·No text on this page.

·.
Poona Oriental Series No. 84
मयूरसन्देशः
ध्वन्यालोकलोचन-कौमुदी-कर्ता उदयेन विरचितः।
MAYŪRASANDESA
BY UDAYA
(The author of Kaumudi on Abhinavagupta
Dhvanyālokalocana )
Critically edited with a Sanskrit Commentary,
Introduction and explanatory Notes in English
BY
Dr. C. KUNHAN RAJA
Head of the Department of Sanskrit, University of Madras.
Foreword by
Sardar Major K. M. PANIKKAR
OB A
POONA
ORIENTAL BOOK AGENCY
1944

·Published by Dr. R. N. Sardesai, L. C. P. S.,
Proprietor, Oriental Book Agency,
15 Shukrawar Peth, Poona 2.
nnnnn
ANAAN
All rights reserved by the publisher
Printed by:-S. R, Sardesai, B.A., LL.B.,
Navin Samarth Vidyalaya's Samarth Bharat Press,
41 Budhwar, Poona 2.

·DEDICATED
TO
MY ROYAL ANSCESTOR
THE POET
WHO SERVED THE CAUSE OF LEARNING.
ज्ञाने गीष्पतिरर्थसञ्चयभरे श्रीदः प्रदाने च यः
कर्णश्चोद्धव एव भक्तिविषये स्थैर्ये च हेमाचलः।
स्वैरं लोचनकौमुदीविहितनित्याह्नादचारूदयः
प्रीयान्मे कुलपूर्वगोऽयमनिशं श्रीकण्ठभूपः कविः ॥

·No text on this page.

·-CONTENTS Page ... • •. ... Ooo iii vii ... ix . 2.a .. ... ... XV liv DEDICATION FOREWROD PREFACE INTRODUCTION CORRECTIONS. TEXT: PART I PART II NOTES INDEX OF HALF VERSES INDEX OF PROPER NAMES .. 1 53 .. .. 97 ... ... I. .O ... ... 113 119

·No text on this page.

·FOREWORD The distinguished editor of this work, himself a direct descendant of the 14th century author, has asked me to contribute a short foreword to the publication, no doubt for the reason that when the MS. was originally discovered by him, I was among his many friends who urged its early publication. From the point of view of its literary qualities it seemed to me to deserve a high rank in the Sandeśa literature of which the unapproachable model for well-nigh two thousand years has been Kālidāsa's Meghadūta. But that was not the only reason for my request for its early publication. The light that the work sheds on the political geography of Kerala in the last quarter of the 14th century, that is, a full hundred years before the arrival of Vasco da Gama, is of great importance to historians. The study of Sandeśa Kāvyas from this point of view is bound to yield very valuable results. For some unknown reason the poets of Kerala seem to have had a special fascination for this type of literature. No less than 10 Sandeśas in Sanskrit from Suka Sandeśa ( of the 11th century) to Vipra Sandeśa in the 19th are known to scholars. In the vernacular also some of the finest poems have been on this model. Unnunili Sandeśa, which from internal evidence can be considered contemporaneous to our present work, is undoubtedly the most ancient, as it is also perhaps the most notable of such works in Malayalam. Mayūra Sandeśam ( late 19th century ) of the late Kerala Varma is also one of the acknowledged classics of modern Malayalam literature.

·V111 MAYURASANDESA The Kerala poets have spent much ingenuity in selecting their messengers of love. Suka, Kokila, Cătaka, Bhramara, Garuda, Koka, Mayūra are but a few of their choice. Nor have they confined their choice to birds. In Unnunīlī it is a Prince who is the messenger; a modern poet has used a Brahmin also as an intermediary, The present work follows in essence the classical style. The separated lover apostrophises the peacock and requests him to carry his message to the beloved. The first or Pūrva Bhäga describes the journey beginning from Trivandrum (Syānamdūra in Sanskrit ) to Annakara, the family residence of the heroine. The historical value of the first part is considerable, as there are descriptions of every important town and temple on the way. The second or Uttara Bhāga, following the model of Kālidāsa, describes the home of the beloved and her sufferings during the separation, followed by the message from the hero. Though obviously modelled on Kālidāsa, the princely author shows not merely great qualities of literary craftsmanship but striking originality in many passages. His diction is elegant and his language rich and allusive and pregnant with poetic suggestions. His conceits are not unusually laboured, and the chiselled and bejewelled phraseology gives an impression of rare beauty. It is but appropriate that Dr. Kunhan Raja, himself a Sanskritist of outstanding ability and notable achievement, should edit and publish this work of his ancestor for the benefit of a wider public. Bikaner 5th June 1944 K. M. PANIKKAR ·PREFACE This edition of the Mayūrasandeśa is based on a transcript supplied to me by the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. In the Library itself, there is only a recent Devanāgarī transcript prepared from a palm-leaf manuscript in Malayālam characters, which belonged to the Nareri or Kūdallūr mana (Brahmin House) in Malabar. The transcript in the Library bears the number R. 2963. I tried to get at the original manuscript itself. All the manuscripts in the collection of the Nareri house have been handed over to the University of Travancore. But this particular manuscript is not there. I tried in their house; I was not successful in my effort to get at the original manuscript. I was attracted by this Sandeśakāvya since the author of the Kaumudi which is a commentary on the Locana by Abhinavagupta on Anandavardhana's Dhvanyaloka, mentions this work as his own and quotes a verse from this, which is found in this Kavya. It appears on Pp. 101,2 in the edition of the Dhvanyaloka with the Locana and the Kaumudi by the late Mahamahopadhyaya Prof. S. Kuppuswami Sastri and it appears as verse No. 65 in the second part of this Kavya. When the Kavya was examined, it was found that the King Śrīkantha ( Śrikanthorvípati) who is the hero of this poem, is also an ancestor of mine. This gave some special personal interest to me apart from my interest in the work as a poem of the author of the famus Kaumudī. When I read through the poem I found it to be one of the finest Sandeśakāvyas. I showed it to ·x MAYURASANDESA my friend Sardar Major K. M. Panikkar, the Prime Minister in Bikaner State. He too suggested that the poem deserves to be published on account of its importance as a work of the author of thc Kaumudī and for its own inherent beauty. We agreed at first that since the poem describes the scenes in Malabar, perhaps it would be better to publish it in Malayalam characters with a matrical rendering in Malayalam, on the plan of the Sukasandesa and the Kokilasandeśa which too describe Malabar scenes. I sent a copy to the Poet Vallathol of Malabar for preparing a Malayalam rendering. It was he who suggested the idea of the poem being printed in Devanāgari characters with a brief annotation in Sanskrit. Accordingly I undertook to write a Sanskrit commentary. If I wrote occasional notes on a few words and expressions, perhaps in my selection there is the likelihood of my omitting points that may be important to some readers. So I decided to write a running commentary on the poem in Sanskrit. The first draft of the commentary was sent over to Poet Vallathol, who very kindly read through the entire commentary and suggested various corrections and improvements. I am indebted to him for helping me in reconstructing the correct text, apart from the improvements he carried out in my commentary. The final press copy of the text and the commentary were read through by my colleague in the Madras University, Dr. V. Raghavan, and he also brought to my notice many slips that I had inadvertently made ; he was also of great help to me in correcting the text and in improving the commentary. I wrote to Dr. R. N. Sardesai, the proprietor of the Poona Oriental Series, asking him if he could include this important work in his series. He very readily consented ·PREFACE M. to undertake the publication. Meanwhile I had written a small article about the Kaumudi in which I had given some idea of this work also; Dr. Sardesai and Prof. N. A. Gore of Poona, the editor of the Poona Orientalist, accepted that article for publication; it made its appearance in the Sardesai number of that journal (Vol. VIII, Pts. 1 and 2). When the book was passing through the press, Prof. N. A. Gore read through the proofs and he also brought many errors to my notice, which I could correct before the pages were struck off. Mr. H. G. Narahari, M.A., Litt. and Mr. K. Ramachandra Sarma, both on the staff of the Adyar Library, and Mr. K. Kunjunni Raja, M. A., Research Students in Sanskrit in the University of Madras have also helped me in reading through the proofs. The manuscript which I have used in this edition is fairly correct. Except for a few small breaks in some verses the manuscript is complete and free from mistakes. The few errors are not of much importance and they could be very easily corrected. There is only one verse in which I was not able to find out a satisfactory reading and that is No. 75 in the first part. The portion THE fagà in verse No. 70 of Part I is also not quite satisfactory. In identifying the places described in this Kāvya, Mr. M. Mukunda Raja, my cousin, who holds the title of Sri Kantha at present, has been very helpful to me. He has made local inquiries and supplied me with very valuable information. In the edition of a Malayalam work Koțiviraha, ( the counterpart of the Sanskrit Koțiviraha published in the Kāvyamālā Series, ) the editor Dr. K. Sankara Menon ·MAYURASANDESA quotes two verses (No. 83 of Part I and No. 16 of Part II) as from a work called Grdhrasandeśa. He says there that he had a few stray leaves of the poem. It is not with him now and he is not able to give me any further information on the point. In a manuscript of the commentary on the Meghasandesa by Parāmeśvara in the Library of the Palace of H. H. The Maharaja of Travancore, described by Pandit K. Sambasiva Sastri (Vol. VIII, No. 1875, Page 3021 ) the verse No. 58 in the second part of this Sandeśakāvya is found quoted at the end after the colophon. The political geography of Malabar and the relative importance of the ruling families of the land changed considerably after the advent of the European nations about 1500 A. D. The earlier history of Malabar is now reconstructed on the basis of literature later than the arrival of these European nations, into which much of tradition and mythology have been infused, as handed down through ages; and the literary patronage of royal families that became powerful in later ages produced convenient alterations in such traditions. Literary evidences of the kind presented by poems like this Sandeśakāvya have not been made use of in such reconstruction of early history. The other Sandeśakāvyas and poems like the Sivavilăsa provide much new and useful matter for a student of the early history of Malabar. The place names are mostly given in their Sanskrit translation and not in their original Malayalam form. In identifying the places, two other earlier Sandeśas, the Sukasandeśa in Sanskrit and the Unnunīlīsandeśa in Malayalam, have been of great help to me. One or two places known only in ancient times, whose present-day location ·PREFACE and identity are not known, have to be left in an uncertain state. The places described lie between Trivandrum, the starting point in the Kavya, and a village about 8 miles to the west of Trichur. Trivandrum is a wellknown place; so is Trichur in the Cochin State. The exact village to which the message is sent is called Annakara in Malabar District of the Madras Presidency, in the coastal strip extending up to Cochin in the South. The route described extends along Quilon on the sea coast and then Kottayam, Tripunithura, ( the residence of the Rulers of the Cochin State, ) Alwaye River, Cranganore and Irinjalakuda. All the places are described in detail in the Introduction or in the notes. To make the identification of any possible quotations from this work easier, I have given an alphabetical index of half verses, so that if only a half is given, the passage can be identified. Further there is the possibility of different readings, as in the case of the quotation from this work found in the Kaumudi itself. In such cases, the second half of the verse will be of help in the identification. In writing the commentary, my object is only to help students to understand the meaning of the verses without much trouble. There is no attempt at discussing points regarding grammar and Alamkāras. Many :Alamkāras appear in the poem and it is not possible to notice each one of them. If main Alamkāras are given, the selection may lead to omission of Alamkāras considered important by a particular student. Thus only the bare meaning of the verse is given in the commentary.

·xiv MAYŪRASANDESA After the book was printed off, I noticed a few errors. I haye given them in the notes and the more important ones are given also in a separate list. It is my pleasant duty to thank all those persons who have encouraged me and helped me in bringing out an edition of this work. My special thanks are due to Dr. R. N. Sardesai for having undertaken the publication and for having brought out this edition in such a short time in spite of difficulties in procuring paper and similar adverse circumstances. I take this opportunity to express my sincere thanks to Sardar Major K. M. Panikkar for his very encouraging Foreword and his very kind remarks about me and my work there. He has always been a source of inspiration for me in my studies. I record my thanks also to the University of Madras for permitting me to undertake this edition and to have it published in the Poona Oriental Series. University:of Madras 1st September, 1944 w C. KUNHAN RAJA ·INTRODUCTION General In the case of the many types of Sanskrit literature, it is not possible to fix the first specimen. This is the case with Mahākāvyas and Nāțakas. But in one type of literature, there is no such doubt regarding the first specimen. The Meghasandeśa 'of Kālidāsa is the first Sandeśakāvya in Sanskrit language. In imitation of this poem, many Sandeśakāvyas have been composed by later poets. Among them, the Mayūrasandeśa deserves a really high position. The kavya deserves such a position on account of its inherent worth; it also deserves that position because of the status which the author occupies in Sanskrit literature. For the Dhvanyaloka of Anandavardhana there are not many commentaries. The Locana of Abhinavagupta is the one important commentary now in vogue. On this commentary also there are not many commentaries. Among the few available, and that in parts only, the Kaumudī is a really scholarly exposition of the Locana. For this, it is only the portion for the first of the four Udyotas that is available. The author of the Kaumudi is also the author of this Mayurasandeśa. More than this identity of the authorship of the two works, nothing is definitely known of the author. The matter will be fully discussed at a later stage in this Introduction. The Mayurasandeśa has not been known till now except through some very brief notices. There is a very short description of it in the Triennial Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, under R. No. 2963. There is a ·xvi MAYURASANDESA brief mention of it by Mr. E. P. Radhakrishnan in the Journal of Oriental Research, Madras, for 1936 in an article on the Sandeśakāvyas, and a few more points are given by the same author in the same Journal for 1939 in another article dealing with the same subject. The subject matter of this Sandeśakāvya is the message sent by the hero from a place called Syānandūra ( which is the modern Trivandrum ) to his beloved at a place called Annakara, which is a village about eight miles to the west of the modern Trichur in the Cochin State. As is usually the case, the hero describes the route which the messenger has to follow to reach the residence of his beloved. The description gives us much valuable information about the towns and temples and kingdoms of ancient Malabar, besides giving us beautiful descriptions of rivers, country parts and the ocean. For this reason, this Sandeśakāvya has great historical importance also. Besides the Meghasandeśa of Kālidāsa, the author has received inspiration from three other Sandeśakāvyas, all belonging to Malabar. Two of them are in Sanskrit and one is in Malayalam. The Sukasandeśa of Laksmīdāsa has been regarded as a classic in Malabar for a long time and there are many commentaries on it. This has been edited in Malayalam script by Mr. T. K. Krishna Menon with a Malayalam translation by the late Kunhukkuttan Thampan of the Cranganore Royal Family, a well known poet of Malabar. There is also another edition in Devanagari script published by the Mangalodayam Co. Ltd. Trichur, Cochin State, with brief annotations in Sanskrit by Pandit P. S. Anantanarayana Sastri. Another Sandesakävya, which had been popular in Malabar for a very long time is the Kokilasandeśa of the poet Uddannda, the author of the drama Mallikāmãruta, published from Calcutta. The ·INTRODUCTION xvii Kokilasandesa is also available both in Malayalam script with a Malayalam translation and in Devanagari script uniform with the editions of the Sukasandeśa. The Malayalam Sandeśakāvya, known to the author of the Mayurasandesa is called the Unnunilīsandeśa. In the Sukasandesa, the route described begins with Rameswaram and proceeds along Cape Comorin to a place called Trikkanāmatilakam (verses 93 and 94 in the Mayūrasandeśa, Part I) near Cranganore (verse 95). The places between Trivandrum and this destination are common to both the Sukasandeśa and the Mayurasandeśa. In the Unnunīlīsandesa, the route described is from Trivandrum to a place called Sindhudvipa (verses 68 to 70 in the Mayūrasandesa), and this is completely included in the route described in the Mayurasandeśa. Thus the three Sandeśakāvyas have much in common in the descriptions of places. The route described in the Kokilasandeśa lies further to the north; the destination there is on the banks of the Cūrņī river (described in verses 86 to 89). Cranganore (verse.92) and Gunaka ( verses 93 and 94 ) are the only other places described both in the Kokilasandesa and the Mayurasandeśa. In the Mayūrasandeśa there is a mention of Uddannda, though his works are not mentioned (verse I-83). In the Meghasandeśa, the cause of the separation of the couple and the circumstances under which the hero sent the message to his beloved are very natural. The hero was a high official in the court of Vaiśravana, the king of the Yakşas. He overstepped his authority in the discharge of his official duties and he was banished for a year; and during this year of banishment, he had to live away from his beloved. After he spent eight months in separation, the rainy season approached. The season M ii ·xviii MAYURASANDESA made the pain of separation all the more unbearable. The clouds naturally move northwards in this season, from the mountains of the Deccan. And the hero sends a message to his beloved through the cloud. This natural beauty is missing in all other Sandeśakāvyas. In the Sukasandeśa, the hero was living in happiness in the company of his beloved ; the separation and the message sent were both in a dream. लक्ष्न्या रङ्गे शरदि शशिनः सौधशृङ्गे कयोश्चित् प्रेम्णा युनोः सह विहरतोः पेशलाभिः कथाभिः । द्वारासेधः क नु हतविधेर्दूरनीतः स तस्याः श्रान्तः स्वप्ने शुकमिति गिरा श्राव्यया सन्दिदेश ।। In the Kokilasandeśa, the hero living with his beloved was taken away at night by a celestial being and was left near the Canjeevaram temple. He could rejoin his beloved only in five months. After two or three months, the month of Caitra approached and he saw a Kokila, through whom he sends the message. In the Unnunīlisandeśa also, the hero was taken away by a celestial being; the hero woke up when he was being thus carried away and he recited the Narasimhamantra. Thereupon he was dropped:down and he came down near Trivandrum temple. He saw there the heir-apparent to the throne of Quilon ( described in the Mayurasandeśa, verses 52 to 55). He sent a message to his beloved through this prince. In the message he says that he is exhausted to undertake the return journey to the house of his beloved immediately. In the Mayūrasandesa also, the period of separation is only a month. Thus in all these poems the situation is extremely artificial. Usually the Sandeśakāvyas begin with the mention of a hero in separation. This is the case in the Megha- ·INTRODUCTION xviv sandeśa and also in the Sukasandeśa and in the Kokilasandeśa. But in the Unnunīlisandeśa, there is a benedictory verse followed by four more verses of an introductory nature. This new technique of a Sandesakāvya has been adopted in the Mayūrasandeśa also. To understand the similarity in technique between these two Sandeśakāvyas, I give a free English rendering of the Introductory portion of the Unnunīlīsandeśa. Siva assumed the form of an elephant; Parvati became a she-elephant. When they two sported in mutual love, there was born Gaņeśa with the head of an elephant. I worship him and compose this nectar to the ear in the form of a Sandeśa, with Munţakkal Unnunīlī for the theme. (2) Saluting the Goddess of speech who is as fascinating as the moon and as milk, I, though of feeble intellect, have today, being subject to the heat of love, chosen for description, Uņņunīli whose falling hair reaches down to her feet and who has brought fame to her house of Muntakkal. (3) A lotus for the bee of the ends of the eyes of the maiden of the flower (Goddess Laksmī), a nectartorch on earth, a necklace worn by Manikantha, the king of the Bimbili country, the family deity of flower-arrowed Kāmadeva, may such such honoured Unnunīlī, living in Munţakkal house of great fame, wearing flowers on her tuft of hair, live long in glory. (4) May that fame, which can procure whiteness freely even to the silver mount Kailasa, bring eminence to your family, which is able to compel even the Goddess of wealth to work like a maid-servant-and ·MAYURASANDESA what more has one to say? Therefore, I begin to sing, O Uņņunili. If you please, listen to this gem of poetry, my beloved. (5) The similarity of the second verse of the Mayūrasandeśa to these four verses from the Malayalam Sandeśakāpya is very striking. This similarity cannot be an accident. The Malayalam Sandeśakāvya is decidedly an earlier contemporary and, as such, that is the original for the new technique in the Mayūrasandeśa. From the second verse in the Mayūrasandeśa, it would seem that king Srikantha is the hero of the poem. There, the heroine is spoken of as honoured by king Srikantha : श्रीकण्ठो॰पतिबहुमतम् । But in the fourth verse in the Unnunīlisandeśa quoted just above, it is found that the heroine is described as a necklace worn by the king of the Bimbili country ; yet the king of the Bimbili country is not the hero; the hero is only a junior member of that royal family. On this analogy, in the Mayurasandesa also, the heroine need not be the wife of king Srikantha; she may be the wife of a junior member of king Srikantha's family. The third verse corresponds to the usual beginning of a Sandeśakāvya'; in the fourth verse, the hero is mistaken for the real Srikantha ( Siva) sporting with his consort Umā on the mount Kailāsa, when he was seen on the top of his mansion in the company of his wife. His wife's real name was Umā, as is found in verse 36 in the second part. From this there is the possibility that the hero was king Srikantha himself. But the similarity with the Uạnunīlisandeſa cannot be ignored. Perhaps the idea meant to be conveyed was that the hero who was only a junior member of the family, eligible, when he would become the senior member, to assume the title of king Srīkantha, was ·INTRODUCTION xxi mistaken for Srikantha himself. This point and the real name of the hero will be considered later in dealing with the problem of the author of this work. He laughed at the mistake of the celestial beings, clapping his hands and they cursed him that he would be separated from his beloved for a month for this indiscretion (verse 5). He was allowed by them to choose Trivandrum as the place of his exile (verse 6). There he was consoled by the sight of the God Anantaśayana; later he saw a pea-cock there and he accosted him (verses 7 to 10). After extolling the pea-cock (verses 11 to 15 ) he informs the bird of his miserable plight (verses 16 to 20 ) and requests him to convey his message to his beloved verse 21). He excuses himself for putting him to such a trouble (verse 22 ) and mentions the name of the place where he has to go to deliver the message (verse 23 ), and where he could meet his beloved (verse 24). The Route He promises to give details of the route (verse 25 ) and before starting this, there is a description of the temple at Trivandrum and the grand procession in the temple (verses 26 to 38 ). The morning time is then described when he has to start :( verses 39 to 43 ). Then he requests him to start northward (verse 44 ) and gives a general description of the country-part that he has first to traverse (verse 45). Immediately he would reach the ocean (verses 46 to 49); going along the sea-coast, he would reach a Siva temple that is surrounded by the ocean, and then he would reach the Vişņu temple at Varkala (verse 50). Bathing in the tank there and worshipping the Deity in the temple, he would reach Quilon (Kolamba), the capital of the Kūpaka kings (51). The description of the city is contained in four verses ( 52 to 55).

·xxii MAYURASANDESA This marks what may be called the first stage of the journey, along the sea-coast. Trivandrum and Quilon are both on the sea-coast. Trivandrum was at that time a famous temple. It was not the capital of the country at that time. The present Travancore Royal Family moved to Trivandrum only at a comparatively recent time. Their former residence was at Padmanabhapuram, about 50 miles to the south of Trivandrum. Quilon was the capital of the Kūpake kings. Their country is now a part of the Travancore State. The Vişnu temple of Varkala between these two important cities has been a famous place of pilgrimage and the temple has been known as Janardana. The Siva temple before reaching Varkala is spoken of as being surrounded by the sea. There is archælogical evidence of a Siva temple within the sea at that place, having been submerged at a later time. That must be the same temple mentioned in this Sandesakāuya ( See Archæological Series of Travancore, Vol. II, Part 2 : the Paper on Buddhistic and Jain Vestiges of Malabar.) Unnunīlisandeśa also mentions a Siva temple before reaching Varkala. It is quite likely that this is also identical with the temple described in the Mayūrasandeśa. The temple in the Travancore Archäological Series is called Srimülavāsa. Its exact location and the identity of the temples described in the Sandeśakāvyas must be investigated further. From Quilon, the route takes a slightly easterly direction. At that time the route taken was along the sea-coast. But the sea has receded in later times, and the route described here lies now far away from the sea. The next important place which can be seen on a modern map is Kottayam. This is a growing city in the Travancore State. It is a few miles to the East of Alleppey, ·INTRODUCTION xxiii one a modern sea-port. The fertile and rich country (verse 56), Ingudi country (which is Kāyankulam, at time an important kingdom and now a part of the Travancore State ) and its capital city of Kantiyūr ( verses 57 to 59), a Kali temple and the Vallabha temple (modern Tiruvalla) a few miles to the South of Kottayam (verses 60 to 62), the Manikantha temple (verse 63 ) and the Vañculā river (verses 64 and 65 ): these are all situated between Quilon and Kottayam. The next stage of the journey lies between Kottayam and the modern Tripunithura, the present-day residence of the Cochin Royal family. The temple of Ettumānür, designated as Kirtimadgrāma (verse 67), Sindhudvipa, the capital of the northern branch of the Bimbili kings (their kingdom is now a part of the Travancore State ), who were very powerful in ancient times (verses 69 to 70), the Phulla river (verses 71 and 72), the famous villages beyond, and the temple at Ravipura, mark this stage in the journey. Ravipura is the old name for Tripunithura. There is considerable difficulty in definitely fixing the places described until we reach the Cūrņi river (verse 86). This part can be called the next stage in the journey. In the notes I have given many parallels between the Sukasandesa and this Sandeśakāvya. From the parallels it is certain that this Sandeśakāvya is closely following the Sukasandeśa. As such, the descriptions in the Sukasandesa can be taken as a guide in settling the places found in this Sandesakāvya also. In the Sukasandeśa, there is the description of a Subrahmanya temple after Tripunithura. In a commentary on the Sukasandeśa, there is an interpolated verse after this description, where the Idappalli kingdom and its king are described. It is certain that in the present Sandeśakāvya also, the place ·xxiv MAYURASANDESA described in the first half of the seventy-fifth verse, after the description of Raripura or Tripunithura, must be either the Subrahmanya temple or the Idappalli kingdom and its king. The text as it is available in the manuscript, is so very corrupt that no sense can be extracted out of it. I had to freely use my imagination to reconstruct some sensible passage. I consulted some people. But no one was able to suggest an acceptable reading or a reasonable explanation. The Siva temple described in the second half of the seventy-fifth verse must be identical with a Siva temple described in the same context in the Sukasandesa. In the Notes, I have given my reasons for identifying this Siva temple with the temple at Ulanat. At this stage it is necessary for me to clearly describe the topography of this region, to make the explanations that follow clear to those who have no direct acquaintance with this part of the country. There is the sea-port town of Cochin and to the east of it is a back-water. On the eastern shore of this back-water is the town of Ernakulam. Tripunithura is six miles to the east of Ernakulam. Cochin and Ernakulam are connected with the main railway line from Madras to the west coast, at a place called Shoranur, 360 miles from Madras. On this branch-line, the first station on the north after Ernakulam is Idapalli and the next station is Alwaye. Just to the north of the Alwaye railway station, there is a bridge over the Alwaye river, known also as Periyar river. This river starts from the Western Ghats and after a westerly course, it branches into two arms immediately after this railway bridge. One arm goes to the South and joins the back-water between Cochin and Ernakulam. The other arm goes northward and joins the sea near Cranganore. This river, or ·INTRODUCTION XXV perhaps a portion of this river, is what is called Cūrni, described in this Sandesakāvya in verses 86 to 89. The Subrahmanya temple described in the Sukasandesa is to the east of Ernakulam, very near Tripunithura. Idappalli is to the north of Ernakulam and is now a railway station. Once it was an influential kingdom ; now it is a part of the Travancore State. The Siva temple at Ulanat is to the west of the place where the Alwaye or Periyar river branches off into the two arms. This place is in the country called Parur, another ancient and powerful kingdom, now a part of the Travancore State. To the north of Parur is the modern Chennamangalam, the residence of the Paliyath Achans, a Chieftain who held, in former times, the position of minister of the Cochin Rajas. Here at one time there was a small kingdom called Villārvattam. These two, Parur and Villārvaţtam, are on the western side of the northern branch of the Alwaye or Periyar river. After passing by the side of these two countries, the river is joined by another river (the Chalakkudi river). Mahodayapuri (verses 90 and 91 ) and Cranganore (verse 92 ) lie on the right bank of the river after the confluence of the two rivers. On the eastern side of the nothern arm of the river is the country at that time ruled by the Perumpatappu kings, the present Cochin Royal Family; and their family residence is called Vellarappalli. With this general description, I proceed to consider the identity of the places mentioned in verses 76 to 85. There is s Sankara mentioned (1-76) as a great authority on Arthaśāstra. The Parur kings had the hereditary family Title of Sankararāma. Since the Siva temple just previously mentioned is in the Parur country one may assume that this Sankara is identical with the king of Parur ·xxvi MAYURASANDESA with his Title of Sankararāma. But the Title has never been found as mere Sankara ; it is either Sankararāma or Rāmaśankara. It must be some great and wealthy person, a great scholar and an authority on Arthaśāstra. Perhaps he is identical with Sankara the author of the Jayamangalā commentaries. If that be so, and this is very probable, the date of Jayamangala commentaries can be fixed. Verse 77 is in imitation of verse 27 in the Meghasandesa. From the similarity in sound, the Balyakşoņī, described after this, may be identified with the kingdom of Villārvattam, which is just to the north of Parur, the kingdom where a temple has been described. If the manuscript reading भूतिवाहिन्या(न्या )ख्या be accepted in the last pāda of the eighty-ninth verse, then, Bhūtivāhinī would be the name of the Capital City of the Balya country. Bhūtivāhini can be the Sanskrit translation of the Malayalam name Cārakkulam. "Cāra'' "ashes'' (bhūti ) and "kulam" means "tank or "river" (vāhini). In that locality there is now a big tank called Cārakkulam. It may be that the name of this tank retains the name of the city in that locality. But there is no evidence of there having been a city called Cārakkulam in that locality. There are various difficulties in identifying Balyaksonī with the kingdom of Villārvattam. Villārvattam is just to the north of the previous stage in the journey, namely, Parur, and the messenger is asked to go to the east to see Balyakson. The hero who sends the message is himself a prince and there is no propriety in his giving such prominence to the petty Principality of Villārvațţam and its rulers. The hero asks the pea-cock to come down at this place with the knowledge that it is our own country" (oneteragam) and one cannot understand means ·INTRODUCTION xxvii why the hero should speak of Villārvattam as his own. If it be that the hero is a member of the Vallārvattam Royal Family, then it is possible to find some explanation for all this. But there is no evidence of any connection of the Villarvattam Family and the Title of Śrīkantha, nor of any relation of the family having that hereditary Title with the Villārvattam Family. Further, if the hero is the ruler of the country, it is surprising that there is no mention of the place as being deprived of his presence ; if he is a junior member of the family, it is equally surprising that the pea-cock is not asked to pay his respects to the king. Moreover, in verse 84 there is a mention of a temple called Abhinavakurumba in the Balya country, adjoining the royal palace. In the locality of Villārvațţam there is no temple that can correspond to this name. Kurumba is the name of the temple at Cranganore (verse 92). There must be some temple with the element "new" or "modern'' in its name. Again, in verse 83, Uddanda is mentioned as a great favourite in the palace in the Balya country. Uddanda himself has written the Kokilasandesa, in which the destination is Chennamangalam, which is identical with Villārvattam. In that Sandesa, he does not mention the Villārvațțam country and its king and his palace. If he were such a great favourite in that palace, this silence is surprising, since he describes the country only as Cennamangalam (which is Sanskritised into Jayantamangala ) in the verses : गन्तव्यस्ते त्रिदिवविजयी मङ्गलाण देशः प्राप्तः ख्यातिं विहिततपसः प्राग्जयन्तस्य नाम्ना । पारे चूाः परिसरसमासीनगोविन्दवक्षो- लक्ष्मीवीक्षाविवलनसुधाशीतलः केरलेषु ।। (११) ·Xxviii JAYŪRASANDESA And तीरं तस्याः प्रतिगतवतो दक्षिणं तत्क्षणं ते देशः सर्वातिशयविभवो दृक्पथेऽतः प्रथेत । तां जानीया दिशि दिशि जयन्ताख्यया ख्यायमानां प्रत्यादिष्टत्रिदिवनगरपाभवां प्राप्यभूमिम् ।। (९१) There is another difficulty in identifying Balyaksoņi with Villārvattam. This Principality was on the western side of the Alwaye river, just above its confluence with the Chalakudi river. Considering the poet's partiality for both the Balyaksoni and the Alwaye river, it is surprising that he did not introduce the river when he was describing Balyaksoni. Further, the pea-cock is asked to proceed, enjoying the sight of the wealthy Balyakşoņi, after leaving its Capital (85); then he would reach the Cūrņi river by proceeding fast (86). But in the locality itself there is no tract of country between Villārvaţtam and the Cūrņi river to traverse. Villārvaţtam was on the bank of the river, not far from its confluence with another river and just above the confluence. For these various reasons I do not accept the identification of Balyakșoņi with Villārvaţtam. The messenger is asked to go to the east from Parur ; the country to the east of Parur was the kingdom of the Perumpațappu kings, the modern Cochin Royal family. If Bhūtivāhini is the name of the Capital of the country, then Veliarappali, which was the residence of the Royal Family, can be equated with Bhūtivāhinī. But in the Notes, I have given evidence to show that Bhütivāhini is a river which separates the Perumpatappu country and the Idappalli country. Idappalli is in the south and Perumpatappu is in the north. There is a river called Mutalār in that locality. Mutal = wealth (bhūti) and ·INTRODUCTION xxix can Or Ar = river (vähini). This Mutalar must be the river Bhūtivahini in the text. It must have been the boundary between the two countries. Balya can be equated with Perumpatappu. Accord ing to Pāņāni ETTIECASTILIQ (V-2-120 ) and the Vārtika अन्येभ्योऽपि दृश्यते। Balya mean प्रशस्तबलवान् ।. Perum means great « famous and pata means army Thus Perumpața” can mean de or FOCT 1 Near the place there is a temple called Putiyakāvu (New Kāli Temple) which can be the Abhinavakurumba. Abhinavakurumba looks like the Sanskrit translation of a Malayalam name Ilannallūs, while Kurumba (Cranganore ) is Koțunnallür. All that I have been able to find out is that the kings of Idappalli are known to have Ilannallur as their family name. I have not been able to locate a temple of this name in the place. This point needs further investigation. Regarding the relation of Uddanda with the Perumpațappu kings, there is no tradition. Traditions associate Uddanda with the Zamorins of Calicut. According to Malabar tradition, Uddanda was a great scholar, poet and debator who kept up his first rank in the Zamorin's Vidvatsadas. After twelve years, the local Brahmin scholars became jealous and they propitiated Durgā ; with the Grace of Durgā, a boy was born in the Brahmin family of Kakkaśćeri. This boy grew up as an even greater scholar, poet and debator; in his twelfth year, he faced Uddanda in the Zamorin's Sadas and defeated him in debate. This tradition perhaps took shape during the period of the ascendency of the Zamorins in the history of Malabar. Uddanda speaks of the Zamorin in the prologue to his Mallikamâruta. But he makes no mention of the ·MAYŰRASANDESA Zamorin's Vidvatsadas, his eminent position there and his colleagues in that Sadas, when he describes Calicut in his Kokilasandeśa. The Malabar tradition about Uddanda makes no mention of his relations with the other royal courts in Malabar, though he himself speaks very highly about the Royal Families of Kottayam and Kola ( Chirakkal as it is now called) in his Kokilasandesa; he speaks of some other great scholars of Malabar also, especially the Bhattas of Payur in the same poem. Since he speaks of Chennamangalam, just to the west of the Perumpatappu country, as the residence of his beloved in the Kokilasandesa, there is every likelihood of his having later become a favourite in the court of the Perumpatappu kings. The Royal Family with the hereditary Title of Srikantha, is a feudatory of the Perumpațappu kings. As à matter of fact, the Perumpatappu kings were the overlords of the whole of Malabar for a long time and it is this that is meant when Mahodayapurī is spoken of in verse 90 as ghi ECTATTUTE I Mahodayapurī or Tiruvañcikkulam has been the residence of the Perumpațappu kings for a long time. Then, when the pea-cock has left off all the southern kingdoms and has reached the kingdom of the overlords of the hero, one can understand why the hero speaks of the country as his own and also why he describes the country and its capital in such a glorious way. Taking all things into consideration, Balyaksoní must be taken as the Perumpatappu country. The next description is of the river called Cūrņi. Cūrņi is the name given to the Periyar river in its lower reaches after its confluence with the Chalakkudi river (see the description of the topography of the region given above) when the river flows due west. Uddanda says ·INTRODUCTION xxxi that Chennamangalam, which is the destination in his Kokilasandeśa, lies on the southern side of the Cūrņi river (already quoted above): तीरं तस्याः प्रतिगतवतो दक्षिणं तत्क्षणं ते and in the Sukasandeśa Mahodayapuri is spoken of as to the north of the Cūrņi: उत्तीर्णस्तामुदधिदयितामुत्तरेण क्रमेथाः After seeing the prosperity of the Balya (Perumpatappu) country, the pea-cock is asked to go to the river Cūrni and cross it. The crossing is at the confluence of the two rivers. The description of the river has much in common with the description of it in the Sukasandesa and in the Kokilasandesa. The parallels from the Sukasandesa have been given in the Notes. I give below the parallel passages from the Kokilasandesa. It would be found that most of the ideas are the same in the two poems. रम्यां हय॑ध्वजपटमरुद्वीजितबध्नयुग्या- मग्रे पश्याञ्जनखलपुरीमाश्रितां शङ्करेण । यत्र श्लिष्टो वरयुवतिभिश्चुम्बति स्विन्नगण्डं चूर्णीवातः प्रिय इव' रतिश्रान्तमस्यारविन्दम् ॥ (87) Añjanakhalapuri is the Sanskrit form of the name Tiruvañcikkulam. सा च प्रेक्ष्या सरिदनुपदं यत्र कल्माषितायां मज्जन्माहोदयपुरवधूकण्ठकस्तूरिकाभिः। रक्ताः पद्माः कुवलयवनीसाम्यमापद्यमाना विज्ञायन्ते स्फुटमहिमधामोदये जृम्भमाणे ।। ( 88 ) चारुस्वच्छा शफरनयना चक्रवाकस्तनश्रीः कल्लोलभूः कमलवदना कम्रशैवालकेशा। संसेव्या स्यात् सरसमधुरा सानुकूलावतीण- दुर्गाहान्यैरिति हि सरणिः कापि गाम्भीर्यभाजाम् ॥ (89) ·xxxii MAYURASANDESA त्वय्याकाशे सुभग तटिनी लम्बमाने सलीलं fare दृष्ट्वा पयसि मणिभङ्गामले कम्पमानम् । वीचीवेगप्रचलदसिताम्भोजिनीगुच्छबुद्धया कूज कूज मधुरमलयः कोकिल व्यालपेरन् ॥ (90) In the description of the Cūrņi river in the Mayūrasandesa there is some imagery which is slightly perplexing. In verse 89, one fails to understand why the shadow of the pea-cock in the clear waters of the river should be taken to be that of Garuda by the serpents in the nether regions (Pātāla) for being frightened. The pea-cock itself is a source of fright for the serpents. Further even in clear water, the shadow of the black pea-cock cannot appear as white to be mistaken for that of Garuda. The next stage in the journey is represented by the rest of the first canto in the poem. Mahodayapurī (verses 90 and 91 ) is now called Tiruvañcikkulam. Its name is supposed to be derived from a great emperor Udaya who ruled in that city. Keralādhīśvara is the Title taken by the Perumpatappu kings, the modern Cochin Royal Family. They are the direct descendants of the ancient Emperors of Malabar. In a Sanskrit poem called Sivavilāsa (for details see Indian Historical Quarterly, Vol. x. Pp. 43. ff. ) it is found that at the time when that poem was written the Perumpatappu kings had their residence at this place. The date of that poem is nearly the same as that of the Mayurasandesa. Mahodayapuri is the capital of the Perumpatappu kings. The Royal Family is known to have been divided into five branches and the senior male member of the five branches sat on the throne. The branches of the family had different seats; they were not at Mahodayapurī (the information given in the Paper on Sivavilāsa in the Indian ·INTRODUCTION xxxiii Historical Quarterly has to be slightly revised ). It is perhaps one such royal seat that is described in verses 78 to 85 in the Mayurasandesa. The next place described is Cranganore (verse 92). Gunakā or Trikkanāmatilakam is described in two verses (93 and 94). This was also once a royal seat. Now it is only a petty village. Sangamagrāma (verses 95 to 97 ) has been famous for the Brahmins who were well versed in the Vedas and who performed Yāgas. The villages further on are also famous for the Brahmins who studied the Vedas with great devotion, and even the parrots there could recite the Vedas (verse 98). Trichur (Vrsapura) is about eight miles to the east of the route. The gun fire at sun-set in the temple there is far-famed. This must be what is portrayed in the Mayūrasandesa as the drumbeating by Naņdin for Siva's evening dance (verse 99). Then the messenger reaches a village called Svetakheya (which is the Sanskrit translation of the Malayalam name, Venkitannu), where there is the temple of Sankaranarayana (verse 99 ). Brahmakkulam is the next village, This village too was well known for the great scholars who flourished there. Udaya the author of the commentary on the Kausitakibrāhmana (see Adyar Library Descriptive Catalogue-Vedas, No. 59 ) and Nārāyana the author of the commentary on the Raghuvamsa and of the second half of the Mīmāṁsā work, Mānameyodaya, belonged to this village. This has been and is even now, one of the most famous Brahmin villages in Malabar (verses 100 to 1043). Ilayvalli is the last place described (verse 105). Abhinavalatā is the Sanskrit translation of the name. Here the image is supposed to have grown from the earth; it has not been installed there by anybody. It is what is called a M iii ·xxxiv MAYURASANDESA stayambhū. The image is an immense one. Then the destination, namely Annakara, is reached. Here I have given a passing account of the route described in the poem. All the names of the places are in Malayalam. Some are Sanskritised, as Syānandūra and Kolamba. Such names have been well known in literature and the poet has simply adopted those well known names. In many cases the poet translates the Malayalam name into Sanskrit. This is the case with Kirtimadgrāma (verse 67 ), Śretakheya ( verse 99 ) etc. Author I had to take up this brief survey of the route before I could take up the problem of the authorship and date of the poem, since certain points are closely related to the details given about a few of the places. About the author of this poem nothing is definitely known except that he is also the author of the Kaumudi on the Locana of Abhinavagupta, which is itself a commentary on the Dhvanyāloka of Anandavardhana. On pages 201 and 202 of the edition of the Kaumudi by the late Mahamahopadhyaya Prof. S. Kuppuswami Sastriyar ( published by Mr. K. Balasubrahmanya Aiyar, Madras ) there is the following statement : आदिदीपकं यथा ममैव मयूरदूते काव्ये- सा जागर्ति स्वपिति च मुधा मूकतामेत्यबद्धं ब्रूते रोदित्यधिकमतुलं धैर्यमालम्बते च । मूछां प्राप्नोत्यपि च भजते चेतनामित्यशक्तो वक्तुं वेधा अपि विरहजव्यापृतीरङ्गनानाम् ॥ The verse is found with some slight modification in reading, in the Mayūrasandeśa that is now being published and it appears as verse 65 in the second part. In spite of ·INTRODUCTION XXXV the variation in reading, there is no doubt regarding the identity of the two. Thus the author of the Kaumudi and the author of this Mayūrasandeśa are the same. In the edition of the Kaumudī, the name of the author is given as Uttungodaya. In the very brief Preface to the edition, there is only a promise of a critical Introduction. Thus I am not able to know the views of the late Mahamahopadhyaya regarding the author of the Kaumudi. The name Uttungodaya itself has been suggested as the author of the Kaumudī from the following two verses appearing in the Kaumudi. The name of the author is not explicitly given anywhere in the Kaumudī. The first verse appears as the final śloka in the introductory portion of the Kaumudī. There are ten introductory verses. The concluding verse in this introductory portion is as follows: आशंसिता रसिकलोकचकोरवृन्दै- राविर्भवन्त्युदयतोऽमृतगोरुदारा । आचन्द्रतारकमिदं नवकौमुदीव प्रीतिं दधातु जगतां विवृतिमदीया ॥ In this verse the word "udayataḥ" has not any special significance unless there is an allusion to the author. The whole idea suggests that Udaya is the author of the Kaumudi.. The imagery has no other value. The allusion to the author in this verse is too plain to need any discussion or explanation. The Kaumudi as now available is only for the first of the four Udyotas of the Dhvanyaloka. At the end of the first Udyota there is the following verse.

·Xxxvi VAYTRASANDESA इत्थं मोहतमोनिमीलितडशा ध्वन्यर्थमार्गे यता व्याख्याभासमहोप्मलज्वरजुषां प्रेक्षावतां प्रीतये। उत्तुङ्गादुदयक्षमाभूत उदेयुष्याममुष्यामयं कौमुद्यामिह लोचनस्य विवृतावुद्योत आयो गतः ।। Here also the allusion to the author is equally plain. Besides the suggestion that Udaya is the name of the author, there is also the suggestion that he is a prince. The word "kşamābrt'' is used in the two meanings of 'mountain" and "prince”. Whether the word "Utturiga” should be taken as a part of the name, along with Udaya, is a matter on which there is room for doubt. Since the two words "udaya" and "kşamābhyt are used as referring to the mountain and also to the author, there is full justification to assume that the word "utturga” was also meant to serve a similar double purpose. But it may equally be that the word "kuttunga" was used only as qualifying the mountain. Until we know something more about tbe author, it is better to leave the element "utturiga" as a doubtful point. We can with full justice say that the author is Udaya and that he was a prince. From the Kaumudi itself, nothing more is known of the author. Besides the verse quoted from the Mayūrasandeśa, there are six more of his verses cited by the author in the Kaumudi, so far as the portion available is concerned. The other six verses are given below: 1. अरुणमणिसहोदराधरोष्टं हसदसितोत्पलपत्रदीर्घनेत्रम् । मदयति मधुरं मृदुस्मितं ते वदनमिदं मदिराक्षि मानसं मे ॥ P. 68 2. कुचसीमनि कुटिलदृशां घुसूणरसाः शारदीषु रजनीपु।

·INTRODUCTION Xxxvii चन्द्ररुचः सुन्दरतां व्यङ्गयेषु चैव सुकविगिरः ॥ P. 202 3. सत्यं संहतिशालिशीतलपलाशालीकरालीकृतः स्निग्धोदारफलाव ननितमहाशाखोपशाखाञ्चितः। चूतद्रो न न भासि भाति न पुनश्वेतश्चमत्कारिणी रीतिस्ते गिरिदुर्गसङ्कटदुरारोहस्थलीतस्थुषः ॥ P. 227 4. मुखमिदमलसाक्ष्या मुक्तलक्षोपरोध- व्यतिकरमिव विम्बं भाति पीयूपभानोः । इदमपि विधुबिम्बं कनवाम्बुलेश- स्फुरितमिव रतान्ते वक्त्रबिम्बं प्रियायाः ॥ P. 234 5. वाणी वाणीव परं वेणी वेणीव केवलं तस्याः। एणीदृशः समिन्धे श्रोणी श्रोणीव चैव सखे ॥ P. 234 6. कन्दर्पोपनिषद्रहस्यनिगदव्याख्याननैरन्तरी- निष्णाते दरहृष्टनीलकमलस्पर्धालुनी लोचने । निस्तन्द्रोदयमानशारदशशाङ्कामं मुखाम्भोरुहं मुग्धाक्ष्या बहुवर्णितैरलमहो विश्वैकरम्यं वपुः ॥ P. 261 any of these verses should be traced to any work of known authorship, then that would help us in deciding the particulars about the author. As things are, we have to search in the Mayūrasandesa itself for further details about the author. We have first of all to decide the question whether the hero and the author of a Sandeśakāvya are identical. Unless there is something definite to the contrary, as in the case of the Meghasandeśa, we naturally assume that the hero is the author himself. If there are any personal allusions If ·XXXV111 MAYURASANDEŠA in a Sandeśakāvya, we take them as evidences to settle the identity of the author. In the Mayūrasandeśa, the house-name and the personal name of the hero's wife are definitely given. She belonged to a house called Taccappili (Part II, verse 16). Her personal name was Umā and she was known among poets as Māracemantikā (Part II, verse 36). She belonged to a village called Annakara (mentioned in the Sandeśakāvya as Svetacchadatata in Part 1, verse 23, and as Sitagaruttīra in verse 106). A family of this name still continues in that village. But in Malabar, there is the matriarchal system, and the wife's family is not identical with the husband's family. Therefore from this mention of the heroine's family, nothing can be settled about the family of the hero, and as such, of the author. The only clue that we get regarding the author is the mention of the name Srikanthorvīpati, in the second verse. The heroine Māracemantika is described as sisustaffaqehal. In the fourth verse, it is also said that a few celestial beings mistook him to be the real Śrīkantha in the company of the Goddess Umä on the top of the Kailāsa, as he was sporting on the top of his mansion in the company of his wife. There can be propriety in the celestial beings mistaking him to be the real Srikantha, only if he is also a Srikantha in some way. The natural way of interpreting the verses is to say that he was Srikanthorvipati himself. I have given the commentary according to this natural way of interpretation. Taking it for granted that the hero, Śrīkanthorvīpati, is also the author of the poem, we come to the equation that Udaya-kşamābhịt who is suggested as the author of the Kaumudi is identical with Srikanthorvipati. Udaya ·INTRODUCTION xxxix must be his real name and Srikantha must be the hereditary Family Title. It can also be taken for granted that the author is a king in Malabar. There are many royal families and also other noble families with such hereditary Family Titles. Thus the king of Ampalapuzha, who patronised Nārāyaṇa Bhatta, the author of the Prakriyasarvasva, is called Devanārāyana ; all the kings assumed this Title. (For Devanārāyana, see Introduction to my edition of the Taddhita portion of the Prakriyāsarvasva in the Madras University Sanskrit Series.) I have already said that the Mayurasandeśa has a close resemblance to a Malayalam Sandeśakāvya called Unnunilīsandeśa. In that Sāndeśakāvya, the heroine is described as a pearl necklace worn by Manikantha, the king of the Bimbili country. The second verse in the Mayūrasandeśa is in imitation of the introductory verses in the Unnunilísandeśa. And in the Unnunīlīsandeśa, king Manikantha of Bimbili is not the husband of the heroine. The heroine is only the wife of a junior member of the Bimbili royal family. On this analogy, the expression forgiataragua can be interpreted to mean that the heroine Māracemantikā is an honoured citizen of the country ruled by Srikanthorvīpati and need not be his wife. In this connection I have to introduce some other points also. We know definitely that the Mayurasandeśa 'was written by the poet before he wrote the commentary called Kaumudi on the Dhvanyālokalocana, in so far as he quotes a verse from the former work in the latter work. So the Mayūrasandeśa must be taken as a comparatively early work of the author. A character bearing the name Māracemantikā appears in a Malayalam poem called Candrotsava. All that we know from the description there is that she is connected ·MAYURASANDESA with royal families. Among the many ladies coming from the circle of the local nobility, that appear in this Malayalam poem, it is found that Māracemantikā is the third in rank. In celebrating the Candrotsava (Moonfestival), King Kantan Kota appears as the protector. Srikantha is the Sanskrit form of the Malayalam Kantan Kota. There is evidence to show that the Malayalam poems Candrotsata and Mayurasandeśa belong to more or less the same period. The scene where the festival Candrotsava was performed is not far from the place where Māracemantikā the heroine of the Mayurasandeśa lived. From these associations, we may conclude that the Māracemantikā of the Malayalam poem Candrotsava and the Māracemantika, the heroine of the Mayurasandeſa are identical. If Maracemantikā in the Candrotsava had been the wife of King Kantan Kota ( Śrīkanthorvīpati), she would have been given the first rank. In so far as she occupies only the third rank, we have to assume that she was the wife of a junior member of the royal family. Besides the information we get about the hero of the Mayūrasandesa, who is the husband of Māracemantikā, from the Candrotsava, the affinity between the two works helps us in settling the date of the Mayurasandeśa. This point will be taken up later. There is one more point of affinity between the Mayūrasandeśa and the Malayalam poem Candrotsava. The author of the Mayurasandeśa is also the commentator on the Locana which is itself a commentary on the Dhuanyāloka. Thus, the author, who is a prince and as such a very influential personage, must have been very partial towards Dhvani, in the matter of appreciating poetry. There is a very subtle reference to this in the Candrotsava. In the introductory portion of ·INTRODUCTION xli the Candrotsava, there is a verse, which I freely render into English as follows: Those who, with charming poems, give satisfaction to erudite persons (kovidānām), who always talk about Dhvani, may many of them view with favour this new and attractive poem about the Moonlighton-earth ( Medinicandrikā). Evidently the author of the Candrotsava must have been a little jealous of the other poets whose works were appreciated by a patron who always talked about Dhvani, and the reference to the squaruarai tacrat in the Candrotsava may be to the prince who is the author of the Mayūrasandeśa and the Kaumudi. There is a Sanskrit work, of which only the few indroductory verses are known. They are given in a manuscript of the Kumārasambhava in the Library in the Palace at Trivandrum (see descriptive catalogue of the Palace Library at Trivandrum by K. Sambasiva Sastri, Vol. VIII, No. 1706). This introductory portion very closely resembles the introductory portion of the Candrotsava. The similarity cannot be an accident. One has borrowed from the other. Perhaps the Candrotsava and this Sanskrit work are by the same author. My own view is that this Sanskrit work is by the author of the Mayürasandeśa, that the author of the Candrotsava is another junior member of the same family, younger than the author of the Mayūrasandeśa and that the Sanskrit work was imitated in the Candrotsava. It is also very likely that the other six verses quoted by the author in the Kaumudi as his own, may be from this Sanskrit work. This is only a hypothesis, formed as guide for my future research. In so far as the husband of Māracemantikā in the Candrotsava is only a junior member of the family of the a ·Ilii MAYŪRASANDESA King Srikantha (Kantan Kota) according to Candrotsava, and in so far as the Mayurasandeśa is an early work of the author, who is himself the hero of the Sandeśakāvya, it is better to assume that Srikanthorvīpati is not the hero and husband of Māracemantikā in the Sandeśakāvya also, but that the hero is only a prince of the family of Srikanthorripati, mentioned in the second verse of the poem. There is a family in Malabar that has the hereditary Title of Srikantha. The family is called the Manakkulam Family, in the Cochin State in the Malabar country. The senior Raja of this royal family is even now called Arya Srikantha. There is a branch of this family named Chittenjore, in the same locality, in which the senior Raja is called Kantan Kota. Ārya Śrīkaņķha is the Sanskrit form of Kantan Kota. Kantan is equal to Kantha or Srikantha and Kota is a Title assumed by various royal families in Malabar, and may be equated with Arya. Kantan Kota is the Title assumed by the senior member of the Chittenjore Family as king of Chittilappalli, and in the Candrotsava, Kantan Kota is the king of Chittilappalli. I belong to this family. I am a junior member of this family, eligible to assume the Title of Kantan Kota (which is to be equated with Srikanthorvīpati ), when I become the senior member of the family. Śrīkanthorvipati had domain over what is now a sub-division of the Malabar District of the Madras Presidency, called the Ponani Taluka ( or subdivision) and the northern half of the Cochin State—the area bounded by the Ponani river on the north and the Arabian sea on the west, extending about thirty miles to the east and to the south from these respective boundaries. The Ponani river starts from the western Ghats near the modern town of Palghat and joins ·INTRODUCTION xliii the sea at the coastal town of Ponani. These further details about the author can also be safely deduced from evidences now available. Date About the date of the work, nothing definite can be stated. Here also we have to depend on various pieces of evidences, none of which by itself is strong enough to prove anything, but all of which together can take us to the region of probabilities. There is the Malayalam Unnunīlīsandeśa, which can safely be assigned to the fourteenth century, since the messenger there is Prince Aditya Varma of Quilon, heir-apparent to the throne ; Aditya Varma succeeded Iravi Varma, who is mentioned in that Sandeśakāvya as the king who ruled Quilon at that time. Their dates are known. There is a mention of Aditya Varman having defeated the Tuluşka Army, which must be a reference to the Muslim invasion of South India. From such evidences we know that the Unnunilīsandesa could be safely assigned to the fourteenth century. In the Mayūrasandeśa, there is an imitation of the technique of the Unnunīlīsandeśa, in the beginning of the poem. The only other clue we have to fix the date of the Mayūrasandeśa is the reference to the poet Uddanda in the first part of the poem. All that we know from verse 83 there is that this poem is contemporaneous with that great poet. But the date of Uddanda himself is not. known. Uddanda mentions a Sankarakavi at the Kola country (the Cirakkal country in North Malabar ) in the following verse in his Kokilasandesa : कोलानेलावनसुरभिलान् याहि यत्र प्रथन्ते वेलातीतप्रथितयशसः शङ्कराद्याः कवीन्द्राः ।। 60 ·xliv MAYURASANDESA But we This Sankarakavi has written a poem called Śrīkysnavijaya, in which he says that he wrote it under the patronage of King Udaya Varma of the Kola country. This King Udaya Varma is assumed to have ruled the country in the first-half of the fifteenth century. A Sankarakavi is mentioned in the Candrotsava, the Malayalam poem, and there is no doubt about this Sankarakayi being identical with the Sankarakavi mentioned by Uddanda. There is a very popular tradition in Malabar about Uddanda being a contemporary of another Malayalam poet called Punam, and a Punam is also mentioned in the Candrotsava as a very famous poet. Tradition also records that the author of Tantrasamuccaya ( Trivandrum Sanskrit Series, Nos. 67 and 71 ) is also a contemporary of Uddanda. For this there is no such evidence, as in the case of the relation of Punam with Uddanda. know that Uddanda is a contemporary of Sankarakavi and that Sankarakavi is a contemporary of Punam. Thus the tradition of the relation of Uddanda with Punam is indirectly supported by other literary evidences. For this reason we shall not be wrong in accepting the authenticity of the tradition regarding the relation of Uddanda with the author of Tantrasamuccaya. The Tantrasamuccaya gives its date as Kali 4529 in a verse given at the close of the work : कल्यब्देष्वतियत्सु नन्दनयनेष्वम्भोधिसंख्येषु यः संभूतो भृगुवीतहव्यमुनियुङ्मूले सवेदोऽन्वये। प्राहुर्यस्य जयन्तमङ्गलपदेद्धं धाम नारायणः सोऽयं तन्त्रमिदं व्यधाबहुविधादुद्धृत्य तन्त्रार्णवात् ॥ ( नन्द = 9; नयन = 2 ; इषु = 5; अम्भोधि 37IZĪTET = 4) The Kali year 4529 corresponds to 1428 A. D., and this fits in well with the date of Uddanda calculated by ·INTRODUCTION his relation with Sankarakavi, who is related to King Udaya Varma of the Kola country, supposed to have reigned in the first-half of the fifteenth century. It has already been said that, in point of technique, the Mayurasandeśa follows the Malayalam Sandeśakāvya named the Unnunīlīsandeśa. This Sandeśakāvya must be placed at the end of the fourteenth century. There, the bearer of the message is prince Adityavarma, the heirapparent to the throne of Quilon and King Ravi Varma was ruling the country of Quilon. This Adityavarma is said to have destroyed the Tuluşka army, which must be the Army of the Muslim Sultans of Madura. The Madura Sultanate came to an end in the third quarter of the fourteenth century. King Ravi Varma of Quilon is known to have defeated Vikrama Pandya and after giving his daughter to the Pāņdya king, took the daughter of the Pāņdya king as his own consort. This is found in a verse quoted in a Malayalam grammar in Sanskrit called the Līlātilakam. I give a free English rendering : As Arjuna gave Drupada to Drona, so the heroic Ravi Varma of Venāt, the chief of the Yādava kings, defeated Vikrama Pandya in battle and gave his daughter to the king of the Pandyas ; and he received his daughter himself. Elsewhere in the same grammar there is a verse which says that Vikrama Pandya defeated the Tuluskas. The following is a free rendering of it : The king of the Pandyas shattered the army of the enemy And those of them that were on horseback fled in haste.

·MAYČRASANDESA In the annotation of this verse it is said that the king of the Pāndyas mentioned here is Vikrama Pāndya and that the Tuluskas are the enemies. The second verse is appropriate only after the termination of the rule of the Sultans in Madura. The defeat of Vikrama Pandya by King Ravi Varma of Quilon must be still after that, since there another person is mentioned as king of the Pandyas, as opposed to Vikrama Pāņdya. From this it is clear that King Ravi Varma and the heir-apparent prince Adityavarma belong to the close of the fourteenth century. If on these grounds the Malayalam Sandeśakāvya called the Unnunīlīsandeśa is put to the close of the fourteenth century, then the Mayūrasandeśa can be put to any time round about 1400 A. D. If the great Sankara mentioned in the seventy-sixth verse of the Pūrvabhäga of the Mayūrasandeśa, who is mentioned as a great authority in Nītiśāstra, is identical with Sankara, the author of the Jayamangalā commentaries, and if the date of the Jayamangalā commentaries could be fixed from reliable evidences, that would be an evidence for fixing the date of the Mayūrasandeśa also. But as things are, nothing is known definitely about these commentaries and perhaps their date has to be fixed upon the basis of the Mayūrasandeśa. An Appreciation of the Poem The Mayurasandeśa must be recognised as one of the most successful imitations of the Meghasandeśa. It is true that no poem in this type can approach the Meghasandeśa in its artistic beauty and perfect workmanship. In the Meghasandeśa, the circumstances under which the hero had to live apart from his beloved, the long eight months he spent in the far off south, the approach of the ·INTRODUCTION xlvii rainy season and the appearance of the cloud as a fit messenger in so far as the cloud naturally moves to the north in that season and also in so far as it is the cloud that can destroy the heat ( here the heat of separation) all these factors create a naturalness that is not found in any other poem of this type. Further, in the description of the various places on the route, a sort of appropriateness is brought about between the place and the messenger. The mountains are the friends of the clouds; the rivers are the beloved of the cloud. There is no description at all that does not fit in with the cloud. Further throughout the description in the whole of the first part of the Meghasandeśa, the main theme of the poem is kept in view. Separation from the beloved, the grief consequent on such separation, the help given by the cloud in such a state of sorrow-these factors are ever kept before the reader. Cities, mountains and rivers are not described as isolated factors in a poem; they are all united into an artistic whole in the poem, while they have every chance chance of being a series of disconnected descriptions. When one thinks of other Sandeśakāvyas, one must keep the Meghasandeśa as a specimen by itself and the others must be dealt with as a separate group. In the Mayūrasandeśa, the circumstances under which the hero had to live apart from the heroine is extremely artificial. Further the period of separation is only a month. One does not know how many days the hero spent in Trivandrum before he met the pea-cock. Perhaps it is after a day or two. Is it possible that the hero and the heroine should have come to such a stage of despondency described in the second part of the poem? It is true that the poet attempts a justification in the seventeenth ·xlviii MAYURASANDESA verse of the first part, in so far as even when the eyes are closed the heroine is afraid of separation; and as such the separation for a few days must be really unbearable. Still the fact that the separation had been only for a very few days and that it had to continue also only for a few days, takes away much from the naturalness of the situation. This is a defect that is found in all the Sandeśakāvyas and, as such, it ceases to be a defect. Ignoring this one factor, tve hare to judge the poem in respect of other points. From the point of view of good poetry, this Sandesakātya deserves a high place among poems in Sanskrit. The style of the poem is superb. There is not a single place where there is any jerk in the even flow of the language. The words are all very simple; the construction is straightforward and the meanings of the passages are quite clear. The alliterations are very pleasing to the ear. The description हृष्यन्मल्लीमधुरमधुनिष्यन्दि about the poem in the second verse of the first part is not at all an exaggeration. The occasional Yamakas are easy, natural and effortless. One has only to look into specimens of Yamaka like the 16th and 21st verses in the first part to find out what a command the author has of the language. There is a particular kind of alliteration found in this poem which is quite characteristic of Dravidian metre, namely the alliteration on the second syllable of each verse. Even when Malayalam poetry began to be written in Sanskrit metres, the poets kept up this Dravidian feature, and that is here introduced into Sanskrit poetry itself written in Malabar. I draw the attention of the readers to the 21st, 52nd (only alliteration in each half), 67th, 68th, 74th (only in the two halves separately), and 87th verses in the first part, and ·INTRODUCTION xlix 26th, 37th, 38th (only in each half), and 55th verses (there alliteration in the first two syllables of each line) to take note of this peculiar Dravidian alliteration. The author is very fond of alliteration, and for the sake of alliteration, he even uses some words not very familiar, even in places where a more familiar word would have equally well served the purpose, if not better. It is very seldom that the author uses words that are unhappy. The use of the matup termination to a Karmadhāraya compound in vaftatanta in verse 1-73 is not warranted by grammar ; the word caftaria as a Bahuvrihi compound is the proper usage. But such cases are rare ; perhaps this is the sole case where one could take some legitimate objection. But when it is a case of alliteration, the author sometimes goes out of his way. In verse 54 in the first part, he could have used the more familiar word सूर्यचन्द्रौ instead of the unfamiliar पुष्पवन्तौ। But after gara: it is goyarat that serves the purpose of alliteration. Similarly in verse 21 of the second part, the word aan is not quite happy. He would have been a better word. Here also alliteration requires the less happy word. One may also feel sometimes that the exaggerations in the poem are a little over-drawn. The gems and precious stones which make the sun and moon functionless (1-54, 11-9, 24 ), the lips and the faces of the ladies taking the place of the sun and the moon (11-3), the Candrakānta stone (I-24, 75 ), the eastern mountain (I- 41, 42, 56, II-33, 47), the sky getting dark through the colour of the pea-cock or of the eyes of the ladies (1-59, 70 )-in all these cases one feels that the idea has been repeated. But it is to be admitted that there is no real repetition in so far as there is something new in each of the cases. A usage like great ST ( 1-63) is also not M iv ·pand MAYURASANDESA be quite happy; both mean, both literally and in usage, the same thing. There are many places where the poet has drawn his inspiration from the Meghasandeśa. Thus there is some similarity between I-89 in Mayūrasandeśa and 1-46 in Meghasandeśa. Mayūrasandeśa I-34 may compared with Meghasandeśa 1-35 and Mayūrasandesa 1-70 may be compared with Meghasandeśa 1-37. In the second part, Mayūrasandeśa 85 may be compared with Meghasandeśa 41. These are only a few cases, noted to enable the readers to easily compare this Sandeśakāvya and its model. There are places where the poet has drawn ideas from works like the Rāmāyaṇacampū and readers can compare verse 91 in the second part with the Rāmāyaṇacampū, Kiskindhākāņda, verse 27. In all these cases the presentation is original though the main idea was taken from an earlier poet. Art lies in presentation and as such there is no lack of originality on this account. There are not very many works where the author has recognised that there must be some artistic unity in the whole poem. A character should not be a mere passive spectator but must be an active participent in the events of the poem. Thus in the Meghasandeśa, the cloud is not a mere spectator of the scenes that are described as having to be traversed by him during his journey. The cloud is brought into intimate relation with the places. The cloud is described as a character in a poem with Srngāra as its rasa. In the Mayūrasandeśa also, the author has understood this aspect of aft, and in describing the various scenes, he brings the pea-cock into some intimate relation with the scenes. Thus in the description of Kantiyūr in verse 59, in the description of Sindhudvīpa in verse 70, in the description of Mahodayapuri in verse 91 and in the description of Irinjalakkuda ·INTRODUCTION li ( Sangamagrāma) in verse 97, the pea-cock is brought into intimate relation with the scene. Further in the description of Cūrņi river the pea-cock is described as a character in a śrngärakāvya. This verse (87) is in imitation of the description of the river Nirvindhyā in the Meghasandeśa (verse 29). The description of the morning in verse 42 and of the sea-shore in verse 49 are quite appropriate in a Sandeśakāvya. The poet has realised that a Sandeśakāvya is not a mere string of disjointed descriptions of places. The entire poem must form a unitary Srngārakāvya. From this point of view, this Sandesakāvya is a far nearer approach to the Meghasandes'a than the other two poems of this type that are popular in Malabar, namely, the Sukasandeśa and the Kokilasandeśa. If we compare individual verses also, it would be found that this poem keeps up a high standard. Take, for example, the apology that the hero gives to the messenger for putting him to the trouble. In the Meghasandesa there is the verse beginning with धूमज्योतिस्सलिल (6) and in the Sukasandeśa there is the following verse : आस्था लोके विपुलमनसामन्यसामान्यमभ्ये- त्यर्थानर्थोपगमविगमेष्वार्थिता चातुराणाम् । न्यक्षेणैषा निजगुरुतया नेक्षते तद्वियोगं सान्द्रा तस्मिन्नपि च सदृशं द्वन्द्वमेतद्द्वयेषु ॥ This may be compared with verse 22 in the Mayūrasandeśa. There are various descriptions where the author has drawn inspiration from Kālidāsa and in all such cases he has done his part creditably. This applies both to the description of places in the first part and to the description of the heroine and of the condition of the hero and of the heroine in the state of separation in ·lii MAYURASANDESA the second part. When we come to the abhijñana by which the messenger is to give confidence to the heroine about the authenticity of the message, I must confess that the author has been able to surpass even Kālidāsa. In most of the poems of this type, this particular item is rather tame and insipid and even Kālidāsa's performance is rather unfortunate. In the Mayūrasandeśa also, the first tio verses ( 87 and 88 in the second part) are not up to the mark and remain in the level of Kalidasa (Meghasandeśa, 11-48). But the third verse in the Mayurasandesa ( 89 ) is a master-piece. I have not seen another abhijñānavākya that could be placed along with this. a One may say that in the description of the heroine's home, the poet has slightly overdrawn the picture. The description of the mango tree ( 19 ), the garden ( 20 ), Bakula tree in the garden ( 21 ), an Asoka tree by its side ( 22 ), a small tank there ( 23 ), a well nearby ( 25 ), another garden there ( 26 ), a platform ( 27 ), a creeper near it ( 28 ), a bower of creepers there ( 29 )--these things make the description a little tedious. But there is order and continuity and also a unity in the description of the heroine, her form, and her condition in the state of separation. This portion is one of the most successful performances of the author. There is no repetition in this beautiful description; there is no confusion either. Among individual items in the second part, one may point out to verses 4, 7, 58, 61, and 63 for beautiful ideas where there is originality and also cleverness in expressing beautiful ideas in a beautiful way. There is also a sort of humour which only supports the Srngära; the humour does not obstruct it. It is true that in many cases the author has drawn ideas from earlier poems, ·INTRODUCTION apart from the inspiration that he has received from Kālidāsa. He closely follows the Sukasandeśa and the Kokilasandeśa in many descriptions. But in all such cases there is also an originality descernible throughout. Kālidāsa used the words in their accepted sense and not in their etymological sense ; yet in his usage the etymological sense retained a significance and propriety. In later times, Sanskrit lost its definiteness. Metaphors meant nothing but an embellishment. Take for example qudraTZTEAF (1.32) Here the ladies cannot bring about identity with the moon through their lotus-faces. Lotus has no identity with moon. Similarly, in EFAIFFT- GETTION (1.96) it is not a lotus-hand that can bear disc, club etc. In eicamaicaiTECHITHIGH (2. 14) it is not a lily-foot that is fit for crushing the demons. Again Tita977 of 37( 1. 40 ) is not a happy description. Words like नीरन्ध्र and मांसल are used simply in the sense of " thick”. But these are features of later-day Sanskrit poetry when the language had become a mere artificial one without its natural senitiveness and delicacy of touch. In spite of some defects that are occasionally met with in the poem, one has to admit that on the whole it is a very successful imitation of Kālidāsa ; he has attempted the right thing and he has also succeeded in his attempt to a creditable extent. C. KUNHAN RAJA ·संस्करणसूची Part I. Verse 11. Com. L. 6 For कुसुमवन्तः read फलवन्तः । L.7 after इत्यर्थ: add फल्धातोः चरफलोश्च (7. 4. 87 ) इति नुकि, उत्परस्यात: (7. 4. 88 ) इति अभ्यासात्परस्य अतः उत्वे च पम्फु- ल्यन्ते इति रूपम् । Verse 103. Com. L. 6. for क्षेत्रे कृता read क्षेत्रे विहिता कृती and for सः कृत- read स: विहित-. Verse 104. Com. L. 6 omit स्नस्थ in the beginning and read पुष्प for सून at the end of the line. Part II. Verse 5. At the end of the commentary add : अमुमिति वा पाठः । अमुं परिमलभरं इति च योजना। Verse 15. Com. L.7 for कामदेवः विलसति read काम- देवः विहरते विलसति. Verse 23. Com. L.8 for जनयति read घटयति. Verse 37. Com. L. 3 for मुखश्रीः read मुखस्य परमा श्री:. Verse 38. Com. L. 6 for strofariierà read 32- भारादिति. Verse 65. Com. L. 4 for अङ्गनानां read अझनायाः । L.5 for तासु read तस्यां. L. 6 for तासां read तस्याः. Verse89. First pāda. Read भुक्त्वासायं together (= भुक्त्वा + आसायं).

·श्रीः मयूरसन्देशः पूर्वभागः अविरतमदधाराधोरणीपारणोद्य- न्मदमधुकरमालाकूजितोद्घोषिताशम् । मम मनसि समिन्धां सिन्धुरेन्द्राननं तत् किमपि कनकशैलप्रस्थसच्छायमोजः ॥ १॥ सिन्धुरेन्द्रस्य गजश्रेष्ठस्य आननमिव आननं यस्य तत् किमपि ओजः । विनेश्वर इति यावत् । मम मनसि समिन्धां दीप्यताम् । कीदृशं ओजः । अविरता अविच्छिन्ना मदधारा एव धोरणी नदी। तस्याः पारणेन पानेन उद्यन् मदः येषां तेषां मधुकराणां मालायाः श्रेण्याः। मालारूपेण स्थितानां मधुकराणामित्यर्थः । कूजितेन उद्घोषिताः घोषवत्यः कृताः आशाः दिशः यस्य तत् अविरतमदधाराधोरणीपारणोद्यन्मदमधुकरमालाकूजितोद्धोषिताशम् । कनकशैलप्रस्थेन सुवर्णगिरेः सानुप्रदेशेन समाना छाया दीप्तिः यस्य तत् कनकशैलप्रस्थसच्छायम् । मालिनीवृत्तम् ।। श्रीकण्ठोर्वीपतिबहुमतं मारचेमन्तिकाख्यं मारस्यावं महितमधिकृत्याधुना साधु बद्धम् ॥ हृष्यन्मल्लीमधुरमधुनिष्यन्दि संदेशकाव्यं नव्यं विद्वत्कविपरिषदामस्तु कर्णातिथेयम् ॥ २ ॥ श्रीकण्ठ इति नाना प्रसिद्धः उर्वीपतिः राजा श्रीकण्ठोर्वीपतिः। तेन बहुमतं श्रीकण्ठोपितिबहुमतम् । तस्य बहुमतिस्थानमित्यर्थः । मार- १ १. धोरणीप...

·२ मयूरसन्देशः चेमन्तिका इति आख्या नामधेयं यस्य तत् मारचेमन्तिकाख्यम् । महितं प्रशस्तम् । मारस्य कामस्य अस्त्रम् । तदधिकृत्य अधुना साधु अविकलं यथा तथा बद्धं विरचितम् । नव्यं सन्देशकाव्यम् । विद्वांसश्च अभी ऋवयश्च विद्वत्कवयः। विद्वांसश्च कवयश्च इति द्वन्द्वसमासो वा । तेषां परि- पदां समाजानाम् । अतिथिषु साधु आतिथेयम् । कर्णेषु आतियेयं कर्णातिथेयं अस्तु । अतिथीनामिव तेषां कर्णानां प्रीतिं ददातु इत्यभिप्रायः। कीदृशं सन्देशकाव्यम् । हृष्यन्ती विकसन्ती या मल्ली तस्याः मधुरं मधु निष्यन्दते इति दृष्यन्मल्लीमधुरमधुनिष्यन्दि । निपूर्वात् स्यन्दतेः ताच्छील्ये णिनिः । मारचे- मन्तिकाख्यं मारस्यास्त्रं इत्येतत् उत्तरभागे "लब्धोमायाः" इति श्लोके (३६) विशदं भविष्यति । सेवन्तिका नाम पुष्पविशेषः यः केरलभाषायां चेमन्तिका इति व्यपदिश्यते । मारेण स्वीकृता चेमन्तिका मारचेमन्तिका । इत आरभ्य आकाव्यसमाप्ति मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ।। स्वर्गारामद्रुमनवलतासूनसौरभ्यलोभ- भ्राम्यत्पुष्पन्धयेकलकलध्वानवाचालिताशे । सौधे साधीयसि परिलसच्चन्द्रपादाभिरामे रेमे व्योमस्पृशि दयितया लालितः कोऽपि कामी ॥ ३ ॥ साधीयसि नितरां सुखप्रदे । व्योमस्पृशि । अत्युनते इत्यर्थः । सौधे कोऽपि कामी दयितया लालितः सन् रेमे । कीदृशे सौधे । स्वर्गारामे नन्दनवने यः द्रुमः वृक्षः । कल्पकवृक्ष इत्यर्थः । तस्य नवलतायाः यानि सूनानि पुष्पाणि तेषां सौरभ्ये लोभात् भ्राम्यन्तः ये पुष्पन्धयाः मधुकराः तेषां कलकलवानेन वाचालिताः शब्दपूर्णाः कृताः आशाः दिशः यस्मिन् तस्मिन् स्वर्गारामद्रु- मनवलतासूनसौरभ्यलोभभ्राम्यत्पुष्पन्धयकलकलवानवाचालिताशे । अथवा सौरभ्यलाभ इत्येवास्तु पाठः । सौरभ्यस्य लाभार्थ भ्राम्यन्तः इति तदा योजना । परिलसद्भिः परितो दीप्यमानैः चन्द्रपादैः चन्द्रकिरणैः अभिरामे १. लाभ. २. ग्रामं पुष्पंधय. ३. साधीयसि...रिलसच्चन्द्र. ४. मयितया. ५. कोपि का......

·पूर्वभागः ३ ३ मनोहरे । व्योमस्पृशि इत्येतस्य विशेषणस्य सार्थक्यं स्वर्गारामद्रुमनवलतासून- सौरभ्यलोभे हेतुत्वेन। श्रीकण्ठोपितिरेव कामी । दयिता च मारचेमन्तिका इत्यवधेयम् ॥ कुर्वनिच्छाविहृतिमुमया सङ्गतः स्फाटिकाद्रा- वास्ते चिल्लीचलनकणिकाक्लप्तविश्वव्यवस्थेः । श्राकण्ठोऽयं स्वयमिति धृतभ्रान्तिरेनं कदाचित् प्रक्रान्तोरुप्रणुतिमुखरः खेचरोघः सिषेवे ॥ ४ ॥ अयं पूर्वोक्तः कामी स्वयं श्रीकण्ठः साक्षात् शिव एव । उमया पार्वत्या सङ्गतः। स्काटिकाद्रौं स्फटिकमये पर्वते । कैलासे इत्यर्थः । इच्छाविहृति कुर्वन् यथेच्छं क्रीडां कुर्वन् आस्ते । कीदृशः श्रीकण्ठः। चिल्लीचलनकणिकया भ्रवः ईषच्चलनेन कृता विश्वस्य जगतः व्यवस्था येन सः चिल्लीचलनकणि- काकृतविश्वव्यवस्थः । इति एवम् । धृता भ्रान्तिः येन सः धृतभ्रान्तिः । खेचराणां विद्याधराणां समूहः कदाचित् एनं श्रीकण्ठं सिषेवे सेवितवान् । कथंभूतः खेचरौधः। प्रक्रान्ता आरब्धा उर्वी महती या प्रणुतिः स्तुतिः तया मुखरः शब्दवान् प्रक्रान्तोरुप्रणुतिमुखरः। न केवलमयं नाना श्रीकण्ठः । अपि तु अनुभावैरपि इत्येतदत्र स्पष्टं कृतम् । मारचेमन्तिकायाः उमा इत्येव पितृकृतं नाम इति "लब्धोमायाः ” इति श्लोके (३६) उत्तरभागे उक्तं भविष्यति । अतश्च उमया सङ्गतः इति प्रयोगस्य औचित्यं विभावनीयम् ।।४ हा हन्तासौ हतविधिविपर्यासितात्मा तदीयं जाड्यं मुहुरपि मिलद्धस्ततालं जहास । सोऽयं दूरीभवदसुसमो मासमास्वेति तस्मै शापं प्रादान्महदवमतिः६ कस्य नाति प्रसूते ॥५॥ हा हन्त अहो कष्टम् । असौ कामी हतविधिना दुर्विधिना विपर्यासितः विपर्यासं दुर्मार्ग प्रापितः आत्मा यस्य सः हतविधिविपर्यासितात्मा सन् तदीयं १. संगत स्फाटिकाद्रा. २. क्लप्त...स्थः. ३. प्रक्रान्तोति...मुखः. ४. सेयं. ५. मासमासेति. ६. प्रादान्मह...वमतिः, ·४ मयूरसन्देशः विद्याधरसमूहसंबन्धि जाड्यं मौख्यं आत्मनः महेश्वरत्वेन अवगतिरूपं दृष्ट्वा मुहुरपि पुनः पुनः । मिलन् हस्तयोः तालः यस्मिन् तत् मिलद्धस्ततालं यथा तथा जहास हासं चकार । सोऽयं विद्याधरसमूहः तस्मै कामिने शापं प्रादात् तं शशाप । कः शापः इत्यु व्यते-दूरीभवन्ती वियुक्ता दूरे वर्तमाना असुसमा प्राणसदृशी प्रियतमा यस्मात् सः दूरीभवदसुसमः सन् मासं एकमासं आस्व वर्तस्व । इति एवं शापं प्रादात् इत्यन्वयः । अत्र अर्थान्तरन्यासेन उक्तिः । महदवमतिः महतां महाजनानां अवमतिः । कर्मणि षष्ठी । कस्य आति दुःख न प्रसूते । महदवमतिः सर्वथा दुःखमूलमेवेत्यर्थः ।। ५ तेनावासो मम मधुजितः सन्निधौ क्वापि पुण्ये क्षेत्रे स्यादित्यथ सविनयं प्रार्थ्यमानस्तथेति । प्रोच्य प्रायादयमपि समैशिष्ट सद्यम्सुदूरे स्थानन्दूरे विगतदयितं दूनमात्मानमेवे ।। ६ ।। मधुजितः विष्णो: सन्निधौ वापि पुण्ये क्षेत्रे मम आवासः स्यात् । इति इत्थं अथ तेन कामिना सविनयं प्रार्थ्यमानः। विद्याधरसंवः इति शेषः । तथा इति तथा भवतु इति प्रोच्य प्रकर्षण उक्त्वा प्रायात् निर्ययौ । अयमपि कामी सद्यः सुदूरे स्यानन्दूरे अनन्तरे। अनन्त रमिति केरलेषु काचन नगरी । विगता दयिता यस्मात् स विगतदयितः । तथा सन्तं ततश्च दूनं आत्मानमेव । न तु दयितामिति भावः । समैक्षिष्ट ददर्श ।। दैत्यारातिं दलितशतमन्यूपलोदारशोभ पश्यन्नेनं भुजगशयने कल्पितस्वापसौख्यम् । तापोद्रेकं दधदपि मुहुः प्रेयसीविप्रयोगा- दीर्घश्वासः क्षणमिव शनैरेष संजातसंज्ञः ।। ७ ।। एषः कामी प्रेयसीविप्रयोगात् क्षण मिव । दीर्घः श्वासः यस्य स दीर्घश्वासः । दीर्घनिश्वासं कुर्वन्नित्यर्थः । मुहुः पुनः पुनः तापोद्रेकं अत्यधिकं ताएं १.प्राप्य. २. विगत इयितादीन...त्मानमेव. ३. दृच्छश्वासक्षणमिव.

·पूर्वभागः ५ दधत् अनुभवन् अपि शनैः क्रमेण । संजाता संज्ञा बोधः यस्य सः संजातसंज्ञः। वथा अभवदिति शेषः । कथंभूतः सन् । एनं अनन्तपुरस्थं दैत्याराति विष्णुं पश्यन् । कीदृशं दैत्यारातिम् । भुजगः सर्पः। अत्र अनन्तः । स एष शयनं शय्या भुजगशयनम् । तस्मिन् कल्पितं संपादितं स्वापः एव सौख्यं येन तं कल्पितस्वापसौख्यम् । दलितः भिन्नः शतमन्यूपलः इन्द्रनीलः । तद्वदुदारा नितरां दीप्यमाना शोभा यस्य तं दलितशतमन्यूपलोदारशोभम् ।। सोऽयं कान्ताविरहजलधौ वीत पारे निमनः स्वं वृत्तान्तं सरसिजशे' हन्त सन्देष्टुकामः । विद्युल्लीकवचितनवाम्भोदनीरन्ध्रिताशे काले कान्तं कमपि शिखिन संपतन्तं ददर्श ॥ ८॥ सोऽयं कामी । वीतः अपगतः पारः परकूलं यस्मात् सः वीतपारः। तस्मिन् । कान्ताविरह एव जलधिः समुद्रः कान्ताविरहजलधिः । तस्मिन् निमग्नः सन् स्वं वृत्तान्तं सरसिजदृशे स्वप्रियायै सन्देष्टुकामः सन्देशरूपेण निवेदयितुमिच्छन् । विद्युत एव वल्ल्यः विद्युबल्ल्यः । वल्ल्य इव विद्युतः इति वा। ताभिः कवचिताः कवचवन्तः कृताः। आवृता इति यावत् । नवाम्भो- दा: सजलमेघाः। तैः नीरनिताः निबिडिताः आशाः दिशः यस्मिन् तस्मिन् विद्युहल्लीकवचितनवाम्भोदनीरन्ध्रिताशे काले । वर्षाकाले इत्यर्थः । कान्तं कमनीयरूपं कमपि शिखिनं मयूरं संपतन्तं ददर्श ।। पत्रीन्द्रं तं प्रवरपुरुहूतोपलस्पर्धिशोभै- रम्भोजाक्षीधनकचसखैरञ्चितं बहभारैः । आलोक्याराद्विरहविधुरां संस्मरन्नात्मकान्तां कामाक्रान्तः कथमपि शनैः प्राप तस्योपशल्यम् ।।९।। स इति शेषः । सः कामी तं पत्रीन्द्रं पक्षिश्रेष्ठ मयूरं आरादरे आलोक्य विरह विधुरां स्वस्य वियोरेन पीडितां आत्मकान्तां संस्मरन् । संस्मरणे ८ १. शो.

·६ मयूरसन्देशः हेतुमाह ! प्रवरण उत्कृष्टेन पुरुहूतोपलेन इन्द्रनीलेन स्पर्थिनी। तत्सदृशीति भावः। शोभा येषां तैः। अत एव अम्भोजाक्ष्याः स्वप्रियायाः घनस्य निबिडस्य कचत्य केशत्य सखिभिः । तत्समैरिति यावत् । बईभारैः अञ्चितं पत्रीन्द्रं आलोक्य इति योजना। कामाक्रान्तः सन् कथमपि महता प्रयत्नेन शनैः मन्दं तस्य मयूरस्य उपशल्यं समीपं प्राप ।। सन्त्यज्यान्यानिह लहचरान् मत्समानप्यकस्मात् कस्मादस्मत्सविधमधुना सोऽयमाक्रामतीति । यावन्नाशङ्कत खगपतिस्तावदभ्याशमेत्य स्मित्वा मन्दं तदनु कुशलप्रश्नपूर्वं जगाद ! १० ।। इह अन्यान् मत्समान् सहचरान् अपि संत्यज्य । यद्यप्यन्येऽपि मत्सदृशाः सन्ति तथापि तान् उपेक्ष्य इत्यर्थः। अकस्मात् कमपि कारणविशेषं विना। कस्मात् केन हेतुना अस्मत्सविधं अधुना इदानीं सोऽयं पुरुषः आक्रामति अभिगच्छति । इति एवं खगपतिः पक्षिश्रेष्ठः मयूरः यावत् न अशङ्कत तावत् तदा । अयमिति शेषः । अयं कामी अभ्याशं मयूरस्य समीपं एत्य स्मित्वा मन्दहासं कृत्वा तदनु मन्दहास नन्तरं कुशल प्रश्नपूर्व आदौ कुशल- प्रश्नं कृत्वा तदनन्तरं जगाद एवं उक्तवान् ।। भाग्याम्भोधे यदिह स भवान् प्रार्थनीयानुभावः प्राप्तस्त्वदर्शनकुतुकिनोर्नेत्रयोरद्य मार्गम् । प्राश्चस्तन्मे नियतमनवद्याकृते योगपद्या- स्पम्फुल्यन्ते किमपि सुभगंभावुकाः पुण्यपुञ्जाः ।। ११ ।। हे भाग्याम्भोध इह प्रार्थनीयः स्पृहणीयः अनुभावः तेजोविशेषः यस्य सः प्रार्थनीयानुभावः। सः भवान् । कुतु कमस्यास्तीति कुतुकी। त्वदर्शने कुतुकिनो: नेत्रयोः मम चक्षुषोः मार्ग अद्य प्राप्तः । त्वं मया दृष्ट इत्यर्थः । १. संत्यज्यानिह......मत्समानोप्यकस्मात्. २. यावन्नाशयत इति खगपति. ३. प्राप्यस्त्वदर्शन. ४. योगपद्यात् वफुल्वन्ते.

·पूर्वभागः इति यत् तत् । हे अनवद्याकृते मे प्राञ्चः पूर्वजन्मसु भवाः । सुभगं भवितु- मेषां शीलमिति सुभगंभावुकाः पुण्य पुञ्जाः सुकृतसमूहाः यौगपद्यात् युगपदेव किमपि किञ्चिदिव पम्फुल्यन्ते अतिशयेन कुसुमवन्तः भवन्ति । फलोन्मुखा भवन्ति इत्यर्थः ।। आनन्दाम्भोनिधिमुपनयन्त्याशु वर्धिष्णुभावं क्लान्तां चेतःकुवलयवनी स्वैरमुन्मीलयन्ती। शोकध्वान्तं मुहुरपि निराकुर्वती सर्वतो मे मूर्तिः सेयं तव खगपते भाति चान्द्री कलेव ।। १२ ।। हे खगपते पक्षिश्रेष्ठ तव सा इयं मूर्तिः चान्द्री चन्द्रसंबन्धिनी कला इव मे भाति । कीदृशी मूर्तिः। आनन्द एव अम्भोनिधिः समुद्रः आनन्दाम्भो- निधिः । तं आशु वर्धिष्णुभावम् । वृद्धिमित्यर्थः। उपनयन्ती। क्लान्ताम् । चेत एव कुवलयं चेतःकुवलयम् । तस्य वनीं स्वैरं उन्मूलयन्ती। मुहुरपि । शोक एव ध्वान्तं अन्धकारः शोकध्वान्तम् । तत् सर्वतः निराकुर्वती । विशेषणत्रयेण चन्द्रकल्या साम्यमुक्तम् ।। १२ प्रीतिस्थानं ननु भगवतः पुण्डरीकेक्षणस्य भ्रातस्तायः स खलु पतगाधीश्वरस्त्वत्प्रसूतिः । खण्डं खण्डं भुवनभयदं भोगिषण्डं प्रचण्डै- स्तुण्डाघातैस्तुलितकुलिशैर्देहिनस्त्वं धिनोषि ॥ १३ ॥ हे भ्रातः भगवतः पुण्डरीकेक्षणस्य विष्णोः प्रीतिस्थानं प्रीतिविषयः सः पतगाधीश्वरः पक्षिश्रेष्ठ: तायः गरुडः त्वत्प्रसूतिः त्वत्कुले जातः। खलु ननु इति च निश्चये। पतगाधीश्वर त्वत्प्रसूतिः इति वा पाठः। पतगाधीश्वर इति तदा संबोधनान्तम् । प्रचण्डैः प्रकर्षेण तीक्ष्णैः। तुलितः कुलिशः वज्रायुधः यैः तैः । वज्रसमैः इत्यर्थः । तुण्डाघातैः । भुवनस्य लोकस्य भयं ददाति इति भुवनभयदः। तं भोगिषण्डं सर्पसमूहं । खण्डं खण्डं खण्डशः कृत्वा देहिनः मनुष्यान् त्वं घिनोषि प्रीणयसि ।।

·मयूरसन्देशः सेनानीरप्यमरसदसामोपवाझं स्वयोग्य लब्ध्वा मध्येरणमरिंगणैर्दुर्निरीक्ष्यं भवन्तम् । दोद्रिक्तान दलयति सुरद्रोहिणस्तादृशस्ते तुष्टूषायां कथमिव नृणां प्रह्वतां याति जिह्वा ॥ १४ ॥ अमरसदसां सेनानीरपि स्कन्दोऽपि स्वयोग्यं आत्मनः उचितं अरिगणैः शत्रुसमूहैः दुर्निरीक्ष्यं ईक्षितुमशक्यम् । भयप्रदत्वादित्यभिप्रायः । भवन्तं औप. वाह्यं वाहनं लब्ध्वा मध्येरणं युद्धमध्ये। असुरैः सह इति भावः। दर्पण क्रोधेन उद्रिक्तान् उद्धतान् सुरद्रोहिणः असुरान् तारकादीन् । दलयति इन्ति । तादृशः तथाभूतस्य ते तव तुषायां त्वां स्तोतुं इच्छायां विषये नृणां जिहा कथमिव प्रहतां याति प्रवणा भवति ॥ वृष्टया तुष्टिं भजति भुवने हृष्यसि त्वं हि नृत्यन् मन्ये तस्माद्विपुलहृदय ग्लायति ग्लायसीति । सोऽहं यातः शरणमधुना त्वां विपन्नैकमित्रं मित्रं पद्माकर इव पतत्रीन्द्रवंशावतंस ॥ १५ ॥ भुवने लोके वृष्टया हेतुना तुष्टिं भजति सति त्वं नृत्यन् हृष्यसि । हि यतः हे विपुलहृदय तस्मात् अहं मन्ये विभावयामि । किमिति । लोके ग्लायति ताम्यति सति ग्लायसि त्वं ग्लानिं प्राप्नोषि इति । सः अहं अधुना विपन्नानां एकमित्रं विपन्नकमित्रं त्वां शरणं यातः । कमिव । पद्माकरः मित्रं सूर्यमिव । हे पतत्रीन्द्रवंशस्य अवतंस शिरोभूषणभूत ।। जानीहि त्वं जनितजनतानन्द जायावियुक्तं मध्येदुःखाम्बुधि विशरणं वर्तमानं सखे माम् । आपन्नानां प्रथमगणनापात्रतां गात्रभाजा- मापन्नानागुणगणनिधे वामभावाद्विधातुः ॥ १६ ॥ १. लक्षोमन्यैरणमरिगणे. २. वृष्ट्वा. ३. पद्माकर...पत्रीन्द्र. ४.मध्ये...बुधि. १५ ·पूर्वभागः जनितः जनतायाः जनसमूहस्य आनन्दः येन सः जनितजनतानन्दः । हे जनितजनतानन्द मां जायावियुक्तं जायया विरहितम् । अत एव मध्येदुःखा- म्बुधि । दुःखमेव अम्बुधिः दुःखाम्बुधिः । तस्य मध्ये वर्तमानं विशरणं आश्रयरहितं च त्वं जानीहि हे सखे । विधातुः विधेः वामभावात् प्रतिकूलत्वात् आपन्नानां गात्रभाजां देहिनां प्रथमगणनापात्रतां प्रथमः इति गणनायाः योग्यतां आपं प्राप्तवानस्मि हे नानागुणगणनिधे नानागुणानां गणस्य निधे आधारभूत ॥ आतन्वानात् क्षणमपि दृशोर्मीलनाद्विप्रयोगं गाढाश्लेषादपि सुमहती भीतिमन्तर्बिभर्मि । काले नीलाम्बुदचयनिचोलावृताशान्तराले सोऽहं जातः सपदि सुदृशो हन्त दूरादवीयान् ॥ १७ ॥ दृशोर्मीलनाद्धेतोः क्षणमपि विप्रयोगमातन्वानात् गाढाश्लेषादपि सुमह्ती भीतिं अहं अन्तः बिभर्मि । यदा गाढाश्लेषोऽनुभूयते तदा दृशोर्मीलने सति विप्रयोगः क्षणमपि आपद्यते । अतश्च मे महती भीतिर्जाता इत्यर्थः । सः अहं नीलाम्बुदानां सजलमेघानां चयः समूह एव निचोलं आवरणवस्त्रम् । तेन आवृताः आशान्तरालाः दिगन्तर्भागाः यस्मिन् तस्मिन् काले वर्षाकाले । सुदृशः प्रियायाः दूरावीयान् अत्यन्तं विप्रकृष्टः सपदि जातः । हन्त कष्टम् ॥ भ्रातः शङ्के शशधरमुखी सापि मद्भाग्यदोषै- राबिभ्राणा स्मरशरशरख्यायमाणं शरीरम् । वेलातीते बलवबला हन्त सन्तापसिन्धा बाला वीतावधि वितनुते मज्जनोन्मन्जनानि ॥ १८॥ हे भ्रातः अहं शङ्के । किमिति । सापि शशधरमुखी चन्द्रमुखी अबला बाला मद्भाग्यदोषैः हेतुभिः । स्मरस्य कामस्य शराणां शरव्यायमाणं लक्ष्यभूवं शरीरं आबिभ्राणा वीतपारे अपारे सन्तापसिन्धौ दुःखसमुद्रे । बलवत् वीता- १. दूराइवी... २. आतश्शंके.

·मयूरसन्देशः
१८
-
वधि अवधिं विना । एते क्रियाविशेषणे । मज्जनोन्मज्जनानि वितनुते ।
इन्त कष्टम् । एवं शङ्के इति योजना ।।
प्रत्यग्रोऽयं परिमलभरः प्रोन्मिषत्केतकीनां
प्रत्याशान्तं प्रसरति परिभ्रान्तलोलम्बमालः ।
त्वज्जातीयास्तरुषु विद्धत्युद्धतां नृत्तलीलां
शक्यः सोढुं कथय स कथं प्रोषितैरेष कालः ॥ १९ ।।
प्रोन्मिषत्केतकीनां प्रकर्षण उन्मिषन्तीनां फुल्लन्तीनां केतकीनां अयं प्रत्यग्रः
अभिनवः परिमलभरः। आशायाः दिशः अन्तः आशान्तः। आशान्ते
आशान्ते प्रत्याशान्तम् । सर्वास्वपि दिक्षु इत्यर्थः। प्रसरति। कीदृशः परि-
मलभरः। परिभ्रान्ता समन्तात् गच्छन्ती लोलम्बानां भ्रमराणां माला यस्मिन्
सः परिभ्रान्तलोलम्बमालः । त्वज्जातीयाः तव जातौ मयूरजातौ भवाः ।
अन्ये मयूराः इत्यर्थः । तरुषु वृक्षेषु उद्धतां नृत्तलीलां विदधति कुर्वन्ति ।
स एष कालः प्रोषितैः विरहिभिः कथं सोढुं शक्यः। कथय । न शक्य.
इत्यर्थः॥
कन्दर्पो निर्दहति न यथा कम्ररूपं कृशाङ्गया
धत्ते प्राणान् कथमपि यथा सङ्गमाशानुबन्धः ।
साधो संचिन्तय लघु तथा चेतसा नीतिभाजा
सोढा नैष क्षणमपि सखे गाढवैरो मनोभूः ।। २० ॥
यथा कृशाङ्गयाः कम्ररूपं मनोहरं रूपं कन्दर्पः न निर्दहति । यथा च
संगमे विषये आशा संगमाशा। तस्या अनुबन्धः संगमाशानुबन्धः । कथमपि
यथाकथंचित् प्राणान् । तस्याः इत्याशयः । धत्ते धारयति । हे साधो नीति-
भाजा नीतिकुशलेन चेतसा तब मनसा लघु क्षिप्रम् । "लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्"
इत्यमरः । संचिन्तय । हे सखे एषः गाढवैरः मनोभः मन्मथः क्षणमपि न
सोढ़ा न सहिष्यति ।।
२०
१. संगमाशानुबद्धः.

·पूर्वभागः सन्देशं तं नवविरहिणः साम्प्रतं मे प्रतीतः सन्देशं तं नय नयनिधे यत्र सा पक्ष्मलाक्षी। मन्दीकुर्या मदनदहनप्लोषमेणेक्षणायाः खिन्दानाया' नवनवसुधास्यन्दिभिः सान्त्ववाक्यैः ।। २१ ॥ हे नयनिधे । नवं अभूतपूर्व यथा तथा विरहः अस्यास्तीति नवविरही। तस्य नवविरहिणः मे सन्देशं साम्प्रतं इदानीं प्रतीतः सन् प्रीतः सन् तं देशं नय । यत्र यस्मिन् देशे सा पक्ष्मलाक्षी। वर्तते इति शेषः। किं च खिन्दा- नायाः खेदमनुभवन्त्याः एणेक्षणायाः । मदनदहनेन कामाग्निना प्लोष दाहम् । नवनवां सुधां अमृतं स्यन्दन्तीति नवनवसुधास्यन्दिनः । तैः नव- नवसुधास्यन्दिभिः सान्त्ववाक्यैः मन्दीकुर्याः मन्दं कुर्याः ।। २१ याच्यावादः किल तनुभृतां मानहानेर्निदानं सत्यं नीचोचित इति मुहुर्निन्दितो दूतभावः । नैषा याच्या मम न भवतो दौत्यमप्यत्र कृत्ये किन्त्वन्योन्यप्रणयसुभगः कोऽपि मैत्रीविपाकः ॥ २२॥ यानावादः याञाप्रसंगः तनुभृतां मनुष्याणां मानहानेः निदानं कारणम् । किल इति प्रसिद्धौ । दूतभावः नीचोचितः नीचानां क्षुद्राणां योग्यः इति मुहुः निन्दितः। एतत् सत्यम् । एषा मम प्रवृत्तिः न याञा। अत्र कृत्ये भवतः दौत्यमपि न विद्यते। किन्तु अन्योन्यप्रणयेन सुभगः अन्योन्य- प्रणयसुभगः कोऽपि मैत्रीविपाकः मैत्र्याः सुहृद्धावस्य परिपाक एव ॥ २२ आश्चर्याणामतिशयवतां जन्मभूमिस्त्रिलोक्यां ख्यातः श्वेतच्छदतटगिरा सौम्य ते गम्यदेशः। कामस्यात्माभिमत घटनासाहसत्यक्तमूर्तेः प्रीत्या नित्यं निवसति पुरे यत्र शैलेन्द्रकन्या ।। २३ ।। हे सौम्य ते गम्यदेशः त्वया गन्तव्यो देशः श्वेतच्छदतटगिरा श्वेतच्छदतटं इति गिरा नाम्ना त्रिलोक्यां ख्यातः। श्वेतच्छदतटं इति केरलेषु कश्चन प्रदेशः। १. विन्दानायाः. २. मुहु...तादूतभावः.

·मयूरसन्देशः स प्रदेशः । अतिशयवतां आश्चर्याणां जन्मभूमिः । यत्र पुरे शैलेन्द्रकन्या पार्वती नित्यं निवसति । कथम् | कामस्य प्रीत्या कारणेन । कामं प्रसाद- यितुमिति भावः । कीदृशस्य कामस्य । आत्मनः पार्वत्या एव अभिमतस्य परमेश्वरसमागमरूपस्य घटना घटनार्थ यत्न एव यः साहसः तेन त्यक्ता नष्टा मूर्तिः शरीरं यस्य तस्य आत्माभिमतघटनासाहसत्यक्तमूर्तेः। श्वेतच्छदो इंसः । "हंसाः स्युः श्वेतगरुतः इत्यमरः । केरलभाषायां 'अन्न' इति हंस- पर्यायः । तट इत्यस्य च 'कर' इति पर्यायः। मिलित्वा 'अन्नकर' इति नाम सिद्धम् । अयमेव देशः उत्तरत्र सर्गावसाने (श्लो. १०६) सितगरु- तीरशब्देन निर्देक्ष्यते॥ सन्तापानामसहनतयेवाशु निर्गन्तुकामान् प्राणानाशागुणविगलितान् धारयन्ती कथंचित् । मच्चित्तेन्दूपलशशिकलामुज्झिताशेषभूषां तत्र द्रक्ष्यस्यलसगमनामङ्गजब्रह्मविद्याम् ॥ २४ ॥ तत्र तस्मिन् देशे त्वं अङ्गजब्रह्मविद्यां कामस्य उपनिषद्भूताम् । मम प्रियतमामिति शेषः । द्रक्ष्यसि । कीदृशीम् । सन्तापानां पीडानां असहनतया इव आशु निर्गन्तुकामान् । आशा एव गुणः सूत्रम् । तस्मात् विगलितान् भ्रष्टान् प्राणान् कथंचित् महता प्रयत्नेन धारयन्तीम् । मच्चित्तमेव इन्दूपलः चन्द्रकान्तः । तस्य शशिकलां आनन्दकारिणी हृदयद्रवकारिणीम् । उज्झिताः त्यक्ताः अशेषाः भूषाः यया तां उज्झिताशेषभूषाम् । अलसगमनाम् ॥ २४ पन्थानस्ते परिचितचराः२ प्रायशः पत्रिवर्य क्षोण्यामस्यामविहतगते_म्यतः३ सर्व एव । याता येन त्वमपि सुदृशः सद्म तं वर्त्मभेदं याथातथ्यग्रहणविधये बोधयामस्तथापि ॥२५॥ १. निगलितां. २. परिचयचराः. ३. गतिभ्राम्यतः.

·पूर्वभागः हे पत्रिवर्य अस्यां क्षोण्या भूमौ अविहतगतेः अविहता अप्रतिरुद्धा गतिः यस्य तस्य भ्राम्यतः ते तव सर्वे एव पन्थानः प्रायशः परिचितचराः पूर्व परि- चिताः। तथापि येन पथा त्वं सुदृशः सम वसति याता असि तं वर्मभेदं मार्ग- विशेषम् । याथातथ्येन ग्रहणमेव विधिः याथातथ्यग्रहणविधिः । तदर्थ बोधयामः विज्ञापयामः ।। २५ आदौ तावत् प्रणम पतगाधीश पाथोधिकन्या- चेतोवृत्तिभ्रमदलिकलाकेलिपाथोजवीथीम् । शेषाहीश विहितकपटस्वापमुद्रां कृपार्दा स्यानन्दूरे सकलसुखदां कामपि स्वात्मविद्याम् ।। २६ ।। हे पतगाधीश पक्षिश्रेष्ठ । आदौ तावत् स्यानन्दूरे अनन्तपुरक्षेत्रे 'तेना- वासो' इति (६) श्लोके पूर्व प्रस्तुते वर्तमानां कामपि अनिरूपणीयां स्वात्मविद्यां स्वस्य आत्मनः विद्याम् । विष्णुमूर्तिमित्यर्थः। प्रणम | विष्णुरेव ज्ञाता ज्ञानविषयश्च इत्यभिप्रेत्येदमुक्तम् । कीदृशीं स्वात्मविद्याम् । पाथोधिक- न्यायाः श्रीभगवत्याः चेतोवृत्तय एव भ्रमन्तः अलयः भ्रमराः। तेषां कलाकेल्याः पाथोजवीथीं पद्माकरम् । शेष एव अहीशः पन्नगश्रेष्ठः शेषाहीशः। तस्मिन् विहिता कपटस्वापस्य मुद्रा यया तां विहितकपटस्वापमुद्राम् । कृपाद्री सकलसुखदां च ।। २६ "प्रागात्मानं निगमशिरसामन्तरत्यन्तगूढं बुद्धौ कर्तुं निजपदजुषामब्धिमध्येऽशयिष्ठाः। भूयोवात्सीरिहर सतमसा मादृशां प्राकृताना- मर्थे स त्वं भुजगशयन श्रीश मह्यं प्रसीद" ॥ २७॥ हे भुजगशन अनन्तशयन श्रीश लक्ष्मीपते सः त्वं मह्यं प्रसीद । कीदृश- स्त्वम् । प्राक् पुरा निगमाशरसां उपनिषदां अन्तः अन्तर्भागे अत्यन्तगूढं आत्मानं निजस्वरूपं निजपदजुषां स्वपादभक्तानां बुद्धौ कर्तु तान् अवगम- १. चेतोवृत्तिभ्रमदलिकेलिपाथोजवीथीम् । २. भूयोवा...रिह.

·मयूरसन्देशः . यितुं अब्धिमध्ये समुद्रमध्ये अशयिष्ठाः । भूयः पुनश्च सतमसां तमोयुक्ताना माशां प्राकृतानां अर्थे इह अनन्तपुरक्षेत्रे अवात्सीः । इत्थं नमस्कृत्य इति उत्तरश्लोकेन योजना ।। २७ इत्थं मूर्ना मुहुरपि नमस्कृत्य भक्त्या महत्या लब्धानुज्ञस्तदनु करुणाशीतलैस्तत्कटाक्षैः । गाहेथास्त्वं गगनसरणिं चात्र गारुत्मताश्म- च्छायाकेशग्रहिलविलसत्पिञ्छतापिञ्छितान्ताम् ॥ २८ ॥ इत्थं पूर्वश्लोकोक्तप्रकारेण मूर्ना मुहुरपि पुनः पुनः महत्या भक्त्या सर्म नमस्कृत्य तदनु करुणाशीतलैः तत्कटाक्षः अनन्तशयनस्य विष्णोः कटाक्षः लब्धानुज्ञः । अनुशा लब्ध्वा इत्यर्थः । त्वं अत्र गगनसरणिं आकाशमार्ग गाहेथाः प्रविश । कीदृशीं गगनसरणिम् | गारुत्मताश्मनः मरकतस्य छायायाः शोभायाः केशमहिल: केशग्रहणेन युद्धं कुर्वन् गारुत्मताश्मच्छायाकेशग्रहिलः । मरकतशो- भामतिरिच्य वर्तमान इत्यर्थः। तादृशेन विलसता पिञ्छेन बर्हेण तापिञ्छितः तापिञ्छसहितः तमालसहितः कृतः । श्यामलः कृतः इत्यर्थः। अन्तः यस्याः तां गारुत्मताश्मच्छायाकेशग्रहिलविलसत्पिञ्छतापिञ्छितान्ताम् ।। २८ माणिक्यश्रीबलिमहविधिस्तावदद्यानवद्य- श्रीभिः स्त्रीभिर्नयनसुभगैः कामिभिश्चाभिरामः । संसेव्यैनं घटय सुचिरं जन्मसाफल्यमक्ष्णोः प्रीतः पार्थं ब्रजसि च ततः श्वः प्रभाते प्रियायाः ॥ २९ ॥ अद्य तावत् माणिक्यश्रीबलिमहविधेः माणिक्यप्रधानस्य रत्नप्रधानस्य । विविधैः रत्नैः उज्ज्वलस्य इति भावः। तादृशस्य श्रीवलिमहस्य विधि: विधानम् । अनवद्या श्रीः यासां ताभिः अनवद्यश्रीभिः स्त्रीभिः। नयनानां सुभगैः प्रीतिदैः कामिभिश्च अभिरामः । प्रवर्तते इति शेषः । एनं बलिमहविधि संसेव्य अक्ष्णोः जन्मसाफल्यं सुचिरं घटय संपादय । ततश्च १. गाहेथास्त्वं...सरणिं. २. ततश्च प्रभाते.

·पूर्वभागः १५ ॥ प्रीतः श्वः परस्मिन् दिने प्रभाते प्रियायाः मम प्रियायाः पार्श्व समीपं व्रजसि! तस्याः समीपं प्राप्तुं प्रतिष्ठेथाः इत्यर्थः ॥ काले तस्मिन् बलिमहनिषेवार्थमाढौकमानान नानादिग्भ्यो मनुजनिवहान् भ्रातरध्यक्षयेथाः । कल्पान्तोड्डामरशिखिशिखादीर्यमाणेष्विव द्राग् ब्रह्माण्डेषु प्रबलविमृतान् कारणाम्बुप्रवाहान् ॥ ३० ॥ हे भ्रातः तस्मिन् काले बलिमहोत्सवकाले बलिमहनिषेवार्थ बलिकालो. त्सवदर्शनार्थ नानादिग्भ्यः आढौकमानान् आगच्छतः मनुजनिवहान् जन- समूहान् अध्यक्षयेथाः पश्य | कीदृशान् मनुजनिवहान् । ब्रह्माण्डेषु द्राक् कल्पान्ते प्रलयकाले उड्डामराः भयंकराः याः शिखिशिखाः अग्निज्वाला: ताभिः दीर्यमाणेषु सत्सु प्रबलविसृतान् प्रबलं यथा तथा व्याप्तान् कारणाम्बु- प्रवाहान् कारणजलस्य प्रलयजलस्य प्रवाहान् इव स्थितानिति शेष: अर्कच्छायाप्रतिभट भृशोद्गच्छदच्छाच्छरोचि- श्चक्रच्छन्नान् पथि कुरु दृशोरुत्सवार्थान् पदार्थान् । तत्रच्छत्रव्यजनसिचयच्छद्मना पद्मनाभं प्राप्तानासेवितुमिव महामेरुशैलाद्विशालात् ।। ३१॥ तत्र बलिमहे । उत्सवः अर्थः प्रयोजनं येषां तान् उत्सवार्थान् पदार्थान् । उत्सवे उपयुज्यमानान् पदार्थान् इत्यर्थः। दृशोः पथि कुरु आलोकय । कीदृशान् पदार्थान् । अर्कस्य छाया अर्कच्छाया सूर्यप्रकाशः। तस्याः प्रति- भट प्रतिद्वन्द्वि । अर्कच्छायप्रतिभट इति ह्रस्वो वा । भृशमुद्गच्छत् अच्छाच्छं. अत्यन्तशुद्धं च यत् रोचिश्चक्रं तेजोमण्डलं तेन छन्नान् । छत्रं आतपत्रम् । व्यजनं तालवृन्तम् । सिचयः वस्त्रम् । द्वन्द्वसमासः। तेषां छत्रव्य जनसिचयानां छद्मना व्याजेन पद्मनाभं अनन्तपुरस्थं आसेवितुं विशालात् महामेरुशैलात प्राप्तान् इव स्थितान् इति शेषः ॥ १. अर्कच्छायप्रतिभट. २. छन्नात्. ३. उत्सवार्थात् पदार्थात्.

·मयूरसन्देशः
वेणीभारस्तिमिरितदिशो वक्त्रपझैदाना-
श्चन्द्राद्वैतं
मृदुहसरुचा
ज्योस्निकामादधानाः।
व्योम्नो भूम्नः कुचभरनतैः कुञ्चितैर्मध्यदेशै-
रातन्वानाः पुरमृगहशो नेत्रयोः पात्रयेथाः ।। ३२ ।।
पुरमृगदृशः अनन्तपुरनिवासिनीः वनिताः नेत्रयोः पात्रयेथाः तव चक्षुषोः
यात्राणि कुरु । ताः आलोकय । कीदृशीः पुरमृगदृशः । वेणीभारैः केशभारैः
तिमिरिताः तमोयुक्ताः कृताः दिशः याभिः ताः । वक्त्रपझैः मुखपझैः चन्द्रा-
द्वैतं चद्रादभेदं ददाना दिशन्त्यः। चन्द्रद्वैतं इति वा पाठः। चन्द्रस्य द्वित्वं
ददानाः इति तावदर्थः । मृदुहसरुचा मन्दहासशोभया ज्योस्निकां चन्द्रिका
आदधानाः कुर्वाणाः । कुचभरेण स्तनभरेण नताः कुचभरनताः। तैः अत एव
कुञ्चितैः मध्यदेशैः ब्योन्नः आकाशस्य भन्नः अतिशयान् आतन्वानाः ।। ३२
वक्त्रैरन्छश्रमजलकणै रागिभिश्चाधरोष्ट-
नेत्रैर्नीलाम्बुजदलनिभैः स्फीतबिम्बैनितम्बैः ।
गात्रैः पीनस्तनविनमितैश्चारुताम्बूलगभैं-
गण्डामोगैस्तरलितजनास्तत्र दृश्यास्तरुण्यः ।। ३३ ॥
तत्र बलिमहे तरुण्यः युवतयः दृश्याः । कीदृश्यः तरुण्यः । तरलिताः
तरलतां चञ्चलतां प्रापिताः जनाः यामिः ताः तरलितजनाः । कैः करणः
तरलितजनाः। अच्छाः शुद्धाः श्रमजलकणा. स्वेदबिन्दवः येषु तैः अच्छ-
श्रमजलकणैः वक्त्रैः । रागिभिः रक्तवर्णैः अधरोष्ठैः । नीलाम्बुजदलनिभैः
नीलाम्बुजदलसमानैः नेत्रैः । स्फीतं पृथु बिम्ब रूपं येषां तैः स्फीतबिम्बैः
नितम्बैः । पीनैः स्तनैः विनमिताः पीनस्तनविनमिताः । तैः गात्रैः।
ताम्बूलं गर्भे अन्तर्भागे येषां तैः ताम्बूलगभैंः गण्डाभोगः गण्डप्रदेशैः ।। ३३
तासां भ्रातस्तरणिकिरणस्पर्शतः कर्शितानां
मुक्तास्थूलश्रमजलकणान् गण्डलेखावलम्बान् ।
पक्षोत्थेन म्फुटमपनयन् कोमलेनानिलेन
प्राप्नोषि त्वं प्रणयपिशुनानापातानपाङ्गान् ॥ ३४ ॥

·पूर्वभागः हे भ्रातः तरणिकिरणस्पर्शतः सूर्यरश्मिसंपर्कात् कर्शितानां म्लानानां तासां तरुणीनाम् । गण्डलेखा कपोलदेशः अवलम्बः येषां तान् गण्डलेखावलम्बान् । मुक्ता इव स्थूलान् श्रमजलकणान् स्वेदबिन्दून् मुक्तास्थूलश्रमजलकणान् पक्षोत्थेन स्वकीयपक्षप्रेरितेन कोमलेन अनिलेन स्फुटं निश्शेषं अपनयन् प्रणय- पिशुनान् प्रेमसूचकान् । आर्दै यथा तथा पातः येषां तान् आर्द्रपातान् अपाङ्गान् तासां कटाक्षान् त्वं प्राप्नोषि लभसे ॥ हृद्यैर्विद्याधरमृगहशामुद्यदुत्तालतालै- गीतैश्चेतोहरणचतुरैनिस्तुषैर्ब्रह्मघोषैः । वाद्यैश्चोद्वेजितघनघटाडम्बरैरैम्बुजाक्षी- चञ्चत्काञ्चीगुणझणझणैः क्ष्वेलितैः स्फोटितैश्च ।। ३५ ।। उद्यन्ति उद्गच्छन्ति उत्तालानि तालानि येषु तैः उद्यदुत्तालतालैः हृद्यैः मनोहरैः विद्याधरमृगदृशां विद्याधरस्त्रीणां गीतैः। चेतोहरणचतुरैः चित्ता- वर्जनसमर्थैः । निस्तुषैः तुषारहितैः । सारवद्भिः इत्यर्थः । निस्तुलैः इति वा पाठः । साम्यरहितैः ब्रह्मघोषैः वेदपठनघोघैः । उद्वेजितः तर्जितः घनघटानां मेघसमूहानां आडम्बरः यैः तैः उद्वेजितघनघटाडम्वरैः वाद्यैश्च । अम्बुजाक्षीणां सुन्दरीणां चञ्चत्काञ्चीगुणस्य चलन्मेखलादाम्नः झणझणैः क्वणितशब्दैः वेलितः आक्रोशशब्दैः । स्फोटितैः इस्तास्फालनशब्दैः च । उत्तरश्लोके जुष्टः इत्यनेन योजना।। लक्ष्मीजाने जय जय जगत्पालने जागरूक स्वामिन् नारायण जय जयेत्येवमाबद्धभावैः। जुष्टः शिष्टैरपि मुनिजनैरुत्सुकैरुत्सवाग्र्यः सोऽयं साधो भवति भवतः प्रीतये भूतये च ।। ३६ ॥ हे साधो शिष्टैः सज्जनैः उत्सुकैः मुनिजनैरपि जुष्टः युक्तः सः अयं उत्सवाय्यः प्रशस्तः बलिमहः भवतः प्रीतये भूतये च तोषाय ऐश्वर्याय च १ वाद्यैश्चोद्वजितघनकाडम्बरै.

·१८ मयूरसन्देशः भवति । कीदृशैः शिष्टः। हे लक्ष्मीजाने श्रीपते जय जय हे जगत्पालने चागल्क स्वामिन् प्रभो नारायण जय जय-इत्येवं आबद्धभावैः आबद्धः भावः भक्तिरूपः यः तैः । पूर्वश्लोकोक्तैः गीतैरित्यादिभिश्च जुष्टः इति योजनीयम् ॥ शेते लक्ष्मीसुचरितफलं धाम शेषाहितल्पे यावत् प्रौढो हरिमणिरिव स्थूलमुक्ताकलापे । भ्रातस्तावत्त्वमपि शिरसा तत् प्रणम्यात्र पुण्ये क्षेत्रे यत्रक्कचन निवसन यापयेमां त्रियामाम् ॥ ३७।। लक्ष्म्याः श्रीदेव्याः सुचरितस्य सत्कर्मणः फलं फलभूतं धाम । विष्णु- रित्यर्थः । स्थूले मुक्ताकलापे मुक्तानिकरे स्थूलमुक्ताकलापे हरिमणिः इन्द्रनील इव । शेषः अहिः सर्प एव तल्पः शेषाहितल्पः । तस्मिन् शेषाहितल्पे यावत् शेते निद्रां भजति तावत् । ततः पूर्वमेव इत्यर्थः । हे भ्रातः त्वमपि तत् धाम । विष्णुमित्यर्थः । शिरसा प्रणम्य अत्र अस्मिन् पुण्ये क्षेत्रे अनन्तपुरे यत्रवचन यत्रकुत्रापि निवसन् इमां त्रियामां रात्रि यापय गमय ।। शय्याभोगीश्वरंकबलनप्राप्नदारिद्रयमुद्रा लक्ष्मीवेणीपरिमलभरोत्तेजितस्फीतिमानः । वैकुण्ठाङ्ग्रिस्नपनसलिलासङ्गसंजातशैत्याः प्राभातिक्यः पवनकलिकास्त्वां सखे बोधयेयुः ।। ३८ ।। हे सखे प्राभातिक्यः प्रभाते भवाः पवनकलिकाः वायुलेशाः । मन्द- मारुता इत्यर्थः । त्वां बोधयेयुः प्रबुद्धं कुर्युः । कीदृश्यः पवनकलिकाः । शय्या- भूतस्य भोगीश्वरस्य अनन्तस्य कबलनेन भक्षणेन प्राप्ता दारिद्यमुद्रा याभिः ताः शय्याभोगीश्वरकवलनप्रासदारिद्यमुद्राः । नितरां मन्दीभूताः इति यावत् । लक्ष्म्याः श्रीभगवत्याः वेण्या केशे यः परिमलभरः तेन उत्तेजितः पूर्वाधिक प्रकटः कृतः स्फीतिमा वृद्धिः यासां ताः । स्वगतपरिमलस्य वृद्धिरिति भावः । १तं. २ शम्यामोगीश्वर.

·पूर्वभागः १९ वैकुण्ठस्य विष्णोः अमिस्नपनसलिलस्य पादाभिषेकजलस्य सङ्गात् संपर्कात् जातं शैत्यं यासां ताः ।। प्रत्यालीढद्युतिभिरभितस्तारकाणां निकायै- रिन्दी मन्दीभवति तमसि श्रीयमाणे क्रमेण । प्राच्यक्ष्माभृत्परिवृढतटीकर्णपूरायमाणे पातङ्गीये महसि पतगाधीश यातुं यतेथाः ।। ३९ ।। प्रत्यालीढा प्रत्याहृता द्युतिः शोभा येषां तैः तारकाणां नक्षत्राणां निकायः समूहैः सह इन्दौ चन्द्रे मन्दीभवति विवणे सति । क्रमेण तमसि क्षीयमाणे नश्यमाने सति । पातङ्गीये पतङ्गसंबन्धिनि सूर्यसंबन्धिनि महसि तेजसि प्राच्यस्य पूर्वदिशि स्थितस्य मामृत्परिवृतस्य पर्वतश्रेष्ठस्य । उदयगिरेः इत्यर्थः । तस्य या तटी तस्याः कर्णपूरायमाणे। कर्णपूरवत् कर्णाभरणवदा- चरतीति कर्णपूरायमाणः । तस्मिन् प्राच्यक्ष्माभुत्परिवृढतटीकर्णपूरायमाणे सति। सूर्ये उदिते सति इति भावः । प्रभाते इति समस्तार्थः । हे पतगाधीश पक्षि- श्रेष्ठ यातुं गन्तुं यतेथाः उद्युक्तो भव ।। क्लान्तां कान्तप्रविगमरुजा हन्त नीरन्ध्रपातै- नहाराजैरुदितरुदितां पट्पदालीप्रणादैः । क्षामच्छायां कुवलयवनी तत्क्षणं वीक्षमाणः संस्मर्तासि प्रियसख वियोगार्दितायाः प्रियायाः ॥ ४०॥ हे प्रियसख तत्क्षणं तस्मिन् क्षणे प्रभातसमये । क्षामा क्षीणा छाया शोभा यस्याः तां क्षामच्छायां कुवलयवनी कुमुदवनं वीक्षमाणः पश्यन् त्वं वियोगार्दितायाः विरहपीडितायाः प्रियायाः। कर्मणि षष्ठी। प्रियाम् । संस्मर्तासि संस्मरिप्यसि । कीदृशीं कुवलयवनीम् । कान्तस्य चन्द्रस्य प्रवि. गमात् अन्तर्धानात् या रुक् पीडा तया कान्तप्रविगमरुजा क्लान्तां क्षीणाम् । हन्त अहो कष्टम् । नीरन्ध्रपातैः निबिडपातिभिः नीहाराः। नीहारा एव १. प्राच्यक्षुभ्यत्परिवृद्ध. २. कान्ताप्रविगम.

·२० मयूरसन्देशः अस्त्राः अश्रुजलानि नीहारानाः। तैः। घट्पदालीप्रणादैः भ्रमरसमूहस्य स्वनैश्च उदितरुदितां उदितं रुदितं रोदनं यस्याः ताम् ।। आकृष्यारात्तिमिरवसनं दूरमुद्रिक्तरागे प्राचीकान्ताकुचगिरितटाश्लेषिणि प्राणनाथे । पक्षोदञ्चन्मधुकरमयं पातयन्त्याः कटाक्षं रूझ रोपादनमरुणं पश्य पङ्केहिण्याः ॥ ४१ ।। उद्रिक्तः प्रवृद्धः रागः रक्तवर्णः अनुरागश्च यस्य तस्मिन् उद्रिक्तरागे। प्राणनाथे सूर्ये आरात् समीपत एत्य तिमिर एव वसनं तिमिरवसनं दूर आकृष्य सर्वथा अपसार्य प्राची दिक् एव कान्ता प्राचीकान्ता । तस्याः कुच एव गिरिः कुचगिरिः उदयगिरिः। तस्य तटम् । आश्लिष्यते इति आश्लेषी। तस्मिन् आश्लेषिणि आलिङ्गमाने संश्रयमाणे प्राचीकान्ताकुचगिरितटाश्लेषिणि सति । पक्षाभ्यां उदञ्चत् उड्डीयमानः यः मधुकर: तन्मयं पक्षोदञ्चन्मधुकरमयं कटाक्षं रोषात् रूक्षं यथा तथा पातयन्त्याः । रोषात् रूक्षं इति कटाक्षविशेषणं वा। पङ्केरुहिण्याः पद्मिन्याः अरुणं वदनं पश्य ।। धत्ते यावद्वरुणनगरीमुग्धवामालकानां रत्नादर्शश्रियमतितरामस्तरोचिदंगाङ्कः । प्राचीपीनोन्नतकुचतटीहाटकाकल्पकल्पं तावद्रक्ष्यस्यरुणकिरणं बिम्बमम्भोजबन्धोः ॥ ४२ ॥ अस्तं नष्टं रोचिः तेजः यस्य सः अस्तरोचिः मृगाङ्कः चन्द्रः वरुणनगर्याः मुग्धा वामालकाः सुन्दर्यः वरुणनगरीमुग्धवामालकाः। तासां रत्नादर्श श्रियं रत्नदर्पणशोभा अतितरां यावत् धत्ते । अस्तोन्मुखो यदा भवति इति भावः । तावत् प्राच्याः पूर्वदिशः पीनः उन्नतश्च यः कुचः तस्य तट्याः तटस्य हाटका- कल्पेन कनकभूषणेन समानं प्राचीपीनोन्नतकुचतटीहाटकाकल्पकल्पं अम्भोज- बन्धोः सूर्यस्य बिम्बं त्वं द्रक्ष्यसि । चन्द्रस्य अस्तंगमनात् पूर्वमेव सूर्य उदितो भविष्यति इत्यभिप्रायः ।।

·पूर्वभागः अर्धोन्मीलत्सरसिजवनीसौरभासारचोरो मुग्धापाङ्गीकुचगिरितटीखेलनोन्निद्रखेदः । निर्धून्वानः श्रमजलकणानुद्धते मारयुद्धे लब्धोन्मेषान् पुरमृगहशां मन्थरो वाति वायुः ।।.४३॥ मन्थरः वायुः वाति । कीदृशः वायुः । अर्धे ईषत् उन्मीलन्ति विकसन्ति यानि सरसिजानि तेषां या बनी समूहः तस्याः सौरभस्य य आसारः वृष्टिः तस्य चोरः अर्धोन्मीलसरसिजवनीसौरभासारचोरः। मुग्धापाङ्गीनां सुन्दरीणां कुचगिरितट्यां स्तनगिरितटे खेलनेन क्रीडया उन्निद्रः उद्भूतः खेदः यस्य सः मुग्धापाङ्गीकुचगिरितटीखेलनोन्निद्रखेदः । उद्धते मारयुद्धे लब्धः उन्मेषः यैः तान् लब्धोन्मेषान् । संजातानित्यर्थः । पुरमृगदृशां पुरसुन्दरीणां श्रमजलकणान् स्वेदजलबिन्दून् निर्धून्वानः अपगमयन् ।। तस्मिन्नेव त्वमयि समये दक्षिणोऽप्युत्तराशा- माशाबन्धाद्रढयितुमसूनेणशावेक्षणायाः । यायाश्छायाविजितजलदस्तोमनिस्तन्द्रकान्तिः शान्तश्रान्तिः सुरभिकुसुमोद्गन्धिभिर्गन्धवाहैः ॥ ४४ ॥ अयि भोः। तस्मिन्नेव समये त्वं दक्षिणः अनुकूल: उदारो वा अपि उत्तराशां यायाः गच्छेः। किमर्थम् । एणशावेक्षणायाः सुन्दाः मम प्रियायाः असून् प्राणान् आशाया बन्धः आधानं आशाबन्धः। तस्मात् कारणात् द्रढयितुं दृढान् कर्तुम् । कीदृशः त्वम् । छायया शोभया विजिता जलदस्तोमस्य मेघसमूहस्य निस्तन्द्रा प्रवृद्धा कान्तिः येन सः । सुरभिकुसुमैः सुरभिकुसुम- संपर्केण उद्गन्धिभिः सुरभिकुसुमोद्गन्धिाभः गन्धवाहैः मास्तैः शमिता श्रान्तिः श्रमः यस्य सः शान्तश्रान्तिः। दक्षिणोऽप्युत्तराशा यायाः इत्यत्र विरोधाभासः ।। शान्ता ४४ १. लब्धोन्मेषात्.

·२२ मयूरसन्देशः सान्द्रच्छायः सकलजगतां सम्मदं संददान- राम्रप्रायैरधरितसुरक्ष्मारुहैर्भूरुहौधैः । पुष्पोद्वच्छत्परिमलभरैः पूरितान् दिग्विभागान् लक्षीकुर्वन् मुहुरुपनयेरझतां प्रीतिमक्ष्णोः ॥ ४५ ॥ दिग्विभागान् लक्षीकुर्वन् आलोकयन् अक्ष्णोः अक्षतां समग्रां प्रीतिं मुहुः पुनः पुनः उपनये: संपादयः । कीदृशान् दिग्विभागान् । सान्द्रा निबिडा छाया अनातपदेशः येषां तैः सान्द्रच्छायैः । सकलजगतां सम्मदं आह्लादं संददानैः दिशद्भिः । आम्रा भूयिष्ठं येषु तैः आम्रप्रायः। अधरितः न्यकृतः सुरक्ष्मा- रुहः कल्पवृक्षः यः तैः अधरितसुरक्षमा रहैः। तादृशैः भूमहौधैः वृक्षसमूहै: पूरितान् ।। दूरादेव श्रवणपढ़वीमाविशेद्यास्यतस्ते नादो रोदोविवरमखिलं पूरयन् वारिराशेः । आकर्ण्यनं नवजलधरव्यूहनिध्वानबुद्धयाँ कर्तुं मा भूर्व्यवसितमना नृत्तलीलां सखे त्वम् ॥ ४६ ।। यास्यतः गच्छतः ते तव । वारिराशेः समुद्रस्य । अखिलं रोदोविवरं सकलमपि द्यावापृथिव्योः अन्तरालं पूरयन् नादः शब्दः दूरादेव श्रवणपदवीं आविशेत् । गच्छन् त्वं दूरादेव समुद्रस्य तुमुलं शब्दं शृणुयाः इति भावः । एनं शब्दमाकर्ण्य । नवजलधरव्यूहस्य सजलमेघसमूहस्य विश्वानं गर्जनं इति बुद्धिः नवजलधरव्यूह निध्वानबुद्धिः। तया हेतुना हे सखे नृत्तलीलां कर्तु व्यवसितमनाः उद्युक्तचित्तः मा भूः ॥ आलोकेथास्तदनु दलितेन्द्रोपलच्छायकायं सत्त्वाधारं सततविलसच्छङ्खचक्राभिरामम् ॥ स्वीकुर्वाणं सकलभुवनं स्वोदरे दुर्विंगाचं ज्योतिः किंचिद्दधतमुधिं मूर्तिमन्यां मुरारेः ।। ४७ ।। १. निध्वानबु...

·पूर्वभागः तदनु मुरारेः विष्णोः अन्यां मूर्ति उदधिं समुद्रं आलोकेथाः। कीदृश- मुदधिम् । दलितस्य इन्द्रोपलस्य इन्द्रनीलस्य छाया शोभा इव छाया यस्य तादृशः कायः यस्य तं दलितेन्द्रोपलछायकायम् । इदं विशेषणं समुद्रे मुरारिमूल् च युज्यते। सत्त्वाधारं समुद्रपक्षे सत्त्वानां जलजन्तूनां आवारं बासस्थानम् । मुरारिमूर्तिपक्षे सत्त्वस्य सत्त्वगुणस्य आवारं अविष्ठानम् । सततविलसच्छङ्खचक्राभिरामं समुद्रपक्षे सततं विलसतां शङ्खानां चक्रेण समूहेन अभिरामम् । मुरारिमूर्तिपक्षे सततं विलसता शङ्खन चक्रेण च अभिरामम् । स्वोदरे सकलभुवनं समुद्रपक्षे निखिलजलं मुरारिमूर्तिपक्षे निखिलजगत् स्वीकुर्वाणम् । दुर्विगाद्यं विगाहनाशक्यं अधृष्यं इति समुद्रपक्षे। इयत्तया बोद्धुमशक्यमिति मुरारिमूर्तिपक्षे। किंचिदनिर्वचनीयं ज्योतिः दधत् । बाडवाग्मिरूपं ज्योतिरिति समुद्रपक्षे । परमात्मरूपमिति मुरारिमर्तिपक्षे । एभिश्च विशेषणैः समुद्रस्य मुरारिमूर्त्यन्तरत्वं समर्थितम् ।। यद्यप्येनं ऋशयितुमनाः प्रत्यहं वारिपूर वारं वारं गिरति बलवान वाडवो जातवेदाः । धत्ते नासौ तदपि लघुतां प्रत्युत ध्वस्तसाम्यं वर्धिष्णुत्वं प्रथयति परं पश्य गाम्भीर्यमब्धेः ॥ ४८ ॥ एनं समुद्रं ऋशयितुमनाः कृशं कर्तुमिच्छन् प्रत्यहं दिने दिने। सर्वदा इत्यर्थः । वारिपूरं जलपूरं बलवान् वाडवः जातवेदाः वाडवाग्निः वारं वारं पुनः पुनः गिरति पिबति यद्यपि तदपि तथापि असौ समुद्रः लघुतां न धत्ते क्षीणो न भवति । प्रत्युत ध्वस्तं नाशितं साम्यं यस्य तत् ध्वस्तसाम्यं वर्षिष्णुत्वं वर्षनशीलत्वं प्रथयति प्रकाशयति । अब्धेः समुद्रस्य गाम्भीर्य पश्य ।। फेनश्रेणीहसितसुभग: सल्लपन्नुल्लसद्भि- हसीनादैर्मणिगणरुचा कल्पितोदारवेषः । वीचीदोर्भिर्जलनिधिरयं कामिवृत्त्यानुवेलं वेलामालोकय रसभरागाढमालिङ्गतीव || ४९ ।। अयं जलनिधिः समुद्रः अनुवेलं सन्ततं रसभरात् वेलां कूलदेशम् । कामिनां वृत्तिः कामिवृत्तिः । तया वीच्य एव दोष्णः करा: वीचीदोष्णः। तैः गादं ४८ ·मयूरसन्देशः ४९ आलिङ्गति इव । आलोकय पश्य । वेलां इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् काचन नायिका ध्वन्यते । अतश्च कामिवृत्त्या आलिङ्गति इत्यस्यौचित्यम् । कामिवृत्ति समर्थयति विशेषणः। फेनश्रेणी एव यत् हसितं तेन सुभगः फेनश्रेणी- हसितसुभगः । उल्लसद्भिः हंसीनादैः । उल्ललद्भिरिति वा पाठः । उद्गच्छाद्भिः। सलपन् सल्लापं कुर्वन् । माणिगणानां समुद्रे वर्तमानानां रत्नानां समूहानां रुचा कान्त्या मणिगणरुचा कल्पितः उदारवेषः मनोहरवेषः येन सः कल्पितो- दारवेषः॥ तस्य भ्रातत्रिभुवनमहाश्चर्यसर्वस्वधाम्न- स्तीरं नीरन्धिततरुशतावीतमालम्बमानः । मध्येमार्ग जलधिवलयं धाम सोमार्धचूडं नत्वा स्थानं व्रज मुररिपोर्विश्रुतं वल्कलाख्यम् ।। ५० ।। हे भ्रातः त्रिभुवने महान्ति यानि आश्चर्याणि तेषां सर्वस्वस्य धाम आश्रयः त्रिभुवनमहाश्चर्यसर्वस्वधाम । तादृशस्य तस्य समुद्रस्य । नीरन्ध्रः निबिडः कृतः नीरन्ध्रितः । नीरन्ध्रितानां तरूणां वृक्षाणां शतेन । बहुभिर्वृक्षरित्यर्थः । आवीतं आवृतं नीरन्ध्रिततरुशतावीतं तीरं कूलदेशं आलम्बमानः । तीरदेशेन गच्छन् इत्यर्थः । मार्गस्य मध्ये मध्येमार्गम् । सोमार्ध शशिकला चूडायो यस्य तत् सोमार्धचूडं धाम तेजः । परमेश्वरं इत्यर्थः । नत्वा नमस्कृत्य । कीदृशं धाम । जलधिवलयं जलधिः वलयं यस्य तत् । समुद्रेणावृतमित्यर्थः। तस्य क्षेत्रस्य समन्तात् समुद्रो वर्तते इति भावः । वल्कलं इति आख्या यस्य तत् वल्कलाख्यं विश्रुतं मुररिपोः विष्णोः स्थानं क्षेत्रं ब्रज गच्छ ।। स्नात्वा तीर्थे भुवनमहिते तत्र लक्ष्मीसहायं । धाम श्यामं किमपि शिरसा भक्तिपूर्वं प्रणम्य । कोलम्बाख्यां प्रविश नगरी कूपकक्ष्मापतीनां न्यक्कुर्वाणां निजसमुदयैः स्वर्गसौभाग्यलक्ष्मीम् ।। ५१ ॥ १. तनुशतावीत. २. जलधिवलगं। ३. नगरी Corrected into नगरौं ।

·पूर्वभागः . तत्र वल्कलाख्ये क्षेत्रे भुवनमहिते त्रिजगत्यां विश्रुते तीर्थे स्नात्वा लक्ष्म्याः श्रीभगवत्याः सहायं पतिं लक्ष्मीसहायं किमपि अनिर्वचनीयं श्याम धाम तेजः । विष्णुमित्यर्थः । भाक्तपूर्व यथा तथा प्रणम्य कूपकक्ष्मापतीनां कूपक- वंशीयानां राज्ञां कोलम्बाख्या कोलम्बः इत्याख्या यस्याः तां नगरी प्रविश । कीदृशीं नगरीम् । निजसमुदयैः स्वविमवैः स्वर्गसौभाग्यलक्ष्मी स्वर्गस्य सौभाग्यलक्ष्मी सौभाग्यसंपत्तिं न्यक्कुर्वाणां अधःकुर्वतीम् ॥ कोऽलं वक्तुं कविरनुपमामृद्धिमित्यर्थशंसः कोलम्वेति ध्रुवमविकलो यत्र जागर्ति शब्दः । चक्षुष्मत्सु प्रथमगणनां प्राप्स्यसि प्रेक्षणीयां लक्ष्मीमस्याश्विरमनुभवन् दिक्षु विश्रान्तकीर्तेः ॥ ५२ ॥ कः कविः । उपमा यस्या नास्ति सा अनुपमा । तां अनुपमा ऋद्धिं सम्प- त्तिम् । अस्या नगर्या इति प्रकृताद्गम्यते । वक्तुं वर्णयितुं अलं समर्थः । न कोऽपि इत्यर्थः। इति एवं अर्थ शंसति इति अर्थशंसः । अर्धशंस इति वा पाठः। इति अस्य वाक्यस्य अर्ध एकदेशं शंसति इति अर्धशंसः। कोलम्ब इति शब्दः । बक्योरभेदात् कोलंब इत्यस्य कोलम्ब इति रूपम् । ध्रुवं निश्चलं यथा तथा अविकलः समग्रः यत्र यस्यां नगर्या जागर्ति वर्तते । दिक्षु दिगन्तेषु विश्रान्ता कीर्तिः यस्याः सा विश्रान्तकीर्तिः। तस्या विश्रान्तकीर्तेः अस्या नगर्याः प्रेक्षणीयां दर्शनयोग्यां लक्ष्मी श्रियं चिरमनुभवन् त्वं चक्षुष्मत्सु प्रथम इति गणना प्रथमगणना । तां प्राप्स्यसि ।। ५२ द्रष्टुं पृथ्वीविभवमवतीर्णा किमु स्वर्गलक्ष्मी- रालोकोत्कः किमु निजपदादुद्गतो नागलोकः । आस्ते मूर्ता किमु जनशां भाग्यसीमेति मन्ये सन्देहस्ते मनसि भविता पश्यतोऽस्या विभूतिम् ॥ ५३॥ मन्ये अहमेवं तर्कयामि । किमिति । अस्याः विभूति सम्पत्तिं पश्यतस्ते मनसि सन्देहः भविता भविष्यति। कीदृशः सन्देहः । स्वर्गलक्ष्मीः पृथ्वीविभवं १ प्रथमगणना. २ अनुभवं. ३. लक्ष्मीमालोकोत्कः ४. ४. नाकलोकः ..

·मयूरसन्देशः भन्याः सम्पदं द्रष्टुं अवतीर्णा किमु । आलोकोत्को दर्शनोत्सुकः । पृथ्वीविभव- नित्यनुषज्यते । नागलोकः पाताललोकः निजपदात् स्वस्थानात् उद्गतः किमु । जनदृशां जनानां चक्षुषां भाग्यसीमा मूर्ता पिण्डीभूता आस्ते किमु । एवं सन्देहः इति योजना॥ रत्नश्रेणीकिरणनिकरध्वस्तसान्द्रान्धकारे यत्रादश्रियमतितरां पुष्यतः पुष्पवन्तौ । सम्पत्प्रौढिं परिवृढतमां संप्रपश्यन् यदीयां कम्पं धत्ते कमपि नितरां किम्पचानः कुबेरः ।। ५४ ॥ रत्नानां श्रेण्याः समूहस्य यानि किरणानि रश्मयः तेषां निकरेण ध्वस्तः सान्द्रः निबिडः अन्धकारः यस्मिन् तत् रत्नश्रेणीकिरणनिकरध्वस्तसान्द्रान्ध- कारम् । तस्मिन् । यत्र इति अन्ययापेक्षया नपुंसकत्वम् । तादृशे यत्र नगर्यो पुष्पवन्तौ सूर्यचन्द्रौ । “एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ" इत्यमरः । आदर्शत्रियं दर्पण श्रियं अतितरां प्रकर्षण पुष्यतः वहतः । तमोनिवारणरूपस्य प्रयासस्याभावात् सूर्यचन्द्रौ दर्पणवद्भातः इति भावः। यदीयां परिवृढतमां श्रेष्ठ सम्पत्प्रौढिं संप्रपश्यन् किम्पचानः कृपणः । कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्प- चान मितंपचा" इत्यमरः । कुबेरः वैश्रवणः कमपि अनिर्वचनीयं कम्प धत्ते ।। संभूताया जलधिमथने पूर्वमस्या निमित्ते बद्धस्पर्धान् विबुधदितिजान वीक्ष्य देवस्त्रिधामा। न्यासीचक्रे किल नरपतौ तामिमां रत्तयोग्ये भ्रातृप्रेम्णा विहितवसतिर्नित्यमत्रैव लक्ष्मीः ॥ ५५ ॥ जलधिमथने अमृतार्थ समुद्रमथने कृते पूर्व प्रथम संभूतायाः अस्याः । श्लोकान्तस्थः लक्ष्मीशब्दः अनेन सर्वनाम्ना परिगृह्यते । लक्ष्म्याः निमित्ते बद्धस्पर्धान् बद्धा स्पर्धा परस्परं संघर्षः यैः तान् विबुधदितिजान् देवान् १. सम्यक्प्रौदि. २. निमित्तं ३. देवास्त्रिधामा.

·पूर्वभागः -- । असुरांश्च वीक्ष्य देवः त्रिधामा विष्णुः तामिमां लक्ष्मी रत्नयोग्ये रलाई नरपतौ कोलम्बमहीपाले न्यासीचक्रे किल न्यासत्वेन निक्षिप्तवान् । किलेति प्रसिद्धौ । लक्ष्मीः अत्रैव कोलम्बनगर्यो भ्रातृप्रेम्णा । भ्रातरि प्रेम भ्रातृप्रेम । तेन भ्रातृप्रेम्णा निमित्तेन । कोलम्बराजानां सोमवंशीयत्वेन सोमस्य लम्याव समुद्रोत्थत्वेन भ्रातृत्वम् । भ्रातरीव प्रेम भ्रातृप्रेम । तेन इत्येव वा । विहित. वसतिः कृतवसतिः आस्ते इति शेषः ।। निष्क्रम्यास्याः कथमपि जगल्लोचनानन्दचन्द्र- प्राचीनाद्रेः प्रचुरविभवाने प्रेक्षमाणः प्रदेशान् । कच्छे कच्छे कृतविहृतिभिः पत्रिभिस्तत्र तत्र प्रत्युद्गम्य स्फुटमभिहितस्वागतः सौम्य यायाः ।। ५६ ।। अस्याः कोलम्बनगर्याः कथमपि निष्क्रम्य । कीदृश्या नगर्याः। जगतां लोचनानां जनानां नयनानां य आनन्दः स एव चन्द्रः। तस्य प्राचीनाद्रेः उदयपर्वतभूतायाः जगलोचनानन्दचन्द्रप्राचीनाद्रेः । पश्यतां जनानां आन- न्दकारिण्याः इत्यर्थः । प्रचुराः विभवाः येषु ते प्रचुरविभवाः । तान् प्रदेशान् प्रेक्षमाणः । कच्छे कच्छे प्रतिकच्छं कृता विहतिः क्रीडा यैः तैः कृतविहृतिभिः पत्रिभिः पक्षिभिः तत्र तत्र प्रत्युद्गम्य स्फुटं विशदं यथा तथा अभिहितं स्वागतं यस्मै सः अभिहितस्वागतः सन् हे सौम्य यायाः गच्छेः ।। ५६ स्थूलस्थूलप्रचुरफलसंभारभग्नोत्तमाङ्ग- त्वङ्गत्केरक्षितिजनिकराबद्धसान्द्रान्धकाराः । पृथ्वीकान्तातिलकरचनास्फीतिमानं दधानाः प्रीतिं दद्युस्तव नयनयोरिङ्गुदीभूविभागाः ॥ ५७ ।। इगुदीभविभागाः इङ्गुदीनामको जनपदः तब नयनयोः प्रीति आनन्द दद्युः । कीदृशाः भूविभागाः । स्थूलस्थूलानि नितरां पीनानि प्रचुराणि च १. निष्क्रम्यास्मात्. २. चद्र Corrceted into चन्द्र. ३. प्रचुरविभ- वात्. ४. प्रदेशात्. ५. लग्नोत्तमाङ्ग.

·२८ मयूरसन्देशः यानि फलानि तेषां संभारेण प्ररोहेण भन्नानि उत्तमाङ्गानि शिरांसि । अग्र- भागा इत्यर्थः । येषां तेषां त्वङ्गतां चलतां केरक्षितिजानां केरवृक्षाणां निकरण समूहेन आबद्धः निष्पादितः सान्द्रः निबिडः अन्धकारः येषु ताः स्थूलस्थूल- प्रचुरफलसंभारभन्मोत्तमाङ्गत्वङ्गत्केरक्षितिजनिकराबद्धसान्द्रान्धकाराः । पृथ्वी भूमिरेव कान्ता युवतिः। तस्याः तिलकरचनायाः स्फीतिमानं दधानाः। भूम्याः तिलकवत् शोभमाना इति भावः ।। ५७ पुण्यैः पुंसां भुवि परिणतः कोऽपि खण्डो दिवोऽसा- वित्यर्थोक्त्या जगति विदितं कण्टियूराख्यया यत् । लोकालोकप्रथितमथ तत् पत्तनं दत्तनाना- लोकालोकोत्सवमनुपमं प्रेक्षणीय पुरस्ते ॥ ५८ ॥ अथ तत् पत्तनं नगरं ते पुरः अग्रतः प्रेक्षणीयम् । कीदृशं पत्तनम् । कण्टियूर इति आख्या नामधेयं कण्टियूराख्या। तया जगति लोके यत् विदितं प्रख्यातम् । कीदृश्या आख्यया । असौ इदं नगरं पुंसां जनानां पुण्यैः सुकृतैः हेतुभिः भुवि परिणतः अवतीर्णः दिवः स्वर्गस्य कोऽपि खण्डः इति एवं अर्थस्य उक्तिः व्यपदेशः यया तया । अथवा इत्यर्थोक्त्या इति पाठः। पुण्यैः पुंसां भुवि परिणतः कोऽपि खण्डो दिवोऽसौ इत्यस्य अर्धस्य एक- देशस्य खण्डशब्दस्य उक्त्या हेतुना कण्टियूराख्यया जगति विदितं इति तदा अर्थः । खण्डशब्द एव कण्ट इति रूपं भजते इत्याशयेनेदमुक्तम् । लोका- लोकपर्वते प्रथितं दिगन्तेष्वपि विश्रुतम् । दत्तः नानालोकांना सकलजनानां आलोकः दर्शनमेव उत्सवः येन तत् । अनुपम उपमारहितम् ।। तत्रत्याश्चेत् कुवलयशो दर्शनीयाकृतेस्ते सन्दर्शाय प्रबलविलसत्कौतुकोः संघटेरन् । तन्नेत्रश्रीतिमिरितपथेनान्तरिक्षेण गन्तुं पारीणः स्या न खलु कथमप्याशु तस्मात् प्रयायाः ।। ५९ ॥ १. परिणत २. प्रबलविसरत्कौतुकाः।

·पूर्वभागः २९ तत्रत्याः कण्टियूरनगरवासिन्यः कुवलयदृशः सुन्दर्यः। दर्शनीया मनो- हरा आकृतिः यस्य तस्य दर्शनीयाकृतेः ते तव संदर्शाय । प्रबलं यथा तथा विलसत् कौतुकं यासां ताः प्रबलविलसत्कौतुकाः सत्यः संघटेरन् मिलिता भवेयुः चेत् तर्हि तासां नेत्रश्रिया तिमिरितः तमसा अन्धीभूतः पन्थाः यस्मिन् तेन तन्नेत्रश्रीतिमिरितपथेन अन्तरिक्षेण गन्तुं त्वं न पारीणः समर्थः स्याः खलु। कथमपि महतापि प्रयासेन तस्मात् कण्टियूरपत्तनात् प्रयायाः निर्गच्छेः॥ नत्वा मध्येसरणि शिरसा तत् प्रचण्डामरारि- श्रेणीमुण्डावलिकृतमहाकन्दुकेक्रीडमोजः । लक्ष्मीजानेः प्रथितमवनौ वल्लभाख्यं पवित्रं क्षेत्रं दूरक्षपितदुरितत्रातमध्यक्षयेथाः ।। ६० ।। मध्येसरणि मार्गमध्ये तत् ओजः तेजः शिरसा नत्वा । कीदृशमोजः । प्रचण्डा ये अमरारयः असुराः तेषां श्रेणी समूहः । तस्याः मुण्डाना कपालानां आवलिः निकरः। तया कृता कन्दुकक्रीडा येन तत् प्रचण्डा- मरारिश्रेणीमुण्डावलिकृतमहाकन्दुकक्रीडम् । चण्डिकामित्यर्थः। अवनों भूलोके प्रथितं विश्रुतं वल्लभाख्यं वल्लभमित्याख्या यस्य तत् लक्ष्मीजानेः विष्णोः पवित्रं पुण्यं क्षेत्रं अध्यक्षयेथाः पश्येः । कीदृशं क्षेत्रम् । दूरे क्षपितः नाशितः दुरितानां ब्रातः समूहः येन तत् ।। कर्णायुष्यं क्वचन कमलाकान्तपादाब्जभाजां शृण्वन् गीतामृतमतिमनोहारि विद्याधरीणाम् । पश्यन् क्वापि श्रुतिमृगहशा लालितान् विप्रमुख्यान भ्रातस्तिष्ठन् क्षणमिह भवेरग्रणीर्जन्मभाजाम् ॥ ६१ ॥ क्वचन एकस्मिन् प्रदेशे कमलाकान्तस्य विष्णोः पादाब्जं भजन्ति सेवन्ते इति कमलाकान्तपादाब्जभाजः । तासां विद्याधरीणाम् । कर्णानां श्रोत्राणां १. नवा. २. मुण्डावलीकृतमहोकन्द्रुक. ३. दूरं क्षपित. ४. बातमद्धा क्षयेथा.

·३ मयूरसन्देशः आयुष्यं आयुधे हितं कर्णायुष्यम् । श्रोत्राणां आनन्दकरमिति भावः । गीता- मृतं अमृतवत् मधुरं गानं पृण्वन् । क्वापि इतरत्र श्रुतिः वेदः एव मृगक् सुन्दरी । तया लालितान् विप्रमुख्यान वेदेषु निपुणान् ब्राह्मणश्रेष्ठान् पश्यन् । हे प्रातः एवं इह वल्लभाख्ये क्षेत्रे क्षणं तिष्ठन् त्वं जन्मभाजां देहिनां अग्रणी: मुख्यः भवेः।। तस्मै कृत्वा भुवनगुरवे भक्तिपूर्वं नमस्यां तस्माद्भयः प्रचल परिहायैव कालातिपातम् । त्वार्यः किं वा प्रियसख भवान् प्रायशस्त्वाहशानां भ्रातृप्रीत्यै व्यवसितधियों को विलम्बप्रसङ्गः ।। ६२ ।। तस्मै भुवनगुरवे विष्णवे भक्तिपूर्व यथा तथा नमस्यां नमस्कारं कृत्वा । तं भक्तिसहितं प्रणम्य इत्यर्थः। कालातिपातं कालस्य अतिपातं विलम्ब परिहाय निरस्य एव । तस्मात् वल्लभाख्यक्षेत्रात् भूयः प्रचल। वा अथवा हे प्रियसख भवान् त्वार्यः त्वरया गमने प्रेरयितन्यः किम् । नैवेत्यर्थः । भ्रातृ- प्रीत्यै व्यवसितधियां उद्युक्तचेतसां त्वादृशानां सुजनानां कः विलम्बप्रसङ्गः। नैव विलम्बप्रसङ्गो भवति । स्वयमेव त्वरां करिष्यन्ति इति भावः ।। ६२ गच्छन्नेव त्वमथ मधुविध्वंसिनः कौतुकानां पात्रं क्षेत्रं किमपि मणिकण्ठाभिधानं भजेथाः । यत्र प्रीतिप्रहसितमुखी पार्वती शैलकन्या जागर्ति स्म द्विजपरिषदामन्नविश्राणनश्रीः ॥ ६३ ॥ गच्छन्नेव । नातिदूरे इत्यर्थः । कौतुकानां आश्चर्याणां पात्रम् | मणिकण्ठं इत्यभिधानं यस्य तत् मणिकण्ठाभिधानं मधुविध्वंसिनः विष्णोः क्षेत्रं भजेथाः । पत्र क्षेत्रे प्रीत्या संतोषेण हेतुना प्रहसितं मन्दहासयुक्तं मुखं यस्याः सा प्रीति- ग्रहसितमुखी। शैलकन्या हिमवत्सुता पार्वती देवी द्विजपरिषदां ब्राह्मण- समूहानाम् । अन्नविश्राणनेन अन्नदानेन श्रीः शोभा यस्याः तथा सती जागर्ति स्म । १व्यवसितरियां... २. पात्रक्षेत्रं. ३. मुखी पार्वती शैलकन्यां.

·पूर्वभागः आत्ताभोगामधिकमभितः कूलमुल्लासिवल्ली- सार्थोन्मीलन्नवकिसलयच्छायशोणीकृतोर्मिम् । स्वर्णाम्भोजैः शुभपरिमलैरश्चितां वञ्चुलाख्या- मोराशिप्रियसहचरीमन्वगुल्लय यायाः ।। ६४ ॥ वञ्चुला इति आख्या नाम यस्याः तां बञ्चुलाख्यां अर्णोराशेः समुद्रस्य प्रियसहचरी अर्णोराशिप्रियसहचरी नदी अन्वक् अनुपदं उल्लङ्घ्य यायाः गच्छेः । कीदृशीं अर्णोराशिप्रियसहचरीम् । अधिकं आत्तः प्राप्तः आभोग: पूर्तिः यया तां आत्ताभोगाम् । कूलमभितः उल्लासिन्यः विलसन्त्यः या वल्यः तासां सार्थेषु समूहेषु उन्मीलन्तः उद्गच्छन्तः ये नवकिसलयाः नवपल्लवाः तेषां छायया प्रतिबिम्बेन शोणीकृताः रक्तवर्णाः कृताः ऊर्मयः तरङ्गाः यस्याः तां उल्लासिवल्लीसार्थोन्मीलनवकिसलयच्छायशोणीकृतोर्मिम्। शुभपरिमलैः शुभः परिमलः येषां तैः स्वर्णाम्भोजैः अञ्चितां शोभमानाम् ।। ६४ नित्यं माध्वीपृषतपुलकालङ्कृताङ्गा विलोल- भृङ्गापागाश्वलकिसलयस्निग्धताम्राधरोष्ठाः । अभ्यर्णस्थान् विटपिरमणान् गाढमालिङ्गमानाः पुष्यन्त्यक्ष्णोर्मुदमनुपथं बालवल्लीतरुण्यः ॥ ६५ ।। अभ्यर्णस्थान् समीपस्थान् विटपिनः वृक्षा एव रमणाः विटपिरमणाः। तान् गाढमालिङ्गमानाः बालवल्यः नवनता एव तरुण्यः बालवल्लीतरुण्यः अनु- पथं मार्गे मार्गे अक्ष्णोः तव नयनयोः मुदं आह्लादं पुष्यन्ति वर्धयन्ति । कीदृश्यः बालवल्लीतरुण्यः । नित्यं माध्वी पुष्परसः। तस्या: पृषतानि बिन्दव एव पुलकाः माध्वीपृषतपुलकाः। तैः अलङ्कृतानि अङ्गानि यासां ताः माध्वीपृषत- पुलकालङ्कृताङ्गाः। विलोलन्तः चलन्तः भृङ्गा एव अपाङ्गानि यासां ताः विलोलमृङ्गापाङ्गाः । चलाः चञ्चलाः किसलयाः पल्लवा एव स्निग्धा मधुर ताम्रा रक्ताश्च अवरोष्ठा यासां ताः ।। १. पृषित.

·मयूरसन्देशः त्वत्पझोद्यत्पवनविचलद्धालवृक्षप्रसून- भ्राम्यन्मत्तभ्रमरपटलीबद्धकोलाहलानाम् । उद्यानानां श्रियमतिथयन् नेत्रयोर्मित्रकृत्यं कर्तुं क्षिप्रं पत पुनरपि भ्रातराशामुदीचीम् ।। ६६ ।। त्वं उद्यानानां श्रियं नेत्रयोः अतिथयन् अतिथि कुर्वन् । पश्यन् इत्यर्थः । कीदृशानां उद्यानानाम् । स्वत्यक्षाभ्यां उद्यन्य: पवनः तेन विचलन्तः ये बालवृक्षाः तेषां प्रसूनेषु भ्राम्यन्तः मत्ताश्च ये भ्रमराः तेषां या पटली समूहः तया बद्धः कोलाहलः येषु तेपाम् । मित्रकृत्यं मित्रस्य प्रियसखस्य मम कृत्यं साहाय्यं कर्तु हे भ्रातः क्षिप्रं पुनरपि उदीचीमाशां उत्तर दिशं पत गच्छ॥६६ कार्तान्तस्त्रीनयनसलिलासारकालाम्बुवाहं गावस्फूर्तिप्रहसितशरच्चन्द्रसौभाग्यसारम् । मार्ताण्डेन्दुज्वलननयन कीर्तिमद्नामधाम प्रीत्या धाम प्रणम किमपि प्रार्थितार्थप्रसिद्धथै ॥ ६७ ॥ कीर्तिमग्रामो नाम किञ्चन नगरम् । तत् धाम आवासः यस्य तत् किमपि अनिर्वचनीयं धाम तेजः। शिवमयं इति विशेषणैः स्पष्टं भवति । प्रार्थितस्य अर्थस्य प्रसिद्धय प्रणम। कीदृशं धाम । कार्तान्ताः कृतान्तसंबन्धिन्यः यम- संबन्धिन्यः याः स्त्रियः तासां नयनसलिलस्य अश्रुजलस्य यः आसारः वर्षः तस्य कालाम्बुवाहं कृष्णमेघ कान्तिस्त्रीनयनसलिलासारकालाम्बुवाहम् । यमस्य वधकरणात् तस्य स्त्रीणां अश्रुपातस्य कारणमिति भावः। गात्रस्य देहस्य स्फूर्त्या प्रहसितः हास्यता प्रापितः शरच्चन्द्रस्य सौभाग्यसारः येन तत् गात्रस्फूर्तिप्रहसितशरच्चन्द्रसौभाग्यसारम् । मार्ताण्डः सूर्यः। इन्दुः चन्द्रः। ज्वलनः अग्निः च नयनानि यस्य तत् मार्ताण्डेन्दुज्वलननयनम् ।। बन्धुस्नेहप्रबलपवनप्रेर्यमाणः प्रयास्थन् सिन्धुद्वीपं द्विजवर पुनः प्राप्स्यसि प्राज्यशोभम् । १. त्वं पक्षोद्यत्पवन. २. नेत्रयोमीनकृत्यं.

·पूर्वभागः ३३ मन्द्रध्वानर्मदकरिवरैर्मन्दरक्ष्माधरामैः सन्धत्ते यजलधरघटादन्तुरव्योमशङ्काम् ॥ ६८ ॥ बन्धुस्नेह एव प्रबलः यः पवनः तेन प्रेर्यमाणः बन्धुस्नेहप्रबलपवन- प्रेमाणः प्रयास्यन् पुनः हे द्विजवर पक्षिश्रेष्ठ प्राज्या बहुला शोभा यस्य तत् प्राज्यशोभं सिन्धुद्वीपं नाम नगरं त्वं प्राप्स्यसि । यत् सिन्धुद्वीपं मन्द्रं गम्भीरं ध्वानं शब्दः येषां तैः मन्द्रध्वानः। मन्दरक्ष्माधरस्य मन्दापर्वतस्य आभा शोभा येषां तैः मन्दरक्षमाधरामः मदकरिवरैः समदगजश्रेष्ठैः जल- धराणां मेघानां घटया समूहेन दन्तुरत्य निनोन्नतस्य ब्योन्नः आकाशस्य शहां संघत्ते जनयति ॥ व्याचक्षाणा वदनशशिनः पौर्णमीन्दोरमन्द' वैलक्षण्यं मनसिजकलाकेलिरहॅरपाङ्गैः केशच्छायाजितजलमुचः क्लेशयन्त्योऽवलमान भूभृत्कल्पैरुरसिजभरैस्तत्र लक्ष्या मृगाक्ष्यः ॥ ६९ ॥ तत्र सिन्धुद्वीपे मृगाक्ष्यः सुन्दर्यः लक्ष्याः दृश्याः भवेयुः। कीदृश्वः मृगाक्ष्यः । मनसिजकलावाः कामकलायाः केलिरङ्गैः विहारस्थानः अपाङ्गैः कटाक्षः करणैः। वदनमेव शशी चन्द्रः वदनशशी। तस्य पौर्णमीन्दोः पौर्णमास्यां यः इन्दुः चन्द्रः पूर्णचन्द्रः । तस्मात् पौर्णमीन्दोः अमन्दं नितरां स्फुटं वैलक्षण्यं व्याचक्षाणाः प्रकाशयन्त्यः । केशच्छायया केशशोभया जिताः जलमुचः मेघाः याभिः ताः । भूभृत्कल्पैः पर्वततुल्यैः उरसिजभरैः स्तनानां भारैः अवलनान् मध्यभागान् क्लेशयन्त्यः ॥ उद्गच्छद्भिस्तमसि विसते त्वद्गरुद्रश्मि जालै- र्दव्युत्ताश्चेदभिमृतिविधावुद्यम मुग्धवध्वः'। अन्वग्यायाः प्रियसख तथैवाप्रियोपान्तमासा- मानन्दाो भवतु स जनस्त्वय्यपेताभ्रवर्षे ।। ७० ।। १. पूर्णमीन्दोरमन्दं । २. केशयन्त्यो । ३. तमसि धभरेत्वद्गतद्रश्मि. ४. वर्षेः म.३ ·। ३४ मयूरसन्देशः त्वद्गरुतां त्वत्पक्षाणां रश्मिजालैः शोभासमूहैः। कृष्णवर्णैरिति भावः। तमसि विसते सति ताः पूर्वोक्ताः सिन्धुद्वीपनिवासिन्यः मुग्धवध्वः युवत्यः अभिसृतिविधी अभिसरणकर्मणि उद्यम उद्योगं दध्युश्चेत् मनसि कुर्युश्चेत् । निशावतारबुद्धया इति भावः । हे प्रियसख तथैव पक्षशोभया तमः प्रसार- यन्नेव आसां बधूनां आप्रियोपान्तं प्रियानां समीपं अवधीकृत्य । यावत्ताः प्रियसमीपं गच्छेयुः तावदित्यर्थः । अन्वक् पृष्ठतः यायाः। तथा च अपेतः अभ्रवर्षः यस्मात् तस्मिन् अपेताभ्रवर्षे त्वयि विषये। प्रायेण वर्षामेघागमे एव मयूराणां बर्हविसारणेन सह प्रादुर्भावः । इह तु मयूरः आगतः । किन्तु वर्षो न भवति इति आशयः । स जनः वधूजनः । जात्येकवचनम् । आनन्दाो भवतु । न तु वर्षेण आद्रो भवतु इति च गम्यते ।। तीरोदञ्चत्तरुपरिलसत्सूननीरन्ध्रनिर्य- न्माध्वीपूरद्विगुणितमणिच्छेदसच्छायतोयाम् । मूर्च्छद्वीचीनिवहविहरन्मल्लिकाक्षाभिरामां फुल्लाम्फुल्लाम्बुरुहसुभगां भ्रातरध्यक्षयेथाः ॥ ७१ ॥ हे भ्रातः फुल्लां नाम नदी अध्यक्षवेथाः पश्येः । कीदृशी फुल्लाम् । तीरयोः उदञ्चन्तः उन्नमन्तः ये तरवः तेषु परिलसन्ति विराजमानानि यानि सुनानि पुष्पाणि तेभ्यः नीरन्धं निविडं यथा तथा नियन्ती उद्गच्छन्ती या माध्वी पुष्परसः तस्याः पूरेण द्विगुणितं द्विगुणं कृतं मणिच्छेदेन स्फटिकशकलेन सच्छायं समानशोभायुक्तं च तोयं यस्यां तां तीरोदञ्चत्तरुपरिलसत्सूननीरन्ध्र- निर्यन्माध्वीपूरद्विगुणितमाणिच्छेदसच्छायतोयाम् । यत्परिमाणं तोयं तत्परि- माण एव माथ्वीपूरः इत्याशयः । मृर्छन्त्यः याः वीच्यः तासां निवहेषु समूहेषु विहरद्भिः मल्लिकाक्षः हंसः अभिरामां मूर्च्छद्वीचीनिवहविहरन्मल्लिकाक्षामि- रामाम् । फुल्लैरम्बुरुहैः कमलैः सुभगां फुल्लाम्बुरुहसुभगाम् । धूमैर्भूमीसुरमखशिखिप्रोद्गतैर्दूरधूम्र' ब्राणक्षेमंकरमपि परं विभ्रदामोदभारम् । १. धूमं ।

·पूर्वभागः ३५ यत्तीरदुप्रसवपुटगं मध्वशक्ता विमोक्तुं भोक्तुं वापि प्रचलितधियः षट्पदौघा वलन्ते ॥ ७२ ।। यस्याः फुल्लानद्याः तीरद्रूणां कूलस्थवृक्षाणां ये प्रसवाः पुष्पाणि तेषां पुटं गच्छन्तीति यत्तीरद्रुप्रसवपुटगं मधु विमोक्तुं वा भोक्तुं वा अशक्ताः सन्तः । ततश्च प्रचलितधियः चञ्चलमानसाः पट्पदोघाः भ्रमराणां समूहाः वलन्ते भ्राम्यन्ति । कीदृशं मधु । भूमीसुराणां ब्राह्मणानां ये मखशिखिन: यागामयः तेभ्यः प्रोद्गतः भूमीसुरमखशिविप्रोद्तै धूमैः दूरधूनं अत्यधिकं धूम- व्याप्तम् । अपि अपि च परं नितरां नाणक्षेमंकरं नाणेन्द्रियस्य सुखकरं आमो- दभारं विभ्रत् । मधुनः धूम्रत्वं प्राणक्षेमंकरत्वं आमोदवत्त्वं च यागाग्निधूम- संपर्कात् द्विगुणितम् । धूमव्याप्तत्वेन भोत्तुं अशक्ताः । माधुर्यातिरेकात् विमोक्तुं चाशक्ता इति भावः ।। ७२ तामुत्तीर्य त्वरितगतिमानुत्तराशावलम्बी लोलम्बालीलुलितलतिकालोभनीयोपशल्यान् । पश्यनं प्रौटैर्द्विजपरिवृद्धैः शश्वदध्यास्यमानान् मध्ये मध्ये पत परिचित ब्रह्मघोषान् प्रदेशान् ।। ७३ ।। तां फुल्लानदीमुत्तीर्य । त्वरिता गतिः यस्य सः त्वरितगतिमान् । तादृशः सन् उत्तराशा उत्तरदिग्भागं अवलम्बितुं शीलमस्येति उत्तराशावलम्बी मध्ये मध्ये मार्गमध्ये तत्र तत्र। परिचितः अभ्यस्तः ब्रह्मघोषः वेदोच्चारण- घोषः येषु तान् परिचितब्रह्मघोषान् प्रदेशान् पश्यन् पत गच्छ । कीदृशान् प्रदेशान् । लोलम्बानां भ्रमराणां आल्या मालया लुलिताभिः मर्दिताभिः लतिकाभिः मनोहरलताभिः लोभनीयं कमनीयं उपशल्यं समीपदेशः येषां तान् लोलम्बालीलुलितलतिकालोभनीयोपशल्यान् । प्रौढैः. द्विजपरिवूढेः 'ब्राह्मणश्रेष्ठैः शश्वत् सदा अध्यास्यमानान् । अतश्च परिचितब्रह्मघोषान् इति योजना ॥ १. पठ्यत् । २ घोषात् प्रदेशात् ।

·मयूरसन्देशः शास्त्रार्थालोचनचतुरताशालिभिः श्रोत्रियायै- रात्तस्थेमा रविपुरगिरा भाषितो भासुरश्रीः । ग्रामः कोऽपि स्फुरति पुरतः पन्नगाधीशपीठं सामिस्फूर्जकमलनयनं यत्र जागति तेजः ।। ७४ ।। शास्त्राणां अर्थस्य आलोचने चिन्तायां या चतुरता सामर्थ्य तया शालन्ते शोभन्ते इति शास्त्रार्थालोचनचतुरताशालिनः । तैः श्रोत्रियाय्यैः श्रोत्रियश्रेष्ठैः। आत्तः संपादितः स्थमा प्रतिष्ठा यस्य सः आत्तस्थेमा। भासुरा श्रीः यस्य स भासुरश्रीः। रविपुरगिरा रविपुरं इति गिरा नामधेयेन भाषितः ब्यपदिष्टः कोऽपि ग्रामः पुरतः तव अग्रभागे स्फुरति प्रकाशते। यत्र यस्मिन् ग्रामे पन्नगाधीशः अनन्तः पीठं यस्य तत् पन्नगाधीशपीठम् । सामिस्फूर्जत् ईषद्विक- सितं कमलं इव नयनं यस्य तत् सामिस्फूर्जत्कमलनयनं तेजः । विष्णुरित्यर्थः। जागर्ति ॥ ७४ मध्येयुद्धं सुररिपुगणान् दुर्जयांस्तर्जयत्तत् कीलाकल्पक्षितिमह उपस्थायं भूयोऽपि यास्यन् । द्रक्ष्यस्यारादचलतनयाचित्तचन्द्रोपलेन्दो- दिक्षु ख्यातं सकलसुमनःसेवितं धाम शम्भोः ॥ ७५ ।। मध्येयुद्धं युद्धमध्ये दुर्जयान् सुररिपुगणान् असुरगणान् तर्जयत् पराभ- वत् । कीलाकल्पक्षितिरिति किंचन सुब्रह्मण्यक्षेत्रम् । तत्रस्थं तत् महः तेज: कीलाकल्पक्षितिमहः। सुब्रह्मण्यमित्यर्थः। उपस्थाय अर्चयित्वा भूयोऽपि पुनरपि यास्यन् । आरात् अदूरे। अचलतनयायाः पार्वत्याः चित्तमेव चन्द्रोपलः चन्द्रकान्तः। तस्य इन्दोः। आनन्ददायकस्येत्यर्थः। शम्भोः शिवस्य दिक्षु ख्यातं विश्रुतं सकलसुमनःसेवितं सकलैः सुमनोभिः देवैः जुष्टं धाम क्षेत्रं द्रक्ष्यसि । तस्मिन् क्षेत्रे त्रयस्त्रिंशदपि देवाः प्रतिष्ठापिता इति भावः।। ७५ १. मध्येमुग्धक्षितिरिपुगणैर्दुजयस्तजयन्तं कीलाकल्पक्षितिमहमुपस्थाय । ( अस्पष्टोऽयं भागः यथाकथञ्चित् व्याख्यातः।)

·पूर्वभागः मृष्टान्नाप्तिप्रमुदितमहीनिर्जरस्वस्तिवाणी- लब्धोत्कर्षक्रमसमुदयध्वस्तवित्ताधिपश्रीः । सेव्यः काव्यस्वरधिपगुरूपज्ञनीतिज्ञमुख्यो' विख्यातौजा विनयकमलारङ्गभूः शङ्करायः ।। ७६ ॥ शङ्करायः सेन्यः त्वया उपस्थातन्यः। कीदृशः शङ्करायः। मृष्टान्नस्य शुद्धान्नस्य आप्त्या प्रमुदितानां सन्तुष्टानां महीनिर्जराणां ब्राह्मणानां स्वस्ति- वाण्या स्वस्तिवाचनेन । अनुग्रहेण इत्यर्थः। लब्धः उत्कर्षः अभिवद्धिः क्रमसमुदयः क्रमेण सम्यगुदयश्च लब्धोत्कर्षक्रमसमुदयौ। ताभ्यां ध्वस्ता निरस्ता वित्ताधिपस्य वैश्रवणस्य श्रीः येन सः मृष्टान्नाप्तिप्रमुदितमहीनिर्जरस्वस्ति- वाणीलब्धोत्कर्षक्रमसमुदयध्वस्तवित्ताधिपश्रीः । लब्धस्य उत्कर्षस्य क्रमेण समुदयः लब्धोत्कर्षक्रमसमुदयः इति वा! कान्यः शुक्रः स्वरधिपगुरुः बुह- स्पतिश्च कान्यस्वरधिपगुरू । तदुपज्ञा या नीतिः शुक्रनीतिः बृहस्पतिनीतिश्च । तज्ज्ञानां तन्नियुणानां मध्ये मुख्यः काव्यस्वरधिपगुरूपशनीतिज्ञमुख्यः । विख्यातं विश्रुतं ओजः प्रतापः यस्य सः विख्यातौजाः। विनयकमलायाः विनयश्रियः रङ्गभूः नृत्तरङ्गभूमिः । महता विनयेन युक्त इति यावत् ।। गम्या सम्यग्यदपि भवतः सौम्य सौम्या दिगस्मा- दस्मत्प्राणान् कथमपि धृतान् कर्तुमिच्छोस्तथापि । नेत्रोत्पत्तेः फलमविकलं प्राप्तुमप्राप्तपूर्व गोत्रारातिप्रणयिनि पदं धेहि किश्चिद्दिगन्ते ॥ ७७ ॥ हे सौम्य अस्मत्प्राणान् कथमपि महता प्रयत्नेन धृतान् अविभ्रष्टान् कर्तु इच्छोः भवतः अस्मात् प्रदेशात् सौम्या सोमसम्बन्धिनी दिक् । उत्तरा दिगित्यर्थः । गम्या तथापि नेत्रोत्पत्तेः नयनयोः जननस्य अविकलं संपूर्णम् । पूर्व प्राप्तं न भवतीति अप्राप्तपूर्वम् । तादृशं फलं प्राप्तुं गोत्रारातिः इन्द्रः प्रणयी नाथः यस्य तस्मिन् गोत्रारातिप्रणयिनि दिगन्ते। पूर्वस्यां दिशि इत्यर्थः । किंचित् पदं धेहि किञ्चिदिव पूर्वया दिशा गच्छ इत्यर्थः ।। १. गुरूपश्चनांतिञ्च मुख्यो. २. धृतां स्नातुमिच्छोस्तथापि.

·३८ मयूरसन्देशः अग्रे लक्ष्या ललितललनाक्रीडसौधाप्रशृङ्ग- त्वङ्गतुङ्गध्वजपटपरामृष्टताराधिपाङ्का । नानानारीनरनिविडिता सम्पदा निधुनाना धानाधीशी पुरमपि धरामण्डलीमौलिभूषा ।। ७८ ।। अग्ने पूर्वदिग्गतस्य तव पुरोभागे लक्ष्या दृश्या। उत्तरश्लोकस्थेन राजधानी इति पदेन अन्वयः। राजधानी लक्ष्या। कीदृशी राजधानी। ललितानां ललनानां सुन्दरीणां आक्रीडाः क्रीडास्थाननि ये सौधाः तेषां अग्रे त्वङ्गता चलता तुङ्गध्वजपटेन उन्नतध्वजस्य अंशुकेन परामृष्टः संमार्जितः ताराधिपस्य अङ्कः कलङ्कः यस्यां सा ललितललनाक्रीडसौधाग्रशृङ्गत्वङ्गत्तुङ्गध्वजपटपरा- मृष्टताराषिपाङ्का । नानानारीनरैः असंख्येयस्त्रीपुरुषैः निबिडिता संकुला नानानारीनरनिबिडिता । सम्पदा धानाधीशी धनाधीशसम्बन्धिनी पुरं वैश्रव- णस्य पुरं अलकां निर्धनाना निराकुर्वती । परामण्डल्याः भूवलयस्य मौलिभूषा चूडारत्नम् ।। पाथोराशिप्रतिमपरिखामण्डलीदुष्प्रधर्षा वर्षाम्भोदभ्रमकरमहासालजालाभिरामा । बल्यक्षोणीपतिकुलभुवां भूभुजां भूतिवाहि- न्याढया साक्षात् सुरपतिपुरीसोदरी राजधानी ।। ७९ ।। बल्यक्षोणी नाम जनपदः । बल्यक्षोणीपतीनां कुले ये भवन्ति ते बल्य- क्षोणीपतिकुलभुवः । तेषां भूभुजां राज्ञाम् । भूतिवाहिन्या नाम नद्या आज्या युक्ता भूतिवाहिन्याच्या । साक्षात् सुरपतिपुर्याः अमरावत्याः सोदरी । तत्तुल्ये- त्यर्थः । राजधानी अग्रे लक्ष्या इति पूर्वश्लोकेनान्वयः । कीदृशी राजधानी । पाथोराशिप्रतिमाः समुद्रतुल्या याः परिखा: गर्ताः तासां मण्डल्या वलयेन दुष्पवर्षा आक्रमणाशक्या पाथोराशिप्रतिमपरिखामण्डलीदुष्प्रघर्षा । वर्षा- म्भोदानां सजलमेघानां भ्रमं कुर्वन्ति इति वर्षाम्भोदभ्रमकराः। तेषां महा- ७८ १. व्याख्या.

·पूर्वभागः ३९ तत्र सालानां महाप्राकाराणां जालेन समूहेन अभिरामा वर्षांम्भोदभ्रमकरमहासाल- जालाभिरामा ॥ ७९ . गाहस्वैनां गगनसरणेरस्मदीयत्वबुद्धया पश्यन् विश्वाधिकसुभगताशालिनी तद्विभूतिम् । वित्ताधिक्याद्विजितशशभृन्मौलिभिर्विद्वदम्यै- ाप्तोपान्तां कवलितकुबेराभिमानैर्जनैश्च ।। ८० ।। गगनसरणेः आकाशमार्गात् एनां राजधानी अस्मदीयत्वबुद्धथा इयं अस्मदीया अस्मन्नृपतीनां संवन्धिनी इति बुद्धया गाहस्व प्रविश । अवतर । किं कुर्वन् । विश्वाधिकया सर्वातिरिक्तया सुभगतया शालते इति विश्वाधिकसुभगताशालिनी । तादृशीं तद्विभूतिं तस्याः सम्पत्तिं पश्यन् । कीदृशीं एनां राजधानीम् । वित्ताधिक्यात् । वेत्ति इति वित् विज्ञः । तस्य भावः वित्ता विज्ञता । तस्याः आधिक्यात् विज्ञतातिशयात् । विजितः शशभृन्मौलिः शिवः 3: ते विजितशशभृन्मौलयः । तैः विद्वदग्र्यैः विद्वच्छ्रेष्ठैः । वित्ताधिक्यात् वित्तस्य सम्पदः आधिक्यात् कवलितः कुबेरस्य वैश्रवणस्य अभिमानः यैः तैः जनैश्च व्याप्तः उपान्तः समीपदेशः यस्याः ताम् ॥ माध्वीमाद्यद्भणितिलहरीभर्सितस्वःसरिद्भिः स्वच्छन्दाध्यासितमणितलं कुत्रचित् सत्कवीन्द्रैः । क्वाप्यन्यत्र श्रुतिसुखकरोदारगीताभिरामं क्वापि प्रोद्यत्सुभटनिवप्रस्तुतप्रौढवादम् ॥ ८१ ।। कुत्रचित् एकस्मिन् भागे माध्वी इव माद्यन्तीनां मदयन्तीनां भाणतीनां लहरी मिः तरङ्गैः भत्सिता न्यक्कृता स्वःसरित् आकाशगङ्गा यैः तैः माध्वीमाद्य- द्भणितिलहरीभर्सितस्वःमरिद्भिः सत्कवीन्द्रः प्रशस्तकविश्रेष्ठैः । स्वच्छन्दं यथा तथा अध्यासितं मणितलं यस्य तत् स्वच्छन्दाध्यासितमणितलम् । अन्यत्र क्वापि इतरस्मिन् भागे श्रुतेः श्रवणस्य सुखकरेण उदारेण च गीतेन अभिरामं मनोहरं श्रुतिसुखकरोदारगीताभिरामम् । वापि अन्यत्र भागे प्रोद्यतां उद्ध- ·८१ मयूरसन्देशः तानां सुभटानां योधानां निवहेन समूहेन प्रस्तुतः प्रक्रान्तः प्रौढवादः यस्मिन् तत् प्रोद्यत्सुभटनिवहप्रस्तुतप्रौढवादम् । एतानि विशेषणानि उत्तरश्लोके आस्थानं इत्यत्र योजनीयानि ॥ मूर्च्छद्वन्दिव्रजनुतिवचोमांसलाशान्तरालं क्वापि क्वापि प्रणमदवनीपावलीपूरिताशम् । उद्दण्डाज्ञापिशुनवचनोद्रिक्तवेत्रिप्रपञ्चं मध्ये तस्या मघवत इवास्थानमध्यक्षयेथाः ।। ८२ ।। तस्या राजधान्या मध्ये मघवतः इव इन्द्रस्य सभा इव आस्थानं राजसभा अध्यक्षयेथाः अवलोकय । कीदृशं आस्थानम् । क्वापि मूर्च्छता अत्युचं प्रसरता बन्दिवजस्य वैतालिकसमूहत्य नुतिवचसा स्तुतिपाठेन मांसलं पूरितं आशान्तरालं दिगन्तर्भागः यस्मिन् तत् मूर्च्छद्वन्दिवजनुतिवचोमांसलाशान्त- रालम् । क्वापि प्रणमतां प्रणामं कुर्वतां अवनीपानां राज्ञां आवल्या समूहेन पूरिताः आशाः दिशः यस्मिन् तत् प्रणमदवनीपावलीपूरिताशम् । उद्दण्डायाः महता दण्डेन युक्तायाः। अननुसरणे फलत्वेन इति यावत् । आज्ञायाः। नृपस्येति शेषः । पिशुनं सूचकं यत् वचनं तेन उद्रिक्तानां उद्धतानां वेत्रिणां रक्षिपुरु- षाणां प्रपञ्चः समूहः यस्मिन् तत् उद्दण्डाज्ञापिशुनवचनोद्रिक्तवेत्रिप्रपञ्चम् ।। ८२ उद्दण्डाख्यः सुरभिकवितासागरेन्दुः कवीन्द्र- स्तुण्डीरक्ष्मावलयतिलकस्तत्र चेत् सन्निधत्ते । श्राव्यामुष्य त्रिदशतटिनीवेगवैलक्ष्यदोग्ध्री वग्धाटी सा विजितदरसंफुल्लमल्लीमधूली ॥ ८३ ।। सुरभिकविता मधुरकविता एव यः सागरः तस्य इन्दुः चन्द्रः। वर्धक इति यावत् । तुण्डीरक्ष्मावलयस्य तुण्डीरनाम्नः जनपदस्य तिलकः अलङ्कार- भूतः । उद्दण्डाख्यः उद्दण्डनामा कवीन्द्रः कविश्रेष्ठः तत्र तस्मिन् आस्थाने सन्निधत्ते चेत् यदि सन्निहितो भवेत् तर्हि अमुष्य उद्दण्डस्य सा प्रसिद्धा बाग्धाटी वचसः प्रौढा गतिः त्वया श्राव्या। कीदृशी वाग्धाटी। त्रिदशत- टिन्याः आकाशगङ्गायाः वेगस्य वैलक्ष्यं लज्जां दोग्धि इति त्रिदशतटिनी- ·पूर्वभागः वेगवैलक्ष्यदोग्ध्री । विजिता अधःकृता दरसंफुल्लायाः ईषद्विकसितायाः मल्याः मल्लीपुष्पस्य मधूली मधु यया सा विजितदरसंफुल्लमल्लीमधूली ।। ८३ स्थानं चण्डीपतिनिटिलहक्कुण्डचण्डाग्निरोचि- मूर्तेः स्फूर्तेरभिनवकुरुम्बाख्यमालक्ष्यमने। गत्वा तत्र द्विजपरिषदामन्नेदानोत्सवान्ते पादाम्भोजं विनम विपदां खण्डनं चण्डिकायाः॥ ८४ ॥ चण्डीपतिः शिवः । तस्य निटिलहक् फालनेत्रं एव कुण्डः । तस्मिन् यः चण्डामिः तस्य रोचितः तेज:पिण्डरूपस्य चण्डीपतिनिटिलहक्कुण्डचण्डा- निरोचिर्भूर्तेः स्फूर्तेः वृद्धेः। कालीदेव्याः इत्यर्थः । स्थानं क्षेत्रम् । अग्ने तब पुरतः आलक्ष्यम् । कीदृशं स्थानम् । अभिनवकुरम्बं इत्याख्या यस्य तत् अभिनवकुरुम्बाख्यम् । तत्र तस्मिन् क्षेत्रे गत्वा द्विजपरिषदां ब्राह्मणसमूहानां अन्नदानमेव य उत्सवः तस्यान्ते अन्नदानोत्सवान्ते विषदां आपदां खण्डनं नाशकं चण्डिकायाः पादाम्भोजं विनम सेवस्व ।। गच्छन्नालोकय जनहशां वल्लभं बल्यपृथ्वी- खण्डं खण्डप्रकृतिलतिकामण्डिताशावकाशम् । माधुर्यश्रीरधिवसति यं विश्वलोकोपभोग्य नित्यं त्यक्तत्रिदशनियतास्वादपीयूषवृत्तिः ॥ ८५ ।। गच्छन् तस्या राजधान्याः पुरः प्रचलन् जनदृशां जनानां नयनानां वल्लभं आनन्दप्रदं बल्यपृथ्वीखण्डं बल्यनामकं जनपदं आलोकय । कीदृशं बल्य- पृथ्वीखण्डम् । खण्डः इक्षुविकारः। खण्डप्रकृतिः इक्षुः। खण्डप्रकृतिभिः इक्षुभिः लतिकाभिश्च मण्डितः अलंकृतः आशावकाशः दिगन्तरालं यस्मिन् तत् खण्डप्रकृतिलतिकामण्डिताशावकाशम् । खण्डप्रकृतीनां इक्षणां लति- काभिः इति वा। विश्वलोकोपभोग्यं विश्वैः लोकैः जनैः उपभोग्यं यं बल्यः पृथ्वीखण्डं माधुर्यश्रीः नित्यं अधिवसति। कीदृशी सती । त्यक्ता उपेक्षिता १. कुस्वाख्य corrcted into कुरुम्बाख्य. २. परिषदामन.

·मयूरसन्देशः -१ त्रिदशैः देवैः नियतास्वादभूते नित्यं तेषां उपभोगभूते पीयूषे अमृते विषये वृत्तिः चेष्टा यया हेतुना सा त्यक्तत्रिदशनियतास्वादपीयूषवृत्तिः ।। ८५ चूर्णी पश्येस्तदनु तदिनी तूर्णमेव प्रयास्यन् । पूर्णां स्वर्णाम्बुरुहरजसा घूर्णमानैः प्रवाहैः। मार्जालीभिर्मालनितशरच्चन्द्रभाभिः प्रभाभिः कीर्णाभिर्या घटयति मुहुः स्वधुनीसङ्गशङ्काम् ॥ ८६ ॥ तदनु बल्यक्षोणीदर्शनानन्तरं तूर्णमेव वेगेनैव प्रयास्यन् गच्छन् चाँ नाम तटिनी नदीं पश्येः । कीदृशीं तटिनीम् । स्वर्णाम्बुरुहाणां सुवर्णपङ्कजानां रजसा स्वर्णाम्बुरुहरजसा घूर्णमानैः व्याप्तः प्रवाहैः तरङ्गैः पूर्णाम् । प्रभाभिः शोभाभिः करणः मलिनिता मलिना कृता शरच्चन्द्रस्य भा: दीप्तिः याभिः ताभिः मलिनितशरच्चन्द्रभाभिः । कीर्णाभिः स्त्रीणां स्नानवेलासु विसृताभिः मार्जालीभिः मार्जालीयैः शरीरशोधनद्रव्यैः। “मार्जालीयः शूद्रबिडालयोः। शरीरशोधने” इति हेमचन्द्रः । मुहुः पुनः पुनः या तटिनी स्वर्धनीसङ्गस्य आकाशगङ्गासंयोगस्य शङ्कां घटयति निष्पादयति । चूर्णीनदी चन्द्रशुभैः स्त्रीणां स्नानवेलासु विसृतैः शोधनद्रव्यैः गङ्गासंयुक्ता इव भाति इत्यर्थः ।। ८६ कल्लोलालीतरलकुरलामुल्ललत्फेनहासां फुल्लाम्भोजस्फुरितवदनामुल्लसङ्गनेत्राम् । सल्लापाढयां विगविरुतैः संगतां स्वोपशल्ये कल्याणी तां कथमिव भवान् काममुल्लध्य याता ।। ८७ ॥ भवान् स्वोपशल्ये निजसमीपे सङ्गतां तां कल्याणी पुण्यां चूर्णीनदी कथ- मिव कामं सम्यक् उल्लच्य याता यास्यति । तथा गमनं तव दुःशकमेवे- त्यर्थः । तां कल्याणी इत्यनेन काचन उत्तमा नायिका च सूचिता । कीदृशीं कल्याणीम् । कल्लोलानां तरङ्गाणां आली समूह एव तरलाः चञ्चलाः कुरलाः अलकाः यस्याः तां कल्लोलालीतरलकुरलाम् । उल्ललन् विलसन् फेन एव हासः १. चूर्णां पश्येत्तदनु. २. प्रयास्यत्. ३. सोपशल्यं. ४. कधमपि.

·पूर्वभागः ४३ यस्याः तां उल्ललत्फेनहासाम् । फुल्लाम्भोज विकसितकमलं एव स्फुरितं द्योतमानं वदनं यस्याः तां फुल्लाम्भोजस्फुरितवदनाम् । उल्लसत् भ्रमन् भृङ्ग एवं नेत्रं यस्याः तां उल्लसद्धृङ्गनेत्राम् । विहगविरुतैः पक्षिणां कूजितः करणः सल्लापान्यां प्रशस्तसल्लापवतीम् ।। मुक्ताजालं सलिलजठरे बिभ्रती क्वापि ताम्रां स्वच्छं मुक्तामयमिव जलं या वहन्ती हसन्ती। चूर्णीचर्कर्त्यखिलंतटिनीगर्वसर्वस्वमेषे- त्यार्याश्चूर्णीत्यखिलविदितं नाम यस्या गृणन्ति ।। ८८ ।। या चूर्णीनदी स्वच्छं शुभं अत एव मुक्तामयमिव स्थितं जलं वहन्ती ताम्रां ताम्रपर्णी नदी हसन्ती परिहसन्ती अधिक्षिपन्ती वर्तते । अधिक्षेपहेतुं विशेषणेन स्पष्टं करोति । सलिलजठरे सलिलान्तर्भागे क्वापि अल्पीयस्येव भागे मुक्ताजालं बिभ्रतीम् । एषा नदी अखिलतटिनीनां गर्वसर्वस्वं समस्तं गर्व चूणीचर्कति पुनः पुनः चूर्ण करोति नाशयति । ताम्रपर्णीधिक्कारेणेति भावः । इति हेतोः आर्याः यस्याः नद्याः चूर्णी इति अखिलविदितं सर्व- स्मिन् जगति प्रसिद्धं नाम गृणन्ति वदन्ति । या च यस्याः इति च द्वयं तां कल्याणी इति पूर्वश्लोके योजनीयम् । पातालान्तःस्पृशि नवमणिच्छेदनैर्मल्यशालि- न्यस्यास्तोये विशति भवति स्वप्रतिच्छाययुक्त्या । तायः साक्षादयमिति समुत्पन्नशङ्का भुजङ्गाः शङ्के त्रासादिह तत इतो वेपमाना वलेरन् ।। ८९ ।। पातालस्य अन्तः अन्तभांग स्पृशति इति पातालान्तःस्पृक् । तस्मिन् । अन्त्यन्तमगाधे इत्यर्थः। नवमणिच्छेदस्य सद्यो विदारितस्य स्फटिकमणि- खण्डस्य नैर्मल्येन शालते इति नवमणिच्छेदनैर्मल्यशालि । तस्मिन् तस्या नद्याः तोये स्वप्रतिच्छाययुक्त्या स्वप्रतिबिम्बस्य युक्त्या भवति विशति सति । १. चूर्णीचक्रत्याखिल. २. चूर्णोत्याखिल. ८८ ..

·४४ मयूरसन्देशः . अयं साक्षात् तायः गरुडः इति एवं समुत्पन्ना शङ्का येषां ते समुत्पन्नशङ्काः भुजङ्गाः । पातालस्थाः नागा इत्यर्थः । त्रासात् भयात् हेतोः इह पाताले वेवमानाः कम्पमानाः तत इतः बलेरन् । एवं अहं शङ्के । ८९ उत्तीर्यनामथ विश पुरी केरलाधीश्वराणां ख्यातां माहोदयपुरगिरा क्षिप्तवस्वौकसाराम् । यस्याः स्थन्ने ललितगिरिजाकोमलापाङ्गभङ्गी- भृङ्गीपङ्केरहमधिवसत्यञ्जनाक्षेत्रमोजः ।। ९० ॥ एनां चूर्णीनदीमुत्तीर्य केरलाधीश्वराणां केरलचक्रवर्तिनाम् । माहोदय- पुरं इति गी: नाम माहोदयपुरगीः। तया ख्यातां पुरी विश। कीदृशीं पुरीम् । क्षिप्ता न्यक्कृता वस्वौकसारा अमरावती अलका वा यया सा क्षिप्त- वस्वौकसारा । ताम् । “वस्वौकसारा विन्द्रस्य धनदस्य च। पुरीनलिन्यौ" इति हेमचन्द्रः । “वस्वोकसारेन्द्रपुरे कुबेरनलिनीपुरोः" इति मेदिनी । यस्याः पुर्याः स्थेम्ने प्रतिष्ठायै ललितायाः गिरिजायाः कोमलः मनोहरः अपाङ्गः कटाक्षः। तस्य भङ्गी एव या भृङ्गी तस्याः पङ्केरुहं पद्मम् । तादृशं ओजः तेजः । शिव इत्यर्थः । अञ्जनाक्षेत्रं अञ्जनानामकं क्षेत्र अधिवसति ।। आच्छिद्यास्मच्चिकुरसुषमामाशु धावन्न तावन् मोक्तव्योऽसाविति धृतरुषां तत्र मुग्धेक्षणानाम् । यावन्नाक्ष्णोविंशसि विषयं तावदेव त्वरावा- नस्मात् पत्रिप्रवर पुरतः क्षिप्रमेव प्रयायाः ।। ९१ ।। तत्र माहोदयपुर्याम् । मुग्धेक्षणानां सुन्दरीणां अक्ष्णोः विषयं यावत् न विशसि तावदेव । कीदृशीनां मुग्धेक्षणानाम् । अस्मच्चिकुरसुषमां अस्माकं केशानां श्रियं आच्छिद्य बलादपहत्य आशु शीघ्रं धावन् असौ न मोक्तव्यः इति एवं धृता रुट कोपः याभिः तासां धृतरुषाम् । रोपवताभिस्ताभिर्यथा त्वं न दृश्यसे तथा ताः परिहत्य इति भावः। हे पत्रिप्रवर पक्षिश्रेष्ठ त्वरा- वान् वेगवान् अस्मात् पुरतः माहोदयपुर्याः क्षिप्रमेव प्रयायाः ।। १. ख्याता. २. क्षिप्तवः...कसाराम् । ३. आच्छिदास्माच्चिकुर. ४. धृतरषा.

·पूर्वभागः ४५ अग्रे क्षेत्रं किमपि जगतामेकमाश्चर्यपानं गच्छन्नक्ष्णोः पथि कुरु कुरुम्बाभिधानं भवान्याः । नित्यप्रसाः फलभरमिषाद्भक्तिभार वहन्तो यस्मिन् वृक्षा अपि परिचितध्यानमुद्राः प्रथन्ते ॥ ९२ ॥ गच्छन् पुरतो गच्छन् अग्रे अग्रभागे जगतां एक अद्वितीयं आश्चर्यपात्रं भवान्याः कुरुम्बाभिधानं कुरुम्बाख्यं किमपि क्षेत्रं अक्ष्णोः पथि आलो- कय । यस्मिन् क्षेत्रे वृक्षा अपि फलभरमिषात् फलभरव्याजेन भक्तिभार वहन्तः अत एव नित्यप्रताः सर्वदा नम्राः। परिचिता अभ्यस्ता ध्यानमुद्रा थैः ते परिचितध्यानमुद्राः । तथाभूताः प्रथन्ते । वृक्षाणामप्येवं भक्तिः । किमु तत्र- त्यानां जनानामिति भावः।। ९२ आरादालोकय च गुणकां तां पुरीवारकान्ता- नेत्रच्छायैर्नवकुवलयाद्वैतमानेडयन्तीम् । यस्यां भस्मीकृतमनसिज धाम वामाईखेल- गौरीकेशभ्रमदलिवधूसङ्कुलं सन्निधत्ते ॥ ९३ ॥ आरात् समीपे तां प्रसिद्धां गुणका नाम नगरी च आलोकय । कीदृशीं गुणकाम् । पुरीवारकान्तानां पुरीवारयोषितां नेत्रच्छायः नेत्रशोभाभिः नव- कुवलयाद्वैतं नवकुवलयानां अभेदं आनेडयन्तीम् | यस्यां गुणकायां भस्मीकृतः दग्धः मनसिजः कामः येन तत् भस्मीकृतमनसिजम् । वामा वामभागे खेलन्त्याः क्रीडन्त्याः तुष्टया वसन्त्याः गौर्याः केशेषु भ्रमन्तीभिः अलिवधूभिः भ्रमरीभिः सङ्कुलं वामाखेलद्गौरीकेशभ्रमदलिवधूसङ्कुल धाम । शिवः इत्यर्थः । सन्निधत्ते सन्निहितं भवति ॥ शृङ्गारार्द्राः श्रुतिसुखकरोदारवक्रोक्तिभङ्गी- वैदग्ध्यानन्दितजनधियो वीतदोषानुषङ्गाः । सालङ्काराः सुललितपदाः सङ्गताः सद्गुणौधैः प्रौढश्लाघ्याः कविशुकगिरो यां सदैव श्रयन्ते ।। ९४ ॥ १. कुस्वाभिधानं corrected into कुरुम्बाभिधानम्.: २. पुरीवारकान्तां.

·मयूरसन्देशः कवयश्च शुकगिरः मञ्जुवाचः सुन्दर्यश्च कविशुक्रगिरः या गुणकां सदैव श्रयन्ते अधिवसन्ति । कीदृश्यः कविशुकगिरः । शुङ्गारेण आर्द्राः शृङ्गारार्द्राः। श्रुतीनां सुखकारिण्यः उदाराश्च या वक्रोक्तयः तासां भङ्गयां यत् वैदग्ध्यं तेन आनन्दिताः जनानां धियः मनांसि याभिः ताः श्रुतिसुखकरोदारवक्रोक्तिभङ्गी- वैदग्ध्यानन्दितजनधियः । बीतः अपेतः दोषाणां काव्यदोषाणां नायिका- दोषाणां च अनुषङ्गः याभ्यः ताः वीतदोषानुषङ्गाः । अलङ्कारैः उपमादिभिः आभरणश्च सहिताः सालङ्काराः । सुललितं पदं वाक्यावयवः पादविन्यासश्व यासां ताः सुललितपदाः । सद्गुणौघैः प्रसादादीनां नायिकागुणानां च ओधैः समूहैः सङ्गताः। प्रौढाः श्लाघ्याश्च प्रौढश्लाघ्याः ॥ कीर्णः श्नाध्यैः श्रुतिजलनिधेः कर्णधारैर्द्विजेन्द्र- ग्रामः कोऽपि द्विजवर पुरः सङ्गमाख्यो विभाति । अश्रान्तोद्यन्मखशिखिसमुद्गत्वरैर्यत्र धूमै- र्गाढोदञ्चजलधरधियो राजहंसाः सशङ्काः !! ९५ ॥ हे द्विजवर पक्षिश्रेष्ठ । श्रुतिः वेद एव जलनिधिः समुद्रः श्रुतिजलनिधिः । तत्य कर्णधारैः नाविकैः ! अनायासेन श्रुतिपारङ्गतैरित्यर्थः । द्विजेन्द्रैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः कीर्णः पूर्णः सङ्गमाख्यः सङ्गमनामधेयः कोऽपि ग्रामः पुरः अग्रतः विभाति । यत्र सङ्गमग्रामे अश्रान्तं अनवरतं उद्यन् ज्वलन् यः मखशिखी यागाग्निः तस्मात् समुद्गत्वरैः सम्यगुद्गच्छद्भिः अश्रान्तोद्यन्मखशिखिसमुद्गत्वरैः धूमः । गाढं दृढं उदञ्चन्ती जलधरधीः मेघभ्रान्तिः येषां ते गाढोदञ्चज्जल- धरधियः राजहंसाः सशङ्काः भवन्ति । वर्षाकालशङ्का तेषां सर्वदा जायते इति ९५ तस्मिन् दृश्या दुरितपटलीलोपिनी सा कुलीपि- न्याख्या वापी कुसुमिततरौ कूलदेशे यदीये । हस्ताम्भोजैर्दधदरिगदे शङ्खमप्यक्षमाला- मास्ते वास्तोष्पतिमणिसहाध्यासितं धाम किञ्चित् ।। ९६ ॥ १. धूमैगाढोदञ्च. २. सहाध्यायितं. भावः ।।

·पूर्वभागः तस्मिन् सङ्गमग्रामे दुरितपटलीनां पापसमूहानां लोपिनी नाशनी दुरित- पटलीलोपिनी सा प्रसिद्धा कुलीपिन्याख्या कुलीपिनी नाम वापी दृश्या । यदीये यस्याः वाप्याः । कुसुमिताः पुष्पवन्तः तरवः यस्मिन् तस्मिन् कुसुमि- ततरौ कूलदेशे किञ्चित् अनिर्वचनीयं घाम तेजः आस्ते वर्तते । कीदृशं धाम । हस्ताम्भोजः कमलसदृशैः करैः अरिं चक्रं च गदां च अरिगदे । शङ्ख अक्षमाला मपि दधत् । वास्तोष्पतिमणिना इन्द्रनीलेन सह अध्यासितं वास्तोष्पतिमणिस- हाध्यासितम् । इन्द्रनीलसदृशं इत्यर्थः। विष्णुमयं तेजः इति फलितोऽर्थः।।९६ पश्यन्नेनं सजलजलदाशङ्कया शाङ्गपाणिं तस्योपान्ते यदि सुमधुरं ताण्डवं प्रारभेथाः । आनन्दानुस्नपितकमलापाङ्गशृङ्गारितानां पात्रं भूयाः सुचरितनिधे तस्मिताङ्करभासाम् ।। ९७ ॥ एनं शाङ्गपाणि पश्यन् । सजलजलदः सजलमेषः इति आशङ्कया सजलजल- दाशङ्कया तस्य उपान्ते समीपे सुमधुरं ताण्डवं नृत्तं यदि प्रारमेथाः । मेघदर्शने हि मया नृत्यन्ति इति प्रसिद्धम् । तर्हि आनन्दाश्रुभिः स्लपितेन सिक्तेन कमलायाः श्रीभगवत्याः अपाङ्गेन कारणेन । शृङ्गार एषां संजातः इति शृङ्गा- रिताः । शृङ्गारितानां तत्य विष्णोः स्मिताङ्करभासां मन्दहासोद्गमशोभाना हे सुचरितनिधे सुचरितानां सत्कर्मणां आश्रयभूत त्वं पात्रं भूयाः ।। मूर्ना मूर्ना निगमवचसां वेद्यभून्ने त्रिधाम्ने? कृत्वा तस्मै प्रणमनविधि भक्तिविश्वासहृद्यम् । पश्यन् पश्यन् पत गृहशुकाभ्यस्तसाझत्रिवेदी- मूर्च्छत्कोलाहलबाधरिताशानि देशान्तराणि ॥ ९८ ॥ निगमवचसां मू| वेदान्तेन वेद्यः भूमा महिमा यस्य तस्मै वेद्यभन्ने तस्मै त्रिधाम्ने विष्णवे मूर्ना शिरसा भक्त्या विश्वासेन च हृद्यं हृदयङ्गमं भक्तिविश्वासहृद्यम् । प्रणमनविधि प्रणमनरूपं विधि नमस्कारं कृत्वा । तं नम- १. वेद्यभूम्नेति धाम्ने.

·४८ मयूरसन्देशः । स्कृत्य इत्यर्थः । देशान्तराणि पश्यन् पश्यन् पत गच्छ । कीदृशानि देशान्त- राणि । गृहकैः अभ्यस्ता या साङ्गा पडङ्गसहिता त्रिवेदी त्रयाणां वेदानां समाहारः। तथा मूर्छन् उच्चलन् यः कोलाहलः तेन बधिरिताः आशाः दिशः येषु तानि गृहशुकाभ्यस्तसाङ्गत्रिवेदीमूर्च्छरकोलाहलबधिरिताशानि ॥९८ शृण्वन् शम्भोर्वृषपुरजुषः सान्ध्यनृत्तप्रवृत्तं सान्द्रं नन्दिप्रहतमुरजध्वानमुद्भूतखेदम् । पश्थेविश्वत्रितयविदितं श्वेतखेयाख्यमग्न्यं ग्रामं श्रीमद्धरिहरमयं यत्र जागर्ति तेजः ॥ ९९ ॥ वृधपुरजुषः वृषपुरनाम्नि क्षेत्रे निवसतः शम्भोः सान्ध्यनृत्ते सन्ध्यावेला- भवे नृत्ते प्रवृत्तं सान्ध्यनृत्तप्रवृत्तम् । उद्धृतः निरस्तः खेदः येन तत् उद्धृतखेदम् । सान्द्रं तुमुलं नन्दिना नन्दिकेश्वरेण प्रहतस्य मुरजस्य ध्वानं शब्दं नन्दिप्रहतमुरजध्वानं शृण्वन् । विश्वत्रितये त्रिष्वपि लोकेषु विदितं विश्रुतं विश्वत्रितयविदितं श्वेतखेयाख्यं श्वेतखेयं नाम अग्यं मुख्यं ग्राम पदयः। यत्र यस्मिन् ग्रामे श्रीमत् शोभायुक्तं हरिहरमयं शङ्करनारायणरूपं तेजः जागर्ति ॥ उडीयोच्चैः किमपि नयने दिश्युदीच्यां ददानो द्रक्ष्यस्युद्यद्वजवरपताकोल्लसद्ोवृषाङ्कम् कैलासाद्रेरपि भगवतः प्रेमपात्रं पवित्रं ब्रह्मक्षेत्रं भुवनविदितं क्षेत्रमर्धेन्दुमौलेः ॥ १०० ।। उच्चैः किमपि किञ्चिद्दरं उड्डीय विहायसा गच्छन् नयने चक्षुषी उदीच्या दिशि उत्तरदिशि ददानः त्वं ब्रह्मक्षेत्रं इति भुवनविदितं सर्वेषु लोकेषु प्रसिद्ध अर्धेन्दुमौले: शिवस्य पवित्रं पुण्यं क्षेत्रं द्रक्ष्यसि । कीदृशं क्षेत्रम् । उद्यन् उन्नतः यः ध्वजवरः तस्य या पताका तस्यां उल्लसन् प्रकाशमानः गोवृषः वृषभः एव अङ्कः चिहं यस्मिन् तत् उद्यद्ध्वजवरपताकोल्लसद्गोवृषाङ्कम् । भगवतः शिवस्य कैलासाद्रेः अपि कैलासपर्वतादपि प्रेमपात्रं प्रेमविषयम् ॥ १०० १. शम्भो...पुरजुषः. २. द्रक्ष्यस्युद्यध्वजपताकोल्लसद्गोवृषाङ्कम्.

·पूर्वभागः ४९ ईशानाछिस्मरणतरणिध्वस्तमोहान्धकाराः कैशोरेऽपि श्रुतिजलनिधेः पारमासेदिवांसः । आशानारीकचभरपरिष्कारकीर्तिप्रसूनाः सौशील्येन्दुप्रथमगिरयो यन्निकेता द्विजेन्द्राः ॥ १०१ ।। यत् ब्रह्मक्षेत्र निकेतः आवासः येषां ते यन्निकेताः द्विजेन्द्राः एवं भवन्ति । कथम् । ईशानस्य शिवस्य अशिस्मरणं पादसेवा एव यः तरणिः सूर्यः तेन ध्वस्तः निराकृतः मोहः अज्ञानं एव अन्धकारः येषां ते ईशानाधिस्मरण- तरणिध्वस्तमोहान्धकाराः। कैशोरे अपि बाल्ये एव श्रुतिः वेद एव जलनिधिः श्रुतिजलनिधिः । तस्य पारं परकूलं आसेदिवांसः प्राप्ताः। आशानां दिशां एव नारीणां कचभरस्य केशमारस्य परिष्कारः अलङ्करणसाधनम् । तादृशं कीर्तिरेव प्रसूनं कुसुमं येषां ते आशानारीकचभरपरिष्कारकीर्तिप्रसूनाः । सौशील्यं सुचरितमेव यः इन्दुः चन्द्रः तस्य प्रथमगिरयः उदयपर्वतभूताः सौशील्येन्दुप्रथमगिरयः॥ निष्क्रान्ता किं निजपतिजटाकाननात् प्रेमकोपे स्वर्धन्येषा स्वयमिति जनैः शश्वदुत्प्रेक्ष्यमाणः । अग्रे शम्भोरमृतमधुरस्वच्छतोयः समिन्धे कूलोदश्चत्कुसुमिततस्य॑त्रं दिव्यस्तटाकः ॥ १०२ ॥ तत्र ब्रह्मक्षेत्रे शम्भोः अग्रे पुरतः दिव्यः तटाकः समिन्धे भाति । कीदृशस्त- टाकः । एषा प्रेमकोपे प्रणयकलहे सति निजपतेः शिवस्य जटा एवं काननं निजपतिजटाकाननम् । तस्मात् निष्क्रान्ता स्वर्धनी आकाशगङ्गा स्वयं इति एवं जनैः शश्वत् सदा उत्प्रेक्ष्यमाणः संभाव्यमानः । एषा इत्यस्य तटाक- परिग्रहेऽपि स्वर्धनी इत्यनेन सामानाधिकरण्यात् स्त्रीलिङ्गम् । अमृतमिव मधुरं स्वच्छं च तोयं यस्मिन् सः अमृतमधुरस्वच्छतोयः । कूले तीरदेशे उदञ्चन्तः उद्गताः कुसुमिताः कुसुमवन्तश्च तरवः यस्य सः कूलोदञ्चत्कुसुमिततमः।।१०२ १. कुसुमिततनुर्यत्र. म. ४ ·५० मयूरसन्देशः वास्तोष्पत्यालयजयिनि तत्राभिगम्यातिरम्यान् तांस्तान् भागान् हगतिथयतः स्याद्धि कालातिपातः । अवस्थेन प्रियसख ततः स त्वया भक्तिपूर्व तत्र स्थाने विहितवसतिर्वन्द्यतामिन्दुमौलिः ॥ १०३ ।। वास्तोष्पतिः इन्द्रः। तस्य आलयः अमरावती । तं जयतीति वास्तोष्प- त्यालयजयि । तादृशे तत्र तस्मिन् ब्रह्मक्षेत्रे अभिगम्य अतिरम्यान् अतिमनो- हरान् तान् तान् भागान् प्रदेशान् । भावान् इत्येव वा पाठः। प्रकारविशे- घान् । दृगतिथयतः दृशोः नेत्रयोः अतिथीन् कुर्वतः। अवलोकयतः इत्यर्थः । तव कालातिपातः स्यात् । हि यतः ततः हे प्रियसख अवस्थेन पुरोभागे तटाकतीरस्थेनैव त्वया तत्र स्थाने तस्मिन् क्षेत्रे कृता वसतिः येन सः कृत- वसतिः इन्दुमौलिः शिवः भाक्तिपूर्व वन्द्यताम् । गौरीतुङ्गस्तनभरपरीरम्भसंरम्भशुम्भ- द्रोमाञ्चोत्कचकिततनवे किश्च पञ्चेषुहन्त्रे । प्राचीनोक्तिप्रतिनवलतापुष्पपुष्पन्धयाय ब्रह्मक्षेत्रे विहितरतये विश्वमूर्ते नमस्ते ॥ १०४ ॥ हे विश्वमूर्ते ते नमः अस्तु । कीदृशाय ते । गौर्याः पार्वत्याः तुङ्गस्तन- भरस्य परीरम्भाय आश्लेषाय यः संरम्भः तस्मिन् शुम्भन शोभमानः यः रोमाञ्चः तेन उत्कञ्चुकिता आवृता तनुः यस्य तस्मै गौरीतुङ्गस्तनभर- परीरम्भसंरम्भशुम्भद्रोमाञ्चोत्कञ्चुकिततनवे । किञ्च तथापि पञ्चेषुहन्त्रे काम- देवस्य हन्त्रे । प्राचीनोक्तिः वेदः एव प्रतिनवा अभिनवा या लता तस्याः सूनस्य पुष्पस्य वेदार्थस्य पुष्पन्धयः भ्रमरः प्राचीनोक्तिप्रतिनवलतासून- पुष्पन्धयः। तस्मै । वेदार्थे अभिरताय जगद्गुरुत्वात् इति भावः । वेदार्थे स्थिताय वेदवेद्याय इति वा । ब्रह्मक्षेत्रे विहिता रतिः येन तस्मै विहितरतये॥ १०४ १. भावान् .

·पूर्वभागः इत्थं नत्वा हरमथ जवाधावतो वामतस्ते ग्रामः श्रीमानभिनवलतानामधेयः प्रथेत । विश्वव्याप्तिं प्रथयितुमिव स्वां नृणां विश्ववन्द्या गौरी यत्र स्फुरति वपुषानुक्षणं वर्धमाना ॥ १०५ ॥ हरं ब्रह्मक्षेत्रवासिनं शिवं इत्थं नत्वा अथ अनन्तरं जवात् वेगेन धावतः ते तव वामतः वामभागे अभिनवलता इति नामधेयं यस्य सः अभिनवल- तानामधेयः श्रीमान् ग्रामः प्रथेत लक्ष्येत । यत्र यस्मिन् ग्रामे विश्ववन्द्या सर्वैः स्तुत्या गौरी पार्वती । स्वां विश्वव्याप्तिं नृणां प्रथयितुं प्रकाशयितुं इव । अहं सर्वस्मिन्नपि लोके व्याप्ता इति जनानावेदयितुमिव इति भावः । वपुषा अनुक्षणं वर्धमाना स्फुरति विभाति । तत्र क्षेत्रे गौरीविग्रहः स्वयंभूः प्रतिक्षणं वर्धमानश्चेति प्रसिद्धिः ॥ १०५ शीतच्छायैः सरसकदलीषण्डपूर्णान्तरालैः कीर्णः केरक्रमुकनिकरैरप्रतो लक्ष्यते यः । स्फीतो देशो भुवि सितगरुत्तीरनाम्ना प्रतीतः प्रागुक्ता सा प्रियसख तव प्राप्यभूः प्राज्यभूतिः ।। १०६ ॥ शीता छाया अनातपदेशः येषां तैः शीतच्छायैः सरसकदलीषण्डैः सरसैः कदलीषण्डैः पूर्णानि अन्तरालानि येषां तैः सरसकदलीषण्डपूर्णान्तरालैः । केरक्रमुकनिकरैः केराणां क्रमुकाणां च नारिकेलक्रमुकाणां निकरैः कीर्णः भुवि लोके सितगरत्तीरनाम्ना सितगुरुत्तीरं इति नाम्ना प्रतीतः प्रसिद्धः यः स्फीतः प्रवृद्धः । सम्पन्न इति यावत् । देशः अग्रतः तव पुरतः लक्ष्यते । हे प्रियसख सा । प्राज्या भूतिः ऐश्वर्य यस्याः सा प्राज्यभूतिः। प्रागुक्ता "आश्चर्याणा- मतिशयवताम् ” इति (२३) श्लोके पूर्वमुक्ता। तव प्राप्यभूः त्वया गन्तव्यो देशः। सितगरुत्तीरमेव श्वेतच्छदतटं इति तत्र श्लोके उक्तम् ॥ १०६ १. कर्णि.

·मयूरसन्देशः आश्वास्यारादलिकलरवैरब्जिनीमात्मकान्तां यास्यत्यस्तं सवितरि जगद्वेश्मरत्नप्रदीपे । प्रोद्यत्सौधध्वजपटशिरश्चुम्व्यमानाम्बरान्तां प्राप्स्यस्येनां पुरमनुपमाडम्बरां शम्बरारेः ॥ १०७ ।। जगद्वेश्मरत्नप्रदीपे जगत एव वेश्मनः गृहान्तर्भागस्य रत्नप्रदीपभूते सवि. तरि सूर्ये आत्मकान्तां निजदयितां अब्जिनी पद्मिनी अलीनां कलरवैः करणैः अलिकलरवैः आश्वास्य अस्तं यास्यति सति । सूर्यस्यास्तंगमनवेलायामित्यर्थः । प्रकर्षेण उद्यन्तः उद्गच्छन्तः ये सौधध्वजाः प्रासादोपरि निक्षिप्ताः ध्वजाः तेषां पटानां पताकानां शिरोभिः अग्रभागैः चुम्ब्यमानः अम्बरस्य आकाशस्य अन्तः यस्यां तां प्रोद्यत्सौधध्वजपटशिरश्चुम्ब्यमानाम्बरान्ताम् | एनां अनुपमः साम्यरहितः आडम्बरः विभवः यस्याः तां अनुपमाडम्बरां शम्बरारेः कामदेवस्य पुरम् । तद्वन्मनोज्ञामिति भावः । प्राप्स्यसि । चुम्ब्यमानाम्बरां तां इति वा पदविभागः। चुम्ब्यमानं अम्बरं यस्यां इति तदा विग्रहः । तां एनां इति च योजना ॥ इति मयूरसन्देशे पूर्वभागः समाप्तः । १. रवैरजिनी corrected into रवैरन्जिनी.

·उत्तरभागः श्लाघ्यां लोकेष्वनुपममहेन्द्रोपलाल्योर्जिताभां स्वस्त्रीसधैः सह सुकृतिभिः शश्वदध्यास्यमानाम् । आत्ताभोगां सुरभिसुमनःसम्पदा कल्पवृक्ष- रास्तीर्णां तां त्रिदिवधिषणा भाविनी पश्यतस्ते ॥१॥ तां अन्नकराभिधानां पुरं पश्यतः ते तव त्रिदिवधिषणा अयं त्रिदिवः स्वर्गः इति घिषणा बुद्धिः भाविनी भविष्यति । त्रिदिवसाम्यं विशेषणैः समर्थ्यते । कीदृशीं ताम्। लोकेषु श्लाघ्याम् । अनुपमाः ये महेन्द्रोपलाः इन्द्रनीलाः तेषां आल्या समूहेन अर्जिता बलवती आभा शोभा यस्यां तां अनुपममहेन्द्रोपलाल्योर्जिताभां इति पुरीपक्षे । अनुपमा महेन्द्रेण उपलाल्या लालनार्थी ऊर्जिता शोभा यस्मिन् इति स्वर्गपक्षे । स्वस्त्रीसधैः निजयुवतीसमूहैः सह सुकृतिभिः पुण्यवद्भिः पुरुषैः शश्वदध्यास्यमानां इति पुरीपक्षे। स्वःस्त्रीभिः अप्सरोभिः सह इति स्वर्गपक्षे । सुरभिसुमन:सम्पदा सुरभीणां सुगन्धिनां सुमनसां पुष्पाणां सम्पदा इति पुरीपक्षे । सुरभेः कामधेनोः सुमनसां देवानां च सम्पदा इति स्वर्गपक्षे । आत्तः आभोगः परिपूर्णता यस्यां तां आत्ता- भोगाम् । कल्पवृक्षैः केरद्रुमैः इति पुरीपक्षे । कल्पवृक्षो नाम देवतरुः इति स्वर्गपक्षे । अस्तीणी आकीर्णाम् ।। आरूढानां विहृतिविधये सौधशृङ्गेषु यस्यां यूनां रूपामृतमनिमिषैर्लोचनैरापिबन्तः । श्लाघं श्लाघं जलधिमथनायासदाय प्रकामं पीयूषाय प्रतिमुहुरसूयन्ति वृन्दारकौघाः ॥ २ ॥ यस्यां पुरि विहृतिविधये क्रीडाविधानाय सौधशृङ्गेषु हांग्रेषु आरूढानां यूनां रूपामृतं रूपमेव अमृतं अनिमिषैः निमेषरहितैः लोचनैः आपिबन्तः वृन्दारकाणां देवानां ओघाः समूहाः श्लाघं श्लाघं पुनः पुनः प्रशंसन्तः । अर्थात् रूपामृतमेव । जलधिमथनमेव यः आयासः तं ददातीति जलधिमथ- १ ·मयूरसन्देशः ૨ सार नायासदम् । तस्मै पीयूषाय प्रतिमुहुः पुनः पुनः प्रकामं अत्यर्थ असूयन्ति । पीयूघे वीतरुचयो भवन्ति इत्यर्थः ।। यस्यां छायातरुनिरवकाशेन्दुभानुप्रचारे- ध्वारामेषु प्रचुरघटिताश्चन्द्रसूर्याश्मपुञ्जाः । बालार्काभैरधरमणिभिर्बालवामेक्षणाना- मावेद्यन्ते विगलितकललेन्दुमित्रैश्च वक्त्रैः ॥ ३ ॥ यस्यां पुरि छायातरुभिः निरवकाशाः अवकाशरहिताः इन्दोः चन्द्रस्य भानोः सूर्यस्य च प्रचाराः येषु तेषु छायातरुनिरवकाशेन्दुभानुप्रचारेषु आरामेधु उद्यानेषु प्रचुरं बहुलं यथा तथा घटिताः चन्द्रसूर्यामपुञ्जाः चन्द्राश्मनां चन्द्रकान्तानां सूर्याश्मनां सूर्यकान्तानां च पुञ्जाः समूहाः आवेद्यन्ते इदमयं इदमयं इति विविच्य ज्ञाप्यन्ते । कैः बालार्कस्य बालसूर्यस्य आभा इव आभा येषां तैः बालार्काभैः। बालसूर्यवत् अरुणवर्णै रित्यर्थः। बालवामेक्षणानां बालसुन्दरीणां मणिरिव अधरः अघरमणिः। तैः । विगलितः कलङ्कः यस्मात् सः विगलितकलङ्कः । तस्य इन्दोः मित्रैः। चन्द्रसमैरित्यर्थः । वक्त्रैः मुखैश्च । सूर्यचन्द्रयोः किरणसंगमाभावात् सूर्यकान्ते वह्निज्वलनं चन्द्रकान्ते जलप्रवाहः च तत्समैः स्त्रीणां अधेरैर्मुखैश्च एव निष्पाद्यते इति भावः ।। यस्यां बिम्बीफलरुचिविडम्बीनि दन्ताम्बराणि स्त्रीणां दृष्ट्वा विघटितमदाडम्बरा विदुमाल्यः । मोक्तुं प्राणानिव किसलयच्छद्मना वल्लिपाशा- नालम्बन्ते निजगलतटीबन्धमु द्वन्धुकामाः ॥४॥ यस्यां पुरि स्त्रीणाम् । बिम्बीफलानां रुचिं शोभा विडम्बयन्तीति बिम्बीफलरुचिविडम्बीनि दन्ताम्बराणि अधरान् दृष्टा विद्रुमाल्यः विद्रुम- सम्हाः । विघटितः वियुक्तः मदस्य गर्वस्य आडम्बरः यासां ताः विघटित- मदाडम्बराः सत्यः प्राणान् मोक्तुमिव निजगलतटीनां स्वकण्ठदेशानां बन्धः १. घटिका. २. बिम्बीफलविडम्बीनि. ३ ·उत्तरभागः यस्मिन् कर्मणि तत् निजगलतटीबन्ध यथा तथा उद्वन्धुकामाः। निजकण्ठेषु बन्धुं कामः यासां ताः इत्यर्थः । किसलयच्छद्मना किसलयन्याजेन वल्लयः एव पाशाः वल्लिपाशाः। तान् आलम्बन्ते ।। पाटीराद्रेः परिमलभरं चोरयित्वा प्रधाव- नाक्रोशद्धिर्मधुपनिकरैः पृष्ठतोऽन्वीयमानः। आस्ते स्वैरं पवनतरुणः प्राप्य यत्पुष्पवाटी निक्षिप्यामून् कुसुमकुहराकारकारागृहेषु ॥ ५ ॥ पवन एव तरुणः युवा पाटीराद्रेः चन्दनपर्वतस्य परिमलभरं चोरयित्वा प्रधावन् । आक्रोशाद्भिः शब्दं कुर्वद्भिः मधुपनिकरैः भ्रमरसमूहैः पृष्ठतः पश्चाद्धागे अन्वीयमानः अनुगम्यमानः । अयं चोरो धनमादाय धावति इति उच्चैराक्रोशद्भिरिव इति भावः । एवं सन् यत्पुष्पवाटी यस्याः पुरः कुसुमोद्यानं प्राप्य अमून् अनुधावतो मधुपनिकरान् कुसुमकुहराकारकारागृहेषु कुसुमानां कुहर एव आकारः स्वरूपं येषां तेषु कारागृहेषु निक्षिप्य निबद्धान् कृत्वा स्वैरं आस्ते ।। ५ पुञ्जीभूता भुवनविजयश्रीसमाश्लेषकेली- हृष्यत्पुष्पायुधहसरुचः किंस्विदित्यूह्यमानाः। यस्यां क्रीडत्कमलनयनामुग्धवक्त्रेन्दुबिम्ब- च्छायाङ्करद्विगुणितसुधानिर्मला भान्ति सौधाः ॥ ६॥ यस्यां पुरि सौधाः भान्ति । कथंभूताः। भुवनविजयश्रियः समाश्लेष आलिङ्गनमेव या केली तया हृष्यतः हर्षयुक्तस्य पुष्पायुधस्य कामस्य हसरुचः विहासशोभाः भुवनविजयश्रीसमाश्लेषकेलीहृष्यत्पुष्पायुधहसरुचः पुञ्जीभूताः किंस्वित् इति ऊह्यमानाः संभाव्यमानाः। जनैरिति शेषः। क्रीडन्तीनां कमलनयनानां सुन्दरीणां मुग्धं मनोहरं वक्त्रमेव यत् इन्दुबिम्बं तस्य छायावाः शोभायाः अङ्कुरेण प्ररोहेण द्विगुणितया सुधया शुभ्रलेपनद्रव्येण निर्मलाः क्रीडकमलनयनामुग्धवक्त्रेन्दुबिम्बच्छायाङ्करद्विगुणितसुधानिर्मलाः ।। १. श्रीबवाश्लेष.

·मयूरसन्देशः वक्त्रामोदं कुवलयहशां स्नानलीलासु लग्नं वापीष्वाप्तुं प्रतितनुमिषाद्यत्र' पीयूषधामा । रात्रौ रात्री विशति लभते नैव तत्पङ्कयोग मुक्त्वा येन प्रसरति कलङ्कीति लोकप्रवादः ॥ ७ ॥ यत्र पुरि स्नानलीलासु स्नानक्रीडासु लग्नं संक्रान्तं कुवलयदृशां सुन्दरीणां वक्त्रामोदं मुखसौरभ्यं आप्तुं लब्धं प्रतितनुमिषात् प्रतिच्छायाव्याजेन रात्री रात्री पीयूषधामा चन्द्रः वापीघु विशति । किन्तु तत्पङ्कयोगं वापीगतपङ्कलेपनं मुक्त्वा वर्जयित्वा अन्यत् किमपि नैव लभते। येन पङ्कयोगेन कलङ्की कलङ्कवान् चन्द्रः इति लोकप्रवादः प्रसरति ।। माध्वीं साध्वीमधरितसुधामाधुरीमागलान्तं पायं पायं निजयुवतिभिः सङ्गता भृङ्गसङ्घाः । मारक्षोणीसहचरयशश्चारु गायन्ति शश्वत् कुठे कुञ्ज कुसुमितलते यत्र कूजाच्छलेन ॥ ८॥ यत्र पुरि साध्वी प्रशस्ताम् । अधरिता न्यकृता सुधायाः अमृतस्य माधुरी यया तां अधरितसुधामाधुरी माध्वीं पुष्परसं आगलान्तम् । यावच्छक्यं पातुं तावदित्यर्थः। पायं पायं पुनः पुनः पीत्वा निजयुवतिभिः स्वभ्रमरीभिः सङ्गताः मिलिताः भृङ्गसङ्घाः भ्रमराणां समूहाः। कुसुमिताः कुसुमसहिताः लता: यस्मिन् तस्मिन् कुसुमितलते कुञ्ज कुञ्जे कूजाच्छलेन कूजनम्याजेन । मार एव यः क्षोणीसहचरः भूपतिः तस्य यशः मारक्षोणीसहचरयशः चारु मनोहरं यथा तथा शश्वत् सर्वदा गायन्ति । चारुशब्दः यशसो विशेषणं वा॥ शुद्धच्छायस्फटिकशकलश्रेणिशोशुभ्यमान- रस्तं नीते तिमिरनिकरे भासुरैर्भूविभागैः२ । यस्यां प्रायः सरसिजवनीकैरवोद्बोधमात्रे जागर्ति स्म शुमणिशशभृद्दीधितीनां प्रयासः ॥ ९ ॥ १. प्रतितनुमिषालव. २. भूमिभागः ।

·उत्तरभागः यस्यां पुरि शुद्धा छाया शोभा येषां तेषां स्फटिकशकलानां स्फटिक- खण्डानां श्रेण्या समूहेन शोशुभ्यमानैः नितरां दीप्यमानैः शुद्धच्छायस्फटिक- शकलश्रेणिशोशुभ्यमानैः अत एव भासुरैः दीप्तैः भूविभागैः प्रदेशैः तिमिरनिकरे तमःसमूहे अस्तं नीते अपसारित सति । द्युमाणः सूर्यः । शशभृत् चन्द्रः। तयोः दीधितीनां किरणानां घुमणिशशभृद्दीवितीनां प्रयासः व्यवसायः सरसिजवनी पङ्कजसमूहः। कैरवं कुमुदम् । तयोः उद्बोधमात्रे विकासनमात्रे सरसिजवनीकैरवोदोधमात्रे प्रायः जागर्ति स्म उपयुक्तोऽ भवत् । न तु तमोऽपसारणे इति भावः ॥ कालीदामक्वणितरणितैर्म शिक्षानिनादै- मञ्जीराणामघटितपदैः किञ्च वाचां प्रपञ्चैः । प्रौढोन्मेषैः प्रहसनरवैर्वासरेऽपि प्रथन्ते यस्यां सौधेष्वहमहमिका मोहनाडम्बराणाम् ॥ १०॥ यस्यां पुरि सौधेषु वासरेऽपि दिवापि मोहनाडम्बराणां सुरतोत्सवानां अहमहमिकाः अहं पूर्वमहं पूर्वमित्येवं परस्परसङ्घर्षाः प्रथन्ते जायन्ते । कथम् । काञ्चीदाम्नः क्वणितान्येव रणितानि अस्फुटवचनानि काञ्चीदामक्कणितरणि- तानि । तैः। मञ्जीराणां नूपुराणां मञ्जवः मनोहराः शिञानिनादाः मञ्जु- शिञानिनादाः। तैः। किञ्च अघटितपदैः अविस्पष्टाक्षरैः वाचां प्रपञ्चैः । प्रौढः उन्मेषः प्रकाशः येषां तैः प्रौढोन्मेषैः प्रहसनरवैः। एतैः सर्वैर्दिवापि सुरतोत्सवः अहमहमिकया प्रवर्तन्ते किमु रात्रौ इति भावः ।। यस्यां मान्दथं गतिहासतयोरेव मालिन्यमुद्रा केशेष्वेव स्फुरति कुटिलत्वं च कार्यप्रसंगः मध्येष्वेव स्तनकलशयोरेव सङ्घर्षयोगो नेत्रेष्वेव श्रुतिपथसमुल्लविता मञ्जुवाचाम् ।। ११ ।। यस्यां पुरि मञ्जुवाचां सुन्दरीणाम् । गतिः गमनं हसितं विहासश्च गति- हसिते । तयोरेव मान्धं स्फुरति। मञ्जुवाचां इति स्फुरति इति च पदे १. रणितैर्मुञ्जशिक्षा. २. प्रहणन.

·मयूरसन्देशः सर्वत्र योजनीये | तासां केशेष्वेव मालिन्यमुद्रा कृष्णवर्णः कुटिलत्वं वक्रत्वं च स्फुरतः। तासां मध्येष्वेव कार्यप्रसङ्गः स्फुरति । तासां स्तनकलशयोः कलशतुल्ययोः कुचयोरेव सङ्घर्षयोगः स्फुरति । तासां नेत्रेष्वेव । श्रुतिपथं श्रवणेन्द्रियप्रदेशं समुल्लङ्घते आक्रामति इति श्रुतिपथसमुल्लङ्घि । तस्य भावः श्रुतिपथसमुल्लविता । वेदमार्गव्यतियानं वा । स्फुरति । मान्द्यादयो दोषाः यत्रत्येषु न विद्यन्ते इति भावः ॥ पोतस्रस्तैर्नवमधुझरैः पङ्किलान् भूविभागा- नातन्वानाः स्तनितधिषणां कूजितैः कल्पयन्तः । पक्षोभूतप्रसवरजसा वैद्युतीं किञ्च लक्ष्मी यस्यां भृङ्गास्तिमिरितदिशः प्रावृषः प्रारभन्ते ।। १२ ।। यस्यां पुरि भृङ्गाः भ्रमराः प्रावृषः वर्षाकालान् प्रारभन्ते । इतरेष्वपि ऋतुषु इति भावः। कीदृशा भृङ्गाः। पीताश्च पश्चात् स्रस्ताः च्युताश्च पीतत्रस्ताः । तैः नवस्य मधुनः पुष्परसस्य झरैः प्रवाहैः भूविभागान् भूप्रदे- शान् पङ्किलान् पङ्कसहितान् आतन्वानाः कुर्वन्तः। कूजितैः स्तनितधिषणां मेघगर्जितबुद्धिं कल्पयन्तः जनयन्तः । किञ्च पक्षोद्भूतप्रसवरजसा पक्षैः उद्धृतेन प्रसवरजसा पुष्परेणुना वैद्युतीं विद्युत्सम्बन्धिी लक्ष्मी श्रियं कल्पयन्तः इति अत्रापि योज्यम् । तिमिरिताः अन्धकारयुक्ताः कृताः दिशः यैः ते तिमिरि- तदिशः। विशेषणैः वर्षाकालागमः समर्थितः ॥ १२ तापिञ्छाभाः क्वचन तरलैनॆत्रभासां प्ररोहै: स्निग्धज्योत्स्नाधवलिमजुषः क्वापि वक्त्रेन्दुबिम्बैः । ध्वान्ताक्रान्ताः कुहचन कचस्फूर्तिभिर्मुग्धवाचा- मङ्ग्रिच्छायै तकिसलयाः क्वापि यस्यां विभागाः ।। १३ ॥ यस्यां पुरि क्वचन विभागाः मुग्धवाचां सुन्दरीणां तरलैः चञ्चलैः नेत्रभासां नयनशोभानां प्ररोहैः कन्दलैः तापिञ्छस्य तमालस्य आभा शोभा १. भूमि.

·उत्तरभागः ५९ इव आभा येषां ते तापिञ्छाभाः। भवन्ति इति शेषः । मुग्धवाचां इति विभागाः इति च सर्वत्र योजनीये | कापि विभागाः तासां वक्त्रैः मुखैरेव इन्दुबिम्बैः वक्त्रेन्दुबिम्बैः । स्निग्धायाः ज्योत्स्नायाः धवलिमानं धवलवणे जुषन्ते भजन्ते इति स्निग्धज्योत्स्नाधवलिमजुषः भवन्ति इति सवत्राध्याहार्यम् । कुहचन क्वाचित् विभागाः तासां कचस्फूर्तिभिः केशभारैः ध्वान्तेन तमसा आक्रान्ताः ध्वान्ताक्रान्ताः भवन्ति । क्वापि विभागाः तासां अनिच्छायः पदशोभाभिः भृतानि किसलयानि यः ते भृतकिसलयाः भवन्ति ।। १३ यस्यां विश्वत्रितयजननस्थानसंहारलालं वेलपासक्षुभितगिरिशायुष्यमङ्गल्यभूषम् । हेलोदचच्चरणनलिनोपिष्टदैत्योत्तमाङ्गं तेजः किश्चित्तुलिततरुणाम्भोदधम्मिल्लमिन्धे ॥ १४ ॥ यस्यां पुरि किञ्चित् अनिर्वचनीयं तेजः पार्वतीरूपं इन्धे प्रकाशते । कीदृशं तेजः। विश्वत्रितयस्य त्रयाणां लोकानां जननं उत्पत्तिः । स्थानं स्थितिः। संहारः नाशः। ते एव लीला यस्य तत् विश्वत्रितयजननस्थान- संहारलीलम् । श्वेलस्य विषस्य ग्रासेन भक्षणेन क्षुभितस्य क्षोभं प्राप्तस्य गिरिशस्य शिवस्य आयुष्या आयुषे हिता मङ्गल्यभूषा यस्य तत् क्ष्वेलग्रास- क्षुभितगिरिशायुष्यमङ्गल्यभूषम् । विषपानेनापि शिवो न मृतः इति यत् तत् देव्याः मङ्गल्यसूत्रस्य महिमैव इति भावः । हेलया लीलया उदञ्चता उन्नमता चरणनलिनेन कमलतुल्येन चरणेन उत्पिष्टं मर्दितं दैत्यस्य महिषासुरस्य उत्तमाङ्गं शिरः येन तत् हेलोदञ्चच्चरणनलिनोत्पिष्टदैत्योत्तमाङ्गम् । तुलित: अनुकृतः तरुणः प्रौढः। सजल इति यावत् । अम्भोदः मेधः येन तत् तुलिततरुणाम्भोदम् । तादृशो धम्मिल्लः केशभारः यस्य तत् तुलिततरुणाम्भो- दधम्मिल्लम् ॥ १. तुलिमरुणाभोद.

·६० मयूरसन्देशः क्षेत्रं देव्याः क्षितिधरभुवस्तत्सखे पश्चिमेन प्रेक्ष्यं लक्ष्मीविहरणपदं वेश्म मद्वल्लभायाः। निश्शेषाशावलयविजयासादितोड्डामरश्री- रक्षुण्णाज्ञ: स हि विहरते यत्र वीरो मनोभूः ॥ १५ ॥ हे सखे क्षितिधरभुवः। क्षितिधरः पर्वतः हिमवान् । तज्जातायाः देव्याः पार्वत्याः तत् पूर्वश्लोके निर्दिष्ट क्षेत्रं पश्चिमेन । तस्य पश्चिमभागे इत्यर्थः । मद्वल्लभायाः वेश्म भवनं प्रेक्ष्यम् । कीदृशं वेश्म । लक्ष्म्याः श्रीभगवत्याः विहरणपदं क्रीडास्थानम् । यत्र यस्मिन् वेश्मनि निश्शेषस्य आशावलयस्य दिग्वलयस्य विजयात् आसादिता प्राप्ता उड्डामरा प्रवृद्धा श्रीः येन सः निश्शेषाशावलयविजयासादितोड्डामरश्रीः । अक्षुण्णा अन्यैः अनतिलङ्धिता आज्ञा यस्य सः अक्षुण्णाज्ञः सः प्रसिद्धः वीरः मनोभूः कामदेवः विलसति हि । हि इति प्रसिद्धौ।। १५ तञ्चक्षुष्मत्सुचरित'लताफुल्लमित्यत्र मुख्या- वन्त्यौ च द्वौ सुमतिभिरुपादाय वर्णी निबद्धम् । भाषामिश्रोत्तरपदमवद्योतितार्थं कवीनां तञ्चप्पिल्लीत्यखिलविदितं नामधेयं यदीयम् ।। १६ ।। यदीयं यस्य वेश्मनः सम्बन्धि तच्चप्पिल्लि इति नामधेयं अखिलविदितं सर्वेष्वपि लोकेषु सर्वेषामपि विदितम् । विशेषणैः नामधेयं निरुच्यते। तत् वेश्म चक्षुष्मतां नेत्रयुक्तानां सुचरितमेव या लता तस्याः फुलं कुसुमोत्पत्तिः इत्यत्र वाक्ये मुख्यौ आद्यौ तच्च इति । अन्त्यौ फुलं इति च वौँ सुमतिभिः सज्जनैः। कविभिरिति यावत् । उपादाय निबद्धम् । भाषामिश्र केरलभाषायां विपरिणमितं उत्तरपदं फुल्लमित्यंशः यस्मिन् तत् भाषामिश्रो- त्तरपदम् । फुलं इत्यस्य पिल्लि इति रूपान्तरभाव एव भाषामिश्रता । कवीनां अवद्योतितः प्रकाशितः अर्थः यस्य तत् अवद्योतितार्थम् । भागश १. चक्षुष्मन् सुचरित. २. तच्चप्पेल्लीत्यखिल.

·उत्तरभागः ६१ एव उपादानेऽपि उत्तरांशस्य विपरिणामेऽपि कवीनां नामधेयार्थः स्पष्ट एव इति भावः ॥ सौधव्यूहैरभिनवसुधानिर्मलैस्तुङ्गशृङ्ग- क्रीडत्कान्ताधाकिसलयच्छायशोणीकृताभ्रः । नीहाराद्रेरिव निजसुताविप्रयोगासहिष्णो- मूर्तिप्रायैर्नवमणिघटाबन्धुरैर्यत्समिन्धे ॥ १७ ॥ यत् वेश्म सौधन्यूहै: हय॑निवहैः समिन्धे दीप्यते । कीदृशैः सौषैः । अभिनवया सुधया लेपनद्रव्येण निर्मलैः शुभैः अभिनवसुधानिर्मलः । अभि- नवा सुधा अमृतं इव निर्मलैरिति वा । तुङ्गेषु उन्नतेषु शृङ्गेषु अग्रभागेषु क्रीडन्तीनां कान्तानां यत् अधरकिसलयं किसलयमिव अधरः तस्य छायया शोभया शोणीकृताः रक्तवर्णाः कृताः अभ्राः मेघाः येषां तैः तुङ्गशृङ्गक्रीडका- न्ताधराकसलयच्छायशोणीकृताभैः । तावदुन्नतैरित्यपि ध्वनितम् । निजसुतायाः पार्वत्याः तत्र क्षेत्रे निवसन्त्याः विप्रयोगं विरहं सोढुं शीलं यस्य स न भवतीति निजसुताविप्रयोगासहिष्णुः । तस्य नीहाराद्रेः हिमवतः मूर्तिप्रायैः शरीरप्रायैः । श्वेतवर्णत्वादुन्नतत्वाच्च। नवानां नूतनानां नवसङ्ख्याकानां वा मणीनां रत्नानां घटया समूहेन बन्धुरैः मनोहरैः ।। मुग्धापाङ्गीधनकचभरस्पर्धिभिः स्निग्धशोभै- मध्ये तेषां मघवदुपलैरुत्तमैर्बद्धमूर्तिः । सौधः कोऽपि स्फुरति यमुनातोयसम्मेदशङ्का स्वर्गङ्गायामपि निजरुचामुद्गमैर्यः प्रसूते ।। १८ ॥ तेषां सौधन्यूहानां मध्ये कोऽपि सौधः हर्म्यविशेषः स्फुरति शोभते । कीदृशः सौधः। मुग्धापाङ्गीनां सुन्दरीणां घनेन निबिडेन कचभरेण केश- भारेण स्पर्धन्ते इति मुग्धापाङ्गीधनकचभरस्पर्धिनः । तैः। स्निग्धा निबिडा शोभा येषां तैः स्निग्धशोभैः । उत्तमैः मघवदुपलैः इन्द्रनीलैः बद्धा मूर्तिः १. शीणीकृताभ्रः Corrected into शोणीकृताभ्रः। २. शोभेमध्ये Corrected into शोभैर्मध्ये.

·मयूरसन्देशः रूपं यस्य सः बद्धमूर्तिः । निर्मित इत्यर्थः । यः सौधः निजरुचां स्वशोभानां उद्गमैः अर्ध्वप्रसरणैः स्वर्गङ्गायामपि आकाशगङ्गायामपि । श्वेतवर्णायामित्य- भिसन्धिः । यमुनायाः यमुनानद्याः तोयस्य जलस्य कृष्णवर्णस्य सम्भेदशङ्का संसर्गशङ्कां प्रसूते । सौवस्य उन्नतत्वमपि ध्वनितम् ॥ १८ आनन्दद्भिः परभृतकुलैराचितः स्निग्धशाखो माकन्दद्रुः शिशिरिततलः शीकरैर्माकरन्दैः । प्राज्यैः पुष्पर्बुवमुपबहिरदेशं प्रियायाः प्राप्तोत्पत्तिर्जयति महितो मन्मथस्येव केतुः॥ १९ ॥ माकन्दद्रुः कश्चित् सहकारवृक्षः मन्मथस्य कामस्य महितः पूजितः केतुः ध्वजः इव ध्रुवं जयति। कीदृशो माकन्ददुः । आनन्दद्भिः प्रीयमाणैः परभृतकुलैः कोकिलसमूहैः आचितः आ समन्तात् व्याप्तः । स्निग्धाः निबिडाः शाखाः यस्य सः स्निग्धशाखः। माकरन्दैः मकरन्दसम्बन्धिाभः पुष्प- रससंबन्धिभिः शीकरैः बिन्दुभिः शिशिरितं शीतं कृतं तलं अधःप्रदेशः यस्य सः शिशिरिततलः । प्राज्यैः प्रशस्तैः पुष्पैः सहितः इति शेषः। उपबहिरदेशं तस्य वेश्मनः बहिरदेशसमीपे । प्रियायाः प्राप्ता उत्पत्तिः येन सः प्राप्तोत्पत्तिः। तया रोपितः वर्धितश्च इत्यर्थः। प्रियायाः वेश्मनः उपबहिवार इति वा योजना ॥ तत्पर्यन्ते तरलनयनाताम्रदन्ताम्बरश्री- निष्पत्राकृन्नवकिसलयैः पुष्पितैर्बालवृक्षैः । कल्पक्षोणीरुहविजयिभिः कल्पितानल्पशोभं पुष्पोद्यानं किमपि सुखदं दर्पितैः षट्पदौघैः ॥ २० ॥ तत्पर्यन्ते तस्य माकन्दवृक्षस्य परिसरे किमपि सुखदं आनन्दप्रदं पुष्पोद्यानं विद्यते इति शेषः । कीदृशं पुष्पोद्यानम् । तरलनयनानां सुन्दरीणां ताम्रस्य रक्तवर्णस्य दन्ताम्बरस्य अधरस्य श्रियः। निष्पत्राकरोति जयतीति १. प्राच्यः २. तल्पक्षोणरिह.

·उत्तरभागः निष्पत्राकृत् । निष्पत्राकृन्ति नवकिसलयानि येषां तैः तरलनयनाताम्रदन्ता- म्बरश्रीनिष्पत्राकृन्नवकिसलयैः । पुष्पाणि संजातानि एषां इति पुष्पिताः । तैः। कल्पक्षोणीरुहं कल्पवृक्षं विजेतुं शीलं एषां इति कल्पक्षोणीमहविजयिनः । तैः । बालवृक्षैः कल्पिता आसादिता अनल्पा बहुला शोभा यस्य तत् कल्पितानल्पशोभम् । दर्पितैः गर्वयुक्तैः । मत्तैरित्यर्थः । षट्पदोषैः भ्रमरसमूहै: उपलक्षितम् ॥ तस्मिन् दृश्यो बकुलविटपी मत्प्रियावक्त्रशीधु- स्वैरास्वादप्रमदहसितानीव यस्यार्तवानि । उद्धृतानि भ्रमरपटलीपक्षवातैः प्रभूतै- श्छत्राणीव' त्रिभुवनपतेर्नक्रकेतोः प्रथन्ते ।। २१ ।। तस्मिन् उद्याने बकुलविटपी कश्चित् बकुलवृक्षः दृश्यः। मत्प्रियायाः वक्त्रशीधुनः वक्त्रमदिरायाः। मधुगण्डूषस्येत्यर्थः । स्वैरास्वादात् यानि प्रमदहसितानि तानि इव स्थितानि इति शेषः । प्रभूतैः बहुलैः भ्रमरपटलीनां भृङ्गसमूहानां पक्षवातैः पक्षप्रेरितैः पवनैः उद्धृतानि ऊर्ध्वं प्रसारितानि यस्यु बकुलविटपिनः आर्तवानि पुष्पाणि त्रिभुवनपतेः लोकत्रयनाथस्य नक्रकेतोः मकरध्वजस्य कामदेवस्य छत्राणि सितातपत्राणि इव प्रथन्ते वर्तन्ते । अथवा चक्राणि इत्येव पाठः । त्रिभुवनपतेः विष्णुरिव स्थितस्य नक्रकेतोः चक्राणि चक्रायुधानि इव । सुन्दरीणां मधुगण्डूषेण सिक्तो बकुलः पुष्पितो भवतीति प्रसिद्धम् ॥ पार्श्वे तस्य प्रसवसुरभिः कोऽपि कड्केलिरिन्धे म्लानः सम्प्रत्यहमिव भवन्नप्यशोकः सशोकः । पादाक्रान्त्याश्चिरविरहितः पातकैर्मामकीन- लातीतैर्विरहशनये शायितायाः प्रियायाः ॥ २२ ॥ तस्य बकुलवृक्षस्य पार्श्वे समीपे प्रसवैः पुष्पैः सुरभिः सुगन्धवान् कोऽपि कङ्कोलिः अशोकवृक्षः इन्धे प्रकाशते । कीदृशः कङ्केलिः । मामकीनैः मत्कृतैः। १. प्रभूतेश्चक्राणीव.

·oC मयूरसन्देशः वेलां कूलम् । इयत्तामित्यर्थः। अतीतैः। अपारैरित्यर्थः । पातकैः प्रयोक्तृभिः विरहशयने शायितायाः प्रियायाः पादाक्रान्त्याः पादाधातात् चिरविरहितः चिरं वियुक्तः। चिराय तस्याः पादापातमननुभवन्नित्यर्थः । अत एव अहमिव म्लानः ग्लानिं प्राप्तः। अशोकः सन् अपि नाम्ना अशोकोऽपि सम्प्रति इदानी सशोकः भवति इति शेषः। सुन्दरीणां पादाघातेन अशोकः प्रीतः पुष्पितो भवतीति प्रसिद्धम् । अत्र पूर्वस्मिन्नपि च श्लोके "पादाघातादशोकः" इत्यादिः श्लोकः अनुसन्धेयः ॥ २२ कृत्वा खण्डं किमपि कुशलैः स्फाटिके भूविभागे कुप्ता काचिद्विलसतितरां दीर्घिका श्लाघ्यकान्तिः । वर्णाभेदान्जलतटभुवोर्वारिभूमिभ्रमोत्थं दौस्थित्यं या घटयति नृणां पाण्डवीया सभेव ॥ २३ ॥ स्फाटिके स्फटिकमये भूविभागे प्रदेशे कुशलैः विदग्धैः। शिल्पिभिरिति भावः। किमपि खण्डं कृत्वा क्लुप्ता निर्मिता। श्लाघ्या प्रशंसनीया कान्तिः शोभा यस्याः सा श्लाध्यकान्तिः। तादृशी कापि दीर्घिका वापी विलसतितरां नितरां शोभते । स्फाटिकप्रदेशे खननेन निर्मिता इयं दीर्घिका । न तु पूर्व भूमौ खाता पश्चात् स्फटिकशकलैराबद्धा इति भावः । या दीर्घिका जलतटभुवोः जलप्रदेशस्य तटप्रदेशस्य च वर्णाभेदात् एकवर्णत्वात् पाण्डवा- नामियं पाण्डवीया सभा इव नृणां वारिभूमिभ्रमोत्थं दौस्थित्यं दुस्थितस्य भावम् । विषमावस्थामित्यर्थः । जनयति उत्पादयति । जलप्रदेशे भूप्रदेशबुद्धिं भूप्रदेशे जलप्रदेशबुद्धिं च ,जनयति इति भावः ।। २३ हैमाः श्यामास्वपि तटमिलन्मुग्धमाणिक्यरत्न- स्तोमारब्धामणिकिरणध्वस्तनीहारयोगाः। पद्माः प्रोद्यत्परिमलभृतो यत्र नित्यं प्रफुल्ला- स्ताराधीशं मधुपनिनदैस्तजयन्तो जयन्ति ।। २४ ॥ यत्र यस्यां दीर्घिकायां हैमाः हेमवर्णाः पद्माः कमलानि नित्यं श्यामासु रात्रिषु अपि । “श्यामा स्याच्छारिवा निशा" इत्यमरः । तटे कूलदेशे मिलतां ·उत्तरभागः ६५ विद्यमानानां मुग्धानां मनोहराणां माणिक्यरत्नानां स्तोमैः समूहै: आरब्धाः जनिताः द्युमणेः सूर्यस्य ये किरणाः तैः ध्वस्तः अपसारितः नीहारयोग: तुहिनसम्पर्कः येषां ते तटमिलन्मुग्धमाणिक्यरत्नस्तोमारब्धधुमाणकिरण- ध्वस्तनीहारयोगाः। प्रफुल्लाः विकसिताः । प्रोद्यन्तं प्रकर्षेण उद्गच्छन्तं परिमलं बिभ्रति इति प्रोद्यत्परिमलभृतः। मधुपनिनदैः भ्रमराणां शब्दैः ताराधीशं चन्द्रं तर्जयन्तः अस्माकं निमीलने का ते शाक्तः इत्येवं अविक्षिपन्तः जयन्ति । विलसन्तीत्यर्थः ॥ २४ कूपस्तापत्रुटनपटुभिस्तापनीयालवालै- बोलैः कूले कृतवसतिभिः केरपूगैः परीतः । आलक्ष्योऽस्यास्त्वनतिसविधे सा सुधास्वादतोयै- रस्वमानां परमसुभृतौ यद्भवैरभ्यषेचि ॥ २५ ॥ अस्या दीर्घिकायाः अनतिसविधे किञ्चिद्विप्रकृष्टे देशे तु कूपः कश्चन आलक्ष्यः। कीदृशः कूपः। तापस्य ऊष्मणः त्रुटने भेदने। अपसारणे इत्यर्थः। पटुभिः समयः । तपनीयस्य सुवर्णस्य विकारः तापनीयः। ताप- नीयाः । सुवर्णकृता इत्यर्थः । आलवाला येषां तैः तापनीयालवालैः । बालैः अभिनवैः । कूले तीरदेशे। कूपस्य इत्यर्थः। कृता लब्धा वसतिः यैः तैः कृतवसतिभिः। ईदृशैः केरपूगैः नारिकेलैः क्रमुकैश्च परीतः। यद्भवैः यस्मिन् पे विद्यमानैः सुधास्वादतोयैः अमृतमधुरैः अम्बुभिः अस्वप्नानां मत्स्यानां देवानां च असुभृतौ प्राणरक्षणार्थम् । चणि द्वीपिनं हन्ति इतिवत् सप्तमी। सा दीपिका परं अभ्यषेचि अभिषिक्तवती । पूर्यते इत्यर्थः । सा कृत्रिमा वापी मत्स्यानां देवानां च प्राणभरणाथै राशीस्थाने अभिषिच्यते इति वा ॥ २५ अङ्के तस्य प्रकृतिशिशिरैरर्कतापानुषङ्गं न्यकुर्वाणैस्तरुणतरुभिनिष्कुटो देदिवीति । मत्कान्तायां नियतमधुना दुःखितायां खगौचै- रुत्कूजद्भिः किमपि विलपन्नुत्कटार्तिः किलास्ते ॥ २६ ।। म. ५ ·मयूरसन्देशः तस्य कूपस्य अङ्के समीपदेशे निष्कुटः गृहारामः प्रकृतिशिशिरैः स्वभाव- शीतलैः अर्कतापस्य सूर्यस्य ऊष्मणः अनुषङ्गं सम्पर्क अर्कतापानुषङ्गं न्यक्कुर्वाणैः तिरस्कुर्वद्भिः तरुणवृक्षैः दोदिवीति भृशं शोभते । स निष्कुटः अधुना मत्कान्तायां दुःखितायां सत्यां उत्कटा प्रबला आर्तिः दुःखं यस्य सः उत्कटार्तिः। अत एव उत्कूजद्भिः उच्चैः शब्दं कुर्वद्भिः खगौघैः पक्षि- समूहैः करणैः किमपि किंचित् विलपन् आक्रन्दन् नियतं निश्चयेन आस्ते ॥२६ तन्मध्ये च प्रतिनवलतावृन्दसन्दानिताशो नूत्नै रत्नैर्निविडघटितो मण्डपोऽखण्डितश्रीः । रागप्रेमव्यतिकरजुषोयंत्र यूनोः कयोश्चि- ज्जागर्ति स्म प्रगुणितरसा नूतना कापि केलिः ॥ २७ ।। तन्मध्ये तस्य निष्कुटस्य मध्ये च प्रतिनवानां लतानां वृन्देन समूहेन सन्दानिताः बद्धाः आशा: दिशः पर्यन्तदिशः यस्य सः प्रतिनवलतावृन्द- सन्दानिताशः। नूत्नैः नूतनैः रत्नैः निबिडघटितः निबिडं यथा तथा घटितः निबद्धः । अखण्डिता श्रीः यस्य सः अखण्डितश्रीः । सम्पूर्णश्रीरिति यावत् । मण्डपः अस्ति इति शेषः । यत्र यस्मिन् मण्डपे कयोश्चित् ययोः कयोरपि । रागस्य प्रेम्णश्च व्यतिकरं विनियमनं जुषतः इति रागप्रेमव्यतिकरजुषौ । तथा- मतयोः यूनोः यूनः युवत्याश्च नूतना पूर्व अननुभूता कापि केलिः क्रीडा प्रगुणितरसा प्रवृद्धरसयुक्ता जागर्ति । मम प्रियायाश्च सुतरां तथा भवति इति भावः ॥ तस्योपान्ते लसति ललिता मालती भृङ्गमाला- लीलाशाला सरसिजशा सादरं पालिता मे। तत्केशालङ्कृतिसुखमनासादयन्त्यद्य मन्ये खिन्ना मीलत्कुसुमनयना किश्चन ध्यायतीव ॥ २८ ॥ तस्य मण्डपस्य उपान्ते समीपे ललिता कोमला भृङ्गमालायाः लीलाशाला केलिरङ्गः। मे सरसिजशा प्रियया सादरं पालिता माधवी त्सति शोभते । २७ ·उत्तरभागः ६७ आलोकेथास्तदनु सा मालती तस्याः मप्रियायाः केशेषु अलङ्कृति अलङ्कारतया प्राप्ति एव सुखं तत्केशालङ्कृतिसुखं अनासादयन्ती अलभमाना अद्य खिन्ना दुःखिता मीलत् कुसुममेव नयनं यस्याः. सा मीलत्कुसुमनयना । तथाभूता किञ्चन ध्यायति इव । एवं अहं मन्ये विभावयामि || २८ एतांश्चान्यानपि परिलसत्सन्निवेशान् प्रदेशान् पश्यन् विश्राणितजनधृतीनश्नथाश्चर्यबुद्धिः । निकषा तत्र माकन्दवीथिं प्रीतिस्थानं किमपि लतिकामन्दिरं मत्प्रियायाः ॥ २९ ॥ एतान् पूर्व वर्णितान् च अन्यानपि। परिलसन् सन्निवेशः येषां तान् परिलसत्सन्निवेशान् । विश्राणिता दत्ता उत्पादिता जनेभ्यः धृतिः प्रीतिः यैः तान् विश्राणितजनघृतीन् प्रदेशान् पश्यन् त्वम् । अश्लथा दृढा आश्चर्यबुद्धिः यस्य सः अश्लथाश्चर्यबुद्धिः । तथा सन् तदनु तत्र । माकन्दवीथिम् । माकन्दाः सहकारवृक्षाः यस्याः वीथ्याः पार्श्वयोः सा माकन्दवीथिः तां निकषा तस्याः समीपे । मत्प्रियायाः प्रीतिस्थानं किमपि लतिकामन्दिरं आलोकेथाः द्रक्ष्यसि२९ तत्र स्निग्धैर्निजपरिजनैः सप्रवालैः प्रसूनैः क्लप्ते तल्पे तुहिनकणिकाशीतले कोमलाङ्गी । शेते तापप्रशमविधये नूनमद्यायताक्षी चान्द्री सान्ध्ये जलदशकले स्वांशुभिन्ने कलेव ॥ ३०॥ तत्र तस्मिन् लतिकामन्दिरे स्निग्धैः स्नेहयुक्तः निजपरिजनैः कर्तृभिः । सप्रवालैः प्रवालसहितैः प्रसूनैः करणैः क्लते निर्मिते। अत एव तुहिनकणिका- शीतले तुहिनकणिकाः नीहारशकलानि इव शीतले तल्पे अद्य कोमलाङ्गी आयताक्षी सुन्दरी तापप्रशमविधये तापप्रशमं कर्तुं शेते नूनम् । का इव । सान्थ्ये सन्ध्याकालभवे स्वांशुभिः निजकिरणैः भिन्ने सम्मिश्रिते जलदशकले मेघखण्डे चान्द्री कला चन्द्रस्य कला इव ॥

·६८ मयूरसन्देशः तामभ्याशस्थितिजुषि रणभृङ्गमाले तमाले बाले नीलोपलपटलिकाबद्धमूले निलीनः । स्वैरं निर्वर्णय' सुवदनां मेघषण्डादकाण्डे विद्युदल्लीमिव निपतितां भूतले वेपमानाम् ॥ ३१ ।। अभ्याशे समीपे स्थिति जुषते इति अभ्याशस्थितिजुट् । तस्मिन् समीपस्थे इत्यर्थः । रणतां शब्दं कुर्वतां भृङ्गाणां माला यस्मिन् तस्मिन् रणभृङ्गमाले। नीलोपलपटलिकया इन्द्रनीलशिलासमूहेन बद्धं मूलं यस्य तस्मिन् नीलोपल- पटलिकाबद्धमूले बाले तमाले तमालवृक्षे निलीनः निषण्णः। वेपमानाम् । विरहदुःखादिति भावः। तां सुवदनां स्वैरं निर्बाधं निर्वर्णय। कीदृशीं सुवदनाम् । अकाण्डे अकस्मात् मेघषण्डात् भूतले निपतितां विद्युदल्लीमिव स्थिताम् ॥ ३१ भासां चक्रैः परिसरभुवं भासयन्ती समन्ता- चान्द्रैः पादैरिव परिगतां कान्तिमध्येतुकामैः। मानातीते मदनदहने हन्त दन्दह्यमाना- मेनां जानीहलसगमनां सौम्य मत्प्राणनाथाम् ॥ ३२॥ हे सौम्य एनां अलसगमनां सुन्दरी मत्प्राणनाथां जानीहि । कीदृशी अलसगमनाम्। चान्द्रैः चन्द्रसंबन्धिभिः पादैः किरणः कान्ति अस्याः सौन्दर्य अध्येतुकामैः अध्येतुं इच्छद्भिः सद्भिः परिगतामिव भासां चक्रैः प्रभायाः मण्डलैः समन्तात् परिसरभुवं भासयन्तीम् । मानातीते इयत्तारहिते मदनदहने कामानौ दन्दह्यमानां भृशं दह्यमानाम् । हन्त इति शोकं द्योतयति ॥ ३२ सौदर्येन्दोरुदयशिखरी सौकुमार्यप्रपश्च- स्यैका मूलप्रकृतिरुदधिः कान्तिकल्लोलिनीनाम् । सिद्धान्तार्थस्थितिरविचला चित्तजन्मागमानां तत्रालक्ष्यं तरलनयनं जीवितं३ मामकीनम् ।। ३३ ।। १ निर्वर्पय Corrected into निर्वर्णय. २ वोपमानाम्. ३ तरलनयनाजीवितं.

·उत्तरभागः ६९ तत्र तस्मिन् लतिकामन्दिरे । तरले नयने यस्य तत् तरलनयनं मामकीनं जीवितम् । मन्त्राणनायेत्यर्थः । आलक्ष्यम् । कीदृशं जीवितम् । सौन्दर्यमेव इन्दुः सौन्दर्येन्दुः। तस्य उदयशिखरी उदयपर्वतः । सौकुमार्यमेव प्रपञ्चः लोकः। तस्य एका मूलप्रकृतिः । कान्तय एव कल्लोलिन्यः नद्यः कान्ति- कल्लोलिन्यः। तासां उदधिः समुद्रः। चित्तजन्मनः कामस्य आगमानां वेदानाम् | कामतन्त्राणामित्यर्थः। अविचला स्थिरा सिद्धान्तार्थस्य स्थितिः सिद्धान्तार्थस्थितिः॥ भाग्योन्मेषः किमु समुदितो मूर्तिमान नेत्रभाजा- मन्या किंस्विद्भुवनविजयप्रक्रिया पुष्पकेतोः। स्त्रैणी सृष्टिः किमियमपरा पद्मयोनेरितीत्थं शङ्का मन्ये मनसि भविता पश्यतस्तां प्रियां मे ॥ ३४ ॥ तां मे प्रियां पश्यतः । तव इति शेषः। इत्थं शङ्का मनसि भविता उदेष्यति इति अहं मन्ये । कीदृशी शङ्का । इयं नेत्रभाजां नयनयुक्तानां भाग्योन्मेषः मूर्तिमान् समुदितः किमु । इयं इति सर्वत्र योज्यम् । इयं पुष्पकेतोः कामस्य अन्या अभूतपूर्वा भुवनविजयप्रक्रिया किंस्वित् । इयं पद्मयोनेः ब्रह्मणः अपरा असाधारणी स्त्रैणी स्त्रीविषयिका सृष्टिः। इत्थं शङ्का इति योजना॥ नेत्राभ्यां तां नलिननयनां निश्चलाभ्याममीभ्यां साक्षात्कुर्वन्नथ सवयसां तत्र मध्ये सखीनाम् । आश्चर्याब्धौ मुहुरनवधौ दूरमग्नः परं वा स्वात्मानं वा गणयितुमपारीण एव ध्रुवं स्याः ॥ ३५॥ तत्र तस्मिन् लतिकामन्दिरे सवयसां समानवयसां सखीनां मध्ये तां नलिननयनां सुन्दरीं अभीभ्यां तावकाभ्यां निश्चलाभ्यां नेत्राभ्यां साक्षात्कुर्वन् पश्यन् त्वम् । अमीभ्यामिति हस्तनिर्देशः ।.पुरोवर्तिनस्तव इति भावः । अनवधौ अवधिरहिते अपारे आश्चर्याब्धौ आश्चर्यसमुद्रे भृशं निमग्नः सन् ४ ।

·मयुरसन्देशः ३ परं अन्यं वा स्वात्मानं वा गणयितुं ज्ञातुं अपारीणः अशक्तः एव ध्रुवं निश्चयं स्याः भवेः॥ लब्धोमाया इयमतिचिरादर्चितायाः? प्रसादा- दित्यामोदी गुरुजन उमेत्येव यामुद्गणीते । मारस्यास्त्रं मुनिजनमनोजित्वरं पौष्पमन्यत् पञ्चेभ्योऽसाविति कविगणो मारचेमन्तिकेति ।। ३६ ॥ इयं अतिचिरात् बहुकालं अर्चितायाः उमायाः प्रसादात् लब्धा इति हेतोः गुरुजनः माता पिता मातुल: इत्यादिजनः यां उमा इत्येव उद्ग्रणीते । अस्याः उमा इत्येव नाम अकरोत् । असौ इयं मुनिजनानां मनांसि जेतुं शीलमस्य इति मुनिजनमनोजित्वरं पञ्चेभ्यः "अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमालिका । नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चवाणस्य सायकाः ” ( अमरः) इति प्रसिद्धेभ्यः अन्यत् भिन्नं पौष्पं पुष्पमयं मारस्य कामस्य अस्त्रं इति कृत्वा कविगणः मारचेमन्तिका इति तां उद्ग्रणीते इत्यनुषज्यते ।। वेणीभारो विहसतितरां वैभवं वारिवाह- श्रेणीभासां वदनसुषमा सोदरी शारदेन्दोः । वाणी वीणामधुरिमधुरामातुरीकर्तुमीष्टे नाणीयांसो नयनयुगलीविभ्रमाः पक्ष्मलाक्ष्याः ॥ ३७॥ पक्ष्मलाक्ष्याः सुन्दः वेणीभारः केशभारः वारिवाहश्रेणीभासां वारिवा- हस्य मेघस्य श्रेण्याः निकरस्य भासां शोभानां वैभवं विहसतितरां अत्यन्त- मपहसति । पक्ष्मलाक्ष्याः इति सर्वत्र योजनीयम् । तस्या वदनसुषमा मुखश्री: शारदेन्दोः शरत्कालचन्द्रस्य सोदरी भवति इति शेषः। तत्समा इत्यर्थः । तस्याः वाणी वाक् वीणायाः मधुरिमधुरां माधुर्यसम्पत्ति आतुरीकर्तु पीड- यितुम् । विजेतुमिति यावत् । ईष्टे प्रभवति । तस्या नयनयुगल्याः नेत्रद्वन्द्वस्य विभ्रमाः न अणीयांसः महत्तरा एव ॥ १. इयमितिचरादर्चितायाः २. जित्वरं.

·उत्तरभागः शल्यायेते करसरसिजे पल्लवाडम्बराणां कल्याणाद्रेशरसिजभरः कल्यभावं क्षिणोति । कोदण्डज्या कुसुमधनुषः कोमला रोमरेखा खेदं धत्ते कुवलयदृशः कुञ्चिता मध्यवल्ली ।। ३८ ॥ कुवलयदृशः सुन्दर्याः करसरसिजे सरसिजे इव करौ। पङ्कजसदृशौ करौ इत्यर्थः । पल्लवाडम्बराणां शल्यायेते शल्यमिवाचरतः। कुवलयदृशः इति सर्वत्र योजनीयम् । तस्याः उरसिजभरः कुचभरः कल्याणाद्रेः कनकपर्वतस्य मेरोः कल्यभावं स्वास्थ्यम् । श्रेष्ठत्वमिति यावत् । क्षिणोति नाशयति । तस्याः कोमला रोमरेखा कुसुमधनुष: कामस्य कोदण्डज्या धनुषो मौर्वी भवति इति शेषः । तस्याः कुञ्चिता नम्रता प्रापिता सती। श्रोणीभारादिति भावः । मध्यवल्ली स्वेदं धत्ते तस्याः पीडां जनयति ।। श्रोणीबिम्बं श्रयति पुलिनश्लाघनीयोमभिख्या- मूरू मारक्षितिपनगरीतोरणस्तम्भशोभौ । पादौ पाथोरुहसहचरी चातुरीमादधाते मातङ्गीयां दधति गतयो माधुरीमानताङ्गथाः ॥ ३९ ॥ आनताङ्गयाः सुन्दाः श्रोणीदिम्बं जघनचक्रं पुलिनस्य श्लाघनीयां अभिख्यां शोभां श्रयति बिभर्ति । आनताङ्गयाः इति सर्वत्र योज्यम् । तस्याः अरू मार एव यः क्षितिपः नृपतिः तस्य नगर्याः तोरणस्तम्भयोः शोभा इव शोभा ययोः तौ मारक्षितिपनगरीतोरणस्तम्भशोभौ । तस्याः पादौ पाथोरुहस्य पङ्कजस्य सहचरीं सदी पाथोरुहसहचरी चातुरी सौन्दर्य आद- धाते बिभ्रतः। तस्याः गतयः मातङ्गस्य गजस्य इयं मातङ्गीया। तां माधुरी दधति बिभ्रति ॥ ३९ १. श्लघनीया Corrected into श्लाघनीया ·७२ मयूरसन्देशः तां मुन्धाक्षीमनुपमवपुर्वल्लरी वर्णयन्ती ताम्यत्येव ध्रुवमपि हि सा वैधसी वक्त्रपङ्क्तिः । आस्माकीना बत पुनरियं वाग्विभूतिर्वराकी किं वा कुर्यादविकलविलासोत्तरङ्गे तदङ्गे ॥ ४०॥ अनुपमा साम्यरहिता वल्लरी लता इव वपुः यस्याः तां अनुपमवपुर्वल्लरी तां मुग्धाक्षीं सुन्दरी वर्णयन्ती वर्णयितुं उद्युक्ता। वेधसः ब्रह्मणः इयं वैघसी वक्त्रपङ्क्तिः मुखचतुष्टयं अपि ध्रुवं निश्चयेन ताम्यत्येव ग्लाना भवत्येव । हि इति हेतौ। यत एवं अतः इयं पुनः आस्माकीना मदीया वराकी । अत्यल्पा इति भावः । वाग्विभूतिः वाक्पाटवम् । अविकलैः सुसम्पूर्णैः बिलास: हेतुभिः उद्गताः तरङ्गाः यस्मिन् सः अविकलविलासोत्तरङ्गः। तस्मिन् तदङ्गे तस्याः अङ्गे विषये। अङ्गानां वर्णने विषये इति भावः। किं वा बत कुर्यात् । न किमपि कर्तुं शक्ता इत्यर्थः ।। उत्प्रेक्षेऽहं ललितमधुरं यावदङ्गं कृशाङ्गया वक्तुं तावत् प्रियसख मुहुस्तन्मयीभावलाभात् । वक्ता सोऽहं तदिदमुदितं सोऽप्ययं विप्रयोग- स्त्वं श्रोतेति स्फुरति न हि मे कोऽपि भेदप्रसङ्गः ॥ ४१ ।। कृशाङ्गयाः सुन्दर्याः ललितं च मधुरं च ललितमधुरं अङ्ग अधिकृत्य इति शेषः। वक्तुं वर्णयितुं अहं यावदुरेक्षे तावत् हे प्रियसख मुहुः पुनः पुनः तन्मयीभावलाभात् तन्मयोऽहं भवामि इति हेतोः। सः अहं वक्ता। तत् इदं उदितम् । सोऽपि अयं विप्रयोगः आवयोः विरहः । त्वं श्रोता। इत्येवं कोऽपि भेदप्रसङ्गः मे न स्फुरति ।। सा मृद्वङ्गी जलदसमये सम्प्रति प्राग्भवीयै- १ःखोदकैर्दुरितनिवहैर्दूरितप्राणनाथा । जाता नूनं मनसिजशिखिज्वालजालावलीढा मध्येऽरण्यं दवहुतभुजा दह्यमाना मृगीव ॥४२॥ १. तर .

·उत्तरभागः ७३ सा मृदङ्गी सुन्दरी सम्प्रति इदानी जलदसमये वर्षाकाले प्राम्भवीयैः पूर्वजन्मभवैः दुःखमेव उदर्कः भाविफलं येषां तैः दुःखोदकः दुरितनिवहैः पापसमूहैः दूरितः प्राणनायः यस्याः सा दूरितप्राणनाथा सती । भर्ना वियुक्ता इत्यर्थः । मनसिजशिखिनः कामानेः ज्वालानां जालेन समूहेन अपलोढा मनसिजशिखिज्वालजालावलीदा। वहेर्द्वयोज्वालकीलों" ( अमरः) इति ज्वालशब्दः पुल्लिङ्गोऽपि । कामाग्निदग्धा इत्यर्थः। तथा नूनं निश्चयेन बाता । का इव । अरण्यस्य मध्ये मध्येरण्यं दवहुतभुना दावाग्निना दह्यमाना मृगी इव ।। ૪૨ मन्दं मन्दं मृदुनखमुखैः सादरं संसयित्वा यत्र न्यस्ता मुहुरपि मया पेलवाः पुष्पमालाः। भूयो भूयः क्षितिविलुठनैः सोऽयमद्यालसाङ्गयाः कष्टं धत्ते घनकचभरेः कर्कशान भूपरागान् ।। ४३ ।। यत्र यस्मिन् कचभरे मया सादरं नखमुखैः नखाग्रैः मन्दं मन्दं नितरां मृदु यथा तथा संसयित्वा पेलवाः कोमलाः पुष्पमालाः न्यस्ताः। अद्य अलसाङ्गयाः सुन्दाः सः अयं घनकचभरः निबिडः केशभारः भ्यः भ्यः मुहुर्मुहुः क्षितौ भूतले विलुठनैः क्षितिविलुठनैः कर्कशान् भ्परागान् श्रेणून छत्ते। कष्टम् ॥ भ्रूकोदण्डस्फुरणरहितोऽप्यञ्जनासङ्गहान्या मालिन्यं च स्फुटमपनयन् नूनमच्छिन्नधारैः । आतन्वानैर्मनसिजमहावैद्युताग्नेर्विवृद्धिं बाप्पासारैः स्नपयति धरां नेत्रमेघो मृगाक्ष्याः ॥४४॥ मृगाक्ष्याः सुन्दर्याः नेत्रमेव मेघः नेत्रमेघः । बाष्पाः अणि एव आसाराः वृष्टयः बाष्पासाराः। तैः धरां भूमि नूनं स्नपयति सिञ्चति । कीदृशैः बाप्पा- १. पेलवः. २. घनकुचभरः. ३. कर्कशात् भूपरागात्. ४. नूनमाच्छिन्नधारैः. ५. वैद्युतानेर्विवृद्धं.

·७४ मयूरसन्देशः । सारैः। अच्छिन्ना धारा प्रवाहः येषां तैः अच्छिन्नधारैः। मनसिज: काम एवं महान् वैद्युताग्निः विद्युत्सम्बन्धी अग्निः मनसिजमहावैद्युताग्निः। तस्य वृद्धिं आतन्वानैः । कीदृशः नेत्रमेघः। भूरेव यः कोदण्डः तस्य स्फुरणेन रहितः अपि। अञ्जनस्य यः आसङ्गः सम्पर्कः तस्य हान्या अभावेन अञ्जनासङ्गहान्या मालिन्यं कृष्णवर्णतां स्फुटमपनयन् अपि । अपि इति अत्रापि योज्यम् । मेघपक्षे ऐन्द्रधनुषः कृष्णवर्णस्य च अभावः सूचितः । तथापि वर्षः इति अत्र विरोधाभासः॥ वक्त्राम्भोजे विहितविहृतेरत्र शृङ्गारलक्ष्म्या रत्नादौं रजतरचिते सैकते कान्तिनद्याः । म्लानच्छाये नियतमधुना मद्वियोगाभितप्ते कुर्वाते त्वां गुरुतरशुचं गण्डलेखे कृशाङ्गधाः ।। ४५ ।। कृशाङ्गयाः सुन्दर्याः गण्डलेखे कपोलद्वयं त्वाम् । गुरुतरा शुक् दुःखं यस्य सः गुरुतरशुक् । तथाभूतं नियतं कुर्वाते । कीदृशे गण्डलेखे । अत्र अम्भोज- मिव वक्त्रं वक्त्राम्भोजम् । तस्मिन् विहिता कृता क्रीडा यया तस्याः विहित- विहृतेः शृङ्गारलक्ष्म्याः शृङ्गारश्रियः रत्नादशौं रत्नदर्पणभूते । कान्तिरेव नदी कान्तिनदी। तस्याः रजतरचिते रजतेन निर्मिते सैकते पुलिनद्वयभूते । अधुना मद्वियोगेन अभितप्ते । अत एव म्लाना क्षीणा छाया शोभा ययोः ते म्लानच्छाये॥ याते यत्र स्मरणसरणिं जातु बायैः सहा:- श्वेतोवृत्तिर्मम लयमयीमेति कामप्यवस्थाम् । मन्ये सम्प्रत्यशिशिरतरैर्दीर्घनिःश्वासवातैः शुष्यन्नास्ते मधुरिमधरः सोऽधरः कातराक्ष्याः ॥ ४६॥ कातराक्ष्याः सः मधुरिमाणं धारयति वहति इति मधुरिमधरः अधरः सम्प्रति मद्वियोगदशायां अशिशिरतरैः नितरां उष्णैः दीर्घनिःश्वासवातैः शुष्यन् आस्ते । इत्यहं मन्ये । यत्र यस्मिन् अघरे जातु स्मरणसरणिं याते प्राप्ते सति ।

·उत्तरभागः ७५ यस्मिन्नघरे मया स्मृते सति इत्यर्थः । मम चेतोवृत्तिः बायैः अक्षः इन्द्रियैः सह लयमयी लयस्वरूपिणी कामप्यवस्थां एति ।। स्थालीभूषां दधदचरमक्ष्माभृतः शृङ्गरङ्ग- त्पालेयांशोः श्रियमविकलां यः पुरा स्वीचकार । वक्षोजोऽस्याः स पुनरधुना धारयन्नश्रुधारां धत्ते खेलत्रिदशसरितो मेरुशैलस्य लक्ष्मीम् ॥ ४७ ।। स्थालीभूषां वृत्ताकारं भूषणविशेषं दधत् । केरलस्त्रीणां कश्चन कण्ठाभरण- विशेषः स्थालीभूषेति उच्यते । तादृशः अस्याः यः वक्षोजः कुचः पुरा। शृङ्गे अग्रभागे रङ्गत् क्रीडन् । वर्तमान इत्यर्थः । प्रालेयांशुः चन्द्रः यस्य तस्य शृङ्गरङ्गत्पालेयांशोः अचरमक्ष्माभृतः उदयपर्वतस्य अविकलां श्रियं स्वीचकार सः वक्षोजः अधुना विरहदशायां पुनः अश्रुधारां धारयन् वहन् । खेलन्ती प्रवहन्ती इत्यर्थः। त्रिदशसरित् आकाशगङ्गा यस्मिन् तस्य खेलत्रिदशसरितः मेरुशैलस्य लक्ष्मी वत्ते ।। श्रोणीक्षोणीवलयमुपरिप्रोल्लसद्वयोम चञ्च- काञ्चीरत्नाकरपरिगतं पालितं मन्मथेन । नूनं याते मयि जलधरे दैवदोषेण दूरं दैन्यं यायात् प्रबलविरहावग्रहे जृम्भमाणे ।। ४८ ।। उपरि अर्श्वभागे प्रोल्लसत् व्योम मध्यभागरूपः आकाशः यस्य तत् उपरिप्रोल्लसद्वयोम। चञ्चन् चलत् काञ्ची एव यः रत्नाकरः समुद्रः तेन परिगतं चञ्चत्काञ्चीरत्नाकरपरिगतम् । मन्मथेन राज्ञा पालितं श्रोणीक्षोणी- वलयं श्रोणी जघनं एव क्षोणीवलयं भूमण्डलम् । दैवदोषेण हेतुना मयि मद्र्पे जलधरे मेघे दूरं याते सति । अत एव प्रबल: उत्कटः विरह एव अवग्रहः अनावृष्टिः प्रबलविरहावग्रहः। तस्मिन् जृम्भमाणे च सति दैन्यं दीनावस्थां नूनं निश्चयेन यायात् । ४८ १. धदचरक्ष्मामृतः. २. धारयन्नश्रुधारा. ३. देवं.

·७६ ३ मयूरसन्देशः यत्संस्पर्शप्रतिनवसुधासेकसाम्राज्यलक्ष्मी- दूरभ्रष्टे मम करतले लाम्यतो नित्यमेव । एतत्संवाहनसुखमनासादयन्तौ तु तस्या- स्तावप्यूरू सपदि किमपि क्लाम्यतः कोमलाङ्गथाः ॥४९॥ मम करतले द्वौ करौ। ययोः ऊर्वोः संस्पर्श एव यः प्रतिनवसुधासेकः तस्य साम्राज्यलक्ष्म्याः दूरभ्रष्टे यत्संस्पर्शप्रतिनवसुधासेकसाम्राज्यलक्ष्मीदूरभ्रष्टे सती नित्यमेव क्लाम्यतः ग्लानिं वहतः । तौ तस्याः कोमलाङ्गयाः मृदङ्गयाः । सुन्दर्याः इत्यर्थः । अरू अपि एतत्संवाहनसुखं एताभ्यां करतलाभ्यां यत् संवाहनं तदेव यत् सुखं तत् अनासादयन्तौ अलभमानौ सपदि किमपि काम्यतः॥ पादौ चास्या मदनदहनाङ्गारभङ्गाभिशङ्का- मातन्वाते जितकिसलयैरात्मभासां प्ररोहैः । यत्सौभाग्यं कलयितुमलं केवलं धन्यजन्मा मूर्धा सोऽयं सुचरितनिधिः सोऽपि कड्केलिवृक्षः ॥५०॥ अस्याः पादौ च । जितं किसलयं यः तैः जितकिसलयैः आत्मभासां निज- शोभानां प्ररोहैः अङ्कुरैः हेतुभिः मदनदहनाङ्गारभङ्गाभिशङ्कां इमौ मदनदहनस्य कामानेः अझारभङ्गौ अङ्गारखण्डौ इति अभिशङ्कां आतन्वाते जनयतः । ययोः पादयोः सौभाग्यं कलयितुं सः अयं मम । धन्यं जन्म यस्य सः धन्यजन्मा मू; शिरः। सुचरितनिधिः सुचरितानां पुण्यानां निधिः सः “पार्श्वे तस्य " इति (२२) श्लोके पूर्व उक्तः कङ्केलिवृक्षः अशोकवृक्षः अपि केवलं अलं समयौँ । अभ्यर्णस्थानपि भसितयत्युद्भटो देहदाह- स्तन्तन्येरन् सलिलनिधयः सन्ततैरश्रुपूरैः । श्वासा वासावसथवलभीदीपनिर्वाणदक्षं- द्राधिष्ठत्वं दधति दलितेन्दीवरान्तर्दलाक्ष्याः ॥५१॥ १. मातन्वाने। २. निर्वाणदक्ष-1३. वरान्तदलाक्ष्याः corrected into वरान्तर्दलाक्ष्याः।

·उत्तरभागः दलितस्य सद्यः प्रफुल्लस्य इन्दीवरस्य अन्तर्भागे यः दलः स इव अक्षि नेत्रं यस्याः तस्याः दलितेन्दीवरान्तर्दलाक्ष्याः । सुन्दर्या इत्यर्थः। उद्भटः उद्धतः देहतापः। विरहजनित इति यावत् । अभ्यर्णस्थान् समीपस्थानपि जनान् भसितयति भस्मसात्करोति । नितरां तापयति इत्यर्थः । दलितेन्दी- बरान्तर्दलाक्ष्याः इति सर्वत्र योजनीयम् । तस्याः सन्ततः निरन्तरैः अश्रुपूरैः सलिलनिधयः समुद्रा अपि तन्तन्येरन् वर्चेरन् । तस्याः श्वासाः दीर्घनिश्वासाः वासावसथस्य वासगृहस्य वलभ्यां यः दीपः तस्य निर्वाणे प्रशमने दक्षं वासा- बसथवलभीदीपनिर्वाणदक्षम् । तादृशं द्राधिष्ठत्वं अतिदीर्घत्वं दधति बिभ्रति । निर्वाणदक्षद्राषिष्ठत्वं इति समस्तमेव वा पदमस्तु || क्वासौ तस्याः सरसकदलीकोमला गात्रवल्ली क्वायं मूर्च्छत्प्रलयदहनप्रक्रमो विप्रयोगः । सञ्जातश्चेद्वत बत तयोस्तादृशः सन्निपातः किं किं ब्रूमः शिव शिव विधौ जाग्रति प्रत्यनीके ॥५२॥ तस्याः सरसकदलीकोमला सरसा मृदुला कदली इव कोमला असौ प्राक् बर्णिता गात्रवल्ली व । मूर्च्छतः प्रलयदहनस्य कल्पान्ताः प्रक्रम इव प्रक्रमो यस्य सः मूर्छयलयदहनप्रक्रमः अयं विप्रयोगः विरहः क्व। मूछन् इति वा पाठः । तदा मूर्छन् अयं विप्रयोगः इति योजना। प्रत्यनीके प्रतिकूले विधौ जाग्रति सति तयोः गात्रवल्याः विरहस्य च तादृशः सन्निपातः समागमः सञ्जातश्चेत् । बत बत अहो महाकष्टम् । शिव शिव वयं किं किं ब्रूमः ॥५२ विश्लेषार्तेरसहनतया निर्गतैः कण्ठदेशा- दाशाबद्धैरिव बहिरवस्थास्नुभिः प्राणशेषैः । आलीलोकैरनुकलमशून्यान्तिकाया नताङ्गया- श्चेष्टाः काश्चिच्छृणु नववियोगेऽत्र सम्भाव्यमानाः ।। ५३ ।। आलीलोकैः सखीजनैः अनुकलं सदा । अशून्यं अत्यक्तं अन्तिकं यस्याः तस्याः अशून्यान्तिकायाः नताङ्गथाः सुन्दर्याः अत्र अस्मिन् नववियोगे नवे मदिरहे सम्भाव्यमानाः मया अभ्यूह्यमानाः काश्चिच्चेष्टाः शृणु। कीदृशैः ·७८ मयूरसन्देशः आलीलोकैः। विश्लेषाः विरहदुःखस्य असहनतया सोढुं अशक्तत्वात् कण्ठदेशात् । मत्प्रियायाः इति शेषः। निर्गतैः बहिर्गतैः। आशा पुनः- समागमाशंसा । तया बद्धैः निरुद्धैः आशाबद्धैः अत एव बहिः अवस्थास्नुभिः बहिर्भागे तस्याः समीपे एव वर्तमानैः तस्याः प्राणशेषैः इव स्थितैः इति शेषः।। पादौ संवाहय सुवदने चन्द्रलेखे निषिश्चेः किश्चित् किञ्चित् तुहिनपयसां शीकरैरङ्गमङ्गम् । अल्पालापे नवबिसलतामर्पयास्याः स्तनाग्रे मुक्ताजालं विकिर हृदये सत्वरं चित्रलेखे ॥ ५४॥ हे सुवदने त्वं अस्याः पादौ संवाहय । हे चन्द्रलेखे तुहिनपयसां हिम- जलानां शीकरैः बिन्दुभिः अस्याः । अस्याः इति सर्वत्र योज्यम् । अङ्गमङ्गं सर्वाण्यप्यङ्गानि किञ्चित् किञ्चित् निषिञ्चेः। हे अल्पालापे नवबिसलतां नवं मृणालवलयं अस्याः स्तनाग्रे अर्पय । हे चित्रलेखे अस्याः हृदये सत्वरं शीघ्र मुक्ताजालं मौक्तिकमणिवृन्दं विकिर । सुवदना चन्द्रलेखा अल्पालापा चित्रलेखा इति चतस्रः नायिकायाः सवयसः सख्यः। “एवंप्रायं बहु सवयसा वाक्यं " इति उत्तरत्र (५६) श्लोके अस्य योजना ।। धारारूढो विरहदहनश्चैषे पाटीरपाथो- धोरण्याशु स्नपयत सखीमापदाम्भोजचूडम् । धीरा यूयं भवत शनकैर्धारयित्वाङ्गमेनां धारागारं नयत नचिरादेव नान्योऽभ्युपायः ॥ ५५ ॥ एष विरहदहनः विरहानिः धारारूढः उत्कटः संवृत्तः । पाटीरपाथोघोरण्या पाटीरपाथसः चन्दनजलस्य धोरण्या प्रवाहेण सखीं आपदाम्भोजचूडं पदा- म्भोजादारम्य चूडापर्यन्तं स्नपयत निषिञ्चत। यूयं सख्यः धीराः अप्रमत्ताः भवत । अस्याः अङ्गं शनकैः धारयित्वा एनां नचिरात् शीघ्रमेव घारागारं १ पाणौ. २. दहनस्सैष । ३. स्नपयत...मापदा।

·उत्तरभागः ७९ जलधारायन्त्रयुक्तं गृहविभागं नयत प्रापयत । अन्यः अभ्युपायः सन्तापशमन- मार्गः नास्ति । अस्यापि उत्तरश्लोके योजना ।। ५५ एवंप्रायं बहु सवयसां वाक्यमाकर्ण्य कान्ता सान्तहासप्रणयकरुणा निर्भरं ता निरीक्ष्य । आस्तां सर्वं न खलु तिमिरध्वस्तिरन्यत्र भानो- ईष्टा लोके क्वचिदिति सखीः सस्मितं रुन्धतीव ॥५६॥ एवंप्रायं पूर्वस्मिन् श्लोकद्वये यदुक्तं तद्रूपं सक्यसां सखीनां बहु विविध वाक्यं आकर्ण्य कान्ता मत्प्रिया। अन्तहाँसः गूढविहासः प्रणयः स्नेह: करुणा च अन्तर्वासप्रणयकरुणाः। तत्सहिता सान्तसिप्रणयकरुणा सती निर्भरं भृशं ताः सखीः निरीक्ष्य । सर्व आस्ताम् । नात्र प्रयत्नः कश्चिदपि कार्य इत्यर्थः । तिमिरध्वस्तिः तमसः निराकरणं भानोरन्यत्र भानुं सूर्य विना लोके क्वचित् न खलु दृष्टा। मत्प्रियं विना मदुःखध्वस्तिर्नास्तीत्याशयः । इति इत्यं सस्मितं सखीः रुन्धती इव सा भवेत् । सा भवेत् इति अतः आरभ्य " घीरास्मि” इति (६४) श्लोकपर्यन्तं सर्वत्र यथायोग्यं अध्या- ५६ मा भूद्रीडा मनसि मदन त्वय्यनागस्कृतं मां बालामित्थं विशिखनिकरैर्निर्दयं विध्यतस्ते । चित्तं यत्तु स्वभवनमिदं दग्धुमुत्तिष्ठसे त्वं युक्त तत् किं भवत इति वा पुष्पबाणं क्षिपन्ती ।। ५७ ॥ हे मदन । आगः अपराधं करोति इति आगस्कृत् । न आगस्कृत् अनागस्कृत् । त्वयि अनागस्कृतं अनपराधिनी बालां मां विशिखनिकरैः शरसमूहैः निर्दयं विध्यतः प्रहरतः ते मनसि ब्रीडा मा भूत् । स्वस्य तवैव भवनं जन्मस्थानम् । मदनस्य चित्तजन्मत्वात् । इदं चित्तं मम हृदयं दग्धू त्वं उत्तिष्ठसे प्रक्रमसे इति तु यत् तत् किं भवतः युक्तम् । इति इत्यं पुष्प- बाणं कामदेवं क्षिपन्ती अधिक्षिपन्ती वा सा भवेत् ॥ हार्यम् ।। १. तां. २. क्षिपन्ति ।

·मयूरसन्देशः मुक्ताहारं प्रियतमममुं चित्ततापप्रशान्त्यै मुग्धे धेहि स्तनकलशयोरित्थमुक्ते स्वसख्या। क्वासौ क्वासौ मम दयित इत्युत्सुका पुष्पतल्पा- दुत्तिष्ठन्ती परिजनधृता सा पुनः शायिता वा ॥ ५८॥ हे मुग्धे चित्ततापप्रशान्त्यै हृदयसन्तापस्य प्रशान्त्यै प्रियतमं तव अत्यन्तं प्रियं अU मुक्ताहारं हारमालां स्तनकलशयोः धेहि धारय । इत्यं स्वसख्या उक्ते । मुक्तः विरहदुःखात् परित्यक्तः आहारः भक्षणं येन तं अमुं प्रियतमं तव प्राणवल्लभं चित्ततापप्रशान्त्यै स्तनकलशयोः घेहि इत्येवं तद्वाक्यस्याय अबबुद्धय । असौ मम दयितः क्व असौ क्व इति भणन्ती उत्सुका सती पुष्पतल्पात् उत्तिष्ठन्ती सा परिजनैः धृता पुनः पुष्पतल्पे शायिता वा भवेत् ॥ अश्रान्तोत्थं करकिसलयेनाश्रुपूरं प्रमृज्य प्राप्यैकाग्यं कथमपि गिरो वारयित्वा सखीनाम् । स्वप्नाश्लेषप्रभवमपि मे सौख्यमाकाङ्कमाणा बाला निद्रामभिनयति वा पक्ष्मसम्मीलनेन ॥ ५९ ।। अश्रान्तोत्यं अश्रान्तं अनवरतं उत्थं निर्गतं अश्रुपूरं करकिसलयेन प्रमृज्यं कथमपि येन केनापि प्रकारेण ऐकाम्यं अनन्यचित्ततां प्राप्य सखीनां गिरः वारयित्वा मे स्वप्नाश्लेषप्रभवं सौख्यं अपि स्वप्ने मदालिङ्गनजनितं अपि सुख आकाङ्क्षमाणा बाला पक्ष्मसम्मीलनेन निद्रां अभिनयति वा आभिनयन्ती बा भवेत् ।। आये यामे परमतिगते मन्दमुन्मील्य नेत्रे पृच्छन्ती वा निजपरिजनं शेषभागं रजन्याः। तत्प्रत्युक्तिश्रवणसमये निष्पतद्वाष्पपूरा संक्रन्दन्ती सपदि कुररीवाकुला वा मृगाक्षी ॥ ६० ।। रजन्याः आये यामे परं केवलं अतिगते अतीते सति नेत्रे मन्दं उन्मील्य निजपरिजनं रजन्याः शेषं भागं रजन्याः कियान् भागोऽवशिष्यते इति ·उत्तरभागः ८१ पृच्छन्ती । ततः तत्प्रत्युक्तिश्रवणसमये तस्य निजपरिजनस्य प्रत्युक्त्याः एक एव यामो गतः इति प्रतिवचनस्य श्रवणवेलायां आकुला । निष्पतन् बाष्पपूरः यस्याः सा निष्पतद्वाष्पपूरा च सती कुररी इव चक्रवाकी इव सपदि संक्रन्दन्ती वा भवेत् ॥ नैकेनैव स्वदितुमुचितं स्वादु यद्वस्तु लोके स्वादीयस्सु प्रियतमवपुःसंगमश्चाप्रयायी। एकेनासौ हृदय भवता सेव्यते हन्त कस्मा- दित्थं युक्त्या मुहुरपि निजं शिक्षयन्ती मनो वा ।। ६१ ॥ लोके यत् स्वादु वस्तु तत् एकेन । अन्येभ्यः अविभज्य इत्यर्थः । स्वदितुं न उचितम् । स्वादीयस्सु मधुरतरेषु वस्तुघु मध्ये प्रियतमवपुःसंगमः प्रिय- तमस्य वपुषा समागमः अग्रयायी मुख्यः । हे मदीय हृदय एकेन भवता । अन्येभ्यः देहादिभ्यः अविभज्य इति भावः । असौ प्रियतमवपुःसंगमः हन्त कष्टं कस्मात् सेव्यते त्वया अनुभूयते । इदं न उचितम् । इत्थं युक्त्या सयुक्तिकोपन्यासेन मुहुरपि पुनः पुनः निजं मनः शिक्षयन्ती उपदिशन्ती वा भवेत् ॥ क्षारक्षेपः क्षत इव मृणालोपचारो न हारो हारी हा हा किरति गरलं केवलं शीतपङ्कः । मा मा साह्यं कुरुत मदनस्येति मूर्छालतापा मुग्धा स्निग्धं जनमनुपदं व्यालपन्ती मुहुर्वा ।। ६२ ।। मृणालोपचारः तापप्रशमनार्थ अङ्गेषु मृणालवलयस्य धारणं क्षते क्षारक्षेप इव व्यथां वर्धयति । हारः न हारी न मनोज्ञः । न अनुकूलः इति यावत् । शीतपङ्कः उशीरादिलेपनं केवलं गरलं विषं किरति । यूयं मदनस्य सायं साहाय्यं मा मा कुरुत । मृणालोपचारादिभिरिति भावः। इति इत्यं मूर्छाल: उत्कटः तापः यस्याः सा मूर्छालतापा। तथा सती सा मुग्धा १. संगमं च corrected into संगमश्च ।

·८२ मयूरसन्देशः भवेत् ॥ १ सुन्दरी अनुपदं पदे पदे स्निग्धं जनं सखीजनं मुहुः ब्यालपन्ती वा ६२ मत्वा युक्तामसुभिरिह मां वस्तुतस्तैर्वियुक्तां मुक्ताशकं प्रहरतु शरैरल्पको दर्पकोऽयम् । तत्त्वज्ञानं न हि खलु विधे यत्त्वमस्यानुकूल्यं धत्से चित्रं तदिति वियति व्याहरन्ती२ विधिं वा ।। ६३ ॥ मां इह अद्य वस्तुतः तैः असुभिः वियुक्तां असुभिः प्राणैः युक्तां मत्वा अल्पकः क्षुद्रः अयं दर्पकः कामः । मुक्ता त्यक्ता आशङ्का यस्मिन् कर्मणि तत् मुक्ताशङ्कम् । मुक्ताशकं यथा तथा शरैः प्रहरतु । तस्य तत्त्वज्ञानं वास्तवज्ञानं न हि खलु । हे विधे त्वं अस्य तत्त्वज्ञानरहितस्य कामस्य आनुकूल्यं साहाय्यं धत्से करोषि इति यत् तत् चित्रं आश्चर्यम् । इति इत्थं वियति आकाशे शून्ये विधि व्याहरन्ती वा भवेत् ।। धीरास्मि त्वं प्रिय ननु गतो हक्पथान्मत्परीक्षा- हेतोश्चेतोभवशरगणा मय्यमी कुण्ठिताग्राः । गर्वोन्नद्धां गिरमिति निजामार्तिमासूत्रयन्ती' सन्देष्टुं मत्सविधमथवा मानसं प्रेषयन्ती ।। ६४॥ हे प्रिय त्वं मत्परीक्षाहेतोः अहं धीरा वा न वा इति परीक्षितुं ननु दृक्प- थात् मम दर्शनमार्गात् गतः। अहं धीरा अस्मि । अमी चेतोभवशरगणाः चेतोभवस्य कामस्य शरगणाः शरसमूहाः मयि कुण्ठिताग्राः मां दारयितुं असमर्थाः। इति इत्यं निजां आति आसूत्रयन्ती सूचयन्तीम् । किन्तु न प्रस्फुटं प्रकटयन्ती इति भावः। गर्वोन्नद्धां गर्वेण उद्धतां च गिरं सन्देष्टुं मानसं मत्सविषं प्रेषयन्ती वा सा भवेत् ।। १. वस्तुतस्तेवियुक्तां Corrected into वस्तुतस्तैर्वियुक्तां. २. व्यावरन्ती Corrected into व्याहरन्ती. ३. आसूत्रयन्ता.

·उत्तरभागः ८३ भावः । आस्ते शेते भ्रमति भजते मूकतां बह्ववद्धं ब्रूते रोदित्युदितकरुणं धैर्यमालम्बते च । मूच्छौँ प्राप्नोत्यपि च लभते चेतनामित्यशक्तो वक्तुं वेधा अपि विरहजान्यङ्गनाचेष्टितानि ।। ६५ ।। सा आस्ते उपविशति च शेते च भ्रमति च । सा मूकतां भजते च बहु अबद्धं ब्रूते च । सा उदितकरुणं संजातदुःखं यथा तथा रोदिति च धैर्य आलम्बते च । सा मूर्छा प्राप्नोति अपि च चेतनां संज्ञां लभते । इति हेतोः विरहजानि विरहे जातानि अङ्गनाचेष्टितानि अङ्गनानां चेष्टितानि वक्तुं वेधाः ब्रह्मा अपि अशक्तः असमर्थः । विरुद्धयोरीदृशयोर्द्वन्द्वयोरुभयमपि तासु सम्भाव्यते । अतः कीदृशी तासां चेष्टा इति निणेतुं न कोऽपि समर्थः इति ६५ तस्यास्त्रस्यद्विपिनहरिणीशावमुग्धेक्षणाया मन्दोदञ्चत्पवनविचलत्पद्मपत्राभिरामम् । श्रेयःशंसि स्फुरति नयनं वाममूरुश्च वक्ष्य- त्यस्मद्वाता भवति पततामीश्वरे पार्श्वसंस्थे ॥६६॥ पततां पक्षिणां ईश्वरे नाये। पक्षिश्रेष्ठे इत्यर्थः । भवति त्वयि पार्श्वसंस्थे तस्याः पार्श्व स्थिते सति । तस्याः श्रेयःशंसि वामं नयनं स्फुरति । वामः ऊरुश्च अस्मद्वार्ता कुशलिनी मदवस्थां वक्ष्यति । कीदृशं नयनम् । मन्दं उदञ्चता प्रचलता पवनेन हेतुना विचलतः पद्मस्य पत्रमिव अभिरामं मन्दो- दञ्चत्पवनविचलत्पद्मपत्राभिरामम् । कीदृश्याः तस्याः। त्रस्यतः विपिनहरिणीशाबस्य बालवनहरिण्याः इव मुग्धं मनोहरं ईक्षणं यस्याः तस्याः त्रस्यद्विपिनहरिणीशावमुग्वेक्षणायाः॥ ६६ वक्ति ह्येतन्मम सुशकुनं वाञ्छितार्थोपलम्भ प्रेयोवार्तानिशमनमृते प्रेप्सितं वा किमन्यत् । जानातीशः किल सकलमित्युत्सुका नूनमास्ते मुग्धा युक्त्या किमपि कुतुकोदकमातर्कयन्ती ।। ६७ ॥ १ कुतुकोदकया तर्कयन्ती. सभयस्य ·मयूरसन्देशः एतत् सुशकुनं वामचक्षुषः वामस्य ऊरोश्च स्फुरणात्मकं वाञ्छिताओं- पलम्भं इष्टार्थलाभं वक्ति हि सूचयति हि । प्रेयसः प्रियतमस्य वार्तायाः निशमनं ऋते श्रवणं वर्जयित्वा अन्यत् किं मम प्रेप्सितं अस्ति । ईशः ईश्वरः सकलं सर्व जानाति किल । इति सा उत्सुका सती युक्त्या यया कयापि संघटनया किमपि कुतुकोदकै कुतुकं तोषकर भाविफलं आतर्कयन्ती आस्ते नूनम् ॥ ६७ तस्मिन् काले तरलिमजुषां विस्मयोदञ्चितानां लक्ष्यीभूतो मुहुरनुचरणनेत्राञ्चलानाम् । मत्कान्ताया मदनदहनप्लुष्टसर्वाङ्गयष्टे- र तिष्ठन् निगदितुमना मद्गिरं प्रारभेथाः ॥ ६८ ॥ तस्मिन् काले यदा सा आतर्कयन्ती आस्ते तदा । तरलिमानं चञ्चलतां जुषते इति तरलिमजुट् । तादृशानाम् । चञ्चलानामित्यर्थः । विस्मयोदञ्चितानां विस्मयात् उदञ्चितानां उन्मीलितानाम् । अनुचरस्त्रीणां इमानि अनुचर- स्त्रैणानि। तादृशानि नेत्राञ्चलानि अनुचरस्त्रैणनेत्राञ्चलानि । तेषां मुहुः लक्ष्यीभूतः सन् । तस्या अनुचरीभिः सविस्मयं चञ्चलैत्रैः निरीक्ष्यमाणः इत्यर्थः । मदनदहनेन कामाग्निना प्लुष्टा दग्धा सर्वाङ्गयष्टिः यस्याः तस्याः मदनदहनप्लुष्टसर्वाङ्गयष्टेः मकान्तायाः अग्रे तिष्ठन् मगिरं मत्सन्देशं निगदितुं मनः यस्य सः निगदितुमनाः । तथा सन् प्रारभेथाः मद्गिरं वक्तुं प्रारमेथाः।।६८ माङ्गल्यं ते भवतु मदिरापाङ्गि मारार्तिभाजा त्वदाहं तव परिसरं प्रेषितः प्रोषितेन आकारो मे कथयति कुलं केवलं यद्भवानां बालक्रीडा जगदयकृतां भोगिनां भञ्जनानि ॥ ६९ ।। हे मदिरापाङ्गि सुन्दार ते माङ्गल्यं भवतु जीवर्तृकतारूपं शुभं भवतु ।.. प्रोषितेन त्वया वियुक्तेन अत एव माराति भजते इति मारार्तिभाक् । तेन १ प्लष्ठ Corrected in to प्लष्ट.

·उत्तरभागः त्वद्भा तव परिसरं समीपं प्रति अहं प्रेषितः । मे आकारः आकृतिः कुलं मम वंशं कथयति । यद्भवानां यस्मिन् कुले जातानां मयूराणाम् । जगतः अघं दुःखं कुर्वन्ति इति जगदधकृतः। तेषां भोगिनां सर्पाणां भञ्जनानि केवलं बालक्रीडाः अनायासेन साध्यानि एव । जगतां जनानां स्त्रीजनानां अघं अपराधं चारित्रभङ्गरूपं ये कुर्वन्ति तेषां भोगिनां विटानां भञ्जनानि विनाशनानि इत्यपि प्रतीयते ।। ६९ आकण्यनाममृतलहरीमुद्गिरन्तीं गिरं ता- मानन्दाब्धेर्मनसि चलतो वीचिभङ्गायमानैः । संछन्नाङ्गी' पुलकनिकरैर्मदशाकर्णनेच्छां बाला संसूचयति कुतुकोत्तानितैर्नेत्रपातैः ॥ ७० ।। बाला अमृतलहरी अमृतप्रवाहं उद्विरन्ती प्रवर्तयन्तीं तां एनां गिरं आकर्ण्य मनसि तस्याः हृदये चलतः। आनन्द एव अब्धिः समुद्रः आन- न्दाब्धिः। तस्य वीचिभङ्गायमानैः वीचिभङ्गाः तरङ्गभङ्गाः इव आचरद्भिः पुलकनिकरै रोमाञ्चसमूहैः संछन्नं अङ्गं यस्याः सा संछन्नाङ्गी। तादृशी सती कुतुकोत्तानितैः कुतुकेन उन्मुखीकृतैः नेत्रपातैः मद्दशाकर्णनेच्छां मम दशायाः अवस्थाया आकर्णने श्रवणे विषये इच्छां सूचयति ।। तां प्रब्रूयाः पुनरिति ननु त्वत्प्रियो विप्रयोग- क्लिष्टो दृष्टः सुमुखि स मया हन्त पूर्वेयुरेव । स्यानन्दूरे पुरि मुरभिदः साध्वि तत्सूक्तिमाध्वी-४ धारामास्वादयतु मधुरामेष ते चित्तभृङ्गः ।। ७१ ।। पुनः तां इति एवं प्रब्रूयाः। किम् । ननु इत्यवधारणे। हे सुमुखि विप्रयोगक्लिष्टः विरहेण दुःखितः सः त्वत्प्रियः पूर्वद्युरेव स्यानन्दूरे मुरभिदः विष्णोः पुरि मया दृष्टः। हन्त इति विप्रयोगक्लिष्टत्वे दुःखप्रकटनार्थम् । १. सच्छनाङ्गी २. कुतुकोत्त्मानित. Corrcetd into कुतुकोत्तानित. ३. स्थानंदूरे. ४. मद्धा.

·मयूरसन्देशः साध्वि एषः ते तव चित्तं एव भृङ्गः चित्तभृङ्गः मधुरां तत्सूक्तिमावीधारां तस्य सूक्तिः वचनमेव या माध्वी पुष्परसः तस्याः धारां आस्वादयतु । अवहिता शृणु इत्यभिप्रायः ।। त्वद्विश्लेषप्रभृति तरलापाङ्गि विध्वस्तधैर्यो यः कश्चिन्मे शिव शिव मनोवागतीतप्रकारः। मू.विद्यावितरणगुरुर्दुर्निवारो' विकारो जागर्ति स्म प्रविहतसमस्तेन्द्रियार्थप्रवृत्तिः ।। ७२ ।। हे तरलापाङ्गि सुन्दरि दुर्निवारः निवारयितुमशक्यः त्वद्विश्लेषप्रभृति त्वद्वियोगकालादारभ्य मे यः कश्चित् अनिर्वचनीयः विकारः शिव शिव जागर्ति स्म । कीदृशो विकारः। विध्वस्तं नाशितं मे धैर्य येन सः विध्वस्त- धैर्यः। मनः वाचं च अतीतः मनोवागतीतः। तादृशः प्रकारः स्वरूपं यस्य सः मनोवागतीतप्रकारः। मूर्छाविद्यावितरणगुरुः मूर्छा एव या विद्या तस्य वितरणे गुरुः आचार्यभूतः। मूर्छाजनक इत्यर्थः। मूर्छायाः अविद्यायाः मूढतायाः च वितरणेन जननेन गुरुः असह्यः इति वा। प्रविहता निरुद्धा समस्तानां इन्द्रियाणां अर्थेषु स्वस्वविषयेषु प्रवृत्तिः येन सः प्रविहतसमस्ते- न्द्रियार्थप्रवृत्तिः।। ७२ स्वव्यापारेऽप्यपटु बत मे चित्तमुद्दामताप- ग्रस्तं धत्ते कथमिव कुरङ्गाक्षि बाह्याक्षसाह्यम् । कष्टं कष्टं कलयति परं घोरकान्तारवह्नि- प्लुष्यद्भुमीरहबिलवलत्कीरपोतोपमानम् ।। ७३ ।। हे कुरङ्गाक्षि सुन्दरि मे चित्तं हृदयं उद्दामतापग्रस्तं उद्दामेन उत्कटेन तापेन अस्तं अत एव स्वव्यापारे अपि अपटु असमर्थ कथमिव बाह्याक्षाणां बहिरिन्द्रियाणां साह्य साहाय्यं धत्ते करोति बत | नैव करोति इत्यर्थः । कष्टं कष्टम् । तत् चित्तं परं केवलम् । घोरेण कान्तारवह्निना दावाग्निना प्लुष्यतः १. दुन्निवारो Corrected into दुर्निवारो. २. प्लुष्य.

·उत्तरभागः ८७ दह्यमानस्य भूमीरुहस्य वृक्षस्य बिले कोटरे वलन् भ्रमन् यः कीरपोतः शुकशावः तस्य सादृश्यं कलयति । तद्वत् पीडामनुभवति इत्यर्थः ।। ७३ मारो वैरी मलिनितदिशाचक्रवालः करालः कालः सोऽयं मधुपपटली केवलं कालपाशः। क्ष्वेलोदारी परिमलभरः केतकीजालकानां प्राणान् वोढुं प्रणयिनि कथं प्राभवं धारयामि ॥ ७४ ।। मारः कामः वैरी संवृत्तः इति शेषः। मलिनितं श्यामवर्ण कृतं दिशा- चक्रवालं दिङ्मण्डलं येन सः मलिनितदिशामण्डलः । तादृशः कालः कराल: भयङ्करः भवति इति शेषः । मधुपानां भ्रमराणां पटली पङ्क्तिः केवलं काल- पाशः यमस्य पाशः संवृत्ता इति शेषः। तद्वत् प्राणहारिणी भवति इत्यर्थः। केतकीजालकानां केतकीमुकुलानां परिमलभरः। वेलं विषं उद्भिरति वमति इति श्वेलोद्गारी भवति इति शेषः। हे प्रणयिनि अहं प्राणान् वोढुं धारयितुं कथं प्राभवं सामर्थ्य धारयामि । अहं प्राणान् वोढुं शक्तो नैव भवामि इति भावः ।। तन्वानस्य स्मरशरमहानक्रनीरन्ध्रितेऽस्मिन् विश्लेषाख्ये महति जलधौ मज्जनोन्मज्जनानि । मूर्छालार्तेर्मम बत दशा यादृशी तादृशोऽस्या वेत्ता सोऽयं न पुनरपरः सोऽप्ययं पञ्चबाणः ।। ७५ ॥ स्मरशरमहानक्रनीरन्ध्रिते स्मरस्य कामस्य शराः एव ये नकाः जलजन्तवः तैः नीरन्ध्रिते पूर्णे । अत्र नक्रशब्दः क्रूरजलजन्तुसामान्यस्य उपलक्षकः । तादृशे अस्मिन् विश्लेषाख्ये विश्लेषः विरहः इति आख्या नामधेयं यस्य तस्मिन् । विरहरूमे इत्यर्थः। महति जलधौ महासमुद्रे मज्जनोन्मज्जनानि मज्जनानि उन्मज्जनानि च तन्वानस्य कुर्वतः। मूर्छाला उत्कटा आतिः दुःखं यस्य तस्य मूर्छालार्ते: मम । बत कष्टम् । दशा अवस्था यादृशी तादृशः तादृश्याः अस्याः दशायाः। कियान् मे सन्तापः इत्यस्य इत्यर्थः । वेत्ता ज्ञाता सः यथोक्तः अयं अहम् । सः यथोक्तः अयं पञ्चबाणः कामः अपि । न ·८८ मयूरसन्देशः पुनरपरः। अहं कामश्च इत्युभावेव मम दशां जानीतः। नान्यः इत्यभि- प्रायः॥ सत्यं लोको वदति सततं मोहनान्यङ्गनाना- मङ्गानीति त्वयि सुबदने यत् पुरा सङ्गतायाम् । मोहं प्रापं मुहुरहमहोरात्रमानन्दभूम्ना मूच्छालेन त्वनिशमधुना मन्मथातिप्रथिन्ना ।। ७६ ।। हे सुवदने सुन्दरि । अङ्गनानां युवतीनां अङ्गानि सततं मोहनानि मोह- जनकानि इति लोकः सत्यं वदति । यत् यतः पुरा त्वयि संगतायां सत्यां अहं मुहुः अहोरात्रं आनन्दभून्ना तोषाधिक्येन मोहं प्रापम् । अधुना तु त्वद्वियोग- काले तु मूर्छालेन उत्कटेन मन्मथार्तिप्रथिन्ना कामदुःखस्य अतिरेकेण अनिशं मोहं प्राप्नोमि । सङ्गमे वियोगे च त्वदनं मम मोहमेव जनयति इति भावः॥७६ निःश्वासैर्मे दहनलहरीमुद्रिद्भिः समन्ता- निःसर्पद्भिः परिसरजुषो दीर्घिका दीर्घनेत्रे । शोशुष्यन्ते नयनगलितैः सन्ततैरम्बुपूरै- श्चित्रं चित्रं पुनरपि दशां प्राक्तनीं प्राप्नुवन्ति ।। ७७ ।। हे दीर्घनेत्रे सुन्दरि दहनस्य वढेः लहरी प्रवाहं उद्गिरद्भिः। अतितरां उष्णैरित्यर्थः । समन्तात् निःसर्पद्भिः मे निःश्वासैः परिसरजुषः परिसरवर्तिन्यः दीपिकाः शोशुष्यन्ते नितरां जलरहिताः भवन्ति । ता दीर्घिकाः नयनगलि- तैः मम नयनाभ्यां पतद्भिः सन्ततः अविच्छिन्नैः अम्बुपूरैः पुनरपि प्राक्तनी दशां जलपूर्णतां प्राप्नुवन्ति । चित्रं चित्रं अत्याश्चर्यम् ।। दूरं याते निजसहचरे दीर्घनिःश्वासवीची- मुन्मुश्चन्ती मधुपनिकरच्छद्मना पद्मिनी ताम् । आलोक्यारादहरपगमे त्वामनुध्यायतो मे द्वैगुण्येन ज्वलति दयिते दारुणस्तापवह्निः ।। ७८ ।। हे दयिते अहरपगमे वासरावसाने निजसहचरे पद्मिन्याः सहचरे सूर्ये दूर याते अस्तंगते सति मधुपनिकरच्छद्मना भ्रमरकुलव्याजेन दीर्घनिःश्वासानां ·उत्तरभागः बीची तरङ्गम् । परम्परामित्यर्थः । उन्मुञ्चन्ती पद्मिनी आरात् समीपे आलोक्य त्वां अनुध्यायतः पुनः पुनः मनसि धारयतः मे मम दारुणः ताप- वह्निः द्वैगुण्येन ज्वलति ।। कोपावेशात् कुसुमधनुषा क्रूरकाकोलदिग्धं वेगोन्मुक्तं विजितजगता बालचूताकुरास्त्रम् । त्वत्तो वाणीमधुरिमगुणाध्यायिनां कोकिलानां प्रीतिस्थानं परमिति न मे कर्षति प्राणशेषम् ॥ ७९ ।। विजितं जगत् येन तेन विजितजगता कुसुमधनुषा कोपावेशात् क्रूरका- कोलेन उत्कटविषेण दिग्धं वेगात् बलेन उन्मुक्तं वेगोन्मुक्तं बालचूताङ्कुर एव अस्त्रं बालचूताङ्कुरास्त्रं मे प्राणशेषं न कर्षति मां न मारयति । कुतः। त्वत्तः तव सकाशात् वाण्याः शब्दस्य मधुरिमगुणं माधुर्यगुणं अघीयते इति वाणीमधुरिमगुणाध्यायिनः । तेषां कोकिलानां परं प्रीतिस्थानं बालचूता- ङ्कुरः इति हेतोः॥ प्रेक्ष्योपान्ते पृथुकुचनतां पक्वबिम्बाधरोष्ठी वर्षारात्रौ झटिति तडिता दर्शितां प्रेयसि त्वाम् । प्रेम्णा बाढं मयि बत परीरब्धुमारिप्समाने दैवाढल्ली भवसि मुकुलैः पल्लवैश्चोल्लसन्ती ॥ ८० ।। पृथुभ्यां कुचाभ्यां नतां पृथुकुचनताम् । पक्वं बिम्बं बिम्बफलं इव अधरोष्ठः यस्याः तां पक्वबिम्बाधरोष्ठी वर्षारात्रौ झटिति सद्यः तडिता विद्युता दर्शितां त्वां त्वमिति मया सम्भावितं वस्तु । उपान्ते मत्समीपे प्रेक्ष्य मयि प्रेम्णा सह परीरब्धं आलिङ्गितुं आरिप्समाने उद्युक्ते सति। बत कष्टम् । दैवात् मम भाग्यदोषात् त्वं त्वमिति मया यत् संभावितं तत् मुकुलैः पल्लवैश्च उल्लसन्ती वल्ली भवसि ।। नृत्तारम्भग्रहिलहृदयैरुद्धतैः केकिवृन्दै- बंद्धाभोगाः प्रतिवनमतिस्निग्धशाखाद्रुमौघाः । ८० ·मयूरसन्देशः .. व्योम श्यामाम्बुदकवलितं व्याप्तमाशान्तरालं कादम्बोद्यत्कुसुमरजसा कुत्र नेत्रे क्षिपामि ॥ ८१ ।। प्रतिवनं वने वने। अतिस्निग्धाः शाखाः येषां तेषां द्रुमाणां वृक्षाणां ओघाः समूहाः अतिस्निग्धशाखाद्रुमौधाः। नृत्तारम्भस्य ग्रहणं शीलं अस्य इति नृत्तारम्भग्रहिलम् । तादृशं हृदयं येषां तैः नृत्तारम्भग्रहिलहृदयैः । उद्धतैः मत्तैः केकिवृन्दैः मयूरसमूहैः बद्धः आभोगः परिपूर्णता येषां ते बद्धाभोगाः भवन्ति । सर्वत्र वृक्षेषु मत्ता मयूराः नृत्तमारभन्ते इति भावः । व्योम गगनं श्यामाम्बुदकवलितं श्यामाम्बुदैः कालमेधैः कवलितं ग्रस्तं भवति । आशान्तरालं दिक्चक्रं कादम्बेन कदम्बसंबन्धिना उद्यता उद्गच्छता कुसुमानां रजसा कादम्बोद्यत्कुसुमरजसा व्याप्तम् । अहं नेत्रे मम लोचने कुत्र क्षिपामि । सर्वत्र कामोद्दीपकान्येव वस्तूनि सन्ति । अतः अहं आलोकने अशक्तः इति भावः ।। स्वप्ने दृष्ट्वा कलहकलुषां स्वामिनि त्वां पुरस्ता- दाकाशाद्मिप्रणतिजनिताघातजातप्रबोधः । क्रन्दन् कोपात् कचन दयिता हन्त याता ममेति स्थाप्ये मित्रैः कथमपि कृतस्वप्नवृत्तान्तबोधः ॥ ८२ ।। हे स्वामिनि मम जीवनाये अहं कलहकलुषां प्रणयकलहितां त्वाम् । अथवा स्वामिनि तव नाथे मयि विषये कलहकलुषां त्वां इति योजना। स्वप्ने पुरस्तात् अग्रे दृष्ट्वा आकाशे शून्ये देशे या अधिप्रणतिः तव पादयोः प्रणामः तया जनितेन आघातेन जातः प्रबोधः यस्य सः आकाशाद्धि- प्रणतिजनिताघातजातप्रबोधः । तथा सन् । मम दयिता कोपात् वचन याता इन्त इति क्रन्दन् विलपन् मित्रैः कथमपि । कृतः स्वप्नवृत्तान्तस्य बोधः यस्य सः कृतस्वमवृत्तान्तबोधः । तथा सन् स्थाप्ये स्वस्थः क्रिये ।। ८२ आप्रत्यूषं प्रियसहचरीविप्रयोगार्तिमयां धृत्वा चित्ते कथमपि सरस्तीरभाजं रथाङ्गम् । .

·उत्तरभागः प्रातः प्रेम्णा निजदयितयालिङ्गितं पश्यतो मे स्थैर्य याति प्रणयिनि पुनः सङ्गमाशानुबन्धः ।। ८३ ॥ हे प्रणयिनि आप्रत्यूषं यावत् प्रभातं तावत् अग्र्यां उत्कटां प्रियसहचर्याः प्रणयिन्याः विप्रयोगात् विरहात् या आर्तिः तां प्रियसहचरीविप्रयोगार्ति कयमपि महता प्रयत्नेन चित्ते धृत्वा । सहमानः इत्यर्थः । प्रातः प्रातःकाले सरस्तीरं भजते इति सरस्तीरभाक् । तम् । निजदयितया का प्रेम्णा सह आलिङ्गितम् । तं रथाङ्गं चक्रवाकं पश्यतः मे मम सङ्गमाशानुबन्धः सङ्गमे पुनः विषये या आशा तस्याः अनुबन्धः पुनः स्थैर्य स्थिरतां याति । स्थिरतरो भवति इत्यर्थः॥ विश्लेषाख्यप्रबलपवनक्षोभविश्लिष्टमूला मारग्रीष्मग्रहपतिमहोत्तापसंजातशोषा। संकल्पोर्वीरुहविरचितोपध्नदण्डा न चेत् स्यात् पातं प्रायात् कथमिव न मे प्रेयसि प्राणवल्ली ।। ८४॥ हे प्रेयसि मे प्राणाः एव वल्ली प्राणवल्ली । संकल्प एव यः उर्वीरुहः वृक्षः तेन विरचितः निर्मितः उपनदण्डः आश्रयदण्डः यस्याः सा संकल्पोर्वीरुह- विरचितोपघ्नदण्डा । "स्यादुपध्नोऽन्तिकाश्रये' इत्यमरः । तथाभूता न स्यात् चेत् कथमिव पातं न प्रायात् निपतिता न भवेत् । कीदृशी प्राणवल्ली। विश्लेष: विरह इति आख्या नामवेयं यस्य तस्य प्रबलस्य पवनस्य वायोः क्षोभेन विश्लिष्टं मूलं यस्याः सा विश्लेषाख्यप्रबलपवनक्षोभविश्लिष्टमूला । मारः कामः एव यः ग्रीष्मग्रहपतिः ग्रीष्मकालसूर्यः तस्य महता उत्तापेन संजातः शोषः यस्याः सा मारग्रीष्मग्रहपतिमहोत्तापसंजातशोषा ।। अम्भोदाम्भोरुहशशिसुधाशैलशैवालवल्ली- व्योमश्रीमत्पुलिनकदलीकाण्डबालप्रवालैः। त्वद्गात्रश्रीग्रहणसुभगंभावुकैश्चित्तरम्यै- स्तैस्तैर्भावैः कथमपि कुरङ्गाक्षि कालं क्षिपामि ।। ८५॥ ८४ ·मयूरसन्देशः हे कुरङ्गाक्षि सुन्दरि तैस्तैः भावः वस्तुभिः अहं कथमपि महता प्रयत्नेन कालं क्षिपामि नयामि । कीदृशैर्भावः। त्वद्गात्राणां तव अवयवानां या श्रीः तस्याः ग्रहणेन स्वीकारेण । सुभगाः प्रियाः भवितुं शीलं एषां इति सुभ- गंभाबुकाः । तैः त्वद्गात्रश्रीग्रहणसुभगंभाजुकैः । अत एव चित्तरम्यैः मनोहरैः । के ते भावाः। अम्भोदः मेवः यः केशश्रियं गृह्णाति । अम्भोरुहं पद्मं यन्नेत्रश्रियम् । शशी चन्द्रः यः मुखश्रियम् । सुधा अमृतं या अधर- श्रियम् । शैलः पर्वतः यः कुचश्रियम् । शैवालवल्ली या रोमावलीश्रियम् । व्योम आकाशः यन्मध्यदेशस्य श्रियम् । श्रीमत्युलिनं यन्नितम्बश्रियम् । कदलीकाण्डः यः ऊर्वोः श्रियम् । बालप्रवालः यः पादश्रियम् । एतैः त्वद्गात्र- श्रीग्रहणसुभगंभावुकैः भावैः इति योजना ।। ८५ त्वद्विश्लेषादिति समुदितामस्मदीयामवस्था विज्ञायाशु प्रशमय शुचं शारदाम्भोजनेत्रे । मुग्धे संस्थापय च सुतरामात्मनात्मानमास्व स्वैरं यावन्मदभिगमनं जातविश्वासयोगा ।। ८६ ।। शारदाम्भोज शरत्कालपद्मं इव नेत्रं यस्याः सा शारदाम्भोजनेत्रा। हे तथाभूते मुग्धे । इति एवंप्रकारां त्वद्विश्लेषात् त्वद्विरहात् समुदितां संजातां अस्मदीयां अवस्थां विज्ञाय त्वं शुचं दुःखं आशु प्रशमय । यावत् मदभिगमनं मम पुनः समागमः तावत् । जातः विश्वासस्य योगः यस्याः सा जात- विश्वासयोगा। तथा सती आत्मना स्वयमेव आत्मानं सुतरां भृशं संस्था- पय स्थिरं कुरु । स्वैरं आस्व च ॥ कान्ते तत् किं स्मरसि ननु यत् सार्धमालीजनेन स्वैरं सायं कुसुमविचये प्रस्तुते पुष्पवाट्याम् । आश्लेषोत्के मयि सविधगे भीतभीतेव हा हा बाध्ये भृङ्गैरहमिति सरोमाञ्चमालिङ्गथा माम् ॥ ८७ ।। हे कान्ते तत् स्मरसि किम् । किं तत् । यत् आलीजनेन सखीजनेन सार्ध सायं सायाह्ने स्वैरं पुष्पवाट्यां त्वया कुसुमविचये प्रस्तुते प्रारब्धे सति सविधगे ·उत्तरभागः ९३ तव समीपस्थिते मयि आश्लेषोत्के त्वां आलिङ्गितुं सकामे सति । हा हा अहं भृङ्गः बाध्ये बाधिता पीडिता अस्मि इति भीतभीता अत्यधिकं भीता इव । न तु यथार्थतो भीता। सरोमाञ्चं पुलकसहितं मां त्वं आलिङ्गथाः। इति यत् तत् स्मरसि किं इति योजना॥ त्वद्वक्त्रालोकनरसभृशस्विन्नगात्रं मुहुर्मा पश्यन्ती त्वं गुरुसविधगा शङ्कमानान्यसङ्गम् । आसीः कोपात् कलुषनयना तावदेवात्मबाणो हन्त्यात्मानं परमिति सखीबोधितागाः प्रसादम् ।। ८८ ॥ गुरुसविधगा मातापित्रोः समीपे स्थिता त्वम् । त्वद्वक्त्रालोकने यः रसः तेन भृशं स्विन्नं स्वेदयुक्तं गात्रं यस्य तं त्वद्वक्त्रालोकनरसभृशस्विन्नगात्रं मां मुहुः पुनः पुनः पश्यन्ती अन्यसङ्गं अन्यस्त्रिया सह सम्भोगं मत्कृतं शङ्कमाना कोपात् कलुषनयना आविलनेत्रा आसीः। तावदेव तदानीमेव आत्मबाणः स्वेन विसृष्टः शरः कोपरूपः आत्मानं परं आत्मानं केवलं हन्ति । इति इत्थं सखीभिः बोषिता प्रसादं अगाः प्रसन्ना अभूः। यदि त्वं वृथा कुपिता भवसि तर्हि तवैवापायो भविष्यति इति सखीनामाशयः॥ भुक्त्वा सायं प्रहसितमुखी पद्मिनी षट्पदोऽसौ भोक्तुं भूयः कुवलयवनी पश्य याति प्रदोषे । इत्थं सायंसमयविभवं वर्णयन्तं प्रिये मां निर्यद्वाष्पौर्निभृतमभिनः कोपरूक्षैः कटाक्षः ॥ ८९ ॥ आसायं यावत् सूर्यस्यास्तंगमनं तावत् प्रहसितमुखी पद्मिनीम् । विकसि- तानि पद्मानि इत्यर्थः । भुक्त्वा असौ षट्पदः भृङ्गः भूयः पुनरपि प्रदोषे निशारम्भे कुवलयवनी भोक्तुं याति । पश्य । एकां नायिकां चिरं भुक्त्वा अन्यां नायिका प्रति गच्छन् कश्चन नायकोsपि अत्र प्रतीयते । इत्य सायं- समयविभव सायंकालस्य सन्ध्यावेलाया: मनोहरतां वर्णयन्तं मां हे प्रिये त्वम् । निर्यन्ति बाष्पाणि अश्रूणि येभ्यः तैः निर्यद्वाप्पैः । कोपरूः कोपेन रूक्षैः ८८ ·९४ मयूरसन्देशः कटाक्षः निभृतं भृशं अभिनः विदारितवती । नायिकाद्वयभोगोत्सुकनायक- प्रतीति मनसि कृत्वा तस्याः कोपः ।। विज्ञायेत्थं कुशलिनमभिज्ञानवाचानया मां कातयं मा कथमपि मुधा कातरापाङ्गि यायाः निश्चिन्वाना निरुपमरसां भाविनी सङ्गमाशां पश्चात्कुर्या मनसिजरुजां दुश्चिकित्सामधीरैः ॥ ९० ॥ हे कातरापाङ्गि लोलापाङ्गि सुन्दरि इत्थं अनया श्लोकत्रयोक्तया अभिज्ञान- वाचा मां कुशलिनं जीवन्तं विज्ञाय मुधा वृथा कथमपि कातर्य मा यायाः अकातरा भवः । निरुपमः साम्यरहितः रसः आस्वादः यस्याः तां निरुपमरसां भाविनी मत्प्रत्यागमनानन्तरं संभविष्यन्ती सङ्गमाशां निश्चिन्वाना त्वं अधीरैः धैर्यरहितः जनैः दुश्चिकित्सां चिकित्सितुमशक्यां मनसिजरुजां कामव्यथाम् । धीराणामेव कामपीडाप्रतिविधिः साध्यः इति आशयः। पश्चात्कुर्याः पृष्ठतः कुरु । इदानीं त्यजेः इति भावः ।। सम्पाद्यैतन्मदभिलषितं संश्रितैकान्तबन्धो भूयाः पत्रिप्रवर भुवने पुण्यभाजां पुरोगः। विश्लेषार्ता मयि सति जगत्याप्तमित्रे युवानः के का वा स्युः खिय इति यथार्थो हि केकारवस्ते ॥ ९१ ॥ हे संश्रितैकान्तबन्धो संश्रितानां परमबन्धो पत्रिप्रवर पक्षिश्रेष्ठ एतत् मद- भिलषितं सम्पाद्य भुवने लोके पुण्यभाजां सुकृतिनां पुरोगः अग्रयायी भूयाः। जगति अस्मिन् लोके मयि मयूरे आप्तमित्रे सति के वा युवानः विश्लेषार्ताः स्युः । का वा स्त्रियः विश्लेषार्ताः स्युः । न केऽपि इत्यभिप्रायः । इत्येवं ते केकारवः यथार्थः हि ॥ ९१ विश्लेषातां मम सहचरीमित्थमाश्वास्य युक्त्या पश्चादच्छाशय परिपत भ्रातराशामभीष्टाम् ।

·उत्तरभागः
९५
स्मर्तव्योऽहं प्रियसख पुनस्तत्र तत्रान्तरे ते
मा भूत्कान्ताविरहघटना किं च जन्मान्तरेऽपि ॥ ९२ ।।
हे अच्छाशय शुद्धहृदय विश्लेषाती विश्लेषेण विरहेण आता पीडितां
मम सहचरी पत्नी इत्यं युक्त्या आश्वास्य । हे भ्रातः त्वं अभीष्टां आशा
दिशं परिपत । यथेष्टं गच्छ इत्यर्थः। हे प्रियसख पुनः इतः परं तत्र तत्र
अन्तरे सन्दर्भे अहं ते स्मर्तव्यः। किं च जन्मान्तरेऽपि कान्ताविरहघटना
प्रणयिनीवियोगसंभवः मा भूत् । तव मम च इति भावः ॥
९२
इति मयूरसंदेशे उत्तरभागः समाप्तः।
मयूरसन्देशः समाप्तः।

·No text on this page.

·NOTES PART I 1. Such a mañgalaśloka does not usually occur in Sandeśakāvyas. This is in imitation of the practice found in a Malayalam Sandeśakārza named Innunilisandeśa, slightly older than Mayūrasandeśa. In the second pada, read SETita, also in lines 5 and 6 of the commentary 2. Such an enunciation of the kāvya is also not usually found in Sandeśakāzyas. This too is in imitation of the same Sandeśakāvya in Valayalam. Deigha- I This word need not suggest that the heroine is the wife of Śrīkantha. It may simply mean that she is an honoured citizen of the country ruled orer by king Srikantha. In the corresponding verse in the Unnunīlīsandeśa, the heroine is described as a necklace worn by king Manikantha of Bimbili, yet the heroine is not the wife of king Manikantha, but of a junior member of the Bimbili royal family. Māracemantikā is one of the important characters that appear in a Malayalam poem called Candrotsava, a poem of the same age Mayūrasandeśa. 3. This is the usual beginning of a Sandeśakāvya. As stated in the notes to the previous verse, the hero need not be Śrīkantha himself, although I have said that he is the hero, in the commentary. The third pada may be compared with लक्ष्म्या रङ्गे शरदि शशिन : सौधशृङ्गे which is the first pāda of the opening verse in the Sukasandeśa. 4. Since the wife is definitely mentioned as Umā, it is likely that the hero is Srikantha himself. But he may as M. 7 ·98 MAYŰRASANDESA also be a junior member of Śrīkantha's family; the idea may be that the celestials mistook for Srikantha, one who is only a claimant to the Title of Srikantha. This possible interpretation is supported by the Unnunilīsandeśa. 6. Syānadura is modern Trivandrum, the Capital of the Travancore State. 8. In the commentary, read aftfeat : in line 6. 10. In the commentary read #FETTArarat in line 6. 11. पम्फुल्यन्ते is the यङन्त form of the root फल्. In the commentary read फलवन्तः for कुसुमवन्तः in line 6. The form पम्फुल्यन्ते is to be explained as : चरफलांश्च (7.4.87); उत्परस्यात : (7.4.88) इति अभ्यासस्थस्य अकारस्य उकारादेशे रूपम् । 13. I have not been able to find out the authority for the statement that ताl is descended from मयूर (त्वत्प्रसूति :). 16. Note the yamaka in the beginning of the last two lines. 21. There is duitīyākṣaraprāsa in this verse in all the four lines. This is a familiar feature in Dravidian poetry and has been taken over even when Malayalam poems are written in Sanskrit metres. The yamaka in the beginning of the first two lines may also be noted. 22. This may be contrasted with the following verse in the s'ukasandeśa. आस्था लोके विपुलमनसामन्यसामान्यमभ्ये- त्यानर्थोपगमविगमेष्वर्थिता चातुराणाम् । न्यक्षेणैषा निजगुरुतया नेक्षते तद्विशेपं सान्द्रा तस्मिन्नपिच सहजं द्वन्द्वमेतद्वयेषु ।। १-६ ·NOTES 99 23. Annakara is translated into Sanskritias age. Anna in Malayalam means swan and kara means neighbourhood. 26. In line 3, read शेपाहीशे instead of शेषाहीश. 27. In line 3, read भ्योऽवात्सीरिह instead of भूयोवात्सी- free and in the commentary read the instead of as in line 4. Remove the quotation marks. 32. The verse may be compared with the following verse in Sukasandeśa. तत्सेवार्थं तरुणसहितास्तानपादारविन्दा. स्ताम्यन्मध्यस्तनभरनतास्तारहारावलीकाः। तारेशास्यास्तरलनयनास्तजिताम्भोदकेश्य- स्तत्रस्थाः स्युस्तबकितकरास्तालवृन्तैस्तरुण्यः॥ ३-४३ In the commentary read FIEHE in line 4. 33. This verse is also to be compared with the verse from Sukasandeśa quoted in the note on the previ- Ous verse. 34. This may be compared with verse 35 in the first part of the Meghasandeśa, in the description of Ujjayini. 36. The first half may be compared with the followin the Sukasandesa : मध्ये बद्धाञ्जलिजयगिराबद्धकोलाहला- नाम् । १.४३. 37. The second line may be compared with the following in the Sukasandeśa, in describing the temple of Tripunithura ( see note on verse 74 below.) het हरिमाणिरिव भ्राजते. 38. This may be compared with the verse in Sukasandeśa:

·100 MAYURASANDESA रत्यायासग्लपितवपुषां योषितां धर्मलेशः सिक्तो नक्तं पथिकमिथुनप्रेक्षितैः पीतशेषः । बातस्तोकोच्छुसितकमलोदन्धिरुद्वोधयेत्त्वा- माविस्तरलिभिरुषसि व्यक्तमङ्गल्यगीतिः॥१-४४ 50. The identity of the Siva temple mentioned in the third line is not definitely known. In the Unnunilisandeśa, there is the description of the ocean and of a Siva temple after leaving Trivandrum. But in the Mayūrasandeśa, one is not sure if it is the same temple that is described. The epithet जलधिवलयम् suggests a temple within the sea. There is archaeological evidence of a temple having once been in the sea and now submerged in the sea. Valkala temple mentioned in the fourth line is the famous temple of Janārdana at Varkala, twenty-fiye miles to the north of Trivandrum and eighteen miles to the south of Quilon. 51. The tank with its clear water at Varkala is fa- This is what is mentioned in the first line. Fiesta is the town of Quilon. The kings were known as Kūpaka kings. In the Unnunīlīsandeśa, the kings of Quilon are also referred to as Veņāt kings. They belonged to the Yadava dynasty (Unnunīlīsandeśa I-88) 52. Such an imaginary etymology is quite a common thing in this poem. Compare the etymology of Kantiyūr in verse 58, Cūrņī in verse 88 and the heroine's house name in the second part, verse 16. For the second half, compare the passage in the Sukasandeśa : 715T TAITES- भृल्लोचनकावलम्बे ( २.५६). 54. For the use of the unfamiliar word geqarar meaning "sun and moon", instead of a which would well satisfy the needs of metre, the only explanation mous.

·NOTES 101 Oța is the prāsa. After youn: one expects guarit rather than सूर्यचन्द्रौ. 55. This verse may be compared with the verse in the Šukasandeśa : कूले भान्तीमथ कुलपुरी कूपकाधीश्वराणां लक्ष्मीसाक्षास्कृतिसमुचित पश्य रत्नाकरस्य । भूयोऽप्यात्मप्रमथनभिया तेन विश्वोपभोग्ये न्यस्तेवास्मिन्नुदरकुहराद्या पुरां रत्नभूता ॥ १-५४ In the commentary read all : in line 3. 56. TET: is in the feminine since the antecedent noun is Titi in verse 51. But in verse 54, FIFTÈ is not in feminine ; since here the ciśeşya is 77, which is an avyaya, neuter is used, although 77 means TFTİ U. 57. The country described here is Otanāt. means ingudi and nåt means "country.” So it is called इगुदीभूविभाग in Sanskrit. 58. Note the imaginary etymology of the name Kantiyūr. The yamaka in the beginning of the last two lines may also be noted. Kantiyūr is the Capital of the Kāyankulam country in Oțanāt. The king of this country was subjugated by king Mārtānda Varma of Travancore in the middle of the eighteenth century and the country is now a part of the Travancore State. It is just to the north of Quilon. In the commentary read actori in line 9. The anusvāra is placed above #t instead of above at. 59. The place is well known for the handsome ladies there. Unnunīlīsandeśa also mentions the handsome ladies of this place. 60. The temple of Kāli mentioned in the first half is Panayanār, also mentioned in the Unnunīlīsandeśa.

·102 MAYCRASANDESA The temple mentioned in the second half is the one at Tiruvalla, about twenty miles to the south of the modern town of Kottayam. 63. The Manikantha temple is dedicated to Vişnu. There is also a shrine dedicated to Pārvatī; the Goddess is supposed to be the giver of food. 64. The river Vañculā starts from the Western Ghats and joins the back-waters along the Western seacoast south of Kottayam. 67. This is the famous Siva temple at Ettumānur, a few miles to the north of Kottayam. Ettam in Malayalam means “fame;" āna means "having and úr means "village". Thus ettam-an-ūr means Kīrti--mad-grāma. 68. Sindhudvīpa is the place called Katalturuttu, Katal means "sea'' (sindhu) and turuttu means “island”. This was the capital of the northern branch of the Bimbili kings. North of Quilon there is the coastal strip of land and behind this is the back-water. Beyond the backwater is the main land. This portion was called the Bimbili country with its southern and northern divisions. The hero in the Unnunīlisandeśa belonged to this royal family. The second half of the verse may be compared with the passage in the Sukasandesa : घननिभैरावृतं सिन्धुरेन्द्रैः। (49.99) 69. In the commentary read Fight : in line 1. 70. The reading lagà conjectured has not given me full satisfaction. I have accepted it as the best possible. In the second pāda read दध्यु : for दघ्यु :. 71. Phullā river is now called Muvvāttupuzha. It starts from the Western Ghats and joins the back-waters ·NOTES 103 along tbe west coast, south of Ernakulam. Note the Yamaka in the beginning of the last pada. 73. त्वरितगतिमान् is not a happy word. त्वरितगति : would be enough. There is the rule : न कर्मधारयान्मत्वर्थीयः। be - 74. Ravipura is the modern Tripunithura, the residence of the Cochin Royal Family. The passage शास्त्रार्था- लोचनचतुरताशालिभि : श्रोत्रियाग्यरात्तस्थेमा may compared with the verse in the Sukasandeśa in the same context; प्राज्ञोत्कर्षप्रकटनकृते प्राश्निके प्राज्ञलोके कल्लोलाभैर्मतिजलनिधेस्थितैस्तर्कजाल: स्पर्धाबन्धादवहितधियः स्पष्टमत्रार्थरत्नं श्रौते लीनं सदसि रहसि श्रावकाः श्रावयेयुः ॥ १-६३ The expression 472ter214157 may be compared with the expression पन्नगानां मुख्ये ( १. ६२ ) in the Sukasandesa. Compare the passage of the Mayūrasandeśa in the description of the Idol at Trivandrum with the passage in the Sukasandesa in describing the idol at Tripunithura (Note 37). 75. The first half of this verse is very corrupt. From the parallelisms between Mayūrasandeśa and Sukasandeśa, it would be found that the former closely follows the latter. If this similarity is any evidence of value, we may take it that the place described here is the same place described in the corresponding portion of the Sukasandeśa. After describing Tripunithura in the Sukasandesa, the next place taken up is a Subrahmanya temple called Vayattil two miles to the north of Tripunithura. The passage is as follows: दत्तप्रेमा शिखिनि दलयन् दानवान् बाणमुक्त्या सुब्रह्मण्यः पथि सुमनसां यूथनेता निषेव्यः।

·104 MAYURASANDESA अक्षोभ्यत्वं दधनि कृतिनामद्भुतार्थान्यमीषां छिद्रास्कन्दिछिदुरतरसा यस्य शक्त्या पदानि ॥ १-६४ It is on the basis of this verse that I have reconstructed the verse in the Mayūrasandeśa as meaning Subrahmanya. ainete must be the Sanskrit translation of the name of the temple Vayattil, which in Malayalam means in the stomach”. It is as follows: I: COTT आकल्प: भूपणं यस्य सः कीलाकल्प : वह्निः। तस्य क्षितिः उदरम् । I know that the interpretation is extremely strained. Until a better interpretation is suggested, this may remain. There is another way of interpreting. In a commentary on the Sukasandeśa called Cintätilaka, of which only one manuscript is available, there is given a verse as an interpolation, after the description of the Subrahmanya temple. It is as follows: मध्येमार्ग महितमहिलामण्डितं मन्दिरं त्वां मन्ये मोदं नयति नितरां मध्यपूर्वो विहारः । यस्मिन् नित्यं वसति वसुधावासवो बाडवेन्द्रो लीलारत्तोल्पलपरिलसत्केशपाशो रमायाः॥ This is about the king of Idappalli, a Brahmin Royal Family which continues even today. The country is to the north of Ernakulam and is now a part of the Travancore State. The name of the king is Jayanta. Hepat Fart: is the Sanskrit translation of Idappilli. Ida means *middle" and Palli means "a Church'' (here Buddhistic monastery). The last line records a story. The king was blessed by the Goddess by placing her red lotus flower on his head. If we accept this interpolated passage as earlier than the Mayurasandęśa and if we assume that the author of Mayūrasandeśa is describing the king of Idappalli here, the passage has to be reconstructed as follows:

·NOTES 105 मध्येमध्यक्षिति रिपुगणैर्दुर्जयं तं जयन्तं लीलारक्तोल्पलवहमुपस्थाय भूयोऽपि यास्यन् ॥ In this passage, Fattata would mean "in the middle of the Aaiu or Idappalli country'' (Palli can also mean "a place"). Jayanta is the name of the king. लीलारक्कोल्पलवहम् records the story contained in the last line of the Sukasandeśa verse. This latter interpretation seems to be more acceptable. I was able to get at this possibility only after printing this portion. The second half of the verse describes a famous Siva temple. The identity of this temple is also uncertain. After describing the Subrahmanya temple and also the king of Idappalli ( in the interpolated passage ), there is the description of a Siva temple in the Sukasandeśa also. All that we can say with certainty is that in both it is the same temple that is described. The editors of the Sukasandeśa, both in Malayalam and in Devanagari script, suggest that this is the once famous (but now decayed ) temple at Tủkkākkara, to the East of Idappalli. The reason is that there are many minor Deities installed in this temple and the Sukasandeśa passage speaks of thirty-three gods installed here. The verse is as follows: तच्च क्षेत्रं पथि पशुपतेयंत्र च द्वादश द्वा- वटावेकादश च निवसन्त्यस्तकम्पा निलिम्पाः। But the Deities installed in the temple are not the thirty-three gods of BỊhadāraṇyakopanişad mentioned in this verse. Another suggestion is that the temple is the Peruvāram temple at Parūr. Parūr was also another ancient kingdom, to the west of the northern branch of the Alwaye river. Here also there is no basis for the assumption, except that it is a famous Siva temple. The only evidence ·106 MAYURASANDESA I have been able to find out is the description of a Siva temple in this neighbourhood, which has some close affinity with this same description. This is found in another Malayalam Sandeśakāvya called Kokasandeśa, of which only a part of the first canto is available (this part is published in the Quarterly Journal of the Pan-Kerala Literary Academy, Vol. XI, Part 1 ; 1942). The following is a free English rendering of the verse : God Siva was defeated in his quarrel with Kāmadeva and he had to surrender half his body to the daughter of Himavān. As for the other half, it had to occupy the thirty-third position. (90) The mention of Siva occupying the thirty-third position suggests that all the thirty-three gods are installed in the temple. This position is in respect of the enumeration in the Upanişad where Prajāpati is the last. In the Mayūrasandeśa, the expression अचलतनयाचित्तचन्दोपलेन्दो : suggests the idea contained in the first half of the Malayalam verse and the सकलसुमनःसेवितम् corresponds to the second half here and to the description in the Sukasandeśa. It is certain that all the three describe the same temple. This is the Ulanāt temple in Parūr, not far from Peruvāram temple. This is the only evidence I have seen for the identification of this temple. 76. I am not sure of the identity of Sankara. Perhaps he is the author of the Jayamangalā on Kāmandakīya and Arthaśāstra. If this be so, the date of these commentaries is also fixed, as Sankara is a contemporary of this poem ( early in the fifteenth century ). 77. This is in imitation of Meghasandeśa 1.27 79. The identity of the country called Balyaksonī is also very uncertain. Balya can mean “having great bala ·NOTES 107 (army)". रूपादाहतप्रशस्तयोः (५. २. १२०)। अन्येभ्योऽपि दृश्यते (वा) इति प्रशस्तबलवान् बल्यः इति लभ्यते । In this case the word may be a Sanskrit translation of Perumpatappu. Perum means "great and Pața means "army". The reference must be to the Perumpatappu country. Perumpatappu Royal Family is the present Cochin Royal Family. They ruled at Tiruvañcikkulam (see 90), the Capital of the ancient Cera kings. Their country extended to the east of the Parūr country, which has just been decribed in the previous verse. The manuscript reads भूतिवाहिन्या(व्याख्या । This would mean that fentent is the name of the capital city. But the Malayalam Kokasandeśa uses the expression वसुततिमहावाहिनीजुष्टपार्श्वम् with reference to the Idappalli kingdom, which is to the south of this country. There can be no doubt that the two expressions भूतिवाहिनी and वसुतति- Herafft mean the same thing. This must be a river and since this river is mentioned in connection with both the countries, that must separate Idappalli from the Perumpatappu country. In the commentary read curant in both the places in line 6. 80. The term 3767TAegil is a little puzzling. The hero is not a member of this royal family. Since the Perumpatappu kings were the overlords, the hero, who also belonged to a royal family, speaks of the Perumpațappu country as "ours" on account of this overlordship. The expression means "considering the country as belonging to our overlord". 83. Uddanda is the famous poet, the author of Kokilasandesa and the drama Mallikamāruta. Tundira ·108 MAYTRASANDESA country is the area around Canjeevaram extending to Tirupati in the north. In the last pada read वाग्धाटी. In the commentary also read arii in line 5. 84. This Kāli temple is the Putiyakāvu temple. putiya means “new" (अभिनव). It is close to the Vallarappalli palace, the earlier residence of the Cochin Royal Family. 86. Cūrņi is the name of the northern arm of the Alwaye river after it branches off into two and after it is joined by the Chalakudi river further down. The word HISTIch is not found in lexicons in this particular meaning. The word found is मार्जालीय. But I am sure at this is the meaning. The author had the following verse from Raghuvamsa in his mind. यस्यावरोधस्तनचन्दनानां प्रक्षालनाद्वारिविहारकाले। कलिन्दकन्या मथुरां गतापि गडोर्मिसंसक्तजलेव' भाति ॥ ६-४८ Sukasandesa also speaks of the water sports of the ladies of Tiruvañcikkulam (Mahodayapuri) in this river, in the passage : चूर्णी माहोदयपुरवधूरोजचूर्णाकृतोर्मि: (१.६५). 87. Compare the verse in Sukasandesa : स्रंसद्वीचीसिचयपुलिनश्रोणिशिक्षानहंसी- काचिभ्राम्यच्छफरनयनं कीर्णशैवालकेशम् । आसीदन्तीमतिरसभरादानतावर्तनाभि दृष्ट्वा क्लान्तः कथमिव भवांस्तामसंभाव्य याता ॥ १-६६ 88. Tamra is the Tamraparni river, which starts from the Western Ghats and joins the Bay of Bengal.

·NOTES 109 .. Sukasandeśa speaks of Cūrņī as the sister of Tamraparni in सोदरी ताम्रपाः (१.६५), The imaginary etymology of the name Cūrņī may be noted. In the commentary read quiiard in line 5. 89. The imagery is a little unhappy. Tārkșya is white and a dark pea-cock cannot appear as white eren in the clearest water. Further when Mayūra itself is an enemy of serpents, why should they consider it to be Tārkşya for being afraid ? 90. Mahodayapurī is also called Tiruvañcikkulam. It was the capital of the Cera kings. The Perumpatappu kings ( the present Cochin Royal Family ) had their capital there for a long time. The Perumpatappu kings were called Keralādhīśvaras. Sukasandeśa speaks of this town in the following way : उत्तीर्णस्तामुदधिदयितामुत्तरेण क्रमेथा राजत्पत्तिद्विपहयरथानीकिनी राजधानीम् । राज्ञामाज्ञानियमितनृणामाननैर्भूरिधान्नां राजा राजेत्यवानिवलये गीयते यन्निकेतः ॥ Añjanākşetra is the temple. The term anjana is connected with the name of the town Tiruvañcikkulam. 92. This is the famous Kāli temple at Cranganore. 93. Gunakā is Trikkaņāmatilaka, also a famous city in ancient times. It has now been reduced to a petty village. 94. Sangamagrāma is the modern Irinjalakkuda, in the Cochin Sate. It is a famous Vişnu temple. Now the Deity is supposed to be Bharata, brother of Sri Rāma. But the description of the idol as that of Vişnu in the next verse is quite accurate.

·110 MAYŪRASANDESA 95. Kulipini is a tank within the temple. 99. Vrsapura is the modern Trichur. The Mayūra does not go up to Trichur. The route is about eight miles to the west of the town. Yet he can hear gun-fire in the evening. Sada is the village Venkitarnu. This is the Sanskrit translation of the name, Ven means "white" and kitarnu means a "ditch”. 100. Brahmakşetra is the village of Brahmakkulam. There is a very famous Siva temple here, which is described in the following verses. 102. The remnants of this great tank are still seen in front of the temple. Verse 103. L. 6-read affeta areat şar adla: स: विहित। V. 104. L. 6-omit wart in the beginning of the line and at the end of the line read पुष्प- for सून-1 105. On the left of the route is the village called Ilavalli. Ila means "tender'' or ''fresh'' and valli means "creeper". Thus abhinavalatā is the Sanskrit translation of the name of this village. 105. Sitagaruttīra is svetacchadatata of verse 23 above, L.4-read faster ·NOTES 111 Part II. 1. Second pāda. There is śleşa in Farge:. It has to be read either as स्वस्त्रीसंघ: when it would mean निजयुवती- समूहै: or as स्वःस्त्रीसंघैः where the visarga is dropped according to the vartika खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः; thus the meaning is अप्सरःसंघः I have taken the word tridiva as masculine following Amarakosa, though the word appears as neuter in the Vedas and modern dictionaries note it only as neuter. 3. L. 2 put a full stop after $: 5. At the end of the commentary, add अमुमिति वा पाठः । अमुं परिमलभरं निक्षिप्य इति च योजना। 10. L.7-read प्रवर्तते. 13. L. 6-read सर्वत्राध्याहार्यम्. 15. L.6-read कामदेव: विहरते विलसति. 16. This is in imitation of the corresponding verse in the Kokilasandesa of Uddanda : माहाभाग्यं रतिपतिभुजाडम्बरः पौनरुक्त्यात् कल्याणौधः स्फुरति रसिकानन्तताप्यत्र हीति । एषामाद्याक्षरगणमुपादाय बद्धेन नाम्ना मान्यं मारक्करनिलयनं यत् कवीन्द्रा गृणन्ति ।। २-२२ 20. Note 2-read तल्पक्षोणीरुह correctly. 22. L.4-read पादाघातात्. 23. L.8-read घटयति for जनयति. 24. Note TET: in Masculine. 25. The meaning of this verse is not quite clear. There is a blesa on the word अस्वप्न. The meaning may be that the small tank mentioned in verse 23: is an artificial one, made in a single block of sphatika. So there is no spring in it and that tank is filled with water (अभ्यषेचि) ·112 MAYURASANDESA from this well; and fishes are reared in the artificial tank on this water. There is also the hint that the water is fit to be drunk eren by gods ( 37696). 31. L. 1--put a full stop after afha. 33. a. read aria4337-. 36. Most of the prominent ladies were known at that time by such a name, besides their real name. Thus the Malayalam poem Candrotsava, which is contemporaneous with this Sandeśakāvya has such names like Mānavimenalkā, Māralekhā and Kanakāvali. 38. L. 6-read कुचभारादिति for श्रोणीभारादिति L. 7- read खेदं for स्वदं. 42. L. 7-read FETISTUËT. 59. L. 1-read प्रमृज्य. 64. Read the note number at the end of the line as 3. Note 3, read 31,99 eft correctly. 65. LL. 4, 5 and 6. It is necessary to change अङ्गनानां, तासु and तस्यां into singular, since the verb in the first three lines of the verse are in the singular number. Read अङ्गनायाः, तस्याः and तस्यां respectively . This is the verse quoted in the Kaumudi. There the reading is slightly different. See Introduction for the readings found there. 69. L. 1-read blasencia. 89. a. read yratori together. C.

·INDEX OF HALF VERSES [ a and b refer to the two halves of each rerse.] अग्रे क्षेत्रं किमपि 1.92a आप्रत्यूषं प्रिय 2.83a अग्रे लक्ष्या ललित 1.78a आरादालोकय च 1.932 अग्ने शम्भोरमृत 1. 1026 आरूढानां विहति 2.2a अङ्क तस्य प्रकृति 2. 26 a आलक्ष्योऽस्यास्त्वनीत 2. 256 अवस्थेन प्रियसख 1. 1036 आलालेोकर नुकलम् 2. 536 अन्वग्यायाः प्रियसख 1.706 आलोकेथास्तदनु दलिनेन्द्रोपल अभ्यर्णस्थानपि 2.51a 1.47a अभ्यर्णस्थान विटपि 1. 65b आलोकेथासदनु निकषा तत्र अम्मोदाम्भोरुह 2. 85a 2.298 अर्कच्छायप्रतिभट 1.31 a आलोक्यारादहरप 2.785 अधोन्मीलत्सरसिज 1.43a आलोक्याराद्विरह 1.9b अल्पालापे नवबिस 2.54 b आशानारीकचभर 1.1016 अविरतमद 1.1 a आश्चर्याणामतिशय 1.23 a अश्रान्तोत्थं कर 2.59a आश्चर्याब्धी महुः 2. 356 अश्रान्तोद्यन्सख 1.956 आश्लोपोल्के मयि 2.876 आकयनं नव 1.466 आश्वास्यारादलि 1. 107 a आकण्यनामत 2.70a आसीः कोपात् कलुप 2. 886 आकारो मे कथयति 2.69b आस्तां सर्वं न खलु 2.565 आकृष्यारात्तिमिर 1.41 a आस्ते मृतिः किम 1.536 आच्छिद्यास्मच्चिकुर 1. 91 a आस्ते शेते भ्रमति 2.65a आतन्वानात् क्षणम् 1. 1/a आस्ते स्वैरं पवन 2.50 आतन्वानमनसिज 2.44 b आस्माकीना बत 2.40b आत्ताभोगां सुरभि 2. 1 b इत्थं नस्वा हरम् 1. 105a आत्ताभोगामधिकम् 1. 64 a इथं मूर्ना मुहुः 1. 28 a आदौ तावत् प्रणम 1. 26 a इत्थं सायंसमय 2. 89b आधे यामे परं 2. 60a ईशानाघ्रिस्मरण 1. 101 a आनन्दद्भिः परभृत 2. 19a उड्डीयोच्चैः किमपि 1. 100 a आनन्दाम्भोनिधिम् 1. 12 a उत्तीयॆनामथ विश 1.90a आनन्दाश्रुस्नपित 1. 975 उपेक्षेऽहं ललित 2.41 a आपन्नानां प्रथम 1. 16 b उदच्छद्भिस्तमसि 1.70a M.8 ·114 MAYURASANDESA उद्दण्डाख्यः सुरभि 1. 83 a उद्दण्डाज्ञापिशुन 1. 82b उद्धृतानि भ्रमर 2. 218 उद्यानानां श्रियम् 1. 666 एकेनासौ हृदय 2. 61 6 एतत्संवाहन 2. 496 एतांश्चान्यानपि 2. 29a एवंप्रायं बहु 2. 56a कच्छे कच्छे कृत 1.56 b कन्दो निर्दहति 1. 20 a कर्णायुष्यं क्वचन 1. 61 a कल्पक्षोणीरुह 2.206 कल्पान्तोड्डामर 1. 306 कल्लोलालीतरल 1. 87a कष्टं कष्टं कलयति 2.73 b काञ्चीदामवाणित 2. 10 a कामस्यात्माभिमत 1.23b कान्ते तकि स्मरसि 2.87a कार्तान्तस्त्रीनयन 1.67a काले तस्मिन् बलि 1.30a काले नीलाम्बुद 1. 176 कीर्ण: श्लाघ्यैः श्रुति 1.95 a कुर्वनिच्छाविहृतिम् 1.4 a कूपस्तापत्रुटन 2.25a कृत्वा खण्डं कमपि 2. 23a केशच्छायाजित 1.696. कैलासाद्रेरपि 1. 1000 कोदण्डज्याकुसुम 2. 38b कोपावेशात्कुसुम 2. 79 a कोऽलं वक्तुं कविः 1. 52 a कोलम्बाख्यां प्रविश 1.516 क्रन्दन् कोपात् क्वचन 2.826 क्लान्तां कान्तप्रविगम 1. 40a क्वाप्यन्यत्र श्रुति 1. 81 6 क्वासौ कासौ मम 2.585 क्वासौ तस्याः सरस 2. 52 a क्षामच्छायां कुवलय 1. 406 क्षारक्षेपः क्षत इव 2. 62 a क्षेत्रं देव्याः क्षितिधर 2. 15 a श्वेलोद्वारी परिमल 2.746 खण्डं खण्डं भुवन 1. 13 b गच्छन्नालोकय 1.85a गच्छन्नेव त्वमथ 1. 63 a गम्या सम्यग्यदपि 1.77a गर्वोन्नद्धां गिरमिति 2.646 गात्रैः पीनस्तन 1.33 6 गाहस्वैनां गगन 1. 80 a गाहेथास्त्वं गगन 1.28b गौरीतुङ्गस्तन 1. 104 a ग्रामः कोऽपि स्फुरति 1.74 b चक्षुप्मत्सुप्रथम 1.526 चित्तं यत्तु स्वभवनम् 2.57 b चूर्णीचकत्यखिल 1. 886 चूर्णी पश्येस्तदनु 1. 86 a जाता नूनं मनसिज 2.426 जानातीश: किल 2.676 जानीहि स्वं जनित 1. 16a जुष्टः शिष्टैरपि 1. 360 तच्चक्षुष्मत्सुचरित 2. 16 a त्वज्जातीयास्तरुषु 1. 19 b तस्केशालंकृति 2. 286 तत्त्वज्ञानं न हि खलु 2.63 6 तत्पर्यन्ते तरल 2.20a तत्प्रत्युक्तिश्रवण 2. 606 तत्र च्छन्त्रव्यजन 1.31 b तत्रत्याश्चेत् कुवलय 1. 59 a ·INDEX 115 तत्र स्निग्धैर्निज 2.30a तन्नेत्रश्रीतिमिरित 1.596 तन्मध्ये च प्रतिनव 2.27a तन्वानस्य स्मरशर 2.75a तस्मिन् काले तरलिम 2. 68 a तस्मिन् दृश्या दुरित 1.96a तस्मिन् दृश्यो बकुल 2. 21 a तस्मिन्नेव स्वमसि 1.44 a तस्मै कृत्वा भुवन 1. 62 a तस्य भ्रातस्त्रिभुवन 1. 50 a तस्यास्त्रस्यद्विपिन 2. 66 a तस्योपान्ते लसति 2.28 a तापिञ्छाभाः क्वचन 2. 13 a तापोद्रेकं दधत् 1.7b तामभ्याशस्थिति 2. 31a तामुत्तीर्य त्वरित 1. 73 a तां प्रबेयाः पुनरिति 2. 71 a तां मुग्धाक्षीमनुपम 2. 40 a तार्क्ष्य: साक्षादयम् 1. 896 तासां भ्रातस्तरणि 1. 34 a तीरोदश्चत्तर 1.71 a तेनावासो मम 1.6a त्वत्तो वाणीमधुरिम 2.796 त्वदात्रश्रीग्रहण 2. 856 स्वद्वक्त्रालोकन 2.88 a श्वद्विश्लेषप्रभृति 2. 72a त्वद्विश्लेषादिति 2.86a त्वं पक्षोद्यत्पवन 1. 66a स्वार्यः किंवा प्रियसख 1. 62b दोद्रिक्तान् दलयति 1. 14 b दूरं याते मम 2.78 a दूरादेव श्रवण 1.46 a दैत्यारातिं दालत 1.7a दृश्यस्यारादचल 1.756 दृष्टुं पृथ्वीविभवम् 1. 53 a धत्त नासौ तदपि 1.486 धत्ते यावद्वरुण 1.42a धारारूढो विरह 2.55a धीरा यूयं भवत 2.556 धीरास्मि त्वं प्रिय 2.64 a धूमैर्भूमीसुर 1. 72 a ध्वान्ताक्रान्ता: कुहचन 2. 13 b नवा तत्र द्विज 1.84 b नत्वा मध्येसरणि 1.60a नानानारीनर 1.786 नित्यग्रहाः फलभर 1.926 नित्यं साध्वीपृषत 1.65a निर्धन्वानः श्रमजल 1. 43 6 निश्चिन्वाना निरुपम 2.906 निश्वासैमें दहन 2.77a निश्शेषाशावलय 2. 15b निरक्रम्यास्मात् कथमपि 1.56a निष्क्रान्ता किं निज 1. 102a नीहाराद्रेरिव 2. 176 नूनं याते मयि 2.486 नृत्तारम्भग्रहिल 2. 81 a नेत्राभ्यां तां नलिन 2.35a नेत्रोत्पत्तेः फलं 1.776 नकेनैव स्वदितुं 2. 61a नैषा याचा मम 1. 22 b न्यासीचक्रे किल 1.55 b पक्षोत्थेन स्फुटम् 1.34 b पक्षोदञ्चन्मधुकर 1.416 पक्षोद्धृतप्रसव 2. 126 पत्रीन्द्रं तं प्रवर 1.9a पद्माः प्रोद्यत्परिमल 2.24b ·116 MAYURASANDESA पन्थानस्ते परिचित 1. 25a पश्यन् क्वापि श्रुति 1. 61 b पभ्यनेनं सजल 1.97a पश्यन् पश्यन् पत 1.936 पश्यन् प्रोडोईज 1.736 पश्यविश्वत्रितय 1.996 पाटीराद्रेः परिमल 2.5a पातालान्तस्मृशि 1. 89a पाथोराशिप्रतिम 1.79 a पादाक्रान्त्या चिर 2. 226 पादौ चास्या मदन 2. 50 a पादौ पाथोरुह 2. 396 पादौ संवाहय 2. 54 a पार्श्वे तस्य प्रसव 2. 22 a पीतस्रस्तै वमधु 2. 12 a पुञ्जीभूताभुवन 2. 6a पुग्यैः पुंसां भुवि 1. 58 a पुप्पोदञ्चत्परिमल 1. 456 पृथ्वीकान्तातिलक 1. 576 प्रत्यग्रोऽयं परिमल 1. 19a प्रत्यालीयुतिभिः 1. 39 a प्रागात्मानं निगम 1.27 a प्राच्यक्ष्माभृत्परिबृढ 1.39 b प्राचीनोक्तिपतिनव' 1. 104b प्राचीपीनोन्नत 1.426 प्राज्यैः पुप्पैर्धवम् 2. 198 प्राञ्चस्तन्मे नियतम् 1. 11 b प्रातः प्रेम्णा निज 2. 83B प्रीतिस्थानं ननु 1. 13 a प्रेक्ष्योपान्ते पृथुकुच 2. 80 a प्रेम्णा गाढं मयि बत 2.80b प्रोच्य प्रायादयम् 1.6b प्रोद्यत्सौधध्बज 1. 107 b प्रौढोन्मेषैः प्रहणन 2. 106 फेनश्रेणीहसित 1. 49a बन्धुस्नेहप्रबल 1. 68 a बल्यक्षोणीपति 1.796 बालाकभैिरधर 2.36 भाग्याम्भोधे यदिह 1. 11a भाग्योन्मेषः किमु 2. 34 a भाषामिश्रोत्तर 2. 166 भासां चकैः परिसर 2. 32 a भुक्त्वासायं प्रहसित 2.89a भूयो भूयः क्षिति 2. 436 भूयोऽवात्सीरिह 1. 27 b भ्रातः शङ्के शशधर 1. 18 a भ्रातस्तावस्वमपि 1.37b भृकोदण्डस्फुरण 2. 44 a मच्चित्तेन्दूपल 1. 246 मत्कान्तायां नियतम् 2. 266 मत्कान्ताया मदन 2.68b मत्वा युक्तामसुभिः 2. 63 a मध्ये मार्ग जलधि 1.50b मध्ये युद्धं सुर 1. 75 a मध्यप्वेव स्तन 2.11 b मन्दध्वानर्मदकार 1. 68 6 मन्दं मन्दं मृदु 2. 43 a मन्दीकुर्या मदन 1. 21 6 मन्ये संप्रत्यशिशिर 2.46 b मम मनसि समिन्धां 1.16 माङ्गल्यं ते भवतु 2. 69a माणिक्यश्रीबलि 1.29 a माधुर्यश्रीरधि 1. 856 माध्वीं साध्वीमधरित 2.8a माध्वीमाद्यद्भणिति 1.81a मानातीते मदन 2. 32b ·INDEX a मा भूद्वीडा मनसि 2.57a मा मा साह्यं कुरुत 2. 62 b मारक्षोणीसहचर 2.86 मारस्यास्त्रं मुनिजन 2. 366 मारो वैरी सलिनित 2.74 a माजलीनिमलिनित 1.866 मार्ताप्डेन्दुज्वलन 1. 676 मुक्ताजालं सलिल 1.88 a मुक्ताहारं प्रियतमं 2.58a मुग्धापाङ्गीधन 2. 18 a मुग्धे संस्थापय च 2. 866 मूर्च्छन्दिव्रज 1. 82 a मूर्छवीचीनिवह 1. 716 मूच्छी प्राप्नोत्यपि च 2. 65 6 मूच्छालातेर्मम बत 2. 756 मूििवद्यावितरण 2. 726 मूर्नामूर्ना निगम 1.98 a मृष्टान्नालिग्रनुदित 1.76a मोक्तुं प्राणानिव 2.46 मोहं प्रापं मुहुरहम् 2. 76b म्लानच्छाये नियतम् 2. 456 यत्तीरद्रुप्रसव 1. 726 यन प्रीतिप्रहसित 1.636 यत्संस्पर्शप्रतिनव 2.49a यत्सौभाग्यं कलयितुम् 2. 506 यद्यप्येनं क्रशयितु 1.48 a यस्यां विश्वत्रितय 2. 14 a यस्यां क्रीडत्कमल 2.66 यस्यां छायातरु 2.3 a यस्यां प्रायः सरसिज 2.96 यस्यां बिन्बीफलरुचि 2.4 a यस्यां भस्मीकृत 1. 936 यस्यां मान्धं गति 2. 11 a यस्याः स्थेन्ने ललित 1.906 याञ्चावादः किल 1.22a याता येन त्वमसि 1.256 याते यत्र स्मरण 2. 16 यायाछायाविजित 1.446 यावन्नाणोविंशति 1.916 यावन्नाशङ्कत 1.106 रत्नश्रेणीकिरण 1.5+ a रागप्रेमव्यतिकर 2.276 रात्रौ रात्री विशति 2.76 लक्ष्मीजानेः प्रथितम् 1.606 लक्ष्मीजाने जय 1.36a लब्धोमाया इयम् 2. 36 a लोकालोकप्रथित 1. 586 वक्ता सोऽहं तदिदम् 2.416 वक्ति ह्येतन्मम 2.67a वक्त्रामोदं कुवलय 2.7a वन्नाम्भोजे विहित 2.45a वक्रच्छश्रमजल 1.33a वक्षोजोऽस्या: स पुनः 2.476 वर्णाभेदाजलतट 2. 23 b वाणी वीणामधुरिम 2. 376 वाद्यैश्चोइजित 1. 356 वास्तोप्पत्यालय 1. 103a विज्ञायेत्थं कशलिनम् 2.90 a वित्ताधिक्याद्विजित 1. 800 विद्युदल्लीकवचित 1.8b विश्लेषाख्यप्रबल 2.84 a विश्ठपार्ता मथि सति 2.91 6 विश्लेषातां मम 2. 92a विश्लेषातेरसहन 2. 53 4 विश्वव्याप्तिं प्रथयितुम् 1. 105 b वीचीदोभिर्जलनिधिः 1.49 b ·118 MAYURASANDESA वेणीभारस्तिमिरित 1. 32 a वेणीभारो विहसति 2.37a वेलातीते बलवत् 1. 186 वृष्या तुष्टिं भजति 1. 15a वैकुण्ठाङ्घिस्नपन 1. 386 व्याचक्षाणा वदन 1.69a व्योम श्यामाम्बुद 2.81 b व्योम्नो भूनः कुचभर 1. 32 b शय्याभोगीश्वर 1.38a शल्यायेते कर 2.38a शास्त्रार्थालोचन 1.74 a शीतच्छायैः : सरस 1. 106a शुद्धच्छायस्फटिक 2.9a शृङ्गारार्द्राः श्रुतिसुख 1.94 a शृण्वन् शम्भोर्वृषपुर 1.99 a शेते तापप्रशम 2.30b शेते लक्ष्मीसुचरित 1. 37 a शेषाहीशे विहित 1.26 b शोकध्वान्तं मुहुरपि 1. 12 b शोशुष्यन्ते नयन 2.776 श्राव्यामुष्य त्रिदश 1.83 6 श्रीकण्ठोऽयं स्वयम् 1.4b श्रेयःशंसि स्फुरति 2. 66 b श्रीकण्ठो-पति 1.2a श्रोणी क्षोणीवलयम् 2.48 a श्रोणीबिम्बं श्रयति 2.39 a श्लाघं श्लाघं जलधि 2.26 लाध्यां लोकेष्वनुपम 2. 1 a श्वासावासावसथ 2.51 b संसेव्यैनं घटय 1.29b संकल्पोर्वीरुह 2.84b सच्छन्नाङ्गी पुलक 2. 70b संजातश्चेद्धत 2.526 सत्यं लोको वदति 2.76a सन्तापानामसहन 1.24 a संत्यज्यान्यानिह 1. 10a सन्देशं तं नव 1. 21 a सम्पत्प्रौढिं परिवृढ 1. 54 b संपाद्यैतन्मदाभ 2.91 a सल्लापाट्यां विहग 1.87 6 संभूताया जलधि 1.55a साधो संचिन्तय 1. 206 सान्द्रच्छायैस्सकल 1. 45a सा मृद्वनी जलद 2.42a सालंकाराः सुललित 1.94b सिद्धान्तार्थस्थिति 2. 33 b सेनानीरप्यमर 1. 14 a सेव्यः काव्यस्वरधिप 1.766 साऽयं कान्ताविरह 1.8a साऽयं दूरीभवत् 1.5b सोऽहं यातः शरणम् 1. 156 सौधः कोऽपि स्फुरति 2. 18 b सौधन्यूहैरभिनव 2. 17 a सौधे साधीयसि 1.3 b सौन्दर्येन्दोरुदय 2. 33 a स्त्रैणी सृष्टिः किमियम् 2.34 b स्थानं चण्डीपतिनिटिल 1.84 a स्थालीभूषां दधत् 2. 47a स्थूलस्थूलप्रचुर 1.57a स्नात्वा तीर्थे भुवन 1. 51 a स्फीतो देशो भुवि 1. 1066 स्मर्तव्योऽहं प्रियसख 2.92 b स्यानन्दूरे पुरि 2. 710 स्वप्नाश्लेषप्रभवम् 2. 59 6 स्वप्ने दृष्ट्वा कलह 2. 82 a ·INDEX 119 स्वर्गारामद्रुभ 1. 3 a स्वर्णाम्भोः शुभ 1. 64b स्वव्यापारेऽप्यपटु 2. 73 a स्वीकुर्वाणं सकल 1.476 स्वैरं निर्णय 2. 316 हस्ताम्भोजैदेधत् 1. 966 हाहन्तासौ हत 1.5a हृद्यैर्विद्याधर 1. 35 a हृप्यन्मल्लीमधुर 1.26 हेलोदचच्चरण 2. 146 हेमाः श्यामास्वपि 2. 2+ a INDEX OF PLACES AND OTHER PROPER NAMES [ The figures refer to the verses in the first part unless stated otherwise. The names in brackets do not occur in the text.] अञ्जनाक्षेत्र. 90. The Temple in Mahodayapuri or Tiruvañcikkulam. अभिनवकुरुम्ब. 84. A Temple near the capital city of the Balya Country. Perhaps the Temple Putiyetam ; or it must be a Temple named Ilannallūr (identity uncertain ). अभिनवलता. 105. The village called Ilavalli. इगुदभूविभाग. 57. The Oțanāt or Kāyankulam country. (इडप्पल्लि). 75. Perhaps it is this country and its king that are mentioned in the first part. See सुब्रह्मण्यक्षेत्र. उद्दण्ड. 83. A great poet. उमा. II.36. The real name of the heroine.

·120 JAYTRASANDESA apuzene. 58. The capital of Otaņāt or Kāyankulam (इगुदीभूविभाग). IHCET. 68. The Temple of Ettumānūr. 90+. 92. The Temple at Cranganore. fairait. 96. The tank in the Irinjalakkuda Temple (सामग्राम). 4. 51. The kings of Quilon (Frota) are called Kūpaka kings. Plat. 51-55. Quilon. T. 93, 94. Trikkaņāmatilakam, an ancient capital in Malabar, now a petty village. quif. 86–89. The Alwaye or Periyar River. जलधिवलयं धाम सोमार्धचूडम् . 50. The Deity in a Siva Temple surrounded by the see (identity not certain ). Tit. II. 16. The house name of the heroine. GEIT. 83. The country whence hailed the poet Uddanda. (पनयनार् ). 60. The Kāli Temple mentioned in this verse. 981. 71, 72. The Muvvāttupuzha river. बल्यक्षोणी. 78-85. The Perumpațappu country. There is some doubt about the identity. pratieri. 79. A river that divides the Idappalli and the Balya countries. Perhaps Mutalar river. Identity not certain. It may also be the name of the capital of the Balya country. ब्रह्मक्षेत्र, 100-104. An important village called Brahmakkulam. .

·INDEX 121 HLUTUS. 63. A Vişnu Temple. HEIGT. 90, 91. Tiruvancikkulam the capital of ancient Malabar. #Iart. 2; 11. 36. The name by which the heroine is known among poets. ayol. 64. A river. qak? 50. The Temple at Varkala or Janārdana. 954. 60-62. The Tiruvalla Temple. 1997. 99. Trichur Town and Temple. शङ्कर. 76. A wealthy and generous person and a great authority on Níti. TFIT: TA. 75. Śiva Temple between Tripunithura and Alwaye river. Perhaps the Temple at Ulanāt. 1. 2. The hero, STT. 99. The village called Venkitannu. Àng, 23. The village of the heroine-Annakara. See सितगरुत्तीर. FHFH. 95-98. The Temple at Irinjalakuda. सितगरुत्तीर. 106. See श्वेतच्छदतट. FETT. 68. Kațatturuttu, the capital of the Northern branch of the Bimbili kings. TT. 75. Perhaps this is what is mentioned in the first half. See 19. Fr. 6, 26-38; II. 71. The modern Trivandrum, the capital of Travancore.

·No text on this page.

·No text on this page.