।।
२६५
1
लयात्मा कस्य तमसः प्राबल्ये सति कहिंचित् ।
चित्तं विलीयते सद्यः स लयो मधुरुच्यते ॥ ७९ ॥
सत्त्वोत्कर्पाद्यदा चित्तं क्षणिकात्तत्त्ववस्तुनि।
प्रविष्टं रजसो वेगाद्विक्षिप्तं स्यात् यहिः कदा ॥ १० ॥
प्राबल्यै रजमश्चित्तविक्षेपं याति संस्तौ ।।।
स कैटभ इति प्रोक्तो विक्षेपो दुःखदो मुनेः ।। ८१ ॥
योऽयमध्यासतः सरवाद्विविक्तश्चिन्मयः पुमान् ।'
जीवः सोऽप्रस्मृतो ब्रह्मा हत्पझे विनमं गतः ॥ ८२ ॥
तस्यास्ति हिंसनं ताभ्यां धोरायां संस्तौ पलातू ।'
पातनं तस्य रक्षा तु सत्त्वोत्कर्षप्रयोधनात् ॥ ८३ ॥
वैराग्याभ्यासदाढयन सत्त्वोत्कर्पोऽपि लक्ष्यते ।
विष्णुभक्त्या स चोत्कर्षः सिद्धयत्यस्य प्रसादतः ॥ ८४॥
सयोनाशोऽपि सत्त्वेन विष्णुना प्रौढदैत्ययोः।
पैराग्याम्यासयोगेन दृढेनातिप्रमाथिनोः ॥ ८॥
व्युत्थानमनिमः कल्पः पुंसो यत्स समाधितः ।
द्वैतादर्शनमेवास्ति समाधिरपि सर्वदा ।। ८६ ॥
विष्णोः पुत्रत्वमत्रोक्तं मधुकैटभयोईयोः ।
उपसर्जनभावन सत्त्वं प्रतिस्थितिस्तयोः॥ ८७॥
सत्त्यनुकल्यचरण तयोर्नित्यं विवक्षितम् ।
न रजस्तमसी हित्वा प्रवृत्तिः सत्वमात्रतः ॥२८॥
तत्त्वज्ञानसमुत्पत्तिनं विना साधनैर्भवेत् ।
गुरुशास्रोपदेशादि न सल्लेश विनेप्यते ॥ ८९ ॥
सयौकण्ठयं तयोरोपनावेनावस्थितियंदा ।
तदा प्रमात्मयोधस्य प्रादुर्भाव इति स्थितिः ॥९॥
सहायो विष्णुरेवास्ति मुमुक्षोः सत्त्वमूर्तिपूछ।
तादाराधनमेवातः कुर्यादित्याइ सप्तमे ॥ ११॥.
विष्णुभक्त्यैकमावण्यं सर्वथा मुनिर्ममतम् ।
भत्र पञ्चितं तस्मात् ग्रादेः संप्रदायतः ॥ १२॥
म्वादिसई विराडादिश्यं युक्त्यनुभूतितः।
विमुच्य सुस्थिती भूम्नो व्युन्याने एटिरएमे ॥ १३ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
शुद्धे ब्रह्मणि चिद्धातो मायावित्वादिकल्पना ।
मायया न तु सद्भाम्न स्वत इत्याह युक्तितः ॥ ९४ ॥
जपाकुसुमसान्निध्यात्स्फटिक रक्तसानमः ।
यथा तत्रापि विभ्रान्या स्फटिकांशप्रमोपतः ।। ९५ ॥
अध्यासः पद्मरागस्य पुनस्तत्रापि वस्तुनि ।
चन्द्रिकायां निशि धान्न्या हीन्द्रनीलत्वविभ्रमः ॥२६॥
एवं विशुद्धचैतन्ये मायोपाध्येकयोगतः।
ईश्वरस्वसमारोपः पुनस्तत्रापि मायिनि ।। ९७ ॥ .
तारतम्येन मायाया पलस्यैश्वर्यशालिनः ।
सूत्रात्मत्वविराडात्मत्वाध्यासौ भवतो विभौ ॥ ९८ ॥
एत एव तु शास्त्रेऽस्मिन् सातव्याः सम्मताः सताम् ।
प्रातिलोम्येन मात्राणां प्रणवस्य यथार्थतः ॥ ९९ ॥
अविद्योपाधिना ह्या जीवेनासङ्गरूपिणा ।
क्रमेण पूर्वपूर्वस्योत्तरत्र प्रविलाफ्नात् ॥ १०० ॥
स्वस्वरूपप्रतिष्ठः स्याद् द्वैतादर्शनतः पुमान् ।
प्रणवस्याद्धमामायां न पुनर्जन्मभाग्भवेत् ॥ १० ॥
सोऽयमात्मास्यविद्यायाः शक्तिमत्याः श्रमाश्रयः ।
विपयोऽप्ययमेवास्ति द्वितीयस्यानिरूपणात् ॥२॥
शुद्धरूपतिरोधानं तत्रावरणशक्तितः।
येन प्रेमास्पदरवेन भानेऽप्यावरणावृतः ।।३।।
नैव भाति सुखात्मासौ संपति परमां गतः।
ततोऽन्यशक्तिरशाने विक्षेपाकृतिरद्भुताः॥४॥
यथा विक्षेपशक्त्यात्मा विक्षिप्तोऽध्यासतो विभुः।
ईशादिस्थूलेदेहान्तप्रतिभासं प्रयात्यसौ ॥५॥
पूर्व पूर्व समावृत्या विद्या मायाविसंश्रया।
उत्तरोत्तरकार्याणां प्रादुर्भावे पटीयसी ॥ ६ ॥
ईश्वरादिघटान्त यजगत्म त्रिकालगम् ।।
अघिद्यारोपित भूम्नि तन्मिथ्येति विनिश्चितम् ॥ ७॥
अविद्यावृतवेलायां प्रत्यगारमविभासनम् ।
नास्ति पूर्णस्वरूपेण तद्विचारमतश्चरेत् ॥ ८॥

·हरिवशतात्पर्मप्रकाशः ।
२६७
तत्राप्यावरणांशस्य विरोधी सांस्यशब्दितः
विचार स च वेदान्तगिरां साध्यो विमर्शनात् ॥ ९ ॥
वेदान्ताचार्यनिर्णीतरीत्या स्वानुभवोदये।
प्रवरणांशस्य हानिः स्यात्स्वस्वरूपावलोकनात् ॥१०॥
विक्षेपांशस्य योगेन निवृत्ति/निरोधिना।
निदिध्यासनदादा हि धीनिरोधः स्वयं भवेत् ॥ ११ ॥
भवणे मनने दाढय स्वानुभूतिकरं मतम् ।
सम्याबोधे समुत्पन्ने किञ्चिाकृत्यं न शिष्यते ॥ १२ ॥
सोपाधिकभ्रमस्यास्य परोक्षानमारतः।
न निवृत्तिर्विनोपाधिनिवृत्तिमिति निश्चितम् ॥ १३ ॥
एवं च योगिनः स्थूलदेहासङ्गेन पूर्वजः ।
विराड्भावोऽस्ति भूतानां चिचिन्धिरूपधृक् ॥ १४ ॥
स्फटिकेहीन्द्रनीलत्वाध्यासस्थानीय उत्थितः
योगिनो ब्रह्म संशस्य मनसा कल्पितः सुतः ॥ १५ ॥
बोधितः सांख्ययोगाभ्यां स भूनामा निवर्तते ।
चन्द्रिकायाः क्षये यद्वदिन्द्रनीलत्वविनमः ॥ १६ ॥
तस्यैव ब्रह्मणः पुत्री भुवो नामापरं स्मृतः।
स सूत्रात्मा समष्ट-थैकाभिमानी योगसम्भवः ॥ १७ ।।
योधितः सांख्ययोगाभ्यां पनरागोपमः स च ।
स्फटिके श्रान्तिनाशेन स्वयमेव निवर्तते ॥१८॥
लौहित्याध्याससदशा स्फटिके ग्रह्मणः सुतः ।
मानसो भभूवारण्योऽसावाय ईश्वरशन्दितः ॥ १९ ॥
घोधितः पूर्ववत्सोऽपि स्वयमेव निवर्तते ।
ततोऽवशिष्यते शुद्ध प्रह्मभूमेति शब्दितम् ॥२०॥
न तत्र कल्पना काचित सद्योजभ्रमापहम् ।
स्थे महिम्नि परानन्दपदे यत्र स्थितिमता ॥ २१ ॥
सोऽयमोंऽएमाध्याये ब्रह्मनारायणादिना ।
आधिदैविकवृतान्तरूपकेण निरूपित ॥२२॥
बुद्धो योगी विदात्मैव चिदात्मकमिदं जगत् ।
प्रतीतिसमकाले सत्पश्यतीत्यष्टमे ततः॥२३॥

·२६ सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाश . यस्चित प्राक् श्लोकाभ्यां रहस्य सांख्ययोगयोः। तद्विस्तरार्ध नवमे नृपतेः प्रश्नसः स्मृतम् ॥ २४ ॥ श्रुत्वा तत्त्वविदो हाईमलौकिकमिहाद्भुतम् । तसिद्धान्तपरिकाने जिशासोरुत्सुका भवेत् ॥ २५ ॥ सांख्ययोगात्मको ग्रह्मयोऽय दशमे मुनिः। सायं ब्रह्मविचारायं प्रस्तौति शिप्रसिद्धिदम् ॥ २६ ॥ शुद्धं ब्रह्मणि दृश्पे प्रत्ययोऽमौ प्रकल्पितः । नाह वेनीति सर्वस्य सिद्धो यः स्वानुभतितः ॥ २७ ॥ अशानं सर्ववीजत्वाध्यस्त जगदगुरम् । येनानकमूलोऽसावहारः प्रकल्पितः ॥२८॥ अहमः प्रथमोऽध्यामो ब्रह्मण्यमानसम्भवः। कामकर्मादिपीजानां तत एव समुद्भवः ॥ २९ ॥ भनिर्वाच्यो जग तुश्चिद्विवर्तोऽहमित्ययम् । देहेन्द्रियातुमनसामध्यासोऽतः प्रवर्तते ॥ ३०॥ अविद्यास्तीत्यहकारे स्थित्वैवात्मनि कम्यते । नान्यथा चिद्धने शुद्ध तत्संवन्धः स्वयम्भमे ॥३१॥ अस्याविद्योत्यविद्यायामेवासि त्वं प्रकल्प्यते। ब्रह्मद्वारा त्वविद्येयं न कयञ्चन युज्यते ॥ ३२ ॥ चिद्धातुनिर्विकल्पत्वात्सप्रकाशाद्वयस्वतः। असमत्वादवेद्यत्वायुज्येताविद्यया कथम् ॥ ३३ ॥ न प्रमाणमविद्यायां लौकिकं वैदिक च पा) प्रामाणिकत्वे तस्याः स्याद् वस्तुत्वं तन्न युज्यते ॥३४॥ अकर्मभोक्श्रुदासीनस्वड़पे संस्तेर्विभौ। मन्यथानुपपत्यासौ कल्प्यते न तु वस्तुत ॥ ३५ ॥ अनिर्वाच्यं जडं विश्वं समारोपितमात्मनि ।, यया सैवास्यविद्ययं तावद्वानानिवर्तते ।। ३६ ॥ लयं प्रदौन सादर प्रणामवाडितम् । तपोधनाय शास्त्रस्य प्रवृत्तिः सर्वधा मता ॥ ३७॥ भवाच्यवादलस्यत्वात्साक्षात्तस्य न बोधनम् । अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चं प्रपञ्च्यते ॥ ३८ ॥ । - 1 ५

·है
हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः।
२६०
तत्त्वज्ञान समुत्पन्ने समूलाध्यासपाधनात् ।
विमुच्यते विमुक्तोऽसौ निवृत्तं च निवर्तते ॥ ३९ ॥
इत्येव शोधितो मावः समारोपनिवर्तनात् ।
। दशमे मुनिना सूक्ष्मज्ञानहगाम्य एव हि ॥ ४॥
एकादशे कर्मफलपरिच्छेदाय भोगभः ।
विर्णितायाभरप्राप्त योगश्चोक्तो यथाविधि ।। ४१ ।
सफलं योगमुक्त्वैवमध्यारोपं पुनर्मुनिः।
मुमुभा प्रबोधाय शास्त्रसम्मतमप्रवीत् ॥ ४२ ॥
मध्यस्तः शुद्धचिद्रूपेऽहमित्यहानमात्रतः ।
तद्विशिष्टे तु देहादेरप्यास इति दर्शितम् ॥ ४३ ।।
तत्राप्ययं जडः स्थूलो देवः पड्वक्त्रसंयुतः ।
नानारूपकविन्यासैः शास्त्रविद्भिः प्रकल्पित.॥४४॥
कर्मभूमिरसौ देहो लिहंदहकसंयुतः।
पञ्चभूतसमारब्धः कामकर्मादिसडुलः ॥ ४५ ॥
सत्र मायामयं चित्तं ब्रह्मयोधाय निर्मितम् ।
स्वभावभूतं जीयस्याविद्योपाधेरनन्तकम् ॥ ४६ ॥
चित्तस्य वृत्तयोऽनन्ता मानासंस्कारवासिताः।
आधिदैविकरूपेण यत्र विष्णुरपवस्थितः ॥ ४७॥
चिदि विवृत्तयस्तस्य पहिरन्तरनन्तराः ।
आमदादौ विचित्रेषु विषयेषु सवासनाः ॥ ४८ ॥
भधिष्ठानं परब्रह्म तेजस्तस्यान्तरे स्थितम् ।
चालितं वर्तते नित्यमधिदेवेन विष्णुना ।। ४९॥
तग्राम प्रापके योगय ये स्युः समाहितः।
लोकास्तु योऽनुभयन्ते घिराष्ट्र स्प्रेश्वराम्तु सैः ॥ ५० ॥
यद् ग्राम योगिभियोगे मैवानुभूयते सदा ।
तबछुद्धं निहितं चित्ते प्राणोपाधी प्रतिधितम् ॥५१॥
वेदप्रचोदित कर्म निष्काम शुद्धचेतसा !
क्रियमाणं परमशाहानसाधनमुत्तमम् ॥ ५२ ॥
सकाम नैष फर्तव्यं कर्म भुद्रफलस्वत ।
सत्ये स्धेयं भ्रमो हेयो हेर्य प्रा श्रुतीरितम् ॥ ५३॥

·२५०
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
उमाविद्यान्वितः सोमो ब्रह्मानन्दैकविग्रहः।
सलिलं सुखमद्वैतं हानिनो निजविग्रहः ॥५४॥
आविर्भाव. सुखस्यास्य धारा सैपा निरन्तरा।
ययाभिषिक्तस्तत्त्वज्ञः स्वसाम्राज्ये महेश्वरः ॥५५॥
तेन सोमेन विज्ञानोपदिष्टोऽन्यः पुमान्सुधीः ।
ब्रह्मात्मविद्यालाभेन सोमात्सोमोऽभिजायते ॥ ५६ ॥
ग्राह्मानन्दमयी गङ्गा प्रादुर्भूता मुनरियम् ।
बुद्धयादीन्द्रियवर्ग सा बहुधा प्रथितिं गता, ५७॥
पणैस्तथाश्रमः सर्वैरियं साध्या मतिर्मता ।
गुरुवेदान्तवाक्याना यत्र साफल्यमिप्यते ॥ ५८ ॥
श्रवणादिमयो धर्मो योगधर्मश्च कृत्स्तशः।
ब्रह्मविद्योदये सम्यक्साफल्यं याति तद्विदः ॥ ५९॥
स्वस्वरूपेण विदुपां सुलभोऽमात्यदूरगः ।
अशानां दुर्लभं तत्त्वज्ञानं भ्रान्त्यैकचेतसाम् ॥ ६ ॥
व्यवहारोऽपि विदुषां बाधितानुगतेर्भवेत् ।
इति शास्त्रार्थसंक्षेपो मुनिनैकादशे स्मृतः ॥ ६१ ।।
निष्कामधर्मसंसिद्धो योगो वैराग्यहितः ।
निष्प्रत्यूहो विदां सिध्येदिति द्वादश उच्यते ॥ ६ ॥
येषां स्याद्भगवद्भक्तिवराग्यरसरजिता ।
तेषां ब्रह्मात्मविज्ञानमनायासेन सिद्धयति ।। ६३ ।।
पूर्णो घहि पूर्णो भाति येषां हरिईदि।
म सेषां योगसंसिद्धी प्रत्यूहोतिरिप्यते ॥ ६४ ॥
चित्सत्तव जगत्सत्ता चिद्भानं च जगत्प्रथा ।
निर्विशेष पर प्रहामायया विश्वतां गतम् ॥ ६५ ।।
सर्वव्यापारशून्यापि सर्वव्यापारभूश्चितिः ।
सर्वसत्तातिगा सर्वसत्ता सर्वमयी चितिः ॥ ६६॥
एवं ज्ञात्वा मुनि. प्रत्यगभिन्न ग्रह्म चिद्धनम् ।
पाधित्वाधानतत्कार्य मुच्यते संस्तरिति ।। ६६ ।।
त्रयोदशे मुनि सत्त्वं शुद्धं प्राप्य द्वयं त्यजेत् ।
रजस्तमश्च युजानो योग प्राहेति सिद्धये ॥ ६८॥

·हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः । २७३ । योगयुक्तो मुनियहि प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् । तथापि नैव सज्जेत तत्र मायामये भ्रमे ॥ ६९ ॥" केवलं सात्विकं योगं ब्रह्मविद्याप्रद मुनिः। कुर्वन्याति परब्रह्मसुख शान्तरजाः परम् ॥ ७० ॥ आवृत्तस्तामस स्थान विभ्रमस्य च राजसम् । हित्वा सत्त्वैकता तत्त्वे स्थेयं ब्रह्मात्मयोगिना ।। ७१ ।। विश्वतैजमप्राशानामहड्डारमलं मलम् । ब्रह्मयांधेन तुर्यस्थस्यजेदान्या समुत्थितम् ॥ ७२ ॥ विकारा राजसाः सर्व तामसा योगधर्मजाः । त्याज्यास्ते सर्वसिद्धीनां पदे भूम्नि प्रकल्पिताः ॥ ७३ ॥ ग्रह्मानन्दलवेनैव ब्रह्मादीनां पदान्यपि । भान्ति सौन्दर्यमाराणि तत्स्थ्यस्य स्यात्फुविस्मयः ।। ७४ ।। एवमात्मपदं बुध्वा त्यक्त्वा भ्रान्तिमयं जगत् । पदे भूम्नि सदा स्थेयमित्यदर्शि प्रयोदशे ।। ७५ ।। चतुर्दशे पृथग्भूते धारणा भीतिदायतः। अतः सूत्रं मनोधार्यमभयायेति कथ्यते ।। ७६ ।। एकीभूतं मनो यस्य धारणाभिश्चिकित्सितम् । सूत्रात्मना स सर्वत्र सर्व प्राप्नोति जागतम् ॥ ७७ ।। संकल्पेनास्य विषया देवा अप्सरसस्तथा । स्वयमेवोपतिष्ठन्ते सर्वभोगैकलक्षणाः ॥ ७८॥ पाणी दमयों सा तदर्थीश्चाप्यनेकया। वेत्ति विन्दति सार्वात्म्यगतो यो ब्रह्मणो हरे ॥ ७९ ॥ ब्रह्मतत्त्वशता सर्वोपास्तीनां फलमिप्यते। तल्लामात्सर्यसम्पत्तिलाभ इत्येष निर्णयः ॥ ८ ॥ जीवन्मुफ्त्यै ग्रह्मतत्वं चतुर्दशभिरीरितम् । अथ द्वादशमिर्धर्म प्रवीति क्रममुक्तये ।। ८५ ॥ तत्र पञ्चदशे ग्रह्मज्ञानादीनामहत्तमैः। कर्मभिग्रह्मलोकादप्यावर्तन्त इतीर्यते ।। ८०॥ भेदोपात्यपि दशादर्भावं प्राप्य प्रजाः सृजेत् । न तु मोनमयाप्नोति कृत' कर्मभिरेव च ॥ ८३ ॥ .

·२७४
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
देवः स्यात्सारिखकाद्धर्मान्मध्यस्थो राजसात्कृतात् ।
अधस्थस्तामसाधर्मादिति त्रैविध्यमुच्यते ॥४॥
घेदाधिकारिदेहोऽपि विष्णुभक्त्यैव लभ्यते ।
किं पुनरस्तत्त्वनिष्ठाप्तिरिति तद्भक्तिमाचरेत् ॥ ८५ ॥
भगवद्भक्तिहीना ये फर्मठा अपि निन्दिताः।
किं पुनर्ये दुराचारा इति विष्णुरति श्रयेत् ॥ ८६ ॥
मायास्वरूपं शात्वा पो यत्किञ्चिरकुरुते जनः ।
नतदुप्यति तस्माता वैष्णवीं संश्रयेन्मतिम् ॥ ८७॥
न प्रमाणेन शक्त्या सा शातुं माया तमस्विनी ।
हायमाना प्रमाणेन नश्यत्यकण रात्रिवत् ॥ ८८ ॥
कर्मिणामपि सद्भक्त्या ज्ञानलामो हरेर्भवेत् ।
इति भक्ति समाश्रित्य स्थ्य कर्माण चोदिते ।। ८९ ॥
सन्निवृत्तेः प्रवृत्याश्यधर्मस्य फलमीरितम् ।
प्रवृत्तिमात्रनिष्टानां पोडशे स्थितिरुच्यते ॥९॥
प्रवृत्तिमान पुमान् दक्षो बुद्धस्तादात्म्यमृच्छति ।
तवृत्तीः कन्यकाः काममयीनित्यं सृजेन्मृपा ॥ ९१ ॥
तपः कुर्वजयं कुर्वन्विषयेषु प्रसञ्जते ।
कश्चिदेव प्रवृत्तिस्थो निष्कामो मोक्षमिच्छति ॥ ९२ ॥
योगं प्राप्यापि कामात्मा पतत्येव दि संस्तौ।
काम कश्चिनिषाद्धा भगवन्तं भजेजनः ॥ ९३ ॥
क्षुद्रकामक्रियास्त्यक्त्वा भजेद्विष्णु विमुक्तिदम् ।
नान्यथा संसृतेर्तुःखादुद्धारः कल्पकोटिभिः ॥९४ ॥
धुचर्यावतचर्यास्थत्यूचे सप्तदशे व्रतम् ।
प्राणयहविर्यसंचं चित्तजयावहम् ॥ ९५ ॥
चझमध्ये स्थिता नाड्यस्तिस्तिम्रोऽत्र देवताः।
इडा च वैष्णवी नाडी पिङ्गला ब्रह्मदेवता ।। ९६ ।।
ऐश्वरी सा सुषुम्णा स्यान्मेरुमध्ये व्यवस्थिता।
नाडीमध्यगता मन्धित्रययुक्ता त्रिवेणिका ॥९७॥
पहत्युत्तरगा गङ्गा यमुना दक्षिणे स्मृता ।
सरस्वती पश्चिमायामाता सङ्गः सदान्तरे ॥१८॥

·हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः।
मेरुपृष्ठाण्यभूघाणद्वयमध्योपलक्षिते ।
नित्यसिद्ध परब्रह्मण्याश्रये सर्वकारणे ॥ ९९ ॥
जीवात्मोपाधिनानेकवर्णवीजवता युने।
सर्वदुःखातिगे धाम्नि माडी त्रितयचारिणी ॥ २० ॥
क्रोधादिजयिनः शान्ता निर्ममा निरहंक्रिया।
निर्विशेष परब्रह्म प्रतिपर्नु मुमुक्षवः ॥ २०१ ॥
निरुद्धद्याभ्यासतश्चित्तवृत्ति प्राणजयेन हि ।
एकानामेव कुर्वन्ति सदा ध्यानपरायणाः ॥ २॥
आत्मतीर्थ पुमान् दक्षः शास्त्राचार्योपदेशतः।
धीवृत्त्या लब्धयाताकं सतो यजते हरिम् ॥ ३ ॥
य इन्द्र आत्मदर्शी स्यद् गीयते सामभिः स च ।
तेन प्रोक्तानि सामानि सर्वात्मत्वार्थकान्यजे ॥४॥
योगयो वरो द्रव्ययक्षाज्ज्ञानान्तरं गतः ।
शानेऽन्तरं गता यस्य सव्यं तत्साधनं नृभिः ॥५॥
विवेकादिगुणानां यो वृद्धि संपादयत्यलम् ।
स यशः सर्वतः श्रेयानतुक्षुद्रफलः प्रतुः ॥ ६ ॥
तत्रापि वैष्णवी भक्तिरन्तरतया मतम् ।
शाने तस्माद्धरिः सेव्यो यशदानादिभि. सदा ॥ ७॥
समाहितेन मनसा हरे पूजापरो मनः।
स संपाद्योऽप्यनायाससायो हिंसोज्झितो महान् ।।८।।
अहं ममत्यनध्यासाद्यत्कृत मनसा गिरा।
हरितत्त्वं समालम्ब्य तन्मुक्तावुपयुज्यते ॥९॥
अध्यासोऽहं मर्मत्येवं सर्यानर्थकरो मतः।
तत्यागेऽनुदिनं यत्न आस्थेय' सन्मुमुक्षुणा ॥१०॥
तत्त्वज्ञान विनाध्यासो न निवर्तत देहिनः।
न सद्भक्ति बिना सा नो चितशुद्धिं विना मषेत् ॥ ११॥
चितशुद्धिकरं यदानादिकमकामतः ।
एतं तस्माच्चरेद्धर्म निष्काममिति निर्णयः ॥ १२ ॥
पाश्वॉपिलक्षितं सुष्छु सामीप्यं यस्य सद्गुरोः।
सुपाश्वा गुरुरित्युक्तोऽप्यविधोच्छेदको मतः॥१३॥

·२७६
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
स साधनानि घेराग्यादीनि संपाद्य सेव्यताम ।
वैराग्यादैरभावन न तद्गीः मफला भवेत् ॥ १४ ॥
अष्टादशे वपुर्भतुमशक्तैः कर्मभूतले।
कर्तव्य ग्रह्मसदने चित्तशुद्धया इतीर्यते ॥ १५ ॥
वाराणस्यां वसन् धीरः कर्म निष्काममाचरन् ।
सत्वशुद्धविवेकादिसाधनान्याप्नुयात्स्वयम् ॥१६॥
जानमोक्षप्रदे क्षेत्रे श्रद्धया निवमन्सुधीः।
प्रयाणे मोक्षमाप्नोति निप्पापो निप्परिग्रहः ॥१७॥
गङ्गास्नानं हरेः शम्भोः पूजनं सत्कथा श्रुतिम् ।
काश्यां वसन्ननायापालभते भानसाधनम् ॥ १८ ॥
स्वधर्माचरणं पुंसां सत्यशुद्धयैककारणम् ।
तस्माद्धर्म चरेन्नित्यमविमुक्तो विशेषतः ॥ १९॥
स्वधर्माचरणं हित्वा योऽन्यत्कर्माचरेद् द्विजः ।
स दण्ड्य इति सद्धर्म कुर्यात्स्वपिहित सुधीः ॥२०॥
एकोनविंशे श्रौतोऽपि यः कामादिविनितः ।
तेनेशभक्तिरेवैका तमोहन्त्री निगद्यते ॥ २१ ॥
आध्यात्मिकाः स्पर्द्धमानाः शमकामादयो मिथः ।
देवामुरा बभूवुस्ते तेषु पूर्व शमादिभिः ॥ २२ ॥
वयं सर्व घनायासात्ततदिन्द्रियकर्मणा।
स्तोत्रपाठशादिना दैत्याज्ञेप्याम इति निश्चिते ॥ २३ ॥
वागादीनि मनोऽन्तानि समस्तानीन्द्रियाण्यपि।
कृतानि पापविद्धानि बलात्तान्यसुरैरुतः ॥ २४ ॥
अतो वागादयः सर्व शुभाशुभनिदर्शकाः।
अविशेपेण दृश्यन्ते देवा विद्धास्ततस्तु तैः ॥ २५ ।।
अतः शास्त्रीयकर्माणि कुर्वाणोऽपि यथाविधि ।
ममाइमिति दोपेण स्वार्थाद् भ्रश्यति मानयः ॥ २६ ॥
शास्त्रयिावृत्तयो देवाः प्रबला यापपडित
अभिमानेन मोहेन स्वाभाविकप्रवृत्तिभि ॥२७॥
त्यक्वाभिमानं शास्त्रीया देवा म शमादयः।
सूत्रात्मानं समष्टिस्थं प्राणाप्यं समुपाश्रिता ॥२८॥

·२७७
हरिवशतात्पर्यभकाश।
ततः कामादयो दैत्या निहता चीतरागिमिः।
त्यक्तेन्द्रियरसालम्वैः प्राणयात्रोपजीविभिः ॥ २९॥
अता ब्रह्मसुखप्रेप्सुहित्यन्द्रियगतं रसम् ।।
प्राणयात्रानुगां ब्रह्मप्रत्यगात्मपरो भवेत् ॥ ३० ॥
इत्येवारण्यके सिद्धमर्थमत्र मुनिः स्वयम् ।
उपहयात स्पष्ट रूपकैरान्तरैरपि ॥ ३१ ॥
चित्तं निरोध्यमानं सत्तमसा मधुनालयम् ।
याति सत्वेन हन्तव्यो जयिना विष्णुना स च ॥३२॥
आराध्यो भक्तिवश्योऽसौ सत्यत्तिहरि. स्वयम् ।
तद्भक्तिः सर्वतमसो हन्त्री कार्येति निश्चितम् ॥ ३३ ॥
तमसा देहनिगडे क्षिप्तमात्मानमुत्तमम् ।
उद्धरेत्सवमामादिति वशे निरूप्यते ॥ ३४॥
मोहोऽसावासुरो भावो मधुः पाशैर्दुरुत्तरैः ।
वयन्धुः प्रत्यगात्मान महेन्द्र वासनामयैः ।। ३५ ।।
भ्रान्तिजो हर्पप्रहलादस्तगिरादेहपर्वते ।
निक्षिप्य बलवान्मूढकामाद्यैरसुरैः मह ॥ ३६ ॥
रजःप्रधानतमसो मधोमर्माहस्य बन्धनै ।
पद्धो महेन्द्र आत्मासौ गतो दैन्यं भवावटे ॥ ३७॥
शब्दादिवृत्तयो नाना गन्धर्वा मधुमेवकाः ।
तदासक्तः स जीवोऽपि मधुतादात्म्यमृच्छति ॥ ३८॥
नानाजन्मार्जितैः पुण्यैः सत्त्ववृत्युपलभितः ।।
जीवः किञ्चित्समुन्मील्य सद्विवेकैकलोचनम् ॥ ३९ ॥
सत्त्वमूर्ति हीरे सेव्यं पश्यत्यात्मगुरुं परम् ।
तत्प्रसादाय यतते तत्पूजास्मरणादिभिः ।। ४० ।।
श्राराधितो हरिभक्या प्रीतः प्रेम्णा हदि स्थितः।
ततस्तस्य कृपालेशात्समुद्भतो विवेकराद ।।४९ ॥
विष्णुतेजः समाकान्तो बलवान्सत्यसंयुत ।
मोहेन मधुना युद्धं कृतवानतिदुःसहम् ॥ ४२ ॥
तत्र यावजयो न स्याद्वियेकस्य महामृधे।
माहेन तावत्तस्यापि प्राबल्यं नैय धार्यते ॥ १३ ॥

·२१८
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
यजयस्यात्मतत्त्वस्य साक्षात्कारादृते नहि ।
तत्त्वसाक्षात्कृतो तस्माद्यतेत सविवेकतः ॥ ४४ ॥
स्थूलसूक्ष्मादिदेहेम्यः पृथगालोच्य सूक्ष्मदृक् ।
प्रत्यञ्चं त्वंपदार्थ तनिष्ठः स्यात्सर्वदा मुनिः॥ ४५ ॥
तत्पदार्थ परमानुस्यूतं सर्पवस्तुनि ।
विविच्य मायिकाद् दृश्यात्सञ्चिदानन्दमद्वयम् ॥ ४६ ॥
तैनक्यं तत्त्वमस्यादिवेदमौलिमिरा सुधीः ।
सिद्ध निश्चित्य मनसा साधनैः श्रवणादिभिः ।। ४७ ॥
निदिध्यासनदाढयन स्वस्वरूपमखण्डितम् ।
साक्षात्कुर्वन्महामाई मधुना तमसा सह ।। ४८ ॥
सविलासं निहत्यात्मखण्डाकारधियोद्धया।
पुरुषोत्तमसंशोऽसौ कृतकृत्यो विराजते ॥ ४२ ॥
इति सिद्धान्तमालोच्य विशे धीरोऽत्र पौकरे।
याति ब्रह्मपरं धाम स्वात्मसाक्षात्कृतेरपि ।। ५० ॥
सखेन निहते दापे गुरुशास्त्रादिकं जगत् ।
हार्द ब्रह्मणि पश्यन्तीत्येकविंशे निगद्यते ॥ ५१॥
महामोहे समुच्छिन्ने वृत्तयो मनसोऽखिलाः ।
ब्रह्मण्येव प्रयान्यन्तलयं नान्यत्र कुत्रचित् ।। ५२ ॥
अधिकारोऽत्र देवर्षिमनुष्याणां श्रुतीरितः।
विद्यायां ब्रह्मणः सर्वप्रत्यगात्मतया विभोः ॥ ५३॥
भक्तौ तद्वद्धररेषामधिकार श्रुतीरितः।
विष्णुरेव मधोईन्ता स उपास्यो मुमुक्षुभिः ॥ ५४॥
सत्वोत्कर्षवशादेव जानवैराग्ययोर्जनिः ।
स चाधीनो हरेव सत्त्वमूर्तर्दयानिधेः।। ५५ ॥
हरिप्रसादादात्मशगुरुलाभो गुरोर्मुखात् ।
श्रवणं घेदवाक्यानों ब्रह्मात्मैकत्ववादिनाम् ।। ५६ ॥
महावाक्यैकनिीत तत्त्वं श्रुत्वा भ्रमाज्जितम् ।
मत्वा ध्यात्वाध निश्चित्य सुपुमर्थकभाग्भवेत् ।। ५७ ॥
महावाक्योत्थिता बुद्धिवृत्तिद्वैतगोचरा!
ग्रह्मानन्दामृतास्वादतृप्ता तत्रैव तिष्ठति ॥५८॥

·हरिवंशतात्पर्यप्रकाशः । २७० वृत्तावपि प्रलीनायां चिन्मात्रमवशिप्यते। तदुपोरमते योगी निर्विकल्परसामृते ।। ५९ ।। स्वात्मज्ञानकृतो बन्धः स्वात्मबोधाल्लयं व्रजेत् । अतस्तद्बोधसिद्धयर्थ भगवन्तं घरि भजेत् ॥ ६० ॥ तत्रापि स्वेच्छयोपात्तं सच्चिदानन्दविग्रहम् । कृष्णं प्रेम्णा मजेद्विद्वांस्तेन मोनोऽस्य हस्तगः ॥ ६१ ॥ भूममाया विसूत्रात्मविण्डात्मानमुच्यते । सर्याकारं निराकारं सुराकारं नराकृतिम् ॥ १२॥ कर्मोपास्त्यात्मविज्ञानयोधिशास्त्रैकगोचरम् । एकमेव हरि धावा भजेत्प्रेरणा निरन्तरम् ॥ ६३ ॥ 'इत्येकविंशसिद्धान्तरहस्यं मुनिसम्मतम् । बुध्वा मत्वा निदिध्यास्य निश्चित्यात्मपदं व्रजेत् ॥ ६४ ॥ द्वाविंशे परमैश्चय योगलभ्यमिति ध्रुवम् । श्रद्धाविवृद्धये पुसां प्राह योग महत्कृतम् ॥ ६५ ॥ विष्णुमहेश्वरो वायुर्वनिर्भानुश्च यक्षराट् । चकुरते परमं योग लोकश्रद्धाविवृद्धये ।। ६६ ॥ तत्रापि भगवान्विष्णुर्महामायी महत्तमः 1 स्वयं लोकैकशिक्षार्थ तपोयोगमधीकरत् ॥ ६७।। वासुकि शेषनागश्च गरुडो हिमवान् गिरिः। ब्रह्मा सरस्वती चैव तपोयोगमचीकरन् ॥ ६८ ॥ तेनैव ते गताः सर्वोत्कृष्टमैश्वर्यमद्भुतम् । तस्माद्योगः सदा सद्भिःफर्तन्यो धर्मतत्परः।। ६९ ।। योगेन रमते योगी प्रमानन्दामृताणये । सर्वोपायेन प्रमामयोगः सेश्यो मुमुशिमिः ॥ ७० ॥ योगविघ्नविधाताय कर्माण्येषाचरेदिति ! प्रयोर्विशे पुराकल्पमुखेनैतत्प्रमाप्यते ॥ ७१॥ कृष्णार्पणधिया कर्म कर्तव्यं विहितं सदा। कृष्णेकप्रवणं चित्तं येन स्यात्तत्समाचरेत् ।। ७२ ।। कृष्णचित्तो धियः शुद्धिं वैराग्य डानमुत्तमम् । अनायासेन लभते तस्मात्यष्णमना भंयत् ।। ७३ ॥

·२८०
मटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
प्रापुर्योगफलं मोक्ष मात्त्विका न तु तामसाः।
तुल्यश्रमा अपीत्येतच्चतुर्विशेऽभिधीयते ।। ७४ ॥
विवेकमन्दरेणाधितुल्ये देहत्रये बुधः ।
शानामृतं विनिर्मथ्य संघातं विनिक्षिप्य च ॥ ७ ॥
तदास्वाद्याचलं स्थान समारोहत्सुखास्पदम् ।
सहायो भगवान्विष्णुराराध्यो भक्तवत्सलः ॥७६ ॥
कर्माणि कर्मठं जन्तुं साधनानीतराण्यपि।
अक्षमानि पदं नेतु भगवद्भक्तिमन्तरा ।। ७७ ॥
शमकामादयः सर्व देवासुरगणा अपि।
शानामृतं समुद्धर्तुं न क्षमा हरिमन्तरा ॥ ७८ ॥
शुद्धं सत्वमयं धर्म सहायं न्यस्य वासुकिम् ।
मथितं सन्मनोचारि ततो ज्ञानामृतं भवत् ।। ७२ ॥
विष्णुभक्तिप्रसादात्तल्लब्ध देवैः शमादिभिः ।
न ततो विमुखैलब्ध कामाद्यैरसुरैर्हि तत् ॥ ८ ॥
देहाभिमानतो राहोः शिरश्छन्नं पृथक्कृतम् ।
विष्णुना ज्ञानचक्रेणान्त्वञ्चिन्मात्रदिना ॥ ८१॥
अहं ब्रह्मेति धीवृत्या राहुणा परमामृतम् ।
पीतं तद् दृश्यतो भागात्पृथक्त्यैव चिन्मयम् ।। ८२ ॥
ज्ञानाभिमान सत्यागः शिरश्छेदो विवक्षितः।
तत्त्याजनेन सामर्थ्यमृते विष्णुं स्वयं प्रमुम् ।। ८३ ।।
मनश्चक्रनियन्तृत्त्वाच्छुद्धसरवमयस्त्वतः।
अन्त्यधीवृत्तिरूढत्वात्क्षमस्तत्त्याजने हरिः ।। ८४ ॥
लक्ष्मीवान्माद्यतीत्यस्य वित्त हरति केशकः ।
कृपयैवेति वक्तुं तद्भिनंशोऽपि च धर्म्यते ॥ ५ ॥
पञ्चविंशे हरेभक्तो जयतीत्येव दर्शयन् ।
घलेराइ प्रसिद्धस्य हिरण्यकशिपो. ऋतुम् ॥ ८६ ॥
निकामस्य ले सको एक सामान।
हरियाछालेनास्मात् त्रैलोक्य हतवान्स्वयम् ॥ ८७॥
निष्कामभक्तवशगो हरिस्तत्रैव तिष्ठति।
सकामाय तु यत्किञ्चिदत्वाप्यन्तर्दिमृच्छति ॥ ८८ ॥

·हरिबंशतात्पर्यप्रकाशः। जात्यासुरोऽपि भगवद्भक्ति कुर्वन्महत्तमाम् । पदवीं याति यस्याने लक्ष्मीशोऽपि हि याचकः ॥ ८९॥ पावशे द्रोहिणं दक्षं शंभुर्दण्डेन सत्पथे। न्यवेशयत्कियांस्तत्र चलौ भक्तऽप्यनुग्रहः ।।९०॥ ईश्वरद्रोहिणा धर्मः कृतो मध्ये विनश्यति । तत्प्रसादात्फलत्येवं प्राह दक्षविनिग्रहे ।। ९१ ॥ दक्षोऽप्यशो न आनाति धर्ममूलं महेश्वरम् । कुतो न नश्येत् तत्कर्म मध्ये देवस्य हेलनात् ॥ ९२ ॥ साइंकारेण यत्कर्म कृतं तन्नैच शोभते । यथा दक्षकृतो यशो मृपा रुद्रगणैः कृतः ॥ ९३ ॥ ब्रह्मविद्रुप्यतां याति कमठानां फलैषिणाम् । ततस्तदपराधेन कर्मठो न सुखं व्रजेत् ॥ १४ ॥ यद्यप्यपेक्षते धर्मशानं स्वोत्पत्तयऽखिलम् । उत्पन्न तत्समूलं तमुच्छिनत्ति स्वभावतः ।। ९५ ।। धर्माधिष्ठातृदेवस्य शानाधिष्ठातृदेवतः। भेदं कुर्वन्धिनश्य यजमानोऽपि दक्षवत् ।। ९६ ॥ वेदतत्त्वमनालोच्य महानपि महापदम् । प्राप्नोति दक्षवत्तस्माद्वेदतत्त्वं विचारयेत् ।। ९७ ।। न कुर्याद्देवतावहां महानपि महत्तरे । कर्मण्यपि प्रवृत्तेऽमौ नो चद्भश्यति दक्षवत् ।। ९८ ॥ सर्वदेवमयं शंभु विष्णुं यावश्येक्षते । यः स मुढोऽतिदोऽपि विनश्यत्येव दक्षयत् ।। ९९ ॥ कत्वाऽप्ययहां देवस्य तमेष शरणं व्रजेत् । तत्प्रसादाल्फलावाप्तिरनन्तेति विनिश्चितम् ॥ ३० ॥ य शिवः स च वै विष्णुर्यो विष्णुः शिव एव सः। इत्यभेदपरं शास्त्र तत्तथैव विचारयेत् ॥ ३०॥ ब्राह्माद्वैतपरे शास्त्रे न भेदोऽस्ति मनागपि। तात्पर्य विषयस्तस्माद्भेदं सर्यात्मना त्यजेत ॥

·*-
६
२८२
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
इत्येवं पोकरे प्रादुर्भाचे तात्पर्यनिर्णयः ।
यथामति मयाकरि श्रीकृष्णानिप्रमादतः ॥ ३॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारबिन्दमकरन्दरसाभिलापिश्रीसदानन्दविदुषा वृते
भारततात्पर्यप्रकाशे हरिवंशे पुष्करप्रदुर्भावतात्पर्यप्रकाशः
समाप्तिमगमत् ॥
अथ ध्यक्षकृत त्रिपुरयधतात्पर्यप्रकाशः ।
ई तत्मत् ।
वन्दे कृष्णपदाम्भोजमकरन्दरजोवहान् ।
भक्ताननुग्रहाद्येषां भातिमारतभारती ॥१॥
भारते हरिवंशान्ते प्रोक्तस्न्यक्षा पधोऽद्भुतः ।
अनादिसिद्धिदेत्यानां तत्तात्पर्यामहोच्यते ॥२॥
ग्यो ब्रह्मात्मतत्त्वज्ञो यस्य ब्रह्मैक्यदर्शने ।
साधनान्यभवत् त्रीणि श्रवणादीनि सदगिराम् ॥ ३॥
अर्चनध्यानधानानि श्रीणि वा ब्रह्मणी हरेः ।
शास्त्रोक्तान्यविक्षेपाशानध्वान्तापहान्यपि ॥ ४॥
तस्मात् त्यक्षात् प्रयाणां हि देहानां पुरसंज्ञिनाम् ।
पधः समूलविध्वंसः श्रोतव्यः स्यान्मुमुक्षुणा ॥५॥
शङ्करेण त्रिभिःशुलैः परानन्दप्रपिन्सुना।
श्रवणमननध्यानसंगकै साधनैः कृतम् ॥ ६॥
कामादीनां मुरारीणां मंशयादिभ्रमात्मनाम् ।
मुमुक्षवो पधं श्रुधा यतन्ते मोक्षसिद्धये ॥७॥
विश्वलेजसप्राशाख्येरभिमानिभिरान्तरैः।
जाग्रस्वप्नसुषुप्याख्यं पुरं भोग्यं महासुरैः ॥ ८ ॥
ब्रह्मण्यारोपितैर्मायाकायदेहस्त्रिभिस्त्रयः ।
महाशितितो दैव्या विश्वघ्या निचरन्यमी ॥९॥
तेषामनुचराः कामक्रोधाद्या दानवेश्वराः।
शमादीनां सुराणां ते वैरिणोऽश्यन्तदुःसहा ॥ १० ॥
काञ्चनामेन देहेन भोगमोक्षोपयोगिना।
प्राकारेण पुरं सूक्ष्मं संवृतं भ्रान्तिशालिना ॥११॥

·२८३
विपुरबधतात्पर्यप्रकाशः।
इन्द्रियाश्वाः पुरं देहं वहन्ति मतिवृत्तिभिः ।
तृष्णायाः पोपकैर्नित्यं विक्रमैर्वासनाभिधैः ॥ १२ ॥
सूर्यनाभासुरश्चक्षुः सूर्यभामावभासनात् ।
चन्द्रेणानुगृहीतत्याच्चन्द्रनाभासुरो मनः ॥ १३॥
यद्यपश्यति चक्षुभ्यां शोभनं वस्तु लौकिकम् ।
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसेच्छति ॥१४॥
अतश्चक्षुर्मनोदैत्यो पुराध्यक्षत्वमागतो।
कामलोभादयः सर्व तदासक्तिपरायणाः ॥१५॥
अचिरादिस्ती कर्मापामने तेऽसुरा वलात् ।
भोगेकप्रवणत्वेन धमञ्जुर्मोहिताः शठाः ॥ १६ ॥
शमाद्याः पीडिता देवा ईश्वर शरणं गताः।
स शास्त्राचार्यरूपेण सान्त्वयित्वा वचोऽब्रवीत् ॥ १७॥
ऋते ज्ञानं शिवं दैत्या मनश्चक्षुःपुरःमराः।
कामाद्या न विनश्यन्ति समूलाश्च मवासनाः ॥१८॥
योधशम्भुप्रसादार्थमुद्यतास्ते शमादयः।
मुरास्तपोजपाद्यैम्नेत्रिभिधमैयथाश्रमम् ॥ १९ ॥
तपोयोगवलेनैव धैराग्यश्वर्य्यतोऽसुराः ।
तृष्णाद्या दुर्यलाः सन्तो वासनात्मकतां गताः ॥ २०॥
ततो हरालयं दादांकाशं ब्रह्मोपलव्धये।
शमादयः मुरा जग्मुम्रह्मोपासितुमक्षरम् ॥ २१ ॥
ब्रह्मास्तीति परोक्षेकनिश्चयेन हरं परम् ।
अदृष्ट्वा मार्थयन्ते ते भगवन्तं स्वलब्धये ॥ २२ ॥
साक्षात्कारं विना नान प्राप्तमप्राप्तबद्भवेत् ।
यमवैप पिवृणुते तेन लभ्य इति श्रुते ॥ २३ ॥
सगुणं प्रार्थयन्तेऽतो देयं देवा. शमादयः ।
स प्रार्थितः पुरोध्छेदं कर्तुं मजो पभूप ह॥२४॥
प्रामाधैरमरैः साद्ध विद्वांमयमओ हरीभितः।
विरक्तस्त्रिपुरं देवयं मस्तुं समुद्यतः ॥ २५॥
शरं कृत्वात्मनो रूपं प्रगृह्य प्रणव धनुः ।
संयोज्य प्रणय घेतो लक्ष्ये प्रयाण संस्थितः ॥२६॥

·२८४
सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
ब्रह्मध्यानक्लेनैव स्थूलाध्यामनिवृत्तितः।
कामाद्या भिन्नदहास्ते दैत्या नष्टा इवापतन् ॥ २७ ॥
विश्वाभिमानिन. स्थूलं पुरं प्राकारवत्स्थितम् ।
चश्मनोभ्यामवितं विद्ध ध्यानशरेण तत् ॥ २८ ॥
तत्र कामादयं दत्या ये प्रचण्डा रण स्थिताः।
तेऽपि विद्ध यथालाभसन्तोपाद्यैः सुरैरपि ॥ २९ ॥
कदाचिल्लयविक्षेपदैत्यघाध उपस्थित ।
शमादयोऽपि विलयं यान्ति ज्ञानं विना सुराः ॥३०॥
ततः कामादयो दैत्या भागैः मूक्ष्मैः शरैः सुरान् ।
विद्ध्वाजयञ्छमार्दास्ते दीना यासन्पुनर्धमात् ॥ ३१ ॥
सत्यक्तस्थूलदेहाभिमानानामपि योगिनाम् ।
सूक्ष्माध्यासपरित्यागं विना नास्ति सुखं स्थिरम् ॥ ३२ ॥
योगी शम्भू रथं सूक्ष्म देहमास्थाय शोधितम् ।
कामादीनसुरान्हढ्या दग्धवान् भ्रान्तशालिनः॥३३॥
वृषण योगधर्मण ध्वजाप्रणव सपता।
सरथः स्तूयमानोऽन्येदवरारुढभूमिकैः ।। ३४॥
सूक्ष्मदेहे स्थितं व्यक्ष शमाद्यैरमरैः सह ।
दृष्ट्वा कामादयों दैत्याः पुनर्योद्धं समागतः ॥ ३५ ॥
सूक्ष्मै कामादिभिर्देवाः शमाद्याः पीडिता बलात् ।
अशानमृत्योर्विषये नियद्धास्थ्यक्षसयुता ॥ ३६॥
शोधिते सूक्ष्मदेहेऽपि यावदशानभाव्ययम् ।
पराभवा मोइसैन्येोगिनोऽप्यवयोधनात् ॥ ३७॥
एवं सूक्ष्मे स्थितस्यापि योगिनो विभ्रमोदयः ।
उक्तोऽथाह लयं विघ्न यक्षस्यापि भयापहम् ॥३८॥
विद्वान् हरोऽपि सूक्ष्मस्थो लयाभिभवमास्थितः ।
तद्रयः मूक्ष्मदेहोऽपि निमग्नो लयगोचरे ॥ ३९ ॥
पूर्व भक्त्या प्रसादाभिमुखो विष्णुरथोत्तमम् ।
वृषेण धर्मरूपेण सत्त्वमूोजहार ह ॥ ४०॥
सगुणस्य हरेभक्त्या व्यक्षो विद्वान्समुद्धतः ।
शमाद्यैर्नाशिता दैत्या कामाद्या हरिमंश्रित ॥४१॥

·२८५
.
त्रिपुरवधतात्पर्यप्रकाशः ।
अहो विष्णोरयं भक्तमहिमा कश्चिदुत्तमः ।
यन्मुमुझोस्तथानस्य तदधीना समुद्धतिः ॥ ४२ ॥
सूक्ष्माभिमानं त्यक्त्वाऽमौ त्यम्पदाविवेचनात् ।
शुद्धं विद्वान्प्रपित्सुः मलयविक्षेपशत्रुहा ॥ ४३ ॥
ततस्तत्त्वममीत्येवं वेदवाक्यैक्यबोधनात ।
अगवण्डापिरो भूत्वा व्यक्षः सबलमास्थितः॥४४॥
भ्रान्तिशून्यन मनसा तात्पर्य श्रुतिगोचरम् ।
विद्या-खण्डग्रहात्मप्रत्यञ्च वेत्ति तत्वतः ।। ४५ १६
अंकारादितिमात्रेण प्रणवेन शरेण स ।
अर्द्धमात्रा तुरीया तु मंधाननिशितेन च ॥ ४६॥
महावाक्योव्यधावृत्तिवनिज्वालोज्ज्वलात्मना ।
वृत्यारूढचिदानन्दमहाविष्णुमुखेन च ॥ ४७ ॥
विश्वतैजसप्रशाभिमानासुरविलापनात् ।
जामदादिसूदुर्भेदपुरभयं निमेषतः ॥ ४८ ॥
दग्ध्वैव भस्मसाच्चके दैत्यैः कामादिभिः मह ।
ज्यक्षश्चिन्मात्ररूपेण जयतीति विनिर्णयः ॥ ४९ ॥
आदौ स्वधर्ममाराध्य विष्णुं कुर्याछुतीरितम् ।
श्रवणं कीर्तन विष्णो स्मरण पादसेवनम् ॥५०॥
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमामनिवेदनम् ।
भस्त्यावेशान्मनःशुद्धिमचिरेणैति तत्परः ॥ ५१ ॥
ततो विवेकवैराग्यशमाद्यैश्च मुमुक्षुताम् ।
प्राप्य सद्गुरुमद्वैतनिष्ठ घेदान्तपारगम् ॥ ५२ ॥
प्रासाद्य शरण तस्य मनसा कर्मणा गिरा।
सेवने प्रणिपातायेरुपायैर्विहितं चरेत् ।। ५३ ॥
तन्मुखातेदसिद्धान्तरहस्य विधियन्मुनिः ।
अत्वा मत्या निदिध्यास्य येत्ति प्रमात्मकं पदम् ॥ ५४॥
स चानानमहामोहदैत्यनिर्माणनिर्मितम् ।
त्रिपुरं कामनगरं दहत्यशानसयुतम् ॥ ५५ ॥
पूर्वपूर्वाभिमानस्य त्यागाद्विद्वान्महागुणः ।
महानं प्रयोधात्रतेजसा दहति धुवम् ॥५६ ॥

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे
ब्रह्मध्यानवलेनैव स्थूलाध्यामनिवृत्तितः ।
कामाद्या भिन्नदहाम्ते दैत्या नष्टा इवापतन् ॥ २७॥
विश्वाभिमानिनः स्थूलं पुरं प्राकाग्वस्थितम् ।
च मनोभ्यामवितं विद्धं ध्यानशरेण तत् ॥ २८ ॥
तम कामादा इत्या ये प्रचण्डा रण स्थिताः ।
सेऽपि विद्धं यथालामसन्तोयायैः सुरैरपि ॥ २९ ॥
कदाचिल्लयविक्षेपदेन्यवाघ उपस्थित ।
शमादयोऽपि विलयं यान्ति ज्ञानं विना सुराः ॥३०॥
ततः कामादयो दैत्या भागैः सूक्ष्मैः शरैः सुरान् ।
विद्ध्वाजयञ्छमार्दास्ते दीना आसन्पुनर्धमात् ॥ ३१ ॥
संत्यत्तस्थूलदेहाभिमानानामपि योगिनाम् ।
मूक्ष्माध्यासपरित्यागं विना नास्ति सुखं स्थिरम् ॥ ३२ ॥
योगी शम्भू रथं सूक्ष्म देहमास्थाय शोधिनम् ।
कामादीनसुरान्दृष्ट्या दग्धवान् भ्रन्तिशालिनः ॥ ३३ ।।
वृषेण योगधर्मण ध्वजाप्रणव मपंता ।
सरयः स्तूयमानोऽन्यदेवरारूढ भुमिकः ॥ ३४ ॥
सूक्ष्मदेहे स्थितं व्यक्ष शमाद्यैरमरैः सह ।
दृष्ट्वा कामादयों दैत्याः पुनर्योद्धं समागतः ।। ३५ ॥
सूक्ष्मैः कामादिभिर्देवाः शमाद्याः पीडिता बलात् ।
अज्ञानमृत्योर्विषये निवद्धालयमसयुताः ॥ ३६ ॥
शोधिते सूक्ष्मदेहेऽपि यावदशानभाव्ययम् ।
पराभवो मोहसैन्यैर्यागिनोऽप्यवोधनात् ॥ ३७॥
एवं सूक्ष्मे स्थितस्यापि योगिनो विभ्रमोदयः।
उक्तोऽथाह लयं विघ्नं न्यस्यापि भयावहम् ॥३८॥
विद्वान् हरोऽपि सूक्ष्मस्थो लयाभिभवमास्थितः।
तद्रथः सूक्ष्मदेहोऽपि निमग्ना लयगोचरे ॥ ३९॥
पूर्व भक्त्या प्रसादाभिमुखो विष्णुरोत्तमम् ।
वृषेण धर्मरूपेण सत्वमूयोजहार ह ॥ ४० ॥
सगुणस्य हरेर्भक्त्या न्यो विद्वान्समुद्धृतः ।
शमायेनाशिता दैत्याः कामाद्या हरिसंश्रित.॥४१॥

·२८५ त्रिपुरषधतात्पर्यप्रकाशः। अहो विष्णोरयं भक्तमहिमा कश्चिदुत्तमः । यन्मुमुक्षोस्तथाशस्य तदधीना समुद्धतिः ॥ ४२ ॥ सूक्ष्माभिमान त्यक्त्वाऽसौ त्यम्पदार्थविवेचनात् । शुद्धं विद्वान्प्रपित्सु, मल्लयविक्षेपशबुहा ॥४३॥ ततस्तत्त्वमसात्येव वेदवाक्यैक्यबोधनातं । अगवण्डापिरो भूत्वा व्यक्षः सपलमास्थितः ॥४४॥ भ्रान्तिशून्यन मनसा तात्पर्य श्रुतिगोचरम् । विचा-खण्डग्रह्मात्मप्रत्यच वेत्ति तत्वतः ॥ ४५ ।। कारादितिमात्रेण प्रणवेन शरेण स । अर्द्धमात्रा सुरीया तु मंधाननिशितेन च ॥ ४६ महावाक्योर्थधीवृत्तिवानिज्वालोज्ज्वलात्मना । वृत्यारूढचिदानन्दमहाविष्णुमुखेन च ।। ४७ ।। विश्वतैजसप्रनाभिमानासुरविलापनात् । जामदादिसुदुर्भदपुरप्रयं निमेषतः ॥४८॥ दग्ध्वेव भस्मसाञ्चक्रे दैत्यैः कामादिभिः सह । ज्यमश्चिन्मात्ररूपेण जयतीति विनिर्णयः ॥ ४९ ॥ आदौ म्वधर्ममाराध्य विष्णु कुर्याच्छुतोरितम् । श्रवणं कीर्तनं विष्णो स्मरणं पादसेवनम् ॥ ५० ॥ अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमामनिवेदनम् । भक्त्यावेशान्मन शुद्धिमचिरेणैति तत्परः ॥ ५१ ।। ततो विवेकवराग्यशमाद्यैश्च मुमुक्षुताम् । प्राप्य सद्गुरुमद्वैतनिष्ठ वेदान्तपारगम् ॥ ५२ ॥ आसाद्य शरणं तस्य मनसा कर्मणा गिरा। सेवन प्रणिपाताधैरुपायैविहितं चरेत् ॥ ५३॥ तन्मुखानेदसिद्धान्तरहस्य विधियन्मुनिः । श्रुत्वा मत्वा निदिध्यास्य येत्ति प्रयात्मकं पदम् ॥ ५४ ।। स चानानमहामोहदैत्यनिमाणनिर्मितम् । मिपुरं कामनगरं दइत्यज्ञानसंयुतम् ॥ ५५ ॥ पूर्वपूर्वाभिमानस्य त्यागाद्विद्वान्महागुणः । महान ब्रह्मयोधास्रतेजसा दहतिधुरम् ॥ ५६ ।।

·सटीकमहाभारततात्पर्यप्रकाशे वाक्याक्यानुसन्धानजन्या वृत्तिरनुत्तमा । ब्रह्मविद्या तदेवास्त्रं ब्रह्मदण्डमयं महत् ॥ ५७ ।। मूलनाने तृतीयेऽस्मिन्नगरे ऽमौ प्रमुञ्चति । त्र्यक्षो मानी महाविष्णुकटाक्षेण निरीभितः॥ ५९ ।। मूलाशानं स दहति सविलासं सवासनम् । तेनैव परमात्रेण त्रिपुरासुररूपकम् ॥ ५९॥, ततोऽवशिष्यते तुर्यरूपं ब्रह्म चिदद्वयम् । स्वराज्ये स्वमहिम्न्याय्ये द्वैतशून्ये परे पदे।। विद्वांख्यक्ष स्वयं साक्षात्कृतकृत्यो विसजते॥६० ।। विष्णोरनुग्रहादेव धर्मवैराग्ययोरपि । लाभ प्राचार्य्यवर्यस्य श्रवणादेश्च सद्धिय ॥६१ ॥ अतः सर्वात्मना सेव्यो विष्णुरेय निरन्तरम् । अर्चनध्यानवोधाधरुपायैरखिलैरपि ॥ ६२ ॥ येदेतिहासनिर्णीततत्त्वं श्रीविष्णुमद्वयम् । सगुणं निर्गुणं वापि भजेत हरिमीश्वरम् ॥६३ ॥ सर्व. सर्वात्मना प्रेम्णा भजेत हरिमव्ययम् | मुमुक्षुनिलाभाय शानी मोक्षाय सर्वदा ।। ६४ ॥ भारते सर्ववेदार्थः संगृहीतो महात्मना। रूपकैरपि तस्योपबृंहण तत्र तत्र च ।। ६५ ॥ मया व्यासप्रसादेन यथामति विवेचनात् । समासात्तस्य तात्पर्य दर्शितं हरितुष्टये ॥ ६६ ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलापिनासदानन्दविदुषा विरचिते मारततात्पर्यप्रकाशे हरिवंशान्ते त्र्यभकृत त्रिपुरषघतात्पर्यसंक्षेपदर्शनं समाप्तिमगमत् । उतत्सत् विष्णवे नमः श्रीकृष्णपिणमन, जयन्तु श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरजःस्रजः श्रीरस्तु ।