·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184510
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·9
HASYARNABA
A DRAMA IN TWO ACTS,
BY
AGADİSHWARI BHATTACHARYA.
-[0]-
EDITED AND PUBLISHED BY
Pundit SIIRIVATILI VEDLVTABIGISH A.
Professor of Valanta Philosoplo!!,
Free Sanskrit College of Calcuttu.
SECOND EDITION.
CALCUTTA,
PRINTED AT THE CALCUTTA PRESS.
1896.
Po be had From Pandit Jilananda Vidyasagara, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College,
No, %. Ramanat. Mjuander's Street, Calcutta.

·No text on this page.

·हास्यार्णवप्रहसनम् ।
autam
औजगदीश्वरभट्टाचार्यविरचितम् ।
कलि कातासंस्कृतविद्यामन्दिरस्य
वेदान्ताध्यापकेन
श्रौशीनाथवेदान्तवागौशभट्टाचार्यण
विरचितया टोकया समलङ्गतम् ।
द्वितीयसंस्करणम् ।
कलिकातानगरे
कलिकाता यन्त्रे
मुद्रितम् ।
१८८६

·No text on this page.

·हास्यार्णवप्रहसनम् । प्रथमोऽङ्कः। खेदस्यन्दितसान्द्रचन्दनचयं दोवलिबन्धश्रमात् अर्द्धश्वासपरिस्खलत्मरकथं सन्दष्टदन्तच्छदम् । यः कुमामपि नात्यजत् परबध्योनोक्षणातिक्षण: कन्दर्पवनयश्च यस्य रमणों माचीयमाणामपि। नप्ता यस्य नृपात्मबारतिविधौ रहीऽनिरडी बलै. रङ्गस्थान रसिकान् करोतु रसिकाः कृष्णः स कामाकरः माधवीमाधवावीशी नवा टीका वितायते। विदग्धद्वादिनी नाम्रा ही-ही-रव-तरङ्गिसौ ॥ २॥ इह हि हास्यरसस्य प्रानन्दजनकत्वात् प्राचुर्येण तमभिप्रेस न् सहदयान विलासिनः अवलोक्य प्रचुररसाशवाणवमिव प्रचुरहास्यरसाशयाणवनाम प्रहसन प्रारौप्सु ग्रन्थकर्ता • ग्रन्थस्ख निर्विघ्नपरिसमाप्तये, पविगीतशिष्टाचारदर्शनाडा मालाचरणख पावश्यकत्वेन तदाचरणन्तु विधेयमित्यभिप्रेत्य प्रहसनस्य दृश्यकाव्यान्तर्भावात् सूबधारपाट्याष्टपादात्मकनान्दोरुपमङ्गलमाचरति खदेति । मृडानीपते: गिरिशस्य पावत्यां गिरिजायां मुरतं शृङ्गारः रसवतां रसभाव- विशेषचतुराणां मर्द हर्षाय बातां भवतु। एतेन गिरित्रस्य गिरिजायां सुरवव्यापारः योग्यनायकमायिकाजनकखेन रसवतां अतिशयाबादमनक इति साचले। तत् पुनः कीदृशम् ! खेदस्यन्दितसान्द्रचन्दनचयं खदस्यन्दितेन सुरतश्रम- ननितधर्मचरणेन सान्द्रः गाढ़ः घनीभूत इत्यर्थः चन्दनचयः शरीरखिप्तचन्दनसमूही यश्चिन् तत् तथोक्तम्। अधुनापि सुरतव्यापार गन्धद्रव्यव्यवहारी दृश्यते। पुन: कौशम् । दीर्वहिबन्धनमात् दोषौ इस्तौ वनौ लते इब इत्व पमितसमासः ।

·हास्या शीत्काराञ्चितलोचनं सपुलकं भ्रान्त नृत्यत्कर पार्वत्यां सुरतं मुटे रसवतामास्तां मड़ानीपतेः ॥ १॥ अपिच। खर्भानुः सुरवर्मनाऽनुसरति ग्रासाभिलाषादसा- विन्दोरिन्दुमुखि ! ग्रसेत किमुत भ्रान्त्या भवत्या मुखम् । इत्थं नाथगिरा नभोऽर्पितदृशो वक्त भवान्या भृशं भामिन्या: कतचुम्बनस्त्रिनयन: स्तादिदसिद्ध सताम् ॥२॥ ताभ्यां यो बन्धः बन्धमं तेन जनितः यः श्रमः परिश्रमः तस्मात् परस्परबाहुलता- गाढालिङ्गनपरिश्रमवशात्, अर्द्धश्वासपरिसवलत्मरकथं पार्द्धश्वासन दीर्घनिःश्वासाना नियतपरित्यागेन परिस्वलन्ती अस्फुटं नि:सरन्ती स्मरकथा एङ्गारविधौ रसाश्रित. कथा "त्वमसि जीवनं त्वमसि भूषणं” इत्यादिवाक्य यस्मिन् तत् तथोक्तम् । पुनः कीदृशम् ? सन्दष्टदन्तच्छदं सन्दष्टौ चम्बितौ दन्तच्छदौ श्रोष्ठाधरौ यस्मिन् तत् तथो- तम्। “ीष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी” इत्यमरः । पुनः कीदृशम् ? शीत्का- राञ्चितलोचनं शीत्कारण शङ्गारनिपुणरसिकवेद्य न । ' देन अञ्चितानि उन्मीलितनिमीलितानि लोचनानि यस्मिन् तत् तथोक्तम् । अत: सपुलक पुलकेन रोमाञ्चन सह वर्तमानं रीमाञ्चितशरीरमित्यर्थः । पुनः कीदृशम् ? भान्तभु भान्ते धमन्यौ भुवी यस्मिन् तत् तथोक्तम्। पुन: कौदृशम् ? नृत्यत्करं मृत्यन्तौ करौ यस्मिन् तत् तथोक्त कामोद्दीपकभूभङ्गि-करविक्षेपणादिसहित- मित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ खानुरिति। विनयन: बौणि नयनानि यस्य सः बाम्बकः सतां रसभाव- विशेष चतुराणां साधूनां इष्टसिद्धेय अभिलषितवस्तुप्राप्तये स्तात् भवतु ( पस्ते- लौटि रूपम् )। सः कीदृशः ? "हे इन्दुमुखि ! चन्द्रानने : खर्भानुः राहुः इन्दीः चन्द्रस्य प्रासाभिलाषात् कवलाभिप्रायेण सुरवर्मना श्राकाशमार्गे अनुसरति गच्छति। असी स्वभानुः भान्या चन्द्रभमेण भवत्याः मुखं किं ग्रसेत ? इति वयामि” इत्यम् एतादृशया नाथगिरा नाथस्य पत्य गिरा वाचा नम्र- मुख्या; मानिन्याः मुखोन्नमनाम कौशलवाक्यम इत्यर्थः । नभीऽर्पितद्वशः ·प्रथमोऽङ्कः । [नान्यन्ते सूत्रधारः] (क)। अलमतिविस्तरेण (ख) यस्य (ग)। हास्यप्रस्फुटदन्तमौक्तिकचयच्छायामनीज्ञानना नानालङ्कतिसत्ता रसवतां चित्तप्रमोदस्खली। सच्छन्द वरवर्णिनी रसवती सौमन्तिनौव स्वयं रम्या श्री जगदीश्वरस्य कविता सच्चित्तमानन्दयेत् ॥ ३ ॥ नभर्सि प्राकाशे अपिताः दृश: नयनानि ययां तस्याः विनयननिपुणवचनीनमितवद- मायाः मानिन्या: केनचित् कारसेन मानग्रस्तायाः भवान्याः वक्के वदने भृशं वारंवारं यथा तथा कतचुम्बनः कवं चुम्बनं येन सः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २ ॥ मान्ति इति । “सूत्रधारः पठेन्नान्दों मध्यम स्वरमाश्रितः” इति नियमात् नान्द्या: अन्ते, रङ्गहारमाश्रित्य नान्दीपाठानन्तरं सूत्रधारः नाटकं अवतारयति इति अभिप्रायः (क)। अवमिति। पतिविस्तरेण पतिवाहुलेन अलं व्यर्थं नान्दौपाठख इति शेषः। नान्दीपाठस्यातिशयं न शुश्रूषूणां रसिकानां विरक्तिः सूत्रधार प्रति देषः सञ्जायते इत्यभिप्रेत्य “अलमतिविस्तरेण” इति उच्य ते इत्यर्थः (ख)। यस्येति । श्रीजगदीश्वरस्य कवेर्विशेषणम् (ग)। हास्य ति। श्रीजगदीश्वरस्य एतद्ग्रन्थ कर्तुः कविता स्वयं सौमन्तिनी इव बनिता दूव सच्चित्त सतां साधूनां रसिकाना चित्त मनः सच्छन्दं यथा तथा आनन्दयेत् आह्वादयिष्यति । यथोक्तलक्षणा वनिता सच्छन्द विहारा- दिना रसिकानां चित्त यथा आनन्दयति श्रीजगदीवरख कवेः कवितापि तथा पानन्दयिष्यति इति भावः । सा च कविता, हास्यप्रस्फ टदन्तमौक्तिकचयच्छायाममी- ज्ञानना हास्येन प्रस्फुटस्य प्रकाशितस्य दन्तमौक्तिकचयस्य दन्तमुक्तापत: छायया कान्त्या ममीज्ञानि सुन्दराणि भाननानि यस्याः सा तथोक्ता इति पञ्चम्यन्तान्धपदार्थ- बहुव्रीहिः । यस्खा: कवितायाः अवणमावेण रसिकानाम् भाननानि दन्तवहिष्करण- पूर्वक हास्येन सन्दरदृश्यानि भवन्तीत्यर्थः। वनितापक्षे तु षष्ठान्तान्यपदार्थबहु- बीहिः। तथा नानालङ्गतिसत्तता नानालङ्कृता उपमाद्यलद्धारण वनितापक्षे तु भानाविधभूषणेन च सत्तता भूषिता। पुनश्च रसवता रसिकानां चित्तप्रमोदस्थली ·४ हास्यार्णव अस्ति च तस्य कवेनिजकुलकमलप्रकाशकदिनकरस्थ त्रिपुरहरचरणप्रणामचन्द्रम:प्रकाशितकवित्वकरवस्य माम् प्रति निदेशः (घ)। "त्वमिह सुरभिसमयोचितेनामविरचितेन हास्यार्णवनाना प्रहसनेन विदग्धसमुदायानां हृदयानन्दमुत्पादय” इति (ङ)। चित्तविनोदस्थानमित्यर्थः अन्धव तु समानम्। पुनः कोही ? वरवर्सिनी व्याकरणादिपरिशुद्धतया श्रेष्ठा, अन्यत्र तु सर्वावयवानवद्यतया श्रेष्ठा। पुनः कौशी? रसवती हास्यादिरसविशिष्टा पन्यव तु रसविशेषचतुरा, पुनः च रम्या सुखावगम्यत्वेन मनोहारिणी पन्यव तु हावभावप्रकाशादिना मनोहारिली। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥३॥ पस्तौति । निमकुलकमलप्रकाशक दिनकरस्य निजकुलमेव कमलं तस्य प्रकाशक: दिनकरः सूर्य इव, ताशय निजवंशसमुज्ज्वलकारिणः इत्यर्थः । तथा विपुरहरस्य शिवस्य चरणेषु प्रणामरूपेण चन्द्रमसा प्रकाशितं प्रकटौलतं कवित्वमेव कुमुदं यस्य तादृशस्य, हराराधनेन स्फु रितकवित्वशकरित्यर्थः । सस्य श्रीजगदीश्वरस कवेः मां प्रति निदेशः पाञा अस्ति वर्तते (घ)। सः कः ? इत्यपक्षायामाह त्वमिति । हरने सुरभिसमयोचितेन बसन्तकाल. योग्येन मत्कतेन अस्महिरचितेन हास्थाणवनामा हास्यमेव पर्णवः हास्वार्णव इति नाम यस्य तेन यथा बहुसरतरङ्गिणीनां निर्गममापि सागररसानाम् अल्पत्वं म दृश्यते तहदवापि हास्यरसप्राचुर्यात् कदाचिदपि हास्यरसानामपत् नानुभूयते पतः हास्यायनानाभिहितमिदम् । "भाणवत् सन्धिसम्ध्यग्लाखानाईविनिर्मितम् । भवेत् प्रहसनं वृत्तं निन्द्याना कविकल्पितम्। इत्त बहमा पृष्टानां सङ्गीणं कैचिचिर। तत् पुनर्भवति घामयवैकाहानिर्मितम् ॥" इत्यादिप्रमाणमवलम्बा रचितनाग्च्यात्मकन हाखरसानिमा प्रहसनेन विदग्ध- समुदायाना रसानुभवचतुरनिचयान दयानन्दं मनस पाहादम् उत्पादव जनय इति (1)

·प्रथमोऽसः।
अवश्यमेतत् शासनमनुष्ठेयम् । यतो विदग्धजनमण्डितायां
संसदि रसवत्या बाचा विलसितु नर्तितुञ्च ममापि चित्ते कौतू-
हलमस्ति । अतस्मात् सङ्गीतकमवतारयामि (च)।
(परिक्रम्यावलोक्य च) (छ)
अहो कुसुमसमयरमणीयता चेतो हरति । यत: (ज) ।
चञ्चति चन्दनपवने ध्वनति च मधुमत्तमधुव्रते मधुरम् ।
कूजति कोकिलनिकरे न हरति सुरभिर्मन: कस्य ? ॥ ४ ॥
SMANIA UNIVERSI
COLLEGE LIBRARY
अवश्य मिति । एतत् शासनम् प्रादेशः अनुष्ठ यं पालयितव्यम् । श्राज्ञाकारिभिः
अस्माभिः एषा पाज्ञा अवश्यमेव पालयितव्या इत्यर्थः । यत: यस्मान विदग्धजनमण्डि-
सायर्या विद्वज्जनभूषितायां संसदि सभायां रसवत्या वाचा रसात्मकिन वाक्येन विलसितु
रसान् उद्दीपयितु उड्डावयितु' नर्तितु च ममापि चित्ते मनसि कौतूहलम् औत्सुक्य-
मस्ति । रसिकबहुलशोभितार्या सभायां रसात्मकवाक्यं न रसीद्दीपनाय नत नाय च
ममापि चित्ते औत्सुक्यं वर्तते इत्यर्थः । अतः तत् रसात्मकं सङ्गीतकं नृत्य वाद्य
गीतच अवतारयामि प्रारभे "नृत्य तौर्यविकं गौतं विभिः सङ्गीतमुच्यते"
इति (च)।
परीति । परिक्रम्यावलोक्य च रङ्गमध्ये इतस्ततो भ्रमणं चतुर्दिक्षु दृष्टिविक्षेपञ्च
नाटयित्वा (छ)।
बही इति। पही इति विस्मये। कुसुमसमयरमणीयता कुसुमसमयख वसन्त-
कालस्य रमणीयता सौन्दर्य चेतो हरति भाकुलीकरोति रसास्वादनतत्परायां
रसिकानां मनी विमीहयतीत्यर्थः यतः यस्मात् विमोहयति (ज)।
चञ्चतीनि। चन्दनपवने चन्दनवनसंसर्गिमलयमारुते चक्षति प्रवहति सति
मधुमत्तमधुव्रते मधुपानमत्तमधुकरे च मधुरं मनोहरं यथा तथा ध्वनति मुन्नति
सति कोकिसनिकर कुहुरवसमूहे कूजति कुहुरवान् कुर्वति सति सुरभिः
वसन्तसमयः कस्य जनस्य मनयेतो न हरति ? न विमोहयति ? सर्वेषामपि मनी
विमीश्यतीत्यर्थः। पायां ॥४॥

·हास्यार्णवे उडडीयते स्खलति गुजति कुञ्जमध्ये पुष्याणि चुम्बति परिष्वजते हिरफोम् । घूर्णन् भ्रमत्यपि परागविधूषराङ्गो भृङ्गोऽद्य किं न कुरुते मधुपानमत्तः ? ॥ ५ ॥ तत् कथमत्र ललनां विना विनोदः ? (झ)। (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखं पठति) (अ)। भृङ्गारसक्तनलिनीदलसत्कटाक्षे ! पीयूषरश्मिवदने । मदनपुतुल्ये ।। इत्यर्थः घूर्णनपि अन्यच्च अपिच पुनरपि विशिनष्टि उडडीयत इति । पद्य वसन्तसमये भगः ममरः मधुपानमत्तः मधुपानेन मत्तः सन् किं न कुरुते ? मत्तानां सर्वानपि धर्मान् पाचरति इत्यर्थः। तथाहि उडडीयते आकाशमार्गेण गच्छति कदाचिदिति शेषः । कदाचिदिति सर्वासु क्रियासु जहनीयम् । सूत्रलति आकाशपथात् व्रजति। कुञ्जमध्ये लतारहाभ्यन्तर गुन्नति मधुरं ध्वनति पुष्पाणि चुम्बति पुष्परसाननुभवति । दिरफौं भमरौं परिष्वजते पालिङ्गति । परागविधूषराङ्गः परागण पुष्परजसा विधूषराणि पाखरवर्णानि पङ्गानि शरीराणि यस्य सः, पुष्परजसा पाण्ड रवर्णशरीरः सन् धमति इतस्ततश्चलति । भमर एताभिरुडडयनादिक्रियाभि: मत्तधर्मान् प्रकाशयतीति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ५ ॥ तत् तस्मात् वसन्तसमये तिर्यक्जातीनामपि एतादृशव्यवहारदर्शनात्। कथं कैन प्रकारण ललना रमणौं विना विनीद: ? चित्तख सुखं भवेदिति शेषः (झ)। परोति । परिक्रम्य इतस्ततो भमणं नाटयित्वा नेपथ्याभिमुख नाट्यशालामभि- लचीकृत्य नाट्यशालाभिमुखीभूय इत्यर्थः । नेपथ्य' नाट्यशालायां नेपथ्यश्च विभूषणे इत्यमरः । पठति, कथयति (ब)। भरति। भृङ्गाणां श्रार: गति: सेन सत्ता युक्ता या नलिनी तस्याः दल इव सती सुन्दर कटा अपाङ्गदेशो यस्याः तादृशे चञ्चलतारकाशोभिनयने ! इत्यर्थः । पुनः कोही ? पीयूषाण्येव रश्मयो यस्य सः चन्द्रः इव पदन यस्याः वादी !

·प्रथमोऽ। कन्दर्पसर्पपरिदष्टसुधे ! विदग्धे ! सिग्धे । प्रिये ! त्वरितमागमनं विधेहि॥६॥ (प्रविश्य) (ट) नटी। प्रज्जउत्त! एसबि दे प्रामाणियोपएण समाअदो ता पणुग्गहबअणं पसादौकरोअदु (ठ)। सूत्रः। पायें ! पश्य (ड)। पाशासु प्रसरन्ति कोकिलकलखानी निकुञान्तर गुनन्तो भ्रमराः समुत्कमनसथुम्बन्ति पुष्पावलीम् । पार्यपुत्र ! एषामि ते भाज्ञानियोगेन समागता तमादनुग्रहवचनं प्रसादौ. कुरु (ठ)। ! ! शशिमुखि ! इत्यर्थः । पुनः मदनस्य कामस्य इषवः शराः एव तुल्य तुलना यस्याः वादृशे । कामबाणखरूप ! इत्यर्थः । पुनः, कन्दर्प एव सर्पः तेन दष्टा प्रथमम् पाखा- दिता या सुधा शरीरलावण्यादिरूपा यस्याः तादृशे ! यस्याः कन्दर्पसर्पगरल- मिश्रितशरीरलावण्यादिदर्श नेनैव कन्दर्पसर्पगरलस्य तौलप्रभावतया सर्वेषामपि धैर्यलोपादिक सञ्जायते किं पुन: सेवया ? इति भावः । पुनः, विदग्ध । युवजन- मनोरञ्जनकुशले ! पण्डिते ! इत्यर्थः। पुन: सिग्ध। पौद्धत्यादिदोषरहिते मृदुलवचनकथननिपुणे ! इति भावः । हे प्रिये ! प्रियतमे ! त्वरितं शीघ्र यथा तथा पागमन विधेहि कुरु पत्र शीघ्रमागच्छ इत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम ॥६॥ प्रविश्य इति। प्रविश्य नाट्यभूमी प्रवेशामन्तरम् (ट)। किं तत् प्रत्याशयेनाह प्रायति । हे पार्यपुत्र ! ते तव पाज्ञानियोमेन पादेशन एषा वह समागतास्मि तस्मात् अनुग्रहवचनं कृपावाक्य प्रसादीकुरु कृपया वाक्यम् पाज्ञापय इति भावः (ठ)। कथयतीति शेषः । किं तत् ? इत्याह पार्यो ति। पायें ! प्रियतमे ! पश्य पवलीकय (3)। पाशाखिति। पाशाम दिक्षु कोकिलकलखानाः कोकिलानां मधुरध्वनयः प्रस- रन्ति कोकिला कहरवैः कर्णकुहरान् पूरयन्नीत्यर्थः । पपिच । निकुञ्चान्तरे कन्नमध्ये ·हास्याण वर्शोत्सारितमल्लिकापरिमल: श्रीखण्डवायुर्वह- त्येवं कं न करोत्ययं स्मरशराकान्तं वसन्तोदयः ? ॥७॥ अन्यञ्च (ड)। अष्टान्धपुष्टमधुरध्वनिभिनवोढ़ाम् अध्यापयन्ति किल माधविका व्रतत्यः । पालिङ्गय चूतमसक्कत् कलकण्ठशब्द नूत्रप्रसूनपुलकं कुसुमागमेऽस्मिन् ॥ ८॥ नटी। (किञ्चिदन्यचित्तता नाटयति) (ण)। गुञ्जना भन्दायमानाः श्रमराः हिरेफा:, समुल्कमनसः समुत्कानि व्यग्राणि मनासि येव ते ताहशाः सन्तः मधुपाने व्यग्रचित्ताः इति यावत्। पुष्पावलौं कुसुमश्रेणी चुम्बन्ति पुष्पात् पुष्पान्तरं गत्वा रसमनुभवन्ति इत्यर्थः। स्पर्शन उत्सारित: विकीर्यः विक्षिपः मल्लिकापरिमल: मनिकापुष्पसजनितगन्धी येन तादृशः श्रीखण्डवायुः मलयमारुतः वहति बस्ततः प्रसरति इत्यर्थः। एवम् अयं वसन्तीदयः वसन्त- काबसमागमः कं मनं सरशराक्रान्त कामशराधीनं न करीति ? सर्वामपि कुसुमायुधशराधीनान करीतीत्यर्थः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७ ॥ पन्यच पुनरप्याह इत्यर्थः (ढ)। दृष्टेति। पस्मिन् कुसुमागमे कुसुमानां पुष्पाणाम् भागमी यस्मिन् वारशे वसन्त- समये एताः माधविका व्रतत्यः माधविका लता: मुबानि नूतनानि प्रसूमानि पुष्पाणि एव.पुलकानि यस्मिन् तत् यथा तथा चूतं रसालहक्षम् पाखिन परिष्वल्य इष्टा पाशादिता पतएव कलकण्ठशब्दम् पव्यक्तमधुरपनि यथा तथा वन्यपुष्टमपुर- वनिभिः कोकिलानां मधुरकूजनैः प्रसवत् वारंवारं नवीढ़ा नववधूम् अध्यापयन्ति विषयन्ति किस किस इति उत्प्रेक्षायाम् । एवम् पालिङ्गानमधुरवचनादिभिः पतिम् अनुरमय इति नवपाणिग्रहां बधू शिक्षयन्ति इत्यर्थः । वसन्ततिलकं इत्तम् ॥ ८॥ किञ्चिदिति । किचिदन्यचिचतां नाटयति ईषदन्यमनस्कताम् अभिनयति इत्यर्थः (प)।

·प्रथमोऽ। नटो। ! सूत्रः। पायें ! किमिति अन्यचित्तासि ? (स)। नटी। ण सुणिदं मन्नउत्तेल ? (थ) सूत्रः। किं तत् ? प्रज्ज प्रज्जेब णियदान्तउरवामिणा अणत्र- सिन्धुणा भारबणा मण्डल विधारणा कादब्बा तेण अप- चित्तमि । (द) सूत्रः। कान्ते ! किमेतत् सत्यम् ? (ध) नटी। अधई। (न) नेपथ्य (प)। घटयत घटजालं तोयशून्यं पुरस्तात् पथि तुषनखलेखा क्षिप्यतां भो नियुक्ताः ।। न श्रुतं चायपुवेण ? (थ)। पार्य ! पद्य व नियतान्तःपुरवासिना पनयसिन्धु मा. नरपतिना मण्डल विचा. रवा कर्तव्या तेनान्यचित्तास्मि (द)। पथ किं (म)। कथयतीति पाये इति । पाय ! हे प्रिये ! किमिति कथं पन्य चित्तासि ? अन्य- मनस्कासि ? त्वमिति शेषः (त)। नेति। भवता किं न ग्रुतम् इत्यर्थः (ध)। चार्य इति । पार्थ ! प्रिय ! मियतं यथा तथा अन्तःपुरवासिमा सर्वदा पन्तःपुर- स्थायिना अनसिन्धुना अनयानां नीतिविरुद्ध कर्मणां सिन्धुः सागरः इव इति पन्धर्थनामकैन पमयसिन्धु ना नरपतिमा तृपेण मण्डलविचारणा मडलस्य राज्यस्य विचारणा विचारः कर्तव्या करणीया तेन अन्यचित्तास्मि पन्यमनस्कामि (द)। कान्ते इति। कान्त ! प्रिये ! एतत् किं सत्यम् ? (ध) सत्यमेव इत्यर्थः (न)। नेपथ्ये रति । नेपथ्ये नायशालाभ्यन्तरे केनापि पठ्यते इति शेषः (प)। घटयतेति। भयम् पनयसिन्धुनामको सुपतिः राजा निजपुरपरिचर्चा' ·निजपुरपरिचची कर्तुमेवायमुत्कौं नृपतिरनयसिन्धुस्तूर्णमागच्छतोह ॥ ८ ॥ सूत्र। (माका कर्ण दत्वा पाकर्ण्य च) (फ) नौति तिमती दिगन्तमभजेत् क्षिप्रं संमं साधुभि- धूर्तानां पटुतापरं परधनाएं न केषां मन: ? कान्ता कस्य बलाब केन रमिता राज्ये यदीयेऽधुना ? तस्य क्षौणिपतेः समागतिरिह स्थातुं न युक्त प्रिये ! ॥१०॥ तदितोऽन्वत गच्छावः (इति उक्बा निष्कान्तौ)। (इति प्रस्तावना)। (ब) कमेव पर्यवेक्षणार्थमेव कुत्रचित् कि इस शुभम् पशेर्भ वा जातम् इत्यादि द्रष्ट मेव उत्कः उत्कण्डितः सन् इह संसदि तूर्ण शीघ्रम् भागछति आयाति राज्यस्य प्रभाशुभदर्शनार्थम् अन्तःपुरमध्यात् इह शीघ्रमायाति इत्यर्थः । पत: अनय- सिन्धीः राज्ञः यावाकालोचित सौयाविक द्रव्यजातम् पाहत व्यमित्याशयेनाह घट- पोत्यादि। भो निषुक्ताः ! हे राजकर्मचारिणः ! पुरस्तात् पधि अग्रपधि वहिनि:- सरणसम्मुखमागें तीयशून्यं वारिविहोम शुष्कमित्यर्थः। घटजाल घटसमूह घटयत सजौकुरुत यूयमिति शेषः, तुषसहिता नखलेखा तुषमखलेखा मध्यपदलीपिकर्म- धारयः तुषनख लेखा च क्षिप्यता विकीर्य मां युष्माभिरिति शेषः। मालिनी. वृत्तम् । चाकाशे इति । पाकाशे कर्णं दत्त्वा पाकण्यं च । अवणार्थ पाकाशे तिर्यक्- भावेन कर्णदानमभिनीय श्रवणमभिनीय च (फ)। नौतिरिति। है प्रिये! यदीये राज्य यस्य राज्य इत्यर्थः भौतिः सदाचारः भौतिमती सती साधुभिः समं सह क्षिप्रं शौच दिगन्त दूरदेशम् चभमत् दूरदेशे अपससार। अपिच केषां धूतानां पटुतापरं चातुर्थनिपुणं मनः पित परधनाम परधनैराकष्ट न भवति इति शेषः सर्वेषामपि भवति इत्यर्थः । पुनः कस्य कान्ता रमणी बलान् बर्ष प्रकाश्य ल्यप्लीपे पञ्चमी कैन न रमिता छपभुक्ता सर्वेषामपि रमयी सर्वेरपि परस्पर बलपूर्वकम्पभुज्यते इत्यर्थः। शार्दूल- विक्रीडितं इसम् ॥ १॥ तदिति। तत् तस्मात् इतः प्रमात् स्थानात् पन्यन गडाव: यावः ·प्रथमोजला (ततः प्रविशति सानुचरो नरपतिः अनयसिन्धुः)। (भ) राना। (खगतम्)। महो दुर्दैवं कुसुमशरशरनिकर- जर्जरशरोरण रात्रिन्दिवं परवनितानिधुवनधिलौनमनसा किया कालं पौरपरिचर्चा न कता। (प्रकाशम् ।) (म) भये चरश्रेष्ठ ! अयथार्थवादिन् ! निहायतां तावत् मण्ड- लम् । (य) भावामिति शेषः। इति राजागमनम् एवम्प्रकारैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्वाक्वैः सूच- यित्वा निक्रान्तौ नाट्यस्थानादपस्तौ। इति प्रस्तावना। तल्लक्षणं यथा । “मटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा। सूबधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते । चिव को : स्व कार्योत्थ : प्रन्तुसाचपिभिमिथः। प्रामुख तत्तु विज्ञ यं नाना प्रस्तावनापि सा" (ब)। तत इति । तत: प्रस्तावनानन्तरमेव सानुचरः समृत्यवर्गः, नरपतिः राजा, अनयसिन्धु: अनयानाम् अधिनयानां सिन्ध : समुद्रः अन्वर्थनामा (भ)। खगतमिति । खगतम् श्रामगतम् । लक्षणं यथा “अश्राव्य खलु यहस्तु तदिह खगतं मतम् ।" अथाव्यम् इति यत् अभिनेभिरवाव्य परन्तु श्रीभिः श्राव्य मेव । किं तत् ? इत्याशयेनाह अहो इति । अही इति दिये। दुर्दैवं किं दुरदृष्टमित्यर्थः । कममान्येव शरा: बाणाः यस्य तस्य शरनिकरण वापसमूहन जर्जरं प्रपीडितं शरीरं यस्य तेन पुष्पबाण पपीड़ितशरोरण अतः राविन्दिवम् अहर्निशं परवमितायाँ पररमण्यां यत् निधुवनं शृङ्गारः तस्मिन् विलीनं मन मनी यस्य ताहर्शन मया इति शेष: कियत्कालं व्याप्य पौरपरिवी मण्डलविचारः म कता, कामबाग- जर्जरीकतशरीरत्वं न नियतपररमणीरमणेन च मया राजकार्यमपि विस्मृतमिति प्रकाशम् सर्वश्राव्य' यथा तथा पाह इति शेषः । प्रकाशस्य खक्षणन्तु "सर्वश्राव्य प्रकाशं" स्यात् ।” इति (म) तत् किम् ? इत्याशयेनाह पये इति । अये ! इति सम्बोधनम्। अयथार्थ- वादिन् ! असत्यवचनचतुर ! चरश्रेष्ठ ! मण्डलं राज्य तावत् निकप्यतां परिज्ञाय- ताम्। मया तु बहु काल राज्य किं वृत्त तनावगनम् इदानों सत् ज्ञात्वा मामावेदय इति भावः (य)। भावः।

·१२ हास्यावे चरः। 5 देशो पाणबेदि । (२) (इति निष्कम्य समन्तादवलोक्य च पुनः प्रविश्य नृपकार्ण- समीपे उः (ल)) देची जापिदं मण्डलरहमम् । (व) राजा। कथय कथय (श)। चरः। चिरपालं अबिभालणाए मण्डले सयो ज्जेब बबाहारो अत्तं गदो त्ति (ष)। राजा। (सक्कोध) कुतः ? (स) चरः। (संस्कृतमाथित्य) देव ! यतः । आलिङ्गन्ति निजागनां परबधूं हित्वा जनाः साम्प्रतं नीचः सीव्यति सत्युपानहमहो सद्ब्राह्मणानां गणे । यद्देव श्राज्ञापयति (र)। देव! ज्ञातं मण्डलरहस्यम् (व)। चिरकावं अविचारणया मण्डल सर्व एव व्यवहारः अस्तं गतः इति (प)। यदिति। महाराज ! यदाज्ञापयति यथादिशति तथा करीमीति भावः (र)। इति निष्क्रम्य राजसकाशा किञ्चिद्दरं गत्वा यमनमभिनीय समन्तादवलोक्य च चतुर्दिसु अवलोकनमभिनीय च पुनः प्रविश्य रानसनिधि पागत्य च नृपकर्ण- समीपे मुख नौत्वा उच्च तारखरेण पार इति शेष: (ब)। देव इनि। देव! हे महारान ! महलरहस्य मण्डलख रहस्य तत्व जातम् अवगतं मबा इति शेष: (व)। कथयति । कथय कथय वद वद इति सम्भमे दिति: (१)। चिरकाचमिति। चिरकालं बहकावं व्याप्य अविचारणबा विचाराभावेन महले राज्य सर्व एव व्यवहारः प्राचारः पतं गतः इति (ष)। सक्रीषं सकी यथा ताह इति शेषः। कुतः इति। कथं व्यवहारी लुप्तः प्रति जायते इति शेष: (स)।

·प्रथमोऽमः। वन्दन्ते विज मन्बजे निवसति ब्रीडाविहीना नना एवं मण्डलवैपरीत्यमधिकं जातं महाभूपतेः ॥ १० ॥ अपिच । नारीणां नयनेऽञ्जनं न जघने सिन्दूरभामण्डिते सौमन्ते न च नूपुरौ पदयुगे यावोऽपि नैवेक्षणे । वक्षोजे मणिमञ्जरी न चरण काञ्ची कटौ नाधर चेत्य वेशविपर्ययः प्रतिग्रहं दृष्टः सकष्टं मया ॥ ११ ॥ राजा। (आकर्ण्य आत्मगतम्) चिरकालाविचारणया अयमव्यवहारो जातः पौराणां, भवतु दण्डं विधास्यामि । (ह) प्रालिङ्गन्तीति। साम्प्रतम् अधुना जनाः सर्वे लोकाः, परबधू पररमणों हित्वा विहाय निजाङ्गनां निजब● पालिङ्गन्ति परिष्वजन्ते पालिनग्नमित्युप- लक्षणं उपभुञ्जते इत्यर्थः, बही इति विस्मये, सब्राहाणामां विहिप्राणां गणे समूह सति विद्यमाने नीच: अन्त्यज: चर्मकारः उपानह चर्मपादुकां सौन्यनि पारादिभिरस्त्रैः निर्मि मौते, पुन: ब्रीडाविहीना, निर्लनाः जनाः अत्यजे नीचे निवसति वर्तमाने सति विजं ब्राह्मणं वन्दन्ते अभिवादयन्ते प्रणमन्ति इत्यर्थः । एवं इत्य प्रकारैः-महाभूपतेः महाराजस्य-भवत: मण्डलवैपरौत्य राज्यस्य विपरीत- व्यवहारः अधिकं यथा तथा जातं वृत्तम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १० ॥ नारीणामिति। नयने नेवे पञ्जन कज्जलं दत्तं जघने जड़ायां, तथा सिन्दूर- भामण्डिते सिन्दूरशोभाभूषिते सौमन्ते ललाटोईस्थितकेशविभागप्रदेशे च न दत्तम्। नूपुरौ सशब्दचरणालङ्गारौ, यावोऽपि अलक्तकं च पदयुगे चरण- युगले च दत्त: ईचणे नयने नैव नच दत्तः। मणिमञ्जरी मणिनिर्मितः हारः वचीजे कुचयुगीपरि दत्ता, चरणे न दत्ता, काञ्ची मेखला कटौ नितम्ब दत्ता अधरे वदने न च दत्ता। इत्यनेन प्रकारण प्रसिराह रह गृह मारीणां कामिनीनां बेशविपर्यायः भूपणव्यत्यास: सकष्ट' सक्तेशं यथा तथा मया दृष्टः पव- खीकित: । शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ ११ ॥ चिरीति। चिरकालाविचारण्या बहुकालं व्याप्य अविचारण्या विचारा. - ·हास्यावे (प्रकाशम् ) प्रये ! पाइयतां कुमतिवर्माख्यो मन्त्री । (क्ष चरः। जं देशो पाणबेदि (क)। (इति निष्क्रम्य तेन सह पुनः प्रविष्टः ) (ख)। (प्रविश्य कुमतिवर्मा वामपाणिना नृपतिं नमस्कृत्य अपृष्टोऽपि सन् प्रस्फुटम्) पाज्ञापयतु महाराज ! किं अनुष्ठे- यम् ? (ग)। राजा । मन्विन् ! भास्थानोचितस्थानं विना चिरं मण्डल- चर्चा न क्रियते (घ)। यत् देव पाज्ञापयति (क)। भावन पौराणा पुरवासिनाम् अयम् अव्यबहार: अत्याचारः जातः संवृत्तः । भवतु तावदस्तु दण्ड शास्ति' विधास्यामि करिष्यामि (ह)। प्रकाशं सर्वश्राव्यम् यथा स्यात्तथाह-पये ! भी! पाइयतां पाकार्यतां कुमतिवर्माख्यो कु कुत्सिता मति: बुद्धिर्यस्य सः वर्मा वर्मोपाधिकः स एव पाख्या नाम यस्य सः इति पन्वर्थनामा मन्त्री अमात्यः (१)। देवः महाराजः भवान् यत् प्राज्ञापयति धादिशति तत् करोमि इत्यर्थः (क) इति उका इति शेषः निष्कम्य नेपथ्याभ्यन्तर गत्वा तेन मन्त्रिणा सह पुनः प्रविष्ट तवागवः इत्यर्थः (ख)। कुमतिवर्मा प्रविश्य राजसविधि गत्वा वामपाणिना वामहस्तेन वामहस्तमुत्तोल्य नृपति राजानं नमस्कृत्य पाह इति शेषः। किं तदित्यपेक्षायामाह अपृष्ट इति । अपृष्टोऽपि सन् अनिसासितः सन्नपि प्रस्फुटं सुव्यक्त' यथा तथा प्राज्ञापयतु पादिशतु महाराज ! कि अनुष्ठेयं ? किं कर्तव्य मया रति (ग)। मनिन् ! है अमात्य ! पास्थानोचितं प्रास्थानस्य समाया: उचितं योग्य खाम विना कहते चिरं चिरकालं व्याप्य मखलचर्चा मखलस्य चर्चा पोलीचना विचारःन क्रियते कुछ स्थित्वा विचार करोमि एतादृशं स्थान निश्यितामिति भावः (घ)।

·प्रथमोऽमः। १५ मन्त्री। (ससम्म) देव ! पवैव पस्ति परमरमणीयं स्थानम् ()। राजा। निवेदय निवेदय (च)। मन्त्रो। बन्धुरायाः कुहिन्याः प्राङ्गणम् (छ)। राजा। (साट्टहासम्) कुमतिवर्मन् ! मम चित्तेन सम- मभिमन्या संसदि प्रविष्टवानसि। यतो देव्या गलितकुचस्पर्श- विमुखस्य वाराङ्गनालिङ्गनाय ममापि अभिलाषः । यतः उदर- पतितस्तनौषु कुतः स्मरापस्थितिः ? (म)। तथाच। उत्तुङ्गस्तनशैलदुर्गविषमे वामेक्षणानां हृदि स्थित्वा यत्र बलाशिनति हदयं यूनां सुतीर्ण : शरैः । ! ससम्भ्रमं सत्वरमाई दैव ! महाराज! पत्रव पमिन्नेव पति वर्तते परमरमचीयम् पतीव सन्दरं स्थानं भवतां विचारयोग्यः प्रदेशः (क)। निवेदय निवेदय कथय कथय इति सम्भमे दितिः (च)। प्राङ्गणं चत्वरम् (छ)। साहहासं सोशक्षासं यथा तथा पाह इति शेषः। कुमतिवर्ममिति । है कुमति- वर्मन् ! मम चित्तेन मम मम मनसा सह अभिमन्या विचार्य संसदि सभायां प्रविष्ट- बामसि पागतोऽसि, यतः देव्याः महिथाः गलितकुचस्पर्शविमुखस्य पतितकुचस्पर्श रहितख पतितकुचयी: स्पर्शमपि न लतवतः ममापि वाराङ्गनालिङ्गनाय वेश्यागना- सार्थम् अभिलाष: एका वर्तते यत: उदरपतितस्तनीषु उदरे पतितो समौ यासां तास कुचचुम्बितमाभिदेशास स्वौषु कुतः कथं परावस्थितिः परस्य पुष्पायुधस्य पव- स्थितिः अवस्थामं सम्भवेदिति शेषः। परन्तु पलायत इति भाव: (ज)। तदेव प्रमापयति। यत्तदी: नित्यसम्बन्धात् यतशब्द जहनीयः। यः पुपायुधः पुष्पधन्वा वामपणानां बामलीचनामां रमीना उसनलदुर्गविषमे उत्तुगतनजलदुर्गेप उतरकुचपर्वतदुर्गेण विषमे दुपये उत्तुङ्ग इति।

·१५ हास्या तस्मिन्मन्मथयुद्धमर्दनवशात् पातं प्रयाते सने मन्ये दुर्गपराजयादपसरजीरुः स पुष्पायुधः ॥ १२ ॥ मन्त्री। तदुपसर्पाव: (झ)। राजा। (सोल्लासं मन्त्रिणा सह परिक्रामति) (अ)। चरः। (परिक्रम्य) (ट)। देष ! एत्य उजेब पूरदो घणदरघणसारसुरहिचन्दणमिय- लाभिबिबिहकुसुमपरिमलो प्रोसरदु ता एदं बन्धुराए मन्दिरं तक्कमि इदो अणुसरदु देवो (ठ)। देव ! अवैव पुरती घनतरघनसारसुरभिचन्दनमृगनाभिविविधकुसुमपरिमली- ऽपसरति तस्मादिदं बन्धुराया मन्दिरमिति तयामि इतोऽनुसरतु देवः (ठ)। यव यस्मिन् हदि हृदये स्थित्वा अवस्थाय सुतीक्ष्णैः शितैः शरैः नारीणां कटाक्षवाण- रित्यर्थः यूनां युवकानो हृदयं बलात् पलं प्रकाश्य भिनत्ति विदारयति। तस्मिन् स्तने कुचदुर्गे मन्मथयुद्धमर्दनवशात् मदनयुद्ध रतिक्रियारूपमदनसंग्रामे मर्दन- वशात् पौड़नहेतोः मर्दनन्तूपलक्षणं पतनयोग्याधःखननादिव्यापार इत्यभ्युपगम्यते पातं पतनं प्रयाते प्राप्ते सति पतिते सति इत्यर्थः दुर्गपराजयात् युद्धकरणयोग्य- स्थाननाशात् स भौरुः सन् अपसरेत् पपेयात् पलायेत इति यावत् इत्यहं मन्ये यथा राना दुर्गपराजयात् राज्य परित्यज्य अपसरति तहत् पुष्पायुधः कुचदुर्गपतनात् रमणीराज्यं परित्यज्य कुव खित्वा युद्धं करिष्यामि इति विचिन्त्य अपसरेत् इति भाव: । शार्दूलविक्रीडितं यत्तम् ॥ १२ ॥ तथात् वाराङ्गानाजसंसर्गात् उपसर्पावः गच्छावः भावाम् (झ)। सोखास सोत्साई यथा खात् तथा मन्त्रिमा सह परिकामति गमनं नाटयति (ज)। परिक्रम्य गमनं नाटयित्वा पा(ट)। देव! है महाराज ! धनतरः घनसारः कर्पूर: सुरभिचन्दनच सुगन्ध चन्दनं मगनाभित्र मगमदः विविधकुसुमानि च नानाविधपुष्पाणि तेषां परिमखः !

·प्रथमोडमा राजा । (प्राङ्गणमनुसृत्य सप्रमोद) इदं बन्धुरायाः प्राङ्गणम्, प्राप्तम् मया तीथे शतपर्यटनपुखम् (ड)। मन्त्रो। कसा बन्धुरा कुहिनी ? (ढ) । (ततः प्रविशति भुजगशतपरिवेष्टिता बन्धुरा) (ण) । अहो ! अञ्चरोयं पश्वरीयम् । गण रे भुजङ्गा ! प्रणयसिन्धु- गरबइणो धूत्ताणां चक्कबहिणो समागमो बहदि सा कध ताल- जुअलझिलोमहणमिलिदाई बसन्तसमय मुद्दिसिय गौदाई गाइदु बिलम्बोद (त)। अहो ! पार्यम् पाश्चर्य म् । ननु रे भुजङ्गाः ! अनयसिन्धु नरपते धूर्तानां चक्र- पर्तिन: समागमी वर्तते तत्कथं तालयुगलझिायोमर्दनमिलिसानि वसन्तसमयमुद्दिश्य गीतानि गातु चिलम्बयत (त)। गन्धः अपसरति वहति प्रायाप्ति इत्यर्थः तस्मात् कर्पूरादिसुगन्धसम्पर्किवायुवहनात् इदम् अदूरवर्ति बन्धुरायाः कुट्टिन्या: मन्दिर रहम् इति तर्कबामि सम्भावयामि देव ! हे राजन् । दूतः अस्यां दिशि अनुसरतु पागच्छतु (ठ)। प्राङ्गणम् अनुसृत्य बन्ध रायाः चत्वरप्राप्तिम् अभिनीय सप्रमोदं सामीदम् इत्यर्थः प्राह । बन्धु रायाः इदं प्राङ्गणं चत्वरम् । तीर्थशसपर्यटनपुण्यं बहुतीर्थ- पर्यटनेन यादृशं पुण्यं तादृशं मया प्राप्तं लश्च वधुरायाः एकप्राङ्गणमाया शत- शततीर्थपर्यटनफलं मया लश्वमिति भावः (ड)। क कुत्र सा बन्ध रा कुहिनी (ट)। ततः मन्त्रिण बाहानानन्तरं प्रविशति रङ्गभूमौ पायाति भुजङ्गशतपरिवेष्टिता, भुजङ्गशतेन जारशतेन परिवेष्टिता मिलिता सती पाह चेत्य त्यम् (ण) । पही रति विस्मये, पाश्चर्यम् पार्यमा अभूतपूर्वमेतत् । ननु र इति तुच्छसम्बोधने (धार इति भाषा) भुजेङ्गाः ! मारा: ! धूताना शंठानां चक्रवर्तिनः अधिपस्य बनयसिन्धु नरपतेः बनयमिन्ध : राजस समागमः भागमनं वर्तते भवति तत् कथं किग्ध वसन्तसमयं सुरभि- ·१८ हास्या (उपरत्य भुजङ्गाः । सहर्षम्) (2) महुमत्तमहुब्बदराप्रयुती कलकण्हविलासिपिगाणरतो। युप्रचित्तबिधारणपशरो तुह भोदु महुब्बहुपौदिपरो॥१३॥ (इति पुन: पुनर्नाटयति) (द) रावा। (पाकय करें खोर) हे कुमतिवर्मन् ! किञ्चि- दियं प्रार्थयते (ध)। कुमतिः । निखिले जगति महापातकिनो भवन्त एव, तत् सर्वान् विहाय ते शिरसि भविष्यति वचपातः (म)। मधुमत्तमधुव्रतरागयुत: कलकल्लविलासिनीगामस्तः । युवपित्तविदारणपञ्चशरः तव भवतु मधुबहुप्रीतिकरः ॥ १३ ॥ कालम् उदिश्य तालयुगलझिलोमदनमिलितानि तालयुगवं कांस्यनिर्मिनः वाय- विशेषः झिलो च (झीज् ) मदनं च (मादल ) ते सयपदवाद्यविशेष: मिलितानि सनतानि गौतानि गानानि गातुम् उपक दयितु विलम्बयत चिरयत यूयमिति शेष: जिज्ञासायां लीट् (त)। भुजङ्गा: मारा: उपमृत्य समीपं गत्वा सहर्ष साहादं यथा तथा पार (घ)। मधुमत्तेत । मधुमत्तानां मधुपानोन्मत्तानां मधुवतामा मधुमावपायिनां भमराणां रागण मञ्जुनुलनेन युतः युकः, पुनः कलमठविलासिनौनां मनीहर- कण्डध्वनिविशिष्टाना कामिनीनां गानस्य रुतं शब्दः यस्मिन् सः, तथा यूनां युव- काना चित्तविदारण: हृदयविदारक: पञ्चशरः पुष्पायुधी यस्मिन् सः, मधु: बसन्तः तव बहुप्रौतिकरीऽतिसुखकरी भवतु पालाम् ॥ १२ ॥ इनि सङ्गीतकं पुनः पुनः वारंवार माटयति अभिनयति (द)। पाकी युवा कर्षे श्रुतिसमीप खरं मन्द मन्दं यथा स्यात्तथा भाइरति शेषः । हे कुमतिवर्मन् ! इवं बन्धुरा किश्चित् प्रार्थयते याचते पभिलषति इत्यर्थः (क)। निखिी नगति इह चराचरे भवन्त एव महापातकिनः महापापाचारिणः तत् नयात् सर्वान् जनान् विहाय परित्वन्य ते तव शिरसि मूर्षि वचपात: पनि ·प्रथमोडमा १८ राजा। न ज्ञायते किंमेवं भविश्थति, तदा किं विधेयम् । (प) मखौ। दैन्यं प्रकटीकत्व पौव उपवासवयं विधेय- मिति । (फ) राजा। (प्रात्मगतम्) पलं भयेन, प्रणम्य एनां प्रतार- यामि । (ब) (प्रकाशम् ।) मातबन्धुरे ! अयमहं प्रणमामि । (भ) बन्धुरा। मियलेहा दे सुप्पसणा भोदु (म) । राजा। (सहर्षमात्मगतं) निस्तीर्णोऽस्मि महापातकात् न प्रार्थितमनया किञ्चित् । (य) मृगाइलेखा ते सुप्रसवा भवतु (म)। पतनं भविष्यति । ये व्ययं कर्तुमुद्यता: त एवं प्रशनिपतनेन पात्मपातमपि म गषयन्ति, सुतरा त एव महापातकिनः इत्यहं मन्ये (न)। किमेवं भवेत् इति न ज्ञायते न अवगम्यते मया इति शेषः । तदा तईि कि विनय ? किमनुष्ठे यम् ? (प)। दैन्यं दरिद्रतां प्रकटीकस्य पाश्रित्य पवैब अभिन्न व तौथे, उपवासवयं विधेय. मनुष्ठ यमिति (फ)। पलं भयेन ? भयेन किं ? प्रणम्य प्रणामं कृत्वा एना बन्धुरा प्रतारयामि बच्चयामि प्रणामनव बस्याः सन्तोषमुत्पादयामीति भावः (ब)। मातबन्धु रे ! पयम् अहम् एषोऽहं प्रणमामि पभिवादये (भ)। मगाइलेखा नानी काचित् नायिका, ते तव सप्रसमा सन्तुष्टा भवतु इति पाशीवांदवचनम् पाह) (म)। पपितु महापातकभयात् महापापकरणात् नितीर्थोऽसि मम महापातका- जश नाति यतः पनया बन्धु रया किचित् किमपि न याचितं प्रार्थितम् (य)।

·२०
हास्वार्णव
?
(प्रका) कसा मुगालेखा ? (र)
ततः प्रविशति विशेषालहतशरीरलतिका मगाइलेखा।(ल)
मृगा। (सस्मितम्) अम्ब ! को एषो ? (ब)।
बन्धुरा। पुत्ति ! ल पाणासि ? पणयसिन्धु भुमिमरो दे
देशनत्यो (श)।
मृगा। (सस्मितं) इदो अहि किं पुसम् ? (ष)
राजा। (नायिकामवलोक्य) अहो! पाचर्यमस्याः । (स)
सनातन्दुपराभवं परिलसालोलनेवाननं
भ्रान्तभूलतमैणनाभितिलकं श्रीखण्डपतालकम् ।
अम्ब ! क एषः (व)।
पुवि ! न जानासि ? अनयसिन्धु: भूमीवरः ते दर्शनार्थी श)।
इतोऽधिकं किं पुण्य ? (प)
?
क कुत सा मृगाहालेखा ? (र)।
ततः प्रविश्यति इत्यादि स्पष्टम् (ल)।
अब ! हे मात: ! (व)।
पुवि! वत्म ! एनं न जानासि न अवगच्छसि । एषः पनयसिन्धु : भूमीश्वरः
नृपतिः ते तव दर्शनार्थी दर्शनाभिलाषी, वां द्रष्टुमागत इति भावः (श)।
इत: पस्मात् मत्कर्मकदर्शनादन्यत् अधिकं किं पुण्य' ? मत्कर्मकदर्शनादते
पुण्य नास्तीति भाव: (प
बही इति विस्मये (स)।
समातेति । पस्थाः मगाइलेखाया: बरतनी: पनवद्याना: भार्यम् अपूर्वम्
पास्वम् बदनं कस्य जनख प्रिय मनीहारिन भवति । अपि तु सर्वेषामेव भवती-
त्यर्थः। तदा विशिष्टि। समातेन्दुपराभवं सत्रातः सम्भूतः इन्दीवन्द्रस्य
पराभवः पराजयी यबाद तथाभूतम् षस्थाः सर्वावयवानवद्यवदनदर्शनेन इन्दु-
रपि पराभवममन्यतेति भावः । तथा परिखसघालीबमेवाननं परिलसत् संभोमि
)

·प्रथमोऽकः।
बन्धूकाधरसुन्दरं सुरमुनिव्यामोहि वाक्यामृतं
त्रैलोक्याइतपङ्कजं वरतनोरास्य न कस्य प्रियम् ? ॥ १४ ॥
अपिच । अस्या धामसरोवरे भुजविसे वनारविन्दे भ्रम-
बेत्रभूधमरे सुयौवनजले कस्तूरिकापडिले ।
वक्षोजप्रतिकुम्भिकुम्भदलनक्रोधादुपेत्य द्रुतं
मग्नश्चित्तमतङ्गजः कथमसावुस्थाय निर्यास्यति ? ॥ १५ ॥
व्यालीलनेवयीः चञ्चलनयनयोः पञ्जन कन्जलं यस्मिन् तथाभूत तथा धासभूलतं
भ्रान्ते घूर्णती भूलते यस्मिन् सथाभूतं भूविक्षेपादियुतमित्यर्थः। तथा ऐण-
नाभितिलकम् ऐणनाभि: मृगमदः तनिर्मितं तिलकं यस्मिन् सथाभूतं तथा
श्रीखण्डपबालकं श्रीखण्डः चन्दनविशेषः तेन रचितं पवालकं यस्मिन् सत् तादृशं
ललाटन्यस्तचन्दनविन्दुशोभि इत्यर्थः। तथा बन्ध काधरसुन्दरं बन्ध कं रक्तवर्णपुष्प-
विशेषः तहत् योऽधरः तेन सुन्दरं मनोज्ञ तथा सुरमुनिव्यामोहि वाक्यामृतं
सुराणां मुनीनाञ्च व्यामोहि मोहजनकं वाक्यामृतं वचनपीयूषं यस्मिन् तत्
यथा त्रैलोक्याइतपङ्कजं बैलोक्ये विभुवने प्रतिपशजमिव अभूतपूर्वसरीन
खरूपमित्यर्थः । वदनमीटक् न मया कदाप्यवलोकितमिति भावः । शार्दूलविक्री-
डितं वृत्तम् ॥ १४ ॥
पस्या इति। अस्याः मगाइलेखायाः सयौवमजले सुयौवनं तारुण्यमेव जलं
यस्मिन् तथाभूते कस्तूरिकापनिले मृगमदरूपपतान्विते तथा तथा वकारविन्द व
मुखमेव परविन्द पद्म यस्मिन् तथाभूते, तथा भुजविसे भुजी करावेव विसे
मणाले यस्मिन् सथाभूते, तथा धमन्ने वध धमरे घमन्तौ नेवभूममरौ यस्मिन्
सादृशे धामसरोवर देहसरसि वक्षीजप्रतिकुम्भिकुम्भदखनक्रीधात् वचीजो कुचा-
वेव प्रतिकुम्भिनः प्रतिहान्दिदन्तिनः यौ कुम्भौ सयो दलमाय मर्दनाय उत्पत्रः यः
क्रोध: कीपः तस्मात् द्रुतं सरभसम् उपत्य गत्वा मनः चित्तमतङ्गजः मनोमजः
कर्ष कैम प्रकारण सत्थाय देहसरीवरादिति शेषः । निर्यास्वति ? निर्गमिष्यति
न केनापि प्रकारेष उत्यातु' समर्थी भविष्यति इति भावः। शार्दूलविक्रीड़ित
हत्तम्॥ १५॥

·२२
हास्यार्णव
(पुनर्बन्धुरामन्यमनस्कामवलोक्य ) बन्धुरे। कथमन्य-
इदयासि ? (ह)।
बन्धु । देषो मिप्रकलेहा मम्महतन्तं प्रज्मावणत्य बोम-
भण्ड उप्रज्मात्री भागमिस्मदि एदेण असहिषास्मि । (क्ष)
राजा। (सहर्षम्) अस्माकं कुलपुरोहितः स एव । (अ)
नेपथ्ये ।
दिनोपवासी तु निशामिषाशी
जटाधरः सन् कुलटाभिलाषी।
प्रयं कषायाम्बरचारुदण्ड:
शठाग्रणीः सर्पति विश्वभण्डः ॥ १६ ॥
देव! मगाइलेखाया मन्मथतन्त्रमध्यापयितु विशभण्डः उपाध्याय भागमि-
थति एतेन पन्य हदयास्थि (च)।
कथं पन्य हदयासि ? पन्यमनस्कासि ? (1)
देव! महाराज ! मगाइलेखां मम सतां ममथतन्त्र कामशास्त्रम् अध्याप-
यितु पाठयितु विश्वभण्डः विश्वस्य भण्ड इति पन्वर्थनामा उपाध्यायः अध्यापक:
पागमिष्यति एतेन हेतुना पन्याहदयास्मि अन्यमनस्कास्मि (च)।
अस्माकं कुखपुरोहितः वंशपुरीधाः (प)।
नेपथ्ये रजभालाभ्यसरे पठति दिनीपवासौति। दिनीपवासी दिवा पनाहारी,
तु पुन: निशामिषाशी निशायां रावी पामिषाशी मत्यमांसादिभीजी तथा जटाधरः
नटिस: मन् कुलटाभिलाषी वेश्यागमनीत्म कः तथा कषायाम्बरचारुदण्डः
कषायं गैरिकादिना रकम् पम्बरं वस्त्र यस्य स, तथा चाकः सुन्दरः दण्डः यष्टिः
यस स चेति "विशेषये नच" इति सूचेष कर्मधारयः । तथा पठायगी:
भठाना पूतांना प्रयपी: बयेसर: विवभकः तत्रामा अध्यापकः सर्पति गछति ।
रुपेन्द्रबबाहत्तम् ॥ १॥

·प्रथमोऽः। २३ (ततः प्रविशति विश्वभण्डः कलहाङ्करैण छात्रेण अनुगम्य मान: परिक्रम्य समन्तादवलोक्य च)। (क) विश्वः । अहो ! अभिनवकुसमकालो वर्तते। अपिच । कुसुमशरसखो विनोदिबन्धु- विविधविलासकलापमानधामा। मदयति हृदयान्ययं जनानां सुरभिरिवासवसञ्चयः सुगन्धिः ॥ १७ ॥ (पुनःछात्रमवलोक्य पठति।) पाका प्रसरन्ति तालयुगलखानाः सझिल्लौरवाः सर्वाशामुखरो ध्वनत्यविरतं मन्दं मृदङ्गध्वनिः । कलहामुरेण कलहस्य विवादस्य अङ्करः वौजभूतः इति सार्थक नामयन कावेण अन्तेवासिना (क)। अहो ! विस्मये, अभिनवकुसुमकालः नूतनसुरभिसमयः । तं विशिष्टि अपि- बेति। पपिच पुनरपि । कुसुमशरसखः कुसुमशरस्य कामस्य सखा सुखत्, “राजाह: सखिभ्यष्टच्” इति टच् समासान्तः । तथा विनोदिबन्धुः विनोदिना विलासिनो बन्धुः । तथा विविधविलासकलापाना बहुविधरतिशास्त्रपण्डितानां मानस्य धाम प्रभावी यस्मात् तथाभूतः । “धाम रश्मौ एहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयोरिति” मेदिनी। अयं सुरभि: वसन्तसमयः सुगन्धिः . सुरभि: पासवसञ्चयः मदसमूह इव जनानां विलासिनां हृदयानि मनासि मदयति विक्षेपयति । उपमेयसुरभिपदविश- पमानि उपमानासवसञ्चय इतिपदेऽपि योज्यानि। पासवेन विलासिनो यथा चित्तविकारी जायते तथा अनेन मुरभिवापि। पुष्पितायावत्तम् ॥ १७ ॥ वसन्ताविर्भावमुपवर्णयबाह पाकाश इति। तालयुगलखाना: तालयुगलम्य कांस्यनिर्मितवाद्यविशेषस्य खाना: ध्वनयः, सझिनौरवाः झिौरव: कांस्यनिर्मित- वादविशेषध्वनिभिः सह वर्तमानाः सन्त: पाकाशे नभसि प्रसरन्ति ताल- युगवध्य नयः झिल्लौरवैः सह गगनमण्डलं पूरयन्ति इत्यर्थः । वथा सर्वाशशमुखरः -- ·२४ हास्यार्णव कपूरागुरुगन्धबन्धु रनिलो व्याप्नोति सळ दिशो गेहे कस्य महोत्सवोऽद्य नियतं वत्स ! द्रुतं ज्ञायताम् ॥१८॥ (परिक्रम्य कलहाकुरः) भप्रबं! बधुराए कुट्टिणीए णिलए महुस्मबो बदि) (ख)। विखः। (सहर्ष) वत्स ! भोजयितुं तया निमन्त्रिता वयम् तदयमवसरः (ग)। (इति परिक्रम्य बन्धुरायाः प्राङ्गणं प्रविष्टः ।) उअज्मा ! एदं भग्गासणं उबबिसदु प्रज्जो । (घ) विखः । (नाट्येन उपविश्य ससम्भम) मातबन्धुरे ! प्रण- मामि (ङ)। पूर्वसंवत्सरे बन्धु । भगवन् ! बन्धु रायाः कुट्टिन्या: निलये महोत्सवी वर्तते (ख)। उपाध्याय ! इदं भग्नासनम् उपविशतु पार्थ: (घ)। सर्वाम् आशासु दिक्षु मुखर: सञ्चारी मृदङ्गध्वनिः मुरजरव: मन्दं यथा तथा अविरतं निरन्तरं माति शब्दायते । तथा अनिली वायुः कर्पूरामुरुगन्धबन्धः कर्पगगुरुचन्दनगन्धसहचरः सन् सर्वाः दिश: व्याप्नोति परिपूरयति सर्वाषु दिन वतीत्यर्थः। है वत्स ! अद्य कस्य गेहे रहे नियतं निरन्तरं महोत्सव: महालाद- जनकःव्यापारः भवति ? तत् द्रुतं शोघ्र ज्ञायताम् अवगम्यताम्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥ भगवन् । प्रभी! महोत्सवः महामोदजनकव्यापारः वर्तते, भवति (ख) । पूर्वसंवत्सरे गतवत्सरे, कुटिन्या, निमन्त्रिता: सुब्राह्मणबुड्या आइताः इत्यर्थः । तदघमवसरः तत् तस्मात् अयं समयः पूर्ववत्सरे यदा पाहताः वयम्, अस्मिन् वर्षे सोऽयं समयः पतस्तव गन्तव्यमिति भाव: (ग)। उपाध्याय ! है प्राचार्य ! इदं भग्नासनं नीर्णकाष्ठासनम् उपविशतु अधि- तिष्ठतु (घ)। मातबन्धुरे ! कहिन्यां माटसम्बोधनमचितम्, नायिकायोजिकतया मान- सम्बोधनव्यवहार; अद्यापि दृश्यते। प्रणमामि अभिवादये (ब)। तया !

·मथमा। विश्वः। पुत्त ! मप्रणसमुहसन्तरणं भोदु (च) । (नायिकामवलोक्य ।) मदनपयोनिधितरणं भवति तदा पीवरकुचकुम्भी मे। यद्यवलम्बितुमस्या लभ्यत एवैणनेत्रायाः ॥ १८ ॥ नायिका। (सस्मितमालोकयति)। राजा। (खगतं) महामहोपाध्यायो विश्वभण्डः । (छ) कुलटाकुलार्जिताया बन्धुराया लब्धाशीर्वादः पार्श्वतः समुपविष्टः शुभाशीर्वादं संग्रहीतुम् । (प्रकाशं ) भगवन् ! प्रणमामि (ज)। विश्वः । भो कलहाङ्गुर ! द्रुतं देहि राज्ञे पाशीर्वादम् (झ)। पुत्र ! मदनसमुद्रसन्तरणं भवतु (च)। मदनसमुद्रसन्तरणं मदनसमुद्र कामसागरी सन्तरणं भवतु ते इति शेषः । त्व कामसागरस्रोतसि सन्तर इति भावः । यहा मदनसमुद्रस्य कामसागरस्य सन्तरणं पारगमनं भवतु ते। कामसागरस्य पारं गच्छ इति भावः (च)। मे मम मदनपयोनिधितरणं कामसागरे सन्तरणं कामसागरस्य सन्तरणं वा भवति सदा तस्मिन् सन्तरणसमये यदि प्रस्या: एणनेवायाः मृगाक्ष्याः पौबरकुचकुम्मः पीनोन्नतकुचकलसः अवलम्बितु पाश्रितु लभ्यते यदि अस्याः पौनोत्तुङ्ग कुच- कलसलामः स्यात् तर्हि कामसागरसन्तरणं घटेत, अन्वथा कथं सम्मवेत् ? इति भावः। आर्यावृत्तम् ॥ १९ ॥ महामहति । महामहोपाध्यायः उपाध्यायाग्रगण्यः विश्वभण्डः (छ)। कुलटायाः कुलं समूहः तेन अर्चितायाः पूजितायाः सकल गणिकामान्यायाः बन्धु रायाः लयाशीर्वादः प्राप्ताशीर्वादः सन् पुनः शुभाशीर्वाद संग्रहीतुलधं पार्थतः अस्याः पार्वे समुपविष्टः। भगवन् ! प्रभी! प्रणमामि अभिवादये (ज)। द्रुतं सत्वरं, राजे महाराजाय, पाशीर्वादम् पाशीर्वचनं देहि ददख (झ)। यतः ३ ·२६ हास्या कलहादुरः । (साहहासं शक्राशनमक्षितं दूर्वायतमादाय संस्थतमाथित्य उच्चैः) नेत्रे पुष्योदयो भवतु भवताम् । (अ) अपिच । मनोवृधिर्मियो वृदिर्वृद्धिाधे गैनसाम् । दुर्गदुर्मतेर्वृद्धिः सन्तु ते सप्त वृदयः ॥ २० ॥ (इति पठित्वा राजशिरसि दूर्वाक्षतमर्पयति ।) राजा। भगवन् ! कोऽयं दुष्टवटुः ? (ट) विखः । अयमविदितो भवता ? | (ठ) निजवंशधूमकेतु शमसेतुः प्रमादचयहेतुः । परवित्तहरणशूरः कुमतिः कलहामुरः क्रूरः ॥ २१ ॥ (शक्राशनीति । शाशनमुक्षितं शक्राशनेम भन्या मचितं युक्त दूर्वाक्षत दुधासहिततडुलम् प्रादाय राहीत्वा भवता नेव नयने पुष्पाणां अश्रूणामुदयः प्रकाशो भवतु, भवतां नयनजलाविष्कारी भवतु इत्यर्थ: (ञ)। शवीरिवि। शची: रिपी: दिः प्रवलता, तथा भियः भयस्य वृद्धि: प्राति. श्थ्य तथा रोगस्य वृद्धिः प्राबल तथा ऋणानाम् एनसां पापामाच वडिः बहुलता दुर्गत: दुर्दशायाः भातिशय्य दुर्मतेः दुष्ट बुझेः वृद्धिः वईन, ते तव एताः सप्त वृद्धयः उत्कर्षाः सन्तु भवन्तु । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ २० ॥ दुष्टवटुः कुमितब्राह्मणः (ट)। पविदित: पज्ञातः भवता एष न ज्ञायते इत्यर्थः (ठ)। ब्राह्मणं विठणीति निजेति पर्य निजवंशधूमकेतुः खवंशमाश हेतुः यषा धूमकेतुः लोकनाशय उदति तहत् भयं खवंशनाशाय सञ्चातः । तथा अधसतुः प्रधानां पापाना सेतुः सीपानं भृशं पतिशयं यथा स्यात् तथा पापप्रवत्तको भवति इत्यर्थः। मथा प्रमादचय हेतुः प्रमादचयख भसत्कार्यसमूहस्य हेतुः कारणं, तथा परवित्तहरणशूरः परधनापहरबदतः । तथा कुमतिः कु कुसिता मतिर्यस्य सः कुबुचिरिन्यर्थः, क्रूरः खलः, कलहाजुरा पनि प्रसिद्धनामा । पाावचम् ॥ २१ ॥ ।

·प्रथमोऽ (पुनर्बन्धुरामवलोक्य) भो वत्स ! कलहाकुर । प्रलम्बितपयोधरा क्षतरजा विकारास्पद सदा विगतहंसका तिमिरलुप्ततारारुचिः । तिरस्कृतनिशाकरा गतवया इयं बन्धुरा सदा सपदि दृश्यतां जलधरागमौरिव ॥ २२ ॥ बन्धुरा बिशिनष्टि प्रलम्बितेति। बन्धु रा सहा मसपराममधौरिव जल- धराणां मेघानां पागमः उदयी यस्मिन् स: प्राइटकाल इत्यर्थः तस्य पौरिव शोभेव सपदि हठात् दृश्यसाम अवलोक्यता हठात् दर्शनेन वर्षाकालीरिव लक्ष्यते इति भावः। सा प्रसम्बितपयोधरा प्रलम्बितौ पतितो पयोधरी स्तनो यस्याः सा कुच- चुम्बितमाभिदेशा इत्यर्थः । पन्यत्र तु प्रलम्बिताः मलभारेण नबीभूता: पयोधराः मेघाः यत्र सा। तथा चतरमा: पतं मष्ट रजी यस्याः सा वयोऽधिकत्वेन निहत्सरजस्का इत्यर्थ: । अन्यत्र क्षतानि नटानि रजांसि पाशवी यथा: सा पञ्चम्य तान्यपदार्थबहुव्रीहिः हृष्टिबाहुखेन नष्टधूलिका इत्यर्थः। तथा विकारा- स्पदं विकाराणां बोभमानाम् पास्पदं स्थानं सर्वबीभन्मभूमिरित्यर्थः। अन्यत्र तु विकाराणां रोगादौनाम् पास्पदम् पाकरः वर्षासु प्रायेण शरीरिणां विकृतिबाहु- खादर्शनात् विकारास्पदमिति सङ्गछते । तथा सदा विगत इसका सदा विगती सर्वदा विरहितौ इसको पादकटको नूपुरी इत्यर्थः यस्याः सा सर्वदा परमभूषण- रहिता इत्यर्थः। पन्यव सदा विगता: पन्तहिताः हंसाः मराला: जलचरपक्षि- विशेषाः इत्यर्थः यव वर्षाबाहखात् इंससमागमरहिता इत्यर्थः। तथा तिमिरलुप्त- মালি:, নিনিৰৈ বন্ধুৰীৰিৰ্মৰ মা লৰিঃ কীবিন্ধাক্কালিয়া सा नेत्ररोगयुक्ता इत्यर्थः । पन्यव तिमिरण मेघबाहुल्यात् गाढ़ावकारण लुप्ताः पदृष्टाः वाराणां नक्षवाया रचयः दीप्तयो यच सा। तथा तिरस्कृतनिशाकरा तिरस्कताः भर्मिताः निशाकराः पेचकाः यया यहा तिरस्कता निशाया: रजन्याः कराः श्वः पन्धकाराः इत्यर्थः यया सा पन्धकारविनिन्दितवर्णा इत्यर्थः। पन्यव तिरस्कम: पाशदितः निशाकरः शशधरी यया सा पदृष्टशशधरा इत्यर्थः। तथा गतबया; गतम् पतीत वयो यौवनकाल यस्याः सा पतिहरा इत्यर्थः ।

·हास्यावे वत्स ! वन्दनीयतरां बन्धुरामुपसृत्य नमस्कुरु। (ड) कलहः। (सहर्षोल्लासं परिक्रम्य बन्धुरायाचरणहयमध्य- मागतो दण्डवत्प्रणम्य पुनरूङ्घजघनमालोक्य सहस्ततालमुच्चै- विहस्य संस्कृतमाश्रित्य) भो महामहोपाध्याय ! आश्चर्यमस्या बन्धुराया अधोमुखे श्मश्रुथेणी। (ढ) अपिच। स्तनौ तुङ्गो निपतितौ कामसंग्राममर्दिती। पुरस्तादवलोक्यास्या भगं शुष्क भयादिव ॥ २३ ॥ भन् । (सस्मितं) णट्टो बटुप्रो सस्थकं कलहाङ्क राहि- धाणो इमस्य । (ण) मष्टी वटुः सार्थकं कलहामुरामिधानमस्य (ण) । गतानि स्वस्थानस्थितानि वयांसि पक्षिणः यब सा। एवं समासवैचित्रए विशेष- णानि उभयव योज्यानि । पृथ्वीवृत्तम् ॥ २२ ॥ वन्दनीयतरी परमपूजनीयाम् उपसन्य समीपं गत्वा नमस्कुरु प्रथम ( 3 ) । महामहोपाध्याय ! हे गुरी! पाश्चर्यम् अकुतमेतत्। यत् अधोमुखे भगे स्मश्र श्रेषी दाडिका विराजते इति शेषः । भगे श्मशु वत् बोमराजिविशिष्टत्व न भयजनितशुष्कत्वादिधर्मवनया च मुखत्वारीपः इति कवेरभिप्रायः (ढ)। भगस्य शुष्कत्वधर्मवत्ता प्रकटयति अपि चेति। अस्था: भगं, पुरस्तात् पुरोभागे कामसंग्राममर्दिनी सरयुद्धदलितो तुजौ उन्नती सनौ कुची निपतितो अवलोक्य दृष्टा भयात् भयं प्राप्य व शुष्कम् अभवत् इति शेषः । बथा भयजनक व्यापारं दृष्ट्वा जमानां मुखं गुष्यति तहत् शुष्कमभवदिति भावः । अनुष्टुप हत्तम् ॥ २३ ॥ नष्ट इति । नष्ट: भ्रष्ट: वटुः ब्राह्मणः, अस्य कसहागुराभिधान, कलहानां विवादानाम् पर: वीजभूतः एव पभिधानं नाम सार्थक पर्थानुरूपम् (ण) ।

·प्रथमोऽसः। २८ (नायिकामवलोक्य ) अहो! तरुया भाव- विश्वः । प्रकर्षः । (त) खैरं सस्मितमोक्षते क्षणमलं व्याजृम्भते वेपते रोमाञ्चं तनुते मुहुस्तनतटे व्यालम्बते नाम्बरम् । आलिङ्गत्यपरां तनोति चिकुरं प्रत्युत्तरं याचते केयं कामकला विलासवसतिर्लोलेक्षणा भाविनी ? ॥२४॥ भपिच। खेलत्खञ्जननेत्रया परिलसत्स्वर्णारविन्दास्यया पौनोत्तुङ्गनिरन्तरस्तनभरव्यालोलसन्मध्यया। अही इति विसायार्थ कमव्ययम्। तरुस्था: युवत्या: भावप्रकर्ष:, निर्विकार चित्तस्य प्रथमविक्रियायाः आतिशय्यम् । निर्विकारचित्तस्य प्रथमविक्रियायाः एतादृशौ अबतिः मया कदापि न दृष्टा इति भावः । भावस्य लक्षणं "निर्वि- कारात्मके चित्ते भाव: प्रथमविक्रिया ॥” (त)। भावप्रकर्ष विशिष्टि खैरमिति। विलासवसति: विलासानां भावादीनां वसतिः पाश्रयः, तथा लोलक्षणा चचलनयना भाविनी रसविशेषचतुरा, इयं काम- कला रतिस्वरूपा यडा, कामस्य पुष्पायुधम्य कला अंशरूपा इत्यर्थः । विधावा कामनिर्माणसामग्रावशेषेण निर्मिता इति भावः । का? या स्वैरं मन्द मन्द सस्मितं समृदुहामं यथा तथा ईक्षते अवलोकयति दृष्ट्या स्वाभिलाषं प्रकटयति इत्यर्थः तथा क्षणं व्याप्य अलम् अत्यर्थं व्याजृम्भते जुम्मोन स्मरभावं प्रकाशयतीत्यर्थः । तथा वेपते कम्पते च तथा रीमाचं रीमहर्ष तनुते प्रकटयवि सात्त्विक भावावि- भविन कम्पनं रोमहर्षच प्रकाशयतीति भावः । तथा मुहुर्वारंवारं स्तनतटे कुच- सटे पम्बर वसनं न व्यालम्बते न धारयति कुचतटात् वसनं संनौसंश्यते इति भावः । पथा अपरी सखीम् पालिङ्गति परिष्वजते, तथा चिकुरं कुन्तलं सभीति विस्ता- प्यति, तथा प्रत्युत्तरं प्रतिवचनं याचते प्रार्थयते किञ्चिन्नी क्वापि खसखीभ्यः तिवचनमभिलषतीति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २४ ॥ पुनरपि वर्णयति अपि चेति। खेलत्खजननेवया खेलत्खञ्जमस्य कौड़त्- बञ्चनपचिविशेषस्य इव नेवं नयने यस्याः तया क्रीड़त्खननगञ्जननयमया इत्यर्थः ।

·हास्वावे स्कौतस्फीतनितम्बया क्षणमपि व्यालोकितवानया किं न स्याहशिनां वरः स्मरहरः स्मारैः शरैर्जर्जरः ॥२५॥ बन्धु। उपज्झाय ! एषा मियालेहा मे पुत्ती मन्मह सन्तं पठिटु सुसज्जिदा बदि । (य) विश्वः । . (विहस्य) अस्माकमध्यापनशून्यमन्दिरं एव वर्तते । (द) उपाध्याय ! एषा भगालखा मे पुनी मन्मथसब पठितु सुसविता पते (घ)। तथा परिलसत्सर्खारविन्दास्यया परिलसत् शीभमान खारविन्द स्वर्णकमलमिव पास्यम् पाननं यस्याः तथाभूतया तथा पीनीत्तुङ्गमिरन्तरस्तनभरव्याखीलसन्मध्यया, पौनयो: पौवरयोः उत्सुनायोः पन्युछिसयोः निरन्तरयोः निरवकाशयोः समयो: कुचयोः भरेग भारेण व्याखोल: भाभुगः सन् सन्दरः क्षोणात् दोणतरः इति यावत्, मध्यः मध्यभागः कटि: यस्याः तया स्फीतस्फीतनितम्बया स्फीतस्फीतः पति- विशाल: नितम्बः पश्चाङ्गागी यस्याः तथाभूतथा पनया भाविभ्धा मगाइलेखया इति यावत्। चसमपि क्षणकालमावमपि व्याप्य व्याखीकित: प्रेक्षितः सन् वशिनां वरः श्रेष्ठः महायोगीत्यर्थः स्परहरः परारिः उमापतिः स्मारः बरसम्बन्धिभिः शरैः कामवारियर्थः जर्जरः मर्मताड़ित: किं न स्यात् ? पपि तु स्थादेव । एतया प्रव- लोकिनस्य स्परहरस्यापि हरस्य धैर्य च्युति: स्यात् का कथा पवेषाम् इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥ २५ ॥ मै पुत्री मम कन्या मन्मथतन्वम् अमाशास्त्र पठितुम् पध्ये तु सुसजिता भूषिता सती वर्तते (थ)। अध्यापनशून्य. पाठनावर्जित मन्दिर पाठशाला। इदानीम् प्रयत्पाठशाला छारहिता तखाद त्वत्म सायाः पाठनाव्याघानः कदापि न स्यात् एमाम् पहर्निश पाठयिष्यामि इति भावः (द)।

·प्रथमोऽशः। ३१ . मृगा। अम्ब ! एसो बुसादुलो बिष गलिदणखदसणी अप्राजोखपचरो प्रदिहदब्बोड़ो अहमिस मं विडम्बेदि । (ध) कलहः। (सक्रोधम्) प्राः पामरि ! गणिए ! परपुत्तवित्त- हारिणि ! अह्माणं उपजका दिहा ण कुरु कुब्बबसणं यस्म णिहुअणअणुरत्ता बह्मणो णतंदिवं बिहाणां ठाणे बन्धणि- बह सिक्वे अन्ती अन्नवि भमइ भइसिणेहेण उप्रमाअपुरदो बैहय्यमण्डणं कदुन णिचं अणुमरणत्यं सुसज्जिदा भोदि तं वुड जप्प सि । अबिध प्रज्जबि उअफापो लज्जाउलो वसणं पलिहलिप जणसङ्के सत्रणं कुणडू एणं हदब्बोडं जप्पेसि । (न) मातः ! एष ताशार्दूल व मलितनखदशन: जराजौर्थपञ्जरोऽतिहतबीड़ी- निशं मां विडम्बयति (ध)। पाः पामरि गणिके! परमवविवहारिणि! अस्माकम् उपाध्यायं दृष्टा न कुरु कुव्यवसायिनम् । यस्य निधुवमानुरका ब्राह्मणी मक्तन्दिवं विदग्धानां स्थाने वनिवह शिक्षमाणा अद्यापि धमति अतिने हैन उपाध्यायपुरत: वैधव्यमण्डम कृत्वा नित्यमनमरणार्थ सुसजिता भवति तं तई' जल्पसि । अपिच अद्यापि उपा- ध्यायः लब्बाकुलः वसनं परिहत्य जमन्यद्धे शयन करीति एनं हतबीड़ अल्मसि (न)। एष पयम् वृद्धशार्दूख रव हव्याघ्र इव, गलितनखदशनः जीर्णनखदन्नः तथा मरागौरीपञ्चरः, वाईक्येम जीर्णशरीरान्तरास्थिसमूहप्रतिहतौड़: अतिनष्टलज्जः । पहर्निश सर्वदा मां विडम्बयति उपहसति (ध)। पामरि! पापिष्ठे ! परपुत्रवित्तहारिणि परतनयधमापहारिके ! कुव्यव- सायिनं कुकार्यासक्त न कुरु पस्य बुद्धिं कुत्सिते कर्मणि मा प्रचोदय इति भावः। यस्य उपाध्यायस्य निधुवनानुरका निधुवने क्रौड़ायाम् अनुरता पनु- रामिणो मरतव्यापारानुरागिणीत्यर्थः। ब्रामणी पनौति यावत् ननन्दिवम् पर- ·३२ हास्यार्णव (इति सक्रोधं नाठयति।) मृगा। (विहस्य) धसा सा बह्मणी सिस्सी बि धसो सहा उआभारी। (प) बन्धुरा। पुत्ति ! एद ण भणिदब्ब मन्ददम उप्रमाण आणासि बुट्टोबि मअणकमलपासो दिणणाहो अब्ज वीस- भण्डो धुत्ताणां उप्रज्माओ। (फ) धन्या सा ब्राह्मणी शिष्योऽपि धन्ध : तथा उपाध्यायः (प)। पुति ! इदं न भणितव्यं मन्दतमम् उपाध्यायं न जानासि हडोऽपि मदन. कमलप्रकाशी दिनमाथ आय: विश्वभण्डः धूर्तीनामुपाध्यायः (फ) मिशं विदग्धामां रमिकानां स्थाने सविधे वन्धनिवहं वन्धानां रतिशास्त्राणां निवहं समूहं शिक्षमाणा अधीयमाना सततमेव सा कार्यजातं विहाय रतिशास्त्रनिपुण- विदग्धसमौपे मुरतशास्त्रमालीचयन्ती इत्यर्थः। अद्यापि अधुनापि भमति नवं नवं गुरुमनुसन्दधतौ इति भावः । अतिस्नेहन निरतिशयानुरागण, उपाध्यायस्य पुरतः मदीयाचार्यस अग्रे वैधव्यमण्डनं विधवोचितभूषणं कृत्वा परिधाय नित्य सदा अनुसरणार्थ सहमरणार्थ सुसज्जिता कृतोद्योगा भवति नित्यमेव सा पविभक्ति प्रदश्य "भवतथितारोहण समय: समायातः भवता सह चितारोहण करिष्यामि" इति संभाष्य च विधवाभूषणेन आत्मानं भूषयन्ती तत्सनिधौ अवतिष्ठते दूत्यर्थः । तं आसन्नमरणीचितकालमित्यर्थः गुरूसपि हई जराक्रान्त अल्पसि वदसि अप्रिच, एवञ्च अद्यापि उपाध्यायः अध्यापक: लज्जाकुल: वपावान् सन् वसनं वस्त्र परिहत्य परित्यज्य जमन्यले माटक्रीड़े शयनं करोति ते एनम् एतादृश- लज्जाशीलं हतवीडं निर्लज्ज जल्पसि कथयसि (न)। धन्या प्रशमनीया, सा ब्राह्मणी शिष्योऽपि छावोऽपि धन्धः प्रशंसाहः । तथा ताहक उपाध्यायः प्राचार्य: (प)। पुवि वत्से ! इदं मन्द तमं दुर्वच: न भणितव्यं न वाच्यम्। म जानासि सत्वती भावगच्छसौत्यर्थः। धूर्तानां शठानाम् उपाध्यायः प्राचार्यः, वृद्धीऽपि स्थविरो- ऽपि मदनक मल प्रकाश: दिननाथः स्मरसरीरुहविकाश सूर्यः (फ)। . .

·प्रथमोऽङ्कः । विश्वः। (प्राकण्यं प्रात्मगत) अहो! आश्चर्यम् । (ब) प्राप्ता प्रस्फुटकाथपुष्यपदवी केथैस्तथैव भुवा सम्यक्लोचनपक्ष्मणा च जरसा जीर्णा च दन्तावली। शुष्कं मन्मथमन्दिर निपतितौ शुष्कातिशुष्कौ स्तनी एतस्याः सुतरां तथापि वचने जागर्ति पुष्यायुधः ॥ २६ ॥ भवतु एषापि क यास्यति। (भ) (प्रकाशम्) बन्धुरे ! जरातुरा वेपमाना दृश्यसे । (म) बन्धुरा। सच पूब्बअणुरत्तसिणेहाणं बिअट्टाणां गुणं सुस्मरन्ती अणङ्गज्वराउला क्षु अहं । (य) सत्य पूर्वानुरकनेहामा विदग्धानां गुणं सुस्मरन्ती अनङ्गाज्वराकुला खलु अहम् (य)। पही ! पाश्चयं पाश्चर्यमधुसमिदम् (ब)। भाशयत्व वितणोति प्राप्तति । एतस्याः बन्धु रायाः केशैः कुन्तलैः प्रस्फट- काशपुष्यपदवी प्रस्फटानां विकसितानां काशपुष्पाणां काशकुसुमानां पदवी पाख्या शोभा इति यावत् प्राप्ता लश्वा भुवा भूयुगलेनापि तथा तादृशी शोभा लब्धा, लीचमपणा नेचलीमा सम्यक् यथा तथाच लब्धा, सर्ववहिर्लोमां शुक्लत्व- वर्णनेनैव अन्तर्लोनामपि शुक्लत्वमनुसन्ध यमित्यभिप्रायः । सथा जरसा वाईक्येन दम्नावली दलपंक्ति: जीर्णा दंशनादावसमथो तथा मन्मथमन्दिरं कामभवनं भग- मिति यावत् शुष्क मौरसतामुपगतम् असल्लिङ्गप्रेरणेनापि रसी न निःसस्तीति तथा स्तनौ अपि वक्षोजावधि शुष्कातिशुष्कौ पत्यन्तशिथिलो सन्तौ निप. तितौ नितरामधःखननेन नितान्तविमर्दनेन च चुम्बितमाभिदेशावित्यर्थः। तथापि परिणतदशामुपागताया अपि वचमे वाचि पुयायुधः रनिपति: सुतराम् प्रत्यर्थं जागर्ति, एवस्या वचममा कलंयसा सवषामेव कामीझवो भवतीत्यर्थः। शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ ॥ एषा बन्धुराक कुत्र यास्यति गमिष्यति ? (अ)। वेपमामा काम्पमाना दृश्य अवलोक्यसे त्वमिनि शेषः (म) । भावः।

·हास्वार्थ विखः। (विहस्स) (विहस्य) भी महाराज! भी महाराज! मदनज्वरातुरा बन्धरा। राजा। तत् कथं न माझ्यते भातुरान्तकसुतो महावैद्यो व्याधिसिन्धुः ? (र) विश्वः । अपि न जायते पातुरान्तकसुतोऽसौ किश्च अस्य गुणा न जायन्ते ? (ल) राजा। भवतापि न विदितं तस्य उपचारवचनम् ? (व.) ने तप्ता शलाका जठरगुरुगदे नोपदे छित्तिर- रश्मयां नासिकायां वड़िशमतिशितं तप्ततैलञ्च शूले। ति। पूर्वानुरक्तने हानां पूर्व प्रथमम् अनुरते पनुरागिनने मेर: प्रेम येषा तादृशानां विदग्धानां रसिकानां मुस्मरन्ती विचिन्तयन्ती मनावराकुखा सरतापपीड़िता खलु एव (य)। तत् तस्मात् मदनज्वरशान्तये कथं कस्मात् न पाइयते नाकार्यते पातुरा. नकसुतः पातुराणाम् पन्तकस्य इति पन्वर्थनामधेयस्य सतः पुनः महावयः दुवंद्यः । तथाचा "शङ्ख ले तथा मांस वैद्ये ज्योतिषिक रिजे। यावायां पथि निद्रायां महत् शष्टी न युज्यते ।" इति । व्याधिसिन्ध : व्याधीमा सिन्धु : सागरः इव इति पन्वर्थ- नामा (र)। अपि प्रशेन ज्ञायते न पवगम्य ते भवति शेषः। किच पिच पस्य गुणा: चिकित्सासामानि (ल)। न विदितं न जातं ! व्याधिसिन्धी: उपचारवचनम् उपचारस्य चिकित्सी- पयोगिसामग्रमा: बचनं कौहद्रोगेषु कौहक् ट्रव्यापि किं रूपेण प्रयोक्तच्यानि इत्येवरूपवाकाम् (व)। उपचारवचन विशिष्टि भरति। मठरगुरुगर्द जठरस्य सदरख गुरुगर्द महति रोग प्रबलीदरामये सभात सति इत्यर्थः भवे नवरी तप्ता पप्रिवर्ण शलाका प्रयोक्तव्या, श्रीपद परख प्रीतत्वादिरीगे समाते सति बह: परस्य वित्ति: छेदः कर्तव्यः, प्रमो मूबहारीगमिद ( पाथुरि ) सातायां सत्यां नासिकायां

·प्रथमोडमा
३५
दोगे यवदासयनिविड़सर बन्धनं मुष्कदेशे
ऽप्येतः रम्योपचारेनयति पितवनं रोगिणं कं न चाशु ? ॥२७॥
अपिच ।
कासे धूमस्तुषाणां बलवति मरुति खेदभेदोपवासा
वर्मान्ये च पिष्टं सपिशितमनिशं वारिपानं कफातौ।
पितागवारनालं त्रिकटुरपि जलद्रोणिका सन्निपाते
किं ब्रूमो व्याधिसिन्धोगुणमिह सुतरामकवक्त्रोण सम्यक् ? ॥२८॥
मसि पतिशितं शाणितं ती क्षणमित्यर्थः वड़िश मत्यवेधनं प्रेरयितव्य' वडिशन
मासिकावेधनं कर्तव्यमित्यर्थः। शूले शूलरोगे सजाते ससि तप्ततेलम् उष्णतैलं
प्रयोक्तव्य' पाययितव्यमिति भावः । हृद्रोगे हृदयरीगे सजाते सति मुकदेशे
पण्डकोषे यन्त्रदामड्यनिविड़त यन्तदारुदयस्य निविड़तरम् अतिशयान्तरान्तराव-
काशशून्यं यथा तथा बन्धन विधेयमित्यर्थः, यन्वयुक्तकाष्ट येन अत्यन्तपेषणं कर्तव्य-
मिति भावः। एतैः रम्योपचारैः सम्दरभैषज्यसाधने: के रोगिणम् पातुरं पिवन
श्मशानभूमि पाशु शीघ्र न नयति ? न प्रापयति ? सर्वामपौत्यर्थः । एवं चिकित्मया
सर्वामपि सेगिणः पाशु यमालयं प्रापयतीति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥२७॥
कास इति। कासे कासरोगे सजाते सति तुषाणां धूम: प्रयोक्तव्यः, मरुति
वायौ बलवति प्रबरले सति वायुरोगे सम्यक् जाते सति इत्यर्थः । खेदभेदीपवासाः
खेदः धर्मश्च भेदः विरेचनच उपवास: लवमञ्च ते कारयिबव्याः इति शेषः ।
व : जठराग्ने : मान्ये अल्पीभावे मन्दाग्नाविन्यर्थः । सपिशितं पिष्ट' मांससहित.
पिष्ट कं भोजनाय दातव्यमिति शेषः। सफासौं ने भजनितपीड़ायाम् पनि सततं
वारिपानं मलसेवनं कारयितव्यमिति शेषः । पित्तात्तौ पिशजनिलपीडायाम् पारनाल
कानिका विकटुरपि शुण्ठीपिप्पलीमरिचस्पः प्रयोक्तव्यः इति शेषः, सबिपाते विदी-
प्रजात्मक विकार समाते जलद्रोणिका अलानां द्रोणिका चतुरादकपरिमाणं खाना-
यर्थ दातच्या इति शेषः । इह जगति व्याधिसिन्धोः सुतरां एतादृशष्ठुतरं गुणम्
एकवण एक मुखेन सम्यक् साकलोन किं कथं ब्रूमः वयमिति शेषः। व्याधित
मिन्धीरेताद्दर्श गुणम् एकमुखेन सम्यक् वक्त केनापि न शक्यत इति भावः ॥ २८ ॥

·२० हास्यावे निपथ्ये। पानीयस्थूलपादे कथमपि धरया धारिते साङ्घरोघे हस्तन्यस्ताञ्चलायप्रचलितपवनैर्वारयन् मक्षिकालों कासात् कण्ठस्वनोधैः सपदि मुखरयन् दिनुखं थोमवीथी- मप्येष व्याधिसिन्धुः प्रविशति सरजामन्तको राजवैद्यः ॥२८॥ (व्याधिसिन्धुः प्रविश्य शनैः परिक्रम्य सगर्वम् ।) वैद्योऽहं व्याधिवर्गाणामाश्रयोऽप्ययशोनिधिः । मया चिकित्रितः सद्यो मार्कण्डेयो न जीवति ॥ ३० ॥ अपिच । सर्वोषधानि तिष्ठन्तु चिकित्सापि च तिष्ठतु। मम दर्शनतो रोगी किल प्राणैर्विमुच्यते ॥ ३१ ॥ माट्यशालाभ्यन्तरीचरितवचनं विवणीति पानीयेति । साङ्गुरौधे अङ्गुराणाम् उडुम्बरवत् वर्तुलाकारमांसपेशीनाम् श्रीधैः समूहै: सह वर्तमाने । धरया धरण्या कथमपि कच्छण धारिते कृते । पानीयस्थूलपादे पानी येन रसाविभावेन स्थूलपादे स्फौतपादे उपविष्टामिवि शेषः मक्षिकालौं मक्षिकासमूह हस्तन्यस्ताञ्चलायप्रचलितप- वनैः हनन्यस्तेन हस्तकृतेन पञ्चलारण परिधेयवसनायभागेन प्रचलिता सञ्चरिता: ये पवनाः वायवः तैः वारयन् निराकुर्वन् सन् कासात् कासरीगाई तोः कण्ठखनीधैः कण्ठध्वनिसमूहै: दिङमुख दिङ्मण्डलं व्योमवौथौञ्च भाकाशमार्गञ्च सपदि तत्क्षणादेव मुखरयन् ध्वनयन् सन् एषः सरुजां रोगिणाम् अन्तकः नाशक: राजवैद्यः राजचिकित्मकः प्रविशति रङ्गभूमौ पागच्छति । स्रग्धरावृत्तम् ॥२९॥ वैद्यस्य साहकारवचनं वसंयति वैद्य इति। प्रयशीनिधिः अयश: अकौति- रेव निधि: धनं यस्य सः, अहं वैद्योऽपि चिकित्सकोऽपि व्याधिवर्गाणां भगदसडा- नाम् पाश्रय: आधारः। मार्कगडेयः (कल्पान्तस्थायी कथित् ऋषिः) मया चिकित्सितः सन् सद्यस्तत्क्षणात् न जीवति श्सिति। मया चिकित्सितः. सन् कल्पान्तस्थायी अपि तत्क्षणात् मियते, पल्पायुषा तु का कथा इति भावः । प्रमुष्ट, वृत्तम् ॥ ३०॥ पुनर्विवषोवि पिचेति । सर्वोषधानि सर्वभैषज्यामि विष्ठन्तु दूर पासवा ·प्रमोद (उपसत्वं (क)) भो भो महामहोपाधाथ! प्रथम नम- स्वरीमि । (स) विखः। कलहार ! देहि भिषजे अभागीर्वादम्। (म) फलह। [हस्तमुबम्ब उपः । (च) सत्यायुभव साम्प्रतं चिररिपुर्मा जीव दबाये बचते सरकारको निविशता भीगी मले पुम्बतु.1 पन्चेषामपराधतस्तव पिरो राधा के संयम्यता हा भली भव सर्वदा तव हे वडिः सदा सत्यतु ॥३२॥ पिविक्षापि च रोगनिर्णयोऽपि तिहतु दूरे पाखा, रोगी पातुरः मम दर्शनत: पवखोकनादेव इत्यर्थः प्राप: विमुचते किल वियुज्यते, किल इति निश्चय । रोगनिर्णयपूर्वकमेषज्यप्रयोगादोगां का कथा, मामवलोक्य रोगी अवश्यमेव बियते रति भावः । अनुष्टुप बलम् ॥ ३१ ॥ उपसत्य समीपं गत्वा (क) । भी भी महामहोपाध्याय ! पाचार्य । अयमाम् एषोऽई नमकरोमि पनि बाइये (ख)। भिवजे पातुरातकसुताय वैद्यरामाय (ग)। इस्तमुद्यम्य पाहुमत्तोल र पाह रति शेषः (घ)। तमाशीर्वादं विशिष्टि खल्पे ति। साम्प्रतम् इदानी चिररिपुः पांजीवन सशः सन् इत्यर्थः खल्पायुः अत्यल्पायुभव अत्यल्पजीवितकासोऽपि शत्रुजनितो शन् पनुभव रत्यर्षः। खस्पशब्दस्य पपेचया पिरत्वमाया तनिराकरीति दबायमिति दखायं मुहकाख मा जीव मुहतं व्याप्य नौवनं ते माभूत् इत्यर्थः । खरकपटकः तौशायकण्ठकः ते तव बच: हदयं निविशां प्रविशतु तीक्ष्णायकण्ठकन इदय- याम् पमुभव इति भावः । भीमो सर्पः गले कण्ठदेशे चुम्बतु सर्पः तर मपदि दशतु इत्यर्थः। पर्वषाम् अपरेषाम् अपराधतः पपराधातोः पराप- राधन इत्यर्थः। सव शिरः मलकं राज्ञा पेण संयम्यता संविधता, राजा र परापराधेन तव मतकचेदं करीतु इत्यर्थः। यदि तु एतदाशीर्वचन ममीर्घ तथापि परापराप पनियतकाललेन कदा शिर छेदी भविष्यति इति संशितः मन् पार ४ ·२६ बाधिः। पर पामर वटो। मामवधिपसि। विखः। (विहस्य) भी व्याधिसिन्धो! तव पितुः पातुरा- तकस्य पन्तकालयप्रातस्त्र कुशलम् ? (च) व्याधिः । कुतः कुशलं भवदर्शनं विना ? () (पुनर्नायिकामवलोक्य) । (म) कस्य न लुब्धं दयं काषनरुचिना कुचायेनास्याः। पालोक्य हेमकुम्मी न भवति भुवि कस्य वा लोभः ? ॥ ३३ ॥ विखः । भो महावैद्य! कश्चित् चिकित्साप्रश्नी मां मुखरयति । (झ) "" इत्यादि सर्वदा सर्वमिन्नेव समये हा भक्तः हाशब्देन युक्त भक्तम् भन्न यस्य तादृशी भव सर्वदैव त्वम् चंद्राय हा हा इति कुरु, तथा सदा तव ग्रह पालये वति: पग्निः मृत्यतु ज्वञ्चतु ग्रहदाई करोतु इत्यर्थः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३२ ॥ पामर ! पापात्मन् ! वटी! ब्रामण ! पवक्षिपसि तिरस्करोऽसि (क)। विइस्य हास्यं कृत्वा। पन्तकालयप्राप्तस्य यमालयगतख मतस्य इत्यर्थः कुशल मङ्गलम् (च)। भवहीनं विना भवतः दर्शनमन्तरेण कुतः कथं कुशलं मङ्गलम् ! पिन्नः समीप गत्वा महान विधत्ताम् इति भावः (छ)। पुनः नायिका मगाइलेखाम् अवलोक्य दृष्टा पाह इति शेषः (न)। किन्नत् इत्याशयेनाह कस्येति। प्रस्था: मृगाइलेखायाः काधमाधिना कनककान्तिमा कुचयन कुवयुगलेन कस्य जमस्स हदयं मनः सुन्ध रधु प्रामा- श्या उत्कण्ठितं न भवति ? सर्वेषामपि भवतीत्यर्थः । तदेवार्थान्तरन्यासेन द्रढ़यति, भुवि स भूतले हेमकुम्मो कनककलसी अवलोक्य दृष्टा कस्य जनस्य लीभः प्रामग्राम न भवति ? न जायते ? पपि तु सर्वेषां मनसि आयते व्यर्थः । पाया- इत्तम्॥ ३३ ॥ भी महावैध ! पत्र तु महशब्देन वैद्यस्य पद्यत्वमाधिपति। है दुचिकि- !

·प्रथमोजमा ३८. व्याधिः । (सगर्वम्) । (अ) पिण्डाय तण्ड लतिलप्रचयं निधाय पाणी खनितमपि चार चितार्थमेव । वैद्योऽस्मि रोगिजनबान्धवसंप्रदायैः प्रष्टव्य एवं हृदयेषु विमुच मोहान् ॥ ३४ ॥ विखः । (विहस्य) महावैद्योऽसि । (2) (पुनः सहर्षम्) महावैद्य ! प्रचुरतरशृङ्गाररसप्रागल्भपात् श्वेमातुरा बन्धुरा तत् क्रियतामस्या उपचारः । (8) व्याधिः । सुतप्तकटुतैलेन कथमस्या गुदे नस्यं न दीयते ? तत् प्रलं विलम्बन । (ड) त्मक इत्यर्थः कश्त् िचिकित्सापत्रः काचित् चिकिमाविषयिणी जिज्ञासा मां मुखरयति वाचालयति काश्चित् चिकित्सावाना प्रष्ट मिच्छामि इत्यर्थः (झ) । सगर्व साहार माह (अ)। किं तत् इत्याशयेमाह पिण्यायेति। रोगिजनबान्धवसम्प्रदाय: रोगिजनानां पातुरजनानां बान्धवसम्प्रदायः बन्धुवर्ग: क भि: हृदयेषु पन्तःकरणेषु ये मोहा: सान् विमुच्य परित्यज्य, हृष्टान्त: कररिति भावः । पिण्डाय चितापिण्डदानार्थ सखुलतिलपचयं तलसहिततिलपावम् । तथा चारचितार्थ सुन्दरचिताखन- मार्थमेव खनित्रमपि (खोतानामकञ्च) पासी इस निधाय कृत्वा, वैद्यः पहम् एव प्रष्टव्योऽस्मि, अधुना किं कर्तव्यम् इत्यहमेव विज्ञासितव्योऽस्मीति भावः । वसन्त- तिलक हत्तम् । ३४॥ विहस्य हास्य कृत्वाह, महावेद्योऽसि, व माद्यः (ट)। प्रचुरतरएडाररसपागलाप्रात् अतिशयएडाररसख प्रावखात् प्रकीपादिपर्थः । भातुरा श्रेषणा कफन पातुरा कातरा बन्धुरा, कुहिनी इत्यर्थः । नत् तबात् पस्याः उपचारः चिकित्सा क्रियता विधीयताम् (ठ)। पस्याः गुर्द पपानदेशे नुदं त्वपान पायुर्ना इत्यमरः । यहा रादर्दशप्रसिद्ध गुर्द योनिदेशे इत्यर्थः । सुतप्त कटुतैलेन अत्यु पन्तनमार्षपतैलेन इति यावत् महावैद्य !

·शाखा
वसु । (विस पामगतम् (8)) एसो बुरिरहिदो
(प्रकापम् ।) (म)
भपब ! भन्मेण पुचिदम्बो महाबेबो । (ब)
विखः। (पाकाशमवलोक्यो पा.! सहसावधानिन मया
विस्मृतः प्रश्नः (विहस्य) वम कलकार ! मारव वैवप्रनम्। (द)
एष बुडिरहिती वैयः (क
भगवन् ! भाम्येन प्रष्टव्यो महावयः । (क)
कथं कलात् नख न दीयते । एतावान् काल: चिकित्साम्यतिरेकच पथम् पति-
वाहितः इति भावः । तत् तबान विखम्बेन पखं : चिरक पल मौन नस्य प्रयी-
चय इति भाव: (७)
विष्य पामगतम् पमिनेटभिरश श्रीभिः अव्यमित्यर्थः (द)।
बुद्धिहीनः नियुरिरित्यर्थः (क) ।
प्रका सर्वसाध्य यथा तथा पाह(त.)
भगवन के प्रभो! ति विभडस्य सम्बोधन, भाग्येन. देवकलात्.प्रष्टव्यः पधुना।
कि कर्तव्यमिति विशासितव्यः मझवताः ।, देववशान जिज्ञासायाः पान
बधम् इति भावः । (घ)
पाकाशमवलीका को हदि निषिप्य वितिमभिनीय त्या पा! इति
विविजयकीपसूचकमव्ययम्।। गावावधान महोहु. सावविषयेषु वधानं
भव:संयोबी यख ताशेन युगपत् सड़बविषयेषु चहितेन इत्यर्थः मया पनि
शेषः । पत्रः लिनसितव्यो, विषयः विवृतः। (विजय हाय अत्या) वत्म !
तात! कमलापुर ! भारय नहीपय बचप्रश्न ये विशासितव्यविषयं अतिपथा
द कारय वर्षः। (द),

·प्रथमोड। .४.१ कलहः । (प्रस्फुट) महावन ! सिपलेहाए पउरचन्दण- कुठुमकत्यु रिमापरिलेवणेण गात्तकण्ड असं समुपपस ता एत्य कि कादब्बता भण। (ध) बन्धु । (स्मितं कत्वा आत्मगतं) जधा उपमानो सिझोबि तथा जुत्तं भस्मपुख्ने सारमेभाबडाणम् । (न) व्याधिः । वारिपर्णीचयैः साकं दृष्ट्वा वृधिकमङ्गतः । दातव्यो वानरौरेणुः सद्यः कण्डहरो हि सः ॥३५॥ बन्धु। सुड प्रोसहं । (प) ! महावैद्य ! मृगार्लखाया प्रचुरचन्दनकुञ्जमकस्तूरिकापरिलपनेन गावक यनं समुत्पन्न तदव किं कर्त्तव्य ? तद भण । (ध) यथा उपाध्यायः शिष्योऽपि तथा, युक्त भम्मपुळे सारमेयावस्थानम् । (न) मुष्ठु पौषधम् (प)। इत्यर्थः । प्रचुरचन्दनकुङ्कुमकस्तूरिकापरिलेपनेन प्रभूतमलयजकुखममगनाभिव्यवहारण गावकण्डयनं गावेषु शरीरेषु कण्डू यमं कण्ड ति: समुत्पन्नं जातं तत् तस्मात् कण्डू यनजननात् अव कण्डू यननिवारणार्थं किं कर्तव्य ? किमनुष्ठेयं ? नत भण कथय । (ध)। उपाध्यायः आचार्य: यथा यादृशगुणसम्पन्न: शिष्योऽपि छावोऽपि तथा नादृश. गषसम्पनः । तदेव अर्थान्मरन्यासन द्रढ़यति युक्तमिति भयपुग्ने भन्मराशौ सार. मेयावस्थान सारमेयाणां कुक राणाम् अवस्थानम् अवस्थितिः युनम् उचितम् । (न) पजातः पङ्गेषु वारिपर्णीनां चयैः समूहै: साकं सह वृश्चिकं शूक कौटं (गोया) हा संथ वानरीरेणः वानरीणां अतिसूक्ष्म कण्टकालनिरेगविशेषाच्छादित- फलामा रेण: कण्टकाकति सूक्ष्मरजः (पाल्कुसी) दानव्यः प्रयोकव्यः, नाहन पेष प्रयुक्ती वानरौरेण: हि इति निश्ये । सद्यः तत्चणात् का हर बस यननाशकी भवति। अनुष्टुप् छत्तम् ॥ ३५ ॥ सुष्छ, सुन्दरम् औषधम् भैषज्यम् (प)।

·४२ हास्यावे विखः। भो शिष ! भवतापि विस्मृतम् । (क) कलहः। (स्मृतिमभिनीय (ब)) हुँ मरिदं । (भ) महावेज्ज ! मुरदसमरबिमहणादो मुहपौड़ातुरा बन्धुरा ता एत्य जोब किं करोषदु ? (म) बन्धु । (सस्मितं खयमुपसत्व) (य) महविज्ज ! जाणिदं देबिज्जत्तणं सहाबि कहणिम्महत्वं पोसह भण। (र) व्याधिः । (क्षणं विचिव हो! हो!) कथमेवं न निग- बते ? पुरा राजो मरुत्प्रागल्भयात् सिंहासने उपविष्टस्य सभा जातस्तदा अस्मत्पिता चरकसुश्रुतवाग्भटनागार्जुनतत्व- विदा भातुरासकेन हफ्तेर्लोचनदयं धारचून निर्माज्य जलौकाशतं प्रदाय मा अपक्षयितः । (ल) हुँ स्मृतम् (भ)। महावैद्य ! सुरतसमरविमर्दनात मुण्डपीड़ातुरा बन्धुरा तदवेव किं करोतु ? (म) महावैद्य ! ज्ञातं ते विहत्त्व तथापि कफनिग्रहार्थम् औषधं भण ( र)। भी। इत्यादि स्पष्टम् (फ) स्मृतिमभिनीय स्मरणं नाटयित्वा (4) हु इति मरणार्थमव्ययम् श्री ज्ञातम् (भ)। महावैद्य ! पुनः पृच्छामौति शेषः सुरतसमरविमर्दनात् बनणसंग्रामसंक्षीभः वशात् मुण्डपौड़ातुरा मस्तकपीड़ाकातरा तत् वस्मात् पव मुहपीड़ारोग्य करणार्थ कि करीत ? किं विधत्ताम् (म)। उपसृत्य वैद्यसमीपं गत्वा (य) है महावध! ते तव विहत्व चिकित्साशास्त्रेषु पाण्डित्य जातं मया अवगत तथापि तव चिकित्साशास्त्रषु पाण्डित्ये जातेऽपि कथयामि इत्यर्थः। कफनिग्रहार्य श्रेभमाशनार्थम् पौषध' भैषज्य भण कथय (र)। ! इत्यव्ययं उच्चैर्विचस्य इत्यर्थः । एवं कफप्रकीपश्चेत् इत्यर्थः । कथं • निगदते ? म उच्यते ?। पुरा इतःपूर्वमित्यर्थः सिंहासने उपविष्टस्य पासीनस्थ ?

·प्रथमोडा। बन्धु। एस्य जब कि कादम्बम् ? (व) व्याधिः। प्रत्योपचारसाध्ये प्रलं. गुरूपाचारण । (श) वरटो भृङ्गरोलस जलौका वाय वृश्चिकः । वाणे नेत्रे च दातव्याः सद्यः भविनाशिनः ॥ ३६॥ बन्धु। (विहस्य) सच प्रादुरान्तकपुत्तो तुमम् । (घ) (नेपथ्ये कलकलः ।) (स) अव किं कर्तव्यम् ? (व)। सत्यम् पातुरान्त कपुवस्वम् (क)। राज: नृपतेः मरुत्प्रागल्यात् अभा कफरीग: जाव: सम्भूतः । तदा तस्मिन्ने व समये चरकसुशुप्तवाम्भटनागार्जुनतत्त्वविदा चरकादिचिकित्साशास्त्राणां तत्त्वविदा पारामा इत्यर्थः पातुरान्तकम पातुरान्तकन पातुराणामन्तक इति पन्वर्थनामधयेन, अस्मत्पित्रा पमनातेन नृपतेः राज' लोचनदयं नयनयुगलं क्षारचूर्णेन चार- गुडिकया निमांज्यं प्रमाण अलौकाशतं जलौकानां जलवासिकोटविशेषाणां ( जोक् ) शतं प्रदाय श्भशीषणाय तस्योपरि उपवैश्य नेमा कफ: अपचयितः संशोषित: (ब)। अत्रैव मम पीड़ाविनाशार्थमेव किं कर्तव्यं ? किं विधेयम् ? (व)। पल्पोपचारसाध्ये पल्पचिकिमानाश्ये रीगे इनि शेषः। गुरूपचारेण गुरु- चिकित्सया प्रलं, गुरुचिकित्सायाः प्रयोजनं नास्ति इति भावः (श ) । चिकित्सामा वरट इति। वरटः कीटविशेष: ( वोल्ता) भृङ्गारीलश भरवकारी कीट: (भीमरुल्) जलौका रनपायौ कौटः ( जोक् ) वृश्चिक: रुकलासः, एते वरटादयः नेव बयने घ्राणे मासिकायाश्च दातव्याः उपवेशयि- सव्या: यतः एते सर्वे सद्यः भविनाशिनः सद्यः कफनाशकाः भवन्ति इत्यर्थः । अनुष्टतम् ॥ ३६॥ पातुराणाम् पन्तकः तस्य पुत्रः त्वम् इति सत्य नीचेत् एतादृक् गुणवान् वर्ष भव: ति भावः (प)। (नेपथ्ये माध्यशाखाभ्यन्तर कलकल: कोलाहल. संवत्तः (स)।

·४५ हास्वावे ? राजा । (पाका कर्ण दत्वा भाकयं च प्रकाशम) प्रये ! प्रतीहार ! नायतामतत् को मम दर्शनार्थी ? तं प्रवेशय । (इ) प्रती। जं देशो पाणबेदि (१)। (निष्क्रम्य सम्यगव- लोक्य पुनः प्रविष्टः ।) देन! रत्तकलोखणामहेभो पाविदो एकण पोरजर्षण रत्तकलेबरण प्रचलगहीदो बहदि । (क) राजा। प्रवेशय । (ख) प्रती। (तथा कत्वा) देन ! एस रत्तकल्लोली णाविदो (ग)। (ततः प्रविशति रतालिप्ताङ्गेन पौरजनेन अञ्चलग्रहीतो रख- कल्लोलः परिक्रम्य संस्कृतमाश्रित्य पठति) (घ)। यत् देव भाज्ञापयति (च)। देव ! रक्तकल्लीलनामधेयी नापित एकेन पौरजनेन रजकलेवरण प्रबलग्रहीती वर्तते (क)। देव । एष रक्त कमील: नापित: (ग)। यत् पादिशति पये प्रतीहार ! हे हारपाल ! जायताम् अवगम्यताम् एतत् किं उत्तमित्यर्थः । मम दर्शनार्थों दर्शनाभिलाषी कः ? तं प्रवेशय मत्समौषमानय इत्यर्थः (1)। तत् करीमि इत्यर्थः (च)। देव ! महाराज ! रतवलीलमामधयः-रतानां कलोलसोती यमात् स नामधेयो यस्य सः इति अन्वर्थनामा चोरकार्यकरणवशात् रक्षासोतीजननात् रस कझोल इति नाम लखवान् इत्यर्थः । नापितः, एकेन रक्तकलेवरेण रक्तानशरी- रेण पौरजनन मगरवासिना कर्वा अचलग्रहीतः पश्लेषु वस्त्रप्रान्तेषु ग्रहीत: धृतः सन् वर्तते तिष्ठति (क)। प्रवेशय मत्समीपमानय (ख)। एष: श्रयम् पानीतः इति शेष: (ग)। संम्झतमाश्रित्य पठति-संस्कृतवाण्या वामनः कार्यकुशलत्व वर्षयवि प्रत्यर्थः (घ)।

·प्रथमोड ४५ मयि र राति मानुषाणां भवेक्षणाशा तनुतामुपैति । खबत्तिनिर्वाहपर चराचयोर्मिमालाकुखिता तनुः स्वात् ॥३०॥ पपिच। पार्तमादमधिकं प्रकुर्वता हस्तपादमलबन्धपीड़नात्। ये छिनधि नखरं नृणामहंस प्ररोहति पुनर्न जमना ॥ ३८॥ (सभास्थानमवलोक्य दर्पणमर्पयति ।) (3) राजा। बधुरै ! पादौ मुकुर रजातु भवती । (च) बन्धु । (एहोत्या. पवलोक्य च) भयब ! तिमिराउसा म्हि मयीत्यादि। मयि चीरकर्मार्थ तर क्षति तवति सति मगनुपाचा मान- মশা মায়া কামনামি বা বীমা নি সাম্নীতি লালশা जीवितामा न सम्भवति इत्यर्थः । च परन्तु मयि स्वत्तिनिर्वाहपर चौरकमकरण- प्रहते मति, तनुः शरीरं रकच्योर्मिमालाकृलिता, रकचरोड शोषितसमूहन माता या जर्मिमाला तमाला: ताभिराकुलिता व्याप्ता, स्यात् भवेत्।, उपेन्द्र वजा उत्तम्। ३.1 पुनर्षितपीति पानेति । जसपाहगवान्धपीडलात. करबरगदशबन्धमनित- देशात्, अधिकं यथा तथा पार्तनादं कातरपनि प्रकर्षता कातरखरेख पाक्रन्दताम् प्रत्यर्थः नया मानवाला बनसा मस' पर हिनाभिकतामि, सू.मखरः मन्मना जन्मानरपापि पुनः न प्ररोगति न जायते नसरोदनात् प्राक, करचरवाकरः बमनमनीष तंतुन मनोमि यत: नखर छेदसमधे भलि दमपि करीमि इति भावः। रबीता इत्तम्॥१८॥ स: रककनीख: नापितः पाखान सभाकम, पाखोक्य: डहा संवं सुकरम पर्पयति ददाति (6)। बारे । चाही प्रयत: मकर दर्प राहातु नयतु, भवती। भवतीति बभुरामा विशेष रामः पूज्यत्वेन एतम् इति भावः (0.1 ·४६ हास्या दप्पणे व कधम्पि मुहाकिदि पेच्छन्धि ता दप्पणं गेहत प्रजो। (छ राजा। भी व्याधिसिन्धो! भवदधिष्ठानन तिमिराकुला कुहिनो। (ज) व्याधिः । कथम् अग्निवर्णशलाका स्थिरहस्तेन प्रस्या लोच- नतारकामध्ये न दीयते ? तहिं चक्षुषोरभावात् कुतस्तिमि- रता। (झ) मृगा। (विहस्य) पढमदो बेज्जस्तु लोप परीक्वौपदु (अ) व्याधिः । प्रलमिहावस्थानेन गणिकापि माम् उपहति (इति निष्क्रान्तः ।) ट) भगवन् । तिमिराकुलाभि दर्पणे न कथमपि मुखाकृति प्रेक्षिय तदर्पणं रक्षातु पार्य: (क)। प्रथमतः वैद्यस्तु नयने परीक्षते (अ)। तिमिराकुलामि अहं तिमिरेण नयनरोगविशेषेण पाकुलाबि कातरासिम तथात् दर्पये मुकुर मुखाकृति मुखप्रतिविम्बमित्यर्थः कथमपि कश्चिदपि न प्रेक्षिष्य द्रक्ष्यामि । तत् तस्मात् दर्पणं मुकुरम् पार्य: भवान् गहातु धारयत (छ)। भवदधिष्ठानेन भवताम् अधिष्ठानेन उपस्थित्या पर उपस्थितिमात्रेणैव इत्यर्थः। तिमिराकुला नयनरीगकातरा (न)। पनिवर्षशखाका उत्तप्तलौशलाका इति यावत् स्थिरहीन नियमहसन, पथाः बन्धुरायाः लोचनतारकामध्ये नयनकनौनिकाभ्यन्तर न दीयते न प्रेय॑ते इत्यर्थः, ताई, चक्षुषोनयनयोरभावात् कुतः कर्ष तिमिरता नयनरीगत्वम्, पात्रया- भावे पाचयिणीऽप्यसम्भवात् नयनरोगकेशं न अनुभविषति रति भावः (म)। वैधः प्रथमत: प्राक् नयने रोमिया नयनाय परोषते अवलोकयति पश्चात् पन्धलचषं पश्यति इति भावः (ब)। र, पवस्थानेन पलम् ! अवस्थातुन यु, यतः यपिकापि वैवापि माम् उपासति तिरस्करीति प्रत्यर्थः (ट)।

·प्रथमोड ४७ विखः । (मुकुर महोबा अवलोक्य च ससम्मम) ग्रहो वाईकवं जातम् । (ठ) अक्कत्वं जरसा कचेषु दशनाः शौर्या विशीर्णा तनु- स्तैमियं नयने श्रुतौ नच वचोलब्धिः प्रथत्वं पले। अस्माकन्तु कयं तथापि विलसद्वाराङ्गनालिङ्गन- व्यामोहाय मन: सदैव बलते चित्रं चरित्रं विधेः ॥ ३८ ॥ राजा। भरे नापित ! ब्रूहि खाभिमतम् । (ड) रक्षः। देष ! एदेण दाब पौड़ाकादरेण समं प्रमाणं कलहो बट्टदि । (ट) देव ! एतेन बावत् पौड़ाकातरण सममस्माकं कलही वर्त्तते (८)। पही! इति विमये, वाईक्यं हदवनातं महत्तम् (ठ)। घबत्व बिहणीति शुक्लत्वमिति कचेषु केशेषु यतत्व' शीला दशना: दन्ताः शौर्णाः पतमीमुखाः, तनुः शरीरं विशीर्णा जीर्णा दुर्बला इति यावत्। नयने तमिर्य' सिमिररोग: (छानि) श्रुतौ करों न च वचीलब्धिः वचस: वाक्यस्य सन्धिः उपलब्धिः लाभः, पले मांसे लथत्व शिथिलता लोलता इति यावत्, एतत् सर्वम् अस्माकन्तु जरसा वाईक्येम घभवत् इत्यर्थः। तथापि एवंरूपायाम् पवसायां सत्यां विलसदाराङ्गनालिङ्गनव्यामोहाय, विलसन् देदीप्यमानः वाराङ्गनानां वारनारीणाम् पालिङ्गाने परिष्वना यो व्यामोहः पौत्म क्यं तस्मै, नियतबेश्यालिङ्गमौत्स क्वार्थम् इति यावत् सदैव सर्वदैव मनः चित्तं बलते चञ्चलं भवति इत्यर्थः । विधे: विधातुः चरित्र व्यवहारः चिवम् पाचर्यम्। एवमवस्थायामपि नियतवेश्यालिङ्गामाय पस्माकं मनः सर्वदेव बम्भुमीति इति विधातुः चरिवस्य माहात्मा नीचेत् कथमेव भवेदिति भावः॥३१॥ परे ति तुच्छसम्बोधनं नापित! दिवाकौ । ब्रूहि कथय स्वाभिमतम् स्वस्थ पभिप्रायम् (ड)। एतेन पौरजनेन, पीडाकातरेण पान, समं सह, कलहः विवादः, वर्तते पति (3)।

·राजा। मन्विन् ! विचार्यतामनयोायः । () मन्त्री। पर नापित निगयता प्रथमत: कख गोचरः । (त) रसः । पठमं माना। (4) पौरः। ममारे शोणितप्रवाह प्रथमती गोचरस्तव । (द) मन्त्री। परे नापित ! कर्य ते गोचरः ? (ध) रतः। (पात्मगत) धसो मन्तिपरो नररापजोगी। (न) (प्रकाशम् ।) भपर्व ! एदमजेब सपरजलस शहरमूलाकमवावं लोअपमाणिहिद वडिस भम्गं एदेण कारणेण । (प) ? प्रथमममाकम् (च)। धन्धः मन्धिवर: मरराजयोग्यः (न)। भगवन् ! एतसब नगरननस्य नखरमूलाकर्षणार्थ चोचनमध्यनिरितं पड़िय माम् एतेन कारणेन (4)। मनिन् ! है पाप ! विचार्यता निधीयताम् पनयी: नापितपौरननयोः मायः सत्यत्व धर्माधिकरणीपस्थितस्य विवादस्य प्रथम सत्यत्व' प्रतिपादय इति भावः (१)। निगद्यताम् उच्चता, प्रथमतः कस्य मनख गोचरः इन्द्रियविषय: प्रथम कैम पवलोकित: एष शोणितप्रवाह ! तदुच्यताम इति भावः (त) । प्रथम प्राक् पयाकं गोचरः इति शेषः । माक् पखाभिरेव.पवलोकित पति भावः (घ)। मम पर घरोरे शोषितप्रवाह बोरिवलीतः प्रथमतः प्राक् नव गोचरः बंब पन्दियविषयः प्राक् त्वया पवनीकित इत्यर्थः (द)। कार्थ कमात् ने तब गोचरः इन्द्रियविषयः ? परे नापित ! यूयंत, पुरवासिना विमुचते त्वया पूर्वमन्त्रम् “भव्या गोचरः" इति तत्सर्वमसत्यमिति भावः (१)। धन्यः प्रसाई। नरराजयोग्यः पतितुखी भवानित्यर्थः (ग)। भगवन् ! प्रमी। एतस्यैव नमरननस पुरवासिनः नपरमूखाकर्षणार्थ गप- ·प्रथमोऽ मन्त्री। भद्रम् उक्तम् अनेन । परे पौर! वड़िशमुख दातुमहसि । (फ) बन्धु। (सस्मितं) धसो मन्तिपरो णरबाजोग्गो। (ब) (प्रविश्य प्रतीहारः ।) (भ) भप्रबं ! मित्यासबणामहेयो बम्मणो अज्ज पेक्षिदुमि- च्छदि। (म) विखः। प्रवेशय। प्रतौ। (तथा करोति)। (ततः प्रविशति मिथ्यार्णवः ।) मिथ्या। (समन्तादवलोक्य ) भो महामहोपाध्याय ! अस्मत्प्रतिवासिजामाटप्राङ्गणे कश्चिद् ब्राह्मणचतुर्वेदाध्यायी ब्रह्मचर्यनिपुणः संवत्सरनायो मक्षिकापादाहतिव्रणितदेहो भगवन् । मिथ्यार्णवमामयी ब्राह्मण पायं प्रेक्षितुमिच्छति (म)। छेदनाय, नखरमूलानाम् अङ्गुलीनाम् पाकर्षणार्थं लोचनमध्ये नयनमध्ये निहितं दत्त यत् वडिश तत् भग्नम्, एतेन कारणेन, नयनप्रविष्ट वड़िशस्य भन इति यावत् शोणितप्रवाह: रतकलीलः सञ्जातः। वड़िशभङ्गमन्तरेण कथं एतादृक् शोणितप्रवाहः सम्भवति इति भावः (प)। भद्रम् उक्त सुठूत रे पौर ! पुरवासिन् ! वड़िशमूख्य मयनप्रविष्टभअवड़िशख मूल्यम् अध्यं दातुम् अर्पयितुम् अहसि योग्यस्वम् (फ) । धन्यो मन्त्रिवरी नरपतियोग्यः (ब)। हारपाल: (भ)। मिथ्यानाम् असत्यानाम् अर्णवः सागर इव म एव नामधेयो यस्य स इति अन्वर्थ- नामा ब्राह्मण: आर्य महामहोपाध्यायं प्रेक्षितु द्रष्टुमिच्छति अभिलषति (म)। भी महामहोपाध्याय ! इत्याद । महामहोपाध्यायलक्षणन्तु अस्य पूर्वापरगुणान. नुभूय पाधुनिकमहामहोपाध्यायानां गुणान् अनुस्मृत्य च बीडव्यम् । अस्मत्प्रतिवासि- नामाप्राङ्गणे अस्माकं प्रतिवासी यो जामाता तस्य प्राङ्गणे चत्वरे, यहा प्रयत्- प्रतिवासिनाम् अस्मात्पनीस्थानां जनानां यो जामाता दुहितणां पतिः तस्य प्राङ्गणे, पू !

·५० हास्यावे मृतः तेन ब्रह्मबधेन व्याकुलीभूता वयमितस्ततो वेश्यामानणे स्मार्तपण्डितमन्विष्यन्तो भवदन्तिकमागताः । तदव कानि प्रायश्चित्तानि ? (य) विश्वः । (स्मृतिमभिनीय खनासापुटेऽङ्गुलिं प्रदाय पर- मार्थतो निरूप्य आह)। यदि खरूपं ब्राह्मणो मृतस्तदा तहनितायाः तसतस्य वा मुखे गोमयजलं वडिवणं कृत्वा प्रदीयतां तेन उभयोर्दिव्या गतिः । (र) मिथ्या। (कर्णे खैर) मक्षिकापादाघातेन न सतः किन्तु रजक्या रममाणः सर्वेः पौरजनैलॊष्ट्रपातहतः । (ल) .. चतुर्वेदाध्यायो, वेदचतुष्टयाध्ययनतत्परः ब्रह्मचयनिपुण: ब्रह्मचारी संवत्सरसायौ संवत्सर व्याप्य वायो दीर्घनायो इत्यर्थः यहा संवत्सरम् अतिक्रम्य सायौ वत्सरान्त दायीत्यर्थः। कथित् ब्रामण: मक्षिकापादाइतिवपिनदेहः, मचिकाणां पादा. हत्या चरणाघातेन ब्रपित: चत: देहः शरीरं यस्य तादृशः सन् मतः लोकान्तरं गतः । तेन ब्राह्मणबधेन ब्रह्माहत्यया व्याकुलीभताः अतीव कातराः सन्तः, इतस्ततः चतुर्दिच इत्यर्थः वेश्याप्राङ्गणे वाराङ्गनाचत्वरे स्मार्गपण्डितं कृतिशास्त्राध्यापकम् भविष्यन्तः अन्वेषण' कुर्वन्नः वयं भवदन्तिकं भवत्समीपं पागताः सम प्राप्ताः , तत् तस्मात् अव ब्रामणबधकाण्डे कानि किं विधानि प्रायश्चितानि. ? उच्चन्ताम् इति शंष: (य)। मृतिमभिनीय स्मारचं नाटयित्वा खनासापुटे पङ्गलिं प्रदाय भङ्ग लिना मासापुटं धृत्वा इत्यर्थः परमार्थती निकाय, नयननिमौलनादिना यथार्थती निश्चित पाहा खरूपं सत्य यदि ब्रायः मत: परलोकं गतः, सदा ताई सहनिताया: तय पधाः तत्सुतस्य वा तत्पुत्रस्य वा मुखे गीमयजलं गोमयमिश्रितजलं वति वर्षन् मत्युग्णमिति यावत् लत्वा प्रदीयताम् पावय॑ताम् तेन तन लप्रदानेन उभयोः बाधषस्य तत्पनाच, ब्राह्मणस्य तत्पुत्रस्य वा दिव्या श्रेष्ठा गतिः भवेदिमि $षः (र)। कर्णे खरं त्रुतिसमीपे खरं मन्द' यथा स्यात्तथा मनिकापादापतित ·प्रथमोऽः। ५२ विखः। तदा सर्वे निस्तीर्ण निर्मचनं कृत्वा नौयतां तेन पापेन रजको विलिप्ता । (व) मृगा। धण पण्डिदत्तम् । (श) मिया। [नायिकामवलोक्य ।] केनाराधि सरोरुहै: सुरनदौतौर मृडानीखरः केनाकारि च सम्बरारिचरण भक्तिनितान्तं सदा । केनाङ्गं सुरसिन्धुसिन्धुमिलने व्यामोचि निर्मोहतो यस्यैषामलङ्करिष्यति जगद्यामोहिमूर्तिः क्षणम् ॥ ४० ॥ ( पुनः सर्वानवलोक्य प्रात्मगतम् ।) वाराङ्गनालिङ्गनाय मम समागमः किच्चावैव धूर्तानां पन्न पडितत्वम् (श)। । मक्षिकाचरणप्रहारेण न मृतः, किन्तु रजक्यो रजकपो रममावः शारपरायणः म ब्राह्मणः, सर्वेः पौरजनै: नगरवासिभिः कर्तृभिः खोष्ट्रपातः सोडावा पात: उत्क्षेप: करणै: इव: व्यापादित: (ब )। तदा तहि सर्वे निस्तौगा: पापात् मुक्ताः, ते ब्राह्मणहत्याजनिीन पापेन विलिप्ता युक्ता रजको, निमंञ्जनं कृत्वा, संशीय नीयताम् रह्यताम् । (व) वस्य पहिड़तत्व' पारिहत्य धन्य प्रशंसनीयम् (श )। खस्य हृदयगतभावं प्रकटयति कैनेति। केन जनेन सरोरुहै: पौ: सरनदीतौर गङ्गातोरे मड़ानोश्वरः शिवः पाराधि सम्पूजितः । केन वा शबरारिचरणे मदन- धरणे सदा सर्वदा पविच्छेदैन इति गावत् नितान्त निरतिशयं यथा स्यातथा भक्तिः मनोनिवेश: पकारि चक्र। केन वा सुरसिन्धी: गङ्गायाः सिन्धु- मिलने सागरसङ्गमे, महासागरसहमे इत्यर्थः निर्मोहतः ज्ञामत: पई शरीरं व्यामीचि तम्बजे, गनासागरसङ्गम भरीरं त्यका पुनर्जातः एवंविधः पुण्यवान् कः इति भावः। यस्य पर क्रीड़म् एषा जगद्यामोहिमूर्तिः भुवनमोहिनी इत्यर्थः मगाइलेखा व चणकालं व्याप्य अलङ्करिष्यति मीभयिष्यति इत्यईन जाने इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४० ॥ मम समागमः पागमनं वाराङ्गमाखिजानाय वैश्यानसगार्थम्। किच परत ·'पू२ हास्यावे राजा। मेलकं न हि जलौकसाम् अङ्गे जलौकानां गतिः तदलमिहाव- स्थानन (इति निष्क्रान्तः) । (ष) अधुनापि कथं नायातः साधुहिंसको दण्ड- पालकः? (स) (ततः प्रविश्य साधुहिंसक: किञ्चित् मुदमभिनीय) असिहत्त- मोषएहिं ज्वेब सप्रलं णपरं ब्याउलं हग्गे परमाणन्दिदो गणिपासंदंसणत्यं आगदो ह्मि। (ह) राजा । (सभयं चिन्तामभिनीय) मन्विन् ! चौरेभ्यो महती भौतिः किमिदानीम् करणीयम् । (क्ष) मन्त्री । देव ! सैन्यं सुसज्जीक्कत्य प्रथमतो मम रक्षणं विधेयं ततो देव्यास्ततः प्रासादस्य च । (क) ! पसिहस्तमीषकैरेव सकलं नगरं व्याकुलीभूतं, परमानन्दित: गणिकासन्दर्श- मार्षम् पागतोऽस्मि (ह)। ? अवैव कुटिन्याः चत्वरे, धूतानां शठानां मेलकं चक्र', वर्तते इति शेषः । जलौक सां रक्तपायिकौटविशेषाणाम् अङ्ग शरीरे न हि जलौकानां गतिः सङ्गः, तत् तस्मात् सपूर्तसङ्गशीभितसभायाम् अवस्थानेन अलं ? स्थितेः प्रयोजनं नास्ति इत्यर्थः (घ)। अधुनापि इदानीमपि कथं कस्मात् म पायातः न पागत: साधुहिसकः साधूनां सत्पुरुषाणां हिंसकः इति चन्वर्थनामा दण्डपालः कश्चित् दुष्टशास्ता दण्ड- दाता पति यावत् (स)। पसिहस्तमोषक खड्गधारिचौरैः, व्याकुलौभूतम् उत्पीडितम्। परमानन्दितः परमातादितः गणिकादर्शनार्थ वाराङ्गनामवलीकथितुम्, पागतोऽसि बहमवागत: इस्थर्थः (१)। मन्विन् ! हे अमात्य ! कुमतिवर्मन् ! चौरेभ्यः तस्करेभ्यः महती भीति: महत् भयम् उपस्थिता इति शेषः इदानीम् पधुमा किं करणीयं ? किं विधयम ? (ब)। देव! महाराज! सैन्यं सुसजीकृत्य सेनानिवेशं कृत्वा प्रथमतः प्राक् मम, ·प्रथमोऽस ५३ राजा। (सकष्टम्। रात्रौ तारकनायकक्षणसखान्धर्व पिधानं विना नित्यं जर्जरभित्तिपातभयतो देव्या समं जागरः । यस्मिन् भेकरवागतोरगभयात् पाणी सदैवौषधं प्रासादः खलु तादृशः प्रथमतः संरचतां चौरतः ॥४१ हन्त ! न जाने देव्याः कोशी गतिर्भविष्यति ? (स) बन्धु। अज्ज मन्तिभर ! किरिसी सा देई जं चिन्तपल् देनो विसौददि । (ग) पार्थ ! मन्धियर ! कीरशी सा देवी यां चिन्तयन् देवः विषीदति (म)। सतः पश्चात् देव्याः महिषाः ततः सदनन्तरं प्रासादस्य सीधस्य च रक्षणं चौरतः रचा इति यावत् विधेयं कर्तव्यम् ( क)। रात्रौ इति। यस्मिन् प्रासाद पिधानम् पाच्छादन विमा उपाच्छादनाभावा- दित्यर्थः। रावौ रजन्यां वारकनाय केक्षण सुखानि तार कनायकस्यं उडुपते: ईक्षण- सुखानि दर्शनजनितसुखानि भवन्ति ग्रहाभ्यन्तरस्थितस्यापि चन्द्रदर्शनजनित- मुखानि भवन्ति इत्यर्थः । तथा, जजरभित्तिपातभयत: जर्जरभित्ते: जीर्णदेहला पातः पतनं तस्मात् भवं तस्मात् जीर्म देहलोपतनभयात् इत्यर्थः । नित्य प्रतिदिन देया समं महिष्या सह जागरः जागरणं भवति । तथा भेकरवागतीरग- भयात् मण्ड कध्वनिभिः भागता समायाता: ये उरगाः सर्पाः तेभ्यो यत् भयं तस्मात् भेकरवातसर्पभयादित्यर्थ. पाणौ हस्ते सदैव सर्वदेव पौष, विषहारक भैषज्यम् पासे इति शेषः। तादृशः पूर्वीतप्रकारः प्रासादः प्रथमतः प्राक् चौरतः त करात् सरत्यताम् खलु, पश्चात् अन्येषां रक्षणं विधेयमिति भावः । शार्दूल. विक्रीडितं इत्तम् । ४१ ॥ हन्त इति खेदमूचकमव्ययम्। देव्याः महिष्याः कीदृशी गमि: पवस्था भवि- व्यति भवेत्, न जाने इत्यई म पवैमि ( ख)। देवः महाराजः, विषौदति विषखी भवति (ग)।

·५४
हास्या
मन्त्री। तहणवर्णने अनन्त इव कः सहसमुखः ।। (घ)
बन्धु।
प्रज्जतधाबि सुणोमि । (6)
मन्त्री। भवतु त्वदुपरोधार्यते संक्षेपण।
दशेन्दुतुल्यवदनाचनपुत्रगौरी
मार्जारचारनयना घटपौनमध्या।
प्रोत्तुङ्गपीनकुच चुम्बितनाभिदेशा
त्रैलोक्यमोहवसतिः खलु कामिनी सा ॥ ४२ ॥
पार्थ ! तथापि पीमि ()।
सदगुणवर्णने तस्त्रा: गुणवर्णनायाम् पनन्त इव शेष इव, सहसमुखः सहस-
बदनः कः ? मनुष्यमध्ये कोऽपि नास्ति ? सायवदनश्चेत् वन समर्थों भवेदिति
भावः (घ)।
तथापि तथा चेत् शृणोमि किश्चित् श्रीतुमभिलषामि इति भावः (ङ)।
दर्शन्दुतुल्लवदना दर्थ: अमावस्या तस्मिन् इन्दुः चन्द्रः तेन तुल' समं वदनम्
पाननं यस्याः सा यथा प्रमावस्यायां सर्वथैव चन्द्रस्य दर्शनाभावः, तहत् पस्याः
धामनस्य रात्री कृष्णवर्णाचनत्वात् दर्शनाभावः इति भावः । तथा पञ्जनपूर्ण-
गौरी कन्जलराशिवत् गौरी गौरवर्णा गौरीति परिहासोक्तिः कणवर्णा इत्यर्थः ।
पुन: कौंटशी मार्जारचारमयमा मार्जारस्येव विड़ालस्येव चारणी सुन्दर नेवे
पखाः सा विडालादीत्यर्थः। घटस्खे व पौन: स्थूलः मध्यः कटिदेशी यस्या: सा
प्रतिस्थूलमध्यदेशा तथा प्रोत्तुङ्गापीनकुचाभ्यां अत्युच्चस्थू लस्तनाभ्यां
चुम्बित: स्पृष्टः नाभिदेशी उदरस्य निमभागः यस्याः सा माभिदेशपर्यन्सदी-
दुखमानातिपीवरकुचा इत्यर्थः खलु
बेलीक्यमीहवसतिः पैलीकरण
भुवनस्य मोहवसतिः मोहाश्रयः भुवममोहिनी इत्यर्थः वसन्ततिलक
इत्यर्थः,
अतएव
पतम्॥४२॥

·प्रथमोऽः। बन्धु । भहो महीबालो बिप्रहाणा अम्गगणो अबित्र तुम कर चूडामणी । (च) मन्त्री। देव ! चौरभौतिमहती, पतितः संग्रामसमयः, तत् कथं नाइयते रणजम्बूकः सेनापतिः ? (छ) ( प्रविश्य रणजम्बूकः परिक्रम्य सगर्व ) देवी सुणोअदु प्रमाणं बौरत्तणम् । (ज) राजा। (प्रकाश) कथय । रणः। देष! भन्न मए रत्तपुप्परसं पिमन्ती प्रव- लोइदा । (झ) राजा। ततः ? रणः । तदो सत्तरं अने तणुत्तं पिबेसिन खत्तियचउट्टएण समं अस्तं धारिश्र थुलचम्मरज्जुएहिं आकटिदा । (ज) भद्रो महीपालः विदग्धानाम् अग्रगण्यः । पपिच त्व' कविचूड़ामणिः (च)। देव ! पद्य रक्तपुष्परसं पिबन्ती अवलोकिता (झ)। तत: सत्वरम् अङ्ग सनुवं निवेश्य चत्रियचतुष्टयेन समम् पस्त्र' त्वा स्थूल- चर्मरन्बुभिः पाकृष्टा (अ)। भद्रः साधुः महीपाल: भूपति: विदग्धानां रसिकानाम् अग्रमण्यः पग्रणी:, स्वमपि च कविचूड़ामणिः पण्डितशिरीरबः (च)। देव ! महाराज ! महती चौरभौतिः पतीव चौरभयं, सतरा संग्रामसमयः युद्धकालः पतितः समायातः तत् तस्मात् कथ रणजम्ब कः रणे जम्ब क: एगाल इव पलायनतत्परः इति अन्वर्थनामा सेनापति: न पाहूयते ? न पाकार्यते ? (छ)। देव ! श्रूयताम् पार्क वीरत्वम् (ज)। देव ! हे महाराज ! मया रक्तपुष्परसं रक्तवर्णपुष्पस्य रमं मधु पिबन्ती पाखा- दयनी मधुपानं कुर्वती इत्यर्थः अवलोकिता दृष्टा, भमरीति शेषः (झ)। सतः तदनन्तरं सत्वरं शीघ्रम् पा शरीरे तनुवं वर्म निवेश्य सबा देह ·हास्था राजा। सहर्ष ततः । रणः । तदो तोक्खखग्गपहारण चम्मकोसत्तणं सौदा। (2) राजा। तत्र कः सन्देहो नागायुतवलोऽसि । (3) मन्त्री। भोः सेनापते । पतितः संग्रामसमय:, तव साहसः कौशः ? (3) रणः । (प्रस्फर्ट संस्कृतमाश्रित्य)। सद्यो दत्तमलतकं पदयुगे दृष्ट्वाङ्गमाया रती, रसवान्तिवथाद्भयन नितरां ग्लानेन्द्रियो मेदिनीम् । पश्यन् दर्शनिशातमिस्रनिकरच्छवामिवाशां तथा, मूर्छयं भुवि का कथा समरतो रक्तास्यसतहिषाम् ? ॥४३॥ तबः तीक्ष्ण खड्गप्रहारण चर्मकीषत्व' नीता (ट)। धर्माहतं त्वा इत्यर्थः । क्षत्रियचतुष्टयेन चतुर्भिः योद्धृभिरित्यर्थः समं सह अस्त्र धृत्वा धनुर्वाणादिक ग्टहीत्वा स्थल चर्मर भि: पीवरचर्मनिर्मित भिः पाकष्टा खसमीपमानौना सा इति शेष: (ञ)। निशितखड्गाघातन चर्मकोषत्व' नौता शिरश्छेदनात् चर्मकोषत्व नौता प्रापिमा शरीरम् चर्मनिर्मितकोषवत् पकारि इत्यर्थ: (ट)। तब, तब वौरत्वे कः सन्देहः ? कोऽपि सन्द ही नास्ति, यतः, मागायुसबखो- ऽसि दशसहसगजानां पौर्यमिव ते वीर्यम् इति भावः (ठ)। भी सेनापते ! हे रण जम्ब क ! इति यावत् संग्रामसमयः युद्धकाल: पलितः समावातः, तब साहस: युद्धक्रियायाम् उत्साहः कीदृशः ? कीहक् प्रास्ते इति शेषः (ड)। युद्धक्रियावां साहसत्व वर्णयति सद्य इति । रतौ मुरतसमये पहनायाः रमखा: पदयुगे चरणयुगले दत्तम् अर्पितम् पलतकं लाक्षाराम दृशा प्रव- सीक्व रक्तवाग्मिवशात् शोपितममवशात् भयेन भीत्या नितरां निरतिशयं यथा तथा म्लानेन्द्रियः विशख: सन् दर्शनिशया प्रमारजन्या: तमिनिकरें पन्धकारसमूह: गादान्धकाररित्यर्थः बाम पाहतामिव मेक्निौं धरी तथा ·प्रथमोऽङ्कः। मगा। (उच्चैहसति)। रणः। (सक्रोध) प्रा: पामरि गणिए ! म उअहससि ता कुण मए सम समल। (ढ) (इति रोषं नाटयति ।) (प्रविश्य प्रतौहार: संस्कृतमाश्रित्य) देव ! महायात्रिको नाम सांवत्सरिको हारि वर्तते । ण) राजा। प्रवेशय । प्रती। (तथा करोति)। (प्रविश्य महायात्रिक: पञ्जिका प्रसार्य दक्षिणाभिमुखः पठति)। भवे भवतु भास्करः सुरगुरुस्तथा रन्धगः खरांशुतनयोऽष्टमः सपदि मेदिनीनन्दनः । पाः पामरि ! गणिके ! माम् उपहससि तत् कुरु मया समं समरम् (ढ।। तहदधकारावतां पाशां दिशञ्च पश्यन् अवलोकयन् सद्यः तत्क्षणात् भुवि धरायां म्यं चैतन्यशून्योऽभवं रक्तास्यसक्तदिषां रक्तास्यसक्ताः रक्तवर्णवदनविशिष्टाः ये दिषः शत्रवः तेषां समरतः संग्राम का कथा ? किमुत वक्तव्यम् ? समरे रना- वर्णमुखयुक्तान् शत्रून् दृष्ट्वा मम किं भवेत् तन्द्र जाने इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ४३॥ पाः इति कोपसूचकमव्ययम्। पामरि ! पापिष्ठे ! गणिके ! रे वारविला- सिनि ! माम् उपहससि विडम्बयसि, तत् तस्मात् मया समं सह, समरं युद्ध कुरु, त्वया सह अहं युद्ध करोमौति भाव: (ढ)। प्रतीहार: हारपालः। महायाविकः महायावायां मरणं वदति यः सः इति अन्वर्थनामा, सांवत्सरिकः संवत्सरस्य फलं वदति यः सः देवनः इत्यर्थः हारि हारदेश, वर्तते तिष्ठति (ण)। भवे इति । सव इति जहनीयम् तव भवे जन्मनि जन्मराशी इति यावत् भास्करः पादित्यः भवतु तिष्ठतु। तव जन्मराशिस्थितः सन् स्थाननाशं करोतु इति भावः । जन्मराशिस्थितस्यादित्यस्य फलं ज्योतिःशास्त्रषु उ यथा-"स्थानं जन्मनि भाशये.

·५८ हास्यावे दिनेशरहसंगतः स खलु सैहिकेयो बली फलं किमपरैः पुनः शशिकवीन्दुजातैहै: ?॥ ४४ ॥ मन्त्री। श्रुतः शुभाशीर्वादः सम्प्रति संग्रामार्थी देवः तत् क्रियतां महायात्रायाः क्षणः । (त) महा। पूर्णिमासंयुक्त शनैश्चरवार श्रवणानक्षत्रे वृश्चिक- लग्ने प्रातः समये देवस्य महायात्रा भविष्यति (थ)। द्दिनकरः” इत्यादि। सुरगुरुः इहस्पति: तहत् जन्मराशौ तिष्ठतु, जन्मराशिस्थितः सन् भयं विदधातु इति भावः, तथाचीत “भयं जन्मधार्यों अमयति" इत्यादि । तथा खरांशुतमयः खरांशीः सूर्यस्य तनयः पुत्रः, शनैयरः, रन्ध,गः तव अम्म- राश्यपेक्षया अष्टमग्रगतो भवतु, अष्टमरगतः सन् शरीरपोड़ा करीत इति भावः, तथाचीत “शरीरपीड़ा निधने" इत्यादि। तथा मेदिनीनन्दनः कुजः सपदि तत्क्षणात् अटम:, सब अन्मराश्यपेक्षया पष्टमग्रगती भवतु निधनरम्हगत: सन् तवीपरि शम्ब हष्टि' विदधातु इति भावः । तथाचीत' “जनयति मरणस्थ: शस्त्रधारी धरानः" इत्यादि। स प्रसिद्धः बलौ बलवान, पूर्णदृष्टिरिति यावत् सैंडिकेय: राहुः दिनेशर इसंगतः तब जन्मराश्यपेक्षया हादश- राहगम: अन्त्य ग्रहगतः इति यावत् भवतु, अन्तरगतः सन् अर्थचयादौनि जनयतु इति भावः । तथाचीक्तं “जन्मान्तपश्चनवरधचतुर्दिसप्तराशी स्थिती यदि भवेदसुरः कदापि। अर्थक्षयं रिपुभयं बहुकार्यहानि रीगप्रवासमरणानिभयं करोति” । एवं चेत् पपरैः पन्यैः शशिकवीन्दुनातेः चन्द्रपक्रबुधय है: अन्यत् पुन: किं फलं भवेत् पूर्वी नादित्यादि ग्रहपञ्चकाना फलस्थापचया एतेषां चन्द्रगकबुधग्रहाणां फलम् पकिञ्चित्करम् पत: एतेधा फलामेचापि नास्तीति भावः । पृथ्वीहत्तम् ॥४४॥ शुभाशीर्वादः मङ्गलाशीर्वादः, सम्प्रति इदानीं संग्रामााँ समरणार्थी देव: महाराजः तत् तस्मात् क्रियताम् अवधार्यतां महायात्रायाः पुनरागमनस्य क्षण: समयः महाराजः कदा गमिष्यति तख समयः निकप्यताम् इति भावः (त)। पूर्णिमास युक्तशनैश्चरवासरे पापयोगादियुक्तदिवसे तथाचीत' "शनी पूर्णा च पापदा" (च)। .

·प्रथमोऽङ्कः। ५८ ता एत्थ मरणं जादि (द)। महा। प्रजानामापदं नीत्वा यातु नाम (ध)। विश्वः । (पूर्वा पश्चिमां दिशचावलोक्य) । भानुविम्बमिद मस्तगामि च प्रोद्यतं कुमुदबन्धुमण्डलम् । दृश्यते रतिपतेः प्रवासिनां क्रोधरलामिव लोचनदयम् ॥४५॥ ( नायिकामवलोक्य सकामम्) वा कलहामुर ! प्रहत्त: सध्यासमयः तदस्याः कर्ण स्वैरं भण यथा मया साई निभृत- मस्माकं सध्या निर्वहति ( न)। तदव मरमं जायते (द)। अव दिवसे गमनात् मरणं मृत्य; जायते भवति (द)। प्रजानां लोकानाम् पापदं नौवा संग्राह्य यातु गचतु, पस्या अवस्थानेन काना कैवलमापत् भविष्यति इति भावः (ध)। सन्ध्यां वर्णयति भानुविम्बमिति । इदं प्रत्यक्ष दृश्यमानं भानुविम्ब सूर्यमण्डलम् स्तगामि अस्ताचलचूड़ावलम्बि च. एवं कुमदबन्धु मण्डलं चन्द्रविम्ब प्रोद्यतम् दितम्, उदयाससमये उभयोरपि रक्तवर्णत्व जायते, पत उत्प्रेक्षते प्रवासिनां यिकासमीपगमनविमुखानां पायानां सम्बन्ध रतिपते: मदनस्य क्रीधसंरक तोधिन कोपेन संरक्त रक्तवणं लोचनदयं नयनयमिव दृश्यते अवलोक्यते सन्ध्या उपस्थिता राविरागमिष्यति इदानीमपि भव स्थित्वा किं क्रियते रहे गम्यताम् ति पभिप्रेत्य रतिपतिः सूर्यचन्द्रमण्डलरूपेण क्रोधसंरक्तलोचनहयेनेव पान्यान् प्रति पवखोकयतीति भावः । रथोड़तात्तम् ॥ ४५ ॥ वत्स ! कलहार ! सध्यासमयः सम्योपासनाकालः प्रहत्त: उपस्थित: तत् मात् अस्याः नायिकायाः कणे अवणसमीपे खरं मन्दं यथा स्यात्तथा भण कथय था येन प्रकारेण मया साई सह निभृतं यथा तथा प्रमाकं सध्या सध्योपासना नवहति निघद्यते, “त्वया सह निर्जने सध्योपासना कर्तुममाकमभिलाषः वने" इति तां कथय इति भावः (न)।

·हास्यार्णवे ? कलः। (आकर्ष्यात्मगतम्)। संस्कृतमाश्रित्य दुष्टोऽयम् उपाध्यायः तरुणी रन्तुकामः (प)। अपिच । किं मे सह रुसेवन: प्रतिदिन ? किं व्योमधामार्चनैः किं स्यादध्ययनेन वा ? सुरपुरप्रात्याथवा किं फलम् ? । एतस्याः कुचकुम्भनिर्भरपरीरम्भप्रभावोजव- खेदाम्भोभिरनगवति रधुना निर्वापितो नो यदि ॥ ४६ ॥ भवतु तत् अलं विलम्बेन, कथमेषा निर्भरमालिय न चुम्बाते (फ)। (उपत्य प्रकारां) मिप्रकले हे ! किम्पि जस्पिदुमिच्छेमि (ब)। मृगाङ्कनखे ! किमपि जल्पितुमिन्छामि (ब)। दुष्टः मन्दामा अयम् एषः, उपाध्यायः अध्यापकः, तरुणौं युवति रन्तु कामः नभितुमिति इत्यर्थः (प)। अपि च प्रामाभिलाषं वितणीति कि म इति । प्रतिदिन प्रत्यहं मे मम सदगुरु- सेवनैः सदाचार्यपरिचाभिः किं फलं ? किमपि फलं नास्तीति भावः । वा अथवा व्योमधामाचन: व्योम्नि नभसि धाम तेजः पाश्रयो वा यस्य तस्य सूर्यस्य पचनः अाराधनैः सूर्योपासनाभिरित्यर्थः किं फलं स्थात् ? भवेत् किमपि न भवेदिव्यर्थः । अध्ययनेन वेदाभ्यासन वा किं फलम् ? अथवा सुरपुरप्राप्तधा सुरपुरस्य वर्गस्य प्राप्तया लाभेन किं फलं भवेत् ? यदि अधुना एतस्याः मृगालखायाः कुचकुम्मयी: उत्तुङ्गस्तनकलसयो: निर्भरपरौरम्भप्रभावेण गाढ़ालिङ्गनबर्लन उजवैः उत्पन्नैः खेदाम्भोभिः धर्मजलैः अनङ्गवतिः मदनानलः नी निर्वापितः निर्वाणतां न गच्छेत्। एतस्यां रममाणस्य इन्द्राण्युपभोगादिरूपस्वर्गफलमपि अकिञ्चित्करमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४६ ॥ विलम्बन चिरेण अलं विलम्बस्य प्रयोजनं नास्ति इत्यर्थः कथं न, केन वा न, एषा मगाइलेखा निर्भर गाद यथा स्यालथा पालिच परिष्यन्य न चुम्बाते पीठा- धराभ्यां न पाखाद्यते (फ। किमपि किञ्चित् जल्पितु कथयितुम् इच्छामि अभिलषामि (ब)।

·प्रथमोऽ। मृगा। जद जुत्तं ता कधं ण भणासि (भ)। कलः । (संस्कृतमाश्रित्य ) तारुण्यं दिवसानि पञ्च दश वा पौनस्तनोत्तम्भने नो जातं पुनरित्यहो ! विधुमुखि ! प्राणास्तु न स्थायिनः । ज्ञात्वैवं समुपेक्ष्यतेऽभ्युपगतो यहामथ्या युवा न स्थैर्य कुचयोईदि स्थिरतरं जागर्ति शल्य हि तत् ॥४७॥ मृगा। [किञ्चित् स्मयति।] कलः । मिश्रङ्कलेहे! किम्पि रहस्म जप्प मि। सुणादु भोदी (म)। यदि युक्तं तत् कथन भणसि (भ)। मगाङलेखे ! किमपि रहस्य नल्पामि एणोतु भवती (म)। यदि युक्तम् उचितं चेत् कथं केन वा न भणसि कथयसि (भ)। मस्पन वितणोति तारुण्यमिति । विधमुखि ! चन्द्रानने ! तारुण्यं यौवनं पञ्च, दश दिवसानि दिनानि व्याप्य स्थास्यति इति शेषः । इति एवं चेत् अहो ! इति खेदसूचकमव्ययम्। पीनस्तनोतम्भनं पौनस्तनयी: पीवरकुचयो. उत्तम्भनम् उन्नति: नी जातम् यौवने प्रतौते पौवरकुचयोः पतनात् परं कदा कस्याः अपि पुनरुतिः न अभवत् प्रतः तवापि यह जन्मनि पुनरुनतिर्न भविष्यति इति भावः। तु पुनः प्राणाः न स्थायिनः स्थितिशीलाः, प्राणनिर्यानन्तु अवश्य भवेत् । एवं जीवनयौवनादौनाम् अस्थिरत्व ज्ञात्वा पवेत्य, अभ्युपगतः रिरंसया उपस्थितः युवा युधका यत् यस्मात् वामदृष्ट्या वामनयनया रमण्या, उपेक्ष्यते परि- व्यज्यते तत् तस्मात् युवकपरित्यागजनितपापात्, इत्यर्थः तस्याः वामनयनायाः कुचयोः पौनतनयोः स्थैय्यं स्थिरत्व' हदि मनसि स्थिरतरं निश्चलं शल्यमिव न नागर्षि न प्रकाशते अपि तु जागर्थेव, उपेक्षितयुवकायाः कामिन्या: यावत् कुचयी: स्थिरत्व वर्तते तावदेव शल्यमिव सर्वेषां मनसि केश ददाति इति भावः । शार्दूलविक्रीड़ित इत्तम् ॥ ४७ ॥ किमपि विञ्चित, रहस्य गोप्य', जल्पामि भवामि (म)। .

·६२ हास्यावे (इति अतिमूले मिलित्वा निर्भरमालिञ्च उच्चैथुचुम्ब संस्कृतमाश्रित्य) (य)। खादितं सुदशनच्छदसौधु नामविधुरबुद्धिभिरस्याः । यहिधन्तुदमुखादवशिष्टः पौयते प्रमुदितैर्हरिणाङ्गः ॥ १८ ॥ विखः। (सक्रोध) भरे पामर वटो! मत्काशितां नायिका- मालिङ्गसि चुम्बसि च अतः प्रायश्चित्ती त्वम् (र)। कलः । अहं ण तुमं, जदो सिस्मालिङ्गिदां णाऱ्या मकाहिदा जप्मेसि (ल)। पहं न त्व, यतः शिष्यालिनिता नायिका, मत्काचिता जल्पसि (ल)। श्रुतिमूले कर्णमूले मिलित्वा संमत्य, निर्भर गाढ़म् पालिय परिम्वन्य उ सशब्द चुचुम्ब, संस्कृतम् पाश्रिव्य, गौर्वाणवाण्या पाह च इत्यर्थः (य)। खादितमिति। अस्याः मगाशलेखायाः सदशनपदसीधु सन्दरौष्ठाधरामृत विधुरबुद्धिभिः, "श्रव एतादृशममतं मास्ति वयं किं कुर्मः, बहुप्रार्थनयापि न पापस्मामः" इति चिन्तया दुःखितान्तःकरण: सद्भिरित्यर्थः । पमरैः देवैः न खादित त उपभुक्नम्। यत् यस्मात् एतादृशसुन्दरौष्ठाधरामृतस्य पलाभात् इत्यर्थः । "भमाकम् एष एव सुष्टुः", इति निश्चित्य प्रमुदितः सनिरिति यावत् विसद मुखात् विधुन्तुदी राहुः तस्य मुखात् वदनात् भवशिष्टः भष्टः उच्छिष्टः इति यावत् हरिणाम: सुधांश: पीयते पाखाद्यते कदाचित् अस्याः पधरसुधालाभश्चेत तर्षि अमराणां राइष्टेि अमृतमये शशिनि एतादृशी प्रौतिः न स्थात् इति भावः । खागताहत्तम् ॥४८॥ परे पति नौचसम्बोधनम् । पामर। पापिष्ठ। वटी! ब्राह्मण ! मत् काजिता मत्प्रार्थितां नायिका मगाइलेखाम् पालिकासि परिष्वमसे चुम्बसि मधरसुधारसं पिबसि, पतः उपाध्यायोपभीग्यायो यथेष्टाचरणात् इत्यर्थः त्व भायचित्ती प्रायश्चित्ताई (र)। अहं न, स्व प्रायश्चित्चाई इति शेषः । शियालिजितो छात्रपरिष्वना यावीप- अनामित्यर्थ; नायिका, मत्काहिता मदभिलषिता शुल्पसि भवसि (ल)!

·प्रथमोऽr: ६३ विषः। यस्थास्य योगाद् गजो हस्तीत्युचते तदभिधान- महं तव छेद्य भवति येन गुरुवाग्छिता नायिका सृष्टा (व)। कलः । अङ्गणाजहणरज्जणणामहे अङ्गं तुह बिच्छन्न भोदि जैस सिस्मपरिचुम्बिदा सिस्मपरिचुम्बिदा नाइको स्वबान्छिदा जयसि (श)। विश्वः । अधरो यस्याच्छादनं तस्वोत्याटन युक्तं येन प्रस्या अधरः पौड़ितः (ष)। अङ्गमाजघनरञ्जननामधेयम् प्रा तब विशेद्य भवति येन शिष्यपरिषुम्बिता नायिका खवाञ्छितां जल्पसि (भ)। यस्व पङ्गख अवयवस्य हस्तस्य इति यावत् योगात् सम्पर्कात् गजः हस्ती इति उच्चते हस्सोऽस्य पस्तौति व्युत्पत्त्या नाना इस्तौ इति निगद्यते इत्यर्थः । तव तदभि- धानं तवामकम् भाम् अवयव हस्त इति यावत् छद्य कर्तनीयं भवति येन पङ्गेन इसम इति यावत् गुरुवाञ्जिता गुरुकाविता नायिका रमणी सृष्टा, बया पाखि- जनाय इन पाकष्टा इत्यर्थः (ब) । अनानाजधनरचननामधेयम् भजनानां कामिनीना जघनं नितम्ब रनयति तव निवतार्पवेन शीमयति येन, सत् नामधेयं नाम यस तत् पा रमीनितम्ब- देशे निरन्तरशीमि बदनमित्यर्थः तत् विशेष विकर्तनीयं यत् बदन रमशीनितम्ब- देशे पर्पयित्वा सर्वदेव तिष्ठसि तत् वदनं विकनीयमिति भावः। येन अङ्गन पानाजधनरचननामषेयेन बदमेन इति यावत्, शिष्यपरिचुम्बितां शरेण पाखा- दितां नाविको खवाञ्छितो खकाहिसा जलसि भवसि (श)। अधरः पोष्ठ: बस पाच्छादनम् पावरवं तस्य उत्पाटनं पातन दन्नीपाटनम् त यावत् युक्तम् उचितं, येन दोन प्रत्यर्थः पखाः नायिकायाः अधरः पीड़ितः दंशितः (१)।

·कलः । लिगि ध्येरणेति धातुणी रच पञ्चएस जे रूप सिजक भीदि तुह तस उप्याटणं नीम्म जेण सिबम्बिदा पारा पेच्छसि (स)। (इति अन्योन्यं कलह कुर्वाणी न्हत्यतः सर्वे इसन्ति)। [नेपथ्ये वैतालिकः ।] शुभसध्यासमयोऽस्तु दिवसस्य (१)। गाढ़ प्रौढ़ाङ्गनाभिः सुरतरतमनः सम्पदोकारिताधम मुग्धाभिस्वस्तनेत्र रतिसमरभयं चिन्तयन्तीभिरेवम् । पान्यानामङ्गनाभिः ससलिलनयनं शून्यचित्ताभिरुचैः कष्ट दृष्टोऽस्तशैलं भृशमसजदयं मण्डलवण्डरश्म: ॥४८॥ लिगि प्रेरणे इति धावी रच् प्रत्ययेन यदूपं सिद्ध भवति तव तख उत्पाटन योग्यं येम शिष्यचुम्बितां नायिका पेक्ष्यसि (स)। लिगि धातीः पच् प्रत्ययेन यदूपं सिद्धं, भवति “लिङ्गम्" इति भवति, तब तस्य लिङ्गस उत्पाटनम् उन्मूलन योग्यम् चितं येन लिङ्ग न करणेन शिष्यचुम्बित शिष्याखादितां नायिका रमणों पक्ष्यसि पेषण करिष्यति इत्यर्थः। यतः शिष्या. खादितां रमषौं लिङ्गप्रेरसेन उत्पीड़यिष्यसि, पत: तब लिवेदन विधेयमिति भावः (स)। वैशालिकः स्तुतिपाठकः । एभसध्यासमयः गभसध्याकालः, अस्तु भवतु (1)। तं वर्षयति मादेति। गाढ़ यथा स्यात् तथा प्रौढाइनाभिः पतिशय सुरतगर्वितप्रवीयरमणीभिः, सरते सकार रत: यो मनःसन्मदः मनसी गर्व तेन उत्सारिते इतस्ततः विधि चिची नयने यथिन् तत् यया स्थानथा कदा सूर्योऽसमष्षति पारिप नायक मष्यामि इति गर्वेद इतक्षातः विचिन्तनयन यथा तथा इति भावः । एवं तथा रजिसमरमय रतिसमर सरतसंग्रामे भयं, नायक पराभवमष्यामि इति भयं चिन्तयतीभिः ध्यायनोमिः मुग्धाभिः नवनाधिकाभिः बखनेव' पबिननयनं यथा तथा, तथा शून्यचिनाभिः कानरान्तःकरणाभिः सान- विरहेण शून्यमयं जगत् अवलोकयनीमिरित्यर्थः । पान्यानां प्रवासिना पानाभिः ·प्रथमोऽ। अपिच । गतवति दिननाथे पश्चिममाधारान्तम् शिशिरकरमयूखेनिर्भर दह्यमाना । परिहतमिलितालि: पान्थकान्तेव दीना सपदि कमलिनीयं हास्यहोना बभूव ॥ ५० ॥ अपिच। द्वितीयो वन्दी। के तत् मार्तण्डविम्ब ? सरसि सरसिजश्रेणिहास्य क यातं कैते याता रथाङ्गाः ? सपदि गतड़ियः क प्रविष्टा मरालाः। सध्यारागारुणाङ्गः कुपित इव पतिः प्रोद्यतोऽयं हिमांशः मन्ये हर्षादिवेयं हसति कुमुदिनी जाग्रतो वालिनादैः ॥५१॥ विरहिणीभिरित्यर्थः। ससलिलनयनं कान्तः कदा भागमिष्यति इति चिन्तया सजलमयनं यथा स्यात्तथा उच्चैःकष्टम् अतिकेश' यथा तथा दृष्टः अवलोकितः सन् अय चण्डरश्मेः सूर्यस्य मण्डलः विम्बम् अस्त शैखम् पस्ताचलं भृशम् असजत् समगच्छत लोकानां नयनपथमत्यजत् इत्यर्थः । स्रग्धरात्तम् ॥ ४६ ॥ गतेति। दिननाथे दिनमणौ पश्चिममाधरान्त पश्चिमाचलम् अस्ताचलमिति यावत् गतवति याते सति दिनमणी अस्ताचलचूड़ावलम्बिनि सति इत्यर्थः, इयं प्रत्यक्षपरिदृश्यमाना नलिनी पद्मिनी, दीना दु:खिता पान्थकान्ता पान्थरमणी इव 'शिशिरकरमयूखैः चन्द्रकिरणैः निर्भरं निरतिशयं यथा तथा दह्यमाना मलिना, अन्यत्र कान्तविरहेण क्लिश्यमाना, परिहतमिलितालिः परिहताः परित्यक्ताः मिलितालयः संसामराः यया सा, अन्यत्र परिहताः परित्यक्ता: मिलितानां सहचरीणाम् पालयः श्रेणयः यया सा सहचरीगणमपि परित्यज्य निर्जने कान्तं चिन्तयन्ती इति भावः । सपदि सहसा हास्यहीना प्रकाशरहिता पन्यत्र हर्षशून्या बभूव संहत्ता सायंकाले यथा पान्थरमखाः दशा सनाता तथा पमिन्या अपि इति शेषः । मालिनीवृत्तम् ॥ ५० ॥ पुनः सार्यकाल वर्णयति कति। एतत् अधुना दृश्यमानं !माण्डविम्बम् पादित्यमण्डल क कुन १ गतम् इति शेषः । तथा सरसि सरोवरे सरसिजश्रेणीना ·हास्वार्णव प्रपिच । खर्धामामृतपानचारचषक ? किं कामदेवाङ्गना- क्रीड़ाकन्दुक एष ? किं सुरनदौहिण्डोरपिण्ड: किम ?। किं छत्रं स्मरभूपतेः ? किमु यशःपुञ्ज पुरस्तादिदं ? चेतःसंशयकारकं समुदितं शीतद्युमण्डलम् ॥ ५२ ॥ मन्त्री। प्रवृत्त: सध्याकालः तत् कथं नित्यक्रियायै न गम्यते (१)। कमलराजीनां हास्य विकाशः क ? कुत्र यात गतम्। तथा एते, ये सम्प्रति मूत्रन्ति, रथाला. चक्रवाकाः पक्षिविशेषाः क कुव ? याताः गताः, गतद्रियः परिहतलग्नाः अधुना त्यक्तलज्जाः सन्तः ये क्रीड़न्ति ते इत्यर्थः, मरालाः ईसा: क? कुब प्रविष्टाः अन्तहिताः, सध्यारागण सध्याकालजनितरक्तवर्णन भरणागः रकमूर्तिः, पन्यव सभ्यारागेण सध्यासमये सदाचाररहितायाः कान्तायाः शासननिमित्त कीपेन इत्यर्थः अरुणाङ्गः रक्तवर्णशरीरः, कुपितः ऋद्धः पति- रिव नायक व, पयं हिमांशः शौतरश्मिः प्रोद्यत: उदितः भन्यव समा. यातः, तथा पूयं कुमुदिनी, अलिनादः अमरध्वनिभिः जायती मतनिद्रा सती हर्षात् इषं मुदं प्राप्य, "ल्यप्लोपे पञ्चमी” इसति इव, इति च पहं मन्ये तर्क- यामि। मगधराहत्तम् ॥ ११ ॥ खरिति। पुरस्तात् पये समुदितं प्रोवतम् इदं शीतयुते: शौतरश्मे: मण्डल विम्ब चेतसः सन्देहजनकं भवति इति शेषः। कस्तावत् सन्द हः तं विव- पीति। इदं किं खर्धामानां वर्गवासिमाम् अमृतपानाय सुधाखादनाय चारुचषक सन्दरपानपाव? किंवा कामदेवाहनायाः रत्याः क्रौड़ाकन्दुकः क्रीडार्थ लीष्ट्रालति- क्रीड़नद्रव्यविशेषः, एषः ?, किम किं भी मरनद्याः गङ्गायाः हिण्डोरपिण्डः फेण- राशिः एषः, किंवा स्वरभूपतेः पनगाराजस्य इदं छ? किम किं भी दं यशःपुन्छ ? यशोराशि: ? । शार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥ ५२ ।। प्रवृत्तः उपखितः, तत् तस्मात् कथं केन हेतुना नित्यक्रियायै सायंकालीचित. नित्यनियार्थम् (च)।

·प्रथमोऽः। राजा। किं तेन चौरचक्रभयात् चिन्ताकुलोऽमि, भवतु तथापि यास्यामि क्षणं विरम दृश्यता मनयोगुरुशिष्थयो- विरोधः (क)। विश्वः । [दण्डहस्तः सामर्षे धावति] (ख)। कलः। [उच्चैः शौकत्य सर्वाङ्ग पुलकयति (ग)। (ततोऽन्योन्यं नायिकाञ्चलं गृहीत्वा मम इयम् इति उच्चार्य कलहायमानौ नृत्यतः (घ)। बन्धु। (पुरः परिक्रम्य) अज्ज भवं ! चिदृदु अज्ज कलहो, समोअबटिणी रअणी बढदि पत्तुसहोमात्य मणान्धमिस्सो प्रागमिस्मदि सो क्खु जं आदिसदि तं कादब्ब (ङ)। पार्य ! भगवन् ! तिष्ठतु अद्य कलहः । समीपवर्तिनी रजनी वर्तते, प्रत्यूष- होमाथै मदनान्धमिश्रः पागमिष्यति स खलु यदादिशति तत् कर्तव्यम् (ङ) ! किं तेन ? नित्यकर्मणा किं भवेत् ? चौरचक्रभयात् तस्करमण्डलभयान चिन्ताकुलीऽस्मि उत्कण्ठितोऽस्मि, क्षणं विरम तिष्ठ दृश्यताम् पवलीक्य ताम् अनयोः गुरुशिष्ययोः छात्राध्यापकयोः विरीधः विवादः (क)। दण्डहस्तः सयष्टिकः सामर्ष सक्रोधं धावति प्रहषु वेगेन गच्छति इत्यर्थः (ख)। उच्चैः शीत्कृत्य दीर्घ रूपेण शीत्कारं कृत्वा सर्वाङ्ग सर्वशरीरं प्रहारनिवा- रणाय खस्स विलासिभावं प्रकटय्य दीर्घशीत्कारण रोमाञ्चयवि इति भावः (ग)। ततः एवमुभयोरभिनयामन्तरम, पन्योन्य' परस्परं नायिकाञ्चखं नायिकायाः मगाइलेखायाः पञ्चल वस्त्रप्रान्त' ग्रहीत्वा धृत्वा मम प्रयम् नायिका इति उचार्य कथयित्वा कलहायमानौ कलई कुर्वन्तौ, नृत्यतः नत्य' कुरुतः (घ)। पार्य ! भगवन् प्रभी! पद्य कलहः विवादः तिष्ठतु पालो समीपवर्तिनी सम्म खोना रजनी राषिः वर्तते भवति प्रत्यूषहीमार्थं प्रात:मार्थ, वःप्रात: कोम ·हाखावे उभौ। तथा प्रस्तु (च)। इति निष्कान्ताः सर्वे। इति हास्यावे प्रहसने सभानिर्णयो नाम प्रथमोऽङ्कः। द्वितीयोऽङ्कः। विश्वः। ततः प्रातः प्रविशति विखभण्डः शिष्यश्च । (प्राचीमवलोक्य) अहो दिगङ्गनाशिरःसिन्दूर- शोभेव दिनकरकिरणावली दृश्यते (क)। (परिक्रम्य पुरो वापीमवलोक्य च) (ख)। अन्यत्र वञ्चितनिशं परिलोहिताङ्ग- मन्याङ्गनागतमिवागतमुष्णरश्मिम् । कर्तुमित्यर्थ: मदनान्धमिश्न: मदनेन कामेन बन्धः, इति अन्वर्थनामा कश्चित् अध्यापक: भागमिष्यति पायास्यति, स खलु यत् धादिशति पाज्ञापयति तत् कर्तव्यम् विधे- यम् भवतिरिति शेषः ( )। तथा प्रस्तु, तदेव भवतु (च)। -- अहो ! इति विस्मयसूचकमव्ययम् । दिगङ्गनायाः दिक्पनायिकायाः शिरसि ललाटे सिन्द रशीमा इव दिनकरकिरणावली भास्करकिरपणो दृश्यते पवलीक्यते (क)। पुरः पये वापी दीर्घिकाम् अवलोक्य दृष्टा (ख)। प्रातःकाल वर्षयति पयति। इयं पधिनी नलिनी, कपिता व खडिसनायिका एव इत्यर्थः, पन्यत्र लोकालोकपर्वतान्तराल वशिवनिशं यातितरानि', नायिकापचे

·द्वितीयोऽः।
प्रातनिरीक्ष्य कुपितेव हि पमिनीयम्
उत्पुबहसकसुखोहितलोचनाऽभूत् ॥ १ ॥
अपिच।
नारीणां मृगनाभिकुञ्जमरसप्रक्षालनश्यामलान्
सम्भोगत्रमशोकरान् परिहरनाकम्पयन् कुन्सलान् ।
पुष्पामोदमनोरमान् विगलितामभोजगन्धं वहन्
प्रातस्त्वः पवनो वहत्ययमतिखान्तप्रमोदप्रदः ॥२॥
पन्यत्र अन्य नायिकासमीपे क्रीड़या यापितराविम् इत्यथैः परिलीहिताङ्गम् उदय-
काले सम्यक्शोणितपर्णमूत्ति, नायिकापचे राबिजागरगोन सम्यक्रतवर्णनयना-
चनम् पागतम् उदितम् पन्यत्र समीपमागतम् पन्याङ्गमागतम् अन्यनायिकासक्त
नायकमिव इन्यर्थः उत्तरश्मि खराब प्रातःनिरीक्ष्य दृष्ट्वा, उत्फुल्लानि विकसितानि
हलकामि वापौस्थितरक्तकहारपुपाणि एव भयमानि यस्याः पन्यत्र
उत्फुल्ले विकसिते इनके रक्षकलारपुष्ये दूव मयने यस्याः सा अभूत्
अभवत्। यथा खडिसनायिका बन्यसङ्गतं पति प्रातरागतं दृष्टा कीपन
भारतवर्णनयना भवति तहत् पधिनी प्रातरुदितं भास्करम् अवलोका कोपेन
दव समीपवर्तिविकसितकहारपुष्परूपनयना अभवत् रति भावः। वसन्ततिलक
उत्तम् ॥१॥
मारीणामिति। पतिपतिमयं यथा स्यात्तथा खातप्रमीदप्रदः स्वान्तस्य मनस:
प्रमीदप्रदः प्रीतिदायकः पयं प्रातल्यः प्रातःकालीनः पवनः मलयजः, नारोगा
रमणीनां भगनाभिकएमरसानां प्रचाबनेन धौतक्रियया श्यामलान् कृष्णलीहित-
वर्णान् सम्भोगबमनौकरान् सरतमजनितवारिविन्दून् परिहन् हन् पुनः
पुपामीदिन पुषबन्धन मनोरमा मनीरान् विगलितान् स्खलितकवरीबन्धान
कुनचात् मूहनान् पाकन्पयन् व्याधुनन, तथा पधीनस्थ नायिकाकोडापनस्थ
पति यावत् गबम् पामीदं बहन् परन् वहति मैत्यमाद्यसौगन्धमुषविशिष्टो
वायुः इतस्ततः सञ्चरवि रत्यर्थः। शार्दूलविक्रीडिवं वृत्तम् ॥ २ ॥

·७.
हास्यार्णवे
(उभौ परिक्रम्य बन्धुरायाः प्राङ्गणमुपसत्य प्रविष्टौ
युगपत्)। क सा बन्धुरा नायिका च (ग)।
(ततः प्रविशति वन्धुरा नायिका च ।)
(विश्वः। मृगाइलेखामवलोक्य ।)
पस्याः शरच्छशधरप्रतिमाननायाः
किञ्चित्कटाक्षमिलिता यदि नैव दृष्टिः।
तत् केन लक्ष्यत इदं किल कर्णलग्न-
मिन्दीवरं मृदुलमन्चनपवरम्यम् ॥ ३ ॥
पपिच ।
निद्रया परिघूर्णनशीला बसवदूई तारका लोलाः ।
पस्या नयननिपाताः दुःसहनीया हरस्यापि ॥ ४ ॥
युगपत् एकदैव गुरुशिष्यौ जचतुरिति शेषः, किं तत्, क कुव सा बन्धुरा
कहिमी नायिका मगास्लखाच (ग)।
पस्याः इति । शरच्छशधरप्रतिम शरचन्द्रसदृशम् पाननं यस्याः तादृश्याः अस्याः
मगाइलेखाया: दृष्टिः, मयनं किञ्चित् कटाचमिलिता ईषदपाजावलीकनसहिता
ईषत् वक्रभावादिचातुर्यसहिता इति यावत् यदि नैव मी भवेत् इत्यर्थः तत्
नई इदं कर्णलग्न कर्णावतंसभूतं पदुलं कीमखम् अन्ननपवरम्यम् पन्चनपः
मौलवर्णदलेः रम्य सुन्दर नीलवर्णदखत्वेन प्रतिमनोहरम् इत्यर्थः, इन्दीवर नौल-
पन्न “इन्दीवरच नौलेऽस्मिन्" इत्यमरः कैम लक्ष्यते दृश्यते केनापि न इत्यर्थः
इन्दीवरापचया प्रस्था: नयनयीरपाडावलीकमादिभिरतीव सौन्दर्यमिति भावः ।
वसन्ततिखक हत्तम् ॥३॥
निद्रयेति । अस्याः मगारलेखायाः निद्रया निद्रावशेन बलवत्, अतिशय
यथा तथा परिघूर्णनशीलाः बंबम्बमाषा: जईतारकाः नयनयीभागे स्थिता
तारकाः येषु ते, लीला: चखाः नयननिपाता: कटाचपातः परसापि धैर्य युति-
भवति पन्चेषान्तु का कथा रति भावः । चा• ॥४॥

·द्वितीयोऽः। कलः । बन्धुरे ! दाणिम्पि णाादी मन्त्रणान्धमिस्सो (घ)। निपथ्य।) वेश्याङ्गरागरसलोहितयन्त्रसूत्रः शक्राशनाशनविलोहिततारनेत्रः आभालपूर्णतिलको तधर्मवच्छ: संसर्पति स्वयमयं मदनान्धमित्रः॥५॥ (ततः प्रविशति शिष्येण कुलालनामधेयेन अनुगम्यमानी मनदान्धमिश्रः)। (समन्तादवलोक्य) अहो! भ्रमभ्रमरावलोवलयितरसाल वकुल: कोकिलकलध्वनिजनितविषादविरहिणौजनपौवर- निखासानिलः कुसुमकालो वर्त्तते (ङ)। बन्धु रे ! इदानीमपि मायातो मदनान्धमिश्रः (घ)। इदानीमपि अधुनापि नायात: न पागतः (घ)। मदनान्धमिश्रस्य प्रवेशं सूचयति वेश्येति । वेश्यानां वारनारीणाम् पङ्गराग- रसेन अलतकादिरागण लोहित रक्तवर्णं यज्ञसूत्र यस्य सः, शक्राशनस्य भङ्गाचूर्णस्य प्रशनेन पानेन विलोहिते रक्तवर्णे तारनेचे सतारकनयने यस्य सः पाभालम् पाललाटं यथा तथा पूर्णम् पविछिन्न तिलकं यस्य सः हृतं परित्यक्त धर्मकच्छ धर्मोपार्जननिमित्त शी येन, सः अयं मदनान्धमित्रः खयं संसर्पति गच्छति । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ५॥ पही इति विस्मयसूचकमव्ययम् । भमन्या इतस्तती धावत्या भमरावल्या मधुकरप्रेण्या वलयिता: वेष्टिताः रसाला: चूताः वकुखाश्च यस्मिन् सः, तथा कोकिलानां पिकानां कलध्वनिभिः मधुरकूजनैः जनितः उत्पन्न: यो विषादः खेदः बेन विरहिणीजमानां पान्थरमणीनां पौवरनिःश्वासः दीर्घनिःश्वासः इव पनिलः वायुर्यस्मिन् सः कुसमकालः पुष्पसमयः वसन्तः इतिः यावत् वर्तते (ङ)।

·हास्या अपिच। कावेरीनौरखेलधुवतिहतिभवच्छोकरासङ्गशोतः श्रीखण्डामोदवाही प्रमुदितमदनप्राणविश्रामधामा। किञ्चिद्याधूतचूतद्रुममुकुलकुलः पुष्पवत्या लताया भीतः स्पर्शादिवायं प्रसरति पवनो दक्षिणो मन्दमन्दम् ॥६॥ (आत्मगत) कथं मया अस्मिन् मधी गणिकां विना जीव- नीयम् (च)। (प्रकाश) वत्स कुलाल ! पश्य मध्यानः संवृत्तः । मार्तण्डचण्डतापैः प्रतपति वसुधा पत्रिण: कुञ्जसंस्था: प्रोत्फुल्लाम्भोजराजीतलशरणगता निश्चला राजहंसाः । पान्थाः शान्ताश्च कान्ताचिरविरहशिखिज्वालया प्लष्टचित्ता: स्थानुच्छायासु लोनाः क्षितिलिखनपराः सन्ततं निश्वसन्ति ॥७ कावेरीति। कावेरौनीर कावेरौनदीतीये खेवन्तीनां क्रीड़न्तीनां युवतीनां हत्या आघातेन भवन्त: उत्प्रद्यमानाः ये शौकराः वारिविन्दवः तेषाम् भासङ्गम सम्पर्कग शोत: शीतलः, तथा श्रीखण्डस्य चन्दनस्य प्रामीदं वहति यः सः इति पिन् प्रत्ययः । चन्दनगन्धवाही इत्यर्थः प्रमुदितमदनस्य प्रत्याहादितकामस्य प्राणानां विश्वामधामा विश्वामाश्रयः, किञ्चित् व्याधूतः ईषत् कम्पित: चूतद्रुमाणां रसालवृक्षाणां मुकुलकुलः मनरौसमूहः येन सः श्रयं दक्षिणः पवनः मलय- मारुतः इबि यावत् पुष्यवत्याः कुसुमितायाः लतायाः स्पर्शात् संसर्गात् भीत इव भयकासर इव पुष्पवत्याः इति विशेषणेन रनखला इति व्यज्यते तस्याः संसर्गात् भौतित्वमुपपन्नम् इति ध्वनिः । मन्दं मन्दं स्तोकं तीके प्रसरति इतखतः ससरति वहति इत्यर्थः । स्वग्धरावृत्तम् ॥ ६ ॥ अस्मिन् मधी अस्मिन् वसन्तसमये गसिकां वारविलासिनीं विना मया कथ जीवनीयम् जोविना भवितव्यम् (च)। मातण्ड् इति । मार्तण्डः सूर्यः चण्डतापः प्रचण्डकिरण: वसुधां पृथ्वों प्रतपति सन्तापशिष्टां करीति, तथा पविण: पक्षिणः कुनसंस्थाः लतामडपाभ्य- तरगताः भवन्ति इति शेषः राजहंसाः प्रोत्फुल्लाम्भोजराजीनां विकसित ·वितीयोऽ २२ वत्स ! कस्याश्रमे भोजनसिधिः अस्तु (छ) । कुला। अन्न ! अस्थि दाब एस्यज्ज ब णभरे बन्धुरा गाम कुट्टिणी सा क्षु प्रदिधोणं परिचज करदि ति सुणोपदि ता अज तत्त ज्जेव भोषणसिज्मि (ज)। मदनः । कुलोना सा ? (झ)। कुला। एत्य को ससेहो चण्डालोबि अस्म घरे पाणी ण पौअदि (अ)। पाय ! अस्ति तावत् अवैव नगरे बन्धुरा नाम कुट्टिनी सा खलु अतिथीनां परिचयां करीति इति श्रूयते तदद्य तब व भोजनसिद्धिः (ज)। अत्र कः सन्द हः चण्डालोऽपि अस्याः रहे पानीयं न पिवति (अ)। . सरीजणीनां तलमेव निम्न स्थानमेव शरणम् आश्रयं गताः प्राप्ताः, खरकर- किरणमयेन विकसितपद्मश्रेणीतलरूपाश्रयस्थिताः सन्तः निश्चलाः निश्चेष्टाः भवन्ति इति शेषः । तथा थान्ता: लान्ता: पान्थाः पथिकाच, कान्ताचिर- विरहशिखिज्वालया कान्तायाः प्रियायाः चिरविरहशिखिमः चिरविच्छेदानलस्य या ज्वाला शिखा तया प्लट चित्ता: दग्धमानसाः सन्तः स्थाणुच्छायासु शाखादि- विहीनवक्षछायासु लीनाः संसक्ता उपविष्टाः इति यावत्, तथा क्षितिलिखनपराः क्षिती भूमौ लिखने रेखाविन्यासे परा: पासनाः चिन्तया भूमिलिखनतत्परा: सन्तः, भूमिलिखनन्तु चिन्तालक्षणम् इति प्रसिद्धम्। सततं नियतं नि:श्वसन्ति सुदीर्घमुच्छ सन्ति । स्रग्धराहत्तम् ॥ ७ ॥ वत्स ! कस्य पाश्रमे ग्रह भीजमसिद्धिः भोजनक्रियासिद्धिः अस्तु भवेदित्यर्थः । अस्तु इति इच्छाप्रकाशने (छ) । पर्व व पस्मिन्नेव नगरे, अति वर्तते, सा कुटिनी, पतिथीनाम् अभ्यागतानां, परिचर्या सत्कार, तत्र कुहिनीर है, भोजमसिद्धिः भोजनक्रियासिडिः भविष्यति' प्रति शिषः (ज)। सा कुहिनी, कुलीमा ? सत्कुलसम्मवा (झ)। पच पस्या: सहशजावले कः सन्द हः कोऽपि सन्दही नास्ति यतः अस्याः कुहिन्याः रहे निलये पानीयं जलं चण्डालोऽपि न पिबति (अ)। .

·हास्यावे
मदः। (सोत्साहं ।) वन्स ! तदुपसर्पावः ।
(इत्यु भौ परिक्रम्य बन्धुरायाः प्राङ्गणमुपसृत्य उपविष्टौ।) (2)
बन्धुरा। अज्ज ! एदं भद्दासणं उबिसदु मिस्सो (ठ)।
मदः । (नाव्येन उपविश्य सर्वानवलोक्य च आत्मगतम्)।
महो! आश्चर्य पुरतो नायिकारत्नम् (ड)।
सायं चन्द्रकलायुतोदयमिरिस्पड़ों दधानो स्तनौ
शैलोत्तुङ्गतरी नखाङ्करुचिरौ शोणाम्बराभ्यन्तरे ।
अस्याः कं न विलोकनोल्कमकरोत् तीक्ष्णः कटाक्ष: क्षणं
भृङ्गाकष्टगरिकेतकदलधान्तिं वहन्त्रप्ययम् ॥ ८ ॥
पार्य ! इदै भद्रासनम्, उपविशतु मिश्रः (ठ) ।
वत्स ! तत् तस्मात् उपसर्पावः पावामिति शेषः । बन्धुरायाः कुहिन्याः
प्राङ्गणं चत्वरम् (ट)।
इदं भद्रासनम् उत्तमासनम् उपविशतु, अच पास्तां मिश्रः मदान्धमिधः, इति
यावत् (ठ)।
पुरतः पये पाश्चर्यम् बहुतं नायिकारव' विराजते इति शेषः (ड)।
तदवर्णयति सायमिति। अस्याः नायिकायाः शोणाम्बराभ्यन्तरे रक्तवस्त्रमध्ये
भैलोत्तुगतरौ, शैलवत् उत्तुगतरौ उन्नततरौ तथा नखाइरुचिरौ नखान नख-
चिकेन चिरी मनीचौ सनौ पयोधरौ, सुतरां सायं चन्द्रकलायुतस्य, सायं-
कालोदितचन्द्रविम्बयुक्तस्य, उदयगिरैः उदयाचलस्य वही गौरवं दधानी विभती,
अन्नत्या, रक्तवर्णनखचिन च सायंकालोदितचन्द्रकलायुक्तीदयाचखस्य गौरव
विमती तिष्ठत इति शेषः । तथा पयं तौणः परतरः कटाचीऽपि धू भनियुक्तावली
कनमपि क्षणं पणकालं व्याप्य भङ्गालष्ट भ्रमरविचितं यत् मरिष्ठकलवादव
दीपकतकपुष्पपत्र, तस्य भान्तिं धम' वहन् दधानः ननयन् इत्यर्थः । के जन
विटोकनीक विखोकनाय दर्शनाय उत्कन् उत्कण्ठितं न अकरीत, स्वानपि
चलपितान् पकरीदित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥ ८॥

·द्वितीयोऽः। अपिच। उत्तुस्तनशैलदुस्तरमुरो निनातिनाभिस्थती भीमं देहवनं स्कुरबुजलतं लोमालिजालाकुलम् । व्याधः पञ्चशरः किरत्यतितरां स्तौक्षणान् कटाक्षाशगान् सम्मे ब्रूहि मनःकुरङ्ग ! शरणं कं माम्प्रतं यास्यसि ॥८॥ (पुनः सविमर्ष) कथमेती कितवो वञ्चनौयो। भवतु तावदात्मनो वैष्णवत्वं प्रकटीकृत्य वञ्चयामि (ढ)। (प्रकाशम)। जिथे । निशं हरिरिति स्मर लोचन त्वं व्याप्त विलोकय जगदरिणा समस्तम्। ! पुनरपि तद्रूपं वर्षयति उत्सुङ्गेति । अस्याः देहवनं शरीरवनं शरीरं काननमिव विभाति इत्यर्थः। यतः उरः वक्षःस्थलम् उत्तुगतनशैलदुस्तरम् अत्यु चकुछ- पर्वताभ्यां दुस्तरं दुर्गम तथा नाभिस्थली नाभिदेशः प्रतिनिम्ना पतिगम्भौरा, तथा पुरखो विकाशमाने भुजलते बाहुलते यमिन् तत् तथीतं बाहुलताभ्यां विरानित. मित्यर्थः, लोमभिरव लीमावलिभिरेव अलिजालेः धमरसमूह: पाकुलं व्याप्तम्, पत: भौमं भयजनक, पुनरिति जहनीयम्। पञ्चशरः पञ्चवापः कामः इति यावत्, व्याधः किरातरूपी सन् तीक्ष्णान् शाषितान् कटाचारागान् नयनवाचान् पतितरां अतिशयं यथा तथा किरति विचिपति, साम्प्रतम् दूदानी है मन:- कुरा! हे चित्तहरिण ! कं शरणं रक्षितारं "शरणं गहरक्षिवीः” इत्यमरः । यास्यसि प्रासासि तत् रचाप्राप्तिस्वानं मे मयं ब्रूहि भण, मया तु इदानों मन्तव्यस्थानं न दृश्यते इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥९॥ कथं केन प्रकरिव एतौ विश्वमण्डकलाहाकुरौ कितवौ धूर्ती वचनीयौ ? प्रतार्यो ? भवतु तावत् पाता तावत्, पात्मनः खस्य वैणयब विपरावसत्व' प्रकौलव्य प्रदी वश्चयामि प्रतारयामि (ट)। खख वणवत्व दर्शयति जि इति हे नि ! है रसने ! त्वम् पनि नियत' रिरिति पर नियतहरिनामोचारण कुर प्रत्यर्थः। लीचन! नयन! ल ?

·हास्यार्णव
पाकर्णय अवण ! कौर्तिकथा मुरार-
नारायण शरणमाश्रय चित्त ! नूनम् ॥ १० ॥
(पुनरात्मगतम्) पाः जातं हरिस्मरणेन महापातक किं
करिष्यामि प्रायश्चित्तमात्मनः (ण) ।
विश्वः । (आकर्णात्मगत) धूर्तीऽयं मित्रः कैतवं प्रकट-
यति। भवतु अहमपि किञ्चित् प्रकटयामि (त)। (प्रकाशं )
त्रैलोक्यमौलिमुकुटाञ्चितनीलरत्न'
पद्मालयावदनतामरसहिरेफम् ।
दैत्याङ्गनानयनतोयनिपातधूम
कृष्ण सदैव मनसा परिचिन्तयामि ॥ ११ ॥
हरिणा विना व्याप्तं मिलितं विष्णुमयम् इत्यर्थः समस्त निखिलं जगत् विश्व
विलोकय पश्य । अवण ! हे कर्ण ! व मुरारीः कृष्णस्य कौतिकथा यशःकीर्तनम्
पाकर्णय पण, हे चित्त ! हे मनः ! त्वं नूनं निश्चितम् शरणम् पाश्रयम् रक्षितारम्
इत्यर्थः नारायणं हरिम् पाश्रय अवलम्बख। वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ १० ॥
पाः इति कीपसूचकमव्ययम् । हरिस्मरणन ईश्वरचिन्तया महापातकं जातम्
पभवत् पात्मनः खस्स किं प्रायश्चित्तं, करिष्यामि पाचरिष्यामि कौशप्रायश्चित्तेन
एवंविधपातकस्य क्षयो भवेत् तन्न जाने इति भावः (ग)।
धूर्तः शठः प्रय मित्रः मदमान्धमित्रः, कैतवं धूर्तता प्रकटयति दर्शयति भवतु
बातां तावत् पहमपि किञ्चित् धूर्तत्व प्रकटयामि दर्शयामि (स )।
बैलोक्यमिति । चलोक्यमौलिमुकुटस्य भुवनशिरोभूषणस्य नित्यधानः वैकु-
सहख इति यावत् पश्चितं पूजित महामूख्यमित्यर्थः । नीलरवं मौलकान्तमणिखरूपं,
तथा पचालयायाः लषयाः वदवतामरसस्य मुखाम्बुजस्य हिरफ धमरखरूपं, तथा
दैत्यानानानां देत्यपबौनां नयनतीयमिपातस्य नेत्रजलपतनस्य धर्म धूमखकप
दनिवपनीमा नयमजलपसनस्य कारणं दैत्यनाशकमित्यर्थः । कलहरि मनसा
तसा सदैव परिचिन्तयामि सर्वदेव मरामि। बसन्ततिलकं उत्तम् ॥ ११ ॥

·द्वितीयोऽ। मदः । (सरोष) वत्स ! कुलाल ! पठ वैष्णवधर्मम् । कुखा। मज्ज ! जं पाणवेदि (ब)। (इति संस्कृतमाश्रित्य पठति । पायुः क्षोणमिदं पर कलियुगे देवाचतः पामरैः लोकैरप्युपवासकष्टविधिना व्यर्थं वपुः क्षीयते । ज्ञात्वैवं सुधियो विहाय विविधलेशवत निष्फल नाना भोगविलासिनौरसयुतं धर्म भजन्ते द्रुप्तम् ॥ ११॥ विश्वः । (सक्रोध) वत्म कलहाङ्कर ! पठ वैष्णवधर्मम्। कलः । (संस्कृतमाश्रित्य पठति)। कृत्वा लोकभयात् नृणां जडधियां कष्टोपवासं निशा- काले प्राणविनाशसंशयकरौं' सोदापि मर्मव्यथाम् । प्रातश्चेद्यदि जीवितं स्थितमिह प्राप्तिस्तथाप्यन्धसः साक्षाज्जोवनसंशयः प्रथमतो मुक्तिः परोक्षा कसा ॥ १३ ॥ चार्य ! बदाज्ञापयति (थ)। पाय ! भगवन् ! यत् भाज्ञापयति आदिशति तथा करीमि इत्यर्थः (घ)। वैष्णवधर्म पठनि श्रायुरिति । दैवात् कर्मफलवशात् कलियुमै अस्मिन् कलिकाले इदं पायुः जीवित्र कालः परं क्षीणम् अतिक्षौलं खल्पम् इति यावत् बतोऽपि अल्पजीवनादपि पामरी पापिष्ठ: लोकः, उपवासकष्टविधिना मनाहारजनितोश- विधानेन व्यर्थ निरर्थकं यथा स्थाचथा वपुः शरीरं दीयते अपचीयते शरीरनाशः क्रियते इत्यर्थः एवं ज्ञात्वा वृथा देहक्षयम् प्रवेत्य सुधियः पण्डिताः, निष्फलं निष्पयो ननं विविध शक्तं नानादुःखप्रदं नियम विहाय परित्यज्य नानाभीगविलासिन्याः नानाभीमविहारिण्याः वाराङ्गनायाः इति यावत् रसेन युतं धर्म द्रुतं शीघ्र यथा तथा पविलम्ब न इत्यर्थः भनन्ते सेवन्ते। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ १२ ॥ कलहागुरीऽपि वैष्णवधर्म पठति, कृत्ये ति। जड़धियां मन्दबुद्धीनां मूर्खाणाम् इति यावत् नृणां मानवाना, लोकभयात् लीकनिन्दाभयं प्राप्य कष्टीपवासं काटन कष उपवास भोजनचतुष्टयनिहातिं कृत्वा अनुष्ठाय, निशाकाले रजन्यां प्रार- ·हास्यार्णव अपिच । ल शोपवासविधिना सुक्कतं वदन्ति ये तन्मुखं सपदि पूरय भस्मपुञ्जः । एक: प्रसीदति यदा जगदीशशम्भु : मुक्तिस्तदा पिशितमौनसुराङ्गनाभिः ॥ १४ ॥ मदः। (आकत्मिगत) धूर्तोऽयम् उपाध्यायो वायतुम अशक्यो जीर्णमार्जारं काजिकया प्रतारयितुं न शक्यते । भवतु विनयेन वञ्चयामि । (प्रकाश) भगवन् ! अय महमभि- वादये (द)। विनाशसंशयकरौं मरणविधायिनौं मर्मव्यथाम् अन्तःकरणपीड़ा सीढापि संसह्यापि प्रातश्चेत् प्रातःकालेऽपि जीवितम् श्रायुः यदि स्थितं यदि स्यात् तथापि तर्हि इह संसार पन्धसः अनस्य प्राप्तिः लाभ: स्यात् प्रथमत: प्रादी एव साक्षाज्जीवनसंशयः प्रत्यक्षमरणव्यापारः, सम्भवति इति शेषः । सा परीक्षा अप्रत्यक्षा मुक्तिः क ? कुत्र यदि उपवासादिना मरणं स्यात् तर्हि अप्रत्यक्षा मुक्तिः कुत्र सम्भवेदिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ पुनः पठति के शेति । के शीपवासविधिना दुःखप्रदीपवासानुष्ठानेन सुकतं पुण्य भवेत् इति ये पण्डिताः वदन्ति कथयन्ति सपदि तत्क्षणमेव सन्मुखं तेषां पण्डितानां मुख भस्मपुत्रैः भस्मराशिभिः पूरय परिपूर्णता प्रापय । यदा यस्मिन् समये एकः अदितीयः जगदीशशम्भुः जगत्प्रभुः शिवः, पिशितमीनसुराङ्गनाभिः मांसमस्य- मद्यरमणीभिः प्रसीदति सन्तुष्य त् तदा तस्मिन्नेव समये मुक्ति: मोक्ष: स्यात् इत्यर्थः । 'वसन्तविलकं वृत्तम् ॥ १४ ॥ अयम् उपाध्यायः एषः अध्यापक: धूतः कितवः वञ्चयितुमशक्यः अप्रतार्थः, अप्रतार्यत्वम् अर्थान्तरण द्रढ़यति जीर्णेति । जीर्णमार्जार सविड़ालं काञिकया भारनालेन पर्युषितानजलेन इति यावत् प्रतारयितु वञ्चयितुं न शक्य ते, भवतु बस्तु तावत् विनयेन विनीतभावेन वच्चयामि प्रतारयामि, यमहम् एषोऽहम पभिवादय प्रणमामि (द)। ।

·हितीयोऽङ्गः ।
विश्वः । (उच्चैः) आयुष्मान् भव सौम्य किञ्च अयुतमेतत्
भवादृशां यहाराङ्गनाग्रतो मयि प्रथममभिवादनम् (ध) ।
मदः । अहो वेश्याभ्रमेण भवत्सु प्रणामः कृतः (न)।
विश्वः । (विहस्य) सत्यमेव मदनान्धोऽसौ यतः पुंसि अपि
वेश्यानमः (प)।
मदः। (उपमृत्य) वाराणने । त्वामहं प्रणमामि ।
बन्धु । पुत्ति ! उहि पासिसं कुण (फ)।
मृगा। (उस्थाय) गोरी दे सुप्यसमा होदु (ब)।
(इति लज्जा नाटयति।)
मदः । अहो ! आश्चर्यमस्याः ।
पादाभ्यामतिविपुलो नितम्ब एषः
प्रोदोढुं कथमपि शक्यते मृगाच्याः ।
पुति ! उत्थाय आशिषं कुरु (फ)।
गौरी ते सुप्रसन्ना भवतु (ब)।
पायुमान् भव दीर्घायुभव, किञ्च पुनः कथयामि इत्यर्थः भवादृशां भवहिधानाम्
प्रयुक्तमेतत् अनुचितमिदं यत् वाराङ्गनायत: वैश्यासमीपे मयि प्रथमम् अभिवादन
प्रणामः कृतः वेश्यायां विद्यमानायां कथं मयि प्रथमः प्रणामः लत: शिक्षितानाम्
एतत् न उचितमिति भावः (ध)।
अहो विस्मयसूचकमव्ययम्। वेश्याश्रमेण वारनारोधात्या भवत्स प्रणामः
अभिवादनं ततः (म)।
सत्यमेव यथार्थमेव पसौ मदनान्धः, एषः मदमेम पन्धः यतः पुंसि पपि पुरुषऽपि
वेश्याश्रमः वाराङ्गनाधान्तिः (प)।
पाशिर्ष पाशीर्वादम् (फ)।
गौरी गौरवर्णा रमणी अथवा अष्टवर्षीया अक्षतयोनिरिति भावः । कन्यापि तव
सप्तये, सप्रसन्ना सन्तुष्टा भवतु (ब)।
पादाभ्यामिति। अस्याः मगाक्ष्याः हरिणमबनायाः मगाजलेखाथा इति यावत्

·हास्यार्णव एकाकी बहति कथं नु मध्यभागः प्रोत्तुङ्गस्तनकरिकुम्भयुग्मभारम् ॥ १५ ॥ बन्धु । अज्ज ! विप्पभर! बिज्जबेमि पन्न प्रमाणं गेहे कन्दप्पहोमो बदि तं पिब्बाहयदु मिस्सो (म)। मदः । (सहर्षमात्मगतमङ्गनामवलोक्य)। वेदी सज्नधनञ्च बत्परिसर कुण्डं वराङ्ग फलं नैवेद्याय कुचदयं मृगट्टशः कामानल: प्रोज्वलः । होताऽहं खलु शुक्रहष्यनिवहः शेफस्रुवं वर्तते नित्यं पञ्चशराध्वरं त्यजति कः सद्यः सुखं यत् फलम् ॥१६॥ पाये ! विप्रकर! विज्ञापयामि पद्य बस्माकं रहे कन्दर्पहोमी वर्तते तं निश्यितु मिश्रः । (भ)। एषः पतिविपुल: अतिपोवर: नितम्बः कयाः पश्चाहागः पादाभ्यां पादयुगलेन कथ- भपि कक्रेण प्रोडोद धारयितु शक्यते, एतादृशः स्थूलनितम्बः पादयेन कच्छ । धार्यते इत्यर्थः। तथा मध्यभागः कटिदशः एकाकी पसहायः सन् कथं केन प्रकार्रफ नु प्रोत्तुङ्गस्तनकरिकुम्भयुग्मभारम् अत्युच्चकुचयरूपकरिगण्डहयभारं वहनि विभर्ति ? अही पाश्चर्यमिति गद्य न पन्वयः । प्रहर्षणी वृत्तम् ॥ १५ ॥ कन्दर्पहीमः कन्दर्पस्य कामस्य टप्तिजनक: होमः तं होमं निर्वाहयतु निया. दयतु (भ)। हीमद्रव्यजातानि मनसा कल्पयति वेदौति । मृगहश: मृगाक्ष्याः सम्बधमं सुन्दर नितम्बः, बेदौ यज्ञभूमिः तत्परिसरे तन्मध्यभागे, वराङ्ग' वियते विलासिनिः प्रार्यते यत् तत् वरं प्रार्थनीयम् अङ्ग यौनिरिति यावत्, कुण्डम् पाहुतिस्थान, तथा नैवेद्याय नैवेद्यार्थं फलं कुचयं कुचयुगलं, कामानल: मदनानल: प्रोजल:, देदीप्यमानी वह्निः । तथा पहम् होता ऋत्विक, एकहव्यनिवहः शक्रागि रतासि एव व्यनिवहः, इवनष्ट्रव्यजातम् पायनिचयः इत्यर्थः । उपरथः खिङ्गमेव मुहुः सुवी वर्चते। एतेषु द्रव्येषु सत्सखपि को मनः पचशराबर ·द्वितीयोऽसः। (प्रका) बन्धुरे ! त्वमतिजीर्णा अकार्यकुशला च तबियो- जय स्वपुत्रौं यत्रसामग्रीकरणाय (म)। बन्धु। पुत्ति ! तुमं बिप्पअरशासणं कुण (य)। (मृगा। यह प्रविशति। उपसृत्य कलहारः।) पडमं प्रमाणं गुरुसिरमाणं सायं विचारोअदु अनमिस्मो (र)। मदः । वम ! क्षणं विरम यावत् क्रतुक्रिया निवर्त्तते (ल)। (इति गृहं प्रविश्य निर्भर सुरतं निर्वाह्य सहर्षम्)। आश्लेषपीडितकुचं श्रमपर्मितास्य दष्टाधरं ललितशोत्तमौलिताक्षम् । चाटूक्तिचारुललितच चलत्कटाक्ष वेश्यारतं जनिशतार्जितपुण्यलभ्यम् ॥ १७ ॥ पुत्रि ! त्वविप्रवरशासनं कुरु (य)। ? कन्दर्पयज्ञ त्यजति ? परिहरति ? यत् फलं यस्य फलं सद्यःसुख भवति इति शेषः । शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ १६ ॥ अतिजीर्णा अतिबद्धा च एवम् प्रकार्यकुशला कुकर्म तत्परा तत् नियोजय पादिश खपुषौं स्वतनयां यज्ञसामग्रीकरणाय यज्ञद्रव्याहरणाय इत्यर्थः (म) । विप्रवरस्य शासनम् षाज्ञां कुरु प्रतिपालय (य)। प्रथमं गुरुशिष्याणां न्यायं विचारयतु भार्थमिश्रः (र)। क्षण क्षणकालं विरम सिष्ठ तावत्, यावत् यज्ञक्रिया यशकायं निवर्तते निष्प- द्यते, यज्ञकायस्थ पासमाप्तेः स्थिरी भव इति भाव: (ल) । वजनिर्वाहं वर्णयति पानेषेति। पाश्लेषेण पालिङ्गनेन पौड़ितौ मर्दितौ कुची समौ यस्मिन् तत्, तथा श्रमण परित्रमेण धर्मितं खेदयुक्तम् पास्यम् पाननं यस्मिन् तत्, तथा दष्टौ चुम्बिती धरौ यस्मिन् तत् तथा लखितशीकोन मनोहरेण शीत् इत्याकारध्वनिमा मौलिते मुद्रिते पक्षिणी नयने यस्मिन् तत् चाटून्या "व' प्राणेभ्योऽपि गरीयसी" इत्यादि विलासवाक्येन चावी मनोने ·हास्यार्णवे (परिक्रम्य वहिः गच्छति । नायिका च परिकामति)। विश्वः । (नायिकामवलोक्य पात्मगतम् ।) यवेवं गलिताञ्जनं सुललितं निर्मुक्तरागोऽधरो धम्मिनः नथबन्धनः श्रमजलप्रचालितं चन्दर्भ निष्यन्द जघनं भुजे शिथिलता वक्षःस्थल कम्पते तत् सत्यं सुरतं विधाय सुलरामिषा समागच्छति ॥ १८ ॥ कुला। (पुरः साट्टहासम् ।) अज्ज । एकण णिब्बाहिदा कदुक्किा (व। मदः । (दक्षिणाक्षिसङ्कोचं निवारयति।) पार्य ! एकेन निर्वाहिता क्रतुक्रिया (व)। यदिति। खलितध वौ यस्मिन् तत्, तथा चलत् पूर्णत् कटाक्षम् अपाङ्गोवलोकनं यस्मिन् तत् एतादृशं वेश्यारतं वाराङ्गनारमण जनिशतार्जित पुण्यलभ्य ननिशतेन शतजन्मना पर्जितम् उपार्जितं यत् पुण्य तेन लभ्य प्राप्य भवति इति शेषः । शतजन्मपुण्योपार्जनेन विना एतादृशफललाभी कदापि न भवेदितिभावः । वसन्त- तिलकं वृत्तम् ॥ १७॥ एषा ममालेखा, सत्य यथार्थमेव सुतरां सम्यक् यथा स्यात्तथा सुरतं रतिक्रियां विधाय सम्पाद्य समागच्छति समायानि यत् ययात् पस्थाः, इति अध, सुललितं सुन्दरं ने नयम' गलिवाचन चुम्बनादिमा प्रेमाशुपतनेन गविताचन स्थन्दितकन्चल तथा अधरः श्रीष्ठः चुम्बनादिना निर्मुक्तः परिहतः रागः दविमालतकादिरागः यस्य तादृशः तथा धम्बिनः कवरी अथवन्धनः खखितबन्धनः तथा चन्दनं सुरतसमये अमजलेन अमवारिणा प्रचालित धोतं, तथा अघनं नितम्बदेशः निष्पन्द जमनाघातेन निष्पन्द स्पन्दनादिरपिवं सथा हुने कर शिथिलता बेष्टनादिक्रियानिमित्तेन दौर्बल तथा वक्षःस्थल हृदयं कम्पते सरति वृत्यतीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥ १८॥ निर्वाहिता समापिता (ब)।

·द्वितीयोऽमः। ८३ बाला। किं णित्रारणेण ? असम पुरण किं असो पूदी भोदि ? (श)। मदः । वस ! क्षणं विरम (ष)। विश्वः । (मस्मितं) महामित्र ! ज्ञातयं वे क्रतुक्रिया भवतु तथापि विचार्यतामावयोायः। (कर्णे स्वैरं) यथेयं मृगार- लेखा मया परिणीता भवति तदनुष्ठे यम् (स)। मदः । आवाभ्यां परिणेतव्या एषा (ह)। विखः । को दोषः पश्य (क्ष) । धर्मादिपञ्चपतिभिः खलु पाण्डुना च युक्ता सतो भवति भोजसताहि कुन्ती। धर्मात्मजादिभिरिहोपगता च कृष्णा एका बहन् यदि भजेत् वद कोऽत्र दोषः १ ॥ १८ ॥ किं निवारणेन ? अन्यस्य पुण्येन किम् अन्यः पूती भवति ? (श)। ! निवारणस्य प्रयोजनं नास्ति भवतां क्रतुक्रियया अन्यस्य क्रक्रियाफलं न सम्भ. वतीति भावः (श)। पणं च यमात्र, विरम तिष्ठ (ष)। महामित्र ! ते तव इयं क्रतुक्रिया यज्ञक्रिया ज्ञाता मया इति शेषः भवतु प्रास्ता तावत् पारयोः गुरुशिष्ययोः न्याय: विवादः विचार्य तो निश्चीयताम्। यथा येम अकारण मया इयं मृगाकलेखा परिणीता उहाहिता भवति तत् अनुष्ठे थे विधेयम् (स)। भावाभ्यां त्वया मया च, एषा मृगाइलेखा परिणतव्या विवाह्या ( की दीषः। कोऽपि दोषः पावां न पाक्रमिष्यति इति भावः पश्य तबि- दर्शनम् अवलोकय (च)। धर्मेति। इह नगति भीजस्ता भोजराजनन्दिनी कुन्ती पाण्डवी धर्मादिभिः धर्मपवनेन्द्राश्विनीकुमारः पञ्चभिः पतिभिः खामिभिः तथा पाहमा तदाख्यान बहनापि पतिना युना सती पतिव्रता भवति पातिनत्येन विख्याता हि पासीत्।

·हास्यावे ! कुला। (प्रात्मगतम्) प्राभ्यां धूर्ताभ्यां मिलितं भवतु रह मपि कलहाकुरण समं सख्यं करोमि (क)। (इति परिक्रम्य कलहाङ्करस्य कण्ठमालिश कर्णे खैरम्)। बस्स ! पेक्वस्म एदेहिं गुरुएहिं मिलिदं एषा मिलेहा एदेहिं न ब परिणदव्या ता कधं प्रोहिं एम्रा बन्धुरा हो परिणीअदि १ (ख) कलः । बअस्म ! भहण भणिदम् । जदो प्रमाणं बि बुवा- सुरदं ण बिसादं किं उण एक पत्रमं दुःखं एसा तिहु- अण मोहिणी बुढ बेहिं परिणेदव्या हि मालइमाला बाण- रहस्यगदा सोहड् गहि कथुरिागुणग्गामं कुग्गामिणी जाणन्ति णहि गलिदजोब्बणाए वक्खस्यले मोत्तिप्रमाला सोहइ (ग)। वयस्य ! प्रेक्षख एताभ्यां गुरुभ्यां मिलितम्, एषा मगाइलेखा एताभ्यामेव परिणतव्या तत् कथमावाभ्याम् एषा बन्धु रा न परिणीयते ( ख ) । वयस्य ! भद्र न भसितं, यतः अस्माकमपि वृद्धासुरतं न जातं किं पुन- रेक परमं दुःखम्, एषा विभुवनमोहिनी वहाभ्यां परिणतव्या, न हि मालतीमाला वानरहस्तगता भीमते, न हि कस्तूरिकागुणग्राम कुग्रामिणी जानन्ति न हि गलित- यौवनायाः वक्षःस्थले मौक्तिकमाला शोभते (ग)। वथा कृष्णा द्रौपदी धर्मात्मजादिभिः युधिष्ठिरभीमार्जुननकुलसहदेवैः उपगता साता च । पतः एका यदि बहून् भजेत् पत्र की दोषः १ सत् वद ॥ १८ ॥ पाभ्याम् अध्यापकाभ्यां धूर्ताभ्यां शठाभ्यां मिलितं सकतं भवतु अहमपि कलहाकुरेण विश्वभण्डस्य शिष्येण समं सह सख्य बन्धुतां करीमि (क)। वयस्य ! सखे ! एताभ्यामेव गुरुभ्यामेव एषा मृगाइलेखा परिणतव्या विवाहा तत् नहि कथं कस्यात् आवाभ्यां छात्राभ्याम् एषा बन्धु रा कुहिनी न परिणीयते बिवाधते (ख)। वयस्य ! सखे ! भद्र सुष्टु भभिवम् उत्तम् । यतः यमात् पयाक बवासरत ·हितीयो। ८५ कुला। बस ! एदेहि जे बुढबेहिं कत्तिदिणं जीवि- दंब? एदाणं लोपान्तरगमणे एसा पहिं परिणदव्या (घ)। कलः । सर्च तधावि पढमं दुःखं (ङ)। कुलाः। एहिम्यि पदिवासरं एदाणं भिक्खाटणसमये एसा गेहवटिणी भविस्मदि बन्धुरा त तिमिराउललोषणा तदो प्रमाणं मणोरहसिजिम (च)। वयस्य ! एताभ्यामेव बहाया कतिदिनानि जीवितव्यम् । एतयोः बीकान्तर. ममने एषा पावाभ्यां परिणतम्या (घ)। सत्य तथापि प्रथम दुःखम् (क)। इदानीमपि प्रतिवासरम् एतयोः भिचाटनसमये एषा ग्रहवर्तिनी भविष्यति बन्धु रा तु तिमिराकुललोचना तदा पस्माकं मनीरथसिद्धिः (च)। बडायो सुरतं रतिक्रिया न जातं न अभ्यस्तम्। पुनः एक परमं दुःखं महत् कष्टम्, यत् एषा विभुवनमोहिनी विलीकसुन्दरी मगारलेखा बहाभ्यां गुरुभ्यां परिणेतव्या विवाह्या महदुःखम् अर्थान्तरन्यासन द्रदयति न हि इत्यादि । नहि मालतीमाला मालतीपुष्पमाला वामरहस्तगता मर्कटकरगता सती शोभते विराजते । कुयामिणः कुत्सितग्रामवासिनः जनाः कतरिकागुणग्राम मगनाभिगुणसमूह नहि मानन्ति न विदन्ति नहि गलितयौवनायाः बहायाः वचःस्थत हदय भौतिकमाला सकाहारयष्टि: शोभते विराजते (ग)। एतयोः गुींः लोकान्तरगमने मरणे सति पायाभ्यां शमाभ्याम् एषा मगार- लेखा परिणतव्या विवाया (घ) तथापि तथा चेत् प्रथमम् पापाततः दुःखम् (क)। इदानीमपि यत् कर्तव्य तत् शृणु इति भावः प्रतिवासरं प्रतिदिनम् एतयोः गुखौ भिक्षाटनसमये भिवागमनकाले एषा मगाइलेखा रावर्तिनी भविष्यति सो स्थास्यति इत्यर्थः, बन्धुरा तु तिमिराकललोचना पक्षप्राया, बदा तसिव समये पक्षाकं मनीरथसिरिः बभीरसिधिः भविष्यतितिषः (1)।

·८५ जस्था कलः । भोदु र्ज भणसि बल (छ)। बन्धु । (विहस्य आत्मगत) मिलिदा सठेहिं ता परिचिद भोदि (ज)। मदः । भो महामहोपाध्याय ! कोहशो युवयोायः क्रियतां प्रश्नः? ! विश्वः। अस्मत्काशितां मृगाकलेखां अयं परिणेतु- मिच्छति (झ)। मदः। भो कलहाङ्कर ! तव प्रत्युत्तरं कौदृशम् ? (अ)। कलः । एसा मिअङ्कलेहा मए प्रालिङ्गिदा परिघुम्बिदा तधाबि एष इमां परिणेदु मिच्छति (ट) । मदः। प्रलं शुष्कचर्वणेन ज्ञातं न्यायतत्त्वम् । एषा प्रथ- मत उपाध्यायेन कल्पिता एतेन कथमपि अंशैकेन प्रस्य भवति भवतु यत् भणसि वयस्य ! (छ)। मिलितं शठाभ्यां तयोः परिचितं भवति (ज)। एषा मगाइलेखा मया पालिङ्गिता, परिघुम्बिता तथापि एष मा परिरीतुम एकति (ट)। भवतु तथास्तु यत् कथयसि (छ)। शठाभ्यां धूर्तान्या, तयोः शठयो: परिचितं परिचयः पालाप पति यावत (अ) । पथरकाहिताम् पम्मदभिलषिता मृगारलेखाम् पयं, मम शिष्यः इति यावत् परिणेतुम् उद्योढुम् इच्छति पभिलषति (झ)। भी कलहाकुर ! तव प्रत्युत्तरं प्रतिवचनं कीदशम् । किं रुपम् उत्तर ददासि रति शेषः (न)। पालिङ्गिता पालिष्टा, परिप्षिता पाखादितापरसुधा च तचापि शिष्योप- मुसापि एषः गुरुः इमा ममाङ्गलेखा परिणेतुम् उद्योढुन कति प्रभिलषति (ट)। प्रवचन पखं प्रथा निरसविषयचिन्वया, न्यायतव याथार्थ मया बातम् ·हितीयो। व्यवस्थापकत्वात् समन्तादस्माकं भवति। (पुन: ससम्म) भो भो वा ! यथा त्वं हादशवर्षीयो वर स्तथा च बन्धुरा उप- पतिगणनालेखामिव लेखा शरीरतो दधती कन्या इयं तव योग्या वर्षशतात् किञ्चिदपि अधिका (ठ) । (उपसृत्य कुलालः । संस्कृतम् माश्रित्य) व्यवस्थापकशि- थत्वात् ममापि एषा भवति (ड)। मदः । भो वत्स ! कलहार भवतु एवं भवता मच्छिष्येण समम् एषा परिणीयताम् (ढ)। कलः । जधा सासणं बिप्पपरस्म (ण)। यथा शासनं विप्रवरस्य (ण)। अवगतम् । एषा मृगाइलेखा प्रथमतः प्राक् उपाध्यायेन गुरुणा कल्पिता अभिलषिता एतेन, एतावता कथमपि केनापि प्रकारेण पस्य उपाध्यायस्य एषा शैलेन भागकेन भवति। उपाध्यायस्तु प्रथमाभिलाषण प्रस्थाः मृगाइलेखायाः किश्चिमावाधिकारौ भवति इति भावः । अस्माकन्तु व्यवस्थापकत्वात् विचारकत्वात् समन्तात् सम्यक् भवति पहमपि विचारकत्वेन सम्यक् अधिकारी भवामि इति भावः । भी भी वत्म ! है कलहार ! यथा याक् त्वं दादशवर्षीयः हादशवर्षवयस्कः वरः परिणेता, तथा तादृशी बन्धु रा च शरीरतः शरीरे उपपतिगणनालेखामिव “एता. वत्स, वर्षेषु मया कति उपपतयः कता:" इति निरूपणार्थ दत्ता या रेखा तामिव खां लुलिसमाससंकोचवशात् सनातरखो दधती विभती, सूर्य कन्या पावी, तव योग्या उपयुक्ता, एषा तु वर्षशतात्किश्चिदपि अधिका वर्षशताधिकवयस्का भवति (ठ)। व्यवस्थापकशिष्यत्वात् विचारकशिष्यत्वात, मम एव भवति विचारकस्य भवतः शिष्योऽहम् पत: ममैव एषापि भवति इत्यर्थः (१) । भी वत्स ! मच्छिष्येण कुलालन समं सह एषा बन्ध रा परिणीयताम् उडा. धताम् (ट)। यथा शासनम् पादेशः तथा करोमि इति भावः (प)

·CC
हास्थावे
बन्धु । (सहर्षम् पात्मगत संस्थतमात्रिस्यपहो ! मयि
प्रसनः प्रजापतिः यतो वार्यक्ोऽपि तरुणपतिहयलाभः (त)।
विश्वः। (कलहारम् अवलोक्य सस्मितम् पात्मगतम्।)
निष्कामति शियोः कायो येन रन्ध्रण योषितः ।
किं करिष्यति तवायं वटु: शिनशलाकया ॥ २० ॥
(पुनः, प्रकाशम् ।) प्रत्यासबो विवाहीसवस्तत् कर्य न
पाइयते दक्षिणरादीयो महानिन्दकाचार्यः (थ)।
(प्रविश्य महानिन्दकाचार्यः । सर्वानवलोक्य सदभम् ।)
ब्रह्माण्ड के हिजाः सन्ति पाण्डित्येन कुलेन वा।
ये स्पर्षितु मया साई किञ्चिदावर्जितोधमाः १॥२१॥
(पुनः सगर्व) मया रचिताचत्वारो वेदाः ।
।
वाक्येऽपि इबावस्थायामपि तरुणपतिपयलाभ: नवीनपतिज्यमामिः (स)।
नियामतीति। योषितः नाO: बेन रबर गत्तेन भगेनेत्यर्थः। गिणी:
वालकस्य कायो देश: निष्कामति निर्गछति। पर्य बटुः बालकः शित्रशलाकया
उपस्थखड़िकया बुद्रखड़िकावदुपस्थेन इत्यर्थः तत्र रन्ध भगे किं करिष्यति ?
किचिदपि कर्तुं न समर्थो भविष्यति ? उपस्थचावनेन सुख न पाभविष्यति न वा
बनुभावयिष्यति रति भावः । पटव तत्तम् ॥२०॥
प्रत्यासनः निकटवत्तौ विवाहोत्सवः परिणयोत्सवः कार्य इतः न पाइयते न
पाकार्यते दधिवराढ़ीयः दक्षिणराददेशीङ्गवः महानिन्दकाचार्यः महानिन्दकामाम
पाचार्यः गुरुः, इति पवर्थमामा कचित् प्रामणः (च)।
प्रधाखेति। अनाराजगतिक विजापानवाः सन्ति पाखियन
विद्यापनया कुलन वंशमदिया वा ये मया साई सा विचित् अस्तुिम् पाना-
दितु बचसा योजुम इत्यर्थः ।. पावर्जितीद्यमाः अवीधीगा न भवन्ति ? ऽपिन
सन्ति वर्षः। पटक उत्तम् ॥ २१ ॥

·द्वितीयोऽतः।
कलः । पज्न ! बह्ममुहणिम्गदा वेषा ता कथं भवदा
बिपइदा ? (द)।
महा। (सक्रोध) प्राः क्षुद्रबुधि ब्रह्माणं गणयसि ? शृणु,
तत्कौलिन्यपरीक्षार्थ स्वर्गगतेन मया (ध)।
पाद्य विष्णुपदीजलेन चरणे दत्तं शिरीवर्तिना
तत्क्रोधेन करप्रहारनिकरैः सन्ताड़ित: भारः ।
पायुमान् न कतो भयात् प्रणमति ब्रह्मण्यवनावशात्
नो दृष्ट स्त्रिदशप्रतिग्रहपरः पापाखदो गौष्पतिः ॥ २२ ॥
पार्दा ! ब्रह्ममुख निर्गता: वेदा: तल्कथं भवता विरचिता ? (द)।
ब्रह्ममुखनिर्गताः विधिवदनप्रचारिता: वेदाः तत्कथं भवता विरचिताः !
कताः ? (द)।
पा इति। कोपसूचकमव्ययम्। बुद्धिम् पल्पबुद्धि ब्रह्माणं विधि गण-
यसि सम्मन्यसे एणु अवगच्छ तत् तत्कौलिन्धपरीक्षार्थं ब्रह्मणः बंशमर्यादा जात
खर्गगतन दिवं गतेन मया यत्कृतम् (ध)।
पाद्यमिति। शिरोवर्तिमा शिर:स्थितेन विणुपदीनलैन मन्दाकिनीजलन
पाद्य पादप्रक्षालनार्थ परिकल्पा चरणे मम पाद दत्तम् पर्पितम्। तत् क्रीधन
मम धरणे शिर:स्थितगङ्गाजलसम्पादितपाद्यार्पयजनितकीपेन, करप्रहारनिकरः
हस्तताड़नादिभिः शङ्करः शिवः सन्ताड़ितः तर्जितः कुतः मम चरणे मलकजटा-
भ्यन्तरगतत्व न मलिमत्वादिषितं जलम् पर्पितम् इत्युक्षा मया सक्री, मुष्टि-
चपेटाघातादिभिः ताड़ित: शिवः इति भावः । भयात् भयं प्राप्य ब्रमणि पजे
प्रथमति प्रणाम कुर्वति सति पायुभान् दीर्घायुः न अत: घायुष्मान् भव इति
पाशीर्वादः न विहितः । तथा गोपतिः देवगुरुः विदशप्रतियहपरः विदशाना
देवानां दानग्रहणशीलः पतः पापास्पदः पापाश्रयः इति अवज्ञावशात् इति पवाया
न दृष्टः न अवलोकितः । शार्दूलविक्रीड़ित उत्तम् ॥ १२ ॥

·4. हास्यार्णवे ? मदः । प्रलं वाग्विस्तरेण ? निर्वाह्यताम् अस्माकं विवाह- इयम् (न)। महा। अहम् पप्रतिग्राही (प)। कुला। गणिआप्पतिम्गेहे को दोषः ? (फ) महा। भद्रमुक्तम् एतत् पूर्वं न ज्ञायते कुलीना इयं वेश्या (सादर) भगवन् ! कया सह कस्य विवाहः ? (ब)। विखः। भावां योग्यावुपाध्यायौ वरावस्या मृगीदृशः । शिष्यावतावमुथा स्तु तिमिराकुलचक्षुषः ॥२३॥ महा। (विहस्य आत्मगतम् ।) अहो आश्चर्य म् (भ)। ? गणिकाप्रतिग्रह को दोषः ? (फ)। पलं वाग्विस्तरेण ? बच्चनबाहोन अलम् ? प्रयोजनं नास्ति । निर्वाञ्चता सम्पा- यताम् अस्माकं विवाहदयम्, श्रावयोः शिष्ययोश्च मृगालखया, बन्धुरया च सह, एतत् विवाहइयम् (न)। भहमप्रतिग्राही, प्रतिग्रहपराङ्मुखः कस्मादपि किञ्चित् न प्रतिटमामि इत्यर्थः (प)। गणिकायाः वेश्यायाः प्रतिग्रहे दानग्रहणे को दोषः ? कीऽपि दोषी नास्ति इत्यर्थः (फ)। भद्रमुक्त सुष्ठ, भणितमेतत्, पूर्व प्राक् न ज्ञायते नावगम्यते। इयं वेश्या कुलीना सत्कुलीत्पन्ना। भगवन् प्रभो ! एतेषां मध्ये कया कन्यया सह कस्य वरस्य विवाहः भविष्यति इति शेषः (ब)। पावामिति। अस्याः मृगीदृशः मंगाक्ष्याः, श्रावाम उपाध्यायौ अध्यापको योग्यौ समुचिती वरी परिणतारी तु.पुनः तिमिराकुलचषः तिमिरान्धनयमायाः असष्याः बन्धु राया: इति यावत् एतौ कुलालकलहाङ्गुरनामानी शिष्यो योन्यौ परिणतारी इत्यर्थः ॥२३॥ पही पाचर्य ! अध्यापकयीरतादृक् व्यवहारः इत्यर्थः (भ)। " ·द्वितीयोऽङ्कः। ८२ (पुनः मृगाकलेखामवलोक्य) पाश्चर्यम् अस्याः (म)। प्रविशति कटाक्षविशिखे तौणतरे भेदके च हृदयानाम् । तथापि लक्ष्योभूय स्थातुमपेक्षा भवेन कस्यापि ? ॥ २४ ॥ अपिच । दुग्धसमुद्रसमुत्थितविषमिव परिदुःसहा हरस्यापि । अस्या दृशि विमलायां तरलनरतारकातिभौमा ॥२५॥ किञ्चास्या निर्भरपरिरम्भणं विना न मया दूदानी जोवनी- यम् (य)। (प्रकाशम् ।) एतस्याः स्तनपद्मकोरकयुगं यस्याननेन्दोः सित- ज्योत्स्नाभिन भजत्यदी मृगट्टशः शङ्ख प्रकाशं पुनः । अस्याः वेश्यायाः पावर्य किमड नमवलोकयामि इति शेषः (म)। प्रविशतीति । भस्याः मृगात्या:, हृदयानां भेदके विदारके तीक्षणतरे खरतर कटाचविशिखे नयनवाणे प्रविशति मर्म स्पृशति सति तथापि लक्ष्यीभूय, प्रहरणाय शरव्यो भूत्वापि स्थातु तत्ममीपे वर्जितु कस्य जनस्य अपेक्षा इच्छा न भवेत्। यद्यपि अस्याः नयनशरघातेन प्राणाः प्रयास्यन्, तथापि अस्याः समीपे अहम् प्रस्थास्यमितीच्छा सर्वेषामपि भवेदिति भावः । प्रायां ॥ २४ ॥ पुनरपि वर्णयति दुग्धेति । अस्याः मृगाक्ष्या: विमलायां स्वच्छायां दृशि नयने प्रतिभीमा हृदयविदारिणी तरलतरतारका, पतिचञ्चलकनौनिका, दुग्ध- समुद्रसमुत्थितविषमिव क्षीरोदसागरमन्यनोत्पन्नगरलमिव हरस्थापि नोलकण्ठस्यापि परिदुःसहा दुःसहनीया। अस्याः पतिचालनयनतारकादर्शनेनैव महादेवस्थापि धैर्यच्युतिः स्यात् अस्माकन्तु का कथा इति भावः । पार्या ॥ २५ ॥ किञ्च परन्तु पस्याः निर्भरपरिरम्भणं गाढ़ालिङ्गन विमा इदानीम् अधुना मया न जीवनौयं न प्राणितव्यम् (य)। एतस्याः मृगदृशः मगाक्ष्याः स्तनपाकीरकयुगं कुचपडाजमुकुलयुगलं यस्य पाननेन्दीः मुखचन्द्रख सितज्योत्नाभिः एकवर्णचन्द्रिकाभिः हास्वरूपगतवर्ण- ·हास्यावे तस्मिं सोचनपाजं विकसित भूभासंसेवितं खान्त संशयमातनोति सुतरामतन्ममैवासवत् ॥२६॥ पपिच । महो! मुढ़ास्ते। पानायाधरतोऽमृत वसतयेऽप्यस्याः स्तनमाधरो- ऽधस्तात् सज्जघनान्सकन्दरधरः सख्याय चक्षुर्म गः । जग्यो मन्त्रवरी मनोहरकथा ध्यानाय वाम्बुजं चेत्य देहतपःस्थले सति कथं सन्तो वनान्तं गताः ? ॥२७॥ किरणैरेवेत्यर्थः। प्रकाशं विकाशं न भजति न प्रस्फुटशि कीरकाकारणव तिष्ठति इत्यर्थः। पदः इदं शङ्ख इत्यहं मन्ये । पुनः किन्तु तम्मिन् सुखचन्द्र म भङ्ग संसेवितं भकुटियुक्त विकशितं प्रस्फुटितं लीचनपङ्कजं नयनकमलं मम स्वान्ते मनसि सुसरा सम्यक् प्रसक्त् वारंवारमेव सशय सन्देहम् पातनीति प्रकटयति मुखचन्द्रस्य हास्यरूपशक्तवर्णचन्द्रिकाभिः कुचपजाजमुकुलयुगलं न प्रस्फुटति परन्तु मुखचन्द्रीपरिस्थितं नयमकमलं प्रस्फुटितं किमिदं ? इत्येवं सन्देहः मम ममसि सर्वदेव जायते इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ ॥ पानायेति । पस्याः मगदृशः अधरतः ग्रीष्ठविम्बे समतं सुधा पानाय पामार्थ वर्तते। सथा अधस्सात् सज्जघनस्य पधःस्थितपीवर नितम्बदेशस्य पन्ते शेषमागे कन्दरं गहरं धरति यः तादृशः सनमाधरः कुचगिरिरपि वसतये वासाय वर्तते तथा चतुः मयनं मृग: हरिणः सख्याय बन्धु त्वाय विद्यते। तथा मनीहरकथा सन्दरवाक्यम् मप्यः अपाई. मन्नवरः मन्त्र- डः विद्यते। तथा वाम्बुजं वदनकमल ध्यानाय एकाग्रचेवमा चिन्तनाय वर्तते च। इत्यं देहतपःस्थले एवंविधशरीरतपोवने सति विद्यमाने सन्त पहिताः कथं कैन हेतुना बनान्त वममध्य गताः ? याताः। तपखिमाम् पावश्य- कीयद्रव्य निचयाधार मगदृश: शरीरतपोवने विद्यमानेऽपि पहिताः कैन हेतुमा बनमध्यं याताः ? पही ते मूढाः पण्डिताभिमानिनः इति गद्येन पन्धयः1 गाईल- विक्रीडितं इत्तम् ॥ २० ·द्वितीयोऽ। भी भी! विश्वभण्ड ! लग्नकरणार्थ कर्य न पाइयते महायाविकनामा मौहर्तिकः (र)। (प्रविश्य महायात्रिकः पत्रिका प्रसार्य) भो भी पण्डित ! किं गणनीयम्। मदः। क्रियता वैवाहिकक्षण: (ल)। (महायाविकः । भूमौ कठिनी पातयित्वा)।) यत्र कुवापि लम्ने च वासरे यस्य कस्यचित् । यत्र कुत्रापि नक्षत्रे यहा तहा विधीयताम् ॥ २८ ॥ महानिन्दः । (खगतम्) योग्य एष देवनः। (प्रकाशम्) भो भो ! सांवत्सरिक कदाचिदनेन वैधव्यं जायते (ब)। महायाविकः। किं पुरुषहीना धरणौ ? यदेतयोर्वैधव्यं भविष्थति (श)। ? विवाहलपनिरूपणा कर्थ न पाइयते माकार्य ते, मायावा मरणं निरुप्यने येन, सः मौर्तिकः देवसः (र)। वैवाहिकपण: विवाहयोग्यी लगः (ल)। ज्योतिर्वचनमा यति। यव कुवापि यस्मिन् कमिवपि सो मेषाद्यन्यतम- राप्युदये , यस्य कस्यचित् ग्रहस्य वासरे दिवरी, तथा यब कुचापि यमिन् कधि- अपि नवे बभिन्यायन्यतमनचये इत्यर्थः । यहा तहा य विधीयताम् पनु हीयताम्। अनुष्ट उत्तम् ॥२८॥ योग्य: उपयुक्तः देवत्रः न्योतिर्वित् । पर्मन लपावधारणेन कदाचित् कवि- अपि समये वैधव्य पतिहीनत्व जायने भविष्यति नवा ? (ब)। विमिति पत्र। किमियं धरणी पृथिवी, पुरुषहीना ? पुरुषरहिता! यत् बचात् एतथीः बन्धुरामगारलखयी: वैधव्य पतिराहित्य भविष्यति भवेत् पृथिव्या पुसि विद्यमाने एतयोः वैधव्य कई सम्मवेत् इति भावः (म)।

·२४ हास्या महानिन्दकः । भी भो विखभण्डादयः ! विखमापधा- रिणो यथोद्दिष्टतस्पे अनुसरथ (ष)। महायाविकः। (महासं) युक्त पुरुषाणां बध्यमानानां भूषणम् (स)। (सर्वे यथोद्दिष्टतल्पे करमहं विधाय उपविशन्ति । हदा पतिहयमध्यगता।) (नायिका च तथा सविषादम् प्रात्मगतम्) (ह)। योगौरी पादपद्मावण मतिबिजने जकिदं सवपाल गिचं चित्तेण भक्तो दृढतल मणिसं जकिदा पुण्फबाणे । तस्माउजेवं प्पसानो णिहिलसुरकिदो जो गुरुप्याणदण्डो पञ्चासतो बिहाभो बिसमतररुजा जीबिप्पेहि दोहिम् ॥२८॥ श्रीगौरीपादपमानमतिविजने यत् कृतं सर्वकालं नित्य चित्तेन भक्तिदृढतरमनिर्थ यत्कृता पुष्पवाये। तस्मादेवं प्रसादी निखिखसुरकतो यद गुरुप्राणदण्डः प्रत्यासन्नी विवाही विषमतररुजा जीर्णविप्रत्याभ्याम् ॥ २६ ॥ विखमालधारिणः श्रीफलपबमाला बिभतः, सन्तः यथोहिष्ट तपे निर्दिष्टशय्या. याम् अनुसरथ गश्च यूयमिति शेषः (प ) । बध्यमानानाम् अवश्यनाश्यानां पुरुषाणां भूषणम् पाभरणं युक्तम् सचितम्। एते वरा विनाशीन्मुखाः इति भावः (स)। बुद्धा बन्धु रा पतिदयमध्यगता, कुलालकलहारमध्यस्थिता, नायिका मगार- लिखा च तथा पतिज्यमध्यगता अध्यापकायमध्यगता (1)। पात्मयतत्व विसीति। श्रोति । प्रतिविजने पतिमिनने उपविध्य इत्यर्थः श्रीगोर्याः बीपार्वत्याः पादपनाच न पादपनस्य अर्चन पूजनं सर्वकाल सततं यथा यात्तथा मतम् अनुष्ठितं इति यत् तथा नित्यं प्रतिदिनं चिनेन मनसा पुष्पवागणे बामदेवे ददतरं प्रगाढ़ यथा स्थानथा पनि निरन्तरं भकिः कता विहिता पति पत्, तयारी गौरोमांदार्चमारभतिकरणाहव निखिलसरातः सकलदेवमनितः,

·द्वितीयोऽ
26
महानिन्दकः । भुजङ्ग ! समानीयतां मधुपर्कः (क्ष)।
(उपमृत्य भुजङ्गः ।) प्रज्ज महुणो अहाबो, परिव दुई
पौरम्पि (क)।
महानिन्दः । समानय ।
भुजङ्गः। समानौय अर्पयति (ख)।
महानिन्दः । प्रत्येकं वराभिमुखम् ।
त्रों श्मशानानलदग्धोऽसि परित्यक्तोऽसि बान्धवैः ।
दं नोरमिदं क्षौर खात्वा पौत्वा सुखीभव ॥३०॥
पार्य ! मधुन: पभावः, पति दुग्ध नौरमपि (क)।
यावत् ईती:
एवं प्रसादः अनुग्रह: संवत्तः इत्यर्थः । यत् यस्मात् प्रसादात् अनुग्रहात् इति
गुरुप्राणदण्डः गुर्वोः अध्यापकयोः प्राणदण्डः जीवननाशः
प्रत्यासत्रः सम्म खीन: निकटतौ इति यावत् भवति इति शेषः। क-
स्वावत्प्रसादः इत्याशयेनाह विषमेति। विषमतररजा पतिशयविषमरीगण औाया
विप्रयाभ्यां सम्यक् जीर्ण ब्राह्मणाभ्याम् पतितागुरुभ्यामित्यर्थः सह समं विवाह:
परिणयः भवति। सग्धरा वृत्तम् ॥ २९ ॥
भुजङ्गा! रे उपनायक ! पानीयतां समाहियताम् मधुपर्कः एतदधिचीरमधु-
मरारूप: (च)।
पार्थ ! मधुनः बौद्रस्य अभावः, मधु नास्ति। पति वर्तते दुग्ध और नौरम्
पि अलञ्च (क)।
समामय, तत् पामय इत्यर्थः (ख)।
वराभिमुख वरयोः मुखम् अभिलक्ष्योकत्य नौरं पीरस महोत्वा
मतस्य नीरचौरयोनिमन्त्र पठति । भी इति त्व श्मशानानलदग्धोऽसि
मशानापिना दग्धोऽसि बान्धवैः बन्धु भिः परित्यक्तोऽसि विरहितोऽसि, अतः इदं
नोरं जलम् इदं चोर दुग्ध मया दत्तमिति शेषः । त्व मावा पमेन मलन
सानं कवा इदं घोरं दुग्ध पौत्वा मुखीभव, श्मशानानलदाहजन्य वाधवत्याग-
जय शव विहाय खम् अनुभव इत्यर्थः। अनुष्टुब्बतम् ॥१०॥

·हास्यावे (पुनर्वाचतमादाय।) मरणं प्राणिनां नित्य जीवन स्वप्रवद भुवि । भवनिरिति विज्ञाय कर्तव्या नात्र शोचना ॥३१॥ (पुनरुत्थाय उच्चैः।) पिटकाननमेदिन्यां महाशय्यानुशायिभिः । सुचिरं स्थीयतां निल महानिद्रावलम्बिभिः ॥ १२ ॥ (इति सर्वेषां मौलिषु दूर्वाक्षतम् अर्पयति)। महायात्रिकः । तत् युक्तं वराणां श्मशाने चिताशयनम् (ग)। महानिन्दः। (उपमृत्य) भी कलहार! दौयतां प्रथ- मतः शतवर्षकन्यादानदक्षिणा (घ)। कलः । [शक्राशनलखनुकमर्पयति] (ङ)। महानिन्दः। खस्ति [इति महोत्वा सानन्द शिरसि निधाय] पों गाया नमः [इति भूमौ किञ्चित् त्यमा पुनर्भक्ष- यित्वा सोसाहम् ] । पुनराशीर्वचनं पठति मरणमिति । भुवि पृथिव्यां प्रापिनी प्रावधारिणी मरणं प्रायवियोगः नित्य सर्वदेव भवति इति शेषः। तथा जीवन असन खावत् पर तिष्ठति इति शेषः । इति विधाय अवगम्य पत्र मरणजीवनविषये भवद्भिः शोचना शोकः न कर्तव्या न विधया । अनुष्टुब् इतम् ॥ ११॥ पुन: पठति । पिकानमेति । महानिद्रावलम्बिभिः गतप्रायः तथा महा- भय्यानुशायिभिः चिताधिदाभिः भवतिः इति शेषः पिटकाननमदिन्या स्मशानभूमी सुधिर बहुकाल व्याप्य निव्य सर्वदा स्खौयताम, पनुष्ट व् उत्तम् ॥ ३९॥ बराणां परिणेढा माने पिवभूमौ चिताशयनं चिताशय्यारोहयं तत् युक्रम राषितम् (ग)। भी कलहार ! प्रथमतः प्राक् शववर्षकन्यादानदक्षिणा शतवर्षवयस्खायाः कन्यायाः बदायाः बन्धु रायाः इति यावत् पादानस्य ग्रहणस दक्षिणा दीयता दशिक्षामन्तरण पादानस्य फल न भवति इति भावः (घ)। शक्राशनलड्डुक भापूर्णनिर्मितलडकम् पर्पयति ददाति (छ)। ।

·द्वितीयोऽङ्कः । जनयति सुरतेषु मुदं प्रथयति पीयूषवर्षिणों वाणीम् । रचयति लोचनकुतुकं स जयति शक्राशनानन्दः ॥ ३३ ॥ बन्धु । कुलोणपरो प्राचाज्जो (च)। महानिन्दः । (पुनरुपमृत्य) भो भो भगवन् मिश्र ! प्रदी- यतां कन्यादानदक्षिणा (छ)। उभौ वदतः। प्रतिपाल्यतामब्दचतुष्टयम् ( महानिन्दः। तावदेषा बन्धकोभवतु। (इति मृगाइलेखाया हस्तं कृत्वा तया सह सहर्षे त्यति) (झ) महायात्रिकः । भो भो महानिन्दकाचार्य ! किमिदानों भवतामपेक्षितमस्ति ? ()। कुलौनवरः प्राचार्य: (च) । शक्राशनलड्दुकभक्षणानन्तरं तस्य प्रशंसावचनं पठति जनयति इति । सः शक्रा- प्रनानन्द: भङ्गाचर्णनिर्मितलड्डु कभक्षणानन्दः जयति जययुक्तो भवतु यः सुरतेषु एङ्गारिषु मुदं हर्ष जनयति उत्पादयति । तथा पीयूषवर्षिणीम् अमृतस्यन्दिनौं बाणों वाचम् प्रथयति प्रकटयति । तथा लोचनकुतुकं नयनामीदं रचयति घटयति। पार्या ॥ ३३ ॥ कुलीनश्रेष्ठः पाचार्य : महानिन्दकाचार्य : (च)। भी भी मिश्र ! उपाध्याय! प्रदीयता कन्यादानदक्षिणा कन्यायाः मृगाड- खायाः पादानस्य ग्रहणस्य दक्षिणा, कन्यायाः पादानस्य दक्षिणामन्तरेण फलं न भवति इत्यर्थः (छ)। प्रतिपायताम् अपेक्ष्यताम् अब्दचतुष्टयं वर्षचतुष्टयम् (न)। तावत् वर्षचतुष्टयं यावत् इत्यर्थः एषा मृगालेखा, बन्धकी भवतु यावत् दक्षिणां म दास्यसि तावत् प्रतिभूत्व न तिष्ठतु इति भावः । इति मृगाइलेखायाः हस्त धृत्वा गृहीत्वा तया मृगाइलेखया सह नृत्यति (झ)। भवताम् इदानीं किम् अपेक्षितं किञ्चिदवशिष्टम् अस्ति वर्तते । एतेनापि किं दक्षिणावरुपी वर्तते ? इति भावः (अ)। ८ ·हास्यावे महानिन्दः । (सहर्षम्)। लम्चेयं युवतिर्जगज्जनदृशामानन्दभूमि धूर्तानां निकरं प्रवञ्चा सहसा प्राप्ताश्च इत्मीतयः । सम्प्रत्युनटसम्बरारिसमरं नानारतास्त्राहित गत्वा केलिग्राहं विधातुमधिकं वाच्छावरोहत्यते ॥ ३४ ॥ इति हास्यार्णवनामप्रहसनं समाप्तम्। अभिलाष प्रकाशयति लम्बेति। जगज्जनही भुवनजनमयनामाम् पानन्द- भूमिः पामोदस्थली इयं युवतिः धूर्तानां शठानां मिकरं समूहं भृशं प्रवचा अति- श्य वञ्चयित्वा लब्धा मया प्राप्ता, तथा सहसा हठात् हत्प्रीतयच मनसः हप्तवन प्राप्ताः, षधिगता:। सम्प्रति अधुमा केलिएई ङ्गारमन्दिरं नानारसास्त्र : बा. विधरमणास्त्र : नखक्षतादिरूपैरिति यावत् पडित चिङ्गितम् उडाटसम्बरारिसमरम अतिशयकामयुद्ध विधातु कर्नु वाञ्छा इच्छा वरौहत्यते अतिशयेन वर्तते यदि अनया सह मम कामसमरं भवेत् ताई अभीष्ट सिद्धिः स्यादिति भावः । प्रार्दूल विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३४ ॥ खर्गेऽवनिभूधराधिसलिले किं कानने केतने किं वर्णाश्रम धर्मसेवनविधी किं वा विवेकाश्रये । ज्ञाने वा भजने किमेव रसिका: ध्यायन्ति ये सन्ततं कास्ते सर्वसख सदेति इदि ते मन्नन्तु हास्यावे । इति श्रीश्रीनाथवेदान्तवागीशभट्टाचार्य विरचिता हास्याव- प्रहसनव्याख्या समाप्ता।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.