·॥ श्रीहरिः ॥ प्रस्तामना । विदितमिदं यदिह श्रुतिशास्त्रमदर्शितेषु सेतुषु बलीयसानेहसा मध्यमानेषु श्रीहरिस्तत्तदाचार्यरूपेणा- वीर्य पुनस्तान् सन्धाय दृढीकरोतीति । यदपि मूयांसः सन्ति क्षेमकराः पन्थानः, परं तत्र कर्मज्ञानयोः साध. नानां दुष्करत्वेन श्रीहरिभक्तिरेवैका तरलतरतरहरहनटनेन श्राम्यतामाचूटमामजता महापोतायमाना समुज्न- म्भते । सम्पति कलिकलुपदूषितहृदयानसहयजन्ममु नानाभूमिकापरिग्रहेण कदर्थितान् स्वान् कृपया सद्य- स्तरां पारेभवं प्रापय्य निजचरणसरसिजसौरममास्वादयितुं श्रीपुरुषोत्तम एव साक्षात् ' यदा यदा हि धर्मस्य' छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ सत्वम् " इत्यादिवचनः सतां चेतासे प्रतीयमानः श्रीवल्लभाचा- र्यरूपेणायततारेत्यतिरोहितमेव विदुपाम् । महात्मनामोजस्तेजः प्रकृतिराकृतिः कृतिः स्वयममिव्यक्ता भवति न तत्र भेरीघोपाऽऽवश्यकता । सकल- महाविदुषां मौलिमणयो महात्मनामादिगणनीयाः प्रभावशालिनां प्रथमे निरुपमदयासुधासिन्यवः श्रीवस्ट- भाचार्या सन्निति तदभिज्ञानामभिव्यक्तमेव । तच्चरितग्रन्थाः सन्ति म्यांसः, परं तेभ्यो मारतमार्तण्डवेदान्त- मट्टाचार्यरस्मद्गुरुमिः श्रीगठ्ठलालजीतिप्रसिद्धः श्रीगोवर्द्धनभट्टमहाशयैः संक्षिप्य संगृह्य चतुत्रिंशद्वर्षेभ्यः पूर्व स्वप्रकाशित आर्यसमुदायमासिकपत्रे मुद्रित मुचरितमिहाक्षरशोऽनूद्यत- "श्रीमदल्लमाचार्यचरणास्तु तैलावेल्लनार्टीज्ञातीयस्यान्ध्रदेशगत-काँकरवाटग्रामवासिनः सम्भपाटी. वारु इत्युपनामवतः पूर्वपुरुषपरम्परया स्वयं च बहुसोमयाजिनः श्रीमलमणमट्टदीक्षितस्य पुत्रतया पाण्ट्य- वैश्वानरशरशशधरमिते (१५३५) विक्रमार्कशकवत्सरे पूर्णिमान्तगणनया वैशाखकृष्णपक्षेऽमान्तगणनया चैत्रकृष्णपक्षे एकादश्यां प्रादुर्भूताः कृतकाशीवाससंकल्मः पितृपादः सममेकादशाब्दी स्ववयस आघां वाराणसीमध्युपितास्तववोपनयनोत्तरं कीमार एव वेदस्यैकादशगाखाः सानाः पदर्शनादीनि च गुरोरपौत्य पूर्णसङ्कल्पैः स्वतातमहाशयः समं स्वदेशं गन्तुं प्रवृत्ता मध्येमार्ग शेषाद्री तेषु भगवद्धाम गतवत्सु सत्सु स्व: प्रात्रा सत्रा मातरं गृहं प्रापय्य स्वयं तुगभद्रातीरे विद्यानगरे सकलवणयविप्लावकान्बद्धपणान्वादिगणान्विजित्य सायणमाधवद्वारा वेदमाप्यकारयिनुरिखुकराजस्य पौत्रं कृष्णदेववाणं महीदेवमुल्लाम्य पृथ्वीपरिक्रमणप्र- णायिनस्तीविशेपे श्रीमद्वेदव्यासविष्णुस्वामिसंप्रदायचरमाचार्येण योगवादनिलात्मकरूपं कृत्वा स्थितेन श्रीम- द्विल्यमङ्गलाचार्येण दक्षिापूर्वकं प्रत्तं तत्संप्रदायाचार्यपदं स्वीकृत्य पशिः पचियपरकेको दिग्विजय इति त्रीन्दिग्वि जयान् “तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तस्थेनं गदामृता"हरन्त्यचं तेङ्गसङ्गाचेप्यास्त अवभिद्धरिः एच- मादिश्रीभागवतप्रभृतिवचनानुरोधात्सकलतीर्थसार्थपावनानि वीण्यशेषमारतभूमिपरिक्रमणानि च म्यवयसस्त्रि- शवर्षावधि विधाय दिग्विजयप्वैव मध्ये श्रीपाण्डविठ्ठलनाथाच्या धाराणस्यां स्वसजातीयस्य कस्यचिद्वचस्य सचा महालक्ष्मीनालीमाटवी ब्राझविवाहविधिना परिणीय मथुरामण्टले श्रीमद्गोवर्धनाम्यगिरिराजापित्यः ·कायां स्वयमभिव्यक्तं साक्षादानन्दमयाकारं श्रीमदगोवर्धनोद्धरणसामयिक भगवत्स्वरूपं तदनुज्ञया विधापि- तनूतनमन्दिरविशेष प्रतिष्ठाप्य एवंविधानि विविधानि लोकोत्तरकर्माणि विदधानामिनानादिग्देशविजयोत्तरं स्वदेशान्मातृचरणान्वाराणसीतः स्वधर्मपलीञ्चानीय प्रयागसमर्यादे ( अडेल ) इतिमासिद्धेऽलकपुरे कृतनि- वासा आहितश्रौतामयः प्रतिवसन्तं ज्योतिष्टोमेनापरैश्च ऋतुवरैः श्रीवरं यजमाना आरब्धचरान्ग्रन्थान्पू- रयन्तो नवांश्च रचयन्तो मध्ये मध्ये प्रयागकाशीमध्यपातिनि चरणाद्री काश्यां मथुरामण्टले श्रीमद्गोवर्धनो- पत्यकायां च निवसन्त आचार्यपदोरीकारमारभ्यानारतं तत्र तत्र सर्वत्र दर्शनान्तरमतान्तरनितान्तरतवा- दिमदावलमदावलेपलोपने तामसोच्छेदनेऽमृतप्रापणपुरःसरदैवपरित्राणे अधर्माभ्युत्थानप्रतिविधानधर्मस्थाप- नादौ च दर्शितहारभावा मुनिदर्शनशरधरणिमिते (१५६७ ) नयनमुनिपाण्डयमृगाङ्कमिते ( १५७२ ) च विक्रमार्कशकवर्षे कमात्प्रकटीभूतयोस्तनुजनुपोः श्रीमद्गोपीनाथविठ्ठलनाथाभिख्ययोः स्वविधिसितशुद्धा- द्वतनिर्गुणभक्तिमार्गप्रचारधुरन्धरता निरीक्ष्य प्राकटयतो यथोचित चर्णािद्यवर्णानुरूपसंपूर्णाश्रमतद्वितयधर्माः पोर्णािखिलणीः भगवदाज्ञानुरोधात्सर्वशास्त्रसंमतं त्रिदण्डमामाज्य परिगृह्य गृह्यं याचं चाखिलं तृणाय म- न्यमानास्तूर्ण वाराणसीमुपज्य मुनिवसुबाणावनिमिते ( १५८७ ) विक्रमार्कशकायने शुचि शुचिदले द्वितीयादिने तात्कालिकतृतीयायां हनुमत्तीराभ्यर्णे सुरसरिदन्ततिभैरवतीर्थे श्रीहरिचरणारविन्दमरन्दं ब्रह्म- द्रवं प्रविश्य दिवाकरद्वारेण भगवद्धामाभिन्यविशन्तेति तेषां चरित्रसंक्षेपः । द्विपञ्चाशतमन्दानि द्वौ मासौ सप्त वासरान् । श्रीपदाचार्यचरणैर्महीतलमलंकृतम् " इति । श्रीमदल्लमाचार्यचरणा पूर्वोत्तरमीमांसया प्ये तत्त्वार्थदीपनिवन्धं समग्रीमद्भागवतस्य सूक्ष्मटीका- नानी व्याख्यां च व्यदधुः । श्रीमद्भागवतस्य विशिष्टव्याख्यानरूपा श्रीसुरोधिनी नाम वितिमायस्कन्ध- त्रयस्य समप्रदशमस्कन्धस्य, एकादशम्कन्धाद्यचतुरध्याय्याः किञ्चिदधिकायाः प्रादुर्भावयाञ्चक्रुः । एव ख. ण्डव्याख्याने भगवदाज्ञैव हेतुः--उक्तं च स्वयमेव " आज्ञा पूर्व तु या जाता गङ्गासागरसङ्गमे । याऽपि पश्चान्मधुवने न कृतं तवयं मया ॥ देहदेशपरित्यागस्तृतीयो लोकगोचर" इति । श्रीसुयो- धियां तत्वार्थदीपे च सप्तधार्थाः समर्थिताः " शास्त्रे स्कन्धे प्रकरणेऽध्याये वाक्ये पदेऽक्षरे । एकार्थ सप्तधा जाननविरोधेन मुच्यते " इति प्रथमस्कन्धोक्तः । एषां मध्ये चत्यारोस्तित्त्वार्थदीपनिबन्धे, श्रीसुधोधिन्यां तु स्कन्धाद्यर्थत्रयस्य पुनः परिशीलनपु. रस्सरं मुख्यतया चाफ्यादित्रयार्था एव व्यवारिपत । उक्तं च श्रीसुबोधिन्यारम्भे " अर्थत्रय तु वक्ष्यामि नि- चन्धेऽस्ति चतुष्टयम् तत्तन्महानुभावकतासु सतीषु रसवतीपु बहुपु विकृतिषु मार्मिकवैष्णवविद्वन्मधुकरैबिंगलि- तवेद्यान्तरमियमेव समाम्बायते । अम्या अपि सन्ति वयोव्याख्यास्तत्र प्रथमादिस्कन्धेषु प्रकाश लेसी, श्रीदशमासन्धे श्रीविठ्ठलदीक्षितकृता टिप्पणी लेखप्रकाशौ वालकृष्णदीक्षितविरचितयोजना चेत्याद- यातायचावद्भागेषु समुल्लसन्त्येव । कांचकाव्यरत्नाकरशुद्धोद्वतभूपणेन विदुषा श्रीवलभद्रेण महता परिश्रमेण संशोध्य प्रथमद्वितीयम्कन्धयोः प्रकाशितयोस्तृतीयस्कन्धरसमास्यदितुं रसिकानां महामुत्कालिकामालोच्य नाथद्वारस्यविद्याविलासिगोस्वामितिलकधी१०८श्रीगोवर्द्धनलालजीमहाराजचरणैर्मुदयितुमानप्तम् । ततस्तदी- यपुस्तकालयस्थपुस्तकचतुष्टयसाहाय्यतो मुद्रितोऽयं स्कन्धः । नासीदिह लेखपुस्तकम् । प्रकाशद्वयपुस्तक- सत्त्वेऽपि तस्य वर्णवणपाणिप्रमादपरिततया प्रथम मूलमानमेवारभ्यत मुद्रयितुम् । आयपश्चाध्याय्यामकि- ·ताया मोहमयाम्यवादीउधोग्रगुतनहायत नवीपमन्यामनन· दलिन्नेि दनः । के हन- यौम्पग्रोन्यामिकुन्नानुनीगोबल्नायनामचन्नन्हत गुसाईवपनभोग्नानायलिनिगी पुस्तक्मेक प्रहिनन् । आद्याचा मानानुद्रपोजगन्न्यासक्लानादानानाति नानिमित्वक एवंप मुद्रित । तत बाद्यपश्चाना प्रशना परिशिष्टञ्चनो मुद्रित पर्वन्ने निकालन्यगाव- यो योश्च प्राय सबादिलेन्वतया अन्यन्य चदुखगनतयान निर्मनि निनादुनमा मन्तिपयन्घुनन्द त्या नितान्तनशुद्धदया दिल्लनपाठनद्भावेन च मदानीत्नाठिन्यं सोचनेत्रत्र पानन्वन्त्रतास न्देहचिहानि च प्रदर्शितानि । यद्यपि सन्देदचिहादिप्रदर्शनमात्रा मदानासी परागश्चेननि परमप्रविधि मणि स्मिपर विधीयताम् । एतसोधने शारीया शाविणो लत्वनाश्वान्तवासिनो हार्दिकी प्रीतिनद- पन्त । प्रथमं वावदिशाऱ्याय पण्डितश्रीमान्तझामर्नभि , चतुर्वेदमुन्मोचनभनंदा संसोधिन् । ततो दामोदरशानिगिरिपारिलालशातिन्यानानन्दिदान्याविण व मदता अमेष सवै मनछोधि । अ न्तिम पत्र म्वयमहमद्रानन् । चरना दशाध्यायीनम्वन्यत्या पूर्ववचय वाचयितुनप्रमदानापनेव । दृद्- भविप्रीन्या के० लक्ष्मीनारायणशालिगोऽपि निर्ध्यातवन्त । एवनविगहनेत्रन्निन् विपरनिरन्तरनहित ५- रिश्रमितम् । सौर्याय सोजाना कारिकाणाचानुक्रमणिका समाप्तौ विन्यना । समुधनौज्य वेदि म्यो रोचतामिति पार्थये श्रीगोवर्द्धनघरणचरणनिति शुमम् । चहिन्दुमेषमपि जन्मशतीपपुण्ये पातुं चिरात्सुकृतिनस्तृपिता भवन्ति । उन्मादकसविटामतिकातुकाय पाकाशिसम्मति तृतीरमुवापिनीयम् ।। १ ।। शुभम्। भट्ट श्रीरमेशगानितनुजः शीघ्रकवि- नन्दकिशोरः ।

·। श्रीहारर्जयति ॥ श्रीमद्भागवतटीका श्रीसुबोधिनी। श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता (तृतीयस्कन्धः) अधिकारिपु साई हि असणं मुनिरूपितम् । म्कन्धयर, पेषु क्रियते विषयाभिधा ।। १ ।। त्रयनिगदथाऽध्यायान्तीय सर्गवर्णने । स्वामिन्नते मविशेपे हाहात्म्यसूचक्के ॥२॥ लांक सर्गविमर्गों हि याशा नेह तो मतौ। किन्तु तो लीलया वाच्चो तेन स्कन्धद्वयं ततम् भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म मर्ग उदाहृतः । नमणो गुणवपम्यादिति सर्गस्य लक्षणम् ॥ ४॥ अवार्थो द्विवियोऽप्यस्ति विवक्षित इति स्फुटः । ब्रमता जायते मर्गो प्रमार्थ नियते परः ॥ ५ ॥ अतोन द्विविधः सर्गः श्रुतिमाहयानुमारतः । भूतमानेन्द्रियाधियः प्रथमे त्रिविधा मताः ॥ ६ ॥ अधिकारे हरी कार्ये सत्त्रादिगुणभेदतः । अतचतुर्णामुत्पत्ती द्वादशाघ्यायवर्णनम् ॥ ७ ॥ तता युक्तरूपन्य ब्रह्मणो विनिरूपणम् । गुणवैषम्यकथनं पडघ्याच्या निरूप्यते ॥ ८ ॥ कर्मादिमार्गा वेदोक्ताः फलस्ने यदि स्थिराः । सगोत्र नैन जायेत ततस्तम्माश उच्यते ॥९॥ कामेन कर्मनाशः स्यात् क्रोधेन जाननागनम् । लोभेनापि च भक्तोहि धर्मिनानीवरैः कृताः ॥१०॥ १ दशम्न स्कन्धेषु रत प्रकार २ शुकल्यासयोराण्यगोचरे प्र ३ अन्याकृतगुपक्षोभान (RUA ...) इतिद्वादशवन्धोक्तमहापुराणसामान्यरक्षण विशेषस्वन्महिने य ४ अाधन मूरस्थर गनुवार . इति सबन्धषष्ठी, तेन रूपेग वतन्दतादथ्ययोरुभयोरपि समाहिका, तेन मगवटुपादानको मयशेत दो मर्गेन বাৱলম্বা ৪ अधिकारादिपदेषु तादर्थे सप्तमी प्र. ८ हरिशन्द पुरुष शारत्राचा भातिकमपिर न १.त्रयोदशेऽध्याये प्र "मियाशारीमकनस्य वगहायपरह्मर "आदिवा भकि झाने प्र १३ फट मोभत्तापक्तया . १४ कामकोषोभा कमेणधर्महानायी काया मनादिरगलै) भगवद प्र ग्र ·R श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- ततो गुणानां वैषम्यं नमःसत्वरजस्त्वतः । एवमेकोनविंशत्या हरिकर्तृक ईरितः ॥ ११ ॥ चतुर्दशमिरध्यायहरये सर्ग उच्यते । गुणवैपम्यमेकेन भगवद्भोगसिद्धये ।। १०॥ भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म भोगाय देहतः । चतुर्भिरुच्यतेऽध्यायैर्नवभिश्च गुणास्त्रयः ॥ १३ ॥ यादृशैर्भगवडोगस्तेषां सर्गो निरूप्यते । कथायां त्वधिकारोऽत्रं चतुर्भिः करणं परे: ।। १४॥ सर्गस्य सविभूतेश्च सर्वत्रैवानुवर्णनम् । उत्तमे त्वधिकार हिँ लीलामानं फलाय वै ॥ १५ ॥ किं पुनर्दशधा लीलेत्येवं चैदुरिकी कथा 10 तत्राधिकारे प्रथमे देहवैशिष्टयकारणम् ॥ १६ ॥ भूतानां संस्कृतानां हि मेधा सो निरूप्यते । तीर्थसङ्गगुणस्मृत्या पञ्चध वा निरूप्यते ॥ १७ ॥ तीर्थद्वयेन हरिणा भक्तस्तत्कथयाऽपि च । अस्मिन् भागरते शास्त्रे पूर्वदेहस्य नाशनम् । नापेक्ष्यते यतः सर्वे भक्तिमार्गाधिकारिणः ॥ १८॥ र पूर्वा न्यायान्ते 'तद्वोऽभिधास्ये शृणुत' इत्युक्तम् । शुकोऽपि सर्गे विदुरकथैव युक्तेति तत्कथाक्षेप णार्थ विदरेणैव प्रश्न कृत इत्याह श्लोक्द्वयेन-~ श्रीशुक उवाच। एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान्किल । क्षत्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥ एवमिति । यथा त्वया यहव प्रश्ना कृता पूर्वपक्षपुरस्सरम् । एतत् सर्वमग्रे वक्ष्यमाणम् । एवमेव विदुरेण पृष्टो मोय आहेति नोच्यते । नहि सर्वे पदार्था पृष्टा वक्तव्या । यदेव तस्योपकारि भवति तदेव वक्तव्यमिति भाव । क्यितो भगवत्कथा श्रुत्वा तम्या हृदय गताया तहााथ विशेष पृच्छति मनोति कार्यमिद्धि श्रोतनिरूप्यते । अन्यथा व्युत्थितम्य शङ्कया न वक्तव्य म्यात । भगवत्त्वमत्र शास्त्र द्विविधम् , नित्य कार्य च। तद्भगवति नित्यम् । तत्प्रमाढविषयेषु कार्यम् । तस्याऽधिकारार्थमुपदेशादिषु गुरत्यज्ञा- १ मुखामियाम प्रयाग , २ अप्रिमरध्याय ३ न्वाधिकारस्य प्रथमसन्ध एवात्वा पुन क्यनम्य किं प्रयोजनमन पार संमे वियादित ५ विटुगमे उपगवादर ग क्या ? ६ अर्थानकपणप्रस्ताव प्र • भारासस्य पियार मुख्य प्राणम्यापहतपाप्म का सत्यारा नापेक्ष्यात नि प्रयागेर म इत्यताधेगनम न १. 'प्रयिष्यारामायापुराकागा में शृद्धपताम् ' पिरजा हामम मागा पानागवायद पाया पक्षा गुणा । "विदुरम्य प्र "गंगा । पिशायरम ८अश्यायम १२शावायाम् इ.

·३ स्कन्ध २ अध्याय.] श्रीमल्लमाचार्यविरचिता। नित्वादिसिद्धयर्थमिहोच्यते । अतो मैत्रेयम्यापि प्रमेयसञ्चारणमामा) सर्वसदेहवारणसामर्थ्यार्थ च भग- वत्त्व निरूप्यते । मित्राया पुत्र इति जन्मत एव तस्य सर्वोपकारित्व सूचितम् । अग्रे भगवच्छन्दाच्च न तथा दूपणम् । किलेति प्रसिद्धिरुभयत्र, भगवत्त्वे प्रश्ने च । अन्यथा म्यम्य तदन्वयप्रवेशाभावात कथनम- युक्त स्यात् । क्षत्ता नाम अन्त पुराध्यक्षः सर्वथा जितेन्द्रिय । तादृशाभावे नपुसकोऽपि क्रियते । अतो विदुरम्य जितेन्द्रियत्न वक्तु क्षत्तृत्वमाह-क्षत्रेति । वनं प्रविष्टेनेति तादृशस्य सर्वपरित्यागपूर्वकवनम्धिति , प्रश्नाधिकारो निरूपित । वनस्यैवेप्सितत्वात् कर्मत्वम् । प्रकम्तिनैव देहत्यागविवक्षया। त्याज्यम्योत्कृष्टत्व- मधिकारसूचकमिति तदाह-स्वगृहमृद्धिमदिति अनन्याधीनत्व सर्वसम्पत्तिश्च उद्वेगामावाय चिचोद्वेगेन यत क्रियते कर्तव्यत्वसहितेनाऽपि न तत्फलायेति ॥ १ ॥ ननु ज्ञानमार्ग एवं परित्यागोऽहम्, गृहस्य तद्विरोधित्यात्, भक्तिमार्गे तु गृहस्योत्कृष्टत्यकथनागादेव तम्य गमनमाशङ्कय निवारयति-- यद्वा अयं मत्वकृतो भगवानखिलेश्वरः । पौरवेन्द्रग्रहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥२॥ यहा अपमिति । यद् गृहं भगवना आत्मसात्तम् । भगवान् विदुरगृह म्वगृह लोकपनीत्या मन्यते । न केवलमभिमतिमात्रम्, किन्तु व्यवहारोऽपि तत्र भगवढीय प्रवेत्याह-प्रविवेशेति ! हेत्वन्तगाणि निवारयति-पौरवेन्द्रगृहं हित्त्वेति । दु शासनगृह भगवस्थित्यर्थमिन्द्रगृहादप्युत्तम तै प्रार्थ्यमानमपि हित्वा । उचित च दु शासनगृहे गन्तु मन्त्रार्थमागतस्य । तत्रापि भक्ताना कार्यसाधकम्य, तत्रापि भगवत सर्वोत्कृष्टपूर्णगुणवत , उत्कृष्ट एव स्थाने स्थातुमुचितम् । किञ्च । अभक्तत्वदेत्यत्वादि धर्मा न शनीया . यतोऽयमखिलेश्वर सर्वम्यापि म्वामी मनियन्ता । अतो यथा भगवद्गृहे देवाल्याटो स्थितिरचिता, तथा तम्य स्वगृहेऽपि । तथापि गृहमिनि त्यक्तव्यमेव । गृहस्थितेरत्कृष्टत्व न भगवढीयन्बमात्रेण, किन्तु भगवता सह स्थित्या भगवत्कार्यार्थ वा; अन्यथा न स्थातव्यमिति स्थिति ॥ २॥ प्रश्ने कृते तूतर देयम् न त्वन्यस्य वचन तर वक्तव्यमित्यागङ्य स्वत्यो देगकारावुत्कृष्टा भविष्यत इति तौ पृच्छति- राजोवाच । कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणाऽऽस संगमः । कदा वा सह संवाद एतद्वर्णय नः प्रभो!॥३॥ कुत्रेति । अनुयादें पूर्वोक्तपढाना कीर्तनम् । तदुक्ताथपरिशाननोधकम् । प्रश्ने हि सङ्गमोऽपेक्ष्यते । महता सद्गमनिमित्तो देश उत्कृष्ट एव भवतीति आस सङ्गम इति । समागम इति पाठेऽपि उस्तीत्या- दिप्रयोग सिद्ध एव । कदा चेति कालस्यानादरणीयत्वम् । मह संपाद इति साक्षात् राजा बहुपृष्ठमिति प्रतक्रमणयोतर वत्तव्यमित्याशय निवारयति-एतद्वयेति ।न इत्यम्मभ्यमुपकारित्वात् । प्रभो इति सामर्थ्य पूर्वोत्तरमत्रैव सङ्क्रामयितुम् । अनेनेव वा तत्मन्देहनिवारण क्तु भूचितम् ॥ ३ ॥ १नया च सर्वोपकारित्या तसा मिनत्यम्, न तु जाबागपतित्यय प्राश पुन्ननु तु तपार्नगाठ जिनेन्द्रियचमत्व ३ क्षत्रियत्वमित्यापियाउ प्रकारे अपात्यविरम् ३ ५ एतत्प्रमान् पूर्वम् म ·श्रीमुयोधिनी। [श्रीमद्भागवत- पर्यापेक्षयाऽपि मुख्यतयैतवणे हेतुमाह- न यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्याऽमलात्मनः। तस्मिन्वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपबृंहितः ॥ ४ ॥ न झल्पार्थोदय इति । खण्डश पदार्यश्रवण खण्डमेव फल जनयति । इद तु खण्डमपि असण्डमेन पर जनयिष्यति; सवन्धिवैशिष्ट्यात, देशकारपाठविशेषे जगदिदानवत् । तदाह-अल्पस्याऽर्थस्य उढयो या। तादृश स प्रश्नो न भवतीति हीत्यनेन तादृशस्य वैयापत्तिरिति युक्तिरुक्ता । सवन्धिनो वैशिष्टय माह-विदुरस्याऽमलात्मन इति । परमनीतिज्ञस्य निर्मलान्त करणस्येत्यर्थ । वय त्वनीतिज्ञा शापादिना च न शुद्धान्त करणा । अतो यत् किश्चित् पृच्छाम इति भाव । ततोऽपि तद्गुररत्कृष्ट इत्याह-वरी- यसीति । साधुवादोपवृहित इति । अन्तरुत्साहो हेतुरुक्त फ्लावश्यभावाय । अत एव तेन उपवृहितो- ऽधिक पुष्ट वृत इति ।। ४ ।। अत्र देशकाल्परित्यागहेतवस्त्रय पृष्टा तत्र प्राथमिकत्वात्परित्यागहेतुर्वक्तव्य । स च साक्षाग वत्थारूपो न भवतीति शुकेनाऽवर्णनीयत्वमाशकय तादृशवर्णनाया हेतुमाहू सूत.- सूत उवाच । स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता। प्रत्याह तं सुवहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥ ५॥ स एवमिति । रुपयो हि मन्त्रद्रष्टार । येन मन्त्रेण भगवदङ्गाना मध्ये उत्कृष्टेन शीघ्रमस्य हृदय शुद्ध भविष्यतांति तदुपकारार्थ शुकप्रवृत्ति बोधयति । वर्यपदेन स्वहानिर्निवारिता । अयमिति पुर स्थितत्वेन नभ्य भगवत्त्व पर जातमिति परोपकारनिरतत्व सूचितम् । राज्ञेति लोके तत्प्रश्नोत्तरमावश्यकम् । परी क्षितेति तम्य बीजसस्कार सूचित । अत इद तदुपकारीति प्रत्याह । सर्वतत्त्वपरिज्ञापनार्थ सुबह विदिति । मुख्यभगवत्त्वेनोपस्थितत्वात् प्रीतात्मा । अत्रापि शङ्कान्तर न कर्तव्यमिति श्रूयतामित्याह।५। अस्य परित्यागो भगवन्निमित्त भगवतैव कृत इति निरूपयितुम् , भगवत्पक्षपातिनो भगवद्विमुखै सह थितिरनुचितेति वक्तुम् कौरवाणा भगवद्विमुखत्वमाह चतुर्भि - श्रीशुक उवाच । यदा तु राजा स्वसुतानसाधून्पुष्णन्नधर्मेण विनष्टदृष्टिः। भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान्त्रिवन्धून्प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥ यदाविति । विदुरस्य गृहत्यागे दशभिहेंतुरुच्यते । चतुर्भिरपराधोक्तिरेकन हि समागमः । निमि मन्त्रोतिरपरे निपेधानिवारणे ॥ १ ॥ धर्मशास्त्रविरुद्ध रोक्गास्त्रविरुद्ध नीतिविरुद्धमाश्वरवचनोलचन मित्यपराधा । यद्यपि धृतराष्ट्रेणैव न कृतम्, तथापि 'अप्रतिपिद्धमनुमत भवति' इति न्यायादपराधित्व भवति, मेश्रयस्य का।

·३ स्कन्ध, १ अध्याय.] श्रीमद्वलमाचार्यविरचिता। प्रयोजकत्वात् । स एव कथ्यते । नैमित्तिकत्याच निमित्तपरित्यागकथनं न दोषाय । अत्र मुख्यापरा भगवद्वान्योलहनम्, तत्स्वभावतो जीवस्य न घटत इति दोपत्रयसंनिपातस्तद्धेतुत्वेन ?वक्तव्यः । न हि सनिपाताभारे कश्चिद्भगवद्वाक्यं न मन्यते । तत्र प्रथमं तामसं दोपमाह-यदेति । राजेपदीर्षदर्शित्वम् । तुशब्दो विदुरस्य पूर्वस्नेहव्यावृत्तिसूचकः । स्वसुतानिति औरसत्वादत्यागः । असाधुसंवर्द्धनं दोपायेति तदधर्मेण मुतरामन्तदृष्टिरपि गता। तदाह-विनष्टदृष्टिरिति । मातुर्यविष्ठस्येति संवन्धकृतधर्मोऽपि नास्तीति सूचितम् । विवन्धूनिति सर्वथा दयाभावः । कनिष्ठभातुः पाण्डोः पुत्रान् पाण्डवान् राज्यस्पादिशङ्कारहि- तान् स्वयशान् पितृहीनान सर्वथा परिपालनीयान् लाक्षाभवने प्रवेश्य विश्वासपातं कृत्वा ददाहेत्यर्थः । अनेनाऽस्य क्रिया संपूर्णेति पाण्डवानाममरणेऽपि वघदोयो जात एवेति भावः ॥ ६ ॥ राजसं दोपमाह--- यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः केशावमर्श सुतकर्म गर्षम् । न वारयामास नृपः स्नुपायाः स्वाहरन्त्याः कुचकुकुमानि ॥७॥ यदेति । भगवता संरक्षितानां तेषां राजसूयेन राजत्वयुक्तानां राज्याकाङ्क्षां परित्यज्य तूष्णी स्थितानां बलादपराधकरणं सर्वनाशकम् । युधिष्ठिरस्य कुरुदेवत्वात् राजपत्नीकेशाकर्पणं सर्वनाशायेति जानन्नपि न वारयामास । समायामिति परलोकनाशोऽपि सूचितः । ' सभांवान प्रवेष्टव्यम्' इति स्मृतेः। अवमर्श आकर्षणम् । उत्पादकस्य परिपालनमावश्यकामिति सुतपदम् । परलोकसाधकत्वाभावात् न पुत्रपदम् । कर्मेति। दुरदृष्टजनकम् । गीमिति लोकेऽपि निन्दाजनकम् । “ब्राह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा” इति । सम्बन्धरहितानां ब्राह्मणानामध्येतदुचितम् । तदपि न कृतवानित्याह-न वारयामासेति । अनेन क्षत्रत्वं तस्य गतमिति सूचितम् । नृप इति सामर्थ्यम् । स्नुपाया इत्यतिलोकविरोधः । अझैः कुचकुङ्कुमानि हरन्त्या इति दयाहेतुत्वममालत्वं च सूचितम् । स्मशब्द- नामाणामलौकिक़सामथ्यं सचितम् । कुचकुसानीत्युपरि वस्त्राभावः। कुकमानामपि गमनेऽतिलज्जा । इतररागाभावार्थ तथा करणम् । एवं प्रत्यक्षतोऽपि क्रौयं निरूपितम् ।। ७ ।। सात्त्विकं दोपमाह-- यूते त्वधर्मेण जितस्य साधोः सत्यावलम्वस्य वनागतस्य । न याचतोऽदारसमयेन दायं तमो जुषाणो यदजातशत्रोः॥ ८॥ घुते विति। तुशब्देन अस्मिन् कृते पूर्व कृता अपराधा अपि अकृता भवन्तीति सूचितम् । पूर्व तेषां राज्यापहरणं केवलमधर्मेणैव । तदपि सोवा महदुःखमनुभूय स्वकीयं दायं शास्त्रतो लोकतश्चाविरुद्ध समयेन मर्यादया याचतो याचयतः । याजमानाय चा, पद्व्यत्ययश्छान्दसः । अदाने हेतुस्तमोजुपाण इति मोहं जुषाणः । अजातशत्रोरिति विपरीतशङ्काभावः । स्वकृतनियमोल्लङ्घनान्मोहः ॥ ८॥ . एवं त्रिदोपव्याप्तो मगवद्वाक्यं नाजीकृतवानित्याह- विश्वासपातकम्. क. ग. १. च. छ. २ विक्रायम् ख. ग. घ. च. छ, ·.. M श्रीमुबोधिनी। [श्रामद्भागवन-- यदा च पार्थप्रहितः सभायां जगद्गुरुनि जगाद कृष्णः । न तानि पुंसाममृतायनानि राजोरु मेने क्षतपुण्यलेशः ॥ ९ ॥ यदाच पार्थेति । पृथासम्बन्धात्प्रेपण नात्यन्तानुचितम् । स्वतो न दसवानेव । यदा च न दत्तवान् नदा पार्थेन युधिष्ठिरेण प्रहितः प्रेषित (स ) भगवान् यानि जगाद तानि नोरु मेन इति सम्बन्ध !मभाया मित्युक्तेर्लोकमतीत्याऽपि नाऽन्यथाकथनम् । जगद्गुरुरिति सर्वेषा हितोपदेशर्तृत्वात् परमार्थतोऽपि ना न्यथाकरणम् । यानि जगादेति । सन्ध्यनुगुणतया भविरोधवाक्यानि जगद्गुस्त्वप्रतिपादनाभं भर्मान्तरेणा न्यथावचनव्यावृत्त्यर्थम् । सवेषामेव तानि वाक्यानि सर्वदु खनिवर्तकानीत्याह-अमृतायनानीति । अमृतम्य अयनानि स्थानभूतानि अमृतकुण्डिका इत्यर्थ । यथा क्षरिसागर मथित्वाऽमृतकरशमुद्धृतवानेव सर्वगा स्त्राणि मथित्वा तानि वाक्यान्युद्धृत्य व्याहतवानित्यर्थ । राजत्वादजानपोप । पूर्व जीवनसुकृतम् राज्यभोग मुकृतम्, जीवत्पुनसुकृत चेति लेशत्रय स्थितम् । तन्मध्ये क्षता पुण्यरेशा यस्य स तथोक्त । उरुसमाननाया न कश्चनापकारी भवेदिति भाव । जीयन विद्यमानमपि गतप्राय सूचितम्, पुण्याशभ्य गतत्वात् । केवल पापाशेन जीवतीति भाव ॥९॥ एव पुत्रस्नेहेन भगवद्वाक्योल्लइने कृते, तत्प्रभृति स्वतस्तदगृहे भगच्छन्नपि यदा उपहूत आकारित स्तदा भवन प्रविष्ट इत्याह-~~ यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्टः किल पूर्वजेन । अथाऽऽह तं मन्त्रजुपां वरीयान् यन्मान्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥ १० ॥ यदेति । तदनन्तर मन्त्रार्थ पृष्ट । किलेति वचन म्वस्य तथाऽनुसन्धाने व्यर्थगूदार्थभावकत्वात् अना रमदित्त्व म्यादिति तन्निराकरणार्थमुक्तम् । पूर्वजेनेति कथनावश्यकत्वम् । तथा भिन्नत्रमेणोक्तवानित्याह-- अथाहेति । सम्बन्धादिकमनपेक्ष्य भयादिकमप्यनपेक्ष्य अथ स्वतन्त्रतया आह । तस्य मन्त्रस्य प्रसिद्धि माह-तमिति । तादृशकथने हेतु --मन्त्रशा वरीयानिति । यथा वेदे ‘स एतं मन्त्रमपश्यत्' इति वृहस्पतिप्रभृतयो मन्त्रद्रष्टारो भवन्ति, तथा नीतिशास्त्रेऽपि ये मन्त्रद्रष्टारस्तेषा मध्ये वरीयान् । किञ्च । अम्य मन्त्रस्य सर्वरोकप्रसिद्धिरस्तीत्याह-यन्मन्त्रिण इति । विदुरेण मोक्त वैदृरिकमिनि । तेन प्रोक्तमि त्यधिकारसिद्धत्वात् सर्वजनीनप्रसिद्धि ॥१०॥ मन्त्रमेवाऽऽह--- अजातशत्रोः प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विपहं तवाऽऽग.। सहानुजो यत्र वृकोदराहि. श्वसन्रुपा यत्त्वमलं विभेपि ॥ ११ ॥ अजातशत्रोरिति। इति उपायचतुष्टयमध्ये दानमेव मन्त्र । दायमिति न हीनता । अजातशगोरिति विपरीतशवाभाव । तम्याजातशत्रुत्व न फेयर नामत , फिन्तु कार्यतोऽपीत्याह-अन्यैपिहमपराध सहत इति । अगतमयुत्वादेवाऽद्धानमन्त्रित्यागय भाममुपस्थापयति । महानुन इति अमुजे सह वर्तत इति । २ पृषार दीपप्रयणा पानिमुश्नमध्ये प्रकार ३यमश्यक्यमम ·३ स्कन्ध १ अनाय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। सादेशाभाव । अर्जुनादीनामपि करत्व सूचितम् । यत्र यग्य रानो निकटे रुपा श्वसन वृकोदरनामा आई रस्ति । न हि सर्पवैर कार्यमकृत्वा निवर्त्तते । तस्मात्तत्सन्तोषार्थ टाय देयमित्यर्थः । ननु ते चत्वार नि करिष्यन्ति, मम तादृशा शत पुत्रा सन्तीत्याशङ्कयाऽऽह-यचमलं विमेपत्ति। यम्मात् भीमादेकम्मादपि त्वमल निभपि । आकाशवाणीश्रवणादेक एव मीम सर्वान्मारयिप्यतीति शतमप्यप्रयोजकम् । विपरीतम ड्राऽपि निवारिता । अन्त इत्यर्थात् । अनेन भेदो दण्टश्च निवारित । दायत्वाञ्च अदाने न साम ।।११।। सहायाभावमाशय एकसहायनैव त्रैलोक्यजयसामर्थ्य भवतीति त विशिष्टि- पार्थास्तु देवो भगवान्मुकुन्दो गृहीतवान् स क्षितिदेवदेवः । आस्ते स्वपुर्या यदुदेवदेवो विनिर्जिताशेपतृदेवदेवः ॥ १२ ॥ पार्थास्तु देव इति । सहायार्थ प्रार्थनापि नापेक्ष्यते। तु पुन स्वयमेव गृहीतवान् । पार्थानिति सम्ब न्थेन बहुवचनेन च सर्वथा तदुद्योगो लक्ष्यते । न हि बहून् म्वकीयान् गृहीत्वा कश्चित्तूष्णीं तिष्ठति । दे वत्वान्न मानुपैजेतु शक्य । अत एव दुर्योधनस्य दैत्यत्वान्मारणमपि गम्यते । ढेवदैत्यानामजेयत्वाब भगवानिति । अनेन प्रारब्धकर्मापि चोद्वपरीत भवेत् , तदप्यन्यथा कुर्यादिति सूचितम् । कालजयाय मुकुन्द इति । अन्येषामपि दु ख दूरीकृत्य मोक्षदातु कारजयः किं वक्तव्य इत्यर्थ । अनेन राज्यदान चा- वश्यफमिति जापितम् । किञ्च । स भगवान् क्षितिदेवदेव इति । क्षितिदेवा ब्राह्मणास्तेपामपि देवम्तद्धि तकर्तृत्वात् । अतो यत्र भगवास्तत्रैव ब्राह्मणा इति तव ब्राह्मणा अपि न सहाया । किन्च। आस्ते स्वपुर्या यदुदेवदेव इति । यो भगवान् स्मृतो ध्यातो वा सर्वमनिष्ट निवार्य राज्यादिक प्रयच्छति । तत्र साक्षादेव भक्ताना हिताथे भक्तपुर्यामास्ते । किन्च । यदुदेवा यादया यढोर्वशे उत्पन्ना देवा इति तेपामपि देव इति यत्र भगवास्तत्रैव यादवा इति । तव वन्धुसहायोऽपि नास्तीत्युक्तम् । किन्च । विनिर्जिताशेपनदेवदेव इति । नूदेवा राजानस्ते सर्वे विशेषेण निर्जिता येन । तमपि विजिगीपत इति जरासन्धाादजेतृत्वेन सवें राजानस्तद्वश्या । अतस्तव राजसहायोऽपि नास्तीत्युक्तम् । नृदेवदेवा जरासन्धादयन्ते वा निर्जिता येन । अतो निर्वलम्य तव जये का प्रयास इति भाव ॥ १२ ॥ दुयोधनो न मन्यत इति चेत्तत्राऽऽह-- स एप दोपः पुरुपद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्रीस्त्यजाशु चैनं कुलकौशलाय ॥ १३॥ इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेन प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण । असत्कृतः सत्स्पृहणीयशीलः क्षत्ता सकर्णानुजसोवलेन ॥ १४ ॥ स एप दोप इति । स प्रसिद्धस्त्रिदोपोऽयमेव । दोप इति वचनात् तदनगीकारो न बाधकः । दोषः सरपायैस्त्याज्यो न तु दोषानुरोधेन औषध त्याज्यमिति माव । तम्य दोपत्वे हेतुमाह-पुरपद्वि- डिति । य पुरुष द्वेष्टि स दोषः । अन्यथा तस्यैव शरीरे तनियम्ये स्वय स्थित कथ त दृष्टि । यन्य राज्य ग्रामेऽपि स्थितस्त न द्वेष्टि, तत्र तच्छरीरे विद्यमानो रोगमृते क्य द्विघ्यात् । अतः पुरुषद्वेषाद्दोष ·७ श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत - इत्येवसीयते । तत्याग उपपत्तिरूपो निदानामत्यर्थः । आस्त इति शीघ्र तम्य प्रतीकार कर्तव्यः । साम्प्रत स्वकार्यमकृत्वैव तूष्णीं तिष्ठति । उपेक्षितम्तु कुलमेव नाशयिष्यतीति भाव 1 काऽम्तीत्याकाक्षाया माह-सर्वत्रैव तव-गृहान् प्रविष्ट आस्ते । ममत्वात्सर्वगृहप्रवेशने निवारणाशक्ति । अयमिति दूरे स्थित महगुल्या निर्दिशति। तथाप्यन्धत्वात न द्रक्ष्यतीति प्रकारान्तरेण दोधयति। यमपत्यमत्या व पुष्णासि। आपद्यस्वायत इत्यपत्यम् । तन्मतिरेव । किञ्च । त्व च कृष्णाद्विमुख , यत पुष्णासि । अत एव गतश्रीश्च भविष्यसि । तस्मादम्य सर्वानर्थमूलत्वात् 'त्यजेदेक कुलस्यार्थे ' इति न्यान्यात् एन त्यज । चकारात्कृष्ण वैमुख्य च त्यजेत्यर्थ । यदा एवमाक्रोशपूर्वकमाज्ञारूपेणोक्तवान् । तदा असत्कृत इत्यूचिवानिति सबन्ध । इत्यूचिवानिति वा भिन्नम् । तत्र स्थाने आगतेन मातुरान्तिके वा । सुयोधन इति तस्यापकर्षार्थ वचनम् । ननु पितृव्यतिरस्कार कथ कृतवानित्याशय अन्त क्रोधेन, बहिर्दुष्टैराकान्तत्वादिति तृतीयान्त विशेष णद्वयम् । प्रवृद्धो य कोपस्तेन स्फुरितमधर यस्य । अनेन क्रोधेन लोभ एव स्फुरित इति तदुक्तो दान रूप उपायोऽप्यसमत इति सूचितम् । असत्कारो धिकार , अग्रे वक्तव्यो वा । एवमप्रियकथन धर्मनीतिवि रुदम्, 'सत्यं ब्रूयात् प्रिय ब्रयात्' इति स्मृते. । प्रधानपरित्यागश्च नीतिविरुद्ध । सोऽपि सन्मानेनैव बोधनीयो भवति । तथाप्येव वचन परित्यागार्थमेव, भगवद्विमुखैः सह स्थातुमयुक्तत्वात् । स्नेहश्र न स्थाप नीय चित्तस्याऽतिदुष्टत्वात् सर्वथा परित्यागमपि न सहते । अत एव वचनमेतदभिसन्धायाऽऽह-सत्स्पृहणी येति । सद्रि पृहणीय शरि यस्य । एवमेवासद्भि सह स्थितौ तत्परित्यागार्थमेव कर्त्तव्यमिति सस्पृहणी यता । क्षत्तेति विश्वासपात्रत्त्व सूचितम् । दुष्टचतुष्टयमध्ये दुर्योधनो मुख्यः । कर्णदु शासनशकुनयस्तु सहाया । तदाह तै सहित इति । अथवा । ननु मन्त्रस्य स्वहितत्वादङ्गीकारमेव कप न कृतवानित्योह सहिरेव स्पृहणीय शील यस्येति । तस्य सपरिवारभ्यासत्त्वादिति भावः ॥ १३ ॥ १४ ॥ क एनमत्रोपजुहाव जिह्यं दास्याः सुतं यद्बलिनेव पुष्टः । तस्मिन्प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः ॥ १५ ॥ क एनामिति । लोकोत्या अधिक्षेप । पित्रा समाहूतत्व ज्ञात्वा अयुक्तकरणात्तमप्याक्षिपतीति जायते स्वभावजातिक्रियादृष्टस्य मन्त्रानहत्वात् । अय तु तादृश इति विशेषणत्रयम् | द्वय सिद्धम्, क्रियैवं तृतीया । जिम कुटिलरिछद्रान्वेषी । मया कापट्येन स्थातव्यम्, विश्वास जनयता खावसरेऽपकर्तव्यमिति जिसरक्ष णम् । तदद्य विदुरे स्पष्ट जातम् । खाधिकारानुसारेण भगवान् सर्वत्र तथा स्फुरतीति सत्त्वादीनामापेक्षि बन्द ज्ञापितम् । दाम्या मुतमिति जातिदोषः । क्रियादोष वक्तु कृतमतामाह-यदलिनैव पुष्टस्तस्मिन् प्रतीप इति । यथा आश्रितत्वाचण्डारादिभ्यो बलिर्दीयते तथाऽयमपि पतितः प्रमाजस्य शूद्राया जातत्वात्। मन पवैवकार परिपुष्टाश्च काका एवमेव भवन्तीति नापितम् । पोप ण्व तथामावे हेतु । परेषा राणा कृत्ये आम्त इति त्रियादोपः। दण्डो निर्वाम्यतामिति । आधिति यावंचिते तदुक्त न प्रविशति । तेषामपि तेनाऽपि वयस्यानुगत्लात् परित्यागम्यवोनत्वात् निर्वासन दण्डः । श्वसान प्राणमारावशेष । असता दृष्टया प्रा जहरणापेक्षयाधिकोऽय दण्डः ! मशान इति पाठे यत्र म्यास्यति तेपाममाल भविष्यतीत्यर्थ । यमलेन ৭ ঘিমা । १ रोगाच्छेदावारण प्रकार शासन र ४ एर यम्यापानरेंग ६ पास भाग इति किया । • सदमदुरागादिभावना प्र धृतराष्टरिते न तथास प्रतापग ·। ३ रुन्ध १ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । मृतोपारित्वाद्वा । अत एव पुरानिस्यि इति केवल वचनमुक्तवान् । एव दशभिः लोक पूर्वावस्यापरि. त्यागहेतुरुक्त ! अनेन पूर्वदेह समन्धिनोऽपि त्यक्ता इव ॥ १५ ॥ परित्यागमाह- स इत्थमत्युल्वणकर्णवाणैतुः पुरो मर्मसु ताडितोऽपि । स्वयं धनुरि निधाय मायां गतव्यथोऽयादुरु मानयानः ॥ १६ ॥ म इस्थमिति । अत्युल्यणत्व शीप्रकार्यकरणात् । दाते काणा कर्णद्वारा हत्य प्रविष्टा । दमप्राण- स्थानेषु मर्मसु ताटितोऽपि । प्रातुः पुर इति मृत्युसन्निधाविव वाणाना प्राणहारक्व दृष्टान्तीकृतम् । ताडितोऽपि गतव्यथ । तत्र हेतु -मायामधिक मानयानः। धनुरि निधायेति प्रतिपक्षगमनशहा निव- र्तिता । निःसारणात्पूर्वमेव अयात, म्यकर्तृकस्येव परित्यागस्य हेतुत्वात्, अन्यथा 'सान् बलकताना- नकृतान् मनुरवीन्' इति विरोधः म्यात ॥ १८ ॥ एवमपमानतो निविण्णम्य तीर्थादिजनितमुकृत्तपरिपाकेन पृथि जल्या संस्कृतत्वादधिकारिदेहे द्वयसम्पति निरूप्य तेजोनिरूपणार्थ सन्सको जात इत्याह-स निर्गत इत्यष्टभि । चतुर्मिभूमिसंस्कारस्त- थाऽन्यत्र जलस्य च । उत्तरोत्तरशेपत्वातच्छेपाऽप्युच्यते स्फुटः ॥१॥ पुण्यदेगाथगमनं पुण्पदेशे तथैव च । तझानि फलं चेति चतुर्की भूमिमक्रिया ॥ २ ॥ जले मामान्यसम्बन्यो विशेषश्चापि ततः । साधनं च फलं चेति जलौक्तिश्च चतुर्विधा ॥ ३ ॥ मन्त्रगृहान्निर्गतो न स्वगृह गत , किन्तु पुरादपि निर्गत इत्याह--- स निर्गतः कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात्तीर्थपदः पदानि । अन्वाझसत्पुण्यचिकीर्पयोव्यां स्वधिष्टितो यानि सहस्रमूर्तिः॥ १७ ॥ स निर्गत इति । काँग्रपुण्यलब्ध इति पूर्वजोपार्जितमुकतन' प्राप्ता निर्गतश्चद्वशस्थपन्सुकृतमव तद्वारा निर्गतनिति सूचितम् । पुण्यरब्धत्व भगवस्थानगमनेऽपि हेतु । सर्वतीर्थानि पाठे यस्यति । तम्य स्थानप्धिति तीर्थप्यपि विशेष , वैष्णवस्थानेष्वेव गत दत्यर्थ । अन्याकमद मध्ये स्थानानतिकनेणाऽऽक्रान्त- वान् । राजनिवेशनपन्न स्थानमात्रम् , किन्तु नानामूर्त्या अभिमानेनाऽनुभाव प्रदर्शयन् स्वयमधिष्ठाव येपु स्थितः । तानि तीर्थानीति पृवेण सम्बन्ध । पुण्यचिकीर्षयेति तत्त्वाञानादुक्तम्, परमेश्वरप्राप्तिसाधनवादा। अथवा । उर्ध्या पुण्यचिकीर्षया, पुण्येन पृथिवीं सस्कर्तुमिति । दैत्याधिष्ठिते स सम्कारो न भविष्यतीति, उव्या यानि सहस्रमूर्तिभगवानधिष्ठाय स्थित इत्युक्तम् । जनेन सम्वृते देवाधिष्ठानात्पञ्चाग्निविद्याबद्भगवन्मूत्तिप्देन तम्य सरकार प्रदर्शित. १७ ॥ विशपमाह- पुरेपु पुण्योपवनाद्रिकुओष्वपङ्कतोयेपु सरित्सरस्सु । अनन्तलिङ्गैः समलंकृतंपु चचार तीर्थायतनेवनन्यः ॥ १८ ॥ १ गमनमित्यनुपदय प्रस • रास्कारागान मेध्यविर हात्तत्वानि न ३ करस्वासम्दप ५ टिमतीय सवनम्म ६ जामरकाम न ७ क्षमादिम्पाम् + ८ भूतल इन्वयात्म सरस्वनीगत प्र ·. . । १० श्रीसुबोधिनी ।। [ श्रीगदागवत-- पुरेप्पिति मधुरादिनगरेषु, परमेश्वरक्रीडास्थानत्वात् । गोकुलनिकटवृन्दावनानि उपचनानि । अद्रि- गोवर्द्धनादिः । कुआनि लतागृहाः। सर्वाण्येतानि भगवत्सम्बन्धात्पुण्यजनकान्यपि भक्तिजनकानि। अपक्ष- तोयेष्विति कृष्णजलक्रीडादियोग्येषु । सरितां सरस्सु फालियादिवदेषु। तेषु पर्यटने निमित्तम् , अनन्तमूर्तेः रासादिक्रीडाचिहैः सम्यगलड्कृतेषु । जलस्थलप्रधानेषु एकाकी चरति स्मेत्यर्थः । अनन्यो भक्तो वा । अनेन पञ्चगुणा पृथिवी संस्कृतेति ज्ञापितम् । तत्र पृथिवी द्विविधा मृत्पापाणभेदेन, पुरेप्पद्रिप्विति । उपवनेन गन्धः, कुलेषु स्पर्शः, सरस्सु रसः, अनन्तलिङ्गसमलड्कृतत्वेन रूपम् ; कुओषु वा शब्दः , अप- कतोयेप्विति रसः, सरस्सु इति स्पर्शः । अनन्यत्वेनैव मौनं सिद्धम्, तेन वा शब्दः संस्कृतः ॥ १८ ॥ साधनान्याह- गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्तिः सदाऽऽप्लुतोऽधःशयनोऽवधूतः। अलक्षितः स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि ॥ १९ ॥ गां पर्यटन्निति । एते सप्तत्वगादिधातुसंस्काराः । व्रतान्यन्तःकरणसंस्कारकाणि । एकाकिपरिभ्रमणं भग- वचरित्रस्याऽतिगोप्यत्वात् । एवं दर्शनेन किञ्चिद्भक्त्युत्पत्तेः कृष्णप्राप्त्यभावाद्विरहेण तत्प्राप्तय एव व्रतानि कृतवान् । अत्रैवं क्रमः । अन्वेषणार्थ प्रथमं पर्यटनम् , ततोऽन्तहिनियमाः, ततोऽपि व्रतानि । तत्र मेध्ये एकान्ते ध्यानाद्यर्थमुपवेशनादिरूपा स्थितिर्यस्येति । पवित्रैकरात्रान्तरिताऽऽहारादिजीविका यस्यति वा । त्रिकालज्ञानभूशयनाभ्यङ्गवर्जनादयस्त्रयो गुणा दोपत्रयनिवारकाः । नन्वेवंकरणे बन्धुभिः कथं न बद्धः ? तत्राऽऽह-अलक्षितः स्वैरिति । तत्र हेतुः-अवधूतवेषः कृत्रिमवेषधारी । व्रतानि चत्वारि ; एकादश्युप- वासः, सर्वभूतदया, यथालाभसन्तोषः, सन्द्रियोपशमश्चेति । एतानि भगवत्तोपहेतुभूतानि ॥ १९ ॥ फलमाह- इत्यं वजन् भारतमेव वर्ष कालेन यावद्गतवान् प्रभासम् । तावच्छशास क्षितिमेकचक्रामेकातपत्रामजितेने पार्थः ॥ २० ॥ इत्यमिति । शुद्धो हि देवदेशे तिष्ठतीति पूर्वकामनाऽपि संपूर्णा । ज्ञापकं चैतत्फलस्य । यथा असदधि- छान भूमौ गतम्, तथा शरीरेऽपति । पुण्याधिक्याद्वारत एवं पर्यटनं बहुनाऽपि कालेन । यावत्प्रभासपर्यन्तं गतवांस्तावदन्यथा सर्वमासीदित्याह-तावदिति । एकस्य चक्रं सैन्यं यस्याम् । सैन्यं वा, राजचिहं वा अन्यस्य नास्तीत्यर्थः । भारतमेव वर्ष यावत्प्रभासं तावच्छब्देनोच्यते । तावदित्यर्थविशेषे वा । अस्य तीर्थ- पर्यटनमेव भगवद्भक्तानां भगवता राज्योपलम्भने हेतुः । अजितेनेति सामर्थ्यम् । पार्थ इति हेतुः ॥२०॥ एतत्तु पूर्व जातमप्यसम्भावनया जिज्ञासाभावान्न ज्ञातवान् । प्रभासे तु, अधिकारिणो देहपरित्यागार्थ तत् स्थानामिति, तत्र गतो पहिश्चित्त इव जातः। ततः शुश्रावेत्याह-- तत्राऽथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं वनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् । संस्पर्धया दग्धमथाऽनुशोचन् सरस्वती प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥ तत्रायेति । अथेति भिन्नक्रमे । मुहृदां विनष्टिं श्रुतवान् । तस्य शोकहेतुत्वाय विशेषणम् । मुहृद्विनाष्टि - प्रवणस्व. प्रवाश: २महत्परम् .

·- -- ३ फन्ध.१ अध्याय, ] श्रीमद्वल्लभाचायविरचिता । मेव निरूपयति-संस्पर्द्धया दग्धमिति। अनुवादे धर्मप्राधान्यम्, निरूपणे धर्मिण इति परीत्यमवस्थाभेदेन । औदासीन्यगोकनिरूपणार्थ उपपादन एव विशेषणम् । वनं यथा वेणुजवनिसंश्रयमिति । वेणुगो बहिः सम्यगाश्रयो यस्य, सम्यक् श्रयते यमिति वा अर्थः । संस्पर्द्धया दग्पमित्यन्यायनाशः । तत्र प्रभासे । संस्पद्धिनां भवतु नाशः . तत्संबन्धात्सर्वेऽपि सुहृढो नष्टा इति शोकः । नाशे दृष्टान्तः । वेणुभ्यां जातो वहिन तावन्मानं नाशयति, किन्तु वनमेव सर्वम् । तद्वत् कौरवपाण्डवसंसद्धयेति नाशे हेतुः । अने- नाउनुपयोगनाशः सूचितः । अत एवाऽनुशोकः । सरस्वती धर्महेतुर्जलसंस्काररूपिणी । मक्तिहेतुस्तु यमुना सत्सङ्गात्तैजसी स्मृता । मानहेतुस्तु गङ्गा स्यात् बुद्धिसंस्कारकत्वतः।।१।। प्रत्यक स्रोतोऽमिमु बम् । तूष्णीं शोचन्नित्यप्रकटत्वाय । द्वारकागमनाभावायवमुक्तम् । ।। २१ ।। ननु भगवद्वासभूतद्वारकात्यागेन पृथाऽन्यत्र गत इत्याशक्य, तत्र कृष्णस्मारकाणि बनि सन्तीत्याह । तस्यामिति द्वयेन- तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोरथाग्नेरसितस्य बायोः। तीर्थ सुदासस्य गवां गुहस्य यच्छ्राद्धदेवस्य स आसिपेवे ॥ २२ ॥ तस्यां सरस्वत्यामेकादशतीर्थानि प्रसिद्धानि । अत्र व्युत्क्रमो जलप्राधान्याजलक्रमानुरोधेन । तत्र सरस्वत्यामेव वितकूपमस्ति । तत्प्रथमं निर्दिशति, कृप्यानामेवाऽपां प्राथम्पात् । एवमन्यान्यपि ज्ञातव्यानि । उशनसादीनां (?) तपःस्थानानि तानि । मनुः स्वायम्भुवः । पृथुर्वन्यः । तीर्थचतुष्टये सेविते शोकादयः सर्वे व्यावृत्ताः । त्रितस्तु कूपे पतितस्तस्मात्स कटानिस्तीर्णः, तथाऽयमपि शोकसङ्कटान्निस्तीर्णः । उशनास्तत्र मृतसञ्जीविनी विद्यां प्राप्तवान् , तथाऽयं मृतो जीवितः । मनोस्त्विष्टसिद्धिर्ज्ञानरूपा, अस्याऽपि शोकनिवृत्ति- र्जानोत्पत्तिस्तत्र । पृथुस्तु पूर्वजातसर्वदोपनिवर्तकः । एवं चतुर्भिः पूर्वावस्या गता, तेन प्राप्ता । अतः परमथ भिन्नक्रमण विशोकस्तािनि कृतवानित्याह-अमेरिति । असित ऋषिः, वायुर्देवता, सुदासो राजा, गवाम् गोसत्रस्थानं गोतीर्थम् , गुहः कुमारः, श्राद्धदेवो वैवस्वतमनु । एतानि सप्ततीर्थान्यवश्य सहपातुराषिकानि ॥ २२॥ अन्यानि प्रकीर्णकानि प्लक्षजातपर्यन्तं निरन्तरं कृतानि सर्वशोधकानि जातानात्याह--- अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैः कृतानि नानाऽऽयतनानि विष्णोः । प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥ अन्यानि चेति । एतानि तपःकरणालोके तथा ख्यातानि नित्यान्येव । अन्यानि तु द्विजदेवैब्राह्मणै- देवश्च कृतानि, अत एव नानाऽऽयतनानि नानास्थानानि येषु तीर्थेषु । किञ्च । तेप्वायतनेषु विष्णोः प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि सन्ति । प्रत्यङ्गान्यायुधानि, तेषु मुख्यं सुदर्शनम् । चक्राङ्कितानि चक्रेणो- परिचिहितानि भगवन्मन्दिराणि भवन्ति । किं तावतेत्यत आह यद्दर्शनाद कृष्णमनुस्मरन्तीति ! भग- वत्स्मरणं बहुजन्मसुकृतेन भवति । तदन्न चिहदर्शनेनैव भवतीति तीर्थानामाधिक्यम् । साङ्गस्य भगवतसत्र स्थितिरित्यपि । अनेन स्मारकदर्शनाचिरं स्थित्वा तत्र तत्र गत इति लक्ष्यते । अत एव कालविलम्बात् यद्ध- कुलनिवृत्तिरपि जाता ॥ २३ ॥ विशेषणार्थम ख, ग घ. च छ, . . नागपवनाना प्रकाश ·श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्भागवत एवं तीरगमनेनैव स देशा अतिमान्ता इत्याह- ततस्त्वतित्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च । कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥ २४ ॥ ततम्त्यतिनज्योति । कद्वामित्यनेन तत्र भगवानम्तीति ज्ञापितम् । सांगीरदेशो गुर्जरदेश , मत्स्या- म्ततोऽर्याक् । कुरुजाङ्गलदेशः कुरक्षेत्रदेशः । सर्वत्र आमेकरात्रविधिना समागमने पनिशहां जाता । तदाह-कालेन तावदिति । यावत्कार भगवान् स्थित मोशल च जातम्, तापद्यमुनामुपेत्य तावता कालेन यमुना गतस्तनोद्धवं ददर्शति सबन्ध । दर्शने हेतु -भागवतमिति । इद दर्शन प्रत्ययं ननकम् । यावतो द्वव प्राप्तस्तावता स्वयमपि तर गत इति ॥ २४ ॥ अत पर सत्सङ्गेन अग्निसयोगवत् स्वस्याऽपि तेज प्राप्तिरिति त विशिनाष्ट-- स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पतेः प्राप्तनयं प्रतीतम् । आलिङ्गय गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानामपृच्छद्भगवताजानाम् ॥ २५ ॥ म वासुदेवानुचरमिति । भगवद्भक्तत्वेऽपि सेवकत्व विशेष । वासुदेवसेवकत्यान्मोक्षोपयोगित्व तद्दर्शन- स्य । अनेन सभापणीयत्व सूचितम् । प्रकटेऽपि नीतिज्ञत्वादन्य न बोधयिष्यतीति विशेषणम् । बृहस्पते प्राप्तनयमिति । बृहस्पते सकाशात् प्राप्तो नयो नीतिशास्त्र येन । प्राक्तनयमिति पाठे पूर्वमुद्धयः पुत्र न्वेन स्थित इति देवगुह्यामिज । प्रशान्तत्वान स्वयमासज्जते । प्रतीतत्वान परिहारः सम्भवति । आलि- 'न्य गाढमित्युभयोर्भगवदीयत्वात् पूर्वमेह सूचितः । प्रणयेनेत्युभयंत्र । साना भद्रत्वे हेतु -भगवत्प्र- जानामिति । भगवत्परिपाल्यानाम्, भगवताशावतोरणोत्पादिताना वा । तस्मिन् दृष्टे सयमपि भगवत्मबन्धी जात इति, तदीयाना म्मरणेन पञ्चभूतेषु वायु संस्कृतः ।। २५ ।। गवढीयाना कुशल द्विविधम्, सामान्यविशेषरू । तत्र सामान्य भगवत्योप्याणा कुशल भगव- स्थितिमाध्यमिति प्रथम हेतुभृता भगवत्म्थितिं पृच्छति-~ कञ्चित्पुराणौ पुरुषो स्वनाभ्यपाद्मानुवृत्त्येह किलाऽवतीर्णी । आसात उयाः कुशलं विधाय कृतक्षणौ कुशल शूरंगेहे ॥ २६ ॥ कचिदिति । अतारावेगाभिप्रायेण द्विवचनम्, स्वंगतभेदाभावाद्भगवन्मूर्तानाम् । पुराणाविति पुरुषोत्तमो। नीरक्षण्यायोक्तम् । अविशेषेण कार्यमाह-नाभो भये पद्मे आविर्भूतो ब्रह्मा स्वनाम्यपान , तस्यानुवृत्ति प्रार्थना । क्लेिति पुराणादी तथा प्रसिद्धत्वात् । भूम्या कुगर भारावतरण कृत्वा, सपा कुगर यथा भवति तथा दणवसग नक्षणा, निश्चिन्ततया म्वागन्दानुभवे निमितक्षणी था । वमुढेवगृहे क्मिामाते ? इति प्रश्न । संनन मवपा माधारण युगल पृष्टम ॥ २६॥ विशेष उति---- कञ्चित्कुरूणां परमः सुहन्नो भामः स आन्ते सुग्नमा ! शोरिः। यो वे ससृणां पितृबद्ददाति वरान् वदान्यो वरतपणेन ॥ २७ ॥ पायायारापान म प्रमश २ गरिमान महारान शेष । मनपर-पायय प्र ४ बमरारोऽनमामिगवान ·३ म्कन्ध.१ अध्याय. श्रीमदलभाचार्यविरचिता। १३ कचित्कुरूणामिति । प्रथमं वसुदेवकुशलप्रश्ने हेतु:-कुरूणां मुहृत् नो भामथ । ' भामस्तु भगि- नापतिः। प्रतिविवाहसम्भावनया देवक्यपि स्वभगिनीत्यभिप्रायेणोक्तम् । कौरवगृहे वा तस्याऽन्यो विवाहः। पृथापेक्षया वसुदेवम्य ज्येष्ठत्वात् देशन्यायेन कनिष्टभगिनीमती गालक इति भावुकत्वम् । किश्च । न सम्बन्धमानं वसुदेवे, किन्तु उपजीव्य इत्याह-यो वै स्वसृणामिति । शूरः श्वशुरो ददात्येव, स्वयमपि गगिनीनां ददाति । बरानभिलषितार्थान् । अविहितत्वान्न चतुर्थी । अधिकदाने हेतु:-वदान्य इति । भगिनीनो भर्तृतर्पणमपि कृत्वा ॥ २७ ॥ यादवानां मध्ये सर्वत उत्तम प्रान्नं पृच्छति---- कच्चिद्रूथाधिपतिर्यदूनां प्रद्युम्न आस्ते मुखमङ्ग! वीरः । यं रुक्मिणी भगवत्तोऽभिलेभे आराध्य विमान स्मरमादिसगें ।। २८ ॥ कञ्चिदिति । वरूथाधिपतिः सेनापतिः । यदूनां मध्ये वीरः । यदूनां वा वरूथाधिपति.। स्वतो वीरः, मेनातो जन्मपरम्परया च । तदाह-प्रद्युम्न इति । प्रकृष्टधनात्मकः । अतो राजापेक्षया प्रथम पृष्टः । किञ्च । स पूर्व सर्गहेतुः कामः ।यं रुक्मिणी भगवन्तं प्रार्थयित्वा, वंशजननार्थ विप्रानाराध्य, धर्मसिद्धयर्थं तपः कृत्वा ( रुक्मिणी तं ) लेभे । आराध्य विप्रानिति तदर्थ शत्यतिशयाधानं कृतं गम्यते । भगवत्त इति पुत्रार्थमेव यत्नः ॥ २८ ॥ कञ्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोजदाशाहकाणामधिपः स आस्ते । यमभ्यपिञ्चच्छतपत्रनेत्रो नृपासनाशां परिहत्य दूरात् ॥ २९ ॥ कचित्सुखमिति । रामो राज्यं तु काकतालीयन्यायेनाऽऽगतमित्याह-यमभ्यपिश्चदिति । मृतपुत्रस्य दाखाभावन राज्यस्वीकारे हेतुः-शतपत्रनेत्र इति । दृष्टयैव सर्वतापहारी कमलनयनः । दूरादिति पुत्र- पौत्रद्वाराऽपि ॥ २९॥ निरतिशयस्वरूपसामर्थ्यसद्भावात्साम्बार्दान, माहात्म्यस्वरूपे बदन्, पृच्छति- कच्चिद्धरेः सौम्य ! सुतः सदृक्ष आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः । असूत यं जाम्बवती तान्या देवं गुहं योऽम्बिकया धृतोऽग्रे ॥३०॥ कचिद्धरेरिति । संवोधनानि तत्र तत्र कथने हेतुभूतानि । हरेरेव सदृक्षो रथिनामग्रणीः साधु आस्त इति । साम्बपदेन च पार्वत्या सहितो महादेव एवाऽवतीर्ण इति ज्ञायते । अत एव तस्य जननं न प्राकृ- ततया शक्यमित्याह-अमृत यं जाम्बवती बतायेति । जाम्बवान् बले भगवत्तुल्यो भक्तश्च, तस्य कन्या ततोऽपि बताढ्या । तस्य स्वरूपतः सामर्थ्यमाह-देवं गुहमिति । गुहस्य देवत्वमुत्कर्षो मृतगणमध्यपाति- स्वाभावाय । अम्बिकया अमिपल्यामन्तभूतया । अयमपि तस्योत्कर्पः ॥ ३० ॥ शरानुक्त्वा शूरभक्तमाह---- क्षेमं स कच्चिायुधान आस्ते यः फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्यः । लेमेऽअसाऽधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम् ॥ ३१ ॥ १ पूर्वच व पराभवा मा भूदित्यतदर्थ तथा रुतमित्यर्थ... २ एतमालिक घ इ.

·- श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- क्षेमं स कचिदिति । युयुधानः सात्यकिरर्जुनशिप्यः । गति परमभक्तिं फलरूपाम् । तत्र साधनं भगवत्सेवैव, न तु ज्ञानमपीत्याह-यतिभिर्दुरापामिति ॥ ३१ ॥ परमभक्तमाह-- कच्चिद् बुधः स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वपल्कपुत्रो भगवत्मपन्नः। यः कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसुष्वचेष्टत प्रेमविभिन्न धैर्यः ॥ ३२ ॥ कच्चिद् बुध इति । अत एव बुधः । अनमीवो नौरोगः । कृष्णसेवायोग्यत्वाय तथा प्रश्नः । श्वफ- ल्कपुत्रोऽङ्करः । भगवत्प्रपनः शरणागतः । तस्य भक्तिोंके प्रसिद्धत्याह-यः कृष्णपादाङ्कितेति । मार्गपांसुरत्यन्तमपवित्रः, सोऽपि कृष्णपादाक्षित इति गङ्गापेक्षया तस्योत्तमत्वं मत्वा तत्र लोटनं कृतवान् । अचेटतेति भक्त्यावेशेन लौकिकपदार्थज्ञानाभावः सूचितः । प्रबोधितोऽपि भक्त्याविष्टो न प्रयुद्ध इत्याह- प्रेमविभिन्नधैर्य इति । धीरो हि सर्वग्रणे समर्थः ॥ ३२ ॥ यद्भक्त्या पुत्रत्वमपि प्राप्तो हरिः, तामतिभक्तां पृच्छति- कञ्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातुः। या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम् ॥ ३३ ॥ कच्चिीच्छवमिति । भोजेति वंशनाम । देवक एव भोजः। पुत्रत्वमघटमानमाशङ्कय दृष्टान्तः, अदितिर्य- था वामनमाता । विष्णुरेवप्रजा यस्याः। देवानां मातेति सर्वदेवास्तस्यामाविर्भूता इति भगवानपि स्वयमा- विर्भूतः । पुत्रत्वं च गर्भस्थितिमात्रेण, न जननात् । तदाह-या वै स्वगर्भेण दधार देवमिति । धारण- मपि सर्वलोकार्य तदाह-त्रयी यथेति । गर्भस्थितिमात्रेण जनकत्वं वारयन्माहात्म्यमुक्तं भवति । अर्थमिति सहजसम्बन्धरूपत्वादन्तर्यामितया विद्यमान एव प्रादुर्भूत इति सूचितम् ॥ ३३ ॥ अनिरुद्ध जीवस्योत्कर्षाभावेनाऽऽविष्टस्य भगवत एव माहात्म्यं वदन् स्तौति- अपिस्विदास्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः । यमामनन्ति स्म ह शब्दयोनि मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम् ॥३४ ॥ अपीति | भगवाननिरुद्धः । सात्वतां वैष्णवानां सर्वकामपूरकः । अनिरुद्ध एव हि पालकः । स हि मनसोऽधिष्ठात्री देवता । अत एव यं शन्दयोनिमामनन्ति । स्मेति प्रसिद्ध ।' मनः पूर्वरूपं वागु- तररूपम्' इति श्रुतेः । हेत्याश्चर्यम्, तादृशस्याऽवतार इति । यतोऽयं मनोमयः, तद्देवतात्वेनैव प्रसिद्धः3 अन एव न केनाऽपि रोढुं शक्यत इत्यनिरुद्धः । किश्च । सत्त्वस्याऽन्तःकरणस्य तुरीयं यन्मनस्तस्य परमा- र्थतत्त्वम् । अनेन सर्वात्मत्वं तस्य लोकसिद्धमपीत्युक्तम् ॥ ३४ ॥ एवं कतिपयान् विरोषेण पृष्ट्वा, अन्यान् सर्वानकेन पृच्छति-- अपिस्विदन्ये च निजात्मदेवमनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये । हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्णगदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य ! ॥३५॥ । प्रवाशलेनोन भवति, प्राणः ·N ३ म्कन्ध, १ अध्याय.} श्रीमदल्लमाचार्यविरचिता। १५ अपि स्विदन्ये चेति । निजश्वासावात्मा च चैतन्यरूपः , तस्याऽपि यो देवस्तादृशम् । अनन्य- वृत्त्या सर्वभावेन ये तदेकनिष्ठा हृदीकादयः । सत्यात्मजाः सत्यभामापुत्राः । चारुदेणः प्रद्युम्नमाता । गदादयो पारादयः । आदिशब्देन सर्वे संगृहीताः । तेषां चरित्रमपि किं समीचीनमिति प्रमः ॥ ३५ ॥ युधिष्ठिरस्य कुशलं पृच्छति- अपि स्वदोभ्या विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् । दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ।। ३६॥ अपि स्वदोर्पामिति । असाध्यसाधने हेतु:-विजयाच्युताम्यामिति । तौ हि नरनारायणी, अनिरु- शांशी धर्मरक्षको । राजा च धर्मः । बाहुभ्यां चाऽऽत्मा रक्ष्यते, अत उक्तं स्त्रदोयामिति । विजयोs- र्जुनः । अच्युतो भगवान् । सेतुं मर्यादा परम्परागताम् । धर्मेण विहितप्रकारेण किं परिपालयतीति प्रश्नः। धर्मत्वेन धर्मतः परिपालन सिद्धमेव, किमिति पुनः पृच्छयत इत्याशक्य सिंहासनस्याऽनर्थहेतुत्वमाह-दु- र्योधन इति । विविधो जयो विजयस्तस्य परम्परा यस्याम् , तादृशलक्ष्म्या । विजयोऽर्जुनस्तदनुवृत्त्या से- वया साम्राज्यलक्ष्म्या च यत्समायां दुर्योधनोऽतप्यतेति मिन्नं वा । राज्ञस्तु गुणद्वयमधिकमस्ताति मु- वरां तापः सम्भवतीति भावः ॥ ३६ ॥ भीमं पृच्छति--- किंवा कृताघेष्वघमत्यमी भीमोऽहिवदीर्घतमं व्यमुञ्चत् । यस्याधिपातं रणभून सेहे मार्ग गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७॥ कि वेति । कृतापराधेषु अमपी भीमोऽधमतिः किमिति प्रश्नः । अघमत्या अमी किमिति वा । अधमतिः पापमतिर्मारक इत्यर्थः । अघमत्या मारयिष्यामीति नुद्धया । अघमपराधं दण्डरूपम्, अत्यमपी भीम इति वा । अत्यमर्पित्वे दृष्टान्तः । दीर्घतमं दीर्घकालचिन्तितम्, पुरादिपरम्पराविषयमपि वा ! अ- नेन प्रतिज्ञा मामन पालिता न वा, अर्जुनेन वा ते मारिता.१ इति प्रश्नः । अशक्यं तु तस्य नास्तीत्याह- यस्येति ! यस्य मीमस्यानिपातं रणभूः कर्कशाऽपि न सेहे सोढुमशता । अःि पात उत्सृत्य पत- नात्मकः । तस्याऽवसरमाह-मार्ग गदायावरत इति । गढाया विविधशिक्षाप्रकारं कर्तुं चरतः । गदायुद्ध एव उत्प्लुत्यादिप्रकाराः ।। ३७॥ अर्जुनं पृच्छति- कञ्चिद्यशोधा रथयूथपानां गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते । अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष ॥ ३८ ॥ कचिदिति । स्थथपानां यशोधा यशोधारकः । यशोहेति पाठे सर्वेषां यणे दूरीकरोतीति । तत्र सामथ्य-गाण्डीवधन्येति । यशोधाः कीर्तिधारी । सर्वेषां कीर्ति तन्मारणेन स्वयमेव बिमर्जीवि तथा, तन्मध्ये वा । अनेन स्वतः परतश्च सामर्थ्य सूचितम् । गाण्डीवधन्वेति तस्य त्रिषु लोकेम्वप्यरीणां पि- द्यमानत्वात् । उपरतारिर्जाटो न वेति ममः । सामर्थ्यमाह-अलक्षित इति युद्धमम्बन्धार्थम् । मावाकिरातः, १ राजमयकृता साम्राज्यलक्ष्मीरर्जुनरुता सेवा र प्रशः १ अपमतिपद सपा मुहक्......' इत्यनेन लप्तवि भक्तिमित्यारावना -- अनति मिमिति. " ·श्रीरयोधिनी । श्रीमद्भागवत-- अत एवाऽलक्षितः । अत एव यच्छरकृटेन आच्छन्नः। एतादृशमामययता जय विलम्बकारण नाम्नि प्रति- योगिप्राप्त्यभावव्यतिरेकेण ! अतः संदेहः, किं सर्वे प्रतियोगिनः प्राप्ता न वति ? ॥ ३८ ॥ यमौ पृच्छति---- यमावुतस्वित्तनयो पृथायाः पार्थेवृती पक्ष्माभिरक्षिणीय । रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वजिवनात् ॥ ३९ ॥ यमाविति । मातृभ्रातृसंमाननशत्रुजयसन्दहाभावेऽपि स्वतो रमणमन्ति नवनि सन्देहास्पृच्छति । मादी- पुत्रावपि पृथायां समर्पणात्तत्पुत्रौ । परात् उद्दाय आच्छिद्य । सुपर्णाविवति सम्भावनया गरुडदृष्टान्तः । वत्रिपक्रादिति पीयमानमप्यमृतमाच्छिद्य नेतुं समर्यो यथा गरुडौ । परादिति बैकल्पिक., छान्दसो वा । तेन शर्बु, जित्वा अनित्वा वा धनमानयत इति ज्ञापितम् ॥ ३९॥ कुन्ती पृच्छति-- अहो पृथाऽपि ध्रियतेऽर्भकार्थे राजर्पिवर्येण विनाऽपि तेन । यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये धनुर्दितीयः ककुभश्चतस्त्रः ॥ १० ॥ अहो इति । पृथाऽपि धियते अर्थात् प्राणान् । अथवा, अर्भकश्च अर्थश्च अर्भकार्थे । छान्दसो नपुंसकमावः। तेन राजर्षिवर्येण पाण्डुना विनाऽपि ? मी सहितावेव धनपुत्रौ रक्षणीयौ, तदभावेऽपि रक्ष- गादाश्चर्यम् । तस्य सामर्थ्यमाह-यस्त्वेकवीर इति । यस्य सहायापेक्षाऽपि नाम्ति शत्रुजये । वीर इति स्वयमेव युद्धकती । अधिरथ इति रथवद्यः सर्वेभ्य एवाऽधिका चतस्रः ककुभो विजिग्ये विजितवान् । सहायो धनुरेव, अन्यथा मन्त्रादिना सिद्धया वा जयः सिद्धो भवेत्, तच्च नाश्चर्यकारि । अत उक्तं धनु- द्वितीय इति ॥ ४०॥ एतावता कालेन पूर्व येषु येप्वनुराग स्थितः स सर्वोऽप्युक्तः। साम्प्रतं द्वेषमनुयदति । तत्र प्रथमं धृत- राष्ट्र शोचति- स । सोम्याऽनुशोचे तमधः पतन्तं भ्रात्रे परेताय च दुदुहे यः । निर्यापितो येन सुहृत् स्वपुर्या अहं स्वपुत्रान् समनुव्रतेन ॥ ११ ॥ सौम्यानुशोच इति । सौम्येति संबोधनं मित्रत्वज्ञापनाय । अन्यस्य स्थाने अवक्तव्यं न वक्तव्यमिति, एव स्वयमधःपतन् शोचाते । तमन्वहमपि शोचामि । शांके हेतुः-अधः पतन्तमिति । पाते हेतुः-भ्रात्रे परताय च दुह इति । जीवदशायामप्यपकृतः । मरणानन्तरमपि तत्पुत्रद्रोहेणाऽपकृतः । जीवन प्राता हमप्यपकृत इत्याह-निर्यापित इति ! मया त्वपकारो न कृत इत्याह-मुहादति । स्वनगरादेवाऽहं निर्यापिता पुत्रद्वाराऽपि कृतं स्वकृतमेव, यतः पुत्रान् स्वयमनुसृतः । एवं जीवन्मृतम्रातृद्रोहादधःपातः । शांचे इत्तीदानीमपि गोचामि । तर कारणमात नवेति प्रश्नः । एवमपकृतगृहे स्थित्वा जीवतीति ॥४१॥ ननु यथा पुत्रापराधेन समोपेक्षया घृतराष्टम्याऽपराधित्यम्, तथा तयाऽप्युपेक्षादोपाडुष्टत्वामेत्याशक्य पृतगष्ट्रभीष्मद्रोणादीनां वासुदेयमोहितानां प्रतिपक्षरावया स्वहितमेव कृतवानमित्याह-- ·१७ ३ स्कन्ध.१ अध्याय. श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। सोऽहं हरेमयविडम्बनेन दृशो नृणां चालयितुर्विधातुः । नान्योपलभ्यः पदवी प्रसादाचरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र ॥ १२ ॥ सोऽहमिति । सोऽहमेवं धृतराष्ट्रादिभिरपकृतो विधातुःप्रसादात् गतविस्मय एव चरामि । अत्रा- प्यर्थे संदेहः, किं युक्तमयुक्तमिति । सर्वदुःखहर्ता भगवान् । म हि यथासुखं सर्वानभ्युदयनिःश्रेयसादिप योजयति । तत्र ये प्रवृत्त्या सुखाधिकारिणो निवृत्त्या सुखमिच्छन्ति, तान् व्यामोहयति भगवान् । नृणांमबन्धि यत् मर्त्य देहस्तम्य विडम्बनेन अनुकरणेन । नृणां विधातुरिति वा । कपटमानुपचेष्टया नृणां दृशवाल- यितुः। यदि न व्यामोहयेत् तदा तेपां सृष्टिं कथं कुर्यात् ? पुनः पुनः सृष्टयर्थं तान् व्यामोहयतीत्यर्थः । यथा भगवान् केनाऽपि न ज्ञातस्तथाऽहमपि नाऽन्योपलक्ष्यः । अत एव तत्प्रसादो मय्यम्नीति ज्ञायते । अन्त- स्तत्प्रसादसूचको विस्मयाभावः बहिस्तत्पसादसूचको लोके जानाभावः । अत एवाऽन्ये बद्धा मारिताः, अहं विचरामीति । नृणां भीमादीनामन्तःकरणवत्तीमियतः । प्रसादात्कृतमप्यपराधादिकं तदिच्छयति जानन् गताभिमानस्तत्प्राप्त्युपायतीर्थाटनं करोमीत्यर्थः ।। ४२ ।। ननु सर्वसमर्थः परमेश्वरः कथमुपेक्षितवानित्यत आह- नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभिः । वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशोऽप्युपेक्षताऽधं भगवान्कुरूणाम् ॥ ४५ ॥ नूनमिति । यद्यपि भगवान् दुष्टनाशार्थमेवाऽवर्णिः, तथापि यत् दुर्योधनाढीन् न हतवास्तत्प्रप- बार्तिजिहीर्पया । शरणागतीमाटिप्रतिज्ञापूरणार्थमित्यर्थः । त्रिमदा विद्याधनाभिजनाख्याः। विद्या- मदो धनमदस्तथैवाभिजनो मदः। इति। तेन त्रिमदेनोत्पथानां नृपाणां बधात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी ! वध कृत्वाऽपि कुरूणां वधाटुपेक्षां कृतवान् । यत ईशः, भक्तद्वाराऽपि मारयितु समर्थः ।। ४३ ।। एवं भगवच्चरित्रं सर्वमेवाऽहं तत्त्रसाठाज्जानामीति म्वन्नानं निरुप्य, भगवत्स्वरूपमपि जानामीत्याह- अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यकर्तुग्रहणाय पुंसाम् । नन्वन्यथा कोऽहति देहयोगं परो गुणानामपि कर्मतन्त्रम् ॥ १४ ॥ अजस्येति । अजस्य अकर्तुश्च जन्मानि कर्माणि च उत्पथानां दुष्टानां नाशाय, मता शिक्षणाय च । न हि सूर्योत्पत्तिव्यतिरेकेणाऽन्धकारो नभ्यति, न हि भगवदाचरणव्यतिरकेण कश्चिद्धर्ममाचरति । अतो दुष्टनिग्रहगिष्टपरिपालनार्थ भगवतो जन्मानि कमाणि विरुद्धान्यपि जायन्ते. अन्यथा कर्मपारतन्त्र्य- रहितः कथं जन्म स्वीकुर्यात् । अनेन साधारणपक्षो ज्ञायते, स्वेच्छया जनिते देहे अमिवद्भगवदावेश इति । गुणानामपि पर इत्यनेन गुणजनितकर्मपरतन्त्रः कथं भवेदिति महवलक्षण्य सुचितन ! देहमात्रस्य कर्म- परतन्त्रत्वं मन्यते । यथा सर्वमेव काष्ठमनित्यम्, तत्र प्रविष्टोऽग्निरपि मुतगमनित्याविर्भावो भवति - । १ विदुरेण प्रकाश ·श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमदागवत-- भावः । यथा वा भार्यादेहो भर्तृवशोऽपि भार्याजीयाधीन एव, तथेश्वरपरिगृहीतोऽपि देहः कर्माधीन एवान केषाचिन्मतम् । तथाऽयमपि मन्यते । तदने दूपयिप्यत्युद्धवः ॥ १४ ॥ एव स्थम्य सर्वयुद्धिमुक्त्वा, तेनाऽधिकारिदेहहेतुभूतपायुसस्कार निरुप्य, संस्कृताकागसिद्धयर्थ भगवच्च रित्र पृच्छति- तस्य प्रपन्नाखिललोकपानामवस्थितानामनुशासने खे । अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य वार्ता सखे ! कीर्तय तीर्थकीर्तेः ॥ ४५ ॥ तस्येति । प्रपन्नाखिललोकपानाम् । प्रपन्नाश्च ते अखिललोकपाश्च, सर्वे होन्द्रादयो भगवत्प्रपन्नास्तदाना- कारिणश्च । अतस्तेषा कार्यार्थमाविर्भूतस्य यदुकुले, वस्तुतो जन्मरहिताय । यातः कथयेति तृतीयः प्रश्न । तीर्थयात्रार्थ कृतसङ्कल्पः कथमन्यच्छ्रोप्यतीत्याराड्क्याऽऽह-तीर्थकीर्तेरिति ! तीर्थरूपा कीर्ति- य॑स्य । सखे ! इति सबोधन युक्तमयुक्त वा पृष्ट वक्तव्यमेवेति ज्ञापनार्थम् । एव भगवच्चरित्र भगवर्ग- याना चरित्रे शुश्रूषु., प्राप्तसत्सङ्गः, तीर्थायतनै कृतपुण्यपुजः, योग्य देह प्राप्याधिकारी भवति-इति भगवदधिकारमर्गे भूतसो निरूपितः ॥ ३५ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदक्षतापराचतायां तृतीयस्कन्धे प्रथमाध्यायविवरणम् ॥ १॥ । द्वितीयाध्यायविवरणम् । अधिकारार्थसर्गे हि भूतसर्गो निरूपितः । मात्राणामेव सर्गोऽत्र द्वितीये विनिरूप्यते ॥ १॥ मुख्याधिकारिणो भक्ती क्रियाज्ञानविभेदतः। अलौकिकचरित्रेण माहात्म्यं विषयो मतः ॥२॥ क्रिया तु भगवत्येव नान्यति निरूप्यते । पडिस्तु मनसा तानि पाणीन्द्रियैर्यतः ॥ ३॥ पड्गुणैश्वर्यमम्पन्नो भगवानेक एव सः । सप्ताधिकेन विंशत्या तावन्तो भगवद्गुणाः ॥ ४॥ तत्त्वतो विपयाः प्रोक्तास्त देवाः सर्व एव हि । कथायां त्रिभिरध्यार्यरधुनोचरमुच्यते ॥ ५॥ . पात्र १ अनाच्यमाना मई एम यादवा देवा , भगरिनस्मन्या सनदयाराभयनार्थम् प्रश नोत्तरात्मने सवादे मरहता म ·१० . ३ म्कन्ध. २ अयाय.] श्रीमालभाचार्यविरचिता। सामान्यकुशले त्वत्र धाऽप्युत्तरमुच्यते । लोकद्वये च भक्ता च दुर्भाग्या यादवा इति ॥ ॥ तत्र प्रथम विदुरेण पृष्ट उद्धवो नोत्तरमुक्तवानित्याह पड्भिः । भक्तयुद्रकोद्धो पहिस्तादृशोक्तं फलाय हि। अशक्तिभक्तिलिङ्ग हि हेतूंतया तस्य साधनम् ॥ १ ॥ सर्वव्यापारराहिन्यं भकिलिङ्गस्य दर्शनम् । तथापि कृष्णमाहात्म्यकथनाय ममुद्यमः ॥२॥ तत्र प्रथम तम्याऽयक्तिरच्यने- श्रीशुक उवाच । इति भागवतः पृष्टः क्षत्रा वार्ता प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वरः ॥ १ ॥ इति मागवत इति । इतिशब्देन पूर्वाध्यायार्थ प्रकारविशेषादवक्तव्यत्वाय सगृहीतः। तर हेतु - भागनन इति। एतादृशी कथामन्यो वक्तुं शक्त , न तु भागवत । तथापि पृष्टश्चेद्भगवानिव स्वयमप्यन्तर्हितशक्तिरेय भवति । तत्राप्यज्ञेन कुशलेन पृष्ट । तदाह-पृष्ट क्षत्रेति । सा हि वार्ता प्रियाश्रिता, उत्तरे तु निर। श्रया, न हि निराश्रया केनचिद्वक्तु शम्या । तदाह-प्रियाश्रयां प्रतिवक्तुं नोत्मेह इति । चकारान्निपे धेऽप्यशक्तो न प्रष्टव्य इति । इन्द्रियसामध्ये विद्यमानेऽपि ज्ञानाशसहायेऽपि क्रियाश मन उत्माहात्मक तत्र न जातमिति नोत्सेह इत्युक्तम् । प्रत्युत कथाश्रयान्येपणाथै प्रवृत्त चित्त भगवन्तं म्मारयितुमुन्नाटा मुत्पादितवत् । अनेन भक्तिर्वचनप्रतिवन्धिका जातेत्युक्त भवति । ईश्वरत्वाच्च न प्राणोद्गम ॥ १॥ एवमशक्ति निरूप्य तम्या भक्तिरिङ्गत्व वढन हेतूच्या ता साधयति द्वाभ्याम्- यः पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचितः । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्या वाललीलया ॥ २ ॥ यः पञ्चहायन इति । पञ्चवार्षिको हि मेवायामाधिकारी । बारम्य प्रातभोजन सपूर्णादेवसे वर जा कम् , मात्रा लारनमुत्साहजनकम् , तद् द्वय तस्य पूर्वमेव नासीत् । वर तु सपर्वयेव । उत्साहस्तु रील यैव । चालत्व तु तदा न्तन कीर्तितम् । तदुभयमिदानी नास्तीति न बरम्, न प्रोत्साह । अत राऽश तिर्भक्तिलिङ्गम् । अनेन हम्तव्यापारो भगवत्येवेति निरूपितम् । मनोव्यापारस्तु प्रथमे स्पष्ट । माना याचित इति । शैकिकवेदिकधर्मापेक्षाऽपि निराकृता । इच्छाभावेन भगवीयाना पदाधांना रोकिका क्षया अतिम्लीयस्त्व निरूपितम् । यस्यति कृष्णम्य | मपर्या परिचर्या । कीटार्थ भगवदधिष्ठान परिकल्प्य तर राजोपचार कीडन वारीला ॥२॥ एवमशक्तपिरिअल निरूप्य प्रकृते रेतुक्त्या अगक्ति माधयनि-- स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः। . प्राध्याये सामान्यशल विशेरशा भगवपरित्र पनि प्रय प्रमग म, तत्र मामान्यकुशा त्वष्टादगाभप्रधान मित्यर्थ । तथा सति शिटा अष्टाश चरिमानीन्तरभृता इयर्य प्रसार २ भव संदेवयु रट्वे । भावस्यननाऽमनमाधनम् , वरन्येन ·श्रीगुबोधिनी । | श्रीमद्भागवन-- पृष्टो वाती प्रतिव्याद्भर्तुः पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥ स कथमिति । तस्य बाल्य एव तथात्वं न, किन्त्याजन्म भगवदीयरेच सामर्थ्यम् , यत मेवयव मह जरां प्राप्तः । अनेन तन्य सेवा जराभावाद्यर्थमपि न व्यापृता । आनुपंङ्गिक तु न जातम्, कालम्य बली- यस्त्वाढित्याह-कालेनेति । जरसं वाक्यम् । पूर्वसिद्धस्य शक्तिहेतोरभावात्कथमिति शक्त्यर्थ प्रश्न । अत एव वाती कथं त्र्यात् ? अग्रेऽपि वार्ता पृष्टो माहात्म्यं कथायप्यति । तत्तु सर्वदा साश्रयमेव, अलौकि- कत्वात् । वार्ता तु लौकिकी । न चात्र भक्तिविरोध , प्रकारान्तरेण भक्ते. क्रियमाणत्वात् । तदाह-भर्तुः पादावनुस्मरन्निति । भर्तृपदेन तस्यैवं लीला श्रुतिसिद्धा युक्तेति सूचयति । भत्ता सन् भ्रियमाणो विभर्ति' इत्यादिश्रुतेः । पादाविति द्विवचनं भक्तिमार्गख्यापनाय । अन्विति उपदेगानतिक्रमाय । अनेन बहिर्वागिन्द्रियविषयनिवृत्तिरुक्ता ॥ ३ ॥ अगक्तिन केवलं वागिन्द्रिये, किन्तु सर्वत्रैवेति सर्वव्यापारराहित्यमाह--- स मुहूर्तमभूत्तूष्णी कृष्णाघिसुधया भृशम् । तीवेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः॥४॥ स मुहमिति । मुहूर्तमात्रमेव भगवति स्थितः । स हि कलारूपः, पादस्मरणेन च पादान्तिकं नीतः। तृष्णामिति सन्द्रियव्यापारराहित्यम् । तस्य सद्योमुक्तिमाह-कृष्णानिसुधया निर्धत इति । ब्रह्मानन्द प्राप्त इत्यर्थः । सुधापदेन च तत्र प्राणल्याभावः सूचित., स्मरणे तदानन्दाविर्भावाभावात् । तदर्थमुपाय- माह-तोत्रेण भक्तियोगेन साधु निमम इति । तीवेणेति बहिर्व्यापारोच्छेदनसामर्थ्य सूचितम् । भक्तिरत्र प्रेमलक्षणा । स चोपायभूतःसर्वदा विद्यमानः । न हि योगेन निममः शीघ्रमुत्तिष्ठति । अनेन क्रियारूपस्प- शन्द्रियव्यावृत्तिरुक्ता । विषयोऽपि भक्तानामनेन निरूपितः एवं सर्वव्यापारराहित्य निरूप्य तस्य भक्ति लिङ्गजनकत्वन्. अन्यथा तद्वयर्थमिति तदाह --- पुलकोभिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलदृशाऽशुचः । पूर्णाथों लक्षितस्तेन स्नेहासरसंप्लुतः ॥ ५॥ पुलकोछिन्नसर्वाङ्ग इति । पुलकै रोमोद्गमरुद्भिन्नानि सर्वाङ्गानि यन्य । अनेनाऽऽनन्दः पूर्णो मध्ये जात इत्युक्तम् । बहिरपि निर्गच्छतीत्याह-मुश्चन्मीलदृशाऽशुचइति । मीलदिति अन्तभांगो निरूपप्यते, तु जलनिममयन् केवलमन्तापूर्णता । अशुच आनन्दाणि । अनेन शोकं निवार्य स्वयं निर्गच्छन्तीति सचितम् । एवं रोमोट्टमादीनां भक्तिलिहानामुत्पत्तिमुक्त्वा तेषां लिगत्यमाह-पूर्णार्थी लक्षित इति । अर्थो भगवानानन्दरूपः पूणों यस्मिन् । तेन विदुरण, नेत्रोदकादिना चा । तस्य भक्तिदर्शनेन स्वस्याऽपि भक्ति- आता । स्यात्मानं विकलीकरातीनि, भक्तेरतिपूरेणाऽयं यहुदूरे सावित इत्यपि लक्षितः । भक्तः प्लावकत्वं मन प्रवयमोऽस्यामन् ...' द्वयन भगोका भत्तंगीण फलम काश:. तैत्तिरीयारण्यापोऽयमनुवाद.) म भयोध्येत गावपरोधिको मया विद्यम्मश्नविवरणे ध्याच्याय व्युत्पादित इति ततोऽयधेयः प्र. ३ अग्रिमानुवा. । मानगिनिम्पयाट्रियमपम्भस्तरयान्नरममायमित्यर्थ. १ ५ उमेन्द्रियविषयो मकिप, प्र. 1 " मरर.

·३म्बन्ध २ अध्याय ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता । २१ न सम्भवतीति खेहम्य प्रसर व ( सा हि शास्त्रतो जायमाना यावत्कार्यमेव जायते । अनेन विसर्जनक्रिया निरूपिता । एवमेव सर्वन्द्रियाणा भगवद्विपयत्वम् ॥ ५॥ लादृशोऽपि भगवन्त दृपवा रब्धाश्रयो भगवन्माहात्म्यकथनार्थ विदर कृतार्थीकर्तु भगवदिच्छया भगवन्त माश्रयभूत गृहीत्वैव सावधानतया समागत इत्याह- शनकै गवल्लोकान्तृलोकं पुनरागतः ॥ विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६॥ शनकैरिति । शनकैरिति सावधानत्वम् । न तस्य स्मरणमात्र जातम्, किन्तु व्यापिरैकुण्ठे गत्वा समागत इत्याह-भगवल्लोकान्नुलोकं पुनरागत इति । पुन पदेन च पूर्वमप्युद्धवो वैकुण्ठादेव समागत इति जायते, अन्यथा 'सधाम नय मामपि' इति तस्य कामना प्रतिहता स्यात् । पूर्व तु भगवत आज्ञापरिपालनार्थ समागत , इदानीं तु भक्तस्य । नेत्रे रिमृज्येति निद्रापायोत्थितत्वं सूचितम् । म्वस्य पूर्ण- न्वेन महत्त्वमपेप्वागत गर्वाय भवतीति तन्निवृत्त्यर्थमाह-उत्स्मयनिति । उच्छब्दो वितिवाची हासब- न्मुखविकास बोधयति । तादृशो भूत्वा प्रत्याह ॥ ६ ॥ एकेन साधारणमुत्तरम्- उद्धव उवाच कृष्णामणिनिम्लोचे गीणेबजगरेण हि ॥ किं पुनः कुशलं बयां गतश्रीपु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥ कृष्णद्युमणीति । कृष्णो हि सदानन्द सर्वदा झुमाणिरेव । न हि कदाचिदपि यो भूमी समायाति, तत्र स्थित एव परमिट जगत् प्रकाशयति, तथा भगवान् व्यापिवैकुण्ठ एव स्थितोऽम्भटादिरूपा पृथ्वीं प्रकाशितवान् । स इदानीमपहिर्मुखान् अस्मत्परभागाम्यतान् प्रकाशयितुं निम्लोचति । तम्य निम्लोचे सति सर्वमेव जगत् पूर्व तत्मकाशितमन्धकारेण गृह्यते । सझन्धकारोऽजगर आधिदैविकः । इद हि रोके पारदृश्यमान तम आधिभौतिकम् । 'हृतरूपंतु तममा वायो ज्योतिः प्रलीयते' इत्याध्यात्मिकन । आ. त्मप्रस्थापनं तम' इत्याधिदैविकम् । महत्तत्त्व तु मुख्यो ब्रह्मा । अजम्य गरण गिरन येनेति । 'गृ निगरणे' इति धातो । येन महत्तत्त्वमपि भक्ष्यते, भगवत्प्रकाशायसाने तेनते भक्षिता । स हि अमुक्ता- नामभक्ताना च भक्षको नियतः । सटाह-हीति । इति पाठे भगवदीयानामेतन्महदाश्चर्यम् । कुशल हि वि घमानमुच्यते । एतावत्तु जातम् , अत पर किं कुगरमिति न जान इत्याह-किं पुनः कुशलं यामिति । किश्च । कुशल सर्व रक्ष्मीकार्य भगवत्कार्यं च । तर भावता न तेषु किञ्चित् कुमलं कृतम् । रक्ष्मीकृत गृहे स्त्रीषु च भवति, तलक्ष्म्यामपि गताया गतमीपु गृहेषु ससु किं कुगर चूयामिति सर्वकुशरानिवृत्ति । अहमित्यहमेवोर्वरित एतादृश , अतो मादृष्ट्वैव ज्ञातव्य यज्ञातव्यम् । वक्तव्य तु नाऽवमिप्यत इत्यर्थ || पुरोगदयनन, प्रकाश २ सयरा विमगाणा पायरफायनम् इनि श्रुन्युत्ता विसर्जनश्यिा निरपिनेत्यर्थ सनिधाप्यत्यर्थ प्र ४ यपा सुपुप्ती सति गषय निदापाये जावो यहिरायानि तद्वदागतत्वमिलर्थ प्र ५ निवृत्तिवाची तथा चैतेन नरवरियवसायामुष्यभकिनियन्धकाभूनास्याऽभाय मूपिन । ज्देव विद्यमाना गावयास्त्रम्प भानवेन तेजमा यस्यमान यात्म (भतम्पनेनोमामाहारकन्यादामामिलामल र २ वाटवत् स ग पर चल ·, , - २२ श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- ननु भगवता ते कथ नोपकृताः । तत्राऽऽह-दुर्भगेति त्रिमि दुर्भगो वत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुहरि मीना इवोडुपम् ॥ ८॥ तामसादिगुणैस्ते भगवन्त न जानन्ति । सामान्यतोऽज्ञानम्, अन्यथाज्ञानम्, विरुद्ध च ज्ञानमम्तीति भगवता ते नोपकृता । तेषा सामान्यतोऽज्ञान सहेतुकमुपपादयति । अयं लोको भूक , दुर्गत भाग्य यस्य ताश । वतेति खेदे । न हि भाग्ये विद्यमाने खय तिष्ठति भगवति गते । अभाग्य तु नास्ति, क्यित्कार भगवदनुभवात् । यथा दुर्भगा तथाऽय रोक । एतावता वर्तत एव दुर्भगता परमन्यस्याम् । अयमिति जनात्मक । तथा खयं भगवति व्यवहृतवान्, येन दुर्भगो जात । यादवास्तु सुतरामेव तथा जाता । ये चक्षुप्मन्तोऽप्यन्या इव कूपे पतिता । सर्वतोमृत्युरय लोक , यादवास्त्वन्योन्यघातेन तथैव जाता इति भाव । अन्धत्वमाह-ये सम्यगेकन वसन्तोऽपि न विदुरिति । ज्ञाते किं स्यादित्याशङ्कय दृष्टान्तेन विष रीते फराभावमाह-मीना इवोडपमिति । पूर्व समुद्रे मत्म्याश्चन्द्रश्चैकत्र स्थिता । ते चेचन्द्र प्रार्थयेयुस्तदा अमृतपानेन अमरा भवेयु । सझमृतमय , अमृत च दातु शक्तः । मत्म्याश्च सर्वतोमृत्यवो ज्ञातिघातिन श्व । तेषामप्रार्थनायामज्ञानमेव मूलम् । तथा यादवा भगवदज्ञानान्न मुक्ताः, किन्तु सर्वतोमृत्यवो जाता इत्यर्थ । तस्य दानसामर्थ्यमाह-उडुपमिति । तदमृतलेशेनेव नक्षत्राणि प्रकाशन्ते तत्तिरोभावेऽपि, एव भगवतिरोभावेऽप्यते प्रकाश प्राप्नुयुर्यदि जानीयु , सर्वदुःखहर्तृत्वाद्भगवत ॥ ८ ॥ किञ्च । मीनाना ज्ञानसामर्थमपि नास्ति, एते तु ज्ञानसमर्था अपि न ज्ञातवन्त इत्याह- इगितज्ञाः पुरु प्रौढा एकारामाश्च सात्वताः। सात्वतामृपभं सर्वे भूतावासममंसत ॥९॥ इगितज्ञा इति । भगवतश्चेष्टितमपि जानन्ति, कदाचिद्भगवान् किञ्चिचिकीर्षया दिगादिकमपि पश्यति, सदैव जानन्त्येतत् करिष्यति । एव ज्ञानशक्तिरुक्ता । पुरु अधिक प्रौढा अतिक्रियाशक्तियुक्ताः । अत एव ज्ञानक्रियाशक्तियुक्तत्वादेकारामाः, भगवता सह एकत्रैवाऽऽरामो येषाम् । शक्तिद्वयस्य फलमेतत् । सात्वता इति वैष्णवा । एव रौकिकप्रकारेण ज्ञानक्रियातत्फलभक्तियुक्ता अपि न जानन्तीत्याह-साच- तामृपभमिति । समस्तवैष्णवाना स्वामिनम्, मुक्तानामपि कामपूरकम् । भूतेप्वावासो यस्य । पाञ्चभौ तिक्देहे स्थितम्, कारणभूतदेहे स्थित वा । अमंसत ज्ञातवन्त । अनेन विपरीतज्ञान तेपा स्थितमतो ज्ञातुमपि न यतन्त इति भाव ॥ ९ ॥ एव श्लोकद्वयेन अज्ञानम्, स्वसाधारण्येनाऽन्यधाज्ञान चोपपादयन् रागंमुपपाद्य द्वेषमुपपादयति---- देवस्य मायया स्पृष्टा ये चाऽन्यदसदाश्रिताः। भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्येरात्मन्युप्तात्मनो हरी ॥१०॥ देवस्येति । देवस्य ज्ञानात्मकम्य मायया व्यामोहिकया केचन स्पृष्टा आत्मान पर च न जानन्ति, . यस्य यादव नेहम् प्रवास ·. ३ स्कन्ध २ अन्याय ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। पगुवद्भगवति व्यवहन्ति । ये च पुन मायया सम्यग्ज्याप्ता शिशुपारादयस्ते अमद् द्वेपमेवाश्रिता । यदमदन्य द्भवति, भगवत्सबन्ध दूरीकरोति । अथवा । केचिदन्यदेवाश्रिता , येन भगवता मिना भवन्ति । अहद्वार गर्वसहितमित्यर्थ । अन्ये पुनश्वकारोक्ता सर्वथा तत्पदायोग्या अपि पापण्डा असद्भगवन्निन्दामेवाss- श्रिता अनेन ये केचिज्जातुमपि यतन्ते तानपि ते नाशयन्तीति भाव । तार्ह सर्व एव नष्टा , तथा मनि भगवदवतारमल न जातमित्यागडक्याऽऽह-प्राम्यते धीरिति । न हि सपा बुद्धिं ते मामयितु शक्ता । ये तद्वाम्य मन्यन्ते अदृढमूला शास्त्ररहिताम्त एव प्रान्ता भवन्ति, ये आत्मरूपे भगवति उप्तात्मानम्ते न भ्रमन्ते । एकवचन दुर्लभाभिप्रायेण । उठ आत्मा येनेति । कृ याढिना भूमि भित्ता सर्वत सत्कृत्य शुद्ध बीन यरुप्यते, तद्वाज जाताइकुर वायुना न गच्छति, अमूल पतित तृणादिकमेव गच्छति । आत्मशब्देन च अन्त करणम्य शुद्धता उत्ता। भगवान्तु स्वय स्वचरणयोरुत चित केषामपि न दूरीकरोति, सर्वदु खतत्वात् । इत्याह-हरामिति ॥ १०॥ अत एव भगवान् नापनार्थमागत प्रायेण सर्वानेवाऽनधिकारिणो ज्ञात्वा स्यरूपमुपमहतवानित्याह- प्रदोऽतसतपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायाऽन्तरधाद्यस्तु स्वविम्बं लोकलोचनम् ॥ ११॥ प्रदश्येति । म्वोपेक्षादोपाभावाय प्रकर्येण दर्शयित्वा । इन्द्रियाणा बहिर्मुखत्वेन दर्शनकरणायोग्यत्वेऽपि म्वसामर्थ्य दत्त्वा प्रदर्शन प्रशब्दार्थ । तेषा दृष्टीना साधनान्तराभावमाह अतप्ततपसामिति । अत प्सतनून तदामोऽनुते' इति श्रुते । येन न तप्त तप' स त्वामोऽपक , नहि सजायारो भवितुमर्हति । जलनिकटे स्थितेऽप्यामघटे न जल प्रक्षिप्यते, म्वरूपनाशशङ्कया। तथा भगवानपि म्वरूप तेपा दृष्टौ न म्या पितवान् , तपोव्यतिरेकेण भगवत्यन्यथावुद्धिसम्भवात्तन्नाश एव म्यात् । तातावत्कार कथ स्थापितवा म्तत्राऽऽह-आवितृप्तदृशामिति । न विशेषेण तृप्ता दृष्टियपाम् । वस्तुमामर्थ्यात् वस्तुविचारमकृत्वैव र पमेव पश्यन्त स्थिताम्तृप्तप्राया जाता । सर्वथा तृप्ताश्चेदन्यथा जानीयु । अत एवं उपसहतवानित्यर्थ । नृणामिति राजसत्वम् । आदायेति धर्मद्वारा तेपा दृष्टिषु प्रविष्ट तत आच्छिय स्वयमप्यन्तर्हितवान्, मध्ये वा स्थापितवान् । अविनन्मेपवद्वा तुप्तादृष्टियेपाम् । तेह्यधोमुखा नीचदृष्टय । अत एवाऽऽदाने मुग मता । सरिम्बमिति म्वयमादित्यो विम्ब रूपम् । अनेन विदुरंज्ञान पराम्तम् । यथा तेजोरूप विस्वम्, तथाऽऽकृति सच्चिदानन्दरूपति । किञ्च । तद्रूप रोकाना सेचन ज्ञानरूपम् । न हि पदार्थबोधव्यतिर केण चक्षुषा किञ्चिज्जानाति । 'चक्षुपश्चक्षु' इति श्रुतेलोचनमेतदेव । न हि रोचन दृश्य भवति, निमे पमात्रेण च तिरोभवाति तस्य तिरोभावो युक्त इत्यर्थ । तुशलेन रूपान्तरेण तिष्टतीति सचितम् ॥१०॥ तद्रूप सच्चिदानन्दरूपमिति निरूपायेतु सदुत्कर्ष चिदुत्कर्षमानन्दोत्कर्ष चाऽऽ त्रिभि यन्मर्त्यलीलोपयिक स्वयोगमायावलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगः परं पदं भूपणभूपणाङ्गम् ॥ १२ ॥ - ' अनसनम १ रोशरोपपुरस्सर जानायु प्रकाश , एतदधमत्र ३एन नास्ति स ग ३ र ४ इति पया सम्पनया ननित दहऽभिवडगवगवा का ज्ञानम् म इतितो प्र .

·, २४ श्रीसुमोधिनीं। [ श्रीमद्भागवत यन्मयलीलोपयिकमिति । इद हि भगवतो रूप सद्रूपम् । पञ्चभूतप्रकारेण पञ्चभूतसममपि पचभूतभ्यो विशिष्यत इति सदुत्कर्ष । तत्र पृथिव्युत्कर्षमाह-यन्मर्त्यलीलापयिकमिति । मृद्रावमापन्ना मा , मृदावं त्यजन्तीति वामा । पृथिव्या ये भवन्ति, तेपा या लाल म्वरूपकेशव्यतिरेण सर्वमनोहरचं टारूपा, तम्या औपयिक योग्यम् । मर्त्यांना न लीलाधारत्वम् , अमर्येषु मर्त्यलीलाभाव तथापि पार्थि- चाना न योग्यता । अतोऽलौकिकमेव यन्मनुष्यरूपसदृश शुद्ध सद्रूप तदेव लोगयोग्यम्, कार्यदोषराहि- त्यात् । किञ्च, स्वयोगमायानलं दर्शयता गृहतिम् । स्वभ्याऽसाधारणरूपा साधनभूता सर्वभवन समर्था या कारणरूपा माया, तस्या बरम्। परीक्षार्थ बलिना यथा महत् कर्म कार्यते, तथा सतोऽनन्तरूप का सर्वसामर्थ्यमेकन व्याप्त प्रदर्शनीयमिति तादृश रूप निर्मितम् । नानाविधानि रूपाणि जलं स्व च्छतया गृह्णाति । तम्य जलस्योत्कयो माया । वैकुण्ठस्थितमपि रूप गृहातीति जल भावेऽपि जलोत्कर्ष । किञ्च, स्वम्याऽपि विस्मापनम् । स्य हि तेजोमय सर्वप्रकाशक सर्वमेव स्वरूपमन्येभ्यः प्रदर्शयति, तम्य न किञ्चित् विम्मयम्, तादृशस्याऽप्येतत् विस्मापन विस्मयजनकम् , अहो मयैतादृशमपि लोके प्रदर्श्यत इति । तेजोरूप सचेजसोऽप्युत्कृष्टम् । किञ्च, सौभगद्धेः पर पदम् । सौभाग्यम्यद्धेराणिमाद्यदैवर्यस्य च परम स्थानम् । प्राणस्य योगम्य च कार्यमेतद् द्वयम् , तेन वायुरूप सद्वायोरुत्कृष्टम् । सौभगमत्र सौन्द- यातिशय सर्वपुस्परोचकत्वम् । सद्धि समृद्धेि । पुरुषोत्तमस्याऽपि रुचिजनकमत एवैतद्रूपे भगवतोऽ- तिप्रीति , प्राणादप्यधिका । किञ्च, भूपणभूपणाङ्गमिति । भूषणाना भूपणभूतानि अङ्गानि यस्य। भूप- णान्यगदादीनि कौस्तुभान्तानि, तेपा भूषणमद्गमेव ! यथेन्द्रनीलमणि स्वर्णमणानाम् । अनेन नभस्तले विमानविशुटाढय इव भगवद्रूपे आभरणानि शोभ-त इत्याकाशतुल्यमप्याकाशादुत्कृष्टम् ॥ १२ ॥ एव सदुत्कर्ष निरुप्य चिदुत्कर्षमाह-- यद्धर्मसूनोर्चत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः । कात्स्न्येन चाऽयेह गतं विधातुरक्सृितौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥ यद्धर्ममनोरिति । धमे हि ज्ञानमभिव्यक्त भवति । धर्माजात धर्मादप्युत्कृष्टम् । तस्याऽपि राजसूय यागो धमोत्कर्षरूप । तादृशीमचम्या स्मृत्वा धर्मेणाऽऽह । वतेति हो । सवेऽपि यत् भगवद्रूपं दृष्ट्वा एव जातवन्तस्तद्रूप वर्णयति-दृपस्वस्त्ययनमिति । दृष्टीना म्वस्ति कल्याणरूपमयन स्थानम् । सर्वेऽपि विपया दृष्टीना नाशका, येऽपि भगवाद्वेषयाम्तेऽपि स्वरुपत कल्याणरूपा न । किं बहुना, विषयमा अमेव तदृष्टिव्ययजनकम्, न तु पोपकम् ! ज्ञानमेव तु दृष्टिपोपकम् । ज्ञानेन्द्रियाणा च तदेवायनम् । सजातीय एवं प्रविष्ट सजातीय वर्द्धते । तेन विषयपक्षेऽपि कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमक्षत् ' इति न्यायेन यदा जानमेव पश्यति चक्षुम्तदा स्वास्ययनं भवति । ' चक्षुपश्चक्षुः' इति श्रुतेश्च । तदा निरा- कम्य था युद्धिीसा तामार-दर निपे भगवच्ठरीरे-कौशलं विधातुर्जगत्कर्तुगतम्। अर्याक्सृतावेच पोशलम । इनोऽपि सत्त्वमृष्टावेद जगवर्नु सामर्थ्यम् । अथवा, अक्मृितिर्मनुष्यमुष्टियावसात- म्यान, तत्र याशर तदिह गतम् । अर्वाय मृतिकाशन इद पर्तुं न शक्यत इत्यमन्यत । तेन स्वन्त्य यनवान् , गपरोक्प्रतीतिमिद्धत्वात् , मत्त्वमृश्यनिरित्त मेतपिपामिति ॥ १३ ॥ 1 বিশ্ববান প্রায় । সাতিযা ম वाया पया प्रमादयति य नाव विमानमामि। । . - मिनायार ।

·] हासः, - ३ स्कन्ध. २ अध्याय. श्रीमहलमानातिरनिता। आनन्दरूपतामाह.-- यस्यानुरागप्तृतहासरासलीलावलोकप्रतिलब्धमानाः । .. ब्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्तधियोऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः ॥१४॥ यस्यानुरागेति । स्त्रियो घानन्दप्रधानाः, तासां दृष्टिरानन्द एव भवति । यत आनन्दार्थमेव प्रयतन्ते, माधने 'वा । प्रकृते साधनत्वाभावात् निरुपाधिकीदृष्टिविषयत्वेन आनन्दत्वमुच्यते । यस्य भगवतोऽनुरा- गंण प्लुतो यो प्लुता निमग्नोऽधिको या, तत्सहितो यो रासः रससमूहात्मको चहुनर्तकीयुक्तो नृत्यविशेषः, तत्र यलीलावलोकनम्, तेन प्रतिलब्धो मानो याभिः । पूर्वमभिमानं परित्यज्य भक्तिमार्गानु- सारेण भगवन्तं प्रपन्नाः। तत्र मन्यपर्यन्तं भगवद्भजने जाते अनुराग' प्रवृद्धः । हासमाहिती रासो मावोद्गारी हृदये भगवदैक्यं प्रापयति । तत्र हास्यांशः काममध्ये प्रविष्ट, भेदमपि बोधयदित्यनुरागेण प्लुतः कृतः परमप्रेमात्मको जातः । उत्साहजनकत्वात् हासोऽप्यपेक्षितः । रासो वश्यतापादकः । अत एव तत्र वशीभ तस्य भगवतो यल्लीलावलोकनम्, तेन पूर्व त्यक्तोऽपि मानो भगवता स्थापितो दृष्टिद्वारा दत्त इति प्रतिल ब्धमाना भवन्ति । अनेन दीनतया भक्तिरस ऑक्षिप्तः । स्वतन्त्रा एव ता भगवदानन्दानुभवे समर्था जाता इत्यर्थः । ब्रजस्त्रियो गोकुलान्त्रयः । बजतीति व्रजः, सबैकत्र स्थितिरहितः । ताहीनां स्तब्धत्येकत्र रसा- स्वादनं स्वभावेन विरुद्धचत इति स्वभावविजयी भगवानानन्दमयः । कामसाधकत्वाभावमाह-दृम्भिग्नुप्र- वृत्तधिय इति । दृग्भिः सह अनुप्रवृत्ता धियो यासाम् । यथा दृष्टिभगवति प्रविष्टा, तत्मङ्गे चेतनाऽपि तत्रैव गता । अतो न स्वशरीरे तासां कामभोगापेक्षा, भगवत्स्वरूप एवानन्दानुभवात । न कामेनानन्दो न वा स्वस्मिन् जातस्याऽनन्दम्याऽनुभव', अन्तःकरणादीनां तत्रैव व्यापतत्वात् । नाऽऽत्मन्यानन्दजननसाम- र्यन । अन्भिन्नर्थे न सन्देहः कर्तव्य इत्याह-किलेति । किश्च । कृत्यशंपा गयाऽवतस्थुः । कृत्ये शेपो यासाम् । प्रतिक्षणं भगवदात्मकतामेव प्राप्नुवन्तीति गृहकृत्ये तासां कृत्यशेष एव तिष्ठति, देहस्मरणामा. वात् । अतोऽपि स्वस्मिन्नानन्दोत्पत्तिः। यथा दूरे स्थितं दृष्टिविपीकरांति, तथा दूरे स्थित भगवन्तमप्या- नन्दरूपं दृष्टिविपयोकरोति, अन्यथा आनन्दप्रेप्मनामेव स्थितिन स्यात् ॥ १४ ॥ एवं सच्चिदानन्दत्वं स्वरूपस्योपपाद्य, तत्र जीवस्येव भगवतोऽपि स्थितिर्वक्तव्य याशयय, तंत्रव सचि- दानन्दरूपेऽक्षरे स्थितम्य पुरुषोत्तमम्याऽग्निवत्तत्र प्रादुर्भाव इत्याह-- स्वशान्तरूपेप्चितरैः स्वरुपैरभ्यर्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाऽग्निः॥१॥ स्वशान्तरूपेविति । अक्षरम्यप्रकारणाविर्भावः, तत्र भगवदाविभावश्च निनिर्मितं न भवनि । अन्यद्वारा तैमर्थ कारयन् विपमो भवेत्। अतः पुत्रशिक्षावत भगवान दत्यान मारयतांन्याह-यस्य शान्ता म्वरूपेषु देवादिरूपेषु अगान्तरितरः म्वरूपभूतरेव दैत्यैरयमानेषु सत्सु दयाविधचित्तः मशिनाऽप्यन उभ- यसमाभानार्थ स्वयं साक्षरः पुरुषोत्तम आविर्भूतइत्यर्यः। कालकादिप्रेरणाभावार्थमाह-पगयरेश इति । परः कालादिः, अवरः कर्मादिः, तेषां नियन्ता । ननु पुरुषो नारायणः प्रथमपुरुषा या स्वानन्दन गाा- अविर्भावं लमताम्, किं पुरुषोतमाविगविनेत्यत आह-महदंगयुक्त इति । महानंशं यम्य प्रथमपुरगम्य, १ उतष्टानन्दपनाम, मा. नदमावार्थम्. . अशोटाशिम १ 'गोऽभुने "१ यम intra. ५ आविमाननिमियमनम. म. .. मरमरपम्,२.

·श्रीसुनोधिनी । श्रीमद्भागवत-~- तगुक्त' । सृष्टयर्थ स्वस्मिन प्रकृतिपुरषमन्तर्भाव्यवाऽऽनिर्मवैति । अत एव स्वस्मिन यशोदादिमिर्जगदुपर भ्यते । एतदेव हि ब्रह्मलिङ्गम् ! अन्यव्यावृत्त्यर्थमाह-भगनानिति । यथाऽनिरिति व्याख्यातम् ||१५|| ण्वमक्षरपुरषोत्तमत्व भगवद्देहात्मनोरुपपाद्य रोकप्रतीतिविरोध भगवद्वाक्यविरोध च परिहर्तुमाह द्वयन- मां खेदयत्येतदजस्य जन्मविडम्वनं यद्वसुदेवगेहे । बजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुरायवात्सीद्यदनन्तवीर्यः ॥१६॥ मां खेदयत्येतदिति । भगवान् लोकवञ्चनार्थ प्राकृतदेहत्य ख्यापयितुं वसुदेवपुरत्यादिविडम्बन यत् करोति, तद्विडम्बनमपि तम्य सर्वथा अयुक्तमिति किं सर्वसमर्थस्य वञ्चनेनेति तथाकरण मा खदय तीत्याह-अजस्य जन्मबिडम्बनमिति । तत्रापि यसुदेवगेहे वसुदेवस्य भार्याया देवक्याम् । एतदपेक्षया स्तम्भ इव, जल इव, ब्रह्मणो हृदयादिव आविर्भावविडम्बन समीचीनमिति मा खेदयति । किञ्च, बजे च वासो मा सेदयति । कुत्र च्यापिवैकुण्ठवासी, लौकिकॉनामपि वासायोग्ये गोकुले किमित्यवासीदिति । किञ्च । अरिभयादिव नरासन्धादिभिर्भात इव पुरान्मथुरातो च्यवात्सीदिति यत् , पुरात् पलाय्य स्थाना न्तर गतमिति यत् । विवाम परदेशवाम:। अयुक्तत्वे हेतुः-अनन्तवार्य इति । बजे चेति चकारो गुरु कुलार्टिसग्रहार्थः । अरिभयादिति भयाभावादिवेत्युक्तम् । न हि सर्वात्मनोऽस्य सन्ति, न वा तम्य भयम् । अन्येषा भयनिवर्तकत्वाच । स्वयमिति नागद्वारा ॥ १६ ॥ वाक्यविरोध परिहरति- दुनोति चेतः स्मरतो ममेतद्यदाह पादावभिवन्द्य पित्रोः । ताताऽम्ब ! कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥ दुनोति चेत इति । पित्रोः पादावभिवन्द्य कसवधानन्तर देवकीयसुदेवपादावभिवन्द्य भगवानेवमाह- हे तात ' हे अम्ब | कंसादुरुशङ्कितानां किं करिष्यतीति शङ्कया अतिभीतानामस्माकमुपरि प्रसीदत प्रसन्नौ भवतमिति । यतेतद्वाक्य तत्म्मरतो मम चेत , दुनोति दुखित करोति । अनेन सर्वाण्येव भगव- द्वाक्यानि 'मानुपी तनुमास्थितम्। 'पदन्ति नासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् । ' इत्यादिवाक्यानि रोकव्यामोहार्थमिति व्याख्यातानि । यदा भगवद्वाक्यानामेया गतिः. तदा तैया॑मोहिताना वाक्याना कि वत्तव्यमिति भाव ॥ ७ ॥ एव सर्वविरोध परिहत्य, साक्षात्पुरुषोत्तमन्यमुपपाय तम्य गुणकर्माणि निरूपयिष्यन् भक्तिमार्गसिद्धये आदी भवनीयान् गुणान् निरूपयति- को वा अमुष्याम्रिसरोजरेणं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिधन् । यो विस्फुरद्भविटपेन भृमेारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥ पोथेति । भजनीय म एव म्यात्, या स्वयमभय , मदपि प्रपन्न सर्वतो भयान्मोचयति, ऐहिका- मुष्मिी च ऋद्धि मोक्ष च प्रयरनि, मजनमन्देहेऽपि अनुपगादपि यो मुक्ति प्रयच्छति, स्वय च निर्दो- पपूर्णगुपविनर , अनधिकारिणोऽपि गतिं प्रयच्छति, परार्थ स्वस्तनियममपि विरुद्ध न मन्यते-एव यः शेष उत्कृपानाम् । 1 . - १७ या 4 अक्षापण्याच्यम् । प्रतिभाषा भनि प्रभात ५ पाच ·. ३ स्कन्ध २ अध्याय श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। मन्तगुणो भवति, पडसहितभजनोपयोगिमहागुणवान् म भजनीय इति । सप्तस्वपि गुणेषु हेतुभूत गुणनय, मन्यचेत्, भवत्यतिसामथ्र्यम्,स्वरूपत एव सवोत्कर्ष ,परमा दया च, स सवेषामुयास्यो भवति। तदाह-सप्तमि सोकै । प्रत्येकमेकैकेन सप्तगुणा । द्वाभ्या त्रिभिस्ततो द्वाभ्या तैरेव स्थूर गुणा निरूप्यन्ते । तर प्रथममतिसाम यं निरूपयन्नाश्रितसर्वदु खदूरीकर्तृत्वमाह-को वेति । स हि माणिन सर्चानेय भजन्ते । ततगुणोपरनु प्रक्ता विरक्ताश्च भवन्ति । एवमत्र निर्धार । भजनीयढोपयतिरेकेण मेव्यमान न त्यजन्ति । लोके हि पर्वेपामेव देवाना मनुष्याणा वा सेवकास्तत्परित्यज्य भगवदीया जायन्ते न भगवीया कदाचिदप्य- न्यम्य । यस्त्विम शास्त्रार्थमन्यथाकरिप्यामीति भगवन्मार्गे समागत्य त त्यक्तुमिच्छति कौतुकाढापे, सोऽपि तथा कर्तुं न शक्नोति । तदाह-अमुप्याडघिसरोजरेणुं सकृदपि विजिधन को वा विस्मर्तुमीशीतेति । अतः स एव ईश , यस्त्वीशितयन् वशीकरोति । रेणुओणमागेणान्तर्गतः पूर्वोक्तस्तम्य सङ्घात भगवदी- यमेव करोति । स तदर्थोत्पादितसरातः सर्वतो व्याप्त त रेणु विम्मर्तु न समर्थो भवेत् । ननु हिष्ट सङ्घा- तमपि विस्मरति, क्लेशनाशकमेवाऽधिमन्यत इति चेत् । तनाऽऽह-यो निस्फुरदिति । अय हि . कल्पतरु यम्य भ्रू पर्णसहिता काचिच्छाखा । अनन्तशाखस्य सा एका शाखा सहारकी स्वभावत । सतुष्टा तु सापि परमैश्वर्य प्रयच्छति । अतस्तादृशशाखाया विद्यमानत्वात् म्यानिष्टनाशे का शङ्का ! यतो भूमंग्य सर्वाधारभूताया कृतोऽन्तो येन । विशेषेण स्फुरता। यत्र भारसम्भावनाऽपि तत्र म्वय गत्वा दूरीकरणस्वभा वेन भूविटपेन भारमपि तिरश्चकार । यदर्थ संवपामपि देवादीना महान् यत्न । यायचे दूरीफर्तुमायान्ति, तावत्स भारः पूर्वमेव तिरो भवति । यथा प्रथमोद्गतेः सूर्यकिरणैरेव सर्वतमोनाशः सूर्यस्तु तम पश्यत्यपि न, तथा भगवान् भक्तानामित्यर्थः ।। १८ ॥ इष्टफल तु भक्ताना न वक्तव्यमेव । यतो द्विपन्नपि भगवन्तमसुरोऽपि भाभिभूत गर्वधर्मप्रतिपक्षा भगवत्सबन्धमात्रेणैव निपिढेनोपि जानिनोऽपि दुर्लभं सायुज्य प्राप्तवान् । अय चाऽर्थ सर्वजर्नानम्तदाह-- दृष्टा भवद्भिर्ननु राजसूये चेयस्य कृष्णं द्विपतोऽपि सिद्धिः । यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग्योगेन कस्तद्विरह सहेत ॥ १९ ॥ स्टेति । कृष्ण द्विपतोऽपि वैद्य य शिशुपालम्ब रानम्यसभाया सर्वरेव गजभिस्तत्र सवाया नियमा णाया या सिद्धि सायुज्यरूपा, सा भवद्भिरेव दृष्टा। नन्निति समोधन समत्यर्थम् । या सिद्धिम् । योगिन स्वभारत उत्तमा फरपर्यवसायिना सर्वगधनसहितेनाऽपि योगेन चान्छामेव केवर कुर्वन्ति, न तु भगवत्स चन्धव्यतिरेकेण ता प्रामुवन्ति । अत को या तत्सबन्धाभावरूप भगवद्विरह महंत ? नगवत्मबन्धी हि कोटिकल्पवृक्षादप्यधिक ! म प्राप्त केन वा त्यक्तु शक्य इत्यर्थः ॥ १२ ॥ ण्वमिष्टसिद्धिहेत्वनिष्टनियारकभगवदण निरूप्य, म्वरूप निरूपयन मधव्यतिरेकेणाऽपि ये परम्य रूपसबन्धेनैव पूर्वोत्तादप्यधिक फल प्रयच्छतीत्याह- तथैव चाऽन्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुसारविन्दम् । नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूता. पदमापुरस्य ॥ २० ॥ १ प्रकारे वाप निप येध्यन् । परनामामाप्ये बसमानता।' २ ·- श्रीमुबोधिनी। । श्रीमद्भागवत तर्थयति । ये नरलाके वारा:. अन्ये भगवत्संवन्धरहिता, भगवन्तं जानन्त्यपि न; तेऽप्याहवे स्वरूप- सौन्दर्येणव व्यामुग्धाः, नत्रैः नयनाभिराम लावण्यामृतपूरं कृष्णमुखारविन्दं पश्यन्तो भगवत्सायुज्ये प्रतिबन्धकरूपमशुद्धं देहं निराकृन्य पार्थास्वैः पूता बहव एव ब्यापिवैकुण्ठं तच्चरणारविन्दं प्रापु. ॥ २० ॥ पताहो का फलचिन्ता ? अत्र परमेकमेव वाधकम् , व्यामोहिका भगवाला; तैयाचेन्न व्यामुग्धः । मा हे भगवतः सर्वोत्तमत्वादिगुणान् भजनीयतां च शास्त्ररहितानां बुद्धो स्थितामपनयति । तत्र सावधा- नेन भाव्यमित्याह द्वाभ्याम्-- स्वयं त्वसाम्यातिशयस्यधीशः स्वाराज्यलम्याऽऽप्तसमस्तकामः । वलिं हरद्भिश्चिरलोकपालैः किरीटकोटीडितपादपीठः ॥ २१ ॥ म्वयं त्विति । एषा लीला व्यामोहिका, या स्वयमीश्वरो भूत्वा मर्वोत्तमः सर्वाधमम्य स्तब्धम्य, स्वयं तं तादृशं विधाय, कॅवय करोतीति । येन ( प्रान्तानां हृदय ) अयमेतादृश एवेति प्रान्ता मन्यन्ते । तत्र प्रथमं तम्य सर्वोत्तमत्वमाह-स्वयमिति । तु शब्दो प्रान्तप्रतीतिव्यावृत्त्यर्थः । न विद्यते लोके वेटे वा माम्यमतिशयश्च यस्य । यस्मात् स्वरूपतो गुणतश्च प्रसिद्ध्याऽपि इयधीशः । किञ्च । अपेक्षितमपि किमपि नाऽवशिष्यते, यल्लौकिकन्यायेन कैकयहेतुर्भवति । तदाह-स्वाराज्यलक्ष्म्या।म्वस्मिन्नेव यद्राज्यम्, मर्वमेव हि जगत् म्वम्मिन्नेव वर्तते; यः स्वस्मिन् राज्यं करोति । स सर्वस्मिन्नेव करोति । तत्र या लक्ष्मीः निरतिशयानन्दरूपा. तयैव प्राप्ताः सर्वे कामा येन । अस्पैवाऽऽनन्दस्य अन्यानि मात्रामुपजीवन्ति' उति श्रुतेः । किञ्च । लोकेऽपि तन्यैश्चर्य सिद्धम् । यतो बलि हरद्विाश्चरकालीनर्लोकपालैः किरीटकोटिमिरीडितं म्तुतं पाढपीटं यम्य । यथा पदार्थकरणपक्षस्तथा किरीटैरपि पीठस्य म्तोत्रम् । स्वयमपकृष्टभावेन नम्राः म्वमंबन्धिनं सर्वोत्कृष्टत्वेन बोधयन्ति । घट्टनोगतराब्देनेति केचित ॥ २१ ॥ प्रतादृशःम्वमिहामने स्थितः म्यानन्दलक्ष्मीमनुभवन्नेव म्थातु योग्यः, न तु कैय कर्त योग्य इत्याह- तत्तस्य केकर्यमलंभृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग ! यदुग्रसेनम् । निष्टन्निपण्णं परमेष्टयधिष्ण्ये न्यबोधयद्देय : निधारयेति ॥ २२ ॥ ननम्य कमिति । किरग्य भावः कार्यम् । नदिति प्रमिद्धम । नस्यति पूर्वोक्तम्य । ननु करोतु किमपि भगवान . किं नयाऽनन विचारणेन्यागरपया इ-अलं मृतान्न इति । वयमत्यर्थ भान- वना भूनाः । पूताः पापिनाया । मेवायमेव पापिताः । यदि मर्ग इय मेयापि भगवंत. कर्तव्या म्यात, THRIT पो ययं मुग्यमयार्थमुन्गदिनाः. अम्मदवारय कारयतु । तदर्थमम्मानुत्पाप पुनः स्वयमेव करणा- नयमम्मान मापयनि । म्पयं प्रायति. अम्मानपि ग्यापयति । ग्लाययाति पाठे, ग्लयधातापार्थः । अनि यदुःसम्यापनयोग्यमित्रम्य गंवोधनम् । उपमनमिति । उग्रा मेना यम्य । कंगपिता. तम् । पर मएपयिष्य प्रमण. प्रधान । अधिष्ण्य पिप्ण्यमिनि पर्याय: तम्मिनिषण्णमाम्ययं तिष्ठन् रामागतान् सर्वा. , नानाभाधानासा .. भरम । यी , R. Riaz सभापन यममा मनमा यथेग्यादि । गरमाने पर. पदा Miniredyाको दाममा पाप भां दोन संघर्ष, प्र. मारला. - ·, ३ म्कन्ध.२ अन्याय.। श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। नेव न्यबोधयत् । हे देव ! अपमागतो नमस्करोति, पश्यति न्यबोधयत् । इदं हतिदीनदोवारिककृत्यम् । यद्यपि सर्व कृत्यं भगवत्कर्तृकमेव. तथापि रूपान्तरमेव कृत्वा करोति । यदि स्वयमेव कर्तव्यम् , तदा विप- रीतं किं न करोतीति चित्तक्लेशः । देवसमायां यत्र ब्रह्मा उपविशति, तद्राजासनमिति परमेष्ट्यधिप्प्यमुक्तम् । अनेन ब्राह्मणेष्वपि तस्याऽनभ्युत्थानं निरूपितम् । अप्रतीकार्यश्चाध्यं क्लश. ॥ २२ ॥ एवं रूपं मोहन चोक्त्वा, तस्याभिप्रायापरिज्ञानादशस्य तव श्लेश इत्याशक्य तदभिमायमपि जानामि, तथापि क्लेश इति वक्तुं तम्य दयां निरूपयति । क्लेशन्तु वुद्धिकृतो न भगवत्कृतः । स हि भगवान् सर्वा- नेव भक्तान् सेवकानात्मनोऽप्यधिकत्वेन ज्ञापयति । तत्रान्यासहनमयुक्तम् । उग्रसेनोऽपि न वक्तव्यः, भगव- तैव तथा क्रियमाणत्वात् । विपरीनं च करोति, पूर्वश्लोके तथैव कथनात् । तस्मात् प्रमाणबलमतिक्रम्य प्रमेयवलेन तथा करोतीति तस्य प्रमेयवलं निरूपयन् भजनयित्व स्थापयति-~- अहो वकीयं स्तनकालकूटं जिघांसयाऽपाययदप्यसाध्वी । लेभे गति धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालु शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥ अहो इति । यथा भगवतः साधनं सर्वाश्चर्यकरम्, फलंपूर्णस्य तुच्छफलसाधकम्; तथा तुच्छस्य साधनरहितस्याऽपि पूर्णफलदानमित्यहो आश्चर्यम् । बकस्य भगिनी दैत्यवकरूपा, तद्वृत्त्या सन्तोऽपि न मुक्ता भवन्ति । इयमिति बुद्धचा भगवत्सङ्गे साऽप्युपस्थिता। स्तनकालकूटमिति । स्तने विद्यमानं काल- कूटम्, कालानां कूटं समूहः । सहसं हि काला मृत्यवः सन्ति, ते सर्वे तस्याः स्तन्ये एकीभूताः । अतः कालानां कूटं यत्र, तादृशं स्तन्यमपाययत् । नानहेतुपक्षेऽपि तस्यां दुष्टत्वमाह-जिघांसयेति, हन्तुमि- च्छया । पूर्वमपि तस्या दुष्टत्वमाह--असाध्वीति । अनेन दैत्यधोऽपि तस्यां नास्तीत्युक्तम्, ते हि जिते- न्द्रियाः । तथाप्याकृतिक्रिययोर्यशोदातुल्यत्वात् तद्गतं दोपमविचायव क्रियाफलं दत्तवान् । अनेन भग- वत्सरूपं यथाकथञ्चिदपि संबद्धं साधनान्तरनिरपेक्षं फलं साधयतीत्युक्तम् । भगवांश्च गुणानेव गृह्णाति न दोपान् । अतः परमदयालरित्याह---कं वा दयालुमिति । अन्यस्तु दयालदैन्यमपेक्षते, नम्रतां का, दोपाभावं वा । अयं तु किमपि नापेक्षत इति ततोऽन्य कं वा दयालु शरणं व्रजेम ।। शरणपदेन च सेवाभक्त्यादिकमपि निवारितम् ।। २३ ॥ ननु 'नियन्धायाऽऽसुरी मता' इति आसुर्या संपाद जाताः कथं मुच्यन्ते ? तानहं द्विषतः करान्' इति मगवतेवाऽन्यथाप्रतिज्ञानात् । तत्राऽऽह-- मन्येऽसुरान् भागवतांख्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तायपुत्रमंसेसुनाभायुधमापतन्तम् २४ ॥ मन्येऽसुरानिति । असुरानहं भागवतानेव मन्ये, 'मामप्राप्येव ' इति वचैनातं । ये प्राप्नुवन्ति भगवन्तं दृष्टयादिनाऽपि, तेषामधमगत्यर्थमप्राप्त्यभावात मुक्ता एव भवन्ति । ये तु 'मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः' इति द्वेषसाधना भगवदप्रापिसाध्या निरूपिता., ते जगटूपमेव भगवन्तं द्विषन्ति, नतु साक्षात्। ये तु साक्षात् द्विषन्ति ते प्राप्नुवन्त्येव । केनचिदन्त:करणधर्मेण ते भगवत्संवन्धिन इति भागवताः । ये तु १ फ्लेन निरक्ष्यानन्देन पर्गस्य प्रकारा: २ भगवानपिनाशी. नंतदोषस्य मवन्धो न भरिपनानिहानस्य रेनुयपक्षे. अस्मिन् वारदे भगवदयारभावात म बुद्धिवृत्तिविशषेण प्र. भ ·३० . सहजा दानवा , , श्रीमुवाधिनी । । श्रीमद्भागवत-- दानवास्तु तमालयाः' इति वैष्णवर्निरूपिताः, ते वदेऽपि देवप्रतिपक्षत्वन निरूपिता न मुच्यन्त इति केचित् । ततश्च मुच्यमानेषु पूतनादिषु न सहजासुरत्वम्, किन्त्वसुरावेशः । स तु भगव- सबन्धे गच्छतीति तेषा मुक्तिर्युक्तेति । एतदर्थ भेदवाद वैनाशिकी च प्रक्रियाम्, मोहकवाक्यवत् स्ववि रुद्ध भगवद्वाक्य वेदवाक्यानि च मन्यन्ते, ते बहुवाश्यविरोधाचिन्त्या । भक्त्यर्थं वा तथा यदन्तीति लोकशिक्षार्थ वा । असुराणा भगवत्प्राप्तावुपायमाह-संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तानिति । क्रोधसरम्भ एव भगवत्प्रापको मार्ग , ताऽमिनिविष्ट चित्त येषाम् । क्रोधमार्गेण तेषा चित्त भगवति प्रविशतीत्यर्थः । ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामिव भगवद्विपयत्वेन क्रोधस्यापि भगवन्मार्गत्यम् । भगत परमदयालुत्वसिद्धयर्थ रांध स्याऽपि मुक्तिहेतुत्व निरूप्यते, अन्यथा दयालुत्व न स्यात् । तम्माद्वैष्णवरेकमगीकर्तव्यम्, दैत्याना मुक्त्य भावो वा, भगवतो दया वा । तत्रापि बलिष्ठा दयेत्याह-ये संयुगेऽचक्षतेति । ते हि युद्धे मर्तु समायान्ति ।तपु चेद्भगवतो दया न भवेत् , तदा परोक्षे स्थितोऽन्येन वा मारयेत्, न तु स्वय प्रत्यक्षो भवेत् । ननु तथा सति भक्तिमार्गविरोध इति चेत्तनाऽऽह-तार्यपुत्रमिति । असे सुनाभं चकमायध यम्य तादृश गरुड पश्यन्ति । अंसेसुनाभायुधमित्यलुक्समास । एतावान् भेदो भक्तदैत्ययो , भक्ताः सर्वरूप सर्वढा भगवन्त पश्यन्ति, गरुडाधिरूढ च, अन्य सह सयुगे च, दैत्यास्तु संयुग एव गरुडमेव पश्यन्ति । पर भगवदारुढम्, भगवानारूढो यनिति । अयमर्थ । कारात्मको गरुड , तदुपरि च भगवान्, अत काल प्राप्य भगवन्त प्राप्नुपन्ति, न तु जीवन्त इति विशेष इति ॥ २४ ॥ एव भगवत स्वरूपगुणानुक्त्या, विदुरस्य तद्विपयकमज्ञान दूरीकृत्य, पृष्टकथायामुत्तर वदन् पञ्चाऽपि मात्रा निरूपयति दशभिः श्लोक - वसुदेवस्य देवक्यामित्यादिभि । गन्धो भगवतः स्थानं रसः कीडापि पालकैः । रूपं त्रिभागि ललितं सर्वदोषनिवारकम् ।१। मृत्योरमार्गतो रक्षा तस्य स्पर्शोऽभि- धीयते। लोकॅनेदविरोधेन मनोवागनुसारतः।२। प्रपन्ने भगवल्लीला दुःखाभावसुखात्मिका । स शब्दो नाऽन्य इत्येपमात्रा रूपोऽधिकारकृत् । ३ । - वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रवन्धने । चिकी'भगवानस्याः शमजेनाऽपि याचितः ॥ २५ ॥ वसुदेवस्य भार्याया देवक्याम् । भोजेन्द्रस्य कसम्य बन्धन यस्मिन् , तादृशे गृहे । वसुदेवस्य देवकीनिमित्त भोजेन्द्रवन्धने जाते वा ! तात्पर्यस्य निरूपितत्वाद्यथालोकसिद्धा कथा निरूपयति, सर्वभावविकाराणा तुल्य खाय । अस्या पृथिव्याः शं कल्याण चिकीर्षुः । पृथिवीसुसाथ भगवदवतार इति प्रयोजनम् । ब्रह्मप्रा नाऽपि भलोद्धारार्थ । अपिशब्देनाऽन्येषामपि प्रार्थना सवोद्धारा ॥ २५ ॥ ततो नन्दवजमितः पित्रा कंसादिविभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चिः सवलोऽवसत् ॥ २६ ॥ ततो मथुराया जननान्तरम्, पित्रा वमुढेवेन फसाद्विशेषण विभ्यता नन्दबजमितः प्राप्त । तत्र चोप , तरै प्रशश दिपिधान मायमात व्यवस्थाधम् प्र ३ पञ्चमी न ४ गावरोधेन भगवन्मने ऽनुमारत प्रपतिरन यूटवाण, चेदविगधेन भगवद्वागनुप्तारत प्रतिवणुरयनप्रयणादागम्ने बोया म ५ रावमुक्तयभाषाय लोक ६ भगवनि प्रनीयमानाना नेपां पयनकाशवाय प्र पानम्पत्य ·" ३ म्कन्ध. २ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। संततेजा भूत्या, एकादश समा एकदशवाणि, बलभद्रसहित , स एव निजसहाय इति तत्सहितोऽव- सत् । एते हि दश प्राणात्मकाः, द्वौ द्वौ च विषयात्मको । जनने हेतुत्रेयम् ; गोकुलसमागमने हेतद्वैयम् । अनेनाऽपीत्यनुपङ्गात् । इद च न प्रयोजनमध्ये प्रविशति, मिन्नतया स्वातन्त्र्येण निरूपणात् । इद चान्त- रिक्षस्थानमिव । अत एत्र रुद्रप्रीत्यर्थमेकादशसमा अवसत् । वायोस्तुल्यरूपतया प्रीत्यर्थ गूढाष्ट्विं सबलत्व च । समा वर्पाः। ॥ २६ ॥ एवं मिनतया स्थितस्य पूर्वोक्तप्रयोजनाभावात्, शिरोभूतवासुदेवरूपण क्रीडा कृतवानित्याहाऽष्टभिः । सप्त वै शीर्पण्या वागष्टमी ' इति श्रुतेः । तत्र श्रोत्रे आह-परीत इति द्वाभ्याम् -- परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्याहरद्विभुः । यमुनोपरने कूजद्विजसंकलिताद्धिये ॥ २७ ॥ वक्रमतव्यम्, स्कन्धार्थत्वेन । श्रोत्रमेतद्वयम्, प्रकरणार्थत्वेन । वत्सपोपालैालकैप्टितो वत्सांश्वा- रयन्निति । क्रिययैव वागेः प्राणानां च, व्याहरत् विहार कृतवान्. बाले. सह क्रीडितवानित्यर्थः । वाधा- भावायाऽऽह-यमुनोपवन इति । यमुनाया. समीपवने । चित्तोद्वेगाभावायाऽऽह-कूजद्भिर्द्विजैः मङ्कुलिता अध्रिपा यस्मिन् । भगवद्भक्ता वेदकल्पवृक्षेषु स्थिता भक्तिमाश्रित्य भगवन्त गायन्तीत्युक्तं भवति॥२७॥ बने क्रीडामुक्त्वा सन्ध्यादिपु बजे क्रीडामाह- कौमारी दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां बजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धवालसिंहावलोकनः ।। २८ ॥ कामारी दर्शयथेष्टामिति । कुमारसबन्धिनी पञ्चवर्षपर्यन्त जायमाना । पञ्चाऽपि लीला पञ्चवर्षे. क्रियमाणा ब्रजवासिना पञ्चविधानाम् ! त्रिविधा, पुरुषाः, द्विविधाः स्त्रियः । न हि सात्त्विक्य. स्त्रियः सन्ति । अतः सर्वेषामेव प्रेक्षणीयां चेष्टा प्रदर्शयन् व्याहरदिति संबन्धः ! समर्थो हि स सर्वं कर्तुम् । दर्शयन्नित्यनेन स्वयं तथा न कृतवानेव। तत्र प्रथमं रुदनिव, तामस्यस्तदैव तुप्यन्ति, रुद्रप्रीत्यर्थं च । हसन्निति राजस्य' । मुग्धभावेन तामसा , वालभावेन राजसा ,सिंहावलोकनेन सात्त्विकाः। अत्राऽप्यागतः पूर्व भक्तान् स्मरतीति रुदन्निव । हसन् मुग्धो यो पाल सिंहस्तद्वदवलोकनं यस्य ॥ २८ ॥ पोगण्डलीलामाह- स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । . ४ ७ . १ समुदायेन दशमि प्रत्येक द्वाभ्या निरूपणस्य तात्पर्यमाह - --एत इत्यादि । प्रकाश . २ भ्वादिमुखचिकीपी प्रार्थनाट्य ३ पितुर्भय ब्रह्मप्रार्थना च प्र पार्यितपूरणम् प्र ५ अन्तरिक्ष यथा रुदैवत 'तेन्तरिक्षमजयन् ' इति श्रुत्या बोध्यते, तया जोऽपि रुद्रस्य पयपतित्वाददैवत इति तयेत्पर्य . म ६ यायुवदनासगेन म स्कन्धार्थी हि सर्वसर्गः, स च बल दिना म सभवति । यल च प्राणधर्म , प्राणश्चापोमय , नाश रसप्रधाना, नाहक मुसम्, अतोऽत्र युक्त रसनिरूपणम् प्र ८ प्रकरणार्थोऽत्र श्रोतुराधिकार । श्रीता श्रीरमधानोऽतस्तथेत्यर्थ ५ ९अभवत्रूचारणस्य पाकियात्व द्रव्यनयनात्मकत्वेन बोध्यम प्र १. प्राणक्रिधात्व तु कूजन ग्रहणानुकूलतया में रसपधानत्वात् सामीप्येन रसत्यमित्यर्थ : १२ प्रोत्रत्वसमथनाया -मगवदित्यादि भ १३ प्रथमवर्षे प्र १४ ततः मावागनान् मतान् प्र १ तथा च जलस्य ·३२ श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवन, चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥ स एवेति । शिष्टेषु पट्सु वर्षेषु पनि श्लोकविशेषतः । तास्ता लीला इहोद्दिष्टाः क्रमो नाय विवक्षित.।। स एव, यः पूर्वमुक्तः। गोधनं गवा समूहम् । लक्ष्म्या निकैतमतिसुन्दरम्, चारणे हेतुः, सिता गावो वृपा यत्रेति । धर्मप्राधान्यं निरूपितम् , अतस्तच्चारणं धर्मकरणमेवेत्युक्तम् । अन्यान् म्वाजया धर्मकर्तन् शीघ्रमेव फलसम्बद्धान् कृतवानित्यभिप्रायेणाऽऽह-अनुगान् म्वन्य पश्चाद्भावोपजीविनो गोपालान, वेणुवादनं कृत्वा, ब्रह्मामृतं पाययित्वा, परब्रह्मानन्दे अरीरमत् रमयामास ॥ २० ॥ तत्र बाधकांस्तु लीलयैव दूरीकृतयानित्याह-- प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिनः कामरूपिणः । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बालः क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥ प्रयुक्तानिति । भोजराजेन कसेन प्रेषितान्, नानारूपधारिणो दैत्यान्, व्यामोहानार्थ समागतान्, लीलयैव क्रीडारूपयैव, विशेषणाऽनुदत् दूरीकृतवान् । तांस्तानिति प्रसिद्धान् । श्रमाभावायाऽऽह बालः क्रीडनकानिवेति । वस्त्रपुत्रिका , काष्ठादिक्रीडासाधनानि वा । द्वयमेकवर्षकृत्यम् ॥ ३० ॥ सप्तमवर्षकृत्यमाह-- विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्याऽपाययगावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१॥ विपन्नान्विपपानेनेति । कालियहूदे विपतोयपानेन विपन्नान् मृतान्, भुजगाधिपं निगृह्य, तन्मारक दण्डयित्वा, तान् सजीवानुत्थाप्य, तदेव तोयं गाश्चाऽपाययत् । गाव इति गाः । भुजगाधिपः कालियः । तत्तोय कालियहूदतोयम् । प्रकृतिस्थित विपरहितम् ॥ ३१ ॥ अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमैः । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षुः सद्ययं विभुः ॥ ३२ ॥ अयाजयदिति । सप्तमान्तलीला । गोसवेनेतीन्द्रयागं भक्त्वा । वैश्यस्तोमन् । गावः सूयन्तेऽनेनेति गोसवं गोवृद्धिकरम् । वैश्यस्तोमात्मकं गोपराजं नन्दम् । द्विजोत्तमैरिति तेषां याजकत्वम, न स्वस्यति जापितम् । इन्द्रयागभान तथाकरणे हेतुः-वित्तस्यति । कोट्यवधिद्रव्यम्य भाररूपेण स्थितम्य सद्ध्यय चिकीर्षुः । पूर्वस्थितम्याऽन्यथाकरणे सामर्थ्य विभुरिति ॥ ३२ ॥ अष्टमवादिकृत्यमाह-- वर्पतीन्द्रे ब्रजः कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वलः । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्राऽनुगृह्णता ॥ ३३ ॥ वर्पतीन्द्र इति । देवतोप्रधानपक्षो मुख्य इति ख्यापयितुमिन्द्रेण वृष्टिं कारितवान् । पुष्टिलीला न स्थापयितुं गोवर्द्धनौद्धरण च कृतवान् । बजविषयककोपार्द्रतोरिन्द्रे मेघद्वारा वर्षति सति, जनाशमा- नितमिनि.स.प. २ प्रात्या. सु. ३ गोमवस्थ नामान्तरम् प्रकाश ४ वायरामस्वात्तासमूहात्मकम् । ५ विषहवती देवनेर य गे मुम्येति पयः, न एदिकानयहम्पालाम् प्र विहरपदतापर्यम् . ७ ·म्कन्ध. ३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। डक्य स मजो रक्षितः । इन्द्रम्य कथमेव करणमित्यागक्याऽऽह-भयो मानो यस्य तस्मिन् सति, पश्चा- दुर्पति मति । गोत्र पर्वतः स एव लीलातपत्रन् । पृथिवीरक्षका अपि धर्मिष्ठत्वाद्भगवता उद्देता ! ली- ल्या आतपत्रमिव लीलातपत्रम् । छत्राक वा। बातो रक्षित. । भद्रेति सोधनमुक्तविश्वासाय, गानपि तथा रक्षित इति ज्ञापनार्थ वा । अन्यथाऽपि पालयितु समर्थ , म्वन्य परममनुग्रह ब्रजविषयक लके स्त्यापयितु पर्वतोद्धरण कृतवानित्यभिप्रायेणाऽऽह-अनुगृहतेति ॥ ३३ ।। वर्षचतुष्टयकृत्यमाह- शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डनः ॥ ३४ ॥ शरच्छशिकरैप्टमिति । प्रत्यग्रोदितचन्द्रकिरीटमुज्वरित रजनीमुखं मानयन ग्मे । रजनीली, शशी भर्ता । स हि बहुकालेन समागतो मानिनी तामन्तम्तापेन क्लिष्टा म्बरम॒जन् मानापनोदन करोति, न तावता तस्या मानोऽपगच्छति । सा हि देवता निफरकेन रमणमण्इते । स हि भर्ता गगी, शग कलङ्कयुक्त । अत उभयसमाधानार्थ स्वयमुपाय कृतवान । रजनी स्त्रीसहस्ररूपा वृत्वा, नन्हें म्वमनोमन विधाय, तस्य मनोऽधिष्ठातृदेवतात्वसिद्धयर्थ गन्दब्रह्मोनिरन्, परमा रतिक्रीडा कृतवान् । शरत्कालीन: शशीति, वर्षाकाले रजनीमुसे वृष्टिर्भवतीति, टतीय सा । अत एव तदनन्तरकारे उत्पन्ना स्वकरैर्मार्जन करोतीति युत्तम् । नबन्ये रजनीमुखं मानयन्ति, मह्ता तस्मिन् काले क्रीडाभावात् । दोपस्तु रसात्मक एव न भवति । निदोपतया मानन भगवदेकनिष्ठतयैव । स्त्रीणा नण्डल मण्डनं यम्य, मण्डलम्य वा मण्ड- नभूत , सुवर्णे नीलमणिरत्, कपपापाणे वा सुवर्णरेखा ॥ ३४ ॥ इति श्रीभागवतमुमोधिन्यां श्रीलक्ष्मगभट्टात्मजश्रीवल्लभदलितविरचितायां तृतीयस्कन्धे द्वितीयाध्यायविवरणम् ।। २ ।। तृतीयाध्यायविवरणम् । - हनीय मध्यचरितं कृष्णस्य विनिरूप्यते । इन्द्रियाणां तथा सर्गमधिकारस्य पोपकम् ।। १ ॥ आविर्भूतो हि भगवांस्तत्चान्येव प्रवर्तयन् । मा सृष्टि वितनुते तारन्तोऽत्र नतो गुणाः ॥ २ ॥ दशेन्द्रियाणि, चत्वारि मनआदीनि, देवताः । अष्टाविंशतिरूपाणि निरूप्यन्ते ततोऽत्र हि ॥३॥ आतप पदतात्पर्यम् प्रकाश 'म पो वानर' इतिश्रनार यंत्र -मनमायम ·- - श्रीसुयोधिनी। [श्रीमद्भागवत- पूर्वाध्याये मथुरायामुत्पत्तिमुक्त्वा, तत्र कर्तव्यचरित्रे वक्तव्ये, गध्ये गोकुलवासादिकं निरूपितम् । इदानीमाविर्भावकार्य निरूप्यते । तत्र प्रथमं गोकुलात्समागत्य कंसं हतवानिन्याह- उद्धव उवाच । , ततः स आगत्य पुरं स्वपित्रोश्चिकीर्पया शं वलदेवसंयुतः। निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथं हतं व्यकर्पद्यसुमोजसोया॑म् ॥ १॥ "तत इति । ततो गोकुलास भगवान् स्वपुरं मधुरामागत्य, स्वपित्री. शं चिकीर्पयोभयोः कार्यसिद्धय- र्थम्, बलदेवेन संयुतो रिपुयूथानां नाथं कसं तुझान्मचान्निपात्य, तदुपरि स्वयं पतिला, मृते तस्मिन् पित्रोः प्रियचिकीर्षया हतमपि तं व्यकर्पत, विकर्षणं कृतवान् । एवं हि तेषां कामना स्थिता, क एनमित्थं करिष्यतीति । ओजसेति । यथा तस्याऽवयवा विशीर्गा भवन्ति, तथा महाप्रयत्नेन विकर्षणं कृतवानि- त्यर्थः । इदमेव भक्तानां मनः । भक्तानां मनसि स्थितं दैत्यं दत्त्वा तन्मनः स्वस्थं कृतमिति । एतादृशे चरित्रे कृते तेषां हृदये यजायते-अस्माभिरप्येवं कर्तव्यम् , भगवदपेक्षया स्थातव्यम् ; भगवानेव चिते स्थित दोष परिहत्य मनः स्थिरीकरिष्यतीति ॥१॥ एवं दुष्टनिग्रहं निरूप्य शिष्टपरिपालनं वक्तुं सतां शिक्षार्थ स्वयमाचं ब्रह्मचर्यलक्षणं धर्म संपूर्ण कृतवा- नित्याह- सान्दीपनेः सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माऽधीत्य सुविस्तरम् । तस्मै प्रादादरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २॥ सान्दीपनेरिति । सन्दीपनस्य पुत्रः सर्वज्ञः, तस्य सकाशात् ब्रह्म वेदमर्धात्य । सकृत्प्रोक्तमित्यति- सौबुद्धयं लोकप्रतीत्या निरूप्यते, विधिपरिपालनार्थ वा । सुष्टु विस्तरमिति अवियोघाङ्गादिसहि- तम् । अधीत्य, विद्यां समाप्य, गुरवे दक्षिणां दत्तवान् । सा दक्षिणा घररूपा, सोऽपिपुत्ररूप., सोऽपि पूर्व मृतरूपः । पूर्व पश्चजनोदरं प्राप्य मृत पुत्रम्, मरणात् पूर्वावसरे स्थितरूपम् , तस्मै प्रादात् । भगवदा- ज्ञया कालेन मरणक्षणमारभ्य सर्वतत्त्वसमूहम्य सङ्घातस्य प्रतिक्षणं यो विकारो जातः, तं सर्वमेव विकारं काल उद्गिरणं कृतवान् । तदा स सर्वोऽपि सङ्घातः पूर्वस्थित एव भवति । इयमेव मनोधिकारिदेवता चन्द्र एव हि क्षीणे वर्द्धते, शब्दहेतुश्च भवति ॥ २॥ एवमाचारेण शिष्टपरिपालनमुक्त्वा, द्वितीयाश्रमलक्षणं धर्ममाचारेण प्रवर्तयन् कृतवानित्याह- समाहुता भीष्मककन्यया ये श्रियः सवर्णेन बुभूपयैपाम् । गान्धर्ववृत्या मिपतां स्वभागं जढे पदं मूर्तिं दधत्सुपर्णः ॥ ३ ॥ ममाहुता इति । भीष्मककन्ययपा बुंभूपया, श्रियः सवर्णेन रुक्मिणा, ये समाहुतास्तेषां मूर्ध्नि- पदं दत्वा गान्धर्ववृत्त्या ता हृतवान् । 'गान्धर्वो राक्षसथैव धो क्षत्रस्य तौ स्मृती' इति प्रथम- विवाहे तदुभयं विधातुम्, रुक्मिण्यंशे गन्धर्वता, इतरविषये प्रसह्य कन्याहरणात् राक्षसत्वमिति गान्धर्व- १ चनव्यूहम्पेशानिभावकार्यम.पवास.. २ यरमात् प्र 2 कालोद्रीणगुरुपुत्रदेहरूपा प्र ४ बुभूपतिपद भूप्रासाविलस्य प्र. " . , ·- . ३ स्कन्ध. ३ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। वृत्त्या जद्द इत्युक्तम् । तेषां मूर्ति पदं दधदिति । बन्धुभिर्यत्तेभ्यो दत्तम्, तदेका बहुभ्यो दातुमशक्येति, यो रोचते, यो वा महांस्तस्मै देयमितीच्छाया जातत्वात् , तसिद्धचर्य सर्वेषां मस्तके स्वपदं सर्वानुकल्प- रूपं दत्तवान् । अनेन तेपामिच्छापि समर्थिता, सर्वप्रतिरूपत्वाद्भगवतः । श्रियः समानवर्णेन रुक्मिणीरू.. पेण ये समाहताः इति वा पाठः । रूपेण व्यामुग्धाः सभागता इति, तेषां मस्तके पददानेन, तस्मिन् पर्छ तेषां मोहों निराकृतः । भीष्मककन्यया का, श्रियः सवर्णेन करणेन, गान्धर्ववृत्त्या बुभूषया ये समा- हृता इत्यर्थे, अनियतत्वात् सर्वप्रतिरूपतया गान्धर्वत्वम् । प्रसह्य कन्याहरणं तु सर्वत्र तुल्यमेव । मिपता- मिति चौर्य निवारितम् , सर्वेषां बलहानिर्वा निरूप्यते । स्वभागमिति न वैधो दोषः । सुपर्ण इति गरुडभावमापन्नो भगवानेव । तथा सत्यमृतमिव तां हृतवान् मातुः प्रियचिकीर्षया । स्वभागमिति वचनादियं ज्ञानशक्तिः । एषैव बुद्धिरधिकारिणो या भगवदेकपरा, भगवतेव सर्वान् दोषान् दूरीकत्य, स्वार्थमेवात्म- सात्कृता भवति ॥ ३ ॥ एवं सोमवंशे विवाहमुक्त्वा सूर्यवंशे सोत्सवं विवाहमाह- ककुद्मिनो विद्धनसो दमित्या स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्नतोऽज्ञाञ्जनेऽक्षतःशस्त्रभृतःस्वशस्त्रः ॥ ४ ॥ ककुमिन इति । ककुमिनो वृषभान् पणत्वेन स्वीकृतान्, विद्धनसः कृत्वा नासिका भित्त्वा, तन्न रज्जु निपात्य, समाकर्षणेन दमित्वा भमवीर्यान् कृत्वा । तत्रापि स्वयंवर एव, न त्वाय दानम् । अनेन स्वधर्मोऽप्युक्तो गान्धर्वः । नमजितः पुत्री सत्यामुवाह । तस्यां राक्षसत्वमप्याह-तनमानान . पूर्व स्वयंवरार्थमागतान् , समयवन्धरूपैस्तैरेव वृपैर्भमो मानो येषाम् । तथाभूतानपि तन्मारकपभजेतुः भगवतः सकाशाता हर्तुं गृनतोऽधिकाकाक्षावतः, अत एव अज्ञान् , स्वयमक्षत एव स्वशस्त्रैस्तान् शस्त्रभृतो जमे । अनेन तान् हत्त्वा नयनात् राक्षसत्वं निरूपितम् । इयमेव हि बुद्धिदेवता ब्रह्मरूपा । तस्या दोषा द्विविधाः नियता अनियताश्च । नियता मायाकृताः सप्तव्यसनात्मकाः; अनियतास्तु अनन्ता एव । तानुभयविधानपि भगवान् दूरीकृत्य, नमान् पापण्डान् जयतीति वेदो ध वा, तजनिकां देवतां स्त्रनिष्ठामेव कृतवानिति, न स्वभावतोऽपि भगवदीयानां बुद्धिरन्यविषया भवति ॥ ४ ॥ एवं विवाहमुक्त्वा तत्र रमणमासक्तिव्यतिरेकेण न भवतीति तदासक्तिकार्यमाह- प्रभुः प्रियं ग्राम्य इव प्रियाया विधिसुराईद्युतरं यदर्थे । वज्याद्रवत्तं सगणो रुपाऽन्धः क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥ प्रभुरिति । प्रियायाः सत्यभामायाः ग्राम्य इव प्रियं विधित्सुर्युतरुमार्छत् पारिजातमाहृतवान् । स्वर्गस्थितियोग्यं देवोपभोग्यमिति पारिजातमर्यादा; तां भक्त्या, प्रियार्थम्, यथा प्रामीणः कामरसाविष्टो मर्यादांमत्या रसमनुभवति, तथा दिव्यभोगं कृतवानित्यर्थः । पारिजातस्य स्वर्गेऽपि दुर्लभतां ख्यापयितुमाह- यदर्थ इति । यस पारिजातस्य अर्थे, वज्री इन्द्रो, वजं गृहीत्वा वर्गार्थ ब्राह्मणवधमप्यीकृत्य, यो २ दान कर्त्तव्यम् प्र. ३ प्रति राब्दस्य मूलस्वरूपवाचकत्व प्रतिपुस्तकादिपदे प्रसिद्धम् , - धीरूक्मिणीरूपविपयिका आसफिः, प्र. ५१क्षत्रयेऽपि प्र. ६ तस्माद्देदादाद्वा जनिर्जनन यस्याः सा तथा ! बाद- भावे क्तः.प्रकाशः.. जनिकामिति र प्र.

·श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत-- ब्राह्मणं वूत्रं हतवान् तादृशत्वं वत्रिपदेन सूच्यते, भगवताऽपि सह कलहाथै सगणो देवादिसहितः, विचारा- नुत्पत्तये रुपाऽन्धः आद्रवत् आभिमुल्येन युद्धार्थमागतः । अनेन सर्वस्मादपि स्वर्गात् पारिजातोऽधिक इत्युक्तम्, यदमिन्द्रादयोऽपि मतु समुधता इति । नन्विन्द्र सर्वज्ञो देवो बृहस्पतिशिप्यः कथमेवम् ? नीति- विरुद्ध सर्वप्रकारेणोपजीव्येन भगवता कथं विरोधं कृतवानित्याशक्याऽऽह-क्रीडामृगो नूनमयं वधूना- मिति । अयमिन्द्रो वधूनामिन्द्राण्यादीना निश्चयेन क्रीडामृगो वानरः । वानरो यथा यथोक्तमेव करोति- गतु किञ्चिदपि विचारयति । वधूशब्देन च ता एव गृहपतय उक्ता । तद्धार्थमेवेन्द्रादीनामुपयोग इत्यय- महकारो निरूपितः । भगवद्भक्तानां भगवतैव स्थापितोऽहकारः फलायेति । अस्याऽभिमागिनी देवता रुद्रः । तद्भक्तनिराकरणेन भगवानेव तद्रूप इति भक्ताहकारनिर्वाहकं रूपमुत्तरत्र वर्ण्यते ॥ ५ ॥ भगवतो भोगोऽपि मक्तेष्टसिद्धयर्थमेवेति, तस्य दयां प्रतिपादयन्, दुष्टनिग्रहपूर्वकं भक्तानां सर्वमेवेष्टं प्रयच्छन् , भोगं करोतीत्याह-सुतं मृध इत्यादि चतुर्भिः- सुतं मृधे खं वपुषा प्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या। आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेपं दत्त्वा तदन्तःपुरमाविवेश ॥६॥ मुतं नरकासुरं भगवता हतं दृष्ट्वा धरित्री भगवन्तं प्रार्थितवती शेपरक्षार्थम् । कृते करणाभावात्, तदा तथा आमन्त्रितस्तत्तनयाय भगदत्ताय, शिष्टं सर्वमेव राज्यं दत्त्वा, तत्पुत्रोपयोगामावपदार्थग्रहणार्थ तदन्त:- पुरमाविवेशेत्यन्वयः । भगवान् सर्वेषां स्वकीयानां सर्वमेव कार्य स्वयं करोतीति भगवचरित्रमुक्तम् । इदमेव रूपमहद्वारदेवतायाः । नरकासुरवधेहेतुः-खं वपुषा ग्रसन्तमिति । वृत्रतुल्यता निरूपिता । ब्रह्मणा हि कृतं जगत् परिपालयितुं ममुद्यतो विष्णुः, न्द्रप्रसादान्महाभूतप्रसनसागर्थ्य प्राप्तवन्तं स्थित्यर्थ स्वपुत्रमपि हतवान् । पौत्रस्थापनं तु भार्याप्रार्थनया 1 दोषाभावाय मृध इत्युक्तम् । संग्रामेहननं क्षत्रियाणां न दोषाय । शून्यं हि वम्सुना पूरितं भवति, समाकाश शरीरेण पूरितमिति तेन प्रासो निरूप्यते । असन्तमिति वर्तमान निर्देशन प्रतिक्रियाकारणेऽयनिति सूचितम् । सुना सुदर्शनम् । उन्मथनं खण्डशश्छेदनम् । तच्छरीरं मथित्वा तत्र स्थितं जीवमुद्धृतवानिति वा । तदन्तःपुरप्रवंशात् तमात्मनि सायुज्यं पापितवा- निति लक्ष्यते । अत एव न दोपोऽपि केनाप्यंगेन । ताश्च देवत्रिय इति च । संबन्ध एव वरमाप्त इत्य- टावक्रतापप्रसादाभ्यामयगम्यते ॥ ६॥ नत्र ताभिवृत इत्याह- तत्राहृतास्ता नरदेवकन्याः कुजेन दृष्ट्या हरिमार्तवन्धुम् । उत्थाय सद्या जगहुः प्रहर्पीडानुरागप्रहितावलोकैः ॥ ७ ॥ भीमय माना । स मम्शयन नि:पित इत्ययः प्रकार.. २ अहदकारदेयतारप.प्र ३११ नामहनने, पुनरहनन. म्याभागादिल.. ५ प्यारीयाममानपग प्र. ५ ननु यामनारगारपुत्र नाम कुता हनधानिया-नरपेत्यादि. ८ पासस्य गिरणा मन्या मुसवाय बारा, परुते दाभावेन, वर्नुकरणकर्मणामन्पपत्तिमाशापादुः-गुन्यमित्यादि । तथा च गोण्या अभिनयानानुपातिरित्यर्थ. प्र. ७ धान्यं प्रात: पिता प्राणी माना' इति निर्धारणाम तत्वम् । मया व यन्तम् । नस्य सायन्यमपि गानागद्रम, अतोऽनोन्मयीन जीवोहारोऽपदिय प्राप्यत इति तथत्यर्थः . द पवागर्थो पाश्यात हार मा नमधनस्य जीवपर्यन्नवमघाटम्नु, उद्दारम्य न तत प्रप्तिरित्याराशायामा- तदन्तरियदि । परीक्षवादग्यानाय रक्षणादोषःम '. यम्य भरनया, पाधान्त पाम्य पारश्यनया प.. , .

·, ३ स्कन्ध. ३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। तत्राहता इति । ताः पूर्वोक्ता देवलियः, साम्प्रतं नरदेवकन्याः कुजेन नरकासुरेण आहृताः, तत्रान्तः- पुरे, सर्वदुःखहारमैहिकपारलौकिकदोपदूरीकरणसमर्थम्, स्वभोगार्थ तथा करातात्यागानिवृत्यर्थमात- बन्धुमार्तानां तटीयत्वे बन्धुवद्धितकर्तारम्, दृष्ट्वा उत्थाय सघ एकबारमेव तं पतित्वेन जगृहुः । हरि- मार्तबन्धुमिति विशेषणं न ज्ञातमुपयुज्यते, किन्तु स्वरूपसदेव । अत एव भगवद्दर्शनमात्रेण बन्दीक्लेगबन्धु- त्यागादिसर्वदुःखानामपुनःम्मरणं विस्मृतत्वात् । स्वगृहे पुष्टा इव कामकलापूर्णाः कन्दर्पकोटिलावण्ये भगयन्तं भोगेच्छया गृहीतवत्य इत्याह-प्रहर्षग्रीडानुरागप्रहितावलोकरिति । भगवन्तं हस्तेन दीनतया शरीरेण वा वन्धुमिव न गृहीतवत्यः । किन्तु हर्पण, ब्रीडया, अनुरागेण च प्रहितानि यान्यवलोकनानि, आनन्दचित्सद्भावदृष्टयः । प्रथमतो भगवन्तमानन्दमयं दृष्ट्वा प्रकृष्टो हो जातः, तेनानन्दानुभवार्थ दृष्टि प्रथमं प्रेषिता । ततोऽधिभुज्यमाने भगवति पतिस्त्रीरूपं चेतनभावमापन्ना, बीडया भोग निवार्य, तदीयव- ख्यापिका दृष्टिः प्रेपिता । ततोऽन्तःकरणे भगवति परमप्रेमोत्पत्तो, भगवतोऽपि स्वस्मिन् दृष्टिपाते, अनु पश्चादुदतो रागो जातः । तेन परमवैषयिकभोगार्थ भगवाते सा दृष्टिः प्रेपिता। तान्यवाऽवलोकनानि, भग- वग्राहकाणि । अनेन भगवदीयानामेवं चित भगवतोत्पाद्यत इत्युक्तम् ॥ ७ ॥ तासां भगवत स्वीकारमाह- आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योपिताम् । सविधि जगृहे पाणिमुरुरूपः स्वमायया ॥ ८॥ आसां मुहर्त एकस्मिन्निति । समुदायेन भोगः स्त्रीणां सुखकरो न भवतीति, तासां कालत इच्छा- बाधनाभावाय भगवानुरुरूपो भूत्वा, लौकिकवाच्यतानिवृत्त्यै, सविधि विधानपूर्वकम्, समानफलसिद्धये भगवत्त्वख्यापनाय च, एकस्मिन् मुहते पाणिं जगृहे विवाहं कृतवानित्यर्थः । स्वमायया जगत्कर्तुः करणभूतया। केवलसच्चिदानन्देऽपि मोगार्थ तद्ग्रहणयोग्यत्वाय स्वरूपमाच्छादयतीति, मायायाः करणत्वम् । यथा सर्वमेव जगत् भगवद्पं चिदंगमायया व्यवहितं सर्वैर्यथेष्टं व्यवह्रियते, तथा भगवान् स्वमायया तासामभिलपितभोगार्थमुरुरूपो जात इत्यर्थः । योषितामिति भोगदगा प्रदर्शिता । नानागारेविति पूर्णरसाविर्भावाय । अत्र विधिर्गान्धर्व इति प्रतिभाति, क्षत्रियाणां मुख्यत्वात् । वं ग्रहणमेव चित्तापिष्ठातु- सुदेवस्य भक्तान् प्रति चित्तोरणमित्युक्तम् ॥ ८॥ तासां फलमाह-- तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वशः । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूपया ॥९॥ तास्यपत्यान्यजनयदिति । अपत्यानि कन्यायुत्ररूपाणि । तासामधिकरणत्वेन तत्तुल्यापत्यजननं निवा- रितम् । तथा सति मगवदिच्छया प्रकृतिपुरुषसंवन्धेनैव तासां पुत्रा जायेरंस्तव्यावृत्त्यर्थमात्मतुल्यानित्याह । सर्वश इति पञ्चधा । शरीरत इन्द्रियतः प्राणतोऽन्तःकरणतः स्वरूपंतस्तत्सर्वधर्मतश्चेति । एकैकस्यां दश- दशेति विध्यर्थः परिपालितः । ‘दशास्यां पुत्रानाधेहि' इति श्रुतेः । प्रकृतेर्विशेषभवनेच्छयोति करणं १ स्कन्धार्थविचारणाहुः-अनेनेत्यादि. प्रकागः. र निश्चयात्मकवृत्तिकमन्त करणम.प्र - गान्धर्वेण भक्तपाणिग्रहणम् प्र. ५ स्वरूपत हात पद दारीरत इत्यादीना विशेषण शेयम. प्र. . ३ यतः.क.स्व. घ,ह.

·1 .. श्रीरबोधिनी । [श्रीमद्भागवत-~- सह्वयायाम् । सा खेकमेव पुरुषं सकृदुपलभ्य महत्त्वकार्य कृतवती, पुनः सम्बन्धे प्रयोजनाभावात् सफामव स्थिता । इदानीं भगवांश्चेदनन्तरूपो भवति तदा तद्भोगार्थ पुनः पुनः पुरुषसंवन्धं प्राप्य कार्याणि जन- यिष्यतीति । तस्या विबुभूषा सिञ्चति । यार्गवत्करणताऽस्याः । भगवदिच्छया व्यापृता बहुधा जननं साधयतीति । अनेन साङ्ख्यवत् भगवद्भक्तानामिन्द्रियप्रवृत्तिरिति दशसङ्ख्यया बहिरिन्द्रियाणां स्वरूप- मुक्तम् । ते हमे न बीजभावं प्राप्नुवन्ति, मोगश्चान्येच्छयेति; तत्रापि न भोगेच्छाकारणम्, किन्तु भवने- च्छेव कारणम् ॥ ९॥ एवं कामलीलामुपपाय क्रोधलीला सोपपत्तिकामुपपादयति-कालमागधेत्यादि सप्तामः- कालमागधशाल्वादीननीके रुन्धतः पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥ कामजनकानि चत्वार्येव बहिरिन्द्रियाणि । इन्द्रिय, स्पर्शः, श्रोत्रं, चक्षुरिति । रक्ष्यते च चतुर्भि : क्रोधाशैः संवत्सररुद्रपालकसूर्यैः। कामक्रोधौ सपा कर्तुं सप्त सप्त निरूपिताः । यल्लोमे गुणसङ्ख्या- स्ते' निवृत्तिः सप्तधा ततः । १। ततो मध्ये चतुर्मूर्तेः प्रद्युम्नादेर्निरूपिताः । वासुदेवाद्भक्तरक्षा तृती- या सा निरूप्यते । २। तत्र प्रथमं सर्वपरिपालनार्थ भूभाररूपान् शत्रूनत्युत्कटान् प्रथमं मारयतीत्याह । कालेति । त्रयो द्युद्गताः स्वयमागत्य भक्तद्रोहं कृतवन्त इति तान् हतवान् । तत्रं कालमागधौ मथुरापुरनि- रोधको । शाल्यो द्वारकाया निरोधकः । कालः कालयवनः । मागधो जरासन्धः । कालस्य प्रथमत उपादान- मने जरासन्धवधात् । आदिशब्दस्त्रिप्वपि संवध्यते । तेन ससमूहास्ते त्रय एवोक्ता भवन्ति तामसादिग- णाध्यक्षाः । अनीकैरिति सेनानां रोधे करणत्वम् । अनेन तज्जयस्य दुर्लभता वा सूचिता । तथाप्यजीघनत् । स्त्रयमिति । भिन्नतया स्वोद्योगे, नतु तदुद्योगे । स्वपुंसां मुचुकुन्दभीमप्रद्युम्नबलभद्रादीनां तेज आदि- शत् । अनेन प्रतिष्ठार्थ तान्मारकत्वेनोपस्थापितवान् । ते” हि मार्ग–यस्था लौकिकौदिप्रकारेण ब्राह्मण- ब्रह्मशिवप्रपन्ना भक्तकामनाविक्षेपका भवन्ति । तन्निवारको भगवान् त्रिमूर्तिरपि त्रिविधकामनियन्ता ॥१०॥ एवमुद्यतान त्रिविधान हत्त्वा स्वतोऽनुद्यताम् अन्यवौरव कांश्चिन्मारितवानित्याह--- शम्बरं द्विविदं वाणं मुरं बल्बलमेव च । अन्यांश्च दन्तवादीनवधीत्कांश्च धातयन् ॥ ११ ॥ शम्बरमिति । शम्बर. प्रद्युम्नेन मारितः । द्विविदो बलेन । वाण , छिन्नभुजो भगवतैव कृतः। बल्व- लोऽपि बलेनैव ! दन्तवक्रादयो भगवतैव । आदिशब्देन विदूरथादयस्तत्पक्षपातिनः । एतान् कांश्चित् धातयन् कांश्चिदवधीत् । हस्तीवुक्तौ । मगवदीयैर्मगवत्कर्तव्यं भगवदाज्ञया कर्तव्यमिति ॥ ११ ॥ . १ यावरफलसमापन स्वरूपसतीत्यर्थः, प्रकाश २पयेन,प्र ॐ आनन्दजनकेन्द्रियप्रवृत्तिः. प्र. • सायजीवा ५ भोगेपि प्र. ६ ब्रह्मदेवतामिन्दियम्.प्र. त्वक. ८ अत्र कालहा मुयान्द इति संवत्सरात्मकः, मा. गर्धादिहन्तृष रुद्रामकः पाण्डवेषु पालवात्मकः, मर्यास्त्वये यादा सुटा एवेति. श्लोकाः.. १. क्रोधली. लायाम् "कालमागधशाल्वा, प्र. ११ क्रमेण प्रवाहमर्यादापुटिस्था.म. १३ कालो गर्गपुत्रत्वाल्लौकिकप्रकारेण मा क्षणपन्ना, द्वितीयो मर्यादया वेदप्रपन्ना, तृतीयः पुष्टया शिवपन इति तथेत्यर्थ. प्र. १४ मुचुकुन्दभीममममूर्तिरपि सात्विवादीनां प्रयाणां कामपूरकः. प्र. १५ रासायों हस्ती. म. .

·३ स्कन्ध, ३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। एवं दोपनिर्झरार्थमुघताननुद्यतांश्च दैत्यान् हत्त्वा शस्त्रसंन्यासं विधाय मिभारं निराकृतथानित्याह- अथेति द्वाभ्याम् --- अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयोः पतितान् नृपान् ! चचाल भूः कुरुक्षेत्रं येपामापततां चलैः ॥ १२ ॥ भक्तानामेव यदुःखं दोपरूपं न्यवारयत् । भूमेस्तु देहजो भारो न शस्त्रेण निवार्यते । १। उत्तारि- तस्तु भूभारः कण्ठ्यांजनयेवम् । ततस्तस्या निवृत्त्यर्थ नसरुपैर्हि पाण्डवैः। २ ।प्रयत्नप्रेरित ह्यां स्वयमेव न्यवारयत् । अन्तर्रन्यां च तामेव पूर्वस्पर्शसमुद्भवाम् । कृमिकण्टकरूपां तां तन्नाशेनाऽव- धीत्पुनः । ३ । अथेति प्रक्रमान्तरे सारथ्यभावेन । ते मानूपुत्राणां पाण्डवानां दुर्योधनार्दानां च पक्षयोः सहा- ययोः पतितान् धर्ममनपेक्ष्य स्नेहाग्रहभावेन पतितान् पातयन्निति पूर्वेण संवन्धः । तेषामाधिक्यमाह-- चचालेति । कुरुक्षेत्ररूपा भूः । धर्मक्षेत्रे हि तेऽधर्मभावं प्रापिताः । चलनमधर्मात् ते सर्वेह्यधर्मैकनिष्ठा ज्ञातिघातिनः । अत एव येषां पलैर्भूश्चचालेति । देवेन्द्रकार्य कृतवानित्यर्थः ॥ १२ ॥ किम्च । अप्रधानवधमुक्त्वा प्रधानवधमाह- सकर्णदुःशासनसौवलानां कुमन्त्रयाकेन हतश्रियायुषाम् । सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुमुा न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥ सकर्णदुःशासनेति । ननु जीवनादृष्टे विद्यमाने कथं सर्वे संभूय मृताः । नोकमदृष्टं सर्वेषामित्या- शक्य दुर्योधनपक्षपातेनैव सर्वेपामायुः क्षीणमित्याह-सकों दुयोधनः कर्णसहितः । दुःशासनो माता । सौबलिः शकुनिर्मातुलः । एते चत्वारो दुष्टा; एतेषां कुमन्त्रस्य यः परिपाकस्तत्कुमन्त्रे ये स्थिताः, तेपां श्री', आयुश्च पाफेनैव हतमित्याह-हतेति हता श्रीरायुश्च येषामिति । येषामिति विशेषणम् । दुर्योधनमपि हतवानिति संवन्धः । अनुचरसहितो मनोरुः शयानः पश्यतिकर्म । एवं सर्व कार्य कृत्वापि भारानिवृत्तये समा- गतो निवर्तकै र जनयन् पूर्वभार दूरीकृत्यापि न ननन्द सन्तोपं न कृतवान् । स्पर्शरूपता निरूपिता । भगवदीयानां स्पर्शनेन्द्रियं ज्ञानहेतुरेव न सुखहेतुरिति ॥ १३ ॥ द्वितीयं मार दूरीकर्तुमनन्दनमेवाऽऽह- कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद्रोणभीप्मार्जुनभीममूलैः । अष्टादशाक्षौहिणिको मदशैरास्ते पलं दुर्विपहं यदूनाम् ॥ १४ ॥ कियानिति । क्षुद्रनिराकरणार्थ क्षुद्रमामे यदि महाराजः समायाति तदा तत्सेनयैव ग्रामो नश्यति । तत्रत्यः क्षुद्रस्त्वल्पमेव नाशयति, सैनिकास्तु सर्वमिति न्यायेनाऽऽह-भुवः क्रियान् वा भारो भया वपितः मदशैः करणैरीकृतः । तानंशानाह-यद्रोणभीमार्जुनभीममूरिति । द्वयं द्वयमुमयत्र । तेषां मूलभूतैः स्वतेजोभिरेव । एवं चतुर्विधैरपि तेजोभिश्चतुरङ्गसेनारूपोऽष्टादशाक्षौहिणिकस्ताबददौहिणीमिर्जातो मारो यस्मात् दूरीकृतस्ततोऽप्यधिको मारोऽस्तीत्याह-आस्ते वलमिति । अधिकत्वे हेतु:-दुर्षिपइमिति स्वोयमेन न्यवारयत्, प्रवाशः. २ राजादिदेहजः प्र. ३ 'क्यिान्...'इत्यादिलो चिन्तिताम् . ५ यदुकुलनाशेन. प. ६ पूर्वश्लोकोकं येाम्...' इत्यादिक दुर्योधनादीनां विशेषणमित्ययः,म. ८' क्षपित इति मित्रं पदम्, तन सोलक, म. ९ असाहिणिपदे ट्रस्वावमार्यम्. प्र. ४ीटर. ५ पायो गद छ म.प्र.

·श्रीसुबोधिनी ! [ श्रीमद्भागवत-- केनापि सोढुमशक्यम् । 'दुर्विषहत्वे हेतुः-मदंशैरिति । सर्वस्यापि भगवदंशत्वेऽपि यद्नां संवन्धिभि- मैदशैरिति भक्तपक्षपातादनिवार्यत्वं निरूपितम् । वायुरस्त्र बलाधिष्ठाता भगवत्संवन्धिनीमेव म्पर्शवुद्धि जन- यति तत्रं मुखं पूर्णम् , न तेन परिच्छिन्नेन ग्रहीतुं शक्यत इति परिच्छिन्नतुल्यतया ज्ञानं न भगवदभिप्रेत- मिति म्पर्शदेवतांनिर्णयः ॥ १४ ॥ तस्याऽपि मारस्य निवृत्त्युपायमाह- मिथो यदेषां भविता विवादो माध्व्या मदाताम्रविलोचनानाम् । नेपां वधोपाय इयानतोऽन्यो मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥ मिथो यदेपामिति । यत् यदा एषां यादवानां मिथो विवादो भविता । सोऽपि विवादो विवेकर- हितो मौढ्यान्नाशपर्यवसायी जात इत्यभिप्रायेणाऽऽह-माध्च्या मदा ताम्रविलोचनानामिति। मावा मदिरा वहुपानसिद्धयर्थ मधुररसां सामुक्तवान् । तया यो मदः गर्यो देहविवेकादिविस्मरणात्मक | तेन आता- प्राणि विलोचनानि येषाम् । नन्वन्योन्यघातेन मदिरया निषिद्धमरणेन च भ(ग)वत्सहायार्थमागतानां भ(ग)वदीयानामयुक्ततेत्याशक्य प्रकारान्तराभावादेवं क्रियत इति-आह-नेपां वधोपाय इयानतोऽन्य इति । एषामियानेव वधोपायो नत्वन्यः । तत्र हेतुमाह-मय्युद्यत इति । अन्यस्तूपायः सांशे मध्युद्यते स्व- यमेवान्तर्दधते । न हि सूर्याणां निराकरणं तमसा भवति । तुल्यत्वाच नैकेन । स्मेति प्रसिद्धे । यदा यदा यादवनाशार्थ मागधादयः प्रवृत्ताः, तदाऽहमुद्यतस्तान् हन्तुम् । तदा मयि उद्यते, अन्ये उपाया अन्तर्द- धते । ननुकेयं भगवतो लीला यत्स्वकीयान सेवकान् स्वसङ्गे समागतान् अनन्यशरणान् स्वयमेवमन्यायेन नष्टान् करोतीति । उच्यते, सर्गार्थमेवमिति । स्वास्मना सह च तुल्यता, अतेो नात्यन्तभक्तिविरोधः । स्वतस्तेषामाविर्भावसामर्थ्याभावात् माययैव अविर्भावतिरोभावौ । खेदाभावाय तथावस्था । उत्पत्तिलीलार्थ- -मिति न लीलाविरोधः । यथाऽस्य सर्गहेतुत्वं तथाऽग्रे वक्ष्यते । न च तेषां दुर्गति. मुक्तावेतदर्थमवेक्तित्वात् सर्गात मुक्त्यन्ते चोक्तत्वात् । सर्वत्र तान् विन। नाश्रयो निरूपयितुं शक्य इति सूचितम् । तस्मात्स्वावि- भीवे तेपामाविर्भावं कारयन्, स्वतिरोभावे च तांस्तिरो भावयन् स्वसमानान करातीति न भक्तपु कापि तिर- स्कारलीला । एवं विसों निरूपितः ॥ १५ ॥ तत्र देवतां मित्रं निम्पयन् प्रद्युम्नं निरूप्य वायुदेवं निरूपयति पड्भिः । यदापाततो भक्तानामहितप्रति- भानम्, तद्भक्तिमार्गस्य तथात्वख्यापनाय । दशलालापरे व्यापिवैकुण्ठे नित्यवत् स्थितिः । रूपान्तरेण भजनं स्वामिसेवकयोहि ते । १। स्वामित्वं सेवको हन्ति सेवकत्वं तथापरः। अन्यथा सफलो न स्या- अक्तिमार्गः मसाधनः।२ । सेवादशायां चेत्स्वामी विरसः सिद्धयभावता ! पश्चाचेत्सेवकत्वं स्या- कलमीशश्व नो भवेत् । ३ । यायत्साधनमात्मानं सर्वशाखविरोधिनम् । कृत्वाऽन्ते पूर्वधर्मस्य नाशं च कुरुते फले । ४ । अतः स्थितिदशायां हि तद्विचिन्त्य हरिः स्वयम् । स्वानभिप्रेतविपयान मोजयत्येव नान्यथा । ५ । तदाह---- २ तस्याः मुगाजनवनिर्णयः.प्र. है एक्यचनपक्षे 'धत' इति 'द धारण 'इत्यस्य ४ एतमाग्नि, ग. प. ५ एतमाग्नि. १. ६ विमगंपदं परणयत्यनम् । नभा च स्मृतभेत मनेन पागण शिमगंज नोटियमावारणमामियर्थ.५. ७ नियस्थितिविद्धन्याव्यापनापन १ भगवति. माशा ·३ स्कन्ध ३ अध्याय श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। एवं संचिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृदः साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥ एव प्रकारेण सम्यक् विचारायत्वा तथाकरणसामर्थ्य तस्यैवेति भगगानित्याह । स्वराज्ये पितृपैतामहे, म्वस्यैव राज्ये वा, 'शास्त्रफलं प्रयोक्तार' दतिन्यायेन भगवद्वाज्ये वा । धर्मजमिति तथा म्याने म्या पनाधिकारो दर्शितः । नन्दयामासेति सर्वानेव मुहृदः सर्वप्रकारेणानन्टयुक्ताश्चकार । न केवल लाकि कविषयैरेव पूर्णान् करोति, किन्तु वैदिकमागेणाऽपीत्याह-साधूना वर्म दर्शयन्निति । सता मागो वैदि कस्तद्धर्मनिष्ठा । तद्दर्शयन् म्यय यज्ञादिधर्मान् कुर्वन् वैदिकमागेणाऽपि नन्दयामासेत्यर्थ । अनेन प्रवाह मर्यादा च स्थिरीकृतवानियुक्तम् ॥ १६ ॥ पुष्टिमार्गमपि तावत् स्थिरीकरोतीत्याह--- उत्तरायां धृतः पूरोवंशः साध्वभिमन्युना। स वै द्रौण्यस्वसञ्छिन्नः पुनर्भगवता धृतः॥ १७ ॥ उसरायामिति । पूरोशोऽभिमन्युना उत्तराया शास्त्रानुसारेण धृत । स्वभार्यायामर्जुनपुत्रो यथाशास्त्र गर्भ धृतवान् । इमा मर्यादा प्रवाहो दूरीकृतवानित्याह-स वै द्रौण्यत्रमंछिन्न इति । निश्चयोन नमात्र स्याऽमोघत्वात् , अत एव सम्यक् छिन्न । अग्रे सन्ततिश्छिन्ना । पुन छेदनानन्तर स एव वशो भगवता भृतः । छिन्नो हि पूर्वभागो नोत्तर निभर्ति । वशः प्रदीपसन्ततिवद्भवति । यथा निरन्तरमुत्सद्यमानास्तेजोवयवा अमुल्यग्रपरिमिता दीपशिखा स्वप्रवेशनिर्गमाभ्या समा म्थापयन्ति तल वर्तिका च निमित्तमाश्रित्य, तथा पूर्वदेहे अन्नायुपी समासाद्य शरीरोत्पादकावयवा स्थूरतया परिदृश्यमान रूपं प्रवेशनिर्गमाभ्या सममेव स्थापयन्तो वस्त्रवत् सूक्ष्मातानत्यात् तन्मध्य उत्तरोत्तर शुभान्तानि सप्तावर णानि सूक्ष्मसूमोणि कुर्वन्ति । ततोऽन्तः सूक्ष्ममावरण प्रशिथिलावयव सूक्ष्मवस्त्रवत् स्थितं योपामिम- पन्धात् सर्वत आकृष्टं पिण्डीभूतमिव योनौ प्रविशति । तत्राप्यन्नायुपी निमितमाश्रित्य पूर्ववत्तत्रापि सप्तधा तून् सृष्ट्वा अन्तः सूक्ष्मसूक्ष्मान् रूपविशेषान् कुर्चन्तीत्याब्रह्मतृणस्तम्बाना व्यवस्था । तत्र तम्या सन्तते बिच्छेदे पूर्वसाधितम्य पिण्डस्य विनाशकेन विधाते उत्तरोत्पादनासामध्ये भगवान् म्वय प्रविष्टम्ता सन्तति तथवरक्षितवान् , न तु कृप्यादिनहीनान्तराधानेन संतत्यन्तरमेव । शास्त्रतोऽभ्यनुज्ञानात् पूर्वसन्ततिं कृतवानि- त्यर्थ । अनेन पुष्टिमार्गप्रवृत्ति प्रवाहेण मर्यादाभिङ्ग एवेति सूचितम् ।। १७ ।। स चेत्पुष्टिमार्गो मर्यादा यथाम्थानस्थिता न कुर्यात, प्रवाहवत् तम्यापि वाधकत्वमेव म्यादिति तद्यावृत्य र्थमाह-- अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधेस्त्रिभिर्विभुः। सोऽपि मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रतः ॥ १८ ॥ अयाजयद्धर्मसुतमिति । अन्त ब्राह्मणाना म्यत प्रत्त्यभावात् भगवत्प्रेग्णयर यानन कुर्वन्तीति २ भूरभाग 1 पितृशगर म पिनगर र यम ६ मयादामागे सति . पण या विचारमाग्रण, प्रवाश ७ अत यस पच ·४२ श्रीसुयोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- भगवानयाजयदित्युक्तम् । मन्त्रसहितदेवतासान्निध्यकरणाद्वा । त्रिभिरिति कायिकादिसर्वपरिहारार्थम् । : तरति मृत्यु तरति पाप्मानं तरति ब्रह्महत्याम् ' इति श्रुतेत्रिविधफलसिद्ध्यर्थमाहारपृथक्त्वन्यायेन त्रयोऽश्वमेधाः कृताः । याजनादिसामर्थ्यार्थमाह-विभुरिति । एवं निर्दुष्टस्याऽग्रिमकार्यमाह-सोऽपीति । क्ष्मां पृथ्वीमनुजैभ्रातृभिः सह रक्षन् द्विविधधर्मसम्पन्नः कृष्णभक्तो जात इत्यर्थः । सदेवौ पाटी निरूपितौ ॥ १८ ॥ एवं भगवान् भक्तहितं विधाय धर्मस्थापनफलामिव स्वार्थ कृतां सृष्टिं बुभुजे इत्याह त्रिमिः- भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुगः । कामान् सिपेवे द्वावत्यामसक्तः सांख्यमास्थितः ॥ १९ ॥ भगवानपीति । भगवत्सेवको युधिष्ठिरादिरपि भगवद्दत्तं राज्यं बुभुजे । भगवानपि कामान् सिपेवे । विषयान्नानाविधान बुभुजे इत्यर्थः । तस्य स्वार्थसृष्टस्य जगतो भोगे जीवतुल्यता स्यादत आह-विश्वा. त्मेति । न हि भगवान् विश्वं विषयत्वेन भुक्तवान् , किन्त्वात्मत्वेन । सहि विश्वात्मा त्रिविधपरिच्छेदाभा- वेन, न तु केवलं विश्वरूपेण । ननु तस्य विषयभोगः सर्वत्र स्वत एव सिद्धः किमिति विशेषाकारेणोच्यत इत्यत आह-लोकवेदपथानुग इति । स हि सर्वदा ब्रह्मत्वेन सर्वान् विषयान् भुङ्क्ते । अत्र तु लोकानु- सारेण लौकिकसाधनेन लौकिकक्रियारूपेण लौकिकान् विषयान् मुक्ते । वेदानुसारेण तु वैदिकक्रियया वैदिकान् पुत्रानुत्पाद्य ताननुभवति । अतोऽत्र प्रकारत्रयेणाप्यनुभवतीत्यर्थः । कामभोगे हि निर्गमनमार्गो नास्तीति तस्य सर्वावरकत्वात् कथं भगवान् जीववत् कामान् सिपेव इत्यत आह-द्वार्वत्यामिति । अनेन कर्मविरोधः परिहृतः । यथा निस्तारणोपायं कुर्वाणः कर्मफलमुपभुङ्क्ते तद्वदिति । ज्ञानविरोधाभा- वाय-असक्त इति । असक्त्या भोगो हि ज्ञानविरोधी । स्वार्थ कृतसृष्टिमनुभवतीति ज्ञापयितुमाह-साङ्क्षय- मास्थित इति । संख्या हि तत्त्वानाम् । यत्र भिन्नतया गणना सॉक्षित्वे पर्यवस्यतीति सर्गभेदे हेतुर्निरू- पितः । अनेन भक्तिविरोधोऽपि परिहृतः । भगवान् भुक्ते जीवोऽपि भुक्ते । जीवद्वारा भगवान् भुक्त इति पक्षे भक्तिमार्गविरोधो भवति । प्राणं निरूपितम् ॥ १९ ॥ रमणं पुरुषोत्तमरूपेण पुरुषरूपेण चेति, द्वितीये भोगं वदन् रमयामासेत्येतद्विस्तारयति- स्निग्धस्मिताबलोकेन वाचा पीयूपकल्पया । चरित्रेणाऽनवद्येन श्रीनिकेतेन चाऽऽत्मना ॥ २० ॥ इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणः स्त्रीक्षणसौहृदः ॥ २१ ॥ स्निग्धास्तावलोफेनेति । चतुर्भिश्चतुर्विधानां भूनानां भोगो निरूप्यते । चतुर्विधान्यत्र भूतानि । विविधा जीवा मार्गप्रयवर्तिनो व्यापिवैकुण्ठवासिनश्च । तत्र भगवानिमं लोकं स्निग्धस्मितावलोकेन रमया- यदिकधर्मभगवद ममपम: सरा.. २ विधामेत्य व कर्मधाग्यबोधनाया? -निविधेन्यादै प्र. : अधोच्यने इत्यर्थः.. नमानी समानतया पारापन मानत्ययः ५ एय जीवश्वरसाधारणपाराभ्यमोधनेन. प्र. पदयाभावान् प्र - ६मग.

·३ कन्ध. ३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४३ मास । अत्र हि द्विविधा जीवाः 'द्वौ भूतसौ लोकेऽस्मिन् ' इति । तत्र देवाः स्निग्धावलोकेन प्रेम- दृष्टया रतियुक्ताः कृताः, आनुरास्तु स्मितेन मन्दहासेनार्द्धमायामोहेन । सर्वथा मुग्धाः शुद्धदैत्या भवन्ति, ते दोपमलात्मकाः । अर्द्धमुग्धास्तु लौकिका भगवत्प्रसादेन सर्वानेव विषयान् प्रामुवन्तीति तत्र म्मितावलो- कम्य हेतुत्वम् । आमुप्मिकान् वाचा पीयूषकल्पया रमयामास । ते हि मर्यादावन्तो वैदिकफलभोक्तारः । तद्धि स्वर्गापवर्गाख्यम् । तद्भगवद्वाचा वेदेन स्वर्गाख्यं भवति । अमृतकल्पन च उपनिपद्भागवनादिना आमुष्मिकं फलं प्राप्नुवन्ति । अनवद्येन चरित्रेण सर्वानेव पुष्टिमार्गस्थितान् भक्तान् यदूंश्च सुतरां रमया. मास । चरित्रेणैव हि भक्ता रज्यन्ते । लोकनिन्दारहितेन तु कुलीना यादवाः सुतरां रज्यन्ते । वैकुण्ठस्थिताः श्रीनिकेतेनाऽऽनन्दयुक्तेन आत्मना सचिदानन्दरूपेण । चकारात् छ्यादिविभूत्या । क्षणदया दत्तक्षणो रान्या दत्तावसरः । स्वप्नसुषुप्तिसुखं निद्रया भवतीति रात्रेः क्षणदात्वं लौकिकम् । ततोऽत्र विशेष वक्तुं स्त्रीणां सम्बन्धिनि क्षणे सुखे सौहृदं यस्येत्युक्तम् । वैकुण्ठसुखं हि निष्प्रपञ्चे स्वरूपे स्थितो रमते । राज्यामवती- गोऽपि तथा स्त्रीसुखे । एवं चतुर्भिः सर्वेषां रमणमुक्तम् । स्निग्धेति घाणदेवता । इममिति वाक् । अत तस्यैवमित्यग्निः ॥ २० २१ ॥ सकर्षणचरित्रमाह- तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत ॥ २२ ॥ तस्यैवमिति । एवं प्रैकारद्वयेन रममाणस्य विरागो भोगप्रतिबन्धात्मा पठो भगवदीयो गुणः प्रादुर्भूतो जात इत्याह । द्विविधा हि विरक्तिः, भोग्यपरित्यागेन दोपदर्शनसहितेन शास्त्रदृष्टया साधारणी, लौकिकानामति- भोगेन च । भगवतो विशिष्ट सा जातेति वक्तुं तवेतमाह-संवत्सरगणान्बनिति । संवत्सराणां गणाः प्रभवादिसमूहाः । तेऽपि वहवो बहुरूपेण रमणात् । वैराग्यस्य विषयमाह-गृहमेधेषु योगेष्विति । उ- पयेषु वैराग्यम्, न तु स्वरूपभोगे । उपायो द्विविधः पूर्वमुक्तो लौकिको वैदिकश्च । तत्र सुतरां लौकिकप्विति! गृह एव मेधा वृद्धियैरिति । विरागो रागाभासपो रागनिवर्तको वा ।। २२ ।। रागस्य हि उभयं निवर्तकम्, असाध्यताज्ञानमनिष्टज्ञानं च । तत्राऽनिष्टज्ञान लौकिकेषु विहितेषु शास्त्रतः परमार्थतश्चेति तुल्यबलत्वाभावादकार्यताजानं लोके निवर्तकं मन्यमानो भगवति चराग्यमुक्त्या पुरुष- रूपेऽपि कैमतिकन्यायेन वैराग्यमाह-- दैवाधीनेषु कामेपु देवाधीनः स्वयं पुमान् । को विस्तम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः ।। २३ ।। दैवाधीनेविति । यत्र स्वप्रयत्नसाध्यता नास्ति तेनाऽप्यंशेन तत्र रागो न जायते । दृष्ट एव प्रयत्नसा- ध्यता, नाऽदृष्टे । सर्वमेव चाऽत्राऽदृष्टरूपकर्मसाध्यम् । तत्र देहो भोगाधिष्ठानम्, विषयान्तदाधारा भोग्याः, भोला च तदभिमानी-त्रयमपि दैवाधीनम् ।म्वयं गुमान् , अनेनाऽऽक्षिप्तो देहो वा। सगादयश्च विषयाः। ततः किमत आह-को विखम्भेतेति । का वा विश्वासं कुर्याद्रोगो भविष्यतीति । धुणाक्षरन्यायन पदाचिद- पाक्मनिधानात प्रकाशः. २ लौकिकन वरिचम ३ अनिभोगजा प ८ 1

·श्रीसुबोधिनी।
[ श्रीमद्भागवत
यति । न खेतावता घुणकीटोऽक्षराणि लिखितु जानातीति घुणभक्षितकाठेऽक्षराणि वाचयितुं कश्चिद्विचार-
यति । तथा दैवगत्या स्वप्नवत् कदाचिद्भोगे जाते सर्वदा भविष्यतीति को वा विश्वास कुर्यादित्यर्थः । ननु
जगदेव विश्वासं करोति, कुतो निषिध्यत इत्याशङ्कयाऽह-योगेन योगेश्वरमनुव्रत इति । शास्त्रोक्तमकारेण
शास्त्र बुद्धा चिहितभक्तिमार्गेण उपायेन योगेश्वर सर्वोपायप्रवर्तक य सेवते सर्वभावेन, स विश्वास न करोतीत्य-
र्थ ॥ २३ ॥
एव वैराग्यमुक्त्वा सत्यसङ्कल्पत्वाय तदनुगुणं बहिर्वैराग्यजनक शाप निरूपयति-
पुर्यां कदाचित् क्रीडद्भिर्यदुभोजकुमारकैः ।
कोपिता मुनयः शेपुर्भगवन्मतकोविदाः ॥ २४ ॥
पुर्यामिति ! पुर्या द्वारकायाम् । सामीप्ये सप्तमी । कदाचिदिति भगवद्विचारितकाले । क्रीडद्भिरिति
न तेषा म्वभावतो दुष्टत्वम् । यदुभोजकुमारकैरिति उपर्जाव्याः सर्व एव भगवाया बालका , तत्रापि
कुमारा , 'न वै शिशूनां गुणदोपयोः पदम्' इति दोपाभाव सूचित । तै कोपिता मुनयो मननशीला
ब्रह्मर्षयः शेषु शाप दत्तवन्त । तत्र हेतु:-भगवन्मतकोविदा इति । भगवदभिप्राय जानन्तीति स-
बढोपाभाव ॥२४॥
तत परित्यागत्रयमाह-तत कतिपयैरिति त्रिभिः-
ततः कतिपयैर्मासैवृष्णिभोजान्धकादयः ।
ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिताः ॥ २५ ॥
गृहपरित्याग , प्रवाहपरित्याग, सर्वस्वपरित्यागश्चेति, रागाभावद्वयस्य तद्धेतुभूतशापस्य च त्रिषु पर्य-
चसानात् । तत्राऽऽद्यमाह-कतिपयैरेव मासै बिभिर्मासै. सर्वेऽपि यादवा निर्गता इति । वृष्णिमोजान्धकाः
सात्त्विकराजसतामसा निर्दिष्टाः । तदादयः सर्वेऽपि त्रिप्वेवाऽन्तर्भवन्तीति । अत एव सहष्टा ययुः। न हि
भगवदभिप्राय सगुणा जानन्ति । प्रकर्पण भानस्थान सहर्तुं सङ्कर्षणस्य स्थान प्रभासः । रथैरिति युद्ध-
साधननयन मूचितम् । एव गमन हेतुर्देवरूपेण भगवता मोहिता इति । मनुष्यभाव परित्यज्य देवभ-
मामय इति । अनेन गापोऽन विपरीतो निरूपितः ॥ २५ ॥
शापो हिहीनभाव नयति, न तूरभावम् । एते तु शापादेवभाव प्राप्स्यन्तीति लौकिकक्रियापरित
गार्थमाह-
नत्र स्नात्वा पितृन देवानृपश्चैिव तदम्भसा ।
तर्पयित्वाऽथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददुः ॥ २६ ॥
तर म्नान्यति । अयमेव वा विशपमोर 1 ते हि भगवद्गता भगवद्तयैव सर्वसमाधान कर्तुमु-
चिनाम्तथापि ग्नानादिकमेव गृनवन्त । तत्र मरम्वत्याममिकुण्डे या नात्वा देवर्षिपितृतर्पण विधाय
विप्रेभ्यो बहुगुणा गारः। बहुदोहसारदाधमाधुत्वादयो यहवों गुणा । अनेनाध्यात्मिकाधिदविकाधिभौति-
प्रताप सम्पादित इयुक्तम् ॥ २६ ॥

·३ स्कन्ध. ४ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ४५ धनत्यागमाह-- हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । हयान् स्थानिभान् कन्यां धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥ हिरण्यामिति । हिरण्यं सुवर्णम् । हिरण्यं रजतमिति देवपितृप्रीत्यर्थदक्षिणाविषयः शय्यां वासांसि इति रात्रिदिनमुखकराणि । अजिनकम्बलानिति आस्तरणपरिधेयानि । त्रिविधान्येतानि सत्त्वरजस्तमोभेटेन साधारणानां देयानि ! हयान् रथान्, केवलाः सहिताश्चाश्वाः । इभा हस्तिनः स्वतन्त्राः । कन्यां धरा- मिति राजसं दानम् । हयाः सात्त्विकाः । वृत्तिकरीमपीति भूमिमात्रम् । पूर्व धरा प्रामादिरूपा । किं व- हुना, येषां यदस्ति, यत्किञ्चिन्नीतम् , तत् सर्वं ब्राह्मणद्वारा परित्यक्तमित्यर्थः ।। २७ ॥ एवं परित्यज्य शुद्धा भूत्वा भगवत्प्रीतिकरं कर्म कृतवन्त इत्याह- अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासवः शूराः प्रणेमुर्भुवि मूर्धभिः ॥ २८ ॥ अन्नं चोरुरसमिति । अनेकव्यञ्जनयुक्तमन्नं पूर्वोक्तेभ्य एव ब्राह्मणेभ्यः कृष्णप्रीत्यर्थ दत्त्वा निवृत्त- पापा भत्त्यावेशेन सात्त्विकभावं प्राप्ताः स्वधर्मोद्वोधेन राजसमिश्रा. सात्त्विका जाता इत्याह-गोविप्रा. र्थासवः शूरा इति । गवां विप्राणामेवार्थे असवः प्राणा येषामिति सात्त्विकत्वम् । शूरा इति राजसाः । तादृशानां सर्वप्रायश्चित्तमाह-प्रणेमुर्भुवि मूर्धभिरिति । य एव शापं दत्तवन्तस्तेभ्यस्तीयेभ्यो वा मूमौ साष्टाङ्गप्रणामं कृतवन्तः । शिष्टेषु शिष्टानि । एवं मर्यादया चतुर्विधं भगवञ्चरित्रमत्र निरूपितम् , इन्द्रि- याणां ज्ञानकर्मभेदो विहिताविहितभेदश्च । अष्टभि सप्तभिश्चैव पभिः सप्तभिरेव च ।चतुर्मुर्तेर्मगवत. थरित्रं संमिहोच्यते । १ । एतद्रूपाणीन्द्रियाणि नान्यं गृह्णन्ति च क्वचित् । सर्थ हेतपश्चोक्ता जन्महेतुस्वभावतः । २।। २८ ।। इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरक्तियां तृतीयम्कन्धे तृतीयाध्यायविवरणम् ।। ३ ॥ चतुर्थाध्यायविवरणम् चतुर्थे अधिकारार्थ युद्धिर्भगवतोच्यते । पञ्चधा साऽत्र सम्प्रोक्ता पश्चपर्वाधिकारिणाम् ॥ १ ॥ स्वरूपं च गुणाः प्रोक्ता फलमत्र निरूप्यते । २ स्मृति-निश्चय-सशय-विपर्यपटूयस्पेण पञ्चधा तन हेतु भकाश.. इन्दिपम् प्रकाश ·४६ श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत एतादृशे हि पुरुषे भगवानाविशेषतः ॥ २ ॥ तदेव तद्गताः सर्वे युद्धयन्ते नाऽन्यथा यथा । अता भगवतः सर्गे हेतुश्चाऽयं निरूप्यते ॥ ३ ॥ तत्र प्रथमं स्मृत्यात्मिका बुद्धिर्भगवदिच्छयोत्पन्नेत्याह-अथेत्यादित्रिभिः- उद्धव उवाच । अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तर्मम पस्पृशुः ॥ १॥ तामसी राजसी चैव सात्त्विकी चेति सा क्रमात् । पूर्वमेतादृशा अपि सर्वदोषविनिर्मुक्ताः। भग- बदिच्छया श्रमापनोदनं कर्तव्यमिति तेषां मतिरुत्पन्ना । तत. पूर्ववासनया तेयामसवुद्धिरुत्पन्नेत्याह-अथ भिन्नप्रक्रमण । ते पूर्वोक्का ब्राह्मणैरनुज्ञाताः । भुक्तेत्यन्तं पूर्वसम्बन्धि । वारुणीं पीत्वेति निषिद्धाचरणम्। तस्याः फलमाह-तया विभ्रंशितज्ञाना इति । सर्व हि साधनं व्यर्थ यदि बुद्धिविनश्यति । अकर्तव्य तदा नाऽस्ति महतामपि निश्चितम् । १ । तस्मादेवं न फर्तव्यमिति वुद्धिरिहोच्यते । अतोऽत्र शास्त्र सर्वत्र ह्यप्रामाण्य स्मृतेः सदा । २। बुद्धिशफलमाह-दुरुक्तर्मम पस्पृशुरिति । दुरुक्तानि दुर्वाक्यान्यपकर्षयोधकानि । यस्य यन्नोचितं तत् प्रमादाज्जातं ममत्युच्यते । अपकर्षवाक्यैस्तादृशमुक्त- वन्त इत्यर्थः । ज्ञानं चाऽत्र शास्त्रे स्थिरम् , न त्रिक्षणावस्थायि । प्राणेन गन्धवन्मनसा तस्य ग्रहणे स्फु- रणम् । तद्भगवति नित्यमेव, अन्येषां तु जन्यम् । शरीरस्याऽन्नमिव लोकशास्त्रादिकं तस्य पोषकम् । इ- न्द्रियाणि जनकानि, अभ्यासो दाढ्यहेतुः । तच्च त्रिविधम्, सात्त्विकादिविभेदेन । दंशादयश्च पट्प. दार्था निषिद्धान्टस्य नाशकाः, विहितास्त्वन्तःकरणशुद्धिहेतवः पोषकाः । तत्र जीवस्य प्रयत्नेन स्थापित तिष्ठति, गृहे पदार्था इव । शब्दा विषयाश्चोद्दीपका जनितस्य, अजनितस्योत्पादन एव सामग्रीरूपाः । तदेव बुद्धिचेतनादिवाच्यम् । तदेकं भगवद्पम् । तस्योत्पत्रिनेकधा । आनन्त्येऽपि दशधा तन्निरूप्यते, लीलावत् । आथर्यरूपं मुख्यमविकृतं सर्वोपास्यं सर्वात्मभूतं च । तदेव प्रकाराकधर्मरूपेणाऽऽविर्भूतमवि- कृतमेव भगवद्गुणत्वेनोच्यते । तदेव पुनः सृष्टेयर्थ वेदशरीरं गृहाति । तदपि रूपं विराडिवाऽनन्तम् पधाद्वीजतामप्यापद्यते शरीरविशिष्टम् । तदा व्यष्टय इव विकृताः सर्वे शब्दा भवन्ति। तदेव पुनः प्रमा- तारं प्रमेयं चाऽऽश्रेयते । तत्र प्रमेयाश्रयं प्रमेयानन्त्यादनन्तमेव । परं प्रमेयरूपतया एकविधमिति तदेकमेवो- च्यते । प्रमातरि तु पञ्चधा तद्भवति, अन्तः करणेन्द्रियाश्रयणात् । अन्तःकरणे तु चतुर्धा, इन्द्रिये त्वेक- धी । विशेपास्तु विषयाश्रयज्ञानद्विगुणतया पुष्टा भवन्ति । तत्रै मनसा जनितं संशयात्मकं भवति, विशे- पास्त्वत्राऽपि विषयकृताः। अहङ्कारो बुद्धया सहितः स्वापं पश्यतीति स्वमज्ञानमहङ्काराश्रितम् । शरीराभि- , पपायद. प्रकाश:. ३ निसरितः. ग. प. प. ३ निषिद्धाचरणनिषेधिया युधिरिह श्लोक मध्यते प्र. अन्त करणे.. ५ स्थापरवापारण.स. ६६श प्रवागन् यिन्ति-आधेपेत्यादिम. . कारणभूतम्.स. ८ गुणरूपम्. म. ९ नाममृत्पर्य बटिक मृत्पर्य था.म. 1. अनन्ता में यदा , इनि थुनेरनन्तम्, प्र.." अर्थप्रकाशरूपेण लाके मफ्टीभाषनु तदुभयमधिनि- हति.प्र. र विपिरम्पत्यनेपधा. प्र. मन्नाणे पथ चतु त्यालायां तत्रागारभेदेन भेदाना:-मन्त्र मन- मसारभ्य चिमाध्यमित्यालम , ·] ३ स्कन्ध. ४ अभ्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। मतिस्तु अहकारेण कृता बुद्धयाश्रया । चित्त त्वात्मानमेव सुषुप्तौ पश्यत्यन्यदा लानमतो निर्विपयक ज्ञान चित्ताश्रितम् । तस्य च स्थितिनिरूपिता शास्त्रादिभिरिति नाशोऽपि विशेषण रूप्यते । पूोक्तमर्यादाभाव एव सामान्यतो नाशः । तत्र हेतुर्माया, जानस्यैव तिरस्करिणी । तस्या पडाश्रयभूताः कालाढय । क- लिमगधमद्यादिदत्यशाक्तनिपिद्धक्रिया । ते यथायथं स्वरूपत , स्थानतो, गुणतश्च ज्ञानम्यागतो नाय कुर्वन्ति । येषु ज्ञानं जायते तेप्वेव नश्यति । अतोऽत्र मदिरया, तेपा यज्ज्ञान पूर्वस्थित प्रमातरि बुद्धया श्रयम्, तदधेस्तात्पतितमिति विभ्रशितज्ञानत्वम् । मायया चाऽविद्यमानाः पदार्था बुद्धावेवोपम्थाप्यन्ते । त द्विषयमहकृत बुद्धयाश्रित ज्ञान स्मृतिरूप भवति । तया कृत्वा तद्विषयसम्बन्धीनि वाक्यानि दुरुक्तानि भवन्ति । तानि च विषयसहितानि विषयाश्रयाधार मर्म स्पृशन्ति । 'मृड प्राणत्यागे' इति धातोरावश्य कमरणार्य धातोद्धिर्भावे कृते 'डन्'-प्रत्यये कृते ममेति भवति । तत्राऽप्यल्पोऽप्याघात शब्दकृतोऽपि महती व्यथा जन्यति । मत्तत्वात् म्पर्शमात्रमुक्तम्, न त्वाघात ॥१॥ एव स्वरूपविम्मरणपूर्वकविपरीतपदार्थस्मरणः शब्दस्पर्शण क्षोभं जनयित्वा, शास्त्रादिभिरपि स्पर्श कृत वन्त इत्याह- तेषां मैरेयदोपेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥२॥ तेषामिति । मैरेयेण द्रव्येण पूर्वज्ञाननाशपूर्वकविपरीतज्ञानजननलक्षणदोषेण म्यस्थाऽपि चेतनामिका बुद्धि स्नेहेनाऽतिसमापि विषमा जाता। विषयाश्रितमपि ज्ञान तेज:प्रकाशापेक्षमिति, तदभावे तदपि नेन्द्रि यापक जातमित्यभिप्रायेणाऽऽह-निग्लोचति रावासीदिति । सर्वत्र दोषः समानो जात इत्याह-वेणू- नामिति । मर्दनं नाश ॥ २ ॥ एव तेपा पूर्वस्थिति साधनसाध्यभावेन तिरोभाव प्रापयित्वा, स्वस्याऽप्यनीश्वरत्व तिरोभावयितु साधनं साध्यं चाऽऽह- भगवान् स्वात्ममायाया गति तामवलोक्य सः । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३॥ भगवानिति । अनैश्वर्यतिरोभावे हेतु । स्वस्य य आत्मा चिदरा , तय॑ मायाया गति प्रवृत्ति कार्य करणमिति यावत् । तां पूर्वोक्ताम् । अवलोक्येत्युत्तरत्र साधनम् । स इति तदर्थ प्रवृत्त । अनैश्चर्यतिरो- भावो द्वयेन भवति, वेदैर्वप्णवैश्च । तदुभय कृतवानित्याह-सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशदिति । सरस्वती वेदात्मिका, सैव नदी, तदुपस्पर्शनं स्नानम् । अनेन वेदेषु स्वात्मानं स्थापितवानित्युक्तम् । द्वितीयमाह-वृक्षमूलमिति । वैष्णवा वै वनस्पतय ' इति श्रुतेः । तस्य मूल येन रूपेण विष्णुना ते जनितास्तद्वीजात्मकं मूलम् । तत्र विष्णौ बीजारमकेऽर्थाशं स्थापितवानित्यर्थ । एवमैश्वर्यादिगुणानेकत्र, स्वरूपं चैकत्र स्थापयित्वा आश्रयामावनाऽनैश्वर्य निराकृतवानियर्थ । ननु भगवान् बाजे किमिति स्था- हेतुबानपूकमु यत प्रकाश २ मयादामाव, सामान्यतो नारी वा ३ शरीगभिमानरूपम्, प्र लिनभाग तामसेंऽशत पतितम् प्र ५ विषया दापस्तदाश्रय पुरुष , म आधारा यस्य नत्तथा प्र ६ तयामाह 'मिया यदि (३ ३-१५)त्यत्र विचारितमग्नरूपाम् प्र ८ युद्धसत्याविभूतारात्मक प्र . . युद्धम ७ काया मायायाम ·। . श्रीमुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- पितवान् ? बैकुण्ठे हि स्थापनीयम् । तत्राऽऽह-उपाविशदिति । उप समीपे वैकुण्टे स्थितेन सर्गरीरा कर्तुमशक्या, अतस्तत्समीप एव आ सर्वत सर्वभावेन तत्र प्रविष्ट सृष्टयर्थम् । एतदर्थमेव प्रथमत इय कथा कथिता । यथा भगवान् ऐश्वर्येण बीजे प्रविशति । अयमेव चाऽधिकार । माहात्म्यम्, (म्ब)पम्, साला, विषय , चरित्रम्, इन्द्रियाणि, स्वाशेन कारणप्रवेशः, बुद्धिरिति बीजरूपोऽय सर्ग । विष्णो- जाता वैष्णवा , विप्योरिमे इति च । अतो भगवान् स्वय वृक्षमूले उपविश्य सष्टिकारणबीजमुपपाय मोक्षकारणजिमप्युपपादयितु वैष्णवमुद्धवं पूर्वमेव विचारितवान् । नैवसु लारामु प्रथमा मया कर्तव्या, अन्तिमा त्वनेन, मध्यमास्तु कालादिभिरिति । उद्धवस्य च कामना 'स्वधाम नय मामपि' इति । तद्यदा यत्र तिष्ठति तत् स्वधाम । इदानी वीजात्मके कारणरूपे विष्णौ स्वय स्थितः । त चे कारणरूपे अमृत- दर्यात्मकबदर्यामानन्दानुभवार्थ मोक्षकसाधनतप सनिधाने तिष्ठत्विति विचारितवान् ॥ ३ ॥ तस्याऽपि पूर्वस्थितिविनाश एव भवतीति, विनाशस्थाने प्रभासे समागच्छत्विात चेच्छा कृतवान् । अतो द्वितीय बीज निरूपयन् निश्चयरूपा बुद्धिमेकानविंशतिश्लोकैराह । अष्टादशविद्यास्थानातिक्रमे हि बुद्धिनिश्चयमवलम्बते । तत्र सप्ताऽङ्गानि मामासया सहितानि, द्वादशात्मा स्वतन्त्रतया प्रकाशकत्वात् । अनेनैव पूर्वावस्था गच्छत्तीति ज्ञापितम् । मुक्तौ तु कारणस्याऽवक्तव्यत्वादिमामेव लीलामन्यथोक्तवान् । बीजात् फले विस्तारो भवतीति च । अतः प्रथमं भगवदुक्तमाह--- अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नातिहरेण ह। वदरी त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षणा ॥ ४ ॥ अहं चोक्त इति । स्वकीया अन्येऽपि प्रमासगमनार्थमुक्ताः, अह चोक्त बदरी त्वं प्रयाहीति। च- कारात् प्रभासे गत्वेति हृदयम् । भगवतेति कार्यसिद्धयावश्यकता तद्वाक्ये सूचिता । ननु किमित्येवमुक्त- वानित्याशङ्कयाऽऽह-प्रपन्नातिहरेणेति । प्रपन्नानामाति सर्वश्लेशं सृष्टौ सर्वैश्वर्यदानेन दृरीकरिप्यामीति तथोक्तवान् । हत्याश्चर्यम्, विपरीतेन साधनेन साध्यमिति । बदर्यप्यरण्यात्मिका, फलार्थममृतरूपा च । वस्याऽमृतस्य दरी बदरीति । त्व प्रयाहीति विशेषतया निर्दिष्टम् । प्रकर्षेण गमन पदार्थाविस्मरणात् । अन्यत्तु, स्वकुलं स्वसमूहः। ते सृष्टोवेवोपयुज्यन्ते, अत स्वार्थ सम्यक् जिहीर्घः, अन्यथा अनन्तविधा साटन स्यात् ।। ४ ॥ यद्यपि भगवता मुग्वत एवमुक्तम्, तथापि प्रमासे समागत्य गन्तव्यमिति हृदयाभिप्राय । अन्यथा पूर्वावस्थापरित्यागी न स्यात् । तदाह- अथापि तदभिप्रेत जानन्नहमरिन्दम!। पृष्टतोऽन्वगमं भर्तुः पादविश्लेपणाक्षमः ॥५॥ बुदिप प्रकाश ५ चोऽध्ययन १ भूतानि । ३ मात्रा ४ एता लीगस्तु योजरूपणाऽनुभाव्यमाना शेया प्र ९ अयोक्तरलेन पुनरवक्तव्यत्वात प्र ७ घराग्येण गोविचरणपूर्वकम् । ८ 'अरण ण्यश्चा, मागे पनि चुने , ' आनामाऽमृताम्भोपिय॑नामाऽमृतसागा नि रमतेष ब्रह्मलोकत्येन सदारिमका प्र पदरीपदयोगिताविरयरन विधाय न ·" . ३ स्कन्ध. ४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४९ अयापीति । तदभिप्रेतं पूर्वोक्तम् । जाननहमिति उपदेशज्ञानेन सर्वज्ञताया जातत्वात् । भगवत्कृ- पया तदपि ज्ञातम्, परं मयैव । अरिन्दमेति संबोधनमभिप्रायजानार्थम् । राजनीतावपि प्रभोरभिप्रेत- मपि कर्तव्यम्, नैतावता वाक्योलधनम् । नथापि सह न गतम्, प्रथमतयैव वदरिकाश्रमयात्रा कृता । गिरिदुर्गपर्यन्तं समागत्य पश्चान्प्रभासं गत इति लख्यते । अभिप्रायस्य सन्देहेऽपि पूर्वावस्थाया विद्यमान- त्वात् स्नेहादपि गत इत्याह-पादयोविश्लेषणं वियोगः, पूर्वावस्थाया वा परित्यागः, तत्राऽहमक्षमः।। ५ ।। अभिप्रेतोऽर्थस्तर्कितोऽपि प्रमितो जात इत्याह- अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन्दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६॥ अद्राक्षमिति । तदा भगवत ऐश्वर्यस्य प्रादुर्भूतत्वात् पोडशाऽपि कलास्तदा भगवति दृष्टाः । स पूर्णो भवति । अतोऽत्र भगवतः षोडश विशेषणानि । एतान्येव गुणोपसंहारे पोडशाधिकरण्या प्रतिपारितानि । एवं सर्वार्थस्य सर्वगुणविशिष्टस्य साक्षात्कारो जात इत्यद्राक्षमित्युक्तम्, ब्रह्मसाक्षात्कारादेव पूर्वावसापरित्या- गात् । तत्र प्रथमं भगवतोऽयमसाधारणो गुणः यत्सर्वप्रपञ्चातीतः सर्वमुपसंहृत्य एको भवति/कारणरूपश्च मवति । किञ्च। भगवानासीनो भवति सर्वत्रैव, विशेषतो वैष्णवानां समीपे । अव्यमत्वाय चोक्तम्कार्याभावात् । उपविष्ट एव हि सृष्टिं करोतीति च ज्ञापितम् । अनेन लोकेप्ववयवोपसंहारश्च ज्ञापित. गवतोऽपि दर्शनं भगवदिच्छयैव जातमित्याह-विचिन्वनिति । सर्वत्र सरस्वतीतीरे गरुडध्वजादिरथानेषणेन काऽस्तीति विचारयन् यत्रोपविष्टः स्थितस्तत्र दृष्ट इत्यर्थः । अनेन विचारदशायां सर्वभूतस्थितमेकमेव विचारयेत् । तदनन्तरं स प्रियत्वेनाऽऽत्मत्वेन पर्यवस्यात, ततोऽपि ब्रह्मवित्त्वे ब्रह्मात्मभावे जाते पतित्वेन पर्यवस्थति, अक्षरस्यापि पुरुषोत्तमः पतिरिति । एवं चतूरूपं प्रेमेये निरूपितम्, साधनकलभेदेन । प्रमाणे तस्य रूपत्रयमाह-अर्थशब्दफलानां तत्र प्राधान्यात् । तत्रार्थः श्रीनिकेतः अनेन प्रपञ्चयज्ञसौभाग्य- युक्त इत्युक्तः । सरस्वत्यां कृतकेतमिति वेदैकसमधिगम्यता । अकेतनामिति फलम् । सर्वाश्र- यराहित्येन स्वरूपस्थित इति, स्वरूपे तादृशस्यैवोक्तत्वात् । श्रीवत्से लक्ष्मीश्चाऽत्रोपविष्टा दृष्टा । सरस्व- तीतीरे च शुद्धे उपदेशनार्थ स्थितो.दृष्टः । अनाश्रितत्वेन सर्वे हेतुवादा विरोधाश्च परिहताः, गृहरथासनाद्यभा- वश्च । एवमेकेन प्रमाणप्रमेयनिर्णयः । चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिश्चोक्तः । एकः सङ्कर्षणः, आसानो वासुदेवः, दयितः प्रद्युम्नः, पतिरनिरुद्ध इति । श्रीनिकेतो विष्णुः, इतरौ प्राशिवौ ॥ ६ ॥ एवं प्रमेयप्रमाणे निरूप्य फलरूपं भगवन्तं पश्चरूपमाह- श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७॥ श्यामावदातमिति । श्यामश्चासाववदासश्चेति । मध्यन्दिनसपितृमण्डलमध्यसदृशवत् भासत इत्यर्थः । 'पृयुतः' इतिपदेनाजहत्स्वार्थया योध्यते. प्रकाश. २ स्वसहारस्प. ३ चतुर्लक्षप्यास्नृतीयाभ्यायाय तृतीये पादे. म. ४निय॑यतया आसीनतेन प्र । ५ प्रमेयाविरोधपतिपादके द्वितायाघ्याये. प्र. ६ भूमस्वरूप से महिनि प्रतिष्ठितः' इत्यनेन स्वमतिष्ठितताया एवं श्रवणादित्यर्थः म. . 'तम्माये यन् कृष्ण तदनस्य' इति श्रुतेः पार्थिव यत् प्रम, तस्मरण यदिरण्मयपुरुषस्य भास्वरं श्यामस तद्वादेलर्थ.प्र. . 4 .

·५० . श्रीसुयोधिनी। (श्रीमद्भागवत- — आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ' इति श्रुतेः। अनेन सारूप्यरुपा मुक्तिरप्युक्ता भवति । विरजं निर्मलम्, च्यापिकुण्ठे रजोऽभावः । अनेन सालोक्यमप्युक्तम्, उत्पादकसंस्कृतगृतागावश्य; तेन मालोक्येऽपि पुनरुत्पत्तिनिवारिता । मुक्त्युपदेष्टारमेनं प्रति तथाविधमात्मानं प्रदर्शयति फलत्याय । अनेन पोडशकलोऽयं मनोमयो वेदात्मा सूचितः । प्रशान्तारुणलोचनमिाते । प्रकर्षण शान्ते अरुणे लोसने यस्य । ज्ञानशक्ति- क्रियाशक्ती लोचने यस्येत्युक्तम् । प्रकर्षः साधनसाहित्यम् , अनेर्ने साटिरुक्ता । समानश्चर्यम् । इदमेव हि सामीप्यम्, ज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वस्यैव तथात्वात् । अनेन वेदार्थोऽप्येतावानेवाऽत्र प्रसिद्ध इति सूचितम् । दोभिचतुर्भिर्विदितमिति । विदितं ज्ञातम् । अनेन सायुज्यमुक्तम्, उभयो;हुचतुष्टयं ज्ञापितमिव । अत्र यत् पंदत्रयम्, क्रियया, भक्त्या, ज्ञानेन च सायुज्यं भवतीति ज्ञापयितुम् ।दोभिः क्रियाभिः, चतुर्भिः पादसेवनादिभिः। विशेषेण दितं यस्मादिति सर्वाज्ञाननिवर्तकं ज्ञानं कालनिवर्तकं वा,अन्यथा चतुर्भुजमित्येवोक्तं स्यात्, प्रकटचतुर्भुनाथ वा। पीतकौशाम्बरेण चेति । पीतं कौशं कौशेयं यदम्वरम्, तेन च विदितम् । अनेन ब्रह्मभारेऽपि ज्ञानमहामिति तदेव विशेषणमाह-पीतमिति, अहन्ताममताभाव. | कौशामिति कुशसंवन्धिनो यमनियमादयः । अम्बरमिति अवस्थात्रयपरित्यागेन निर्लेपता । एतानि ब्रह्मभावे ज्ञानसाधनानि । वैराग्यं च तपश्चैव समाधिरिति साधनम् ।' एकमेवैतत्, न प्रत्येकपर्यवसायि । चकारोऽनुक्तसर्वफलसमुच्च- यार्थः । सर्वपलरूपो भगवानित्यर्थः ॥ ७ ॥ एवं फलरूपं निरूप्य साधनरूपं चतूरूपं निरूपयति- वान ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाघिसरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८॥ वाम ऊराविति । वामे ऊरौ दाक्षिणानिसरोरुहमधिश्रित्य स्थितम् । दक्षिणमड्मिसरोरुहं यस्येति वा । भक्तिरेनेन साधनत्वेनोक्ता । वामी मनोहरा ये भगवत्प्रतिच्छायरूपाः, तेषु भगवद्भक्तिमार्ग कमलवत्सुन्दरः सर्वाप्यायकश्च स्थापितः । सरोरुहत्वेन प्रेम्णैव तदुद्गच्छतीति सूचितम् । दक्षिणपदेन भक्ति- मार्गे त्रीणि विशेषणानीति सूचितम् । चातुर्य, दक्षिणो देशः, पापण्डाभाव एव च । भक्ते चोरुपदं स- कुटुम्बस्य भक्तिपरत्वाय, स्त्रीपुत्रादिस्थानेऽपि भक्तिरेवेति वा ! अधिश्रयणं पाकार्थे यथा सर्वोपयोगि भवति । वैष्णवैः संस्कृतो भक्तिमार्गः साधनमिति । एवं भक्ति साधनत्वेन निरूप्य, कर्माणि साधनत्वेन निरूपयति-अपाश्रिताकाश्वत्थमिति । अपाश्रित श्रितोऽभकाश्वत्थो येन । आश्रितः पश्चादिति वा। अर्भाणां कं सुखं यस्मात्, वालकसुखदायी । अर्भकरूपः कोमलोऽश्वत्थो वा । तस्यैवाऽरणी भवतः । कर्माणि सर्वाणि तत्साधनान्येव । अपाश्रयपदेन च साधनत्वेनैव कर्मणामपेक्षा, न तु सद्गतं फलमप्यपेक्षत 1 अनादित्यतुल्यपर्णत्वस्य ब्रहणि बोधनादादित्यान्त स्थितेऽपि तद्वर्णतास्तीति तयेत्यर्थः प्रकारा. २ उत्पादक रजः, सजन्य कर्म पाइष्टरूपम्, तत्सत्रुतभूताभावः. प्र. 3 उपदेशाय नाप्रपनदर्शनेन म ४ प्रकर्षयोधनेन,प्र. ५प्र- रुपज्ञानक्रियाशाकिमान्, न तु तताधिको रसात्मा प्र. ६ ज्ञातत्यक्थनेन. प्र. वामदक्षिणभागयोः. प्र ८ भावे कः। ज्ञापनमिवेत्यर्थ.प्र. ९ असमस्त पदत्रयम. म १० एतत त्रय समुचितमेव साधनामित्यर्थः प्र. ११ अधिश्रित्येत्यस्य ज्यपन्तत्वाइगोकोऽध्याहारापत्तिरिति तनिष्त्यर्थ पक्षान्तरमाहः-दक्षिणमित्यादि तथाच अधिनित्यपद क्यवन्तम्, तेन नाम्याहार इत्यर्थः. स. १२ वामोरो दक्षिणचरमस्थापनकथनेन.प्र. १३ अनादर्गतिसाधनत्वेन मार्गत्वम् । जले स्ने- हाण्यगुणगवन सगेरहपद प्रेमजन्यप्रवणादिपर योध्यम्. प. १४ डायार्भमाभितः.. १५ अयमर्थः श्रीधरन्यारयात: गंगृहीत.प्र.

·-- . करणे - . ३ स्कन्ध. ४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। इति सूचितम् । अपाश्रिता अर्भका यस्मिन्निति वालाधिकारः कर्मणि सूचितः । अकृशमिति ज्ञानम्, पूर्णत्वात् , अन्येषां परिच्छेदरूपत्वात् । अनेन पूर्णमेव ज्ञानं साधनमिति, न तु खण्डब्रह्मज्ञानानि शारीर- कादीनि । सर्वेषां भक्तानामुपसंहृतत्वाद्दौर्बल्यमाशङ्कय निराकृतम्, भक्तानां तत्रैव प्रवेशात् । अनेनाऽन्येऽपि दहिका धर्मा निवारिताः । उत्पत्तिकार्यतपस्यादीनि चाऽक्षरसाम्यान्निवारितानि । ' असं भुवि ' ' इकबू शम उपशमे ' इति धात्वादयो गृहीताः। प्रपञ्चकर्मज्ञानानि वा ज्ञानसाधनानि; ततः ससाघनं ज्ञानमुक्तं भवति । त्यत्तपिप्पलमिति । त्यक्तं पिप्पलं कर्म फलं येन ! वैराग्यमेतत् । पिप्पालाताति पिप्पलम् । पिपः पान्तीति पिप्पाः । पिवतीति पिः कालः, अविशेषेण सर्वभक्षकत्वात् । तद्रक्षकाणि कमाणि, कालविशेष एवं विहितत्वात् । कर्माणि च फलमेवाऽऽदत्ते, फलकामनयैव कर्मकरणात् । तत्रै- कवचनं सर्व त्याज्यत्वेनैकरूपमिति । अनेन वैराग्ये लौकिकानि, दैहिकानि भाक्तमार्गस्थानि वा विरक्तस्य न निपिद्धानि, न वा नित्यानि, फलेन तेपामप्यनाकर्पात् । नैमित्तिकानि चार्द्धनिषिद्धानि, कालपोषकत्वात् । अग्निहोत्राटीन्यपि नियतकालकर्तव्यानि नैमित्तिकान्येव । सर्वदा कर्तुं शक्यान्येव नित्यानि । योगे- नाऽऽत्मदर्शनम्, दानादि परार्थक्रिया, भगवद्भज़नमित्यादि; एतेषां न कालपरिपालकत्वम् । अतो वैराग्ये नित्यानि कर्तव्यान्येव,नैमित्तिकानि विकल्पन्ते;काम्यानि तुत्यक्तव्यान्येवेति सूचितम् । गीतायां यद्गद्वचनम्- यज्ञदानतपः....' इति । तत्रापि यज्ञा नित्याः, जरामर्यादादयो या । दानमपि ज्ञानोपदेशादयः सर्वदा दातुं शक्याः, अक्षयत्वात् । तपोऽपि नित्यमेव यत्सम्भवति, उर्ध्वरेतादिरूपम्, न तु कृच्छादि; तेषां सर्वदा कर्तुमशक्यत्वात् । एवं पोडशकलं भगवन्तं दृष्टवान् । प्रमेये साधने चैव चतुर्मुर्तिः फले पूनः। पश्चात्मकस्त्रिमूर्तिस्तु प्रमाण इति निश्चयः ॥ ८॥ यदैव मया भगवान् दृष्टः, तदैव मैत्रेयोऽपि.समागतः, विदुरोद्धारार्थं तदानयनात् । अत एव मुख्यं भागवतं मैत्रेयोकमपि भवति, ब्रह्मसमानत्वात् , साक्षागवता त्रयाणां स्थाने निरूपितत्वात् । अतः शुको- क्तत्वमपि पृष्ठतः कृत्वा मैत्रयोक्तत्वमेवोक्तम् । एकान्तरितत्वाल्लीलाद्वयेन कृतार्थता विदुरस्य, एवमुद्धवोक्तेऽपि भविप्यति कल्पान्तरे । ब्रह्मोद्धवमैत्रेयाणां सूक्ष्मलीलामात्रभवणेनैव कृतार्थता । सा च लीला आश्रयरूपा, 'परमां स्थितिम्' इति वचनात् । तम्याऽप्यागमनं भगवदिच्छया । पूर्वमपि स वेदव्यासतुल्यः, शुकतु- ल्योऽपि, नारदतुल्योऽपि । अतो ब्रह्मपरम्परायां यावन्तस्ते सर्वे, मैत्रेय एक एवेति, न परम्पराद्वयस्याऽल्प- मपि वैलक्षण्यामिति । तादृशरूपो मैत्रेयः समागत इत्याह-- तस्मिन् महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥ तस्मिन् महाभागवत इति । तस्मिन् देशे काले च। भगवद्भक्तानामपि कृतार्थकरणसामर्थ्यान् महा- 'तीः कुलेऽखिल राति गजतेजो महीं स्थितः । स राम इति लोप विद्वद्भिः पक्टीरुतः।" इति रामतापनीयमन्त्रे भाद्याक्षरमात्रेण धात्वर्थग्रहणदर्शनादत्रापि मथार्थोतो न दोष इत्यर्थः. स. २ अत्र पिप्पल पि.पलामति द्विधा भयो गो दृश्यते । तत्र पकारयपः पिप पालः, वितर्गपक्ष पिः कालः । नत्रकस्मिन् पक्षे पिप पान्तनि; यथास्मिन् दीन् पा. मताति; ना सकारागमश्च यः. . . अन रिप्पानि च लानि चति पिलम् , एकवद्भायो विग्रहे दोन्यः.प्र. मित्रपदम्.प्र. ५ अर्थस्य तौल्येन.. ६प्राणधारणोपयोगीनि भिक्षाटनादौनि.न. " ब्रह्मणे यथा सायली टोपदिष्टर तपोवायेदानीमुपदेष्टम्पेति तस्ट्रवणाधिकारित्वेन तथान्त्रात् प्र व्यासपादरवारनिवद्धन, कति ५ या ग.

·. ५२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- भागवतत्वम्। द्वैपायन इति तदर्थमेव पुष्टया भगवदवतारः, तथाऽयमपीति ज्ञातव्यम् । तस्य सुहृत्, तस्या- पि हितकारी सखा च, पराशरशिप्यत्वात् । अनेन पुराणमेव व्यासवत् परम्परया पराशरादवगतम् , न तु भागवतमिति सूचितम् । व्यासोऽपि नारदादेव भागवतं ज्ञातवान् । अनेन मैत्रेयस्याऽपि भगवदाज्ञया पु- राणकथनं न व्यासस्याऽधिकारिणो विरोधहेतुः; तत्पुत्रोपदेशाच्च । एतदर्थ मित्रत्वमुक्तम् । लोकाननुच- रनिति शुकवत्स सिद्ध उक्तः। शुको ह्याचरन्नेव सिद्धो जातः । आससाद यदृच्छयेति नारदतुल्यता निरूपिता, स हि यादृच्छिकः ॥ ९ ॥ एवं भगवान् सर्वसंविधान विधाय पूर्वावस्थां त्याजयितुं स्वस्य कृपामसाधारणं कारणं स्वयमेव सम्पा- दितवानित्याह- तस्याऽनुरक्तस्य मुनर्मुकुन्दः प्रकृष्टमोदानतकन्धरस्य । आशृण्वतो मामनुरागहाससमीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥ तस्याऽनुरक्तस्येति । ननु 'गोप्या दयोपदेशश्च, उपदेशो न हि द्वयोः । भिन्नप्रकारयोर्जात्या स्वरूपेण गुणन च' । १ । इत्याशङ्कयाऽऽह-अनुरक्तस्येति । अनुरक्तस्य प्रसिद्धस्य मैत्रेयस्य आ- शृण्वतो मामाहेति सम्बन्धः । अन्यत्र कथनाभावाय मुनेरिति । कृपाकथने हेतुः-मुकुन्द इति । स हि मोक्षदाता सर्वेषाम् , यथा जगत्कर्ता; अतस्तथोक्तवान् । तर्षभयोः प्रधानत्वं कथं नोच्यते ? तत्राऽऽह- प्रकृष्टमोदानतकन्धरस्येति । प्रकृष्टो यो मोदस्तेन आनता कन्धरा यस्य । स हि प्रेममरेण गृहीतो ज्ञा- नाधारमधः कृत्वा, प्रेमाश्रु मुञ्चन् , चरणमेव पश्यन् , स्थितः । अतः साक्षादुपदेशानधिकारी, भक्तया च कृतार्थः । अतस्तस्य शृण्वत एव सतो मामुद्दिश्यैवाऽऽह । स्वस्थे हि चित्ते उपदेशो घटते । स्वास्थ्यं च देशकालवपरीत्यदर्शनात् , श्रमादिना च न सम्भाव्यते । अत आह-अनुरागहाससमीक्षयेति । अनुरागा- द्रयनिवृत्तिः, न धनुरक्तो भगवान् मारयति । हासेन च मोहः । भगवता पूर्ण कृतं पश्यन्नपि नानुसन्धत्ते । सम्यगीक्षा समीक्षणं दयासहितम् , तेन देशकालभग्नानि सर्वाण्यपि निवृत्तानि । विशिष्टेन श्रमाभावः । अ- नुरागपूर्वको यो हासस्तत्सहिता समर्माक्षेति ॥ १० ॥ पूर्वम् 'अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामुपैयसि केवलम्। इति मगवता प्रोक्तम् , तदुद्धवस्य सर्वथा हि- तमिव भवति । स हि भगवन्तमेव प्राप्तुमाटे, निरन्तरं च निकटे स्थातुम् । साधनानि च न कर्तुं वा- न्छति । तादृराम्य बदरिकाश्रमपणं नाऽत्यन्तमभीष्टमिति तदिच्छामनुवदन् देयान्तरमाह । अस्मिन् दो तदेतचाऽन्याथै भविष्यति । अहमिव तथा कारप्यतीत्यभिप्रायेणाऽऽह- श्रीभगवानुवाच। वेदाऽहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तदुरवापमन्यैः। सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्विकामन वसो! त्वयेष्टः ॥ ११ ॥ दाहमिति । ते यदन्तर्मनसीप्सितं तदहं वेद । इदं वाक्यमनुवादकम् , तत् फलं दास्यामीत्येतद्- थम् । एवमुक्त प्रथमत एवाऽश्वासो भवति, अन्यथा काकतालीयमा स्यात् , अन्यथाभिप्रायशहा च । दिमा प्रराश:. २ मारनवरण पटरिश्रमप्रत. . , ·. . ३ स्कन्ध. ४ अध्याय.] श्रीमद्वालभाचार्यविरचिता। ५३ ननु तद्भगवदात्मकं लोकवेदतोऽदेयं कथं दास्यतीत्यत आह-ददामि यत्तदिति । यत्त्वया मनसि कृतं तदेव दास्यामीत्यर्थः । तस्याऽसाधारणत्वमाह-दुरवापमन्यैरिति । त्वद्वयतिरिक्तैः सर्वेरेव दुरवापम् । तां कामनां विस्मृतामिव स्मारयति-सत्रे पुरेति । 'चिश्वसृजः प्रथमाः सत्रमासत' इति श्रुतौ सहस्रसम- यागे विश्वसृजां मध्ये वसवोऽपि स्थिताः, तन्मध्ये त्वमेको मसिद्धिकामः, न हि सर्वे । 'एतेन वै विश्व. सृज इदं विश्वमसृजन्त' इति श्रुतेः, 'ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ति' इति श्रुतेश्च विश्वसामर्थ्यम्। ततो विश्व सृष्ट्वा ब्रह्मसायुज्यं प्राप्नुवन्तीति सर्वेषां फलम् । तदधिकारिविशेषप्रयुक्तं विश्वकरणसामर्थ्य या- • गस्य । स्वतः सामर्थ्य हिरण्मयशकुनिरूपब्रह्मोत्सतिः। तदा ते विश्व सृष्ट्वा ब्रमसायुज्यं प्राप्ताः । भवांस्तु तदुभयं न काशितवान् , किन्तु सद्गानुरोधेन यागे प्रवृत्तो मत्सिद्धिमेव काशितवान् । मम सिद्धिर्मद्भावः पुरुषोत्तमो मम भवतु, अहं वा भवामि ' इति; तच्च सर्वथा दुर्लभं यागात् । अतो याग. कामितत्वा- भावान्न नियतं फलं दत्तवान् । एतच्च दातुमसमर्थस्त्वामेवंरूपमुत्पाद्य मत्सेवा कारितवान् । अतो मया से- वाफलं बदरीस्थाने पुरुषोत्तममाप्तिरूपं यथा सिद्धयति तथोपाय उक्तः । यागफलं तु न दत्तम् , तदिदानी दास्यामीत्यर्थः । वसो इति सम्बोधनमेतदर्थानुसन्धानं भगवत्कृपया तस्य जातमिति ख्यापनार्थम् । फला- र्थमेव याग इति त्वयाऽहमेवेष्टः ॥ ११ ॥ तर्हि किं दातव्यम् ? कथं दातव्यम् ? इत्याकाङ्क्षायामाह--- स एष भावश्चरमो भवानामासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्टया ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥ स एप इति । स एष भावो जन्म, ते भवानां चरमः । यदीदानी न दत्तं स्यात् , तदा तवा जन्मा- भावाकलं न भवेदेव । ततः किमत आह-यद्यस्मिन् जन्मान मदनुग्रहः प्राप्तः । ममानुमहः फलसूचको- ऽनन्तिमजन्मनोऽप्यन्तिमत्वं साधयति । एवमन्तिमे जन्मन्यनुग्रहो जात इति फलमावश्यकम् । किञ्च, न योग्यता मात्रम् , किन्तु फलमुखमेव तज्जातमित्याह-यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तमिति । नृलोकान् सर्वानेव एकान्ते स्थित्वा उत्सृजन्तं मां ददृश्वान् दृष्टवानसि ।। १२ ।। एतच दर्शनं निर्मलया सेवया जातम् ; अतः ससाधनत्वात्तत् स्थिरम्, न काकतालीयम् | उत्सृजन्तमि- त्यनेन त्यजन्तमूर्द्ध सृजन्तं चेत्यर्थद्वयं विवक्षितम् । तेन यागप्रयोजन मद्भावश्च एकरूपो भवति । मदावे- प्येतद् द्वयं कर्तव्यम् , गुप्ततया स्थित्वा विश्वजननं सर्वलोकपरित्यागश्च । वजन्मनश्चरमत्वादेव परित्यागः सिद्धः । मदावेन जगजननमवशिष्यते । तत्र मत्सायुज्ये जगज्जननमन्ययासिद्धं भवति, एकीमावश्रुतेः । यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम्' इति । मिन्नतया ब्रममावे 'जगद्यापारवर्जम्' इति न्याया- न जगत्कर्तृत्वम् । अतः सर्वाविरोधेन मद्भावेन जगजननं यया सिध्यति, तथा वक्ष्यामीत्यभिप्रायेण, प्रम- गोऽप्येतदेव मयोक्तमित्येतदर्यज्ञानेन यथा ब्रह्मा मद्र्पो भूत्वा मद्रूपं जगत्कृतवान् , क्रियया तस्य तथाऽधि- कारात् त्वमप्येतज्ज्ञानान्मन्पो भूत्वा मद्रूपं जगत् ज्ञानेन करिप्यसीत्याशयेन तज्ज्ञानमाह- पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पझे निषण्णाय ममाऽऽदिसगें। १ सदरीगमनकरः १ श्रुतिस्तु तैत्तिरीयाणां मागे तृतीयाटकद्वादशपपाठकसममानुवावस्था प्र ·श्रीसुयोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥ पुरेति । एतद्वक्ष्यमाणं ज्ञानम् , मम नाभ्ये पद्मे निषण्णाय अजाय आदिसमें प्रोक्तम् । तत्र हि सर्वे कृतयुगे ब्रह्मविदो ब्रह्मरूपाः । मच्छिक्षया ब्रह्मा पुरुषोत्तमरूपान् कृतवान् । ' यदा विवेकनिपुणा आदी कृतयुगे युगे' इति भगवद्वाक्यात् । नाभौ भवं नाभ्यम् । अज इति योनिद्वारा न जात इति । असं- बन्धेन देहे संबन्धेन वा । समष्टिव्यष्टयुभयरूपत्वाभावात् । तस्य स्वरूपमने वक्तव्यम् । ' रजोभाजो भगवतो लीलेयम् ' इत्यतोऽयमजः । यदुक्तं तत्किमित्याकामायामाह-ज्ञानं परमिति | ज्ञानमध्या- त्मरूपमपि भवति, तद्वयावृत्त्यर्थमाह-परमिति। तदोपनिपदमपि भवतीति ततोऽप्युत्कृष्टमाह-मन्महिमा- वभासमिति । मन्महिनोऽवभासो यत्रेति, यस्मिन् ज्ञाने मम पुरुषोत्तमत्वं भासते । माहात्म्यप्रतिपादका गुणाः, कर्माणि, शक्तयश्च, अलौकिकं च सामर्थ्यम् ; एतत्सर्वं यत्र भासते तद्भागवतमिति लोके प्रसिद्ध- म्। सूरयस्तथा वदन्तीत्यतोऽस्मिन्नपि शास्त्रे वादिनामपि वाद एव ॥ १३ ॥ तत्कथयिष्यामीति तु नोक्तम् , वस्तुनिर्देश एव परं कृतः । 'नाऽपृष्टः कस्यचिद् ब्रूयात्' इति शास्त्रमर्यादा । वस्तुनिर्देश एव पृच्छेत्यस्य ज्ञापकः । अतोऽधिकारी भगवदभिप्रायं ज्ञात्वा पृष्टे वक्तव्य- मिति पृष्टवानित्याह-- इत्यादृतोक्तः परमस्य पुंसः प्रतिक्षणाऽनुग्रहभाजनोऽहम् । स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुश्चन् शुचः प्राञ्जलिरावभाषे ॥ १४ ॥ इत्यादृतोक्त इति । आदृतश्चासावुक्तश्च । ' वसो' इत्यादिसंबोधनपूर्वकं पूर्वकृतसेवानुवादादा- दृतः, वस्तुनिर्देशादुक्तश्च । आहत एव वा उक्तः, ' प्रष्टव्यम् ' इति । अन्यथोत्तरस्य वाग्व्ययरूपस्य क्लेशरूपत्वाद्भक्तस्य प्रश्नो न घटेत । आज्ञायां तु सर्वथा कर्तव्य एव । तदुक्तमुक्त इति । आदरस्तु स्फुर- णार्थः । अनेन प्रमाणवलं प्रमेयबलं च दत्तमित्युक्तम् । ततः किं जातमित्यत आह-परमस्य पुंसः प्रतिक्ष- णानुग्रहभाजनोऽहं जात इति । अहमेतावत्कालं कालस्य स्थितः, इदानी परमस्य जातः । ननु का- लोऽपि पर एव । तत्राऽऽह-पुंस इति । ज्ञानेनाऽक्षरभावो वा परशब्देन प्राप्तः पुरुपशब्देन निवार्यते । किश्च । न संवन्धित्वमात्रम्, किन्तु प्रतिक्षणानुग्रहभाजनः । भक्तं दृष्ट्वा मगवदनुग्रहस्य तरङ्गा उद्गच्छन्ति, तेषां भाजनं पात्रमहमेव जातः न त्वचेतने समुद्रे तरगाणां लय इव भगवत्येवाऽनुमहो लीन इति, निरन्तरं मद्विपयक एव जात इति वा । तदा भगवदनुग्रहस्य कार्य मयि जातमित्याह-स्नेहोत्थरोमेति । अन्तर्भक्तिरसः पूर्णः । तदा स्नेहेनोत्थितानि सर्वाण्येव रोमाण्य- वयवशः । सर्वयाऽ लोमशो देवताः सन्ति, ते भावति सन्तुष्टे सर्वे सन्तुष्टा एवोस्थिताः । तत्रापि स्ने- हेन, महदस्य सुम्यं कर्त्तव्यमिति । स्खलिताक्षरश्च जातः; पदवाक्योचारणं दूरे, अक्षराण्यपि उच्चारयितुं धृतानि परन्तीति । अनेन मर्यादा सर्वथाऽपि शान्ता, वाच, प्रयत्नपरित्यागात् । किञ्च, मुश्चन् शुचः । नेत्राभ्यां शोकाणि मुञ्चन् । अनेन ज्ञानं पूर्वस्थितं निवृत्तमिति ज्ञापितम् । स्टोलिय॑स्य । यारिमेव पुरतो निघाय विज्ञापितवान् । अनेन तस्य प्रभाधिकारः सूचितः । आ ईपद्वभाषे, यथा कथ- चिन्मुखाद्वर्णा निःसृता इत्यर्थः ॥ १४ ॥ १ पुरषोत्तमस्यः. पा. १ विद्वत्समनस्यात् . ३ परम् अस्प इति पदच्छा. एकादाभिमायेगा. स्तरमा:-माने नेपादि... ५ कार्यमा क. ग. प. - ।

·३ स्कन्ध.४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। उद्धवः स्वामीप्सितं प्रार्थयितुमन्यनिषेधं तत्र हेतुं चाऽऽह त्रिभिः । तत्र ब्रमणे मया भागवतं प्रोक्त- मिति श्रवणे प्रायेणाऽयं मां ब्रह्माण्डान्तरे ब्रह्माणं करिष्यतीति प्रतिभातं निवारयति- को न्वीश ! ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्बपीह । तथापि नाऽहं प्रवृणोमि भूमन् ! भवत्पदाम्भोजनिपेवणोत्सुकः॥ १५ ॥ को न्वीशेति । ईशेति संवोधनं सर्वसामर्थ्यवोधनाय । ते पादसरोजभाजां संवन्धिषु चतुर्वप्यर्थेषु को नु दुर्लभः १ चरणरूपा पृथिवी, ब्रह्माण्डमपि पृथिव्यात्मकमेव, तत्तु प्राप्य दुग्धपानवत्सेवते । तत्रापि सरो- रुहं जलोद्भवं पद्मम्, जलस्यापि फलरूपम् । अनेन सर्वमेव ब्रह्माण्डे स्थितं फलम्, तापापनोदश्च त्वद्भ- जने स्वतः सिद्धः । अत्र तीर्थंकदेशे मुक्तिः प्रसिद्धा, लक्ष्म्येकदेशेऽर्थः प्रसिद्धः, फलत्वेन सेवनया कामः प्रसिद्धः, विहितत्याद्धर्मः सिद्ध एव । अतस्तेषां को वा दुर्लभः ? ईशेति संबोधनादसाध्यमपि सिद्धयति। चतुर्वपीति निर्झरवचनम् । अवान्तरभेदेन सर्व एवैतेप्वन्तर्भवन्तीति सूचितम् , तथापि सूक्ष्मतया प्राप्तमपि स्थूलतया प्राप्तव्यमिति चेत्तत्राऽऽह-तथापि नाऽहं प्रणोमीति । यदि भगवदिच्छा तथैव भविष्यति, तदा केन निवारयितुं शक्या । तथापि तन्नास्मदभिप्रेतम्, न वा याचनीयम् । किञ्च । न च ब्रह्मत्वं दुर्लभम्, वहव एव ब्रह्माणो जायन्ते, यतो भूमा भगवान् ब्रह्माण्डकोटिविग्रहः । तत्र किमेक- स्मिन् ब्रह्माण्ड स्थितेन ब्रह्मणा कार्य भविष्यतीति, संपूर्ण परित्यज्य कोट्यंशग्रहणात् । अतोऽहं भवत्पदाम्भो- ननिषेवणोत्सुक एव । चिन्तामणिवत्सर्वसाध्यापेक्षया साधनमेवाऽधिकम् । न हि चिन्तामणिर्वस्त्रं प्रयच्छ- तीति कश्चित् चिन्तामणिं परित्यज्य वस्त्रमिच्छति । तम्मात्किं ब्रह्मत्वेनेत्यर्थः ॥ १५ ॥ तवं सति न किञ्चित्मार्थनीयमित्यायाति तत्राऽऽह- कर्मापयनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम्.। ... कालात्मनो यत्प्रमदाऽयुताश्रयः स्वात्मन् रतेः खियति धीविदामिह १६ कर्माण्यनीहस्येति । अत्र चरणभजने एक प्रार्थनीयम्, दोषाभाव इति । तत्र दोषो द्विविधः । मगवद्भजने क्रियमाणे स्वत एको दोष उत्पद्यते, भगवता चापरः क्रियते । तदुभयं यथा न भवति तथो- पायो वक्तव्यः । तच्चेद्भागवतं भविष्यति, तदा तद्वक्तव्यमिति । प्रथमतो दोषद्वयमनुवदति । दोपानिव- कत्वे भागवतेनाऽपि न कृत्यम्, न हि भगवचरणारविन्दादन्यत् फलमस्ति । तत्सेवमानानां तबाधकनि वृत्तिरेव प्रार्थनीया । तच्च बाधकं सर्वैरेव पोप्यते, न तु बाध्यते । तदेतदत्यभीष्टमिति ज्ञापयितुं प्रथम फलादाह-कर्माण्यनीहस्यति । अनेनाऽयमुत्तमोऽधिकारीति ज्ञापितम् । भगवतो विरुद्धानि कर्माणि स्व- बुद्धौ स्फुरितानि बाधकानि । सामान्यदूपणद्वयम्, विशेषेण दूषणत्रयमिति भगवतः सेव्यत्वसिद्धये स्वस्य जन्मादिदुःखनिवृत्त्यर्थमभव. सेव्य इति भगवानभवोऽङ्गीकर्त्तव्यः । स्वस्य कर्मणा नानाविधक्लेशा भवन्ति, तदभावाय सेव्यो भगवानिति तस्य तदभावोङ्गीकर्तव्यः । तच्च प्रत्यक्षेण भजनहेतुना विरुध्यते, वसुदेवस्य गृहे जननात् , निरन्तरं कर्मकरणाच्च । प्रत्यक्षं तु युक्तिरूपानुमानाबलिष्ठम् । चरणभजनं तु स्वतोऽतिरसं प्रयच्छतीति फलतो महत्त्वं च प्रत्यक्षसिद्धम् । पर्यवसाने तु वाधः । यत्र मगवानेव जायते, एवं च क- १ फल रोनन स्वस्मनान वा, नम्मानात टोपमाहेत्यर्थः. प्र १ वाधकानितिप्रार्थनेन । भजनभगवस्वम् तेन म.

·. श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- रोति, तत्र तदाश्रयाणामस्माकं का वार्च ? भगवानेव हि फलदाता, यद्यन्ततः स एव भविष्यामस्तथा- प्येवंरूप इति 1 जननादिलेशस्य विद्यमानत्वात् किं भजनेनेत्यनास्था प्रतिभाति । किञ्च, साधारणेश्वरा- दप्यन्यथा प्रतिभाति। वस्तुतो ब्रह्मादीनामप्युपास्यत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्महानेवाऽयमिति प्रतिमाति, तथापि त्रयो दोपा बुद्धौ स्फुरन्ति । कथं भगवान् स्वकीयं स्थानं मधुरां परित्यज्य शत्रुभयात्पलायितो द्वारकाख्य दुर्गमाश्रितः ? कथं वा कालयवनात्पलायते ? कथं वा स्वरूपानन्दः स्वभोगार्थ स्त्रीसहस्र परिगृहाति, उप- भुङ्क्ते च ताः? अतो यावजन्मैवाऽन्यथाप्रतिभानाद्भजनबाधकमभगवत्त्वमेव प्रतिभाति । अथ यदि मोहनार्थ- मेवं करोतीत्यभिप्रायः कल्प्येत, तथापि यावदवतारं मोहकत्वात् कथमुपास्यो भवेत् । अथोपासकं न व्या- मोहयतीति कल्प्येत, तदपि न सम्भवति । स्वयं सर्वज्ञोऽसर्वज्ञ इव मन्त्रेषु मामुपह्य कर्तव्यं पृच्छति, उक्तं च करोति । अतः केनाऽपि प्रकारेण चरित्रादिदर्शनेन भगवद्गजनबुद्धेर्नारा एव दृश्यते । व्यामुग्धानां वचनानि तु किं वक्तव्यानि ? यघेतानि दूषणानि भागवते पारहतानि भवन्ति, तदा तद्वक्तव्यमित्यभिप्रा- येण, अन्तिमा लीलां पश्यन्नेव आन्तं दूषणान्येव सिद्धानीति तां दशां पश्यन् पूर्वदूषणान्येवाऽनुवदति । दूषणत्वाय स्वरूपं च कीर्तयति, सिद्धान्तसम्भावनाय च । कर्माणि पूतनामुपयःपानादीनि । अनीहस्य पूर्णब्रह्मणः । अभवस्य निर्विकारस्य । भवः सर्वविकारहेतुर्जननात्मा । सर्वसंहर्तुः सर्वनियन्तुश्च काला- स्मनः स्वरक्षकत्वेन, दुःखगतिहेतुं दुर्गादिकं स्वरक्षकत्वेन मन्यते । अथेति भिन्नप्रक्रमेण । अनेन दुर्गाश्र- येऽपि पलायनं स्वतन्त्रतयाऽपि पलायनं सूचितम् । आत्मारामस्य च प्रमदायुताश्रयणम् । एतल्लीलापञ्च- कम् । ब्रह्मत्वेन त्वां जानताम्, लीलापञ्चकं च पश्यतां सङ्कटे पतिता धीः खिद्यति । इहेत्यस्मिन्नथ १६ त्वत्कायिकेन व्यामुग्धोऽहं वाचिकेनाऽपि मुग्धो जात इत्याह-- मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्वमकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः। पृच्छेः प्रभो ! मुग्ध इवाऽप्रमत्तस्तन्नो मनो मोहयतीव देव ! ॥ १७ ॥ मन्त्रेष्पिति । जरासन्धवधार्थ राजप्रार्थनायाम् , यागार्थ युधिष्ठिरप्रार्थनायां च स्वयमुपायं जानलेव मामुपहय । मन्त्रेवितिपहुवचनने कालन्तरेशप स्पमतकादिषु पृष्टपति प्रतिभाति । देवनादरे । आहूयेति प्रासङ्गिकत्वं निषिद्धम् । त्वमिति नाऽत्र तिरोहितं किश्चिदिति सूचितम् । सर्वशास्त्रानुसारेण न कुण्ठितः । तीक्ष्णतामप्यपरित्यज्य स्वकार्यकर्ता अकुण्ठितः। अखण्डस्तैलधारावदनवछिन्नः, न काला- दिना शहितमा आत्मबोधो यस्य । पृच्छेरामन्त्रणेन पृष्टानसि । विधिप्रयोगात् परिहर्तुमप्यशक्य इति सूचितम् । प्रभो इति संयोधनं पूर्वस्थितिमपि नाशयेदिति, भयादपि कथनं सूचितम् । मुग्ध इवेति तदानीन्तनचेष्टया न जानातीत्येव प्रतीतिरुत्पन्ना, अन्यथा न सोपपचिकं वदेत् । बहूनामपि वास्ये युस्या पलिष्ठलज्ञानेऽपि पक्षान्तरे स्वाभिमेतमेव करोतीत्यप्रमच इत्युक्तम् । अतस्तवैतादृशं चरि- प्रम्, नोऽस्माकमेव सर्वेषां भक्तानां मनो मोहयतीव । सान्निध्याजिनाच माहात्म्यं प्रतिभातीतावप्रयोगः। देवेतिसंवोधनं [च ] पूर्वपक्षसमाप्तिसूचकम्, देवचरित्रं मनुष्यबुद्धचा निर्धारणाशक्यमिति सूच- नात् ॥ १७ ॥ तस्मात्तदर्थ मागवतं कथयत्याह-- भनम्मानित ·, - ३ स्कन्थ, ४ अध्याय.] श्रीमद्बल्लभाचार्यविरचिता। ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं प्रोवाच कस्मे भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्तर्वदाऽञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥ ज्ञानं परमिति । पूर्वोत्तोऽस्माकं यो मोहः सोऽजानकृत इति । ज्ञानेनैव तन्निवर्तते, अतो ज्ञानकप्र- तिपाद्येतादृशं भागवतं कथनीयम् । ननु जाग्रत्स्वप्नवत् ज्ञानाज्ञाने अन्योन्यविरोधिनी, तथा चोभयतुल्य- त्वादन्योन्योपमर्दसम्भवात् किं ज्ञानेनेत्यत आह-परमिति । प्रकृत्यादिनियन्त, अज्ञाननिवर्तनसमर्थम् । ननु भगवदिच्छायाः प्रधानत्वादस्य ज्ञानं नश्यत्वितीच्छया, भगवत्प्रेरितमायया वा अज्ञानादिनिवर्तकमपि ज्ञानं नश्येदेव । 'ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृप्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ' इति वाक्यात् परेणाऽपि ज्ञानेन किं प्रयोजनमित्याशय पुनर्विशिनीट-स्वात्मरहःप्रकाश- मिति । स्वकीयानां मायादिशक्तीनामात्मनो भगवतश्च रहो अन्मर्म. बन्धनमोचनलीलायां कीदृशो भग. वदभिप्रायस्तदीयानां चेति; यत्र ज्ञाने इदं रह प्रकाश्यते, तादृशजानरूपं ब्रह्मणे भगवता प्रोत्तमिति श्रुतम् । कस्मा इति यर्थवचनात् न ज्ञायते कस्मै प्रोक्तन्, अन्यथा स वै पृष्ट , स्यादिति गम्यते । तत्राऽप्यवान्तरभेदाः सन्ति, भगवदभिप्रायाणामनन्तत्वात् । अतः सर्व एवाभिमायो यन्त्र गम्यते, तत्सम- ग्रम् । भगवानित्यचिन्त्यैश्वर्यतया कदाचित्तादृशमपि ज्ञानं भवेद्वद्विति सम्भावना । तत् ज्ञानं पुरुपविशेप एव भवतीति चेतनाऽऽह-तत् ज्ञान नोऽस्माक ग्रहणाय क्षम चेतदा वक्तव्यम् । अपीति सम्भावना- याम् , कृपाविषयत्वान्मम । वस्तुनिर्देशाच्च मय्यपि तत्सम्भावितम् । ननु तत् ज्ञानं मद्र्य कथमन्यस्थ सम्भ- पति ? स तु ब्रह्मा मदवतार इति चेत्तत्राऽऽह-हे भर्तः । अनधिकार्यपि भार्यारूप पति,तद्गतं च धर्म बिभर्ति । अतोऽम्माकं त्वं भर्तेति स्वरूपत्वेऽपि ताज्यते । अतस्तत्सर्वथा वक्तव्यमित्याह-वदेति । प्रार्थ- नायां लोट् । आग्रहे हेतु:-अञ्जमा यद् जिनं तरेमेति । वृजिनं पूर्वोक्तदुःशम्, तदनायागेनैव तरेमेति ॥१८॥ एव स्वाभिप्राये प्रकटिते अधिकार्ययं भवतीति भगवांस्तदाहेत्याह-- इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् परः । आदिदेशाऽरविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥ इत्यावदितहार्दायेति । हार्द हृदयस्थितम्, अभिप्रेतमिति यावत् । तदा तत् ज्ञान भगवान् मा. मादिदेश । सिद्धमेव वस्तु यथा किञ्चिदादिश्यते-इदमिति। आज्ञाया अपि दत्त वात् स्वरन्यवहारोप- योगि भविष्यति, अन्यथा केवलनिर्देशो व्यर्थ: स्यात् । भगवति स्थितमेव तत् ज्ञानमुद्धवेन व्यवहर्त- व्यम्, न तु यथा ब्रह्मणे इत्त तथाऽम्मै दत्तम् ; तथा सागात् । तर्हि सर्वम्व प्रदर्भितं कथन् ? तत्राऽऽह- अरविन्दाक्ष इति । अरविन्दवदक्षिणी यम्य । अनेन तापहारित्वेन दृष्टयैव , तदनधिकारो निवारितः । भगवद्विचारेण सिद्धं तत्किरूपमित्याकाक्षायामाह-आत्मनः परमां स्थितिमिनि । पग्माश्रयरूपा भग- वतः स्थितिः, न ततः परमन्यत् , सा परा काष्ठा ।। १९ ॥ ततस्त्वया किं कृतमित्याकाक्षायामाह- १ अन्न प्रतिपादीति पदर प्रकाश इति पिचागक्योधिताम: दनस्याऽभावन गगवत्थिनझानव्यवहारसामान, प्र. 2 ' अतो मदनन् ·+ । ५८ श्रीसुपोधिनी । [श्रीमद्भागवत- । स एवमाराधितपादतीर्थादधीततत्त्वात्मविवोधमार्गः । प्रणम्य पादौ परिवृत्त्य देवमिहाऽऽगतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥ स एवमिति । एवंप्रकारेण भगवता ज्ञापितार्थोऽहं-पादौ प्रणम्य परिवृत्त्य विरहातुरात्मा इहागत इति संबन्धः । इहाऽऽगत्य वा विरहातुरात्मा जात इति । तद्भागवताख्यं शब्दब्रह्म मया स्वाधीनं कृतम् । तच्च गुरुसेवाव्यतिरेकेण न भवतीति, प्रभुत्वेन सेवितोऽपि भगवान् गुरुत्वेनाऽपि सेवितस्तदाह-आराधि- तपादतीर्थादिति । आराधितपादश्वाऽसौ तीर्थरूपश्च । तीर्थशब्देन गुरुरत्रोच्यते । आराधितौ पादौ यस्यति, गुरोश्चरणसेवा कृतेति गम्यते । तादृशतीर्थाद्भगवतोऽधीतो विरोधमार्गो येन । ते च विवोधमार्गा बब इति प्रतीकादिव्यावृत्त्यर्थमात्मेत्युक्तम् । आत्मविषयको विबोधमार्ग इति । तत्रापि शारीरादिपक्षाः सन्तीति तयावृत्त्यर्थमाह-तत्त्वेति । तत्त्वं परमार्थरूपम्, तस्य यः सहजो भाव इति । स्वरूपेणैव प्रादुर्भूत इति स्वरूपमेवाऽत्राऽऽत्मशब्देनोच्यते । विशेषयोध: पूर्वसन्देहवारकः । तदनन्तरं विद्यासमाप्तौ पादौ प्रणम्य, पुनस्तां गुरुत्वबुद्धिं परित्यज्य, देवं स्वामिनमुपास्यं तं परिवृत्त्य प्रदक्षिणीकृत्येहैवागतः । भग- वत्प्रदक्षिणानन्तरमत्रैव ममात्मलाभो जातः, · अयमहम् ' इति । किं भगवदिच्छया तत एकेनैव पदा अत्रागतः, क्रमेण वेति न जानामि । परं प्रदक्षिणा, इदं च स्थानं स्मर्यते । अत एवेदानी विरहातुरात्मा जातः, अन्यथैतावरमागमनमेव न स्यात् । अनेनाऽग्रिमवार्ताऽपि तत्रत्या न ज्ञायत इत्युक्तं भवति । इदानीं तु विरहेण आतुर आत्मा अन्तःकरणं विद्यते ॥ २० ॥ तहि किमतः परं कर्तव्यमित्याकाङ्क्षायामाह- सोऽहं तद्दर्शनालादवियोगार्तियुतः प्रभोः। गमिप्ये दयितं तस्य वदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥ सोऽहमिति । तस्य दर्शनेनाऽऽहादः, वियोगेन च आतिः; उभययुतः सन् । सर्वसन्देहानां भगवता निवारितत्वात्, प्रभोर्भगवत आज्ञा अवश्य परिपालनायेति, द्वारकापेक्षयाऽपि दयितं प्रियमत्यन्तम्, वदरीस्था- नमेव भगवत ऋपिरूपस्य आश्रममिति यदयेवाश्रमम्, गमिष्यामि। तत्राऽधिकं विशेपमाह-मण्डलमिति । यथा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः, तथा बदर्याश्रममण्डलमिति तत्र भगवतो नित्यसन्निधानं योधितम् ॥२१॥ उपपादयत्यपि- यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृपिः । मृदु तीनं तपो दीर्घ तेपाते लोकभावनी ॥ २२ ॥ यति । यत्र बदरिकाश्रम उभयरूपेण भगवानस्ति । आश्रमे ऋपिः, नरश्च । चकाराद्भगवान् । नरमा- धान्येन ऋपिभगवानाश्रमे, नारायणप्रधानो देवो नरसहितो मण्डले। अतः सूर्यमण्डलापेक्षयाऽपि तत् स्थानं मीचीनमित्युक्तं भवति, उभयोर्भगवत्वमृपित्वं देवत्वं च । अतो मृदु तीचं दीर्घ तपस्तेपाते । देव- त्यात् मृदु तपः युगाते, ते हि सात्त्विका नात्युप्रतपायोग्याः; भगवत्त्वाचीनं कुर्याते; अपित्वादीर्घम्, ते जन्म तपः कुर्वन्ति । भगवास्तु शीघ्रफलकं कर्म करोति, विलम्ये कारणाभावात , अतस्तीग्रत्वमुक्तम् । तपोऽत्र ममाधिरूपमाहारपरित्यागपूर्वकम्, 1. नन्वनाहगतपःकरणे को हेतुम्तत्राऽऽह-लोकभावना. । .

·३ स्कन्ध. १ अध्याय.] श्रीमद्वस्लभाचार्यविरचिता। विति । लोकं भावयतः । लोकास्तु त्रिविधाः, अतः सर्वहितार्थ त्रिविधं तपः करोतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ एवं निश्चयां बुद्धिं निरूप्य, विपर्ययस्याऽत्राऽप्रयोजकत्वात् त्याज्यत्वेन तद्वदन्नेव संशयमाह । इत्युद्ध- वादिति त्रिभिः- श्रीशुक उवाच । इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम् । ज्ञानेनाऽशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुधः ॥ २३ ॥ अत्र प्रथमं मुहृदां वधं श्रुत्वा, भगवदिच्छां च श्रुत्वा, द्वेयोः फले नाते शोके तदपगमे च, ततो बुधो भूत्वा सन्देहनिवृत्त्यर्थ तमेवाऽर्थमुद्धवं पृच्छतांति स्वाधिकारकवत्तृवाच्यनिरूपणाद्वाक्यत्रयम् । सन्देह- स्याऽनिवृत्तत्वादग्रिमवाक्यं सन्देहस्थापकमिति नेयं बुनिश्चयरूपा, पदार्थस्याऽनिर्धारितत्वात् । उपाय- निर्धारणपक्षे तु संशयस्याऽप्रयोजकत्वात् साधननिश्चयात्मक एव सं निरूप्यते । इत्यं पूर्वोक्तप्रकारेण मदिरापानादिना सुहृदां वधमुद्धवादुपाकर्ण्य, श्रोतुमप्यशक्यं शोकादि स्वकार्यावश्यम्भावि दुःसहमुद्ध- वात् श्रुतमिति. विपरीतशक्षाभावात्, दूरावहिरिव तस्य हृदये शोक आपतितः । तत उत्प्लुत्याऽत्रैवागत इत्यर्थः । तं शोकं ज्ञानेनाऽशमयत् । तत् ज्ञानं तस्य पूर्वसिद्धमित्याह-क्षत्तेति । येन ज्ञानेन पूर्वमिन्द्रि- यजयेन रागो निवार्यते, तेनैव शोकोऽपि निवारितः । कामादस्य विशेषमाह-उत्पतितमिति । उद्यतो हि कामस्तेन न निवारितः, परमनुत्पत्त्यर्थमेव यत्नं कृतवान्, शोकं तूत्पतितमपि निवारयामास; यतोऽयं युध । भगवत्स्मरणेन तस्य ज्ञानोत्पत्तेर्मनसा भगवतैवाऽयमुपदिष्टः ॥ २३ ॥ एवं भगवच्छिप्योऽपि मूत्वा, शोक निवार्य विशेषाकारेण कथनार्थ तं पृच्छतीत्याह- सतं महाभागवतं वजन्तं कौरवर्षभ । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥ स तामिति । महाभागवतत्वात् प्रार्थना । भगवदनुगृहीतो भगवानिव वक्तव्यो भवति । स तमिति पदाभ्यां भगवतैवैतत्संघट्टनं कृतमिति मायेणेतवारैव विशेष पक्ष्यतीति प्रश्ने हेतुः । ब्रजन्तमिति सेवादिना मनोनुरञ्जनानन्तरं प्रष्टव्यमिति पक्षो निवारितः । स्वस्याऽधिकारनिरूपणार्थ कौरवर्षमेत्युक्तम् । एफस्वामिसेवकत्वात् पूर्वस्नेहाच्च पृष्टे वक्ष्यतीति कृतो विधम्मो विश्वासः, स्नेहनिश्चयो वा । इदं वक्ष्यमाणमभ्यधत्त । तथापि भगवद्भक्तः कथमन्यं प्रार्थयत इत्याशझ्याऽऽह-मुख्यं कृष्णपरिग्रहे इति । भगवता यावन्तः सेवकाः परिगृहीता., तत्रोद्भवो मुख्य इति, तादृशप्रार्थने न कोऽपि भक्तिविरोध इत्यर्थ. ॥ २४ ॥ प्रष्टव्यं पृच्छति- - स्कन्धार्यपिचारेणाऽभे कावा बुद्धिरुन्यत इत्साकाहायामाह. एवमित्यादि.प्रकाश. २ मृज्यत्वेनोक्त्या.म. ३ आधिरा- अनुकूलत्वात. दृयो. फलस्य विवरण शोके नदागमे चैति.प्र. ५ ' मुखाय कर्माणि..., इत्यादिश्लोक्यो- धन्देहानिरस्यर्थम. प. ६ बुद्धिवृत्तिविशेष प्र. ७ परीक्षितः.प्र. Y .

·इत्याराक्ये. ६० श्रीपुचोधिनी। [श्रीमहागवत- विदुर उवाच । ज्ञानं परं स्वात्मरह.प्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽहति यदि विष्णो त्याः स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥ ज्ञानं परमिति । पूर्ववद्याख्यान पद त्रयस्य । एतादृशं यद्गयांस्तुभ्यमाह, तद्भवान् नोऽस्मभ्य वक्तुमर्हतीत्यायः । ननु वहाँ एव सन्ति ज्ञानिनो व्यासादय , मिमिति मामेव प्रार्थयम, तन्न कोऽपि जानातीति हेतुभूत पदद्वयमाह-योगेश्वर ईश्वर इति । साधनत. स्वरूपतश्च य: सर्वेश्वर , च तुभ्यमवपकारेणोक्तवास्तदतिदुर्लभम् । न हि व्यासादय ईश्वराः, नवाऽनिरुद्धादया योगेश्वरा । उभ- यभावमवरम्व्याऽपि यद्भगवान् तुभ्यमुपदिष्टवान्, तेनाऽवश्यमेतद्वक्तव्यमिति । तदाह-वक्तुं भवान्नोऽहती- लि। ग्था भगवान् भवान्, तथा मवानहम् । अतो यथा तादृश योगे भगवानवत्तव्यमप्युक्तवान्, एवं त्वमपि वदेत्ययः । ननु भगवान् भोद्धारार्थमेव यतते, स्वतन्त्रश्च, अत उपदेश करोतु नाम । अस्मा- निस्तु तत्कथ पर्तुं शक्यमित्यत आह-भृत्याः स्वभृत्यार्थकतचरन्तीति । यद्यस्मात विष्णोर्भृत्याः । स्वा- मिसमानधर्मत्वात्सेवकानाम् । यथा स्वामी सेवकोद्धारक , एव भृत्या अपि स्वभृत्यार्थमेव कृत येषाम्, ता- दृशा एव भूत्वा स्वभृत्यानन्वेष्टु चरन्ति, अन्यथा भगवदीयत्वेनैव कृतार्था सन्त किमिति परिप्रमेयु । भगवत्स्मरणाचोद्धव उपदेशार्थऽमेव रक्षित इति हृदये प्रतिभातम् । अतो भगवढाज्ञवैवाऽऽगच्छन्तमप्युद्धव स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्तीत्युक्तवान् ॥ २५ ।। विदुरोक्तमभिप्रायमगीकृत्य, सामान्यन्यायोऽयमेवेति मत्वा, विदुरे भगवटतो विशेषोऽन्तीति भग- वद्वाक्यपरिपालनार्थ मिन्नन प्रकारेणोदिशति- उहव उवाच ॥ ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषिः कौपारयोऽन्ति मे। साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥ ननु ते इति । तत्त्वोपदेशस्तु भगवता कृत एव, मेवरम् आचार्यवान् पुरुषो वेद ' इति विधिपरिपालनार्थ यदि कश्चिद्गुरु सेव्यः, तदा भगवतैव निर्दिष्टः कोपारयो मैत्रेयस्ते तव तत्त्वज्ञानार्थ संराध्य । यत स नापिः, भगवायत्वेऽपि मपित्व तत्राधिकमित्यर्थ. । भगवता च निदिष्ट इति सोऽवश्य तुभ्यं वक्ष्यति । तदाह-साक्षाद्भगरताऽऽदिष्ट इति । तादृशे समये आज्ञप्त , सन्देहो वा पुन प्रश्नो वा यत्र नोत्पद्यत एव । तदाह-मर्त्यलोकं जिहासतेति । अत परमस्मिन् लोके स्थितस्त- दाजा चेन्न दुर्यात्सोऽपे लोकवत्त्यक्तव्य एव स्यात् , अतः सर्वास्त्यजन् भगवान्त परिगृह्माऽऽह ' विदुर उपटेष्टव्य । इति । अत सर्वथा स उपदेक्ष्यति । भगवदाजा च पुनस्त्वया मयाऽपि कर्तव्या, अतस्तत्र गच्छेत्यर्थ. ॥ २६ ॥ एवं विदुरमुक्त्वा स गत इति वनुम् , प्राङ्गानन्या कभामुपसहारव्याजेन क्थयति- श्रीशुक उवाच। इति सह विदुरेण विश्वमृर्तेर्गुणकथया सुधयाऽऽप्लुतोरुतापः। . ' , ·. ३ म्कन्ध. ४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुपित औपगविनिशां ततोऽगात् ॥२७॥ इतीति । सन्ध्याकाले यमुनातीरे दृष्ट उद्धवः प्रातःकालपर्यन्तं भगवत्कथामेव कथितवान् , यथा यथा यास्मन्नवसरे पुष्टयादिलीलया स्वस्मिन् कृपां कृतवान् । एवं विदुरोऽप्युद्धवं प्रति भगवत्कृपाकयां कथयति स्म । तदाह-सह विदुरेणेति । इतीत्युपसंहारः । प्रसङ्गादन्यामपि कथां कथयन्ती भविष्यत इत्याशय तन्निराकरमार्थमाह-विश्वमूरिति । विश्वमेव मूर्ती यस्य । अनन्तमूर्तिर्वा भगवान्, तेन प्रासझिक्यपि कथा भगवद्विपयिकैव भवति । अतस्तस्याऽनन्तगुणस्य सर्वोत्तमत्वप्रतिपादका ये धर्मान्तत्कथयैव क्षुत्पिपासाश्रमादि- सर्व तापा उभयोरपि निवृत्ताः। ननु कथया कथं क्षुत्पिपासादिकं निवर्चते, म्वाभाविकत्वादोषाणाम् ; कथायाश्च तन्निवर्तकत्वेन लोके प्रसिद्धंयभावादस्वाभाविकत्वम् , अतः कथं निवर्तकत्वमिति चेत्तत्राऽऽह-सुधयेति। अमृतरूपा हि सा । अमृतं हि तथा भवतीति लोकसिद्धम् । सा कालकृतमपि निवर्त्तयति जरामरणादिकम्, किमुत कालाधीनकर्मस्वभावकृतनिवर्तकत्वम् । किञ्च, अल्पयाऽपि कथया सुधया लोका अमरा जायन्ते, अत्र तु महानमृतपुरः; येन आ समन्तात् प्लुत उरुतापो यस्य । अत एव कालोऽपि तेन न ज्ञात इत्या- ह-क्षणमिवेति । देशकृतोऽपि दोपस्तस्य न स्फुरितइत्याह--पुलिने यमस्वसुरिति । यमभगिनी हि कालि. न्दी मकरादिसर्वदष्टजन्तुसमाश्रिता, तस्याः पुलिने रात्रौ सर्वदोपाः सम्भवन्ति, तेऽपि न स्फुरिताः । अत एव तां निशां सम्यगुपितः । ननु निद्रया पीडितः कथं वार्ता कृतवांस्तत्राऽऽह-औपगविरिति । उपगणे- रपत्यमौपावः, तस्याऽपत्यमोपगविः । अथवा, ‘एको गोत्रे' इति निर्वन्धे वाहादित्वादिशेव । उप समीपे गावो यस्य स उपगुरिति, गोरक्षकत्वाद्रात्री जागरणाभ्यासः । तस्य चाऽयमपत्यम् , तत्म्वभाव एव । अ- तस्तां निगां वार्तयेव समुपितः । प्रातःकाले तस्मात् पुलिनात् बदरिकाश्रमं गत इत्यर्थः । भगवद्वियोगे- ऽपि भमवत्कथया स्थित इति सम्यगुपितः । स एव निवासः समीचीनः, यो विषयान्तराभावेन भगवत्क- थयैव गच्छतीति सिद्धान्तः ।। २७ ।। विपर्ययबुद्धि मायां चैकीकृत्य प्रश्नोत्तररूपेण निरूपयति--निधनमुपगतेष्वितिपभिः- राजोवाच निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजेष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्यः । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरिरपि तत्यज आकृति त्र्यधीशः ॥२८॥ विपर्ययः प्रश्न एव, माया सिद्धान्तगोपने । सिद्धान्तकथनेऽप्यस्य पुद्धिः पर्यवसानगा । १ । कथामात्रं शको राज्ञे कथयिष्यतीति सिद्धान्तात् , न सतार्थी राज्ञा बुद्धा । न वा एते शब्दाः, कि- न्तु शब्दान्तस्तैश्च यथासम्भवं कथैव श्रुता । अतोऽस्य भगवत्स्वरूपाज्ञानादेवप्रश्नो युक्त एव । स हि शापादेव सर्व जातमिति मन्यते, यथा स्वतक्षकम् । ततः पृच्छति-निधनमुपगतेषु निधनं मरणं प्राप्तेषु । वृष्णिभोजेष्विति पटसु यादवेषु द्वौ बहुवचनान्तौ निर्दिष्टी, पण्णां सात्त्विकादित्वख्यापनाय । वृष्णिभोजेषु निधनमुपगतेषु सत्सूद्धवः कथमवशिष्टः । इति प्रश्नः । नन्वप्रयोजका वह्व एव तिष्ठन्ति; शापश्च प्रधान- १ स्कन्धार्यविचारेणाऽग्रिमग्रन्थे का युद्धिरुच्यत इत्यपेक्षाया तामाहुः-विपर्ययवृद्धिमित्यादि, प्रकाराः. परिदृश्यमाननिधनरूपपदार्थवाहिका.प्र. ४ अय सिद्धान्तः प्रथमस्कन्धनियन्धादवगन्तव्यः. म. ५ अनीहवा ऽभवत्वकागत्मत्याऽऽत्मारामत्वाऽकुण्ठिताखण्टसटामवोधत्याप्रमत्तत्वदेवत्वत्पा. प्र + N रचोऽप्य.प्र.

·, श्रीबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- अत एव भगवद्वाक्यम् , स्त्रियो बालाश्च वृद्वाश्च' इति । तथाऽयमपि सन्यासी उर्वरित इति चे- तत्राह-अधिरथयूथपयुथपेषु मुख्य इति । अधिरथानां यूथपा सेनापतयो महामात्रतुल्या , तेषा यूथ पान्तीति महाराजा (नो) जरासन्धप्रभृतय , क्षत्रियाणा वरेनैवाऽऽधिक्यात् , तेप्यपि मुख्यो महावल इत्यर्थ । अत स कथमवशिष्ट ? यस्मान्नाम्नैव स तादृश इत्याह-उद्धवो यदिति । यस्मादुद्धव , ऊर्ध्व यो यस्या सर्वापक्षया तस्य सङ्गाम उर्भवतीति । उत्सवपरत्वेऽपि क्षत्रियाणा युद्धादेवोत्सवो भवति। प्रायिकमेतदिति चेत्, तथा सति शापवैयापत्तेः । उद्धतपरमिति चेत्तत्राऽऽह-हरिरपीति । औद्धत्यशङ्काऽपि यत्र ना- ऽस्तीत्यर्थ । यादवाकृतिम् , यथा नरवानरादेरेकान्नजबीजत्वेऽपि पूर्ववीजसन्ततिपाताज्जात्यैव भेदो भवति, एव ब्राह्मणक्षत्रिययोर्यादवायादवयोश्च । अतो यादवेषु कश्चन धर्मो वर्त्तते येन त इति ज्ञायन्ते, तन्निय- त्यर्थमेव शाप । अतो यादवत्वख्यापनार्थ भगवास्तलक्षण स्वरूपे प्रदर्शितवान् , तदेवाऽऽकृतिशब्देनोच्य- ते, ता तत्यज इति स्वबुद्धि न्यधीश इति गुणत्रयस्वामी, सर्वमन्यथाकर्तुं समर्थ । तादृशोऽपि शापं ना ऽन्यथा कृतवानित्यर्थ ॥ २८ ॥ शुकस्तबुद्धिमनुसृत्यैव, भगवानिव ता बुद्धिं रोके स्थापयितुम् , प्रकारान्तरेण समाधानमाह- श्रीशुक उवाच। ब्रह्मशापापदेशेन कालेनाऽमोघवाञ्छितः। संहत्य स्वकुलं नूनं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥ अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाऽद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वरः॥ ३० ॥ नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दितः प्रभुः । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयनिह तिष्ठतु ॥ ३१ ब्रह्मशापापदेशेनेति । ब्रह्मशाप इत्यपदेशमात्रम् , किन्तु स्वाज्ञाकारिणा कालेन सर्व कुलं संहृत्य आज्ञाम- पीच्छयैव कृतवान् । पश्चात्स्वयमेव सर्वमेव लोक त्यजन् , वीजीवेन प्रवेश कुर्वन्, एवमचिन्तयत् । तदाह- अस्माटोकादिति । निश्चयेन मया अय रोकरत्यक्तव्य । तत्र गुणपञ्चकाना कार्यस्य जातस्यात् ज्ञा- नकार्यमवशिष्यते । तत्तु न ग्रन्थमात्रेण भवति, प्रत्यग्रसन्देहाना तत्राऽनिराकरणात् । अतः केनचित्पुरुपेण तत्प्रवर्तकेन स्थातव्यम् । तर ममाऽनन्तगुणत्वेऽपि, प्रचार्यमाणे ज्ञाने, अह वा, उद्धवो वा प्रचारणसमर्थो भवति । यतस्तत् ज्ञान मद्विपयकमेव, न खन्यो मा जानाति । अहं वा जानामि, 'भक्त्या मामभिजानाति' इति ज्ञानपूर्णभयो वा । अत उद्धव ज्ञानपूर्ण भक्त ज्ञात्वा स्वस्थाने त स्थापितवान् । किञ्च, तत् ज्ञानं मदाश्रयम् , मामेवाऽऽश्रित्य तिष्ठति, भयशब्दवाच्यगुणमध्यपातात् । शब्दाश्रित तु ज्ञान वाक्यश्रवणात् सर्वम्यवाऽधिकारिणो भवति, इद तु मय्येव हृदि स्थिते मत्स न समायाति । नारदादयोऽपि शास्त्राश्रितमेव ज्ञान समाश्रिता , इदं तु पुष्टधात्मकम् । अह तु स्वस्मिन् वा भक्ते वा तिष्ठामि, अतो भक्तोचमत्वात् २ मायाज्ञापको नियतव्यज म ३ राज्ञो विपर्ययबुद्धिम ४अधिकारियुद्धौ प्रवेश पुरंन् । पीसगाट याद 'ग'-शब्दावाच नाम रमणादोष म . . १रतिभर प्रवामा ·. , ३ स्कन्धः ४ अध्याय. ] श्रीमतुल्लमाचार्यविरचिता। साक्षादुद्धव एवाऽर्हति । ननु सन्ति ज्ञानिनोऽन्येपि भक्ताश्व, कोऽसिन् विशेष इत्याशङ्कयाऽऽह-सम्प्रत्या- त्मवतां वर इति । सम्प्रति मज्ज्ञानधारकः कोऽपि नास्ति। अत्राऽङ्गत्रयमपेक्ष्यते; ज्ञानम् , भक्तिरतिजि- तेन्द्रियता च । तत्रयं कस्यापि नास्ति, एकेन द्वयेन वा नेदं ज्ञानं तिष्ठति । अयं च कालः सर्वानेवा- ऽजितेन्द्रियानेव करोति, तस्मादुद्धव एव सम्प्रत्यात्मवतां वरः ॥ २९ । ३० ।। किञ्च, नोद्धवोऽण्यपि मन्न्यूनः। ज्ञानाधारत्वार्थ ये गुणा अपेक्ष्यन्ते, ते मय्येव; उद्धवेऽपि सर्वे सन्ति सर्वपकारेण । अतोऽणुमात्रमपि मत्तो न्यूनो न भवति । तत्र प्रमाणमाह-यद्गुणनीति इति । मज्ज्ञाने स एवाऽधिकारी यस्य गुणक्षोमो न भवति । गुणा हि बहुधा हृदये क्षाभमुत्पादयन्ति । किं बहुना, त- क्षोभरहितो ब्रह्माऽपि न भवति, अतोऽयमेव गुणैर्नार्दितः । तत्र हेतुमाह-प्रमुरिति । प्रभुः समर्थः स्वभावनियन्ता, स एव शूर इत्युच्यते। शूर एव हि लोके प्रभुर्भवति । तथाऽस्मिन् शास्त्रे य एवं स्वभावं जयति, स एव प्रभुः। तादृशश्थोद्धवः। क्षत्रियः, शूरः, संबन्धी, पितृव्योऽपि भूत्वा नीचादपि नीचभावेनैव सेवते, अयमेव हि स्वभावजयः । इदमेव प्रभुत्वं भगवदवगतम् । अतो मद्वयुनं मज्ज्ञानम्, लोकमधिक - रिणं ग्राहयन्, भक्तिज्ञानोपदेशेन जितेन्द्रियत्वं च शिक्षयन्, इह लोके तिष्ठतु । एवमचिन्तयदिति संबन्धः ॥ ३१॥ ततो भगवता आज्ञप्तस्तथैव कृतवानित्याह- एवं त्रिलोकगुरुणा संदिष्टः शब्दयोनिना । वदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥ एवं त्रिलोकगुरुणेति । एवमेव प्रमेयं बोधयित्वा त्वं तिष्ठेत्याज्ञप्तः, 'आज्ञा गुरूणां ह्यविचार- णीया' इति ममैतदसाध्यमिति ज्ञात्वाऽपि, जगद्गुरुवाक्यं स्वशक्त्यनुसारेण कर्तव्यमिति कृतवान् । ननु भगवानेव सर्वानेवाऽनधिकारिणो ज्ञात्वा किमित्युद्धवं स्थापितवानित्याशङ्कयाऽऽह-शब्दयोनिनेति । स हि वेदकर्ता, सर्वाधिकारेण पदार्थान् वदति । यत्रैव तदधिकारेणाऽऽविशति, स्वयं स एवाधिकारी भवतीति, नास्याऽधिकाराऽनधिकारविचारः कश्चन । 'प्रजापतिरात्मनो चपामुदखिदत् ' इत्युपक्रम्य ‘स एतं प्राजापत्यमजं तूपरमालभेत ' इत्याह । न ह्येतादृशस्तूपरः केनचिदुत्पादयितुं शक्यते । तथापि सर्व- प्रकारेण क्रीडां कुर्वन् , एतत्कर्मणि यमेव यजमानं कृत्वा क्रीडितुं वाञ्छति, तमेव स्वप्रवेशेन तथा करोति। अतोऽत्रापि शब्दयोनिनोपदिष्ट इति, वदरिकाश्रमे गत्वा, भगवदुक्तार्थसिद्धयर्थं साधनान्तरमलममानः, सर्वदुःखहर्तारं भगवन्तं स्वमनाक्लेशमपि निवारयिष्यतीति समाधिना तमीजे । अतो भगवदाज्ञया स्थित इति न शापादेधिकत्वम्, न वा साधकत्वम् । यादवभावत्यागोऽपि न परमार्थतः, इदानीमपि भगवतो यादवत्वात् , तथैव भक्तानामनुभवात् । लोकप्रतीत्या लीलायामपि स्वैच्छयैव तथात्वम् ॥ ६२ ।। एवं प्रासद्भिकं परिहत्य प्रस्तुतमाह-- विदुरोऽप्युद्धवाच्छुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः । . - १नाद्यते क. स, ग. च, छ. २ शापस्य न स्थितियाधमत्वम्, कालस्य न स्थितिसाधक्त्वामित्वयः प्रकाश: ३ लोकप्रतीत्येवस्य तथात्समिसनेनाइन्धयः.. ।

·६४ श्रीसुयोधिनी। [श्रीमद्भागवत- क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाषितानि च ॥ ३३ ॥ देहन्यासं च तस्येवं धाराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतमं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥ आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ ! कृष्णेन मनसा धृतम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वलः ॥ ३५ ॥ कालिन्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ !। प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मित्रासुतो मुनिः ॥३६ ॥ विदुरोऽपीति । सिद्धान्तम्याऽनुक्तत्वात् विपर्ययमायासबन्धस्तत्राऽपि सिद्ध । अतम्तच्छेपत्वेन विदु- रकथाऽपि कथ्यते । अत एवाऽने विदुरोऽन्यथा वक्ष्यति । स एप भगवान् कालः सर्वेषां नः समा- गतः' इति । यथोद्धयो बदरिकाश्रम गतः, एव विदुरोऽपि 'प्रापद्यत स्वःसरितम्' इति सबन्धः । मध्य स्वस्य सम्यक् ज्ञान नास्तीति ज्ञापयितुम् , भागवते उद्धवे निर्गते स्वय प्रेम्णा विह्वल सन् रुरोद । रोदनहेतवश्च भगवच्चरित्र श्रवणम् , भगवन्मोहकलीलाश्रवणम् , भक्तेषु भगवत्कृपाश्रवण च । सात्त्विक- मेतत् । आद्य राजसम् । अतस्त्रिभिरपि त्रिविधप्रेमोद्गमात् रोदनम् । उद्धवमुखाच्छ्रुतत्वात् नाऽन्यथाभा- वशका । लोकप्रसिद्धयनुसारेण च पदार्थानिरूपयति-कृष्णस्येति । चरित्राणा भत्तिजनकत्वाय स्वरूपमा- हात्म्यमाह-परमात्मन इति । विदुराधिकारेणैवमुक्तम्, स्मृत्यनुसारेणैव तस्य भगवत्स्वरूपज्ञानात् । परमात्मा पुरुषोत्तमः । आत्मा भूत्वा स एव परम । चिन्तामण्यादेलोकप्रतीत्या परमत्वेऽपि नाऽऽत्मत्वम्, न वा जीव- स्य परमत्वम् ; अत उभयप्रकारेण भगवानेव ज्ञायत इति तथोक्तम् । क्रीडया वालकनटवत् कपटमानु- पवेष कृतवान्, तदेवोपात्तदेहत्वेनोच्यते । तादृशभ्य सर्वैरेव श्लाषितानि कर्माणि भूभारहरणादीनि, गोय- द्धनोद्धरणादीनि वा । चकारात् गुप्तान्यपि, अद्भुतचरित्रं गोपिकारमणं वा ॥ ३३ ॥ देहन्यासमिति । देहत्य न्यास कारणे म्थापनम् , शब्दच्छलेन नटवत् त्यागो वा ) एवमिति शुनप्रकारेण । धीराणां वैराग्यानुसन्धानानाम् । धैर्य साहसम् , सर्वपरित्यागेनैव योगेनैवैतत्त्याज्यमिति । म्वरूपे गत इति फलप्रदर्शनादवान्तरलेशो नाऽनुसन्धेय इति धैर्यवर्द्धनम् । अन्येपामविवेकिना देहात्म- मानिनां दुष्करतमम् , न ह्येवं कश्चित् कर्तुं शक्त । तत्रापि पशूनामग्रिम हिताहितविवेकानुसन्धानरहिता- नाम् । तत्रापि विलयात्मनाम् , विक्लव आरमा येपाम् , वैक्लव्यमेव येषामन्त करणधर्मः सहजः । मौख्ये. णाऽपि येषां साहसाभावम्ते पशुभ्योऽपि विशिप्यन्ते ॥ ३४ ॥ किच, आत्मानं च भगवता मनमा धृतमिति श्रुत्वा । कुरुश्रेष्ठति संबोधन तत्पूर्वजे कृतानि पु- ण्यान्येवं वशीयेपूपतिष्ठन्त इति ज्ञापनार्थम् । चकारादुपदेशनार्थ मैत्रेयाज्ञापनम् । न केवल स्मरणमात्रम्, किन्तु मनसि स्थापितम् । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इति न्यायव्यतिरेकेणाऽपि वहिर्मुसेऽपि भत्ते पला- यमानमपि मनमा धृतम् । तादृशं कृपापात्रमात्मान ध्यायन् , गुणान्तरकथनाभावात् गते भागवते स्रोद । प्रेम्णा च विहरो जाता, मूच्छितोऽमदित्यर्थ ॥ ३५॥ विपर्ययशेवत्वेन. प्रार २वा रोकेर. .

·स्कन्ध, ५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ततो मूछायां भगवान् समागत्य सर्वमुपदिश्य गत इति सिद्ध एव भूला, ज्ञानादिसम्पन्नो मूर्च्छत उत्थान य, कालिन्यास्तीरात् निधिस्थानात् प्राप्तपुरुषार्थः कतिभिरेवाहोभिः स्वःसरितं मापद्यत । अयं मोहामावो मानुपाणामेव, न तु देवानाम् । देवत्वप्रापिका च गहा, अतोऽत्र विद्यमानाऽपि स्वसरिदेव । भरतपमेति सम्बोधनं फलपर्यवसायिविवेकस्य प्राप्तत्वान्न तस्य मायामोह इति सूचकम् । अहोभिः क- भरिति प्रतिवन्धककालापगमार्थमुक्तम् । प्रकर्पणाऽपद्यतेति मध्ये क्लेगाभाव उक्तः । तत्र गमने हेतुमा- पत्र मित्रासुतो मुनिरिति । जगन्मित्रायाः पुत्रोऽपि तादृशः, स्वस्वभावादेव सर्वान् कृतार्थान् करि- पोति । तस्याऽन्यत्रगमनशकां वारयति-मुनिरिति । स हि मननशीलः, जानाति च विदुरः समाया- पति । एतादृश एव देशो वक्ता च भगवत्कथायां फलसाधक इति ज्ञापितम् ॥ ३६ ॥ इति श्रीभागवतसुघोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे चतुर्थाध्यायविवरणम् । हा , पञ्चमाध्यायविवरणम् ॥ चतुर्णा सर्ग आयोऽन घधिकारे निरूपितः । पुरुषत्वाय कृष्णस्य चतुर्भिः सर्ग ईयते ॥ १॥ स एव भगवल्लीलां श्रोतुमर्हति तत्वतः । अन्यथाऽन्यो हि मनुते घधिकारस्ततो हितः ॥ २॥ कृष्णार्थसृष्टी भूतानि जातान्येवेति निश्चयः । वेदे पञ्चभिरेवाऽस्य पुरुषत्वकथोदिता ॥ ३ ॥ त एव पहुँधा व्यस्तास्तस्मात्तत्वानि तानि वै । भोग शरीर एवेति मात्रास्तत्र निरूपिताः ॥ ४ ॥ नानाविधानि शास्त्राणि तैः सन्देहविनिश्चयौ। मनो भगवतो युक्तं तेनैवेन्द्रियसंकथा ॥ ५॥ बुद्धिर्भगवतो ब्रह्मा तात्कार्य च निरूप्यते । स्तुतिसादौ कार्याणां भृतानीत्येपं निश्चयः ॥ ६ ॥ . १ असन्तमावश्यक प्रकाशः. २ तथा च भूतत्वमन जातादेनैव विवक्षितम्, नतु पृथिन्याद्यन्यतमत्वेनेत्यर्थः प्र. ३ आकाशादिभिःप ४ त्रयोविंशतितत्त्वरूपेण, प्र. ५ नमाण्डात्मके. प. ६ अध्याये । पदायां (इनिशेप). म. ८ अत्र शाखाण्युद्वेश्यानि, मनो विधेयम् ; तवं युक्ति. सन्देहनिश्चयाविति. प्र. ९ उभयनियरवेण मनसेव. म. १. 'क एप योऽसौ...' इत्यायकारोचनी बुद्धिकार्यम् प. ११नवमाध्यायोक्ती प्र. १२ बहाद्वान्तवतियटी- नाम्.. १३ सुक्ष्मेतिकया निर्धार.. १ ·६ - . श्रीमुबोधिनी । [श्रीमद्भागयत ततस्तेपां शरीराण मात्रा एव हरेर्यथा। काल एवेन्द्रियाण्येपां तत्राऽऽसक्तो नियेत वै ॥ ७ ॥ बुद्धिस्तेषां महात्मानो वेदा मन्यादयस्तथा । -देवोक्तेरेव याक्तमुक्तं तेषां हिताय तत् ॥ ८॥ कार्योपयोगितत्त्वानां पञ्चमे विनिरूप्यते । उत्पत्तिादृशः कार्य तद्धाश्च निरूप्यते ॥९॥ प्रश्नाभिनन्दने चाझं सर्वत्रैव हरेः कृतौ । अतोऽत्र भगवत्प्रश्नः पच्चियो विनिरूप्यते ॥ वैराग्यादिः, सृष्टिमार्गे विपरीतप्रवेशतः ॥ १० ॥ तत्र प्रथमं तयोः कथार्थ संबन्धमाह- श्रीशुक उवाच द्वारि धुनद्या ऋपभः कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधवोधम् । क्षत्तापसृत्याऽच्युतभक्तिशुद्धः पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः॥१॥ द्वारीति । सर्वेषां देवत्वसिद्धयर्थ या देवनदी प्रवृत्ता, सा प्रथमत एव समीनिं कार्य करिप्यताति भगवदाज्ञया मैत्रेयस्तत्रैव स्थितः। गङ्गाद्वारि ब्रह्मकुण्ड एवेति मे मतिः, अन्तवेद्यां भगवत्सान्निध्यात्। कुरूणा- मृपम इति महानुद्योगः फलपर्यवसायी तस्य लक्ष्यते । मैत्रेयो हितकर्ता । आसीनोऽव्ययः । अगाधो बोधो यस्येति खबुद्धस्तत्र निमजनं संभविष्यतीति सूचितम्, अन्यथा न सर्वसन्देहनिवृत्तिः । क्षता प्रथमत -एव जितेन्द्रियो विचक्षणश्च । अच्युता या अच्युते भक्तिः, तया शापाधिकारादिवीजपातयोनिदोषादिसर्वा- शुद्धिनिवृत्त्या शुद्धः । उपसृत्य समीपे गला, विध्यनुसारेण वा । मैत्रेयस्याऽऽर्जवकरुणादयः सौशाल्यगु- णास्तैरभितृप्तः । कथं वक्ष्यति नवेति सन्देहरूपा क्षुद् गुणैनिवृत्तेति तादृशो भूत्वा पप्रच्छेत्यर्थः ॥ १ ॥ पप्रश्नेषु वैराग्याथ क उपायः कर्तव्यः ? इति प्रश्नं कुर्वनु स्वभावतो वैराग्यहेतोरप्रयोजकत्वमाह- विदुर उवाच । सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं चाऽन्यदुपारमं वा। विन्देत भूयस्तत एव दुःखं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः ॥ २ ॥ मुखाय कर्माणीति । फलं लोके द्विविधम्, दुःखाभावः सुखं वा । दुःखस्य सुखप्रतिबन्धकत्वेन ा दुखाभावः मुख एव हेतुः । अतो लोकः सुखार्थमेव सेव व्यापार करोति, तेन च पुनः कदापि मुख न प्रामोति । लोक इति प्रमाणनिर्देशः । चकारात् पूर्वसुखमपि गच्छति । किश्च । अन्यदुपारमंवा दुःखा- पद्यामात् तत्राध्याय उक्तवेदादिमिः नैतत्पूर्वेः कृतं कर्म इत्यादिकम् तेषां कार्याणां हिताय युगमुच्चम्, ततरमा - तोरने महामान एर बुद्रिस्पा इसथः पयारा:. २ विराजः शरीरम् . ३ तादशसामथ्र्यम् . प्र. ४ भगवद्गुणानां विपरीतपेगात् । विरको जिज्ञासते, ज्ञानी प्रयत, पिनो यशः श्रद्धत्त, यशस्यतृप्तो वीर्याणि जिज्ञासते, ज्ञातवीर्यस्तमी- भरत्येनाऽनुमन्धले. म. "उपारमम् 'इला पणमा.. ६६ पाशब्दावल्याप्र. ~७ दुःखाभाव हत्ययः, निजमशिष्यम् म. - ·] ३ स्कन्ध. ५ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। भावो या न भवति, प्रतिबन्धकाभाव एव क्वचित् साधनपर्यवसानस्य दृष्टत्वात् । तत्परमपि न जातम्, तथा सति सहजं वा सुखं मवेत् । किञ्च, प्रत्युत तैरेव दुःखं भवति । भूयः- सहजादप्यधिकम् । तत एवेति साधनान्तरनिवृत्तिः, साधनान्तरस्याऽदृष्टत्वात् । 'तदुदितः स हि यो यदनन्तरः' इति मुखसा- धनस्यव दुःखसाधकलम् । साधनतानानं त्वन्धपरम्परया | अनिवृत्तिः स्वाग्रहात्, अम्मदीयस्तथैव कृतमिति । भूयो व्यभिचारदर्शनमपि परम्पराश्रद्धा वाधते । एतादृशेऽयं फलविपर्ययं दृष्ट्वाऽपि यदि न निवर्तन्ते, तदा वाक्यमात्रेण कथं निवर्तेरन् । तस्माद्वैराग्याथै कि कर्तव्यमिति प्रश्नः। अथवा, येनैवाऽव्यभिचारि सुख भवति, तद्वा वफल्यमिति लोकादतिरिक्तप्रमाणत्वं तस्याऽऽह-भगवानिति । अस्माकं तु मगवदुक्तमेव प्रमाणम्, अतोऽस्माभिः स्वार्थमेव पृच्छयत इति नाप्रकृतत्वम् । वदेदिवि प्रार्थनायाम् ॥ २॥ नन्वस्माकं भगवदाज्ञा तत्त्वोपदेशार्थे,'न त्वेतादृशार्थकथनार्थ इत्याशक्याऽऽह- . जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवादधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥३॥ जनस्य कृष्णाद्विमुखस्येति । भवत्सु द्वयमस्ति, भगवतः सामान्याना विशेषाज्ञा चेति । इदं सामा- न्ययाऽऽज्ञया वक्तव्यम्; यतो भगवान् भवत एतदर्थमेव सृजति, अन्यथा मगवदीया नोत्पधेरन्, स्वार्थ तेषां प्रयोजनाभावात् । अत एव तेषु भूदादप्रयोगः, जातानीत्यर्थः। गन्दच्छलेन ते लमाः स्वसमानं कुर्व- न्तीति ज्ञाप्यते । यदि लोकानां तथा भाग्यमपि न भवति, तथापि त एव भाग्यरूपा भूत्वा तान् स्वसमानान् कुर्वन्तीति भव्यानीयुक्तम् । अतो लोकोपकारार्थ समागतानां भवतामेतदावश्यकमिति । जनस्य प्राणि- मात्रस्य । जन्मत एव ज्ञायते भगवद्विमुखोऽयमिति, अन्यथा जन्मैव न स्यात् । प्रवृत्त्याचाऽवसीयते । कृष्णादिति मूलसच्चिदानन्दवैमुख्यं महदाश्चर्यमिति । तथापि विमुखस्य, जननानन्तरमपि देवात् प्रा- चीनासुरकर्मणो विमुखस्य, देवादेवाऽधर्मशीलम्य, स्वभावत एवाऽधर्मो रोचत इति । न हि स्वाभाविक केनचिन्निवर्चयितुं शक्यते । अत एव सुदुःखितस्य, अन्यथा तदनुग्रहमीप न मन्येत । इहाऽस्मिन् लोके न ततोऽन्यो दुःखनिवारणहेतुः, नूनं निश्चितम् । सन्देहामाव उभयत्र । भगवदीयेरेव दुःखाभावो नाऽन्यारति। तत्र हेतुर्जनादनस्येति । जनां सर्वलोकजननीमर्दयतीति, जनाया वा अर्दनं यस्मादिति । स हि मूल- जननं निवारयति, तदीयाश्च तत्साधकाः ॥ ३ ॥ अस्योरं ' भगवद्भजनं कर्वव्यम् । तदव्यभिचारिमुखहेतुर्भवतीति यदि, तदा. पृच्छति- तत्साधुवर्याऽऽदिश वर्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् ।... हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥ तत्साधुवयेति । तत्तदा । यदि भगवद्भजनेनैव प्राणी कृतार्थो भवति, तदा तत्र वर्मादिश । भगव- 'सेरणया, भगवदाज्ञारूपवेदानुसारेण वा क्रियमाणेऽपि भगवान्न परितुप्यति, दुःखस्यानिवृत्तत्वात् । अतो येन मार्गेण सम्यगाराधितो भगवान् ज्ञानं प्रयच्छति, तमुपायं स्थिरं प्रैहितं सर्वलोकप्रसिद्ध कथयेति प्रश्नः । यदि दुःस न प्राप्नपान, सुखटेसनमदन्याप्तः सत्तुलजन्मादिरूपां भावदनुपहरि नाऽनुसंदध्यादित्यर्थः. प्र. २ अय हेनुरपरितोषज्ञापको ज्ञेयः.प्र. ३ प्रकर्षण हितम्. प्र. - . तत्रोपाय, ' कथयति ·। . श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- कल्याणरूपमिति साधनदशायामपि सुखरूपत्वम्, यथा विमानयानम् । गूढस्याऽत्यभीष्टस्यापि ज्ञापने हेतु • साधुवर्येति सवोधनम् । हितमात्र साधुरपि वदति, एतादृश तु भगवद्भक्तो यो ब्रह्मवित् स एव वदति, स हि स्वात्मानमिव सर्व मन्यते । येन मार्गेण प्रथम भगवान् संराधितो भवति । भगवत्त्वाच सराधन कठि- नम्, 'किमासनं ते गरुडासनाय' इति वाक्यात् स्वस्य चाऽमर्यादत्वादिगुणवैशिष्टयात् । पुसामिति बहना काकतालीयवदुपायो न मार्गों भवति । किञ्च, भगवानन्तर्यामी सर्वानेव नानाप्रकारेण प्रेरयति, स्वम्वभावात्, जीवस्वभावमनुसृत्य वा । उभयथाऽपि प्रेर्यधर्माविष्टो भवति । तत्र यदि पूर्ववदेव स प्रेरयेत्, तदा कृतमपि भजन व्यर्थ स्यात् । अतस्तादृश उपायो वक्तव्य , येन स एवाऽन्तर्यामी भक्त्या पूतो भवति। पूत. पवित्र एव प्रेरयति । भक्त्या पूतो भक्तावेव प्रेरयेत् । स हि स्वभावतः प्रवाहनिर्वाहार्थमेव नियुक्त- स्तथा प्रेरयति यथा प्रवाह सिध्यति । अय तस्य सहजो धर्मः । तथा करणात् अपूत इव लोके प्रसिद्धः। तस्यैव च वहीरूप कालः । यथैकेन हस्तेन प्रियते, अपरेण च मार्यते, तत्रोभयो पावनार्थ मार्गद्वय सृष्टम्। वेदः कालस्य, अन्तर्यामिणो भक्तिः । तन्मार्गेण प्रविष्ट. सौमवत्सूतो भवति । वेदेन पूत कालो न मार- यति, भक्त्या पूतोऽन्तर्यामी नाऽन्यथा प्रेरयति । इद च पावन नाऽशुद्धस्य शुद्धिजनकम्, किन्तु सोम- वत् तन्मार्गनिर्गमनम् । अन्योन्याश्रयाच्चाऽयमों न सिध्यतीति प्रश्नः । गुरूपदेशाच्चाऽयमर्थो न सेत्स्यती- त्याह-हृदि स्थित इति । स हि हृदये स्थित. स्वेच्छया यदि प्रेरयेत्, किं बहिरुपदेशेन । अतो भगवता यदुक्तम् इदम्' विदुराय ज्ञान वक्तव्यमिति, तदन्तर्यामिसमाधानव्यतिरेकेण न भविष्यतीति, तत्समाधानार्थ प्रथमतो भगवदाराधना, ततो भगवत्सन्तोष , ततो भगवता दत्तस्य प्रेम्ण प्राप्ति , ततः प्रेमभक्त्या तस्यै- वान्तर्यामिणो ज्ञानार्थ प्रेरणम् । पूर्वसिद्धनानाविधज्ञानाना विद्यमानत्वात्तदस्मरणपूर्वक यथा ज्ञानमुदेति वाक्यात्, तथा प्रेरण पूर्वसिद्धमिति तज्जनित जान न कार्य समर्पयति । अत एव महताऽपि साधनेन वाक्याज्ञान नोदेति । यदा पुन स एवाऽन्तयामी स्वस्यैवगुणभूत ज्ञान तस्मै प्रयच्छति, तदा पवित्रमि- व वाक्यं ज्ञानहेतुर्भवति । तत् ज्ञानं त्रिविधम् । शरीरात्मनो ब्रह्मत्वेनाऽनुभवः, साड्य सर्वतत्त्वविवेच नात्मकम्, भगवतश्चाशेषविशेषप्रकारेण स्वरूपबोधकम् । तग्निविधमपि ज्ञान साधनसाध्यफलभूतभल्या पूतो भगवान् प्रयच्छतीति । ज्ञान ब्रह्मभावः, तच सर्वतत्त्वाना ज्ञानसहितम् । तत्रापि तत्त्वाना मूल- भूतम्य सर्वभावज्ञान पुराणम् ॥ ४॥ नन्येतन्निरन्तर भगवद्गुणश्रवणाद्भवतीति चेत्त्राऽऽह- करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्यधीशः । यथा ससर्जाऽय इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५॥ करोति कर्माणीति । अय च तृतीयः प्रश्न. । भगवतो हाय श्रीः। अन सप्तपदार्थी पृच्छयन्ते, विधभक्तिसिद्धयर्थम् । भगवतोऽवतारकर्माणि, जगदुत्पत्तिस्थितिपल्यास्त्रय , प्रवेशनानात्वम् , प्रकारा इति । सताना पूर्वपूर्वसाधकन्यम् । तत्र भगवदयताराणि किमर्थमित्याकालायाम् , मोक्षार्थमिति चेत् ; उत्पतियां न भवेत् किमिति सन्देहः । अथ यदि तदर्थमेवोत्पादनम्, तदाऽवतारकर्माणि व्यानि, पथमा गोमो पहाविशेषा वैदिकेन मार्गग मारत पर मायकवान् पूतो भयति, तद्वारखधं प्राश . २ प्रमाणम्, ५ ३ सोरापनयिमान, प्युरमण नृनागम्य ध्याग्यस्य गुणस्य प्रम इत्यर्थ प्र दन ग्यम्पादिमदा द्विविधा पारा प्र । उत्पा माराधीयादरतारणमीमाक्ष गानपति, पथमुभयसाम जाय सप्त- जगत. . ४ प्रहपमानाम ५ तायमे मिति भानम २ ·. ३ स्कन्ध. ५ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। उभयोरेकत्वात् , अमोहकत्वेनैव च कार्यसिद्धः। तस्मादुत्पादनलीलाऽपि ज्ञातव्यौ । उत्पादनमात्रेण च कार्या- सिद्धेर्योग्यतासिद्धयर्थं तावत्कालं स्थितिरपि मृग्या । यदि भगवांस्तन्नाशयेत् , तदा विहितकरणादिनाऽपि कार्य सेत्स्यतीति नाऽवतारप्रयोजनम् । किन्च, यदि बहुधाऽयं भगवान्न मवेत्, तदाऽवतारेण सर्वमुक्तिरेव भवे- त्, अतो भिन्नम्वमावेन प्रेरणान्नानामावाच्च सर्वा व्यवस्था सम्पद्येत । लोकाश्चेद्भगवत्कृता एकविधाःस्युः, ब्रह्माण्डाद्वा निर्गमनं न मवेत् , तदाऽप्यवतारकर्माणि भिन्नानि । ऐकात्म्ये वा यद्येकस्य साधनमन्यस्य भवेत् , तथापि व्यर्थ स्यादिति भेदनिर्माणं च ज्ञातव्यं स्यात् । अतः समानामेकः प्रश्नः, सप्ताङ्गत्वाच्छ्रियः कृतावतारो भगवान् यानि कर्माणि करोति । यानीति प्रसिद्धिरुक्ता । बहूनि च वक्तव्यानि, सेपां कर्मत्वं च वक्तव्यम् । तानि च भगवत्कर्माणि भवन्ति न भवन्तीति, भगवतः कर्तव्यमकर्तव्यं वा। दोपत्र- याभावस्तु मयैव ज्ञायत इति विशेषणत्रयमाह । भगवान् कालाधीनतया न किञ्चित्करोति, कालार्थ वा । तदाह-आत्मतन्त्र इति । स्वतन्त्रो न,कालाधीन इत्यर्थः । कर्मस्वभावयोः स्वमध्यपातात् भिन्नतया नि- वारयति-भगवानिति । कर्माधीनता व्यावर्तिता, न हि पूर्णज्ञानवतः कर्माणि बन्धकानि भवन्ति । न्य- धीश इति त्रिगुणनियन्ता, अतो न स्वभावाधीनः । तस्मादेतादृशेन यानि कर्माणि कृतानि, न स्वभा- वात् , नाऽदृष्टवः, न कालप्रेरणात् , तानि कर्माण्यलौकिकान्येव भवन्तीति श्रोतव्यानि भवन्ति । किञ्च, यथा इदं ससर्ज । अग्रे सृष्टेः पूर्वम् । एको दोपाभावस्तु ज्ञायते, यदयं चेष्टया न करोतीति, मनश्चेष्टा- ऽपि निवारिता, इच्छायां सन्देहः, प्रयत्नो नास्तीति निश्चयः, ज्ञानं चाऽस्तीति । किञ्च, सर्वमेवो- त्पादितं सम्यक् स्थापयित्वा जगतो वृतिं विधत्ते, सर्वेषामेव जीविका प्रयच्छति । अत्र दूषणाद्यभावो न श्रुतो, न ज्ञायते; प्राणिनामन्योन्याहारात् ॥ ६ ॥ किञ्च- यथा किल स्वेख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः । योगेश्वराधीश्वर एक एतदनुप्रविष्टो वहुधा यथाऽऽसीत् ॥ ६ ॥ यथेति । यथा वा इदं सर्व संहृत्य, स्वे स्वकीये हृदयाकाशे इदं सर्वं निवेश्य, स्वयमपि गुहायां गु- सस्थाने किल शेते । अत्रेकस्य दूपणस्य परिहारो ज्ञायते । निवृत्ता वृत्तयो यस्य, जाग्रत्त्वमसुषुप्तिवृत्तयो यत्र न सन्तीति । का वा गुहा, को वा संगोप्यः ? इति न जानीमः। हृदये च पुनः सर्वे निवेशित- वान् । किञ्च, योगेश्वराणामधीश्वरः। एक एव एतत्सर्व सृष्टमनुपविष्टो यथा बहुधा आसीत् , तद्वक्तव्यम् । योगेन नानारूपाणि योगी करोति । ते छुपायेन स्वयोग व्ययीकृत्य तथा भवान्ति, यथा कर्मणा । परं कर्मणा क्रमेण भवन्ति, योगेन त्वेकदैव भवन्ति । अयं तु तेषामपीश्वरः । अधिशब्देन च योगैश्वर्ये अप्यधिक निरू- पिते भवतः । अनेन वहुधा भवनं सम्भवतीत्युक्तम् । परमखण्डः, समुदायेन वा, खण्डशो वा भवतीति सन्देहः ॥ ६॥ नन्वेतादृशं चरित्रं भवता बहुधा श्रुतं भारतादौ, किमिति पुनः पृच्छयत इत्याशङ्कयाऽऽह- . ५ अतो. १ जीवोत्पत्त्यवतारमणोरेनैव कार्यसिद्धावितरवैयादित्यर्थः प्रकाश:. तथा चाऽवतारकर्माणि व्यर्थानात्यर्थः . ३ परस्पराविरोधेन ज्ञातव्या प्र. थितो मोह नाशयेत् तन्ननारायेदिति पाठे त मोह म नाशपेदित्यर्थः.. न्तयामिस्वभावभेदोऽपि सहेतुको ज्ञातव्य इत्यर्थः.प्र. ६ नस्यारतिशेषः. ७ श्रीरन वाजुदेवस्य माया ज्ञेया. म. ८ तम्यस्त्वावस्यकार्यप्र विविधाया जीविकायाम् प्र. १. स्वत्वहसमयपनीयः, प्र, ·७० श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदैः । मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां नः सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥ क्रीडन् विधत्त इति । द्विजगोसुराणां क्षेमायाऽवतारभेदैःक्रीडन् कर्माणि विधत्ते । किमतो यद्येव- मत आह-तानि कर्माणि शृण्वतामपि मनो न तृप्यति । अन्येषां तृप्तावपि नो मनो न तृप्यति । तत्र हेतु:-सुश्लोकमौलेश्वरितामृतानीति । एकं कर्तुविशेषणमपरं कर्मणाम् । मुश्लोका उत्तमा कीर्तिमाली यस्य । यदा भगवान् दृश्यते, तदा दूरादेव तस्य कीर्तिदृश्यते, यथा दूरात् पुरुषस्य मुकुटं दृश्यते । अतो भगवदिच्छायां निवृत्तायां परं कीर्तीच्छा निवर्तते । भगवन्तं मन्यमानः कथं शिरोभूपणान्निवर्वेत ? किश्च, एतानि कर्माप्यमृतरूपाणि चरितामृतानि । कर्माण्येव चरितानि । चरितानाममृतत्वमनुभवसि- म्, क्षुत्पिपासादिनिवारकत्वेन मरणनिवर्तकत्वं च ! चरितमिति प्रयत्नमात्रम् । भक्षणवाचकत्वेन वा विरोधेनामृतत्वमद्भुतकर्मत्वेन । कर्माणि च पुनश्चरितेन कृत्वैव अमृतानि, उत्पन्नान्येव नित्यानीति । अय- नमात्रविषयत्वेन तेषां नित्यत्वे, श्रवणादि प्रयत्नविषयाणामपि नित्यत्वात्, सर्वेन्द्रियव्यापारपूर्णत्वेन ऐहि- कामुप्मिकदुःखनिवारकाणि भवन्ति, तदोभयामृतत्व संपद्यते । द्विजगोसुराणामिति मन्त्रा हविर्देवताश्च यागे प्रधानभूतास्त्रयो निर्दिष्टाः, तेषां क्षेमाय कर्मकरणम् । अनेन भगवत्कर्माणि धर्मरूपाणीत्युक्तम् । ततश्च तानि मनसा भावितानि मनोयज्ञा भवन्ति, कीर्तितानि वाग्यज्ञाः, श्रुतानि ज्ञानयज्ञा इति । अव- तारभेदेरिति नानाविधैरवतारैः । भेदग्रहणेन लोके तदवतारत्वेन ज्ञातुमशक्यमिति गम्यते । मत्स्यायब- ताराविसदृशत्वात् भेदा इत्युच्यन्ते । अथवा, ज्ञानक्रियाविशिष्टभेदेन त्रयोऽवताराः। तेषां भेदाः। ज्ञानक- लावतारा व्यासादयः, क्रियाकलावतारा वराहादयः, उभय कृष्णः । अवताराश्च भेदाश्चेति वा । तदा भेदा आवेशिनः । अवतारैरावेशैश्च यज्ञानां परिपालनं क्रियत इति करणे रक्षा हेतुः, अतृप्तौ चरितामृतत्वम् । अतश्चरित्राणि वक्तव्यान्येवेत्यर्थः ॥ ७ ॥ किश, यैस्तत्त्व देरधिलोकनाथो लोकानलोकान् सहलोकपालान् । अचीवपद्यत्र हि सर्वसत्त्वनिकायभेदोऽधिकृतःप्रतीतः॥८॥ यरिति । यैस्तत्वभेदैलोकानलोकांश्च लोकपालसहितान् अचीवपत् तानि कथयेत्याह । कति तत्त्वानि लोकसर्गे व्यापृतानि, कति चाश्लोके । यदि सबैखे तत्त्वैः सर्व एव कृताः स्युः, तदा लोका- लोकादिभेदो न स्यात् । लोक्यत इति लोकः, प्रत्यक्षयोग्यः । लोकालोकात्सरभागास्तु न प्रत्यक्षयोग्याः । अस्याऽयं भावः । स्वभावत एव लोकरूपा अलोकरूपाश्च लोकाः, न तु तेजसा प्रकाशिताः, मनुष्योणा- मेव तदपेक्षणात् । तदभावो वा किंमूलकः ? अत्रैव हि मेघकाप्ठसूर्यादय उत्पद्यन्ते, ते चाज्यत्र कुतो न भवन्ति ? अतोलोकाः केचन स्वत एवेति । तत्रापि च लोकपालाः सन्ति । तत्र चक्षुपा विषयग्रहणे आलोकापेक्षामावः, चक्षुरभावो वा । अथवा, लोकान् स्वर्गादीन् , अलोकान् लोकरहितान् उज्जटान् मरणनिवर्तकत्वेन च. ग. 'सुम् रालु ये मनुष्यस्य मातृभ्य. ' इतिर्थत. सुधरतथात्यातनिवारक्वेन तथात्वमित्यर्थः प्रकाशः.चार मरणनिधारकत्वस्याऽनुभवसिदत्यामावानसमासमाभपेत्य पक्षान्तरमा:-भक्षणेत्यादि। पर्मणां श्रयणारो- पनवेनाध्यास्वादनऽपि न तेषां हानिसभावनेति तयत्ययः,प्र. ३मूळे अधिलोकनाथपद लोकनाथाधिपतित्वयोधकम्. ४ मनुप्यनुस्यमाणाम, म. ५ उकादिषु आरोकापेक्षा भाषः म. ६ अटोकादेन पिपीलिकादिसपहा भार:-पुरमायो अनि प्र. , , ·- ३ स्कन्ध. ५ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। देशान् , लोकेऽपि लोकपाल सहितांस्त्रीनित्यर्थः । यत्राऽचीडपत् , तत्कथयति प्रभः । ननु किमिति त्रयो भेदा गणिताः ? लोका राजसाः, अलोकास्तामसाः, लोकपालाः सात्त्विका इति । तत्राऽऽह-सर्वसत्त्वनि- कायभेदोऽधिकृतः प्रतीतश्च । सर्वाणि च सत्त्वानि जीवयोनिभेदाः, तेषां निकायः सम्हः, तस्य भेदः सहानऽवस्थानम् । समूहा अपि भिन्नास्तिष्ठन्तीति । न हि पिपीलिकाः पक्षिणश्च एकत्र भवन्ति । सोऽप्य- धिकृतः । तत्राप्यधिकारिणः सन्ति, अन्यथा उपदिकानां मुखे जलम् , काकानामेकाक्षित्वम् , पशूनां च तूपरातूपरभेदो न स्यात् । किञ्च, प्रतीतोऽप्ययं सर्वोऽपि भेदः, यत्र प्रतीयन्ते सर्वे भेदाः, तत्राप्रतीताः कियन्तो वा भवन्तीति । युक्त एव महतो निर्माणे तत्त्वभेद इति हिशब्दार्थः । अनेन ब्रह्माण्डनिर्माण सहे- तुकं वकव्यामिति प्रश्नः ॥ ८॥ किञ्च, येन प्रजानामुत आत्मकर्मरूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृगात्मयोनिरेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य !॥ ९ ॥ येनेति । प्रजानामपि प्रत्येकमात्मा स्वरूपम्, कर्म, रूपम्, अभिधा नाम; एतेषां येन हेतुना कृत्वा मिदां व्यधत । एकस्यामपि योनौ अनन्ता एव भेदाः; तेषु च एको द्वितीय इव न भवति स्वरूपादिना केनाऽपि । तत् कुतः ? इति प्रश्नः । नन्दकृतमेव स्यात्तत्राऽऽह-नारायणो विश्वसृगात्मयोनिरिति । अत्र हेतुत्रयमस्माभिर्ज्ञायते, नाऽन्य इति । तानाह-'नराजातानि तचानि नाराणीति विदुर्बुधाः।' तान्ययनं यस्येति, तेषु सर्वत्रैव विद्यमानत्वात् । एकेनांशेन द्वयं न क्रियत इति तदंशे विद्यमान एव भगवां- स्तावद्भेदहेतुरित्येकः पक्षः । किन, विश्वमृक् सर्वस्य कर्ता भगवान् ; सर्वत्रैवोपादानगोचरापरोक्षज्ञानम- स्यास्ति, अन्यथा तावतो न सृजेत् । अतो भगवज्ञानमेव तावद्वेदे हेतुरिति द्वितीयम् । किञ्च, आत्म- योनिरिति । आत्मैव योनिः कारणं यस्य । अयं स्वस्मादेव स्वयमुत्पद्यते । अतो भगवतः कश्चन तादृशो गुणोऽस्ति, येन स्वयमेव स्वस्मादुत्पद्यत इति भिन्नो मवति, एवमेवायमनन्तमूर्तिर्जात इति स्वयमेव ताव- दूपो भवतीति, एवं तत्त्वतो ज्ञानतश्चेति हेतुत्रयं ज्ञायते ! अन्यद्वक्तव्यमित्यर्थः । एतचेति चकारात् पूर्वो- तमपि प्रष्टव्यमित्युक्तम्, अन्यथोत्तरमेव वक्तव्यं स्यात् सर्वत्र । न इति बहुवचनमेकशिप्यत्वादवक्तव्यनिरा- करणेन प्रचारणपारम्पर्यबहुत्वज्ञानार्थम् । विप्रवर्येति । 'प्रा पूरणे । इति धातोर्विशेषेण पूरयतीति सर्वगुणपूर्णता निरूपिता । तेषामपि पर्यत्वात् पूर्णा भगवद्गुणा अस्मिन् सन्तीति सर्वकयने हेतुः ॥९॥ नन्तत्सर्व मारते कथितमेव, तथा च पुनः किमर्थं पृच्छयत इत्याशङ्कयाऽऽह- परावरेषां भगवन् ! बतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥ परावरेसामिति ॥ श्रुतस्याऽपि श्रवणे किं दूषणम् ? आनन्त्यात्पदार्यानामपर्यवसानमिति चेत, तत्रो- च्यते । परावरेषां ब्रह्मादिस्थावरान्तानाम् । व्रतानि नियतधर्माः, कर्माणि च श्रुतान्येव । तानि व्यास मुखादीक्ष्णशः श्रुतानि । व्यासो हि नीतिज्ञानार्थ बहुधा सर्वेषां धर्मान् कथयति, अन्यथा राज्ये स्थिरा , लोकादिननक्तत्त्वभेदाधिवरणं क्षयेत्यर्थः. मकारा . २ नियतकार्य नियुक्ताः, प्र. हेतु विनय, प्र. पणादिपदनयोक हेनुप्रयम्.प्र. नारा- ·. N . ७२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- बुद्धिर्न भवतीति । परं राज्यमेव त्यक्तमिति तेभ्य उपरता बुद्धिः । उपरमे हेतुः-शुष्टमुखावहानामिति । अल्पमेव सुखमावहन्ति । तद्वतः श्रवणेन तथा हृदयभावनायामन्ततो गत्वा तत्त्वं भवति । तस्माद्वाटोपाद्वि- मुच्यते । उभयथाऽप्यल्पं सुरवं फलतः । स्वरूपतम्त सहुःखात्मकमेव । अत उक्तं शुष्टमुखमायहन्तीति । अतस्तैस्तृप्ता जाताः । अतः परं तच्छ्यणेच्छा नोत्पद्यत इत्यर्थः । तेपामिति प्रसिद्धानामिति । कृष्णकथा- मृतौपादृते । कृष्णकथैवामृतीयोऽमृतपूरः, तस्मात्परं न तृप्तिः। विरोधाभासश्च सूचितः, क्षुलमुखात् तृप्तिः, अमृतपूराचाऽतृप्तिरिति । अयमर्थः-इच्छा हि यथाविपय जायते, तस्मिन् प्राप्ते निवर्तते च । सा च विषयसमाना भवति । विषयश्चाऽल्प इत्यल्पीयस्यैव सा सर्वत्रोत्पद्यते, पिपीलिकाक्षुद्वत्। न हि पिपीलिका गजभोज्यं भोक्तुमर्हति, अतोऽल्पेनैव निवर्तते । गजस्तु कोटिपिपीलिकान्नेनाऽपि न तृप्यति । अतो भगवद्विपयिणी या इच्छा, अनन्तगुणत्वाद्भगवतः सर्व ग्रहीतुं महता कालेनाऽप्यशक्ता, न तृप्ता भवति । अतो न निवर्तत इति । कृष्ण इति सदानन्दः; तस्य कथा तद्रूपा, भगवद्धर्माणां भगवद्रूपत्वात् । सर- सश्च पदार्थो बहु गृह्यते, अल्परसोऽल्प एवेत्यनुभवः ॥ १० ॥ अत्राधिकारिभेदेन व्यवस्था भविष्यतीत्याशङ्कय निराकरोति- कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु वः सूरिभिरीडयमानात् । यः कर्णनाडी पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरति छिनत्ति ॥ ११ ॥ कस्तृप्नुयादिति । अत्रेच्छेव नोत्पद्यते, उत्पन्ना चेत् न कदापि तृप्यति, वहिराहुतिभिरिव । तद्गुणा इच्छामेव वर्द्धयन्तीति पूर्वं निरूपितम् । युक्तश्यायमर्थः, आसुराणामिच्छाभावात् देवानां मध्ये कस्तृप्नु- यात् । विहितार्थ एव हि तेषां प्रवृत्तिः । तत्र विरताविरक्तभेदेन, ब्राह्मणक्षत्रियभेदेन वा यज्ञास्तीर्थानि च विहितानि, चित्तशुद्धिद्वारा मोक्षफलकानि । तानि स्वरूपतो दु.खात्मकान्यपि फलत: समीचीनानि । भगवद्गुणास्तु चतूरूपाणि; स्वरूपतोऽप्यमृतौघानि, फलतो मोक्षफलानि, यज्ञरूपाणि, तीर्थरूपाणि च । अतः कम्तृप्नुयात् । तीर्थानि पादे यस्य । ' तिस्रः कोटयोऽर्द्धकोटी च तीर्यानां वायुरब्रवीत् । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च तानि वै जाहवीजले' । इति सा गङ्गा भगवत्पर्दा, तादृशस्य चाऽभिधानम् । शब्द- मानमेतदिति पक्षोऽने निवर्तयिष्यते। सत्रेषु सूरिभिर्भगवद्गुणाभिज्ञैरीडयते । सत्रेषु हरिगायोपगायन मस्ति, यथाश्वमेधे 'ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायेताम् ' इति, यथा वा नारदो गानार्थमाहूतः । तेन हि सत्रं पूर्यते 'विष्णोः कर्माणि पश्यत ' इत्यादिश्रुतेश्च । किञ्च, यो भगवान् कर्णनाडी पुरुषस्य यातः, स्वस्य हृदि स्थित्यर्थ, हृदये विद्यमानां गेहरति संसारदायिनीमनिष्टरूपां छिनत्ति, अमृतरूप- त्वात् । इष्टरूपत्वं पूर्वमेव निरूपितम् , अनिष्टनिवारकत्वं चोक्तम्, यागात्मकता च निरूपिता । कर्णनाडी पुरुषस्य यात इत्यनेन शब्दो न केवल इत्युक्तम् । भगवत्सहितत्त्वे तु तीर्थानि सिद्धान्येव ॥ ११॥ नन्वेवं सति व्यासः कथमन्यदुक्तवानित्याशङ्कयाऽऽह- मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुर्णानां सखाऽपि ते भारतमाह कृष्णः । यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादैर्मतिहीता नु हरेः कथायाम् ॥ १२ ॥ मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानामिति । स हि भगवद्गुणानेव वक्तुमिच्छुः, तेपामधिकारसियर्थे , भवानिव भगवदाजां प्राप्य भरतवंशोत्पन्नानामेव चरित्रमाह । स हि दौप्यन्तिमायामत्यगादिति तश्या- " , - ·- ३ स्कन्ध. ५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचायविरचिता। स्तादृशा एव । तेषां श्रवणेन देवमायामोहामाये भगवद्गुणाः श्रोतुं शक्या भवन्ति । अतोऽनधिकारि- पोऽपि भगवद्गुणश्रवणसिद्ध्यर्थम् , ते सखाऽपि केवलभगवद्गुणवक्ताऽपि, नाम्ना कृष्णोऽपि भारतमाह। यास्मिन् मारते नृणां बुद्धिरुपायेनाऽऽकृष्टा भवति । तत्र ते सर्व ग्राम्यकथास्वेवाऽऽविष्टचित्ताः, प्रवृत्ति- श्थ स्वरच्यैव । अतस्तेषां बुद्धिग्रहणार्थ ग्राम्यकथासु भगवत्कथाः प्रवेशिताः । ताः कथा ग्राम्यत्वेनाऽपि गृहीताः स्वप्रयोजनं कुर्वन्तीति प्रयत्नः सार्थको भवति । तदाह-नु निश्चयेनेति ॥ १२ ॥ ततः किमत आह--- सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः । हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदुःखात्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥ सा श्रद्दधानस्येति । आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा । कथा प्रथमतः स्वकार्य श्रद्धामेव जनयति । ग्राम्यप- दार्थेषूचनीचभावे रसानुभवादुत्कृष्टमेव गृहाति, न निकृष्टम् । अतः सा मतिः श्रधानस्य विवर्द्धमाना, श्रद्धया निरन्तरश्रवणात् विवर्द्धमाना, अन्यत्र कारतया प्रामे विरक्तिं करोति । उत्तमान्नसम्पनौ न हि कश्चिपिण्याकं भक्षयति । परमेक एव गुणोऽपेक्ष्यते, स्वातन्त्र्यमिति । तदाह-पुंस इति । ततोऽपि किमत आह-हरेः पदानुस्मृतीति । प्रवृद्धमत्या निरन्तरं मगवत्स्मरणं करोति, तदा चित्ते भगवत्स्मरणस्य निर- न्तरस्थिती चिचं निवृतं भवति, नत्र हि भगवानानन्दमयः प्रविष्ट इति । तदा सम्पन्न सञ्चित्तं ततो न निवर्तते । तदा ततोपि, प्रवृद्धा मतिः समस्तानां दुःखानामत्ययं नाशमाशु शीघ्रमेव धत्ते । अतः परम- पुरुषार्थः ससाधनो भारते निर्दिष्टः ॥ १३ ॥ एवमप्युपाये कृते येषां चित्रं भगवति न प्रविशति, तानप्यहमनुशोचे --- तान् शोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरेःकथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवोऽनिमिपस्तु येपामायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥ तानिति । भगवान् स्वसेवार्थमिन्द्रियाणि दत्तवान् । कतिपयेभ्यो न दत्तवान्, येभ्यो न दत्तवान् ते शोच्याः। तेषां चेदिन्द्रियाणि भवेयुः, तद्द्वारा भगवद्भजनं कुर्युरिति । ये पुनर्दानसमये आसुराणीन्द्रियाणि प्राप्तवन्तः, ते तां कथां श्रुत्वापि तद्रसानभिना न भजन्ते, ते शोच्यानामपि शोच्याः। अथवा, ये न जान- न्त्येव सद्भाधभावात्; तानहं शोचे । तेऽपि यदि देवगत्या भगवत्संमुखा भवेयुः, तथाऽपि न गोच्याः; सर्वथा विमुखाश्चेत् तदा शोच्याः । तथात्वे हेतुः- अधेनेति । पापेनैव भगवद्वैमुन्यं कार्यते, स्वनाशशु- झ्या । तदा कालोऽपि तान्, असतीत्याह-क्षिणोतीति । स हि सर्वज्ञो देवः सर्वान् जानाति | ग्रासाथै चाऽनिमिषः सावधानः। तुशब्दः पक्षान्तरं व्यावर्तयति। भगवद्विमुखस्य देवतान्तरेण वा, मार्गान्तरण या, निस्तारोऽस्तीति पक्षः। तेषां सर्वेपामेव आयुहरति तस्य तदेककार्यत्वात्। ननु कायवाङ्मनोभिस्ते किश्चित्म- मीनिं करिप्यन्तीत्याशङ्कयाऽऽह-वृथा वादगतिस्मृतीनामिति । अर्धशून्याभ्योऽपि वादादयः, त पव तेषां रोचन्ते, दिवाभीतानां यथा तेजः । गतिः कायिकी । तस्माचेपां सर्वस्वनाशात्, विद्यमानेऽपि पुरु- पार्थसाधने पुरुषार्थाभावाच्च, शोच्यानामपि गोच्याः ॥ १४ ॥ एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भारततात्पर्यमुक्त्वा, तेन भगवत्कथायां गृहीतचित्तं मां प्रति भगवत्कथ्य के- , . , ·७४ । श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- । वला वक्तव्येत्याह- तदस्य कोपारव ! शर्मदातुहरेः कथामेव कथासु सारम् । उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवाऽऽर्तवन्धो ! शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीतः ॥ १५॥ तदस्येति । पूर्वप्रश्नाश्चत्वारोऽज्ञानान्यथाज्ञाननिवर्तकाः । अयं तु प्रभो ज्ञात एव, प्रत्यहमोजनवदाव- श्यकोऽपेक्ष्यते । तत्तस्मात्कारणात् । अस्य पुरतः परिदृश्यमानस्य भगवतः, स्वभावतया सर्वेभ्यः शर्मदातु- १ःखनिवारकस्य च, कथामेव कथय । ननु हरिकथा लौकिक्यों संवलिता, कथं भिन्नतया केवला कथयितुं शक्यते तत्रोपायमाह-कथासु सारमुछ्त्येति । सृष्टिप्रकारा बहवः सन्ति, तत्र भगवत्कर्तृकैव सृष्टिर्व- क्तव्या । पालनं बहुविधमस्ति, कालकर्मादिभिः क्रियमाणम्, तत्र भगवक्रियमाणमेव वक्तव्यम् । अल्योऽपि तथैव । यस्यां सृष्टौ भगवानेव प्रविश्य नाना भवति, न तु जीवः पुरुषोऽन्यो वा । चरित्रमपि प्रकृत्याद्य- संवलितं वक्तव्यमिति । किं बहुना भक्तेष्टपूरणदुःखनिवारणैकप्रयोजनं केवलभगवचरित्रं सर्वतः सारमु- नृत्य वक्तव्यम् । बुद्यैवाऽनोद्धारः । सूक्ष्मोद्धारे दृष्टान्तमाह-पुष्पेभ्य इयेति । यथा पुप्प एव मकरन्दो- ऽन्तस्तिष्ठति, परं तं भ्रमर एव पिबति, मधुमक्षिकाचोद्धृत्य स्थापयति । तथा यद्यपि भ्रमरवत् पीयते, तथापि परोपकारो न भवाति मधुमक्षिकावदुद्धृत्य वक्तव्यम् । नन्वेतत् क्लेशात्मकं भवति, पीतस्य पुन- सद्धिरणात् । तत्राऽऽह-आर्त्तवन्धो ! इति । लोकोपकारार्थ क्लेशोऽपि सोढव्यः वस्तुतस्तु पान इव निष्कासनेऽपीन्द्रियसंबन्धस्य तुल्यत्वादविकृतत्वाञ्च परोपकारे सिद्धे रोमन्थ इब रसास्वादनं भवति । अतो नोऽस्माकं शिवाय कीर्तय । अधिकारो नास्तीति न मन्तव्यम् । तीर्थरूपा कीर्तिर्यस्येति, तेनैवा. ऽधिकारोपि भविष्यति । एवमुद्धृतभगवत्कयां पृष्ट्वा, मूलपुरुषस्य द्वितीयचरित्रं वा, पृच्छति- स विश्वजन्मस्थितिसंयमाथे कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः। चकार कर्माण्यतिपूरुवाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥ स विश्वेति।यः पूर्वोक्तः स एव कार्यान्तराऽवतीर्णस्तस्य चरित्रं प्रथमतः पृष्टमिति। अन्ते सर्वस्याऽपि विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमाथें यः कृतावतारः परमपुरुषः, व्यष्टीनां वा जन्माद्यर्थे कृतावतारः, नतु काला- दीन् आज्ञापयति, किन्तु खयमेवाऽऽगत्य करोति यः । ननु भगवत्कृतेऽपि इहेत्याद्यनुभवात् कथं केवलं भगवत्कृतं तद्भविप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-प्रगृहीतशक्तिरिति । प्रकर्षण गृहीताः कालादिशक्तयो येन । ते हि कालादयस्तत्र प्रतीयमाना अपि भगवता नियमिताः, न खतः कार्य कुर्वन्ति । प्रतीतिमात्रं तु न दोपाय । जन्माधर्थमेवावतारान् जन्मादीनि करिप्यत्येव । किन्त्वन्येभ्यः पुरुषेभ्यः प्रकर्षेणाऽतिपौरुपाणि यानि चकार । साधारणं तु न करिप्यतीश्वरत्वात् । तानि केवलं मह्यमेव कथय । मया परम्परार्थमप्यन्यस्मै न वक्तव्यमिति भावः एतादृशमनकर्ता नाऽन्यो भविष्यति, न वा प्रभव्यतिरेकेण वक्तुं शक्यम् । अतोऽस्याधिकारो निरूपितः पनेनैव प्रश्नेनाऽन्ये सहिता भवताति, पर्यवसानत एक एव प्रश्नः सिद्धः। तस्योचरमध्यायद्वयेन वक्ष्यति, अवतारादिपौरुषप्रयोजनभेदात् । तस्मादेतदध्यायद्वयं सत एवाऽनेनोद्धृत्योक्तम् । अनेन चेदतृप्तः प्रश्नान्तर- कायमवलिना घ. ३ फलवचनात्. प्रमशः.

·३ स्कन्ध. ५ अध्याय.] भीमद्वल्लभाचार्याविरचिता। ७५ जिज्ञामुर्मविप्यति, तदा पूर्वोक्तानपि विशेषांस्तत्रैव कृशरे पातयित्वा जीवसन्देहनिवृत्त्यर्थं वक्ष्यामीत्यमि- प्रायो मैत्रेयस्य, अतः प्रश्नाभिनन्दनं वक्तुम् , तस्याऽयं प्रश्नोऽभिप्रेत इत्याह- श्रीशुक उवाच । एवं स भगवान् पृष्टः क्षत्रा कोषारविर्मुनिः । पुंसां निःश्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥ एवमिति । मैत्रेये आविष्टो भगवान् वर्चत इति स भगवान् । केवलेनैतज्ज्ञातुं वक्तुं चाऽशक्यम् । क्षत्रेति पूर्ववत् । कोपारविरिति पितॄनामा विदेकित्वमा मुनिरिति तदुक्तार्थज्ञानानुसन्धाने हेतुः। इदमति- पवित्रं चरित्रं नैकस्मै प्रयोजनाय वक्तव्यमिति पुंसां निःश्रेयसार्थायेत्युक्तम् । परं तमुद्दिश्यैवेत्याह-तमा- हेति । बहुमाननेन तस्य हृदये प्रविशतीति, भगवदीयत्वाच बहुमाननं कृतवानित्यर्थः ॥ १७ ॥ तत्र चतुर्भिः सन्माननं करोति । पृष्टार्थदेहजीवानां संबन्धस्याऽपि सर्वतः । ज्ञात्वा कथनयोधाय तैरुत्कों निरूप्यते । १ । तत्र प्रथमं प्रष्टव्योत्कर्षेण तममिनन्दति- मैत्रेय उवाच । साधु पृष्टं त्वया साधो ! लोकान् साध्वनुगृह्णता । कीर्ति वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजाऽऽत्मनः ॥ १८ ॥ साधु पृष्टमिति । बहव एव पृच्छन्ति, कोप्येवं न पृच्छतीति वयेत्युक्तम् । न च तवायं प्रश्नः काकतालीयः किन्तु ज्ञात्वैव कृतः, उत्तरमपि ज्ञायते, तर्हि प्रभो व्यर्थ इत्याशङ्कयाऽऽह-लोकान् साध्वनुगृह्नवोत। लोकोद्धारार्थमेव ज्ञात्वाऽपि त्त्या प्रश्नः कृतः । अनेनाऽस्मिन् शास्त्रे परोपकारो मुख्यं साधनमित्युक्तं भवति । तवाऽप्येकमानुपाशिकं फलं सिद्धतीत्याह-फीति वितन्वता लोक इति । अस्मिन् लोके आत्मनः कीर्ति विस्तारयता भवता पृष्टम् । ननुखकीर्त्यर्थ तथा करणमनुचितं चेत्तत्राऽऽह-अधोक्ष- जात्मन इति । अधोक्षज एवाऽन्तःकरणे यस्य । देवालयप्रतिष्ठया देव एवं प्रतिष्ठितो भवतीति । परम्प- राश्रयणं तु साक्षाद्भगवत इन्द्रियागोचरत्वात् । तदाहाऽधोक्षजेति । एवमस्य प्रश्नस्य स्वपरहितत्वात् साधु- त्वम् ॥ १८॥ देहोत्कर्षमाह शूद्रायोनिदोषाभावाय-- नैतच्चित्रं त्वयि क्षतर्यादरायणवीर्यजे। गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः॥ १९ ॥ नैतचित्रमिति । क्षेत्रमेके प्रशंसन्ति वीजमन्ये मनीषिणः। तयोजिमेवोत्तमम् । यद्वीजस्यप्रभा- वेन तिर्यश्च ऋपयोऽभवन् । अतो बादरायणस्य वीर्यजे त्वयि चित्रं न, तादृशवक्तुः पुत्रः वत्तुमेव समर्थों भवति. किंपुनः प्रश्ने | अत एव चित्रामावः । तस्य वीजस्य फलमपि जातमित्याह-गृहीत इति । अनेन प्रामादिकवीजत्वशवा निदारिता । नान्ययोत्पन्नो भगवद्भक्तो भवति,मगवत्कर्तृकसर्गत्वात् । अत एवाऽन- ·श्रीसुबोधिनी । [श्रीमहागवत- न्यभावेन केवलभगवद्भावेन भगवान् गृहति । स हि दुःस्वमपि शमयति । योन्यादिसर्यदोपानपि दूरीक- रोति, यत ईश्वरः । करणे हेतु:-हरिरिति । दीनदयालत्यात्तथा रोतीत्यर्थ ॥ १० ॥ जीयोत्कर्षमाह-- माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यमः । भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥ माण्डव्यशापादिति । स हि धर्मराज एव माण्डव्यशापाव्यासद्वारा क्षत्रियभोगपल्या जातः । माण्ड- व्यो हि यमेनाऽज्ञानाद्दण्डितः । कस्यचिद्राज्ये चौरै सह माण्डव्यनामा ऋपिस्तप कुर्वाणः शूल आरो- पित । स हि यम प्रष्टुं गत । तेन पृष्टो यम आह 'त्वया पाल्ये शकुन्ताया पृष्ठे इपीका प्रवेगितेति' । तत कुद्धो मुनि 'बाल्येन कृत पित्रोर्भवतीति, अज्ञानात्त्वयाऽहं दण्डितइति, शद्रो भव' इति शयाप । तस्य देवस्य शापसंबन्धे हेतुमाह-प्रजासंयमन इति । प्रजाः सयमयति मारयतीति तथा । अतस्तेन कर्मणा देवस्याऽपि पापं लमम् । ततो दैत्येपु जन्म मा भवत्विति सर्वथा दैत्यसबन्धरहिते भगवति व्यासे आविष्ट , शापसार्थकत्याय तस्यैव प्रातुः क्षेत्रे, भोगपत्न्या भुजिप्याया शूद्रायाम् । व्यासम्यापि सा- मणयोग्यार्थ सत्यवतीसुत इत्युक्तम् । उपरिचरवसो/जान्मत्स्ययोनी जाता, कैवताधिपेन दाशेन परिपारिता दाशकन्या सत्यवती, तस्याः पुत्रात् व्यासाजात इति ॥ २० ॥ भगवदीयत्वेन प्रकृतोपयोगिमहत्त्वमाह-- भवान् भगवतो नित्यं संमतः सानुगस्य च। यज्ज्ञानदेशाय च मामादिशद्भगवान् ब्रजन् ॥ २१ ॥ भानिति । नित्य भवान् भगवत्समत । सेवकसहितस्याऽपि, वैष्णवानामपि मुसमतस्तदाह--सानु- गस्यति । सर्वदा समतिस्तदानी स्मरणादवसीयते । सेवका अपि भीप्मादय 'विदुरेण महात्मना' इति वाश्यात् भवन्त मन्यन्ते । तत्र हेतुमाह-यज्ज्ञानदेशायेति । यस्य तव ज्ञानोपदेशार्थ भगवान् मामादि- शत् । चकारात्म्ययमपि स्मरणेनोपदिष्टरान् । भगवानिति स्मरणे हेतुभावः । जनिति तत्याऽऽवश्यक- त्वम् । देवरात्सुतोत्पत्तिर्विहितेति व्यासस्य भ्रातृपत्नीगमने न दोप । तस्य रागसबन्धाभाव प्रयोजक इत्य- मिहोत्रादिवत् करी निषिद्ध ॥ २१ ॥ एव तस्याऽभिनन्दनमुक्त्वा तत्पृष्टा भगवल्लीलामाह-~- अथ ते भगवल्लीला योगमायोपबृंहिताः। विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वशः ॥ २२ ॥ अथेति । रोकप्रसिद्धर्मिनः प्रकार इत्यथशब्द | केवलभगवन्निर्मितचरित्र वेद एव, तथापि तुभ्यं तद्वक्तव्यं न भवतीति, योगमायोपहिता भगवश्लीला यदिप्यामीत्याह-ते भगवल्लीलाइति । योगमाया, साधनभूता पूर्वोचा भगवन्माया, तया उपहिता स्पृष्टा , केवास्तव योग्या न भवन्तीति । तत्राऽप्य- २' यन्मलीला इत्यन, पूर्व द्वितीयम्पन्धे चानन्दशक्वेिनोका मारा . । १गमनमूसग प.च ·३ स्कन्ध. ५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । न्तिमप्रश्ने परिहार उच्यत इत्याह-विश्वस्य स्थित्युद्भवान्ता एवार्थाः प्रयोजनानि यासां ताः। आनुपूर्येण, क्रमेण वर्णयिष्यामि । भगवल्लीलाया मनोऽनुरजकत्वेन स्नेहजनकत्वम् । योगमायोपहितत्वेनाऽऽश्चर्यरू- पत्वादद्भुतत्वम् । बुद्यन्तरविस्मरणायैतदुच्यते, विश्वोत्पत्त्यादिकं तु माहात्म्यज्ञानार्थम् । आनुपूर्वी तु बोधसोकर्याय । एवं सति भक्तिर्मवति । अनेन भगवत्कर्तृकता लीलयवेति सर्वदोपाभावः । पुरुषोत्तमत्वाय च लीलोपायेन संवद्धेति न साऽपगच्छति । तस्या न कर्तृत्वे प्रवेशः, किन्तु सहभावमात्रम्, अन्यथा सर्ववशीकरणं न स्यात् । विश्वस्य स्वरूपं वक्तव्यम् । तदेकं भगवद्रूपम् । तासां लीलानां तदुत्पत्त्यादयोः विषयाः सिद्धा एव । मया परं कीर्त्यन्ते, न तु कवियत् वर्ण्यन्त इत्यानुपूर्वी निरूपिता ॥ २२ ॥ एवं प्रतिज्ञाय श्रोतारं सावधानं विधाय विश्वस्योत्पत्तिनिरूपणार्थ पूर्वावस्थामाह- । भगवानेक आसेदमग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः। आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षणः ॥ २३ ॥ भगवानेक आसेदमिति । इदं सर्वं जगत्पूर्व भगवानेवाऽऽस । शुद्धा तु भगवल्लीला भगवानेवैवंप्रका- रेण भवतीति । योगमायोपहिता तु इदं जगदेकं रूपं भगवतःप्रवाहानादिप्रकारेण अविर्भावतिरोभावयुक्त- मनाथनन्तं वर्तते । तिरोभावे तद्भगवानेव भवति, यथा लवणं जलमेव भवति । तथापि न तयोः स्वरूपै- क्यम्, तस्य मिष्टो रस, अस्य च लवणः । परं विवेचयितुं न शक्यत इति भगवत्त्वम् । तदाह-इदं ज- गत्, अग्रे सृप्टेः पूर्वम्. भगवानेवाऽऽस । अनन्तमूर्ती च भगवति न तस्य तिरोभावः, किन्त्वेकस्मि- नेव । आसेति तत्र न भगवत्कर्तव्यता काचित् । विलीनं लवणं जले स्वत एव भवति, ततः पृथक्करणं तु महत् कठिनं भगवदेकसाध्यम् । अत इदं भगवच्चरित्रमुच्यते । स्वयं तथाभवने भिन्नतयोत्पादने वा योगिवन्मणियन्न कोऽपि प्रयासः । ननु जीवानां तदान्तिनानां चिद्रूपत्वात् कथमेकस्मिन् लयः १ नत्राऽऽ. ह-आत्माऽऽत्मनामिति । स हि भगवान् सर्वेषां जीवानामात्मा, समष्टिवन्मूलभूतश्चिद्रूप एव । तत्रैवा- ऽस्य सत्प्रधानस्य लयः, अन्यों काठिन्यमेव न स्यात् । सति लये सदेव स्यात् । अमुक्तजीवानां प्रल- याजीवाश्रितं जगत्तत्रैव लीनम् । तस्योद्गमनसामर्थ्यायाऽऽह-विभुरिति । स हि सर्वसमर्थः प्रथमतोजीवान् स्वस्मिन् संपाद्य तत्रैव जगल्लयं कारितवान् । अनेन तस्याऽस्पर्शी निरूपितः । एवमैक्येऽप्यस्पगें विभु- त्वहेतुः । ननु जीवानामिच्छादिधर्माणां विद्यमानत्वात् कथमेकभावेन स्थितिस्तत्राऽऽह-आत्मेच्छानुगतौ सत्याम् । आत्मनां या इच्छौं सर्व एव धर्मास्तेपामपि तत्रैवाऽनुर्गतिः । मगेवतो वा इच्छाया यदा तत्र जगत्यनुगतिः, तदा तल्लीनमिति पूर्वप्रलये हेतुनिरूपितः । तदाऽयं भगवानात्मेत्येव व्यपदिश्यते । आत्म- स्वेन वा तस्मिन्निच्छा । तेनं वा तदात्ममूतं जातम् । तदा भगवान् सृष्टयन्तरवदेकरसो न जातः, किन्तु नानामतिभिरेव उपलक्षितः। अथवा । सर्वेरेव मतिभिरेक एवोपलक्षितः । यथाऽन्योन्यविजातीयानि सहस्रं लवणान्येकस्मिन् जले परिच्छिन्ने प्रक्षिप्तानि, एकरसत्वमप्यापन्नानि नानामतिभिरुपलक्षितमेकं भवति । यथा केनचित्टष्टः सैन्धवादि केति सर्वार्थे जलमेव निर्दिशति । आत्मेच्छायाः सर्वत्रानुगमादात्म- ३ तथा 1 हिकुण्डलपत् स्वतएव सरस्पोऽतीसर्थः प्रकाशः. २'अतिपोस्पाणि' इति प्रश्नोत्तरखेनोन्यते. प्र. च तत्र प्रयासाभावान नदुत्तरत्वमित्यर्थः:प. ४ चितिलयामापे पृथकरणे प्रयासः.प्र. ५इच्छलएप. ६पृमुतस्तत्र गमनम.प्र. ७ आरमन्ले आत्मेच्छानुगतेतुत्यकथनेन. प्र.

·. श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्वाभवत- ख वा । तेनैकदेशे एव भगवति विश्वस्य स्य उत्तो भवति । 'एकांशेन स्थितो जगत्' इति मग- वद्वाक्यं तत्परमेव । आविर्भावेऽपि तथा ॥ २३ ॥ एवं पूर्वस्थितिमुक्त्वा प्रथमतो जीवानामुद्गममाह- स वा एष तदा द्रष्टा नाऽपश्यदृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरलुप्तदृक् ॥ २४ ॥ स वा एप इति । स एव भगवान् , स्वस्मिन् विधमानसर्व । वै निश्चयेन । एप देवदत्तादिरूपेण प्रतीयमानो जीवो जात । तदा जीयो भूत्वा तिरोभावप्रकारेणाऽऽविर्भूतः, पूर्वसस्कारेण तदा द्रष्टा जात । अह द्रष्टेति पूर्वावस्था स्मृतवान् । तदा द्रष्टत्वनिर्वाहाथै दृश्यारोचने क्रियमाणे दृश्य नाऽपश्यत् । यत स एक एव सर्वजीवानामात्मभूतो निर्गत इत्येक एव राजते । यद्यप्यात्मानमपि द्रष्टु शनोति, तथापि पूर्ववासनया बहिर्मुख एव निर्गत इति स्वातिरिक्तमेद दृश्यमारोनयन् , तदभावे आत्मानवेवाऽसन्तं मेने । इवेत्य‘सत्त्वम् । आत्माशो वर्तते, वेद्याशो नास्तीत्यौपौधिकधर्माणामुपाध्यभावे धर्मामाकः । अतो द्रष्टा आत्मानमद्रष्टारमेव मेने । ननु पूर्व दृश्यस्य विद्यमावात् , सदृश्यस्य तस्य लयात् , स्वाविर्भाव दृश्यमपि कुतो नाऽविर्भूतमिति चेत्तनाऽऽह-सुप्तशक्तिरिति । एमाः शक्तयो यस्य । ये प्रपञ्चोद्बोधकास्ते नाऽधाप्यु- पस्थिता इति । एव तर्हि ज्ञानशक्तिरप्पमुद्गता स्यात् , तत्ततः कुत्तो मेने आत्मानमसन्तमिति तत्राऽऽह-अलु- सगिति । अनुप्ता हक् यस्य । अस्य ज्ञानशक्ति पूर्वमपि न लुप्ता, लोप न प्राप्ता, आत्मवदेव स्थिता, आत्माऽऽविर्भाव एव आविर्भूतत्यर्थ । स यदा आत्मान असन्तमिव मेने ॥ २४ ॥ एतान्येवात्मासत्त्वज्ञानानि एकीभूतानि मायारूपेण जाता त्याह- सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ! ययेदं निर्ममे विभुः ॥ २५ ॥ सा वा एतस्येति । योल्मानगन्यथा ज्ञातवान् एव माया । सा पूर्वोक्ती प्रसिद्धा मोहिका सदस- दामिका । सदसद्रूप आत्मा यत्या । स्तनावत सन् , अन्यथागीकारादसन् , एतादृश एवाऽऽत्मा तस्या । अयमेवात्मा, सा धर्मरूपा । तस्या या स्वरूपमात्मैप समर्पयति । त्रितर्यात्मक वा स्वरूपम्। तस्या धर्म- खमाह-एतस्य संद्रष्टुः शक्तिरिति । एतस्य जीवस्य सन्यन्द्रष्टु । अदालोचनेनात्मानमेव पश्यतीति। शक्तिरुत्तरकार्ये सामर्थ्य | सस्या नाम मायेति । मया सह पर्वत इति प्रत्ययस्याऽलुक् , सुवन्तप्रतिरूपको चाऽयं निपात , ततोऽणत्यय , सवर्णदीर्घ , न डीए । महाभागेति सबोधनम् । अयमों दुज्ञेय इति, तज्ज्ञाने महद्भाग्यमिति सूचितम् । ययेदं निर्ममे विभूरितिला मायया चिच्छक्तिरूपया अनुवृतसारया इदं जगदेव निर्ममे । यस्य भावरूपा शक्तिस्तस्य कर्तृत्वं व्यावर्नयति विभुरिति । भगवत्कर्तृक एव जगति जीवार्थत्वात् , तन्माययैव भगवान् जगत्कृतवान् । येन केनाऽपि जगत्करणात्, विभु ॥२५॥ १एन विरम्भ प्रकाश २ पराभिध्यानमूत प्रकारण म ३ औपाधिका धर्मा येषा नादशा पदार्थानां तदभाव तदभावामारतास यतु आत्मानम् इति पदच्छद १ ५ द्वितीयस्कन्धे चिच्छक्तित्वनोक्ता ६ भारमापरवानाना पिण्डीमावापान ७ अमिशायरला, धमरूमा वाम पूर्वस्माद्भिन घ्यावहारिक जग रुतानिसम्म प ।

·७९ ३ स्कन्ध.५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। या (त्वया ) सामान्यतः सृष्टिरुक्ता, तां विस्तरेण निरूपयति- कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः। पुरुषेणाऽऽत्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ।। २६ ॥ कालवृत्त्येति । तु शब्दः पक्षं व्यावयति । न वा जीवः कर्ता, न वा अन्येन करोतीति । कालस्य शृत्तिः, कालस्तत्र समागत्य परिवृत्तः, प्रदक्षिणं कृतवान् । कालपरावृत्त्या कृत्वा मायायां गुणक्षोमो जातः। कालेन व्याप्टता क्षुब्धगुणा जातेत्यर्थः । तदा सा व्यामुग्धा सती पुरुष इव कामान्धा जाता, तदा भग- वानिन्द्रियातीत एव तस्या अदृश्य एव भूत्वा तस्या भर्तृयोग्यमात्मनः सकाशात् एकं पुरुपं निर्ममे । स हि भर्तृयोग्यो भगवदंशः पुरुषोत्तमात्मक एव । तस्य स्वतः प्रवृत्त्यमावात् , तं निमिचीकृत्य भगवान् स्वयमेव तदन्तर्यामी भूत्वा, तस्यां वीर्यमाधत्त, यतः स्वयमेव वीर्यवान् । पुरुषजीवयोवीर्याभावात्, कोणभावात् , शरीर एव तयोः कोशसम्भवात् । अतः पुरुषं निमित्तीकृत्य भगवत्स्थापितं वीर्य मायायां स्थितं जीवप्रवेशात् महत्तत्वमभवत् ॥ २६ ॥ ततोऽभवन्सहत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् । विज्ञानात्माऽऽत्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जस्तमोनुदः ॥ २७ ॥ तस्यामेव स्थितस्य वीजस्य महात्वता नाऽस्तीति, प्रसवार्थ कालक्षोभात् प्रसवकास्तस्या महत्तत्व- मभवदित्याह-अव्यक्तात्कालचोदितादिति । जीवधर्मादेव भगवदंशाच सर्व चेतनं कार्य जायते । सङ्घा- तोत्पत्तिरेवाऽत्राऽभीष्टा, सङ्घात एव च लीयते । स हि विज्ञानात्मा जातः । महत्तत्वमिति । महदिति तस्य नाम । तत्वमिति भगवतः कारणभावः । तस्य जनने गुणमावेऽपि, पश्चात्प्रधानभावात् , तत्त्वता परित्यज्य महान् पुंस्त्वेन निर्दिष्टः। स हि विविधज्ञानात्मा जातः। तद्वारैव च सर्व जगजातम् , क्रमसृष्टि- पक्षत्वात् । तदा तस्य विज्ञानेन स्वस्मिन् विद्यमानं जगत् प्रकाशयुक्तं जातम् । तद्गतमावरणं च तमो दूरीभूतम् , तदाह-स विज्ञानात्मा यात्मदेहस्थमेव विश्वं प्रकाशयस्तमोनुदो जातइति । स जगज- ननाथै भगवता सृष्ट इति पुनस्तूप्णी तस्मिन् स्थिते कार्यार्थ भगवता स दृष्टः ॥ २७ ।। सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवदृष्टिगोचरः । आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्याऽस्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥ कालोऽपि समागतः, कारणगुणा अपि समागताः सत्त्वादयः, अंशोऽपि पुरुपः समागतः, आत्मा जीवोऽपि । एते यस्मिम् , तादृशो भूत्वा चतुर्तिमगवदृष्ट आत्मानं विविधमकरोत् , व्यापाराविष्टं कृतवान् । यतोऽयं विश्वास्याऽप्यात्मा, अन्यथा स्वात्मा न व्यापृतः स्यात् । तथा किमर्थमकरोदित्या. शयाऽऽह-विश्वस्याऽस्य सिमक्षयेति । स हि पूर्व ब्रह्मविटिव स्थितः, पश्चात्कार्यव्याप्टतो जान इत्यर्थः ॥ २८॥ कार्यमाह- । , पूर्वोक्नेम्वा मादिषु मानविषयीमूतेषु, आत्मा सावत्वन, असश्वासस्नमस्त्येन, हाताशी रजग्न्येन परिचममा. गुणमाम्यावस्थारूपं त स्वरूप कृतवान् तेन सा गुणमयी मयमार्यमा पातेति मोध्यम् । तन एवं तस्या गुजशोम इनप.स.

·- . श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहन्तत्त्वं व्यजायत । कार्यकारणकात्मा भृतेन्द्रियमनोमयः ॥ २९ ॥ महत्त्वादिति । स्वातन्त्र्याभावात् पुन कारणभावमेवाऽऽपन्न इति महत्चत्यादित्युक्तम् । स यदा विशेपेण कुर्वाणो जात , कार्यमात्मार्थ कर्तुमैच्छत् , तदा तस्मादहन्तत्त्वमजायत। तस्य विध्य पूर्व- वन्निरूपयति कार्यकारणेति, कार्यमधिभूतम् , कारणमध्यात्मम् , कर्ता आधिदैवम् । स त्रितयात्मा भूना भूतेन्द्रियमनोमयो जात । भूतानामिन्द्रियाणा मनसश्च जनक स्त्रिविधोऽहद्वारो जात इत्यर्थ. ॥ २९ ॥ तान् भेदान् गणयति- वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा । अहन्तत्त्वादिकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् ॥ वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः॥ ३०॥ वैकारिक इति । वैकारिकः सात्त्विकः, तैजसो राजसः, तामसो भूतहेतुः । सात्त्विकात्सृष्टिमाह-- अहन्तत्वादिति । वैकारिकाच ये देवा ' इति गन्धर्वादिदेवव्युदास । सात्त्विकाऽहकारकार्यभूता ये देवा , तेऽपि सात्विका जाता इत्यर्थ । तेपा भिन्नचे प्रमाणमाह--अर्थाभिव्यञ्जनं यत इति । देवा- धिष्ठानव्यतिरेकेण, केवरादिन्द्रियात् शब्दज्ञानादिक न भवतीति, सामर्थं देवानामेव । इन्द्रियाणामेव तथात्व कल्प्येत, यदि कल्पित शास्त्र स्यात् । यथा सिद्धमत्रोच्यत इति देवाधीनैव विषयमकाशन- शक्ति ॥ ३० ॥ राजसात् सटिमाह- तेजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च । तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यतः खं लिङ्गमात्मनः ॥ ३१ ॥ तेजसानीन्द्रियाण्येवेति । एवकार सात्विक्त्वतामसत्वव्युदासार्थ । जान सत्त्वप्रधानम्, क्रिया तम प्रधा. नेति । उभयविधानामिन्द्रियाणा राजसत्वे युक्ति पूर्वमुक्तैव । चकारावुद्धिपाणौ । तामसात्सृष्टिमाह- तामम इति । भूतमूक्ष्माणामादि शब्दतन्मात्रम् । तस्य आदित्वेनैव ग्रहणात्तामस इति पुल्लिङ्गनिर्देश , अहङ्कारविशेषण वा । तदा भूताना सूक्ष्माणा च स आदिरिति, सामान्यतस्तस्य कार्य निर्दिष्टम् । यतो- ऽहकारात् गलतन्मात्राद्वा समाकाशमात्मनो भगवतो लिङ्गम् , बोधकं, शरीर वा । आकाशवव्यापको निपश्चेति । यथा या आकाशे अप्रतमप्रकाशा भवान्त, न भवान्त च, तथापि न तैराकागो लिप्यते, एवमात्मा, 'आकाशशरीर ब्रह्म' इति श्रुतेश्च । माहात्म्याथ तथा कथनम् । अन्यथा तामससृष्टिरध. मेति न वक्तव्या म्यात् ।। ३१ ॥ आकाशाक्षायो. मृष्टिमार- कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नमः । हायसन्भे उरदत्यर्थ . प्रा. .

·८१ ३ स्कन्य. ५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। नभसोऽनुसृतं स्पर्श विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम् ॥ ३२ ॥ अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुवलान्वितः । ससर्ज रूपतन्मानं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३३ ॥ अनिलेनाऽन्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् । आधत्ताऽम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः॥ ३४ ॥ ज्योतियाम्भोऽनुसंस्पृष्टं विकुर्वद् ब्रह्मवीक्षितम् । महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगतः ॥ ३५॥ कालेति । पूर्ववत् कालो गुणक्षोभकः, माया गुणरूपा, अंशः पुरुषो जीयोऽपि वा । अत्राऽपि पूर्वव- द्भगवदृष्टिः । भगवद्वीक्षितं नभो जातमिति भिन्नम् । कार्योन्मुखात्सृष्टिमाह-नभस इति । नभसः सकाशादनुस्तमुत्पन्नं स्पर्श स्पर्शतन्मात्रम् । तत्पुनः विकुर्वदनिलं निर्ममे ॥ ३२ ।। एवमनिलोऽपि नभसा स्वकारणेन कृत्वा उरुखलान्वितो जातः । तदा रूपतन्मात्रं ससर्ज । ततो ज्यो. तिर्जातम् । लोकस्य लोचनमिति माहात्म्यं तस्य । आलोकाभावे लोकोऽस्मदादिविद्यमानेऽपि चक्षुपि न पश्येत् । अतो लोकस्य लोचनमित्युक्तम् ॥ ३३ ॥ अनिलेनाऽन्वितं ज्योतिरिति । पूर्ववत्कारणाहलसिद्धिः । परेण भगवता वीक्षितं सत् । अम्भोर- समयमिति । रसतन्मानं जलात् पृथक् न प्रतीयत इति लिष्टमेवोत्पन्नमित्युक्तम् । अत्राऽपि वा क्रमः क- ल्पनीयः; प्रथमतो रसतन्मात्रम् , पश्चादम्भ इति । कालमायांशयोगत इति । ज्योतिरित्यस्य साधनम् । एवममेऽपि ॥ ३४ ॥ ज्योतिपाऽनुसंस्पृष्टमम्भो दत्तसामर्थ्य जलम् । गन्धगुणां महीमिति पूर्ववत् । प्रथमतो गन्धतन्मा. त्रम् , तस्मान्मही ॥ ३५॥ तेपां धर्मानाह- भूतानां नभआदीनां यद्यद्भाव्यावरावरम् । तेपां परानुसंसर्गाद्यथासङ्ख्यं गुणान् विदुः ॥ ३६ ॥ भूतानामिति । नभ आदिर्येषाम् , वायुप्रमृतीनां मध्ये यदेवोत्तरोत्तरमग्रे भाव्यं तदेवाधिकगुणम् । तत्र हेतुः तेषां परानुसंसर्गादिति । कारणानुसंसर्गात् । यथामहचं सहयामनतिकम्य । आकाशस्यको गुणः शब्दः, वायोयं शब्दस्पर्गी, तेजसत्रयः शब्दस्पर्शरूपाणि, अम्मसश्चत्वारः राब्दस्पर्गरूपरसाः, पृथिव्याचाऽधिको गन्धः । विदुरिति प्रमाणम् ॥ ३६ ॥ एतेषां तत्यानां चेतनानां कार्योंपयिकरूपसिद्धयर्थ भगवद्जनमाह- एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिगिनः । कार्योन्मुयाम्. प... २ ग्यौनि:पटोफस्पाइम्भःकारणस्य सहकार वा निवांहबलपं.. प्रागः, ·. श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- नानात्वात् स्वक्रियाऽनीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३७ ।। एते देवा इति । देवेन्द्रियाणामैक्यविवक्षायां दशत्वम् , भूततन्मात्राणि च दश, महदहकारमनांसि त्रीणि, एवं प्राकृतिकस्त्रयोविंशतिको गणः। सामान्यनिर्देशात् कालमायादयोऽपि स्तोत्रं कुर्वन्तीति ज्ञायते । सर्वे देवा विप्पोर्भगवतः कलाः, धर्मा इत्यर्थः। कालमायांशाः लिङ्गानि वर्तन्ते येपामिति, हेतुसहिता- अपि गुणत्रयकार्यरूपत्वात् भिन्नभावं प्राप्ताः । अतो नानात्वाद्विन्नभावात् स्वफ्रियायां ब्रह्माण्डानिर्माणे अनीशाः सन्तः । त्रिविधत्वादमेलनम् । प्रत्येकं त्वसमर्थाः । अतो विभुं समर्थम् , प्राञ्जलयो भूत्वा मोचुः, स्तुतिं कृतवन्त इत्यर्थः । एतेषां देहवचनादिकं विचार्यते । तत्त्वान्येतानि भगवद्भावभूतानि । भावो नाम सर्वान् प्रति सामान्यकारणता । भगवतः कारणता पञ्चविंशतिप्रकारेण जातेत्युक्तं भवति । भावप्राधान्येन धर्मिणोप्राधान्यात् , सच्चिदानन्दरूपाप्यपि तिरोहितरूपाणि भवन्ति । यावद्धर्ममात्रपाकव्यं भागवता क्रियते तादृशा एव भवन्ति । भगवतः सर्वतःपाणिपादत्वात् यदंग एते प्रतिरूपतया निर्गताः, तत्र सर्वत्रव कारणप्रतिरूपहस्तपादादीनां विद्यमानत्वात् , तैरेव तेषां व्यवहारः । शरीरं तूत्पन्नमेव । अ- भिमानिनोऽपि चिदंशा देवविशेपाः । अत एव नाऽधिकबलत्वम् । वेदे तु तत्त्वस्थानीयः प्रजापतिरेवेति, समष्टयनन्तरमेव तत्रत्यानां पदार्थानां निरूप्यमाणत्वात् । 'दया ह प्राजापत्याः' इत्यत्राऽपि सृष्टिभेदेन उभयविधेन्द्रियाण्यपि तंत्र सन्तीति, तेपामपीदमेव रूपमिति, ' चक्षुरुदगायत्' इत्यादि संगच्छते । यथाऽत्र महत्तत्त्वम् , तथा वेदे प्रजापतिः; यथाऽत्र पुरुषः, तथा विराट् ; यथा भगवान् , तथा यज्ञः; यथा कालः, तथा परमेष्ठी; यथा माया, तथा तेषां प्रयत्न इति । उत्तरकाण्डे तु यज्ञस्थानीयं ब्रह्म। यथाऽत्र भ- गवत्स्तुतिः, तथा तत्रोद्गीथः, आधिदैविकत्वात्तेषामस्मदादीन्द्रियनियामकत्वेनोच्यन्ते, अन्यथा दोषगुणा- दिनियमा भगवदाज्ञा च प्रत्येकं कर्तव्या स्यात् । अतो भगवदिन्द्रियप्रतिरूपन्द्रियाणां तत्त्वेषु विद्यमानत्वात्, विसर्गे जीवेष्वपि तथात्वात् , न काऽप्यनुपपत्तिः ॥ ३७ ।। सृष्टी तु साधकं रूपं मन्यादेर्विनिरूप्यते । तत्त्वादिस्तोत्ररूपेण सर्वलीलासु तत्स्थितौ ॥१॥ तत्त्वैस्तु भक्तिनिरो ज्ञानस्य ब्रह्मणा तथा । ऋषिभिर्यज्ञनिर्धारत्रितयं मृष्टिहेतुकम् ॥ २॥ भगवत्कार्यसिद्धयर्थम् , कामादिरहितं तथा । साधकं नाऽन्यथारूपमित्यने नाश उच्यते ॥३॥ कालप्रयुक्ता भक्तिर्हि त्रयोदशविधा यतः । अन्यथा सृष्टिकरणं शुद्धया नैव तद्भवेत् ॥ ४ ॥ भक्तिप्रपत्ती प्रत्यक्षं भक्तिशाने परोक्षतः। सात्त्विकीय समाख्याता वासन्तप्रैप्मभावतः ॥ ५॥ राजसे भक्तिराहित्यात् तदर्थ प्रार्थना पुरी । शरणाऽऽगमनं पैश्वानिन्दया साधनं फले ॥ ६॥ तामसे ज्ञाननिन्दातः परोक्षे भजनं स्तुतम् । भगवत्कार्यराहित्यहेतूत्या स्वस्य साधनम् ॥ ७॥ मलयत्प्रार्थना प्रोक्ता द्विविधा सा निगद्यते । तत्र प्रथमं सात्त्विकीमुत्तमा भक्तिं प्रत्यक्षे निरूपयति- देवा ऊचुः। नमाम ते देव ! पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । १मने 'देवा' इत्युक्त्वात् बुद्धिनिर्देशः. प्रकाशः, २ प्रतिनिधिपतया.. ३ कालात्मकमतिरूपाणा मूलन्दि- 'कानीयमा एष देवाः' इनि प्रत्युष न्यूनबदम्यम्. प्र. ५ प्रनारतो. म. ६ मोसमाधरम्. प्र. ७ आ. यसरायोपनारगन्तभावः, दितीययोः सरियायनाद प्रमायो योध्या.. ८ स्मृत्यापर्थम् अ, ९प्रथमो.प्र. मृतीये.. ११ परिपानसहानभेदेन द्विविधा. २, १३ सरितामिनि शेष..प्र. , . याणाम.. 4. १तासग.

·. . ३ स्कन्ध. ५ अध्याय. ] श्रीमहालभाचार्यविरचिता। यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु संसारदुःखं वहिलरिक्षपन्ति ॥ ३८ ॥ नमामेति । नमनातिरिक्तस्य प्रत्यक्षे भजनस्याऽभावात् , ' नमोनम एतावत्सदुपशिक्षितम् ' इति वाक्याच, स्वामिन्, ते चरणारविन्दं नमामेत्याहुः। नमने हेतुरूपमाह-देवेति । यत्रैव देवरूपता प्रतिमा- ति, स एव नमस्यः । गुर्वादिप्वपि देवत्वमेव नमनप्रयोजकम् , गुरुत्वं तु परिचर्यायाम् । तच्च नमनं त्रि- विधम्; लौकिकम् , वैदिकम् , भक्तिमार्गस्थितं च । तत्रेदं भक्तिमार्गस्थितमिति झापयितुमाह-पदारवि- न्दमिति । चरणस्य सुसेव्यतां वुड्सा स्नेहेन यत्नमनं चरणारविन्दे, सा भक्तिः । यद्पस्य नमनं उद्वैधम् , यत्तद्गतधर्माणामैश्वर्यादीनां नमनं तल्लौकिकम् । अनाविर्भूतरूपस्य नमनादरविन्दमित्येकवचनम्। सगुणत्वात्, सृष्टयोपयिकत्वात् ; सामर्थ्य क्लेशाभावस्य सहकारित्वात् , क्लेशनिवारकत्वं चरणारविन्दस्य प्रकारद्वयेन नि- रूपयति प्रपत्तिभक्तिभेदेन । तत्रापि प्रपत्यधिकारिणस्त्यागाऽसमर्थाः, भक्त्यधिकारिणस्तु त्यागसमर्था इति । अतः प्रथमं तापनिवारणरूपमाह-प्रपन्नतापोपशमातपत्रमिति। प्रपन्नानां शरणागतानां येऽन्तर्वहिस्तापाः, तदुपशमार्थ निकट एव दूरीकरणार्थम् , भगवच्चरणारविन्दमातपत्रं भवति । आतपात्रायत इति भगव- चरणारविन्दं प्रवस्येव प्रपन्नस्योपरि तिष्ठति । अनेन यत्र कचिदपि स गच्छति, तत्रैव तचरणारविन्दं ताप दूरीकुर्वदेव गच्छतीति भक्तवश्यता चरणधर्मो निरूपितः| कालकृतोऽयं ताप इत्यातपत्रतैव निरूपिता । स्व- भावकृते तु अमृतत्वादि निरूपयति, कर्मकृते तु अगदादिभावेन निरूपयति । प्रपन्नाथ भगवान् स्वयमा- गच्छति सह गच्छतीत्यप्युक्तम् । सर्वतो विरक्तान् भक्तान् प्रति चरणमाहात्म्यमाह-यन्मूलकेता इति । यस्य चरणस्य मूलमयोमागः । भगवचरणारविन्दाध एव सर्वदा तिष्ठन्ति, न गृहवृक्षाद्यपः ते मूलकेताः। निकेतनं केतः, स्थानमिति यावत् । यथेच्छव्यवहारामावादनुपसर्गः। तर्हि तदर्थमन्यद्गृहं कर्तव्यामतिचेत्, पञ्चामितपोवत् । तत्राऽऽह-यतय इति । भगवन्मार्गे प्रयत्नवन्तः ! तत्र पूर्वावस्थात्यागः पूर्वाङ्गम् , ताव- न्मात्रपर्यवसिताः सालावृकमक्ष्या एव भवन्ति । त्यागासामीचीन्ये तु पापण्डित्वमेव । ये तु भगवदर्थ यत- यः, ते अन्नसा अनायासेनैव उरु अधिकं संसारदुःखं क्षुत्पिपासादिकृत बहिरुक्षिपन्ति । पारलौकिकं च बहिरेव वर्तत इति मूलकेतानां तनिवृत्वमेव । अतः सर्वपुरुषार्थरूपत्याचरणारविन्दस्य, तन्नमामेति मुख्यो हेर्नुनिरूपितः।येपामर्थे भगवान् समागतस्ते त्रिविधा निरूपिताः, भगवीयाः, प्रपन्नाः, भक्ताश्च।। ३८ ।। अन्यार्थमागतं ये भजन्ते, तेषां स्वरूपं कथयन्तो मध्यभावेनाऽऽश्रममाहुः- धातर्यदस्मिन्भव ईश ! जीवास्तापत्रयेणाऽभिहता न शर्म । आत्मल्लभन्ते भगवंस्तवादिच्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ३९ ॥ धातरिति । अन्पार्थ सृष्टयर्थ समागत इति ज्ञापितम्। धाना विधाता, कर्ता पितेत्यर्थः। अ स्मिन् भवे संसार यद्यस्माद्धेतोः जीवास्तापत्रयेणाऽभिहता एव भवन्ति, शर्म काऽपि न लभन्ते । ईशेति संयोधनं तद्रीकरणसामर्थ्याथै प्रथमत एव निरुपितम् । एकनाऽपि तापेनाऽभिहतः स्वाभाविक शर्म न प्रामोति, शर्मान्तरस्य च का वार्च ? त्रयेण त्वमिहतः मुतरामेव न गर्म मामोति। अतो वयं प्रथ- मत एव, संसारे प्रवेशमकृत्वैव, तवावरेच्छायामाऽऽश्रयेम । प्रार्थनायां लि । मगरमिति मंबोधनं हेतुय वजगत कारयेन' इसनेन सदयते. मरागः. पाहि मुंग्ये. प्र. ४ नमनेल. ५ अम्पार्थमित्वस्यैर विसरणं मुष्टचर्यमिति.. ६ मूलस्यम्य 'आत्मन् ' इसम्य रिवरगं स्वाभारियमिति.. - N . २पास: ..

·" श्रीसुवाधिनी! श्रीमद्भागवत---- सर्वतापनिवृत्तिपूर्वकसष्टसिलिनिरूपणार्थम् । छायया यहिस्तापो गल्छति । अन्तस्सापनिवारणार्थमाद- सविद्यामिति । यथा सजलं छत्रं भवति । छाया प्राधान्यं भगवदभिमायमाधान्यार्थम् । सूर्यादिवशात् कदाचिच्छाया चरणारविन्ददेशादन्यत्र पतति, तदाऽन्यत्र स्थितरेयाश्रयः कर्तव्य इति । अस्पताल धर्म एव भवति । निकटे न स्थातव्यमिति भगवदिच्छायां निकटे न स्थातव्यमिति भार साम्प्रतं तथा- त्यात् वयमतो हेतोश्छायामेवाश्रयेम । विद्या उपासना, जानं या । भगवद्गुणानुसन्धानेन वा, भगवत्स- -रिचर्यया या कचित्स्भातव्यमित्यर्थः । एवं साक्षाद्भगवत्संबन्धे भक्तिमपती निमषिते ॥ ३०॥ तथाऽनधिकारे परोक्षे महातीरे स्थित्वा, श्रुतितात्पर्य विचार्य, भगवञ्चरणानुसन्धान कुर्वाणेन स्थात- ध्यमित्याह--- मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडेश्छन्दःसुपर्णपयो विविक्ते । यस्याघमपोंदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः ॥ १० ॥ भार्गन्तीति । यद्यस्मादृषयो मन्त्रद्धारः । ते मुखपानीडैवछन्दामुपण ते पदं मार्गन्ति विचार- यन्ति । वेदा हि गरुडमायाः पक्षिणः, तेपो मूलस्थान भगवतो मुखपद्ममेव । यथा पद्म मकरन्दादिपा- नार्थमागन्तुका अपि पक्षिणस्तिष्ठन्ति । एतेषां तु सन्नीटमेव । ते हि तत्रैव लब्धजन्मानतात एवोद्ग- च्छन्ति । अन्यत्र चरन्तोऽपि नीडतात्पर्य एव से। छन्दसां सुपर्णत्वं श्रुतिसिद्धगे । 'छन्दांसि रथो में भवत' इत्यत्र तेषामेव रथत्यम् , 'छन्दांसि सौपर्णेयाः' इति श्रुतेः। सुपर्णपदेन च गरुडरूपतया भग- घरसमालदा एव ते लोके प्रचरन्ति, यज्ञरूपं भगवन्तं लोके बोधयन्तीति । अस्पयो हि मन्त्रद्रटारो भग- वन्मन्न जानन्ति । एवंप्रकारेण गहातीरे स्थिती भगवान् स्वपदं प्रापयिष्यतीति । अत एव एकान्ते एकाकिभिरेव स्थीयत इत्यर्थः, बहूनां प्रायणाभावात् । यस्येति प्रसिद्धस्य ते । तीर्थपदः तीर्थानि पादे यस्य । प्रसिद्धत्वान्न सन्देहः । तीर्थपदत्यात सर्वपापक्षयहेतुत्वमधिकारसिद्धये । तीर्थपदत्वमेवोपपादयति-- अधमर्पोदसरिद्वराया पदमिति । अघस्य पापस्य मों येन तादृशमुमुदकं यस्याः, तादी या सरिद्वरा गहा, तस्याः पदं स्थानमिति पदविशेषणम् । गातारे तीरे गमने पदपर्यन्तं गच्छति । वेदानां च पुनस्ता- स्प विचार्यमाणे भगवत्पदं जानन्ति । जलेन पापनाशनमानुपतिकफलवेनोक्तम् । चरणादन्यत्र गच्छन्त्यपि गमा वेदवत्पुनस्तत्रैव प्रवेक्ष्यतीति चेदानां दृष्टान्साथै निरूपितम् । माहात्म्यं च यथा गङ्गायाः पदसंबन्धात्, एवं वेदप्रामाण्यमपि भगवत्प्रामाण्यादेच । 'मन्त्रायुर्वेदवच तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात्' इति स्मृतेः४० अत्र मार्गणकारः प्रपन्ना एव भवन्ति, नाज्यमार्गणं कर्तुं शक्यते । अन्ये पुनस्तनाऽप्यशक्ता के घलं ज्ञानमार्गेण चरणारविन्दमाश्रित्य तिष्ठन्तीत्याहुः- यच्या श्रुतवत्या च भक्त्या संमृज्यमाने हृदयेऽवधार्य । ज्ञानेन वैराग्यवलेन धीरा ब्रजेम तत्तेऽनिसरोजपीठम् ॥ ११ ॥ परद्धयेति । यस्मिन् भगवति श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः, श्रुतवती च भक्तिः श्रयणादिना पोषिता । ज्ञानमार्गे श्रद्धाभको यन्तःकरणशोधिके। नकारात् 'यथा यथाऽऽस्मा परिमृज्यतेऽसौ ' इति ও সাইবি ধন গরমকাঁপমধে কা ধুনুন মাত্রা, Rদাহ:- ·, 'प्रकृतिः पुरु- ३ स्कन्ध. ५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ८५ कार्वनरूपयाऽपि भक्त्या संमृज्यमाने सम्यक योध्यमाने हृदये अधिसरोजपीठमयधार्य निश्चित्य तेन निश्चयात्मकेन ज्ञानेन वैराग्येण वलं यस्य, तादृशेन धीरा भवन्ति । तादृशं तेऽनिसरोनपाठं व्रजेम प्राप्नुम | वयं ततोऽप्यनधिकारिणोऽतस्तद्धदये स्थितं निर्धारितं वयं भजेम । श्रद्धाश्रवणादिना वैराग्यस- हितात्मज्ञाने जाते विदितात्मतत्त्वो ब्रह्ममूतो भवति, तदाऽक्षरं भगवत्पादपीठं तत्राऽभिव्यक्तं भवति । तदा तदुपदेशात् , तद्धृदये वा प्रविश्य, तत्तत्त्वभाव वा प्राप्य, तच्छरणं गतानि तत्त्वानि । अतश्चतुर्थी कक्षा भक्तिमार्गे घेपा । सा द्विधा, स्वतो हृदये मजनम् , भक्ताश्रयणं वेति । ज्ञानिनां पादाभिव्यक्त्यमावात् पीठमित्युक्तम् । स्वस्वोपयोगिरूपनिरूपणाय अघिसरोजपदम् । धीरमवनमेव तत्र फलम् । वस्तुतः, भग- यान् भगवदाजया वा कालादिः करोति, नाऽन्यथा वा । अतो भयहेत्वभावात् व्यर्थमेव प्राणी धैर्यामावात् केशाननुभवति । अतः पूर्वोक्तपक्षाभावे पर्यफलकोऽयमेव पक्ष: समीचीनः । एवं सात्त्विकप्रकारे पञ्च- पक्षा निरूपिताः ॥४१॥ राजसप्रकारेणाऽप्याह । तत्र प्रथमं सकामतया शरणगतिमाहुः- विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । अजेम सर्वे शरणं यदीश ! स्मृति प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४२ ॥ विश्वस्येति । यो भगवान् विश्वस्य सृष्टयाधर्थमेवाऽवतीर्णः, अक्षररूपविशेपेण । पश्चोभी परमात्माऽभवत्पुरा' इति निवन्धोक्तप्रकोरण यो भगवानवतीर्णः, तस्य पदाम्बुजं शरण अजेम । स ह्यस्मदनुगुणः । नन्यवतारिता एव भवन्तः सम्यम्प्रकारेण, किमतः परं शरणगत्या ? तत्राss ह-स्मृति प्रयच्छतीति । यद्यस्मात्कारणात् स्वपुसां भक्तानां संवन्धि, अभयम्, न विद्यते भयं यस्मा- तादृशं स्वरूपं वा प्रयच्छति, स्मृति च प्रयच्छति । स्वकीयानामस्माकं वा तदयं प्रयच्छेदित्यवतारिता अपि वयं स्मृत्यभयहीनाश्चेत् , तदा सर्व व्यर्थम् | भगवदीयानां वा स्मरणं भवेत् । भगवत्स्मृतिः पूर्वसि- द्धस्वरूपस्मृतिः, प्रकृतोपयोगिकार्यस्मृतिर्वा । स्मृत्यभयदाता विश्वकर्ता भगवान् , तस्य चरणशरणगमने जन्मादी मुखं भवतीति फलार्थ क्रियाव्यामृतस्य भक्तिः प्रथमा राजसी ॥ ४२ ॥ द्वितीयामाह- यत्सानुवन्धेऽसति देहगेहे ममाऽहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्या भजेम तत्ते भगवन् ! पदान्जम् ॥ ४३ ॥ यत्सानुपन्धेऽसीति । जगत्कर्ता भगवान् , सर्व सृष्ट्वा, सर्वत्र प्रविष्टः सर्वेषां हृदये प्रकाशते। तथापि स न प्रतीयते, दोषवगात् । तादृशस्यैव, तमदृष्दैव, केवलं हृदये वर्तत इति ज्ञात्वा, तच्चरणगमनं द्वितीयम् । दोपनिराकरणाथै वा दोषीर्तनम् । तत्र दोपस्य वैविध्यमाह । सानुबन्धे पुत्रादिसहिते, देहे गेहे नाऽसति दुष्टे ममाहमिति दुष्टाग्रहः । तत्र केवलापहे याकयश्चिन्निवाहे, धर्मार्थम् , जनार्थ वा आग्रहे त्रैविध्यं भवति । देहगेहयोर्या अमत्त्वाभावे, अन्यतरासत्त्वे, उभयासत्त्वे च त्रैविध्यं मवति । अनुवादो वा । नियमेन द्वयोरसत्त्वमेव । तत्र स्थिते रूदश्चाऽऽहो भवाति तादृशानां हृदय शरणागनिरूपा पक्षाम. प्रकाशः. २ यया कयाचिकृत्या सया देहगेहनियादार्थम्. १, ३ श्रापहे स्वमदोश्य नियमेन सिदत्वात् तस्याऽनुवाद एव, मसाप देगेदयोरेवाऽभिप्रेतम् प्र. भगव- - ·. श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्रामवत- पदाब्ज सुदूरम् । यद्यपि भगवान् पुर्यामेव वसति, तथापि तत्र चरणारविन्दी न स्तः। केवलमन्तः- करणप्रेरणार्थ हस्तौ वा, इच्छामात्रं वा, प्रकटीकरोति । अतो येपामभिमानस्तेषु भक्तिर्नाऽस्तीति मु- ख्यः पक्षः । संसाराभिमानाभावेन केवलभगवदीयाभिमाने गौणः पाक्षिको भगवानस्तीत्यर्थः। सर्वथाभि- मानाभावे सर्वथाऽस्तीति सिद्धान्तः । तम्मात् प्रकृते तादृशप्रकारेण कचित्प्रकाशाप्रकाशी कुर्वतो भगवतः पदाब्ज शरणं व्रजेमेति ॥ ४३ ॥ एतादृशा अपि यदि भगवद्भक्तानां सेवका भवेयुः, तदाऽपि तृतीया राजसी भक्तिर्भवेत्, यथा भक्तभक्ताः; तेऽपि भक्ताः भगवचरित्राभिज्ञाश्चेत् । नन्वयं सुगमः पक्षः किमिति नाऽऽश्रीयते ? तत्राऽऽह- तान्दै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनसः परेश ! । अथो न पश्यन्न्युरुगाय ! नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्याः॥१४॥ तान्दै ह्यसदृत्तिभिरिति । तान् भगवद्भक्तान् ते न पश्यन्त्यपि, भजनं दूरे । तत्र हेतुः-असदृत्ति- भिरक्षिभिः पराहतान्तर्मनस इति । असत्स्वेव वृत्तयो येषाम्, तान्यासुराणान्द्रियाणि । आसुराणि स्वभावतोऽसत्पदार्थानेव गृह्णन्ति, यथा मक्षिका अमेध्यं गृह्णाति, न तु चन्दनम् । अत एव तादृशैरक्षि- भिरिन्द्रियैः पराहृतं वशीकृतमन्तःकरणं मनश्च येषाम् । 'इन्द्रियैर्विपयाकृष्टै' इति न्यायेन इन्द्रियाणि विषयैराकृप्यन्ते, इन्द्रियैश्च मन आकृप्यते । मनसो रूपद्वयमस्ति, आन्तरं बाह्यं च । आन्तर यदधीनं तद्वशो भवति पुरुषः । तदाह-पराहतान्तर्मनस इति । तर्हि तेऽप्येके स्वतन्त्राः कुशलिन इति, किं तेषा- मेतददर्शनेनेत्यत आह-परेशेति । परे ब्रह्मादयस्तेपामपीशति संबोधनं तान्नाशयितुं भगवांस्तथाकरोतीति जापयति । अथो अथ, अतो हेतोस्तान्न पश्यन्ति । पूर्वेण संबन्धः । ननु दर्शनाभावः कथमुच्यते ? दृष्ट्वाऽपि परं न भजन्तीत्येव मन्तव्यम्, तत्राऽऽह-उरुगायेति । उरुभिर्गीयत इति । यदि ते तान् पश्येयुः, तदा यथा भवान् सर्वेरेव गीयते, तथा तैरपि गीतः स्यात् ।तदभावादेवं लक्ष्यते, नूनं तैस्ते न दृष्टा इति । तान् साधारण्यन्यावृत्त्यर्थं विशिनष्टि-ते पदन्यासविलासलक्ष्या इति । ते पदयोासः, तत्र यो विलासः, तेन लक्ष्याः । तेपां लक्षणं भगवत्पादन्यासविलासः। ते तदैव ज्ञायन्ते, यदि भगवांस्तेषां स्थाने गमनार्थम्, तेषु स्वविलासख्यापनार्थ च, विलासेन पदविन्यासं करोति । तेषां हृदये वा पदस्थापनार्थ विलासं प्रेमादिकं करोति, तदा ते ज्ञाता भवन्तीत्यर्थः। भगवत्पदसंबधादेव येषां महत्त्वम्, न प्रकारान्तरेण । अतस्तस्य लक्ष्या- थस्य गुप्तत्वात् तान्न जानन्तत्युिक्तम् । विलासलक्ष्म्या इति पाठे विलासस्य या लक्ष्मीः शोभा तस्यास्ते । ते विलासलक्ष्मीसंबन्धादेव प्रसिद्धा इति पूर्ववत् । अनेन तादृशभगवद्भक्तजाने तद्द्वारा भगवद्भजनं तृतीयं राजसम्, तेषामेव ज्ञानं वा ॥ ४४ ॥ चतुर्थमाह- पानेन ते देव ! कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य वोधं यथाऽअसाऽन्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४५ ॥ पानेनति। हे देव ! ते कथामुधायाः पानेन प्रद्धभत्या कृत्वा ये विशदाशयाः, ते वैराग्यसारं १ परणादरप पुंलिङ्गत्वम्, उपमिनिसमासे पार्थप्राधान्य चाऽभिप्रेत्य पुष्टिङ्गनिर्देशः. प्र. (पुस्तयेषुनु प्राय. 'परणा. रविन्द सोपाल पते.) १ पासो वा र. तेन, ग. .

·३ स्कन्ध, ५ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। बोधं प्रतिलभ्य यथा अनायासेन ते अकुण्ठधिष्ण्यमीयुः, तथा परेऽपीयुरिति संबन्धः । एते तु राजेसादाजसेषु निकृष्टाः, ये अन्तःकरणशुद्ध्यर्थमन्तःकरणतापत्रयनिवारणाय भगवत्कयां पीत्वा तेन प्रक्षालितान्तःकरणाः । प्रक्षालनार्थ च मध्ये भक्तिमपि कल्पयित्वा, तेनापि शुद्धान्तःकरणा एव । एव साधनसाध्यभक्तिमन्तःकरणशुद्ध्यर्थमेव ये नियुखते, ते कर्ममार्गा इव राजसपथमाः । शुद्धे चाऽन्तःकरणे वैराग्यमेव सारभूतं यस्य । येन जानेन विषयवैतृष्ण्यं भवति, तादृशं ज्ञानं प्राप्य । अञ्जसा सामस्त्येन ते अकुण्ठधिष्ण्यं कृत्रिमवैकुण्ठमीयुः । देवेति संबोधनात् विष्णुलोकं गच्छन्तीत्युक्तं भवति। ध्रुवस्थानं या। अकुण्ठमिति न कदाचिदपि कुण्ठितम्, तत्र सर्वदा भोगः सिद्ध एव । अथवा, तेऽक्षरसायुज्यं प्राप्नुवन्ति।४५॥ तथा केवलजानिनोऽपीत्याह-- तथा परे चांऽऽत्मसमाधियोगवलेन जित्वा प्रकृति बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४६ ॥ तथा परे चेति । फलतो भगवदीयत्वाद्भक्तत्वम् । परे अन्ये, इदानीं न भगवदीयाः । चकारात् भगवदीया अपि केचित् । स्वभावगुणानां बलिष्ठत्वादात्मपर्यवसायी आत्मविषयको वा । 'यतो यतो नि:- सरति ' इति प्रकारेण निरन्तरस्थितिरूपसमाधिपर्यन्तज्ञानेन पूर्वतामसवासनां जित्वा, त्वामेव विशन्ति । परं पुरुषरूपम् । विरासायुज्यं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । एतदेव वा अकुण्ठधिष्ण्यम् । चतुर्विशतिप्राकृतसंब. धाद्विमुक्ताः पुरुष प्रकृतिभर्तारं वा ईयुः । त्वामेवेति पुरुषान्तरब्युदासः । साधनभत्तापेक्षया फलभक्का- हीना इत्याह-तेपां श्रमः स्यादिति । साधने भक्तरप्रदेशात् ।। ४१ ।। एवं सर्वानुक्त्वा, तामसभेदान् स्वान् मन्यमानाः, आत्मन एव त्रिविधानाहु:- तचे वयं लोकसिसृक्षयाऽद्य त्वयाऽनुसृष्टास्त्रिभिरात्माभिः स्म । सर्वे वियुक्ताः खविहारतन्त्रं न शामस्तत्प्रेतिहर्तवे ते ॥४७॥ तत्ते वयमिति । तत्तस्मात्कारणात् , ते वयं त्वदीयास्तामसा वा, लोकसिमुक्षया त्वयाऽद्य मृष्टाः। त्रिभिरात्मभिरिति आत्मस्थाने स्थापितैस्त्रिभिर्गुणैरहकारैर्वा । त्रिविधजीवरित्येके । अस्मिन् पक्षे प्रत्येक भेदत्रयम् । अनु पश्चात् मृष्टा इति परोक्षेण सृष्टा ज्ञानरहिता जाताः । अद्येति मृष्टयन्तरव्युदासः । अन्यदा तु 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' इति भगवत एव साक्षात् सर्व भवतीति तन्निवारणार्थमयेत्युच्यते । अत एव त्रिमिरात्मभि- रित्युक्तम् । अतः सर्वे वियुक्ताः । चकारादस्मत्सामग्रयपि सर्वा भगवता त्रिविधा मृष्टा, अतोऽपि वयं वियुक्ताः । अत एव स्वस्य, तव विहारतन्त्रं विहरणसामग्रीम् , न शामः । ते तुभ्यम् , प्रतिहर्तये प्रतिहर्तुम् । तुमर्थे से से....' इत्यनेन तवे प्रत्ययः । तत् प्रतिहर्तुम् , यदर्थं वयं मृष्टाः तत्पयोजन प्रतिहतु दातुं समयितुमिति यावत् । तत् किमित्याकालायाम् , तत् प्रमिदं स्वविहारतन्त्र. मिति संवनयत । तत्स्यविहारतन्त्र प्रतिहतु न शकुम इत्यर्थः । तामसमध्यमा एते । यदर्थ भगवता मृष्टा- स्ते सर्वे दुरात्मानः स्वस्वाभिमानेन नष्टा मगवत्कार्यमकृत्याऽपि स्थिता इत्येतारण मताता- १ स्यन्लोपे पथमी. प्र २समापिरिति रोपः.. ३ प्रतिगन्दरियरणमिदम. म. ५ सक्तकम् प्र. " . पापा मा.

·८८ । भगवतश्च श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत-- मसमध्यमाः । भगवता भिन्नतया सृष्टा इति तेषां मध्यमत्वम् , अन्यथा अधमा एव स्युः ।। ४७ ॥ तादृशा अपि वयं जाता इत्याहु:--- यावद्वलिं तेऽज ! हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोका वलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः ॥ ४८ ॥ यावदलिमिति । हे अज ( न जायते इति संबोधनम् ) ब्रह्माद्युत्कृष्ट, यावत्ते बलिं हराम, तावद्यथा वयमन्नमदाम, तथा त्वया कर्तव्यमित्यभिप्रायः । यावदिति प्रलयावसानता, न तु सृष्टिमात्रम् । काले स्वस्वावसरे । यथा वयं चाऽन्नमदाम, यत्र चाऽन्नमदाम, यथा वा उभयेपा तवाऽस्माकं च इमे सृष्टा लोकाः बलिं हरन्ति, निप्पत्यूहाः सन्तःस्वयमन्नमदन्ति, तथा चक्षुः परिदेहीत्यप्रेण संबन्धः । अस एवे- तेषां वैषम्यम् । केचन स्वार्थनिरपेक्षा भगवदर्थमेव कार्य कर्तुमिच्छन्ति । केचित्स्वार्थापेक्षिणोऽपि भगवदर्थमेव कुर्वन्ति कार्यम् , भगवानेव पश्चाद्दास्यतीति । केचित्तु स्वस्य, स्वसेवकानां.च, कार्य तुल्यतया कर्तु वाञ्छन्ति, त एते ॥ १८ ॥ ननु किमर्थमेवं प्रार्थ्यते ? प्रथमतोऽस्मदर्थं ब्रह्माण्डं कुरुत, पश्चात्स्वार्थमित्याशङ्कयाऽऽहुः- त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः । त्वं देव ! शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः ॥ १९ ॥ त्वं नः सुराणामिति । नोऽस्माकं सुराणां देवानां सान्वयानां सपरिकराणां त्वमेव आद्य उत्पा- दकः । यद्यपि वयमपि स्वकार्योत्पादकाः, तथापि वयं विकृताः, भवास्तु कूटस्थोऽविकृतः । किञ्च, पुरुषो भवान् स्वतन्त्रः, वयं प्राकृता अस्वतन्त्राः । किञ्च, भवान् पुराणः पूर्वसर्ववृतान्ताभिज्ञः, वयं नूतना आधुनिकाः । अतस्त्वयैवाऽस्माकं सर्वे कर्त्तव्यम् । किञ्च, पुत्ररूपा क्यं तव । अतस्त्वया प्रथमतो वयं पानीया इत्याहुः-हे देव ! त्वं देवरूपायां शक्त्यां मायायाम् । गुणाः कर्माणि च योनि- यस्याः । गुणकात्मिका योनिः, गुणरूपाः कर्मात्मकांश्च ततो जायन्त इति । तस्यामजायां बर्करायुत्पा- दनाथ रेत आदधे । अजाशब्दोऽत्र न योगिकः, नाऽपि रूढः, किन्तु कल्पनोपदेशः । कल्पनोपदे- शाच मध्वादिवदविरोधः' इत्यधिकरणेनाऽयमर्थः समर्थितः । अन्यथाऽत्र मायाया उत्पत्तेरुक्तत्वात् योगो विरुध्येत । रूढिरप्याकृत्यभावात् । मृष्टौ कामः प्रधानमिति तन्निरूपणार्थमजशब्दकल्पनाऽत्र निरूपिता । कविं महत्तत्त्वम् । पूर्वावस्था रेतः, उत्तरावस्था कविरित्युभयोः साजात्याभावे कार्यमेकविध न भवोदिति भगवतोऽप्यजत्वं निरूपितम् । अयमेव तामसहीनभावो भक्तेः, यद्भगवत एवंप्रकारेण निरूपणम् ॥ १९॥ ततस्तत्सजातीया एवं ययमुलन्ना इत्याह- ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे वभूविमाऽऽत्मन् करवाम किं ते । त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या देव ! क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥५०॥ भगमरवाभाव, सकाराः, २ चरिभाषादेव. प्र. ३ मारप्यान्यनामयुक्तगीगोप्रयुफ इत्यर्थः. प्र. . , ·- ३ स्कन्थ. ५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ततो वयमिति । सत्यमुखाः सात्त्विकाहङ्कारप्रमुखाः । यस्य भगवतः कार्या) बभूविमोत्पन्नाः । तबन्यानुसादयिप्यामरित्याशङ्कयाऽऽह-हे आत्मन्निति । सर्वेषां त्वमारमा । न हि कार्याणां स्वमावतः कश्चन गुणो दोपो वास्ति, वत्त एव जातत्वात्त्वद्रूपत्वाच्च ।अतोऽज्यानप्युत्पाद्य तेषु यदि शक्तिं दास्यसि, तदा नेऽप्युपयुक्ता भविष्यन्ति । अतो लाघवादस्मभ्यमेव तत्सामर्थ्य देयमिति भावः। नन्वनाज्ञाकारिणो मवन्तः, यतोऽप्रवृत्ता एव तूष्णीं स्थितास्तत्राऽऽह-करवाम किं त इति । ते तुभ्यं किं करवाम । आज्ञापनामावा- त्, विशेषतोऽज्ञानाद्वा तूष्णी स्थितिः । अतो वस्तुतो न दुष्टत्वम् । तींदानी ब्रह्माण्डनिर्माणं कुरुते. त्याशङ्कयाऽऽहुः त्वम इति । नोऽस्माकं त्वमेव सर्वार्थे तत्र साधकं स्वचक्षुः परिदेहि, येन चक्षुपा वयं नि- प्पादिताः। तत्र क्रियाशतिरेवाऽस्मासु प्रतिष्ठिता, न ज्ञानशक्तिरिति । अतः स्वचक्षुः परिदेहि । परितो दानम्, सर्वेभ्यः क्रियाशच्या सह पुनर्देयम् । विराकलिततयोभयप्राप्तावपि न कार्यसिद्धिः । अतः स्त्र- शक्त्या सह स्वचक्षुदहीति । ननूभयदानं सहदानं चाऽशक्यम्, उमयोरेकदा स्थित्यमावात् , एकं गळे अपर क्रियायामित्याशयाऽऽह-हे देवेति । यद्यपि लौकिकन्यायेन, लौकिकेन वा, नवं कर्तुं शक्यम् ; तथापि भवान् देवः; अतोऽलौकिकसामर्थ्यात् मिलितमपि दातुं गन्नोतीति । ननु नियमेन भवद्भय एव देयमिति कोऽयं निर्वन्धस्तत्राऽऽह-क्रियार्थे यदनुग्रहाणामिति । ब्रह्माण्डकरणार्थमेव यस्य भगवतोऽनुग्र- हो येपाम् । येनाऽनुग्रहेण वयमुत्पादिताः, तेनैवाऽनुग्रहेण चक्षुः शक्या सह ठेयमित्यर्थः ॥ ५० ॥ इति श्रीभागवतमुमोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे पञ्चमाध्यायविवरणम् । १ अनस्वम्.स.च.

·. श्रीमद्भागवत- श्रीसुबोधिनी। षष्ठाध्यायविवरणम् । t - * एवं भगवतः सृष्टौ भृतोत्पत्तिनिरूपिता । कालोत्पत्त्यर्थमधुना ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुच्यते ॥१॥ स्वशक्तिदानभोगौ तु विषयत्वार्थमुच्यते । विषयानन्त्यसिद्धथै हि माहात्म्यं विनिरूप्यते ॥ २ ॥ एवं भगवतो मात्राश्चतुर्दा विनिरूपिताः। स्पर्शो भगवतो नाऽस्ति तद्भावाद्देहबद्भुजिः ॥३॥ एवं पूर्वाऽध्यायान्ते तत्त्वानां प्रार्थनमुक्तम् , तत्मार्थनमुपसंहरति- ऋषिरुवाच। इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य सः । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वरः ॥१॥ गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः ।' * अथ पष्ठाध्यायं विवरिपवोऽध्यायसङ्गतिं स्फुसकर्तु पूर्वाध्यायार्थमनुवदन्तो ब्रह्माण्डोत्पत्तिमुखेन मात्रा- प्रयोजनं सोपपत्तिकमाहुः-एवमित्यादि । एवं वेदोक्तभूतव्यष्टितया भगवद्धर्मत्वेन रूपेण भगवत्कर्तृकसृष्टी भूतोत्पत्तिः पूर्वाध्याये निरूपिता | अधुना अस्मिन्नध्याये भोग्या मात्रा निरूपाया इति भोगसाधकचे- टारूपकालोत्पत्त्यर्थं तदाधारभूतब्रह्माण्डस्योत्पत्तिरुच्यते, तेनाऽवसर' सङ्गतिरित्यर्थः। ननु भवत्वेवम् , तथा- प्येतेषु मोग्यत्वाद्भगवद्भोगस्यैव वक्तव्यत्वादेतेभ्यः शक्तिदानसेतेषा भोगश्व किमित्युच्यत इत्याकाङ्क्षायामाहु--- स्वशक्तीत्यादि । ब्रह्माण्डोत्पत्तियोंच्यते, सैतेषां भगवद्विषयत्वार्थमुच्यते । अस्लाण्डे चैतेऽवयवभूता ; अवयव- द्वारा चाध्ययविनो भोगः; स च शक्तिं विना न भवतीति विषयत्वार्थमेवैतावुच्यते इत्यर्थः। अत्र गमकमाहुः- विपयेत्यादि । हि यतो हेतोरेतदर्थमेतन्माहात्म्यं लोकपालत्वरूपमुच्यते, ततो ज्ञायते विषयत्वार्थमेवैताविति। नन्यत्र ब्रह्मरंतु शरीरत्वाद्भोगायतनम् , तत्र चैतान्येव तत्त्वानि प्रविष्टानि, तेषामेव भोग्यत्वं मात्रात्वार्थ वक्त व्यम्, तदत्र क्या विधयेत्याकालायामाहुः-एवमित्यादि । एवं ब्रह्माण्डोत्पत्तिशक्तिदानभोगमाहात्म्यप्रकारेण चतुर्घा भगवतो मात्रा विनिरूपिताः। ब्रह्माण्डे पृथिवीमाधान्याद्गन्धमात्रा, शक्तिदानेऽन्योन्यासादनस्य रस- प्राधान्याद्रसमात्रा, भोगे रूपेण प्रवेशाद्रूपमात्रा, माहात्म्ये शब्दप्राधान्याच्छन्दमानेत्येवं विशेषेणोक्ता इत्येवं- रूपेणैपां भोग्यत्वमित्यर्थः । ननु स्पशोज कुतो नोक्त इत्यत आहुः-स्पर्श इत्यादि । 'ये हि संस्पर्शजा भोगा दुश्खयोनय एव त' इति वाक्यात् स्पर्शस्य दुःखजनकत्वात् भगवतश्च तदभावाद् दुःखजनकस्पर्शी नाम्तीत्यतो नोक्त इत्ययः। ननु द्वितीयस्कन्धे स्पर्शस्य प्रत्यासत्तित्वव्यवस्थापनाचदभावे भोगान्तरस्य कथं सिद्धिरित्यत आहुः-तदातादित्यादि । तद्भायात् ।मायो व्याप्तिः, तस्य भगवतो ब्रह्माण्डे व्याप्तेर्यथा तत् भागवतो देहस्तथा भुजिभांगोपि तद्याप्तेरेवेति न तत्र भरणामत्तित्वेन तदपेक्षेत्यर्थः । विदुरमैत्रेयसंवादे तु देतहनुमद्भावम्य स्फटत्वान सैव सननिरिति तां न्याख्यानावतरणमुसेन बोधयन्ति-एवमित्यादि। - ·३ म्कन्ध. ६ अध्याय. ] थीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। * इतीति । एतावत्येव प्रार्थना । तासां गतिं निशम्य निरीक्ष्य शक्ति विनागपदाविशदिति संबन्धः । तासु भगवत्प्रवेशो न युक्त इत्याशङ्कयाऽऽह-स्वशक्तीनामिति । तासामिति । स्त्रीत्वेन तासां विज्ञापनं न ढोयाय, स्वम्यैव सामर्थ्यरूपत्वात् | तासां कृत्यभावे स्वसामर्थ्याभाव एव भवेत् । स्रारू- पाश्च ताः । भार्यासक्तं स्वयमेव करोति कारयति च । शक्तित्वादेव भिन्नतया स्थितिर्न दोपाय । न हि ता वाक्येन मिलन्ति, स्वेनैव तु मिलन्ति । पुरुषालिगिता एव ता एकीभवन्ति, न स्वभावतः । समान- प्रतिपत्तेर्न वैमनस्यम् । अत एव स्वभावतः, असमेत्य अमिलित्वा, सतीनां विद्यमानानाम् । किंञ्च, स्वप्रवेशव्यतिरेकेण तामु विद्यमानमपि रजो न प्रकीभवति । तदाह-प्रसुसलोकतन्त्राणामिति । प्रकर्षण मुतानि लोकानां तन्त्राणि रचना यासुः तन्त्रं समूहो वा । प्रसुप्ता वा ये लोकाः । येषां जीवानां कर्म न प्रबुद्धं तदीनास्ता। प्राण्यदृष्टरिता एव ताः कार्याणि कुर्वन्ति । समष्टेहत्त्वेन व्यष्टीनामेव मुस्त्य- स्वमिति पक्षः । पक्षद्वयमप्यत्र भगवतः पुरुषरूपद्वयसम्पत्त्यर्थं निरूप्यते । तदुक्तम्-असमेत्य सतीनां प्रसुप्तलोकतन्त्राणामिति । तासामन्योन्यमेलने ब्रह्माण्डोत्पत्तिः । कर्मप्रबोधने व्यष्टीनामुत्पत्तिः । एतत्सर्व निगाम्य ज्ञाला अग्रे प्रकारभूतां गतिं च निशाम्य । सर्वप्रकारकरणसामर्थ्यार्थमाह-ईश्वर इति ॥१॥ एवं समर्थो निश्चित्य यत्कृतवास्तवाह- कालसंज्ञां तदा देवीं विभ्रच्छक्तिमुरुक्रमः । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २॥ ४ कालसंजामिति । काल इति संज्ञा यम्याः । कालोऽप्येका भगवच्छक्तिः, अन्यथा पुरुषद्वयप्रवेने शक्तिषु रसाभासः स्यात् । कालेन संज्ञा वोधो यया- सा, तां वा । मर्यादारूपा सा शक्तिः सृष्टिकाले प्रबुद्ध्यते, अन्यास्तु भगवता प्रबोध्यन्ते । तया सह भगवदर्शनन तासां मात्सर्य'मा भवलिति देवीमि- त्युक्तम् । सा हि देवतारूपा अतिसूक्ष्मा, तया विना कर्मप्रबोधो दुर्घट. । कर्म कालाधीनमेव, अत एव काले कर्मविधानम् । तम्या अप्रयोजकत्वं निराकरोति-शक्तिमिति । विभ्रदिति प्रवेश्यरूपत्र्यावृत्त्यर्थमु- क्तम् । तत्र भगवतोऽतिसामर्थ्य वक्तुम् , तादृशसामर्थ्य मगवतो वर्तत इति ज्ञापयति-उरुक्रम इति । अद्भुतचरित्रत्वमुरुक्रमे सिद्धम्, तेनैवाद्भुतचरित्रेण अयोविंशतितचानां गणं युगपदाविशद । प्रकृतिपुरुषौ परित्यज्य शिष्टास्त्रयोविंशतिर्भवन्ति । युगपत्प्रवेशोऽद्भुतचरित्रम् । तप्तयोः सन्धिरिव नैकतरप्र- वेशे कार्यसिद्धिः। गणप्रवेशो गणादेव कामिति सूचयितुम् । अत्र प्रवेशो न जलादेरिव, किन्तु प्रकाशः। * न युक्त इति। प्राकृतत्वात् पुंरूपत्वाच्च न युक्तः। स्त्रीरूपा इति। पूर्व स्वकायें पुरूपत्वेपि अग्रिम- कार्ये शक्तयमावेन सुद्यन्नवत् स्त्रीरूपा । भार्यासक्तमिति । भा-या स्थापित कार्यम् । भिन्नतयेति । सपत्नीवदितरेतरविरुद्धतया । पक्षद्वयमिति । समष्टिमुख्यत्व व्यष्टिमुग्व्यत्व चेति पक्षद्वयम् । x कालसंज्ञामित्यत्र । तप्तयोरित्यादि । तप्तयोः कपालयोर्यथा संधिः श्लेयो भवति, न कतरतापे; तथाऽनेत्यर्थः। सर्वप्रकारेण गामर्थ्यमाह ग २ सर्वममयों. ध.

·९२ श्रीसुयोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- तेजस इवाऽयोगोलादावावेशः यथा गणकार्य भगवत्कार्य भवति, अन्यथा भगवचरित्रताडम्य सर्गस्य न स्यात् । तदाह-आविशदिति ॥ २ ॥ ततः किमत आह- सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥ * सोऽनुप्राविष्ट इति । यद्यपि ताभिः क्रियया सह ज्ञानमेव प्रार्थितम् , न सहप्रवेशः। तथापि भगव- देककार्य न ताभिः सेत्स्यतीति भगवान् स्वयमेव प्रविष्टः । अतः परं प्रार्थितस्य प्रयोजनाभावान प्रार्थित दत्तम् । ननु स्वभावत एव सर्ववस्तुपु वस्तुस्वरूपो भगवानास्ति, तथापि चेत्कार्य न सिध्धति, किं प्रवेशे- नाऽपि भवेत् ? सत्राऽऽह-चेयारूपेणेति । पेटा प्रयत्नः । कायोपयोगिज्ञानेच्छा प्रयत्नरूपणा, केवलपय- लरूपेण वा तत्र प्रविष्टः । प्रविश्य पुनस्तं गणं भिन्न संयोजयामास । सृष्टावेव कार्यजननसमर्थास्ते सृष्टाः, परं भिन्ना इति योजनमेव कर्तव्यम् । सम्यक् योजनं यथा कार्यमुपपद्यते । सङ्गे नीतायाः शक्तेः प्रयोजन- माह सुप्तं कर्म प्रबोधयनिति । प्राणिनां यत् सुप्तं कर्म, तत् कालशक्त्या प्रबोधयन् । प्रबोधनप्रवेशयोः समानकालत्वे उभयविधं कार्यमेकदा सिद्ध्यति । प्रबोधनस्य मिन्नहेतुकत्वान्न प्रधानक्रियासंबन्धः ॥ ३॥ ततो यज्जातं तदाह- प्रबुद्धकर्मा देवेन त्रयोविंशतिको गणः । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिराधिपूरुषम् ॥ ४॥ प्रबुद्धकर्मा देवेनेति । सुप्तैः सह करणमप्यशक्यम् । प्रबुद्धे साहाय्यमपि तेन सिद्धयति । देवेनेति देवतारूपया शक्त्या । स्त्रिया प्रबोघे स्वार्थ भवेदिति नपुंसकनिर्देशः । तया सहितं भगवद्रूपं वा देवशब्दे- नोच्यते । सर्वत्र कर्मप्रबोधार्थ पुनस्त्रयोविंशतिको गण इत्युक्तम् । पुनर्भगवत्कार्यान्तरमाह-प्रेरित इति । मेलनं प्रेरणं च भगवत्कार्यम् । भगवतः प्रवेशात्तस्य गणस्य व्यापकता जाता । ततो गणांशैरस्पै. व ब्रह्माण्डनिर्माणं जातमित्याह-स्वाभिर्मात्राभिरिति । अधिपूरुपं ब्रह्माण्डम् । पुरुषमधि पुरुषरा- रीरत्वात् । पूरुपशब्दोऽप्यस्ति । पुरुषादप्यधिकं वा, आवरणानामपि जननात् । भगवत्प्रेरणया गणेन कृतत्वात् भगवत्कृतमेव ॥ ४ ॥ एवं ब्रह्माण्डसष्टिमुक्त्वा द्वितीयपुरुषमुपपाद्य तृतीयमुपपादयितुं तत्रैव पुनः कार्यमाह- परेण विशता स्वस्मिन् मात्रया विश्वसृङ्गणः । चुक्षोभाऽन्योन्यमासाद्य यस्मिल्लोकाश्चराचराः ॥५॥ प्रकाशन * सोन्वित्यत्र । प्रार्थितस्येति । प्रार्थितस्य ज्ञानस्य । उभयविधमिति । समष्टिव्यष्टिरूपम् । प्रयोध- नस्पेत्यादि । कर्मपयोधनस्य कालायचेष्टाहेतुकत्वान्न मूलक्रियया तस्य कार्यस्य संवन्धः । तथा गोभ- यविधमपि कार्य फालेनैव भगवान् कृतवानित्यर्थः ।

·. ३ स्कन्ध. ६ अध्याय. ] श्रीमदृल्लभाचार्यविरचिता। * परण विशतति । स्वस्मिन् विगता परेण भगवता हेतुना कृत्वा विश्वसृङ्गण चुक्षोभ । परं मात्रया, एकदेशेन अन्तः स्थितेन, अन्यथा ब्रह्माण्डमेदः स्यात् । अन्तःकार्याधमेव स्वस्मिन् विशतेत्युक्तम्, अन्यथा भगवत्प्रवेशेन क्षुब्धो जात इति वदेत् । अतः प्रवेशेनाऽनोम एव । तदैकं ब्रह्माण्ड निप्पन्नम् । यदा पुनः स नियामकेन रूपेण, भिन्नरूपेण वा स एव गणः स्पृष्टः, तदा मध्ये सहस्रधा विदीर्णश्चु- क्षोभ, अन्यथा व्यष्टिपुराणि न सृष्टानि भवेयुः । क्षोभफलमाह-अन्योन्यमासाद्योति । स हि विश्व- मृजां गणः, विश्वसृष्टिस्तस्य स्वतः कार्यम् । अत एकस्मिन्नपि व्यष्टौ सर्वतत्त्वानां कार्यसिद्ध्यर्थमन्योन्य- मासाद्य चुक्षोभ । एकस्मिन्नपि द्वाविंशतितत्त्वानां प्रवेशः । एवं प्रस्तारे आनन्त्यं भवत्यकृत्यधिकरणन्या- येन । अतस्तदर्थमेवाऽन्योन्यासादनम् । ततो यज्ञातं तदाह-यस्मिन्नन्योन्यासादनपूर्वकक्षोभयुक्ते गणे चराचरा एव लोकाः ॥ ५॥ एवं समष्टिव्याष्टिदहानामुत्पत्तिमुक्त्वा तत्र सर्वत्र भगवत्प्रवेशार्थ जीवानामप्रवेशः, तत्त्वान्यपि भगव- त्प्रवेशार्थ सर्वसामनी सम्पादयन्ति स्थितान त्याह- हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाऽप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः॥ ६ ॥ x हिरण्मयाहति । स हि ब्रह्माण्डात्मा हिरण्मयः सुवर्णात्मकः । पृथिव्यप्तेजसां समानांशतया अन्यो- न्याभिभवाभावेन यत्कार्य तत्सुवर्णमित्युच्यते । जलाधिक्ये रौप्यम् , पृथिव्याधिक्ये त्यन्ये धातवः, द्वयोः कारणप्रवेशे मृण्मयानि । मृदस्तेजसाऽतितापे सिकताः, मध्यतापे पापाणाः, अल्पतापे विष्टकाः । जीवसं- बन्धेन स्थावरात्थिभेदाः फाष्ठादयः । तत्र स विराटपुरुपो हिरण्मयः, सुवर्णप्रतिमावत् । स एव पुरुषो देह- रूपण, पुरुषसहितो या, सहस्रपरिवत्सरपर्यन्तं स्वयमण्डात्पृथग्भूत एव, नालिकेरफलवत्, तस्मिन्नेवाऽण्डकोशे अधस्तास्थितगोंदके, देहात् स्वत एव स्तोदके, स्वसृष्टे या उदके, शयनं कृतवानित्याह-उवासाविति। न्यष्टीनामपि तदा शयनमेवेत्याह-सर्वसचोपहित इति । सर्वाणि सत्त्वानि जीववदेहाः सदंशयास्स- प्रकाशः। * परेणेत्या तृतीयमिति । व्यष्टिसमाप्टपुरुषाख्येषु जीवभेदेषु तृतीयम् । अन्यथेत्यादि । सर्वाशेन पृथक् क्षोभे तेषां नानात्वान्नानाब्रह्माण्डानि स्युरित्यर्थः। तदेति । स्वत एकदेशेन क्षोमे । आकृत्यधिकरणन्या- येनेति । इदमधिकरणं पूर्वतन्त्रे स्मृतिपादेऽस्ति । तत्र व्यक्तीनामानन्त्याद्वैलक्षण्याचकत्र शब्दसंबन्ध इतरो- धो न भवतीत्यतः सर्वत्राऽविशिष्टायामेकस्यामाकृती संवन्धोजीकृतः । स यथा आकृतिद्वारा सर्वव्यक्तिपु संबध्यते, तथाऽत्रैककस्मिन् द्वाविंशतिप्रवेश एककस्मिन् संवध्यमानं त्रयोविंशतित्वमुक्तन्यायेनाऽनन्तव्यष्टि- संबद्धं भवतीत्यर्थः । x हिरण्मय इत्यत्र । पृथिव्यप्तेजसामित्यादि । एतेन सुवर्णस्य तेजसत्वं न मूलाभिपेतम् , मूलेऽन्योन्या- सादनोत्तरमुक्तत्वात् । योः कारणप्रवेशे इति । जलतेजसोः कारणत्वेन रूपेण कपालवत् प्रवेगे। इदमेय 'आत्मकत्वानुभूयस्त्वात् इति सूत्रेणोक्तम् । तहि मृदः कुतो नाना भेदा इत्यत माहुः-मृद इत्यादि । अत्र स्थूलात् सूक्ष्मोत्सवेरतितापे पालुपर्यन्त्वा (!) न तु तदुत्तरं पुनः संयोग इति मध्यमेषु पिठरपाक एवेति बोद्धव्यम् ।

·+
.
श्रीसुबोधिनी ।
[श्रीमद्भागवत--
त्त्वानीत्युच्यन्ते । तैस्पवृहितः सबद्ध । नारायणोदर एन सर्वाणि भूतानि स्थितानीत्यर्थ । अस्मिन् पक्षे
न निरात्मक कियत्काल स्थित , पूर्वमेव भगवत्प्रवेशात् । सृष्ट्वा प्रवेशपक्षे तु निरात्मकस्थिति । अत एवा-
ऽत्र सपुरुष इत्युक्तम् । अत्र तु सहस्रवर्षपर्यन्तमन्तःकार्य न कृतवानिति केवर सत्त्वैरपवृहित कार्यप्रका-
रपर्यारोचनार्थ स्थित ॥६॥
तत कार्य कृतवानित्याह--
स वै विश्वसृजां गर्भो दैवकर्मात्मशक्तिमान् ।
विवभाजाऽऽत्मनाऽऽत्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७॥
सवै निश्वसृजां गर्भ इति । विश्वसजा तत्वाना गर्भो बालक , अन्त सामर्थ्यरूपो वा, त्रिविधकर्मा-
रमको जातः । चेष्टारूपस्य भगवत प्रवेशात् कर्मशक्तियुक्तो जातः । कर्मप्रेरककालशक्तिप्रवेशात् देवशक्ति-
युक्तो जात । विश्वसृजा सहजसामर्थ्यात् कारणधर्मेणाऽऽत्मशक्तियुक्तो जात | अतस्त्रिविधशक्तिमा-
नात्मानमेव विवभाज। केचनाऽऽत्माधीना कृताम्तेऽध्यात्मिकाः, केचन दैवाधीनास्ते आधिदैविका , काला-
धीना इत्यर्थः, केचन क्रियाधीनास्ते आधिभौतिका । अतो भगवत क्रियारूपस्य प्रवेशात् क्रियया भग-
यत्कार्यमेव कर्त्तव्यम् , भगवक्रिययाऽन्यकरणे तु स्पष्टो दोष । तदाह-निवभाजेति । अत पर तम्य कार
णान्तरं नापेक्षितमित्याह-आत्मनाऽऽत्मानमिति । तत्र त्रैविध्यमवान्तरभेदान् बदन्नाह-एकति ।
प्रथममेदे सात्त्विके दैवे एक एव भेद , द्वितीये राजसे दश भेदा , तृतीये तामसे त्रयो भेदा इति।॥ ७ ॥
नन्वेतावद्भिरेव भेदै कथं सर्व कार्य सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽह-
एप ह्यशेषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः ।
आद्योऽवतारो यत्राऽसौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८॥
एप हीति । अशेपसत्चानामात्मा । हि युक्तश्चायमर्थः बीज यादृशमेव भवति तादृशमेव कार्य भवि-
प्यताति, सर्वेषामात्मत्वात् स चेदेवप्रकारेण त्रिरूपी जात , तदा सर्वाण्येव सत्त्वानि तथा भविष्यन्तीति
मवमेव कार्य सम्यति। किञ्च, किमनेनैकेन, एतादृशा भगवतः कोटिश सन्त्यशा , अतो भगवताऽप्यनेके
भेदाः सेत्स्यन्तीत्यभिप्रायेणाऽऽह-परमात्मनोंश इति । अयं गर्भः पुरुषोत्तमस्याश , कोट्यशानामप्यशः।
परमयमानन्दाशइत्याह-आयोऽवतार इति । चिदशास्तु जीवा । सर्वेषा ब्रह्माण्डान्तर्वयंवताराणामयमा-
घोऽवतारः । स अक्षरात् परतो विद्यमानो भगवान् प्रथममस्मिन् विराजि उत्तीर्ण , पश्चान्मध्ये । इदमेवा-
ऽवतरणम् । सबन्यश्च वहिवदिति पूर्वमुक्तम् । अम्याऽवतारस्य स्वरूपात् प्रच्युति केनाऽप्यशेन नाऽस्ती-
त्यभिप्रायेणाऽऽर-यनामो भूतग्रामो विभाव्यत इति । प्रपन्चाश्रयत्वमेव भगवत्त्वम् , अतो नारायणो-
ऽय प्रपन्चाघारत्वाद्भगवानेव । असौ परिदृश्यमानो भूतग्रामो यम्मिन् पुरपे विशेषेण भाज्यते, अबलतया
विष्टतीत्यर्थ ॥ ८॥
पूर्वोक्तभेदान् गणयति-
साध्यात्मः साधिदेवश्च साधिभृत इति त्रिधा ।
विराट्याणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥

·.. .. . ३ स्कन्ध. ६ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। साध्यात्म इति । अन्यथाऽन्योऽन्यथा वर्णयेत् । त्रैविध्यं प्रथमतो निरूपयत्यस्य जगतः, तामसप्राधान्यात्। देहप्राधान्यादित्यर्थः । तत्रैकः साध्यात्मो भेदः । आत्मानमधिकृत्य यो वर्तते स आध्यात्मो देहः, तद्गतो चा आत्मा जीवः, भगवदंशो वा । तेन आध्यात्मेन सहितो विराड्देहांराः साध्यात्मो भवति । एवं साधि- दैवः । देवा अन्तर्यामिदिगादयः, तानधिकृत्य यो वर्तते इन्द्रियवर्गः, तदभिमानिनो जीवा भगवदंश वा, ते अधिदेवाः; इन्द्रादयो वा । तैः सहितो विराड्देहांश उपरिभागः साधिदैवः । एवमधिभूतश्च । अत्र चकारोऽवान्तरभेदेषु आध्यात्मिकादिसंग्रहार्थः । साधिभूतो विराडधोभागः । इत्यमुना प्रकारेण त्रिधा । इदं हि गणशस्वैविध्यम् । दशविधमाह-विग़दनाणो दशविध इति । विराजो यः प्राण आसन्यरूपः । षष्ठ्या संबन्धात् विराडासन्यावतार इत्युक्तम् । महत्तत्त्वस्यैव क्रियाशक्त्यशः सूत्रात्मा, स. एव विराट् । प्राणादयः पञ्च, तथा नागादय । ' नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः' इति वाक्यात् । एतेषां देहे कार्य नियतम्, 'कासश्छिक्का तथोद्गारो जृम्भा शोपस्तथैव च । तस्यैकः प्रकारो हृदयेन । हृदयमिति वक्तव्ये तस्य करणत्वेन निर्देशस्तदवान्तरभेदनिरूपणार्थः, मनोबुद्धिरहवारश्चित्तमिति । चका- रात्तस्याऽधिभूतादिभेदाः संगृहीता इति । हृदयम्, मनःप्रभृतयस्तद्देवाश्चेति ॥९॥ एवं तस्य विराजस्तदन्तर्गतानां चैकप्रकारेण स्वरूपमुक्त्वा. स्वप्रवेशेनैव विश्वसृनां कार्य विधाय, ज्ञान- क्रियाशक्ती अदत्त्वा — यथा वयं चाऽन्नमदाम यत्र' इति यद्विज्ञापितम्, तदपि चेन्न दद्यात् तत्त्वानां नाशः खेदो वा भवेदिति तेषां विज्ञापनां सत्यां कृतवानित्याह-- स्मरन्विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षजः । विराजमतपत् स्वेन तेजसैपां विवृत्तये ॥ १० ॥ स्मरन्विश्वमृजामिति । विश्वसृजामित्येनेन तेषां महत्त्वमुपकारश्च सूचितः । दाने हेतुः-पिज्ञापित- मिति । स्वार्थ तु न कृतवानित्याह-अधोक्षज इति । अधोक्षजं यस्मात् । यत्किञ्चिदिन्द्रियरुत्पद्यते ज्ञानं क्रिया या, तद्भगवन्तमप्राप्यैव परागेव निवर्त्तते । अतः खोपयोगाभावादुमयोपयोगे भक्तिविरोधाच तेपामे- योपकारं कृतवान् । किं कृतवानित्याकाक्षायामाह-विराजमतपदिति । स हि सर्वसमर्थः। सिद्धेऽपि कार्य तेपामुपयोगार्थ स्वतेजसा पुनस्तत्कार्य संतप्तं कृतवान् । स्वतेजसा तप्तत्वान्न वृथानाशप्रकारेण तस्य भगः, किन्तु एषां तत्त्वानां विविधवृत्तये स्थानसिद्धये । यथा तेषां स्थित्यर्थ मध्ये छिद्राणि स्थानानि भवन्ति, तथा तापं कृतवानित्यर्थः ॥ १० ॥ तेषां छिद्राणां खोपयोगाभावात् भिन्नप्रक्रमेण निरूपयति- अथ तस्याभितप्तस्य कति चाऽऽयतनानि ह। निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः शृणु ॥ ११ ॥ * अथेति । तस्य विराजः। भगवरोजसा अभिवस्तसस्य कति आयतनानि निरभिद्यन्त ? तानि जानामि तदा न वक्तव्यम्, अथ न जानासि तदा वक्तव्यमित्यभिप्रायेण कतीत्युक्तम् । चकागत् जापाथ साथ च तत्रैवं प्रकाराः संगृहीताः। भेदेन नाशग वारयति-आयतनानीति। भिन्नान्यपि गृहम्सायव तत्त्वा- प्रकाराः। * अत्यत्र । स्वार्थमिति । विराट्पुरुषार्थम् । - ।

·. श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्धाभवत-- नां जातानीति । हेत्याश्चर्ये । देवानां स्थानत्यान्नाऽङ्गविकलत्वम् । तानि न जानासि चेन्मे गदतः शृणु । मे गदतः सतः । मया त्वदर्थमेवोच्यत इति न देवानां मर्मोद्घाटनेन दोपः स्यात्, किन्तु मया कार्यते देवानां स्थानखरूपम्, त्वयाऽपि श्रोतव्यम् । आज्ञाभावे चौर्य स्यादिति ॥ ११ ॥ तान्यायतनानि निरूपयति- तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा खांशेन वक्तव्यं ययाऽसौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥ *तस्याऽग्निरास्यमिति । तस्य विराजो निर्भिनमास्य वक्रमग्निराविशत् । वाचि जायमानो भोगोऽग्नेर्भवति। लोकपाल इति विशेष अस्तत्त्वरूपस्य विज्ञापनासिद्ध्यर्थम् । आग्नेयदिशि ये लोकास्तेषां पालकत्वं दत्तम् ; आस्ये च स्थानं दत्तम्, तत् पदम् । तस्य लोकास्तु पाल्या रक्ष्या एव, भोगस्तु वाच्येव । याचा स्वां- शेनेति । वागिन्द्रियममराध्यात्मिक रूपम् । आसङ्गदोपसहितोऽनिर्वागित्युच्यते । अत एवाऽमेः स्वां. गभूता वाक् । अनेनाऽमिरिज्यरूपो निवारितः । किं तया देवतया वाचा वो ? तत्राऽऽह-यया वाचा, असौ विराट्पुरुषः, वक्तव्यं वाग्व्यापारं, शब्दोच्चारणमिति यावत् , तद्देवताधिष्ठितेन्द्रियेण प्रतिपद्यते।१२। स्थानान्तरमाह- निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्विभोः । जिह्वयांशेन च रसं ययाऽसौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥ x निर्भिनं ताल्लिति । तत्रैवाऽऽम्ये यो वनसंमित आकाशः, तत्रांभिर्देवता, वागिन्द्रियम् । तत्रैव पुनस्तालुलोके जिहापदवाच्यं गोलकं निर्मिन्नम् । तन्निभिन्नं तालु वरुणो देवता अविशत् । लोक- प्रकाशः) *तस्येत्यत्र विज्ञापनासिद्धयर्थमिति । लोका बलिं हरन्तीति विज्ञापनायाः फलसिद्धयर्थम् । रक्ष्या एवेति। न भोग्याः, नाऽप्याधारभूता इत्यर्थः। अत्र सर्वत्रतबोध्यम्। 'यत्राऽन्नमदाम' इतिविज्ञापनायाः फलमास्यादिक- मायतनम् । 'यथान्नमदाम' इत्यस्याः फलं वागादिसाहित्येन । वागादयस्तेषां देवानां स्त्रीभूताः । अन्नं तु जीवनात्मकं सर्वेषाम्, तच वाङ्गिप्पाद्यत्वदशायामग्रे वोध्यम् । बलिहरणं तु वक्तव्यादिप्रतिपादनं विराडर्थम्, स्तुत्यादिकरणं भगवदर्थम् । लोकानां तु आग्नेयादिदिग्भागा देहाश्चाऽऽयतनानि। प्रकारस्तु सर्वदेवतेन्द्रियगोल- फमाहित्यम् । अन्नं तु तत्तद्देश्यं तददृष्टादाप्तं च पूर्वोक्तमेव । बलिहरणं तु तत्तद्देवतानां भगवतश्च पूजादिक योध्यम् । आमंगदापसहित इति । गोलकसंसर्गरूपेण ढरेषेण सहितः । आसञ्जनादेव शरीरमधिकृत्य वर्त- मानवादाध्यामिकत्वम् । अनासक्तस्य देवतात्वम् । राजसत्यादासङ्गः, सात्त्विकत्वादनासङ्गः । वस्तुत उभयोराहंकारिकत्वादशांगिमावः। तदाहुः-अत एवेत्यादि । स्वांशभूतेति । अभिमन्तव्यांशभूताः । तथा च, यो राजमो यस्य सात्त्विकस्याऽभिमन्तव्यत्वेन भगवता दत्ता, स तस्यांशः। अनेनेति । वागभि. मानित्यनेन । x निर्भिग्नं ताल्लित्यत्र । पूर्ववदिति । अमेरामेयदिग्लोकपालत्वयदस्य प्रतीचीदिक्पालत्यमित्यर्थः । १पारी नारिन, ग.प. १तप्राप्यमिः स. ३ नर ब. स. - ·+ . ३ स्कन्ध. ६ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। पाल इति पूर्ववत् । विमोरिति विराजः । स हि विभोनानारसानुपस्थाप्य ग्राहयति । अतो वरुणस्य तत्र महामोगः, प्रभो गस्थाने विद्यमानत्वात् । जिह्वयांशेनेति । जिहान्द्रियं वाणम्यांगः । पयो जिद्दया असौ विराट् रसं प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥ अन्यद्विवरद्वयमाह- विनिर्भिन्नेऽश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥ * विनिर्भिन्नेऽश्विनाविति । अश्विनीकुमारौ निर्भिन्ने नासापुटे पदमाविशताम् । नासापुटद्वयं गोलकम् । विष्णोर्विराजः । प्राणमिन्द्रियम् । गन्धस्य प्रतिपत्तिर्गन्धज्ञानं प्राणदेवताभ्यां हेतुभ्यां भगवतो भवति । सर्वत्र विवरं गोलकं देवतायाः स्थानम् , देवता इन्द्रियप्रेरिका, इन्द्रियं च तस्यांशः, इन्द्रियदेव- ताभ्यां चाऽभिमानिनम्तद्विपयानुभव इति ॥ १४ ॥ इन्द्रियान्तरस्य चक्षुषो विषयं निरूपयति-~- निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः। चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो, भवेत् ॥ १५ ॥ निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्श येनाऽसौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥ कर्णावस्य विनिर्भिनौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः । श्रोत्रणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७॥ स्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशर्धिष्ण्यमोपधीः। अंशेन रोमभिः कण्डं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥ मेद्रं तस्य विनिर्मिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनाऽसावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥ गुदं पुंसो विनिर्मिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनाऽसो विसंग प्रतिपद्यते ॥ २० ॥ प्रकाशः। * विनिर्मिनेऽविनावित्यत्र । यद्यप्यतयोलोकपालत्वमत्र नोक्तम्, तथापि प्रायपाटमंदंगाद्विज्ञापनापाः सामुदायिकत्वाचोत्तरदिग्लोकपालत्वं योध्यम्, उदांच्याः शान्तत्वावेतयाभिपरत्वेन टोपशामकलादिति । इदमेव सर्वनिर्णय ' अश्विनावुत्तरतः ' इत्यनेनोक्तम् । नपा.१.ग.प.

·२८ - श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्रः स्वतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥ पादावस्य विनिर्भिन्नी लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥ बुद्धिं चाऽस्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यप्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥ हृदयं चाऽस्य निर्मिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनाऽसौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥ आत्मानं चाऽस्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनाऽसौ कर्त्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥ सत्त्वं चाऽस्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनाऽसौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥ ४ निर्मिचे अक्षिणी इति । अक्षिणी गोलके । त्वष्टा सूर्य । अभिमानिनो निर्देशश्चक्षुष प्रायिकासुर- स्वख्यापनाय । चक्षुरिन्द्रियम् ॥ १५ ॥ * विभिन्नान्यस्य चर्माणीति । रोमकूपच्छिद्रानन्त्यावहुवचनम् । एपा त्वग्रूपा। त्वक्शब्देन चाऽग्रिमः सूक्ष्माशो निरूप्यते । तस्मादत्रेन्द्रियद्वयम् । यश्चर्मोपरि सूक्ष्मोश सा त्वक् , 'त्व चर्म' इति कमात्। व चर्मण्यनिलो देवता, प्राण इन्द्रिय लोके त्यक्शब्दवाच्यम् । प्राणस्योपष्टम्भकत्वात् तच्छब्देनोच्यते१६ . प्रकाशः। x निर्मिन्ने अक्षिणी इत्यत्र। अभिमानिन इत्यादि । तनूकरणे असुराणा नाशकत्वेन तनूकरणेऽधिकृ- तत्त्वाक्षोधातोश्च तनूकरणार्थत्वात्त्वप्दृशब्दम्य तन्निप्पन्नत्वेन तथा बोध्यत इत्यर्थ । एतस्य प्राचीदिग्लो- पालपरिधिपरिधानयोधकश्रुती सिद्धम् (१)। *निर्मिमानीत्ययः द्वितीयस्कन्धे 'योत्रं त्वग्वाणग्जिहावाम्दामेंदादिपाययः' इति बायेषु दशेन्द्रियेषु त्वचो दर्शनादत्र चर्मपदेन किमुच्यत इत्याशक्षानिराशायाहुः-एपा त्वयोति । एपा चर्मपदोक्ता देवता द्वितीयस्कन्धोक्तत्यमोत्यर्थः । तस्स खरूपमा -वशब्देनेत्यादि । तस्मादप्रपश्चादागभेदादत्र त्वचि मागेण त्वचर्मात्मके द्विविध गोरके, प्राणरोमाख्यमिन्द्रियद्वयमित्यर्थः । नन्वने त्वचो निरूपणाद्विपरीतक्रमः तो नोच्यत इत्यत आधु-स्वक्चर्मेति क्रमादिति। द्वितायस्कन्धे 'त्वक्चर्ममासरुधिरमेदोमज्जास्थिधातवः। मम्यभेजोमयाः सप्त' इत्युपरि () मादायव अमक्यनाद्विपरीतक्रमो नोच्यत इत्यर्थ । ननुत्यक्शब्दवाच्यस्य कुतः प्राणशब्देनोलेखक () इत्यत आहु -प्राणस्पेत्यादि । द्वितीयस्कन्धे प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः' इत्यत्र सर्वदेहव्या- पकन्वेनाऽऽयायकत्वेन वायुरूपत्वेन च विध्यम्यानत्वात्तम्य सर्वदेहव्यापित्वमनयोपष्टभ्यत इत्यतसयेत्यर्थ । .

·. . ३ स्कन्ध. ६ अध्याय, श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। ९९ कर्णाविति । दिशो देवताः। श्रोत्रमिन्द्रियम् । शब्दस्य सिद्धिः शब्दज्ञानम् । कर्णी गोलकम् १७ * स्वचमिति । त्वग्गोलकम् । ओषधीदेबताः । लोमानीन्द्रियाणि । कण्स्त्वम्पर्षणसुखम् ॥१८॥ + मेर् गोलकम् । को देवता । रेत इन्द्रियम् । आनन्दः स्त्रीसम्मोगसुखम् ।। १९ ।। गुदं गोलकम् । मित्रो देवता । पायुरिन्द्रियम् । विसर्गो मलत्यागः ॥ २० ॥ x हस्तौ गोलकम् । इन्द्रो देवता । स्वपतिरिति लोकपालः । वार्ता कृतिः, करणसामर्थ्यम् ,वलमिति यावत् , इन्द्रियम् । वृत्तिहस्तव्यापारः ॥ २१ ॥ पादौ गोलकम् । विष्णुर्देवता । गतिरिन्द्रयम् । प्राप्यं चरणकर्म, प्रामादिसंबन्ध इति यावत् ।।२२।। • अन्तःकरणचतुष्टयस्य हृदयमेकं गोलकम् । तदेवांशभेदेन वुझ्यादिशब्देनोच्यते । बुद्धिगोलकम् । वागीशो ब्रह्मा देवता। बोध इन्द्रियम् । योद्धव्यादेघटादेः प्रतिपत्ति नमिन्द्रियव्यापारः ॥ २३ ॥ हृदयं गोलकम् । चन्द्रमा देवता । मन इन्द्रियम् । विक्रिया विविधक्रिया. सङ्कल्पविकल्परूपा इन्द्रियव्यापारः ॥ २४ ॥ • आत्मा अहङ्कारः, अन्तःकरणांशः । अभिमानो देवता । रुद्रात्मक इति केचित् । नूतनसृष्टित्वा सच्छब्दवाच्या एव तथाविधास्ते । कर्म अभिमतिः, देहादावहंबुद्धिान्द्रियम् । कर्तव्यमहकारकार्यम्२५ प्रकाशः। * एवं चौपधीनां वाय्वंशत्वं रोम्णां त्वगंशत्वमिति तस्य गोलकद्वये रूपद्वयेन भोगः सिध्यति। ओषधी- रोम्णोरतिरिक्तत्वं न वक्तुं शक्यम् , गणस्य त्रयोविंशतिकत्वेनैव सिद्धत्वादिति। + रेतसांशेनेत्यत्र । उपस्थशब्दवाच्यमिन्द्रियं रेतःशब्देन बोध्यम् । x वार्तयांशेनेत्यत्र । वार्ताशब्दस्य वैश्यवृत्तौ वृत्तान्ते च प्रसिद्धत्वादत्र तदुभयमपि नाऽभिप्रेतम्, कि- न्तु 'तयोस्तु बलवानिन्द्रः' इति पूर्वमुक्तत्वावग्रेच 'हस्तानिन्द्रो बलेनैव' इति वक्ष्यमाणत्वाचाऽत्र प्रसिद्धपद- सममिव्याहारेण बलमेवाऽभिप्रेतमित्याशयेनाहुः-चाता कृतिरित्यादि । एवमत्र बाह्यानां दरोन्द्रियाणामे. कादशस्थानेषु भोगादिकमुक्तम् । + अतः परं महदहकारमनसां वक्तव्यम् । अत्राऽनुक्तायामपि द्वितीयस्कन्धे समाधानप्रकरणे 'बुद्धिः प्राणस्तु तैजसः ' इत्यहंकारभेदत्वेनोक्तयोवुद्धिप्राणयोर्वक्तव्यम् । तद्वक्तुं ' साध्यात्मः साधिभूतः' इति लोकोकधामहाविभागमध्ये । एकथा हृदयेन च ' इति चकारेणाऽधिभूतादिभेदसंग्रहपूर्वकं करणविम- क्तावान्तरभेदकथनपूर्वकं य एकधाविभागः प्रतिज्ञातस्तं विवृण्वन्ति-अन्तःकरणेत्यादि । तदेवत्येव राजसी बुद्धिर्निवारिता । साऽने 'बोधेनांशेन' इति वोधपदेनोच्यते । रुद्रात्मक इति केचिदिति । रुद्रोऽभिमत्या हृदयम्' इत्यो वक्ष्यमाणत्वात् प्रकरणसाम्पात् केचि. दाहुरित्यर्थः। तत्राऽस्वरसंबोधयन्ति-नूतनेत्यादि । तत्र 'चित्तेन हृदयं चैत्यः' इति वक्ष्यते, अत्र तु 'महान् धिष्ण्यमुपाविशत् ! चिचेनारोन' इति देवताभेद उच्यते। अतोऽत्रापि तथाविधो भिन्न एवं यक्तव्य इत्यर्थः । कर्मशब्दं 'रुद्रोऽभिमत्या' इतिवाक्यानुसारेण विवृण्वन्ति-कर्माभिमतिरिति ।

·. पज्यते । सुरा श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- * सत्चं गोरकम् । महान् देवता । चित्तमिन्द्रियम् । विज्ञानं चेतना, इन्द्रियव्यापार | एव सात्त्वि- काहङ्कारकायें मनासे महत्तत्याहङ्कारयोर्बुद्धेश्चैक्यविवक्षया तेषामपीन्द्रियत्वं परिकल्प्य तन देवतादि- भेद उक्त ॥२६॥ + इदानी मध्ये अवयवेलोकनिर्माणमाह- शीर्णोऽस्य द्यौधरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः ॥ २७॥ x शीर्णोऽस्येति । अस्य विराज शीर्णः सकाशात् द्यौरदपद्यत । नाभेः खमन्तरिक्षमुदपद्यत । पद्भयामिति पञ्चमी । धरा पृथ्वी । विपरीतकथने प्रयोजन वक्तव्यम् । ननु किमर्थमेतन्निरूपणम् ? विज्ञा- पिते हि सतापः कृतः, तत्त्वाना च भोगार्थ स्थाननिर्माणमुक्तम् , धरादिनिर्माणस्य कोपयोग ? इत्याश- याऽऽह-गुणानामिति । पूर्वमहङ्कारस्य मायाया वा गुणा निरूपिता । तेषा प्रत्येकवृत्ति स्थान वक्त- व्यम् । तदभिमानिदेवाना नियतभोगाथै वृत्तयो विलासप्रकारा । येषु द्यौरादिषु । ननु गुणाना का वृत्त य ? विलासश्चेतनाना भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-येपु प्रतीयन्ते सुरादय इति । येषु प्रतीयन्त इति पुनरनु- देवा । आदिशब्देन नरा भूतानि च ॥ २७ ॥ प्रकाश * चेतनति । सकरशरीरव्यापि चैतन्यम् । अत्र पूर्वापेक्षया वैलक्षण्यबोधनायाहु -एवं सात्त्विकेत्यादि। तेपामिति । बोधाभिमतिचित्तानाम् । औतबोध्यम् । बहिरिन्द्रियेषु विज्ञापनकारे इन्द्रियाण्येव मुख्यानि, देवा गुणभूता । अन्तरिन्द्रिये तु देवताद्वय महदहकाराख्य मुख्यम्, बुद्धिस्तु तैजसस्य रूपान्तरम् । चन्द्रमास्त्वनुक्तो मन सहभावाद्वैकारि कस्यैव कार्यम् । गोरक तु स्थूलतया एकम् । तत्रतेपा चेदैकमत्य न भवेत् , तदा वासः कार्यकरण च नोपपद्यतेति तदर्थमेवमत्रोक्तमित्यर्थः । एव च वायोर्वायव्यलोकपालत्वम्, दिशा दक्षिणपालत्वम्, कस्याऽवान्त रपालत्वम्,मित्रस्य नै तपारत्वम्, विष्णुचन्द्राभिमानब्रह्मणामधोमध्येशानोपरिपालकत्व बोध्यम् । प्राणस्याऽपि तेजसभेदत्वान्मुख्य हृदयमेव गोरकम् । तद्भेदाना तु 'हृदि प्राणो गुदेऽपान' इत्याद्युक्तानि नानागोरकानि। एवमन त्रयोदशाना स्थानादिविभाग उक्त । अतः पञ्च मात्राः पञ्च भूतानि चाऽवशिष्यन्ते । तत्र मात्राणा भोग्यत्वेनैवोत्पनत्वाद्भोगेनैव तेषा पोप , यथा स्त्रीणाम् । भूताना चाऽधिष्ठानत्वेनैवोत्पन्नत्वाद्वासेनैव तेषा पोपः, यथा गृहाणाम् । उप्यमाणान्येव गृहाणि तिष्ठन्ति, नोजटानीति । उक्तं च द्वितीयस्कन्धे · आदि सोरत्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाटय. 1 नद्य समुद्राश्च तयोस्तुष्टि पुष्टिस्तदाश्रये।' इति । वक्ष्यते 'नाडीनद्यो रोहितेन' इति 'भुत्तुड्भ्यामुदर सिन्धु ' इति चाम्भसो नदीरोहितभेदेन देवतेन्द्रियभाव , क्षुत्तृपोस्तेजोरू पयोरिन्द्रियत्व जरात्मकस्य सिन्धोर्देवत्वं च । ण्व पृथिव्याकाशवायूनामपि बोध्यम् । + तटेसदभित्याहु -इदानीमित्यादि । आन्यादिमहदन्ताना विज्ञापितफरदान्कथनानन्तर मात्रा मृतदेवाना तदान यत्तु तथाऽऽत्यर्थ । * शीर्ण इत्यत्र । वक्तव्यमिति । अग्रिम शके वक्तव्यम् । एव विनिर्गुणाना (1) मागाणा भूताना न्यष्टिद्वारय भाग्यम (१) उस इति ज्ञायते ।

·३-स्कन्ध. ६ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। १०१ . + । तदेव विभज्य म्पष्टयति- 'आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे ।। धरां रजःस्वभावेन पणयो ये च तानंनु ॥ २८ ॥ आत्यन्तिकनेति । अत्यन्तिकं गुणान्तरास्पृष्टम् , सत्त्वाधिक्यं वा । देवाः पूर्वोक्ता अन्ये च । पूर्व- मप्याधिदैविका निरूपिताः, अन्ये च त्रयस्त्रिंशत् । ते सर्वे अतिसात्त्विका इति सत्त्वविलासस्थानं दिवं प्रपेदिरे । विपरीतकथने हेतुं वदन् व्युक्रमेण निरूपयति-धरामिति । गुणक्रम एवाऽत्र क्रमः, न स्ववय- वक्रमः । रजःस्वभावेन पणयो नरा धरां प्रतिपद्यन्ते। ते हि कर्मणा पणन्ते, कर्म दत्त्वा फलं गृहन्तीति । कर्मणैव व्यवहार इति पणयो नराः । ताननु ये गवादयः, तेषां तामसत्वेऽपि नरोपकारामिमेवा- श्रिताः ।। २८ ॥ तृतीयस्थाने हेतुमाह- तातीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिताः। उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदा गणाः ॥ २९ ॥ तातीयेनेति । तार्तीयं तृतीयम् । प्रकृतेर्गुणत्वाय स्वभावेनेत्युक्तम् । भगवन्नाभिमन्तरिक्षम् । ताम- सस्य मध्ये निवेशने हेतुरुच्यते-उभयोरन्तरं व्योमेति । अन्तरिक्षं शून्यं तेषां स्थानम् । रुद्रा घातुका अनायतनाः । अतस्तृतीयत्वेऽपि मध्यस्थानस्य शून्यत्वात् रुदैस्तस्थानं गृहीतमिति । आधेयाधारयोलि- प्ठत्वेन अन्तरालमेव स्थानम् । तत्र स्थितान्निर्दिशति-ये रुद्रपार्षदा इति । रुद्रस्य पर्षदि सभायां योग्या । कदाचित्तत्र रुद्रसभायां सनकाढयो देवा वा आगच्छन्तीति तव्यावृत्त्यर्थं गणा इत्युक्तम् । ये महादेवस्य गणा भूत्वा पार्षदाः, ते मध्ये तिष्ठन्ति । एवं व्यष्टिसृष्टौ गुणैः स्थानभेदा निरूपिताः ॥ २९ ॥ . गुणैरेव वर्णभेदा इति वर्णनवगवेभ्य उत्पन्नानिरूपयति भजनार्थम्, मुखतोऽवर्ततेति चतुर्भिः- मुखतोऽवर्त्तत ब्रह्म पुरुपस्य कुरूद्वह !। यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्वाह्मणो गुरुः ॥ ३० ॥ * भगवतो मुखतो ब्रह्म देवतारूपम्,शुद्धसत्त्वपरिणामभूतम्, यदधिष्ठानात् ब्राझणा भवन्ति,तज्जातम् । अवर्ततेति । विद्यमानमेव मुखात्प्रकटीभूतम् । पुरुषस्य भगवतो नारायणस्य । कुरूद्धति विश्वासार्थम्, एतच्छ्रवणाधिकारार्थ वा । यस्तु वर्णानां मध्ये मुख्यो ब्रझोन्मुखत्वाद्राह्मणोऽभूत् , गुरुश्चाऽभूत् । तुश- ब्देन स्वतो ब्राह्मणस्य मुखत्वं वारयति । ब्रह्मणि स्थितो ब्राह्मणः । तत्र भवः' वा 'तस्येदम्' इति वा . प्रकाशः। * मुखत इत्यत्र । मुखाज्जातस्य ब्रह्मणःस्वरूपं द्वितीयस्कन्धे उपपादितं स्मारयन्ति-देवतारूपमित्या- दि। पारयतीति। अत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वे हेतुं वदन् ब्राझणोऽस्य मुखमासीत्' इत्यत्र श्रावितं मुखत्वं स्वतो न, किन्तु ब्रह्मणोन्मुखत्वकृतमेवेति निश्चाययतीत्यर्थः । तदुन्मुखत्वं , योगेन त्रिधाऽऽहुः-प्रणीत्यादि । तत्राऽऽधेन वृत्तः द्वितीयेन संस्कारतः, तृतीयेन जननमात्रादित्येवं त्रिोकसंबन्धेन मुखमध्यजघन्यमावे प्रस्ता- ·. . " . , १०४ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- यदृत्या तुष्यते हरिः' इति । किश्श, हरिः सर्वेषां दुःखहर्ता, सेवया च दुःख गच्छति । अतः स्व. कर्तव्यकरणादपि तुप्यति । तादृशसेवायां जातः शब्दः, तन्निर्वाहाथ या ! पुरा कल्पादौ । इदानीन्तना- नां तु तदुद्भवत्वम् । शुश्रूषायां भव इति शकारोकारी मिलितो द्विरुक्तायेफशेषेण शू भवतः, सन्मत्ययश्च जश्त्वेन दत्वमापद्यते, रेफस्य च परोक्षार्थ व्यत्ययः, 'अप्रत्ययात्' इति सन्नन्तादकारो भवति, प्रीत्या- भावान्न टाप् । अण्प्रत्ययो वा तद्धित., वृद्धयभावः परोक्षार्थः । 'शुगम्य तदनादरश्रवणात् तदा- द्रवणात् ' इति तु योगेनाऽन्यथा शूद्रशब्दो निरुक्तः, स न जात्युपयोगी । तं वा निर्वचनं कालभेदेन स्था- पयति-पुरा शूद्र इति । स हि यावत्पर्यन्तं सेवां न करोति, तावत्पर्यन्तं शुचव द्रवति । तस्याऽधमावा- धर्मोऽपि यदि न भवेच्छोको मवेदिति, तेन चाऽऽद्रवतीति, पुराऽयं शूद्रो भवति , पश्चात्तु वर्णमात्रम् । शोकाभावे हेतुः-यदृत्या तुष्यते हरिरिति । हरितोपात् सर्वमेव सिद्धं भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ एवं वर्णानामुत्पत्तिमुक्त्वा भगवति तेषां विनियोगमाह- एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयाऽऽत्मविशुद्धयर्थ यजाताः सह वृत्तिभिः ॥ ३४ ॥ एते वर्णा इति । स्वधर्मेण वागादिव्यापारण । स हि तेषां स्वधर्म औत्पत्तिकः वाग्ल्यापारेण भगव- द्भजनं ब्राह्मणस्य, रक्षादिना भगवद्भजन क्षत्रियस्य, सेवोपयोगिपदार्थसमर्पणेन वैश्यस्य, सेवया शूद्रस्ये ति । तत्र सेवा प्रथमकक्षा सर्वसुलभा । यदि सर्वेऽपि भगवत्तोषमेव केवलं कामयन्ते, तदा सेवेव कर्तव्या। यदि स्वधर्मेण सेवितुमिच्छन्ति, तदा स्वधर्मसिद्धयर्थ सेवा कर्तव्या । तदा स्वधर्मस्य फलं वक्तुं तदुपयोगि. भगवद्गणानाह-स्वगुरु हरिमिति । स्वधर्मेण स एवोपास्यः, यस्त्वावश्यको भवति । तत्र धर्मोपदेष्टत्वात् भगवानेवोपास्यः । स हि स्वगुरुः, धर्मेण सहोत्पादनात् । यथार्थ ज्ञापयन् शब्दोच्चारयिता गुरुर्भवति, एव- मेव भगवान् वृत्ति स्वधर्म प्रथमत उत्पाद्य पश्चात्तदर्थमात्मानमुत्पादयतीति । किञ्च, तथैव कृते अस्य दु:- खाभावो भवतीति नियमात् तथा कर्ता हरिभवति । यजन्तीति सिद्धवनिर्देशः । उत्पत्त्यैव धर्मप्रकारयो- तित्वात्, विलम्बाभावाच्च, अपर्यवसितत्वाच, सर्वदैव भागवद्भजने वर्तमानता । यजन्तीत्यनेन तत्प्रीति. जननप्रकारेण स्वधर्मः कर्तव्य इति सूचितम् । श्रद्धयेति हेतुः सर्वत्र । आत्मविशुद्धिरन्तःकरणशुद्धिः । सर्वत्राऽपाखण्डिनां नियतं फलम् । शुद्ध त्वन्तःकरणे सर्वत्राधिकारी भवति, पश्चात्सर्व सुलभम् । ननु निर- न्तरसेवायां कोऽयं निबन्धस्तत्राऽऽह-यद्यस्मात् स्ववृत्तिभिः सहजाताः । अभजने कालान्तरे अवृत्तीनु- त्पादयिष्यतीति ।। ३४ ॥ एवं भगवतः समष्टिव्यष्टिरूपोत्पादनम्, सर्वदेवानां तत्रोपभोगः, स्वार्थ वर्णचतुष्टयोत्पादनम्, तेषां च भगवद्भजनप्रकार इति चतुष्टयमुक्त्वा उपसंहरति- एतत्क्षतर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः । कः श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायावलोदयम् ॥ ३५ ॥ एतत्क्षतर्भगवत इति । एतच्चतुष्टयमेवाऽस्माभिर्निरूपितं सूचनार्थम् । अधिकं तु स्वयमेव ज्ञातव्य- मिति नैपुण्यार्थ संवोधन क्षत्तरिति । एकस्य वीर्यस्यांशभूतायाः क्रियाशक्तेः कोट्यंशलेशो निरूपितः, अ- तिरिक्तो भगवान् पूर्ण एव । तदाह-भगवत इति । तत्राऽपि त्रितयसंयोगमाह-दैवकर्मात्मरूपिण इति । . १ ·. ३ स्कन्ध, ६ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १०५ देवं कालः, कर्म प्राणिनाम्, आत्मा स्वभावः, एतान्यपि स्वस्यैव रूपाणि । तानि रूपाणि वर्तन्ते यस्य । एकस्याऽपि रूपस्य यत्राऽऽनन्त्यम्, तत्र को वा तं चतूरूपमानन्त्यचतुष्टयात्मकं निरूपयेत् ? किञ्च, योगमा- याया बलस्यादयो यत्र, एतादृशं चरित्रम् । योगमाया हि क्षणमात्रेण कोटिब्रह्माण्डानि कतुं शक्नोति, तस्या अपि बलं भगवद्गुणैरेवेति । अथवा, योगमाया करणम्, योगमायया यो वलोदय इति । उपाक- तुम्, यथा वेदा आरभ्यन्ते उपाकरणेन, समाप्यन्ते च उत्सर्गेण । तत्र भगवद्गणानामपि मुख्यविद्यात्वात् तदुपाकरणं युक्तम् । समातिदूरे , उपाकर्तुमपि कोऽपि न शक्नोति । उपाकरणमपि दूरे, करिप्यामीति प्रारम्भमपि कः कुर्यात् ? अन्ततो गत्वा श्रद्धामपि का कुर्यात् ? अतो मया भगवतश्चतुर्मुर्तेरापातदो गुणाः कथिताः ॥३५॥ न चैतावताऽहं निवृत्तः, किन्तु गुणानामानन्त्यमेव । तदाह- अद्याऽपि कीर्तयाम्यङ्ग ! यथामति यथाश्रुतम् । कीर्ति हरेः स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥ *अद्यापि कीर्तयामीति । अङ्गेति कोमलसंवोधनमप्रतारणाय । अद्याऽसीति । यत आरभ्याऽहमुत्पन्नस्त- त्प्रभृत्यद्याऽपि मरणपर्यन्तं कीर्तयाम्येव स्वधर्मत्वात् । परं सूक्ष्मजीवत्वान्माय विशेषः। यथामतीति मतिम- नतिक्रम्य । यावजानामि तावदेव कथयामि, न तु कल्पयित्वा । तत्राऽपि यथाश्रुतम्, गुरोः सकाशात् श्रव- णमनतिक्रम्य । अनेनाऽऽवृत्तिर्भगवद्गुणानामुक्ता । तत्र प्रयोजनमाह कीर्ति हरेरिति । नूतनश्रवणे साम- थ्र्यमुपायश्च नास्ति, प्रयोजनाभावश्च; आनन्त्यात् स्वधामावाच्च । अतो यावत्कीर्तयितुं शक्यते तावदेव श्रोतव्यम्, इत्यल्पं श्रुत्वा तदेव कीर्तियामिः तदाहैकवचनेन । हरोरति तावतैव भगवान् दुःख दूरीकरि- प्यतीति । पुनःपुनः कीर्तनस्य तु प्रयोजनमस्ति । स्वां गिरं सत्कर्तुम् । अन्यपदार्थानामभिधया कथने- नेयमस्मद्वाणी असती जाता । भगवता स्वार्थमेव क्यमुत्पदिताः, वाणी च स्वां समर्पितवान् स्वसेवार्थम् । तस्याः पति भगवान् । भगवदथै स्वयं प्रेरकः । तथा च स्वतो वा, मत्प्रेरणया वा, अन्यमभिधाय वाणी- व्यभिचारिणी जाता। तामिदानी संस्करोमि, संस्कृता सा भगवति योजनीयेति । अतः संस्कारार्थ बहुधा कीर्त- यामीत्यर्थः । अनेन यस्य यम्य साधनं भगवता स्वार्थे यद्दत्तम्, तदन्यत्रोपयोज्य तच्छुद्धयर्थं भगवति तत्पु- नः पुनरुपयोज्यामिति ।। ३६ ॥ एवमुपसंहृत्य सर्वेषां निरितं जन्मफलमाह- एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्पणवादमाहुः । प्रकाश *अद्यापीत्यत्र । आनन्त्यादिति । एकस्याऽपि गुणस्याऽपरिच्छिन्नत्वात् । अयं नूतनश्रवणासामर्थ्य हेतुः। स्वधर्माभावादिति । गुरुमुखात् श्रवणं स्वधर्मः, तञ्च मतेः खल्पतया कर्तुं न शक्यते, शक्तितात्पर्यावधारणस्य अवणपदार्थत्वादिति । अतो मत्यभाव एव स्वधर्माभावः, स एव चोपायाभावे हेतुः। तदेतदाहुः-अत इत्यादि । एकवचनेनेति । कीर्तिमित्यनेन । प्रयोजनाभावे हेतुमाहुः-हरेरित्यादि । १ राम् इति नास्नि. ग घ.

·. १०६ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- श्रुतेश्च विद्वद्भिपाकृतायां कथासुधायामुपसंप्रयोगम् ॥ ३७ ॥ *एकान्तलाभमिति । अन्यानीन्द्रियाणि केवलं भगवदर्थ योजयितुमशक्यानि, देहाथ तदुपयोगावश्यक त्वात् । दुष्टानि च न भगवति योजनीयानि । हस्तौ नित्यममङ्गलस्पर्शी, तथा चक्षुषी; तथाऽन्यान्यपि दे- हनिर्वाहार्थमवश्यमन्यत्र योजनीयानि चेत् भगवदर्थे किश्चिद्रक्षणीयम् ; स्वतः शुद्धम् , शुद्ध कृत्वा वा । तदा द्वयं रक्षयणीयम् , वागिन्द्रियं श्रोत्रं च । अनयोर्न देहोपयोग आवश्यकः । तस्मादेते चेद्भगवत्कृपया स्वार्थ मासे मवतः, तदा भगवद्गुणा वक्तव्याः श्रोतव्याश्च । नाऽन्यद्वक्तव्यं श्रोतव्यमित्याह । वचसो वा- गिन्द्रियस्य । एकान्तलाभः एक एव भगवान् स्वार्थोऽन्तो यस्य । लामो भगवत्प्राप्त्यैव समाप्यते । स को लाभ इत्याकाङ्क्षायामाह-सुश्लोकमौलेर्गुणवादामिति । सुष्टु श्लोकाः कीर्तिप्रतिपादका भागवतादि- रूपाः, तत्प्रतिपादिता कीर्तिर्वा मौलौ यस्य । अनेन तस्य कीर्तिर्मुकुटरूपा भवतीत्युक्तम् । तां चेदयं सं- स्कुर्यात् ' सर्वस्य गात्रस्य शिरः प्रधानम् ' इति प्रधानमेव भूषितं भवेत् । तादृशस्य भगवतो गुण- वादमुरकर्पप्रतिपादकानां धर्माणां भावपूर्वकं निरूपणं लाभमाहुरिति संबन्धः । आहुरिति प्रमाणम् । न के- वलं वचस एवायं लामः, किन्तु अनु पश्चात् नु निश्चयेन वा, पुंसामपि लाभः । तदुपयोगार्थमन्यन्द्रियव्या- पारात् स्वोपयोगेऽपि, स्वस्य तत्रोपयोगात्, कीर्तनद्वारा सर्वाण्येवोन्द्रियाणि स्वयं च सफलो भवति । श्रो- त्रस्य चाऽयमेव लाभः । चकारात्तदनुवर्तिनां पुंसामपि । विद्वद्भिरुपाकृतायां भगवत्कथायामारब्धायाम् । उपसंभयोगम् , समीपे सम्यक् प्रकर्येण योगो यस्य, तादृशं श्रवणम् , अमृतकथाश्रवणमिति यावत् , त- च्छतेभिः । श्रोत्रस्य विशेष उच्यते-भगवत्कथैव श्रोतव्या; तत्राऽप्यमृतरूपा प्रेम्णा निरूपिता; तत्रा- ऽपि विद्वद्भिरेव निरूपिता, अन्यथा अज्ञैरन्यथा निरूपणसम्भवात् । तेषां पदार्थानां वस्तुतो भगवदीयत्वा- भावाद्भगवत्कथायां तच्छ्वणे श्रोत्रस्य व्यभिचार एव भवेत् । अतो भगवदीयपदार्थश्रवणार्थ विद्वद्भिरेव नि- पितं श्रोतव्यम् । तैरप्यन्यार्थनिरूपणे प्रकृते तात्पर्याभावात् , तन्न श्रोतव्यम्। तदाह-उपाकृतायामिति । कथा संबद्धा वार्ता, सैव सुधारसजनिका मृत्युनिवर्तिका च । तदपि श्रवणं न दूरतः। अन्तःकरणशुद्धि- द्वारा मानं भविष्यतीति द्रविडमण्डकन्यायो भगवद्गुणेषु न कर्तव्यः । सम्यक्त्वं च स्वपर्यवसानात् । मक- पो विस्मरणराहित्यम् । यद्येवं शृणुयात् , तदा श्रोत्रं स्वयं च भगवदर्थं भवत्, अन्यथा व्यों भवेत् , कालाः काका वा ।। ३७ ।। नन्वल्पमेवोक्त्वा कयमुपसंहारः कृतः, कथं वा स्वार्थ निरूप्यते ? इत्युच्यते । भगवन्गाहात्म्यं ज्ञात- व्यम्, ततो भक्ति, ततो भगवत्सायुज्यमिति । इमं क्रमं परित्यज्य वाकशुध्धय गुणानुकीर्तनम्, इन्द्रि- यलाभार्थं च अयणकर्तिने, इति कथमेवमुच्यते ? इत्यारावयाऽऽह-~- आत्मनोऽवसितो वत्स ! महिमा कविनाऽऽदिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्कया ॥३८॥ " प्रकातः * एकान्तलाभमित्यत्र । द्रपिंडमण्डकन्याय इति । पिडदेशे गोधमा दायाम भोई कर्नु च न विदन्ति । मध्यदेशादावागतो द्रविडः, 'कथं मण्ड दुपरमिनः पदयोर्मध्यान् पृष्टाप नपरिवर्ननं विधाय पश्चादव(?)मुख कृत्या. पया न्याया।

·] - " . . । - ३ स्कन्ध. ६ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्याविरचिता। १०७ * आत्मनोऽवसितो वत्सेति । आत्मनो मगवतो वासुदेवस्य महिमा, आदिकविना ब्रह्मणा- ऽपि सवत्सराणां सहस्रपर्यन्तं तपो योगं च कृत्वा, तत्परिपाके सति, संवत्सरसहस्रान्ते योग- विपक्वयाऽपि बुद्धया अवसितः किम् ? अपि तु न ज्ञात एव । ब्रह्मणाऽपि, तपः कृत्वाऽपि, महताऽपि कालेन, महिमा चेन्न ज्ञातः; यस्य कथा अग्रे वक्तव्या; अन्यः को वा जास्यति । एतदर्थमेव तां कथां कथयिप्यामीति भाव । अत इन्द्रियलाभ एव । भगवद्गणे कथिते, क्रमात्सर्वस्मिन्नपि संघाते स्वाधीने जाते, सुखेन साक्षाद्वकुण्ठे भगवत्सेवा कर्तुं शक्यत इति मैत्रेयसिद्धान्तः । इमं पक्षं निरा- कृत्य योऽन्यथा वक्ष्यति, तमने आन्तत्वेन निराकरिष्यति । आत्मन इति वस्तुप्राप्त्यभावेन दुर्लभता निराकृता । आत्मत्वेनाऽपि प्रकाशमानस्य । किमित्यध्याहारेण वा, काकुस्वरकल्पनया वा, तथा वक्तव्यः । अथवा, ब्रह्मणैवाऽवसितः । तस्य साधनत्रयम्-प्रथमं भगवानात्मत्वेन प्रकटः, स्वयं चाऽऽदिकविर्वेद- गर्भः । अनेन प्रमाणं प्रमेयं च तस्य सिद्धमित्युक्तम् । संवत्सरसहस्रान्ते इत्यादि साधनम् । तदा फलं युक्तमिति । तदापि वा न फलमिति चिन्त्यम् ॥ ३८ ॥ ब्रह्मणः कथा यथा तथास्तु, अन्ये तु महिनो ज्ञानार्थ ये यतन्ते, तद्द्वारा च भक्ति प्रार्थयन्ते, ते केवलं भगयन्मायामोहिताः । ते यद्यपि अन्यान्मोहयितुं तथा वदन्ति, तथापि महती भगवन्माया तानपि व्यामोह्यतीत्याह- अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्वयं चात्मवमात्मा न वेद किमुताऽपरे ? ॥ ३९ ॥ + अतो भगवत इति । अतः कारणात्, यस्माते माहात्म्यं ज्ञातुं प्रवृत्ताः । इयमेव भगवन्माया, संसारं व्यामोहयित्वा मोक्षार्थ प्रवृत्ताः, तानपि व्यामोहयति । ननु भगवन्माहात्म्यज्ञानार्थ प्रवृत्ताः कथं व्यामुग्धा भवन्ति ? तत्राऽऽह-यत्वयमिति । अयमात्मा भगवान् स्वस्याऽपि मार्ग स्वयं न जानाति, किमुताऽपरे? सहि यावत्करोति तावतस्य परोक्ष भवति । न हि कश्चिद्गन्ता दूरे गतः स्वातिक्रान्तं सर्वमेव मार्ग पश्यति, तथा सति न गत एव स्यात् । अतिनिपुणोऽपि पूर्वदिवसे यादृशं कुर्यात्तादृशं पुनः कर्तुं ज्ञातुं वा न जानाति । अतः प्रतिक्षणं नूतनानन्तब्रह्माण्डनिर्माणात् पूर्व येन मार्गेण साम्प्रतं सृष्टिसमर्थो वर्तते, तं मार्ग स्वयमपि न जानातीति युक्तम् । अपरे पुनस्तत्र्याः, क्वचिद्ब्रह्माण्डोदुम्बरे मशकवस्थिताः, स्वग- तिमेव न जानन्ति, कुतो भगवद्गतिम् ? उत्प्रेक्षा त्वप्रमाणम् । अथवा, भगवन्माहात्म्यज्ञानार्थं प्रवृत्तः कथं भगवन्मायया मोडते, अन्यथा सन्मार्गो व्यर्थः स्यात् । अन्यत्र वस्या मोहकत्वं सिद्धमेव । प्रकाशन * आत्मन इत्यत्र । इन्द्रियलाभ इति । इन्द्रियाणामन्यकाकार्यजनितव्यभिचारनिवृत्त्या भगव. दीयत्वम् । काकुरपि काल्पनिकीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः-अथवेत्यादि । + अत इत्यत्र । ज्ञातुमिति । इयदिति ज्ञातुम् । भगवतः स्ववर्माज्ञाने कारणमाहुः-सहीत्यादि । इदमत्र वर्मपदबलाव्याख्यातम् । द्वितीयस्कन्धे तु 'यथा नमःम्वान्तम्' इत्यत्रान्तभावादेव ज्ञानामाव उक्तः । तेनाs- त्रापि वानन्त्यमेव ज्ञानाभाव एव हेतुरिति ज्ञानशक्तिकोण्ट्यमित्यर्थः। तदेतदुक्तम्, तथा सत्ति नगत एव स्यादित्यनेन । अत्र प्रकारानन्त्यस्साऽपि हेतुतामाहुः-अतिनिपुण इति । अस्मिन्नपि पश्चे उत्प्रेक्षेव समाया- प्रत्ताः स १ मोयन्ते स.

·' १०८ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- भगवन्माहात्म्यज्ञानार्थ प्रवृत्तावपि यदि मोहयेत्, तदा प्रमाणानि दत्ततिराजलीनि स्युरित्याशय, खायोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न संशय ।' इति न्यायेन मायाया को दोप इति यदन् , माहात्म्यज्ञानार्थ प्रवृत्तस्य स्वरूपमाह-यत्स्वयमिति। स्वय जीव आत्माऽपि भूत्वा, कोऽहमादिकल्पे स्थित ? कथमेतावत्पर्यन्तमागतम् ? इति स्वगतिं न वेद । सर्वज्ञा अपि जन्मनयं चतुष्टय वा जानन्ति । अन्योन्य ज्ञास्यन्तीति दूरकथा । शब्दात् ज्ञानमन्धपरम्परान्यायतुल्यमिति नाऽत्यन्त प्रमाणम् । तस्मादस्मदुक्तमार्ग एव युक्तः । वस्तुतोऽयमेवार्थ , पूर्व ययाख्यात तत्परमतात् । विद्यमानाजानमसार्वश्यमेव सपादयति । वेदे त्वसन्देहे सन्देहवचन च, यदि वा न वेद ' इति, ' को हि तद्वेद ' इतिवत् । अतो याव- किञ्चित् स्वकीर्तनोपयोगि तावदावर्तनीयमिति ॥ ३९ ॥ किञ्च, तदप्यशक्यम्, सापेक्षमिति । अतो नमनमेव कर्तव्यमित्याह- यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चाऽन्य इमे देवास्तस्मै भगवते नमः ॥ ४० ॥ * यतोऽप्राप्येति । वाकू मनश्च य भगवन्तमप्राप्यैव,अर्वागेव, निवर्तते, अहङ्कारश्च देवः । अन्ये च इमे देवा इन्द्रियाधिष्ठातारस्तमप्राप्यैव निवृत्ताः। वाचोऽत्र वेदरूपाः। मनस्तेषामपि पूर्वरूप भगवीयम् । 'यतो वाचो निवर्तन्ते ' इति श्रुतेरप्ययमेवाऽर्थ । तदनु अहङ्कार । यस्तु श्रुतौ ' अहमित्येवात्मान वेद भगवान् । सोऽहंनामाभवत्' इति । सोऽपि जगत्कर्ता स्वयमात्मान न वेद । तेन वा जगन्निर्माणार्थे निरूपितानीमानि तत्त्वानि देवा न विदुः। तस्मान्माहात्म्यज्ञान दुर्लभमिति तदर्थ प्रयासमकृत्वा, केवल भगवते नमनं कर्तव्यम् । तदाह-तस्मै भगवते नम इति । यादृशोऽसि हरे ! कृष्ण! तादृशाय नमो नम । यादृशोऽस्मि हरे ! कृष्ण ! तादृश मा हि पालय ॥४०॥ इति श्रीभागातसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे पष्ठाध्यायविवरणम् ॥ ६ ॥ प्रकाश। तीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः-अथवेत्यादि । अन्धपरम्परान्यायतुल्यमिति । परोक्षज्ञानत्वात्तत्तुल्यम् । युक्त इति जीवाज्ञानकौण्ट्यपरत्वाद्युक्त । एतदुपष्टम्भायाहुः-स्तुत इत्यादि । परमतादिति । परमतमालम्ब्य । ननु शब्दे ज्ञानस्य तत्तुल्यत्वे महाननय इत्याशङ्कायामाहु -चेदे त्वित्यादि । अत्र पूर्वश्रुतिबद्धत्वा (बहचा)ना भाव वृत्तसूक्तस्था, द्वितीया तु तैचिरीयसंहिताप्वष्टा(स्वष्टमा)प्टकस्था । तत्र दिक्ष्वनीकाशान् करोति' इति विधा. य प्रत्यक्षप्रशसार्थ 'को हि तद्वेद यदमुस्मिन् लोकेऽस्ति वा न वा' इत्युक्तम् । तथा च, तत्र यथा न देवलोकासत्त्वे तापर्यम्, किन्तु प्रत्यक्षस्य प्रशंसायामिति नानय , तथा भाववृत्तफलश्रुतावपि न सृष्टिकर्तुरज्ञाने तात्पर्यम्, किन्त्वन्येषा तदज्ञाने । इत्यन्येपा ज्ञानदौर्घट्यानदियत्ताना श्रमो न विधेय इति तात्पर्यानाऽनय इत्यर्थ । * यत इत्यत्र । तदपीत्यादि । तद् ज्ञानमपि गुरुसापेक्षत्वादशक्यमित्यर्थः । अपाप्येति । इयानयमिति प्रणाऽज्ञात्वा । अयमेवाऽर्थ इति । इयत्ताया अप्राप्तिरवार्थः । तत्राऽहकारसाऽनुक्तत्वादेतस्य कथ तदर्थ निश्चायक्त्वमित्यत आह -यस्त्वित्यादि । न वेदेति । इयानहमिति न वेद। तथा चेतरत्रानुवीक्षणस्यो- सवाद् ज्ञानराशा म्यादिति तन्निवृत्त्ययमेतदुक्तम् । तेन तत्राऽपि सर्वम्याऽऽत्माभिन्नत्वमेव विवक्षितम्, न तु पम्पेयवेत्यर्थः । ती श्रीगीय पोधिनीप्रकाशे पणथ्यापविवरणम् ।

·३ स्कन्ध.७ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । सप्तमाऽध्यायविवरणम् । * हरेरिन्द्रियवर्गस्य मनसः सर्ग उच्यते । संकल्पेन विकल्पेन द्विधा तद्विनिरूप्यते ॥ १॥ संकल्पो निश्चयः प्रोक्तः स च सन्देहपूर्वकः । अन्यथा ज्ञानमेव स्यात् तदर्थं प्रथमो द्विधा ॥ २ ॥ विकल्पो विविधः पक्षस्ते प्रश्ना इह रूपिताः। अत्र सर्वाणि कार्याणि पृष्टानि भगवत्कृतिम् । ज्ञातुम्, सा मनसा भाव्या पूर्व चाऽपि कृतौ मनः ॥ ३ ॥ + (श्रीशुक उवाच । एवं बुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुधः । प्रीणयन्निव भारत्या विदुरः प्रत्यभापत ॥ १॥) एवं पूर्वाध्यायान्ते 'उदृत्य पुप्पेभ्यः' इति प्रश्ने स्वबुद्ध्या यावदुद्धृनं तावन्निरूपितम्, तत्र ‘यत्स्वयं चाऽऽत्मवत्मात्मा न वेद' इति वचनात् भगवतोऽलौकिकं सामर्थ्य प्रायेणाऽस्याऽनभिप्रेतमिति, तद- भिप्रायेण जीवे भगवति च सन्दिग्धमर्थद्वयं पृच्छति । तत्र प्रथम भगवति सन्देहचतुष्टयम् , जीवे च द्वयं पृच्छति- विदुर उवाच । ब्रह्मन् ! कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याऽविकारिणः । लीलया चाऽपि युज्येरनिर्गुणस्य गुणाः क्रियाः॥१॥ गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः। * अथ सप्तमाध्यायं विवरिषयोऽवसररूपां सातिं स्मारयन्तोऽयमाहुः-हरेरित्यादि । तेन मनोद्वारा सर्वेन्द्रियनिरूपणमध्यायार्थः । ननु द्विधा तन्निरूपणम्य किं प्रयोजनमित्याकानयामाहु.-सङ्कल्प इत्यादि । अन्यथेति । सकल्पस्य तादृशत्वाभावे । तथा च, यतस्तत् स्वरूपं ' यत्संकल्पविकलाभ्यां वर्तते कामसं- भवः' इतिलक्षणकमुभयघटितम्, अतः प्रथमो मनोरूपपदार्थों द्विधा निरूप्यत इत्यर्थः । नन्वत्र प्रश्न- कथनेन कथं विकल्पयोध इत्यत आहुः-विकल्प इत्यादि । एवं शास्सरीत्याऽर्थमुक्त्वा विदुरमैत्रेयसंवादे प्रश्नसन्नति प्रदर्शयन्ति-अत्रेत्यादि । तथा चोपोद्धातः सङ्गतिरित्यर्थः । + ' एवं युवाणम्' इति श्लोकः प्रायेण क्षेपक इति प्रतिमाति । तद्धि ग.

·। श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्भागवत- ब्रह्ममिति । करणादिव्यापारास्त्वया एकविधा निरूपिताः, ते च गुणातीता एवेति वक्तुं न शक्यन्ते । सगुणाश्चेत् कार्यकारणवैलक्षण्यम् | ब्रह्ममिति संबोधनं ज्ञानस्य "निश्चितत्व एव ब्रममावो भवतीति । तव निश्चितमेव, किन्तु बोधनार्थ पृच्छयत इत्यौद्धत्यसमाधानम् । कयामिति प्रकारे प्रश्नः । भगवतथि न्मात्रस्येति । भगवच्छब्दो न यौगिकः, किन्तु रूढ्या ब्रह्मपरः। तच चिन्मात्रमेवेति धर्मशक्तिविशेषस्व- रूपाणामभावात्, वाच्यवाचकसंबन्धाद्यभावात्, अनिरूप्यत्वाश्च कथं तादृशस्य जगत्कर्तृत्वम् । कर्तृत्वादयश्च धर्मा विकृता विकारिणो भवन्ति । अतोऽविकारिणो भगवतः प्रयोजनसन्देहपूर्वपक्षाभावेऽपि, निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः कथं भवन्तीति वीजसन्देहप्रश्नः । कार्य हि बीजप्रयोजनाभ्यां विना न भवति । तत्र प्रयोजनं परमानन्दस्य जगति नाऽस्त्येव । लोकवत्तु लीला...'इतिन्यायेन प्रयोजनामावेऽपि लीलया करि- प्यतीति चेल्लीलाऽपि न संभविष्यतीत्यो वक्ष्यते । अस्तु वा लीला, तथापि जगतो बीजं न भगवान् , विलक्षणत्वात् । जगदचेतनं विकारि नानारूपं च, भगवांस्तु चिन्मात्रमविकारि च । किञ्च, जगत्सगुणम्, भगवान्निर्गुणः, अतः कार्यकारणवैलक्षण्यात् न भगवत्कार्य जगत् । यद्यपि चिन्तामणेः सकाशात्तद्विलक्षणं सकलमेव कार्यमुत्पद्यते, तथापि पूर्वपक्षिणः पक्षे न चिन्तामणिमात्रात् कार्यमुत्पद्यते, अन्यथा सर्वदैवोत्पद्येत । किन्तु कामयितुः सन्निधाने यथा यथा चिन्तोपद्यते, घटाकारेण पटाकारेण च तथा तथा मणिसानि. ध्यात् ते पदार्था मनसा भाविताः कोयकृता इव भवन्ति । इयमलौकिकी तस्य शक्तिः । भगवतस्तु द्वितीयसान्निध्याभावानाऽनेनाऽपि प्रकारेण कार्योत्पत्तिः सम्भाविता । तदाह-चिन्मात्रस्येति ॥ १ ॥ एवं चीजमावं दूपयित्वा फलभावापन्ना लीलां दूपयति- क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिपाऽन्यतः । स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदाऽन्यतः॥२॥ • क्रीडायामिति । लीला नाम विलासेच्छा,कार्यव्यतिरेकेणैव कृतिमात्रम् । न तया कृत्या बहिः कार्य जन्यते, जनितमपि कार्य नाऽभिप्रेतम् ; नाऽपि कर्तरि प्रयास जनयति, किन्त्वन्तःकरणे पूणे आनन्दे तदु- लासन कार्यजननसदृशी क्रिया काचिदुत्पद्यते, यथा लोके राज्ञः । सा लीला । साऽपि नोपपद्यते । तत्र प्र- योजनाभावेऽपि हेतुरस्ति । स च हेतुलॊकसिद्ध एव वक्तव्यः, लोकन्यायेन लीलानिरूपणात् । सा च ली. प्रकाराः। * प्रमन्नित्यत्र । अस्येति । मैत्रेयस्य । तदभिप्रायेणेति । मैत्रेयाभिप्रायेण । करणादिव्यापारा इत्यादि । वक्तव्यमतिपत्तिप्रभृतयस्ते व्यापाराः सर्वेऽपि देवतेन्द्रियगोलकसाध्यत्वेन लोकतुल्या निरू- पिता इत्यर्थः । धर्मेत्यादि । धर्मोऽसत्त्वेनेव स्वमाननम्, शक्तिर्माया कालादिरूपा, विशेषो व्यावतको रूपादिः, स्वरूपं विमहः सनिवेशम्तेपाममावान् । वाच्येत्यादि । द्रव्यजातिगुणक्रियासम्बन्धे हि शब्दस्य गोपनार्थ प्रवृत्तिः, ब्रमाण तु गब्दसम्बन्ध(य)पटकानां तेषामभावेन याच्यवाचकोरर्थशब्दयोः परस्पर- सम्बन्धम्य, आदिपदेनाणारणद्वारकम्यामावादेतोः शब्दकर्तृत्वेनाऽप्यनिरुप्यत्वात् । चीजप्रयोजनाम्या. मिति। पांजं समवायि, प्रयोजनं कर्मभिप्रा फलम्, ताभ्यामित्यर्थः । मायस्येति । एवं चाऽनेन पपेन ममदायित्वमाफिदी कर्तृत्वशक्तिधाऽऽक्षिप्ता जया । 4. प्रोडायामिन्यत्र । फलमायापमामिति । सीरयेद मष्टिप्रकरणप्रयोजनमिति तदावापनाम् । काम- एरोमसाप. प. वापरता... - " ·" । ३ स्कन्ध. ७ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १११ ला बाले प्रसिद्धा । बालस्याऽपि कामेव चिक्रीडिषा भवति, अन्यथा सर्वदैव क्रीडितुमिच्छा स्यात् । का- मोऽपि सहेतुकः, अन्यथा सर्वदा स्यात् । तदाह-अर्भस्य क्रीडायामुद्यमः प्रथमतो भवति । स चार्म- स्य प्रथमं कामात् । तत्रैवं वाक्यरचना-प्रथमतोऽभस्य कामो वासनया, 'काममय एवाऽयं पुरुषः इति श्रुतेः । तदनन्तरं चिक्रीडिषा क्रीडितुमिच्छा अन्यतश्च भवति; अन्य बालकं निमित्तमाश्रित्य, एक- स्य क्रीडाऽसम्भवात् । तदभाव कामेऽपि क्रीडेच्छा निवर्तत इति । कामोऽत्र क्रीडाज्ञानन् । क्रीडायाः फारूपत्वात् साधनरूपत्वाञ्च कामप्रयत्नयोरेकाविषयत्वम् । यत्र पुनः स्वर्गादौ साधनफलयोर्भेदः, तत्र का- गः स्वर्गे, चिकीर्षा यागे । अतोऽत्र न पौनरुत्स्यम् । तदनन्तरं क्रीडायामुद्यमो भवति, क्रीडां कर्तुमुधुक्तो भवतीत्यर्थः । केचित्तु, 'कामस्यैव विशेषणमुद्यमं वदन्ति । उद्यमयतीत्युद्यमः, काम एव पुरुषमुद्यमयति अन्य- तश्चिक्रीडिषा भवति' इति । तच्चिन्त्यम् । एतादृशोऽपि पक्षो भगवति न सम्भवति । स्वतृप्तस्य कामो न सम्भवति । कामो अपूर्णस्यैव, अन्यथा फले जातेऽपि कामः स्यात् । स्वस्यैव सर्वफलरूपत्वात् प्राप्तत्वाच्च तृप्तस्य कामाभावो लोकसिद्धः । प्रकारभेदेनैव कामतृप्तिश्चेदतृप्तो भगवान् स्यात् । ततश्च स्वार्थमेव कुर्यात् । एतादृशी तृप्तिरदूषणमिति चेत् स्वानन्दस्य परिच्छेदः स्यात् । तस्माद्युक्त्या कामो निरूप- यितुमशक्य इति — सोऽकामयत' इति श्रुतिरन्यपरा भवति । नित्यश्चेत् कामः स्यात्, सर्वदैव कार्य भवेत् । कार्यपक्षे तु तज्जनकान्तराभावादनुत्पीत्तरापयेत । कालादिना तदुबोधपक्षेपि भगवतः कालादिसं- बन्धो भवेत् । स च नास्तीत्याह-निवृत्तस्य सदाऽन्यत इति । अन्यसंबन्धाभावस्तस्य सर्वदा; अतो बीजप्रयोजनाभावात् भगवतः कार्यपक्षोऽनुपपन्नः ॥ २ ॥ किच, मायायां स्वीकृतायां यद्यपि पूर्वोक्तसर्वदूषणनिवृत्तिर्भवति, किन्तु तदेव स्वीकर्तुमशक्यम् , भगवतो मायासंबन्धस्य निरूपयितुमशक्यत्वात् । माया झज्ञानात्मा, सा ज्ञानाभावे भवति । भगवतस्तु ज्ञा- नामावो न सम्भवतीत्याह श्लोकद्वयेन- असाक्षीद्भगवान्विश्वं गुणमय्यात्ममायया । तया संस्थापयत्येतद्भूयः प्रत्यपिधास्यति ॥३॥ असाक्षादिति । चित्संवन्धिनीमेव मायां मन्यमानस्यैष प्रश्नः । भगवानिदं विश्व गुणमय्याऽऽत्ममायया असाक्षीत् , तयैव च संस्थापयति, तथैव च भूयः प्रत्यापिधास्यति संहरिप्यति ॥ ३ ॥ प्रकाशः स्याऽभिलापात्मकत्वेनेच्छारूपत्वाच्चिक्रीडिपापदं पुनरुक्तं स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थमाहुः-कामोऽत्रेत्यादि । अत्र श्रीधरमतनुवदन्ति-केचिचित्यादि । तत्राऽस्वरसं बोधयन्ति-तचिन्त्यमिति | अभिध्योपदेशसूत्रे कामोऽमि- ध्यात्मको व्यासपादैरगीकृतः । अभिध्या च-इदमेवं कार्यमित्यध्यवसायरूपं ज्ञानम् । तदत्र क्रीडाविषयक व्याख्यातुमुचितम् । उद्यमशब्दश्च प्रलये रूढः । तदुभयं विहायैवं योगादरणं नोचितम्, व्यासाशयविरोधा- दित्यर्थः । एतादृशोऽपि पक्ष इति । अभिध्यारूपकामात्मकः पक्षः । काम इति ।उत्तविधोपि कामः । फल इति । क्रीडारूपे फले । अन्यपरेति । । जीवपरा, शवलपरा वा । कार्यपक्ष इति । जन्यकामपक्षे । - १प्रत्यभिधास्यति स. प. च.

·. श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- एवं माययोत्पत्तिस्थितिप्रलया विश्वस्य भगवत्कृता इति पक्षमनूद्य, मायासंबन्ध एव तस्य न घटते, पूर्णज्ञानत्वादित्याह- देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः । अविलुप्ताववोधात्मा स युज्येताऽजया कथम् ? ॥ ४ ॥ x देशत इति । ज्ञानस्य नाशः पञ्चधा सम्भवति । भगवांस्तु पञ्चप्रकारेणाऽप्यविलुप्तावबोधात्मा। न विलुप्तोऽवबोधो ज्ञानं यम्य, तादृशश्चासावात्मा च । बोध एवाऽऽत्मावा । स कथमजया युज्येत ? तत्र कम्यचिट्ठोधो देशेन नश्यति, घटनानं घटेन परिच्छिन्नं पटं न विषयीकरोतीति देशतस्तस्याऽभावः । कालतोऽपि ज्ञानस्य नाशः, कालान्तरे विस्मरणात् । अवस्थातोऽपि नाशः, स्वमे जानदवस्थावस्तूनां ज्ञा- नाभावात् । स्वतोऽपि नाश., उदासीनज्ञानानां संस्कारानाधायकत्वात् । अन्यतोऽपि नाशः, विरोधिगुण- प्रादुर्भावात् । भगवतम्तु ज्ञानं पञ्चविधैरपि दोपैरसंबद्धम् । तत्र सर्वविषयकत्वान्न देशतः परिच्छन्नम् , नित्यत्वान्न कालतः, भगवतोवस्थाभावान्नाऽवस्थातः, निर्विषयकत्वान्न स्वतः, भगवतो विरोधिगुणाभावा- नाऽन्यतः । अतोऽजया मायया प्रकृत्या वा न युज्येत । तस्मात्स्वतो : वा, मायासंबन्धेन वा, भगवतो जगत्कर्तृत्वं नोपपद्यते । किन्च, जीवोऽपि भगवानेव त्वया निरूपितः । तथा सति तदर्थ जगत्सृष्टौ हिता- करणादिदोषः ॥ ४ ॥ दोपान्तरमप्याह- भगवानेक एवैप सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः । अमुप्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा जन्मभिः कुतः ? ॥५॥ * भगवानिति । एक एव भगवान् सर्वक्षेत्रेषु सर्वदेहेपु अवस्थि । सर्वदेहेष्ववस्थित एक ए- वेति या । एतादृशम्य दुर्मगत्वं वा, जन्मभिः पशो या न मवेत् । अनुभवसिद्धत्वाध क्लेशस्य । अज्ञा- नतोहीकारेऽपि स एव दोपः । पुनः पुनर्जन्मानि च श्रूयन्ते । तस्माद्भगवतो जीवभावोऽप्यनुपपन्नः, गवत्वं चाऽनुपपनमिति ॥५॥ एतम्मिमर्थे मे मन. सिपतीस्याह- प्रकाशः। xदेशन इत्यत्र । विरोधिगुणमादुर्भायादिति । भिन्नविषयकेच्छामलयादयः मुखदुःमादयो विरोधिगुणाः, तत्माकल्यान् । निम्यत्वेन गर्यविषयपत्येन चागेपमिद्धावपि यत् अवम्यातः' इत्यादिकं हेतुत्रयमुक्तम्, तत्स्वरू- पपरिचायनायमित्याराना:-मगरत इत्यादि। निर्विपयफत्यादिति। विषयम्य मापिकत्वाद्वस्वतोऽमावेन सयाल्यान । विरोधिगुणामापादिति । निर्गुणस्पेन नित्यमर्यविषयकत्वेन गुणाभावे च सति तदभायात् । एवं पतुर्मिभगवद्विषयकं गन्देहचतुष्टयमुहम्-निर्गुणत्वाद्गुणाः कथम् । अधिकारित्वात् क्रियाः कथम् ? मनाममाय नमोऽभिप्याप कम दरम्य पित्राडिपा कथम् ? चतुगी मूलं मायामपन्भवेत, स एपमिति पया पवायनि । पष्टमार:-कित्यादि । • भगवानियत्र गएपनि । अहानगम्बन्ध एव ।

·- - ३ स्कन्ध, ७ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। एतस्मिन्मे मनो विद्वन् ! खिद्यते ज्ञानसङ्कटे । तन्नः पराणुद विभो! कश्मलं मानसं महत् ॥ ६ ॥ एतस्मिन्निति । ज्ञानसङ्कटे । ज्ञानस्य शाब्दस्य । युक्तिरूपविशालमार्गाभावात् ज्ञानस्य प्रसरणाशक्तेः, सङ्कटं युक्त्यभावः । अन्यथाज्ञानं वा सङ्कटम् । तत्र निर्धारार्थ प्रवृत्तं मनः प्रसरणामावाद्युक्त्यमावेन खिद्यति । तं खेदं नोऽस्माकं हृदये वर्तमान युक्तिभिः पराणुद । तिष्ठत्वेतदित्यागकयाऽऽह-कश्मलं मानसं महंदिति । इदं तु मनसो महत् कश्मलम् । तत्तु महद्भिर्दूरीकर्तव्यमेव, अन्यथा अग्रिमं पूर्वोक्तं च ज्ञानं दुष्टे मनसि न तिठेत् । अतो निरूप्यमाणार्थबोधार्थमिदं पराणुदेत्यर्थः । * ऐश्वर्य प्रथमे त्यक्तं द्वि- तीये वीर्यमेव च । यश:श्रियी तथा द्वाभ्यां वैराग्यं ज्ञानमन्त्ययोः ॥ १ ॥ स्वयुक्त्या श्रमसम्प- च्या भगवत्त्वं निराकृतम् । ततोऽत्र भगवद्वादः सर्गेऽपि विनिराकृतः ॥ २ ॥ तस्मिन्निराकृते प्रश्नो न पूरित इति स्थितम् । अतस्तस्योत्तरं वान्यं स्वोक्तार्थस्थापनाय हि ॥ ३ ॥ ॥ ६ ॥ स हि मैत्रेयः सर्वनिरपेक्षश्चित्तशुद्धयर्थं यथोक्तं गृहीत्वा, आवर्तनीयमित्युक्त्वा, पूर्वपक्षे कृते किमये वदति नवेति सन्देहं वारयितुम् , शुको वदतीति पक्षं सहेतुकमुपपादयति श्रीशुक उवाच । स इत्थं चोदितः क्षत्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनिः । प्रत्याह भगवञ्चित्तः स्मयन्निव गतस्मयः ॥ ७ ॥ +स इत्थमिति । भगवदीयत्वात् भगवदाज्ञासहकारित्वात् विदुरस्य प्रेरकत्वम् , मैत्रेयस्य कथनेच्छाजन- कत्वम् । 'क्षत्रेति स्वतोऽपि प्रेरकत्वम् , निपुणत्वात् । तत्राऽपि तत्चजिज्ञासुना। नोग्रहणमात्रम् । अत- स्तत्त्वजिज्ञासु बोधयेदिति । किञ्च, मुनिरयं निर्धारितं जानाति, भाव्यर्थ च । भगवदाज्ञापारपालनार्थमा- क्षेपोऽपि समाधातव्य इति भगवञ्चित्तः । भगवानेव तच्चित्ते निर्धारितं बोधयत्विति प्रार्थनार्थ वा । स्म- यनिवेति । किमेतेरेतावत्कालं भारतादौ वुद्धमिति हसन्निव । इति भगवन्मायाया मोहकत्वात् । गतः स्मयो गर्यो यस्य । अतोऽयं गूढतया निरूपयिष्यति, अनधिकारेणाऽज्ञाने पुनः प्रश्ने धा तूष्णीं स्थातव्य- मिति । निबन्ध एवाऽत्र समाधानं स्पष्टतया निरूपितम् । गुणातीतात् सृष्टिकया सर्वथा नोपपद्यते । प्रकाशः। * पमु लोकेषु सिद्धमर्थ कारिकाभिः सद्गृह्याहुः-ऐश्वर्यमित्यादि । अन्तिमे स्वस्य ज्ञानाभाव उक्तः, स च पूर्वश्लोकोदितादेकात्मवादात् ब्रह्मण्येव पर्यवस्यतीति ज्ञानाक्षेप.सिध्यति । स्फुटमन्यत् । + स इत्थमित्यस्याऽऽभामे शुकपदमुपपादयतीत्यनेन सम्बध्यते । एवं शुकोक्तिव्याम्न्यानेन मैत्रेय. तात्पर्य निरूप्य प्रश्नसमाधानयोर्दुरूहत्वात् तदर्थों निवन्धे निरूपित इति स्मारयन्तम्तत्रत्याभिरेव सप्तभिः कारिकाभिस्तमर्थमाहुः-गुणातीतादित्यादि । अनुपपत्तौ ' कार्यकारणवजात्यालोकहेतोरभावतः' इति हेतु- द्वयम् । कारणं निर्गुणम् , कार्य सगुणमिति तयोंलक्षण्यात् । लोकेहेतुः कामोऽभिध्यारूप:-साऽप्यनाप्त: कामस्यैव भवतीति ब्रह्माणि तदमावात् । इत्येवं यथायथमुपादानकर्तृत्वविरोधि । आद्यस्य-'ब्रह्म जगदुपादा- नम् ; जगदात्मकत्वात् , जगत्पूर्वरूपत्वाद्वा; यद्यदुपादानं तत्तदात्मकम्, तत्पूर्वरूपं वा; यथा मृत् घटारिम- . .

·३ स्कन्ध. ७ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। कार्यबाधनम् ॥ ५॥ विरोधमात्रमाहोस्थित् आये सेयं दृशिर्यतः । द्वितीये भूपणं तस्या विरोधा न तु दूषणम् ।। ६ ।। बिरुद्धकार्यसंवन्धस्तत्कृतस्तेन वर्ण्यते । विरोधोऽपि प्रतीत्यैव न वस्तुनि यतो बृहत् ।। ७ ।। इति ॥ ७ ॥ * अत्र पूर्वपक्षसमाधानं ब्रह्मवादे स्पष्टमेव 'दृश्यते तु....' इत्यधिकरणेन निरूपितम् | अविकृत एव भगवान् सर्व करोति तादृशमेव भगवत्स्वरूपम् , श्रुतिप्रामाण्यात् ; यादृशे अङ्गीक्रियमाणे सर्वसमाधान भवति । तस्मात्तत्र न मायादिकल्पना । योऽनुपपत्तिपरिहारो मायया सोऽपि स्वरूपेणैव । एवं सति औता- थता भवति, अन्यथा त्वप्रामाणिकं स्यात् , स्वकपोलकल्पनात् । स पक्षाऽत्रैवर्णिकायं सर्वथा न वक्तव्य NH प्रकाश भावेन कर्तृत्वविरोधात् , कार्यबाधनं कर्तव्यमिति वा, कार्यस्य दृश्यमानत्वातस्य कर्तृपूर्वकत्वनियमेन, सिद्धे कर्तरि, तन्निर्वाहककामाभावेन कर्तृत्वकामाभावयोः सहावस्थानविरोधमात्र वेति । तत्राऽऽद्ये समाधान सेयमिति पदद्वयेन । तस्याऽर्थो यतो दृशिरिति । कार्यदर्शनं यतो वर्तते, अतो नियमबलात् सिद्धे कतरि कामाभावेऽपि यया कर्तृत्वसिद्धिस्तादृशीयम् । तथा च, पूर्वोक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वेपि 'ब्रह्म जगन्निरूपितफ्री- डाकामाभावेपि जगत्कर्तृ, मायानित्यसम्बन्धेन तक्रियावत्त्वात् ; यत् यत्संबन्धेन यक्रियावत् , तत् तन्निरूपित- नीडाकामाभावेऽपि तत्कर्तृ, अयःकान्तसम्बन्धेन भ्रमणकर्तृलोहवत्' इति हेत्वन्तरेण गुणातीतस्याऽनुपाहितत्वेपि सम्बन्धमात्रात् कर्तृत्वे सिद्धे प्रथमविकल्परीत्या परिहारः। द्वितीये तु, अयं कर्तृत्वकामाभावयो. सहावस्थानवि- रोषस्तस्या भूपणम्, न तु दूपणम्, तत्वमावोत्कर्पयोधकत्वात् , तत्सामर्थ्यविशेपयोधकत्याद्वा; यदेवं तदेवम. अयःकान्तसम्बन्धिलोहनिष्ठकर्तृत्वकामाभावविरोधवत् ' इति द्वितीयविकल्परीत्या परिहारः । अयं मूले 'यत्नयेन विरुध्यते' इत्यनेनोक्तः, तयोः सहावस्थानस्य सार्वदिकत्वादिति। एतेनैव जीवविषयकोऽपि सन्देहः परिहत इत्याहुः-विरुद्धेत्यादि । यतः सा विरुद्धकार्यकी, तेन हेतुना मायया विरुद्धकार्यसम्बन्धी जीवे, ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ' इति वर्ण्यते । तथा च, भगवतो माया (याः) स्वसम्बन्धे तत्स्वरूपविरुद्धकार्यकर्ती, मायात्वात् , छिन्ननिरस्कजीवननिष्कासितान्त्रस्वास्थ्यसम्पादकैन्द्रजालिकमाया. वत् ' इत्यनुमानेन तस्या विरुद्धकार्यकर्तृत्वे साधिते; जीवो दुर्भगक्लिष्टो भवितुं नार्हति, ब्रह्माभिन्नत्वेन तद्ध- मिकत्वात् महाकाशाभिन्नघटाकाशवत् ' इत्यनुमानस्याऽपि 'जीवस्तथा भवितुमर्हति, तादृशस्वेपि मायासम्ब- द्धत्वात्, ऐन्द्रजालिकवत् । इति प्रतिसाधनेन सत्प्रतिपक्षत्वात् कार्यासाधकत्वे जीवविषयकसन्देहस्याऽप्येतेनैव परिहार इत्यर्थः । नन्वस्त्वयं जीवविषयकसन्देहस्य परिहार, तथापि यथा तत्रैन्द्रजालिकस्य न तत्क्लेशकृतक्लेशः, तथाऽत्र जीवस्याऽपि तदभावोऽपेक्षित', स कुतो नेत्याकालायाम्, 'यदर्थेन विनाऽमुप्य' इत्यादीनां तात्पर्यमा- हु:-विरोधोऽपीत्यादि। यतो वृहदिति। यतो हेतो वोपि ब्रह्मैव । तथा च, तादृशम्बस्वरूपज्ञानाभावात् क्लेश इति तदभावाय ' स वै निवृत्तिधर्मेण ' इत्यादिश्लोकत्रयं कर्तव्यमिति समाधान ग्रन्थाशय इत्यर्थः। * एवं द्वयोराशयं निरूप्य विशेषेण व्याकरिष्यन्तोऽत्राप्यन्ततो ब्रह्मपदस्यैव सिद्धत्वात् सिद्धान्तरीत्या मैत्रेयेण कुतो न समाहितमित्याकाङ्क्षायां तत्तात्पर्य वदन्तोऽवतारयन्ति- अत्रेत्यादि । स्वरूपेणैवेति । ब्रह्म- णोऽद्वितीयत्वेन मायाया अपि स्वरूपान्त पातित्वात् , तेनैव । ननु मायाया अपि स्वरूपान्तःपातन को या आग्रहा? इत्यत आहुः-एवं सतीत्यादि । तर्हि ब्रह्मवादेनैव कुतो न समाहितमित्यत आहुः-स इत्यादि। ' ·' ११४ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- कार्यकारणवैजात्याल्लोकहेतोरभावत ॥१॥ निरुपाधिकरूपे हि सन्देहवयमीरितम् । सोपाधित्वे परीहारस्तदेव न भवेदिति ॥ २ ॥ तृतीयो ब्रह्मणः सिद्धो जीवेऽप्येवमभेदतः।मायासंबन कार्ये हि परिहार्ये तयोः क्रमात् ॥३॥ प्रथमस्य परीहारः पठया नित्यतयोदितः । भगवचाविरोधि त्वं प्रक त्यैव च मूचितम् ॥४॥ असमासात् प्रधानत्वं तेन नोपाधिसम्भवः । द्वितीयस्य परीहारे पिरोधान प्रकाश। का, घटपूर्वरूप वा; तद्वत् ' इति साधने, 'नोपादानम् , कार्यविलक्षणत्वात्, घटविलक्षणतन्तुवत् इति पक्षोन्नायकत्वात् । द्वितीयस्य च, 'ब्रह्म जगत्कर्तृ, तन्निरूपितक्रीडाकामत्वात् , यो यनिरूपितक्रीडाकाम स तत्कर्ता बालवत्' इति साधने, 'न तन्निरूपितक्रीडाकामम् , आप्तकामत्वात् , वृद्धवत्' इति हेती स्वरूपा- (दि) सिद्धयुन्नायकत्वात् । सा गुणातीतात् सर्वथा नोपपद्यत इत्येव निरुपाधिकरूपे सन्देहद्वयमीरितमित्यर्थ । ननु माऽस्तु गुणातीतस्योपादानत्व कर्तृत्व च । मायोपाधिके तु साजात्यस्य कामस्य च सभवात् सृष्टयनु- पपचिपरीहार सम्भवतीत्युक्ती, तदेव सोपाधित्वमेव ब्रह्मणो न भवेदिति तृतीयसन्देहो ब्रह्मणः सिद्धः। तथा च, पूर्वोक्तानुमानयो पक्षे ब्रह्मणि सोपाधित्वेनाऽविशेषितवैरक्षण्या (१) कामत्वस्य च निवृत्तौ प्रतिसा- धनम्याऽपुनरुज्जीवनादुक्तहेतुकृतस्तृतीयोऽपि सन्देहो ब्रह्मविषयकोऽपरिहार्य इत्यर्थ । एव श्लोकचतुष्टयसि द्धोऽर्थ उक्तः । अनिमश्लोकद्वयार्थ वदन्त एतदेव दूपण ब्रह्मणो जीवभावेऽप्यतिदिशन्ति-जीवेऽप्येवम भेदत इति । तथा च, पूोक्तानुमानेन सोपाधित्वे निवृत्तेऽनवकाशात् परिहारे दोषस्य क्रियमाणे, 'ब्रह्म नोपाधिसम्बद्धम् , पूर्णजानत्वात् , यन्नैव तन्नैवम् ' इत्यनुमानेन विशेषणस्य बोधसाधनहेतूनामाश्रया- सिद्धत्वेन, प्रतिसाधनस्य, 'शुद्धं ब्रह्म प्रकारान्तरानहम् , अनुपाधित्वात् , शुद्धवसनादिवत् । इत्य नुमानेन अक्षण प्रकारान्तरापतेरपि निवृत्ती, 'जीयो दुर्भग क्लिप्टो भवितु नार्हति, ब्रह्माभि- नत्वात् , यद्यदभिन्नं तत्तदविरुद्धधर्मकम् , महाकाशभिन्नघटाकाशवत्' इत्यनुमानेन द्वितीयोऽपि जीवविषयकः सन्देहोऽपरिहार्य इत्यर्थ | एव पण्णामर्थ निरूप्य प्रश्नक्रियाया आशयमाहु -मायेत्या- दि। हिती। यत एव ब्रह्मम्वरूपे जीवस्वरूपे च सन्देहः, अतो हेतोब्रह्माणि मायासम्बन्धो जीवे तत्कार्य चैते परिहायें इति प्रष्टुराशय इत्यर्थः । अतः पर सिद्धान्ताशयमाहुः-तयोरित्यादि । तयोः ब्रह्मवि- पयसन्देहयामध्ये प्रमात् प्रथमस्योपादानत्यानुपपत्तिरूपस्य परिहार — सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरु- ध्यते ' इति षष्ठया सम्बन्धस्य नित्यतया उदित उक्त इत्यर्थः । ननु सम्बन्धनित्यत्वे गुणातीतत्वरूपभग- वरवहानिरिति कयमुक्तमित्याकाणायामाहुः-भगववेत्यादि । अत्र भगवत्पदेन गुणातीतत्वाविरोधित्वम्, प्रकृत्यम्तुत्यैव पष्ठया सम्बन्ध , असमासात् प्रधानत्व सूचितम् । तथा च,यथा आकाशस्थसूर्यस्य दूरत एव नानावर्गदर्पणजरादिमम्बन्धः, तथा ब्रह्मणो मायामम्बन्धात् शुद्ध ब्रह्म मायासम्बद्धस्वविरक्षणजग- । दुपादानम् , मायानुपहितत्वेपि दृग्तो मायामम्बद्धत्वात् , यद्यदनुपहितत्वेपि यत्सम्बद्धम, तत् तत्सबद्धस्वविरक्ष- जकार्यातदानम् , नानावर्णदर्पणसम्बद्धकिरणनानाविधप्रकाशसूर्यवत् ' इत्यनुमानेनाऽनुपहितत्वेपि सम्बन्ध- मात्रात् स्वविरक्षणकार्योपादानत्वे सिद्ध कार्यकारणवैजात्योनीतम्य कार्यविरक्षणत्वरूपस्य प्रतिपक्षहेतो साभारण्येन साधतो:(त्यो सत्यतिपक्षत्वनिवृतो प्रथमम्य परिहारः सिद्धानव हेतुना मृत्या नोपाधिसम्भव इति तृतीयोऽपि परिहन इत्यर्थ । तर्हि द्वितीयम्य ब्रह्मविषयकम्य फ्र्तृत्वसन्देहम्य, जीवविषयकम्य दुर्भगत्या- दिपन्देहम्य पर पशिगर इस्याकाङ्गयां विकल्पमूरे परिहारद्वयमुक्तमिन्याशयेनाः-द्वितीयस्येत्यादि । लायम्य परिहार त्रियमाणे विरोधादित्यादिनान विकल्पद्वय रोके त्वनिदिकम्य कामभ्य ब्रह्मण्य. . " ·३ स्कन्ध. ७ अध्याय. ] श्रीमदलमाचार्यविरचिता। कार्यबाधनम् ॥ ५॥ विरोधमात्रमाहोस्वित् आये सेयं दृशिर्यतः । द्वितीये भूपणं तस्या विरोधो न तु दूपणम् ॥ ६ ॥ विरुद्धकार्यसंवन्धस्तत्कृतस्तेन वर्ण्यते । विरोधोऽपि प्रतीत्येव न वस्तुनि यतो वृहत् ।। ७ ।। इति ॥ ७ ॥ * अत्र पूर्वपक्षसमाधानं ब्रह्मवादे स्पष्टमेव 'दृश्यते तु....' इत्यधिकरणेन निरूपितम् | अविकृत एव भगवान् सर्व करोति तादृशमेव भगवत्स्वरूपम् , श्रुतिप्रामाण्यात् ; याहरो अङ्गीक्रियमाणे सर्वसमाधान भवति । तस्मात्तत्र न मायादिकल्पना । योऽनुपपत्तिपरिहारो मायया सोऽपि स्वरूपेणैव । एवं सति श्रौता- र्थता भवति, अन्यथा त्वप्रामाणिकं स्यात् , स्वकपोलकल्पनात् । स पक्षाऽत्रैवर्णिकाय सर्वथा न वक्तव्य प्रकाश भावेन कर्तृत्वविरोधात् , कार्यबाघनं कर्तव्यमिति वा, कार्यस्य दृश्यमानत्वात्तस्य कर्तृपूर्वकत्वनियमेन, सिद्धे कर्तरि, तन्निर्वाहककामाभावेन कर्तृत्वकामामावयोः सहावस्थानविरोधमान वेति । तत्राऽऽये समाधान सेयमिति पदद्वयेन । तस्याऽर्थो यतो शिरिति । कार्यदर्शनं यतो वर्तते, अतो नियमबलात् सिद्धे कतरि कामामावेऽपि यया कर्तृत्वसिद्धिस्तादृशीयम् । तथा च, पूर्वोक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वेपि 'ब्रह्म जगन्निरूपितक्री- डाकामाभावेपि जगत्कर्तृ, मायानित्यसम्बन्धेन तक्रियावत्त्वात् ; यत् यत्संबन्धेन यक्रियावत् , तत् तन्निरूपित- क्रीडाकामाभावेऽपि तत्कर्तृ, अयःकान्तसम्बन्धेन भ्रमणकर्तृलोहवत्' इति हेत्वन्तरेण गुणातीतस्याऽनुपहितत्वेपि सम्बन्धमात्रात् कर्तृत्वे सिद्धे प्रथमविकल्परीत्या परिहार.। द्वितीये तु, अयं कर्तृत्वकामाभावयो सहावस्थानवि- रोधस्तस्या भूपणम्, न तु दूषणम्, तत्स्वभावोत्कर्षबोधकत्वात्, तत्सामर्थ्यविशेपयोधकत्वाद्वा; यदेवं तदेवम. अयःकान्तसम्बन्धिलोहनिष्ठकर्तृत्वकामाभावविरोधवत् ' इति द्वितीयविकल्परीत्या परिहारः 1 अयं मूले 'यन्नयेन विरुध्यते' इत्यनेनोक्तः, तयोः सहावस्थानस्य सार्वदिकत्वादिति। एतेनैव जीवविषयकोऽपि सन्देहः परिहत इत्याहुः-विरुद्धेत्यादि । यतः सा विरुद्धकार्यकर्ती, हेतुना मायया कार्यसम्बन्धो जीवे, ' ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पग्यमुत बन्धनम् ' इति वर्ण्यते । तथा च, भगवतो माया (याः) स्वसम्बन्धे तत्स्वरूपविरुद्धकार्यकर्ता, मायात्वात् , छिन्नशिरस्कजीवननिष्कासितान्त्रस्वास्थ्यसम्पादकैन्द्रजालिकमाया. वत् ' इत्यनुमानेन तस्या विरुद्ध कार्यकर्तृत्वे साधिते; जीवो दुर्भगक्लिष्टो भवितुं नार्हति, ब्रह्माभिन्नत्वेन तद्ध- र्मकत्वात् महाकाशाभिन्नघटाकाशवत् ' इत्यनुमानस्याऽपि 'जीवस्तथा भवितुमर्हति, तादृशत्वेपि मायासम्ब- द्धत्वात् , ऐन्द्रजालिकवत् ' इति प्रतिसाधनेन सत्प्रतिपक्षत्वात् कार्यासाधकत्वे जीवविषयकसन्देहस्याऽप्येतेनैव परिहार इत्यर्थः। नन्वस्त्वयं जीवविषयकसन्देहस्य परिहारः, तथापि यथातत्रैन्द्रजालिकस्य न तत्क्लेशकृतक्लेशः, तथाऽत्र जीवस्याऽपि तदभावोऽपेक्षितः, स कुतो नेत्याकाङ्क्षायाम्, 'यदर्थेन विनाऽमुप्य' इत्यादीनां तात्पर्यमा- हुः-विरोधोऽपीत्यादि। यतो वृहदिति । यतो हेतो वोपि ब्रह्मैव । तथा च, तादृशस्यस्वरूपज्ञानाभावात् क्लेश इति तदभावाय वै निवृत्तिधर्मेण ' इत्यादिश्लोकत्रयं कर्तव्यमिति समाधान ग्रन्थाशय इत्यर्थः । * एवं द्वयोराशयं निरूप्य विशेपेण व्याकरिष्यन्तोऽत्राप्यन्ततो ब्रह्मपदस्यैव सिद्धत्वात् सिद्धान्तरीत्या मैत्रेयेण कुतो न समाहितमित्याकाङ्क्षायां ततात्पर्य वदन्तोऽवतारयन्ति-अत्रेत्यादि । स्वरूपेणैवेति । ब्रह्म- णोऽद्वितीयत्वेन मायाया अपि स्वरूपान्त.पातित्वात् , तेनैव । ननु मायाया अपि स्वरूपान्तःपातने को या आग्रहः' इत्यत आहुः-एवं सतीत्यादि । तर्हि ब्रह्मवादेनैव कुतो न समाहितमित्यत आहुः-स इत्यादि। , " ·-- श्रीसुबोधिनी ।' [ श्रीमद्भागवत-- इति 'दैव्यो वै वर्णो ब्राह्मणः । असुर्यः शूद्रः' इति श्रुतेः 'मायेत्यसुराः' इति च । उपक्रमेऽपि- अथ ते भगवल्लीला योगमायोपहिताः, इति प्रतिज्ञानादत्राऽपि माययैव समाधानमाह । सेयं भ- गवतो मायेति- मैत्रेय उवाच । सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुद्धयते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ८॥ कार्यकारणवैजात्यं माययैव समाहितम् । क्षणमध्ये तया सर्वमन्यथैवाऽन्यथा भवेत् । तादृश्येच हि सा शक्तिः स्वीकर्तव्याऽन्यथा न सा॥१॥क्रीडासृष्टिस्तथा ज्ञानं ज्ञानेऽप्यज्ञानसम्भवः । अभेदेऽ- पि यथा जीवस्तथा मायैव सा तथा ॥२॥ इयं भगवतो माया सैव, याऽस्माभिर्जगत्कारणत्वेन निरूपिता। तव वाक्येऽपि सैव । अतो यदस्माभिर्निरूपितम्, तदेव त्वया तस्या विरुद्धधर्मनिरूपणेन निरूपितमिति नाऽत्र किञ्चित्समाधातव्यम्, यतः सा नयेन न्यायशास्त्रेण विरुद्धयते । स विरोधस्त्वयैव निरूपित इति नाऽस्माभिर्बोधनीयः, अस्यैव सिद्धान्तत्वात् । एतत्समाधानमुच्यमानं पूर्वपक्षेणैव मन्तव्यमिति भावः । विरोधमेव स्पष्टयति-ईश्वरस्येति । अयं जीव ईश्वर एव, 'तत्वमसि अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयः' इति श्रुतेः । अत एवेश्वरस्य सर्वसमर्थस्य संसाराद्विमुक्तस्य कार्पण्यं दैन्यम् , अनालो- चितयाचकत्वं वा, ऐश्वर्यविरुद्धम् । बन्धनं च विमुक्तविरोधि ॥ ८ ॥ ननु कथमेवं मायायाः स्वरूपम् ? तथा सति प्रमाणानामप्रामाण्यमेव युक्तं स्यात्, सन्मार्गश्च विरु- येतेति चेत् । सत्यम्, एवमेव । परं सा माया यथा गमिष्यति तथोपाय वक्ष्यामि । तस्या गमनमेव मुख्य समाधानमिति, तस्यां गतायां न कोऽपि विरोधः स्फुरिप्यतीति, अतो विरोधसमाधानार्थ न यत्नः कर्तव्यः, किन्तु मायानिराकरणार्थमेव प्रयत्नः कर्तव्यः । तस्यां गतायां भगवत्साक्षात्कारे सर्वेऽपि सन्देहा निवर्तन्त . , . प्रकाशः। तया वैजात्यं कथं समाहितमित्याकाडयां समाधानप्रकारमाहुः-क्षणेत्यादि । यथा नानावर्णदर्पणकिरण- सम्बन्धे क्षणमात्रेण प्रकाशोऽन्यथा भवति, तथा भगवदंशानां मायासम्बन्धेन कार्यमप्यन्यथा भवति । यथा चा प्रत्यक्षमपि दर्पणं नानाविधप्रकाशरूपकार्यदर्शनवलात् तादृशं स्वीक्रियते, तथाऽत्र मायाऽपि कार्यद- भनवलात् तादृक्स्वभावैव स्वीकार्या, अन्यथा सा कार्यविजातीयता नोपपद्येत । अतो दर्शनबलात्तादृश्या तया दूपणं समाहितमित्यर्थः । निवन्धे-कामाभावस्याऽपि । भगवतो माया' इत्यनेनैव समाधानादत्र प्रकारान्तरेणाऽपि समाधानमाहुः-फ्रीडासृष्टिरित्यादि । कामाभावेऽप्ययःकान्तसन्निधानेनाऽयोभ्रमणं यथा, अत्र कामाभावेपि तथा क्रीडासृष्टिः । तथा ज्ञान ‘स वा एप तदा द्रष्टा ' इत्यनेन तथा । ज्ञाने अलुप्तरत्वेन सिद्धेऽपि योऽज्ञानसम्भवः 'नाऽपश्यद् दृश्यमेकराट् ' इत्यनेनोक्तः, सोऽपि तथा। किञ्च, ब्रह्माभेदेपि यथा जीवो ब्रह्मविरुद्धधर्मा, तथा ब्रह्माभेदेपि सा मायैव तद्विरुद्धधर्मवती, तदुक्तम्-'सदस- दामिका इति । अतस्तम्याः स्वरूपम्यमाववलादेव सर्वमुपपद्यत इत्यर्थः । तदाहुः-इयमित्यादि । " + विमति ग.

·, -- ३ स्कन्ध. ७ अध्याय.] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। इति प्रकारान्तरेण ज्ञानमुपदिष्टं भवति, तदा स्वयमेव ब्रह्मवादं ज्ञास्यतीति । आसुरत्वे वा गते शूद्रव- मपि गमिप्यतीति । तस्यां गतायाम्, स्वतो वा, मया वा, बोधीय इति भावः । मायादीनामेवरूपतां. निद्रादिदृष्टान्तेनाह- यदर्थेन विनाऽमुष्य पुंस आत्मविपर्ययः । प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः ॥ ९॥ * यदर्थेनेति । यद्यस्मात्कारणात् अमुष्य जीवस्य पुंसः, अर्थेन बन्धकादिना विनैव आत्मविपर्यय आत्मनोऽन्यथाभावः प्रतीयत एव । प्रतीतिमात्रम्, नतु वस्तुतोऽस्ति । यतोऽयमुप समीपे द्रष्टा, न त्वयं दृश्यः । व्यापकश्चाऽयं प्रत्यक्संवेद्यः, परिच्छिन्नं पराक् चाज्यत् । यथा दर्पणे सन्निहिते तद्गतत्वेन विपरीततया मुखं दृश्यते, तथा मायासन्निधानेन आत्मा पराक् परिच्छिन्नश्च दृश्यते, इत्यन्यथादर्शन मा- यैव हेतुः । तत्र यथा स्वमे शिरश्छेदः प्रतीयते, न हि द्रष्टुः शिरश्छेदः सम्भवति, न वा द्रष्टुं शक्यते, चक्षुपस्तत्रैव विद्यमानत्वात् प्रतीतिश्च वर्तते; विरुद्धश्चाऽयमर्थः; युक्तिश्च नास्ति; एवमत्राऽपीति भावः ।। ननु मायायामयमात्मा प्रविशतीत्यात्मधर्मा मायायां भवितुमर्हन्ति, न तु मायाधर्मा आत्मनि; आत्मनि मायायाः प्रवेशामावात्, 'तमसः परस्तात् ' इति श्रुतः । तस्मान्मायाधर्मा बन्धादयः कथमात्मनीत्या- शङ्कयाऽऽह- यथाजले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः । दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुणः ॥ १० ॥ यथा जल इति । यद्यप्यात्मनि माया न प्रविशति, आत्मैव तु प्रविशति; तथापि प्रवेशानन्तरं तद्धर्भः .संवध्यते, न त्वप्रविष्टः । प्रवेशोऽपि प्रतीत्यैव । यथा चन्द्रमसो जले प्रतिबिम्बितस्य जलफम्पात्तत्कम्पः, न तु स्वभावतः; तथा असन्नपि धर्म आत्मनि मायासम्बन्धात् प्रतीयते । तदाह-दृश्यत इति । असत्त्वे हेतुः-द्रष्टुरिति । आत्मनिरूपितं वैलक्षण्यमिदम् । मायानिरूपितं वैलक्षण्यमाह-अनात्मनो गुण इति । अनात्मनः प्रकृतेर्दैहादेर्वा गुणो दृश्यत्वादिः ॥ १० ॥ अतो मायायां प्रतीत्या सम्बन्धात् , तत्सम्बन्धाभावार्थमुपायमाह- स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ ११ ॥ स वै निवृत्तिधर्मेणेति । स मायासम्बन्धो धर्मत्रयेण निवर्तते । यथा त्रिदोषे पुरुषो मियते, तथा धर्मवयसम्बन्धे तस्मिन्नेव शरीरे मायासम्बन्धो गच्छति प्रतीत्यात्मा । तान् धर्मानाह-निवृत्तिधर्मेणेत्यादि- पदैः । तत्र प्रथमं निवृत्तिधर्माः कर्तव्याः, न निवृत्तिमात्रम् । तथा सति मगवत्कृपा न स्यात् । विधा- नेन परित्यागः पुनस्त्यक्त्वा परिग्रहः । एकाकित्वं तीर्थसेवा मौनं कृष्णानुचिन्तनम् । कालादि- प्रकाशः। * यदर्थेनेत्यत्र । मायादीनामित्यनाऽऽदिपदेन दुर्मगत्वादिसङ्ग्रहः । .

·। ११८ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- भासदुःखस्य सहनं चाऽप्रतिक्रिया । दयासन्तोपात्मजया मुख्या धर्मा निवृत्तितः । ततो भगव- दनुकम्पा, सत्त्याकारान्तःकरणे स्फुरितस्य भगवतः कृपावलोकनम्। ततो भगवद्भक्तियोगः । * भगवद्विपय- कत्वाद्भक्तेः साधनरूपत्वम् । योग इति निरन्तरकृतिः। निरन्तरश्रवणादिकं भगवत्कृपाव्यतिरेकेण न भवतीति भगवद्भक्तियोगः पश्चादुक्तः । एवं त्रिभिर्गुणर्मायासम्बन्धः शनैरस्मिन्नेव जन्मनि तिरोधते । शुनरिति साधनवलानुसारेण ॥ ११ ॥ सहसा सर्वक्लेशनाशार्थमुपायमाह- यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्टात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः ॥ १२ ॥ * यदेन्द्रियोपरामोऽथेति । यदैव सर्वेषामिन्द्रियाणा स्वत एव स्वविषयेभ्यो निवृत्तिः, अथ तदा भिन्नप्रकारेण आत्मनि द्रष्टा भवति, द्रष्ट्टत्वेन आत्मा स्फुरति; प्रकृत्यादिनियामकत्वं च स्फुरति, स्वस्य हरित्वं च । तदा विलीयन्ते सर्वे क्लेशा आवद्यादयः । ते पञ्चमस्कन्धे वक्तव्या भवाटव्याम् । निवृत्तेरस- म्भावितत्वनिराकरणाय दृष्टान्तमाह-संसुप्तस्येति । संसुप्तस्य आत्मना सहैक्यं प्राप्तस्य । 'यथा स्त्रिया संपरिष्वक्त एवमेवायं शारीरे आत्मा प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिष्वक्तः शेते ' इति श्रुतेः। यदेति वच- नात् नाऽस्य साधनस्य सिद्धिकालो नियत. ॥ १२ ॥ अतो नियतं हेतुमाह- अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः। कुतः पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १३ ॥ x अशेपसंक्लेशशमं विधत्त इति । भगवतो माहात्म्यज्ञापकं धर्मानुकीर्तनपूर्वकं श्रवणमशेषसक्लेशशमं वि- धत्ते । गुणानुवादश्रवणस्य संक्लेशशमस्य च कार्यकारणभावः कारणविद्यमानदशायामेव । तेन यावत्सं. क्लेशनाशं गुणानुवादश्रवणं कर्तव्यम् । अतो नैकेन श्रवणेन सर्वसंक्लेशाभावो जात इति विरोधो न मन्तव्या, पर नियतकारणत्वमत्रोच्यते । मुरारेरिति विघ्नाभावस्खत्र स्वतः सिद्धः । यदा श्रवणमेवैतद्विधत्ते, तत्र भग- बच्चरणारविन्दरतिर्विधत्त इति किं वक्तव्यम् । तदाह-कुत इति । किं पुनरिति वक्तव्ये कुत इति वचनम्, रातिसाधकश्रवणदशायामेव क्लेशा निवृत्ता इति रतिः कुतो निवर्तयिष्यतीति ज्ञापितम् । चरणारवि- न्दति भक्तिमार्गानुसारः । चरणारविन्दस्य परागाः पूर्व निरूपितां गङ्गायां भंगवदीयंशरीरे च सन्तीति तत्र सेवायां रतिः । पराग एव वा मधुरादिस्थितः सेव्य इति । चरणसेवा मकरन्दः । भजनानन्दः स्वतः प्रकाशा * भगवत्पदतात्पर्यमाहुः-भगवदित्यादि । तथा च, रूपान्तरभक्तस्तथात्वब्युदासाय भगवदित्यर्थः । अशेपेत्यत्र । कारणविद्यमानदशायामिति । तथा च, सर्वक्लेशनाशभगवच्छूवणयोर्दाहवहिवत् कार्यकारणभावः, न तु घटदण्डवदित्यर्थः । अत इति । केशबाहुल्येन नाशबाहुल्यस्याऽऽवश्यकत्वात् । अमानने हेतुमाहुः-परमित्यादि । तत्र सेवायामिति । गङ्गायां भगवाये च सेवायाम् । ३ चरणरा ग, घ,परणरसो या स. १ शारीरात्मा क.स.ग. मपुप्तस्य स.ग. प. प.

·३ स्कन्ध, ७ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचायविरचिता। पुरुषार्थरूपः, तत्संबन्धिनी सेवा; तस्यां रतिः प्रीतिः । साऽध्यात्मनैव लब्धा, अकस्मात्माप्ता आत्मनि वा लब्धा । स्वतःपुरुषार्थसेवायां स्वभावतो या रुचिः सा सर्वमेव क्लेश दूरीकरोतीति । एवं साधनत्रयमुपदिष्टं कर्ममार्गानुसारेण, ज्ञानमार्गानुसारेण, भक्तिमार्गानुसारेण च ॥ १३ ॥ एवं मायापगम एव सर्वसन्देहनिवृत्तिरिति मैत्रेयोक्तं श्रुत्वा, साधनं भगवदति साधनवाक्येन स्मृत्वा, तस्यामुद्गतायां स्वत एव संशयो गत इति, तदुक्तं फलं जातमिति, स्वहृदये वातसंशयाभावस्तस्याऽग्रेड- नुवदति- विदुर उवाच । संच्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो !। उभयत्राऽपि भगवन् ! मनो मे संप्रधावति ॥ १४ ॥ xसंच्छिन्न इति । अन्यथा सन्देहाभावस्य गुरुशास्त्रप्रतिपाद्यता न स्यात् । मह्यं मदर्थं प्रयुक्तो यस्तय सूक्तासिरुत्तमवाक्यखगः, तेन संशयश्छिन्नः, न तु युक्त्या मोचितः । वचनं च खड्गरूपम् , साधन प्रदर्शनरूपत्वात् । अतः परं च युक्तिर्न वक्तव्या । भगवन्मायां शम्बलत्वेन स्वीकृत्य, तया सह यत्रैव बुद्धिः प्रेर्यते, तत्रैव बुद्धिप्रतिहता गच्छति, धनुषि योजितः शुर इव । तदाह-उभयत्रापीति । भगवतः स्वा- तन्ये जीवपारतन्व्ये वा, जगतो बीजप्रयोजनयोर्वा, ज्ञानमायासंबन्धयोर्वा, संशयदिछन्न इति उभयत्राऽपि मे मनः सम्यक् प्रधावति । भगवानिति संबोधनं स्वस्मिंस्तादृशज्ञानजननसामर्थ्यबोधाय । प्रकर्षेण धावनं युक्त्यपेक्षारहितं ,निष्प्रत्यूहम् । सम्यक्त्वं च प्रयासाभावः ॥ १४ न केवलं पूर्वपश्नेष्वेव मम सन्देहो गतः, किन्त्वन्यत्र सर्वत्रैय कार्यसन्देहो गत इत्याह- साध्वेतद्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरेः। आभात्यपार्थ निर्मूलं विश्वमूलं न यहिः ॥ १५ ॥ * साध्येतदिति । एतन्मायानिरूपणवचनं यद्भवता न्याहृतम् , तत्साध्वेव व्याहृतम् । विद्वन्निति तवा- नाऽनुभवोऽस्तीति विज्ञापितम्, न तु शास्त्रदृष्टिमात्रेण । किं निरूपितमित्याकाडायामाह-आत्ममायायनं हरेरिति । हरेः संबन्धिनो य आत्मानो जीवाः, तेषां या माया व्यामोहिका पूर्वं चतुःश्लोक्यां निरूपिता, तस्या मायाया अयनं स्वानं विषयाकारो ब्रह्म, जडत्वेन आत्मानात्मत्वेन यत् स्फुरति, तदपार्थमेव स्फुरति। मायैव वा अयनं यस्येति । भायाकृतो योऽन्तरासर्गः स तु अपार्थमेवाऽऽभाति । वस्तु दूरीकृत्य निर्विषयक- मेव ज्ञानं मायावृतं यत्किञ्चिद्विषयत्वेन भाति । तर्हि सर्वदेव भायात् ? ततश्चाऽनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्याशझ्या- ऽऽह-निर्मूलमिति ।' मायातिरिक्तमूलाभावात्, अन्तराभानात्, तलस्पर्श ब्रह्मायभानात्तदैव गच्छत्तीति निर्मूलत्वम् । एवमेव हि शुक्तिकायां रजतप्रतीतिरन्तरा भासते, तलस्पर्शे च निवर्तत इति । अयमेवाओं प्रकाशन सछिन्न इत्यत्र । अन्यथेति । रतिफलकत्वाभावे । * साध्वेतदित्यत्र । निर्विषयकामिति । सत्मम्प्रयोगेऽपि विषयामाहक प्रमेयानयमिदं ज्ञानमिति ·. युक्तम, १२० श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- 'मन्त्रेऽपि निरूपितः, 'न तं विदाथ य इदं जजानाऽन्याप्माकमन्तरं भवाति' इति । जगत्, भग- वान्, कर्तृत्वं च श्रुतिसिद्धं सत्यमेव । सृष्टस्य ब्रह्मस्वरूपस्य जगतस्तथात्वप्रतीती व्यामोहिकया मायया मध्ये अन्यथैव प्रत्याय्यते । अविकृतं कार्यम्, कारणम् , कृतिश्च । युप्माकमिति वचनान्न सर्वेपामयमनुभवः। यत्पुनः प्रमेयाध्याये अविरोधे विलक्षणत्वं समर्थितं पूर्वपक्षे 'न विलक्षणत्वात्..' इति, 'अस्य तथात्वं च शब्दात् । इति । विज्ञातं चाविज्ञातं च' इति । तसिद्धान्ते वादिबुद्धिमनुसृत्य ब्रह्मवादस्य वक्तुमयुक्तत्वात् परोक्षतया 'दृश्यते तु' इत्यनेन परिहृतम् । विलक्षणं दृश्यते, न तु वस्तुत इत्यर्थः । श्रुतिस्तु पूर्वकाण्ड इव लोकसिद्धमनुवदति तलज्ञानार्थम् , यथा 'दहरं वै सा पराभ्याम् इति' लौकिकदोहोंनुवादः । अत प्रकाशः। तत्स्थलं मायावृतमिति मायाश्रितमित्यर्थः । अन्यथैव प्रत्याय्यत इति । विपयतारूपं विकृतं जगत्कृत्वा ब्रह्मरूपे जगति जडमोहात्मकत्वं तुच्छत्वं प्रत्याय्यते, आत्मरूपेऽनात्मत्वं च प्रत्याय्यत इत्यर्थः । ननु जडत्वादिप्रत्ययस्य सार्वजनीनत्वेन अमत्वस्याऽशक्यवचनत्वात् कथमस्य निर्मूलत्यमित्याकालायामेतस्याऽसा र्वजनीनत्वमेव श्रुतिसिद्धमित्याहु.-युष्माकमित्यादि। ननु भेदवादिभिः सांख्यादिभिरपि 'विज्ञानं चाऽविज्ञानं च' इति श्रुतिबलाज्जगद्गह्मवैलक्षण्यं प्रतिपाद्यते, तच्च तत्त्वसूत्रेप्वनूयत इति कथं कार्यस्याऽविकृतत्वं नि- श्रेयमित्यत आहुः यदित्यादि । सूत्रार्थस्तु-अस्य जगतो विलक्षणत्वादचेतनत्वाच्चेतनमस्योपादानं न लोके कार्यकारणयोः सालक्षण्यस्य घटपटादिषु दर्शनात् , युक्तिवाधितस्याऽप्यस्य वेदेनाऽपि व. कुमयुक्तत्वात् , वचने च प्रतारकवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । ननु युक्तेः प्रत्यक्षमूलत्वात् अमत्वस्याऽपि दर्शनादियं युक्तिर्नाऽस्माभिरङ्गीकार्यत्यतो हेत्वन्तरमाहुः-अस्य तथात्वं च शब्दादिति। अस्येति पदं देहलीदीपवदुभयत्र सम्बध्यते । चोऽवधारणे । तथात्वं चेतनत्वं चेतनविलक्षणत्वं विज्ञानं चाऽविज्ञानं च' इति शब्दादेव सिद्धम् , अतोन चेतनं जगदुपादानमिति । सिद्धान्तसूत्रार्थमाहुः-विलक्षणमित्यादि । चेतन- विलक्षणं जगत् तलस्पर्शरहितानामन्तराष्टिपर्यवसितमतीनां मायादोषेण दृश्यते, न तु विलक्षणमित्य- र्थः । नन्वने बाधागावादर्शनस्य प्रामाण्ये वैलक्षण्यस्याऽपि प्रमितत्वान्न बाधत इत्यत आहुः-विति । तुः शानिरासे । प्रमितमपि वैलक्षण्यं न चेतनस्योपादानताविघटकम् , कार्यकारणवैलक्षण्यस्याऽपि लोके ह. टत्वात् । चेतनात् पुरुषदेहादचेतनस्य केशनखादः, अचेतनागोमयादेवृश्चिकाना चोत्पत्तिदर्शनात् । न च तत्राऽचेतनादेहादेरचेतनानामेव केशादीनां वृश्चिकादिदेहानामुत्पत्तिरिति न वैलक्षण्यमिति वाच्यम् । तथा सति ब्रह्मणः सदंशाज्जगतः सत उत्पतिरिति तुल्यत्वात् , कार्यकारणयोः सर्वाशसालक्षण्यस्य लोकेऽप्यदर्शनात् . घटादी पिण्डत्वादेरभावात् । अथ येन धर्मेण कारणं वस्त्वन्तराद्यावर्तते, तेन धर्मेण सादृश्यं विवक्षितमितीतरवलक्षण्यं न दोषायेत्युच्यते । तदसङ्गतम् । देहगोमयादीनां देहत्व गोमयत्वा- दिनवेतरवस्तुव्यावृत्तत्वेन केशवृश्चिकदेहादि तदभायेन तत्सादृश्यस्याऽप्यभावात् । अतो विलक्षणत्वस्य- हेतोः प्रमितत्येपि साधारणत्वात् न तेन ब्रह्मकारणताविघटनमिति । वस्तुतस्तु यत्त्वया चतनवैलक्षण्यं दृ- यते, तद्रान्तिरेवेत्यर्थः । ननु यदि चेतनयलक्षण्यं प्रपन्चे न स्यान, विज्ञानं चाऽविज्ञानं च ' इति श्रु- तिः किमिति विभजतीत्यत आहु.-श्रुतिस्त्वित्यादि। तलझानार्थमिति । सदशाजडानाम्, चिदंशाजीवाना मित्यादिज्ञानार्थम् । दृष्टान्तं व्याकुर्वते-यथेत्यादि । श्रुतिस्तु ( तदाहुः ) ' या चैत्ररेकस्याह उपसीदन्ति । दहरं व सा पराभ्यां देराभ्यांदुर (1) इति तैत्तिरीयाणां सप्तमाष्टकप्रथमप्रपाठकतृतीयानुवाकस्था (१) अत २ दहानुवादः दशानुवाद. स ३ वंशवृशिवदेहादिति नद्रावन पु ·- + ३ स्कन्ध. ७ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १२१ एव । सत्यं चाऽनृतं च सत्यमभवत् ' इत्युभयथा प्रतीयमानं सत्यमेव वस्तुतो जातमिति बोधयति । तदप्येतस्य भगवद्ध्यानात् तथा स्फुरितमिति तस्याऽनुवादः । मध्यस्थमात्रानुवादो वा, मायावादिवत् । किञ्च, विधस्य यन्मूलं तद्वहिर्विषयेषु नास्ति, भगवतो मायातीतत्वात् ; किन्तु बुद्धः सकाशाद्गता मध्य एव स्फुरति । तस्मादस्मिन् शास्त्रे उभावेव मुखिनौ अज्ञानसकटरहितौ ॥ १५ ॥ तौ निर्दिशति--- यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः । तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः॥ १६ ॥ यश्च मूढतम इति । यस्तु ज्ञानार्थ सर्वथा न प्रवृत्त., स लोकन्यायेन वर्तमानो मायापगमार्थमेव यत्न कुर्वन् , भगवत्कृपया तदपगमे पश्चात्सर्वमेव निःसंदिग्धं जानाति । अथवा, सद्गुरुणा कृत्वा, भगवत्कृपया साहितो व्यामोहितां बुद्धिं त्यक्त्वा, बुद्धेः पर गतः स्वरूपे स्थितः, पूर्वमेव निवृत्तानर्थत्वात् सुखमवतिष्ठते । अन्तरितो मध्ये स्थितस्तु अल्पज्ञानाल्पभक्तिर्निर्धाराभावात् , एकतरज्ञानाश्रयाभावाच नौकाद्वयारूढवत् क्लिश्यति । लौकिकमूढपक्षे उभयो. समानसुखकथनं विरुद्धमापघेत, न वा मूढाना सुखमस्ति ॥ १६ ॥ एवं शास्त्रार्थ निरूप्य, स्वस्य किञ्चिज्जातं किञ्चिञ्च नेति तदुभयमनुवदति- अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्याऽप्यनात्मनः । तां चाऽपि युष्मचरणसेवयाऽहं पराणुदे ॥ १७ ॥ * अर्थाभावमिति । शास्त्रतः प्रतीयमानस्याऽर्थस्वरूपं नास्तीति सूचितम् । 'आत्मैवेदं सर्वम्' इति श्रुतेरनात्मनोऽर्थाभाव. सिद्धः । अतःपरं प्रीतिरस्ति, विपयबाधा निवृत्ता; तामपि प्रीतिं युप्मचरण- सेर्वया गुरुचरणसेवया अहं पराणुदे । यद्यपि स्वभावता गुरुनोपदिशति, तथापि सेवायां क्रियमाणायां तद्धर्मेण तंदुपदेशेन वा तलस्पर्शी भविष्यतीति तामप्यपनुदे दूरीकरिष्यामि, ज्ञानमार्गानुसारेणैवाऽर्धस्य निवृत्तत्वात् ; अन्यथा भगवच्चरणसेवयैव ता दूरीकुर्यात् । अहमिति स्वाधिकारः, तथैव भगवदाज्ञापनात्। अन्यथा भक्तिमार्गानुसारेणैव दूरीकुर्यात् । अधिकारश्च पुनः प्राप्तव्यः ॥ १७ ॥ किञ्च, भगवन्मार्गेऽपि गुरुसेवा भक्त्युपयोगिनी । तदाह- यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः । . . प्रकाश। एवेति । यतः प्रतीतवलक्षण्येऽपि कारणत्वं ब्रह्मण एवाभिप्रेतम् । एतस्येति । विदुरस्य । प्रकरणानुरोधेन पक्षान्तरमाहुः-मध्यस्थेत्यादि । उद्गतेति । मायारूपा विषयता उद्गता । * अर्थाभावमित्यत्र । शाखत इत्यादि । लोकदृष्टया प्रतीयमानस्याऽर्थस्वरूपं नास्तीति शास्तः सूचितमित्यन्वय । अर्थामाव इति । अर्थत्वाभावः । तथैवेति । गुरुद्वारेयोऽधिकारप्राप्तेराज्ञापनादित्यर्थः । १ स्फुरन्ति कग २ स्यामोहिकाम् क. -- ·. . . - १२२ औसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- रतिरासो भवेत्तीवः पादयोर्व्यसनार्दनः ॥ १८ ॥ * यत्सेवया भगवत इति । मार्गत्रयाविरोधाय भगवतो विशेषणत्रयम् , अन्यथा गुरुसेवाभाये मार्गा- न्तरविरोधे न भगवति भक्तिः स्यात् । तत्र भगवत इति भक्तिमार्गानुसारी भगवान् , कूटस्थस्येति ज्ञानमार्गानुसारी, मधुद्विप इति दैत्यद्वेषी । सर्वेषामेव सुमनसाम् , देवानां पुष्पाणां वा, मधु गृहीत्वा, स्वमु- खेन तद्वमित्वा, निप्पादितं मधु भवति; तथा सर्वदेवानां वलं गृहीत्वा, दैत्यैः स्वभावं तत्र संपाद्य, सर्व- धर्मप्रतिपक्षतया ब्रह्मघातको निर्मितो मधुः । कैटभस्तु ज्ञानांशबाधक', अत एव कपिलेन कैटमार्दनः' इत्युक्तम् । तादृशस्य भगवतः । रतिरासो भवेत् रतिविलासो भवेत् । बिलासपदेन चरणस्य वशीकरणं सूचितम् । रतीनां वा बहुविधानां सर्वेन्द्रियविषयाणां रासो रससमूहः । पादयोरिति अवताराभिप्रायेण । लौकिकोऽपि व्यामोहो गच्छतीति-तीव्र इति । शीघ्रमेव तलं स्पर्शयति । अवान्तरेखदास्तु तस्याऽऽनुष- लिका इत्याह-व्यसनार्दन इति । व्यसनानि लौकिकानि विचित्राण्यर्दयतीति तस्य विशेषणम् । अतो व्यसननिवृत्ती रासस्यानुषङ्गिकी । अतो मार्गद्वयसाधकत्वात् गुरुसेवा सर्वेषामेव हितकरी ॥ १८ ॥ तर्हि कथं न सर्वे कुर्वन्तीत्याशयाऽऽह- दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ १९ ॥ xदुरापेति। अल्पं तपो येषाम् , तेषा वैकुण्ठवर्त्मसु सेवा दुरापा-दुःखेन प्रामुं शक्या । दुर्लभत्वायैक- वचतम् । भगवद्भक्तानां माहात्म्यप्रतिपादनाय वैकुण्ठवमस्वित्युक्तम् । वैकुण्टस्य मार्गभूतेषु । व्यापि-कु- ण्ठस्य भगवटो वा । तन्मार्गे गतस्तत्र गच्छतीति तेषां वैकुण्ठमार्गत्वं स्थापयति-यत्रोपगीयते नित्यमि- ति ।न्यत्र भगवद्भक्तेपु भगवान्नित्यमेवोपगीयते । अनेन क्रमात्तत्र गमनं सूचितम् । भगवद्गुणा. पुप्पाणां गन्धा इव भगवन्मार्गे समायान्ति; अत एव तेषामुपगानम् , हृदये स्थितानां तत्रैवोल्लसितानां गानम् । उ- लासाभिक्येन मार्गनैकट्यम् । नित्यमुल्लासाद्वायुनेव श्रुत्या दूरे नयनं निराकृतम् । किञ्च, स हि देवानां दे- वो देवोपरि वर्तते । अतो देवमार्गापेक्षया यज्ञापेक्षयाऽप्ययं मार्गः समीचीनः । किन्च, जनार्दनोऽयम् , जनामर्दयतीति ज्ञानकार्यकर्ता । अतोऽचेतननिवर्तकापेक्षया ज्ञानमार्गापेक्षयाऽपि भगवद्गुणगातॄणां सेवनमु- तममित्यर्थः ॥ १९॥ एवं पूर्वपक्षसिद्धान्तपक्षौ निरूप्याऽन्यान् विशेषान् ज्ञातुं पृच्छति- सृष्ट्वाऽग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् । तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभुः ॥ २० ॥ . । प्रकाश * यत्सेवयेत्यत्र । विशेषणत्रयमिति । भगवत्पदस्य योगरूदन योगांशे तम्य विशेषणरूपत्वा सयेत्यर्थः ४ दुरापेत्यत्र । नित्यपटनापर्यमाहुः अनेनेत्यादि ।

·- ३ स्कन्ध, ७ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १२३ यमाहुरायं पुरुषं सहस्राथूरुबाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाशं समासते ॥ २१ ॥ सृष्ट्वाग्रे महदादीनीति । तत्राऽऽदौ श्लोकद्वयेन सार्द्धन साधिकेन पूर्वोक्तमनुवदति, अन्यथोक्तार्थवि- स्मरणादने न वक्तव्यं स्यात् । निर्धारितं चाऽल्पेनोच्यते । महदादीनि त्रयोविंशतितत्त्वानि । तेषां विका- रास्त्ववान्तरभेदाः, सात्त्विकादिविभेदा आध्यात्मिकादिभेदा वा । आनुपूर्येण च तेषां सृष्टिः । तेभ्यो विराज उद्धरणं च पुरुषस्य सारांशत्वाय । तमनु प्राविशदिति । अर्थानिरूपितमनुवादेन स्पष्टितम् । तत्प्र- वेशव्यतिरेकेण ब्रमाण्डमध्यकार्याणि न भवेयुः । विभुरिति सामर्थ्यरूपेण ॥ २० ॥ भगवत्सहितस्य विराजो नाम-आयं पुरुषमिति । अस्मदाद्यपेक्षया आयत्वम् । सहस्रायूरुबाहुक- मिति । यद्यपि पचरद्रूपेण पूर्वाध्याये नास्ति, तथापि पुरुषस्य तथारूपत्वात् तद्धर्मत्वेनाऽनुवाद. । स्वस्य संविशेष परिज्ञानार्थ भगवत्कृपया वा धर्मान्तरस्फुरणम् , तदपि गुरूक्तत्वेनैव ज्ञापयितुमनुवादः क्रियते । यत्र च पुनः पुरुष, इमे विश्वे लोकाः सर्वे प्राणिनः सविकाशमतिविशालभूमौ सुखमासते ॥ २१॥ किन्च, ३ यस्मिन्दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व नः ॥ २२ ॥ यस्मिन् पुरुषे दशविधः प्राणो निरूपितः । इन्द्रियाणि इन्द्रियााश्च निरूपिताः, इन्द्रियाणामिन्द्रि- यार्थानां प्राणानां च त्रैविध्यं निरूपितम् , यतो वर्णा अपि त्वया निरूपिताः । एवमनूध विशेषं पृच्छति । इदं भगवचरित्रं भगवद्रूपं च तदैव स्यात् , यद्यस्य विभूतिर्भवेत् । भगवतोऽसाधारणगुणेषु विभूतिरप्येका । कथापक्षेऽप्यने वक्ष्यमाणानां ब्रह्मादीनां न विसर्गत्व विवक्षितम् , किन्तु विभूतित्वमेव । तेन सवितिः सर्गो निरूपितो भवति । विसर्गस्तु धर्मायुक्तोऽग्रे वक्ष्यते । व्यष्टिप्वपि समष्टिव्यष्टिभेदः परिकल्प्यते । तत्र ब्रह्मा समष्टिः, प्रजा व्यष्टयः ॥ २२ ॥ प्रजानां कर्तृत्वं कदाचिन्न भविष्यतीति तदर्थ प्रथमतस्ताः पृच्छति- यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नसृभिः सह गोत्रजैः । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ।। २३ ॥ प्रजापतीनां स पतिश्चलपे कान्प्रजापतीन् । सर्गाश्चैवाऽनुसर्गाश्च मनून्मन्वन्तराणि च ॥ २४ ॥ एतेषामपि वंशांश्च वंश्यानुचरितानि च । उपर्यधश्च ये लोका भूमर्मित्रात्मजाऽऽसते ॥ २५ ।। तेषां संस्था प्रमाणं च भृर्लोकस्य च वर्णय । . ------- 0.00 , प्रघरपे. स ग घ. इ च २विषयक त्वयेरितो पा.- ·- १२४ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- तिर्यमानुपदेवानां सरीसृन्मृगपक्षिणाम् ॥ बद नः सर्गसंव्यूह गार्भस्वेदाण्डजोद्भिदाम् ॥ २६ ॥ योति । सर्वत्र चत्वारो भेदा विभूत्यर्थ वक्तव्याः । नातारः प्रपौत्राः, कन्यापुत्रा वा । पुत्रशब्दे पु-या एकवद्भावः, पौत्रे च पौत्र्याः; एतदुभयं नप्ता सूचयति । गोप्रजा दूरज्ञातयः ॥ २३ ॥ प्रजापतीनामिति । सर्गाः कारणपदार्थानामुत्पत्तयः । अनुसर्गाः कार्याणाम् । मनवश्चतुर्दश | म- न्वन्तराणि पड्विधानि ॥ २४ ॥ एतेपामिति । एतेषां मनूनाम् । वंशानुचरितम् , तत्रोत्पन्नानां वंशवृद्धिहेतुचरित्रम् । चकारादन्यान्यपि चरित्राणि । भूमेरुपरि स्वर्गादयो लोकाः कियन्तः १ अधश्च कियन्तः ? इति । आसत इति स्थिरा औत्सत्तिकाः । मित्रात्मजति बहुप्रश्नेऽपि क्षोभाभावः सूचितः, ।। तेपामिति । तेषां लोकानां संस्था मर्यादाम् , केषु लोकेषु के व्यवहारा इति । प्रमाणं परिमा- णम् । चकारात्तत्रत्यानामपि व्यवस्थाम् , उपर्यधोलोकानामेव पृष्टत्वात् । प्रधानभूतं भूलोकं पृच्छति-भू- लोकस्येति । भूलॊकस्य संस्थां प्रमाणं चेत्यर्थः। चकारादवान्तरभेदानाम् । जीवानां योनिभेदान पृच्छ- ति-तिर्यगिति । तिर्यमानुपदेवास्तामसराजससात्त्विकाः । सरीसृपमृगपक्षिणोऽपि द्वितीयकक्षायां ता- मसादयः । तेषां सर्गाणां सम्यग्व्यूहः समूहः, के कियन्तः कुत उत्पन्ना इति । चतुर्विधा अपि भूतभेदा वक्तव्या इत्याह-गामीत । गर्भे भवा गार्भा जरायुजाः, जरायुशब्देन वा गर्भ उच्यते । स्वेदजा मशका- दयः, अण्डजाः पतझादयः, उद्भिजा वृक्षादयः । स्वेदजादीनां स्वेदत्वं मन्यमानः स्वेदादिशब्दैरेव त- जान् पृच्छति ॥ २६ ॥ गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् । मृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २७ ॥ वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावतः। ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्पणम् ॥ २८ ॥ गुणावतारिति । ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैर्विश्वस्य सर्ग उत्पत्तिः, स्थितिः, अप्ययो नाशः। उत्पत्त्यादीनामा- श्रयम् , कृति भावं वा । ब्रह्माण्डरूपमाधारमिति केचित् । सृजतः श्रीनिवासस्येति । मूलकारण विष्णु- रुक्तः । श्रीनिवासस्पेति ब्रमानन्दपूर्ण उक्तः । तस्योदारविक्रमा अवतारचरित्राणि । प्रकीर्णकानामतेषां प्रश्नानां भगवद्वितिमेदार्थ कीर्तनम् । वर्णानां विभागश्चतुर्द्धा, आश्रमाणां च । अष्टानामपि रूपशील- स्वमावा भिन्नतया वक्तव्याः । रूपमाकृतिः, शीलमाचारा, स्वभावोऽन्तःकरणर्धमः । ऋषीणां भृग्वादीनां । जन्म उत्परिपकारः, कर्म मन्त्रद्रष्टत्वादि । वेदस्य विकर्पणं शाखामेदेन विभागः ।। २७ २८ ॥ यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो!। नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्वं भागवतं स्मृतम् ॥ २९ ॥ १सर्गप्रपाणिम् पा. , " - नत्रभ.प. .

·३ स्कन्ध. ७ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १२५ * यज्ञस्य सप्तदशस्य वितानानि संस्थाभेदाः । चकारात् क्रतुसत्राणाम् । योगस्य पथः योगमा- र्गान् । चकारादङ्गानाम् । प्रभो ! इति संबोधन ज्ञानार्थम् । नैष्कर्म्य निवृत्तिमार्गः । साइख्यस्य त- वं सायशास्त्रम् । भागवततन्त्रं वैष्णवशास्त्रम् । स्मृतमिति स्मृतिप्विदमेव प्रमाणमिति सूचितम् २९ पापण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् । जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजाः ॥ ३० ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधतः । वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३१ ॥ श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् ! पितृणां सर्गमेव च । ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसस्थिातम् ॥ ३२॥ दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयोः फलम् । प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उताऽऽपदि ॥ ३३ ॥ सर्वेप्यपि शास्त्रेषु पापण्डपथवैपम्यं पापण्डमार्गवैपम्यं वक्तव्यम् । प्रतिलोमानां चण्डालादीनां नि- चेशनं शास्त्रोपयोगमुत्पत्तिं वा । जीवस्य गतयः संसरणप्रकाराः, स्वरूपतः प्रकारतश्च, गुणत कर्मतश्च, वक्तव्याः॥ ३० ॥ चतुर्विधपुरुषार्थानामन्याविरोधतो निमित्तानि च वक्तव्यानि । वात्ताया जीविकाया अधिकारिभेदेन नव प्रकारा वक्तव्याः । एवं दण्डनीतेश्च । राजधर्माणां विधिः प्रकारो वक्तव्यः । श्रुतस्य वेदाध्ययनस्य । चकारादानाम् , अर्थज्ञानस्य वा । पृथगधिकारिभेदेन ॥ ३१ ॥ श्राद्धस्य विधिः प्रकारो वक्तव्यः। पितृणामपि सर्गो वक्तव्यः । ग्रहनक्षत्रताराणां बुधायश्चिन्यायन्यन क्षत्राणाम् । कालावयवे ज्योतिश्चक्रे सम्यक् स्थितिर्वक्तच्या । दानादीनां फलं वक्तव्यम् , विधानं च। वापीत्यनादरे, य एव भेदास्तवाऽभिप्रेतास्त एव वक्तव्या इति । इष्टं यागावमिसाध्यम् । खातादि मृजलसाध्यं पूर्त्तम् ! प्रवासस्यस्य परदेशगतस्य यो धर्म इति, पूर्वोक्तो वा संकोच इति । पुंस आपदि यो धर्मः ॥ ३३ ॥ प्रकाश * यज्ञस्पेत्यत्र | सप्तदशस्येति । आश्रावयेति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रीपडिति चतुरक्षरम्, यजेति यक्षरम्, ये यजामह इति पञ्चाक्षरम्, यक्षरो वषट्कारः; एप सप्तदशः इत्युक्तस्य तावदक्षरसा- ध्यस्य । स्मृतिप्वित्यादि । तन्त्ररूपासु स्मृतिपु सर्वांशेनेदं प्रमाणमिति सूचितमित्ययः । इतिश्रीतृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे सप्तमाघ्यायविवरणम् । , वै १ अप्रेशानस्याऽपि प्रकारो वाव्य ' इति क ख घ.न. २अाम्दम्याऽपि स. ग. इ.च.

·१२६ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागयत- येन वा भगवांस्तुप्येद्धर्मयोनिर्जनार्दनः । संप्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ! ॥ ३४ ॥ येन या प्रकारेण भगवास्तुष्येत् , धर्मकर्ता ज्ञानदश्च । तोपस्तस्य स्वमावत परितोपः। प्रसीदतीति वरदानार्थ सन्तोपेणाऽभिमुखो भवति। येषां वा अधिकारिणां भगवान् संतुप्यतीति वफव्यम् । अनपेति- संबोधनं भगवदभिप्रायज्ञानार्थम् ॥ ३४ ॥ अपृष्टमपि वक्तव्यमित्याह- अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम !। अनापृष्टमपि ब्रूयुमुरवो दीनवत्सलाः ॥ ३५ ॥ अनुव्रतानामिति । न हि गुह्यं बालाः प्रष्टुं जानन्ति । अनु व्रतं येपाम्, गुरोरिच्छानुवर्तिनाम् । शिष्याणां शेषभावं प्राप्तानाम्, ज्ञानार्थिनां वा । पुत्राणां चेति दृष्टान्तार्थम् । द्विजोत्तमेति संबोधनम् , तव पित्रादिभिर्यथा भवान् शिक्षितः, एवं मां शिक्षयेति ज्ञापनार्थम् । अनापृष्टमपि युरिति वचने सदा- चारः प्रमाणम् । तदपि न बलात्, किन्तु दयया । तदाह-दीनवत्सला इति ।। ३५ ॥ प्रलयं भिन्नतया पृच्छति- तत्त्वानां भगवन्नेषां कतिधा प्रतिसंक्रमः?। तत्रेमं क उपासीरन्क उ स्विदनुरोरते ? ॥ ३६ ।। तस्वानामेषां कतिधा प्रतिसंक्रमः प्रलयः ? चतुर्विधादिभेदाः शास्त्रेषु बहुधा सिद्धा इति । किञ्च, भगवन्तं के सीरन् ? के वा अनुशेरते लीना भवन्ति ? ॥ ३६ ॥ पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वाऽपरस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम् ॥ ३७॥ जीवदेहतत्त्वानां मध्ये पुरुषस्य विराजः। चकारादन्येषाम् । संस्थानम्, नाशः स्वरूपं च वक्तव्यम् । च. कारात् संस्थानविशेषोऽपि । एने त्रयोऽपि भेदाः-अपरस्य च, व्यष्टीनां च; ज्ञानं च वक्तव्यम् । चकाराद्वैराग्य च । नैगमं वेदोक्तम् । गुरुशिष्याणां च आवश्यकत्वे प्रयोजनं वक्तव्यम् ॥ ३७ ॥ निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघ ! सूरिभिः । स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव च ॥ ३८ ॥ निमित्तानि च वक्तव्यानि । तस्य ज्ञानस्य । इह अस्मिन् देहे, एवंप्रकारे वा । चकाराद्वाघकानि च । सूरिभिः प्रोक्तानीति परम्परया सिद्धानि । अन्येषां तु पाक्षिकत्वम् । गुर्वाद्यभावे स्वतो वा ज्ञान कथं भवति ? स उपायो वक्तव्यः । तथा स्वतो भक्तिवैराग्यं च ॥ ३८ ॥ सत्र प्रलये घानप.क. २ पचनेन, . ३ निमित्तानीति' इति कचित् ।

·३ स्कन्ध अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १२७ नन्वेते पदार्था अनुपयुक्ताः किमिति पृच्छयन्त इत्याशवयाऽऽह-- एतान्मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्मविधित्सया । बेहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुयः ॥ ३९ ॥ एतान्म इति । एतान् प्रश्नान में मां ब्रूहि । वचने हेतुः-हरेः कर्मविधित्सया पृच्छतः। भगवतः कर्माणि मनसा विधातव्यानि चिन्तनीयानि विशेषेण धातव्यानि वा-हृदये स्थापनीयानि । मेऽनस्य मित्रत्वादिति मिन्नं वाक्यम् । त्वं यद्यपि सर्वेषां मित्रम्, तथापि त्वन्मैत्री तेषां नोपयुज्यत इति मे मद- थमेव मित्रं भवेत्याह । अजया नष्टचक्षुपो मेऽज्ञस्य मित्रत्वात् बृहीति संबन्धः । मोहिन्या मायया मम ज्ञानं नष्टमिति दैन्यम् ॥ ३९ ॥ सर्वदानापेक्षया ज्ञानदानमुत्तममिति वक्तुम्, ज्ञानेन जीवस्य भयं गच्छतीति फलतो ज्ञानं स्तौति- सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चाऽनघ !। जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४० ॥ सर्वे वेदा इति । सर्वे वेदा अपीता अध्यापिताश्च, यज्ञाः कृताः कारिताश्च । तपोदानानि । चका- रात् यमनियमादीनि । अनपेति संबोधनं वाच्यार्थमित्यर्थम् । जीवाभयदानस्य जानस्य कल्याऽपि य- कलं भवति, तत्सर्वेऽपि मिलित्वा कर्तुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ४० ॥ एवमनेकविधप्रश्ने मैत्रेयस्योत्तरदानार्थ सम्मतिरस्ति नवेति सन्देहे, सर्वेषां प्रश्नानां भिगवचरित्रपरत्वं वर्तत इति महानव हर्षस्तस्यो जात हत्याह- श्रीशुक उवाच । “स इत्थामापृष्टपुराणकल्पः कुरुप्रधानेन मुनिप्रधानः। प्रवृद्धहों भगवत्कथायां संचोदितस्तं प्रहसनिवाऽऽह ।। ४१ ॥ स इत्थमिति ।आ समन्तात् पृष्टः पुराणकल्पो येन । पुराणं कल्पयतीत्येतेषामुत्तरार्थे एकं पुराणं वक्त- च्यम्, न तु कथामात्रेण प्रकरणमात्रेण वैतेपामुत्तराणि निरूपितानि भवन्तीत्यर्थः । वक्तृश्रोत्रोरुत्कर्षमाह- कुरुपधानेन मुनिभधानः संचोदित इति । प्रवृद्धहो भगवत्कथाया वक्तव्यत्वात् । वदेवाऽऽह-मगव- कथायामिति । सम्यकोरणं सपरिकरप्रश्नात् । प्रहसभिवेति मुखप्रसादः । पुराणकथनप्रसापाप्त्या वा अभिनन्दनपूर्वकमाहेत्यर्थः । एवं भगवतः सहस्पविकल्पात्मकं मनो निरूपितम् ॥४१॥ इति श्रीभागवतसुपोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीधितविरचितायां तृतीयस्कन्धे सप्तमाध्यायविवरणम् ।

·१२८ श्रीमुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- अष्टमाध्यायविवरणम् । अष्टमे भगवद्भुद्धिर्याशी साऽत्र वर्ण्यते । आधाराधेयरूपाणां तदीयानां तथोद्गमः ॥१॥ पविधा भगवद्बुद्धिः, स्वरूपे रतिरूपिणी । जगद्विपयिणी चैव कृतियुक्तेति वै विधा ॥२॥ हरेरेये, तथाऽन्यापि भगवद्विपया त्रिधा । लौकिकोपायजनिता प्रथमा सा द्विधा पुनः ॥ ३ ॥ तर्कक्रियाविभेदेन द्वितीया वैदिकी स्मृता । साक्षात्कारस्तृतीयस्तु पदसु सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ ४ ॥ सामान्यतो ग्रन्थरूपा भगवद्भुद्धिरीयते । सर्गोपयोगिनी, यस्मात्तामसादुद्गता हि सा ॥ ५ ॥ अनेकधा भागवतप्रवृत्तिरुपयुज्यते । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । अथाऽष्टमाध्यायं विवरिषवो मैत्रेयोक्तावुत्तरत्वरूपायाः सङ्गतेः स्फुटत्वेन, निबन्धे विचारितत्वेन च तामनुक्त्वा, शास्त्रीयामेवाऽवसररूपां सङ्गतिं स्मारयितुमध्यायार्थमाहुः-अष्टम इत्यादि । 'बुद्धिर्विज्ञानरू- पिणी' इति वाक्याद्विशिष्टज्ञानसमानाकारत्वं तस्याः स्वरूपलक्षणम् ; 'ज्ञानशक्तिः' इति वाक्याज्ज्ञान- जनकत्वं च तस्याः कार्यलक्षणमिति सा यादृशी सर्गलीलायां विवक्षिता सानाऽष्टमेऽध्याये विशिष्टज्ञानरू- पकार्यनिरूपणेन वर्ण्यते । तस्य ज्ञानस्य विषयाव्यभिचाराय तदीयानामाधाराधेयरूपाणां विपयाणा- मुद्गमः प्राकट्यं चोपवर्ण्यत इत्यर्थः । समुदायार्थमुक्त्वाऽवयवार्थमाहुः-पड्विवेत्यादि । अत्र कृतक्षणः स्वात्मरतावनूहः' इत्यनेनोक्ता प्रथमा विधा; 'लोकानपीतान् ददृशे स्वदेहे ' इति द्वितीया 'त- स्याऽर्थसूक्ष्म इत्यादिभिरुक्ता तृतीया एवं त्रिधा भगवन्निष्ठा । तथाऽन्या त्रिधा भगवद्विषया-तत्र * तस्यां स च ' इत्यनेनोक्ता प्रथमाः ततः ‘क एष' इत्यादिश्लोकैरुक्ता द्विप्रकारा पञ्चमी । ततः 'अपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम् ' इत्यादिरुक्ता पष्ठी । एषा यद्यपि चतुर्मुखस्य, तथापि तस्मिन् स्वयं वेद- •मयो विधाता' इति कथनात् साऽपि हरेरेव । तथा च पूर्वोक्तत्रिविधबुद्धेः सारभूतस्तदाधिदैविको ब्रह्माऽपि बुखावेयान्तर्भवतीति तदुधिरपि भगवदुद्धिरेवेति पसु जगत्मतिष्ठितमित्यर्थः । नन्येषां तु ' उदाप्लुतं विश्वम् ' इत्यारम्योच्यते, न तु पूर्वम् । अतस्तेषां किंनिरूपकत्वमित्यत आहुः-सामान्यत इत्यादि । ग्रन्थरूपेति । श्रीभागवतपुराणरूपा । तामसादिति । संकर्षणात् । तथा च तेषामपि बुद्धिनिरूपकत्वमेये- ति सर्वोऽप्यध्यायस्तथेत्यर्थः । ननु भगवत्प्रोक्तत्वं भागवतलक्षणम् , तच संकर्षणोक्तत्वे विरुध्यते । किञ्च, सहर्पणः प्रलायक इति तत उद्गतायाः कथं सर्गोपयोगित्वमित्याकांज्ञायामाहुः-अनेकधेत्यादि । कदाचित् म्वतः, कदाचित् केनचिद्वारेणेत्येवमनेकथा कथने सर्गादिकरणे च प्रवृत्तिरतो भागवतत्वं सर्गोपयोगत्वं .....

·। स्कन्ध. ८ अध्याय.] थीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १२९ दशलीलायुताः सर्वाः कल्पमेदैर्व्यवस्थिताः ॥ भगवद्धिति सैव लीलाये तता ।। ६ ।। एवं पूर्वाध्याये भगवञ्चरित्रज्ञानार्थ बहवः प्रश्नाः कृताः । तत्र भगवक्रियाज्ञानार्थ महादस्योद्यम इति तं प्रोत्साहयितुं स्तौति- मैत्रेय उवाच । सत्सेवनीयो बत! पूरुवंशो यल्लोकपालो भगवत्प्रधानः । बभूविथेहाऽजितकीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम् ॥ १ ॥ x सत्सेवनीय इति । यतेति हरें । सद्भिर्महद्भिरपि पूरुवंशः सेन्यः, उत्सत्त्यर्थ स्थानार्थ ज्ञानार्थ च यद्यस्माद्यस्मिन् वंशे उत्पन्नो लोकपालो यमोऽपि भंगवद्धर्मविरोधिधर्मयुक्तोऽपि भगवत्प्रधानो जातः। भग- वानेव प्रधानं यस्य, तादृशस्त्वं वभूविथ ।यतोऽजितकीर्तिमालां पदे पदे क्षणे क्षणे नूतनयसि । अभीक्ष्णं सर्वदा । सन्तो हि स्वभावजयाथ महान्तं यत्नं कुर्वन्ति। तच्चेत् पूर्व संबन्धमात्रेण भवति, तदाप्रयत्नान्तर परित्यज्य सद्भिः पूरुवंश एव सेव्यो भवति । वतेति अत्याश्चर्यदर्शनात्प्रमेयबलाधिक्यख्यापनार्थम् । अधि- कारे हि सर्वथा भगवढुद्धिर्नश्यति, मुतरां लोकपालाधिकारे । यदप्युक्तं 'द्वादशैते विजानीमः' इति, तद्दण्डपरिवर्जनार्थमधिकारिणा ज्ञातव्यमिति ज्ञायते, न तु भक्तिमार्गानुसारेण । तत्रापि प्रकृते विशेष चक्तुं वभूविथेति मध्यमपुरुषः प्रयुक्तः, तेन यमोऽतिक्रूरः सर्वघातक इति सूचितम् । तादृशस्याऽपि यदि भगवत्परत्वम् , तद्वंशसंपन्धात् । सोऽपि संबन्ध आभिमानिक एव, अविवाहितायां व्यासादुत्पत्तेः। अजितेति न केनापि जित इति भगवदुत्कर्षस्तस्य हृदये रोचत इति ज्ञापितम् । तेन सर्वथा मात्सर्याभावः सूचितः । कीर्तिरिति । यमः कर्मप्रधानो न प्रसिद्धिमानं मन्यते । साऽप्यस्य हृदये समागतेति ज्ञापितम् । किञ्च, मालेति कण्ठभूपणम् । कीर्ति कण्ठे स्थापितवानिति भक्तेभ्योऽप्याधिक्यम् । नूतनकरणेनाऽतिसागर्थ्यम् । पदे पदे नूतनकरणं प्रेम्णा । एवं माहात्म्यज्ञानपूर्वकसुदृढस्नेहोऽस्य वर्तत इति सूचितम् । अभीक्षामि- त्यनेन प्रेम्णोऽकुण्ठत्वं सर्वतोधिकत्वम् ।। १॥ एवं सर्वदीपनिवृत्तिपूर्वकभगवद्विपयकसर्वगुणा उत्पन्ना इति महानयं वंशः, पाण्डवादीनां भकानां प्रकाश चोपपद्यत इत्यर्थः । तासां प्रवृत्तीनामापाततोऽन्यथा प्रतीयमानत्वेऽपि भगवदीयत्वे गमकमाहुः-दशेत्यादि । एतेन महापुराणान्तरोक्ता अपि संगृहीता ज्ञेयाः । ब्रह्मबुद्धेरऽप्युपयोगायाऽऽहुः-भगवदित्यादि । लीला. द्वय इति । द्विविधायां सर्गलीलायाम् । x सत्सेवनीय इत्यत्र। अभीक्ष्णं सर्वदेति । पदे पद इति वीप्सया पौन.पुन्यस्य प्राप्तत्वात् पुनरुक्तिप- रिहारायैवं व्याख्यातम् । प्रमेयबलाधिक्यमेव स्फुटीकुर्वन्ति-अधिकार, इत्यादि । सापीति । प्रसिद्धिरपि । भक्तेभ्योऽप्याधिक्यमिति । भक्ता बन्तरेव स्थापयत्ययं तु पनि नास्तथेत्यर्थः । १ अन्यार्थ. घ ·१३० श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- स्वस्य च अवज्ञाग भावार्थ तथा निरूपितः । इदानी सर्व प्रश्ना विशकलिततया पृष्टाः भगयचरित्रना- पका न भवन्तीति तथाविधत्वज्ञापनार्थमपृष्टकथनार्थ च पुराणमेव मूलतः किञ्चित्कथयिष्यामीत्याह- सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दुःखं महगतानां विरमाय तुभ्यम् । प्रवर्तये भागवतं पुराणं यदाह साक्षाद्भगवानृपिभ्यः ॥ २ ॥ * सोऽहमिति। स्वया ये पूर्व प्रश्नाः कृताः 'सुखाय कर्माणि करोति लोकः' इत्यादिना, तेऽप्यने- न परिहृता भविष्यन्तीति । तत्र प्रथमं प्रभं फलत्वेन निर्दिशन्नाह-नृणां क्षुल्लसुखाय महदुःखं गतानां तद्विरमायेति । अनेन पृष्टानां सर्वेषामेव पदार्थानां भगवत्कर्मपरत्वं सामान्यतो निरूपितम् । स्वभावतः कर्मणामल्पसुखेच्छया कृतानां महहुःखजनकत्वम् | तान्येव च कर्माणि भगवत्संबद्धानि चेत् , मगवदीयत्वेन कृतानि दुःखाभावपूर्वकमहत्सुखफलानि भवन्तीति । अत्र श्रवणे भवानेवाऽधिकारीति तुभ्यमुक्तम् । भाग- वतमिति भगवता हि प्रतिपादिताः स्वकृताः स्वफला एव । परम्परायामपि भगवदुक्तपदार्थानां दोपसंव- न्धामावाय, वक्तुः श्रोतुः स्वरूपतोऽवस्थातश्च परमां शुद्धिं निरूपयितुं शुद्धपरम्परामाह-यदाह साक्षाद्ध- गवानृषिभ्य इति । यद्भागवतं भगवता न परम्परयोक्तम्, किन्तु साक्षादेव । भगवत्त्वं वा साक्षात् । भग- वत्कृपया जातभगवत्त्वव्युदासार्थम् ऋषिभ्य इति । ज्ञाननिष्ठा ऋषयः परमपात्रत्वेन निरूपिताः। येषां बुद्धौ मन्त्राः स्वतः स्फुरन्ति, सा बुद्धिरुत्तमैवें भवति ॥ २ ॥ भगवानपि न क्रीडां कुर्वन् , लक्ष्मीसहितो वा, भागवतमुक्तवान् , किन्तु आत्मध्यानारूढ एकाग्रचि- शास्तथोक्तवानिति भगवन्तमुपदेष्टारं वर्णयति- आसीनमुळ भगवन्तमायं संकर्पणं देवमकुण्ठसत्त्वम् । विवित्सवस्तत्त्वमतः परस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ ३ ॥ * आसीनमुामिति । आसीनमिति क्रियान्तराभावेन लौकिकरीत्याऽपि वैजात्याभावः सूचित.। उ- ामिति भूमौ स्थित्या यज्ञियत्वं सूचितम् , अन्यथा भगवान् कथं भूमावासीत् । इयमुर्वी नोद्धृता, किन्तु मूलभूतवः यतः पातालाघोविद्यमानत्वं स्थानलक्षणाभिर्नागकन्यापूजनया च निरूप्यते ।आधमिति पित्रादिजन्मदोपः परिहृतः । सकर्पणमिति भगवतश्चतुर्मूर्या मूर्तिः संहारकर्ती, सा निरूपयतीत्युक्तम् । तेन भगवता पदार्यनिरूपणे दृष्टान्तार्थमपि यद्यन्ये पदार्था निर्दिष्टा मवन्ति, तेऽपि संकर्षण प्राप्य दग्ध- पूर्वावस्था भगवदीया एव नूतना भवन्तीति सूचितम् । तामसत्वेन समागतं दूषणं परिहरति-देवमिति । प्रकाशः। * सोऽहमित्यत्र । इदानीमित्यस्य पुराणमित्यनेनाऽप्यन्वयः । भगवत्कर्मपरत्वमिति । भगवत्क- मोपयोगित्वम् । तद्व्युत्पादयन्ति-स्वभावत इत्यादि । ’ आसीनमित्यत्र । वैजात्याभाव इति । उपदेष्ट्रधर्मविजातीयं वैयप्रयमिति तदभावः । वैयग्रथा- भाव इतिपाठो वा । मूलभूतेति । अण्डात्मिका । स्थानलक्षणाभिरिति । ' किरीटसाहस्र....' इ. त्यनेनोक्ताभिः फणाभिः । सचिन तेनास्थितिकालेपि दोपनाशकत्वेन प्रलायकत्वं सूचितमित्यर्थः । १ वयामा पूजया. सप. अत्र चत. क्ष.ग इ.च.

·३ स्कन्ध. ८ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। - - ननु देवानामपि नानाविधत्वात् तामसत्वमपरिहतमेव । अत आह-अकुण्ठसचामिति । न कुण्ठं कुण्ठितं सत्त्वं सत्त्वगुणोऽक्षरात्मकं वा, आसनत्वेन यस्य । स तु गुणत एव तामसः, संहारकर्तृत्वात्। तदपि प्रल- यकाले । इदानीं तु देवः सर्वोपास्य एव । संकर्षणत्वं च द्रष्ट्टदृश्ययोः सम्यक् कर्षणात् , अतः स एव संसारं प्रयच्छत्तीत्याद्यत्वम् । तेन भजनावश्यकत्वं पितृत्वाद्रुपदेष्टुत्वं च संगच्छते । इदं तु ज्ञानिन एव जानन्तीति श्रोतृत्वं सनकादीनाम । मोक्षार्थमपि अयमेव सेव्यः, सम्यक्कर्षणं तत एव यतो निवर्तते । अस्य च रू. पमग्रे निरूपयिप्यते । ननु सनकादीनां ज्ञानस्य विद्यमानत्वात् संकर्षणस्थाने किमर्थ गता इत्याह-विवि- त्सव इति । अतः संकर्षणात्परस्य वासुदेवस्य तत्वं स्वरूपं विवित्सवो ज्ञातुमिच्छवः कुमारमुख्याः स- नकादयः । सनत्कुमारो मुख्यो येपाम् । मुनय इति संकर्पण एव जानाति, तमनन्तरो वासुदेवं ज्ञातुं नाऽन्य इति ज्ञानयुक्ताः । अन्विति ब्रह्मणा स एव प्रष्टव्य इत्युक्ते तमन्यपृच्छन् । यद्यपि ब्रह्मा जानाति, तथापि स भक्तिमार्गप्रधानःसनकादस्तिथा न मन्यते, अतः संकर्षणमपि ज्ञानप्रधानं मन्यमानस्तथाऽऽह३ स संकर्षणः, अभिमानाधिदेवत्वात् न तमभिमानो व्यामोत्यतः स्वस्याऽपि परं वासुदेवं ध्यायनेव सर्वदा तिष्ठति । यदा वा ध्यायति, तदा ते गता इति तस्य ध्यानावस्थां निरूपयति-- स्वमेव धिष्ण्यं वहु मानयन्तं यं वासुदेवाभिधमामनन्ति । प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीपदुन्मीलयन्तं विवुधोदयाय ॥ ४ ॥ 1. स्त्रमेव धिष्ण्यमिति । धिष्ण्यं स्थानमाश्रयम्, न त्वासनम् । वासुदेवाल्यं तं पहुंमानयन्तम् । तस्य ध्याने क्रियमाणे ध्याता स्वयं ध्येयं बहुमानयत्येव । तस्य ध्येयस्य स्वरूपमाह-यं ध्येयत्वेन निरूपित लोका वासुदेवेति वदन्ति । यो ध्येयत्वेन निरूपितस्तमित्यर्थः। वासुदेव इत्यभिघा यस्य । वस्तुतस्तु, स्व- स्यैवाऽऽश्रयभूत आत्मा, लोकाः परं शब्दान्तरेण व्यपदिशन्ति । ननु ध्यानारुढो बहिःसंवेदनामावात् कथमुपदेष्टा भवतीत्यत आह-प्रत्यग्धृतेति । प्रत्यगात्मस्वरूपे घृतमक्षि येन । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मान- मैक्षताऽऽवृत्तचक्षुः' इति श्रुतेः । यद्यप्यन्त तं तेन चक्षुः, तथापि भगवान् कमलनयन इति तदम्बुजं जलाहिदृश्यत एव, तथा भगवानपि ध्यानारुढोऽपि वहिः पश्यतीति ज्ञातव्यम् । किञ्च, तदक्षि कम- लस्य कोशरूपम् । कोशो हि मुकुलितपत्रात्मको भवति, तथाऽयमपि निमीलिताक्षः । तथापि विबुधाना- मागतानां सनकादीनामुदयाय अभ्युदयाय, तानभ्युदितान् कर्तुम् , ईपद्विकचय्य पश्यन्तम् । कोशे हि अर्द्धविकासः संभवति ॥ ४ ॥ प्रकाश अक्षरात्मकमिति । सदंशरूपम् । सङ्कर्पणपदस्य यौगिकत्वे नामत्वं न स्यादिति योगस्य सार्वदिकत्वं तदर्थ स्फुटीकुर्वन्ति-सङ्कर्षणत्वमित्यादि । तथा चैवं सर्वस्य स्वरूपायस्थात्वबहिर्निर्गमनयोः सम्पादनेन प्रवृत्त- त्यातयात्वं सार्वदिकमतो नामेत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः-अत इत्यादि । अग्र इति । पञ्चमस्कन्धे। तथा न मन्यत इति । अधिकारिणो न मन्यते । + स्वमेवेत्यत्र । स सङ्कर्षण इत्यस्य वासुदेवं घ्यायन्नित्यादिनाऽन्वयः । विकच इन. फ. स. प. द. च. छ.

·१३२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- तेऽपि बाह्यतोऽपि शुद्धा भूत्वा समागता इत्याह- स्वर्धन्युदाः स्वजटाकलापैरुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् । पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्याः सप्रेम नानावलिभिर्वरार्थाः ॥ ५ ॥ * स्वर्धन्युदाफ़ैरिति । अथवा, भगवदीयशरीरसियर्थ स्वर्धन्युदाद्रेरिति । यावद्गगाजलेनाऽऽ= शरीर तिष्ठति, तावदैत्याक्रमणं न भवतीति पाताले दैत्याधिक्यात् तत्स्पर्शाभावार्थमाः इव जटाः कृताः, न शो- पिताश्च । गङ्गाद्वारमार्गेण गता इति केचित् । तथा सति ते सर्वार्दा एव वक्तव्याः । 'योगेश्वराणां गतिमाहुः' इति न्यायेन येन केनाऽपि मार्गेण ते गन्तुं शक्ताः, स्व(नीपदे लक्षणा च स्यात् । अस्तु वा तथैव अतिपावित्र्यार्थम् । जटा असंस्कृतकशास्तेषां कलापैः समुहैः संकर्पणचरणोपधानं पीठमुपस्पृशन्तोऽपृ- च्छन्निति संबन्धः । पूर्व कृतनमस्कारा अपि वासुदेवस्वरूपज्ञानार्थ पुनः साष्टाङ्गनमस्कारं कृतवन्त इत्यर्थः। ननु स्वार्द्रजटाकलापैः तदुपस्पर्शे को हेतुस्तत्राऽऽह-पद्मं यदर्चन्तीति । अहिराजकन्याः वासुकिकन्याः, सप्रेम यथा भवति तथा, वरार्थाः सत्यो नानावलिभिर्नानापूजाप्रकारैर्यत्पद्ममर्चन्ति । तेषां स्पर्शदो- पायेति केचित् , गङ्गापेक्षयापि तच्चरणस्यैव प्रकृष्टत्वात् । किन्तु तदुपस्पर्शने इष्टकामना सिद्धयतीति तदुपम्पर्शने हेतुरचन्ताति । महतामपि फलदातेति स्वेष्टसिद्धिः मूचिता । कन्यात्वादेव न विकारान्तरस- म्भावना, कामितान्तरकथनात् न काम्यत्वम् । अत. सर्वप्रकारेण निर्दुष्टं सर्वकामनापूरकं भगवन्तं तमेव ध्यायंस्तत्स्वरूपं सम्यग्वक्ष्यतीति सूचितम् ॥ ५ ॥ तेषां सङ्कर्पणज्ञानपर्यन्तं ज्ञानं सिद्धमिति ज्ञापयितुम् , वासुदेवज्ञानस्याऽत्यभीष्टत्वं विज्ञापयितुं ते स्तुव- न्तीत्याह- मुहुणन्तो वचसाऽनुरागस्खलत्पदेनाऽस्य कृतानि तज्ज्ञाः । किरीटसाहस्रमाणप्रवेकप्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम् ॥ ६ ॥ x मुहुर्गुणन्त इति । भक्त्युदेकान्मुहुर्गुणनम् । ज्ञाननिष्ठानां मनसा गृणनं सम्भवतीति प्रेमोल्लासख्या- पनार्थं वचसेत्युक्तम् । ततोऽप्याधिक्याय स्खलत्पदेनेति । 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्येमे कथितार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः।। ' इति वाक्यात् वासुदेव इवाऽस्मिन्नपि प्रेमाऽऽह । अ- नुरागेण स्खलन्ति पदानि यस्मिन् इति । कविवन्नूतनकल्पनया स्तोत्रं वारयति-अस्य कृतानीति । अ- स्य सहर्पणस्य कृतानि चरित्राणि तत्प्रतिपादकवचसा गृणन्त इति संबन्धः । नूतनपरिचयं व्यावर्तयन् सर्पणकतानतां नेपामाह-तज्ज्ञा इति । सर्पणस्य कृतं जानन्तीति सथा । अन्यस्मै पूर्वोक्तलक्षणरहि- प्रकाशः। * स्वधुनीत्यत्र । केचिदिति । श्रीधरस्वामिनः । सर्वार्द्रा इत्यादि । तथा च जटापदवैयर्थ्यमित्यर्थः। येन केनापीति । तथा च गमकामाव इत्यर्थः । अजहत्स्वार्थाया अदुष्टत्वान्मार्गत्वस्याऽपि शक्यवचनत्वा. वटापदसार्थस्यस्याऽप्यतिपावित्र्यातया कथञ्चित् साधयितुं शक्यत्वात् तमपि पक्षमगीकुर्वन्ति-अस्तु वे त्यादि । नेपामिति । अहिजातीयानाम् , सामान्य न पुंसकम् । अस्वरसे बीजमाहुः--गनेत्यादि। x मुटुरित्या ! वाक्यादिति । श्वेताश्वतरोपनिषद्वाक्यात् ।

·३ स्कन्ध. ८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । १३३ ताय भागवतं न वक्तव्यमिति तदोक्तम् । तस्य संकर्षणस्याऽवतार इव रूपान्तरेण स्थिति वारयत्यानुप- निकदीपाभावाय-किरीटसाहस्रति । किरीटानां यत्साहसं सहससमूहः, तन ये माणिप्रवेका मण्युत्तमा- स्तैः प्रद्योतिता य उद्दामाः फणाः, तेषां सहसं यस्य । किरीटानामनादरार्थे साहस्रपदप्रयोगः, तेन नि. त्यनूतनानि किरीटानि भवन्तीति ज्ञापितम् । मण्युत्तमैः प्रद्योतितत्वेन सहसफणदर्शनं स्पष्टं ज्ञापितम् । अनेन दर्शनेनाऽपि भयं निवारितम् । गुणातीतत्वज्ञापनाय-उद्दामेति, प्रलयसाधकत्वात् । कालान्तरे तेपां दाम्नेव सोचः सम्भवति, तदपि निपिध्यते । तथाकरणं तत्रत्यानां स्घ्यादीनां नकव्याभावाय । फणा- शब्दो विकसितफणवाची, फणानामासहस्रमभिव्याप्य यस्येति वा ॥ ६ ॥ एवं श्रोतृवक्तृत्वरूपं निरूप्य प्रस्तुतमाह- प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन । सनत्कुमाराय स चाऽऽह पृष्टः सांख्यायनायाह ! धृतव्रताय ॥७॥ *प्रोक्तं किलेतदिति। ननु स्ववक्ष्यमाणस्य भागवतस्य माहात्म्यज्ञापनार्थ किमित्येतावदुच्यत इत्याश- झ्याऽऽह-किलति । भगवत्तमेनेति निरुपाधिकभगवत्त्वं ब्यावर्तयति, अन्येभ्यश्चोत्कर्ष चाऽऽह । अनेन तेनाऽपि वासुदेवात् ज्ञातमिति ज्ञापितम् । अस्य श्रवणेऽधिकारमाह-निवृत्तिधर्माभिरतायेति । निवृत्ति- धर्मे पारमहस्यधर्मे अभिरतिर्यस्य । तेन पूर्वोक्तेन सहस्रफणरूपेणैव उपदेशं कृतवानिति ज्ञापनार्थ पुनर्नि- देशः कृतः । सनत्कुमारायेति दुर्लभाधिकारित्वेन सनत्कुमार एदोपदिष्टः, अन्ये त्यानुपतिकाः । तत्र हेतुः 'निवृत्तिधर्माभिरताय' इति पूर्वमुक्तः । ततः परम्परामाह-स चाऽऽहेति । सांस्त्यायनाय स उक्तवान् । योगनिष्ठः सनत्कुमारः सांख्यनिष्ठायोक्तवान् । सांख्ये व्यवहारोऽन्यथा भातीति तदर्थमाह-धृतवतायेति । धृतानि व्रतानि येन । अङ्गेति संवोधनं तथाऽधिकार एव सिद्धयतीति विदुरस्याऽपि तथात्याय ।। ७ ॥ सांख्यायनस्तु पराशरं भक्तं मत्वा तस्मै प्रसझादुक्तवानिति स्वगुरोराधिक्यकथनार्थमाह- सांख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः । जगाद सोऽस्सद्गुरवेऽन्विताय पराशरायाऽथ वृहस्पतेश्च ॥ ८॥ सांख्यायन इति । स हि पारमहंस्यधर्मे मुख्यः । परमहंसानां श्रवणकीर्तनमावश्यकम् । अतो भ- गपद्विभूतीविवक्षमाणो वक्तुमिच्छन् , अन्विताय मिलितायाऽस्मद्गुरवे पराशराय जगाद । अन्वितो योग्यो वा । अथ मिन्नप्रक्रमेण । बृहस्पतेः स्थाने गत्वा तस्मै चोक्तवान् । बृहस्पतेरत्र निरूपणं देवलोके भागवतपचारार्थम् । ब्रह्मा सनकादयश्च उपरितनलोकेषु सन्त्येव; ध्रुवपर्यन्तं वृहस्पतिः, भूमी पराशरः, पाताले संकर्षण एवाऽस्ति । अतश्चतुर्दशसु भुवनेषु मगवचरित्रं भागवतं व्याप्तमस्तीत्युक्तम् ॥ ८॥ प्रकाशः। इतदोक्तमिति । तस्मिन् समये तज्ज्ञातृत्वमुक्तमित्यर्थः । * प्रोक्तमित्यत्र ( दुर्लमाधिकारित्वेनेति) किलेतीति । तथा च न श्रद्धानाडयेनेदं स्तोममात्रा , किन्तु वास्तवमेव माहात्म्यमित्यर्थः । दुर्लभाधिकारित्वेनेति । छान्दोग्ये तस्य ज्ञानपूर्णताया उक्तत्वाध्यात्वेन । १ स्वाभम् प.

·श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- पराशराझूमौ प्रचारमाह- प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् । सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स ! श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय ॥ ९ ॥ xप्रोवाचेति। मह्यं मैत्रेयाय । दयालुरिति स्वस्य तथाऽधिकाराभाव उक्तः। मुनिरिति अमे प्रचरण- ज्ञानम् । स इति प्रसिद्धः पराशरः,यः सप्तवार्षिकोऽपि मार्कण्डेयापेक्षयाऽपि वयसा वृद्धो, गर्भे च वेदाध्येता, पूर्णज्ञानः । पुलस्त्येनोक्तः पुराणं वक्तव्यमित्याज्ञप्तः । “ पराशरः स्वपितरं शक्ति राक्षसभक्षितं श्रुत्वा राक्षससत्रे सर्वाण्येव रक्षांसि हतवान् ; अतः स्ववंशरक्षार्थ पुलस्त्यः समागत्य राक्षससत्रनिवृत्त्यर्थ प्रार्थ- यत् । ततो निवृत्ताय पराशराय वरो दत्त: 'पुराणाचार्यों भव' इति ।" अन्यथा अनधिकृतः पुराणं वक्तुं न शक्नुयात् । तत उक्तं पुलस्त्येनोक्त इति । आघं भागवतम् , पुराणप्रवृत्तौ मथमोत्पन्नाय ब्रह्मणे भगवता प्रथमत एवोक्तम् । विष्णुपुराणं तु भागवतसंबद्धप्रमेयमेव, व्यासे शाखाभेदवत् । विष्णुपुराणे मैत्रेयपराशरकया निरूपिता, तव्यावृत्त्यर्थमाद्यमित्युक्तम् ; अन्यथा विष्णुपुराणे नेयं परम्परा निरूपिता । सोऽहं गुरुकृपानुगृहीतस्तव श्रोतृसंबन्धित्वेन एतद्भागवतं कथयामि । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानप्रयोगः। यत्सेति स्नेहः कथने हेतुः । भगवदाज्ञा तु तावन्मात्र एव । मर्यादारक्षार्थमधिकारे विशेषणद्वयमाह- श्रद्धालवे नित्यमनुव्रतायेति । श्रद्धा मुख्याधिकारः, नित्यं चाऽनुव्रतत्वम् इच्छानुरूपनिरन्तरसेवा । अन्तर्वहिरधिकारहेतू श्रद्धासेवे ॥ ९ ॥ * एवं परम्परां प्रतिज्ञां चोक्त्वा पुराणमारभते- उदप्लुतं विश्वमिदं तदाऽऽसीद्यन्निद्रया मीलितहड्न्यमीलयत् । अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एकः कृतक्षणः स्वात्मरतो निरीहः ॥ १०॥ प्रकाशन x प्रोवाचेत्यत्र ! मायदिति। विशिष्टद्वारा साक्षाद्वारा पुराणान्तरे प्रार्थयत् । व्यास इति । वेदवि- मागे । विष्णुपुराणस्यैतच्छाखाभेदत्वे किं गमकमित्यपेक्षायामाहुः-अन्यथेत्यादि । एतस्यैव विवरणं नेयं परम्परा निरूपितेति । तथा चैतत्परम्पराया अभावात् प्रमेयाभेदाय शखान्तरन्यायेन तस्य पुराणान्तर- त्वमित्यर्थः । तावन्मात्र इति । यावदितः पूर्वमुक्कं तावन्मात्रे । * उदप्लुतमित्यत्र । पुराणमारभत इति । अत्र शुकाशयस्त्वेवं बोध्यः । द्वितीयस्कन्धस्याऽएमा- ध्याये 'आसीघदुदरात्पनम् ' इत्यादिना हिरण्यगर्भजनकस्य सर्वात्मकत्वादिकं यदाक्षिप्तम्, तन्नवमे साकीमसनेन समाहितम् । तत्र ब्रह्मकल्पमुक्तम् । ततो नवमसमाप्ती ' यदुताऽहं त्वया पृष्टे राजापुरु- पादिदम् । यथासीन्दुपाल्यास्मे प्रश्नानन्यांश्च परस्नशः' इति प्रतिज्ञाय दशमे महापुराणीयानि दशलक्ष- गान्युक्त्वा पैराजापुरुषान् सृष्टिकयने ब्रह्मकल्पस्य विकल्प उपक्षिप्तः, तेन सामान्यतः सर्वे प्रभा उरिताः, तथापि विशेषता न समाहिता इति तथा समाधातुं दशमान्ते ' पानं फरुपमथो शृणु' इति प्रतिज्ञाय तृ- तायाकन्धारम्भे ' एवमेतत्पुरा पृष्टः ' इत्यनेन विदुरमैत्रेयसंवाद पक्षिप्याऽऽघं पुराणं तन्मुखेन वाठमा- चतु:- स्था..ग.ह.ब. एवारमा प.

·-- . ३ स्कन्ध. ८ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यावरचिता। १३५ उदप्लुतमिति । पुराणं हि दशलीलायुक्तम् , तत्रादौ सर्गो वक्तव्यः। स व भागवतत्वात् भगवत्कृतः। 'तत्र तत्पृष्टानामर्थानां ब्रह्मकल्पेऽमावात् कल्पान्तरानुसारेण वक्तव्यम् । यद्भगवतैय कृतम् , तच्चरित्रं पद्मक रूपे वर्तत इति तन्निरूपणार्थ पूर्वकल्पस्य प्रलयानन्तरस्थितिमनुवदति, उदकेन प्लुतं सर्वमेव विश्वमासीदिति । बहुविधा हि प्रलयाः । तामसेषु कल्पेषु तामसानि भूतानि दह्यन्तेऽग्रिमसृष्टयर्थम् , राजसेषु तु प्रलयजलेन निममानि भवन्ति,सात्त्विकेतु स्थिता एव पदार्था एकदेशेन निवृत्ता अपशिष्यन्त एव,यद्यग्रेऽपि सात्त्विक एव कल्पो भवति।तत्र पद्मकल्पात् पूर्वकल्पो राजस इति उदप्लुतमित्युक्तम् । इदं विश्वं पूर्वमुदप्लतमासीत्। इदमिति सर्वदा विश्वमेकविधमेवेति वृक्षवत् प्रवाहानादित्वं निरूपितम् । तदेति पूर्वप्रलये। तस्य प्रलयस्य निमित्तमाह- यन्निद्रयेति । यद्यदा निद्रया भगवच्छत्तयाऽलुप्तज्ञानशक्तिरेवाऽमीलितहक् न्यमीलयत् अक्षिनिमीलनं कृत- वान् , निमीलिताक्षो जागर्तीत्यर्थः । नन्वेवं स्थितौ को गुण इत्याशङ्कयाऽऽह-स्वात्मरतौ कृतक्षण इति । कदाचिद्रमते स्वस्मिन् प्रपञ्चेऽपि कचित्सुखम् !' इति सृष्टिप्रलयकरणे निमित्तमुक्तम् । आत्मरता चात्मनि क्रीडायां स्वरूपानन्दरमणे । स्वरूपानन्दः पूर्णानन्दः, अक्षरानन्दस्तु लक्ष्मीरूपः पूर्व निरूपितः स च भगवान् व्यापिवैकुण्ठेऽपि कदाचिल्लक्ष्म्या सह क्रीडति, कदाचित्स्वानन्दमेवाऽनुभवति । बीजधर्म एव सर्वत्र कार्यपरम्परायामातृणस्तम्बपर्यन्तम् ; तथाप्यंशकार्येषु यादृशमेव बही रमणं तादृशमेवान्तारमणम् । क्रिया बहीरमणेऽभिवृद्धिकरी, ज्ञानं त्वन्तः; अन्योन्यवाधकत्वं च । सर्वेहोपरतिरेवाऽऽत्मानन्दानुभवेऽहम् । तदाह-निरीह इति सर्वचेष्टारहितः । यथा पुरुषत्वे तुल्येऽपि रकमहाराजयोर्बहिर्मोगातिशयस्तथाऽs- स्मन्यपीति । यावदेवाऽऽत्मत्वेन जानाति, तावदेवाऽऽत्मसुखं वर्द्धते । यथा यथा परिच्छिनति, तथा तथाऽल्यो भवति । इदमेव भगवान् सृष्टिप्रलयाभ्यां बोधयति । एक इति तत्सुखमखण्डमेकेनैवाऽनुभूयत्ते । क्रियायां प्रयत्नव्यावृत्त्यर्थमधिशयानो जातः । तल्पकृतपीडानिवृत्त्यर्थमहीन्द्रतल्पे शेपपर्यङ्के । स हि भगवच्छ्वा- सोत्यवायुपानेन प्रतिक्षणं तुगः कोमलश्च भवति, अत एव बहुकालं रायानो भवति ॥ १० ॥ प्रकाशः। रब्धम् । तेन ते प्रभा एवं युक्तिपूर्वकमाससम्मतिपूर्वकं पनकल्पीयसृष्टयुक्ताः समाहिता भविप्यन्तति तदिदं मपञ्चयन्ति-पुराणमित्यादि। पुराणमारभत इति। पुराणमिति महापुराणम् । अनुवादप्रयोजनमाहुः-बहुविधा इत्यादि । तत्र पूर्व स चापि यत्र' इत्यनेनावस्थासाम्येन जीवतौल्यादीश्वरत्वं यदाक्षिप्तम्,तदत्र प्रथम विशेषतः समाधेयम्, तदर्थ प्रथमं भगवत्सुपुप्ते वसुषुप्तितो लक्षण्यमत्र बोधयतीत्याशयेनाहुः-तस्येत्यादि । तथा च "सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति । इति श्रुतेजविस्य तदानीं तमसाऽभिभवः, इह तु नेत्येकं वैलक्षण्यम् । स्वात्मरतावित्यादि । तथा च स्वप्रतिष्ठितत्व गुण इत्यर्थः । अत्र कृतक्षण इत्यस्य कृतेच्छ इत्यर्थबोधयानाऽऽ:-कदाचिदित्यादि । आत्मनीत्यादि । 'सता सौम्य ! तदा सम्पन्नो भवति' इति श्रुतेर्जीवस्य सत्सम्पत्त्या तदानीं सुखम् , न तु स्वतः; तदपि न पूर्णमनित्यं च । इह तु स्वतः पूर्ण- चेत्यपरं वैलक्षण्यम् । एवं ब्रह्माण्डान्तरेव भविष्यति, न तु मूलधाम्न्यपीति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाहुः-अक्षरेत्या- दि । 'निरस्तसाम्यातिशयेन ' इत्यादिवाक्यैस्तथेत्यर्थः । एवं वैलक्षण्यं चोघयित्वा प्रतीयमानावस्थासाम्ये हेतुमाहुः चीजेत्यादि । तर्खेतदंशे किं वैलक्षण्यमित्याकाद्वायां तदृष्टान्तेन तत् स्फुटीकर्तुं तान् प. मानाः तथापीत्यादि । तथा चानापि महत्त्वकृतं वैलक्षण्यमित्यर्थः । प्रयोजनतोऽप्याहुः इदमित्यादि। ननु भवत्वेवम् , तथापि निद्राया अबाधकत्वे शयनस्य किं प्रयोजनमत माहुः-क्रियायामित्यादि। परिकर- तोऽपि वैलक्षण्यं बोधयन्ति-स हीत्यादि । एतेन शेषस्य वेदात्मकत्वेऽपि युक्तिरुता । सप्ततिहितक. पा. .

·श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- तहग्रे सृष्टिर्न स्यात् इत्याशङ्कयाऽऽह- सोऽन्तःशरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणः । उवास तस्मिन्सलिले पदे स्वे यथाऽनलो दारुणि रुद्धवीर्यः ॥ ११ ॥ +सोऽन्तरिति । शरीर त्वानन्दमयमिति पूर्व निरूपितम् , सदानन्दमय था । सच्चिदान्दरूपमिति वस्तु स्थिति । पुरुषस्य सद्बाह्यम् , मध्ये ज्ञानम् , आनन्दस्त्वन्त , स्त्रियास्तु विपरीतम् , तस्या सत्येव रतिर्न- त्वानन्दे कदाचिदपि। अन्त साङ्ख्ययोगज्ञानाधिकार एव तस्या , बहिर्भक्तेश्च । पुरुषस्य तु विपतिम् । आनन्दानुभवस्तस्यान्तर एव युक्तो न बाह्ये भेदकरणप्रसङ्गात् , आनन्दस्य स्वस्थानत्यागाच्च । न तादृशा- प्रकाश। + सोऽन्तरित्यत्र । तीत्यादि । एवमात्मरतत्वेन निर्विघ्नमहासुखानुभवेऽने सृष्टिप्रयोजनाभावात् सान- स्यादित्याशङ्कय, स्वापकारण तत्परिकर प्रकार प्रयोजनं चाऽऽहेत्यर्थ । अत्र मूले ' सः' इत्यनेन पूर्व- श्लोकोक्तस्य शयानस्य परामर्शात्तस्य चेच्छाविशिष्टस्यैव सृष्टयादिकर्तृत्वादिच्छाविशेषोऽर्थवलादेव रमण- कारणत्वेन लभ्यत इत्यतः स इतिपद न व्याख्यातम् । तत्र कारणीभूताया इच्छाया प्रकार बोधयितुम न्यानि पदानि ब्याकरिप्यन्ते। 'आनन्दरूपममृत यद्विभाति' इति श्रुत्या भगवतः केवलानन्दघनत्वेन तत्र बाह्याभ्यन्तरभावाभावात् किं तत्रान्तःशरीरमित्याकाहाया तद्वक्तं पूर्व स्वरूपस्थितिमाहु -शरीरमित्या दि । पूर्वमिति ब्रह्मकल्पे । सदानन्दमय तद्विकल्पे । वस्तुस्थितिरिति । ' सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म ' इति स्वरूपलक्षणात्तथा । तथा च यदा यथेच्छति तदा तथा प्रकटीभवतीति तस्येच्छयैव सदादीनामन्तर्भावो बोधयितुम् , सृष्टी'स आत्मानमेव द्वेधाऽपातयत्तत पतिश्च पत्नी चाभवताम्'इति श्रुत्या शरीरद्वैविध्यात् प्रकृते च योगमायोपवृहितीलाना वाच्यत्वाद्योगमायायाः स्त्रीत्वाच शरीरद्वयेऽपि सच्चिदानन्दस्थितिव्यवस्थामाहु --पुरुपस्येत्यादि । पञ्चकोशविचारश्रुत्या पुरुषदेहे तथैव सिद्धत्वात् । स्त्रीदेहे सामान्यतस्तथा प्राप्तावपि विरोक्यैकान्तभूतानि ' इति वाक्ये पुमतिहरणार्थमेव स्त्रीकरणस्मरणात्, मतिहरणस्य प्रीतिं विना अभावात् , प्रियत्वस्य चाऽऽनन्दधर्मत्वेन तदात्मकत्वात् स्त्रिया विपरीतधर्मत्वमित्यर्थः । तेनरतावपिवैपरी- स्यमाहुः-तस्या इत्यादि । सत्येव रतिरिति । स्त्रिया सदशोऽन्तरिति तस्मिन्नेव रतिः । तस्यामान्तरधर्म- लेन तत्रैव तदुत्पधेरिति । कदाचिदिति । कस्यामपि बुधवस्थायाम् । तथा च पुरुषस्य जाप्रति स्त्रीशरी- रीयानन्दे बहीरति । सुपुमौ सत्सम्पस्याऽन्तरानन्दे रति । स्वमेऽपि बाह्यत्वाभिमानादानन्द एव । स्त्रियास्तु जामति स्पमे च पुर्शरीरीये सति। सुपुतौ च प्राज्ञे सतीत्यर्थ । एवं बन्धावस्थाव्यवस्थामुक्त्वा मुक्त्यव- स्थायामप्यनुमवर्यजात्याय साधनव्यवस्थामाहुः-अन्त साह्येत्यादि । एतत्प्रयोजनमोऽत्रैव वक्तव्यम् । एवं व्यवस्थामुक्त्वा स्वरतरत्कर्षायाहु-आनन्देत्यादि । पुरपस्य सानन्द आन्तरो रतिश्च तस्यैव धर्म इति रतेस्तत्सम्बन्धे उमयोरान्तरत्वेनैकाधिकरण्यादानन्दानुमवो मूयान् भवतीति तत्रैव युक्त इत्यर्थ । ननु वा खेऽपि तदनुभवम्य तुल्यत्वेन तत्र युतो न युक्त इत्यत आहु-न पाव इत्यादि । इत्यानन्दयोमपर्मिभावेन रतेरिरानयने आनन्दविदरणप्रसङ्गात् ' आनन्दस्याऽप्यानयने स्वस्थानत्यागाच न युक्त इत्यर्थः । अगा- नुमय प्रमाणयन्ति-नेत्यादि । तद् 'यथा प्रियया सपरिवक्तो न पात्र वेद नान्तरमिति । तत्र स्थितो न हमामाग्दत पा २ पीरियानन्दे पा ३ वाचत्वामिनादानन्द एष पा । पुरारिय पा ५ विधावस्था पा ·. ३ स्कन्ध. ८ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १३७ नन्दोऽनुभवयोग्यः । भगवत्यपि तथा, बीजत्वात् । स हि भावन्त्रिषु परिवर्तत इति सच्चिदानन्देषु नकत्रैव स्थितिः, अन्यथा तादृग्रूपवैयापत्तेः । अनुस्यूतस्तु तदात्मक एव नित्यसिद्धः। अतः सति रमणेऽक्षरा- नन्दं पृथक्कृत्य लक्ष्या सह रमते, चिति रमणे सदानन्दौ तस्याऽन्तर्बहिर्निधाय वाद्याभ्यन्तरभेदेन रमते। तन्त्र प्रपञ्चो वेदाश्च रमणसाधनम् । स्वकृतप्रपञ्चेऽप्येतदुभयं करोति, ते कल्पप्रलया इत्युच्यन्ते । तत्राऽधि- कारिणः कालस्य नियामकत्वात् , भगवदेकसम्भोगसम्पादकत्वाच, अंशानां भोगो मा भवत्विति तद्विषयान- न्तः प्रवेश्य शेते । तदाह-अन्तःशरीरेऽर्पितानि भूतसूक्ष्माणि यनेति । चिदंशान् सर्वानेव यथायथं स्थाप- यित्वा स्वात्मानुभवं करोति । तेषामतिक्रमनिवृत्यर्थ कालात्मिकां शक्ति संहारिकामुदीरयाणः, अ- लीनां कुर्वाणा प्रेरयमाणः । तस्मिन् सलिले स्वे पदे नारायणस्य स्थानभूते । तस्मिन् पूर्वोक्ते उवास स्थितः । अयमशः पूर्वोक्ताद्विशेषः । अवान्तरकल्पत्वादल्पप्रयत्नव्यापारान्नामनिर्वर्तकत्वाच सलिलानु- प्रहः । अतोऽस्मदादिः स्वसच्चिदानन्दांशेषु रमणे शीघ्रं परमपुरुषार्थपर्यवसानाभावात् कारणे सति रतिं प्रकाशः। कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वमं पश्यति' इति श्रुत्या यादृश आनन्दोऽन्तरुक्तस्तादृशानन्दो न य- हिरनुभवयोग्य इति प्रत्यक्षत एव सिद्धमित्यर्थः । एवं स्वरतरुत्कर्ष साधयित्वा सालक्षण्याय प्रकृतेऽतिदिश- न्ति-भगवतीत्यादि । तथा च यथा पुरुष सच्चिदानन्दानां बाह्याभ्यन्तरभावः, यथा च स्वरतिरुत्कृष्टा, तथा भगवत्यपीत्यर्थः। एवं स्वरतिबीजमुक्त्वा तत्त्यागमा:-स हीत्यादि । हि यतो हेतोः स भावो रमण- कर्तृत्वरूपस्त्रिप्ववस्थाविशेपेषु परिवर्तत इति हेतोः सचिदानन्देप्वेकत्र न रतेः स्थितिः, किन्तु यत्रैव कर्तृ रतीच्छा तत्रैव स्थितिरितीच्छाविशेष एव तत्यागवोजमित्यर्थः । अत्र गमकमाहु.-अन्यथेत्यादि । तथा च, यदि कर्तृत्यपरिवर्तनेच्छा न स्यात् , तदा निद्राया ज्ञानाभिभावकत्वान्न शयीत । यस्मादेवं तस्माज्जा- प्रति सतः, स्वमे चितः, सुषुप्तावानन्दस्य रमणकर्तृत्वमिति रतेरपि परिवृत्तिरिति भावः। नन्वेवं सति रम- णकर्तृभावस्तस्मिन्न नित्यः स्यादिति लीला अप्यनित्याः स्युरित्यत आहुः-अनुस्यूत इत्यादि । तदात्मक इति। आनन्दात्मकः। तथात्वपरिवर्तनेऽपि नित्य इति लीला अपि स्वरूपतःप्रवाहतश्च नित्या इत्यर्थः। तत्र सिद्धं परि- करं जीववैलक्षण्यायाऽऽहुः-अत इत्यादि। सति रमण इति। जाग्रद्रमणे । चिति रमण इति । स्वामे रमणे। तस्याऽन्तहिर्निधायेति । चिदंशस्यान्तर्वहिः सदानन्दनिधानेन तां स्त्रियमिव कृत्वा । अनेन तदानी योगमायया सह रमणमुक्तम् । तत्रेति । चिति रमणे । वेदा इति । निःश्वसितरूपाः । एवं सामान्यतः { सर्गप्रलयव्यवस्थोका । स्वकृतमपन्चे तु विशेपमाहुः-स्वकृतेत्यादि । एतदुभयमिति । वेदप्रपञ्चाभ्याम- न्तर्बहीरमणम् । तद्वक्ष्यति 'वेदमयो विधाता' इति । त इति । द्विधा रमणोपयुक्ताः पदार्थाः। एवं दिनमध्यव्यवस्थामुखेनैकः परिकर उक्तः । पारकरान्तरमाहुः-तत्रत्यादि । भोग इति । मुखदुःखानुभवः । तथा चांशानां तुल्यसुखातिदुःखदर्शन उद्वेगात्मप्वापो न स्यादिति तदर्थ विषयाणामन्तःस्थापनं म्यात्मरति- परिकर इत्यर्थः । परिकरान्तरमाहुः-चिदंशानित्यादि । यधायथमिति । ये यद्देशानुत्पन्नास्ताम्तद्देशे । अ- तिक्रमनिवृत्यर्थमिति । तेषां विषयराहित्यन भोगाभावाद्भगवद्भागदर्शने तेषां वामनया क्षभिऽतिक्रमः स्यादिति तनिवृत्त्यर्थम् । अयमंश इत्यादि । काले प्रेरणात्मकोशः पूर्वश्लोकोक्तान्निरीहत्वाद्विलक्षणस्तनेतरः सर्वोऽपि तुल्य इत्यर्थः । नामनिवर्तकत्वादिति। नारायणनामनिर्वचनोपयुक्तत्वान् । एवं परिकर प्रकार उक्तः । प्रयोजनमाहुः-अतइत्यादि । अस्मदादिरिति । पुंशरीरः मोगरीरश्च यथाधिकारमन्तरहिः मानः " - - 1 पांकरा.पा ·. १३८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- कुर्वीत । ननु बहिः स्थितानां पदार्थानामन्तः स्थापितत्वात् कालस्य च विद्यमानत्वात् सर्वं जगहिराग_ च्छेत् । तत्राऽऽह-यथाऽनलोदारुणि रुद्धवीर्य इति । कारणे तादृशं रूपमस्तीति ज्ञापयितुं कार्य तादृश रूपं दृष्टान्तीकृतम् । यथा तस्य दाहकशक्तिनिरुद्धा, तथा कालादीनामपि स्वस्यापि शक्तिनिरुद्धा ॥११॥ एवं कियत्कालं स्थित इत्याह-- चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्या। कालाख्ययाऽऽसादितलोकतन्त्रो लोकानपीतान् ददृशे स्वदेहे ॥ १२ ॥ * चतुर्युगानामिति । चतुर्युगानां स्वरूपमग्रे निरूपणीयम् । तेषां सहस्रावृत्तौ ब्रह्मणो दिनं भवति, ताव- त्येव निशेति तावत्कालं शयनम् । चकारात्सन्ध्यांशयोग्रहणम् , अन्यथासङ्ख्यानिवृत्त्यर्थं च । काल- शक्त्याः पर्वद्वयस्य विद्यमानत्वात् प्रथमपर्वाऽतिक्रम्य, यदैव सा द्वितीय पर्वणि समायाति, तदैवानन्दतिरो- धानार्थ ज्ञानशक्तिमुद्भावयति । अतिक्रमणज्ञापनार्थ वा । अत एवाऽस्मिन् कल्पे जीवद्वौरव भोगः । अतों भगवान् स्वपन्नेव स्वकीयया प्रामाणिकया स्वेनैवोर्दारितया स्वेच्छारूपया स्वशक्त्या, न तु मि- नतया स्थितकालेन । कदाचिद्भगवदिच्छया सोऽप्यन्तः प्रविश्य तथा कुर्यात् , ततश्च तस्याऽनियतत्वात् कालातिक्रमो भवेत् । कालाधीनसृष्टिश्चयं न भवेत् , शक्त्यन्तराणामप्युद्बोधप्रसङ्गात् । अतो भगवदि- च्छानुसारेण स्वशक्त्यैव कालाख्यया आसादितमुपस्थापित लोकानां तन्त्रं करणसाधनं यस्य । चित्या- गमनमात्रेणैव विषयं करणसाधनं चोपस्थापितवतीत्यर्थः । तदा अपीतान् अमुक्तान् लोकान् जनान् स्व- देहे ददृशे । वासनया विषये संवद्धान् , स्वांशेन भगवति चिति प्रविष्टान् , स्वस्मिन् विद्यमानमंशं तत्र प्रवेशयितुं ददृशे । तदा सदंशमध्ये सर्वोऽपि चिदंश पिण्डीमृतः ॥ १२ ॥ तस्याद्गममाह- तस्याऽर्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टेरन्तर्गतोऽथों रजसा तनीयान् । गुणेन कालानुगतेन विद्धः सूप्यंस्तदाऽभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३ ॥ . प्रकाशः। रति कुतिति शिक्षार्थ प्रकारः सूचितः, जीवसुखार्थ च स्वाप इत्यर्थः । तादृशमिति । शक्तिनिरोधकम् । शेपमुतानार्थ । एवं मुप्यापस्योत्तरावस्थोक्ता । तेनाऽपि जीववैलक्षण्यं योधितम् । जीवस्याऽवस्था कालकृ. ता परस्थानमूतपुरीतन्नाडीसम्बन्धेन, अत्र विच्छया कालं प्रेरयतः स्वस्थानभृतजलसम्बन्धेनेति । एवं द्वाभ्यां द्विविधा सुपुप्तिरुत्ता। * चतुयुगेत्यत्र । मन्ध्यांशयोरिति । सन्ध्यारूपयोरंगयोः। अन्यथासंग्व्यानित्यमिति । 'प्राधसवमरगनादकाहः शव उच्यते । भववर्षशतादेकं निमिपं वैष्णवं विदुः' इति मात्म्याक्तसंख्या- निवृत्यर्थम् । प्रधमपति । अर्धरात्रम् । द्वितीयपक्षे गमकमाहुः-अतएवेत्यादि । ज्ञानशक्त्युद्भावनादेव । अंगमिनि । सदंशम | अनेन सोफेन स्वप्नावायोका । अत्रापि स्वटेहे सतामेव सचिदंशानां म्वनोदि- नकालोपस्थापितानां दर्शनम् . जीवस्य तु कालकाधीनभ्य मायिकानां भगवटगेदेन दर्शनमिति भेदः । मात्री पा.

·. ३ म्फन्ध. ८ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । x तस्याऽति । तस्य भगवतोऽर्थसूक्ष्म जीवानामुपभोग्यरूपेऽभिनिविष्टदृष्टेः सतस्तस्याऽन्तर्गतीश्चि- जडात्मकोऽभूत् , तदा तनीयान् सूक्ष्मरूपो जातः । अरूपस्य सूक्ष्मरूपं महान् विशेषः । तदपि रजोगु- गेनैव, न तु भगवता; अन्यथा पुरुष इव भगवद्रूपता स्यात् । तदनन्तरं ततस्तेनैव रजसा कालानुग- तेन विद्धः सन् सूष्यन् प्रसवं प्राप्नुवन् तदा नाभिदेशात् अभिद्यत । नाभिदेश भित्वा न निर्गतः,कि- न्तु अतिसूक्ष्मत्वात् , आकाशशरीरत्वाच, तस्माद्देशात् सजीवपदार्थत्वात् प्रसवप्रकारेण निर्गत इत्यर्थः१३ निर्गतम्य स्वरूपमाह- स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत्कालेन कर्मप्रतिबोधितेने । स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं विद्योतयन्नर्क इवाऽऽत्मयोनिः ।। १४ ॥ -- स पनकोश इति । नारायणम्तु जलात्मक इति जलकार्येपूत्तम पद्मकोश एव तत उदतिष्ठत् । मह- सेति विकासमन्तरेणैव । तदा तस्मिन् बहि स्थित कालः कर्म च प्राणिनां संबद्धम् । कोशोत्पत्त्या प्र- बुद्धं कर्म बहिः स्थितं कालमन्तः प्रवेशितवदिति कालेनैव केवलेन अग्रिमकार्य कृतवानित्याह-काले- नेति । स्वरोचिपा स्वस्य तेजोरूपेण । कालभ्य त्रिरूपत्वात् प्रकाशकं रूपं तस्य गृहीतम् । विशालमेव तत्सलिलं विद्योतयन्नव । जननप्रकाशनयोविलम्वाभावादकै इति तथा सामाय । आत्मा भगवा- नेव योनिः कारणं यस्य, स उदतिष्ठत्-इति संवन्धः ॥ १४ ॥ सहसा निर्गतत्वात् तद्विकासाथै स एव भगवांस्तत्र प्रविष्ट इत्याह- तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५॥ * तल्लोकपद्ममिति ! कारणप्रवेशनव्यतिरेकेण पुरातनम्य नि:सारम्य कार्योपयोगो न भविष्यति नारा- यणप्रवेशः । उ इति कोमलसंबोधने । पूर्व नारायणोऽपि तत्र प्रवेशात् विष्णुर्जातः । विष्णुतावि. ति वा । पूर्वमेव तत्र स्थितस्तत्राभिव्यक्तो जात इत्यर्थः । तत्र हेतुः-सवगुणानामवभासो यत्र । भगव- गुणानां सर्वेपामभिव्यञ्जकार्यरूपाभिव्यक्तिस्थानत्वात् भगवत्सहिता एव सर्वे गुणा भासन्तामित्येतदर्थ भगवत्प्रवेश इत्यर्थः । अयं पद्मकल्पे विशेषः । तत्र सर्वे जीवा एकीभूताः समष्टयात्मकाः सन्त एकरूपेण प्रकाश x तस्याऽर्थत्यत्र । अत्र जागरस्य पूर्वावस्थोच्यते-तस्येत्यादि । तस्य भगवतोऽन्तर्गतः पिण्डीमतः सदंशोऽर्थरूपोऽभूत् । अर्थ इत्यस्य विवरण चिजडात्मक इति । विकुर्वाणो जात इत्यर्थः । सूक्ष्मरूप इति । अङ्कुरपूर्वावस्थारूपः । तस्य स्वरूपमाहुः-अरूपस्येति । तादृशस्य सदशम्य । महान् विशेष इति। महत्तत्त्वात्मकपृथिवीरूप. । भित्त्वेति । विभज्य । * स प त्यत्र । त्रिरूपत्वादिति । उपादानत्वेन तेजोवन्नात्मकत्वात् । * तदित्यत्र । तत्र प्रवेशादिति । विशतीति विष्णुरिति निरुक्त्येत्यर्थः । इयं निरुक्तियपुराणस्थे- त्यतो निरुक्त्यन्तरमाहुः-विष्णुरित्यादि । विशेप इति । अधकल्पे पाक्सिद्धमेव सर्वात्मकत्वम् , तद्विकल्पेषु १ कर्मप्रतियोधतेन. पा.

·. श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- प्रादुर्भूता इत्याह-तस्मिन्स्वयमिति । स्वयं भगवान् , अत्र.चितो भेदाभावात् । तत्राप्युभयक्रीडार्थ वेदमयो विधातेत्युक्तम् । वेदमयत्वात् आत्मरमणम् , विधातृत्वात् बहीरमणमिति । तस्योद्गतस्य नामा- ऽऽह-स्वयम्भुवमिति । तत्रत्या लोकास्तस्य पितरमदृष्ट्वा स्वयमेव ब्रह्मा जात इति स्वयम्भुवमाहुः, एवं लोकैः स्वयम्भूत्वेन निरुक्तोऽभूत् ॥ १५ ॥ ततो यज्जातं तदाह- तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकायामवस्थितो लोकमपश्यमानः । परिक्रमन् व्योग्नि विवृत्तनेत्रश्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि ॥ १६ ॥ तस्यामिति । पूर्वोक्तकमल एव, स्वयमपि पूर्वोक्त एव, भगवत्प्रवेशेन विकसिते कमले कर्णिकायामव- स्थितः स्वातिरिक्तं लोकमपश्यमानः । जनात्मकाः स्वस्मिन्नेव, लोकात्मकास्तु कमले; तदुभयविमर्शा- भावाल्लोकादर्शनम् । ततोऽन्यथा दर्शनं कृतवानित्याह-परिक्रमानिति । परित आक्रमन् शिरः प्रसार- यन् । व्योम्नीत्युपरिभागे । पूर्वमेव पिण्डस्योत्पन्नत्वात् विवृत्तनेत्रः प्रसारितनयनो भूत्वा यमेव भागं न पश्यति, तत्रैव लोको भविष्यतीति वुद्ध्या सर्वत्र मुखेच्छायां सर्वगुणावभासस्य प्रतिष्ठितत्वादनुदिशं च- त्यारि मुखानि लेभे । तदा चतुर्मुखो ब्रह्मा जात इत्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं मुखचतुटयेनाऽपि सर्वा एव दिशः पश्यन् यदा लोकान् न दृष्टवांस्तदा भयं चिन्ता च जातेत्यभि- प्रायेणाऽऽह---- तस्माद्युगान्तश्वसनावपूर्णजलोमिचक्रात्सलिलाद्विरुढम् । अपाश्रितः कामु लोकतन्त्रं नाऽऽत्मानमद्धाऽविददादिदेवः ॥ १७॥ • तस्मादिति । युगान्त यः श्वसनो घायुम्तेनाऽवघूर्णितं यज्जलम् , तत उत्पन्ना ये ऊर्मयः, तेषां चक्रं यम्मिन ; तादृशासलिलाद्विरोपण रुदं कमलमपाश्रित इति भयकारणम् । सलिलमत्र नित्यम् , जलं कृत्रि- मम् । वायुना च जलमेव दोलायितम् , अतस्तस्य चर्फ सालेले वर्तत इति न पीनरुत्यम् । विरूढमिति नित्यसलिलादुत्पन्नत्वान्न मञ्जनम् , नापि नालमाः । अपाश्रित इत्यस्थिरासनः, अत एव कमलविचार आत्मविचारे या वुद्धिन प्रसृता । लोकानां तन्त्रं दहादिसर्वसामग्री यत्र, एतादृशं कमलमारमा च; उभय मप्यद्धा माक्षादादिदेवोऽपि मृत्या पूर्वजानादिसम्पन्नोऽपि नाऽपिदत् न ज्ञातवान् ॥ १७ ॥ तदा पूर्ववासनया तत्र जिनामोत्पन्नत्याह- क एप योऽसावहमजपृष्ट एतत्कुतो वाऽब्जमनन्यदप्सु । अस्ति यधस्तादिह किंचनेतदाधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ १८॥ प्रकाशन चार्यद्वारा, अब त्येयमिति प्रश्नकल्पाद्विरोप इत्यर्थः । एतन नानाप्रकारः मात्मकत्वमिति राने पोधितम् । पिता भदामारादिति । आनन्दन महाविमागापापात् । प्रभविष्णुमहेशानामास्मिन् करपे चैतन्यमेदा- भाषादिति पाऽर्थः । गंदमयंत्यादि भनेन पालप्रपन्चेत्यादिनार निति शेयम् । पाधिमः, पा ·. ३ स्कन्ध. ८ अध्याय.] मद्वल्लभाचार्यविरचिता। १४१ स इत्थमुवीक्ष्य तदन्जनालनाडीभिरन्तर्जलमाविवेश । नाऽग्गितस्तत्खरनालनालनाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताऽजः ॥ १९ ॥ क एप इति । ' योऽहयेप कः? ' जिज्ञासायामात्मविचार प्रवृत्त इति पूर्व विचारपारम्भे यो विचार- कत्वेन प्रतिभातः, स एव विचारदशायां भिन्नतया प्रतीत इत्येप इत्युक्तम् । स्वस्य स्वरूपाज्ञानात् क इति प्रभः। यत्र चाऽञपृष्ठे अहमेतद्वा कुतो जातमिति । ननु जले कमलं भवत्येव, किमाश्चर्यमित्यत आ- ह-अनन्यदिति । अप्स्विति बहुजलसंबन्धः, तादृशे च कमलं न भवति । किञ्च, अधस्तादेतनिर्मूलं न भवति । अतो यत्रतदधिष्ठतमधिष्ठाय स्थितं तेन सता भाव्यम् , असतोऽधिष्ठानाभावात् । अतोऽस्य कमलस्याधस्तात्किञ्चिदस्ति । किंचनेति किञ्चिदर्थे । एतत्कमलमधिष्ठितं यत्र । एवमनुमानेन नैयायि- जानं जातम् । ततस्तेन ज्ञानेन तर्कसहकृतेन पदार्थ विनिश्चित्य, 'पुरुषोऽहम्, मम च जननाधारात्मकं कमलम् , न केवलमचेतनादुत्पत्तिमहतीति कश्चिन्मत्पिता वर्तते, अधस्तात्तमन्वेषयिष्यामि, इति निश्चित्य, सूक्ष्म रूपं कृत्वा, तस्याजस्य नाडीरन्ध्रेषु प्रविष्टोऽन्तर्जलमाविवेश । तथाप्यधोभागं न प्राप्तवानित्याह-नाऽग्गित इति । तस्य खरनालस्य कमलस्य यन्नालम्, तेन तन्मूलभूतां नाभि विचिन्वन्नपि, तत् तदा अजोऽपि ब्रह्माऽपि सन्नाविन्दत । अथवा, तन्नालमेवाविन्दत, यतोऽय- मजः बहिर्मुखः ॥ १८ ॥ १९ ॥ ततो यज्जातं तदाह- तमस्यपारे विदुरात्मसर्ग विचिन्वतोऽभृत्सुमहात्रिणोमिः । यो देहभाजां भयमीरयाणः परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेतिः ॥ २० ॥ तमस्यपार इति । विदुरेति संबोधनं महतामप्यज्ञानमिति सूचयति । अपारे तमसीत्यालोकामावात् दूरादज्ञानम् । आत्मसर्ग स्वपितरं विचिन्वतो महान् कालो जात इत्याह-त्रिगेमिरिति । चक्रत्यारस्य परावृत्तिः शीघ्रमेव भवति । तिातपवर्षाकाला नेमयो यस्य सः । कियान् कालो जात इत्याकाङ्क्षायामा- ह-यो देहभाजामिति । शतसंवत्सरात्मकः स कालः, 'शतायुर्वं पुरुषः' इति श्रुतेः । शतवानन्तरं देहभानामवश्यं भयं भवति, तस्य कालस्य मरणजनकत्वात् । तत्र हेतुमाह-अजस्याप्यायुतिः कालच- कं यतः परिक्षणोति; तस्याऽन्येषां देहभाजा मयजनने कः सन्देह इत्यर्थः ॥ २० ॥ अतः स्वस्याऽपि वृथा मरणमाशय ततो नियत इत्याह- ततो निवृत्याप्रतिलब्धकामः स्वाधिष्ण्यमासाथ पुनः स देवः। शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तो न्यपीददारुढसमाधियोगः॥ २१ ॥ तत इति । अप्रतिलब्धकाम एव ततो निवृत्त्य पुनः स्वाधिष्ण्यमास्थाय मानसहितो भूत्वा देयो जातः । ततः शनर्जितश्वासेन निवृत्तचित्तो भूत्वा न्यपीदव , स्थिरतया उपविष्टः । तत मारुतः स माधिपर्यन्तं योगी येन । योगेन चितकामयं विधाय तमेवार्थमचिन्तयदिपर्यः ॥२१॥ प्रयोग. नियनो. पा. २मभवति. । ३नदार.

·" ३ स्कन्ध. ८ अध्याय.] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। १४३ चापर्येण मिलिताः। तत्र फणस्याऽधोभागे देवतात्वसिद्धये सर्वत्रैव मूी वर्तते, फणास्तु शोमार्थाः। ते वा मूर्द्वानोऽयुताः । तत्र सर्वत्रैव मण्युत्तमाः सन्ति, तैरेव तत्रत्योऽन्धकारः सर्व एव गच्छति, अतः म्प- टो भगवान् दृश्यते । * ब्रह्मणो हि बुद्धिहिः प्रकटा, न त्वन्तः । अतो भगवानपि बहिरेव प्रकटो बुद्धि- निरूपकत्वादध्यासस्य । भगवतोऽलौकिकप्रभावाज्ञानाद्भगवत्तेजसा नान्धकारनिवृत्तिः, किन्तु प्रमाणतो ज्ञानात् शेषशिरोमणिभिरेव ॥ २३ ॥ तस्य बुद्धी लोकवत् प्रतिभातमिति लौकिकोपमा भगवति वर्ण्यते- प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलादेः संध्याभ्रनीवेरुरुरुक्ममूर्ध्नः । रत्नोदधारोपधिसौमनस्यवनस्रजो वेणुभुजाधिपाङ्घः ॥ २४ ॥ + प्रेक्षामिति । 'कीदृशं ददर्श' इति सर्वत्राऽऽकासा । हरितोपलाद्रेः प्रेक्षां क्षिपन्तम् । हरिन्मणि- पर्वतः कश्चित् क्षीरसमुद्रे वर्तते, तथा शेषपर्यके भगवान् । अत एव शेषम्य मृणालतुल्यता; शैत्यचिक- णकान्तीनां शुक्लरूपाश्रितानां तत्रैव सत्त्वात् । प्रेक्षा दृष्टिः । तुल्यो हि तुल्यविपयिका दृष्टिं दुर्राफरोति, न तु भगवत्त्वेन । तत्र वक्तव्यं सर्वप्रेक्षामेव क्षिपतीति । हरितोपलानामद्रिः । ननु युक्तमेव तत्प्रेक्षाक्षेप- णम् ; अनलड्कतः सः, भगवान् अलकृत इति । तत्राऽऽह-संध्याभ्रनीवेरिति । सन्ध्याकालीनान्यम्राणि मेपाः पतिरक्तास्ते नीवी कटिवसं पीताम्बरं यस्य । उरूणि रुक्माणि सुवर्णानि मुकुटरूपाणि मूर्द्धमु यस्य । किञ्च, रत्नानि पद्मरागादीनि, उदधारा जलप्रवाहाः, ओपध्यो वनस्थाः रात्री तेजस्वत्यः, सौमन- स्यं सुमनसां समूहः, वनानि च तेषां माला यस्य | पञ्चवर्णा हि भगवन्माला, यथेन्द्रधनुषो मध्ये वर्णा भवन्ति । रत्नानामेका माला आरक्ता रत्नमालेव; उदधाराणां माला मुक्ताहार इव; ओषधीनां माला अ- लौकिकदिव्यरत्नकान्तिमालेव, दीपसदृशमणिमालेव वा; पुष्पमाला पुप्पमालेव; वनमाला तुलसीमाले- व । किञ्च, वेणव एव भुजाः, अधिपा एव अधयो यस्य; वेणुभुजश्वासावनिपानिश्च ॥ २४ ॥ स्वरूपमाह- आयामतो विस्तरतः स्वमानदेहेन लोकत्रयसंग्रहेण । विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियाऽपाश्रितवेपदेहम् ॥ २५ ॥ - प्रकाश * विस्तौ। ननु पूर्व हृदये च भातमित्युक्तम्, इदानी ममुद्रे किमित्युच्यत इत्याकाडायामाहुः-प्रमण इत्यादि। + प्रेक्षामित्यत्र । सर्वप्रेति । नंयस्यपि श्लोकेषु । ननु भगवत्त्वेन न क्षिपतीत्यत्र किंगमकमित्याकाहा. यामाहुः- :-तत्रेत्यादि । भगवत्वेन प्रेक्षाक्षेपे विवक्षितेन 'न तत्समः' इति श्रुतेस्तया वक्तव्यं स्यात , तय नो. क्तमतस्तदेव गमकमित्यर्थः । तत्राऽऽहेति । तादृशाकाहायां पर्वतस्याऽप्यलाहतत्वमाह । अभ्यायस्य.स.म.ग.पा. १ प्रतिरभ्यने. ग. य.

·। २४२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीगदागवत--- एतादृशो योगोऽपि बहुकालं कृत इत्याह-- कालेन सोऽजः पुरुषायुपाऽभिप्रवृद्धयोगेन विरूढयोधः । स्वयं तदन्तहृदयेऽवभातमपश्यताऽपश्यत यन्न पूर्वम् ॥ २२ ।। * कालेनेति । पुरुषायथाऽभिप्रवृद्धो योगो यस्मिन् , तेन कालेन विरूढयोधो जातः । विशेषेण रुदः स्थिरो बोधो यस्य । तदा स्वयमेव भगवन्तमपश्यदित्याह-स्वयमिति । पूर्व प्रयलेनाऽपि न दृष्टः, इदानी चित्ते शुद्धे भगवान् स्वयमेव मायाजवनिकां दूरीकृत्य ब्रह्मणो हृदये मातः । पूर्व मानसपरिकल्पितमूर्ति- लक्षण्यमाह-यन पूर्वम् । कदाचिदपि नाऽपश्यत् । यद्यपि हृदये ब्रह्मकल्पे भगवान् दृष्टी वैकुण्ठस्थितः; प्रतिकल्पं च पश्यति, अन्यथा सृष्टिसामर्थ्य न भवेत् ; तथापि नैवविधः कदापि दृष्टः । न हि स्वमनसि भाते भगवति तन्नाभिकमले स्वयं स्थातुमर्हति, न वा नालेऽधस्ताद्विधमानेऽच्छिन्ननालोऽन्तः प्रविशति, न वा कदाचिम्वस्यान्तहृदये प्रसन्नो भूत्वा समागतः शेषे शेते । अतो । यन्न पूर्व कदाचिदपि दृष्टम् ' इति यदुक्तं तद्युक्तमेव ॥ २२ ॥ x अपूर्व रूपं तदनुवर्णयति सृष्टधुपयोगित्वान्नवाभिः। अवस्थामुपमानं च स्वरूपं च त्रिभिः क्रमात् । शास्त्रात्यक्षभेदेन फलसाधनमेव च ॥१॥ सर्वतत्त्वाश्रयेणाऽपि सर्वसौन्दर्यमेव च । एवं पगुणमा हात्म्यमेकरूपेण वर्णितम् ॥ २॥ पुनर्गुणानां प्राधान्यादुपमारूपतत्त्वभिः । तस्य ब्रह्मत्वसंसिद्धर्थ तज्ज्ञाने सर्ववोधनम् । ततो युक्तं यदेवात्र तदन्त्येन निरूप्यते॥३॥ तत्र भगवन्तं प्रथममवस्थायत्त्वेन दृष्टमनुवर्णयति-~- मृणालगौरायतशेषभोगपर्यङ्क एकं पुरुपं शयानम् । फणातपत्रायुतमूर्धरत्नाभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये ॥ २३ ।। मृणालेति । मृणालवद्गौर आयतो यः शेषभोगः शेषस्य शरीरम्, तदेव पर्यङ्कः तस्मिन्नेक एव पुरुषः शेते । महदेतदाश्चर्य यत्सर्पशय्यायां शेत इति । किञ्च, फणातपत्राणां यदयुतममेलनम् , तत्सहितो यो मूर्द्धा, तत्र यानि रत्नानि, तेषां शुभिर्हतं धान्तं यत्र । एतादृशे युगान्ततोये प्रलयसमुद्रे शेषपर्यङ्के । तस्यैव शेपम्य ये फणास्त एव विकसिताः सन्त आतपत्रप्राया भवन्ति । ते च पुनः कमलपत्रवत् न पौ- प्रकाश * कालेनत्यत्र । तयुक्तमेवेति । अनेन दर्शनविषयस्याऽपूर्वताविवरणेनैश्वर्यसन्देहस्य तस्यामवस्थायां वारणाजीववैलक्षण्यं तदापि बोधितम् । * मृणालेत्यत्र । कारिकाभिरेकादशानां तात्पर्यमाहुः अवस्थेत्यादि । चतुर्थपञ्चमयोराहुः-शास्त्रे- त्यादि । शास्त्रेण भजतां फलसाधने एकेन, प्रत्यक्षेण भजतां ते अपरेणेत्यर्थः । सप्तमादित्रयस्याहुः-पुन- त्यादि । गुणानामिति । उस्थितावस्थाधर्माणाम् । तत्चभिरिदि। ऐसादेशाभावश्चान्दसः । दशम- स्याहुः तस्येत्यादि । तस्य दृष्टस्य स्वरूपस्य ब्रह्मज्ञापनार्थ सर्वबोधनम्, 'यस्मिन् विदिते सर्वमिदं वि. दितं भवति ' इति श्रुतेः। सर्वबोधजनक तज्ज्ञानं निरुप्यत इत्यर्थः। एकादशस्याहुः-तत इत्यादि । अ. न्त्येनेति | एकादशेन लोकेन ।

·" ३ स्कन्ध, ८ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । १४३ वापर्येण मिलिताः। तत्र फणस्याऽधोभागे देवतात्यसिद्धये सर्वत्रैव मूर्द्धा वर्तते, फणास्तु शोमार्थाः । वा मूर्धनोऽयुताः । तत्र सर्वत्रैव मण्युत्तमाः सन्ति, तैरेव तत्रत्योऽन्धकारः सर्व एव गच्छति, अतः म्प.. प्टो भगवान् दृश्यते । * ब्रह्मणो हि बुद्धिहि प्रकटा, न त्वन्तः। अतो भगवानपि बहिरेव प्रकटो बुद्धि- निरूपकत्वादध्यासस्य । भगवतोऽलौकिकप्रभावाज्ञानाद्भगवतेजसा नान्धकारनिवृत्तिः, किन्तु प्रमाणतो ज्ञानात् शेषशिरोमणिभिरेव ॥ २३ ।। तस्य बुद्धा लोकवत् प्रतिभातमिति लौकिकोपमा भगवति वर्ण्यते- प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलादेः संध्याभ्रनीवेरुरुरुक्ममुर्भः । रत्नोदधारोपधिसोमनस्यवनस्रजो वेणुभुजाधिपा ः ॥ २४ ॥ + प्रेक्षामिति । 'कीदृशं ददर्श' इति सर्वत्राऽऽकाह्ना । हरितोपलाद्रेः प्रेक्षां क्षिपन्तम् । हरिन्मणि- पर्वतः कश्चित् क्षीरसमुद्रे वर्तते, तथा शेषपर्यके भगवान् । अत एव शेषम्य मृणालतुल्यता; शैत्यचिक्क- णकान्तीनां शुक्लरूपाश्रितानां तत्रैव सत्त्वात् । प्रेक्षा दृष्टिः 1 तुल्यो हि तुल्यविपयिका दृष्टिं दूरीकरोति, न तु भगवत्त्वेन । तत्र वक्तव्यं सर्वप्रेक्षामेव क्षिपतीति । हरितोपलानामद्रिः। ननुः युक्तमेव तत्प्रेक्षाक्षेप- णम् ; अनलड्कतः सः, भगवान् अलड्कृत इति । तत्राऽऽह-संध्याभ्रनीवेरिति । सन्ध्याकालीनान्यप्राणि मेघाः पतिरक्तास्ते नीवी कटिवस्त्रं पीताम्बरं यस्य । उरूणि रुक्माणि सुवर्णानि मुकुटरूपाणि मूर्द्धसु यस्य । किञ्च, रत्नानि पद्मरागादीनि, उदधारा जलप्रवाहाः, ओपध्यो वनम्थाः रात्री तेजस्वत्यः, सौमन- स्यं सुमनसां समूहः, वनानि च तेषां माला यस्य । पञ्चवर्णा हि भगवन्माला, यथेन्द्रधनुषो मध्ये वर्णा भवन्ति । रत्नानामेका माला आरक्ता रत्नमालेव; उदधाराणां माला मुक्ताहार इव; ओपर्धानां माला अ. सौकिकदिव्यरत्नकान्तिमालेव, दीपसदृशमणिमालेव वा; पुष्पमाला पुष्पमालेब; वनमाला तुलसीमाले- व । किञ्च, वेणव एव मुजाः, अधिपा एव अझयो यस्य; वेणुभुजश्चासावद्मिपाधिश्च ॥ २४ ॥ स्वरूपमाह- आयामतो विस्तरतः स्वमानदेहेन लोकत्रयसंग्रहेण । विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियाऽपाश्रितवेपदेहम् ॥ २५ ।। - . , प्रकाशन * विस्तौ । ननु पूर्व हृदये च मातमित्युक्तम् , इदानी ममुद्रे किमित्युच्यत इत्याकालायामाहुः-ब्रह्मण इत्यादि। + प्रेक्षामित्यत्र । सर्वश्रेति । नवस्वपि श्लोकेषु । ननु भगवत्त्वेन न क्षिपतीत्यत्र किं गमकमित्याकाड़ा- यामाहुः-तत्रेत्यादि । भगयत्त्वेन प्रेक्षाक्षेपे विवक्षितेन ' न तत्ममः' इति श्रुतेस्तथा वक्तव्य स्थान , तय नो- क्तमतस्तदेव गमकमित्यर्थः । तत्राऽऽहेति ! तादृशाकाङ्गतयां पर्वतस्याऽप्यलतत्वमाह । १ अध्यायाय..मग.५,5. २ प्रतिरयते. ग. य.

·श्रीमुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-~- *आयामत इति । आयामो दैर्घ्यम् । विस्तारो विशालता ! लोकप्रयाणां संग्रहो यन्त्र, एतादृशं स्वस्थ शरीररस्य मानम् । यावता विस्तारेण दैयेण च परिकल्पमाने लोकत्रयं तत्र तिष्ठति, तादृशेन देहेन उपल- क्षितं भगवन्तमित्यर्थः । किञ्च, विचित्राणि दिव्यानि आमरणान्यंशुकानि च यस्य । तेषां संवन्धि- न्या तैरेव कृतया श्रिया अपाश्रितः सर्वत्र तेजःपुजवत्परिवर्तमानो-वेप आकृतिविशेषो यस्य। तादृशो देहो यस्येति । भगवतो रूपं सच्चिदानन्दरूपमिति ज्ञापकं त्रैलोक्याश्रयत्वम् । आमरणादिभिः क्रियमाणा शोभा भगवद्वेपमेवाश्रयते, न त्याभरणेभंगवद्वेष शोभा भवति । आमरणानामामरणत्वं च भगवद्धर्मा२५|| परोक्षतया मार्गानुसारेण भजता फलदानं स्वोपयोगाभावात् ब्रह्मधर्म एवेति तमाह- पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गेरभ्यर्चतां कामदुधाद्धिपद्मम् । प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दुमयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम् ।। २६ ॥ पुंसामिति । स्वकामाय स्वाभिलाषसिद्धयर्थम् । विविक्तमार्गरन्योन्यश्लेपरहितैः, लोकातीतर्वा, ए. कान्तप्रकारैर्वा, ये अभ्यर्चन्ति, तेषां कामदुपं यदधिपमम् तत् तेषामर्थे प्रदर्शयन्तम् । पुनः कथम्भूतम - पिद्ममित्याकाङ्क्षायामाह-नखेन्दुमयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रमिति । नखान्येवेन्दवस्तेषां मयूखैभिन्नाः सर्वदेहविलक्षणा या अङ्गुलयस्ता एव चारूणि पत्राणि यस्य । स्वभावतः पादप- विकसितम् । नखानामि- न्दुत्वेन पत्राणि प्रत्येकं सङ्कुचितानि परित इन्दुरक्षार्थम् , न स्वतः । कमलपत्राणि चन्द्रकिरणैः सङ्कुचि- तानि भवन्ति, तिर्यक् संकुचितानि च । तेनालौकिकत्वाद्धृदयान्धकारमलौकिकमपि नाशयति । चरणस्य पद्मतायां हेतुरप्युक्तो भवति । सर्वदेहवैलक्षण्याद्भक्तिमार्गः सर्वेभ्य उत्तम इत्युक्तं भवति । भक्तिरेव स्वत- न्त्रफलेति स्वयं फलमदत्त्वा तेषां कामनापूर्तये दुःखाभावाय च तदुपास्यं चरणमेव प्रदर्शयति ॥ २६ ॥ एवं मार्गेण भजतां फलमुक्त्वा प्रत्यक्षेण भजतां फलमाह- मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन । शोणायितेनाऽधरबिम्बभासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुध्वा ॥ २७ ॥ मुखेनेति । मुखेन प्रत्यर्हयन्तम्, ये पूजां कुर्वन्ति तान् प्रतिपूजयन्तम् , 'ये यथा मां मपद्यन्ते इति वाफ्यात् । ननु ते स्वकीयेन सर्वस्वेनापि भगवन्तं पूजयन्ति, भगवास्तु कयं तान् पूजयतीत्याशङ्कय, भगवति षट् गुणाः सन्ति तैर्युक्तेन मुखेन तान् पूजयति, तेषु मुखधर्मान् सर्वानेव योजयति । तत्र मुखे षड् धर्मान् पनिर्विशेषणः संपादयति लोकार्तिहरस्मितेनेत्यादिभिः । भगवतो मुखस्य गुणद्वयं सर्वोपका- रि, चतुष्टयं भक्तानामेव । लोकानामाति हरतीति तादृशं स्मितं यत्र | स्मितं मन्दहासः, 'हासो ज- नोन्मादकरी च माया' भगवान् सृष्टिलीलाकर्ता ब्रह्माण्डस्थितजीवान् स्वेच्छया सर्वथा विनियोक्ष्यति प्रकाश * आयामत इत्यत्र । नन्वत्र ब्रह्मत्वोधनाय विशेषणानां कथनाद्विचित्रदिव्येति विशेषणस्य किं प्रयोजनमित्याकालायामाहुः-आभरणानामित्यादि । १ स्पानिपत .. १. २ ग्रुग पा, ·. ३ स्कन्ध. ८ अध्याय, ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १४५ तत्र ते प्रमाणवलमाश्रित्याऽन्यथाकर्तुं यतन्ते, तदा व्यामोहयति, वृथा लेशं प्राप्स्यन्तीति । अतस्तेषा क्लेशाभावायैव हासः, मन्दवं च सर्वथा व्यामुग्धा उत्पथप्रवृत्ताः पारलौकिकदुःखं प्राप्स्यन्तीति । लोकश- ब्देन सजीवाः । किञ्च, परिस्फुरत्कुण्डलमाण्डतेनेति । परितः स्फुरन्ती ये कुण्डले, ताभ्यां मण्डि- तेन । साययोगौ कुण्डले, तयोः परितः स्फुरणमैहिकामुप्मिककार्यसिद्धये । तेन वैदिकमार्गेणाऽपि यः क्लेशः, स योगेन निवार्यते; साड्येन स्वरूपानन्दमनुभाव्यते । एतद्वा विपरीतम्, उभयमुमयत्र वा । अ- तोऽनिष्टनियारकेप्टप्रतिपादनपूर्वकं प्रतिपूजन करोतीत्युक्तम् । इदं भक्तानां नाप्तीवपुरुपार्थरूपम् । शोणायितेनेति । शोण ईपद्वारः पीताम्बरतुल्यः । अनेन तेभ्यो भक्ति प्रयच्छतीत्युक्तम् । किन्च, अ. धरबिम्बमासा। अधरविम्यस्य भाः कान्तियत्र । अधरो लोभारमकः, तत्र यद्विम्यं निम्बसदृशामित्यर्थ- वशात्+शब्दवलेन भगवत्स्वरूपम्, तल्लोभे स्थापितं भगवद्भक्तेभ्यः प्रयच्छति प्रतिपूजनसाधने तत्कान्ति. स्तत्साक्षात्कारः समायाति । एवं भक्ति दत्त्वा सर्वदुर्लभे तेभ्यः स्वरूपं प्रदर्शयतीत्युक्तम् । किञ्च, सु- नसेन सुवेति । शोभने नासिके यस्मिन् , गोभने ध्रुवौ यस्मिन् इति । अश्विनीकुमारी नासिके, भूः कालः; रोगकालयोनिवृत्ति करोतीत्यर्थः । एवं प्रत्यक्षभजने सर्वपुरुषार्थदाता निरूपितः ॥ २७ ॥ सर्वतत्त्वाश्रयेणाऽपि भगवतः सर्वसौन्दर्य निरूपयति- कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा स्वलंकृतं मेखलया नितम्बे । हारेण चाऽनन्तधनेन वत्सश्रीवत्सवक्षस्थलवल्लभेन ॥ २८ ॥ कदम्बेति । कदम्बस्य यथा किजल्काः, तथा ते रेखाकारा मुक्तायुक्ताश्च पीताम्बरे प्रतीयन्ते । तेन सर्व- तत्त्वैर्मुक्त, सहितया भक्त्या भगयानाच्छन्न इति भगवति गोप्य रूपमुक्तम् । तेनैव तत्र शोभा, न तु रूपेण । अत एव पीताम्बरेण सुष्ट्वल कृतम् । तच्च छन्दोमयम् , तेनाच्छादनं स्पष्टमेव । किञ्च, मेख- लया नितम्बे स्वलकृतमिति । मेस्सला भूमी भगवत्कीर्तिभंगपगुणानुवर्णनम् , गुणमयी च सा । तमा भगवत्कार्यकरणात् कार्यार्थमपि भगवान्नाऽन्वेष्टव्यः । एवं कचिद्भगवद्रूपमप्रत्यक्षमपि सर्वसौन्दर्यमित्युक्त्वा प्रकटं ततोऽपीत्याह-हारणेति । हारः सर्वरत्नानाम् । अत एवाऽनन्तधनेन । वत्मरूपश्चिहरूपो योऽयं श्रीवत्सो दक्षिणावर्तरोमरेखा, तद्युक्त यद्वक्षः, तदेव स्थलं सर्वसौन्दर्याणामाश्रयभूतम् ; सर्वेषां मूलानां वा; आश्रयभूतं वा । तत्र वल्लभेन तेन च स्वलकृतम् । नयभिर्गुणैरेकटेशस्थितैहाराणां वा समूहेन, मुफजी- ववृन्देन भृग्वादिसमूहेन । अनन्त एव धनं यस्या अधिकारानन्तरमेव तेपो स्वरूपप्राप्तिः । अनन्तः काला श्रीवत्सस्य चिहत्वं लक्षणतया ज्ञापकम् , तेन ब्रह्मता निम्पिता। श्रीवत्सम्य यद्यपि चिदत्वं म्यभाव एव। प्रकाशः। + मुखेनेत्यत्र 1 विम्य पदम्य तार्यमाहुः-शब्दवलेनेत्यादि । अत्र परोक्षवादः सर्वत्रेति लक्षणा न दोपाय । तथा च, यथा सूर्यादिस्वरूपमेव विम्यपदेनोच्यते, 'नथाऽत्र भगवम्यम्पमिति न लक्षणाऽपी- त्यर्थः। ४ कदम्बत्यत्र । ततोऽपीति. सौन्दर्ययुक्तमिति शेषः । नीमर्गुणीरति । हागनयभिः सूत्रः। नति. क. स. प. प. च. २ वेनि नाम्नि ग, ·- श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- तथापि प्रियत्वाय तथोक्तिः । नानि तु श्रियाः प्रियत्वं प्रतीयते । ततोऽपि हारस्य प्रियत्वं ख्यापयितुम्- वल्लभेति । एवमुभयविधैरपि तत्त्वैर्भगवत्सौन्दर्य निरूपितम् ॥ २८ ॥ पुनर्भगवन्तं सर्वपुरुषार्थोपयोगित्वेन सर्वाश्रयणीयत्वेन च निरूपयति । तत्र भगवन्तं कल्पवृक्षत्वेन वर्णयति- परायकेयूरमणिप्रवेकपर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् । अव्यक्तमूलं भुवनाधिपेन्द्रमहीन्द्रभोगैरधिवीतवल्यम् ॥ २९ ॥ * पराध्येति । परार्ध्या अमूल्याः केयूरे ये मणिभवेकाः, तैः पर्यस्ता ये दोर्दण्डाः,तैः कृत्वा सहसं शाखा यस्य । पूर्व तदेव रूपं शयानमुपलभ्य, पुनः परिदृश्यमाने तामवस्था परित्यज्य, रूपान्तरेण प्रदर्शित- वान् । 'वृक्ष इव स्तब्धो दिघि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ' इति श्रुतेस्तादृशं रूपं ब्रह्म- स्वज्ञापनाय प्रदर्शितमिति तदनुवर्ण्यते । वृक्षत्वेऽप्यलौकिकोऽयं वृक्षः । केयूरं कणोपरि हस्ताभरणम् , तेनाऽलकृतो हस्ताः । तत्रत्याना मणीनां प्राधान्येन कीर्तनम् , तत्तेजः सर्वमेव हस्तं व्यामोतीति । शेत- वस्थाः सर्वे वृक्षा इति तघ्यावृत्त्यर्थं सहस्रशाखमित्युक्तम् । अनेन प्रमाणात्मकता च निरूपिता। उत्थितो- ऽयं भगवान्, न तु शयान.; वृक्षतुल्यत्वात् । पर्यस्ता इति नानाविधकार्यकर्तृत्वम् । अतोऽस्य सृष्टावु- पयोगः । बाहूनां दण्डत्वं मर्यादारूपत्वानियामकख्यापनार्थम् । अत्राऽऽभरणानि कर्माणि, तेषां प्रवेको नित्योत्कृष्टत्वममूल्यता च; स्वत एव ध्यानप्राप्तत्वात्, अन्यथा दानप्राप्तयपेक्षया क्रयप्राप्तमुत्तममेव । एवं तस्य वाहूनां शाखात्वेन वृक्षत्वं निरूप्य मूलतो वृक्षत्वं निरूपयति-अव्यक्तमूलमिति । इतोऽप्यग्रेऽन्वेषणं न कर्तव्यम् , यतस्तस्य मूलमव्यक्तम् , अनाविर्भूत एवाऽऽविर्भूत इति । प्रकृति केविदाहुः। तदाप्यव्यक्तस्य मूलमिति व्याख्ययन, अतः परं नेत्यर्थः । भुवनाघ्रिपेन्द्रमिति । अघिपाणामिन्द्रो वृक्षश्रेष्ठः । भुव- नान्यव अप्रिपेन्द्रः, अत एव प्रत्यब्दं कल्पा भिन्ना भवन्ति । इयमुत्तरकाण्डे मर्यादा । अव्यक्तमूलमिति प्रमाणम् , द्वितीय प्रमेयम् , तृतीय फलमिति-कल्पवृक्षत्वम्, जगत्कर्तृत्वम् , दुर्जेयत्वं च निरूपितम्। अही- न्द्रमार्गः शेषफणरधिवीतो वल्शो यस्य । चन्दनवृक्षे सर्पस्तिष्ठन्ति, तथाऽत्रापि; शाखास्कन्धेष्वेक, न तु प्रमणि ।। २९ ॥ एवमुत्थितं भगवन्तं निरूप्य उपविष्टं निरूपयति- चराचरौको भगवन्महीधमहीन्द्रवन्धुं सलिलोपगूढम् । प्रकाश तथोक्तिरिति । सत्सत्वोक्तिः । उभयविधरिति । वैदिकभक्तिमार्गीयधेत्यर्थः । * पराध्येत्या | रूपान्तरेणेति । उत्यितेनोपविष्टेन वा रूपेण । अत एवेति । अस्मादेव पुरुषात् । तृतीयमिति । अहीन्द्रेत्यादिविशेषणोक्तम् । अत्र शाखादिममाणभूतशेषसम्बन्धात् फलत्यं योध्यम् । दुयत्वमिति । प्रतिकस्य नानाविधवप्राण्डवृक्षकरणात् तेन रूपेणाऽपि दुज्ञेयत्वमित्यर्थः । १एवेत्यापितम् .प. २ मा निशिगुन'गनथालिगा, ' हायर पाठ उपमन्यते । एषशी। .

·. , - ३ स्कन्ध.८ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। १४७ किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्गमाविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम् ॥ ३० ॥ चराचरॉक इति । उपविष्टेषु पर्वतः स्थिरः, स च स्थावरजङ्गमानामाश्रयो भवति । भगवानेव म- होमः। भूमिधारणसाम्याच अहीन्द्रस्य बन्धुः, अहीन्द्र एव वा वन्धुर्वन्धनरूपो यस्य मन्दरस्य । सलिलेन सामुद्रेण उपगूढो भवति मैनाकादिः । एवमुपविष्टे भगवति चतूरूपता निरूपिता । सर्वानयो जीवनहेतुः; सर्वोद्धारकः संसारात्; अलौकिकमक्तिरसपाययिता; भीतानां शरणभूतश्च, मुसेव्यो वा । किन्च, उपरिभागे शिखरोपरिस्थितमुवर्णैः किरीटयुक्त इव | किरीटानां साहस्ररूपाणि हिरण्यशृङ्गाणि यस्य | आविर्भवत् कौस्तुमरलं गर्भे यस्य । मध्योपरिभागी वर्णिती, महाराजत्वाय रत्ननिधित्वाय च ए- श्वर्य लक्ष्मीश्च वर्णिता ॥ ३० ॥ एवं वहिःस्थाने शयानमुत्थितमुपविष्टमुक्त्वा, मार्गप्रयरूपाणि च निरूप्य,अन्तःस्थितं रूपं निरूपयन् मूलरूपं निरूपयति..- निवीतमानायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् । सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः परिक्रमप्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥ निीतमिति । तथा तथा दर्शनातथा तथा निरूपणम् । आमायमधुव्रतश्रिया स्यकीर्तिमय्या यन- मालया निवीतम् । मूलभूतं भगवतः पुरुपरूपं निवीतमिति मनुप्यधर्मत्वाभिवरीत कण्ठलम्बितम् । आ- नाय आवय॑मानो वेदः । त एव मधुप्रतास्तेपां श्रीयंत्र । ते नीलारतामसा इव; स्वकीर्तिः शुक्ला सा- विकी बा; "आपादलम्बिनी माला वनमाला प्रकीर्तिता । तुलसीपुप्परचिता नवरत्नैपिराजि ता" रूपेण राजसीव । मायैपा प्रवाहहेतुः । कीर्तिमयीति भक्तिहेतुर्मर्यादाहेतुश्चाऽऽद्या, मर्यादापुरचो. धमत्व प्रवाहाश्रयत्वात् । मूलमेतादृशमिति ज्ञाते तदन्तरङ्गर्भजनं सेत्स्यतीति । नैते तस्य सहजा धर्माः, किन्तु प्रमाणवलकल्पिता एव, सहजं तु सर्वेषां दुःखहर्तृत्वम् । तदाह-हरिमिति | सङ्घा स्थितस्य तत्रा. गमनार्थ हेतुरूपमाह-सूर्येन्दुवावग्न्यगमामिति । एते सूर्यादयः कर्णिकायामावरणमूताः, एतेर्विद्यमाने भगवत्प्राप्तिन भवतीति दिनरात्रिव्यवस्थया कालातिकमार्थम् । अवस्थात्रयेण योगेन कर्मणा वा भगवान्न प्रकाश चराचरेत्यत्र । जीवनहेतुरिति । अन्नादिदानेन जीवयिता । सर्वोद्धारक इति । वाराहावतारद. दपि सर्वोद्धारयिता, सर्वेषां वा तथा । भीतानां शरणमूतः समुद्रो भवति, न तु तदुपगूढ इत्यतः पक्षा- न्तरमाहुः-सुसेच्यो वेति । किरीटसाहसेत्यनेन । 'सहसशीर्षा पुरुष: इतिश्रुत्युक्तं रूपं योधितम् । ऐमय- त्यादिकथनेन पूर्वविशेषणेषु यथायथं पोर्यिवैराग्मज्ञानानि सर्वाश्रय इत्यादिना व्याख्यातानि ज्ञेयानि । निवीतमित्यत्र । निरूप्येति । 'पुंसां किलकान्त....' इति श्लोकद्वये निरूप्य । अत्र नानाप्रकारेण यनिरूपणं तत्तापर्यमाहुः-तयातयेत्यादि । तथा च,पूर्व जगदुपादानत्वादिना, इदानी च मूलरूपतेन दर्श- नातथा निरूपणमित्यर्थः । पुरुपस्पमिति । मनुप्याकारम् । सत्र गमकमाहुः-निपीतामित्यादि । मालारुपता । मूलमतादशमित्यादि । वनमालासम्म त्रिविधप्रवाहजनकमिति नाते, तदन्तःप्रवाहान्तः, अमर्यादापुष्टिधर्मभजन सेत्स्यतीति हेतोस्तादृश्यत्रोछेत्यर्थः । एते इति । निवीतत्यान्ताः । मइपाते स्थितस्य तत्रागमनाप मिति । सज्ञाते स्थितम्य जीवस्य भगवरसगार्थम् | कालाविक्रमामिति । का. 4 - ·श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत प्राप्यत इति । तथा तत्त्वैरपि साख्येन । तदाह-परिक्रमत्माधनिकर्दुरासदमिति । परितः क्रमन्तीति तेषामप्यावरणत्वं निरूपितम् । प्रधने उपयुक्तानि प्राधनिकानि चक्रादीनि, तैर्दुरासदम् ! कालातिक्रमो ज्ञा- नेन, अवस्थातिक्रमश्च; योगेन वाय्वतिक्रमः, कर्मणा चाऽग्न्यतिक्रमः, पृधि जलातिक्रमस्तूत पर ज्ञानभक्तिभ्याम् ; तत्त्वातिक्रमस्तु साङ्ख्येन; एवं पञ्चपर्वया विद्यया सर्वातिक्रमः । एतैरेवाऽप्राप्तिरित्ये- के । वदा पञ्चाऽप्येतानि त्यक्तव्यानि, स्वरूपे गत्वा भगवान् पश्चात्प्राप्तव्यः ॥ ३१ ॥ एवं भगवति ज्ञातेऽन्यत्सर्व स्वत एव ज्ञातमित्याह-- तयेव तन्नाभिसरःसरोजमात्मानमम्भः श्वसनं वियच्च । ददर्श देवो जगतो विधाता नाऽतः परं लोकविसर्गदृष्टिः॥ ३२॥ ४ तवेति। तस्मिन्नेव क्षणे,तस्य नाभौ सरोवररूपे, उद्गतं सरोजं पद्मम, तत्र स्थितमात्मानम् , बहिः स्थितमम्भः श्वसनं च, वियदाकाशश्च । पृथिवी पद्ममेव, तेजो भगवानेव स्वस्मिन्विद्यमानः । तदा प- ञ्च भूतानि दृष्टानि तान्यपि स्वदेह एव । एवं देहे सर्वं दृष्ट्वा जगतो विधाता जातः, अतः परं ब्रह्मभूतो न जात इत्यर्थः । उभयोरप्येतद्रूपं हेतुभूतम् , यतोऽयं लोकविसर्गे दृष्टिर्यस्य तादृशः ॥ ३२ ॥ ततः किं कृतवानित्याह- स कर्मवीज रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा । अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्यमव्यक्तवर्मन्यभिवेशितात्मा ॥ ३३ ॥ स कर्मचीजमिति । कर्मबीमियदेव दृष्ट्वा अस्तौदिति संबन्धः । कर्मणि कार्ये जगत्करणे एतदेव पीजम् ; भगवान् , पञ्चमहाभूतानि च, पण्णां वापे जगद्भवति । ननु चेतननिर्माणेच्छया प्रवृत्त इति न बी- जमात्रेण कार्यम् , किन्तु रजोऽप्यपेक्ष्यत इत्याशयाऽऽह-रजसोपरक्त इति । रजोगुणेन उप समीपे रक्तः स्वयमपि रजोगुणभूतो जात इत्यर्थः । इयदेव दृष्ट्वेति । क्रियाज्ञानं तस्य न जातम् , न हि रजोबीजाभ्या- मेव किन्चिद्भवति । वपनं कर्षण पूर्वाङ्गम् | अव्यक्ततया विकृतं वर्द्धनं जीवदानं च यावन्न ज्ञायते, ताव- कार्य न सेत्स्यतीति चत्वारोऽर्थाः प्रार्थनीयाः, तद्दाने च स्तोत्रं हेतुभूतमित्यस्तोत् । मोक्षार्थतां व्यावर्तय- ति । विमर्गाभिमुस इति । भगवता स विसर्गसंमुखः कृत', विसर्गमेव करिष्यामीत्यध्यवसाययुक्तः । अत एव तम् , येनवाऽयमेवं कृत इति । तर्हि स्तोत्रं किमर्थमित्याशङ्कयाऽऽह-ईट्यामिति । स सर्च त्य., स्तोत्रानन्तरं प्रसन्नो जात एव प्रार्थनीयः । नन्वन्यत्स्वयं जानातु, वेदाच साधनोपदेष्टारः सन्ति, प्रकाश लाक्षेपार्थम् , आरवणभूता इति सम्बन्ध । अत्र सूर्य दिनरात्रिपक्षान्तरमाहुः) । चतुर्णी कथनस्य प्रयोजन माहुः अवस्येत्यादि । प्राधानिकपने आकारलोपस्य छान्दमताया आश्रयणीयत्वात् पक्षान्तरमाहुः-प्रधन इत्यादि । उक्त एप ज्ञानमक्तिम्पामिति । जानगत्तयोः कथनमुखेनवोक्त इत्यर्थः । एक इति । इदं काकारान्तरमतम् , न श्रीधरस्य । x तहत्यित्र । उमयोरिति । सर्वदर्शनवभावाभाययोः । १ महामृतानि का राममियमेव पनि पुस्तक पारः " ·३ स्कन्ध... अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचायविरचिता। १४९ कि भगवतेत्याशङ्कयाऽऽह-अव्यक्तवर्मन्यभिवेशितात्मति । अव्यक्तमार्ग एव अभिनिवेगितान्तःकर- णः । न हि कुम्भकारवत् स्पष्टतया जगत्कर्तुमिच्छति, किन्तु योनौ बजि स्थापयित्या तत्र सर्व कर्तु वान्छति । न तद्भगवत्कृपाव्यतिरेकेण सम्भवति । चितं च तत्रैव प्रविष्टम् , न प्रकारान्तरेण कतु वाञ्छ- तीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे अष्टमाध्यायविवरणम् ! नवमाध्यायविवरणम् । जीवसगे भृतसृष्टी ब्रह्मज्ञानं तदुच्यते । पञ्चविंशतितत्त्वानां स्वरूपस्य च बोधतः ॥ १ ॥ अतोऽय नवमेऽध्याये स्तुतिसंप्रार्थने पुरा । ततः सर्वोपदेशश्च भगवत्कृत ईर्यते ॥ २ ॥ ज्ञानमार्गस्य निर्धारः स्तोत्रेऽस्मिन् क्रियते स्फुटः । विषयः, साधनं, रूपं बाधाभावस्तथैव च ॥ प्रकीर्णकं च स्तोत्रेऽस्मिन् ज्ञानार्थ विनिरूप्यते ॥ ३ ॥ प्रकाशः। मैत्रेयोक्तावम्मिन्नध्याये 'पुरुषस्य च संस्थानम् ' इत्यस्योत्तरं दत्तं जेयम् । अमिमाध्याये तु : स्व- रूपं वा परस्य च ' इत्यादिपादोन श्लोफेन यत् पृष्टम् , तस्योत्तरं ज्ञेयम् । इति श्रीतृतीयस्कन्धसुबोधिनीमकारो अष्टमाध्यायविवरणं समाप्तम् । गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । अथ नवमाध्यायं विवरिपयः पूर्वप्रकरणसमाप्तिम् , द्वितीयस्याऽऽरम्मम् , तयोः पूर्वापरमावचीजम् , सङ्गतिं च स्फुटीकुर्वन्तोऽध्यायार्थमाहुः जीवसर्ग इत्यादि। जीवसर्गे। जीयार्थे सर्गे इदानीभूतसृष्टी वक्तव्यायां पञ्चविंशतितत्त्वानां भगवत्स्वरूपस्य च बोधकं यद् ब्रमनानम् , तत् भूतजन्यत्वेनोच्यते । तथा च, समष्टि. ज्ञानाभावे व्यष्टिज्ञानं दुर्घटम् , अतः पूर्वमुपर्जाव्यत्वात् पुरुषप्रकरणम् , तत उपजीवकत्याम्नीयप्रकरणमु. पजीव्योपजीवकमायश्च सतिरित्यभः । अत्र गमकमाइः-अत इत्यादि । एवं शाससातिमुक्त्वा विदुरमै- त्रेयरूवाढसद्गतिमाहुः-ज्ञानमार्गेतिसादेंन । विपयः, मानम्य सप्तभिः; साधनं तम्य पनि रूपं भग- यदीयमप्टाभिः; वाधाभावश्चतुर्भिः; प्रकीर्णकं तदुपयोगि, तदपि तेप्यय चतुर्प; एवं परोपिमायः सहतिरिन्ययः ।

·. - १५२ श्रीमुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- भवनशब्देन पद्मम्य विशालता निरूपिता । अहमिति संगुणकर्ता आविरासमिति ममाप्यलौकिकं जन्म। अतः, सर्वप्रकारणेदं ब्रह्मैव ॥ २ ॥ ब्रह्मान्तरपक्षं निराकरोति-- नाऽतः परं परम ! यद्भवतः खरूपमानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्चः । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि३ नाऽतःपरमिति । अतः परमस्माद्रूपात् परं भिन्नमेतद्रूपनियामकं वा भवतः खरूप न | आनन्द- शरीरं ब्रह्म' इति श्रुर्ब्रह्मण आनन्दरूपम्, तदेवैतत्; नत्वितोऽन्यदानन्दमात्रादिगुणक रूपमस्ति । आनन्दस्खत्रोपादानमन्यच्च सहकारि भविष्यतीत्याशय निवारयति । तर्हि तदेव विकृत भविष्यति ? तत्राऽऽहं- अविकल्पम् । तर्हि तिरोहिततेजो भविष्यति तत्राऽऽह-अविद्धवर्च इति । न विद्धं वर्चः केनापि यस्य । अतिरिक्ताभावे प्रमाणमाह-पश्यामीति । ब्रह्मणोऽनुभवः प्रमाणम् । अस्य ब्रह्मत्वे तु सर्व एव ब्रह्म- धर्माः सन्ति । तानाह-विश्वसृजमेकमविश्वमिति । विश्वकर्तृ ब्रह्म, 'यतो वा इमानि' इति श्रुतेः । एकं ब्रह्म, 'एकमेवाद्वितीयम् ' इति श्रुतेः । अविश्व ब्रह्म, विश्वस्माद्यतिरिक्तम्, 'योऽस्मात्परस्माच परः' इति श्रुतेः । एवं ब्रह्मधर्माणां वहूनां विद्यमानत्वाद् ब्रह्मैवेदम् । आत्मन्निति संबोधनम्। ब्रह्मादिभिरा- स्मलेनोपास्य इति केचित् । 'अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयः' इति श्रुतेरनात्मत्वे ब्रह्मत्वं न स्या- दिति । नन्वत्र चक्षुःश्नोत्रादीनां प्रतीयमानत्वादिन्द्रियवत्वेन कथं ब्रह्मत्वमत आह-भूतेन्द्रियात्मक- मिति । भूतानामिन्द्रियाणामारमाऽयम्, 'चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्यादिश्रुतेः । भूतेन्द्रियाणामा. स्मत्वामृतीन्द्रियत्वेन ज्ञायते, न तु तत्र भूतेन्द्रियाणि सन्तीत्यर्थः। नन्वप्रत्यक्षं ब्रह्म ? तत्राऽऽह-अद इति । इदं प्रतीयमानमपि त्वदिच्छ्या प्रतीतत्वात् अद एव, परोक्षमेवेत्यर्थः । ते अद उपाश्रितोऽस्मीति संबन्धः। पश्यामीति भिन्नं पाक्यम् , अतो भवतम्न इति न पौनरुक्त्यम् ।। तर्कमाह- तद्वा इदं भुवनमङ्गल ! मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितंत उपासकानाम् । प्रकाश स्मिन् भोके ब्रमन्यमाधकाः पद हेतयो योध्याः । प्रयोगस्तु-'एतत् ब्रह्मणा दृष्टं रूपं बीय, अभिव्यक्त. संघिदानन्दम्पत्यात् , नित्यनिवृत्तानानकत्वान् , सदनुपहजनकत्वात् , आदापाविर्भूतत्वात् , अविकृतका- यमरणत्वात् , जगजनकत्वात् , पनवं तनवम्' इति । एवमयाऽनुमानरूपं प्रमाणं योधितम् । नाउन इत्यत्र । ननु नभवेतरनिषधमम्मवात् मात्रपदम्य किं प्रयोजनमित्याकालायामाहुः-आ- नन्दम्नत्यादि । निपाग्यनीनि । मानपदेन निवारयति । विद्धमिति । आवृतम् । आत्मपदव्याख्याने म- सान्नामुक्या थुन्या आग्मगव्दार्थ वदन्तम्नापयन्ति-अपमित्यादि । तथा च, मतान्तरीयव्याख्याने पूर्वलो- कमाधितं सम्य म्पग्य प्रमन्यं विन्दतेत्यर्थः । अम्मिन् पक्षे यदपि प्रत्यक्षमेव प्रमाणत्वेनोक्तम्, शब्दवि. गंधनावानुमानमपि मिध्यनि । नेन आनन्दमानत्वात् , अविकृतत्यान, अनावृनतेजम्यान, भू- सन्द्रियारिनवान , अविनातं विजानाति 'त्युगाधर्मपन्यादिति परहेनवो व्यक्तिरेकच्यातिम योध्या । अवम् स... अगहनता रा. पा. ॥ ! .

·- ३ स्कन्ध. ९ अध्याय.] श्रीमद्वलगाचायविरचिना। २५३ तस्से नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनाहतो नरकमाग्भिरसत्प्रसङ्गो + तद्वा इदमिति । हे भुवनमङ्गल! त्रैलोक्यन्यव महररूप, तदेवेदम् । वै निश्चयेन ! तन हेतु -नो ज्यान मङ्गलाय दर्शितम् । किमतः ? त उपासकानामिति । वयं ब्रह्ममाक्षात्कारार्थे ध्यानं कृतरन्त , यतम्ते उपासका. 1 न हि परब्रह्मोपासकाः परनामव्यतिरेकेगाऽन्य व्यायन्ति, न वा तादृशानां कलानार्थे भगवानन्यत्मदर्शयति, न हि तादृशानामन्येन पुरुषार्थो भवति, तम्माकारणात् युक्त्याऽदिं ब्रह्मव एवं तम्य ब्रह्मत्वं विनिश्चित्य तन्नमस्करोति--तस्मै नम इति । तद्रूपं भगवानेवेति भगवत इत्युक्तम् । ग- मनमात्रमुदासीनेनाऽपि कियत इति स्वस्व मुख्यमेवकत्वस्याफ्नाय तुभ्यमनुविधेमेत्याह । त्वत्प्राप्त्यर्थ- मनुविधानं कुर्म इत्यर्थः । नमोऽनु विधमेतिपक्षे छान्दसत्वादुपपदविभक्तिरेय बलीयसी, नमस्कमों नृर्मि- हायेतिवत् । नन्वेवं सति वादिनः कथमत्र सन्देहं कुर्वन्ति, कथ वा न भजन्ते ? इत्यत आह-योऽना- दृत इति । येषां नरकपातोऽवदयम्भावी दैत्यानाम्, तैरयं नाऽऽहतः । गन्यनादरणमात्रेण कथं नरकपातः ? निषिद्धाचरणाभावादित्यत आह-असत्यसङ्गैरिति । अमद्भिः सह प्रकृयाः सदास्तैः । न हि स्वभावत एव कश्चिद्भगवन्तं न मन्यते, आत्मत्वादानन्दमृतित्याच, किन्तु असतां सड्रेन वुद्धिरन्यथा जाता, अतन्तत्संसर्गिदोपात् सोऽपि पञ्चमो महापातकी । सचेद्भगवन्तं मन्येत, पूर्वपुण्यवशात् , अन्यथा या, तदा नरको न भवत् । अतो नरकस्याऽवश्यम्भावात् तागैर्मगवान्नाऽऽदृतः ॥ ४ ॥ एवं प्रमाणतर्काभ्यामिदमेव ब्रह्मस्वरूपमित्यवधृत्य, एतत्साक्षात्कार एव ब्रह्मसाक्षात्कार इति, भत्त्या मामभिजानाति इति वाक्यात् , तत्साक्षात्कारार्थ भक्तिमाह । साधनमुखतयाऽपि प्रमत्वं साधयांत-- येतु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रान्ति कर्णविवरेःश्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेपांनाऽपैपिनाथ ! हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम्५ ये विति । तुशब्देन चरणोपासनारहितान् पुरुषार्थविमुखान् व्यावतयति । ये त्वदीचचरणाम्युज- कोशगन्धं कर्णविवरैजिवन्ति तेषां हृदयात् लं नाऽपपीति संबन्धः । तत्र रेतुः-भक्त्या गृहीतचरण इति । पदीयानां चरणेषु भगवत इव रेणवो न सैन्ति, किन्तु स्वमक्तरक्षकत्वात् कोशत्रम् , तद्ध ग- प्रकाशा + नत्यत्र । अनुनिधानं कर्म इति । अनु त्वां रक्षीय नमो विदध्म इत्यर्थः । अत्र हि नहींन्या- दिना तत्रियं व्याख्यातम् । तेषामेवं प्रयोग:--'इदं रूपं यदि परं ब्रह्म न स्यान , तदुपासका जन्यदेव ध्या- येरन् । यद्यन्ययायरन् , अन्यदेव ध्यानगोचरः स्यात; यतो नवम्तो नेयम्' इत्येकः । यदि पर अमन स्यात् , अन्यदेव प्रदर्शयत ; यदि कल्पन थमन्यत प्रदर्शयत् · यमेव ' इति श्रुतिः - विकृणुने तनु वा- म् ' इति न वेदयेत् । यतो नवमती भवम् , इत्यपरः । ' यदि परं नाम न म्यात् ' तागापामरानां पु- रुपार्थम्प न स्यात् । यदि तथा न स्यात् , नोपासारन् ; यतो नवगतो नन्, इति तृनागी यो य. । * ये वित्या । भक्तिमाहेति । मुन्थ्यभक्त्तिव्यतिरिक्ताना तामात्यर्थ । जम्मानपरागादिकम- नुस्त्या यदेवमुक्तं तत्तापर्यमाहुः-त्वदीयानामित्यादि।न मन्तीति ।मन्नोऽपि भगकीयवसापास गरीर- 1:धरम्.५ प.च. - ·१५४ श्रीमुपोधिनी। [ श्रीमद्भागवत न्धश्च वर्तते । त्वदीयमेव वा चरणाम्बुजम् । भगवदीयस्यसम्पादय शरीरहेतुभूतानि सस्तानि भू. तानि चेत्ते प्राप्नुयुस्तदाऽस्मिन् जन्मनि त्वदीया एव भवेयु । अथेदानी तादृशशरीरामावेऽपि शरीरान्त रेऽपि श्रुत्यादिपर्यालोचनया माहात्म्ये ज्ञाते भक्तिर्भवति । तत्रेन्द्रियाणा भगवदीयविषयग्रहणार्थमन्यथा व जायते । गन्धो हि चित्तक्षोभकः, अन्तःप्रवेशसमर्थत्वात् , शब्दस्तु न तथा । ततः श्रवणेऽपि गन्धा नुभवत्वमुच्यते, अन्त प्रविश्य क्षोमार्थम् । भगवदीयाना पदार्थाना सर्वधर्मवत्त्वम् , श्रुतीना च गन्धवा हकरवम्, ईपरस्पर्शात् । अत्र यशोवाची गन्धशब्दः, पुण्यस्य कर्मणो गन्ध इस | भगवन्माहात्म्यश्रोतृणा श्रवण देवतारूपमिति गन्धोऽप्यस्ति । एव माहात्म्यप्रतिपादनार्थमेव कथा । वर्णविवरेरिति तूष्णीम्भूता ना गुणाना प्रवेश । भाणेनैव भक्ति प्रेमरक्षणा, चकारात्साधनरूपा च । तदा ते स्वपुमासो भवन्ति । सदा हृदयाद्भगवान्नापगच्छति, तदा नियत साक्षात्कार प्रवेशश्च भवतीत्यर्थ । इद ब्रह्मण एव कार्य नाऽन्यस्येति कार्यद्वारापि प्रमत्व समर्थितम् ॥ ५॥ धर्मान्तरेणापि समर्थयते- तावद्भयं द्रविणदेहसुहन्निमित्तं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभः । तावन्ममेत्यसदवग्रह आतिमूलं यावन्न तेऽद्धिमभय प्रवृणीत लोकः।।६।। तावद्भयमिति ! ' अभयं वै जनक! प्राप्तोऽसि' इति श्रुतेब्रह्मप्राप्तयनन्तरमेवाऽभयमिति, भगवदी- यत्वेनाऽभयत्वं निरूपयन् , ब्रह्मत्व निरूपयति । यावत्ते अभयमधिं लोको न वृणीत, तावद्भय मिति संबन्ध । न विद्यते भय यस्मादिति । उभयथाऽपि तम्मान भयमात्मत्त्वात् , ' द्वितीयादै भयं भवति ' इति श्रुते । अन्यदपि भय निवर्तते, समर्थत्वात् । तत्सामर्थ्यमलौकिकमिति मयविशेषानिर्दिशति- द्रविणनिमित्तं मुख्य भयम् , सर्वस्यैव तदाकाहित्वात् , ततो देहनिमित्तम्, 'देहो गमिप्यति' इति, तत पुत्रादिनिमित्तम् । भार्यापुत्रो देहत्वेन वा गृहीत्वा पश्चादन्ये सुहृदो गृहीताः । विद्यमाने भयम्, गते शोक । देहेकदेशो वा देहत्वेन प्राधा, अन्यथा शोको न स्यात् । पुत्रादि । गेह इति पाठे स्पष्टमेव । पुनः प्रासव्यमिति स्पृहा, ततो जनानुधावने तैरेव परिभव , अथ दैवगत्या कथञ्चित् प्राप्तौ विपुलोरो- प्रकाश। भूता न सन्ति । भगवञ्चरणस्यैवाऽत्र विवक्षितत्वपक्षे परागाद्यनुक्तिबीजमाहु -भगवदीयत्वेत्यादि । तथा चाऽधिकाराभावादप्राप्तिरेव तदनुक्तिवीजमित्यर्थ । तादृशा भक्तिप्राप्तौ हेतु व्युत्पादयन्ति-अथेत्यादि । त वेति । भक्तौ । अन्यथात्वमिति । पूर्वविरक्षणसामर्थ्यवत्त्वम् । तद्विशठीकर्तु जिघन्तीतिपदतात्पर्य माहु - गन्धो हीत्यादि । तत इति । अत्राऽन्त क्षोभक्त्वात् । ननु शब्दस्य तादृकार्यजनकत्व न छापि दृष्टमिति तदरणे कथं तथात्वमित्यत आहु -अन्तरित्यादि । पदार्थानामिति । श्रवणादीनाम् । अत्र फ विकाद्वयेऽपि उच्यत इति रियान्वयो बोध्यम् ()। ईपत्स्पर्शादिति । यत्किश्चिन्माहात्म्यबोधकत्वात् । अत्र गन्धपदार्थ को वेत्यपेक्षायामाहु -अप्रेत्यादि । तथा च, श्रुतो तथाऽङ्गीकारादत्र परोक्षतया तथा क्थन न दोपायरयर्थ । किमत्र पारोक्ष्यमित्यपेक्षायामाहु-भगवदित्यादि । ' मर्व सर्वमयम् ' इति श्रुतस्तथति प्राकम्यमात्र विशेष इति वस्तु, न रक्षणाऽपात्यर्थ । अनया भङ्गया क्थनस्य तात्पर्यमाहु -एवमित्यादि। प्राणेनेति । निग्रन्तीतिपदासन । प्रकृत पतनिरूपणमयाननमा इदमित्यादि । इदमिति । भक्तया ग्रामत्वम् । - ·। - " ३ स्कन्ध, ९ अध्याय.] थीमालभाचार्यविरचिता। भः । तावदिति सर्वत्र संबन्धः। किञ्च, अहं ममेति देहादावसदवग्रहो मिथ्याग्रहस्तावदेव । * इदमप्येक ब्रह्मत्वसाधकम् , ब्रह्मात्मभाव एव तनिवृत्तेः । असदवग्रहस्य लौकिकप्रतीत्या मुखहेतुत्वमाशङ्कय तस्य दुः- खहेतुत्वमाह-आर्तिमूलमिति । मूलमिति नियतालङ्गम् । ' तद्विष्णोः परमं पदम्' इति श्रुतेर्मगवत्प- दमेव ब्रह्म, अतो न ब्रह्मज्ञानेन व्यभिचारः । वृणीतेति, यथा कन्या वरं वृणीते, स्वेष्टपूरकत्येऽपि स्वयमेव तदीया भवति, न तु स स्वकीयः । लोक इति विशिष्याधिकारी ॥ ६ ॥ + नन्वेवं सति सर्वे कथं न भजन्त इत्याशय, पूर्व रूपविशेषेण असत्पसङ्गैरिति परिहत्याऽपि, पुनः सामान्यतः परिहरति- / देवेन ते हतधियो भवतः प्रसङ्गात्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रियाये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसोकुशलानि शश्वत् देवेनेति । ते देवेत प्राचीनकर्मणैव हता धार्येषाम् , भवतः प्रसनाचे विमुखेन्द्रियाः । विषयस्य स- ोत्तमत्वेऽपि, प्रमातुः सर्वेष्टदातृत्वेऽपि, आत्मत्वेऽपि ये न भजन्ते, तत्रेन्द्रियबुयोरेव प्राहकप्रेरकयोर्दोषोऽ- चसीयले अग्रहणे । तत्र प्रेरिका बुद्धिर्दैवेन हता । दैवं तस्या एव बुद्धराधिदैविकं भगवदिच्छारूपमिति के चित् । प्रवाह नियामकस्य कर्मण एव तथात्वमिति ब्रह्मवादे । अधिकृतः काल' स्वाधिकार पतितं तं जीवं भगवत्प्रसङ्गेनाऽन्यथा मा भवस्विति तद्बुद्धि नाशयति । काल/एवेत्यपरे । पक्षत्रयेऽपि तेषां स्वतो दोषा- भावः । पूर्व तु तेषां दोप उक्तः । इमं हेतुत्वेन निर्दिश्याऽये स्वदयामुपपाद्य, तेषु भगवत्कृपां प्रार्थ- यिष्यत्यर्थात् । प्रसङ्गो वार्ता । प्रासद्दिकी कथा सर्वेऽपि वहीं शृण्वन्ति । ततोऽपि विमुखाः । अन्यकथा- व्यां भगवत्कथा प्रसङ्गाश्चेसमायाति, ततो गच्छन्ति; निद्राणा वा, अन्यचिचा या भवन्तीत्यर्थः । तेषां बु- दुर्दैवहतत्वोपपादनार्थ भगवत्प्रसङ्गस्य गुणानाह-सर्वाशुभोपशमनादिति । ते खलु अन्यप्रसन्नाद्देव पापं कृतवन्तः, प्रसहारत्सवं गच्छेत् ; प्रारब्धकर्मणोऽप्यशुभं जायमानमुपशाम्यति, अविद्या चाऽऽत्मनि विद्यमाना महापाचाकाष्ठमिव आत्मन्येव शान्ता भवति । इन्द्रियपदाचेषां निर्दुष्टत्व इन्द्रियाणामपि सं. मुखीभावो न स्वाभाविकः । तस्मादेते प्रवाहपतिताः कामलोभल्याप्ता इत्याह-कुर्वन्तीति । कामितस्य सुख- स्य लेशस्य लयार्य दीनाः सन्तोऽकुरालानि कुर्वन्ति । पञ्चेन्द्रियाणामुपभोग्य कामसुखं पूर्णम्, तस्य लेश . प्रकाशः। * तापदित्यत्र । इदमपीति । सर्वोशनाशनमपि । नन्वेवं सर्वक्लेशक्षयो ब्रह्मज्ञानादपि जायत इति व्य- तिरेकन्यभिचारात् याव तावत्पदबोधितो हेतुहेतुमद्रायः कथं संगच्छत इत्यत आहुः तदित्यादि । ' सो- ऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' इति काठकश्रुतौ यदुक्तम् , तदेवाऽक्षरं प्रक्षाऽत्राङ्घ्रिपदेन भगवच्चरणत्वेनोच्यत इति न व्यभिचारो नामभेदादित्यर्थ । विशिष्टाधिकारीति । गवं ज्ञात्वा शरण- मुपगतः, न तु यथाकथञ्चिदित्यर्थः । + देवेनेत्यत्र । रूपविशेषेणेति ! असत्संसर्गित्वेन । प्रमातुरिति । प्रमात्रे, सम्बन्धमात्रविवक्षया पष्ठी । भगवत्कथा प्रसङ्गादित्यत्र भगवत्कथेति भिन्नं पदम् । प्रमङ्गादिति । फयादिप्रमद्गादिति । न स्वाभाविक इति । किन्तु 'पराश्चि सानि ' इति श्रुतेः-कृतक. ।

·: १५६ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत--- एपेन्द्रियमुग्पम् , तस्य रवोऽत्यल्यो भागं क्षणमानभोग्य । यथा कामिनीप्रसादार्थ भूयाने पाउन प्रियते । ननु सुखार्थ तथाकरण युक्तमित्याशझ्याऽऽह-दीना इति । देन्य भोत्ताविशेषणम् । अतोदय विद्यमान गोगे स्वातन्त्र्याभावात् , तस्मिन्नपि क्षणे दुःख सिद्धमिति न भोगः सिध्धनि । ननु तथाप्याभिगानिको मोग सिद्धयेत् । तनाऽऽह-लोभाभिभूतमनस इति । लोभेन मनसाऽगिमयात् पृथैव द्र यं ययिन मिति पश्चातापाऽऽभिमानिकसिद्धि । अधुशलपदेन, न विद्यते कुशल यस्मादिति योगेन, विद्यमानमपि कुगर गच्छतीति सूचितम् ॥ ७ ॥ तादृशेषु कृपा प्रार्थयिनु म्यरत दयामार क्षुत्तृशिधातुभिरिमा मुहुरर्यमानाः शीतोष्णवातवरितरेतराञ्च । कामाग्निनाऽच्युत रुपा च सुदुर्भरेण संपश्यतोमन उरुक्रम ! सीदते मे ॥८॥ क्षुडिति । इमा. प्रना अत्वतन्त्रा मत्सृज्यत्वेनोपस्थिताः, तासा स्वरूप सम्यक् पश्यत , हे उरुग्म मे मनः सीटते । परदुःखं दृष्ट्वा दुखित भवतीत्यर्थ । सबोधनेन तन्निवारणमामय सूचितम् । इयमेव प्रार्थना । द्वादशविध. पुरुषो द्वादशधा रोगाप्तः, न केनाऽप्यशेन सुखी भवति । तान् द्वादशदोषान निवार्यानाह-क्षुधादिपदैः । क्षुत्तृपोरसा स्वानुभवसिद्धम् । विधातयो वातपित्तश्लेप्माणः, तेऽपि तथा। मुहुरर्धमाना इति बहुधास्तप्रतीकारा अपि । शीतादयोऽपि चत्वारस्तथा । अन्योन्यतोऽपि क्लेश । इत रंतरादिशा निसाना , अो नैकशेप , नाऽपि सरनामता । चकारात्तत्सबन्धिशस्त्रादिभिरपि । कामम्या निरत्वेनाऽग्नित्यम् । अग्निना स्वरूपनाश एम भविष्यतीत्याशय अच्युतेति सबोधन स्वरूपरक्षार्थम् । अन्युतो रोप इति केचित् । न कदाचिदपि च्युतो भवति यो रोपः । चकाराल्लोभादिभिः । सुदुर्भरणेति क्षणमातमपि तत्सहनमशक्यम्, सर्वदा प्रतीकारश्चाऽशक्य , अतो दु खित्वम् । सीदत इति अर्थस्या- लोक्कित्वादात्मनेपद छान्दसम् ॥ ८॥ ताहि जानोपदेशेन ताः प्रजाः कथ न कृतार्था नियन्ते ? तनाऽऽह-- यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थमायायलं भगवतो जन ईश! पश्येत् । तावन्न संसृतिरसो प्रतिसंक्रमेत व्यर्थाऽपि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥९॥ * याचदिति । यावदानन पृथक्त्य पश्यत , तायदुपदिष्टे पि ज्ञाने सतिन प्रतिसक्रमेत | यावदि- त्यवाधिरतः । म ये दुखनिवरयर्थ प्रार्थना । आत्मन पृथक्त्व निरूपयति-इटमिति । यावदिदमिति म यते यत्किचित, तावत पृथक्त्वम् । अग्याऽवधिभगवल्मायुज्यमेव । नसभावोऽपि स एव । अन्यस्तु पक्षो रन पाहणाभ्या सर्वथा नुपपन । इदम आत्मभेदरत्य निरूपयति-इन्द्रियार्थमायावलमिति । , * यापदिसा । म एवंति । सायुज्यविशेष एय । नवनीयवाद दंग्रहणाग्रहण एव पृथक्त्वज्ञा नस्य पूर्वोत्तरावधी इति क्य सायुज्यन्यवाऽवधित्यमित्यत आर-अन्य रत्यादि ! सर्वथानुपपन्न इति । १भाग १ ·. ३ म्वन्ध ९ अभ्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। भगवत इन्द्रियार्थव्याया मायागा बल यत्र । अन्तरोउन्ना पदार्या मायिका एर, इन्द्रियाणामेवाऽथे । मा दिता । भगवत दवेन्द्रियाणि यदा रोकहितार्थ प्रवृत्तान्यहवारेण, तदा भगवदाजया भगवन्मा । रूपमूताः पदार्था निष्पादिता , अतो विशेषणमपि भगवदीयमिति मविशेषणे भगवत्मान्ध उक्त ! - 24 धिष्ठाननाने निवर्तते, परं तद्यथा न भवति, तथा बुद्धिशास्त्रादिव्यामोहेन महटेव वल करोति । र या घरम्येटमेन निदर्शनम्-यंदीदं प्रतीयते, तदाऽस्ति वलमिति । भगवदीयत्वात भगवत्कृपयव निवन २६ जापितम् । दर्शने हेतु -जन इति । यदा जायने-शरीर गृह्णाति-तदेद पश्यतीति नियम एव । ना मिति जायते ? तत्राऽऽ--शेति । यदा भगवत ईशोऽहमितीच्छा, तमा ईशितव्यायाप्रेक्षणात् जानि त्यर्थः । समृति ससरणम्, बहुधा देहत्यागग्रहणे । असापिति परिदृश्यमाना। प्रतिसक्रमो विपर मन हः । स भगवत्सायुज्यं प्रापयिष्यति, 'अन्ने प्रलीयते मर्त्यः' इत्यादिना । स तावन्न भवति । नन में किं मूलम्, किं या प्रयोजनम्, कथ वा न प्रतिसक्रमते ? तत्राऽऽह-समृते कर्म मूलम् । तदार- कियाति । प्रयोजन तु नाऽन्त्येव । तदाह-व्यापीति । विः काल , स वा अर्थ । कालार्श नमृति मध्ये दु खनिवह वहती दु खप्रवाहसियर्थमेव सिता. कुतोऽपि न निवर्तते । अतो वीजप्रयोजनारा- न्तरप्रयोजनाना विद्यमानत्वात् कदापि न निवर्तत इत्यर्थ ॥ ९ ॥ * ननु ब्रह्मा मभानेऽधिकारिणो गुरुकृपया, याक्यसहकृतमनसा भाते, कथमिदं न निवर्तते ? मी- वाहवुद्धेर्गतत्वात् , ' आत्मैवेद सर्वम् ब्रह्मवेद सर्वम् ' इति । तत्राऽऽ-- अयापृतार्तकरणानिशि नि.शयाना नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः। देवाहतार्थरचना ऋपयोऽपि देव ! युप्मत्प्रसादविमुखा इह संसरन्ति ।।१०। अहया तार्तकरणा इति । ये पूर्वजन्ममि ऋपयो ब्रह्मात्मभावचिन्तनपराः तथाचिन्तनेनै मातरे हावसाना:-तेऽपि युप्मत्प्रसादविमुन्ना इहैव ससरन्ति । ससारऽपि तेपा विशेष:-अहि दिवसे जाना नि व्यापतानि, अत एवाऽऽानि करणानीन्द्रियाणि येपाम् ! निशि रात्री च नितरा शयाना महामोह- अम्ता भवन्ति । एव व्यर्थकालाः । निद्रया जनितमानुपतिक मुखमपि नाम्तीत्याह-क्षणभमनिद्रा की। क्षणमात्रेणैव भग्ना निद्रा येषाम् । भड्ने हेतुः-नानामनोरघधियति । नाना मनोरथविपरिणी या बुद्धि मनोरथानुसारेण स्वम पश्यति, तम्मिन् स्वमे मयादिदर्शनादिष्टवियोगाद्वा म्वामिकम्याऽस्थिरत्वात व्या कुलस्य निद्राभङ्गः स्पष्ट । वनव आहता अर्थरचना येपाम्, तपा क्रियाऽपि व्यथेति सूचितम् | यदि ते भोगार्थ गृहादिकमपि कुर्वन्ति तदपि कालेन व्यर्थ नस्यतीत्यर्थ । ऋपयो मन्त्रद्रष्टार । भगवान्लाह . प्रकाश। उतान्तिचरणविचारे जीवनानात्वस्य सिद्धत्वाच्छातिसूत्रादिविरोधादनुपपन्न इत्यर्थ । निष्पादनप्रयो निना हु.-भगरत इत्यादि । भगरत इति । भगवत्सम्य(घी)न्धिीव । अतो विशेषणमपि भगवटीयमिति। भगवदाजसत्वात् इन्द्रियार्थत्वरूप मायाविशेषणमपि भगवदीयमताहेतोरित्यर्थः । एच कयनम्य प्रदान माहु -भगवदीयवादित्यादि । * अहीत्यत्र । अधिकारिग इति षष्ठी। ननु रूपीणा कुत ईदृशी दशेत्यपेक्षायामाहुः-भगनानि यानि १परिदम् ग घ च १ गतत्वाशिने नालिस ग..च ३ प्रपोजनामिलाइ पा प्रोगनमिमा ·१५८ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- शभ्य अनन्नो भूत्वा, सत्यादिलोकप्विह वा, किञ्चित्प्रसादं प्रयच्छति, स्वोक्तनिवृत्तिमार्गकरणात् । तदा लेदमस्माकममेक्षितमिति यदि टतो विमुसा , तदेह संसरन्ति । ते हि बाला वाक्यार्थमेव विचारयन्ति, न तस्योपपत्त्यादिकम् , क्यमस्य जीवस्य ब्रह्मभावो भवतीति । वाक्यानां ताप्त_ज्ञानात् । अत्र ब्रह्माण्डे तेषामानन्दांशः प्रकटो न भवत्येव, सर्वाथ मायाजवनिकाया. प्रसारितत्वात् । तथा भगवत्सायुज्यमपि; भगवत्प्राकामावाद, ज्ञानमार्गम्य भगवतो वश्यत्यापादकत्वाभावात् । याऽपि सद्योमुक्तिरुत्ता, ' इहैव स- भवनीयन्ते प्राणाः 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माऽप्येति । तदपि स्वतन्त्रमच्या भगवत्सायुज्ये । अत एव वेदव्या- स सफलोदाथामिनो ज्ञान करलेन सयोमुक्ति नोकवान्, किन्तु ब्रह्मविदोऽचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोके स्थितिरेव मळन्दनोका, अपुनरावृत्तिश्च । तदेव फल भगवद्दत्तम् । तदनङ्गीकारे मनसा योगेन वा संसृति- व भवति, मठो ब्रह्ममावनायामपि न संसारनिवृत्तिः ॥ १० ॥ । नन्वेव सति भक्तानामपि ससारो न निवर्तेत; उत्तमानामपि विष्णुलोकप्राप्तिः, कृत्रिमवैकुण्ठगमनं वा- भवेत; मायावनिकायाः सिद्धन्वात् । योगेनं ब्रह्माण्डभेदस्तु (2) फलप्रकारोऽय निरूपितः, न तु तत्रा- धिकारी कश्चित्संभवति । ब्रह्मणा सह तु ब्रह्माण्डनाशे । तस्मान्मुख्यभक्तिमार्गोऽपि न शीनं पुरुषार्थसा- थक इत्याशयाऽऽह--- खं भावयोगपरिभावितहत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ ! पुंसाम् यद्यद्धिया त उरुगाय! विभावयन्ति तत्तदपुःप्रणयसे सदनुग्रहाय ॥११॥ नवं भारयोगेति । भाकः प्रेमलक्षणा भक्तिः, ' रतिर्देवादिविपयिणी भावः' इति समुदायार्थ- त्यात् । प्रीतिन्तु माहात्म्यज्ञानादेव । स एव योगो विहित उपायरूपो भवति । अन्यस्त्वनुपायः कामादि- ना जातः । तत्र प्रमेयवलमिति वक्ष्यते । प्रमाणवले त्वेपैव व्यवस्था, अतो भावयोगेन परिभावित परितः शोधितम्-भगवद्विषयकमाहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहो यदि हृदये सहजो धर्मो भवति, तदा तदृदयं सरोज भ- चति । प्रेमजले तदेवोद्गत भवदासनोपयिक कमलं भवति । तस्य च निदर्शनम्, यदि वैषयिकाः केऽपिन स्फुरन्ति । तदपि चेत्प्रेरणा पूर्ववत्पुन वितं भवति, तदा भगवास्तत्र तिष्ठति । श्रुतेन गुणश्रवणेन, श्रव णमहितेन्द्रियेण वा, ईक्षितो मागों येन । यदेव श्रवणं रिक्तं भविष्यति, तदा भावता निर्गमनार्थ मार्गो दृष्ट एव । नन्विति कोमरसंवोधनं निश्चयार्थम् । नाथेति युक्ति । भगवास्तेपा पतिः, स तु भार्यागृहे विष्ठत्येर । परमतावान् विशेष , पुंमामयं पतिः । ननु तेपा ब्रह्मसायुज्ये आक्षिप्ते, हृदय भगवस्थितिः कु- प्रकाश भयमों भूले फम्मारपदात् सिध्यनीत्यपेक्षायामृषिपदविचारादव सिध्यतीत्याशयेनाऽऽहु.-ते हीत्यादि । ननु यात्यार्थविचाराणां भगवत्मायुग्याधमा सघोमुशियोधकश्रुतिविरोध इत्यत आहुः-याऽपीत्यादि । अग्न गमकमाहुः-अत एवेत्यादि । तदेवंति । श्रममुक्तावयान्तरफलभूत प्रसादपदेनाऽय परामझ्यत इत्यर्थः । + त्वमित्यत्र । विष्णुलोकमाप्तिरिति । सत्त्वाभिमानलोकप्राप्ति । ब्रह्मणा सहेति । मुक्तिरिति शपः । तत्रेति । कामादिजनितम्याऽप्युपायत्वे । वक्ष्यत इति । हेतुत्वेन वक्ष्यते । शोधितमित्यम्य तट्ट- दयमित्यनेन सम्बन्धः । अरणमाहितीन्द्रियणेति । श्रवणसहितमनसा, मात्रेण वा। गरनिरा. पप योगे."

·. ३ स्कन्ध, ९ अध्याय.] . श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । नोपयुज्यते ? तबाऽऽह-यद्यद्धियति । हे उरुगाय, उमभिर्गीयत इत्यनेकप्रकारेण निरूपितानन्तमूर्ते ! से तब अद्यदूपं भक्ता विभावयन्ति, तत्तद्वपुर्ब्रह्मरूपम् , वैकुष्ठरूपम् , अवताररूपं या; तदेव प्रकटीकरोपि। तत्र हेतुः-सदनुग्रहायेति । मैश्वासावनुग्रहश्च । ज्ञानिप्यनुग्रहमात्रम् , अत्र सन्ननुग्रहोऽयाधितोऽनुग्रहः तदाऽत्रैव भगवति सायुज्यादिक सर्वमेवोपपद्यते भक्तेच्छानुसारेण ॥ ११ ॥ एवं ज्ञानभक्तिमार्गों निरूप्य साधननिरूपणे भकिसाधनापेक्षया ज्ञानमार्गसाधनं भगवत्तोषहेतुरुत्तम- मित्याह-- नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारैराराधितः सुरगणैर्हदि बद्धकामैः । यत्सर्वभूतदयया सदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा ॥१२॥ * नातिप्रसीदतीति । साधनभक्तौ देवा मुख्याधिकारेणः, दिव्यानि च पुष्पादीनि साधनानि, तर्न प्रसीदति । प्रसन्नोऽपि, तेभ्यः कामितं फलं प्रयच्छन्नपि, अत्यन्तं न प्रसीदति । तत्र हेतु:- हृदि बद्धकामैरिति । प्रसादस्तु, यदि भगवास्तवृदये समागत्य तिष्ठति, तांश्च स्वकीयान् मन्यते, तदा भवति । तत्र तैहृदये भगवत्स्थाने काम एव बलाद्वद्धो वर्तते । सहजश्चत्कामो भवेदन्ततो भगवानपि दू- रीकुर्यात् । स च बद्धः कामः कस्य चिन्नाशं कृत्वा निवरते, बद्धो हि स्वकीयं सर्वम्यं प्रयच्छति । अ- तो दैत्यानां वधेच्छया पूजितो भगवान दैत्यवधं कृत्वाऽपि न प्रसन्नो भवति । तत्र हेतुः-नानाजनेष्व- यहितः सुहृदन्तरात्मेति । तर्हि केन प्रसादतीत्यामयाऽह-पत्सर्वभूतदययति । यद्यथा सर्वभूतदय- या भगवान् परितुप्यति । सर्वभूतेषु साधारणी दया, न तु विशिष्टा; अशक्यत्वात् । स्वचित् तेषां हित- भावनम् , भगवत्कृपाप्रार्थना, अनिपिद्धो वा देहिकः;, यदेवैकं कार्य सर्वेषामेव हितं भवति तद्भगवतोपहे- तुः । तर्हि सर्वे तदेव कथं न कुर्वन्ति, सुलभत्वाच्चेत्याशङ्कयाऽऽह-असदलभ्ययेति । इयं सर्वभूतदया असतामलभ्यैव, न कदाचिदपि तेषां हृदये दयोत्पद्यत इत्यर्थः । एतदेवाऽसलक्षणम् । उभयत्र हेतुत्रयम् | यतोऽयं भगवान् नानाजनेषु सात्त्विकादिनानाभेदभिन्नेषु अवहितः सावधानो भूत्वा तत्र स्थितः । स म- गयांश्चेत् कचिदेव तिष्ठेत्तदा कचित्पूजया संतुष्टो भवेत् कचिदपराधे कचित्पूजायां तु न संतुष्यति । न- हि पादे ताडितः शिरसि पूजितस्तुप्यति । किञ्च, अयं सर्वेषां मुहत्, अतः कचिदपराधेऽपि न संतुप्य- वि। किञ्च, अन्तरात्मा चाऽयम् । अन्तःकरणकृतैरेव पूनासाधनैः संतुप्यति, न बहिःकरणैः । अतो येनैव प्रकारेण भगवान् परितुष्यति, वदेव साधनम् ; अन्यत्तु परम्परया । अपरितोपहेतुस्त्वसाधनमेवेति निश्चयः ॥ १२॥ एतदेव बदन पूर्वोक्तनिरूपणमुपसंहरति- पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यैर्दानेन चोग्रतपसा व्रतचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सस्क्रियाथों धर्मोऽर्पितः कर्हिचिद्रियते न यत्र१३ प्रकाशन * नातिप्रसीदतीत्यत्र । दयात्मकनिषिद्धं दैहिकं धर्म स्कुटीकुर्वन्ति-यदेवैकमित्यादि । उभयत्रेति । मंनाषेऽसंतोपे च । - - ·१६. श्रीसुबोधिनी। श्रीमहागवतx पुसामिति । अतो हेतोः पुंसामयमेव सत्रियाओं, यद्भगमतस्तयाराधनम् । विविधममि - कि । अधराद्यैर्यागपूर्तादिमिः । देवताप्रीतिहेतूनि निरूपितानि । दानेनति मनुप्यनीति- तु , उग्रतपः स्वस्यैव प्रीतिहेतुर्देहस्य वा; व्रतचर्या अन्तःकरणस्य । एवं लौकिकालौकिक देन • वादेच कर्माणि तबाराधनरूपाणि, तद्धेतवो वा भवन्ति, तदा सत्वियार्थो भवति, विरितक्रियाणा फरक । भवति । ननु धर्मः स्वतन्त्र फलम् ; पुरुषार्थत्वात् , अभ्युदयनि.श्रेयसहेतुत्याद्वा । तत्कथगुच्यत संगरदाराधनं चेत्तदा फलमिति । तत्राऽऽह-धर्मोऽर्पित इति । यत्र भगवत्यर्पितः समर्पितो धर्मः, कदा चिदार न द्रियते न विदीर्णो भवति । फलार्थ कृतो धर्मः, स्वतन्त्रो वा । ' धर्मः क्षरति कीर्तनात् । हन्ति पुण्यं पुराकृतम् अब्दपुण्यं विनश्यति ' इत्यादिवाक्यैस्तम्य नाश' श्रूयते । तेन चे- झावाताराधितो भवति, तदा भगवत्कार्य निरूपितो भगवत्संबन्धेन नित्यता प्राप्तोऽक्षयफलढानार्थ तस्या- पजिस-रात् कदापि न द्रियते ॥ १३ ॥ पा सर्वशास्त्रार्थ निरूप्य भगवन्तं नमस्यति पभिः-- शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेदमोहाय बोधधिपणाय नमः परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेपु निमित्तलीलारासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय १४ राश्वदिति ।भगवतो नमस्यरूपाणि षट् भवन्ति, अस्गात् ब्रह्मणः पूर्वतराणि । तत्रैतदेवैकं रूपम् , शे- पशायी नारायणः, पुरुषो द्वितीयः, सर्वतत्त्वसहित प्रकृतिभर्ता पुरुषस्तृतीय., कालश्चतुर्थः, यज्ञः पञ्चमः, पुरुषोतमः पष्ठः । तत्रैतदृदये परिदृश्यमानं तदावश्यकधर्मकीर्तनेन नमस्यति । कदाचिदिदं शयानं रूपं गोहात्मकं भवेदित्याशङ्कय, तस्य मोहाद्यभावं निरूपयति । अथवैतदक्षररूपम् । शयानं तु श्लोकद्वयेना ऽने वक्ष्यति । शश्वत्सर्वदा स्वरूपमहसैव निरन्तरं स्फुरता स्वप्रकाशेनैव नितरां पीतौ भेदमोही येन । द्वयमेव जीवत्वसाधकम् , भेदो मोहश्च । भिन्नश्च जीवो भवति, मुग्धश्च । अतो जीववैलक्षण्यं दोपाभावेना गुगेन वै रक्षण्यमाह-बोधधिपणायेति । बोध एव धिपणा वुद्धिर्यस्य । जीवानां तु जडरूपा बुद्धिः। अत एा परस्मै सर्वनियामकाय । नियामकत्वमत्र नमने हेतुः । एवं स्वरूपमुक्त्वा कार्यमाह-विश्वभ्य उद्धवस्थितिलयेषु निभित्तायमाना या लीला, तया रासः क्रीडा यस्य; तस्या वा रससमूहो यस्य । सो- ऽसरासको भवानेव नाऽन्य इति वदन् नमस्यति-ते इदं नमश्चकमेति । नमस्कार साष्टाङ्ग कुर्वन्निदमा निर्दिगति-इदमिति । चक्रमति स्वान्तर्गतैः सर्वैरेव जीवैः सहितो नमस्करोमीति ज्ञापयति । शिक्षार्थ चानानमिति ज्ञापयितुमाह-ईश्वरायेति । स एव सर्वसमर्थः, अन्यथा तत्कृपाव्यतिरेकेण जीवस्तत्कार्य मय कुर्यात् १ ॥ १४ ॥ प्रकाश x पुंसामित्यत्र । तद्धतव इति । आरा तवः। - शवदित्यत्र । अस्माद्रह्मण इति । चतुर्मुखात्, प्रस्तुतत्वात् । शयानरूपमादौ निरूप्यते इत्यङ्गी- कृत्य लक्षणवलात् पक्षान्तरमाहुः-अथवेत्यादि । अत्र शयानस्य द्वैरूप्ये पञ्चव रूगाणीत्यपि । ॥ तनम् स प..च -- ·- ३ स्कन्द. ९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ** पुरुष नमस्यन् पुरुषावतारान् सर्वानेव नमस्यति । अथवा, पूर्वश्लोके सामान्यभगवद्रूपकीर्तनेन नमनम्, विशेषास्तु पट् । तत्र प्रथममवताराः पुरुषादयः, ते जाता इति कस्यचिद्भमो भवेत् , तन्निवृत्त्यर्थं तस्य दोपान् परिहरन्नमस्यति- यस्याऽवतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनेकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये ॥१५॥ यस्येति । अवतारा गुणाः कर्माणि च विडम्बयन्ति अनुकुर्वन्तीति, देवकीनन्दन ! दयालो । गोवर्द्ध- नोद्धरणार ! इति यानि नामानि, ये प्राणिनोऽसुविगमे प्राणोक्रमणसेमये विवशा अपि भूत्वा गृणन्ति ते पूर्वोपार्जितानेकशमलमपि तत्क्षणमेव हित्वा,अपावृतमुद्घाटितकपाटम्, ऋतं बेशरूपं संयान्ति । एवं स- वैपां सर्वपुरुषार्थहेतुकर्तारं नमामीत्याह-तमिति । अजमिति जन्माभावः । तमिति गुणकर्माभावः । सजा. तीयाः सजातीयं मन्यन्ते, अत उत्पन्नानां सगुणानां कर्मकर्तृणां स्वसदृश एव रोचत इति तादृशानि जन्मगुण- कर्माणि प्रदर्य तान्मोचयति न तु तस्य तादृशं जन्म गुणाः कर्माणि वा; अतो निर्दीपपूर्णगुणविग्रहं तं प्रपद्ये शरणं गच्छामीति नमनप्रपत्त्योरेकार्थता ॥ १५ ॥ ४ एवं पुरुषं नत्वा सर्वतत्त्वसहित प्रथमपुरुषं नमस्यति- यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतब आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोहस्तस्मै नमो भगवते भुवनगुमाय ॥ १६ ।। यो या अहमिति । यो भगवान् त्रिपाद्ववृधे, तस भुवनगुमाय नम इति संबन्धः । पादत्रयमाह- अहं ब्रह्मा, चकारातप-प्रभृतयः, गिरिशो महादेवः, चकारादधर्मादयः, विभुः समर्थः; स्वयं पालको विष्णुः। एतेषां कार्यमाह-स्थित्युद्भवमलयहेतय इति । एते त्रयः । वै निश्चयेन । यः पुरुष एव त्रिपादात्मनो मूलं प्रकृति मित्त्वा ववृधे, महदादिरूयेण मरांच्यादिरूपेण वा । उरवोऽधिकाः परोहा यस्य । अधश्चो तस्य प्ररोहाः । अधो ब्रह्माण्डमध्ये पृथिव्यादयः, कश्यपादयश्च; उपर्यावरणानि । एवं भुवनद्रुमात्मकः सर्वशब्दवाच्यो भगवान् कल्पवृक्षः, तस्मै नमः ॥ १६ ॥ - प्रकाश * यस्पेत्यत्र । पूर्व श्लोके ' परस्म ' इतिपदस्य असगोदासीन एक इत्यर्थं स्वीकृत्य पक्षान्तरमाहुः- अथवेत्यादि । अस्मिन् पक्षे रूपयोधकाः सप्त श्लोकाः । सर्वपुरुषार्थहतुकर्तारमिति । पुरुषार्थदेनुम- तानि यानि गुणकर्माणि, तत्कर्तारम् । गुणकर्माभाव इति । तद्रूपेण स्वयमेव प्रकटमिति विडम्बनमात्रत्वाद तदभाव इत्यर्थः । तदेव व्युत्पादयन्ति सजातीया इत्यादि । x यो या इत्यत्र । पुरुपं नवति । अक्षरात्मकं द्वितीयपुरुष नत्वा । पालको विष्णुरिति । अत्रापि मून 'स्वयंच' इति चकारो धर्मादिसाहको ज्ञेयः । ३ मास्वरूपम्. स. ग. च. २ गच्छामि पा. स. गच्छामि. ग.प. ४ भधिरप्ररोहा... स. समय एक.क. प. प. अभिकम्. ग.

·१६२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- कालात्मक नमस्यति-- लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशांसद्यश्छिनत्यनिमिपाय नमोऽस्तु तस्मै।१७। लोको विकर्मनिरत इति । विकर्म निन्दित कर्म, तत्र निरत स्थित., तदेकमवण इत्यर्थः । कु- शले धर्मे प्रमत्तोऽसावधानः । सुतरा त्वदुदिते कर्मणि, ' मन्मना भर मभक्त ' इत्यादौ । भरदर्चने तव पूजारूपे, स्खे स्वधर्मरूपे सर्वथा प्रमत्त । तस्य यो जीविताशामपि छिनति । तावदिति नरकादी क् । पश्चान्नरकमपि प्रयच्छतीत्यर्थ । इहेति नैकट्थे । भगवदपराध कृत्या यो महानपि भवति, तमपि मारयतीत्येतदर्थमाह-बलवानिति । तथोपाय करोति, यो जीवन्नेव जीविताशा त्यजति । एवमलांकिक- कालात्मने नम ॥१७॥ यजरूपं नमस्यति- यस्माद्विभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्यमध्यासितः सकललोकनमस्कृतं यत्। तेपे तपोबहुसवोऽवरुरुत्समानस्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥१८॥ यस्मादिति । कारो द्विविध , यज्ञादिप्रवर्तको यज्ञात्मा, लौकिकश्च । तत्र रौकिक पूर्वमुक्तः, यज्ञात्मक इदानीमुच्यते। स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान् । विरश्चितामेति ततः पर हि माम्' इति वाक्यात्, येनव यनात्मकेन सहस्राश्वमेधरूपेण ब्रह्मपदे अह निवेशित , इदानीमपि बहुभिर्यागस्तपोभिश्च तमेवाऽऽरोदुमिच्छामि, तत्सायुज्यमेव वान्छामि । एव यद्यपि ममाऽभीष्टकर्ता, तथापि तम्मादहं विभेमि मा- रयिप्यतीति । यद्यपि द्विपरार्द्धधिष्ण्यमास्थित । द्वे परार्द्ध तस्याऽऽसनस्य स्थिती काल्परिच्छेदके। यस्या ऽऽसनस्यापि नियतकालत्वम्, अहमपि नियतकारस्तादृश , तथापीश्वरगतिझतुमशक्येति विभेन्येव । यद्यपि ममाऽऽमनस्य महत्त्वं, सर्वरोकनमम्मतत्वात् , तथापि महानिति न त्यक्ष्यतीति भयम् । स्वभावत एवार बहुमो बहुयज्ञकर्ता, तथापि तपस्तेपे । एवमतिदुर्घीय मखाधिष्ठातृदेवाय तुभ्य नम इति ॥१८॥ पुरपात्तम नमभ्यति- तिर्यमनुष्यविवुधादिपु जीवयोनिप्वात्मेच्छयाऽऽत्मकृतसेतुपरीप्सया यः । रेमे निरस्तरतिरप्यवरुद्धदेहस्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥ तिर्यगिति । तिमनुप्यवियुधाम्तामसरानससात्त्विका देहा, तदादयोऽन्येऽपि त्रिविधाः । जीवयो निए जीपम्योपत्तिस्थानेषु । आत्मेच्छया म्वेच्छयैव, अवरद्धदेहः सन्, सौरतरीराविग्रहो मूला, आत्मकृतमेतुपर्गप्मया स्वातमादारक्षार्थम् , यो रेमे । मनुप्यादीन् म्यतुल्यान् विधाय स्वस्तधर्मर- क्षार्थमेव कृष्णम्पो भूत्वा, तिर्यगादिषु उचिदपि निरस्तरतिरपि रेमे, एतादृशाय | अक्षरादप्युत्त- मः, संपतीत्या पांधनार्थमेव दंग्रहणकथा । अपरद्धा निरसा या देहा येन । इच्छापि नास्ति, देहोऽ. पि नास्ति, तथापि स्वरूपानन्दमून एव रेमे ॥ १० ॥ रिचा राग नाति ·३ स्कन्ध. ९ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। नारायणं नमस्यति, कारणकार्यावस्थारूपद्वयनिरूपणेन श्लोकद्वयेन- योऽविद्ययाऽनुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्रः । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोमिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन्। योऽविद्ययेति । यो दशार्द्धवृत्त्या पञ्चवृत्त्या अविद्यया अनुपहतोऽपि निद्रामुवाह । न हि कश्चि- स्वात्मविस्मरणव्यतिरेकेण निद्रितु(.)मर्हति । पञ्चवृत्त्येति वक्तव्ये दशावृत्त्येतिवर्चन विद्याविद्ययोः समभागाथम् । यथा विद्यया अनुपकृतोऽपि जागर्ति, एवमविद्यया अनुपहतोऽपि निद्रामुवाहेति विद्या- विद्याकार्य भगवति नास्ति, किन्तु तत्सदृशी लीला वर्तत इति ज्ञापनार्थम् । किञ्च, जठरीकृता लोक- यात्रा येन । सर्वानेव लोकान् स्वोदरे निवेश्य शेते, यथा लोकस्य स्वमस्तथाऽस्मिन्निदानी लोकाः । अयमेव स्वमकर्ता निद्रासहितः । अतः स्वप्ने कार्य कुर्वन्नपि मायिकमेव कार्य करोति । यदीदानीमपि निद्रित एव कार्य करिष्यति, तदा अग्रे उत्पत्स्यमानमपि कार्यमसदेव स्यात्, मूलस्य तथात्वात्, नि:- जफलवृक्षवत् । किञ्च, अन्तर्जले भीमोमिमालिनि अहिकशिपुस्पर्शानुकूलां निद्रामुवाह । न हि क- श्चिजलमध्ये शेते, तत्रापि तरझाकुले, तत्रापि सर्पभोगे शयनं तामस्यवस्था । जलमध्ये शयन सर्वथाऽनुप- पन्नम्, व्याकुलाधिकरणरायनमतिश्रमसूचकम्, सर्प च गयनं मृत्युहेतूनप्यविगणय्य शयनसूचकम् । एवं शयनं किमर्थं करोतीत्याशङ्ख्याऽऽह-जनस्य सुखं विवृण्वनिति । जनस्य जायमानस्यैवमवस्था चेत्तदा सुखं भवतीति लोके विकृण्वन् ज्ञापयन् । अत एवमेव स्थिते यदि सृष्टिर्भवेत् , तदोपन्नानां मोक्षादिवार्ता न भवेदित्येतदवस्थापरिहारं प्रार्थयिप्यन्निमामवस्थामेवं वर्णितवान् ॥ २० ॥ सृष्टयादौ तस्य कार्यावस्थामाह- यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य ! लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योगनिद्रावसानविकसनलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥ यन्नाभिपद्मभवनादिति । यस्य नाभिपद्मभवनादहं ब्रह्मा आसम् , तस्मै नम इति संबन्धः । ननु पितृत्वात् नमनमेव कर्तव्यम् , स्तुत्या किमित्याशक्याऽऽह-हे ईट्येति । स्तुत्यो यः, तं स्तुत्वैव किश्चित्क- तव्यम् । लोकत्रयमुपकरणं यस्य, यथा पुरुषस्य घटपटादयः । एतादृशत्वं तत्कृपयव जातमित्याह-यदनुग्र- हेणेति । यदनुग्रहेण लोकत्रयोपकरण इति संबन्धः । तम्मै ते तुभ्यं नमः । नमने प्रयोजनमाह-उदर- स्थभवायेति । विश्वमेव तदुदरे स्थितम्, तच्चेत् प्रयच्छेत् तदा सृष्टिर्भवेदिति । तहिं निद्रिताय नमस्का- रोऽनुचित इत्याशययाऽऽह-योगनिद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणायति । योगनिद्राया अवमाने विकसन- सिनवदीक्षणे यस्य । योगनिद्रा काचिच्छक्तिः, यथा सृष्टिः । उमे भागन्या तुल्यकाले । सा भगवति प्रलयकाले । आदिक्षणे तस्याः प्रथमोऽशः संबध्यते, प्रलयान्ते त्वन्तिमाडगः । इदमेव तम्याऽवसानम् । अतो निद्रावसानक्षणोऽयमतो नमनमुचितमित्यर्थः । एवं नत्वा. स्वाभीष्टान् पदार्यान् प्रार्थयत-पन्नाभिपम- भवनादितिचतुर्मिः॥ २१ ॥ प्रकाश - यनाभीत्या । भगिन्यो तुल्यकाले इति । समानम्वभावे समारसंस्थाकाले सेवां कुर्वाणे । २ अनुपपत्तिः क. प. य. परित्यागम् ग. मारणायवि.पप ग.

·. , १६४ श्रीमुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- * सृष्टयर्थ भगवतोत्पादित इति नाऽन्यत्र तस्याऽधिकारः; सृष्टौ च पदार्थज्ञानमपेक्ष्यते; ज्ञानबुद्धि संयोगोऽन्यथा कर्तुमेव न शक्यते । ज्ञात्वा च कर्तव्यम्, चित्तस्य भगवच्चरित्रपरता चाऽऽवश्यकी, भगव- दुपयोगिसृष्टिकरणात् । वेदाविस्मरणं चाऽपेक्ष्यते, तथा सति पातकिकृतं कार्य पुरुषार्थोपयोगि न स्यात् । सन्तोषपूर्वक विषाददूरीकरणं चाऽपेक्ष्यते, कार्योपयोगाय । अतो वरचतुष्टयप्रार्थना । तत्र प्रथमं सृष्टि- सामर्थ्यस्य पूर्व विद्यमानत्वेऽपि, बुद्धेद्वेगाचदस्फूर्तिर्विपमकरण च स्यात्, अतो भगवतो ज्ञानसंबन्धं प्रार्थयते- सोऽयं समस्तजगतांसुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान्भगेन । तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहंस्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥ सोऽयमिति । सोऽयं भगवान् येन सत्वेन जगन्मृडयते, तेनैव मे दृशमनुस्पृशतादिति संबन्धः। सर्वेषां हितकारित्वात् , औदासीन्याभावात् , आवश्यकत्वाच भगवतो ज्ञानं सृष्टावपक्षितम् । तदर्थ विशे- पणत्रयमाह-समस्तजगतो सुहृत् , एकः, आत्मेति । एकत्वात्सर्वत्र तुल्य एकस्वभाव इत्यर्थः । आ- त्मत्वादावश्यकः । सत्त्वेनेति ज्ञानसुखकारणभूतसत्त्वगुणेन यद्यस्मात्कारणात् मृडयते मुखपति, य. दिति प्रसिद्धं वा । जगत्कर्मणः स्पष्टत्वादवचनं वा । भगेनोत तत्सत्त्व भगात्मकमैश्वर्यादिषड्गुणरूपम् । तेन मे दृशमनुस्पृशतादिति पड्गुणा ऐश्वर्यादयः प्रार्थिता भवन्ति । ततः किमत आह-ययाऽहंस- क्ष्यामि पूर्ववदिति । उद्वेगाज्ञानवैषम्यानि यदा गमिप्यन्ति, तदा पूर्ववदेव करिष्यामि । नन्वेतावत्कथं दास्यतीत्यागयाऽऽह-प्रणतप्रियोऽसाविति । असौ प्रणतप्रिय., प्रणतः प्रियो यस्येति । प्रियाय हि सर्वमेव दीयते । असावेवैतादृशो नाऽन्य इत्यर्थः ॥ २२ ॥ चित्तम्य भगवधरित्रपरतां प्रार्थयते-- एप प्रपन्नवरदो रमयाऽऽत्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतारः । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलंच यथा विजह्याम् २३ एप अपनवरद इति । यदि चिचं भगवञ्चरित्रपरं न स्यात्तदाऽहर्तृत्वाद्गर्वः स्यात्, प्रमादाद्विषमकृति- जनितदोगो नाशश्च । चरित्रं सत्त्वांगन कृतम्, चित्सहितेन या विशिष्टेन वा भेदेन, arशमानन्दं न जनयति । अतो ब्रमानन्दरुपया रमया लक्ष्म्या, भेदाभावाय आत्मशक्त्या, प्रपन्नानां वरदानार्थ यद्यत्क- रिप्यति । तत्रापि खाधिकारानुसारेण प्रणार्थम्-गृहीतगुणावतारः। गृहीता गुणायतारा येन । गु- णानां धर्माणामवताराः पूर्वमुक्ताः, 'यत्रोद्यतः ' इत्यादिना । अथवा, गुणा भगवदीयाः सर्वे पुरुषस्थिता अभिव्यमा जाता, ते गुणावताग ; तानादाय यद्यत्करिष्यतीति बहव एव पादार्या भगवदीया भवन्ति कालकर्मम्यमावतातिरिक्ताः । सामान्यतोऽधिकृतत्वात् तत्राप्यमेव फर्ण । अतस्तस्मिंस्तव चरित्रे इदं प्रकाशः। मोऽयमिन्यत्र । यं यं पदार्थममुदायमपेक्षते, तं तरफुटीपुर्यन्त प्रमेणा-मानेत्यादिना।शान- पुद्धिमयोग इति । ज्ञानं भगवदीयं मत्त्वात्मकम्, तस्य बुद्धिसयोगो जहरूपिण्यां स्पसुद्धा सहामणम् भगव- दीपपदाथांनां भगवरम्यरूपस्य च परिणतिरिनि यावत् । जगत्कर्मण इति । जगतः कर्मकारकगतस्य। १पदामने सप रोरा , बाभर पा ·३ स्कन्ध. ९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचायावरांचता। तव पराक्रमरूपं जगद्भगवदीयं सृजतोऽपि मे यथा युञ्जीत, त्वचरित्र एव चित्तुं सर्वदा युक्तं भवेत् । यद्यपि कालादिकृतसृष्टौ चरित्रपरता चित्ते युक्ता, गर्वाभावार्थ भगवत्स्मरणार्थ च; भगवदीयसृष्टौ तु नोप- युज्यते , पूर्वोक्तदोषासम्भवादित्याशङ्कय, अत्रापि दोपद्वयं सम्भवतीति तन्निराकरणार्थ चरित्रपरता युक्तंव। अत्र सृज्यानां भगवदीयत्वादणुमात्रेणाऽपि भगवदिच्छावपरीत्येन कृतिर्भवेत्, तदा भगवद्रोहः स्यात् , सृज्यानां चाऽऽक्रोशः । तदुमयनिराकरणार्थ स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत । किञ्च, कर्मणा जायते सर्वथा शमलम्, मृज्यानां सर्वथा हिताकरणात् । तच्च शमलं यथा विजयाम् ॥ २३ ॥ वेदविस्मरणं यथा न स्यात्, रूपसृष्टेर्नामाधीनत्वात् कर्मयोधनार्थ च वेदोऽपेक्ष्यत इत्याह- नाभिहदादिह संतोऽभसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तः । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिपीप्ट निगमस्य गिरां विसर्गः२४ * नाभिहूदादिति । इहाऽम्भसि सतो यस्य पुंसो नाभिहदात् अहमासम्, तस्यैवाऽनन्तशक्तर्वि- चित्रं रूपं विवृण्वतो मे गिरां विसर्गों वेदो मारीरिपीट नाशं माऽपगच्छतु । इह सत इत्यमे तिरो- भावात् प्रभानुपपत्तिः । त्वस एवोत्पन्नत्वात् अन्योऽपृष्टः । विज्ञानशक्तित्वाद्विस्मरणानौचित्यम् । विचित्र रूपमिति विस्मरणे हेतुः । नाभिहूदादित्यन्वेषणक्केशसूचनम् । अनन्तशक्तरित्यविस्मरणदानसामर्थ्यम् । अहमिति यत्कृपया एतावत्त्वम्, सा कृपा बग्रेऽपि निर्वाति सूचितम् । अस्य रूपमिति वचनात् 'ह- लान्तं ब्रह्मवर्चसम् ' इति न्यायेन येदैस्फुरणहेतुधर्मनाशः सूचितः । चकाराद्भगवदपराधेश्च । विशेषण परित्यागः सवासनम्, न प्रायश्चित्तवत्। 'रिस हिंसायाम्' इति धातोः सन्नन्ताल्लुङ्, (अँडभावश्च मायो- गात् ) 'प्रगती' इत्यस्याऽऽशीलिंडि रीडादेशे कृते वा रूपम् (?) । सर्वथा छान्दसाश्रयणं केनाऽप्यंशेन 'नाम्पस्तयोः' इति (2) हस्वेऽपि छान्दस ईकारादेशे 'झलोझलि' इति पलोपः (१) विविधः सर्गों वेदे, अक्षणः सर्वमेव वाक्यं वेदरूपमिति वा । निगमस्य वेदस्य गिरामिति देवताशब्दान्तरल्यावृत्त्यर्थमुक्तम् । मा वेदो विस्मृतो भवत्विति वक्तव्ये, यत् प्रकारान्तरेण कथनम, वरेण स्मरणमात्रव्यावृत्त्यर्थम्, यथाऽन्म- दीयमपि स्मरति । अत एव मा लप्यतामिति प्रश्नः ।। २४ ।। संतोषपूर्वकं विपादरीकरणं प्रार्थयते- सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्धप्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिराऽपनयतात्पुरुषः पुराणः२५ . प्रकाशन * नाभिदादित्यत्र । अस्य रूपमिति वचनादिति । 'अस्य रूपं विवृण्वतः' इति वचनात् । अत्र मूले अस्य प्रपञ्चस्याऽऽकारं विटण्वती विशेषेणाऽनीकुर्वत इत्यर्यो योध्यः । विचित्रमित्यत्र च चित्रम् ' इति पाठमशीकृत्याऽऽहुः-चकारादित्यादि । तपाङ्गीकारेण सिद्धं दोपमाहुः-विशेपेणेत्यादि । सवासनगिरां त्यागी जात इति दोषोऽभूदित्यर्थः । प्रश्न इत्यत्र 'मार्थना' इति पाठः प्रतिभाति । . राज्याक्षनाम् .. २ भन्याप्रमः क. ३ पेदास्फुरण, क. । मगदपराध र. ५] एतापेहान्तर्गत: पाठी- प्रनास्ति किन्तु सेनाप्यशेनेत्येतदनन्तरमस्ति इ. स. प. र. र.

·. श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- x सोऽसाविति । असौ उत्थाय मे विपाद माव्या गिराअपनयतादिति सबन्धः । प्रार्थितदान- सामर्थ्यनिरूपणार्थ स इति पूर्वोक्तनिर्देश । अदमा फरणा यस्य, दयैव प्रार्थितदाने हेतु भगवानिति प्रार्थनीयत्वम् । विद्वप्रेमस्मितेन । मक्तलेशस्मरणेन भक्के विवृद्धा भगवत प्रीतिर्भवति । श्लेशाभावार्थ शास्त्राग्रहव्यावृत्तये किञ्चिन्मोहनमपि करोति । तदा भगवतो ज्ञानशक्ति रूक्षत्वाभावाय अम्बुनि गीतरे विषयसुखे सयुक्तति जीवोऽपि विषयसुखस्पृष्टो भवति । तदाह-नयनमेवाऽम्मुरुहमिति । तम्य पितृ- म्भा विशिष्टो विकाश । ज्ञानशक्तिरतिविलसिता सर्ववस्तुयाथात्म्य बोधयन्ती क्लेश सर्वथैव दूरीकरोति । विशिष्टश्च विकाश कार्येऽपि तथोद्गमपर । उत्थिता जगत्सृष्टिरनलसा भवतीत्युत्थायेत्युक्तम् । विश्व- विजयाय चेति । विश्वस्मिन् विजय स्वभावादिव्युदासेन स्याभिप्रेतविधित्सा, तत् विश्वस्मिन्नेव । चका राद्विश्वस्य स्वानुगुणतायै । नो विपादं पूर्वोक्तमस्मद्विपादम् । न इति स्वान्तस्थितभूतसहिताभिप्रायम् । माध्व्या गिरेति स्नेहप्रतिपादकेन बचनेन ईश्वराजाया कटिनत्वशयोक्तम् । पुराणः पुरुप इति पिता- महत्वेन समत्वाय । नयनाम्बुरुहविजृम्भणं विश्वविजयर पेष्टसिद्धी विषादनिराकरणे च हेतु , वाणी च । परमेक कर्तृप्रविष्टमलौकिकद्वारा तदुभयकर्तृ, एक तु लौकिकद्वारा । एतत्सर्व कार्याभिनिविष्ट फरिप्यति नवेति संदिह्य पुरुषोत्तमभाव तत्र निरूपयति-पुराण इति ॥ २५ ॥ स्वार्थ सर्व प्रार्थितमिति ब्रह्मकल्पवद्भक्तिपहीभावात्, बहुकारभोगेन मध्येऽपराधसम्भवाद्गुणत्रयस्य व्यवधायक बोधयन् चिरकालेनोचर दत्तवानित्याह-त्रिभि - मैत्रेय उवाच । स्वसंभवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभिः। यावन्मनोवचः स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥ * ससभवमिति । यावज्ञानं ब्रह्मणो भगवद्विपक जातम्, तपसा, उपासनया, समाधिपर्यन्तयोगेन च । स्वसभर स्वपितरम् । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण निश्याम्य ज्ञात्वा । स्वस्य यावन्मन सामर्थ्य तावत् कल्पयित्वा, यावद्वाचा वक्तु शक्यं तावत् स्तुत्या, तूष्णी स्थिते भगवत्यनवसरोऽय वेति संदिह्य स्वयमपि तूणी स्थित । भगवन्त प्रसन्नवदन दृष्ट्वा पूर्वखेदम्याऽप्यनुवृत्तत्वात् खिन्नवदित्युक्तम् । यथा यथा स्तूयते तथा तथा ज्ञात इति ज्ञानमप्यन्ते निरूपिनम् ॥ २६ ॥ मध्ये भगवद्विचारोऽपि कारविरम्बहेतुर्नात इत्याह - अथाऽभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदनः । प्रकाशन x सोऽमावित्या । कार्येऽपि तयोगमपर इति । यष्टिवर्गेऽपि ज्ञानोद्मपर । विश्वस्मिन्नेवेति । सर्वेष्य- वा परमेपमित्यादि । एक नयनाम्बुरविनृम्भणम् । कमविष्टम्, चतुर्मुखे समागतम्, भयकत उभयोरिष्ट- प्राप्त्यनिष्टनिवृत्त्या काप्रित्यर्थ । एकं त्विात । वाणी तु । * स्वसभवमित्यत्र । निरूपितमिति । 'निशाम्य ' इति पदेन निरूपितम् । शानापामहप २ायतग ·१६७ . ३ स्कन्ध ९ अध्याय श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ अथेति । आनन्तर्य कालविलम्बात् । अभिप्रेत स्वसमानज्ञानेश्वर्य प्रार्थयत इति । अन्वीक्षणं निश्च- य , तस्मिन् दत्ते वा कालान्तरे अपकारो न भवेदित्यन्तीक्षा । ब्रह्मण इत्यधिकारित्वम् , तेन तथा मा र्थनायामपि नाऽपराध । मधुसूदन इति तद्धिताचरण भगवतः म्याभाविकम् । यथा अनिष्ट निवर्तयति तथेष्ट सपादयतीत्यर्थ । विपण्णचेतसमिति दया । अधिकारित्वात् , तस्य शस्यत्वाच साधनोपदेश एव। तेनेति पूर्वोक्तेन भगवद्रहितेन । भगवदीयत्वे तु तम्योद्वेगो न स्यात् , भगवदीयकार्ये चानुगुण्य स्यात् । अभगवदीयत्वार्थमाह-कल्पव्यतिकराम्भसेति । कल्पस्य व्यतिकरो नाश , तत्माधकेनाऽम्भसा । तस्मा दप्रिमभगवचरित्र तस्य दु.सनिवारकमपीत्येतदुक्तम् ॥ २७ ॥ स्वार्थ चैतडु खम् । भगवत्कार्यार्थ तु यहु ख तत्साक्षादेव निवारयतीत्याह- लोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः। तमाहाऽगाधया वाचा करमलं शमयन्निव ॥ २८ ॥ + लोकसंस्थानविज्ञान इति । लोकाना सम्यक् स्थान यथोपयोग देहादौ स्थिति , तद्विपयकज्ञानार्थ परिखिद्यतः परित खेद प्राप्नवतो ब्रह्मण । आत्मन एव हेतो , जायत एव साधनेन साध्यमिति । साधनमकृत्वैव साध्यप्रेप्सुः खिन्नो भवत्येव । तपोऽपि शीघ्रमेव निवर्तितमिति भगवतो विरम्यः। तदर्थमे- वशयान एव भगवानाविभूत । स तु तदकृत्वैव उत्तालो भूत्वा, स्तोत्र प्रार्थना च कृत्वा, तूष्णीं स्थित । एतादृशमपि त भगवानाह । अगाधा वाणी भगवत , अभिप्रायाज्ञानात् । कश्मलमुभयविधम्, शम- यत्रिवेति साधनोपदेशात् ।। २८ ॥ । तत्र प्रथम ज्ञानबुद्धिसयोगे उत्तरमाह-मा वेदेतिदशभिः । वाक्येरेव चतुर्थोत्तर भवति, द्वितीयं तु वरदानादेव, तृतीये त्वल्प प्रयासः, अतः सपरिकर प्रथममेवोत्पादयति-आलस्याभावतपसी भगवत्रा- नसाधने । सर्वगाऽन्वीक्षणं चैत्र ज्ञानेनैन मलक्षति || १ || चरित्रपरता हेतुर्मलामारे विचारिता स ज्ञानेनैव ससिद्धो ह्यतस्तत्फलमीर्यते ॥ २ ॥ सुसे हेतुश्च तज्ज्ञान स्वसन्धनिशेपणाद । प्रकाश। + लोकेत्यत्र । तदकृत्येति । तप अकृत्वा । । मा वेदगर्भत्यत्र । नन्वनोत्तरे पञ्चदशश्लोका इति कथं दशभिरित्युच्यत इत्याकाङ्क्षायामाहु-चा. क्यरित्यादि । चतुर्थोत्तरमिति । विषाददूरीकरणम्योत्तरम् । द्वितीयमिति । चित्तस्य भगवच- रित्रपरत्यम् । तृतीय इति । वेदाविस्मरणे । प्रथममिति । जानबुद्धिसयोगम् । अतो दोक्ता इत्यर्थ । पञ्चदशानामप्यर्थ कारिकाभिविचारयन्ति । तत्र प्रयमया चतुर्णामर्थ उत्त । तत्र सर्गसापने आरम्याभा- योपदेश प्रथमार्थः, भगवज्ञानार्थ तपस उपदेशो द्वितीयार्थ , सर्वत्राऽन्वीक्षण सर्वत्र युक्त्या परीक्ष्य भगवदीक्षण तृतीयस्याऽर्थ , भगवदक्षिणेन सरक्षतिश्चतुर्थन्येति । पन्चमस्याहु -चरित्यादि । चरित्र- परताहेतुर्दर्शनप्रकारविशेषः । स मराभावे सति भगवता विचारित । हि यतो हेतो , स मरामाप ज्ञानेन सम्यक् प्रकारेण सिद्ध । अतो हेतोजानपर स्वाराज्य पञ्चम ईर्यते। तथा च तदपि ज्ञानगुद्धिसयोग स्यैव परिकर इत्यर्थः।पष्टम्याहु-मुसे हेतुरित्यादि। वत्पूर्वोक्त मरनिवर्तक जानमेव | चोऽवधारणा स्वसम्ब- ·, श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- गर्वाभावे वरदानान्नाऽन्यथेति निरूपितम् ।३ । स्वाभाविकस्य दोपस्य निवृत्तिचाप्यनुग्रहात् । मत्स्वरूपस्य विज्ञानं जातमेव तदेव तत् । ४ । मया तथैव च कृतमाविष्कारः स्तुतौ कृतः। ममैवा- ऽनुग्रहात्सर्वपित्येपा युपसंहृतिः। ५ । द्वितीयस्योत्तरं चेदैश्चतुर्थोऽप्युक्त एव हि । भवेदिति कृतं स्तोत्रं चरित्रं भक्तिहेतुकम् । ६। नाऽन्यत्र विनियोक्तव्यं भक्तिर्नित्या न साधनम् । वेदाविस्मरणे हतुर्देह एव कृतः पुरा । तदाहैकेन तेनैते कला श्लोका निरूपिताः।७। तत्र प्रथममालस्याभावमाह- श्रीभगवानुवाच । मा वेदगर्भ! गास्तन्द्री सर्गे चोद्यममावह । तन्मयाऽऽपादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥ हे वेदगर्भ तन्द्री मा गाः आलस्यं मा कुर्वित्यर्थः । सर्गे उद्यमं चाऽऽवह सर्गकरणार्थमुद्युक्तो भव । चकारात्साधने मतिः कर्तव्या ।'साधनमेव न जानामीति चेत्तत्राऽऽह-तन्मयाऽऽपादितमिति । यन्मां त्वं साधनं प्रार्थयसे, तन्मया पूर्वमेवाऽऽपादितम् । हि युक्तोऽयमर्थः, अन्यथैतावडूरे साधनपरम्परा न भवेत् अतः साधनस्य सिद्धत्वादालस्यं त्यक्तव्यमिति भावः ॥ २९ ।। ज्ञानार्थ च तपः कुर्वित्याह- भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तहदि ब्रह्मन् ! लोकान् द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥ x भूयस्त्वमिति । यथा पूर्व तपः कृतम् , तथैव ततोऽपि भूयस्तपः कर्तव्यम् । पुनःपदादिपरित्यागे- न भूय पदप्रयोगेण अर्थद्वयमभिप्रेतमिति ज्ञायते । तपसि आस्था कर्तव्या, विद्या मदुपासनायै कर्त्त- व्या । सा चोपासना मद्विषयैव । ताभ्यामुपासनातपोभ्यां हृदयमध्य एव अपावृतान् लोकान् द्रक्ष्यसि । ब्रह्मनिति संवोधनं तदधिकारद्योतनार्थम् । न हि ब्रह्मभावव्यतिरेकेण कश्चित्तस्मिन् लोकान् द्रष्टुमर्हति । अपावृतान् मदीयान् , अन्ये तु त्रिविधा जीवाः कालादिभिरावृता एव भवन्ति । सर्वेषामेव जीवानाम- पातत्व तु विध्यं न स्यादिति केचित् । परमार्यतो वा अपावृताः सर्व एव ॥ ३० ॥ प्रकाश न्धविशेषणात् । भगवत्संबन्धविशेषणात् । सुखे हेतुः सुखजनकम् । तत्र हेतुः-ब्रह्मकल्पे गर्वा- भावार्थ वरदानात् । स वर इदानीमप्यनुवर्तमानो नाऽन्यथा न कुण्ठित इति निरूपितम्-अनुग्रहस्य वर्षी- यस्त्वकयनेन बोधितमित्यर्थः । सप्तमस्याऽऽहुः-स्वाभाविकस्येत्यादि । स्वाभाविको दोपो रजोगुणः । अ- एमस्याऽऽ:-मदित्यादि। तदेव तदिति । बुद्धौ संयोजनथि यत् ज्ञानं त्वया प्रार्थतम्, तदेव यत्तव जात- म्, तन्मया संयोजितमित्यर्थः । तत्र गमफं नवमे उपमित्याहुः-मयेत्यादि । दशमस्याहुः-ममेत्यादि । इत्येपा एपमंहतिरिति । एष ज्ञानबुद्धिसंक्रान्त्युपसंहारः । अप्रिमाणां चतुर्णामातुः-द्वितीयस्येत्यादि। उक्त इति । साधासनम्य सर्वेप्योक्तत्वादुक्त एव भवेदित्यर्थः । कथं भवेदित्याकांडायां प्रकारत्वेन चतु- पी तात्पर्यमाहुः-छतमित्यादि । एतावर इति । दर्शनपर्यन्तम् । * भूप इत्यत्र । तदाधिकारपोतनामिनि । प्रममावाधिकारपोतनार्थम् । केचिदिति।इदं न श्रीधरमतम् । गरांमागी ख, ग, प.F. १रियाद, पा. विशियार पा. ३ साकाक्षाया, पा.

·३ स्कन्ध. ९ अध्याय.] श्रीमदालभाचार्यविरचिता। , . तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्तः समाहितः । द्रष्टाऽसि मां ततं ब्रह्मन् ! मयि लोकांस्त्वमात्मनः॥ ३१॥ * ततो मवानात्मानं प्रजावदन्तरतमान् लोकांश्च दृष्ट्वा( ? )आत्मत्वेन ज्ञानात् स्वस्मिन् लोके च भक्ति- भविष्यति । नेहांशोऽस्त्येव, माहास्यस्य दृष्टत्वात् । स्नेहो माहात्म्यं च मिलितं भक्तिर्भवति । लोके च अपावृतत्वदर्शनान्माहात्म्यज्ञानम् , स्वान्तरत्वात्स्नेहः, एवमुमयत्र भक्तियुक्तः । तत्रैको दोषः सम्भवति, भगवतस्तुल्यता । तदभावार्थ समाहितो भवेत् । एतदुभयात्मज्ञानं भक्तिस्य न स्वतन्त्रा, किन्तु भगवज्ज्ञा- नार्थमिति, तज्ज्ञानं कदा भविष्यतीति सावधानः । तदा मां द्रक्ष्यसि । स्वमध्ये लोकान् लोकमध्ये च मा- मिति, यत्रैव भक्तिस्तन्मध्ये स्थिताः प्रकाशन्ते । अतः तत्त्वमस्याद्यपि वोधनं स्वरूपे ब्रह्माणि भक्त्यर्थम् । ततः स्वस्मिन्नेव स्थितं भगवन्तं द्रक्ष्यतीति । ननु स्वस्मिन् लोके च भक्तौ कथं भगवत्साक्षात्कार:? तत्रा- ऽऽह-ततामिति । सर्वत्र व्याप्तम् । पुनर्ब्रह्मान्निति संबोधनं प्रकृतोपयोग्यधिकारसूचकम् । तदा माय भक्तिरस्त्येव । तदा तानेव मद्तानपि द्रक्ष्यसीत्याह-आत्मसम्बन्धिनि माय लोकानिति ॥ ३१ ॥ नन्वेवं ज्ञानस्य किं प्रयोजनमित्याशय खण्डगो ज्ञानप्रयोजनान्याह । तत्र लोके विततं भगवज्ञान सर्वदोपनिवर्तकम्, भगवदधिष्ठानत्वेनैव सर्वस्य ज्ञातत्वान्न कोऽप्यमे दोपः संभवति । 'यो मामजमना- दि च ' इति वाक्यात् भगवज्ज्ञाने सर्वपापक्षयः सिद्धः । अतो वितत्तज्ञानं यादृशमपेक्ष्यते, कशमलनिरस- ने, तादृशं रूपमाह- यदा तु सर्वभूतेषु दारुप्वनिमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यातयेव कश्मलम् ॥ ३२ ॥ +यदा विति । सर्वभूतेषु यथा दारुप्वनिस्तथा चेदात्मानं पिततं पश्यति, नत्वाकाशवत् । स हि लोकै- रावृतस्तदपगममात्रेण प्रकाशते, न तु मथनेनाऽमिरिव । धर्पणेन चाऽयमभिव्यक्तो भवति । तथा योगेन, निरन्तरभावनया वा, मनसाऽऽत्मधर्षणेन बहिराईतानिराकरणार्थ तपसा च तदभिव्यक्तं भवति, स्थितं प्रथमत एव । सर्वेष्वपि दारुप्चेकस्मिन्नपि सर्वावयवे निर्गतोऽमिस्तुल्य एव । एकश्च सः, भेटकप्रमाणाभा- वात् । एवं सर्वत्र विचारं कृत्वा योगेन भगवन्तं पश्यति । प्रतिचक्षणं परीक्ष्य दर्शनम् । तदैव सर्वेषां लो. कानां सर्वकश्मलनिरसनं भवति । अतो लोकेऽप्ययमर्थः सिद्ध इति तब कश्मलनिरसने कः सन्देह इत्यर्थः। प्रकाशः। *तत इत्यादि । इत आरभ्याऽग्रिम लोकव्याख्यानम् । ननु लोकानां सावयवत्वज्ञानेन तेपु स्नेहमत्त्वेऽपि माहात्म्यास्फुरणात्तत्र कथं भक्तिरित्याकासायामाहुः-लोक चेत्यादि। समाहितत्वस्वरूपमाहुः-एतदित्यादि । प्रकाशन्ते इति । लेकाः प्रकाशन्ते । एतस्य वाक्यस्य ' तत्त्वमस्या'-दिवाक्योपणत्यायाऽऽहु:--अत इत्यादि। + यदा वित्यत्र । खण्डश इत्यादि । नानाविधानि यानि सखण्डब्रह्मज्ञानानि, तेषां फलं लोकद्वये. नाऽऽहेत्यर्थः । स हीति । आकाशो हि । अयमिति । आत्मा । तदिति । ब्रह्म । एकसिनित्यादि । एक- स्मिन्नपि निर्गतोऽमिः सर्वात्यये तुल्य इति योजना । - ·. श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- तर्बेनेति मध्ये कश्मरनिरसनं बाधितम् ।। ३२ ।। अन्यधज्ज्ञानद्वयमस्ति, स्वस्य ब्रह्मत्वेन ज्ञानम्, स्वस्मिन् प्रजाज्ञान च । भगवति प्रजाज्ञान सर्वेपामे- वाऽस्तांति न तदन निर्दिश्यते, अन्ययो फलं स्वाराज्यम् । तदाह-- यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयैः । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥ * यदा रहितमिति । भूतेन्द्रियगुणाशय रहितमात्मानं स्वरूपेण चिपेण औडुलौमिमतवत् मयोपेत मात्मान पश्यन् । स्वाराज्यं स्वरूपानन्दानुभवम्, स्वस्मिन् विद्यमानेषु वा आधिपत्यम्, प्रामोति ॥ ३३ ॥ स्वस्मिन् विद्यमानान् लोकान् पुत्रानिव चेत्स्रक्ष्यसि, तदा त्वद्धृदये न कोऽपि दोप आलस्यादिरुदमि प्यतीत्याह--- नानाकर्मवितानेन प्रजा वह्वीः सिसृक्षतः । नात्माऽवसीदत्यस्मिस्ते वीयान्मदनुग्रहः ॥ ३४ ॥ -नानाकमवितानेनेति। यथा बहुकार्यकर्ता बहूनि काष्ठादीनि प्रसार्य यथोपयोग सर्वे करोति, तथा देवतिर्यननुप्यादिभावजनकं कर्म प्रसार्य यथायोग्यं चेत्मजा स्रक्ष्यसि, तदा कर्मानुसारेण करणात् ते आत्मा अन्त करण नावसीदति न खिन्नं भविष्यति । इद ज्ञानमात्रेण न भविष्यतीति सहकार्यन्तरमाह-आस्मिन् कार्य ते तुभ्य वर्षीयानेव ममाऽनुग्रहो वर्तत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ तस्याऽनुग्रहस्य स्वरूप वदन् तत्कार्यमपि विशदयति- ऋपिमायं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुणः । यन्मनो मयि निर्वद्धं प्रजाः संसृजतोऽपि ते ॥ ३५॥ ४ प्रपिमाद्यमिति । आघमृपिं ब्रह्माणं त्वां पापीयान रजोगुणो गर्वजनक , उत्पत्त्यादिविक्षेपकर्ता पा, न पभातीत्यनुग्रह । तत्र हेतु -पद्यस्मात्कारणात् तत्र मयि मनो निर्बद्धम् । भगवति निर्वद्ध मनः, गुणातीते शुद्धसत्त्वे या, रजसा व्याप्त न भवति । कर्म निर्दिशति-प्रजाः संमृजत इति । सम्यगभिप्राय- पूर्व प्रना मुजतो मनो रजोगुणव्याप्त भवत्येव, कर्मम्वभावात् । कपाहि स्थितस्य स्थिरस्य कूपे रग्ब- मान पाद कहाचिदपि न पतति, तथा मयि निर्वद्ध मन. कदाचिदपि रजोव्याप्त न भवतीत्यर्थ ।३५। + ननु एतत् ज्ञाने भवति, मम तु यत् त्वद्विषयक ज्ञान जातम्, तत् प्रतीकसानमाहोस्वित् स्वरूपज्ञान- मिति सदेहे निराकरणार्थमाह- प्रकाशा * पदा रहिनमित्यत्र । पश्यामिति । भवतीति गेप । नानेत्यर । वर्तते इति । ब्रमकल्पी. पदरादिदानमप्यनुवर्तते । ४ अपिमित्यत्र । म निर्दिशतीति । रजोव्याप्तिजनक फर्म निर्दिशतीत्यर्थ । + मात्र इत्यत्र । नन्वतदिनि । ना रनमा अपन्धनम् । एतदिति भिन्न पदम् । प्रतीयमानगिति । अतन्मिा मदिनि जान मनीमानम् । मतीपज्ञानमितिपाटेऽप्ययमेवार्य परति।

·३ स्कन्ध. ९ अध्याय.] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसे युक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभिः ॥ ३६ ॥ + ज्ञातोऽहमिति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । अयेति पूर्वज्ञानं व्यावर्तयति । पूर्व हि वहिःस्थित भगवन्तं ज्ञात्वा क्रियया प्राप्तव्य इति ज्ञातवान्, तदद्यति व्यावर्त्यते । अन्तःस्थितो भगवान्, तपसो भक्त्या च आविर्भूतं भगवन्तं दृष्ट्वा, विचारपूर्वकं यत् ज्ञातवान्, एतज्ज्ञानम् । तदाह-ज्ञातोऽहमिति । ननु किमाश्चर्यम्, बहव एव ब्रह्मविदस्त्वां जानन्ति । तत्राऽऽह-दुर्विज्ञेय इति । देहिनामहं दुर्विज्ञेय एव । दे- हाभिमानिनः स्वदेहं पश्यन्तो मामपि पश्यन्तः कदाचिदपि न मां ब्रह्मत्वेन ज्ञातुं शक्ष्यन्ति । न ह्यन्तःकामे स्थिते कामिनीस्पर्शः कामोद्बोधको न भवति, सदभावे तु कामिन्यपि पुरुपान्तरवत्प्रतिभाति । एवं भगवा- नपि सचिदानन्दविग्रहः, प्राकृते विग्रहे विद्यमाने, तदभिमानवता अन्यत्र विनियोगात् नाऽऽत्मत्वेन दृश्यते । स्वविनियोगाद्भगवन्तमपि परं देहिनमेव मन्यन्ते, अतो देहिनां दुर्विज्ञेयः । किञ्च, यस्मात्कारणात् त्वमेव पूर्व मां भृतेन्द्रियगुणात्मभिर्युक्तं मन्यसे । भृतानि पृथिव्यादीनि देहारम्मकाणि, इन्द्रियाण्युभयविधानि, गुणा विषयाः, आत्मा अन्तःकरणचतुष्टयम् । सैवरेव तत्त्वांशैर्युक्तम्, अन्यथा पहिरन्वेषणं न संभवति३६ अत एव मया तुभ्यं मत्स्वरूपं न प्रदर्शितमित्याह-- तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितो वहिः । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वतः ॥ ३७॥ तुभ्यमिति । मद्विचिकिन्सायां मत्स्वरूपज्ञानेच्छायां मे आत्मा मया वहिन प्रदर्शितः, अन्यथा तवोत्पन्नमन्यथाज्ञानं त्वहुया संवादि जातमिति तव स्वरूपज्ञानमेव न स्यात् । अतोऽन्तहिः स्थितोऽप्यह तव तथा ज्ञानं मा भवत्विति बहिः स्वात्मानं न प्रदर्शितवान् । न च वक्तव्यम, मया न आन्तमिति अन्यथा जले अन्वेषणार्थ न गच्छः । तदाह-नालेनेति । नालद्वारा सलिलस्य मध्ये पुष्करस्य मूलं विचि- न्वतस्ते तुभ्यमिति संबन्धः ॥ ३७ ।। तस्दानी मया ज्ञातमिति किं प्रमाणम् ? तत्राऽऽह- यच्चकर्थात ! मत्स्तोत्रं मत्कथाभ्युदयातितम् । यद्वा तपसि ते निष्टा स एप मदनुग्रहः ॥ ३८ ॥ यचकर्याऽङ्गेति । यद्यस्मात्कारणात् हे अग, मत्स्तोत्रं चकर्थ । ननु स्तोत्रमाण कथं म्यरुपना- नम् ? तत्राऽऽह-मत्कथाभ्युदयातिमिति । मम कथा, अभ्युदयश्चोमाभ्यामस्तिम् । स्तोत्रेण मयता स्वज्ञानं सर्व प्रकटितम् । तत्स्तोत्रं मत्कथया संबद्धम् , मदीयेव वार्ता तत्र कथिता । मकथेति यचना- प्रकाराः। + पक्षमिति । प्रतीकपक्षम् । अन्यत्र विनियोगादिति । देहादिमुखाय विनियोगात् ।

·. , श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- दन्यकथा तस्मिन् समारोप्य न कथितेति सूचितम्, किन्तु या कथा सा मदीयेव । विशेषतोऽपि तव ज्ञान जातम् , यतो मदभ्युदयेनाऽपि अङ्कितम् । अभ्युदयो नाम सर्वोत्तमरूपं चरित्रम् । ननु कथं पूर्व मम ज्ञानं न जातम् , पश्चाद्वा जातमिति । तत्राऽऽह-यद्वा तपसि ते निष्ठेति । यद्वेतिवचनात् पूर्वाद पुनरप्यनु- पजते । यत्त्वया एतादृशं स्तोत्रं कृतम्, यद्वा ते तपस्येवं निष्ठा, एप सर्वोऽपि ममाऽनुग्रह एव । अतः पूर्व- मनुग्रहाभावाददर्शनं पश्चादनुग्रहाद्दर्शनमिति । न तु तपसा दर्शनम् , तपस्त्वनुग्रहसूचकम् ॥ ३८ ॥ एवं तस्य ज्ञानबुद्धिसंयोगः पूर्व जात एवेत्युक्त्वा तदुपपादितम् । इदानी चित्तस्य भगवच्चरित्रपरता या प्रार्थिता, तत्राऽऽह-प्रीतोऽहमितिचतुर्भिः- प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तोपीर्गणमयं निर्गुणं माऽनुवर्णयन् ॥ ३९ ॥ 'चित्तं भगवच्चरित्रपरं तदैव भवति, यदि भगवान् प्रीतो भवति । प्रीतः केन जायत इति सन्दिग्धम् । तत्र भगवानाह-अस्त्विति । भगवांश्चच्छुभाशंसनं करोति, तदा प्रीतो भवति । शुभाशंसनं परमेष्टः क- रोति । अवः सर्वथा आराधितः परमेष्टश्चद्भवति, तदा कृत्या प्रीत्यनुसारेण व्यापारे क्रियमाणेऽपि तस्य कालादिवशात् केनाऽप्यशेन तदानुगुण्यं चेन्न भवेत्, ततोऽपि भजने, पुनरेवं करणे, पुनर्भजने, अशक्यमिव भगवान् मन्यमानः सत्यवाक् सत्यसङ्कल्पस्तस्येष्टमाशंसते । तदा तस्य सत्यवान्चात् सर्वप्रतिबन्धकनि- वृत्त्या भगवत्प्रसादौपयिकमेव तस्य सर्व सिध्यति, तदा प्रसन्नो भवतीति नाऽन्योन्याश्रयः । ते भद्रमरित्व- तियोजनायामपि अयमेवाऽर्थोऽपेक्ष्यते । अनुवादे तु अस्त्विति प्रार्थना नोपपद्येत । प्राप्तकालेऽपि लोटोऽनु- वाद एव स्यात् । अतस्ते भद्रमेव, बहुद्वेश्चरित्रपरता भविष्यतीत्यर्थः, लोकानां स्वाधीनकरणं त्वदमिल- पितं सेत्स्यतीति । ननु चरित्रपरतैव ममाऽभीष्टा, न तु लोकानां विजय इति चेत्तत्राऽऽह-यदस्तीपीरि- ति । यदि लोकविजयेच्छा न स्यात् , तदैतावस्तोत्रं न कृतं स्यात् , एवं प्रकारेण च न कृतं स्यात् । . प्रकाश x मीत इत्यत्र । ननु आशंसनेन प्रीतिः, प्रीत्या चा(१)मित्यारभ्य नाऽन्योन्याश्रय इत्यन्तम् । प्रसन्नो भव- तीति । कृतकार्यत्वात् स्वत एव प्रसन्नो भवति । तथा चाऽनुग्रहेणाऽऽराधनम् तेनेष्टत्वम् , इष्टत्वेन शुभाशंसन- म्, तेन प्रीतिरिति नाज्योन्याश्रय इत्यर्थः । ननु योजनान्तरे को दोष इत्यत आहुः-त इत्यादि । अयमेवार्थों पेक्ष्यत इति । चित्तस्य चरित्रपरतारूपवरस्य प्रार्थितत्वात्तदा(दा)नव्याख्यानस्याऽत्रावश्यकत्वाचस्य च प्रीत्ये- कसाध्यत्वेन तदारांसाया एवावश्यकत्वादुक्त एवाऽर्थोऽपेक्ष्यतेऽतोऽनावश्यकत्वमेव दोष इत्यर्थः । ननु 'प्रैपा- नुवाद) इतिसूत्रे चकारेण लोटोऽप्यनुचिरस्तीति प्रकृते भद्रानुवाद एव लोडर्थोऽस्तु,नाऽऽशंसेत्यत आहुः-- अनुवाद इत्यादि । प्रार्थनेति । चरित्रपरताप्रार्थना । तर्हि प्राप्तफाल एव लोडस्त्विति चेतनाहुः-प्राप्ते- त्यादि । तथा च भद्रस्यैव प्राप्तकालत्वं वक्तव्यम्, तत्तु भगवदर्शनादिना प्रत्यक्षत एव सिद्धमिति कस्यचि. द्विपयस्याऽमावालोटोऽनर्थक एवाऽनुवादः स्यादित्यर्थः । सिद्धमाहुः-अतस्ते भद्रमेवत्यादि । तथा चाऽऽ- नुपूर्वागनुरुध्यैवं व्याख्याने अयमेवाऽर्थः सिध्यतीत्यर्थः । गााज्योन्माश्रयः. स. ग घ... २अयमों. पा.

·द्धयः, ३ स्कन्ध. ९ अध्याय.] थीमलभाचार्यविरचिता। गुणमयमनन्तगुणपरिपूर्णम् । निर्गुणं सत्त्वादिभिः प्राकृतैर्गुणैरतीतम् ! निर्दोषपूर्णगुणविग्रहप्रकोरण मा. मनुवर्णयन् यदस्तौपी:. अतो ज्ञायते सामिलापस्तादृशेयु गुणेविति ॥ ३९ ॥ तर्हि स्तोत्रमात्रेण कथमेतावत्फलं भविप्यति ? न हि स्वाभिलपितकीर्तनमात्रेण अभिलपितं प्राप्यते । तत्राऽऽह- य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याऽऽशु संप्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वरः ॥ ४०॥ य एतेनेति । अनेन स्तोत्रेण यद्यन्योऽपि स्तोत्रं कुर्यात्, तस्याऽप्यहं प्रसन्नः; किमुत तुभ्यम् । ए- तेन स्तोत्रेण पुमान् स्वतन्त्रः नित्यं नियमेन मां भजेत् । भगवत्परिचर्याया पूजायां वेदं स्तोत्रं स्वयं धुर्वनिवाऽर्थानुसन्धानपूर्वकं, त्वमिव, यः स्तूयात् ; स्तुत्वा च परिचयी कुर्यात् । तस्य शीप्रमहं मसन्नो भवामि । स्तोत्रं न परिचर्याङ्गम् । प्रसादः परिचर्याफलम्, शैभ्यं स्तोत्रफलम् । कालकृतदोपनिवर्तकमिति फलितम् । तेन किं भवेदित्याशङ्कयाऽऽह-सर्वकामवरेश्वर इति । सर्वे ये कामवरा अभिलपितपदार्थसि- तेपामीश्वर इत्यतो मयि प्रसन्ने सर्वे कामास्तस्य स्वत: सिद्धा इत्यर्थः ॥ १० ॥ ननु किं परम्परया ? स्तोत्रेण कामा एव फलिता भवन्तीति कुतो नोच्यते तनाऽऽह- पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानाँगैः समाधिना । राद्धं निःश्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्वविन्मतम् ॥ ११ ॥ * पूतनेति । पूर्त खातादि, तपः कृच्छादि, यज्ञा अमिष्टोमादयः साधनत्वेन कृताः, दानानि तुलापु- रुपादीनि, योगा आत्मसंयमादयः, समाधिश्चितकाम्यम् । एवं बामधर्मेण केवलं भोगनिरोधेन क्रियामा- वरूपशारीरेण, वैदिककाययाद्मनःकृतेन, लोकोपकाररूपेण इन्द्रियान्तःकरणनिरोधेन च सर्वप्रकारेणा- ऽपि धर्मेण यत्फलं सिध्यति । नितरां च योरूपं मोक्षरूपमपि । तत्र विचार क्रियमाणे किं फलमिति, त- देव फलं यत्फलमेव, न साधनम् , नाऽप्यफलम् । तत्र मोक्षस्याऽपि सर्वाभिलपितत्वाभावात् वैपायक- सुखनिवर्तकत्वेन न तत्फलमेव ! यथा वैपयिकाणां गाया-'अपि वृन्दावने शून्ये मृगालत्वं स इच्छति। न तु निर्विपयं मोक्षं कदाचिदपि गौतम !' इति । अतः सर्वसाधारणमेकं निर्गतव्यम् , यत्सर्वेपामेव स. वफलरूपं भवति । तत्र सतामयं निरः-मत्मीतिरिति । तस्या एव तथात्वात् । ते हि सल तत्त्वविदः सर्ववस्तूनां याथात्म्यं जानन्ति, अतस्तेपां संमतम् ॥ ११ ॥ ननु यहूनां प्रीतिहेतूनामुक्तत्वान्मुत्यं तव प्रीतिसाधनं किमित्यासायाम् , स्वयं हेतुप्वकं जीवसम्म- त्यर्थमाह- अहमात्माऽऽत्मनां धातः ! प्रेष्ठः सन् प्रेयसामपि । प्रकाशः। * पूर्तेनेत्यत्र । एवमित्यादिभिस्तृतीयान्तः पूर्तादीनां सरूपं विवृत्तं ज्ञेयम् । रिचारे क्रियमाणे किं फलमितीति । किं फलमिति विचारे क्रियमाण इति योजना।

·+ - , - १७४ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- अतो मयि रतिं कुर्यादेहादिर्यत्कृते प्रियः ॥ ४२ ॥ * अहमात्मेति । सर्वेपामात्मनामहमात्मा । यथा सर्वस्यैय गाजलस्य गला, यथा या सर्वस्या अपि मृदः पृथिवी स्थूला, यथा वा पत्रशाखादीनां वृक्षा, एवमहं सर्वेषामात्मनामारमा । धातरिति सावधानतया क- रणार्थं संबोधनम् । नन्वात्मत्वनिरूपणे किं फलम् ? तव तु तदात्मत्वे हानिरेव पूर्णत्वात् , तेषां र लिष्ट- वात् । तेषामपि नोपकारः, स्वत एव दुःखितत्वात् । यद्वस्तुतो न भवति हितकर्त, स्वयं चेतनरूपम् , स्वतन्त्रपुरुषार्थरूपम् , सत्, तत्किं ज्ञानं भवेत् ? यथा लोके स्वतोऽदाता ज्ञातोऽपि न दाता भवति । तस्मादनुवादार्थ एव सर्वोऽपि भगवद्वाद इत्याशश्याऽऽह-प्रेष्ठः सन् प्रेयसामिति । प्रेयसामप्यहं प्रियः, अतः प्रीतिविषयत्वात् मयि रतिं कुर्यात् । देहादी च रतिं न कुर्यात्, देहादिस्त्वात्मसंबन्धामियः । करो- म्येवाह सर्वमेव हितम्, परं मयि स्नेहाभावात् जीवास्तत्सुखं न गृहन्ति । अतो यदि मयि रतिं कुर्या- त्, तदा स्नेहात् गृहीयात् , पश्चात् कृतार्थ एव भवेत् । ज्ञानमप्येतदर्थमेव, मत्कृतं गृहीयादिति । भिन्नतयाऽपि भजने भजनफरत्वेन गृहीयात् । तत् तस्याऽज्ञानात् । तद्विचारेणेप्टमपि मद्विचारेण न भवर्तीति नोच्यते । ज्ञानापेक्षयापि प्रीत्या शीघ्रं गृहातीति प्रीतिरेयोच्यते । तेभ्यः स्वकीय सर्वमेव दीय- त इति स्वातन्त्र्यमपि दत्तमिति कुर्यादिति बोध्यते । अतः प्रीत्यादिकमपि प्ररोचनार्थमेवोच्यते, वस्तुत- स्तु मयि रतिमेव कुर्यात् , मत्कृतग्रहणार्थम् ! प्रीतस्त्वहं सर्वदा स्वभावतः; अग्रहणादप्रीत एव, यथा स्व- यमात्मानमेवाऽऽकोशति । तन्निवृत्त्यर्थं रतिरुच्यमाना नित्यप्रीतिपरत्वेनोच्यते । अनयैव भगवञ्चरित्रपरता भवति । भगवत्कृतमेव चरित्रम् ॥ ४२ ॥ एवं द्वितीयं प्रश्नमुपपाद्य वेदादिविस्मरणलक्षणं तृतीयमुपपादयति- सर्ववेदमयेनेदमात्मनाऽऽत्माऽऽत्मयोनिना। प्रजाः सृज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३.॥ सर्ववेदमयेनेति । अयं तव देहो वेदमय एव, तेन देहाविरोधेन देहेनैव करणेन सर्वं कुरु । तावतैव वेदाः स्थास्यन्तीति भावः । ननु केवलवेदरूपस्य कथं करणत्वम् ? न हि देहमात्र करणम् , किन्तु प्रय- नाविष्टम् । अतः स्वप्रयत्नमन्यत्र व्यापारयित्वा करणत्वेन दण्डादिय॑पदिश्यते, वस्तुतस्त्यात्मैव करणम्। प्रकाश * अहमित्यत्र । यथा गङ्गेत्यादिदृष्टान्तत्रयेण जीवपरमारमनोरवयवावयविभावनांशांशित्वम्, न तु प्रकारान्तरेणेति बोधितम् । करणार्थमिति । इतिकरणार्थम् । अनुवादार्थ इति । कर्मणा जायमानस्याऽ- नुवादार्थः । मयि रतिं कुर्यादिति । तथा च, रतिविधानार्थो भगवद्वादो नाऽनुवादार्थ इत्यर्थः । ननु हि- तकरणाभावे फयं प्रियत्वमित्याकासायामाहु-करोमीत्यादि । न गृहन्तीति । विरुद्धत्वभ्रमान्नाऽऽद्रिमन्ते, प्रत्युत द्विपन्ति । ननु' कृतार्थत्यं ज्ञानादपि भवतीति किं रत्येत्यत आहुः-ज्ञानमित्यादि । एतदर्थमिति । एतस्यैव विवरणं मस्कृतमित्यादि । रतरत्र विधेयत्वमुक्तमिति फलाकासायामिदमुक्तम् । नन्वात्मत्वेन ज्ञाने रतिरेव फलामति कथमेवमुच्यत इत्याकाडायामाहुः-भिन्नतयेत्यादि । तदिति । अत्र ग्रहणम् । तार्ह त- दग्रहणमत्र फलत्वेन कुत उच्यत इत्यत आहुः-तद्विचारणेत्यादि । उच्यत इति । विधेयत्वेन इष्टतयोच्य- ते । तेभ्य इति । प्रियेभ्यः । इति योध्यते इति । अनेन कर्थप्रयोगेणाऽर्थाद्वोध्यते ।

·३ सन्ध. ९ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। तत्राऽऽह-आत्मनेति । आत्मसाहितेन देहेन एकभावापन्नेनोभयेन । आत्मा त्वम् । अनेन मद्तमपि सामर्थ्य तत्रैव दचमिति सर्वं त्वया कर्तुं शक्यमित्युक्तम् । ननु जीवा यथा आत्मानस्तथा अहमपीति, कथं मम सामर्थ्य भवेत्तत्राऽह-आत्मयोनिनेति । आत्मा योनिः कारणं यस्य । मदुत्पन्नत्वात् तव सर्वसामय सिद्धमिति भावः । अतो यथापूर्व प्रजाः सृज। याश्च प्रजा मय्यनुशेरत इति भगवदीयानामपि सृष्टयाज्ञा। एवं चतुर्विधा अपि जीवास्त्वया स्रष्टव्या इति । एतावदुपदिश्य भगवानन्तर्हित इत्याह- मैत्रेय उवाच । तस्मा एवं जगत्स्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुपेश्वरः । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥ * तस्मा इति । जगत्स्स्रष्टत्वादेव तस्मै नाषिकं किञ्चिद्देयम् । ननु तत्साधनानि चेत्तदनुगुणानि न भवेयुः, तद्वा किं कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह-प्रधानपुरुषेश्वर इति । प्रधानं पुरुषश्च, तयोरीधरः । भगवदाज्ञया ता- वपि ससामग्रीको तदनुगुणौ भवतः । तावताऽपि तस्याऽज्ञानमाशय एकवारं सर्वमेव जगत्प्रदर्शयामास, एवं कुर्विति ज्ञापनार्थम् । तदाह -च्यज्येदमिति । इदं जगत् प्रकटं कृत्वा । स्वेनैव रूपेणाऽभिव्यक्तिकरणे न हेत्वन्तरमुत्पत्त्यादिकमपेक्ष्यते, किन्तु स्वस्मिन्नेव शरीरे विद्यमानं जगत् साधारणं प्रकाशितवान् । स्वेन रू- पेणेत्योऽपि संबध्यते, न तु तद्रूपं स्थापयित्वा गतः, किन्तु तेनैव रूपेण तिरोहितवान् । कञ्जनाभ इति तदतिरोधाने जगत्कर्तुं न शक्यत इति सूचितम् , न हि कश्चिद्भगवदीयो भगवत उपरि सृष्टिं कर्तुं शको- तीति ।। ५४॥ इति श्रीभागवनसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मज श्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्थे नवमाध्यामविवरणम् । प्रकाश * तस्मा इत्यत्र । अभिव्यक्तिकरणे नेति । अत्र नेति भिन्नं पदं बोध्यम् । विशेषप्रश्नोत्तरविचारे अयमध्यायो जीवतुत्यतापरिहारमुखेनेश्वरत्वसाधनस्यैव विशेष इति बोध्यम् । 'इति श्रीवतीयस्कन्धसुपोधिनीप्रकाशे नवमाध्यायविवरणं समाप्तम् ।

·१०६ [श्रीमद्भागवत- श्रीसुबोधिनी। दशमाध्यायविवरणम् । जगतो भूतसर्गस्तु ब्रह्मा सोऽत्र निरूपितः । भगवत्कृपया युक्तस्तादृशाऽस्य निदानता ॥ १ ॥ मात्राणि सर्वरूपाणि दश मृज्यान्यतोऽत्र वै । दशमे विनिरूप्यन्ते मात्रात्व चापि कालतः ॥ २ ॥ कालेनैव गृहीतास्ते भोग्याः, भोक्ताऽन्यथा तु सः । भूतानापत्र सर्वन्धो रूपणार्थ कृतिः पुरा ॥ ब्रह्मणा निर्मिता, पाह, दय मात्रेति रूप्यते ॥ ३ ॥ गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृत. प्रकाशः। अथ दशमाध्याय विवरिषयोऽत्रावसररूपा सङ्गतिं स्फुटीक पूर्वाध्यायमनुवदन्ति-जगत इत्यादि। ननु पूर्व स्तुतिप्रसादयोर्भूतत्वमुक्तम् , ततो ब्रह्मज्ञानस्य भूतत्त्वमुक्तम् , किञ्च, पूर्व ब्राह्मण पुरुषवुद्धिरूप- त्वम् , इदानी च भूतरूपत्वमुच्यत इति परस्परविरुद्ध कथमेतत् सङ्गच्छते ? इत्याकाहाया तत्समाधाना- याहुः-सोऽत्र निरूपित्तः भगवत्कृपया युक्त इति । तथा च 'सविशेषणे हि. .' इति न्यायेन भूतत्वं कपाया पर्यवस्यति । सा च प्रसादरूपाऽपि स्तुत्याऽभिव्यत्तेति पूर्व तयोस्तथात्वमुक्तम् । कृपा च 'व्यज्ये- दम्' इति कथनादन्ततो ज्ञाने पर्यवस्यति । तेन पूर्वाध्याये तथोक्तम् । ज्ञानं च न केवल भूतत्वायाऽलम् , किन्तु आधारसहितमिति दैहिकमानससृष्टिभ्यामवगम्यते । तथा सति कृपायुतो ब्रह्मैव भूतत्वेन पर्यवस्थ तीति तेपामत्रान्तर्भावादत्र तथोक्तम् । बुद्धिरूपत्व तु तदाधिदैविकत्वादिति पूर्वोचरविरोधाभावात् सर्व सहतमेवेत्यर्थः। एतमर्थ स्फुटमाहु-ताशाऽस्य निदानतेति । अस्य ब्रह्मणो निदानता कार्यजात प्रति आदिकारणता तादृशा उक्तप्रकारकरूपकृता, न तु केवलेन केनापि रूपेणेत्यर्थ । यद्वा, बुद्धिरूपत्यमनेन बोध्यते । अतो न किमप्यनुपपन्नमित्यर्थ । प्रकृत्तार्थमाहु.-मात्राणीत्यादि । यतोऽस्य निदानता कृपा- ज्ञानादियोगेन, अतोऽत्र दशमे नानारूध्य(प)वन्ति दशसूजा(ज्या)नि निरूप्यन्त इति । तथा च कार्यतागर्भो- ऽवसरः सङ्गतिरित्यर्थः । ननु मात्रानिरूपणे कालकथनस्य किं प्रयोजनमित्याकालायामाहु-मात्रात्वमि- त्यादि । तत्कथमित्याकालायामाहु कालेनेत्यादि । सृज्या कालेन गृहीताः परिच्छिन्ना एव सन्तो भो ग्या:, अन्यथा तु अपरिच्छिन्नत्वे तु स राज्यवर्गो असाभिन्नत्वादोक्ता । तथा च भोग्यत्व मात्रास्वमिति तस्य कालमतत्वात् ततो मात्रात्यमिति तदर्थ कालनिरूपणमित्यर्थ । अत्रैवमावस्य विवक्षितत्वे गमकमाहु - भूतानामित्यादि। अत्र सृज्यवर्गे रुपणार्थ समजानार्थ ब्रह्मणा पुरा ममममेव भूताना सम्बन्ध कृत(तिःनि मिता । स्वरूपेणाकृतिरिति पाठे भूतसम्बन्धरूपा आकृतिदेहविन्यासरूपा निर्मिता । माह । मैत्रेयोऽपि मागासगै बक्तव्ये 'तन्मानो द्रव्यशक्तिमान् ' इति मात्रद्रव्यजनकशक्तिमत्त्व चेति द्वय माह । तादृशश- क्तिमत्व र भोक्तृत्व विनाऽनुपपन्नमतो मोक्तृत्व चेति समुदित द्वय मानेति रुप्यते । तथा च ' भूतसर्ग- स्तृतीयस्तु ' इत्यश्लोकम्तदमक इत्यर्थ । सम्पपणार्य. स ग.प. .

·- - २ स्कन्ध. १० अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । १७७ * प्रथमतो ब्रह्मनिर्मितमात्रानिरूपणार्थम्, 'भगवदाज्ञया ब्रह्मा कथंकृतवानिति भगवत्सेवकधर्मज्ञानार्थम्, विदुरः स्वयमुल्लासेन पृच्छति - विदुर उवाच । अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभुः ॥ १ ॥ अन्तर्हिते भगवतीति । भगवति धर्मिण्यन्तहिते तद्धर्माणामप्यन्तर्भाव आवश्यक इति, ब्रह्मणा कथं जगत्सप्टुं शक्यत इति प्रश्नः । लोकपितामहत्वात् जनकस्याऽपि जनकत्वात् तजनितकार्यदर्शनेन स प्रपञ्चो जात एवेति सन्देहः । उत्पादने करणद्वयम्, देहो मनश्च । वाक् तु वैदिकसृष्टौ प्रविशति, अतः करणद्वयमेव । कतिधा मजाःससर्जेति । प्रकारभेदे मगवदीयं ज्ञानमपेक्ष्यत इति तथोक्तम् । ननु देहेनैव करणमुचितम्, अतो भानस्यः कथं पृच्छयन्ते ? तत्राऽऽह-विभुरिति । सर्वप्रकारेण करणसमर्थः । १ । अमे निरूप्यमाणस्याऽपि जगतो भगवदीयत्वबोधार्थे पूर्वोक्तानपि प्रश्नान् स्मारयति- ये च मे भगवन् ! पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम ।। तान् वदस्वाऽनुपूर्वेण च्छिन्धि नः सर्वसंशयान् ॥२॥ ये च मे भगवन्पृष्टा इति । भगवनिति संयोधनमविस्मरणे हेतुः । त्वयीति त्वत्समापे। अर्था इति से प्रमाः प्रयोजनरूपाः, अतः सर्वथा ज्ञातव्याः। बहुविचमेति संयोधनमुत्तरदाने हेतुः । तेषामानुपू- व्येण कथनप्रार्थनं स्ववुद्या ग्रहणार्थम् । उत्तरं च यथा निःसंदिग्धं भवति, तथा वक्तव्यम् । तदाह- छिन्धि नः सर्वसंमयानिति । न त्वयं पृथक्सभः ।। २ ॥ पृष्टं द्वयमपि आदरेणाऽऽहत्याह- सूत-उवाच । एवं संचोदितस्तेन क्षत्रा कोपारवो मुनिः। प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ! ॥ ३ ॥ प्रकाश * एवमध्यायार्य निरूप्याऽत्र विदरमभोपक्षेपमयोजनं वदन्तो व्यास्यातुमारमन्ते-प्रथमत इत्यादि । तथा च, भगवच्चरित्रादिश्रवणेन भकानामत्युत्साही भवतीत्येतज्ज्ञापन प्रयोजनमित्यर्थः । एतेनोपोद्घातप्र. समावेतस्य सरती अपि बोषिते । विदुरमैत्रेयसंवादे तु 'पश्चादप्येतदीहगम् ' इत्यन्तं विशेषप्रश्नद्वयस्यो- घरम्, तदने तु 'यद नः सर्गसंव्यूहम्' इत्यस्य 'कतिघा प्रतिसझमः' इत्यस्य च विशेषतः प्रश्नम्य मयोजनं तंत्र(क)मे(व)। इति प्रश्न इति । इति हेतोः प्रश्न इत्यर्थः। सन्देह इति । पारविषयः सन्देहः। तथा कार्यदर्शनं कारणधर्मतिरोभावश्चेत्सुभयमा सन्देहनिमित्यर्थः । परमे. पा. - ·तथा १७८ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- एव संचोदित इति । प्रीतः प्रत्याहेति प्रथमप्रश्नोतरम् । पूर्वोक्तान् प्रश्नास्तु अविस्मृतान् हदि- स्थानेव । अथेति भिन्नक्रमेण, न तु प्रथमप्रभशेषतया । भार्गवेति संबोधन भगवच्छेपतया सर्वनिम्- पणमिति ज्ञानार्थम् । बहुधा व्याख्यातानि तु पदानि पुनर्न व्याख्यायन्ते विशेपार्थाभावे ॥ ३ ॥ *तत्र प्रथमप्रश्न अन्तर्हितोऽपि भगवान् , स्वकीयान् षड्गुणान् ब्रह्मणि स्थापयित्वा गत इति, अक्षकृता- नर्यान् पहिः लोकैराह । तत्राऽपि निर्दष्टेन कर्त्तव्यमिति दोपाभावार्थ श्लोकत्रयम् । तपो ज्ञान कृतिश्चैव दोपाभावश्च वर्ण्यते। आलोचन कृतिश्चैतदुपपादनमेव च ॥ १॥ प्रथम भगवदाज्ञा यथा जाता, ब्रह्मा कृतवानिति धर्ममाह-- मैत्रेय उवाच । विरच्योऽपि तथा चके दिव्यं वर्षशतं तपः। आत्मन्यात्मानमावेश्य यदाह भगवानजः ॥ ४ ॥ चिरञ्च्योऽपीति । भगवानन्तर्हित । विरच्योऽपि तथा भूत्वा, तत्रान्तर्हित , सन् , यथा भगव दाना जाता तथा कृतवान् । अन्तस्तथावस्थातिरोधानाभावे बहिर्जगत्कर्तृत्व न सम्भवतीति, तदुक्तमपीति। दिव्य वर्पशतमिति सध्याशे कृतयुगस्य चतुर्थो भागो निरूपित , पूर्व च चतुर्थ , तपसि अन्वेषणे च । चतुर्थे भागे तु सर्वपदार्थनिर्माण भविष्यति । तत उत्पन्नेषु सर्वेषु युगप्रवृत्ति । एतत्सर्व सूचयितु दि- व्य वर्षशतमित्युक्तवान् । केवलं तपोधर्मो भगवदीयो न भवतीति तपसि विशेषमाह-आत्मन्यात्मानमा- वेश्येति । भगवत्यन्त करणमावेश्य तप करण भगवदुक्तमित्येव कृतवान् । तदाह-यदाह भगवानज इति ॥ ४॥ ततो यज्जात तदाह- तद्विलोक्याब्जसंभूतो वायुना यदधिष्ठितः । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५॥ संद्विलोक्येति । तपसा तस्य ज्ञानं जातम् , तज्ज्ञानविषयमाह-अब्जसभूतो ब्रह्मा यदधिष्ठितः य- त्यामधिष्ठाय स्थित , तत्पमं दृष्टवान् । तस्य विलोकनं विशेषप्रकारेण, अतस्तद्गत सर्वमेव ज्ञातवानि त्यर्थः । तत्कालकतवीर्येण वायुना पद्ममम्मश्च कम्पितम् । वायुना कम्पितत्वज्ञानम् , वायोश्च प्रलय कानित्वम् । दैत्याशित्वेन वायोः परिज्ञानम् , तस्मिननुपसहते कार्य कारण च न स्वस्थ भवेत् । का रेनाऽपि दैत्येभ्यो बल दीयते ॥ ५॥ + प्रकाश। * विरञ्च्य इत्यत्र । तत्र(प्रथम)प्रश्न इति । प्रथमदैहिकीना मृष्टिप्रभे। कारिकायाम् । कृतिदोपाभावी तृतीयलोकस्याऽर्थ, | भगवानन्तर्हित इति । यथाऽन्तर्हितः । अपिशब्दार्थमाहुः-अन्तरित्यादि । तथावस्थातिरोधानादिति (?) । प्रस्तुतापम्यातिरोधानात् । भानाथ ·३ स्कन्ध.१० अध्याय. ] श्रीमदलमाचार्यविरचिता। १७९ ततो धर्मज्ञानाभ्यां यत्कृतम् , तदाह- तपसा ोधमानेन विद्यया चाऽऽत्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानवलो न्यपाद्वायुं सहाऽम्भसा ॥ ६ ॥ तपसेति । एधमानेन तपसा विद्यया च विवृद्धं विज्ञानस्य वलं यस्य, तादृशोऽम्मसा सह वायु पीतवान् । ननूपासना पूर्वमेव निवृत्तति कथमस्या ज्ञानवलजनकत्वम् ? तत्राऽऽह-आत्मसंस्थयेति । अन्त:- करणे सा नित्यतया स्थिता । मनसा ब्रह्मा नित्यमेव भगवत्परिचयों करोतीत्युक्तम् ॥ ६ ॥ एवं दोपाभावं निरूप्य भयकम्पादिहेतौ वायावम्भसि च निवृत्ते, ततो यत्कृतवान् , तदाह श्लोकत्रयेण। तत्र प्रथम पूर्वज्ञानं तस्य प्रवुद्धमित्याह- तद्विलोक्य वियद्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥ तद्विलोक्येति । यत् स्वेनाऽधिष्ठितं पुष्करं विययापि विलोक्य, प्राक् पूर्वदिवसे, अनेनैव प्रकारे- पण अनेनैव च पद्मन लोकान् कल्पितास्मि कल्पयितास्मीत्यचिन्तयत् । कल्पितास्मीति लुट् । अत्र चि- न्त विमर्शः । ब्रह्मणः शतवर्षे शतं कल्पा भवन्तीति कल्प्यते । 'प्रत्यन्दं वृक्षवत् कल्पाः' इति वृक्ष- साम्यात् तस्य वर्षान्तर एवाऽन्यथात्वं स्पष्टम् । तेनैकैकः कल्पः सवत्सराहोरात्रसङ्ख्यापरिमितः । मध्ये त्वतिसूक्ष्मभेद आकलयितुं न शक्यत इति न नामान्तरापादकत्वम् । तथा सति पद्मकल्पा अपि षष्टयु. तरशतत्रयपरिमिता भवन्ति । तदा पूर्वकल्पेऽपि पझेनैव नगनिर्माणं कृतमिति । अनेन लोकान् माग्ली- नान् ' इति विमर्शः संगच्छते ॥ ७ ॥ तदा पूर्ववदेव कृतवानित्याह--- पद्मकोशं तदाऽऽविश्य भगवत्कर्मचोदितः । एक व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८॥ पद्मकोशमिति । तदा ज्ञानानन्तरम् । तदेव पद्मकोशमाविश्य एकं पद्मकोशमुरुधा व्यभारी । ननु भगवन्नाभिकमलं कथमेव भक्तुमर्हतीत्याशङ्कयाऽऽह-भगवत्कर्मचोदित इति । भगवदीयसृष्टौ भगवत एक कर्मात्र संक्रान्तमस्ति, तेन प्रेरितः । तदा भगवत्कर्मणा प्रेरितभगवत्कर्मरूपत्वात् न तस्याऽपराधः छापि । तत्तम्य खण्डानाह-एफंच्यभानीदुरुधेति । एकमेव उरुषा व्यमात् , अवान्तरलोकभेदेन सहस्रशःखण्डा- न् कृतवान् । जातिमेदेन विभागे क्रियमाणे सत्त्वादिभिः कृत्वा त्रिधैव भाव्यम्। प्रसिद्धोकव्यवहारेण भेदे क्रियमाणे द्विसप्तधा अमात् , चतुर्दशलोकभेदेन विमागं कृतवान् ॥ ८ ॥ ननु सर्वेषामेव लोकानां जीवाधिष्ठानानां क्रियमाणत्वात् कथं चतुर्दशलोकप्वेव कोटिशो जीवसताः स्थास्यन्तीत्याशझ्याऽऽह- कायते. क.

·१८० -- श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहितः । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठयसौ ॥ ९ ॥ एतावाञ्जीवति । जीवानां स्थानभूतस्य लोकस्य संस्थया सम्यमर्यादया भेदो विभाग एतापानेच चतुर्दशधैव । त्रिविधा एव हि सर्वे जीवाः । मध्ये त्रयो राजसाः, अहङ्कारस्य त्रिविधत्वात् । तामसाः सप्त, पञ्चमहाभूतानि मात्राः कार्य चेति । चत्वारः सात्त्विकाः, अन्तःकरणस्य चतुर्विधत्वात् । अत्रैव -हि सर्वे जीवाः समाहिता भवन्ति । सम्यगाहिता. स्थानविभेदेन सम्यक् स्थापितो भेदः। नन्वेवं कथं सा- मर्थ्य ब्रह्मणः ? भगवदाज्ञायामपि स्वतः सामर्थ्यस्याऽपेक्षितत्वादित्याशयाऽऽह-धर्मस्य हनिमित्तस्ये- -ति । अनिमित्तस्य निष्कामस्य धर्मस्य दशशताश्वमेधस्य शतजन्मसाधितस्य विपाकः फलमयं परमेष्ठी। बहुजन्मसापितधर्मफलत्वात् ब्रह्मणस्तथाकरणं युक्तमित्यर्थः । एवमाधारभूतं जगलोकानां मात्रात्वेन नि- रूपितम् ॥९॥ x आधेयमतस्य लोकत्वात् मात्रात्वं न भविष्यतीत्याशक्ष्य, कालवशात् जीवस्यापि विषयत्वमिति काल- प्रस्तावना । भगवत उत्पत्त्यादिकर्तृत्वं श्रुतवतः कालविभेदेन, कालमेव सर्वहेतुं मन्यमानस्य, काले जिज्ञा- सा उत्पन्ना । तदा पृच्छति विदुरः- विदुर उवाच । यदात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः । -कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् ! यथा वर्णय नः प्रभो ! ॥ १० ॥ यदात्येति । बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणो लक्षणं यदात्थ, तद्यथावदर्णयेति संवन्धः। कालो हि भगवतो लक्षणमसाधारणो धर्मः । जगकर्तृत्वं नाम जगत उत्पत्तिकाल इत्यर्थः । तल्लक्षणसहितो य आत्मा स भगवान् । अत एव पहिरपि भगवान् गरुडध्वजः । भगदतोऽतिसूक्ष्मत्वात् लक्षणमप्यतिसूक्ष्म दुर्गेयम् । कलयतीति कालः, कलनं वा । सर्वस्याऽपि वस्तुन आकलनं प्रणं ज्ञानं वा भगवदमों भवत्ये। प्रकाशः। - एतावानित्यत्र । जीवानामित्यादि । एतेन लोकानां चतुर्दशत्वे तत्प्रकारेषु चोपपत्तिविवरणेन 'पुरु- पापपवैलोंकाः' इत्यनेन लोककल्पनायाः काल्पनिकतया पुरुषावयवत्वं पातालादीनामसङ्गतमिति यदा- क्षिष्ठम् , तत्समाहितं ज्ञेयम् । विभागस्य गुणविमागार्थत्वेन त्रिविधजीवस्थितिसंख्यार्थत्वेन प्रतिकत्र कि- न्यमाणतया लोककल्पनाः, तन्मूलतया पुरुषावयवत्वाबाधकत्वादिति । एतेषां लोकानां निर्गलितमर्थ- -मार:-एपमित्यादि । मात्रात्येनेति । सूक्ष्मरूपत्वेन । * यदात्येत्यत्र । राज्ञा काललक्षणस्याऽपृष्टत्वात् शुकोको कालपस्तावनायाः किं प्रयोजममित्याका- झापां वासर्यमाहुः-आधेयेत्यादि । सूज्यवर्गस्य भोपत्वाद्रोग्यत्वामावेन मात्रात्वं नोपपद्यत इत्याशङ्कम, फालतो देहसम्बन्धाजीवस्याऽपि भोग्यत्तमिति तेषां मात्रात्वाय फालपस्तावनेत्यर्थः । एतेन शास्त्रसा- त्यमियं प्रस्तावनेति मेवाऽस्याः प्रयोजनम् , न राजप्रश्नपूर्तिरिति बोधितम् । विदुरप्रने बीजमाहुः-भग- यत इत्यादि । कालविभेदेनोत्पत्यादिकत्वं श्रुतवत इत्यन्वयः । तल्लक्षणसहित इति । कालाख्य- लक्षणसहितः । कलपतीनि काल इति । फलवली (1) कामधेनू । तथा च कलययुपादच इत्यर्थः । पथावार्णव भोपा. पपा तर्णय प्रभो! पा. २ उपादनमित्यपं..पा.

·. ३ स्कन्ध. १०.अध्याय.] श्रीमद्वंल्लभाचार्यविरचिता। । च । अत एव काल इत्याख्या यस्य लक्षणस्य, तस्य कलनं न साधारणम् , अद्भुतकर्मत्वात् । यया आक लने जाते भावानद्भुतं कर्म करोति, यथा वा आकलय्य एकः सन् बहुधा भवति, यथा वा याकलय्य सर्वेषां दुःखं स्वयं दूरीकरोति; मार्गत्रयं वा प्रकाशयति; तादृशस्य लक्षणमृतस्य कालस्य स्वरूपमवश्यं ज्ञातव्यम् । अतोऽस्माकं तज्ज्ञानार्थ त्वं वर्णय, समर्थत्वात् । तदाह-प्रभो इति ॥ १० ॥ एवं कालस्याऽवश्यं निरूपणीयत्वे असाधारणधर्मसात् कालं लक्षयति- , -मैत्रेय उवाच । . - गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्टितः। पुरुपस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽसृजत् ॥ ११ ॥ *गुणन्यतिकराकार इति । कालो ह्यमूर्तो धर्मः; अत एव न प्रत्यक्षः, किन्तु कार्यवशादनुमेयः । अतस्तस्य लक्षणं नेदमित्यतया वक्तुं शक्यम् । कालस्तदैव लक्षणं भवेत् , यदि धर्मिणो धर्मेभ्यः कार्याच विलक्षणः स्यात् । तदैवाऽऽसाधारयं भवेत्। तत्र त्रितयवलक्षण्यार्थ लक्षणे विशेपणत्रयम् । कत्र प्रथमं गुण- व्यतिकराकारः कालः । गुणानां व्यतिकरोऽन्योन्यसंश्लेष आकारो यस्य । अमूर्तत्वात् कार्यद्वारैव लक्षणम्, । कार्य पुनः प्रकृतेर्गुणसाम्यावस्थारूपायाः । येन भगवद्गुणेन गुणानां व्यतिकरो भवति-प्रथमतः सत्त्वादि- रूपेण विभिन्ना भवन्ति, ततः क्षुब्धा अन्योन्यं च मिलिता भवन्ति-स गुणः काल इत्यर्थः । इदमेव च भगवत आकलनम् । क्रियाशक्तिरूपः प्रथमो गुणो मुख्यः, योऽग्रे प्रकटो जातः । तत्र क्रियाशक्तिमेदा अन्येऽपि सन्ति, तेषां विशेपनामानि वर्तन्ते । ' स ऐक्षत' इतीच्छा, ' सोऽकामयत' इति कामः । तथा तस्य लोकप्रसिद्धकार्यधर्मवत्त्वेन कार्याधयतया न विरोपणं सिद्धम् | यथा मनोधर्मा इच्छाकामादयः, -तथा न कस्यचित्कालो धर्मः । परं सर्वाधारत्वेनैव प्रतीयत इहेदानी मित्यादिशब्दैः । अतोऽयं निर्विशेषः। कस्यचिद्धर्मत्वे तत्र प्रतीयेत, घटे काल इति, भूमी काल इति । प्रतीयते विह पट इति, तस्मात्सर्वविशेष रहितो गुणक्षोभहेतुः काल इति लक्षणम् । किञ्च, बहव एव धर्मा आकाशदीनां व्यावर्तका विशेषाः प्रकाश तस्य कलनमिति । भगवत्कृतं कलनम् । यया आकालन इत्यादिना अद्भुतकर्मणः, बहुरूपस्य, हरेरिति पदत्रयमेवं क्रमेण च्याख्यातं ज्ञेयम् । मार्गत्रयमित्यादि । अस्मिन् पक्षे मूलोक्तक्रमेण कर्मजानमक्ति- प्रकाशत्वं योध्यम् । तादृशस्येति । उक्तरूपस्य भगवतः। * गुणव्यतीत्यत्र । तदैवेति । उक्तत्रितयवैलक्षण्य एव । व्यतिकरस्वरूपमाहुः-प्रथम (त) इत्यादि । तथा च गुणाः कासचन्तव इव प्रकृतेः पृयाभूय पुनरन्योन्यमिलिताः पटावस्यामिव प्राप्नुवन्ति, सा गुणावस्था व्यतिकरः । सयेन जायते स काल इत्यर्थः । इदमिति । गुणमेलकम् । तस्य मुख्यत्वे हेतु- माहुः-योऽग्र इत्यादि । निर्विशेषपदं व्याकुर्वन्ति-तत्रेत्यादि । तत्रेति । भगवति । तस्पेति । कालस्य । कार्यधर्मवत्वेनेति । कार्यधर्मतुल्यत्वेन । अत्र वतिनतु मतुम् । एतदेव स्फुटीकुर्वन्ति-ययेत्यादि । अत इति । अव्याकृततया कार्यधर्मतुल्यत्वाभावेन, सर्वाधारतया कार्याधेयत्वामादेन चोमपविधविशेषणरहितत्वा- त् । एवं निर्विशेषपदं व्याख्याय पदद्वयसिद्धं रक्षणमाहुः तस्मादित्यादि । यत्र भगवतो विशेषाणां च बारणाय गुणक्षोभहेतुरिति, भगवदिच्छादीनां यारणाय सर्वविशेपरहित इति ज्ञेयम् । नन्येवं रक्षणास- दौ तृतीयविशेषणस्य किं प्रयोजनमित्याकालायां तद्वयाकुर्वन्ति-किच्छेत्यादिसन्तिष्टतइत्यन्तम् । तथा -- - ·, - । १८२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- खतो विशेपरहिता भगवद्धर्मा सन्ति, अन्यथा नित्याना परमाणूनामान्द्रियाणा व्यावृत्तिनं स्यात् । तघ्यावृत्यर्थमाह-अप्रतिष्ठित इति । प्रतिष्ठा सामाप्ति पर्यवसानम्, तद्रहित इत्यर्थ । विशेषास्तु प्रतिष्ठिता . अन्यथा परमाणूना परिच्छेदो न स्यात् । अतोऽसास्थितोऽप्रतिष्ठितः काल । सर्व एव पदार्थ सतिष्ठते, कारस्तु न संतिष्ठते। एव कालस्य रक्षणमुक्त्वा, सगुणो भगवता किमर्थं गृहीत इति जिज्ञासायाम, तस्य मासनिक कार्य गुणशोभरूपम्, जगदाधारत्वं वा, तस्य मुख्यमयोजन न भवतीति मुख्य प्रयोजनमाह-पुरूप स्तदुपादानमिति । पुरुषो भगवान् कारणरूप , स स्वगुणानेव कर्तृत्वादिभावापन्नान् कृत्वा जगत्करोति।तत्र क. र्तृत्व स्वरूपधर्म एव भवति, क्रियाशक्तिस्तस्य निर्वाहिका | समवायिकारणं तु किं भवेत् ? अविकृतव सा भवति । सर्वत्र साक्षात्कार्येषु अविकृतमेव समवायिकारण भवति, यथा घटे मृपा पृथ्वी । सा ख- ननादिना परिच्छिन्ना कर्तृक्रियया व्याप्ता उपादानत्वमापद्यते, एव भगवानपि आत्मानं सृजति कालमुपा- दानं कृत्वा । एकैव पृथिवी कुलारचक्रचीवरदण्डमृदूपा स्वधमरेव स्वय घटरूपा भवति । तत्राऽन्ये सर्वे धर्मा कुलरादयो जीवसबन्ध प्राप्यैव कर्तृत्वादिभावमापद्यन्ते । कुलालशरीरे देवदचो जीव , दण्डे स्थावर , चीवरेऽपि कार्पास स्थावर एव, चक्रेऽपि पर्वत , विकारे तु विकार एव । एव सर्वत्र । तस्माद्यस्मिन्नशेन कोऽपि विकारः प्रविशति, (स) कर्तृधर्मव्यतिरिक्तो भगवद्धर्म काल । —स आत्मान ५ स्वयमकुरुत' इति श्रुते । लीलयेति विशेषप्रयोजनाभाव । तदुपादानमतिसमीचीनं कर्तु प्रयासाजनकमिति॥ ११ ॥ नन्वेतस्य कालस्य भगवत काऽपेक्षा ? उपादान स्वरूप प्रकृतिर्वा भवतु । तत्राऽऽह- विश्वं वे ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाऽव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥ विश्वं चे ब्रह्म तन्मानमिति । विश्व कार्यम्, ब्रह्म तन्मात्र यम्य । यथामहाभूतेषु शब्दादीना तन्मा- त्रता, सूक्ष्मावस्थारूपत्वात् । एव विश्वस्याऽपि ब्रझैव सूक्ष्मावस्थारूपम् । पूर्वावस्था ब्रह्म, उत्तरावस्था जगदिति । तस्योपसहारस्तिरोभावे विष्णोर्भगवतो मायया । विष्णू रक्षक , उपसहत्री तस्यैव माया । सम्यक प्रकाशम च, कारगतविशेषस्योभयधर्मवत्त्वेन रक्षणदृपक्त्यातल्यावृत्त्यर्थ तदित्यर्थ । एतेन कार्यस्याऽपि व्यावृत्ति । मेति । किन्यागतिः। तथा च, यथा रस एव जिहाभगवत , तथा भगवतः क्रियाशक्तिरेव जगत समवायिकारण भवतीत्यर्थ । नन्वविकृताया कथ तथात्वमित्यपेक्षायामाहु-(सर्वनेत्यादि)। नन्वेव सत्यविकृत ब्रह्मैवोपा. दानमस्तु, किं क्रियाशयेत्यत आहे -सासननादिनेत्यादि । उपादान कृत्वेति । स्वप्रियापरिच्छिन स्व- त्रिपाव्याप्त च कृत्वा । एक्स्यैव कथमुपादानव निमिनत्यम्, कार्यकारणयोश्च कथमैक्यमित्याकाहायामश- भेदेन तत्साधयितु तदृष्टान्तमाहुः-एक्रेत्यादि । विकार एवेति । कार्यकारणयोरमेदादातिविशेष एव रूप (१) । तथा च यथाऽत्र मूरविचारे एपम्या पृथिन्या एपागभेदेन धर्मभेदात्कर्तृरणकार्यभाव , तथा अमणोऽधीत्यर्थ । तेन सिद्ध म्वरूप कालम्याऽशु-तस्मादित्यादि । तत्र प्रमाणमेव गमरमाहु-स आ- न्मानमित्यादि । अन्या युती कमरिया: प्रतीयन्ते, वर्तृत्व भगवनिष्ठम्, कर्मत्व जगनिष्ठम् , जतातरमद्वयरहित , ' अपुरत पतिपदोगपियारूपी य सिध्यति, स काल इत्यर्थ । तेनेच्छया प- छिपमाना यानेन व्याप्यमाना मा भगवतभेष्टायपा विया (ग) काल इति परति । एव प उप आयतेनेनेत्युपादाना, तम्योपादान तदुपादानमित्यपि मूरार्थो रोध्य । - ·३ स्कन्ध. १० अध्याय. श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। १८३ स्थितं वा विष्णुमायपा। अलौकिकसामर्थेन स्थितमुपसंहृतं च भवतीत्यर्थः । ४ तत्र कश्चित्तरिच्छेदकोऽपे- क्ष्यते, अन्यथा एकस्मिन्नपि कार्ये कृत्समसक्तिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा भवेत् । तस्माद्भगवत एव कश्चि- धर्मोऽस्त्यसाधारणरूपः, येनोत्पद्यमान कार्य परिच्छिन्नं भवति । तदेकं भगवतो रूपमित्याह-ईश्चरेण प- रिच्छिभामिति । ऐश्वर्यमपि गुणः, तत्रैव भगवता स्थापितः । अन्यथाकरणसामर्थ्य हि तस्य । अत एव कलयाति कालः । तस्य चे रूपमव्यक्त एव तिष्ठति । अतः परिच्छेदार्थ कालोऽपेक्ष्यत इत्यर्थः ।। १२ ।। .. तस्योपादानत्वं कायें प्रदर्शयति- यथेदानी तथाऽग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् । (विश्वमेतदसंक्षिप्तं मायया दृश्यतेऽन्यथा)॥ १३ ॥ यथेदानीमिति । कालस्य नित्यत्वात् तदुपादानकं जगन्नित्यमेव, परं यथोपादानवमुपदिश्यते । भूता- दिव्यपदेशाः कालकृताः । कालो हि निरन्तरं वर्तमानो जलप्रवाहवत् पूर्वपूर्वमुत्तरो बाधते । तदा तदा- धारेण जातविकारं जगत् भूतत्वेन व्यपदिश्यते । वर्तमानोऽपि काल एव । देशापेक्षाभावात् नाऽऽपेक्षिक वर्तमानत्वम् । जलादौ तु देशापेक्षाया विद्यमानत्वात् आपेक्षिकैव वर्तमानता भवति । अतो यादृशः कालः, तादृशं जगत् । कालाधीने त्वेषैव व्यवस्या । अवान्तरकालानां मूलभूतः फालो नियामको जीवानामात्मा, भगवानिव । अतः स्वभावतस्तुल्यत्वादवान्तरभेदो विवक्षयोच्यते । इदानीं यथा जगत्, अमेऽपि तथैव भविष्यति, पश्चादप्येतदीदृशमेव । अतोऽस्य जगतः कालनियामकत्वान्नमायिकत्वम् । तस्मात्कास्नाऽभि- व्यक्तस्वरूपत्वात् ब्रह्मरूपं जगत् ।। १३ ।। प्रकाश * विश्वमित्यत्र । तति । भगवद्रूपे जगति । तदिति । परिच्छेदकम् । कलयतीति । एकमपि वस्तु परिच्छेदेन मिनति । ननु परिच्छदेकस्य कथमुपादनत्वमित्याकाङ्क्षायामाहुः-तस्येत्यादि । - प्रदर्शयतीति । अन्वयेन प्रदर्शयति । उपदेशं व्युत्पादयति-भूतादीत्यादि । पूर्वपूर्वमिति । पूर्वपूर्व- मुपाधिम् ; तथा च, वाधनेन कृत्वा पूर्व उपाधितत्वेन व्यपदिश्यत इत्यर्थः । तदेत्यादि । तदापारणेति । पूर्वकालोपाध्याधारण । तया च, कालगतं भूतत्वं तदाधेये जगति व्यपदिश्यते, यथा पृथिवीगत आका- रो घटे, तथेत्यर्थः । एवं भावित्वमपि । ननु वर्तमानं जगति प्रतीयते, अतो नैवमित्यत आहुः-पर्वमा- नोऽपीत्यादि । जलादाविति । जलादावाधारान्तर उपदिष्टे । तथा च, वर्तमानं जगदित्युस्वा आधारान्तर- नरपेक्ष्येण वर्तमानकालाधारं जगदिति प्रत्ययादाधारत्वेन प्रतीयमानो य, स वर्तमानपदार्थोऽपि काल ए- वेति तद्गतमेव वर्तमानत्वमित्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः-अतो यादृश इत्यादि । तथा च, कालधर्मस्य भूतत्वादेर्जगति दर्शनेन कालान्वयात् कालस्योपादानत्वमित्यर्थः । ननु कालोपाधीनां जगत्त्वं कार्लस्य वा आघे भूतत्वादीनां तद्धर्मत्वेपि जगद्धर्मत्वम् , द्वितीये तु नित्यत्वात् वाघाभावेन मूतत्वाययोग इति काल- स्योपादानत्वं दुर्घटमित्यत आहुः-अयान्तरेत्यादि । विवक्षयेति । अंशांशिमावविवक्षया ! तया च, का. लत्वेऽप्येवं नियम्यत्वाद्तत्वादियोगेनोपाघिद्वारोपादानत्वं न दुर्घटमित्यर्थः । एतेन ब्रह्मतन्मा मपि जग- तः सिद्धमित्याहु:-इदानीमित्यादि । अत इति । सदैकरूपत्वात् । कालनियामकत्वादिति | व्यवहार विषयताद्वारा तन्नियामकत्वात् । सिद्धमाहुः-उस्मादित्यादि । सदैकरूपत्वात् कालनियामकवाघ का. २ स्वस्पमध्यमेव तिष्ठति, ग, अधिरमेतत. द.पा. उत्पाद्यमानम् कप.

·- , १८४ श्रीमुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- * एवं कालोपादानत्वं जगतो निरूप्य, कालम्याऽऽधिदैविक स्वरूपमुक्त्या, आधिगीतिक स्वरूपं निक- पयति-सों नवविध इत्यादिना यावदध्यायपरिसमाप्ति । आध्यात्मिकभेदानप्रिमाध्याये वक्ष्यति । तावता साधारणानां मात्रेन्द्रियाणां काल एव नियामकः । तेषां बुद्धिस्तु वेदात् ब्रह्मादिभिश्च, अतो भगवदधी- नास्ते भगवदाज्ञया संसारे प्रवृत्ताः । भगवान् भगवदाज्ञा च तेषां मूलम्, महाभूतवत् | विषयेन्द्रियाणि तु कालावीनान्येव कालरूपाणि । ता मात्रास्त्रिविधा इत्याध्यात्मिकानाधिभौतिकाश्च निर्दिशति- सों नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः। कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसंक्रमः॥ १४ ॥ सर्गो नवविध इति । प्राकृत आधिभौतिक पड्विधः । वैकृत आध्यात्मिकत्रिविधः । उभये नवविधाः। तुशब्दो वैकृते भेदान्तरमस्तीति ज्ञापकः । वैकृतोऽप्याध्यात्मिकात् वैकृतात् भिन्न आधिदैविकः । अत एव य: प्रसिद्धः । उत्पत्तिर्नवविधा, त्रिविधानामपि गुणानामुत्पादकत्वात् । प्रतिसंक्रमस्तु त्रिविधः, तामसानामेव नियामकत्वात् । तत्राधिकारिणत्रयः,कालो द्रव्यं गुणाश्चेति । कालेन पदार्थाः प्रकृती प्राप्यन्ते। द्रव्यैर्वायुदण्डादिभिर्गुणैविरोधिभिर्विरुद्धा गुणाः प्रादुर्भूताः । कर्मणा विहितप्रकारेण देवादिभावे प्राप्ते मानुपा- दिभावा निवर्तन्त इति सत्त्वादिभिरेव पूर्वस्य प्रलयः। नियतस्तु कालकृतः प्रलयः, अनियतावितरौ ॥१॥ सर्गाणां नवविधत्वमुपपादयति- आद्यस्तु महतः सगों गुणवैपम्यमात्मनः । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ॥ १५ ॥ +आद्यस्त्विति । सर्गा अत्र विभेदेन कालतः क्रियया तथा। अस्तित्त्वेऽपि पझेदाः पारम्पर्य न दूपणम् ॥ १ ॥ महत्त्वेन प्रकारेण जगत्सर्व तथोद्गतम् । अतो जगत एवाऽत्र सर्गो हेतुर्महान् पुनः ॥ २ ॥ भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः। तच्चतुष्टयमत्राऽस्ति तेन सर्गत्वमस्प हि॥३॥ प्रकाश स्न्यैनाऽभिव्यक्तस्वरूपत्वात्तथेत्यर्थः । एतेन ' मात्रात्वं चापि कालता' इति पादोनया कारिकया यदुक्तं त- त्साधितम् । * सर्ग इत्यादीनामामासे | अध्यायद्वयेन कालनिरूपणे बीजमाहुः-तावतेत्यादि । साधारणाना- मिति । व्यष्टिसम्बन्धिनाम् । तथा च, कालस्योभयनियामकत्वबोधनायाऽध्यायद्वयेन निरूपणमित्यर्थः । मू- लमिति । तन्मात्रारूपम् । गुणानां प्रलायकत्वमुपपादयन्ति-कर्मणेत्यादि । अत्र गुणानां तामसत्वं देह- रूपत्वात; द्रव्यस्य तु स्फुटमेव; कालस्य तु गुणानुरोधाबोध्यम् । +आद्य इत्यत्र। कारिकामु। प्रकृतसर्गस्य कुतः परिघड्विधत्वमित्याकाडायामाहुः-सर्गा इत्यादि । अ- वति । प्राकृतसगें । तचेऽपीति । प्राकृतत्वेपि । न चैवं सति कालक्रिययोर्विद्यमानत्वायुगपदेव पडपि स्युरित्यत आहुः-पारम्पर्य न दूपणमिति । श्रुतायपि सर्वसमर्थब्रह्मणः साक्षात् सृष्टिवत् क्रमसृष्टेरपि क- थनादिच्याविशेषस्यैव नियामकत्वान्न दूपणमित्यर्थः । ननु भयखेवम् , तथापि प्रथमं महत एव कुतः सर्ग इत्याकाकायामाहुः-महत्त्वेनेत्यादि । स्फुटोऽर्थः । उत्पत्त्यादिशब्दानुक्तौ योजमाहुः-भृतेत्यादि । १ ·. - ३ स्कन्ध. १० अध्याय. ] श्रीमद्भाचार्यविरचिता । १८५ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । महत्तत्त्वस्य न केवलं जन्ममात्रम्, किन्तु महतो जन्म सर्गः, तत्राप्याद्यः सर्गा- न्तरापेक्षया । अयं सर्गः सर्वोपकारी । महत्त्वात् बुद्धिरुता । तस्य महत्तत्त्वस्य योनेः सकागादुद्गम इव सर्गोऽत्र न विवक्षितः, किन्त्वात्महेतुको गुणानां विपमो भावः । तत्र सत्त्वं धीनिमित्तम्, भगवतो धीनि- मित्चत्वे सत्त्वं मनोनिमित्तम्, विषया राजसाः, भूतानि तामसानि । वैषम्याभावे तु स्थित्यादिहेतुत्वम् । आत्मनः सकाशात् गुणानां वैषम्यम्-एतदेव महत्तत्त्वसर्ग इत्यर्थः। द्वितीयमाह-द्वितीयस्त्विति । अत्राऽपि जन्ममात्र व्यावय॑ते । अहमोऽहकारस्य सर्गो द्वितीयः । अत्राऽपि चतुर्विधत्वमाह । यथा सर्गे गुणवैषम्य- मपेक्षितम् , एवं द्रव्यज्ञानक्रियाणामप्युदयोऽपेक्षितः। द्रव्यमधिभूतम्, ज्ञानमधिदैवम्, क्रिया आध्यात्मिकी। आयो भावो वैषम्यम् , द्वितीयो भाववैविध्यम्, यत्रेत्यधिकरणम् , कारणरूपं महत्त्वं बुद्धिः ॥ १५ ॥ ४ तृतीयमाह- भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रियः सगों यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ॥ १६ ॥ भूतसर्ग इति । अत्राऽपि तुशब्दः पूर्ववत् । यथा क्षोमापेक्षा, यथा वा ज्ञानक्रियाविषयाणाम् , तथा परिणामहेतुरूपस्याऽपि । तय रूपं भोक्तभोग्यभावापन्नं वक्तव्यमिति भोग्यं तन्मात्रत्वेन विवक्ष्यते, भोका शरीरसाधकभूतत्वेन । तदुभयमाह-तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमानिति । तन्मात्रः पञ्च- तन्मात्रारूपः । द्रव्यशक्तिः परिणामः, तत्सहितस्तृतीयसर्ग इत्यर्थः । एवं त्रिभिः सर्गः कार्य निष्पद्यते, त्रिभिश्च ज्ञायते । तत्र प्रथमं चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्ग इन्द्रियसंबन्धी सर्गः । इन्द्रियाणां स्वरूपोत्पत्ति सर्गः, किन्तु कार्योपयोगित्वेन । अतोऽनुवादे तुशब्दः । कार्ये भिन्नतयोत्पचिव्यावृत्त्यर्थं सर्गः पूर्वत्रय . प्रकाशन पक्षं व्यावर्तयतीति । पूर्वोक्तानुवादपक्षं व्यावर्तयति । पूर्वस्माद्भेदं बोधयितुं तदेव व्याकुर्वन्ति-महत्त- त्वस्येत्यादि । बुद्धिरुत्तेति । बुद्धिरूपतोक्ता । अन्न न विवक्षित इति । वीर्यमाधत्त ' 'साऽस्त महत्तत्वं हिरण्मयम् ' इतिवदकथनादस्मिन् कल्पे तथा न विवक्षितः । वैपम्यप्रकारमाहुः-तत्रेत्यादि । मनोनि- मित्तमिति । उपलक्षणमेतत् , इन्द्रियनिमित्तमित्यर्थः । स्थित्यादिहेतुत्वमिति । गुणानामिति शेषः । x आहेति । सर्गशब्दानुषङ्गेण मैत्रेय आह । तस्य सर्गस्य स्वरूपं कारणं चाऽऽहुः-भूतसर्ग इत्या- दि । पूर्ववदिति । जन्ममानत्वन्यावृत्त्यर्थः । यथेति । निमित्तभेदं विना कार्यकारण जात्याभावात्तदर्य यथेत्यर्थः। तच्चेति । परिणामहेतुभूतम् | द्रव्यशक्तिरिति । द्रव्यात्मिका शक्ति- व्यशक्तिरित्यर्थः । तथा मूले भूतसर्गों नाम भूतरूपपरिणामसहितो मात्रासों भूतसर्ग इत्यों भवति । द्वैरूप्यमोधनप्रयोजनमाहुः-एवमित्यादि । तथा च माध्यमिकस्याऽश्य द्वैरूप्यकथने कैकस्य त्रिकम्य तथात्वबोधनं (म) योजनमित्यर्थः । तत्रेति । ज्ञापकत्रिफसर्गे । कार्योपयोगित्वेनति । उत्पतिरिति शेपः । अत्र गमकमाहुः-अत इत्यादि। अत इति । कार्यजननानुकूल्यस्याऽपि विवक्षितत्वात् । सर्गपदं पुरोवादे यदुक्तम् , तस्याऽऽशयमाहुः-कायें इत्यादि । भिन्नतयेति । भूतमात्रादिपटितारीखत्त्वेनाऽभेदनिरूपणार्थ इति स्वरूपं भूतादिघटितम् , तच्च कार्याकरणदशायां केवलमिति स्वरूपलक्षण्यनिरूपणार्थः । अषयादिमारे क. प.

·१८६ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत-- योजितः । यस्त्वित्यनुवादः स्वरूपकार्ययोर्भेदनिरूपणार्थः । ज्ञानात्मक क्रियात्मकश्च, उभयं हीन्द्रिय- कार्यम् । क्रियात्मकत्वेन भूतानीन्द्रियाणि चोक्तानि, ज्ञानात्मकत्वेन तन्मात्राणि धियश्चोक्काः ॥ १६ ॥ पञ्चममाह- वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः । षष्ठस्तु तमसः सर्गों यस्त्ववुद्धिकृतो विभोः ॥ १७ ॥ * वैकारिक इति । वैकारिकः सात्विको देवानां सर्गः। अत्र देवानां सर्गे स्वरूपत उत्पतिः। अती- न्द्रियत्वेन अव्यवहार्यत्वेन च द्वैविध्याभावान्न पक्षव्यावृत्तिः । यथा ज्ञानेन्द्रियाण्यपेक्ष्यन्ते क्रियायां च, तथैव देवताप्रेरणम्, तदभावे प्रणानुपपत्तेः। वैकारिकत्वेन त्रिरूपता, देवत्वाइद्धिरूपत्वम् । न- न्वेतेषां देवानां कि कार्यम् ? प्रेरणं त्वन्तर्यामिजीवाभ्यामेवोपपद्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-यन्मयं मन इति । पञ्चमसर्गप्रचुर मनः । यथेन्द्रियाणां सद्भावेऽपि मनोव्यतिरेकेण न ज्ञानक्रियोदयः, 'नाश्रौषममनाः' इत्याद्यमिलापात् । न हि सजातीयानयमनव्यतिरेकेण केवलं चेतनेन, राज्ञेच, सर्वथा नियमनं कर्तुं श- क्यते । अतः सामान्यतो मनो यथा नियामकम्, तथेन्द्रियदेवता अपि । वैकारिकत्वेन चैक्यम् । वैकारि- कत्वं पूर्वरूपम् , प्रेरकत्वमुत्तररूपमिति । षष्ठमाह-पष्ठस्त्विति । इन्द्रियग्राह्यत्वं भगवतो न संभवतीत्यन्त- मा निष्पत्तिरूपामविद्यां मन्यते । सा केवलं तामसी । अविद्याप्रकृतिमायानां मध्ये, प्रथमायाः प्राकृत- विषयत्वात्, प्राकृतैः सा वा,तत्कार्य वा,गृह्यते । अतो ग्रहणार्थ तामसः षष्ठः सर्गो विषयः । तामसत्वमा- त्रेण विषयत्वे भूतसर्गोऽपि तथा स्यात् , अतस्तव्यावृत्यर्थ य इत्यनूद्य तुराब्दः । अबुद्धिकृतोऽज्ञा- 'नकृतः । नन्वज्ञानेन शुक्तिकारजतवत् मिथ्याभूतमेव किञ्चिदुत्पद्यते, तस्य कथं सर्गत्वम् । सृज्याभावात्। इत्याशक्याऽऽह-विभोरिति । समर्थस्य । स ह्यज्ञानप्रकारेणाऽपि सदभिव्यक्तिं कर्तुं शक्नोति, अतोऽस्य गृह्यमाणाविषयस्य अविद्याकृतत्वेऽपि सर्गत्वम् ॥ १७ ॥ प्रकाशः। मानेत्यादि । अनेन तत्कार्यकरणे वीजमुक्तम्, तत्चदात्मकत्वाचत्र जनक इति । अत्र प्रयोजनान्तरमपि संगृपत इत्याहुः-क्रियत्यादि। * बैंकारिक इत्यत्र । तुराब्दस्य पूर्वमने चोक्तत्वादन तदनुतितात्पर्यमाहुः-अतीन्द्रिये- त्यादि । दैविध्याभावादिति । कार्यजननार्थ स्वरूपवैलक्षण्यस्याऽनपेक्षितत्वेन तद्वैविध्याभावात् । ननु देवसर्गस्य किं प्रयोजनमित्याकालायामाहुः-यथेत्यादि । कर्मेन्द्रियैः कर्मकरणेऽपि तदनुमाहकत्वेन यथा ज्ञानेन्द्रियाणि क्रियायामपेक्ष्यन्ते, तथा ज्ञानेन्द्रियैर्ज्ञानजननेऽप्यनुपाहकत्वेन देवतापेरणमपक्षि- तसमानन्यायेन क्रियायामप्यपक्षितमित्यर्थः । अत्र सर्गत्वप्रयोजक रूपमाहुः-चैकारिकेत्यादि । त्रिरूप- तेति । भूतमात्रेन्द्रियरूपता । किं कार्यमिति । किं प्रयोजनम् । ननु । यन्मयं मनः ' इत्यस्य देवसर्ग- प्रयोजनोपपादकतया कथनेन मनसः सर्गोऽनुक्त एव स्यादित्याशभानिरासायाहु:-कारिकत्वेनेक्यमित्या- दि । तथा चैवं मनसो देवतासाम्याद्वैकारिक इति विशेषणयलाचस्यापि सङ्ग्रह इति नाऽनुधिरित्यर्थः । मगत्वमिति । भगवत्सामदेिय सर्गत्वम्, न तु स्वरूपपलादित्यर्थः । अनाऽस्य प्राकृत सर्ग- म्य आवरणतत्त्वत्वं मध्यतत्त्वत्व, महामूतन्यायेन माध्यम् ।

·३ स्कन्ध. १० अध्याय.] श्रीमद्वालभाचार्यविरचिता। १८७ एवमाधिभौतिकमकारण निरूपितान् पट् सर्गानुपसंहरति- पडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलयं हरिमेधसः॥१८॥ पडिमे प्राकृताः सर्ग इति । एव विभागं चेन्न कुर्यात् सप्तमांदिप्रयोगात् सर्वेऽप्येकविधा भवेयुः । एवं प्राकृतानुपसंहृत्य वैकृतेपु सावधानतया भेदा ज्ञातव्या इत्याह-वैकृतानपीति । प्राकृतकार्य वैकृतं प्राकृते निरूपिते निरूपितं भवतीति वैकृतांना न भेदो न स्वरूप वा सिद्ध्येत् । अतो मे वित्याह । मत्त एवैते भेदाः श्रोतुं योग्याः, न त्वन्यो जानातीति भावः । अतो व्यासनव्युदासाथै शृण्वित्युक्तम् । नन्वेते प्राकृतवैकृता लौकिकाः, भगवद्भक्तैः कथं श्रोतव्या इत्याशङ्कयाह-रजोभाजो भगवत इति । यदा भगवान् रजोगुणमुत्पत्त्यर्थम्, क्षेत्ररजो वा कामार्थ मजते, तदैवं लीलां करोति । अतो मगवल्लीलात्वात् श्रोतव्या एव सर्गाः । ननु न सर्वा भगवल्लीला श्रोतव्या, 'यावानर्थ उदपाने : ' इति न्यायेन स्वोप- योगिन्येव लीला सेव्येत्याशङ्कयाऽऽह-हरिमेधस इति । हरिः सर्वदुःखही मेघा यस्य । भगवद्विषयि- णी या काचिन्मतिः, सैव सर्वदु स्वहीं, तस्माद्या कापि भगवलीला श्रोतव्यैव । किञ्च, नियता विषयबुद्धि- भगवत्संबन्धित्वेनाऽत्र बोध्यते । अतो लीलान्तरापेक्षया मात्रारूपा लीलाः कालसंवन्धित्वात्सहजना- शिकाः, तद्दोषनिवृत्त्यर्थ चाऽवश्यं भगवदीयत्वेन ज्ञातव्याः । एतदेवाऽभिसन्धाय मेधःपदम् । यथा मे- था शब्दो बुद्धिवचन , एवं ' मेधस् ' शब्दोऽप्यस्प्रत्ययान्तः ॥ १८ ॥ तस्माच्छ्रोतव्यमित्युपपाद्य वैकृतेषु प्रथममुपपादयति- सप्तमो मुख्यसर्गस्तु पड्विधस्तस्थुपां च यः । वनस्पत्योपधिलतास्त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ॥ १९ ॥ * सप्तम इति । वैकृतेषु, मुखे भवो मुख्यः । अन्नं प्रथमतः सृज्यमन्नादास्तदनन्तरम् । अन्यथा वाधकं त्वग्रे वक्ष्यते प्रक्रियान्तरे ॥ १॥ अतो मुखे भवो भक्ष्यत्वेनैव परिकल्पितः, सर्वजीवनोपयोगी प्राथम्येनोपकल्पितः । मनसा सह कर्मेन्द्रियाणा पविधत्वादाद्य पड्विधः । ते यथा भदयमाणा अपि नापसरन्ति, ततस्तस्थुपां य इत्युक्तम् । स्थावराणामेर यः पड्विधः सर्गः, स एवाऽत्र ग्राह्य इति यच्छ- ब्देन निर्दिष्टः, न तु जङ्गमत्वेन जातः स्थावरतागापद्यमानः, तस्य भगवल्लीलावाभावात् । चकारावे. ऽपि शास्त्रतो निरूपिताः परिगृहीताः दुग्धादयो वा चकारेण परिगृहीताः । वनस्पतयोऽवत्यादय. ! प्रथमतो वनस्पतीनां ग्रहणम् , पालने विष्णोः प्राधान्याद्वैष्णवत्वेन, वणवा वै वनस्पतयः' इति श्रुतेः । पुप्परहिता. सफरा वनस्पतयः, रजोरहिताः सफला वैप्णवा. । ओपध्यो प्रीहियवादयः फलपा- कान्ता., ते हि मुख्यमन्नं भवन्ति । लताः कूष्माण्डादयः, मेदोरूमा व्यञ्जनात्मकाः । त्वम्सारा येण- वः, अन्नस्थित्यात्मकाः; येणुयवा अन्नम्, वेणवश्व वहूपयोगिनः । वीरुधः सोमादयः, तृणादयश्च । ते- प्रकाशः। * सप्तम इत्यत्र । तेऽपीति । जद्गमत्वेऽपि स्थावरत्वमापद्यमानाः परायोपि । परिगृहीता इति । मु- त्यसर्गत्वेन परिगृहीताः । बर्हिपदुपारयाने हिंस्रयनस्य जपन्यत्वकथनात् पक्षान्तरं श्रोतमाहुः-दुग्धादी- .

·- १८८ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- पामप्युभयरूपत्वम् । द्रुमाः सफलपुष्पा आमादयः। एतैः पड्विधैरद्यमानैरचारः सुप्रतिष्ठित्ता भवन्ति ॥१९॥ नन्वेतेषां पड्विधानां केन धर्मेणैकसर्गत्वमित्याशङ्कय तान् धर्मानिर्दिशति- उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पाविशेषिणः ॥२०॥ उत्स्रोतस इति । एते हि सर्गरूपा भूतादिभावरूपा वक्तव्याः । तेऽपि चतुर्भिविशेषणैर्निरूप्यन्ते । ऊई स्रोत आहारसंचारो येषाम् , तेषां भक्षितं जलादिकमूर्द्धमेव गच्छति । अनेन भूतत्वं निरूपितम् , विपरीत वा । बुद्धिर्हि किया बोध्या, ते पादपा इति तेषां बुद्धिनिरूपिता । तमःप्राया इति ज्ञानाभावः, अज्ञा- नं तत्रैव पर्यवसितम् । प्राय:पदव्यावार्थ वदन् विषयत्वं निरूपयति-अन्तःस्पर्शा इति । अन्तः स्प- शमानं गृहन्ति, न त्वन्यविषयकं ज्ञानमस्तीत्यर्थः । यत्तु भारते वृक्षाणां सर्वेन्द्रियत्वं साधितम् , सर्वज्ञा- नं च तदधिष्ठातृदेवतापरम्, अभिमानिनां तु स्पर्श एव । अविशेपिणश्च हस्तवितस्त्यादिपरिमाणे नि- यमरहिताः, विशेषसंज्ञारहिता वा ॥ २० ॥ एवं सप्तमं निरूप्य अष्टमं निरूपयति- तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः॥ अविदो भूरितमसो प्राणज्ञा हृद्यवोदिनः ॥ २१ ॥ * तिरश्वामिति । तिर्यगाहारसंचारो येपाम् , ते तिर्यवः । तिर्यक् अश्वतीति गोभिर्भक्षितं तिर्यग्भागेनैव गच्छतीति । तेषां सर्गोऽष्टमः, अन्नस्य भक्षकोपयोगित्वात् । सोऽटाविंशद्विधः, तत्त्वानां तथात्वात्, तत्त्वरेव भक्षितस्य मार्भितत्वात् । यद्यपि ववो भेदाः सन्ति, तथापि भेदकभाधान्यादष्टाविंशद्विध एव मतः । अन्येपामत्रैवाऽन्तर्भावो वक्ष्यते, वैकृतत्वं वा निराकरिप्यते । एतेषामपि पूर्ववचतुर्की लक्षणमाह-अ- विद इति । वेदनं वित् , स्वस्य कर्तव्याकर्तव्यानुसन्धानम् , पारलौकिफज्ञानं वा, तद्रहिता अविदः । भरि अधिकं तमो येपाम् , अतस्तमसा अभिभूताः सत्सक्ने जातेऽपि न ज्ञानयुक्ताः। ये तु देवपशवो वैकु. प्ठादिस्थिता वृक्षा वा ते कालाधिमूता न भवन्तीति न तैर्लक्षणाव्यातिः । तेषां सर्वेन्द्रियसद्भावेऽपि प्रा. नव विशेषतः पदार्थान् जानन्ति, चक्षुरादिभिस्तु न निर्धारः, तमोमयस्त्वात् । हृधयोदिन इति । पूर्वानु. भूतस्मृतिशून्याश्चिन्तारहिता वा, वेदनं वेद इति । अज्ञानं तेषां भूतस्थानम् , मोहो विषयः, इन्द्रियाणि प्राणमात्रपर्यवसितानि, बुद्धिम्त्वनुभवरुपैव ।। २१ ।। त्रिविधा. । साचिका विशफाः प्रोक्ता राजसास्तु चतुःशफाः । तामसा इतरे मोक्ता गुणानां हीनता परा॥१॥ गौरजो महिपः कृष्णः शूकरो गवयो रुरुः । दिशफाः पावणेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ! ॥ २२ ॥ प्रकाशन “यादि । उभयपन्यमिनि । बनमपत्वममायापकरूपत्वं च । • निरभामिन्यत्र | अन्यपामिति । अनुफानां समूषकादीनाम् । . - ·. ३ स्कन्ध. १० अध्याय.] थीमलभाचार्यविरचिता। नव द्विशफा गवादयः । कृष्णः कृष्णमृगः, गवयो गोसदृशः, रुबहुशृङ्गमृगः । एते द्विशफाः । एते पुनर्यज्ञपशवः । तिर्यक्शन्दवाच्या द्विशफाः पशवश्च । यत्र पशवो निर्दिश्यन्ते तत्रते प्रायाः । अविर्भप उष्ट्रश्च । सचमेति संबोधनं पशुगणनायां भगवत्कृतसृष्टावन्यथाज्ञाननिवारणार्थम् ॥ २२ ॥ खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफाः क्षत्तः शृणु पश्चनखान्पशून् ॥ २३ ॥ पडेकशफाः खरादयः ।गौरो गौरमृग आरण्यः । शरभोऽष्टापदः । चमरी गोसदृशो मृगः । चकारात् अन्येऽप्यप्रसिद्धा आरण्याः । ग्राम्यचमरीणां द्विशफत्वम् , ता न भगवत्सृष्टाः । क्षतरिति संवोधनं नैपु- ण्यार्थम् । एत एव बहुविधा विश्वामित्रादिभिर्योगवलेन सृष्टा भवन्ति । तद्यावृत्त्यर्थ शृष्विति निर्देशनं पञ्च- नखेषु बहुसन्देहसूचकम् । पञ्चनखा मनुष्या अपि, तव्यावृत्त्यर्थ पशूनित्युक्तवान् । मनुष्याणामपि यद्यपि पशुत्वं श्रुतिसिद्धम् , तथापि विवक्षितं न भवतीति उद्व्युदासः ॥ २३ ।। श्वा शृगालो वृको व्याघ्रो भाजारः शशशल्लको । सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥ २४ ॥ त्रयोदश श्वादयः । तत्र मकरादयः सवें अभूचरा एकविधा अण्डजाः । कूर्मों जलचरोऽप्यण्डजत्या- भावात् पृथग्गणितः । मकरादय इति । आदिशब्देन सर्पादयोऽपि परिगृहीता., अण्डजत्वसाम्यात् २४ * तबाऽपि प्रधानमूतानिर्दिशति- करध्रवटश्येनभासभल्लूकर्हिणः । हंससारसचक्राहकाकोलूकादयः खगाः ॥ २५ ॥ कङ्केति । भल्लूकोऽपि पक्षिविशेषः, न तु ऋक्षः । तं विश्वामित्रसृष्टं केचिदाहः, पद्मकल्पे तदमावो वा । आदिशब्देन सूक्ष्मा अपि सर्वे परिगृहीताः ॥ २५ ॥ एवं भोग्यमोक्तन् निर्दिश्य तदुभयनियामकानिर्दिशति- अक्स्रिोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ।। २६ ॥ अक्स्रिोत इति । तुशब्दोऽत्र पूर्ववजनन न्यावर्तयति । अर्यागय स्रोत आहारमचारो यस्य, स नृणां सर्ग एकविध एव । सर्वे पन्चनखाः, जलचरा अपि तथा ! एकपादा जलचराध तस्मिन् कन्ये न सन्तीति वा । तेषां पूर्ववलक्षणमाह-रजोऽधिका इति । रजोगुण एव तेपामधिकः, न सात्त्विकाः, नाऽपि तामसा इति । ये पुनर्भगवदीयास्त गुणातीता देवा एक, ननराः, अममृष्टा वा न भवन्ति, पद्मक- स्पे वा तदभावः । भूतम्या यं रजः । सर्वदा कर्मपराः कुर्वन्त एव तिष्ठन्ति । ज्ञानेन्द्रियाणि तेपां गी प्रकाशः। * फत्यस्याऽऽमासे । तनापीति । अण्डजेप्वपि ।

·- , १९० श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- णानि, अनेन विषयेन्दियनिरूपणम् । दुःखे च सुखमानिन इति । बुद्धिः । चकारात्सुखे, दुःखसाधने च । एवमाधिभौतिकादिभेदेन स्थावरजङ्गमा मनुष्याश्च निरूपतात्रय एव ॥ २६ ॥ अन्ये स्थानरूपमिना अपि न सर्गत्वं प्राप्नुवन्ति । तदह- वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सम!। वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः ॥ २७ ॥ x वैकृतात्रय एवैव इति । देवसर्गश्च सत्तमेति । मनुष्या एव पुण्यपरिपाकवशात् देवा भवन्तीति केचित् । अतो नवैव सर्गा., गुणाना भेदान्तरासम्भवात् । उत्पत्त्या नवविधोऽप्युपपत्त्योपसंहाराच्च दश- विधः; अतश्चकारः-देवसर्गचेति । सत्तमति संयोधनं देवानां फलरूपत्वज्ञापनार्थम् । स देवसर्गो द्विवि- यः, एको वैकारिकः सात्त्विकः, अपरो वैकारिको विकागजातः, स दशमः । तत्र प्रथमे निर्णयमाह-वै.' कारिक इति । तुशब्दोऽस्माद्वैकारिकानेदमाह । यः सात्त्विको वैकारिकः, स प्रोक्तः पञ्चम। कौमारस्तु देवोऽपि भवति, मनुप्योऽपि भवतीति उभयनिरूपणेनैव निरूपितः, अतः पृथक्तया स न वक्तव्य इति तुशब्दः ॥ २७॥ देवसर्गस्त्वेकविधोऽप्यवान्तरभेदेनाऽटविधः । तान् गणयति- देवसर्गश्चाऽष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः । गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ २८॥ विबुधा देवा इन्द्रादय एके । पितरोऽसुरा एके । गन्धर्वाप्सरस एके । सिद्धा एके । यक्षरक्षा- स्थेके । चारणा अपि यक्षेप्वेवेति केचित् ।। २८ ।। भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याधाः किन्नरादयः । दशैते विदुराऽऽख्याताः सर्गास्ते विश्वस्मृक्कृताः ॥ २९ ॥ भूतप्रेतपिशाचा एके । विद्याधरा इति फेचित् । किनराः किंपुरुषादयः । एवं सर्वानुपपाद्य उप- संहारति-दशेते विदुराऽऽस्याता इति । संवोधनं स्नेहसूचकम् , तेनाऽन्यथाकथनं व्यावर्तितम् । विश्व- सृजा ब्रह्मणा कृता एते सः ॥ २९ ॥ एतावद्युक्त्वा तूष्णींस्थते पूर्ववत् पुनः प्रक्ष्यतीति वक्तव्यान्तरं निर्दिशति--- अतःपरं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिप्वात्मभूर्हरिः सृजत्यमोघसंकल्प आत्मेवाऽऽत्मानमात्मना ॥३०॥ प्रकाराः x मिसान्तमाः--उत्पन्येत्यादि । उपपयति । सत्यतित्वसाधारण्यरूपयोपपत्या ! अमुरादा सा- वमित्यरच्या हत्यन्तरमा:-उपसंहारापति । - ·। ३ स्कन्ध. १० अध्याय. ] । 'श्रीमदलमाचार्यविरचिता। * अतः परं प्रवक्ष्यामीति । अनुपदं न । एतच्छेपनिरूपणानन्तरं कालान्तरे प्रवक्ष्यामीत्यर्थः। भव- शिष्टं रूपद्वयमास्ति, इन्द्रियाणि बुद्धिश्चेति । तदुभयं निर्दिशति-चंशान्मन्वन्तराणि चेति । वरा इन्द्रियरूपः, चकारातत्संबन्धिनोऽपि तत्त्वेनैव वक्तव्याः प्रतिज्ञाताः । नन्वेवं भगवान् अनेकविधान् कि- मर्थ कदा वा करोतीत्याशङ्कयाऽऽह-एवं रजाप्लुत इति । रजसा च्याप्तो भगवान् मृष्टी प्रवृत्तः, सर्वेष्वेव कल्पादिपु आत्मनः सकाशात् स्वयमेवाऽऽविर्भूतः । सर्वेषां दुःखनिवारणार्थममोपसंकल्पमात्रेण कर्तृकर्म- करणरूपः स्वयमेव सृजति । ब्रह्मऽपि रजाप्लुतो भगवानेवेत्युक्तं भवति । कल्पादिप्विति बहुवचनं सत- त्वानि ब्रह्माण्डानि बहुधा सृजतीति ज्ञापयति । रजोऽपि स्वयमेवेति स्वस्यैव करणत्वम् । तथा कर्मका- लादयोऽपि स्वयमेव । जगदपि त्वयमेवेति स्वस्यैव कर्मत्वम् । पुरुषादयोऽपि स्वयमेवेति स्वस्यैव कर्तृ- त्वम् । तस्मात्सर्वं हरिरिति सिद्धम् ॥ ३० ॥ (गुणव्यत्यय एतस्मिन् मायावित्वादधीशितुः। न पौर्वापर्यमिच्छन्ति नद्यां भ्राभ्यन् भ्रमेर्यथा ॥ देवासुरादयः क्षत्तः ! कल्पेऽस्मिन् ये प्रकीर्तिताः। त एव नामरूपाभ्यामासन्मन्वन्तरान्तरे ॥) इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां हायस्कन्धे दशमाध्यायविवरणम् । प्रकाश! * अतस्परमित्यत्र । अवशिष्टमिति । सर्गसंन्यूहमनेऽवशिष्टम् । इति श्रीकृतीयस्कन्धमुबोधिनीमकाशे नवमाध्यायविवरणं समाप्तम् । ने लोक्य लिसितपुस्तकेपलभ्यते ।

·१०२ [ श्रीमद्भागवत- श्रीसुबोधिनी। एकादशाध्यायविवरणम् । . एकादशे तु कालस्य सर्वेपामिन्द्रियाणि यत् । आध्यात्मिकं तु यदूपं त्रेधा तद्विनिरूप्यते ॥१॥ सर्वो हि भगवान् कालस्तदर्थमुपचर्यते । धर्मप्रयुक्तो यः कालः स हि ब्रह्माणमेयिवान् ॥ २ ॥ सूर्यान्मकस्तु यः कालः सर्वेषां सोऽपि च त्रिधा । कायमवेशाप्रवेशादर्शनादर्शनात्तथा ॥ ३ ॥ भचक्रस्थानभागाम्यामत्राऽप्युच्चावचं सदा ॥ ४ ॥ एवं पूर्वाध्याय कालस्य स्वरूपं कार्य चोक्त्वा, तस्याऽवान्तरभेदान्निरूपयति । सूर्यगत्या तु तद्भेदा: सूर्यस्तस्याऽऽधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तु तद्भेदाः क्वचिदिच्छाऽपि भेदिका । १। पृथिवीच जलं तेजो देवास्तु पितृमानुषाः। उपाधित्रितयं प्राहुस्ततः कालस्त्रिधा मतः ।२। प्रथम मनुष्याणामहोरात्रं निर्णेतुं पार्थिवे लोके पृथिवीव्यवधानाव्यवधानाभ्यां सूर्यदर्शनादर्शनकृतं कालस्य दिनरात्रिरूपत्वमिति नि- रूपयितुम् , पार्थिवेरेव परमाण्वादिभिः कालभेदानाह । तत्रोपाधिभूतस्य परमाणोर्लक्षणमर्माह- गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । अथैकादशाध्यायं व्याख्यातुं सङ्गतिं स्मारयन्तस्तस्याऽर्थ सङ्गृहन्ति-एकादशे स्वित्यादि । तुः सङ्ग- तिशानिरासे, विशेषावधारणे वा । कालस्य यत्सर्वेपामिन्द्रियाणि नरादिब्रह्मान्तानां स्वस्वदेहजीवनास- क्तिजनने मारकतयेन्द्रियात्मकमायुःशब्दवाच्य रूपम् , तु पुनः, यदाध्यात्मिकं ब्रह्मायु.परिच्छेदकम् , त् त्रेधा; परपरार्धकल्पाख्यप्रकारत्रयेण विशेषपूर्वकं निरूप्यते । तेन शास्त्रविचारेऽवसरः सङ्गतिः। प्रभ- विचारे तु राज्ञा ' यावान् कल्पो विकल्पो वा' इति सार्द्धश्लोकेन प्रभे, शुकेन परिमाणं च कालस्य कल्प- लक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाझं कल्पमथो शृणु ।' इति प्रतिज्ञानात् पद्मकल्पकथनो- (स)रमवसरः । मैत्रेयोक्ती तु 'कालावयवसंस्थितिम्' इति प्रभस्य सर्गशेपत्वेनोचरमिति प्रसङ्गः सङ्गति- रित्यर्थः । नन्वत्राऽऽयूरूपस्य कालस्यैवमिन्द्रियत्वे किं गमकमित्यत आहुः-सर्वो हीत्यादि । यतः सर्वो ब्रह्मायूरूपः,तदर्थमक्षरापरिच्छेदार्थ तन्निमेपतया उपचर्यते, स्वरूपतस्तु भगवान् । अतः परिच्छिन्नस्याऽs- यूरूपस्येन्द्रियत्वे उपचारोक्तिरेव गमकमित्यर्थः । ननु कालस्य कथं ब्रह्मायु.परिच्छेदके(कते)त्यत आहुः-- धर्मत्यादि । धर्ममयुक्त इति । गतिरूपेण धर्मेणाऽत्यन्तं युक्तः । इदं 'कालगत्योपलक्षितैः' इत्यत्र स्फुटी- भविष्यति । तथा च गत्या परिच्छेदकत्वे (तत्यर्थः । गति स्फुटीकर्तुमाहुः-सूर्येत्यादि । सर्वेपामिति । दे- वपितृमनुष्याणाम् । कार्यप्रवेशाप्रवेशादिति। कार्य जलम् । तद्भेदा इति आध्यात्मिककालभेदा । तस्येति आध्यात्मिकम्य । तेन 'सूर्यम्तस्याऽधिमातिकम् ' इति निबन्धे यदुक्तम् , तन्मूलभूतकालापे- क्षयेति न विरोध. । कनिदिति । उपरितनलोके, प्रलयादिषु च । इच्छेति । भगवदिच्छा । अपिशब्दा- द्रमण आयु सण्टाः। त- . - ·३ स्कन्ध. ११ अध्याय.] थीमदल्लभाचार्यविरचिता। मैत्रेय उवाच । चरमः सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुतः सदा । परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः॥ १ ।। * चरम इति। सतः कार्यस्य घटादेः, विशेषाणामवयवानां मध्ये यश्चरमः, यस्य पुनरवयवो नाऽस्ति, अतिसूक्ष्मत्वात् विभाजकाघातं न सहते, स चरमः । सोऽपि सजातीयैः समुदायावस्थां न प्राप्तः। तदाह- अनेक इति । कार्यावस्यां च न प्राप्त:-असंयुत इति । सदेति । कदाचित्सयोग प्राप्तो भवत्येवेति लक्षण- मसंभव्येव स्यात् । अनेकत्वं च नैकसङ्ख्याभावः, यत्र तिष्ठति तत्र तत्सजातीया वहव एव तिष्ठन्तीत्य : नेकत्वम् । भौतिकत्वे सति नित्यो गतिमान् परमाणुरिति परमाणुलक्षणे क्रियमाणे परमाणुभ्य कार्योत्पगिरि- ति मतं स्यात् । सिद्धान्ते तु स्थूलादेव सूक्ष्मोत्पत्ति , स्वसमानावयवस्थूलांशः कार्यजनक इति । यदनेका- वयोजनं पटादौ, तत्कार्पासादेः स्थूलस्यैव दीर्घावस्थां प्राप्तस्य आकृतिविशेषसंपादनार्थ खण्डशो योजनम् । - - 1 प्रकाश * चरम इत्यत्र । श्रीधरीये-'अनेकः कार्यावस्थामप्राप्तः, असयुतः समुदायावस्थां चाऽमाप्तः, अत एव.सदा' इति व्याख्यातम् । एतन्मते सदापदमवस्थाद्वयराहित्येन वर्तमानतामात्रबोधकम् । तत्र दोपं बाधयितुं प्रकारान्तरेण व्याकुर्वन्ति-सोऽपीत्यादि । सजातीयपदमाकाशपरमाणुसयोगम्य सर्वदा स- स्वादसम्भववारणाय । सदापदप्रयोजनमाहु. कदाचिदित्यादि । कदाचिदिति । कार्यावस्थायाम् । तथा च, सदापद (स्य) उभयत्रान्वये मूले सजातीयपदामावादाकाशसंयोगस्य सर्वदा सत्त्वेन लक्षणमसम्भ- वग्रस्तं स्यात् । कार्यावस्थानिषेधमात्रे त्वाकागसंयोगेऽप्यनेकत्यस्याऽनाधादनेकपदेनैव सजातीयसंयोगाव- स्थावारणेऽपि सार्थक अतस्तव्याख्यानमसद्गतमित्यर्थः । नन्वेकपदेन कथं समुदायावस्थानिपेध इत्या. काायामाहुः अनेकत्वं चेत्यादि । यति । तथा चैवं वारणमित्यर्थः । ननु सटा कार्यावस्थानिषेधस्य किं प्रयोजनमत, आहुः भौतिकेत्यादि । तथा च, पूर्वाध्याये कालस्योपादानत्वप्रतिपादनेन तस्य च परममह- त्त्वेन स्थूलात्सूक्ष्मोत्पत्तिरही कृता, श्रुतौ च ' असत. सद्येतता (?)' इति विभागाढीकृता । परमाणुभ्य. कार्योत्पत्त्यङ्गीकारे तदुमयं विरुध्येतेति तदभावः प्रयोजनमित्यर्थः । ननु सूक्ष्मात्म्यूरोत्पती स्पर्गवत्त्वेनाऽऽर- म्मकतेति कारणतानुगमः, स्थूलात्सूक्ष्मोत्पत्तौ तु कालपत्यादिपु तदभावनाऽन्येषु च तत्मत्त्वेन कारणता- निर्वाहरूपस्याऽननुगमागौरवप्रसङ्ग , इत्यत आहुः स्वसमानेत्यादि । म्वं कार्यम् , तत्ममानाम्तजनन- योग्या येऽवयवाः, तो यः स्थूलांशः, स कार्यजनकः । तथा च, जन्यभावत्वावच्छिन्न प्रति म्ययोग्यावयव- स्थूलांशत्वेनाऽनुगंता कारणता । सा च म्वझलेन प्रत्यक्षादिगोचरं प्रतिनियतं घटा(दि)म्पं परामृगताता ऽप्युपयुज्यते । तद्रीत्या कारणतानुगमाजीकारे तु स्पर्शवत्त्वम्य साधारणत्वेन पटादिकं प्रति मृदादिम्पंण प्रतिनियता अन्यापि कल्पनीयेति कल्पनाद्वयेन नवव गौरवमसद्गो नाऽम्माकमित्यर्थः । ननु म्यूादक- स्मात्सूक्ष्मोत्पतिः प्रत्यक्षविरद्धा, पटादी सूमरनेकैरेव तन्त्वादिभि पटायुपनिदर्शनादित्यत आर-य. दित्यादि । योजनं संयोगद्वारा एकीकरणम् । सण्डशो योजनमवयरपुनीकरणम् । तथा च, ताऽपि स्थूलांगसमुदायस्यैकमेव कारणत्वात् , यन्त्रास्थितोताग्गेन. तदपेक्षया.न्यूतम्य ममानम्य या पटोत्पत्ति , न तु वसूक्ष्मात् स्थूलस्य, नापि यहुभ्य इनि न प्रयशपिगेध इत्यर्थः । इस प्रकाग्मन्यत्राऽप्यनिदिन्ति , ·श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- समुदायस्य चैवोपादानत्वम् । एवं कुण्डलप्रतिमादावपि तावत्समुदायस्यैवोपादानत्वम् , अन्यथा अनेक कार्य स्यात् । एकस्यैकमेवोपादानमिति निश्चयः । कार्यस्य पाश्चभौतिकत्वात् जलादयः संयुक्ता भवन्तीति तेऽपि ततः पृथग्भूता परमाणुत्वमापधेरन् । भगवांश्च सर्वत्रोपादानमिति चरमत्वं च त- स्योपपद्यत इति तव्यावृत्त्यर्थमनेक इति । स लेक एव । असम्भवव्यावृत्यर्थमेव सदा । परमाणुर्विज्ञेयः, विशेपेण तत्र ज्ञानमपि विधीयते । कुयुक्क्या सोऽन्यथा न मन्तव्य इत्यर्थः । तस्य परमाणोः स्वरूपमुक्त्वा कार्यमाह-नृणामफ्यभ्रमो यत्त इति । नृणां जीयानाम्, यैः परमायुभिः कृत्या, आत्मना सह देहत्त्पैक्य- अमो भवति । ऐक्यममहेतवः परमाणव एव । ते यतिसूक्ष्मा धर्माधर्माभ्यां संस्कृता जीवे संवध्यन्ते, तदा देहभावमापद्यन्ते । अत एव ते दुष्टाः कालस्योपाधिभूताः । तत्संबन्धे जीवस्य नाश एव ।। अत एव तेषां प्रमजनकत्वम् । पुञ्जात्पुञ्जोत्पत्विपक्षमाश्रित्य अमात्कचिदाहुः । तत्सोढव्यम् ।। - प्रकाश -एवमित्यादि । तावत्समुदायस्येति । सुवर्णमण्यादिसमुदायस्य । तथा (च) न कापि कारणताव्याभिचार इत्यर्थः । ननु समुदायस्थले बहूनां न कारणता, किन्तु समुदास्यैवेत्यत्र किं गमकमित्यत आहुः :-अन्यये- त्यादि । तव मते कारणगुणानां कार्यगुणारम्भकत्वनियमात् कारणगतैकत्वैः प्रत्येकमेकत्वारम्भ कार्य- ऽनेकैकत्वप्रतीतिः, अनारम्भेऽपि तद्गतैकत्वानामेव प्रतीतिरापद्यतेत्युभयथाऽपि कार्य स्वनिष्ठुकत्वशून्यमेव स्यात् । अतस्ताहशस्थले कार्य एकत्वप्रर्तातिरेव समुदायस्य कारणतागमिकेत्यर्थः । एवं च व्यासज्यवृत्ति- फारणतायां बहूनां कारणता, समुदायपक्षे त्वेकत्र पर्यवसितेति लाघवमपि बोध्यम् । एवं जरायुजेषु बीजर- जोशसमुदायस्यैवोपादानता । मान्धात्रादावपि पुंसवनजलादिकमेव रजः स्था(प)नीयम् । एतेनैवाऽण्डजोनि- जा अपि व्याख्याताः । स्वेदजा अपि स्थूलांशादेव स्वेदात् सूक्ष्मा उत्पद्यन्ते, वृद्धिस्तु पश्चादाहारादिना।' तदेतत् सर्व इंदिकृत्याहुः-एकस्येत्यादि । ननु तर्हि परमाणुपुादेव कार्योत्पत्तिरस्तु । तस्य सदा असं- युनत्वेन कार्यावस्थानीकारे किं बीजमत आहुः-कार्यस्येत्यादि । संयोगादुत्पचौ हि विभागालाशः । कारणायस्थयाऽवस्थानं च प्रत्यक्षसिद्धम् । अतो यदि परमाणुपुझादुत्पत्तिः कार्यस्य स्यात् , तदा नाश- दशायां कार्य तथा स्यात् । तत्तु न दृश्यते, न या यते; अतः प्रमाणानुरोध एव तदनीकारे वीजमि- त्यर्थः । एवमसंयुतत्वं परीक्ष्य अनेकत्वं परीक्षन्ते-भगवानित्यादि । सदापदं तु परीक्षितमेवे. त्याः-असम्भवेत्यादि । एवं लक्षणं विचार्य, विज्ञेयत्वप्रयोजनं विचारयन्ति-विशेषेणेत्यादि । क्युक्त्ये- ति । नैयायिकादिप्रसिद्ध(त)या तन्नित्यत्वसंयुक्तत्यादिसाधिकया ! ननु परमाणुभ्यः कार्यानगीकारे तेषां प्रयोजनान्तराभावातदुपगमवैयष्यमित्यत आहुः-तस्पेत्यादि । ऐक्यभ्रम इति । देहाघ्मासः । तेषां तादृश- अमहेतुत्वमुपपादयन्नि-हीत्यादि । लियः प्रविष्ट उदर पुंसोरेतःकणाश्रयः । इति याफ्यायदा जीवो गर्ने प्रविशनिमदा, अन्यदा घा, यम्य पित्रादेयधर्माधर्माभ्यां संस्कृताम्तेऽपि तत्राऽहारादिभिः प्रविश्य जीवे वरपेण मम्यध्यन्न, रजम्पलमिव ई पुर्यन्ति; तदा जीवा देहमापयन्ते, देहमध्यम्यन्ति; तेन तेषां तथा- स्वमित्यर्थः । अत एवेनि । देहाध्यामापादकत्वादय । नाय इति । म्यरूपाधमानेन मोक्षप्रतिवन्धः। अत एपनि । धर्माधर्ममेकांग्ण दुष्टत्वादेव । पीपरीय ऐक्यप्रमः अययवियुद्धि , 'येषां समूहेन फ्तो वि. प.' इनि पपमान्धवाक्यान ' इनि च्याप्यातम् । तदनुवन्नि-पुआदित्यादि । भ्रमात् केचिदा. मिनि । गमाययविभमान ऐक्यभम जनकल्यं पेचिदानुत्यिर्थः । सदूपयन्ति-तरमोटव्यमिति । ग. - ·] . ३ स्कन्ध. ११ अध्याय. श्रीमहलमाचार्यविरचिता। १९५ एतदर्थमेव कालावयवत्वेन निरूपणमिति प्रमपदप्रयोगः । मनस्तु परमाणुपरिमाणमेव, न तु परमाणुः । परमाणवस्तु चतुर्विधा एव, अन्यथा पञ्चविधाः परमाणवः स्युः । कार्य च ततः स्यात् , परमाणुत्वात् । अतो नित्यगतिमत्त्वं न लक्षणम् । तदेजति तनैजति' इति श्रुत्या नित्यो भगवान् परमाणुः स्यात् । भौतिकत्वं च तेषां साधनीयम् । स्मृतिश्च श्रुत्या बाधितेति वैशेषिकादीनां लक्षणं बाधितमेव । प्रकृते चाऽनुपयोगः ॥ १॥ एवं परमाणुलक्षणमुक्त्वा परममहतो लक्षणमाह--- सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । प्रकाश लवाक्योपन्यासात् तदनुकरणीयम् । अयमर्थः । मूले हि एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्तमसन्निधानात् परमा- णवो ये ! अविद्यया मनसा कल्पितास्ते येषां समूहेन कृतो विशेषः । (५-१२-९)' इति यदुक्तम् , तत् रहूगणेनोपालम्भे जडेन स्वस्य भाराभावं बोधयितुम् । भारः कस्यति जिज्ञासायाम् ' अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यां यः पार्थिवः (५-१२-५)' इत्यनेन चलनक्रियाप्रयुक्तः पार्थिवे जनव्यवहारः, नो चैत् पाषाणतुल्यतेति बोधयित्वा, ततः प्रत्येकमवयवानुपर्युपरिष्टान्निरूप्य, तेषामुत्पचिनाशौ क्षितिनिष्ठाविति क्षितेरेव संस्थानविशेषात् तत्तद्व्यवहारकारण(त्व)मिति निरूप्य 'एवं निरुक्तम्' (५-१२-९) इति श्लोकेन पुञ्जात्पुञ्जोत्पत्तिराश्रितेत्यववयविनमजनकत्वं यद्यप्यापातत आयाति, ' पीवेति राशौ न विदा प्रवादः (५-१०-९)' इति कथनात् , तथापि तत्र तस्य न तात्पर्यम् , परमाणूनामप्यविद्याकल्पिततोक्त्या अमविषयत्वाङ्गीकारेण विशेषम्रमस्यात्र विवक्षितत्वात् । किन्तु स्वस्याऽध्यासाभावेन भाराभावे तात्पर्याद्दे- हाध्यासस्यैव अमत्वं विवक्षितमिति सिध्यति । तदाहुः-एतदर्थमित्यादि । कालो हि नित्ये प्रपञ्चे भूत. त्वादिभिः स्वकृतैर्धनेश्वरत्वप्रमं जनयतीति भ्रमजनकः । अतस्तेपामुक्तप्रमजननयोग्यत्वज्ञापनायैव अम- पदप्रयोगः, न तु तेषामवयविभ्रमजनकत्वज्ञापनाय, सदा असंयुतत्वकथनेन तव्याख्यानेऽपि समूहावस्थानकी. कारादिति । अतो प्रान्तत्वेनोपेक्ष्यतया सोढव्यमिति भावः । ननु परमाणुभ्यः कार्योत्पत्त्यनहीकारे मानस- प्रजासृष्टि धिता स्यात् , तस्याऽपि परमाणुत्वात् । न च कारणताननुगमः, स्पर्शवत्त्वमनादृत्य मूर्तत्वेनैव बदहीकारादित्यत आहुः-मन इत्यादि । मनसो या सृष्टिः, सा चिन्तामण्यादिभ्य इव सामर्थ्यविशेपात् , न तु सजातीयसंयोगेन; अतो न दूपणमित्यर्थः । ननु किमत्र गमकमित्यत आहुः-परमाणच इत्यादि। स्यादिति । सजातीयसंयोगेन स्यात् । तथा (च) भौतिकवाभावः; कारणताप्रकारवलक्षण्यं च मनसि परमा- गुभेदगमकमित्यर्थः । ननु माऽस्तु ततः कार्यम् , तथापि तल्लक्षणानहीकारे किं बीजमत आहुः-अत इ. त्यादि । अत इति । मनसि व्यभिचारात् । दूषणान्तरमाहुः तदेजतीत्यादि । तथा चेदं दूषणद्वयमनही- कारवीजमित्यर्थः । ननु भौतिकवे सतीति विशेषणान्नेमौ दोषावित्यत आहुः मातिकत्वमित्यादि । तथा च वैशेषिकमते सृष्टयादी नित्यानां परमाणूनामेव सत्त्वेन तदतिरिक्तभूतामावात् केनचित् सम्बन्धेन तेषु भौतिकत्वं सामनीयम् । तच्च भूतत्वेन बाधितं सन्दिग्धं वा । अतस्तत्सियभावात् विशेषणमेवाऽसतिमिति दूरनिरस्तस्तेन दोपामाव इत्यर्थः । ननु कणादस्मृतिरूपाच्छन्दादेव तसिद्धिरित्यत आहे. स्मृतिरित्यादि। अत्येति । एतस्माज्जायते माणो मनः सर्वोन्द्रयाणि च |सं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ।' इत्यादिरूपया । हत्यन्तरमप्याहुः-प्रकृत इत्यादि । मकृत इति । कारनाने । - ·, - श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- कैवल्यं परममहानविशेपो निरन्तरः ॥२॥ + सत एवेति । सतः कार्यमात्रस्य संपूर्णस्य ब्रह्माण्डस्य, स्वरूपापस्थितस्प, न तु प्राकटयेनाऽव- स्थितस्य, कैवल्यमेकता, तत्परममहानिति लक्ष्यम् । पृथिवीमा परममहानिति पक्षं निषेति-अधिशे- प इति । नास्त्ययं पृथिवी जलमिति वा विशेषः, विशेषबुद्ध्यविषयः । निरन्तरो भेदशून्यश्च । सत ए. वेति स्वामिकव्युदासः । पदार्थस्येति वेदव्युदासः । स्वरूपावस्थित इति कार्यव्युदासः । ब्रह्माण्डस्थितो भगवान् परममहानित्युक्तं भवति । सर्वोऽपि पदार्थः सर्वत्र नैकवुद्ध्यारूढो विशेषकल्पनाशून्यः प्रमात्रपेक्ष- भेदशून्योऽपि । यावान् सूर्येण प्रकाश्यते, स सर्वो मिलितः परममहान् ।। २ ।। एवं पूर्वोत्तरावर्धा निरूप्य उपहितं कालं लक्षयति- एवं कालोऽप्यनुमितः सौम्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः ॥ ३ ॥ x एवं कालोऽप्यनुमित इति । यथा परमाणुपरममहान्ती अनुमितौ, कार्यचरमविशेषेण कार्यसमृदा- येन च, एवं कालोऽपि तद्भोक्ता तादृशपरिच्छेदकर्ता अनुमेयः, सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च । सत्तमेति संयो- प्रकाशः। +सत एवेत्यत्र । माकव्येनेति । लोकादिरूपेण परिणामेन । एकतेति । एकत्वसङ्ख्या । अयमिति । परममहान् । सत एवेत्यादि । स्वाप्निकस्याऽपि जात्याकृतिव्यक्तिरूपत्वाभिमानेन पदार्थत्वादन्यानधिष्ठि- तेन, स्वरूपावस्थितत्वाच्च तत्राऽतिव्याप्तिवारणाय सत्पदमित्यर्थः । पदार्थस्येत्यादि । वेदस्याऽपि भगव- दात्मकत्वेन स्वरूपावस्थितत्वात् सत्त्वाच्च तत्राऽतिव्याप्तिरिति तद्वारणाय पदार्थपदम्, वेदस्य पदत्वेन पदा- थत्वाभावाद्वारणमित्यर्थः । स्वरूपावस्थितस्येत्यादि । प्रापञ्चिकपदार्थे सत्त्वपदार्थत्वयोर्विधमान- खेऽपि स्वकारणाधिष्ठितत्वेन स्वरूपावस्थितत्वात् सत्त्वाच्च तद्वारणमित्यर्थः । ननु ब्रह्माण्डस्याऽपि का- यत्वेन म्वरूपावस्थितत्वाभावात् लक्षणम(यम)सम्भवीत्यत आहुः-ब्रह्माण्डेत्यादि । तथा च, 'यः पृ- थिव्यां तिष्ठन् यः पृथिवीमन्तरः' इति, ‘महतो महीयान् ' इति श्रुत्युक्तो भगवानेव परममहान् । तनिष्टैकत्वम्यैव परमहत्त्वेन, तस्य चाऽन्यत्राभावेनेदं तस्यैव लक्षणम् , न ब्रह्माण्डस्य । एतज्ज्ञापनायैव 'अविशेषो निरन्तरः' इति म्वरूपयोधकं पदद्वयमुक्तम् , अन्यथा न वदेत् , प्रयोजनामावादित्यर्थः तथा च, वस्तुतः परमाणुत्वम्याऽपि ब्रह्मण्येव पर्यवसानवोधनायाऽत्रैवं बोधितमिति भावः । नन्वस्य प्रकृते कथमुपयोग इत्याकालायामग्रिमस्वारस्येनाऽस्य तात्पर्यमाहुः-सर्वोऽपीत्यादि । अत्र शून्योऽपीत्यन्त व्या- ख्येयवाक्यम्थपद्यतात्पर्यविवरणम् , भगवलीलात्वयोधनायाऽऽहु; 'अथ ते भगवलीलाः' इत्येव प्रतिज्ञानात्। तथा च — सर्व सर्वमयम् ' इति श्रुत्या सर्वोऽपि सन् पदार्थः सर्वत्र, तथापि स्वरूपेऽवस्थितत्यान्नैकबुद्धया. गदः, अविशेषत्वाद्विशेषकल्पनाशयः, निरन्तरत्वात् प्रमात्रपेक्षभेदशून्य इति वस्तुस्थितिः । एवं व- म्तुस्थिती मत्यामप्यनिमम्यारम्येन यावस्थितावच्छिन्नः सूर्यप्रकाशः परममहत्त्वेन पाव इत्यर्थः । एतेन श्रीधरीयम्याऽस्तत्वमादेव पोधित ज्ञेयम् । * एवं काल इत्यत्र । यथेत्यादि । यद्यप्यती नाऽस्मदागाध्यक्षो, तथापि यदध्यक्षों, तेऽस्मानेताभ्यां देसुभ्यां योधयन्तीति यथा (३." )नायनमेयो, तथा तादृश. कालोपि तत्परिच्छेदकरयेनाऽनुमेय इत्यर्थः । । .. -- ·. . ३ स्कन्ध. १२ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। धनमनुमानज्ञानार्थम् । ननु कालस्य असशस्य भगवत इव कर्य पदार्थसंबन्धः, कथं वाऽनुमानम् ? अ- न्यथा भगवतोऽप्यनुमानं स्यात् । तत्राऽऽह-संस्थानभुक्त्येति । संस्थानं तदवस्था, परमाणुत्वं परममह- त्वमिति । भयवतो वस्तुस्वरूपत्वेन तुल्यत्वेऽपि यः संस्थानविशेप, तस्य च यो भोगः, स कालकृत ए. चेति कार्यसौम्यस्थौल्यात् कालस्य सौम्यं स्थौल्यं च । नन्वेवं कथं करोति स्वरूपस्याऽन्ययात्वम् , त- स्य च भोगम् ततो भोगम् ? इत्याशयाऽऽह-भगवानिति । एवं सामर्थ्यरूपो भगवान् । यथा केचन ता- दृशी मायामपि, विद्या वा, कल्पयन्ति, अस्मिन् शास्त्रे स काल. । ताह एवं 'सर्वपदार्थमोक्तारं कथं स- वें न पश्यन्तीत्याशयाऽऽह-अव्यक्त इति । तस्य कालस्य प्रासनिवृत्तिपरिज्ञानार्थ कार्यमाह-व्यक्तभु- गिति । ननु स्वयमव्यक्तो व्यक्तं कथं मुक्त ? तत्राऽऽह-विभुरिति । सर्वप्रकारेण भोक्तुं शक्त इत्यर्थः।३। अनुमित काले शब्दत आह- स कालः परमाणुर्वे यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतो विशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान् ॥ ४ ॥ स काल इति । यः परमाणुतां भुते परमाणु व्यानोति, ततः स्वस्याऽपि परमाणुत्वमनुभवति, स प- रमाणुः काल इत्यर्थः । एवं सतो विशेषभुग्यः, सन्मात्रस्यैव विशेषतां यो मुहै, तद्भोगेन स्वयं या वि- 'शेषत्वं प्रामोति, स परममहान् कालः । तुशब्दो महतत्वस्याऽऽयुः परिच्छनाति ।। ४ ।। एवमाधन्तकालं निरूप्य मध्यकालं निरूपयति- अणुओं परमाणू स्यात्रसरेणुस्रयः स्मृतः । जालार्करम्यवगतः खमेवाऽनुपतन्न गाम् ॥ ५॥ * अणुद्वौं परमाणू स्यादिति । येन मार्गेण सूर्यरथचक्रं गच्छति, तस्मिन्मार्ग परमाणुदेशं यावता कालेनाऽतिक्रामति स परमाणुकालः । यावता परमाणुद्वयदेशमतिकामति सोऽणुकालः । एवमग्रेऽपि । या- यता कालेन सर्वमेव नभोवलयं द्वादशराश्यात्मकमतिकामति स परममहान् संवत्सरात्मकः । अणुत्रयेण वसरेणुः । स्मृत इति तत्र प्रमाण महतां स्मरणम् । स तु प्रत्यक्ष इत्याह-जालार्करम्यवगत इति । गवाक्षमार्गेणाऽन्तःप्रविष्टसूर्यरश्मिपु अवगतो भवति । अवगतेय॑न्जकद्वयमाह-समेवानुऽपतन्न गामिति। प्रकाश तदवस्थेति । सूर्यगन्तव्यदेशावस्था । एतस्यैव विवरणं परमाणुत्वमित्यादि । सौभयं स्थौल्य चेति । अनुमेयमित्यर्थः। ततो भोगमिति । आध्यात्मिककालद्वारा भौगम् । भगवानिति । तया च, 'यस्य बन च क्षनं च ' इति श्रुत्युक्तत्वादत्तृत्वात् करोतीन्यर्थः । एतेन चेत (नावं योधितम् । ग्रासनिवृत्तिपरिमानार्थ- मिति। यं न प्रसति. तं (१) परिक्षानार्थम् । तथा चाऽव्यक्तं न असतीत्यर्थः । * अणुरित्यत्र । सवत्सरात्मक इति 1 मानुपसंवत्सरात्मक'! 'अणुर्दो' 'सरेणुस्त्रयः' इत्यादी न द्वित्रियोगः, सदा असंयुतः' इत्यनेन तन्निवारणार , किन्तु तापद्विभाजकाघातसहिष्णुत्वे (म) नाऽविभक्त- त्वं बोध्यम् । झापनाभम् २ प.

·श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- 'न ते त्रसरेणवो भूमौ पतन्ति, किन्तु तस्मिन्नेव रश्मौ आकाशं प्रत्युडीयमाना गच्छन्ति । एकवचनमवा- •न्तरमेदव्युदासार्थम् ॥ ५॥ त्रसरेणुत्रिकं भुक्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः । शतभागस्तु वेधः स्यात्तैत्रिभिस्तु लवः स्मृतः॥६॥ निमेषास्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्तै त्रयः क्षणः। क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघुतादश पञ्च च ॥७॥ लघूनि वै समानाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षडयामः सप्त वा नृणाम् ॥ ८ ॥ असरेग्विति । त्रसरेणुत्रितयस्य यावान् कालः, स त्रुटिसंज्ञको भवति । स एव त्रुटिः शतभागी वेधः, शवांशो भागः ( शतशब्दोऽत्र नाऽपारमितवाचीत्याह-तुशब्दः । शुतं त्रुटय एको वेध इत्यर्थः । वेधत्रय लवः॥ निमेपखिलवः। निमपत्रयं क्षणः। पञ्च क्षणा: काटा । पञ्चदश कामा लघु ॥ पञ्चदशलघु- निनाडिका । नाडिकाद्वयं मुहूर्तः। नाडिकापर्क प्रहरः, सप्त वा। नृणां मनुष्याणाम्। यन्नाडिका घटिकापे- क्षया स्थूला, तेन कथमपि वृद्धा रात्रिर्दिनं वा, तस्य चतुर्थो भागः सप्तनाडयात्मकः, हासे तु पण्नाड्यात्म- कः । एवमहोरात्र द्विपञ्चाशनाडिका भवन्ति । पष्टिनाडिका एवैपंवकारेणाऽत्र गणिता! xये तु सन्ध्या- द्वयपरित्यागेनाऽऽ:, : 'यामाचत्वारचत्वारः इति वाक्यमनुसन्धेयम् । अथ यदि प्रातःसन्ध्या दिवसे, सायंसन्ध्या रात्राविति तत्रोमयत्र पटिकाचतुष्टयं न गणितामिति । तया गणनायां प्रयोजनामा- मात् । सन्ध्यासन्ध्यांशव्यतिरेकेण मध्ये धर्मार्थमिति चेत् ? एवमप्यायुर्निरूपकत्येन तत्त्यागे प्रयोज- नाभावात् । तत्र धर्मकरणे आयुर्वर्द्धत इति चेत् ? अन्यदा धर्मकरणे आयुर्वृद्धिर्न स्यात् । 'उद्यनस्त- मयनसी' इतिविरोपच । न च नृणामिति वाक्यात् पूर्वसन्ध्याकालो देवानाम् , पश्चातनोऽमुराणामिति! एवमप्यायुःपरिमागार्थ न गणितव्यम् । धर्मार्थमेव तथाकथनं न युक्तम् । किन्च, यदि बक्ष्यमाणं प्र- माणं साम्प्रतं नाडीपरिमाणमेव स्यात् , तदैवं कल्पनमुचितम्, पढते विदं परिमाणम् ॥६॥७॥८॥ प्रकाशः। ४ ते दे मुह इत्या । ये त्वित्यादिना श्रीघरव्याख्यानमनूप तत्राऽस्वरसमाहुः-रित्यादि । अनु. मन्धेयमिति । तया गणनायां ' पत्यारो या(मामाहर्तद्वयं चाऽहनी' इविवाक्यं स्यात्, न तु तावन्मात्र, भनुम्नैरनुमन्यमित्यर्थः। एपमपीत्यादि । धर्मार्थत्वेपि ' संयत्सरशतं नृणां परमायुनिरुपितम्' इत्यो था- बयादम्या गमनापानादयाग्निरपकत्येन घटिकाचतुष्टयत्यागे आयुःपरिमाणं न भवेदिति तस्यागे प्र. मोजनामावादिन्यः । वति । दिनरायोः । अन्यदेति सन्ध्याद्वये । दूषणान्तरमादुः-उद्यमित्यादि । सपा पाऽन्मिन् वाक्ये मन्ध्यां गृहीत्वदाऽऽपहरणोः मध्ययोरप्पायुमानान्तरगतत्वमवधार्यते, तयारनन्त- गगनग्ये मृमवावयविरोध इत्यर्थः । उम्पशान्तराभापगमेऽपि नोनपणोदार इत्याहुः-एपमित्यादि । . स्यमावास्यविपिन पूर्वागसम्पनायाऽगतस्वमा:-मित्यादि। MR.. , १एमालम्पमू.च.माम्पम्.स.ग...

·३स्कन्ध, ११ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। तदर्थ मानमाह- 1 - . द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः । स्वर्णमापैः कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलगुतम् ॥९॥ द्वादशार्धपलोन्मानमिति द्वादशा पट् । उभयज्ञाने न्यूनाधिकभावो बुध्यत इति तुल्यज्ञानार्थ द्वाद- शार्पता उक्ता । पलं सुवर्णाश्चत्वारः । सुवर्ण पोडशमापम् । पञ्चगुजापरिमितो मापः । गुञ्जा च त्रि- स्वा । द्वादशार्धपलेन तात्रेण पात्रं विधाय, स्वर्णशलाकाचतुष्टयेन मिलितेन मध्ये छिद्रं कर्त्तव्यम् । ते च स्वर्णमापाश्चतुरालाः, चतुस्विंशतिलानां चतुर्गुणदीर्घाः । तदाह-स्वर्णमापैश्चतुर्भिश्चतुरहुलैरिति । यावत्मस्थं जलं तत्र माति, तावति प्रविष्टे प्लुतं भवति ॥ ९ ॥ एवं नाडिकापरिमाणमुक्त्वा तत ऊर्ध्वं कालपरिमाणमाह- यामाश्चत्वारश्चत्वारो मानामहनीउमे। पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद !॥ १० ॥ +यामाश्चत्वार इति । चत्वारो यामा अहः, पुनश्चत्वारो यामा रानिरिति ज्ञापयितुं द्विरुक्तिः। अहनी रात्रिन्दिवम् । उभे इति आवृत्तिव्युदासार्थम् । एवमुभयं मिलित्वा एकमहः । पञ्चदशाहानि पक्षः । स पक्षो द्विविधः, शुक्ल कृष्णश्चेति । रात्रिमुख चन्द्रदर्शनयुक्तः शुक्ला, रात्रिमुखे एतद्द्वीपे चन्द्रामावयुक्तः कृष्णः । मानदेति संयोधनं श्रुत्वैव वचनान्यवगच्छतीति गुरोर्मानदाता । पञ्चदशाहानीति कलामि- मायम् ॥ १०॥ तयोः समुच्चयो मासः पितृणां तदहर्निशम् । दौ तावृतुः पडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥ अयने चाऽहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृतः । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥ * तयोः समुच्चय इति । तयोः समुच्चयो मेलनं मासः। स उभयविषो भवतीति द्वयमप्यस्याभिप्रेतम् । प्रकाशा * यामा इत्यत्र । कलामिमायमिति । गणितेन तिथिहासवृद्धी पञ्चदशाहपक्षस्य बाघमाशय तत्स- माधानायेदमुक्तम् । तथा च, सूर्यस्य पृथ्वीकृतम्यवधानादिनाऽऽधिक्यन्यूनमावेपि कलाविचारेण सर्वदा ऐ- फरूप्येण पञ्चदराहानीत्यर्थः । *तयोः समुच्चय इत्यत्र । स उभयविध इत्यादि। 'अमावास्या हि मासान् संपश्यन्ती पोर्णमास्या हि मासान् सं- पश्यन्ती' इति श्रुतेः। शुक्लादिकृप्यादिभेदनोभयवियोऽत्र नाऽभिप्रेतः, किन्तु पञ्चमस्कन्धे सूर्य प्रक्रम्य 'द्वादश मासान मुक्केराशिसंज्ञान, संवत्सरावयवान, मासःपक्षद्वयम्, दिवा नक्तं चेति सपादर्शद्वयमुपदिशन्ति' इत्यनेन पक्षद्वयं गासश्चान्द्रमानेन, तदेव पक्षद्वयं पितॄणां दिया नक्तं च । सौरविचारेण तु सपादद्वयं मास इत्युक्तम् । अमे ·एय कला- . . २०० श्रीसुयोधिनी । श्रीमद्भागवत-- पितॄणां तदहर्निशमिति । चन्द्रस्य पञ्चदशकलागु यदा प्रविशति, तदा रात्रिः, चन्द्रेण व्यवधानान् । यदा ततोऽपगच्छति तदा दिनम् । पितरो हि उसकृतमेव व्यवधानं सूर्यस्य मन्यन्ते , न तु पृथिवीकृत- म् । यथाऽस्माकं चन्द्रे विद्यमानेऽविद्यमाने वा सूर्योदयास्तमया यामेव रानिदिनव्यवस्था तथा तेषां सूर्य- स्थितिरप्रयोजिका, चन्द्रकलामु प्रवेशनिर्गमावेव प्रयोजको । प्रपेश एव फलोत्पत्तिः, निर्गम क्षयः । निर्गमो दिनमित्यमावास्यायामहर्दिनं तेषां भोजनकालो भवति, पौर्णमास्यां तु तृप्ताः शेरत इति तेषां दिनसत्रिव्यवस्था । एवं मासद्वयमृतुः, पण्मातास्त्वयनम् , 'द्वादशमासाः संवत्सरः' इति अयन- द्वयं वत्सर । तयोर्नाम दक्षिणं चोत्तमिति । दक्षिणायनमुत्तरायणं चेत्यर्थः । तदयनद्वयं दिवि स्व.अ. हनी प्राहुः । दक्षिणायनं रात्रि., उत्तरायणमहः । स्वर्गस्थास्तेजःकृतमेव व्यवधानं सूर्यस्य मन्यन्ते, न चन्द्रकृतम् , नाऽपि पृथिवीकृतम् । तत्र नक्षत्राणि तेजःशब्देनोच्यन्ते । तत्रोत्तरापाढ उत्तरायणदिवस- स्याऽरुणोदयः । तस्य पादे उपभुक्ते सूर्योदयो भवति, तदा भवति मकरः । पुनर्वसुपादत्रयपर्यन्तं दि- नम् । एतानि नक्षत्राणि मालाकारेण वर्तन्तेऽन्योन्यसन्मुखानि । तेषु परभागे पूर्वभागे वा स्थिता अद्ध 'पश्यन्त्यर्दै न । यथा द्विगुणे वस्त्रे चित्रार्द्धमेबैकत्र स्थिता. पश्यन्ति, तथा देवानामपि पुनर्वसुपादमा- रभ्य उत्तरापाढपर्यन्तं नक्षत्राणि व्यवधायकानि । सर्वाण्येतान्युपरिमुखानि मालारूपेण च वर्तन्ते । अतो प्रकाशः। चन्दं प्रक्रम्य आपूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणामपक्षीयमाणाभिश्चकलाभिः पितॄणामहोरात्राणि पूर्वापरपक्षाम्यां वितन्वानः' इति कथनात् सूर्यकृतश्चन्द्रकृतश्च मासोऽङ्गीकृतः, तेनोभयविधः स भवतीत्येतदेयं पितॄणां - तां पैत्रामहोरात्रां)पञ्चदशाहपक्षाहीकारेण, देवानामहोरात्रं सूर्यकृतायनाङ्गीकारेण यदतो मैत्रेयस्याऽभिप्रे- तमित्यर्थः। युगपदुभ(या)हो(रा)त्र व्यवस्थां विचारयन्ति चन्द्रस्येत्यादि। प्रविशतीति । ' अद्भयो वा एफ उदेति, पुनरपः प्रविशति ' इति श्रुतेर्जलामिकासु तासु सूर्यः प्रविशति । ननूपरिष्टा(स्था)नां तेषां पृथि- व्याऽपि व्यवधानसम्भवात् कथमेवमित्याकाहायामुपपादयन्ति-पितरोहीत्यादि । जलकृतमिति । 'चन्द्र- मा वा अपामायतनम् ' इति श्रुतेर्जलमयत्वात्तत्कृतम् । इतीति । मूले शुक्लकृष्णसमुच्चयरूपचान्द्रमासस्य पित्र्याहोरान्नत्वेन कथनान्नान्येत्यर्थः । अत्रैवं भाति । सिद्धान्तशिरोमणौ भास्कराचार्यैः ‘विधू भागे पितरो वसन्तः स्वाध. सुधादीधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोर्षे दर्शे यतोऽस्माद्विदलं हि तेषाम् । भान्तिरत्वान्न विधोरधःस्थं तस्मानिशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः पंक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्य- थत एव सिद्धम् ।। इति पितृलोकं चन्द्रकक्षात उपर्यीकृत्य सूर्याचन्द्रमसौरैकराश्येऽमावास्यायां मध्याहः । में राशिचक्र द्वादशराश्यात्मकम् , तदर्धं पड़ाश्यात्मकम्, तावदन्तरत्वान्नीचस्थे चन्द्रे सति तेन व्यवहितं सूर्य न पश्यति । सर्वनिशीथास्तदा भवति। यदा चन्द्रोग्रेनिः सरति तदा नीचैः खण्डितं पश्यन्ती- ति सूर्यसत्वेऽपि रात्रिः। यदा नवराश्यन्तरं तदा सूर्यस्तल्लोकसमानदेशे समायाति' तदा दिनोदयः, एवं सा- यमपि।। तदत्राप्यभिप्रेतम् । पञ्चमस्कन्धीयगोलादस्य भिन्नत्वे चन्द्रस्थितेरपि नीचैः सत्त्वेन सर्व मुपपन्नम् । एतावान् परं विशेषः । तैरन्तरायमात्रमीकृतेऽत्र[१] तु किरणद्वारा तत्र स्थितिरिति । अयने चाऽहनी इत्यत्र । तेजः कृतमिति । यथा माच्यां दिशि प्रातर्दावाग्नौ प्रज्वलति प्रतीचीस्थेन प्राइमुखेनाऽपि सूर्योदयो नोपलभ्यते' दूरस्थसूर्यस्य निकटेनाऽऽमेयतेजसा व्यवधानात् , तद्वदित्यर्थः । मन्यन्त इति । रात्रिव्यवस्थापकत्वेन मन्यन्ते । उक्त प्रकार नक्षत्रस्थितिप्रकारवोधनेनोपपादयन्ति- एतान त्यादि । यथेत्यादि । पश्चाद्रागस्थिता अग्रभागम् , अग्रस्थिताश्च पश्चाद्भागामत्यर्थः । व्यवधाय- कानीति । सूर्यन्यवयायकानि । उपरिमुखानीति । रहोघटीवनोपरिमुखानि, किन्तु वृक्षवत् । .

·३ स्कन्ध. ११ अध्याय. ] श्रीमदालभाचार्यविरचिता। दक्षिणायननक्षत्राणि यदा सूर्यसहितानि भवन्ति, सदोमयनक्षत्राण्यप्यधोमुखानि भवन्तीति सूर्यस्तैर्न ह- श्यत एव । पाहुरिति प्रमाणम् । द्वादशमासा वत्सरः । अत्रापि स्मृत इति प्रमाणम् । संवत्सरशतं तु - णों परमायुः, अवृद्धिक्षये । एकेन संवत्सरेण एकमायुः कालेनोपभुकं भवति, शतायु पुरुषः' इति श्रु- तेः । धर्मे तु क्रियमाणे कालेनाऽऽयुर्भोगः प्रतिबध्यते, तदा शतसंवत्सरादप्यधिकं जीवति । पापे तु किय- माणे पापमप्यायुरुषभुङ्क्ते, कालोऽपि; तचेत्पापं कालसमानं भवति । उत्कृष्टं चेत् भूयस आयुषः क्षयः । उत्कृष्टपापे बहुजन्मजनके बीजपातक्षणमारभ्य पञ्चविंशतिवर्षपर्यन्तं नानाविधा योनयः प्राभ्यन्ते, न तेन शतायुःश्रुतिभाः । निरूपितमिति प्रमाणम् ॥ १२॥ एवं कालं निरूप्य उपसंहरति- ग्रहःताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिपो विभुः ॥ १३ ॥ प्रहर्शताराचक्रस्थ इति । ग्रहा बुधादयः, ऋक्षाण्यश्चिन्यादीनि, तारा अन्याः, तत्र विद्यमानः सूर्यः, तत्रस्थपरमाणुदेशमारभ्य संवत्सरावसानपर्यन्तम् , पर्येति पुनः पुनर्मण्डलाकारेण परिभ्रमति । अनिमिपःपरग्रसने सावधानः । विभुः समर्थः । जगत्पर्येति उपभुङ्क्ते ॥ १३ ॥ तस्य संवत्सरात्मकस्य केनचिन्निमिचेन पञ्च नामानि सन्ति । तान्युपासनार्थमाह- संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥ तेपां चक्र भचक्रम् । प्रकाश अधोमुखानीति । नीचैःस्थानि । अत्रेदं प्रतिमाति । ' देवगृहा वै नक्षत्राणि ' इति श्रुत्या नक्ष- त्राणां देवगृहत्वमुक्तम् । तानि च शिशुमारे स्थिराण्यपि तभ्रमणेन अमन्ति दृश्यन्त इति तद्वासिनी देवा अपि तथा । , अत एव पञ्चमत्कन्धे ध्रुवक्षितिप्रशंसायाम् 'यत्र ह महाभागवतो औतानपादिरामिने- न्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भिः सबहुमान दक्षिणतः क्रियमाणः' इत्युक्तम् । तत्रो. चरायणनक्षत्रेषु देवानां स्थितिरिति तत्र सूर्यस्थिती नैकट्यानीचैः सूर्यो दृश्यते, सूर्यकक्षाया नक्षत्रकक्षा- तो नीचैर्विधमानत्वात् । दक्षिणायननक्षत्रेषु सूर्यस्थितौ तूमयविधनक्षत्रेभ्यो नाचे.स्थोऽतिदूरः सूर्यो न दृश्य. त एव । दिवसे तु प्रात्यहिकशिशुमारग्रमणचन्द्रप्रमणयोर्वशायपि मेम्विव किञ्चित् किञ्चित् कालं पिघीयते, तथापि तं व्यवधानं ते रात्रिव्यवस्थापकतया न मन्यन्ते, सूर्यनस्टोन प्रकाशस्य विधमानला- दिति । इदं च पुराणमतीयवाहोरात्रविभागस्य युक्तिरहितेनाज्ञामारतां ये मन्यते ज्योतिर्विदः, सन्मत- निराकरणार्य निरूपितमिति । ननु कृतादिप्वधिकायु.स्मरणादिदानीमपि काचिद्दर्शनाय कथं संवत्मररा- तस्य परमायुष्दम् , येन श्रुत्यविरोध इत्यतस्तदुपपादयन्ति-एकेनेत्यादि । कालेनाऽऽयुर्मोगः मविवध्यत इति । कालेन क्रियमाण आयुर्मोगो घर्मेण प्रतिवध्यते । ।

·- - २०२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- * सवत्सर इति । मासा पञ्चविधा सवत्सरसमातिसूचका. ।' द्वादश मासाः सवत्सर । प्रयोद- श मासाः संवत्सरः' इति ब्राह्मणम् । प्रयोदश मासा सवत्सर इति नाक्षेने नियतम् , चान्द्रे कादाचि- कम् । द्वादश मासा सवत्सर इति सौरे नियतम् , चान्द्रे कादाचित्कम् । पार्हस्पत्ये तु प्रभवादयस्ते निय- ताः । वैष्णवोऽपि नियत । सावनस्तु न नियत , प्रतिदिनपर्यवसायित्वात् । अत सवत्सरप्रयुक्त्या प्रम- वादिनामसियर्थ बार्हस्पत्यमानमप्यपेक्ष्यते । व्रतादिसिद्ध्यर्थमेकादश्यादिरपि मासो वैष्णव , अन्यथा भगवत शयन रात्रौ भागद्वयेन स्यात् । सावनस्तु व्यवहारसिद्ध , न श्रुतिपदवीमारोढुमर्हति । अत सञ्चैव संवत्सरा । तत्र चान्द्र सवत्सर , परिवत्सरो वैष्णव , इटावत्सर सार , अनुवत्सरो नाक्षन , वत्सरो दैव । विदुरेति सबोधन स्नेहेन परिज्ञानार्थम् । यद्यप्येक एव कार सवेषाम् , न सवत्सरमे- देन आवृत्त्या, तथापि नामान्येव पञ्चेत्येवं परिभाष्यत इत्युक्तम् । केचित्तु पप्टिसवत्सरा मासत्वेन पार- वृत्ता द्वादशधा परिवर्तमाना पश्चवत्सरात्मका भवन्तीत्याहु । प्रमयादिबहुधान्यान्ताः सवत्सरशन्दवा च्या , प्रमाथ्यादयो द्वादश द्वादशोत्तरशब्दवाच्या इति । तत्र मासादीना नियामकत्वाभावाचिन्त्यम् ॥१४॥ + एव कालस्य भेदत्रयमुपपाद्य तत्रोपासनमाह फलार्थम्- यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्चसयन्स्वशच्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ॥ कालाख्यया गुणमयं ऋतुभिर्वितन्वं- प्रकाश। * संवत्सरइत्यत्र । संवत्सरादिनाम्ना निमित्त विचारयन्ति-मासाः पञ्चविधा इत्यादि । प्रभवादय इति । संवत्सरा , न तु मासा इत्यर्थः । प्रतादिसिद्धयर्थमिति । चातुर्मास्यव्रतादिसिद्धयर्थम् । एका दश्यादिवैष्णवो मास सावनातिरिक्त इत्यत्र गमकमाहुः-अन्यथेत्यादि । आपाढशुक्लैकादश्या मैत्रा द्यपादे भगवच्छयनमुक्तम् । कार्तिक शुक्लैकादश्या रेवत्यन्त्यपादे प्रबोधश्च । तेन मासाश्चत्वारो भवन्ति । तत्र नाक्षत्रग्रहणे पञ्चदिनाधिकपञ्चमासा भवन्तीति माससङ्ख्याविरोध । सौरचान्द्रग्रहणे तिथिविरो- ध । वार्हस्पत्यस्त्वसम्बद्ध । अत पर सावनोऽवशिष्यते । स तु ' इनोदयद्वयान्तरं तदर्कसावन दिनम् । इतिलक्षणको यद्दिनमारभ्य प्रवृत्तस्ततस्त्रिंशे निवर्तते, यथा बुधे प्रवृत्तस्त्रिंशदिवसे गुरौ निवर्तते । अत स्तद्ग्रहणेन क्रियमाणे तिथिविरुध्येत । प्रसुप्त बोधयेद्रात्रौ' विधानाच्छयनमपि रात्रौ स्यात् । एव सा वनस्याऽश्रीतत्वसाधनेन सावनमादाय श्रीधरकृता सवत्सरव्यवस्था निरस्ता । दैव इति । बार्हस्पत्य । प्रतितिथिकृतो मासामिहोत्रमासिकश्राद्धाधुपयुक्तो वा दैव । ज्योतिर्विदा मतमाहु-कोचिदित्यादि । तम्य पक्षस्याऽनभिप्रेतत्यमाहुः-तनेत्यादि । श्रीधरीये तु- यदाशुक्लपक्षप्रतिपदि सक्रान्तिर्भवति, तदा सौरचान्द्रमासयोयुगपदुपक्रमो भवति, स सवत्सर । तत सौरमानेन पट् दिनानि वर्धन्ते, चान्द्रमानेन पट् इसन्ति । एव द्वादशदिनव्यवधानादुभयोरमपश्चाद्भावो भवति । एव व्यवधानतारतम्येन पञ्च वर्षाणि गच्छन्ति, तन्मध्ये द्वौ मलमासी भवत , तेषु परि(परि)वत्सरादिनामता, तत पुन पठे सवत्सरत्वम्, इति कस्यचिन्मतमुक्तम् । तत्राऽप्युक्त एव दोपो योध्य । + यः मृज्येत्यत्र । भेदनयमिति । मानुपदेवपितृभेदेन प्रकारत्रयम् । पोऽय दिन पा ·३ स्कन्ध. ११ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । २०३ . स्तस्मै वलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥ यः सृज्येति । कालस्य प्रयोजनं वदन् भजनमुपपादयितुं माहात्म्यमाह-यः सृज्येषु अङ्गुरादिषु,बी- जादिस्थितां शक्तिमुरुधोच्चसयन् , पत्रकाण्डादिभेदेन वीजसामर्थ्य प्रकटयन् ; स्वस्य शक्या किर- णादिस्थितसामर्थेन, प्रतिक्षणं प्रकारभेदजनकेन, वीजशक्तिं प्रकटीकुर्वन् ; पुंसोऽधिकारिणोऽभ्रमाय वैरा- ग्याथ दिवि स्वर्गे धावति परिप्रमति । धावतीत्यनेन क्षणमात्रमपि पारलौकिकयनं विना न स्थातव्यमि. ति ज्ञापयति । ननु धावनेन कथमेवं भवतीत्याशक्याऽऽह-भूतभेद इति । भूतानां भेदो यत्र । स हि कालः सर्वाणि भूतानि भिनत्ति, अतः स्वस्याऽपि भेदशया वैराग्यजनकत्वम् । स्वाक्येत्यत्र ‘यदा- दित्यगतं तेजः' इति वाक्यात् भगवच्छक्तिर्भविप्यतीत्याशक्य तन्निवृत्त्यर्थमाह-कालाख्ययेति । क- लयत्याकलयतीति काल आख्या यस्य । तत्र प्रकाशकत्वेनैव भगवतेजः प्रविष्टमिति कालद्वारवेयं भगव. च्छक्तिः । एवं साधने सामर्थ्यमुपपाद्य फले सामर्थ्यमुपपादयति-गुणमयं ऋतुभिर्वितन्यनिति । गुण. मयमानन्दमयं स्वर्गादि ! 'आनन्दादयः प्रधानस्य 'इति न्यायात् आनन्दादय एव गुणा', तन्मयाः स्व- र्गादयः । तयोऽपि कालभेदा एव, अतः ऋतुभिः स्वर्गादिकं वितन्वन् । न ह्यधिष्ठातृव्यतिरेकेण या- गादयः प्रकटीभवितुमर्हन्ति, स्वर्गो वा प्रकटीभवितुमर्हति । सोऽपि भगवदंशश्वेतनः, 'देवेभ्यो वै स्त्रों लोकस्तिरोभवत् ' इत्यत्र निर्णीतः । एवं फलसाधकः प्रवर्तको भगवान् वत्सरपञ्चकप्रवर्तकः, ता- दृशाय कालात्मने सूर्याय पलिं हरत, तदुपार्जितानभोक्तारस्तपदुपार्जितस्वर्गमोक्तारश्च, अन्यथा कृतमता स्यात् , भोगश्च न सिधेत् । येनैवोपायेन भोगः सिद्धयति, कालो या न असति, स च प्रीतो भवेतयो- पायः कर्तव्यः । अहरहरुपासनं कर्तव्यमिति सिद्धम् ॥ १५ ॥ x एवं त्रिविधकालं निरूप्य, तूष्णीभावे, आयुःप्रतिपादकत्वेन तदुपपादितं निरूप्यविशेष प्रष्टुमाह- विदुर उवाच। पितृदेवमनुष्याणामायुः परमिदं स्मृतम् । परेपां गतिमाचक्ष ये स्युः कल्पाद्वहिर्विदः ॥ १६ ॥ पितृदेवमनुष्याणामिति । आयुरायुःपरिमाणम् । परं पर्यवसितम् । परेपां कल्पवासिनाम् । ये क- ल्पान्तरेऽप्युत्पन्नाः कल्पसमाप्तावपि अनुवर्तन्ते, तेषां गति दिनरात्रिव्यवस्थाम् , तत्र तेषां कृति या आच- श्व । केचन कल्पान्तमेव तिष्ठन्ति, तेषां कल्पस्यैवाऽऽयुष्वम् । ततोऽपि ये कल्पाद्वीहजीवन्ति, जाक्ने हेतु:-विद इति । ज्ञानिन एव च बहुकल्पजीविनः ॥ १६ ॥ तत्र कथनार्थ मैत्रेयस्य ज्ञानमुपपादयति- भगवान्वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुपा ॥ १७ ॥ प्रकाः x पितृदेवेत्यत्र । निरूप्यविशेपमित्येकं पदम् | मूले इदंपदस्य संवत्सरगणनागणितमित्यर्थः । त- येवि फरसात्मकेहोरात्रे ।

·२०४ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- भगवानिति । भवान् भगवान्, भगवत्कृपया तथात्वात् , भगवति श्रद्धावत्त्वाच । अत एव भगवतः कालस्य गतिं वेद । स हि स्वात्मानं वेदेति । किञ्च, धीराः संसारखेदसहिष्णवो योगसिद्धाः, विश्वं स- वमेव योगसिद्धेन चक्षुपा विचक्षते । अतो योगजधर्मेण ज्ञानेन च विचक्षते । चुक्षपेति निःसन्दिग्धा- र्थम् । योगसिद्धत्वात् न भ्रमजनकत्वम् ॥ १७ ॥ यथा क्षणादिभिर्दिनगणना, तथा युगैस्तेषां दिनगणनेति कृतादीनां स्वरूपमाह- मैत्रेय उवाच । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्दादशभिवः सावधानं निरूपितम् ॥१८॥ * कृतमिति । कालविशेषस्य नाम किञ्चित् । कृतमिति । तस्मिन्काले कालेन यत्कर्तव्यम् , तत्प्रतीकारो वा तत्कृतमेव । तस्मिन् युगे उत्पन्नानां न किञ्चित्कर्तव्यमवशिष्यते । त्रेता नाम तृतीयांशकर्तव्यता, द्वापरमंशद्वयकर्तव्यता, कलिः कलहः, सर्वमेव विवादास्पदम् , न किञ्चिन्निर्धारितमित्यर्थः । अत एव श्रुती 'ये वै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत्' अथ ये पञ्च कालः सः' इति स्तोमानां पञ्चपक्षो नि- न्दितः । त्रिवृत्, पञ्चदशः, सप्तदशः, एकविंश इति चत्वार एव स्तोमाः, चत्वारो वर्णाः; त एवोत्पादिताः, अतस्तेषु न कोऽपि विवादः । पञ्चस्तोमपक्षस्तु निन्दितः कालपदेन । पट्स्तोमपक्षस्त्वनिन्दितः ‘यस्य नि- पावमन्तयन्ति' इत्यादिना निरूपितः । अतो निन्दितपर्यायः कलिः । तेषां कल्पवासिनां यस्मिन् काले सर्वमेव कर्तुं शक्यते, सफलं च भवति, स कालोऽमृतघटिकारूपः कृतशब्देनोच्यते । यस्तु निन्दितो विष- घटिकात्मकः स कलिः, यत्र कलह एव, न त्वर्थपर्यवसानम् । एतच्चतुष्टयं मिलित्वा चतुर्युगमित्युच्यते । तेषां कालमाह-दिव्यैरिति । द्वादशभिर्वरिति । सहरित्युक्तं भवत्यर्थात् । दिव्या हि वर्षा नाल्पस- यया गणयितुं योग्याः । सहस्रसत्या परमकाछा, अतः सहससङ्ख्या प्राप्यते । दिव्यपदेनैव शतस- झयाऽपि प्राप्येत, तथापि 'सन्दिग्धेपु वाक्यशेपात्' इति न्यायेन 'सहयातानि सहस्राणि' इत्यनि- मवाक्यात् सहस्रससथैव प्राप्यते । द्वादशभिदिव्यसहस्रवः सावधानं चतुर्यगं निरूपितं भवति । अव- धानं व्यवधानम् । सन्धौ भवा सन्ध्या, व्यवधानानन्तरं यजायते सा सन्ध्या । सन्ध्यांशोऽल्पकरणम्, यथा घण्टानादेऽनुरणनम् । तन्मध्ये युगम् ॥ १८ ॥ संध्यासन्ध्यांशी युगेन संमद्धावित्युभयसंबन्धायुगवं समुदाययोगशक्तिभ्यामयसीयते । प्रकाश * कवमित्यत्र । कालेन यत्कृतमिति । कालेहतुकं यत्कर्म, तदनश्वरमित्यर्थः । कर्तव्यतेति । कार्य- शेषः । प्रश्नानुरोधेनेदं निरूपणम् , न सर्वसाधारणमित्याशयेनाऽऽहुः तेपामित्यादि । अर्थात् कयमुक्तं भवतीत्याकाहायामाह:-दिव्या होत्यादि। अत इति । काष्ठातः । पाप्यत इति । दिव्यपदेन मानुपपिश्य- योनिवरया माप्यते। + पत्यारीत्यत्र | समुदाययोगशक्तिम्यामिति । योगराब्दसन्या सन्ध्येत्यादिनोक्तेन योगेन चेत्यर्थः। पनि. पा माध्यति. पा. . म एव..

·. ३ स्कन्ध, ११ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। २०५ x तेषामवान्तरकालानाह- चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिपु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानिच ॥ १९ ॥ चत्वारीति । चत्वारि सहस्राणि कृतयुगम् , त्रीणि त्रेता, द्वे द्वापरम् , एक कलिरिति यथाक्रम सहस्राणि सङ्ख्यातानि । युगदशमांशः सन्ध्या, तावानेवांशः । अतस्तावन्ति शतानि प्रत्येकम् , समुदायेन द्विगुणा- नि । चकारादतिरिक्तोऽपि कश्चन कालो लभ्यते, यदि भगवत्कार्ये किञ्चिद्व्यवधानं भवेत् ॥ १९ ॥ सर्वस्य युगत्वमाशय तन्निराकरणाय मध्यकाल एव युगशब्देनोच्यत इत्याह- सन्ध्यांशयोरन्तरेण यः कालः शतसङ्ख्ययोः। तमेवाऽऽहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते॥ २० ॥ * सन्ध्यांशयोरिति। सन्ध्या अंशश्व,तयोरन्तरेण यः कालः। शतसहयोरिति सन्ध्यांशयोरपि काल. विशेषत्वमेव, न तु देवतात्वम् । तमेव कालं युगमाहुः । तज्ज्ञा इति प्रमाणम् । नन्वनन्तस्य कालस्य स्वतः परिच्छेदरहितस्य केनोपाधिना कृतत्वमित्याशङ्कय तमुपाधिमाह-यत्र धर्मो विधीयत इति । यत्र कालविशेपे धर्मो विधीयते, नाऽनूयते । सन्ध्यायां पूर्वधर्मस्य भवति लोपः, तदा युगप्रवृत्तौ ऋषिभि. पार- म्पर्यज्ञानाभावादपूर्वो धर्मो विधीयते । स तु युगसमाप्तिपर्यन्तं विधिः प्राणिनः प्रवर्तयन्ननुवर्तते, अतो युग- शब्दवाच्यो भवति, धर्मोपाधिकत्वात् ॥ २० ॥ नन्ववान्तरभेदः किन्निवन्धन, इत्याशङ्कयाऽऽह-- धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते, समनुवर्तते । स एवाऽन्येष्वधर्मेण व्येति पदेन वर्षता । २१॥ • धर्मश्चतुष्पादिति । धर्मावान्तरभेद एव युगावान्तरभेदहेतुः । तमाह-चतुप्पाद्धर्मः कृते मनुजान् . प्रकाशः। + तेपामिति । युगानाम् । ताबानेवांश इति । सन्ध्यातिरिक्तो दशमांश एवांशपदवाच्य., तथा च, युगा- रम्भस्य पूर्वकालः सन्ध्यापदवाच्यः, युगसमाप्तेरनन्तरस्त्वंशपदवाच्य इत्यर्थः । यदीत्यादि । यथा माण्डन्योपाख्याने पतित्रताप्रतिवद्धः सूर्यः समदिनपर्यन्तं नोदियाय, तादृशन्यवधानरूप इत्यर्थः । * सन्ध्यांशयोरित्यत्र । श्रुतिप्रणिहितस्य धर्मस्य विद्यमानत्वाद्विधानोक्तिः कयं सहच्छत इत्याहु:- सन्ध्येत्यादि । बहुकालव्यग्धानेन युगप्रयौ प्रथमपर्यायस्य कृतयुगसम्बन्धिपुरुपाभावेन पारम्पर्य भाषिपु- रुपैन ज्ञायत इति तदभावात् बहुकालजीविमिस्तैस्तपिभिर्धर्मो ज्ञाप्यत इत्यतोऽपूर्वत्वाद्विपानोक्तिसमनि- रित्यर्थः । भवतीति । कालो भवति । न धर्मचतुष्पादित्यत्र.। अचान्वरभेद इति । कृतादिभेदः।- ·- का, श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- समनुवर्तते । कालेनैव प्रेरितो धर्मो मनुजाननुवर्तते । तत्रापि मनुजा एव हेतयः । चत्वारो वर्णाः कृत एव । त्रेतायां ब्राह्मणाभावः, द्वापरे क्षत्रियाभवः, कलौ शद एव । अतश्चतुप्पाहर्मो मनुजान् समनुव- तते । स एव धर्मोऽन्येषु युगेषु पादेन व्येति, पादेन वर्द्धताऽधर्मेण कृत्वा । अनेन त्यक्तधर्मो वर्णोऽ. "धर्मेण व्याप्रियत इत्युक्तम् ॥ २१ ॥ एवं युगानां स्वरूपमुक्त्वा तैर्दिनव्यवस्थामाह--- त्रिलोक्या युगसाहस्र वहिरा ब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात ! यन्निमीलति विश्वस्मृक् ॥ २२ ॥ त्रिलोक्या इति । त्रिलोक्या पहिब्रह्मलोकपर्यन्तं युगानां साहस्रं सहस्रसङ्गमासमुदायो दिनम् , महर्लोकमारभ्योपरितनेषु लोकेप्वेतावद्दिनमित्यर्थः । आ ब्रह्मण इति वचनं पातालादिव्युदासार्थम्, तत्र दिनरात्रिव्यवस्थैव नाऽस्ति । यावद्दिनं तावत्येव निशा । युगाद्यभावे ब्रह्मण आयु.खण्डा एव नियाम- भगवदिच्छा वा । तत्र निमित्तान्तरमाह-यन्निमीलति विश्वगिति । यस्मिन् काले विश्वसृक ब्रह्मा भगवान् , ब्रमोदरो वा भगवान् शेते । निद्राभावान्नेिमीलनमेव तस्य । निर्मालनमेव योगनिद्रा । तातेति संबोधनमप्रतारकत्वज्ञापनाय ॥ २२ ॥ यथा युगप्रवृत्तिार्दनख्यापिका, तथा शयनप्रवृत्ती रात्रिख्यापिकति नियामकान्तरमाह, प्रतियुगं स- टिव्यावृत्त्यर्थम्- निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून्भुते चतुर्दश ॥ २३ ॥ ४ निशावसान इति। रात्र्यवसाने अरुणोदये भगवता प्रारब्धो लोककल्पो यावद्दिनं दिवसावसानपर्यन्त- मनुवर्तते । प्रवाहरूपेण लोकाः कल्प्यन्ते उत्पाद्यन्ते अनया परम्परया, अस्यो वा तत् पारम्पर्य लोककल्पः। तच्च दिन भगवत. । ब्रह्मविदामपि, भगवत्त्वात् । तत्र धर्मप्रवृत्तेहेतुमाह-मनून भक्ते चतुर्दश । अयं लोककल्पश्चतुर्दश मनून भुक्त, अनुभवति । धर्मपालकत्वेन गृहातीत्यर्थः । २३ ।। मनूनां धर्मपरिपालनरूपं वक्तुं तत्परिच्छन्नं कालमाह- स्वं स्वं कालं मनु के साऽधिकां ह्येकसप्ततिम् । मन्वन्तरेषु मनवस्तदंश्या ऋपयः सुराः। भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चाऽनु ये च तान् ॥ २४ ॥ प्रकाश -इत्युक्तमिति । इतिहेतोः, त्रेतादिषु ब्रामणाद्यभावकथनेनावामणत्यादिकमुक्तमित्यर्थः । x निशावसान इत्यत्र । ब्रह्मविदामपि भगवत्त्वादिति । तेषामपि तदेव दिनमित्यर्थाबोध्यम् । इदं च येस्युः फल्पाद्वहिर्विदः' इत्यस्योत्परत्वेनोक्तम् । भनय-पा १धर्मपालन. राग N ·, ३ स्कन्ध. ११ ] अध्याय. श्रीमल्लभाचार्यविरचिता। २०७ स्वं स्वं कालमिति । एकसप्ततिचतुर्युगानि च साधैकपञ्चाशदिव्यवर्षाधिकं मन्वन्तरम् । मन्वन्तर- शब्दो रूढः पडङ्गधर्मसाधनपरः, न तु मनोरन्तरं तेनोपभुज्यमानः कालः, तथा सति मनुपुत्रादीनामु- पभोगकालोऽन्यः स्यात् । नापि सर्वस्याऽपि वंशस्य वाचको मनुशब्दः, प्रियव्रतपुत्रेषु उत्तमतामसरैवतेषु भिन्न मन्वन्तरं न स्यात् । स एव स्वान्तरं निन्ये ' इति तु प्रक्रियान्तरत्वात् नान्यैर्मन्वन्तरविरोधः। अतो मन्वन्तरशब्दो रूढ एव । 'मन्वन्तराणि सर्मः' इति वाक्याच पप्णां समुदायो मन्वन्त- रम् । तानाह-मन्वन्तरेष्विति । सर्वेष्वेव मन्वन्तरेषु मनुः, मनुपुत्राः, ऋषयः, देवाः, इन्दः, अंशावता- रश्च; एते युगपदेव भवन्ति । सपुत्र एव मनुरधिकारेऽभिषिच्यते । सुरेशाश्वेन्द्राः । आयन्तयोबढुवचनं समुदायाभिप्रायेण । अंशावतरस्तु युगपन्न जायत इति पञ्चैयोक्ताः ॥ २४ ॥ उक्तानि गन्वन्तराणि यदर्थन् , तमुपसंहरति- एप दैनन्दिनः सर्गो व्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तनः। तिर्यनृपितृदेवानां संभवो यत्र कर्मभिः ॥ २५ ॥ एप दैनन्दिन इति । दिने दिने जायमानो दैनन्दिनः। संवत्सरात्मकः कल्पो भिन्नः, अयं तु दैन- न्दिनः। अस्य विशेषमाह-त्रैलोक्यवर्तन इति । त्रैलोक्यं वर्तयत्यावर्तयतीति । देवतिर्यमनुष्याणां पुनः पुनर्जन्मेति कृत्वा त्रैलोक्यवर्तनत्वम् । तदेवाऽऽह-तिर्यनृपितृदेवानामिति । नृपितर एके, जीवन्मृतभे- देन विवक्षया । दैनन्दिने पुनः पुनरुत्पत्तौ कर्मणो नियामकत्वम् ॥ २५ ॥ एवं दिनमुपसंहृत्य तत्र नियामके धर्मे कः प्रवर्तक इत्याकाहायां धर्मस्य भगवानेव प्रवर्तक इत्याह--- मन्वन्तरेषु भगवान् विभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभिः । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुपः ॥ २६ ॥ मन्वन्तरेप्विति। सर्वेष्वेव मन्वन्तरेषु स्वस्य शुद्धं सत्वं विभ्रत् भगवान् , स्वस्य मूर्तिभिर्ज्ञान- कर्मयोगादिप्रवर्तकैरवतारैर्मन्वादिभिः सहितैरिदं विश्वमयति । उदितं पौरुषं यस्य । यद्यपि स्वयमेव धर्म पालयन् जगत्पालयति, तथापि स्वस्यैव पौरुपस्य एते अंशाः, मन्वादयोऽवताराश्च ॥ २६ ॥ एवं दैनन्दिनसटिमुपपाद्य सत्रयं प्रलयमुपपादयति- तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः । कालेनाऽनुगताशेप आस्ते तूष्णी दिनात्यये ॥ २७ ॥ तमेवाऽन्वपिधीयन्ते लोका भूरादयस्त्रयः । प्रकाश x मन्वन्तरेष्वित्यत्र । ' मन्वन्तराणि सद्धर्मः' इत्यत्र धर्मस्य मन्वन्तरत्वमुक्तम् । तद्विमर्शे 'मन्वन्तरं मनु- देवाः' इत्यत्र पट्सु प्रकारेपूक्तम्, अत्र तु मनुभोग्यकाल उक्तमिति किंवा मन्वन्तरपदे प्रवृत्तिनिमित्तं योगो वेत्याकाज्ञायामाहुः-मन्वन्तरशब्द इत्यादि । प्रक्रियान्तरत्वादिति । मगवत्कृपाप्रकरणत्वात् । ननु मनु- पुत्राणां पाश्चात्त्यत्वात् कथं मनुना योगपद (घ) मित्यत आहुः-सपुत्र इत्यादि । तथा चाऽधिकारक्या- चौगपयामित्यर्थः । अंशावतारानुक्त्या न्यूनत्वमिति तत्सरिहारायाहुः-अंशावतार इत्यादि ।

·२०८
श्रीसुबोधिनी।
[श्रीमद्भागवत-
निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २८.॥
त्रिलोक्यां दह्यमानायां शत्या संकर्षणामिना ।
यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिताः ॥ २९ ॥
तमोमात्रामुपादायेति । तमसोमात्रा सत्त्वरजःसंबन्धरहिता, केवलं तम इत्यर्थः । तामुपादाय प्रति-
संरुद्धो विक्रमो यस्य । तमसा विक्रमे प्रतिसंहते विक्रमद्वारा विक्रमकार्यमपि जगत् कालेन कृत्या भगवत्ये.
बाऽनुगतं भवति । तदाह-कालेनेति । सर्वमेवाऽनुगतं भवति । अशेषपदेन शेषव्यतिरिक्तं जगदिति
योगात्सूचितम् । वदा भगवान् कार्योन्मुखतां परित्यज्य तूप्णीमास्ते । दिनात्यये सन्ध्याकाले । भग-
वत्तूष्णीम्भावे प्रवाहस्तम्भकाभावात् कालेन प्रेरिता भूरादयो लोका अन्यपिधीयन्ते, अव्यक्त प्रविशन्ति ।
तदा तेपु अव्यक्ते लीनेषु, निर्मुक्तशशिभास्करं यथा भवति तथा निशायामनुवृत्तायां सम्यक् प्रवृत्ता-
याम्, तदनन्तरं त्रिलोक्यां सङ्कर्षणाग्निना दह्यमानायाभूप्मणा पीडिता महलोंके स्थिता भृग्वादयो म-
हर्लोक परित्यज्य जनलोकं यान्तीति संबन्धः । अत्राऽय क्रमः । यदा भगवान् शिशयिपुर्भवति, तदा
तमो गृह्णाति, पश्चाच शेते । एतावानेव व्यापार' । अन्यत्सर्व स्वयमेव भवति । विक्रमोपसंहारश्च तमोग्र-
हणादालस्येन । ततो रक्षकाभावात् कालस्य भक्षकत्वात् स्वयमेव जगलीयते । कालस्याऽत्र न भक्षकत्वम्,
किन्तु भयजनकत्वालये निमित्तत्वम् । जगति स्वस्मिन् प्रविष्टेऽपि भगवान्न परिपालनार्थ यत्न करोति,किन्तु
तूप्णीमेव तिष्ठति । तस्य तूष्णींभावमनु भुवनात्मका भूरादय उज्जटग्रामभित्तय इव तिरोहिता भवन्ति।
तदा आधारभूतानां लोकानामभावात् ज्योतिश्चक्र ध्रुवाद्विगलितं पतति । तदा मुख्यौ शशिमास्करौं कीला-
द्विगलिती निर्मुक्तौ भवतः । तदाऽन्धकारे प्रवृते रात्रिः सुतरां प्रवृत्ता भवति । तदा सङ्कर्षणमुखादुत्थितोऽनल.
त्रिलोकी दहति । जना अभिमानिन्यो देवताश्च पूर्वमेव गताः, शिष्टमचेतनमनिर्दहति । मृदादीन् कथममि-
दहेदित्याशङ्कय सोऽग्निः शक्तिरूप इत्युक्तम् । तस्याऽमेः प्राकृतवैलक्षण्याय माहात्म्यमाह-भृग्वादयः पीडिता
भवन्ति ।। २७ । २८ । २९ ॥
तदनन्तर भगवद्वशा घना वर्षन्तीत्याह-
तावत्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तैधितसिन्धवः ।
प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मयः ॥ ३०॥
तावदिति । तावसिन्धवःकल्पान्तेन कालेन एधिताः मेघद्वारा बडवानलशान्तिद्वारा वा । सिन्धव-
खिभुवनं लावयन्ति । उत्कटो योऽयमाटोपः, तत्सहितो योऽयं चण्डो वातः,तेन जनिता ऊर्मयो येपु३०
अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरिः ।
योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः ॥ ३१ ॥
तदा तम्मिन् सलिले शैपापरनामाऽनन्तः, अन्त स्थितसर्वलोकानां दुःखहर्ता, योगनिद्रया निमीलि.
ताक्ष: 1 योगनिद्रया कृत्वा निमीलनं निमीलः, तयुक्ते अक्षिणी यस्य । जनालयग्वादिभिः स्तूयमानः,
हिन्दोरायां गायकगीयमान इव, निमीलितास आस्ते, शेत इत्यर्थः । एवं ब्रह्मणो रात्रिदिनव्यवस्था
निरूपिता ॥ ३१॥

·३ फाष. ११ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। २०९ तदनन्तरं तादृशनाऽहोरात्रेण ब्रह्मण आयुराह- एवंविधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः । अपेक्षितमिवाऽस्यापि परमायुर्वयःशतम् ॥ ३२ ॥ एवंविधैरिति । ननु द्वितीयदिवसस्य कथं प्रवृत्तिः ? फर्मसूर्यगत्यादीनामभावात् , इत्याराश्या- ह-कालगत्योपलक्षितैरिति । कालप्रवाहस्य विद्यमानत्वात् ' निर्षिशेपं न सामान्यम् ' इति न्या- येन सामान्येनोपलक्षिता विशेषा भवन्तीति पुनरहोरात्रप्रवृतिः। एवमहोरात्रावृत्त्या पक्षमासवर्षावृत्तिः । तदा ब्रह्मणो वर्षशतं भवति । तावद्भिरपि वर्ब्रह्मण आयुरपेक्षितमिव भवति । तस्याऽपि ममायुर्वहिति न बुद्धिः, किन्तु अन्यदपि चेद्भवेचदा समीचीनं भवेदितीच्छैव तिष्ठति ॥ ३२ ॥ इदानी तस्मिन्नायुपि स्थूलान् कल्पान् निरूपयितुं तस्याऽऽयुपो विभागमाह-- यदर्धमायुपस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्वः परार्थोऽपक्रान्तो.ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३३ ॥ यदर्घमायुपस्तस्येति । तस्य ब्रह्मण आयुषो यदर्घम् , तत्परार्धमित्यभिधीयते । प्रमायुषः परशब्दवा- च्यत्वात् परस्यामिति । तत्र पूर्वपरार्द्धस्य आद्यन्तौ ज्ञापयितुं पूर्वस्य समाप्तिमाह-पूर्वः परार्धोऽपक्रान्त इति । अथेदानीमपरः प्रवर्तत इति । ब्रह्मणोऽप्यायुर्गवप्रायमिति सूचयन् । वैराग्यमुपदिष्टम् , णानामिन्द्रियाध्यासत्वात् ।। ३३ ।। वत्र मुल्यकल्पानां मध्ये आयो ब्रह्मकल्प इत्याह- पूर्वस्याऽऽदौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो, यत्राऽभवब्रह्मा, शब्दवह्मेति यं विदुः॥ ३४ ॥ पूर्वस्येति। तस्य कल्पस्य ब्राह्मत्वमुपपादयति । स तु महान् कल्प आसीत् , संवत्सरात्मको न तु दैनन्दि- नः। यत्र कस्पे ब्रह्मा स्वयमभूत् , उत्पन्न इत्यर्थः । तस्मिन् कल्पे मगवानेव ब्रह्मेति, तम्य सर्वकल्पेषु साधार- ण्यं मन्यमानः, कल्पप्रयोनकं ब्रह्मणो रूपमाह-शब्दब्रह्मति यं विदुरिति । तस्मिन् कल्पे शब्दब्रमणः सकागदेव सर्वोत्पत्तिः । तस्य शब्दब्रह्मणः स्वरूपं बुद्ध्यध्याये अग्रे यक्ष्यते ॥ ३४ ॥ तस्याऽन्तिमवर्पकल्पमाह-- तस्येव चाऽन्ते कल्पोऽभृद्यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धराभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३५ ॥ वस्यैव चाऽन्त इति । यं पाप्रममिचलत इति स पद्मफलः पूर्वमुक्तः । तस्य पमकरसत्यनिमित- माह-पद्धरेनाभिसरस इति । पमेन फल्पत इति व्युत्पत्त्या तस्य पमकल्पत्वसिद्धः पयोद्भव एव वक्तव्यः; तदर्थ-नाभिसरोरुहमित्युतम् ॥ ३५ ॥ साधार- . कम्म.प.ग.र

·थीमुबोधिनी ।
[ श्रीमद्भागवत--
द्वितीयपरार्धस्य आधं संवत्सरकल्पमाह-
अयं त कथितः कल्पो द्वितीयस्याऽपि भारत!।
वाराह इति विख्यातो यत्राऽऽसीत्सूकरो हरिः ॥ ६ ॥
अयं तु कथितः कल्प इति । तुशब्दो दैनन्दिनं व्यावर्तयति । वाराह इति । आधस्याऽऽद्यो ग्रामो
वेदात्मकः, द्वितीयस्याऽऽद्यः शब्दार्थात्मको वाराह इति लोके विख्यातः । तस्य वाराहत्वमुपपादयति-य.
बाऽऽसीदिति । वराहः सूकरः। हरिरिति ब्रह्मादीनां दुःखनिवारणं तथाऽवतारे हेतुः। तत्राऽऽदिवराह-
कल्पः प्रथमः,
वाराहो द्वितीयः, तृतीयः श्वेतवाराहः । सोऽयं वर्तमानः ॥ ३६ ॥
एवं ब्रह्मण आयुर्निरूप्य अक्षरस्याऽप्यायुर्वक्तव्यमित्याकाहायामाह-
कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।
अव्याकृतस्याऽनन्तस्य अनादेर्जगदात्मनः ।। ३७ ॥
कालोऽयमिति । अयं द्विपरार्घाख्यः कालोऽक्षरायुषो निमेपो भवति । अयं निमेप उन्मेपनिमेषात्मकः!
तेनाऽपि प्रकारेण गणना नोचिता, परिच्छेदासम्भवात् । सर्वथा परिच्छिन्नं वक्षर ब्रह्म । अत आह-उप-
चर्यत इति । ब्रह्मायुर्निमेष उपचारादेवोक्तः, न तु वस्तुतः । तत्र हेतुमाह-अव्याकृतस्येति। न केना-
ऽपि व्याकरणमाविर्भावो यस्य । आविर्भावतिरोभावयोर्मध्यवर्ती काल आयुरित्युच्यते । तत्राऽऽविर्मावा-
भावे तिरोभावोऽपि नास्तीति तस्याऽऽयुरेव नास्ति, कस्य गणना स्यात् ? किच, परिच्छिन्ने हि गणना ।
तदाह-अनन्तस्येत्यन्तरहितस्य । तस्मादुत्तरावध्यभावात् न कालगणना । आरम्भोऽपि नास्तीत्याह-अ-
नादेरिति । अनादित्वं निरूपयति-जगदात्मन इति । जगतामात्मा, येऽपि परिच्छेदकाः कालादयस्ते-
पामध्यममात्मा । यथा देहस्यैवाऽयुः, नाऽस्मनः; तथा अस्याऽक्षरस्य जगतामात्मानो देहस्थानीयाः, अतो
देहस्थानीयानामपि नित्यत्वान्नाऽक्षरस्थाऽऽयुः केनाऽपि प्रकारेण सिद्धयति ॥ ३७ ॥
.
-
कालोऽयं परमापवादिपिरार्धान्त ईश्वरः।
नैवेशितुं प्रभुर्भून ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३८॥
अयं काला परमाण्वादिद्विपरान्तिः, मनुष्यायुःपारच्छेदकं सूक्ष्मोपाधिमारभ्य ब्रह्मणः परमायुभ्छे-
दकपर्यन्तम् । फालः सर्वेषां धाममानिनां देहाभिमानिनामीश्वरोऽपि सन् , नियन्तापि सन् , भूम्नोऽक्ष-
रस्य प्रमुर्न भवति । तत्रापि ईशितुं प्रभुन भवति । भगवन्तीशितव्यं कर्तुं न समर्थो भवेदित्यर्थः।
ईश्वरो धाममानिनामिति भिन्नं वाक्यम् , तेनेश्वरपदे न पौनरुच्यम् । पुनरीश्वरमहणं तस्यैश्वर्य स्थापयि-
तुम्, अन्यथा मूले अनीश्वरः सर्वत्राऽनीश्वरः स्यात् ॥ ३८॥
एवं कालपरिच्छेदामाचमुक्त्वा स्वरूपमाह-
विकारैः सहितो युक्तर्विशेषादिभिरावृतः ।
आपडकोशो पहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः ॥ ३९ ॥

·. २सन्ध. ११ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। x विकारैरिति । विकारैः षोडशविकारः, एकादशेन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राश्च । आवरणे महाभूतानां वि- नियोगान्महाभूतानि वा । उत्पत्तौ तन्मात्राणां प्राधान्यात् । युक्तैर्मिलितैः । अयुक्तर्विशेषादिभिः पृथि- व्यादिभिरावृतोऽयमाण्डकोशः । बहिरावृतस्य मध्ये स्वरूप पञ्चाशत्कोटिविस्तृतम्, पहिरेव वा पञ्चा- शत्कोटिविस्तृतः । अयं गोलः पञ्चमस्कन्धोक्ततिर्यग्गोलादन्यः । स एव वोर्द्धगोलः, ज्योतिःशास्त्रे गो- लपकस्य प्रसिद्धत्वात् । पद्मकल्पे पञ्चाशत्कोटिविस्तृत कमलम् , वाराहे भूम्येव तावती; अतोनानाप्रका- रनिरूपणं न दोषाय, नाऽप्यन्योन्यविरुद्धम् ॥ ३९ ॥ तस्य ब्रह्माण्डस्य प्रकृते निरूप्यमाणस्य देशावच्छेदकत्वाभावाय स्थूलतामाह- दशोचराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गतोऽन्ये कोटिशो हण्डराशयः ॥ ४०॥ दशोत्तराधिकैरिति । अण्डात्परतः पृथिवी पञ्चाशत्कोटिदशगुणा । विशेपादिभिरित्यजहत्स्वार्थबहु- ग्रीहिः । गोल एव वा पृथिवी, जलादय एच दशगुणा इति केचित् । तदा तैरावरकदृष्टर्घटमध्ये प्रविष्टः परमाणुरिव लक्ष्यते । तैः सहितो वा रोमकूपे प्रविष्टः परमाणुरिव दृश्यते । तस्य च कूपस्य मध्ये अन्येऽ- प्येतादृशा अण्डकोशाः कोटिशो लक्ष्यन्ते ॥ ४० ॥ एवमनन्तब्रह्माण्डावृतरोमकूपो मगवानक्षरशब्देनोच्यत इत्याह- तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुपस्य महात्मनः ॥ ४१ ॥ तदाहुरिति । अक्षरस्य च ब्रह्मत्वं समन्वये स्थापितम् , ' अक्षरमम्बरान्तधृतेः सा च मशास- नात् ' इत्यधिकरणे । सर्वकारणानां पुरुषादीनामपि यतः कारणम् । तदेवाऽक्षरं मायाफलरूपेण द्विपा यदा समभवत्, तत्रैको भागः पुरुषः, अपरा च प्रकृतिः, अतः कालकारणम् । ताहरामपि तदरं पुरु- प्रकाशः। x विफारैरित्यत्र । मूतानां विकारत्वेन विशेषतन्मात्राणामाधिक्यात् कथं पोहगत्वमित्यत आहुः- उत्पत्तावित्यादि । तथा च, प्राधान्येनाविवक्षितत्वात् प्रधानानां पोडशत्वमित्यर्थः। गोल क)पदकस्येति। भूगोलखगोलागोरनक्षत्रगोलावरणगोलाण्डगोलास्यस्येत्यर्थः । अयाऽत्रैतद्वोध्यम् । अवान्तरेपु दैनन्दिनकल्पेषु मृग्वादीनां ज्ञानिनामवस्थानादाहुरिति प्रमाणस्य नाऽ. व्यवस्था । महाकल्पे वर्षात्मकेऽप्यण्डम्य सत्त्वात् पुरुपेन्द्रियाणां सत्त्वेनेन्द्रादीनामपि सत्याराहादीनामपि नाऽव्यवस्था । दिशोऽपि देवतारूपा एव विवक्षिताः, न तु सूर्यविभाज्या इति कर्णस्याप्यवस्था । एवमायुगो नियतत्वेऽनियतले वा आयुर्वेदश्य सुखार्यत्वेन तत्मवर्तकतया देवताररूपयोरधिनोः सत्त्यानानि रुप्यत्वमिति नाग(स) अपि व्यवस्थिते । एवं गन्धामियूसूर्यप्रभृतयोऽपि योध्याः। पश्मायपि तथेति नेश्वरविग्रहे अव्यवम्या, शहा निवर्तितेति । इति श्रीनृतीयस्कन्धमुपोधिनीप्रकाशे एकादशाभ्यायविवरणं सम्पूर्णम् । प्रपरण. २अन्तर्गनायाम्पे.पा ·२१२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागयत- पोत्तमस्य परब्रह्मणो धाम भवति, देहस्थानीयं गृहस्थानीयं वा । यथा जगदात्मानोऽक्षरस्य देहस्थानीयाः, तथा अक्षरमपि भगवतः । अनेन भगवत आयुःपरिमाणादिशकच निवारिता | ततोऽप्यन्यद्भगवतो पा- म भविष्यतीत्याशयाऽऽह-परमिति । यथाऽस्मदादीनां प्राणान्तःकरणव्यवहितानामेव देहः स्थान भ- पति, न तथाऽक्षरं भगवतः, किन्तु साक्षात् । मूलभूतस्य साकारत्वायाऽऽह-पुरुपस्येति । उत्कर्षमपक- पहेतुं च श्रुत्वा संदिहानं प्रत्याह-महात्मन इति । महाश्चाऽसावात्मेति । आत्मभूतः पुरुषो व्यापफ इ- त्यर्थः । समुदायेनाऽपि महानुभावः, सर्वभवनसमर्थ इत्यर्थः ॥ ४१ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभहात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे एकादशाध्यायविवरणम् । , द्वादशाध्यायविवरणम् । . * साधारणानां बुद्धिर्या द्वादशे सा निरूप्यते । अष्टधा सा सर्गरूपा श्रेष्ठा चोत्तरतः परा ॥१॥ तामिस्रादिप्रकारेण प्रथमा प्राकृती मतिः । ज्ञाननिष्ठा द्वितीया स्थात् सदोपा सा प्रकीर्तिता ॥ २ ॥ दोपोऽप्यत्र हरेः सङ्गात् , ज्ञानादप्यधिका मता । यथा हरस्ततः श्रेष्ठा कृष्णस्याऽऽज्ञानुपालिनी ॥ ३ ॥ सदोषा साऽपि, तस्यास्तु दोपे न प्रविशेद्धरिः । ततो हीनैव सा, मध्ये लोके व्यामोहिका परा ॥४॥ गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । * अथ द्वादशाध्यायं विवरिषवः सङ्गतिवोधनायाहुः साधारणानामित्यादि । तथा चाऽवसरः शास्त्रसङ्गतिरित्यर्थः । मनविचारे तु शुकोक्तौ ' यस्मिन् कर्मसमावायः (२-८-१४) ' इतिश्लोकस्यो- घरम् , मैत्रेयोक्तो तु विभूतिप्रश्नस्योत्तरमिति तद्बोधयितुं विभागमुखेनाऽऽहुः-अष्टधेत्यादि। अत्र ब्रह्मकृतत्वं संगरूपत्वं चोभयोर्यथायथमुत्तरम् । तस्मात् परा अतिरिक्ता, शास्त्रसङ्गतिसम्पादकत्वात् श्रेष्ठा च । तत्र द्वितीयं निवन्ध स्फुटम् । अतस्तत्मशातिरोंदवावगन्तव्येत्यर्थः । अत्र बुद्धयः सदेवता उत्पन्ना इति बो- धनाय वासो स्वरूपमाहुः-तामिसेत्यादि । ज्ञाननिष्ठेति । सनकादिसृष्टिराज्ञाभगकरणेन सदोषेति तद्दे- वताका साहशारा या ज्ञाननिष्ठा, सा द्वितीया वुद्धिः । एवमग्रेऽपि ज्ञातव्यम् । अत्र ब्रमणि । ज्ञानाद- प्यधिका बुद्धिस्तृतीया मता, यथा हरः । तेन हरदेवताका भगवत्सेवाघभिमानरूपा तृतीया । ततस्तदन- न्तरं कृष्णस्याऽऽशानुपालिनी दशप्रजापत्यादिदेवताका चतुर्थी । सापि सदोपा । तस्यास्तु दोपे का- मसे हरिन प्रविशेदः अर्थावृदि । ततोहीनैव सा। तथा चाऽऽशिपो हदि सरप्य भगवदाज्ञानुपातिनी नानामफारा बुद्धिमनुधात्यर्थः । परा पी लोके व्यामोहिका। मध्ये लौकिकगयपद्यादिसरस्वतीवि- ·३ स्कन्ध. १२ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ११३ ततो वेदे विनिष्णाता तदर्थे कणि स्थिता । ततः श्रेष्ठा वेद एव योगोपासनया युता ॥ ५ ॥ सर्वतोऽप्युत्तमा या तु क्रीडेच्छापूरिका हरेः। एवमष्टविधा बुद्धिः सर्वेषां सर्गयोगिनी ॥६॥ । एवं कालकृतं निरूप्य, ब्रह्मकृतं जगदष्टया निरूपयिप्यन् , पूर्वोक्तमुपसंहरति तच्छेपत्वाभावाय- मैत्रेय उवाच । इति ते वर्णितः क्षत्तः! कालाख्यः परमात्मनः । महिमा, वेदगर्भोऽथ योऽस्राक्षीन्निवोध मे ॥१॥ इति ते वर्णित इति । यथा ब्रह्मा भगवतो गुणावतारः, एवं कालोऽपि भगवतो महिमा गुणविशेषः। तत्र लोकप्रसिद्धिौणी, वस्तुयाथात्म्यमेव मुख्यमिति ज्ञापयितुं कालाख्य इत्युक्तम् । अक्षरादेर्मत्वं वारय- ति-परमात्मन इति । पुरुषोत्तमस्य । अथ भिन्नप्रकारेण कालसृष्टदशधासप्टेः । वेदगर्भ इति वैलक्षण्ये हेतुः वेदानुसारिणी सृष्टिब्रह्मणैव विनिर्मिता कालानुसारिणी कालात् पुष्टया सा भगवत्कता। १ । तत्राऽपि सृष्टिप्रकारः कठिन इति भिन्नप्रकारत्वाद्विवेकार्थे सावधानतया श्रोतव्यमित्याह-नियोधेति ॥ १ ॥ तत्र प्रथमं पञ्चपर्वाविवाधिष्ठातृदेवतानां सृष्टिमाह-- ससोऽग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिलमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्वाऽज्ञानवृत्तयः ॥ २ ॥ + ससर्जान इति । तत्रापि जातिहीना तामसी वृतिः, तदधिष्ठातृदेवता वा;सा प्रथमा । तामाह-सस- , प्रकाशः। पया तद्देवताका पन्चमीत्यर्थः । ततो वेदे विनिष्णाता वेदाभ्यासपरा वेददेवताका पष्ठी । ततः श्रेष्ठा वेदार्थभूते स्थिता तत्तत्कर्मदेवताका सप्तमी । तस्याः स्वरूपमाहुः-चेद एवेत्यादि। योगेन उपासनया च युता वेदार्थविपयेति । या तु हरेः क्रीडेच्छापूरिका मनुदेवताका सा सर्वतोऽप्युत्तमा उत्तरावधि- रूपा अष्टमी । एवमनेन देवतात्पत्तिरूपेण सर्वेषां व्यष्टीनामस्मदादीनां सर्गयोगिनी 'तं विद्याकर्मणी स- मन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा च ' इति श्रुतेर्भूतमात्रेन्द्रिय_जन्मोपयोगिनी समष्टिरूपेणाऽष्ट विधा बुद्धिरुत्पनेत्यर्थः । एवमध्यायार्थ समृह्य व्याकुर्वते-एवमित्यादि । * एतेन भगवलीलात्वं विभूतिरूपत्वं चोक्तवक्ष्यमाणयोः सूचयतीत्याशयेनाऽऽहुः यथेत्यादि । ननु लोके कालो द्रव्यत्वेन प्रसिद्धः कथं गुण इत्यत आहुः-तत्रेत्यादि । पुष्टया सा भगवत्कृतेति । सा उ- भयविधाऽपि पुष्टया अनुग्रहेण भगवत्कृता। तथा च, परम्परालीलारूपेत्यर्थः । + ससर्जेत्यत्र । जातिहीनेति । अभावरूपत्वाजातिहीना निकृष्टस्वमावा चेत्यर्यः । पक्षान्तरमाहुः-देवता वेति । अन्धतामिसयोगप्रयोजक रूपमाहुः-- १ पदमाशंद. पा. भायपाठमालम्व्य ·" 1 - " श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- र्जाऽये इति । अन्धतामिसमने ससर्ज । विषयः पुरुपवेति ज्ञाने कोटिद्वयं मतम् । पुरुष मोधक चक्षुः, विषये व्यापिका प्रभा । अग्रे तदुभयाभावस्तेनाऽन्धत्वं तमस्तथा ॥ १ ॥ तदनन्तरं ता- मिसम् , विषयेष्वेव मोहो, न तु स्वात्मनि । आदिकादिति प्रथमत एव जगत्कर्ता । स चेदेवं न सृजे- तदा जगदेव न स्यात्। आत्मानं वस्तुरूपं च यदि जानाति सर्वथा। अत्युत्कटवेत्कामः स्यातदा सृष्टिन चाऽन्यथा । न तच्छक्यं प्रक्षणः स्यादरेरेप तथा भवेत् ॥ १ ॥ तदनन्तरं महामोहः, व- स्तुयाथात्म्यं पश्यन्नपि तस्मिन् विषये स्वात्मैक्यबुद्धिः, यथा देहोऽहमिति । मोहस्तु ममेति । तयस्त्व- ज्ञानम् , कोऽहमिति न वेद । पञ्चाऽप्येता अज्ञानस्यैव वृत्तयः । अज्ञानं भगवच्छतिर्मायाकार्यमिहो- च्यते । चतुर्मुखे प्रविष्टा सा पञ्चधा निर्गता बहिः ॥ २ ॥ ताः पञ्चविधा अपि देवताः सृष्टा दृष्ट्वा जगत्कर्तृत्वेन ता न विनियुक्ताः, किन्तु मयाऽप्येतत्साधु न कृतमिति स्वारमानमेव निन्दितवानित्याह- दृष्ट्वा पापीयसी सृष्टिं नाऽऽत्मानं वह्वमन्यत । भगवयानपूतेन मनसाऽन्यांस्ततोऽसृजत् ॥ ३॥ दृष्ट्वा पापीयसीमिति । पापेनैवैताशी सृष्टिरुत्पद्यते। तो भगवयानमपराधनिवृत्त्यर्थ कृतवान् । तदपि ध्यान तावजातम् , यावता मनः सर्वदा शुद्धं भवेत् , यथा सृज्यमानेषु पूर्वसाटन प्रविशति ।। तदाह-भगवदयानपूतेनेति । अन्यान् पूर्वस्माद्विलक्षणान् ॥ ३ ॥ प्रकाश -विषय इत्यादिसा'नातन वैष्णवे तमोऽविवेको मोहः स्यादन्तःकरणविनमः। महामोहस्तु विज्ञेयो ग्राम्य- भोगसुखैपणा । मरणं धन्धतामितं तामिस्र क्रोध उच्यते।' इत्युक्तम् । पातञ्जलदर्शने च-'अविद्याऽस्मिताराग- द्वेषाभिनिवेशाः पन्च क्लेशाः' इत्युक्तम् । तदेव व्यासपादैस्तामिस्रादिशब्दप्रयोगेण विकृतम् । विष्णुस्वामिना तु-स्वागुत्थविपर्यासभवभेदजभीशुचः। यन्मायया जुपन्नास्ते तमिमं नृहरि भजे' इतिश्लोके अज्ञानविपर्यास- भेदमयशोका उक्ताः। अत्र तु वैष्णवात् क्रमभेदः। कारिकार्थस्तु-ज्ञाने । लौकिके विषये । पुरुषश्चेति । प्रमेयप्रमातृभेदेन कोटिद्वयं मतम् । तत्रापि पुरुषे बोधकं करणभूतं चक्षुरपेक्षितम् । विपये व्यापिका स्वसंयोगेन सहकारिणी प्रभा आलोकरूपाऽपेक्षिता। अग्रे तयोः फरणसहकारिणोरभावात्तेनाऽभावेन पुरुषे- उन्धत्वं विपये तमस्तथा । अभावप्रकारेणेदं द्वयमन्धन्तमःशब्दप्रयोजकमित्यर्थः । तथा च करणा- लोकामावे मावहेतुका यावद्वाविषयज्ञानामावाकारा चिरन्धन्तम इति योगतस्तस्वरूपं सिध्यति । इयं वैष्णवे अविवेकपदेनोका । (१) तमस्त्वेन । तामिस्रत्वं विषयमोहस्य कथमित्यतस्तद्विवृण्वन्तस्त- स्कर(गा)वश्यकत्वे हेतुमाहुः-आत्मानमित्यादि । तथा च,स्वस्वरूपविषयस्वरूपयाथास्यज्ञाने सत्यपि या तदु- भययायात्म्यमात्राय एकाऽत्युत्फटकामाकारा वृत्तिः सा तामिस्रमित्यर्थः । ननु भगवानिव चेत् कुर्यात् कुतो न स्यात् । तत्रा:-नेत्यादि । एता इति । आपरणविक्षेपरूपाः | अमित्रशब्दवदज्ञानपदं ज्ञानविरुद्ध- तत्सहरामावपदार्थवाचकमित्यभिप्रेत्य तस्वरूपमाहुः-अज्ञानमित्यादि। तथा च, आवरणविक्षेपशक्त्यात्मिका अविधापरनामिका 'विद्याविधे मम तन विद्धयुव! शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आघे मायया में विनि- मित्रे । 'यति यास्यसिमा सा तयेत्यर्थः ।

·- ? . ३ स्कन्ध. १२ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। सनकं च,सनन्दं च सनातनमथाऽऽत्मभूः। सनत्कुमारं च मुनीनिष्क्रियानूर्ध्वरेतसः ॥ ४॥ एवं नत्वारो जाताः । अनेनैते कृतयुगस्थानीयाः, पूर्वे कलिस्थानीया इति । अथाऽऽस्मभूरिति ।ते- घामपि चतुर्णी मध्ये सनत्कुमारो महान् , भगवत्पौत्रः । अस्य सृष्टौ भगवत्पौत्रभावो मुस्त्य इत्यात्मभू- रित्युकन् । आत्मा भगवान् । सर्वेषां गुणत्रयमाह-मुनीन् निष्क्रियानूरतस इति । तेषां कर्तव्यत्वेन मननमेबैक सिद्धम् । उत्तरकाण्डार्थ एव तेषां कर्तव्यः, न पूर्वकाण्डार्थ इत्याह-निष्क्रियानिति । वेदम- धीत्य, वेदार्थ बुड्वाऽपि, बहिरध्यासशुन्या मानसप्रधानाः । केवलमनसैव यत्सिध्यति, तदेव कुर्व- न्तीत्यर्थः । ननु सृष्टिमपि कुतो न मनसा कुर्वन्ति ? तत्राऽऽह-ऊईरेतस इति । न मनसाऽपि रेतोद्वारे ष्टिः । परं तदेतो मानसम् , तदप्यूई भगवद्गामि, न त्वधो हीनजनकम् ॥ १ ॥ अपाततः पुत्रानुत्तमान् दृष्ट्वा लोके ख्यातपौरुपः पुत्रानाह- तान् वभापे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः!। तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः ॥५॥ वान् वभापे इति । प्रजाः सृजतेति । अत्र ब्रह्मणो नाऽज्ञानम्, किन्तु भगवदुपयोगिसृष्टिमेव मनसा कुर्वन्विति मृजतेति नियोगः, अन्यथा तस्माक्रोधान्महादेवो नोत्पघेत । स्वभूरिति पदं तु, न भगव- दाज्ञापनपर्यन्तं स्थितः, किन्तु स्वयमेवाज्ञापितवानित्यत्रोपक्षीणम् । पुत्रका इति संबोधनमाज्ञाया अव- श्यकर्तृत्वाय। स्वार्थे कमत्ययः सन्देहाभावाय । अत एव तदाज्ञाकरणे भगवत्कार्यस्याऽकृतत्वात् भगवद्द्वारि क्रोधोद्गमः । तदाह-तनच्छनिति । ननु भगवदीयमपि कार्य कुतो नैच्छन् ? तत्राऽऽह-मोक्षधर्माण इति । मोक्षे ये धर्मा निवृत्तिमार्गसिद्धाः । अथवा, मोक्ष एव धर्मो येषाम् , ते मोक्षार्यमेव धर्मान् कुर्वन्ति। ननु भगवत्कार्यकरणमपि मोक्षहेतुः, तत्कुतो न कृतवन्तः ? तत्राऽऽह-चासुदेवपरायणा इति । वासुदेवो ज्ञानं दत्वा मोक्षदाता, न तस्य कार्य सृष्टयादिकमप्यपेक्ष्यते । तादृशस्य न कैवल्याल्यो मोक्षः फलम्, किन्तु भगवत्संतोषः । अत एव तत् ब्रमणो वाक्यं नैच्छन्, इच्छामेव न कृतवन्तः, न तु न फरि- प्यामः' इति वचनमपि ॥ ५ ॥ * अत एव. तूप्णीम्भावे, पूर्वमविद्यासृष्टया खिन्नः, तच्छान्त्यर्थमेते सृष्टाः, तेऽपि चेदनुपयुकासदा घो जातः स च नाऽल्पः, कार्यन्यापाराविष्टत्वात्- सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः । प्रकाशः। * तानित्यत्र । अत्रेति । सनकायाज्ञापने । ननु स्वम्पदाद्रझमहिम्नव महादेवमाहात्म्यस्य शक्यव- चनतया तदुत्पचिर्न ज्ञानस्य ज्ञापिकेति शङ्कायामाहुः-स्वभरित्यादि । तथा च, तत्सद ' यमापे ' इत्यस्य समभिव्याहारादहंकारवोधन एवोपक्षीणमिति न महादेवमाहात्यपर्यन्तयोधनसममतम्तयेत्यर्थः । मग- बदारीति । वरणायां मध्य इति यावत् | * अत एव तूामित्यादि । सोवघ्यात इत्यस्याऽऽमातोऽयम् । अत एवेति अवध्यानादेव । ।

·- २१६ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥६॥ x अभिमानं कार्य च नाशयतीति दुर्विपहः । ततः क्रोधोत्पत्त्यनन्तरं मध्ये भगवदिच्छाविषयिणी बुद्धिर्जाता । कोऽभिप्रायो भगवतः ? कथमेते सृष्टिं न कुर्वन्तीति ? | पश्चाज्ञातो भगवदमिप्रायः । ता- मससृष्टयनन्तरमेते सृष्टा आसुरीमेव सृष्टिं भगवदुपयोगिनीं करिष्यन्ति, मानुषभावाश्चैतेऽहन्ताधिकारिण इत्यभिप्राय ज्ञात्वा क्रोधं नियन्तुमुपक्रमं कृतवान् ॥ ६ ॥ तदोत्पन्नः क्रोधो भगवदभीष्टकार्ये भगवदंशानुप्रवेशात् तस्मिन्कार्य आधिदैविको जात इत्याह-- धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः । सयोऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥ ७॥ धिया निगृह्यमाण इति ! मनसो व्यापारद्वयम्, क्रिया ज्ञानं च । तत्र ज्ञानेन नियमनं कृतम्, न क्रियया । अतः क्रियाया अनिवर्तितत्वात्, खस्मिंश्चाऽप्रभवादुभयरक्षार्थम्, झूमध्ये भगवदाज्ञाचक्रस्थानत्वात् , भगवदाज्ञाकारी भगवदंशस्तद्वारा निर्गत इत्याह-भ्रुवोर्मध्यादिति । सद्य इति तत्क्षणम्, क्षणान्तरे क्रि- ययाऽपि नियमनं स्यात् । मन्युरिति क्रोध एव । नीललोहित इति कर्बुरवर्णः । क्रोधस्याऽरक्तो वर्णः, भगवतो नील'; उभयभेकीभूतं नीललोहितं भवति । कुत्सितो मारो यस्येति खाभाविकसृष्टयुपयोगिकन्दर्प- नाशकः । दैतेयकन्दर्पजनकश्च ॥ ७ ॥ ततस्तस्य नामनिरुत्यर्थ लीलया बहिः, अन्तस्तु दुःखितान् सर्वानेच दृष्टा, रोदनं कृतवानित्याह- स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान्भवः । नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो ! ॥ ८॥ * स वै रुरोदेति । स तु देवानां मध्ये पूर्वजः । यावन्तो ह्याधिदैविका जाता इत्यर्थः । स तु भग- वान् , न जीवांशः । भव इति स एव भवति सर्वत्र, न यहङ्कारव्यतिरेकेण कश्चिज्जायते, नाऽप्यलिङ्गः, अतो जनने हेतुभूतो भयो भवति । उपादाने हारः, रजो ब्रह्मेति । अतोशद्वये सूक्ष्मम् , उपष्टम्भकाः सर्वे वैष्णवाः । अतस्त्रिमूर्तिदेहः । रोदनकारणे पृष्टे उत्तरमाह-नामानीति। नामानि स्थानानि । ज- गत्कर्तृत्वात्स्थानजननम् , जगद्गुरुत्वात् नामकरणम् । नामव्यतिरेकेण अव्यक्ततया भोगः प्रसज्येत, ततो नाममार्थना ॥८॥ तावतेव संतुष्टो ब्रह्मा अधिकमपि कृतवानित्याह-- इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९॥ प्रकाशः। x अमिमानं कार्य चेति । पुत्रत्वाभिमानं तच्छरीरं च । पियेत्या । उभयरक्षार्थमिति । नियमनम्योरातेश्च रक्षार्थम् । * म य सरोदेत्या । कार्यमाने (भ)वम्य व्यापकतया वर्षमानत्वमुपपादयन्ति-न हीत्यादि । . .

·स्कन्ध. १२ अध्याय. ] श्रीमदालभाचार्यविरचिता। २१७ इतीति । तस्य वाक्यपरिपालनं कुर्वन् नामानि कृतवान् । अभिप्रायस्तु अव्यक्ततयैव भोगः कर्तव्य इति । बालकरोदने भद्रया वाचा सान्त्वनं भवतीति सान्त्वयन्नाह-अभ्यधादिति।मा रोदीरिति निषेधः। त्वदभीप्सितमेव सेत्स्यतीति तत्करोमित इति गूढोऽभिप्राय.। दास्यामि च भार्याः, ततस्तान् सर्वान् स्वयमे- वोत्पाद्य स्वसमानान् करिष्यसीति । अत एव भार्यादानम् । प्रार्थितं द्वयम् , अभीष्टं चैकमिति न प्रार्थि- वाधिकदानम् ॥९॥ स्वभावतो गुप्तत्वात् क्रिययैव त्वन्नामेत्याह- यदरोदीः सुरश्रेष्ठ ! सोद्वेग इव वालकः । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः॥ १० ॥ * यदरोदीरिति । यद्यस्मात्कारणात् त्वमरोदी', अतो रुद्र। 'यदरोदीत्तद्रुद्रस्य'रुद्रत्वम् ' इति श्रुतेः। 'रक्' प्रत्ययोऽत्र औणादिकः कतारे। सुरश्रेष्ठति संबोधनान्न गणरुद्रत्वम्, ते हि मुरा एव, न श्रेष्ठाः। ननु प्रार्थनायां कृतायामपि यथा प्रार्थक इति नाम न कृतम् , तथा रुद्रेत्यपि न कर्तव्यमित्याशयाऽऽह- सोद्वेग इवेति । उद्वेगसहितः सोद्वेगः । चित्तव्याकुलता उद्वेगः, रोदने कायवाड्मनोव्यापारः सम्पन्नः, तेन नामजनकत्वम् । अश्रुविमोकः कायिकः, शब्दो वाचनिकः, उद्वेगो मानस इति । यद्यप्यभिप्रायो- ऽन्यस्तथाप्यनुकरणं तादृशमिति लोके तथैव नाम | तदाह-इवेति । अहं सर्वात्मक इति मगोपनार्थ कृतं रूपं सर्वजगत्प्रसिद्धं भवत्तिति, रुद्र इति नाना सर्वे लोका अभिधास्यन्ति, स्वक्रियाकरणेन अभिनयेन चाऽभिधानं प्राप्तम् । तथा च सति पुनरप्रकट एव स्यादत आह-नानति ॥ १० ॥ तस्य स्थानान्येकादश निर्दिशति नामसाम्यात्- हृदिन्द्रियाण्यसुर्योम वायुरनिर्जलं मही। सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि मे ॥ ११ ॥ मन्युर्मनुर्महेशांनो महान् शिवः ऋतुध्वजः । उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतवतः ॥ १२ ॥ धीवृत्तिरुशनोमा च नियुत्सर्पिरिलाऽम्बिका । इरावती सुधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ! ते स्त्रियः ॥ १३ ॥ गृहाणतानि नामानि स्थानानि च सयोपणः । आभिः र सृज प्रजा वह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः ॥ १४ ॥ प्रकाशः। * यदरोदीरित्यत्र । ननु यदि रोदनाभिप्रायोऽन्यः, तदा नामादिप्रार्थनस्य किं प्रयोजनमत आए.- अहमित्यादि । तथा च, स्वस्वरूपगोपनमेव प्रयोजनमित्यर्थः । तथा च मतीत्यादि । अभिनयन नाति सति स्वरूपतोऽप्रकट इति वदभिमतसिद्धिरेव भविप्यतीत्यर्थः । १ महिना पा. २ नवन... धन. पा. समाना ·. - २१८ श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- * हृदिन्द्रियाणीति । हृत् हृदयम्; इन्द्रियाणि च; असुः प्राणः व्योम भाकाशः; तपः ऋच्यादि ! जीवानां मध्ये नितयम् , बहिर्महाभूतानि, अहोरात्रप्रकाशको बहिः, अन्तस्तप इति । प्रकाशफगुपादानं करणं च हैरासनम् । नामानि भार्याः सिद्धयर्थं रुद्राणां गणभेदतः।१। मन्युरिति नामानि । महि- नस इत्येके । ध्यायाः स्त्रियः । धीरत्तिरसहोमा चेति वा पाठः । रुद्राण्य इति तव सहजाः स्त्रिय ए- ताः । नाम्नां ग्रहणं रूपद्वारा भवतीत्येकादशभावग्रहणम् ; एकादशरूपैग्रहणं या विधीयते । सयोपणः सभार्यः । सयोषण इति छान्दसः। आभिः कृत्वा वह्वीः प्रजाः सृज, यस्मात्वं प्रजापतिः, प्रजासष्टाव- धिकारितया आविर्भूतः ॥ ११ । १२ । १३ । १४ ॥ स्वाभिलपितमेव ब्रह्मणोक्तमिति तथैव कृतवानित्याह- इत्यादिष्टः स गुरुणा भगवान्नीललोहितः। सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जाऽऽत्मसमाः प्रजाः ॥ १५ ॥ इत्यादिष्ट इति । स्त्रीभिः सह तथाकरण नाऽभिलपितमिति ज्ञापयति । गुरुणेति । 'आज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया' इति । भगवानिति तादृशानामेव उत्पादनसामर्थ्य सूचयति । नीललोहित इति रुद्र- स्याऽसाधारणः शब्दः । सत्त्वाकृतिस्वभावेनेति । सत्त्वं बलम् , आकृतिनीललोहितत्वम् , स्वभावस्ता. मसः । एवं त्रिभिः कृत्वा आत्मसमाः प्रजाः ससर्ज ॥ १५ ॥ ततः किं जातमित्यत आह- रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्तादग्रसतां जगत् । निशम्याऽसंख्यशो यूथान्प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥ ४ रुद्राणामिति । रुद्र एक एव मारणोपयोग्युत्पादने नियुक्तः, स्वकार्यप्रतिवन्धं ज्ञात्वा स्वकार्येण मार- णं कृतवान् । तदा कार्याणां बहुत्याकालेन सृष्टाः सर्वा एव सृष्टयस्तैर्भक्ष्यन्ते सर्वानेवाऽऽत्मप्रवेशनेन मुक्तान् कुर्वन्ति, अचेतनानपि भूरादीन् परितो असन्ति । एवं रुद्रसृष्टानां रुद्राणां समन्ताजगद् असतामसंख्यो यूथान् ज्ञात्वा, प्रजापतिः स्वात्मानमपि भक्षयिष्यन्तीति शङ्कां कृतवान् ॥ १६ ॥ (अलं मजाभिः' इत्यादीनि वाक्यानि एवमात्मभुवा इत्यत्र सम्बध्यन्ते।)आत्मभक्षणशङ्कया प्रजापतिराह- अलं प्रजाभिः सृष्टाभिरीदृशीभिः सुरोत्तम !। मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुभिरुल्वणैः ॥ १७ ॥ प्रकाश * हृदित्यत्र ! कारिकायाम् । चस्तप.समुच्चायकः । सिद्धयर्थमिति । सृष्टिकार्यसिद्ध्यर्थम् । तेन गणरुद्राणां मूलरुद्रव्यूहत्वं योधितम् , अत एव पञ्चमस्कन्धे 'सार्पणो नाम रुद्र एकादशव्यूहः' इत्युक्तम् । ४ रुद्राणामित्यत्र । कालेन सृष्टा इत्यादि । ब्रह्मकृतानां तदानीमनुत्पन्नत्वाद्दशमाध्यायोक्तानामेव तदानीं सत्त्यादेवमुक्तम् । हदामनम.स. २ महेशान हसव . प महिनस दखेकः रा. ३ -रूप ग्रहण. प. () विहितपाटो नास्तिक ·३ स्कन्धः१२ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २१९ अलं मजाभिरिति । ईदृशीभिः प्रजाभिरलम्, अतः परमेतादृश्यः प्रजा न स्रष्टव्या इत्यर्थः। सुरोत्तमेति जीवभावमाह । देवोत्तमो भूत्वा देहमावेन सृष्टिकरणं न युक्तमिति भावः । तासां को दोप इत्याशय दोपमाह-मया सह दहन्तीमिरिति । दश दिशो दहन्ति । नापि दाहे तासामान्यपेक्षा, किन्तु चक्षुभिरेव । उल्लगैरिति क्रूरत्वेन भयजनकैः। अनेन साम्मुख्याभावेऽपि अन्यस्यापि तदर्शने भयेनाऽपि मरणं सूचयति१७ ताहि किं कर्तव्यमित्याकाक्षायामाह- तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ।। तप आतिष्ठति । तपसि क्रियमाणेऽपि न तव खेदो भविप्यतीत्याह-मद्रं त इति । सर्वभूतसुखा- चहमिति । तपोऽपि मृष्टिवल्लोकोपद्रबहेतुभूतं न कर्तव्यम् , किन्तु सर्वेषां भूतानां सुसमेव आवहति तादृशं सात्त्विकं कर्तव्यमित्यर्थः । ततः किं स्यादत आह-तपसैत्र यथापूर्वमिति । पूर्व तामसकल्पे शिवः प्रजाजनकः । ताः प्रजास्तामस्यो भवन्ति, परं लोकानुसारिण्यः । तादृश्योऽपि मजा अस्मिन कल्पे उपयुज्यन्त इति तयोक्तम् ॥ १८ ॥ किञ्च, माऽस्तु प्रजासर्गः; तथापि सात्त्विके तपसि क्रियमाणे भगवान् परितुप्यतीत्याह- तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगृहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥ तपसैवेति । ब्रह्मा हि स्वानुभवप्रकारेण शास्त्राथै निरूपयति-परंज्योतिरिति । ज्योतिपामपि प्रकाश- कम्, अतस्तस्मिन् दृष्टे सर्ववस्तुयाथात्म्यं स्फुरति, स हि सर्वथा सर्ववस्तुयाथात्म्यप्रकाशकः । भग वन्तमिति न ततोऽन्यज्ज्ञातव्यमस्तीति ज्ञापितम् । अधोक्षजमिति साधनान्तरं निराकृतम् । सर्वभूत- गुहावासमिति सुलभत्वमावश्यकत्वं दुर्जेयत्वं च । एतादृशस्य प्राप्तिस्तपसा भवाति तपसो माहा. रम्यम् । अजसा अनायासेन । पुमानिति दोषराशिवम् ॥ १॥ एवं ब्रह्मणा उपदेशे कृते रुद्रो यत्कृतवान्तदाह-- मैत्रेय उवाच । एवमात्मभुवाऽऽदिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् । वाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥ x एवामिति । आत्मभुवा ब्रह्मणा। गिरां पतिमिति गुरुम् । प्रमाण वाढमिति । अतः परं माऽपि संमतमिति भावः, तथास्वित्यर्थः । अमुं ब्रह्माणम् । तपःकरणार्य तपोवनं प्रविवेशेत्यर्थः । एवमाधिभौति- काध्यामिफाधिदविकसृष्टयम्तामन्यो निरूपिताः ॥ २०॥ , प्रकाशः। x एवमात्ममुवेत्यत्र । एवमाधिभौतिकेत्यादि । आधिभौतिका स्टमष्टा रुद्राः, आध्यात्मिका गण- मद्राः, आधिदैविको नीलरुद्रो ज्ञातव्यः ।

·- " - : .२२० शीसुबोधिनी। [ श्रीगमागयत-- अथ राजस्यः प्रकारान्तरेण सृष्टयः कृताः, ता निरूपयितुमुपक्रमते- अथाऽभिध्यायतः सर्ग दश पुत्राः प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः ॥ २१ ॥ * अथाऽभिध्यायत इति । पूर्व कर्तृत्वाभिमानेन सृष्टी प्रवृत्तः। अहवारस्य विध्याधिविधा सृष्टिरु. त्पन्ना । तामसी पञ्चपर्या, ततोऽहङ्कारे भगवल्याने शुद्ध चित्ते राजसी सृष्टिः, तदुभयनिर्वाहार्थ सात्त्वि- की चेति । इदानी सृष्टिमेव ध्यायति, कथमियं सृष्टिर्भवतीति । तदा सृष्टेर्भगवद्रूपत्वात् दशविधा सा सृष्टि- रुत्पन्नति निरूप्यते । नघ त्रिगुणाः, एको गुणातीत उद्देशे पश्चान्निरूप्यते, विमर्श प्रथमम् । तेषां चि- न्तापरिहारकरवेन दुःखनिवारकत्वात्पुत्रत्वम् । ननु ध्यानमात्रेण कथमेते पुत्रा उत्पन्नाः। तत्राऽऽह-भगव- च्छक्तियुक्तस्येति । या भगवतः सृज्या शक्तिः, सैघ पुत्रत्वेन प्रकटीभूतेत्यर्थः । स्रष्टशक्ति । तदा त- यैव, शत्या ते उत्पादिताः । भगवच्छत्स्या उत्पादिते यो विशेषस्तमाह-लोकसंतानहेतय इति । लो- कस्य जनस्याऽऽसंसारमनुवृत्तिः कल्पान्तपर्यन्तं संततिप्रवाहः । न हि प्रवाहो भगवच्छक्तिव्यतिरेकेणाs- न्येन कर्तुं शक्यते ॥ २१ ॥ तानुद्देशतो गणयति-- मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर्वसिप्टो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥ २२ ॥ मरीचिरिति । आधास्त्रयः सात्त्विकाः, मध्यमास्तामसाः, भृग्वादयुभयो रानसाः दुशमस्तत्रेति भिन्नतया निरूपणं गुणातीतत्वख्यापनार्थम् ॥ २२ ॥ अवयवेभ्यस्तेपामुत्पतिमाह- उत्सङ्कान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्टात्स्वयंभुवः । प्राणाहसिष्ठः संजातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः ॥ २३ ॥ पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोर्चपिः। अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिमरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥ उत्मङ्गादिति । प्रीतिविषयत्वेनोत्सङ्गानारद उत्पादितो लाल्यमानः, भगवदीयत्वादङ्गुष्ठादक्षः, म्यसमानत्वाय । स्वयंभुव इति । तस्याऽपि ब्रह्मण इवाऽभिमानः। अन्ये यथायथमुत्पन्ना पायाभ्यन्तरभेदेना जाननिष्ठात्त्वान्तराः, मध्यस्था राजसाः, पादास्तामसा इति । प्राणाद्दशविधाद्वसिष्ठः । सम्परजात इति अन्तपर्यन्तमुत्तमा एव तद्वंश्या निरूपिताः । भृगुर्वाधः; ऋतुरपि, पुलहोऽपि । पुलस्त्यस्योभय- प्रकाश * अथेत्या | राजमी सृशिरति । सनकादिसहिः, मनुष्यमावाद्राजसी । सात्त्विकीति । रुद्रः । देवरुत्वात् सात्त्विकीत्यर्थः। १ सरगः, २. प. समार ६, २.३ मन्तनिः प्राह... ४ आन्तपर्यन्तम सपर. ~ -. २गतानम...पप ·- ३ स्कन्ध..१२ अध्याय.] श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। वंशजनकत्वाकर्णयोरित्युक्तम् । मंपिरिति बेदसहभावात् दैत्यत्वव्यावृत्यर्थम् , अन्यथा मधुकैटमाविक कश्चिजायेत । अङ्गिरा वक्रमध्यात् । अक्षिमध्यादत्रिः, तस्याऽप्युभयरूपसृष्टिजनकत्यम् । ज्ञानिनो यो- गिनः पुत्ररूपाश्च । मनसो द्वैरूप्यम्, ‘मरीचेरप्युभयसृष्टिजनकत्वात् ' ययोरापूरितं जगत् ' इति वा- क्यात् ॥ २३ ॥ २४ ॥ एवं दशपुत्राग्निरूप्य तेवधिष्ठितरूपेण नवाऽन्यान् सगुणानुत्पादितवानित्याह । तत्राऽअपश्चानेदेन धर्मा- धर्मों । तयोश्च कार्य, मुक्तिः संसार इति । धर्माधर्मो निरूपयति- + धर्मः स्तनाइक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् । अधर्मः पृष्ठतो यस्मान्मृत्युलोकभयंकरः ॥ २५ ॥ धर्मः स्तनादिति । यत्र धर्मे नारायण आविर्भूतः, स दक्षिणस्तनात् । स्वमावतो हृदयाद्धर्मः,। तत्र प्रवृत्तिस्वभावो वामादृदयात् , ज्ञानात्मा भगवदात्मकस्तु दक्षिणस्तनात् । स्वयमित्यात्मत्वान्मोक्ष- रूपत्वम् । अधर्मे वैलक्षण्याभावात्सामान्यतः पृष्ठत इत्युक्तम्। तत्राऽऽविर्भूतो भगवदंशको नाशको मृत्युः। लोकभयंकर इति तस्याऽवान्तरकार्यम् । अनेन भयहेतुरेवाऽधर्म इति भयेनाऽधर्मपरिज्ञानम् ॥ २५ ॥ पडन्ये... हृदि कामो भुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक् सिन्धवो मेढ़ानियंतिः पारबपाश्रयः ॥ २६ ॥ 'हृदि काम इत्यादि । कामक्रोधलोमाः, वाक्समुद्रनितयश्च । तत्र नि:तिः पाय्यपाश्रयः । स विसर्गात्मा न स्थिरस्वभावः, अतस्तस्याऽऽश्रयाभावः । कामादयः सृष्टिप्रलयात्मकाः, मर्यादात्मकास्तु या- कूसमुद्रनितयः ॥ २६॥ छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ।। २७ ।। x छायाया अपि प्रतिसृष्टिरूपत्वात् पुष्टयुपयोगिसृष्टिजनकत्वम् , अतोऽभिमप्रकरणे विस्तरेण वक्ष्य- ते । स्वमश्छाया तमश्चैव मायाऽविद्या भ्रमस्तथा । तिरोभूतेन हरिणा मृज्यन्ते प्रतिसर्गजा।। कर्दमस्य प्रसिद्धिरत एव भार्यया, - तत्र स्त्रियाः प्राधान्यम् । तपो भगवदाराधनं च तत्र स्न्यर्थमेव, प्रकाश + धर्म इत्यत्र । यतो? नारायण इति कार्यकथनम् । 'हृदयं यस्य धर्मः' इति याक्यं विचार्य विभ जन्ते-स्वभावत इत्यादि । x छायाया इत्यत्र । प्रतिसृष्टिरूपत्वादित्यनेन देहसम्बन्धीमावादमःसम्बन्धस्तत्र स्पस्प इति पुष्ट- पयोगिसृष्टिजनने हेतुः प्रतिमाति । प्रतिसर्गान्तरे एवंरूपत्वं वारयितुं सहन्ति-स्वम इत्यादि । प्रतिसर्ग जामन्त इति प्रतिसर्गजाः। अत एवेति । भूतत्वेन सूत्रत्वादेव । देवहुतिपदनिरुक्तिमयोजनमाहुः- १बतो. पा. २ अमोः पा.

·२२२ श्रीमुबोधिनी [श्रीमद्भागवत- खियाश्च मुक्तिः, प्रकरणं च स्त्रियाः । एतत्सूचयितुमाह-देवहत्याः पतिरिति । देवाना हुतिर्यया । यथा यजिर्देवमार्गे तथास्त्री दैत्यपक्षके प्रमुरिति । देवसृष्टावुत्पन्नत्वात् पश्चात्स्यातन्त्र्यम् , तां त्यक्ष्यती- त्यर्थः । एवं सृष्टिमुक्त्वोपसहरति-मनस इति । चकाराच्छायातोऽपि । विश्वदिति पश्चात्पूर्वयदमि- मान उत्पन्न इत्यर्थः । कारणदशायां योऽभिमानः,तदपेक्षया कार्यानन्तरमभिमानोऽनर्थहेतुरिति ॥२॥ * अस्याः सृष्टेः प्रतिच्छायारूपां सृष्टिमन्यां निरूपयितुमुपाख्यानान्तरमारमते-~- वाचं दुहितरं तन्वी स्वयंभूहरती मनः । अकामां चकमे क्षत्तः! सकाम इति नः श्रुतम् ॥ २८॥ वाचं दुहितरमिति । अविद्या प्रथमं सृष्टा अभिमानस्तथोद्गतः । सृष्टौ च सर्वे पुरुमाः, वागेका स्त्री सरस्वती । १। लौकिकी सात्र विज्ञेया, सा वेदेऽपि तिरोहितातिरोधानप्रवृत्त्यर्थ चरित्रमि- दमुच्यते ॥ २ ॥ सत्यसृष्टौ प्रवेशे हि तिरोभृता न सा भवेत् । यज्ञात्मकोऽयं ब्रह्माऽत्र, सृष्टया- धिक्येच्छया पुनः ॥ ३ ॥ लौकिकीमपि वाणी स गृहामीति मनो दधे। ततो लौकिकभूयिष्ठं ज- गजायेत निश्चितम् । ४ । तन्नैच्छन् वैदिकाः सृष्टाः, त्यागो भेदेन रूपितः। दैत्यसृष्टौ, ततः सर्वे यज्ञा वेदाश्च लौकिकाः ॥ ५॥ न तं विदाथ' वाक्येन ते निन्द्यन्ते सदा श्रुतौ । लौकिकी लो- किकेष्वेव सकामा,नतु वैदिके । ६ । उत्तमस्य तु हीनत्वं जायते शीघ्रमेव हि । नाऽधमस्योत्तमत्वं. प्रकाश यथेत्यादि । तथा च, दैत्यपक्षत्ववारणाय पदनिरुक्तिरित्यर्थः । एतेन पदकथनप्रयोजनमेव सूचितम् । "* वाचमित्यत्र । अन्यामिति । नीहाररूपाम् । एतस्योपाख्यानस्य प्रयोजनं बोधयितुं सार्धाष्टभिस्ता- सर्यमाहुः-अविद्येत्यादि । लौकिकीति । नूतनगद्यपद्याद्यधिष्ठात्री। सा अत्रोपाख्याने मृष्टा विशेषेण जेया। सा वेदे ' सारस्वती मेपीमालभेत ' इत्यादिरूपेऽपि तिरोहिता, ' य ईश्वरो वाचो वदितः सन्वाचं न व- देत्' इति यागाधिकारिस्वरूपकथनेना (न) वस्थायिनी बोधिता । अतस्तस्या गद्यपद्यरूपलौकिकवाचश्चिरका- लानवस्थित्यादिरूपतिरोधानप्रवृत्त्यर्थमिदं चरित्रमुच्यते । ननु साऽत्र प्रतिसृष्टिरूपा लौकिक्येवेत्यत्र किंगम. कमत आहुः सत्येत्यादि । तिरोभूतेति ‘रोहिताम्... इत्यनेन तिरोभावस्य कापिलेये वक्ष्यमाण- त्वाचिरोमृता । एतेन तत्कर्तुरपि तत्र ऋक्षरूपत्वकथनात् ताशत्वं यो यमिति ज्ञापितम् । ननु भवतु सा, तथापि ब्रह्मणः कथमेवं मन इत्यत आहुः-यज्ञेत्यादि । तर्हि प्रतिवोधनं यद्यपिभिः कृतम् , तत्कुत इत्यत आहुः-तत इत्यादि । तथा च निर्मर्यादजगदकरणार्थ बोध इत्यर्थः । त्यागप्रकारतात्पर्यमाहुः-त्याग इत्यादि । यतो भेदेन प्रकारान्तरेण तद्वायत्याग उक्त:,ततो हेतोर्दैत्यसृष्टौ तथेत्यर्थः । तेन तेषां लज्जामा- त्रेणाऽधर्मत्यागो यज्ञादिकरणं च सूचितम् । परिप्रभृतयत्यावेशिनो न सहजा इत्यदोषः । दैत्यपक्षीयय- जादेलीफिफत्वे गमकमा:-न तमित्यादि । अकामात्वत्रीडितत्वयोस्तात्पर्यमाहुः-लौकिकीत्यादिसाधैन ! तथा चैतनयं जापयितुमिदं द्वयमुक्तमित्यर्थः । ननु मात्स्य शतरूपा प्रजापतरुत्पन्ना सा भुक्ता, ततः स्वायं- अवमनोरत्पचिरक्ता, शतरूपायाश प्रजापत्यविनाभाव उक्तः, टोपश्च निवारितः । अत्र तु बानो दुहितृत्वमु. भोनिमपिन . --- ·३स्कन्ध. १२ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। २२३ - हि कदाचिदपि जायते ।। ७ ॥ दयामृष्टिर्द्वितीयेति दुहितत्वं न चाऽन्यथा । अधर्मोऽप्ययमेवा. न हीनकार्येषु या रतिः । भ्रातॄणां च विवाहोऽग्रे सृष्टिभेदे निरूप्यते ॥ ७ ॥ वाच मरस्वती लौकिकीम् । तन्वी कोमलाही सुन्दरीम् । गद्यपद्याभिरूपा हि लोकित्येव सरस्वती । स्वयंभूरिति लादिमर्यादाभावः सूचितः। मनो हरन्तीमिति कामनायां हेतुः। अहङ्काराविष्टत्वान्मनसस्तदधीनत्वम्२८ तमधर्म कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यवोधयन् ॥ २९ ॥ तमधर्म इति । पितरं ब्रह्माणम् । सुताः। मरीचिमुख्यो येषाम् । मुनय इति मननेन साक्षादधर्महे- तुत्नमस्याः सृष्टेर्नास्तीति ज्ञातवन्तः । विश्रम्भात् विश्वासाद्धोष्टयन । प्रत्ययोधयनिति । यथा ब्रह्मणा पूर्वमेते बोषिताः,तमेव चोधं ब्रह्माणं प्रति बोधितवन्तः । वाचि प्रवृचिर्न कर्तव्या, शिष्टैः पूर्वजैरकृतत्वाद- पाकीर्तिजनकल्याजगन्नाशहेतुत्याच ॥ २९ ॥ तत्र प्रथमं हेतुं साधयति- नैतत्पूर्वैः कृतं त्वत्र न करिष्यन्ति चाऽपरे । यत्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याऽङ्गजं प्रभो ! ॥३०॥ नैतत्पूर्वैः कृतमिति । अत्र जगति,एतदेतादृशं कर्म, पूर्वैः सृष्टयादिप्रवर्तकः कदापि पूर्वं न कृतम्, नन्वेतादृश एवाऽऽचारोऽतः परं मवर्तनीय इत्याशकयाऽऽहुः-न करिष्यन्ति चापर इति । तस्मादयमनाचा. २ । तं स्वमेव करोपीत्याह-यस्वामिति । गच्छेरिति अमीष्टे लिड् । यत्त्वं स्वच्छया तां गच्छसांत्यर्थः । ननु मनस्तया हृतम् , तां तज्जः कामो हरति, मम को दोप इति चेत्तत्राऽऽह-अनिगृह्याऽङ्गाजमिति । अङ्गजः कामः स्वकीयः, स एव निगृह्यो न तु प्रवर्तनीयः, तथा सत्यधर्मः स्यादिति भावः। प्रभो इति संबोपन तथा सामर्थ्य सूचयति । अनेनाऽधर्मजनकत्वमपि सूचितम् ॥ ३० ॥ प्रकाशः। क्तम् , न तु मास्यवदिति कुतो विशेष इत्यत आहुः-दयेत्यादि । यथेयं वाग्लौकिकी, तथा, दयामृष्टि- नमतीयदयामृदिः, द्वितीया इतो भिन्ना लौकिकति जापनाय अस्या चाचो दुहितृत्वम् ' दयाया भगिनी मूर्तिः । इति वाक्यादन्येषां भगिनीत्वेन दयारूपत्वाय, च पुनः, अन्यथा प्रकारान्तरेण, वास्तवरूपेण न, व. मणो वागीशत्वस्य प्रागेवोक्तत्वात् । तदेतत् स्फुटीकुर्वन्ति-अधर्मोऽपत्यादि। तया चाऽम्याः स्वरूपमन्यत्, अतोऽत्राऽधर्मत्वम् , माल्योक्तायास्तु रूपं भिन्नमतो न तत्र दोष इत्यर्थः । एतेन बुद्धावतारे या वेदयज्ञादि- निन्दा भगवता कृता, सापि लौकिकवेदादिविषया । या च भूतदया स्थापिता, साप्येतादृशी, 'वेदविमोह- यति यज्ञ कृतोऽतदर्हान् ' इति याक्यात् । अतस्तत्रापि ' यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः' इति वाक्यस्य न विरोध इति शापितम् । अयमेवाऽधमोऽत्र नान्यविध इत्यत्र गमकमाहुः-भ्राणां चेत्यादि । अन्यथा कर्दमपुत्रीणां मर्राच्यादिभ्यो दानमपि नाऽऽजापयेत् । अतः सृष्टिभेदेन दोपामावेऽपि लौकिकमंत्रिप्तारूप एवाऽत्राऽधर्मः नान्य इति न कोअप छापि सन्देह इत्यर्थः । एवमुपास्त्यानतात्पर्य सप व्याम्न्यातुमारभ- न्ते-चाचमित्यादि । तदधीनत्वमिति । कामाधीनत्यम् । . , . कारयन.र.२.

·. - २२४ थासुयोधिनी । { श्रीमद्भागवत- द्वितीयं हेतुं विशदयाते- तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो!। यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥ * तेजीयसामिति । स्वतन्त्रेणैवैतत्कर्तुं शक्यम् , न परतन्त्रेण । न हि तेजस्वित्वमात्रेण स्वातन्त्र्यं भवति, यमादिदण्डः परं निवायत; तथाप्यपकीर्तिभवत्येव, ततोऽपि तेजस्वित्वेऽपि कीर्तिन भवत्येव । तदाह-न सुश्लोक्यमिति । किञ्च, त्वं जगद्गुरुः सर्वोपदेष्टा, त्वद्वाक्याज्जानमन्यस्य । तत्र वाक्ये जनक ज्ञानं तव स्वाभाविकं चेन्न भवेत् . काव्यवदप्रामाण्यमेव स्यात् ; उत्प्रेक्षाजनितत्यात । सत्यज्ञानस्य जनकत्वे, एवं तवाऽऽचारो न स्यादिति। किञ्च । यथा त्वद्वाक्यं प्रमाणं तथा तवाऽऽचारोऽपि । ततस्त्वदाचारानुसारेण प्रवर्तमाना अधर्मेण नष्टा एव भवेयुः। अतस्तेपामपि रक्षार्थ नैवं कर्तव्यमित्याह-यद्वृत्तमिति । वरदानयत् क्षेमदानेऽपि सर्वदानं निर्वहेदिति । यथा त एव क्षेमे स्वयमेव समर्था,भवन्ति, तथोपायः कर्त्तव्यः।। ३ ।। एवं स्वतः सामर्थ्यतश्च न कर्तव्यमिति ब्रह्माणं वोधयित्वा, भगवत्प्रेरणया क्रियत इत्याशय भगवन्तं प्रार्थयन्ते- तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्म पातुमर्हति ॥ ३२ ॥ तस्मै नम इति । यद्यन्तर्यामी भगवान् प्रेरयेत् , तदैवाऽयं निवर्तेत । तेनापि प्रेरणमवश्यं कर्तव्यम् । इदं हि जगद्भगवता स्वस्मिन् स्थितं प्रकाशितम् । तदपि तेजसा, न तु तमसा दैत्यवत् । तस्य स्थितिध- 'मणैव, तस्याऽधर्मेण नाश एव | तथा सति 'उत्पतन्नेव यो हतः ' इतिवदुत्पन्नमात्रमेव जगन्नष्टं भवेत् , ततोऽनुत्पाद एव श्रेष्ठः स्यात् । अथ यदि सत्यसङ्कल्पो जगत् कृतार्थतायै कृतवान् , तदा स एव जगत्कर्ता धर्ममपि पातुमर्हति ॥ ३२ ॥ एवं प्रकारत्रयेण ब्रह्माणं स्तुत्वा, क्रियया अपि प्रतिबन्धका इव पुरः स्थिता. । ततो वाचा क्रियया च रुद्धो मानसभावस्तेन त्यक्त इत्याह- स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज ब्रीडितस्तदा ।। तां दिशो जराहुोरां नीहारं यहिदुस्तमः ॥ ३३ ॥ स इत्यमिति । गृणत इति निवृत्तिपर्यन्तं स्तोत्रं कृतवन्त इत्यर्थः । सृष्टी चिन्ता न कर्तव्येति ज्ञा- पयितुमाह-मजापतीनिति । प्रजापतिपतिरिति तेषामपि पालनमावश्यकम् । तन्यमिति तनोः सका- गाज्जातं रूपम् । लज्जया निवृत्तिलोक इति सूचयितुं प्रीडित इत्युक्तम् । सा त्यक्ता तनुः प्रतिसर्गरूप- त्वात् नीहाररूपा जाता, तो दिशः श्रोत्राभिमानिन्यो देवता गृहीतवत्यः । + वाग्बोधिकास्ताः सर्वत्र प्रकाशः * तेजीयसामित्यय । तम वाक्ये इत्यम्य अमामाण्यमित्यनेनाऽन्वयः । + नां दिश इत्यत्र । दिग्मिन हारग्रहणस्य तात्पर्यमाहुः-याग्बोधिका इत्यादि । - ·- . तदा ते ३ स्कन्ध. १२ अध्याय. ] यीमदल्लभाचार्याविरचिता। २२५ याचा सह तां योजयिष्यन्ति, अत एव 'न तं विदाय ' इति श्रुतिः । अत एव श्रुत्यर्थविदस्तामेव तर्नु नीहारमिति विदुः ।। ३३ ।। * एवं सृष्टिप्रसन्न प्रतिमृष्टिमुक्त्या, राजसे भेदद्वयं निरूप्य, सात्विके भेदत्रयं निरूपयति-कदाचि. दित्यादि यावदध्यायसमाप्ति । आध्यात्मिकास्तु श्रुतयः शब्दब्रह्म तु दैविकम् । धर्मप्रवर्तकाः सर्वे भूतानि स्मरणात्पुनः ॥ १ ॥ तत्र प्रथममाध्यात्मिकान् वेदान् जगजननार्थ ध्यानेन दृष्टवान् , सृष्टवर्थ भगवदिच्छया प्रकटीभूताः । तदाह- कदाचिद्धयायतः स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्त्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥ कदाचिदिति । सप्तर्विधातुः। ध्यायत इति प्रथमतो ध्याने प्रकटीभूताः, पश्चान्मुखात् । कदाचि- दिति न सर्वकल्पेषु वेदोद्गमः । कथं सक्ष्यामीति ब्रह्मणश्चिन्ता वेदोद्गमे हेतुः। ध्यानमेवाऽऽह-कथं स्रक्ष्यामीति । समवेतान् मिलितान् । मिलितानां विवेचनमसाधारणलक्षणैरेव भवति । यथा स्थावादयः पुरुषादिभ्यो वक्रकोटरादिभिर्विविच्यन्ते, तथा श्रुत्युक्तलक्षणैः समवेता विविच्यन्त इति वेदोद्गमः॥३४॥ वेदार्थमपि चिन्तया अनादिभिः सहोत्पादितयानित्याह-- चातुहा कर्मतन्त्रमुपवेदनयैः सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाऽऽश्रमवृत्तयः॥ ३५ ॥ चातुर्होत्रामिति । चत्वारो होतारो यत्र। ब्रह्मा होताऽध्यगुरुद्गाता एते चत्वारो होमसाधनम् , अनुजा- शस्त्रहोमस्तोत्रैस्तत्कर्म चातुर्होत्रम् । तन्त्रमिति विस्तारः । उपवेदा आयुर्वेदादयः । नया नीतिशा- स्वाणि, पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि वा । धर्मस्य चत्वारः पादाः, सत्यं तपो दया दानमिति । आश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां प्रत्येकं चतस्रो वृत्तयः । चतुर्मुखादासन्निति सर्वत्राऽनुपः, ॥ ३५ ॥ + प्रमादावेदनिर्गमने नियमेनेष्टं न सिद्धयतीत्यवश्यं ब्रह्मणैव, हृदये प्रकटा वेदाः, मुखेन निर्मिता इति वक्तव्यम् । तत्रापि पूर्वादिक्रमेणाऽन्येन वा वेदाः सृष्टा इति वक्तव्यम् । तथा सति वेदादीनां प्रमः सिद्धयेत् , अन्यथा कर्मापेक्षया क्रमकल्पनायां यजुर्वेदः प्रथमो भवेत् , प्रधानपरे वा ब्रह्मणो वेदोऽर्वागिरसात्मकः पथमः स्यात् । अतः क्रमाध्ययनमन्यया स्यात् । तथोपवेदादीनाम् । अतो विदुरः क्रमं पृच्छति- - . .. प्रकाश तामिति । अधर्मबुद्धिम् । * कदाचिदित्यत्र । राजस इत्यादि। 'अथाऽभिध्यायत' इत्यादिना उक्त राजसे सर्ग सर्गप्रतिमाया भेदद्वयं निरूप्य • कदाचित् ' इत्यादिना वक्ष्यमाणे सात्त्विक सगें आध्यात्मिकादिभेदत्रयं निम्पयती- त्यर्थः । भूतानि स्मरणात्पुनरिति । धर्मप्रवर्तका ऋषयः पुनर्वेदार्धस्मरणाटाधिौतिकवेदरूपा इत्ययः + सवा इत्यत्र । प्रधानपरे वेत्यादि। तादृशे क्रमे ब्रह्मण ऋत्विजः प्राधान्याचवेवः प्रथमः म्यादित्यर्यः । ब्रह्मण. एक ·P , २२६ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- विदुर उवाच । स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन्मुखतोऽसृजत् । यद्ययेनाऽसृजद्देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ! ॥ ३६ ॥ * स वै विश्वसृजामीश इति । मुखतोऽसृजादत्यन्तमनुवाद । तत्र हेतुरुक्तः । यद्यदिति प्रश्नविषयः । देवत्वाचत्प्रतिपादनत्वाच्छुते स्वार्थ तत्सर्ग इति प्रयोजनं दोपाभावश्च निरूपितौ । स्वात्मानं प्रति तदुप- देशाभावमाशङ्कयाऽऽह-मे इति । तपोधनेति संबोधनं जन्मकर्मादिपरिज्ञापकम् , ततः सर्वज्ञत्वान्मां प्र- त्यपि वक्ष्यतीति ॥ ३६॥ वेदानां क्रम मुखक्रमं चाऽऽह- मैत्रेय उवाच । ऋग्यजुःसामाथ$ख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः । शस्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधारक्रमात् ।। ३७ ॥ देवता, द्रव्यसंबन्धः, देवतास्तोत्रम्, यागाभ्यनुज्ञा चेति यागानामर्थतः क्रमः। पूर्वादिमुखक्रमस्तु पाठार्थ- मुपयुज्यते । तेषां चतुर्णा विनियोगमाह-शस्त्रमिति । शस्त्रं होतुः; इज्या यजिरध्वयोः, यजुर्वेदकृत्यम् । स्तुतिर्देवताया उद्गातुः; सामवेदकृत्यम् । प्रायश्चित्तं ब्रह्मण इति, 'प्रायश्चित्ते ब्रह्माणम् ' इत्याश्वलाथ- नसूत्रात् , एवं सप्रयोजनान् वेदान् पूर्वादिमुखैः सृष्टवानित्यर्थः ॥ ३७॥ वेदोपयोगिपदार्थान् वक्तुं पुराणानि सृष्टवानित्याह- ईतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ ३८ ॥ x इतिहासपुराणानीति । सर्वोपयोगित्वान्नाऽत्र क्रमो विवक्षितः, अतः सर्वेभ्य एव वक्रेभ्यो निर्ममे । सर्दर्शन इति सर्वेषामेव वर्णानामवर्णानां स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनामुपयोगं पश्यन् पुराणं सृष्टवान् । चिन्त्यमे- तत् ॥ ३८॥ चातुर्होत्रादीनामप्युद्देशात् तेषामप्युत्पत्तिक्रममाह- पोडश्युक्यो पूर्ववक्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्री च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ३९ ॥ प्रकाशः। तत्र हेतुरुक्त इति । प्रश्नविपये प्रष्टव्यांशे हेतुत्वेनोक्त इत्यर्थः । तत्प्रतिपादनत्वात् श्रुतेः स्वार्थमिति । श्रु- तेर्देवप्रतिपादकत्वात् देवार्थम् । दोपामाव इति । विदुरस्याऽपि देवत्वाचं प्रति कथने दोपाभाव इत्यर्थः । x इनिहामेत्यत्र । चिन्त्यमेतदिति । सर्वदर्शनपदतात्पर्यमिदम् । दरता, बापमपाध, देवनारतोत्रम, पागाभ्यनुज्ञा पनि म. ग. ६ २. इत पूर्व ' आयुर धनुट FIपमान पाप पाहद कमादिभिमरी ने श्लोकोऽपिक पुनचिन ·३ स्कन्ध १२ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । xपोडश्युक्थाविति । 'अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृहीयात्' इति श्रुते 'न चै पोडशी नाम यज्ञोऽस्ति' इति च सवोपयोगित्वात् पोडशी प्रथमतो गृहीत । तथोमयस्यापि सर्वोपयोगित्वम् । तावुभौ पूर्ववाद ससृजे । अनिष्टुदमिष्टोमः, पुरीप्या अमयश्चयनात्मका पुरीपमस्याम्तीति पुरीपी, पुरीपी च अमिष्टुच्च पुरीप्यमिष्टतौ, स समासान्न (?) आप्तोर्यामोऽतिरात्रम्यैव ममा, सविशेषोऽतिरात्रइत्यर्थ । वाजपेयोऽपि म्वतन्त्रो महाफर । गोसवश्व गोसत्रम् । तयोरपि सहभाव || ३९ ॥ धर्मस्यते चत्वार पादा विद्यादय इति- विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांच यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभिः॥ ४० ॥ * विद्या ज्ञानम् । टान तुलापुस्पादि । तपः कृच्छादि। सत्य सत्यभाषणम् । पदानीति पदशब्दः। चकारादन्येऽपि धर्मपादा भगवद्रूपत्वाद्धर्मस्य सन्तीति नापितम् । आश्रमांथाऽसृजत्सह वृत्तिमिरिति । तिचतुष्टयसहित एकाश्रम एकम्मान्मुखाजात इति ज्ञापितम् ॥ ४० ॥ तत्र ब्रह्मचारिणो वृत्तिचतुष्टयमाह- सावित्र्यं प्राजापत्यं च ब्राह्मयं चोऽथ बृहत्तथा । वार्ता संचयशालीनशिलोज्छ इति वै गृहे ॥४१॥ साविन्यमिति । सारित्र्यमुपनीतम्य गायत्रीशिक्षाकाली मोनादिसहितस्विरागात्मक । तत सवत्स रपर्यन्तं प्राजापत्य वेदनतात्मकम् । ब्राह्मयं वेदग्रहणात्मकम् । वृहन्नैष्ठिकम् । गृह्मथस्य वृत्तिचतुष्टयमार- पातेति । वार्ता कृप्यादिचतुष्टयम् । सचयोऽध्यापनादिना प्राप्तधनस्य सग्रह । शालीनमल्पधान्ययाचनम्, यायावर इत्यर्थ । शिलोच्छ इति । शिला खले धान्याना हम्तन कैक्श उद्धार , उन्छन गृहस्थाना गृहे कण्डनादिस्थाने पतितधान्यार्दाना ग्रहणम् ॥ ४१ ॥ प्रकाशः। x पोडशीत्यत्र । पोडाशेन प्रथमत उक्तौ हेतु सवोपयोगित्वमिति बोधयितु प्रमाणमा -अपीत्यादि। ननु यज्ञविशेषत्वम्य हेतुत्वे किं बोधकमित्याशदाया श्रुत्यन्तरमाहुः-नया इत्यादि । तया च, यज्ञविशेषत्वे प्र थमत उक्तौ प्रथमसम्थारूपममिष्टोममेव वदेत् । एतेनेष्टाः' इति श्रुतौ तम्यैव प्राथम्यात् । अतः सर्वो- पयोगित्वमेव तथेत्यर्थ । इद श्रुतिद्वय तैत्तिरीयाणा पष्ठाष्टकसमाप्तयनुयाफे ' प्रजापतिर्देवेभ्यो यना न्' इत्यनाऽस्ति । तत्र च पोडशपदनिरतिपूर्वक सर्वोपयोगित्वं स्फुटमम्तीति ततोऽवगन्त यम् । * विद्यत्यत्र । श्रीधराये-'विद्येति शौचम् , 'क्षेत्रजम्यश्वरनानाद्विशुद्धि परमा मता' इति स्मृते । दान दया, 'भूतामयप्रदानम्य करा नाईन्ति पोडगोम् ' इति वचनात् । एव च 'तपः गावं दया सत्यमितिपादा कृते रता' इति प्रथमम्कन्धोक्तरविरोध ' इति व्याख्यातम् । तत्मगृहार्थमाहु-चकारादित्यादि । आश्रमानित्यत्र । वृत्तिचतुष्टपमिति । वर्तनप्रकारचतुष्टयं जीविकाचतुष्टय नाश्रीधगये 'गारी नमयानितयुत्ति' इति व्याग्यातम् , ' शिलोच्छन कणिशकणति ' इति च । . वऽथ पा २ नागम् ॥

·- -- २२८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- चनस्थाना वृत्तिचतुष्टयमाह-- वैखानसा वालखिल्यौदुम्बराः फेनपा वने । न्यासे कुटचिरः पूर्व वह्वोदो हंसनिष्कियौ ॥ ४२ * वैखानसा इति । विखनसा ब्रह्मणा यानि भगवद्भजनादीनि चैखानससूत्रे उपदिष्टानि, वने स्थित्वा, तत्कर्मकारो वैखानसाः, देवादागतवृत्तिजीविन । पालसिल्यास्तपस्विन पञ्चाग्न्यादिसाधका सूर्यपक्वान्न भक्षकर वनस्था चन्यान्नाम्ध । औदुम्बरा नखलोमादिस्थापका मलधारिणो वृक्षफलोपीविनश्च । नियता रण्या फेनपा , वायुजलभक्षाः । तपोवनादिवास पूर्वसिद्धोऽनुवर्तत एवेति । न्यासिना वृत्तिचतुष्टयमाह- न्यास इति न्यासे संन्यासे, कुटीचर पूर्व निरूप्यापञ्चसप्तत्यूई सन्यासे आयुर्भागक्रमेणाऽऽश्रमचतुष्ट थपक्षे नित्यसंन्यासो भवति । तत्र ब्राह्मण्यम्, वयः, पूर्वाश्रमानन्तर्य च प्रयोजकम् ,न ज्ञानादि । पट्विंशदा- ब्दिक ब्रह्मचर्यमिति वेदाध्ययनकालपक्षोऽपि विकल्प्यते। चतुर्थमायुपो मागमुपित्वाऽऽयं गुरौ द्विज । द्वितीयपायुपो भागं कृतदारोगृहे वसेत् ।' इति मनुवाक्यात्प्रत्येकसमुदायपक्षौ निणीतौ । तर समुदा यपक्षो नित्य । आश्रमचतुष्टयमपि क्रमेण ब्राह्मणेन कर्तव्यमिति तदेवाऽत्र ब्रह्मणा निप्पादितमित्युच्यते । प्रत्येकपक्ष काम्य । कोचिदधिकारभेदेनाऽऽहुः-साधारणानां चतुष्टयमिति ! ऊर्ध्वरेतसा भक्ताना ब्रह्मचर्य नैष्ठिकम्, एक एयाऽऽश्रमस्तेषाम् । तथा सर्वथा वैराग्यरहितस्योत्कटकामस्य गार्हस्थ्यमेव उपकुर्वायो भूत्वा यथाशक्ति वेदानधीत्य, विहितप्रकारेण कृतदारो भूत्वा, यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात् । किं बहुना, श रीरसस्थापर्यन्त धृताग्निहोत्रमपि तस्य विहितम् । अत एवाऽऽपस्तम्बकारेण सर्वे आश्रमास्तुल्या निरूपिता प्रकाशः। * वैसानसा इत्यत्र । श्रीधरीये ' वैसानसा अकृष्टपच्यवृत्तय ! वालासल्या नवाने लब्धे पूर्व- सञ्चितानत्यागिन । औदुम्बरा प्रातरुत्थाय या दिशा प्रथम पश्यन्ति, तत आहेतै फलादिमिर्जीविन । फेनपाः स्वयं पतित फलादिभिर्जीविन' इति व्याख्यातम् । न्यास इत्यत्र । ननु ' यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत् ' इति श्रुतेर्जाते वैराग्ये सन्या ( सा ) द्ध- सादिरूपतैय तरेति वृत्तिचतुष्टयं कथमित्याकाहाया कुटीचरस्य पूर्व निरूप्यत्वे हेतुमाहु-पञ्चेत्यादि । झानादीत्यादिपदेन वैराग्यसंग्रह । तथा च, नित्यपक्षे वैराग्यज्ञानादेहत्वाभावात् स्वाश्रमकर्मप्रधानस्य बुटीचरस्य युक्ता पूर्व निरूप्यतेत्यर्थ ननु पनिशदाब्दिकमिति वा ब्रह्मचर्यस्य बहुकालमुक्तत्वादाश्रममपक्षा न युक्त इत्यत आहु-पडित्यादि । तथा च, 'यद्वैकिश्च ' इति श्रुतर्मनारत्यादरणीयत्वेनाऽऽश्रमक्रमप क्षेऽस्यैव मुख्यत्वात् पक्षान्तरप्रायिकत्वेन युक्त तस्य पूर्वनिरूप्यत्वमित्यर्थ । ननु प्रायिकत्वे तस्य पक्ष म्याग्नावश्यकताया श्रुतिव्याकोप इत्यत आहु -प्रत्येकेत्यादि । निर्णीताविति । नित्यकाम्यभेदेन निति।। तथा च, व्यवस्था भेदेन सार्थक्यान श्रुतिव्यायकोप इत्यर्थ । तमेव निर्णय स्मुटीकुर्वन्ति-तनेत्यादिकाम्यइत्य न्तम् । प्रत्येस्पक्ष इति । यायजीवं यथोचितमेकाश्रमपक्षः। व्यवस्थाया मतान्तरमाहु-केचिदित्यादि । इद च नश्रीधरमतम् । फुटीचा स्वाथमपर्मप्रधानः, यहोदः कोपसन्नीकृत्या (१) ज्ञानप्रधान ,हसो ज्ञानान्यास निष्ट , निप्रियः पाततत्त्व । एते च सर्व यथोत्तर श्रेष्ठा भवन्तीत्येतावन्माचव्याख्यानात् (१)। अतोऽन्ये पापीणामेव तन्मत योध्यम् । तन्मतव्यवस्था प्रदर्शयन्ति-साधारणानामित्यादि । साधारणानामिति । पूरपाधिकाररहितानाम् । असाधारणं तत्तदधिकार सुटीवुर्वन्ति-ऊध्येत्यादि । नैष्टिकगृहस्थाधिकार ए या वन्ति-तथेत्यादि । अत एयेति । प्रत्येक पक्षम्याऽपि साधक्त्यादेव । आपस्तम्बकारणेति । आपम्तन - ·३स्कन्ध. १२ अध्याय । श्रीमहलभाचार्यविरचिता। २२९ सर्वत्रैयाऽव्यग्रः सिद्धयतीति । प्रजानिन्दावाक्यानि चोर्द्धरेतसा प्रशंसापराणि योजितानि, अन्यथा श्रुनि:- मन्योन्यविरोधः स्यात् । एकदेशेनाऽपि श्रुतीनां बाधो ब्राह्मणानां न कर्तव्यः । तथा वानप्रस्थे यथाशक्ति ब्रह्मचर्येण वेदाध्ययनं विधाय देहपातपर्यन्तं वने यासं तपश्च कुर्यात् । न्यासेऽपि पूर्वजन्मनि आयुर्मागक- मेण कृतन्यासः प्राप्तज्ञानश्च दृदवैराग्यो निरन्तरमात्मचिन्तकः, भगवत्प्रेमामापात् सतां गृहे पुनरुत्पद्यते । तस्योत्पत्तिसंबन्धात्पूर्वज्ञानं तिरोहितमिव भवति; तदोत्तरत्र जन्मन्युपनीतः । वेदाध्ययने क्रियमाणे, 'पूर्वज्ञानमुहुद्धं भवति तदा ' यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रवजेत्' इति श्रुत्यर्थः कर्तव्यो मवति । तदा दे- हपातपर्यन्तं स एवाऽऽश्रमः परिपालनीयो भवति, अन्यथा पतितः स्यात् । ततोऽप्युपनयनात्पूर्वमेव पूर्व- ज्ञानवैराग्याणामुद्दोधेऽनाश्रमी भवति, यथा सनकादिः शुकाविर्वा । स वेदे निन्दितो भगवच्छास्त्रे च । अत एव ब्रह्मणः सनकादिपु क्रोधः । ब्रह्मपुत्रा अपि भूत्वा मानुषभावमापन्नाः, ततोऽपि दैत्यत्वम् । प्रहा- दरूपा जाताः, तत्रापि क्लेशः । शुकस्तु इमं बाधकमवगत्य पूर्वजन्मनि ज्ञानादिसिद्धावपि रूपद्वयं विधा- यैकेन रूपेण ब्रह्मचर्ये वेदानधीत्य, गार्हस्थ्ये पुत्रानुत्पाद्य, पुनरैक्यं प्राप्तः; देहपातपर्यन्तं भगवत्सरो जातः। सोऽत्र मर्यादायां वैदिकमार्गे न गण्यते । तत्र य आयुर्भागक्रमेण चतुष्टयं करोति, स वनवासानन्तरं पुत्रा- दिनिर्मितकुट्यां पुत्रादिभिरेव पारेपाल्यमान आत्मचिन्तकः कुटीचरो भवति । वनस्थो भूत्वा पुत्राद्यपेक्षा परित्यज्य स्वतन्त्रतया यदि संन्यासं कुर्यात् , तदा स बहोदो भवेत् । कचितीर्थविशेष सर्वनिरपेक्षस्तीर्थवासी भवेत् । तत्र वने पक्षद्वयम्-यदि सभार्यः सामिर्वनं गच्छेत् , तदाऽमे पुत्रेषु भार्या स्थापयित्वा स्वयं कुटीच- रो भवेत् ; यदि पूर्वमेव भार्यादिस्त्यक्तो भवेद्वनवासार्थमेव, तदा तावत्तपः कृत्वा अप्रे संन्यस्य बहूदको- भवेत् । यदि ब्रह्मचर्यानन्तरमेव पूर्वोक्तप्रकारेण ज्ञानादिसंपन्नो मवेन् , तदा संन्यासे हंसो भवेत् । सर्वत्र तीर्थेषु एकरात्रविधिना निरपेक्षः परिभ्रमेत् । तस्य मौनानीहानिलायामा दण्डा नित्याः। ततोऽपि पूर्वजन्म- न्येव सिद्धज्ञानादिर्हसो भूत्वा यो नियते, स उचरत्र योगप्रप्टो महतां गृहे उत्पन्नः प्राप्तद्विजातिसंस्कारो जडभरतवत्तिष्ठेत् , स निष्क्रियः । तस्य तु मुक्तमाच्छादनं न लिङ्गं प्रकटम् , तस्यैव ऋषभवञ्चर्या । तस्य लोकसंवन्धे पातित्यम् , यथैवाऽलौकिकः। तस्य सिद्धिः, स सर्वोत्तमः। तस्य धर्म न हीनः कुर्यात् । तस्मा- प्रकाश म्बाल्येन स्मृतिकारेण । प्रजानिन्दावाक्यानीति | 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमा- नशुः' इति; ' त?क आहुक्रपयः कारपेयाः-किं प्रजया, करिप्यामो येषां नाऽयमात्मा नाऽयं लोकः । इत्यादीनि । अन्यथेति । एवमेकाश्रमपक्षानगीकारे। तथा च, सर्वथा वैराम्यराहित्ये नैष्ठिकगार्हस्थ्यपक्ष इत्यर्थः। नैष्ठिकवानप्रस्थपक्षं स्फुटी कुर्वन्ति-तथा वानप्रस्थ इत्यादि । नैष्ठिकसंन्यासपक्षमाहुः-न्यास इत्यादि । अत्रैव पक्षान्तरमाहु.-ततोऽपीत्यादि । स इति । अनामिपक्षः । महादरूपाजाता इति । पुराणान्तरस्थ- मिदं प्रमेयम् । तत्रापीति । प्रहादरूपत्वेऽपि । रूपट्टयं विधायेति । इदमपि पुराणान्तरं ज्ञेयम् । न गण्यत इति । शुकेतरस्य तथा सामर्थ्याभावान्न गण्यते । एवं नित्यकाम्यपक्षद्वयमुपपाय प्रकृते कुटीचरादिस्वरूपं व्याकुर्वन्ति-तनेत्यादि । आत्मचिन्तक इति । अयं हि परमो धर्मो यद्योगेदात्मदर्शनम्' इति वाक्यादाश्रमधर्ममतात्मचिन्तनपरः । तीर्थवासी मवेदिति । तीर्थस्य जलप्रधानत्वेन बहोदपदयोगसाम. स्यात्तथा भवेदित्यर्थः । दण्डा नित्या इति । तेन हंसखिदण्डी इत्यर्थः। परमहंसाधिकारमाहुः-ततोऽपी. त्यादि । मुक्तमिति । पथि स्थितं चीरादि । तस्य सिद्धिरिति । तथैव तस्य सिद्धिः न हीनः कुर्यादिति । । मलयणक ·२३० श्रीसुबोधिनी । { श्रीमद्भागवत- दधिकारव्यवस्थयैव वृत्तिचतुष्टयमाहु-ययुत्तम कर्नु न शनुयात्, तदा प्रथमोऽपि प्रथम युटीचरो भूरा क्रमेण निष्क्रियो भवेदिति सिद्धान्त । तथा पर्याश्रमेष्वपि पूर्वमुत्तमा गति प्रजेत् , आश्रमान्तरेषु या उ. तमा गति प्रजेदिति ॥ ४२ ॥ एवमाश्रमानिरूप्य ' उपवेदनये सह ' इति निरूपणात् नीतिभदानिरूपयति- आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहतयश्वाऽऽसन्प्रणवो घस्य हगतः ॥ ४३ ॥ * आन्वीक्षिकीति । अन्वक्षिणमन्वीक्षा, तत्संबन्धिनी नीतिमर्यादा, आन्वीक्षिकीयुच्यते । एषा नीति ह्मणानामेव, तत्राप्याश्रमश्रेष्ठानाम् | नयी वेदत्रयी, वेदानुसारव्यवहार कर्तव्य , यज्ञा फर्तव्या , याजनादि च वृत्ति । क्षत्रियाणा मुख्यैपा वृति । वार्ता चतुर्विधा, पिगोरक्षवाणिज्य- कुसीदात्मिका, वैश्याना मुख्या । दण्डनीतिर्दण्डप्रकार , दण्डनार्थ वा नीति । यद्यप्यय राजधर्म , तथापि शूदेष्वेव दण्ड सर्वथा कर्तुं शक्यत इति तेषु प्रतिष्ठित । एव चतुर्द्धा नीति । यद्यप्या- न्वीक्षिकी आत्मविद्या, त्रयी च घेदत्रयम् , यज्ञाश्च तदर्था , ते पुनर्नीतिमध्ये न वक्तव्या , तथापि तेषा लौकिकेऽपि ब्राह्मणादीना परमहंसादीना वा अन्वीक्षणादिरेव कर्तव्यः, न तु सर्वथा रौकिक इत्येतद? नी तिशास्त्रेऽपि तयोरुपनिवन्धनम । तथैव चेति पूर्ववत् , पूर्वादिमुखैरेवोत्पन्ना इत्यर्थ । एव सात्त्विकबुद्धावा- ध्यात्मिकत्वेन वेदाद्युत्पत्तिमुक्त्वा, आधिदैविक शब्दब्रह्मस्वरूप निरूपयितु प्रथमतो व्याहृतानामुत्पत्तिमाह- एव व्याहृतय इति । यद्यपि वेद एव गायत्री, व्याहृतय , प्रणवश्च निरूपिता । समष्टिव्यष्टिभेदेन चतुष्ट- यम् । सप्तव्याहृतिपक्षेऽपि अष्टमस्त्रयाणा समष्टिः । चकारादने प्रणवोऽपि । तस्य चतुर्विधत्वाभावात् केवल स हृद्तो हृदयादेव प्रकटीभूत । अत एव ब्रह्मणा न प्रणव उच्चारित , किन्तु ' ॐकारश्वाऽथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मण पुरा । कण्ठ भित्त्या विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ' इति वाक्यात् प्रणय स्वय मेव निर्गत ॥४३॥ , , । प्रकाश। तेनेदानीन्तना परमहसा आश्रमविडम्बका धर्मध्वजा एवेति योधितम् । आहुरिति । प्रामाणिका आहु । उचममिति । ' चतुर्थाश्रम प्रजेत् ' इति क्रमेण प्रजेत् । * आन्वीक्षिकीत्यत्र । अन्वीक्षणमिति मननम् । एवे(पाति । द्रव्ययज्ञकरणरूपा । तदर्था इति।आ स्मविद्यार्था । एव व्याहृतय इत्यत्र । व्याहृत्युत्पत्तौ तासा मकरा (प्रकार) भेद वदन्ति । समष्टीत्यादि । भूर्भुव मुवरिति व्यस्तास्तिस्रो व्यष्टि , समस्ता समष्टि , इत्येव पूर्वादिमुखैरुच्चारणाच्चतुष्टयमित्यर्थ ।' एव ब्याह तय प्रोता व्यस्ता समस्ता इत्याश्वलायनवाक्यात् । श्रीधरीये तु 'भूर्भुव सुवरिति वा एतास्तिसो च्या हुतयः, तासामुह स्मैता चतुर्थीमस्य प्रवेदयते मह इति' इति तैचिरीयोपनिषदुक्तोऽपि प्रकारश्च तुर्थत्वस्योत , तमपि संगृहनि-ससेत्यादि । तथा च, तैत्तिरीयोक्तामष्टम च पूर्वादिमुसे प्रकटितवानि त्यर्थ । चतुर्विधत्याभागादिति । अमात्र (1) पक्षे तथात्वादित्यर्थ । । प्रतिहिना ५ सय २उपतक ·. ३ स्कन्ध. १२ अध्याय. J श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। सप्तच्छन्दसामुत्पत्तिमाह-तस्पोष्णिमासीदिति साद्धन- तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः ।। मज्जायाः पतिरुत्पन्ना वृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४४ + लोमभ्यश्चर्मभ्य उप्णिगासीत् । एतानि सप्तच्छन्दांसि न्यूनाधिकभावमापन्नानि । तत्रोत्पत्त्युपपत्ति- भ्यां गायत्री -बृहती च श्रेष्ठे । तत्र चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री, अष्टाविंशत्यक्षरा उणिका, द्वात्रिंशदक्षरा अ. नुष्एम् , प्रत्रिंशदक्षरा वृहती, चत्वारिंशदक्षरा पतिः, चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप् , अष्टाचत्वारिंशदक्षरा ज. गती । तत्र गायत्री त्रिपदा, अन्याश्चतुप्पदाः। तत्र उष्णिक सप्ताक्षरपादा भवति, अतः प्रथमं निर्दिष्टा । अथवा, . उत्पत्त्याऽत्र विचारः कर्तव्यः । तत्र ब्रह्मणः शरीरे धातूनां स्थूलसूक्ष्मभेदेन छन्दसां स्थूलसूक्ष्म- भेदौ । क्रमश्चोत्पत्ती धातुक्रमेणैव । उत्पत्तिविचारे सोमाहरणाद्गायत्री प्रतिष्ठिता । उपपत्तिविचारे अल्पाक्षरापि बृहती सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यो महत्त्वात् वृहतीति नाम प्राप्तवती, 'स वृहतीमेयास्पृशत्' इत्यादिश्रुतौ बृहत्या माहात्म्यप्रतिपादनात् । प्राणतस्तस्या उत्पत्तिरुच्यते, सर्वोपार च । अस्थ्ना बाहुल्याजगत्या ,उत्पत्तिः । तदपेक्षया मांसस्य हीनत्वात् ततस्त्रिष्टुवुत्पत्तिः । ततो मज्जा होनेति ततो हीनायाः पतेरुत्पतिः । मध्ये वृ. हती निरूपितैव । स्नुतः स्नायुतोऽनुष्टुवुत्पत्तिः। त्वगपेक्षया चर्मणामाधिक्याल्लोम्नां स्पष्टमेवाऽऽधिक्यदर्शनात् बहिःस्थितत्वेन उष्णिक प्रथमतो निरूपिता । मज्जापेक्षयापि प्राणानामन्तःस्थितत्वात् पश्चानिरूपणम् ४४ एवं सामग्री विनिरूप्य शब्दब्रह्मणो देहं विनिरूपयति-स्पर्शस्तस्याऽभवदिति सार्बेन- स्पर्शस्तस्याऽभवजीवः स्वरो देह उदाहृतः। ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्तस्था वलमात्मनः । स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ॥ ४५ ॥ स्पर्शाः पञ्चविंशतिः, ते सर्वे एकीभूताः शब्दब्रह्मणो जीवोऽभिमानी, योऽहमिति मन्यते । स्वरा अकारादयः पोडश, स देहः। उदाहृत इति प्रमाणम् । शपसहा ऊप्माणः, ते चत्वार इन्द्रियाणि । आहु- प्रकाशन + तस्येत्यत्र । न्यूनाधिकभावमिति । अक्षरकृतं महि(म)कृतं च न्यूनाधिकभावम्। चतुष्पदाइति । यद्य- पि पक्तिः(१)पदोच्यते, तथापि निरुक्ते पक्तिः पञ्चपदा त्रिष्टुप् स्तोभत्युचरपदा। यात्रिरस्तोमचत्रि- भस्त्रिष्टुप्वमिति विज्ञायते इति ब्राह्मणोपन्यासेन पञ्चमपदस्य स्तोममात्रत्वाच्चतुप्पदा । गायत्री तु गृहस्थानां त्रिपदाऽपि सन्यासिनां चतुष्पदेति बृहदारण्यके सिद्धम् । तस्मात् सर्वाश्चतुष्पदा इत्यर्थः । स- साक्षरपादेति । सर्यापेक्षा (क्ष) या स्वल्पा । सोमाहरणादिति । ' तृतीयस्यामितो दिवं सोम आसी गा. यत्र्याहरत् ' इति श्रुतेस्तथेत्यर्थः । अल्पाक्षरेति । पत्याद्यपेक्षयाऽल्पाक्षरा । जगन्या इत्यादि । जगत्यां यहक्षरत्वम्, ब्रिामि पड्तावनुष्टुभि च ततो न्यूनाक्षरत्वं हेतुर्यथायथं वोध्य.। न चाऽक्षरविचार उष्णिहोड- धिकापि गायत्री पादविनारे न्यूनति सा पूर्व कुतो नोक्तेत्यत आहुः-स्वगित्यादि । प्रथमत इति । गायन्याः पूर्वम् ।

·+ २३२ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- रित्यपि प्रमाणम् । अन्तस्था यरलवा , तस्य देहस्य वलम्। एवं चतुर्भूतः स्वररूपमुक्तम् । वाह्याक्रियामुद्रा- चादिरूपां वदन् विहारेण तेपामुत्पत्तिमप्याह कार्यकारणयोरभेदत्वाय-स्वराः सप्तविहारेणेति । स्वराः प-- जादयः सप्त । विहारेण गतिलीलया । प्रजापतेरिति । शब्दब्रह्मणोऽस्य चाऽमेदो निरूपितः ॥ ४५ ॥ शब्दब्रह्मभावत्वेन या जगजनकत्वम् . तदेवोपपादयन्नुपसंहरति- शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परम् । विभाति ब्रह्म विततं नानाशच्युपवृहितम् ॥ ४६ ।। शब्दब्रह्मात्मन इति । ननु शब्दब्रह्मणः कथं जगजनकत्वम् , शब्दार्थयो रूप्यात्, ब्रह्मणैव अर्थात्मक- स्य जगत उत्पादितत्वात् । तत्राऽऽह-विभाति ब्रह्मेति । अर्थात्मकं जगदुत्पादितमपि, नामव्यतिरेणाना प्रकाशत इति विभातीत्युक्तम् । इदं सर्वं जगत् विततं ब्रह्मैव विभाति । बृहत्त्वात् बृंहणत्वाञ्च ब्रह्मणः । वृहत्त्वाद्विततम्, बृहणत्वान्नानाशक्त्युपहितम् । शब्दब्रह्मव्यतिरेकेण परब्रह्मणः प्रकाशनं न भवति । शब्दब्र मणैव परब्रह्म प्रकाश्यते स्वप्रकाशमपि । स्वप्रकाशत्वमपि तस्य वेदेनैवोक्तम् । अनुपलब्धे तत् प्रमाणम्' इति न्यायात् । 'पराश्चिखानि' इत्यादिवाक्यादनुपलब्धत्वम् । स्वप्रकाशमपि सौर तेजः दिवाभीतेन न दृश्यते। न च व्यवधानं किञ्चिदपेक्ष्यते, इन्द्रियाणामेवाऽग्राहकत्वात् । नह्याकाशाग्रहणे, चक्षुषा रसामहणे वा. प्रकाशः। शब्देत्यत्र । दैरूप्यादिति । वैजात्यात् । उत्पादितत्वादिति । सिद्धत्वादिति । तथा च, स्वस्य वैजात्यमुपादानत्वयाधकम्, कार्यस्याऽन्यथासिद्धत्वं च निमित्तत्वयाधकम् अतः कथं तस्य जनकत्वमित्यर्थः ।. उभयदोपसमाधानपूर्वकं शब्दब्रह्मणः कर्तृत्वमुपपादयन्ति-अर्थत्यादि । तथा च, 'विश्वं वै ब्रह्मत्तन्मा- त्रम् ' इति पूर्वमुक्तत्वेनाऽत्रत्यायाः प्रक्रियायाः श्रौतसमानाधिकरणत्वादरयां प्रकाशनस्यैव जननपदार्थ- त्यात्, तस्य च रूपनामभेदेन द्वैविध्यात् , यथा रूपेण प्रकाशन प्रजापत्यात्मना,तथा नाना प्रकाशनं वेदात्मनेति विमानकर्तृत्वमुखेन तस्याऽपि जगजनकत्वमुक्तमित्यर्थः । ननु प्रकाशकस्येनैव जनकत्यमत्र विवक्षितमि- त्यत्र किं गमकमित्यत आहुः-इदमित्यादि । तथा च, विततत्वविविधशक्तियुक्तत्वरूपब्रह्मवचयाऽस्य ब- पत्वेनाऽपि प्रकाशनं क्रियते, न तु नाममात्रेण अतस्तथैव विवक्षितमित्यर्थः । ननु रूपेणेव नामाऽप्येवं प्रकाशनं ब्रनणाऽपि सम्भवतीति किं शब्दब्रह्मात्मकतयेत्यत आहुः-शब्दब्रह्मेत्यादि । ननु शब्दब्रह्मायो नामा जगत्प्रकाशकत्वमेव युक्तम्, न तु परब्रह्मप्रकाशकत्वमपि, तस्य स्वप्रकारात्यादित्यत आहुः-स्व- मकारात्यमित्यादि । ननु तापता ब्रह्मधर्मप्रकाशत्वमंव वेदस्य सिद्धम् , न तु धर्मिप्रकाशकत्वमपीय- तभाहुः-अनुपलब्ध इत्यादि । तथा(च)जमिनिना औत्पत्तिकस्वे वेदात्मकम्य शब्दम्य अनुपलब्धेऽर्थे मामा- ज्यमुतम् । यदि ग्रम मयत एयोपलब्धं म्पासबोधकवेदम्य प्रामाण्यमेव हीयेत, अतो धर्मिप्रकाशकत्वम- पि सम्य मन्तव्यमित्यर्थः । ननु म्यप्रकाशकत्य श्रुतिविरोधे जैमिनीयस्य 'गुणे त्वन्यायकल्पना ' इति न्या. येन धर्ममामापतिपरत्वं परपनीयम् , न तु धर्भिपरत्यमित्याकाहायामाहुः-पराश्चीत्यादि । तथा च, मदपि शुत्यनुरोध्यवत्पन्यथाक्रुपनं न युक्तमित्यर्थः । ननु एवमनुपलब्धत्वे स्वप्रकाशत्यानिम्तबोधक- अतिविनपधेयन आयु.-स्वप्रकाशमित्यादि । अपेक्ष्यत इति । अदर्शनार्थमपेक्ष्यते । तथा चाऽगा. न मायपरामत्येऽपि नम्य प्रशासवान्यमावाग श्रुनिविरोध इत्यर्थः । दिवाभीतानां दिवा नि. निरोगजननादग्नि व्यवधानमित्या(दिगोदाहरणान्तरमा:-न हीत्यादि । आकाशस्याऽपि प्रमेय. दनगम पार () आरणगानिमामय नतोऽप्यन्या रगाग्रहण नि । तथा च, व्ययपा. . - ·. ३ स्कन्ध, १२ अध्याय, ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । २३३ व्यवधायकमस्ति । यदपि 'अन्यग्रुप्माकमन्तरं बभूव' इति व्यवधानमुक्तम्, तदपि स्वप्रकाशस्य सर्वात्मकस्य मनसि चक्षुपि च घटे प्रकाशमानस्य व्यवधायकं न भवति । अथ यदि संयुक्तेऽपि तत् व्यवधायकमिति मन्यते, तदा चक्षुषामग्रहणमेव श्रौतमस्तु, किं व्यवघानेन। अन्ययुष्माकम् ' इति तु भोगेच्छादिकं जातमवे निन्दार्थमनूयते, न तु भित्यादिवत् व्यवधायकम् । यदपि मायिक पूर्वमुक्तम्, तदप्यमहणादेव । हेतुत्वेन व्यपदेशोऽपि आत्मव्यतिरिक्तस्य सृष्टिपक्षे उपयुज्यते, सृष्टिभेदानां निरूपणात् । अतः शब्दनैव ब्रह्मणो भानम् । ' यतो वाचो निवर्तन्ते' इति तु इन्द्रियरूपा वाक्, लौकिकश्च शब्दः, लौकिकं च मनः, भन्यथा 'तन्त्वौपनिपदं पुरुपं पृच्छामि' 'मनसैवैतदातव्यम्' इति विरुद्धमापद्येत । माहात्म्याथै वा दू- प्रकाशः। नाभावेऽपि प्राहकासामर्थ्यादप्रकाशनमेतेषु प्रकाशमानस्याऽपि दृष्टम्, अत उभयमपि समञ्जसमित्यर्थः । न- नु न तं विदाथ ' इति मन्त्रानुरोधेन व्यवधानादेवाऽग्रहणमुररीकार्यम् , तावताऽपि स्वप्रकाशत्वानुपल- (धात्वयोः सिद्धेः । अतः प्रकाशनाच व्यवधानाभावार्थमेव यतनीयम् , न तु शब्दब्रह्म प्रकाशनं करिप्यती- ति, इति तूष्णीं स्थेयम् । अतः किं तस्य प्रकाश(क)त्वसाधनेनेत्यत आहुः-यदपीत्यादि । तदपीति । वा- क्योक्तं व्यवधानमपि । तथा च, तस्मिन् मन्त्रे ' य इमा जजान ' इति लिहाज्जगत्कर्तृरूपस्यैव तद्वयवधा- ‘यकम् , न तूपादानरूपस्याऽपि; अतस्तद्हणाय शब्दब्रह्मणः प्रकाशकत्वसाधनमावश्यकमित्यर्थः । न- नु तस्याऽस्य च वस्तुतो भेदामावादत्रापि व्यवधायकं तदस्तु, तथा सति व्यर्थस्तत्साधनप्रयास इत्यत आ- हु:-अथेत्यादि । संयुक्त इति । चक्षुरादिसंयुक्ते । अग्रहणमिति । ' पराश्चि खानि ' इत्युक्तमप्रहणम् । तथा चात्रापि व्यवधानाङ्गीकारे व्यवधानामहणयोर्याधकयोरुभयत्राऽऽपाते नाऽन्यतरवैयर्थ्यमतस्तद- भावायोक्तव्यवस्थैवाऽऽदरणीयेत्यर्थः । ननु 'पराश्चि' इति मन्त्रेऽप्यन्तरात्मेति पदादिन्द्रियाणां प्रत्यग्रहणा- सामर्थ्यमेव बोध्यते, न तु संयुक्तग्रहणासामर्थ्यमिति न व्यवस्था वक्तुं शक्येत्यत आहुः-अन्यदित्यादि । इति तु ' ससर्जा मे' इत्यत्र जातं जीवाज्ञानभेदरूपं भोगेच्छादिकमन्यत्र सिद्धं निन्दार्थमनूयते, 'च- भव' इति पदात् , न तु भित्त्यादिवद्वयवधायकत्वेन विधीयते । अतस्तस्याऽपोन्द्रियसामर्थ्यकोण्ठय ए- वोपक्षयाद्वयर्थ व्यवधायकत्वकल्पनमित्यर्थः । नन्वेवं सति सप्तमाध्याय एतच्छतिविचारे मायिक सृश्य- 'न्तरं व्यवधायकं यदुक्तम् , तस्य कथं सङ्गतिरित्याकादायामाहु. यदपीत्यादि । अग्रहणादेवेति । न्य- वधायकमिति शेषः । तथा च, पार्थक्येन व्यवधायकत्वाकल्पनात्सामर्थ्यकौण्ट्य एवोपक्षयादनुवादकत्वा- देव सद्भतिरित्यर्थः । ननु 'यभूव' इतिवत् 'व्यतृणत् ' इति भूतार्थप्रयोगस्योभयत्रापि तौल्याद्व्यवधाय- कस्येवेन्द्रियपराक्त्वस्याऽप्यनुवाद एवेति हेतुता कस्यापि न स्यात् , तथा सति यदिति हेतुत्वेन यो व्यप- देशः स विरुध्येते(ति)चेत् तत्राहुः-हेतुत्वेनेत्यादि । उपयुज्यत इति । सामर्थ्याभाव एवोपयुज्यते । तथा च, पृथग्पेतुत्वपक्षेऽन्यतरवयर्थ्यात् परम्परोपकारकत्यमुभयोवतन्यम् । तत्रापि सूदमेक्षिकायां व्यवधान प्रत्यसामर्यस्य नोपकारकत्वम् , अपि त्वसामर्थ्य प्रत्येव तम्योपकारकत्वम् । मत आत्मष्टिपले अप्र- हणादेवाऽजानम्, व्यतिरिक्तरष्टिपक्षे तु तदप्येतदुपकारकमित्यमयथाऽपि गन्दनमर्णव तनिति- रित्यर्थः । सिद्धमाहु.-अत इत्यादि । गन्दब्रह्मणः परमकागकत्वे 'यतो याच; ' इत्यम्य वाक्यम्य वि. रोध इत्यत आहुः-यत इत्यादि । तथा च, तत्राऽर्थस्य भिन्नत्वान्न विरोध इत्यर्थः । अम्मिन् पक्षे 'मन्दी ऽपि बोधकनिषतयाऽऽत्ममूलमर्योक्तमाह' इति वाक्यविरोध(क) इत्यरुच्या पक्षान्तरमा:-माहात्म्याथ .

·, श्रीसुघोधिनी। (भीगलागवत- यम् । उभयमपि शन्दब्रह्मण एवं ज्ञायते । एतदेवाऽगिरान्धायाऽऽह-व्यक्ताव्यतात्मन इति । सम्य श. ब्दब्रह्मणो हृदयं कचिद्यक्तम्, कचिदव्यक्तम् , अन्यथा प्रा स्पष्टतया मातं स्यात् । तयात्वे भगवत एवं नियामकत्यम् । तदाह-परमिति । तत्र हेतु नाशक्युपहितमिति । अगेका. शक्तयो भगवति वर्ग- न्त इति तत्तदनुरोधेन तथा तथा वचनम् , अन्यथा तासा गुप्तशक्तीना प्रकाश न स्यात् । अतः प्रका- शनिपेधं न वदति, किन्तु गुप्ताना स्वरूपमाह । अतो ब्रह्मप्रकाशार्थ प्रवृत्तं शब्दब्रह्म तत्कार्यमपि प्रका- शयतीति । क्रियया प्रकाश्यते ब्रह्मगा, ज्ञानेन प्रकाश्यते चेदनेति ॥ ४६॥ एचमाधिदैविकसृष्टिमुक्त्या सात्त्विकीमाधिभौतिकी सृष्टिमाह-- ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे । ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् ॥ ४७ ॥ ततोऽपरामुपादायेति । अपरां तनुमुपादाय अन्यादृशी सृष्टिं कर्तु मनो दधे । नन्वेतावतैव मरीच्या- दिद्वारा सृष्टि भविष्यतीति किं प्रकारान्तरसृष्टयेत्याशकयाऽऽह-ऋपीणामिति । यद्यपि भूरिवीर्याणि येषाम्। न हि मदपेक्षया ते वीर्यवन्त , उत्पादिता वा पञ्चपाः; तै. किम् ? तावता सर्गस्य विस्तारस्तु न भविष्य- त्येव, प्रकारस्याऽनुत्पादितत्यात् । अत प्रकारकरणार्थ शरीरान्तरेण कार्य कर्तुं मनो दध इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ अशक्ये हरिरेवाऽस्ति' इति न्यायमाश्रित्य पूर्व तपस्यल्पीयसि कृते प्रसन्नोऽपि भगवान् पुनस्तप आदिष्टवान् । तथाऽत्रापि, यद्यपि प्रकारः कर्त्तव्य इति निश्चितम् , तथापि कः प्रकारः कर्तव्य इति भूय- श्चिन्तयामासेत्याह- ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव !। अहो ! अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्याऽपि नित्यदा ॥ न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ४८ ॥ ज्ञात्वति । यस्मिन् स्वरूपे चिन्तिते उपाय कर्तव्य इति ज्ञातम्, पुनस्तदेव हृदये चिन्तयामास । को- खति आपाततो न कार्यान्निवृत्तिः कर्तव्या, किन्त्वादेहपातपर्यन्त कार्य कर्तव्यमिति; यथा कुरुणा कृत- मितीममर्थ ज्ञापयति । तस्य चिन्तामेवाऽऽह-अहो इति । कृतोऽपि प्रकार भगवदानुगुण्याभावे न सेत्स्य. ति, अन्यथा उत्पादितरेव सर्वे सर्वकरणे जगत्परितमेव स्यात् । अहमेक एव यथा कृतवान् , तथा एते. ऽपि मरीच्यादयो बीजरूपाः कुर्यु , तदैतावता सर्वमेव पूरितं भवेत् , अत किश्चिदस्ति प्रतिबन्धकम् । तचिन्तनेन ज्ञात्वा आश्चर्येणाऽऽह-अद्भुतमिति । य एव भगवान् सृष्टयर्थमाज्ञापितवान् , स एव प्रतिवनातीति । न च सहकार्यभावः शश्वनीय इत्याह-व्यापृतस्याऽपि नित्यदेति । सर्वदा व्यापृतस्याऽपि . + . प्रकाशः। या द्वयमिति । तथा च, वेदेनाऽपि स्वसामर्थ्यानुसारेण बोध्यते, न विदमित्थमिति कास्न्येन योधयितु शक्यत इति माहात्म्योधनार्थ विरुद्धधर्माश्रयत्वरूपमाहात्म्ययोधनार्य च विरुद्धं वाक्यद्वयमिति न छम्याऽपि विरोध इत्यर्थः । तथाच इति । व्यक्ताव्यात हृदयत्वे । स्फुटमनिमम् । इनि श्रीनीगरकन्धयोधिनीमकाये दाइयाध्यागनिवरणं सम्पूर्णम् ।

·३ स्कन्ध. १२ अध्याय. ] श्रीमद्वतमाचार्यविरचिता। २३५ मे प्रजाः, हि निश्चयेन, नैधन्ते वृद्धि न प्रामुवन्ति । अतो दृष्टम्य प्रतिबन्धकस्याऽभावात् दैवमेव विघा- सकम् ।। ४८॥ एवं युक्तकृतस्तस्य देवं चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ४९ ॥ एवं निश्चित्य भगवदाज्ञा युक्तमकारेण कुर्वन् स्थितो भगवचिन्तनमेव कृतवान् । तदा तस्यैवं प्रकारेण युक्तकृतः,कदा भगवान् प्रसन्नो भविष्यतीति दैवं चाऽवेक्षतः, तस्याऽशक्तिं ज्ञात्वा, भगवानेव कस्य ब्रह्मणः, रूपं द्विधा कृतवान् । तदा तस्य रूपं द्वेधा अभृत् । तदा तच्छकलद्वयं कायमाभिचक्षते लोकाः । का इयम् , कोऽयमिति वक्तव्ये, एकस्य विशेप्यम्, अपरस्य विशेपणं लोपयित्वा द्वयमेकीकर्तु कायमित्याहुः । अनेन स्त्री स्वतो विगेप्यरहिता, पुरुषश्च विशेषणरहितः । अत उभयं मिलितं कायशब्दवाच्यं भवति ।। ४९ ।। ततः किं जातमित्यत आह- ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत । यस्तु तत्र पुमान्सोऽभून्मनुः स्वायंभुवः स्वराट् ॥ ५० ॥ स्त्री याऽऽसीच्छतरूपाख्या महिन्यस्य महात्मनः । तदा मिथुनधर्मेण प्रजा राधाम्बभूबिरे ॥ ५१ ॥ ताभ्यामिति । रूपस्य विभागाभ्यां शकलाभ्याम् । ताभ्यामिति भगवत्कृताभ्याम् , कार्यनाशे शकलाभ्यां न किश्चिदुत्पधेत । अतो भगवकृताभ्यां शकलाभ्यामेकं मिथुनं समपद्यत । मिथु. नमेकं कार्यम् , अन्यथा पुरुषोऽर्द्धखण्ड एव, · अर्द्धगलम् ' इति श्रुतेः । समपद्यतेति । भगव- स्कृतमनायासेनैव जातमिति, ततोऽप्यमे कार्य भविष्यतीति ज्ञापितम् । तदृगलद्वयं नाम्ना निर्दिगति शस्त्यिति । तयोर्मध्ये यः पुमान म मनु, मन्नाज्ञान इति । या सृष्टिप्रकाररूपा, सा स्त्री ) हाता- पेत्याख्या नाम यस्याः सा आसीदिति । मनुगटोयौगिक इति स्वायंभुव इत्युक्तम् । स्वराडिति भगवदं- शाज्जायत इति ज्ञापयति, ऐश्वर्यादिगुणवत्त्वात् । अतस्तेनापि सृष्टि: मेत्स्याति भावः । शतानि रूपा- णि यस्या इति नित्यनूतनत्वेन मनोर्मोगाधिक्यं सृष्टयाधिक्यं च सूच्यते । महिपी सर्वकामदोग्नी । नि- रूपणसमये भगवदीयत्वेन भगवति प्रविष्टत्वात् , यत्र यत्र भगवान्तन तत्र स इति, अस्येत्युक्तम् । इममे. वाऽर्थ ज्ञापयति-महात्मन इति । महान् भगवान् आत्मा यस्यः तस्य मिथुनस्य चीजत्वं स्यापयति-तदे- ति । मिथुनं मिथुनीभावः, स एव धर्म उपायः । तदा आनन्दे निविष्टाः प्रजा एयाम्बभूविरे । इममेवा- र्थम् 'आनन्दाद्धयेव सल्विमानि भूतानि जायन्ते' इति हिराब्दः सूचयति । अत्रापि हिंगदम्तमे- वार्थमाह । स्वत एव एघानभूविरे, नाऽऽज्ञादिकमपि तत्राऽपेक्षितम् ॥ ५० ॥ ५१ ॥ एवं मैथुनभ्य, प्रकारत्वमुपपाय प्रथमे तं प्रकार योजयति- स चाऽपि शतरूपायां पचाऽपत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादी तिलः कन्याश्च भारत !। अन्यथा ·२३६ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ! ॥ ५२ ॥ स चाऽपीति । स बीजभूतोऽपि, चकाराद्भगवानपि । अतस्तत्पुत्रयोढिरूपत्वम् । मनुप्राधान्ये उत्तानपा- न्मुख्यः, स विसगोपयोगी । भगवत्प्राधान्ये प्रियव्रतः, स स्थानोपयोगी । कन्या चैका। भगवदीया द्वितीया, अतस्तस्याः प्राधान्यम् , परं सर्गोपयोगित्वादत्रैव कथनम् । तृतीया कन्या स्त्रीप्रार्थनया। एवं समुदायेन पञ्चाऽ- पत्यानि । शतरूपायामिति तस्या अधिकरणत्वमेव, न तु जनकत्वम् । तेन पञ्चाऽपत्यान्यपि न प्राकृतानीति ज्ञापितम् । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ । पुरुषैः सह स्त्रीणां नाम न ग्राह्यमिति तिसः कन्या इत्युक्तम् । भारतेति मोहाभावाय । स्त्रीप्रसङ्गोऽपि मोहहेतुः । तासां नामानि निर्दिशति-आकूतिरिति । इतिशब्दो नामान्तरव्युदासार्थः । सत्तमेति पुनः संबोधनं पूर्ववत् पुरुषसंबन्धकथनात् ।। ५२ ॥ तासां विनियोगमाह--- आकूति रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायाऽदात्प्रसूतिं च यत आरितं जगत् ॥ ५३ ॥ आकूतिमिति । रुचिब्रह्मपुत्रः कल्पान्तरोत्पन्नः । कर्दमाय त्विति तु शब्दः स्वापत्यतां वारयति । कर्दमोऽपिच्छायया जातः, छायायां काल एवोत्पादको भगवद्रूपः । अतो नाऽधर्मसंबन्धः केनाप्यंशेन । मध्य- मामिति महत्या नाम पुनः पुनर्न ग्राह्यमिति सूचयति । प्रसूतिरिति नान्ना स्त्रीप्राधान्यादुत्पन्ना देयैवेति । गुणा- न्तराभावेऽपि चातुर्यमेव दक्षेऽस्ति । अङ्गुष्ठाज्जात इति भगवज्जातत्वम् ' अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च स- माश्रितः' इति श्रुतेः । अतः प्रसूति दक्षायादादिति । प्रसूतिं चाऽदादिति चकारसंबन्धः, न तु दक्षाय प्रसूतिं चेति । ततो यज्जातं तदाह-यत आपूरितं जगदिति । महाभूतानां विस्तारेण यथा जगत् पूर्यते तथा पन्चभिरेव जगत्पूरितमिति ॥ ५३ ॥ . इति श्रीभागवतमुरोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे द्वादशाध्यायविवरणम् । • पुरव ·३ स्कन्ध, १३ अध्याय.] २३५ श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । त्रयोदशाध्यायविवरणम् । एवं द्वादशधा सर्गविविधो झुपपादितः । तस्य कारणरूपं हि यादृशं तदिहोच्यते ॥ १ ॥ सर्ववेदार्थरूपो हि वराह इति विश्रुतः । स एव कारणं सृष्टौ वैदिक्यामिति निश्चयः ॥ २ ॥ अन्यथा प्राकृती सृष्टिः, स्वमतुल्यैव सा भवेत् । अतो वैदिकसृष्टित्वज्ञापनाय वराहता ।। ३ ।। भूमिस्तु देवयजनं रोमभिर्वहिंपो भवः । पात्राणि सर्वावयवैस्तेन यज्ञस्त्रयोदशे ॥ ४ ॥ सृष्टयर्थ , तस्य भवनमित्यर्थ , संगतिस्तथा । ब्रह्मणा सह संवादो मनोः कल्पान्तरे पुनः ॥ ५ ॥ . प्रकाशः। अथ त्रयोदशाध्यायं विवरिपयः सद्गतिं वक्तुं पूर्वेपामर्थमनुवदन्तः प्रस्तुताध्यायार्थमाहुः-एवमि- त्यादि । तथा च, हेतुताऽत्र सगतिरित्यर्थः । ननु चराहरूपस्य कथं सर्गकारणतेत्यत आहुः-सर्वेत्यादि । तथा च, सर्ववेदार्थरूपत्वेन कारणतेत्यर्थः । नन्वेवरूपेण कुतः कारणतेत्यत आहुः-अन्यथेत्यादि । अन्य- थेति । यद्युपादानत्वेन रूपेण भगवान् सर्ववेदार्थरूपो न प्रविशेत् । माकृतीति हेतुगर्भ विशेषणम् । ननु वराहस्य कथं सर्ववेदार्थरूपतेत्यत आहुः-भूमिरित्यादि । तथा च, यज्ञरूपत्वावदार्थरूपतेत्यर्थः । ननु भवत्येवम् , तथापि वराहप्राकट्यकथनस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः-सृष्टयर्थमित्यादि । सृष्टयमिति । यज्ञोत्पत्त्यर्थम् । तथा च, यदि वराहरूपेण भगवान प्रकटो भवेत् , तदा यज्ञप्रवृत्तिर्न स्यात्, अत इ. त्यर्थमेतदर्थ तस्य भवनम् , यतः सङ्गतिः कार्येण कार्यस्य सम्बन्धस्तथा अन्तःप्रवेशरूपः । अत इदं प्राकट्यप्रयोजनमित्यर्थः । नन्वस्त्वेवं शास्त्रसहुतिः, तथा कथासंदर्भस्तु न सङ्गच्छते । तथा हि, ए- कादशध्यायान्ते 'पूर्वः परार्थोऽपक्रान्तो द्वितीयोऽध प्रवर्तते ।' इत्यत्र अद्योति पदात् द्वितीयपरार्धस्य प्र. थमदिवसोऽयं महाकल्प इति ज्ञायते । स च वराहकल्पात्मा, 'अयं तु कल्पः ' इत्यत्र तथा कथनात् । अत्र च चतुर्दशलोकसृष्टिर्वक्तव्या, सा तु नोक्ता; 'एवं व्यभाईीदुरुधा' इति तु पद्मकायम् । अतो द्वादशाध्याय या सृष्टिः किमाघारा ? अथ तदर्थापत्त्या आधाराः कल्प्याः, तदा तेषां विद्यमानत्याद्भूमज्जन- योधको मनुब्रह्मसंवादोऽनुपपन्नः । किञ्च, हिरण्याक्षवुद्धमपि तथा । स हि मनुपुत्रीवंशे उत्पन्नः । म. नुमित्वदानीमाज्ञया अपत्यान्युत्पादयिप्याति तदाद्युत्पत्तेरेवाऽभावेन युद्धस्य दूरनिरस्तत्वात् । इत्याशङ्का- द्वयं निराकुर्वन्ति-ब्रह्मणेत्यादि । पूर्वकल्पे उत्पन्नस्य तस्यां पञ्चाऽपत्यान्युत्पाय, स्वाधिकार सर्व निर्वयं, रात्री सत्यलोके स्थितस्य समायस्य सापत्यस्य मनोः पुनः कल्पान्तरे प्रातर्ब्रह्मणा संवादः द्वितीयकल्पे बच्छुश्रूषा किं पूर्ववदेव कार्या, उताऽन्यथेत्याशयेन विज्ञापनम् , ब्रह्मणश्च पूर्ववदेवैत्याशापनमित्येतद्रूपः, श्रुतापस्यैव प्रमातव्य इत्यर्थः । न चाऽपत्योत्पादनाज्ञाविरोघ इति वाच्यम् , 'सदृशान्यात्मनो गुणैः' , .

·श्रीमुपोधिनी। [श्रीमद्भागयत- ग्मातलान्तपर्यन्त पृथिनी पूर्वमुद्धृता । पञ्चाङ्गुल्या पञ्च लोका युद्वता अतलादयः॥६॥ यज्ञभूमित्वसिद्धयर्थ पुष्करे प्रथनं ततः । एपा स्थितिः पूर्वकल्पे, रसातलगता ततः ॥ ७ ॥ प्रजापतेरुद्धृतत्वान्निराधारा जल निशेत् । वराहकल्पे प्रथमे सोत्पत्तिविनिश्चिता ॥ ८॥ ततस्तद्भेदकल्पेषु नष्टोत्पत्तिर्न सर्वतः । प्रक्रियान्तरभावेन तत सृष्टिरिहोच्यते ॥ ९ ॥ हिरण्याक्षादिदैत्यानां रसातलगता स्थितिः । अपेक्षितानामर्थानां भिन्नकल्पेऽपि संभवे ॥ १० ॥ लीलाकथनसिद्धयर्थमेकरूपेण वर्ण्यते । अतो नाऽत्र विरोधोऽस्ति केनाऽप्यशेन निथितम् ॥ ११ ॥ . प्रकाशः। इत्यपत्यविशेपणेनोचमादिभिस्त्रिभिर्मन्वन्तराधिपस्तत्सिद्धया विरोधाभावात् । मार्कण्डेयरौचस्य(?)तिरि- तस्य कण्ठत उक्तत्वेन तद्वदेव तस्मिन्कल्पेऽपि मन्वन्तरान्तरस्याऽर्थापत्त्यैव शक्यकल्पनत्वादिति । अर्थाप- त्यव पूर्वकल्पीयलोकादिव्यवस्था सिध्यतीति ता व्युत्पादयन्ति-रसातलेत्यादिपदोनाभ्याम् । अन प. चलोकोद्धार पुराणान्तरात् श्रुत्यन्तराद्वा बोध्य । पुष्करपणे प्रथनं तु तैत्तिरीये श्रावितम् । स वराहो रूप कृत्योपन्न(?)मजत् । तत्पुष्करपणेऽप्रथयत् । यदप्रथयत् , तत्पृथिव्यै पृथिवीत्वम् ' इति । फल्परात्रिव्य वस्थामाहु-पसातलेत्यादि । ततस्तस्य कल्पम्य प्रलये,प्रजापतेः-प्रजापतिना यस्य पर्णे प्रथिता, तेन पुष्क- रेण पूर्वकरपे रोककरणे-तत्सारस्योवृतत्वात्, तस्य नि सारत्वेन म्थापनाशक्त्या, निराधारा सती जल विशेत्। हेलमति रिट् । अविशदित्यर्थात् । तेन यत् सिद्धं तदाहु चराहेत्यादि । तथा च 'शव्यमानाः रसा गता ' इति वाक्यार्थापत्त्या सर्वोत्पत्तिविशेषेण निश्चिता । ततस्तदनन्तर तद्भेदकल्पेषु तदीयावान्तरकल्पे- प्येवमुच्यत इत्यादि । अयमर्थः सम्पद्यते-पद्मकल्पप्रत्ये सर्वनाशे जाते, वराहकल्पारम्भे, पातालम्, रमानरम् , सत्यरोक च सारवता यमरपणेन निर्माय, शीर्णकमराशजाता मृद पश्चानुलिभिरबृत्य, तया अलादीनिर्माय, शिष्टा च मृढ यसमित्यार्थ वराहरूपेण पुष्करपणे प्रयित्वा स्वय सत्यरोस्थि- नोज्यान स्यरादिरोकान् कृत्या, ततोऽविद्यादिगन्वन्तान् गृहीत्वा तर मुप्त । तदा तस्य फ्ल्पस्य प्रलये मनुपश्यपादीना यथायोग्यमपरिस्थिति , दित्यादीना रसायाम्, अन्ये तु नाश । तत आदिवरा- हास्पीयगाननियमा वराहकलमात कारमूमिमननाजानादाजापनम्, मनुषु म्यायम्भुवाधिकारस्पेय प्रायम्पमिनि नियमम्य ' चाक्षुपादधिमप्ठरे' इत्य(घ)निरस्तत्वेन मनोनु सायं समागमान्मजनजानमस्तीति महिनापनम्, ननधिन्ना, आदिवराहपाकटयम, ततो रसाया भूम्यानयने तत्र वर्तमानेन हिरण्याक्षेण युद्ध मिनि विगंधी न पापि । एक मिनदस्यीयानामेरभावन कथन पुराणत्यान् , 'श्रुती स्मृती पुराणे पकार । प्रयदर्यित । भव भव्य भपय मंगय मा पृथा स्था: ' इत्यमा पनि कामगिण्डे शिववाक्यार । तस्याय दयने प्रयोजनमा -अपेक्षिनानामित्यादिगार्थेन । एव मेयोग मगमप्य शुकोजी मनुषधागगति. .

·- ३ स्कन्ध, १३ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २३२ एवं पूर्वाध्यायान्ते सृष्टिनिरूपणार्थ मनुरुक्त । तम्य कथं मृष्टिहेतुत्वमिति विचार कर्तव्यः । यद्या घिदैनिको देवस्तदर्थ समविष्यति । कामाटयश्वेत्सवलाम्तस्मात्सृष्टिस्तदा भवेत् ।। १ ।। तत्रापि काम जनितो दोपश्चेन्न भविष्यति । अतो द्वितीयसृष्टयर्थ-मुरोद्वातद्वय स्मृतम् ॥ २॥ प्रथमेऽप्यन भा वेन वीजमेतद्वय मतम् । कारणद्वितय लोक भगवान जीव एन च ।। ३ ।। अतो मनो सृष्टिहेतुल सिद्धयर्थ सर्गद्वयमध्ये तस्य स्वरूप निरूप्यते । ४ इद चरित्र भगवढीयमिति ज्ञापयितु म्यम्य दोपपरिहा रायविदुरमुखेन निर्णय वदन तत्प्रसङ्गमेव निरूपयति- श्रीशुक उवाच । निशम्य वाचं बदतो मुनेः पुण्यतमां नृप ! । भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथाहतः ॥ १॥ निशम्येति । वदत्तो मुनेचं निशम्य । मुनिर्मननेन यदबाधितम्, भगवदाज्ञया प्रकटीकरणार्थमागतम्, तदेव वदतीति तद्विस्तारस्तेनावश्य कर्तव्य इत्यभिप्रेत्य भूयः पप्रच्छ। किञ्च, पुण्यतमांवाच स्वाधिकार- प्रतिक्रियारूपाम् । नृपति सनोपनं राज्ञ , कथाश्रवण राज्ञा सुखकरमिति ज्ञापम् । विदुरस्य कौरव्येति विशेषण दृढकर्तृत्वख्यापकम् । वासुदेवकथाहत इति प्रसनादपि वासुदेवकथा कथयिप्यतीति, राज चरिलप्रश्न , न तु राजभावेन ॥१॥ तस्य कार्य चरित्र च श्रोतव्यत्व च रूप्यते श्लोकरयेण, तन प्रथमं तस्य पूर्वस्थितिमनूद्य कार्य पृच्छति- विदुर उवाच । स च स्वायंभुवः सम्राट् प्रियः पुत्र. स्वयंभुवः । प्रतिलभ्य प्रियां पत्नी किं चकार ततो मुने ! ॥ २ ॥ स चेति । हिरूपत्व जातमिति ख्यापनार्थ चकार [ स्वायंभुवः सम्राडिति उमयानुवाद । अत एव स्वयभुव पुनो भगवदीय इति । तस्येव प्रियश्च । पूर्व स्वायभुनत्तमनूय तस्य भगवदीयत्व विहितम्. तेन भगवदीयन्य मुख्यम् । अतश्चरितश्रवणे हेतुत्वेन प्रथममुक्त , पश्चात्मृष्टिहेतुत्वार्थ भगवदीयत्वमनूध ब्रह्मण पुरत्वं विधीयते । अतो न पौनरुक्त्यम् । मियां पत्नीमित्यत्रापि द्विरूपता । भगवदीयत्वात् प्रि- यात्वम्, पतनासतीत्वमिति । प्रतिरम्म पुनःप्राप्ति , कलान्तरेऽपि तद्भावेनैव प्राप्त यात् । उभय मि- लित्वा किं चकारेति प्रश्नः । ननु मेलनमेव सुसात्मकमिति न किन्चित्करिष्यतीत्याराश्य तत इत्युक्तम् । मुने इति सोधनं तस्य परिज्ञानार्थम् । कथ स सृष्टिं तयानिति प्रश्नः ॥२॥ प्रकाशः माहु -एवमित्यादि। विचारश्चिन्तोपोद्धातरूपा । तस्याऽऽकारमाहु -यदीया (त्या) दिनयेण द्वयामिति । भगररमादुर्भायो गिदोपकामादिपावल्य चेति द्वयम् । तनापि द्वितीये हेतुद्वयम् । भगवत्प्रादुभाये मेमार्य सेवकावश्यकत्वम्, पलत कर्मादिनाराम्य सेवको पत्त्यानुयूल्यं चेति । अत्रेति । मग । भाग्नेति । कारणत्वेन । तदेव स्फुटीकुन्ति-कारणेत्यादि । जत इति । भगवरमादुर्भावानुकर गाजीयत्वाच । x निशम्येत्यत्र । इदमिति । मिथुनीभावरूपम् । साधिकारेति । राज्याधिकारेत्यर्थ । कारध्यान ग ·२४० श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागयुत--- चरित्रं पृच्छति- चरितं तस्य राजपैरादिराजस्य सत्तम ! । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥३॥ चरितमिति । तस्येति भगवदीयत्वं चरित्रश्रवणे हेतुः । राजपैरिति धर्महेतुत्वम् । सत्तमति मिथुन- वार्तया क्षोभाभावात् चरित्रं वक्तव्यमेवेति निर्धारितम् । कथने हेतुः-श्रद्दधानायेति । श्रद्धायां हेतुः- विष्वक्सेनाश्रय इति । तत्रापि हेतुः-अमाविति । भगवत उत्पन्न एव भगवदाश्रयो भवति, आश्रित एव भगवदीयचरित्रे श्रद्दधानो भवति ॥ ३ ॥ * भगवदीयानामपि चरित्रं श्रोतव्यम् । निराश्रयं चरित्रं स्वस्याश्रयत्वं न संपादयति, ततो न स्थिरं भवेत्। अतो महता कष्टेन श्रुतमपि भगवचरित्रमस्थिरत्वान्न फलपर्यवसायीति भगवदीयानां चरित्रं श्रोतव्यम् । एतदेवाऽऽह- श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थः । तत्तद्रुणानुश्रवणं मुकुन्दपादारविन्दं हृदयेषु रोपाम् ॥ ४ ॥ श्रुतस्येति । नन्विति कोमलसंबोधनेन अनुभवोऽत्र प्रमाणमिति सूचितम् । श्रुतस्य भग्वद्गुणानां श्रवणस्य, अग्रे वक्ष्यमाण एव, अर्थः प्रयोजनं भवतीति सूरिभिरीडितः । अध्ययनादिना बुद्धिवेशद्यहेतुना यः कश्चन पदार्थः श्रुतस्तस्य वा फलमाग्रिमवा विशदा बुद्धिभगवद्गुणानां स्थित्यर्थे । पुष्कलापि बुद्धिरनेकगुणानां ग्रहणार्थे । महता श्रमेण श्रवणस्य ग्राहकत्वमपि भगवदर्थमेव । भगवदीया गुणाः श्रुताः स्थिराः फलपर्यवसायिनो मृग्यन्ते । तन्त्र स्थैर्य भगवदीयचरित्रहेतुकमिति प्रथमतः श्रुतं चरित्रं स्वस्थित्यर्थ भगवदीयचरित्रनवणे रुचिमुत्पादयति, अतो भगवच्चरित्रस्याऽपि भगवदीयचरित्रश्रवणं फलम् । सुष्टुचिरं श्रमो यस्मिन् । अञ्जसा सामस्त्येन । सूरयो हि साधनमेव स्तुवन्ति, न फलम्; साधनाधीनत्वात् । तमर्थमाह- तत्तद्गुणानुश्रवणमिति । येन येन गुणेन भगवद्भक्तसंबन्धिना भगवञ्चरणारविन्दं तेषां हृदये तिष्ठति, स तदीयो गुणो भगवञ्चरणारविन्दस्थापकः श्रवणस्य फलम् । पूर्वश्रवणस्य तत्तद्गुणानुश्रवणं फलमिति स. जातीयत्वान्न विरोधः । भगवदीया एव गुणा भक्तेपु स्थितास्तथा भवन्तीति न विरोधः । फलमुलेन गुणानां प्रकाशः। * श्रुतस्येत्यत्र । श्रोतव्यत्वं व्युत्पादयन्ति-भगवदीयानामित्यादि । तत्र क्तप्रत्ययस्य भावे कर्मणि चाऽनु- शिष्टत्वाच्चतपदेन श्रवण तद्विपयश्चीच्यत इति द्वयं क्रमणाऽऽहु-श्रुतस्येत्यादि अध्ययनेत्यादि च । कथ. मीडित इत्याकाक्षायां श्रुतस्येत्यादिपदार्थविचारेण प्रकारमाहु.-आग्रिमेत्याद । अग्रिमवार्ताविशदति । अध्ययनस्थानापन्ना या प्राथमिकी भगवद्वार्ता, तया निर्मला । श्रुतपदस्य वेदाध्ययनवाचकत्वमङ्गीकृत्य सम्बनितबुद्धः फलमाहः-पुष्कलाऽपीत्यादि । पुष्कलेति । अध्ययनादिना प्रौढा । श्रमस्य सप्रयोजनस्याऽपि प्रयोजनमाहुः-महतेत्यादि । ग्राहकत्वमिति । शब्दनिश्चयजनकत्वम् । नन्यव सधैः श्रुतादीनां भगयर्थले भगवतीयानां चरित्रम्य कथं श्रोतव्यतत्यत आहुः-भगवदीयेत्यादि फलमित्यन्तम् । तथा चाऽतः श्रोतव्य तेत्यर्थः । तादृशम्य तस्य साधनम्योत्कर्ष व्युत्पादयन्ति-येनेत्यादि । तदीय इति । भगव- टीयनिष्टः । श्रवणभ्येति । तचरित्रश्रयणम्य । पूर्वप्रवणस्येति । भगवगुणश्रवणस्याऽसजातीयत्वं पुरी- कुर्वन्ति-भगवदीया इत्यादि । ।

·] + . ३ स्फन्य. १३ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २४१ निरूपणात् न गुणान्तरोद्भावनेन दूषणं शङ्कनीयम् । तस्माद्भगवचरणारविन्दस्थापका गुणाः श्रोतव्या इति मनोश्चरित्रस्य श्रोतव्यत्वम् । अनेन प्रियवादिकमपि तस्य सूचितम् ॥ ४ ॥ एवं भगवचरित्रपरं श्रोतारमुपलभ्य संतुष्टो मैत्रेय इत्याह- श्रीशुक उवाच । इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्रशीर्णश्वरणोपधानम् । प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥ इति ब्रुवाणमिति । विदुरमिति भगवदाज्ञापनविषयत्वं वोघयति। विनीतमिति स्वतोऽपि कथने हे- तुत्वम् । सहस्रशीर्णश्चरणोपधानमिति शास्त्रार्थतोऽपि तदाज्ञापरिपालनं कर्तव्यमिति महत्त्वम् । यथा भ- गवञ्चरणस्थापका गुणाः,तथा विदुर इति । कृष्णः साक्षाद्भगवान्, अतः सहस्रशीत्युच्यते, तस्य चरणोपधानं विदुरः। चरण उपधीयते अस्मिन्निति । यदा भगवान् पादं प्रसारयति, तदा विदुरोत्सङ्गे प्रसारयतीति । अत एव विदुरे आवश्यकगुणत्रयस्य विद्यमानत्वाद्भगवत्कथाया वचनावश्यकत्वं ज्ञात्वा प्रष्टरोमा जातः । य- तो भगवत्कथायां प्रकर्षण नीयमानः, स्वभावतो मुनिः, अमितोऽचष्ट हेतुपूर्वकं सर्वमुक्तवान् । विपरीत भगवचरित्रम् , यद्विदुरसनादुत्तरोत्तरं मैत्रेयो भक्तो जायत इति । यथा तद्गतं ज्ञानमत्र संक्रमते, तथा विदुरमक्तिरपीतरत्र । अतः प्रहृष्टरोमा ॥ ५ ॥ ब्रममार्थनया सृष्टि कारप्यतीति कथनार्थ ब्रह्मप्रसङ्गमर्माह- मैत्रेय उवाच । यदा स्वभार्यया साकं जातः स्वायंभुवो मनुः । प्राञ्जलिं प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभापत ॥ ६ ॥ यदेति । स्वभार्यया साकमिति अनिपिद्धप्रजोत्पादनसामग्रीसहितः । मनुरिति स्वमावतो धर्मपर- त्वम् । स्वायंभुव इति अन्यथा अनिष्कृतः स्यात् , तेन सृष्टयर्थमेवोत्पादनात् । विज्ञापनार्थ प्रालिः, प्रणतश्च मनोवाग्भ्याम् । कायवाश्मनोमिनम्रता सूचिता । इदं वक्ष्यमाणम् । स्रष्टर्ज्ञानवत्त्वमाह-वेदगर्म- मिति ॥ ६ ॥ विज्ञापनामाह । त्वमेक इति द्वाभ्याम्। पुत्रस्य कार्यद्वितयं , पितृशुश्रूपणं पुरः। तदाशाकरणं चेति द्वयं संदिग्धमन हि।।अतोऽत्र प्रथमं पृच्छति यद्यपि तव शुश्रूषापेक्षा नास्ति, त्वयैव सर्वे सर्वभावनोत्पाघ- न्ते पाल्यन्ते च । अतोऽस्माभिस्त्वदुत्पनैः, त्वया च परिपालितः, का शुश्रूया तव भविष्यति । तथापि अस्माकं स्वनिष्कृत्यर्थ पितृशुश्रूपणं कर्तव्यमिति शुश्रूषणं वकव्यम् । शुश्रूपणं च तदेव; येन सेव्यस्य सुसं भवति, परितुष्यति च । तदातमस्माकमिति प्रश्नः । निरपेक्षतायां हेतुत्रयम्-सर्वभूतानां जन्मदातृत्वम्, वृत्तिदातृत्वम्, असहायशूरत्वं च । तत्राऽसहायशूरत्वं जन्मादेरपि प्रयोजकमिति प्रथममाह-- मनुरुवाच। त्वमेकः सर्वभूतानां जन्मकृदृत्तिदः पिता । पातप्पा.प.

·- , २४२ श्रीयुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- अथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥ त्वमेक इति । त्वमेवैक समर्थ सर्वत्र, किं सेवया। किच, त्वमेवक सर्वभूतानां जन्मकदुत्पादक । वृत्ति विका, ता प्रयच्छतीति चिद , अतो न सेवापेक्षा । फिञ्च, पिता भवान्, सर्वभूतानामेव । रेने होऽनेन निरूप्यते, प्रतिबन्धकः सेवायाम् । अथापि प्रयोजनाभावे प्रतिबन्धके च विद्यमाने, न प्रजाना मुद्धारार्थे ते সুস্থথা केन वा भवेत् ? तत्कथयेत्यार्थिकोऽर्थ ॥ ७ ॥ किञ्च, आज्ञापन च कर्तव्यम् , पर यत्र कार्येऽस्माकं शक्तिरित्याह- तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिपु । यत्कृत्वेह यशो विप्वगमुत्र च भवेद्गतिः ॥ ८॥ तविधेहीति । ननु सेवाकार्ययो स्पष्टयो कथमज्ञानम् ? तत्राऽऽह-नमस्तुभ्यमिति । एतावदस्माभि फाये सेवाया च ज्ञातम् , यत्त्व नमस्य इति । नमनातिरिक्तमशक्यमप्रयोजक च, तथापि यदि प्रयोजकत्वेन जायते, शक्य वा भवेत् . तद्वक्तव्यमित्यभिप्रायेणाऽऽह-कर्मस्विति । स्तोत्रमपि सर्वेरेव स्तुतस्य अशक्य मेव । तदाह-ईड्यतिसबोधनेन । आत्मशक्तिपु। आत्मन सामर्थ्य येषु, स्वशक्येप्वित्यर्थ । तत्रापि यो भवति धर्मजनक , यो वाऽप्यपकीर्त्यजनक , लोकवेदाविरुद्ध इत्यर्थ । विष्वग्यश इति एकदेशेऽपि य- था नाऽपकीर्तिजनकत्वम् , यथा देशविशेषे निपिद्धकरणम् । अमुत्र चेति परलोकेऽपि यशो गतिश्च।। ८॥ तत्र ब्रह्मा एक कृतमवेत्याह-प्रीत इति द्वाभ्याम्- ब्रह्मोवाच । प्रीतस्तुभ्यमहं तात! स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर! । यन्निय॑लीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनाऽर्पितम् ॥ ९ ॥ शुश्रूषा सफला भवति | फलेन ज्ञायते शुश्रूषा जातेति, अतस्तत्फलमेव निदिशति। प्रीतिरपि महती, यतः सफला। तस्या फरमाह-स्वस्ति स्ताद्वामिति । युवयो कल्याण भवतु । ससारप्रवृत्तिरूपत्वात् का- यम्य बन्धशङ्कायामेवमुक्तम् । क्षितीश्वरेत्यपरमपि फलं संवोधनेन निर्दिष्टम् , भूम्यैश्वर्यं भवत्विति । ननु शु भूपा काऽस्माभि कृता, कय वा संतोष इत्याशङ्कयाऽऽह-यनिळलीकेन हृदेति । निष्कपटेन हृदयेन मामाजापयेति यदात्मना सह सर्वस्वनिवेदनम् , तदेव शुश्चषणम् । तदुर्योधनवत्कापट्येनाऽपि भवतीति निळलीकेन हदेत्युक्तम् । आत्मनेति सहार्थे तृतीया । अनेनैहिक पारलौकिकमपि आत्मगामि सर्व निवेदितमिति ज्ञापितम् । एतदेवाऽऽत्मसमर्पण नाम ! न ततोऽन्यत् प्रभो शुश्रूषणमस्ति ॥९॥ अन्यदपि ततो भविप्यतीत्याशय परिहरति- एतावत्यात्मजर्वीर ! कार्या पितरि पुत्रकैः। शल्याऽप्रमत्तेह्येत सादरं गतमत्सरैः ॥ १० ॥ सधारिग २ वृति ग ·. ३ (कन्ध. १३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २४३ ४ एतावत्यात्मजैरिति । एतावत्येव शुश्रूषा आत्मजैः कर्तव्या; यो यत् यतः प्राप्तवान् , तदेव तस्मै निवेद्यमिति । पितरि पुत्रकैरिति प्राप्तमेवोपपादयति । गुरावपचितिरित्यपि पाठे, गुरूपदिष्टस्य पदार्थस्य सिद्धयर्थे निस्तार्यमेव निवेदयेत् । स हि आत्मात्मीयनिस्तारार्थमुपदिशति । तदस्याऽशक्यमिति तस्मै नि- वेदनीयम् , स हि स्वात्मानमुद्धरतीति । उपदेशसार्थकत्वेनैव तस्याऽपचितिः, अन्यथा तस्य सेवाधीनत्वं स्यात् । अत उमयेषां कार्यार्थमात्मसमर्पणमेवाऽपचितिः सेवा, प्रत्युपकार इति यावत् । आत्मसमर्पणस्य निदर्शनमाह-शक्त्याप्रमरिति । स्वशक्त्यनुसारेण सावधानस्तद्वाक्यं सादरं गूखेत । 'मृदमानय' इत्युक्ते रवक्त्यनुसारेण आदरपूर्वकं मृदानयनमात्मसमर्पणस्य निदर्शनम् । अयुक्तकारणेऽपि स्वोत्कर्षार्थ मामयुकं कारयतीति तस्योत्कर्षासहनरहितः ।। १० ।। पर्व सेवामुपपाद्य कर्तव्यमाजापयति- स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः । उत्पाद्य, शास धर्मेण गां, यज्ञैः पुरुपं यज ॥ ११ ॥ स त्वमिति । मत्पुत्रत्वे सति यत्कर्तव्यं तत्कृतमेव, यद्भगवदीयत्वेन कर्तव्यं तदुचितमिति जापयितुं स इत्युक्तम् । अस्यामित्यपि तथैव । अत एव आत्मनः सदृशैर्गुणैरपत्यान्युत्पादयेत्याना प्रथमा, एतदनन्तरं धर्मेण गां शास परिपालयेति द्वितीया, यज्ञः पुरुपं भगवन्तं यजेति तृतीया । तत्र द्वयं भग- वत्पीतिहेतुभूतमित्यवधृतम्, पृथिवीपालनस्य क्षत्रियधर्मत्वात् , यज्ञानां वैदिकधर्मत्वात् । श्रौतस्माताश्च धर्माः स्वधर्माः, अतः स्वधर्मेण भगवदाराधने कृते भवान् वेदगर्भो भगवांश्च परितुप्यतीत्यविवादम्।।११।। प्रजोत्पादने तु भवान् , भगवान् वा, परितुप्यतीत्यर न किञ्चित्रमाणमस्तीत्याशयाऽऽह- परं शुश्रूपणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया मम !। प्रकाश x एतावतीत्यत्र । निस्तार्यमिति । शिप्यदेवात्मानम् (१)। ननु शिष्येण गुरी स्वात्मनिवेदनं फिमध कर्तव्यम् ? पितृपुत्रवदपचितेरत्र वक्तुमशस्यत्वात् , इत्याकाहायां सोपपत्तिकं तदाहुः स होत्यादि । हि यतो हेतोः, स गुरुरात्मात्मीययोः शिप्यतत्सम्बन्धिनोनिस्तारार्थमुपदिशति, भगवदाजप्तं वदति । तत् भात्मात्मी- यनिस्तरणमस्य शिप्यस्याऽशक्यं कृत्यसाध्यमित्यम्माद्धेतोस्तस्मै गुरवे निवेदनीयम् , स्वात्मात्मीयादिकमर्प- णीयम् । तत्र हेतुः-स हि स्वात्मानमुद्धरतीति । तथा च, स्वोद्धारकृत्यर्थ गुरावात्मसमर्पणमित्यर्थः । ननु तावता कथं तस्य सेवात्वसिद्धिरित्यत आहु.-उपदेशेत्यादि । गुरुणा हि शिष्योद्धारायोपदिश्यते, उद्धारोन्मुख्यं च गुर्वाज्ञानुसारित्वे, अनुसारित्वं चोक्तरीत्या समर्पणे कृत इति समर्पणेन सर्व गुरोरेर परि- करीभूतं भवतीति गुरु. स्वमुद्धरन् स्वपरिकरमप्युद्धरतीत्युपदेशः सार्थको भवतीति तेनैव तम्य सेवाय. सिद्धिरित्यर्थः। ननूपदेशेन सेवायोग्यता, सेवया चोद्धार इत्यहीकार को दोप इत्यत आहुः-अन्ययेत्यादि। तस्येति । उद्धारस्य । तया चोपदेशस्योद्धारफलकत्यहानिरेव दोष इत्यर्थः । सिद्धमाहुः-अत इत्यादि । तथा च, प्रत्युपकारत्वेन सेवाया अपचितित्वमित्यर्थः। एतैनात्मनिवेदितदानवैदिकतयोः सवयोः सरू- पमेव व्यक्तीकृतं नेयम् करणेऽपि ग. .

·. २४४ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- भगवांस्ते प्रजाभर्तुर्ह पीकेशोऽनुतुष्यति ॥ १२ ॥ परं शुश्रूपणमिति । पुत्रेण हि पितुः शुश्रूषा कर्तव्या । तत् प्रजारक्षयैव मम परं शुश्रूपणं भवति, मत्कर्तव्यकरणात् । भगवत्कर्तव्यकरणं भगवच्छुश्रूपणं परम् ' इति पूर्वमयोचाम । तस्मान्मया प्रजोत्पाद- नाया पालनीया, सा त्वयैव क्रियत इति परं मम शुश्रूपणम् । अनेन भगवांश्च परितुप्यतीत्याह-भगवास्ते प्रजाभर्तुरिति । प्रजाभर्तु प्रजारक्षकस्य ते भगवान् परितुष्यति, प्रजारक्षाया अपि धर्मत्वात् । किश, हृषीकेश इति प्रजोत्पादने प्रजारक्षायां च सर्वेन्द्रियाणामुपभोगात् इन्द्रियाधिष्ठाता हृषीकेशो भगवान् प- रितुप्यति ॥ १२ ॥ ननु प्रजानां स्वस्य चेन्द्रियभोगस्य प्रवृत्तिरूपत्वात् , प्रवृत्तेः संसारहेतुत्वाच्च, तुष्टोऽपि भगवान् सांसा- रिकमेव फलं दास्यतीति मुक्त्यसाधकत्वात् किं प्रजयेत्याशङ्कय परिहरति- येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दनः । तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नाऽऽदृतः स्वयम् ॥ १३ ॥ * येषां न तष्टो भगवानिति । स हि हपीकेशः सर्गलीलायां जातेषु सर्गानुकूलकृत्येव परितुप्यति, वि- परीतान्न तुप्यति । तदतोपे तु सर्वनाशः, यतो भगवान् । तस्मिन्नतुष्टे ऐश्वर्यादिवत् ज्ञानादिकमपि न सिद्धयेत् , अतो मोक्षोऽपि दूरे । किञ्च यज्ञलिङ्गो भगवान् , यज्ञा लिङ्गानि यस्य । भगवदपस्तिोपे य- ज्ञफलमपि न स्यात् , तदा । नाऽयं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य' इत्यैहिकामुप्मिकफलासिद्धिः। किञ्च, जना. दनो भगवान् , जनामविद्यामर्दयतीति, तेनाऽविद्यानाशोऽपि न भवेत् । अतो मोक्षो नाऽस्ति । एवं ज्ञा- नाभावः, क्रममुक्तौ लोकाभावः, अविद्यानाशाभावात् मुक्त्यभावश्चेति तेषां परलोकार्थम् , मुक्तर्य वा, श्रमो- आर्थः व्यर्थः । तत्रोपपत्तिरुक्तैव । ननु धर्मस्य कृतत्वात् कथं वैयर्थ्यम् ? उपपत्तिविचाराभावेऽपि उत्पत्ति- विचारेण फलं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-यदात्मा नाहतः स्वयमिति । न हि कृतने धर्मोऽस्ति, आत्मा- नात्मनोविरोधे आत्मा बलीयान्, अन्तरङ्ग बहिरङ्गन्यायेनाऽपि, मुख्यगौणन्यायेनाऽपि, सर्वस्यात्मार्थत्वात् । 'अर्थद्रव्यविधेिऽर्थो वलीयान्' इति न्यायेनाऽपि आत्मानादरे न देहादिभिधर्मः सिद्ध्यति । यथा विक्षिप्तेन्द्रि- यस्य न शारीरो धर्मः फलाय, नाप्यन्द्रियोधर्मो विक्षिप्त मनसि; तथा भगवद्विमुखस्य न कोऽपि धर्मः सि- यति । यदि देहाधनुरोधेन, लोकानुरोधेन का, देहादिलोकानां बाधकत्याद्वा, भगवदादरं न कुर्यात् , तेपामेव दोपो भवेत् । भगवांश्च तानेव दण्डयेत् , यदि स्वयमेवात्मा नाहतः । स्वयमित्यव्ययम् । स्वत एवं यदि भगवन्तं न मन्येत, तस्य सर्वनाशो भवेदिति संग्रहः ॥ १३ ॥ मनुना एतत्प्रार्थनं सत्यलोफे कृतम् , सत्यास्थश्च ब्रह्मा तथाऽऽज्ञां दत्तवान्। सोऽप्यविचारयन् भूमेजन न जानाति, अज्ञात्वैव पृथिवीपरिपालनादिकं कुर्वित्युक्तवान् । तदा पृथिवीमज्जनं ज्ञापयति-- मनुरुवाच । आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयाऽमीवसूदन !। प्रकाश • येषामित्यत्र । पदयस्याऽगुक्त्या शमवैयर्ये तस्य हेतुनां स्फुटीकुन्ति-एवमित्यादि । उसै- पति । पदयार्थविवरणेनोचन । . तदा - ·३ स्कन्ध. १३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । स्थानं विहाऽनुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ! ॥ १४ ॥ आदेशेऽहं भगवत इति । अहं तु भगवतो भवत आदेशे आज्ञायामेव वर्तेय तिष्ठामि । हे अमी- चसूदन पापनाशक । अमीवं पापम् , तन्नाशक । परं प्रजाथै मदर्य च, इह सत्यलोके. स्थानमनुजानीहि आज्ञापय, देहीत्यर्थः । यतः प्रजानां मम च भवानेव रक्षको रक्षणसमर्थः । तदाह-प्रभो इति ॥ १४ ॥ पृथिवी तु ममेत्याह-- यदोकः सर्वसत्त्वानां मही मग्ना महाम्भसि । अस्या उद्धरणे यत्नो देव ! देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥ यदोक इति । सर्वसत्त्वानां यदोकः स्थानम् , सा मही महाम्भसि प्रलयोदके (च ) ममा । तस्या उद्धरणे यत्नो वा विघीयताम् । देवेति संबोधनात्सत्यलोकस्थानदानापेक्षयापि मम्युद्धारयत्न एव मुख्यः, यतो भूमिदेवयजनम् । यज्ञाश्च कर्तुं शक्या:किञ्च,देव्या:पृथिव्याः।सा पृथिवी त्वयैवोत्पादिता,आदिवराहकसे ब्रमणैवोदृत्य पुष्करपणे प्रथितत्वात् । तस्मात्सत्यादौ वा स्थान देयम् , मूम्युद्धारयत्नो वा कर्तव्यः। उभयोर्मध्ये मुम्युद्धारयत्न एव विशिष्टः, अत एव न वाशब्दः । अत्र श्लोकत्रयं विगीतमस्ति ' इत्याकर्ण्य ' इति मैत्रेय वचनम् , ब्रह्मणो वचनद्वयम् ' पीतं मया जलम् , सरीसृपः' इति च ॥ १५ ॥ एवं मनुवचनं श्रुत्वा तद्वचनपरीक्षणार्थ ज्ञानदृष्टया मूमि दृष्टवान् । तदा खिन्नां तां दृष्ट्वा ब्रह्मा यत्कृ- तवान् , तदाह-- मैत्रेय उवाच । परमेष्ठी त्वां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् । कथसेनां सुमुन्नेष्य इति ध्यौ धिया विरम् ॥ १६ ॥ परमेष्ठी त्विति । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां स्वतो युक्तिविचारणम् । भगवत्येव भारस्य स्था- पनं चिन्तितं स्थिरम् । १ । तत्र प्रथमं पूर्ववत्सामर्थ्येन तस्या उदारे यत्नं कृतवान् । तत्र हेतुः-परमे- ठीति । परमे सर्वोत्कृष्टे आसने तिष्ठति । तुशब्दः सत्यादौ स्थानदानपक्षं निवारयति । अपांमध्ये तथा समामिति । पूर्वमपि तस्यास्तथावस्या स्मृता । पूर्व तु पुष्करपणे उपविष्टः, नालस्याऽऽधारस्य वि- धमानत्वात् , भगवदाश्रयत्वाच नालस्य, तत्र रसातलपर्यन्तादानीय पुष्करपणे प्रथितवान् । इदानी तु सत्य- लोके स्थितः कवंतामुन्नेप्य इति, क वा स्थापय इति भवति चिन्ता । पूर्व परमेष्ठित्वादिसिद्धयर्थ चिन्तायां क्रियमाणायां साधनम्ता यज्ञादयः पदार्या मनस्याविर्भवन्ति, तथा प्रकृतेऽपि भविष्यतीति कारकृतदो. पपरिहाराय चिरं दध्यौ। तत्रापि विवेकवत्या बुद्ध्या, यया सर्वथा साधनं स्फुरत्येव।। १६ ॥ तथाप्यस्फुरणे स्वातन्त्र्यं परित्यज्य भगवदर्धानतया भगवत्कृपया साधनं स्फुरिष्यतीति सोपालम्ममिय तस्य चिन्तामाह- सृजतो मेऽक्षिभिर्वाग्भिः प्लाव्यमाना रसां गता । स्वामन. रा. १ आविभवन्तिरम।

·, श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- अथाऽत्र किमनुष्ठेयमस्माभिः सर्गयोजितः ॥ १७ ॥ सृजत इति । पूर्व स्थापिताऽपि इयं भूमिभीरेण पुनर्निममा । मारे हेतुः-मे अक्षिभिरिन्द्रियः, वाग्मि- च सृजतः सतः । अक्षिभिर्वाग्भिरिति स्त्रीपुरुषाविव निर्दिष्टौ । तथाभावसर्गे दैत्यांशा एव प्रायेणोत्पन्ना इति तेषां भारहेतुत्वं पूर्वमुक्तम्, वक्ष्यते च । अत एव प्लान्यमाना जले निममा रसातलं गता, तद- वध्युद्धृतत्वात् । अथ तदनन्तरम् , अत्र एतादृशेऽर्थे, अस्माभिः किं कर्तव्यम् । न च तूप्णी स्थातुं शक्यते सर्गयोजितैः, सर्गकरणमेव ह्यस्मदादीनां प्रयोजनम् ॥ १७ ॥ एवं पारतन्त्र्येणाऽपि विचारे क्रियमाणे यदोपायो न स्फुरितः,तदा भगवत्येव भारं दत्तवान्।भारदाने हेतुमाह- यस्याऽहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे। कर्तव्यं करुणासिन्धुस्तीर्थकीर्तिरधोक्षजः ॥ १८ ॥ यस्याऽहमिति । यस्य हृदयात् , विचारपूर्वकं यस्मादहं जातः। सर्गार्थमेनमुत्पादयामि, अनेन कार्य सेत्स्यतीति प्रथममेव विचार्य ब्रह्मा सर्गे नियोजितः। ततो ज्ञायते-इदमपि कार्य मम चेदशक्यम् , तदा भ- गवानेव करिष्यति, यत इदमपि पूर्वमेव विचारितवान्-अयमसमर्थः, इदमप्यहमेव करिष्यामि । यन ईशः, समर्थेन हि कर्तव्यम् , न तु सेवकेनैवेति नियमः। उभयोः सामर्थ्य सेवकेनैव कर्त्तव्यम् । अत्र तु स एव ईश इति मे कर्तव्यं विदधातु । नन्वशक्तोऽपि लोके सेवक एव करोति, न प्रभुः शक्तोऽपि । तत्राऽऽह- करुणासिन्धुरिति । सेवकस्याऽतिकप्टेन कार्य सिद्ध्यति, स्वस्य त्वनायासेन् । तदा करुणावान् स्वयमेव करोति, परदुःखेन दुःखितत्वात् । ननु करुणावानपि ऐश्वर्यगुणयोगात् अशक्तः सेवकैरेव कार्य कारयति, अन्यथे- शत्वं न स्यात् । तत्राऽऽह-तीर्थकीर्तिरिति । करुणासिन्धुत्वेन परिहारे सिद्धेऽपि दृष्टान्तार्थमिदं विशेषणम्। तीर्थरूपा कीर्तिर्यस्येति । तीर्थ हि सर्वेषां पापं दूरीकरोति, तत्पापं तीर्थे एव तिष्ठति । एवं जानन्नपि भग- वान् स्वस्य कीति तीर्थरूपां कृतवान् । अतो यथैतत्करोति, तथा स्वयमेव भूम्युद्धारमपि करिप्यतीति भावः। किच, अधोक्षजो भगवान् , अधः अक्षजं ज्ञानं यस्मात् । इन्द्रियातीतोऽपि सर्वेषां सर्वेन्द्रियहितं करोति, ज्ञानरूपो भूत्वा मोक्षं प्रयच्छतीति । अथवा, व्यवहारातीतत्वेन लोकानामुद्धारार्थे कीर्तिमेव तथा कृतवा- निति तथा करणे अधोक्षजत्वं हेतुः ॥ १८ ॥ अयं पक्षः फलपर्यवसायी जात इत्याहुः- इत्यभिध्यायतो नासाविवरात्सहसाऽनघ !। वराहतोको निरगादङ्गुष्टपरिमाणकः ॥ १९ ॥ +इत्यभिध्यायत इति । इति अमुना प्रकारेण, अभितो ध्यायतः।स एवैतत्कार्य करिष्यतीति निर्य, तथैव चितं दृदं विधाय भावयन् , तथैव क्षणे क्षणे कदा भगवान् केन रूपेण करिष्यतीति अभितो ध्यानं करोति। कार्याविष्टचित्तेन यजरूपे भगवति ध्याते कृतेः स्थानाभावात् आध्यात्मिक रूपमप्रकटमेव कृत्वा आधि. दैविफेन रूपेण प्रकटो जातः। क्रियापि तत्र प्रविष्टेत्याधिदैविकत्वम् । इतःपूर्व तु आध्यात्मिक एव यज्ञः । स प्रकाशः + इत्यभिध्यायत इत्यत्र । कियाऽपि तत्र प्रविष्टेति । क्रियायां प्रविष्टः क्रियावान् आध्यात्मिक पूर्वकाण्डः, अ नु कियव क्रियावती (ति) प्रविष्टेत्यर्थः । इतः पूर्वमिति । पराहायतारात् पूर्वम् । यान श्री के.प. प.ह.

·, ३ स्कन्ध. १३ अध्याय.) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। वेधा संपद्यते यजमाननिष्ठप्रयत्नेन, वैदिकज्ञानेन, ध्यानारूढस्वरूपेण च । स त्रिविधोऽपि एकीभूतो भगवान् वराहः । तस्य क्रिययैव यजमानस्य क्रिया, स्वरूपं तु तदेव सर्वयज्ञात्मकं साधिकरणम् । श्रुतिस्तत्रैवान्त- भूति ज्ञापयितुं ब्रह्मणः श्वासमार्गात् निर्गतः, 'निःश्वसितमस्य वेदाः' इति श्रुतेः। वरानाहरतीति व- राहः, सर्वकामप्रदः. स चासौ तोकश्च । तोको वालकः । आध्यात्मिकादिरूपेषु प्रबुद्धस्यैव फलसाधकत्वम्, एकदेशत्वात् । अत्र तु तोकोऽपि फलसाधकः, सफलत्वात् । सहसेति ध्यानांशल्यावृत्त्यर्थम् , अन्यथा ए- केनाप्यंशेन आध्यात्मिकता स्यात् । अनति संवोधनं विश्वासार्थम् , न हि केनाप्यंशेन स पापो विधासमेति) तस्य रूपस्य कालसारेश्वररूपत्वज्ञापनाय उत्पचौ अनुष्ठपर्वमात्रप्रमाणेन बहिनिर्गतः। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो अ- गुष्ठं च समाश्रितः ' ' ईशः सर्वस्य जगतः' 'प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक् ' इति श्रुतेरङ्गुष्ठमात्रप्रमाणस्यव विश्वभोक्तृत्वमीशलंचोच्यते । यज्ञरूपस्यैव विश्वभोकृत्वम् । तस्यैव हि सर्वमन्नं सर्वे पशवः । अङ्गुष्ठशब्दः सर्वत्राऽङ्गुष्ठशिरोवाची ॥१९॥ एवमाधिदैविकस्योत्पत्तितः स्वरूपमुक्तम् । प्तितः स्वरूपं वक्तुं भगवत्त्वज्ञापनाय कालादेः परिच्छेदक- वाभावाय तस्यैव सूक्ष्मस्य स्थूलता निरूपयति- तस्याऽभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत!। गजमात्रं प्रववृधे तदद्भुतमभून्महत् ॥ २० ॥ * तस्याऽभिपश्यत इति। तस्य ब्रह्मणोऽमितःसर्वतः पश्यतः सतः। रूपान्तरमहणे लोके जवनिका. पेक्ष्यते । अत्र तु पश्यत एव पूर्वमगुष्ठमात्रोऽपि पश्चाद्जमा जातः । तिरोभावशवानिवारणार्थ सस्थः क्षणेनेत्युक्तम् । आकाशस्थितत्वान्नाऽऽवरणम् । वृद्धौ लौकिकस्य कालस्याऽभावान्नानावरणेन तस्यैव पृद्धिः। किलेति प्रसिद्धः, नाऽत्र प्रमाणं वक्तव्यमित्यर्थः । भारतेति विश्वासार्थम् । एवं माहास्यज्ञानपूर्वकं श्रो. तृदोपं परिहत्य स्थूलं सम्माह-गनमा प्रथम इति । गजो हस्ती, सन्मानमिति पटिहारररूपम् । - प्णवशास्त्रप्रसिद्धगजो वा गजेन्द्रः । मात्रपदमनिर्धारणासूचकम् , अन्यथा द्वितीयक्षणे ततोऽपि तायन्मा- प्रवृद्धः स्यात् । तथा च, क्षणस्येन्द्रियार्थसंयोग एवोपक्षीणत्वात् क्षणेनेति वचनं व्यथै स्यात् । प्रकर्षण प्रकाश साधिकरणमिति । सदेवयजनम् । कालसारेति । कालाधिदैविकेत्ययः । * तस्पेत्यत्र । तिरोभावरच कथमित्याकालायामावरणनिवारणमुखेन तां रफुटीकुर्वन्ति-आकाशे- त्यादि । यया चतुरहुलाऽपि कर्कटी वालीविलमा म्मिष्ठा एकरात्रेण पञ्चहस्ता दशहस्ता च पोपकद्रव्य- कृतपूर्वरूपाचावरणेन तिरोहितपूर्वपरिमाया मवति, तथाऽत्राकाशस्थत्वान्नावरणं शक्यरचनमिति झाप- नाय सस्थ इत्युक्तमित्यर्थः । यथाऽत्र 'कश्चित् सामुद्रः पक्षी भाषायां कुंकणे प्रसिद्धो यासातिनामा व्योम्न्येवाऽयुगपदेशेऽण् ददाति। तच्चाउण्ड निराधारं पतत्पतदेव कालेन वृद्धं पावं विदीण घ भवति, तबातच पुनरुद्धीय गच्छति, न मिष्टान् स्मृगति ' इति कुंफणदेश प्रसिद्धम् , तद्वदप्यत्र न पहुंभ. क्यमिति ज्ञापनाय क्षणेनेत्युक्तमित्याशयेनादुः-रद्धावित्यादि । अनिद्वारणाचकमिति । कारहेतुत्वानि- धारणायाः सूचकम् । तत्रेत्युक्तिः)अन्ययेत्यादि । , हतितःक ·- . . २४८ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- ववृधे । प्रकर्षः सर्वावयवेषु यथायोग्यवृद्धिः, अत एव तदद्भुतमभूत् । यत्रैव पश्यतां युक्त्यस्फुरण कार्यद- र्शनं च तदेवाऽद्भुतम् । महदिति कार्यदर्शनमपि संदिग्धम् । न हि समुद्रः सान्तो द्रष्टुं शक्यते, तथा भगवच्छरीरमित्यर्थः ॥ २०॥ तदा तेपां वस्तुनिर्धारार्थ विमों जात इत्याह- मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह । दृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २१ ॥ * मरीचिममुखैरिति। मरीचिरेव प्रमुखो मुख्यो येषां ब्राह्मणानाम् । त्रिविधास्तत्र ब्रह्मणःपुत्रा, ब्राह्मणाः; क्षत्रियाः, कुमाराश्च । कुमाराः सनकादयोऽनुपनीताः । अष्टमे वर्षे क्षुपनयनम्, ते तु पञ्चवर्षा भगवदस्म- रणक्षणैः; तायता कालेन पञ्चवर्षाणामेव निप्पादितत्वात्, देहोपभोक्तकालस्यैव कर्मनियामकत्वात् । विशे- पेण प्रान्ति पूरयन्तीति विप्रा ब्राह्मणा एव । मनुः क्षत्रियः । एवं मार्गत्रयस्थितैः सर्वैः सह।। चित्रधा विचित्रप्रकारेण । 'सङ्कथाया विधार्थे धा' इत्यत्र योगविभागाचित्रधेति सिध्यति । तत्सौकरं रूपमिति। लोके निन्दितरूपत्वाद्यथा मलान्मधुकैटमादेरुत्पत्तिः, तथाऽस्यापि भवेद्वराहस्य । दैत्योऽपि वराहः श्रुति- सिद्धः, वराहोऽयं वाममोपः' इति श्रुतेः ।' 'पशूनां वा एप मन्युर्यद्वराहः' इति क्रोधावतारोवा- भवेत् । एवमनेकप्रकारेण तर्कितवन्तः । तर्को नाम प्रत्यक्षतो दृष्टस्य पदार्थस्य निर्वाहिकोपपतिः, यस्मि- पदार्थे करप्यमाने दृष्टोऽर्थ उपपद्यते । तत्र प्रकृते कोऽपि पक्षो न निर्धारित इति चित्रधेत्युकम् ॥२१॥ यदा लोकवेदानुसारी तर्कः पदार्थनिर्धारणे अशक्तः, तदा अलौकिकपकारेण पदार्थमुत्प्रेक्षते- किमेतत्सूकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् । अहो वताऽऽश्चर्यमिदं नासाया मे विनिःसृतम् ॥ २२ ॥ किमेतदिति । सूकरइति व्याजमात्रम्; दिव्यमेवैतत्सत्त्वम्, न माकृतम् । दिव्यत्वं निरूपयति-अहो इत्याधर्ये । यतेति खेदे । तेजामागल्भ्यादेः परिदृश्यमानत्वादस्मदायपेक्षयाऽप्यलौकिकतेजस्त्वात् किश्चि- त्कारणमृतं तत्त्वमेव परं तस्य सूकररूपताऽत्याधर्ये हेतुः । खेदस्तु महतो विरूपत्वात् । आश्चयातर- माह-आयर्पमिदमिति । कालकर्मस्वमाववशेन महतोऽपि हीनभावः संमयति, तथापीदमत्याश्चर्यम्, यन्ममैव नासापुटानिःसतम् । न हि पुरुषारसूकरा उत्पधन्ते, वाऽपि नासिकायाः। अनेन योनिरपि विजातीयाना- म्तीत्युक्तम् ॥ २२ ॥ भाधर्मान्तरमाह-- प्रकाराः। • मरीपरिया । Tमाराणां प्रामणेभ्यः पृथगुष्ठेखस्य तात्पर्यमाहुः-अष्टमेत्यादि । कुमारत्वस्य घेदं तापर्यम् । वरारोऽयं याममोपः' इति प्रतिस्नु सचिरीपसंहितापष्ठाप्टपद्वितीयप्रपाटकचतुर्थीनुवाकस्था । याममोप इति तम्य योगदं नाम, यामं देवानां विष मुष्णातीति । तम्य च दैत्यत्वं समानां गिरीणां परम्नाद्वि पेपममुराणा विमतिनं अहति यौतातिदेवाऽवसीयते । Ranuम् मारमेष १५ ग -- ·३ स्कन्ध १३ अध्याय ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। २४९ दृष्टोऽङ्गुष्टशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलोपमः । अपि स्विद्भगवानेप यज्ञो मे खेदयन्मनः ॥ २३ ॥ x दृष्ट इति । अङ्गुष्ठस्य शिर उत्तम पर्व, तावन्मारा प्रमाण यस्य | दृष्ट इति । प्रथमदर्शनम् । नामा द्वारस्य तावन्मात्रत्वादुपपत्त्योक्तम्, ब्रह्मणो ज्ञानम्य कारायतीन्द्रियविषयत्वाद्वा । अत एव क्षणादित्युक्तम्। ब्रह्मवाक्यवान्न शैफिकन्यायेनाऽल्प कारो रक्ष्यते । पर्वताच्च्युता स्थूला पापाणा गण्डशिरा , तरुप मीयत इति पुरुषगुरुत्वादिभिरुच्यते । अचेतनदृष्टान्त स्वम्य खेदसूचक | स्वस्य पर्वतत्वेन वज्रेण पक्ष च्छेद इव सेदसूचकत्वात् । आश्चर्यखेदी वा क्रमेण निरूपितौ । एवमलौकिकप्रकारेणाऽपि पदार्थे तक्यं माणे निद्धारो न भवति । वीज हि तर्केण निर्दारितम्, न प्रयोजनम् । न हि दिव्यस्याऽपि सत्त्वम्य प्राते प्रयोजनमस्ति । भूम्युद्धारार्थ भगवान् ध्यात अत एव स एव भूभ्युद्धारार्थमेवरूपेण प्रकट इति सम्भावना । ननु पुरुषोत्तमस्य किं लोकवेदनिन्दितरूपेण प्राकश्ये कारणमियाशक्कर, स्वसेदजनकत्वमेव कारणमुत्प्रेक्षते-मे सेढयन् मन इति । अपीति सम्भावनायाम् । स्विदिति निश्चये । पूर्व वह पथा उत्प्रेक्षिताः, तत्राय निहारित पक्ष । अतो भगवान परमेश्वर एवाऽयम् । तस्याऽनन्तरूपेषु यनश्चाऽय भवितुमईति, प्रकृतोपयोगितात् । कालमन्युरूपत्वेन दैत्यत्व च संभाव्यते रूपेण, अन्यथा दैत्यवधो न स्यात्, मर्यादाया रेणैव करहननात् । इय यज्ञरूपा भूमिर्वराहेणैव संरक्ष्यते । तर दैत्याना यत्राधिकरण यदित्ययध हत्वा यद्यानीयते, तदा देवाना पूर्णो यज्ञो भवति । ब्रह्मणा हि सर्वेभ्यो यना दत्ताः साधि तेषा च वाममोपो वराह । हनन तु विपक्षे सति । अतम्तादृशरूपमवश्यकर्तव्यमापतितमिति, ब्रह्माणमुपारभमान इव, यज्ञ एव वराहरूप कृतवान् । अन्यस्य बीजप्रयोननोपपादकल न सम्भवति २३ '* अयमपि पक्ष काये नियूंढे फरतो निर्धारितो भविष्यतीति फलनिष्पत्तिपर्यन्त ब्रह्मणो विचार एव जात इत्याह- इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः । भगवान्यज्ञपुरुपो जगर्जाडगेन्द्रसंनिभः ॥ २४ ॥ इतीति । सूनुभिर्मरीच्यादिमि सह ब्रह्मणो विचार कुर्वत एव सत , शीघ्र विचारान्तरानुत्पतये, तेषा हृदय ज्ञा वा भगरान् यज्ञपुरुषो जगर्न । पूर्व गण्डर्शर समानोऽपि पुनम्तथा वृद्ध्या मेरसदशो जात । भगवानिति ऐश्वर्यादे प्रकटितत्यान्न हेत्वपूर्ति । यनागे वराहरूपता, अधिष्ठातृरूपत्वे तु पुरुषत्वम्, तेनाऽर्धपुरुषो वराह । अनेन ब्रह्माण प्रति स्वस्य पुरषरूपमपि प्रदर्शितमिति खेदोऽपि निरारतप्राय । प्रकाश। x दृष्ट इत्यत्र | अन्तःम्याष्ठमारम्य दर्शन योगिश्रेष्ठानामेवेत्याशयेनाहः-प्रक्षण इत्यादि । नीज मिति । दिव्यत्वम् । तेपामित्यादि । अमुराणामपि वाममोपो वित्तवेद्यो वराहोऽय रूपपन्न मिधारक इत्यर्थ । ननु तर्हि तद्वधो भगवता कुतो न रन इत्यत आहु-हननमित्यादि । अत इति । इदानी विपक्षसद्भावात् । * इतीत्यत्र । निर्वृद्ध इति । जाते । नियूह इति पाटे, नि शरीरे स्वरूपोऽनिर्यमाणे दरपर्थ करणा - -- पदपान्या सग ·२५० श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत--- यथा समेघः पर्वतो गर्जति, एवं भगवानेक एव गर्जतीत्यर्थः । संशब्दार्थश्चाऽयम् ॥ २४ ॥ अत एव ब्रह्मणो हो जात इत्याह- ब्रह्माणं हर्पयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः ॥ २५ ॥ ’ ब्रह्माणमिति । हरिरिति तथात्वं स्वभावः । तानिति मीमांसकान् । ब्रह्मणो द्विरूपो हपः,तेपामेक- रूप इति भिन्नतया निर्देशः । हर्षणे हेतुः-द्विजोत्तमानिति । यज्ञत्वाचेषां हर्षः । चौर्यनिराकरणावं तथा गर्जनं कृतवान् , यथा सर्वत्र दिक्षु प्रतिध्वनिर्जातः । तदाह-ककुभः प्रतिस्वनयता स्वगजितेनेति । ननु किमित्येवं कृतवान् तत्राऽऽह-विभुरिति ॥२५॥ हृष्टानां कार्यमाह- निशम्य ते घर्षरितं स्वखेदक्षयिष्णु मायामयसूकरस्य । जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते त्रिभिः पवित्रैर्मुनयोऽगृणन्स्म ॥ २६ ॥ *निशम्येति । धरितमिति तज्जात्यनुकरणशब्दः, भाषायां गृहवाची । सर्वेषामेव गृहं संपादयिष्यामीति, गृहोपरि वा गृहम्; शरीरं गृहं चेति वा । अत एव स्वखेदक्षयिष्णु । सर्वेषां भूमावेव प्रतिष्ठा, जनादिष्वपि भूमेरेवाऽन्नसिद्धिः । संबन्धिनामुद्धारार्थ वा, अधिकारिणां खेदनिवृत्त्यर्थ वा, स्वमीमांसितस्याऽङ्गीकारेण वा । ननु पश्चनुकरणेन कथं खेदनिराकरणम् , तत्राऽऽह-मायामयसूकरस्येति । दैत्यान् व्यामोहयितुं मायया तथारूपं कृतवान् । मायामयत्वमतिवञ्चनाप्रदर्शकत्वम्, वेदे हि कर्ममार्गे अत्यन्तभ्रमजनकत्वात् । आलम्भने फले चैव यज्ञरूपे तथोद्गमे । उपाख्यानेषु सर्वेषु भ्रमो ये जायते श्रुतौ ॥ १॥आधि- दैविकरूपेऽपि मोहकत्वं तथा सुरे । यथा स्वस्मिन्नीचबुद्धिःततोऽपि भगवत्युत ॥ २ ॥ सूकर इति 'पूप्रसवे' इति प्रसवकों । वेदा उत्पादिताः सर्वे मुक्त्यर्थ हीनभावताम् । धारयिष्यन्ति स. मलास्ततः सूकरउच्यते ॥ ३ ॥ जनस्तपः सत्यनिवासिन इति त्रिविधा अपि सात्त्विका उक्ताः, तैरेवे स लोकः प्राप्यत इति । त्रिभिः पवित्रैर्वेदत्रयेण मार्जनीयैः, पवमानादिभिर्वा । एतेषां तु कथा भगवत्प- सिद्धयर्थम् । मननाज्ञानदायम् । स्मति लौकिकी प्रसिद्धिः ॥ २६ ॥ एवं सर्वान् ज्ञापयित्वा यदर्थमवतीर्णस्तकृतवानित्याह- तेषां सतां वेदवितानमूर्तिर्ब्रह्माऽवधार्यारमगुणानुवादम् । विनन्य भूयो विवुधोदयाय गजेन्द्रलालो जलमाविवेश ॥ २७ ।। तेपामिति । तेषां स्तोत्रकर्तृणाम् । ब्रह्म वेदम् , भगवतो यज्ञस्य गुणानुवादनरूपम् । अवधार्य नि- चित्य । वेदोक्तो यज्ञवितानो तिर्यस्य, वेदयिताना या मूर्ती यस्य । मगवतोऽनन्तरूपत्वादनन्तशासात्व- प्रकाराः। + ब्रमाणमित्या । टिरूप इति । स्थसाहाय्यकरणकृतो यजत्वज्ञानपूर्वकदर्शनकृतति द्विम्प. । निशम्येल्पत्र | गृहोपनि । भगवतो गृहं जलम् , तदुपरीत्यर्थः । ।

·- ३ स्कन्ध. १३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । म् । सतामिति तथाकरणे ज्ञाने च हेतुः । विनन्ध । विनन्दनमभिनन्दनम्, भूयोऽभिनन्दनं प्रत्येकम् । ब्रह्मवद्भगवानपि दैत्यादीनामप्युपकारं करिष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-विवुधोदयायेति । देवानामेवाऽभ्युदयो न दैत्यानामिति । ननु भगवान् सर्वसमर्थः सर्वगश्च; तत्पाताल एवाऽऽविर्भूतः कथं न भूमिमाहृतवान् । तत्राऽऽह-गजन्द्रलील इति । गजेन्द्रस्य लीलेव लील यस्य । कथमत्र गजेन्द्रो जले प्रविष्टः क्रीडितवा- निति तां क्रीडामनुकर्तुम् , गजेन्द्रस्य या भक्तत्वख्यापनाय । स हि भगवल्लीलामेव कृतवानिति । एका भगवतो लीला नानाकार्यप्रवर्तिका । भक्तानां सर्वसौख्यार्थ लीला चके तथाविधाम् ॥१६॥२७॥ 'xतदानान्तनां भगवन्मूर्ति लीलासहितां वर्णयति-उत्क्षिप्तवाल इति द्वाभ्यां स्वरूपक्रियावर्णनभेदेन । तत्र प्रथम स्वरूपं वर्णयति-- उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् । खुराहताभ्रः सितदंष्ट्रवीक्षाज्योतिर्वभासे भगवान्महीध्रः ॥ २८ ॥ ऊर्द्ध क्षिप्तो पालः पुच्छं येन । पुच्छं तस्य दीक्षात्मकम् , दीर्घ कृशहेतुश्च । स एव यज्ञे उच्चताहेतु- रिति ज्ञापयितुम् । खचर आकाशचरः, स हि सर्वेषु यज्ञियपदार्थेषु आविष्ट इवाऽसलम एव तिष्ठतीति । अनेन यज्ञः पशुपु प्रतिष्ठितः क्रियामय इति ज्ञापयितुम् (१)। वलकार्यत्वात् कठोरः कठिनो निष्ठुरात्मको म- न्युरूपत्वात् । खरा रोमशा त्वग्यस्य । परुषा हिंसादिजननात्, रोमशा बहिपो भूयस्त्वात् । त्वगुपरितनो भागः । आकृतिस्तु लोकप्रसिद्धयव तादृशी। खुरैराहतान्यभ्राणि येन । भगवतः पादचतुष्टयं स्तोमरूप, भिलितं सत् सवनद्वयात्मकं भवति । तत्रैव पशवः सोमश्च सर्वो वृष्टिकार्यरूपो हन्यते, सवनाभ्यामेव स- र्वजननात् कृतं मेरिति । धैर्जलं पूरितम् , तेऽवश्यं दूरीकर्तव्याः, अन्यथा तेषु पृथिवीस्थापने एथिन्य अस्थिरता स्यात् । जलमेघयोर्मध्ये स्थापनेऽपि मेधैः प्लावनं स्यात् । खुररेवाहतत्वादन्यत्र स्थितास्तत्र वृष्टिं करिष्यन्तीति मेघानां न सर्वथानाशः । सिता दंष्ट्रा यस्य । वीक्षैव ज्योतिर्यस्य । पृथिव्याः स्थापनशोप- णार्थ दंष्ट्रावीक्षयोः कीर्तनम् , मृत्योरतिक्रमार्थ कृपावलोकनार्थ च । अतो भूमावेव मृत्योरतिक्रमो भगव. स्कृपा चेति विज्ञापितम् । बभास इति सर्वप्रमाणेन स्तुतः । महीध्र इति पृथिव्युद्धोरण सर्वोपकारकरणा- र सर्वैः स्तूयमानत्वम् । सर्वे हि महीधा लोकप्रसिद्धाः पर्वताः, अयं तु भगवान्महीध्रः । ऐश्वर्यादिगुण- युक्तोऽपि भारं बहतीति दयालुवम् ॥ २८ ॥ एवं रूपं वर्णयित्वा क्रियां वर्णयति- घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः । करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्यामुवक्ष्यि विप्रान्रणतोऽविशत्कम् ॥ २९ ॥ + घ्राणेनेति । पृथ्व्याः पदवी घाणेन विजिघ्रन् । सा हि गन्धवती, गन्ध एव तस्या व्यावर्तकः ।। येन मार्गेण पृथ्वी गवा, स एव मार्गस्तस्य गमने साधीयान् , तत्र हि जलं विरलम् । विशेषतो प्राणं फ्रो- प्रकाश x उत्क्षिप्त्यत्र । अनेनेति । रूपेण । + घ्राणेनेत्यत्र । किया. क प. १ किया प.

·+ " २५२ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- डापदेश इति वराहरूपलीला व्याजार्थमेव । सर्वज्ञोऽपि गृहीतायतारो देहानुसारेणव चेष्टां करोतीति प्राणे. नैव पृथिवीमार्गज्ञानम् । क्रोडनस्य विचारात्मकस्य मीमांसाशास्त्रस्य व्यपदेशमात्रमत्र, यत्कर्मप्राधान्यमिति देवताया एव प्राधान्यात् तामेवोपपादयति-स्वयमध्वराङ्ग इति । अध्यरा अगानि यस्य, सर्वयज्ञात्मक इत्यर्थः । अध्वनि वो यस्येत्यध्वरः, सर्वत्रैव मार्गे अस्यैव शब्दः । न हि यजव्यतिरेकेण कश्चिन्मार्गोs. स्ति, अन्ये खण्डिताः । तादृशानामप्यप्रामाण्यार्थमङ्गपदम् । यद्यप्ययं पशूनां घातकत्वेन प्रसिद्धः, तथाप्य- ग्रे ज्ञानप्रद इति सर्वोपास्य इति ज्ञापयितुमाह-करालदंष्ट्रोऽप्यकरालग्भ्यामिति । विप्रानुवीक्ष्येति । सर्वेषां हि सर्वथा हितकर्तृपु भगवतो ज्ञानं कृपा चेति । गृणत इति ज्ञानकृपयोक्तिहें तुरित्युक्तम् । के जलमाविशत् । भक्तान ज्ञानसंपन्नान् कृत्वा अन्येपामुद्धारार्थ स्वयं सुख इव जले प्रविष्टः ॥ २९ ।। मध्ये जलस्य सापराधत्वात् दण्डं कृतवानित्याह- स वज्रकूटाङ्गनिपातवेगविशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् । उत्सृष्टदीपोर्मिभुजैरिवाऽऽर्तश्चक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ ३०॥ + स बजेति । यस्मिन् जल भगवानाविष्टः, येन च पृथिवी मन्जिता, स उदन्वान् । वज्रकूटवत् वज्र- समूहवदतिकठिनं यत् जाज्वल्यमानमङ्गम् । न हि वज्रातिरिक्तस्य तेजो जले तिष्ठत्यधिकं वा जायते । स हि मेधान् जलं त्याजयति । तादृशाः सर्वे यद्येकत्र भवन्ति तदा समुद्रादपि जलं त्याजयन्ति । ते पुनः कपटेन चेदागच्छेयुः, स्वरूपमेव नाशयेयुः । तद्रूपश्चाऽयं भगवान् । तादृशाऽङ्गस्य यो निपातः । वज्रपात एव न कोऽपि जीवति, तत्रापि समूहः, तत्रापि कापट्यम् , तत्रापि तदङ्गमेव यस्य । तस्याऽपि पातोऽ नवधानदशायामुपरिपतनम् । पतनेऽपि महान् वेगः, यथा वाणो भित्त्वा गच्छति । तेन कृत्वा विशीर्णा कुक्षिर्यस्य । अनेन कुक्षेः कुक्षिनिवार्यते, अन्यथा स्वकुक्षिरेव न पूर्येत । उदन्वानिति जलवत्त्वं तत्कुक्षा- वेव तिष्ठति, अतः कुक्षिभङ्गे नातः परं जलवृद्धिरिति सूचितम् । तथावं जातमिति ज्ञापयितुं तत्कार्यमा- ह-उत्सृष्टेति । उर्दू सृष्टाः प्रसारिता दीर्घा ऊर्मय एव भुजाः, तैरुपलक्षितः । आर्त इति पातेऽप्या- नन्दमयः पततीति स्त्रीभुजबन्धनवत् सुखमेव भवतीत्या इवेत्युक्तम् । सर्वजलशोपे स्वरूपमेव नश्यति, कुक्षिविदारे वृद्धयभावः । तदा वर्षाशोपणाभ्यां समता भवति, तदकरणे भूमेः स्थापनमेव न भवेत् । चु- कोशेति स्पष्टमेव । तस्मिन् देवतारूपे समुद्रे दैत्यानामाधारभूते दण्ड उचित एव । तथापि देवतात्वात् सर्वदेवतामोजकं भगवन्तं प्रार्थयते-यज्ञेश्वर पाहि मेति । समुद्रस्याऽपि देवतात्वम् , ' समुद्राय स्वाहा इति ' समुद्रियाभ्य म्वाहा ' इति श्रुतेः । यज्ञेश्वरेतिसंबोधनं स्वसंबन्धज्ञापनार्थम् । दैत्यानां हननेऽपि मां पालयेति ॥ ३०॥ एवं समुद्रदण्डनं कृत्वा, पुनर्यथा मजनं न करोति तथा शिक्षा दत्त्वा, स्वयं भूम्युद्धारा प्रवृत्त इत्याह- . + प्रकाशः। मुग इवेति । कशब्दचितोऽयमर्थः + म पन्नेत्यत्र । स हीति । वो हि । कूटपदसूचितमर्थमाहुः ते पुनरित्यादि । कुरिति । समुद्रो हि भगवतः युक्षिप्तस्येत्यर्थः । न पूर्यतेति । गन्युरूपत्वात् स्वस्य तत्पूरणार्थ हिंसाप्रधानमेव कर्म स्या- दिति भावः । युनिविदारणस्य प्रस्तुतं प्रयोजनमाहुः-सवेत्यादि ।

·-. " ३ स्कन्ध. १३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २५३ खुरेः क्षुरप्रेदरयंस्तदाप उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् । ददर्श गां तत्र सुपुप्सुरग्रे यां जीवधानी स्वयमभ्यधत्त ॥ ३१ ॥ x खुरैः क्षुरमैरिति । तीक्ष्णैः खुरैस्तदापो दरयन् विदारयन् । उद्गतः पारो यस्य, तस्याऽपि पारो यथा भवति तथा । त्रिपर्यज्ञवराहः । त्रीणि पर्वाणि यस्य ! पादद्वयं द्वयमेकैकं पर्व, मुखं चैकम् ; तथैव सो- मस्य प्रवृत्तेः । ' पद्धयां द्वे सबने समगृणान्मुखेनैकम् ' इति श्रुतेः । 'दी स्तोमौ प्रातः सवनं वह- तः' इत्यादि श्रुत्या प्रातःसवनस्य द्विरूपत्वम् । मुखमपि द्विरूपमोष्ठाभ्याम् । रसायां स्थितां गां दद- र्श । ततस्तामुद्धृतवानिति वदंस्तत्र हेतुमाह-तत्र सुपुप्सुरन इति । तत्र पृथिव्यामविकृतायाम् । पृ. थिव्यधिष्ठातृदेवता भगवतः शय्या भवतीति । भार्या तु सिद्वैव । अग्रे उद्धारानन्तरम् । भूमिमुद्धृत्य तस्मि- न् शयनं करिप्यामीति प्रलये भगवान् शेपे शयनं कृतवान् । सृष्टौ पुनः सर्वेषु पुरेषु शयनं करोतीति, पु- रुपशब्दव्युत्पतेः, सर्वपुरनिर्माणाथै भूमिमुद्धरिप्यतीत्यर्थः । ननु भूमिः किमिति बहूनि शरीराणि करिष्य- तीत्याशझ्याऽऽह-यां जीवधानीमिति । या पृथिवी सर्वेषां जीवानामाधारभूता, सा हि सर्वेषां देहान् संपादयति । अतः स्वयमभ्यधत्त, तदुद्धारे सर्व एव जीवा उद्धृता एव भवन्तीति ॥ ३१ ॥ एवं तां गृहीत्वा निर्गच्छन्तमनुवर्णयति- स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निममां समुत्थितः संरुरुचे रसायाः। तत्रादिदैत्यं गदया पतन्तं सुनाभसंदीपिततीत्रमन्युः ॥ ३२ ॥ जघान रुन्धानमसह्यविक्रम स लीलये मृगराडिवाऽम्भास । तद्रक्तपत्राङ्कितगण्डतुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३३ ॥ स्वदंष्ट्रयेति । दैत्यानामतिबलत्याद्भूमेरानयनप्रतिवन्धमाशड्क्य स्वदंष्ट्रयेत्युक्तम् । न हि यमगृहीतः केनचिन्मोचयितुं शक्यते, तत्राप्याधिदैविकयमेन, अन्यथा तद्रक्षकास्तत्र विनं कुर्युः । दंष्ट्राया एकत्वं महत्त्वस्यौपनाय । उदृत्येति वचनं नीयमानायाः पृथिव्या देवता संवन्धकरणख्यापनार्थम् । नितरां मग्रा- मिति भूगेः सहजासुरत्वं निराकृतम् । निराधारस्याऽधस्ताद्गतिः, उपरिगतिरपि पक्षिणामिव संभवति, न तूत्थानम् , तत्रापि स भारः । अतस्तां गृहीत्वा सम्यगुत्थितः सम्यक् रुरुचे । समिति चोरुरूपेण समा- गतोऽपि भाराक्रान्तो न रोचते । भूम्या सह स्त्रियेवाऽन्तः संतोपेण, वहिः शोभया च, रोचनं संशब्दार्थः । तत्रापि रसाया उस्थितो लोके न रोचते, अयं तु रसातलात् । अनेन पञ्चखण्डा पृथिव्युट्टतेति ज्ञापितम् म्वदंष्ट्रापदद्वयेन आध्यात्मिकाधिभौतिकयोदैत्ययोर्निराकरणमुक्तम् । आधिदैविकस्य निराकरणमाह- तत्राऽऽदिदैत्यपिति । आदित्वमाधिदैविकत्वेन । आदौ वा दैत्यत्वं प्राप्तम् । गदया पतन्तमिति शूरत्वं प्रकाश x खुररित्यत्र । 'द्वौ स्तोमी' इति श्रुतिः सप्तमाप्टकेऽस्ति । 'द्वी स्तोमो' प्रातः सवनं वहतो यथाप्राण- श्चापानश्चः द्वौ माध्यदिनसवनं यथा चक्षुश्च श्रोत्रम् द्वौ तृतीयसवनं, यथा वाक् च प्रतिष्ठाच । पुरुषसं- मितो वा एप यनो स्थूरिः इति । मुखे क. घ. । N २ अविरुता पृ"क घ. ३ ज्ञापनाय. सह.

·२५४ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत-- भगवदीयत्यमतिप्रतिबन्धकत्वं च सूचितम् । सुनाभेन मुदर्शनेन संदीपितस्तीत्रो मन्युर्यस्य । सुदर्श नेन मन्युजननं गदादीनां प्रतिघातसूचकम् । गदादीन्यस्त्राणि तद्युद्धे प्रतिहतानि । पश्चाद्गृहीतं सुदर्शनं विचारयति-यद्यक्रोधेन भगवान्मा क्षिपेत् , तदा गदादिरियाऽहमपि व्यर्थः स्याम् ; अतो भगवतः क्रोध उत्पादनीय इति तदीया ब्रह्मद्रोहादयः भगवते स्मारिताः; तदा क्रोधेन सुदर्शनं प्रक्षिप्तवानिति सम्यम्दी- पनं फलपर्यवसायि । तीव्रत्वं फले विलम्याभावाय । अत एव * जघान । क्रोधेन हननात् पुनरुत्पत्तिः । ननु दोपगुणयोर्विद्यमानत्वात् कथमेकान्ततो वध एव कृत इत्याशयाऽऽह-रुन्धानमिति । स हि गतिप्र- तिबन्धको न भवेद्यदि, तदा न हतोऽपि स्यात् । प्रतिबन्धकत्वादवश्यं हत इत्यर्थः । नन्वचिन्त्यशक्ति- भगवास्तत्र तिरेहितो भवेत् , तं वा वञ्चयेत् ; हननमेव कुतः कृतवानित्याशवयाऽऽह-असह्यविक्रममि- ति । न सह्यो विक्रमः पराक्रमो यस्य । ननु तथाप्यपराधान्तरे मारणीय., न तु स्वापराधे, ' बधानु- कल्पः स्वद्रोहः ' इति भगवच्छास्त्रात् । तत्राऽऽह-स इति । स दैत्यवधार्थमेव वगहरूपं गृहीतवान् , अन्यथा क्रियान्तरेणेच्छया वा भूमि जलोपरि स्थापयेत् । ननु कल्पान्तरव्यवस्थयेव भूमिमन्यत्र स्थापयि- त्वा पश्चान्मारयेदित्याशक्याऽऽह-लीलयेति । ननु पूर्वभक्तिमेष तस्योररीकृत्य, तं भक्तं विधाय, कृता- र्थमेव कथ न कृतवान् ? सर्वसमर्थत्वात् ; इत्याशकयोमयोस्तादृशरूपग्रहणं संवृत्तं वध्यघातकमावाप- । न्नम् , अतो हतवानित्याह दृष्टान्तेन-इभं मृगराडिवेति । अनेन शाश्वतिको विरोध; सूचित्तः । दृष्टान्ते- न प्राप्तं भक्षणदोपं परिहरति-अम्भसीति । उभावपि स्थलचरौ; जले मारणं स्वरक्षार्थमेव, न भक्षणार्थमिति लोके तदपि प्रदर्शितमित्याह-तद्रक्तपत्राङ्कितगण्डतुण्ड इति । अनेन स बलादने समागम्य भूमि धृतवानिति लक्ष्यते, अन्यथा तदुदरं न विदारयेत् । अत एव कल्पान्तरे विदारणं नोक्तम् । तस्य हिर- ण्याक्षस्योदरभेदेन यद्रक्तं स्नुतम्, तदेव किञ्चित्कालं स्थितं पङ्कमाय जातम् । तेन अङ्कितं गण्डपर्यन्तं तुण्डं यस्य' । तस्योदरे वहुदूरे मुखं गतम् , यथाऽन्तर्गतं तस्य जीवतत्त्वं स्वमुखे समायाति, अन्यथा भ- गवतो भगवदीयानां च द्रोहेण तस्य नरकपातः स्यात्, नीचयोनिर्वा भवेत् । अतो भगवांस्तं स्वस्मिन्नेक स्थापितवान् । इममर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथा गजेन्द्र इति । स हि कमलादीनां कन्दमात्मसात्करो- ति । इन्द्रपदं दूरेऽपि विद्यमानं मूलं सप्ररोहमुत्पाटयतीति ज्ञापयति । जगतामिति । यस्यां पृथिव्यां । जगमदेहा जायन्ते, तादृशपृथ्वीभेदनेन स्वाभिलषितस्वजातीयदेहोत्पादकपृथिव्यवयवसहितकन्दं भक्षय- ति । एतत्परिज्ञानार्थमपीन्द्रपदम् । एवं भगवानपि हिरण्याक्षस्य जीवम्, तदिन्द्रियवर्गम् , तस्याग्रिमदे- होत्पादकावयवसहितं विद्यमानदहसंबन्धिनं दूरीकृत्य, आत्मसात् कृतवानित्यर्थः । इतरनिराकरणपूर्वकस्व- ग्रहणमेव विशेषभेदनम् ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ एवं दैत्यानां त्रिविधानामपि निराकरणमुक्त्वा भूम्युद्धारमुपसंहरति- तमालनीलं सितदन्तकोट्या क्ष्मामुरिक्षपन्तं गजलीलयाऽङ्ग!। प्राज्ञाय वद्धाञ्जलयोऽनुवाकैर्विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३४ ॥ मकाः * जपानेत्यत्र । इन्द्रपदामितिपरमेश्वर्यबोधकमिन्द्रपदम् । सान्तरेल. समियान्तरपण फइ.

·. ३स्कन्ध. १३ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। २५५ तमालेति । ईशमुपतस्थुरिति संयन्धः । तरवेशत्वं प्रत्यक्षतो दृष्टम् । अयं यज्ञपुरुष इति पाजाय । पद्धाञ्जलय इति यज्ञारम्भे नमस्काराञ्जलिपिहितइति, 'भुवनमसि' इत्यत्र तथोक्तत्वात् । यज्ञारम्भे च प्रातरनुवाक उच्यते । प्रकृते कालस्य नियामकत्वामावादनुवाक इत्येवोक्तम् । सर्वः क्रियमाणानामनुवाका- नां यागभेदेनाऽपि बहुत्वात् बहुवचनम् । आधिदैविकत्वाय विरिनिमुख्या इति । तस्य यज्ञत्वमीशत्व च साधयति-तमालनीलांक्ष्मां सितदन्तकाव्या उक्षिपन्तमिति । तमालैनीला, तमालवद्वा नीला। तमालास्तमो- बन्नीलवृक्षाः । सृष्टावज्ञानं भयं च हेतुः । तमस्त्वज्ञानभूतम् , वन वृक्षरूपं भयहेतुः । नीलोऽपि गुण. शृ- शारवद्रसजनकः । त्रितययोगे सर्गो रसालो भवति । सर्गोत्पादनसामर्थ्यख्यापनाय क्षमाधर्मयोगात् क्ष्म- त्युच्यते । अस्याः सजीवत्वनिराकरणार्थ दन्तकोटिसंबन्धः । देहाऽविशीर्णत्वाय सितत्वम् । दंष्टाऽपि स्व- स्य प्रियत्वज्ञापनाय दन्तत्वेनोक्ता । कोटिपदेन भगवतो माहात्म्यम् । सर्वेषामेवेशानां भूमा स्नेहातिशय- ल्यापनाय सङ्ख्यावाचकपदप्रयोगः । उत्क्षेपणमुत्तोलनम् , अनेन मूभिः स्वरसानागतेति ज्ञापितम् । को- ट्या भूमिस्पर्शनेन वेदिरिव स्फ्येनोबृता निरूपिता । ऐश्वर्य स्सष्टमेव । गजलीलयेत्यनेनापि ऐश्वर्यम् , यज्ञत्वम्, भक्तकृपालत्वं च पूर्वोक्तमुपसंहृतम् । अङ्गेति कोमलसंबोधनं परिज्ञानार्थम् ॥ ३४ ॥ द्वादशार्कसमैः श्लोकैः कर्मनिर्णय उच्यते । ब्रह्मादीनामुत्तमत्वात् द्विविधं कर्म रूप्यते । १ । उभयोर्भगवत्चाय पङ्गिः पभिर्गुणास्तथा । प्रमाणेन प्रमेयेन निर्णयो विविधो यतः। तत्र प्रमाणरूपं हि पङ्गिरादौ निरूप्यते ॥ २ ॥ ब्रसादीनां देवतात्वेऽपि यज्ञे ऋषीणामेव प्रयोजकत्वात् 'ऋषय ऊ- चुः ' इत्याह । प्रथमतो यज्ञस्य सर्वोत्कृष्टत्वं प्रामाणिकत्वं च वदन् नमस्यति- ऋषय ऊचुः। जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः। यद्रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वरास्तस्मै नमः कारणविग्रहाय ते ॥ ३५ ॥ जित जितमिति । ते जितमेव जितम् । यज्ञार्थ शत्रुहननं वेदे निरूप्यते, न केवलं शत्रुजयः; हन- नस्य दोपजनकत्वात् । अतो यज्ञार्थं शत्रुजयात् त्वयैव जितम् । किन्च, कालेन सर्वे जिताः। कालमुखम- पि भक्त्वा तदक्षितां पृथिवीमानीतवानीति त्वयैव जितम् । प्रलये कालप्रस्तान्वा उत्पादयतीति ' सर्वो ऽपि सावधारणः' इति ते जितमेव जितमित्युक्तम् । कदाचित्कस्यचिज्जयादिक्रिया उत्कृष्टा महर्थसाधिका च भवति काकतालायन्यायेन । नैतावता जयनिार इत्याशयाऽऽह-हे अजितेति । न कदापि के- नाऽपि जित इति । एतादृशजयस्तस्य सर्वदेत्यर्थः । यज्ञैः सर्वे पदार्था भाव्यन्ते उत्पाद्यन्ते, अयं तु यजान् भावयति । अतोऽपि जयनिर्धारः । एवं स्तुत्वा नमन्ति-त्रयीं तनुं परिधुन्वते नम इति । 'रू. पविशेष नमनं न कर्त्तव्यम् ' इति निषेधोऽत्र न घटते, अस्यैव वेदरूपत्वात् । अथर्वाङ्गिरसां मुख्यतया प्रकाशः। ’ जितमित्यत्र | कारिकासु । द्विविधमिति । प्रमाणानुरोपिप्रमेयरूपं स्वतन्त्रप्रमेयरूपं च । द्विधा निरूपणप्रयोजनमाहुः-प्रमाणेनेत्यादि। द्वेषा निर्णयार्थ तथेत्यर्थः। विवृतौ । सर्वोऽपीत्यादि । ' सर्वोपि वाक्यात्मपदसमूहः सावधारणः ' इति न्यायादित्यर्थः । वेदरूपत्वादिति । त्रय्यात्मकत्वात् । चतुष्टय्या- स्मकत्वं कुतो नोक्तमित्यत आहुः-अयर्वेत्यादि । । . ।

·. २५६ श्रीगुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- ब्रह्मप्रतिपादकत्वात् ब्रह्मोपयोगित्वेन त्रयीशेपत्वेऽपि ज्ञानशेपत्यमेव मन्यमानाः, प्रमाणाप्राधान्येन शास्त्रनिरूप. काःकणि वेदत्रयमेव निर्धारितवन्तः । अतो वराहरूपंत्रयीमयमेव,वेदानामपि तस्मिन् शरीरे प्रवेशस्योक्तत्वात्। तस्य च परितः कम्पनं वेदानां विक्षेपार्थम्, अन्यथा त्रय्याश्चतुर्थशेपत्वे वेदानां यज्ञे तात्पर्य न स्यात्, तथा सति सर्वमुक्तिरेव स्यात् । परितो धूनने न हीनभावमपि, प्रमाणस्य दृढकार्याजनकत्वात्प्रापयतीति भयापि नमनम् , दृष्टिसाधकत्वादपि । अनेन स्वार्थ वेदभ्रामणं न कारणीयमिति प्रार्थना सूचिता । ननु भवतां वेदश्रामणे किंस्यात् ? योगेन यज्ञान् दृष्ट्वा, दर्शनानुसारेण तान् विधाय, कृतार्था भविष्यन्ति भवन्त इत्या. शङ्कय,परिधूनने यज्ञदर्शनमेव न भविष्यतीत्यत्र हेतुं वदन्तो नमस्यन्ति-यद्रोमगतेविति । यस्य भगवतो रामोद्गमस्थाने ये कूपाः, ते विशाला गर्ता इत्युच्यन्ते । तेषु सर्वे यज्ञा निलीनाः । स हि जलादुद्गत उप. रिनिविष्टान् वेदान् विधूननेन दूरीकरिष्यतीति ज्ञात्वा स्वस्याऽपि दूरीकरणशङ्कया श्रुत्या संवद्धा रोमंगर्तेषु निलीनाः । तत्र रोमावलम्बनमस्तीति रोम्णां वर्हिष्ट्वात् यज्ञानां चलनेन स्कन्दैनदोषोऽपि न भवति । 'अस्कन्नं हि तत् यद्दर्हिपि स्कन्दति ' इति श्रुतेः । अतः सर्ववेदानां यज्ञानां च कारणभूतः । उभयप्र- सवकर्ता देहो यस्य, तादृशायान्यत्कर्तुमशक्ता नमनं कुर्वन्तीत्यर्थः । 'कारणसूकराय ते' इत्यपि वा पाठे तुल्योऽर्थः ॥ ३५ ॥ एवं पुरुषोत्तमत्वम् , वेदयज्ञरूपताम् , स्वस्वामित्वं च निरूप्य तदुपपादयन्तोऽतज्ज्ञान् निन्दन्ति-- रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् । छन्दांसि यस्य त्वचि वर्हिरोमस्वाज्यं दृशि त्वनिषु चातुर्होत्रम् ॥ ३६ · ॥ + रूपमिति । तवैतद्रूपं निश्चयेन दुष्कृतात्मनां पापसंस्कृतभूम्यवयवनिष्पादितदेहानां द्रष्टुमप्ययोग्यम्, यथा दिवाभीतस्य सूर्यरूपम् । ज्ञानभजनादिकं तु दूरे । नैतावता कर्ममार्गे काचित् क्षतिः । तत्र हेतुद्व- यमाह-हे देव यदवरात्मकमिति । देवाः पापेभ्यस्तिरोहिता भवन्ति । धर्मश्च यज्ञः, अधर्मे न प्रकाशते । अंशान्तरं तु वराहे नास्ति, यतस्तद्रूपमध्वरात्मकमेव । एवं दुष्टदुर्जेयत्वमुक्त्वा वेदत्वमादावुपपादयन्ति- छन्दांसि यस्य त्वचीति । छन्दांसि गायच्यादीनि सप्त, अनन्तानि वा तानि त्वचि अन्तर्बहिर्म्यातायाम् | अनेन तत्र सर्ववेदनिवेशनमुक्तम् । अर्थरूपाणि वा । छन्दसामपि विनियोगात् तदाऽध्वरात्मकतैव निरू- प्यते । त्रयो तु तत्रोत्पत्तिकसंबन्धयुक्ता । पहिरोमसु । यज्ञियाः पदार्थाः पुरुषावययैरुत्पादिताः । तदधि. ठातृदेवतारूपे वराहे निवेश्यन्ते तदा सदैवाभवन्तीति । रोम्णां च वर्हिरुत्पादकत्वं वक्तव्यम् । अतो बर्हि . रधिष्ठातृराम्णां विधुननेन पतितानां कुशकाशमयवाहटम् । आज्यं शशि । आध्यात्मिक रूपमाज्यम् , प्रकाश ग्रलोपयोगित्वेनति । मिष्ठो ब्रह्मा भवतीति श्रुतेस्तदुपयोगित्वेन । + रूपमित्या । सर्ववेदनिवेशन(?)पूर्वश्लोक एवोक्तत्वात् पुनस्तथा व्याख्यानं पुनरुक्तिमावहतीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः-अर्थरूपाणीति । गायत्र्याघभिमानिदेवतारूपाणि । अर्थरूपाणां तेषामनुमायत्वे युक्ति- माहुः-छंदगामित्यादि । ' गायत्रो वा अमिर्गायत्रं छन्दा' इत्यादावर्थरूपाया देवताया एवं छन्दोक्षर- सहयापूर्वकं विनियोगात , 'छन्दांसि मे रथो भवत' इत्यत्रापि तेषां साक्षादेव विनियोगाद्वा, तथेत्यर्थः। गम्वध्यरात्मकन्ये पूर्वश्लोकोनम्याररूपताविरोध इत्यत आहुः-त्रयी वित्यादि । तथा चौत्पत्तिको , - ·३ स्कन्ध. १३ अध्याय.]" श्रीमद्वष्ठमाचार्यविरचिता । २५७ आधिदैविकं चक्षुः । अत एव चक्षुपा आज्याभिधारणम् । चक्षुषः सत्यत्वमाज्यस्य प्रजापतित्वं च तत्त्व- ख्यापकम् । तुशब्दः पक्षान्तरं व्यावयति । 'वसन्तो अस्यासीदाज्यम्' इति । 'सरसमहबसन्ता- य प्रायच्छन्' इति श्रुतेर्वरप्राप्तमेव वसन्तादे राज्यादिरूपत्वम् । तदत्र नोपयुज्यते । अधेिषु चरणेषु चा- तुर्होत्रं चतुर्होतृवर्गः ॥ ३६॥ एवं द्रव्यर्विजां निवेशनमुक्त्वा, पात्राणां निवेशनं वराहारयचेपु सफलमाह- त्रुक् तुण्ड आसीत्स्नुव ईश ! नासयोरिडोदरे चमसाः कर्णरन्ध्र । प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३७ ।। * मुक् तुण्ड इति । मुगिति जात्यपेक्षया एकवचनम् , जुहभिप्रायेण वा, तुण्डे मुखे आसीत् । सूब इति जात्यपेक्षया एकवचनम् । सुवी, अमिहोत्रदर्शपौर्णमासयोमेदेन सुवविधानात् । इडापात्रमुदरे । अस्य भगवतः सर्वत्र यागे, सर्वत्र ततत्पात्रेषु, सान्निध्यसामर्थ्यार्थमीशेति संयोधनम् । इडामागस्योदर- प्रवेशसाम्येन आकृतिसाम्येन च उदरे इडापात्रस्य निवेशनम् । चमसाः सोमपानपात्राणि । कर्णरन्ध इति आधिदैविके चमसे यशः स्थापितम् । तदाध्यात्मिकपरव्याख्याचे प्राणत्वेन निरूपितम् , तथापि यशोरूपमिति तत्कणे पेयमिति कर्णरन्धे चमसानां निवेशनम् । माशित्रं ब्रह्मपात्रम् , तदास्ये मुखविवरे । प्रझमागस्य दन्तास्पर्शनेन गिलनविधानात् । प्रसने गिलनात्मके कर्मणि जिहामूले वा सर्वे प्रहाः, ऐन्द्रवाय्वादिपात्राणि । तुशब्देन पात्राणां निवृचिरुच्यते, वाक्यमध्ये तुशब्दस्य विद्यमानलात् । प्र- सनस्य क्रियारूपत्वात् ग्रहा अपि सोमा एवाऽत्र ग्राह्याः, तत्पानं वा । यस्य ते भगवतश्चर्वणक्रियैवाऽमि. होत्रं कर्म । ' अमिहोत्रफला वेदाः' इति सर्वेषामेव यज्ञानाममिहोत्रानुप्रवेशात् चर्वणत्वम् ।। ३७ ॥ क्रियाणां साधिकरणानां भगवति निवेशनमाह- दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं स्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः । जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः सभ्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ३८ x दीक्षानुजन्मेति । भगवान् वराह इदानीमवतीर्णः । पुनर्यजमानरूपेणाऽवतरति प्रतियज्ञम् । यसो यजमानः' इति, 'गर्भो वा एप यद्दीक्षितः' इति च, 'क्रीते सोमे पूर्णतेजा जायत एव' इति प्रकाशन तथा निर्णीतत्वेनाऽविनाभावान तयारूपताविरोध इत्यर्थः । तत्त्वख्यापकमिति । आधिदैविकत्वस्या- पक (त्व) म् । पक्षान्तरमेय स्फुटीकुर्वन्ति-सन्तो अस्येत्यादि । * सुर तुण्ड इत्यत्र । इडापात्रमिति । यत्र हुतपं पुरोडार निधाय स्वं स्वं भागमृत्विना विभ- जन्ति, तत्पात्रम् । आधिदैविके चमस इत्यादि । 'तत् अर्वाग्मिलश्च सद्बुध्नस्तस्मिन् यशो निहित वि. वरूपम् । तस्यासत ऋपयः सप्त तीरे यागष्टमी अक्षणा संविदाना' इति मन्त्रस्य आध्यात्मिकपरव्याख्याने यशः' इति श्रुत्या प्राणत्वेन निरपितमित्यर्थः । ४ दीक्षत्यत्र । साधिकरणानामिति । अमिसहितानाम् । दीक्षाया जन्मत्वाय प्रमाणान्या:-यक्ष इत्यादि । उपसदस्तितः। कृती प्रवर्यस्य पाररूपत्वेऽपि कर्माधिकरणत्वेन कमणि प्रवेश इति ज्ञापनाया:- २ एवमारिन. ग. सर्व-:. प्राणा जासाम्यायाम् ग.

·-- - श्रीमुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- च श्रुतेः । दीक्षासंस्कारो दीक्षाल्यदेवताया यजमाने स्थापनम् , तदिष्टया क्षौरादिना च सिध्यति । उप. सदो ग्रीवा, स एव शिरोधरशब्देनोच्यते शिरो विभीति व्युत्पत्त्या, ' ग्रीवा उपसदः' इति श्रुतेः । प्रायणीयोदनीये इष्टी । उपसदादौ सोमक्रयात् पूर्व सोमान्ते च क्रियेत्युभयोरेकं द्रव्यमेका च देवता, एक च पात्रमिति कालसंज्ञाभेदात् कर्मभेदः । ग्रहाणां मुखमध्ये स्थानात्मायणीयोदयनीययोः पार्श्वयोः स्था- नमुचितमेव । उभयोर्दष्ट्रात्वं दिक्परिज्ञापकत्वेन सर्वो हि मृत्युभिर्हतो दिशः परिजानाति, अन्यथा मवा- टवीन्यायेन रजस्वलाक्षो दिशो न जानाति । मृत्युनैव हि दिशः परिज्ञाप्यन्ते । जिहा मवर्य इति प्रव- यंपात्रमेव शिरः, कर्म चाऽऽध्यात्मिकम् । आहुत्यनन्तरं या ज्वाला, सा आकृतिसाम्याजिहा स एव पुनः अवय॑स्तव ऋतुरूपस्य शीर्षकं शिरः । एवं क्रियानिवेशनमुक्त्वा तदधिकरणनिवेशनमाह-सम्यावसथ्यं चितयोऽसयो हि त इति । सभ्यावसथ्ययोरिष्टकाचयनाभावात् पृथनिर्देशः । शालामुखीये धिष्ण्येषु च- यनं सष्टमेव, दर्शपूर्णमासादिप्यपि चयन विधानात् । अग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासयोः पशुवन्धे चातुर्मास्ये- पु' इति श्रुतेः । दक्षिणामिप्राजहितयोरपि चयनत्वम् । शामित्रं तु प्राजहितमाहवनीयों का निर्मन्थ- पक्षस्त्वनुकल्पः । असवः प्राणाः । नव वै पुरुषे प्राणाः । धिष्ण्यान्यपि नव । गार्हपत्यो दशमः ॥३८॥ नामधेयानां विनियोगमाह- सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः संस्थाविभेदास्तव देहधातवः । सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धिस्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिवन्धनः ॥ ३९ ॥ * सोमस्त्यिति । सोमः सोमयागः। सोमेन यजेत' इत्यत्र मत्वर्थस्याऽऽश्रयणात् , ओपधिपक्षेऽपि दे- न्यतात्वात् , सर्गजमकत्वेन रेतस्त्वम् । ग्रहाणां सोमत्वे अविकृतः सोमो रेतस्त्वेन वक्तव्यः । सवनानि प्रीणि । अवस्थितिः जाग्रत्स्वमसुषुप्तयः । संस्था अमिष्टोमादयस्त्रयः, पञ्च, सप्त वा । तेषां सर्व एव विमेदाः तव देहातवः । चर्म मांसमस्थि चेति त्रयः, त्वङ्मासस्नाय्वस्थि मज्जेति पञ्च, सप्तपक्षे चर्मरु- धिरयोरनुप्रवेशः, चनुप्पक्षे त्रयो रुधिरं च । सर्वथा देहधातव एव सर्वे संस्थाभेदाः । सत्राण्येकाहादी- नि सहस्रसमान्तानि सर्वाण्यवान्वरभेदयुक्तान्यपि शरीरस्याऽस्थ्नां संयोगस्थानानि, तान्येव सन्धिशब्देनौच्य- न्ते । सर्वयज्ञाः कृतवश्च त्वमेव । यज्ञाः संप्तदश, क्रतवो द्वादशाहादयोऽश्रमेधान्ताश्चयनसहिताः। प्रकाशः। कर्मचेत्यादि । तस्मिन् पात्र (d) दुग्धहोमरूपं यकर्म तदपि शिर इत्यर्थः । तस्य निहालं साधयन्ति-- आहूतीत्यादि । सभ्यावसध्ययोरिति । सम्यो होमरहितोऽनिः, आवसथ्य औपासनामिः; तयोः । नव वा इति । एतेन पञ्चप्राणपक्षोऽत्र न संगृहीत इति ज्ञापितम् । * सोम इत्यत्र । सोममाग इति सिद्धान्ते सोमशब्दो यज्ञनामधेयम् । ' यद्यमिष्टोमः सोमः पुरस्तात स्यादुक्थ्यं कुर्वात, याक्थ्यं ) स्यादतिरात्रं कुर्वीत, यज्ञऋतुभिरेवाऽस्य देवता वृक्ते ' इत्यत्र सोमपद- स्याऽमिमादिसाम्पनाधिकरण्यात् , कुर्वीतेति क्रियालिङ्गात् , यज्ञऋतुभिरित्युपसंहाराच, अत्राऽपि सवनादि- नामामेव प्रायपाठे द्रव्यादेनिवेशायोगाच । आधुनिकमते तु तत्र मत्वर्थे लक्षणाऽऽश्रीयते, तदा सोमपदं द्रव्यवाचकमिति तस्मिन् पक्षे कयं सोमस्य रेतम्त्वमित्यत आहुः सोमेनेत्यादि । पक्षान्तरमाहुः ग्रहाणा- मित्यादि । तेषां प्रसने निवेशस्योक्तत्वादन तथा वक्तव्य इत्यर्थः। सप्तदशा(श) इति । आश्रावयादिषप्तद- . मशाहाय..स, प , .

·] , , ३ स्कन्ध. १३ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । २५९ इष्टयो दर्शपूर्णमासादयः । बन्धनानि नसाः ॥ ३९ ।। एवं सर्वनिवेशनमुक्त्वा यज्ञरूपमुपसंहरन् नमस्यति- नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवताद्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने । वैराग्यभक्त्याऽऽत्मजयानुभावितज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः ॥ ४०॥ + नमो नमस्त इति । आदरे वीप्सा, स्वस्य स्वभोगस्य च तत्फलत्वात् । अस्य रूपान्तरत्वव्यावृत्त्यः त इति । अखिला मन्त्रा, इपेत्वादयः, वस्वादयो देवताः, द्रन्याणि प्रीयादीनि । देवतोद्देशेन द्रव्य मन्त्रेण देवतायै समर्प्यत इत्यलौकिको यागो मन्त्रदेवताद्रव्यात्मको भवति । पुरुषप्रयत्नस्तु लौकिकः,अभिन- यरूपत्वात् स न यागः,प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । सर्वक्रतवे सर्वयागभेदरूपाय । क्रियात्मने । अभिनयोऽपि यागावि - वहेतुरिति क्रियाप्यतीन्द्रिया कैश्चिदाश्रिता, वस्तुतस्तु तत्रैवाऽन्तर्भूता मन्त्राधिकरणिका यजमानाविष्टभगव- निष्ठा । एवं सर्वत्र क्रियारूपत्वेन स्वर्गादिसाधकलेन रूपेण नमस्कारं कृत्वा ब्रह्ममीमांसानुसारेण वेदार्थ- रूपोऽप्ययमेवेत्याह-वैराग्येति। वैराग्यं विषयवैतृप्ण्यम् । भक्तिर्भगवति श्रवणादिः, स्नेहो वा। आत्मजयो- ऽन्तःकरणजयः । त्रयमप्यन्तःकरणशोधकम् । अत एव तैरनुमावितं यज्ज्ञानं ब्रह्मात्मानुभवः, तद्रूपाय । विद्या उपनिषत्, वाक्यार्थज्ञानरूपा, तज्जनको गुरुः । उत्तरकाण्डे त्वेतावत्येव सामग्री पड्गुणा भगवद्रूपा पुनर्नमनं काण्डभेदात् ।। ४०॥ एवं पड़िोगरूपत्वं निरूप्य आधिदैविक रूपं प्रकृतोपयोगि निरूपयति पनि:- दंष्ट्रायकोट्या भगवंस्त्वया धृता विराजते भूधर ! भूः सभूधरा । यथा वनान्निस्सरतो दता धृता मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४ ॥ दंष्ट्रानकोट्येति । दंष्ट्राया अग्रम् , तस्य कोटिरकदेशः । माहात्म्यार्थमेवमुक्तम् । ऊर्ध्व धारणात्तथैव भवति । तादृश्याः क्रियाया असंभावितत्वमाशय भगवन्निति संबोधयति । तत्रापि भगवत्प्रयल एव. व्याप्त इत्याह-त्वया धृतेति । अन्यधृतायाः, तत्रापि दंष्ट्राप्रामिनाया अशोभामाशझ्याऽऽह-विराजत. इति । भूधरोति संबोधनं योगस्य दर्शनान्माहात्म्यार्थम् । इतरभूधरसाम्याभावाय सम्धरेत्युक्तम् । स- पर्वता भूमि तेत्यर्थः । सपर्वतामिनिम्नोन्नता शोभारहितेव भवति । विशेषशोभायां हेतुमाह-यथा व- नादिति । वनाजलात् , स्थलकमलिनी गृहीत्वा वनादेव वा ! अवनात् रक्षणाद्वा हेतोनिःसरतो मत- गजेन्द्रस्य दन्तेन धृता पत्रसहिता पधिनी कमलिनी । भगवदर्थमुद्धृता गजेन्द्रेण कमलिनी शोभत इत्य- विवादम् । तथा यज्ञार्य यज्ञेन समुद्धृता भूमिः सर्वपुरुषार्थसाधिकेति, भर्तृसहितेति, भर्तृपूजितेति वा, प्रकाशः। शाक्षरनिर्वाः । केचित्तु ' असोमा यज्ञाः ससोमाः क्रतवः' इत्याहुः । • नमो नम इत्यत्र । प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति । चोदनालक्षणस्याऽभत्यक्षस्यैव धर्मत्वेन. प्रत्यक्षसिद्ध- स्याऽतथात्वात् स न याग इत्यर्थः । आश्रितति । यज्ञत्वेनाऽऽश्रिता । तत्रेति । क्रियावति हरौं । इति श्रीतृतीयस्कन्धमुबोधिनीमकाशे त्रयोदशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । " दप्सिता ग. २ पजमानामाविष्ट. स. ग, ·श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- ऊर्ध्व निर्गच्छन्ती वा, कैलासशिखरे मेघवत् विराजत एव । प्राप्तवनादपि निःसरता गजेन पृता (भूमिः) शुम्माधिकरणा, आश्चर्येण लोकदृश्यमाना, चित्ररूपमध्यगतैव विराजते । आरुतिः प्रकृतेऽपि तुल्या ॥४१॥ एवं भगवत्संबन्धात् भूमेः सौन्दर्यातिशयमुक्त्या, भगवतस्तादीदोपपरिहाराय तथा कृरवा, भगवतो रूपातिशयमाह- त्रयीमयं रूपमिदं च सौकर भूमण्डलेनाऽथ दता धृतेन ते । चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः ॥ ४२ ॥ त्रयीमयामिति । सौकरमपीदं रूपं वेदत्रयात्मकत्वेन स्वरूपतो महदपि, विराजमानमपि, दता घृतेन भूमण्डलेन भिन्नप्रक्रमेणाऽधिकं चकास्ति । वेदादिमानेनाऽलौकिक रूपमाहात्म्यम्, न तु लौकिकम् । इदं तु दन्ताने भूमण्डलस्थापनेन लोकप्रसिद्धत्वात् अलौकिकापेक्षयाऽप्यधिकम् । यथा तुरगाद्यपेक्षयाऽपि चि- आदिस्थितास्तुरगादयोऽतिशोभायुक्ता भवन्ति, तथा वर्णान्तरभावमापन्ना वर्णान्तरेण धृता वर्णान्तर- स्य शोभाजनिका भवति । इममेवाथै वर्णकृतं शोभातिशयं दृष्टान्तेने स्पष्टयति-शृङ्गोढयनेनेति । श्वेत. शृ आरूढेन नीलमधेन स्थूलेन तथा मेरुः शोभते । तत्राऽपि त्रयाणामन्योन्यस्नेहेन सचेतनत्वे विलासो भवति । तदा दृश्यमानरूपमिव तद्भवतीत्यभूतोपमा विभ्रमशब्देनोच्यते ॥ ४२ ॥ एवं दम्पत्योरन्यतरसंवन्धेनाऽन्यतरशोमामुक्त्वा, तयोः पितृत्वं स्थापयन्तः स्वार्थ भूस्थापनं प्रार्थयन्ति- संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां भवाय पत्नीमासि मातरं पिता। विधेम चाऽस्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवाऽरणावधाः ४३ संस्थापयेति । एनां जगतां स्थावरसहितानामुद्भवाय, सर्वेषां मातरं तव पत्नी पितृत्वात् सम्यक् स्थापय । यथा पुत्राणामर्थे मार्या स्थापयित्वा गृहस्थो देशान्तरे गच्छति, तथा त्वयाऽपि विधेयम् , यत- स्त्वं पिताऽसि । अनेन प्रत्युपकारमनपेक्ष्यैव त्वयेयं स्थापनीया, इयं च तथैव परिपालयत्विति निरूपि- तम् । तथाप्यस्माभिः स्वानृपयाय पूर्णकामयोयुवयोर्नमस्कारातिरिक्तं कर्तव्यं न भवति त्वया सह अस्यै नमसा विधेम । नमः आ समन्तात् विधेमेत्यर्थः । नमसैत्यव्ययम् , कर्तव्यनिर्देशो वा । नमस्कारपुरःसरं पूजां करिष्याम इत्यर्थः । अथवा, अस्यै अस्याः प्रियार्थ नमसा सह त्वया सह च विधेम । भक्ति यज्ञा- दिकं च कुर्वाणा आज्ञाकारिणो भविष्याम इत्यर्थः । किञ्च, इयं स्थापन यव, यत इयं गर्भिणी । भगव- दाकृतिविशेषान् भक्तिसाधकान् प्रसविप्यतीत्यभिप्रायेणाऽऽह-यस्यां स्वतेज इति । मार्गद्वयप्रवच- को भवान् , यथा अश्वत्थे त्रयीमयममिं यज्ञसिधर्थमधाः, एवमस्यामपि स्वतेजः, स्वस्य पुरुषोत्तमाकृतिम् , पुरुषारति या भूमी स्थापितवान् ।। ४३ ॥ इमा प्रार्थनामुक्त्वा कर्तव्यान्तरं नाऽवशिष्यत इत्यभिप्रायेण तस्य पूर्वकृतमेव चरित्रमनुवदन्तः स्तुवन्ति- कः श्रद्दधीताऽन्यतमस्तव प्रभो ! रसां गताया भुव उदिवहणम् ।। न विस्मयोऽसो त्वयि विश्वविस्मये यो माययेदं समजेऽतिविस्मयम् ३४ - ·. . . , . ३ स्कन्ध. १३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २६१ का श्रद्दधीतेति । अन्यतमस्त्वनोऽन्यो भूत्वा महानपि मुव उद्विवर्हणमुद्दाहम्, वहनम्, उद्धरणं वा, अन्यैरुच्यमानमपि श्रद्धां कुर्यात् । त्वन्माहात्म्यमवाड्मनसगोचरं दृष्ट्वाऽप्युक्तं न विश्वासं जनयति । स्वस्य माहात्म्यमेतादृशकार्यासक्तिं च मत्वा, असम्भावनया उपाख्यानानां मिथ्यात्वं परिकरप्य, न कदाचिदनीदृशं जगदिति मन्यन्ते । तद्वाक्येनान्येऽपि च प्रान्ता भवन्ति । यत्राऽन्यकरणमपि न मन्यन्ते, तन्त्र स्वकरणं दूरे । तव त्वेतदाश्चर्यहेतुरपि नेत्याह-न विस्मयोऽसाविति । असावुद्धारस्त्वयि न विस्म- यः, आश्चर्य न भवति, तव धा गर्वहेतुर्न भवति । तत्र हेतुः-विश्वविस्मय इति । विश्वमेव तव विस्म- यरूपम् । यथा रेतो रूपाजलान्मयूरादिः पुरुषादि जायते, बीजावटादि । किन्च, विश्वमेव वि- स्मयमाश्चर्य यस्मिन्निति भवत्येवेदं माहात्म्यसूचकम् । इतोऽप्यन्यन्महन्माहात्म्यं तदाह-यो माययेद- मिति । इदमेव जगत् , मायया स्वप्नादौ प्रतिपुरुषं भिन्नप्रकारेण, एकस्मिन्नपि पुरुपे क्षणादन्यथारूप च, ससृज इति । सृजत इति पाठे 'यो भवान्' इति । तत्राप्यतिविस्मयम् , पर्वताने समुद्रः, दिवसे नक्ष- वाणि, स्वशिरश्छेदादियों; स्वयं तेनैव रूपेण पश्यतीति ।। १४ ॥ ननु तथापि भवद्भ्यो ज्ञानं मोक्षो वा देयः, तदर्थमधिकारो वा सम्पादनीयः । तत्कथमेतावतैव विर- मणमित्याशयाऽऽहुः- विधुन्वतो वेदमयं निजं वपुर्जनस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् । सटाशिखोद्भूतशिवाम्बुविन्दुभिर्विमृज्यमाना भृशमीश ! पाविताः ॥१५॥ विधुन्वत इति । इदं वेदात्मकं वपुः जलादुद्गतं विधुन्वतस्तव सतः प्रसङ्गादेव वयं जनस्तपःसत्यनि- वासिनस्तत्सटाशिखोदतारीवाम्बुपिन्दुभिः, पुनः पुनरागतैर्विशेषेण मृज्यमाना घर्षणपूर्वक प्रक्षाल्यमाना अत्यर्थमन्तर्वहिः पाविताः। अतिपवित्रैर्ज्ञानादिकं प्राप्यत एव । मुखे मन्त्रं पठन् हस्तेन मार्जनादौ लोकः किल पावितो भवति । तत्र वेदमयेनैव शरीरेण वेदार्थरूपेण बर्हिपा कण्ठोद्गतेन पवमानेन बहिर्मु- মারিস। কবি চলল কাঙ্গসানিজিন জি অকস্তঃ গিগি সঙ্গে मेकविधाधिकारसिद्ध्यर्थम् ॥ ४५ ॥ एवं भगवन्तं स्तुत्वा, स्तोत्रमुपसंहरिप्यन्तः, स्वल्पं स्तुतमिति स्वस्य दोपं परिहरन्ति- सवै वत भ्रष्टमतिस्तवेपते यः कर्मणां पारमपारकर्मणः । यद्योगमायागुणयोगमोहितं विश्वं समस्तं भगवन् ! विधेहि शम् ॥४६॥ स वै यतेति । तव गुणानुवर्णनरूपे स्तोत्रे अल्पं वहिति विभागो व्यर्थः, त्वद्गुणानामानन्त्यात् ।स्वयु- घनुसारेण तु स्तुतमेव यस्तु पुनः सर्वाण्येव भगवचरित्राणि कथयिष्यामीति मारमते, सनिश्चयेन भ्रष्टमतिः। अष्टस्त्वमर्यादो भवतीति बतेति खेदे । भगवद्गुणेषु चिचं प्रसारयन्नपि प्रष्टबुद्धिर्जात इति तस्य बुद्धिप्रं- शमेवाऽऽह-अपारकर्मणः कर्मणां पारं य ईपते, मगवतः सर्वानेव गुणान् कथयिष्यामीति, तदेयं बुद्धिः समीचीना भवेत् , यदि फर्मणामन्तो भवेत् । जातानामप्यन्तो नाऽस्ति, जनिप्यमाणानां चेति वक्तुमपार- कर्मण इत्युक्तम् । तत्रापि ये सर्वज्ञा वेदाः, अन्ये वा भगवद्भाव प्राप्ताः, ते वदन्तु नाम, ये पुनर्मायया मोहिताः ते फुतो वदेयुः ? विश्वस्मिन् सर्व एव च मोहिताः। तदाह-यद्योगमायेति । यएम्मात्कारणात समस्त मेव विश्वं योगमायायाः सत्त्वादिगुणैर्मोहितम् । सा हि जगत्की स्वकार्यसिद्धयर्थ मोहयत्येव, चिसोन्यत.ग. , ·२६२ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- अतो मायामोहिताः स्वरूपगेव न जानन्ति, कुतो भगवद्गुणान् । अतः सर्वानेव त्वं पालयेत्याहुः-भगव- विधेहि शामिति । पूर्ववाक्यं दयाजनकम् ।। १६ ॥ तेषां स्तोत्रं सफलं जातमित्याह-- मैत्रेय उवाच । इत्युपस्थीयमानस्तैर्मुनिभिब्रह्मवादिभिः । सलिले स्वखुराकान्त उपाधचाऽविताऽवनिम् ॥ १७ ॥ इत्युपस्थीयमान इति । इतीति समाधिः, प्रकारवाची वा । तैमुनिभिरेत्रमुपस्थीयमान उपस्थान- विद्यया स्तूयमानः । ब्रह्मवादिनां वचनमन्यथा मा भवत्विति, स्वखुराक्रान्ते सलिले अवनिमुपायत्त स्थापितवान् । यतोऽयमविता, सर्वेषां रक्षकः । खुरैराक्रान्त इति जले मर्यादां भयं च सूचयति, भगव- खुराकान्तत्वात् । तावज्जलं देवतारूपं जातमिति भूमरतः परं न काऽपि चिन्ता ॥४७॥ एवं भगवच्चरित्रमुक्त्वोपसंहरति-- स इत्थं भगवानुर्वी विष्वक्सेनः प्रजापतिः । रसाया लीलयोनीतामप्सु न्यस्य ययौ हरिः॥४८॥ स इत्यामिति । इत्थममुना (१) प्रकारेण रसायाः सकाशात् उर्वीमुद्धृत्य अप्सुन्यस्य ययाविति संवन्धः। एकाकिना कथमुद्धृता ? कथं वा स्थापितेति शङ्काव्युदासार्थमाह-विष्वक्सेन इति । विष्वक् परितः सेना यस्य, तस्य भगवतः सर्वत्र सर्वकार्यकरणार्थ महत्येव सेना वर्तते । स्थापने हेतुः प्रजापतिरिति । गमने हेतुः-हरिरिति । ईश्वरसान्निध्यं प्रजानां स्वाच्छन्द्यप्रतिवन्धकम् ।। ४८ ॥ प्रकरणं समाप्तमिति सूचयितुमेतच्छ्वणस्य फलमाह त्रिभिः- य एवमेतां हरिमेधसो हरेः कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः । शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशी जनार्दनोऽस्याऽशु हृदि प्रसीदति ४९ य एवमेतामिति । य एतां पूर्वोकां भगवतः सृष्टिरूपां लीलां शृण्वीत श्रवयेत वा, तयोर्भगवान् प्रसीदतीति फलम् | ननु दुःखनिवृत्तिः कथं न फलत्वेनोच्यत इत्याशयाऽऽह-हरिमेषसो हरेरिति । भगवद्विषयिणी स्वकीयैव बुद्धिः सर्व दुःखं हरति, भगवानपि हरति स्वतन्त्रतया अस्मृतोऽपि । एवं सति दुःस्वनिवृत्तिः स्वतः सिद्धा कथं फलत्वेन वक्तव्येत्यर्थः । ननु स्वर्गादिः फवं नोच्यते ? तत्राऽऽह-सुभद्रा- मिति । सर्वेभ्यः स्वर्गादिभ्योऽपि कर्यव सुमद्रा, अतिकल्याणरूपा । पूर्णानन्दरूपेति यावत् । ननु कथ- मुच्यते सर्वत्र फलत्वेन स्वर्गादिः ? तत्राऽऽह-कथनीयमायिन इति । कथनीया माया अस्याऽस्तीति । सर्वेषां वाचि माया वर्तत इति यथासुखं बदन्तीत्यर्थः। विहितत्वात् श्रवणकर्तिनेन धर्मों भवतीति, तस्या- ऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुलं सिद्धमिति, तन्निराकरणार्य अवणकर्तिनयो किवल्यापनाय मध्ये मध्येविष- दम् । भल्या प्रेग्णा । अत एव क्रियाद्वयमपि च्छान्दसम् , शृणुयात् भावयेदित्यर्थः । प्रत्येकं हेतुत्वज्ञाप- नार्थ वाशब्दः । श्रवणं तु स्वरुपसौन्दर्यादव भविष्यतीत्यर्थः । तदाह-उशतीमिति । उसवीं कमनी- याम् । अविधानायकस्तृस्य हृदय एव प्रसन्नो भवति ।।१९।। - ·३ स्कन्ध, १३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २६३ ततः किं स्यादतआह- तस्मिन्प्रसन्ने सकलाशिपां प्रभो किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्माभिः । अनन्यदृष्टया भजतां गुहाशयः स्वयं विधत्ते स्वगति परः पराम् ॥ ५० ॥ तस्मिन्मसन्न इति । तस्य प्रसाद एव दुर्लभः, प्रसन्ने न किञ्चिदुर्लमम् । तत्र हेतुः सकलाशियां ममाविति । ऐहिकामम्मिकमोक्षाणां प्रमुः स्वामी, नियन्ता । अनेन सर्वमेव तस्य भगवति प्रसन्ने सि- द्धमेवेति ज्ञापितम् । ननु भगवद्भक्तानामपि सर्वविषयाभावो दृश्यते, तत् कस्य हेतोस्तबाऽऽह-ताभिल. वात्मभिरलमिति । क्षणमात्रं सुखामासजनकैर्विषयैरलम् । तर्हि कदाचिद्रुत्पन्ना विषयेच्छा भक्तानामपूरि- ता स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-अनन्यदृष्टयेति । गुहाशयस्तेषां हृदयाभिप्रायवित् , स्वयमेव गति वैकुण्ठा- ख्यां विधत्ते । पर इति पुरुषोत्तमः । परामिति स्वसदृशं करोतीत्यर्थः । यथा स्वस्य भोगे न काऽपि न्यू- नता, तथा तस्याऽपीति भावः । परमनन्यदृष्टया भजनं कर्तव्यम् , भगवदर्थमेव भगवान् सेव्यः ॥ ५० ॥ नन्येवं सति महाफलं भगवत्कथाश्रवणं यथा निर्वहति, तथोपायो वक्तव्य इति चेचत्राऽऽह- को नाम लोके पुरुषार्थसारविरपुरा कथानां भगवत्कथासुधाम् । आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहामहो! बिरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५१ ॥ को नाम लोक इति । नाऽत्रोपायो वक्तव्यः, कथासौन्दर्यमेव सहजं तन हेतुः । ये भगवत्कथार- सिकास्ते प्रवर्तन्त एव, ये वृषभास्ते उपेक्षणीया एव । अथ प्रवृचाः कियत्कालानन्तरं कयां परित्यज्य र. सान्तरे आविष्टा भविप्यन्ताति, तेषां रसान्तरव्यावृत्त्यर्थमुपायो वक्तव्य इति चेत् , तादृशो नास्तीति नि- रूपयति-को नाम प्रसिद्धः । कोपि लोके माहात्म्यमज्ञात्वाऽपि, स्वतन्त्रो भूत्वा, पुरुषार्थानां सारासार- विभागविदपि भूत्वा, पुरा कथानां पूर्ववृत्तान्तानां मध्ये भगवत्कथासुधां निपीय प्रसङ्गादपि भगवत्कयां श्रुत्वा, तस्या माधुर्य मृत्युनिवर्तकत्वं च ज्ञात्वा । तत्रापि भगवत्कयावतुर्मुखानिःसृतां कयां परितः शृण्वन् अक्षरमात्राऽभिप्रायमप्यत्यजन् विरज्येत, को वा अलमिति मन्येत ? ब्रससायुज्यमप्राप्तः । यत इयं कथा मवापहा । ननु विरक्ता अपि लोके दृश्यन्ते तत्राऽऽह-अहो इत्याचर्यमेतत् । अत्र को हेतुरिति जिज्ञासायां स्वतः स्फुरितं हेतुमाह-विनेति । स प्रायेण नर एव न भवति, वानरो या अन्यो वेत्यर्थ.५१ . इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजभीमबल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे त्रयोदशाध्यायविवरणम् ।

·.२६४ [श्रीमद्भागवत-- श्रीसुबोधिनी। चतुर्दशाध्यायविवरणम्। वर्णिता सर्गलीलाऽत्र त्रिविधा भगवत्कृता । उपोद्घातस्तु तस्या धे, मतान्तरमिहोच्यते ॥१॥ लौकिकी चाऽन्यभापा च समाधेः पोपिके तु ते । ते प्रमाणमभिमायात् सर्वथा पूर्वचन हि ॥ २ ॥ यदेव भिन्नरीत्याऽत्र रूप्यते तन्मतान्तरम् । न तद्विरोधो दोपाय पदशास्त्रार्थयोः क्वचित् ।। ३ ।। कामेन शोधलोभास्यां कर्ममार्गादिनाशनम् । वर्ण्यते येन जीवानां मुक्तानामिह सम्भवः ॥ ४ ॥ सर्गस्थित्यन्तकथनं त्रिभिस्तेषां निरूप्यते । अतः पनिरिहाऽध्यायः सर्गोपोद्धात उच्यते ॥५॥ मतान्तरे शिवोत्कर्पो ब्राह्मणोत्कर्प एव च । भक्तस्य विष्णोश्चैवाऽप्र लीला व्यामोहिका मता ॥६॥ अन्यथा भगवल्लीला सर्गो नैव भवेद्ध्वम् । प्रकाशा अथ चतुर्दशाध्यायं विवरिषवः पूर्वसङ्गतिस्मारणपूर्वकं तेषामर्थमनुवदन्तः सङ्गतौ प्रकारविशेष- माहुः वर्णितेत्यादि । द्वादशभिः सर्गलीला वर्णिता, तु पुनस्त्रयोदशे उपोद्घातो वर्णितः, वै निश्चयेन, तस्या उपोद्घातलीलायाः सम्बन्धिमतान्तरमिहाऽस्यां पडध्याय्यामुच्यत इत्यर्थः । ननु मतान्तरस्य कथमु- पोदयातमध्ये प्रवेश इत्याकाङ्क्षायां तत्प्रकारमाहुः-लौकिकीत्यादि । अन्न लौकिकीग्रहणं प्रसगात्, मध्येऽत्र किन्चिद्वर्तमानत्वाच्च । पूर्ववत् समाधिभाषावत् वर्णपदवाक्यार्थरूपेण न तत्र हेतुः। हि यतो हेतोः, ते उभे समाधेः समाध्युपलब्धस्याऽर्थस्य पोपिके दायजननेनोपष्टम्भिके, अतस्ते तथेत्यर्थः । नन्वन्त्र केचि- दादिपदाभावात् कथं मतान्तरत्वावधृतिरित्याकाहायां तद्गमक रूपमाहुः-यदेवेत्यादि । तथा च तद्गमक- पदामावेऽपि प्रकारभेद एव तद्दमकमिति अर्थतो मतान्तरमित्यर्थः । ननु भिन्नरीतिकत्वे विरोधावश्यमावात् कयं पोषकत्वमित्याकाहायामाहुः न तदित्यादि । न हि सर्वत्र विरोधः, किन्तु कचित्पदार्थस्य कचिच्छा- सार्थस्य, ततस्मात् कादाचित्कत्वात् विरोधो दोपाय न । तथा च, तत्तात्पर्येऽवगते आपाततः प्रतिपस्य अकिञ्चित्करत्वात् तत्प्रकारेण पोपकत्वमित्यर्थः । एवमुपोद्घातेन पोपकताप्रकारं निरूप्य प्रस्तुतं पडध्याय्याः प्रयोजनमाहुः-फामेनेतिद्वाभ्याम् । तथा चतुर्भिर्मुक्तोत्पचौ हेतुकथनम् , त्रिभिस्तेपामवस्थाकथनम् , (एवं कथन) पदध्याय्या तथोच्यत इत्यर्थः । नन्वत्र पडध्याय्यां कि मतान्तरत्वप्रयोजक रूपमित्याकाज्ञायां तदा हु:-मवान्तर इत्यादि । तथा चैतच्चतुष्टयं मतान्तरत्वप्रयोजक रूपमित्यर्थः । उपोदयातत्वप्रकारमाहुः-- अन्ययेत्यादि । यदि मार्गवयनाशो न स्यात् , गगयानाऽवतरेत् । यदि च व्यामोहिकां कीलां न कुर्यात् , नदा मुन्नानामुत्पत्यादिन स्यात् । यदि सा न स्यात , तदा सर्गस्य कर्मजन्यत्वमेव स्यात्, न लारात्यम् !

·३ स्कन्ध. १४ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्याविरचिता। २६५ चतुर्दशे तु कामेन कर्मनाश इहोच्यते ॥ ७ ॥ आधारकथनं त्वादौ गर्ने जीवस्य संक्रमः। तामसः काम एपो हि ततोऽत्र शिवसंकथा ॥ ८॥ क्रोधोऽपि कामसंबन्धी प्रसादो भक्तिहेतुकः । पूर्वाध्याये वराहस्य चरित्रं तु निरूपितम् ॥ ९ ॥ * तत्र हिरण्याक्षवधः संक्षेपेण निरूपितः, तं विस्तरेण श्रोतुं भगवतो युद्धलीलायामासक्तमनाः विदुरः पृच्छतीत्याह- श्रीशुक उवाच । निशम्य कौपारविणोपवर्णितां हरेः कथां कारणसूकरात्मनः । पुनः स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलिर्न चाऽतितृप्तो विदुरो धृतवतः॥१॥ निशम्येति । कौपारविणति पितृसंबन्धात् युद्धलीलां कथयिष्यतीति ज्ञापितम् । हरेरिति तत्र च क्लेशाभावः । कारणभूतो यः सूकरो यज्ञः स आत्मनि यस्य । अनेन वराहावतारस्वरूपं तेन ज्ञातमिति सू. चितम् । वराहावतारकथा पूर्व पृष्टा, प्रकारान्तरेण पुनः पृच्छति-उद्यताञ्जलिरिति । कथां भिक्षामिव प्रार्थयति । तथा प्रार्थने हेतु:- :-न चाऽतिदप्त इति । विदुर इति देशकालाभिज्ञत्वेन निपुणता । अव- श्यप्रश्ने हेतुः-धृतवत इति । स हि धृतभगवद्रतः, भगवत्कथाश्नवणव्यतिरेकेण स्थातुं न शकोति॥१॥ संक्षेपेण पूर्वोक्तां प्रकृतोपयोगिनी भगवत्कथामनुवदति- विदुर उवाच । तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ ! हरिणा यज्ञरूपिणा । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २॥ ४ तेनैव विति । तेनैव वराहेणैव । मुनिश्रेष्ठति ज्ञाने हेतुः । हरिणेति विरोषः, कथं सर्वदुखहर्ता तं मारितवानिति । एतद्विरोधपरिहारार्थमेव यहु वक्तव्यम् । यज्ञरूपिणेति । दैत्यत्वान्मारणस्याऽवश्यम्भावः। आदिदैत्य इति पदद्वयं मारणे अमारणे च हेतुः । आदित्वात् दैत्यानां मूलोच्छेदक एव स्यात् । हिरण्याक्ष इति। हिरण्यरूपे अक्षिणी यस्य । अनेन तस्य निधिरूपलं प्रदर्शितम् । एतदप्यमारणे हेतुः, मारणे वा । तदृष्टिस्पृष्टभूमौ सुवर्णत्वसम्भवात् सर्वसुवर्णत्वे अमृतत्वेन साप्टर्नस्यादिति । अनुश्रवणमुच्चारणानन्तरम्, भ्रमात् श्रुते उत्तरासम्मवात् ॥ २॥ , प्रकाशः। अतस्तदुभयनिरूपणेनापोद्घातत्वमित्यर्थः। एवं प्रकरणाथै सय प्रस्तुतार्थ सामान्यतो विरोषनश्याहु:-चतु- देश इत्यादि । इहेति । पडध्याय्याम् । आधारो दितिः । शेपं स्फुटम् । निशम्येत्यत्र । आसक्तमना इत्यनेन प्रश्नस्य विदुरोची प्रसद्गः सहतिरिति बोषितम् । ४ तेनेत्यर । अमृतलेनेति । ' अमृतं वे हिरण्यम् ' इति श्रुतेर्हिरण्यम्याऽमृतत्वेन ।

·:- - २६६ श्रीमुपोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- अथ प्रतिबन्धकत्वेन समागतो हत इति पक्षणाऽस्य कथं प्रतियन्धकत्वमिति पृच्छति- तस्य चोद्धरतः क्षोणी स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया। दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् ! कस्मा तोरभून्गृधः ॥ ३ ॥ +तस्य चोद्धरत इति । द्वयो संवन्धिनो. षष्ठ्या निर्देशः संबन्धदायर्थः । एकः कार्यसाधकः कोतुकी, अपरो दैत्यराजत्वात् सिद्धसमस्तार्थः । अतः स्वभावतः कलहहेतोरभावात् कस्माद्धेतोरभून्मपदतिप्रश्नार भगवत्कथाभिनिविष्टं दृष्ट्वा तमभिनन्दति मैत्रेयः- मैत्रेय उवाच । साधु वीर ! त्वया पृष्टमवतारका हरेः। यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविनाशिनीम् ॥ ४ ॥ *साधु वीरेति । वीरेति संबोधनं तादृशलीलायां मनसोऽभिनिवेशद्योतकम् । यथाकथाश्चिदपि मनोनि- वेशने कृतार्थो भवेदिति त्वया साधु पृष्टम् । कर्म पूर्वोक्तमेव साधुत्वेन निर्दिष्टम् । पृष्टस्य वा साधुत्वं विधीयते । सर्वथैव तद्वाक्यं भिन्नम् । साधुत्वमुपपादयति-यद्यस्मात्कारणात् हरेरवतारकथां पृच्छसि । साधनो हि परदुःखनिवारकाः । प्रश्नस्य साधुत्वं विषयसाधुत्वात् । विषयस्य कथारूपस्य साधुत्वमुप- पादयति-मृत्युपाशविनाशिनीमिति । मृत्योः पाशं विनाशयतीति ॥ ४ ॥ मृत्युपाशविनाशित्वमुपपादयति- ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयाऽर्भकः। मृत्योः कृत्वैव मूर्त्यतिमारुरोह हरेः पदम् ॥ ५ ॥ -ययेति न्यया कथया उत्तानपदः पुत्रो ध्रुवो मुनिना नारदेन गीतया मुखार्थमपि श्रुतया मृत्यो- मंदर्भि अनि कृत्वा स्थापयित्वा हरेः पदमारुरोह । स हि ध्रुव, शरीरमत्यक्त्वैव ध्रुवपद गतः । वीर स्वीर्येणाऽभिनिवेशितचित्तः कथायां भवति । तपस्तु पूर्वसिद्धमेवेति तस्य न मृत्युनाशकत्वम् । भगवत्स- प्रकाश + तस्येत्यत्र । कलहहेतोरभावादिति । एतेनाऽयं प्रश्नो न हेतुप्रश्न , किन्त्ववतारकथाया एवेति ज्ञापितम् । अत एवाऽभिनन्दने तथैवोत्तम् । एतदेव चाऽत्रोपोबलकम् । * साधु वीरेत्यत्र । पूर्वोक्तमिति । हिरण्याक्षवधकथारूपम् । पृष्टस्येति । प्रश्नस्य साधुत्वे प्रयो. जकरूपमाहुः-सर्वथेत्यादि । - ययेत्यत्र । ननु स्वकार्याथै श्रुतया कथया ध्रुवस्यैवंभावः कथमभूत् । अन्येषा च कथं भवेदित्याका- छायां पूर्वोक्तश्लोकसंयोधन हदि कृत्वाऽभिनिवेशात्मकं स्वरूपयोग्यतासम्पादकंतत्र साधनमाहुः–वीर इत्या- दि । ननु तेन तपः कृतमिति तस्य तदेव साधनं भविष्यतीति शङ्कायामाहुः-तप इत्यादि । पूर्वसिद्धमि- ति । अन्यथा, तादृग्वरो जन्मैव न स्यादतस्तस्य पूर्वसिद्धतपोवदिदमपि भोगादियोग्यशरीरसम्पादकमेव न तु तावत्पर्यन्तमपीत्यर्थः । तर्हि भगवत्प्रसाद एव तथास्त्यिति शङ्कायामा -भगवदित्यादि । तस्य व्या- ·३ स्कन्ध. १४ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता । २६७ सादोऽपि कथाया व्यापाररूपत्वान्न भिन्नतया साधक । अतो नारदोपदिष्टः सर्व एव मार्गः कथारूपो जातः । यद्यपि मात्रा भजनमुपदिष्टम्, तदपि मुनिनैव निर्धारितम् । भवनकथाश्रवणयोः प्राप्तामाप्तविवेके क्रियमाणे तपस्यादेरप्रयोजकत्वात् कथाभिनिवेश एव फलसाधकः । तत्राप्यभिनिवेशस्य स्वरूपमध्यपातात् भिन्ना कथैव हेतु उत्तानः पादो यस्येति । पूर्व सोऽपि ऊर्ध्वपाटस्तपः कृतवानिति ज्ञायते । तादृशस्याऽपि नरकरक्षको जात इति स्वपरपुरुषार्थसाधकत्वं कथाया निरूपितम् । अर्भक इति फालादेरसाधकत्वम् । विमाने समागते देह त्यक्ष्यतीति बुद्ध्या मृत्युरपि समागत , तदा कथाव्याप्तदेहस्य भगवचरणारविन्दच्छा- यया शान्तभ्य हेयत्याभावात्, मृत्युनोचोलितदेहो विमानपर्यन्त मृत्योर्गमनामावमाशङ्कच, तस्य मस्तके पाद दवा तेनैव शरीरेण विमानम्, पश्चाद्धवलोकं चाऽऽरुरोह । अतः कथाऽभिनिवेशो महाफलः, स विदुरे जात इत्यभिनन्दनम् ॥ ५॥ यस्मिन् कल्पे वराहहिरण्याक्षयोयुद्धकथा अतिसमीनीना, ता वक्त प्रक्रियान्तरमारभते- अथाऽत्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ६ ॥ * अथेति । अत्राऽप्ययमितिहासः पूर्व मया श्रुतः, इतिहासत्वात्। व्यासात् , पराशराहा । वेदसारो- द्वारः समाधिभापायाम्, इतिहाससारोद्धारो मतान्तर इति विवेकः । इतिहामः पुरातकथा, गर्वहेतुर्हा- स्यहेतुर्वा, आश्चर्याश्रयरूपता वा । अयमिति बुद्धयुपस्थित । पुरा ब्रह्मणा देवानामनुपृच्छतामर्थे वर्णित इति पुरावृत्त्वं समर्थितम् । ब्रह्मणा बालकनेटाया वर्णितत्वात् हासहेतुत्वम्, देवताना निदानपरिज्ञाप- कत्वेन गर्वहेतुत्वम्, सर्गलीलायाश्च मुक्तजीवविषयत्वेन आश्चर्याश्रयत्वम् । गर्भस्थिती जयविजयी देवाना प्रश्नहेतुभूताविति तद्धेतुकथनार्थमयमध्याय । प्रकरणस्याऽप्युपोद्धात इति ब्रह्मानुक्तोऽप्यर्थ उच्यते । उक्तो वा ततः संकृप्य हेतुत्वाथै भिन्नतया निरूप्यते । देवदेवेनेति देवानामिष्टदेवत्वात् कथायाः प्रामा. णिकत्वम् । अनुपृच्छतामिति तत्रापि भगवत्कथायामेष तैरपि पृष्टमिति ज्ञायते ॥ ६ ॥ हेतुभूता कथामारभते- दितिर्दाक्षायणी क्षत्तारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥७॥ दितिरिति । दाक्षायणीति पुरुषस्वभावा पृष्टा । दक्षोऽपि प्राचेतसो गर्वादिदोपयुक्तो बहुभर्तृका- पुन , अन्यथा तस्यास्तथा घाप्टय नोपपद्यत । क्षत्तरिति जितेन्द्रियवेन संबोधनम्, कामरीराया यक्ष्य. माणत्वात् दोपाभावाय । मारीचमिति । ' मरीचिर्मनसोऽभवत्' इति मनस सहस्सजनस्त्यात्, संकल्पस्य कामजनस्त्वाच । कश्यप कामावतार इति सूचितम् , अन्यथा तथा क्षोभो न मरेत्, न यास मकाशः। पारत्वं च कथयेति तृतीयया म्मायते । तर्हि मननम्य तयासमानु, इत्यत आहु -यद्यपीत्यादि । तमि- निवेश एव तयास्वित्यत आतु-तनापीत्यादि । * अधेत्यत्र । (ब्रह्मणा वर्णितः शुत ) इति प्रतिनाऽनुरोधात् पशान्तरमा -दत्तो यति । . भाषयं पीटरुपनाया. ग ·. - २६८ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- प्रवर्तेत । कश्यपमिति । ब्रह्मणः शापरूपोऽयम् । यथा ' आसन् मरीचे पद पुत्राः' इति कल्पान्तरे, तथाऽस्मिन् कसे मरीचिपुत्रत्वादस्याऽप्युपहासः ४ सम्भवति जितेन्द्रियाभिमानिनः । तदा ब्रह्मणा अयमपि शप्त इति लक्ष्यते, पौत्रीविवाहात्, एवं प्रसङ्गात्, नामनिरुक्तेश्च । पतित्वान्नाऽत्यन्तमनौचित्यम् । बहुस्त्रीक- त्वातद्रतोऽयं रतिकाम्यया प्रवर्तते । यथाऽग्निहोत्रादिधर्मः, तथा व्रतमपि धर्म इति । परं विधर्मत्वात् क्रोधजनकत्वम्, अपत्ये दोपसम्भवाच । अपत्यकामेति न वैराग्यादिना परिहर्तुं शक्या । सन्ध्या- यामिति निषिद्धकामस्योद्मनहेतुरुक्तः । हृच्छयः कामः । हृदये स्थित एव तदानीमुद्गतः, तेनाऽर्दिता भिन्नमर्मा ।। ७ ॥ कश्यपं कर्मणि प्रवृत्तं नाशयितुं प्रवृत्तेति कथनार्थ तस्याऽमिहोत्रफर्मोच्यते- इष्ट्वाऽग्निजिद्धं पयसा पुरुपं यजुपां पतिम् । निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ८॥ * इष्ट्वाऽमिजिह्वमिति । अग्निरेव जिह्वा यस्य । यदा वीतार्चिलेलौ यद्विभाति तद्देवानामास्यम्, यदा नी- लोऽप्रकाशोऽचिरुदेति सोऽनिर्भगवजिह्वा । पयसा नित्यहोमः । ' रेतः सिञ्चति प्रजनने ' इति प्रकृतो- पयोगित्वं च । अमिहोत्रस्य चर्वणरूपत्वाद्यागरूपत्वाच पुरुपमिष्ट्वेत्युक्तम् । यजुपां पतिमिति. यजुर्वेदे- नाऽमिहोत्रमिति वाक्यात् । निम्लोचत्यर्क इति । अतः 'अस्तमिते होतव्यम्, 'सन्धौ होतव्यम्' इति च पक्ष आदृतः । आसीनमिति अनुपस्थानपक्ष उक्तः, अन्यथा प्रजायेत । अग्न्यागार एवाऽऽसीनम् । समाहितमिति सावधानान्तःकरणो भूत्वा, इष्टं भगवन्तं ध्यायतीति लक्ष्यते ॥ ८॥ दितिः पद्भिः सोपपचिक संवन्धं प्रार्थयते । एप इति । कामपीडाप्रतीकारो यशसाऽनुग्रहस्तथा । चैपम्यस्य च निर्धारो द्वाभ्यामन्ते तु याचनम् ॥ १ ॥ प्रथमं कामपीडामाह सर्वहेतुभूताम्- दितिरुवाच । एप मां त्वत्कृते विद्धन् ! काम आत्तशरासनः । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गजः ॥ ९ ॥ एप इति । देवतारूपः कामः प्रत्यक्षो जात इति दर्शयति । कामगास्ने कामः पुरुपमेव वाघते, न तु स्त्रियम् , तस्याः स्वपृतनारूपत्वात्। पुरुषार्थश्च पुरुषस्य॑व, अन्यथा पुरुषस्य स्त्रीशेपत्वं स्यात् । तस्मात्कथं वाधत इत्यागस्याऽऽह-त्वत्कृत इति । त्वदर्थ मां बाधते । त्वां वाधितुमसमर्थस्त्वद्वाधार्थ मां वाघत इत्यर्थः । प्रकाशः ४ दितिरित्यत्र । अस्याऽप्युपहास इति । एतत्कृतो ब्रमण उपहासः । नामनिरक्तरिति । फइयं मयं पिरतीति योगिनिरः । तद्वत इति । 'न काधन पारहरेत् ' इति वामदेव्यसामोपासनवतः वैराग्या. दिनेति । गम्योपदेगादिना। * इष्ट्रत्यत्र । अन्यथा प्रजायतेति उपरथानात् पूर्वमुत्तरं च प्रज्वालनविधानात् । उपस्थानपक्षे तदा- नी पुनलंगायमानोऽगिजायतेत्यर्थः । वा.. धमंजकाल.क. लापतीय ग, सोटापत् प.४. - ·३ स्कन्ध. १४ अध्याय.] श्रीमल्लमाचार्यविरचिता। २६९ अतोऽहं कामप्रेरिता त्वद्वाघां करोमीति भावः । विद्वन्निति नाऽत्र किश्चिन्निरूपणीयम् , कामातुरायाः शा- स्मसिद्धत्वात् । आत्तशरासन इति त्वद्वाघायामकृतायां मां जीवतो मारयिष्यतीति सूचितम् । साक्षा- त्कारः स्वस्य पृतनात्वसूचकः । अत एव ' मुवोमो जायते' इति ' रसदृष्टयोऽपि निर्गच्छन्ति ' इति शरवत्त्वम् । दुनोति पीडयति । दीनामिति तस्य निर्दयत्वं सूचितमस्य दयोत्पादनार्थम् । विक्रम्येति तस्याऽत्यन्तमाग्रहः । रम्भामिव महागज इति नाशनार्थ प्रवृत्तिः ॥ ९ ॥ तस्मान्नाऽहमुपेक्षणीया, किन्तु कृपा कर्तव्येत्याह- तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभिः । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुड्डामनुग्रहम् ॥ १० ॥ +तद्भवानिति । कामादयः पट् वाधकाः प्रत्येकं सर्वत्र लोके । मम तु सर्वे संभ्य बाधका इति ज्ञापनार्थ कामवाघां निरूप्य मात्सर्यमाह-सपत्नीनां प्रजावतीनां समृद्धिभिर्दयमानायां मय्यनुग्रहमायु हाम् । लोट आत्मनेपदम् । सपत्न्येव दाहहेतुः, तत्रापि वयः, तत्रापि मदपेक्षया तासां समृद्धिः, तत्रापि प्रजा- वत्त्वम् । अतो दोषचतुष्टयेन मात्सर्येण दाहः, तन्निवृत्यर्थमनुग्रहः कर्तव्यः । समृद्धिप्रजादाने ततोऽप्य. धिकदाने वा दाहाऽभावः सुखं च भविष्यतीति भावः । भद्रं त इति पूर्वं बाधकत्वेन स्वस्य निरूपणात , प्रवृत्तावपि कदाचिद्वाधः स्यात् , तथा सत्यप्रवृत्तिरेवाऽस्त्विति शङ्कां परिहरति ॥ १० ॥ त्वदनुग्रहेण न केवलं दोपाभावः, किन्तु गुणो मविष्यतीत्याह- भर्तर्यासोरुमानानां लोकानाविशते यशः। पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ ११ ॥ भतरीति। सामीप्ये सप्तमी । भर्तृसमीपे आप्तोरुमानानां यशो लोकानाविशते । गर्भाधानादिसं- स्कारेषु भर्ना सह एकासने स्त्रीणां संमाननमिति तत्कीर्तनम् । भर्तृकर्तृकं वा माननम् । तयशसो लोकप्रवे- शमुपपादयति-पतिर्भवद्विध इति।यासां स्त्रीणां भवद्विधः पतिः प्रजया पुत्ररूपेण निश्चयेन जायते,' जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः' इति श्रुतेः ॥ ११ ।। एवं गुणदोषौ निरूप्य नीतिमपि निरूपयति-पुरेतिद्वाभ्याम्- पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृवत्सलः । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत नः पृथक् ॥ १२ ॥ विवाहापूर्वं नोऽस्माकं पिता दक्षः । भगवानिति सर्वसमर्थः । चन्द्रमिव लामपि करिष्यतीति भयं जनयति । दक्ष इत्यभिचरेद्वा । दुहित्यत्सल इति स्नेहादीदासीन्याभावः । अत एव हे वन्साः कं - गीतेत्यपृच्छत पृथक् । पृथक् इत्यन्यानुरोधाभावाय । नोऽस्मान् । विभक्त्यन्तरत्यान्न पौनरुक्त्यम् । अ- नेन तस्य विचारभने महानुपदवो भविष्यतीति प्रवृत्ती हेतुरुक्तः ॥ १२ ॥ प्रकाश + तद्भवानित्यत्र । बाधकत्वेन स्वस्य निरूपणादिति । कामस्य स्ववायफत्वेन निरूपणादित्ययः । १सामान्य. क.

·- २७० श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- इदानीमस्माकं नाऽस्ति वैषम्यम् , तप तु वैषम्यमित्याह- स विदित्वाऽऽत्मजानां नो भावं संतानभावनः । त्रयोदशाऽददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रताः॥ १३ ॥ स विदित्वेति । आत्मजानां नो भावं विदित्वा तासां मध्ये त्रयोदश नोऽस्मान् ते अददात् । यास्ते शीलमनुव्रताः समानस्वभावाः । तत्रापि दक्षः संतानभावनः, दुहितसंतानं भावयतीति । संत- त्यभावे दानमेव व्यर्थ स्यात् ॥ १३ ॥ एवमप्रवृत्ती नीतिविरोधमुपपाच प्रार्थयति- अथ मे कुरु केल्याण ! कामं कजविलोचन !। आतॊपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १४ ॥ अथेति । न विरोधादिशङ्कया प्रवृत्तिः कर्तव्या, किन्तु रसेनैवेति भिन्नप्रक्रमः । तव कामाभावेऽपि मे काम कुरु, मे कामना पूरयेत्यर्थः । कञ्जविलोचनेति प्रकृतोपयोगिरूपवत्त्वम् । दैन्यमाह-आर्कोपस- पणमिति । महीयसि महापुरुषे आर्चानां प्रार्थना सफलैवेत्यर्थः । सर्वत्र पनिनिरूपणं तत्कार्यस्य भग- वत्त्वाय ॥ १४ ॥ धर्मादक्षाचतो भीतो लोकानां निन्दनादपि । कालफर्ममहादेवादप्रयत्तस्त्वसान्त्व्यत् ।।१॥ अ- सान्त्वितायां भगवानपि जुध्यतीति तस्याः सान्त्वनं कृतवानित्याह--- मैत्रेय उवाच । इति तां वीर! मारीचः कृपणां वहुभाषिणीम् । प्रत्याहाऽनुनयन्वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १५॥ इतीति । वीरोति संवोधनं सान्त्वनवाक्येषु प्रमाभावाय । मारीच इति पूर्ववत् । कृपणामिति दया। बहुभापिणीमिति भयम् । वाचेति न प्रवृत्त्या, अन्यथा रसामासः स्यात् । किञ्च, प्रवृद्धोऽनङ्ग एव कश्मलो यस्याः । न हि स कश्मला भुज्यते, अतः कश्मलनिवृत्त्यर्थं सान्त्वनम् ॥ १५ ॥ फामोऽभिमानात् फलतो वा निवर्तते, तत्र फलस्य साम्प्रतं कर्तुमयुक्तत्वात् साधारणवाक्यैरभिमान जनयति-एप तेऽहमिति पनि :--- (कश्यप उवाच ।) एप तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु ! यदिच्छसि । तस्याः कामं न कः कुर्यात्सिद्धिस्वर्गिकी यतः ॥ १६ ॥ प्रार्थितस्य परिझानं हेतूच्या तस्य साधनम् । स्त्रिगाश्चतुर्भिः स्तोत्रं च प्रार्थना च निरुप्यते॥१॥ संमारदुःसतरणे हेतुः स्त्री स्वपमेव च । अरावितरणे दुर्गमनन्तोपकृतिहम् ।२। एवमुत्कर्पकथने सा- भिमाना भवेदिति । पथात्संग्रार्थनं युक्तं स्वकीर्तेहेत्ताऽपि च । ३। एप कामः । तेऽहमवश्यं वि. अयं पाट. पावित्व. स्वागत.. , कन्यानाम,पा. कल्याण काम पा २तस्य ग ·" - . ३ स्कन्ध. १४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २७१ धास्यामि । भीर्विति विशिष्टतीत्वकथनं महत्त्वज्ञापकम् , 'विशेपास्त्वना भीरुः' इति कोशात् । प्र. कृतोपयोगि च भीरुत्वम् । यदिच्छसीति पुत्रान् , भोग, संपत्तिं च । एतदवश्यं कर्तव्यमित्युपपादयति-त- स्या इति । 'संवत्सरो वै प्रजापतिः' इति श्रुतेः । 'त्रयोदशमासाः संवत्सरः' इति च कश्यपान- न्दस्त्रयोदशधाऽवतीर्णः । तत्रेयं मलमासरूपा । सामान्यतस्तु स्तुतित्तत्या इति, न हि कश्चित् स्वानन्दं नाऽनुभवति । किन, यतो मार्याऽतत्रैवर्गिकी सिद्धिः, पुरुषार्थत्रयं भार्यासहितायैव यतः सिद्ध्यति । मिलितं तस्यैव । धर्मोऽपि यज्ञात्मकस्तस्यैव, 'काञ्चनमश्चितं भवति यत्सङ्गेऽङ्गना' इति वाक्यादों- ऽपि तदधीन एव पुरुषार्थः, अन्यथा दुःखहेतुः स्यात् , कामसमुद्रस्य तु * सा तैदेव ॥ १६ ॥ एवं तदीय प्रार्थितमवश्यं कर्तव्यमित्युपपाय तो स्तौति सर्वदुःखनिवारकत्वेन- सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथाऽर्णवम् ॥ १७॥ सर्वाश्रमानिति । अन्येपामाश्रमाणामन्नदाता गृहस्थ एव । अभार्यस्त्वभोज्यान्नः, अग्न्यभावेन वीरह- त्वात् । अतः स्वातिरिका अमानुपादाय स्वाश्रमेण गार्हस्थ्येन व्यसनार्णवं क्षुत्पिपासादिदुःखसमुद्रम- त्येति । जलयानैर्वहित्रैः पोतेर्यथार्णवमत्येति, अन्यथा मत्स्यादिमिर्मस्त एव स्यात् ॥ १७ ॥ किन्न। यामाहुरात्मनो ह्यधैं श्रेयस्कामस्य मानिनि !। यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वरः ॥ १८ ॥ +यामाहुरिति । यां भार्यामात्मनोऽर्द्धमाहुः । चिद्रूपस्य स्वस्य स्वदेहः सद्रूपः, आनन्दरूपश्च मा- र्यायाः । अर्द्धवृगलत्वाद्वा । आहुरिति प्रमाणम् । होत्युपपत्तिरुक्तैव । 'प्रजापतिरमृतमानन्द इत्युपस्थः' इति श्रुतेः । श्रेयस्कामस्येति केपां चिन्मते भार्यासहितस्यैव कर्मप्यधिकारः । मानिनीति संबोधनमेता- दृशवाक्याकथनार्यम् । एवं सुखहेतुत्वमुपपाच दुःखानापहेतुत्वमुपपादयति-यस्यामिति । स्वधुरं स्वयं धुय्यों बलीवर्दः, संसारलक्षणां धुरं निरन्तरं वहति । तत्र भार्याचेदनुकूला, सा सर्वमेव भारं गृदीयात् । इदं च लोकसिद्धं नोपपादनीयम् । चरतीति यथासुखं परिभ्रमति, मुक्तो जायत इत्यर्थः । विज्यर इति चिन्ताज्चररहितः, अन्यथा धनादिनिमित्त सर्वत्र चिन्ता भवेत् ॥ १८ ॥ किच- यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमः । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून् दुर्गपतिर्यथा ॥ १९ ॥ प्रकाशः * एप तेऽहमित्यत्र । सा तदेवेति । सा भार्या, तदेव सिद्धिरेय, सामान्ये नपुंमकम् । + यामित्यत्र ! भायीरूपस्यार्धस्थानन्दरूपत्ये मानमाहुः-प्रजापतिरित्यादि। तथा च तत्रानन्दोपासनाया उक्तत्वात् सम्पादकत्वेन सा तथेत्यर्थः। एतारावास्यारुपनार्थमिति । पूर्वोक्तरीदिदैत्याग्याकथनार्थम् । २ विधुरवात प. वयप,फ.रा. ग. प.

·. २७२ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- यामिति । यां भार्यामाश्रित्य इन्द्रियलक्षणान् शत्रूनन्यायेन मारकान् भार्यासहिता वयं हेलामिरेव जये. म, न हि ते शत्रवोऽन्याश्रमैनेंतु शक्याः, अत इतराश्रमैर्दुर्जयान् सभार्य एव जयति । भार्यावन्तमिन्द्रि- याणि न बाधन्त इति केचित् । अयस्तु शत्रुत्वे, भार्यावतम्तदपेक्षणापां न शत्रुत्वम् । शास्त्रतः शत्रुत्वे. ऽपि वहिः स्वानन्दानुभवादनुपङ्गत एव हेलाभिरवज्ञयैवेन्द्रियाणां जयः। वाधकानामवाधकत्वमेव जयः, अ- सामर्थ्यजनकत्वं वा । अबाधकत्वमात्रमत्र जय इति वक्तुं दृष्टान्तमाह-दस्यन्दुर्गपतिरिति । नहि चौराणां जये कश्चन पुरुषार्थः, किन्तु ते यथा न बाधन्ते तथा दुर्गाश्रयणमेव कर्तव्यम् । न तु तेषां मारणं जयः, असमानत्वात् , जयस्य कादाचित्कत्वाच ॥ १९ ॥ किञ्च । एकस्मिन्नपि दिवसे क्रियमाणस्य भार्योपकारस्य प्रत्युपकारो नास्तीत्याह- न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि ! । अप्यायुषा वा कात्स्न्येन ये चाऽन्ये गुणग्रनवः ॥ २० ॥ न वयमिति । तां पूर्वोक्तोपकारकारिणीं त्वां प्रत्युपकर्तुं वयं न प्रभवामः। य उपकारः कर्तव्यः सोऽपि स्वार्थमेव भवतीति । यथा ऽलङ्काराः, देहपोपो वा । गृहेश्वरीति संबोधनात् प्रत्यहं तद्गृहे सर्वभोगान् भुजा- नः कमुपकारं कुर्यात् ? कात्स्न्येनाऽप्यायुपेति । तस्या भोग्यत्वं कियकालमेवेति, तदनन्तरं परिपालना- दिकं प्रत्युपकारसाधकं मविष्यतीति संभाव्य निराकरोति, तयाऽपि तावत्कालमुपकारकरणात् । ये चाऽन्ये देवा अपि चिरजीविनः । गुणगृभव इति तस्या एकोऽपि गुणः पुत्रजननादिः प्रतिकर्तुमशक्यः। अतो येषां तद्गुणा अपेक्षिताः इह परत्रसाधकत्वेन, तैः प्रतीकारोऽशक्य इत्यर्थः ॥ २० ॥ एवं तां स्तुत्वा फालविलम्ब प्रार्थयति- अथाऽपि काममेतं ते प्रजायै करवाण्यलम् । यथा मां नाऽतिवोचन्ति मुहूर्त परिपालय ॥ २१ ॥ अथाऽपीति । प्रार्थितं तु यथेच्छं कर्तव्यमेव, सुतरां प्रजानिमित्तमलमत्यर्थ करवाणि । अथापि मुहूर्त परिपालय, यावत्सन्ध्यापगमो भवति । तत्र हेतुः-यथा मां नाऽतियोचन्तीति । अतिकम्य निन्दापूर्वक यथा न वदन्ति । अस्मत्सजातीयाः सर्वे सर्वज्ञास्त एव धर्मशास्त्रकर्तारस्तेपामज्ञातं किमपि न भवतीति तत्कथनसम्भावना ॥ २१ ।। एवं तां प्रार्थयित्वा तस्य कालम्य स्वरूपतो दोपमाह--- एपा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २२ ॥ एपेनि । एपा बेला घोरतमा सर्वमोगविगर्हिता, न हि पोरा भोगाधिकरणं भवति । कालदेशयोः माधिकरणस्यातदोषोऽवश्यं परिहरणीयः । सर्वस्याऽपि कालस्य सन्ध्या रजोरूपा । सन्ध्ययेव रात्री रज- म्वरा, मा परिहरपीयेति । अत एव मा पुष्पिता भवति, प्रत्यक्षतश्च तम्या रागो रजोरूपो दृश्यते । का. मादिजनकत्वात् भयहेतुरपि भवति, अतो घोरतमा । घोराणां गतादीनां च संबन्धिनी भवति । घोरदर्श- प्रनाय पा .

·. ३ स्कन्ध. १४ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाषायविरचिता। २७३ ना च, सर्ववाऽन्धकारव्याप्त्या । घोरसवन्धित्वमुपपादयति-चरन्ति यस्यां भूतानीति । तानि च भूतानि मन्त्रादिभिर्न निराकर्तुं शक्यानीत्युपपादयति-भृतेशानुचराणीति । महादेवम्य सेवकानि तानि भूतानि । हेत्याश्चयें । कथमेतस्मिन् काले एवं प्रार्थितमिति तस्या भयमुत्पादयति ॥ २२ ॥ किश्च । अस्य कालस्याऽधिष्ठात्री देवता महादेवः, स कामनाशकः। तच्छत्रुपरिग्रहस्तस्य काले क्रियते चेत् , तदा स मारयिष्यनीति भय जनयन् महादेव स्तौति पनि-एतस्यामित्यादिभिः- एतस्यां साध्वि ! सन्ध्यायां भगवान्भूतभावनः । परीतो भूतपर्पद्भिर्वृपेणाऽटति भूतराट् ॥ २३ ॥ परिभ्रमो दर्शन च संनन्धाभाव एव च । मारणे हेतुत्रितयं दोपाभावाय चाऽपरे ।। तत्र प्रथम तस्य परिभ्रमणमाह, देशान्तरागमनाय । एतस्यां सन्ध्यायाम् । साधीति संबोधन निषिद्धकामवत्त्वव्या- वृत्त्यर्थम् । भगवानित्यप्रतिहतगति । परिभ्रमणमुपकारहेतुरित्याह-भूतभावन इति । भूतानि भाय- यति पालयतीति । सन्ध्यायामुत्पत्तिर्यदि भवेत् , तेन तस्य च लोकस्य नाशो भवेत् । अत सर्वत्र सन्मा- र्गवर्तिपु भोगनिराकरणाथै भूतपद्भिः परीतः। भूतरूपा एव तस्य पर्पद सभापतयो भवन्ति । तैः सह- तो यूपमारुह्य स्वयमटति भूताना राजा । भूताना स एव काल , अत स्वभृत्यरक्षार्थ भूतराट् पर्यटति । यदि कश्चिदन्याय कुर्याचदा पद्रिस्त दण्डयति । धर्मकारिणमपि सन्ध्यायामधर्मकारिणं मारयति सूच- यितु पेणाऽटतीत्युक्तम् । घृपो धर्म , यस्तभेवाऽऽरह्य तिष्ठति स कथमन्य तादृश परिपाल्येत् ? धर्मस्य साक्षित्वार्थ वा ॥ २३ ॥ एव देशान्तरगमनाभावाय तस्य परिभ्रमणमुक्त्वा, अत्र स इदानी स्वभावत स्थितः पश्यत्येयेत्याह- श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्रविकीर्णविद्योतजटाकलापः । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभिः पश्यति देवरस्ते ॥२४॥ x३मशानेति । अय देवो महादेवस्त्रिभिरपि चक्षुर्भि पश्यति । गार्हपत्यादयस्तस्यैव चभूपि । स च देवा, अतीन्द्रियमपि पश्येत् । देवर इति लजोत्पादनम् । एकजामातॄणा भ्रातृत्वव्यवहाराद्देवरत्वम् । पतिरपि देवर उच्यते, अनिरूपत्वाद्भगवत तृतीयो अमिष्टे पति ' इति श्रुते । दैत्याना च देयं मुस राती. ति तवोपास्यो देवर । तस्याऽतिक्रम सर्वथाऽनर्थहेतु । तस्य स्वभावत एव मृतम्थानक्रीडापरल्यान तस्य मारणे काचिच्छक्केत्यभिप्रायेणाऽऽह-श्मशाने यश्चकानिलो वात्या, तेनोद्गता या धूलिः, तया धूम्रा धूम- रवर्णाः, विकीर्णा विद्योतमानाश्च या जटा , तासा कलापो यस्य । प्रत्यकर्तृत्वादस्य जटाना प्रत्यहेतुत्यात् प्रकाशा ४ श्मशानेत्यत्र । महादेवस्य कय देवरत्यमित्याकादाया तद्वयुत्पादयन्ति-एकेत्यादि । अय पक्ष श्रीधरेणाऽप्युक्त । परन्तु सत्या स्वायम्भुवयुनीत्येन दितेश्च प्राचेतसपुत्रीलेनैकनामातृत्वं व्यवहारे वाधितनिति पक्षान्तरमाहुः-पतिरित्यादि । उच्चत इति । यथा पाचाल्या भीमादि । मगरत इति । शिवस्य, तस्याऽष्टमूर्तिबग्नेरपि गणनात् तथेत्यर्थ । एतमपि पत्र प्रसिद्धयिम्द्धमारकर, पमान्तरमाहुः- दत्यानामित्यादि । तथा च यौगिक एवाऽयं शलो न रुट इत्यर्थ । प्रथमे(-म )पक्ष साधयितु युक्तधन्वर- ·. २७४ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- भम्मधूसरत्वाभावे विकीर्णा विद्यौतमाना प्रलयमेव कुर्यु । भस्मान्तर च प्रलयमेधान् नस्पृशति, चक्रानि- लादन्यो न सर्वतो भस्मसंबन्ध कारय यतस्तथाभाव उचित एव । किञ्च, भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहः । भस्मना अवगुण्ठ प्रक्षारन यस्य } अमल यद्रुक्म सुवर्णम् , रजत वा, तद्भस्मना घृष्टमत्युज्ज्वल भवति । अ. तस्तस्य भस्माऽपेक्षाऽस्तीति स्वल्पेऽप्यपराधे मारयेदित्यर्थः । देवर इति कल्पान्तरे प्राचेतस एव, पष्टिकन्या- पक्षेऽपि महादेवाय सती दत्तवानित्यध्यवसेयम् । प्रथममन्वन्तरे यत्र सतीजन्म, ने तत्र दित्यादींना जन्म । देवं पति रातीति देवर श्वशुरो वा । तथा च मरीचिभ्रातृत्वान्महादेवोऽपि देवर । कन्यासमये प्रार्थि- तो महादेव पतिं दत्तवानिति देवर ॥२४॥ एव लज्जा भय चोत्पाद्य सबन्धेनाऽपराधसहनमाशय, तस्य संबन्धापेक्षा नाऽस्तीत्याह- न ह्यस्य लोके स्वजनः परो वा नाऽत्याहतो नोत कश्चिहिगीः । वयं व्रतैर्यञ्चरणापविद्धामाशास्महेऽजां वत भुक्तभोगाम् ॥ २५ ॥ * न ह्यस्येति । हीति युक्तोऽयमर्थ । यस्तूत्पद्यते सवध्यते वा कचित् , तस्य सबन्ध्यपेक्षा, महादेवस्य ब्रह्मत्वेन तदुभयाभावात् न संबन्ध्यपेक्षेत्यर्थ । अत एव लोके तस्य स्वजनो नाऽस्ति । स्वश्चासौ जनश्च, आत्मीयो नाम्तीत्यर्थ । पर शत्रु । एतद्द्वय देहधर्म । नाऽत्यात इति अत्यन्तस्नेहपात्रम् , विगों निन्दितो द्वेषपात्रम् , एतदुभयमन्त करणधर्म , स्निग्ध एवाऽऽहतो भवति, गर्हित स्नेहरहित एव । ननु तस्य विपयाणामपक्षितत्वात् य एव विषयान् प्रयच्छति यो वा निवर्तयति स तथा भविष्यतीति चेचत्रा- ऽह-वयं नतरिति । तम्य सहजो विषयभोग , पर तेन त्यक्तः । तथापि सा अजा प्रकृतिर्विषयरूपा तस्यैव, तद्दत्व प्राप्यते सर्वे , यथा महाराजविभूतिः, अत एवाऽस्माभिरीश्वरसबन्धाद्यनपेक्ष व्रतैर्नियम विशेषेराराध्य, पाशुपतादिभिर्वा, तद्दत्तामजामाशास्महे । स हि सेवित प्रसादत्वेन ता प्रयच्छति। सा हि भोगार्थमुपस्थिता पदयोः पतति । तदा स्वस्याऽनभिप्रेता मत्वा तामुपासकेभ्य पदेनाऽपविद्धा प्रयच्छत्य वनया भोगम्याऽनभिप्रेतत्व मन्यमान । तत्रापि भुक्तभोगामिति दृष्टदोषेण परित्यक्तेति ज्ञापयति । अत एव तटपेक्षा सर्वस्य, न तस्य कस्यचिदपेक्षा । सर्वेपामेव सेवकत्वानोपेक्षाऽपि ॥ २५ ॥ नहिं विगल्तिरूपेण किमिति तिष्ठतीत्याराक्ष्याऽऽह-- यस्याऽनवद्याचरितं मनीषिणो गृह्णन्त्यविद्यापटलं विभित्सवः । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरगतिः सताम् ॥ २६ ॥ यम्यानपद्याचरितमिति । यस्य महादेवस्य । अनरद्यमाचरित सर्वविषयत्यागेन स्वात्मचिन्तनरू पम् । मनीषिणो युद्धिमन्तो मोक्षोपायान्वेषिण , अत एवाऽविद्यापटल विभित्सनोऽविद्याभेदनार्थ प्रवृत्ताः प्रकाशः। माहुः-पस्पान्नर इत्यादि । श्रीधरोचे अम्वरसं सूचयन्ति-प्रथमेत्यादि । अनाऽपि शिष्टत्वमाराश्य यो- गान्तामातुः-देवमित्यादि। * न हीत्यत्र । अत एवाऽस्माभिरिति । महादेवादेयाऽस्माभि प्राप्यत इत्यर्थ । अनभितन्य मन्यमान इति । उपामयानामपि सोऽनुचित इति मन्यमानः । १ अक्षत अनभिप्रदान एमाग ·, ३ कन्य १४ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २७५ आचरितं गृह्णन्ति । न हि महादेववद्यावन्मनुप्यो न तिष्ठेत् , तावत्कस्यचिज्ज्ञानं भवति । अत एव भगवान् महादेवो नित्यनिवृत्तानयोऽपि लोकशिक्षार्थ पिणाचचर्यामचरन् । मतान्तरे महान् हीनभाव प्रा- मोति चेत्तदा मुच्यते, समभाव ससार , उत्कर्षाहकारे हीनभावः। अत सता स्वय तथा भूत्वाऽपि शिक्ष. क इति गतिर्भवति । उपदेष्टा, फल वा । देवोत्तमस्य पिशाचत्वमेवाऽपकर्ष । एव मनुष्यामृगकाकच. या कर्तव्येत्युपदेश ॥ २६ ॥ ननु लोके निन्दितो महादेव कथमेव स्तूयते ? तत्राऽऽद- हसन्ति यस्याऽऽचरितं सुदुर्भगाः स्वात्मव्रतस्याऽविदुपः समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनैः श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २७ ॥ हसन्तीति । तत्पद गन्तुमशक्कास्तं हसन्ति निन्दन्तीत्यर्थ । यस्य सर्वोपकारार्थ प्रवृत्तस्याऽऽचरि- तम् । सुदुर्भगा इति भाग्यरहिताः । सर्वोऽपि स्वसमान दृष्ट्वा स्वाभिरपित वा स्तौति, तद्विपरीत तु हस ति । तद्वैलक्षण्यमाह-स हि पूर्णजान आत्माराम । तदाह-आत्मत्रतस्येति । अन्ये त्वज्ञा बहिर्मुखा । अत एवाऽविदुषः, सम्यगीहित भगवच्चरित्र न जानन्ति । वैरक्षण्याभिनिवेश एव निन्दाया हेतुरिति निन्दकाना विषयाभिनिवेशमाह-यैरिति । वस्त्राणि उप्णीपादीनि, माल्यानि पुष्पाणि, आभरणानि कणादीनि, अनुलेपनानि चन्दनादीनि चत्वार एते पदार्था देहोपलाल्नहेतव । ये पुनरेतदुपलारकास्ते देहात्माभिमानिन इति निश्चितम् । वस्तुतस्त्वय देह श्वभोजनम् , ग्राम एव तेपा मरणसम्भवान गृप्रा- दीना ग्रहणम् । केवरमुपलारने धर्मो वा भवेदिति तन्निवृत्त्यर्थमाह-स्वात्मतयेति । स्वपदेन भगवत्त्वेन, तदधिष्ठातृत्वेन वा उपालन व्यावर्तितम् , अन्यथा ‘भोगेरात्मानमात्मनि' इति पक्षो विरुध्येत ॥२७॥ ननु महादेवस्य पिशाचचर्याया किमित्येवमभिप्राय कल्प्यते ? शापापिशाचत्वं जातमित्येव कथ नो- च्यत इत्याशङ्कयाऽऽह.- ब्रह्मादपो पत्कृत्तसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च भाया । आज्ञाकरी तस्य पिशाचचर्या अहो! विभृम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २८ ॥ ब्रह्मादय इति । भवेदेतदेवम् , यद्युत्कर्षहेतुर्न म्यात् । सर्वोत्कृष्टा रोके ब्रह्मादय , ते येन महादेवेन कृता मर्यादा मोक्षमभिव्याप्य वर्तन्त इति सेतुरूपाः, सेपा परिपालका , आज्ञाकारिण इत्यर्थ । इद च विश्व यत्कारणम् , या माया कारण यस्य । सा माया आज्ञाकारिणीति । आजा चेत् प्रयच्छेत् , तदा माया महादेवभोगार्थ ब्रह्माण्डकोटीः सृजेत् । एव विधकारण विश्वप्रवर्तकाश्च यो नियमयति, तस्य पिशाचव र्या विडम्बनमेव, अनुकरणम् । यथा ब्राह्मण कौतुकाविष्टः पिशाचादिवेपान् करोति, तदपि तम्याऽनुचित. म् । यतो निभूमा, न ततोऽन्यः कश्चिन्महानस्ति, विडम्बनेन य रसयुक्तं कुर्यात् । तथापि करोतीत्या. श्चर्यम् । तदाह-अहो इति ॥ २८ ॥ -एव महादेवभक्ता महादेवगुणकथनेन तसरा करिष्यामीति कृतेऽपि स्तोत्रे सा उद्तकामा न निवृता + प्रकाशा एवमित्या । इति कृत इति । इतीच्छया कृते । - १ यस्य ·२७६ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- जातेत्याह- मैत्रेय उवाच । एवं संविदिते भर्ना मन्मथोन्मथितेन्द्रिया (?) । जग्राह वासो ब्रह्मवृपलीव गतत्रपा ॥ २९ ॥ एवमिति । वाचनिकैनैव प्रतीकारस्य करणात् तत्परित्यज्य कायिकं व्यापारं कृतवती । न च वक्तव्य- म् , तदुक्तोऽर्थो न बुद्ध इति । एवं भर्ता सम्यक् वादे कृते, संवादे वा कृते, सम्यक् विदिते ज्ञाते सति वा; तथापि मन्मथोन्मथिताशया वासो जग्राह । एवं धाष्टमं वृपल्या भवतीति तदृष्टान्तः । ब्रह्मरिति क्षोभकरणं मारणं च निवारयति । वस्त्रग्रहणे क्षोभी ज्ञातो भविष्यतीति-वासो जग्राह । इन्द्रियमधनं वि. वेकधैर्याद्यनुत्पादार्थम् । एकान्तत्वात् , भर्तृत्वाच्च त्रपाभावस्तैस्या उक्तः ॥ २९ ॥ एवं तया कृते यज्जातं तदाह- स विदित्वाऽथ भार्यायास्तं निर्बन्ध विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाऽथोपविवेश ह ॥ ३०॥ स विदित्वेति । अथेति वचनं वञ्चनाभावाद्यर्थम् । भार्यात्वादपि तदिच्छापूरणम् । विकर्मणि क- मनाये । कालकृतं तद्विदित्वा, दिष्टाय कालाय नत्वा । गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुोविधानात् दिपाये. ति चतुर्थी । रहसि एकान्ते, अमिहोत्रगृहं परित्यज्य गृहान्तरे । अथेति वैदिकप्रकारेण गर्भाधानप्रकारेण तया सह उपविवेश । हेत्याश्चर्यम् । महतो विकर्मणि प्रवृत्तिः ॥ ३० ॥ एवं गर्भाधानं कृत्वा यत्कृतवांस्तदाह- अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यतः। ध्यायअजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ॥ ३१ ॥ अथोपस्पृश्येति । अप्रापि भिन्नकमः प्रायश्चित्तार्थः, फाँमाभावाद्यर्थे वा । सलिलमुपस्पृश्यति स्ना- त्वा । 'प्राणायामदहेद्दोपान् ' इति दोपाभावार्थ प्राणानायम्य । वाग्यतः तनिर्भत्सनायकृत्वा । ध्या- यन् , भगवचरणारविन्दं ज्ञानमार्गानुसारेण ब्रह्म ज्योतिः सर्वप्रकाशकम् , विरजमविद्यानाशकं ध्यायन् जजापति । प्रणवार्य ध्यायन् प्रणवं जजापेत्यर्थः ॥ ३१ ॥ एयगृपेः प्रायश्चित्तमुस्त्वा तम्या अपि यथोचितमपराधप्रायश्चित्तमाह- दितिस्तु ब्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत !। उपसंगम्य विप्रर्पिमधोमुख्यभ्यभापत ॥ ३२ ॥ दिगिग्न्यिनि । तुगब्दः पूर्वगापव्यावृत्यर्थः । फर्मव्ययपं फर्माययम् , अमिहोत्रमध्ये निन्दितक- रणा , नंग प्रीटिना । पन्गन न विनीतम् । अतम्नंग प्रसिद्धन अपराधेन प्रगडिता गत्युपसंगम्य अ. "माग पर पापामाग... .. . ५."

·३ स्कन्ध १४ अध्याय । श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। २७७ भ्यभाषतेति संबन्ध । भारतेति सनोधन प्रमाभावाय । प्रान्त एर परमेकविध मन्यते । पूरकत्वात् भा- व्यर्थज्ञानाच विमर्पित्वम् । अधोमुसीति शान्तराभावाय ।। ३२ ॥ निषिद्धाचरणाभावात् नाऽत्र स्मृत्यायुत प्रायश्चित्तम् , अङ्गत्वात्कारस्याऽपि न साक्षादधर्महेतुत्वम् । य था अकाले कृतो धर्म अकृतो भवति, एवमकाले कृतो गभोऽकृतो भवेत् , तत्र केवलकालम्य न वाधक त्वमपि, कर्गस्वभावाना वरिष्ठत्वात् , दैत्याना स्वभावनिष्ठत्वाच । अत काराधिष्ठात्री देवता महादेय कदाचित् हन्यात् ? तत्रापि ब्राह्मणक्रोधसहितो न्यादेव । अतो ब्राह्मणक्रोधाभाव प्रार्थयितु व्याजेन महा देवभक्त तं जात्वा महादेव प्रार्थयति । इयं च प्रार्थना नैमित्तिकीति नैमित्तिकमनूद्य, तदभाव काम्यत्वेन प्रथम निर्दिशति--- दितिरुवाच । मा मे गर्भमिमं ब्रह्मन्भूतानामृपभोऽवधीत्। रुद्रः पतिर्हि (१) भूतानां यस्याऽकरवमंहसम् ॥ ३३ ॥ मा मे गर्भमिति । इम सजात गर्भ रुद्रोमाऽयीत् । ब्रह्मन्निति सवोधन तत्पतीकारकरणसामर्थ्य सूचयति । मारणे उपाय -भूतानामृपभ इति । भूतप्रेरणया मारयेत् । भूतानि हि गर्भ प्रविश्य सावयेयु । गनु स प्रजापति प्रजानामुत्पादक , कथ प्रना मारयेत्तत्राऽऽह-से भृताना पतिः, ये उत्पनाम्तेपा स्या मी, यतो रुद्रो रोदयतीति । स हि चालक उत्पन्न एव रोदिति, न गर्मस्थ । अतो गर्भस्तदीयो न भव- तीति गर्भ नाशयतीति वा । ए गर्भनाशने उपपत्तिमुक्त्वा निमित्तमाह-यस्याऽफरवमहसमिति । यम्या ऽपराध कृतवत्यस्मि ।। ३३ ।। एवं सकल्पमुक्त्वा, तत्सिमर्थ प्रार्थयते- नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुपे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३४ ॥ नमो रुद्रायेति । स हि गुणत्रयात्मक , अहङ्कारस्य त्रिगुणत्वात् , अतो नवनिर्विशेषणम्तत्प्रार्थना । महता नमनमेव प्रसादने हेतु तत्र प्रथम भूताना कृपया यद्रोदन कृतवान् , सा पानाऽप्यनुमन्धेये- ति ज्ञापनार्थ रुद्रायत्याह, अपराधसहनार्थम्-महते, प्रार्थनया अपराधसहनार्थम्-देवाय । अनेन ताम- सादिभावात्रय उत्ता । पुनस्तानाह-उग्रायतिनिभि । अन्यप्रेरणया मारयिष्यतीतीम परं व्यावर्तयति उग्रायेति । न हि उग्रस्याऽने कश्चिद्वक्तु शमोति । तर्हि प्रार्थितोऽपि मारयेदित्यागकय, न केवरमुन प्रकाश मा मे (इ)त्यन | अन कर्मावद्यविषयके प्रायश्चिचे प्रार्थनीय रुद्रापराधातानिष्टप्राप्त्यभावप्रार्थन कुन इत्याकादायामधर्मजनकमथै विचार्यतत्प्रार्थनमिति यत्तु तमध विचारयन्ति-निपिढेत्यादि । तति । गर्भे । तनापीति । हननेऽपि । ब्राह्मणोधसहित इति । 'पुरुप कर्मार्थत्वात्' इतिन्यायेन बामणाना व मशेषत्वात् कर्मनाशिकाया मयि सर्वज्ञाना तेपा कोषममचात् तत्सहित । मार्थयतीति । त प्रत्यपि क विद्यापराधनिवारणमेय प्रार्थयतीत्यर्थ । २ एनमारिन क - • पन्टरप म ·- , . २७८ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- एव, किन्तु सवैषा कामवर्षकोऽपीत्याह-मीढुप इति । मीड्वान् वृषभ , पति , कामवर्षक इति यावत् । किञ्च, न केवल स फलदाता, किन्तु फलरूपोऽपीत्याह-शिनायेति । कल्याणरूपाय । अत प्रार्थितो न मारयिष्यति, कल्याण च करिष्यतीत्युक्तम् । पुनस्तृतीयपर्याये सत्त्वादिभावानाह-न्यस्तदण्डायेत्या दित्रिभिः । स हि पूर्व दक्षं हत्वा महत्युपद्रवे जाते दण्डन त्यक्तवान् । इदमपि ब्रह्मबीजम् , अतोऽमार- णार्थ महादेवकृतमिममर्थ स्मारयति-न्यस्तदण्डायेति । तर्हि प्रार्थना व्यर्था, स्वत एव दण्टस्य त्यक्त- खादित्याशङ्कयाऽऽह-धृतदण्डायति । दुष्टमारणार्थ धृतो दण्डो येन । तर्हि स्वत एव प्रार्थ्यता किं ममा ग्रे कथनेनेत्याह-मन्यव इति । स हि ब्रह्ममन्युरूप । ब्रह्ममन्युनैव प्रकटो भवति, नाऽन्यथा । अतस्त्व- यि प्रसन्न एव स निवर्तते, नाऽन्यथेत्यर्थ ॥ ३४ ॥ एवं नमस्कारेण रुद्र प्रार्थयित्वा पूर्वापराधं दूरीकृत्य भर्तार प्रसादयितुमहङ्कारे स्थिते प्रसादोऽशक्य इति तदद्दकारनिवृत्त्यर्थ महादेवमेव प्रार्थयति- स नः प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रहः । व्याधस्याऽप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सतीपतिः॥ ३५॥ स न इति । स पूर्वोक्तो नोऽस्मभ्य प्रसीदताम् । यतो भामो भगिनीपति । न केवर स्वत प्र- किन्तु भर्तारमपि प्रसादयुक्त करोत्विति तत्सामर्थ्यार्थ भगवानित्युक्तम् । ननु कृतेऽपराधे दण्डा- भाव एव भूयान् , कुतोऽनुग्रह करिप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-उर्वनुग्रह इति । उरुरनुग्रहो यस्य । प्रार्थितो न केवरमबाधक एव, किन्तु फलदाताऽपीत्यर्थ । किञ्च, अस्मास्वनुग्रह कर्तुमेवोचित , यतो वयं स्त्रियो व्याधम्याऽनुकम्प्या । पुरुषार्थार्थ हि तस्याऽपि हननम् । अर्थापेक्षया कामो महान् , स च स्त्रिया सत्यैव, अतो व्याधस्याऽप्यवध्या , यत स्त्रियोऽनुकम्प्या । सर्वस्याऽनन्ददायिका अपि स्वयमकृतार्था भवन्तीति । किन्च, स स्त्रीणा देव , स्त्रियो हि गौरीमेव सभर्तृका पूजयन्ति, स एव क्रीडाकर्तेति वा । किञ्च, सतीप तिरिति । स्त्रीणा स्वभावज इति ॥ ३५ ॥ * एवं महादेव स्तुते अर्द्ध प्रसन्न कश्यप क्रोधं प्रसाद च कृतवानित्याह- साद, . . मैत्रेय उवाच । - ससर्गस्याऽऽशिप लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापतिः ॥ ३६ ॥ स्वसर्गम्येति । म्यस्य सर्गस्य गर्भम्य, रोक्या सर्वरोकप्रसिद्धामाशिषमाशासाना कामयमानाम् , किं भविष्यतीति मवेपतीमतिकम्पमानाम् , स्वय निवृत्तसन्ध्यानियमो भूत्वा, भार्यात्यादवश्यवक्तव्या- माह । प्रनापतित्वाथ वचनं निष्ठुरम्, अन्यथा सर्वा एव तथा दुर्यु । दयावश्यकत्वाम्या सामीचीन्यक थनम् ॥ ३६॥ प्रकाश। * स्वमर्गम्यत्यय । अर्द प्रसन्न इति । म्यय महादेयमाहात्म्यम्य तदर्थमुतत्वात् तदद्वारेण (उदा- दरण) प्रमग , म्याय भगवदत्तत्वेन तत्राऽऽदराभावादप्रसन इत्यर्दू प्रसन ।

·३ स्कन्ध, १४ अध्याय } श्रीमद्वल्लभाचार्यविरत्रिता। प्रथमतो दोपफलमाह-अप्रायत्यादित्यादिचतुर्भि कश्यप उवाच । अप्रायत्यादात्मनस्ते दोपान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चैव हेलनात् ॥ ३७॥ भविष्यतस्तवाऽभद्रावभद्रे ! जाठराधौ । लोकान्सपालांस्त्रींचण्डि ! मुहुराक्रन्दयिष्यतः ॥ ३८ ॥ * तस्या दोपचतुष्टयमनुवदति हेतुत्वेन, प्रसादेऽपि विपरीतफावश्यकत्वाय ! प्रथममाह-अमायत्या दिति । ते आत्मनो देहस्य अमायत्यात् अप्रयतत्वात् , रजस्वलात्वादित्यर्थः । मौहर्तिको दोपः स- न्ध्यारूप , तत्रोत्पन्नो दुष्टो न जीवति च । उतेत्यप्यर्थे । एको दोषः सूतकवन्न दोषान्तर दूरीकरोति, कि- न्तु समुच्चीयत इत्यर्थ । तृतीयं दोषमाह-मन्निदेशातिचारेणेति । ममाऽऽज्ञोल्लङ्घनेन । अत्राप्युत, देह- रीत्वात् । चतुर्थो दोप -देवानां चैव हेलनादिति । देवाना भूताना, गार्हपत्यादीना वा ; हेलनमवज्ञा॥३७॥ एव चतुर्भिपिस्तव पुत्रद्वय भविष्यतीत्याह, एकैकन दोपद्वयसक्रमात् । तर हिरण्याक्षे प्रथमौ, तस्य शीघ्र मरणात् , तपस्यादिकरणाभावाच्च । अभद्रे इति संवोधन पुत्रस्योभयाशत्वेऽपि मातृदोपेणेव दुष्टा- विति ज्ञापयितुम् , अतस्तावभद्रौ । ननु ' माता भस्ना पितुः पुनः' इति शास्त्राद्वीजादुष्टत्वे क्थ त- योर्दोषवत्त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-जाठराधमाविति । जठरे जातेन दोषणाऽधमौ । उत्तमीजमपि यथा शूद्राया प्रविष्ट शूद्रतामापद्यते तथेत्यर्थः । तयोोपमाह-लोकानिति । लोकपालसहितान् कान् मुहुराक्रन्दयिप्यत । रुद्रकालजातत्याद्रोदयितृत्वम् । चण्डि ? कोपनशीरे । अयमपि दोपस्तवैच ॥ ३८॥ एव तयोदॉपमेकमुक्त्वा अन्यासीन्दोषानाह- प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेपु महात्मसु ॥ ३९ ॥ प्राणिनामिति । प्राणिना दोपवत्वेऽपि दीनाना वधोऽनुचितः, तत्राऽप्यतागसा वध इत्येको दोप , वीणा निगृह्यमाणानामित्यपर । पातिव्रत्याच्याजन निग्रह । कोपितेषु महात्मास्थिति चाऽपर , पा भगवत्सेवाप्रतिबन्धात्कोप ॥ ३९ ॥ एव टोपचतुष्टये जाते 'भक्तद्रोहे वधः स्मृतः' इति वाक्यात्परमेश्वरस्तो मारयिष्यतीत्याह-~- तदा विश्वेश्वरः कुद्धो भगवॉल्टोकभावनः । हनिष्यत्यवतीर्याऽसौ यथाऽद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४० ॥ तदेति । मारणे हेतु -विश्वेश्वर इति । न हि, जगीश्वरद्वय भवति । किन्च, क्रुद्धः, भक्ताना पीड. । - . प्रकाश। * देहलीत्वादिति । पूर्वार्धसमाप्तिदेशस्य देहरीत्वादुचरार्धेऽपि उतेति पद सम्बध्यत इत्यर्थ । मारणात के २पातिबलावामन ·प्रभो २८० श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- नात् । भगवानिति * वैकुण्ठापचारपरिहारार्थमपि तादृशयोनेस्त्याजयिप्यतीति सूचयति । लोकभावन इति मर्यादारक्षार्थमपि तद्धननम् । स्वामिनः सेवकवधः साक्षादनुचित इत्यवतीर्य हनिष्यति बराहनृसिंह- रूपेण । असाविति सोऽत्रैव तिष्ठतीति हननावश्यकत्वं सूचितम् । शतपर्वधगिति । यथा प्राणिनां क्ले. शनिवृत्त्यर्थ वज्रम्तेनेन्द्रेण भारेण पततां पर्वताना पक्षच्छेदः क्रियते, तद्वदीश्वरस्य तादृशवध आवश्यक इत्यर्थः ॥ ४० ॥ भर्ना क्रोधेन अनिष्टे श्राविते, सा विष्णुभक्ता पुत्रयोर्मगवत्संबन्धं श्रुत्वा संतुष्टा, तथेत्यन्वमोदतेत्याह- दितिरुवाच । वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारवाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाहाह्मणात्प्रभो ! ॥ ४१ ॥ वधं भगवतेति । तेन पूर्व 'कोपितेषु महात्मसु ' इति महापुरुषकोप उक्तः । स शापपर्यवसायी मा भवतु । तच्छापेन भगवतापि वधे कृते सामीचीन्यं न भविष्यतीति तदभावेन केवलं भगवानेव ब्राह्मण- प्रेरणाव्यतिरेकेण करोत्विति प्रार्थयति । साक्षादिति स्वहस्तन, न तु कालादिना । सुनामोदारवाहुने. ति । वधेऽपि सुदर्शनेनैव, हस्तेनैव । यतो हस्त एव मोक्षादिसर्वपुरुषार्थदाता । आशासे, कामितोऽय- मर्थो दुर्लभः; परमनभिप्रेतः क्रुद्धादेव ब्राह्मणाद्वधः । तथा वरो देय इति तत्र सामर्थ्य सूचितं , इति ॥४१॥ ब्राह्मणाद्वधोऽत्यन्तविगार्हत इति वक्तुं तस्य परलोकयाधकत्वमाह- न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चाऽनुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गतः ॥ ४२ ॥ न ब्रह्मदण्डति । ब्रह्मदण्डेन ब्रमशापेनाऽमिरूपेण । दण्डो हि दृढकाठरूपो भवति, तद्गतोऽमिः स- व दहेत् । तत्र हेतुः-भूतभयदस्यति । ब्रह्मदण्डदग्ध एप भूतेभ्यो भयं प्रयच्छति, नान्य स्वयं दुराभिन्नः परेभ्यो दुःखं प्रयच्छति । ब्रह्मशापे तु ज्ञानादीनां नाशाचथाकर्तुं शक्नोति, पृथग्या हेतुः । चकाराद्भगवद्वेषिणः । नारका अपि तस्य संवन्धिनस्तान्वा नाऽनुगृहन्ति । द्वितीयार्थे पष्ठी । चकारा- दन्येऽपि । पप्यर्थे वा चकारः, नारफा अपि तं न स्पृशन्तीत्यर्थः । असी प्रमदण्डदग्धादिया यां योनि गतः 1 नारका द्विविधाः, स्थानभेदा योनिभेदाश्च । तत्र योनिभेदे दैहिक: संपन्धोऽधिको भवतीति क- दाचिदनुमहो भवेत् , तनिषेधार्थमाह-यां यां योनिमसो गत इति ॥ ४२ ॥ पश्याम्नां भगवरमा पात्या, स्यबीजप्स्याऽपि सार्थकतां विलोक्य, वरं प्रयच्छति । कृतशोकानुता. पनत्यादिममभि:- कश्यप उवाच । गृतशोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात् । प्रफान नदन्यत्र । एष्टाचारनि । वयुष्ट जानो योउपचारम्ननिवृत्यमित्यर्थः । - -- ·] . ३ स्कन्ध. १४ अध्याय. योमबल्लभाचार्यविरचिता। २८१ भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चाऽऽदरात् ॥ ४३ ॥ वरः, पौत्रो वैष्णवस्तव भविष्यतीति । कारणे पड्गुणाः क्षेत्रे कार्ये वीजस्वभावतः। * अष्टादशगुणा जातास्ते कीर्त्यन्ते क्रमादिमे ||१|| तत्र प्रथमं तस्याः षड्गुणानाह-कृतं यत् कर्म, तत्र शोकः, स्वपुरु- पार्थो मया नाशित इति, यथा पुत्रादिनाशे शोकः । एवं कृतेऽपि भोगे, जातेऽपि गर्भे, शोकः । अनु- तापो मया किमर्थ कृतमिति पश्चातापः । द्वयोरेकवद्भावः कर्तुर्दुःखजननसाम्यात् । अन्यं गुणमाह-सद्यः प्रत्यवमर्शनादिति । प्रत्यवमर्शनमपराधक्षमापनम् (?) । अत्र विनयेनाऽऽगमनं प्रार्थना च प्रत्यवमर्शः। भगवत्युरुमानो 'वधं भगवता साक्षात्' इति पुत्रापेक्षयाऽपि भगवत्यधिकसंमाननम् । लोके पुत्रमा. रकोऽत्यन्तं द्विष्टः, स चेदत्यन्तं मानितस्तदाऽयं महान् गुणः। गुणद्वयमाह-भवे मय्यपि चाऽऽदरादिति। पूर्व ' न मे गर्भम् ' इत्यादि भवस्याऽऽदरः सूचितः । मय्यादर 'प्रभो' इति संवोधनात् , ब्राह्मणाधि- क्याद्वा ॥ १३ ॥ पुत्रस्यैव तु पुत्राणां भवितैकः सतां मतः । गास्यन्ति यद्यशः शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४४ ॥ एतैः पड्भिर्गुणैः कृत्वा. एकस्य ज्यष्ठस्य पुत्राणां चतुर्णा मध्ये एकस्तृतीयः सतां मतो भविष्यति । अनेन वंशवृद्धिरपि सूचिता । सतां मतस्तेषां प्रमाणभृतः, अन्यथा सन् सत्तम इति वा वक्तव्यः स्यात् । मतस्तु मानेनैव ज्ञातः । अनेन भगवन्मार्गे सप्रमाणमिति निरूपितम्। तस्य प्रमेयतामाह-गास्यन्तीति। प्रमातुं तदेव योग्यम् , यत्कदाचिदपि विरुद्धज्ञानविषयो न भवति, फलतः साधनतश्च । अतो भगव- द्यशो यदा गीयते तदा तदाधारत्वेन प्रहादयशो गीयते । आधाराधेययोस्तुल्यत्वात्समत्वम् । भक्तानामा- धारत्वं पूर्व निरूपितम् । शुद्धमिति विशेषः । खण्डश आधारत्वव्यावृत्त्यर्थं सममित्युक्तम् । भगवद्यश- सेति करणं वा, शुद्धत्वे समये च । दैत्यानां यशः प्रायेण विपमं भवतीति मतान्तरत्वाच्च तुल्यत्वकथ- नमपि न दोपाय । यथा ' पुण्यश्लोको नलो राजा ' इति । अत एव गास्यन्ति लोकाः ॥ १४ ॥ एवं साधारण्येन प्रमेयत्वमुपपाय, असाधारण्येनोपपादयति- योगैहेंमेव दुर्वर्ण भावयिष्यन्ति साधवः । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४५ ॥ योगैरिति । यथा कुन्दनकर्तारः कल्कादिभिः सुवर्ण शोधयन्ति, सर्वथाचेन्नि?ष्टम् । तदास विजा- तीयसजातीयान् परिगृह्णाति । क्षुद्रेऽपि सजातीये भगवन्तं योजयितुं शमोति, हरिकमिव । तर निकपे ज्ञाते । तथा स्वात्मानमपि भावयेत् । अतः सुवर्ण रजतादिदोपा यथा दुरीक्रियन्ते, तथा आत्मन्यपि वादि. दोपा दूरीकर्तव्याः। अतो निरताया अवधिज्ञतव्यः । प्रहादस्तु औत्पत्तिकतादृशगुणयुक्तः । अतो यथा चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वात्' इति न्यायेन ब्रह्मचैतन्यमिव स्वचैतन्यं क्रियते, साधनैर्भ- गवद्भायो या संपाद्यते, भगवदनुग्रहात् । तया साधुत्वार्थमन्यत्र भगवडावसंपादनार्थ प्रहादमायोऽपि सं- प्रकाशः * कृतेत्यत्र । अष्टादशगुणा इति । पण्णां धैगुण्येऽष्टादशत्वाचावन्त इत्यर्थः । तद्यमापा ·, २८२ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- पाद्यते । तदाह-यथा सुवर्ण साधयन्ति, तथा यच्छीलमनुवर्तितुं निरादिभिरात्मानं साधयिप्यन्ति । साधवः परोपकारनिरताः ॥ ४५ ॥ एवं प्रमेयत्वं निरूप्य फलत्वं निरूपयति- यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वदृग्भगवान्यस्य तोप्यतेऽनन्यया दशा ॥ ४६॥ । यत्प्रसादादिति। भगवान् येन तोप्यते । यद्यपि सर्वेपामात्मत्वात् स्वरूपतस्तुष्ट एव, तथापि साधनेन तुष्टस्तुष्ट इत्युच्यते । तदाह-यस्याऽनन्यया दृशेति । प्राणिनां पोडशदृष्टयो भवन्त्यन्तः; दशेन्द्रियाणि, अन्तःकरणचतुष्टयम् , आत्मा, देहश्चेति । प्राणेन सह सप्तदश । तत्सम्बन्धिन. पुत्रादयो बाह्याः सप्तदश । एवं चतुस्त्रिंशदपि दृष्टयो भगवद्विपयिका एव यस्य सोऽनन्यदृक्, सर्वभावेन प्रपन्नः । तदा सर्वभावमा- पन्नो भगवान् प्रसीदति । ननु भगवत्प्रसाद एव फलं कथमुच्यते ? विश्वस्यैव फलत्वात् । अन्यथा भगवा- नपि विश्वस्मिन् न रमेत । अत आह यस्य भगवतः प्रसादादिदै विश्वमेव प्रसीदति । भगवत्प्रसाद एव विश्वप्रसादः । अनुसन्धानभेदात् कार्यकारणभावः, अन्यथा कार्ये साधनान्तरमप्यपेक्षेत । अतो भेदव्या- वृत्त्यर्थमाह-यदात्मकमिति । भगवदात्मकमेव विश्वम्, भगवति प्रसन्ने प्रसन्नमेव भवति । तदाऽस्य सर्वत्र कामचारो भवति भगवत इव । ननु भगवान् तं प्रति कथं विषयत्वमापद्यते, हीनभावापत्तेः मर्या- दामङ्गश्च स्यात् । अत आह-स्वदृगिति । स भगवान् सर्वमात्मत्वेनैव पश्यति । तथा च, तस्य प्रसादे अयमप्यात्मत्वेनैव पश्येत्,अतो न हीनत्वम्, न वा मर्यादाभगः । स्वत एव भगवत्त्वात् पूर्णकामोऽपि । तदाह-भगवानिति । तस्मात्फलरूपः प्रहादः ॥ ४६॥ साधनरूपतामाह त्रिभिः, साधनानां त्रैविध्यात् । गुणरूपाणि कानिचित्माधनानि, दोषाभावरूपाण्य- पराणि, अन्तरनं फलरूपं चैकम् । तत्र प्रथमं गुणरूपाणि साधनान्याह- स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्टः । प्रवृद्धभत्त्या ह्यनुभावितान्तनिवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४७ ॥ सवै महाभागवत इति । यस्तूपपत्त्योत्पत्त्या च साधनवान् , स एव तच्छाले गुणयुक्तः । अतः प्रहादस्तादृश इति वै निश्चयेन महाभागवतः । यस्तु भगवदीयो भूत्वा भगवदीयमेव देहादिभिः करोति, जानाति, स भागवतः । यस्तु सर्वदैव तथाविधः, स महाभागवतः । अनेन भगवच्छास्त्रसिद्धं सर्वमेव साधनमुक्तम् । महात्मेति द्वितीयं साधनं ज्ञानमार्गसिद्धम् । ब्रह्मभावेन स जीवो महानात्मा भवति, अ. न्यथा परिच्छिन्न एव स्यात् । महत्त्वं चापरिमितमेव । महानुभाव इति तृतीय साधनम् । कर्ममार्गानु- सारणोत्कर्षः, तत्र धनुभावेनैव महत्त्वम् । कर्मणोऽनित्यत्वेन महत्त्वजनकत्वाभावात् कर्मजनितोऽनुमाव एव मकाराः। + पत्प्रसादादित्यत्र । दृष्टय इति । दर्शनसाधनानि, दर्शने विषयाश्च । कार्य इति । कार्यप्रसादा- धम् । मयांदामन इनि । 'पराशि सानि' इति अतिविरोधान्मर्यादामनः । अतो नेति । आत्मत्यावार- तपदाच्च नेत्यर्थः।

·३ स्कन्ध, १४,अध्याय. ) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २८३ तथात्वबोधकः । तस्य महानुभावत्वमन्यादिभिर्दाहावभावात् । सर्वोत्कृष्टोऽनुभावो महान् शीघ्रप्रत्ययहेतुः, महत्प्रत्ययहेतुश्च । महतां महिष्ठः, चतुर्थो लाके उत्कर्षहेतुः कीर्तिमतामपि कीर्तिमानित्यर्थः । कीर्तिश्रियी या लोके महत्त्वहेतू । अत एव महतां मध्येऽत्यन्तं महान् महिष्ठः । एवं चतुर्विधं साधनमुक्ला पन्चम पुरुषार्थरूपं भगवत्स्नेहमलौकिकं साधनत्वेनाऽऽह-प्रवृद्धभक्त्यति । पूर्वसाधनैः प्रकर्षेण वृद्धा या प्रेमक- क्षणा भक्तिः, तयाऽनुमावितं यदन्तःकरणं प्रेम्णा तदात्मकं संजातम् , यथा भगवान् माति । स हि स्वा. श्रयः, अत एव स्वभावापोऽन्तःकरणे संनिर्विशते । वैकुण्ठमिति यद्दर्शनार्थमेतावान् क्लेशोऽनुभूतः । इमं देहं विहास्यति, विदेहकैवल्यं प्राप्स्यति, देहसंततिनिवर्तिप्यत इत्यर्थः । एवं सर्वशास्त्रलोकसिद्धं साधनं सफलमुक्तं गुणरूपम् ॥ ४७ ॥ दोपाभावरूपमाह- अलम्पटः शीलधनो गुणाकरो हृष्टः पर• व्यथितो दुःखितेषु । अभूतशत्रुर्जगतः शोकहर्ता नैदाधिकं तापमिवोडुराजः ।। ४८ ॥ अलम्पट इति । लाम्पव्यमिन्द्रियविपयासक्तिर्दोषः, शीलं सुस्वभावः, तदेव धनं यस्य । सर्वेभ्य एव चौरादिभ्यो धनं संरक्ष्यते, तथा हीनानामतिक्रमादिभिः स्वशीलं संरक्ष्यते । अनेन शीलनाशो दुःशीलता च निवारिता । गुणाकर इति । गुणाः सत्यादयः प्रथमस्कन्धोक्ताः, तेपामाकरः स्थानम् । ते सर्वे दोषा- भावरूपाः । लौकिका भगवत्युच्यमानांस्तथैव भवन्ति । सर्वेषु गुणेषु समता, दया चोत्कृष्ट इति तयो- विवरणमाह-हृष्टः परा व्यथितो दुःखितेष्विति । स्वसमृद्यैव सर्वो हप्यति, अयं तु परसमृद्ध्या- ऽपीति समः । दुःखितेषु व्यथितो दयावानेव भवति, परदुःखं दृष्ट्वा कारुणिक एप दुःखितो भवति । अभृतशत्रुरिति । न भूताः शत्रयो यस्य । किं बहुना, यस्य कामादयोऽपि न शत्रवः । जगतः शोक- हतेति सामर्थ्यम् । परदुःखप्रहाणेच्छा सहजा निरुक्ता । शोकस्त्वन्तर्हितस्तापः । वहिस्तापमपि निवारय- तीति दृष्टान्तेनाऽऽह-नैदाधिकमुष्णकाले सूर्यजनितम् , तथा कलिकालादी कालजनितमपि तापम् । उड्डुराजश्चन्द्रः । स हि नक्षत्रैः सह तापं दूरीकरोति । तथा सर्वपरिकरसहितः स्वसानिध्येन असान्नि- ध्येन वा तायं दूरीकरोतीत्यर्थः । ।। ४८ ॥ " . सर्वोत्कृष्टं साधनमाह- अन्तर्वहिश्चाऽमलमजनेत्रं स्वपूरुपेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ १९ ॥ अन्तहिरिति । तस्य हि भगवत्प्रसादेन भत्या ज्ञानवैराग्याभ्यां च भगवत्साक्षात्कारो जायते । तत्र भगवान् सर्वत्र साकारः, सचिदानन्दरूपः, सर्वतः पाणिपादान्तः, मायाजानिकाच्छन्नस्तिष्ठति । तत्र प्रहाददृष्टेाया न जवनिफारूपा, तां मित्त्वाऽपि भगवद्नं पश्यतीत्यर्थः । केचित्तु प्रसन्नो भगवान् तस्य दृ. ऐरमे स्वस्पैका मूर्ति स्थापितवानत्र वर्ण्यमानाम् । तत् । दृष्टि प्रसारयति, तत्रव तं पश्यतीत्याहुः । प्रकाश * स या इत्यत्र ! म हि स्वाश्रय, इति । स भगवान्, हि यतो हेतोः, स्वप्रतिष्ठित इत्यर्थः । - १स निविसते.ग.ऽ..

·२८४ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- तत्र यदि तद्रूपं ब्रह्मस्वरूपम्, तदा न पूर्वस्माद्विशेषः । अथोपाधिरूपम्, तदा न प्रहादस्योत्कर्ष इति । अन्तर्वहिर्द्रष्टा, द्रक्ष्यतीत्यर्थः । अमलमिति, यथा मध्यन्दिनवर्तिसूर्यमण्डलान्तः । अनेन दोषाभाव उ- क। अब्जनेत्रमिति दृष्ट्यैव सर्वेष्टपूरकः । अनेन सर्वे गुणा उक्ताः । एवं निर्दोषपूर्णगुणविग्रहत्वमु- क्स्वा भक्ताधीनत्वमाह-स्वपूरुपेच्छति । स्वस्य पूरुषा भक्ताः, तेषां यादृशीच्छा तदनुसारेण गृहीतं रूपं येन । तब पौत्र इति भक्त्यंशस्तस्या एव । श्रीलक्ष्मीः, ललनास्त्रीचिहरूपा, तया ललामम् । अनेन सर्व- भाग्यरूपत्वात् तद्दर्शने किञ्चिदन्यत्प्राप्तव्यं द्रष्टव्यं वा नाऽवशिष्यत इति निरूपितम् । अनेन भगवत ऐहि- कफलरूपत्वमुक्तम् । स्फुरती ये कुण्डले, ताभ्यां मण्डितमाननं यस्य । ससाधनौ साड्ययोगौ स्फुरत्कुण्डले, तत्सहितो योऽयं भक्तिभार्गः स मुखमिति, सोपायमोक्षदातृत्वं निरूपितम् ।। ४९ ॥ एवं भगवन्माहात्म्यं तादृशं पौत्रं श्रुत्वा सर्वचिन्तारहिता जातेत्याह- मैत्रेय उवाच । श्रुत्वा भागवतं पौत्रं मुमोदत दितिभृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वाऽऽसीन्महामनाः ॥ ५० ॥ - श्रुत्वोते । विना पुत्रस्य भगवदीयत्वेन भागवतः पौत्रो न भवतीति पुत्रोऽपि भगवद्भक्तः । परं निमि- रवशादन्यथा प्रतिभासत इति मत्वा भृशं मुमोदत मुमुद इत्यर्थः । तकारश्चान्दसः, অস্তীর্ণয়ান- बोधनार्थः । पुत्रयोरपि विनियोगः समीचीनः, भगवति प्रवेशात्, भगवल्लीलासाधकत्वाच । अतो ममोद्योगः सफल इति विदित्वा महामना आसीत्, यथा कश्चित् परमपुरुषार्थ साधयित्वा मुदितो भवति । अनेन दितिः परमभला। एवंरूपेण भगवल्लोलां संपादयतीति विहितभक्तिमार्गाभावेऽपि भक्तेति मतान्तरेण सृष्टघुपयोगित्वानिरूपिता ॥ ५० ॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वाल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयसन्धे चतुर्दशाध्यायविचरणम् । प्रकाशा शुन्यत्र । अनेनेति । उपसंहारपपेन । परमभक्तत्यनिरूपणप्रयोजनमाहु.-एवंरूपेणेत्या- दि। एवंर पंठि। एवंमकारण। नया चाऽध्यायारम्भे विदुरपनाभिनन्दनं कथामाहात्म्य चोयत्वा, ततो. त्यनेन मरणान्नर प्रनिजाय नतम्तायोक्ला उपसंहारे यदस्या भगवति भात वदति, तेनोपक्रमोपरा- गम्यागम्य सायं भगवत्येव निधयम् । एवंप्रकारेणाध्यतारे गुणपती चोपोदयातत्वं शेयमित्यावं गचितगा इगि धीवायसन्धमुपोधिनीपका चतुर्दशाध्यायपियरणं गम्पूर्णम् ।

·३ स्कन्ध. १५. अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता पञ्चदशाध्यायविवरणम् । निरूप्यते पञ्चदशे क्रोधेन ज्ञाननाशनम् । चीजे जीवप्रवेशार्थ भक्तशापोऽनुवर्ण्यते ॥१॥ इतिहासप्रवृत्त्यर्थं सङ्गतिथाऽपि रूप्यते । ज्ञानमूलस्य सत्त्वस्य कार्यनाशकता पुनः ॥ २ ॥ वैकुण्ठे वृक्षपक्षीणां स्त्रीणां चापि न मत्सरः । सर्वदोपविहीनत्वात्तत्र दोपो हरीच्छया ।। अतः सृष्टिप्रसिद्धयर्थं चैकुण्ठस्य च वर्णनम् ॥ ३ ॥ एवं पूर्वाध्याये दितेर्गर्भाधानमुक्तम् । तदनिमं वृत्तान्तमाह- मैत्रेय उवाच । . . प्राजापत्यं हि तत्तेजः परतेजोहनं दितिः । दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरादनात् ॥ १ ॥ प्राजापत्यमिति । प्रजापतिः कश्यपः, तस्य तेजो वीजमेव, वीजस्य ब्रह्मत्वात् । अत एव परते- जोहनम् । ब्रह्मतेजसा हि अन्ये हन्यन्त एव । इममेवाथै हिशब्द आह । तस्य मारकत्वमुत्पचौ कालादि- धर्मजन्यमिति सूचयितुं तदित्युक्तम् । शतं मानुपवर्षाणि गर्भ दधार । देववणि वा । तो चेत् गर्ने पुष्टी भवतः, तदा देवारयितुमशक्यौ, देवान् वा वृथा मारयेताम् । दितिपदेन च तस्याः स्वाभाविकं सामर्थ्य सूचितम् । तस्याः सहजस्वसामर्थ्यानुसन्धानात् भयं नास्त्येव, ब्रह्मवीजत्वाच न देवानां वृथा मारणम् । तथापि भर्तृवाक्यात् शङ्का जातेत्याह-शङ्कमानेति । तदा तस्मिन् बीजे द्विधाभूने जयविजययोः प्रवेगो जात इति वासं वैष्णवं च तेज एकीभूतम् , सूर्यादितेजोऽसहमानम् , स्वतेजसा तरीचकार ॥ १ ॥ प्रकाशा अय पञ्चदशाध्यायं विवरीतुकामाः पूर्वाध्यायसङ्गति स्फुटीकर्तुमध्यायार्थमाहुः-निरूप्यत इत्यादि। तथा च, पूर्वाध्याये यथा कर्मनाशस्याऽवतारप्रयोजकता तथाऽन ज्ञानमार्गनाशस्य । यथा च, तत्र दिति- कामस्य मुक्तोत्पचिप्रयोजकता, तथाऽत्र सनकादिजयादिक्रोधस्येत्यर्थः । तेनाऽध्याययोरेककार्यत्वं सं. अतिरित्यर्थः । मैत्रेयवाक्ये सातिमाहुः-इतिहासेत्यादि । इतिहासो व्रतप्रोक्तः, तस्य प्रवृत्यर्थमिदा- नी कथनार्थ सद्गतिः प्रयोजकत्वरूपा, चकाराद्देवोक्तहेतुतारूपाऽपि रूप्यते । ज्ञानमूलस्य सत्यस्य कार्य- ज्ञाने पुनः सत्त्वनाशकता रूप्यते । पुनः शब्देन स्कन्धरूपत्वप्रयोजको वासिष्ठरामायणोक्तः सत्त्वनाशः स्मार्यते । तेन सनकादिज्ञानस्य तथा स्वाभाविकमिति वोध्यते । तदपि सन्नतायेव प्रविशतीत्यर्थः । ननु वैकुण्ठवर्णनस्याऽत्र किं प्रयोजनामित्याकाहायां तत्सङ्गति सानाहुः-वैकुण्टेत्यादि । पक्षीणामिति । न. दीनां च नखीनां च शृगीणां शस्त्रपाणिनाम् , इतिवदत्र च पक्षीगन्द इकारान्त इति योध्यम् । शेर्प स्फुटम् । तथा च, तदप्युपोद्धातप्रयोजकत्वेनैवोक्तामित्यर्थः ।

·२८६ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्रागवत- लोके तेन हतालोके लोकपाला हतौजसः । न्यवेदयन्विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २॥ तदा तेन बीजेन हतालोके लोके सति, लोकपाला अपि कालाधीनाः कालतेजसि गते स्वयमपि हतौजसो जाताः । ते हीन्द्रादयो बलकार्यरूपाः, अतस्तेषामोज एव गतम् । तदा बलप्रकाशयो शात्त- निदानं ज्ञातुकामा ब्रह्मलोकं गताः, मेरुपृष्ठं वा । विश्वसृजे स्ववृतान्तं न्यवेदयन् । स्वस्यौजसोऽभावो- ऽप्रतिष्ठाहेतुत्वान्न निवेदित , किन्तु ध्वान्तमन्धकारम् , तेन दिगव्युत्पत्त्रिं च न्यवेदयन् ॥ २ ॥ तत्र मूलं तम एवेति तत्र निदानं पृच्छन्ति-- देवा ऊचुः । तम एतद्विभो ! वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् । न ह्यव्यक्तं भगवतः कालेनाऽस्पृष्टवमनः ॥३॥ *तम एतदिति । देवा भीता ब्रह्मणैव क्रियते दैत्यवर्द्धनम् । अतो देवविनाशः स्यादिति तेनैव- मीरणम् । १ । ज्ञानं समर्थित तस्य स्वदोषाभाव एव च । विद्यमानेऽपि तच्छान्तिस्तस्य भ. क्तकृपा तथा । २ । भक्तानामभयं तस्मात्सेवकाच वयं भृशम् । अतोऽस्मासु कृपा कार्या दै- त्योत्पत्तिर्हि जायते । एवमष्टविधं वाक्यं ब्रह्माणं प्रति दैविकम् । ३ । तत्र प्रथमं महत्त्वात्प्रष्टुमप्य- शक्तास्तमसोऽज्ञानं संभावयन्ति । हे विभो ! सर्वज्ञानादिसमर्थ । एतत्तमः सर्वथा वेत्थ, जानासि । अ- तोऽस्मान् ज्ञापयेति भावः । ज्ञापने हेतुः-यद्यस्माचमसो भृशं वयं संविना ; अन्धकारादोजसोऽभावात् । तवं त्वज्ञानं न संभवति । यदव्यक्तं भगवतो रूपं तत्त्वां प्रति न । अतो भगवतो वासुदेवगुणावता- रस्य तव नाऽस्त्यव्यक्तम् , किञ्च, अव्यक्तहेतुरपि नास्ति । कालेन हि सर्वमव्यक्त प्रविलाप्यते, त्वं तु कालेन न स्पृष्टं वर्म यस्य तादृशः ॥ ३ ॥ एवं ज्ञानं तस्य समर्थयित्वा स्वदोपाभावं निरूपयन्तस्तस्य सर्वहृदयाभिज्ञत्वमाहुः- देवदेव!जगद्धातोंकनाथशिखामणे !। परेपामपरेपां चे भूतानामसि भाववित् ॥ ४॥ देवदेवेति । अन्येषां भवान् न पूज्यः, तेन तद्धृदयमप्रविष्टः कदाचिन्न जानास्यपि, वयं तु देवा" अस्माकं तु त्वमेवोपास्य इति संवोधनम् । किञ्च, वयं निष्कपटा एव त्वयोत्पादिताः शुद्धसत्त्वेन, अतोऽ. पि जानासीति संयोधनान्तरमाहुः-जगद्धातरिति । जगतां त्वमेव विघाता, धारयिता वा । तथापि ह- दयज्ञानमुचितमेव । किञ्च, स्वामी हि सेवकस्य हृदयं जानाति । भवांस्तु सर्वेषामेव लोकानां ये नाथा इन्द्रादयस्तेषां शिसामाणिः । लोकनाथा एव स्वलोकस्याऽभिप्राय जानन्ति, गवांस्तु तेषामपि । तत्रापि प्रकाश * तप इत्यत्र । देवा इति प्रथमकारिकया अष्टानां सामान्यार्थ उक्तः, अग्रिमयोस्तु प्रतिचरणं प्रा- तिम्बिक इति बोध्यम् । १ धावान.फ.स. पर । , . . २व.पा.

·- . ३ स्कन्ध. १५ अध्याय.] श्रीमदस्माचार्यविरचिता । ૨૮૭ शिखामणिरिति तेपामुपरि तत्प्रकाशकत्वेन तत्कर्मसाक्षित्वेन च वर्तमानः । अतः प्रभुत्वेन, जनकत्वेन, प्र. काशकत्वेन च परेषामस्मदाद्यपेक्षयोत्कृष्टानामपरेषां च हीनानाम् , चकारादस्माकं च सर्वेषामेव भूतानां त्वं भावविदसि । अतोऽस्मासु न किञ्चित्तिरोहितन् ॥ ४ ॥ एवं स्वदोपामावमुक्त्वा दोपे वा विद्यमाने तत्क्षमां कारयन्तो नमस्यन्ति– नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे । गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये ॥५॥ x नमो विज्ञानवीर्यायेति । ननु भगवानेव नमस्करणीयः, सर्वेपो स्वामित्वातःगुरुर्वा, तन्मागोंपदेष्ट- खागौणः, अहं तु नोभयरूप इति चेचत्राऽऽह-नमो विज्ञानवीर्यायेति । विज्ञानं ब्रह्मानुभवो वीर्य परा- क्रमो यस्य । लौकिकी क्रिया लौकिकज्ञानसहिता सर्वेषां पराक्रमहेतुर्भवति । ततोऽपि केषामेव ऋर्षाणां वैदिकी क्रिया पराक्रमहेतुः । ततोऽपि ब्रह्मविदामेव तेजः साश्यलक्षणः पराक्रमो ज्ञानेन सिध्यति । तत्र साक्षात्कारेण विज्ञानेन भगवत एव वलं भवति । तादृशं तवापि वर्तत इति स्वेच्छया सृष्टयाऽध्यवसीयते। अतो भगवत्स्वरूपाभिज्ञत्वात् गुरुत्वेन नमनमुषितमेवेति भावः । ननु तादृशज्ञाने संपन्ने भगवत्सायुज्य- मेव भवेत् कथमेवमधिकारः स्यादित्यागयाऽऽह-माययेति । इदं शरीरमुपेयुपे स्वीकृतवते । या दृष्टि- करणभूता माया, तस्याः करणत्वनिर्वाहार्थम् , कञपेक्षायां सेवके विद्यमाने स्वामिनो व्यापृत्तिरनुचितेति भगवतुल्यताया जातत्वात् , जगद्यापारवर्जश्रवणाच, तयैव मायया कृतमिदम् ; तयैव कृत्वा स्वीकृतवा- नित्यर्थः । ननु द्वयी गतिः, जीवानामकर्तृत्वं भगवतः कर्तृत्वं चेति तत्राऽस्ति । कर्तृत्वे भगवत्त्वान्न शरी- रापेक्षा, जीवत्वे तु जातेऽपि. शरीरे न भेदकर्तृत्वं सेत्स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-गृहीतगुणभेदायेति । गृहीतो गुण दो येन । नाऽस्य सहजो भेदः, येनाऽकर्तृत्वं स्यात् । नाप्यभेदः, गुणैर्भदस्य कृतत्वात् । गुणा हि भेदरूपं भगवन्तं चिद्रूपे नियोजितवन्तः । अतस्तस्कृतभेदस्य विद्यमानत्वात् तत्साम्यकृतं देहमवलम्व्य ज- गत्करणं युक्तमेव । नन्वन्यक्तादीनि भूतानीति वाक्यादलौकिककर्तृत्वादेव कार्ये सिद्ध पुनः किं घनफ- र्तृत्वेनेत्याशझ्याऽऽह-नमस्त इति । अव्यक्तस्याऽयं योनिः । अव्यक्तमस्मिन् जगत् प्रवेश्य स्वयं निव- तते । अत एवाऽस्य रजोगुणरूपत्वम् । यथा मातापित्रोर्जगत् जायते, तथाऽस्मादव्यताच जगजायत इति नाऽस्याऽनुपयोगः । अतो मातृत्वात् पुनर्नमनम् ॥ ५॥ . प्रकाशः। * नम इत्यत्र । तेज इति । पराक्रमहेतुरिति शेपः । तत्र गमकमाहु.-माश्येत्यादि। एतस्याऽधि- कारस्य मुक्तिपूर्वावस्थात्वं व्युत्सादयन्ति-या सृष्टीत्यादि। जगद्व्यापारवनश्रवणादिति । इदं चतुर्लक्षण्या तुरीयेऽस्ति । तन मुक्तस्याऽप्यैश्वर्य जगत्कर्तृत्वामावश्चोक्तः। प्रकृतेऽपि तस्याः फरणत्वायं (य) भगवत्कार्या कर्तृत्वाहीकारेऽपि स्वतोऽभिमानामावान मुच्छत्वमग इति न भगय ज्ञानराहित्यप्रसन्न इत्यर्थः। तत्रा:स्ती- ति । सायुज्यपूर्वावस्थायामस्ति । इत्यामध्येति । इति हेतोर्मायया ब्रह्मदेहमहणकयनमसगतमागश्य । तन्साम्यकृतमिति । गुणसाम्यकृतम् । युक्तमेवेति । भगवतस्तव च चैतन्यभेदामा(वा)युक्तमेव । एवं चाऽनभिमानित्वेन गुणावतारवाद्भेदाभेद उक्तः। अव्यत्तस्याऽयं योनिरिति । अक्षरस्य क्षेत्रगतः । अनु इति । तथाभिमानपक्षेऽप्युपयोगसद्भावेन ।

·--- - २८८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- एवमपराधक्षमापनं (1) कृत्वा तस्य भक्तरूपालत्वं प्रतिपादयन्ति- ये त्याऽनन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् । आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६॥ *य त्वाऽनन्यैनेति । अत्र वाक्यापरिसमाप्तिः कृपायाः सफलत्वप्रतिपादनार्था । अतः कृपातो भक्ता- नामभयं वक्ष्यत्यतः कृपाहेतुरेवाऽत्रोच्यते । ये सन्तः त्वां सर्वभावेन हृदये भावयन्ति, तेयां लव्धयुप्मत्प्रसा- दानां न कुतश्चित्पराभव इति संबन्धः। ननु भगवत्येवाऽनन्यभावः संभवति, कथमन्यस्मिन् ? इत्यागय अ- नन्यभावे हेतुचतुष्टयमाह-आत्मभावनमित्यादिपदैः । आत्मानं भावकस्वरूपं भावकस्य देहादिकं भावय- तीति तथा । अनेन कर्तृत्वम् । आत्मनि प्रोतं भुवनं येन । अनेन समवायित्वम् । परं नियन्तारम् । स्थि- तौ सर्वप्रवर्तनादि । सदसदात्मकमिति प्रलयकर्तारम् । सदसदात्मकः प्रलयः, सतामसदात्मक इति । मायात्मकत्वाद्वा प्रलयकर्तारम् , सर्वदा तस्य स्थित्यसम्भवात् जगदात्मत्वेऽपि प्राप्ताप्राप्तविवेकेन अ- सत्स्वरूप इत्येव पर्यवस्यति । स्वकीयानां सर्चेपामुत्पत्त्यादिकर्तृत्वातदधीनत्वात् स्वस्याऽपि सर्वभावेन भा- वनं संभवतीत्यर्थः । एवं सर्वभावेन भावनं प्रसादेहेतुः ॥ ६॥ एवं कारणनिरूपणेन प्रसाद निरूप्य, तेनाऽभयं निरूपयन्ति---- तेषां सुपक्कयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । लव्धयुप्मत्प्रसादानां न कुतश्चित्पराभवः ॥ ७ ॥ +तेपामिति । प्रसादेनाऽभयजननेऽवान्तरव्यापारमाह-सुपक्वयोगानामिति । तस्य मुख्यात्मकत्वाद्यो- गद्वारा सर्वसिद्धिहेतुत्वम् , अन्यथा भगवत इव स्वतन्त्रता स्यात् । सुप्ठु पक्को योगो येषाम् । सुपको हि सर्वत्र नियोक्तुं शक्यते । योगपाके हेतुं व्यापारान्तरमाह-जितश्वासेन्द्रियात्मनामिति । जिताः श्वासा इन्द्रियाणि आत्माऽन्तःकरणं च येषाम् । प्राणेन्द्रियान्तःकरणजयस्तदीयपदार्थानामस्पर्शहेतुत्वा- प्रकाशः) * ये त्वेत्यत्र । अनन्यभाव इति । सर्वभावः । भावकस्वरूपमित्यस्यैव व्याख्यानम्- भावकस्य देहादिकमिति । भावयतीति । उत्पादयति । सदसदात्मकमित्यत्र सतामसदात्मको येनेति व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः । सदसती आत्मा यस्येति समानाधिकरण एव चेदभिप्रेयते, तदापि प्रलयकर्तृत्वमेवार्थ इत्याहुः-मायेत्यादि । तस्येति । सदसदात्मकस्य । ननु सदसतोरात्मा सदसदात्मक इति समासे तु न सोऽर्थ आयातीति शझायामाहुः-जगदित्यादि । एवं श्रीधरोक्तरीत्या जगदात्मकत्वे तु प्राप्ताप्राप्तविवेकेन 'आरमनि प्रोतभुवनम्' इति पूर्वा(ब)विशेषणेन जगत्कारणतयैव तथात्वं प्राप्तम् , प्रलयकर्तृत्व त्वमाप्तमिति तयोर्विचारेणाऽऽघे पुनरुक्तयापातात् असति अविद्यमाने प्रलय एव कारणत्वं पर्यवस्यतीति तदीयं व्यारयानमुत्तमित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्याभमाहुः-स्वकीयेत्यादि । ननु भवत्येवं सर्वभावः, त. थापि ते तत्कयनस्य किं प्रयोजनमत आहुः-एवमित्यादि । + पामित्यत्र । मुग्यात्मफल्यादिति । आसन्यात्मकत्वात् । तदीयपदार्थानामस्पर्शहेतुत्वा. दिति । महासम्बन्धिनां पदार्थानागतीन्द्रियत्वेनेन्द्रियसनिकांहेनुलात् ।

·, - , ३ स्कन्ध, १५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २८९ त् साक्षात्पीसिहेतुः । वेदगर्भत्वेन ज्ञानहेतुत्वात् सकारणो योगोऽवान्तरव्यापार इति नानेकव्यापारत्वम् । अत एव लब्धो युप्मत्प्रसादो येन । कुतश्चित्कालादेरपि । परामवोऽभिभवः एवं मक्तेषु सफलां कृपामुक्त्वा, तस्य कृपावत्त्वं निरूप्य, स्वस्मिन् कृपां प्रार्थयितुं स्वस्य सेवकत्वमाहुः- यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिताः । हरन्ति वलिमायत्तास्तस्मै मुख्याय ते नमः ॥ ८॥ * यस्य वाचेति । यस्य ब्रह्मणो वेदलक्षणया वाचा सर्वा एव प्रजाः, कन्यका इव सर्वथाऽसमर्थाः, सेवकभूता अपि स्वकार्ये अतिनिबन्धेन नियोजिताः, बलीवास्तन्त्येव यन्त्रिताः । ब्रह्मणो वाक् वेदलोकात्मिका । अत एव येषां वेदोऽपि न नियामकस्तेषां लौकिकेन यन्त्रणम् । अनेनैव सेवकत्वं निरू- पितम् । सर्वे हि प्राणिनः फलार्थ कर्म कुर्वन्ति । तत्र निष्पन्ने फले, अधिष्ठातृदेवताभिरुपस्थिते फले, यः सारांशः, तत्तैरेव स्वार्थ भिन्नं करोति । पश्चादसारं प्रयच्छति । तथा च सर्वकर्मणां यन्मुख्यं फलं साष्टिः, भगवदाज्ञा, सुखं वा; तद्ब्रह्मणे सिद्ध्यति । धर्मतपस्यादिना योऽसारो नान्तरीयकमलमूत्रादिरमणम्, तत् जीवेभ्यः प्रयच्छतीति । एवं ज्ञात्वाऽपि तथैवकरणं यन्त्रणम् । अत एव अधमा अपि गावो दृष्टान्तीक्रि- यन्ते । एवं ज्ञात्वा ते निश्चिता इति । एवं सर्वदा कार्यकर्तृप्वसारभक्षकेषु कृपा उचिता । किन्च, वलीवर्दापेक्षयाप्येते उत्तमाः । यदसारभूतमपि तुभ्यं बलित्वेन प्रयच्छन्ति, अन्यथा तत्र मध्ये मारयेत् । अतो भवान् मुख्यः प्रवर्तकोऽपि भूत्वा प्रजासु श्रेष्ठः । व्यन्येन ब्रह्मणोऽप्युपहास एवोक्तः । आसन्यरूप- त्वाद्वा बलिदानसौक्षिकत्वेन मुख्यतया निरूपणम् । आ समन्तात् यत्ताः सावधानाः । अनेन कादाचित्का- करणं व्यावर्तितम् ॥ ८॥ एवं स्वस्य सेवकत्वमुपपाद्य कृपां प्रार्थयन्ति- स त्वं विधत्स्व शं भूमंस्तमसा लुप्तकर्मणाम् । अद्भदयया दृष्टया आपन्नानहसीक्षितुम् ॥९॥ स त्वमिति । हे भूमन् ! हे अधिक, कृपायां कृतायामपि न तव काचित् क्षतिरित्यर्थः । अत एवा. ऽस्मभ्यं संप्रयच्छ । कल्याणान्तरव्यावृत्त्यर्थं स्वाभिप्रेतमाहुः-लुप्तकर्मणां लोकानामन्धकारेण सर्वकर्म- रहितानां भुवनानां संबन्धिन आपन्नान् शरणागतानमानदभदयया दृष्टया इक्षितुमर्हसीति । कृपादर्शनव्यतिरेकेण तत्र विद्यमानमपि दैन्यादिकं न प्रकाशते । अतः कृपादृष्टया द्रष्टव्यमिति गूढो- ऽभिप्रायः । साधारणलोकानां दीनं दृष्ट्वा दयोत्पद्यते, परं सा व्यर्था । तथा मा भवत्वित्यदभ्रेतिविशे- पणम् ॥ ९॥ प्रकाशः। येत्यत्र । एवं सेवकत्वमिति । यन्त्रणेन सेवकत्वम् । यन्त्रणमुपपादयन्ति-सर्वे हीत्यादि यन्त्रणमित्यन्तम् । तत्रेति । कर्मणि । तैरिति । स्वस्य करणभूतैरधिष्ठातृभिः । प्रयच्छत्तीति । कर्मकरेभ्यः प्रयच्छति । निश्चिता इति । बलीवर्दतुल्या निश्चिताः । १ मुख्यात्मने. पा. २ साहित्येन. ग.

·२९० श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- कस्मानिमित्चात् कृपा विधेयेति शनाया दैत्योत्पत्तिर्जायत इति ततोऽभय पर्तव्यमित्यभिप्रायेणाऽऽहु - एप देव ! दितेर्गर्भ ओजः काश्यपमर्पितम् । दिशस्तिमिरयन्सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥ १० ॥ एप देवेति । दितेरेप गर्भः काश्यप तेनैवाऽर्पितमोजो दशदिशस्तिमिरयन् शुप्फे एघसि काष्ठे अभिरिव वर्द्धते । इदानीं दितेर्गर्भः । अनेन स्वभावत यूरो भविष्यतीत्युक्तम् । तत्रापि कश्यपस्य बीजम्, तदप्योजोरूपम् । तेनैव चार्पितं समर्पितम् । दिते स्थाने समर्पितमिति तन न कोऽपि प्रतीकार कर्नु शक्य ॥ १० ॥ एव महाभयेन देवाना वचन श्रुत्वा, तत्र निदानं हास्यरूपमिति तत्स्मृत्वा, तदवक्तव्यामिति वीजगर्भ योतित्वात् तदरिक्तं हेत्वन्तर वक्तुं कथामारभत इत्याह मैत्रेय मैत्रेय उवाच । संप्रहस्य महावाहो! भगवान् शब्दगोचरः। प्रत्याचष्टाऽऽत्मभूर्दैवान्प्रीणन्रुचिरया गिरा ॥ ११ ॥ * समहस्थति। महाबाहो इति विदुरसबोधन शूरत्वेन कापि भय न कर्तव्यमिति ज्ञापनार्थम् । भगवा- 'निति तज्जाने हेतुः, प्रतीकाराकरणे च । शब्दगोचर इत्यलौकिको वेदैकसमधिगम्य । आधिदैविको ब्रह्मा तत्राऽऽविष्टो वदतीति ज्ञापितम् । अन्यस्य भगवत्सेवकाद्यपकर्पो वक्तुमयुक्त । प्रत्याचष्ट प्रत्युचर दत्त वान् । ब्रह्मशा किञ्चित्कृतमितीयं शङ्का व्यावर्तिता । 'भगवास्तद्विधित्सति' इत्यग्रे वक्ष्यति । आत्मभूरिवि तथा कथन वापराधहेतु । 'मानसाः' इत्यादिवाक्येभ्योऽन्ययैव रुचिरया गिरा। तेषा यथा सुख भवति तथा प्रीणन प्रीति जनयन् ॥ ११ ॥ शापादागलजयविजययो निस्तेजसोत्तेजसा एतज्जातमिति वक्तु शापार्थमुपाख्यानमारभते मानसाहत्य. ध्यायद्वयेन । नसगात्तेपा वैकुण्ठगमनमिति वक्तु स्वभावतस्तेषा परिभ्रमणमाह- ब्रह्मोवाच। मानसा मे सुता युष्मत्पूर्वजाः सनकादयः । चेरुर्विहायसा लोकॉल्लोकेषु विगतस्पृहाः ॥ १२ ॥ x मानसा मे मुता इति । भगवता मनसि कृत ते कृतवन्त इति ज्ञापयति । मत्सुता इति सृष्टिहेतु रवमुक्तम् । युष्मपूजा इति भवतामज्ञाने हेतु । देवा पश्चादुत्सनाः, ने त्वेते काश्यपा । तस्मिन्कल्पे- तथैवोत्पत्ति । देवाना शुद्धसात्त्विकत्वात् ततः पूर्वना गुणातीता , अनेन स्वस्य दोपो नास्तीति सूचितम्) प्रकाशः। * संग्रहस्येत्यत्र । अन्ययेति । अनान्यत्वं ' प्रीणन् ' इति पदोक्तेन कार्यस्य वर्तमानत्वेन ज्ञेयम् । - मानसा इत्यत्र । स्वस्येत्यादि । दितिगर्भरतो दोपः स्वस्तुको नास्तीत्यर्थ । पतीकारकरण ग २ नम्वेत क.

·-- . . " ३ स्कन्ध, ११ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २९१ यथा मम पुत्रास्तथा भवतां ज्येष्ठा इति । सनकादय इति तपोरूपत्वात् न कस्यापि प्रतीकारः शक्यः । विहायसा आकाशमार्गेण । सामर्थ्याप्रतिरोधः अमाभावश्च सूचितः । सर्वेष्वेव लोकेषु विगतस्पृहाः सन्तश्चेरुर्गमनं कृतवन्तः । लोकान् अलोकान् वा प्रति, लोकोद्धारार्थमित्यर्थः । लोकानित्यत्यन्तसंयोगे वा द्वितीया । पुनर्लोकग्रहणं जनेषु प्रयोजनामावार्थम् । तेषां पर्यटनं नित्यमिति ते परिभ्रमन्त्यतो भुव- नानामेव कर्मत्वम् , न तु जनानाम् ॥ १२ ॥ तेषां प्रसङ्गात् वैकुण्ठगमनमाह- त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्याऽमलात्मनः । ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १३ ॥ + त एकदेति । भगवतो वैकुण्ठस्येति । साक्षात्पुराणपुरुपावतारो वैकुण्ठः, तन्नाम्ना निर्मितो लोको वैकुण्ठ इत्युच्यते । स्त्रीप्रार्थनया स लोको निर्मित इति सोऽवतारः कामीति शङ्का स्यात् तन्निवृत्त्यर्थमाह- अमलात्मन इति । अमला आत्मानो यस्येति वा । यथा सत्यादिप्वविद्यावन्तस्तिष्ठन्ति, न तथा तत्रेत्यर्थः। वैकुण्ठनिलयामिति नित्यमेव स्थानम् । कृत्रिमत्वेऽपि च्यापिवैकुण्ठ एव तंत्र निविष्ट इति तन्मुख्यमेव वै. कुण्ठम् । अतः 'पुनर्लोकाय कल्पताम् ' इति न विरोधः । 'चैये च सात्वतपतेश्वरणं प्रविष्टे' इति च न विरुद्धयते, 'प्रत्येप्यताम्' इति च । 'वैकुण्ठः कल्पितो येन' इतिवाक्यात् कृत्रिमत्वं च । स- नकादीनां गमनाच, लोकसाधारण्यप्रसहाच । अतः कृत्रिमे सहजस्याऽऽवेशः, लोकावतारो वा । वैकुण्ठ- स्य तु निलयमिति पुनरुक्तम् । वैकुण्ठ एव निलय इति । सर्वेपामगम्यमिति सूचयितुमाह-सर्वलोकनम- स्कृतमिति । सर्वेषां जनानां नमस्करणीयम् , सर्वभुवनोत्कृष्टं वा । अन्यत्र लोके विद्यमाना लोकमुपद्रा- वयन्ति, अत्रत्यास्तु नैवमिति सर्वे लोका एनं नमस्कुर्वन्ति ॥ १३ ॥ सामान्यतस्तं लोकं वर्णयति चिदानन्दसद्भेदैः । तत्र प्रथमं ततत्याश्चेतना आन्दरूपा इति स्वरूपोत्क- पमाह- वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठमूर्तयः । येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाऽऽराधयन्हरिम् ।। १४ ।। x वसन्ति यत्र पुरुपा इति । यत्र वैकुण्ठे । पुरुपा इति स्त्रीणां न सारूप्यमुक्तिः। वैष्णवपतिप्रतानां मकाशः। विहायसालोकानित्यत्र आकारप्रश्लेषोऽपि शक्यवचन इत्यत आहुः-अलोकान् वेति । + त एकदेत्यत्र । तस्य नित्यत्वं जन्यत्वं चोपपादयन्ति-कृत्रिमत्यादि । लोकायेति । अक्षरसायु- ज्याय । एतद्वाक्यनयतात्पर्यमग्रिमाध्याये निरूपणीयम् । ननु तस्य व्यापित्वात्त-मुख्यमेव वक्तव्यमित्यत आहुः-चैकुण्ठः कल्पित इत्यादि । आवेशस्य तत्त्कार्यकालनियतत्वे कादाचित्कत्वादन च ताशका- यस्याऽप्रतीयमानत्वात् पक्षान्तरमाहुः-लोकावतारो वेति । ननु किमर्थमयं प्रयासः पष्ठीतत्पुरुषेणाऽवतार- विशेषलोकत्वमेव च्याख्येयमित्यत आहुः-चैकुण्ठस्य वित्यादि । x वसन्तीत्यत्र । खीणां नेति । एतेन पक्षिवृक्षादयोऽपि भ्याख्याता इति न कोऽपि चोद्यावसरः । तासां स्त्रीत्वे प्रयोजकमाहुः-वैष्णवेत्यादि । तथा चाऽन्तसमये भगवद्ध्यानाभावः सारूप्यामाययो. सतस्तन.ग.

·२९२ श्रीमुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत तु तैः सह गमनम् , तत्र च भगवद्गुणगानमिति तदमे वक्ष्यति । सर्व इति न तत्र वर्णादीनां प्रयोजक- त्वम् । वैकुण्ठस्येव मूर्तियेषाम् । आनन्दाकार एव तेषां देहः, आनन्द एव वा । तथापि स्वानन्दस्य तथा. त्वान्न भगवत्तुल्यत्वम् । तत्र तथात्वे हेतुमाह-येऽनिमित्तनिमित्तेति । ये भागवताः, अनिमित्तेन निष्का- मेन धर्मेण, हरिमाराधयन् आराधितवन्तः । न निमित्तं लोकप्रसिद्ध कामनारूपं निमित्तं यत्र । निष्काम- स्वधर्मेण श्रवणादिना धर्मरूपेण ये भगवदाराधनं कृतवन्तः ॥ १४ ॥ एवं जीवोत्कर्षमुक्त्या भगवदुत्कर्षमाह- यत्र चाऽऽद्यः पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचरः । सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन्वृपः ॥ १५ ॥ * यत्रेति । यत्राऽऽनन्दमयो भगवान् सदंशस्य मुख्यभावरूपं सत्त्वं विष्टभ्य तिष्ठति । वैकुण्ठलोकोऽयं सर्वलोकविलक्षणः, अतश्चित आनन्दःशरीरम्, आनन्दस्य सत् शरीरम् , सतश्च मोक्षरूपतेति । अ(ए)त एक सत्त्वादयो गुणाः सचिदानन्दानामिति पूर्वमुक्तम् । सर्गस्त्वावृत्तिरूप इति सचिदानन्दानामावृत्तिरुच्यते। अत एवाऽऽश्रये आनन्दे प्रतिष्ठां वक्ष्यति । चकाराद्यापिवैकुण्ठे। आद्यः पुमान् पुरुषोत्तमो भगवानिति स धर्मः । शब्दगोचर इति लौकिकसंबन्धाभावः । सत्त्वस्य विशेपेण स्तम्भनं कालप्रवाहेण रजोगुणादिभिः सह मिलनाभावार्थम् । पूर्व त्वमिलितमित्याह-विरजमिति। ननु सत्त्वस्तम्मने कः पुरुषार्थ इत्याशङ्ख्याऽऽह --स्वानां नो वृप इति । ब्रह्मादीनां भक्तानां स्वामी । स्वभक्ताः कालाद्विन्नतया सर्वेप्टैः संयोज्या इति । यतो प्रकाशः जक इत्यर्थः । न भ(ग)वत्तुल्यत्वमि(ति)न साष्टि(दिः)। तत्र हेतुं व्याकुन्ति-ये भागवता इत्यादि ।तथा च तत्कृतश्रवणादीनां भक्तिरूपत्वाभावो हेतुरित्यर्थः । * यत्र चेत्यत्र । मुख्यभावरूपमिति । प्रथमधर्मरूपम् । एतदेव सत्त्वं रामानुजैर्द्रव्यत्वेनाऽकी क्रियते, प्राकृतसत्त्वाद्विलक्षणं च । तेन सिद्धमाहुः वैकुण्ठेत्यादि । तद्वयुत्पादयन्ति-अत इत्यादि । यतोऽन्यत्र ' यस्य पृथिवी शरीरम् । ' यस्याऽऽत्मा शरीरम् ' इत्यादिश्रुतेर्भगवान् सद्विशेषशरीरश्चिच्छ- रीरश्याऽन्तर्यामी । अत्र तु आधः पुमान् मूलपुरुषः स्वयं भगवान् आनन्दशरीर आस्ते । सोऽपि सत्त्वं विष्टभ्य सच्छरीरः । तदपि सत्त्वं विरजम् , रजःसम्बन्धाभावान्मोक्षरूपम् । तत्रत्याः पुरुषाश्चिदंशा वै- कुण्ठमूर्तित्वादानन्दशरीरास्तदेतदन्येभ्यो वैलक्षण्यमित्यर्थः । नन्वत्र विरजं सत्त्वं सिद्धवनिर्दिष्टम् , तावता केवलं तदस्तु । तथापि तस्य विवृतरूपत्वं कथमित्याकाहायामाहुः-एत इत्यादि । पूर्वमिति । द्विती- यस्कन्धे ' सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः' इत्यत्र । अत्र वैलक्षण्यबोधनप्रयोजनमाहुः सर्ग- स्त्वित्यादि । एतेपामावृत्तौ ज्ञापकमाहुः-अत एवेत्यादि । आश्रय इति । द्वादशस्कन्धे । वक्ष्यतीति । : आनन्दं प्रयन्ति ' इति श्रुत्यनुसारेणाऽऽत्यन्तिकप्रलयविचारे सोत्पत्तिकं कथयिष्यति । तदेतद् द्वादश- म्कन्धनिबन्ये स्फुटम् , योजनायां भगवत्कृपया दर्शितम् । एषैव रीतिळपिवैकुण्ठ इत्याहुः-चकारादित्या- दि । एतेन ' ता यां वास्तूनि' इत्यादिपु श्रापिते ब्रज इतोऽपि विलक्षणरीत्या स्थितियोंधिता । सा वेणु- गीतादिमुबोधिनीतो पोध्या । भतधात्वात् ग ·. . ३ स्कन्ध. १५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २९३ वृपः स्वामी, स्वामिनो मृडनमावश्यकम् । स्वाम्यविशेपो वा । साधारणस्वाम्यपेक्षया भक्तेषु मृत्यनिय स्वा- मी, अतः सत्त्वविष्टम्मनमित्यर्थः ॥ १५ ॥ एवमानन्दस्य सत्त्वमुक्त्वा सतामुमयविधपरमपुरुषार्थत्वमाह- यत्र नैःश्रेयसं नाम वनं कामदुधैर्दुमैः । सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजकैवल्यमिव मूर्तिमत् ॥ १६ ॥ ४ यत्र नैःश्रेयसं नामेति । यत्र वैकुण्ठे उपवनमस्ति । तस्य नाम नैःश्रेयसमिति । नःश्रेयसश- ब्दो योगरूढः । तत्र प्रथमं योगं समर्थयति-कामदुधैरिति । यद्वनं द्रुमैर्विभ्राजत् । सर्व एव द्रुमाः कल्पवृक्षा, त एव तत्रत्याः । परमपुरुषार्थरूपाः, तत्रत्यानामपि कामितार्थदातृत्वात् । 'द्रुगता' इति, तद्रहिता द्रुमाः प्रतिष्ठिताः । स्वतोऽपि तेंपामुत्तमत्वमाह-सर्वर्तुश्रीभिरिति । सर्वेष्वेवर्तुषु नियता पुप्पा- दिसम्पत्तिरूपा श्रीपाम् । एवं योगार्थमुक्त्वा रूढ्यर्थमाह-मूर्तिमत् कैवल्यमिति । केवलस्य भावः वल्यम् , चिद्रूपाणां स्वरूपेण स्थितिः, पुनः सङ्घातसंवन्धाभावः । अनेन जीवपुरुषार्थतोक्ता । तत्र गतः 'चिति तन्मात्रेण ' इतिवत् कैवल्यमापद्यते । तदप्येकं रूपं भगवतः, यदौडलोमिमतसिद्धम् । यदात्म- स्वेन चाऽऽत्मवादिनो वदन्ति, भगवांश्च ' अहमात्मा गुडाकेश!' इति प्रथम विभूतित्वेनोक्तवान् । सा कैवल्यमूर्तिः । तदेव नितरां श्रेयोरूपम् , ' आत्मलाभान परं विद्यते ' इति श्रुतेः। तस्मादत्र बने प्रविष्ट आनन्दमयो भवति, ब्रह्मानन्दं च प्रामोतीति सतः परमपुरुषार्थत्वम् ॥ १६ ॥ एवं लोकस्य सर्वलोकवैलक्षण्याथै सच्चिदानन्दवैशिष्ट्यं प्रतिपाद्य सर्वदोषामावार्थ मोहाद्यभावमाह पडि:- वैमानिकाः सललनाश्चरितानि यत्र गायन्ति लोकशमलक्षपणानि भर्तुः । अन्तर्जले सुविकसन्मधुमाधवीनां गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्तः ॥ १७॥ * वैमानिका इति । तत्र स्त्रीणां न मोहजनकत्वम्, तिर्यग्जीवानां न मदः, लतागुरुमादीनां पुप्पप्रधानाना- मपि न मात्सर्यम्, भगवद्भक्तस्त्रीणां न कामजनकत्वम्, लक्ष्म्या अपि नाभिमानलक्षणो मानात्मकः क्रोधः, लोभश्च तत्रैव प्रतिष्ठित इति न तस्याः स्वस्मिन् परमपुरुषार्थबुद्धिः, किन्तु भगवत्येवेति सर्वदोपाणाम भाव उतो भवति । तत्र प्रथम स्वाभाविकत्रीणां स्वभावदुष्टानामपि स्वदोषपरित्यागेन भगवद्गुणपरतोच्यते -पैमानिका इति । विमानेकसिद्धा वैमानिका गन्धर्वादयः। ते धागन्तुकाः स्वभावगमनालाभावात् , सोकर्याभावाचः वैमानिका एव मवन्ति । तेषां तत्र गमने आदरेण गानमेव हेतुः । सललना:सत्रीकाः। मकाराः। ४ यत्र नैःश्रेयसमित्यत्र । द्रुगतावित्यादि । द्रवणं दुः, तस्य मा निषेयो यत्र ते द्रुमाः, समासान्तष्टन् । जीवपुरुषार्थरूपता न्युत्सादयन्ति-तत्र गत इत्यादि । यदात्मत्वेनेति । यदिति पदच्छेदः । स्फुटमन्यत् । * वैमानिका इत्यत्र | पण्णां तात्पयोक्ती-तत्रैवेति । भगवत्येव ।- योगभेिदेन विविधः क.

·. २९४ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्रागयत- अनेनोभयोरन्योन्यमोहसम्भयो निरूपितः । यत्र चैकुण्ठे भर्तुश्चरितानि गायन्ति । ते गन्धर्वादयस्तदाया एव । भर्तुरित्यैहिकपारलौकिकनिर्वाहकत्वेन तद्गुणगानमावश्यकमिति सूचितम् । एवं गुणगानस्य स्वोप कारकत्वमुक्त्वा परोपकारकत्वमाह-लोकशमलक्षपणानीति । तस्य लोकस्य, सर्वेषामेव वा शमलं मार्गान्तर स्थितलोकसम्बन्धजातम् , नित्यं वा; तस्य क्षपणं तत्रैव विलयप्रापणं यः । ते हि गन्धर्या रूपं भगवन्त मुपासते, अतोऽप्सरसस्तेपु प्रतिष्ठिताः । गन्धर्वेषु योगव्युत्पत्त्या गन्धं वान्तीति पृषोदरादित्वाद्गन्धर्वा भवन्ति अप्सरसस्तु गन्धमेव भगवन्तमुपासते । उभयथाऽपि सस्त्रीकाणां गन्धपरत्वम् । अतो गन्धेन खण्डितधियोऽपि गन्धवाहं वायुम्, सर्वदा परमाराध्यं क्षिपन्तः सन्तो गुणानेव गायन्ति । गन्धस्य ब्रह्मत्वाय दोपामावमाह- अन्तर्जल इति । जलमध्ये सुष्ठु विकसद्विविकासेन प्रसरद्रूपं मधु मकरन्दो यासाम् । माधवी काचिल्लता, यत्र वसन्त ऋतुराधिदैविकः प्रतिष्ठितः । सरसं च तस्येति विकसन्मधुत्वम् । अतस्तादृशीनां गन्धो वरप्राप्तः पृथिवीसंबन्धाभावादप्राकृतः । अतस्तेषां सहजोपास्योऽपि भगवद्गुणगानार्थं तैः परित्यक्त इत्याधिदैविकोऽपि मोहो नास्तीत्युक्तम् ॥ १७ ॥ एवं गन्धर्वाप्सरसामुक्त्वा पक्षिणां दोपाभावमाह- पारावतान्यभृतसारसचक्रवाकदात्यूहहंसशुकतित्तिरिवर्हिणां यः । कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चैभृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥१८॥ पारावतेति । एते पारावतादयो नव गुणभिन्नाः। तेपामपि स्वतः सिद्धा वाक् तेषां वागेव ब्रह्म । चित्र. स्वनत्वमेव तेषां माहात्म्यम्, अत एव प्रातरनुवाके तेषां वाक्यात् पूर्वमेवाऽऽरम्भः, अन्यथा देवानां तद्वा- माधुर्यपरत्वं स्यात् । अन्यभृतः कोकिलः, दात्यूहश्चातकः, वहीं मयूरः । य इति प्रसिद्धोऽपि कोला- हलः । तद्वाक्ये व्याकरणाभावात् , पदवाक्यानाममावे शब्दराशित्वादनभिव्यक्तः कोलाहलत्वेनोक्ता वस्तु- तस्तु तेऽपि भगवद्गुणानेव गायन्ति, न हि तत्रत्याः पक्षिणोऽन्यद्वदन्ति शुद्धसत्त्वस्य तथा लोकत्वेनाऽऽवि. र्भावात् तत्र वृक्षपक्ष्यादीनां सम्भवः । सोऽपि कोलाहलः क्षणमात्रमेव विरमते । भृङ्गाधिपे अमरश्रेष्ठे, हरिकथामिव गायमाने सति । अनेन तेपां स्ववाग्गर्यो नास्तीति सूचितम्, भृङ्गस्याऽऽधिपत्यं च मन्यन्ते, तस्य भगवत्सान्निध्यसम्भवात्, कुन्तलानां तत्साम्याच । भृङ्गाणामधिपो वा आधिदैविकः । तस्य वामाग- रूपेति रागं कृत्वा गास्यतीति बुद्ध्या कोलाहलो विरमते । तस्याऽप्यनभिव्यक्तबाक्त्वात् रागपर्यवसानं ज्ञात्वा स्ववागिय तदपीति तदवधारणार्थम् । चिरमात्रं भगवत्कथागाने सौम्यो राग उपयुक्त इति यदा तद्द्वानानुसारेण भृतरवः । उच्चैःशब्दात् भगवदाज्ञा प्रायेण जातेति सन्देहः ॥ १८ ॥ एवं पक्षिणां दोपाभावमुक्त्वा लतादीनां पुप्पप्रधानानां मात्सर्यलक्षणदोपाभावमाह- मन्दारकुन्दकुरवोत्पलचम्पकार्णपुन्नागनागवकुलाम्बुजपारिजाताः । मकाशः। मागान्तरस्थितलोकसम्बन्धजातमिति । यथा सनकादय इदानीमागताः, तथा शिवादयोपि स्वान्तरण:- सेवफसहिताः समायान्ति, तत्सम्बन्धकृतमन्यावेशात्मकम् । तत्रैवेति । गान एव । सरसं च तस्येति । सामान्ये नपुंसकम् । माधन्या इत्यर्थः । परप्राप्त इति । भगवत्प्रसादात्याधः ।

·" , ३ स्कन्ध. १५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २९५ गन्धेर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या यस्मिंस्तपः सुमनसो वहुमानयन्ति १९ मन्दारेति । मन्दारो देवतरुभूमावप्रसिद्धः । कुन्दकुरवकोत्पलचम्पकाः सर्वत्र प्रसिद्धाः । अर्णः काश्मीरप्रसिद्धः। पुन्नागनागकेशरयकुलाम्बुजा अपि प्रसिद्धाः। पारिजातो मन्दारवत् । एते पुष्पप्रधाना अतिपरिमलयुक्ताः, तथापि तुलसिकाभरणेन भगवता तुलस्या गन्धेऽर्चिते, यस्मिन् वैकुण्ठे तस्या एव तपः सर्व एव सुमनसो मूत्वा मन्दारादयो बहु मानयन्ति । न केवलं बहिर्वहुमानम्, किन्तु अन्तःकरणेऽपाति सुमनस इत्युक्तम् । तपसा हि हीन उत्तमतां व्रजति । तुलसिका भगवत आभरणम्, वनमाला तत्सम्भवेति । तुलस्यमृतोद्भवा, यथा लक्ष्मीः । भगवत्प्रसादाच तया तपः कृतमित्यवसीयते । पृन्दावे वा तस्यां प्रसादः। सा हि जालन्धरपन्यमून्मघोः कन्या; जालन्धरवधार्थ च तां परिगृहीतवान् । तस्या पातिव्रत्यं तपः, तप एव वा पूर्वसिद्धम् । गुणकृतसौन्दर्याभावाय भगवता सा तथैव स्थापिता । भक्तिमार्गे तस्या माहात्म्य सर्वतोऽधिम् । एवं प्रकारत्रयेण स्वभावसात्त्विकराजसतामसा अपि स्वदोपमभिमानं दूरीकृत्य यत्र वैकुण्ठे अस्वाभाविकधर्ममङ्गीकृतवन्त इत्युक्तम् ॥ १९ ॥ इदानीं मुख्यतया स्त्रीणामेव सहजदुष्टत्वात् दोपाभावः प्रतिपाद्यते । तत्र सर्वाः स्त्रियोऽन्या आधिमोति- क्यः । लक्ष्मीविविधा, आध्यात्मिकी लोकसंवन्धिनी, आधिदैविकी भगवद्भक्ता भगवदानन्दरूपा । त्रिविधा- नामपि स्त्रीणामानन्दरूपत्वात् सहजो दोपः संभवति, स निराक्रियते । तत्र प्रथमं भगवदीयानां स्त्रीणां दोपाभावमाह- तत्संकुलं हरिपदानतिमात्रदृष्टैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानैः । येपांवृहत्कटितटाःस्मितशोभिमुख्यः कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयायैः२० • तत्संकुलमिति । तद्वैकुण्ठं विमानैः संकुलम् । तेषां विमानानां प्राप्त्युपायमाह-हरिपदान- तिमात्रष्टैरिति । हरिपदयोरानतिमात्र येषाम्, तैदृष्टानि । भक्तिमार्गानुसारेण भगवति नम्रत्वे तादृशवि. मानदर्शनम् । श्रवणादिपविधभक्तिर्वा । मात्रशब्दोऽवधिवाची । सख्यायभावेऽप्यानतिपर्यन्तेनैव भक्ति- मार्गेणेति तत्प्राप्तिरिति वा । वैद्यमारकतहेममय रिति विमानानां त्रैविध्यमुक्तम् । तत्र वैदूर्य तामसभिव, मारकतं सात्त्विकमिव, हेम राजसमिव । भक्तानामपि वैविध्यात् त्रिविधप्राप्ठिः । अनेन भक्तानां तत्र विमानेषु स्थितिरुक्ता भोगातिशयाय । येषां विमानानां संवन्धिन्यो भोगार्थमेव स्थिताः । वृहत्कटितटा इति । भोगमेव पोपयन्ति । मोहकत्वं च सहजमित्याह-स्मितशोभिमुख्य इति । स्मितेन शोभायुक्तं मुखं स्मित- शोभि, स्मितशोभि मुखमासामस्तीति स्मितशोभिमुख्यः । दर्शनेनैव मोहकत्वमुक्तम् । रसद्वयसियर्थ या विशेषणद्वयम् । अमोहकत्वे हेतुः-कृष्णात्मनामिति । भगवद्भक्तानां मनसि ता न रज आदधुः, काम नोत्पादितवत्यः । न च ता विभावायचतुरा इति मन्तव्यम्, यत उत्स्मयाचैरपि हास्यादिसर्वमावरपि न रज आदधुः। वैकुण्ठस्य माहात्म्यं कृष्णात्मत्वेनैव, तत्रैव कृष्णा)मानो भवन्तीति । कृष्ण आत्मनि येपा. - प्रकाशः। + तत्सडुलमित्यत्र । अवधिवाचीति । उत्तरायधिवाची । रसदयसिद्धयर्थमिति । गुमप्रक्टरस- सिद्धयर्थम् । वैकुण्ठस्य माहात्म्यमिति । तत्र हेतुरिति शेषः । तदेवोपपादयन्ति-कृष्ण इत्यादि । कृष्ण आत्मान इत्यादि । कृष्णे भगवति आत्मानोऽन्तःकरणानि भवन्तीति दोपाणां कामादीनां भगदपत्येनाः ·श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- मिति पक्षे दोषाणामदोपत्वं या, अकृष्णात्मनां तयाभावात् । नागविशेषकथनादजउत्पतिहेतुलं वा । बाद वैकुण्ठोत्कर्ष एव भवति । अन्यत्राऽपि तस्य न दोपत्वम्, अन्यथा तत्र तेषामेव कीर्तनं विरुध्येत २० एवं भगवदीयस्त्रीणां दोपाभावमुक्त्या लक्ष्म्यात्तत्र गर्वः सम्भवत्ति, तदर्थमेव तन्निर्माणांत् , अथापि तम्या- स्तदोषाभावमाह-- श्री रूपिणी कणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोपा। संलक्ष्यते स्फटिककुडय उपेतहेम्नि संमार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्नः ॥ २१ ॥ श्री रूपिणीति । सर्वस्मिन्नेव जगति विद्यमानलक्ष्म्याः सा देवता, अतो रूपिणीत्युच्यते । ब्रमान- न्दस्य नीरूपस्य रूपं सातमित्यलौकिकार्थ वा रूपवती सा निरूप्यते । यद्यपि सौन्दर्यवदामरणादिकम- प्यभिमानहेतुरस्ति, तथापि नाऽभिमान इति वक्तुं क्वणयतीत्युक्तम् । चरणारविन्दं नूपुरशिन्जितैः कण- यती सशब्दं कुर्वती । रूपित्वम् , चरणकणनम् , लीलाम्बुजं च तस्याः सर्वेषां वेधमिति नान्यद्वर्णितम्। रूपवत्त्व प्रतिमाया अपि भवतीति कणनमधिकं निरूपितम् । लीलाम्बुजेनाऽप्युपलक्षिता स्त्र्यन्तरव्या- त्यर्थम् , यतः सैव पद्मकरा भवति । मुक्तो दोषो यया, स्थिरा । लोके आधिभौतिकयाश्चाश्चल्यं दोपः। लीलाम्बुजयुक्तेन प्रसारितहस्तेनोपलक्षिता वा । हरिसानीति । तत्र सर्वेषां सहजदुःखामावः। दुःसामावपू- कविषये सत्यवश्यं गर्वो भवत्येव, तथापि तत्र संमार्जतीव संलक्ष्यते । ननूचितमेव गृहिण्या गृहसंमार्ज- नमिति, तनिवृत्त्यर्थ तस्याः प्रतिबिम्ब एव तथा दृश्यत इति ज्ञापनार्थ गृहं विशिनप्टि-स्फटिककुडध उपेतहेम्नीति । एकस्फटिकत्वे शोभा न स्यादिति बह्वः स्फटिका वक्तव्याः । तत्र योजकद्रव्यान्तरसंब- न्धे पुना रजःसंबन्धः स्यात्, अत उपेतं हेम सन्धिषु यत्रेति । प्रतिबिम्बाधिक्यार्थ वा । अतस्तत्र रजा- संबन्धाभावेऽपि सैव निरभिमाना तिष्ठतीति तथोक्तम् । सर्वस्याऽपि वैकुण्ठस्याऽतिशोभायुक्तत्वात् लक्ष्म्यैप शोभा क्रियत इति तथोत्प्रेक्षणम् । तत्रत्यानां न लक्ष्मीपरत्वं वा, तेन तथोत्प्रेक्षा । अनेन लक्ष्म्याः, अन्ये- पामपि तकृतो दोषो नास्तीत्युक्तम् । आदराभावस्त्वत्यलौकिक इति ज्ञापयितुमाह-यदनुग्रहणेऽन्पयन मकाराः। ऽदोषत्वम् । स्त्रीणां पुंसां सहभावेऽपि भगवत्कथागानादिपुरःसरमेव तथात्वाददोपत्वमित्यर्थः । तत्र हेतुः-- अकृष्णात्मनामित्यादि । उभयेषामप्येकविधत्वादित्यर्थः । नामविशेषाकथनादिति । येपामिति सा- मान्यवचनेन तथात्वात् । तदेति । रजउत्पत्तिहेतुतायामपि तदनुत्पादकत्वे । अन्यत्रापि तस्य न दोपत्व- मिति । भूमिप्ठभगवद्धामस्वपि तत्स्थस्त्रीसौंन्दर्यस्य स्त्रीपुंसभावस्य वा न दोपत्वामित्यर्थः । अत्र गमकमाहुः- अन्यथेत्यादि । तेपामित्यादि । कामोत्पादकगुणानाम् । * श्रीरित्यत्र । कणयतीत्युक्तमिति । एतेनाऽऽभरणवत्वमुक्तम् । इति तथोक्तमिति । एतद्बोध- यितुं दासीकार्यकर्तृत्वमुक्तम् । ननु प्रकारान्तरेणापि शक्यवचनत्वात् किमित्येवं कथनमित्यत आहुः- सर्वस्येत्यादि । तयोत्प्रेक्षणमिति । सम्मार्जनकर्तृत्वेनोत्प्रेक्षणम् । लक्ष्म्या शोभाकरणोक्ती आगन्तुकशो- भाभायोऽप्यायातीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः-तत्रत्यानामित्यादि । लक्ष्मीपरत्वमिति लक्ष्मीनियम्यत्वम् । तत्कृत इति । लक्ष्मीकृतः । तथा चेतावद्वोधनाय तथा कथनमित्यर्थः । नन्वेवं सतिन मन्यते स्वयमनु-' वर्ततां भवान्' इत्यादि वाक्योक्त आदराभावो न युज्यत इत्यत आहुः-आदरेत्यादि । अत्यलौकिकर, ·३ स्कन्ध १५ अध्याय j श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २९७ इति । यस्या अनुग्रहणेऽनुग्रहार्थमन्येपा ब्रह्मादीना यत्न ॥ २१ ॥ एवमाध्यात्मिकया गर्वाभावरूप दोपाभावमुक्त्वा आधिदैविक्या मानाभिमाने न स्त इत्याह- वापीपु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सुप्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् । अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्रमुच्छेपितं भगवतेत्यमताग यच्छ्रीः॥२२॥ वापीप्पिति | निजवने लक्ष्मीवने, तुलसीभिः साधनैः, वापीप्पीशमभ्यर्चती स्ववक्र भगतोच्छे पितमित्यमन्त । सा हि भगवद्भजन कुर्वाणा, भजनस्य स्वस्य भगवच्चुम्बनमेव महापरत्वेन ज्ञातवती । तम्याः कथमभिमान स्यात् ? तुलसीभिश्च पूजयतीति न सापत्न्यादिभाव । अवस्थाम्मारकत्वेन चापी दास्योरुपयोग । कदाचिदवभावव्यावृत्त्यर्थ वापीप्विति बहुवचनम् । प्रवालास्तटे यासामिति प्रतिबि- म्बस्फुटता | विद्रुमास्तटेषु यासाम् , तटच्छायाया मालिन्याभावाय | अमलमिति नर्मल्यं मुख्य प्रतिमि म् हेतु , अमृतजरत्व च, लवणजले विवर्णप्रतीते । जले च पूजाथै ध्यातो भगवान् प्रेप्याप्रतिविम्ये स्फु. रित । सकचग्रहचुम्बने ऊर्ध्वं मुख भवति । एतदेव महापुरुषार्थ इति ज्ञातवती । प्रप्यान्वितेति शङ्का- भावार्थ च । निजवन इति भगवदागमनाभावाय । यत्र तस्या एतावदेव मनोरथ सिद्धम् , तन कथं ग- र्वादिभाव । स्वलकमिति कचग्रहणार्थ वचनम् । ऊर्ध्वनासिकता तदैव भवति । उपविष्टायास्तु तावदेव, यत इयमभ्यर्चती । यस्य वैकुण्ठम्य श्री । तुलसीभिरिति बहुवचनं रक्षादिपूजाद्युपलक्षकम् । ईशामिति पूजायामपि पतित्वेन नाऽवहेला । अभितोऽङ्गादिसहितपूजन महाफलत्वाय । चुम्बनमात्रेणैर कृतार्थताजा- न परमभक्तत्वबोधकम् , आत्मसमर्पणं तु जातमिति । उच्छेषितममस्तेति रियाविरतिरपि सूच्यते, सा- क्षाफले सम्भवति किमित्येव क्रियत इति ।। २२ ॥ एव सर्वदोपाभावमुक्त्वा दोपवता तत्र गमनमेव नाऽस्तीत्यार- यन्न वजन्त्यधभिदो रचनानुवादाच्छृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिनीः । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारास्तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेपुतम.सुहन्तः॥२३॥ ४यन जन्तीति । अनेन सस्काररूपा अपि दोपास्तत्र न सन्तीति समर्थितम् । यद्वैकुण्ठ ते न मन न्ति, ये अघभिदो रचनानुवादादन्यविषया कया शृण्वन्ति । अन्यविषयककथाश्रवणं वैकुण्ठगमने साधने सत्यपि प्रतिवन्धकम् , अन्यथा साधनाभावादेव न गच्छेयु , किमेतत्कयनेन । अप मिनचीत्यय- भित् भगवान् , तस्य पापनाशकत्व सहजम् । तस्य रचना चरित्रम् । चरित्रस्य स्वातन्त्र्यायाऽसमास । रचनाया अनुवाद श्रवणानुसारेण कीर्तनम् , कृतानुकीर्तन वा, न तूत्प्रेक्षासिद्ध काव्यवत्। तस्मादन्यपि. प्रकाश इति । वैराग्यपरमकामाभिज्ञापक । * वापीप्रित्यर । भजनस्य स्वस्य भगनचुम्बन मिति । स्वरतभजनस्य भगवसतम्बगुपचुम्य. नम् । प्रेप्यान्वयवाप्योरवस्थास्मारकत्व विवृण्वन्ति-जले चेत्यादि । यन्डीरित्या यदिति मिल पटमित्य. भिप्रेत्याहुः -यत इत्यादि । यचरित्येक पदमित्यभिप्रेत्याहु - यस्येत्यादि । इदमेवाऽपिदायिक बोधकम् । क्रियत इति । मनोरथ कियते । ४ पन्नेत्यत्र । सस्काररूपा इति । वासारूपा । तदभाव समर्थयति-अन्यरिपययादि । भ्यादि कप .

·" - २९८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत---- षयाः कथा इति केनाऽपि प्रकारेण भगवतांपन्धरहिताः, भगवद्विरुदत्यादिकथा वा । तासाममलनादः न्यत्वम् । अत एव ताः कुकथाः । तेषां धर्माणां दोपत्वात् दैत्यानां पराक्रमोऽपि ब्रह्महत्यारूपो भवति । ननु भगवत्कथाया अपि श्रुतत्वात् कथं तासामेव फलम् ? तत्राऽऽह-मतिमीरिति । पूर्वसिद्धां भगवत्क- थामति नाशयन्त्येव, यदि श्रुता भवेयुः, विषवत् । किश्श, न तासां केवलं प्रतिबन्धकत्वम् , किन्तु स्व. तन्त्रतया अनिष्टसाधकत्वं चेत्याह-यास्तु श्रुता इति । पुण्ये विद्यमाने तेषां श्रवणमेव न सम्मवतीति ह. तभगैरित्युक्तम् । भाग्यं सुखानुभवहेतुरदृष्टम् , तद्यदा केनाऽपि निमिचेन नश्यति, तदा कुकथाश्रवणे म. तिरुत्पद्यते । ननु तेषां विवेकधैर्यादेविद्यमानत्वात् पश्चाद्भगवत्कथां श्रोप्यन्तीत्याशझ्याऽऽह-आत्तसारा इति । नराणामल्पसारत्वात् तदपि कुकथामिर्गृह्यते, तदा सत्सामग्र्या गतत्वात् तानशरणेपु तमामु दैत्य- स्थानेषु दूरादेव प्रक्षिपन्ति । हन्तेति खेदे । महता कप्टेन श्रुताः पश्चाद्घातुका जाता इति । तांस्वानिति वीप्सान कोऽपि तादृशो निस्तरतीति ज्ञापितम् । श्रवणे संपन्न एव, मननाद्यपेक्षापि नाऽ. स्ति । तदैव क्षिपन्तीति न मुक्तिवेदकः सहायोऽपेक्ष्यते । तेषां च स्थिती मध्ये को वेद किं भवेदिति । तादृशानां बहुत्वसम्भवाद्वहुवचनेन वीप्सा ॥ २३ ॥ एवं तामसानां दोपवतां तत्रागमनपूर्वकं तमःप्रवेशमुक्त्वा राजसानामूर्ध्वाधोगतिरहितानां मध्ये परिभ- मणेन क्लेशं दृष्ट्वा शोचन्नाह- येऽभ्यर्थितामपि च नो नृगति प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविपयं सहधर्म यत्र । नाऽऽराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य संमोहिता विततया ननु! मायया ते॥२४॥ * येऽभ्यर्थितामपीति । ये नृगति प्रपन्ना भगवत आराधनं न वित्तरन्ति, ते निश्चयेन अमुष्य मायया. मोहिताः । नृगतिं मनुप्यत्वम् । तस्या दुर्लभत्वमाह-नोऽभ्यर्थितामिति । ब्रह्मादिभिरपि नृगतिः प्रार्थ्यते, सर्वस्याऽपि प्रकृतिरूपत्वात् । यथा कनकात्सर्वमेव कुण्डलादिकं भवति, न तु कुण्डलात्। अत एव ब्रह्मादीनामपि नृगतिः प्रार्थ्या । न इति षष्ठी संबन्धमात्रविवक्षया, नृगते_लक्षण्यप्रतिपादना- र्था या नृगतिब्रह्मत्वं संपादितवती, नाऽऽसुरीति यावत् । पठ्या सूचितं विशेषमाह-ज्ञानं च तत्त्ववि- पयमिति । यत्र नृगतौ तत्चविपयं ज्ञानं तत्त्वज्ञानं भवति । ब्रह्मज्ञानं सुलभम् , तद्भावापन्नानां प्रापश्चि- कपदार्थानां वैदिकानां वा ज्ञान दुर्लभम् । तत्त्वविपयमिति विषयपदं तत्त्वेन ज्ञानं वारयति । तदा वा- धित स्वरूपमेव ज्ञातं स्यात् । तदैत्यज्ञानेऽपि तुल्यम् । चकारात्स्वरूपज्ञानम् । सहधर्मति धर्मज्ञानसहि- तम् । एवमपि सति भगवत आराधनाभावो मायाकार्य एव । वितरणं नाम मर्यादाव्यतिरेकेण दानम् , तथा सर्वेन्द्रियैः सर्वथा सर्वदा भगवद्भजनम् , न तु स्मार्तवत् पूजामात्रं सकृदाराधनं वा । मायामोहः शास्त्रेण निवर्तयितुं शक्यत इति दृष्टेऽपि शास्त्रे यदि वितरणम् , तन्मायामोहकार्य न भवतीत्याशाया- ऽऽह-विततया । नन्विति कोमलसंबोधनेन नाऽत्रान्यथाकथनं शङ्कनीयमिति ज्ञापितम् । सा हि वितता शामेऽप्यन्यथावुद्धिं संपादयति । साऽपि मायाविन एव, सृष्टयर्थ मोहाभावात् ॥ २४ ॥ प्रकाश केनाऽपीति । साक्षाद्वा, भगवदीयकथात्वेन वा । एक इति । कोऽपीत्यर्थः । बहुवचनेनेति । 'तमस्सु' इति बहुवचनेन । * येऽभ्यथितामित्यत्र । तदत्यज्ञानेपि तुल्यमिति । तत्त्वत्वेन ज्ञानम् । सापि मायाविन एवेनि । , ·। " ३ स्कन्ध, १५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। २९९ तत्र गमने साधनमाह- यच्च वजन्त्यनिमिपामृषभानुवृत्त्या दूरेहमा ह्युपरि नः स्पृहणीयशालाः । भर्तुमिथः सुयशसः कथनानुरागवैक्लव्यवाप्पकलया पुलकीकृताङ्गाः ॥२५॥ x यच वजन्तीति । चकाराध्यापिवैकुण्ठम् । यद्वैकुण्ठं हरेरनुवृत्त्या व्रजन्ति । हे अनिमिपामृपति इन्द्रसंबोधनम् । तस्य भगवदनुकम्पयैवेन्द्रत्वप्राप्तिः । सर्वदुःखहर्तुरित्यनुवृत्ती क्लेशाभावः । विमानदर्श- नं भगवदानतिमात्रेणाऽपि भवति, प्राप्तिब्ध । स्वतो वैकुण्ठगमनं तु हरेरनुवृत्त्यैव । आनतिरेव वाऽनुवृतिः। अन्याथ तत्र कीर्तनात् पुनः स्वावसरे कीर्तनम् । तस्या अनुवृत्तेरत्र निदर्शनमाह-दूरेहमा इति । अहङ्कार- स्तेषां दूरे । हीति भगवद्भजनस्य दोपनिवर्तकत्वात् तदा अहकारलक्षणो दोपो निवर्तत एव, अनिवृत्ती तु भजनं नास्तीत्यवगन्तव्यमिति बोधयति । न उपरि वजन्तीति सत्यलोकोपरि स वैकुण्ठलोको वर्त- त इति बोधितम् । ये निरन्तरं हररेनुवृत्ति कुर्वन्ति, ते शुद्धसात्त्विकस्वभावा भवन्तीति नः स्पृहणीयं शीलं येषाम् , तादृशा भवन्ति, अत एवन उपरि गच्छान्ति । यद्यपि वयमपि हरेरनुवृत्ति कुर्मः, तथाप्य- स्माकं न तदेकस्वभावः, अत एव न दूरेहमाः । अत एव तेषां शीलं स्पृहणीयम् । तेषां परिज्ञानार्थे ल- क्षणमाह-भर्तुरिति । स ह्यत्रापि परिपालकः, तेन देहादिनिर्वाहचिन्ताऽपि तेपां नास्ति, अन्यथा निर्वा. होऽपि न भवेदिति च । मिथ इति रसाविर्भावार्थमुक्तम् । सुयशस इति विषयोकर्पः । लौकिकानामपि यशः कीर्त्यते, यशःकीर्तने धर्मों भवतीति । इदं पुनर्यशो धर्मज्ञानभक्तिजनकत्वात् सुयशो भवति, अत एव कथनेऽनुरागः । कथानुरागेणैव कथयन्ति, न तु निर्बन्धेन फलान्तरेण वा कथनम् । सोऽप्यनुरागो नासक्तिमात्रम्, किन्तु सफलं सलक्षणं चेत्याह-चैलव्येति । अनुरागण शरीरे वैकल्यं जायते, सर्वकार्या- समर्थ भवति, इदं फलम् । लक्षणद्वयमाह-याप्पकलया पुलकीकृताङ्गा इति । बाप्पाणां कला उत्तरोत्त. राभिवृद्धिः । अन्तः स्थितो भगवदानन्दः सर्वमेव संसारतापं पहिः करोति, तदा तस्य बाप्पा मुखतो निः- सरन्ति, तेषां कलया सह । तथैव कलया प्रकाशमाना रोमाञ्चयुक्ताहाश्च भवन्ति । अता चैकुण्ठगतानां दोपः शङ्कनीयोऽपि नेत्यर्थः ।। २५ ॥ एवं नवनिर्निर्दुष्टे वैकुण्ठे स्वतो निर्दुष्टाः सनकादयः परमं दोपं कृतवन्त इति महदाश्चर्यमिति यामाह- तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्धं दिव्यं विचित्रविबुधाय्यविमानशोचिः । आपुः परां मुदमपूर्वमुपेत्य योगमायावलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६ ॥ प्रकाशः। ताशी अन्ययाधुद्धिजनिका माया मायाविनोऽमुरमोहकस्यैव, न तु सृष्टयापर्य मोहकस्य । ४ यश्चेत्यत्र । एकविपयत्वात् 'हरिपदानति...' इति लोकन्थं हरिपदं मनसि कृत्याः-सर्व- दुःखहर्तुरित्यादि । हरिपदस्य तच्लोकस्यस्याऽनुषचनेऽनुवृचिरप्यानतिरुप्य(प)वायातीति पुनरातिदी. पसम्भये तत्परिहारमाहुः-आनतिरित्यादि । अनिवृत्ताविति । अहारानिवृत्ती । पुरात इति । पमार्गात् । " ·३०० श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत - ४ तदिति । तद्वेकुण्ठ योगमायायलेनाऽऽपुरिति सबन्ध । मत्स्यैव गतं तरम्यान हितकरं भवति, न तु स्वयोगबलेन गतम् । तत्रापि सर्गकी या योगमाया, तया सृष्टयर्थ नीता कथमनर्थ करिप्यन्तीति भाव । तत् भक्त्यैव गन्तव्यमिति वक्तु विशेषणमाह-विश्वगुर्वधिकृतमिति । विश्वगुरणा वेदादिप्रय तकेन अधिकृतमधिष्ठितम् । गुरो स्थाने धाष्टयेन न गन्तव्यम्, नापि रिक्तहस्तादिना । किञ्च, तत्स्थान भुवनेकान्द्यम्, न तु पदा आक्रमणीयम् । तथा च सत्यनर्थो भवेदेव । किञ्च, दिव्य तदरीकिम्, लौकिकप्रकारेण न गन्तव्यम् | अत एव विरक्तानामपि रौकिकदृष्ट्या गमने दोषोत्पत्ति । किन्च, विचित्रविबुधाग्यविमानशोचिः । पिचित्राणि यानि विबुधाग्र्याणा विमानानि, तै शोचि कान्तिर्यस्य । ब्रह्मादयोऽपि तत् स्थान पदा अस्पृष्ट्वा अौकिकानि विमानान्यारुह्य अधस्तात् स्थितास्तस्योत्कर्ष सपादयन्ति | विमानाना विचित्रता छन्दोमयत्वादिना । न हि तादृशं यथाकथञ्चिद्गन्तव्यम् । एव चतुर्विधोत्कर्षसहि- तम्, विकुण्ठ कदापि मगरहितम्, स्थानमुपेत्यमुदमापुः। तस्याऽरौकिको धर्मस्तैरपि प्रत्यक्षीकृत इत्यर्थ ॥२६॥ सा हि योगमाया भगवता सृष्टयर्थमाज्ञप्ता स्वयं सृष्टिं विधाय तद्दर्शनार्थ भगवन्तमाकारयितुं भीता सवारपालकावुपायेन तत्र नेतु मुनीनानीतवती बलात् । भगवता तयोर्द्वारपालकत्वं दत्तम् । तौ चेमिपाः रको भवत , तदा भूमिार भवेत्, तदा भूमिमध्यात् द्वारत्वसिद्ध्यर्थं भगवानाविर्भवेत्, तदा स्वकृत्य पश्येत् इति गूढाभिप्राय । तानानीय यत्कर्तव्य तत्कृतवतीत्याह- तस्मिन्नतीत्य मुनयः पडसज्जमानाः कक्षाः समानवयसावथ सप्तमायाम् । देवावचक्षत गृहीतगदौ परायकेयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेपौ ॥ २७ ॥ *तस्मिनतीत्येति। तस्मिन् वैकुण्ठे पद् कक्षा अतीत्य मुनयः सप्तमाया देवावचक्षतेति सवन्ध'! मुदमपि प्राप्य, तन्माहात्म्य स्पष्टमप्यनुभूय, मायामोहवशात् तो क्रोधदृष्टया दृष्टाविति । कक्षा रक्षक सहितद्वाराणि । तत्र विरक्तत्वादेश्वर्यादिपगुणप्रतिपादिका वैराग्यान्ता अतीता , भक्ति सप्तमी । भक्ताश्चे उदप्यतिक्रम्य गच्छेयु , तदभावाचत्र रक्षकौ दृष्टौ । असजमाना इति पटकक्षातिक्रमे हेतुः । समा नवयसाविति यदिश्यहेतुकालाभावयुक्ती, वैकुण्ठे कालस्याऽनियामकत्वात् । कालस्य तुल्यत्वेन तत्प्रेर्य मस्वभावयोरपि तुल्यता । अयेति मिन्नप्रक्रमे । तेषामप्यसज्जमानता गता, एतयोरपि पूर्ववदनि वारक्त्व गतम् । सप्तमायामिति । नेय पूरणी कक्षेति ज्ञापनार्थ डीप्प्रत्ययाभाव | सप्तम्यप्येपा प्रथमा गवति । तत्राऽत्ययो नास्तीति साधिकरणत्वेन निर्दिष्टा । देवाविति वस्तुत एतेषामप्युपास्यौ, एते मनु प्या । तथापि मुनय इति तेपा तत्र गमनम् । किन्च, एती गृहीतगदौ । आसन्य एतदधीन , तेन दैत्य निवारणसमर्थी । ततस्तयोराजाकरणे कृतार्था एव भवन्ति । फिञ्च, भगवत्सारूप्यमपि प्राप्तो । तावनु वर्णयति-परायेति । पराया॑नि केयूरकुण्डरकिरीटानि हस्तकर्णशिरोभूषणानि । अनेन तयो कर्माणि सिद्धानि, साग्व्ययोगी ज्ञान च । आसन्यस्तु तदधीन एवेति मृत्युदैत्यजय स्वत सिद्ध । तैरपि विटको वेपो यया । तरक्किप्रकारेण भगवदद्वारपारफयोग्यवेपी । तयो कर्मादिकमपि भक्त्युपयोगीत्यर्थ । प्रकाश। xतश्वेित्यर । छन्दोमयत्यादिनेति । अत्र (1) छन्दासि मे रभो भवत ' इति श्रुविरत्रानुसन्धया। आदिपदेन भगवत्प्रसाद । * तस्मिनित्यत्र । विटइ इति । सुन्दर । तैरिति । पराध्यक्यरादिभि । - - ·+ . ३ स्कन्ध. १५ अध्याय. ] श्रीमलभाचार्यविरचिता। ३०१ किन्च- मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतो विन्यस्तयाऽसितचतुष्टयवाहुमध्ये । वकंध्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां रक्तेक्षणेन च मनाप्रभसं दधानो। २८ । xमत्तद्विरेफेति । मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीती । तयोश्चतुर्विधान्यपि कर्माणि सिद्धानि, उत्पनिस्थि- तिमल्या मोक्षश्चेति लौकिकानि, वैदिकानि दिव्यानि, भगवदीयानि च, सैः संबद्धा तयोः कीर्तिचनमाला। तामनुवर्णयति । मचा ये द्विरेफा अमराः । द्विरेफशब्दो रूहः, सर्वेषां शीघ्रप्रतीतः, अन्यथाप्रतीतौ वर्षर- शब्दादिव्युदासोऽपि न प्रतीयेत । मद्विरेफसहिता वनमाला । रेफोऽवामितेजः, लौकिकवैदिकामिते- जोवद्वेदसहिता वनमाला । सापि प्रेमसंबन्धान्मत्तश्रमरैरिव संबद्धा। वनमालिकयति ताभ्यां वन- मालाशोभा । तया निीती कण्ठलम्बितौ । सा कीर्तिम्तत्कर्मसहितेति वक्तुमसितचतुष्टयवाहुमध्ये विन्यस्तयेत्युक्तम् । अनेन तयोहृदये भगवान् , बनमाला, कमलम् , हम्तचतुष्टयम् , पत्राणीति निरू- पितम् । एवंविधायपि, वक्रं कुटिलया ध्रुवा उपलक्षितम् , स्फुटनिर्गमाभ्यां श्वाससहिताभ्यां नासि- काभ्यां सहितम् . रक्तक्षणेन च मनाप्रभसं क्रोधसहितं दधानौ । एतावद्रूपं भगवत्सारूप्यातिरिक्तं मायया कृतम् । चक्रं दधानाविति भक्तिमार्गनिष्ठौ । तत्र दोपत्रयं कामादिरूपम् । कुटिला भूः क्रोधस्य सूचिका। नासिकाद्वयवायुरेते न प्रवेशनीया इत्यन्तःस्थितभगवदर्शनलक्षणमहाधनलोभेन चिन्तया श्रान्तयोः स्फुटं निर्गतो लोभस्य सूचकः । स्वस्याऽधिकारं मत्वा, स्वयं पूर्णकामौ मूत्या, कामितः स पदार्थ एतेषां मा भवत्विति काममूलककोधसूचकोऽदगोरारक्तिमा । त्रिमिदापैः कृत्वा मनाग्रमसमुत्तरलं मुखम् । अत एतयोभक्तावन्तरायभूतं दोषत्रयं जन्मत्रयं संपादयिष्यति । मनाक् च संरम्भस्तदवहेलया ॥ २८ ॥ एवं तयोर्गुणदोपौ निरूप्य मुनीनां गुणदोषान् निरूपयति- हार्येतयोनिविविशुर्मिपतोरपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिकायाः । सर्वत्र तेऽविषमया मुनयः स्वदृष्टया ये संचरन्त्यविहता विगताभिशङ्काः २९ द्वातयोरिति । ज्ञानमार्गे अविषमदृष्टिः, शङ्काभावः, मननम् , आत्मज्ञान चेति चत्वारो गुणाः । ते यदि भगवन्माहात्म्यज्ञानपूर्वकास्तद्धर्मेप्वादरयुक्ताः, तदा भक्तिमार्गेऽपि गुणा भवन्ति । लौकिकदोप- निवृत्त्यर्थमेव ते ज्ञानमार्गे गुणत्वेनोक्ताः । अधिकृतयोलनम् , भगवत्स्थानस्य सामान्यदर्शनम् , अन्त- . प्रकाश x मचद्विरेफेत्यत्र । द्विरेफराब्दस्य यौगिकरूढलं कचिदिच्छन्ति, केचिच्च लाक्षणिकत्यम् । तत्र या. धकमाहुः-सर्वेपामित्यादि । 'द्विरेफपुष्पलिमृङ्गपट्पद...' इति कोशवाक्येन शीघ्रं प्रतीतैः । पूर्व रेफद्वय- विशिष्टभ्रमरपदोपस्थितिस्तद्वाच्यस्य पक्षिण इति विलम्यस्याऽननुभावात्। तयारीकारे तु अमरपदवदन्येऽपि वरवर्करराकरीमदराधा रेफद्वयरन्तः शब्दा वर्तन्ते इति तेभ्यो विवकोऽपि सहसव प्रतीयत, अरिवेके विनिगमनादीर्घव्यात् । अतस्त-मतद्वयमप्यसहतमित्यर्थः । एतेन भवेशनीया इति। एव इति पदरछेदः। निपिरो.. प.5. प. २ तदर्षे चादरयुक्ताः क नदीयादानाः. ग. तर पारा...

·. ३०२ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- रमवहिरङ्गयोस्तुरुयतया ज्ञानम् , तद्गतासाधारणगुणागणनं च चत्वारो दोपाः । तेन दैत्ययोनिः, स्वरूप. ज्ञानाभावः, बहुकालं गर्भवासलेशः, यातना चेत्यनिष्टचतुष्टयं फलितम् । दोपाणां प्रापल्यान्मार्गान्तरगुणा अप्यत्र निवृत्ता , तेन फ्लेशो न दोपाय । एतयोर्मिपतोरेव सतोस्तावविगणय्य । द्वारि अन्तरङ्गभूताया निविविशुः । अपृष्वेति । किं भगवान् करोति, अवसरोऽनवसरो वेति प्रष्टच्यम् , तदपृष्ट्वा प्रविष्टा इत्यर्थः । पूर्वद्वारो यथा प्रविष्टाः, तथेयमपि द्वा । पुरटवनकपाटिकाया इति द्वारमाहात्म्यम् । पुरटं सुवर्णम् , तत्सहिता ये वजा हरिकाणि, तैरेव निर्मिती कपाटो यस्याः, कपाटिके वा एवं पूर्वार्द्ध दोपा निरू. पिताः । मार्गान्तरस्थान् गुणानाह-सर्वश्रेति । ते अविषमया दृष्टया चरन्ति, अत एव केनाप्यविहता इति, स्वस्मिन् विद्यमानमपि ज्ञानं परम्मिन् कार्यसंपादकमिति, सानुभावं निरूपितम् । अत एव विगता- भिशक्षा । विगता अभितः शङ्का येपाम् । *ब्रह्मविदश्चेत् तदा दोपो न भवेत् । तत्रैवैते गुणत्वेनोक्ताः। एते त्वात्मविद. । स हि चिद्रूपं ब्रह्म । तत्रापि मननपर्यन्तं व्यापृताः । तदप्यात्मरूपं न सर्वदा तेषामनु- भवविषयः । तत्र स्वरूपधर्मयोर्मध्ये परिच्छेदधर्मस्य वलिष्ठत्वात् परिच्छेदाहकाररहितमेवाऽऽत्मज्ञानं गुण- रूपम् , अन्यथा संसारिणामपि तत्सम्भवान्मोक्षः स्यात् । आत्मा हि भगवद्विमूतिरिति विभूतिमत्समीपे परधर्मास्त्यजतीति न तेपामन्यत्र प्रच्युतिः ॥ २९ ॥ एवमेतेषां गुणदोपानिरूप्य यथाक्रममतिक्रममाह- तान्वीक्ष्य वातरशनांश्चतुरः कुमारान् वृद्धान् दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् । वेत्रेण चाऽस्खलयतामतदहणांस्तौ तेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ३० * तान्वक्ष्यिति । तत्र प्रथमं द्वारपालकृतातिक्रमो निरूप्यते । तत्र तयोः सहजत्वात् तेषां निवारणे हेतुः-यातरशनानिति । ते हि दिगम्बराः, बालका अपि कटिसूत्रवन्तो भवन्ति । अत एवैषां रशना- निषेधः । श्रान्ता इव तदृष्टया प्रतीता. । चत्वारोऽप्येकविधा इत्याश्चर्यमपि । कुमाराः पञ्चवार्षिकाः, कालेन तेषां शरीरस्य कौमारपर्यन्तमेव भोगः कृत इति । उत्पत्तिकालविचारे तु ते वृद्धाः, परार्द्धमिता- युपो ब्रह्मकल्प एलोत्पाः । अल एक दशार्द्धवयसः । पञ्चवार्षिका इति केचित् । लेषां या मागुपदशा प्रकाशः * द्वारीत्यत्र । ननु ज्ञानमार्गस्याऽपि भगवता स्वप्राप्त्युपायतया कथनात तद्गुणानां कथमत्र दर्शन- प्रतियन्धकतेत्याकालायां तज्ज्ञानमिदं न भवति, यदुपायभूतामिति बोधयितुं 'मुनयः स्वदृष्टया' इति पदसू- चितं तात्पर्यमाहुः-ब्रह्मविद इत्यारभ्य स्यादित्यन्ते (न)। स हीति । आत्मा हि । मननपर्यन्तं व्यापृता इति । न निदिध्यासनपराः । अत एव तदपि मतमप्यात्मस्वरूपं सर्वदा तेषां नानुमवगोचरम् । तत्रापि हेतुस्तत्रेत्यादिनोक्तः । स्वरूपं चिद्रपम् ; धर्मोऽणुत्वम् , परिच्छेद इति यावत् । तथा चाऽधिकारा- भावेन मार्गबन्धात् प्रतिबन्धकतेत्यर्थः । ननु तद्गतधर्माणां यदि नात्मज्ञानत्वं धर्मत्वं तदाऽन्यत्राऽपि गतिविघातः स्यात् , तथा सति मूलोक्तान्येतद्विशेषणानि विरुध्येरन् , अतो मार्गभेदप्रतिपादनं न समक्ष- समित्यत आहुः-आत्मा होत्यादि । परधर्मानिति । विभूतिमतो भगवतो धर्मान् । तथा चाऽन्यत्रामति- रोधान विशेषणविरोध इत्यर्थः । तानित्यन । अत एवेति । बालवामावादेव । ।

·। ३स्कन्ध. १५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३०३ पराईद्वयपरिच्छिन्ना तत्रार्द्धवयसः, एकस्य परार्द्धस्याऽतिक्रान्तत्वात् । नेपा ज्ञानवृद्धत्वमप्याह-पिदि- तात्मतत्त्वानिति । विदितमात्मतत्त्व यैरिति । क्षेत्र लकुटविशेषः, चकारान्मुखेन च । अस्पलयता- मिति यथा ते स्खरिता भवन्ति, यथा दण्ड प्रसारित इत्यर्थ । एवं कर्तुमनुचितास्त इत्याह-अत- दहणानिति । तत् स्खलन नाऽर्हन्तीति । ते हि स्थिरीकृत्य वा प्रष्टव्या , विज्ञापनेन वा अनवसरो ज्ञाप नीय । तदुभयमकृत्वा स्खलनमेव कारितवन्तौ । तापिति पूर्वोक्तौ दापसहितौ निरूपितौ । तेजो वि. हस्येति । सर्वथा नाऽज्ञानात्तथा करणम्, किन्तु जात्वैः । यत्तेपा ज्ञानम् , सर्वपरित्यागरक्षणः स्व- धर्म , देहाभिमानामावश्च, सतेज | तद्विहस्य । दोपत्वेन पापण्डित्वेन वा तद्गणन विहसनम् । तदविग णय्य । तेज कृत धाष्टर्च दोष मत्वा । तत्र दण्डचिकर्षाि हास्ये हेतु , न तु कौतुकमात्रम् । अत एव भगवतः प्रतिकूल शील ययो । अनेन स्वामिसेवकधर्मोऽपि तयोर्न सिद्ध इत्युक्तम् । गर्वन्तु भगवत्प्रति- कूलो धर्म , दैत्यधर्मत्वात् , अत एव प्रतिकूलपदम् । शीलमिति तद्धर्मम्य दुर्लङ्घयता सूचिता ॥३०॥ एव तयोरतिक्रममुक्त्वा मुनिकृतातिक्रममाह- ताभ्यां मिपत्स्वनिमिषेपु निषिध्यमानाः स्वहत्तमा ह्यपि हरेः प्रतिहारपाभ्याम् । ऊचुः सुहृत्तमदिदृक्षितभङ्ग ईपत्कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षाः ॥३१॥ + ताभ्यामिति । ताभ्यामिति चतुर्थी । तयोरर्थे शापमूचुरित्यर्थः । शापमिति नोक्तम् , विचारपूर्वक- मग्रे वक्ष्यमाणत्वात् , इदानीमविचारितत्वात् । क्रोधेन वचनमर्थाच्छापरूप भवतीति ज्ञातव्यम् । अत एव निषिध्यमानाः, मैव शापो देय इति । गमननिषेधस्तु कृत एवेति वर्तमानप्रयोगो नोपपद्येत । अनिमि- पेषु मिपत्स्विति देवानामुभयत्र साक्षित्व निरूपितम् । ते ह्यनिमिषा सर्वसाक्षिण । तैरेव निषिध्यमाना इति नैकट्यादवसीयते । तत्रत्यै सर्वेरेव वा । ताभ्यामेव निषिध्यमाना इति ताम्यामिति तृतीया वा । वस्तुतस्तु प्रवेशनिषेध एव ताभ्या क्रियते, वर्तमानसामीप्येऽपि वर्तमानप्रयोग उपपन्नः । सुष्टु अर्ह तमा इति निषेधानौचित्ये हेतुः । अर्हा सदाचारा , तथापि यथाशास्त्रं परमहसा अर्हत्तमा , तनापि ज्ञानिन स्वहर्तमा इति । तर्हि निषेध कथ कृत हत्याराल्याट-दरेः प्रतिहारसाम्यामिति । सहि सर्व दुखहर्ता । अन्त प्रवेशे भगवदतिक्रमे महान् दोषो मविप्यतीति तेनैव भगवता प्रतीहारा द्वारपारका रक्षिता सर्वत्र बहव , तेपामेतावधिपती । अतो द्वारपारकाना रक्षार्थम् , तयोरपि रक्षार्थम् , निपिद्धा इत्यर्थ । तदेतेषा क्रोधे को हेतुः १ तताऽऽह-सुहृत्तमदिक्षितभङ्गे सति ईपत् कामानुजेन गोधन त उपप्लुतामाः । तेषामात्मविदा सर्वत्राऽऽत्मवुद्धिरेव, भगवत्यप्यात्मवुद्धि । भगवानप्यात्मविदिति सुहृन्मित्रम्, तत्रापि तद्गुणैरन्त करणनैमल्यं भवतीति सुहत्तम , स्वम्याऽभीप्सितज्ञानसाधक्त्वात् । तस्य दिक्षित दिदृक्षा दर्शनेच्छा । यस्त्वस्मभ्यमेतावदुपकार कृतवान् स द्रष्टव्य इति, फरस्य जातत्वात् साधने स्वल्प काम । दिदृक्षितम्य भने सत्यल्पत्वात् प्रतिनन्धे भग एव जात , न लेतत्समाधान कृत्वा पुनर्द्रष्टव्य इतीच्छा तेपु स्थिता । अत एव ईपत्कामस्याऽनुज । महति कामे प्रतिरुद्धेऽपि त्रोधो न भवति . प्रकाश.। + ताम्यामित्यत्र । ताम्यामित्यत्र तृतीया विहाय चतुर्थीव्याख्यान वीजमाहु-गमननिषेध इत्यादि। दर्शनेच्छाया हेतुपूर्वकमाकारमाहुः-यस्त्वित्यादि । स्वल्पत्वे गमक प्रमाण चाहु -दिदृश्चितस्येत्यादि, त एवेत्यादि च।

·. ३०४ श्रीयुबाधिनी। [श्रामदागवत- यथेश्वरवाक्ये, अर्थाथिनो वा । तेपामपि विचारो नोत्पन्न इत्याह-सहसेति । उपप्लुतान्याणि येषाम् । अनेन तयोर्गुणा अपि तेषां न प्रत्यक्षा जाता इत्युक्तम् । उपप्लवः प्रलयः सर्वनाशरूपः, स तेषां जात इति तथोक्तम् ॥ ३१ ॥ तेषां वचनमाह-को वामिहेत्यादित्रिभिः- मुनय ऊचुः । को वामिहेत्य भगवत्परिचर्ययोच्चैस्तद्धर्मिणां निवसतां विषमः स्वभावः । तस्मिन्प्रशान्तपुरुपे गतविग्रह वां को वाऽऽत्मवत्कुहकयोः परिशयनीयः ३२ ’ तयोः स्वाभाविको दोपः स्वामिद्रोहस्तथाऽपरः । स्वस्याऽन्तरङ्गमित्रत्वात्तदुल्लङ्घनमेव च ॥ १॥ दोपस्तृतीयो नाऽत्रोक्तो मित्रकार्य पर कृतम् । तथावचनसंदर्भात्सोच्यते जन्म- संख्यया ॥ २ ॥ तत्र प्रथमं तयोः स्वाभाविकं दोपमाहुः-इह वैकुण्ठे, उच्चैर्भगवत्परिचर्यया पूर्व- जन्मनि कृतया, भूमेः सकाशादिहागत्य निवसतां भगवत्सेवकानां मध्ये को वां युवयोरेप विषमः स्व- भावः ? अस्मासु दोपबुद्धिः, 'नाऽर्थदा पुरुपद्विपाम् ' इति पुरुषे द्वेषस्य निन्दितत्वात् । कश्चित् प्रवेष्टव्यं कश्चिन्नेति केचिदाहुः, तदा द्वारपालकाधिकारदानं भगवतो विरुध्येत ! आत्मीयानामपि माता- पित्रोरप्यनवसरे गमनमुचितं न भवतीति लौकिकार्थे तथाकरणं द्वारपालयोरुचितमेव । तथा नूतनानां महतामुपहासः क्रोधदर्शनं बैकुण्ठवासिनामुचितम् , सामान्यधर्मानुरोधेनैव विशेषधर्माणां कर्तव्यताया उचितत्वात् । तेषां मते सर्व कर्मजन्यमेव, तत्रापि भोगरूपम् , भक्तिमार्गस्याज्ञातत्वात् । अतो निरन्तरभगवत्सेवयाऽत्राऽऽगत्य स्थितिर्भवतीति मन्यन्ते । तत्रापि वैकुण्ठे ये भगवत्समानधर्मा ब्रह्मण्या धर्मनिष्ठप्रीतियुक्तास्तेषां मध्य इति । तेनैतयोः सहजवैकुण्ठादागमनं निवारितम् । स्वस्य मुखाद्वचनं निः- सरतीति । को वेत्यधिक्षेपे । क इत्यधिक्षेपे, 'त्यनादरे वा | ननु त्रैविध्यात् केचन विषमस्वभावा अपि भवन्तीति चेत्तत्राऽऽह-तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रह इति । अयं विषमस्वभावः स्वार्थम् , दर्थ वा ? स्वार्थ चेत्, न युवां भगवदीयो । तत्र हेतुमाह-प्रशान्तपुरुष इति । प्रकर्षेण शान्ताः पुरुषा यस्य । तस्य हि सर्वे पुरुषाः शान्ता एव । शान्तिस्तु ज्ञान एव, अलो वैएम्यं भगवदीयमानी- नोंचतम् । भगवदर्थ च नाऽपेक्ष्यत इत्याह-गतविग्रह इति । गतो विग्रहः कलहो यस्य । विशेषेण मह आग्रहो वा । विग्रहो दहो वा । देहाभावान्न केनाऽप्यनिष्टं कर्तुं शक्यम् , कलहाभावात् न कश्चित् द्विष्टः, आग्रहाभावात् नाऽनौचित्यं भगवान् मन्यते । अतो विषमस्वभाव उत्पत्त्या चीपपत्त्या चाऽन याधितः। या गुवयोः । एवं तयोपिमस्वभावं निन्दित्वा स्वातिक्रमदोपं तयोरुपपादयन्ति-को वाऽऽत्मवदिति । कुहकयोर्वयकयोः को या आत्मवत्परिशङ्कनीय इति । दुष्ट एव हि अन्यत्र दोपं मन्यते, अतो युवयो. प्रकाशः। * को यामित्या । कारिकायाम् । सेति । मित्रकृतिः । कार्यद्वारा वैषम्यस्वरूपं प्रकटयन्ति-आ- त्मीयानामित्यादि-उचितत्वादित्यन्तम् । अधिक्षेपं वक्तुं तन्मूलभूतविचारस्यररूपमाहुः-तेषां मत इत्या. दि-आगमनमित्यन्तम् । तत्र हेतु:-निवारितमित्यादि । एतस्य विचारस्याऽऽपातपतिप्रन्नतां बोधयन्ति- आग्रहत्यादि। भगव.

·३.स्कन्ध. १५ अध्याय. J श्रामवल्लभाचार्यविरचिता। दोपोऽस्तीत्यवसीयते । परिचर्याया एव वैकुण्ठागमनहेतुत्वं मन्यन्ते, न तु निष्कपटपरिचर्यायाः । अतः कपटेन परिचयाँ कृत्वा वैकुण्ठे समागत्याऽधिकार प्राप्य, स्वभावादधिकाराच, यथा वयं तथाऽन्योऽन्यत्रा गमिष्यतीति यत्रैव स्वस्याऽस्वारस्यं तत्रैव विपमदृष्टिः, न तु विषयपरिज्ञानादिति तस्य पक्षम्याऽऽक्षेपः । वयं तु न पाशिकनीया इति भावः । निषेधस्तु परिशकाडीकारे स्वस्याऽपि कुहकत्वं सेत्स्यतीति । तस्मा- द्वयं निर्दष्टाः, युवामेव सदुष्टी, निदृष्टे दोपारोपात् । आमहाविष्टबुद्धिनात्यन्तं युक्तिमपेक्षते, अतोऽ. स्मिन्पक्षे न समर्थोपपत्तिः । तथाऽग्रिमपक्षेऽप्यवगन्तव्यम् ॥ ३२ ॥ स्वामिद्रोहमाह- न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षावात्मानमात्मनि नभो नभसवि धीराः। पश्यन्ति यत्र युवयोः सुरलिङ्गिनोः किं व्युत्पादितं युदरभेदिभयं यतोऽस्य ३३ न हन्तरमिति । इह वैकुण्ठे शुद्धसत्त्वात्मके रजस्तमसोरभावात् तत्कृतमुच्चनीचत्वमपि नाऽस्ति । किञ्च, भगवति नाऽस्त्यन्तरम् , तेन ये झानादिमन्तस्ते भगवद्रूपा इति तेषु भगवति चाऽन्तरकरणं स्वा- मिद्रोहः । किञ्च, समस्तकुक्षाविति । समस्तं कुक्षौ यस्य । वैकुण्ठवासिनः सर्वे पूर्व तस्य कुक्षावेय स्थिताः, इदानी वा नारायणोदरे सर्वे तिष्ठन्तीति । अतः प्रथमपक्षे वैकुण्ठवासिप्वन्तरमनुचितम् , द्विती- यपक्षे सर्वेष्वेव । तस्य समस्तकुक्षित्वं श्रुत्यनुभवसिद्धम् । तत्र श्रुतिः- आत्मैवेदं सर्वम् ' ' यस्मिन्निदं संच वि चैति सर्वम्' इति च । अनुभवं कीर्तयन्ति-आत्मानमात्मनि नभो नभसीव धीराः पश्यन्ती- ति । आत्मानं स्वात्मानम् । आत्मनि भगवति । आत्मनश्च पुनः सर्वत्वज्ञानात् सर्व भगवति भविष्य- ति, स्वदृष्टान्तेन या । तत्र प्रथमपक्षो वादिनं प्रति वक्तव्यो न भवतीति दृष्टान्तपक्षमेव दृष्टान्तेन स्पष्ट- यति-नमो नभसीवेति । यथा घटाकाशो विद्यमानेऽपि घटे महाकाश एव, महाकाशे वा; तथा सर्व आत्मानः सोपाधयोऽपि भगवानेव, भगवति वा । अन प्रमाणम्-धीराः पश्यन्तीति । श्रुतिझवादे भगवद्वादे वाऽप्युपपद्यते, तथाप्यनुभव आत्मवाद एव स्वाधीनः, अतो धीरा इत्येवाऽपिकारिविशेषणम् । धैर्य हि आत्मनो महाफलत्वज्ञानात् फलान्तरेच्छामावपूर्वकेन्द्रियादिजयः, चिचस्थैर्यमेव वा धैर्यम् । एवं सर्वकुक्षित्व प्रतिपाद्य तत्रापराधः कृत इत्याहुः-यत्र भगवति, सुरलिङ्गिनोर्युवयोः । देवानां लिगमात्रम् , वस्तुतस्तु दैत्या एव । तृतीया देवगत्याऽपि करणं सम्भवतीति नोक्ता। पष्ठया तु स दोपस्तेषां संबन्धीति योध्यते । उदरं भिननीत्युदरभेदि, तस्य भयम् । यदा घेथप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अय तस्य भयं भवति' इति श्रुतिः । ये भगवद्भावं प्राप्तास्ते उदरशब्देनोच्यन्ते, तेप्वन्तरं कुर्वन् मयं प्रामो- तीत्यर्थः । उद् ऊर्ध्वमरमप्यन्तरमिति च । उद् ऊर्ध्व लौकिकापेक्षयाऽप्यधिक शास्त्रतो भेदसमर्थनम् , अरमीपत् । भृत्यापराधे स्वाम्येवैवं करोतीति लोके प्रतीतिर्भवेत् । तदोदरभेदिनां यद्यम् , तदस्मिन्नपि . प्रकादा। न होत्यत्र । सर्वन्त्वज्ञानादिति । 'आत्मैवेदं सर्वम् ' इतिश्रुत्युक्तसर्वत्वज्ञानात् । तस्य भय- मिति । 'यतोऽस्य व्युत्पादितम् , तत्किम् ' इति मूलगेपोऽत्र; तदेतघृदिकृत्य व्याकुर्वन्ति--यदेत्यादि । य इत्यादिनोक्तमन्तरशब्दस्य भगवद्भूतवाचकत्वपक्षे लक्षणया सम्बन्धियोधकत्वं जेवम्। लक्षणादोपा. दरुच्या पक्षान्तरमाहुः-उर्ध्वमित्यादि । तेन स्वामिनो मयं व्युत्पादयन्ति-भृत्येत्यादि । भयं भवेदिनि । १ सर्वोपपत्ति. क. प.

·. ३०९ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- कृतं भवेदिति युक्त एव तव स्वाभिद्रोहो जात इति हिशब्दार्थः । सेवककृतत्वात् भगवत एतदकिर्त- व्यम् , तथा सति भयं भवेदिति गूढाशयः ॥ ३३ ॥ एतदनङ्गीकारे तु स्वामिनो भयं न भविष्यत्येव, तदेतयोरेव भयं भवत्विति शस्त्रार्थसिद्धयर्थ भगवति मैत्रीनिर्वाहार्थं च तयोः शापं प्रयच्छन्ति- तद्धाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तुःकर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् । लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्टया पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ।। ४ तद्वामिति । अमुष्य भगवतः सर्वेषां परमस्य स्वामिनः, अस्मदाद्यनुग्रहार्थ विकुण्ठस्थाने संस्थितस्य। विकुण्ठशब्देन शुद्धं सत्त्वम् , तद्भरित्यस्मदादिसत्त्वस्याऽपि भर्तृत्वात् तस्य प्रकृष्टं कर्तुमिहाऽस्मिन्नर्थे य- दुचितं तद्धीमहि, ध्यानेन साक्षात्करिष्यामः । या युवाभ्याम् । मन्दधीम्यामिति । ताभ्यामेक चेदनिष्टं दीयते, तदा ताभ्यामेव भगवत इष्टं भवतीति चतुर्थीहतीये । ध्यानेन निश्चितमर्थमाहुः-लोकानितो बजतमिति । अन्तरभावेन या दृष्टिः कृता क्रूरा, तया कृत्वा, इतोऽधस्तनान् लोकान् ब्रजतम् । इदं हि सत्त्वस्थानम् , ततोऽधस्तना राजसतामसाः । तत्रैकः केवलराजसः, द्वितीयो राजसतामसः, तृतीयस्तामस इति । अवान्तरलोकानां बहुत्वसम्भवात् त्रीनिति वक्तुं विशिनष्टि-पापीयसस्त्रय इति । अस्य भगवतो रिपवो भगवदीयैहेंयत्वेन ज्ञाताः, ' कामः क्रोधस्तथा लोमस्तस्मादेतनयं त्यजेत् ' इति वाक्यात् । ते च पापीयसः संवन्धिनः, न भगवायाः, किन्तु तद्विरोधिनश्च । अतो भगवद्विरोधि कामादित्रयं येषु लोकेषु, तान् लोकानितो व्रजतमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ पूर्व शापपर्यवसायित्वमज्ञात्वा कृतोऽतिक्रमः । जाते च शापेऽमूळ वाग्गदादिभिर्दूरीकर्तुमशक्येति तेषां प्रार्थनयैव शापो गमिप्यतीति बुध्दा तेषां प्रसादनं कृतवन्तावित्याहः- तेपामितारितमुभाववधार्य घोरं तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगैः । सद्यो हरेरनुचरावुरु विभ्यतस्तत्पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५ ॥ तेपामिति । मापस्त्यशीतो ग्लानिहेतुर्न भवतीति तदगीकारार्थ ततोऽधिकं मा वदन्विति लेषां एद- योः पतिती । इत्यमुना पूर्वोक्तप्रकारेण तेपामीरितमवधार्य, तदुक्तश्चाऽर्थों ब्रमदण्ड इति निश्चित्य, अखपूगैवानियारणं मत्या, हरेरनुचरावपि तेषां पदयोरपतताम् । तत्रापि पादग्रहौ, तेषां पादान् गृहीत्वा तत्र पतितावित्यर्थः । सघ इति । विलम्वे पुनः शापो भगवद्दण्डो वा भवेदिति । माया वा त- तो निर्गतेति हरेरनुचराविति भगवदभिप्रायाभिज्ञो, स्थानान्तरे गमनमत्यरिष्टमिति । स हि सर्वदा हरिः, अन्यत्र दुःखहर्ता कोऽपि नास्तीति । तेषां वा मनसि जातं दुःख दूरीफर्तुं तथा कृतवन्तौ, यत एतयोः स्वामी हरिः । किञ्च उरु विम्यतः, अधिकं च भयं प्राप्तवन्ती, श्रुयर्थस्तदेव जात इति । अतिका- तरेणेति तेषां दयोत्पादनार्थ स्वस्य दैन्यं ज्ञापितवन्तौ ॥ ३५ ॥ प्रकाश वाशिष्ठरामायणोक्तशापयदिदानीमपि भवेत् । ४ तदामित्या । प्रकटमिति । प्रकर्षम्, कल्याणमिति यावत् । चतुर्थीतृतीये इति । यामिति चतुः यो, मन्दधीम्यामिति तृतीया । वाक्यशेषस्तु ताभ्यामेवेत्यादिना व्याख्यात एव । पातिपातीक. प.... .

·- ३ स्कन्य, १५ अध्याय.] श्रीमदल्लमाचार्यविरचिता। एवं चरणयोः पतित्वा एक प्रार्थयत:- भूयादघोनि भगवद्भिरकारि दण्डो यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् । मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेदिह तु नौ बजतोरधोऽधः॥३६॥ भूयादघोनीति । अघोनि पापसहिते भगवद्भिर्योदण्डः कृतः, स भूयात् । तथा कथने हेतुः-यो दण्डो नौ आवयोः सुरहेलनं भगवदवज्ञाम् , भगवद्देवतावज्ञां च । अशेपं सर्वमेव हरेत । यदि तदत्तः शापो नाकृितः स्यात् , तदा वरमपि न प्रयच्छेयुरिति तदङ्गीकरणम् । प्रार्थनामाह-मावोऽनुतापकलयेति । वो युष्माकं योऽनुतापः, स्थैव शापो दत्त इति; तस्य कलया लेशेन नी आवयोरपोधो बजतोरपि मोहो मा भवतु । कामक्रोघलोभैर्नरक एव भवति, न संसारः; मोहेन च संसारो मवत्यतस्तत्मार्थनमुचित मेव । बायमानोऽपि मोह आवश्यकत्वात् तत्तजन्मनि भगवत्स्मृतियोमा भवेत् , किन्तु जायमानमप्य- ज्ञानं मोहात्मकं भगवत्स्मरणमेव संपादयतु । तु पुनरिह भगवति मोहो भवतु, भगवद्वैराग्यं मा भवत्विति । 'बजतम् ' इति भगवद्वाक्यात् फलं शीघ्रमेव मविप्यतीति ज्ञापितम् । तथा स्मरणमपि भवत्विति मार्थ- नायां भावः । अधोध इति दैन्यं ज्ञापितम् । दैत्याद्राक्षसा निकृष्टाः, तेभ्योऽपि मनुप्या इति; राक्षसा. नामपि देवयोनित्वात् ।। ३६ ॥ एवं प्रार्थितेऽपि प्रसादे, अङ्गीकारेण दत्तेऽपि, साक्षाददानं पश्याचापव्याकुलानामुचितमेव, विवेकेन सर्वप्रतिरोधो वा । एवं सति सर्वनिर्धारार्थ भगवानागत इत्याह- एवं तदेव भगवानरविन्दनाभः स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्यः । तस्मिन्ययो परमहंसमहामुनीनामन्वेपणीयचरणो चलयन्सहश्रीः ॥ ३७ ॥ एवं तंदैवेति । एवं सति तदेव भगवान् विबुध्य तस्मिन् स्थाने ययाविति सम्बन्धः । तदेवेति न ज्ञापनापेक्षा । तत्र हेतु:-भगवानिति । तर्हि पूर्वमेव कयं न प्रतीकारं कृतवानित्याशङ्कयाऽऽह-अर- विन्दनाम इति । सृष्टिजनकोऽयम्, यतः कमलनाभः । अतः पूर्वं न कृतवानित्यर्थः । तत्रैवं संदेहः-कि भगवता मुनीनामपराधो वुद्धः, आहोस्वित्सेवकयोरिति; उभयत्र युतीनां सम्भवात् । तत्र निर्धारार्थमाह- स्वानां वियुध्य सदतिक्रममिति । स्वसेवकानामेवाऽपराधः, यतः सतामतिक्रमः कृत इति । अनेन 'प्रथमापराघस्तयेोरिति चितम् । लोकेऽपि यः प्रयममपराध्यति स दण्डयः । ननु तेपामेव कथं नापराध.? यदपृष्देव प्रविष्टा इति । तत्राऽऽहं-आर्यहृद्य इति । आर्याः सन्मार्गवर्तिनो मर्यादायां श्रेष्ठाः, ते यस्य । अतो भगवदन्तःकरणे ते रोचन्त इति तेषामागमनं नाऽपराधः आयर्याणां यो वा । अतोऽप्यागमनं तेपामुचितमेव । तस्मिन् स्थाने ययो, उमयोः कृतिसमर्थनार्थम् । यत् सेवकाम्यां निवारितास्ते पुनरन्तः प्रवेशयितुं न युक्ता इति स्वयमेव तत्र गतः, न त्वाकारितास्ते । न वा पश्चात्ते समानीताः, सत्कृता वा । तेपामपि चरणारविन्ददर्शनाकाहा वर्तत इति चरणावेव चालयस्तर गतः । एवं सत्युमयेषां सेदो भवेत् । मकाशा * भूयादित्या । मगवदवन्नामित्यादी भगवत्पदं सनकादिपरं बोध्यम् , तेषु मूले । मगपद्रिः' इति भगवत्पदप्रयोगान् । मगवत्परं वा भवतु, 'ब्राह्मणाः प्रभवो दैवम् ' इति वाफ्यात् । हया या व.प.

·३०८ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- सेवकानामुचित एव खेद , मुनीनामपि, परमहंसमहामुनीनामन्वेपणीयौ तो चरणायिति । परमहसाच ते महामुनयश्च । परमहसा इत्यनेन धर्मनिष्कर्ष उक्त , महामुनीनामिति ज्ञानोत्कर्ष ।उभयोत्कृष्टा विशि- टस्यैव भगवतश्चरणान्वेषिणो भवन्ति, काण्डद्वयार्थस्य सिद्धत्वात्, भक्तिरेवाशिष्यत इति । चलयनिति चालयन्नित्यर्थ । सहश्री लक्ष्मीसहित । तयाऽपि सहागमन तथा, तस्या स्थित्या घनवसरत्वमिति । सा पुनर्बहिरप्यानीता, तेन सेवकाना खेदः । अनवसरवोधान्मुनीनाम् । लक्ष्म्या संतोपार्थमिति केचित् । कदाचित् लक्ष्म्या गर्ने जाते, तन्निवृत्त्यर्थं लोकान्तर परिकल्प्य, तत्र जयविजयो द्वारपालको निवेश्य, स्वय प्रविष्टस्ताभ्या लक्ष्म्या निरोध कारितवान् । तत प्रभृति तस्या मनसि तयोरस्वरसोऽस्तीति। केचित् पुनर्जन्मत्रयरमकार्यार्थ शेपलक्ष्मीसुदर्शनान्यागतानीत्याहु ॥ ३७ ।। समागत भगवन्त वर्णयति-त त्वागतमित्यादिपञ्चभिः । पूर्व वैकुण्ठवर्णनाया भगवान्न वर्णित इति पञ्च- विद्याप्रवर्तकत्वेनाऽत्र वर्णित । समागमक्रियायुक्तम्, समागमनहेतुकम् । समागत्य स्थित चाऽपि, दृष्टम्, नतमिति क्रमः १॥ तत्र समागच्छन्तं वर्णयति- तं त्वागतं प्रतिहतौपयिक स्वपुम्भिस्तेऽचक्षताऽक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् । हंसश्रियोय॑जनयोः शिववायुलोलच्छुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥ * तं त्वागतमिति । तं भगवन्तम् । सेवकवन्न भवतीति तुशब्द । आगतामिति दृष्टिपर्यन्त शीघ्रमेव समागतम् । स्वपुम्भि स्वसेवकै प्रतिहतमले स्थापित गमनौपयिक पाटुकादि यात्य । तयोश्चरणपतितत्वात् ते मुनय एवाऽचक्षत । तै पूर्वमपि तथैव हृदये दृश्यते, तथापीदानी मक्षाविषयमवक्षत । स हि स्वेच्छया अचक्षुर्विपयोऽपि चक्षुर्विपयो जात ।तेपा प्रत्यभिज्ञामाह-स्वसमा. धिभाग्यमिति । स्वस्य समाधि भजत इति, समाधेर्वा भाग्यम् । कदाचित्समाधौ एवभूतो भगवानानि- र्भवति, तदा समाधर्माग्य भवतीति । एव समाधावपि दुर्लभ इदानीं चक्षुर्विपयो जात इति तेषा भाग्यम् । समागमश्रमाभावाय छत्रेण चामराभ्या च सहित वर्णयति । हसस्येव श्रीर्ययो । उभावपि श्वेतौ चामरी रत्लदण्डी अग्रे ननौ नम्रपुच्छाविव भासते । तयोर्व्यजनयोर्य शिवो वायुः, तेन लोलच्छुभ्र यदातपत्र छत्रम्, स एव शशी अमृतसावी चन्द्र , तस्य केसरा अमृतबिन्दुयुक्तकिरणा इव परितो रद्धा मुक्तामाला । तद्गता मुक्ता एव वायुना लोरा शीकराम्बुपाया भवन्ति । शीकरा अल्पकणा । वायुना भगवन्तम रपरान्त्यत शीकराम्वुत्वम् । अत्राम्बुपद शैत्यसूचनार्थम् । सर्वत्रैव शीकरा बहुजलपाया जाता इति वाऽ- म्युपदम् । केमरपदेन सौरभ्य रक्षितम् । मान्द्यशैत्ये स्पष्टे । शशित्वात् तापहारित्व सिद्धम् | अम्बुत्वात्तू पाऽपि । आतपरत्वादेव छाया । हसत्वाल्लीराजनकत्वम् ! कल्याणो वायुरित्युत्कृष्टसर्वगुणो वायुरत्र निरू. पित । अत एव व्यजनयो संवन्धी उत्तः, अन्यथा महाभूतो वायुश्चालनेनाऽभिव्यक्तो भवेत् । स च पारादिधर्मसदित इति न निसर्गत शीतल || ३८ ॥ प्रकाशः। x एव वदेत्या । लक्ष्म्या इत्यादिनोक मतद्वय टीकाकारान्तराणाम् , न श्रीधरस्यति बोध्यम् । भीमाहिल्य निष्कामान्यपि विभूतिमि पयित्या क्षमापयितुम्' इति श्रीधरीये व्याख्यानात् । * स पेत्या । पारिपायाम् । दैतुप मिति । म्यार्थ छ । ।

·" , ३ स्कन्ध. १५ अध्याय.] भीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३०९ एवमागच्छन्तं वर्णयित्वा तस्याऽऽगमनहेतुरूपं वर्णयति- कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् । श्यामेपृथावुरसि शोभितया श्रिया स्वश्रूडामणि सुभगयन्तमियाऽऽत्मधिष्ण्यम् ३९ * कृत्स्नप्रसादसुमुखमिति । भगवतो वैकुण्ठे स्थितिः, वैकुण्ठनिर्माणम् , विवादस्थाने समागमनं च सर्वेपामुपकारार्थे । ब्रह्माण्डे यदि वैकुण्ठस्थानं न भवेत् , तदा कुत्र गत्वा ब्रह्मादयः कार्य निवेदयेयुः; यदि वा तत्र भगवान् न तिष्ठेत् , तदा निवेदिते कार्ये कथमवतरेत् ; यदि वा तत्र भगवान् नागच्छेत् , सदा कथं सर्वसमाधानं भवेदिति । अतः संपूर्णा एव ब्रह्माण्डे ये वर्तन्ते, तेषां प्रसादार्थ सुमुखम् । म- नेन भगवदागमन कस्यापि नाऽपकारि, मुनीनां जयविजययोश्च । अङ्गमित्यस्य सर्वाणि विशेषणानि । स्पृहणीयधाम । स्पृहणीयं धाम तेजो यस्य । दीपादिकान्तिः सर्वेपां न स्पृहणीया, नाऽपि सर्वदा; इदं त्वानन्दरूपमिति स्पृहणीयत्वम् । धामपदं कान्त्यैवाऽऽनन्दजनकमिति । अनेन पर्यवसानविचारामा- पेऽपि सर्वेषां प्रसादहेतुर्भवतीयुक्तम् । किच्च, स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तमिति । कालान्तरे फलदानं दूरे तिष्ठतु, इदानामेव स्नेहपूर्वकं यदवलोकनं करोति, तस्याऽवलोकनस्यैकदेशेनाऽपि भावितेन भगवान् हृदये निविशति । कलया सह वा हृदि सम्यक् स्पृशन्तम् । अनेन सर्वेषां हृदये तापापनोदो ज्ञानजननं च सूचितम् । एवं विशेषणत्रयेण कार्यतो बहिरन्तश्च सर्वसुखदायि भगवदङ्गमित्युक्तम् । एव- भनमात्रस्यैव गुणानुक्त्वा आभरणानामुपयोगमाह-श्यामे पृथाविति । श्यामवर्णे स्थूले वक्षःस्थले, कपपापाणे सुवर्णरेखेव, श्रीवत्से या लक्ष्मीस्तया कृत्वा स्वथूडामणि वैकुण्ठं सुभगयन्तं सौभाग्ययुक्तं कु- वन्तम् । आत्मधिष्ण्यं स्वनिवासस्थानम् । भगवान् यत् श्रीवत्सलक्षणं स्वस्याऽसाधारणं रूपं गृहीत्वा तिष्ठति, तद्वैकुण्ठशोभार्थम् ; अन्यथा तादृशं रूपं किमर्थ गृहीयात् ? सर्वस्याऽपि जगतः गोमा स्वर्गः, तस्यापि मुकुटमणिकुण्ठः, तस्याऽपि शोभा वक्षस्थलस्थितलक्ष्म्या । अनेन लोकवत् स्थानादिसौन्द- र्येण भगवरसौन्दर्य न, किन्तु भगवत एव सर्व सुन्दरं भवतीति निरूप्यते । वैकुण्ठस्य शोमां कुतो जनय- तीत्याकाहायामाह-आत्मधिष्ण्यमिति । इत्यनेन नैतावदेव प्रयोजनम् , किन्त्वन्यदप्यस्तीति सूचि- तम् । श्रिया विना न फापि शोभा । सा च चन्चलेति तस्या रमणार्थ श्यामं शृङ्गाररूपम् , स्थूलमालि. जनयोग्यम् , तस्याः स्वानन्दत्वादुरःस्थलमासनं कृतम् । हृदये हि सर्वस्य सुखम् , सर्वमेव भगवदृदये वर्चत इति सर्वस्याऽपि सुखमपि जनयति । इदमपि वचनमात्रम्, वस्तुतस्तु ब्रह्माण्डमध्ये आनन्दोऽमि- ज्यकस्तिष्ठति भगवद्रुपः, तेन सर्व सुखितमिति । एवं श्रीवत्सस्य प्रयोजनमुक्तम् ॥ ३९ ॥ पीताम्बरादीनां प्रयोजनमाह- पीतांशुके पृथुनितम्विनि विस्फुरन्त्या काञ्च्याऽलिभिर्विरुतया वनमालया च । वल्युप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम् ॥ ४०॥ - प्रकाशः। * कृत्स्नेत्यत्र । अङ्गविशेषणपक्षे संस्पृशन्तमित्यादौ पुंस्त्वमार्यम् । मापदं वा प्रेमादिपदवर पुन्न- पुंसकयोरिति बोध्यम् । उपयोगमिति । मदर्शनस्य प्रयोजनम् । एवम चिनियोगादिशब्देऽपि रोध्यम् ।

·३१० श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत-- पीतांशुक इति । पीतमंशुकं यस्य, एतादृशे स्थूलनितम्बयुक्ते कटितटे, पीताम्बरोपरि विस्फुरन्त्या कान्च्या, प्रमरैविशेषेण विरुतया वनमालया च आत्मधिष्ण्यं सुभगयन्तमिति संवन्धः । आत्मनः स्वस्य पुरुषोत्तमस्य धिष्ण्यं जगद्रूपं वा । पीतमम्बरं वेदः, तद्भूमौ प्रसृतं यज्ञादिद्वारा हृदयादिशुद्धिं संपाय, आत्मनामात्मनो वा धिण्यत्वं, धिष्ण्यमन्तःकरणादिकं वा शोधयति । नितम्या हिमालयादिसमीप. भूमयः, ते पृथवः सर्वफलजनकत्वात् कर्मभूमिरूपाः । तद्यदि भगवानाधिदैविक रूपे पीताम्बरं स्थापयति तदैवाऽत्र वेदः प्रचरति, तदैव च भगवतोऽधिष्ठान सर्वेषां हृदयं भवति । तत्र विस्फुरन्ती या काञ्ची काञ्चननिर्मितं दाम उपनिषदर्थरूपम् , तया सुतरामेव महतां हृदयमधिष्ठानं भवति । विस्फरन्त्येति योगादिसहितया । यद्येतादृशी ब्रह्मविद्या न भवेत् , तदा कुत्राऽपि भगवस्थितिर्न भवेदिति । वनमालया च भगवद्गुणकीर्तनरूपया। अलयो भ्रमरा मृत्युरहिताः पङ्गुणयुक्ता भगवद्भक्तास्तेषां गुणानां वक्तारः, सत्की- तितभगवद्गुणन्यतिरेकेणाऽपि भगवान् न हृदये तिष्ठति । अतो मूले पीताम्बरकाञ्चीदामवनमालानां धारणे भूमौ मार्गत्रयं प्रसिद्धं तिष्ठतीत्यर्थः । चकाराद्भगवत्कृपया च उपवीतादिरूपया । एवं त्रयाणां वि- 'नियोगमुक्त्वा वलयादित्रयस्य विनियोगमाह-वल्गुप्रकोठे वलयो यस्य । चत्वारो भगवद्धस्ताश्चतुःपुरु- पार्थरूपाः, तत्र तत्र क्रियास्तत्तत्साधका हस्तरूपाः, तेषां शोभा भगवतश्चतुर्मुर्तेर्ज्ञाने भवति । वलयाः तज्ज्ञानात्मकाः, ते चेत्तत्र न प्रतिष्ठिताः, तदा न कोऽपि पुरुषार्थः सिध्येदिति पुरुषार्थसिद्ध्यर्थ वलयो- पयोगः । गरुडो हि कालात्मा, स भगवत्पराक्रमेण प्रतिरुद्धः, अन्यथा भक्तानपि भक्षयेत् । विशेषेण न. ता या भगवन्माया, तस्याः पुत्रो गरुडः कालः । सैव श्रद्धेति वैष्णवतन्त्रे । तस्यांऽसे स्कन्धे, प्राणिनाम- दृष्टे प्रवाहे वा, विन्यस्तो हस्तो येन । इतरेणेति वचनात् भक्तानामर्थे एको व्यापारः, लोकानां प्राम- णार्थे चाऽपर इति । तदाह-इतरेण धुनानमन्जमिति । इतरेणेति विशेषतो भगवत्संबन्धरहितानेव मो. हयतीति ज्ञापितम् | अब्ज जगदात्मकं कमलम् , भगवच्छब्दार्थ वा लीलाकमलमितरेषु कम्पयति ४० कुण्डलादित्रयस्य विनियोगमाह- विद्युरिक्षपन्मकरकुण्डलमण्डनाहगण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमकिरीटम् । दोर्दण्डपण्डविवरे हरता पराय॑हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ ४१ ॥ विद्युत्क्षिपदिति । विद्युतमपि क्षिपती ये मकराकृते कुण्डले, तयोर्मण्डनमर्हति यद्गण्डस्थलम् , सर्वा नासिका च ताभ्यां युक्तं मुखं यस्य । मणियुक्तं फिरीटं यस्येति च । शिरो द्विधा वर्णितम् , वृत्तरूपं कोशस्यानरूपं च । साल्ययोगी कुण्डले, विद्युन्मृत्युः, कपोलद्वयं च प्रेमप्रपत्ती । सासययोगी तयोरकम्, वैतृष्ण्ये भगवत्स्मरणे घोपयुज्यते । तो चेन्मृत्युनिवारको भवतः, तदैवाऽस्मिन् शास्ने उपयुक्तौ । मकरो हि जलपाहः प्राकृतं शरीरादिकं असति, तथाऽभिमानं शरीरं च साशययोगी असतः । ताभ्यां कृतमण्ड. नस्यामाकृतरूपस्य योग्यं भवति गण्डस्थलम् । तारा एव भक्तिमपची उत्पते । यतः सर्वदोषाभावी नासिका, सा चेा भवति, तदा भक्तिमार्गः शोभते । औपनिपदं ज्ञानं शिरः, तत् साध्यं पारमेष्ठयं वा। तदपि माणयुक्तफिरीटयुक्तम् , मणिस्ता भगवस्थाने गच्छन्तो भक्ताः । ते चेत्तत्र न गच्छेयुः, सत्यलोक. स्य शोभव न स्यात् । अतो मणिमकिरीटं यन्मुकुटे स्थापयति, तेन भक्तास्तत्र प्रतिष्ठिता भवन्ति । हार- म्य प्रयोजनमाह-दोर्दण्डपण्डवियर हरता परार्घ्यहारेणेति । दोर्दण्डाथत्वारः, तेषां पण्ड समूहः । १ममालि. - ·- " ३.स्कन्ध, १५ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता तस्य विवरे मध्ये हरता; हरतीति हरन् ; मनोहरेण । त्रैलोक्यशोभा वा हरता, उपलक्षणे तृतीया । मुक्ताहारो मुक्ताः सर्वे हारा एवेति । ते हि स्वसंघातं हरन्ति, तेषां समूहो हारः । ते चाऽस्मिन्ब्रह्माण्डे परार्ष्याः । परं ब्रह्मण युः, तदये मूल्यं येषाम् । ब्रह्मण उत्पत्तिक्षणमारभ्य तत्समाप्तिपर्यन्तं ब्रह्माण्डा- न्तरे कृतपुण्यपुजा ये, ते परार्ष्याः । पराध्यति पाठे अस्मिन्नेव ब्रह्माण्डे पूर्वोतन्यायेन परार्द्धमायुहरन्तीति परााः । ते च ते हाराधेति । ते च भगवता महता प्रयत्नेन संरक्षितास्तेभ्यः परितो दोर्दण्डाः । अश- क्यप्रतीकारदोषनिवृत्त्यर्थं पुनर्विवरे स्थापिताः । दोषो दण्डत्वम् , बाधकत्वेन समागतानां प्रहरणार्थम् , न तु रक्षामानार्थत्वम् । एवं हारमुक्त्वा कौस्तुभविनियोगमाह-कन्धरा कण्ठः, कंशिरो धारयतीतिसुख- धारकश्च । तद्गतेन कौस्तुभेनाऽप्युपलक्षितः । कौ पृथिव्यां स्तोत्रेण भान्तीति ये भगवक्ता मुक्ताश्चैत्यस्य तत्त्वात्मकाः, तेपां समूहः कौस्तुभम् । ते चाऽऽनन्दधारके योजिताः । कौस्तुमं चेदगवान्न स्थापयेत् , भ. क्तानां ब्रह्मानन्दो न स्यात् । चकारादन्यदपि कण्ठाभरणं लक्ष्यते, गोपिकादितत्त्वरूपम् । यथास्थित- चकाराच वक्षस्थलेऽपि कौस्तुभस्म स्थितिर्योध्यते । तदा गोपिकादीनामन्येषां वा भक्तानां जगत्प्रकाश- कत्वं सियति ॥ ४१॥ एवमाभरणादीनां विनियोगमुक्त्वा अजगतसौन्दर्यस्य माहात्म्यस्य च विनियोगमाह- अत्रोपस्पृष्टमिति चोस्मितमिन्दिरायाः स्वानांधिया विरचितं बहुसौष्ठवाव्यम्। मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं नेमुनिरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कैः ४२ * अत्रोपसृष्टमिति । इन्दिराया उत्स्मितं सौन्दर्यगर्वोऽत्रोपसृष्टम् , वत्स इव स्तनपानार्थे भगवत्सौन्द- र्यलेशप्राप्त्यर्थ प्रस्थापितमित्यर्थः । इतीति समाप्तिसूचकम् , हस्तेन दर्शयति च । त्रैलोक्यसौन्दर्य चाऽयोप- सृष्टम्, चकारात् ब्राण्डात् पाभूतमपि । स्वानां भक्तानां निश्चयात्मिकया बुद्ध्या च यद्विोपेण रचितं ध्यानादिना परिकस्सितम् । सौन्दर्यजनितगर्वश्वोपसष्टः । सौन्दर्यमेवोपसृष्टम्, गर्यो वा; ततोऽप्युत्कर्ष प्रा. प्स्यतीति । ये पुनर्लक्ष्म्या भगवति गर्व प्रतिपादयन्ति, ते लक्ष्म्या दोपमेव कथयन्तीत्युपेक्षणीयाः । श- हितमपि तदिति मक्तैः कयमेवं धिया क्रियेत । भगवत्सौन्दर्यप्राकट्यस्याऽयं विनियोगः स्पष्ट एवोक्तः । संस्थानविशेषस्य विनियोगमाह-बहुसौष्ठवाव्यमिति । सौष्ठवमवयवविन्यासमकारः । तच सौष्ठवं प्रमणा निर्मितकमलादिषु वर्तते । तद्यावत् ब्रमणा शायते तावत् सौष्ठवं तस्य । ततोऽप्यधिक पहुसौष्ठयम्, तेन च तद्रूपमास्यम् । वाशपि सौष्ठवं पूर्णमित्यर्थः । अनेन ब्रह्माण्डेऽस्मिन् ब्रह्मनिर्मितातिरिक्ता अपि म. गवदीया बहवः पदार्था मवन्तीति स्चितम् , अन्यथा मूले तथा सौष्ठवं न प्रकाशितं स्यात् । एतावरे सृष्टिपदार्थानामुपयोग इति नाऽधिकं वर्ण्यते । मूलत्वस्याफ्नाय माहात्म्यमाह-मयं भवस्प भवतां च भजन्तमङ्गमिति । मधमिति पष्ठपर्ये चतुर्थी भावनस्वरूपस्य स्वफलत्वख्यापिका । राजसतामससात्त्विका- नामाथिदेविकादिभेदभिन्नानां सर्वेषामेव भजनीयमङ्गम् । भजनीयमिति वक्तव्य भजन्तमिति सफलं भजन निरूपयनि, 'ये यथा मां मपद्यन्ते' इति वाक्यात् । भजनीयमिति पाठस्तु स्पष्टः । सर्वेषां भजनीय. रूपमाकय्येन सर्व एवाऽनीश्वरवादा निरस्ताः, अन्यथा मातमहाफलानां कथं भजनीयः स्यात् ? मोक्षोपयोगि- प्रकाश अनोपसष्टमित्यंत्र । चकारस्य उस्मितपदनाऽन्ययमभित्याहुः-गयोपस्ष्ट इति ।' में पुनरि- त्यादि । इदं न श्रीपरमतम् , ' इन्दिराया उदिमतम् , अहमेव सर्वसौन्दर्यनिधिरित्यहंकरणम् , अा मगव- .

·. ३१२ श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्भागवत-- 'पदार्थाश्चैते न भवन्ति, अधिकारिणां कथं भजनीयः स्यात् ? सृष्टौ च कथनं विरुध्येत, नित्यं च ब्रह्मा दीनां भगवद्भजनम् ; अतो मतान्तरल्यावृत्त्यर्थमेव भगवत्प्राकट्यमिति सर्वेषां भगवद्भजनं सूचयति । तेन सनकादयो भगवन्तं दृष्ट्वा तथात्वं ज्ञातवन्त इति निरीक्ष्य नेमुरित्युक्तम् । सर्वे विशेपास्तेषां दृष्टौ स्फुरिता इति नमनं कृतवन्तः । नमने प्राप्त दोपं वारयति-नवितृप्तदृश इति । न विशेपेण तृप्ता दृशो येषाम् । नमस्कारस्य दर्शनप्रतिबन्धकत्वात् बाझे तेषां न रस इति नमस्कारो ज्ञापयेत् , तव्यावृत्त्यर्थमवितृप्तदृश इत्युक्तम् । ननु तथापि साधनात्फलमुत्कृष्टमिति दर्शनं परित्यज्य कथं नेमुस्तत्राऽऽह-मुदति । सकृद्दर्शनेनैव पूर्ण आनन्दो गङ्गायां पट इव निममः, अतो मुदैव नेमुः । मुदैव हि ते नामिताः, पूर्णानन्दाश्चरणयोः पतिता इत्यर्थः। तभा दृष्टिन तृप्तेति तेषां तुच्छत्वं निराकृतम् । कैः शिरोभिः। शिरसा नमस्कारो ब्रह्मविदां ब्रह्मत्वसूचकः ४२ एवं कृते मगवद्धर्माः प्रविशन्तीति ज्ञापनार्थ तेषु भगवद्धर्माः प्रविष्टा इत्याह- तस्याऽरविन्दनयनस्य पदारविन्दकिझल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः । अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां संक्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्योः ॥४३॥ * तस्याऽरविन्दनयनस्येति । तेषां चित्ततन्वोः भगवञ्चरणसंबन्धिवायुः संक्षोभं कृतवान्, तच्चाऽयु- तम्, यतस्ते अक्षरोपासकाः । आत्मरूपब्रझोपासकास्ते देहेन्द्रियान्तःकरणधर्माध्यासरहिताः । अतस्तेषां न कापि क्षोभः । भक्तिरसस्तु नास्त्येव । तथापि भगवत्सानिध्यात् भगवदीया धर्मा यथा महादोष दूरीकुर्वन्ति तथाऽतिशयमप्यादधले । तत्र तेवतिशयाधाने संस्कारा उच्यन्ते-तस्यारविन्दनयनस्येति । स हि प्रसिद्धः सर्वानेव स्वापक्षितान् भक्तान् करोति, तथैतेऽपि भगवदपेक्षिताः । अनेनेच्छयैव ते भक्ताः कृता इति भा- पितम् । किच, अरविन्दनयनस्येति । कमलनयनस्य दृष्टयैव ते संस्कृता इति । अरविं द्यतीति रविव्यति- रक्तं खण्डयतीत्युपजीव्यातिरिक्तं धर्मे तेषामपि दूरीकरोतीति तेषां विरुद्धधर्मान् निवर्तयति । नयनं हि प्राप- कम्, प्राणरूपत्वात् । अतो दृष्टया वाधका धर्मा दूरी कृताः, प्रयोजकाश्च स्थापिता इत्युक्तम् । किञ्च, पदारविन्देति पादयोः स्पर्शस्तेषु वृत्तः । पद्यते ज्ञायते इति पदं ज्ञानात्मकम् , तत्स्पर्शे तेषां विशेषज्ञोनमपि गतम्, वयमात्मविद एवेत्याग्रहो निवृत्त इत्यर्थः। तदप्यरविन्दं स्वप्रकाशातिरिक्तमात्मनि दूरीकरोतीति ज्ञान- धर्मों निरूपितः । तस्य किझल्काः केसराः, खण्डशो दोषनिवर्तकाः, रौपधैरिव मिश्रो यो भक्तिनिष्ठ- भक्तत्वापादकशरीरजनकरजोमिश्रो वायुणिमार्गेणाऽन्तः प्रविष्टः (स) स्थूलशरीरनिरपेक्षमेव मध्ये शरीरमु- सादयति । तदा चित्तदेहयोः पूर्वयोरंशतो महणत्यागकरणात्संक्षोभो युक्त एव । गन्धस्य हि द्वारं नासिका, अतस्तत्र गन्धस्य प्रतिवन्धो न जात. । अयं च गन्ध आधिदैविक इति स्वशब्दप्रयोगः, तेषां सर्वेषा- मेव साधनस्य तुल्यत्वात् । अत एव चतुःसनोऽपि प्रदादो भक्तो जातः । जयविजयगता भक्तिचतुर्पु स्था- प्रकाशः। सौन्दर्य उपसृष्टमस्तंगतम् ' इति व्याख्यानात् । अतोऽन्यस्य योध्यम् । मतान्तरल्यावृत्त्यर्थमिति । शिव- भागवतराक्तिभागवतादिमतादिव्यावृत्यर्थम् । * वस्पेत्यय । प्रापितमिति । तस्येतिपदेन प्रापितम् । अरविन्देत्यम्य निरतिमाहुः-अरविन्ध- तीन्यादि । उपनीव्यातिरिक्तं धर्ममिति । तेपामुपजीव्यः प्रकाशो शानात्मकः, तद्यतिरिक्तमित्यर्थः । आ. घिदेशिक इति । 'माणं च गन्धः' इति वाक्यात् प्राणेन्द्रियात्मकः । पानमपि.ग, विशपाशानमपि. त. -- वाय.स.प.

·. ३ स्कन्ध, १५ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ३१३ पितेत्यर्थः । ज्ञानं च तेषां ताभ्यां दत्तमिति ॥ ४३ ॥ ततो भक्तववे प्रणामं कृतवन्त इत्याह- ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोशमुद्रीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् । लव्धाशिषः पुनरवेक्ष्य तदीयमद्विन्द्वं नखारुणमाणिश्रयणं निदध्युः ॥४४॥ * ते या इति । ते चत्वारोऽपि वै निश्चयेन भक्त्या व्याकुलिता. भगवदीयमद्विद्वन्द्वं निदध्युः। भक्तिहि भगवत्संबन्धं सर्वतः प्रापयितुं सकृदेव सर्व देहेन्द्रियादि क्षोभयति । तत्र ज्ञानादिना न नितिः, अन्योन्य- विरोधान्न समाधानम्, अतः केवलं सर्वसमाधानकर्तृभगवञ्चरणारविन्दद्वन्द्वं निदध्युः । ध्यानात्पूर्व तेपोमनि- वृतौ हेतुमाह-अमुष्येति । स्वस्य भक्तत्वमुत्सादितवतो वदनमेवाऽसितपदाकोशो नलिकमलमुकुलम्, उद्वीक्ष्य, लब्धाशिषो भूत्वा, अनुरागदृष्टिं प्राप्य, पुनरवेक्ष्य; बहुधा नमस्काराः, बहुधा च मुखदर्शनम् , माहात्म्यना- नम्, स्वरूपसौन्दर्य चाऽन्तःकरणं दृष्टिं च वशीचकार । जीवस्तु तदुभयानुरोधी पर्यायेण तयोः समाधान कृतावाँस्तथापि तद्वयं न समाहितम् , उभयोरेकधासमाधानामावादेकोपद्रव सिद्ध एवं । असितपद्मकोश- मित्यभूतोपमा । देशान्तरे तादृशकमलसम्भवः । ऊर्ध्ववक्षिणे नयनस्य हेतुत्वार्थ तथोक्तम् । तद्वि न सर्व- कृष्णम् । रूपतो ज्ञानतश्चाऽस्य तथात्वं भविष्यतीति ख्यापनार्थ पद्मपदप्रयोगः । सजातीया जातीयपोपका इति, कोशपदेन तद्गतानां रक्षा सूचिता । उर्ध्ववीक्षणेन चरणयोः पतिता एव ते मुखारविन्दं पश्यन्तीत्युक्तम् । सुन्दरतरं यत् कुन्दपुप्पम् , तद्वद्धासो यस्य । इयमेव ह्याशी। सुन्दरतरत्वेन पूर्वावस्थानिवारकमायाप्रवृत्तावपि- पूर्वावस्थाकृतमुखनिवृत्त्यभाव उक्तः । तर प्रत्ययेन चाधिक्यमुक्तम् , ब्रमानन्दाद्भजनानन्दस्य महत्त्वान् । सुन्दरतरमपरं वा । तदा तत्र परमानन्दादाधिकरसो लोभात्मकः स्थापित इति तद्रसस्पर्शी हासो गोपिका- नामिव सुखदः । तस्य सुन्दरतरत्वमानन्दमूर्तेरक्षरानन्दाद्जनानन्दाच महानानन्द इति ज्ञापयति, केवलमोहोऽनिष्टहेतुः स्यात् । कुन्दपुष्पसाभ्यता भौतिकरागव्यावृत्त्यर्था । मोहोऽपि भक्त्यर्थमेव न विप. पार्थः । कुं पृथ्वी न्यति खण्डपतीति कुन्दम् । एतादृशं प्रसाद प्राप्य पुनस्वेक्षणं स्वहृदये भरायचरणारवि- न्दाविर्भावार्थम् । अत एव तदीयमतिद्वयमाविर्भावात् चित्ते निगृह्यत इति निदध्युः। द्वन्द्वपदगवताराभि- प्रायम् । साकारब्रह्मवादे नाऽन्यथासिद्धिः स्यात् । तस्य चरणस्य भक्तिमार्गसिद्धस्य सर्वपुरुषार्थदातृत्व- ज्ञापनार्थम्-नखा एव ये अरुणमणयः, तेषामाश्रयणं यत्र । ते हि चिन्तामणिरूपा अरुणवर्णाः, अनुरा. गपूर्वकत्वात् । अनेन तेपां सर्वोऽपि मनोरथः पूर्ण इति सूचितम् ॥ १४ ॥ अन्यथा प्रकाश-1 * ते वा इत्यत्र । सकृदिति । एकवारम्, युगपदेवेत्यर्थः । तत्रेति । क्षोभे । समाधानमिति । पक्षपातः । हेतुत्वं व्युत्पादयितुं तनेत्रभगवन्मुखयोः समानं धर्ममाहु.-तद्धीत्यादि । तथा च, पोपणार्थमुवीक्षणमित्यर्थ । इयमिति। हासावगतप्रसादरुपा ! मुन्दर(तर त्यति । हासस्य तथात्वेन । महादस्य ऊतिलालोपयोगित्व. भैतेवधिकाराभावाद्वक्ष्यमाणव्याख्यानस्य प्रकृतानुपयुक्तत्वेऽपि स्वरूपविचारणाहुः-गुन्दरतरमधरं यनि । अन्यथेति । तत्तदुपयोगिसौन्दर्याभाये । अन्यथासिद्धिरिति । पुनाक्तिः । निवृत्तिः. क. पानिरत्तो. ३. ३17 म.रा.प...

·- ३१४ श्रीमुबोधिनी । [ श्रीमद्भागयत- एवं तपां भक्तकृत्यमन्तरुक्त्वा स्तोत्रादिलक्षणं याचमाहुः- पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गानास्पदं बहु मतं नयनाभिरामम् । पौस्नं वपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धरोत्पत्तिकैः समगृणन्युतमष्टभोगैः ॥ ४५ ॥ x पुंसामिति भगवति स्तुतिर्युक्तेय, न त्यसद्गुणारोपभूता । ननु भात्या हि भगवद्गुणा यक्तव्याः, भक्त रेव च ज्ञायन्ते गुणाः, एते च पूर्व न भक्ता इति कथं गुणज्ञानमित्याशष्ट्य, भक्तत्वामावेऽपि पूर्वमेते योगिनः, तत्र योगसियादिकं भगवता जातमिति, तेन मार्गेण तादृशं माहात्म्यं ज्ञायत इति वक्तुं योगोप. योगित्वेन भगवन्तं विशिनाष्टि पञ्चभिर्विशेषणैः। योगे प्रथम ध्येयं रूपम् , अन्ते च योगसिद्धिप्रदम् , मध्ये त्रीणि रूपाणि । निरन्तरध्यानेन तस्मिन्नादरः, तदा बहुमतं तद्भवति । ततो भगवत्साक्षात्कारः, तदा नयनाभिरामो भवति बहिर्दर्शनं दत्त्वा । अन्तरपि स्वदेहान्तर्हदये प्रादेशमात्रं द्वितीयस्कन्धोकं पुरुषं पश्यति, तदा तदुक्तप्रकारेण फलं भवति । अवान्तरफलं चाऽणिमादिरूपं भवतीति तत्रैवोक्तम् । योगस्य बहुविध. त्वात् तत्तत्फलदानार्थमिदमेव रूपं ध्यायत इति सर्वफलदातृत्वं तस्य ज्ञायत इति वक्तुम्, नानाविषगतिम्, मोक्षरूपां वा, मृगयतां पुंसां ध्यानास्पदमित्युक्तम् । पुरुषा एव योगिन इति पुंसामित्युक्तम् । वहुकालं योगं विधाय योगवलेन सार्वश्ये जाते प्राणिनां का गतिरित्यपेक्षायां तन्निश्चयार्थमपि भगवान् ध्यायत इति मृगयतामित्युक्तम् । पुरुषरूपमन्तर्यामिरूपमेव, साक्षात्फलसाधकत्वेन तस्यैवोक्तत्वात् । बहुभ्योऽणिमा- यष्टैश्वर्य प्रयच्छन्नपि स्वयं रिक्तो न भवतीति विज्ञापनार्थमनन्यसिद्धरित्युक्तम् । भगवतोऽणिमादयो नाऽ- न्यत्र सिद्धाः, अतो दीयमाना अपि नाऽन्यत्र स्वतो गच्छन्ति, किन्लंशत एव । तत्र हेतुरौत्पत्तिकरिति, न हि स्वाभाविका गच्छन्ति । अष्टभोगा अणिमादयः । मनसा सह पटु ज्ञानेन्द्रियसुखानि, गुमया म्भोगौ वा अष्टभोगाः । अष्टभागैरित्यपि पाठे स एवार्थः । सम्यग्गृणनमने स्पष्टीभविष्यति ॥ ४५ ॥ स्तोत्रमाहुः पञ्चभिः- कुमारा ऊचुः। योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं सोऽयैव नोनयनमूलमनन्त!राद्धः। योवकर्णविवरेण गुहां गतो नः पित्राऽनुवर्णितरही भवदुद्भवेन ॥ ४६॥ *योऽन्तर्हित इति । योगे लोके तथा भक्तो भवान् विख्यातमङ्गलः सर्वात्मना वयं दासा ल. ब्धं तत्र च यत्फलम् । १। एतावतैव तैः स्तोत्रं कृतं भक्त्याऽतिविह्वलैः । अपराधस्य करणा माऽधिकं स्फुरितं हृदि । २। तत्र प्रथमं भगवन्तं ब्रह्मत्वेन स्तुवन्तः शास्त्रार्थपरत्वं स्तुतिपरत्वं वा मा भवत्विति पूर्वदर्शनेन यो दृष्टः स एवाऽयमिति प्रत्यभिज्ञां वदन्तस्तस्याऽन्तर्यामित्वं समर्थयन्ति-योऽन्त- हित इति । यस्त्वं दुरात्मनां हृदि गतोऽप्यन्तर्हितः, सोऽधैव नोऽस्माकं नयनमूलं नो राद्धो न सिद्धः; किन्तु ययेव कर्णविवरेण हृदयं गतः, तदैव परावृत्तचक्षुषा दृष्ट इति नयनमूलं तदैव राद्धः । ब्रह्म प्रकारद्वयेन निश्चीयते, शास्त्रतोऽनुभवतश्च । तत्र शास्त्रं दुष्टानां ब्रह्मसाक्षात्कारो न भवतीत्याह, न प्रकाशः। x पुंसामित्यत्र । तत्रयोक्तमित्यन्तं विशेषतात्पर्यकथनम्, तदने व्याख्या । * योऽन्तहित इत्यत्र । कारिकायाम् । लोक इति । सर्वलोकवन्ये वैकुण्ठलोके । शास्त्रार्थपरत्वमिति म्यवाक्यस्य शास्त्रार्थानुवादकत्वम् । समर्थयन्तीति । हृदिगतत्वकथनादिना समर्धयन्ति शास्त्रतोऽनुभव 'हो' इनि पाठो म पुस्तकेचूपलभ्यते । - . - ·- ३ स्कन्य. १५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । तु सतां साक्षात्कारो भवतीति, तथा सत्यनुवादकत्वं स्यात् । अत उपनिषदामात्मनसवाक्यरूपाणामन- धिकार्यसाक्षात्कारविषयप्रतिपादकत्वम् । तदेव प्रथममन्त्राप्याह-यस्त्वं दुरात्मनां हृद्गतोऽप्यन्तहित इति । स त्वमेव । अनेन शास्त्रप्रतिपाद्यो भगवानेवेति निरूपितम् । स एव हृदये प्रकारात इत्यनुभव- माह-सोऽयेवेति । बहिरिन्द्रियविषयत्वेनात्मत्वं स्यादितीदमप्यस्माकं चक्षुरात्मदर्शनाम्यासवतामावृत्तमे- वेति न बहिर्दर्शन मिति वक्तुं पूर्वदर्शनेन सह साजात्यं प्रतिपादयन्त आहुः-अद्यैव नयनमूलं राद्ध इति। एतद्दर्शनस्याऽप्रथमदर्शनत्वादनादर एव, प्रथमदर्शनस्यैव अनधिगतार्थज्ञानत्वेनाऽऽदरविषयत्वात् । भक्ति- मार्गानुसारेणाऽप्यन्तर्मगवत्साक्षात्कारो जात इति वक्तुम्-कर्णविवरेग गुहां गत इत्युक्तम् , अन्यथा अ- न्तरेव तस्याऽऽविर्भाव उक्तः स्यात् । 'प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण ' इति तुमगवच्छास्त्रम् । पूर्वमपि वयं भवदी- या एव, अन्यथाऽस्मपिता ब्रह्मा भवद्रहस्यमस्मासु न वदेत् । न च ब्रह्मा शास्त्राधिकारं न जानातीति वक्तव्यम्, यतस्तव साक्षादौरसः पुत्रः । अतः 'स्वानां मावसरोरुहम्' इति न विरोधः ॥ ५६ ॥ एवं भगवन्तं परब्रह्मत्वेन स्तुत्वा, आरोपेणैवं कथनमित्याशङ्कां व्यावर्तयन्ति- तं त्वा विदाम भगवन्परमात्मतत्त्वं सत्त्वेन संप्रति रति रचयन्तमेपाम् । यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगैरुपन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागाः ॥ १७ ॥ • तं त्या विदामेति। तमेव परब्रह्मरूपं त्वां विदामः। अन्यथा ज्ञात्वा अन्यथाकथनार्थमुत्प्रेक्षा भवतिः तथा प्रकृते नाऽस्ति, किन्तु त्वां परमात्मतत्त्वमेव जानीमः । एते हि सात्यानुसारिणः, एतेषां तत्त्वपदप्रयोगः सर्वत्र । तत्त्वं सहज रूपम् । तत्र तत्त्वेप्वात्माऽप्येकं तत्त्वम् । तत्र तेषामप्यात्मनस्वैविध्यम्। अस्मदादिजीवा अंशप्रायाः, तेऽप्यारमान इत्युच्यन्ते । यश्च प्रकृत्यधिष्ठाता मुख्यः, सोऽप्युच्यते पञ्चविं. शतितत्त्वेषु परः श्रेष्ठः । ततोऽप्युत्तमोऽसोदासीनः परमात्मा, स एव प्राप्य इति तं त्वां जानीम इत्य. - - मकाराः। तवति । तत्वोपनिषदम् ' इति, ' मनसैवाऽनुद्रष्टव्यम्' इति श्रुतस्तथेत्यर्थः । शास्त्रमिति । न संदसे तिष्ठति रूपमस्य' 'न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्' इति, 'नतं विदाय' इति, ' नाऽयमात्मा बलहीन लभ्यः' इत्यादिश्रुतिरूपम् । ननु तर्हि 'तमऋतुं पश्यति)(ति वीत)गोकः' इत्यादिश्रुतीनां का गतिरित्यत. आहुः-न तु सतामित्यादि । तया सतामित्यादि । तथा तत्र ' धातुःप्रसादात् ' इति 'यमेवैष पूणुते तेन लभ्यस्त- स्यैप आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम्' इति साधनान्तरस्य श्रुत्यन्तरे कथनात् तत्रापि न सत्वमात्रेण साक्षात्कार. कयनमित्यर्थः। ननु को दोपः सत्त्वमात्रेण साक्षात्कारागीकार इत्यत आहुः-तथा सतीत्यादि । अनुवाद फत्वमिति।'आत्मा वा रे द्रष्टव्यः 'मनसैवा(न)द्रष्टव्यम्' इत्यादीनां तथात्वम् । ननु स्वमावगोचरत्वप्रतिपादने कथं नाऽनुवादक(त्व)मित्यत आहुः-इदमित्यादि। इदमिति। परोफेन प्रतीयमानम् । तथा चाऽत्रापि साधन- द्वारकस्यैवाऽनुमयस्य कथनान्न श्रुतीनामनुवादकत्वमित्यर्थः । तदिदं सूचयन्ति-एतस्येत्यादिना । नन्वनुमहं विना आवृत्तचतुष्दमपि नेहग्दर्शनप्रयोजकत्व)मित्यत आहुः-भक्तीत्यादि । अन्ययेति । अनुग्रहसहकारि. पस्याऽविपक्षितत्वे | नन्वेयं कथनेन कयं भक्तिमार्गानुसारावगम इत्याहुः-प्रविष्ट इत्यादि । तथा च, भगव. प्यास्त्रानुसारापदवगम इत्यर्थः । • नं त्या िवदामेत्यत्र एने हि सांग्यानुमारिण इति । हंसगीतायां तथा सिद्धत्वातथा ।

·- । ३१६ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमहागवत- थः । ननु तस्य स्वप्रकाशत्वमात्मवृत्तिवेद्य व वा सम्भवति, न तु चक्षुर्विषयत्वमित्याशय तन्मतानुसारेण परिदृश्यमानत्व समर्थयन्ति-सत्त्वेन सप्रति रतिं रचयन्तमेपामिति । इदानी वैकुण्ठे स्थितानामेपा भत्ता- ना प्रीत्युत्पादनार्थ शुद्धं मत्त्वं पुरुषरूपं कृत्वा निष्ठसीत्यर्थ । असोदासीन एव स्वमत्तानुरोधेन तथा करोति, अन्यथा तस्य फलत्वं शास्त्रार्थत्व च न स्यात् । किच, यदि भगवान् सत्याविर्भाव न कुर्यात् , तदा ज्ञानमपि न मिद्ध्येदित्याह-यत्तेऽनुतापनिदितेरिति । यदा जीवात्मा सचरन् बहुकाल बहून के- शान् प्रामोति, तदा भगवत कृपा उत्पद्यते, अय स्वानन्दानुभवयोग्य वेश प्रामोतीति । स क्लेशो भ. गवतेक जात इति कृपानुतापरूपेण निरूप्यते, अन्यथा लोकिका योगप्रकारा लौकिकवुद्धिगम्या न भ वन्तीति भगवत्कृपयैव तादृशयोगमार्गाणा परिज्ञानम् । त एव दृढा भवन्ति, भक्तिप्रधानाश्च । मक्तिमार्ग सिद्धयोगा वा । भगवत सत्त्वाविर्भाव एवैतद्भवति । किञ्च, उपन्थयोऽपि कृपयैव भवन्ति । अहका रग्रन्थि रजस्तमोभ्या दृढो भवति, तद्भगवत्सत्त्वप्राकट्येनैव शिथिलो भवतीति । किञ्च, मुनयोऽपि तेनैव भवन्ति, विरागाश्च । भक्तियोगैश्च वेदन न केवलै , किन्तु भगवत्सत्त्वसहितैरेव । अत सर्वोपकारित्वा सत्त्वप्राकट्यमित्यर्थः ॥ ४७ ॥ एवं सन्मार्गानुसारेण सत्त्वरूपमेतदिति निरूप्य भक्तिमार्गानुसारेण तद्रूप परमपुरुषार्थरूपमेवेत्याहु -- नाऽऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं किन्त्वन्यदर्पितभयं ध्रुव उन्नयैस्ते । येऽङ्ग ! त्वदद्धिशरणा भवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः४७ + नाऽऽत्यन्तिकमिति। हे अड्ग 'ये त्वदधिशरणास्ते आत्यन्तिकमपि न विगणयन्ति । निवृत्त सजातीयस्य संसारस्य पुनस्तत्राऽऽत्मन्यनुत्पाद इति मोक्ष आत्यन्तिक उच्यते । सोऽपि स्वकृतसाधन साध्यो न भवति, किन्तु भगवान् प्रसन्न सिद्धवत्कारेण त प्रयच्छति । तादृशं ते न गृहन्तीति दूरापा- स्तम् , यतो विगणयन्त्यपि न । ननु भक्ता भगवत्प्रसाद कथ न गणयेयु ? तत्राऽऽह-विगणयन्तीति । गणयन्ति, पर यथा भक्तिं विशेषाकारण प्रसादत्वेन गणयन्ति, तथा आत्यन्तिकं न गणयन्तीत्यर्थ । अराऽगणना नाऽवगणना, किन्तु भगवत्प्रसादेषु गण्यमानेषु नान्तरीयकमिति तद्गणना न कुर्वन्ति । यन्त्र मोक्षम्यैवेषा व्यवस्था, तत्र किन्त्वन्यत् । तुशब्दो विषयासक्तिपक्ष व्यावर्त्तयति, अत्यन्तविषयासक्ता मोक्षं न मन्यन्त इति । ननु भक्त्युपयोगिपदार्थी भगवत्सेवौपायका भक्तैरपेक्ष्यन्त एव, कथं तेषामगणनेत्या राण्याऽऽह-अन्यदिति । अन्यद्भगवत्सेवानौपयिफम् । परम्परोपयोग्यपि न भवतीति विज्ञापनार्थ विशे पणान्तरमाह-अर्पितभयमिति । भय मृत्युः । भगवदीयपदार्थानामिदमेव निदर्शनम् , यद्वयजनक न भव ति, न वा नश्वरम् । तत्र हेतु -ध्रुव उन्नयैस्त इति । ते भगवतो या भू स एव काल , तस्योय न- यन सर्वप्रतीकारातिक्रमेण कार्यसाधनम् , न हि भगवान् स्वाभिप्रेतान् विषयास्तथा करोति । मोक्ष म्याऽगणनायामुपपतिमाह-येऽङ्गेति । अङ्गेतिसयोधनं श्रवणादिभावे भगवतस्तुल्यतया कोमलसंबोधन प्रतिपादकम् , तादृशभक्तरङ्गभावाद्वा । अनेनाऽपि मोक्षस्याऽगणना निरूपिता, मोक्षदाता भगवानेव प्रकाश। + नाऽऽत्यन्तिसमित्यत्र । किमात्यन्तिकमित्यपेक्षाया तत्स्वरूपमा -निवृत्तेत्यादि । कथन गणये- युरिति । अहातातकरणाः' इत्या प्रसादवैमुर ये दोषस्य दर्शितत्वात्कथ न गणयेयु । तेपामिति । मामादन्येषाम् । अङ्गभानादिति । विषयत्वेनाद्गभावात् । तेपामिति । भवानाम् ।-- , . - ·" ३ एकन्ध. १५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। यस्यामहमिति । तेषां सर्वामेव सामग्री मोक्षादप्यधिकामाह । तत्र तेपामादौ गृहं निरूप्यते-त्वदशि- रणा इति । तवाट्रिद्वयमेव तेषां शरणम् , रक्षकं वा । एकत्राऽऽधारत्वम् , अपरत्र नियोज्यत्वम् । यच्चरण- प्रसादलेशरूपाः सर्वे मोक्षादयः । मगवद्भक्तिः स्वतन्त्रा सप्तविधा, उत्तरोचरापिका च । तत्र प्रथमकक्षा- यामेव स्थिता न गणयन्ति, किमुत चरमकक्षायां स्थिता इति सूचयितुमाह-भवतः कथाया इति । ये कथा- या रसज्ञाः । भगवदीयो रस उभयत्र प्रतिष्टितः, रूपलीलायां नामलीलायां च । तत्र रूपलीलायामासक्ता भगवदनुरोधमपि कुर्वन्ति, अन्यथा सेवायाः कुर्तुमशक्यत्वात् । अतोऽत्र कथारस एव निरूप्यते । कथा- रसोऽनुभवेनैव ज्ञायत इति रसज्ञा इत्युक्तम् । यथा कामादिषु हृदये विद्यमानेष्वेव सत्सु कामिन्यादिनाम- रूपरसा अनुभूयन्ते, नापि रसास्वादनव्यतिरेकेण किञ्चिदन्यत्तादृशं प्रमाणमस्ति, न वा अधिकारिण कामाद्यभावे स रसः स्फुरति, रसानामधिकारिणं मत्येव स्फुरणनियमात् । अतो रसज्ञा एव निरूपिताः । स चाऽधिकारः शास्त्रानुभवाभ्यां प्रेमज्ञानाभ्यामेव भवति । रसान्तराविष्टचित्तानामन रसो नोसत्स्यत इति तद्यावृत्त्यर्थ भगवतो विशेषणमाह-कीर्तन्यतीर्थयशस इति । कथा हि यशःप्रतिपादिका । यशो हि, सर्वेषां भगवतश्च, श्रवणे रसजनकं भवति । स्वाभाविकोऽन्यो रसः प्रथमरसासक्तिं वारयतीत्यनुभवसि. द्धम् । विशेषाकारणाऽपि पूर्वरसनिवत्तकमिति विशंपणद्वयम् , कीर्तन्यं तीर्थरूपमिति । कीर्तनीयं तदेव भवति, कीर्तयितुर्येन रसो जनितो भवेत् , शास्त्रतो वाऽनुभवतो वा । अनुभवतो रसजनकावर्थकामी, शास्त्रतो धर्ममोक्षौ । यत् सर्वानुगुणं तत् कीर्तनीयम् , तल्लोके नाऽस्तीति रसचतुष्टयप्रतिपादकं भगव- घश एवेति कीर्तन्यपदेनोक्तम् । तीर्थ हि द्विविधम् , गुरुरूपं जलरूपं च; वाह्याभ्यन्तरोपकारजननभेदेन निरूपितम् । सर्वपुरुषार्थामीप्सुस्तदुभयं सेवते विशेपसाधनासमर्थः । स्थितिनिर्वाहके च ते । अतो मर- णान्तं तत्र स्थिती सुखेनैव पुरुषार्थो भवतीति । यत्र क्वाऽपि पुरुषार्थे आसक्तो भगवद्यश एवं शृणुयात् तीर्थरूपत्वादित्यर्थः । अत्र च स्वाभाविकमधिकारसूचकं विशेषणमाह-कुशला इति। नैपुण्यं बुद्धितीक्ष्ण- ता चाऽपेक्ष्यत इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ एवं भक्तिमार्गानुसारेण भगवन्तं स्तुत्वा स्वस्याऽपराधाभावाय स्वदोपं कीर्तयन्ति शपथप्रकारेण---- कामं भवः स्ववृजिननिरयेषु नः स्ताचेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचस्तु नस्तुलसिवद्यदि तेऽशिशोभाः पूर्येत ते गुणगणेर्यदि कर्णरन्धः। १९ । कामं भव इति । जयविजयावस्माभिर्व्याजेन शताविति पक्षो नाऽस्ति, किन्तु भगवद्दर्शनलालस- तया; अन्यथाऽस्माकमनिष्टं भवत्तित्याहुः कामं भव इति । स्वजिनैः स्वकृतपापैः । नियतदुःखदं पापं जिनमित्युच्यते, नियमेन दुःखदं वा । अतो यः परस्मै दुःसं प्रयच्छति, स हि स्वयमपि दुःख प्रामो- । प्रकाशः। अपरनेति । रक्षकत्वे । सप्तविधेति । दास्यपर्यन्ता । एतेषां दास्यपर्यन्तमेवाऽऽगतत्वात् । तादृशमिति । अनुभवजनकम् । स इति । रसनानुकूलः । स्वाभाविक इति । स्वभावत एव रसात्मकः ते इति उभे तीर्थे । इति श्रीवतीयस्कन्धमुबोधिनीप्रकाशे पन्नगाध्यायविवरणं मम्पूर्णम् ।

·. . . ३१८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- सि, अतो नोऽस्माकं भवो निरयेषु स्तात् , कामादीनां निस्यद्वारत्वश्रयणात् । 'पापीयसस्त्रयः' इति वाक्यातयोः कामादिदानम् । निरयेष्विति बहुवचनं न बित्वपरम् , देशादिविशेष दानस्याऽधिकफल. जनकत्वात् । स्तादिति प्रार्थनायां लोट् । अङ्गीकारेऽनङ्गीकरे चोभयथा हेतुमाह-चेतोऽलिवदिति । यथा अमरो रसाविष्ट. कालमपि न गणयति, रात्रावपि तत्र स्थितो बद्धो भवति, तथा नशेतस्ते पदयोपैदिरपेत, तदा देहस्य नरके स्थिति ऽस्माकं बाधिका । किच, तदेवाऽस्माकं निरये वासो भविष्यति, अलिवदि पदयो रतिर्भवेत् । स हि मधुलोभेन पुप्पपीडामविगणय्य मधु पिवति, तथा वयमपि फलार्थिनश्चेत् दर्श- नार्थ द्वारपालयोरपराधं कृतवन्तः, अन्यथा मा भवस्वित्यर्थः । एवं मानसमुक्त्वा वाचनिकमाहुः-वाच. स्त्विति । यदि नो वाचस्तुलसीवत् । स्वरूपगन्धादिरहिता अपि चरणारविन्दे शोभते यथा तुलसी, तथा वाचोऽपि पदचातुर्याद्यनपेक्षा भगवद्गुणप्रतिपादकत्वेनैव यदि शोभायुक्ताः स्युः, तदापि नरके वासो न बाधकः । तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति, तेन न समुच्चयः । किञ्च, यथा तुलसी परप्रेरणया चरणाविष्टा भवति, एवमन्यप्ररणया भगवद्गुणा अस्मद्वाचि निविष्टा भवेयुः, तदा नरको भवतु । यदा स्वत एव नि- विष्टाश्चेत् , तदा न भविष्यतीत्यर्थः । कायिकमाह-पूर्यतेति । ते गुणसमूहैर्गुणानामवान्तरजातिभेदै- l यदि कर्णरन्ध्रः पूर्येत, अलमिति मन्यते, सर्वदा वा पूरितमेव तिष्ठति, निरन्तरश्रयणेन यथाऽन्यन्न प्रविशेत्तथा; पूर्ववदित्यर्थः ॥ ४९ ।। एवं स्वापराधे स्वयमेव स्वदण्डमनूय, समागतानां किमेतदेव फलमिति, शहायां समागमनफलं नात- मित्याहुः- प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूतरूपं तेनेश ! निर्वृतिमवापुरलं दृशोनः । तस्मा इदं भगवते नम इद्विधम योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान्प्रतीतः ५. प्रादुश्चकषेति । यदिदं रूपम् , हे पुरुहूत, प्रादुश्चकर्थ, तेन प्रादुर्भूतरूपेण दृशो नि:तिमवापुः । दृष्टीनां परमसंतोपो जात इत्यर्थः । एवं सुखदातुः प्रत्युपकारोऽपि नमस्कारेणैवेत्याह-तस्मा इदमिति । तस्मै भगवते इदं नम इद्विधेम । न हि शास्त्रानुसारेण फर्तुं शक्यते, अतोऽनुफरणमात्रमिति इदित्यु तम् । इदित्यव्ययमिवार्थे। पुरुहूतेति यज्ञात्मकता, पुरुभिर्रयत इति, पुरुधा वा इन्द्रादिरूपेण यत इति । स्वार्थे प्रादुर्भाव आगमनमेव, अन्तःकरणे तु सुखं न जातमिति भावः । शापदानेन चित्ते ग्लान्युत्पत्तेः । न चैतत्कलमस्पमिति मन्तव्यम् , यतोऽनात्मनां भवान् दुम्दयः प्रतीतो दृष्टः । न विद्यते आस्मा येषाम् । यैरात्मैव नाशितो बहिर्मुखत्वादिभिस्तेषां दुरुदयः, दुःखार्थमनुदयो वा । इदमिति प्रदर्शयन्तो नमस्कुर्वन्ति । भगवानुपकारकतेंत्याश्चर्यार्थम्-तस्मै भगवते इत्युक्तम् । प्रतीत इति प्रमाणम् ॥ ५० ॥ इति श्रीभागवतमुसोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमालभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे पञ्चदशाध्यायविवरणम् ।

·मस्येत्यर्थः। अत्र मूलस्यं गमफमाहुः-अत इत्यादि । अयतिः स्थितिमा नाच, 'विवार ३ स्कन्ध. १६ अध्याय. ] श्रीमहालभाचार्यविरचिता। षोडशाऽध्यायविवरणम्। मुनिमानससंतोषस्ततः स्तोत्रं तथाविधम् । शापस्थापननिर्याणे पोडशे विनिरूप्यते ।। १ ।। भक्तानां तु कृतिः सत्या वाक् सत्या ब्रह्मवादिनाम् । मनो भगवतः सत्यमित्यध्यायविनिर्णयः ॥२॥ मनसः प्रबलत्वादि तेषां नान्यविरोधिता । पूर्वयोरनभिप्रेतं तृतीयादेव सुस्थिरात् । अतो भगवतः सर्गलीलायां दुर्वला(ज्योतिः ॥ ३ ।। एवं पूर्वाध्याये अर्द्धतुष्टानां मुनीनां स्तोत्रमुक्तम् । तयोः पूर्णसंतोपार्थे मगवान् ब्रामणस्तोत्रं कृत- यानित्याह- ब्रह्मोवाच । इति तद्गुणतां तेषां मुनीनां योगधर्मिणाम् । प्रतिनन्ध जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभुः ॥१॥ इति तद्गणतामिति । पूर्वोत्तप्रकारेण गृणतां तेषां भीतानां मुनीनां शास्त्रानुसारिणां वचनं प्रतिनन्या तच्छन्देन वचनं प्राप्यते । प्रतिनन्दनं बहिरेव कृतम् , प्रतिनन्दनस्यैवाऽने वक्ष्यमाणत्वात् । इदं वक्ष्यमागं जगाद । ननु किमित्येवं जगाद, यतो भक्तानां दुःखं भवति । तत्राह-विकुण्ठनिलय इति । यिकुण्ठ- स्थानं निलयो यस्य । गृहागनानां मंतोष; कर्तव्य इति । नन्येवं सति भक्ताः पीडिता भवेयुरित्याशस्याऽऽr- विभारित । म्वभृत्यान् सर्वप्रकारेणापि मोचयितुं समर्थ इत्यर्थः ॥ १ ॥ प्रथमतः सेवकयोरपराधं समर्थयति- प्रकाशः। अथ पोडशाध्यायं व्याख्यातुफामाः सजतेः पूर्वनिरूपितत्वादध्यायार्थमाहुः-मुनिमानसेत्यादि । विनिरूप्यत इति । एष पदार्थसद्धो लोमकृतभक्तिनाशशेषतया मगवदक्तारमुक्तोत्पत्त्या प्रयोजकम्तो नि- रूप्यत इत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः-मक्तानामित्यादि । सत्यत्वमत्र विषयाव्यमिचारित्वम् । तत्रापि भग- यन्मनःसत्यत्वमेव मुख्यतया प्रतिपाघमित्याहुः-मनस इत्यादि । तेषां भक्तानां प्रमादिनां च मनम प्रबलत्वामान्यविरोधिता, न भगवन्मनोविरोधित्यम् । तत्र गमम्-पूर्वयोरित्यादि । तथा च, न्मनसो विषयान्यभिचारित्वादेव देहेन्द्रियामुहीनानामपि तदानीं मन ममृतिगम्बन्ध इति मगर - J हन्तुं नेच्छे 'एतर्हि भगवास्तद्विधित्सति' इति वाक्याम्यां सथामायन इत्यर्थः । १ भौगुरु उबाप । हरि पाये पार पातापनभ्यो farnafणार ·३२० श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमहागरत- श्रीभगवानुवाच । एतौ तौ पार्षदो मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थीकृत्य मां यहो वह्वकान्तामतिक्रमम् ॥ २ ॥ *एताविति । एतौ जयविजयी, तो पूर्वकल्पे मधुकैटभी, मह्य वरदानान्मदुत्सझे मृतापिति मया वा ण्ठे समानीतौ । तदानी बहूना सेवकाना विद्यमानत्वात्सन्देहनिवृत्त्यर्थ नाम गृहानि-जयो विजय एन चेति । मदथै यो जय स एक जयनामा च । इन्द्रियादीनामन्यार्थ जयो ज्ञानमागे, मदर्थ जया भत्ति मार्गे, अन्त करणजय इत्यर्थ । विविधो जय इन्द्रियादीना द्वितीय । अत एवैतौ मम पार्षदो, पपदि सभाया योग्यौ । यथाऽन्त करणे तज्जयो भगवस्थितौ हेतुर्भवति, तथा वैकुण्ठस्थितावेतादेव हेतुभूती । अत एवैतयोरुत्पत्तिविमर्शनेनाऽपराधकरण युक्तमेव । न हि साक्षान्मनसा भगवान् गन्तु शक्य , किन्तु ज येनैव शक्य इति भगवत आनन्दरूपस्य सहजसुखत्वेन मनस प्रवृत्तियोग्यत्वेऽपि जयप्रतिबन्धान भग पद्मनम् । अत एव मा कदकृित्य, व्यवहारेऽपि ब्रह्मण्यत्वादिमद्धर्मान् दूरीकृत्य, वो युष्माकमतिरम वह्वक्रान्ताम् ॥ २॥ अत एवैतयोर्दण्ड चित इत्याह- यस्त्वेतयोधृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतैः । स एवाऽनुमतोऽस्माभिर्मुनयो ! देवहेलनात् ॥ ३ ॥ + यस्त्वेतयोरिति । तुशब्दो दण्डान्तरल्यावृत्त्यर्थ । यो जन्मत्रयात्मको दण्ड , स एवाऽनुमतोऽ स्माभि । भवद्भिर्मया चेति, सेवकसहितेन मया वा । उभावपि दण्डनीयावित्येतयोरित्युक्तम् । अनु बताः सधर्मा । मत्कार्यं कृतमिति, ममाऽत्र महान् सतोप इनि, तेपा कृत्यभिनन्दनम् । मुनय इति सबोधन काकतालीयकरणव्यावृत्त्यर्थम् , अभिप्रायज्ञानार्थ वा । नन्वेतयोः कोऽपराध ? द्वाररक्षा तु स्वधर्म इति । तत्राऽऽह-देवहेलनादिति । अस्मद्देवा ब्राह्मणा , परोक्षदेवो यज्ञ , प्रत्यक्षदेवो यज्ञाधिष्ठा ता विष्णुरिति । स एवेत्येवकारेण इदानीमन्यो न वक्तव्य इति सूचितम् ॥ ३ ॥ ४ एवमपराधदण्डौ निरूप्य, सेवकापराधं दूरीकृत्य, दण्डापराधं स्वापराधं च दूरीकरोति प्रार्थनया-- तद्वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । प्रकाश * एती तापित्यत्र । इन्द्रियादीनामित्यादिना जयविजयस्वरूपनिरक्तया पूर्वदत्तस्वरूप विवृतमस्तीति प्रतिभाति । तथा च, यथा विप्वक्सेनादयस्तन्त्राधात्मका , तथा युवामुक्तविधजयविजयात्मको भूया स्तामिति । अत एवेति । वरदानादेय । गन्तुमिति । प्राप्तुम् । अत एवेति । आगन्तुकाना मन प्रति बन्धादेव । अप्रान्ताम् । अफार्टीम् । + यस्त्वित्यत्र । देवहेलनादित्यस्य ब्राह्मणयज्ञविष्णूना हेलनादित्यर्थो बोध्य इत्येतदर्थमाहु-अस्म दित्यादि। x सहा इत्यत्र । दण्टापराधमिति । दण्डकरणापराधम् । अत्र चियक्षितम्य विष्णोः म्बम्पमाहुः-- .

·- . - ३ स्कन्ध. १६ अध्याय.] श्रीमदलभाचार्यविरचिता। ३२१ तद्धि ह्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृतम् ॥ ४ ॥ तः प्रसादयामीति । युष्मानय प्रसादयामि, यतोऽपराधो जात इति । अपराधो हि महत्त्यल्पस्य भवति, प्रकृते तु कथमपराध इति चेत्तत्राऽऽह-ब्रह्म देव परमिति । गम दैव देवता, ब्रह्म ब्राह्मणजा- ति । परमिति विष्ण्वपेक्षयाऽपि । आधिदैविको विष्णुदेंगो भवति, 'विष्णुवा अकामयत, पुण्यश्लोक शृण्वीय न मा पापाकीर्तिरागच्छेदिति । स एत विष्णवे श्रोणायै पुरोडाश निकपाल निरवपत् इति श्रुते । तद्व्यावृत्त्यर्थमाह-परमिति । प्रत्यक्षश्रुतौ देवापेक्षया ब्राह्मणानामुत्कर्षविधानात्, एते वे देवाः प्रत्यक्ष यद्राह्मणा इति । तदाह-हिशब्देन । ननु भयत कोऽपराधस्तत्राऽऽइ-द्धि ह्यात्म कृत मन्य इति । यत् वपुम्भिः स्वमेवकैरसत्कृतम् , तदहमात्मकृतमेव मन्ये। हि युक्तोऽयमर्थ , भृत्य- कृता एव खामिकृता भवन्तीति, अन्यथा भृत्यापराधे स्वामिनो दण्डो न स्यात् । अनेन मयैव भवन्तो निवारिता इत्यप्युक्तम् । कृतमपि तद्युक्तमेव, द्वारपालकधर्मत्वात् । अत एव हि द्वयमन्योन्य हेतुभूतम् । यद्यप्येताहरो लोक स्वाम्यपराध न मन्यते, तथाप्यह मन्ये; यतस्ते स्वपुरुपा ॥ ४ ॥ प्रसादश्याऽत्र सर्वथा कर्तव्य , अन्यथा महदनिष्ट स्यादित्याह- यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि । सोऽसाधुवादस्तत्कीर्ति हन्ति त्वचमिवाऽऽमयः ॥ ५ ॥ * यन्नामानीति । महतामपि लोकापवादाद्य भवति । अत एव भृत्ये कृतागसि रोको यस्य स्वामिनो नाम गृह्णाति । नामानीतिबहुवचन तस्य सर्वसबन्धेनाऽधिक्षेपार्थ सर्वाण्येव नामानि गृह्णाति, च कारात्तस्य गुणान् कर्माणि च निन्दार्थमुद्घाटयति । किंमतो यद्येवमत आह -सोऽमाधुवाद इति । स लोकैरुच्चार्यमाणोऽसाधुवादः । असाधुत्वेन कीर्तनमपकीर्तिरिति यावत् । तत्कीर्ति हन्ति, यद्विपक स्वयम् । ननु विद्यमाना कीर्ति प्रसिद्धा कय न्यादित्याशङ्कय दृष्टान्तेन समर्थयति-हन्ति त्वचमिति । आमयो रोग श्वित्रादि , यथा शरीरे विद्यमान एव तस्य त्वचं हन्ति, खस्य रूपमय अक्टयति ॥ ५ ॥ नन्वीश्वरस्य सर्वनियन्तुर्दासानुढासस्य तुच्छस्याऽन्तःप्रवेशामावे को वा अपराध: ? सोको हि तु, महाराजगृहे क्षुदाणा प्रवेशो नास्तीति, कथमपकीति वदेदित्याशङ्कयाऽऽह- यस्याऽमृतामलयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठः । सोऽहं भवद्भय उपलब्धसुतीर्थकीर्तिश्छिन्द्यां स्ववाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् ।। यस्येति । उपजीव्यत्वाद्राह्मणातिकमे ममाऽपकीर्ति घटेदेव ! उपजीव्यत्व च मम कीर्तिस्तदधीनेति । तदेषाह-यस्य ममाऽमृतममलं यद्यशः, तस्य श्रवणावगाहः,आश्वपचात् श्वपचं मर्यादीकृत्य, जगदेव प्रकाश । आधिदैविक इत्यादि । तथा च यज्ञाधिष्ठाता भगवदशो य स विष्णुरित्यर्थ । ट्यमिति । म्वतं स्वसरक- * यन्नामानीत्यन । तत्कीर्तिमित्यादि । यद्विपयकोऽपराधस्तद्विपयिणी कीर्तिम् । तद्रासात्मरुतम क ३ सर्वसयन्भिन क गह कृतच।

·- . . - ३२२ श्रीसुयोधिनी। [श्रीमद्भागवत- सर्व पुनाति । एवं जगत्सवित्रकीर्तित्वादह विकुण्ठः कुण्ठरहित । कस्मिनप्यंशे दोपरहित इत्यर्थ । एता- दशोऽप्यह पुरुषोत्तमो भवद्भय एवोपलब्धा सुतीर्थरूपा कीर्तिर्यम्य तादृशु । यशः परास्मजन्यम् , कीर्तिः सदाचारजन्या । मम यशो जगति पावित्र्यमपि सपादयति, मन्नाम्ना दुष्टरूपपापनिमहात् । परा प्रमो हि दोपनिवारणरूपः। स चेदोप सहजोऽपि भवेत्सोऽपि मइयानश्येत् , अतश्चण्डारदेहे उत्पाटकोऽपि दोपो नश्यति । अतो वैकुण्ठस्थान यशापुञ्जन विराजमानं मम सामर्थ्यसूचक वर्तते । तथापि कीर्ति , साधवश्चेत् कीत्तयेयु , तदेव भवति । तेन कीर्त्या ये मम सेवकाः सदाचारा , ते मत्परायणा भवन्ति, नि रन्तरं कीर्तनेन कृतार्थाश्च भवन्ति । अतस्तीर्थभूतकीर्तिसपादकत्वेनोपजीव्या नामणा । अतस्तेषु योऽप राध करोति, महाहुरूप इन्द्रोऽपि, तमपि छिन्द्याम् । अत एव बृहस्पत्यतिक्मे इन्द्रम्य महती पीडा स वृत्ता राज्यभ्रंशादिरूपा । अतो युक्तमेव प्रसादनमित्यर्थ । कीर्तिलक्ष्मीस्तथा भोगत्रय विप्रप्रसादतः । मृगोः कन्या यतो लक्ष्मीर्मुखं चाऽपि द्विजा मम ॥ १ ॥ ६॥ तत्र कीर्ति निरूप्य ब्राह्मणाधीना लक्ष्मी निरूपयति- यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् । न श्रीविरक्तमपि मां विजहाति यस्याः प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान्वहन्ति ७ * यत्सेवयेति । स्त्रियः स्वभावतो दुपाश्चञ्चलावाऽपि नित्यशः । आचारजनिता कीर्तिर्ब्रह्म प्राथ नियामकाः ॥ १ ॥ ईश्वरस्य तु याः पल्यस्ता विरक्ते न हि स्थिराः । भृगोराज्ञा ततः प्राप्य स्थिरा लक्ष्मीस्ततो मयि ।। २ ।। स्वोत्कर्ष वर्णयति ब्राह्मणोत्कर्षार्थम् । येषा ब्राह्मणाना सेवया चरणपने पवित्रो रेणुर्यस्य । सेवाजनित सस्कारश्चरणे तिष्ठतीति चरणसबन्धी य कश्चन रेणुः, स गङ्गा वत्पवित्ररूपो भवति । रेणुरिति पाठे एतावद्भिन्नं वाक्यम् । द्वितीयान्तपाठे तु पूर्वार्द्धविशेपणान्युद्देश्यानि ग्राभगसेवासाध्यानि । विरक्तिरपि तत एव, विरक्तिविरोधी नियतो रक्ष्मीस्थितिलक्षणो धर्मोऽपि तत एन । रक्ष्म्या माहात्म्य ब्राह्मणमाहात्म्यार्थम् । सद्य क्षतमखिलाना मल येन । प्रतिलब्ध शील येन | यस्या लक्ष्म्याः प्रेक्षालवार्थे इतरे ब्रह्मादयो नियमान् कृच्छादीन्, भगवद्रतानि वा, वहन्ति । लक्ष्मी कटाक्षकामनया तपः कुर्वन्तीत्यर्थ । पापनाशकत्वमपि ब्राह्मणसेवया, तद्वाक्यादेव नियमात् , सारस्वतकल्पे तरम्य ब्रामणाधीनत्वाच । वस्तुतस्त्वपहतपाप्मा भगवान् , अत एव लोकानामपि तत्सबन्धात् पापनाश रथया अपि टोपनिवृत्तिः । प्रभूणा भोगाभिनिचिष्टाना सदाचारपरिपार नरक्षाण सुस्वभावो महापुरुषागम नेन मदापुस्पसेक्या सपद्यते, रागनिवृत्तिरपि तदनुरोधादेव । वस्तुतस्तु धर्मो भगवत्येव प्रतिष्ठित इति नि ईप्रत्याश्च रागानाचाराभाव ॥ ७ ॥ असणाधीन स्वस्य भोगमाह- नाऽहं तथाऽग्नि यजमानहविर्विताने श्योतदृतप्लुतमदन्हुतभुमुखेन । यहाह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः।। ८॥ प्रकाशा • यत्सेवयेत्यत्र । भगवान्म्यय स्वोत्कर्ष यदति, तहापदृष्टयाऽनुचितमिवेत्याशक्य तत्तात्पर्यमा - सत्यादि । नया चानो न दोष इत्यर्थ । - ·३ स्कन्ध, ६ अ यय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। नाऽह तथाग्रीति । स्वभावतोह स्वमुसेनाऽनभनेव तिष्ठामि, 'अनननन्यो अभिचाकशीति' इति श्रुते । गौणं च मम मुखद्वयम् , अमिाह्मणश्च कार्यरूपम् । तत्राऽन्यपेक्षयाऽपि नामणो मम मुल समीचीनम् । तदाह-नाऽह तथा हुतभुशुसेनाऽमि । तर्हि यज्ञाना वैफल्य स्यादित्याशयाऽह-अ- उमपि तथा नाऽनीति । अदनमपि यहे सर्वभक्षकत्वात् काप्ठाढिभक्षकत्वाच्च तस्य मुखत्वेऽनिष्ट भवि. प्यतीति न निषिध्यते, किन्तु निषेधेऽन्य एव हेतुरिति वक्तुमाह-यजमानहनिर्मिताने श्योतद्धृतप्लुतमिति। यजमानपदेन सननिषेध , रत्वात् , बहुकर्तृकत्वाच्च, 'किमेते सत्रिणः' इति श्रुते , गणानत्वाच । हविर्यज्ञाः पश्चादिव्यतिरिक्ता , अतो रवि शब्देन पश्चादिकं निषिध्यते । विताने विस्तारयजे । इच्यो. तघृतप्लुतमिति । उभयतश्च्योतता घृतेन प्लुत हविर्तुतभुमुखेनाऽदन् । अग्नी प्रथमत आयश्च्यो तनम् , पश्चाद्धविष प्रक्षेप , पुन श्च्योतनमिति । तथापि हुत भक्षयतीति, मन्त्रहोत्राद्यपेक्षित्वान्महता शब्देन हुतत्वाच्च तथा न भक्षणम् । बाह्मणमुसे तु नाऽय दोपः । ब्राह्मणस्य विशेषणमनुघास चरत इति । प्रतिकवलं भक्षयत । तत्र पुरोनुवाक्याय, याज्याय, देवतायै, वपटारायेत्येकस्यामाहुल्या चतुर्णी भागा । अत्रैक एव प्रतिकवल भक्षयति, स हि मुसत एव भक्षयति, मुखस्याऽपि मुखमिति विशिष्टम् । यथा विशेप उक्त , तथा ब्राह्मणमपि विशिनष्टि-तुष्टस्येति । माय तुष्टस्य, विषयव्यतिरेकेणाऽपि केवल मय्येव प्राप्ते तुष्टस्य । अपहित रहितैरपि निजकर्मपाकैस्तुष्टस्येति, कर्मवशात् प्राप्तेऽपि दुःलेऽनुद्विमत्य, भगवति वा समर्पित । कर्मसमर्पण कृत्वा तुष्टस्येत्यर्थ ॥ ८ ॥ एवं स्वोपकारेण ब्राह्मणान् स्तुत्या स्वरूपतोऽपि ते महान्त इत्याह- येपां विमर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोगमायाविभूतिरमलानिरजः किरीटैः। विप्रांस्तु कोन विपहेत यदहणाम्भः सद्यः पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ९ * येपामिति । महत्त्व हि महतामनुसृत्त्या । महत्त्व हि द्विविधम् , लौक्किमककं च । रौकिक मुघरोपर भावापन्नं भगवति विश्रान्तम् । सर्वोकप्रसिद्धो हि भगवान् पुरुषोत्तम , वेदप्रसिद्धोऽपि । तेन ज्ञापन बाक्षणा. धानमित्यरौकिकनान तेपा वर्तत इति ते भगवज्ञापका इति । 'ये यथा मा प्रपद्यन्ते' इति न्यायेन तदनुति मपि भगवान् करोति। तेपामवयवत्वात् तदुरको न स्वापकप करोति । अधिकारोऽपि म्वनैव दच इति, स्व धर्म एव तर विद्यत इति, स्वोत्कर्ष एव । यथा चते अरोकिरप्रकारेण भगवन्तमुत्कृष्टमाहु, तथा भगवानपि सोफे तेपामुरकर्पमाह-येपाममलादिग्ज फिरोटैरह निभर्मि । अमे ब्राह्मणवृन्द गच्छेत् रत उत्याप- यति, तद्रन किराटेपु सरद्ध भवति । पावित्र्य नामक भगवत्स्वरूप सर्वपदाथपु सहन निष्ठति, सस्कार- राघीयते च । तर ब्राह्मणेषु पावित्र्यं पादयो सहजम्, अतम्तेपा चरणरतोऽमर मपति । किरीटरिति सर्वदा धारण सूचितम् । अवतारभेदैमूलरूपेण वा तथा फरोतीति वा । असण्डा विकृण्ठा योगमाया प्रकाशः। । नाहमित्वर । तस्येति । सर्वभक्षम्य रोक्किानेः। कर्मसमर्पणमिति । तैत्तिरीयपष्टाष्टके 'याशिष्ठो ह सात्यव्य ' इत्युपाग्यानोक्त यज्ञेय(?)प्रतिष्ठापनापं कर्मसमर्पणम् । 'फर्मशुद्धिमतर्पणम्' इत्युक्त या । * येपामित्या । महतामनुसृत्त्या कय महत्त्वमित्यत उत्पा(पपाटयन्ति-महत्व हीत्याटिनन्यनुत्ता कथ न रोकिन्नहत्त्वातिरित्यत आहे:-तेपामित्यादि । तथा करोतीति । नमनेन धरति ।- - , गटन ग ·३२४ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागयत- विभृतिश्च यस्य । माययोत्पत्तिस्थितिप्रलयाः, विमृत्या सर्वसौख्यम् । एवं सति न कस्याऽप्यपेक्षा, सरपेक्षित एव भवति । न च तयोर्नित्यशत्योर्विच्छेदो वा कार्याक्षमता वा संभवति । येषामिति । ना. ऽन्यद्विपल्वात्तेषां गुणान्तरमपेक्ष्यत इति ज्ञापितम् । विमपदेन योगोऽपि सूचितः । विशेषेण पूरणं च तेषां सहजो धर्मः । ज्ञानभक्तिव्यतिरेकेण चिदानन्दी न पूरिती भवत इति ज्ञानभक्तिमन्त एव योगेन विषा इति निरूपितम् । एतदुभयसद्भावे नाऽन्यदपेक्षितमिति । संस्कारस्त्यानुपतिकः । अनेनैवोपकारेण भगव- ता तथा क्रियते । तुशब्देन योगरहिता व्यावय॑न्ते । एतादृशान् बामणान् को न विशेषेण सहेत ? को वा तद्भारं नाऽङ्गीकुर्यात् ? भारस्त्यतिक्रमादिरूप एव भवति, अतस्त्वन्यलभ्यत्वाद्विप्रापराध इति नोक्तम् । येषामतिक्रमो मया सह्यते, तत्र कथमन्यो न सहत इत्यर्थः ! ननु मायाविमूत्योर्विद्यमानत्वेऽपि पावित्र्य- स्याऽभावाद्भगवान् विप्रापराधं सहतु नाम, कथमन्येन सोढव्य इत्याशयाऽऽह-यदहणाम्भ इति । यस्य ममाऽर्हणाम्भश्चरणोदकं गङ्गा, सहचन्द्रललामलोकान् महादेवसहितांस्त्रीनपि लोकान् पुनाति । धर्मः कृतः कर्तारमेव पुनाति, संबद्धं वा; न तु मह(१)त्कालपर्यन्तम् । परम्परासंवद्धान्, दूरस्थान् , बहून्, सर्वतामसभेदसहितान् यत् पुनानि तदर्हणसंबन्धेनैवेति ज्ञापयति-अर्हणाम्भ इति । सद्य इति, सद्यः पुनाति गाङ्गेयम् ' इति वाक्यात् । भगवतः कालनियामकत्वान्न तत्संबन्धिनां कालापेक्षा । चन्द्रललामेति सर्वदाहकत्वेन तामसी शक्तिः स्वीकृतेति तत्तापव्यावृत्त्यर्थममृतमयश्चन्द्रः स्थापितः । क्रियाजनितो दोषत न तेन निवर्त्तत इति गङ्गा स्थापिता, अन्यथा तावान् दोपो नाऽन्येन निवर्तत इति सूचयति । ९। एवं ब्रामणातिक्रमः सोढव्य इत्युक्त्वा, ये न सहन्ते तेषां विपक्षे बांधकमाह- ये मे तनूदिजवरान्दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्धया । द्रक्ष्यन्त्यक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुपा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतुः १० ४ ये मे तनूरिति । ये द्विजवरादीन मेदवुद्ध्या द्रक्ष्यन्ति, तान् यमलोके गृभा कुपन्तीवि संबन्धः । मृत्योः स मृत्युमामोति' इति श्रुत्या कचिदपि भेददर्शने संसारो भवतीत्युक्तम् । एतादृशेषु भेद. दर्शनेन यमयातना भवतीत्यधिकमुच्यते, 'यदा ह्येवैपः' इति श्रुतेः । अत्र भेदो भगवद्भेदः, स्वभेदस्य पूर्वसिद्धत्वात् । ननु विद्यमाने भेदे लोकप्रसिद्धे द्रष्टणां को दोप इत्याशङ्कयाऽऽह-मे तनूरिति । यदि योगी महस्रं शरीराणि गृह्णाति, तथापि स एक एव; जीवस्यैकत्वात् , तथाऽनन्तमूर्तिः। तत्रापि यज्ञरूप आधिभौतिकशरीरद्वयं गृह्णाति, दृविर्मन्त्रात्मकत्याचागस्य । तत्र मन्त्रा ब्रामणेषु प्रतिष्ठिताः, हविर्धनुषु । ते चेद्राह्मणा गावश्चाऽन्ये भवेयुः, तदा तेभ्य उद्गतेषु मन्त्रत्वं हविष्वं च न स्यात् , भगवद्यतिरिक्तास्ते लौकिका एव भवन्तीति । अत एवाऽन्यैरुच्चारिता मन्त्रा एव न भवन्ति, लौकिकवाण्योचारितत्वात् । अतस्ते ममैव तन्वः। तानिर्दिशति-द्विजवरान् दुहतीरिति । यज्ञोपयोगित्वान्नाऽत्र विषपदम् , द्विजत्वमेवात्रोपयोगि । जन्मोत्क- .. प्रकाशः। मंस्कार इति । उपनयनादिरूपः । अनेनेनि । चिदानन्दपूरणरूपेण । येपामतिफम इति। यत्कृतोऽतिक्रमः मचयतीति । गङ्गासम्बन्धेन सूचयति । x ये म इत्यत्र । स्वभेदस्येत्यादि । जीवभेदस्य । ' यथाऽग्नेः' इति, 'यह स्याम्' इतीच्छया व्यु दोरम्.4 .

·. -- तभा ३ स्कन्ध १६ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३२५ पार्थ द्विजपदम् , कर्मोत्कर्षार्थे वरपद च । दुहतीरिति कर्तरि दुहधातोरतृप्रत्यय सहजदोहार्थ , तास्थेम हविप उत्पत्ते , अग्निहोत्रार्थमेव च वत्सोत्पत्ते । मदीया इति गवामधिको गुणः । मित्रत्वाद्भगवतोऽपि सर्व सखित्वात्तद्धर्मप्रतिष्ठया तदीयत्वम् । अथवा, मदीया इति भिन्न एव निदेगः, भक्तिमार्गानुसारेण भगव द्भोगापयिकहविदोहकर्तृत्वात् । भूतान्यलब्धशरणानीति रक्षकत्वेन ज्ञानमार्गानुसारेण धर्मो निरूपितः । तापि रक्षकत्व भगानिष्ठमिति भेदाभाय उचित एव ! एव मार्गत्रयोपयोगिपदार्थान् ये मनो भिनान् जानन्ति, तेषा विशेषभयम् । ननु भगवत्त्वाज्ञानेऽपि, वस्तुतस्तेषा भगवत्त्वात्तद्दर्शने कथ नरकपातस्तत्रा ऽऽह-अधक्षतदृश इनि । अवेन भेदजनितेन क्षता दृष्टिर्येषाम् | ब्रह्मवध इव भेदोऽप्यधर्महेतुः । अय यधो ज्ञानमयः, तथापि क्रियामयाद्विशिष्ट', मूलविषयत्वात् । दण्डोऽपि चक्षुप एव । ननु व्यवहारे भेदो मेक्षित इति कय तस्य दोपजनकत्वम् । तत्राऽऽह-अहिमन्यव इति । न व्यवहारमात्र निषिध्यते, कि स्वन्त करणारूढदोपत्वेन । सर्वं स्वल्पोऽप्यराधो न विस्मर्यत इति, वधान्तं च प्रयत्नं कुर्वन्ति, हृदयेन चेद्दर्शन तदा दण्ड इत्यर्थ । गृध्रमुख प्रविष्ट चक्षुर्न कदाचिदप्यावृत्त भवतीत्यनिर्मोक्ष सूचित । रुपति चक्षुषो विद्यमानत्वादेवैतैर्भगवदपराध कृत इनि चक्षुपि रोप । मम रुपा सहिता वा गृध्रा कुप न्तीति । तैर्जन्यते नाश एव, न तूपघातमात्रम् । अधिक दण्डान् नयतीत्यधिदण्डनेता यम । अल्प दण्डस्तु राजन्याध्यादिभिरेव क्रियत इति निरूपयति यमम् ॥ १० ॥ एव विपरीते वाधकमुक्त्वा सन्माननाया प्रसादमाह- ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्ति तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्राः । वाण्याऽनुरागकलयाऽऽत्मजवद्गृणन्तः संबोधयन्त्यहमिवाऽहमुपाहृतस्तैः ११ ये ब्राह्मणानिति । क्षिपतोऽपि ब्रह्मणान् अर्चयन्ति, तैरहमेवोपाहतः । सर्वपुरुषार्थरूपोऽहं तत्समीपे चेत् स्थित , सिद्धा एव सर्वे पुरपार्था । तेषु बन्धुत्वेनाऽपकारभयात्, लोकापकीर्तिभयाद्वा, दम्भेन या यद्यर्चयान्न, तदा नेद फलम् । किन्तु मयि धिया भगवद्विपयकबुद्ध्या गचनरिति । अथना, मयि या चुद्धिरस्ति, ब्राह्मणा सर्वथा उपास्या इति, तादृशवुद्ध्या। क्षिपता गाली प्रयच्छतोऽर्चयन्तीति वि रोधप्रदर्शनेन नाऽयमर्थ कचित्सत्स्यनीति भगवदुपाहात तिप्रसक्तेति सूचितम् । तत्रापि तुण्यद्धृदः। ते चेत् क्रोधमन्तरेव स्थापयेयु , तदा महदनिष्ट स्यादिति तेषा क्रोषम्य यहिर्निर्गमने महान्ममोपकारो जात इति ज्ञान हृदयतोपे हेतु । इदमातिमाहात्म्यज्ञाने भवति । किन, स्मितेन सुधारूपेणोक्षित पद्मस- दृश वक्र येषाम् । माहात्म्यज्ञाने विद्यमानेऽपि स्नेहेनैव दोपसहनम् । मन्दहासस्त्यन्त क्षोभाधजननज्ञाप क । तइतस्नेहरसस्तनिप्पीडनेन प्रकटो भवतीति वालकवत्तेपामाकोश परमसतापहेतुर्भवतीति स्मि तस्य सुधात्यम् । तस्याऽमृतत्वं स्वकार्य जनयतीति तदक्षितवक्रत्वमुक्तम् । तथा सति वक्रमतिविकसित भवतीति वर्णस्पर्शयोधर्मजनितयोरवाऽऽविर्भाव इति ज्ञापनार्थ पद्मपदम् । एवमन्त करणकायिकसतोपमु क्त्वा वाचनिक सतोपमाह-चाण्येति । याण्या अनुरागाः करा भवन्ति, चन्द्रमस इव वृद्धिहेतवः । एम प्रकाश! चरणेन प्रागेव सिद्धत्वात् । धर्म इति । हसपरमहसधर्म , तादृशामरव्यगृहाश्रमत्वादिति । रक्षकत्व मिति। ज्ञानमार्गरक्षक्त्वम् । दण्डोऽपीति । गृध्रकृतकुशन( कोपण )रूपो दण्ड | . तिप व पहच ·३२६ श्रीमवाधिनी । 1 श्रीमद्भागवत- कायवामनःप्रीति पुर एव भवतीति दृष्टान्तन तथाफर्तृणा नसभायो निरूपितः । अर्चन कायिकद्रव्यः, गृणनं वाचा । सबोधयन्तोति व्यवहारार्थम् . सम्यक बोधार्ग वा । आक्रोशेऽपि न तेषु वैषम्य कदाचि- दपीति सूचितम् । एतादृशाना दृष्टान्तोऽहमेव । ज्ञापनार्थमेवमुक्तम् , न तु म्वोत्कर्थिम् । यथा मृग्वति- कमे मया कृतमित्यर्थ । अहमुपाहत दति फलवाक्य भिन्नम् , अतो न पीनरुक्यम् । तेषामुत्कर्थ - मन्ते कीर्तनम् ॥ ११ ॥ एतन्निरूपणस्य प्रकृतोपयोगमाह- तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ युष्मद्यतिक्रमगति प्रतिपद्य सद्यः । भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवासः १२ * तन्मे स्वभर्तुरिति । यत एव ब्राह्मणाना म्वरूपम् , मया च तथा मन्यते । तदज्ञानात् ती युष्मद्य- तिक्रमगति प्रतिपद्य भूयो ममाऽन्तिकमिताम् । अय ममाऽनुग्रहो भक्तिरक्षार्थः । अत्र हेतुर्नाऽस्तीति ममैवाऽयमनुग्रह इत्युक्तम् । अधिकोऽप्यनुग्रहः कर्तव्य इति चेत्तत्राऽऽह-यत्कल्पतामिति । यस्मादनुप- हात् भृतयो त्ययो., भच्या पूरितयोर्वा । विवासः परदेशवास । अचिरतः कल्पताम् , शीघ्रमेव परिसमाप्यताम् । जन्ममरणक्लेशाभावाच्छापो विवासत्वेनैवोक्त । ममाऽन्तिकमिति पुनर्दासभाव प्राप्नु- ताम् । जीवानां तु त्रयो भावा उत्कपोत्कर्पहेतवः । जीवाः स्वभावतो दासा देहभावोऽधमस्ततः१ ब्रह्मभारः स्वतः श्रेष्ठस्तत्स्वभाव इहस्थिताः । देहभावस्तु तच्छापः स्वभावोऽनुग्रहः स्मृतः२ सा- युज्ये ब्रह्मभायः स्यानाऽन्यथति विनिश्चयः । सायुज्ययोग्यताकाले ब्रह्मभावो निरूप्यते ३ भग वानेव हि ब्रह्म नाऽन्यो भवितुमर्हति । एक व ब्रह्म सर्वेपांतथात्वे तु विरुद्धयते ४ भगवत्करणा- प्रकाशा * तन्म इत्यत्र । ननु शापदूरीकरणे समर्थस्य भगवत तच्छापस्थापने पुन म्वदासत्वस्य तदनुग्रह- त्वेन प्राथने च कि बीजमित्याकाहाया तन्त्र भगवद्विचारितमाहु -जीयानामित्यादि । तुर्विशेषावधारणे । जीवाना त्रयो भावा अवस्थाविशेषाः । उत्कर्पोत्कर्पहेतवः। उत्तरोचरमुत्कर्षापायका । तत्र जीवाः स्व- भावतो टासाः, क्रीडार्थमुत्पादितत्वात् । ततो हेतोस्तेषा देहभानः । अधमो निकर्षावस्था । अतस्तद्रहितो दासभावो जीवानामुत्कर्षहेतुः पूर्वावस्थारूप । ब्रह्मभायः स्वतः श्रेष्ठ इति । स्वाभाविकाद्दासभावाटुल्क- ष्ट । इह वैकुण्ठे तत्स्वभाव स्थिताः फेवलेन स्वरूपेण दासभूता स्थिता । तु पुन , तच्छापः सनका- दिशापो देहभाव । तथा सति तत उत्कृष्ट स्वभाव. केवलस्य दासभाव एवेति । स एवाऽनुग्रह इति । स्मृतो भगवता विचारित । ननु केवरदासत्वस्य देहभावेऽपि सत्त्वेनाप्रयोजकत्वाद्ब्रह्मभावसाहित्यमवश्य मपेक्षितम् , अत स एवोत्कृष्टतर कुतो न प्रार्थित इन्यत आहुः-सायुज्य इत्यादि । किमत्र गमकमित्यत आहे -सायुज्ययोग्यताकाल इत्यादि । बाधाभावो योग्यता । तथा चोत्कृष्टतमसायुज्यावस्थापूर्वकाले म निरूप्यते, अत स तदेव भवति । तच्च न दिमितमत स न प्रार्थित इत्यर्थ । ननु सायुज्यदित्साभावे ऽपि तेषा प्रभावावस्थासम्भवे को दीप इत्यत आहु.-भगवानित्यादि । विरुध्यत इति । ऐक्यं व्याकु- प्येत ! तर हेतु -लोके भगवत्करणात् । वैवष्टे भगवत्वस्य प्रकटनात् । असनोदासीनताया बहाभायो न यिक, कार्यागावात् । भगवताया तु विरद्ध , कार्यकरणात् । अत ऐक्यव्याकोप एव दोष इत्यर्थः । पालन ३ स्यभाषा सिनिम्प्यनेपा ·२स्कन्ध.१६ अध्याय. ] श्रीमहालभाचार्यविरचिता। ३२७ लोक भावना दुर्वला मला । दासभावादतो नाऽन्यत् काम्यं भवति कस्यचित् ५ अता हि भग- वान् भर्ता जीवानामिति निश्रयः । अभिप्रायस्तु तस्याऽपि ब्रह्मभावमभीप्सुभिः ६ ब्राह्मणाति- क्रमो नैव कर्तव्य इति निश्चयः । अतो दण्डस्तु सोढव्या नो चेदने फलं न तत् ७ एवं भगवता थापः स्थिरीकृतः ॥१२॥ एवं भगवान् प्रसन्नो जात इति ज्ञात्वा गताधयो मुनयः सम्यक् स्तोत्रं कृतवन्त इति वक्तुम् , प्रगम भगवद्वाक्येन तेषामाधिर्गत इत्याह-अथ तस्योशतीमितित्रिभिः- ब्रह्मोवाच । अथ तस्योशती देवीमृपिकुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेपामात्माऽप्यतृप्यत ॥ १३ ॥ * भगवतो वाक्यं शव्दार्थभेदेन चिन्तानिवारकम् । तत्र शब्देनैव नि.सन्दिग्धं चिन्ता निवारिता, अर्थस्तु भगवद्वाक्यानां सर्वतोमुखत्वादनिर्धारित इति स्वरूपतो निर्धारितोऽपि फलतो न निद्धार इति सम्यक् चिन्तां न दूरीकृतवान् । तथापि दृष्टसामग्र्या बलवत्त्वात् सर्वमेवाऽन्तःकरणं चिन्तायत्त्वेऽपि निर्मलं जात- मिति श्लोकत्रयम् , शब्दार्थसागमाभेदात् । प्रथमं शब्देन तेषां सुखं जातमित्याह-अथेति । भिन्नप्रक- मोऽर्थपर्यालोननाभावाय । उशती कमनीयाम् , अनेन तस्या दुःखदूरीकर्तृत्वं रूपमुक्तम् । युक्त्यर्थ विशे- पणान्तरमाह-प्रापिकुल्यामिति । ऋषिकुलयोग्याम् । ऋपयो हि मन्त्रद्रष्टारः, अलौकिकानुभावाश्च मन्त्राः; तत्र हितकर्नी ततोऽप्यलौकिकानुभावा भवतीति स्वसामर्थ्यादुःखदूरीकर्तृत्वम् । किन्च-देवीमिति । घोतकत्वात् कान्त्यर्थी भवति, काऽन्यथा हृदयप्रकाशिका भवति । अतोऽपि दुःखदूरीकरणम् । किश्च --सरस्वतीमिति । सर इत्युदकनाम।आधिदैविकीति तदुदकममृतं भवति । तेषां हृदयं मन्युना दष्टं मृतमा यम् । तदमृतेन जीव्यते, कान्त्या प्रकाश्यते, अलौकिकभावेन कार्यसमर्थ क्रियते, परमानन्दश्य प्राप्यत इति चत्वारि विशेषणानि । एतादृशीं सरस्वतीमास्वाधाऽपि, स्थितानामात्मा नाऽतृप्यत, अलमिति नोक्तवान् । यद्यर्थाथै श्रुतं स्यात् , तदाऽर्थः पूर्ण इति इच्छा पूर्यत । स्वरूपतः अवणे तु आनन्देऽलंयु- ध्यभावान्न निवर्तते । सेपेदष्टो हिं मन्त्रेण जलं पाय्यते, न च स तृप्यति, विषज्वालामूयस्त्वात् । आत्म- नोऽपि देश सर्वाङ्गे ज्वाला जातेति त एव दटा निरूपिताः ॥ १३ ॥ प्रकाशः तहिंग्रहोपासनादौ ब्रह्मभावभावना किमिति विधीयते, तत्राहुः-भावना दुर्वलेति । सत्र हेतुः-मतेति । न हि तदानीं ब्रममावो भवति, किन्तु ब्रह्ममृतं मन्यते । अतः कार्यविरोधाभावात् फलस्य स्वा(य)तत्वसम्पादनाय विधीयते । तया तावन्मानं भवतीति सा दासभावापेक्षया दुर्वला । अतो लोकस्थस्य कस्यापि दासभा- पादन्यत्काम्यं न भवति । अत एवं विचारणाद्धेतोः, हि निश्चयेन, जीवानां भगवान् मर्ता सर्वनिर्वा- हक इति निश्चयः। तथा सति यो यो विचाराभिप्रायः सिद्धस्तमाहुः-अभिप्राय इति सार्थेन । तथा च, शापस्थापने दासत्वस्याऽनुग्रहत्त्वेन प्रार्थन इदं वीजमित्यर्थः । तदेतदाहुः-एवमित्यादि । * अत्यन्न । निःसन्दिग्यामिति । भगवानस्मानु मसनो न वेति सन्देहाहित्यं यया स्यारया । न निर्वतत इति । इच्छा न निवर्तते । . - । मय उवाच । पा. पर ग...

·३२८. श्रीसुबोधिनी । एव शब्दत फलमुक्त्वा अर्थानुसन्धानेनाऽपि यज्जातं तदाह- सती व्यादाय शृण्वन्तो लध्वी गुर्वर्थगह्वराम् । विगाह्याऽगाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्पितम् ॥ १४ ॥ • सतीमिति । सा हि स-मार्गप्रतिपादिका, अत समुदायार्थपरिजानेन सुख जातमेव । व्यादाय अ वणमपातकर्णरन्धे श्रवणम् । लची सा स्वरूपत , तेनाऽऽलोचयितु शक्यत इति सुग्यदायिनी । एप विशेषणद्वयेनाऽर्थद्वाराऽपि सुखदातृत्व निरूपितम् । फलत साधनतश्च न सुखदातृत्व जातमित्याह-गु वर्थगहरामगाधगम्भीरामिति । अर्थो हि गम्भीर , पुरुषोत्तमस्य भगवतो हीनाना सेवकजीवाना च वि परीतधर्मप्रतिपादकत्वात् । श्रुतपदार्थाना श्रुतार्थापत्त्या निर्णय कृत्वा संदेहो दूरीकर्तव्य इति चेत्तन्नाऽऽह-- अगाधगम्भीरामिति । अगाधत्वान्न तत्र श्रुतार्थापत्ति कल्प्यते । पदार्थाना तलस्पशे तत्कल्पना युक्ता । गम्भीरत्वाच्च मज्जनेनाऽपि तलस्पर्शो न सभवति । एतावता भगवान् किञ्चिद्गम्भीरमुक्त्वानित्यध्यवसीयते । तथापि किमयमेव वदतीति तच्चिकीर्पित न विदु । विगाहनमन्त प्रवेश । विचार्याऽपि न विदुरित्यर्थः १४ एव वाक्य किञ्चिज्ज्ञात्वाऽपि भगवन्त दृष्ट्वा मुदिता सन्त स्तोत्र कृतवन्त इत्याह - ते योगमाययाऽऽरव्धपारमेष्ट्यमहोदयम् । प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः कुपितत्वचः ॥ १५ ॥ त इति । योगमाया हि भगवद्वैभवयोग्यान् पदार्थान् सृजति । न ते प्राकृता , नाऽपि ब्रह्मसृष्टा , पारमेष्ठ्यापेक्षयापि महोदयरूपा । योगमायया आरब्धा पारमेष्ठयमहोदया यस्य । अत सामग्री दृष्ट्वा परमानन्दो बहुविधो भासत इति प्रहृष्टा जाता । स्वय विप्रा अपि, मनसाऽपि तादृशं नाकलितमिति, माहात्म्यज्ञानात् प्रालय । तदर्शनेनाऽन्त पूर्णानन्दो रोमकूपद्वारा निर्गच्छन् कुपिता त्वच कृतवान् । सा हि वायुदेवताका, वायोश्च संचारो नास्तीति कोप उचित एव । क्षुभितेति पाठेऽपि समानोऽर्थ १५ विरोधं परिहरन्त एव स्तोत्र कुर्वाणाः प्रथम विरोधमनुवदन्ति-- मुनय ऊचुः। न वयं भगवन्विद्मस्तव देव ! चिकीर्पितम् । कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्षः प्रभाषसे ॥ १६ ॥ न वयमिति । विरुद्धार्थप्रतिपादक्त्वे सति न विरोध , किन्तु मनसा तद्वयवस्थाशक्ती सत्याम् । मनो हि पाचो भर्ता, स चेषभुरविरोध सम्पादयति, किं दासीना विरोधेन । तदपि नास्तीति स्वानुभ वेनाऽऽहु:-हे भगवन् , स एव तदनन्तर देव ! तब चिकीर्पित न विद्मः । ज्ञाने त्वभिप्राय कल्प्येत । अक्ल्पनाया हेतुभूतं विरोधमाह-कृतो मेऽनुग्रह इति । यत्त्वमध्यक्ष सर्वसाक्षी प्रमु , सेवकान् प्रति वदम्यनुमहः पृत इति तदर्धतो विरद्धम् ॥ १६ ॥ विरोधान्तरमाह- अत १ भादपोपान् । राघ। पप जपा ·३ स्कन्ध, १६ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३२९ ब्रह्मण्यस्य परं देवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो !! विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदैवतम् ॥ १७ ॥ प्रमण्यस्येति । त्वं तु ब्रह्मण्यः, ब्राह्मणानां हितः, तेषां सर्वपुरुषार्थसाधकत्वेन तदुपास्यः। अथापि ब्राह्मणाः किल ते परं दैवमिति प्रभाषसे । किलेति प्रसिद्ध । न हि तद्वाक्ये ब्राह्मणममुत्वप्रतिपा- दके 'येषां विभार्मि' इत्यत्र सन्देहोऽस्ति । मागभेदेन तदुभयं संगच्छत इति पक्षं खण्डयति-प्रमो इति । सर्वसमर्थो भवान्न केनाऽप्यरोन मामणापेक्षायुक्त इत्यर्थः । किञ्च, विप्राणाम् , देवानाम् , देवदेवा- नामपि भगवानात्मा दैवतं च । आवश्यक उपास्यन्ध । आमनो वा दैवतम् , चिदंशानां भगवत्सेवक- स्वात् ।।.१७॥ नन्वस्मदुक्कमकारेणैव वेदो यदतीति तथैव शास्त्रार्थतोऽस्त्वित्याराल्याऽऽ:- त्वन्नः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्त्वया। धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकल्पो भवान्मतः ॥ १८ ॥ * त्वम इति । त्वमेव नः सनातनो धर्मः, यज्ञरूपत्वात् , ब्रह्मरूपत्वाच । 'यझेन यज्ञमयजन्त दे. वाः ''अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनाऽऽत्मदर्शनम् ' इति । त्वयैव तनुभिरवतारैः स्वधर्मो रक्ष्यते, यदा यदा हि धर्मस्य ' इति वाक्यात् । किञ्च, स्वं धर्मस्य परमो गुणः । धर्मस्याऽत्यन्तं गोप्यस्व- मेव । धर्मो धन्यगतो धर्मिणं गोपायति; यथा जलगतमौण्यं वहिं गोपायति, तथा जीवेप्वागतो धर्मो नम गोपायति । स हि तस्यैव, क्रियाशक्तिरूपत्वात् । तस्य गोप्यो हि भक्तियोगोऽपि भवति, तथापि मगवान् परमो गुधः । तस्य ब्रह्मैव गुप्तमिति कथं भगवानित्याशझ्याऽऽह-भवानेव निर्विकल्पो मत इति । 'पूर्व- वद्वा' इति सिद्धान्तेन सर्वकल्पनाशून्यं ब्रह्म । तदेव पश्चात् धर्मरूपेणाऽऽविय तत्सहितं भगवानित्यु- च्यते । भगवतो या एक रूपं निर्विकल्पं ब्रह्म । उभयथाऽपि धर्मस्य परमो गुसः ॥ १८ ॥ ज्ञानस्याऽपि गुड इत्याह- तरन्ति राजसा मृत्युं निवृत्चा यदनुग्रहात् । योगिनः स भवान्ििस्वदनुगृह्येत यत्परैः ॥ १९ ।। तरन्तीति । निवृत्ताः परमहंसाः। यस्याऽनुग्रहं प्राप्य अअसा मृत्युं तरन्ति । टमयतः फूलझपा न. दीव मृत्युः सर्वेषां मजनकर्ता, अतस्तस्य तरणमुक्तम् । योगिन इत्यधिकारिविरोपणमनुग्रहे, न तु तरणे योगो हेतुः । एतादृशो भवान् सर्ववेदरहस्यः किमन्यैरनुगृह्येत ? तत्रापि पररसयोजकैः । गृहीत इत्य- प्रकाशन * त्वन इत्यत्र । पर्मस्य कयं भगवान् गोप्य इत्याकाहायामुपपादयन्ति-धर्मो हीत्यादि । हि तस्पैवेति । स धर्मः तस्य भगयत एव धर्ममतः । धर्मत्वे हेतुः-क्रियेत्यादि । पूर्ववति । इदमधिकरणं , साधनाध्यायद्वितीयपादे वर्तते । अर्थस्तूक्त एव । उभयत्र्यपदेशसूत्रानुसारेण मुस्त्यं सिद्धान्तमाहुः-भग चतो वेत्यादि। तय.पा. निर्विकारो.पा.

·.. ३३० श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत पि पाठे परैः कृत्वा यत्कर्म, किं किमर्थम् , स्विदिति निश्चये, अनुगृहति किमर्थमनुगृह्णीयात् । भन्यैः स्व- स्य माहाल्यं संपाद्य परानुग्रहं किमर्थं कुर्यादित्यर्थः । एतादृशस्याऽनुग्रहवचनं बोधितार्थमिति प्रतिभाति । सत्यवाक्यत्वाञ्च तदपि न संगच्छते, अतोऽज्ञानमेव ।। १९॥ किञ्च, ब्राह्मणकृपया लक्ष्मीः स्थिरेति वचनं सर्वथा वाधितार्थमिति प्रतिभातीत्याह- यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यैरार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः । . धन्याप्तिाशितुलसीनवदामधाम्नो लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥२०॥ यस्ता विविक्तचरितैरनुवर्तमानां नाऽत्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्गः । सत्वं द्विजानुपथपुण्यरजःपुनीतःश्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम्२१ x यं वै विभुतिरिति । विभूतिर्लक्ष्मी । यं भगवन्तमनुवेलमन्यैराथिभिः शिरसा धृतपादरेणुर- प्युपयाति सेवार्थ गच्छति । तत्रापि मक्तेव । तां च भवान् नात्याद्रियत् , स कथं द्विजानुपथपुण्य- रजसा पुनीतः सन् श्रीवत्सलक्ष्म अगा इति श्लोकद्वयान्वयः । विप्रप्रसादात् लक्ष्म्याः स्थैर्यमिति पक्षो न संगच्छते, भक्त्यैव तस्याः स्थिरत्वात् । न च तस्या भत्तिाह्मणसाध्या, भक्तौ ब्राह्मणानामपि भक्त- त्वेनैवोपयोगात् । ब्रह्मभावानन्तरं भक्त्यधिकारात् ब्रह्मभावप्रापणार्थ तदपेक्षेति चेत् , तस्याः सिद्ध एव 'ब्रममावः, 'मम योनिमहल' इति वाक्यात् , ब्रह्मानन्दरूपत्वाच तच्छरीरस्य । अतः साक्षात्परम्परया वा तस्या भक्तौ ब्राह्मणानामनुपयोगात् , भक्त्यैव च स्थैर्याद्भगवद्वाक्यं चिन्त्यम् । किञ्च, बामणा भिक्षु. का अधिनामिन्द्रादीनामुपसर्पकाः, ते च लक्ष्म्याश्चरणरेणूपासकाः । अत उपजीन्योपजीव्यत्वात् तस्याः कथं बामणाधीनत्वम् ? किञ्च, सा हि भोग्यभावमेव त्यक्तवती, तेन तस्याः फलत्वमेव नाऽस्ति । सा हि रसान्तरे प्रविष्टा, न हि भफिरसे कामरसः प्रविशति । भगवानपि 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते,' इति वाक्यात् भक्तत्वेनैव तो स्वीकरोति, यथा तुलसीम् । अतस्तस्या गुणा अपि नाऽपेक्ष्यन्ते । सा हि तुल- सामपि निर्गुणां यहु मन्यते, ततोऽपि हीनभावं च । भ्रमरा नानापुप्परसेप्यासक्ताः, तेऽपि यदि भक्तिमा हात्म्यात् तुलसरिस एव मकरन्दामासेऽप्यासक्ताः, तदा मयाऽपि तथैव विधेयमिति अमरलोकमेव काम- यते । एवमपि सति लब्धपदा सा पुनः स्वमा प्राप्स्यतीति भक्तत्वेऽपि तो नाऽत्याद्रियत् । तदपेक्षयाऽपि स्पमावत एव निर्दष्टा भगवति सयपदा अपि.हेत्वभावान पूर्वावस्थां प्राप्नुवन्ति, ते परममागवताः वेप्येय मष्टः सनः । एतादृशलस्म्याः कयमसाधारणधर्मत्वम् ? तत्रापि भवान् भगवच्छब्दार्थः । नित्या भकाशा ४. विभूतिरित्या । तस्या भक्तिरिति । लक्ष्म्या भगवति भक्तिः । भक्ती ग्रामणानामपी. स्वादि । विमाद् द्विपगुणयुतादरविन्दनाभपादारविन्दविमुखात् श्वपवं परिष्ठम् ' इति, किं पुनर्मामणाः पुष्पाः' इत्यादिवाक्यम्नया निश्चयेन तथेत्यर्थः । ननु सत्यम् , भक्तत्वेनैव भजावुपयोगः; परं सामान्य प्राममानाम्, न तु मदारशाम् ; sal ' यत्मेवया' इति मद्वाक्यं नानुपपरमित्याफामायामा: गो- स्पादि। प्रसनः मसनागा न सोचति, न काहनि । समः सर्येषु भूतेषु माफि लमते पराम् । स्पादिपारपानयावीयत इति भागी मनानामेव गुग्यः, न सामान्यानार, अतो प्रमगृतमाम पमान घिति पक्षो न युफ इत्यर्थः । प्रमभायमापणामिति । श्याम्तयारवार्थम्। पति। दाहय । रमालर इति । मपिसाहानमा पनि मन्यम हायान् । अगाधारणधर्मपमिति । .

·. - ३स्कन्ध, १६ अध्याय.] श्रीमदछमायाविरचिता। ३३१ एव भगवति पड़ गुणाः, ब्राह्मणानुग्रहजन्यत्वे कृत्रिमता स्यात् । व्यामोहनलीलापरत्वेन तु अलौकिकप्रकारे- ण वयं न व्यामोहनीयाः साधारणेन तु विशेषज्ञानस्य जातत्वान्न व्यामोहो भविष्यतीति तात्पर्यम् । विशेषेण मूर्तिर्यस्या इति मगवद्भजने भगवदुपयोगिनी सर्वसामग्री निरूपिता । तस्याः समीपगमनमेव, न तु भोगपर्यवसानमित्युपेत्युक्तम् । अन्यरिति भगवद्विमुखैः । भगवद्वैमुस्ये हेतु. अर्थिभिरिति । धनाभिनिविष्टचित्ता न भगवत्संमुखा मयन्ति । वाला एव ते स्तनपानव्यमा मातरमेव मन्यन्ते । स्वशि. रसा धृतपादरेणुरिति भत्त्यैवाऽन्येषां प्रवृत्तिः, तेषां चेयमुपास्या देवता । तस्या अपि चरणरेणवस्तदी- यशरीरसंपादकाः । शिरसा स्थापनं तेषामेव प्रथमसंवन्धार्थम् । तुलस्या अलौकिकवे तल्लोकाकाद्वित्वं न भक्तिहेतुकमिति धन्यार्पितेत्युक्तम् । कृत्रिममात्रत्वे भगवसंवन्धो न सम्भवतीति धन्येति । धनमहन्ताति धन्याः । लक्ष्म्या आधिभौतिक रूपमर्हन्तीति भगवद्भूतानि । सेवका धन्याः, अन्ये धनिनोऽपि न धनमन्ति, श्वान इव गङ्गाजलम् । अत एव न तस्य धनस्य भगवदुपयोगः | धनस्य स्वोपयोगात् तदधिका तुलसी तैर्भगवति समर्प्यते । अड्डौ समर्पणं भक्तिहेतुकम् । तुलस्या नवदाम चरणे समर्प्यते, अन्यथा बहुतुलसी- दाने चरण आच्छन्नः स्यात् । तद्भगवच्चरणारविन्द एव तिष्ठति, भक्तप्रसादे या तत्कण्टेपु । उमयथाऽपि नैतादृशं स्थानमन्यदस्तीति तद्धाम भ्रमरस्य । तथात्वे हेतुमाह-मधुवतपतेरिति । मध्वेव प्रतं यस्य । 'नियमाद्धर्म इति पक्षे मधुव्रतेऽपि धर्मः । मधुव्रतानां पतिरिति प्रतिनामिव तत्संबन्धित्वेन कृतार्थः परम्प- रयाऽपीति सूचितम् । इवेति ब्रह्मानन्दस्य हीनभावव्यावृत्त्यर्थमुपमा निरूपिता । कामयानेवेति वा, कामि- तोऽर्थः श्रद्धायुक्तो भवतीति । एवमपि भजने भगवतश्चेत्ततरफलं भवेत्तदापि ब्राह्मणवाक्यस्य हेतुत्वं कल्प्ये- ताऽपि, तदपि नास्तीत्याह । + यस्तामिति । यः प्रसिद्धो लक्ष्म्याः प्रसादत्वं वदति, सोऽपि वदत्येव, न तु तां मन्यते, यतस्तां नाऽत्याद्रियत् । तत्र हेतुः-परममागवतेषु प्रकृष्टः सनो यस्येति । ते हि परमा असा- धारणा, लक्ष्मीसहितं नोपासते, अंशेन सेवाया व्यभिचारात् । अतस्तदनुरोधेनाऽपि न लक्ष्म्या सह रम- णम् । एतादृशस्त्वं । द्विजानामनुपथं यत्पुण्यरजः । मगयतो द्विजानुगमनमेव न सम्भवति, ईश्वरत्वात् । अंकाशः। माक्षणानुग्रहासाधारणधर्मत्वम् । साधारणेनेति । भगवद्वाक्यतात्पर्यानवगमेऽपि शास्त्रानुभवाभ्यां सा- धारणप्रकारेण । प्रथमसम्बन्धार्थमिति । प्रथमं शिरस एवोत्पतेः, तस्यैतत्सम्बन्धे सर्वस्य गरीरस्य योग्यता मवतीति तस्य सम्बन्धार्थम् । अनुवैलपदं तु न व्याख्यातम् , अर्थस्तु सेवासमयं लक्षीकृत्येति । धन्या-. पितेत्युक्तमिति । धन्यार्पिता लौकिक्येवेति तल्लोका काशित्वं भक्तिहेतुकमेव नेाहेतुकमित्यर्थः । कृत्रिम मात्र त्वमित्यादि । अन्यार्पिततया आगन्तुकमात्रत्वे ' भूर्यप्यमत्तोपहृतं न मे नोपाय कल्पते ' इति वाक्याद्भगवत्सम्बन्धो न भवतीति तदर्पकाणां भक्तत्वज्ञापनाय धन्यपदमित्यर्थः । वधुत्पादयन्ति-धन- मित्यादि । तस्येति । अनर्हसम्बन्धिनः । तदधिकति । लक्ष्म्याधिभौतिकरूपादपिका । चरण इति। चरणसमीपे । तदिति । तुलसीदाम । तद्धाति । अमरस्य स्थानम् । व्रतमिति । नियत आहारः , 'प. योतो.बामणो यवागूमतो राजन्यः' इत्यादौ तथा दर्शनात् । तत्सम्बन्धित्वेनेति । तुलसीदामसम्बन्धि खेन । तत्फलामिति । तजनित आनन्दविरोपः । + यस्तामित्यत्र । प्रसिद इति । भगवानेव । एतादृश इति । लक्ष्म्यनमीम्मः ।

·- - . .. श्रीसुनोधिनी । [श्रीमदागवत- ते हि पादचारिणोऽर्थार्थ्यनुवर्तकाध | दूरे तद्रजसः पुण्यत्यम्, मार्गरजसोऽपवित्रत्वात् । तेन च पावि. ध्यं ततोऽपि दूरे। श्रीवत्सरूप लक्ष्म चिहं किमर्थ स्वमगाः प्राप्तवानसि ? यतस्त्वं भगमाजनः सह- जथ्यादिधर्मयुक्तः ॥ २० ॥ २१ ॥ एवं विरोधमुक्त्वा तस्य तात्पर्य कल्पयन्तो धर्मरक्षार्थ वचनमिति कल्पयितुम् , धर्मो भगवता सर्वमा रक्षित इति धर्मरक्षा हेतुत्वार्थमाह- धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग ! त्रिभिः स्वैः पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् । नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य २२ धर्मस्येति । हे त्रियुग ! युगत्रय एष भगवदाविर्भावः, न कलौ । अत एव कली धर्मोऽपि नास्ति, रक्षकाभावात् । युगत्रय एव भगवदाविर्भावे तत्रैव रक्षायां च हेतुमाह-त्रिभिः स्वः पद्धिरिति । भगवा निपात् , यज्ञस्य सवनत्रयात्मकत्वात् । स्वरसाधारणैः । अतो द्विपाश्चतुष्पाच्च लोकसिद्ध इति तद्वैलक्षये न दोपाय । पद्भिरिति वा द्वित्वसल्या, तेन पड़णेषु द्वाभ्यां द्वाभ्यामेकैकस्मिन् युगे धर्मरक्षा । ज्ञानवैरा- ग्याभ्यां सत्ये, यशःश्रीभ्यां त्रेतायाम् , ऐश्वर्यवीर्याभ्यां द्वापर इति कलौ न कोऽप्यवशिष्यते धर्मो धर्म- रक्षकः । किन्च, सत्त्वेन पाल्यते धर्मः । केवलसत्त्वस्य प्रवृत्तिः सत्ये, रजसा सहितस्य त्रेतायाम्, सत्त्वसंबन्धयोग्येन रजसा तमसा च द्वापरे धर्मरक्षा । फलौ तु सत्त्वस्य तत्संबन्धिनश्वाऽमावान रक्षा। जगदपि भगवता धर्मार्थमेव रक्षितमित्याह-चराचरमिदमिति । यद्यपि धर्मोऽपि भगवान् , जगदपि तथापि धर्मार्थमेव जगत् पाल्यते । तदाह-द्विजानां देवानां चाऽर्थे इदं जगत् नूनं भृतमिति । ननु स्वरूपे- गैवाऽन धरणम् , किं सत्वेन गुणैर्वत्याशयाऽऽह-तस्य जगतोऽभिधाति नाशकं रजश्व तमत्र । विक्षेपेण मारयति रज; आवरणेन तु तमः । उमयथाऽपि जगद्धर्मार्थ न भवति, अतो रजस्तमसत्त्वेन निरस्य नूनं भृतमिति संबन्धः । सत्त्वस्योमपनिराकरणे सामर्थ्यमाह-नो वरदया तनुवेति । ब्रह्मादीनां दानामूर्ध्वगतिदातृत्वात् वरदत्वम् , अन्यदपीष्टं प्रयच्छतीति च । तदेव सत्त्वं तनुरूपं जातम् । तनोतीति उनुः । अतोऽनन्तस्वरूपजननसामा तयोनिरसनसामर्थ्यम् । अतस्त्वं धर्मरूपो देवत्रामणेषु प्रतिक्षित इति बामणोत्कर्मस्वद्रक्षापरनामेत्यन्तःप्रीतिहेतुत्वात् तथोच्यत इति भावः ॥ २२ ॥ * विपरीते वाधकमाह- प्रकाशः। . . किमगा इत्यत्र मूले काकुर्वा प्रभो वा । उमयथापि न तस्याः ब्रामणप्रसादजन्यत्वम् , किन्तु स्वाभावि. कत्वमिति निर्णीतम्। धर्मस्येत्यत्र । तस्येति । ' यत्सेवया' इति । येषां बिभर्मि ' इति वाक्यस्य । लोकसिद्ध इति । म्मृतिसिद्धः । 'मुखेनैकम्' इति श्रुतौ द्वयोरेव सनयोः । पादत्वं सिद्धमिति नैवं त्रिपात्त्वं युक्तमित्यरुच्या मान्तरमाहुः-पद्भिरिति । या द्वित्वसह्नधेति । यथा ' दर्शपूर्णमासाभ्याम्' इत्यत्र यागत्रिकद्वित्वमा- दाय हिस्व)संख्या व्याऽत्र गुणद्विकात्रत्वमादाय पद्धिरिति त्रित्वसंख्येति त्रित्वप्रयोजिका गुणगता द्वित्व- सहयेति मित्र एक प्रकार इति न श्रुतिविरोध इत्यर्थः । * न त्वमित्यत्र विपरीवे पापकमिति । धर्मारक्षणे, वेदमार्गनाशरूप ·३कन्ध, १६ अध्याय. ] श्रीमद्वलमाचार्यविरचिता। ३३३ न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहाऽऽत्मगोपं गोता वृष ! स्वर्हणेन ससूनृतेन । तोव नक्ष्यति शिवस्तव वेदंपन्या लोकोऽग्रहीप्यदृपभस्य हि तत्प्रमाणम् ।२३। * न त्वमिति । यदि त्वं द्विजोत्तमकुलं न.गोप्ता, तरेव तव शिवो वेदपन्था नवयति । तत्र हेतु: -लोकोऽग्रहीप्यदिति । अपभस्य प्रभोर्यत् प्रमाणम् , तल्लोकोऽमहीप्यत् । द्विजोचमानां धर्मज्ञानसहिता. नां कुलं समूहः । यद्यस्मात् कारणात् । यद्वा, कुलमात्मगोपम् , आत्मानं स्वात्मानं वा भवन्तं गोपायतीति। आत्मा स्थितश्चेत् स्वमार्गे गच्छेत् , अत आत्मा प्रथमतो रक्षयः । तदनन्तरं स्वमार्गरक्षा । स्वात्मानं प्रति ये समायान्ति येन मार्गेण, स स्वमार्गः । तत्रापि भक्तानामागमनप्रतिवन्धकनिवृत्तिरेव रक्षा । चेद्भगवदक्षका मवेयुर्धर्मज्ञानयुक्ताश्चेद्भक्तिमार्गप्रवर्तकाः, तदा ते रक्षणीया इत्यर्थः । तेषां रक्षा त्रिविधा; स्वरू- पतः, संतोपजननेनाऽन्तः, प्रतिष्ठाजननेन य वहिः। तत्र स्वरूपतो रक्षाऽवतारैः क्रियत एव । अथाऽवशिष्यते. ऽन्तर्वहिश्च । तदाह-स्वर्हणेन समनृतेनेति । सुष्टु अर्हणं पूजा कायिकी, तेन वहीरक्षा तेषां प्रयोजनसाधिका, अन्यथा लोकसंमाननामावे भगवन्मार्गोपदेशो न स्यात् । स्नृतेन चाऽन्तः। परिसंतोपोऽनेनोक्तः । एतस्य सहमावोऽन्तस्तोपस्य भगवत्कार्यहेतुत्वाय । मतो मार्गप्रवर्तकरक्षामाचे मार्गो नश्येदेव । तयेति पापण्ड- प्रवृत्तेः सुगमत्वात् । न च बहूनां मार्गाणां विद्यमानत्वात् किं वेदमागेंणेत्यत आह-शिव इति । अन्ये यादृच्छिकाः, कस्यचिदंव दुःखेनाऽपि फलसाधकाः, वेदमार्गस्तु शिवः कल्याणरूपः । ननु ब्रामणानां सन्माननामावे कयं वेदो न रक्षितः स्पादित्याशयाऽऽह-लोकोऽग्रहीप्यदिति । लोकन्तु स्वामी भग- वान् यं मन्यते तमेव मन्यते । ब्राह्मणैरेव वेदमार्गो मोध्यते, नाऽन्यैरिति तेषां संमाननामावे अमवृतिः, पापण्डतुल्यता वा स्यात् । पेति संबोधनं धर्मरूपत्वाय, वर्पणाद्वा ॥ २३ ॥ नन्वेवं सति वैपम्यप्रप्रतिपादनान्मम प्रात्वं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- ततेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोः क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः । नैतावता अधिपतेर्वत ! विश्वभर्तुस्तेजः क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोदः २४ +तनेऽन भीष्टमिति । वद्रामणानां रक्षार्थ सन्मानम्, तेऽनभीष्टमित्र । अथवा, पूर्वलोके वेदमार्गनाश प्रकाशः। बाधकम् । तर्कपूर्व तत्समर्थयन्ति-यदीत्यादि । अत्र यत्सदस्य यदीति संभावनार्यकत्वं कार्यकत्वं वा, तर्कवाक्ये चान्वयः । हेतुवाक्ये तु तत्पदस्य विद्यमानत्वेन नित्यसम्बन्धादेय यत्पदमातिः। मस्मिन् यो यत्पदस्य दूरान्वयात् प्रकारान्तरयन्यत् द्वयमातुः-द्विजोत्तमानामिति, यद्वेति च । तदेदं हेतुवाक्यम्- यस्माद् द्विजोत्तमकुलं तस्मात्त्वं गोसेति, यस्माद्वा आत्मगोपं तस्मात्त्वं गोष्ठेति । ततो यदि न गोधा, तमय वेदपन्या नक्ष्यतीवि तत्पदपलादेव यदीत्यस्याऽध्याहारः । आत्मरक्षकरक्षणस्य कथं येदमार्गरक्षणहेतुत्व मित्यत उपपादयन्ति-आत्मा स्थित इत्यादि । वेदमार्गम्य स्वमार्गत्वं समययन्ति-स्वात्मानमित्यादि । स्वमार्गस्वरूपमाहुः-तत्रापात्यादि । तत्रापीति । स्वमागेऽपि । तथा च, प्रवाहनिरूपणे निर्वाह एक रो. त्यर्थः । त इति । बामणाः । स्नृतेन चेति । क्षेत्यर्यात् । * उच इत्यत्र । अनभीष्टमिवेति । वैषम्यापादकत्वादनभिप्रेतम् । तथा २, स्थित्यर्थतया परा. 1देव रा. २ धिपते पा.

·उक्त, " " श्रीसुमोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- अतस्तद्वेदनाशनं तेऽनभीष्टमिव । सर्वथाऽभीष्टाभावोऽभीष्टम्, अस्पाभीष्टामावस्यनमीटमिय । प्रथमपक्षे रक्षा एवार्थः, द्वितीये नाशः, कालत्वात् , सर्वकर्तृत्वाच । तत्र हेतुः-सत्त्वनिधेरिति । सत्त्वनिधे रक्षाऽभीष्टा, नाशवनभीष्टः । विधित्सोरिति । स एव तथा विधातुमिच्छति । जनाय हि क्षेम विधातु- मिच्छति, जायमाना' स्वकृतेनैव हि सम्यक् भवन्तीति । अथवा, सत्त्वनिधे शोऽनमीष्टः । जनानां क्षेम- करणं तन्नाशः, उत्पत्तेवेदनाश एव भवति । उत्पत्त्यर्थ क्षेमश्चेत् , उत्पन्नानां या पैदिकस्य संस्कारकत्वे • पापण्डाहुबलत्वम् । पुरुषार्थप्रतिपादकत्ये देहनिर्वाहकपापण्डाहलिष्ठत्वम् । निजशक्तिभिरुमृतारेरित्यु- भयत्र हेतुः । स्वस्याऽसाधारणसामध्Xरुद्धृता अरयो येन । उभयत्राऽपि प्रतिबन्धकामावो भगवच्छक्त्यैव सिद्धः । ननु तथापि स्वस्य दोपजननेन परोपकारः सिधति, धर्मरक्षायां त्येक एव दोष इति चेत्तत्राऽऽह -जैतावतेति । स्वस्य नमनमात्रं न दोपः, नमतां नमनमिति व्युत्पत्तेः । नम्रभावो हीनानामेव हीन, त्वबोधकः, उत्कृष्टानां तु भारसूचक एव । ये हि महामारवन्तो भवन्ति ते नम्रा भवन्ति, अतो नसत्य, मनसत्वं या नैकान्ततो दोपरूपम् , गुणरूपं या; अतस्तव महत्त्वं सिद्धमिति । हीनावनतिः कौतु. कार्थ भवत्यभिनयरूपत्वात् । स एव हि रसननकः। महत्त्वमाह--अधिपतेरिति । यतेति हर्षे, स्वस्तिस- माननापरिज्ञानात् । विश्वभर्तरित्यपि माहात्म्यम् । विश्वं हि यो बिभर्ति स हि लोके भाराक्रान्त इव नम्रो भवति, अन्यथा लोका भर्तारं न ज्ञापयेयु. । अतो नमनस्य प्रयोजनद्वयम् , लोके स्वस्य भर्तृत्वज्ञानम् , स्वार्थे तु विनोदः । अवनतस्य सोऽवनतिरूपः पदार्थः, ते विनोद इति संबन्धः । अनेन दोपः परिहृतः२४ एवं पूर्णान्तःकरणां भूत्वा, भगवता यो दण्डः स्थापितः, तत्राप्यभिप्रायापरिज्ञानात् , स्वापराधं दूरी कुर्वन्ति- यं वाऽनयोर्दममधीश ! भवान्विधत्ते वृत्तिं नुवा तदनुमन्महि निळलीकम् । अस्मासु वा य उचितो धियतांस दण्डो येऽनागसौ वयमयुक्ष्महि किल्बिषेण। , - प्रकाशः। र्थम् । अतो वैषम्याभावान ब्रह्मत्वक्षतिरित्यर्थः । पूर्वश्लोके ब्राह्मणरक्षाया एव वाक्यार्थत्वात्तत्पदेन त. स्यैव परामर्श इत्यभिप्रेत्यैवं व्याख्यातम् । एतस्याऽपुष्टार्थत्वादेकदेशपरामर्शित्वं तत्पदस्याऽङ्गीकृत्य पक्षान्तरमाहुः-अथवेत्यादि । पक्षद्वयेऽपि यथायथमनभीष्टत्वप्रयोजकरूपद्वयमाहुःकालेत्यादि । तथा च, फालत्वाद्रक्षाऽनभीष्टा, सर्वकर्तृत्वानाशोऽनभीष्ट इत्यर्थः । स एवेति । सत्त्वनिधिरेष । स्वकृतेनै- वेति । भगवत्कृतेनैव । तन्नाश इति । वेदनाश ।तद्वयुत्पादयन्ति-उत्परित्यादि । उत्पत्तेरिति । 'जाय- स्व प्रियस्व ' इति प्रबाहप्रवेशात् । रक्षापक्षे जनाय क्षेमं विधित्सोरित्यस्याऽर्थमाहुः-उत्पन्नानां वेति । उत्पन्नानामर्षे क्षेमश्चेदित्यन्वयः । प्रथमपक्षे अनभीष्टा, अस्मिन् पक्षे वेदरक्षाऽभीष्टेति तस्या अनभीष्टत्वेऽ. भीष्टत्वे च क्रमेण हेतुद्वयमातुः चैदिकस्येत्यादि । एवमत्राऽर्धस्य व्याख्यानद्वयेन साम्यप्रतिपादनाद्भगवति वैषम्यं परिहतम् । दोपजननेनेति । हनिनोभावरूपदोपजननेन । एक एवेति । मुख्य एव । रस- जनक इति । अत्र रसो बीभत्सो बोध्यः । स्वस्तिसंपाननापरिज्ञानादिति । अविनाशस्य संमाननस्य प तात्पर्यापरिज्ञानात् । १ पूर्णान्त:मरणो. क.

·३ स्कन्ध, १६ अध्यय. ] श्रीमदष्टभाचार्यविरचिता। * यं वाऽनयोरिति । हे अधीश! अस्माकं तयोश्च । अधिकेशत्वं नाम वेदयुक्त्याचपेक्षयाऽपि, वेदादीनां नियामकत्वं वा; अत एवाऽस्मदुक्तप्रयोजकम् । अनयोर्भवान् वृत्ति यं वा दमं विधत्ते, तदनुमन्म: हि। वृत्तिजीविका, द्वारि स्थित्वा सर्वेषां निवारणं कर्तव्यम् । तदा निवारिताः स्वप्रवेशार्थ स्वकीयं धनं धर्म या दास्यन्तीति वृत्तिदानम् । स्वयं वा द्वारे परिपालनं करोतीति स्वतन्त्रतया पा पृत्तिदानम् । अस्म- दुक्तो वा दण्डोऽन्यो वा, यमेव दण्डं भवान् विधत्ते तदनुमन्महि । भवदिच्छानन्तरमस्माभिरपि स्वी- क्रियत इत्यनुमाननम् । एतदपि नाऽनुरोधात्, किन्तु निळलीकम् । स्वस्याऽप्यपराधात् दण्डश्चेत् तद. प्यनीक्रियत इत्याहुः-अस्मास्विति । वेत्युभयत्राऽनादरे । सङ्कोचो न कर्तव्य इत्यभिप्रायेणाऽऽहुः-य उ. चित इति । ध्रियतां स दण्ड इति । इदानी वाक्यमात्रमुक्त्वाऽन्येन तत्फलं संपादनीयमिति न, किन्तु इदानीमेव स दण्डोऽस्मासु स्थापनीयः । अथवा, स एव वा दण्डो जन्मत्रयात्मकोऽस्मा स्थापनीयः । तत्र स्वस्याऽपराधमाहुः-येन कारणेन अनागसौ निरपराधौ वयं किल्विपेण अयुक्ष्माहे योजितवन्तः । स दण्डः सहैवोभयेषां जन्मत्रयमिति । अस्मासु वेति पक्षे तेषां दण्अऽस्तु न वेत्यौदासन्यम् । एवं सर्व- भावेन भगवतो माहात्म्यं निरूपितम् ॥ २५ ॥ भगवास्तु शापाद्वीता इति तान् ज्ञात्वा शापं स्वकृतमित्याह- श्रीभगवानुवाच । एतौ सुरेतरगति प्रतिपद्य सद्यः संरम्भसंभृतसमाध्यनुवद्धयोगी । भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः शापो मयैव निहितस्तदवैत विप्राः२६ एताविति । सुरेतरगति दैत्यत्वम् , राक्षसत्यम् , मनुष्यत्वं च । इतरत्वं समाने भवतीत्यसुरमनु- प्ययोर्देवतुल्यलं 'प्रया ह प्राजापत्याः' इत्यत्र निरूपितम् , राक्षसा अपि बीजपराकमाभ्यां देवतुल्या इति । यक्षादयस्तु न स्वतन्त्राः, कुबेरस्तु देव एव; अतस्त्रिविधामेव सुरेतरगति प्रतिपद्य सद्य एव भूयो ममाऽन्तिकमुपयास्यतः । यो को युष्माभिर्दतः शापः स मयैव निहित इति, तदवैत । निमित इति पाठे नितरां मयैव मितः । विना इत्यदीर्घदर्शित्वम् । ननु सुरेतरगतिप्राप्ती शीघ्रं कथं भवत्समीपागमनम् , तत्तज्जन्मकर्मणां भोक्तव्यत्वादित्याशङ्कयाऽऽह-संरम्भसंभृतसमाध्यनुयद्धयोगाविति । क्रोधसंरम्भेण स- म्याभृतो यः समाधिः, तेनाऽनुबद्धो योगः । योगेन सर्वपापक्षय इति पूर्वमयोचाम । भूयः सकाशमुप- यास्पत इति शापान्तः । परिमितशापदानं मत्कृतः शाप इत्यवैतेति निर्मयार्थम् ॥ २६ ॥ एवमागतानां मुनीनां सर्वदुःखदूरीकरणमुक्तम् । इदानीं सर्वेषां यथायथं प्रतिगमनमाह-अथेति । तत्र प्रथमं योगिनां प्रतिगमनं द्वाभ्यामाह कृतकरिप्यमाणप्रमेयभेदेन- ब्रह्मोवाच । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् । प्रकाशन * यं वेत्यत्र । इति वृत्तिदानमिति । अस्मिन् पक्षे वयमपि स्वकीयं धर्म दद्म इति परयनुमाननं नेयम् । तेपां दण्ड इति । अस्मदुक्तस्तेषां दण्डोऽस्माकमेवाऽस्त्वित्यर्थः । . भगवत्समीपागमनम् ग .. .

·श्रीसुयोधिनी। [श्रीमद्भागयत-- वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयं प्रभुम् ॥ २७ ॥ अथेति । पुनस्ते स्वभावं प्राप्ताः, यतो मुनयः । यस्य या निष्ठा तस्य स एव गुणः, विपरीतो दोपः । ते यन्तरेव भगवन्तं पश्यन्ति, न बहिः। पहिर्दर्शनं च नोपकारीति प्रतिजग्मुः। पहिर्दर्शने एकोगुणो जात इत्याह-नयनानन्दभाजनमिति । इन्द्रियाणि हि परमैश्वर्यसंबन्धात् सुखं पञ्चधा विभज्य रूपादिभेदेन तमानन्दमनुभवन्ति, करणत्वाज्जीवस्यापि मुखजनकानि । अयं च भगवानानन्दमूर्तिलावण्यपूर इति नयनानन्दस्य भाजनम् । तद्भाजन द्वयमपीत्याह-वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं चेति । ननूभयोस्तुल्यतया नयनानन्दभाजनवं कथमुच्यते ? तत्राऽऽह-स्वयं प्रभुमिति । लोकः स्वयमेव, वैकुण्ठोऽपि स्वयम्; तथापि प्रभुत्वेन भगवत्स्फुरणे लोकत्वेन तत्स्फुरणात् , अक्षरस्य भगवत्त्वाचोभयोस्तथात्वमित्यर्थः ॥ २७ ॥ अमिमकृत्यमाह- भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्याऽनुमान्य च । प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥ * भगवन्तं परिक्रम्येति । प्रदक्षिणा नमस्कार आज्ञाप्रार्थनमेव च । आगत्यतोपभावश्च गमने स्तोत्र- मेव च ॥ १ ॥ समागतानां पञ्चाङ्गं तोषलक्षणमुच्यते । यथागतिगतिः कार्ये प्रसङ्ग वारयेदिति २ मातिजग्मुरागमनप्रकारेणैव पुनर्गता इत्यर्थः । बहिर्दर्शनस्याऽधिकत्वात् प्रकर्षण मुदिताः । वैष्णवीं श्रिय मिति शान्तिप्रसादलक्षणाम् । पूर्वस्मादयमेव विशेषः ॥ २८ ॥ भगवतो निर्गमनं वक्तुं सेवकयोः समाधानमाह- भगवाननुगावाह यातं मा भैप्टमस्तु शम् । ब्रह्मतेजः समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं नु मे ॥ २९ ॥ भगवानिति । अनुरोघे हेतुः-अनुगाविति । तेषां वाक्यविश्वासे कारणम्-भगवानिति । यातमित्याज्ञा शापेन गमनाभावार्थम् , अनेन तयोः स्वधर्मो रक्षितः । अत एव-मा भैष्टम् । शापेन गमने सति भयं भवति । ननु कृते कारणे कथं फलं न भविष्यतीत्याशझ्याऽऽह-अस्तु शमिति । भवतां कल्याणमस्तु । इदानीं सालोक्यम्, गतानां तु सायुज्यं भविष्यत्यिर्थः । इदानी लोके कौचिद्भवन्तौ, पश्चालोकरूपावेव भविष्यत इति ' लोकाय कल्पताम् ' इति वाक्यम् । चरणपदमपि तमेवार्थ वक्ति । प्रविष्टयोश्चरणभावश्च सिद्धः, नैकल्यं तु तदा महत् । किं ब्राह्मणानामनुरोधेनैवं क्रियते ? नेत्याह-ब्रह्मतेज इति । ब्रह्मास्त्रं किल दूरक्रियत आधिदैविक ब्रह्मतेजः, इदं त्वाधिभौतिकम् । अतः समर्थोऽपि ब्रह्मतेजो हन्तुं नेच्छे, सृष्टयुप- योगित्वात् । अतो मम मतम् । नु इति निश्चये । अभिमायं तु भगवानेव जानाति, वचनात् न करुप्यते, कल्प्यमानोऽपि कार्यानुरोधेन कल्पनीय इति ॥ २९ ॥ तर्हि प्रमशापस्य का गतिः । तत्राह- प्रकाश! * भगवन्तमित्यत्र । आगत्यतोपा(प)भाव इति । आगमनानां तोषपूर्त्यभावः । गंगारमेर. . - ·३ स्कन्ध.१६ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । . प्रत्येप्यतं निकाशं मे कालेनाऽल्पीयसा पुनः॥३०॥ .xमयीति । ब्रह्मशापस्य प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । प्रायश्चित्तानन्तरं हि पुरुषः शुद्धः, शुद्धेनैव हि विहितं कर्तव्यम्, भगवद्भक्तानां च प्रायश्चित्तं भगवत्स्मरणमेव । तच्च स्मरण लौकिकं भवति, शुद्धस्यैव हि वैदिके अधिकारात्। लौकिकत्वात् प्रायश्चित्तत्वं च । नित्यता तु स्मरणस्य प्रथमप्रवृत्तानाम् , यावद्भगवदीया भवन्ति । पश्चात्तु पापमेव नोत्पद्यते । भगवदिच्छया तु तदुत्पत्तिः । तदिच्छाया पलिष्ठत्वात् स्मरणं न सम्भवति । लौकिक तु वाधाभावात् भगवत्सायुज्यादिसाधकत्वामावेऽपि प्रायश्चित्तत्वमस्ति, दोपनिर्धातकत्वस्य स्मरणसहजधर्म- त्वात् । कामादयो हि केवललौकिका लौकिकपोपहेतवः । क्रोधोऽत्र शापे हेतुर्जात इति क्रोधेनैव स्मरणं भविष्यति, अन्यथा विस्मरणमेव स्यात् । एवं गोपिकानां कामोऽपि । ब्रह्मणा हि कामेन वाक् कसा, अत एव वाचा न प्रजापतेर्होमः । 'वाक् च मनश्चा-येताम् ' इत्युपास्याने तिया निरूपणात । सैव वाक् गोपिकाः । भयेन शुक्राचार्येण शताः कालनेमिप्रभृतयः, ते हि बृहस्पतिमुररीकृतवन्तः सपौरोहित्यगमन- भयात् क्षिक्षा इति भयेनैव स्मरणं कंसस्य । अन्ये च देवा यथायथं तत्तत्संबन्धिनो वृहस्पतिदुर्वास.प्रभृतिभिः शता इति संबन्धस्नेहादेव स्मरणं यादवादीनाम् । एते चत्वारोऽपि शापात् तथोपन्नाः, तथा स्मरणेन नत्तच्छापं हित्वा सभगवदीयेनैव रूपेण भगवत्पदं प्राप्ताः । तथाऽत्रापि 'अस्तु शम्' इति वाक्यात् भगवत्पदप्राप्तिः । भगवति च क्रोधसंरम्भयोगेन ब्रह्मावज्ञालक्षणं दोपं निर्दृत्य, मे निकाशं समीपर, अतिनैकट्यं वा द्वारापेक्षया चरणे, अल्पीयसा कालेन पुनः प्रत्येप्यतमिति ! क्रोघसंबन्धस्य लोके अपुरु- पार्थत्वात् पुरुषार्थत्वाय योगपदम् ॥ ३१ ॥ एवं तयोः सान्त्वनमुक्त्वा भगवान् यथास्थानं गत इत्याह- द्वाःस्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूपणम् । प्रकाशः। ४ मयीत्यत्र । लौकिकत्वादिति । स्मरणस्य तथात्वात् । ननु स्मरणस्य प्रायश्चित्तरूपत्वे पापापनोदो- तरमकरणापत्या 'स्मर्तव्यः सततं विष्णुः' इत्यादि वाक्योक्ता नित्यता पाध्येतेत्यत आहुः-नित्यतेत्यादि। तथा च, प्रथमकक्षायां प्रायश्चितरूपता, पश्चातु स्वाभाविकत्वात्कलरूपता वा, अवश्यकर्तव्यं चेति न तहाध इत्यर्थः । नन्वेवं सति प्रकृते कयं पापोत्पत्चिरित्यत आहुः-भगवदिच्छयेत्यादि । ननु लौकि- कालिष्ठं वैदिकं स्मरणं तत्र चैतेऽधिकारिगोऽपीति, तेनैव कुतो न पापनिवृधिरित्यत आहुः- स्मरणं न संभवतीति । कर्मव्यासझान्न संभवति । न चैतेषां ज्ञानेऽधिकारः 'पापीयसत्रय इमे' इतिशा. पेन प्रतिवन्धादित्ययः । एवं प्रतिपादने भगवद्वाक्यमेव 'हन्तुं नेच्छे' इति धीजमतं ज्ञेयम् । नन्वेवं सति लौकिकेऽप्युक्तन्यापापचिरित्यत आहुः-लौफिके वित्यादि। बाधाभावादिति । लौकिकप्रतिकूलमग- वदिच्छामावात् । नन्यस्त्वेवम् , तयापि संरम्भस्यैव स्मारकताया अनापने कि वीजमित्यत आहुः-का- मेनेत्यादि । वृहस्पतिमिति । शुक्राचार्ये तपोर्य गते तद्रूपं कृत्वा आगत(तो) गृहस्पतिरिति पुराणान्तरे कय. नाचम् । क्षिप्ता इति | अपिक्षिया विकृताः । यादवादीनामित्यत्रादिपदं पाण्डवोपलक्षकम् । सेपांच दापः पञ्चेन्द्रोपाख्याने प्रसिद्धः । तेन स्नेहसम्बन्धावुभावपि पाण्डवयादवयोः प्रापको ज्ञेयो । भारमगवदावन.ग. । २सरम्मत्य ग.

·, . -- ३२८ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- सवातिशयया लक्षम्या युक्तं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२ ॥ xद्वाःस्थाविति । आदिश्येति वचनात् नाऽन्यथाकरणं संमवति । भगवतः खेदो भविष्यतीत्याश- झ्याऽऽह-भगवानिति । ऐश्वर्यज्ञानवैराग्याणां खेदनाशकत्वात् । नन्वेतावुभौ निष्कासितौ दुष्टी चेत्, अन्येऽपि तथा भविष्यन्तीति तनिष्कासनमपि कर्तव्यम् , अन्यौ च द्वारपालको कर्तव्यौ । तदुभयमकृत्वा कथं गृहे गत इत्याशङ्कयाऽऽह-विमानश्रेणिभूपणमिति । विमानानां श्रेण्यः, तासां भूपणमलङ्कारभू- वम् । वैकुण्ठस्थितानि विमानानि सार्थकानि । अतो विगतो मानो येषामिति तदतिरिक्ताः सर्वेऽभिमानर- महिलाः, अतो निर्दुष्टा इत्यर्थः । त एव तत्र साधारणा अपीति श्रेणिपदम् । तेपामपि भूपणमिति सर्वथा सर्वदोपरहितं स्थानमित्यर्थः । अत एवाऽन्ये न विनियुक्ताः, एतौ सदोपाविति । परं द्वारस्थत्वेन नियुक्ती, न त्वन्यप्रतिरोधार्थम् , मुनीनां वाक्येन तथा निर्णयात् । पुनस्तत्रैव गमने हेतुः-सर्वातिशयया लक्ष्यति । सर्वेभ्योऽतिशधया । लक्ष्म्यर्थ कृतत्वात् लक्ष्मीस्तं सर्वभावेनाऽलङ्कृतवती, अतः सर्वातिशयया शोभया युक्तं भवति । स्वकीय स्वरूपभूतं च तत् स्थानमिति नाऽन्यत्र गमनम् ॥ ३२ ॥ एवं भगवतो गृह प्रवेशमुक्त्वा तयोरन्यत्र गमनमाह- तौ तु गीर्वाणऋपभौ दुस्तराद्धरिलोकतः। हतश्रियो ब्रह्मशापादभृतां विगतस्मयौ ॥ ३३ ॥ तौ विति । तत्र तयोनिटीय स्थिति ब्यावर्तयति तुशब्दः । तौ हि विचारको, भगवदाज्ञापरिपाल- नादेव निस्तार इति । तथा ज्ञाने हेतुः-गीर्वाणऋपभाविति । दुस्तरादिति तस्य लोकस्य तरणं दुःखे- नाऽप्यशक्यम् । तत्रापि-हरिलोकत: । स हि सर्वदुःखनिवारकः । तत्रापि प्रकाशमानो लोकः, अन्य- त्राऽज्ञानमेवेति भावः । वैकुण्ठस्थितयो शोभा स्थिता, सा ब्रह्मशापाद्धता; अतस्तत्र स्थातुमपि न श- क्यते, तत्रत्यैः सह साधाभावात् । कि च, विगतः स्मयो गर्यो ययोः । अत एवैतयोः पूर्वं गर्वः स्थि- तः, न तु निर्दुष्टौ । ततो निष्कासिताविति । लोकस्योपकारित्वख्यापनार्थ लोकत एव विगतस्मयाविति हेतुहेतुमद्भावो निरूपितः ।। ३३ ॥ एवं तत्तमुपकारं प्राप्य तो गतापित्याह- तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयोः । हाहाकारो महानासीहिमानाय्येपु पुत्रकाः !॥ ३४ ॥ *तदेति । वैकुण्ठाधिपणात् वयोनिपतमानयोः सतोः, तदा हाहाकार आसीत्, अयुक्तं जातमिति विमानायप्पिति तेषां दर्शनयोग्यता निरूपिता । हाहाकारवर्णनं तयोर्दयासूचकम् , अत एवाऽत्र प्रती. कारो न कर्तव्यः, लिष्टयोरधिकोशपत्तेः । पुत्रका इति स्नेहेन संवोधनं यस्य दयावत्त्वज्ञापनार्थम्, ३४ प्रकाशः। x द्वा.स्थायित्यत्र । त एच तत्र साधारणा इति । वैमानिका एव चैकुण्ठे साधारणजनरूपाः । उपफारिवख्यापनार्थमिति । गनिवारकत्वेन तथात्यार्यम् । * मटेगा । (प्रोपनाकार इनि । दिनिगो पनीकारः ।

·4 ३ स्कन्ध. १६ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता ३३९ तयोनिरूपणस्य प्रकृतोपयोगमाह- तावेव ह्यधुना प्राप्ती पार्पदप्रवरौ हरेः । दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्वणम् ॥ ३५ ॥ तावेवेति । अधुना तावेव दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेजः प्राप्तौ । गर्ने प्रवेश एवाऽत्र, न तु प्रकारान्तरे- णाऽन्नादिषु संक्रमः । सुरभावान्निर्गतत्वादसुरत्वम् । तयोर्योग्यं वीजमित्याह-उल्वणमिति | स्वभावत ए- वोल्वणम् , अन्यायेन निर्गतत्वात् । तत्रापि दितेर्जठरनिर्विष्टम् । तयोरापदशेयमिति ख्यापनार्थ पूर्वावस्था- कीर्तनम्-हरेः पार्पदप्रवराविति ॥ ३५ ॥ तर्घन्धकारे किं कारणम् । तत्राऽह-- तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्दिवः । आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस्तद्विधित्सति ॥ ३६ ॥ *तयोरिति । तौ ह्यधुना असुरी, अतस्ततेजसा चो()युष्माकं तेज आक्षिप्तम् । भगवत्तेजसा दैत्यतेज आ- क्षिप्तं भवति, दैत्यतेजसा च देवानाम् । किञ्च, मुनीनामपकारसंस्मरणात्-दिवः । यमयोर्हि वा इति पाठेऽपि भवतामेव यमौ, अत एव भवतां तेज आक्षिप्तं भवति । तार्ह प्रतीकारः कर्तव्य इति चेत्तत्राऽऽह -भगवांस्तद्विधित्सतीति । एतीदानीं भवतामुपद्रवं भगवानेव विधित्सति, केन प्रतीकारः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ तर्हि का गतिरित्याफाहायामाह- विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतुरायो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः। क्षेमं विधास्यति सनो भगवांख्यधीशस्तत्राऽस्मदीयविमृशेन कियानिहाऽर्थः३७ विश्वस्येति ! का भवतां चिन्ता, स एव शान्ति करिष्यति । तत्र हेतु:-यो विश्वस्य स्थितिलयो. द्भवहेतुरिति । यस्तूत्पादयति, स एव पालयतीत्यधुनाऽपि स एव पालयिष्यति । अथ यदि न पालयि- प्यति, तदा प्रलयकर्तृत्वात् प्रलयं करिष्यतीति न विन्ता कर्तव्या, प्रलयस्याऽवश्यम्भावात् । तथापि क्लेशा- चिन्तेति चेत् तीत्पादनमपि करिष्यतीति न चिन्ता कर्तव्या । किञ्च, न केवलं भवतामेव तेन कार्य कर्तव्यम्, किन्तु विश्वस्यैव । यतो विश्वस्यैव स उत्सत्त्यादिकर्ता । ननु साधारणदाहेऽपि यथा पलाय. नेन जघालन दसते, तथाऽस्मासु प्रतीकारस्त्वया कर्तव्य इत्याशङ्कयाऽऽह-योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमाय इति । भगवतो योगमाया सर्वश्लेशहेतुः, सा हि दुरत्यया । साधनेषु योगो महान् , तस्याऽपि ये ईशाः प्रकाराः। * तयोरित्यत्र । भवनामे(घ)यमाविति। ‘स यमो देवानामिन्द्रियं वीर्यमयुक्त, तद्यमस्य यमत्वम्' इति यमपदनिर्वचनाद्भवतामेवेन्द्रियीर्यनाशकावित्यर्थः ।। इति श्रीवतीयस्कन्धसुबोधिनीमकाशे पोडशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । .

·३४० श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- स्वाधीनयोगाः तैरपि योगमायातिक्रमः कर्तुमशक्यः । अतो न मैया प्रतीकारः । तर्हि त्वतोऽप्युत्कृष्ट वक्तव्य इति चेचनाऽऽह-आध इति । न हि तदपेक्षया कश्चिदापोऽस्ति, यो वक्तव्यः स्यात् । तर्हि स एवोच्यतामित्याशङ्कयाऽऽह-क्षेमं विधास्यतीति । सोऽनुक्तोऽपि स्वयमेव क्षेमं विधास्यति । तत्र हेतुः- व्यधीश इति । अन्यथा लोकद्वयमेव स्यात्, यदि ताभ्यां दिवो नाशः स्यात् । ननु ताभ्यां नाशे कृते पश्चात् कथं पालयिप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- भगवानिति । ननु तथापि त्वया सुमारांसनं कर्तव्यम् , अ. स्माभिर्वा त्वद्वचनेन तपस्यादिकं कर्तव्यमिति चेत्तत्राह-तत्राऽस्मदीयविमृशेनेति । यथा पर्जन्येऽवर्षति ततः पूर्व घटेन क्षेत्रसेचनम् । यदि देवो न वर्षेत् सेकेनाऽपि न सस्योत्पत्तिः, वृष्टौ सत्यां सेको व्यर्थ एव । तत्राऽस्मदीयेन विमर्शेन । तत्र सर्गे, इहेदानीम् , कियान् वा अर्थः १ स सर्वार्थमेव शुभं करिष्यतीति कि प्रत्येकप्रयासेन फलासाधकेवेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ , इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे पोडशाध्यायविवरणम् । सप्तदशाध्यायविवरणम् । कामादिना मार्गनाश-उपोद्घातेन वर्णिताः। सृष्टिमात्रमयोगाय तत्फलं वर्ण्यते शुभम् ॥ १ ॥ उत्पत्तिस्तामसी प्रोक्ता स्थिति राजसी मता। साचिका प्रलयश्चेति विपरीतं फलं तयोः ॥२॥ उत्पत्तिद्विविधा प्रोक्ता स्वरूपानिष्टभेदतः । यावदृद्धिरिहोत्पत्तिः; कायवाग्दोषवर्णनम् ॥ ३ ॥ सजातीयविजानीयक्लेशदानाय जन्मनः । प्रकाशः। अथ सप्तदशाध्यायं विवरिपवः पूर्वत्रय्या एतस्याः सङ्गतिमाहुः-कामादिनेत्यादि । गायेति । सृष्टेः प्रकर्पो भगवत्प्रयुक्तत्वम् , तस्य सम्बन्धाय । तथा च सृष्टिं प्रत्युपोड्यातः, एतत्रयी प्रति नु तेषां हेतुतेति प्रयोहतुहेतुमद्रायः सातिरित्यर्थः । त्रयाणां क्रमेणाऽर्थमाहुः-उत्पत्तिरित्यादि । तयोः रिति । बयविजययोः । फलं शाप(फ)लं शापजन्यम् । विपरीतम् । लोकविलक्षणम् , पर्यवसान उत्कर्षापायी- त्यर्थः । एवं सामान्यतस्त्रयाणामर्थमुक्त्वा विशेष विभजन्ते-उत्पत्तिरित्यादिसायतुभिः। तत्र सपादेखिभिः प्रथमार्थः पूर्व विमृश्यते । कायेविचरणोऽनिमार्थेन संबध्यते । ननु भवत्येवम् , सपरिकरात्तदुत्पचिः, त. मायावतीकारक १ सौ.ग, सृष्टिमयोः - " ·-- ३ स्कन्ध. १७ अध्याय. ] भीमद्लभाचार्यविरचिता। शापस्त्वेक इति प्रोक्तो हिरण्याक्षो न चाऽपरः॥ ४ ॥ आधारस्तु स एवोक्तो द्वितीये दोपवर्णनम् । उत्सतिरेव शापेन नीचयोनी निरूपिता ॥ ५॥ स्थितिनाशी तयोस्तस्माद्धरावेवाऽत्र वर्ण्यते । कृष्णेन सहिता लीलाः स्थितिस्तस्य महात्मनः ॥ ६॥ निधनं चाऽपि तस्यैव कल्याणवचनान्मतम् । स्वरूपोत्पत्तिरन्यत्र हेतुरित्युच्यते बहु ॥ ७ ॥ अनिष्टसूचकं तत्रं ज्ञानं दुःखप्रणाशनम् । अतः सप्तदशेऽध्याये दुःखामावस्तथोद्गमः । अनिष्टसूचनं दोपौ वर्ण्यन्ते पञ्च सम्भवे ॥ ८॥ तत्र प्रथमं निदानज्ञानेन भयनिवृतिमाह- मैत्रेय उवाच । निशम्याऽऽत्मभुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिताः । ततः सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकसः ॥ १॥ + निशम्येति । आत्मभुवा ब्रह्मणा गीतं कारणं निशम्य शकया उज्झिता जाताः ! आत्मभुति कारणम् । गीतमिति हर्पण सार्वजनीनमुक्तमिति फले निःसन्देहः। शङ्का स्वनाशे । पीडामात्रं तु परिच्छि- प्रकाशः। . - थापि सन्नियोगशिष्टत्वात् प्रसाचोमयोः कथाऽत्र वक्तव्या, तत्रैकस्यैव कृत उक्तेत्यत आहुः-शाप इत्या- दि । तुः शङ्कानिरासे । शाप एक इति प्रोक्तः, द्वितीयोऽप्युत्पत्त्या तूक्तः, सझेपेण युद्धचा च । तु पुनः हिरण्याक्ष आघारः, दितिदोपतः प्रथममुत्पन्नत्वादाघारदोपपहुलः 1 चोऽवधारणे । अपरो हिरण्यकशिपु- स्तादृशो न । अतः स एवोक्तो विशेषाकारेणोक्तः । द्वितीये हिरण्यकशिपो उल्बणवीर्यजन्यत्वात् दोपप- नम् , ' अकुतोमृत्युरुद्धतः' इत्यनेनौद्धत्यमात्रवर्णनम् । किन, इदमुत्पत्तिप्रकरणम् , अत उत्सति- रेप तयोर्नीचयोनौ शापेन निरूपिता, स्थितिनाशौ तु तस्माद्भगवतः सकाशात् । अतस्तदवतारान्तर- स्याऽत्र प्रकृतत्वान द्वितीयस्य स्थितिनाशकयोक्ता, किन्तु प्रकृतत्वादेकस्यैवोक्तेत्यर्थः । द्वितीयतृतीययो- राहुः-दरावित्यादि । अत्राऽस्मिन् प्रकरणे तस्य महात्मनः प्रकृष्टान्तःकरणस्य हिरण्याक्षस्य । कृष्णेन सहिता लीला इति हराव स्थितिः । च पुनस्तस्य निधनमप्येवं हरापेव मतम् । तत्र गमकम्-फ- ल्याणवचनादिति । 'आतु शम्' इति भगवद्वचनात् । एवं सपादेनाऽनिमयारयों विमृष्टः । अतः परं द्वाभ्यामुपपत्त्या प्रकृतार्थमाहुः-स्वरूपेत्यादि । अन्यत्रेति । अन्येषामप्युत्पत्त्यादौ तत्र ज्ञानमिति । त. द्विषयकं निदानज्ञानम् । दोषाविति । वाकायदोपौ । सम्भव इति । उत्पत्तौ । + निरम्येत्यत्रा आत्मभुति कारणमिति । स धात्मनो भूर्देवानामुत्पपिस्थानम् , मतः कारणत्वाए- दुक्तं तद्वितकरं चेतिभावः। - ·. ३४२ 'श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- नत्वात् सोढव्यमिति शङ्कयवोज्झिता जाताः, इष्टानिष्टयोः कालस्य च निर्धारितत्वात् । शवानिवृत्त्यन- न्तर च सर्वे त्रिदिवाय न्यवर्तन्त । दिवौकस इति तत्र गमनावश्यकत्वम् ॥ १॥ उत्पतिमाह-- दितिस्तु भर्तुरादेशादपत्यपरिशङ्किनी । पूणे वर्षशते साध्वी पुत्रौ प्रसुपुत्रे यमौ ॥ २ ॥ दितिस्त्विति । ऋषिविचारेण सद्य एवोत्पादनीयौ, तथापि दित्या तथा न कृतमिति तुशब्दः। भर्तुः कश्यपस्य, आदेशात् वाक्यादाज्ञारूपात् , अपत्ये विषये परितः शङ्कायुक्ता जाता । तया शवया तयोर्दोष. निवृत्त्यर्थं मारकः कालः प्रतीक्षितः । स हि वर्षशतात्मको भवति, अतः पूर्णे वर्षशते पुत्रौ प्रसुपुवे । उभौ पुत्रौ जनितवती । तौ यमलावपि दुःखदातृत्वाधमावित्युक्तौ । पुनरपराधेन भर्ता स्वात्मानं त्यक्ष्यतीति भयाच्छतवर्षधारणमिति बोधयति-साध्वीति । एते वर्षा मानुपाणाम् ॥ २ ॥ एवमुत्पत्तिमुक्त्वा तस्यास्तामसत्वं ज्ञापयितुमनिष्टसूचकान् बहूनुत्पातान् वर्णयति । कालप्रतीक्षा कृतेति संवत्सरात्मकः कालस्तत्राऽनिष्टसूचक इति द्वादशभिरनिष्टानि, फलं चैकेनोच्यते । तत्र प्रथम सामान्य- मनिष्टमाह- उत्पाता वहवस्तत्र निपेतुर्जायमानयोः । दिवि भुव्यन्तरिक्षे च लोकस्योरुभयावहाः ॥ ३॥ उत्पाता इति । तत्राश्रमे, तदा वा । तयोर्जायमानयोः सतोः, त्रिविधा अपि जाताः। तेषां देशभेदे- नैव वैविध्यमाह-दिवि सुव्यन्तरिक्षे चेति । सात्त्विकराजसतामसक्रमोऽत्र । चकारादात्मान भूतकृतानि च । तेषां फलमाह-लोकस्योरुभयावहा इति । लोकस्येति सामान्यतः, सतां वा । उरुभयमावहन्तीत्य- धिक भयं लोकनाशात् , धर्मनाशाद्वा ॥ ३ ॥ उद्देशत उक्त्वा स्वरूपतत्रिविधानाह- सहाचला भुवचेलुर्दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः । सोल्काश्चाऽशनयः पेतुः केतवश्वाऽऽतिहेतवः॥४॥ *सहाचला इति। एतेऽपि दिव्या इति केचित् । पर्वतसहिता भुवः खण्डशश्चेलुः । अनवच्छिन्ना चेत् , मुश्चचालेति वदेत् । सहाचला इत्यचलानामपि पृथक् चलनम् । दिग्दाहोऽन्तरिक्षस्थः, अन्तरिक्षे प्रतिष्टिता दिश इति । सर्या अप्टौ । जज्वलुरिति न धूममात्रम् । दिव्यानाह-सोल्कावाऽशनय इति । उस्का अमिसदृशा नक्षत्ररूपाः, तरसहिता अशनयों वजाः । केतकः शतं धूमकेतुप्रभृतयः । सर्वेषां साधारण्येन भयजनकत्वेऽपि केतूनामार्तिजनकत्वमधिकम् । यैः पातो दृश्यते, तेषां शरीरे पीडा भवतीति विशेषः । आ- तिहेतवो यमदूतादयो वा ॥ ४ ॥ प्रकाशः * सहाचला इत्यत्र । दिव्यानाहेति । एतेनोक्ता उत्पाता नारदसहितोकेभ्यो भिन्नविधास्ततोऽपि भी. पणा इति प्राप्यते । तेन तद्विरोधो न दोपः। , , 1 ·* , ३ स्कन्ध. १७ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३४३ भौतिकमाह- वायुर्ववौ सुदुःस्पर्शः फट्कारानीरयन्मुहुः । उन्मूलयनगपतीन्वात्यानीको रजोध्वजः ॥ ५ ॥ वायुरिति । यायुर्द्विविधः, वात्यारूपः सदागतिश्च । उभयविधोऽप्यनिष्टसूचक इत्याह । तत्र सदागते. रनिष्टसूचकरूपमाह-सुदुःस्पर्श इति । निरन्तरगमनमेव स्वभावतोऽनिष्टसूचकम्, तत्रापि सुठु दुष्टः स्पर्शी यस्म । कदकारानीरयनिति दुष्टशब्दाननुकुर्वन् वातीत्यर्थः । मुहुरित्येकस्मिन्नपि धाराप्रवाहे बहुधा शब्दजननम् । वात्यारूपस्याऽनिष्टलक्षणमाह-उन्मूलयनिति । नगपतीन् वृक्षश्रेष्ठान् मूलत उत्प्रटयन भ्रमणावायुगगनपर्यन्तं रज उत्थापयतीत्यर्थः ॥ ५॥ मेघानाम्वनिष्टलक्षणमाह-- उद्धसत्तडिदम्भोदघटया नष्टभागणे । व्योम्नि प्रविष्टतमसा न स्म व्याश्यते पदम् ॥ ६ ॥ उद्धसदिति । ऊर्ध्व हसन्त्य इवयास्तडितः, तत्सहिता येऽम्भोदाः, तेषां या घटा समूहः, तया कृत्वा नष्टो भागणस्तेजःसमूहो यत्र । एतादृशे व्योम्नि प्रविष्टं यत्तमः, तेन कृत्वा किमपि पदम्, ज्योतिषा- मन्येषां वा, न व्यादृश्यते स्म । स्मेति लौकिकं प्रमाणे संमत्यर्थमुच्यते । तडितां हासतुल्यता अनिष्टम्, अत्यन्तं तमश्च । तमस इति पाठे तमसः पदं मेघादिकं न दृश्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ समुद्रस्या निष्टलक्षणमाह- चुक्रोश विमना वार्षिरुदूमिः क्षुभितोदरः । सोदपानाश्च सरितश्चुक्षुभुः शुष्कपङ्कजाः ॥७॥ चुकोशेति । विमना इव वार्षिः समुद्रश्चुक्रोश । ऊर्ध्वमर्मयो यस्य । क्षुभितमुदरं यस्य । मकरा- युद्वेगेन ज्ञायते । सोदपानाः कूपादिसहिताः सरितः पुष्करिण्यश्च शुष्कपकजा जाताः। सरित एव वा ७ मुहुः परिधयोऽभूवन्सराह्वोः शशिसूर्ययोः । निर्घातो रथनिर्वादा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे ॥८॥ चन्द्रसूर्ययोरेकदैव राहग्रस्तयोर्मुहः परिधयोऽभूवन् । निर्घातो निरमविद्युत्पातो जात इत्यर्थः । निहाँदाः शब्दाः, रथघोपसदृशाः । विवरेभ्यः प्रदरेभ्यः, कन्दरादिभ्यः, पातालादिभ्यो वा सादिधि- लेभ्यो वा प्रकर्षण जाताः ॥ ८॥ अन्तामेपु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्वणम् । शृगालोलूकटङ्कारैः प्रणेदुरशिवाः शिवाः ॥ ९॥ प्रकाशः ४ वायुरित्यत्र । नुष्ठु दुष्ट इति । म्फुटं दुष्टः । " ·- र- ३४४ श्रीसुमोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- अन्तर्ग्रामेषु मुखत उल्वणं वहि वमन्त्यः शिवाः शृगाल्यः शृगालोलूकटहरिः . सहिता वाचः प्रणेदुः प्रकर्षण नेदुः । अशिवा इति लोकेऽपि तेषाममालत्वं प्रसिद्धमिति ज्ञापितम् ॥ ९ ॥ शुनामाह- संगीतवद्रोदनवदुन्नमय्य शिरोधराम् । व्यमुश्चन्विविधा वाचो ग्रामसिंहास्ततस्ततः ॥ १० ॥ संगीतवदिति । यथा लोके गीतं भवति, यथा वा रोदनं पाश्चात्त्यानाम् । शिरोधरां प्रीवामुन्नमय्य विविधा वाचो व्यमुश्चन् । ततस्ततः परितः । ग्रामसिंहाः श्वानः ॥ १० ॥ गर्दभानामनिष्टलक्षणमाह- खराश्च कर्कशैः क्षत्तः खुरैनन्तो धरातलम् । खार्काररभसामत्ताः पर्यधावन्वरूथशः॥ ११ ॥ रुदन्तो रासभत्रस्ता नीडादुदपतन्खगाः ॥ १२ ॥ खेराधेति । गर्दभाः कर्कः खुरैर्धरातलं मन्तः, तजातिशब्देन खारिण, रभसमत्यन्तमामाः, भसा वा मचाः, वरूथशः पर्यधावन् । तच्छब्देनाऽनिष्टान्तरमाह रुदन्तः खगा रासभत्रस्ताः सन्तः नीडादूर्ध्वमपतन् । रासभशब्देन तेऽपि भीता इत्यर्थः ॥ ११ ॥।॥ १२ ॥ पशूनामनिष्टलक्षणमाह- घोषेऽरण्ये च पशवः शकृन्मूत्रमकुर्वत । गावोऽत्रसन्नसृग्दोहास्तोयदाः पूयवर्षिणः । व्यरुदन् देवलिङ्गानि द्रुमाः पेतुर्विनाऽनिलम् ॥ १३ ॥ घोपे आभीराणां गृहे, अरण्ये च भयात् शकृन्मुत्रं चाऽकुवत । गोमययुक्तं वा मूत्रमकुर्वत । गाव- थाऽप्रसन् । असृग्दोहा रुधिरदोळ्यः । तोयदा मेघाश्च पूयवर्षिणो जाताः । पूर्व तेषामाच्छादकत्व- मेवोक्तम् । देवलिङ्गानि देवप्रतिमा विशेषेणाऽरुदन् , शब्द नेत्राज्जलं चाऽत्यजन् । द्रुमाश्चाऽनिलव्य- तिरेकेण पेतुः ॥ १३ ॥ अयुदं च जातमित्याह- ग्रहान्पुण्यतमानन्ये भगणांश्चाऽपि दीपिताः। अतिचेहर्वक्रगत्या युयुधुश्च परस्परम् ॥ १४ ॥ +पुण्यतमान शुक्रादीन् । अन्ये शनैश्चरादयः, आलक्ष्य पेतुरिति संबन्धः । अपीडयनिति वार्यात् । प्रकाशन + ग्रहानित्यत्र । आलक्ष्य पेतुरिति सम्बन्ध इति । अग्रे च वक्रगत्येति वक्तव्यत्वात्तम्याथाऽति- वस्तीक्ष्णः । हे सगः ! सारो गमगातीयः शब्दः, तस्मित्रभस' सश्रमो येषाम् । वरूथशः सपशः।"। गगानामाह-'' पुस्तके नु इयं पास्या। . .

·, ३ स्क्न्ध. १७ अध्याय.] श्रीमद्वसभाचार्यविरचिता । ३४५ भगणाः सर्वाण्येव नक्षत्राणि । दीपिता जाताः, केनचित् ज्वालिता इव जाता इत्यर्थः ॥ १४ ॥ एवं निमित्तान्युक्त्वा तेषां फलमाह- दृष्ट्वाऽन्यांच महोत्पातानतत्तत्त्वविदः प्रजाः। ब्रह्मपुत्रानृते भीता मेनिरे विश्वसंप्लवम् ॥ १५ ॥ अन्याननुक्तानषि महोत्पातान् सूर्यपातचन्द्रपातरूपान् । अतत्तत्त्वविदः प्रजा अस्य विश्वस्य सं. अयं प्रलयमेव मेनिरे । परं ये चत्वारो मूलभूताः सनकादयस्तद्यतिरेकेण । सर्व एव भीता जाताः, प्रलये मेनिरे ॥ १५ ॥ एवमनिष्टलक्षणानि सफलानि निरूप्य वृद्धिरूपामुत्पत्तिमाह- तावादिदैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्मपौरुपी । ववृधातेऽश्मसारण कायेनाऽद्रिपती इव ॥ १६ ॥ मधुकैटभी आदावेव दैत्यत्वं प्राप्ताविति या, दितिपुत्राणामादिभूतौ वा । सहसा कारणकालविलम्ब- व्यतिरेकेण । व्यज्यमानमात्मनि पौरुषं ययोः । व्यज्यमानात्मानौ पुरुषाविति वा । तौ हि पूर्वजन्मनि भ- गवत्सारूप्यं प्राप्ती, इदानीमपि तथैव व्यज्यमानदेही सन्ती पुरुषा जाती, न तु रूपान्तरणेत्यर्थः । अथ- वा, व्यज्यमान आत्मनि पुरुषो याभ्याम् । अन्तश्चेद्भगवांस्तादृशरूपो भवति, तदैव वहिरन्यश्चतुर्भुजादि- रूपो भवति तथेमावपि वैजयन्त्यादियुक्तौ । अश्मवत्सारेण दृढेन कायेन, अद्रिपती इब मेरू इव, व- धाते ॥ १६ ॥ तयोदि वर्णयति- दिवित्पृशौ हेमकिरीटकोटिभिर्निरुद्धकाष्ठो स्फुरदगन्दाभुजो । गां कम्पयन्तौ चरणैः पदे पदे कटया सुकाळच्याऽर्कमतीत्य तस्थतुः ॥१७॥ दिविस्पृशाविति । हेमकिरीटयोःकोटिमिर्दिविस्पृशौ । द्वितीयार्थे सप्तमी, अलुर च । स्फुरदमद- युक्तौ भुजौ । अगदायित्यशदा, 'सुपां सुलुफ्' इत्याकारादेशः । पदे पदे गां कम्पयन्ताविति गमि रसातलं नेतुमुद्यताक्वि । कार्येण तयो रूपमनुमेयमित्यर्थः । मुकाञ्च्या शोमना कानी यत्र तादृश्या, कट्या अर्कमतीत्य तस्थतुः । एतावदृर्ध्वप्रमाणी यायता कटिः सूर्यमण्डलार्ध्वं भवति ॥ १७ ॥ एवं तयोईद्धिमुक्त्वा नामकरणादिसंस्कारानाह- प्रजापति म तयोरकाधिःप्राक्त्वदेहायमचोरजायत । तं वे हिरण्यकशि विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत साऽग्रतः॥१८॥ प्रजापतिः कश्यपस्तयो माऽकापात् । तन्मध्ये प्राग्यः स्वदेहाटेतोरूपेण अजायत । यद्यपि - पत्ताशः। नारेण सम्बन्धात् ग्रहानिति द्वितीयायाश्चाऽतिययधुरित्यनेनाऽनबन्धात् पूर्व श्लोकस्यां कियामादाय न्या. म्यातम् ।

·4 ३४६ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- स्वस्मिन् न प्रवेश , तथापि पश्चादपि तथोत्पन्नबीजसपन्धात् स्वदेहादजायतेत्युक्तम् । तत्र हि बीजमेय पुत्रत्वे कारणम् । यमयोर्मध्ये य पश्चात् उत्पद्यते मातृत , स पितृत प्रथगमुत्पन्न इति ज्ञेयम् , क्रमेण प्रविष्टयोपरीत्येनैव निर्गमनसम्मवात् । त हिरण्यकशिपुं विदुः मजाः । सा दितिर्यमये असूत, त हिर ण्याक्ष विदुरित्यर्थः । अतो हिरण्याक्ष प्रथमत उत्पन्नोऽपि कनिष्ठः ॥ १८ ॥ तत्र हिरण्यकशिपोर्दोषरूप वासनाया वक्तव्यमिति स्थितिमात्रमत्र सूच्यते द्वितीयस्याऽतिक्रमामावाय-- चक्रे हिरण्यकशिपुर्दोभ्यां ब्रह्मवरेण च । वशे सपालॉल्लोकांस्त्रीनकुतोमृत्युरुद्धतः ॥ १९ ॥ अयं द्विभुजोऽपि भुजद्वयेनैव, ब्रह्मवरेण च सह, लोकपालसहितास्त्रीनेव लोकान् वशे चक्रे । तस्य पों मोक्षच नास्तीत्याह-अकुत्तोमृत्युरुद्धतश्च जात इति । मृत्युरेव नास्तीति मृत्युविशेषो मुक्तिः मुतरामेव नास्ति । उद्धतत्वान्न धर्म , नम्रीभाव एव तदुत्पत्ति ॥ १९ ॥ एव सामान्यतो हिरण्यकशिपुपराक्रममुक्त्वा हिरण्याक्षस्य दोषत्वज्ञापनाय कृतमुपद्रव स्वर्गदावाह-हि रण्याक्षोऽनुज इत्यादिपनि । प्रयत्नश्च भयोत्पत्तिरूप कार्य च तस्य तत् । तेन गर्वस्ततो मादस्त स्मात्सर्वभयं पुनः ॥ १॥ प्रथमं तस्य देवविरोधार्थ यत्नमाह- हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य प्रियः प्रीतिकृदन्वहम् । गदापाणिर्दिवं यातो युयुत्सुगयन् रणम् ॥ २० ॥ हिरण्याक्षोऽनुज इति । हिरण्यकशिपोरनुज । तस्येवाऽस्याऽपि जगत्रय वश इत्युक्त भवति । मिय इति तस्य प्रीतिविपयत्वात् हिरण्यकशिपुकृत जयादिकमप्येतगामीत्युक्तम् । अयमपि प्रीतिकृत् , समान शीलव्यसनाभावे प्रीतिर्मोत्पद्यत इति । ज्येष्ठप्रीत्यर्थ देवविरोधार्थ यत्न कृतवानित्याह-अन्वह गदापाणि- भूत्वा रण मृगयन् , न दर्शनार्थ नारदवत् , किन्तु युयुत्सुः, देवै सह युद्ध करिष्यन् दिवं ययौ ॥२०॥ ततो देवाना भयोत्पत्त्यर्थं देवः तस्य रूपमनुवर्णयति- तं वीक्ष्य दुःसहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् । वैजयन्त्या स्त्रजा जुष्टमंसन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥ तं चीपेति । प्रथमत एव तस्य दुःसहो जयो वेग ! दूराद् दृष्ट एच क्षणेनैवाऽऽगत्य मारयति प्रतीकारासामर्थ्यम् । रणकाञ्चनपुरमिति । विरुदावली तस्य निरूपिता जयपरम्पराप्रतिपादिका । पंजयन्त्या श्रिया अगामिति भगवदीयत्वज्ञापकम् , स एव हि वैजयन्त्या जुष्टो भवति । अंसन्यस्तम. दागदमिति श्रम माधनाधिक्य चोक्तम् ॥ २१ ॥ एष चतुर्मिविशेषर्णयजन रूपमुक्त्या भीता देवा पलायितयन्त इत्याह- मनोवीर्यमदोरिसक्तमण्यमकुतोभयम् । भीता निलिलियरे देवास्ताक्ष्यवस्ता इवाऽहयः ॥ २२ ॥ पावस पर य - ·३१७ ३ स्कन्ध. १७ अध्याय.] श्रीमद्वास्लभाचार्यविरचिता । मनोवीर्येति । मन उत्साहः, वीर्य पराक्रमः, मदो गर्वः; तैः कृत्वा उसिक्त उच्छलितः, मर्यादा- मतिक्रान्त इति यावत् । अतृण्यो निरङ्कुशः । प्रातुर्नियामकत्वेऽपि तस्यैव तथा कारकत्यादौद्धत्येन नियामकत्वम् । सृणिरकुशः । अत एव न विद्यते कुतश्चिद्वयं यस्य । एवं त्रिदोषयुक्तं दृष्ट्वा मीताः सन्तो युद्धमकृत्वैव निलिलियरे लीना जाताः । ननु स्त्रीधनादिकं विहाय कथं लीना इत्याशङ्कयाऽऽह-ता. यंत्रस्ता इवाऽहय इति । गरुडो हि सर्पान् जीयाहं मारयति, न धनादिदानेनाऽपि त्यजति, तथाऽ. यमिति मत्वा स्वप्राणरक्षार्थ लीना जाता इत्यर्थः ।। २२ ।। ततोऽपि गर्यो जात इत्याह- सवैतिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्यराट् । सेन्द्रान् देवगणान् लीवानपश्यन् व्यनदशम् ॥ २३ ॥ समानतायां शत्रुत्वम् । पुरुषस्य पुरुपो भवति समानः, न तु क्लीयः । देवत्वं शूरत्वं या दूरे । महा. भिमानश्चैव मन्यते । ननु कालादिना सर्व एव तिरोहिता भवन्ति, किमाश्चर्यमिति चेत्राऽऽह-महसा स्वेनेति । अयुध्यमाना अपि तत्तेजसैव ते तिरोहिताः, यथा सौरप्रभयान्धकारः । इन्द्रसहितान् सर्वानव देवविशेषान् स्वकार्येणाऽपि कार्यासाधकान् , स्वरूपेणाऽप्यनुपयुक्तान् । अत एवाऽपश्यन् , भृशं व्यनद । तिरोहितज्ञानं क्लीवज्ञाने हेतुः । स्वेनैव महसा तिरोहितान् दृष्ट्वा स्वेनैव महसा दैत्यराट् जात इति भि- नं वाक्यम् । अत एव क्लीवादिधर्मयुक्तानपि तान् अपश्यन् भृशं व्यनदत् । निकटस्याश्चत् नादेनैव म. रिप्यन्तीति ।। २३ ॥ एवं हत्वा, सुतरां गर्भस्थान , महागण ज्वलद्देहः समुद्रे जलक्रीडां कृतवानित्याद- ततो निवृत्तः क्रीडिप्यन् गम्भीरं भीमनिःस्वनम् । विजगाहे महासत्त्वो वार्धि मत्त इव द्विपः ॥ २४ ॥ * महामदं ज्ञापयति-ततो निवृत्त इति । क्रीडिप्यन्निति । स्वर्गात क्रीडार्थमेव समुद्र आगतः। फ्रीडा हि कामसाध्या भवतीति स्थिते क्रोधे युद्धाभिनिवेशे या क्रीडान भविष्यतीति ततो मावानिवृत्तः देयापेक्षया समु. दं महान्तं ज्ञात्वा समागत इति वक्तुं समुद्रं विशिनष्टि-गम्भीरं भीमनिःस्वनमिति । भयजनकमगाप- जलं गम्भारम् । अनेन समता, शोपाभावश्च तस्य सूचितः । भीमनिःस्वनमिति प्रतिपक्षवाक्यजनना. युद्धायित्वमपि ज्ञातम् । मत्तत्वादेवं ज्ञानम् । तथापि न युद्धरसेन समागतः, किन्तु क्रीडिप्यन्नवेति तदाधिक्यम् । विगाहनं मध्ये पातः। तथाकरणे सामर्थ्यमाह-महासत्च इवि ! महत्सत्त्वं यस्येति । अत्रैवं ज्ञातव्यम् । पन. प्रकाशः। ततो निवृत्त इत्यत्र । पूर्व त्रयोदशाध्यायारम्भे वाराहादिवाराहकल्पाभ्यां कयासंदर्भ उपपादि- तः, इह तु मतान्तरत्वात् प्रकारान्तरेणोपपादयन्ति-अत्रैवं ज्ञातव्यमित्यादि । अति मतान्तरे । अस्मिन् 1महामाद.य. प ...

·३४८ श्रीसुबोधिनी { श्रीमद्भागवत- कल्पे एतावुत्पन्नौ, मृत्योश्च जयान्न कल्पान्ते मरणम् । तदेव रोकत्रयं वशे कृतवान्(?)तता मोहमस्तयो रसात- ले शयनमादिवराहकल्पे प्रलये च । तत्राऽऽदिवराहकल्प सपूर्णी न वृत्त इति भूम्यत्पत्तिः । देवाना कियत्यजाना च सृष्टिं कृतवान् नला । तदाऽय कनिष्ठो ज्येष्ठे शयान एव ब्रह्मण प्रात काले स्वर्ग गत । सामिकृतत्वाच्च मध्ये पुनभूमिनिममा । ततोऽपि निवृत्त' प्रलयोदक एव पतितो देवाना सृष्टत्यादैत्याधि. पतित्वाच्च वरुणो रसातले समानकटाहाशपश्चिमभागे या स्थिते । मन्वादाना जातत्वात् नारदादयोऽपि पद्मकल्प एवोत्पन्ना उपरि स्थिता । दिती रसातले, कश्यपस्तु उपरि। ममाया पृथिच्या जरस्य वाधक्त्वा भावात् दैत्योपभोग । अतो नारदवाक्यात् वराहसवन्ध इति सर्वमेव युक्तम् । पुराणानि च एकचतुर्यु गवार्तामेव कथयन्ति विशेषत , सामान्यधर्माश्चाऽनूद्यन्ते । चतुर्युगान्तरवार्ता कल्पान्तरवार्ता च मतान्तर. मिति न तद्विरोध शङ्कनीय. । श्रुतार्थापत्तिरत्र प्रमाणम् । मत्तत्यादेर्वाद्धिमपि प्रविष्टः । तत्र जल निरन्त- रमुत्पद्यते । विवेकसहितमदान्मत्त इवेत्युक्तम्, अन्यथा द्विप इत्येव वदेत् । महाघोपं जनयन्नित्यर्थे दृष्टा न । द्विपशब्देन च तस्य मजनाभाव सूचितः, शुण्डव्यतिरेकेण तस्याऽन्तर्जलप्रवेशात् ॥ २४ ॥ ततोऽपि तनत्याना महानुपद्रवो जात इत्याह-- तस्मिन्प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादोगणाः सन्निधपःससाध्वसाः । अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसाप्रधर्पिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः ॥ २५ ॥ हिरण्याक्षे प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका युद्धकुशला यादीगणा जलेऽतिवलवन्तो निधिसहिता सर्वाधि- व्यतिरिक्ता सर्वत पुष्टों ; एतादृशा अपि ससाधसा जाताः । अत एवाऽहन्यमाना अपि देववत् तस्य वर्चसा तेजसैय प्रकर्येण धर्पिता गतसत्त्वा कृता इति दूरतर प्रदुद्रुषु ॥ २५ ॥ एव तम्य सवोपद्वकारित्वेन कायिकी चेष्टामुक्त्वा वाचिकी वदत् पूर्वचरित्रसवन्धमेव वदति-स वर्ष पृयानिति पनि- स वर्षपूगानुदधी महावलचरन्महासन् श्वसनेरितान्मुहुः । मौयाऽभिजने गदया विभावरीमासेदिवांस्तात! पुरींप्रचेतसः ॥२६॥ तत्र पूर्व समुद्र आत्मान महान्त मन्यत इति ज्ञात्वा तस्य हस्तप्रायास्तरशान् गदया ताडिसपानि त्याह । म हिरण्याक्ष । र्पगानिति कल्पान्तपर्यन्तम् । महावल इति कालेन तस्य बरक्षयाभाव उ छ । तमेव समुद्रे परन् स्यश्वासवायना निमितानप्यूमान् तद्धम्तान् जात्या, माया गुणविशेषयद्धया महागदया गमिता जो । योसेनेव यदाय , तदा चरने ताडने वा कि वक्तव्यम् । एव समुद्रनिग्रहे रियमाणे ततोऽप्यधिकोमनि दृष्ट्वा तम्याऽधिपति परण ताडयितु तत्पुरीमासेदिवान्, पुर्या निक्ट प्राप्त पात् । नत्रत्यय या । तगृह गत इत्यर्थ । प्रचेनस इति प्रएचित्तत्वान तस्य मयं परायन वा ॥२६॥ प्रकाशः। मारे पारमय भूमजनम् , गप पूर्ववदेय । नन्यस्त्वेवम् . तथापि ' स भवान् दक्षमानाया सपत्नीना समान ' नि दितियाश्य पथ मगच्छते ? पद्मश्रपे कारोसनप्रयोत्पभयोरेव सर्गयोरा- मनाऽ पामभावादिस्यामायामा -पुराणानीत्यादि । नि पृषि १ पूर्णा कप । उवासंगवक उप्रयाली 14 १तर पर ५४मत एक काम ·- . . ३म्कन्ध, १७ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। तत्र गत्वा तमुपसतीत्याह- तत्रोपलभ्याऽसुरलोकपालकं यादोगणानामृपभं प्रचेतसम् । स्मयन्प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचवज्जगाद मे देह्यधिराज!सङ्गरम् ॥ २७ ॥ तत्रोपलभ्येति । मारयेदेव तम् , परं दैत्यानां रक्षक इति न मारतवानित्याह-असुरलोकपालक- मिति । असुराणां यावन्तो लोका रसातलादिस्थिताः, तेपामयं पालकः । ये असुरलोके उपद्वकारः, तन्मारका यादोगणाः, लोकपोषकाश्च । अत्र लोके गजाश्वा इव तेऽपि वरुणस्यैव वशे भवन्ति । अतो न हन्तव्य इत्याह-यादोगणानामृपभमिति । किञ्च, स्वभावतोऽपि प्रकृष्टचिचयुक्तो गर्वादिरहितः, - तो मारणायकृत्वा, ततोऽपि गर्वयुक्तः स्मयन् अल्प हसन् , प्रलब्धं वक्रोक्त्या वश्चयितुम् , नमस्कृत्य से- वकादपि हीनवत् जगाद, अल्पाक्षरैविनयपूर्वकं किश्चिदुक्तवान् । तदेवाऽऽह-हे अधिराज! सङ्गरं दे- हीति । अयं मां न जानातीति हास्यम् ; कार्येणैतज्ज्ञापनीय इति प्रलम्भवचनम् ; मणिपाते। गर्वोत्पाद- नार्थः; स्वस्य नीचानुकरणमवगणनार्थम् , अन्यथा संयुगे न प्रवृत्तो भविष्यतीति । अधिराजेति संबोधनं. तव भयं नास्तीति ज्ञापनार्थम् , त्वयैव सह युद्धं कर्तव्यमिति वरप्रार्थना । सङ्गरं युद्धम् ॥ २७ ॥ एवं याचयित्वा तूष्णीभूते तस्मिन् प्रोत्साहयति गुणान् वदन्-- वं लोकपालोऽधिपतिवृहच्छ्वा वीर्यापहो दुर्मदवीरमानिनाम् । विजित्य लोके किल दैत्यदानवं यद्राजसूयेन पुराऽयजत्प्रभुः!॥२८॥ त्वं लोकपाल इति । वं यथा भगवान् , तथा षड्गुणैश्वर्ययुक्तः । तस्य पङ्गुणानाह-आदौ त्वं लोक- पाल ईश्वरः, सर्वपत्यपेक्षयाऽधिपतिस्त्वम् , ' स वै पतिः स्यात्' इति न्यायेन वीर्यवानेवाऽधिपतिर्भ- वति । अत एव बृहच्या अधिककीर्तिमान् । स्पष्टमेव यशः । दुर्भदवीरमानिनां वीर्यापह इति श्रीः। शत्रुजये श्रीभवतीति । दुर्मदाश्च ते, वीरा वयमिति मानिनश्च; यावता च तेषां वीर्य गच्छति तावत्क- ति । ते चेन्निःश्रीका मवेयुक्तदैवमिति स्वस्य श्रीमत्यम् । शागमाह-विजित्य लोके किल दैत्य- दानवमिति । 'मिथ्याज्ञानेन च तमो ज्ञानेन च परं पदम्' इति वाक्यात् दैत्यानां ज्ञानप्रतिपक्षत्वम् । तत्र दैत्या राजसाः, दानवास्तामसा इति । उभयेपो द्वन्द्वक्यम् । ज्ञानेनैव हि ते निराकर्तुं शक्यन्त इति । किन्च, कर्मणाऽपि ते निराकर्तुं शक्या इति यद्राजसूयेन पुराऽयजदित्याह । देवानां लोकपालानां वी. र्याधिकारात् क्षेत्रियत्वे तेषां परमोत्कर्षहेतू राजसूय इति । तेन दैत्यजयः । प्रभुरिति वैराग्यम् , सापेक्ष- मसमर्थ भवतीति निरपेक्ष एवं प्रभुः ॥ २८॥ एवं कृते स्तोत्रे प्रार्थितमभिधातुं मुख्यपगुणैश्वर्यसंपन्नमेव निर्देष्टुम् , प्रलम्भवाक्येनोत्पन्नमपि क्रोधं दूरीकृत्य, तथोक्तवानित्याह- मैत्रेय उवाच । स एवमुत्सितमदेन विदिपा दृढं प्रलब्धो भगवानपां पतिः। रोपं समुत्थं शमयन्स्वया धिया व्यवोचदङ्गोपशमं गता वयम् ॥ २९ ॥ १त्रिपलम् ग. .

·श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- स एवमिति । ननु स्वयं दैत्यपतिः कथं दैत्यानामहितमुक्तवान् । तत्राऽऽह-उसिक्तमदेनेति । दैत्यानां मदे विद्यमानेऽपि सर्वमज्जनार्थ न तदुत्सेकः, अस्य तूत्सेकात् सर्वनाशं करिष्यतीति तन्नाशः फर्तव्य इत्यर्थः । शिक्षामावायाऽऽह-विहिपेति । विशेषेण द्वेष्टीति तथा । दृढमिति मर्मोद्धाटनम् । अ- शक्तोऽन्यथा कथयतीत्याशकाव्यावृत्यर्थमाह-भगवानिति । तर्हि कथं न मारयतीत्याह-अपां पतिरिति । न हि जलस्थितो वहिवलति, अत एव समुत्थितमपि रोपमशमयदात्मज्ञानेन । तदाह-स्वयाधियेति । विशेषेण स्पष्टतया अवोचत् । किं त्वया युद्धमात्रमपेक्ष्यते, मया सह युद्धं वा ? तत्र द्वितीये उत्तरमाह । हे अङ्गेति कोमलंसंबोधन ज्ञानपूर्णत्यबोधकम् , न हि स्वाझं केनचिदुपहन्यते । चयमुपशमं शान्ति गताः, शस्त्रसंन्यासं गृहीतवन्त इत्यर्थः ।। २९ ॥ युद्धमात्र चेदपेक्ष्यते, तदाऽप्येक एवास्ति सर्वेच्छापूरको नाऽन्य इत्याह- पश्यामि नाऽन्यं पुरुषात्पुरातनाद्यः संयुगे त्वां रणमार्गकोविदम् । आराधयिष्यत्यसुरर्षभेहितं मनस्विनो यं गृणते भवादृशाः ॥ ३० ॥ *पश्यामीति । तुच्छा हि त्वां न मन्यन्ते, ज्ञानी हि आक्रोशं न करोति, इत्याराधयिष्यतीत्युक्तम् । अन्यस्तु अनात्मा न पूजयिष्यतीति । अत्र प्रमाणं मम ज्ञानम् । तदाह-पश्यामीति । पुरुपात् पुरात- नादन्यं न पश्यामीति भिन्नं वाक्यं ज्ञानपरम् , अन्यथैवं भङ्गया न वदेत् । पुरुषो हि पौरुपयुक्तः, अन्ये सर्वे प्राकृतशरीरसंबन्धात् स्त्रियः, त एव हि परिदृश्यन्त इति । पुरातनादिति वलाधिक्यज्ञापनार्थम् , कालेन हि बलहासो भवतीति । अत एव यः संयुगे युद्ध त्वामाराधयिष्यति । संतोपोत्पादनं धाराध- नम् । संतोपस्तु स्वज्ञानादधिकज्ञाने । तदर्थ तस्य ज्ञानमाह-रणमार्गकोविदामिति । युद्धमार्गेषु परम्परासिद्धेषु युद्धप्रकारेषु कोविदम् । असुर्पभेति संवोधनमात्मत्वऽपि मारणार्थम् । आ समन्तात् ईहितं यस्य, सर्वप्रकारेण युद्धाभिज्ञम् । असुरर्षभेषु वा ईहितं यस्य; यथा महान्तोऽसुरा भवन्ति, तथा त्वमित्यर्थः । असुरर्षमा ईहितं यस्येति वा व हेतुः, एतद्वधे सर्व एवाऽसुरा हता भवन्ति । असुरपेमे वा हिरण्यकशिपावहितम् , विधेयविशेषणमेतत् । तस्यैवंकरणे किं सामर्थ्यमित्यत आह-मनस्विनो ये गृणत इति । मनस्विनः शूग दृढमनसो यं भगवन्तं गृणते । तेन सह युद्धं कृत्वा पराजिता अपि त- मेव स्तुवन्ति । एतद्वचनं प्रोत्साहकम् , महता हि सह युद्धं कर्तव्यम् । भवादृशा इति स्तुतिः ॥३०॥ प्रकाशः * पश्यामीत्यत्र ! आ समन्तादीहितं यस्येति । अत्र ईहितपदं चेष्टितवाचकम् । असुरर्पभेहित. मित्येकपदपोऽर्थमाहुः-अमुरभेष्वित्यादि । इहितमिति वान्छितार्थकम् । अस्मिन्नपि पक्षे हिरण्याक्ष- बोधकस्य त्यामित्यस्य विशेषणमिदम् । तथा त्वमिति । अत्र तथेति पदच्छेदः । भगवद्वाचकस्य यमित्य- स्येदं विशेषणमित्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमाहुः-असुरर्पमा इत्यादि । एवमपि क्लिष्टत्वात् पक्षान्तरमाहुः-असु. रसंभे येत्यादि । विधेयविशेषणमिति । क्रियाविशेषणम् । तथा च, तस्मिन्नहितं यथा स्यात्तथा त्यामा- राधयिष्यतीत्यर्थः । इति श्रीतृतीयस्कन्धमुपोधिनीमफाशे सप्तदशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । , 1 पाहग.

·- , अतो " ३ स्कन्ध.१८ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। एवं युद्धार्थ प्रतियोगित्वेन भगवन्तं निरूप्य तस्य प्राप्तिमाह- तं वीरमारादभिपद्य निर्भयः शयिप्यसे वीरशये श्वभितः । यस्त्वाहिधानामसतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सदनुग्रहेच्छया ॥ ३१ ॥ तं वीरगिति । सोऽपि भगवान् वीरः, युद्धमेवाऽभीप्सते । तदर्थमेव शापादिदानमिति भावः । काल- विलम्योऽपि नास्तीत्याह-आरात् निकट एवेति । अभिपद्येति । यथा शलभोऽसौ पतति, तद्वत्पतिप्य- सीति भावः । तथापि त्वं निर्भयो मृत्युमयरहितः, न हि भगवन्तं प्राप्य कश्चिन्मृत्युना अभ्यते, मृत्युभयरहित इत्यर्थः । विस्मय इति पाठे विगतगः, तावदेव गर्व इति । ततः कस्य जयो भविष्य- तीत्याशङ्कायामाह-खमेव वीरशये शविष्यस इति । रणाइणे शयनं करिप्यम इत्यर्थः । जित्याऽपि नि. र्भयत्वज्ञापनार्थम् । रणागणेऽपि शयनं सुखादपि सम्मविप्यति तनिवृत्यर्थनाह-श्वभित इति । मृतमेव श्वानो वेष्टयन्तीति । ननु युद्धमात्रे प्रार्थिते कामितपूरको भगवान् किमिति मारयेदित्याशङ्कयाह-यस्त्व. द्विधानामिति । यद्यपि त्वत्कामितं तावदेव, तथापि देवानां कामितं त्वन्मरणमिति मारयिष्यति । यतः- असतां मशान्तय एव नानाविधानि रूपाणि भगवान् विभार्ति वराहादीनि, अन्यथा अवतारप्रयोजन न स्यात् । नन्यात्मा भगवान् किमिति मारणार्थमेवं रूपाणि फरोतीत्याशङ्कयाह-सदनुग्रहेच्छयेति । स तु रूपाणि सतामनुग्रहार्थमेव गृह्णाति । धर्मरक्षार्थमेव प्रवृत्तिः, आनुपङ्गिकं त्वसता मारणं नान्तरीयक- मिति । अनेन पुनरपि कामो नोत्पत्स्यत इत्यप्युक्तम् , अन्यथा पुनः कालान्तरे एवंभावे का समाधान कुर्यादिति भावः ।। ३१ ॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्या श्रीलक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे सप्तदशाध्यायविवरणम् । अष्टादशाध्यायविवरणम् । x अटादशे स्थितिस्तस्य भगवत्सन्निधौ स्फुटा । निरूप्यते, तथा शापात्पारुप्यं विजयस्ततः ॥ १ ॥ स्थित्यध्यायोऽयमाख्यातो ब्रह्मणा तत् स्थिरीकृतम् । उत्पत्तावेव शापो हि मारणं ब्रह्मवाक्यतः ॥ २॥ प्रकाशः। ४ अथाऽष्टादशाध्यायं विपरीतुमवसररूपां सहति बोधयन्त एवाऽध्यायार्यमाहुः-अष्टादश इत्या. दिस(म्पादने) पादेन । ननु समाप्तौ मारणोपक्रमस्याऽप्युक्तत्वान्नैकान्ततः स्थित्यध्यायत्वं निश्धेतुं शक्य. मित्याकाहायामाहुः-ब्रह्मणेत्यादि । 'आक्रोडबालबद्दव' इति कथनेन विनाशसामग्रीसानिध्याभावोध- नात् ब्रह्मणा पारुप्यं सर्ववाक्यैः स्थिरीकृतम् । अतः मुखेन स्थित्यध्यायत्वं निशेतुं शक्यमित्यर्थः । - अपोति नास्तिक.व, घ.

·३५२ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- युद्धमा हरीच्छा हि कायवाड्मनसा तु सा । उभयोरुद्यमोक्त्यैव युद्ध मानसीरितम् ॥ ३ ॥ कायिक चाऽग्रिमाध्याये मध्यम मध्यमे मतम् । अतो विरोधवाक्यानामुभयेपो न दूपणम् ॥ ४ ॥ प्रसङ्गो दर्शन वाक्य निभिर्भक्तानुरोधनम् । पुनराक्षेपपाक्यं च शरव्यकरण तथा ॥ ५॥ वास्योपत्रमणं वाक्य तिभिर्मानस्तथोद्यमः । युद्ध पनि गरचात् ब्रह्मप्रार्थनमन्ततः॥६॥ उभयोर्वचन पङ्गियुद्ध चैन तयोभयोः । स्थितिरपा तस्य हरौ तत्पोपकमिहाऽपरम् ॥ ७ ॥ प्रथम युद्धार्थ तयो प्रसङ्गमाह- मैत्रेय उवाच । तदेवमाकर्य जलेशभाषितं महामनास्तद्विगणय्य दुर्भदः । हरोविदित्वा गतिमङ्ग! नारदादसातलं निर्विविशे त्वरान्वितः ॥ १॥ उदैवमिति । जलेशो वरुण । तँदा एव तद्वचनमाकर्ण्य महामना उत्साहयुक्तो जात । यद्यपि म रण श्रुतम् , तथापि तदरिंगणग्यव महामना जात इति सम्बन्ध । तत्र हेतु-दुर्मद इति । दुष्टो मद स्वानिष्ट न बोधयतीति । भगवन्तं भक्त एव जानातीति नारदः पृष्ट । भगवत्कार्यकर्तृत्वात् नारदस्या ऽपि समागमनम् । अतो नारदादेनोः, हरेर्गतिं विदित्या, तत्सद्भावदेशस्य श्रुतत्वात् , युद्धाभिनिवि स्वरान्वितो रसातल निर्विविशे ॥१॥ ततो दर्शनमाह-- ददर्श तत्राऽभिजितं धराधरं प्रोनीयमानावनिमग्रदंष्ट्रया। मुष्णन्तमक्षणा स्वरुचोऽरुणश्रिया जहास चाऽहो! बनगोचरो मृगः॥२॥ यथाऽन्यदर्शने तस्याऽवज्ञोत्पन्ना, न तथा भगवदर्शने इति ज्ञापयितु भगवन्त विशिनष्टि । तर रसा- तरे अभिनितम् धराधरम्, प्रोनीयमानारनिम्, मुष्णन्तमिति चतुर्दा पराक्रमस्तथा कार्यमिति शू प्रकाशः। नन्वय सति ब्रोमणे)तन्मारण किमिति मायंत इत्याकाहायाम् , तदपि पर्यवसानतः स्थितेरेव बोधकमित्ये तदुपपादयन्ति-उपादित्यादिसा म्याम् । सेति ! युद्धरति मध्यममिति। वाचिकम् । तया च, यदि अमान पदेन मारयेदेव, युगामाया अपरितवार । अत इच्छायोधपरवाहमयाययमपि स्थितायेव पर्य यस्थतीत्यर्थ । एवमध्यायार्थ निम्प्य तहतानि याक्यानि विमजन्ते-प्रसह इत्यादिनाम्याम् । meen गि ३ वारपारमरम्प पर सषा ग । ५ उसीयमानग ·३ स्कन्ध. १८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३५३ रत्ववोधनम् । शत्रोः पराजयश्चेति सहजं तचतुष्टयम् । १ । अमितो जितं यस्य । आकारदर्शन व तस्य सर्वतो जयो लक्ष्यते । धरां विमर्तीति तया । घरायां वा अपरं यस्य ! वन्न दृश्यत इत्यतोऽपि भग- वद्दर्शनेऽपि न स्वस्मिन् भगवति वा लोभ उत्पन्नः । दंष्ट्राया अममग्रदंष्ट्रा * पूर्व निरूपिता, तया प्रोन्नीय- माना अवनियेन । अनेन शत्रुः कार्यासक्त इति चितम् । स्वस्य हिरण्याक्षस्य रुपा,अरुणश्रिया अक्ष्णा मुष्णन्तम् । दैत्यः मुवर्णवर्णः, कार्यामिनिविष्टस्य भगवतोऽप्यक्षि अरुणवर्णम्, रजोगुणप्राकट्यात् । अनेन भगवदने स्वात्मानं भगवन्तं च न दृष्टवान् इत्युक्तम् । एवं ज्ञालापि अग्रिममगवल्लीलेच्छायाः प्राधान्यात् जहास । ददर्श जहास च । चकारादग्रिमवचनान्यपि संगृहीतानि । तान्याह-अहो वन- गोचरो मृग इति । हास्यरूपं चैतत् । अहो आश्चर्यम् , मृगोऽरण्यवासी अवनगोचरः, वनरहितम्मी तिष्ठतीति । वने जले वा चरतीति तादृशो मृगोऽयमिति । भगवहुधा समागतम्, अयं तु वनगोचरो मृग इत्यर्थः ॥ २ ॥ अस्तु यथा तथा रूपम्, युद्ध तु कर्तव्यमित्यभिप्रायेणाऽऽह.- आहेनमेह्यज्ञ ! महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्वसृजेयमार्पता। न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षतः सुराधमाऽऽसादितसूकराकृते ! ॥ ३ ॥ एनं भगवन्तमेवैमाह-हे भगवन् , एहि । कदाचिदात्मानं न जानातीति तथा संवोधनम् । युद्धार्थ- माकारयामि । कार्यान्तरेऽहं व्याप्त इति चेत्तत्राऽऽह-महीं विमुश्चेति । ननु प्रारब्धं कर्म परिसमाप्य पश्चादन्यत्कर्तव्यमिति चेत्तत्राऽऽह-नो रसाकसां विश्वसृजेयमर्पितेति । इयं भूमिरस्मदीया, रसीक- सामर्थे विश्वष्टजा अर्पितत्वात् । अतोऽन्यस्य भूमिर्न नैया । क्षत्रियधर्मेण चेन्नीयते, तदा युद्धं कृत्वा नेत- व्येत्युभयथाऽपि एनां विमुञ्च, अस्मदीयंपेति । न चिन्ताऽप्येतस्याः कार्या, यतो नोऽस्माकमेपा । न हि स्वामिनि विद्यमाने अन्यस्य चिन्ता युक्तति मावः । शरीरवन्यायतश्चेयं पाप्तेति ज्ञापनार्थ ब्रह्मणा समर्पि- तत्वकीर्तनम् । तथाप्यत्यजन्तं प्रत्याह-न स्वस्ति यास्यसीति ! मम ईक्षतः सतः, अनया सह स्वस्ति यथा मवति तथा न यास्यसीत्यर्थः । संवोधनद्वयमपिक्षेपजनकम्, क्रोपोसादनार्थम् । महद्भिरपि देवरस्म- द्विरोघे कार्य कर्तुं न शक्यते, येषां रूपमत्युत्तमम् । रूपेणैव हि महत्त्वममहत्त्वं च ज्ञायते । आसादिता स्वीकृता सूकरवदाकृतिर्येन । पूर्वस्य हेतुः ॥ ३ ॥ देवप्रेरणया समागतमिति चेत्राऽह- त्वं नः सपत्नैरभवाय किं भृतो यो मायया हंस्यसुरान् परोक्षजित् । त्वां योगमायावलमल्पपौरुप संस्थाप्य मूढ ! प्रमृजे सुहृच्छचः ॥ ४ ॥ स्वं नः सपत्नैरिति । नः सपत्नवस्त्वं किमभवाय मृत इत्यधिक्षेपप्रश्नः । कार्यतु महद्भिरेय न गषि- प्यतीति कयं त्वयेति ते देवा असाध्यकार्ये नियोजकास्तवाहिता एवेत्यर्थः । नन्ददं विष्णुः, म्यतन्य. प्रकाशः। ददत्यत्र । पूर्व निरूपितति । 'प्रायणीयोदयनीयदंष्टः' इत्यनेन निरूपिता । एमाह. य...

·, ऋपयो ३५४ श्रीसुबोधिनी! (श्रीमद्भागवत- तया भवच्छत्रुः, कथं देवमेरित इत्युच्यत इति चेत्नाऽह-यो मायया हंसीति । त्वं हि शाटो विष्णुरेख सत्यम् । अभिज्ञानमाह-यस्त्वमसुरान् मायया कापट्येनैव हंसि । मायैव करणम्, 'ये यथा मां प्रप- यन्ते' इति वाक्यात् , 'मायेत्यसुराः' इति श्रुते ; मोक्षाभावार्थ च । अनिष्टनिवृत्त्यर्थ वा माययैव हंसि । कापव्ययुद्धं न वीरत्वबोधकम् । तदाह-परोक्षजिदिति । परोक्षे समागत्य जयं संपादयसीत्यतः प्रत्यक्षे युद्धं न कर्तव्यम् । भूमिं त्यक्त्वा गच्छेत्युपदेशः । तथा न क्रियत इति चेत्तत्राऽऽह-स्वां योगमायावलमिति। तव तु न सहजं बलम् , किन्तु योगमायया । सा त्वस्मदीयेत्यस्मस्थाने सा न प्रभविष्यतीत्यल्पमेव पौरुषे स्वतो भविष्यतीत्यर्थः । अत एव सम्यक् स्थापयित्वा सुहृच्छुचः प्रमृजे; ये त्वया मारिताः, तेपामनृणो भविष्यामीत्यर्थः । अहं मारितशत्रूणां संवन्धीति मां न जानासीति तथा संवोधनम् ॥ ४ ॥ ननु देवानां विद्यमानत्वात् कथं दैत्यानां शोकामावस्तवाऽऽह- त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्षण्यस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् । वलिं हरन्त्य॒षयो ये च देवाः स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूलाः॥ ५॥ त्वयि संस्थित इति । अस्मडजच्युतया गदया शस्त्राभेद्येऽपि शरीरे प्रहारेण व्यथिते सम्यक् स्थितिः। अस्मद्रुअच्युतयेति महाबलसंबन्ध उक्तः । ततः किमत आह-ये च तुभ्यं बलिं हरन्ति, देवाश्च । अन्येऽपि स्वतन्त्रा येऽभिमानिनः, तेऽपि सर्वे भवन्मूलका एवेति स्वयमेवाऽमारिता अपि न भविष्यन्ति, उद्भवं न प्राप्स्यन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुः-अमूला इति ॥ ५ ॥ एवं दुष्टवचनान्यपि भक्तहितार्थमङ्गीकृतानीत्याह- मैत्रेय उवाच। स तुद्यमानोऽरिदुरक्तितोमरैर्दष्ट्राग्रगां गामुपलभ्य भीताम् । तोदं मृपन्निरगादम्बुमध्यावाहाहतः सकरेणुर्यथेभः ॥ ६ ॥ स तुधमान इति । अरिर्हिरण्याक्षः, तस्य दुरुक्तय एव तोमरा भल्लविशेषाः, यैर्गजस्तुद्यते । तथा तुद्यमानोऽपि भीतां गामुपलभ्य तोदं मृपन्नेव अम्युपध्यान्निरगात् । अयुक्तेऽपि तथा नि.सरणे :-ग्राहेणाऽऽहतः करेणुसहिवो यथेभ इति । अत्र भगवतो युद्धलीला प्रतिपाद्यत इति, विरोधिनोश्च युद्धसम्भवात् , गदाप्रहार इव विरोधिवचनान्यपि युत्तान्येव । यदि वचनान्यन्यथा व्याख्यायन्ते, तदाऽन्यथा क्रियाऽपि व्याख्येया। सा चेन्नटवद्याख्याता, तुल्यं वचनेष्वपि । तथापि भक्तानां श्रवणकटुत्वाद्वचनान्यन्यथा व्याख्यायन्ते, न तु स भागवतार्थः । वस्तुतो हिरण्याक्षो भक्तः, भारती च । तथा सति तानि वाक्यानि स्तुतिपराण्येवेति पुनाख्यायते-- अहो इति स्वमाग्यमभिनन्दति । वने गोभिरुपनिषद्भिश्चर्यते ज्ञायत इत्यधिकारिविशेषेण वेदान्तसमधि- गम्यो यः, सोऽस्मानिदानी मृगयतीत्याश्चर्यम् । अत एव भगवन्तं प्रत्याह-हे भगवन्, पहि, अस्मदुद्धा रार्थमागच्छ । पृथिवी गमनं न मन्यत इति चेचदाह-अज्ञमहीं विमुञ्चति । अज्ञा चाऽसौ मही च, साप. समय न जानाति । भणे हि परदुःखाभिज्ञः, अतः सा त्यक्तव्या । नो रसौकसामर्थे । रस एव ओकः स्थानं येषाम् । वयं रसिका भक्ताः, अतोऽम्मदुद्धारं प्रथमतः कुर्वित्यर्थः । नहिं पृथिव्याः का गतिरिति दृष्टान्त:- माम... तपक ·" , 1 ३ स्कन्ध, १८ अध्याय. ) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३५५ चेतत्राऽऽह-विश्वसृजेयमर्पितेति । इयं न स्वभावतस्तव स्थाने समागता, किन्तु ब्रह्मणा अर्पिता । अर्पि- तत्वात् पुनः प्रत्यर्पणं कर्तव्यम् , तदा ब्रह्मैव तदुद्धारं करिष्यतीत्यर्थः । वयं त्वनन्यगतिकाः, इयं तु सग. तिकेत्यपि विशेषः । किञ्च, यद्यस्मदुद्धारमकृत्वाऽनया सह गमिप्यसि, तदा परमदयालोस्तव सुखं न भविष्यत्यिाह-न स्वस्ति यास्यसीति । अनुद्धृतस्य मम ईक्षत एव सतोऽनया सह सुख न यास्यसी- त्यर्थः । न हि मक्तमनुद्धृत्य सदयः कश्चिद्भार्यया सुखमश्नुते । देवास्त्वदुद्धारं न मन्यन्त इति चेत्तत्राऽऽ. ह-सुराधमेति । सुरा अधमा यस्मात् । ते हि निकृष्टाः, किं तेषां संमत्येत्यर्थः। ननु प्रान्तोऽहं भूम्युद्धा- रेण, रूपान्तरेणोद्धरिप्यामीति चेत्तत्राऽऽह-असादितस्कराकृत इति संबोधनम् । न सादिता अव- सादं प्रापिता सूकराकृतियेन । इदानीमप्येतद्रूपं नाऽवसन्नम् , अतो मूम्युद्धारमकृत्वा मामुद्धरेत्यर्थः । न- नु देवैर्भूम्युद्धारार्थ प्रार्थितोऽहम् , ते हि भूमौ मामाराध्य मुक्ता भविष्यन्ति; अतो बहूपकारसिद्धे मिरेवो- द्ध-न्येति चेत्तत्राऽऽह-त्वं नः सपत्नैरिति । नः सपत्नैः शत्रुभिः सनकादिभिः, तत्सहितैर्देवैर्वा, कि- मभवाय मोक्षाय भृतो धृतः, भूमौ भगवद्भजनेन मोक्षो भविष्यतीति । तत्तु न भविष्यति, भक्तद्रोहात् । यतोऽस्माकं ते सपत्नाः शत्रवः, न हि भक्तद्रोहे मुक्तिर्भवति । नन्वहमपि भवतां शत्रुरेवेति चेन्नेत्याह- यो मायया हंसीति । त्वं तु असुरान् कापट्येन मारयसे, लोकव्यामोहनार्थम् । वस्तुतस्तेभ्यः सायुज्यं प्रयच्छसि, यतस्ते असुराः; असून प्राणान् , रान्ति शब्दायन्ते-शब्दयुक्तान् कुर्वन्ति-प्राणघोपं शृण्व- न्ति । योगिन इत्यर्थः । प्राणं स्तुवन्तीति वा । न ह्यासन्योपासका मृता भवन्ति, 'मृत्युमत्यमुच्यत' इति श्रुतेः । किञ्च, परोक्षजिद्भवान् । पराणि अक्षाणि इन्द्रियाणि येपाम् , तानेव जयतीति परोक्षजित् । इन्द्रियारामानेव मारयसीत्यर्थः; असुरान् वा । परोक्षजित् । असुरान् लक्षीकृत्य परोक्षं यथा भवति तथा ज- यतीति । लोकानां स्थानेऽसुरा जिता इति वदति, वस्तुतस्तु तदधीनो भवति, यथा पलिस्थाने । तर्हि समागतेन त्वया किं कर्तव्यमित्यपेक्षायामाह-वामिति । त्वां संस्थाप्य सुहृच्छुचो मृजे । तर्हि समाग- तेन किम् ? योगेन, शास्त्रेण वा सम्यक् स्थापनं क्रियतामित्याशङ्कयाऽऽह-योगमायावलमिति । योगमा- याया अपि बलं यस्मात् । ' ज्ञानिनामपि चेतांसि ' इति वाक्यात् योगादिभ्योऽपि योगमायैव बलिष्ठा; तस्या अपि बलं स्वत्तः; स कथं योगेन वशीक्रियत इत्यर्थः । ननु पुरुषरूपं हृदये चिन्त्यताम् ' एवं पुरा धारणया' इति वाक्यानुसारेण । तत्राऽऽह-अल्पपौरुपमिति । पुरुषसंवन्धि रूपं पौरुषम् , अल्प पौरुषं यस्मात् । ब्रह्माण्डकोटिविग्रहो भवान् । अत एव त्वामेव संस्थाप्य सकुटुम्बः कृतार्थो भविष्यामि । ननु ज्ञानाभावात् तव कथं मोक्ष. १ तत्राऽऽह-हे मूढप्रेति । मूढेष्वपि प्रकर्पो यस्य, अतस्त्वं मूदानपि कृतार्थान् करोपीति न मक्तिमार्गे ज्ञानापेक्षेत्यर्थः । किञ्च, न केवलमहमेव सकुटुम्बो मुक्तो भविप्यामि, किन्तु सर्व एव भक्ता एवं कृते परमविश्वासेन कृतार्था भविष्यन्तत्यिाह-त्वयि संस्थित इति । अस्मद्धेतो- स्त्वयि संस्थिते सति, भुजच्युतया गदया शीर्णे शीर्पणि च सति, ये च तुभ्यमृपयो देवाश्य यलिं हरन्ति, चकारात् भक्तेभ्योऽपि, ते सर्वे अमूला न भविष्यन्ति, सर्व एव समूला मविप्यन्तीत्यर्थः । भगवांश्चेद्ध- दये स्थिरो भवति, तदागदा सुषुम्णानाडी, गतिं ददाताति; भुजानां कियाशक्तीनां च्युतिर्यया; तया ब्रह्म- रन्ध्रभेदे सति, प्राणादीनां तेन मार्गेण गमने, स्वस्य च भगवति योगे सर्व एव सायुज्यं प्राप्ताः समूला एव भविष्यन्तीत्यर्थः । एवमन्यपराणां शब्दानामन्यपरता योजनीया ! तुघमाना व्यथायुक्ता ये दैत्याः, तत्सहितो भगवान् भक्तः * कृत्वा जातः । अरयो दुरुक्तिोमरा येषामिति । तेषां परभेदकान्यसद्वाक्यानि मनाह. ग. घ. ४, २ दृधाताति. क. घ. इ. .

·"
श्रीसुबोधिनी।
[श्रीमद्भागवत-
कदापि न सन्ति, ते हि भक्ता नारदादयः । तैः कृत्वा हिरण्याक्षादिसहितो भगवान् जात इति तत्सं.
बन्धेन स्वविस्मरणं भवतीति भूमेर्भयम् । दंष्ट्रायाश्च यमत्वात् , तदन्ते स्थिता अपि । भगवदृष्टयभावे पुनः
स यमो प्रसिप्यतीति दैत्यभाव एव तेषां तोदात्मकः । तं भगवान् वस्तुतो न सहते । तेषां तद्वावदुरीक-
रणार्थ यदि दृष्टिाप्येत(?),तदा भूमेर्भयं भविष्यतीति तेषां तोदं सहन्नेवाऽम्बुमध्यान्निर्गतः, जले ते यद्यपि
संस्कर्तव्याः । ननु किमिति तथा कृतवानित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह-प्राहेणाहतः, तं गृहीत्वैव यथा करेणुस-
हितो महागजः । गजस्तु कालाधीन एवेति ग्रहास्तत्र बाधका भवन्ति, ते चेदवाधकाः, तदा करेणुस-
हितो मोदत इति । दैत्यत्वं भगवतो न बाधकमिति सुखक्रियासाधकत्वात् सेवकस्त्रीसहित एव निर्गत
इत्यर्थः ॥ ६॥
एवमुभयसहितस्य भगवतश्चरित्रमुभयेषां हितरूपमाह द्वाभ्याम्-
तं निःसरन्तं सलिलादनु द्रुतो हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झपः ।
करालदंष्ट्रोऽशनिनिःस्वनोऽवत्रीद्तहियां किं त्वसतां विगर्हितम् ॥ ७ ॥
तं निःसन्तमिति । प्रथम हिरण्याक्षस्य कृतार्थतामाह-तं भगवन्तं सलिलानिःसरन्तमनुद्रुतः ।
यदैव भगवान् सलिलान्निर्गतः, तदैव भगवत्सायुज्यार्थम्, सैन्धवखिल्यवत् , अनु पश्चात् दुतः, कठिनभावं
त्यक्तवान् । दैत्यत्वं गतमित्यर्थः । यथाऽमिसन्निधाने घृतं विलीनं भवति तथेति द्रुतपदं ज्ञापयति । प्राती.
तिकार्थे तु संझे धावन्नागत इत्यर्थः । ततः किं जातमित्याकाहायामाह-हिरण्यकेश इति । सूर्यमण्ड.
लस्थिता मूर्तिर्भगवतो हिरण्यकेशरूपा भवति, अतस्तादृशं रूपं गृहीतवानित्यर्थः । ननु भगवत्सन्निधि-
मात्रेण कथमस्य दिव्यरूपप्राप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-द्विरदं गजेन्द्रमनु यथा झपो हुहूर्गन्धर्वो दिव्यरूपं प्राध-
वान् तथेत्यर्थः । प्रासङ्गिकं फलमेतज्जातमित्युक्तम् , उत्तम फलं वक्ष्यति सायुज्यात्मकम् । ननु तस्य म.
त्युः किं जात इत्याशङ्कयाऽऽह-करालदंष्ट्र इति । करालेपु दंष्ट्रा यस्येति । करो भगवदीयोऽलं येषां भ-
गवद्वध्याः, तेप्वेव दंष्ट्रारूपो यमो गत इत्यर्थः । अथवा, करालेषु सुदर्शनादिप्वेवाऽस्यापि मृत्युः स्थित
ननु बाधका ग्रहाः किं जातास्तत्राऽऽह-अशानिनिःस्वन इति । शनिरहितानामदुष्टानां ग्रहाणां नितरां
स्वनो यत्र । सर्व एव शुभग्रहा एकीभूता इति ग्रहदोपो निवृत्त इत्यर्थः । अत एव भगवन्तं प्रत्याह-ग-
तहियामिति । ह्रीशब्देन देहायभिमानरूपाः सर्व एव धर्मा उक्ताः । तुशब्देन तेषां पूर्वधर्मराहित्यमुक्तम्।
एवं मुक्तजीवानां निस्वैगुण्ये विचरतां किं विगर्हितमिति प्रश्नार्थः । तत्रापि अः कृष्णः, तस्य सतां परममा
कानाम् । यद्यपि निवैगुण्याः, तथापि भक्तविरोधिनः पदार्थाः कर्तव्या न वेति सन्देहात् प्रश्नः । प्रती
यमानपक्षे तु शनि भगवन्तमनुद्रुतः । तस्य तथा सामर्थ्यसूचकम्-हिरण्यकेश इति । तस्य गतिप्रतिबन्धको-
ऽपि जात इति दृष्टान्तः । ननु युद्धार्थिनो युद्धादाने कथं क्रोधस्तत्राऽऽह-कराला दंष्ट्रा यस्येति । स्व.
भावतः क्रोषयुक्त इत्यर्थः । अनेन मारयितुमेव प्रवृत्त इत्युक्तं भवति । तथापि स्वस्य वीर्यगर्वात् मारण-
मकृत्येव, मम वचनमेव वमतुल्यमिति दुष्टेनेव वचनेन तथोक्तवानित्याह-अशनि निःस्वनोऽब्रवीदिति ।
'आहतो न निवर्तेत' इति शासात् युद्धार्थमाकारितस्य पलायन शूराणां लज्जाजनकमपि भवति ।
अतो मुम्त्यधर्मलग्जापरित्यागे फेवलं माणरक्षफाणां किं विगर्हितमित्युपहासः असत्पदेन धर्मराहित्यमप्युक्तम्।
अनेन स्खनित्यय युद्धायोग्यता निरूपिता । अत एव भगवान् स निवर्तिव्यतीति तदाक्षेपकाणि वचना
न्युगवान् , यथा न निवर्तेत ॥ ७॥

·. . ३ स्कन्ध. १८ अध्याय.) श्रीमद्वल्लभाचायविरचिता। ३५७ एवमुक्तो भगवान् शीभं भूमिस्थापनकार्य कृतवानित्याह- स गामुदस्तात्सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्यामदधात्स्वसत्त्वम् । अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनैरापूर्यमाणो विबुधैः पश्यतोऽरेः॥८॥ x स गामुदस्तादिति। स भगवान्, सलिलस्य उदस्तादुपारी 1 गोचरे निर्भयदेशे; तत्रैव हि गाय- धरन्तीति । वैकुण्ठे वा स्थित्वा यत्पश्यति तस्थानं गोचरमित्युच्यते । ज्योतिर्मण्डलमध्ये या, अत एवं तत्राऽतिप्रकाशः । ताहरो स्थाने गां विन्यस्य, तत्स्थानरक्षकदेवेषु न्यासमिव स्थापयित्वा, तस्यां देवा- नां भगवदीयमिति ज्ञापनार्थ स्वसत्त्वमदधात् । अत एवाऽस्यां पृथिव्यां सर्वत्र भगवन्मूर्तयः, भगवद्गुणाः, भक्ताश्च तिष्ठन्ति । स्यसत्त्वं नाम शुद्धं सत्त्वगुणम् , तदेव हि धारक सामयं रूपं च । एवं कृते देवानां संतोपो जात इति तैः स्तोत्रं पुष्पवृष्टिश्च कृतेत्याह-अभिष्टुत इति । विश्वसृजा अभिष्टुतः, विबुधैः प्रसू. नवयाऽभिवर्षितः, उभयमुभयेषां वा । पूर्व हिरण्याक्षस्य युद्धाकरणे अवज्ञा जाता, तां निराकर्तुमाह-प- श्यतोऽरेरिति । उत्कर्षों परिदृष्टः परममुत्कर्ष संपादयतीति च । स्तुतिपक्षे किमिति देवैरमितः स्तुतः, पु- प्पवृष्टिश्च कृतेत्याकालायामाह-अरेः पश्यत इति । नैतत्स्तोत्रादिकं काम्यम् , नित्याचाऽतिरिक्तम् ; अतो नैमित्तिकमिति ज्ञापयितुं निमित्तद्वयं निर्दिशति । भूमौ समागतायां सर्वत्र यागादिधर्मा भविष्यन्ति, ते सर्वे द्रष्टव्याः; तथाऽनुग्रहार्थ स्तोत्रकरणम् । पश्यतो हेतोः । स्वस्यैव रूपं पश्यद्भाविष्यतीति स्तुत्या प्रसन्न- स्तथा करिप्यति । प्रसूनयष्टिचारेहेतोः, देवानां शत्रुभयं महत् , तद्यावृत्त्यर्थं च । अस्मत्समृद्धिर्भव- निमित्तमिति ज्ञापयितुं तथा करणम् ॥ ८॥ भगवानेवं भूमि कृतार्थी कृत्या भक्तहिरण्याक्षम उत्तरं दातुमुपक्रमं कृतवानित्याह- परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महागदं काञ्चनचित्रदंशम् । मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तैः प्रचण्डमन्युः प्रहसंस्तं चभापे ॥९॥ *ननु भगवान् किनर्धमुत्रं प्रयच्छतीत्याशङ्कयाह-परानुपक्तमिति । परस्मिन्ब्रह्मण्यनुपक्तम् ।यो हि सन्मार्गे गन्तुमिच्छति, स उपदेष्टव्य इत्यर्थः । ननु तथापि भगवदुकं न महाप्यतीत्याशको वारयति-तपनीयोप- कल्पमिति। अत्यन्तं तापयोग्य उपकलो यस्य । तस्य देहन्द्रियसामग्री सर्वाऽपि परमतपसा सिद्धा; अतप्ततेपा एतनाऽनुते । किम्च-महागदमिति । महानगदोऽस्य । सर्वरोगनिवर्णिका महती भकिस्तस्य वर्तत इति स एव तस्य महानगदः । तथापि कालादिजनितबुद्धिदोपसम्भवात् कथमेकान्ततो वाक्यग्रहणमित्या. शक्ष्याऽऽह-काश्चनचित्रदशमिति । काश्चनाऽलौकिकी भक्ति प्रति चित्रो दंशो यस्य । भगवता हि तथा चिहं कृतमस्ति, येन परमा भक्तिरुत्पत्स्यते । मुनीनां शापलक्षणो दंशे विचित्रो भवति; देहस्थितमसमचीनं दूरीकरोति, स्वतन्त्रमक्किं च स्थापयति । लोके हि सर्पादिना दष्टो विपरीतो भवति । अत एव मर्माणि प्रकाश x स गामित्यत्र । स्वस्यैव रूपं पश्यद्भविष्यतीति । स्तुतिकर्तृरूपं भगवन्तं पश्यत् भविष्यीत्यर्थः । * परानुपक्तमित्यत्र । भगवत्कृतचिहस्वरूपमाहुः-मुनीनामित्यादि । १५तोलाधिम् म.प. २ सतप्ततनुः.क. ििचयः.रा.ग.प.

·. , ३५८ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- स्वस्य पापच्छिद्राण्यभीक्ष्य प्रकर्षेण तुदन्तम् । परममिन्द्रियनिग्रहं कुर्वन्तम् । अतः सर्वसाधनयुक्तत्वादय- मुपदेष्टव्यः । ननु 'ईश्वराज्ज्ञानमन्विच्छेत् ' इति वाक्यात् महादेव एव तमुपदेक्ष्यति, किं स्वोपदेशेने- त्यागयाह-दुरुक्तः प्रचण्डमन्युरिति । यद्यपि महादेवो गुरुर्भवति, तथापि दुरुक्तः प्रचण्डो भवति, अवाच्यानि वहूनि सन्तीति । प्रकृष्टा वा चण्डिका यस्य । तत्र गते सा व्यामोहयेत्, लोकाश्चाऽन्यथा वदेयुः । प्रचण्डो मन्युर्यस्येति । मन्युः शिवः । सर्वथा गुणातीतस्य भक्तिरसास्वादनं न भविप्याति प्रकर्षण हसन् । व्यामोहनमपि फलपर्यवसायीति प्रकर्षः । तं पूर्वप्रश्नकारिणं वभापे । उत्तरदानेन सन्देहं दूरीकृतवा. नित्यर्थः। कथापक्षे तु भगवान् भूमिं स्थापयित्वा तद्वधं करिष्यन् वचनैः कुद्धं करोतीत्याह-परानुपक्तमिति । परा पृष्ठतोऽनुषक्तम् , यदि देवानां पुरस्कारं दृष्ट्वा गच्छेद्गच्छेदेव, न गच्छतीति मारणीयः । ननु सर्वात्मा भगवान् कथ नोपेक्षते ? तत्राऽऽह-तपनीयोपकल्पमिति । तपनीयं सुवर्णमयमुपकल्पमङ्गदादिकं यस्य । अनेन तस्य चाऽहंकारो निरूपितः । तस्य वा उपकल्यं प्राप्तदैत्यादिसामग्री सम्यक् तपनीया, अतो मारणीय इत्यर्थः । युद्धयोगोऽपि भवतीत्याह-महागदमिति । महती गदा यस्य । काञ्चनं सुवर्णमयं चित्रं दंशं यस्य । स्वरक्षायां कवचम् , परमारणार्थ गदा । परपोत्सहनार्थ चाभीक्ष्णं मर्माणि प्रकर्षेण तुदन्तम्। भक्तानुरोधेन यद्भगवानलांकिकं करोति, तन्मर्मेत्युच्यते । लौकिकमक्तवाक्यव्यावृत्त्यर्थम्-दुरुक्तैरिति । एक एवाऽर्थः मुराब्दैरनिष्टशब्देश्योच्यत इष्टद्विष्टभेदेन; यया जेता, यथा घातुक इति। अतो निर्दष्टपूर्णगुणा अपि भगवतो दुरुकैरुच्यमाना मर्मरूपतामापन्नाः, अत एव तत्स्पर्श तुदन्ति । भगवदपकर्ष श्रुत्वा अन्तःस्थितो महा. देवस्तद्वधार्थ प्रचण्डो जात इति प्रचण्डमन्युरित्युक्तम् । प्रहसितं युद्धसमारम्भोत्साहसूचकम् । तमिति पूर्वोक्कदुष्टवाक्यम् । तमालक्ष्य पभापे ॥ ९॥ शत्रुमावं पुरस्कृत्य यथा तेनाऽवध्यान्युक्तानि, तथा भगवानप्याह त्रिभिः- श्रीभगवानुवाच । सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा युप्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् । न मृत्युपाशैः प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र ! ॥ १० ॥ मत्यमिति । भो इति सामान्यतः संबोधनम्, भगवद्विरोधिनो नाम न प्राप्तमिति ज्ञापनार्थम् । वयं वन एवं गोचरा दृश्याः, न तु गृहे । सत्यमेवैतत् । बने जले या तव गोचरा जाता इत्यपि सत्यम् । मृग इति पातम्, तदपि सत्यमेव । मृगयन्तीति मृगाः । अस्मामु सर्व एव यौगिकोऽर्थः सिध्यति, यतो ययं सर्व पतारः सर्वशब्दवाच्याथ । प्रकृने यदुकं मृगा यध्या इति, तत्राऽप्यम्माकं योगोऽस्तीत्याह-मृगा इति । मृगपन्तीवि मृगाः । पारपायपि ये न्यन्ते, ते प्रामसिंहान् मृगयन्तीति । श्वानो हि तन्मारकाः, म है प्रकाशः। अन्यपा पटेगरति । रोयोध्यमिति पदेपुः । - मत्यमित्यत्र । मृगपन्नारि मृगा इति गुपची ' मृगये ' इति मूलमेव भीम शेयम् । मृगं इसे हानि गयो, नामधातुमयोगान् । पत्र व्यत्ययो पारम् । इत्यनुशागनाइवचनस्यान एकपपन मीप्यम् । तदादुः-मकार इत्यनेन । पारधाविति । मृगपायाग। " ·, - ~ ३ स्कन्ध. १८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । तद्यतिरेके पारधिर्भवति, 'श्वा मृगग्रहणे शुचिः' इति वाक्यसिद्धत्वात् । परमत्र कश्चन विशेषोऽस्ताति सिद्धमर्थमनुवदति-युप्मद्विधानिति । यादृशा वयं मृगाः, तादृशा एव ग्रामसिंहा भवन्तीति । यदि मृगत्तेन स्तूयते, तदाऽस्माभिरपि सिंहत्वेन स्तूयत इति तथा वचनम्। अथ यदि निन्दार्थमुच्यते, तहाधितार्थत्वात् विप- रीतार्थत्वाचाप्रमाणमिति न गृहीम इत्याह-न मृत्युपाशैरिति । देवदैत्ययोः साधारणविरोधप्रतिपादनार्थ बहु- वचनम् । उत्तरार्द्ध तु निन्दनं तेनैव कृतमित्येकवचनम् ।सर्वे च निन्दिता इति देवपक्षे तु बहुवचनमेवा यदि कोऽ. पि त्वद्वचनमीकुर्यात्, तदाऽस्माभिरप्यङ्गीत्रियते । अनगीकारे हेतुः-मृत्युपार्शःप्रतिमुक्तस्येति। यथा स- निपाती वल्गति, तदा मृत्युपाशैः मतिमुक्तो वद्धः। एकेनाऽपि पाशेन बद्धो न मुच्यते, किं पुनर्बहुभिः । तस्य तस्मिन् दिवसे कालकर्मस्वमावा भगवांश्च, सर्व एव मारकत्वेनोपस्थिता इति पागवाहुल्यम् । प्रतिकूलतया मुक्तः प्रतिमुक्त इति । किञ्च, वीरा हि वाक्यं न गृहन्ति, किन्तु कृतिमेव । तत्राऽपि विकत्यनं न गृहन्ति। युद्धभूमौ सिद्धं जयादिकमन्यत्र कीर्त्यते, तत्रैव विकत्यनं कृतिविरुद्धं को वा गृहीयात् ? तत्रापि तब, एकानिनोऽसहायस्य । माहात्म्यं च चोरवदुपद्रवकर्तृत्वादित्याह-हे अभद्रेति । अभद्रं पापम् । पापकर्ता प्रसिद्धोऽपि अपकीर्तिहेतुरेव ॥ १० ॥ यद्यप्यधर्मकर्तृत्वेन वयं निर्दिष्टा ' महीं विमुञ्च ' इति, तत्राप्युत्तरमुच्यते- एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतहियो गदया द्रावितास्ते । तिष्ठामहेऽथापि कथंचिदाजी स्थेयं क यामो वलिनोत्पाद्य वैरम् ॥ ११ ॥ xएते वयमिति । ये भवत्संवन्धिनो न्यासहराः, ते वयमेते । स्वरूपप्रदर्शनेन चौरत्वं निराकृत्य प्रमुत्वं स्थापितम्, न तु चौरत्वस्यैवानुवादः । अनेन यज्ञोऽहमित्यप्युक्तम् । न या योचितं कर्तव्यमिति निवेद- नमर्थः । वक्रोक्तावपि सत्यत्वान्न्यासहरणस्यैते धयमिति निर्देशो दूपणागीकारपरः स्यात्, अनुवा- दत्वाभावात् । यदप्युक्तं गतहियामिति, तत्राऽऽह-गताहय इति । युद्धमकृत्वा ये पलायन्ते विकत्यन्ते च, ते गवहियः । एतदपि सत्यमेव, न हि हीमान् सेवकेन युध्यते । गता प्राधा हीनति वा, 'प्रयो चै गतश्रियः' इत्यत्र तथा निर्णयात्। अन्तर्यापहेतावपि स्वकीय एव वाधहेतुपदार्थपरित्यागो गतहीत्वम्। बहिस्तथात्वमाह-गदया दापितास्त इति । अयुध्यमानस्य ततोऽपसरणं पलायनमेव । मृगा हि लकुटं दृष्ट्वा पलायन्त इत्युचितमेव द्रावणम्, लज्जामावश्च । तर्सनूयत एव किमिति, पलायनं कथं न क्रियते ? इत्या- रावयाऽऽह-तिष्ठामहेऽथापीति । अथापि, स्वाप विद्यमानेऽपि, उत्कर्षो भविष्यति बुया आजी संग्राम कथञ्चितिष्ठामहे । कथञ्चिदिति कियत्कालम् । स जानाति मगवांस्तु संग्रामे बहिर्मुखानां पुरतो न तिष्ठति, तथापि भक्तानां ग्लानिध्यावृत्त्यर्थ कथञ्चितिष्ठाम इत्यर्थः । किश, पलिनावरमुत्पायक यामः? गन्तव्यदेशाभावादपि स्यीयत इत्यर्थः। पलिष्ठो हि पलायने अन्वियाऽपि मारयेत् , अतो निमहस्य सिद्धत्वात् पुद्धमेव क्रियत इति कयश्चित् स्थीयत इति वक्रोक्तिः । न्यासहरणेन आजाऽकरणेन च रोत्पादनम् ११ , प्रकाशः। ४ एत इत्यत्र । अनेनेति । क्रियाशक्तिपूर्णतारोधकैन वाक्येन । ट्पणागीकारपरः स्यादिति । ठ- स्परो युक्त इत्यर्थः ।

·, ३६० श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- एवमुक्ते तद्बुद्धी दीनभावः समायास्यनि, ततो युद्धमकृत्वैव गमिप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- त्वं पद्रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूहः । संस्थाप्य चाऽस्मान्प्रमृजाऽश्रुस्वकानां यः स्वांप्रतिज्ञा नाऽतिपिपय॑सभ्यः १२ +वं पद्रथानामिति । पदातीनां स्थानां च ये यूथपाः,तेषामपि भवान् किलाऽधिपः। पादरूपा रथा येषामिति वा; अनेन यथासुत्रं रथवले सामर्थ्यवन्त इत्युक्तम् ; तेषां यूथपाः सेनापतयः । अतस्त्वया एकाकिना युद्ध न कर्त्तव्यम्, किन्तु सर्वैः संभृत्यागन्तव्यमिति स्वोत्कर्षः सूचितः । नोऽस्मान् घटस्व । वयमपि बहवः, महता हि महद्भिः सह युद्धं कर्तव्यमिति । तदपि युद्धं न कौतुकरूपमिति, किन्तु अस्वस्तये अकल्याणाय, एकतरमारणस्याऽऽवश्यकत्वात् । अथवा, न इति संबध्यते, तदा हि स प्रोत्साहितो भवति । विपरीतवाक्ये वञ्चनोक्तिः। उभयथाऽप्यस्माकं क्षतिरेव, तुच्छजयात्सेवकमारणाच । अत एव भगवता न इत्युक्तम् । अस्तु यथा कथाञ्चित् । अनूहः सन् आशु घटस्व । कस्मिन्नप्यंशे विचारो न कर्तव्यः । ऊहो विचारः। विना- भावयुक्तो वा अनूहः, अप्रत्यूह इत्यर्थः । ततः किं स्यादत आह वक्रोक्त्या--संस्थाप्य चाऽस्मान् , चकारात् देवानपि, स्वकानामश्रु प्रमृज । संस्थापनमात्रेणैव अणि निवृत्तानीति, कथञ्चिल्लेशः स्थास्य- तीति, बहूनां संवन्धि एमश्र्वित्युक्तम् । युद्धकरणपक्षे बहूनामुपकारः, स्वस्य परमपमारणेन मनसि हीनता। युद्धे गुणान्तरमप्यस्तीत्याह-यःस्वां प्रतिज्ञामिति । यस्तु स्वस्य प्रतिज्ञामाधिक्येन न पिपर्ति न पूरयति, सोऽसभ्यः । अतोऽस्मिन्पक्षे प्रतिज्ञापूरणात् सभ्यत्वस्य सिद्धत्वात्, बहूनामुपकाराच्च युद्धं सर्वथा कर्तव्य- मित्यर्थः ॥ १२ ॥ एवमन्योन्यं वाक्ययुद्धं निरूपितम्, ततः कायिकं युद्धं जातमित्याह-सोऽधिक्षिप्त इति षड्भिः । द्वा- म्यां युद्धं तु दैत्यस्य आरम्भो युद्धमेव च । प्रतीकारश्च युद्धं च द्वयं भगवतः पुनः। मिश्रयुद्धं ततः स्थूलमुपसंहार एव च ॥ १ ॥ तत्र प्रथमं हिरण्याक्षयुद्धं श्लोकद्वयेनाऽऽह । युद्धे हि क्रोधो मु- ख्यसामग्री, सा प्रथममुच्यते- मैत्रेय उवाच । सोधिक्षितो भगवता प्रलब्धच रुपा भृशम् । आजहारोल्वणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव ॥ १३ ॥ सोऽधिक्षिप्त इति। भगयता अधिक्षिप्त इति क्रोघे हेतुः । स तु भक्त वा, अल्पे वा, न भवतीति स इत्युक्तम् । स दैत्यो महावलश्च । तदा भगवता स्वभाव आविर्भावित इति भगवतेत्युक्तम् । अधिक्षेपो 'प्रामसिंहान् ' इति । प्रलब्धो वक्रोच्या यञ्चितः एते वयम् ' इत्यादिभिः । चकारात् युद्धार्थमा कारितश्च । तत्रापि रोपेण प्रलब्धः, न तु हितोपदेशेन। अतो दोपत्रयस्य जातत्वात् तस्य त्रिदोपरयो , प्रकाश + त्वमिरयत्र । न इति । हे पुरुपेत्यर्थः । स्यपहन.ग ३थतः..प.5. १.प.प... समयमरग्य. ॥ एषमरित्प. प रा. प. ५ अयुद्ध" प. प.

·. ३ स्कन्ध, १८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३६१ महान् क्रोधो जात इत्याह-आजहारेति । चित् स्थापितमिवाऽऽनीतवानित्यर्थ । उत्पणम् । अनि पर्यवसायी। सहजक्रोधयुक्त साधने अनर्थपर्यवसायी भविष्यतीनि क्विक्तव्यमित्या दृष्टान्तमाह-वीट्य मान इति । यथा अहिरान सर्पश्रेष्ठः, कालियोऽन्यो वा ॥ १३ ॥ स यथा स्वपौरुप प्रकटयति, तथा प्रकटितवानित्याह- सुजन्नमर्पितः श्वासं मन्युप्रचलितेन्द्रियः। आसाद्य तरसा दैत्यो गदयाऽभ्यहनदरिम् ॥ १४ ॥ सजन्निति । अत्यमर्पित श्वास सृजन् गदयाऽभ्यहनदिति संबन्ध । अन्त स्थित कोपेन श्वाम उ पन्न , बहि स्थितेन तु कोधेन मन्युशब्दवाच्येन प्रापण चरितानीन्द्रियाणि यम्य तादृशो जात । एव तस्य मोधव्याप्तिरुक्ता । अत एव शीघ्रमासाद्य भगवन्निकट समागत्य । भगवता सह युद्धमयुक्त- मित्याशनाय तस्य जाति निदिशति-देत्य इति । महास्तु पश्चादेव मारयति, न प्रथममिति भगवटुत्क- पकथनार्थ तस्य प्रथम मारणमाह-गदया.ऽभ्यहनदिति । सिंहो वा, टु सनिवारको वा, मारित म्य- स्यैवाऽनिष्टहेतुरिति सूचयितु हरिमित्युक्तम् । एव मारणान्त तस्य युद्ध निरूपितम् ॥ १४ ॥ भगवत्कर्तृकं युद्ध श्लोकद्धयेनाऽऽर- भगवांस्तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि । अवञ्चयत्तिरश्चीनो योगारूढ इवाऽन्तकम् ॥ १५ ॥ x भगवास्त्विति । तुशब्द , तद्वत् क्रोध न कृतवान् , किन्तु शान्त एव तत्प्रतीकार कृतवानित्याह भगवत प्रतीकारे सामथ्र्य स्वशब्देनोक्तम् । गदावेगमिति । गदा ह्यप्रत्यारयेयवेगा, निकटे हि हन्यते इति । तत्राप्युरसि विशेषेण सृष्टम् ; तत्रापि रिपुणा । अवश्चने हेतुत्रय निरूपितम् । तथापि यञ्चन कृत. वानित्याह-अवश्चयदिति । कथमवञ्चयदित्याशय प्रकारमाह-तिरथीन इति । अतिवेगेन भगवान् तिर्यक् जात । ननु निकटे जायमान प्रहार कथ तिर्यम्भावमाणाऽपगच्छेत् ? तनाऽऽह-योगारठ इवेति । योगो हि प्राणवशीकरणे हेतु , अन्तको हि प्राणहारक , स हि योगेन प्राण न करोति, तदा मृत्यु प्राणमन्वेषय नपि न प्राप्नोति । एव भगवान् शत्रो समक्ष स्वरूप कृतवान् । तायतैव तिरो- हित इति प्रहारस्थाने लीनत्वात् वचन जातमित्यर्थ ॥१५॥ एवं पूर्वप्रकार कृत्वा तूष्णी स्थितेऽपि, पुनारणार्थ प्रवृत पश्चाद्भगवता साटित इत्याह- पुनर्गदां स्वामादाय भ्रामयन्तमभीक्ष्णयः । अभ्यधावद्वारः कुद्धः संरम्भादष्टदच्छदः ॥ १६ ॥ पुनर्गदामिति । स्वा मौवींमभीक्ष्णमो भ्रामयन्तमिति । दृद्धप्रतीकारार्थ पारश्रमणम्य पूर्वकारता च मफाश । x भगवानित्यन ! स्वशब्देनेति । भगवच्छन्देन । स्वरापम्प २ श्वासान् विमान्य ३ पूयमरनतारम् राय ·। - श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- निरूपिता । हरिर्वराहो मारयितुमभ्यधावत् , धावन कृत्वा निकटे गत इत्यर्थ । तस्य पूर्वप्रयासवैय •दत्यन्त क्रोधसरम्भेण दष्टो दच्छदो दन्ताना छादनरूपमोष्ठ येन । 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते' इत्ये वदर्थमेव कृतवानिति भावः ॥ १६ ॥ खत किं कृतवानित्याकालायामाह- ततश्च गदयाऽरातिं दक्षिणस्यां भ्रवि प्रभुः । आजन्ने स तु तां सौम्य ! गदया कोविदोऽहनत् ॥ १७ ॥ ततश्चेति । गदया कौमोदक्या। दक्षिणस्यां भ्रुचि। आसुरी (?) मृत्युस्तम्य नश्यत्विति पुरुषत्वात् द क्षिणस्या झुवि ताडित । ननु कथं सूक्ष्मे स्थाने ताडयितु शक्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-प्रभुरिति । ता को मोदकी गदाम् । हे सौम्य, स्वगदया गौा, गदायुद्धे कोनिद पण्डितोऽहनत् ॥ १७ ॥ एवमन्योन्ययुद्धमुक्त्वा उपसंहरति- एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च । जिगीपया सुसंरब्धावन्योन्यमभिजन्नतुः ॥ १८ ॥ एव गदाभ्यामिति । बहुकालयुद्धोपयोगाय गुर्वीभ्यामिति । हर्या हिरण्याक्ष । हरिरेवाऽक्षागि न्यस्य वर्तत इति समानत्वाय हर्यक्षपदप्रयोग । हरिभगवान् । उभयत्र हरिपदप्रयोगोऽवधाय । जयार्थ मेय यत्नो न वधार्थमिति जिगीपयेत्युक्तम् । मुष्ठु सरब्धावित्युभयोयुद्धहेतुरुक्तः । अन्योन्यममिनो जन्न तुः॥ १८॥ एव भगवतो युद्धलीरामुक्त्वा ता वर्णयति- तयोः स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयोः क्षतास्रवद्वाणविवृद्धमन्य्वोः । विचित्रमार्गाश्चरतोर्जिगीपया व्यभादिलायामिव शुब्मिणोर्मधः॥ १९ ॥ वयोः स्पृधोरिति । भन्योन्यस्पर्दिनो । तिग्मगदाभ्यामाहते अने ययो । दु खानुभावेन युद्धानि चिमाराक्ष्य पोषाधिक्य सहेतुपमाह-क्षतात्स्रबहाणविरद्धमन्य्योः । गदामहारेण यत् क्षतम् , तस्मात् सवत् यदुधिरम्, तम्य प्राणनमास्वादनम् , तेन विवृद्धो मन्युर्ययो । गोया विचित्रमार्गावरतो रिति युदरीराया रसाभिनिवेश उक्त । अनाऽपि जिगीपैव हेतुः, स्वरूपतोऽभिप्रायतश्च जिगाति । मनु वैरिणो क्य जयमार हेतुरित्यारावयाऽऽह-इलायामिव शुष्मिणोरिति । इला भूमिः । एकत्राऽ धिकरणसप्तमी, इतरत्र निमित्तसप्तमी। यया पृथिव्या काममौ धूपभाषतिपुष्टायन्योन्यजिगीपया युद्ध पुरता, वासितार्थे वा तयोर्मुधो यया । च्यभात् युद्धं शोमते स्म ॥ १९ ॥ रिया युर रियमाणे भगवता तस्य मृत्युन भविष्यतीत्याशस्य, ब्रह्मा मार्थयति द्वाभ्याम्-- देत्यस्य यज्ञावयवस्य मायया गृहीतवाराहतनोर्महात्मनः । । ययमागत्य तहमा ·३ स्कन्ध. १८ अध्याय. ] श्रीमद्बलभाचार्यविरचिता। कौरव्य ! मह्यां द्विपतोविमर्दनं दिक्षुरागाइपिभिर्वृतः स्वराट् ॥ २० ॥ * दैत्यस्यति । आगमनप्रार्थनाभेदेनोमयोः समानबलत्वं निरूपयितुं स्वरूपं वर्णयति । तत्र दैत्यत्व. मेव युद्धादावुपयोगीति तदेवोक्तम् । यज्ञा अवयवा यस्य, अनेन क्रियाशक्तिस्तत्र पूर्णेत्युक्तम् । ननु यो यज्ञावयवः, स कथमेवरूप इति दृषणं दूरीकुर्वन्नेव सामर्थ्यविशेषमाह-मायया गृहीतवाराहतनो- रिति । महात्मन इति तादृशस्य युद्धकरणे हेतुर्न ज्ञायत इति सूचितम् । कौरव्येति संबोधनं महतां चरित्रे विश्वासार्थम् । जलयुद्धपक्षे तु तेन न दृश्यत इति तय्यावृत्त्यर्थम् , मह्यां पृथिव्यां द्विपतोविशेषण मर्दनं दिक्षुः स्वयमभ्यगात् । ननु ब्रह्मणो हिरण्याक्षवघे किं प्रयोजनं सिध्येदित्यत आह-स्वराडिति । स हि सर्वस्यापि सर्गस्य राजा, इन्द्रादयस्तदशाः । साक्षित्वाय ऋपीणामागमनम् ॥ २० ॥ तयोर्युद्धं दृष्ट्वा, लीलां कुर्वाणावताविति मत्वा, वधार्थ प्रार्थयत इत्याह- आसन्नशौण्डीरमपास्तसाध्वसं कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् । विलोक्य दैत्यं भगवान्सहस्रणीजगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥ आसन्नशौण्डीरमिति । भगवत उत्कर्षों युक्तः, तस्याऽयुक्त इति तदेव वर्णयति । आसन्नं स्वीकृतं शौण्डीरं येन । शौण्डीरं साहसोत्साहः । भगवतः सकाशादपास्तं साध्वसं यस्य । कृतः प्रतीकारो येन । न कनाऽपि हार्यो हर्तु योग्यो विक्रमो यस्य । एतादृशं दैत्यं विलोक्याऽयमजेय इति ज्ञात्वा स्वपितरं भगवन्तम् , सर्वावताराणां प्रथमावताररूपम् ; भगवांश्चेन्मारयितुमिच्छेत्तदैवाऽस्य मरणं भवेत् , न तू. दासीनतयेति मत्वा, आदिसूकरमाहेति संबन्धः । तादृशज्ञानमस्तीत्यत्र हेतुः-भगवानिति । नन्येवमुच्य- माने स चेद्रमाणमेव मारयेत् , तदा का गतिः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-सहस्रणीरिति । सहस्र नयतीति । ब्रह्मा हि स्वसदृशान् सहस्रं योगन्नयति, अतो नाऽस्य मयमित्यर्थः ॥ २१ ॥ ब्रह्मा मारणार्थ तस्य दूपणान्येवाऽऽह-एप इति द्वाभ्याम्- ब्रह्मोवाच । एप ते देव ! देवानामभिमूलमुपेयुपाम् । विप्राणां सौरभेयीणां भूतानामप्यनागसाम् ॥ २२ ॥ भक्तद्रोहे वधः स्मृतः' इति भगवद्धृदयात् अयं भक्तद्रोहमेव कृतवानित्याह-एप हिरण्याक्षः । है देवेति संवोधनमेव पक्षपातबोधनार्थम् । देवद्रोहात् वयो न दोपायेति ज्ञापयितुं देवानामित्युक्तम् । अधिमूलमुपेयुपामिति मुख्यो हेतुः । विप्राणां सौरभेयीणामिति । ब्राह्मणानां गवां यज्ञोपयोगित्वाद तद्विरोधेन यज्ञवराहेणाऽवश्यं मारणीय इति प्रकृतावतारोपयोगित्वेनोक्तम् । सामान्यतो विष्णो रक्षाकर्तृ- वात् तत्वेन रक्षार्थ भूतानामप्यनागसामित्सुक्तम् । निरपराधीनि भूतानि सर्वया रक्षकेन रक्षणीया. नीति । चतुर्भिहेतुभिरयं मारणीय इति हेतवो निरूपिताः ॥ २२ ॥ प्रकाशः। * दैत्यस्येत्यत्र । तेन न रयत इति । जलेन युद्धं न दृश्यते । ।

·. ३६४ श्रीसुबोधिनी ! श्रीमद्भागवत- तम्याऽपि दोपचतुष्टयमाह- आगस्कृदयकृदुष्कृदस्मद्राद्धवरोऽसुरः । अन्वेपनप्रतिरथा लोकानटति कण्टकः ॥ २३ ॥ आगस्क्रदिति । प्रथमतो निरपराधिनं सापराध नोधयति, मिध्येवाऽपराध संपादयतीत्यर्थ । ततो भय जनयति निर्भर्सनादिभि । ततो दुष्ट मारणम् , सर्वम्वहरणादिक वा करोति । अन्येषामपि दोषाणामुत्प त्यर्थ तस्य वलमाह-अस्मद्राद्धवर इति । अम्मचो राद्ध सिद्धो वरो यस्येति । देववर प्राप्य कथं दुष्टो जात इत्याशङ्कयाऽऽह-असुर इति । साणा पय पानवत् । चतुर्थ दोपमा -अय कण्टक इति ।ग- तिमेव नाशयति । अल्पोऽपि परमदु खद इत्यर्थ । अप्रतिरथश्चाऽयम् , न विद्यते लेके प्रतिरयो युद्धे समानो यस्य { अत एव प्रतिस्थमन्वेषयन् लोकानटाति । अतो दृप्तो दुरात्मा हन्तव्य इत्यर्थ २३ अस्योपेक्षा न कर्तव्येत्याह- मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् । आक्रीड बालवद्देव ! यदाशीविषमुत्थितम् ॥ २४ ।। मैनमिति । एन माक्रोड, मा क्रीडयेत्यर्थ । एन वा रक्षाकृत्य क्रीडा मा कुर्वित्यर्थ । तत्र हेतव श्चत्वार । मायाविनामिति । अय च मायावी, अस्य बल न ज्ञायते, अतो यदेव क्षीणवलो भविष्यति तदेव पलायन करिष्यतीति इदानीमेव हन्तव्य । किञ्च, दृप्तोऽयमनिमित्तः, उपेक्षाया जगदेव मारयि प्यतीति । किन्च, निरकशामिति । लयतिरिक्तोऽन्योऽस्य न नियामकोऽस्ति, अत्तोऽस्य नान्य प्रती- फार । स्वयमेव कालान्तरे बाल्य त्यक्ष्यतीति न मन्तव्यम् , यतोऽयमसचम । अत एव बालवदेव ! मानीड । वाले ह्युदर्क न विचारयति । किन्च, अय त्वय्यप्यपकार करिप्यतीत्याह-यदाशीनिपमुत्थि तमिति । उस्थित सर्प । चेप्टया यदा शयान सर्प उत्थापितश्चेद्धन्तव्य एव, अन्यथाऽपकार कुर्यात् २४ किच, म्वभावत एवाऽय वरिष्ठः, सन्ध्याकाले अत्यन्त बलिष्ठो भविष्यति, अतो यावदस्य वृद्धि काले नाऽऽयाति, तापदेव हन्तव्य इत्याह- न यावदेप वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुणः । स्वां देवमायामास्थाय तावज्जाघमच्युत ! ॥ २५ ॥ न यावदिति । वृद्धौ दोपमाह-दारुण इति । स्ववेला सन्ध्या, तदा हि ते देत्या उत्पन्ना , एत योरपि तदेव जन्म । कथ तहि मारणीय ? इत्यत आह-स्वा देवमायामिति । देवमाया ह्यसुरवाधिका, 'रजस्तमथामिभूय सचं भवति भारत!' इति वाफ्यात् । वधे दोपो भविष्यतीति न मन्तव्यम् , यमपम्प । पतधुद्ध स्वस्मिन् सन्देहो न कर्तव्य इत्याह-अच्युतेति ॥ २५ ॥ सन्ध्या म्वतोऽपि नाशिफेरयाह- एपा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो ! । उपसर्पति सर्वात्मन् ! मुराणां जयमावह ॥ २६ ॥ N " यतो- - ·-- . ३ स्कन्ध. १८ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। * एपा घोरतमेति। एपा देवानां सन्ध्या।ज्योतिश्चक्रस्य स्थितत्वात् , मध्ये च पृथिव्याः स्थापितत्वात् । ब्रह्मादीनां देवतात्वात् देवमानेनेत्यध्यवसीयते । अथवा, ब्रह्मणो वा एतद्दिनम् , 'लोकच्छम्बदकरी इति वचनात् , तस्य संवत्सरान्तदिन एव कल्पप्रलयात् । प्रथमपक्षे सन्ध्यायां लोकनाशकत्वं स्वाभावि- कमिति तथोच्यते । ज्योतिश्चक्रपरावृत्या मानुपमेव वा मानम् । अधिष्ठान्यो देवता वा भगवत्सेवार्थ- मागतस्य कालस्य परम्परयैव आविर्भवन्तीति सन्ध्या सैवोच्यते; तथैवाऽभिजिदपि । एवं चतुर्वपि पक्षेपु समाधातुं शक्येप्वप्ययमेव ज्यायान् । 'छम्बट '-शब्दो वैदिको नाशवाचको रिक्तपर्यायः, तेनैकाष्टकान् छम्बट्कुर्वन्ति' इति श्रुतेः । अत एव सन्ध्याऽपि लोकनाशिका, दैत्योऽपि । उभयोर्मिलने महाननर्थो भविष्यतीति ततः पूर्वमेव दैत्यो मारणीय इत्यर्थः । तथा सामर्थ्य सूचयति-प्रभुरिति । सर्वेष्वेवाऽवतारेषु सत्त्वांशव्यवधानात् ज्ञानतिरोभावमिव मन्यते, ततो वोधनम् । प्रहरत्रयं जातमस्ति, अतो निकट एव सन्ध्या भविष्यतीत्युपसर्पतीत्युच्यते । सर्वरक्षा तवाऽऽवश्यकीति तथा संबोधयति-सर्वात्मन्निति । ।एक- मारणेन बहूनां रक्षाजननात् सर्वात्मकत्वेऽपि मारणं न विरुद्धम् । तथापि सर्वथा न मारणीयः, रक्षामात्रमेय कर्तव्यमिति चेत्तत्राऽऽह-सुराणां जयमायहेति । सत्त्वकाले सुराणां जयः कर्तव्यः ॥ २६ ॥ नन्बहमेव मारयिष्यामि, किमिति बोध्यत इत्याशश्याऽऽह- अधुनैपोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् । शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥ xअधुनैप इति । तदधिष्ठात्री देवता प्रत्यक्षेत्येप इत्युक्तम् ।अभिजिन्नक्षत्रं मध्याहे राशिद्वारा मिलतीति तथोच्यते । तुलासंक्रमणस्य दिनाप्टके गते, तस्मिन्नेव दिवसे उत्तरापाढाचतुर्थपादे, मध्यन्दिने सति मुहू. तैमात्रमभिजिद्योगो भवति । ते देवास्तस्मिन्नक्षत्रेऽभ्यजयन् ' इत्युपाख्याने अभिजिन्नक्षत्रे देवानां दैत्यजेय उक्तः । स तु निकट एवं गतः, तदैव मारणीयो भवेदित्यनपचय्यजयत्वात् । अथवा, 'पापपराजितमिवतु' इति श्रुतेः, अभिजिन्नक्षत्रं नाऽत्यन्तमुत्कृष्टम्, पापेन पराजितत्वात् । तस्मात्सोऽपिगतः सन्ध्या च नाऽऽगता, अतो मारणीय इत्यर्थः । सुहृदां देवानां नः शिवाय । एवं दुष्टं दुस्तरं मृत्युरूपमाशु निस्तर, नितसं तर ॥ २७ ॥ प्रकाशः। * एपेत्यत्र । अयमेवेति । देवतासमागमनरूपसन्ध्यापक्ष एव । ४ अधुनेत्यत्र । तथोच्यत इति । योगत्वेनोच्यते । ते देवा इत्यादि । अभिजिम्नाम नक्षत्रम् । उपरिष्टाद(दा)पाढानान् । अवस्ताच्छोणायै । देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवास्तस्गिन्नक्षत्रेयनयन् । यद. भ्यजयन्, तदभिजितोऽभिजित्त्वम् । यं कामयेतानपजप्यं (य्य) जयेदिति । तस्मिनक्षत्रे याजयन। पनप- जय्यमेवजयति ।' पापपराजितत्वमिव विति । श्रुत्युदित उपाख्याने इत्यर्थः । इति श्रीतृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशेऽष्टादशाघ्यायविवरणं गरपुषम् । एमाष्टम. न स. ग. २ मेलने. ग,. मिटनेन. स. जयः.प.श, ·२६६ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- नन्वस्य जीवनादृष्टे विद्यमाने कथं नियत इत्याशक्कयाह- दिष्टया त्वां विहितं मृत्युमयमासादितः स्वयम् । विक्रम्येनं मृधे हत्वा लोकानाधेहि शर्मणि ॥ २८ ॥ दिष्टयेति । यदयमेतस्मिन्नवसरे त्वां प्राप्त:, तेन ज्ञायते नाऽस्त्यस्य जीवनादृष्टमिति । अस्य मृत्युस्त्व मेव, अतोऽयं स्वयमेव त्वां मृत्यु दिष्टया आसादितः प्राप्तवान् । यथा मृत्युः रोगादिना पराक्रमेण के हन्ति, एवमेनमपि विक्रम्यैव संग्रामे हत्या, परमसुखे सर्वानेव लोकान् स्थापयेति प्रार्थना । युद्धे मारपान दोषोऽपि ॥ २८॥ इति थीभागवतसुवोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजीमवल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे अष्टादशाध्यायविवरणम् । एकोनविंशाध्यायविवरणम् । एवं स्थितिहरौ तस्य पूर्वाध्याये निरूपिता । प्रलयो ब्रह्मणो वाक्यात् भगवत्कृत ईर्यते ॥ १ ॥ एकोनविंशे भगवान् क्रीडन्निव महासुरम् । सुराणां महदाय हतवानिति वर्ण्यते ॥२॥ * एवं ब्रह्मणा स्तोत्रे क्रियमाणेऽपि भक्तत्वान्मारयिष्यति न वैति सन्देहे सत्याह- मैत्रेय उवाच । अवधार्य विरञ्च्यस्य निर्व्यलीकामृतं वचः । प्रहस्य प्रेमगम्भीरं तदपाङ्गेन सोऽग्रहीत् ॥१॥ अवघाति । भगवांस्तद्वाक्यं विचारितवान्, किमयं देवभावात् द्वेषेण वदति, आहौस्विदेवमेवेति । तनिश्चित्य तथैव करिष्यामीत्यीकृतवान् । विरच्यशब्देनाऽपि तस्याऽसत्यवाक्यत्वं निराकृतम् । रविशब्दो विपरीतः; चिरं रवि चिनोतीति विरच्यः, सूर्यादिनिर्माताऽयम् , नान्धकारनिर्मातेति । अतो निZलीकम्। अमृत हितकारि मिष्टं च । एवंगुणयुक्तं वचः सत्यमित्यवधार्य, ब्रह्माणं भीतं मत्वा महस्य, सान्निध्ये ज्ञानोत्पत्त्य- गोस्वामियीपुरुपोचमजीमहाराजकृतः प्रकाशः * अथ एकोनविंशाध्यायं व्याख्यातुमारममाणा अवसररूपां सद्गतिं स्मारयन्ति-एवमित्यादि ।

·- ३ स्कन्ध..१९ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३६७ भावाय वा, प्रेम्णा गम्भीरं तद्वचः कटाक्षेणैवाऽग्रहीत् । प्रेमगर्भेणेति पाठे-दृष्टिः प्रेमसहिता, अधिकं च प्रेमोत्पादयिष्यतीति तेषां निर्भयत्वं बोधयति । स इति भगवान् । मुम्युद्धारं कृत्वा नाऽन्तर्हितः, तस्मिन् रूपे च * नाऽन्त.प्रवशित इति बोधयति ॥ १ ॥ एवं वधपूर्वभावं मगवदिच्छामुक्त्वा, हननात्पूर्व सर्वात्मत्वात्तस्य कामना पूरयति । तस्य हि युद्ध कर्तव्यमिति महती कामना, जयश्च भवत्विति; अतः प्रथमं तदुभयं सम्पादयति । तत्र प्रथमं युद्धे तस्य जयं संपादितवानित्याह-ततः सपत्नमिति पञ्चभिः । दैत्यजयो वक्तव्य इति प्रथमं भगवत्कर्तृकं युद्ध- माह । युद्धं तस्य प्रतीकारो दैत्यधर्मश्च साधकः। सर्वलोकमसिद्धिश्च भक्तानामाशिपस्तया ॥१॥ सर्वेपामेव हृदये जयस्तस्य समागतः । इति दर्शयितुं देवास्तैदाहुरिति रूप्यते ॥ २॥- ततः सपत्नं मुखतश्चरन्तमकुतोभयम् । जघानोत्पत्य गदया हनावसुरमक्षजः ॥२॥ x ततो ब्रह्मवाक्यानन्तरम्, सपत्नं शत्रुम् , जपानेति संवन्धः। प्राप्त्यर्थम्-मुखतवरन्तमिति । मुखत इवि संमुखे, मुख्यत्वेन वा । मुखादेव चरति । अन्तस्तु मारणेच्छायामुत्पन्नायां तस्याऽपि हृदये मरणं समागत. मिति मुखत एव युद्धे चरणयुक्तम् । एवं ज्ञात्वाऽपि निर्भयः, पलायनाभावायोक्तम् । उत्पत्योत्प्ठत्य, उपरि पवित्वा वा । अक्षजो भगवान् , ब्रह्मणो नासापुटाजात इति । गदया हनावताडयत् । हनुर्मुखायो. ऽस्ति ॥ २॥ ततः प्रतीकारमाह- सा हता तेन गदया रहिता भगवत्करात् । विघूर्णिताऽपतद्रेजे तदद्भुतमिवाऽभवत् ॥ ३॥ साहता तेनति । दैत्यः स उपरि पतन्ती गदा कौमोदकी स्वगदयाऽभ्यहन्, तदा सा कौमोदी तेन हता भगवत्कराद्विगलिता, आकाशे प्रमणं प्राप्य, विधूर्णिता अपतन-भूमी पतिता, न तु भिन्ना; किन्नु भूमिप्राप्य रेजे। भगवतो हस्ताकौमोदकीपातोऽत्यद्भुत इत्याह-तदद्भुतामति । अद्भुतादप्याश्चर्यमिवेत्यनेनो- कम् । भगवद्धस्तादेव पात आश्चर्यम् , ततोऽपि कौमोदक्याः; सा सासन्यरूपा, दैत्यास्तत एव विहता भवन्ति; स हि अपहतपाप्मा । अतोऽत्राश्चर्यादप्याश्चर्यम् । भगवता चेत् कामना पूर्यते, तदा मर्यादामु- लक्ष्याऽपि पूर्यत इति तथा जातम् ।। ३ ।। भगवत्कृतमेवेतदिति ज्ञापयितुं तस्य धर्मवुद्धिरुच्यते, अन्यथा दुष्टो निष्कारणं लोकेषु आगस्टन् , भयकृत् , दुकृत् , कथं तदा तूष्णीं भवेत् ? नाप्याह भगवत्सामर्यादिति; अतो धर्मो निरुप्यते-- प्रकाशः। * अवधार्यत्मत्र । नाऽन्तः प्रवेशित इति । स्वार्थे णिचि नान्तामविष्ट इत्यर्थः । ४ तत इत्यत्र । मारणेच्छायामिति । मगवतस्तन्मारणेच्छापाम् । सभाग.

·. . श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- स तदा लब्धतीयोंऽपि न ववाधे निरायुधम् । मानयन् स मृधे धर्म विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥४॥ स तदेति । तदा कौमोदकीपातानन्तरम् , लब्धतीर्थोऽपि भगवानशस्त्र इदानी जेतुं शक्यत इति लोकदृष्ट्या जयावसरे विद्यमानेऽपि-निरायुधं भगवन्तं न बवाधे । ननु जयाकाही कथं न बबाधे ? तत्राऽऽह-मानयन्स' मृधे धर्ममिति । संग्रामे निरायुधः शत्रुन मारणीय इति धर्मः, तं धर्म परिपालयन् न मारितवानित्यर्थः । इमं धर्म भगवत्कृतजयार्थ प्रतिपाद्य, तस्य धर्मस्य सहजत्वामावाय तस्याऽभीष्टमन्य- दित्याशङ्कयाऽऽह-विष्वक्सेनं प्रकोपयन्निति । विप्वक् परितः सेना यस्य । अनेन तस्य प्रान्तत्वं सूचि- तम् । तूष्णींभावोऽपि जयप्रतिपादकः, भावं चोगिरति ' जितं मया ' इति । एवं दैत्यस्य जयबुद्धिनि- रूपिता ॥ ४ ॥ लोकानां जयबुद्धिमाह- गदायामपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते । मानयामास तद्धर्म सुनाभं चाऽस्मरद्विभुः ॥ ५॥ गदायामिति । अपविद्धायां ताडनेन पतितायां सत्याम् , लोके च सर्वत्र हाहाकारे विनिर्गते सति। गदापातहेतुको हाहाकारः । भगवानपि लोकानुसारी तस्य जयमङ्गीकृतवानित्याह-मानयामास तद्धर्म- मिति । तस्याऽऽयुधरहितवंधाभावलक्षणं धर्म मानयामास, अन्यथा भगवदनीकृतो धर्मः फलदायी न भवेत् । ततः किं कृतवानित्याह-सुनामं चाऽस्मरदिति । सुनाभं सुदर्शनम् , चकारात् स्वस्य भाव च। ननु स्मरणमात्रेण कथं स्वभावस्य, भगवत्त्वस्य, सुदर्शनस्य चाऽऽगमनमित्याशङ्कय बोधयति-विभुरिति । स हि सर्वसमर्थः ॥ ५॥ तदा भगवद्भक्तानामपि तस्य जयो हृदये समागत इति पुनर्भगवन्तं सायुधं दृष्ट्वोज्जीविता अविलम्बेन तद्वधार्थ प्रार्थयन्ति- तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन स्वपार्षदमुख्येन विपजमानम् । चित्रा वाचोऽतहिदां खेचराणां तत्र स्माऽऽसन्स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६॥ तं व्यग्रचक्रामिति । नं पूर्णोक्तप्रकारेण क्रीडाकारिणम् । सुदर्शनमपि भगवल्लीलां न हृदयेन मानय- ति, न या गदायाः पातम् ; अतो दैत्ययधार्थ व्यग्रं चक्रं यस्य ! ननु भगवान् सृष्टयर्थ प्रवृत्तः कथं तं भारयति ? दैत्या अप्युत्पादनीया इत्याशद्वयाऽऽह-दितिपुत्राधमेनेति । दितेः पुत्राणांमध्ये अधमेन । न अधमेन सृष्टिरुचमा भवति । अधमत्वं च दैत्यमर्यादाभावात् । अतो वध्य इति मुदर्शनादिस्मरणम् । ननु होनेन तेन सह युद्धं किमर्थं करोति ? मुदर्शनेन वध एव परं कर्तुमचित इत्याशङ्कयाऽऽह-स्वपार्ष- दमुख्यनेति । स हि पार्पदानां मध्ये मुख्यः, अतः स्वसेयकमुख्येन सह क्रीडा उचितत्यथः। युद्धार्थ तेन सह विशेपेण सञ्चमानमासयुक्तम् । अत एव देवानामेतन्माऽजानतां केवलमाकाशे स्थित्वा पश्य- ताम्, तत्र तम्मिन्नवसरे विचित्रा वाचो जाताः । कश्चिदाह मारायप्यति; कश्चिन्नेतिः कश्चित् शक्यः चापाभाष...ग ·३ स्कन्ध १९ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ३६९ कश्चिदशक्य इत्येवं चित्रा वाच । स्मेति प्रसिद्धे। आशीर्वादमाहुर्व्यग्रा सन्त -ते स्वस्त्यस्तु, अमु च जहीति । कुशल शत्रुजयश्च द्वय प्रार्थयन्ति । चित्रा वागेव वैयग्र्ये हेतुः, वैयग्र्याच ४ तथा वचनम् । इद तु वचन न चित्रमिति | इतिशब्दस्य प्रकारवाचित्वेऽपि वाक्यत्रयनिरूपण कर्तव्यं म्यात् ॥ ६ ॥ + एव सर्वजनीन तस्य जय निरूप्य युद्ध निरूपयति-सतं निशम्येत्यष्टादशमि ,सर्ववाक्प्रतिपाद्या हि भगवतो लालेति । दशभिः सत्ययुद्धं तु मायायुद्धं तथाऽभिः । द्विविधनाऽपि युद्धेन क्रीडति स्मेति वर्ण्यते ॥१॥ दैत्यस्य युद्धसंरम्भः पश्चायुद्धं सवाचिकम् । प्रतीकारोक्तिभिश्चैवं क्रोधायुद्धं पुन- स्तथा ॥ २॥ ततः पौरुपनाशोऽभूत् भगवल्लीलया रिपोः। एव पड्भिर्गदायुद्ध द्वाभ्यां शूलेन चैव हि ॥ ३ ॥ मुष्टिभिश्च तथा द्वाम्यां सदेवास्त्रात्तथा स्वतः । युद्ध निरूपित तस्य माया सामान्यवर्णनम् ॥ ४॥ चतुर्भिस्तद्विशेषाश्च तस्याऽप्युक्ता प्रतिक्रिया । मायायुद्ध ततः पनि स्वयं तूत्तरहेतुकम् ।।५।। दुनिमित्तदृशियुद्धं मारणार्थमिहोच्यते । एकेन मारण चै मरण च ततो महत् ॥ ६ ॥ मृतस्य वर्णन चैन निभिरित्येप सग्रहः । स्तोत्र भगवतो यानमुपसहार एक च ॥ ७ ॥ माहात्म्य द्विविधं तस्य श्रवणस्य निरूपितम् । गुणोपसहतिश्चैव दृष्टान्तार्थीमहो च्यते ।। ८ ॥ जात जनिष्यमाण च फलमन निरूप्यते । द्वाम्या द्वाभ्या ततः पभिः श्रवणस्य फल ततम् ।। ९ ।। प्रथमं स्वायुधगदया युद्धमाह द्वाभ्यामुद्योगयुद्धभेदेन- स तं निशम्याऽऽत्तरथाङ्गमग्रतो व्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् । प्रकाश। ४ ते व्यग्रेत्यत्र । सुदर्शनवैयग्ये हेतु तथा पचनमिति । आशीर्वचन मारणवचन च । एतदतिरिक्त चित्रवचनस्य कल्पने वीजमाहु -इद त्वित्यादि । + स तं निशम्येत्यत्र । कारिकासु । मायायुद्धमिति । मायापूर्वकमन्यच्च युद्धम् । प्रतीकारोक्ति- मिथैवमिति । प्रतीकारसहिता उक्तयस्ताभिरेवम्, एकैकेनेत्यर्थ । पुनस्तथेति । एकेन । एकादशस्याऽर्थ- माहु-स्वदेवात्रादिति पादोनेन । तथा । एकेन । स्वत स्वेच्छयैव । स्वस्य दैत्यस्य देवो माया, तस्या- ऽस्त्रात्, ' अमु क्षेपणे ' क्षेपात् । मायासामान्यस्य वर्णन यस्मिन्, तादृश युद्ध निरूपितमित्यर्थ । पोडश- स्यार्थमाहु-तस्याऽप्युक्ता प्रतिक्रियेति । सुदर्शनप्रयोगेण मायाप्रतिक्रियाऽप्यकेनोका। उपसहरन्ति- मायायुद्ध ततः पनिरिति । तेन हेतुना, उक्त पनि श्लोकैर्मायायुद्धमुक्तमित्यर्थ । अग्रिमयोरर्थमाहु - स्वयमित्यादि । विनष्टामु' इति पद्योक्तं स्वयरूपोपगृहनात्मक युद्धं तु उत्तरहेतुक मुदर्शनप्रयोगोत्त- रदुनिमितहेतुकम् । तत्पूर्वश्लोके दिते?निमित्तदृशि । एतयो कथ युद्धे निवेश इत्यत माहु-युद्ध- मित्यादि । मारणहेतुरूपत्वायुद्धे निवेश इत्यर्थ । एवमष्टादशाना तात्पर्यमुक्तम् । इत्येप सग्रह इति । एव प्रकारेणैकविंशतिमिस्तनाशस्य सग्रहः । अप्रिमाणा तात्पर्यमाहुः-स्तोत्रमित्यादि । मरणस्य तयोर्मगव. तश्च स्तोत्र यथाक्रममेकैकेन; भगवतो यानमेकेन, उपसहार एकेन । अग्रे इति कोपारवेत्यादिभि पनि श्रवणफलमुच्यते । तात्पर्यमाहुः-माहात्म्यमित्यादिभि । द्विविधमिति । प्रत्यक्षमुपपाय च । द्वितीयसस्य कैमुतिकस्य तात्पर्यमाहुः-गुणोपसहतिरित्यादि । गुणोपसहतिरिति सदाचारपराक्रमादिगुणानामेकन सला । एतदुभयविध माहात्म्यमग्रे दृष्टफरत्वेन वक्तव्यम् । म्फुटमन्यत् । पन् २मत प ·१ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- विलोक्य चाऽमर्पपरिप्लुतेन्द्रियो रुपा स्वदन्तच्छदमादशच्चसन् ॥ ७ ॥ स तं निशम्येति ।जयानन्तरं हि प्राणिन उत्साहो भवति । अकस्माद्भगवतः साधनान्तरप्राप्ती भगव. दुत्कर्ष दृष्ट्वा क्रुद्धो जात इत्याह-स दैत्यः, अग्रतोऽग्रे, तं भगवन्तम् , आचरथाङ्गं निशम्य श्रुत्वा क्रोधात् दृष्टमपि श्रुतमिव मन्यते । निशाम्येति पाठः स्पष्टः । पद्मपलाशलोचनमिति चक्रायुधः कमलनयनस्तस्याऽन्तकाले ध्येय इति वर्णितम् । शत्रोर्जये जातेऽप्यक्षोभदृष्टिं वा । तादृशं दृष्ट्वा भगवतो- ऽक्षोभलक्षणमुत्कर्षमसहमानोऽमर्पपरिप्लुतेन्द्रियो जातः । अमर्षेण क्रोधेन परिप्लुतानि ममानि इन्द्रियाणि यस्य । पुनरुद्गतेन क्रोधेन स्वदन्तच्छदमधरमादशत् दष्टवान् । पुनरन्तः प्रवृद्धेन क्रोधेन श्वसनपि जातः। एवं युद्धार्थ क्रोधत्रय कारणं निरूपितम् । उत्कर्षदृष्टौ मात्सर्यात् चक्रदृष्टेस्तु घातकः । स्वाभिमाना- न्महान् रोपो विलम्ब न सहेत्तथा ॥१॥ एवं युद्धार्थ तस्य क्रोधो वर्णितः ॥ ७ ॥ युद्धमाह- करालदंष्ट्रश्चक्षुभ्ा व्याचक्षाणो दहन्निव । अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनधरिम् ॥ ८॥ करालदंष्ट्र इति । कराला दंष्ट्रा यस्य दैत्यस्य । यमस्तदंष्ट्रायामागत इति स्वाधिदैविकसामग्रीसहित उक्तः । चक्षुया व्याचक्षाण इति पूर्णा दृष्टिस्तत्रैव निरूपिता, तेनाऽन्यत्र दृष्टिावर्त्यत इति विचारा- न्तरेणाऽपि युद्धाभावशङ्का व्यावर्तिता । सती दृष्टिं व्यावर्तयितुमाह-दहनिवेति । स्वाविद्याम् , जगद्वा ! रूपवर्दुष्णस्पर्शोऽपि चक्षुपो जात इति दहन्नित्युक्तम् । तथाप्यमिराश्रयं दग्ध्वैव परं दहतीतीवेत्युक्तम् । एवं क्रूरदृष्ट्या दृष्ट्वा स्वगदया सहितः, आभिमुख्येन गत्वा, अहतोऽसीत्यहनत् । अयं हि यज्ञः; यथा 'स्वधिते मैंनं हिंसीः' इति, 'न वाउ चैतन्नियसे' विपरीतमिव वदन् अहनत् । ननु विपरीतवादे को हेतुः तत्राऽऽह-हरिमिति । स हि सर्वदुःखहर्ता कथं वा हतो भवेत् । अथवा, अयुद्धयमानं कथं मारयसी- त्याशङ्कयाऽऽह-आहतोऽसीत्यहनन् । पूर्वमासमन्तात् हतवानसीत्यर्थः । मुखेनाऽपि मारणं कृत्वा मा. स्यतीति केचित् । स्तुत्यर्थत्वे-हतोऽसि प्राप्तोऽसीत्यगमदित्यर्थः ॥ ८ ॥ एवं तस्य युद्धमुक्त्वा तस्य प्रतीकारमाह- पदा सव्येन तां साधो! भगवान् यज्ञसूकरः । लीलया मिपतः शत्रोः प्राहरद्वातरंहसम् ॥ ९ ॥ *पदा सव्येनेति । पश्चात्तनो वामपादः सव्यपादुच्यते । तां गदां भगवान् लीलयामाहरत्, पादघा. तेन तां भूमौ पातितवानित्यर्थः । साधो ! इति संवोधनं विश्वासार्थम् । साधूनां रक्षार्थ वा तथा कृतवा- निति सूचितम् । मगवानिति अवज्ञया प्रहारेण तथा करणे सामर्थ्यम् । यज्ञसकर इति तदर्थमेवाऽवतार इत्यवश्यं प्रतिक्रियाकरणम् । लीलयेति पुनः क्रोधोत्पादनार्थम् । मिपत इति तस्यास्तथात्वाय । घातर प्रकाशः। * पदेत्यत्र । तस्यास्तथात्यायति । तद्दाया भगवत्कृतप्रहारासहत्वाय । २ आभिद्रुत्य पाठः दुष्टस्पर्शः क. प.हे. . सारणम्.ग. ४ अतो हतः क.स.प.

·३ स्कन्ध. १९ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ३७१ हसमिति गदाया उत्कृष्टत्वं प्रतिक्रियाभावाय ॥ ९ ॥ एवं प्रतीकारं कुर्वन्नेव क्रोधं जनयित्वा वाचाऽपि क्रोधं जनयति- आह चाऽऽयुधमादत्स्व घटस्व त्वं जिगीपसि । इत्युक्तः स तया भूयस्ताडयन्ननदद्भृशम् ॥ १० ॥ आह चेति । उक्तवानपि-आयुधं गृहाण; तदनु घटस्व युद्धं कुरु, युद्धार्थ वा सज्जो भव; यतस्त्वं जिगीषसि । वचनत्रयं तस्याऽभिमानभगार्थम् । निरभिमानस्य कार्य पतितस्य ग्रहणम् , निर्लज्जस्य कार्य पुनयुद्धकरणम् , प्रान्तस्य कार्यमेतादृशोऽप्यहं जेप्यामीति । एवमुक्तेऽपि क्रोधवशत् व्यङ्ग्यमझात्वा, स एव दैत्यः, तयैव गदया, भूयस्ताडयन् भृशमनदत् । इदं तस्य द्वितीयं युद्धं मध्यमभावेन ॥ १० ॥ अस्यापि प्रतीकारमाह- स तामापती वीक्ष्य भगवान् समवस्थितः । जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ११॥ स तामापततीमिति । पूर्व तस्य विचारः 'दैवगत्या भूमौ पतिता गदा, न तु बुद्धिपूर्वकं तेन तथा कृतमिति' अतो मारणम् । एतज्ज्ञात्वा द्वितीयवारं भगवान् प्रकारान्तरं कृतवान् इत्याह-स तामापततीं वीक्ष्येति । गदामुपरि पतन्तीं वीक्ष्य तिरोभावादिकमकृत्वा यथापूर्वमेव सम्यगवस्थितः । ततः प्राप्तां स्वोपरि समागतां तां गदा लीलया जग्राह । उभयोरभिप्रायं समर्थयंस्तथाकरणमुपपादयति दृष्टान्तेन-ग- रुत्मानिव पन्नगीमिति । पन्नगी हि 'गरुडो मया मक्षणीयः, अस्मत्पतिपुत्रादि हन्ति' इति शीघ्रमायाति; गरुडस्तु 'भक्ष्यं मया प्राप्तम् ' इति मोदकवचां गृहाति । एवं वेगेन समागतां मारणार्थमागतां क्रीडा गृहीतवानित्यर्थः ॥ ११ ॥ एवं प्रतीकारमुक्त्वा तेन तस्य मध्यमभावोऽपि गत इत्याह- स्वपौरुपे प्रतिहते हतमानो महासुरः । नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभः ।। १२ ।। स्वपौरुप इति । पुरुपो हि स्वतन्त्रः, तस्य परप्रतिबन्धरहितं यत्सामर्थ्यम्, तत्पीरुपं यदा पुनः पुरुषान्तरसामर्थ्येनोपहन्यते तदोपहृतं भवति । अन्तस्तस्य नाशे यहिश्च कार्य न भवति । पौरुपं तु पूर्वमेव नष्टमिदानी ज्ञातमित्यर्थः । बलवता वा प्रतिबद्धम् । स्वशब्देनाऽत्र गदारतं तद्द्वारा स्वगतम् । अस्य क्षत्रियत्वात् शस्त्रद्वारवाऽभिमानो मुख्यः, अतस्तस्मिन् प्रतिहते हतमानोऽपि जातः। तदाऽभिमानाभावार पराश्रयं कृतवान् । अमुरस्तु क्रूरः, शरीखलमपि तस्य सहजं भवति; अयं तु महामुरः, असुरदेवाइब्ध- यरः; अतोऽस्य पौरुपद्धयमवशिष्यत इत्युक्तं भवति । अत एव पुनर्दीयमानामपि गदा नैच्छत् । यदि गृहीयात् , कियत्कालं युद्धमपि कुर्यात् । भगवत्तेजसा संबद्धत्वात् देवतान्तरसामाविर्मावादग्रहणम् । एवं शात्वव गगवताऽपि दीयते; देवतान्तरसम्बन्धो माऽस्त्विति वा । दाने हेतु:-हरिणेति । तदा मग. वतो दया तस्मिन् जाता । पूर्व वैष्णवं तेजस्तस्मिन् स्थितमिति प्रभा स्थिना, गदाद्वारा च समागता; पुनश्चेद्गृतीयात् पुनः प्रतिसंफ्रामेत् । तदभायात् विशेषण गठा प्रभा यस्य तादृशो जात इत्यर्थः ॥१२॥ , ·- ३७२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- तदा देवान्तरवरप्राप्तं शूलं गृहीतवानित्याह- जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोल्लुपम् । यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाऽभिचरन्यथा ॥ १३ ॥ xजग्राहेति। शूलं सूच्यग्रम् । भेदकमात्रयमुक्तम् । त्रिशिखं त्रिशूलमिति यावत् । शिखापदप्रयोगो- ऽमिवद्दाहकमपि तदिति सूचयितुम् , अन्यथा देवताप्राप्तं न स्यात् । ज्वलन् यो ज्वलनः, तल्लोलपम् । अनेन सुदर्शनवदस्यापि लज्जेब जाता, न चेत् प्रतीकारार्थ स्वयमेव प्रयर्तितुमिच्छति । देवताप्रेरणयेति सूचितम् । तामसी शक्तिर्वा कृत्यारूपाऽत्र प्रवर्तत इति तथात्वम्। देवता घुपजीव्यव्यतिरेकेणाऽन्यत्र शक्ता। सर्वासामेव देवतानां यज्ञ उपजीव्यः, तत्रापि साक्षात्प्रकटः; तद्विरोधे स्वात्मैव न सियेत् । तमेव मार- यितुम् , तेनैव, यो यतते स प्रान्तः । उपजीव्यत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-विप्रायाऽभिचरन् यथेति । अभिचारो हि मन्त्रसाध्यः, स च ब्रामणाधीनः; तेनैव मन्त्रेण तस्यैव ब्रह्मणस्याऽपराधकरणं न युज्यत इत्यर्थः ।। १३ ॥ ततः किं ज्ञातमित्याकाहायामाह- तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं चकासदन्तः ख उदीर्णदीधिति । चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिना हरिय॑था तार्थ्यपतत्रमुज्झितम् ॥ १४ ॥ *तदोजसेति । ओजोऽत्र देवताप्राप्तं तेजो मनसि स्थितम् । देवताप्राधान्यख्यापनाय दैत्यस्य भटत्वम्। देवतायाः प्रेरणसामर्थ्याय महाभटत्वम् ; भगवति विरोधल्यापनाय दैत्यत्वम् । अर्पितमिति । समर्पितम्, अन्यथा देवतान्तरभजनदोषः स्यादिति परमार्थः । से आकाशे चकासत् प्रकाशयुक्तम् । अन्तरुदीर्णा दीधितिर्यस्य । रुद्रा सन्तरिक्षदेवाः, तत्रैव च तेषां शोभा । अन्तर्दीधितिवर्णनं तस्या देवताया उत्साहज्ञा- पनार्थम्, स्वस्थाने तस्य बलं बहु भवतीति । स्थानान्तरे तस्य बलक्षये हानिर्युक्तेति शङ्काव्यावृत्त्यर्थं तत्रैव चक्रेण चिच्छेद । ननूभयोः सजातीयत्वात् कथमन्येनाऽन्यस्यच्छेदनम् १ तत्राऽऽह-निशातनोमिनोत । निशात तीक्ष्णा नेमिर्यस्य । ननु कल्पान्तरे सुदर्शनस्य महादेवांशत्वात् कथं तेन शूलप्रतिघात इत्याशङ्कया- ऽऽह-हरिरिति । सर्वदुःखहरणार्थ भगवानेव तथा कृतवानित्यर्थः । भगवतोऽपि देवतातिकमोऽयुक्त इति चेत्तत्राऽऽह-हरियथेति । यथा इन्द्रः। तार्यस्य गरुडस्य पतत्रं पक्षं तेनैवोज्झितं यथा छिनत्ति, तद्वत् । वनमप्यप्रतिहतम् , गरुडोप्यवध्यः; तथाप्युभयरक्षार्थ तेनैक पतनं त्यक्तम्; तथा भगवताऽपि महादेवेन तत् शूलं त्यक्तं सुदर्शनसत्यत्वाय । अतो न कोऽपि विरोधः । देवता तत् शूलं परित्यज्य अन्यत्र गते- त्यर्थः । एवं देवपलमपि निराकृतम् ॥ १४ ॥ । . प्रकाश x जग्राहेत्यत्र । उपजीव्यव्यतिरेकेणाऽन्यत्र शक्तति । उपजीव्यभिन्ने एव शक्तेत्यर्थः । * तदोनसेत्यत्र । सजातीयत्वादिति । ' रुद्रात्प्राप्तं चक्रम् ' इतिपक्षे रौद्रत्वेन, अन्यथा तु तेजो- पत्वेन साजात्यात् । पुनम् स.प. २ निशातरतीक्ष्णः ग ·. ३ स्कन्ध. १९ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ३७३ ततः स्वसामर्थ्य प्रकटितवानित्याह--- वृक्णे स्वशुले बहुधाऽरिणा हरेः प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् । प्रवृद्धरोपः स कठोरमुष्टिना नदन् प्रहृत्याऽन्तरधीयताऽसुरः १५ +णे स्वशूल इति । देवताया गतत्वात् स्वस्यैव शूलं वृषणम् । अरिणा चक्रेण। तस्य सामर्थ्य पूर्व- मुक्तम् । हरेरिति संवन्धिसामर्थ्यात् नोपजीव्यविरोधः । लक्ष्मीलोभादेवमहमुपेक्षित इति ज्ञापयन्निव वि. भूतिमत् इत्युक्तम् । भगवद्वक्षो मुष्टिना प्रहृत्याऽन्तरायतेति संबन्धः। प्रतिकूलतया आगमनं मोक्षाभावं सूचयति, अन्यथा मामुपेत्य तु कौन्तेय ' इति वाक्यात् भगवत्समीपे गतस्य कृतार्थतैव स्यात् । उरो मर्मस्थानम् । विस्तीर्णामिति सर्वमुष्टिसंबन्धार्थे; विशेषेण स्तीर्ण वा संवरणाशक्यम् । ननु शस्त्रे हते किमनेन भविष्यतीत्याशकयाऽऽह-अवृद्धरोप इति । प्रकर्षेण वृद्धो यो रोपः, तेन विचारो न जात इति। ननु क्रोधेऽपि कथं विचारस्य न प्रवृत्तिः । तत्राऽऽह-स इति । पूर्वोक्तः । अतो विवेकाधभावात् न वि- चारोत्पत्तिः । मुष्टेः साधनत्वायाऽऽह-कठोरेति । अनेन तस्य महत्त्वं सूचितम् । नदानिति स्वास्मानं ज्ञापयन्ननवधानव्यावृत्त्यर्थम् । सर्वस्मिन्नपि बले क्षाणे असुरैत्वात् प्रहृत्याऽन्तरधीयत । अस्य मतीकारे किमवशिष्यत इति तिरोधानम् ॥ १५ ॥ अप्रतीकारे सति प्रत्याहारेण किं कृतमित्याशङ्कायामाह- तेनेत्थमाहतः क्षत्तर्भगवानादिसूकरः । नाऽकम्पत मनाक कापि सजा हत इव द्विपः ॥ १६ ॥ तेनेन्थमाहत इति । क्षतरिति संबोधनं विवेकित्वज्ञापनार्थम् । यथा पुत्रेण ताड्यते, यथा वा स्त्रिया सजा । भगवानिति अकिञ्चित्कारे हेतुः । अवताररूपेऽपि विचार्यमाणे न मुष्टिप्रहारेण किञ्चिन्नश्यति । तत्राऽप्यादिसूकरोऽतिकठिनः । मनागपि नाऽकम्पत । पश्वादिदेहेषु मक्षिकोपवेशेन कम्पो भवति । प्रहारस्याऽधमं कार्य कम्पः, तत्राऽप्येकदेशे; तत्रापि श्वासेन देहचलनवन्मनाक्। तदपि न ! साधनस्य साध्याजननं फयं संगच्छत इत्यारावयाऽऽह-सजा हत इव द्विपः । न हि सजा हतो हस्ती कम्पते । न प्रहारमात्रं दुःखजनकम् , किन्त्वस्पस्य महत् तथा चेत् प्रकृतेऽपि तुष्यमित्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं तस्य सहज युद्धमुक्त्वा मायिकमाह- अथोरुधाऽसृजन्मायां योगमायेश्वरे हरौ। यां विलोक्य प्रजात्रौ मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥ प्रकाशः। + वृक्ण इत्यत्र । किमवशिष्यत इति । अर्थात् किमपि नाऽवरिप्यते इत्यर्थः । इति. ग. २रुपापपन्.स.ग. ३ यामुरलाद. स. प. सिवी पाठ.

·- . श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- + अथोरुति । प्रकारान्तरेण नानाप्रकारां दैत्यानागुपास्यगूतां मायामसृजत् । 'मायत्यमुराः, तद्धैतान् भृत्वाऽवति' इति श्रुतेः । भगयन्मोहनार्थ मायानिर्माणम् ; परं प्रान्तः । अन्यथैतत् कर्त व्यम् , न तु योगमायाया ईश्वरे । सर्वा माया योगमायाया अंशाः, तस्या अपि भगवानीश्वरो नियन्ता; तत्रापि सर्वदुःखहर्ता । अन्याश्च मायाः प्राणिनां दु.सदाः; मतो विचार्याऽपि, लीनामपि, मायां परदुः- खदां हन्ति । तत्र स्वस्य सर्वस्वभूतां चिन्मायां भगवन्निकट योजयेत् , तदा तां मारयन् स्वस्य सर्वस्व- मेव नाशयेदिति तस्य दबुद्धित्वप्रतिपादनार्थ सप्तम्यन्तं पदद्वयम् । तार्ह किमिति प्रयुक्तवानित्याराश्य, लोके माया जये परमसाधनमिति । तस्याः स्वरूपं गुणाश्च वक्तव्या; तत्र गुणानाह-यां विलोक्यति। यां मायां विलोक्य, सर्वा एव प्रजाः, स्ववधशङ्कया प्रथमतो भीताः, पश्चान्महतीं दृष्ट्वा अस्योपसंयम- मेव मेनिरे । जगतः प्रलय एव जात इति ज्ञातवत्यः ।। १७ ॥ मायायाः स्वरूपमाह- प्रवदुर्वायवश्वण्डास्तमः पांसवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्गावाणः क्षेपणैः प्रहिता इव ॥ १८ ॥ प्रवधुरिति । चण्डा वायवोऽसह्याः, प्रकण वयुः-वान्ति स्म । किञ्च, पांसवं तम ऐरयन् प्र- कटितवन्तः । तथा पांसुवृष्टिर्जाता, यथा महानन्धकारो भवति । तृतीय रूपमाह-दिग्भ्यो निपेतु- वाण इति । सर्वतः पापाणा अपतन् । ते पापाणाश्च न करकावत् पतन्ति, किन्तु क्षेपणेन-दुर्गादिस्थ यन्त्रेणौषधवलेन-यथा पतन्ति । क्षेपणैः प्रहिताः प्राणिनो घातयन्ति, तद्वदित्यर्थः । एपा माया तामसी त्रिविधा ॥ १८॥ राजसीमाह- द्यौनष्टभगणाऽभ्रौधेः सविद्युत्स्तनयिनुभिः । वर्षद्भिः पूयकेशामृग्विणमूत्रास्थीनि चाऽसकृत् ॥ १९ ॥ यौनष्टभगणेति । स्वर्गों मेधैः कृत्वा नष्टज्योतिश्चक्रो भवति । अभ्रौद्युरिति मेघानामवान्तरजाति- भेदा उक्ताः । विद्युतस्तडितः, स्तनयित्नयो गर्जितानि, ताभ्यां सहितैः सात्त्विकैः । राजसतामसयो- ईर्मयोरत्र सहमावः प्राणिगर्भवधार्थः । मेघानां कार्यमाह-चर्पद्भिरिति । षट् मलानि वर्षन्ति पूयादीन् (।)। पूयकेशासृजः एकप्रकाराः, भयानका वीभत्साः; विण्भूत्रास्थीनि केवलवीभत्सानि । चकारादन्यान्यपि भयानकानि । असकृद्वारं वारमिति सहजत्वज्ञापकम् ॥ १९ ॥ सात्त्विकीमाह- गिरयः :-प्रत्यदृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ !। दिग्वाससो यातुधान्यःःशूलिन्यो मुक्तमूर्धजाः ॥ २० ॥ प्रकाशः। + अधोरुधेत्यत्र । माया जये इत्यत्र मायेति भिन्नं पदम् । एतान, स.ग. २अन्याःस. ३६ नाऽस्ति. ग, म. सायिकगजसयाः ग.

·३ स्कन्ध. १९ अध्याय. ]
श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता।
३७५
गिरय इति । नानायुधमुचः खनादीन्यनेकान्यायुधानि मुञ्चन्तीति, साक्षान्मारकत्वं साधनतोs-
पीति । अनघेति संबोधनं विश्वासार्थ भयाभावार्थ च । सात्त्विकमायाया आधिदैविकान्याह-दिग्या-
सस इति । यातुधान्यो राक्षस्यः, स्वभावतो भयानकाः, दिगम्बराः स्वरूपतोऽमद्गलाः; शूलिन्यो .
गृहीतशूलाः साधनतो घातुकाः; मुक्तमूर्द्धजा मुक्तकेशाः, रूपतो भयानकाः ॥ २० ॥
लौकिकप्रकारेणाऽपि मायाया युद्धोपयोगिस्वरूपमाह--
बहुभिर्यक्षरक्षोभिः पत्त्यश्वरथकुञ्जरैः ।
आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसाः ॥ २१ ॥
चहुभिर्यक्षरक्षोभिरिति । यक्षराक्षसभेदोऽने वक्तव्यः । बहुभिरिति तेपामवान्तरजातयो गृहीताः ।
दैत्यत्वे एते योधाः । स्वभावतश्चतुर्विधां सेनामाह-पत्यश्वरथकुखरैरिति । पदातयः, अश्ववाराः, रमाः,
गजाश्च सेनाङ्गाः । एवं रूपेणैव मारकत्वमुक्त्वा वचनेनापि तथात्वमाह-आततायिभिरिति । शस्त्रपा-
णिभिः सर्वरेवोर्ध्व सृष्टा वाचो जाताः, मारय ताडयेत्याद्याः । तासां विशेषणद्वयमाह-हिंसाः स्वरूपतो
हिंसाजनकाः, यथा खंफट्जहीत्याद्याः । अतिवैशसाश्च प्राणिघातमन्त्ररूपाः, यैर्नृपशवो मार्यन्ते ॥२१॥
एवं चतुर्विधं मायारूपमुक्त्वां तस्याः प्रतीकारमाह-
प्रादुष्कृतानां मायानामासुरीणां विनाशनम् ।
सुदर्शनास्त्रं भगवान्प्रायुत दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥
मादुष्कृतानामिति । यास्तु मायाः, तेन विसृष्टा अपि भगवद्भयात् न प्रादुर्भूताः, ता न मारिताः।
यास्तु प्रादुर्भूताः, तत्र स्वकीया अपि सजातीयप्रतिबन्धार्थ प्रादुर्भूताः; तद्यावृत्त्यर्थमाह-आसुरीणा-
मिति । विशेषेण नाशनं यस्मात् , पुनस्तासामन्यत्राऽप्यनुत्पत्तेः । सुदर्शनास्त्रमिति शम्वरूपे सुदर्शने
मन्त्रात्मकं सुदर्शनास्त्रं योजयित्वा, पश्चात् सुदर्शनं प्रक्षिप्तवानित्यर्थः । ननु सा देवता सात्त्विकीति न तो
मारयेदित्याशङ्कयाऽऽह-दयितमिति । तदत्यन्तं प्रियम् , प्रियस्य हि करिप्यत्येवेत्यर्थः । त्रिपाद्यनः,
सवनत्रयात्मकत्वात् । मायाविनाश एव यज्ञोत्पतेस्तस्य तदावश्यकत्वामित्यर्थः। यनस्य परकृतिसाध्यत्व-
व्यावृत्त्यर्थमाह-भगवानिति ॥ २२ ॥
एवं मायायुद्धमप्युक्त्वा, तस्य कामना पूरयित्वा, मारणार्थमिच्छां कृतवान् ; तदा तस्य मृत्युसूचक
दुनिमित्तं जातमित्याह-
तदा दितेः समभवत्सहसा हृदि वेपथुः
स्मरन्त्या भर्तुरादेशं स्तनाचाऽसृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥
तदा दितेरिति । स्वस्थाने स्थिताया दितेस्तस्मिन् काले हृदये कम्पो जातः । मयं फारणे प्रथम प्र.
विष्टं कार्य चेत् समायाति, तदा नियत भवतीति तथा वचनम् । वेपथुः। आराद्विप्रियदानं पूर्वमुक्तम् । पुत्र-
मरणमेव भविष्यतीति च ज्ञातवती, तदाह-स्मरन्त्या भर्तुरादेशमिति । तदा विश्वधरः कुद्धः' इति
कश्यपवाक्यं स्मृत्या, अकस्मादृदये कम्पे जात, पुत्रनाशमेव निश्चितयतीत्यर्थः । फिय, निमितान्तरमपि
जातमित्याह-स्तनाचाऽमृक प्रमुसूप इति । इदं पुत्रनागसूचकमेव, स्तन्यं दुग्धं तम्य पोपकम्, रु.
धिरं नाराकामिति । चकारात् हृदयं तथैव यदतात्युक्तम् ॥ २३ ॥

·- . । ३७६ श्रीसुबोधिनी। भीमद्भागवत- एवं निमित्ते जाते विनष्टायामपि मायायाम् , सर्वसिगन्नेव पीरुपे प्रतिहते, यदि नाऽऽगच्छेत् । तदा भगवानक्किष्टकर्मा न मारयेदिति सूचनार्थ तस्य पुनरतिक्रममाह- विनष्टासु स्वमायासु भूयश्वाऽऽत्रज्य केशवम् । रुपोपगृहमानोऽमुं ददृशेऽवस्थितं वहिः ।। २४ ॥ *विनष्टास्विति । सर्वा एव माया विनष्टाः, स्वांशे यावत्यः पतिता इति ज्ञापयति-स्वेति । पूर्व मुष्टि- मारणे यथा समागत , भूयश्वाऽपि तथैव समागत्य रोपेण भगवदुपगृहनं कृतवान् , धृत्वा स्थानान्तर नेप्यामीति । तदा सूक्ष्मो भगवान् जातः, तस्य हस्तान्मध्ये विनिर्मुक्तो बहिरेवाऽवस्थित:। तदा तं निकटे स्थितं भगवन्तं दृष्टवानित्याह-ददृशेऽवस्थितमिति ॥ २४ ॥ तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैरधोक्षजः । करेण कर्णमूलेऽहन्यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पतिः ॥ २५ ॥ तं मुष्टिभिरिति । एवमप्यमारयन्त भगवन्तं पुनर्मुष्टिभिरताडयत् , यथा बालको मातरं पितरं वा । विशेषेण निनन्तमिति तथा मारणे हेतु.। हेत्वन्तरमाह-वज्रसारैरिति । वनपातादपि कठिनैः । उद्वे- गान्मारणं व्यावर्तयति-अधोक्षज इति । इन्द्रियजन्यं ज्ञानं कर्म वा न भगवन्तं स्पृशतीति बहिर्मुखत्वा- मारणमिति भावः । मारणप्रकारमाह-करेण कर्णमूलेऽहन्निति । अग्रिमपादः करः । सुदर्शनेन हनने मुक्ति स्यादिति क्रियाशक्त्या हनने पुनर्भवश्च सूचितः । एतद्वधे प्रयोजनमाह-यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पतिरिति । वृत्रो हि तेजोऽस्त्रायुधसम्पदो गिलितवान् , तर्द्वधे पुनः प्राप्ता.; अन्यथा अतिप्रवृद्धो लोकानेवाऽऽवृणु- यात् । अतो लोकरक्षार्थम् , देवहितार्थम् , स्वस्य सेवकसिद्ध्यर्थं च हतवानित्यर्थः ॥ २५ ॥ तस्य हिरण्याक्षस्य हननानन्तरं जातं स्वरूपमनुवर्णयति- स आहतो विश्वसृजा ह्यवज्ञया परिभ्रमदात्र उदस्तलोचनः । विकीर्णवाशिशिरोरुहोऽपतद्यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥ स आहत इति । विश्वसृजा अवज्ञयाऽऽहतोऽपतदिति संबन्धः । आ ईपत् । ननु भगवतस्तस्य चधे क उपकार इत्याराकयाऽऽह-विश्वसृजेति । सृष्ट्यर्थ तस्य वध इत्यर्थः । स हि रजोगुणाभिमानी रजः प्रतिबध्य तिष्ठति । ईपद्धननं च तन्मात्रनिराकरणाय, न तु रजसः । इममेवाथै हिशब्द उपपादयति, तदमारणे रजसः कार्याक्षमत्वात् । यद्यपि रज एव ततः पृथक्कर्तुं शक्यते, न मारणमपेक्षितम्; तथापि प्रयत्नस्य तुल्यत्वात् हननमेव कृतम् । तदाह-अवज्ञयेति । मरणं भगवत उद्देश्यं न भवतीत्यर्थः । परि- अमद्गात्रं यस्य, करेण ताडितो भ्रमतीति । उदस्ते लोचने यस्य; ऊ निर्गते लोचने । स हि केवल- राजसोऽपि वीजवणत् सत्त्वसहितोऽपि भवति । सत्त्वेन चोचरत्रोपकारः, प्रकृते च नाशः; अन्यथा रज प्रतिपन्यः स्यात् । अत एव प्रथमं रजसो विक्षेपमाह-परिभ्रमदान इति । लोचने तु सत्त्वं बीजजीव प्रकाशः। * पिनष्टास्वित्यत्र । स्वांश इति । स्वदाये । भकारो माऽग्नि. प. २बधेन. ग. - ।

·. ३ स्कन्ध. १९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३७७ भेदादुभयविधमिति लोचने इति द्विवचनम् । परिभ्रमणेन बहुधा रजसः प्रवृत्तेाहादीनां विक्षेपणम् । वर्णानामस्मिन् कल्पे नानाप्रकारेणोत्पत्त्यर्थ बाहवोऽनयः शिरोरुहाश्च विकीर्णा येन । विकीर्णेति। क्रियाश- क्तिर्गतिर्जन्म विकीर्ण तस्य चेति विकलतया तस्य सर्वे संस्कारा निवारिताः । अन्तरिक्ष एव प्राणा गता इति तस्याऽने राक्षसत्वं । भक्तत्वं च । भूमौ तु प्राणा न गता इत्याह-व्यसुरपतदिति । तथात्वे ज्ञापर्क दृष्टान्तेनाऽऽह -यथा नगेन्द्र इति । वृक्षश्रेष्ठो यथा नमस्वता वायुनोन्मूलितः पततीत्यर्थः ॥ २६ ॥ मृतं वर्णयति- क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं करालदंष्ट्रं परिदप्टदच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता अहो! इमां को नु लभेत संस्थितिम् २७ क्षितौ शयानमिति । मृत्युग्रस्तो हि विवर्णो भवति, अयं तु भगवता उपसंहृत इति न कुण्ठं चर्चा यस्य । करालादंष्ट्रा यस्येति मरणसमये यमस्य करालवादग्रे राक्षसत्वम् ; अघरस्य लोभस्य स्नेहेन विद्धत्वा- न्मानपत्वं च; परितो विद्धत्वान्मरणान्तं लोमः । अस्य मरणं सर्ववादिसम्मतत्वेन समीचीनमिति ज्ञापयितुं ब्रह्मादीनां स्तोत्रम् । फलस्य कर्मविरुद्धत्वात् हिरण्याक्षेण तादृशी गतिः प्राप्तेत्याश्चर्यम् । संस्थितिं मृत्युम् । विरुद्धकर्ता नैवं प्रामोतीति को नु लभेतेत्याश्योक्तिः। फलविरुद्धा तस्य कृतिब्रमणैव निरूपिता । २७ । न चैतत्फलं तादृशमेवेति शङ्कनीयम्, किन्तु परमोत्कृष्टयोगस्यैतत्फलमित्याह- यं योगिनो योगसमाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया । तस्यैप दैत्यऋषभः पदा हतो मुखं प्रपश्यंस्तनुमुत्ससर्ज ह ! ॥ २८ ॥ * यं योगिन इति । यं भगवन्तम्, योगनो जितयोगाः, योगेनैव समाधि प्राप्य एकान्ते तत्र ध्यायन्ति । असतः प्राकृतात् , लिङ्गात् समुदायात् , मुमुक्षया। अस्य वराहस्य मानस्यपि मूर्तिर्मार्गान्तरस्थैरपि चिन्तिता समाधौ मोक्षमुत्पादयति, तत्र साक्षाद्वगवान् । तस्या अपि गतिदायी, भक्तानामाश्रयमूतः पादः। अयं च स्वधर्मनिष्ठ इत्याह-दैत्यऋषभ इति । किञ्च, मरणकाले ज्ञानं पूर्णम्, यतो मुखं पश्यन् तनुमुत्ससर्ज । तां सन्ततिमेव त्यक्तवानित्यर्थः । ब्रह्मा देवान् प्रति तस्य फलमाहाऽऽश्चर्यमिति ॥ २८ ॥ एवमपि मरणे जन्मान्तरसंबन्धे सति च विस्मयेन विस्मितान् प्रत्याह- एतौ तौ पार्पदावस्य शापाद्यातावसद्गतिम् । पुनः कतिपयैः स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभिः ॥ २९ ॥ . प्रकाशः। केस आहत इत्यत्र । भक्तत्वमिति । रुद्रभक्तत्वम् , अन्तरिक्षस्य रुद्र(त)त्वादिति । अत्र व्यमुत्वं लक्षगैरेव ज्ञाप्यते । एवं च भगवत्कृतेन घातेन उच्छन्नमपि पादविकिरणाबोध्यम् । तपावे इति । स्थानान्तरे पतने। * यमित्यत्र । तस्या अपीति । प्रकृतेरपि । तां संततिमिति । दैत्यसन्ततिम् । १ वेति क. इ. च. २ निरुद्न्यात् ग., रिरह्मसात् स. प. ३ निस्तत्वात् ग. विरुद्धत्यान् घ ·३७८ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- एताविति । तौ पूर्वोक्तौ । अस्यैव पार्पदाविति एवं फलं नाऽऽश्चर्यम् । एवंभाचे हेतुमाह-शांपा द्यातायसद्गतिमिति । तर्हि कदा निस्तार इत्याकादायामाह-पुनः कतिपयैरिति । अनेन सहजन्मनां वैविध्यम् । सम्भावनया बहुवचनम् , कर्मणां दुर्जेयत्वात् ॥ २९ ॥ एवं तं स्तुत्वा मगवतोऽनवगाघमाहात्म्यमवगत्य तं नमति- . देवा ऊचुः- - नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे स्थिती गृहीतामलसत्त्वमूर्तये । दिष्टया हतोऽयं जगतामरुन्तुदस्त्वत्पादभक्त्या वयमीश ! निवृताः ३० xनमो नम इति। आदरे वीप्सा । एकं भगवतः कार्य यहूनि फलानि साधयतीति भगवतो बहु कार्य निरूप- यन्ति । तन्न प्रथमं सृष्टयर्य यज्ञाविर्भावो निरूप्यते, अन्यथा कदाचित्केचन यज्ञाः केपांचिदाविर्भूता भवन्ति, अत्र तु सर्व एवाऽऽविर्भाविताः । तदाहुः-आखिलयज्ञतन्तव इति । अखिला ये यज्ञतन्तयो यज्ञसंस्था, तद्रूपो भवान् । किञ्च, रक्षा भगवतो धर्मः साक्षाद्विशेषाकारेण; तदप्यनेन रूपेण सिद्धमित्याह-स्थित्यर्थ गृहीता अमला सत्त्वमूर्तिर्येन । अमलं गुणान्तरासंबद्धम् । धर्मग्लानिरपि निवर्तितेत्याह-दिष्टया हतोऽ- यमिति । परमभाग्येनाऽयं हतः । धर्मो हि भाग्यम्, धर्मस्य पोपकम् । एतद्वधे धर्मरक्षायां वीजमाह-ज. गतामरुन्तुद इति । अर्म । देवभक्तिरक्षाऽप्यनेन सिद्धेत्याह-त्वत्पादभत्त्येति । वयं देवाः । ईशेति संबोधनं सर्वत्र सामर्थ्यबोधकम्, एकस्यैव सामर्थ्यस्य तथात्वबोधकं वा । निर्वताः मुखिताः; हिरण्यकशि- पोरौद्धत्याभावात्, उपस्थितदुःखनाशाद्वा ॥ ३० ॥ एवं भगवानवतारं कृत्वा तदुपसंहारं चकारेत्याह- मैत्रेय उवाच । एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमं स सादयित्वा हरिरादिसूकरः । जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः ॥ ३१ ॥ एवमिति । असह्यविक्रमं हिरण्याक्षं सम्यक् सादायित्वा स्वं लोकं जगामेति संबन्धः । असह्य- विक्रम इति तद्वतो दोषो मारणे हेतुः । हरिरिति तस्य तथाकरणे स्वघों हेतुः । आदिसूकर इति शीघ्र तिरीमावे हेतुः । आदिपदं चाऽलौकिकपरम्, तेन तस्य दोपाभावः । स्वमित्यावश्यकम् । यद्यप्यत्रापि स्थितिः कीर्तिजनिका भवति, तथाप्यखण्डितोत्सवो लोको वैकुण्ठाख्यः । उत्सवा हर्षहेतवो न खण्डिता भवन्तीत्यवतारकार्यसमाप्ति सूचयति । पुष्करविष्टरादिभिः कमलासनब्रह्मादिभिः सम्यक् स्तुतः३१ . कदाविदपि प्रकाशः। ४ नमोनम इत्यत्र ! परमभाग्येनेति । एकं पदम् , महाभाग्येनेत्यर्थः । वयं देवा इति । देवानां विष्णुमतिः स्वाभाविको धर्म इति वामनपुराणे प्रसिद्धम् । तथात्वबोधकमिति । अनेक कार्यकारित्व- बोधफम् । १ आपि ना.. क...

·. ३ स्कन्ध, १९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। एवं वराहचरित्रमुक्त्वा तस्य चरित्रान्तरमप्येवं भविष्यतीत्याशयाऽऽह- मया यथानूक्तमवादि ते हरेः कृतावतारस्य सुमित्र ! चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो महामृधे क्रीडनवनिराकृतः ॥ ३२ ॥ *मयेति । अस्तु वा, मा वा; यावत् यथानूक्तम् , गुरुपरम्परया प्राप्तम्, अस्मद्गुरुणा यथोक्तम्, तथा ते तुभ्यमवादि । आवश्यककरणे हेतु:- इरेरिति । कृतावतारस्येति गुरूणामपि ज्ञाने हेतुः । मुमित्रेति संवोधनं गुह्यकथनार्थम् । मुष्ठ मित्रमिति यथाऽहं तथेति, नाऽत्र गोप्यमिति, सम्यक्कथने हेतुः । परम्पराया- मन्धत्वं वारयति-यथा हिरण्याक्ष इति । उदारो विक्रमो यस्य । सर्वेषां गायकानां सर्वेष्वेव वीरेषु कीर्तिः, तेभ्यः स्वसामर्थ्यात् सर्वं प्रयच्यतीति । महामृधे लौकिकसमाने हिरण्याक्षकृते सति, क्रीडनवर काठपुत्रि- कावत् , निराकृतः । यथा भगवता कृतम्, तथाऽस्मद्गुरुमिरुक्तम् ; तथैव मयोक्तमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ अस्य चरित्रस्य त्रिविधं फलमाह, एतदृष्टमन्यदृष्टमदृष्टं च पङ्गिः । द्वाभ्यां द्वाभ्यामेकैकम् । तत्र प्रथम तस्यां कथायां श्रुतायां विदुरदृष्टमाह द्वयेन-इतीति कथनोपपादनाभ्याम्- सूत उवाच । इति कौपारवाख्यातामाश्श्रुत्य भगवत्कथाम् । क्षत्ताऽऽनन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विजाः! ॥ ३३ ॥ तत्र प्रथम कथायां श्रुतायां तस्य किं जातमित्याकाहायामाह-इत्यमुना प्रकारेण । कुषारोः पुत्रः को. पारयो मैत्रेयः । पितृनाम्ना तनिर्देशः कथने विश्वासार्थः। भगवत्कथामिति कथाया अपि पढ्नुणा निरूपिताः। क्षत्तेति विचक्षणः, मोहकलीलां परित्यज्य मुख्यलीलाग्रहणार्थमुक्तः । परमानन्दं कथायामेव विद्यमानं श्रो. तृविशेषादभिव्यकं लेभे । तथात्वे हेतुः-भागवत इति । शौनकादीनां तथात्याभावात् वाघितार्थत्वमाशय निराकरोति-हे द्विजा इति । वेदोक्तकर्मादिभारवत्वात् तंदस्पूर्तिरिति भावः ॥ ३३ ॥ अत एव तदुपपादयति- अन्येषां पुण्यश्लोकानामुद्दामयशसां सताम् । उपश्रुत्य भवेन्मोदः श्रीवत्साकस्य किं पुनः? ॥ ३४ ॥ अन्येपामिति । पुण्या श्लोका कीर्तिर्येपो नलार्दानाम् । कीर्तियशसोः पूर्व वलक्षण्यमुकम् , सदाचारप- राक्रमकृतम्, यदिकलौकिकभेदेन भिन्नम् । उभयवत्त्वे सत्त्वम् । प्रमोदे वा त्रयं हेतुः । कृपाळत्यादयः सद्धर्मा अन्तःकरणोत्कर्षहेतयः। बहुधाऽऽवर्तितं सत्कर्म, सानुभावं सत्, पुण्यकीर्तित्वमापद्यते । उद्दामं यो प्रकाश * मयेत्यत्र । आवश्यककरण इति । अवश्यमवतरणे । * इति कोपारवेत्यत्र । आहेति । सूतमुसेन व्यास आह । इति श्रीस्तीयस्कन्धसुबोधिनीमकामे एकोनविंशाप्यायविवरणं सम्पूर्णम् । .

·" ३८० श्रीमुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- येषाम्, अव्याहतपराक्रमजन्यमित्यर्थः । तेषां कथामुपश्रुत्य, मोदः श्रवणसुखं भवेत् । श्रीवरसाइपदेन सदाचारः सर्व गुणाश्च निरूपिताः, लक्ष्मीस्थानत्वात् । तदप्मकं चिह्नमिव । एतादृशान्यपि चिहानि बहूनीति कैमुतिकन्यायो युक्तः ॥ ३॥ तस्य चरित्रान्तरं संवादार्थ तथाविधमाह-यो गजेन्द्रपिति द्वाभ्यां स्वरूपफलभेदेन । तत्र स्वरूपमाह- यो गजेन्द्रं झपग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छूतोऽमोचयद् द्रुतम् ॥ ३५ ॥ योगजेन्द्रमिति। यो हरिः, झपग्रस्तं नक्रघृतम्, धरणेन निममं वा, कृच्छूतोऽमोचयत् । मौचने हेतुः-ध्यायन्तामिति । चरणाम्बुजमिति प्रेमभक्तिमार्गेण ध्यानं निरूपितम् । क्रोशन्तीनां करेणूनामिति दीनता निरूपिता । कृच्छ्रतस्तस्मात् सङ्कटात् । शीघ्रममोचयत्। दृप्टद्वारा भगवानेव फलपद इत्युक्तम् । तथा सति दृष्टं परित्यज्य कोऽन्यमदृष्टं भजिप्यतीति वक्ष्यति । भजनीयसाधकं दयासाधकं चैतच्चरित्रमिति तदेव प्रकृतोपयोगित्वादानन्दजनकत्वेनोच्यते । झपोऽत्रं नको जलचरविशेपः, सर्व एव नका झपा इत्यु- च्यन्ते । तेन शरीरेणैवोद्धारे करेणुकृता दया हेतुः, सर्वथोद्धारे ध्यानमिति विशेषः । अनेन साधनाभावो. ऽप्युक्तः । गजश्रेष्ठा हि महामत्तो भवति, झपग्रस्तः सर्वसाधनरहितो भवति । जातिस्वरूपप्रतिबन्धानां दु. मृत्वात् भगवत्प्रसादो दुर्लभ इति गजेन्द्रनिरूपणम् । अवस्थास्वरूपसंबन्धानां दुष्टत्वात् लौकिकत्वाच एफेनैव ध्यानेन तत्संबन्धिनामपि सुखं कृतवानिति करेणूनां कीर्तनम् ॥ ३५ ॥ एवमनेकार्थप्रतिपादकं चरित्रमुक्त्वा येनांशेनाऽत्र दृष्टान्तत्वम् , तद्रूपं कीर्तयन् भजन फलरूप समर्थयति- तं सुखाराध्यमृजुभिरनन्यशरणैर्नृभिः । कृतज्ञः को न सेवेत ? दुराराध्यमसाधुभिः ॥ ३६ ॥ तमिति । वैपयिकसुखादप्यधिकसुखसाधकानि यत्र साधनानि फलं चाऽलौकिकं महत् स सुखाराध्या, मुखेनैवाऽऽराधयितुं शक्यः । तत्राऽतिप्रसङ्गनिवारणाय विशेषणमाह-ऋजुभिरिति । अवकैः कायवान नोभिः; न वक्र गृह्णन्ति, न वक्रमाचरन्तीति । अयमपि तेषां स्वाभाविको धर्मः, न त्वागन्तुकः साधन भूतः । एतादृशा मार्गान्तरेऽपि भवन्तीति तद्यावृत्त्यर्थमाह-अनन्यशरणैरिति । न विद्यते अन्यत् शरण येषाम् । अनेन शरणागती ब्रह्मास्त्रन्याय उक्तः । अशरणाश्च न तिष्ठन्तीत्यर्थात् भगवच्छरणाः । नृभिः साधारणैर्मनुष्यैः । अभिमानाभावाय प्रकृतोपयोगिविवेकाय चोक्तम् । कृतज्ञ इति । जनकत्वादन्तर्यामित्वात, पालकत्वात् , पूर्वभजने विशेपोपकारकरणाद्वा यो भगवत्कृतं जानाति, स को वा न सेवेत ? अकृतज्ञस्तुन सेवते । तत्र भगवद्गुणा एव हेतव इत्याह-दुराराध्यमिति । अन्यथा पाक्षिकभजनीयः स्यात्। न हि तेन भजन्तीति, किन्तु भगवानेव दुराराध्यो दुःखेनाऽप्याराधयितुमशक्यः । असाधवः शिश्नोदरपराः ॥ ३६॥ एवं भजनसमर्थनमुक्त्वा अलौकिकं फलमाह-यो वै हिरण्णाक्षवधमिति द्वाभ्याम्, पापनिवर्तकं फल- जनकं च । तत्र प्रथमं पापनिवर्चकत्वमाह- यो वै हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं विक्रीडितं कारणसूकरात्मनः । १ अप्युटः रा. २ अप्रेति नास्ति क. ग. ८. . ३ ततः क..

·. ३ स्कन्ध, १९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३८१ शृणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजाः! ॥ ३७ ॥ हिरण्याक्षवधामिति । अन्यथा हिरण्याक्षस्य ब्राह्मणत्वाद्वधः श्रोतव्यो न स्यात् । महामृतमिति मतान्तर- सिद्धम्, वधस्य हितरूपत्वाद्वा । महानद्भुतो भवतीति महत्त्वं श्रोतृणामप्युपकारसायकत्वात् । तथापि श्रो. तव्यतायां हेतुमाह-विक्रीडितमिति । विशेषेण क्रीडितं यत्र । भगवतो युद्धलीला हि तन स्पष्टा, भगवत्सम्बन्धेन शोधितत्वात् तथात्वम् । कारणसूकरात्मन इति यज्ञार्थ सृष्टयर्थ च तथाकरणं युक्तमि- त्युक्तम् । — कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः' इति न्यायेन त्रयाणां फलमाह-शृणोति गायत्यनुमोदते इति । श्रवणं मुख्यम् , गानं शास्त्ररूपम् । सुखस्य तत्र दृष्टकारणत्वात् तस्याऽप्रायश्चितत्वमाशङ्कयाऽऽह-गाय- तांति । अनुमोदनं तादृशम् , यदुभयनिर्वाहकम् । क्रियमाणस्तोत्ररूपमिति केचित् | अजसेति । सर्वत्र सर्वभावेन श्रवणम् ; अर्थतः, तात्पर्यतः, शब्दतश्च । कीर्तनेऽपि एतत्रयम्, हेत्वभावश्च । अनुमोदनमपि हेत्वभावात् । तदा वधमात्रदोपाद्विमुच्यते । प्रधानपरं न भविष्यतीत्याह-प्रावधादपीति । द्विजा इति बानार्थमुक्तम् । ज्ञाने सत्यन्यस्याऽपि भवतीति ज्ञातव्यम् । यज्ञसंबन्धात् द्विजस्यैव भवतीति वा ।। ३७ ।। फलजनकत्वमाह- एतन्महापुण्यमलंपवित्रं धन्यं यशस्य पदमायुराशिपाम् । नाणेन्द्रियाणां युधि धैर्यवर्धनं नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग! शृण्वताम् ॥३८॥ एतदिति । चतुर्विधपुरुषार्थसाधकमेतत् । तत्र धर्मो द्विविधः, स्वर्गादिफलसाधको देहादिसंस्कारसा. धकश्च । तदुभयरूपमाह-महापुण्यमलंपवित्रमिति । अव्यभिचारिश्रेयःसाधनं महापुण्यम् , सर्वथाऽन्तः- करणपवित्रहेतुरलंपवित्रम् । अर्थो द्विविधः, घनरूपो यशोरूपश्च 'यशःश्रियामेव ' इत्यत्र वक्ष्यते । तदुभयमाह-धन्यं यशस्यमिति । कामस्त्रिविधः, जीवनमोगशत्रुजयात्मकः; 'शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिप- क्षक्षयः' इति वाक्यात् । तनयमाह-आयुपामाशिपांच पदम् , प्राणेन्द्रियाणां युधि धैर्यवद्धनमिति। आशिपः पुत्रादयो विषयाः, तेपामिदमेव पदम् , अस्योपाख्यानस्य सृष्टिहेतुत्वात् । प्राणो बलसाधनम् , इन्द्रियाणि करणानि । पूर्वत्र वा संवन्धः, भक्ष्यभोगात्मको विषय इति । युद्धे धैर्यवर्द्धनं यस्मादिति । धैर्यादेव जयः, धैर्यस्य यलेन्द्रियसहकारित्वात् तत्संबन्धित्वेन निरूपितम् । क्षेमशूरव्यावृत्त्यर्थम्-युधीति । मोक्षसाधकत्वमाह-नारायण इति । अस्मच्छास्त्रे नारायणप्राप्तिरच मोक्ष इत्येकविध एवोक्तः । तत्र भ- गवच्छास्ने नारायणप्राप्तिस्त्रिविधा-ब्रह्माण्डविग्रहे नारायणे सायुज्यम् , अक्षरे, पुरुषोत्तमे वा । तत्रयमपि नारायणशब्द एव बदतीति नारायणपदप्रयोगः । 'नराज्जातानि तत्त्वानि नाराणीति विदुयुधाः 'नराणां समूहो नारम् ' इति, 'आपो नारा इति प्रोक्ताः' इति च । प्रथमाथे पुरुषोत्तमः, द्वितीय ऽक्षरम् , तृतीये ब्रह्मपिता । अस्य श्रवणात्रिविधो भवतीति नारायणपदम् । अङ्गेति संबोधनमप्रतारणाय स्नेहबोधकम् । गतिर्भवतीत्यर्थः । गतिशब्दः पर्यवसानफलवाचकः । शृण्ववामिति प्रधानस्यैवैतत्फल. मुक्तम् ॥ ३८॥ इति श्रीभागवतमगोविन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे एकोनविंशाध्यायविवरणम् । . . तदूपम् र.म.इ. ३अन्याविषया. स.प.

·३८२ [श्रीमद्भागवत- श्रीसुबोधिनी। विंशाध्यायविवरणम् । भगवरकृतसर्गस्तु सोपोद्धातो निरूपितः (१) । चतुर्दशभिरध्यायैरुच्यते हरये परः ॥ १ ॥ गुणचैपम्यभावेन सर्गाः पूर्व निरूपिताः । गुणवैषम्यभावोऽत्र द्विविधो वर्ण्यते स्फुटः ॥२॥ आधिदैविकमावोऽत्र नाऽस्तीति द्वैधवर्णनम् । आधिभौतिकमेकेन चतुर्मिश्च तथा परम् ॥ ३ ॥ भृतमात्रेन्द्रियाधियां हरौ ज्ञानोपयोगिनाम् । गुणाः स्वभावतः केऽत्र पुष्टिमार्गोपयोगिनः॥ ४ ॥ निरूप्यन्ते हरेरुक्ताः प्रत्येकं त्रिविधा यथा । आधिदैविकमाध्यात्ममाधिभौतिकमेव च ॥५॥ चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च तथैकनोच्यते क्रमात् । गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः अथ विंशाध्यायं विवरिपवः प्रकरणान्तरस्याऽऽरप्स्यमाणत्वात् प्रथमतः सद्गतिं वक्तुं पूर्वप्रकरणा- र्यानुवादपूर्वकमेतस्याऽर्थमाहुः भगवदित्यादि । ईरित इति । एकोनविंशतिभिरीरितः।हरय इति हर्य- र्थम् । तस्य च स्वार्थपरार्थभेदेन सर्गद्वैविध्यात् प्रथमं परार्थमुक्त्वाऽधुना स्वार्थ उच्यते; अतोऽवसर सन्नतिरित्यर्थः । अत्र सोपोद्धात इति कथनादुपोद्धातपकरणस्य मध्यस्थस्य ब्रह्मरूपकर्तृनिरूपकत्वादेत प्रत्यपि हेतुतेति तेन सह हेतुहेतुमदावोऽपीति च । ननु करणभूतस्य गुणवैषम्यस्याऽपि मध्यमप्रकरणे नि. रूपितत्वाचस्य कुतो न हेतुताप्रयोजकत्वमित्यत आहुः-गुणेत्यादि । स्फुट इति । विशे पशि च क्षोभ- पदस्य कण्ठत उक्तत्वात् स्फुट इत्यर्थः। तथा च, यस्मादत्र पुन(नि)रूप्यते, तस्मान्न तत्र गुणवैषम्ये हेतुता- प्रयोजकत्वम् , किन्तु पूर्वान्प्रत्येव तथेत्यर्थः । एवं सतिं सोपपत्तिको निरूप्य वैषम्यद्वैविध्ये हेतुमाहु- आधिदैषिकेत्यादि । अत्र एतरप्रकरणोते सगै 'एते देवाः कला विष्णोः' इतिवद्देवत्वरय तत्त्वेष्व- फमनात् प्रकारभेददर्शनेन पूर्वानुवादस्याऽशक्यवचनतया तेषां ग्रहीतुमशक्यत्वाध आधिदैविकत्वं नाऽ. म्तीत्यतस्तथेत्यर्थः । वर्णने क्रममाहुः-आधिभौतिकेत्यादि । एकोनविंशेन भौतिकं वैषम्यम् । तथा चतु मिरी हर्यर्थम् । भगवत्प्रादुर्भावयोग्यत्वाय ज्ञानोपयोगिनां भूतमात्रेन्द्रियधियां गुणसंस्काररूपं जन्मो- च्यते । तया च, पचाध्यायात्मकमेकमाघमवान्तरप्रकरणमित्यर्थः । अमिमस्य प्रकारमाहुः-गुणा इत्या दि। अग्रास्मिन् प्रकरणे स्वभावतः पुष्टिमागोपयोगिनो ये मूतमात्रेन्द्रियधियां गुणाः संस्कारस्पास्ते क इत्पाकाहायाम् , हरेः फपिलम्योक्ता ये निरुप्यन्ते, ते यथा यथावत् अधिदैविकादिभेदेन प्रत्येक विविधाः । अतः कमात् पूर्व चनुभिराधिदैविकम्, च पुनश्चभिरध्यात्मम्, च पुनरेकेनाऽऽधिभौतिकमित्येव वेषां प्रविध्यमुच्यते । तथा चैव नवाध्यायात्मकं द्वितीयमवान्तरमकरणमित्यर्थः । मापिदविकादान विरा- ·३ स्कन्ध २० अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३८३ भक्तिसाहयात्मविज्ञानयोगश्चत्वार आद्यके ॥ ६ ॥ आध्यात्मिकः काल एच माहात्म्यकरणे तथा । तदधीनं जगत्सर्वमित्यथाऽस्तु द्वितीयके ॥ ७ ॥ मुक्त एव हरेरथें भूतत्वेनोपयुज्यते । अतो मुक्तिः खियाश्चैव पूर्वेषु द्विविधेष्वपि ॥ ८ ॥ धर्मादयोऽपि द्विविधास्तत्रोच्यन्ते क्रमादिमे । सर्गे तेषामनुत्पत्ती मार्गस्तेषां न वै भवेत् ॥ ९॥ यादृशा भगवन्मागें जीवचिन्तनचिन्तिताः। एकविंशतिभिस्तेऽत्र निरूप्यन्ते क्रमात् स्फुटाः ॥ १० ॥ भगवचिन्तिता ये वै पञ्चविंशतिभिस्तु ते । अन्यत्सर्व कालकृतं चत्वारस्तेऽपि वर्णिताः ॥ ११ ॥ विविधा अपि तेऽप्युक्ता मुख्यो मोक्षस्तथान्तिमः । मुलम् , सर्गस्त्रयाणां तु मुख्यो मोक्षः फलं तथा ॥ १२ ॥ चतुर्दशभिरघ्यायरतः सर्गो निलंपितः । तविंशतितमेऽध्याये सङ्कीर्णः सर्ग उच्यते ॥ १३ ॥ पदियो हरिकार्यार्थमत्रोक्ताः सकला हरौ । प्रकाशः दीकुर्वन्ति-भक्तीत्यादि । तथा चाऽऽधिदैविके भक्त्यादयश्चत्वारो गुणाः क्रमेण भूतादिसंस्कारकाः । आध्यात्मिके कालाद्याश्चत्वारस्तथा । आध्यात्मिक इति । संवत्सरात्मकः। माहात्म्यकरणे इति द्विवचनम्। करणपदेन मुक्तसङ्गतया विवरणमुच्यते । तदधीनं जगत् सर्वमिति एपा बुद्धिबुद्धिसंस्काररूपा ।अथ द्विती- यके। आध्यात्मिकप्रकारे । अस्तु । कालादिसंस्कृतं भूतादिकं क्रमेण सर्गरूपमस्तु इत्यर्थः । तृतीये एक एवा- ऽध्यायः कुत इत्यपेक्षायामाहुः-मुक्त एवेत्यादि।आधिदैविकाध्यात्मिकभेदेन द्विविधेष्वपि हरेरथे संस्कृतेषु सत्सु शिष्टो मुक्तः । मुक्तदेह एवं भूतत्वेन भौतिककक्षानिविष्टत्वेनोपयुज्यते । अतो हेतोः। त्रियायैव स्त्रिया अपि मुक्तिरच्यते । अतो निराकाहत्वातृतीय एकोऽध्याय इत्यर्थः । एवमेकधा विभज्य प्रयोजनान्त रेण विभागान्तरमाहुः-धर्मेत्यादि । तत्र तेप्यध्यायेषु क्रमादिमे धर्मादयो द्विविधाः पुरुषार्था अप्युच्यन्ते। तत्कथनहेतुः-सर्ग इत्यादि । तथा च, तन्मार्गप्रचारार्थे द्विविधास्त उच्यन्त इत्यष्टावध्याया इत्यर्थः । द्वैविध्य कुत इत्यपेक्षायामाहुः-यादृशा इत्यादि । एकविंशतिभिरिति । एकविंशादारभ्य चतुर्भिः । एवं पञ्चविंश- तिभिरित्यत्राऽपि योध्यम् । अप्रिमाणां प्रयोजनमाहुः अन्यदित्यादि । अन्यद्भगवन्मास्यव्यतिरिकं तप- तुष्टयं कालकृतमिति ज्ञापयितुं ते धर्मादयश्चत्वारोऽप्यूनत्रिंशादारभ्य चतुर्पु वर्णिता इत्यर्थः । अतः परम- ध्याययं वर्षा सर्व संगृह्याऽऽ-विविधा इत्यादि । एवं निविघा अपि तेऽप्युक्ताःयदत्वेन मुरुत्वेन चोक्ता-इति मुख्यो मुख भवो विशेपस्तेषां मोक्षः। अन्तिमसयसिंशो मूलमुत्पानिरूपः ।नुः शहानिरासे । प्रयाणां धर्मममृतीनां सर्गोस्ति, तथा मुख्यः परमो मोक्षस्तेपां फलमस्ति । अत टमयया विभागेऽपि प्रयोजनसत्त्वापयेत्यर्थः। एवं प्रकरणान्यध्यायांश्च विभज्य प्रस्तुतस्यायमाहुः-त(दि)वेत्यादि । संकर्गि इति। सत्यपि लक्षण्ये स्वरुपतील्याधिविच्य ज्ञानुमशक्यः । सर्ग इति । येपम्पपूर्यफःसर्गः।हराविति । वादा.

·. धीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- सर्गमेकविध ज्ञात्वा विसर्गे प्रश्न ईदृशः ॥ १४ ॥ तथापि शास्त्रमेवाऽत्र वक्तव्यमिति निश्चयः । अभिप्रेतं न तस्याऽपि तथैवेत्यन्यथोच्यते ॥ १५ ॥ प्रश्नद्वयं तु कुरुते शौनकः प्रकृतौ महान् । विसर्गविषयं त्वायं भक्तानां तु तथा परम् ॥ १६ ॥ एकेन पञ्चभिरीव मूलारम्भो हि भेदकः । परीक्षिच्छुकयोरन विरामो नैव दृश्यते । सूत एव ततो वक्ता तुल्यार्थत्वान्न दूपणम् ॥ १७ ॥ तत्र शौनकः, सर्गः सविशेषः श्रुत इति, विसर्ग पृच्छति- शौनक उवाच। महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते! स्वायम्भुवो मनुः । कान्यन्वतिष्ठद् द्वाराणि भार्गायाऽवरजन्मनाम् ॥ १॥ महीं प्रतिष्ठामिति । पूर्वानुवादपूर्वकं हि प्रष्टव्यम् । हिरण्याक्षवध उपोद्धात इति न स पूर्वोक्तत्वेन गृह्य- ते । भूमिश्च मनोरर्थे समाहृतेति मनोरेव चारित्रं पृच्छति । प्रकर्पण स्थिता प्रतिष्ठा; सर्वेषां वा जीवाना. मियमेव प्रतिष्ठेति, देहस्य तन्मूलकत्वात् । तदर्थमेवोद्धृतेति स एव तामधिष्ठाय स्थितः । प्रतिष्ठा प्राप्तः सर्व करोतीति कृतिप्रश्नावसरः । शुकादिभिरिदं नोक्तमिति त्वया वक्तव्यामति ज्ञापनार्थ सौत इति सं- बोधनम् ; हे सूतपुत्र । कथाकथनं तस्य कुलपरम्परागतो धर्मः । मनोः सृष्टयावश्यकत्वाय स्वायम्भुवेति- पदम् । मनुरिति धर्मप्रवर्तकन्वात् नाऽन्यथाकरणम् । ब्रह्मणा तु द्वारद्वयमेव कृतम् , मनः शरीरं च । यद्य- प्रकाशन म्येन साक्षाद्भगवन्निष्ठाः । तथा चाऽस्य वैलक्षण्यस्य दुरापत्वात्तथेत्यर्थः । नन्वत्र द्वितीयः सर्ग एव चेद्वक्त- व्यस्तदा व्यासेन शुकेन वक्तव्यः, विदुरप्रश्नादिकं किमित्युच्यत इत्यत आहुः सर्गमित्यादि । ईदृश इति । भगवदुपयोगिकार्यविषयकः । तथा च विवक्षितसर्गानुकूलत्वात्तदुच्यत इत्यर्थः । नन्वानुकूल्येषि विसर्गविषयकत्वान्मैत्रेयस्य तावदेव वक्तव्यम्, न तु सर्गोऽपीति तेन कुत उच्यत इत्यत आहुः-तथा- पीत्यादि । तथा च, प्रभाभावेपि शास्त्रमेव तदर्थ वक्तव्यम् , अतः प्रसङ्गात्तेनोच्यत इत्यर्थः । ननु तदुक्ता- विदं प्रासनिकमित्यत्र किं गमकमत आहुः-अभिप्रेतमित्यादि । अपिशब्दात् विदुरस्य । तथा चोप- क्षया यथा कथञ्चित् कथनमेव प्रासझिकत्वगमकमित्यर्थः । ननु भवत्वेवम् , तथापि शौनकायुक्त्युपन्यासस्य किं प्रयोजनमत आहुः-प्रश्नद्वयमित्यादि। तथा च, तस्याऽतिसात्त्विकज्ञापनाय तदुपन्यास इत्यर्थः । ननु तर्हि 'एवमुग्रश्रवाः' इत्यस्य किं प्रयोजनमत आहुः-मूलेत्यादि । भेदक इति । सूताधिकारस्य भेदकः । तथा चैतदर्थ तद्वाक्यमित्यर्थः । शेपं स्फुटम् । महीमित्यत्र । सविशेष इति । तजनकव्यापारादिसहितः । सगीयतिपादः . प्रश्नस्य ३ अपि स. प.

·, 1 ३ स्कन्ध, २० अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३८. न्येऽपि शरीरान्मनसश्च जातास्तथैव जनकाः स्युः, तदा जगतस्पैविध्यं न स्यादिति विशेषप्रश्न:-कान्यान तिष्ठद् द्वाराणीति । अवरजन्मनां मनोः सकाशादर्वाचीनजन्मयुक्तानाम् ॥ १ ॥ एवं मनोधर्मात्मनः कार्य पृष्ट्वा, स्वापेक्षया विदुरं भक्तं ज्ञावा, तत्पृष्टमेव त्वया वक्तव्यामित्यभिप्राय तेन सर्वथा पृएं भविष्यतीत्यर्थे प्रमाणमाह त्रिभिः- क्षत्ता महाभागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत् । यस्तत्याजाऽग्रज कृपणे सापत्यमघवानिति ॥ २॥ पक्षता महाभागवत इति । सोपपत्तिकभक्तत्वं तस्य मूलं निरूप्यते। उत्कएप्रश्नकर्तृत्व सोपा चिकमाह हि । १ । प्रथमं विदुरस्य भागवतत्वं निरूपयति । यस्त्वसिघारामतं करोति स महामागवता भवति । विदुरस्य भागवतत्वे मुख्यमेतद्वीजम् ; तदाह-क्षत्ता महाभागवत इति । क्षत्ता पसिधाराब कर्ता, पुराणान्तरे राजसूये युधिष्ठिरं प्रति भगवता तद्वतमुपदिष्टम्-" स्वयं पुष्टश्च तरुणः सकामः र निधी स्त्रियाः । नित्यं स्थितोऽपि मनसा विकारं यो न गच्छति । स्त्रियः सर्वाङ्गसंहद्याः सवं. भरणभूषिताः । अप्राप्तकामास्तं प्राप्य साभिलापा अपि स्वयम् । स्वकीयासु तथाऽन्यासु स. भार्यास्वपि कुत्रचित् । पञ्चाग्निमध्यवत्तिष्ठेदसिधारावतं तु तत् ।' क्षत्ता तथा भवतीति तस्य र. हाभागवतत्वम् । दृष्टप्रकारेणाऽपि महाभागवतत्वमाह-कृष्णस्यैकान्तिक इति । एकान्ते हित ऐकान्ति कः | स्वामिकार्यप्रसङ्गानां तथात्वेऽपि यतो दृढः । यः केवलं हरेरथें सर्वथा यत्नवान् स्वतः । प्रसङ्गादपि न स्वार्थे महाभागवतस्तु सः । किश्व, सुहृत् , सुष्टु हृदयं यस्य; अन्येऽपि दोषास्ता न सन्तीति । सांसर्गिकोऽपि दोपो नाऽस्तीत्याह-यस्सत्याजेति । अमे जातः पितृसमो भवति । 'श्रातॄणा मेकजातानाम् ' इति न्यायेन तत्पुत्रः स्वपुत्र एवेति पूर्वपरापेक्षापरित्यागेन भगवद्वैमुख्यमात्रं ज्ञात्वा धृत राएं दुर्योधनादिसहितं त्यक्तवानित्यर्थः । वस्तुतः कृष्णे लघवानपि न भवति, तथापि भगवदहीकृतपाण: पविरोधादघवान् । इतिशब्दः प्रकारवाची, सम्भावनावाची वा ॥ २ ॥ एवं सोपपतिकं भागवतत्यमुपपाय तथास्वं तस्योचितमेवेत्याह- द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहजः। सर्वात्मना श्रितः कृष्णं तत्परांश्चाऽप्यनुव्रतः ॥ ३ ॥ दैपायनादिति । भगवदंश एव महाभागवतो भवतीति भगवदंशस्वनिरूपणार्थम्-वेदव्यासात् मा त्वे अनवरः, अवरो न भवति, न्यूनो न भवतीत्यर्थः । महोऽस्यास्तीति मही, महिनो मायो महित्वम् । तादृशे धर्म विनार्यमाणे यथा महित्वं वेदव्यासे, तथैव विदुरे । उत्सवोऽत्र भगवत्स्मरणादिकम् । ' मह उद्धव उत्सवः' इति कोशादकारान्तो महशब्दः । यथा ज्ञानम् , भगवत्स्मरणम् , भगवद्धर्मप्रवर्तकत्वं वा प्रकाशन * क्षनेत्यत्र । तस्य मूलमिति । स्वफरिप्यमाणप्रश्नमूलम् । तत्र गमफमाहुः-उत्कृष्टत्यादि। हियर हतोद्वाभ्यामुत्कृष्टत्वं तस्याऽऽह, अनेन संवादस्याऽऽहाऽतस्तथेत्यर्थः । एतदिति । क्षतृत्वम् । तथा ऽपीति । विरुद्धवे। . - ·. , . धौमुबोधिनी। श्रीमद्भागवन- वेदमासे, तथेति । तत्र हेतुमाह-तस्य देहज इति । घेदव्यासम्याऽयं नीजज. पुत्रोऽत्यन्तरम, अना युक्तमेव तस्य तथात्वमिति । इद तु ततोऽप्यधिकम्-सर्वात्मना श्रितः कृष्णमिति । वेदव्यासम्याऽथि. कारित्वात् न सर्वात्मनाऽऽश्रितत्वम् । सर्वात्मभावेन ऐहिफपारलौकिकदैहिकात्मीयादीनां पार्यपदार्थ म गवन्तमेवाऽऽश्रयतीति तथा।-सर्वरूपत्व मगवतो वा नामविशेषमाह । भक्तिमार्गे रसिकश्चाऽयमित्यधि- कारिज्ञानिभक्ताद्विशेषमाह-तत्परांश्चाऽप्यनुव्रत इति । भगवत्परान् मकाननुयत मेवमान । एस सर्वप- कारण तस्य भागवतत्व युक्तम् ॥ ३ ॥ एव विदुर भक्तत्वेन स्तुत्वा तस्य प्रश्नस्योत्तमत्वमाह- किमन्वपच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥४॥ किमन्यपृच्छदिति । पृष्टे कथन रोपाभावं च प्रतिपादयितुमाह-मैत्रेयमिति । स हि मित्राया सुत । नन्वत्यन्तभगवद्भक्तोऽपि गुणवशात् , कालवशाद्वा; लौकिकम् , माकृतं वा पृच्छेत् । तद्ययावृत्त्यर्थमाह-वि रजास्तीर्थसेवयेति । य साधनेन निष्पाप , रजोगुणरहितो वा जात , स नाऽन्यत् पृच्छति । रजस एव निराकृतत्वात् दूरे तम । तत्रापि महता कप्टेन, विषमे देशे गत्वा, सत्सङ्गे सति कथमन्यत्पृच्छेदित्या ह-उपगम्य कुशावर्त इति । गङ्गाद्वारस्थानान्तर्गतदेशविशेष कुशावर्त , तस्मिन् आसीनमिति । त प्रापि तत्त्वविदा मध्ये श्रेष्ठम् , न हि तादृशे देशे तादृशोऽन्यत्पृच्छति । अलौकिकं गूढ स एव जाना- तीति तचवित्तममित्युक्तम् ॥ ४ ॥ + कि प्रश्नमात्र वक्तव्यम् , आहोस्विदुत्तरम् , उभयं या ? तथा सति तत्त्येनाऽग्रहे भगवत्कथारसामि निवेशो न स्यादित्याशङ्कय निरूपणं भगवत्कथार्थमित्याह- तयोः संवदतोः सूत ! प्रवृत्ता हमलाः कथाः । आपो गाडा इवाऽधनीहरेः पादाम्बुजाश्रयाः ॥ ५॥ तयोरिति । तयोर्विदुरमैत्रेययो संवदतोः सतोर्मध्ये कथाः प्रवृत्ताः स्वत एव भवन्ति । तेति सोधन तादृशकथाज्ञानार्थम् , तस्य सैव वृत्तिरिति । यथा वीराणा युद्धे रुधिरप्रवाहा , ते समला , एता स्त्यमला इति । अमलत्व कीदृशमित्यपेक्षाया दृष्टान्तेन स्पष्टयाते-आपो गाजा इति । आप स्वभावत एव मेध्या , तत्राप्युत्कपो गङ्गाया ; साक्षाद्भगवद्रूषा इत्यर्थ । अघनीरिति पापनाशिका , अपराधनिव तिश या । स्वयं निर्मला एवाऽन्यमपि तथा कुर्वन्ति, ब्रह्मदण्डदग्धा अपि गङ्गया पाविता इति । तथाले उभयोरेक हेनुमाह-हरेः पादाम्युजाश्रया इति । चरणाम्बुजाश्रया उभया ॥५॥ तत किमत आह- ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मणः । प्रकाशः। दैपायनेत्यत्र । सर्वरूपत्वमिति । भजनीयसवरूपत्वम् । अत्र पये सर्वात्मनेत्यादिना, सर्वरूप स्पेत्यादिना च यथायथं शरणमार्गीयमक्तिमार्गीया सर्वात्मभायो विवेचिती यौ । + किमित्यत्र ।मत्त्वेनेति । तत्संवादत्येन । - ·] , - ३ स्कन्ध २० अध्याय. श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। रसज्ञः को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिवन् ॥ ६ ॥ ४ तानः कीर्तयेति । सूतत्वाद्देयं चेत्तत्राऽऽह-भद्रं त इति । ते भद्रमस्तु, ब्राह्मणानामाशिष एष देयाः। कथानामाधिक्ये हेतुमाह-कीर्तन्यान्युदाराणि कर्माणि यस्येति । भगयतः कर्मणां स्वभावद्वयम् , कश्चन तानि कीर्तयेदेव, अफलार्थी फलार्थी च । अफलार्थिनो नित्यविधिः-कीर्तन्यानीति । फलार्थि- नस्तु सर्वाण्येव फलानि । पात्रापात्रविचारव्यतिरेकेणेव सर्वफलदातृण्युदाराणि; तस्मात् कीर्तनीयानि । सर्वेषु पदार्थेषु सन्ति रसाः, रसज्ञं प्राप्याऽभिव्यक्ता भवन्ति । भगवतस्तु कर्माण्यभिव्यक्तान्येव, रसज्ञः परमपेक्ष्यते । कथानां स्वविषयरुच्युत्पादकत्वं पूर्वमवोचाम । यथाऽऽमेयेनौपधेन क्षुजायते, एवमन्नेन च तृप्यते । अन्नमेव चेत् क्षुञ्जनकं स्यात् , कथं तृप्येत ? तद्वत् रसज्ञः को या, नु निश्चयेन, तृप्येत ? पीतेनाऽमृतेनोचरत्रेच्छोत्पादनात् । स हि दुःखहर्ता स्मरत्नेव; दुःखं चाऽऽस्मतिरोभावात् , तिरोभावकश्य प्राकृतो गणः, स भूयानिति। कालादिरपि । अतो निरन्तरोत्सद्यमानदुःखनिवृत्त्यर्थ हरिः स्मर्तव्यः । किश्च, लोके आलस्याद्युद्वेगादिषु लीलया स्वास्थ्यं भवति; स्वस्याऽन्यस्य वा, क्रियमाणया कीर्त्यमानया वा । मृत्योर्भयं सर्वेपाम् , तत्राऽवश्यापेक्षममृतम् । किञ्च, पानस्य कियत्कालव्यवधाने, कालादिना, प्राकृतैर्वा, मध्ये रसान्तरोत्पादने अलं मन्येताऽपि; अस्मरणाद्वा । पिबन्नेव कथं तृप्यतेत्यर्थः ॥ ६ ॥ सर्गलीला प्रथमत आरभ्यत इति जापयितुं व्यासः स्वयमाह-- एवमुग्रश्रवाः पृष्ट ऋपिभिर्नेमियायनैः । भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति ॥ ७॥ * एवमुग्रश्रवा इति । उग्रं श्रवःकीर्तिर्यस्येति । इदमुग्रत्वं भगवत्कीर्तिविरोधिनिराकरणार्धम् । रोम- हर्पणस्याऽयं पुत्रः, उग्रश्रवा इति नाना । पयो हि ज्ञात्वा पृच्छन्ति, अनेन कार्यसिद्धिर्भविष्यतीति । नैमिपमेवाऽयनं येषाम् ; वैष्णवक्षेत्रे स्थिता देशगुणेनाऽपि वैष्णवा भवन्तीति ! आत्मनि यावान् परिकरो बाह्याभ्यन्तरभेदेन देहादिः, बुद्ध्यादिर्वा; तत्सर्व भगवत्येवाऽपितं येन, तादृशस्यतदेव कृत्यम् ; अत- स्तान्प्रत्याह-श्रूयतामिति । स्वस्य वक्तृत्व सिद्धम् तेषां श्रोतृत्वं स्थिरीकरोति-श्रूयतामिति । शुकस्तु मध्ये न विरत इति तस्य प्रश्नोत्तरम् । विदुरपाक्यं शुकोऽप्याहेति ज्ञातव्यम् ॥ ७ ॥ सूतस्तु विदुरः प्रश्नं कृतवानित्याह-- - सूत उवाच । हरेघृतकोडतनोः स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् । . भकाशः। ४ ता न इत्यत्र । पूर्वमिति । द्वितीयस्कन्याय तृतीयाध्याये 'ज्ञानं यदा प्रतिनिवृतगुणोमिचकम्' इति सोके। * एवमित्यत्र । सातव्यमिति ।' कुत्र क्षत्तुर्भगवता' इति लोके संवादस्य सर्वस्याऽपि पटवा. सदनुरोधेन ज्ञातव्यमित्यर्थः । प्रयो नोतरम् स.ग.r,पभोत्तरम् प. .

·। श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं संजातों मुनिमाह भारतः ॥ ८॥ +हरेरिति । शुकस्तु प्रश्नमेवाऽऽह, अयं तूपोद्धातमनुवदति, विदुरप्रभेनैव विशेपतो हिरण्याक्षवध. तत्वात् । सर्वदुःखहरणार्थमेव क्रोडतनुर्भगवता घृता । स्वमाययेति स्वाधीनया मायया, यथा- । परिवर्तमानया । लोकप्रदर्शनार्थ तथाभावं बोधयति, संपादयति वा; अत एव मायया धृतकोड स्तस्य चरित्रद्वयम्-भूम्युद्धरणमिष्टरूपम् , हिरण्याक्षहननमनिष्टनिवृतिरूपम् । उभयं श्रुत्वा संजात- । अनुवादेऽपि भगवतो माहात्म्यज्ञापनार्थमुभयोलीलात्वमाह मध्ये-लीलामिति । उभय लीला । i..रण्याक्षो भगवदीय इति स एव लीलात्वेनोक्तः । विशेषणपर्यवसाने तु लक्षणा, गौरवं च स्यात् ; हि- • याक्षचरित्रं चाऽधिकं स्यात् । एवं सर्व लीलैव भवति । होत्पची रुच्युत्पादकत्वेन । मुनिमित्यग्रिम- नार्थम् । भारत इति प्रकृत रसान्तराजननार्थम् ॥ ८ ॥ विदुर उवाच । प्रजापतिपतिः सृष्ट्वा प्रजासतें प्रजापतीन् । किमारभत मे ब्रह्मन् ! प्रबूह्यव्यक्तमार्गवित् ॥ ९ ॥ ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनुः । ते वे ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन् ।। १०॥ सद्वितीयाः किमसृजन्स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहोस्वित्संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥ ११ ॥ प्रजापतिपतिरिति । विदुरस्त्वेवं मन्यते, मक्तो हि ब्रह्मा सृष्टि कृतवानेव; अतः परं भक्त्युपयोग्येव । चित्कार्य करिष्यतीति । किमारभतेति ब्रहाकार्यविषयकः प्रथमः प्रश्नः । भक्तन भगवदर्थमेव सृष्टा इति गेच्यादयोऽपि कीदृशान् भक्तानुत्पादितवन्त इति द्वितीयः प्रश्नः । तत्राऽपि प्रकारत्रयं भक्तजनने तारतम्य भनार्थम् । सद्वितीया इति। सद्वितीयाः सभार्याः, तथा सति प्राकृतभक्तोत्पति स्वतन्त्रा एकाकिनः, तथा प्रकाशः। + हरेरित्यत्र । ननु रीलायाः फर्मात्मकत्वाद्र्म्युद्धारस्य लीलात्वं युक्तम्', न तु हिरण्याक्षस्य पुरुषत्वा ग्याशयाः-हिरण्याक्ष इत्यादि । भगवदीय इति । भगवत्क्रीडापकरणात्मकः । तथा च, तस्यापि लीलेच्छासम्पादितशरीरत्वेन लीलाशेप इति लीलात्वेनोक्त इत्यर्थः । ननु किमित्येवं कल्प्येतीतद्धनन- .1 लीगत्वं वक्तव्यमित्याशशयामाहुः-विशेषणेत्यादि । अत्र हि विरोषणभूतं हतपदं कर्मव्युत्पन्नम्, 'य भावव्युत्पनत्यमहीकार्यम् , हिरण्याक्षपदस्य तदन्वया तद्वतद्वितीयायाः पठच लक्षणाऽमीकाति पर्यवसाने लक्षणा गौरवं न स्यात् । हिरण्याक्षकृते भगवडीलायामप्रवेशावधरित्रस्य सर्गलीलामध्यपा. भावनाविषयं स्थान्, अतः सपो न पुक्ता पवमस्मदुरात्यायनी कारे तु पया यागपदेन कर्म- पिपपदार्थमः, यथा च 'राशा वेली' इत्यत्र तदुपकरणसंपरागृहः सापेक्षवृत्तिकत्पादेयं लीरा ग्यापि मापेमगिकत्वेन तोगाने सर्व लोलेव मति, प्रचुरमयोगाय न लक्षणादिवोष इत्ययमेव । न्यायानित्यर्थः। - - .

·. . A ३ स्कन्ध. २० अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । सति ज्ञानिमक्तोत्पतिः । संहता मिलिताः, तथा सति परगभक्तोत्पत्तिरिति । यदि ब्रह्मा प्रजापतिसृष्टय- नन्तरं न किश्चित् कुर्यात् , प्रजापतिरेव भवेत् , न तु प्रजापतिपतिः । सर्गस्य प्रवाहवत्प्रवर्त्तमानत्वान मरीच्यादिभ्यो विशेपः । प्रजापतिसृष्टिव्यतिरेकेण केवलं प्रजासृष्टौ रक्षकाभावात् प्रजा अमर्यादाः स्युः; तत्सृष्टौ तु तैरेव प्रजा भविष्यन्तीति प्रजासतें प्रजापतीनेव सृष्टवान् । सृष्टेत्येवाऽनुवादः । पूर्वशेषव्या- वृत्त्यर्थमारभतेत्युक्तम् । ब्रह्मन्निति ज्ञानार्थम् । म इति स्वाधिकारिज्ञानात् । ब्रह्मणस्ततोऽप्यलौकिक- करणज्ञानार्थमाह-अव्यक्तमार्गविदिति । अव्यक्त इति कारणरूपं ब्रह्म, तस्य मार्ग उत्पत्तिप्रलयप्र- कारः । कथं तस्मादेते रामायान्ति, कथं प्रविशन्तीत्येतद्रसव जानाति । सर्वस्याऽपि कारणमव्यक्तमिति त- थोक्तम् । द्वितीय प्रश्नमाह-ये मरीच्यादय इति । मरीच्यादयः स्वतन्त्राः सृष्टाः, मनुन्तु सभार्य । ते सर्वे सृष्टी नियोजिताः। निश्चयेन ब्रह्मण आदेशादेतत् जगत् कथमभावयन् उत्पादितवन्त इत्यर्थः। कर्मसूत्पादनादि- प्वन्येप्वपीति भिन्नं वाक्यम् , न धुत्पादनमात्रेणैव सर्व भवति.। सर्व इति वचनात् त्रिचतुराः, सर्वे वा कृतवन्त इति प्रभः । इदमिति परिदृश्यमानस्य कार्यस्य विद्यमानत्वादवश्यं कृतिः, प्रकारः संदिग्ध इति प्रश्नः । स्मेति प्रसिद्धे, नेदं जगन्मायिकम् , अमसृष्टं चेति कथनार्थम् । अतः सम्यगकल्पयन् , कास्न्ये- नाभिव्यक्त केन प्रकारेण कृतवन्त इति प्रश्नः ॥९॥ १० ॥११॥ x सृष्टिभेदान् वक्तुं साधारणी सृष्टिमनुवदति घभिः, भगवद्गुणत्वाय । महत्तच्चमहङ्कारः सकार्योऽण्डं बथैव च । नारायणत्वं पमं च ब्रह्मा चैत्यत्र पट् क्रमात् ॥ १॥ प्राकृताः पडिमे सृष्टा एकादा तु कृताः । सगुणास्तु नवैतेषु पुरुपो भगवत्कृतः ॥ २ ॥ निर्गुणः मोच्यते पुम्भिः शब्दब्रह्मात्म- नो (?) ऋपिः । एवं सप्तदश प्रोक्ता यज्ञात्मानो मता इमे ॥ ३ ॥ तेनैव प्रथमं देवस्तृप्यते सर्ग- लीलया। अतस्तदर्थसर्गोऽयं नाऽन्यथेति निरूपितम् । वेदे सर्गोऽयमेवोक्तस्तस्मादुभयतो महान् ॥ ४ ॥ प्रथमतो महतः सष्टिमाह- मैत्रेय उवाच । देवेन दुर्वितक्येण परेणाऽनिमिषेण च । जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात् ॥ १२ ॥ प्रकाश ४ देवेनेत्यत्र । साधारणीमिति । सर्वकल्पेवेकरूपाम् । प्राकृताः सृष्टा इति । भगवता सर्वसृष्टि- कारणत्वेन सृष्टाः । वैकत्ता इति । ततत्सृष्टिकारणभूताः । नन्वविद्यादित्राप्यन्तगणनायां सर्गा वहयो भवन्तीति कथमेकादशेत्याकालायां विमाजकोपाधिविचारेण तावत्वमित्याशयेनाहुः-सगुणा इत्यादि । एतेष्वेकादशसु पुरुषो मनुसर्गः, पुम्भिः पूर्वसृष्टैः स्तुत इति निर्गुणः प्रोच्यते । शब्दब्रह्मात्मनः सका- शाजात ऋषिः, ऋपिसर्ग एकादश इत्यर्थः । समुदायसझयाप्रयोजनमाहुः-एवामित्यादि । ' एप सप्तद- रा प्रजापतिः" इति श्रुतेरस्य सर्गस्य यशियाक्षरसमानसङ्ख्याकवादिमे यशात्मानो मताः । देवो भग- वान् सर्गलीलया प्रथमं तेन यज्ञेनेव तृप्यते। अतोऽयं सर्गस्तदर्थो भगवदर्थः। नाऽन्यथा न जीवार्थ इतीदं निरूपितं सहयया बोधितम् । तथा चेदं समुदायसङ्ग्याप्रयोजनमित्यर्थः । संस्थामावस्याऽनिर्णा- यकत्वमाशय हेवन्तरमाहुः वेद इत्यादि । उमयत इति । सहयातः शब्दतश्च, प्रमागतः प्रमेयतम्येति या । एवं सहयातात्पर्यमुक्त्वा वैरक्षण्यं वोपयितुं व्याकुर्वते-प्रथमत इत्यादि । त्रय इस्यादि । तभा च, ·. . श्रीमुत्राचिनी । [ श्रीमद्भागव:- देवेनेति । अयं महान् , न प्रकृते., किन्तु ब्रह्मण एव गुणवैषम्याजातः । अत्र त्रयो गुणाः-दैवम् , पर', कालश्चति । दैवं भगवदिच्छा, काम इति यावत् । तस्य तु स्वरूपमिदमित्थतया वक्तुमशक्यमिति दुर्वितर्यमुक्तम् । स कामा देवसंबन्धी, 'सोऽकामयत ' इति श्रुतेः । स च कामो न निरूपित इति निरूपकाणामतर्व्यः । परोऽत्र पुरुषोऽक्षरं वा, स राजसः । अनिमिपः कालस्तामसः | चकारानिमित्त मापद्यन्त कर्मम्वभावादयोऽपि कालादिभेदाः । एतैस्विमिर्गुणैरपि जातः क्षोभो यस्य, तस्माद्भगवतः पुरुषोत्तमान्महानासीत् । एते भगवद्रूण एवेति न तत्त्वपदप्रयोगः 1 गुणत्रयादिति सच्चिदानन्देभ्यः, तदं- गेभ्यो वा ॥ १२ ॥ महतः सकाशात् सकार्यम्याहकारस्य सृष्टिमाह- रजःप्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो देवचोदितात् । जातः ससर्ज भूतादिवियदादीनि पञ्चशः ॥ १३ ॥ *रजाप्रधानादिति । महांस्त्रिगुणात्मकोऽपि अहङ्कारसृष्ट्यर्थ रज.प्रधानो जातः । स त्रिविधोऽपि रजीमेदकृत एव । तत्रापि भगवदिच्छा प्रेरिकेत्याह-दैवचोदितादिति । स जात एव त्रिविधोऽपि पञ्च. यः ससर्जेति संवन्धः । तत्र भूतादिस्तामसः ।स आकाशादीनि भूतानि पञ्च, मात्राश्च पञ्चेति । एवमि- न्द्रियादिरपि; ज्ञानेन्द्रियाणि, कर्मेन्द्रियाणि, प्राणादीनि, नागादीनि च । सृष्टवान् देवादिश्च तत्तदभिमानि- देवदिगादीन् पञ्च; वयादींश्य; मनः, अन्तःकरणदेवताचतुष्टयं च । एवं पञ्चशस्त्रिलिङ्गोऽप्युत्पादितवा- नित्यर्थः ॥ १३ ॥ धाण्डनिर्माणमाह- तानि चकैकशः स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासजन् ॥ १४ ॥ मकाशः। सत्त्यरजस्तमःस्थानापना एत इत्यर्थः । न निरूपित इति । ' यहु स्यां प्रजायेय ' इति श्रुती कारेणोकोऽपि येन प्रकारेण बहुत्वम् , येन च प्रकारेणोचनीचत्वादिरूपः प्रकर्षः, तेन विशेषाकारणाऽनिरू- पितः । स राजस इति । रजःस्यानापनः । न तवपदप्रयोग इति । तत्त्वं हि तस्य भावः, धर्म इति यावन् । अग्रतु धर्मिण पव तथाऽविर्मावान्न तत्यपदप्रयोग इत्यर्थः । एवं च पूर्वस्मादस्य वैलक्षण्ये गुणभेदः, साक्षागयतः कारणत्वम् , तत्त्वपदापयोगधेति गमकायमत्रोक्तम् । सचिदानन्देषु गुणपदपयोगस्या- ऽममिदत्वात् पक्षान्तरमाहुः-सदंशेम्यो वेति । द्वितीयस्कन्धोणेभ्यः सत्त्वादिभ्यः । • रजःप्रधानादित्या । अयापि वलक्षण्यमाहुः स इत्यादि । विनियोऽपि । अहकारः। रजोभेदकत एपेनि । पूर्वत्र तत्यपदप्रयोगात् , द्वितीय कन्ये च ' महतातु विकुर्यागाद्रजासस्वापदिलात् । तमःमया नान ' इति मतिरोपणात्, पय तु 'रजःप्रपानात् । इति गुणान्तरोप,हणानुत्तोय । देवताचतुष्टय. विति। चन्द्राद्रप्रयायाः। सामान्या- - 'म ...

·. ३ स्कन्ध, १९ अध्याय.] श्रीमद्वालभाचार्यविरचिता । तानि चति । असमर्थत्वान्नपुंसकनिर्देशः । चकाराद्देवादयोऽप्येक कार्याथें क्षोभयितुमशक्ता इत्यु- तम् । एकैकशः प्रत्येकं ब्रह्माण्डनिर्माणे अशक्ता., यतः सर्वभूतात्मकं ब्रह्माण्डम् । अतः संहत्य भगव- दिच्छया प्रकाशबहुलं सुवर्णमयं ब्रह्माण्डमसृजन् । अवोपसर्गो नानार्थोऽपि प्रकृते रक्षावाचकः, दृढमन- श्वरमद्धिक्षयमण्डमसृजन्निति ॥ १४ ॥ तत्र प्रविष्टो भगवान् नारायणो जात इत्याह--- सोऽशयिष्टाऽब्धिसलिले आण्डकोशो निगत्मकः । सायं वै (संपूर्ण) वर्षसाहस्रमन्यवात्सीत्तमीश्वरः ॥ १५ ॥ स इति । अधिसलिल इति प्रलयोदके । पूर्व वा समुद्रनिर्माणम् , ' अप एव समर्ज' इति वा. क्यात् । स एवाऽण्डः कमलकोशात्मको नातः, यथाऽण्डात्पक्षी भवत्येवं कोशात्मको जातः ! स आण्ड- कोश इत्युच्यते । स हि भगवदर्थ सृष्ट इति नाऽन्यस्तत्र प्रवेशमर्हति, अतो निरात्मक एव संपूर्ण वर्षसा. हस्रमशयिष्ट । ततो भगवान् , अनु उत्पत्त्यनन्तरम् , अवात्सीद तत्रैव वामं कृतवान् , तं प्रविवेशेति वा । तत्र प्रयोजनादिजिज्ञासा न कर्तव्येत्याह-ईश्वर इति ॥ १५ ॥ एवं नारायणत्वमुक्त्वा तस्मात् पद्मोद्भवमाह- तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहलाऊरुदीधिति । सर्वजीवनिकायोको यत्र स्वयमभूत् स्वराट् ॥ १६ ॥ तस्य नाभेरिति । प्राकृतपमवत् तस्य विकासजनकसूर्यायपेक्षार्थमाह-सहस्रमर्काः, तेभ्योऽप्युरुरधिका दीधितिर्यस्य । न केवल तस्य जगत्प्रकाशकत्वम् , किन्तु जगदाधारत्वमपीत्याह-सर्वजीवानां समूहस्था- नमिति । उत्पादकं च तदेवेत्याह-पत्र कमले स्वयं भगवानेव, स्वराद् ब्रह्मा, अभद् । ततः सर्वे भविष्य- तीति भावः ॥ १६ ॥ यथा ब्रह्मणः सकाशात् सृष्टिर्भवति, तथोपायमाह- सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये । लोकसंस्थां यथापूर्व निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ।। x सोऽनुविष्ट इति । भगवता सह अनुविष्टः प्रविष्टः । को भगवानित्याकाहायामाह-यः शेत इति । सलिलमेवाऽऽशयो गृहम् । नारायण इत्यर्थः । ततः किं जातमत आह-लोकसंस्थामिति । लोकानां सम्यग्व्यवस्था, जातिगुणस्थानभेदेन यथा पूर्वकल्पे स्थिता । नन्वस्याः सृष्टेस्तथा सति को विशेष इत्या- शझ्याऽऽह-संस्थया स्वयेति । अत्र स्वयमेव भगवान् तथा स्थितः, आकृतिमात्रसमता तु पूर्वेण । एवं पद्दिधा मूलसृष्टिनिरूपिता ॥ १७ ॥ * कार्यसृष्टिनिरूपणे प्रथमं तामसी सृष्टिमाह-ससर्जेति त्रिभिः, कार्यकरणतत्कार्यभेदेन- । . प्रकाश, x सोनुषिष्ट इत्यत्र ! अापि वैरक्षण्यं बोधयन्ति-अत्रेत्यादि । * ससजेत्यत्र । कार्यकरणेत्यम । फरणपदेन छाया योध्या । तेन अवापि लक्षण्यं बोधितम् । पूर्व दशमे 'मबुद्धिकृतः इत्युक्तम् , एकादरी र करणं नोक्तम् , परन्तु 'अज्ञानवृत्तयः ' इति क्यनादशानमेव ·' ३९२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमंद्रागवत- ससर्ज च्छाययाऽविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रतः । तामिलमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातमः॥ १८ ॥ तत्र प्रथम स्वस्मिन् विद्यमानतमसा तामसं पञ्चविधं कार्यमाह-छाययाऽविद्यामिति । आत्मा देह- स्तथा धाया सात्त्विकादिविभेदजाः । तामसी तत्र वै छाया तस्यामपि हरिः स्वयम् ॥ १ ॥ त- तश्छाया हि करणमविद्या प्रति नाऽन्यथा । एतस्याः पञ्च पर्वाणि, पूर्वस्मातु विशिष्यते ॥ २ ॥ सस ग्रेन्धतामिस्रमिति पूर्वप्रकल्पना । अन्यथेयं समाख्याता महामोहफला मता ॥ ३ ॥ अत्र प्र- थममविद्यायाः पर्वणां मध्ये तामिस्रम् ; भगवतो वैमुख्य महाभोगेच्छा परमं बाधकम् , तदनु भोगेच्छा, ततोऽप्यज्ञानं स्वल्पम् , ततोऽपि पुत्रादिषु विकलेपु सकलेप्वहमेव विकलादिरिति । एतस्य वैराग्यजनक- स्वादज्ञानात्समीचीनता । ततोऽपि देहाहकारो भगवत्सेवौपायकत्वादुकृष्ट इति । प्रकृत एव त्वयं क्रम । अप्रत इति । अग्रिमेयं छायेति लक्ष्यते, अन्यथा प्रथमनिरूप्योऽग्रिमो भवत्येव ॥ १८ ॥ यया मूर्त्या एषा छाया भवति तां मूर्ति जहौ- विससर्जाऽऽत्मनः कायं नाऽभिनन्दंस्तमोमयम् । जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रि क्षुत्तृट्समुद्भवाम् ॥ १९ ॥ विससजेंति । तस्यास्तामसत्वं कार्ययणादवगम्यते । वस्तुत इयं सृष्टयुपयोगिनीति तस्या अभिनन्दन- मुचितम् , तदपि न कृतवान् । तत्र हेतुः-तमोमयामिति । अस्यां स्थितायां भगवद्वैमुख्यं * भविष्यतीति तां तनुं त्यक्तवान् । अतेजसा हरिवैमुख्यं सुखकरमिति तामन्ये यक्षरक्षांसि जगृहु: । सा राज्यभिमानिनी देवता जाता । त्यक्तायास्तस्याः कार्यमाह-क्षुत्तृदसमुद्भवामिति । पूर्वकल्प एवोत्पन्नानि यक्षरक्षांसि, भ. प्रकाशः। पत्र करणमिति । वैलक्षण्यान्तरं कारिकाभिः स्पष्टयन्ति-आत्मेत्यादि । विशिष्यत इति । अविद्यारूप भिन्नमुत्तमं च भवतीत्यर्थः । महामोहफलेति । महामोहोत्तमपर्विका । परमं बाधकमित्यादि । एतेषा वाधकरूपत्वेऽपि भगवदुपयोगित्वमेवं ज्ञेयम् । तथाहि-इन्द्रस्य यथा मसभद्गद्युतरुहरणयोरच्यमाने क्रोधजनकमज्ञानं तामिसं महाभोगेच्छारूपं भक्तो वाधकमपि गोवर्धनोखरणाधुपयोगि; अत एवाऽग्रेऽनुग्रही योधितः मखमहोऽनुगृहता' इति । एवमन्धतामिलमपियप्रसेनयोभोगेच्छारूपं मगवलीलोपयोगि, न्यको घयदेव निधारय ' इति याक्यात् । उग्रसेनादीनां भोगेच्छा तु राजधर्मेषु भगवन्नारदसंवादे ' दास्यमेश्वर्यवा- देन माते(ती)नां वे करोम्यहम् । अर्धमाक् चास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ' इति भगवद्वाक्येषु भून सेनयो राज्यं नाप्तुं शक्यं कथंचन' इत्यादिनारदवाक्येषु च स्पष्टम् (?) । एवं तमःपर्वरूपमज्ञानं च मातृचर जादीनां ' सपो नष्टस्मृतिः' इत्यादिषु स्फुटमेय । पुष्टयुपयोगित्वमत्रैव ततोपि' इत्यादिना विवृतमिति सर्व गुत्थम् । महत इति । समम्यन्तमिदम् । अनिमेति । स्वदर्शनयोग्या । यथा पृष्ठस्ये सूर्य तथेत्यर्थः । एवमधानुनी बाधकमातु:-अन्यथेत्यादितिया चाऽप्रत इत्यस्य यापत्तिरित्यर्थः । • भविष्यतीति । यथा प्रक्षिपाध्यायोक्सवरसाहरणे जातम्, तथा भविष्यति । अत्र च तात- नुस्यागकोपया ताकार्य नेताकतीयाय प्रक्षण इत्यपि स्पुरतीति बोध्यम् । ना. निग्निः ·३९३ , . , ३ स्कन्ध, २० अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। प्टदेवसर्गमध्ये गणनात् । अथवा, पूर्वोक्तायाः पञ्चपर्वाया एतानि देवताः, अतः पञ्चपर्वा सदेवोत्पन्नेति । अत्रैव तेपामुत्पत्तिः । अत एव स्वकारणभूतां तां जगृहुः ॥ १९ ॥ तस्याः स्पर्शमात्रेण यक्षरक्षसां क्षुत्तृट् जातत्याह-- क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवुः । मा रक्षतेनं जक्षध्वमित्यूचुः क्षुत्तृडर्दिताः ॥ २० ॥ * क्षुत्तृभ्यामिति । ततः पूर्वमस्मिन् कल्पे क्षुत्तुडुद्भवो न स्थितः। स्थितावपि देवाधिष्ठानसहितौ न स्थिताविति कामादिवत्पूर्व स्थिती, वृक्षाणामिव सह्यौ । अतो महद्यां क्षुत्तभ्यामुपसृष्टा भक्षान्त- रस्याऽसृष्टत्वात् ब्रह्माणं जग्धुमेवाऽभिदुद्रुवुः । पूर्व नपुंसकत्वेन निर्दिष्टा अपि । प्रतिनिर्देशे पुंस्त्वेन निर्देशो ब्रह्मापेक्षयाऽपि बलिष्ठत्वात् । अत्र केचिदाहुः-मा रक्षतैनमिति । एनं ब्रह्माणं मा रक्षत। इदानी माययाऽ- विद्यया वा क्षुत्तुडपशान्तिं कुर्यादपि, तथाप्येनं मा रक्षत, पुनरुपद्रवान्तरमुत्पादयिष्यतीति । अन्ये त्याहु:- जक्षध्वमिति । 'जक्ष भक्षहसनयोः' इति भक्षणार्थों जक्षिः, यक्षधातुर्वा भक्षणार्थः । ननु कथं पितरमेव. मूचुरित्याशदयाऽऽह-शुत्तृडर्दिता इति । नहि पीडितः किञ्चिज्जानाति धर्माधर्मम् ॥ २० ॥ ततः किंजातमित्याकाहायामाह- देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं वभूविथ ॥ २१ ॥ देवस्तानाहेति । देवत्यात्तस्य तथा ज्ञानम् , तामसोत्पादनात् तस्य तथा भयम् । भगवदिच्छयैव तथा जातमिति तन्निराकरणार्थ स्वयं देहे त्यक्ते भगवतः कोपादेवं जातमिति लक्ष्यते, अन्यथा दैन्यमाने कृते ते न त्यजेयुः । मा मांजक्षत रक्षतेत्याह । मां मा जक्षत मा भक्षतेत्यर्थः, किन्तु रक्षत । तत्रोपपत्ति- माह-अहो मे यक्षरक्षांसीति । अहो इत्याश्चर्य । न हि पुत्राः पितरं भक्षयन्ति, यतो मे यक्षरक्षांसि प्रजाः, पुत्रा इत्यर्थः । ननु यक्षरक्षसां पुत्रत्वे किमस्माकं तबाऽऽह-यूयं मे यक्षरक्षांसि वभूविथ । मा रक्षतेनं यक्षध्वम् ' इति वचनात् यूयं यक्षरक्षांसि, अत एव मे प्रजा वभूविथ । प्रति जाति- वचनम् । सर्वेऽपि मम प्रजामात्रम् , तेन मध्यमपुरुषैकवचनमुपपद्यते । एवं प्रार्थनया सह चतुर्भिः प्रथम- रसृष्टिनिरूपिता ॥ २१ ॥ सात्त्विकी सृष्टिमाह-- देवताः प्रभया या या दीव्यन्प्रमुखतोऽसृजत् । तेऽहारिपुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामहः ॥ २२ ॥ . प्रकाशन - x भुतुभ्यामित्यत्र । देवाधिष्ठानसहिताविति । क्षुत्तृपदार्थाविति रोपः। * देय इत्यत्र । तन्निराकरणार्यमिति । तामसोत्पत्तिनिराकरणार्थम् । पंव जातमिति | भयमा जातं । अन्यथेति । सर्वथा मारणेच्छायाम् । १ सयमेव. स. ग.

·. . , . ३२४ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- देवता इति । प्रभा यथा दीपस्य, यथा वा मणे , सूर्यादेर्वा, तथा ब्रह्मणोऽपि, अतस्तया अभया देवता असृजत् । प्रभया सृष्टा देवता विशिष्टि-या या प्रमुसतो दीव्यन् । सम्मुखतया या या दे वता क्रीडन्ति, उपास्या देवता सूर्यादिरूपा , ता एवं प्रमुखत उपासकम्य श्रीडन्ति । एव ता. सृष्ट्वा दोपाभावेऽपि भिन्नमावोत्पत्तेस्तामपि तनु विससर्ज । ततो ब्रह्मणा विसृष्टा ता प्रभारूपाम् , त एव देवा , पूर्व त्रीत्वेनाऽप्युक्ता , अहारिपुः हृतवन्त , गृहीतचन्त इत्यर्थ । अहोरूपा दिनरूपाम् । अहारिपुरिति पाठेऽप्यर्थ स एव ॥ २२ ॥ रजसा सृष्टिमाह- देवोऽदेवाजघनतः सृजति स्माऽतिलोलुपान् । त एनं लोलुपतया मैथुनायाऽभिपेदिरे ॥ २३ ॥ देव इति । पूर्व तत्तद्भाबापनम्तत्तत्सृष्टिं करोति, दैत्यसृष्टिं तु देवभावापन्नः करोतीत्या-देव इति । अदेवान् देवप्रतिपक्षान् । जघनत इति गुह्यस्थानात् कटिस्थानाद्वा, कटिमारभ्य जानुपर्यन्ताद्वा, यत्रैव कामसबन्ध 1 अतिलोलुपानिति उत्कटकामान् । कामस्तु स्त्रीसम्भोगात्मको मुख्यः । मेथुन पुरुषेऽपि भवतीति ते असुरा , एनं प्रजापतिम् , मैथुनार्थमभिपेदिरे । । यथा मातु सङ्गो निपिद्ध , तथा पितृस शोऽपि, तथापि लोलुपतया तथा कृतवन्त । कामेनाऽस्थिरत्व लोलुपता, कामो विवेकादीना नाशक २३ तत कि जातमत आह- ततो हसन्सभगवानसुनिरपत्रपैः । अन्वीयमानस्तरसा क्रुन्दो भीतः परापतत् ॥ २४ ॥ तत इति । प्रथमतो हसन् जात । तेपा लज्जाभावेन हास्यम् । तदनन्तर सभगवान् , भगवता स हितो जातः, भगवद्धर्म एव तस्य स्थिरो जातः, न देत्यधर्म , अन्यथा तैः सह क्रीडा कुर्यात् । रसाभासेन प्रवृत्ता इति निरपनपा। अन्यतो लज्जाऽपत्रपा । असुराश्च स्वभावतो रन:प्रधानाः,अतस्तै , अन्वीयमानस्तरसा प्रथमत युद्धो जात कोधेन कामो निवर्तनीय इति । तदनन्तर भीत , अभीताननिवृत्तान् दृष्ट्वा तत परापतत् परायन रतवानित्यर्थ ॥ २५ ॥ स गच्छन् वैकुण्ठ गत , यत्र भगवानधिष्ठायाऽऽस्त इत्याह--- स उपनज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानामनुरुपात्मदर्शनम् ॥ २५ ॥ स उपन्येनि । किसोपायेन गते शान्ता भविष्यन्ति, अलौकिकस्तूपायो भगयत ण्य भवतीति शापयितुमाह-चरदमिति । वरो घरोकिपदार्थमाप्युपाय । ते यस रोके इष्टप्राप्तिरूपा इति तयावृत्त्यर्थ मार-प्रपमानिहरमिति । दत्त्या अपि गता इति पापि पदाचिदाति हरेदन आह-अपनेति । यत्रो हरिः । विस, भग्नानामाप्रहार्थमेव याण्ठमधिष्ठाय स्थिनः । तदार-अनुग्रहायेति । भत्तागामाप्रहा धम् । भटाना याग समगुरपण, तारणमात्मनो दर्शन यम्य । आत्मा म्यरूपम् । रोक सपान , पान सचिदान्दम्पमेव, नाजारात्मान्तरमनि । पौराणिकान्त्वम्तीत्या ॥ २५ ॥ . - ·३ स्कन्ध. २० अध्याय.) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ३९५ एवं भगवन्तं गत्वा, असुरैः पीडितत्वात् स्तोत्रनमस्कारादिकमकृत्वैव विज्ञापनामेवाऽऽह- पाहि मां परमात्मस्ते प्रेरणेनाऽसृजं प्रजाम् । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६ ॥ पाहीति । तव प्रेरणेनाऽहं प्रजामसृजम् । तत्र दैत्यरूपा इमा प्रजाः, मामेव यभितुमुपाक्रामन्ति- अतः पाहीति संवन्धः । पालनसामर्थ्यम्, मम प्रेर्यत्वम्, तव प्रेरकत्वं च न सन्दिग्धम्; यतस्त्वं परमात्मा। परमश्वासावात्मा चेति नियामकभूत आत्मा । अत एव त्वयाऽहं प्रेरितः । एते एवंविधा उत्पत्स्यन्तीति भवानेव जानानि, नाऽहम् । अतो दोपसमाधानमपि त्वयैव कर्तव्यमिति दोषविज्ञापना | निकटे चाऽति- क्रमणं आयत इति शीवसमाधानम् । तत्र सामर्थ्यज्ञापकम्-प्रभो इति ॥ २६ ॥ ननु त्वयोपार्जिताः प्रजाः; वं पिता ते च पुत्राः; अतोऽन्यतरहितं कर्तुमशक्यम्, उभयोस्तु हितं विरोधे कथं भविष्यतीन्याशय, दैत्येषु प्रसादामावादन्यतरहितमेव प्रार्थयितुमाह- त्वमेकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशनः । त्वमेकः क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७ ॥ त्वमेक इति । अनासन्नपदामिति विपरीते वचनादासन्नपदां त्वमेव, एकोऽसहायः, तेपामदृष्टादिक- मप्यनपेक्ष्य, किलेति प्रसिद्धे, क्लिष्टानां लोकानां क्लेशं नाशयसि । कालादिकृतश्च क्लेशः । वन्येपेक्षा स्यात् , तद्व्यावृत्त्यर्थमाह-त्वमेकालशद इति । अनासन्नपदामिति वाक्यात् 'सुखं दुःखं भवो भावः' इति शास्त्रानुसारेण नाऽत्र क्लेशदानम्, किन्तु भक्तिप्रवर्तकरूपेण । यथा कालादयोऽधिकारिणो दु.खदाः, तथा भगवानपि स्वतन्त्रतया दु.खद इति त्वमेकः क्लेशद इत्युक्तम् । अनासन्नपदां त्वमेक एव क्लेशदः । ननु कथमेवं शास्त्रार्थो वैपम्यापादकः, तत्राऽऽह-तवेति । तव भूत्वा ये अनासन्नपदः, तेपामित्यर्थः । अनेन त्वदीयानां नाऽन्यः मुखदुःखदाता, किन्तु त्वमेवेत्युक्तम् कालस्य साधारणत्वाछुःखदानेऽपि लं निवारक इति । ततोऽस्मदुःख दूरीकर्तव्यम्, एते च निराकार्या इति ॥ २७ ॥ तद्भगवत्तो नात्यन्तमभीष्टमित्युभयसमाधानमाह- सोऽवधार्याऽस्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शनः । विमुञ्चाऽऽत्मतर्नु घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥ सोऽवधार्येति । दोषस्य निदानापरिज्ञानेन तन्निवर्तकले भगवतो मर्यादानाराकत्यं स्यादिति तदर्थ- माह-विविक्ताध्यात्मदर्शन इति । विविक्तः सम्यक्तया इतरदैलक्षण्यपूर्वकं विवेचितः अध्यात्मा ब्रह्मसहातस्थितसकलपदार्थः तत्र दर्शनं प्रत्यक्षतया ज्ञानं यस्येति । एतादृशे भगवान् ब्रह्माणमाह-विमु- चाऽऽत्मतनुमिति । यया तन्वा दैत्याः सृष्टाः, सा घोरा भवति, कारणांतयात्वे ताशकार्यानुत्पतेः। एव. मुक्तो ब्रह्मा तां विमुमोच । विमोचनार्थ वा विविक्ताध्यात्मदर्शन इति ब्रह्मणो विशेषणम् । हत्याश्चर्ये२८ भिन्नखभावनोत्पादितत्वात् सा देवताऽपि दैत्यहितकारिणी, देवत्वान्द्रामिका च जातेत्याह-वामिल त्यनुवर्णयति त्रिभिः- . - वारणान्यभाव.स.

·। - - * तामित्यत्र । फ्लाप ममूहतुल्यरूपा येति । करापशब्दो बहे समूहे च वर्तते इति तदुभयमुक्तम्। श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- ® तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् । काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९ ॥ अन्योन्यश्लेषणोत्तङ्गनिरन्तरपयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्निग्धहासलीलावलोकनाम् ॥ ३० ॥ देवता हि यादृश्या भावनया दृश्यते, तादृशी भवति । ते च कामातुरास्ता स्त्रिय रूपवती दृष्टवन्त । यादृशाश्च प्रकारास्तेषा मनसि रोचन्ते, ते ते देवतात्वात् तस्या दृष्टा अनुवर्ण्यन्ते । यावच्च दैत्यैर्न स्पृष्टा, तावद्वहि स्थिता तथाऽऽत्मान प्रदर्शितवती । यदा पुन सा स्पृष्टा, तदा तेप्वेव सनिविष्टा सन्ध्याभिमा निनी देवतेति दृष्टाया वर्णनम्, स्तोत्रम्, निक्टे गमनम्, कामलीलया च प्रश्नपूर्वक वर्णनमित्यष्टभिस्त प्रशसा निरूप्यते । ततो ग्रहणमेकेन, अर्द्धन चाऽनुभव । कणन्तौ चरणावेव अम्भोजतुल्यौ यस्या । तस्या देहे अनावृत द्वयमेव, पादौ मुख च, अन्यद्वस्त्रादिकम् । अतस्तेषा हीनाङ्गे स्पृहेति प्रथमतश्वर णवर्णनम् । नेत्रयो मुखजनकत्वादम्भोजत्वम् । ततो मुखवर्णन स्वाभिलापतप्रकारेण । मदेन विहले रो चने यस्याः । काञ्चीकलापेन विलसत् यत् दुकूलम्, तेन छन्नं रोधः कटिभागो यस्या । अनेन प्रक टाभरणं वन च निरूपितम् । काञ्च्या कलापत्वम्, कला पातीति, श्लथद्वस्त्रधारकत्वमित्यर्थः । अशा नामप्युत्कृष्टत्वात् फलापतुल्यसमूहरूपा वा । रोधश्शब्दः कामकुण्डे स्नानार्थिना तटत्वोधक । अन्यो न्य श्लेपणौ, उतुगौ ऊ मुद्गतौ, निरन्तरौ मध्ये छिद्ररहिती, पयोधरौ स्तनौ यस्या ॥ २९ ॥ ३० ॥ एव रूप द्वाभ्यामुक्त्वा स्त्रीभावमनुवर्णयति-- गृहन्ती बीडयाऽऽत्मानं नीलालकवरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे संमुमुहुःस्त्रियम् ॥ ३१ ॥ ४ घीडयाऽऽत्मानं गोपयन्तीम् । अत्राऽऽत्मा स्त्रीभावमापन्न , स ययैव चेष्टया गुप्तो भासते, ग्रीडया तादृशीं चेष्टा करोतीत्यर्थ । परिदृश्यमानावयवान् वस्त्रेण गोपायतीति केचित् । यथा बाह्या पदार्था बुया परिकल्पिता , तथा प्रीडाऽप्या । नीरवर्णा ये अलकाः, तेपा समूहयुक्ता च । अनेन तस्या स्वरक्षणानि निरूपितानि । केचिदेनामाध्यात्मिकी वर्णयन्ति । चरणकणन पदयादिशब्दा , अर्थोदयास्तमययुक्तो चन्द्रसूर्यो सोचने, आरता मेघा काञ्ची, आकाशमेवाऽम्वरम्, तटा दिश , कामुर्कीकामुकयोमनोरथावेव स्तनौ, चनचायो वा, उत्तमा नासिया शुका , दन्ता कुन्दादय , मना द्विजा यस्या इति पक्षिणो वा योगात्, स्निग्धो यो प्रकाशः। * गृहन्नी नीटयेत्या । श्रीधरमतमा-परिदृश्यमानेत्यादि । पुन श्रीधरमतमाहु, अन्यो वेदम् । येचिदित्यादि । तत्राम्बरस बोधयितुमा -एत इत्यादि । आधिदैविकस्वरूपस्य तादृशत्वज्ञान काय, न तु गांच्या पथनमाम् । योय नामीरियते तदा सारूपोवायार्थ असम्पन् बाधिन म्यात , मोहयग्रहणाग्रिमवर्णनादिवाक्याना च विरोध म्यादित्यर्थः । गोपयगी. घोपिक करा . . या सगमप १ गोपनीस ·- - ३ स्कन्ध २० अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। हास , पुस्पेण सह सबन्धसूचक , तर या लीला तया सहितमेवावलोकन यम्या । तत्काले कामिनी- नाम्, विकसितपुप्पथभ्रमरादीना या, भावा । प्रतिक्षण सन्ध्यातिरोभाव एव गृहनम्, रजा तदानीन्तन सत्कर्माणि, अन्धकार एव केशपाशः । एने धर्मा ज्ञापका एव, नत्वेतन्मात्रम्, अन्यथा वाक्यार्थो वाधित स्यात्, सर्ववाफ्यविरोधश्च । अतो ज्ञापरत्वेनैव एतेपा वर्णनमुचितम् । देवतायाम्तयात्वाभावे रोफे सन्ध्या या तथा भावा न भवेयुरिति । एव ता वर्णयित्वा तद्दर्शनकार्यमाह-उपलभ्येति । धर्मेति विदुरसमोधन मोहामावाय । हे धर्मराजे त्यर्थ । एकदेशसनोधन साम्प्रत राजत्वाभावात् विद्यमानधर्ममात्रगोधकम् । सबै असुरा संमुमुटुः । माहे हेतु स्त्रीत्वमेव, अतोऽन्ते निरूपणम् ॥ ३१॥ दृष्टाना तद्भावेन मुग्धाना भावप्रतिपादक वाक्यमाह- अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वयः । मध्ये कामयमानानामकामेव प्रसर्पति ॥ ३२ ॥ x अहो रूपमिति । रूपमनद्याश्चर्यत्व विधीयते । अहो धैर्यमित्यपि तथा । चेष्टया कामस्त्वस्या अपि महानिव रक्ष्यते, तथापि या न रोल्पा, अत आश्चर्यमाया धैर्यमित्यर्थ । एतद् द्वयमपि भुक्तभोगा- या , जरठाया वा, नाऽऽश्चर्यहेतुरित्याशयाऽऽह-अहो अस्या नर वय इति । नवमनुपमुक्तम् , प्र- त्यग्रविकसितं या, वय उद्दिश्य आश्चर्यत्व विधीयते । एवं दोपत्रयं तस्या कामलक्षणसंनिपातजनकम् , सा कथमकामेव । अम्या अकामत्वज्ञापकं विशेषसर्पणमेव, स्तम्भोऽपेक्ष्यते मुख्यः । भावादीना दृश्यमान- नाटकामेव । किञ्च, न केवरमस्या आन्तरा एव दोपा , किन्तु वाह्या अपीत्याह-मध्ये कामयमाना- नामिति । वय सर्व एव कामयमाना , तेन कामस्याऽऽवश्यक्त्वात् , वेष्टकत्वाच, मध्ये कथमकामा भवे- दित्यर्थ ॥ ३२॥ परिचयाभावादिति चेत , तर्हि संवादेन परिचिता करिप्याम ' इत्यभिप्रेत्य सवादार्थ यत्न कृतव- न्त इत्याह- वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । अभिसंभाव्य विश्वम्भात्पर्यपृच्छन्कुमेधसः ॥ ३३ ॥ वितर्कयन्त इति । प्रमदाकृति तां सन्ध्यां बहुधा वितर्कयन्तः पर्यपृच्छनिति संबन्ध । बहु- घेति स्वरूपसनन्धाद्यर्थम्, न तु ग्मीत्वे तम्याः सम्भोग्यत्वे वा सन्देह , किन्तु सन्देहरूपाण्यमे प्रक्ष्यन्ते । प्रभात्पूर्व स्वत एव ज्ञानार्थ वितर्कः । प्रकरण मदो यस्ण सकागात् । नीम्पा च सा देवता । अमि- तः संभाव्य स्तुत्या, कुशलादिक च पृष्ट्वैत्यर्थ । निश्रम्भादिति विश्वासात् , इयमस्मान् भजिप्यतीति । परितो नामगोत्रादिभेदेन । बुमेधस इति देवतात्वाज्ञानात् , न हि देवता भोग्या भवति । हर न तु स्पृश्येत्यर्थ ॥ ३३ ॥ प्रश्नत्रयमा काऽसि कस्याऽसि रम्भोरु! को वाऽर्थस्तेऽत्र भामिनि !। प्रकाश ४ अहोइत्यत्र । विशेपमर्पणमिति । स्वाकारगोपनम् । - + दृश्यव सा, ·३९८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विवाधसे ॥ ३४ ॥ काऽसीति । जातिकुलप्रश्नः । कस्याऽसीति सबन्धिप्रश्न , पितुर्भतुश्च । अनाऽऽगमने च किं प्रयो जनमिति तृतीय । परिचर्यार्थमेव ते प्रश्ना , न तूत्तरज्ञाने किञ्चित्प्रयोजनमस्ति । भामिनीति स्तोत्रम्, हे भव्ये । आपाततो ज्ञायते महती, महतो महत् कार्य तवेति । परमेकमेव तवाऽसामीचीन्यम् , यद्रूप द्रविणपण्येन दरिद्रानस्मान् वाधसे इति । रूपमेव द्रविण सुवर्णादि, तदेव च पण्यम् , बहुद्रव्येण च प्राप्यम् , वय च दुर्भगा , तन्मूल्यद्रव्यरहिताः; अतो वाधसे । केचित्तामसा उपायमज्ञात्वा एवमुक्तवन्त ॥३४॥ अन्ये वाहुन . या वा कास्वित्त्वमवले ! दिष्टया संदर्शनं तव । उत्सुनोपीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मनः ॥ ३५॥ या वा कास्विदिति । त्वं या काचित् । वा इत्यनादरे । स्विदिति सम्भावनायाम् । संबन्धे सभा बनाया वाऽनादर । हे अवले इति सवोधनेन, वलरहिताया शुश्रूपण कर्तव्यमिति, पादसवाहनादिक कारप्याम इति ज्ञापितम् । वयं न दुर्भगा , किन्तु सुभाग्या इति निश्चितम् , यतः सदर्शन तव जातम् । एतद्दिष्टया । सापराधा वदन्ति-उत्सुनोपीति । तत् त्वं सर्वथा देवता, देवताभजनं देवतादर्शन च नाऽल्पभाग्येनेत्यपि सूचयन्ति । त्व नोऽस्माक कन्दुकबीडया मन उत्सुनौपि । यथा आवभि सोमोऽभि पूयते, तथा मन ऊयमभिपुणोपि, यत उर्ध्वमेव नोसर्पति । कन्दुकक्रीडा तु देहचारनेन भवति, तनावयवाना सवरणविवरण भवत अतो यद्दर्शनाकासि चित्तम् , तत् क्षणे क्षणे सभृतं भवतीति मनस खेदः ॥ ३५॥ अन्य सात्त्विका , नपोपालभ्या, किन्तु स्तुत्या, अत स्तोत्रेण प्रसन्ना भविष्यतीत्यभिप्रेत्य स्तोत्र कृतवन्त नेकत्र ते जयति शालिनि ! पादपद्मं धन्त्या मुहुःकरतलेन पतत्पतङ्गम् । मध्यं विपीदति बृहत्स्तनभारभीतं श्रान्तेव दृष्टिरलसासुशिखासमूहः॥३६॥ *नोति । कामशास्त्रे हि कामिन्येव देवता, 'ताः स्तुम ' इति वाक्यात् । अरोक्किरूपवर्णनमेष महत्त्वन क्थन म्तोत्रमिति तदाह-हे शालिनि मनोहरे, विनययुक्त वा, ते पादपद्म नैकर जयति । म सिद्ध पद्म तु जर पय शोभते, तब तु सर्वत्रेति विशेष । पादपद्मपद च भक्तिसूचकम् । एकर न जय ति, चिन्नु सर्वत्र । नैकर अनेकत्र या । पादपद्मम्य चरने हेतुमाह-मन्त्या इति । मुहुधीर वारम् । परतलन पनत्पतझं मन्त्या । कन्दुका गच्छन्ती मध्ये समागतान् अमरान करतलेन गन्ती । तेऽपि पनगा पनन्नो भवन्ति । जात्यपेक्षया त्वेकचनम् । सात्त्विक्त्वाद्वा सूर्यमेव तथा मन्यन्ते, अस्त गच्चन सूर्य गन्ध्यापिरणाईन्यत इति । मध्य विपीदतीति गेदनिराकरणामम्माभिर्वा फरशी स्तम्भनीयावि वि भाय । शाराद्विपाद । उत्तमग्रियाश्च रमण शमध्यत्यम् , अन्यथा तृतीयाम्प बन्धा केऽपि न , - नाया । नगदग गह ममागमभिमत्याहु -अनेकत्र येति । ३ नापिरमर पर रघ गधा पपई ·. , ३ स्कन्ध २० अभ्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । सगच्छेरन् । विपादहेतु -गृहत्स्तनभारेण भीतमिति । न केवलं विपादमात्रम् , किन्तु भहो भविष्य- तीति भयमपि । तेन सुप्त्येव स्थातव्यमिति भाव । किञ्च, दृष्टिरपि ते श्रान्तेय, रसेन पूर्णा आरम्ययुक्ता च जाना | श्रमो बहि कार्येण शारीर , आलस्य मनस । सुष्ठ शिखासमूहो यम्या । अत उत्सङ्गे शयनं कर्तव्यमिति भावः ।। ३६ ॥ एव स्तुत्वा तू'णी स्थिता ताम्, 'अप्रतिपिद्धमनुमतं भवति' इति ज्ञात्वा सर्व ता गृहीतवन्त इत्या- इति सायन्तनी सन्ध्यामसुराः प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्ती जगृहुर्मत्वा मूढधियः स्त्रियम् ॥ ३७ ।। प्रहस्य भावगम्भीरं जिघन्त्यात्मानमात्मना ॥ ३८ ॥ इतीति । सायन्तनी पश्चिमाम् , सन्ध्यां प्रमदामिवाचरन्तीमात्मना च प्रोभयन्ती काममुत्पादयन्तीम्। स्त्री चेपलेभयन्ती जाता, तदा सिद्धा जातेति ज्ञात्वा, जगृहुरारिगितवन्त , यत एते मूढधिय । ह्मण पुत्रा अपि तत्त्व न जानन्तीति तथा वचनम् । ततः किं जातमित्याशङ्कयाऽऽद-ते सर्वे तामालि. गय, म्वस्मिस्तस्या प्रविष्टाया भूताविष्टा इव आत्मनैवाऽऽत्मानं जिघ्रन्ति स्म। प्रथमतम्तया आलिहिता इव सतुष्टा , क्षणात्तामदृष्ट्वा, अस्मान् वञ्चयितुं लीनेति, भावगम्भीर यथा भवति तथा प्रहस्य, पश्चादा- त्मानमेव स्त्रिय ज्ञात्वा, नियामक रूपादिकमदृष्ट्वा, कमलगन्धा ता मत्वा घ्राणेन ज्ञातुं जिघन्ति।। ३८॥ कान्या ससर्ज भगवान्गन्धर्वाप्सरसां गणान् । विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्ना कान्तिमयीं प्रियाम् । त एव चाऽऽददुः प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमाः ॥ ३९ ॥ * एवमेकप्रकारेण प्रथमं त्रिविधा सृष्टिमुक्त्या द्वितीयेन प्रकारेणाऽऽह-कान्त्या समजेति। कान्ति - चण्यम् । एषा सात्त्विी सृष्टि ।राजसीति कचित् , साध्या पितरश्च सात्त्विका इति । तचिन्त्यम् । म गवानिति पुनर्मूलप्रवेश , आरब्धगुणाना समाप्तत्वात् । गन्धर्याप्सरसां गणानित्यवान्तरजातिभेदान् । विससर्जेति । तामपि तनुनिमसर्ज, सा ज्योत्स्नाऽभवत् , यत कान्तिमयी सा। कान्तिमतीमित्यपि पाठे तथा । सा हि ब्रह्मण प्रिया, गन्धर्वाप्सरसा वा, ते हि ज्योत्स्नायामेव रमन्त इति । अत एव त एव गणास्तामाददु । चकारात् भौतिकी च ज्योत्स्नाम् । विश्वावसुर्मुस्यो वेदे, विश्वापनुः पर्यमुष्णात् ' इति भुते , ' विश्वावसुः पूर्वचिनिर्गन्धर्वाप्सरसाम् ' इति विभूतिवाक्याच ॥ ३९ ॥ तामसी सृष्टिमाह- प्रकाश । * कान्तेत्या । एक प्रकारेणेत्यादि । तामसतामसतामससासिकतामसराजमप्रकारेणोक्त्वा, सात्त्विकसात्त्विकमात्त्विक्तामससात्त्विकरानसप्रकारेणाऽऽहेत्यर्थ । साविकीति एतजनिकायाम्तनो प्रकाशकस्यात् प्रियत्वाच तत्कार्यभूता इयमपि सात्त्विरीत्यर्थ । राजमीत्यादि । इद न श्रीधरमतम् । मतान्तरे दृषणमा -चिन्त्यमिति । युक्त्यमावाञ्चिन्त्यमित्यर्थ । . आमनथ ग पर ·श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयदृशौ ॥ ४० ॥ *सृष्ट्वैति । तन्द्री आलस्यनिद्रा, तया भूतानि पिशाचांचाऽसृजत् । न चैपा मृष्टिरेतायती, किन्त्वधि- काऽप्यस्तीति ज्ञापयितुं सृष्वति क्त्वाप्रत्ययः । दृशोमलिनं चाऽऽलस्यनिद्रायामयान्तरं करणम् ! सृष्टाः पि- शाचा दिग्वाससो मुक्तकेशाश्च । तानमालान् दृष्ट्वा, दृशावमीलयत् । निमीलनेन चोन्मादो गण उत्पन्न इति । तनुद्वयं च त्यक्तम् ॥ ४० ।। तत्रैकस्या विनियोगमाह- जगृहुस्तहिसृष्टां तां ज़म्भणाख्यां तनुं प्रभोः । निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते । येनोच्छिष्टान्धर्पयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१ ।। जगृहुरिति । भूतपिशाचा एव तां जगृह. विशेषेण सृष्टा विसृष्टेति योगेन पूर्ववद्रहणमपि सूचितम् । विसृष्टा त्यक्ता । तयोर्भेदार्थ पूर्वस्या नामाह-जृम्भणाख्यामिति । आलस्यनिद्रायां हि समागतायां - म्भा भवतीति । असमीचीनाया अपि ग्रहणे हेतुः-प्रभोरिति । द्वितीयां पूर्वसंदिग्धामिदानी लक्षयति-नि- द्रामिति । निद्रा एव तनुर्द्वितीया, पूर्वा तु जृम्भणाख्या । तस्या देवतारूपाया निद्रायाः कार्यद्वारा लक्षणं निरूपयति-इन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते इति । निद्रया हि इन्द्रियाणि सर्वाणि लीनानि भवन्ति, स्रवन्ति च निद्रया । तयैवाऽऽधिदैविकया चक्षु सावादिकमपि भवति । अतस्त्रिविधमपि कार्यामिन्द्रिय- विक्केदशब्देनोच्यते । तां ये गृहीतवन्तस्तानाह-येनोच्छिष्टानिति । स गणस्तून्मादलक्षणः, येन सा गृहीतेत्यर्थादुक्तं भवति, अन्यथा निरूपणवैयर्थ्यापत्तेः । तेपामुन्मादसंज्ञा कथं जातेत्याशङ्कयाऽऽह-येन कारणेन उच्छिष्टान् । भोजनादिना, मलोत्सर्गादिना वा, उच्छिष्टा भवन्ति, तांस्ते धर्षयन्ति । तत्तेन कारणेन तं गणमुन्मादं प्रचक्षते । उद्गतो मादो यस्येति । उन्मत्ता एव ानवहितान् धर्षयन्ति, अतस्त गणमुन्मादं प्रचक्षते । यद्वा, भूतपिशाचा एव जृम्भणाख्यां निद्रां च गृहीतवन्तः । निद्रया द्वितीयतन्यो- त्पादितं च गणं धर्षणार्य करणत्वेन गृहतियन्तः । तथा सति स गणः पिशाचमध्य एकान्तभूतो ज्ञेयः । धर्पयन्ति पिशाचा:-आचक्षते अभिजाः ॥ ४१ ।। राजसी सृष्टिमाह- ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः । साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणाऽसृजत्प्रभुः ॥ ४२ ॥ +ऊसन्तमिति । इडो(इर्जशब्दौ शक्तिविशेषवाचकौ । इन्द्रियाणां विषयग्रहणसामर्थ्यविशेषसंपादिका आत्मनिष्टा शक्तिर्विचारकारणभूता चोर्जशशब्देनोच्यते । क्षुत्पिपासाभिद्धिका तु शक्तिरिटशब्देनोच्या ते । अत एव भाखाच्छेदने एते काम्ये ' इत्योर्जेत्या' इति । एते शक्ती भगवत एय, जावे ओषधि- प्रकाशः। * मृष्ट्वेन्यत्र । त्यक्तमिति । निमीलितं त्यक्तम् । + ऊर्जस्वन्तमित्यम् । अत एवेत्यादि । इन्द्रियसामर्यसम्पादकत्वतदभिवृद्धिकर्तृत्वाभ्यामेव सा. सिगारमा र प..

·.. . ३ स्कन्ध, २० अध्याय. ] श्रामद्वल्लभाचार्यविरचिता। वनस्पतिषु च प्रतिष्ठिते । ' ऊर्या अन्नाचं दधि ' 'ऊर्वा उदुम्बरम्' इति च; 'हपे प्राणाय, ऊर्जेs. पानाय' इति च । यस्तु ऊर्युक्तः स ऊर्जखान् । यदैवं ब्रह्मणोऽभिमानो जातः । भगवानिति मूलोक्सव. न्धज्ञापकः । अज इत्यभिमाने हेतुः, अन्यथा भगवान् सर्वरूपो नाऽऽत्मानं तथाऽभिमन्यते । तदा परोक्षण भावेन साध्यान् पितृगणांश्चाऽमृजत् । अदृष्टं सर्व परोक्षम् । अत एव साध्या अतिरिक्तभागिनो जाताः- पितरश्च न्युजभागिनः, 'परोक्षभागिनश्च ह्रीकाः' इति श्रुतेः । अत उभयेषां सृष्टिरदृष्ट्वैव कृता । तथा सृष्टौ सामर्थ्यम्-प्रभुरिति ॥ ४२ ॥ तामपि तनुं विससर्ज- तं त्वात्मसर्ग तत्कायं पितरः प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते ॥ ४३ ॥ तं त्वात्मेति । अत एव ते उभये, आत्मसर्ग स्योत्पादकम् , तस्य ब्रह्मणः कायं शरीरम् , मुख्य- तया पितरः मतिपेदिरे । लोकेऽत्यन्तं पितर एव प्रसिद्धा इति । तेन शरीरेणोभयेषां विनियोगमाह- साध्येभ्यः पितृभ्यथेति । यद्येन शरीरेण वितन्वते लोकाः, अतिरिक्तेन श्राद्धेन च ॥ १३ ॥ पुनस्तृतीयं गुणत्रयसर्गमाह- सिद्धान्विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् । तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम् ।। ४४ ॥ +सिद्धानिति । एते सात्त्विकाः । सिद्धा ज्ञानसिद्धाः, विद्याधराः कर्मसिद्धाः, उभयानपि तिरोधा- नेनैवाऽमृजत् । तिरोधानविद्यारूपो यो मावः, तेनाऽसृजदित्यर्थः । तां च तर्नु पूर्ववन्न त्यक्तवान् , न्तु तेभ्यो दत्तवानित्याह-तेभ्य इति । आत्मानं देहमददात् । असंदेहाथै तस्य नामाऽऽह-अन्तर्धान मित्याख्या यस्य । अद्भुतमिति स्वतो दाने हेतुः ॥ ४४ ॥ राजसीमाह- स किन्नरान्किम्पुरुपान्प्रत्यात्म्येनाऽसृजत्प्रभुः । मानयन्नात्मनाऽऽत्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५ ॥ स किनरानिति । किन्नराः किम्पुरुषाश्च देवगायकाः, तान् प्रत्यात्म्यन प्रतिबिम्नाऽसृजत् । प्रभुरिति पूर्ववत् । न प्रतिबिम्बमात्रेण तेषां सृष्टिः, किन्तु सन्मानपुरःसरमित्याह-मानयन्निति । आत्मना प्रति- बिम्बरूपेण, आत्मानं बिम्बरूपम् , मानयन्नसृजदिति संबन्धः । लोकोऽपि दर्पणादौ मुखं पश्यन्नात्मानं वहु मन्यते । किञ्च, नापि सन्माननमानसहितन, किन्त्वात्माभासं विलोकयन्नेवाऽसृजत् । तेन दर्शनेन सन्माननेन सहितेन प्रतिबिम्बेनाऽमृजदित्यर्थः ॥ ४५ ॥ प्रकाशः। नाय्यस्येन्द्रियवीर्यरूपतया तत्तन्ने पवित्रार्थ 'इपेवेति शाखामाच्छिनत्ति' इत्यनेन विहिते शाखाच्छेदने तयेत्यर्थः । उभयत्र प्रतिष्ठितत्वे प्रमाणमाहुः-ऊर्वेत्यादि । + सिद्धानित्यत्र । तृतीयमिति । राजसराजसराजससात्विकराजसतामसभेदभिन्नम् । १ मूलसम्बन्ध रा. भोंकसम्बन्धः क प. र. ३होताः स.प्र.. । ३तना:.'.

·- - । ४०२ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- तेन कार्ये विरूपता जातेत्याह- ते तु तज्जगृह रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना । मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोपसि कर्मभिः ॥ १६ ॥ ते त्विति । इदं रूपं ब्रह्मणा त्यक्तमेव, यतः स परमेष्ठी, परमां निष्ठां प्राप्तवानिति. 'तेन स परमा काष्ठामगच्छत् ' इति श्रुतेः । ततो यज्जातं तदाह-मिथुनीभूयेति । ते उभयेऽपि स्त्रीपुरुषरूपेण जाता, (१) माननस्याऽयं धर्मः। उपसि च प्रातः काले, कर्मभिब्रह्मकृतैरुत्कर्षहेतुभिमिथुनीभूयैव रसाभित्र्यत्त्यर्थ, तमेव ब्रह्माणं गायन्तो जगृहुरिति संबन्धः । गानं दर्शनकृतम् ॥ ४६ ।। तामसी सृष्टिमाह- देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया । सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपुः ॥ १७ ॥ देहेनेति । भोगवता स्थूलेन देहेन । भोगो विषयभोगः, तद्वान् स्थूलो भवत्येव । इदं लोकप्रसिद्ध- मिति वै निश्चयेनेत्युक्तम् । बहुचिन्तया शयानो जातः, पतित्वा स्थित इत्यर्थः । चिन्तायां हेतुः सर्गेऽ- नुपचित इति । कामस्याऽपूर्ती क्रोधो नातः, क्रांपाच तद्वपुरुत्ससर्ज ॥ ४७ ।। त्यक्ताद्वपुषः सृष्टिजीतेत्याह- येऽहीयन्ताऽमुतः केशा अहयस्तेऽङ्ग ! जज्ञिरे । सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोगोरुकन्धराः॥४८॥ येऽहीयन्तेति । अमुतः शरीरात् ये केशा अहीयन्त । अनेन क्रोधात् स्वकेशाकर्षणमपि कृतवा- निति ज्ञायते । त एव फेशा अहयो जाताः । अहयः सर्पाः, नागा इत्यवान्तरभेदाः । क्रियावन्तो- ऽफणाधाव सफणास्तु तथा परे । नागा अजगराः प्रोक्ता मध्यमाः सविपाः स्मृताः। यतोऽहीय. न्त, अतोऽहयः । क्रोधाद्यद्धावनं कृतवान् , ततः प्रसर्पतो देहाये जाताः, ते सर्पाः। पतितात् किया. रहिताये जाताः, ते नागाः । स्थूलाकारात् देहात् क्रियारहितात् यजाताः, अतः भोगोरुकन्धराः । महान् भोगः, उरुः कन्धरा च येषाम् । कन्धराः फणस्थानानि । उरुशब्दस्य मध्ये प्रयोगादुभयसंबन्ध । मोगार्थ वोरुकन्धरा, भोगापेक्षया वा ॥ ४८ ॥ एवं नवविधां सृष्टिमुक्त्वा स्वस्य गुणातीतभावनया कांचित् मृष्टिं कृतवान् । तामाह- स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवाऽऽत्मभूः । तदा मनून्ससर्जाऽन्ते मनसा लोकभावनान् ॥ १९ ॥ प्रकाशः। * ते वित्यत्र । अयमिति । (१)स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्यां भवनरूपः। दर्शनकतमिति। दर्शनधर्मः ।प्रतिविम्बध माम्नु किन्नराः। कि पुरुषा मिथुनीभावश्चेति स्वाप्रतिविम्बः सम्माननां त्रयाणां कार्य निर्दिष्टम् । इति श्रीकृतीयस्कन्धगुपोधिनीमकाशे विंशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । , ·३ स्कन्थ. २० अध्याय. ] श्रीमद्वामाचार्यविरचिता । ४०३ स आत्मानमिति । यदैव पुरुषः स्वस्मिन् गुणातीतेऽवतिष्ठते तदैव कृतकृत्योऽहमित्यात्मानं स मन्यते ॥ १॥ इवेति मायनया तथात्वात् । एवं भावे हेतुः-आत्मभूरिति । आत्मनो भगवतः सका- शात् जातः । तदा पनून ससर्ज । मनसा शरीरस्थानीयेन । मनवोऽत्र चतुर्दश मुख्याः, अन्येऽपि बबस्तद्विधाः । स्वसृष्टेरन्ते । नाऽतः परं ब्रह्मणः सृष्टिः, ऋपिसृष्टिस्तु वेदात्मकभगवतः । एतेषा- मुत्कर्षमाह-लोकभावनानिति । लोकाननुभावयन्ति धर्मादिभिरिति ।। ४९ ॥ तदा ब्रह्मा स्वस्य सामर्थ्य तेभ्यो दरवानित्याह- तेभ्यः सोऽत्यसृजस्वीयं पुरं पुरुप आत्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम् ॥ ५० ॥ लेम्प इति । पुरं ब्रह्माण्डात्मकम् । तदेव तेभ्यः कारतो विभज्य दत्तवान् , यतः स पुरुपः । ते हि पुरं पालयिष्यन्ति, स्वयं शयिप्यत इति । तदा बहवो मनवो ब्रह्मस्थानीया जाता इति पूर्वमृष्टानां सुखं जातमित्याह-तान् दृष्ट्वैति । ये मन्वपेक्षया पुरा सृष्टाः, ते प्रजापति प्रशशंसुः ॥ ५० ॥ प्रशंसामेवाऽऽह- अहो एतज्जगत्स्रष्टुः सुकृतं वत ! ते कृतम् । प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन्साकमन्नमदामहे ॥ ५१ ।। अहो इति । सृष्टिरत्यन्ताश्चर्यरूपा, वयमपि तेनैव सृष्टाः, एतेऽपि । तथापि कारणतुल्यत्वेऽभ्युत्तमा जाता इत्येतत्कृतमेव जगत्स्रष्टुः मुकृतम् । यतेति हर्षे, स्वकारणादुत्तमं जातमिति । हेवन्तरमप्याह-प्र- तिष्ठिताः क्रिया यस्मिन्निति । यस्मिन् कृते मनुरूपे, क्रिया धर्मादिरूपाः, प्रकर्षण स्थिताः। अनेन धर्मो मोक्षध सिद्ध उक्तः । साकमन्नमदामह इति चाऽर्थः कामश्च । एवं सर्वपुरुषार्थसाधकता ॥ ५१ उकृष्टभगवद्भावेन सृष्टिमाह- तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना। ऋपीनृपिहपीकेशः ससर्जाऽभिमताः प्रजाः ॥ ५२ ॥ तपसेति । ज्ञानकर्मभक्तिभिर्हपीकेशो भगवान् , ऋपीन् सर्ववेदादिप्रवर्तकान् , अभिमतमजारूपान् , ससर्ज तपोऽत्र ज्ञानम् , विद्या भक्तिः । योगेन युक्तो भगवद्भावं प्राप्तः, समाध्यन्तेन योगेन वा युक्तः। सर्वैः भगवता वा, इन्द्रियपतित्वात् स्रष्टुः । ऋपयो जितेन्द्रियास्त्रिविधाश्च; ज्ञाननिष्ठाः, कर्मनिष्ठाः, भक्तिनिष्ठाश्चेति । ऋपिश्चासौ हपीकेशश्च, शब्दार्थब्रह्मरूप इत्यर्थः ।। ५२ ॥ भगवतः पगुणा एकीभूताः कर्तृविशेषणभूता इति सृष्टेभ्य एकैकमंशमदादित्याह- तेभ्यो ह्येकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः । यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३ ॥ तेभ्य इति । हि युक्तश्चाऽयमर्थः, यदंशपुरस्कारण ये सृष्टाः, तेभ्यः सोऽशो देय इति । स्वार्थ तु नापेक्ष्यते, यतोऽयमजः, अतः परं पुत्रादिरूपेण न भविष्यतीति । तानेवांशानाह-यत्तदिति । यदेव, १ इतिः पूर्य'तत् इत्यधिकम् क.ग, २३तः माफ अभिमतमः' इतिपाठः कचित् पुसकेषु दृश्यते ३ यावदस्य.क.स. - .

·४०४ " मान विमजन्तु-पडित्यादि । कारण पनि । मनमायारकारणे धर्म ! फल इति । मृतसंसारमा श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- यस्य तदेव तस्येत्यर्थः । ऐश्वर्यादिषु पर्ट समाध्यादयः पडन्तर्भाव्याः, तत्तत्त्वेन वा व्याख्येया.; भिन्ना वा । एते प्रकृतोपयोगिभगशब्दवाच्याः । समाधिश्चिचैकाग्र्यम् , योगस्तस्योपायः, ऋद्धिः फलं तस्य; इति त्रयमेका कोटिः । तपो ज्ञानम् , विद्या भक्तिः, वैराग्यं चेत्यपरा । विद्यैव यशः, ऋद्धिरेव श्री., योगो बलम् , समाधिरैश्चर्यमिति । सम्यगाधि शत्रूणां यस्मादिति योगश्च । ऋषयो हि भगवत एकैकमरा संपा- दयन्तीति ॥ ५३ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे विशाध्यायविवरणम् । एकविंशाध्यायविवरणम् । * एकविंशे तु सफलो धर्ममार्गों निरूप्यते । भूतसंस्कारकर्तृत्वाद्भूतसोऽयमुच्यते ॥ १॥ पड्विधं रूपमस्याऽपि तपोदर्शनसंस्तवाः । विविधाःकारणे युक्ता वाक्यागमसमृद्धयः ।। फलेऽपि विविधाः प्रोक्ता ऋपिवाक्यं समृद्धये ॥ २ ॥ एवं सकलां ब्रह्मसृष्टिं पूर्वाध्याये श्रुत्वा, तद्विशेपं श्रोतुं मनोवैशं पृच्छति-स्वायम्भुवस्येति पञ्चमि विदुर उवाच । स्वायंभुवस्य च मनोवैशः परमसंमतः । कथ्यतां भगवन् ! यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः ॥१॥ गोस्वामिथीपुरुपोचमजीमहाराजकृतः प्रकाशः अरविंधाध्यायविवरणं चिदीपवः सातीनां पूर्वमुखत्याचानिरूप्यास्य प्रकरणस प्रारमैन विभकरदादशाप्यायेऽर्थद्वयम्य १ मत्त्वालाभ्यागध्यायादिभेदो यथा न भवेशदमर्थयोरेन हेनुहेतुमदार इनि योपपन्त, प्रानुवाध्यायामातुः एकविंशे वित्यादि । अपमिति । धर्ममार्गः । दाम्यागेतदध्याद परे । पारिवामिति । मनु प्रतिकदमदापमम् । एवं सोऽध्यायार्थ उमः । तत्र विदुरमभम्य सागि उभारला पाया। भारारदा. ग...

·24 ४०५ ३ स्कन्ध. २१ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। अस्य विशेषत्वं मैथुनजनितत्वमेव । स्वयंमुवो वंशः श्रुनः, स्वायंभुवस्य च मनोवैशः श्रोतव्यः । तत्र हेतु:-परमसंमत इति । परममत्यर्थं संमतः । सर्वसंमतं च श्रोतव्यम् , यत इदानीन्तनानां तथैव जन्म । तदाह-मैथुनेनैधिरे प्रजा इति । भगवन्निति ज्ञानार्थ संबोधनं मैत्रेयस्य ॥ १ ॥ एवं सामान्यतः पृष्ट्वा पुत्रयोर्विशेष पृच्छति- प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायंभुवस्य वै । यथाधर्म जुगुपतुः सप्तद्वीपवती महीम् ॥ २॥ प्रियग्रतेति । यो स्वायंभुवस्य सुतौ प्रियव्रतोचानपादावुक्तौ, तौ, निश्चयेन, धर्ममनतिक्रम्य, द्वीपवती मही जुगुपतुः । जन्ममानं श्रुतम् , युक्त्या रक्षा च निर्धारिता । तयोर्वेशस्तु वक्तव्य इति भाव: कन्यकानां वंशं पृच्छति- तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् ! देवहूतीति विश्रुता। पली प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयाऽनघ! ॥३॥ तस्येति । मध्यमाया द्वयेन, शिष्टयोरेकेन । मध्यमा सर्वत्र मूलभूतेति तस्याः प्रशंसा । तन्मोक्षावधि- खे सर्गः । ब्रह्मनिति संबोधनमविकृतत्वाय । देवानां हृतिर्यस्या इति सर्वदेवमयी, सर्वदेवाधिष्ठिता वा । सतर्पणाथै वा देवानामाहानम् । उपभोगार्थ वा, मोहिता रूपेण समाहता इति । सर्वथा विशेषण श्रुता प्रसिद्धा । तस्या विवाहश्च श्रुतः। कर्दमस्य प्रजापतेः, त्वया, पत्नीति निरुक्ता। अनति संयो. धनात् स्त्रीकृतो भावो हृदये नोत्पत्स्यत इत्युक्तम् । पापयुक्तानामेव तादृशः कामो भवति, यो लौकिकेन क्षुभ्यति ॥ ३ ॥ अनूध प्रश्नमाह- तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणैः । ससर्ज कतिधा वीर्य तन्मे शुश्रूषवे वदः ॥ ४ ॥ तस्यामिति । तस्य महायोगित्वात् , बीजावापो योगप्रतिबन्धक इति, ताहशस्यापि बचपत्यजनकत्व- माश्चर्यमिति प्रक्षः। साऽपि योगलक्षणैर्युक्ता । द्वात्रिंशल्लक्षणयुक्तो योगस्याऽधिष्टानं भवतीति कर्दमस्य तु सिद्धो योगः । तस्यास्तु लक्षणानि सन्ति, योगस्त्वमे सेत्स्यति । अत उभयोरपि सृष्टिबिरुद्धत्वात् प्रश्नः। महायोगित्वाच सर्गेऽपि न काचित् क्षतिरिति । वै निश्चयेन । तस्यां कतिघा वीर्य ससति सहयायां प्रकारविशेपे च प्रश्नः । उत्तरे हेतु:-शुश्रूपव इति । श्रोतुमिच्छवे । वदेति प्रार्थनां । ॥ ४ ॥ अवशिष्टयोरपि वंशप्रश्नमाह- रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन् ! दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भायां च मानवीम् ॥ ५॥ रुचिरिति । रुचिर्ज्ञानपूर्ण इति पूर्वकल्पपूर्वरितः । ब्रह्मनिति सर्वथा सर्वार्थपरिज्ञाने दक्षस्तृती. १ पृथिवी ग. घ. च. २ सर्वतर्पणार्थम्, घड - । - ·४०६ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- थायाः । भूतानीति कन्यासु नानाविधोत्पत्तिः सचिता । मानवीमिति मनोः पुत्री मार्यात्वेन लब्ध्वा, चकारात् ब्रह्मण आज्ञाम् ॥ ५ ॥ ४ सर्गे कर्दमस्यैवोपयोगात् देवहूत्याः सकाशात् सृष्टिमाह चतुर्भिरध्यायः । साधनं च विवाहच मृष्टि घा विभेदत । विसर्गे सर्ववस्तूनां धर्मादावुपयोगिनाम् । निरूपण हि सर्गे तु सर्वं सार्थ- मेव हि ॥१॥ मैत्रेय उवाच । प्रजाः सृजेति भगवान्कर्दमो ब्रह्मणोदितः। सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणि समा दश ॥ ६ ॥ ब्रह्मा भगवद्रूपः, कर्दमोऽपि भगवद्रूपः, अतः स्वकर्तव्यसृष्टौ फर्दममेव प्रेरितवान् , स्वनुल्यत्वात् । सृष्टयुपयोगिनी हि ब्रह्मदैवत्या सरस्वती; तस्याः तीरे दशवर्षसहस्राणि दिव्यानि तपस्तेपे । एतावता चतु- युगानामावृत्तिर्जाता । स्वतन्त्रब्रह्मसृष्टयर्थमपि सहसवर्षमात्रं तपः, इदं तु ततोऽप्यधिकमिति उत्र हेतुं चक्ष्यति ॥ ६ ॥ न केवल तपसा भगवान् परितुष्यति, किन्तु भत्येति भगवद्भजनमाह-- ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः। संप्रपेदे हरिं भक्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७॥ ततः समाधियुक्तेनेति । समाधौ भगवानाविर्भावितः । तत्र क्रियायोगः परिचर्या । अतः समाधिना युक्तेन क्रियायोगेनेत्युक्तम् । एवं परिचर्यया सम्यक् प्रपेदे । ततो भजनक्लेशनिवृत्तिर्भजनीयगुणात् । तदाह-हरिमिति । ततः प्रेमभक्तिः तयापि संप्रपेदे । भगवान् वा तया कृत्वा प्रपन्नानां वरदाता जात । दाशुपं दातारम् ॥ ७॥ ततो भगवत्साक्षात्कारो जात इत्याह- तावत्प्रसन्नो भगवान्पुष्कराक्षः कृते युगे। दर्शयामास तं क्षत्तः! शाब्दं ब्रह्म दधहपुः॥८॥ प्रकाशः। x मैत्रेयवाक्यतात्पर्यकथने । साधनं चेत्यर्धेनाध्यायचतुष्टयस्यार्थ रक्तो भवति। तत्र द्वेषाष्टिमध्ये कन्या सृष्टिस्तृतीयस्य पुत्रप्टिस्तुरीयस्पेति बोध्यम् । उच्यमाने द्विविधेऽप्यध्यायार्थे येषां वाश्यार्थानां यत्रोपयो. गस्तमाहुः-पिसर्ग इत्यादि । तु शङ्कानिरासे । हि यतो हेतोः निरूपणं सर्ववस्तूनां सर्गे अतो हि निधः येन सर्व सार्थमेव । तत्र युक्तिः प्रकरणित्वादिति द्वितीयेन हिशब्देनोच्यते । अवान्तरे मैत्रेयवाक्य- विचारे तु सर्व विसर्गार्थम् , विदुरमनेन तस्यैवावान्तरमकरणित्वावगमात् । उपयोगिनां निरूपणं धर्मादी धर्मापर्यमिति विमागेन मोध्यमित्यर्थः । तस्य हेतोः खरूपमाहुः-न केवलमित्यादि । १ समाचार स.ग ।

·३ स्कन्ध. २१ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४०७ तावदिति । तावता कालेन प्रसन्नः । प्रेम्णा वा प्रपन्नवरदातारं यावत् सेवते, मनःपूर्णा सेवा या- चन्न जाता; तन्मध्य एव भगवान प्रसन्नो जात इत्यर्थः । विलम्बे कारणं कृतेयुग इति । स हि सत्ययुगे तपः कर्तुमुपविष्टः । सत्ये तपसा शुद्धान्तःकरणो जातः, ततस्त्रेतायां योगसिद्धो जातः; तपस्त्वनुवर्तत एव सर्वत्र । ततो भगवदाविर्भावः । ततो द्वापर परिचर्या, ततः प्रेम कलौ । तन चेदाविर्भावं प्राप्नुयात् , ततः कलावुत्पन्ना सृष्टिरसङ्गता स्यात् । अतो जातेऽपि स्नेहे प्रपन्नानां वरदातेति तदनाशार्थ कृतयुगे प्रा- दुर्भूतो जातः । तत्र तु न विलम्ब इति घोतितम् । तावदिति। पुष्कराक्ष इति दृष्ट्यैवाऽऽप्यायनजनकः। शब्दब्रह्मणा वैदेन निप्पादितं छन्दोमयम् , वेदपुरुषो भगवान् , तापं गृहीत्वा आविर्भूतः, तं दर्शया- मास । क्षत्तरिति संबोधनमन्तः पुरात् वहुप्रकारेण प्रभुराविर्भवतीति भगवतो रूपविशेपे सन्देहाभावायो- क्तम् । यद्यपि तदतीन्द्रियमेव, तथापि भगवानेव दर्शयामास । न हि भगवतोऽशक्यं किञ्चित् , स्वरूप- मेव वहिरनेकधा कृतवतः ॥ ८ ॥ एवं दृष्टं भगवद्रूपमनुवर्णयति त्रिभिः- स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्निग्धनीलालकत्रातवक्राब्जं विरजाम्बरम् ॥९॥ +स तामिति । स्वरूपाभरणोपकल्पः प्रथम स्वरूपमनुवर्णयति । स कर्दमः, तं प्रसिद्धम् , दृष्ट्वा जात- हर्पः सन् मूर्दाऽपतदिति संबन्धः । सृष्टथर्य पुरुषार्थार्थ चतुर्दशविधो हरिः॥ १॥ सृष्टिश्च द्वि- विधा तस्मादतो द्वाभ्यां तु पञ्चधा । दशापत्यानि तस्माद्धि एक एव पुमान् यतः ॥ २ ॥ सर्गे च दोपल्यावृत्तिः पुरुषार्थेषु च स्वयम् । शुक्लो हरिः प्रादुरासीदाया नव हिताः सताम् ॥ ३ ॥ प्रथमतो दोपाभावमाह-विरजमिति । रजोगुणो, रागः, कालुप्यं च नाऽस्तीत्यर्थः । अज्ञानान्धकारजडत्वव्यावृत्त्य र्थमाह-अर्काभमिति । अर्को हि देवतामण्डलं नारायणश्च । अर्कस्येवामा यस्य । सितानि पद्मानि, उ. त्पलानि च तेषां सक् यस्य । अहोरात्रविकासयुक्तगणसमूहवान् भगवानुक्तः । स्निग्धा नीला ये अलक- नातास्तरावृतं वक्रानं यस्य । अनेन भक्तिः सर्वसुखसहिता तस्मिन् प्रकाशिता । सुखं चैहिकामुप्मिकमि- त्यलके विशेपणद्वयम् । विरजं शुक्लमम्बरं यत्य, शुद्धा एच वेदभागास्तेन गृहीता इति । अनेन पूर्णा ज्ञानशक्तिरुक्ता । एवमनेन दोपाभावो गुणाश्च त्रिविधा उक्ताः॥९॥ प्रकाश + स तमित्यत्र । चतुर्दशभगवद्विशेषणतात्पर्यमाहुः-सृष्टयर्थमित्यादि। अर्धेन समुदायसङ्घयामुक्त्त्वा अग्रे विभज्याहुः तस्मात्कर्दमात् सृष्टिः सगुणनिर्गुणभेदेन वा, स्त्रीपुंभेदेन वा, द्विधा । अतो हेतोः द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां तु पुनः पञ्चधा एकैकस्मिन् पञ्च पञ्च विशेषणानि । पुंस एकत्वे वीजमाहुः--एक एवेत्यादि । सांख्यान्तरे यथा पुरुषबहुत्वम्, तथा नाऽत्रेति ज्ञापनाय तथेत्यर्थः । तृतीयपद्योक्तविशेषणसंख्यातापर्य- माहुः सर्गे चेत्यादि । आद्या इति स्त्रियः। हिताः सतामित्यनेन समानसृष्टिकर्त्य इति योध्यते। तेन संख्यया सृष्टिपकाराचापि सांख्यांतराद्वैलक्षण्यमिति हृदयम् । विशेषणद्वयमिति । अत्र स्निग्धशब्देन समुदाय- शक्या त्र(व)यो(?) रूपमहिकं मुसमुच्यते। नीलशब्देन तु निकृष्टा इला मूर्यस्मादिति योगेन आमुप्मिक- मुच्यत इति भावबोधनायेदं द्वयमित्यर्थः । । , सावत् क.

·४०८ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- . पुनर्द्वितीयेन राजसान् गुणान् दोपाभावं चाऽऽह- किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मनःस्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ १० ॥ किरीटिनमिति । किरीटयुक्तं कुण्डलयुक्तं शसचक्रादियुक्तं च । वेदान्ते परम पेयं प्रमेयबलमीरितम् । साख्ययोगी प्रमाणं च तत्त्वानां कार्यतो बलम् । विविधान्यपि तत्त्वानि प्रोक्तानि त्रिभिरायुधः१ भूमाववा! लीलां कुर्वाणः तद्गतदोषयुक्ता भवेदिति तन्निराकरणार्थ चतुर्थमायुधं पद्ममपि परित्यज्य, श्वेत यदुत्पलं तदेव कीडनकं यस्य, तथा जातः । क्रीडनकमिति वचनात् प्रामणं लक्ष्यते । कमले च प्रामिते जगदेव भ्रामित्तं स्यात् , उत्पले स्वज्ञानम् ; अतो लीलाऽप्यज्ञाननाशिकैवेत्युक्तम् । मनः स्पृशति मनोहरं यत् स्मितम् , तस्सहितमीक्षणं यस्य । भगवतो मायासृष्टिश्च मनस्येवाऽल्पं किञ्चिद्विकारं जनयति, न तु कायिकादि । अनेनाऽय पुत्रो योगभक्तिज्ञानानि च नेप्यतीत्यपि सूचितम् ।। १० ।। पुरुषार्थेषु दोपान्निराकुर्वन्नाह- विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मतः । दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्षःश्रिय कौस्तुभकन्धरम् ॥ ११ ॥ विन्यस्तेति । धर्मे हि मृत्युः +श्रमात्मको मृत्युरूपश्च निमित्तभूतश्च कालो बाधको भवतीति तन्निराकर- णार्थम् , गरुत्मति काले चरणकमलं भक्तिमार्ग च विन्यस्य स्थितः । अंसदेश इति मोक्षपर्यन्तं भक्तिरु- का, शिरश्चतुर्थोश इति । खे आकोशे स्थितम् , आकस्मिकोर्थस्तस्य निरूपितः । वक्षसि.श्रीर्यस्य; का. मो यथेच्छं निरूपितः । कौस्तुभो मणिः कन्धरायां यस्य । जीवाः सर्वे स्वोपरि यथासुखं नयनाथ स्था- पिता इति सर्वविधा मुक्तिरुक्ता ।। ११ ॥ जातहर्पोऽपतन्मूर्ना क्षितौ लब्धमनोरथः । गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रातिखभावात्मा कृताञ्जलिः ॥ १२ ॥ जातहर्प इति । अत एव जातो हो यस्य । मूर्धा क्षितावपतत् , उपरि स्थितस्य तिष्ठन्नेव चरणं न स्पृष्टवान् । दर्शनाकाही च शिरो न नामयेदिति दोषश्चव्यावर्तितः । समागतो मदर्थमेवेति लब्धो भ- गवद्रूपो मनोरथो येन । एवं कायिकं मानसिकं च भजनमुक्त्वा वाचनिकं भजनमाह* दिति । आभितो गृणनं सर्वसिद्धान्तनिरूपणपूर्वकम् । भगवति प्रीतिः स्वभाव एव यस्य । अतो भ- क्त्या गृणनं न वन्यम् , सर्वकर्मस्वेव भक्तविनियोगात् । तादृश आत्मा यस्य । जीवान्तःकरणस्वभाव प्रकाशः। * किरीटिनमित्यत्र । उत्पले त्वज्ञानमिति । उत्पलस्य रात्रिविकासित्वात् तद्भामणेन तमोज्ञानरूपं आमितं दुरीहतं स्यादित्यर्थः । नेष्यतीति । प्रणेप्यति । + श्रमात्मकइति 'तानि मृत्युः श्रमोभूत्वोपयेम' इति श्रुतेरित्यर्थः। यथेच्छमिति । कर्दमेच्छानुरूप । * गीर्भिरित्यत्र । जीवान्तःकरणस्वभाव इति । जीवान्त करणयोःस्वभावः । निष्पादितानि . ३ यथागुस न यथार्थम् क. यथागुस यथार्थम् . ग. कर्मभ्यम् क इ. पक्तव्यम् प *गीर्भिस्त्वभ्यगृणा- १रयका, म. ४न कायम ·. ३ फन्ध. २१ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ४०९ एवं तादृश इति देहकार्ये दासकार्य वा स्नेहोऽनवच्छिन्नो निरूपितः। प्रार्थनार्थम्-कृताञ्जलिरिति । प्रसृताञ्जलिरुक्तः प्रसादग्रहणार्थम् ॥ १२ ॥ +नवधा वर्गयामास सृष्टयर्थ गुणभावतः। आद्यास्तु रजसा सच्चे तमसाऽप्यत्र योजितम् (3)॥१॥ दाभ्यां सत्त्वं रजासत्चात् त्रिभिरन्तिम ईर्यते । सत्त्वमिनं रजः पूर्व तमोपिधे तथा परम् ॥ २ ॥ फलं तु भगवानेव सर्वोत्कृष्टमिति स्थितिः । तं परित्यज्य तस्माद्धि प्राप्यं प्रथममुच्यते ॥ ३ ॥ दोपज्ञाने तथा कामे विद्यमाने तु मध्यमः । विचार्य भगवान दातेत्यस्य वै शरणं गतः ॥ ४ ॥ प्रथम सत्त्वयुक्तरजोभावेन भगवानेव परमपुरुषार्थ इति निरूपयति-- ऋषिरुवाच। जुष्टं वताऽद्याऽखिलसत्त्वराशेः सांसिध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्नः । यदर्शनं जन्मभिरीडय ! सद्भिराशासते योगिनो रूढयोगाः ॥ १३ ॥ *जुष्टमिति । नोऽक्ष्णोः सांसिद्धथं सम्यक् सिद्धर्भावः, तव दर्शनादव जुष्टं सेवितम् । सिद्धिरु- तमा सर्वफलात् , यतः सर्वाणि फलानि स्वाधीनान्येव भवन्ति । सा च सिद्धिरस्माकं जातेति सर्वप्रकारेण भविष्यतीति ज्ञायते । यतः प्रथममक्ष्णोः सिद्धिर्जाता, अस्माभिर्माता न हि असिद्धा दृष्टिरधोक्षज द्रष्टुम- हति । तेन ज्ञायते, अक्षिभ्यां सांसिद्धयमाधिदैविकी सिद्धिः सेवितेति । अत एव-वतेति हर्षे । अये- त्यलभ्यलाभक्तिः । सिद्धयः सर्वाः सत्त्वकार्याः, अखिलानि च सत्त्वानि त्वयि राशीभूतानि । तानि चेत् निकटे दृष्टानि, तदा का सिद्धिरवशिष्यतेत्यभिप्रायेणाऽऽह-अखिलसत्त्वराशेरिति । न इति सर्वानेव सिद्धानात्मत्वेन ज्ञात्वा वदति । एवं दर्शनान्यथानुपपत्त्या चक्षुषोः सिद्धिरुक्ता । इदानी दर्शनमेव सर्वसि- दीनां फलमित्याह-यदर्शन मिति । ईडयेति संबोधनात् नेदं स्तोत्रं क्रियते, किन्तु वस्तुस्वरूपमेव तथेति ज्ञापितम् । भगवतः स्तोत्रं नित्यसिद्धम् , सर्वैरेव क्रियत इति । अतः स्तोत्रस्याश्चर्यत्वामावात् , न वाक्यानां स्तोत्रपरत्वम् । रूढयोगा अपि, बहुभिः जन्मभिः, कायन्यूहमपि कृत्वा, देहदेशकालकृतसंदेहव्यावृत्त्यर्थ सद्भिरपि जन्मभिर्यदर्शनमाशासते । तेषां सिद्धयः स्वतः सिद्धाः, दर्शनं तु दुर्लभमाकाहितमेव।। १३ ।। एवं भगवदर्शनं सूचकत्वेन फलत्वेन च निरूप्य दर्शनानन्तरं दर्शनदातुः सकाशात् येऽन्यत्कामयन्ति - - तान् निन्दति-- प्रकाशन + कारिकासु । आधा इति जुष्टमित्याद्याश्चत्वारः श्लोकाः, त्रिभिः पड्भ्योऽग्रिमेरजःसत्त्वात् अ. न्तिमे नवमे रजः सत्त्वमुत्तरावीकृत्य । पूर्व सप्तमे । सत्त्वमिरजः । परम्-अष्टमे तमोमिश्र रजस्तथा तेन प्रकारेगेर्यत इत्यर्थः । आद्यानां चतुर्णामर्थमाहुः-फलमित्यादि द्वाभ्याम् । तत्राद्यान प्रथमस द्विती. याट्टेन द्वितीयस्य । दोपज्ञान इति । दोपं ज्ञात्वा तथेत्यारभ्य तृतीयार्द्धन तृतीयस्यामे तुरीयस्यति ज्ञेयम् । विचार्येति । मध्यमत्वं स्वस्मिन् विचार्येत्यर्थः । * जुष्टमित्यत्र । यत इति । सिद्धेः सकाशादित्यर्थः । भविष्यतीति | सिद्धिर्भविष्यति । स्तोत्र- मिति । असत्समारोपणरूपं स्तोत्रम् । सूचकत्वेनेति । सिद्धसूचकत्वेन । २ वर्दम उवाच । पाटः , एतादृशःग. च.

·४१० , श्रीसुबाधिनी । । श्रीमद्भागवत ये मायया ते हतचेतसस्त्वत्पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषां रासीश ! कामान्निरयेऽपि ये स्युः ॥ १४ ॥ +ये माययति । ये ते पदारविन्दं कामलवायोपासते, ते मायया हतचेतसः । बालो हि मायया मोहितो वहुसुवर्ण दत्वा भक्षमुष्टिं गृह्णाति, तद्वदिति । तथा ग्रहणे हेतुः-हतचेतस इति । पादारवि- न्दमिति सुसेव्यता । ननु ये मजन्ति, ते हि कार्यार्थमेवः अतो परप्रार्थनोचितेत्यारावयाऽऽह-भवसि- न्धुपोतमिति । सैन्धवः पोतोऽम्ति ततीरवासिनां परोत्तरणहेतुः; तदर्थमेव तस्य निर्माणात् , न तु ग्राम- वत् भोगार्थे । अतो ये पारगमनेच्छवः तैरेवाराढव्यः, न तु ग्रामवत् स्थित्यर्थम् । तथार्थमारोहे कर्णधार. क्रुद्धयति । ये पुनस्तत्र कार्यार्थ स्थापिताः, ते भोगं प्राप्नुवन्तोऽपि निरोधेन क्लिष्टयातयामभोगानेय भु. जते । वे तु नरकेऽपि भवन्ति, निरोधादीना विद्यमानत्वात् । अतः पोतारूद्रो यथाकथञ्चित् पार एव गच्छेत् । न तु ततो विषयभोगं वाञ्छेत् ; तत्र निरोधस्य सहजस्य विद्यमानत्वात् । (क्षणमात्र प्रामोति) कामलव एव तत्र भोगेन भवति । परमदयालुस्तु भगवान् तदपि प्रयच्छति यथा महना कटेन पोतारूढः, तत्र तत्र स्थितकर्णधारात् भक्ष्यमात्रं प्रामोति, महानगराद्यपेक्षया तु तदन्नादिकमपकृष्टमेव तद्वदित्यर्थः ।। १४॥ एवं गुणदोपान् ज्ञात्वाऽपि गत्यन्तराभावात् , उद्यतकामस्य प्रतीकाराभावाच्च आत्मार्थमपि भगवन्त- मेव प्रार्थयवि- तथा स चाऽहं परिवोढुकामः समानशीलां गृहभेधिधेनुम् । उपेयिवान्मूलमशेषमूलं दुराशयः कामदुघातिपस्य ॥१५॥ *तथेति । स चाऽहमिति ज्ञात्वाऽपि प्रकटकामः, अत एव परिवोढुकामः । स्वयोगबलेन कामिनी निर्माय न भोगकामः, न वा तथोत्पादिता ब्रह्मणः कार्य प्रयोजका भवेयुः, हीनास्ते । तयां धृत्यर्थमाह-समानशीलामिति । समानं शीलं यस्याः । तदा पूर्णमपत्यं भवति । अनेन भगवता मंदा- नन्देनैव सा निर्मिता भवतीति ज्ञापितम् । किञ्च, न केवलं कामार्था, किन्तु धर्मादयोऽप्यपेक्ष्यन्ते । अतो ये गृहमेधिनो गृहस्थितयुद्धयो धर्मार्थकामपरा:, तेषां धेनुर्धर्मादिदोग्नी । तादृशीं परिवोढुकाम- स्ते कामदुघाट्रिपस्य मूलमुपेयिवान् । कल्पवृक्षम्ले गतः सबै प्रामोति, यावती शक्ति कपा भगवत्स्थापिता, तत्र सिद्धम् । भगवञ्चरणारविन्दद्वयं तु ततो विशिष्टमित्याह-अशेपमूलमिति । न हि कल्पवृक्षः सर्वस्य मूलम् , न हि देवहूति दातुं समर्थों का भवति । ननु चितशुद्धि प्रार्थय, सपादय वा किमनयेत्याशङ्ख्याऽऽह-दुराशय इति । अन्तःकरणशुद्धयभावान्न स पक्षः सिद्धयति । यथा भवसिन्धु पोतः, तथा कल्पवृक्षोऽपि भयान् : अतो भार्यार्थमपि भजनं युक्तमिति भावः ॥ १५ ॥ नन्वन्तःकरणशुद्धिरेव वराकथं न प्रार्थ्यते ? किं कामपूरणेनेत्याशङ्कयाऽऽह- प्रजापतेस्ते वचसाऽधीश ! तन्त्या लोकः किलाऽयं कामहतोऽनुबद्धः । प्रकाशः। + य इत्यो । तप्रेति । पोते इत्यर्थः । • तथेत्यत्र । त इति । स्वार्थ योगनिर्मिताः पदार्था इत्यर्थः । सिम्स. प. इ.च. २ सदानन्दन क. ..

·३ स्कन्ध, २१ अध्याय. ]] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। अहं च लोकानुगतो वहामि वलिं च शुक्लानिमिपाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥ प्रजापतेरिति। न केवलं काम., किन्तु पितुराज्ञा च । स च वैष्णवस्त्वत्सुत्रः, अतस्तव यः प्रजापतिः, तस्स वचसा । लोकापेक्षया वा स एव भवान् ; यथा प्रामवासिनां प्रामाधिपतेरेव महाराजः।लोकानां ब्रह्मवाक्य- मनुलनीयमित्याह-ते वचसा तन्त्या अयं सर्वोपि लोका कामहत्तोऽनुवद्धः । ऋणत्रयमपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ' । जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिणैर्वा जायते' इति च । एचंविधानि श्रुतिस्मृ- तिवाक्यानि सकामपराणि, अतः सकामश्चेदन्यथा कुर्यात् पतेदेव । अतो हे अधीश ! अनुलचसा- मर्थ्य, सर्व एव लोकः कामहतोऽनुबद्ध एव । एवं सामान्यतः कामहतस्य ऋणत्रयापाकरणं कर्तव्यमित्यु- क्वा, सस्य लोकत्वाभावेऽपि सकामत्वं लोकानुगतत्वं च वर्तत इत्याह- अहश्चेति । हे शुक्ल ! ते च बलिं वहामि । इदमधिकम्, भक्तोऽहमपि यतः । अतस्त्रितयकार्यार्थ मा सी देयेति भावः । शुक्लेति सं- बोधनान्न संसारकृतः कश्चन क्लेशो भविष्यतीति सूचितम् ॥ १६ ॥ एवं लोकानुसारिणं सकामभक्तमात्मानं निरूप्य, मुख्यभक्तान् निरूपयितुं तेषां धर्ममाह- लोकांश्च लोकानुगतान् पशुंश्च हित्वाऽऽश्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वगुणवादसिन्धुपीयूपनियोपितदेहधर्माः ॥ १७ ॥ लोकांचेति । मुल्या भगवद्भवतातिधर्मा भवन्ति । प्रथमतो लोकान् त्यजन्ति, तदनु ते चरणातपत्रमा- श्रिता भवन्ति, निरन्तरं च तादृगैः सह तथा भगवद्गुणगानं कुर्वन्ति । यथा देहादीनामस्मरणं भवति । यघेतन्मध्ये एकमपि न्यूनं भवेत्, न स वैष्णवो मुख्यः । यथा लोकास्त्यक्तव्याः, एवमेव भगवद्भक्ता अपि लोकानुगताश्चेत् त्यक्तव्या एव । लोकापेक्षयाऽप्येते विशेषतरत्यक्तव्या इत्यत्र हेतुमाह-पशूनिति । अन्ध. श्वेत् कूपे पतति, युक्तं तत्; चक्षुष्मान् चेत् पतति स महानन्ध इति ज्ञेयम् । त्यक्त्वा पश्चाचरणशर. णता । आतपत्रग्रहणादिदानीमिव भगवान् यस्य प्रसन्नो भवति, तथा सति शरणागतश्चेत्, स- मुख्यो भवति । खत एव गुणकथने रसाविर्भावो न स्यात् , अभिमानश्च स्यादिति समानाश्चेत्परस्परं वदेयुः । तत्रापि त्वद्गुणानां वादो यत्र; तादृशवाक्समुद्र एव, मथनादिवोद्धृत यदमृतम् , नितरां यापिताश्चेत् क्षुत्पिपासादयः । त एव भगवद्भक्ताः, ये कथामृते पीयमाने, देहधर्मरहिता भवन्ति । अमृतं च तदेव यद्देहधर्मनिवर्तकम् । येषां च निवर्तते, स एव त्यक्तलोका, भवन्ति, अन्येषां तदपे- क्षाया विद्यमानत्वात् । वादस्तदैवान्तस्तापं दूरीकुर्यात् ; यदि चरणच्छायामाश्रितो भवेत् । यस्य च्छाया- न्तरेण धर्मनिवृत्तिः, अन्नादिना च क्षुन्निवृत्तिः, ते चेल्लोकानुगताः, पतिता एव; तदा उभयग्रंशत् । अतो लक्षणत्रयमुक्तम् ।।१।। तथाविधानां फलं वदन् कालादीनामबाधकत्वमाह- न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं पंष्टिपर्व । पण्नेम्यनन्तच्छदि यत्रिणाभि करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥१८॥ * न त इति। ते त्रिणामि कालचक्रमेपामायुराच्छिय,धावन्न भवतीति संबन्धः । कालम्य बलिष्ठ- मकाशः। * न त इत्यत्र त्रयोदशारत्वे त्रिशतं नवतिश्च पर्वाणि भवन्तीति विशेषणयोर्विरोधमाशय, समाद- १ यु कमेतन् क स तेन कृत्वा २तन क प ह.

·A । . ४१२ श्रीसुवोधिनी। { श्रीमद्भागवत- त्वमनन्यप्रेर्यत्वं वक्तुं प्रवाहत्वेनोच्यते स्वरूपम् , चक्रे त्वन्यप्रेरणं भवति । चक्रस्येव वा गतिविशेषस्य प्रवाहत्वं विधीयते । कालचक्र संवत्सरात्मकमविकृतेऽऽक्षररूपे प्रोतं प्रमति, नाशकमिति । समलं त्रयोदशार- मुच्यते । त्रयोदशमासा एवाऽराः । सारमेतच्चकम् , न तु प्रधियुक्तम् । एकैकस्याऽरस्य त्रिंशत् पणि भवन्ति । तथा सति त्रिशतं पष्टि च पर्वाणि यस्य । इदमाधिदैविकं चक्र तुल्यमेव, अन्यथा तस्यैव परिवा न स्यात् । आधिभौतिक हि वृद्धिक्षयौ, अतस्तावत्पर्वत्वं नानुपपन्नम् । षड् +तय एव नेमयो यस्य ! अरा- स्तु नाभिं नेमि प्रविशन्ति, अयं च त्रिणाभिर्भवति । सर्पकुण्डलिकावन्नाभित्रयम् , परं चत्वार एवारा एक- स्यां नाभौ प्रविशन्ति । अत एयाऽम्य करालत्वम् । ते च वर्षातपहिमागमा नाभिस्थानीयाः । किच, अनन्तच्छदि च भवति । प्ररोहात्मा चाऽयं संवत्सरः, यतोऽस्य पत्राणि सन्ति, न तु प्राकृतचक्रवत् शुप्ककाष्ठजनितम् , अतो नाऽस्य कदाऽपि क्षयः। करालं चाऽस्य स्रोतः, अत एव जगदाच्छिद्य धावन- वति । लोकमध्ये स्थितौ अवर्जनीयतयापि तस्याऽऽयुराच्छिद्येत् । तटच्छायाश्रयणेऽपि कदाचित्पातयेत् , परिवृत्तौ तद्गतानां वैकल्यसम्भवात् । तदपेक्षया तन्निकटगमने पातयेदेव । अपेक्षा च कथया चेद्देहधर्मनि- वृत्तिः, तदैव निवर्तते । एवं द्वाभ्यां भक्तिमार्गनिष्कर्षो निरूपितः ॥ १८ ॥ तामसभावेन जगत्कर्तृत्वेनोक्त्वा तं च लीलाविग्रहं मत्वा, तेन च वरं प्रार्थयते-एक इति त्रिभिः-- एकः स्वयं सन् जगतः सिसक्षया द्वितीययात्मन्यधियोगमायया। सृजस्यदः पासि पुनर्पसिष्यसे यथोर्णनाभिर्भगवान्स्वशक्तिभिः ॥ १९ ॥ त्वमेक एव स्वयम् । यदा जगतः सिमक्षा जाता, तदा तादृशोऽपि सन् , आत्मनि स्वाधिष्ठाने, अ. धिका योगमाया निर्मिता ! नदा सा द्वितीया करणत्वेन प्राप्ता, तदा सर्वमेव जगददोऽव्यक्तरूपमपि सृजसि, पासि, पुनश्च ग्रसिध्यसे । असहाय करणमात्रापेक्षायां दृष्टान्तः यथोर्णनाभिरिति । तथा करणे सामर्थ्यम्-भगवानिति । ऊर्णाशाः स्वशक्तयः सत्त्यादयः ॥ १९ ॥ सर्वकर्तृत्वात् पालकत्वाच्च स्न्यादिदानेन सृष्टिकारणं नाऽऽश्चर्यम् , तथापि भक्तिमार्गे तथा करणं तस्या- ऽप्याश्चर्यमित्याह- नैतद्वताऽधीश ! पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुपे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायाऽस्त्वयि ! यहि मायया लसत्तुलस्या तनुवा विलक्षितः ॥ २० ॥ नैतदिति । एतद्विवाहादिलक्षणं पदम् , तवाभीप्सितं न भवति । यतेति खेदे । यतस्त्वमधीश अन्यथापि सर्वी सृष्टि कर्तुं शक्तः । भक्तेभ्यश्च संसारदायक भूतसूक्ष्ममहष्कार, तन्मात्रा या, यमस्तनुषे विस्तारयसि, एतन्न तवेप्सितम् । सहजजगन्निर्माणे भक्तार्थ त्वया विपया न सृष्टा इत्यर्थः । नन्वेवं सत्यः न्याय निप्पादिता विपया कथं प्रार्थ्यन्ते तत्राऽऽह-अनुग्रहायाऽस्त्विति । अन्याथै कृता अभ्यनुमः हेणाऽन्यम्म देयाः, अत एव तहानमनुग्रहाय भवतु । अयोति संबोधने मेहेन । अन्ण्यं तत । नन्वन प्रहणाऽपि फथमन्ययाकर्तुं शक्यते ? तत्राहि-याई मापया त्या लसन्तुलस्या तनुवा भवान् वि. प्रकाशः। मते-दमित्यादि । अवरपेति । सर्पयुण्डलिकाकारत्वादेवेत्यर्थः । + ·३ स्कन्ध. २१ अध्याय.] श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। ४१३ शेषेण लक्षितः । त्वया न भवार्थ स्वार्थ का किञ्चित्सृष्टम् , तन परार्थसृष्टरेव सत्त्वकार्थः स्वस्य तनुं संपाद्य, तुलस्याद्याभरणानि च गृहीत्वा, विष्णुरयमिति चेदात्मानं प्रकाशयसि, तदा भक्तमपि यथाभिलषितं विष- ययुक्तं संपादयेत्यर्थः । नमसभावत्वेऽप्येवंविधैव दृष्टिः ॥ २० ॥ एवं स्वाभिलषितं ज्ञापयित्वा तद्दानार्थ नमस्यति- तं त्वानभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमाययाऽऽवनितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपादसरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥ २१ ॥ तं वेति । सर्वप्रकारेणोक्तं त्वां नमामीति संबन्धः । भगवान् हि स्वताऽनुभूयमानस्यानन्देनेच पूर्णः म्वार्थ कामपि क्रियां न करोति, अतोऽनुभूत्यैव उपरतक्रियार्थो भवति । क्रियायाश्चाऽर्थद्वयम्-दुःखामावः म्वमुखं चेति । जगत्कारणव्यावृत्तिरपि न तस्य स्वतः, किन्तु माययेत्याह-स्वमाययेति । बहुधा आव- तितं लोकतन्त्रं लोकरचना येन स्वाधीनया माययैव पहुधा वृष्टिः क्रियत इति । अत एतादृशमभीक्ष्णं नमामि । इदं च नमनं नाऽपूर्वमित्याह-नमनीयमेव पादसरोजं सर्वेषां यस्येति । प्रकृतोपयोगाय विशि- नष्टि-अल्पीयति कामवमिति । अल्पीयस्यप्यर्थे, पुरुषे वा, यथेष्टं वर्पतीति । मया तु गार्हस्थ्यमा प्रायंते, अलौकिकं च दास्यसीति भावः ॥ २१ ॥ अद्भुतकर्मा भगवान् प्रार्थिते सति किं कृतवानित्याकाहायामाह- मैत्रेय उवाच । इत्यव्यलोकं प्रणुतोऽजनाभस्तमावभाषे वचसाऽमृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमः ॥ २२ ॥ इत्यव्पलीकमिति यथाहृदयं कथनादव्यलोकत्वम् । स्वरूपनिरूपणमेतत् | भगवस्तु प्रकर्षण नुतः, तपोभक्यादिकं त्वंग्रे फलिप्यति । इदं तु स्तोत्रं फलमेवेति ज्ञापितम् । अजनाभ इति जगत्कर्तृ. त्वादेव करणमभीष्टमेव | विषयदाने कदाचिन्मृत्युभवेदित्याशङ्कय अमृतेन वचसेत्युक्तम् । तथात्वसिद्ध्यर्थ सुपर्णपक्षोपरि रोचमान एव चभापे । पक्षपदेन कालपक्षपातोऽपि लक्षितः, येन परित्यागादिसाधनानि च कृतवान् । भगवता सह संवादेऽस्य मायापतिर्मा भवत्विति स्मितपूर्व दर्शनम् , संसारभावापत्तिव्या- वृत्यर्थ प्रेम च । उद्वीक्षणमुक्कांधायकम् , तदर्भ विश्रमयुक्ता भूर्यस्य | मोक्षे देहपरित्याग उत्कर्षापायको भवति । एवं सर्वमेव भाव्यर्थ सूचयन् बभाप इत्यर्थः ॥ २२ ॥ स्वसिद्धान्तं कामनायाः पूरणं द्विविधं तथा । तव च त्वपितुश्चैव मदाज्ञा न्यास एव च । एवं कृते त्वहं तुष्टः पुत्रस्ते भविता शुभः ॥१॥ द्वाभ्यां भगवच्छालसिद्धान्तमाह- श्रीभगवानुवाच । विदित्वा तव चत्त्यं मे पुरैव समयोजि तत् । प्रकाश x नैतदित्यत्र । एवंविधवति । परार्थसृष्टसत्वकार्यनिर्मितेत्यर्थः । सुखम् सग २ ऋषिपाच पाठः ३ स्वस्वरूप"ग. ४ स्वर्गक ·श्रीमद्भागवत-- श्रीमुबोधिनी । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाऽहं समर्चितः ॥ २३ ॥ विदित्वेति । भक्तस्य हृदये कामस्तदैव स्याउदा पुरा । भगवान् पूरक कुर्यात्सिद्ध एव हि साधनम् ॥ १ ॥ अतो हि सर्वमार्गाणां भगवन्मार्ग उत्तमः । सफलान्येव सर्वाणि साधनान्यत्र सर्वदा ॥ २ ॥ तव चैत्यं चित्तभाव विदित्वा, त्वद्याचनात्पूर्वमेव, तन्मया समयोजि । किं त्वया योजितमित्याशय भयाभावार्थमाह-यदर्थमिति । यत्कामनार्थमात्मनियमैस्तपस्यादिमि सह भक्त्या त्व. यैवाऽहं समर्चितः । यदि मया तन्न कृतं स्यात् । तदाऽन्तर्यामिप्रेरणया अहमेव त्वया कथमर्चित. स्याम्, अतो मदर्चनायाः सफलत्वाय पुरैव मया कृतम्, सफलैवोत्पद्यतामिति ॥ २३ ॥ नन्वर्चना पश्चात्कुतो न फलतीत्याशङ्कयाऽऽह- न वै जातु मृपैव स्यात्प्रजाध्यक्ष ! मदहणम् । भवधेिष्वतितरां मयि संगृभितात्मसु ॥ २४ ॥ *न वा इति। मदर्चनं कदाचिदपि मृपा फलरहितं न स्यात्, कालभेदेनाऽपि मद्भजनस्य न फलाभाव- संबन्धः । भगवच्छास्त्रे अदृष्टादेरभावात्, भगवतो व्यापारत्वाभावात्, तदानीं फलानि न भवेयु', भजनस्य निवृत्तत्वात् । सामग्री पूसिद्धा कामितेति न समकालमपि फलोत्पत्तिः । सर्वेष्वेव पक्षेषु फलस्यैकोशो वाध्येत, यादे पूर्व न क्रियेत । अतो मद्भजनस्य स्वभाव एव तादृश इति पूर्वमेव फलजननम् । किञ्च, अभक्तेषु मदहणमन्यथापि भवेत् ,भक्तिविरोधात् । भवद्विषेषु तु अन्यथाभावशङ्कानास्त्येवेत्याह-भवद्विधेष्पिति। अतितरां सर्वथा, न केनाप्यशेनाऽन्यथाभावः । तमेव प्रकारमाह-मयि संगृभितात्मस्विति । मयि स- म्यक् गृभितो गृहीत आत्मा येपाम्, तेषु ॥ २४ ॥ एवं सिद्धान्तकथनेन सामान्यतस्तस्य कामना पूरयित्वा विशेषत पूरयति-प्रजापतेरिति चतुर्भि.--- प्रजापतेः सुतः सम्राट् मनुर्विख्यातमङ्गलः । ब्रह्मावतं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ २५ ॥ पशुराधिक्यकथनं तत्समागम एव च । कन्यादानं ततः कन्यारूचिस्त्वयि च वण्येते ॥१॥ प्रथमं मनोरुत्कर्षमाह-प्रजापतेः ब्रह्मणः मुतः, अनेनोत्तमो वंश निरूपितः । सम्राडिति राजा, सम्पत्ति रक्ता । मनुरिति धर्मः । विख्यातमङ्गल इति कीर्तिः। विख्यातं मगलं सदाचारो यस्य देशवधर्मावाह- -ग्रहात देश अभितो वसन् सप्तार्णवामेव पृथिवीं शास्ति । 'सरस्वतीपदयौदेवनयोर्यदन्तरम् । तद्देवनिर्मिन देशं ग्रहाय प्रचक्षते । ' इति । इदानीं पुरुक्षेत्रमिति प्रसिद्धम् । एवं मनुः सर्वत उत्कृष्ट उमः॥ २५ ॥ तम्याऽऽगमनमाह संयम्- मफाशः। • न ये जावित्या | फालभेदेनाऽपीति । जीवकृतं याच्या। साधनतानिर्वाहकपूर्वकालरूपेणापात्य- र्थः । तथा च भगवद्गजने फलसाधनतामतीतिम्पयहारी व्यापकायानन्यायेनोपकारिफाषि- निभावः । समकालमिति यात्राममपारमित्यर्थः । पर मपमिति नाहिल. त प..

·३ स्कन्ध. २१ अध्याय. ] श्रीमदतमाचार्यविरचिता । स चेह विप्र ! राजर्षिर्महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविदः ॥ २६ ॥ स चेहति । न हि भक्ता स्वयं याचन्ते । विग्नेति संवोधनमागते खागतकरणार्थम् । विप्रा हि पश्चिमधु- द्धयः, असंमानने अमिमानो दोषो भवेत् तदभावार्थ संयोधनेनोपदेशः । राजपिरिति योग्यता। भार्याया अपि संमत्यर्थ तया सहाऽऽगमनम् । तस्याः प्रतिबन्धकन्वाभावाय विचक्षणत्वनिरूपणार्थ शतरूपयेत्युक्तम् । विवाहस्याऽज्ञातत्वात् दिदृक्षुरेव त्वामायास्यति । अय चाऽर्थो नाऽतिदूर इत्याह-परश्व इति । धर्म- कोविद इति । 'आभिगम्य स्वयं कन्यामल कृत्य यथाविधि । सद्वराय मयच्छेद्यः स कूकुद इति स्मृतः' अनः कन्यादानधर्म जानातीति ॥ २६ ॥ आगत्य कन्यां दास्यतीत्याह-. आत्मजामसितापाङ्गी वयःशीलगुणान्विताम् । मृगयन्ती पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ! ॥ २७ ॥ आत्मजामिति । पिता हि कन्यादाने मुख्योऽधिकारी । असितापाङ्गीमिति स्वभावतो नेत्रप्रान्त- काप्पय सर्वसल्लक्षणसूचकस् । वयस्तारुण्यम्, शीलं पातिनत्यम् , गुणा. स्त्रीलक्षणानि । विरक्ताया वि- वाहानौचित्यात् । पति मृगयन्तीमिति । त्वमपि तादृश इत्यनुरूपाय ते दास्यति । प्रभो इति संबोधन स्वसामर्थ्य तत्र दत्तवानिति ज्ञापनार्थम् । अतः वीणा यावानपेक्ष्यते भोगपदार्थः स सर्वोऽपि मया दत्त- इति बोधितः ॥ २५॥ एतदज्ञानेऽपि सा त्वा भजिप्यतीत्याह- समाहितं ते हृदयं यत्रेमान्परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन्नृपवधूः काममाशु भजिष्यति ॥ २८॥ समाहितपिति । यस्यां देवहूत्यरं ते हृदयं सम्यगाहितम् । इपान् परिनत्सरानिति दशसहस्रसहया- कान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । सा देवहूतिस्त्वां भजिष्यति । ऋपिहिं राजकन्याया न रोचते, तथापि मदिच्छया भजिप्यति । ब्रह्मन्निति निरूपितार्थसंवादार्थम् । नृपवधूर्तृपकन्या | वशिव सुरक्षिता, पितृगृहे चाश्चल्यसम्भवात् तन्निवृत्त्यर्थमुक्तम् । कामं यथासुखम् न त्वतिक्रमेण रतिः प्रीतये भवतीत्यु- भयोरतिरुक्ता ॥२८॥ या त आत्मभृतं वायं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यत्यासाऽऽत्मनः ॥ २९॥ या त इति । ततस्त्वया सर्वभावेन सा मोक्तव्या। भिन्नभिन्नमावेन स्थापितान्यपि बीजानि स्वसाम- •देकधा एकभावापन्नमात्मनि धृतं नवधा प्रसविष्यति । ता नवापि कन्या एव भविष्यति । ततस्व- दीये वीर्ये कन्यासु, मरीच्यादय ऋषयः, आत्मनः पुत्रान् आधास्यन्ति। अतस्तेभ्यो देया इति भावः ॥२९॥ त्वया च ततः संन्यासो ग्राह्य इत्याह- त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तम!।

·श्रीसुबोधिनी ।' [ श्रीमद्भागवन- मयि तीर्थीकृताशेषक्रियाथों मां प्रपत्स्यसे । ३ त्वं चेति । न तु यावजी श्रुत्यनुरोधेन गार्हस्थ्येनैव स्थातव्यमिति मायः । ममाना पूर्वक्तिय । तं चेति । चकारस्त्वर्थे । सापि प्रपत्स्यत इति ज्ञापितम् । निदेशमाज्ञाम् , सम्यगुक्तप्रकारेणाऽनुष्ठाय मां अपत्स्यस इति संबन्धः । उशत्तमेति संबोधन मत्प्रवेशयोग्यतार्थम् । ननु कर्मणा विद्यमानत्वात् कथं मग वति मवेशः ? तत्राऽऽह-मयीति । ती कृतास्तीर्थे समर्पिता अशेपक्रियार्थी येन, तादृशो मां प्रपत्म्यस इत्यर्थः ।। ३०॥ ततः पूर्वमभिज्ञापकं तव ज्ञानं भविष्यतीत्याह- कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाऽभयमात्मवान् । मय्यात्मानं सहजगइक्ष्यस्यात्मनि चाऽपि माम् ॥ ३१ ॥ * कृत्वति । सर्वसाक्षात्कारो हि तस्याभिज्ञापकम्, ब्रह्मविद एव भगवत्प्राप्तिः । ज्ञानस्य च निदर्शन यस्मिन् विदिते सर्वमिदं विदितम् ' इति । तस्याऽपि निदर्शनमाह-जीवेषु दयां कृत्वा अभयं च दत्स्वेति । स्वयं च ब्रह्मभावमापन्न , अन्ये तु तद्रहिता दीना दयापात्रं भवन्ति । आत्मत्वे स्फुरिते तु अभयदानं च आत्मविदो हि तत् कृत्यम् । तदाह-आत्मवानिति । आत्मवत्त्व नाम मूलचिद्रूपस्य स्व- स्मिन्नाविर्भावः। इन्द्रियजयस्तत्र नोपयुज्यत एव, पूर्वमेव सिद्धत्वात् । तदा सर्वाधिष्ठानत्वेन मां पश्यती. त्याह-मय्यात्मान सह जगदिति । भगवति स्वात्मान जगच द्रक्ष्यसि । आत्मनि, चकारात् जगति च मां द्रक्ष्यसि । एतावता आधाराधेयभूतो भगवान् ज्ञातः, म्वाधारश्चेति पूर्णब्रह्मज्ञानं तस्यक्तिम् ॥ ३१ ॥ एव तस्मै आज्ञामुक्त्वा तदङ्गीकारे स्वस्य प्रसादमाह-- सहाऽहं स्वांशकलया त्वहीर्येण महामुने!। 'तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेण्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२ ॥ . सहेति । स्वांशकलया सह । अशा आनन्दरूपा., भगवतस्त एव स्वांशमूताः । जीवास्वंशा, कला मानक्रियाशक्तयः । तत्रानन्दांशो ज्ञानकुलासहित । स्ववीर्येण सह, तब क्षेत्रे देवहूत्याम्, त स्वसंहितां सायसिद्धान्तप्रतिपादिकां प्रकण नेष्ये कथयिष्यामि । वीर्यक्षेत्रसंबन्ध एव, न तु जीव यदुत्पत्तिरस्तीति । पुराणे वेदवन्मूलसंहिताश्चतस्रः, सासययोगपशुपतिमतवैष्णयसिद्धान्तप्रतिपादकम- त्ररूपाः ।। सर्वाण्येव पुराणानि तस्याऽपेक्षितषडभूतकालादिप्रतिपादकानि ब्राह्मणस्थानीयानि तत्र मूलसंहिताः कालेन माता इति, तत्राऽऽयां प्रकाशययामीत्यर्थः । स्वस्यांशस्य वार्यस्य चाऽभेदप्रतिभा दनाय प्रथमत एव सहेत्युतम् । महामुने इति संबोधनं तथा त्वधिकारज्ञापनाय ॥ ३२ ॥ * एपं कामना पूरयित्वा, स्वसन्निधाने जीवस्य कामना न सिद्ध्यतीति, भगवान् वरं दत्त्वा स्याह द्वाभ्याम्- मैत्रेय उवाच । एवं तमनुभाप्याऽथ भगवान्प्रत्यगक्षजः । प्रकाराम * त्वत्यंत्र । आत्मवानित्यस्य जितान्तःकरण इत्याक्ती बाधकमाहुः इन्द्रियेंत्यादि । प्रस्थित . + ·३ स्कन्ध. २१ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४१७. जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितांत् ॥ ३३ ॥ एवमिति । तं कर्दममनुभाष्य । करिप्यति सर्व स्वयमेवं, अनुभाषणमात्रं तु क्रियते । अथ भिन्नप्र- क्रमेण । पूर्व दयापरीतः समागत इदानी भक्तमुद्धृत्य पूर्णमतीरथ इवं गतः । अतो. मिन्नप्रक्रमः । तस्मिन् स्थापितं ब्रह्मभावं गृहीत्वा गत इति ज्ञापयितुं भगवानियुक्तम् । पुनराविर्भावः कदा भविष्यतीत्याश- दूय तामेवाऽवस्थां कथयन्निव भगवन्तं विशिनष्टि-प्रत्यगंक्षज इति: । प्रत्याभूतेप्वक्षेप्वाविर्भवतीति । यदैवाऽयमन्तर्मुखो भविष्यति, तदैव भगवदाविर्भाव इत्यर्थः। तद्धि तीर्थ बिन्दुसर इति भगवतैव निर्मितम्, सरस्वती च ब्रह्मदैवत्या, तया च परिश्रितम् । भगवद्भावः सृष्टिश्च द्वगं तत्र सिद्धं भवतीति स्थानादेव तस्य द्वयं सेत्स्यतीति सरस्वती परिवेष्टिताद्विन्दुसरसो जगामेत्युक्तम् ।। ३३ ॥ अन्यचित्ते तदानीं देशोऽप्यनुपयुक्तो भविष्यतीति, हृदये भगवरस्यापनार्थं च निक्षित एव तस्य स- तो ययावित्याह-- :: निरीक्षतस्तस्य ययावशेषसिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्गः। आकर्णयपत्ररथेन्द्रपक्षरुचारतस्तोममुदीर्णसाम ॥ ३४ ॥ * निरीक्षत इति । अशेपसिद्धेश्वरैरभितः स्तुतः, सिद्धः स्वत एव सिद्धो मार्गो यस्य, वैकुण्ठमार्गो , वा । सिद्धेम॒ग्यत इति भगवतो गमनागमने च सिद्धानां संमते । अतो भगवति गते न तस्य काचिदप्र.. विष्ठा, पुनरागमनसम्भवात् । सिद्धैः सह भगवतो व्यवहार एव तादृशः। सर्वसम्मतिरत्रेत्यशेषपदम् । येषामपि सिद्धिर्जाता, स्वयं च सिद्धिदातारः, तेपामपि भगवन्मार्गोऽभीष्टदः, ततोऽप्यधिकफलापेक्षि- त्वात् । ननु सिद्धेश्वरा भगवन्तं निरन्तरं स्तुवन्तीति तेषां स्तोत्राण्यश्रुत्वा कथं गत इत्याशङ्कयाऽऽह-प- प्ररथस्य गरुडस्य, पक्षैः पृष्टपैर्वृहद्रथन्तरादिभिरुचारितः स्तोमः स्तोत्रियसमुदायों यस्मिन् । उदीर्ण यत् साम, ऋगधिरूढगीतम् । त्रिवृदादयः स्तोमाश्चत्वारः, बृहदादयोऽपि । तन्न ऋचा प्रघानभूताः । पक्षैः उदीर्णे यत् साम तदाकर्णयन्निति संबन्धः । उच्चारितस्तोममिति विशेषणम् । अतो द्भगवानेव स्तूंयते, तदेव च शृणोति । अन्ये तु मार्गानेव स्तुवन्तीति भावः ॥ ३४ ॥ एवं भगवत्कृतमुक्त्वा तथैवेदं जातमित्याह- प्रकाशः। * निरीक्षत इत्यत्र | पृष्टरूपैरिति । अभिवाशरनो नुम इति, कयानश्चित्रेति, तंबोदममृतीपह- मिति, तिरोभिर्वा(?)वदद्वस्तुम् ' इति सूक्तचतुष्टयानि, क्रमेण रथन्तरवामदेव्यानौघसकालेयसामभिर्माध्य- न्दिनसवने गीयमानानि पृष्टशब्दवाच्यानि तद्रूपैरित्यर्थः । पृटशब्दनिरुक्तिश्च स्पर्शनात् पृष्टानीतिरूपा द्रष्टव्या । तोत्रियसमुदाय इति । पृष्टेषु सप्तदशःस्तोमो भवति, तस्य विष्टुतिश्चैवमाप्तायते । 'पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया तिमृभिः स एफया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिभिः स तिमभिः' इति । करोति गायतीत्यर्थः । अत्र प्रथमावृत्तौ, प्रथमायास्त्रिरभ्यासो द्वितीयावृत्तौ मध्यमायास्तृतीयावृत्ती मध्यमो- चमयोरेवं कृते गोने सप्तदृशस्तोमः । ईदृशो गीयमानमन्त्रसमुदाय इत्यर्थः। विटदादयः इति । त्रिवृत्- पञ्चदशसप्तदशैकविंशाश्चत्वारः । तलक्षणं विस्तरभयान लिख्यते । वृहदादयं इति । सर्वे सामक्रोिपाः । तत्रेति । सामखित्यर्थः। १ भविष्यतीति ख... , ३ तदेव क्षणोति क, ख. . , २ संमधिरुद.के.ड.

·४१८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- अथ संप्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृपिः । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ ३५॥ अथेति । अथाऽऽनन्तर्यवाचकः। यस्मिन्नेव क्षणे शुक्लनारायणः प्रस्थितः, तदैव मनुः स्वगृहानिर्गतः। कर्दमोऽपि ऋपित्वाचमर्थ जानन् , भगवत्वाच्च अदीनः सन् , तं कालं परिपालयमेव स्थितः । कदा दिनद्वयं यास्यतीति । दीनो हि तत्र प्रयत्नं कुर्यात् । कामापेक्षयापि भगवद्वाक्यं महदिति विश्वासो भगवद्भावापन्नस्यैव ॥ ३५ ॥ मनुस्तु सभार्यः समागत इत्याह- मनुः स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्यो व्यचरन्महीम् ॥ ३६ ॥ मनुरिति । शातकौम्भपरिच्छदमिति सौवर्णपरिकरयुक्तं स्यन्दनं विवाह सूचयति । आरोप्य स्वां दुहितरमिति विवाहे कृतनिश्चयः । अन्तर्यामिप्रेरणया तत्तथैव भविष्यतीति विनिश्चित्य, स्वकन्याया ना ऽन्यः प्रष्टव्य इति दम्पत्योः प्राधान्यात्सभार्यः, देयत्वेन तां गृहीत्वा, तामज्ञापयन् , तस्याः पश्चात् कौतुकदर्शनं न भविष्यतीति महीं व्यचरत् । उत्तमस्थानानि सर्वाणि प्रदर्शितवानित्यर्थः ।। ३६ ।। एवं दिनद्वयमतीतम् । तृतीये दिवसे कुरुक्षेत्रात् बिन्दुसरसि समागत इत्याह- तस्मिन्सुधन्वन्नहानि भगवान्यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुनेः शान्तव्रतस्य तत् ॥ ३७॥ तस्मिन्निति । हे सुधन्वनिति स्वपौरुषं ख्यापयन् स्वस्य जितेन्द्रियत्वं बोधयतीति विदुरप्रतीत्यर्थ संबो- धनम् । भगवदाज्ञा नाऽन्यथा भवतीति तस्मिन्नेव दिने समागतः, यद्भभगवान् समादिशत् , न तु काकता- लीयन्यायेन, तदा समागतः । एतघ्यावृत्त्यर्थमेव भगवदाज्ञाकर्चिनम् | आश्रमो यस्मिन् पदे देशे, तमुपायात तस्य निकटे समागतः । ननु तपसा तप्यमाने तस्मिन् तत्तेजसा कथं निकटे गत इति तनाऽऽह-शान्त। व्रतस्येति । परिसमाप्तं तपोलक्षणं व्रतं यस्य । तत् प्रसिद्धम् ! न ज्ञानार्थ प्रश्नापेक्षा ।। ३७ ।। भगवनिरूपितकालः स एवेति निरूप्य, देशोऽपि भगवत्कृत इत्याह- यस्मिन्भगवतो नेत्रान्यपतन्नश्रुविन्दवः । कृपया संपरीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८॥ यस्मिन्निति । बिन्दुसरोनिरुक्तिस्तत एव, बिन्दवः सरसि यस्मिन्निति । तेपां बिन्दूनामुत्पत्तिमाह- यस्मिन् सरसि भगवतो नेत्रादश्रुविन्दयो न्यपतन् । बिन्दुपाते निमित्तम्-कृपया संपरीतस्येति । कृपाया निमित्तम्-अपनेतियति । शरणागतश्चेत् शिष्टः, तदा तत्र कृपा भवति । कृपया यो व्याप्रियते स्वस्थानात् प्रच्याव्यते । तदा नेत्रात् विन्दवो भवन्ति । भगवान् स्वकृपां शरणागतेष्वेवार्पितवान्, अतो न दीनमाने भगवतो दया, यतः प्रपन्नाय दत्तवान् , तदाहार्पितयेति ।भृशमिति सर्वभायेन ॥३८॥ . " .

·३ स्कन्ध. २१ अध्याय.) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ११९ एवं देशकालयोर्भगवन्निरूपितत्वमुक्त्वा भगवत्कृपाकार्य तस्मिन् देशे वर्णयति कन्यायाः सुसंस्थित्य- थम् । तदै बिन्दुसर इति पनिः- तद्वै विन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिश्रितम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्पिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥ भगवद्गुणकृतत्वाय बिन्दुसर इति नाम प्रसिद्धम् । सरस्वत्या परिश्रितमिति । तत्र धर्मसिद्धिः । परिप्लुतमिति पाठे सरस्वतीमध्ये एव कालीयहूद इव तत्कुण्डम् । प्रथमतो जलं वर्णयति-पुण्यमदुरज- नकम् । शिवमारोग्यकरम् । अमृतं स्वादु । प्रमाणमाह-महर्पिगणसेवितमिति । महर्पयो ये सर्वपदार्थ. याथात्म्यद्रष्टारः तेषां सङ्घन सेवितम् , अतो महाफलमेवैतज्जलम् ।। ३९ ॥ जपान्तमागं ऋपिराणसेवितत्वेनोक्त्वा, तस्याऽपि वेष्टनरूपं वनमनुवर्णयति- पुण्यदुमलताजालैः कूजत्पुण्यमृगद्विजैः । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ १० ॥ पुण्येति । द्रुमा वृक्षाः, लताश्थः स्वभावतोऽपि पुण्याः आमादयः द्राक्षादयश्व, पुण्यजनकाथ । पु- ण्यास्तत्फलमक्षकाः कूजन्तो मृगा हरिणादयः, द्विजा मयूरादयश्च यत्र । तत्रै तादृशानि द्रुपलतानां जा- लानि; तैः कृत्वा सर्वर्तुषु तत्स्थानम् फलैः, पुष्पैचाट्यम् । वनपडिश्च तत्र शोभ॑माना परितः । व. दाह-चनराजिश्रियान्वितमिति ॥ १० ॥ एवं धर्मजनकत्वं वनस्य निरूप्य रसालत्वं निरूपयति- मत्तद्विजगणैर्जुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् | मत्तर्हिनटाटोपमाह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१ ॥ मत्तेति । द्विजगणाः पक्षिगणाः । सर्व एव तत्रत्यरसेन मत्ताः। अत एव, तल्लोमेन सेवन्त एव, अ. तस्तैर्जुष्टम् । मत्तानां भ्रमराणां, विभ्रमा विलासः, मधुररणनम् , गतिविशेषो वा यत्र । मत्ताये पर्हिण- स्त एव नटा नर्तकास्तेषामाटोपः संग्रमो यस्मिन् । निश्चिन्तता अहिंसकत्वावेषां निरूपिता आह्वयन्तों. मत्ताः कोकिला यस्मिन् ॥ १० ॥ एवं रसालतां निरूप्य पुप्पप्रधानान् वृक्षान् गणयति- कदम्वचम्पकाशोककरञ्जवकुलासनः । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलंकृतम् ॥ ४२ ॥ कदम्येति । आसनोऽपि वृक्षः पुप्पप्रधानः । चूतपोताः सूक्ष्मायाः, तैरप्यलकृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवैः प्लवैर्हसैः कुररैर्जलकुक्कुटैः। सारसचक्रवाकैश्च चकोरवल्यु कूजितम् ॥ १३ ॥ १ मुखस्यात्यर्थम् क. सुसपीस. प. सुखरफोत्यर्थ. द. २ घनमुपवर्णयति, ग. ३ एतनास्ति. स. ग. यो. भायमाना.ख.ग.

·. ४२० श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- कारण्डवैरिति । कारण्डवादयः पक्षिविशेषाः, तेगु यथा तथा उपकृजितम् ।। ४३ ॥ तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वाविद्वयकुञ्जरैः । गोपुच्छेहरिभिर्मनकुले भिभिवृतम् ॥ १४ ॥ तथैवेति । हरिणादयो मृगविशेपास्ततम् । प्रोडः सूकरः । श्वामित् शालकः । गोपुच्छादयः मर्क- टविशेषाः, हरयः सिंहाः, पानरा वा । नामिभिः कस्तूरीमृगैः ॥ १४ ॥ तादृशं वनं निःशवं प्रविश्य तत्र विद्यमान मुनि दृष्टवानित्याह-- प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराजः सहानुगः । ददर्श मुनिमासनिं तस्मिन्हुतहुताशनम् ॥ १५॥ प्रविश्येति । बिन्दुसरसो निकटे तस्य पर्णशाला; अत एव तीर्थवरं भविश्येत्युक्तम् । नदीमुनीर्य तदा- श्रमे गत इति प्रविश्येति पदात् ज्ञायते । तीर्थश्रेष्ठयपरिज्ञानार्थमादिराज इत्युक्तम् । आदिराजो मनु । सहानुगः ससेवक', राजत्वपरिज्ञानार्थम् । दूरादेव ददर्श । हुतो हुताशनो येन । अनेन कर्मसमाप्ति सूचिता ॥४५॥ कन्यादानयोग्यत्वाय वर्णयति सार्द्धाभ्याम् ~~ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाणावलोकनात् । तद्याहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥४६ ॥ विद्योतमानमिति । उपयुजा तपसि वपुषा विद्योतमानम् । उग्रो युक् योग? यस्य | तपसि तरस महान् योग., तपसः परमधर्मत्वात् चिरकालकूतेनापि तपसा वपुर्विद्योत्तमानमेव । अनेन वर्णोत्तमता निरूपिता। करात्वं परिहरति-नातिक्षाममिति । भगवतो यत् स्निग्धापागावलोकनं तेनाऽत्यन्त न कृशः 'दुर तसर्गो पदपाङ्गमोक्षः' इत्यादिवाक्यात् भगवत्कटाक्षः सर्वपदार्थजनको भवति । स हि देहपुष्टिमपि जन- येत् । दुरन्तत्वव्यावृत्त्यर्थं स्निग्धता निरूपिता । देहे स्थूलत्यापादका अवयवा भगवत्स्नेहसाहितदृष्टया जनिता इति नोत्तरत्राऽन्यथाभावः । ते चावयवाः कियन्त एव-भवन्तीति नातिक्षामता | साक्षादृष्टिजनि- तत्वाय सर्वावयवेषु दृष्टिसंबन्धार्थ बहुवचनम् । तथाप्यासन्यो न तृप्यतीति कारणान्तरमप्याह-तबाह तेति । भगवतो यत् व्याहृतं वाक्यं, स एवामृतकलः चन्द्रः, तस्याऽऽसमन्ताद्यापीयूपम् । तस्य श्रवणेन च । भगवद्वाक्यं निरन्तरामृतोत्पत्तिरूपमिति वाक्यश्रवणेनापि पुष्टिप्रतिपादनार्थममृतकलत्वेन निरूपितम्। अतो ना दविडमण्डक । तत्रापि प्रयोजक रूपं वां अमृतकलप्रयोगः । तस्य च श्रवणमात्रमिति नातिक्षामता । अन्यथा पुष्टिरवोक्ता स्यात् । चकारादलौकिककृपया ॥ ४६॥ एवं दोपाभावमुक्त्या गुणान् वर्णयति- १. तैरजितम् ' ग मयों मर्फट तद्विशेपा मोरया . सदानुज ३ एतादम स. गड ·- ३ स्कन्ध २१ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। ४२१ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंसृत्य मलिनं यथार्पणमसंस्कृतम् । ४७ ॥ मांशुमिति । प्रकृष्टा अंशवः पर्वाणि यस्य । आजानुबाहुत्वं यज्ञियत्वं च निरूपितम् । पद्मपलाशवत् अक्षिणी यस्येति । सौन्दर्य प्रकृतोपयोगि । जटिलं चीरवाससमिति तप ऋषित्वज्ञापकं सत्त्वाय । उपसंसृत्य निकटे गत्वा ददशेति पूर्वेणैव संबन्ध । अथवा ! उप निकटे संसृत्य संसारं पाप्य मलिनम् । कामेन हि प्राणिनो मलिना भवन्ति । ' धूमेनाप्रियते वह्निः' इति वाक्यात् । तत्र दृष्टान्तमाह सहज- दोषत्वाभावाय, यथार्पणमसंस्कृतपिति महारत्नमनिर्णिक्तं यथा स्वभावत उज्ज्वलमपि बहि सस्काराभावे न सुवर्णे योजयितुं शक्यते । तथास्त्र प्रकृते विद्योतमानमिति विशेषणविरोधात् ऋषीणां तथात्वस्य बाप- कत्वाभावात् द्वितीयः पक्ष. ॥ ४०॥ एवं दूरादृष्टं तं वर्णयित्वा, तस्य लौफिकधी वक्तुमाह- अथोटजंप्रत्यायान्तं नृदेवं प्रणतं पुरः। सपर्यया पर्यग्रहात्प्रतिनन्द्याऽनुरूपया ॥४८॥ अथोटजमिति । पर्णशाला प्रत्यायान्तं राजानं पुरः पादसमीपे प्रणतम्, क्षत्रियस्य तथैव धर्म इति राजपूजार्थ पूर्वमेव संपादितया सपर्यया पर्यगृनात् । प्रतिनन्याऽऽशीर्भिः कुशलप्रश्नैर्वा तुल्यताज्ञानार्थ च। अनुरूपया महाराजयोग्ययाऽदिरूपया इत्यर्थः । परिग्रहो यात्मीयतया गृहे नयनम् ।। ४८ ।। एवं बहिस्तस्य पूजां विधाय, आधिनिराकरणाथै सर्वसन्देहनिवृत्त्यर्थं च वाचा पूजां कृतवानित्याह- गृहीताहणमासीनं संयतं प्रीणयन्मुनिः । स्मरन्भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९ ॥ गृहीताहणमिति । ऋषिदत्तां पूजां स्वीकृत्य स्थितं ज्ञात्वा अग्रिममपि स्वीकरिष्यतीति निश्चित्य स- पक् यत् (१) सावधानं विनीतं, प्रीणनिति, प्रथम स्तोत्रं कुर्वन् । निरिति भाव्यर्थशाता तथापि निश्चय- रूपेण कथं तदुक्तं करिष्यामीति प्रतिजानीते । स चेदन्यदेव किञ्चिद्वदेदित्याशयाऽऽह-स्मरन् भगवदा- देशमिति । " आत्मजामसितापाङ्गीम् ' इति भगवद्वाक्यात् कन्यां दातुमेवाऽयमागतः । लज्जया च स्वयं न वक्ष्यति । अतः स्वयमेव श्लक्ष्णया मनोहरया वाचा अग्रिमवाक्यरूपमिदमाह । वाक्यान्येवाऽऽह सप्त- मि. । यद्यपि त्वया किमर्थमागतमिति न'प्रष्टव्य प्रसद्भादण्यागमनसम्मवात् । प्रसङ्गधे वक्तव्यः षङ्गि, तथापि विशेषाकारेण मत्समीपमागत इति लक्षित इति वयात्वे यद्भवानाज्ञापयिष्यति तत् करिष्यामीति समुदायार्थः ॥ ४९ ॥ प्रसङ्गमाह- कर्दम उवाच । नूनं चामणं देव ! सतां संरक्षणाय ते । बंधाय चाऽसतां यत्त्वं हरेः शक्तिहि पालिनी ॥५॥ १अदादिरूपया इसपि पाठ । . " ·४२२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- नूनमिति । हे देव! तव चकमणं सतां संरक्षणाय, असतां वधाय च । देवेति संबोधनमुपपादयति-- यत् यस्मात्त्वं हरेः पालिनी शक्तिः 'स्थानेऽथ धर्म' इति वाक्यात् सतामसतां चाऽनुग्रहनिमही स्वतन्त्री धर्मत्वात् । नत्वेकार्थमन्यत् ।। ५० ।। ननु लोकपालकैरेव पालने सिद्धे किं मन्वादिभिरित्याशय, परिपालिकां शक्ति निरूपयन् तथा- कर्तारं भगवन्तं नमस्यति- योऽन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्ते तस्मै शुक्लाय ते नमः ॥ ५१ ॥ योऽति । यः अर्कादीनां लोकपालानां रूपाणि, स्थाने तत्तत्कार्यावसरे, मनुशरीरे वा आपत्ते, तस्मै ते शुक्लाय नम इति । अयं शुक्लनारायण एव मनौ तिष्ठतांति; तस्मै नमः । सर्वाणि रूपाणि अन्यस्तत्र स्थापयितुं न शक्नोति । न वा भगवस्थितिव्यतिरेकेण तत्र सर्वदेवतासान्निध्यं भवति; अतो मनुमधिष्ठाय पालनार्थ भगवानेव स्थितः ।। ५१ ॥ विपरीते बाधकमाह चतुर्भिः । साधनाभ्यां फलाभ्यां च स्वतश्च सेनया च परिपालन द्वयेन, सेतु- धर्मरक्षा अधर्मनिवृत्तिश्च फले । प्रथमतः स्वतो रक्षामावं बाधकत्वेनाऽऽह-' न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जचण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ न पदेवि । यदा त्वं जैत्रं रथमास्थाय न पर्यटसि तदा सेतवो नश्येरन्निति संबन्धः । रथस्य मुख्यासदत्वं । जैत्रमिति जयशीलम् । अनेन न काऽपि पराभवशङ्का । मणिगणार्पितमिति महाराज योग्यत्वात् दृष्ट्वैव भयमसतां ज्ञापितम् । विशेषेण स्फूर्जचण्डः कोदण्डो यस्य । अनेन धनुष्टकारेण दूरादेव भयं जनयतीति ज्ञापितम् । पापानां पापिष्ठानां न मारणं शस्त्रेण किन्तु,रथेनैव त्रास जनयन् ॥५२॥ दुष्टानां बहुत्वात् तदर्थ साधनान्तरमप्याह- स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुवः। विकर्षन्वृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ स्वसैन्येति । स्वसैन्यानां चतुर्विधानां चरणैः क्षुण्णं भुवो मण्डलं वेपयन् महतीं सेना दृष्दैव महान्तो दोषा निवर्तन्त इति भूकम्पननिमित्तान्तरत्वज्ञानाभावाय बृहती सेनां विकर्षन् तत्र तत्र नमन्। पूर्वोक्तधर्म धर्माधर्मनिवृत्तिसाधकत्वेन निरूपयन् दृष्टान्तमाह-अंशुमानिवेति । स हि सहस्रकिरणः तमो दूरीकरोति । अमिहोत्रादिधर्म च जनयति । न हि सूर्ये अनुदित कश्चिद्धर्मादिः सेत्स्यति ॥ १३ ॥ तदेव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिवन्धनाः । भगवद्रचिता राजन्भियेरन्वत दस्युभिः ॥ ५४ ॥ तदैवेति । तदैव सर्वे सेतयो मर्यादा वर्णकृता आश्रमकृताच भगवद्गचिताः । औदासीन्याभावान राजनिति, तस्य स्वधर्म इति ज्ञापितम् । दस्युभिरेव भिधेरन् । चौरमये वर्णाश्रमवतां भीतत्वान्न मर्यादा सिद्यतीति ॥ ५४॥ १ दृष्ट्वापि.ग 5. दृष्ट्या. २ भूकम्पन, ग. भक्णमे. स. प.इ. .

·३ स्कन्ध, २१ अध्याय.] श्रीमवल्लभाचार्यविरचिता। ४२३ अधर्मश्च समेधेत लोलुपैय॑ङ्कुशेर्नुभिः । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनश्यति ॥ ५५ ॥ *अधर्म इति । न केवलं धर्महानिरेव किन्तु, अधर्मश्च समेधेत वृद्धि गच्छेत् । चकारात् पाखण्डधर्मा अपि । तत्र हेतुः-लोलुपैरिति । धर्मे निरन्तरं क्रियमाणे इन्द्रियाणि व्याप्टतानि भवन्ति, तदा लौकिके भोगे नाऽऽसक्तानि भवेयुः । अन्यथा त्यासक्तानि योग्यैः कामैरपूर्णानि अयोग्ये लोलुपानि भवन्ति । तथापि राजभयं चेत्, न कार्यनि-पत्तिः स्यात् । अन्यथा त्वतिप्रसङ्गः स्यादेवेत्याह-व्यङ्कुशैरिति । विगतोऽडशो नियामको येषाम् । नृभिरिति । त एव हि भगवदाजोलचका वेदेनोक्ता अशनप्रसङ्गे । राज्ञो द्वय्यवस्था; विषयभोगः, परिपालनं च । आद्यैवं शयनम् । यदि चोभयोः समता, यदि वा कालविभेदेन व्यवस्था, यदि- वा भोगप्राधान्यम् , सर्वप्रकारेणापि त्वीय शयाने सति अयंलोको दस्युभिरेव प्रस्तः, आच्छिन्नदारद्रविणः स्वरूपादपि विनश्यति । अतस्त्वया पर्यटनमवश्यं कर्तव्यम् । अवः प्रसझादागमनम् । अत्रापि चोरादि- निराकरणाथै च ॥ ५५॥ अथाऽपि पृच्छे त्वां वीर ! यदर्थ त्वमिहागतः । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥ अथाऽपीति । हे वीर ! स्वधर्मनिष्ठ ! यदर्थ त्वमिहागतः; तत्प्रयोजनं पृच्छामि। मां प्रार्थयितुमिति यदि; तदा तद्वाक्यं निZलीकेन हृदा प्रतिपद्यामहे स्वीकुर्महे । नतु त्वत्प्रार्थनां न करिष्यामीति सन्दे- हः । एवं वचनं हि भगवत्मसादादेव महाराजादप्युत्कर्षवचनात् । . इति श्रीभागवतसुपोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे एकविंशाध्यायविवरणम् । इत्या- प्रकाश * अधर्म इत्यत्र अशनप्रसङ्ग इति तैत्तिरीयब्राह्मणप्रथमाष्टके । तस्मानिरहः पशवः परित(?)' दिना सर्वेषां अशनकालकथने तस्माद्विरहो मनुष्येभ्य उपहियत इत्युक्ते तत्प्रसके । इति श्रीतृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे एकविंशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । १ अद्यत्र. क. स. भ. इ.

·४२४ [श्रीमद्भागवत- श्रीसुबोधिनी।. द्वाविंशाध्यायविवरणम् । + द्वाविंशे कर्दमस्याऽर्थः सिद्धस्त्रीधनरूपवान् । अयमन्द्रियगणः कृष्णार्थ सुविनिश्चितः ॥ १॥ अर्थस्य सत्त्वं चाख्यातुं मनोधर्मस्य वर्णनम् । भगवत्कृपयैवार्थ उत्तमो नान्यथेति च ॥ २॥ आकूतिः पुत्रिकात्वेन दत्ता येने निजेच्छया । स एवात्यन्तदैन्येन देवहूति प्रयच्छति ।। ३ ।। कृतकृत्यं च मनुते ततो धर्म च सेवते । यज्ञश्रवणभेदेन द्विरूपमपि सर्वदा ॥ ४ ॥ पूर्वाध्यायान्ते त्वद्वाक्यं कर्तव्यमिति ऋषिमुखात् श्रुत्वा सन्तुष्टो विज्ञापयितुमादौ तं स्तौतीत्याह--- मैत्रेय उवाच । एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् । सवीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥१॥ एचमिति । आविष्कृताः प्रकटीकृताः सर्वे गुणाः कर्माणि, अभ्युदयश्च यस्य, गुणकर्मणां वाऽभ्युदयो यस्य । गुणोदयः सर्वदेवाधिष्ठानात् । धर्माधिपालनात कर्माभ्युदयः। अन्यथा कथनं व्यावर्तयति-मुनि- मिति । सबीड इव स्वकीर्तिश्रवणात् , प्रत्याख्यानशझ्या वा कन्यार्थ प्रार्थनायामपि । सम्राडिति । महत सर्वमेव वचनं शोभाकरम् । उपारतं तूष्णींभूतम् । उप समीपे कन्यायामासमन्तादतं वा । हेत्याश्चयें । न हि महाराजः कंचिदेवं प्रार्थयति ॥१॥ प्रथमं ब्रामणक्षत्रिययोर्विवाहो नोचित इत्याशङ्कय, भगवत्कृत एव तयोः संबन्ध इत्यन्योऽन्योपकारेण तुल्यतामापादयति-ब्रह्माऽसृजदिति त्रिभिः- मनुरुवाच। ब्रह्माऽसृजत्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया । छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान् ॥ २॥ गोस्वामिश्रीपुरुपोचमजीमहारानकृतः प्रकाश + अथ द्वाविंशाध्याय विवरिपवोऽवसर एवाऽत्र समातिरित्यर्थनिरूपणमुखेन तामाहुः-दाविंश हत्या दि। ऐन्द्रियगण इति । इन्द्रियमाणा मात्रा ऐन्द्रियास्तासां गणः । तथा च संवादद्वयेऽपि स्वस्ववि- चारेणाऽवसरः सहतिरित्यर्थः । अवान्तरार्यसङ्गतिमाहुः-अर्थस्येत्यादि । सत्त्वमिति । साधुत्वम् । सम्मा वे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते' इति गीतावाक्यात । शेष म्फुटम् ।

·T ३ स्कन्ध..२२ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। ४२५ प्रथमतो ब्रह्मा वेदमयः स्वमुखतो युप्मान् ब्राह्मणानसृजत् । आत्मपरप्सिया आत्मनः स्वस्य वेदस्य पर्याप्तुमिच्छया, रक्षार्थ वा । ब्राह्मणव्यतिरेकेण वेदानां यज्ञानां वा पर्याप्तिः पूर्तिन भवति । छन्दोमय इति सर्ववेदात्मकः । ते ब्राह्मणास्त्रिविधाः, तपोयुक्ताः, योगयुक्ताः, भगवदुपासनायुक्ता वा । त्रितय- युक्ता मुख्याः । अलम्पटानिति विषयलाम्पट्यं ब्राह्मणानां दोपः, तपस्यादयो गुणाः ॥ २ ॥ एवं गुणदोषाभावयुक्तान् ब्राह्मणानिरूप्य, क्षत्रियान्निरूपयति- तत्राणायाऽसृजच्चाऽस्मान् दोःसहस्रात्सहस्रपात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥ तत्राणायेति । ब्राह्मणानां त्राणायाऽसान् क्षत्रियान दो सहस्रात् । वरेणाऽन्यस्यापि सहसबाहयो भव. न्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह-सहस्रपादिति । वेदो हि ब्राह्मणेपु स्थितो भगवता रक्ष्यते । रक्षणे च बाहवः करणम् । तत्र जाताः क्षत्रियाः। शब्दप्राधान्येन ब्राह्मणानां सृष्टिः, अर्थप्राधान्येन क्षत्रियाणामिति योनिभे- दोऽपि विवाहार्थः सूचितः । उभयोरन्योऽन्योपयोगमाह-हृदयं तस्य हि ब्रह्मेति । तस्य भगवतः, ब्रह्म ब्राह्मणाभिमानिनी देवता, हृदयमन्तःकरणम् , आत्मा मध्यमिति यावत् । क्षत्रं क्षत्रियाभिमानिनी देवता, अङ्गमवयवाः । प्रचक्षत इति प्रमाणम् । यथाऽगच्यतिरेकेणारमाऽवसीदति । एवमात्मव्यतिरेकेणाप्यङ्गा- न्यवसीदन्ति ॥३॥ अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं व रक्षतः। रक्षति स्माऽव्ययो देवः स यः सदसदात्मकः ॥४॥ अत इति । अतोऽन्योन्यं ब्रह्म च क्षत्रं च रक्षतः, तथा सत्यात्मानमेव रक्षतः । हि युक्तोऽयमर्थः यो हि आत्मार्थ अन्यान् पालयति; स हि आत्मानमेव पालयति । एवमन्योन्यपालनमुक्त्वा उभयोः सा- कास्त्वेन पालकत्वमाशय स्वतन्त्रेण भगवता पाल्यमानाः अन्योन्यं पालयन्तीति वक्तुमाह-रक्षति स्मेति।. स हि देवः स्वतन्त्रः सर्वानेव पालयति । पलने हेतुः-मदसदरत्सक इति । सूर्वाल्मकोऽपि निर्विकार इत्याह-अव्यय इति । स्मेति प्रमाणम् । एवं च भगवता कृत्वा यथाऽन्योन्यरक्षा तथा कामकन्यकान्या- मप्युभयो रक्षा कर्तव्या । तब कामोऽस्माभिः पूरणीयः कन्यादानेनास्मत्कामोऽपि त्वया पूरणीयो विवा- हेनेति भावः ॥ ४॥ स कामो विवाहात्मक एवेति वक्तुमन्यानि फलान्येव वचनादेव सिद्धानीति तानि गणयति-तव संद- र्शनादेवेति.त्रिभिः-- तव संदर्शनादेव छिन्ना मे सर्वसंशयाः । यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिपोः ॥ ५ ॥ ब्राह्मणानां स्थाने राजादयो धर्मनिर्णयार्थमप्यागच्छन्ति; तदस्माकं प्रथमत एव जातम् । यतस्तव संदर्शनादेव सर्वे संशयाः संछिन्नाः । एवमेव तपः कार्यम् , भगवत्सेवा च । तथा सत्येवं प्रसन्ने भग- वति सर्व एव पुरुषार्थः सेत्स्यति, नायथेति । पूर्व ये संदेहाः स्थिताः सर्वार्थेषु, ते सर्वे त्वदर्शनेनैव जातेन निश्चयेन छिन्ना इत्यर्थः । को धर्मो राज्ञामित्यपि संदेहो गत इत्याह-यत्स्वयमिति । यद्यस्माद्दर्श- ·४२६ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- नानन्तरं प्रीत्या रिरक्षिपोः पालकस्य, पालनेच्छो, भगवानेव धर्ममाह । अतः क्षत्रियाणां धर्मः प्रजापालनं परमो धर्म इति । अतो वाक्यादेव धर्मसंदेहो गतः ॥ ५॥ महापुरुषाणां दर्शनमेव स्वतन्त्रफलमिति चेत् ; तदपि वचनव्यतिरेकेणैव जातमित्याह- दिष्टया मे भगवान् दृष्टो दुर्दशों योऽकृतात्मनाम् । दिष्टया पादरजः स्पृष्टं शीर्णा में भवतः शिवम् ॥ ६॥ दिष्टयेति । भगवान् भवान् अकृतात्मनां दुर्दशोऽपि मे मया दिष्टया दृष्टः । यैः संघातात्पृथगात्मा न कृतः, भगवदर्थ वाऽन्तःकरणं न कृतम् ; तेऽकृतात्मानः । आत्मयोग्यदेहाथै वा यैर्भूतानि न संस्कृ- तानि तादृशस्य तव दर्शने परलोकोपयोगि सर्वमेव कार्य सिद्धमिति परलोकसंदेहोऽपि गतः । पापक्षयार्थ प्रायश्चित्तमिति किमपि न प्रष्टव्यामित्याह-दिष्टयेति । ते पादरज एव शिवं कल्याणरूपं मे मया शीर्णा स्पृष्टं मच्छिरसा वा । 'पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपांसवः' इति सर्वप्रायश्चित्तापेक्षया इदमेव वरम् । किञ्च । न केवलं पापनिवर्तकं किन्तु कल्याणकरमपीति शिवमित्युक्तम् । शिरसा चेत्स्पृष्टमानामपि पाएं गच्छत्येव, प्रधानत्वात् । दैवगत्या जातमिति दिष्ट्या ॥ ६ ॥ + ब्रामणो हि क्षत्रियमनुशास्ति । यथाऽऽचार्योऽन्तेवासिनं 'सत्यं वद' इत्यादिभिः । तदप्यवचनादेव जातमित्याह- दिष्टया त्वयाऽनुशिष्टोऽहं कृतवानुग्रहो महान् । अपावृतैः कर्णरन्धेर्जुष्टा दिष्टयोशतीगिरः ॥७॥ दिष्टयेति । वचनव्यतिरेकेण प्रजापालनं कर्तव्यमिति धर्मोऽप्युपदिष्टः । ' तवयं निळलीकेन' इति वाक्यात् अनुग्रहय कृतः । महतां मुखात् भगवद्गुणाः श्रोतव्या इत्यप्यस्माकं जातमित्याह-अपाय- तेरिति । योऽन्द्वनीन्द्रेति । एते हि भगवतः सर्वपालका गुणाः; तत्प्रतिपादका एव कम या गिरः ताः पुनः शब्दान्तरावरणरहितैः कर्णरन्धैः अकस्माद्भाग्यनैव जुष्टाः सेविताः ॥ ७ ॥ एवं सद्दर्शनेन यावद्भाव्यं तावत्सवै जातम् । अतः परमन्यत् विज्ञापयामीत्याह- स भवान् दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने! ॥ ८ ॥ स भवानिति । सामान्यत इयं प्रार्थना । स महान् भवान् । कन्यापितृत्वं दुःखाय' इति न्यायेन दुदितृम्नहेन परितः लिए आरमा यस्य । न केवलं दुहितृमात्रं वाधकं किन्तु स्नेह इति तथोक्तम् । ममेति दीनतायागयोग्यता, अतः गृपा । मुन इति प्रकृतार्थपरिज्ञानाय संबोधनम् । पावितं विशाल पितम् , नारदादिद्वारा भगवता या पूर्व पावितम् , अयणार्धमुक्तं या ॥ ८ ॥ एवं मोतव्यमित्युक्त्वा तद्वाक्यमाह- प्रकामा + दिएपत्या । अवचनादिति । प्रश्नं विनवायः । मग ...... पा... .

·. ३ स्कन्ध. २२ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ४२७ प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वयःशीलगुणादिभिः ॥९॥ प्रियव्रतेति । यस्यास्तु न भवेदाता न विनायेत वै पिता ! नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिका- धर्मशङ्कया ॥१॥ प्रातुरभावे विवाया न भवतीति प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेत्युक्तम् । उभयोश्च कीर्तनं नैकः पुत्रः पुत्रो भवति' इति वाक्यात् । पिता प्रसिद्ध इति वक्तुं दुहिता ममेत्युक्तम् । अकामायाः कामनमयुक्तमित्यन्विच्छति पतिमिति । दोपाभावाय युक्तमिति । कामार्थ योगो मास्त्विति वक्तुं वयः- शीलगुणादिभिरित्युक्तम् । वयः कामार्थम् , शीलं धर्मार्थम् , गुणा अर्थार्थाः । आदिशब्देन ज्ञानादयो मोक्षार्थाः ॥ ९॥ एवं चतुर्विधपुरुषार्थसियर्थे स्त्रियाः सर्व पुरुषाधीनमिति तादृशं पति वाञ्छति । तादृशः कश्चिदन्यः तया मनसा स्वीकृतः स्यात् , तथापि निपिद्धति तन्निवृत्तिं वदन् त्वदग्रहणे नाऽस्त्येवास्याः पतिरित्यभिप्रा- येणाऽऽह--- यदा तु भवतः शीलश्रुतरूपवयोगुणान् । अशृणोन्नारदादेपा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया ॥ १०॥ यदा त्विति । सर्वान् वरान् स्वयोग्यान् श्रोतुं प्रवृता यदा तु भवतः शीलादिकं श्रुतवती ततः प्रमृति त्वय्येव कृतनिश्चया आसीत् । शीलमाचारः, श्रुतं विद्यादिजनितज्ञानम्, रूपं सौन्दर्यम् , वयः तारु- ण्यम् , गुणा औदार्यादयः । एतान् यदा अभृणोत् । नारदो हि देवकार्यकर्ता प्रसग मुत्पाद्य वदति । त्वय्येव कृतो निश्चयः ममायमेव पतिरिति ॥ १० ॥ एवमपि सति पित्रधीना कन्येति । पित्रा देया इति मया दीयमानां गृहाणेत्याह-- तत्प्रतीच्छ द्विजाम्येमां श्रद्धयोपाहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधेषु कर्मसु ॥ ११ ॥ तत्प्रतीच्छति । द्विजाय्यति ब्राह्मणानां पित्रादिदत्ताया एव विवाहो मुख्यः, न तु गान्धर्वादिरिति सूचितम् । इमामिति कालान्तरविवाहं व्यावर्तयति । रूपप्रदर्शनेन प्रलोभयति च 'श्रद्धया दत्तमन- भिप्रेतमपि गृहीयात् ' इति ग्रहणार्थमाह-श्रद्धयोपाहृतामिति । सर्वात्मनानुरूपामिति भगवता त्व- दर्थमेव निर्मितेति ज्ञापितम् , नतु साधारणी । न केवलं कामार्थमनुरूपा । किन्तु, गृहमेंधेषु कर्मसु । गृ. हेयु मेधा बुद्धियः, यैश्च कर्मभिगार्हस्थ्यं सिद्यतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ एवं कन्याविषयकं सर्वमुपपाच वरविषयकमुपपादयति-उधवस्येति त्रिमिः- उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शक्यते। अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुनः ॥ १२ ॥ * बहिर्गतो हि विषयः कामे सत्येव गृह्यते । उभयोर्योगसिद्धौ हि विश्लेपोऽशक्य एव चाउभयोः प्रकाशः। * उद्यतस्पेत्यत्र । कारिकायाम् । उभयोरिति । कामकाम्ययोः । १ तादशश्चदन्यः, ख. ग. ह. . ३६० एम. के.इ.

·४२८ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- कामकाम्ययोरेकपदेन निरूपणमैक्यबोधाय । उद्यतस्य कार्योन्मुखस्य प्रतिवादा निराकरणं न शक्यते कर्तुम् । न शक्यत इत्यर्थात् । स एव वा शक्तिविषयो न भवति । उद्यतस्य स्वतः प्राप्तस्य काम्स्य काम्यविषयस्य वा प्रतिवादो नास्ति। सङ्गत्यागेन कामः काम्यं वा निराकर्तुं शक्यत इत्याशङ्कयाह-अपि- निर्मुक्तसङ्गस्येति । कामेन रक्तस्य व्याप्तस्य प्रतिवादो दूरापास्त इति किं वक्तव्यमित्यर्थः ।। १२ ।। काम उद्यतानङ्गीकारे वाधकमाह- य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते। क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानश्वाऽवज्ञया हतः॥ १३ ॥ * य उद्यतमिति । उद्यत स्वतः प्राप्तमनङ्गीकृत्य; अनुद्यतं योऽभियाचते तस्य स्फीतमपि यशः क्षीयते मानश्वाऽवज्ञया हतो भवति । अनुद्यतमिति वक्तव्ये कीनाशं कृपणमिति वचनम् ; मह्तोऽप्यनुद्यतत्व सूचनार्थम् । कृपणगत एव विषयः सर्वेषामप्राप्यो भवति । कृपणो हि विषयमप्यदत्त्वा कीर्ति च ख्यापयति स्वोत्कर्षार्थम् । अतस्तद्यशः क्षीयते । स्फीतमपीति कृपणजनिताकीर्ते. पुष्टत्वात् । एवं बहिरपवादमु क्त्वाऽऽन्तरमप्युपचारमाह-मानश्चेति । 'मानो हि महतां धनम् ' इति । अङ्गीकृतग्लानौ माननाशो सह्यः । हत इति पुनः प्ररोहाभावाय ॥ १३ ॥ एवं काम्यनिराकरणे वाधकमुक्त्वा तस्मिन् कामनां साधयति- अहं त्वाऽशृणवं विद्वन् ! विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस्त्वमुपकुर्वाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥ अहमिति । त्वां विवाहाथै समुद्यतमिति अहमेव साक्षादशृणवम् । विद्वन्निति संवोधनमयुरनिरा- फरणाय । विवाहं कृत्वैव कामः पूरणीय इति । अतो विवाहेच्छुर्ब्रह्मचारी उपकुर्वाणो भवति । स एव पित्रादिभ्य उपकरोतीति सावधिब्रह्मचारी उपकुर्वाण । प्रत्ता दत्ता प्रकर्पण भार्यात्वेन गृहाण । मे मयेति ११ भगवद्गुणा एवाऽत्रानीकारे हेतुरिति पनिरनीकारमाह- कर्दम उवाच । घाटमुद्दोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवाऽऽत्मजा । आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधिः ॥ १५ ॥ पाटमिति । इयं हि भगवदासी भगशब्दनिरूपिता । ऐश्वर्यादिप्रसिद्धयर्थमस्या वर्णन प्यते ॥ १ ॥ अनगीकरणे त्वस्याः स्वतः कामेन बाधनात् । तुल्यत्वं चाभिलपितमत आयो नि + य उद्यतमित्यय । महतोऽपीत्यादि । स्वयसोऽपि कर्दमस्याऽनुवतस्वसूचनार्थम् । तथा चेदा नी मदनादरेऽप्रेन्यो न तवानादर इत्यर्थः । पाटमित्यप्र । प्रारिकासु । पितुरमे पुत्रीसौन्दर्यवर्णनं लोकविरुद्धम् । श्रीक्षेपनिरूपणं मवन्दपिरसमिनि गायां तम्या दृपणत्याया -इयमित्यादि गरि भगेत्यादि । भगाब्दवाच्यैकदेश- भावारी निरुपिता । अनु इति शेप. आद्य इति । ऐश्चर्यररूप एकदेशः क्षिपादिकथनस्य प्रयोजनान्त: .. १. मकाराः। वे.

·३ स्कन्ध. २२ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ४२९ रूपितः ॥२॥ धर्मों वीर्य द्वितीयेन विध्यादरणवर्णनात् । यशो हि वर्ण्यते तस्या विश्वावसुनि- रूपणात् ३॥ कान्त्याधिक्यस्य कथनालक्ष्म्याश्चैव निराकृतेः । सोमसंवन्ध एवोक्तो ग. न्धर्वस्तु ततः स्फुटः॥४॥ लक्ष्मीवद्र्णनं तस्याः थियापिच्छे ताशनात् । इति वाक्याच्च तस्यापि संवन्धो विनिरूपितः ॥ ५ ॥ ज्ञानवैराग्ययोर्वाक्ये स्पष्ट एव निरूपिते । अतोऽस्या वर्णनं तत्र न निपिद्धमिति स्थितिः ॥ ६-II बाढमिति वचनं विवाहे प्रसिद्धम् । “पाढं वृणीयम्' इति वच- नात् । अव्ययमेतत् । यथासुखमित्यर्थे, सत्यार्थे वा । अहं तु वोढुकाम एव । तब चाऽऽत्मजा कन्या न कस्मैचिद्दता । दत्तायास्तु विवाहोऽत्र लौकिकः परिकीर्तितः। अभत्ताया विवाहो हि ब्राह्म एव निरूपितः॥१॥ उद्बोटुकाम इति वचनात् ममापि पूर्व न विवाहः । अत आवयोरप्ययमायो वैवाहि- को विधिः विवाहसंवन्धी अपूर्वजनकः प्रकारः । 'दत्तामपि हरेत् कन्यां श्रेयांश्चेदर आरजेत् । नष्टे मृते प्रबजिते क्लीये च पतिते सति । पश्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्योरिधीयते ॥ १॥ इति वाक्यात् । आपदि विवाहः प्राजापत्यश्च सन्तत्यर्थं निरूपितः सोऽत्र निराक्रियते विधियादिति ॥ १५ ॥ केवलमदृष्टजनकः शोभाकरो न भवतीति शोभाऽपि यथासुखं भवत्वित्याह- कामः स भूयान्नरदेव तेऽस्याः पुच्याः समाम्नायविधौ प्रतीतः । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥१६॥ काम इति । स एव विधिः कामो भूयात् कामितप्रकारेण भवत्वित्यर्थः। तत्र हेतुः-नरदेवेति । राज्ञां हि न ब्राह्मणानामिव विवाहः शोभारहितः परं स न सर्वात्मना लौकिकः कर्तव्यः, किन्तु समाना- यविधौ प्रतीतः कर्तव्यः । समानायो नामाभ्यासः । यथा पूर्व सर्वैः कृतः तादृशविधौ प्रतीतः । समा- नायो वेद इति केचित् । ननु तदा कन्याया महत्त्वप्रतीतेः मात्सर्यादग्रहणं स्यादित्याराङ्कयाऽऽह-क एवेति। कस्ते तनयां नाद्रियेत । एवेत्यनादरे । तत्र हेतु: :-स्वया असाधारण्या कान्त्यैव श्रियामेव लक्ष्मी क्षिपतीम् । अस्यापि भगवच्छक्तित्वात् तथा कथनं न दोषाय । लक्ष्मी क्षिपतीमिवेति भक्तिरूपताऽप्यस्याः सूचिता॥१६॥ तस्याः कीर्तिमाह- यां हय॑पृष्ठे कणदशिशोभा विक्रीडती कन्दुकविह्वलाक्षीम् । विश्वावसुर्यपतत्स्वाद्विमानाद्विलोक्य संमोहविमूढचेताः ॥ १७ ॥ यां हर्म्यपृष्ठ इति । विश्वावसुर्गन्धा या देवहूति हम्यपृष्ठे क्रीडन्ती कन्दुकेन विह्वले अक्षिणी यस्याः । अप्सरसां सान्निध्येऽपि शोभया गृहीतचित्तः उपरि गच्छन् विमानात् तस्याः पुरतः पतितं इति नारदादिवाक्यैायते। हर्म्यपृष्ठेन व्यवधानम्। कणदधिशोभामिति उद्दीपनादयो निरूपिताकन्दुकविह्वला- क्षीमिति चाञ्चल्यम्, मुग्धभावश्च निरूपितः। सम्यक् मोदन विमूढं चेतो यस्य । गन्धर्वत्वानदोपः १७ तस्याः श्रीत्वं वर्णयत्ति तां प्रार्थयन्तीं ललनाललामामसेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् । वत्सां मनोरुचंपदः स्वसारं को नाऽभिमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥ प्रकाशः। रमाहुः-लक्ष्म्या इत्यादि तथा च भगिनीत्वनिवृत्त्यर्थं तथा कथनमित्यर्थः शेपं स्फुटम् । वाक्ये इति । वा. क्यद्वयम् । अत इति । एतैलक्षणैर्भगवदासीत्वात् । तत्रेति । अङ्गीकारावसरे ।

·संग्राया स्यात्, भगवान् महानिति वक्तुं जगत्कर्तृत्वमाह-यतो भगवतः सकाशादिदं विश्वमभवदुत्पन्नम् । विचित्रमित्या ४३० श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- तां मार्थयन्तीमिति । प्रथमतः मार्थयन्ती स्वयमेव चाऽभियाता युधः सन् को या नामिमन्येत । प्रार्थयन्ती सर्वथा प्राधा, या काचित् । तत्रापि 'स्त्रीरत्नं दुप्कुलादपि' इति न्यायेनाऽपि सा पास्येत्याह- ललनाललामामिति । ललना स्त्री, तासांमध्ये ललामा श्रेष्ठा । भगवत्प्रसादरूपत्वाच सर्वथा पाखेत्याह-न सेवितौ श्रीयुक्तौ भगवचरणौ यः, तैरदृष्टाम् । ते तां द्रष्टुमपि न शमवन्ति, अत इयं भगवत्प्रसादरूपा । मनुर्धर्मरूपः । स चेत्फलं दोन्धि, तदेयं वत्सा प्रिया कन्येत्यर्थः। उच्चपदः स्वसारमिति । प्रातृमती, प्र- सिद्धकन्या च । को वा सर्वशास्त्रार्थवेचा न मन्येत । एतादृशी स्त्री ब्रह्मविद्याया अप्यधिकेति । आमिमु- ख्येन यातेत्येतादृश्याः परित्यागे दोषश्रवणात् ॥ १८ ॥ परमेको दोषोऽस्ति, तं चेत् स्वीकुर्यात्तदा भजिप्य इत्याह- 'अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो विभृयादात्मनो मे । अतो धर्मान्पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥ अतो भजिष्य इति । यस्मादेषा सर्वोत्कृष्टा, अतो भजिष्ये । परं समयेन, कालनियमेन । ननु प्र. थमत एव किमित्येवं निर्बन्धः क्रियते यदैव वैराग्यम्, तदैव परं त्यक्तव्या। तत्राऽऽह-साध्वीमिति । एषा हि पतिव्रता । 'मृते प्रियेत या नारी सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता' इति मरणपर्यन्तं तस्या धर्मरक्षार्थ अन्यथा शरणागताया धर्मो नश्येत् । अतः पूर्वमेव पणयन्धे परिग्रहसमये तया तथा प्रतं न गृहीतं स्यात् । समयमाह-यावत्तेजो विभृयादात्मनो म इति । मे तेजो बीजात्मकम्, त्वात् । तावतैव तस्याः कृतार्थत्वायाऽऽह-आत्मन इति। अहमात्मा तस्या अपि आत्मतेजश्चेदृतं तदैव पातिव्रत्यं सिद्धम् , पतिः स्वस्मिन्नेव स्थित इति । तदनन्तरं पारमहंस्यधर्मानेव भाजप्य इत्याह-अत इति । पारमहंस्ये आश्रमे मुख्यान् । प्रमाणमाह- शुक्लप्रोक्तानिति। शुक्लनारायणेन प्रोक्तान तानेव बहु मन्ये। तेषां धर्माणां प्रमेयतोऽप्युत्कर्षमाह अविहिंसानिति । गार्हस्थ्ये यज्ञादयो हिंसाः ॥ ११ ॥ ननु यावज्जीयमग्निहोत्रं जुहुयात्' इति श्रुतेः, । 'इत एव ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् ' इति स्ट- तेश्च गार्हस्थ्यानन्तरं न प्रवाज इति चेत्तत्राऽऽह- यतोऽभवविश्वमिदं विचित्र संस्थाप्यते यत्र च वाऽवतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिरेप मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्तः ॥ २० ॥ यतोऽभवदिति। अस्मिन्नर्थे एप भगवानेव प्रमाणम् । सर्वथाऽऽदरणीयो यः स ममाणमिहोच्यते। तत्संबन्धात्कृतिस्तस्य प्रमाणं वाक्यमेव च ॥ १ ॥ वेदानां प्रामाण्यं भगवद्वाक्यत्वात् । स धनन्त । अनन्ततिः, देशाधपरिच्छिन्नश्च । स हि ततदधिकारानुसारेण बहुधा शास्त्रार्थमाह ! भक्केभ्यश्च प्रभार पृथगाह । अतो यन्मा प्रत्याह विशेषाकारेण, तदेव प्रमाणम् विशेषो बलवानिति । वेदास्वतन्त्रादपि राकिककर्तृवं तम्य बोधितम् । यत इति कारणमावेकृतम् । चिन्तामण्यादेः सकागदुत्पादितानां पर दीनां न समयायादि किश्चिदपि कारणमन्यदृश्यते । तथा यावदपेक्षितकारणानि भगवानेव, नान्यदि त्यव्ययनिर्देगः । यत्रय संस्थाप्यते लानं भवति, यत्र च वाऽवतिष्ठते स्थितं भवति । नानुमन्पेत. .

·३ स्कन्ध, २२ अध्याय.] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। *एककारणत्वं गुणानां तदभिमानिनश्च सम्भवतीति त्रितयकीर्तनम्। नियामकत्वं चाऽऽह-प्रजापतीनां पति- रिति । तत्राप्येपा,इदानीमपि निकटे भासते। अनेनोहाइनमपि न शक्यमित्युक्तम् । अत एव वेदायपेक्षयापि पर प्रमाणम् । भगा नित्यविकृतं ब्रह्मेति । अनन्त इति प्रामाण्ये हेतुः, अन्यस्यानादरणीयत्वात् ॥२०॥ एतावदुक्त्वा, चेदीकरिष्यन्ति, तदा विवाह कारयिष्यामीति निश्चित्य तूष्णीं स्थित इत्याह-- मैत्रेय उवच । स उग्रधन्वन्नियदेवाऽऽवभाष आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् । धियोपगुह्य स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुमे देवहूत्याः ॥ २१ ॥ स इति । उग्रधन्वन्निति संबोधनमक्षोभाय ! स्त्रिया भाविताया अपि क्षोभयितृत्वात् । इयदेव एता. वदेवाऽऽधभापे । एतत्साधकमपि वकव्यं पक्षान्तरे वाऽन्यद्वक्तव्यमिति न तस्य हृदयमित्याह-आसीच्च तूष्णीमिति । पाक्षिकदोपस्य विद्यमानत्वात् तत्परिहारार्थमरविन्दनाभं धियोपगुह्येत्युक्तम् । स हि कम- लनाभः, जगदेव भिन्नतया कर्तुं शक्तः, किमेतावन्मात्रे अशक्यमिति । तावतैव भगवता कश्चन उपायः कृत इत्याह-धिया उपगृहन्नेव । स्मितेन शोभितं यन्मुस्वम्, तेन देवहूत्यावेतो लुलुमे ॥ २१ ॥ न हि मायामोहितः वस्तुनिलब्धो वा माविगुणदोषान् पश्यति, अतो मनोः संदिग्धमपि मनः, भाया हृदयं समीचीनो दुहितुः पतिरिति, दुहितुश्च चित्तं ज्ञात्वा, निःसन्दिग्भं जातमिति तस्मै कन्यां दत्तवानित्याह- सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुःस्फुटम् । तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्पितः ॥ २२ ॥ सोऽनुज्ञात्वेति । व्यवसायो निश्चयः, स्फुटमिति वचनादिमिः । अत एव तस्मै ददौ । स्वस्याऽनि- वारणे हेतुः-गुणगणाढ्यायेति । बाधकं च साधकं ज्ञातवानित्याह-तुल्यामिति । इयमीप मुक्ता भविष्य- तीत्यर्थः । भगवताऽन्यथा तुल्या नोत्पादिता स्यात् । अत एव ग्रहर्पितः ॥ २२ ॥ सकरप्याऽयं दत्तवान, उत्सवं तु शतरूपा कृतवतीत्याह- शतरूपा महाराज्ञी पारिवऱ्यान्महाधनान् । दम्पत्योः पर्यदात्प्रीत्या भूपावासःपरिच्छदान् ॥ २३ ॥ शतरूपति । सामर्थ्यम्-महाराज्ञीति । पारिवान् विवाहसमये दानयोग्यान् । महाधनानम्- ल्यान् । न केवलं दुहितुः, किन्तु दम्पत्योः। न संकल्पेन, नापि दयया, किन्तु प्रीत्या । भूपा अलङ्काराः कुण्डलादयः । वासांसि नानाविधानि । परिच्छदा उपकरणानि ॥ २३ ॥ कन्यां दत्वा गृहं गन्तुर्मनीः कृत्यमाह-- प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथः । उपगुह्य च वाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशयः ॥ २४ ॥ प्रकाशः। * यत इत्यत्र । एककारणत्वमिति । उत्सत्त्यायन्यतमं प्रति कारणत्वम् । धियोपगृहनिति पाठः।

·। ४३२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- प्रत्तामिति । दत्तापि दुःखदा कन्या विसदृशाय; तदभावानिश्चितो जात इत्याह-सदृक्षाय गतव्यथ इति । दत्त्वेति वक्तव्ये सिद्धत्वात्तदनुवादमकृत्या, उपगृहने ईप्सितत्वात् प्रत्तामिति द्वितीयवोक्ता । शीन- गमने हेतु:-सम्राडिति । चकाराद्वाक्यान्यपि तदानीन्तनानि योग्यानि सूचितानि | उपगृऐति पाठे समीपे ग्रहणमात्रम् । उभयथापि शिरस एव ग्रहणम् । अतिनेहो द्विवचनेन ज्ञापितः । प्रेम्णा च विहलो जात इत्याह-औत्कण्ठ्येति । उन्मथितोऽत्यन्तं क्षुभित आशयो यस्य ॥ २५ ॥ गन्तुमप्यशक्तो जात इत्याह- अशावंस्तहिरहं मुश्चन्बाप्पकलां मुहुः । आसिञ्चन्नम्व वत्सेति नेत्रोदेर्दुहितुः शिखाम् ॥ २५ ॥ आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञातः सहानुगः । प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्यः स्वपुरं नृपः ॥ २६ ॥ अशक्नुवन्निति । सोदमित्यर्थात् । स्वस्मिन् संबद्ध एव हि विरहः शक्योऽशक्यो वा भवति । अत एव वाप्पकलां मुश्चन् । अन्तस्तापेन हि मुखतो बाप्पनिगमनम् । बाप्पगतः शोभायमानत्वात् कलात्वम् । मुहुरिति प्रतिस्मरणं विरहाधिक्यं द्योतयति। नेत्रे च जलं बहु निर्गतमित्याह-आसिञ्चन्निति । तस्या अपि रोदने अम्ब वत्सेति संबोधनम् । मारोदीरित्यादि वक्तुमशक्तो नेत्रजैर्जलैर्दुहितुः शिखामासिञ्चन् । मुनिवर चाऽऽमन्व्य तेनैवाऽनुज्ञातः सहानुगः सभार्यश्च रथमारुह्य स्वपुर प्रतस्थ इति श्लोकत्रयसंवन्धः । मुनिवरत्वादेव न विशेषतः समर्पणम् । स्वपुरं प्रति । नृप इति रक्षार्थ गमनमावश्यकं निरूपितम्॥२५॥२६॥ दुहितुः सहवासो नास्तीत्याप शङ्कां निवारयति--- उभयोऋपिकुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः। ऋपीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसंपदः ।। २७ ।। उभयोरिति । ऋषिकुरुयोग्यायाः सरस्वत्या उभयो रोधसोः स्थितानामुपशान्तानामृपीणां पथि आश्रमसंपदः पश्यन् इति पूणैव संवन्यः । उभयो रोधसोरिति परस्परदर्शनार्थम् । ऋषिकुलयो- ग्यत्वात् सरस्वत्याः प्रार्थनयाऽपि जामातुः स्वनिकटे गमनं निवारितम् । सृष्ट्यर्थ च सोपयुज्यत इति सरस्वत्या इति । उत्तमरोधम्त्यं सुव्यवहार्यत्वात् । कलहाभावायोपशान्तानामिनि। संपद इति समृद्धि निरूपिता ।। २७ ॥ एवमितो गमनमुक्त्वा तस्य स्वनगरे प्रवेशे संभ्रममाह- तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजापतिम् । गीतसंस्तुतिवादित्रैः प्रत्युदीयुः प्रहर्पिताः ॥ २८ ॥ मिति । ब्रह्मावर्तादिति । सरस्वतीतीरं सर्वमेव ब्रह्मावर्तत्वेनोच्यते। ब्रह्मावानिति पाठ मुगमः । प्रजापति मनुम् । योगोऽञ । प्रजाः पतिमिति पाठः । महर्षिताः प्रजा गीतादिभिः प्रत्युदी युराभिमुख्येन गताः ॥ २८ ॥ मोधमे.र. नोदने..

·'३ स्कन्य, २२ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। बिन्दुसरः परित्यज्य स्थलान्तरे मनुः कथं गतः? किमिति तत्रैव राजधानी न कृतवानित्याशझ्य, मनु- स्थितापि नगरी पिन्दुसरस्तुल्येति यक्तुं तामनुवर्णयति-बर्हिप्मतीति त्रिभिः- वहिष्मती नाम पुरी सर्वसंपत्समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्थाऽङ्गं विधुन्वतः ॥ २९ ॥ यथेदं विन्दुसरः, तथा सा वर्हिमती नाम । ननु तुल्यत्वेऽपि अत्रैव कथं नाऽवस्थानम् । तत्राऽऽह- पुरीति । पुर्यामेव हि राजानो वसन्ति, न तु स्थानमात्रे । किञ्च, एपा सर्वसंपत्समन्विता । पाणिनो हि पुरुषार्थचतुष्टयम् , तदपि बहुविधम् । सर्वप्रकाराणां सर्व संपदस्यामस्त्यतो राज्ञः सर्वोपकारित्वादत्र स्थितियुक्ता । वहिप्मतीत्वं साधयति, न्यपतन्निति । यहिर्वर्तते यस्यामिति सा पुरी वर्हिप्मती । बहिश्च वैदिकं यज्ञावयवोत्पन्नम् , मन्त्रादिना कुशकाशादिपु तत्त्वमारोप्यते; यथा पितरो ब्राह्मणेषु । तद्धि देवा- नामासनम् , तात्र, तत्रैव हि देवा: । यत्र पुनस्तत् स्वाभाविकम् , तत्राऽऽवाहनापेक्षाऽपि नास्ति । तच वर्हिस्तस्यामेव पुर्यामुत्पन्नमिति निरूपयितुं कथामाह-यज्ञवराहस्य अझं विधुन्वतो यत्र रोमाणि न्यपतन् । स हि यज्ञात्मा, रोमाणि च चर्हिः ॥ २९॥ कुशाः काशास्त एवाऽऽसन् शश्वद्धरितवर्चसः । ऋपयो यैः पराभाव्य यज्ञन्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥ त एव कुशका अभवन् । तेषां यज्ञियत्यपारीज्ञानार्थमलौकिक रूपमाह-शश्वदरितवर्चस इति । सर्वेप्येव कालेषु कुशा उत्सद्यन्ते, हरितवर्णाश्च भवन्ति, नत्यन्ये ब्रीहियवादयः । अतस्त एवाऽऽसन् । रोमाणि कुशकाशा एवाऽभवन्नित्यर्थः । ननु यज्ञियाः पश्चादयो वहव एव पदार्थाः, ते व सर्वत्रेय यथा- यथमुत्पद्यन्त इति कथं वहिप एवाऽऽधिक्यम् ? कथं या तेन बहिष्मत्या माहात्म्यमिति ? तत्राऽऽह-अप- यो यैरिति । यैः कुशफाशैः, यज्ञमान् राक्षसान्, पराभाव्य यज्ञमीगिरे । कुशानां यज्ञप्रतिपक्षनाश- कत्वं शाखान्तरेपु चिन्त्यम् ।। ३० ।। एवं बर्हिप्मतीत्वमुपपाद्य, विशेषतस्तत्र स्थिती प्रयोजनमाह-- कुशकाशमयं वहिरास्तीर्य भगवान् मनुः । अयजयज्ञपुरुपं लब्ध्वा स्थानं यतो भुवः ॥ ३१ ।। कुराकाशमयमिति। आधवाला काशः, स हि प्रस्तरो भवति पश्चादिप्यातिथ्यादिषु च । कुराकाशन- कृतिर्फ पहिरातीर्य, स्वयं दीक्षितो भगवद्पो भूत्वा, मनुर्यज्ञपुरुषमयजत् । यतो भुवः स्थान प्राप्तवान् । अधिकारित्वाविशेपेऽपि इन्द्रादयः स्वर्गाधिकारिणः, मनुस्तु भूमेः । सा च देवयजनरूपा । देवयजनं प्रा. प्याऽवश्य यशाः कर्तव्या इति लब्ध्वाऽयजदिति । लाभम्य यज्ञमात्रोपयोगित्याय क्त्या प्रत्ययः । यता वा यज्ञात् । यज्ञवराहेणैव सा दना, अटो यज्ञार्थमेव मया प्रासमित्ययनन् ।॥ ३१ ॥ एवं वहिप्मत्यां स्थिती प्रयोजनमुक्त्या तां मषिष्ट इत्यार - वहिप्मती.नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् । मालपजत्.. २ गमापिसन्.. - ·- . भाव: । अनासक्ती न भ्रश । मनन ब्रह्ममुतत्वादिक वा योगमायानिष्णातत्वे हेतु । विषयासक्त्यैव कारो श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवन- तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥ सभार्यः सप्रजः कामान् घुभुजेऽन्याविरोधतः । संगीयमानसत्कीर्तिः सस्त्रीभिः सुरगायकः प्रत्यूपेप्वनुवन्द्वेन हृदा शृण्वन् हरेः कथाम् ॥ ॥ ३३ ॥ बहिष्मतीमिति । तादृशस्थाने स्थिति सामर्थ्याय विभुरिति । अत एवोपमापारे शत्रूणा बाधामावादेक. त्रैव सर्वदा स्थित इत्याह-यां निर्विश्य समावसदिति । बहिष्मती प्रसिमा भुव स्थान रध्वेति पूर्वेणैव सबन्ध । यामित्यादि भिन्नम् । सम्यगांवसत् । किन्च, न केवल पुर्यव सर्वोचमा, किन्तु तम्या भवनमपि सर्वोत्तममिति । तस्यां प्रविष्ट इति तस्या विधमान भवन प्रविष्ट । तापनयनिनाशनमित्यु (कर्म , स्थानस्य भक्तिजनकत्यात् ॥ ३२ ॥ तापत्रयाभावे हि पायाभ्यन्तरवाधाभावाद्ययाशास्त्र पुस्पार्था साधयितु शक्या । तदाह-सभार्यः समजः कामान् विपयान् धर्माद्यविरोधेन युभुज इति । बाधकत्यादेव भायापुत्रास्त्यज्यन्ते पुस्पार्थविरोधे । तथात्वे नियत ज्ञापकमाह-सगीयमान इति । सुरगायकॅर्गन्धर्वादिमि स्त्रीसहित संगीयमाना सत्कीर्ति यस्य । देवास्त्वसत्य न गायन्ति, नाऽपि धर्मादिविरुद्धा कीर्ति गायन्ति शृण्पन्ति वा । अस्या कति पु रुषार्थचतुष्टयरूपत्व प्रतिपादयति । सम्यक्त्वं मोक्षपर्यवसानात, औदार्याज्ज्ञानम्, सदिति धर्म , कीर्ति काम । अत कामजनकत्वात्स्त्रीभि सह गानम् । सुरा हि धर्मपरा , गायका कामार्थप्रधाना , विशि एटा मोक्षोपयोगिनश्चेति । पूर्वोक्तम्य सर्वस्य साधकमाह-प्रत्यूपेप्पिति प्रातःकारेषु । अनुगद्धेन हृदा हरेः कथां शृण्वन् युभुज इति पूर्वेणैव संबन्ध ॥ ५३ ।। प्रेम्णा भगवत्कथाया. श्रवणस्य सर्वपुरुषार्थसाधकत्वेन मध्ये निदर्शनमाह- निष्णातं योगमायासु मुनि स्वायंभुवं मनुम् । यदा भ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥ अयातयामास्तस्यासन् यामाः खान्तरथापनाः। शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः ॥ ३५ ॥ निष्णातमिति । योगमायासु निष्णात स्वायम्भुवं मनु भोगा यदा भ्रंशयितु न शेकुः, तदा अयातयामास्तस्य यामा आसनित्युत्तरेण सबन्ध । योगमाया नानाविधविषयभोगप्रकारा अणि मादयः, तत्र निष्णात सर्वभोगभोक्तारम्, मननशीलत्वाद्विद्यमानमोक्षम् । तेन मोक्षभयादपि न भोगनि वृत्ति । परोकभय तु नास्त्येव, स्वयभूपुत्रत्वात् । अत एव न झणनिवृत्त्यपेक्षा, नाऽपि परलोकभयम् । एव सति नि शङ्को भोगो भवति । तथा च सति तदभिनिवेशात् भ्रशः सभवति । पर ते भ्रशयितु ने शता । तर हेतु -भगवत्परमिति । कथाश्रवणादिना भगवत्परत्वम् । भगवत्परत्वे च विषयासत्य व्यों भवति, नाऽन्यथा । प्रश्ते तदभावात्तस्य यामाः कारविशेषा , अयातयामा अगनसारा एषाऽन निविश्य स च २ रामाविशत ३ सम्यगाविशन् ३ घ दृ ·३ स्कन्ध.२२ अध्याय ] श्रीमहाभाचार्यविरचिता। ४३५ - वन् । सपूर्ण एव कालम्तादृशो जात इत्याह-स्वान्तग्यापना इति । स्वमन्वन्तरम्य यापना ! यापय. न्ति समापयन्ति ये कारखण्टा , ते सर्व एव अपातयामा इनि । एकसप्ततियुगानि हि मन्वन्तरम् । भोगाना प्रशासनक्त्वमात्रेण नाऽयातयामत्वम्, किन्तु हेत्वन्तरमम्तीत्याह-शृण्यत इति । विष्णोः कया शृण्वतः । कथा एव ध्यायतः । योगरलेन भगवद्गुणान् नात्वा तन्निरन्धनेन कथाः कुर्वत । गोष्ठया यो राजसमाया वा तत्कथामेव वर्मत , श्रोतृणामर्षे पत्तथ । जागरणानन्तर देहशुढे पूर्व कथाना श्रवणम् । ततो ध्यानमावश्यकसभापर्यन्तम् । तर च सद्भिः सह तत्कयाकरणम् । ततोऽनुशिक्षार्यमाप्र- स्थापं भगवत्कथाकथनमित्येव प्रत्यहम् ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ तत किं जातमित्यत आह- स एव स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् । वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रयः ॥ ३६ ॥ *स एरोति । मनुरेव तन्त्र प्रथगमन्वन्तरे राजा जात । स्याधिकारकालेऽन्यम्तयाधर्म न पारयिष्यतीति स एर स्वान्तरमेप्रकारेण निन्ये, नीत्तान् । प्रियनतन्य राज्यकथा कल्पान्तरीया । उत्तानपदस्तु मन्वन्तरान्तरे । प्रियवतपुराणामेव मन्वन्तराधिपतित्वात्कल्पान्तरे वा। मनोहुक्ल्पजीवित्वमनेन ज्ञापितम्। कालोन वाधक इति च । भगवद्दताधिकारे अधिकारकारो नाऽऽयर्गणनाया प्रविशति । अतोऽधि. काराभावसमय एव ग्तायुधम् । पितृदेवमनुष्येषु का नाऽम्य प्रवेश । मन्वन्तरम्य परिमाणमाह-युगा नामिति । सहस्रकल्पेषु चतुर्दशधा विभागे नवशत चतुर्नवतिश्च युगाना भरति । पट युगानि च समस हथया नायान्तीति न गणितानि । अन्य सृष्टयन्तरत्वाद्गवद्गणानामुपभोगार्थे पगुणानि वा । तत किं जात- मित्याकादायामाह-वामदेवगमनेनेति । वासुदेव एव मानसो वाचिकः कायिकश्च य सङ्गो ध्यानीत. गपरिचर्यादिरूपः, सेनेच, परिभृत तिरस्कृत गतित्रयं येन । उधिोमध्येगतयो गुणत्रयसाध्या , ते प्रयो- ऽपि गताः । अतो भगवत्येन गतिश्चाऽवशिष्यते । न हि मोक्षदातुरेवसङ्गे धनार्थकामम्पा गतिर्मति ३६ ननु निरन्तर कर भगवत्कथादि सिद्धयेत् ? केशाहीना वापकत्वादित्यागट्याऽऽह- शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ! ये व मानुपाः। - मकाराः। * स एवेत्यत्र । महलयुगपर्यन्तामति(?)। चतुर्युगाना च सहसमिति वाश्ययाक्ययायाऽत्र युगपद चतुर्युगीपर वक्तव्यम् । तथैव मन्वन्तरकालगणनाया चतुर्युगी पट्टम विशिष्यत इति ततिरेशप्रकारमा. अस्येत्यादि । मन्वन्तरभोग्यकारमहराया सर्वत्र साधारण्येनान्यत्र टोपानिवृत्तिरित्यरच्या पक्षान्तर- माहु-गुणानि येति । गुणमूनानि तानि युगानि । तथाच यथासभर तन्यानेर सम्यायामपिकप्रवेश इत्यर्थ । इति श्रीनीयस्वन्धमुमोधिनीमकारों द्वारिंशाध्यायरिसरणं मम्पूर्णम् । २मनागं 7.ग भायाभिधागेदर. मावानपिचर हि पाता. पन ·. श्रीसुबोधिनी। ( श्रीमद्भागवत- भौतिकाश्च कथं क्लेशा वाधन्ते हरिसंश्रयम् ।। ३७ ॥ शारीरा इति । शारीरा व्याधिरूपाः, मानसा आधिरूपाः, दिव्या अशनिवृष्टयादिजीनताः । वि. श्वासार्थे वैयासे इति ! संबोधनम् । व्यासो हि तस्य चरित्रं बहुधा आह । मानुषा आज्ञातिकमादयः । यद्यपि शारीरमानसमध्ये सर्वस्याऽप्यनुप्रवेशः, तथापि परदृष्ट्या धनाद्यभावे, आजाद्यकरणे, प्रजानां भू- ताद्युपद्रवे च राजा क्लिष्ट इति लोका मन्यन्ते । राजत्वाच्च तन्निराकरणार्थ यनकरणाच्च । अतः केशाः दुःखानि अहङ्काराज्ञानादीनि च कथं बाधन्ते ? तत्र हेतुः-हरिसंश्रयमिति । उक्तोऽपि हेतुर्वहुधोच्यते ३७ प्रासनिकत्वाभावाय तस्य भगवदाश्रयत्वं निःसन्दिग्धं फलतः साधयति-- यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धर्मान्नानाविधान् शुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहितः सदा ॥ ३८॥ यः पृष्ट इति । भगवद्भक्ता एव हि गुखं धर्म विदुः । अतो मुनिमिरयं भक्त इति ज्ञात्वा धर्मान् पृष्ट । अतो मुनिभ्यो धर्मानाह । एकविधधर्मकथने स्वभावगुणभिन्नानां सर्वेषां संग्रहो न भवतीति ततो नानावि- धानाह । सर्व एव च कल्याणकराः । विशेषधर्मानप्युक्तवानिति विशेषान् गणयति-नृणां मनुष्याणाम, वर्णानामाश्रमाणां च । एतत्कथनं न लाभपूजाख्यात्यर्थम् , किन्तु सर्वभूतहितः सन्नाह । राज्ञा हि सर्व- भूतहितं कर्त्तव्यमित्येवाऽभिसन्धाय तथाऽऽह । सर्वदा वाऽयं तथा ॥ ३८ ॥ एवं मनुचरित्रमुक्त्वोपसंहरति- एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं शृणु ॥ ३९ ॥ एतत्त इति । आदिराजस्येति राज्ञामग्रे महत्त्वम् । मनोरिति ब्राह्मणानाम् । अद्भुतमिति विषयभो- ग., भक्तिः. वैराग्यं च त्रितयमेकस्मिन् स्थितमिति । तेन मनोरेव चरित्र पृष्टवानिति । वर्णितमिति तस्यैवोपसंहारः । न केवलं प्रश्नानुरोधेन वर्णितम्, किन्तु वर्णनीयस्येति । तस्य हि चरित्रं वर्णनीयमेव, भगवच्चरित्राश्रयत्वात् । अग्रे प्रश्नान्तरल्यावृत्त्यर्थमाह-तदपत्योदयं शृण्विति । तस्याऽपत्यानि पञ्च। तत्र प्रकृता देवहूतिः, तस्या उदयः । कन्यादीनामुत्पत्तिविवाहौ, तस्याश्च मुक्तिः, सर्वमुदयत्वेनोच्यते । तत्रा- ऽऽदराथ शृष्विति विधिः ।। ३९ ॥ . इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे द्वाविंशाध्यायविवरणम् ।

·३ स्कन्ध, २३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। अथ त्रयोविंशाध्यायविवरणम् । * कर्दमस्य हि कामोऽत्र स्वीकृतत्वात्तदिच्छया । अयोविंशतिमेऽध्याये वैराग्यावधिरुच्यते ॥ १॥ भगवद्भोगसृष्टौ हि पूर्व मात्रा निरूपिताः । तद्ग्राहकाणीन्द्रियाणि निरूप्यन्तेऽधुना स्फुटम् ॥ २ ॥ भगवत्कृतभोगो हि नाल्पसचेन भुज्यते । अतस्तस्या योग्यतायै पतिसेवा निरूप्यते ।।३।। ततः प्रसादो विज्ञप्तिभोंग्यसाधननिर्मितिः । अन्तास्थितहरेप्त्यिा तथात्वज्ञापनं तथा ॥ ४ ॥ भोगो नानाविधश्चैव सर्वभावेन चैव हि । भार्येच्छया कन्यकानां जननं चाऽपि वर्ण्यते । वैराग्यमुभयोश्चैव कामस्तेनैव पूर्यते ॥ ५॥ तत्र प्रथमं तस्याः पतिसेवामाह- मैत्रेय उवाच.। पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत् प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥ पितृभ्यामिति । मातापितृभ्यां प्रस्थाने कृते सति, दीनाऽपि सती, खेदमकृत्या पति पर्यचरत् । पति- संबन्धपर्यन्तमेव पित्रोः संबन्धः, यतः साध्वी । पतिव्रतायाः स एव धर्मः । सेवा सैव, या भर्तृ रोचते । रुचिश्व महान् न वदर्ताति, तदिहितैतिव्येति । तज्ज्ञानं च पातिव्रत्यादेव जातमित्याह-इङ्गितकोवि- देति । इङ्गिते कोविदा पण्डिता । दीर्घकालादरनैरन्तर्यसेवा फलदा भवतीति तदाह-नित्यं प्रीत्येति ।। नित्यमिति दीर्घनैरन्तर्ये । प्रीतिरादरः सेहश्च सेव्यवश्यत्वहेतुः । निष्कामकामनायामावश्यकत्वे च दृष्टान्तः--भवानीव भवमिति । विवाहात्पूर्व प्रभुत्वेनैव पार्वत्या सेवितः। केवलं मनसा पतिरिति जानाति, गोस्वामिनीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । * अथ त्रयोविंशाध्यायं विवरिषवः पूर्ववदवसर एव सशतिरिति बोधनायार्थमेव सर्व सदृयाहुः कर्द- मस्येति द्वाभ्याम् । निरूपिता इति । भगवद्वाक्यर्पिवाक्यमन्वादिधर्मः संस्कृता देवहूतिनिष्टा भगवद- नतपःप्रभृतिभिः संस्कृताः कर्दमीयाश्च निरूपिताः । इन्द्रियाणीति । तयोरेवेन्द्रियाणि । अवान्तरवा- गर्थीनाहुः-भगवत्कृतेत्यादि । तधात्वज्ञापनमिति भगवत्कृतत्वज्ञापनम् । प्रयोचिशे नु चाम्याथेरा.प.इ. १. २नन्दापसन न्द्रियाणि रा. ग.च तस्वानाम्.६.५.

·त्यर्थ ॥१॥ । . महत्त्व हि दैन्यसामानाधिकरण दयाहेतुर्भवतीति प्रथमं महत्त्वमाह-मानवीमित्यादि विशेपणत्रयेण। भावादि , अन्त करणयााधर्मा या । देवमदृष्ट कारो वा, ततोऽपि गरीयान् पति । दैवमप्यन्यथार्नु श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- पूर्वसंस्काराच्च । तददियमपि संबन्धरहिता काम्यारारादिकामनारहिता चावश्यक्त्यनव संवा नवनी सेवाया गुणान् दोपाभावाश्चाह द्वयेन । गुणानाह- विशम्भणाऽऽत्मशौचन गौरवेण दमेन च । शुश्रूपया सौहृदेन वाचा मधुरया च भोः ! ॥ २ ॥ विशम्भेणेति । विश्रम्भेण विश्वासेन, अनेन मम सर्वपुरपाथ सेत्स्यतीति । आत्मनो देहम्याऽन्त करणस्य शौचेन शुद्ध्या । सन्त शुद्ध्यैव प्रसीदन्ति । विश्वासः सर्वत्राऽङ्गम् । पुत्रपिनादिप्यिान सेवा, किन्तु देववदित्याह गौरवेणेति । गौरवमादरविशेपो महत्त्वपूर्वक , यथा गुरौ क्रियते । दम इन्द्रियनि ग्रह । इन्द्रियचाञ्चल्ये सेवा न फलतीति रोकवेदसिद्धम् । शुश्रूषा चरणसवाहनाद्यन्तरङ्गसेवा । साहद सुहृदो भाव । सर्वेरेव मित्रधर्मेरित्यर्थ । गुह्यगृहनगुणप्रकटीकरणादिभि । मधुरा च वाणी पूर्वोक्त सर्वगुणेषु प्राणभूता । ' सद्यस्त्वप्रियवादिनीम् ' इति तद्विरोधिनस्त्यागहेतुत्वात् । चकारादन्येऽपि शमादय । मो इति केवल संबोधन सावधानार्थे ॥ २॥ दोपाभावानाह- विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥३॥ पिसृज्येति । कामादय पट् दोपा , पापापराधौ चाऽधिकौ । तत्र काम आद्य , कामपूरणार्थमेव कामिनीव भजते । मानमिति पाठे अहङ्कारो राजपुत्र्यहमिति कामस्थानीय । दम्भो लोभात्मकः , नािदिलोभाभावे दम्भं न कुर्यात् । अत्र तु तदीयं सर्वं तस्या एवेति साक्षाल्लोभो न सम्भवतीति राजपुत्र्यास्तदने पश्चाच नैकरूपता सेवाया सम्भवतीति दम्भो निर्दिष्ट । चकारादपराधो निवारित ।देश मत्सरात्मक , कोधश्च सगृहीत । लोभ स्पष्ट । अधमपराध । मदो गर्व । एवमष्टाऽपि निवारिता । अप्रमत्ता चासावुद्यता चा नित्योद्यम प्रमादाभावश्चाऽन्तरङ्गौ । एव कृते यजात तदाह-तेजीयासमतोप यदिति । अतितेजस्विनं दुर्धर्षमप्यतोषयदित्यर्थ ॥ ३ ॥ तुष्टस्य प्रसाद वक्तुं तस्याऽधीनत्वमतिप्रसादाय तदृष्टं निरूपयति-स वा इति द्वाभ्याम् --- स वै देवर्षिवर्यस्ता मानवीं समनुव्रताम् । देवाद्गरीयसःपत्युराशासानां महाशिपः॥ ४॥ तथाजाने हेतु -देवर्पिवर्य इति । देवा हि हृदयस्थ जानन्ति, ऋषयोऽलौकिकम्, ततोऽप्युत्तम । वाह्यमाभ्यन्तरमाविक जानाति । तत्र-मानवामिति वाह्योत्कर्ष । सम्यगनुनतामिति यथा स्वस्याञ्जन शक्त इत्यर्थ । ततो महाशिप आशासानाम्, दुभामपि कामना पूरयिष्यतीति 1 आभ्यन्तरमेतत् ||४|| ३ कामिना ग पामिनीम् घ ड घ पदच गड. २मित्रा ग ·- ३ स्कन्ध. २३ अध्याय. ] धीमदल्लभाचार्यावरचिता । ४३२ दैन्ये हेतुद्वयमाह- कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया। प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाऽब्रवीत् ॥ ५॥ कालेनेति । महता कालेन विषयरहितेन क्षामां दुर्वलाम् । व्रतचर्यया च कर्शिताम् । यथा पति- महातपसि तिष्ठति, तथा पतिव्रतेयं स्थितति क्लिष्टा परमखेदं प्राप्तरती । एतादृशीं रना कृपया पीडितः, तद्गतप्रेम्णा, गद्गदया वाचा, अग्रे वक्ष्यमाण प्रसादरूपं वाक्यमब्रवीदित्यर्थः ॥ ५॥ तान्येव वाक्यान्याह त्रिभिः-तुष्टोऽहमद्येत्यादिभिः- कर्दम उवाच । तुष्टोऽहमद्य तव मानवि ! मानदायाः शुश्रूपया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत् स्वदेहो नाऽवेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे ॥६॥ xसंतोपः सर्वदानं च दुर्लभवं च तस्य वै । वयं भगवता देयं नाऽन्येनेति निरूप्यते।। प्रथम तोपमाह-तुष्टोऽहमिति । सुहृत्प्रियः । मदर्थे क्षपितुं नाऽवक्षितः, न गणितः। समुचिनः श्लाघ्योऽपि । मत्सेवाऽऽशया उपेक्षित इत्यर्थः । हे मानवि, महतः पुत्रि,अद्य तवाऽहं तुष्टः । न केवलं पितृमातृमाहा- रम्यात्तवापि स्वतो माहात्म्यादित्याह-मानदायाः । यो हि निरन्तरं मान सन्माननां प्रयच्छति, सहि पात्रे दानात्स्वयमपि मानं पामोति । एवमाधारगतं गुणद्वयं तोपे हेतुः । करणद्वयमाह-शुश्रूषया परमया परया च भक्त्येति । परमा लोकोचरा शुश्रूषा अन्तरगसेवा । इदं वायं करणम् । परा माहात्म्यज्ञान- पृर्षिका उत्कृष्टा भक्तिः प्रीतिः, अन्तरङ्गं करणम् । किञ्च, न केवलं करणद्वयेनैव कार्य सिध्यति, आजन्मभ- जनाभावात्। किन्त्वाजन्मतवयं यत्र व्याप्तम्, तम्यापि तदर्थ क्षपणमपेक्षत इति । तदाह-यो देहिनामिति। तत्र पूर्वोक्तं करणद्वयं सर्वथा व्याप्तमिति वक्तुमयं देहो देहिनां देहाभिमानिनामतीच मुहन्मित्रमात्म- भूतमित्ररूपम् , सोऽपि मदर्थं क्षपितुं क्षपयितुम् । कद्वयस्याऽप्येकत्यादन्त वितणिप्रयोगः । सार्थमनुपयुक्तस्य लोकोपकारार्थ क्षपणं दृष्टमिति तव्यावृत्त्यर्थमाह-समुचित इति । सम्यगुचितः, सर्वपुरुषार्थसाधकः । अतो गुणत्रयस्य पूर्णप्रसादहेती॥तत्वात् अहं तुष्टः ॥ ६॥ तुष्टस्य कृत्यमाह- ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपःसमाधिविद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः । तानेव ते मदनुसेवनयाऽवरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ।। ७ ॥ स्वस्थ मकाशन ४ तुष्ट इत्यत्र | अन्येति । एतादृशव्यतिरिक्ता सम्पत् । पत्र व्यामृतं तस्यापि तदक्षपणामिति । यस्मिन्नधिकरणे व्यापारत्वेन स्थितं तस्याऽप्यधिकरणरूपस्य देहम्यान्तःकरणम्य च तदर्थ व्यापारात्मकमेगा- भीन्योरथै क्षपणमित्यर्थः । नाऽन्यररगम् र मान्यत्येवम् । म ·T ४४० - - . 4 श्रीसुनोधिनी। [श्रीमद्भागयत- +ये म इति । मे मम ये भगवत प्रसादा भगवता मह्य दत्ता , तानेव ते तुभ्य पितरामि। प्रसनो हि सर्वस्वम् ,यद्वोत्कृष्टम्, तत्प्रयच्छति । मम तु सर्वस्वमुस्कृष्ट च सर्व एस भगवत्प्रसादा , तेऽपि प्रसिद्धा , नत्वप्रयोजका । तत्र हेतु -सधर्मनिरतस्येति । सधर्मा भगवद्धर्म , तर निरतः प्रतिष्ठित । ते चेद्दयया प्राप्ता. स्यु , तदाऽन्यस्मै दीयमाना न कार्यक्षमा भवेयु । अतस्तन्यारत्यर्थमाह-तपासमाधिविद्यात्मयोग- निजिता इति । तपो धर्मरूपम्, धर्मेण ये केचन प्रसादा सिध्यन्ति ते तेन विजिता । समाधिर्योगो- स्कर्ष , तेन सिद्धा अणिमादयोऽर्थी , तद्रूपा अपि भगवत्मसादा. तेन जिता । विद्या भक्ति , उपासना या वानप्रस्थसाध्या, तत्साध्या अपि भगवत्प्रसादा ज्ञानादिरूपा , तेऽपि विजिताः। आत्मयोगो यनिध मोक्षसाध्यः, तेनाऽपि विजितास्तथा । तानेव वितरामि । एक्कारो नाऽन्यव्यवच्छेदकः, किन्त्वर्थविशेपे अदेयत्वेन ते सिद्धा इति तेपामुत्कर्षवाचकः । ननु भगवत्प्रसादा खतन्त्राः, दीयमाना अपि कथ मपि समायास्यन्तीत्याशङ्कयाह-मदनुसेवनयाऽरुद्धानिति । मम या अनुसेवा, सा मामेव गृहीतवती. क; सन्देहः परिकरगुणेषु | अवरुद्धाश्च स्वाधीना भवन्ति । अलौकिके विश्वासार्थमाह-दृष्टिं प्रपश्येति । दृष्टिं वितरामि तद्दर्शनार्थम्, अतः प्रपश्येत्यर्थ । प्रथमतस्तेपा दानम्, पश्चात् दृष्टेर्दानम्, आत्मगामित्वा फलस्य । प्रसादानामपि विषयत्वादौत्पत्तिकदोषसहिता एव भविष्यन्तीत्याशङ्कय दोपद्वयं परिहरति-अभ यान् इहामुत्र भयरहितान् । अशोकांश्च । स्वापगमेन शोक च न जनयन्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ राजकन्यात्वात् राज्यविषयकानेव तान् बहु मन्यते, नत्वलौकिकानित्याशयपूर्व भोग्यत्वेनैव ज्ञावान् विषयान् निन्दति- अन्ये पुनर्भगवतो ध्रुव उद्विजृम्भविभ्रंशितार्थरचनाः किमुरुक्रमस्य । सिद्धाऽसि भुक्ष्व विभवान्निजधर्मदोहा दिव्यानरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभिः अन्ये पुनरिति । अन्ये राज्यादय , स्वर्गादयो वा किम् न किञ्चिदित्यर्थ । तत्र हेतुमाह- रुकमस्य भगवत , ध्रुव उद्विजृम्भविभ्रंशितार्थरचनाः। भगवत इति सामर्थ्यम् । उरुक्रमेत्यद्भुतकर्म त्वम् , अन्यथा स्वदर स्वयमेव कथ हन्यात् ? कथ वाऽपकारि भवेत् ! आत्मा वा भूत्वा कथमेवं पुर्या दिति । अनेन सर्वे दोपा परिहृता , चिकीर्षितापरिज्ञाने हेतुश्चोक्त । अतएव तस्य भुव कारस्य, या उद्विजृम्भा आलस्येनापि ग्रहणम् , तेनैव विभ्रशिता अर्थरचना येपा राज्यादीनाम् । स्वरूपतोऽपि नश्यन्ति, यदर्थ क्रियन्ते तदपि न संपादयन्ति । अर्थाथै रचना निर्माणम् । नन्वहमपि तादृश्येवेति यथा योग्य पलं भवत्विति चेत्तत्राऽऽह-सिद्धाऽसीति । नत्वमसिद्धा, पूर्ववत् । अत पोतित्यं भवति । न केवल पूर्वनिषेध क्रियते, किन्तु विभवान् भुय । विगतो भयो जन्म येभ्य । विषयत्वेऽपि मोक्षसाधकान् । नाऽप्येते धर्मफलरूपा , अन्यथा तो धर्म क्षीयेत । प्रत्युत निजधर्मपाति प्रकाशः। + ये म इत्यत्र । मोक्षसाध्य इति । 'बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एपां च सयमः' इति भगवद्वा पयादिन्द्रियसंयमात्मकमोक्षसाध्य । यस्मिन्नर्थविशेष एक्कारोऽभिमेतस्तस्फुटीयुर्वन्ति-अदेयत्वेने त्यादि । तथा च, नित्य सम्बन्धन तत्पदप्राप्तावपि या तदुक्ति , सा तेपा तथामसिद्धिबोधनार्था । तथा सति तत्मनिधिवशादेवकारोऽपि तदुत्कर्षमेव चूत इति तथत्यर्थः । पातिकम् कप तो क गर - पूर्वसिद्धविषयभोगे

·,
३ स्कन्य. २३ अध्याय.]
श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता
नत्यादिकं दुहुन्तीति-निजधर्माणां दोहो येभ्य इति.। न केवलं फलत एवोत्कृष्टाः, स्वरूपतोऽपीत्याह-
नरैर्दुरधिगानिति । वयं नृपा इति विक्रिया सन्निपातकार्यम् , तैः करणैः, 'मनुप्या उपभोक्तारः, तान्
विषयान् प्रहीतुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥
एवं वरे दत्ते सहसा तदृदये सर्व न समागतमिति पूर्वविचारितमिव किञ्चित्मार्थयितुभारमत इत्याह-
मैत्रेय उवाच।
एवं ब्रुवाणमवलाऽखिलयोगमायाविद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् ।
संप्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेपबीडावलोकविकसद्धसिताननाऽऽह ॥ ९ ॥
एवं ब्रुवरणमिति । आदौ तस्याः खेदनिवृत्तिमाह-एवं ब्रुवाणमवेक्ष्य गताधिरामीत् । केवरमाहा-
भ्यार्थ न वचनम् , स्त्रीप्तं न दोपायेति । तन्नित्त्यर्थमाह-अखिलयोगमायाविद्याविचक्षणमिति ।
अखिला या योगमाया नानाविधसर्वविषयरूपा, तस्या वशीकरणमन्त्रादिरूपा विद्या, तत्र विच-
क्षणोऽतिनिपुणः । अतस्तादृशं ज्ञात्वा । तादृशं च वक्तारम् , विचक्ष्य विचारेण सत्यं वदतीति ज्ञात्वा,
गताधिरासीत् । प्रार्थयितुमाह-संप्रश्रयेति । प्रश्रयो विनयः, प्रणयः स्नेहः । प्रश्रितेति पाठे सम्यक्
प्रकर्षण योऽयमाश्रितः, तस्य यः प्रणयः, तेन विहला गीः । विनयोऽपि वर्णोद्गमप्रतिबन्धकः, स्नेहोऽपि ।
वाच्यार्यस्मरणेन ईपत् यत् स्मितम् , कुलवधूत्वात् ; तेन ब्रीडापूर्वको योऽयमवलोको भावितार्थसूचकः,
तेन विकसद्धसितानना सती वक्ष्यमाणमाह ॥ ९॥
अभिप्रेतं ससाधनमाह द्वाभ्या---
देवहूतिरुवाच ।
राद्धं बत ! द्विजवृषेतदमोघयोगमायाधिपे त्वयि विभो ! तदमि भर्तः!।
यस्तेऽभ्यधायि समयः सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्रीयसि गुणप्रसवः सतीनाम् ॥१०॥
रामिति । यद्यपि भा भगवत्प्रसादा इत्युक्तम् , तथापीयं भगवत्त्वेनैव तं सेवितवतीति तदुक्तानां
धर्माणां तस्मिन् स्वाभाविकरखमनूध, तस्मिन् स्वज्ञानं प्रमाणीकरोति हे हिजप ! एतत् त्वदुक्तम्, त्व-
यि राद्धं सिद्धमेव । मतेति हर्षे । द्विजानां मध्ये ये श्रेष्ठा ब्रह्मविदः, तेपामेतत्सर्च सिद्धमिति ज्ञापनार्थ
संबोधनम् , कामपूरणार्थ वा, पशव्यो हि कामः । अमोघा या योगमाया, तस्या अधिपे त्वयि सर्व सिद्ध-
मेव । काचिद्योगमाया प्रदर्शनार्थेऽपि भवतीति तद्यावृत्त्यर्थममोधोक्ता । तादृशस्यैव तथावचनं सत्यं
भवतीति तथाऽनुवादः । तदपैमीति प्रमाणम् । विमो इति संवोधनं च तत्साधकम् । भर्तरिति संयो-
धनं स्वस्य तथाज्ञाने सामर्थ्यजननाय, भर्तुरेव धर्मेण भार्यायाः सामर्थ्य भवतीति । विवाहे पणस्य कृत.
त्वाचदतिरिक्तयाचने स्वधर्मः क्षीयत इति पूर्वोक्तमेव स्मारयति-यस्तेऽम्यधायीति । सकृदनसह
इति । यस्त्वया पूर्वमुक्तः यावचेंजो रिभृयात्' इति, स एकान्तः समः । अमोघवार्यश्च भवान् , अ.
तोऽर्थात् सकृदेवासमोऽभ्यधायि । स च समयः । समयबन्ध उभयोरनुलानार्थः । स भूयादिति प्रा-
भना । ततः किं स्यादित्याशझ्याऽऽह- स एव सहदसमः सतीनां गुणमसवः पतिव्रतास्तु न कामु.
क्यः पतिव्रतमेव च प्रतं तासाम् । अतस्तावदेवाऽपेक्षितम् । तद्वताश्च गुणा आनन्दादयस्तदेव भत्रेऽभिव्य-
का भवन्ति । अग्रे च पुत्रद्वारा प्रकर्षण सूपन्त, सदैव च बार जन्ममाफल्यामिति ॥ १० ॥

·४४२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- साधनमाह- तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैप मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्धयेत ते कृतमनोभवधर्पितायादीनस्तदीश! भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥ तनेतिकृत्यामति । तन इविकृत्यमुपशिक्ष । स चेद्रसात्मक एव भवति सम , सपुरपार्यों भवति । सकृद्रोक्तैव ससामग्रीको भवेत् । रसश्च विभावानुभाकव्यभिचारिभिरुत्पद्यते, ते सर्वे विस्तरेणोक्ताः काम- शास्त्रे । वन्निकट एव ज्ञानदाार्थ द्रष्टव्यमिति भाव । अत एव यथोपदेशमित्युक्तम् । ' इन्दुर्मन्दिर मिन्दिरा मृगमदः' इत्यादि । उगतो रागो नान्यथा निवर्तत इत्याह-येनेति । एप मे आत्मा रिर सयाऽतिकर्शित किष्ट । एप आत्मेति । देहोऽन्त करण च । न कामशास्त्रव्यतिरेकेणाऽयं रसयोग्यो भविष्यति । एतादृशोऽप्यात्मा रिरसया क्लिप्टो येनैव सिद्ध्येत् , स एवोपाय कर्तव्य इत्यर्थ । किञ्च, ते त्वया कृतो यो मनोभव , तेन धर्षिताया । मनोभवेन निर्भसिताऽहम् , तत्पराभवोऽपि दूरीकर्तव्य । अय च देह स्वाधीनः । विज्ञापनान्तरमाह-हे ईश ! सदृशं भवनं विचक्ष्वेति ॥ ११ ॥ तदा कर्दमो विचारितवान् । नेय सवन्धमात्रमपेक्षते, किन्तु वैभवसहितम् । अतस्तथैव कर्तव्यमित्य भिप्रेत्य भगवद्दत्तयोगसामर्थ्येन तथैव कृतवानित्याह- . . - मैत्रेय उवाच । प्रियायाः प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थितः । विमानं कामगं क्षत्तस्तयेवाऽऽविरचीकरत् ॥ १२ ॥ प्रियाया इति । प्रेमविषया भार्या प्रिया, तस्या प्रीतिं याञ्छन् कर्दमो भगवद्दत्त योगमास्थितः । योगवलेन कामगं विमानमाविरचीकर आविष्कारं कृतवान् । योगे सर्व स्थितमेवेच्छया प्रादुर्भवति । गृहात्मकमपि तत् कामगम् । क्षत्तरिति सबोधनमन्त पुरवैभवसाक्षित्वाय ।। १२ ।। तद्विमानमनुवर्णयति भावनवकेन नवविधक्रीडार्थ नवमि श्लोकै. सर्वकामदुर्घ दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वत्रुपचयोदर्क मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥ सर्वकामदुघमिति । सर्वानेव कामान् दोग्धीति दिव्यमलौकिकम् । सर्वरत्नसमन्वितं स्पष्टम् । सर्वा ऋद्धय सम्पत्य , तासाभुपचय आधिक्यम् , तदेव उदों यस्य । तस्मिन् गृहे ऋद्धीनामुपभोगेन उपचय एव भवति, नाऽपचय । उत्तरफलं लोके सर्वत्राऽपचय । मणिमयै स्तम्भैरुपस्कृतम् । यथा शो भातिशयो भवति तथा रचितम् ॥ १३ ॥ दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभिः पताकाभिर्विचित्राभिरलङ्कृतम् ॥ १४ ॥ दिव्यानि यान्युपकरणानि वस्त्रपीटादीनि, तैरपेतम् , शीतादिसर्वकालेषु मुखकरम् । बहि शोभाति बारव का ग महाप स प ।

·- - ३ स्कन्ध. २३ अध्याय. } श्रीमबल्लभाचार्यविरचिता । शयमाह-पट्टिकाभिरिति । पट्टिका लम्बायमानपट्टवस्त्रनिर्मिताः । पताका जयपत्राङ्किता. । सर्या एव विचित्राः । ताभिरलकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्म सिञ्जत्पडनिभिः । दुकूलक्षोमकौशेयैर्नानावस्नेविराजितम् ॥ १५ ॥ सम्भिरिति । स्रग्भिर्मालामिः । विचित्राणि माल्यानि पुष्पाणि यत्र । सर्वदाऽम्लानत्वाय, आमोद- मकरन्दसहितत्वाय च मन्जु सिञ्जन्तः डपड्घ्रयो प्रमरा यत्र । दुकूलक्षोमकौशेयाः पट्टाम्बरविशेषा , कीटनाः, तृणजा, वल्कलजाश्च । नानाविधानि च वस्त्राणि, वैर्यथायोग्यं विराजितम् ॥ १५ ॥ उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक् पृथक् । क्षितैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनः ॥ १६ ।। उपर्युपरि च गृहा उत्तरोत्तरं विरचितास्तत्र शतशः सन्ति । सर्वेष्वेव गृहेषु पृथक् पृथक् क्वैः कशि- पुभिरुचमशय्याभिः कान्त रमणीयम् , न तु गृहान्तरास्थिताः शय्या. पुनरन्या नेतव्याः । पर्यकाः खट्वा- विशेषा., व्यजनविशेषा, आसनविशेषाश्च; ते सर्वेरेव कान्तं रमणीयम् ॥ १६ ॥ कामशास्त्रानुसारेण सर्वबन्धयोधकानि चित्राणि तत्र वर्णयति--- तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः ॥ १७ ॥ तत्र तवति । विशेषेण निक्षिप्तानि यानि नानाशिल्पानि, तैरुपशोभितम् । तत्र तत्र गृहेषु महामर- कतमणिभिः कृता स्थली भवति, तया च जुष्टम् । विद्रुमाः प्रवालाः, तैश्च वेदयो निर्मिता भवन्ति । वेदि- स्त्रोद्योपवेशनभूमिः ॥ १७ ॥ द्वासु विदुसदेहल्या भातं व्रजकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भेरधिभितम् ॥ १८ ॥ द्वासु । द्वारेषु, विद्रुमाणामेव देहली भवति. तयाऽपि भात प्रकाशमानम् । वजमयकपाटयुक्तं च । शिखरपु गृहाणां शिरोभागविन्द्रनीलमणिविरचितेषु स्थापितैः सुवर्णकुम्भैरपिश्रितम् । हेमकुम्भास्तमाश्रि. स्यैव तिष्ठन्ति, तेपामपि तत एव शोभा ॥ १८ ॥ चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्ति निर्मितेः । जुष्टं विचित्रवैतानैः सहारैहेंमतोरणः ॥ १९ ॥ x चक्षुष्मन्तस्तेजस्वन्त , पश्यन्तीव प्रतीयमाना' पद्मरागश्रेष्ठा', वजमयीपु मिति निर्मिता , तैरपि जुष्टम् । विचित्राणि चैतानानि चन्द्रातपा , मुक्ताहारसहिताः, पत्राकारसुवर्णस्तोरणरूपैः सहिता. । तैरपि . जुष्टम् ॥ १९ ॥ प्रकाश x चक्षुप्पदित्यत्र । चन्द्रातपा इति । लोकमाषायां चंदोवा ' इति प्रसिद्धाः।

·. ४४४ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- हंसपारावतत्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥ हंसादयः पक्षिविशेषा, तेषां समूहैस्तत्र तत्र कूजितम् । चित्रपटेप्वपि ते हंसादयो विरचिताः। एते सत्याः । कृत्रिमान् चित्रगतान् स्वानकृत्रिमानेव मन्यमानैः कूजितमिति पूर्वेणैव संबन्धः । अधिरुह्याऽ- धिरुह्येति काष्ठपाषाणनिर्मिता अपि हंसादयः सकृदधिरुद्यापि मुबन्तीति । आधिरुह्याऽधिरुह्येति बहुवार- मप्यधिरुह्य मुयन्तीति शिल्पनैपुण्यम् ॥ २० ॥ विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरैः । यथोपजोपं रचितैर्विस्मापनमिवात्मनः ॥ २१ ॥ विहारस्थान क्रीडास्थानम् । विश्रामस्थानं बाहुयुद्धादिकं कृत्वा श्रमापनोदनार्थमुपवेशस्थानम् । सवेशनं सुखोपवेशनस्थानम् । प्राङ्गणं कोष्ठाद्वाहिरङ्गणम् । अजिरमङ्गणम् , तैर्यथोपजोपं रचितैः यथा- योग्यं निर्मितैः । आत्मनो योगाधीशस्य कर्दमस्याऽपि विस्मापनमिव । यद्यपि योगमायावैभवं जानाति, तथापि तादृक् कदापि न दृष्टमिति विस्मापनमिवेत्युक्तम् ॥ २१ ॥ अभिलपितगृहे दृष्टेऽपि स्वस्य शरीरं न तथा योग्यमिति तस्या अनुशयं मत्वा तस्याऽपि तथात्वाय तामुपदिशतीत्याह-- ईदृग्गृहं तत्पश्यन्ती नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञः प्रावोचत् कर्दमः स्वयम् ॥ २२ ॥ ईदृग्गृहमिति । पूर्वोक्तरूपं गृहं नाऽतिप्रीतेन चेतसा पश्यन्तीं स्वयोगबलेन सर्वभूतहृदयाभिज्ञः तूष्णी- मेव स्थितां तां स्वयमेव कर्दमोऽवोचत् ॥ २२ ॥ तद्वचनमाह--- निमज्ज्याऽस्मिन्हदे भीरु ! विमानमिदमारुह । इदं शुरूकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥ निमज्ज्येति । हे भीरु उचमे, मयं च न कर्तव्यम् , ज्ञात्वैव भीरुत्वं यतः स्नानार्थ प्रेष्यत इति । अस्मिन इदे निमज्ज्य इदं विमानमारुह । किं शीतोदके असंस्कृताया मजनेनेत्याशङ्कयाऽऽह-इदं शुलतं तीर्थमिति । शुलनारायणेन निर्मित तीर्थ सर्वेपामाशिषां कामनानां प्रापकम् । अस्मिन् प्रविष्टे यथा तब मनोरथः, तादृशं तव शरीरं मविष्यतीति भावः । नित्यं स्नाने च महतां तथाऽभ्यनुज्ञा नाऽस्तीति न पूर्व मिति ॥ २३ ॥ तथैव मृतवतीत्याह-सा तद्भर्तरिति द्वाभ्याम्- सा तद्भर्तुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा । सरजं विभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥ अहं च मलपझेन संछन्नं शवलस्तनम् । । .

·३ स्कन्ध, २३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लमाचार्यविरचिता। ४५५ आविवेश सरस्वत्याः सरः शिवजलाशयम् ॥२५॥ सा देवहतिः, भर्तुर्वाक्यं समादाय, सरजं वासो वेणीभूतांश्च मूर्द्धनान् मलपङ्केन छन्नमङ्गं बि- भ्रती सरस्वत्याः सर आवियेश । वाक्यग्रहणे हेतुः-भर्तुरिति । सो हि भारस्तस्यैव । सम्यगादानं देहसिद्धाविदमेव साधनर्मिति ज्ञानपूर्वकं ग्रहणम् । कुवलयेक्षणा उत्पलदलायताक्षी । अनेन क्रोधा- खेदादयो मावा निवारिताः । वाक्यविश्वासादेव नेत्रप्रसादः, न तु सामग्री तादृशीति वक्तुं विपरीतां सा- मनी वर्णयति-रजःसहितं मलिनं वस्त्रम् । वायं साधनमावश्यक्रमसमीचीनमिति सूचितम् । वेणीमूता मुटुंजा बहिरङ्गभूताः, अझं च । प्रत्यहं जायमानं मलं जलसंवद्धं पथप्रायं जातम् , अतस्तदुद्धारः कठिन इत्यर्थः । शवली विवौँ स्तनो यस्येत्यङ्गविशेषणम् । उपभोग्यावयवानां मुतरामयोग्यवं सूचितम् । सरस्वती सृष्टिहेतुः, अतोऽनया नूतनं संमविप्यतीति तत्र प्रवेशः । शिवं कल्याणकरम् , स्नानेऽपि नाऽ- पकारं जनयतीति उपकारस्तु वाक्यात् भविष्यत्येव, अपकारस्तु न मविप्यत्येवेत्यर्थः ।। २४ ॥ २५ ॥ वतः किमासीचदाह- साऽन्तःसरसि वेश्मस्थाः शतानि दश कन्यकाः। सर्वाः किशोरवयसो ददशोत्पलगन्धयः ॥ २६ ॥ *साऽन्तःसरसीति । स्वस्याऽऽनन्दांशो देवहूतिः, तस्यास्तत्त्वमितस्तिरोहितं योगं निमित्तीकृत्य सहखत्रीरुपेण जावम् । अतो न ताभिः काचित्क्षतिः । सरोमध्ये गृहमेकमद्रुतम् । इदं तु भगवत्कृतमेव, ऋपिणा निर्मितमित्यवचनात् । स्वनिर्मितस्त्रीणामुपभोगे दोपो देवहूतिविवाहश्च व्यर्थः स्यात् । तद्गतोऽ- प्यानन्दः पुनरस्यामेव संक्रमिप्यति । वहिरुपचारास्तु सेत्स्यन्ति । ताः पुनर्भगवदीया इति देवहूतिदेह- स्थाविपर्यन्त्रं स्थित्वा पुनर्मगवद्योगमायायामेव प्रवक्ष्यन्ति । तस्मिन् गेहे विद्यमाना दनशतानि कन्य- का ददर्श । सर्वासामेकवयस्त्वं भगवत्कृतमेवेति ज्ञापयितुमाह-सर्वाः किशोरवयस इति । सहस्रसङ्ख्या कामशास्त्रानुसारेण तवत्योत्कर्षप्रतिपादनार्या । लोहितोत्पले स्वीस्वमावे रागासक्तिः सूचिता । गन्धनिरू- पणमन्यव सङ्क्रमणाम् ॥ २६ ॥ तवो यज्जातं तदाह- तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम् ॥ २७ ॥ तां दृष्ट्वति । देवइति दृष्ट्य ताः स्त्रियः परिचर्यार्थ विश्वासार्थ च प्राञ्जलयो भूत्वा पोचुः । तासां वचनमाह-वयमिति । कर्मकरीस्तुभ्यम् , त्वत्मेवार्थ वयं कर्मकरीदासीः, अन एव शापि आनापय-ते कि करकामेति । अमीप्सितायों वक्तव्यः, शरीरसंस्कारस्त्वस्माकं म्वधर्म एवेति स चेन्न वक्तव्य इति भावः ॥ २७॥ प्रकाश * सान्तःसरसीत्यत्र । तच्चामिति । देवाकारणहेतुलन् ।

·। यावारकोऽप्यमिहोत्रगन्दो : यम्यामिहोत्रमधिषितममध्यमापयेत' इति पटु पत्रामणे तात्यवार ४४६ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- अतस्तथैव सेवा कृतवत्य इत्याहे--स्नानेनेति द्वाभ्याम् । स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदाः ।। २८ ॥ भूषणानि पराया॑नि वरीयांसि |मन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥ *आदौ अमूल्येन स्नानेन स्नापयित्वा । मलापकर्षणं स्नानमादौ । सुखकरमझमर्दादिस्नान द्वितीयम् । कर्पूराघमूल्यद्रव्यै स्नान तृतीयम् । स्नानशब्दः क्रियावाची तयेष्वपि वर्तते, अमिहोत्रशब्दवत् । अत स्नानेन स्नापयित्वेत्युक्तम् । मनस्विनी मानवतीम् । मनाः पुत्री वा, मानवीमिति पाठे। चकारात नादि सर्वे संस्कारा अन्त परिधानार्थमुपरिवत्रार्थ च दुकूले । निर्मले इति । नूतनयोरौत्पत्तिकमलसम्भवात । पक्षान्तरन्यावृत्त्यर्थमाह-नूने इति । अस्यै च ददुरिति । तस्या समाननार्थ पुरतो बहून्येव दुकूलानि स्थापितानि, सर्वाभ्य सखीभ्यो दत्त्वा परिघेहीति । तथा सति तस्या समानन भवति । यत एता मान दाः । भूपणानि नानाविधानि च दत्तवत्य । पराानि अमूल्यानि । गुणतोऽप्यमूल्यानि भवन्तीति वरीयांसीत्युक्तम् । अतिसुन्दराणि कान्तियुक्तानि च । अन्न भोजनार्थम् । सर्वे गुणा व्यञ्जनादयः। पान च पानकादि, अमृतरूपमासवरूप ची मादकानि हि द्रव्याणि कामशास्त्र रसोत्पत्त्यर्थमुक्तान्यनिषिद्यानि जातीफलादीनि, न तु मदिरादीनि निषिद्धानि । अन्यथा भर्ना सह स्मरसमामी न स्यात् ।।२८॥२९॥ दर्पणं दर्शनार्थ दत्तवत्य. 1 प्रमाणार्थ तदृष्टमेव तस्या रूप वर्णयति-अथेति चतुर्भि', पायास्तस्याश्चतुरङ्गत्वात्--- अथाऽऽदशें स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्वहुमानितम् ॥३॥ स्नातं कृतशिरःस्नानं सर्वाभरणभूपितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥ श्रोण्योरध्यस्तया काच्या काञ्चन्या बहुरलयाने हारेण च महाहेण रुचकेन च भूपितम् ॥ ३२ ॥ सुदता सुभ्रवा श्लपणस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलेरलकेश्वोपशोभितम् ॥ ३३ ॥ मकाराः। • नानेनेत्यत्र 1 अग्रिहोयशब्दयदिति । यथा ' यावज्जीवममिहोत्र जुहोति ' इत्यादौ कि कामपृतनाक . पम्तद्वदित्यर्थ । २ परिपम् (1)स गइ ·३ स्कन्ध. २३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। सर्वालकरणानन्तरमथ भिन्नप्रक्रमेण { स्वरुच्यनुसारेण विरचनार्थमथेत्याह । आत्मानं देहम् , स्वं स्व- कर्मयम् । सखिप्वप्यात्ममावो जात इति तद्यावृत्त्यर्य स्वपदप्रयोगः । स्रग्विणं मालायुक्तम् । विरजानि अम्बराणि यस्याः । देहोऽपि विरलः । कृतं स्वस्त्ययन शुश्रूषणं यस्य । प्रतिविम्वेऽपि-कन्यानां सानि- ध्यात्कन्यामिहुमानितम् ॥ स्लातम् । पुनः कृतं शिरःस्नानं येन । अनेन स्त्रीणां सर्वदा न शिरः, स्नानम् , स्नानद्वयं च सूचितं भिन्नमकारेण | सर्वाभरणानि नित्यान्यावश्यकानि । निष्कं पदकं प्राचायां यस्य । वलयिनमिति स्वामाविकामरणाद्यतिरिक्तो वलयः । कूजती शब्दायमाने काचननिर्मिते नूपुरे यस्य मोण्योरध्यस्ता या काची सुवर्णमयी बहुरत्लयुक्ता, हारश्च मुकानाममूल्यः । रुचकः कुङ्कुमबिन्दुः च- कारात्सर्वाण्येवानुक्तानि । तैः सर्वैरेव भूषितम् ॥ पद्मकोगस्था मुखेन उपशोभितम् । लसन्मुख. मिति पाठेऽपि वक्रेण पद्मकोशस्पृधा लसत् संपूर्णमेव मुखम् । सुदतेति वऋविशेषणम् । शोभना दन्ता यस्मिन्निति । शोमना याः । लक्ष्णः दिग्धोऽपाको यस्मिन् , तादृशचक्षुया नीलरेलकैश्च मुखसः पार्श्व- वर्तिभिः सर्वेरेव लसत् मु यस्य ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ एवमात्मानं दृष्ट्वा तस्य भोग्यतां मत्वा मोजार सस्मारेत्याह- यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चाऽऽस्ते सह स्त्रीभिर्यत्राऽऽस्ते स प्रजापतिः ॥ ३४ ॥ यदा सस्मारेति । आत्मनः पतिम्, दयितं परमप्रेमास्सदम्, ऋषीणामृपमम् ।खधर्मेण लौकिकधर्मेण चर्दिकधर्मेण च भजनीयः कर्दमो भवतीति विशेषणत्रयम् । सिद्धस्थानत्वात् मनःसिद्धि तेत्याह-तम- चाऽऽस्त इति । पूर्व यत्र प्रजापतिरास्ते तत्रैव स्त्रीभिः सह स्वयमप्यास्ते ॥ ३४ ॥ एवं स्वानुभूतं वैभवं दृष्ट्वा भर्तुर्माहात्म्ये परमाश्चर्य प्राप्तवतीत्याह- भर्तुः पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहलवृतं तदा । निशाम्य तयोगगति संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥ भरिति । मरने स्वात्माने स्त्रीसहसयुते यदा अपश्यत्, तदा तस्य योगर्गात दृष्ट्वा साधनापारिवानाव परमं संशयमापद्यत, निर्धारणे प्रमाणाभावात् । संशयकार्यमाश्चर्य वाऽऽपद्यत ॥३५॥ स्वमाहास्ये ज्ञाते पश्चात्तया सह सई कृतवानित्याह-- स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो विनती रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ स तामिति । कृतं मरझानं ययेति बाह्यशुद्धिरुक्ता । वामित्यान्तरी अपूर्ववत् नूतनवद्विमाउन्तीमिति न्तनरसोत्सादनार्थमुक्तम् । एतावताऽप्यलंकारेण विवाहकालरूपमेव प्राप्तवती, न वलौकिक किश्चिजात- मिति वदन तस्याः स्वभावसौन्दयं वर्णयति-आत्मनो विभ्रती रूपमिति । सम्यक् वीती कल्चुकाटिना वेष्टिती रुचिरी स्तनी यस्याः ॥ स्वदउँ वैभवमधिकमाह- विद्याधरीसहलेण सेव्यमानां सुवासम् ।

·४४८ .. श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत -- जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ! ॥ ३७ ।। विद्याधरीसहस्रेणेति । ता भगवदीया विद्याधर्यः, 'सिद्धा विद्याधरायैव योग एवं प्रतिष्ठिता इति । सुवाससमिति कामभावे उद्दीपनार्थम् । तथा वर्णनायाः फलमाह-जातभाव इति । बातो भावः कन्दर्पो यस्य । तद्विमानं तामारोहयत् । अमित्रहनिति श्रोतुः कामाभावार्थम् । अन्यकामलीलाश्रवणेन जायमानः कामः दुष्टो भवतीत्यमित्रत्वम् ॥ ३७॥ तस्य कामलीलामाह-तस्मिन्निति चतुर्भि:- तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययाऽनुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । वभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्यस्ताराभिरावृत इवोडुपतिनभःस्यः ॥३८ रागो हि महत्त्वनाशको भवतीति दृष्टादृष्टविभेदेन तदभावार्थमाह-अलुप्तमाहिमैति । स्वयमपि विद्या- धरीभिरुपचीर्णवपुः । रक्षकद्रव्येणैव प्रियया अनुरक्तः, प्रियागतरागेण प्रियात्वाद्रक्त इत्यर्थः । उत्कचकुमुद्द णवान् विकसितकुमुद्गणयुक्तश्चन्द्रः । उद्गताः कचा यासाम्, को मुदं(१)याभ्यः; केशवत्यः सुखदायिन्यो या. स्त्रियः तद्गणावृतः । अपांच्यः स्त्रीणां प्रियः । सौन्दर्य गुणसूचकम् । रसालम्पनत्वं स्त्रीरुच्या । तासामपि रसविकाशकत्वं तच्छास्त्राभिज्ञत्वं बोधयति । स्त्रीभिश्च सेवितवपुः, तत्कार्योपयोगिकोमलत्वापादिका हि ता । तासु रागाभावार्थ तया रञ्जनमुक्तम् । तस्मिन् प्रसिद्ध विमाने च बाजे । राजकन्या हि वैभवमपेक्षते, अतः प्रथमतः शोभातिशयो वर्णितः । सर्वलोकप्रसिद्धाश्च ते जाता इति दृष्टान्तेन स्पष्टयति-ताराभिरावत- इयोडुपतिनभस्थ इति । आकाशवद्विमानस्य विशालता च सूचिता । प्रदेशान्तरे यथा तारा अन्या एवा. वरका भवन्ति, तथाऽत्रापति । यथा शय्यादिपदार्थास्तत्र तत्र, तथा स्त्रियोऽपीति ज्ञापितम् ॥ ३८ ॥ विहारमाह- तेनाऽष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्रद्रोणीष्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धेर्नुतो धुधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥ तेनेति । अष्ट ये लोकपालाः, तेषां विहारस्थानभूताः कुलाचलेन्द्रस्य मेरोः द्रोण्यः तासु रेम इति संव. न्धः । यथा धर्मे देशादयोऽङ्गभूताः, एवं कामेऽपि । अक्षयो हि स रसस्तनतनाऽभिव्यज्यते, यथाऽऽक रेप्यर्थः । तस्य देशस्य रसोत्पादने अनुभावसान्निध्यमाह-अनङ्गसखमारुतो दाक्षिणात्यो वातः, कामज नकोऽन्यो वा । रमणे वा तस्याऽत्यन्तापेक्षा । अतस्तेन सौभगासु । सिद्धानां स्तोत्राणि च प्रोत्साहकानि, अन्यथा वैराग्यादिभी रस उपहन्येत । युधुनी गङ्गा, तस्याः पाताः सीतादयः प्रवाहाः । पतितानां वातैः शियः स्वनी यासु । अशुद्ध हि भौतिकानि पापानि सङ्कान्तानि भवन्ति, तदभावार्थमुक्तम् । धनद्वदिति द्रव्यक्षत्यमावः । ललना स्त्री तत्समूहयुक्तः । परितः स्त्रीणां दर्शनम् ॥ ३९ ॥ न केवलं तानि स्थानानि दृष्टानि, किन्तु तत्र रमणमपि कृतवानित्याह- वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रतः॥४०॥ . चयम्भके सुरसन इति । वैशम्भकादीनि दिक्पालकानां भोगोपवनानि षट्स्थानानि गणितानि भगवः इशानीति ज्ञापयितुम् । सा हि रामात्वं प्राप्ता । पन्धादिकरणात् स्वयमपि तया रतः ॥ ४० ॥ भगपत्रुतानि क. प.ह. - 1 ·. - . ३ स्कन्ध, २३ अध्याय.J श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। एवमलौकिकोत्कर्षमुक्त्वा तत्रत्यसजातीयेभ्य उत्कर्षमाह- भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथाऽनिलः॥४१॥ भ्राजिष्णुनेति । वैमानिकानयमत्यशेत, सर्वप्रकारेण तानतिक्रम्य स्थितः । तेषां विमानानि न स- प्रकाशभूतानि, तेषां च मर्यादा विमानस्य, न हि ते भूमौ समायान्ति, नापि सिद्धपदादने गच्छन्ति, इदं तु कामगम् , अपरिमितं चैतत् । अतश्चतुर्भिर्गुणैरत्यशेत। क्रिययाऽप्यतिक्रममाह-चरैलोकानिति । लोका- छोकान्तरं गच्छन्, अनिल इच, तानत्यशेतेत्यर्थः ॥ ११ ॥ एवं भोगमुपपाद्य यत एतावत्त्वं तदाह- किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्ययः ॥ ४२ ॥ किं दुरापादनमिति । प्रतिनियतभोगा यस्य कस्यापि न भवन्ति, तथा सति मर्यादामः स्यात् । सर्वं च भवति तेन सह । तत्राऽपि मर्यादा । अतोऽस्य कथमेतज्जातमित्याशङ्कय तदुपपादयति-यै- राश्रितस्तीर्थपदश्वरणः । 'चरणं पवित्रं विततं पुराणम् ' इति श्रुत्या चरणस्य व्यापकत्वं, सनात. नत्वम् अपहतपाप्मत्वं च । आश्रितानामपि तथात्वसंपादकत्वं च । अतः सर्वगतो भोगः चरणाश्रये न विरुध्यते। तारतम्यं च पाणत्, तदप्यहतपाप्मत्वान्न भवति । पुराणत्वाञ्च न तन कालस्य प्रतिवन्धकत्वम् । अतः स्वभावत एव सर्वे भोगाश्चरणाश्रये भवन्ति । किञ्च, कामिता अपि भवन्ति । तीर्थानि कामितदानार्थे क्लप्तानि, तान्यपि चरणे सन्तीत्याह-तीर्थानि पादे यस्येति । सर्वाणि च फलानि विचित्रव्यसने संसारे भोक्तुमशक्यानि, व्यसनानां बाधकत्वात् । तान्यपि चरणो दूरीकरोतीत्याह-व्यसनात्यय इति । व्यसना- नामत्ययो यस्मात् 'अतिपाप्मानमराति तरेम' इति वाक्याचरणस्य व्यसननाशकलं सिद्धम् । तस्याश्रयणं च न सर्वेषां भवति, किन्तु केषांचिदेवेति । तदर्थ देहान्तःकरणयोर्गुणद्वयमाह-पुंसामिति स्वातन्त्र्यम् , तेपामिति प्रसिद्धिः, तदुभयधर्मवत्त्वेन । केचनैव लोकादिभ्यः स्वतन्त्रा भवन्ति । अन्तः करणधर्मगाह-उद्गतं दाम चित्ते येषाम् । बन्धक दाम, अपरिमितश्चरणः; न हि बद्धे परिच्छिन्ने स्थाप- यितुं शक्यते । अतोऽन्तःकरणस्य देहस्याऽपि प्रतिबन्धकत्वाभावादुमयोपभोग्यः । तेषां न कोऽपि दुरापः । दुःखनापादनं यस्येति परिच्छिन्नस्यैव भवन्ति ॥ १२ ॥ एवं सोपपत्तिकं भोगमुक्त्वोपसंहरति- प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । वाश्चर्य महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥ प्रेक्षयित्वेति । तस्याः काभपूरणे पत्नीत्वमेव साधकम् । योगवलेन नैकत्र प्रदर्शनम्, किन्तु स्वसंस्थमा यावान् । यो यत्र यावान् वर्तते, तो तत्रैव नीत्वा प्रदर्शितवान् । यहून्याश्चर्याणि यत्र, अन्यथा न पश्येत् । तथा दर्शने सामर्थ्यम्-महायोगीति । स्वाश्रमः सिद्धक्षेत्रम् ॥ ४३ ॥ रुतानि क.प ·, 1..गुः। अतः नोधा विधाय । नवधेत्यान्न परोक्षकवनाथ कृतसंप्रसारणस्य प्रयोगः । स्वमेव रूपं कृतमिनि * तस्मिनित्यत्र । विमानशब्दार्थमानोपयोगिनमाहु:-आश्रयेत्यादि । प्रकाशमानो य आश्रयस्य ४५० श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- अन्तरिक्ष अपत्यजनने रुद्रदेवत्यो भवतीति ऋपीणामुत्पत्निसियर्थ भूमावागत्य प्रजामुत्पादितयानित्याह-- विभज्य नवधाऽऽत्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान् मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥ विभज्यति । नवधा आत्मानं विभज्य, मिन्नभावेन नवरूपाणि कृत्वा, तम्यास्तथा सहने सामर्थ्यम्, मानवीमिति । बहुधा करणे हेतुः-सुरतोत्सुकामिति । भिन्नभावे वैलक्षण्ये ज्ञानेऽपि तस्याः शङ्कामाया- याऽऽह-रामामिति । रामायां हि लजा, भयं च नोत्पद्यते, तथाभावादेव तस्या रामात्वम् । अतस्ता नितरां रमयन् , स्वयं च वर्षपूगान्मुहूर्तवद्रेमे ! कालस्य गणनायां हि पो भवन्ति, आनन्दानुभवाभावे च गणना । अतः सुरतान्तकालः सुखानुभवहेतुर्मुहुर्तमात्रमिति तथैव सर्व काल मेने ॥ ४४ ॥ तस्या अपि कालज्ञानाभावमाह- तस्मिन्विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरी श्रिता । न चाऽबुध्यत तं कालं पत्याऽपीच्येन संगता ॥१५॥ तस्मिन्निति । आश्रयधर्मादेव प्रकाशमानात्सूर्यादिगत्या कालाज्ञानम् । शय्या च निद्रादिजननात् मोहिका । तत्रापि सा रतिकरी, अन्तःस्थितमानन्दं प्रकटयति । अतो भोगकालो यावान् जातः, तं च नाऽबुध्यत । आत्मानं पूर्वावस्थां च । पतिश्च परमसुन्दरः, तत्कालगुणेष्वनुकूलः ।। १५ ।। उभयोः कालाज्ञानेऽपि स्वयं भोगकालमाह- एवं योगानुभावेन दंपत्यो रममाणयोः । f शतं व्यतीयुः शरदः कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६॥ एवमिति । योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयोः सतोः शतं शरदो व्यतीयुः । शतं वर्षा जाताः । भोगे शरत्काल उत्तम इति शरत्मयोगः । तथापि कामे न तृप्तिः, अनलत्वात्तस्य । अतस्तावानपि कालो मनागेव जातः । अतिसूक्ष्मकालो मनाक् ॥ १६ ॥ एवं रमणान्ते तस्यां बीजाधानं कृतवानित्याह- तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनाऽऽत्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसंकल्पविडिभुः ॥ ४७ ।। तस्यामिति । तामेव भावयन्निति स्त्र्यपत्यर्थसिद्ध्यर्थमुक्तम् । न हि भावनामात्रेण तथा भवर्तात्मा शवयाऽऽह-आत्मविदिति । स ह्यात्मानं जानाति, अतः सर्वज्ञत्वात्तथाकरणं च । एतच्च स्वत एक नत्वन्योपदेशात् । तदाह-आत्मनेति । स्वरूपं च नवधा विधाय । अन्यथा एकैव कन्या, एकरूपा प्रकाराः। विमानस्य विगतमानलक्षणो धर्मस्तं प्राप्येत्यर्थः । पश्यम्यत्र ल्यब्लोपे । चकारसमुश्चित्तमर्थमाः आत्मा नमित्यादि।

·.N ३ स्कन्ध, २३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ४५१ न दूपणम् । सर्वेषां मरीच्यादीनां संकल्पो भार्याप्राप्त्यर्थः, तं जानातीति । तथा करणे हेतु । विभुरिति सामर्थ्यम् ॥ १७ ॥ एवं पितृत उत्पत्तिमुक्त्वा मातृत आह-- अतः सा सुपुवे सद्यो देवहूतिः स्त्रियः प्रजाः । सर्वास्ताश्चारुसङ्गियो लोहितोत्पलगन्धयः ॥ १८ ॥ अत इति । सद्य एव सुपुवे, न तु दशमामानन्तरम् । देहनिप्पत्तिस्तु आधानकर्तुविभुत्वात् । तत्त्व- मतः शब्देनोक्तम् । प्रकर्पण जाता अपि स्त्रिय एव सुपुवे । यतः सा देवहूतिर्देवप्रकृतिकव ।.ता वर्ग- यति-सर्वास्ता इति । चाम्सर्वाङ्गय इति अङ्गवैकल्याभावः सौन्दर्यातिशयश्चोक्तः । जातिस्त्रियश्च जाता इत्याह-लोहितोत्पलगन्धय इति । रागार्थ भोगसगय एव गन्धप्राकट्यार्थ च लोहितोत्पलपदम् ॥४८॥ एवं कृत्वा कर्दमश्चलितुमारम्भं कृतवान् । तदा तस्याः तज्ज्ञानं जातमित्याह- पति सा प्रजिष्यन्तं तदाऽऽलक्ष्योशती सती। 'स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥ लिखन्त्यधोमुखी भूमि पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललिता चाचं निरुध्याऽश्रुकलां शनैः ॥ ५० ॥ पतिमिति । लिखन्तीति । प्रवाजिप्यन्तं संन्यासप्रकारेण गमने कृतनिश्चयम् । तदमनमालक्ष्य इशितैर्शात्या, कमनीया सती, प्रतिबन्धमकृत्वा विज्ञापनामेव कृतवतीत्याह । उवाच ललितां वाचमिति द्वितीयश्लोके संबन्धः । विल्लयश्चित्तखेदः, स्वस्यैव तथा दोपो जात इति । स्मयमाना काप्टहास्य कु. र्वाणा । हृदयेन च विरोपेण यता दुःखं प्रापयता उपलक्षिता । स्वचिन्तां स्यापयितुमधोमुसी मूत्वा भूमि लिखन्ती । देहकान्तिसहितैव तथा वदतीति ज्ञापयितुम्-नसमणिश्रिया पदेति । लेखने करणमु- क्तम् । नखा एव मणयः, तेपां च तथैव श्रियो यत्र । ललितां मनोहराम् । रोदने न हि कार्य सेत्स्यती- त्यश्रुकलां निरुद्धच । शनैरिति पूर्वभावापगमः सूचितः ॥ ४९ ॥ ५० ॥ सप्तभिस्तस्या याक्यान्याह-सर्व तदित्यादिभिः- देवहूतिरुवाच । सर्व तद्भगवान् मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥ परलोकार्थविज्ञप्तिर्विवाहः कन्यकालु च । भोगाभावस्य कथनं सत्सङ्गय प्रमगतः॥१॥फल: पावश्यकं तस्य सर्व व्यर्थ ततोऽन्यथा । पदोपाभावकथनं कृपासिद्धय निरूपितम्।।शयिया पूर्व तुरतं प्रार्थितम् , एवमिदानीमभयं प्रार्थयते । सतांहि सकृदेव मानोचिता, तथापि स्वंदैन्यात् पुनःप्रार्थ- मिति ज्ञापयितुं पूर्वप्रार्थिते शेपो नास्तीत्याह-सर्वमिति । यत्मतिश्रुतं तत्सर्वमेव भगवान् मोमुमोवाद समीपे उद्धासमानीय दत्तम् । तथा च न दातव्यमवशिष्यने । अयापि शरणागताया,अभयं दातुमर्हसि . - ·. ४५२ श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्भागवत- यथा शरणागतस्य वाक्यं प्रार्थितं क्रियते, तथा शरणागतिसिद्धयर्थमभयमपि देयम् , अन्यथा प्रपन्न पा- लितो न भवेदिति । अनेन मम परलोकार्थमुपायः कर्तव्य इति विज्ञापितम् ।। ५१ ।। दुहितृणां च विवाह कर्तव्य इत्याह- ब्रह्मन् दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्याः पतयः समाः । कश्चित् स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रबजिते वनम् ॥ ५२ ॥ ब्रह्मन्निति । दहितृभिः पतयो विमृग्याः स्वसमाः । तुभ्यं तव । दैन्यमुक्तमिति केचित् । कन्यानां पतिसंबन्धस्त्वन्मनोरथसिद्धये । तथापि संशयो भावी तस्मात्यं ताः प्रयच्छ हि।।प्रार्थनान्तरमाह- स्वाय वनं प्रत्रजिते मे विशोकाय कश्चित् स्यादिति ! कन्यास्तु गमिप्यन्ति, पुत्री देय इत्यर्थः ।। ५२॥ नन्येतन्मिपेण पुनर्मोग याचस इत्याशङ्कयाऽऽह---- एतावताऽलं कालेन व्यतिक्रान्तेन में प्रभो!। इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मनः ॥ ५३ ॥ एतावताऽलमिति । एतावतैव व्यर्थ व्यतिक्रान्तेन कालेनालम् । अतः परमविशिष्टे काले पु रुपार्थः साधनीय इत्यभिप्रायः । गतकालस्य दोपमाह-इन्द्रियार्थप्रसङ्गेनेति । इन्द्रियार्थेषु प्रकृष्टः सङ्गो यस्मात् , तादृशेन कालेन कृत्वा परित्यक्तः परो भगवान् आत्मा येन । तादृशस्य स्वार्थनाशकस्य एता- वतैयाऽलम् ॥ ५३ ॥ तहि किं कर्तव्यमित्याकाक्षायामाह- इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृतः। अजानन्त्या परं भावं तथाप्यऽस्त्वभयाय मे ।। ५४ ॥ इन्द्रियार्थेप्विति । साधनं तु सत्सङ्गः, तन्मम प्रसङ्गादेव जातम् । यथा कस्यचिद्रोगार्थ भक्षिता शर्करा औषधं भवति, तथा इन्द्रियार्थेषु विषयभोगेषु सज्जन्त्या भया त्वयि प्रकृष्ट. सः कृत', सत्सको भवत्येव । यद्यपि सत्त्वेन ज्ञान न वृत्त सत्प्रकारकश्च सगो न भवति । तथापि वस्तुत: सत्सको भवतीति फलिप्यतीत्याह-अजानन्त्यति । ते परमो भावोऽतिसामर्थ्य यद्यपि न ज्ञातम् । सेवादिपु स.. त्प्रकारेणाऽपि सद्गोऽस्ति, पतिव्रतात्वात् । न सेवाया भोगोपयोग, भोगश्चाऽनिपिद्धः परं माहात्म्यज्ञान- मेयावशिप्यते । अनानेऽपि तत्सफलमस्त्विति प्रार्थना-तथापि मे अभयायास्त्विति ।। ५४ ॥ ननु त्रियातः फलम् , न तु द्रव्यत । सताऽपि द्रव्येण असत्कार्यकरणे असदेव फलम् , सवार्य करणे सदेवेति । तस्मात् (तो न सत्सङ्ग इति चेत्तताऽऽह- सो यः संसृतेहेतुरसत्सु विहितो धिया । स एव साधुपु कृतो निःसहत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥ तथापि . असताधी तो २तर वारसाग. गणागतदाय रा.स.गरप २ माहात्म्याहानम् . .

·. ३ स्कन्ध. २३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। *सङ्ग इति । भवदेतदेवम् , यदि कार्य सदसतोभिन्नं भवेत् । द्रव्यसामोदेव कार्यस्य सत्त्वम् , न्यथा त्वसत्त्वमेव; यतः सर्व एव सङ्गो धिया विहितः संसृतेहेतुर्मवति । अर्थाचदसत्सु भवति, अतः सगो न समीचीनः स्वतः। स एव साधुषु चेत् क्रियते, तदा निःसङ्गत्वाय कल्पते । साधवी हि स्वसं- बन्धात् क्रियात्वमेव निवारयन्ति, फले का चिन्ता अतः सतां बलिष्ठत्वान्ने किया फलवती । अतो मम सत्सलोऽस्त्विति सिद्धम् ॥ ५५ ॥ तईताहशोऽपि किमपेक्ष्यत इत्याशङ्ख्याऽऽह- नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि सः॥ ५६ ॥ नेह यत्कर्मति । त्रिविधकर्मण एव सफलत्वम् , येन कर्मणा धर्मो भवति, वैराग्य, भक्तिर्वा । यस्तु न तादृशकर्मकर्ता स जीवन्नपि मृत एव । जीवतो मृताद्वैलक्षण्यं कर्मकरणम् । तच्च कर्म स्वार्थ, स्वाभ्यर्थम् , इष्टाथ वा चेद्भवेतदा सफलम् , रोचनार्थ चेद्विपरीत फलम् , तैर्मरणस्याऽऽवश्यकत्वात् । अतो मृत एवेत्युक्तम्।।५६|| ताश च मया कृतमित्याह- 'साऽहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ।। ५७ ।। "साऽहमिति । तथा करणे त्वन्मायामोहितत्वमेव हेतुः । वदाह-सा एतादृश्यप्यहं विवेकवती, मत्तो- ऽप्यधिकस्य तव भगवतो मायया नूनं वञ्चिता। कार्यवशादवसीयते, अन्यथा त्वां विमुक्तिदं प्राप्य स- सारबन्धनादपि कथं न मुमुक्षेय, न मुक्का जाताऽस्मि । सत्त्वात् मोक्षदातृत्वम् । बन्धनं कामादिः, विमुक्ति कालान्मुक्तिः । तस्मान्न केपलं स्वदोपादहमेव जाता, किन्तु त्वया मोहितेति त्वयैवोद्धारा कर्तव्य इति भावः५७ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे प्रयोविंशाध्यायविवरणम् । प्रकाशः। * सङ्ग इत्यत्र ! कार्यमिति ! क्रियारूपं कार्यम् । सतां यलिहत्वाद किया फलयतीति । अय. मर्थः । जैमिनीये नये ' हिरण्यमात्रेयाय ददाति ' ' सोमेन यजेत ' इत्यादी क्रियापदस्या पूर्वप्रतिपादक- खात् क्रियैव मुख्या फलहेतुः । लोकेऽपि न्यायागतद्रव्येण धूताद्याचरणे राजदण्डादिदर्शनात् भन्यायागत- द्रव्येण गवादिपालनेऽनादिदाने च सत्कारादिदर्शनाच क्रियेव फलहेतुर्ययपि दृश्यते, तथापि प्रस्तुतवा- पयोक्तसरतिक्रियायां द्रव्यादेव फलप्रतिपादनेन लोकेऽपि ठया दर्शनेन च व्यभिचारान क्रियात्वेन फल वत्वेन नियमः । किन्तु द्रव्यक्रिययोर्मध्ये यालिष्ठं तकलवदिति बलिष्ठत्वेन फलवत्वेन नियमः । एवं च वरकालादिसरमुरः, शिवेन च कृतो यज्ञादिध्वंसोऽपि युज्यते । ' तपो न तत्क' १ इत्यादि भारतवा, क्यमपि सङ्गच्छत इति । शेपमतिरोहितार्थम् । इति श्रीतृतीयस्कन्धमुपोधिनीप्रकाशे प्रयोविंशाध्यायविवरण सम्पूर्णम् । १ चोपिम् ग.. - तरिक्या ग..

·४५४ [ श्रीमद्भागवत - श्रीसुबोधिनी। अथ चतुर्विंशाध्यायविवरणम् । - , * चतुर्विशे तथाऽध्याये मोक्षा युद्धिश्च वर्ण्यते । कपिलो हि हरियुद्धिरुपदेशो भनिस्तथा । गणत्रयपरित्यागो मोक्षार्थ तस्य वर्ण्यते ॥१॥ पूर्वाऽध्याये देवहूतेर्वैराग्यं प्रार्थना चोक्का, अन्ते चाऽऽशामावः सूचितः। तत्र प्रथममाशाभावं निराक. रोतीत्याह- मैत्रेय उवाच। निवेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनिः । दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १॥ निर्वेदवादिनीमिति । निर्वेदो वैराग्यम् । विषयभोगेन निर्विण्णा सा । स्वस्य तावत्पर्यन्तमेव पति त्वमिति संकेतात् मनोरेपा दुहितेत्युक्तम् । मुनिरिति भायर्थज्ञानम् । सान्त्यने हेतु -दयालरिति । शालिनी विनीतां मनोहरां था । यद्यपि देवगुख न वक्तव्यम्, तथाप्येपा विरक्ता, सत्कुरुपसूता, विनीता चेति गुह्यकथनम् । किञ्च, शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् । शुक्लनारायणेन ' अथाहं स्वांशकलयो' इति पुत्रो भविप्यामात्युत्ताम् , तदपि स्मरन् । सतामपि मोक्षसाधकत्वं भगवत्संबन्धजननात् ॥ १॥ मोक्षदस्तु भगवानेव । स चे पुत्री भविष्यति, तदा सर्वमेव कार्य सेत्स्यतीति तां तथा बोधयन्ना- श्वासयति-~- ऋषिरुवाच । मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरासंप्रपत्स्यते ॥ २ ॥ मासिद इति । इत्थं स्वजन्मवैफल्यादिवचनैः, हे राजवि त्वं मा खिदः । आत्मानं स्वाल्माने मां था लक्ष्यीकृत्यः कृतस्य कर्मणो नाशकत्वाभावात , अन्यथा अन्ते वैराग्यं न स्यात् । तदाह-हे अ. निन्दित इति । अनिन्दितत्वस्य निदर्शनमाह-मगरास्ते गर्भमद्रासंप्रपत्स्यत्त इति । अक्षर इति ज्ञानपः, अन्तर्याम्यधिकरूपश्च । अदिति भद्मनात्पूर्वमेव । गमिति पुत्रो भविष्यति । यदि स्वच्छन्दांडया काऽप्युपहतिर्मयेत् , तदा भगवान पुत्रत्वेन नाऽऽविर्भवेत् । आविर्भावावश्यकत्वञ्च भग- वद्वाक्यानिश्चितमिति भावः ॥२॥ गोस्वामिश्रीपुरुपोचमजीमहाराजकृतः प्रकाशः। *अथ चतुर्विशाध्यायं विपरिषयः पूर्ववदेव सगति बोधयितुम सट्टयाऽऽतुः सान चतुर्विंशेत्यादि। स्पष्टम् कदम उवाच । .

·१५५ ३ स्कन्ध. २४ अध्याय. ) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। तार्ह साधनं न कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह--- धृतवताऽसि भद्रं ते दमेन नियमेन च। तपोद्रविणदानश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥३॥ * धृतवतेति । साधनानि. सिद्धे भगवति प्रवर्तन्ते यदा भगवान् स्वयमेवागमियामीति मन्यते, तदा साधनानि कृतानि भगवन्तं बोधयन्ति, प्राप्नुवन्ति, वशीकुर्वन्ति, उत्पादयन्ति । यथा लोके स्वभावतो भोक्तारमतिथिनिमन्त्रणादिना वशीकृत्य भोजयन्ति, न त्वभोक्तारमुपायशतैरपि ! यतो भगवान् स्वयं समागन्ता, अतः साधनानि कर्तव्यानि । तत्र कानिचिद्देहशुद्ध्यर्थमादौ कर्तव्यानि तानि तव न कर्तव्यानीत्याह-धृतवताऽसीति । पातिव्रत्यवतं धृतमेव त्वया वर्तते । अतः परं त्वयि गते गमिप्यतीति चेत्तत्राऽऽह-भद्रं त इति । ते भद्रमस्तु । अस्मद्वाक्यादेव व्रताकरणेऽपि वतिन इव तव फलं भविष्यतीत्याशीः । सिद्धे प्रते भगवत्प्रसादार्थ पञ्च साधनानि कर्तव्यानीत्याह । दम इन्द्रियनिग्रहः कर्तव्यः । नियमो भगवदीयैरेव धमळवहर्तव्यमिति । नियमाः स्नानादयो वा देहस्य; तदा चकारेण प्रथमा 'प्रायाः । तपः प्रसिद्धं कृच्छ्रादिरूपम् । द्रविणानि द्रव्याणि सुवर्णादीनि भगवदथै क- तव्यानीत्येक साधनम् । द्रविणदानं चाऽन्यत् . दानमेव वा । अन्यथा अवान्तरबहुत्वे बहुवचनं व्यर्थ स्यात, प्रयतात्मनः' इति वाक्यात् । दमो नियतः । प्रतानां हरितोपजनकत्वादाविर्भाचे तेऽपि प्रयोजकाः । यज्ञो दानं तपथैव ' इति । भगवदुक्तशास्त्रार्थकरणे भगवान् परितुप्यतीति तपःप्रभृतीनां ग्रहणम् । द्रविणपदेन च यज्ञा भगवन्मखरूपा उक्ताः । श्रद्धाऽत्र सर्वाङ्गम् । ननु सिद्धे किमित्येतावन्ति साधनानि? तत्राऽऽह-ईश्वरमिति । स न येन केनापि नियम्या, अतोऽसिद्धवदेव साधनानि कर्तव्यानीत्यर्थः ।।३।। ततः किं भविष्यतीत्याशयाऽऽह- स त्वयाऽऽराधितः शुक्लो वितन्वन् मामकं यशः । छत्ता ते हृदयग्रन्धिमौदयों ब्रह्मभावनः ॥४॥ स त्वयेति । मया आराधितोऽपि त्वया चेदेवमाराधितः । स हि शुक्ला, निर्दोपपूर्णगुणविग्रहो मा- मकं यशो वितन्वन , लोके कर्दमस्य पुत्रो जात इति कीर्ति वितन्वन् , ते हृदयग्रन्थि भेत्स्यति । अदो- पार्थे, आवश्यकार्ये, विश्वासार्थे चाऽऽह-औदर्य इति । उदरे भव औदयः। ननु तस्य मत्पुत्रस्य कयं मद- ज्ञानदूरीकरणसामर्थ्यम् ? सत्राऽऽह-ब्रह्मभावन इति । ब्रहा भावयत्यनुभावयत्ति स्वस्मिन् अन्यम्मिश्चति । अतस्त्वय्यपि ब्रह्माऽऽविर्भाव्य हृदयग्रन्थि छेत्ता । एयमाश्वासनमुक्तवान् ॥ ४ ॥ - प्रकाशः। * धृतमतेत्यत्र । सिद्ध इति । प्रसन्नेऽपि साधनावश्यकत्वं व्युत्पादयन्ति यदेत्यादि शतरपीत्यन्तेन । द्रविणपदस्य दानेऽन्वये पूर्वोक्तोऽयों भन्यत इति पशान्तरमाहुः-दानमेवेति । पञ्चममित्यर्थः । ननु द्रवि- णपदस्य दानेनाऽन्वये को दोपो येनैवं व्याख्यायत इत्याकाहायामाहुः-अन्यथेत्यादि। द्रविणपदस्य दानवि- शेपणत्वे मूलस्यबहुत्यस्यावान्तरविशेषपरता यक्तव्या तदापि तयोईविणदानयोरेव मुख्यतया ताभ्यामेव ताला बाधकामावाद् द्विवचनापत्त्याहुः, वचनं व्यर्थ स्यादित्यर्थः । श्रीमागवतस्य गीताविस्तरत्यागीता- नुसारेण दमादीनां पन्चानामावश्यकत्वं साधयन्ति-प्रयतेत्यादिना । त इति । नियमा इत्यर्थः !

·४५६ श्रीसुबोधिनीजी। [ श्रीमद्भागवत - भर्तृवाक्यात्तथैव कृतवतीत्याह- मैत्रेय उवाच । देवहूत्यपि संदेशं गौरवेण प्रजापतेः। सम्यक् श्रद्धाय पुरुष कूटस्थमभजद्गुरुम् ॥ ५॥ देवहूत्पपीति । मध्ये कर्दमोऽपि ध्यानारूढ इति ज्ञातव्यम् । देवहत्यपि प्रजापतेःसंदेशमत्यादरेण सम्यक् श्रद्धाय, तद्वाक्ये विश्वासं कृत्वा, तमेव पुरुष शुलनारायणरूपं कूटस्थमन्तर्यामिणमविकृत वा, 'ज्ञानमार्गेऽपि भगवत्त्वेन सेव्यम् , गुरुमभजत् । उक्तेनैव प्रकारेणेति ज्ञातव्यम् ।। ५॥ तदा भगवानाविर्भूत इत्याह- तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः । कार्दम वीर्यमापन्नो जज्ञेऽमिरिव दारुणि ॥ ६॥ तस्यामिति । बहुकालं तया भजने क्रियमाणे तस्यां भगवान जज्ञे आविर्भूतः । तस्यां या बहुकालं स्थित्वा भगवान् बहिराविर्भूत इत्याद्य एवार्थः । कोऽयमाविर्भूत इत्यशच्यावृत्त्यर्थ भगवान्मधुसूदन इ. युक्तम् । यो हि योगनिद्रानिमीलिताक्षः स मधुसूदनः, स एवाध्यमिति । पुत्रप्रकारेण चाविर्भविष्यती त्याह-कादमं वीर्यमापन इति । ते न हि गुरुणा भाव्यम् , अतो मर्यादारक्षार्थ प्रथमं कर्दमवीर्य आविर्भूतः पश्चादाविर्भविष्यति । नचैवं सति प्राकृतत्वं शङ्कनीयमित्याह-अगिरिव दारुणीति। काष्ठं गो- मयपिण्ड वा प्राप्य आविर्भवन् , उच्चावचत्वं, वृद्धिक्षयौ च प्राप्नुवन्नाऽग्निः प्राकृतो भवति, जायते वा किन्त्वाविर्भाव एव । तत्रैव स्थितस्तत्रैवाऽऽविर्भवतीति ज्ञापयितुं दारुणीत्युक्तम् ॥ ६ ॥ भगवदवतारो जात इति ज्ञापनार्थ तदभिज्ञानान्याह-अवादयन्नित्यादिभिः । भगवतः समागमनमे- देवानां बाधादियादनानि च बहूनि तान्याह-द्वयेन- अवादयंस्तदा व्योनि वादित्राणि धनाधनाः। गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७॥ व्योग्नि घनायना निविडमेघाः, वादित्राणि मेघरूपाण्येव, अवादयन् । गन्धर्वाश्च गायन्ति स्म । अप्सरसच नृत्यन्ति स्म । उत्सवे यथाऽन्यत्राऽन्यप्रेरिता न तथेस्याह-मुदेति ॥ ७ ॥ पुप्पवृष्टिश्च जातेत्याह-- पेतुः सुमनसो दिव्याः खेचरैरपवर्जिताः प्रसेदुध दिशः सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥८॥ पेतरिति । अन्यकृतव्यावृत्त्यर्थम्-दिव्या इति । खैचरर्देवैः, द्रष्टुकामैरागतैरपवर्जिताम्त्यणाः। पृष्टिकरणे प्रेम्णा विकला अपि ते इति सूचितम् । दिशः प्रसेदुः, अम्मांसि च, प्राणिनां मनासि च । त्रितयप्रसादोऽसौफिक माधिदैविकरूपः, यादित्रादीन्याधिभौतिकानि ॥ ८ ॥ कम्। - मानवन अमिः.क. रा.प.इ.

·३ म्कन्ध.२४ अध्याय. श्रीमद्गुलमाचार्यविरचिता। ४५७ ब्रह्मणः समागमनमाधिदैविकम् । तदाह-तत्कदमाश्रमपदामति त्रिभिः-- तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रित्तम् । स्वयम्भूः साकमृपिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९ ॥ तद् विन्दुसरोरूपं कर्दमस्याश्रमपदम् । सरस्वत्या परिथितमिति ब्रह्मणो निगागमने हेतुः । तम्या. ऽलौकिकं ज्ञानमस्तीति ज्ञापयितुम्-स्वयम्भूरित्युक्तम् । ऋपिभिः सनकादिभिर्मरीच्यादिभिश्च सह अ- म्ययात् ।। ९॥ न केवलं कर्दमदर्शनार्थम् , किन्तु भगवानाविर्भूत इति ज्ञाल्वेत्याह-- भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांऽशेन शत्रुहन् । तत्वसंख्यानविज्ञप्त्ये जातं विद्वानजः स्वराट् ॥ १० ॥ भगवन्तमित्ति । भगवान् स्वयं परब्रह्मभूत एव । सत्त्वेन म्याशेन सत्चं गृहीत्वा, जानकलया, तत्वानां. सहायानं साङ्मयशास्त्रम् , तस्य विज्ञप्त्यै नापनार्थमज एव म्यय जात इति विद्वान् । यतोऽयं स्वराष्ट् , स्वस्मिन्नेव राजेत ॥ १० ॥ आगत्य प्रथमं कर्दमें सभाजितवानित्याह-~- सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्पितम् । प्रहप्यमाणैरसुभिः कर्दम चेमभ्यधात् ॥ ११ ॥ समाजयनिति । यावत्तेन कृतम् , तत्सर्व विशुद्धन चेतमा सभाजयन , साध्येव कृतमित्यहीकु. वन् , चिकीपितं प्रव्रज्यादिकं च सभाजयन् । प्रहृष्यमाणैरसुभिरिन्द्रियः, प्राणरेख बोत्फुल्लः, वक्ष्य- माणं कदमं प्रत्यभ्यधात् ॥ ११ ॥ तेन हिं पूर्व ऋणत्रयापाकरणं कृतम् | तत्र पितृमाणे ब्रह्मा पिता, तदभीष्टं कर्तव्यम् ; तत् कृतमित्याह-- ब्रह्मोवाच । त्वया मेऽपचितिस्तात ! कल्पिता निळलीकतः। यन्मे संजगृहे वाक्यं भवान् मानद ! मानयन् ॥ १२ ॥ त्वयेति । जाता मम बहवः पुत्राः, स्वयैव मे परमपचितिः प्रत्युपकारलक्षणपूना कृता । तत्रापि- निळलीकतः । भगवति प्रसन्ने, शास्त्रार्थे च ज्ञाते, उत्कटे च कामेऽसति, यो मद्वाक्यानुरोधेन विपरीत इवाऽपकर्षमपि सोडा, महता कप्टेन आनां कृतवान् । वदेवाऽऽह-यन्म संजयह वाक्यम् । एतदेव स. म्यग्रहणम् , अन्तःकरणपूर्वकं ग्रहणान्मानयन् । मानदेति संबोधनं वैपरीत्येऽपि ब्रह्मणा महानुपकार: कृत इाते हृदये संमाननम् । वाक्यकरणम् , स्वस्मिन् रागाभारे सति करगम् , तम्मिन् दीपाननारोप्य करणम् , तदुपकारित्वेनाऽकरणम् , सोपकारत्न करणं चेति । एवं पश्चाहीकरणं सर्वोत्कृष्टम् ॥ १२ ॥ एतावदेव करणमित्याह--- ..

·, * एतावत्येवत्यत्र । किं तदलौकिकमित्याकाहायामाहुः-तद्वाक्यमेवेति । उक्तमेव कर्तव्यमित्यर्थः । ननु यापयेऽपि कश्चिदनुरोधः सम्भाव्यत इति मन एवं कन्यमिति वाच्यामिति चेसत्राह:-मनस्वित्यादि। .४५८ श्रीमुबोधिनी । [ भीमद्भागयत- एतावत्येव शुश्रूपा कार्या पितरि पुत्रकः । बाढमित्यनुमन्येत गौरवण गुरोर्वचः ॥ १३ ॥ * एतावतीति । पितरि पुत्रकैरेतावत्येव गुथूपा कर्तव्या । फायिकसेवायाः साऽनुराधालौकिकी । अतः पितृत्वेन गुरुत्वेन च यत् करणम् , तदलौकिकमेव कर्तव्यम् । तद्वाक्यमेव । मनस्तु तत्रैवतम्येति निश्चीयते, पूर्वरूपत्वात् । पुत्रकैरिति बहुवचन सवः संभूय वा कर्तव्यं प्रत्येकाशक्ताविति ज्ञापितम् । गुरोचा घा. ढमित्यनुमन्येत । गौरवेणेति स्वकृतार्थता । वाढमिति मत्सरामावः । अनुमननं तथैव करणम् । गु रोरिति तस्मिन् दोषाभावः, पश्चादेव वचनात् स्वस्मिन् रागाभावश्च । प्रजाः मम्यक् सृष्टा इति तात्पर्यम्।।१३।। तस्य विनियोगमाह-~ इमा दुहितरः सभ्य ! तव वत्स सुमध्यमाः । समेत प्रभावैः स्वैर्वृहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ १४ ॥ इमा दुहितर इति । सभ्येति तस्य स्वतो रागाभावो घोतितः । वत्सेत्यादरे । सुमध्यमा इति सौ. न्दर्येण गुणा उक्ताः । अत एव स्वैरेव प्रभावैः, स्वस्मिन् भर्तृग्रहणधर्मः, एतं सर्गमनेकधा हयिष्य- न्ति । अतः कन्याभिरेव जगत्पूर्यत इति नातः पर किञ्चिन्कर्तव्यम् ।। १४ ।। अतस्तदर्थमृषिभ्यः प्रयच्छेत्याह-- अतस्त्वमृपिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि आत्मजाः परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५ ॥ अतस्त्वमिति । ऋपिमुख्येभ्यो मरीच्यादिभ्यः । यथाशीलं यथारुचीति भगवत्कृतसंबन्ध स्वामी विकं च संवन्धमनतिक्रम्य । अद्येति विशिष्टः कालः। यद्यपि भगवत्कृतत्वात्सहजत्वाच संबन्धस्य नव- स्कृतिरपेक्ष्यते, तथापि स्वयं दानेन भुवि यशो विस्तारय ।। १५ ॥ एवमग्रिमाज्ञां दत्त्वा कपिलं भगवानयमिति ज्ञापयति-- वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्ण स्वमायया । भूतानां शेवधि देहं विभ्राणं कपिलं मुनिम् ॥ १६ ॥ वेदाऽहमिति । अहं वेदेति प्रमाणम् । आद्य. पुरुषो भगवान् , स्वमायया स्वेच्छापूरिकया, रोगा नामन्ययात्वं ज्ञापयन्त्या, तादृश्या प्राणिनां निधिरूपं देहं विभाति । कपिल इति लोके प्रसिद्धः । अनेन पुत्रगताः सर्वे गुणा उक्ताः । मुनिमिति तस्मिस्तव न किञ्चित्कर्तव्यमिति सूचितम् ॥ १६ ॥ प्रकाश नया र, तत्र वायकरणेनय मिमित्यर्थः । । - ·३ सम्ध. २१ अध्याय. ] श्रीमहाभाचार्यविरचिता। १५२ स्वस्वरूपमुक्त्या कार्यमाह- ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटाः । हिरण्यकेशः पद्माक्षः पद्ममुद्रापदाम्बुजः ॥ १७ ॥ ज्ञानेति । स हि बानम् , विज्ञानम् , योगं च प्रकटयिष्यति । नानं साढयम् , विज्ञानं ससाधनमनु- भवः, योगोऽष्टाः । यानि कर्माण्याधिमातिकानि तानि साइयेनोन्मलितानि भवन्ति; यान्याध्यात्मि- कानि तान्यनुभवन; यान्याधिदैविक्रानि तानि योगेनेति त्रिभिः कृत्वा कर्मणां परस्परमिश्रणेन या जटाः, ला उद्धरन् ऊर्ध्वमुत्पाटयन् । मदिप्यतीत्यर्थात् । त्रितयप्रवर्तत्वाय लक्षणान्याह-हिरण्यकेश इति । मुवर्णवर्णाः केशाः साङ्मयसिद्धिहेतवः । पभसद्दी ईक्षणे यम्य । अनुभवलक्षणमेतत् । पद्ममुद्रा पदाम्बुजे यम्य । एतयोगलक्षणम् ॥ १७ ॥ एवं कर्दममुक्त्वा देवहूतिमाश्वासयति- एप मानवि ! ते गर्भ प्रविष्टः केटभार्दनः। अविद्यासंशयग्रन्थि छित्वा गां विचरिप्यति ॥ १८ ॥ एप मानवीति । मनोः पुत्रीति संबोधनात् खवंशे भगवाविर्मावो न दोपाय । कैटमार्दन इति मूलपुरुष उक्तः । क्रियापरो मधुसूदनः, जानपरः केटमादन इति उभयोः प्रतिबन्धकयो शात् । अत एवाऽविद्याकृतं संशयग्रन्थिम्, सर्वशास्त्रार्थश्रवणेऽपि हृदये संशयापादक मोहग्रन्थिम्, दित्वा तयमपि लोके सत्यचारं कुर्वन् , गां विचरिष्यति ॥ १८ ॥ किश्च । अयं च महान भविष्यति परमार्थतः, लौकिकालौकिकप्रसिद्धिभ्यां च महान् भविप्यति । तत्रं परमार्योत्कर्षमाह-- अयं सिद्धगणाधीशः सात्याचारभिष्टुतः । लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्द्धनः ॥ १९ ॥ अयं सिद्धगणाधीश इति । सिद्धा योगादिना; तेषां नियामको यः, परमार्थत एव सिद्धो भवति । साट्याचार्या ये साहयस्य प्रवर्तकाः, तैरभिष्टुत इत्यलौकिकोत्कर्षः । लोके च कपिल इत्याख्यां ग- मिष्यति । एवंविधोऽपि ते कीर्तिबर्द्धनो भविष्यति, देवहूत्याः पुत्रः कपिल इति ॥ १९ ॥ एवमाश्चामनं कृत्वा. अनिमकार्यसिद्यर्थ ततो गत इत्याह- मैत्रेय उवाच । तावाश्वास्य जगत्लष्टा कुमारैः सहनारदः । हंसो हंसेन यानेन त्रिधाम परमं यया ॥ २० ॥ तावावास्येति । नन्वले कार्य कयं सयमागतो गतश्चेति ? तत्राऽह-जगत्सप्टेति । यस्मिन् कायें क्रियमाण जगत्वष्टेरभिवृद्धिर्भवति, तदेव कर्तव्यमतो गमनम्, कार्यान्तरार्य चाऽऽगमन मिति । कुमार स. नकारिभि-सह, सहनारदश्च । एतेषां विवाहे उपयोगामावात् । हंस इति क्षीरनार विवेककर्ता । योऽयं ·. ३स्वन्ध.२४ अध्याय श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। जात्या, स्तुत्या, पश्चात्प्रार्थनीयमिति नियमादादी नानमिति वक्तुं तम्य पुत्रे प्रतिपतिमाह- स चाऽवतीर्ण त्रियुगमाज्ञाय विवुधर्पभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभापत ॥ २६ ॥ स चाऽवतीर्णमिति । त्रियुगो धर्मों यज्ञात्मको भगवान् । यथा सौ क्रियात्मा वराह , तथा ज्ञा नात्मक कपिर इति, अन्यथा सृष्टिरनन्ता म्यात्, भगवाहोरात्वात् । विशुधर्पम देवोत्तमं विष्णुम् । सैव हि परमा देवतेति वैदिक मार्ग देवतैव सर्वोत्तमा । ब्रह्माऽपि देवतैप, तथा आत्मा । अतो विबुधश्रेष्ठत्व मुक्तम् । प्रतिवासिषु मपिपु परिज्ञानाभावार्य भार्यायाश्च दु स्वाभावार्थम्, विरिक्त एकान्ते, उपसगम्य निकटे गत्वा, पादो स्पृष्ट्वा, प्रणम्य, भगवानिति निश्चित्य, सम्यक् स्तोत्ररूप वाक्यमभापत ॥ २६ ॥ अहो ! पापच्यमानानां निरये स्वैरमगालैः। कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः ॥ २७ ॥ अहो इति । म्यगृहे भगवदवतारो न स्वधर्मसाध्य , तादृशधर्माभावात् । किन्तु सर्वदेवाना प्रसादसा- ध्य , यतस्ते भगवदवयवा । प्रसादेऽपि नोऽम्माक धर्मोऽम्ति, किन्तु बहुकारदु खानुभावे दीनत्वे सति दयया प्रसाद । शास्त्रे तु देवताना न दयया प्रसाद , किन्तु कर्मणेवेति विपरीतदर्शनादहो इत्याश्चर्यम् । स्वैरमगलै पापैरनन्यभोग्य , अत्यन्त पच्यमानाना महता कालेन देवता प्रसीदन्ति नूनम् , सात्त्विक. स्वगावत्वात् । अम्य च निस्तारोपायाज्ञानात् प्रसाद आवश्यक ॥ २७ ॥ ननु किमेतदुर्लभम् ? यत प्रसादफलत्वेन वर्ण्यते । तत्राहि--- बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेपु रात्पदम् ॥ २८ ॥ बहुजन्मोत । बहुभिरेव जन्मभि सावितो योग पकश्चद्भवति, तदा चित्त निर्मलं भवति । तदा भगव ति दिदृक्षा जायते, न तु दर्शनम् । एव दुरेभदर्शनश्चेद्गहे अवतरति, तदा किं भाग्य वर्णनीयम् । योगेन य समाधि , नत चिन्तनादिना । शून्यागारोग्विति प्राज्या, तद्धर्मनिरतत्वम् , निर्भय चौक्तम् । यत्पद हृदये स्फुरितम् ।। २८॥ नहि नाऽय स भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- स एव भगवानय हेलनं वंगणय्य नः । गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः ॥ २९ ॥ स एवेति । स एवाऽय भगवान् । ब्रह्मवाक्यात्, स्वानुभवात, भगवद्वाक्याचाऽवसीयते । ननु पुरषोत्तम कथमपमानना सोट्वा माम्येववतरिप्यति ? न हि वाधितमर्थ वदोऽपि बोधयति । स हि सर्वतो मानपानम्, अत आह-अध नो हेलनमवगणग्य। इत पूर्वमेव मर्यादा स्थिता, अद्यैव जातम् । अत एव प्रान्याणा गृहेषु जात ! कस्यचित्पुत्र , कस्यचिद्भाता, श्यालको, मातुल इति बहुधा सम्बन्धोत्पत्तेहेप्विति बहुवचनम् । अद्य तथा करणे हेतु -यः स्नानां पक्षपोषण इति । पूर्व भगवान् सर्वत्र सम , इदानी भक्तिमार्गमुत्पाद्य विपमो जात इति स्नानां भक्ताना पक्षस्य पोपणं यस्मात् ॥ २९ ॥ नगणग्या ·, तन रति । ततस्ते सर्व एव गन्नद्रप्टार , अकिक जाला, तासु सृष्टिं चिकीर्षच कृतदारास्तान पन्यारत दारत्वं यरिति । धर्मधर्मिणोरभेदात् पृनदारा इत्युक्तम् । त श्वशुरम्, निमन्त्र्य गच्छामी ४६० श्रीमुबोधिन । । श्रीमद्भाग:- मरीच्यादीन् स्थापयित्वा, अन्याश्च गृहीत्वा गत हस एव यानम्, तेन, प्रसन्नादन्यत्र गमनामाव । विधाम जयाणा रोकाना वाम तेजोरूपम्, गुणाना वा साम्यस्थानम् । ब्रह्मणो वहनि स्थानानि सन्तीति तव्यावृत्त्य थम्-परममिति सत्यलोक ययो ॥ २० ॥ गते शतधृतौ क्षत्तः कर्दमस्तेन चोदितः । यथोदित स्वदुहितः प्रादाद्विश्वसृजां ततः ॥ २१ ॥ गत इति । तत शतधृतो ब्रह्मणि गते, ब्रह्मणा प्रेरित , यथा ब्रह्मणा उदितम्, नथा सादृश्यरुची विचार्य विश्वमजा मध्ये एकैकस्मै एकैका प्रादात् । ब्रह्मणो गाम्भीर्यकथनाय शतधृतिप्रयोग शत धृतयो यस्येति ॥२१॥ विवाहानाह-गरीचय इति सार्धाभ्याम्- मरीचये कलां प्रादादनसूयामथाऽत्रये। श्रद्धामगिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥ २२ ॥ पुलहाय गति युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्याति च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाऽप्यरुन्धतीम् ॥ २३ ॥ अथर्वणेऽदाच्छान्ति यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्पभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४ ॥ हनि रिति कन्या । गतिरिति नाम । युक्तां यथायोग्याम्, अन्यथा पुलहपुलस्त्यो राक्षसप्रकृतिको । नियोति नाम । नोदक्षिणाया एत्र तुल्यत्वेऽपि सत्यक्रियाया अपि तुल्यत्वमिति, सती नियामित्युक्तम् । अथर्वा वेदाभिमानी देव , अाहिरसा ब्रह्मप्रतिपादकत्वात्, तद्धार्या शान्तिः । सोऽपि ब्रह्मपुत्र एवेति ज्ञातव्यम् । नन्वस्य निवृत्तिपरत्वात् किं भार्यया कर्तव्यमित्याशयाऽऽह-यया यज्ञो वितन्यत इति । यथा ब्रह्मप्रतिपादकत्वम्, तथा यज्ञोपयोगित्वमपि । तथा सति यया शान्त्या यज्ञविस्तार क्रियते सेयमित्यर्थ । तेभ्य कन्या दत्वा भषणादिभिरुपलालयदित्याह-विभानिति । ते नाणा खस्क्मलानुसारेण विवाह रतवन्न । अत स्वतन्त्रविगाहे सामान्यम्-विमर्पभानिति । स्वकन्या अपि तेषु बीभावमेप प्राप्ता इति सदारान् सम्माकान् सम्यगलारयत् ।। २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ ततस्त ऋपयः क्षत्तः ! कृतदारा निमन्न्य तम् । प्रातिप्टनन्दिमापन्नाः स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५॥ (युक्त्वा, नन्दि परमा मुदमापजा , तन एव प्रत्येक विभत्ता ,सस्थमाश्रममण्डलं प्रति प्रातिष्ठन् ॥ २५ ॥ एयादिक सबै ममाप्य तम्य मुतिमाह यावदध्यायपरिसमाप्ति-स चायतीर्णमित्यादिना । आशा गपनो भाषा नस्यपातानुगारतः । यदा मा परित्यज्य निचरेत्म हि मुच्यते ॥ १ ॥ भगवन . Firm६५ २ गाहप म प प सदृश्य पगिप ग ·३न्ध. २४ अध्याय श्रीमदृल्लभाचार्यविरचिता। . ज्ञात्वा, स्तुत्वा, पश्चात्प्रार्थनीयमिति नियमादादी जानमिति वक्तुं तम्य पुत्रे प्रतिपत्तिमाह-- स चाऽवतीर्ण त्रियुगमानाय विवुधर्पभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥ स चाऽवतीर्णमिति । त्रियुगो धर्मो यज्ञात्मको भगवान् । यथा सष्टी क्रियात्मा वराह , तथा जा नामक फपिर इति, अन्यथा सृष्टिरनन्ता म्यात्, भगवाहोलात्वात् । निधर्षभ देवोत्तमं विष्णुम् ।सैव हि परमा दवतेति वैटिके माई देवतैव सर्वोत्तमा । ब्रह्माऽपि देवतैव, तथा आत्मा । अतो विबुधश्रेष्ठत्व मुक्तम् । प्रतिवासिषु कपिषु परिज्ञानामावार्य भार्यायाश्च दु स्वाभावार्थम्, विरिक्त एकान्ते, उपसगम्य निकटे गत्वा, पादो स्पृष्ट्वा, प्रणम्य, भगवानिति निश्चित्य, सम्यक् स्तोत्ररूप वाक्यमभारत ॥ २६ ॥ अहो ! पापच्यमानानां निरये स्वैरमगलैः। कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः ॥ २७ ॥ अहो इति। स्वगृहे भगवदवतारो न स्वधर्मसाध्य , तादृराधर्माभावात् । किन्तु सर्वदेवाना प्रसादसा- ध्य , यतस्ते भगवदवयवा ! प्रसादेऽपि नोऽम्माक धर्मोऽम्ति, किन्तु बहुकाल्दु खानुभावे दीनस्वे सति दयया प्रसाद । शास्त्रे तु देवताना न दयया प्रसाद , किन्तु कर्मणेवेति विपरीतदर्शनादहो इत्याश्चर्यम् । स्वैरमङ्गलै पारनन्यभोग्य , अत्यन्त पच्यमानाना महता कालेन देवता प्रसीदन्ति नूनम् , सात्त्विक. स्वभावत्वात् । अम्य च निस्तारोपायाज्ञानात् प्रसाद आवश्यक ॥ २७ ॥ ननु किमेतदुर्लभम् ? यत प्रसादफ्लत्वेन वर्ण्यते । तत्राऽह-- बहुजन्मविपक्केन सम्यग्योगसमाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥ बहुजन्मति । बहुभिरेव जन्ममि सावितो योग पक्षश्चेद्भवति, तदा चित्त निर्मलं भवति । तदा भगव ति दिक्षा जायते, न तु दर्शनम् । एव दुर्र भदर्शनश्चद्गहै अवतरति, तदा कि भाग्य वर्णनीयम् । योगेन य समाधि , नतु विन्तनादिना । शून्यागारोप्पिति प्रज्या, तद्धर्मनिरतत्वम् , निर्भय चोक्तम् । यत्पद हृदये स्फुरितम् ॥ २८॥ तहि नाऽय स भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- स एव भगवानद्य हेलनं वंगणय्य नः । गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः ॥ २९ ॥ स एवेति । स एवाऽय भगवान् । ब्रह्मवाक्यात, म्यानुभवात, भगवद्वाक्याच्चाऽवसीयते । ननु पुस्पोत्तम कथभपमानना सोड्डा ग्राम्येप्ववतरिष्यति ? न हि बाधितमर्थं वदोऽपि बोधयति । स हि सर्वतो मानपात्रम्, अत आह-अध नो हेलनमवगणग्याइत पूर्वमेव मर्यादा स्थिता, अवव जातम् । अत एव ग्राम्याणा गृहेषु जात । कस्यचित्पुत्र , कस्यचिद्राता, श्यालको, मातुल इति बहुधा सम्बन्धोत्पत्तेहेप्विति गहुवचनम् । अद्य तथा करणे हेतु -यः स्वानां पक्षपोपण इति । पूर्व भगवान् सर्वत्र इदानी भक्तिमार्गमुत्पाद्य विपमो जात इति स्वाना भक्ताना पक्षस्य पोपणं यस्मात् ॥ २९ ॥ सम नगणग्य पा ·. - परमिनिस्पं पापिलं प्रपद्ये । तानि रूपाणि गणपति-परमक्षरण प्रधान प्रावि, पुरुषम्वाद श्रीसबोधिनी । | श्रीमद्भागवत- किच, यथा वेदाः प्रमाणं तथैव भगवद्वाक्यमिति ' अथाहं सांशकलंया' इति वाक्यादवतीर्ण इत्याह-- स्वीयं वाक्यमृतं कर्तुमवतीणोंऽसि मे गृहे । चिकीर्षुभंगवान ज्ञानं भक्तानां मानवर्धनः ॥ ३०॥ स्वीयं वाक्यामिति । अवतीर्णन्तु लोके ज्ञानप्रचारणार्थम् , भक्तानां मानं च वर्द्धयितुं काठयक्षादिक परित्यज्य मे गृहेऽवतीर्णोसि, न तु स्वभाग्येन वा, कारणान्तरेण वेति ॥ ३०॥ ननु तथापि हीनभाव कथ भगवत उपपद्यते ? तत्रोपपत्तिमाह- तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः॥३१॥ तान्येवेति । पुरुषोत्तमस्य हीनभावो नोचितः । न चाध्य हीनभावः, उभयविधानि भगवतो रूपाण्यु. चितानि! यानि सर्ववेदप्रसिद्धान्यानन्दमयानि, यानि च भक्तानां रोचन्ते । एतावताऽपि भगवानरूप एव। तान्येवाऽऽनन्दमयानि रूपाणि हे भगवंस्तेऽभिरूपाणि, योग्यानि, यानि च भक्तानां रोचन्ते । नराकृती नि तानि च भगवतोऽमिरूपाणि । यथा पूर्व यानि रूपाणि कृतवांस्तानि भगवतो वेद आह । यानि पश्चात् भक्तानुरोधेन कृतवास्तान्यप्यनुरूपाण्येव, सामग्र्यास्तुल्यत्वात् । अवचनं त्विदानीन्तनत्वात् । एता. वत्त्वं निषेधय नाऽस्त्येव । अन्यथाभानं तु बुद्धिदोपादन्येषाम् , भक्तानां तु तदानन्दरूपमेव, भन्या रुचिर्न स्यात् ॥ ३१ ॥ एव मगवदवतारं समर्थीयत्वा तं नमस्यति-- तं सूरिभिस्तत्त्वमुत्सयाऽद्धा सदाभिवादाहणपादपीठम् । ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोधवीर्यश्रियां पूर्तमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥ तमिति । तमहं प्रपद्ये फलद्वयसाधकम् । तत्र मोक्षसाधकत्वमाह-मूरिभिस्तत्त्वयुभुत्सयाँ तत्त शानेच्च्या तत्त्वज्ञानार्थ सदा अभिवादनयोग्यं पादपीठं यस्य । ज्ञानेन मोक्ष , तद्गुरुणा, सोऽपि 'सेवितो ज्ञानं प्रयच्छति । अतोऽभिवादार्पणमभिवादयोग्यं भवत्येव चरणपीठम् । ऐहिकं च तस्मादेव सिद्यतीत्याह- ऐश्वर्येति । ऐश्वर्यादयः पङ्गुणाः, तेषां पूर्तम्; तैः पूर्णमित्यर्थः । विद्यमानमेव हि कश्चित्मयच्छति, नत्यायन्तं दाताऽप्यविधमानम् । अतो भगवानेवेहिकार्थमपि सेव्यः ॥ ३२ ॥ गगयतः फलम्पत्वं फर सापपत्वं चोपपाय सर्वरूपत्वमुपपादयति ममत्वाय- पर प्रधानं पुरुपं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । आत्मानुभूत्याऽनुगतप्रपलं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ १३ ॥ . पिटाता; महान् मुम्पः पुत्र'; फालो गुणशोभकः; फर्गिहतोऽभिमानी, बना, पूषामपो था, गायन,.

·. , . ३ स्कन्य, २.४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ४६३ विदहकारः; लोकपालाः सर्व एव देवाः । एवं कारणरूपत्वमुक्त्वा कार्यरूपत्वमाह-आत्मानुभूत्येति । अनुगतः स्वस्मिन् लीनः, स्थितः, उत्पन्नो वा प्रपञ्चो यस्य ज्ञानशस्याऽप्युत्पत्तिपक्ष उत्पत्तिः, अन्यथा तु प्रलयः । ततश्च प्रपञ्चरूपो निष्प्रपञ्चरूपश्च कपिल उक्तो भवति । तथात्वे सामर्थ्यम्-स्वच्छन्दशक्ति- मिति । स्वेच्छावशवर्तिनी तस्य शक्तिः ॥ ३३ ॥ एवं स्तुत्वा नमस्कृत्य विज्ञापनामाह- आ स्माऽऽभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयाऽवतीर्णार्ण उताऽऽतकामः । परिवजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन्विशोकः ॥ ३४ ॥ * आ स्माऽऽभिपृच्छ इति । प्रजानां पतिं त्वामाभिपृच्छे स्म। आपनः, गन्तुर्गमने संमतिसूचकः । स्मेति प्रसिद्ध, । पुत्रानया भगवदाज्ञया. च गन्तव्यमिति ! अभिशब्दः सर्वप्रकारवाची, गमने सर्वे प्रकाराश्च वक्तव्या इति । प्रजापतित्वमनुशासनवत् , स्वस्य तथोऽधिकारात् । वेदाधिकारे हि, 'वं यज्ञः' इत्यादि। तदप्याह वचनेनैव-त्वयाऽवतीर्ण इति ! त्वया कृत्वा अवतीर्णान्युत्तरितानि स्वयमेव गतानि ऋणा- नि.यस्य । किञ्च, उताऽऽतकामोऽपि त्वयेवाहं ज्ञातः । पुत्रो भगवानात्मेति पुत्रकामनाऽप्यात्मका- मनैव जाता । अतः स्वाधिकार त्वयि समय, ऋणत्रयापाकरणं कृत्वा, पूर्णकामा भूत्वा ब्रह्मविदहम्, , परिव्रजन्पदवी संन्यासपदवीम्, इदानीमास्थितः । परमहंसो भूत्वा देहपातपर्यन्तं ब्रह्मविदो जीवतः कृत्यं त्वां पुराणपुरुषोचमं हृदये युजन् हृदये ध्यायन् चरिप्ये । देहस्य प्रतिपत्तिरेपा, यतः शोकादुत्तीर्णः। गतशोकत्वाच नाऽन्यत् कर्तव्यम् । एतेन ज्ञाने जातेऽपि शोकश्चेत् सर्वथा न निवृत्तः, तदा सम्यक् ज्ञानं न जातमित्यध्यक् सेयमित्युक्तम् ।। ३४ ॥ एवमाज्ञायां प्रार्थमानायां भगवान् स्वावतारप्रयोजनमयं विशेषाकारेण न नानातीति तं वदन् आना प्रयच्छति भयेति पभिः- श्रीभगवानुवाच। मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्य ! लौकिके । अथाऽजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥ मयि परमो विश्वासः कर्तव्य इति वक्तुं स्ववास्यस्य सत्यत्वमुपपादयत्यमे फलावश्यकत्व विश्वासाय । है सत्य सत्यरूप । लौकिकै मया प्रोक्तमेव लोकस्य प्रमाणम् , यतोऽहमेव जगत्कर्ता, पोषकश्थ, मद्वाक्य. प्रकाश + परं प्रधानमित्यत्र । ज्ञानशक्त्याप्युत्पतिपक्षे उत्पत्तिरिति । अयं च पक्षः श्रोतः ' यस्य मा. नमयं तपः । इति, 'स तपोऽतप्यत'। 'स तपस्तप्त्वा इद * सर्वमसृजत ' इति वाक्याभ्यामवसीयते तथा चास्मिन पक्षेऽनुगतपदेनोत्पत्तिया, अन्यथा तु साट्यपक्षे तु प्रलयो ग्राह्य इत्यर्थः । * आस्मेत्यत्र । प्रजापतित्वमित्यादि। यथा ब्रह्मानुशासनेन स्वम्य प्रजापतित्वम् , तथा ब्रह्मपार्यनेन भगवतोऽपीति सम्भावनया तथा कयनं स्वस्य प्रजापत्यधिकारहेतुकमित्यर्थः । पदाधिकारान् इसनिकम् क घ. २ कपिल उवाच । - ·. चोद्देश्यसमर्पणद्वारोपयोगान श्रुतिविरोध इत्यर्थः । साइयान्तरमतमुक्त्वा तस्याप्यविरोधं व्युत्पादयन्ति-- ४६४ श्रीयोधिनी । [ श्रीमद्भागवन- भेव च वेदश्च । सत्ये अलौकिके लौकिके चेति वा । सत्यरूपे लौकिके या । अनेन आपुरान प्रति न . माणमित्युक्तम् । अतः स्ववाक्यप्रामाण्यसिध्यर्थमथ भिन्नप्रक्रमेण लौकिकजडजीवव्यतिरिक्तस्य ममाऽपि जन्म कृतम् । तदाह-मयाऽजनीति । पूर्वप्रतिज्ञामाह-तुभ्यं यदयोचमिति । अथाई स्वांशकलया' इति । तुभ्यं त्वदर्थे । तहतमेव । मुन इति सबोधनमुभयपरिज्ञानार्थम् ॥ ३५ ॥ प्रयोजनमपि पूर्वोक्तमेवेति तदाह द्वाभ्याम्- एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन्मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वानां संमतायाऽऽत्मदर्शने ॥ ३६ ॥ *एतन्म इति । मे एतजन्म दुराशयान्नुमुक्षूणामर्थे । आशयः मा, स चेषुष्टः, तदात्मानं नाशयति । अत एवंभावादुत्क्रमिप्यतः प्राणिन उद्धारार्थ तत्त्वानां संख्यानं कर्तव्यम् । साक्षादपि हि दृश्यमाना अत्यन्तासङ्कीर्णाः स्थाण्वादयो चक्रकोटरादिभिः पुरुषादिभ्यो विविच्यन्ते, न त्वन्यथा; किं पुनरतीन्द्रिया मिथो मिश्रीभूताः कालाकाशादयः । अत एव तेषां तत्त्वानां प्रसंख्यानं कर्तव्यमुद्देशलक्षणा. भ्याम् । तस्याऽपि प्रयोजनमात्मदर्शने । निमित्त सप्तमी । आत्मज्ञानार्थ तत्त्वानामपि संख्यानं कर्तव्यम्, अन्यथा सवाते पतित आत्मा न तेभ्यो विवेकमर्हति । न च अद्वयात्मज्ञानप्रतिपादकश्रुतिविरोध, विद्यमाने हि भेदन्यवहार सायप्रवृत्तिः । न हि स्वभावतो यादृशं जगदनिर्धारितमात्मज्ञान उपयुज्यते, उद्देश्यपरिज्ञानद्वारा आत्मज्ञानार्थमिति तत्त्वविदः । इतरभिन्नतया आत्मज्ञानार्थमित्यन्ये । तेषां तु स्त्रीशः द्रद्विजवन्धूनां परलोकेप्सूनां श्रुतिश्रवणाभावात् वेदविरोधो नाऽऽशकनीयः । तेषां संघातजनितदोपरूपा हङ्कारागाव एव फलम् । अतस्तादृशधर्मोपचितकालान्तरोत्पन्नब्राह्मणदेहे पुनः श्रुत्यनुसारेणाऽऽत्मविचारो भविष्यतीति न किञ्चिदनुपपन्नम् । अत एव प्रसंख्यानमात्मदर्शने सम्मतम् । नयात्मविदः सासये वि. प्रतिपद्यन्ते ॥ २६॥ नन्विदं प्रसंख्यानमाधुनिकं चेत्कृतमनेन । अथ परम्परागतं कृतमवतारेणेत्याशवयाऽऽह- एप आत्मपथोऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ ३७ ॥ एप इति । अयमनादिसिद्ध एव आत्ममार्गे । भूयसा कालेन क्षीयमाणो नष्टः । पश्चादव्यक्तो लोके प्रकाशः। * एतन्म इत्यत्र । सासयम्य भेदप्रतिपादकत्वात् श्रुतिविरोधमाशय परिहरति-न चेत्यादि । विद्यमाने हीति हिहती, नहीति हिनिश्चये । अनुपयोगे हेतुः उद्देश्येत्यादि । ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् । इति श्रुताविदमितिपरिदृश्यमानरूपेण सर्वमिति जगत्त्वेन च नोद्देश्यता, प्रत्यक्षविरोधात् , किन्तु, तत्सत्य- मित्युक्त्वा सत्यत्येन रूपेणोद्देश्यता सद्रूपता च साट्दयेन प्रपञ्चस्य प्रतिपाद्यत इति तद्वारा तथात्वम्, तथा तत्त्वेत्यादि । तेषां वित्यादि । तथा चाधिकारिभेदादविरोध इत्यर्थः । संमतमिति । श्वेताश्वतरादिपु. सिसंमतम् | - . 1 ·. ३ स्कन्ध. २४ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४६५ काऽप्यप्रकटः । पुराणानां कृशरतया निलपकत्वान्न व्यक्तिः । सर्वथाऽव्यक्ती तज्ज्ञातॄणां स्मृतिसंस्कार- नाशान्नाशः । तं पुनः प्रवर्तयितुं सर्वेषामुद्धारार्थमिमं देहं मया भृतं विद्धि ॥ ३७ ॥ । ततः सर्व एवाऽनेन मार्गेण मुच्यन्त इति देवहूतिप्रभृतीनामपि मुक्तिर्भविष्यतीतीतरचिन्तां परित्य- ज्य भवान् मुक्तो भवत्वित्याह- गच्छ कामं मयाऽऽदिष्टो मयि संन्यस्तकर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८॥ गच्छेति । मयाऽऽदिष्ट आजप्तो गच्छ । इता गत्वा सर्वदा पारत्रमणं कर्तव्यम् । ततः कर्तव्यनाह- मयि संन्यस्तकर्मणा सुदुर्जयं मृत्यु जित्वा अमृतत्वाय परमानन्दप्राप्तये मां मज । कर्माणि बहु. विधानि । मृत्युजये साधनत्वेन निरूपितानि बहून्यपि कर्माणि । सर्वकर्माणि भगवति समर्पणीयानात्येके । भगवद्भजनविरोधीनि तदर्थं त्यक्तव्यानीत्यपरे । तत्र प्रथमेन मयि समर्पितेन कर्मणा सुदुर्जयमपि मृत्यु जयति तदा वाधकस्य मृत्योरभावात् परमानन्दप्राप्त्यर्थ पश्चान्मद्भजनं कर्तव्यम् । परिश्रमणं सर्वकर्मसम- र्पणमादी कर्तव्यम् । तस्मिन् कृत देहपरिणामः पलितता क्षुत्पिपासे चेन्न मविप्यन्ति तदा पश्चाद्जनं कर्तव्यम् , स्वस्थकार्यत्वाद्जनस्य । पलिताद्यभावश्च भृत्युजययोधकः ॥ २८ ॥ भयं तु द्वैतकार्यम् , शोकश्च सङ्घातकार्यम् , तदुभयं ततो निवर्तिप्यत इत्याह- मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् । आत्मन्येवाऽऽत्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छति ॥ ३९ ॥ मामात्मानमिति । सासये आत्मैव चिद्रूपो भगवच्छन्दवाच्यः । तमात्मनव सङ्घातानित्त आत्मा भनति । आत्मनैव भननं मुख्यम् ; यथा शरीरेण लोके, द्रव्यादिना च गौणम् ; तथाऽऽत्मना मुस्यम् , देहेन्द्रियादिमिर्गाणमिति तस्योपास्यत्वाय गुणानाह-स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयमिति । तत्स्वन- काशं सर्वभूतान्तःकरणे, विद्यमानं च, अतः प्राप्त्यर्थम्, परिज्ञानार्थ वा तत्र यत्नो न कर्तव्यः। सदाताद्वि- वेके भाल्यमाने स्फुरितः स्वारमा व्यापकं च तमात्मानं स्फुटं करोति । यथा वहि:स्थितो बहिः काठे मं- बद्धः, काठान्तर्गतवहिमपि मथनादिव्यतिरेकेणैव गीघ्र प्रकाशयति, ऐक्यं च पामोति; तथाऽत्राऽप्यनु- सन्धेयम् । तदा सर्वमात्मवेति भयं शोकश्च निवर्तते । उद्देश्ये त्वपरिज्ञाते वस्त्येवन्त्वं सुतरामेवानातं भ- वति । संसर्गे वहावेव काष्ठस्थितोऽपि वहिस्तिष्टति, काष्ठस्योपमुक्तस्त्रात् , तेनैव च प्रमागितस्तदाह- आत्मन्येवाऽऽत्मनेति । एवं दृष्ट एव पुनः सच्चातपातशामावात् विगोको मवति । अमयोपपतिकका स्वयमेव सर्वो भवतीति ॥ ३९ ।। एवं तमनुशास्य मात्रे कर्तव्यमाह- मात्रे चाऽऽध्यात्मिक विद्यां शमनी सर्वकर्मणाम् । वितरिष्ये यया चाऽसो भयं चातितरिष्यति ॥ ४० ॥ . मकाशः। - मामित्यत्र । उद्देश्य इति । मामित्यनेन पदेनोक्ते उद्देश्ये इत्यर्थः । संसर्गे नि । यादव र्ग इत्यर्थः।

·श्रीमुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- माने चेति । एषा त्याधिदैविकी विद्योक्ता, माने पुन आध्यात्मिकी विद्याम् । तत्र विवेकेन स्वात्म दर्शनमेव । अत एव सर्वकर्मणा शमनीम् । सा तस्याः साधनेन यद्यपि न भविष्यति, तथापि अहमेव वितरिष्ये, वितरणगुणेनैव दास्यामि । यया विद्यया, मकृपया चाऽअसा सामत्येन भयमतितरिप्यति । चकाराच्छोकम् । अतितरणं पुनः सङ्घातप्रत्यापत्त्यभाव ।। ४० ॥ xएव स्वगृहीतदेहद्वयस्य साऽऽत्मन. प्रतिपत्ति श्रुत्वा स्वरूपप्राप्तिपर्यन्तं कृतवानित्या-एवमिति सप्तभि । आदौ ततो निर्गमन व्रतानि च बहिस्तथा । आन्तर मनसा ध्यान दोपामारस्तथान्तरः १११ ततो गुणाश्च तत्रै ततो ज्ञानोदयस्तथा । ततः फलस्य सम्प्राप्तिः प्राप्त ज्ञाने त्रियं क्रिया २) आदौ ततो निर्गमनमाह- मैत्रेय उवाच । एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः । दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१ ॥ एवमिति । तेन कपिलेन पूर्वोक्तप्रकारेणोदित । तथा स्वय चेन्न कुर्यादन्योऽपि न करिप्यनीति स्वय प्रजापति पुत्र प्रदक्षिणीकृत्य,सद्वाक्यात्प्रीतो वनमेव जगामा हेत्याश्चर्यम्। भगवन्त विहाय वनं गत इति वाक्याञ्च गत } गतस्य व्रतान्याह- व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनिः । निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीमनग्निरनिकेतनः ॥ ४२ ॥ व्रतमिति । मौन वाग्व्यापारपरित्याग , तद्रतत्वेन गृहीतमादेहपर्यन्तम् । अनेन नामप्रपञ्च परित्य तो भवति । रूपप्रपञ्चपरित्यागमप्याह-आत्मैकशरण इति । आत्मैवैक शरण यस्य 'अयमात्मा ब्रह्म' इति । मुनिरिति वासनामयप्रपञ्चनिवृत्ति । एवं स्वकर्तृकप्रपञ्चपरित्यागमुक्त्वा, अन्यकृतस्याऽपि सम्बन्धा- भावमाह-निःसङ्ग इति । निर्गत सो यस्मात् । परिभ्रमः स्वधर्म । अनमि पाकादिरहित । अनि केतनो गृहादिरहितश्च । अमिगृहसम्बन्धराहित्य यथा भवति तथा व्यचरत् । नामिस्पृष्टं भक्षयति, न शापि गृह प्रविशतीत्यर्थ ॥ ४२ ।। आन्तरमाह- मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसतः परम् । गुणावभासे विगुण एकभक्त्याऽनुभाविते ॥ १३ ॥ यदिकोऽयमुपनिषत्मकारणाऽऽवृत्तचक्षुर्भूत्वा मनो ब्रह्माण नियम्य, अहङ्कारादिरहितः सन् भक्ति प्राप्य ज्ञान न, भागवती गति प्राप्त इति पन्चमेन सम्बन्ध । तद्रमप्रपन्चात तमुभयरूप परिज्ञाय, माहात्म्यार्थ मेक परिझाय, अपराम्मिन्मनो निवेश्य । तब ब्रह्म कार्यकारणातीतमपि गुणानामवभासो योति । कारण मकाराः। x एवमित्या । प्राप्त माने लिय नियेति । अय सताना समुदायार्थो शेय । इति श्रीनीयस्कन्धयोधिनीकाशे चतुर्विशाध्यायविवरण सम्पूर्णम् । । .

·, - , ३ स्कन्ध. २४ अध्याय.J मोमवालमाचार्यविरचिता। गुणप्रवर्तकं, सदायशैश्च गुणानुत्पादकामिति । तन मनसः स्थापने उपायमाह-एकभन्ज्याऽनुभावित इति । अनन्यया भक्त्या प्रेमौव तत्र मनः स्थिरं भवति । भक्त्या च तत्रानुभावो जनित इति न निःसङ्गत्वादयो ब्रह्मधर्मा वाधकाः ॥४३॥ मनश्चत्संसक्तं ब्रह्माणि, देहादावहङ्कारः स्वत एव निवृत्तो भवतीत्याह- निरहङ्कतिनिर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् । प्रत्यक् प्रशान्तधी/रः प्रशान्तोमिरिवोदधिः ॥ १४ ॥ निरहङ्कतिरिति । अहङ्कारस्य चिद्वयमहममेति । तदुभयमपि नास्तीत्याह-निरहकतिनिर्ममश्चेति । चकारादाकूत्यादिप्वपि तदध्यासाऽभावः । तदनन्तरमूर्नामावोऽपि जात इत्याह-निर्द्वन्द्व इति । यदेकस्मि- नागतेऽपरमागच्छति, तत् द्वन्द्वम्; यथा लौकिकसुखानन्तरं दुःखमावश्यकामेति, यथा सुत्पिपासे, जरामृत्यू, शोकमोहावित्यादीनि द्वन्द्वानि । तदा विषयेषु वैषम्यग्रहणे प्रयोजनाभावात् सर्वत्र समदृक् समं ब्रम पश्यति । आत्मानमात्मनि वा पश्यतीति स्वदृक् । तदा तस्य वहिर्मुखतयाऽऽत्मस्फूर्तिर्न जातेत्याह- त्यगिति । स स्वयमन्तर्मुखतयैव स्फुरतीत्यर्थः । बुद्ध्या हि विक्षिप्तया बहिर्मुखो भवति, सदपि नास्ती. स्याह-प्रशान्तधीरिति । यहिस्तादृशस्य ज्ञापक दृष्टान्तेनाऽऽह-प्रशान्तोमिरियोदधिरिति । प्रशान्ता ऊर्मयो यस्य । यथा निस्तरङ्गः समुद्रश्वाञ्चल्यरहितः ।। १४ ॥ एवं सर्वदोषरहितस्य भक्तिर्जातत्याह- वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि । परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तवन्धनः ॥ ४५ ॥ वासुदेव इति । अन्तःकरणे शुद्धसत्त्वात्मके आविर्भूते भगवति षड्गुणसंपने ज्ञानशक्तियुक्त ज्ञानसहितो भगवान् परमहंस य इति सर्वज्ञ इत्युक्तम् । स च स्वस्य स्वरूपमेवेत्याह-प्रत्यगात्मनीति । प्रत्यक्त्त्वमात्रे भगवानेव तथा स्फूर्तियुक्तोऽपि भवेत्, अत आत्मनीति । परेण माहात्म्यज्ञानपूर्वकस्नेहेन । भक्तिभावेन मानसभजनक्रियया सह परमादरेण तस्मिन् लब्धात्मा जातः, तत्रात्ममा प्राप्तः । महिनिवर्तकानि ब- धनानि ततो निवृत्तानीत्याह-मुक्तवन्धन इति ॥ ४५ ॥ तदा तस्य जातस्य ज्ञानस्य स्वरूपमाह- आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽऽत्मनि ॥ ४६॥ आत्मानमिति । भगवानेव स्वात्मा, स सर्वेषु भूतेषु समवस्थितः । एवं सर्वत्र स्वात्मानं भगवद्रूपं दृष्टवान् । सर्वाणि च भूतानि भगवद्प यात्मनि वोऽपश्यत् । जगत आधाराधेयमूतं स्वात्मरूपं भगवन्तं साक्षात्कृतवानित्यर्थः ॥ १६॥ एवं जाते पूर्णज्ञाने फलमाह- इच्छारेपविहीनेन सर्वत्र समचेतसा । १च.क.स.

·- . विचारेणाऽऽचाना चतुर्णामध्यायानां तात्पर्यमाहुः-भगवद्रूपेत्यादि द्वाभ्याम् । सर्वयेति । सर्वमकारेणी- ४६८ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः ॥ ४७ ॥ इच्छाकैपेति । चितं तदेव ब्रह्मरसस्पृष्टं लौकिकानिवर्तते, यदा इच्छा, द्वेषश्च विपयेभ्योऽपगच्छति, सर्वत्र च चित्तं वैषम्यं न गृह्णाति । चित्तदोषादेव विषये चैपम्य स्फुरति, अन्यथैकस्मिन्नेव विपये क्रमादा गद्वेषौ न भवेताम् । ब्रह्मरसस्पृष्टं सर्वत्र ब्रह्मस्थितमिति सममेव गृह्णाति । अनेन ब्रममावस्तस्योक्तः। ततो मुख्यां भक्तिमाह-भगवद्भक्तियुक्तेनेति । ' यावान् यथास्मि यादृशः' इति ज्ञानसहिता प्रेमलक्षणा भाक्तिरुत्पन्ना । भगवच्छन्दाच विषयपरिज्ञानलक्षणं ज्ञानमायाति । ततो भगवत्संबन्धिनी गति प्राप्तवान्, यया गत्या भगवान् गच्छति । भगवति या गतिः, भगवद्भावं सायुज्यं वा प्राप्तवानित्यर्थः ॥४७॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे चतुर्विशाऽध्यायविवरणम् । पञ्चविंशाध्यायविवरणम् । * उक्तश्चतुर्भिरध्यायैः समसङ्गो हरेभवः । ज्ञानरूपं चरित्रं तु नवनिः स्वस्य वर्ण्यते ।। १ ।। प्रकाराः सगुणाः सर्वे नवाऽध्यायास्ततोऽत्र हि । नवभावं गता साऽपि तदन्ते त्वभवो भवेत् ।। २ ।। भगवद्पनिप्पत्तौ भक्तिर्भूतानि सर्वथा । मात्रास्तत्वानि सर्वाणि भुक्ते सर्वं यतो हरिः ।। ३ ।। आत्मा तस्येन्द्रियं प्रोक्तं येन सर्च स पश्यति । योग एव हरेवुद्धिस्तस्मात्सर्व प्रकाशते ।। ४ ।। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । * अथ पन्चविंशाध्यायं विवरिपवः ‘करोति कर्माणि कृतावतारः' इति विदुरमन्नानुसारिणं कधि, द्विशेषमाहुः-उक्त इत्यादि । तेन यावन्त उक्ता पदार्थास्ते सवें श्रुतस्य पुंसाम् " इत्यादिमनाप्नुरोध. नोक्ता इति प्रासग्निकत्वे पर्यवस्यन्ति, तथैव वक्ष्यमाणा अपीत्यर्थः । एतेनैव पूर्वोत्तरप्रकरणयोहंतुहेतुमा दावोऽपि समर्थितो ज्ञेयः, एतन्मुक्तः पुंप्रयुक्तत्वादिति । एवं संवादस्य प्रकरणयोश्च सङ्गति प्रदर्य स्कन्या पयुक्त्यात् । एवं च भगवदर्भयष्टिस्थानां मूतादीनामेताम्या लक्षणमेव कृतं ज्ञेयम् । एवं प्रकरणद्वयस्याः । अशि, गय.

·. ३ स्कन्ध, २५ अध्याय.] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। *पञ्चविंशे तथाऽध्याये भक्तियोगो निरूप्यते ।' वैतृष्ण्यं तस्य चाऽहं हि इतरज्ञानमेव च ॥ ५॥ परम साधनं भक्तिर्यथा भवति मुक्तये । यथाशाखस्य कथनं सन्तो भक्तेश्च साधकाः ॥ ६ ॥ वंश एव मनोः पृष्टस्तेन ज्ञानं न वर्णयेत् । अतः शौनकसंप्रश्नश्चरित्रत्वं च युध्यते ॥ ७ ॥ पूर्वाऽध्याये कपिलोत्पचिनिरूपिता, तस्य चरित्रं ज्ञानरूपं न निरूपितमिति शौनकम्तच्छति-कपिल इति त्रिभिः- शौनक उवाच । कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवान् स्वाऽऽत्ममायया । जातः स्वयमजः साक्षादात्मप्राप्तये नृणाम् ॥ १॥ * कपिल इति । चरित्रकथनप्रश्नस्तत्राऽवप्तिस्तथात्मनः । सामान्यतोऽप्यतृतिश्च प्रकृतौ सा- धिका मता ॥ १ ॥ प्रथम चरित्रं पृच्छति । तत्वसहयाता तत्वसङ्ख्यानकर्ता । तत्यानां संदिग्धत्वा- नान्यो वक्तुमिहाऽहतीति भगवान् । ज्ञानस्य स्वगुणत्वात्स्वावतारव्यतिरेकेण न प्रकटं भवतीति, स्या- स्ममायया सर्वभवनसामर्थेन, कपिलरूपेण जात आविर्भूतः साक्षात् । स्वयमजोऽपि सन् , स्वसजा- तीयत्वेनाऽपरिज्ञाने लोको न मन्यत इति नृणामात्मप्रज्ञप्तय आत्मनः सम्यक् ज्ञानाय, स्वयं मनुष्यरू- पेण जात इत्यर्थः । अनेन तेन जीवानामात्मज्ञानार्थ किञ्चित् कृतवानिति निश्चितम् , तद्वक्तव्यमित्यर्थः ॥१॥ उक्तमुपपत्त्या सापयति.. न ह्यस्य वर्मणः पुंसां धरिम्णः सर्वयोगिनाम् । विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसवः ॥२॥ न यस्येति । पुंसां वर्मणः श्रेष्ठस्य, सर्वयोगिनां परिम्णो वरणीयस्थ, विश्रुती फी निरन्तर श्रूयमाणायामपि । श्रुतावेव देव. प्रकाशते, श्रुतेन दीव्यतीति वा; कीर्तिप्रियस्य, कीर्तिगम्यस्य वा । मे असवः प्राणा भूरि न तृप्यन्ति । अत. सामान्यतो वर्णितमपि विशेषाकारेण वर्णनीयमिति भावः ॥ २ प्रकाशन * प्यथै निरूप्य प्रस्तुताध्यायाथै सप्रपञ्चमाहुः । पञ्चविंशेत्यादि । तस्येति । भक्तियोगस्य । अगामिति । फलोपकार्यहम् । इतरज्ञानमिति । विविक्तात्मज्ञानम् । तथाचाहद्वयवती मतिर्भवदर्थमूताधिदैविकसंस्का- ररूपात्र निरूप्यत इत्यर्थः । विभागान्तर एतस्य धर्माध्यायसमिति तद्वोपनायाऽऽ:-परममित्यादि । 'यथाशास्य कथन मिति ।शाखमनतिकान्तस्य प्रकारस्य कयनम् । तयाहीद तस्य प्रकारस्य धर्मत्वज्ञापक- मित्यर्थः संता निरूपणं तु गुरूपयोगादुमयसाधारणमित्याहुः-सन्त इत्यादि। चादमस्यापि स्फुटम् । +. कपिल इत्यत्र । न मन्यत इति अनत्वं, स्वराट्वं च न मन्यते । अनेन तेनेति । अनयोरत्या तेनाऽऽभिमविण । लपमेरस पर ·- भीयोधिनी। [धीमागपत- सामान्यतः सर्वगेप गायधरि पृच्छति- ययदिधत्ते भगवान् स्वच्छन्दारमाऽऽत्ममायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥ यदिति । स्यानां भकानां छन्द इच्छा, तदनुसारी आत्मा यस्य ! चरित्रकरणेऽपि स्वारममायाकर- णम् । यद्यदिति शानप्रिन्यादिविशेषो नाऽपेक्षितः । तानि सर्वाण्येय सर्वथा कीर्तनीयानीति का ऽपश्यकानि । बयानस्यति थपणे ममाऽऽवश्यकानि । मच्छदाऽपि तव कथने हेतुः ॥३॥ यया शौनकः पृच्छति तथैव विदुरः पृष्टवानिति वदन् मैत्रेयरिवैतच्चरित्रं कथयति- सूत उवाच । द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः ॥ ४॥ वैपायनसख इति । आन्वीक्षिक्यां विदुरेण प्रचोदितो मैत्रेयो विदुर प्रत्याहेति संबन्धः । विदुरमने अवस्यायना मैत्रेये धर्मत्रयमाह-पितृमित्रत्वात् , जगन्मित्रत्वात् , भगवत्त्वाच्च । विदुरो हि द्वैपायनपुत्र, प्राणी, भक्तश्चेति । आन्वीक्षिकी आत्मविद्या, मननरूपा विधेत्येके ॥४॥ मैत्रेयो देवहूतिकपिलयोः संवादं वक्तुं कर्दमगमनानन्तरं कपिलस्तत्रैव स्थित इत्याह- मैत्रेय उवाच । पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातुः प्रियचिकीर्षया । तस्मिन्विन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिलः किल ॥ ५॥ पितरीति । महतां गृहे स्थितिः पित्रोरर्थ इति ज्ञापयितुम् , पितरि अरण्यं पस्थिते सति मात्र प्रियचिकीर्पया तस्मिन्नेव बिन्दुसरेऽवात्सीद । बिन्दुः सरसि यस्मिन्निति डच् समासान्त. । वासमेव- कृतवान् , जिज्ञासानन्तरमेव वक्तव्यमिति । क्षुधितायैव बन्नदानम् । भाव्यर्थज्ञानार्थम्-भगवानिति । पिल इति तदर्थमेवाऽवतारः सूचितः । किलेति भगवतः सापेक्षतया काचिदपि स्थितिरयुक्तैति । किले ति प्रसिद्धया स्वदोषो निवारितः ॥ ५॥ तमासीनमकर्माणं तत्त्वग्रामाप्रदर्शनम् । स्वसुतं देवहूत्याह धातुः संस्मरती ववः ॥ ६ ॥ तदा देवहूतिर्भतरि निर्गत उत्कटशोकापगमानन्तरं तं पुत्रमासीनमाहेति संबन्धः । प्रसिद्धिज्ञानोपदे- शसमर्थने । आसीनमित्यव्यमत्वाय । अकर्माणामिति तपोयोगादिरूसे कस्मिन्नपि कर्मण्यप्रवृत्तम् । ताशे प्रभो न युक्तः । प्रने योग्यं रूपमाह-तत्त्वग्रामस्याऽयं पर्यवसानं तस्य दर्शनं यस्य । ति विश्वासो निर्मयत्वम् , दोपाभावश्योक्तः । मत्री यद्यप्युक्तम् , तथाप्याश्वासनार्थमपि तद्भवतीति नकोस. मेव प्रमाणीकरोति-धातुः संस्मी बुच इति । स हि विधाता सर्वेषां पितृस्थानीय इति न तत्र कथि तुः सम्भवति 'एष मानवि ते गर्भम् ' इति वचः ॥ ६ ॥ अन्यथा स्वजनि- समागमनानन्तरम्। फ.

·- ३ स्कन्ध, २५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४७१ तस्याः प्रार्थनां वक्तुं स्वस्य प्रश्नकर्तृत्वं तस्य चोचरदानार्थमेवावंतीर्णत्वं समर्थयन्ती भगवन्तं स्तीति त्रिभिः । तत्र प्रथम स्वस्य वैराग्यमाह- देवहूतिरुवाच । निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्पणात् । येन संभाव्यमानेन प्रविष्टाऽन्धं तमः प्रभो ॥ ७॥ निर्विग्णेति । भूमन्निति सर्वसामथ्र्य सूचितम् । असदिन्द्रियतर्पणादहं निर्बिण्णा। इन्द्रियाणि स्वार्थ नोपयुज्यन्ते । सर्वात्मको भगवानिति यदि भगवद्दयाऽपि पोप्यन्ते, तदाऽप्येते त्वगुण कुर्वन्त्येव, अस. वात् । सत्स्वेव भगवद्भजनमिति हि सिद्धान्तः । अत एवाऽसत्स्वपरिचितभगवच्चरणसेवा न कुर्यात् , अनभिव्यक्ते भगवत्याश्रयपर्माणां बलिष्ठत्वात् । अत आह-असदिन्द्रियतर्पणाद् निर्विण्णा । निर्वेद- कारणमिन्द्रियकृतमपरापमाह-येनेति । येनेन्द्रियतर्पणेन निरन्तर संभाग्यमानेन । सम्भावनाऽऽदर. पूर्वकं तत्पूरणम् । असतां कार्य पोपकनाशनमित्यन्धं तमो महामोहं प्रविष्टा । प्रमो इति क्रोशनम् , यथाऽन्यैः पीडितः प्रभोः स्थाने आक्रोशनं करोति ॥ ७॥ त्वं त्वेतदर्थमेवाऽवतीर्ण इत्याह- तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८॥ तस्येति । इन्द्रियादिभिः कृतस्याऽन्यत्य तमसः, देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नस्य, अलौकिकसामर्थ्य. न यच्चक्षुस्तस्य पारं गच्छतीति तदेव भवान् । बहूनां जन्मनामन्ते मे मया लब्धम् । तत्रापि करण त्व- दनुग्रह एवं ॥८॥ किश्च, साक्षाद्भगवान् भवानित्याह- य आद्यो भगवान्पुंसामीश्वरो वै भवान्किल । लोकस्य तमसोऽन्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः ॥ ९ ॥ य आद्य इति । आधः पुरुषः । सर्वेषां ब्रह्मादीनां पुंसां त्वमेवायः, कारणम् । कारणमेव च ब्रह्म । कालादिव्यावृत्त्यर्थमाह-भगवानिति । केवलजनकत्वे ब्रह्मत्वं न सेत्स्यतीति नियामकत्वमप्याह-पुंसा. मीश्वरो वै भवानिति किलेति प्रमाणम् । किञ्च, पालनार्थ मवानवतीर्णश्च । यतस्तमसोन्यस्य लोक- स्य चक्षुरूपः सूर्यरूपश्च भवानुदितः । तमसः सकाशादन्यस्य चक्षुः प्रकाशकः, सूर्यो भवानिति या । ममापि भवान् पशुः, लोकानां चक्षुरित्यपौनरुक्यम्। आत्मानं प्रति चक्षुष्टम् , सर्वान् मति सूर्यत्वमिति वा । एवं भगवन्तं स्तुत्वा विज्ञापनामाह-- अथ मे देव ! संमोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि । योऽवग्रहोऽहममेतीत्येतस्मिन्योजितस्त्वया ॥१०॥ अयेति । हे देव ! मोहनाशक, मे मोहमपाष्टुं लमहमि । तवैव चात्र सामर्थ्यम् । यतम्बयेक अहंममेत्यस्मिन् शरीरे, अवग्रह आग्रहो योजित. । अतस्त्वपैव दुरीकर्तव्यः ॥ १० ॥ ' ·. सरोऽयम्, तत्सायने सिद्ध प्राप्य इति स्वरूपदानीपायक साधनमवश्यं वक्ष्यतीत्युक्तम् । ईपस्मितेन को मितमाननं यायेति संतोपोनापितः । प्रसन्नोक्कमेव हि फलायेति मन्दहासम्याऽपि मन्दलमल्पमोहकवर, ४७२ श्रीरबोधिनी। [श्रीमद्भागव:- ननु सर्वव्येच मया युज्यते, न तु दृक्रियत इति पेतमाह--- तं त्या गताऽहं शरणं शरण्यं स्वमृत्यसंसारतरोः कुठारम् । जिज्ञासयाऽहं प्रकृतेः पूरुपस्य नमामि समभृतां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥ तं त्या गताऽहमिति । शरणागतस्य तु दुरीक्रियते । तं मोहदूरीकरणसमर्थ त्या देवाप्राप्तम् । अ. तोऽहं शरणं गता । शरणार्हय भवान् । यथा विधाम या विद्या यस्य तत्रैव सा भवेद । शरणाग- तधर्मोऽपि शरण्ये सोऽपि कश्चन । स्वस्वामी हरिरेका शरण्य इति तस्चः ॥१॥ किन्च, स्वभा- वतोऽपि भगवान स्वभृत्यानां संसार दूरीकरोति. शरणागताश्च मृत्यतुल्याः । अतः शरणागती संसारदरी- करणं स्वयमेव करिम्यतीत्याह-सभृत्यसंसारतरोः, कल्पादारभ्य मोक्षपर्यन्तमनुवर्तमानस्य, अनादिसा. न्तस्य था, कर्मकालनियतान्तरहितस्य कुटार छैदकम् । तस्मिन् संसारे भगांधत् पविशेत् तदा स नश्येत् , यथा कुटारे प्रविष्टे । स हि भक्तानामेव संसार प्रविशति नाऽन्यस्य मतिपुत्रादिमण ! मत. खभृत्येत्युक्तम् । ते हि भरणीयाः कालः, कर्म वा तान् न विमति, अतः संसारप्रवेशोद्भुतकर्मत्वाञ्च छेदकः संपद्यते । तरोरित्येकवचनं सर्वेषां भक्तानां भगवदीयत्वेन भावाद्वैतादिधर्मवत्वात् एक एव संसार इति सूनितम् । यद्यपि स्वप्रयत्नव्यतिरेकेणैव स्वयमेत्र करिष्यत्यन्तःप्रविष्टः, प्रवेशनप्रयाय नाऽयम् , तथाप्योत्कण्ठ्यात् सर्वतत्यपरिज्ञानार्थं यत्न क्रियत इत्याह नमामीति । प्रकृतेः पुरुषस्य च ज्ञानेच्छया गुरुत्वेन स्वां नमामि । मानुरपि नमस्कार उपाधिभेदात् न दोशय। यथा देहस्तत उत्पन्नः, पुष्टो यश, तथा ज्ञान, गतिवी सस्मात्पद्यते, स सेवकः, पुत्रोऽन्यो वा नमस्करणीय एव भिन्नोपाधित्वादिति । प्रातिपुरुष- विचको हि सर्वथा कर्तव्यः, पुरुष एव सेव्यो न प्रकृतिरिति ज्ञानार्थम् । गुरोर्लक्षणमाह-सद्धर्मभृतां व रिमिति । सद्धर्मा नमधर्माः शमादयः, तान् ये विनति, न तु केवल कदाचित् कुर्वन्ति; येषु शमादयो नियता इत्यर्थः । तेषां श्रेष्ठः । त एव गुरवो भवितुमर्हन्ति, किं पुनस्तेषां गुरु ॥११॥ एवं युक्तिपूर्वकं मातृवचनं श्रुत्वा एधमानस्वरूप कथिते ज्ञातुं न शक्यत इति सर्वमेव शाखामाहे. इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसामपवर्गवर्द्धनम् । धियाऽभिनन्याऽऽत्मवता सतां गतिर्वभाष ईपस्मितशोभिवाननः ॥ १२॥ इतीति । स्यमातृत्वाद्गुरुत्वेन तन आदरणीयम् । निरवयं च तत्येप्सितम्, संसारातीतविषयत्वात् । यदर्थमवतीर्णः, उट्टयापि एकरूपमेव जातमिति संतोपादपि कथनं बोधयति-पुंसामपवर्गवर्द्धनमिति । यो का साधनेन मुच्यते, तदाऽन्योऽपि तं दृशा साधने प्रवर्तत इत्यपवर्ग वय मुखेनाऽभिनन्दने कृते स्त्रीत्याकदाचिदभिमानमवलम्बेत । अतो धियाऽभिनन्ध प्रष्ट्रधर्मविचारेण कथन निरूप्य स्वधर्मवितो- गाऽपि निरूपणमावश्यकामत्याह-आमता सता गतिरिति । आमवन्तः सकृष्णा, तस्यैव यहिजो- पर्फ जितेन्द्रियत्वम् । सन्तस्तद्वयन्तः । भगवद्धर्मधर्मियतां पूर्णसाधनानां यो गतिः प्राप्यः । तेन कर यतः पुत्रस्य स्थापयति ॥ १२ ॥ त्याह- मैत्रेय उवाच ।

·२ स्कन्ध, २५ अध्याय । श्रीमद्वाभाचार्यविरचिता। साह्वये परित्यागो नित्य इति तदनुक्त्वा अङ्ग चेन च तद्वक्ष्यामीति विचार्य योगानुसारेणैव शास्त्रार्थ- माह-योग इत्यादि पन्चदशभिः । योर्ग प्रशसारूपेण प्रमाणेनाऽपि वर्ण्यते । चित्तालम्बनरूपो हि योगस्तत्र प्रतिष्ठित ॥ १ ॥ अन्तरात्मा स्वयं चित्तमिन्द्रियाणि तथा तनुः। वेदे साह्वये च योगे च शैवे वैष्णव एव च ॥ २ ॥ मूलरूपाणि शास्त्राणां नियमाय निरूपणात् । आत्मशेषो ह्यहङ्कारः स साहचे विनिरूप्यते ॥ ३॥ एकीकृत्य मनश्चित्त योगो ह्यन प्रात्तते । नानक्रियारूपभेदाच्छा- स्त्रार्थे ज्ञानमुख्यता ॥ ४ ॥ अतश्चित्त पुरस्कृत्य योगमाह हरिः स्वयम् ! चित्तस्य रूपभेदश्च यच रूपमिहोचितम् ।। ५॥ तादृशस्य फल चाऽपि साधनानि पनि च। तनाऽप्येकस्य निर्धारस्तस्य साधनमेव च ॥ ६ ॥ तस्यापि विपय प्रोक्तचतुर्भि पोडशात्मकः । तम्य साघनतारूप तथात मोक्षसाधने । बलिष्ठाच फल मिध्येत्तस्मादिति गिनिर्णयः ॥७॥ आदी योगप्रशसामाह-दाभ्याम् । . तत्र प्रथमं स्वरूपेणोत्कर्षमाह- श्रीभगवानुवाच । + योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे। अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥ प्रकाश + योग इत्यत्र । पञ्चदशाना तात्पर्य सार्धसप्तभिराहु-योग प्रशसेत्यादि । रूपेणेति । लक्षणेन । वर्ण्यत इति । द्वाभ्या वर्ण्यते । ननु साट्यप्रवर्तनार्थमवती! भगवान् योगं किमित्युपदिश्तीत्याकाहाया सप्तपञ्चचतुर्भिस्तात्पर्यमाहु-चित्तेत्यादि । इदमर्थ चतुर्थम्योत्तराधेन युज्यते । तथा चाऽयमर्थः। हि यतो हेतो , तन देवहूत्याम् , चित्तालम्बनरूपो योगः प्रतिष्ठितः 'अथ मे देवसमोहम्' इत्यादि पद्यद्वयो- क्त्या प्रतिष्ठा प्राप्तोऽधिकारवशत स्थिरोऽस्ति, अतश्चित पुरस्कृत्य, तदधिकार विचार्य, हरि स्वय योग- माहेति । नन्यस्त्वम् , तथापि योगाना बहना विद्यमानत्वात् आध्यात्मिकयोगोपटेशे कि चीजमित्यास- द्वायर म्यावतारप्रयोजनमेर बालमित्याशयेनोद्देश्याश वक्त प्रथमत उपदेशन विनयाना सर्वमोलशास्त्रसम्मत गणमा -अन्तरात्मेत्यादि । अन्तरात्मा अहकार , स्त्रय जीव , मूलरूपाणि योध्यानि रूपाणि, वोयले हेतु-शास्त्राणामित्यादि । यत पन्चानामपि शास्त्राणा स्वम्बरीत्या एतनियमनार्थ निपणादेतज्जानम्याऽऽन- श्यकत्वेनैतानि वोध्यानीत्यर्थ ।प्रकृते मुरयतया नियम्यमाहुः-आत्मगेप इत्यादि । हि यतो हेतोरात्मगे- पनाधकत्वेनात्मार्थोऽहकारो यः, स सांरये विशेषण नियम्यतया निरूपितः, सारययोगी च फरतोऽमि. नी, अतो मनचित्त चैकीकृत्यायोपदेश, हि निश्चयन, योगः प्रकर्षण वर्तते । तत्रापि हेतु ।जानक्रियारू पभेदात् । ज्ञानरूप क्रियारूप च भेदं प्राप्य स्थिते शास्त्रार्थे ज्ञानस्य यतो मुख्यतेति । तथा च ज्ञान सत्यकारनिग्रहस्तच चिचनिमहाधीनम् , स च योगात् , अत अध्यात्मयोगोपदेश इति फरिनार्थ । एक योगोपदेशतालय निरूप्य पद्यानि विभजन्तो द्वयोरर्थम्म पूर्वमुक्तत्वात् नयोदशानामधुनाऽऽहु -चित्तस्ये- त्यादिमि । एकस्यति । मक्तिरूपसाधनम्य । तस्य साधनमिति । भक्तेः सङ्गस साधनम् । तस्येति। सङ्गम्य । साधनवारूपमिति । साधनताप्रकारः । तथात्वामिति । यत्नात्मना उपयोगित्वम् । एव कारिका- भिर समय व्याकुर्वते-आदावित्यादि । , +यागप्रमाण य.गर ·. १७४ श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागयत- योग इति । योगो हि बहुविधः । भगवत्साक्षात्कारे य उपयुज्यते स आधिदैविकः, आत्मसाक्षात्कार आध्यात्मिकः । आधिभौतिकत्रिविधः, अणिमादिसाधकः, शरीरसाधकः, प्राणसाधकश्च । आद्यस्तु * शा- स्मान्तरजम् , द्वितीयोऽत्र मुख्यः । तमाह-आध्यात्मिक इति । अतः पुंमां निःश्रेयसाय मतः । ये स्वरूपं प्रकृतितो भिन्नं ज्ञातवन्तः, ते लब्धविषया आध्यात्मिकयोगेऽधिकारिणः, स योगस्तेषां फलं 'साधयति । अतस्तेषां निःश्रेयसाय मतः संमतः । आध्यात्मिकयोगस्य तथात्वे हेतुमाह-अत्यन्तापरतरिति। यत्र योगे दुःखस्य सुखस्य चात्यन्तमुपरतिनिवृत्तसजातीयस्य पुनरनुत्पादः । चकारादुभयत्र साधनानाम् । आत्मातिरिक्तसर्वनिवृत्तिर्यवेत्यर्थः ।। १३ ॥ योगान्तरेभ्यो व्यावृत्त्य तमेव तेऽभिधास्यामीत्याह- तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुराऽनघे !! ऋषीणां श्रोतुकामानां योगमुर्वङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥ तस्मिमिति । अस्याऽनादित्वमाह-यमवोचमिति। अनघे इति निप्पापानामेयाऽयं फलतीति ज्ञापयि- तुम्॥ ऋषीणामेवाऽत्र विश्वासो भवतीति ऋपिग्रहणम् । श्रोतुकामानामिति । तेपामप्यपेक्षितम् । उरुमि- रनिपुणता यन, तदैव स्थिरो भवति ॥ १४ ॥ ननु भगवदिच्छया ज्ञानाद्वा संसारः, तत्र योगेन किमित्याशकय चित्ताधीनः संसारः । इति मा. स्वार्थ निरूपयति । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति हि योगलक्षणम् । यदि संसारश्चित्तमूलक एव स्यात्, तदा योग उपपद्येत, नाऽन्यथेति चिच वन्धमोक्षहेतुत्वेन निरूपयति- चेतः खल्वस्य वन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेपु सक्तं वन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥ * चेत इति । खल्लिति सर्वलोकप्रमिद्धमनुभवं प्रमाणयति । अस्यैकस्यैव बन्धाय मुक्तये च स्वस्यैव चेतो मतम् । तत्र रूपभेदमाह-गुणेषु सक्तं बन्धायेति । गुणेषु विषयेप्वासक्तं रत वा बन्धाय, पुति भगवत्यासक्तं, रतं वा मुक्तये भवति । स्वभावन एकरूपमपि करणं स्वधर्मविषयभेदात् बन्धमोक्षौ सा. धयति । चित्तस्वभाव आसक्तिर्यस्त्यक्तुं नैव शक्यते । स्नेहो रतिरिति प्रोक्तः संस्काराच्यावतश्च सः ॥ १ ॥१५॥ लोके विषयोऽनुभवसिद्ध इति तमसाधयित्वाऽऽत्मनि शुद्धरत्यर्थमनुभवं साधयति-अहममेति त्रिभिः । यादृशं मन आत्मानं गृह्णाति । तादृशत्वसियर्थ साधनान्याह- अहंममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः । प्रकाशः। *शास्त्रान्तराङ्गमिति ! भक्तिज्ञानशास्त्रागम् । लब्धविषया इति।लब्धो योगस्य विषयो यस्ते तथेत्यर्थः । ४ चेत इत्यत्र । स्वधर्मविपयभेदादिति । स्वस्य चित्तस्य धर्मो रत्यासक्ती, त्यर्थः । ननु लोके आसक्तिरत्योरक्यादित्र पृथगुल्लेखस्य किं प्रयोजनमित्याकाहायां तदर्थ तयो. स्व. रूपभेदमाहुः-चित्तेत्यादि कारिकायाम् । २ मिलापतापाम् इ. ३ सभेदरम्. घ.. . तयोपियभेदादि- व.म.ग.

·. - , ३ स्कन्ध, २५ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ४७५ वीतं यदा मनः शुद्धमदुःखमसुखं समम् ॥ १६ ॥ अहमिति । निर्मलमेव मन आत्मानं गृह्णाति । मलानि च मनसः कामलाभादीनि, तानि च देहादा. वहंममाऽभिमानात् । तैर्यदा वीतं भवतीति साधनानामावृत्तिः सूचिता । तानि च साधनान्यमे वक्ष्यति 'लिङ्ग व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम्' इति .फलम् । 'हंसे गुरौ ' इत्यादिसायनानि, ' असङ्कल्पाजये- कामम् ' इत्याद्युपायाश्च वक्ष्यन्ते । तैरुपायैर्यदा मलानि नश्यन्ति, तदा तैतिं मनः शुद्धं भवति । शुद्ध- स्याऽभिज्ञानम्-अदुःखमसुखमिति । तस्मिन् मनसि वैषयिके सुखदुःखे न स्फुरतः । तदेव कथं भवतीत्याशङ्कयाऽऽह-सममिति । यदा विषयगतं वैषम्यं न गृह्णाति सर्वत्र ब्रह्मभावनया, तदा समं मनो भवति । तत एव सुखदुःखे न गृह्णाति ॥ १६ ॥ तादृशेन मनसा आत्मानं पश्यतीत्याह- तदा पुरुप आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् । निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखाण्डितम् ॥ १७ ॥ * तदा पुरुष इति । विविक्तात्मसाक्षात्कारस्तदैव भवति, अन्यदा सझाते प्रविष्ट आत्मा प्रतीयते । केवलं सौताद्विनिर्मुक्तम् । स्वभावोऽत्र प्रकृतिशब्देनोच्यते । प्राकृतेषु प्रसक्त आत्मा प्रकृतिस्वभावो भवति तस्य यदा नियन्ता भवेत् स्वभावजयो भवेदित्यर्थः, अन्यथा पूर्वमेव केवलत्वं निरूपितं पुनरुक्तं स्यात् । नियामकत्वे च प्रकृतिपरत्वं स्यात् । भगवता सह निरन्तरं जीवब्रह्मविभागशून्यम् , नाऽपि सायुज्येन, किन्तु ब्रह्मभावनेत्याह-स्त्रयंज्योतिरिति । स्वयमेव स्वप्रकाशो जातोऽस्ति । अणिमानमतिसूक्ष्मम् । प्रतीतावहतारादीनां सहस्फुरणाभावात् सूक्ष्ममुच्यते; यथा विरलत्वेनाऽऽकाशम्, नत्वणुपरिमाणमपि । सर्वत्र देवतिर्यड्मनुप्यादीनामात्मभूतं केनाप्यंशन न खण्डितं सर्वात्मकमात्मानं पश्यति ॥ १७ ॥ एतादृशात्मस्वरूपसाक्षात्कार मनसो न शुद्धत्वमानं प्रयोजकम्, किन्तु कारणत्रयमपीत्याह- ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चाऽऽत्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृति च हतौजसम् ॥ १८ ॥ ज्ञानवैराग्येति । ज्ञानवैराग्ये भक्तेराभूते, ते न फलोपकार्यों न तु भक्तिजनके । भक्तिरपि योग- रूपा साधनत्वेन निरन्तर क्रियमाणा। चकाराद्भक्तिसाधनैरन्यैरपि युकेन आरमना मनसा, आत्मैक्यं पान, विषयाभिलाषया ततो न निर्गतेन, आत्मानं परिपश्यति । जाते ज्ञाने प्रकृतिप्रेरणसामर्थ्य भवति, तदा प्रकाशन * तदा पुरुप इत्यत्र । स्वभाव इत्यादि । प्रकृतेः परमित्यत्र आत्मनो यः स्वभावः स प्रकृति- शब्देनोच्यत इत्यर्थः । स को वेत्याकाज्ञायां तमाहुः-पाकृतेप्चित्यादि । तथा च प्रकृतेः परमित्यस्य जितपूर्वस्वभावमित्यों बोध्य इति भावः । ननु प्रकृतेः परमित्यस्य प्रकृतेर्मिन्नमित्यर्थोकी को दोपः ? यनैवं व्याख्यायत इत्यत आहुः-अन्यथेत्यादि । तर्हि प्रकृतिनियामकमित्येवाऽर्थोऽस्त्विति चेत्राऽऽ:- नियामकत्व इत्यादि । प्रकृतिपरत्वमिति नियमनार्य तदपेक्षत्वम् । तथा सत्युदासीनप्रदविरोध: स्या- न , अतः पूर्वोक्त एवाऽयों निधेय इत्यर्थः । १ अनुपति... २नो सा सप्यस्लि क. प. ३संगान प... • इति सूक्ष्मतातो, प. प... ।

·- x तितिक्षा इत्यत्र ! गुणाना भीतिकादिभेदे यो या नव या भवन्ति, न तु पोडोत्याशहाया विभजन्ते-एक इत्यादि । एक सर्वसतविवातित्वरूपातु सहज स्मृत । धर्मोको पश्चात् स्मृवोक्त। श्रीसुबोधिनीजी। [ श्रीमद्भागवत-- महाभोग उपपद्यते । अत प्रकृतिपूर्वरत्वं सम्भवति । तनिषेधार्थमाह-उदासीनमिति । प्रतेस्तु न किञ्चिद्वलमित्याह-हतोजस प्रकृति च पश्यति । वासनामात्रेण प्रतिस्तिष्ठतीत्यर्थ ॥ १८ ॥ एवमात्मज्ञान सपरिवरमुपपाद्य तत्र रतिरासक्तिवा चित्तस्य चेद्भवति, तदा तन्मनो मुक्तये भवतीत्यु. क्तम् । इद परम्परया साक्षाच बहुसाधनसाध्यमिति एकमेव साधन सर्वसाधनरूपं, सर्वफल साधक च साँ कार्य निरूपयति- न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥ न युज्यमानयेति । भगवति युज्यमानया भक्त्या सदृश पन्था नाऽस्ति । सिद्धान्तान्तरत्वात् भगव न्मार्गेण सह विरोध । पूर्व योगाभ्यासपराणा ब्रह्मभावार्थ साधनप्रेप्सूना भक्तिरेव साधनम् । असिला त्मनीति चिद्रपे नारायणे सर्वात्मकत्वे ज्ञाते पश्चाद्भक्ति कर्तव्येति केचित् । सर्वत्र भगवतो भक्ति कर्त व्येत्यपरे । पासूयादिव्यावृत्त्यर्थ तथा ज्ञात्वा कर्तव्यम् । भगवानत्र ब्रह्मैव, सत्त्वमूर्तिर्वा । ब्रह्मसिद्धि ब्रह्मप्राप्ति ॥ १९ ॥ तस्या भक्ते कारणमाह- प्रसङ्गमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः । स एव साधुपु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥ * प्रसङ्गमिति । नहीय भक्तिस्त्यागे भवति, किन्तु चित्तवत् सझो यदा विषयभेदेन भिद्यते, तदा भक्ति जनयति । तस्य चित्तुल्यतामाह-प्रसङ्गमिति । अजरं जरारहितम् । पाश बन्धकम् , न तु देहादे, किन्तु आत्मनो विदु । प्रकृष्ट सगो यस्मिन् कस्मिाश्चत् । कवयो विदुरिति प्रमाणम् । स एक प्रसङ्ग साधुपु चेत् कृत , तदा मोक्षद्वारमपात भवति । यथा भगवति स्नेहो मुक्तये, तथा सत्सो मोक्षद्वारम् । यथा ज्ञानादिषु सहज सहादि कपाटरूप , तदुद्घाटने ज्ञानादिभिर्मोक्षो भवति, नैव सत्सरे सहज कश्चन ससर्गदोपोऽस्ति । तदाह-अपातमिति ॥ २० ॥ सता रक्षणान्याह- तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदहिनाम् । अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूपणाः ॥ २१ ॥ x तितिक्षव इति । सन्तः पोडशधर्मा वै धर्मास्ते विविधा मताः । भोतिकादिनिभेदेन एक्स्तु प्रकाशः * प्रसङ्गमित्या । तस्य चित्ततुल्यतामिति । तस्य समस्य प्रतियोगिभेदेन वन्धमोक्षसाधरतारूपा तुल्यताम् । ११ प.

·1 یا 2 . '. ३ स्कन्ध. २५ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । सहजः स्मृतः ॥ १ ॥ उपयोगी तथा चको भौतिकात्रय एव हि । आध्यात्मिकास्तु चत्वारः सम्स चैवाधिदैविकाः ॥ २॥ पञ्चधा चगुणा न स्युः सर्वेषां सिद्धयो न हि । भौतिकानामभावे तु लौकिकास्ते न संशयः ॥ ३ ॥ अलौकिका हि ते सेच्या निर्दशास्तदनन्तरः । सप्तभिस्ते महात्मा- नस्तदभारे न तैः फलम् ॥ ४ ॥ आदौ भौतिकांस्त्रीन् गुणानाह-सर्वेषां प्राणिनामपराधं सहन्त इति तितिक्षवः । तेषु कृतापरावपि करुणावन्तो भवन्ति, तदुःखदूरीकरणाय यत्नं कुर्वन्ति । किञ्च, तेपाम- न्येषां च बुदा मित्राणि, सर्वदा हितमाचरन्ति भावयन्ति च । लोके मित्रदेवतागावश्च मुहृदो भवन्ति, न हि ते सर्वेषां दुःखाभावार्थ यतन्ते । लौकिकाश्च दयालयो हेत्वा वा कारुणिका भवन्ति, निवृत्ते तु दुःखे न तेषां हितं भावयन्ति । मातापितरौ १ वालेषु तितिक्षवो भवन्ति, न तु ते कारुणिकाः, न वा सर्व- सुहृदः । तस्मात् त्रितयधर्मयुक्ता अलौकिका एव। तादृशेषु दोषामावमाह-अजातशत्रव इति । गुणास्त्रयो विपरीतरूपाः सन्तो दोपाः, ते कामक्रोधलोमात्मका भवन्ति । तत्र क्रोधो बहुविधः प्रकटामकरधर्मादि- विभेदेन । स्वक्रोधः स्वरूपेण, साधनरूपेण वा परक्रोधे निमित्तत्वमापद्यते, तदा स शत्रुर्भवति । तस्याऽपि च धर्मः स्वस्य क्रोधहेतुर्भयेत्, तदाऽन्योन्यं शत्रयो भवन्ति । ते च पश्चात रागादिजनकधर्माधिताश्चेत् निवर्तन्ते । येषां तु शत्रयो नोत्पन्ना एव, जन्मान्तरीयाणामपंगतदोपाणांनोत्पत्तिः, अम्मिस्तु जन्मन्यनिप्प. त्तिः । अनेन पूर्वमनेकजन्मस्वपि निवृत्तकोधास्त इत्युक्तम् । राजसो दोषः कामादिः, सोऽपि नास्तीत्याह- शान्ता इति । लयविक्षेपरहिता चेतसोऽवस्था शान्तिः, तया सहाऽभेदं स्वभावतः प्राप्ताः शान्ताः । ए. तदपि बहुजन्मसाधनैरेव भवति । एवमन्तःकरणजीवयोर्दोषाभावो निरूपितः । दाहकं दोपाभावमाह- साधय इति । साधवः सदाचाराः । स एव सन् आचारः, य आत्मानं परं च न खेदयति । आत्मा त्वन्त:- करणजीकात्मकः । शारीरस्तु वेदमयः, परोऽपि तथा । सर्वथा वा येषामाचारेण न कोपिकस्याप्यपकारः, स सदाचारो भवति । तेनाऽपि धर्मेण देहस्वभावत ऐक्यं प्रातः साधवः | तादृश एव धर्मो येषामलकर- णे हेतुभवति । लोके तेनैव प्रतिष्ठा भवति । अनेन सर्वोऽपि परिकरः तेषां साधुरूपो भवति ॥ २१ ॥ प्रकाश तथा सहज एकोऽन्यः सङ्गदोपहरत्वरूपः । उपयोगी प्रकृतेः सङ्गदोपनिरसन उपयुक्तः । सोऽपि पश्चात् स्मृन इत्यर्थः । तर्हि भौतिकाधीनां त्रिविधानां किमर्थ कथनमित्यतस्तेषां प्रयोजनं सापेनाऽऽहु:-त इति । वक्ष्यमाणधर्मः साधुत्वेन भासमानाः। तदनन्तरराध्यात्मिकः । तथा चाऽजातशत्रुत्वादयश्चत्वारो धर्माः सख्यत्वप्रयोजकाः । तदभाषे नेत्यत्र पदच्छेदः, नेति भिन्न पदम् । अतः सर्वेऽप्यवश्यवक्तव्यत्वादुगा इत्यर्थः । सर्वदेहिनामिति पदं प्रतियोगियोधकत्वेन त्रिप्वपि तितिक्ष्यादिपदेप्यन्वेतीत्यागयेन तेषामली- किकत्याय व्युत्पादयन्ति-लोक इत्यादि । गुणा इति । अजातशत्रुत्वादयः । ते चेति । क्रोधाश्च । एवं लौकिकी व्यवस्थामुच्या, अजातशत्रुपदं व्याकुर्वते-पेपामित्यादि । ननु शत्रूणां कथमनननमित्यतो व्युत्पा- दयन्ति-जन्मत्यादि, क्रोधस्य निरयद्वारत्वेन तद्वतां बहुकालं निरये वासात् पूर्वजन्मीयानां नोत्पत्तिरतम्त- थेत्यर्थः । अन्तःकरणनीवयोरित्यत्र जीवलिङ्गमतोऽहारा जीवपदेन योध्यः । असेदनक्रियाकर्मभूत- योरारमपरयोः स्वरूपं विष्पन्ति-आत्मत्यादि । ननु नारीरः केवल एकात्मपदेनोच्यत इति कयमेवं व्याख्यायत इत्याकाज्ञायामाहुः-शारीरस्तु वेदमय इति । तथा च वैदिकप्रक्रियायां तव, पाराणिकपकि. यायां तु एवं पञ्चविघं लिङ्गं त्रिवृत् पोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते' इति चतुर्थम्फन्यवाक्यात्तथैवेत्यत एवं न्यायायत इत्ययः । इदमेव परपदेप्यतिदिशान्ति-परोऽपि तथेति । मिनिमान्तरम् प. निमित्तम् स.प. ३ अगनागपम् . -- मित्र.स.ग.प.१.प.

·, तस्या भक्तः श्रीसुबोधिनीजी। [श्रीमद्भागवत- महाभोग उपपद्यते । अतः प्रकृतिपूर्वकत्वं सम्भवति । तन्निपेधार्थमाह-उदासीनमिति । प्रकृतस्तु न किञ्चिद्वलमित्याह-हतौजसं प्रकृति च पश्यति । वासनामात्रेण प्रकृतिस्तिष्ठतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ एवमात्मज्ञानं सपरिकरमुपपाद्य तत्र रतिरासक्तिवां चित्तस्य चेद्भवति, तदा तन्मनो मुक्तये भवतीत्यु. क्तम् । इदं परम्परया साक्षाच बहुसाधनसाध्यमिति एकमेव साधनं सर्वसाधनरूपं, सर्वफलसाधकं च सौ कर्यार्थ निरूपयति- न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सहशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥ न युज्यमानयेति । भगवति युज्यमानया भक्क्या सदृशः पन्था नाऽस्ति । सिद्धान्तान्तरत्वात् भगव- न्मार्गेण सह विरोधः । पूर्व योगाभ्यासपराणां ब्रह्मभावार्थ साधनप्रेप्सूनां भक्तिरेव साधनम् । अखिला- स्मनीति चिद्रूपे नारायणे सर्वात्मकत्वे ज्ञाते पश्चाद्भक्तिः कर्तव्येति केचित् । सर्वत्र भगवतो भक्तिः कर्त- व्येत्यपरे । स्पर्धास्यादिव्यावृत्त्यर्थं तथा ज्ञात्वा कर्तव्यम् । भगवानत्र ब्रह्मैव, सत्त्वमूर्तिर्वा । ब्रह्मासिद्धि- ब्रह्मप्राप्तिः ॥ १९ ॥ : कारणमाह- प्रसङ्गमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः । स एव साधुपु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥ * प्रसङ्गमिति । नहीयं भक्तिस्त्यागे भवति, किन्तु चित्तवत् सो यदा विषयभेदेन भिद्यते, तदा भक्ति जनयति । तस्य चित्ततुल्यतामाह-प्रसङ्गामिति । अजरं जरारहितम् । पाशं बन्धकम् , न तु देहादेः, किन्तु आत्मनो विदुः । प्रकृष्टः सङ्गो यस्मिन् कस्मिाश्चत् । कवयो विदुरिति प्रमाणम् । स एव प्रसङ्गः साधुपु चेत् कृतः, तदा मोक्षद्वारमपातं भवति । यथा भगवति स्नेहो मुक्तये, तथा सत्सशे मोक्षद्वारम् । यथा ज्ञानादिषु सहजः सङ्गादि कपाटरूपः, तदुद्घाटने ज्ञानादिभिर्मोक्षो भवति; नैवं सत्सके सहजः कश्चन संसर्गदोषोऽस्ति । तदाह-अपातमिति ॥२७॥ सतां लक्षणान्याह- तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥ २१ ॥ x तितिक्षय इति । सन्तः पोडशधर्मा वै धर्मास्ते त्रिविधा मताः । भौतिकादिविभेदेन एकस्तु प्रकाशः * प्रमगमित्यत्र । तस्य चित्ततुल्यतामिति । तस्य सरस्य प्रतियोगिभेदेन बन्धमोक्षसाधफतारूपां नुस्यनाम् । * तितिक्षव इत्यत्र ! गुणानां भौतिकादिभेदे त्रयो या नव वा भवन्ति, न तु पोडशेत्याशङ्कायां विमजन्ते-एक इत्यादि । एकः सर्वसजविधानतत्वरूपम्तु सहजः स्मृतः । धर्मोक्ती पश्चात् स्मृत्योक्तः । ११ प.प..

·. . . ३ स्कन्ध. २५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ४७3 सहजः स्मृतः ॥ १ ॥ उपयोगी तथा चैको भौतिकात्रय एव हि । आध्यात्मिकास्तु चत्वारः सप्त चैयाधिदैविकाः ॥ २॥ पञ्चधा चेद्गुणा न स्युः सर्वेषां सिद्धयो न हि । भौतिकानामभावे तु लौकिकास्ते न सशयः ॥३॥ अलौकिका हि ते सेव्या निर्दष्टास्तदनन्तरैः । सप्तमिस्ते महात्मा- नस्तदभारे न तैः फलम् ।। ४ !! आदौ भौतिकांस्त्रीन गुणानाह-सर्वेषां प्राणिनामपराधं सहन्त इति तितिक्षवः । तेषु कृतापराधेप्वपि करुणायन्तो भवन्ति, तहुःखदूरीकरणाय यत्नं कुर्वन्ति । किञ्च, तेषाम- न्येषां च सुहृदो मित्राणि, सर्वदा हितमाचरन्ति भावयन्ति च । लोके मित्रदेवतागावश्च सुहृदो भवन्ति, न हि ते सर्वेषां दुःखाभावार्थ यतन्ते । लौकिकाश्च दयालयो हेत्वर्था वा कारुणिका भवन्ति, निवृत्ते तु दुःखे न तेषां हितं भावयन्ति । मातापितरौ ? यालेषु तितिक्षवो भवन्ति, न तु ते कारुणिकाः, न वा सर्व- सुहृदः । तस्मात् त्रितयधर्मयुक्ता अलौकिका एव । तादृशेषु दोषाभावमाह-अजातशत्रय इति । गुणास्त्रयो विपरीतरूपाः सन्तो दोषाः, ते कामक्रोधलोभात्मका भवन्ति । तत्र क्रोधो बहुविधः प्रकटाप्रकटधर्मादि- विभेदेन । स्वक्रोधः स्वरूपेण, साधनरूपेण वा परक्रोधे निमित्तत्वमापद्यते, तदा स शत्रुर्भवति । तस्याऽपि च धर्मः स्वस्य क्रोधहेतुर्भवेत्, तदाऽन्योन्यं शत्रयो भवन्ति । ते च पश्चात रागादिजनकधर्माधिताश्चेत् निवर्तन्ते । येषां तु शत्रवो नोत्पन्ना एव, जन्मान्तरीयाणामपंगतदोषाणां नोत्पत्तिः, अस्मिस्तु जन्मन्यनिष्प- त्तिः । अनेन पूर्वमनेकजन्मस्वपि निवृत्तक्रोधास्त इत्युक्तम् । राजसो दोषः कामादिः, सोऽपि नास्तीत्याह- शान्ता इति । लयविक्षेपरहिता चेतसोऽवस्था शान्तिः, तया सहाऽभेदं स्वभावतः प्राप्ताः शान्ताः । ए. तदपि बहुजन्मसाधनैरेव भवति । एवमन्तःकरणजीवयोर्दोषाभावो निरूपितः । दाहक दोषाभावमाह- साधन इति । साधकः सदाचाराः । स एव सन् आचारः, य आत्मानं परं च न खेदयति । आत्मा त्वन्तः- करणजीवात्मकः । शारीरस्तु वेदमयः, परोऽपि तथा । सर्वथा वा येषामाचारेण न कोऽपि कस्याप्यपकारः, स सदाचारी भवति । तेनाऽपि धर्मेण देहस्वभावत ऐक्यं प्राप्ताः साधवः । तादृश एव धर्मो येषामलङ्कर- णे हेतुभवति । लोके तेनैव प्रतिष्ठा भवति । अनेन सर्वोऽपि परिकरः तेषां साधुरूपो भवति ।। २१ ॥ प्रकाश तथा सहज एकोऽन्यः सनदोषहरत्वरूपः । उपयोगी प्रकृतेः सहुदोषनिरसन उपयुक्तः । सोऽपि पश्चात् स्मृन इत्यर्थः । तर्हि भौतिकारीनां त्रिविधानां किमर्थ कथनमित्यतस्तेषां प्रयोजनं सार्धनाऽऽहुः-त इति । चक्ष्यमाणधः साधुत्वेन भासमानाः । तदनन्तरैराध्यात्मिकैः । तथा चाऽजातशत्रुत्वादयश्चत्वारो धर्माः सख्यत्वप्रयोजकाः । तदभारे नेत्यत्र पदच्छेदः, नेति भिन्नं पदम् । अतः सर्वेऽप्यवश्यवक्तव्यत्वादुक्ता इत्यर्थः । सर्वदेहिनामिति पदं प्रतियोगियोधकत्वेन त्रिप्वपि तितिक्ष्वादिपदेष्वन्वेतीत्याशयेन तेषामलो- किकत्वाय व्युत्पादयन्ति-लांक इत्यादि । गुणा इति । अजातशत्रुत्वादयः । ते चेति । क्रोधाश्च । एवं लौकिकी व्यवस्थामुन्हा अजातशत्रुपदं व्याकुर्वते-येपामित्यादि । ननु शत्रूणां कथमजननमित्यतो व्युत्पा- दयन्ति-जन्मेत्यादि, क्रोधस्य निरयद्वारत्वेन तद्वतां बहुकालं निरये वासात् पूर्वजन्मीयानां नोत्पत्तिरतस्त- श्रेत्यर्थः । अन्तःकरणजीवयरित्यत्र जीवलिङ्गभूतोऽहङ्कारो जीवपदेन योध्यः । अखेदनक्रियाकर्मभूत- योरात्मपरयोः स्वरूपं विवृण्वन्ति-आत्मेत्यादि । ननु शारीरः केवल एकात्मपदेनोच्यत इति कथमेवं व्याख्यायत इत्याकालायामाहुः-शारीरस्तु वेदमय इति । तथा च वैदिकप्रक्रियायां तथैव, पौराणिकप्रक्रि- यायां तु एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् पोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते' इति चतुर्थस्कन्धवाक्यात्तथैवेत्यत एवं व्याख्यायत इत्यथः । इदमेव परपदेष्यतिदिशन्ति-परोऽपि तथेति । मित्रःक, ग. घ. ड. च. २ निमित्तान्तरम् क. निमित्तम् ख. घ इ. ३ अगतदोषाणाम् क.

·४७८ - श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत--- एवं सर्वदोषपरिहारमुक्त्या तेषां सर्वपुरुषार्थसाधकस्यसिद्यर्थ स्वस्मिन्नाधिदैविकान् गुणानाद- मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनवान्धवाः ॥ २२ ॥ * मयीति । भक्तिरने वक्तव्या, सर्वेन्द्रियाणां मनसा सह अहमहमिकतया भगवत्कार्यपरत्वमिति । इन्द्रियाणि च निर्दुष्टानि, सगुणानि चेति । न विद्यते अन्यम्मिन् यो भावः । भावो नामाऽन्तःकरणध. मोऽभिप्रायापरनामा सर्वत्र हेतुः । स भक्तिजनकोऽपि भवति, भावान्तरेणाऽपि भक्तिं जनयति । तत्फल- विषयकमेव भवति । भावान्तरसहितो वा । स हि देवतान्तरविषयः, पदार्थान्तरविपयः, मार्गान्तरविष- यो वा । तत्सहभावोऽत्र निषिध्यते, फलभावश्च । अत एव मार्गान्तरेण न चाल्यत इति दृढा । यस्यां भक्ती प्रमाणादि चतुर्द्धाऽपि बाधा नास्ति । सा दृढा । तदर्थमेव पूर्वसिद्धपदार्थानां त्यागः कर्तव्यः, ते च वेदलोकात्मकाः । तदाह-मत्कृते भगवत्कार्यार्थमेव त्यक्तानि विहतानि कर्माणि यैः । निरन्तरभग- वत्स्मरणे, सेवायां च सर्वाण्येव कर्माणि बाधकानि, ज्ञानपूर्वक सेवमानानामनन्यभावप्रतिबन्ध कानि च । मत्कृत इति नाऽऽलस्यादिना तत्परित्यागः । लौकिकाः स्त्रीपुत्रादयः स्वजनाः, बान्धवास्त्यन्ये सजा- तीयाः । त उभये त्यक्तव्याः । तेपामपि सत्वे तु न स्वजनबन्धुत्वम् । परित्यागलक्षणमेकमपि साधनं लैकिकवैदिकभेदेन द्विधा परिगणितम् । लौकिकानां परित्यागाऽसामर्थ्यबोधनार्थ वा ॥ २२ ॥ एवं रूपासक्तौ त्रयो गुणा उक्ताः, नाम्नि त्रयमाह--- मदाश्रयाः कथामृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः ॥ २३ ॥ + मदाश्रया इति । भगवद्गतचित्तेन ये श्रुता भगवद्गुणाः । ये वा संकीर्तिता नित्यं यावत्ते रस. तां ययुः । तावत्त्यक्तैस्तदीयैश्च बाधा भवति सर्वथा ॥ १ ॥ विविधा अपि ते तापा: सोढव्या- स्तापसत्वतः । वलात्कृत्वा तपस्यन्ते ततः प्राप्ताः स्वतो वराः ॥ २ ॥ भजनापेक्षया ते वै भगव. स्पीतिहेतवः । दुःखेषु भगवांश्चाऽपि नित्यं साक्षाक्रियेत वै । देहादिविषयांस्त्यक्त्वा चित्तं तद्ग- प्रकाशः। * मयीत्यत्र । भक्तिभावयोः कार्यकारणभावेन भेदवोधनादुभयोः स्वरूपं यदत्र विवक्षितं तदाहुः- भक्तिरित्यादि । भावो नामेत्यादि च । भावस्यानन्यत्वं विवृण्वन्ति-भावान्तरेणेत्यादि । तदिति । भा. वान्तरम् । तथा च, फलोपेक्षाशून्यो भावोऽनन्य इत्यर्थः । अन्यशब्दस्य सजातीयग्राहकत्वादनन्यपदेन स. जातीयसंचलननिषेध एव युक्तो न फलनिषेध इत्यरुच्या पक्षान्तराण्याहु.-भावान्तरत्यादि । फलभाव- चेति । मक्तरुच्यत इति शेपः ! सत्त्वे तु न स्वजनवन्धुत्वमिति । पूर्वोक्तरीतिकभक्त्या साधुत्वे तु न तथात्वं किन्त्वत्यक्तन्यत्वमित्यर्थः । + मदायया इत्यत्र ! कारिकानु । ननु भगवत्कथाश्रयणादिकर्तृणां पूर्वोक्तधर्मवैशिष्टयात्तापासम्भवेन तत्कृततापाभावोक्तिरनुपपन्नत्याशक्य तत्रोपपत्तिमन्यच्च किंचनाऽऽहु. भगवदित्यादि। तावदिति रसत्व. भवनात् पूर्वम् । सोढव्या इति । तथा च सोदव्यत्वान्न तपन्तीत्यर्थः । अन्यदाहुः-तापसत्वतो बला- कृत्या तपस्यन्त इति । कृत्वति । त्यागं कृत्वा । ततोऽप्यन्यदाहुः-तत इत्यादि ।स्वत इति । विप्रयो। गम्यभावात् । तेषु गुणमाहु.-दुःखेपित्यादि ।

·. , स्कन्ध, २५ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४७९ तमेव यत्,॥३॥ याः कथा मगवन्तमेवाऽऽश्रित्य वर्तन्ते, न तु प्रसङ्गाद्भगवद्विपयाः । मृष्टा उज्ज्व- ला निदोषपूर्णरूपाः । भाववर्णनेन वा भक्तैरुज्ज्वलीकृताः ॥ २३ ।। एवं तेषां लक्षणान्युक्त्वा तादृशेषु साधुत्वं विधत्ते- त एते साधवः साध्वि ! सर्वसङ्गविवर्जिताः। सङ्गस्तेष्वथ ते प्रायः सङ्गदोपहरा हि ते ॥ २४ ॥ * त इति । ननु केऽपि स्वभावतः साधवः, तेऽपि भगवन्निकटे वर्तन्त इति एत इत्युक्तम् । त एव प्रसिद्धा एते । विश्वासार्थ साध्वीति संबोधनम् । ननु तादृशाश्चेत् सन्ति वयः ? कथं जगदमुक्तं तिष्ठ. तीत्यागयाऽऽह-सर्वसङ्गविवर्जिता इति । लौकिकास्तु स्वतो न तान् जानन्ति, ते तु सर्वापेक्षार- हिता इति न केनापि प्रकारेण कस्यचित्संशयोऽपेक्षितः । अतस्तेषां योगाऽभावादेव न मुच्यन्ते, किं तेषां निरूपणेनेत्याशङ्कयाऽऽह-सङ्गस्तेष्विति । तेषु सहस्ते प्रार्थ्यः । सशस्त्यक्तन्यो भवति, स त्वया न श- क्य इति सङ्गजनितदोपनिवर्तकम्, सङ्गत्यागजनितगुणजनकं च किञ्चिदपेक्ष्यते, अन्यथासङ्गत्यागस्य का. रणता न स्यात् । शास्त्रान्तरेऽपि सङ्गत्यागानुकल्पत्वेन सत्सङ्गो निरूपितः पूर्वोक्तोभयसाधकाः (१) तेऽपि तवाऽशक्यसङ्गा इति तेषां सङ्गप्रार्थनैव कर्तव्या । प्रार्थनाऽपि तावत् करिष्यतीति तद्धर्माणां तथात्वं वक्तुं सङ्गदोपदूरीकरणं तेषां सहजो धर्म इत्याह-सङ्गदोपहरा इति । सङ्गस्य हि कामजनकत्वम् , सङ्गेन हि कामादिदोषा जन्यन्ते, तांश्च दोपान् सन्तो दूरीकुर्वन्ति । तदाह-हीति । तथा सामर्थ्य तेषामाह-त इति । ते हि भगवदीयाः प्रसिद्धाः ॥ २४ ॥ एवं भक्तिसाधकत्वेन सन्तो निरूपिताः । कथं तेषां साधकत्वमित्याशश्य तं प्रकारमाह- सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हत्कर्णरसायनाः कथाः । तजोषणादाश्वपवर्गवमनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिप्यति ॥ २५ ॥ भक्त्या पुमाञ्जातविराग ऐन्द्रियादृष्टश्रुतान्मद्रचनाऽनुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गः ॥ २६ ॥ • सतां प्रसङ्गादिति । सतां संवन्धी यः प्रकृष्टः सङ्गः, तस्माद्धेतोर्मम वीर्यज्ञापिकाः कथा भवन्ति । तासां प्रीतिपूर्वकसेवया क्रमेण श्रद्धा, रतिः, भक्तिश्च भवति । भक्त्या च वैराग्यम् । ततोऽपि निरन्तर स्मृतिः । ततो योगप्रवृत्तिः । एवं परित्यागज्ञानवैराग्ययोगभक्तिभिविद्याभूतामिभगवत्स्वरूपप्रासिरिते ससाधनं फलम् । साधनसाधिकाऽपि भक्तिनिरूप्यत इति न विरोधः । सतामिति बहुवचनं सत्त्वे प्रकाशः। * त एत इत्यत्र । शास्त्रान्तर इति । ब्रह्मवैवर्ते मदालसोपाख्याने “सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यास चेत्यक्तुं न शक्यते । स एव सत्सु कर्तव्यः सङ्गः सङ्गस्य भेषजम् " इति । 1. सतामित्यत्र । आभासे । आहेति। त्रिभिः पौराह । अग्रिमश्लोकस्यार्थ वदन्ति-भत्त्याच वैरा. ग्यमित्यादि । तृतीयस्याऽऽहु.-एवमित्यादि। ननु पूर्व सत्प्रसङ्गकथाश्रवणादिना जाताया भक्तेर्भगवदवरोधरूपं फलं प्रत्येव करणत्वं युक्तम् । न तु प्रथमाक्तं वैराग्यं प्रत्यपीत्याशङ्कय समादधते साधनेत्यादि । तथा च भक्तरसहायशूरस्वज्ञापनाय तथोक्तिरिति तस्या जघन्यकोटिप्रवेशाभावान भक्तिशासविरोध इत्यर्थः ।

·वति । ४८० श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- प्रमाणम् । सता सद्भिरेव सो भवति । द्वितीय सन् तदैव युज्यने, यदि प्रथम सन् मवति । तेषा प्र- कृष्ट सङ्ग सजातीय एव भवति । एकमतनिविष्टानामेकस्वभावाना वा। प्रसङ्गपदेन चैतत्यूचयति- तेपरमन्योन्यं प्रकृष्ट सङ्ग , अन्यस्य प्रासंगिक इति । संसारिणामपि तेपा प्रसङ्गात् कथान्तरेषु वक्तव्य के- नोपस्थितादपि भगवतकथा भवन्तीति च ज्ञापितम् । यद्यपि भगवत्कथा सर्वत्र मवन्ति, तथापि न ता भगवत्पराक्रमप्रतिपादिका , तेपा मुखाद्भगवत सामथ्र्य लौकिक निर्गत भवति । सतामेव तु प्रसङ्गाद्धग- वत्पराक्रमप्रतिपादिका भवन्ति । तैरेव वीर्याणि ज्ञायते । स्वाभाविककथाना निरन्तरं श्रवणातत्सस्कारा भिनिविष्ट हृदय, श्रोत्र च जीत न भगवत्कथा गृह्णाति । न हि हिमालयस्थिता प्राणिन आतप ग्रहीतु शवन्ति । ते च पुनर्देशान्तर गता , यथाऽऽतपप्रेप्सवो भवन्ति, तद्देशस्वभावापन्ना उद्देशस्थद्रव्य , तथा भगवत्कथा अपि हृत्कर्णयो पूर्वस्वभानोपमर्दनेन रसोत्पादिका भवन्नीत्यर्थ । प्रथमत श्रुता हृदये रसमुपादयन्ति, पुन पुन श्रुता कर्णयो । यथा कामाभिनिविष्टस्य चक्षु कामिन्या रसादिष्ट सत् ब- ल्पन्निवय॑मानमपि न निवर्तते, किन्तु दिदृक्षव निरन्तर भवति । तथा कथा एव बलादपि भावयति । शुथूपाऽपि निरन्तरमुत्पद्यत इत्यर्थः । अतस्तासा प्रीत्या श्रवण भवति । आवृत्त्या प्रीतिरुत्पद्यते । तदा लो- कान्निवृत्तं मनोऽपहतपाप सन्मागे निविशते । तदा आशु सर्वलोकनिवृत्तिरूपे आत्मनि, मोक्षाख्ये भग चा, तन्मार्गे वा, प्रथममास्तिस्यबुद्धिर्भवति । ततो रति स्नेहो भवति, सर्वथैतत्यासव्यमिति । त. तो वक्ष्यमापा भक्तिर्भवतीयर्थ ।+विषयास्त्यक्ता अपि वासनया हृदि स्थितारागापगम एव गच्छन्ति । स च भगवति मेहेन सजातया सेवया, फररूप प्राप्तया, इतररसविस्मारिकया निवर्तते । तदा जातवि रागो भवति । ऐन्द्रियादिति विरागे हेतु । न ते विषया आत्मपर्यवसिता ऐन्द्रियत्वे प्रमाणमपि वदन् विषयाणा भेटमाह-दृष्टश्रुतादिति । दृष्टा राज्यादय , श्रुताः, स्वर्गादय । तस्या मक्तेरनुवृत्त्यर्थ साध नमाह-मद्रचनानुचिन्तयेति । भगवत्कर्तृका या रचना कृति । रचनाशब्देनाऽलौकिकं निर्माणमुच्यते । तेनाऽसक्क्भिगवच्चरित्रश्रवणेन भक्तिस्तिष्ठति । तदा चित्तस्य ग्रहणे यत्नो भवति । चित्त हि चञ्चल- स्वभावं न म्वतोऽवतिष्ठते, प्रयोजक चोपेक्षाया न गृहीत भवति । अतो यत्तः सावधान सन् , चित्त- म्य ग्रहणाथै योगयुक्तो भवति, योगस्य चित्तवृत्तिनिरोधरूपत्वात् । योगेन चिनिरोध कर्तव्य इति निधिताओं भवतीत्यर्थ । तदा मजुभिरेव योगमार्गः । हटकेशादिरहितैर्भगवद्धशानरूपै , अचिन्तन- दशाया प्राणायामादिरूपैया । अतो भत्ता सिद्धायामितरत्सुरममिति भक्तिरेव पञ्चमी विद्या मोक्षेऽन्तर- तमा ॥ २५ ॥६॥ पर समाधन शाम्बार्थमुक्चा साधनपरम्परा निम्पयन् फरकीर्तनेनोपसहरति- असेण्याऽयं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजम्भितेन । योगेन मय्यार्पतया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहाऽवरुन्धे ॥ २७॥ अमेस्पेनि । अयं पूर्वोत्तोऽधिकारी । मां प्रत्यगात्मानमिहेय देहे जन्मनि, ब्रह्माण्डभेदनादिकम- रवा, अन्धे, गयो मुनि प्रामोतीत्यर्थ । तस्य प्रथमं प्रवृतगुणानामसेवा, प्राकृतविषयाणा बन्ध- मराशा + भरपा पुमानिति को न्यायुपन्नि-पिपयास्त्यता अपीत्यादि। १ भम्पा क पा ३ भान Run Garतराप प .

·shr - . ३ स्कन्ध २५ अध्याय } श्रीमद्धालभाचार्यविरचिता। १८१ कानामसकृदनुभवाभाव । ततो विषयाभिनिवेशाभा अन्तर्मुखं चित्तमात्मानं गृहाति । तदा ज्ञान भवति,आत्म- कामश्च । तदा विषयगतो रागो निवर्तते, तेन च पुनर्ज्ञानमल्लसितं भवति । त्रयमेतदेकम् । योग स्वतन्त्र- श्चाश्चल्यनिवृत्तिहेतु । मर्पिता च भक्ति विषयवशीकी । विषयेभ्य आरमान विमुच्य, भक्या च भगवन्त वशीकृत्य, लक्ष्यनिय स्थापयित्वा, तर सर्वमेव प्रकार ज्ञात्वा, जीव च सधाताहत्यप्रापणयो ग्य च ज्ञ त्या, योगारूढ विधाय, रक्ष्ये योजन युक्तमेव । अता विषयभेदात् पञ्चानामुपयोग । मामिति प्राप्यरूपोऽहमेव । तव तु सिद्ध इति शास्त्रार्थनापनमानं क्रियत इति बोधितम् । वहि प्रवेशशङ्का वार यितुमाह-प्रत्यगात्मानमिति । प्रत्यगन्तर्मुखतया परिस्फुरन् । गपि म्हात्मना भिन्नम् ॥ २७ ॥ पूर्वमत्र भक्तिर्भजनमात्रमुक्तम् , न विशेषत इति विशेषतो भक्तिं पृच्छति- देवहूतिरुवाच । काचित्त्वय्युचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणमञ्जसैवाऽश्नवा अहम् ॥ २८ ॥ काचिदिति । श्रद्धा, आराध्यत्वेन ज्ञानम् , सेवा, माहात्म्यज्ञानपूर्वक स्नेहश्च । तेषु त्ययि युक्त को भक्तिशब्दार्थ इति प्रश्न । यद्यपि क्रमाच्चत्वारोऽपि युक्ता , तथापि य सालारवा विषयीकरोति सा वक्तव्येति सप्तम्या सूचितम् । भक्तियोगोऽपि बहुविध इति जीवाधिकारमपुरस्कृत्य स्खद्योग्या केति प्रन्न । उचितेत्यविहिता भक्तिर्ध्यावर्तिता । कीदृशी सगुणा, अगुणा वा ? तत्रापि मम योग्या कीदृशीत्याह- मम गोचरेति । गोचरशब्दो विशेष्यनिनोऽपि भवति । त्वयैव सर्वे मार्गा प्रवर्तिताः । भवाश्च सर्वरूप, अत सर्व एव भकिमार्गा यद्यपि त्वयि युज्यन्ते, तथापि यया भक्त्या निर्वाणरूपं ते पदमञ्जसाऽना- यासेनैव अहमश्भवै । अभवानीति वा पाठ । दैवगत्या सर्वेऽपि मार्गा. क्दाचित्सुगमा भवन्ति । तट्या- वृत्यर्थमाह-एवेति। निर्वाणाख्य पद व्यापिवैकुण्ठम् , तर या भक्ति सर्वाधिकारशून्यमपि पुरुष नयति । गतश्च तल्लोके आनन्दाऽनुभवसमर्थो भवति, तत्रैत्यैस्ताहगी वक्तव्येत्यर्थः ।। २८ ॥ योग च पृच्छति- यो योगो भगवद्वाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदितः। कीदृशः कति चाऽङ्गानि यतस्तत्वावबोधनम् ॥ २९ ॥ यो योग इति । भगवल्लक्षणलक्ष्ये आत्मनो योजनार्थ यो वाणरूपो योग सोऽपि वचव्य । भगवान् सर्वत्र नयेदित्यत्र भक्तिहेतु । म्यतो गमने सामर्यहेतुर्योग । त्वयोदित इति । योगेन मानन्ध' इत्यत्र | तस्य स्वरूपमङ्गानि च वक्तव्यानि, शास्त्रे नानाविधाना निरूपणात् । स्वतन्त्रतया योगस्य का रणवाभावात्, भक्तश्च पृष्टत्वात् , किं योगेनेत्याशकयाऽह-यतस्तस्थावोधनामिति । ज्ञानसाधनं यो ग । अनेन चत्वारोऽर्था पृष्टा -भक्ति , योग , स्वरूपतस्तदङ्गानि, परसाधकत्वेन तदङ्ग साड्डयन ज्ञान च । योगो योगाङ्गानि चकम् , अन्यानि त्रीणि ॥ २९ ॥ एतत्सर्वं वक्तव्यमिति निरूप्योपसहरत्यावश्यकत्वाय- तदेतन्मे विजानीहि यथाऽहं मन्दीहरेः । २ सद्योग्या वा ख ग पुरस्रुत्य ग प्रस इव स तनाय ग ·- ૮૨ श्रीसुमोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- सुखं बुद्धधेय दुर्बोधं योपा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥ तदेतन्म इति । शास्त्रप्रसिद्धमनुभवारूढपर्यन्तं वक्तव्यम् । विजानीहि ज्ञापय । ज्ञापने प्रयत्नापि. क्याथै स्वस्य निकृष्टाधिकारमाह-मन्दारहम् । हरेः सुसं स्वरूपं सर्वरेव दुधिम् , भवदनुग्रहादुर द्धधेय, हरेः संबन्धि वा पूर्वोक्तम् , सुख यथा भवति तथा युद्धयेय नापि वचनमात्रेण बुद्धयते,किन्त्वनुमहा- देवेति तथोक्तम् ॥ ३०॥ यद्यपि मात्रा गूढतया निर्दिष्टं चतुष्टयम् , तथापि ज्ञात्वा तन्निरूपयतीत्याह- . मैत्रेय उवाच । तस्य विदित्वाऽथं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाऽभिजातः ।' तत्त्वान्नायं यत्प्रवदन्ति सायं प्रावोचदै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥ * विदित्वेति । योगो भक्तिः क्रियारूपा ज्ञान साहयं च वेदनम् । तेपां यत्रोपयोगः स्यात्तदने वक्ष्यते स्फुटम् ॥ १ ॥ चतुर्णी यत्प्रयोजनं सोऽर्थः । विवेचनं तु सङ्घातात् सांख्यकार्य प्रचक्षते । विविक्तस्य तु विज्ञानं ज्ञानकार्य निरूपितम् । भक्त्या प्रसन्ने तु हरौ तं योगेनैव योजयेत् ॥ २ ॥ एतज्ज्ञाने सामर्थ्यम्-कपिल इति । मातुरिति कथनावश्यकत्वम् । जातस्नेह इति गुप्तकथने हेतुः । यत्र मातरि, तन्वा कपिलदेहेनाऽभिजातः । अधिकस्नेहे हेतुः । यद्वक्ष्यति तत्परिगणयति । तत्वान्नायं तत्त्वानामानाय आत्तिर्यत्र । उद्देशलक्षणभेदेन, कारणत्वेन, कार्ये चानुप्रवेशेन, बहुधा आमातम्, लोके साह्वयमिति प्रसिद्धिः। वदन्तीति प्रमाणम् । भक्तिवितानो योगश्च । प्रावोचदिति ज्ञानं मार्थः ॥ ३॥ तत्र भक्ति लक्षयति-देवानामिति द्वयेन-- श्रीभगवानुवाच । देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥३२॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी। जरयत्याशु या कोशं निगर्णिमनलो यथा ॥ ३३ ॥ तस्य च परिकरः सर्वोऽप्यने वक्ष्यत एकादशभिः । एकमनसः पुरुषस्य सर्वेन्द्रियाणां सत्त्वमूर्ती वति या म्वाभाविकी वृत्तिः, सा भक्तिरिति । इन्द्रियाणि हि द्विविधानि स्वभावतः 'या ह प्राजापत्या: प्रकाश * विदित्वेत्यत्र । क्रियारूपेति । सेवारूपा । तदिति । साध्य रूपं भक्तेः स्वरूपम् । मूलस्थमर्थ- पदं व्याकुर्वन्ति-चतुर्णामित्यादि । तत्प्रयोजनं किमित्याकाहायां विवृण्वन्ति सान-विवेचनमित्यादि। तमिति । आरमानं च । तथा च, चतुर्णामेतानि चत्वारि प्रयोजनानीत्यर्थः । उद्देशलक्षणभेदेनेति । परी- क्षाया मूलेऽनुक्कत्वादुमयोरेव ग्रहणम् । भक्तिवितानो योगश्चेति । तेन भक्तिवितानसहितो योगो भ. तिवितान इति मूलाओं वोधितः । ज्ञान प्रार्थ इति । तेन ज्ञानं यथा स्यात्तथा अवोचदिति मूलार्थः । वेन चतुरोऽप्यर्थानवोचदित्यर्थो भवति । युदपेयम्. पुदोष मी. -भग गि ग.

·. ३ स्कन्धः २५ अध्याय. ] श्रीमद्लभाचार्यविरचिता। इत्यत्र निरूपितानि । एकानि देवरूपाणि, एकान्यसुररूपाणि ।' यान्यलौकिकं वेदोक्तमेव कर्म ज्ञानं वाज- नयन्ति, तानि देवरूपाणि; यानि लौकिकं कर्मादि जनयन्ति, तान्यासुराणि। तेषामन्योन्य स्पर्धा । तत्र ब. लिष्ठान्यासुराणि तैर्देवरूपाणि न स्वकार्ये प्रवर्तितुं शक्रवन्ति । तानि चेदासन्योपासनादिना +आसगा()दि- 'दोपोनिवृत्तानि स्वस्य देवभावं प्राप्नुवन्ति, तदा कार्यतोऽपि देवरूपाणि भवन्ति । तत्र ऋषीणां बहुजन्मा- भ्यासादिन्द्रादिदेवानां च देवरूपाण्येवेन्द्रियाणि भवन्ति ये वा दैव्यां संपदि जाताः, तेषामपि देवरूपाणि भवन्ति, आसुराण्यपि भवन्ति । एकस्मिन्नेव गोलक उभयमपि तिष्ठति । यानि निषिद्धाद्विचिकित्सन्ते, यथाऽमेध्यं दृष्ट्वा तथा कामिन्यामपि दृष्टायाम् । यानि पुनर्निपिद्धे लौकिके च रज्यन्ते, तानि वलाद्विहि- ते प्रवर्तमानान्यपि न परितुष्टानि भवन्तीत्यासुराणि । तत्र भक्तिदैवेरेव भवति, नासुरैरिति देवपदेन क- रणानि निर्मितानि । तेषां परिज्ञानार्थ लक्षणमाह-गुणलिङ्गानामिति । गुणा रूपादयः, तैलिनयन्ते, गुणा लिङ्गानि येषामिति । देवरूपाणामिन्द्रियाणामेतलक्षणम् , तानि लयविक्षेपशून्यानि । ततो विक्षेपा- भावात् न कार्येषु प्रवृत्त्या स्पष्टमुपलभ्यन्ते, नापि ल्याभावात् मूढानि पदार्थमपि न गृहन्तीत्यपि । कि- न्तु रूपमात्रं चक्षुहाति पश्यतीति कृत्वा चक्षुरस्तीति ज्ञायते । एवमन्यानि तादृशानि कथं भवन्तीत्या- काहायामाह-आनुश्रपिककर्मणामिति । गुरोरुच्चारणानन्तरं श्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः, तेन प्रोक्तानि कर्माणि आनुश्रविकाणि; तान्येव कर्माणि येषाम् । लोके दर्शनादिमात्रम्, कार्याणि तु वैदिकान्येव तेषाम् । दैवात् येषामेतादृशानीन्द्रियाणि भवन्ति, तेषां भक्तिर्भवती युक्तम् । किञ्च, तान्यपि कर्मयोगज्ञानादि- बहुरूपे वैदिके कर्मणि प्रवर्तमानानि पूर्ववासनयाऽभ्यासात् भवन्ति । तेषामपि यदि फलावस्था भवति, तदा सत्त्व एव शुद्धसत्त्वरूपे भगवत्स्वरूपे प्रवर्तमानानि स्वभावतो भवन्ति । सत्त्व इति साह्वयमतानु- सारेणोक्तम् । वस्तुतस्तु गुणातीते भगवति स्वाभाविकी वृत्तिरिति भगवच्छास्त्रम् । 'मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ' ' हरिर्हि निर्गुणः साक्षात् ' इत्यादिवाक्यैः सर्वा भगवतः सामग्री निर्गुणौ । एवकारो राजसतामसव्युदासार्थः । एकमनस इति । एकमेव मनो यस्य । मनोऽपि द्विविधम् , दैवासुरविभेदेन । तत्रासुरं साल्पविकल्पात्मकं नानाभावापन्नं गुणैश्च क्षोभमेति । दैवं तु एकस्वभावापन्नं मननात्मकमेव । इन्द्रियाणि तूभयविधान्येव भवन्तु नाम । कार्यमेवासुराणां वाध्यते । मनसा तु द्वितीयेन न भाव्यमेव, तथा सतीन्द्रियाणां पूर्वोक्ता वृत्तिन स्यात् । अत एकमेकस्वभावापन्नं मनो यस्य, तस्यैव भक्तिः । अन्येषा तु यथाकथञ्चिक्रियमाणा भगवति खण्डशो वृत्तिरक्षयत्वात् बहुभिर्जन्मभिः पुष्टिं गता, अन्तिमजन्मनि भक्तिरूपां वृत्तिं जनयिष्यतीति, न काऽप्यनुपपत्तिः । वृत्तिस्तन्निष्ठता, नतु ग्रहणमात्रम् । साऽपि वृत्ति- रौत्पत्तिकी; यथा प्रहादस्य, अन्येषां वा भक्तानाम् । एतावदूरे नाऽस्गिन् जन्मनि साधनसाध्यता, किन्तु पूर्वजन्मवशादेवैवंभूतो भवति । अग्रे विशेष वक्तुं शब्दमाह ! जन्मान्तरेण व्यवधानात्पूर्वजन्मवृत्ति- र्यच्छब्देन परामृश्यते । फलरूपे जन्मनि सा अनिमित्ता भवति, स्वतन्त्रा, भगवन्निमित्ता वा । भगवतः । सकाशात् फलानि निमित्तानि । यानिमित्ता सा भक्तिर्भवतीत्युत्तरेण संवन्धः। किञ्च, सा चेद्भागवती प्रकाश + देवानामित्यत्र । आसना()दिदोपादिति । लौकिकात्यक्तादिदोपात् । विचिकित्सन्ते इति । ग्लानि प्राप्नुवन्ति । तानि देवरूपाणीति शेषः । अनिमं लोकं व्याकुर्वन्ति-फलरूपे जन्मनीत्यादि । देवस्वभावम्. म घ. द. २ अपि. स.इ. ३ निर्गुणैव ग. एतदेव क. प.इ. . , ·- . ४८४ श्रीसपोधिनी । [ श्रीमद्भागवत भवति, साक्षानगवन्त विषयीकरोति, भगवदाय वा पशुणस्पतामापद्यते । पूर्व सत्त्वरपे देवे विप्णी पृत्ति , सैव जन्मान्तरे भागवती भवतीति वा । पञ्चामिविद्याया जानापयिकदेहसिद्धिनिरूपिता, तम्मिन् देहे ज्ञाने जाते मुक्तिर्भवतीति तस्य च ब्रह्मविदो जीवतो, नियमाणम्य, गच्छत , सनतम्य च व्यापारा निग्य- पिता । सद्योमुक्तावपि सायुज्य निरूपितम् । तद्वस्तुतो गलानामेव भवतीति सिद्धान्त , प्रकारान्तरेण प्राप्याऽभिव्यक्त्यभावात् । तथापि मुक्तेः मायुज्यादपि दय भक्ति गरिष्ठेत्याह-मिद्वेगरीयसीति । सिद्धि पूर्वोक्ता । गरीयस्त्व निरूपयति-जरयतीति । या कोश लिहु शरीर जीर्ण फोति । वीजात्मय मित्यन्ये । यद्यपि सिद्धावपि कोशजीर्णता वर्तते, तथापि आशु जरयति । अनायासार्थ दृष्टान्त -निगीर्णमनलो यथेति । न हि भुक्तकवलम्य परिपाकार्यमौदर्यादग्नेरन्यसाधन विधीयते, औपधाटिकमप्यमिमेव यो धयति । एतया मे पद प्राप्यत इति भाव ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ४ तादृशभत्ताना ज्ञानिनाभिवाऽग्रिमत्यमाह प्रकारद्वयेन । तर प्रथममाह-त्रिमिनकात्मतामित्या- दिमि । जीरता साधनावस्था फलरूपा तथा परा । सायुज्यं च तृतीयं स्यादतो नोक्रान्तिमा पणे ॥ १॥ तत्र प्रथमं भक्ताना साधनावस्थामाह- नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता मदीहाः । येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्ज्य सभाजयन्ते मम पौरुपाणि ॥ ३४ ॥ नैकात्मतामिति । इय हि फलरूपा भक्तिर्ज्ञातव्या । ते भक्ता यापजीवन्ति च तावत्फररूपा भक्ति कुर्वन्तीत्यर्थ । फररूपता तदैव भवति, पदा भजनाद्रसोऽभिव्यक्तो भवति बहुधा । तम्या अभिव्यक्ते. निदर्शनम् , भगवत एकात्मता सायुज्यरूप फल न स्पृहयन्ति । प्रार्थना दूरे । ते भक्तेषु विरला प्रसङ्गात् निरूप्यन्ते । केचिदिति दुर्लभा । तेषा कायवाड्मनोवृत्ति स्वभावत एव भगवति भवतीत्याह-मत्पा- देत्यादिना । मम पादसेवायामेव अभिरतिर्मनोवृत्तियेपाम् । सर्वतो गत्या भगवत्कार्य कर्तव्यमिति पन्या सेवेत्यर्थ । अन्यत्तु सुख गमनानन्तरसाध्यम् । इय मनोवृत्तिनिरूपिता । कायिकीमाह-मदीहा इति । मत्सबन्धिन्येव ईहा चेष्टा येषाम् । तेपा वाचनिकीमाह-अन्योन्यत इति । सर्वे भागवता एकरूपा भगवदीया प्रसज्ज्यासक्तिं कृत्वा, मम भगवत , पौरुपाणि सभाजयन्ते । अन्योन्यमुक्तान्यतिपौरुपाणि संमानयन्ति प्राट सुहृष्टा । स्वकार्यनिर्धारविचारहेतौ प्रमाणमेतद्गणयन्ति नाऽन्यत् ।। ३४ ।। तेषा पावस्थामाह- पश्यन्ति ते मे रुचिरावतंसप्रसन्नवक्रारुणलोचनानि । 'रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥ प्रकाशः। - नैकात्मनामित्या प्रकारयेनेति । ऐहिकपारगकिकभोगप्रकारभेदेन । स्मृगभावबोधकश्लो पप्रयनासय कारिफया वदन्तस्तादृशा सचोमुक्तो प्रकारभेदे हेतुत्व स्पृहाभावस्याऽऽहु -जीनतामित्या दि। यत इत्यादि । यम्मादेताना तेपामवम्थात्रयमतस्तदिन्द्रियाणा देहादुलान्तिदेवतात्वप्रापण च नोकमित्यर्थ । । , - . १ अपि रा ·- । ३ बन्न २५ अ याय 1 श्रीमदल्लभाचायविरचिता । पश्यन्तीति। ते मे च्याणि परयन्ति, निरन्तर भगवत्लाक्षात्कारो भवति । यथा मित्र तह कीडन्ति प्रथमत पश्यन्ति । भगतो रूपाणि वर्णयति--रुचिर णि प्रामानि कमीभरण नि येशाम । अनन -दा बनादौ भगवत्माक्षात्कारो भवतीत्युक्तम् ! प्रमन्नानि वत्राणि अरुणानि रोचनानि येषामिति रामामिर नृसिंहमिव पश्यतीत्यर्थ । तेषामिष्टोत्पाटनार्थ राजमभावमिष्टाना स्थित्यर्थ च माविकभार प्रकटयन्ती ति वा । रूपाणाति पग्मोपासकानामेन रप पदाचित् साक्षात भगति, तेपा तु वहनि । तानि च दिव्यानि, लौकिक्वुद्धया न गृहीतानि । अरोफिकभार ग प्रस्टयन्ति तान् प्रत्येव प्रकटानीति ! तथा सति नातिप्रसति । तेपामन्यदीयव्यावृत्त्यर्थ निदशनान्त-माह घरपटानीति । न ह्यन्येन वर दाउ शक्यते । प्रसन्नाद्रूपादेनेपा वलक्षण्यमाह-लाफ वाचमिति । जानन एवैते एतस्मिन्ना रोके भ गवता सह म्पृहणीया वाच वदन्ति, यथा मित्र मह इघालापा क्रियते ॥ ३५ ॥ ततस्तेपा सायुज्यमाह- तेर्दर्शनीयावयवेरुदारविलासहासेक्षितबामसूक्तैः । हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्तिरनिच्छतो मे गतिमवीं प्रयुक्ते ॥ ३६ ।। तैरिति । तेः पूर्वोक्तरूपेरनुभवसमय एवानन्दजनकै । दर्शनीया अवयवा येपाम् । दारो विरास , हासपूर्वकर्माक्षितम् , वाम मनोहर मूक्त वाक्य च येपाम् । तेहृतान्त करणाना वशीकृतेन्द्रियाणा च सा पूर्वोका भक्ति तामनिच्छताऽप्यण्वी गति सायुज्य प्रापयति । भक्तम्य चतुर्विघपुरुषार्थमिध्यर्थ चतूरू पत्य च साध्यते । तत्र दर्शनीया अवयवा कामपूरका उदाग बिलासोऽर्यजनक , हासपूर्वकम लित भ मजनकम् , वानसूतानि मोक्षजनकानि । कामो हि विषयसौन्दयेण अन्त शक्त्या च सिद्धयति, अतो ढ र्शनीयेति विशेषण पहिरौकिकसौन्दर्यार्थम् । विलासो ह्यर्थम्य नानाप्नकारत्वाय । उदारत्व तम्य मवोप कारक्त्वाय । भगवतो हि रीला सर्वेमा सर्वपुरुषार्थदायिनीति भगरत्त्वम् । हासो देहादावध्यासननक अन्यथा निरन्तर धर्मो न सिद्धयेत् । हामपूर्वक च ज्ञान धर्मजनमेन । सृत हितकारि, अविद्यानाशकन् । वाम परम नन्ददायसमिति । सूक्ष्मा हि गतिरेकरूपानन्द-वरूपा, रूपाणि चाऽनन्तानन्दरूपाणि, अतएवा ऽनिच्छा अत एघाऽ-त करणन्द्रियाणा च तैराकर्षणम् , सन्द्रियसुखरूपत्वात् । स भगवान् म्वगृह गच्छन् तानपिनयते । ते तु इन्द्रियाणि मनश्च नयन्ति । भक्तिस्तु फलावश्यम्भाविनी कारादीनामगम्यमतिसूक्ष्ममेष भगवदात्मक फर प्रयच्छति ॥ १६ ॥ पत्र मायुज्यरूप फलमुक्या सारोक्यादिरूप पलमाह- अथो विभूति मम मायाविनस्तामैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रविष्टाम् । - . प्रकाश। x पश्यन्तीत्या । नन्वताणस्य भगवत सपा दर्शनविषयसेन ऽतिप्रसङ्गात क्थ दिव्यत्वमित्याका झायामाहु-तानीत्यादि । यानि दिव्यानि तान्येव भक्तार्थ भूमौ प्रकटानि, इति हेतोशनभ्य भक्तार्थत्वे सति तदर्थसर्वगोचर्गभावादिव्यत्वस्य व्यभिचाररूपा अतिप्रसक्तिनेत्यर्थ । अन्यीयव्यावृत्त्यर्थमिति । परार्थखलौकिक यव्यावृत्त्यर्थम् । रूपादिति ल्यब्रोपे पञ्चमी । वलक्षण्यमिति । अन्येभ्या दर्शनकर्तृ भ्य आविश्यम् । -- १ भगवत्वाय स ग ·२८६ . श्रासुबाविनी। श्रीमद्भागवत- श्रियं भागवतीं वा स्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽभवतेनु लोके ॥ ३७ ॥ * अथो इति । सा चेद्भक्तिमध्यमा भवेत् , ततोऽय भिन्नप्रक्रम । अधो मम मायाविनो विभूति पुत्र धनादिरूपा स्वर्गादिरूपा च । न ता भोग्यमस्तीति मायाचिन इत्युक्तम् । सर्वस्याऽपि विषयस्य भगव- दीयाना भगवदधीनत्वाय पष्ठी । तामित्यरोकिकी, सर्वलोकप्रसिद्धा वा । ऐश्वर्यमणिमादि । अष्टाङ्गानि य- म्येति सर्वेश्वर्यप्राप्ति । भगवइजनमनु, भगवन्तमनु वा, प्रविष्टा श्रिय सर्वामेव संपत्ति मोक्षपर्यन्ताम् । भागवती च भगवत्कृतसम्पतिं च । वेत्यनादरे । सर्वमेव वा अस्पृहयन्ति भद्रां मोक्षसम्पत्तिमपि । म यमा भक्ति परमव्य प्रयन्डताति यद्यन्यत्र तेषा भोगो न रोचते, तदा वैकुण्ठ एव तेभ्यो भोग प्रयच्छत्विाह-परम्य म तऽनयत नु लोक इति । परस्य कालादक्षराच्च । लोके व्यापिवैकुण्ठे । सर्व मेवश्वर्यादिकमश्नवत इत्यर्थ ॥ ३७ ।। ननु रोकाना कारभयस्य विद्यमानत्वात् ' क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति' इति स्वस्थानत्यागात् , किं वैकुण्ठाके विषयाऽनुभावनेत्याशयाऽऽह- न कहिचिन्मत्पराः शान्तरूपे नह्वयन्ति नो मेऽनिमियो लेढि हेतिः । येपामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८॥ न कहिचिदिति । हे शान्तरूपे मात । शान्त रूप यस्येति सर्वदोषविवर्जिते वैकुण्ठे वा । अह- मेर परो येषा ते न नयन्ति। क्षीणपुण्या नश्यन्ति पतन्ति वा। नवा हेति कालचक तान् लेढि, कालो- ऽपि तान् न भक्षयति । तत्र हेतु -येपामहमिति । कारम्य यत्र विषयस्तत्र प्रवर्तते । तस्याऽष्टौ विषया- विपया , देहः, पुना , मित्राणि, गुरव , सबन्धिन ,इष्टदेवता, कामश्चेति । तस्मिन् लोके न एते सन्ति, किन्वे. तेपा कार्यमहमेव करोमि । अत एव तेषामहमेवाऽप्यविध । न हि कालो मा विषयीकरोति । तेषा मदन्य पोऽपि नास्ति देहादि । मियो हि विषयो भवति । धैकुण्ठस्तु मद्रूप इति तत्राहमेव विषय । सारूप्य- म्य च प्राप्तत्वात् देहोऽप्यमेव । देहेन विषयेषु भुज्यमानेषु प्रकृति सूयत इति सुता भवन्ति । तंत्र वि. पयभोगेनाऽप्यहमेव भवामि, पुत्रस्नेहम्तत्रत्यमय्येव क्रियते । तत्र बायोऽपि सखा अहमेव, तत्रत्याना पुरु- पाणा मद्पत्वात् । एते चत्वार ऐहिका । पालीकिसाश्चत्वार तन गुरुरुपदेष्टा वैकुण्ठे त्वमेव । गुरोरु- पढेशानन्तर ये ता हितार्थ यतन्ते, ते यान्धवा मुहद , सुहृत्कार्य तु तत्रत्यैरव क्रियत इति । दैव देव ता, पूज्य , परदाने स प्रयोजक । फलं चेष्टम् । अतस्तेषा नाशाभाव रचित एव ॥ ३८ ॥ ननोऽपि प्रथमा भक्ति सफला निरूपयति- इमं लोकं तथैवाऽमुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः ।। ३९ ।। विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥ प्रकाशः। • अयत्यय । अम्पृहयन्तीति ।'अमानीना प्रतिपेधे' इति प्रतिषेधार्थकम् । अपदमसमम्तमेव पोध्यम्। पदम ३ प?

·१८७ - - . ३ स्कन्ध. २५ सध्याम.] मोमस्लभाचायविरचिता। + इम लोकमिति ।ये पूर्वोकाधिकारररितास्तादृगगरीरादिरहिताश्च, केवल पुण्यपरिपाकवशादेवं- मृता , वक्ष्यमाणप्रकारेणोपामते, तेषां भक्त्यभावात् यह तान् मृत्योरतिपारय इति द्वयो मंन्धः । साङ्मयसिद्धान्तत्वात् परित्यागोत्र मुख्यः । मुग्व्ये सिद्धान्ते विह लोकादिषु अपेक्षाभाव एम हेतुः । त्याज्यान गणयति । इह लोकस्त्याज्यश्चतुर्दा प्रमाणप्रमेयमाधनफलभेदेन । ऐहिकाना प्रमाणानि न प्रमाणानि; यदेपा प्रमेयम्, विषया जेया ग्राह्या वा, ते न ग्राह्या-; यदेषां फरसाधनम् , यद्वा फलम् , तदुभयमपि न तेषाम् । यत्वेवं करोति, स इम लोक त्यजति । तथैनाऽमु चतुर्धा लोक त्यति । उमय- लोककामी लौकिको वैदिकश्चोभयस्वभावापन्न आत्मा देहादिचतुर्विधः । सर्वत्र त्याग औदासीन्यम् । आ- स्मान देहादिकमनु ये पुत्रादयः, चकारागृहपरिच्छदादयश्च । इहेति सर्वमेय ममतास्पदाः प्रत्यक्षत एव उपलभ्यन्त इति सूचितम् । रायो धनानि पशवो गवादय । एतान् विसृज्य । अन्याय अनुक्तान प्रतिष्ठादीन् धर्मान् । सर्वानिति । सर्वत्र विशेषणम् । चकारादभिमानादि । ननु सर्वत्यागे सवै. क्रिय- माणानामुपकाराणामपेक्षितत्वात् कथं निस्तारा भविष्यतीत्याह-मामेवं विश्वतोमुसमिति । अहं हि सर्वात्मा, मदर्थे यावत् त्यजन्ति तेफामर्थे तावद्रूपो भवामीति । एवं रूप मा ये मजन्ति । विश्वतोमुख- मिति । नूतनया भगवतो न किञ्चित्कर्त्तव्यमस्तीति सूचितम् । तत्र भजने साधनं भक्तिरेव । तत्रा- नन्यताऽपेक्ष्यते । परलोकार्थम् , भगवत्कृपाथम् , अन्यार्थम् , भक्तिव्यतिरेकेण, मगवद चनिस्केप का, येषा- मन्यन्नास्ति । मृत्योरतिपारण पुनस्तस्याऽऽत्मनो मृत्युग्रस्तदेहसम्यन्धाभाव. । न मुक्ति वि मृत्युरिति सन. कादय इव तिष्ठन्ति । एवं भेदत्रयं निरपितम् , सायुज्यम् , वैकुण्ठः, तीवन्मुक्तिश्चेति ॥ ३९ ॥ १० ॥ मार्गान्तरेणाऽप्येतत् भविष्यतीत्याशय निराकरोति-- नाऽन्यत्र मद्भगवतः प्रधानपुरुपेश्वरात् । आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीनं निवर्तते ॥ ४१ ॥ नाऽन्यत्रेति । ' मक्यैव तुष्टिमभ्येति विष्णुनाऽन्येन केनचित् । स एव मुक्तिदाता च मक्ति- स्तत्रैव कारणम् ॥ १ ॥ मत् मतोऽन्यस्मात , तीनं संसारात्मकं भयं न निवर्तते । संसार निति- जानादिना, से च भगशब्दवाच्या भगवत्येव भवन्ति । तदाह-भगरत इति । किं च, संमारे जायते प्रकृति पुरुषाभ्याम् , तयोर्यो नियामक , तम्मादेव निवर्तन इति युक्तम् । किच-आत्मनः मर्वभूताना. मिनि । आत्मैप तादृशमुमार करोति, नग्न्योऽन्यमा उकरोति स्वार्थ व्यतिरेकैग । अनो जानादिरूप- स्वात् निवर्तकरूपत्वम् , प्रकृत्यादिनिवारकत्वात् पुन ससाराजननम् , आत्मत्वादयश्य हितकारितं च मग- वत एवेति अन्यम्माद्यं न निवर्तत इति युक्तम् । तीमिति शीघमागन्तु, निकटस्थितादेव नियामका. निवर्तत इति । निकटस्थितत्वमात्मत्वात्सिद्धम् । ॥ ११ ॥ प्रकाशन + इममित्यर । देहादिचतुर्विध इति । देहेन्द्रियप्राणान्तःकरणाध्यासभेदमिनः । इति श्रीत्तीयस्कन्धनपोधिनीमकाशे पनिंशाध्यायनिवरण मम्पूर्णम् । . - - , भगवाना..

·४८८ मोगुनाधिनी । । श्रीगदागवन- . नियामकत्व माधयति- मद्भयाहाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् । वर्पतीन्द्रो दहत्यनिर्मृत्युश्चरति मद्भयात् ।। १२ । मङ्गपादिति भीपास्माद्वातः सत भीपोदेति सूर्य । भी स्मादग्निवेन्द्र र मृत्युधीपति पञ्चमः ॥ १॥' इति श्रुत्यर्थमाह । मद्यादेवाऽयं याता वाति, अन्यथा तम्य गमने प्रयोजनामावात सर्वन सर्वदा न वायात् । सूर्योऽपि मद्भयादव तपति । शुतावुदेतीत्युक्तम् , तोदयशब्देन तपन वोच्यते । जन्यथा ज्योतिश्चक्रगत्याऽप्युदया भवतीति न्यर्थ भय स्यात् । अमीन्द्रयो क्रिया नोक्तेति स्वयमाह-य पतीन्द्र इति । अन्यथा म्वगृहस्थ जलमिन्द्र कथ व्ययीकुर्यात् । ढहत्यग्निरिति । सर्वानेवाऽशुचिपदार्था नसम्मतानपि कथ दडेत् । मुत्युरपि दयालु मद्भयादेव चरति, मारयितु यतते । वारवाद्युपासनया मृत्यु रीतय इति मतमपान्तम् । अन्येन निवार्यमाणोऽपि मृत्युन निवर्तत इत्यपि सूक्तिम् ॥ ४२ ॥ पवमितरनिषेधेन म्वसिद्धान्नं निरूप्य तर पूर्वीचार प्रमाणयति- ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः । क्षेाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम् ॥ १३ ॥ ज्ञानेति । जानवैराग्ये नक्ते सहकारिणी । योगोऽधिकारिविशेषणम् । भक्तिरेव करपम् । क्षमाय स्वरूपसरक्षार्थ वा, मे पाटमूल पादपीठमक्षरं प्रविशन्ति । न विद्यते उतश्चिनय यस्मात् । प्रवेश हेतु ॥ ४३ ॥ एव सर्व शास्त्रार्थ निरूप्य म्पष्टपरिनानार्थ कर्तव्यमनुवदन्नुपसहरति - एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः। तीत्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥४४॥ एतानानेवेनि । पुमां पररोकार्थ यततामस्मिन् रोके एतासानेव निःश्रेयसोदयः । नि शेयपम्य दयो यम्मात । नोक्षतुरतागनेव । पूर्व मनामूलक संसार उत्तः, मोक्षेऽपि तदेव निमित्तमुक्तमिति तच्चेद्ध गवति धिरीभवति, तदा कृतार्थनेति, तस्थिरीकरणार्थ भक्तिरयेत्याह-तीनेणेति । शनि फरसाधन भनियोगेन सर्वप्रतिबन्धकरहितन मनश्चन्मय्यति सत् स्थिरं भवेत् । एतावानव नि श्रेयसोदय । केनापि प्रकारे भगवति स्थिर मन परमपुरपार्थसाधक मिति योगसिद्धान्त । तर भत्तिय स्थिरीकरणहेतुरिति म्यमिदानानुमारेणाऽपि भक्तिर्निपिता । भागवताऽनुसारेणापि । तम्माइति सर्वगादिसम्मतेति सैर. वनव्यनि मिद्धम् ॥४४॥ इति श्रीपागरतमुधियां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमहराभदीक्षितविपिलाया दनीयम्कन्धे पविज्ञाध्यायपियरणम् । मोक्षाय, ·३ म्कन्ध, २६ अध्याय । ४८९ श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। षड्विंशाध्यायविवरणम् । - * आत्मानात्मविवेकाय पड्विंशे साड्सचमुच्यते । तत्त्वाना लक्षणान्यन निरुक्तिश्चयमा चै ॥ १ ॥ जीवब्रह्मविभागार्थ प्रक्रियाद्वितयं स्मृतम् । समारे मूलभारे च पुरुषः प्रकृतिर्मता ॥ २ ॥ पूर्वाध्याये उत्तमभक्त्या हृदयप्रविलापनमुक्त्वा, अन्यासा च फल निरूप्य, ता सत्सङ्गादेव भवन्तीति देवहतेस्तदसम्भवात् शास्त्रार्थपरिजानार्थमेव तन्निरूपितमिति मत्वा साय तदर्थमेर कथयितुमाह-- श्रीभगवानुवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः ॥ १ ॥ अथेति । अथेत्यपराधीनत्वाय भिन्न प्रक्रम । साङ्घय ते तुभ्यमेवाऽभिधास्यामि । सायस्वरू- पमाह-तत्त्वानां लक्षण पृथगिति । यथाऽन्योन्यसक्षेपो न भवति तथा तत्त्वानि लक्षणीयानि । लक्ष- गैरेवेतरभेदपरिज्ञानमित्ययोचाम । अतस्तत्त्वाना लक्षण पृथक् पृथक् प्रवक्ष्यामि । नन्वन्त स्थितसंसारम्य यहि स्थितैस्तत्त्वादिपदार्थ तैरपि किं स्यात्तत्राऽऽह-यद्विदित्वेति । पृथक् पृथक् लक्षण विदित्या स्वय पुरुष , प्राकृतैर्गुणैराध्यात्मिकतत्त्वैर्विमुच्यते । समाते विद्यमानस्ततालक्षणैस्तं तं पृथपकृत्य केवलो भवितु रानोति ॥१॥ एतदात्मानात्मविवेचन यदर्थ तच ज्ञानं तुभ्य कथयिष्यामीत्याह--- ज्ञानं निःश्रेयसाय पुरुषस्याऽऽत्मदर्शनम् । गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । * अथ पड्विंशाध्याय विपरिषय सगते पूर्वमुक्तत्वातामनुक्त्या भगवद्विचारितमर्धाग्य द्वितीयपुरषार्थ स्फुटीकर्तुमेष सर्योऽपि विचार इति ज्ञापनाय प्रयोजनमेव मुख्यतया आहु-आत्मेत्यादि । तया चा- स्मानात्मविवेको भगवद्विचारितोऽर्थः । सोऽत्र मैत्रेयोक्तायध्यायार्थ । तदर्थमन तत्त्वाना रक्षणानि निरक्ति रुद्देशश्व क्रियत इति शेष (च पुनरन जीवनमविभागाथै प्रक्रियाद्वितय वन्धमोक्षग्रूप कपिराचार्यः स्मृत्यो. क्तम् । यदीदं द्वय न म्यात् तदा विमागो न ज्ञायत । तदाहु-ससार इत्यादि । मूलभावे पूर्वरूपापता पु- रुपो मत हत्यन्वयः । तथा च पूर्वाध्याये भक्तरुतत्वादत्र तदहलेन भक्तचनधिकारे च, पलाय तदनुकल्पत्वेनान साल्पगुच्यत इति तद्विचारेऽमानिभावो या एककार्य वा सगतिरित्यर्थ । शबार- विचारे तु भगवदोग्यतत्त्वानामा निरूपगान्मा(?)वाध्यायत्वमिति न कोऽपि नापि मगय इति म सुम्यम् । अथेत्यर । आयामिकतचोरति । गरीरामनामश्च ।

·. ४९० श्रीमुवोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- यदाहुवर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥ + ज्ञानमिति । यज्ज्ज्ञानं नि श्रेयसार्थाय पुस्पस्य मोक्ष साधयति, तत्ते वर्णयिप्यामीति सबन्ध । नन्वा- मानानात् ससार इति आत्मज्ञानमेव वक्तव्य किमन्येन जाननेत्याशययाऽऽह-आत्मदर्शन यदाहुरिति। आत्मनो दर्शन यस्मात् , आत्मसाक्षात्कारहेतु , साक्षात्कार एन वा । तत्स्वम्पत कारणतश्च ते तुभ्यं वर्णये । एतदपि भक्तिवत् हृदयप्रविलापकमित्याह-हृदयग्रन्थिभेदनमिति । हृदये चिदचितोर्मथनं यस्मात् स हृदयग्रन्थि , मोह , कोशो वा । तस्य मदन यम्मादिति । सासन सहित ज्ञान म्मतन्नं साधनमित्युक्तम्।।२।। तर प्रथम पुरुषम्य रक्षणमाह- अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृते. परः । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥ ४ यम्मिन् जाते इतरभिन्नतया ज्ञानमिति तल्लक्षण यत्रव न भविष्यति, तदेव दुरीकर्तुं शक्यत इति मुरयतयाऽऽत्मरक्षणम् । पुस्पो रक्ष्य , आत्मेति रक्षणम् । योऽयमहप्रत्ययवेद्य , देहेन्द्रियान्त कर- णानि रोका ममताम्पदा ,यागादिसाध्या परलोकाश्च । मो(म्यो)पकारि सर्वमेवातति व्यामोतीति आत्मा, अ. म्मन्प्रत्ययवेद्य . स एव पुरुप इति । तस्य देहाद्युत्पत्त्या जीवभावापन्नम्योत्पत्ति विप्यतीति तव्यावृत्त्यर्थ- माह-अनादिरिति । जननसमागमाविर्भावभेदेन भिन्ना काप्युत्पत्तियस्य नास्ति सोऽनादि । तम्योप- न्यभावे हेतुमाह-निर्गुण इति । निर्गता गुणा यस्मात् । सर्वोत्पादका गुणा , ते चत्तत एवोत्पन्ना , कम्त म्योत्पत्ति सापयिप्यति । सुतरामेव नितिपक्षे गुणसनन्धरहित इत्यर्थ । म्वम्य गुणहेतुत्वे, स्वतो वा गु णसंबन्धाभावे, प्रतरेव वा गुणा आत्मन्यादिमत्त्वं साधयिष्यतीत्याशयाऽऽह-प्रकृतेः पर इति । न हि प्रकृतिनियन्ता प्राकृतिर्गुणे संबध्यते, प्रतेरन्य प्रतिसमन्धरहितो वा । तत्र प्रमाणमाह-प्रत्यग्धा मेति । प्रत्यक अन्तर्मुखतया धाम स्फूर्तिर्यस्य । अनि इत्यर्थ । नन्वहकारोऽपि तादृशो भव. तीनि चेत्तत्राऽऽह-ययातिरिति । स्वयमेव ज्योति प्रकाशरूपम् । अनेन प्रमाणान्तर तत्र नास्ति, नापेक्ष्यत इत्यप्युक्तम् । अहधारस्तु म्वप्रकाशो न भवति, तदुत्तराध्याये वक्ष्यते । आत्मनोऽसाधारण धर्मान्तरमा-विश्व येन ममन्चितमिति । येनाऽऽ मना समेव विश्व समन्वितम् । तत्त्वानामन्योन्यत्र्य भिचारित्वात् , म्वभावकारर्भमा नानात्वात , एकेन सर्वतगत मम्यक् समन्ध आत्मनैव भवति, नाs न्यस्येति । सम्यगन्वयश्च तहतगुणोपसबन्धाभावेन समन्वितमित्येव ससर्ग । अत्र पुरुषम्य आत्मे- येर रक्षणम् , आत्मन सातव्यावृत्त्यर्धमन्यानि रक्षणानि । अनादिपदन देहो व्यावर्तित , निर्गुण पदे पाता सर्वे, प्रतिनियामक्वेन प्रतिव्यापनिता, प्रत्यग्धामत्वेन पारो ब्यावर्तित । एव मकाय:। + मानमित्यत्र ! कांश इति । रिनगरिम् । x अनादिरित्या । आमवाय पुरपलक्षणत्व व्युत्पादयन्ति-देहेत्यादि । अनात्मा 'अहमात्मा गुहा दानि वाक्यानाविभतिस्पो प्रेय । आपिरिभेदेनेन्ययाऽऽविर्भावपदेन परि प्राकल्य नेयम् । नाना• म्यादिनि । अनेकविधत्लान ! समन्विसमित्येव संसर्ग इति । एवमकारक ससर्ग समन्वितशब्दार्थ ।म् 2 परीक्षामा अनुवाद परीक्षन्त । अनादिपदनेत्यादि । प्राता इति । महदादय । अस्मदादिदे- . . .

·३ स्कन्ध, २६ अध्याय.]. श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। १९१ चत्वारि पदान्येक लक्षणं लौकिकम् । स्वयंज्योतिरित्यलौकिकं लक्षणम् । ज्ञाने साक्षादुपयोगिलक्षणं विश्वं येन समन्वितमिति । एवमात्मनस्त्रीणि लक्षणानि । प्रत्यग्धामत्वं देहात्मविवेकात्पूर्व देहेऽपि भव- तीति प्रत्यग्धामेति न देहव्युदास; । तथा प्रकृतेः परे कालादयश्च न व्यावर्तिता भवन्ति, शस्त्रसहकृतबु- ढेरपि म्वभावनियामकत्वदर्शनात् ॥ ३॥ + तस्याऽऽत्मरूपम्य पुरुषस्य वस्तुतो निर्लेपत्वात् प्रकृतिनियामकत्वाञ्च जीवत्वं सहर्ज न भवतीति वक्तुं जीवोपाधिमाह--- स एप प्रकृति सूक्ष्मां दैवी गुणमयीं विभुः । यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥४॥ स एप इति । स एव लक्षितः कारणत्वेनोक्तः पुरुषः, एप आत्मा अहंप्रत्ययवेद्य. । तस्य कथमेवं- विपर्यय इत्याशंकय प्रकृतिरात्मव्यतिरिक्ता सासयैकदेशिनो गते पुरुपवन्नित्या, भगवदीयसाहये तु भग- यतः शक्तिः, सायगावं तु न भगवन्तं विषयीकरोति, तत्प्रवर्तकत्वातन्नियामकत्वाञ्च, अक्षरांदर्यागेव तच्छास्त्रप्रवृत्तेः, पञ्चधा भगवाननादिरिति । पुरुषोत्तमोऽक्षरं कालः प्रकृतिपुरुषाविति । इदं मतमाश्रित्य यत्र साडयसिद्धान्तप्रवृत्तिः, न तु प्राकृतम् । तत्र पुरुषस्यैव प्रकृतिनियमनावस्यां परित्य- ज्य प्रकृत्यधीनावस्थया जीवत्वं तदुच्यते-प्रकृतिमिति । सूक्ष्मा दुर्नेया कोमलाङ्गी । एप इत्यनेन कामो- प्रकाश हापेक्षयाऽनादित्वस्य तेषु सत्त्वात्तद्यावृत्त्यर्थ निर्गुणपदमित्यर्थः । निर्गुणपदै गुणजनकत्वरूपार्थादरे प्र. कृनावतिव्याप्तिरिति तद्वशुढासायाऽऽहुः प्रकृतरित्यादि । ननु प्रथमलक्षणे पदचतुष्टयस्य किं प्रयोजनमित्या- फाड़ायामाहुः-प्रत्यगित्यादि । तथा च, केवलमनादित्वं काले, गुणजनकत्वं च प्रकृतावुभयमपि प्रकृता- विति ताभ्यां तद्वयुदासादेताभ्यां चैतदव्यदासात्समुदितमुपाचमित्यर्थः । अत्रैतबोध्यम् । प्रकृतेः परःप्र. त्यग्धामेति पदद्वयकथने विशेषणदलेन कार बुद्धिप्रकृत्यादीनां विशेषणदलेन देहस्य च व्युदासादनादि- निर्गुणपदे यधपि नात्यावश्यके, तथाप्यनादित्वस्याविकारित्वे निर्गुणत्वस्य चाऽनञ्जन उपयोगस्याऽमि. माध्यायारम्भ उपपादयिप्यमाणत्वादत्र तत्स्वरूपकथनमात्रपरे। किं चात्र प्रत्यग्धामत्वस्य देहे तिव्याप्तिबोधनेन ममात्मेत्यादि पराक्प्रत्ययोऽपि विवेकाभावकृत एवेति न तैनात्मनः प्रत्यग्धामत्वक्षतिरित्यपि ज्ञापितमिति च । + स एप इत्यत्र । जीवोपाधिमिति जीवत्यप्रयोजक धर्मम् । कारणत्वेनेति । गुणजनकत्वेन । इत्या शति । अस्यामाशङ्कायाम् । अन्वयम्तु इदं मतमाश्रित्येत्यनेन बोध्य । साथैकदेशिन इति। अ. नीश्वरादिसायवादिनः । तत्प्रवर्तकत्वादिति भगवतः सांस्यमतप्रवर्तकत्वात् । तथा च, यदि विषयीकु. र्थात् तदा मयादान व्यतिरिच्येत । तथा सति तस्याऽस्य च फलभेदो न स्यादतो भगवत एतत्प्रवर्तक- स्वात्तथेत्यर्थः । किंचात्र प्रकृत्यधीनत्वं संसारार्थ पुरुषस्याऽन वाच्यम् , तदपि भगवतः प्रतिनियामक- स्वादनुपपन्नम् । तदाहु-तनियामकत्वादिति । साहगन्तरादिशेयं बोधयितुगत्यां शासमर्यादामाहुः- पञ्चति । फारादित्रयस्याऽनादित्यमत्र स्पष्टम् । पुरुषोत्तमादरयोन्तु गीतायां सिद्धमत्रानुमत्यते, प्रकृतेः श- क्तित्वं चानुमंस्यते-दैवीत्यनेन । अत इदं मतमन्यतो भिन्नम्, तदाहुः नतु प्राकृतामिति । तत्रेति । प्रस्तुतसाहये। नियता न.प.. - ·. १९२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- ऽप्यम्य प्रथम भगवदिच्छया संजात इति ज्ञातव्यम् , अन्यथा तस्यामामक्तिन म्यान् । 'काममय एवाऽयं पुरुषः' इति श्रुतेश्च । अतः कामयशाचां भगवच्छक्तिरूपां प्रकृतिम् , देवस्य संवन्धिनाम् , मोहिको वन्धनहेतुभूतगुणमयीमादौ । विभुः समर्थः तां भोक्तुम् । यदृच्छयेति । सापि भगवत्प्रेरणया स्वयमेव भोग्यत्वेन समागता भोक्तुम् । प्रभोः सा लीलोचितेति तामभ्यपद्यत । उपभोक्तुं तया सहेक्यं प्राप्तवा. नित्यर्थः ॥ ४ ॥ तयोपभुज्यमानस्याऽवस्थामाह- गुणेविचित्रां सृजती सरूपाः प्रकृति प्रजाः । विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगृहया ॥ ५ ॥ गुणैरिति । सा हि गुणैः कृत्वा नित्यनूतना विचित्रा भवति वशीकर्तुम् । सरूपाः प्रजाः सृजती- मिति । पुरुषान्तरङ्गभूतानंशान् स्वसदृशान् करोतीति अंशद्वारा पुरुषे स्वरूपापादनम् । अत एव सर्वे. प्वेवांशेषु तद्भावापन्नेषु सत्सु स्वयमपि तद्भावापन्नो जात इत्याह-विलोक्य सुमुह इति । नन्वस्य भगव. दूपत्वेन नित्यसिद्धज्ञानशक्तिमत्त्वात् कथं तस्या दर्शने मोहः ? तत्राऽऽह-ज्ञानगृहयेति । ज्ञानं हि गृहते आच्छादयति । सद्य इति विचारास्फुरणम् । स इति विभुरपि, इहाऽस्यां प्रविष्टः । मोहः स्वरू- पविस्मृतिः ॥५॥ मोहानन्तरं पूर्णो जीवभावो जात इत्याह- एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥ एवमिति । परा स्वतो भिन्ना या प्रकृतिः, तस्या अभिध्यानेन, तामेवात्मत्वेन मन्यत इति । आत्म- वेन ज्ञानमभिध्यानम् । सा हि सर्व करोति, क्रियाशक्तिस्तदीयेति । पुरुषस्य तु ज्ञानशक्तिरेव, सा मो- हेन कृशरीमूता । प्रकृतेः कर्तृत्वमात्मनि मन्यते, यतोऽयं पुमान् । लोकेऽपि पुरुष स्त्रीकृतमात्मकृतमेय मन्यते । सा हि गुणैः कृत्वा कर्माणि करोति । तत्फलमुखं कर्तृत्वमात्मनि मन्यत इत्यर्थ. ॥ ६ ॥ आत्मनि कर्तृत्वाभिमान एव संसारमूलमित्याह- तदस्य संस्कृतिवन्धः पारतन्व्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निवृतात्मनः ॥ ७ ॥ तदस्यनि । तत् कर्तृत्वमेवाऽस्य जीवस्य संमृतिः संसरणम् । ततः कर्मभिवन्धः, प्रकृतिपारतन्त्र्य प। तदपि कर्तृत्वाभिमानकृतमेय, न तु केवलं प्रकृतिकृतम् । तत्सर्व तम्य स्वाभाविकं न भवतीति यत्तुमात्मनो विरोषणानि चत्वारि । म हि चिदानन्दरूपः, भगवदंशरूपत्वात् ऐश्वर्यादियुत्ताश्च । दोपाभावार्थमकर्तुरिति । शिस्पेनि मावस्वन्यात् । साक्षिण इति चिद्रूपत्वात् । नितात्मन इत्यानन्दरूपत्वात् । अकर्तुः सं- सारः, ईशस्य बन्धः, माक्षिणः पारतन्त्र्यम् , नितात्मनधितयम् | चकारादत्तं दुःखित्वं वा ।। ७॥. . परिधानन्याक..

·४९३ । - . ३ स्कन्ध २६ अध्याय.] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता । + ननु ज्ञानेच्छाप्रयत्नानामेकाश्रयस्तात , उपाटानगोचरापगेश्यज्ञानवत ण्य कर्तृत्वात् , कथमन्यगत कर्तृत्वमित्याशययाऽऽह- कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृति विदु. । भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ ८ ॥ कायेति । यद्यपि क्र्तृत्वभोक्तृत्वयो सामानाधिकरण्य प्रनीयते, तदुभयोमिरि तत्यात् कम्य किमिति निश्चेतु न शक्यते, भगवति तु सर्वमूर भूते कर्तृत्व भोक्खल सहजमेय, तथापि कर्तृत्व प्रकृतिगत भोक्त. त्व पुरुषगतमेव । तत्र वृद्धा प्रमाणम् । कर्तृनस्य प्रकृतिधर्मत्वे हेतु:-कार्यकारणकर्तृत्व इति । कार्य मधिभूत देह , कारणानीन्द्रियाण्याध्यात्मिकानि, कर्ता अन्त करणमाधिदेविरम् । चिद्रूपस्य पुरुषस्य त्रिवि- धजडभावापत्तौ प्रकृतिरेव कारणम् । न हि निष्कारणमन्योऽन्यद्वति । भगवदिच्छा कारणत्वेन कल्प्येत यदि त्रिविधा धर्माः प्राकृता न स्यु । प्राकृतले स्वरूपापत्ती स्वयमेव हेतुरस्तु किं विशेषकल्पनया : भोगस्तु सुखदु खसाक्षात्कारात्मक । तत्र 'सच्चात्सजायते ज्ञानम् ' इति जनमपि प्रकृतिगत कल्प्येत यदि पुरुषो ज्ञानरूपो न स्यात् । अत पुरुषसबन्धादेव प्राकृतमपि ज्ञानमित्याह-भोक्तृत्व इति । सुख- दु खाना भोक्तृत्वे पुरुषमेन कारण विदुः, ज्ञानरूपत्वात् । ' सत्चात्सजायते' इति तु सत्त्वोपाधौ पुरु- षस्य ज्ञानमुदेतीत्युच्यते, न तु ज्ञान प्रकृते स्वरूप धर्मो वा । न तु प्रथमत कर्तृत्वम् , तत् प्रकृत्यध्या सेन । प्रकृतिविशिष्टश्चेत् पुनः प्रकृतावध्यस्यते, तदा भोक्तृत्वम् । तथा सति न ज्ञायते किं गत भोक्त- त्वमिति | 'स्कृत भुटे' इति वाक्याच प्रकृतिगतमेव युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-प्रकृतेः परमिति । न हि मोग्यापत्तौ भोक्तृत्व भवति । अतो भोगदशाया प्रकृतिनियन्तैव भवति । न हि स्वात्मनो मोगो भवति, अन्य प्रत्येव रसत्वात् । एव की व्यामोहिका प्रकृति , भोक्ता भोगदशाया प्रकृतिनियामक , कर्तृत्वे प्रकृतिमुग्धो देहादिभावापत्तौ च पुरुष इत्युभयोर्लक्षणमुक्त भवति ॥ ८ ॥ तत्र देवहूतिराशते-- देवहूतिरुवाच । प्रकृतेः पुरुषस्याऽपि लक्षणं पुरुषोत्तम ! । प्रकाशः। + कार्यकारणेत्यन । अन्यगतमिति । प्रकृतिगतम् । तथापीति । 'तयोरेकतरो पर्थ ' इति विभा- गात् । ननु प्रकृतविरोधे फथमेवमुपगन्तुं शक्यत इत्याकाझाया विदुरिति मूलस्यार्थमाहु तत्र द्धाः प्रमा- णमिति । तथा च, सृष्टयुत्तर प्रकृतिपुरुषयोरवियेकेन कर्तृत्वभोक्तृत्वयो सायम् , ततः पूर्वं तु विक-एवं- त्यतिधादङ्गीक्रियत इत्यर्थ । नन्वैतियस्य प्रत्यक्षविरोधादुपेक्ष्यत्वमेय कुतो नोच्यत इत्यत आकु -फर्तृ- स्वस्येत्यादि । स्वयमेवेति । प्रतिरेव । तथा च लोरे अशरीरम्य वकृत्वादर्शने कर्तृत्वाय सघातनिष्ठत्व निश्चयादैतिह्यस्योपेक्ष्यत्व नोच्यत इत्यर्थ । तर्हि युक्तितोत्येन भौतृत्वमपि तम्यामेव कल्प्यमिति चे तनाहु-भोग इत्यादि । ननु तहि समानप्रकरणीयगीतावाक्यविरोध इत्यत आहुः-सचादित्यादि । अन्य था भगवानेव 'पुस्पःसुखदुःखाना भोत्कृत्ये हेतुरुच्यते ' इति न वदेत् । यत् पुन श्रुती हीधीमीत्येत सर्व मन एव' इत्यनेन मनोधर्मत्वमुच्यते, तत्तु सिद्धान्तभेदात् । न च परमार्थतो विरोध , सास्यविषय. स्यार्वाचीनत्वात् । अतो न दोष । भोग्यापत्ताविति । भोग्यरूपत्यापन । देहादिभातापत्ती चेति । प्रकृतिमुग्ध इति शेष ।

·४९४ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागनत हि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥ * प्रकृतेरिति । देहभावे निप्पन्ने पश्चात्कर्तृत्वम् , देह एव तु कथ निप्पंद्येत ? नानात्वाच्च जीवाना स्वत करणे जगदानन्त्यम्, हितायकरणम्, असंबद्धकरणं चापधेत । अत एतदुक्त कर्तृत्व भोत्तृत्व च प्रकृतिपुरुषाशयोरेव, न तु मूलभूतप्रकृतिपुरुपयो । अतम्तयोरीक्षणप्रश्न । उभयोरपि भगवद्रूपत्वात् न संबन्धो विचारणीय । पुरुषोत्तमेति तम्मादपि मगवन्त परमाह परिज्ञानार्थम् । अरय जगत कारण- भृतयोः । उपादानभूतावपि ताववेत्याह-सदसच्च गदात्मकामिति । कार्य, कारण, मोक्षहेतुर्व-धहेतुर्वा, अलीक, सद्वा, सर्वमेव-यदात्मकं मूरभूतप्रकृतिपुरपात्मकम् । अतस्तयो ने सर्व ज्ञात भवतीत्याशय । पुरुपस्त्वेक एव। पुरुपेश्वरयारत्र न वैलक्षण्यमण्वपि'इति, तदन्यकल्पनापार्या' इत्यतो जीवेश्वराववस्थाभेदे नेवभिन्नी, न तु स्वत इति । यटेव पुरुपलक्षण तदेव लक्षणं प्रकृतेरपि । सेप यदि भवेत्, अवस्थाभेदो न स्यात् । साहि व्यामोहिकैव। भेदे तु यदा तामभिमन्यते, तदा जीवावस्था प्राप्नोति । यदा तु मूलभूता प्रकृतिम्, तदा स्वरूपस्थित एव जगत्कारण भवति, प्रदेशभेदेन वा । ते उभे पुरुपसगते । यथा आकाशे कचित् अहादि, कचिन्नेति । अतस्तस्यापि मोहकप्रकृतिव्युदासे कारणतुल्यतैव भवति । पर मूलभूतप्रकृतिसबन्धामा वान्न कर्तृत्वम् । उभयोः सबन्धो यथैवोपपद्यते, तादृश एव पुरुष इति मन्तव्यम् । उभयोईष्टत्वात् जीवाना प्रकाश । * प्रकृतेरित्यत्र । तनेत्यादि । कार्यकारणकर्तृत्वे ' इति लोकोक्ते कर्तृत्व आशक्यते इत्यर्थ । य पप्यत्राक्षेपबोधक पद मूले स्फुटं नास्ति, तथापि कारणयोरस्येति द्विवचनेन पुस्पे कारणत्वारोपात् सा योध्यत इति जेयम् । तदेव विवृण्वन्ति-देहभाव इत्यादिना । क्थ निप्पयेतेति । देहापत्ते पूर्व पुरुष स्याऽकर्तृत्वात् प्रकृतेस्तु जडत्वादुभयोस्तदजनकत्वे कर्तृत्वाभिमानापादक पुरुषदेहो हेत्वभावान्निप्पत्तु ना हतीति माव प्रश्नवाजम् । यदि च तादृशो जीवेन प्रकृतिमनपेक्ष्यैव क्रियत इति विभाव्यते, तदा तु दूष- णत्रयमित्याहु-नानात्वादित्यादिना । तथा च, जीवै स्वार्थ करणे जगदानन्त्यम्, मूल् पुरुपेण तदर्थ करणे अग्रिम दोपद्वयम् । असम्बद्धकरणमिति सर्वदा प्रकृतिसम्बन्ध विनैव करणम् । अत इत्यादि । एय दोषनयापातात् एव पराभिध्यानेनोक्त मूरपुरुषे कथमपि न युज्यते, अतो न तस्य जीवापत्ति शक्य. वरना । अतो जगत्कारणयोरेतद्भिन्न रक्षणं वाच्यमिति प्रश्न इत्यर्थ । ननु रक्षणवत्तयो संबंधोऽपि कु तो न पृष्ट इत्यत आहु-उभयोरित्यादि । अतो न पृष्ट इत्यर्थ । एव प्रश्नग्रन्थतात्पर्यमुक्त्वा साङ्क्षयान्तरा- द्विवेखमुत्तरमन्थम्य प्रणालीमाहु-पुरुप इत्यादि । साहयान्तरे पुरषा वव , 'पुस्पाहत्वं व्यवस्थातः' इति मवचनसूलात् । अन्यत्र च, पुरपेभ्य ईश्वरोऽन्य , तेपा मोक्षसाधकस्य ज्ञानम्य स्वतोऽघटमानत्वेन ज्ञा- नदातुरपश्यमपेक्षणात् । तदुभयमप्यत्र नविवक्षितमित्याशयनकादशोत्तमेक मतमत्रा -पुस्पेयादि । लघणमिति जीयेश्वरयो स्वरपरक्षणम् । तर्हि कथमवस्थाभेद इत्यत आह-प्रकृतरित्यादि। सैवेति। पूर्वो सैव । भेटे तु इति । अतिरेके तु । उभे इति । मूलप्रतिव्यामोहकपटती । तस्यापीति । जीवमावाप- मध्य प्रदेशम्यापि । फारणतुत्यतति । मूरपुरपतुल्यता। उभयोईष्टत्वादिति अवस्थाद्वयम्यापि दृष्टत्वात् । मनु बीवाना मूरपुरपाद एय युगे नाद्रियते ? तपाहु-जीवानामित्यादि। , . पियर २प दुनम प.

·३ स्कन्ध २६ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ४९५ पृथक्त्वे श्रुतिस्मृतिविरोध आपद्येत । प्रपञ्चम्य मिथ्यात्वे शास्त्रविरोध , अनिमोक्ष , एकमुक्तौ च सर्वमुक्ति , अविश्वासश्च म्यात् । अत उभय यत एवोपपद्यते तथा मूलपुरुष प्रतिः द्वय गृहातीति मन्तव्यम् ॥ ९॥ मूलभता प्रकृति लक्षयति- श्रीभगवानुवाच। यत्तत्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृति प्राहुरविशेष विशेषवत् ॥ १० ॥ । यत्तदिति । यत्पूर्वमुक्तम्, तदेवैतादृशगुणविशिष्ट मूलप्रकृतिर्भवति । यत्रिगुणम्. सा प्रकृति , सत्त्व रजस्तमोगुणाः यम्य मूलभूता । यथा सच्चिदानन्द ब्रह्म, क्रियाज्ञानानन्दा धर्मा अपि भवन्ति । तथा सचिदानन्दरूपं प्रधानम्, उद्वतान्त्वशतो गुणा अपि भवन्ति । अव्यक्तम् , न केनापि प्रकारेणाभि- व्यक्तम, कार्यमेव तम्याऽभिव्यक्तम्, न स्वयमिति । नित्यं सदैकरूपम् । सदमदात्मकं कार्यकारणरूपम् । मधान मुख्यम् । प्रकृतिमिति लश्यम् । प्राहुरिति प्रमाणम् । ब्रह्मपदविशेपम् । विशेषा सर्वे गुणकृता तस्या एवाऽतो विशेषवत् । प्रधानमिति लक्षणमेकमेव । प्रधानमिति मुख्य भगवता जगत्कारणत्वेन निर्मितम्, तद्रूप वा । तस्य जगत्कर्तृलनिहाथै भगवत स पगुणानार-त्रिगुणादिपट्पदै । त्रिविधा हि सृष्टिरन्यथा न भवेत्, यथा भगवत ऐश्वर्यम् , अन्यथा समानेऽपि कर्मण्युचनीचगतयो न स्यु । मूलधर्मा एते सच्चिदानन्दामासा भगवत उत्पन्नाया प्रतिष्ठिता । एव सत्येव मुख्य भवति । यद्यप्यकैकमेव लक्षणम्, तथापि भगवत्त्वाय पडुच्यन्ते । अव्यक्तमिति द्वितीयम् । तस्य हि एव सामर्थ्य न केनाप्यभिव्यक्तं भवति, अन्यथा कालादिनाऽभिव्यक्तावनित्यताया पुन सृष्टिन स्यात् । सदैकरूपमिति कीर्तिस्तस्य । यजीव- प्रकृतिव्युदासार्थमिति केचिदाहुस्तदुत्तराध्यायेन विरुध्यते, नित्यत्वादुमयोरिति । सदसदात्मकमिति श्री, तस्यैपा शोमा यत्सर्वात्मकमिति । अविशेपमिति ज्ञानहेतु , अन्यथा ससारिणो मुक्ता न स्यु , तस्य सर्वकारणत्वात् । विशेपवदिति सर्वे विशेपास्तदीया , न तस्य किन्चिदाश्चर्य करमिति वैराग्यहेतु ॥१०॥ प्रधान रक्षयित्वा प्राधानिकं निर्दिशति- पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । प्रकाश गुनिस्मृतिपिरोध इति । 'स या एप महानज आत्मा, यस्यात्मा शररिम्' इति श्रुतीनाम्, • अहमात्मा गुडाकेश मर्मभृताशयस्थित 'इत्यादिम्मृताना विरोध | तर्हि मोक्षार्थ सोकर्यान्मायावाद एवं कुतो नाद्रियेत इत्यत आहु -प्रपञ्चस्येत्यादि । शास्त्रविरोध इति । सत्कार्यवादप्रतिपादनमत्र क्रियते, तद्विरोध । शेष स्फुटम् । एवमत्र पुरुपस्त्वेक एवेत्यारभ्यामन्तव्यमित्यन्तेन शास्त्रप्रणाली निरूपिता। । यत्तदित्यन । पूर्वमुक्तमिति । ‘स एप प्रकृति मूक्ष्माम् ' इत्यादिपद्यद्वयेनोक्तम् । यधेत्यादि । तया चैश्वर्यस्थानापनमत्र त्रिगुणत्वमित्यर्थ । सचिदानन्दामासा इति । प्रजायेयेतीच्छया वेभ्यो जपन्य भावापना इत्यर्थः । श्रीधरमतमाहुः-यटित्यादि । तत्राऽम्बरसमाहु-तदित्यादि । उभयोरिति । जीवन- कृतिमूलप्रकृत्यो । - कलि उवाच।

·. ४९६ श्रीसुवोधिनीजी। [ श्रीमद्भागवत-~- एतचतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः ॥ ११ ॥ पञ्चभिरिति । प्राधानिकं गणं चतुर्विशतिक प्राहुः । चतुर्विंशतिभेदभिन्नम् । चतुर्विंशतीना समु दाय प्रापानिको गण । विरिति प्रमाणम् । चतुर्विंशतिसङ्ख्यासिद्धिर्थे , तान्याह गगश -पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्मेति परिज्ञानार्थम् । एतच्चतुर्विंशतिभेदभिन्नं जगत् ब्रह्मैव । चतुभिर्दशभिरिति । चतुर्णा प्रवर्तकत्वात् प्रथम निर्देश । साड्यशास्त्रत्वात् सहयथैव पूर्ति ॥ ११ ॥ तानि नामतो निर्दशति-- महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निमरुन्नभः । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥ महाभूतानीति । प्रथम पन्चसहचापूरकाणि महाभूतानि । एषकारेण दिगादीनामाकाशादिप्वन्तर्भावः सूचित । तानि गणयति-भूरित्यादि । अनिस्तेज , आमिरेव वा । सौरादीनि तेजासि अमावन्तर्भवन्ती त्येके । मगवत्तेन इत्यपरे । मरुद्वायुः । नम आकाशम् । तन्मानाणि शब्दादीनि । तावन्ति पञ्चैव । म्वरा सर्वे शब्दमध्ये । गन्धादीनि गन्धरसरूपस्पर्शशब्दा। मे मतानीत्यस्मसिद्धान्ते गन्धादीना त न्मात्रत्वम् , अन्येषा मते गन्धादयो गुणाः मूतेभ्य उत्पद्यन्ते, भूतसमवता इति ।। १२ ।। दशसङ्ख्या पूरयति- इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं वग्यसननासिका। वाकरो चरणो मेट्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥ इन्द्रियाणीति । ज्ञानेन्द्रियाणि प्रथम गणयति । भोर शब्दप्राहकम् । त्वम् त्वगिन्द्रियम् । हर दृष्टि ,चतुरिति यावत् । रसनेन्द्रियम् , प्राणेन्द्रियञ्चति । वागादीनि फर्मेन्द्रियाणि । मेदूं गुखम् ॥ १३ ॥ - चतुष्टय गणयति- - मनो बुदिररंकाररश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो गृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥ पनो पुद्धिरिति । ननु पर्याया पने इत्याशयाऽऽह-अन्तरात्मकमिति । एक्मेवान्तरात्मकमन्त पर मनायुयादिभेदन चतुर्वा रक्ष्यते । एपम्याऽनेकधा रक्षणे हेतु-लक्षणरपया या भेदो लक्ष्यत रतिवृषिभदानंद, विध रक्षणापा 1 व्यावनय हिरण, मामान्यवृत्तमदरत्याभावात ॥१४॥ नदय पबितिभदमिनी गणित , परश्य गपनीय इत्याराग्याऽst- पतावानेर मायातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह । प्रसा महामनानीन्यत्र । आवागादिपिनि । रयमादिगो दिशागारागादिप' इनिप्रप. पहपापा | गागदीनीयादिमीर नवान श्रीपर्णपण गंगाव्यासान दात, वयसमिति पापा । पग नि । लासादया निपालादयध। .

·४९७ । ३ स्कन्ध. २६ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता सनिवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ।। १५ ।। एतावानेवेति । सगुणम्य ब्रह्मण एतावत्येव सड्सया । शास्त्रे एतावानेव वा सङ्ख्यात । मगुणस्त्र ब्रह्मणः सनिनेश । सम्यक् निवेशो नाम असम्भावितान्यपवेशे स्वधर्मवत्या निरूपणम् । नन्वन्ति कालोऽधिकम्तत्राऽऽह-यः कालः प्रोक्तः, स पञ्चविंशकः । माकृत एवेत्यर्थ । प्रकृते प्रथमो भाव काल , अन्यानि चतुर्विशतिरिति ॥ १५ ॥ एवमेरुदेशिमतेन कालं निरूप्य पुनरेकटेशमतेन निरूपयति- प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः ॥ १६ ॥ प्रभावमिति । केचित्पौरुष प्रभाव काल प्राहु । पुरुषम्य धर्मः कश्चित् , सामयविशेपो वा । तथात्वे हेतु -यतो भयमिति । यस्मात् काराल्लोके भय भवति । कस्य भयमित्याशङ्कयाऽऽट-अहमिति । अहकारेण यो विमूढो वश्चित , आत्मानमेवा हवार मन्यते । अहङ्कारविमूढत्ये हेतु -कर्तुरिति । य कर्मादि- कर्ता, सोऽहङ्कारविमूढो भवति । कर्मकर्तृत्वेऽपि हेतु -प्रकृतिमीयुप इति ! यस्तु प्रकृत्या सह ऐक्य याप्य कर्माणि करोति, पश्चादहकारेण मूढो भवति, तस्य कालराद्भय भवतीत्यर्थ ॥ १६ ॥ स्वमते काल लक्षयति- प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेपस्य मानवि ! । चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्युपलक्षितः ॥ १७ ॥ प्रकृतेरिति । गुणाना साम्यावस्था प्रकृति । प्रकृते सन्धिनो ये गुणा सत्त्वादय , तेपा साम्य गुणक्षोभात्पूर्वावस्था । स च क्षोभात्पूर्व निर्विशेप । माननीति सनोधन महत उत्पना अलौकिक जानातीति । एतादृशस्य यतश्चेष्टा, स काल । कालादेव गुणाना क्षोभ । स कारो भगानेन, रूपपञ्चकमध्ये गण नात् । ननु भगवत कार इति संज्ञा कुत इत्याकादायामाह-इत्युपलक्षित इति । क्रयत्याकरयतीति। सर्वो हि प्राणी येन रूपेण कृत्वा सर्वमाकरयति, मृत्युभीत एव हि सर्वमाकर यति । अत काल इति भग वानेवोपलक्षित उपरक्षणविधया बोधित । न हि कार इति साक्षाद्भगवन्नाम, किन्तु प्राणिना बोधन हेतुसेन निरूपित इति ॥ १७ ॥ एवं फाल भगवद्रूपत्वेनोक्त्वा तस्योपरक्षणता निरूपयति- अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो वहिः । समन्वेत्येप सत्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥ अन्त पुरुपरूपेणेति । एफ एव भगवान् सर्वप्राणिनामन्त पुरपरूपेण वर्तते, चहि काररूपेण, अन्यथा भगवतो व्यातिन स्यात् । बहिर्मुखान् काररूपेण भक्षयति, अन्तर्मुपान, पुम्पेणाप्याययतीति । प्रकाशन अंतरित्यत्र । यहि काल इत्यादि । इदमेव प्रमेयम् ‘वीर्याणि तस्याऽसिर देहमानाम् ' इत्यनेन दशमस्कन्धे राज्ञाऽनूदित ज्ञेयम् । किंच प्रकृते 'बृहि कारणयारम्य 'इन्यनेन जगत्कारणतया .

·. ४९८ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत--- अत एव सत्त्वाना सर्वेषा भगवान् स्वमायया सर्वभवनसामध्येनोभयविधो भूत्वा, समन्नेति सम्यगन्वय प्रामोति । बहिः काले लय ग्रामोति, अन्त पुरुष इति । कालो भयजनक , अभयरूपश्च पुरप इति विशेष ॥१८॥ एवमुद्देशेन तत्त्वानि निरूप्य उत्पत्तिपूर्वक रक्षणान्याह- दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् । आधत्त वीर्य साऽसूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥ देवादिति । प्रथमतश्चित्तस्योत्पण्मुिक्त्वा तस्याऽऽधिदै यकादिभेदान् निरूपयता रक्षणान्युच्यन्ते । आ दावुत्पत्तिः, तत आध्यात्मिकस्य लक्षणम् , तत आधिदैविकस्य, तत आधिभौतिकम्येति । एवमेक पदा र्थश्चतुर्मिरुच्यते प्रथम महत्तत्त्वस्योत्पत्तिमाह-दैवात् कालरात् , क्षुभिता धर्मा यस्या सा पुरपस्य योनि क्षेत्रम् , तस्या परः पुमान् प्रथमपुरुषो वीर्यमाधत्त, यथा स्वभार्याया पुस्प । तस्थेन्द्रियाणि भगवत इवाऽऽनन्दमयानि, रेतस्तु सच्चिदश । चिदश एवेत्येके, सदशस्तु प्रकृते सकाशात् सबध्यते । तत सा प्रकृतिः महत्तत्त्वमसूत । तस्य शरीर हिरण्मयम् , यथा सूर्यान्तर्गतम्य नारायणस्य । आनन्दस तरक्ये हिरण्यरूपता भवति ॥ १९ ॥ आध्यात्मिक लक्षयति- विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदगुरः । स्वतेजसाऽपिवत्तीवमात्मप्रस्थापनं तमः ॥ २० ॥ विश्वमिति । स हि महान् सर्वजगत्प्रसवहेतु , विश्वाधारत्व तस्य लक्षणम् । ब्रह्माण्डम्याऽप्यशतो भवतीति कूटस्थ इत्युक्तम् । प्रकृतिव्युदासार्थम् जगदकर इति । यथा वृक्षम्य प्रथमावस्था अङ्गुर , तथा जगत । स हि विश्वमात्मगत व्यनक्ति । तत् किं कुर्वन्नित्याकाहायामाह-स्वतेजसा आत्म प्रस्थापनं तम पिरनिति । येन तमसा पूर्व महत्तत्त्व प्रस्थापित लय प्रापितमासीत्, तन्मूलभूत तम महत्तत्त्वेन पीयते,अन्यथा जगत् केनापि प्रकारेण नाऽभिव्यक्त स्यात् । अस्य मह तत्त्वस्य माहात्म्यत्रयमु- कम्-जगत्प्रकाशकत्वेन, जगजनकत्वेन, अतिसमर्थतमोनाशकत्वेन च । त्रीण्यप्येतानि लक्षणानि कारण गुणत्रयसूचकानि सात्विकराजसतामसानि कमेणैव ॥२०॥ आधिदैविक रक्षयति- यत्तत्सत्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । यदाहुर्वासुदेवारयं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥ - - प्रकाशः। पृष्ट, तम्य पारणतारोधकरूपमुत्तरमिदगेच पद्यम् । “विश्व येन समन्वितम्' इति ज्ञानोपयोगिक्षणस्य पूर्वमुक्त्वेऽपि पुनरीक्षणमनेन तदनवयोधमवगत्यात्र समन्वयोपपादनादिति । निसपन, स ग १: १ आनदनना स १ हिरण्मयस्पता स ·३ स्कन्ध २६ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता 1 १९९ यत्तदिति । तस्याऽऽधिदैविक रूपम्-चासुदेव इति । वासुदेवाविर्भावस्थानत्वात् । वसुदेवे आविर्भ चतीति वासुदेव । विशुद्धं सत्त्व वसुदेव ,तदेवाऽस्याऽऽधिदैविक रूपम् , यत्सवापास्यत्वेन प्रसिद्धम् । तदेव- तत् । सत्त्व गुणो यस्य । सत्त्वस्यापि सत्त्वम्, तस्य रूपत्रयमाह सच्चिदानन्दत्वाय । तत्र सद्रूपतामाह- स्वच्छमतिनिर्मलम् , शान्त चिद्रूपम् , ज्ञानमेव हि शान्तरूपम् , भगवतः पुरुषोत्तमस्य पदमानन्दरूपम् | एवं सच्चिदानन्दरूप सत्त्वस्य सत्त्वम् । तचित्तम् , सर्वेषु प्राणिषु चेतनारूपेण स्थितम् । तस्योपासना ना. मान्तरमाह-यदाहुर्वासुदेवारयमिति । वासुदेव इत्यारया यस्य । वासुदेवशरीररूपत्वात् , वासुदेवाधार- त्वाद्वा । यम्मादिति विग्रह । आहुरिति प्रमाणम् । ननु चित्तम्य तादृशस्योत्पत्निोत्तेत्याशवयाऽऽह- त- न्महदात्मकमिति । महत्तत्त्वरूपमेव चित्तम् , तेन महदुत्पत्त्यैव तस्योत्पत्तिरुक्तेयर्थ ॥२१॥ आधिभौतिक रक्षयति स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथाऽपां प्रकृतिः परा ॥ २२ ॥ * स्वच्छत्वमिति । स्वच्छत्वं निर्मलत्यम् , अधिकारित्न सर्वविकारसहित्यम् , शान्तत्वं ज्ञानरू- पत्वम् । बुद्धिमनोऽहदारव्युदासाथै त्रीणि विशेषणानि । बुद्धिर्ज्ञानरूपाऽपि विषयाकारेति न स्वच्छा, चित्त तु निर्विषयं केवलात्मावबोधरूपमिति स्वच्छम् । मनस्तु विकारात्मकं स्पष्टमेव । शान्तत्व नाऽहकारस्य, सात्त्विकाहकारस्य तथात्वेऽपि पदार्थस्यैकत्वात् , शान्तघोरविमूढात् केवलशान्तत्व व्यावर्तत एव । अत एव चेतसो वृत्तिभिरीक्षण प्रोक्तम् , नैता वृत्तयोऽहकारादेर्भवन्ति । ननु चित्तमपि बुद्ध्यादिभिर्विषयग्रहणे. फळपित जायत,अन्यथा तन्निरोधे यत्नोन कर्तव्य स्यात् । अत आह-यथाऽपामिति । यद्यपि फेनतरमा- दयोऽप्यपा भवन्ति, तथापि न तासा सहजस्वभावोऽयम् , किन्तु वाय्वादिकृतम्, स्वभावतो निर्मलमेव । अत एव परा प्रकृतिरपा स्वच्छैव । रक्षण त्वकृत्रिमम्, औपाधिकास्तु कृत्रिमा । न हि कदाचिदपि पृथिवी नि. मराभवति, वायुर्ग विकाररहितो भवति,तेजो वा शान्त भवति । अतस्तत्सम्बन्धे अपातचद्भावापत्ति ।।२२।। + अहबारम्योत्पत्तिपूर्वकं पूर्ववलक्षणान्याह-महत्तत्वादिति चतुर्भि: महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवीर्यसंभवात् । कियाशक्तिरहंकारस्त्रिविधः समपद्यत ॥ २३ ॥ विफुर्वाणात् कायो मुसात् । कालेन हि गुणक्षोभे विकृत सत् कार्यमुत्पादयति। न के वर विकारमात्रण, फिन्त्वन्तर्भगवच्छत्तिरपि सार्वजनिकाऽपेक्ष्यते । तदाह-भगवदीयंसम्भादिति । गगवीर्यम्य सम्भयो यस्मिन् । नहि जले मथ्यमाने ताऽविद्यमान घृतमुत्पद्यते, किन्तु दुग्धे दनिया । अनेनैव वैनाशिकषत्रिया मकाश । यत्तदित्यन । यस्मादिति निग्रह इति । वासुदेव इत्याग्या यम्मादिति विग्रह इत्यर्थ । * स्वच्छत्वमित्वर । म्याभाविकपच्याविरास्निातवृत्तिक्त्व चित्तत्वमिति चित्तम्य रमण सिध्यति। + महत्तत्वादित्यत्र । पूर्व मह तत्त्वम्योत्पतिक्थन एव भगयीर्यसम्भवत्यस्य सातत्वेऽपि पुनम्तदनु वादम्य यत्प्रयोनन तदाहु-न केलमित्यादि । तथा च भगवद्वायम्य ता विद्यमानत्यादेव सर्व साधि दानन्दात्मक कार्य तत उत्सयत इत्यर्थ । भगवीर्यसभवत्वधनस्य प्रयोजनान्तरमा -अननेत्यादि । त -- २रज कघ6 ·श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- निराकृता, अन्यथा सर्वस्मादेव सर्व जायेत । स्वभावस्य नियामकत्वे तु स्वभावस्याऽपि तथात्वे प्रमाणं वक्तव्यम् । अचेतना हि सर्वे नियन्तु शक्या , ईश्वर एव फेवर मनियम्यः। शास्त्रत स्वभावस्यान्यथाभावो. ऽपि नोपपद्येत । पटादौ तन्त्वादिसामग्री, चिन्तामण्यादयश्च कारणत्वेन क्ल्प्यमाना व्यभिचारिण' स्यु , अतो भगवच्छक्तिरेकैव सर्वभग्नरूपा, प्रतिनियता समुदाये, प्रत्येक वा, यत्रैवावतिष्ठते भगवन्नियमात् , तत एवोत्पाद्यत इति युक्त भगवानेव तथाऽऽविर्भवतीति न वैनाशिकगन्धोऽपि । श्रुतिरपि संवादिन्यत्र, प्रकाशः। कथं निराकृतेत्याकाङ्क्षायां वाधकतर्कोक्तिमुखेन तत्प्रकारमाहु.-अन्यथेत्यादि । अयमर्थः । वैनाशिक- प्रक्रिया ह्याकस्मिकपकियैकदेश । आकस्मिकत्वं तु चतुर्धा विकल्पोदयनाचार्य पितम् । ' हेतुभूति- निपेधो न स्त्रानुपाख्यविधिन च । स्वभाववर्णना नैवमवधेर्नियतत्वतः' इति । अनुपाख्यविधिर्नाम अलीकादेव सर्व जायत इति विधिः । वैनाशिका बाह्याम्तेपामिय प्रक्रिया, विनाशरूपादभावादसत एव सर्व जायत इति । दूपणन्तु अभावस्याऽलोकस्य च सर्वत्र सुलभत्वात् सर्वस्मात् सर्वोत्पत्ति । दृश्यते हि तन्तुभ्यः पटस्य, मृदो घटस्य, निम्बीजान्निम्म्येति नियतावधिकत्वम् । अतो भगवीर्यसभवत्व- कथनेन नियतावधिकत्ववोधनात् सा निराकृतेत्यर्थः । नन्वेव वादान्तर निराकृत भवति, न तु स्वभाव. वादः । अय कान्तसन्निधौ लोहम्य परिभ्रमणे मणिस्वभावस्येव नियामकत्वदर्शनात् । अवधिनियमाभावे तु सर्वमाकर्पयेत् । एवमेकन स्वभावस्य विधिनियामक्त्वे दृष्टेऽन्यत्रापि तत्त्स्वभाव एवाऽवधिनियामकोऽस्तु । तथा सति न सर्वस्मात् सर्वोत्पत्तिरिति किमर्थ भगवद्वीयस्य तत्र स्थितिकथनमित्याकाज्ञायामाहुः-स्व- मावस्येत्यादि । यद्यपि प्रदर्शितोदाहरणे प्रत्यक्ष मानम्, तथापि न तेन स्वभावस्यावधिनियामकत्वं सर्वत्र निश्चेतुं शक्यम् । सर्वदा कुनुमरहितत्वेन निश्चितस्वभावेप्वश्वत्येक्षुकाण्टादिपु देशराजादिभने कर्पुकदारि- यादी च ( भावि ) माविन्योत्पत्तिकरसुमदर्शनेन व्यभिचारात् । यदि च तत्र जीवादृष्टं वा, कालो वा, अन्यहा सहकारित्वेनेप्यते, तदा तु हेतुपादापाताम एव स्वभाववाद इति तस्यावधिनियामकत्वे प्रमाण- मन्यद्वक्तव्यम् । तत्र हेतु:-अचेतना हीत्यादि । अचेतनत्वेन नियम्यत्वेन व्याप्तेः स्वभावस्याऽपिनियम्य- वन नियामकम्याऽऽवश्यक्त्वादिति । कि यहुना, अचेतनमधिष्ठाय चेतना अपि नियम्यता यान्तीति किं वक्तच्यन्तेषु । तदाहः-ईचा एरेत्यादि । तथा चोक्तमत्यक्षानुमानाभ्यां न स्वभाववादनिर्वाद इत्यर्थः । नन्दियं च्यातिन सार्वत्रिकी, हीरके पृथिवीत्यलोहख्यत्वयोरिव पचियभिचारस्य संभाव्य. मानत्यादित्यतो दृषणान्तरमा -शास्त्रत इत्यादि । यध्यायकशिप्रभृतिषु पुत्रफरराहित्यं पूर्व स्वभावतो श्यन, तनः पुष्टिनरशान्यादिरूपे फर्माण कृते पुत्रफलानि च दृश्यन्ते । यदि सा च्याप्तिन स्याचदा शागत मान्यथाभावो युनियाधितः म्यादित्यर्थ । सार्वजनीनत्वाय दृषणान्तरमाहु -पटादावित्यादि । पटम् । ननु माशु म्यभागद , तथापि तत्र तय तत्तत्यागभावम्य सत्त्यात् स एव म्वभावस्याऽयधेश्य नियामा भविष्यतात्यनाशिकमतमयाऽऽदरणीयमिति चेज, पारणायस्थातिरितम्य प्रागभायम्य यमुनरावयायान् । कार्यभाषियमाननानुग्यमानम्य तम्य पारणावस्थातोऽनिरेके मानामायात् । इदं यथा नया निकाधेनुगादिवमिनि नाव विम्नर. । कारणन्यं प यातुनो भगवत एयेति सर्वग्र तच्छरप वामिति । तदनदनिगंधायार-गात इत्यादि । प्रयाहीकारण्य गुणमाह -श्रुतिरपीत्यादि । सान ·३ स्कन्ध २६ अध्याय ] श्रीमद्भाचार्यविरचिता। ५०१ अन्यत्र श्रुतिविरोधश्च, तम्मायुक्तमुक्तम् भगीर्यसम्भवादिति ।जानप्रधानान्महत्तत्त्वात् त्रियाशक्तिरहकार उत्पन्न । स च त्रिविध । उत्पत्त्यैव तथैव समपद्यत । क्यिा हि भेटिकाकारणभूतं गुणत्रय कार्य भि- न्नतयैव उत्पादितवती ॥२३॥ आध्यात्मिक स्वरूपमिव तान् भेदान् गणयति- वैकारिकस्तजसन तामसश्च यतो भवः । मनसश्चैन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥ * बैंकारिक इति । वैकारिकः सात्त्विक । तैजसो राजसम्तामसश्च । आध्यात्मिके गुणा एव सधर्मा रक्षणानि । यतस्विविधान्मनस इन्द्रियाणा भूताना च सम्भव । महतामिति तन्मात्राणाम् । महतामपि कार्यजननमपि रक्षणम् । मन प्रभृतिकार्यजनक्सत्त्वादिगुणवत्व वा रक्षणमव्यभिचारात् ॥ २४ ॥ आधिदैविक रक्षयति- सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्पणाख्यं पुरुपं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥ * सहस्रशिरसमिति । यथा पूर्व वासुदेव , तथान सङ्घर्पणः । स्वभावतोऽयं तामसः प्रत्यकर्ता च । अहवारेणोत्पादितं नाशकमेव । तस्याऽनेकधोत्पत्तिज्ञापनार्थ देवतायामनन्तानि शिरासि निरूप्यन्ते-स- हस्रशिरसमिति । सुखभेदा वा, सहस्रसमितः सर्गो लोकः ' इति श्रुते । अत एवारकारेण कार- निरूपितफर्माणि सफ्रान्यनन्तानि । अनन्तशब्द काले, सङ्कर्षणे, शेषे च प्रवर्तते । प्रचक्षत इति प्रमा- णम् । सात्त्वता यं सङ्कर्षणारय प्रचक्षत इति सम्बन्ध । सा काचिदन्या देवता मविप्यतीत्याराकयाऽऽह. पुरुषमिति । पुरष एव सङ्कर्षण , न मूल्मृतः काल । तस्य त्रिविधाकाराधिष्ठातृत्वाय रूपनयमाह- भूतेन्द्रियमनोमयमिति । तत्र विद्यमानानि भूतेन्द्रियमनासि काये आविर्भवन्ति । मयट्प्रत्यय प्रत्येक मभिसम्बभ्यते । प्राचुर्ये चाऽयम् ॥ २५ ॥ प्रकाशः श्वेताश्वतरोपनिपदि पठ्यते । 'ब्रह्मवादिनो वदंति, किं कारण ब्रह्म, कुत स्म जाता जीनाम, केन कच मम्प्रतिष्ठः । अधिष्ठिता केन सुसेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् , इत्यूचा प्रभमुक्त्वा व्यवस्थानिर्णय च प्रतिज्ञायाने पठ्यते । काला स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि यानिः पुरुष इति चिन्त्यम् । सयोग एपा नत्वात्मभावादात्माप्यनीशः मुसदुःखहेतोः' इति । अम्या तृचि फारम्ब भायादृष्टाकस्मिकपरमाणुपटातपुरुषरादान् चिन्त्यमित्यनेन दृप्यतयोक्त्या सर्वसयोगेन कार्योत्पचिवादम- प्योऽर्धन पठ्यते ते ध्यानयोगे तु ता अपश्यन् देवात्मशक्तिं म्वगुणनिगूढाम्' इति । तथा चैतद्विरोधाद्वादान्तराणि नाद्रियन्त इत्यर्थ फिरितमाह -तस्मादित्यादि । तथेति । त्रिपकारक एव । तर हेतुमाहुः-क्रियेत्यादि । क्रियेनि । उत्पादिका किया । * बैंकारिक इत्यत्र । सधर्मा इत्यादि । उत्पादकत्वधर्मसहिता । यत इत्यादि । तथा च, कार्यानुगत- मेव रक्षणमित्यर्थ । * सहस्रेत्यत्र । उत्पादितमिति कालरामिरुद्ररूपम् । तथा तजनरतनपि तहक्षणमप्यत्र सफा पदेन सूच्यत इत्यर्थ । मुसमैदा वेति । तेन तासम्वननकन्यमपि तहक्षणमिति सूनितम् । - माप कर पापम्प ·५०२ श्रीसुबोधिनीजी। [श्रीमद्भागवत..- आधिभौतिकं लक्षयति- कर्तत्व कारणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृतेः ॥ २६ ॥ कर्तृत्वमिति ! कर्तृत्वं प्राणिषु विद्यमानाहकारस्य सात्त्विकस्य लक्षणम् , कारणत्वं राजसस्य, कार्यत्वं तामसस्य ! एतद्धर्मपुरःसरं लक्षणम् । धर्मिपुरःसरमाह-शान्तघोरविमूढत्वमिति । शान्तत्वं सात्त्विकस्य स्वरूपलक्षणम् , अत एवाऽहकारेण शान्तिरप्रयोजिका । घोरत्वं राजसस्य, विमूढत्वं तामसस्य । निरह- कारस्य नेते मावा उत्पद्यन्ते । अत एव भगवत्परस्त्रितयविलक्षणो भवति । वेति चिकल्पार्थः । अहकृते. रहवारस्य । भौतिकस्य दुर्वलत्वात स्त्रीत्वम् ।। २६ ॥ मनस उत्पत्तिमाह- वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः ॥ २७ ॥ x वकारिकादिति । अनोत्पत्तिराध्यामिकलक्षणं चार्दैन । चरणत्रयेणाऽऽधिदैविकलक्षणम् , चरणं चाऽन्यत् । कारिकाद सात्त्विकात् , विकुर्वाणात् कालकृतगुणामयुक्तात् । भगवतीर्यसम्भवादिति सर्वत्राऽनुसन्धेयम् । सात्त्विकस्य विकारो न भविप्यतीत्याशङ्कय पुनरुक्तम्-विकुर्वाणादिति । मनसो दुष्टत्वमन्नमयत्वं याऽऽराध्य तन्निराकरणार्थ तत्त्वपदप्रयोगः-मनस्तत्वमजायतेति । तस्याऽपि आध्या- स्मिकस्य कार्यस्वरूपलक्षणे आह-यत्सङ्कल्पविकल्पाम्यामिति । सकल्पविकल्परूपत्वं स्वरूपलक्षणम् , फामजनकत्वं कार्यलक्षणामिति ॥ २७ ॥ आधिदैविकं लक्षयति- यदिदुर्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्याम संराध्यं योगिभिः शनैः ॥ २८ ॥ यद्विदुरिति । अनिरुद्धः पालफातस्य देवः । यतो न फेनापि निरुद्धः स एव पालको भवति । यद्य. ग्मान् हपीकाणामिन्द्रियाणामधीश्वरमनिदाख्यं पिदुरिति संबन्धः । इन्द्रियनियामकत्यं तस्य ल. क्षणम् । परि एवं प्रभुत्वं च प्रतीकारफरणार्थमाधिदैविकलक्षणम् । तत्र प्रतीकारार्थ भगवदुपासनेय कर्तव्ये. ति-शाग्दन्दीपरश्याममित्युक्तम् । इन्दीयरं रात्रिविकासि, भरय सर्वदोपविवर्जिता, श्यामध गुणः शहारामा भवति । तेन रोहन मर्पकारेषु सर्वोपाभायन भगवत्सेवायां मनोदोपा निवर्तन्त इत्युक्तम्। भौतिक एभपति-योगिभिः शुनः मंगध्यं वशीकरणयोग्यं मनः । देवता तु न गनराराध्या, दार्प. पारादनगन्नानां मयंत्र मजनतन्यन निम्पगान् ॥ २८ ॥ बुगनिमा- नेजमान बिर्याणाद्वद्धितत्वमभृत् सति । प्रकार। xपारिवादिग्दर । प्रायदिनि । मानिकाला।

·३ स्कन्ध. २५ अध्याय.) श्रीमदालभाचार्यविरचिता। ५०३ द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहः ॥ २९ ॥ + तैजसाचिति । तु शब्दः सात्त्विकोत्पत्तिपक्षं व्यावर्तयति । विकुर्वाणाद्राजसात् बुद्धितत्वमभूत् । सतीति संयोधनं तैजसत्वेऽपि सहुद्धिरेवोत्पद्यत इति निरूपणार्थम् । सति विषये वा, सर्वविपयिकैव बुद्धिरुत्प- द्यत इति । अत एवाऽस्या आधिदैविकं रूपं न निरूप्यते । आध्यात्मिकं लक्षयति-द्रव्यस्फुरणविज्ञान- मिति । यथेन्द्रियप्रेरकत्वं मनसः, तथेन्द्रियानुप्राहकत्वं बुद्धेः । बुद्धचैवानुगृहीतानीन्द्रियाणि पश्यन्ति कुर्वन्ति च । अत एव बुद्धितारतम्येन इन्द्रियज्ञानक्रिययोस्तारतम्यम् । एतद् कार्यानुमारि लक्षणम् । द्रव्यस्फुरण- विज्ञानमिति स्वरूपलक्षणम् । द्रव्यरय घटादेः स्फुरणे सति शब्देन, संस्कारेण, आलोकेन वा यद्विशिष्ट- ज्ञानम् । यस्मात् केवलं चक्षुषा ज्ञाने तारतम्यं न स्यात् । स्वत स्फुरणं योगजधर्मादिभिरपि भवति, अतो द्रव्यस्फुरण एव विज्ञानं बुद्धलक्षणम् ॥ २९ ॥ आधिभौतिक विभागनिरूपणेनैव लक्षयति- संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक् ।। ३० ॥ प्रकाशः। + तैजसादित्यत्र । अत एव । सत्संसर्गादेव । तथा च, सत्संसर्ग एव तम्या आधिदैविक स्वरूपल- क्षणमित्यर्थः । पश्यन्तीति । इदं तु ज्ञानसामान्यार्थकम् । अत एवेति । बुद्धयधीनत्वादेव । द्रव्यस्ये- त्यादि । अत्र द्रव्यपदं गुणानामप्युपलक्षकम्, भूतसूक्ष्मत्वेन तेपामपि द्रव्यत्वात् , कार्योत्पत्त्यनन्तरं तन्तूनामवयववत्तेषां गुणत्वस्याप्यविरुद्धत्वाच्च । स्फुरणं च सन्मात्रावगाहि निर्विकल्पकम् । तथा च निर्विकल्पकोत्तरभावित्वे सति शब्दादिजन्यं द्रव्यादिविषयकं विशिष्टज्ञानं वुद्धिरिति स्वरूपं फ- लति । अत्र पूर्व शब्दस्योल्लेखात् प्राथमिकमपि यद्विशिष्टज्ञानं तदपि शब्दोपहितस्यैव विषयस्य प्रकाशकमिति ज्ञाप्यते । संस्कारस्य तूहद्धस्य सहकारित्वमालोकस्य त्वावरण(? जनकत्वेन सहकारित्व- मिति च ज्ञाप्यते । न च विशिष्टज्ञानत्वेन विशेषणज्ञानत्वे(न)कार्यकारणभावात् तावतैव तन्निर्वाहे शब्दा- पहितभानागीकारस्य गुरुत्वं शक्यम् , शब्दोपधानमन्तरेणोक्तकार्यकारणस्य तदनिर्वाहकत्वात् , विशेषण- निर्विकल्पकोत्तरमपिजायमाने(नम )विशिष्टज्ञाने शब्दविशिष्टस्यैव विषयस्य स्फूर्तेरनुभवसाक्षिकत्वात्, तद- स्फूर्ती निर्विकल्पकादविशेषात् । किञ्च, विशिष्टज्ञानविशेषणयोर्यः कार्यकारणभावः सः 'अयं घट इति विशि. टज्ञानं विशेषणज्ञानपूर्वकम् , विशिष्टज्ञानत्वात् , दण्डी पुरुप इति ज्ञानवत्' इति प्रयोगेणानुमेयः । नत्र साध्यतावच्छेदककोटौ प्रविष्टस्य विशेषणस्य यदि घटत्वादिना प्रतिनियतरूपेण प्रवेशस्तदा हेतो. ाप्यत्वासिद्धिः । यदि च हेतुतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकयोरुभयोरपि तथा प्रवेशस्तदा हेतोरसाधार- णत्वम् । यदि च सामान्यरूपेणैव प्रवेशस्तदा निर्वचनमन्तरेण ज्ञानविषयत्वस्यैवाशस्यवचनत्यमिति सर्वथा निर्वाहाभावः। निर्वचने तु शब्दस्यैवाऽऽश्रय इति सविकल्पज्ञानत्वायच्छिन्नं प्रति शन्दम्य सहकारित्वमेव श्लाघीय इति दिकू । अत्र संस्कारोक्तिर्मतान्तरत्वेन था, ज्ञानसूक्ष्मावस्यारूपं संस्कारमादाय वा, ज्ञेया । निर्विकल्पके योगिप्रत्यक्षेऽत्रातिव्याप्तिवारणाय पदानां कृत्यमाहुः-यस्मादित्यादि । . अवयवरवान् ·५०४ श्रीगुयोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- * संशय इति । अव्यस्फुरणतारतम्यात् बुद्धिर्नानाविधा । संस्कारतेजसोस्तुल्यमकायकत्ये विशेषास्पती- समः संशयः, अल्पविशेपस्फूर्ती उत्कटकोटिकः । विपर्यासः, संस्कारमाबल्यात्तेजन्तदनुगुणमेव धर्म प्रका- शयति । अत्येफस्फुरणनियामकत्वाय । विपर्यासो भिन्नार्थप्रतिपादकः । क्रियाज्ञानयोश्च भिन्नविषय. स्वम् । अनेनाऽन्यख्यातिरेव सिद्धान्त इत्युक्तम् । अन्यथात्ये यथार्थत्वं स्यात् । रजतमहं जानामीत्येवानु- प्रकाश * संशय इत्यत्र । एकस्या एव बुद्धेः कथं नानात्तिकत्वमित्यपेक्षायामाहुः-द्रव्येत्यादि । तारतम्य- हेतून स्फुटीकुर्वन्त एव संशयं लक्षयन्ति-संस्कारतेजसोरित्यादि । उपलक्षणमेतत् । तेन विरुद्धयोः संस्का- रयोस्तेजसोः शब्दयोरित्यादि बोध्यम् । अतो मानसोऽपि संशयः संगच्छते । सम इति अनेकविषयप- क्षपाती । समूहालम्बनवारणाविशेषास्फूर्ताविति प्रमवारणाय सम इति । अयं च द्विविधः । साधारण- धर्मजन्मा, विप्रतिपत्तिजन्मा चेति । तत्राद्यः स्थाणुर्वा पुरुषो वा, स्थाणुर्न वेत्यादिरूपः । द्वितीयस्तु ज. गत् सदसद्वेत्यादिरूपः । नैयायिकास्तु ' असाधारणधर्मदर्शनजन्मा तृतीयः, गंधपती भूनित्या अनि- त्या येत्याकारकः' इत्याहुः । तन्न । असाधारणधर्मस्य संशयाजनकत्वात् । पृथिव्यानित्यतायाः प्रत्य- क्षादिसिद्धतया पृथिवीत्वादिहेतुकानुमानेन परमाणुप्वप्यनित्यतायाः शक्यसाधनत्वात् । अतः पुराणादिषु, भृतानामनित्यतास्मरणात् , कणादादिदर्शनेषु परमाणुनित्यतास्मरणाच शास्त्रीयविप्रतिपत्त्यैवाऽयं संश. यः । परमाणुरूपा भूनित्या न वेति द्वितीय एवास्यापि प्रवेशादिति प्रकृतमनुसरामः । उत्कटकोटिकेऽल्प. विशेषस्फूर्तावपि विषयान्तरपक्षपातस्य सत्त्वेन समत्वस्मानपायान्नाऽव्याप्तिरिति बोध्यम् । अथेत्यादि । संशयातिरिक्त वृत्तिचतुष्टयेऽप्येकस्यैव स्फुरणम् . न तु कोटिद्वयस्येति नियमाय भिन्नः प्रक्रम इत्यर्थः ।विप- सिं लक्षयन्ति-विपर्यास इत्यादि । भिन्नपदस्य सापेक्षवृत्तिकत्वानेदप्रतियोगिनं रफुटीकुर्वन्ति-क्रिये- त्यादि । तथा चेन्द्रियसम्प्रयोगजनकक्रियाविषयाद्विन्नो योऽर्थः, तदेकविषयकप्रतिपत्तिरूपो यो - तिविशेषः, स विपर्यास इत्यर्थः । न च स्वापेऽतिव्याप्तिः शङ्कया, तत्र क्रियाया अप्यभिमानमात्रत्येन सम्प्रयोगस्याभाषादित्यादि । अत्र ख्याति निर्धारयन्ति-अनेनेत्यादि । विपर्यासस्य बुद्धिवृत्तिविशेपत्यक- थनेन तथेत्यर्थः । ननु चाकचक्याघहुद्धसंस्कारसहकृतेन दोषोपहतेन्द्रियेण सम्प्रयुक्ता शुक्तिरेव रजता- स्मना, गृह्यत इति सम्प्रयुक्तस्याऽन्यथाभानादन्यथाख्यातिरेव नैयायिकोक्ता कुतो नादीक्रियत इत्याकाहा. यामाहुः-अन्यथात्व इत्यादि । अत्रेदं विचार्यम् । कस्याऽन्यथात्वम् , विशिष्टस्य वा, विशेषणस्य वा, विशेप्यस्य वा। तथा किञ्चान्यथात्वम् ? परिणामो वा, तादात्म्य वा, ज्ञानस्वरूपस्यैवान्यथात्वं वेति । त- प्राऽऽये दुग्घस्य दधिरूपेण(?)व संयुक्तस्य शुक्तयादे रजताकारेण परिणामरूपे लोहादीनां स्पर्शमणिस्पर्शन सुवर्णात्मकरवाचादात्म्यरूपेऽन्यथात्वे दधिवत् , सुपर्णवद्वा यथार्थत्वं स्यात् । अर्थानतिक्रमाच्छुक्ती रजत- मेव स्यात् । तज्ज्ञानस्वरूपस्य वा यथार्थत्यं स्यात् । तथा सति प्रम एवोच्छिद्यतेत्यर्थ । एवं विशेपणस्याऽ- न्यथात्वपक्षेऽपि परिणामरूपत्वे शुक्तित्वस्य द्रव्यत्वापत्तिजतित्वहानिश्चेत्यधिकं दूपणद्वयम् । तादात्म्य- पक्षे तादात्म्यफारणानिर्याच्यता चाऽधिका । एवं विशेष्यस्याऽन्यथात्वपक्षऽपि दग्धपटन्यायेन यथार्थत्वा- पचिरेय दूपणम् । एवं पदस्वपि पक्षेप्विदं दूपणमनुस्यूतं ज्ञेयम् । अथान्यत्र सतोऽत्रालब्धसत्ताकत्वेऽपि प्रकारीभावोऽन्यथात्वमित्युच्यते । तथा सति तेन शुक्तित्यादितिरस्कारासम्भवः, व्यधिकरणत्वादतिप्र. अत्यनेष :.अचानेर प.

·. - ३ स्कन्ध. २६ अध्याय.] भीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ५०५ भवः, न तु रजतत्वेन जानामीति । बुद्धेस्तत्त्वरूपत्वान्नाऽऽत्मख्यातिः । संस्कारशब्दयोः पदार्थ- प्रकाशः साच । अथ स्मृत्युपनयोत्तरं लब्धसत्ताकत्वे साति विशेषणान्न दोष इति चेत् , तर्हि पुरुषभेदेन तत्र युगपद् श्रमप्रमानुपपत्तिः, अन्यतरेणान्यतरतिरस्कारात् । अतिरस्कारे तूभयोरुभयशवलज्ञानापत्तिः, द. ण्डकुण्डलवानितिवत् । अथेदं रजतमित्यत्र रजताभिन्नः पुरोक्र्तीति प्रतीत्या रजतभेदाभाव एव प्रकारीभूय भासते । स च व्यापक इति न कोऽपि दोष इति यदि विभाव्यते, तदापि रजतभेदाभावस्याऽभावप्रति- योगिकाभावतयाऽभावप्रतियोग्यात्मकत्वेन, प्रतियोगिमात्रनिष्ठत्वेन वाऽन्यत्र प्रकारीभवितुमनहत्वात् तादृशाभावस्य व्यापकत्वे मानाभावादिति । प्रतियोगिनो रजतभेदम्य व्यापकत्वे तदभावस्यैवाऽसम्भ- वात् । अव्यापकत्वेऽपि प्रतियोगिमात्रव्यावृत्तत्वेन तदितरत्वसत्त्यात् प्रतियोग्यभावयोः सहानवस्थान- विरोधस्य दुर्वारत्वात् । पहिलतया सहस्थितिकल्पनपक्षेऽपि तत्र तस्य सत्तालाभकल्पनं तेन च रजतभेदा- भिभवकल्पनम् । कालान्तरे च (भेदा(दे)नाभेदाभिभवादिकल्पन) भेदा(द)नाभेदादिकल्पनामिति कल्पना- चतुष्टयगौरवस्य दुप्परिहारत्वात् प्रमाणविरहाच नेदमतिरम्यम् । ननु मास्तु विषयस्याऽन्यथात्वम् , तथापि रजताकारग्रस्तं ज्ञानं शुक्तिमालम्बत इत्याकारके ज्ञानस्याऽन्यथात्वपक्षे किं बाधकमिति- चेत् । तत्राहुः-रजतमित्यादि । तथा सति शुक्तया स्वाकारसमर्पणे एवमनुव्यवसायो न स्यात् । असमर्पणे तु शुक्तयालम्बन एवं प्रमाणविरहो विरुद्धानुव्यवसायादित्यर्थः । अथ रजतज्ञानं स्वप्रयुक्तव्य- वहारविषयां शुक्तिं करोतीति इदमेवाऽऽलम्बकत्वमिति चेत्, न । यत्र रजतज्ञानोतरं सद्य एव वाधः, विषयान्तरज्ञानं वा, तदा शुक्तेस्तत्प्रयुक्तव्यवहाराविषयत्वाज्ज्ञानस्य तदनालम्बकत्वे रजताकारग्रस्तस्या- ऽपि तस्य प्रमाखापत्तेः । न चेप्टापत्तिः । संघातात्मज्ञानस्याऽपि प्रमात्वापत्तेः । आत्मनः संघातात्मज्ञान- प्रयुक्तव्यवहाराविषयत्वात् संघातात्मज्ञानस्य तदनालम्बकत्वेन संघातात्माकारग्रस्ततानपायात् । न चेदानीं. तस्याऽप्यस्तु प्रामाण्यमिति वाच्यम् । तथा सति समर्थप्रवृत्तेः पूर्वं सर्वत्रैवाप्रामाण्याग्रहेणोक्ततुल्यत्वाद्रमो. च्छेदापचेः । यदपि सौरालोकतदभावाभ्यां कमलविकासमुकुलीभावाविव दोपतदभावाभ्यां रक्तशुक्तिभा- वौ समर्थिती, तदपि मतं प्रतिनियतसमकालिकविरुद्धप्रतीत्योर्दर्शनादेव ग्रन्थान्तरे परास्तमित्यन्यथा- ख्यातिवाद एवाऽसाधुरिति दिक् । ननु ख्यायमानस्य बुद्धिवृत्तिरूपत्वाङ्गीकारे आत्मख्यातिवादापत्तिरित्यत आहुः-पुद्धरित्यादि । विज्ञानवादी हि बाह्यार्थममन्यानो बुद्धिरूपमात्मानं च मन्वानो जायमानवुद्धिर- पमन्यात्मानमेव मन्यते । तत्र बुद्धरात्मरूपत्वे पटोऽहमित्यादिप्रत्ययापात इत्यादिरूपमन्यत्र बहुधा दूपणम् , तदन न प्रपञ्च्यते, किन्तु तत्त्वरूपत्वेनोच्यते । तथा सति तत्र ख्यायमानस्य रजतस्य बुद्धिरूपत्वेऽप्यात्म- रूपत्वामावान्नाऽऽत्मख्यातिवादापतिरित्यर्थः । ननु रजतस्य बुद्धिरूपत्वागीकारे तस्याः बुद्धेः पूर्वमुत्पत्तिः स्थितिश्चावश्यं वाच्या। तत्र पूर्वोत्पन्नायां रजतप्रमारूपायांबुद्धौ विषयीभूतस्य देशकालादिविशिष्टस्य रजतस्य भानादधुनाऽपि देशकालादिविशिष्टमेव तद्भासत, न तु केवलम् । तस्याविषयले नियामकाभावादित्याश- कायां यादिप्रतिवादिनोरन समानः समाधिरिति बोधयन्तः समादधते-संस्कारेत्यादि । अयमर्थः । स्मृ. त्युपनीतं रजतत्वं तत्र भासत इति वदता त्वयाऽपि स्मृतेः पूर्व देशकालादिविशिष्टस्यैव रजतस्याऽनुभवोऽभ्यु. पेयः, तथा सति तव मतेऽपि तावचद्विशिष्टस्यैव स्मृत्याद्यापत्तौ तत्परिहाराय भवताऽपि तादृश्या(?) हुद्धः संस्कारो यत्पदार्थविषयक उत्पन्नातत्पदाविषयकामय स्मृति जनयति, न तु देशकालादिवशिष्टयम्पेक्षत इत्येव याच्यम् । तथा सति 'यत्रोभयोः समो दोपः परिहारोऽपिया समः। नकः पर्यनुयोज्यः । स्मृतोपनयोतरम्। २ क्षेपित । 4 ·- ५०६ . श्रीसुपोधिनीजी। [श्रीमत्तागवत मात्रापेक्षितत्वान्न देशकालादिवैशिष्टयं नियामकम् । रजतगनुमयामीत्यनुव्यवसायात् न प्रमुष्टतछा- रूपा स्मृतिः । एकज्ञानतुल्यत्वाच्च न ज्ञानद्वयम् । संस्कारप्रायल्यान्नाऽनिर्वचनीयरजतापेक्षा । प्रकाशः। तागर्थविचारणे' इत्यभियुक्तोक्त परिहारसाम्यान वयं पर्यनुयोज्या इत्यर्थः । अत्र शब्दग्रहणं श्रुतपदार्थ- प्रत्यभिज्ञावच्छ्रुतपदार्थविषयकश्रमस्याऽपि सङ्ग्रहार्थ ज्ञातव्यम् । ननु मास्तु नैयायिकप्रतिपन्ना अन्यथा- ख्यातिः; तथापि रजतादिज्ञानस्य प्रकृते संस्कारेणैव संभवात् तं विना अमावाच तज्ज्ञानं स्मृतिरू- पमेव मन्तव्यम् । स्मृत्यनुभवभेदेन ज्ञानस्य द्वैराश्यात् । न च तत्वाया अपि स्फुरणापतिः । स्मृतित्वेऽपि कर्तृगतदोषेण तत्यमोपात् । दोषाऽभावे तु रजतसादृश्यस्यैव स्फूर्तिः, शुक्तिस्फूतिरेव वा स्यात् । दोपाश्च काचंद्रागादयः, क्वचित् प्रबलालोकादिना विवेकासामर्थ्यम् , कचिदन्यचित्तेत्येवमादयः, ननु (तु) गतास्तथा तथा दर्शनादुन्नेयाः । अतो भाट्टप्रतिपन्नप्रमुष्टतत्ताकस्मृतिरूपेणाख्यातिवादेन निर्वाहेऽन्यल्यात्यङ्गी- करणं नोचिनमित्यत आहुः-रजतमित्यादि । तथा चानुव्यवसायविरोधात् तन्मतमप्यसगतमित्यर्थः । ननु मास्तु भाट्टमतम् , तथापि ग्रहणस्मरणात्मकं ज्ञानद्वयं तत्र प्राभाकरपतिपन्नमङ्गीकार्यम् , स्मृतिप्रमाण- भेदेन ज्ञानस्य द्वैराश्यात् । न चानुव्यवसायद्वयापत्तिः, स्मरणाभिमानस्य प्रमुपितत्वेन तदभावात् । अतः, अगृहीतासंसर्गकज्ञानद्वयाङ्गीकारे न कोऽपि दोप इति चेत् , तत्राहुः-एकेत्यादि । तथा च यद्यगृहीता- संसर्गकं ज्ञानद्वयं तत्र स्यात् , एकज्ञानतुल्यता न स्यात्। यदि सान स्यात् तदा व्यवसायानुव्यवसाययोों- पलभ्येतेति तण तन्मूलभूतव्यवसायानुव्यवसायाभ्यां चैकज्ञानतुल्यतानिश्चयान्न ज्ञानपक्षोऽपि युक्त इत्यर्थः। किञ्च, ज्ञानद्वैराश्याग्रहेणाऽत्र ज्ञानद्वयानीकारे सर्वत्र विशिष्टज्ञानस्यैवोच्छेदापत्तिः । घटोऽयमित्यादिप्रमाया- मपि गृहीतसंसर्गकज्ञानद्वयाङ्गीकारे बाधकाभावात् , द्वैराश्ये मूलस्य चिन्त्यत्वाच । ननु मास्त्वख्यातिः । अनिर्वचनीयख्यातिरेवाङ्गीकार्या । अन्यथा रजतभानाभावापत्तिः । न च रजतारम्भकावयवानां शुक्तावमा- वेनाऽऽरम्भानुपपत्त्या अनिर्वाच्यमपि रजतं कथं स्वीकर्तुं शक्यमिति वाच्यम् । विषयचैतन्यनिष्ठाविद्ययैव त- दारम्भोपपत्ते । तथाहि प्रथमं तावद्दोपसहितेनेन्द्रियेण पुरोवर्तिद्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचक्याकारा चान्त करणवृत्तिरुत्पाद्यते । तस्यां च वृत्ताविदम(व)च्छिन्नं चैतन्यं प्रतिविम्बते । तच्चैतन्यं च सुषिरद्वार- निर्गतकुल्याप्रवाहप्र(१)वत्केदारस्थवृत्तचतुष्कोणाद्याकारकभूभागरितमहासारसलिलवजाता या चक्षुर- निर्गतावयवसंयुक्तघटाद्याकारकसैजसान्तःकरणवृत्तिस्तस्यामुक्तरीत्या निर्गमनेन प्रमातृवृत्तिविषयचैतन्याभिन्न भवति । तच्च साविद्यमिति विषयचैतन्यनिष्ठा या अविद्या सा कारणदोषेण सादृश्योहोधितसंस्का- रेण न सहकृता रजताकारेण तद्गाहकवृत्त्याकारेण चेति द्वेषा विवर्तते, परिणमति वा । एवमारब्धं तथाविद्यक रजतमविद्याधिष्ठाने विषयावच्छिन्नचैतन्ये वर्तते, सर्वस्याऽपि कार्यस्य स्वोपादानाविद्याधिष्ठा- नाश्रितत्वनियमात् । एवं विषयचैतन्यऽध्यस्तमपि रजतं चैतन्यैक्यात् साक्षिण्यध्यम्तमिति तदेकनाथमि- स्येवं मिय्याज्ञानोपपती कृतमन्यख्यात्येत्याशझायामाहुः-संस्कारेत्यादि । तथा च संस्कारेण स्मृतिवत् संस्कारप्रापल्येन अमस्याप्युपपत्तावाध्यासस्याप्रयोजकत्वाद्गुरुत्वाचाऽनिर्वचनीयरजताद्वीकारो व्यर्थ एवे. त्यर्थः । न च संस्कारम्य बहिःपदार्थोपस्थापकत्वमप्रयोजकमिति शङ्कयम् । स्वमे त्वयाऽपि तन्मात्रे- गषय(?)एमपदार्थोपस्थित्यसकारात् । न च तत्स्मरणमेवेति वाच्यम् , तथानुव्यवसायाभावात् , श्रुतिविरोधा- या न च दोपं विनवफेनैव संस्कारेण कथं स्मृतिभ्रमयोरुपपचिरिनि गवयम् । उप्णस्पर्शापानल्यप्रावल्याभ्यां गीननिवृत्तित्वग्दाहयोगिय संम्काराप्रागल्यपावल्याभ्यां स्मृतिभ्रमयोरपि मुखेनोपपने. अन एवं नैयायिकाना- ·३ स्कन्ध. २६ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । अत एव नासरख्यातिः । तस्मादन्यस्यातिरेव सर्वजनीना निश्चयो यथार्थाऽनुभवः । अथों हि ज्ञानस्या. ऽद्ध महम् , अत एव स्मृतिन निश्चयात्मिका, अर्थाभावात् । अनुमितिरपि संवन्धिव्यवधानेनाऽर्थजनितैव । प्रकाशन मेकेन(व?)स्नेहेन पकापकर्पवैशिष्ट्यात् बहिनाशोद्दीपनयोरङ्गीकारोऽपि युज्यते । न यं दोपानम्युप- गमे पीतनमजनकसंस्कारोबोधकस्य शद्धेऽभावात्पीतः शङ्ख इति भानानुपपत्तिरिति वाच्यम् , बहिः. करणे कामलवदन्तःकरणे संस्कारपावल्यस्यैव तत्त्वात् । एतादृशभ्रमेषु यहिःकरणदोषाङ्गीकारस्तु प. टपटादिप्रमोत्पत्त्या प्रत्यक्षविरुद्धत्वाद्गुरुत्वाञ्च जघन्य एव । निर्गमेन चैतन्यतया भेदाङ्गीकारोऽपि व्यापकजी- ववादमणुजीववादं च विरुद्धाद्धीति नेतरविद्वदाभाजन भवतीति दिक् । प्रापल्यपदेन चाऽनुभवसामध्या अ. त्र न प्रतिबन्धकत्वमित्यपि ज्ञापितम् । संस्कारसापेक्षत्वादेवासरव्यातिरप्यपास्तेत्याशयेनाहुः अत एवे. न्यादि । फलितं वदन्तो लोकप्रतीतिमपि तत्र प्रमाणयन्ति-तस्मादित्यादि । सर्वजनीनेतिहेतुगर्भ विशेष- णम् । तथा च, तस्मात् ख्यात्यन्तराणामनुपपन्नत्वादन्यख्यातेश्च सर्वजनीनत्वादियमय मन्तव्येत्यर्थः । सर्व. जनीनत्यं च 'किमिति शुक्तिमग्रहीष्ठाः' इति प्रश्ने मया शुक्तिर्न ज्ञाताऽन्यदेव तामित्यापामरपण्डितम्- तरणाद्विशेषोल्लेखेऽप्यन्यत्वानपायाचावसेयम् । निश्चयं लक्षयन्ति--यथार्थाऽनुभव इति । याथार्थ्यचा नतिलहित्वम् । तेन संशयविपर्यासस्मृतिस्यापा- नां निरासः । अनुभवपदं च ज्ञानार्थकम् , तेन घटादेराप्तवाक्यस्य च निरासः । ननु स्मृतेरपि यथार्थ ज्ञानरूपत्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेत्यत आहुः-अर्थो हीत्यादि । जन्यज्ञानस्यार्थमापेक्षत्वादर्थो ज्ञानस्याई- मङ्गम् । अव एव, अङ्गहीनत्वादेव। तथा च, यथा सर्वाकारेण विद्यमानोऽपि देहः क्रिया कुर्वन्नपि शिरोपापात् कबन्ध एव, तथा स्मृतिर्ज्ञानरूपाऽपि प्रवृत्त्यादिकार्य जनयन्त्यप्यर्थाभावान निधयरूपेति यथार्थपदादेवा- s(ति)च्याप्तिपरिहार इत्यर्थः । यद्यपि स्मृतिभिन्नज्ञानत्वस्याऽनुभवत्वस्वीकारेऽपि स्मृतिवारणं सम्भवति, तथापि स्मृतिनिश्चयजन्यक्रियाफलयोस्तारतम्यबोधनायैवं वारणं कृतमिति हृदयं ज्ञेयम् । ननु वदयादि- रूपस्पाऽर्थस्प पुरोवर्तित्त्वाभावादनविकलतयाऽनुमिताविद लक्षणं न व्यामोतीत्यत आहुः-अनुमितिरित्यादि। सम्बन्धिधर्मो धूमादिरूपः, स एव व्यवधान द्वारम्, तेन कृत्वार्थजनितव । यतो धूमादिः स्वमूला. वच्छिन्न एव वयादिरूपमर्थ गमयति, न तु विच्छिन्नः। मूलं च तस्य धूमवत् काटादि, तत्र बहिः- सन्निहितोऽपि धूमकाष्ठादिव्यवहितत्यान्न प्रत्यक्षजनकः, किन्तु, धूमादिव्यवहितोऽपि तद्वारा स एवानुमिति जनयति निश्चयरूपानुमिति(तरप्यर्थजनितत्वान्नाव्याप्तिरित्यर्थः । यत्र चेल्लोकलि वढ्वयनुमितिसत्ता लोक एवाविच्छिनो द्वारम्, यथोराहुचलदालिः पुरुषानुमिता । यत्र चातीतो धूमः पुरुषेनरन दृष्ट)दृष्टेस्तव तु न तेन तस्यानुमितिः । यत्र च पूर्व दृष्टस्ततो धूमो नष्टः, तदनन्तरं च वयाकानाकृतानुमित्सा, तत्रापि ध्वंसा- धिकरणदर्शनाभावे नानुमितिः। वयर्थप्रवृतिस्तु संदेहादेवादानसंदेहे घनार्थियाचकप्रवृत्तिवत् । संदेह था न्यासिस्मरणादपि । मध्वंसाधिकरणदर्शने तु वहिसाक्षात्कारो या पूर्वयत्संदेहो वा विलक्षणोच्नभम्मा- दिना याऽनुमितिः, न तु घूमध्वंसेन, तस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । शक्यत्वेऽपि ध्वंसे व्यअकस्यैवानुमापकत्वगुपि- तम्, आवश्यकत्वालापवास न तु घूमध्वंसस्य, रक्तवपरीत्यात् । अनागतधूमेऽपि प्रायभावन्याकम्यवाऽनुमा- पकत्वम् , उक्कयुकेः । तत्तद्वयन्जकयोध वयसम्बन्धित्वात् तत्रापि नार्थजनितत्वहानिः । बसायधिक यस्याना क. प. ग्यपधानाम् द.

·- ५०८ श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- सादृश्य रूपादिवत् पदार्थो धर्मरूपः, निरूपकभेदसहिष्णुस्तद्धर्गः, तद्धर्गसजातीयो वा । स लक्षणत्वेन जाता व्यस्फुरणेन स्फुरितः संस्कारेण शब्दाभिव्यफौ वाक्यप्रामाण्यादध्यवसीयते गययोऽयमिति । चक्षुः सहकारि वाक्यम्, वाक्यसहकृतं सादृश्यं वा । अनुप्राहकाणां न प्रमाणान्तरत्वम, शब्दोऽपि निश्चय एव, धर्मसादृश्याति. प्रकाशः। रणं चाऽन न योग्यावयवाः, धूमात्मकत्वात् । नाप्ययोग्याः, अनुपयोगात् , किन्तु दरदग्धेन्धनादिरवेति, स एव व्यन्जक इति दिक् । यत्र च धूलिपटले धूमममस्तेन या वयनुमितिः, सा तु प्रमत्यात् लक्ष- बहिर्भूतैवेति न तत्राव्याप्तिर्दोषाय । कादाचित्का वहिप्राप्तिस्तु न तस्य प्रमात्वनिहायाऽलम् , काकतालीय. त्वात् । एवं च पक्षधर्मतया परामृप्य(श्य)माणलिङ्गस्यैव व्याप्तिज्ञानाहितसंस्कारोबोधकत्यादिन्द्रियानुमाह- कत्वम् , न तु लिङ्गपरामर्ष(शस्येत्याद्यपि ज्ञेयम् । ननु केवलेन्द्रियाजन्याया उपमितेः कथं निश्चयत्वमित्यतः प्रसङ्गादुपमिति सपरिकरां विचारयन्तः सादृश्यस्याऽनुग्राहकत्वात् प्रथमतस्तल्लक्षयन्ति-सादृश्यमित्यादि ।अत्र निरूपकभेदसहिष्णू रूपादिवन्निरूप्यधर्मरूपः पदार्थः सादृश्यमित्यादिपदार्थान्तरत्याभ्युपगमे लक्षणम् । तदनभ्युपगमे तु निरूपकधर्मसजातीयो निरूप्यधर्मःसादृश्यमिति द्वितीयं लक्षणम्।साजास्यकथनेनैव निरूप्य. भेदसिद्धी न विशेषणान्तराकाहा। एकेनापि सदृशबुद्धिसिद्धर्भूयः पदमप्यनतिप्रयोजनम् । न चश्यामत्वमात्र- साधाण मातद्गमशकयोरपि सादृश्य(त्व?)प्रतीत्यापत्तिरिति वाच्यम् श्यामत्वशरीरित्वजनमत्वादीनां मातद्ग- गतधर्माणां मशके विद्यमानत्वेन भूयः पदादानेऽपि तुल्यत्वात् । न च ते तद्वतधर्मा नेति न दोप इति सम. जसम् । तत्समवेतानामन्यत्रासंभवेन तद्गतपदस्य साजात्यपरताया एवौचित्यात् । भूयस्त्वस्यापर्यवसाने त्वनवस्थापत्तिरनिवार्येव । न चोक्तदूपणानुद्वारः शयः, विरोधिधर्मग्रहप्राबल्य योद्धारसम्भवात् । अत एव सदृशयोर्यमलयोगुल्मयोर्या पूर्व सादृश्यप्रत्य(?)प्टे चतूबरत्वकुसुमवर्णादौ वैसादृश्यनिश्चय इति युज्यते । अतो नैयायिकलक्षणं नातिरम्यम् । 'सर्व गङ्गासम तोयं सर्वे व्याससमा द्विजाः' इत्यादौ तोयत्वादि- नैकेनाऽपि धर्मेण साम्याभिलापाच, घनश्यामस्वर्णगौर्यादिप्रयोगदर्शनाचोक्तमेव लक्षणं युक्तमिति दिक् । सादृश्यं लक्षयित्वोपमित्युत्पत्तिप्रकारमाहुः-स इत्यादि । स उक्तविधो धर्मो लक्षणत्येन ज्ञातः, दृष्टगव- यपुरुषस्य गोसदशो गवय इति वाक्यादवगतः, द्रव्यस्य गवयस्य स्फुरणेन चाक्षुषेण स्फुरितश्चक्षुषाऽवगतः संस्कारेण शब्दाभिव्यक्ती उक्तविधवाक्यस्मृतिगोचरतयाभिव्यक्ती वाक्यप्रामाण्यात , दृष्टसंवाद- निश्चितात् प्रामाण्यादध्यवसीयते; गवयोऽयमिति संज्ञासंज्ञिपरिच्छेदः क्रियत इत्यर्थः। अयमिति जात्यभि- प्रायेणोक्तम् । ननूपमिती सादृश्यवाक्यचक्षुषां कारणत्वेन प्रतीयमानत्वात् कस्य प्रमाणत्वमित्यपेक्षायामाहु:- चक्षुरित्यादि । तथा चेन्द्रियस्यैव प्रमाणत्वमित्यर्थः । नन्वतिदेशवाक्यार्थज्ञानस्यैव प्रमाणत्वं कुतो न स्वी- क्रियत इत्याकाहाया प्रतिबन्दीमिवाहु.-अनुग्राहकाणामित्यादि । अनुपलब्धाविवाऽत्रापि सहकारित्वेनैव नियोहे तेपा प्रमाणान्तरत्वकल्पनाया अन्याय्यत्वादित्यर्थः । एवं सादृश्यद्वारेणोपमितेरप्यर्थजनितत्त्वान्नार्था- तिलद्वित्वमिति हृदयम् । ननु भव(त्येवं)त्वमैपम् , तथापि शाब्दस्य कथं निश्चयरूपत्वं साधनीयम् , संवन्धिन- म्तत्र कस्याप्यभावेन व्ययहितस्याऽप्यर्थसम्बन्धस्य तत्राऽशक्यवचनत्वात् , साक्षादर्थस्य च तत्राभावा. दित्याकाक्षायां तम्य तथात्वं · साधयन्ति-शब्दोऽपीत्यादि । तत्र हेतुः-धर्मेत्यादि । शब्दस्येति शेपः । धर्मो धूमादिः सम्बन्धी, सादृश्यं पूर्वोक्तलक्षणको धर्मविशेषः, तदुभयातिरिक्तो यः संस्कारः, पसायते इ.प. तथा च, ·३ स्कन्ध. २६ अध्याय.. श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ५०९ रिक्तसंस्कारजनकत्वात् । शब्दन च द्रव्यस्फुरणात् चक्षुपोऽपेक्षाभावात् प्रमाणान्तरम् । त्रीण्येव प्रमाणानि- प्रकाशः शब्दस्य तज्जनकत्वात् । असमर्थः । शब्दार्थयोनित्यसम्बन्धस्य पूर्वतन्त्रसिद्धत्वादर्थस्य सहजसम्बन्धी यः, तद्वाचकः शब्दस्तेन शक्तिग्रहोत्तरं श्रवणे तदर्थविषयकः कश्चित्संस्कारः पदवाक्यार्थयोधानुकूलो जन्यते । तथा च, यथानुमितिाप्यधर्मद्वारा परम्परयार्थजनितस्वादानतिलचित्वेन निश्चयरूपा। यथा चौपमितिर्वाक्यावगत्सादृश्यद्वारार्थजनितत्वादानतिलहित्येन निश्चयरूपा तथा शब्दोऽपि श्रोतृगृहीतेन शब्देन पदार्थेपसापनसहजसम्बन्धिनः शब्दात्यापि संस्कारादुपस्थितेस्तद्वाक्यार्थजनितत्वाद- नितिलपित्वेन निश्चयरूप इति । न च चक्षुरादिना घटायुपस्थितिर्यत्र शाब्दप्रयोजिका, तत्र शब्देन तद्विषयकसंस्काराजन तादृशशाब्दस्यानिश्चयत्वमिति वाच्यम् । 'नसोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाइते । अनुपिरिव ज्ञानं सर्वशब्देन भासते' इत्यानुभाविकोक्तस्तत्रानुपस्थिती शब्दस्या- ऽस्फुरणेनादोपात् । अत एव याकरणाः शब्दस्य प्रातिपदिकार्थतामगीकुर्वन्ति, अन्यथा विष्णुमुच्चारयेत्या. दावर्थस्योच्चारणगोचरत्वायोग्यस्या शाब्दबोधासगतः। न च तत्र लक्षणया निर्वाहः, निरूढलक्षणया विप्र. तिपनत्वेन शक्तयनतिरेकात् . 'जनगडदशम्' उच्चारयेत्यादौ शक्याग्रहेण शक्यसम्बन्धरूपाया लक्षणा- या अशक्यमहत्वाच, अज्ञात या वृत्तेरनुपयोगाच्च । गङ्गामुच्चारयेत्यादिरूपे भापाशब्दानुकरणे तेषां साधुतासम्प्रतिपत्तेस्तेषां तत्र श्क्तयभावन परनये लक्षणाया असम्भवाच्चेति वदन्ति । तदपि युज्यते । प्रकृतमनुसरामः। ननु शब्दस्य तदृशसंस्कारजनकत्वेऽपि द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिति बुद्धः स्वरूपलक्षणादचन्द्र- (व्य)स्यासान्निध्याद् द्रव्यस्फुरणमावे जातस्य शाब्दस्य बुद्धिवृत्तावप्रवेशात् कथं निश्चयरूपत्वम्, क्लप्तप्रमा- णजन्यत्वाभावाच्च कथं प्रमात्वपित्याकाक्षायामाहुः-शब्देन चेत्यादि । तथा च शब्देनैव द्रव्यस्फुरणविज्ञा- नयोरुभयोरप्युत्पादनार स्वरूपल्क्षणविरोधः, शब्दरूपप्रमाणजन्यत्वाच्च नाप्रमात्यमपीत्यर्थः । ननु शारख- कृता प्रमाणगणनाया अकृतत्वात् कथं शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वमित्याकादायामाहुः-त्रीणीत्यादि । प्रवचन- सूत्रे 'प्रत्यक्षानुमानागमाः प्राणानि' इति कथनादत्रापि शब्दस्य प्रमाणत्वेनाऽहीकारेन किश्चिद्वापक- त्वम् । न चैवं सत्यनुमानस्याप्रतिरेकः रातयः । ज्ञानलक्षणायाः प्रत्यासते स्वीकारे चक्षुषा धूमवर्शने एकसम्बन्धिनोऽपरसम्बन्धिस्मारकत्वात् स्मृत्युपनीतस्य वहेश्चक्षुषा मनसा वा, सुरभिचन्दनमित्यत्र सौरभ्य- स्येव मानसंभवात् । तस्यैव भानस्यानुमितित्वस्वीकारे लाघवेनाऽनुमानस्य प्रमाणान्तरताया अप्रयोजक- स्वादिति । ननु तथापि प्रमाणानां त्रित्वमनुपपन्नम् , मनसोऽपीन्द्रियत्वादिति चेत् , न; अर शाम तस्येन्द्रियत्वेनानभिप्रेतत्वात् । तस्य सात्त्विकाहंकारजन्यत्वेन इन्द्रियाणां च राजसाहंकारजन्यत्वेन फारण. भेदात् । श्रुतावपि । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च इति 'इन्द्रियेभ्यः परामर्श ह्यर्थेभ्यश्च परं मनः' इति पृथनिर्देशादिन्द्रियत्वेन अनिर्देशाय, तत्राप्येवमेवाभिमायाविति । गीतायामपि 'इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः' इति श्रुतिवदेव निर्देशात् । न गगन नीन्द्रियाणीत्यम्य विरोधः, एतस्य संख्यापूरणमात्राभिप्रायत्वात् । यजमानपंचमामिटा क्षARTI एवम् ' इन्द्रियाणि दशेकंच ' इत्यपि मनसो मुख्यत्वाभिप्रायम् , अन्यथा एकादमियाभाग मंद. इन्द्रियाणां मनधाऽस्मीत्यत्र मनोग्रहणमिन्द्रियप्रेरकत्वाभिप्रायमेव । तत्वेन्द्रियस्परागामाग पत्र मदार पनामिप्रायम् । 'यादः अवदतामहम् 'नीतिरस्मि जिगीपताम्' 'भूतानामरिम पेगना (पना) तत्सामान्यस्पतत्र तत्र वमशक्यत्वादिति । तस्मात् संझया सूपपायेति दिए । म ममाप्या . . - - ·. . . . श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्भागधा- इन्द्रियाणि,शब्दः, मनश्चेति; चक्षुः,धोत्रं मनो वा । स्पर्शादीनामन्यशेषत्वम्। मनम्हा योगज.वर्मसहितमेवाप्रमा- णम्, अन्यत्र त्वप्रमाणम् । अत एव स्मृतिरप्रमाणम् । सङ्घातात्मज्ञानं चाऽप्रमाणम् , विपर्ययरूपत्वात् । स्मृ- तिः स्वतन्त्रा, बुद्धिः संस्कारजनिका, स्वापः म्वनरूपः, भिन्नसृष्टिविपयत्वात् न पूर्वन्तिप्वन्तर्मावः । सु. पुप्तिस्तु न बुद्धिः, मौव्यत्वे(?)न परं बुद्ध्यवस्था । आत्मनः स्फुरणन्तु स्वतः, स्वमभेद एव था,निद्रानिमित्तत्वात् । एवं पञ्चधा बुद्धवृत्तितो लक्षणं पृथक् ज्ञेयमित्यर्थः । अनेनोभयमेकं ज्ञानमिति पक्षा निवारिताः । अत इदमंशेऽपीदं रजतमिति ज्ञानमप्रमाणम् , न हि ज्ञाने अंशोऽस्ति । सोऽयं देवदत्त इत्यनुमव एव, अभ्यास- प्रकाश स्वेन्द्रियेष्वेव करणत्वव्यवहारात् बुद्धिमनःप्रभृतिप्वन्तःकरणत्वव्यवहारात् ज्ञानाकरणत्वमपि तेष्वेवोचितम् । न शब्दे; इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहु--चक्षुः श्रोत्रं मनो वेति । तथा च शब्दाऽप्यनुग्राहक एवेति नैवमपि विरोध इत्यर्थः । प्रथमपक्षस्तु-तत्र तत्र प्राहुरिति शास्त्रकारेण निर्दिष्टत्वात् तदनुसारीति न कोपि शङ्का- लेगः । नन्वस्मिन् पक्ष इन्द्रियान्तरस्य का गतिरित्यपेक्षयामाहुः-स्पर्शादीनामित्यादि । त्वम्प्राणरसना- नामल्पदेशे संयोगेनाऽल्पग्राहकत्वाद्वहुप्राहकचक्षुःश्रोत्रमन शेषत्वमिति तेषामेतेप्वन्तर्भव इत्यर्थः । अतः एवोनत्रिंशे वक्ष्यते । तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः । तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्तेभ्यः शब्दविदो वराः । रूपभेदविदस्तस्मात् ' इति पूर्वपूर्ववेसृणामुत्तरोत्तरेभ्या जघन्यत्वमिति । प्रकृतमनु- सरामः । ननु संस्कारद्वारकस्य शाब्दस्य निश्चयत्वे संस्कारद्वारा मनोजन्यया स्मृत्या किमपराद्धमित्यत आ- हुः-मन इत्यादि । तथा च शास्त्रकृता तस्य सङ्कल्पविकल्पात्मस्वरूपकथनादने च योगसंराध्यत्वकथना- दशुद्धशुद्धभेदेन द्वैविध्य तस्य बोध्यते । श्रुतावपि तथा । अतोऽशुद्धमनोजन्यत्वात् स्मृति(र)प्रमाणमित्यर्थः। एवं निश्चयं परीक्ष्य क्रमप्राप्तां स्मृति लक्षयन्ति-स्मृतिरित्यादि । संस्कारजनिकति संस्काराज्जनियस्याः सा तथा । तथाच, अप्रबलसंस्कारद्वारा मनोमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिरित्यर्थः । अप्रबल इत्यनेन भ्रमनिरासः । मात्रपदेनानुमितिशाब्दादिनिरासः । स्वाप लक्षयन्ति-स्वाप इत्यादि । संस्कारजन्यत्वेन स्मृतौ मिन्ना- र्थप्रतिपादकत्वेन विपर्यासे समत्वेन संशये च स्वमविशेषस्याऽन्तर्भावमाशय तन्निवृत्त्यर्थमाहुः-भिन्ने- त्यादि । ननु सुपुतिरपि प्रवृत्तिरिति कथं पञ्चैवेत्यत आहुः-सुपुप्तिरित्यादिः । स्वत इति आत्ममहिमा । अतो न तया बुद्धयाधिक्यमित्यर्थः । नन्ववस्थात्वेऽपि 'गुणतो वृद्धिोत्तयः' इत्यादी सुषुप्तावपि वृ. तित्त्यव्यवहायदाधिक्य नापैतीत्यत आहुः-स्वमेत्यादि । एवं च निद्राजन्यले सति भिन्नमृष्टिविषयकज्ञानत्वं म्वापत्वम् । तथात्वे सति ज्ञानत्वं सुषुप्तित्वमिति तयोर्लक्षणम् । तथा च विशिष्टज्ञानत्वाभावान्न तस्यां विशिप्याग्रह इत्याशयेनोपसंहरन्ति-एवमित्यादि । पञ्चधानिर्देशप्रयोजनमाहुः अनेनेत्यादि । उभयमिति। म्मृतिप्रमाणभेदेन स्मृत्यनुभवभेदेन वा । एकमिति कासारसलि(लन्या)लाभ्यायेन । फलितमाहुः-अत इत्यादि। अत इति । वृत्तिगणनया अमस्यापि वृत्त्यन्तरत्वेन निश्चयात् । तथा च संस्कारप्रायल्येन वहिर्जायमानेऽपि विपर्यासे-नुमवसामग्रीदौर्बल्यादिदमंशोऽपि विपर्यस्त एव भासते, न तु पुरोवर्तीति तथेत्यर्थः । अंशतस्तत्र प्रमात्वाहीकारे पापकमाहुः-न हीत्यादि । ननु संस्कारसंप्रयो(गो)भयजन्यायाः प्रत्यभिज्ञायाः स्मृती निश्चये चानन्तावात् भिन्नार्थप्रतिपादकत्वाभावेन विपर्यासेऽप्यनिवेशाद्विन्नसृष्टयविपयत्वेन : स्वापे ममत्वाभावेन संशय चानिवेशादृत्त्यन्तरत्वे कथं पञ्चैवेत्यत आहुः-सोऽयमित्यादि । तत्र हेतु:- अम्पासेत्यादि । अभ्यास आवृतिः, तजन्यं यजानं दृढप्रतीतिरूपम् , तदभ्यासजानम् । तत्र यथा १जानामाति.प.

·३ स्फन्द. २६ अध्याय. ) श्रीमद्भाचार्यविरचिता। ५११ ज्ञाने पूर्वज्ञानसंस्कारवत् पूर्वस्मृतिरपि चक्षुषः सहकारिणी । भ्रमप्रमासमूहावलम्बनम्-एकदेशविकृतमन- न्यवद्भवतीति न्यायेन अमाधिक्ये विपर्यय एव, प्रमाधिक्य निश्चयः, समानरूपत्वे तु'सम्भावनावान् सं. शयः । सम्भावनादीनां संशयान्तःपातित्वमप्रमाणमेव । तसिद्धार्थवाक्ये तु प्रत्यक्षसहकारीत्यात् प्रत्य. क्षहेतुत्वमेव । साध्यार्थे तु लौकिके वाक्यार्थे । बुद्धिकल्पित इति प्रमाणाभावेनामामाण्येऽपि प्रमेयवला- प्रकाशः। 'पूर्वानुभवजन्यः संस्कारः सहकारी, तथा प्रत्यभिज्ञायां स्मृतिरपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयत्वे. नावश्याप्रेक्षणीयत्वात् सम्प्रयोगसहकारिणी यथानुग्राहकान्तरप्रवेशेऽपि य(था) र्थानुभवत्यानपायादभ्यास- ज्ञानं निश्चयरूपं तथा प्रत्यभिज्ञाऽपीत्यर्थः । यद्यप्यत्रानुमित्यादिरपि दृष्टान्तीकर्तुं शक्यते, तथाभ्यासज्ञाने दृष्टान्वेन प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वपक्षेऽपि स्मृतिलक्षणं नातिव्यामोतीति सूच्यते । प्रत्यभिज्ञाया अभ्यासज्ञानस्य चानुप्राहकत्वेन संस्कारजन्यत्वात् स्मृत्तेस्तु संस्कारत्वेन संस्कारजन्यत्वादिति । एवं सति संस्कारत्वेन संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति तल्लक्षणं पर्यवसन्नं ज्ञेयम् । वृत्याधिक्यपरिहारप्रसगाश्रम- प्रमासमूहालम्बनस्यापि निवेशमाहुः-भ्रमेत्यादि । श्रमाधिक्योदाहरणं तु दशशकलेपु नव रागा एको राजत स्तज्ज्ञानं च दश राजता इत्याकारकं ज्ञेयम् । एवं प्रमाधिक्ये विपरीतं च ज्ञेयम् । तथा च, यत्र शाखा. वच्छेदेन वृक्षे कपिसंयोगो मूलावच्छेदेन च कपिसंयोगमत्ययः,तत्रापि पूर्वोक्तन्यायात् प्रमारूपतैव । एवं च दारुदन्तादिनिर्मितमूर्ती चित्रादौ च या तुरङ्गादिप्रतीतिः, सापि प्रमाधिक्यान्निश्चयरूपैय, नत्वाभ्योऽधिका तथैव नटेऽपि या सामाजिकानां रामादिप्रतीतिः साऽनुकार्यराहित्येऽपि यथाशास्त्रवेपक्रियानुकृतिनिमित्त- कत्वात् , सामाजिकरसोद्बोधकत्वाच प्रमाधिकेति प्रमारूव । एतेनैव देवतापतीतिरपि व्याख्याता ज्ञेया । तत्र(यत्र)त्विमेरंगरजते इति साम्यं तत्र पूर्वोक्तन्यायस्य तूष्णीकत्वात् भ्रमप्रमान्यतररूपता न वक्तुं शक्येति ताधिक्यं दुष्परिहरमित्यत आहुः-समानेत्यादि । सम्भावना चोत्कटकोटिकः संशय इति प्रसिद्धमेव, अतोऽभावकोट्यस्फूर्तावपि न संशयवहानिरित्यर्थः । सम्भावनादीनामित्यत्र आदिपदं तर्कज्ञानसा- हार्थम् । न चानिष्टप्रसञ्जनरूपस्य तर्कस्य कथं सम्भावनान्तःपातित्वमिति शवयम् । सम्भावनार्थक- लिटिते तर्कवाक्यप्रयोगेण सम्भावनात्वनिश्चयात् , स्वोमेक्षिता युधिस्तर्क इति लक्षणस्य वक्ष्यमाणलाध । तदिति । सम्भावनादिकमित्यर्थः । एवं बुद्धिवृतीविचार्य ऐन्द्रियके ज्ञाने प्रत्यक्षत्वस्य स्फुटत्वात् शाब्दे संदिग्धत्वात् प्रथमतो यादृशशब्दस्य यादृशप्रमाजनकत्वम् , तद्विचारयन्तः सिद्धार्थस्थले आहुः-सिद्धा- त्यादि । सत्यपि घटे यत्र पूर्व पटो न दृष्टः, ततः केनाप्ययं पट इत्युक्ते उपलभ्यते, वा वाक्यस्य प्रापण्यादिपरीक्षकवाक्यवञ्चक्षुरादिसहकारित्वादमाभ्यामेको घटसाक्षात्कार एव जन्यते, न तुगदमिति तथेत्यर्थः । वाक्यलक्षणम् , याक्यस्याकालादिविरहेऽपि बोधकत्यम् , लौकिकवैदिकयो. प्रकारभेदादिकं च सर्वनिर्णये नामप्रपञ्चनिरूपणे प्रभुमिः अपश्चितमतस्ततोऽवधेयम् । साध्यार्थवाक्ये विशेषणमाहुः-साध्यार्थ. इत्यादि।लौकिके घटमानयेत्यादिवाक्ये वाक्यार्थः प्रयोज्यकर्तृकघटानयनादिक्रियारूप: प्रयोज(ज्य)बुद्धिकल्पि न्त इति वाक्यप्रवणसमये तस्याऽस्याभावात्प्रमाणरूपज्ञानानुदयः, किन्तु ज्ञानमात्रस्योदय इति प्रमाणामावेन ज्ञानजनकवाक्यस्याऽभामाण्येऽपि प्रमेयबलात् प्रयोज्यकर्तृकानयनक्रियादिरूपरूपस्य प्रमेयस्य पलात् प्रमाण- मेव वाक्याजातं शाब्दं समर्थप्रतिजनकत्वात् प्रमाणरूपमेवेत्यर्थः । एतेनैतादृशे स्थले परतः प्रामाप्यामिति स्फुरीकृतं ज्ञेयम् । ननु लोकेऽपि संसर्गरूपस्य वाक्यार्थस्यापूर्वयात् प्रमाणपलादेव प्रामाण्य कुतो न . , गभारना च फ. संभावनायत्. ए. मभावना प.. . - .4 ·. . ५१२ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत-- स्यमाणमेव । लोके वाक्यार्थो नाऽपूर्वः वक्तृज्ञानविषयविषयित्वात् , तद्बोधनसमर्थपदसमूहस्यैव प्रयोगात् । पदेभ्यः पदसमूहो भिन्नः, स एव वाक्याथें फरणम् ; अन्यथा पदे चिद्वयमापयेत । पदार्थकरणपक्षे तु वाक्यार्थः शाब्दो न स्यात् । सम्भावितं सर्वमेवाऽप्रमाणमित्यग्रे वक्ष्यते ॥ ३० ॥ एवमन्तःकरणचतुष्टयोत्पत्तिमुक्त्वा इन्द्रियोत्पत्तिमाह- तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः। प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धविज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥ + लैजसानीति । ज्ञानकरणकानि क्रियाकरणकानि चोभयविधान्यपि राजसान्येव, न तु ज्ञानकरणकानि सात्त्विकानि, क्रियाकरणकानि तामसानि वा । ज्ञानक्रियान्यतरकरणमिन्द्रियमिति करणमतीन्द्रियमिन्द्रिय- मिति वा । तत्त्वानि दशाऽपि भिन्नानीति नैकं लक्षणं निर्दिष्टम् । उभयेषां राजसत्ये हेतुमाह-प्राणस्य होति । क्रियायां प्राणो मूलम् , ज्ञाने बुद्धिः । उभयं राजसमित्यर्थादुक्तं भवति । प्राणो नामाऽऽसन्यः महत्त्वभेदः, भगवद्रूपो वा । राजसाहङ्कारे तु तस्याऽवतार इति न तत्त्वतः, नाऽप्युत्पत्तिनिरूपिता । मतान्तरसिद्धानां वैदिकानां वा प्राणानामत्र ग्रहणम् , इन्द्रियाणामाध्यात्मिकरूपो वा प्राणः। बुद्धी राजसी. ति तदनुगृहीतानि सर्वाणि राजसानि । प्राणस्तु क्रियाप्रधान इति राजसत्वम् । प्राणोऽपि सर्वेन्द्रियानुग्रा- हकः क्रियाजानका शक्तिः । विज्ञानरूपा शक्तिर्वा यस्याः, तस्या बुद्धे वो वक्षत्यने । इन्द्रियाणां लक्षणानि भिन्नानि ।। ३१ ।। भकाशः। इत्याकासायामाहुः-लोक इत्यादि । वैदिकवाक्यार्थे तु यथा अपूर्ववम् , ' तद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये' शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् ' इति सूत्रे प्रपश्चितमिति ततोऽवधेयम् । न च लौकिकवाक्येऽनधिगतार्थगन्त- स्वाभावेन प्रमाणलक्षणव्याप्तिः शङ्कनीया । तस्य लक्ष्यकोटावभावेन फलतः प्रामाण्यस्य साधन दोपा. भावाचेति । शब्दस्य बोधकत्वे शास्त्रान्तरादत्राऽन्यमपि विशेषमाहुः-पदेभ्य इत्यादि । पदेभ्योऽवयवेभ्यः पदसमूहोऽवयवी भिन्नः, पटवत् ; कार्यरूपं शब्दान्तरं न तु समूहवत् पदाभिन्न इत्यर्थः । इदमपि सर्व- निर्णयादवधेयम् । नन्वेवं नवीनं कुतः स्वीक्रियत इत्यत आहुः-अन्यथेत्यादि । अन्यथा भेदानङ्गीकारे करणत्वानङ्गीकारे च वृत्तिद्वयम् , पदार्थज्ञानजनिका, 'वाक्यार्थज्ञानजनिका चेत्यनुभावकवृत्तिद्वयम् , अतो न स्वीक्रियत इत्यर्थः । तर्हि पदार्थकरणपक्ष आद्रियतामित्यत आहुः-पदार्थेत्यादि । गाब्दो न स्यात् । तथा सति शब्दस्य प्रमाणकरणतैय भज्येतेत्यर्थः । ननु सिद्वार्थवाक्यस्य प्रत्यक्षहेतुत्वमुक्तं यदुक्तं तन्न सार्वत्रिकम् , काश्यां गौरस्तीत्यादिवाक्येन प्रत्यक्षाजननात् । एवं सति तज्जन्यस्य शाब्दस्य कुत्र निवेश इत्यत आहुः-सम्भावितमित्यादि । सम्भावितमिति प्रमेयम् । तथा चोक्तविधवाक्यस्य सम्भावितविष- यकत्वात् तज्जन्य ज्ञान सम्भावनारूपमिति संशये तस्य निवेश इत्यर्थः । अप्रमाणपदं तु प्रमाणशब्दस्य नानार्थत्वाभिप्रायेणोक्तम् । प्रमाणशब्दोऽयाधितज्ञाने वर्तते, वाघयोग्यव्यतिरिक्त वा । तत्सम्बन्धी यः प्रमाता प्रमाकरणं प्रमाविषयो वा, तत्राचे प्रमाणगुच्यते । केचित्तु प्रमाणशब्दं नानार्थमाटुरिति द्वितीय. स्कन्धमुबोधिन्यामुक्तस्यादिति । + तेजमानीत्यत्र । भिन्नानीति । पदार्थविभाजकोपाधिरूपाणीत्यर्थः। तत्त्वत इति । तत्त्वतो राज- सो न, | राजसेऽवतारादाजस इत्यर्थः । अतिपसनसम्भावनया पक्षान्तरमाहुः-मतान्तरेत्यादि । अत्रापि प्रमाणविग्हमाराश्य पक्षान्तरमाहुः-इन्द्रियाणामित्यादि । १. दिगम् ति माऽरिन. प.

·. , - ३ कम्प, १६ अध्याय.! श्रीगबल्लभाचार्यविरचिता। भूताना साष्टिमाह--- तामसाच विकुर्वाणाद्भगवीर्यचोदितात् । शब्दमानमभूत्तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शव्दगम् ॥ ३२ ॥ + तामसादिति । तामसाहकारात् पूर्ववहिकुर्वाणात्तामसत्तादेव भगवीर्यण प्रेरीते, नतु भगवीर्यसत्ता मात्रम् । प्रथमत शब्दमाननभूत् , तस्मात्पश्चान्नम ! शब्दे प्रमाणमाह-श्रात्रमिति श्रोत्रम्य गम्यम् । श्रोनसमाधिगम्य शब्द. । शब्दधर्मा अपि शब्द एवेति रक्षण नाऽतिप्रसक्तम् । श्रोनं गच्छाति वा । शब्दाधाराणा न स्वतन्त्रतया गतिरिति तव्यावृति ।। १२ ।। शब्दस्य रक्षणान्याह-- अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुंलिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ ३३ ॥ * अर्थाश्रयत्वमिति । अर्थो हि शब्दमाश्रित्य तिष्ठति । अर्थम्य घट"टाद खात्रयम्-तायाध: रूपम् , तच्छब्दनिष्ठ शब्दैकसमधिगम्यं शब्देन नित्यसम्बद्धम् । आधिभौतिक-तु प्रकटरूपम् ; नम्य न शब्दाश्रयत्वम् , किन्तु पृथिव्याद्याश्रितमेव । आध्यात्मिकन्तु जानेच्छाप्रयत्नाश्रितम् । तियादेन रा यंत्र लक्ष्यते । शब्दस्याऽर्थाश्रयत्व लक्षणम् , नत्याकाशम्य । रक्षणान्तरमाह-द्रष्टरिजरकमेव चति । द्रष्टा पानामाध्यात्मिक त्वर्थ सबन्धित्वेन ज्ञापयति । यथा भित्तिव्यदहितो गजं दृष्ट्वा गजाऽयमित वदति, तदान्त स्थित्तवाक्यप्रयोक्ता गजदर्शनवानिति रक्ष्यते । स्वराद्वा देवदत्तोऽयमिति धर्म तो रक्षणम् ! च. कारादृश्यज्ञापकत्व च । भौतिकमपि घटादिक वोधयतीत्यर्थ । रक्षणान्तरमाह-सन्मानन्वं ध नभस इति । नभसस्तन्मानत्वं सूक्ष्मरूपत्र शब्दस्य रक्षणम् । सूक्ष्मावस्था शब्द , स्थूलावस्था नभ इति । क्षेचि- दन्यथा मन्यन्ते इति स्वोक्त प्रमाणमाह-कवयो विदुरिति ॥ १३ ॥ आकारा लक्षयति- भूतानां छिद्रदातृत्व पहिरन्तरमेव च । . प्रकाराः। + तागसादित्या । जोत्रमिति शब्दमान श्रोतगम्यम् । नवा-श्रीनेत्यादि । धर्मधर्मिणोस्तादा- स्म्यमी त्याहु -गन्दधर्मा इत्यादि । * अर्थत्यत्र । नित्यमम्ममिति । जैमिनिये औत्पत्तिकसूत्र; वैयामके चात प्रमनसूने तथा साधि तत्वातत्यर्थ । ज्ञानेत्यादि पश्यन्त्यारगयामपसायामयस्य ज्ञानादिप्येव भानात् तेषा पर्तृतानिवास- त्वान तेषु तदभावे भौतिकनिष्पतिरेव न स्यादिति तथेत्यर्थ । त्रितपमिति । भाधिदविसटिग्रूपम् । द्रष्टलिङ्गत्वमिति । द्रष्टलिङ्गताज्ञापकत्वम् । तदुपपाम्यन्नि-द्रो यादि । अर्थानां भौतिकतनान् । सम्बन्धित्वेन । स्वजानेच्छाचाबि(त) वेन । तन्योटा रणन्-वर्ष यादि । नानसप्टेभिनत्व हरि हत्य पक्षान्तरमाहु.-सरादेति । अन्मिन् पक्षे दृशिज्ञानसामान्यायक , तब ज्ञानं म्यनिष्ठगिति पून्निापि । अर मूलस्थलक्षणचतुष्टये ओगम्यत सामान्यलक्षपन् , द्वितीयन्तु वर्णादीनान, तृतीयन्तु पर्यायण उयो, सुरीयन्तु ध्यने । एषु प्रथमं तृतीयच व्यवहारोपयोगि । धोनगमिती १ स्वरद्वारा ग ·श्रीमुघोभिनी। [ श्रीमहागवत-- प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥ * भूतानामिति । भूताना प्राणिनाम् , छिद्रदातृत्यम् , पहिरन्त स्वरूपत्वम् , प्राणन्द्रियान्त करणा भारत्वं चेति नभसो रक्षणत्रयम् । छिद्रमवकाश , यहिरन्तर्व्यवहार आपाशविषय एव । पृथिव्यादेश- वरणरूपस्य न बहिर-तर्व्यवहारविषयत्वम् , परिच्छेदकरव परम् । प्रदेशोऽपि न व्यवहारहेतुम्तुरयत्वात् । विवरे च व्यवहार , अत आकाशस्यैव । चकारात्पृथिव्यादिसर्वाधारत्व च लक्षणम् । रक्षणान्तरमाह- प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्त्वमिति । प्राणानामिन्द्रियाणामन्तःकरणस्य च धिष्ण्यमाधारभूतं स्थानम् । धि- एण्यशब्देन वैदिकत्व तस्य स्थानस्य घोतितम् । नमसो वृत्तिलक्षणमिति । नभो रित्रिया वर्तते, स्याधिभौतिक रूप स्वयं गयच्छतीत्याधिदैविक्त्वम् , बहिरन्तर्व्यवहागथयमित्याध्यात्मिकत्वम् , देहान्त स्थितपदार्थाश्रय चेनाधिभौतिकत्वम् ॥ ३४ ॥ म्पर्शवायवोरुत्पत्त्याठिकमाह - नभसः शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वतः । स्पोऽभवत्ततो वायुस्त्वक् स्पर्शस्य च सहः ॥ ३५ ॥ + नभस इति । शब्दतन्मात्रादिक न विशेषण, किन्तु स्थूलात् सूक्ष्मादपि नमस स्थूल सूक्ष्म कार्य च भवतीति ज्ञापनार्थम् । कालगत्या पिकुत इति कारप्रेरणया जातगुणक्षोभादित्युभयोविंशपणम् । प्रथम स्पर्शतन्माना अभवत् । ततो वायु । त्वगिन्द्रियम् । स्पर्शस्य सम्यक् ग्रहो यम्मात । त्वमेव स- ह । दयाराद्वायोरपि, न तु श्रोत्रवच्छब्दमात्रग्राहक्म् ॥ ३५ ॥ स्पर्शभेदा एव प्रत्यक्षसिद्धा स्पर्शलक्षणानीति तान् गणयति- मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः ॥ ३६॥ । मृदुत्वमिति । स्पर्शश्चतुर्विध -मृदुत्व कार्पासादौ, कठिनत्वं पाषाणादी, शेत्यं शीतलता, उष्णत्वं चेति । एतचतुर्विधकारणरूपमेव कार्य एकमभिव्यक्तम् । उष्णत्व तेजसि, शातत्व जले, पक्कपृथिव्या कठिनत्वम्, अपये मृदुत्वमिति । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वमिति । स्पशी नाम स्पृश्यत इति व्युत्पत्त्या, सनेन्द्रियग्राह्यत्वे वा चायापपि स्यात् । व्याकरणादौ काढयोऽपि स्पर्शा सयोगोऽपि स्पर्श इति लोक , एतदेयमप्यस्माक विवक्षित न भवति, किन्तु यदेवाऽम्माभिरुक्त मृदुत्वादिक तदेव स्पर्शस्य स्पर्शत्वम् । प्रकाशन * भूतानामित्यन । परिच्छेदकत्वमिति मागद्वयविभाजकत्वम् । प्रदेशेऽतिव्याप्तिमाशङ्कय परिहर न्ति-प्रदेश इत्यादि। आन्तरो देशो बाझो देश इत्याद्यामिलापात् ताहव्यवहारहेतु प्रदेशोऽप्यन्तर्वहिर्व्य- पहारविषयो नेत्यर्थ । तत्र हेतु -तुल्यत्वादिति । भित्यादिवत् प्रदेशस्यापि भागद्वयविभाजकत्यस्य तुल्य त्याटित्यर्थ अन मध्यमं रक्षण व्यवहारोपयोगि । + नयस इत्या । म्पर्शसद्भावे प्रमाणमाहु स्वामित्यादि । यायोरिति । यायुसम्बन्धिन स्पर्शम्य । बनेन वायु म्पानिमत्यक्ष शास्त्रकारम्याभिमत इति ज्ञापितम् । । मृदुत्सामिपा । रति मृदुत्वादिधर्मस्वरूप मामान्यलक्षणमेवेत्यर्थ । एव च तत्त्वात्मा चतु , - पारा ·३ स्कन्ध.२६ अध्याय) यामलभाचार्यविरचिता । रक्षणान्तरमाह-तन्मात्रत्वं नभम्बत इति । नमम्बतो बायोस्तन्मात्रत्वं सूक्ष्मरूपलम् ॥ ३६॥ वायोर्लक्षणमाह---- चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥ + चालनामिति । वायोः कर्मलक्षणम् । तत् कर्म पञ्चविधमिति पञ्चलक्षणानि । चालनं शाखादेः, प्यू. हनं पतिततृणादेवात्ययैव मेलनम् , प्राप्तिर्गन्धस्य, प्राणप्रापणम् , द्रव्यशब्दयोनतृत्वं देशान्तरस्थितव- स्वादेर्देशान्तरे नयनम् । शब्दश्च भेरीदण्डसंयोगे जातः कर्णशप्कुलीपर्यन्तं स्वभावतो गच्छति, तत्मतिकू- लवायौ न गच्छति, निकटेऽपि न श्रूयते । अनुकूल तु दूरादपि श्रूयत इति शब्दस्याऽपि देशान्तरमाप- णम् । सर्वेपामिन्द्रियाणामारमा चाऽयम् , एतदभाव फिमपीन्द्रियं न कार्यक्षम मवतीति । एतत्पञ्चविघं चायोः कर्मतोऽभितो लक्षणम् ॥ ३७ ॥ तेजस उत्पत्तिमाह-~- वायोश्च स्पर्शतन्मात्रादूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षु रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥ पायोरिति । पूर्ववत् स्पर्शतन्मात्रादिति । रूपतन्मात्रम् , देवेन कालन । ईरितादित्युमयोपिगेषणम् । प्रथमतो रूपं समुत्थितम् , ततस्तेजः । चक्षुस्तु रूपोपलम्भनम् , रूपमुपलभ्यतेऽनेनेति रूपे प्रमाण- गुक्तम् ॥ ३८॥ रूपस्य लक्षणान्याह---- द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजसः साधि ! रूपमात्रस्य वृत्तयः ॥ ३९ ॥ र द्रव्यातित्वमिति द्रव्यस्यघटादेर्या आकृतिः सैव रूपस्या पृथुयुध्नोदराफार रूप नविधानात्मकं च । द्रव्यस्येवाऽऽकृतिरिति व्यत्य तु नोपमेयत्वम् , यतो रूपस्यैव लक्षणम् । गुणता प्रकाशः। विधा, स्पर्शकार्यरूपो गुणात्मा तु गुरुत्पसंयोगादिभेदभिन्नोऽनेकविध एवंति फलति । द्वितीयस्कन्धे वस्तुतो लघुकाटिन्यम् ' इत्यत्र तथा प्रतिपादनांत् । तेन चित्रम्पर्शस्याऽप्यतिरिचर याधकामार इति योध्यम् । + चालनमित्यत्र । कर्मलक्षणमिति । कर्मैव लक्षणामित्यर्थः। स्वभावतो गच्छाति । इदं च यथा तथा प्रस्थानरत्नाकरे मया निपुणतरमुपपादितमिति तत एवाऽवधारणीयम् । गयं च अपि सति चालनादिपञ्चकर्मकत्वं सामान्यलक्षणम् , चालनादन्यतमफर्मकस्यं च विशेपलक्षणं शेयम् । इयमपीद व्यवहारोपयोगि चति । * द्रल्याकृतीत्या । द्रव्याझतितुल्याकृतिकत्वम्य द्रव्यान्तरेऽपि वान विद रपलक्षणमनिल्यापरमि- वाशार वारदारयाहुः-द्रव्यस्येत्यादि । नोपमेयत्वम्, किन्तूपनानत्वम् । मतः समासेन द्रमभिमत्ये " . 4 - ·-- . श्रीसुबोधिनी। श्रीमद्भागवत- सरंदोपसर्जनतया प्रतीति । नेवं गन्दादिपु, स्वतन्त्रतयाऽपि प्रतीयमानत्वात । "यक्तः संम्थैव संस्था यस्य । यदि व्यक्तिर्वक्रा भवेत् , रूपमपि वा भवेदिति । उपविष्ट रुसवति रूपमुपविशति, रूण्मुपविष्ट भ. वति । आतानवितानात्मकसङ्कुचीकरणयोगेदात् । रोजसश्च तंजम्त्वम् , रूपतन्मात्रन सूरमायस्थत्यर्थ । माधीति संयोधन रूपन्याऽमोहाथम् । रूपमानरय स्वतन्मात्रम्य, सर्वगतर पम्य या चत्तस्रो वृत्तय । तेजसो रक्षणान्याह- द्योतनं पाचनं पानमदन हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोपणं क्षुचडेव च ॥ ४ ॥ * चोतनमिति । द्योतन प्रकाशनम् , सूयादेरिव । पाचनमादर्यवहे. पाकवरणं वा चहेः । पानं जरादे , तेजोव्यतिरेकेण नान्य पिवति । अदन भक्षणम् , अत्ता-मिरे । हिममर्दन हिमदूरीकरणम् , शोपणं चेति तेजस पञ्च वृत्तय पञ्च क र्याणि । तत्र य प्रत्यक्षसिद्धम् , द्योतनम् , पाचनम् , हिमम- दनमिति । शोपण चाऽनुमीयते, वाय्वपेक्षया आतपे वस्त्रादिपु जरावर्षणम्य शघ्यात् । पानमदनं च न तेज कार्यम्, चेतनर्तृवत्वात् , क्षत्पिपासाभ्यामेव -जननश्चेित्याशययाऽऽह-सुत्तृडेव चेति । क्षुतृड्प ते ज एस । अत पानमदन च तस्यैव कार्यमिति युक्तमित्यर्थ ॥ ४० ॥ जलस्योत्पत्तिमाह-~- रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो देवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रहः ॥ ११॥ रूपमात्रादिति । रूपमात्रापेजसः । विकुणात्, दैवचोदितादित्युमयोर्विशेषणे । प्रथमतो रसमा- नभूI, तस्मादम्भ । जिह्वा रस गृहानीति तथा । रसे जिहैव प्रमाणम् ॥ ४१ ।। Ranा भवकथनेनैव रक्षणमाह- कपायो मधुरस्तिक्तः कटुम्ल इति नेकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभियते ॥ ४२ ॥ - प्रकाशः। सतीति विशेषपसूचनाद्रपस्यैवासाधारणे धर्मरूपमिदमित्यर्थ । इमानि चत्वार्यपि रूपसामान्यलक्षणानि । व्यवहारोपयोगिता तु न तुरीयस्यनि नेयम् । अत्र रूपभेदानामगणनात् सार्वजनीनप्रतीतिसिद्धत्वाच्च से यहा एप मेग | चिन्न चाऽतिरिक्तं ज्ञेयम् । गन्धरक्षणे तदुपपादयिप्यते । * यातनाभित्या । ना एकरभ्य कार्यम्याव्यापकत्वेन तेजोविशेपरक्षणतया द्योतनादिषड्यत्तिकत्व सामान्यरक्षण जेयम् । विशेपमुखेन सामान्यसूचनाच्छाने न कोऽपि दोष । यत्तु शास्त्रान्तरे उष्ण- सर्शवत्व नास्परम्पत्वं च तेज सामान्यलमणत्वेनोच्यते तत्त्वव्यापपरवात् मविपन्ध्यप्रतिवन्धकमावफल्प- माप्रस्तत्वाच्च पिरोपरक्षणवेनेवादरणीयमिति दिक् । प्रसार फ.. २पनान फ ·. - ३स्कन्ध, २६ अध्याय.] श्रीमालभाचार्यविरचिता। ५१७ + कपाय इति । कपायः खदिरादिः, मधुरो गुडादिः, तिक्तो निम्बादिः, कटुमरीचादिः, अम्लस्ति- 'न्तिण्यादिः । इतोऽप्यनेकप्रकारोऽस्नीत्याह-इति नेकधेति । एवमनेकप्रकारो भवतीत्यर्थः । ननु यदि रसः स्वभावत एवंविधः स्यात् , जलेऽप्युपलभ्येत, मधुरः पाकादिना तिक्तश्च न भवेत् । तत्राऽऽह- भौतिकानां विकारेणेति । एक एव रसो भौतिकानां पृथिव्यवयवानां संश्लेपादनेकपा भिद्यते । वस्तु- तस्तु अव्यक्तमधुर एक एव रसः ॥ ४२ ॥ अम्भसो लक्षणान्याह-- क्लेदन पिण्डनं तृतिः प्राणनाप्यायनोदनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥ ४३ ॥ * लंदनमिति । फ्लेदनमाकरणं वत्रादेः, पिण्डनं चूर्णाभूतानां पिण्टतासम्पादनम् , यथा सजूनाम् । तृप्तिः क्षुदादिनिवृत्त्या पुरुषस्य सन्तर्पणम् , भुक्त्वाऽपि जले अपीते न तृप्तो भवतीति । प्राणनाप्यायनम् । प्राणनं जीवनम् , आप्यायनं प्राणसन्तर्पणम् । उदनं प्रेरणम् , जलेन हि पदार्थाः प्रयाहेण नीयन्ते,'कू- लादिश्च पात्यत इति । तापापनोदः सन्तापदूरीकरणम् । भूयस्त्वमेकस्मिन् देशे सजातीयमचुरस्यैवाव- स्थानम् । यद्वा, यत्राऽऽपः प्रविशन्ति तद्भूयो भवतीति । अम्भस इमा अष्टौ वृत्तयः ॥ १३ ॥ पृथिव्या उत्पत्तिमाह- रसमात्रादिकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः ॥ ४४ ॥ रसमात्रादिति । स्थूलसूक्ष्मादम्भसः क्षुभितगुणात् कालरितात् प्रथमतो गन्धमात्रममृत् । तस्मात् 'पृथिवी । प्राणमिन्द्रियं गन्धग्राहकामति प्रमाणम् ॥ १४ ॥ गन्धस्य भेदानाह-- करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । प्रकाशः। + कपाय इत्यत्र । इतोऽपीत्यादि । एतेन चित्ररसोऽप्यतिरिक्तोऽङ्गीकार्य इत्यपि शापितम् । एकपदस्य विवरणम्-वस्तुत इत्यादि । भूयसीप्वप्यप्सु स्वल्पस्याऽपि लवणादनिक्षेपे रसः परिवर्तत इत्यव्यक्तत्व- मुक्तं ज्ञेयम् । एवं न कपायायन्यतमत्वं जलतन्मात्रत्वं चेति द्वयं रसस्य सामान्यलक्षणं ज्ञेयम् । * क्लेदनमित्यत्र । अष्टो वृत्तय इति । एतेन बेदनाद्यप्रवृत्तिकत्वं जलस्य सामान्यलक्षणमन्न । घृततैलादौ यदछेदकत्वं साहकत्वं च दृश्यते, सोऽपिजलधर्म एव ।वहिसंसर्गादिना परममिन्यज्यते कार्यस्य पाचभौतिकत्वात्, तेन नाऽतिव्याप्तिशालेशः । तेषु यो जलव्यवहाराभावः, स तु भूतान्तरकृतप्रतिबन्ध निबन्धनः, फरकास्थिय । फरकास्वपि काठिन्यगाढत्वयोः प्रतीतिर्न प्रान्ता, तत्र नैमित्तफयोस्तयोः सत्या- त् । इत्येव जलेन संरुद्ध वायौ ततोऽतिशैत्येन जलस्य पिण्डने करकोत्पत्तेः । तेषां द्वैमौतिकत्वात् । अत एवं हिमालयोपत्यकागतगाप्रवाहोपरि पुरुषाः पञ्चां पद्यमाना दृश्यन्ते, अन्यथा मजेयुरेय । शीतकाले च मिहिकायामम्मसि स्थापित प्रातर्जलपात्रेऽधोमुखे कृतेऽपि न तस्य जलस्य पातः । छारेकया विदार्य फलय. जलस्य भक्षणमपि मध्यदेशीयजनानुभवगोचर इति दिक् ।

·अन्य- श्रामुपोषिगा। मोनागा- द्रव्यावयववैषम्यागन्ध एको विभियते ॥ ४५ ॥ + करम्भेति । करम्भो मिश्रो गन्ध , व्यसनादिषु प्रसिद्ध । पूतिर्दुर्गन्ध । सौरभ्यं चन्दनादिगन्ध । पूतिसौरभ्ययोरेव शान्तोगी भेदौ । शतपत्रादिगन्ध शान्त , उप्रश्यम्पकादेरशुनादेश्च । अग्ल पर्युपित- सूपादे । आदिशब्देन धूपादीनामनेकविधी गन्ध उक्त । गन्धाना न जातिमार्यम्, किन्तु ते भेटाः पृथ गेव, चित्ररस इच चित्रगन्धाभावात्। सजातीयरसस्य गन्धस्य वा कारणगतस्याऽनभिव्यक्तस्य कार्य रस ग-धजननात् । अत एव हरीसक्यादेरपि रसोभिन्न , धूपादेश्च गन्ध । अवान्तरानन्त्यं न दोपाय, था पदार्थविभाजकोपाधीना पञ्चविंशतिभेला न स्युः । एतदाह-पृथगिति। तत्त्वे हेतुमाह-द्रव्यावयवे ति । द्रव्यस्याऽऽधारभूतस्य ये अवयवा , ते विजातीयरसगन्धवन्त इति गन्धो विभिद्यते । अथवा, यथा योजिता अवयवा गन्धमुत्पादयन्ति । स्वभावत सुरभिम् . ते चेत् विषमा योजिता भवन्ति, तदा त गन्ध नोत्पादयन्तीति । गन्धनाश , सम्यगनभिव्यक्तिर्वा गन्धाभास करम्भादिशब्दरच्यते । वैषम्यस्य नेकविध. स्वात् , जलादीना बहूना तत्सम्पादक वात् , गन्धानन्त्यमेव । तदाह-एकोऽपि गन्धो विभिद्यत इति॥१५॥ पृथिवीं रक्षयति- भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सहिशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६॥ * भायनमिति पृथिव्याः पञ्च वृत्तय स्वभावत आधारभूता भाति, आधेमभूता च देहवृक्षादिरूपा। तेषा कारणभूता च, प्रतिमारूपा च, मनसोपासनार्थ कल्प्या च । एव पञ्चविधा भवति । तत्र भावनं मानसम् । ब्रह्मण स्थान प्रतिमा ।धारणरूपा स्थूला । सता घटादिपदार्थाना विशेपण नानाविधकारणरूपता। मपा सत्त्वाना जीवाना ये गुणा स्थूलसूक्ष्मनीलपीतादिभेदा यस्मात् । अथवा, ब्रह्मणो भावनं प्रतिमा, म्थान जलादीनाम् . धारणमाधारत्वमनियत सवेषा भवति, स्थान नियतमिति विशेष । सतामाकाशादी भकाश । + करम्मेत्यत्र । मिश्रशान्तोमगन्धस्वीकारे जातिसार्यात् सुरभित्त्वादिषु जातित्वहानि । यत्र सौरभ्यम् , तत्र पूतित्वाभावः । कुसुमादी यत्र पूतित्वम् , तन सौरभ्याभाव , रशुनादौ उभयो समावेशो व्यञ्जनादावितिसकानरासाय मिश्रगन्धमतिरिक्तमझीकरोतीत्याशयेनाहु-गन्धानामित्यादि । ते इति । मियान्या । तर हेतु -चिनेत्यादि । चित्र सकर । अतिरिक्तानीकारे उपपचिमाहु- सनातीयेत्यादि । तथा च मधुराम्रसुरभिपूतिद्रव्येप्वनभिव्यक्तेप्वनभिव्यक्ती मिश्ररसगन्धौ, त- दुभयद्रव्यारब्धे द्रव्ये तदुभयद्रव्ये रस गन्ध च जनयत इत्यर्थ । एकपदानुरोधेन पक्षान्तरमाहु -अथवे त्यादि । तथा चैक एवानमिव्यक्तसुरभिगन्ध , शेषास्तु तदाभासा इत्यर्थ । अोद सिध्यति । अण्ड- सृष्टे पूर्वभावात् तत्त्वत्वं गन्यादीनाम् , तदेव मूले एकपदेनोक्तम् । तदुत्तर वेते भेदा भौतिकगुणरूपा फार्या एव, न तु तत्त्वरूपा इति च 'द्रव्यावययवैषम्यात् ' इत्यनेनोक्तम् । व्यावहारिक प्रत्यक्षमफि न दुष्टमिति । एव च मूर्मितन्मात्रत्व करम्भाधन्यतमत्व च गन्धसामान्यरक्षम ज्ञेयम् । * मापनमित्यत्र । भावनपदस्य ब्रह्मण इत्यनेनान्वयमहीकृत्य श्रीधरोक्त पक्षमाहु.-अथवेत्यादि । अस्मिन् पक्षे स्थानधारणयोरैकाथ्येन पौनरुत्तयमाशय भेदफमाहु -अनियतमित्यादि। श्रीधरोक्त व्याख्याने मादिषुक २ गधारीनाम् कप ३ नन्धोऽपिक पर ४ मुराम .

·- ३ स्फब. २६ अध्याय.. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। नामवच्छेदकत्वम्, सर्वेषां सत्चानां प्राणिनां तत्तद्गुणानां च पुंस्त्वादीनामुद्भेदः परिणामविशेषैः प्रकीकरणम् । वस्तुतस्तु पूर्वमुत्पन्नायाः पृथिच्या एतानि लक्षणानि जलादिन्यो व्यावृत्तानि वक्तव्यानि । प्रतिमा चित्रा- दे(दिश्याकृतिमात्रे भवाति ब्रह्मण इति वैयर्थ्य स्यात् , नाऽपि स्थानं पृथक्तया स्थितिः, तत् सूर्यादेरपि संभ- यतीति न पृथिव्या विशेषलक्षणम् । तस्माद्भावनं सर्वपदार्थरूपापादकत्वम् , सर्वमेव भावयतीति । ब्रह्मणः, शब्दब्रह्मणः परब्रमणश्च, हृदयकण्ठादिस्थानरूपत्वम् । धारणं सर्वस्यापि जगतः । सतां सर्वेषामेव तत्यानां विशेषणं व्यावर्तकम्, अवयवभूतं या । काष्ठादावनि प्रकटीकृत्य इतरल्यावृत्तिं जनयंति, इतरथा तेजसः स्वरूपमेव कापि नाभिव्यक्तमिति कुतो व्यावृत्तिवेत् । एवं जलमपि स्वान्तर्गतं रसरूपं नवादी प्रकटीकृत्य प्रदर्शयति । एवं व्यजनादिना वायुम्, गत दिना आकाशम् , शरीरादावहारादिसर्वाण्येवे- न्द्रियाण्यात्मानं च । किञ्च, सर्वसत्त्वानां जीयानां यावन्तो गुणाः, आवश्ल तृणस्तम्बपर्यन्तं भेदाः, तेपामु- छेदः पृथिव्यामेव ॥ ४६॥ थोत्रादीनां शब्दादिग्राहकत्वं प्रमाणत्वेनोक्तम् , तदेव तेषां लक्षणानीत्याह-सार्द्धद्वाभ्याम्- नभोगुणविशेषोऽर्थों यस्य तच्छोत्रमुच्यते। वायोर्गुणविशेपोऽर्थों यस्य तत्स्पर्शनं विदुः ॥ ४७ ॥ तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः भूमेर्गुणविशेषोऽथों यस्य तद्घाणमुच्यते ॥ १८ ॥ + नभोगुण इति । तन्मात्रारूपोऽपि शब्द आकाशस्य गुणभूतो भवति । यथा कार्य कारणप्रतीतिः, पटे तन्तुमातियत् ; तथा आकारास्य शब्दो गुणः । एवमग्रेऽपि नभोगुणः शब्दोऽसाधारणः, न तु प्रकाशन अस्वरसं दर्शयन्ति-स्तुत इत्यादि । आकुतिमात्र इति । यस्य कस्यचिदाकृतिमात्रे । स्यानलक्षणमप्य- सङ्गतमित्याहुः नापीत्यादि । सिद्धान्तमाहुः-तस्मादित्यादि । एवं सति भावनादिपञ्चवृत्तिकत्वं पृथिवी- सामान्यलक्षणम् , एकैकवृत्तिकत्वं च विशेपलक्षणमित्येवं पड् लक्षणानि ज्ञेयानि । गन्धयत्त्वनीलरूपत्वादिकं विशेषणलक्षणमेव, सामान्यलक्षणत्वे तु पापाणशुक्लपटादावव्याप्त्यापतिः, अनुव्रता(त)गन्धादिकल्पनापति- श्वेत्यादिकमह्यम् । यद्यपि धारणवृत्तिकत्वं प्राणादिधिष्ण्यरूपे आकाशे मेपादिधारके वायो तेजसि जले चाऽतिव्यामोतीति विशेषलक्षणत्वं तस्य न घटते, तथापि सांसिद्धिकशीतोष्णलानाधिकरणसांसिद्धिक- वेगव्यधिकरणस्पर्णाधिकरणत्वमत्र विवक्षितमिति न कश्चिद्दोष इति सर्व समञ्जसम् । इदं च भौतिकैप्वपि व्यापकमिति व्यवहारोपयोगीति ध्येयम् । अन्न जलादिचतुष्केऽतिव्यातिवारणाय-शीतेत्यादि । सजलघ- टादावतिव्याप्तिवारणाय सांसिद्धिकेति । न चाऽसम्भवः । भूमौ नैमित्तकस्यैव वेगस्याऽनुभवसाक्षिकत्वात् । सांसिद्धिकत्वे गन्धादिवत् सर्वदाऽनुमवप्रसन्नात् । यद्यपि पाकजाऽनुप्णी(प्णाशी)तस्पर्शवत्वं व्यहार उपयु- ज्यते, तथापि पाकनवस्य शालमात्रगम्यत्वेन दुरधिगमत्वात् इदमेव सम्यगिति दिक् । + नभोगुण इत्यत्र । अब नमोगुणविशेषपदेन शब्दोलखादन्योन्याश्रयोऽपि परिहतो बोध्यः । यघ. प्यन गुणमात्रग्राहकत्वं लक्षणलेनोक्तम्, तथापि त्वम्हशोर्द्रव्यग्राहकत्वमप्यस्ति । अन्येषां तु न, यदि स्या- समयरमादि प. इस्पान्तःकरगाव.द. २ज्ञापयनि क.. सक्षमिलायह. क. .

·१२० बारापोधिनी। { धीमागवत- संयोगादिरूपः, स एयाऽथों विपयो यम्य सत प्रोमम् । उच्यत इति प्रमाणा, अंगनान्ये च्याप्याला. पायोर्गुणविशेषः स्पर्शः, तेमोगुणपिशेपो रूपम्, अम्गोगुणविशेषो रसः, एवं भूमेगणविगंगा गन्धः॥१७॥१८॥ कारणानुपयेशात् उपरोपरं धर्माधिषयमाह -- परस्य दृश्यते धमों घपररिनन्समन्वयात् । अतो विशेपो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ १९ ॥ *परस्येति । परस्य कारणस्य धर्मः, अपरस्मिन्कायें, कारणसमन्वयात् धमों दृश्यते । अतः स्वधर्मः कारणधर्मश्च कार्य भवति । सर्वेऽपि विशेषाः, पन्चाऽपि गुणाः, अन्तिमकार्ये पृथिच्यामेवेत्याह-अता विशेष इति । सायशास्त्रस्यात् नाऽस्य विशेषतः सर्ववोधकत्यम् । वीणादिशब्दो यानिमित्तक इति कारण- संबन्धेन तथात्वम् । चित्राणि च रूपाणि वरप्राप्तानि । सर्वेऽपि विशेषा भूमाचे उपलक्ष्यन्ते दृश्यन्ते ।।११ एतेषामुत्पत्तिस्वरूपलक्षणान्युक्त्वा, कार्यतोऽपि तानि वतम् , सेभ्यो ब्रह्माण्डोत्पत्तिमाह- एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै। कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥ ५ एतानीति। यद्यचेतनेभ्य एव तत्त्वेभ्यः कार्यमुत्पद्येत, तदाऽस्मिन्सहात नाऽऽत्मा मृग्यः स्यात् . सर्व- स्यैव जडत्वात् । अतः सद्दातश्चेतनसहितानामिति वक्तुं केवलानामकारणत्वमाह-एतानि यदा, असंहत्य अमिलित्वा, मुख्यानि सप्त महादादीनि स्थितानीत्यर्थात् । तदा भगवान् कालपाण्यदृष्टसत्त्वादिगुणे- मिलितः सर्वजगत्कारणकारणभूत एतान्युपाविशत् । अत्रैकं वाक्यमार्थिक ल्यपाऽऽक्षिप्यते । अथवा, भगवा- प्रकाश तदा परिमाणादिरपि द्रव्यगतो गृह्यतेति । अत्र तदनुक्तिस्तु शब्देऽप्यतिव्यापकत्वादवान्तरपदार्थानिरू- पफत्वात् साधाप्रतिज्ञानाचेति शेयमिति दिक् । * परस्येत्यत्र । स्पर्शरूपरसानां चतुनिद्विभूतेषु विद्यमानत्वेन सामान्यगुणत्वात् लक्चक्षुरसनानां लक्षणेषु गुणविशेषपदमसइतमित्याशङ्कानिरासायाहु:-कारणेत्यादि । तथा च, तेषु सामान्यत्वप्रतीते: कारणसमन्वयप्रयुक्तत्वेन तेषां गुणने तदीयवाभावान्न गुणविशेषत्वहानिरिति न तदसतिरित्यर्थः । ' परस्य ' इत्य:नेव चारितार्थ्यात् 'अतो विशेषः,' इत्यर्द्धपद्यं व्यर्थमित्याशङ्कायामाहुः-साथेत्यादि। तथा च वेदोकानां लोकसिद्धानां च धर्मान्तराणां यो भूमावुपलम्भ', सोऽपि तत्तत्कारणसमन्वयहेतुक एक, नत्वसतः सत्तारूप इति प्रमेयमुपलक्षणविधया निरूपायितुमिदमर्द्धम् , अतो न व्यर्थमित्यर्थः । तधात्वं वर्णपदादिरूपत्वम् । तेन शब्दोऽपि चित्रोऽतिरिक्त इति ज्ञापितम् । ४ एतानीत्यत्र । सप्तेत्यादि । महदहंभूतानीति सप्त । अर्थादिति । घटेन जलमानयेत्युक्ते करणता- निर्वाहकत्वे सच्छिद्रेतरत्वं यथा करणतारूपार्थबलाबला)नासते, तथा स्थितिरप्यमेलननिर्वाहकतया ल्यवर्थ- रूपावसादासत इत्यर्थः । कल्पनां विनापि श्लोकद्वयस्यैकवाक्यत्वे मुख(न)प्रकृतार्थबोध इत्याशयेनाः- अथवेत्यादि । यदेत्यस्य व्यास्त्यानं पश्चादनेन क्रियते । १ उपलभ्पात. स. प. ३ कल्पनया. ग. अर्थयान प. २उद्तत्वात.क घE, ·३ स्कन्ध. २६ अध्याय.] श्रीमद्बलभाचार्यविरचिता। ५२१ नेव असंहत्य, एतान्यमेलयित्वा, पश्चादुपाविशदिति । अग्रे उत्पद्यमानं जगत् यथा चतुर्णामधीन भवत्या. स्मकालकर्मस्वभावानाम् , तदर्थ कालादिभिः सह प्रवेशः ॥ ५० ॥ सतो ब्रह्माण्डमुत्पन्नमित्याह- ततस्तेनाऽनुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥ तत इति । ततो भगवत्प्रवेशानन्तरम्, तेन भगवता अनुविद्वेभ्यो योजनार्थ गुणान् गृहीत्वा सूच्येक विद्धेभ्य , प्रथमतोऽचेतनमेवाऽण्डमुत्थितम् । यस्मादण्डादसौ पुरुपः पूर्व तत्त्वेषु प्रविष्टः, स एव विरा. पो भूत्वा, उदतिष्ठत् ॥ ५१ ॥ ब्रह्माण्डे चेतनाचतनोत्पत्तिमुक्त्वा तस्य नामरूपे आह- एतदण्ड विपेशाख्यं क्रमादृद्धैर्दशोत्तरैः । तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनाऽऽवृतं वहिः ।। यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरेः ॥ ५२ ।। एतदण्डमिति । विशेष इत्यस्य नाम । स्वयं सर्वतः पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तृतं स्वतः । तत उत्तरो. चरं पूर्वस्माइशगुणं वृद्धस्तोयादिभिः सर्वतः परिवृतम्, अन्ततः प्रधानेन चाऽऽमृतम् । एवमन्य महत्त्वम्। अत्र स्थितसर्वजगतो भगवत्त्वेनाऽपि महत्त्वमाह-यत्र लोकवितानोऽयमिति । अयं सोऽपि लोकविस्तारो भगवतो रूपम् । तस्मादतद्भगवदाधारभूतम् ।। ५२ ॥ * स बहुकालं पुरुषत्वसम्पादनार्थ तस्यां पुरि शयनं कृतवान् ‘पुरि शेते' इति पुरुपपदनिर्वचनात् । या- वदयं शयनं कृतवान् , तावत्पूर्वमनुवेदरूपेण प्रविष्टा भगवदंशा भोग न प्राप्तपन्त. । यदा तु पुनस्तत. उत्थाय तस्मात् पृथग्भूतः सन् तत्र निविष्टः, तदा सर्वांगानां भोगार्य तत्र स्थानानि जानानीत्याह- हिरण्मयादण्डकोशादुरथाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्विभेद खम् ॥ ५३ ॥ हिरण्मयादिति । प्रकाशबहुलात् सुवर्णमयात् सलिले विद्यमानान्नारायणशब्दवाच्यात् विरादेहा- दुत्थाय, पुनस्तमाविश्य सर्वत्र विद्यमानमाकाशं वहुधा निर्विभेद, बहूनि छिद्राणि कृतवान् । भगवदु- स्थानेऽपि कोशस्य नाशाभावार्थ हिरण्मयत्वमुक्तम् । रक्षसां वाधाभावार्थ सलिलेशयत्वमुक्तम् । महादेवो हि अल्पनिरूप्यो भवतीत्यल्पैः सहितः समर्थस्तत्र शरीरे छिद्राणि कृतवान् । पुनरपि प्रविष्टोऽयं भेदमात्रं कृतवानिति पुरुषत्वमेव स्थितम् । नोऽनेन विराजः कार्यकरणसामर्थ्य भवति । यथा प्रतिमादी भगवान् प्रकाशन * हिरण्मयादित्यस्यामासे । पूर्वमनुवेदरूपेण प्रविष्टा इति । पूर्व प्रवेशमनुलाकृत्य वेदरूपेण शब्दार्थयोनित्यसम्बन्धात् तत्तत्प्रतिपाद्यनित्यपरिच्छिन्नभगवदवयवरूपेण प्रविष्टा इत्यर्थः । अल्प- निरूप्यो भवतीति । महत्त्वस्य सापेक्षवृत्तिकत्वात् तथा भवति । अनेनेति ! क्रियादिरहितेन केवलावे. १ अनुवेध, क, अनुस्वेद, ध, ३ नोचैत्र अनेनैव प. इ. ३ युन.क घड.

·५२२ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत तिष्ठति, तथैवाऽयं स्थित इति ज्ञातव्यम् , अन्यथा तत्त्वेभ्य आत्मविवेको न स्यात् ॥ ५३ ।। छिद्राणां विनियोगमाह-निर्भिद्यतेत्याधष्टभिः:- निर्भिद्यताऽस्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत्। वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ।। ५४ ॥ * प्रथमत आस्य निर्मिन्नं विवरात्मकम् । तस्य मुखमिति नाम । अस्येति पाठः। प्रथममस्य मुखं नि- सिम् , ततो वाणी वागिन्द्रियं तत्राऽभवत् प्रविष्टम् , वाण्या सह वहिरपि तत्राऽभवत् । अथो छिद्रा- न्तरे मिन्नप्रक्रमेण नासापुटे निरभियेताम् । तयोर्माणमिन्द्रियं निविष्टम् । तच्च देवतया विद्धमित्याह- प्राणोत इति । प्राणेन उतः स्यूतः सम्बद्धः । उभयोरेक एव निविष्टः । अयं प्राणः नेन्द्रियदेववारूपः, किन्तु सर्वनियामक आसन्यात्मकः ।। ५४ ॥ तस्य तत्र कथनप्रयोजनमाह- प्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयोः। तस्मात्सूर्योऽन्वभिद्यतां कर्णी श्रोत्रं ततो दिशः॥ ५५ ॥ निर्विभेद विराजस्त्वग्लोमश्मवादयस्ततः। तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्विभिदे ततः॥ ५६ ॥ रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच मृत्युलोकभयङ्करः ॥ ५७ ॥ हस्ती च निरभिद्येतां वलं ताभ्यां ततः स्वराट् । पादो च निरभिद्यतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः॥ ५८॥ नाइयोऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्ततः समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥ क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथाऽस्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६ ॥ मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेगिरां पतिः। अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ।। ६१ ॥ प्राणादिति । तस्मात् प्राणात् वायुरिन्द्रियदेवतारूपो निरभिद्यत । भगवत्कृतसृष्टावश्विनीकुमाराविन्द्रि- यदेवता, भगवदर्भमृष्टौ तु यायुरिति विरोषः । ततोऽक्षिणी गोलके । उमयोरपि चक्षुरित्येफमिन्द्रियम्, नरमात्म्र्य आविर्मतः । कर्णावन्यभिधेताम्, ततः श्रोत्रम् , ततो दिशः । विराजस्त्वक् निर्मिना । प्रकाशः। न । समियन्येन (8) मयोजनमाहुः-अन्यथेत्यादि । अन्यथेति निष्क्रियतयास्थिता। * निमिपवेत्यय । उमयोरिति । नासयोः । विभिन... २ निाभिश्न.क.

·, ३ स्कन्ध. २६ अध्याय.] श्रीमहालभाचार्यविरचिता। निर्विभेदेत्याविरभूदित्यर्थः । तत्र लोम इन्द्रियम् , श्मश्रुकेशाश्च लोमविशेषाः, तत्र देवता ओषधयः।यस्या सृष्टौ त्वक्चर्मोरेक्यम् । स्पर्शस्त्वगिन्द्रियेण । वायुर्देवता केन गृह्यत इति पूर्वमुक्तम् । शिश्नं गोलकम् । रेत इन्द्रियम् , आपो देवताः * आप एव पुरुषाकारा भवन्ति ' इति । पूर्व को देवः १ सर्वत्र वैलक्ष- ग्ये सृष्टिभेदो नियामकः । गुदं पायुस्थानम्, अपान इन्द्रियम् । तत्र मृत्युर्देवः। स च लोकभयङ्कर इति वैराग्यार्थमुक्तम् । मृत्युरुपयेव तिष्ठति, मध्ये मृत्युरिति च । हस्तौ गोलकस्थानीयौ, बलमिन्द्रियम् । ता- भ्यां सहैव निर्गतमिति तृतीया । ततो बलात् स्वराद् इन्द्रः। एवं पादावपि । गतिििन्द्रयम् । ततो गति- रूपात् हरिविष्णुदेवः। नाड्यो गोलकम् । आसमन्तात् मृतं लोहितमिन्द्रियम् । आभृतं जातमिति वा । नयो देवताः। उदरं गोलकम् । क्षुत्पिपासे इन्द्रियम् । समुद्रो देवता । हृदयं चतुर्णा गोलकम् । त- त्रैकं मन इन्द्रियम् । मनसः सकाशाज्जातश्चन्द्रमास्तस्य देवः । बुद्धिरपीन्द्रियम् । गिरांपतिर्देवः। अह- झारः इन्द्रियम्, रुद्रो देवता । चित्तमिन्द्रियम् , चैत्यो जीवो देवता इति । एते सर्वे ततस्थानेऽमि- व्यक्ता भगवदंशाः, चैत्यो मुख्यो भगवदंशः ॥ ५५ ॥ ५६ ॥ ५७ ।। ५८ ॥ ५९॥ ६०॥ ६१ ।। सर्वेभ्यः तं विवेक्तुं पुनः सर्वेषां निर्गमनप्रवेशाबाह- एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवाऽस्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥ एते इति । एते देवाः स्वयमभ्युस्थिता अस्य देहस्योत्थापने न शकाः । य एवेनं देहमुत्थापयति, स जीव आत्मेति ज्ञातव्यम् । सामर्थ्य विद्यमानेऽपि नोत्थापयन्तीति न मन्तव्यम्, किन्तु सामर्थ्यमेव नास्तीति । तदर्थमुपाख्यानमाह-पुनराविविशुरित्यादिना । तदेव शरीरन्, स्वस्वस्थाने पूर्व भगवता सह निविष्टा अपि, पुनराविविशुः । खानि छिद्राणि । प्रयोजनम्-वमुत्थापयितामिति । क्रमादिति 'स्वस्ववलपरीक्षार्थम् ॥ २ ॥ पहिर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्ततो विराट् । घ्राणेन नासिके वायुनोंदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६३ ।। अक्षिणी चक्षुषाऽऽदित्यो नोदतिष्ठत्ततो विराट् । ोत्रेण कौँ च दिशो नोदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६४ ॥ त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्ततो विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६५ ॥ गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्ततो विराट् । हस्ताविन्द्रो वलेनैव नोदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६६ ॥ विष्णुगत्यैव चरणौ नोदतिष्टत्ततो विराट् । नाडीनद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६७ ॥ क्षुत्तृभ्यामुदरं सिन्धुनोंदतिष्ठत्ततो विराट् ।

·५२४ श्रीसुबोधिनीजी। [ श्रीमद्भागवत- हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६८ ॥ बुद्धया ब्रह्माऽपि हृदयं नोदतिष्ठत्ततो विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्ततो विराट् ॥ ६९ ॥ * वहिदेवो वाचेन्द्रियेण सह प्रथमतो मुखं भेजे । ततो निर्गत्य तत्र प्रविष्टः । तस्मिन् प्रविष्टे चिराट् सलिलात् नोदतिष्ठत् । सर्वत्रेन्द्रियेण सह देवता गोलके निविष्टा । विराट् ततो नोत्थितः । विष्णु- नत्यवेति । इन्द्रियेण सह प्रविष्टो विष्णुस्तावन्यात्रप्रयोजको नाऽधिकं करोति । एवं सर्वत्र ज्ञातव्यम् । मन्त्राधिष्ठातृरूपेप्वपि मर्यादेषा ! पुरुपोचमस्तु सर्व करोति चेत् स सेवितुं शक्यते, प्राप्यते वा । स्ट्र- पर्यन्तं देवाः सर्वे निविष्टाः प्रत्येकम् । ततो विराट् नोदतिष्ठत्॥६३||६४॥३५॥६६॥६७।६८॥६९।। चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत ॥७॥ यदा पुनश्चित्तेनेन्द्रियेण सह । हृदयम्, चैत्यो जीयः, क्षेत्रज्ञो देहाभिमानी, यदैव प्राविशत् ; तदैव पुरुषो भगवत्सहितो देहः, सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥ अन्तरद्न एव सेवको महाराजमुत्यापयितुं शक्नोति. नाऽन्य इति दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति द्वाभ्याम्- यथा प्रसुप्तं पुरुपं प्राणेन्द्रियमनोधियः। प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥ तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया। भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्याऽऽत्मनि चिन्तयेत् ॥७२॥ यया स्यसामन्या सुप्त पुरुषं वहिः स्थिताः प्राणेन्द्रियमनोधियः, येनाऽन्तःस्थितेन जीवेन विनोत्या- पयितुं न प्रभवन्नि, तमेव प्रत्यगात्मानं शरीराभिमानिनं जीवम्, अस्मिन् सद्दाते, इतरव्यावृत्त्या चि. न्तयेत् । तत्र चिन्तने बुद्धिः फरणम् । साऽपि न प्राकृती, किन्तु योगेन विपक्का, योगेन प्रवृत्ता वा। योग- सिदेत्यर्थः । तस्य सहायभूतं भत्यादिवयम् । तैः सहितया बुद्धचा इतरान् दूरीकृत्य तमे चिन्तयेत् । बुतरम्यास तत्र कुर्यात् । तथा सत्युत्तरत्र तम्य ब्रह्मभावो भावयितुं मुफर इति भावः ।। ७२॥ इति श्रीभागनतमुधियां श्रीमरलक्ष्मणभात्मजश्रीमदालभदीक्षितविरचिसायां तृतीयस्कन्धे पदविंशाध्यायविवरणम् । . प्रकाश रिणरित्यय । एपनि । तत्कालमाप्रदायकवरपेत्यर्थ । इति धीनीयस्कन्धयुवाधिनीमफाशे पागाध्यायविवरण सम्पूर्णम् ।

·३ स्कन्ध २७ अध्याय ५२५ श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। सप्तविंशाऽध्यायविवरणम् । * सायेनेतरभिन्नस्य ज्ञाने जाते तथाऽऽत्मन । ब्रह्मरूपेण तज्ज्ञानं सप्तविंशे निरूप्यते ॥ १ ॥ साधनानि स्वरूपं च चिन्तनामिहोच्यते । युक्तयोऽप्यत्र कथ्यन्ते विपर्ययनिवृत्तये ॥ २ ॥ पूर्वाध्याये सङ्घातेऽपि विद्यमान आत्मा भिन्नतया निरूपित । तस्य मोक्षो निरूप्यते । स चेद्बहुकालं प्र. कृती स्थितः, मञ्जिष्ठादिभिरिव रजकद्रव्यै यस्रमिव रक्त स्यात् ,तदा तत्य मोक्षो न सम्भावित इति सूचैयस्तस्य स्थितिमाह - श्रीभगवानुवाच । प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाऽज्यते प्राकृतैर्गुणैः । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्त्वाजलार्कवत् ॥ १॥ + प्रकृतिस्थोऽपीति । सर्वदाऽय जीयः प्रस्ताव प्राकृतसाहाते वर्तते, तथापि प्रकृते सत्वरजस्तमो- गुणैर्नाऽज्यते, अक्तो न भवति, यथा पुरुषम्तैलादिनाऽज्यते । अञ्जनाभावे हेतुचतुष्टयमाह-अनिकारादि- त्यादिचतुर्भि पदै । प्रतेर्गुणा स्वस्मिन् प्रविष्ट वस्तुतोऽक्त कुर्वन्ति । स्वय वा तत्र प्रविष्टा । तत्र प्रवेशे विकृतमेव प्रविशन्तीति विकाराभावान्न प्रवेशः । भावस्य हि विकारा भवन्ति । यो हि भवनमनु- प्रकाशः। * अथ सप्तविंशाब्याये विवरणं चिकीर्षवः सङ्गते पूर्वमेव निर्धारितत्यादर्थमेवाहु -साहयेनेत्यादि । तथात्मन इति । सातविवक्तस्यात्मन इत्यर्थ । एतेन ब्रह्मरूपतया ज्ञातस्यैवात्मन इन्द्रियरूपत्वमिति ज्ञापितम् । तादृशेनैव तेन सर्वदर्शनादिति । एव च कपिलोक्तौ पूर्वोचराध्याययो शेपशेषिभावोऽपि स्फुटो ज्ञापित सतित्वेनेति ज्ञेयम् । अवान्तरवाक्याना सङ्गतिमाहुः-साधनानीत्यादि । चिन्तनार्थमिति अभावचिन्तनार्थम् । तथा च साधननिरूपकाणा स्वरूपनिरूपकाणा च हेतुतासनति , युक्तिनिरूपकाणा तूपोद्धात इत्यर्थ । एतेनाऽस्य कामाध्यायत्तमपि स्फुटीकृतम्, ब्रह्मभावम्यैव भगवद्विचारितकानरूपत्वादिति। + आद्यपद्ये । तर प्रवेश इति । परस्मिन् गुणप्रवेशे विचार्यमाणे इत्यर्य । विकाराभाव एव कथमित्या. काहायामाहु ~भावस्येत्यादि । भारस्येति । भवनक्रियाश्रयस्य । व्युत्पत्तिम्तु, भवतीति भव स्वार्थाणा भाव इति । इद चानादिरात्मेति पूर्वोक्तरक्षणेऽनादिपददानम्य प्रयोजन (सुप्सूक्तम्)सूक्तम् । भय- नानुमवितृत्वेनानादित्व समर्थितम् । एवं सति अनुमानचतुष्टयेनाऽयमयः सिध्यतीति तानि प्रयुझते । तथाहि । पुरुषोऽनज्य , अन्यकर्तृकमवेशायोग्यत्वात् , अन्यकर्तृकप्रवेशायोग्यः, अविकारित्यात् , अधिकारी, अनादित्वात्, यदेव तदेवम् , कारवत् , यनव तनेयम्, तत्त्यादिवत् । अनादि, भवनानुभवितृत्वात् , यन्त्रेयं तन्नैवम् , देहादिवत्, इति । ननु रीकिकमफारेण अज्यो मवि गायतविभिप्राय गर्गवत् । - स एव, ·श्रीमुबोधिनी। - . . ५२६ [श्रीमहागवत- भवति, स तु न केनाऽपि प्रकारेण भवतीति विकाराभावः । किध, कर्ता हि क्रियाधर्मरहटमकारण रज्यते । अकर्तृत्वात् नाऽदृष्टप्रकारेणाऽपि । विकाररहितोऽपि सजातीयग्राहक इति, यदि सगुणः स्यात् , तदा परगुणैरपि स्वसजातीयैर्विद्वानिव रक्ता भवेत् । एतद्रसाभिनिवेशाद्रञ्जनं फलतो रखनमुच्यते । साध- नतो व्यापारतः फलतश्च रञ्जनाभाव उक्तः। स्वस्मिन् प्रवेशे सति रजनं भविष्यतीत्याशय प्रवेश दृष्टा- न्तेनाऽन्यथा निरूपयति-जलार्कवदिति । स हि प्रकृतौ प्रतिबिम्बन्यायेन प्रविशति, न तु कुण्डे पदरमि- व; अन्यथा प्रकृती तत्प्रतीतिर्न स्यात्; सर्वत्र च प्रतीतिर्न स्यात् , प्रकृत्यपेक्षया व्यापकत्वाच । अतः स्व- च्छा प्रकृतिः पुरुषच्छायां गृहातीति पुरुषो न तद्धः सूर्यवत् रज्यते ॥ १ ॥ तहि कथं संसार इत्याशङ्कयाऽऽह- स एष यहि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविपजते । अहङ्कियाविमूढात्मा कर्ताऽस्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥ *स एप इति । स एव प्राकृतैर्गुणैरसंवद्धोऽपि, एप संसारी भवति । कथमित्याकाङ्क्षायामाह-यहाँति। प्रकृतेर्गुणेषु यहि स्वयमाभिरज्यते । यद्यपि गुणाः किश्चित् कर्तुं न शक्ताः, तथापि स्वयं चेतनस्तान् गु. मान् वशीकर्तुम्, स्वधर्मेण रजयितुम्, शक्नोति । यथा सूर्यो जलं स्वगुणैस्तप्त करोति, जलन्तु सूर्य शीतलं कर्तुं न शक्नोति । तदा किरणः शुप्यजलं सूर्ये प्रविशति, तदा तत्र गतं बहुधा प्रसूयते । एतदेव गुणे. प्वमिविपक्तिर्नाम । तदा वशीकृतेपु, अहङ्कारेण विमूढः सन् , कर्ताऽस्मीत्यात्मानमभिमन्यते । प्रकृतेर्गुणाः स्वात्मन्यागताः सर्वमेव कार्य कुर्वन्ति; तत्र कर्ता अहङ्कारो गुणव्याप्तः । स चाऽहजारो- मोहात्मको भवति, येतो जीवो मूढः सन् अहमित्यात्मानं मन्यते । अहदिया अहङ्कारः । मोहे स्त्रिया उपयोगात् स्त्रीलिग- निर्देशः । अहाड़ियया विमूढः, आत्मा अन्तःकरणम् स्वरूपं वा, यस्य । अहं करोतीत्यहङ्कारः, तेन क- र्तृत्वमहङ्कारस्यैव । तेन तदैक्यादात्मानमपि कर्ताऽस्मीति मन्यते ॥ २ ॥ प्रकाशः। प्यतीति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाहुः-किनेत्यादि । अत्रापि अंडरप्रकारेण नान्यः, अकर्तृत्वात् , काल. यत् । यत्नवं तनवम्, नैयायिकादिप्रतिपन्नात्मवत् , 'इत्यनुमानं ज्ञेयम् । निर्गुणपदसिद्धमर्थमाहुः- विकाररहितोऽपीत्यादि । अत्रापि 'अज्यः गुणग्राहकत्वात्' इत्यनेन सत्प्रतिपक्षितेषु पूर्वानुमाने(पु) पुनः पूर्वस्यापनाय, गुणग्राहकत्वेऽपि परगुणैरन ज्यः, सजातीयगुणरहितत्वात् , गीतानभिनिविष्टपण्डितवत् ; यनवं तन्नैवम् , गीताभिनिविष्टपण्डितवत् । साधनत इत्यादि । साधनं गुणः; व्यापारोऽदृष्टम्; फलं रसाऽभिनिवेश इति । स्वस्मिन् भवेश इति । प्रकृतौ प्रवेशे । उक्तप्रकारके प्रवेशे गमकमाहुः अन्यथेति । पत्राऽपि ' अम्ज्यः, प्रकृती प्रविष्टत्वात् ' इत्यनेन सत्प्रतिपक्षिते पुनः स्थापनाय ' अनळ्यः, प्रतिषि- म्यन्यायेन मविष्टत्वात् , जलार्कवत् ; यन्नैवं तन्नैवम्, कुण्डयदर(वात् ' इत्यनुमातव्यमिति ज्ञापितम् । * स एप इत्यत्र । एतदेवेति । स्वप्रतिविम्योपरक्तगुणकृतसूर्यकिरणशुप्पजलन्यायकप्रवेशोसरमा- नियहुमकारकगुणप्रसवनमेवेत्यर्थः । विमूढ इति । उपधानेन विस्मृतस्वरूपः । स्वगुणप्रवेशकं रम्जनमुप- रागः, स्यगुणप्रवेश रम्जनमुपधानम् (इति तयोर्भेदः स इति उपधानात्मा । तत्र हेतु:- , . ---यत इत्यादि। मरा: प...

·३ स्कन्ध. २७ भध्याय.] श्रीमद्भवल्लभाचार्यविरचिता। ५२७ . ततः किमत आह- तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृतः । प्रासनिकैः कर्मदोषैः सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥ * तेन संसारपदवी मिति । कर्तृत्वाभिमानात् कर्ता भोक्ता भवतीति संसारभोगार्थ संसारपदवीमेति । अवशः कर्माधीनः । अत एवाऽऽभिमुख्येनैति । नन्वेवं सति नित्यः संसारः स्यादत आह-अनित इति । कर्मफले नितिरहितः । निर्वृतस्तु संसाराद्विमुच्यत इत्युक्तं भवति । ननु संसारमार्गे गमनमात्रेण किं स्या- दित्यत आह-प्रासङ्गिकैरिति । प्रसङ्गेन हि कर्मणो दोपा जायन्ते । स्वभावतः कर्माणि न दुष्टानि, कि- न्तु प्रसङ्गादेव, । यथान्नभोजनं न निषिद्धम्, किन्तु दुष्टान्नभोजनमेव । कर्ममार्गस्तु सदसन्मियोनिरूपः। सदादियोनिदेवतिर्थमनुप्ययोनिः ॥ ३ ॥ नन्वयं संसारः किं सत्यो मिथ्या वा ! आधे अनिर्मोक्षः, द्वितीये साधनवैयर्थ्यमित्याशङ्कयाऽऽह- अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनागमो यथा ॥ ४ ॥ x अर्थे इति । यद्यप्यत्र संसारे संसरणरूपोऽर्थो नाऽस्ति । देवतिर्यअनुष्ययोनिपु देह एवोत्पद्यते, देहे च आत्मनोन कोऽपि संबन्धः । असगलादात्मनः संयोगो नाऽस्ति, सुतरां समवायः। स्वरूपसंवन्धोऽपि नास्ति, उभयोरेकत्र निरूपणाभावात्; महाराजसेवकयोरिव । किन्त्वाध्यासिकः। स तु मोहादित्यलीकः । अत. सं. सारोऽलीकभूत एव, तथापि न निवर्तते । यो हि मिथ्याभूतः सन् बाधते, स कथं निवर्तते, अन्यथा घा- धनमेव न स्यात् । नन्वेतादृशस्य बाधने किं बीजम् ? तत्राऽऽद- ध्यायतो विपयानस्येति । अस्य सं. सारस्य ये विषयाः, तान् भोग्यत्वेन ध्यायतः । विषयभोगवासनायां सत्यामविद्यमानोऽपि ससारो बाधत इत्यर्थः । असतोऽपि बाधकत्वे दृष्टान्तः यथा स्वमे अनर्थागमः । स्वमस्तु मायिक इति सिद्धान्तः । यद्यपि तत्र ताडनं मिथ्याभूतम्, तथापि जागरणापूर्व न निवर्तत एव । अतः संसारनिवृत्त्यर्थ यत्नः कर्तव्य इति सिद्धम् ॥ ४॥ तत्र स्वमदृष्टान्तेनैव बोधस्तस्य निवर्तक इत्यवसीयते । स बोधः कथं भवतीत्याकाहायामन्तर्मुखे चिते प्रकाश अत्रैवं क्रमो ज्ञेयः । पूर्व भगवदिच्छवा प्रकृतिपुरुषसंयोगः, ततः प्राकृतेषु चैतन्यात्मा पुरुषोपरागः, तत- चैतन्यात्मन्यहङ्कारोपधानमहङ्कारः, तेन मोहशब्दवाच्या स्वरूपविस्मृतिः, त्या कर्ताहमस्मीत्याकारिका संसारशब्दवाच्या अहंमतिरिति । * तेनेत्यत्र । निर्वृत इति । अलम्बुद्ध्या दोपबुद्धा या सुखदुःखोदासीनतया सन्तुष्टः । अत्र संसार- पदवी तु प्रतिजन्मन्यनुवर्तमानकर्तृत्वाभिमानपरम्परा, तस्या उत्पादने तज्जनकस्य मोहस्य अनियतिः स. हफारिणी, कर्मदोपास्तु द्वारभूता इति योध्यम् । ४ अर्थ इत्यत्र । उमयोरित्यादि, एतेन स्वरूपसम्बन्धात्य लक्षणमिव कृतं नेयम्, उमयोरेकन नि- रूपणप्रयोजकं तयोः स्वरूपं स्वरूपसम्बन्ध इति सिद्धेः। आध्यासिक इति । अहंमत्यात्मकः । मरक्यारिय. सग, पराम्योरिख, इ.

·५२८ श्रीसुपोधिनी। [श्रीमद्भागवत- भवतीति वेदामिश्चितम्, 'कथिद्वारः प्रत्यगात्मानमैक्षदाश्तपारगृतत्वमैच्छन ' इति श्रुतेः। संसार- निय चिवमात्मगामि भवतीति निश्चितम् । तदसन्मार्ग प्रवृशं न निवर्तत एव । नापि निवर्तयितुं शक्यते, असतां गत्यात्, पलिष्ठत्वाथ । तत्रापि प्रोपणासक्तम् । तथाप्यताशमपि निवर्तनीयमित्यादी वस्य वशीकरणे हेतुमाह- अत एव शनश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि। भक्तियोगेन तीवेण विरक्तया च नयेद्वशम् ॥ ५॥ +अत एवेति । यतोऽनिवृत्तमनर्थहेतुः, अत एव पहुकालमासक्तत्वाच्छीप्रमनिवृत्तावपि शनैर्निवर्तनीयम्, यथा असन्तः परिपन्थिनो न भवन्ति, यथा वा चित्तमासक्ति त्यजति । तत्र द्वयं हेतुः-भक्तियोगो विर- क्तिश्चेति । भगवति स्नेहः, विषयेषु रागामावश्च । पूर्वस्माद्वैपरीत्यम् । उभाभ्यां चित्तं वशे भवेत् ॥ ५ ॥ उभयोः साधनान्याह- यमादिभिर्योगपथैरभ्यसेत् श्रद्धयान्धितः । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥ सर्वभूतसमत्वेन निवरेणाप्रसङ्गतः । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण महीयसा ॥७॥ यदृच्छयोपस्थितेन संतुष्टो मितभुङ् मुनिः। विविक्तशरणः शान्तो मेत्रः करुण आत्मवान् ॥ ८॥ सानुवन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन दृष्टतत्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥ ९॥ *यमादिभिरिति । पूर्व भक्तिसाधनान्युक्तानि सत्सङ्गादीनि; तानि दुर्लभानीति ज्ञानमेव भक्तिसाध- नमिति निरूप्यते । यमादिसाधनैरात्मानं चेजानाति, तदा भगवति स्नेहः । पश्चाद्भगवति चित्तस्थैर्यम् । तदा विषयध्यानामावात् संसारो निवर्तते । तत्र प्रथम यमा अहिंसादय , ततो नियमाः स्नानादयः, तत आसनादियोगमार्गाः । तैः कृत्या चित्तमभ्यसेत् चित्तं तत्परं कुर्यात् , संयमनाभ्यास वा । मार्गे साधनेषु, च श्रद्धयान्धितः । मयि भगवति, भावेन श्रद्धादिना । सत्येन सत्यभावेन, कायवाचनस्तु सत्यप्रतिष्ठ- या । निरन्तरं भगवत्कथाश्रवणेन । चकारात् कीर्तनेन । सर्वभूतेषु समदृष्टया, सर्वप्राणिषु वैराभावेन, सर्व- वस्तुपु सर्वप्राणिषु च प्रसङ्गाभावेन, अष्टाङ्गब्रह्मचर्येण, मौनेन वृथाऽऽलापपरिवर्जनरूपेण । महीयसा निष्ठा प्राप्तेन, स्वधर्मेण वर्णाश्रमधर्मेण । यदृच्छया उपस्थितेन अन्नादिना संतुष्टो भवेत् । एतानि सर्वाणि प्रकाश + अत एवेत्यस्यामासे । आवृत्त चक्षुरिति । सम्मुखीकृतदर्पणवदावृत्तं चित्तं यस्य स इत्यर्थः । * यमादिभिरित्या । अष्टाङ्गब्रह्मचर्येणेति ! तानि च ' एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः' इति वाक्योचविरुद्धानि ज्ञातव्यानि । लाशकरणे.क. स वशीकरणे.स. सदशकिरणे.इ. २.क.ग.

·. ३ स्कन्य, २७ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ५२२ साधनानि पूर्वेण पूर्वेण सिद्धान्युत्तरोत्तराणि द्वादश भवन्ति । अन्यः सहितेन यदृच्छयोपस्थितान्नादिना वा सन्तोषः साध्यः । पूर्वोक्तानि स्वरूपोपकार्यङ्गानि । कस्यचिन्मते सन्तोप एव मुक्त्यद्गमिति फलोपकार्यकानि वा । अतः सन्तोषस्य कारणता नोक्ता । पृथक्स्थित्यमावार्थ वा कर्तृविशेषणत्वेनोक्तम् । तत्रापि मितभी. जनम् , मननं च, एकान्ते स्थितिः, परमशान्तिः, सर्वत्र मैत्री, करुणा, स्वाधीनान्तःकरणत्वम् , पुत्रा. दिमहिते देहे मिथ्याभिनिवेशाकरणं चेत्यन्तरगाण्यष्टावगानि । यमादयो द्वादश, एकः सन्तोषः, मितभी- जनादीन्यष्टौ; एवं त्रिविधैः साधनैरत्यन्तरङ्गसाधनैस्त्रिभिश्च आत्मदृम्भवति । तानि वीण्याह-ज्ञानेनेति । सासयमेकम् , तुरीयावस्थाभेदज्ञानाभावश्च । प्रकृतेः पुरुषस्य च दृष्टं तत्त्वं येन तागेन ज्ञानेन साहय. जनितेन ।। ७ ।। ८ ।।९।। निवृत्तबुद्धयवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः । उपलभ्याऽऽत्मनाऽऽत्मानं चक्षुपेवाऽर्कमात्मदृक् ।। १० ॥ ॐ निवृत्तेति। निवृतानि वुद्ध्यवस्थानानि यस्य । दूरीभूतान्यन्यानि दर्शनानि यस्य । एवं क्रमेण जाते आत्मनेवाऽऽस्मानमुपलभ्य आत्महम्भवति । एकस्यैव करणकर्मत्वे कथमित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह-चक्षुपेवा- ऽमिति । चक्षुरपि तैजसमाऽपि । परमिदमध्यात्मभूतमाधिदैविकश्च सूर्यः । तत्र यथा वस्त्यन्तरग्रहणे विषयप्रकाशकत्वेन सूर्यमपेक्षते, एवं न सूर्यग्रहणे सूर्यापेक्षा । नाऽपि चक्षुर्गतान्धकारनिवृत्त्यर्थ तदपेक्षा, किन्तु तेनैव प्रकाशितं चक्षुस्तदंशभूतमात्मानं गृह्णाति । एवं जीवेन भगवदंशभूतेन सर्वात्मस्वरूपं भगवाल- क्षणमात्मानं यः पश्यति, स आत्मदृम्भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ + नन्वेवमात्मदर्शने किं स्यात् ? तत्राऽऽह--- मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो धन्धुमसच्चक्षुः सर्वाऽनुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥ 1 मुक्तलिङ्गमिति । एवं मानसमावनाज्ञानेनाऽसत्यस्मिन्नेव सङ्घाते मुक्तलिङ्गसदाभासं प्रतिपद्यते । मुक्तं लिङ्गं यस्य । अन्तरावरणलिङ्गात्मकं तस्य निवर्तते । तदा सतो मूलभूतजीवस्य आभासरूपं मा- रीरमात्मानं प्रतिपद्यते, अयमहमिति साक्षात्प्रतिपद्यते । एतावत्कालमाभासस्याऽपि न साक्षात्कारः, पहिरा- वरणानामनिवृत्तत्वात् । नन्वाभासे प्राप्त कः पुरुषार्थः ? तत्राऽऽह-सतो बन्धुमिति । अयमाभासः सतो प्रकाशः। निवृत्तबुद्धययस्य इत्यत्रा आत्मानमिति। स्वमूलभूतं सूर्यम् । इत्यर्थ इति । एकस्यैव करणकर्मत्वे दृरोवर. शमिति दृष्टान्तेनाऽपिसिध्यतः।एवं सत्यपि चक्षुषेवार्कमिति यदुक्तं तेनायमेवार्थः शासकारानुशयगोनर इत्यर्थः + अप्रिमाभासे । एवमित्यादि। एवं सर्वात्मत्वेन रूपेण किं स्यात् ? आत्मानं चेछिजानीयादयम- स्मीति पूरुषः। किमिच्छन् कस्य वा हेतोः शरीरमनुसंवरेत् ' इति श्रुत्या अयमहमिति ज्ञानस्यावश्य. कत्वात्तदभावे किं फलं स्यादित्यर्थः । विटतौ । मूलभूतनीवस्येति । सर्वात्मनः सृष्टीच्छावशगस्य प्रथमपुरुषस्य हरेरित्यर्थः । अनिष्ट- त्तत्वादिति । यद्यपि सुषुप्ती साक्षात्कारोऽस्ति, तथापि अयमहमित्याकारको न । ' तथापि हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरतोऽपि न विदुः' इति श्रुतरनुभवाश्चेति सुष्टतमिदम् । आभासे प्राप्त दूर्गभतमन्यदर्शन यस्य घ. इ. - २ सन्त्वरेट, ·। ५३० श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत-- मूलभूतात्मनो नन्धर्भवति, पुत्रो भातेव या भवति । तत्प्रतिविम्बत्वात् सम्यमूर ज्ञापको भयतीति भाव । नन्वत्य सतो बन्धुत्व किं प्रमाणम् ? तत्राऽऽह-असचक्षुरिति । असतो देहादेश्चक्षु । यथा आभासरूपमपि चक्षुर्विषयप्रकाशक भवति, तेन ज्ञायते सूर्याभासोऽयमिति । नन्वसत्प्रकाशकत्वमात्रण सौरादितुल्यत्वात् न सदाभासत्व सिद्धयतीत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वाऽनुस्यूतमिति। सर्वय सङ्घातेऽनुस्यूत सम्बद्धो वर्तते । व्यापकाभासव्यतिरेकेण सर्वत्राऽनुम्यूतता न भवति । आभासभेदे तर्नुपपद्यत इति चेत्तत्रा ऽऽह-अयमिति । सस्त्र सञ्चात एक एव प्रतिबिम्ब , अन्यथा य एवाऽह पश्यामि स एवाऽह शृणो मीत्यनुसन्धान न स्यात् । ।। ११ ॥ एवमस्य शारीरस्य सदाभासता निरूपिता तेनाऽऽत्मज्ञाननिरूपणार्थ दृष्टान्तोपपत्ती निरूपयति द्वाभ्याम्- यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनाऽवदृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थितः ॥ १२ ॥ +यथेति । गृहमध्ये स्थित पुरुषो बहिर्जलादौ सूर्यप्रतिविम्चे सन्मुखगृहान्तभित्तौ तत्प्रतिफलन भ वति, धर्म इव तत्र भवति, तेन स जानाति साक्षादन सूर्यसम्बन्धो न सम्भवति, किन्तु बहिर्दर्पणादौ प्र निविम्वितस्येद प्रतिफलनमिति । एव चक्षरादौ प्रतिफलन पूर्वोक्तसाधनैरेव, नाऽन्यथेति मन्तव्यम् । न प्रकाश इति । मूराभासोऽयममिति ज्ञाते इत्यर्थ । तत्प्रतिविम्बत्वादिति । दर्पणादिसङ्का-तसूर्यांशुवत् शुद्ध चिचसक्रान्ताशरूपत्वादित्यर्थ । आभासरूपमिति । दर्पणादिसडकान्त सूर्यस्य भास्वर रूपम्। अयमिति प्रकाशक । आहेति । विशेषणान्तरमाहेत्यर्थ । आभासभेदे इत्यादि। यथाऽऽदर्श एक सूर्याभास , भग्ने तस्मिन्नेव दशधा प्रतीयमान सर्वानुस्यूतत्वेन निश्चीयते, एवमाभासभेदेऽपि सर्वानुम्यूतत्वमुपपद्यत इत्यथ । एवमिति । अनुमानविधयेत्यर्थ । बोधसौकर्यार्थ तत्प्रदर्यते । तथाहि एकधा दशधा व दृश्यते जलच न्द्रमत्' इति, यथा हय ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्' इति श्रुत्या स्मृत्या चाऽ ऽत्मन एकम्याभासन नानात्वे निश्चिते तत स आत्मा भासन्नसन्वेति सन्देहे तत 'आत्माभासो मिथ्या, आभा सत्वात् ,मुग्न्याभासवत इत्यनेन मिथ्यात्वसाधने 'सत्य ,आ(भा)सत्वात् , सौराभासयन् , इत्यनेन हेतो साधा रणत्वात् सन्देहानपाम — सत्य , प्रकाशकत्वात् , यदेव तदेवम् , यन्नव तन्नैवम् ' इत्यनेन सत्तानिश्चय तत 'प्रारत प्रकामामामत्वात , सौराभासवत्' इत्यनेन प्राकृतत्वरूपे असत्त्वे प्राप्त अप्राकृतत्वनिश्चायनाय पुनरनुमाने नियमाणे • अप्राकृताभास , सर्वत्रानुम्यूतत्वात्, यनैव तनैयम् , सौराभासवत् ' इति ' प्राकृ ताभास , मयंत्रानुस्यूतत्वात , यदेव वदेवम्, भगादर्शप्रतीयमानमारामासवत् ' इति च प्रयोगाभ्या देतो साधारणत्वे नाग अयमाभासोऽप्राकृत , सर्वानुस्यूतत्वे सत्येकत्वात् , यनैव तन्नैयम् , सौरामासक्त्। इत्यनुमानेन प्रस्तुनमिदि । आमासत्वेन पक्षोल्लेखो मूलरूपच्युदासार्थ । एव चाऽत्र 'सतो वन्धु ' इति विशेषण - यथा मयम् ' इत्यादिश्रुत्यर्थम्मारकम् । असचा ' इति — सर्वानुस्यूतमद्वयम् ' इति पतुगर्ममिनि पोतस्य अन्यातैवेति विभावनीयम् । + यया । नानाधतेन आत्मा तु माधनमन्तरेणाऽभ्यनुमानादिना मुक्रमिति माधनोपदेशो पर्य इत्यासायागर -एपमित्यादि । नाऽन्यथा । आधारशुद्धि विना न । -- . - ·. । ३ म्कन्ध २७ अध्याय ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ५३१ हि बहि पीठादो धर्मरूपण सम्बद्धोऽपि सूर्यो दर्पणादिम्थित इव प्रतिफलति । तथा सति सर्व एव सहा- तोऽन्त साक्षाक्रियेत । अत मायनेप्वेन जातेषु यद्भविष्यति, तदृष्टान्तेन प्रथमसम्भावनानिवृत्त्यर्य प्रद- श्यते । स्थलस्थेनाऽन्तभित्त्यादिप्रतिफल्तेिन यहि स्थितो जलस्थ आभासोऽदृश्यते ज्ञायते । ते- नाऽपि जलास्थतेन स्वाभासेन दिनि स्थित मूर्योऽवदृश्यते ॥ १० ॥ एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयैः । स्वाभासैलक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक् ॥ १३ ॥ एवमिति । एवं त्रिवृदहङ्कारस्थित आत्मा सदाभास , भूतेन्द्रियमन सु प्रतिफलितरामासामासन क्ष्यते । तेन त्रिदहङ्कारस्थितेन सत आभासरूपेण सत्यगात्मा जीवभूतो रक्ष्यते ॥ १३ ॥ ग्व दृष्टान्नेनाऽत्मसम्भावना दूरीकृत्य दृष्टान्तस्याऽप्रामाण्यमाशङ्कयाऽनुभवेनोक्तमर्थ द्रढगति- भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्धयादिप्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहतियः ॥ १४ ॥ x भूतसूक्ष्मेति । जाग्रहशाया सातेन सह स्फुरणात् 'कोऽयमात्मा' इति यद्यपि विशेषतो न ज्ञायते, नथापि सुपुप्तौ केवल आत्मा सघातव्यतिरिक्तो भासत इति तन्निरूपयति-भूतानि स्थूरानि, सूक्ष्माणि प तन्मात्रारूपाणि, इन्द्रियाणि मनो बुद्विश्च । आदिशब्देनाऽहङ्कार । स्वमरहितनिद्रया एतेपामामा- सा दूरीक्रियन्ते, तदेते न प्रकाशन्ते । आभासल्य एवेपा रय। तदा आमासप्रकाशरहिते असति मूळे दहे, यस्ता प्रकाशते, स आत्मा ज्ञातव्य इति मन्तव्यम् । ननु तत्र न कोऽपि भासत इति चेतनाऽऽह- तन विनिद्र इति । तस्य तु निद्राव्याप्तिर्नास्ति । चन्वत्प्रत्ययवेद्य आत्मा, स चेद्विनिद्र स्यात् , "er हम् ' इति जानीयात् ? तत्राऽऽह-निरहहि इति । अहमिति प्रत्ययोऽहकारसम्बन्धे भवति, तस्य च लीनत्वात् निद्राया नाऽहमिति मन्यते ॥ १४॥ * मनु हि आत्मा न भासत इति चत्तत्राऽऽह- मन्यमानस्तदाऽऽत्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नप्टेऽहकरणे द्रष्टा नष्टवित्त इवाऽऽतुरः ॥ १५ ॥ मन्यमान इति । तदा आत्मानमनष्टमपि नष्ट मन्यमानो भवति । यस्तु मन्यते, स आत्मा । नटत्वेन यन्मन्यते, अतो न प्रकटप्रकाश , अन्यथा नष्ट को वा मन्येत । स्वमे शिरश्छिन्नम्, को या शिरच्छेद पश्यत् । अत कश्चिदस्ति द्रष्टा, य आत्मानमनष्टमपि नष्ट मन्यते नाऽहमस्मीति । अनष्टस्य नष्टप्रतीत्व प्रकार x भूतेत्यत्र । लीनेषु ' इति मूलेनोक्तस्य भूतादिल्यस्य स्वरूपमाहु-आमासेत्यादि । तथा च लीनपद गोण्या रानतुल्यत्वबोधकमित्यर्थ । * मन्यमान इत्यस्याभासे । तनाऽहेति । निमायामेव प्रतीत्यन्तर प्रमाणत्वेनादेत्यर्थ । पिरताना हमस्मीति । अत्रेद बनिन् । निद्राया परम्पर्शाद्यन्नानान देहाध्यास |पश्यामि, सदरुपयामि, जानामि,श्वपिनी त्यायनुव्यवसायाभावदशायामिन्द्रियाद्यध्यासोऽपि न शक्यवचन । अत. परमहद्धारायसोऽवशिष्यते। नाइट नदेय य प. ३ वेनिक एपनि च तिरवि गग - . . • अन तभ्यम् प ·. . . ५३२ थीमुबोधिनी। । श्रीमद्भागवत- पपत्तिदृष्टान्तावाह-नटेऽहरण इति । स त्याारसवरित , महारे नष्टे, तदभवतीतिदायादारमा नमेव नष्ट मन्यते, अहकाराध्यस्तम्यैव दृश्यत्वात् । फेयरम्तु द्रष्टा । अत आत्मान दृश्यरुपमहधारमाहित नष्ट मन्यत एवेति युक्तम् । अन्यनाशे अन्यनाशप्रतीतिमाह-नएवित्त इति । धनारमाय पुरपी गपिक , धने नष्टे तद्व्यतिरेकेण स्वनिर्वाहामावादात्मानमेव नए मन्यते । आतुरो रोगी । म या यथा दो नष्टे आत्मानमेव नष्टं मन्यते । आतुरो वा भवति वित्ते नष्टे ॥ १५ ॥ पवमात्मान निरूप्योपसहरति- एवं प्रत्यवमृश्याऽसावात्मानं प्रतिपद्यते । साहवारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः ॥ १६ ॥ * एवमिति पूर्वोक्तप्रकारेणाऽऽत्मान प्रत्यवमृश्य, अमावेवाऽऽत्मा आत्मानं प्रतिपद्यते । नन्वरका. रनाशोऽपि न प्रतीयते, स्मरणे साहकारस्य स्मरणात् , 'सुखमहमस्वाप्सम् ' इति । नाऽहकारनाश इति चेत्तत्राऽऽह-साहङ्कारस्येति । अहङ्कारसहितस्याऽऽस्मनो द्रव्यस्य, अवस्थान पश्चात्स्मरणमनुग्रहो भ यति । पश्चादहङ्कार सम्बद्ध । यथा सोऽय देवदत्त कुण्डलीति पूर्व कुण्डलाप्रतीतावपि प्रतीयते । योऽ नुग्रहस्तदवस्थानमिति सम्बन्ध । अनुग्रहम्य प्रसिद्धि प्रकृतोपयोगिनी ॥ १६ ॥ परमात्मज्ञान मोक्षार्थमुपदिष्टम् । तत्प्रकृते नोपयुज्यते । प्रकृतिसम्बन्धी हि ससारे हेतु । साह्वये प्रकृतिनित्या, पुरुषोऽपि नित्य सम्बन्धश्च । तत्र ज्ञान किं करिष्यति ? न हि ज्ञानेन प्रकृति सम्बन्धो वा नागयितु शक्यते । अतो ज्ञान कर्मवदभ्युदयहेतुरेव, न मोक्षहेतुरित्याशङ्कते-पुरुषमिति चतुर्भि --- देवहूतिरुवाच । पुरुपं प्रकृतिब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् । . प्रकाशः। . - मम्मीति प्रतीतौ सोऽपि चेद्विषयत्वेन प्रतीतस्तदा केवलो द्रष्टैवाऽवशिष्ट इति स एवाऽऽ मेति । चित्तं तु नाध्यास जनयति, स्वच्छाविकारिशान्तवृत्तिकत्वात् । तम्मादियप्रतीति म्वाप्न्यपि परिशेषादात्माऽनुमापिकति दिक् । * एचमित्यत्र । अवस्थानमिति । पश्चात् सम्बन्ध इत्यर्थ । अनुग्रहस्येत्यादि । अयमर्थ । पूर्व हिसुपुप्तावात्मभानाभाव आगड़ितः, तन्निरासाय ' मुखमहमस्वाप्सम् , न किञ्चिदवेदिपम् ' इति म्मरण म्वसमानाकारानुभवजन्यम् , स्मरणत्वात् , यदेव तदेवम्, यन्नैव तन्नैवम् , इत्यनुमानेन सुषुप्तो भानाभावादिविषयकमानसाधने तदृष्टत्वेनाऽऽत्मसिद्धौ साहवारस्य म्मरणात् तादृशम्यैव सुषप्तौ सिद्धि, न तु केवर स्येति केवलनिश्चयार्थ पश्चादहकारानुग्रह इति ज्ञानमावश्यकम् । तच्च, प्रस्तुतस्मरणं विशेषानु ग्रहजन्यम् , सविशेषप्रत्ययत्वात् , यदेव तदेवम् , सोऽय देवदत्त गुण्डरीति प्रत्ययवत् , यन्नैव तन्नैवम् , मोऽयं देवदच इति प्रत्ययवत्' इत्यनुमानेन सिध्यति, सविशेषप्रत्ययत्वन्तु तदानीमहङ्कारानुभवादेव सिद्ध. मिति न किश्चिदनुपपनम् । एव सति सोऽयं देवदत्त कुण्डरीत्यनुभवे यथा प्रत्यभिज्ञायाश्चक्षु सहका- रित्वम् , एवं मुखमहमम्वाप्सम् , न किश्चिदवेदिपमिति स्मरणेऽप्यनुभवस्य मन सहकारित्व ज्ञेयमिति हृदयम् । एव च निर्वाध फेवरत्वनिधय । इत एव च प्रकृतोपयोगित्वमिति दिक् । २प्रहने गत .. माग पपई ·] .. ३ म्कन्ध. २७ अध्याय, श्रीमदस्माचार्यविरचिता। ५३३ अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयोः प्रभो ! ॥ १७ ॥ प्रकृतिपुरुपयोर्नित्यः सम्बन्धः नाऽपि कश्चित्प्रकृतिपुरुषविशेषोऽनित्यो भवति; नापि प्रकृतिसम्यन्धः कश्चिदयाधकः। अथ ज्ञानेन प्रकृतेर्वाधकत्वमपोद्यत इति मतम् । तदपि त्रिक्षणावस्थायित्वात् ज्ञानम्य, तस्मिन् निवृत्ते पुनः प्रकृतिर्वाधिप्यत्त इति मोक्षमार्गोऽसङ्गतः । स्वेच्छया पुरुषप्रकृत्योः सम्बन्धः। तत्र प्रथम सम्बन्धे पुरुषो हेतुः, कामो निमित्तम् तत्र पुरुषः काममय एवेति स्वयं प्रकृति न मुञ्चति । प्रकृतिरेय कदाचित्पुरुपं परित्यज्य गच्छेच्चेत् , तदा मुक्तिर्भवेदित्याशङ्कयाऽऽह-पुरुपं प्रकृतिः कदाचिदपि न विमुञ्चतीति । ब्रह्मन्निति सम्बोधनं प्रकृतिपुरुपयोः स्वरूपपरिज्ञानार्थम्, उभयोरुभयापेक्षस्यात् । किञ्च, अन्येनाऽप्युभयोविश्लेषः कर्तुं न शक्यते,अन्योन्यापाश्रयत्वात्। ययुभौ स्वभावतो मिन्नी मिलिती स्याताम्,तदा विश्लेपः कर्तुं शक्येताऽपि । तौ तु परस्परं मिलिती सन्तौ सम्बद्धौ; यथा पट्टकापीसाभ्यामेकस्तन्तुरुत्पा- द्यते, तेन निर्मिते पटे सन्तुद्वयविश्लेपेऽपि न पट्टकासियोविश्लेषः । तथा प्रकृती प्रविष्टः पुरुषः प्रकृति- रूपो जातः प्रकृतिरित्युच्यते । पुरुषेऽपि प्रकृतिः प्रविष्टा पुरुषरूपा जाता पुरुष इत्युच्यते । एतादृशयोश्च सम्बन्ध. | स कथं त्याजयितुं शक्यत इत्यर्थः । नाऽप्येकम्य नाशे विश्लेपः सम्भवति, उभयोनित्यत्वात् । प्रभो ! इति सम्बोधनमघटमानपटनासमर्थो भवानिति बोधयितुम् ॥ १७ ॥ नापि कश्चित्पुरुष काचित्प्रकृतिस्त्यक्ष्यतीति शकनीयमित्याह-- यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकतः। अपां रसस्य च गथा तथा बुद्धेः परस्य च ॥ १८ ॥ यथा गन्धस्येति । भूमेर्गन्धः स्वाभाविको गुणः, स कदाचिदपि भूमि न त्यजति, आश्रयपरित्यागे स्वरूपनाशप्रसगात् । तदाह-व्यतिरेकतो न भाव इति । न हि भूमिव्यतिरेके गन्धः फस्यचिद्गुणः, योऽन्यत्र तिठेत् । स्य चन्दनादौ कदाचिगुप्तत्वेन व्यतिरेकश्वेच्छकेत, तदा दृष्टान्तान्तरमुच्यते-अपां रसस्य चेति । न कदाचिदपि जले रसोऽनभिव्यक्तोऽपि भवति, अपाकजत्वेन नियतसम्बद्धत्वात् । तथैव बुद्धेः परस्याऽपि । प्रकृतिसम्बन्धी दूरे, प्राकृती या बुद्धिस्तत्या अपि सम्बन्धः सहन इत्यर्थः॥ १८॥ न च सम्बन्धे सत्यपि मोक्षो भविष्यतीति मन्तव्यमित्याह- अकर्तुः कर्मवन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः । गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम् ॥१९॥ अकर्तुरिति । अयमात्मा स्वभावतोऽकर्ता, प्रकृतिसम्बन्धादेव फर्तृत्वम् । कर्तुः कर्माण्यनन्तानि ।तेपा च फलोगन विनाशे पुनस्तद्धेतुना कर्मान्तराणीति न कदाचिदपि मोक्षः । तदाह-अकरात्मनोऽयं संसारलक्षणः कर्मवन्धः प्रकृत्याश्रयः। तस्याश्च प्रकृतेर्गुणेषु सत्सु कयं कैवल्यम् । न च बन्धका गुणा अन्ये, मोचकाश्चान्य इति मोचकसम्बन्धे मुक्तिः म्यादिति चेतनाऽऽह-तेप्विति । य एव बन्धकास्नेप्येव मत्सु कथं मुक्तिरित्यर्थः ॥ १९ ॥ न च तत्त्वज्ञानेन प्रकृतिबाधकत्वं दुरीक्रियत इति मन्तव्यमित्याह- क्वचित्तत्त्वावमर्शन निवृत्तं भयमुल्वणम् । त्यजति, फ प.इ. २दूरीस्तम्. क.5 ·- । . श्रीगुयाधिना [श्रीमद्भागवत-- अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुनः प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥ क्वचिदिति । कचित् पुरुषविशेपे, अवस्थाविशेष या, उत्पलं ज्ञानं ससारमयं निवर्तयति । तदपि न सङ्गच्छते । भयहेतोः प्रकृतिसम्बन्धस्य अनिवृत्तत्वात् पुनर्भयं प्रत्यवतिष्ठत एव । उल्वणमसयम् ॥२०॥ ज्ञानस्य क्षणिकत्वेऽपि सम्बन्धस्य नित्यत्वेऽपि, प्रत्तेरपि नित्यत्वे, नथा कानिचित्साधनानि सन्ति । थै कृत्वा प्रकृतिस्तिरोभाव प्राप्नोति सम्बन्धश्च पुनर्नोगतो भवति । तानि साधनान्याह-आनमित्तति द्वाभ्याम्--- श्रीभगवानुवाच । अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणाऽऽमलात्मना । तीवया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥ अनिमिचेन निष्कामेन, निमित्तेन कर्मणा । सर्वत्र कर्मेव निमित्तमिति निमित्तपदप्रयोग । स्वधर्म वर्णाश्रमधर्म , निर्मलान्त करण च साधनम् । उभाभ्या वा निर्मलान्त करणत्वम् । एतानि ज्ञानोत्तर पुन. कर्तव्यानि । अन्त करणस्य च नैर्मल्य तारतम्येन । भगवतो भक्तिश्च तीवा निरन्तर सर्वभावेन प्रवृत्ता स्नेहपूर्विका सेवा । स्नेहपूर्वकश्रवणादिकं वा । चकाराद्गुरुभक्त्या । साऽपि भक्तिनिरन्तरसाधनेन पुष्टा कर्तव्येत्याह-श्रुतसम्भृतयेति । चिरकाल भगवद्गुणश्रवणेन सम्यक् भृता पूर्णा, हृदये आपूरिता वा ॥२१॥ ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा। सपोयुक्तेन योगेन तीवेणाऽऽत्मसमाधिना ॥ २२ ॥ ज्ञानेनेति । सर्वतत्त्वसाक्षात्कारेण साड्यानुभवेन यजनित ज्ञानम् , तत्पुनरावर्तनीय साधनानुवृत्त्या। चलीयसा वैराग्येण, विषयै कदाचिदपि रागजननात्यन्ताभावयुक्तेन । तपसा संयुक्तेन योगेन चाऽष्टा न । आत्माविर्भावसमर्थेन समाधिना । एव दश साधनान्युत्तरोत्तर सञ्जातानि, मिलितानि वा पुरुषस्य सम्बधिनी प्रकृतिमन्वह दहन्तीति ॥ २२ ॥ तथा सति यत्स्यात्तदाह- प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेयोंनिरिवाऽरणिः ॥ २३ ॥ प्रकृतिरिति । अन्वह दद्यमाना, अहार्नश वा दह्यमाना, शनस्तिरोभवित्री । नन्वतानि साधनानि माकृतान्येय, कय तः प्रकृतिनश्यति ? प्रत्युत पुष्टैय नवेदित्याशक्य तथाल्ये दृष्टान्तमाह-अग्नोनिरिति। यद्यप्यरणे सकाशादेवाऽमिरत्पद्यते, तथापि स ता नाशयत्येव, न तु वर्द्धयति । तथैतानि साधनानि । न तु काटादिनिर्मिनं पीटादिक यथा काष्ठपोषकम् , तथाऽमिर्भवति । तस्मालौकिकान्येव कर्मादीनि प्रतिपोपकाणि, नत्वेतानीति तम्या पुनरद्मशहा वारयति- भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोपा च नित्यशः । नेश्वरस्याऽशुभं धत्ते स्वे महिन्नि स्थितम्य च ॥ २४॥ ॥ २३ ·३ स्कन्ध २७ अध्याय.] श्रीमदृष्लभाचार्यविरचिता। भुक्तभोगेति । अभुक्ता चेत् वासनया हृदयं प्रविष्टा कदाचिन्न निवर्तेताऽपि, भुनभोगा तु नि. वृत्तव भवेत् । तत्राऽप्यलम्वुध्या परित्यक्ता । नत्रापि दृष्टदोषा । यथा अमेध्यत्वेन परित्यक्तमन्नादिकं न राग जनयति । कदाचिद्दोपे स्फुरितेऽपि रागश्चेदन्तःस्थो न निवर्तेत; कदाचित्तस्या दोषो न स्फुरत्यपि । तद्यावृत्त्यर्थमाह-नित्यश इति । सर्वदा दृष्टदोपा । तथात्वे तस्यां रागाभावो हेतुः । किञ्च, यया गृह- स्थस्य भार्या गृहस्थं बाधते, न तथेश्वरं शतशोऽपि भार्या वाधितुं शक्नुवन्ति; तथेयं प्रकृतिरपि दासभूत- मेव जीवं बाधते, नवश्विरभूतम् । ऐश्वर्यं च भगवत्कृपया तद्धर्मप्राप्त्या भवति । तदाह-नेश्वरस्याशुभं धत्त इति । किञ्च, स्वे महिम्नि स्थितस्य च अशुभ न धत्ते । यस्तु स्वानन्द एव रमते, तं प्रकृतिर्न वाघते, प्रकृत्यपेक्षाभावात् । यथा सर्वतो विरक्तं भार्या बाधितुं न शक्नोति, नाऽप्यात्माराममिति चशब्दार्थ ॥२४॥ किच्च- यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो वह्वनर्थकृत् । स एव प्रतिवुद्धस्य न चै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥ इयं प्रकृतिनिद्रावत्पुरुषस्य बाधिका । तथा सति यथा निद्रा स्वमं जनयित्वा पुरुषं बाधते, तथ्यमपि संसारं जनयित्वा बाधते । सोऽपि स्वप्नो भगवन्मायाजनितसर्वप्रपश्चात्मकः, भगवदिच्छया विद्यमानोऽपि अप्रतियुद्धस्यैव बबनर्थकृद्भवति, न तु प्रतिवुद्धस्य कस्यचिदपि कदाचिदपि कस्मिन्नपि देशे । नि- श्चयेन मोहाय न कल्पते, किन्तु स्मृतिमात्रं जनयति ॥ २५ ॥ एवमेव विदिततत्त्वस्याऽपि पुरुपस्य प्रकृतिः संसारजननेन नाऽपकारं कर्तुं शक्नोतीत्याह- एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिमयि मानसम् । युञ्जतो नाऽपकुरुत आत्मारामस्य कहिचित् || २६ ।। एवमिति । विदिततत्वस्येति । स्वभावतो मोहकत्वाभावे हेतुः। मयि भगवति मानसं युञ्जन इति। चलाददृष्टादिद्वाराऽप्यपकाराभावे हेतुः । कामादिजननद्वाराऽपि नाऽपकर्तृत्वमित्याह-आत्मारामस्येति । आत्मन्येव रमणं यस्य । अत एव प्रकारत्रयेणाऽपि घाधाभावात्कहिचिदित्युक्तम् ॥ २६ ॥ एवं प्रकृतेर्वाधकवाभावमुक्त्वा, विदिततत्त्वस्य प्रकृतिवाधाभावानन्तरं साधनपूर्वकं भगवत्प्रामिलक्षणं मोक्ष- माह-चतुभिर्यदेवमित्यादिभिः।साधनं च फलव फलत्वं चाऽपि तस्य च । प्रतिवन्धनिवृत्त्यैव तत्प्राप्ति धिनाशतः ॥ १ ॥ एतचतुष्टयं प्राऽऽह चतुर्भिर्नाऽन्यथा फलम् । तादृशस्यापि हि भवेदिति ज्ञानोत्तरक्रिया ॥ २ ॥ प्रथम साधनान्याह- यदैवमध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना। सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनिः ॥ २ ॥ *यदेवीमति । पूर्व यावन्ति सापनानि निरूपितानि जानार्थ प्रकृतिजयार्थ च; तान्युभयविघान्यपि बहुजन्ममु आवृत्तानि सन्ति। अध्यात्मे आत्मज्ञाने रतिरूपयते । ज्ञानं तु बहुधा जायते, प्रमाणवस्तुपरतन्त्रत्वात् जानस्य । गतिस्तु कदाचिदेव जायते, तस्याः कालनियमाभावात्-यदेवमित्युक्तम् । एवमाकाहायुषो बहुजन्मना कालेन अध्यात्मरतो भवेत्, तदैव सर्वत्र जातवैराग्यो भवेत् । ततोऽपि वा बहुजन्मना सर्वत्र वैराग्यम् । क्रममुक्तावपि वैराग्यमित्याह-आग्रझमुयनादिति । तत्रापि निरन्तर मननं साधनम्, वहिःपदार्थनिवृत्तरावश्यकत्याता|२७|| प्रकाराः। * पटयमित्यत्र ! अध्यात्मेत्यादि । इतः पूर्वमयत्यज्याहार्यम् । १रुनियाधानन्तरम्. ग. य. . प्रामा.ग.

·.. श्रीमुबोधिनीजी। [ श्रीमद्भागवत- मद्भक्तः प्रतिवुद्धाओं मत्प्रसादेन भूयसा। निःश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाऽञ्जसा धीरः स्वशा छिन्नसंशयः। यद्गत्वा न निवतेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥ मद्भक्त इति । एवं बहुजन्मनि जाते मद्भक्तो भवति। पश्चात्प्रतियुद्धार्थो भवति । तावत् कः पुरुषा- र्थ इत्येव न जानाति, यावत् भगवति भक्तिर्न भवति । तदा भगवानेव परमपुरुषार्थ इति ज्ञाने महान् भ- गवत्प्रसादो भवति । तदा वैकुण्ठं प्राप्नोति । तदेव हि नितरां श्रेयोरूपम्, स्वस्य भगवतो जीवस्याऽपि स- म्यक् स्थानभूतम् । तत्रैव हि पुरुषः केवलो भवति, सर्वस्यात्मत्वात्, प्रतीतत्वाच । तदेव हि मम स्थानम् । यस्तु मम स्थान प्रामोति सोऽहमेव भवति । अञ्जसाऽनायासेन । इहैव शरीरे, न तु ब्रह्माण्ड दाद्यपेक्षा । ननु वैकुण्ठस्य भगवती वा परमपुरुषार्थत्वं शास्त्रान्तर्युच्या च विरुद्ध भावीति बहुविधोऽपि सन्देहः स्वयं यदा तत्र पश्यति, तदा निवर्तत इति स्वदृष्टया छिन्नसंशयो भवति । तस्य शास्त्रार्थत्वाय श्रुतिसूत्राभ्यां निरूपितशास्त्रपर्यवसानमाह-यद्गत्वा न निवर्तेतेति । न च पुनरावर्तते, 'अनावृत्तिः शब्दात्, इति । तत्रैव परिसमाप्तिस्त्रय्याः शास्त्रस्य च । यन्मत्स्थानं गत्वा मदीयो न निवर्तत एव । यो- गीच लिङ्गादिनिर्गमे सति, लिङ्गभङ्गे वा न निवर्तते ॥ २८ ॥ २९ ॥ अन्तिमजन्मनि योगिनो विघ्नाः संभवन्ति, ' श्रेयांसि बहुविनानि' इति स्मृतेः । तैर्विनैश्चेन्नाऽभिभू- यते, तदा कालमतिक्रम्य तत्र गच्छतीत्याह-- यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विपजतेऽङ्ग !। अनन्यहेतुष्वथ मे गतिः स्यादात्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः॥३०॥ *यदेति । योगेन उपचितासु निकटे समानीतामु, मायास्वणिमादिषु, सिद्धस्य चेतो यदा न विषज्जते । अनन्यहेतुम्विति । न विद्यते स्वन्यतिरिको हेतुर्यत्र । अनेनाऽऽयासाभाव उक्तः। तदैव मे गतिः स्याद्वै- कुण्ठाख्या । फलान्तरेण सम्बद्धभुक्तब्राह्मण इव मुख्ये फले न युज्यते । आगतास्वपि सिद्धिपु चित्तं चे- न युज्यते, अथ तदनन्तरमेव, भगवत्प्राप्तिर्भवति । यद्यपि भगवतो बहुविधा गतिर्भवति सगुणाऽपि, तथा- पोयमात्यन्तिकी । यत्र च फले मृत्योर्गा न भवति । मृत्युर्हि सर्वप्रकारेण फलसापनप्रमेयप्रमाणे - मयित्वा स्ववशे नयति । तस्य यदि सर्वोऽपि प्रयासो व्यर्थो भवति, तदा गर्वो गच्छति । तत्र यदा मृत्यो- हाँसो गर्यो नास्तीति । अत एवाऽत्र भ्रमो न कर्तव्यः । यस्मिन्नेव शास्त्रे मते वा, साधनेषु वा, कदा- चिदपि प्राणी म्रियते, तदेवाऽसच्छासं साधनं च एतदेव निदर्शनमिति भावः ॥ ३० ॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे सप्तविंशाध्यायविवरणम् । . प्रकाशः * यदा नेत्यत्र ! सम्पदभुक्तग्राह्मण इति । पूर्व सम्पद्धः, पश्चाद्भुक्तो ब्राह्मणो यस्मिन् सः । तथास्त्र यथा सम्बन्धिनि प्रामणे भोजिते मुख्यं भोजनफलं न भवति, किन्नु फलान्तरेण संयुज्यते तथेत्यर्थः। इति श्रीदतीयस्कन्धमुपोधिनीमकाओं मप्तविंशाध्यायविवरण सम्पूर्णम् । ३ताव ग.ग. प६.प.

·-३ स्कन्ध. २८ अध्याय. ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। अष्टाविंशाध्यायविवरणम् । * चित्तश्चद्भगवत्स्पृष्टं भक्तिज्ञानविरक्तिभिः । तदा शुद्धं स्वसम्बन्धिपुरुपं गमयेत्फलम् ।। १ ।। योगेनाऽपि भवेच्छुद्धमिति योगो निरूप्यते । अष्टाविंशे ध्यानयुक्तः सर्वसाधनसंयुतः ॥ २ ॥ यत्रैच भगवद्वेशस्तत्प्रमाणादिकं भवेत् । स्वतः शुद्धो हरेर्नान्यःस्वाध्याय इव सर्वथा ॥ ३ ॥ भक्तिसाह्मयज्ञानानि निरूप्य योगं फलपर्यन्तं निरूपयति- श्रीभगवानुवाच । योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सवीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥१॥ xयोगस्यति । योगा बहुविधाः। सध्यानोऽपि द्विविधः-साजो निजिश्चेति । सबीजोऽप्यनेकविधः- गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः। * अथाऽष्टाविंशाध्यायविवरणं चिकीर्षवः शुकवाक्ये मैत्रेयवाक्ये चाऽवसरस्य पूर्वमुक्तत्वात् कापिलेय. स्यैव सङ्गतिं वदन्तो द्वाभ्यामध्यायार्थमाहु-चित्तमित्यादि । तलवकारश्रुतौ ‘मनो हि द्विविधं प्रोक्तं. शुद्धं वाऽशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसंकल्पं शुदं कामविवर्जितम्' इति शुद्धस्य मनसो निष्कामत्वं लक्षणमुक्तम् । चितं निश्चयात्मकम् । तथा च, भक्तयादिभिलिभिर्यदिभगवान् प्रसीदति, तदा तत्स्पृशीति भगवत्स्पृष्टं कामरहितं सत् शुद्धं भवति । तत् शुद्धं चित्तं कर्तृ स्वसम्बन्धिपुरुषं फलं गमयेत् । एतदर्थ पूर्वाध्यायत्रये भक्तयादीनि साधनान्युक्तानि । यया तैश्चित्तं शुद्धं भवति, तथायोगेनाऽपि शुद्धं भवेदिति हेतोः साझो योगोऽष्टाविंशे निरूप्यते । ननु त्रयाणां कार्य कथमेकेनेत्यत आहे.-ध्यानयुक्त इतेि। ध्या- नेन भगवत्सम्बन्धः सोऽपि तथा शुद्धं करोतीत्यर्थः । तेनैककार्यत्वं चतुर्णामध्यायानां सतिरित्यर्थः । ननु भवत्वेवम् , तथापि शास्त्रे मैत्रेयोक्तौ च योऽवसरः, स कथमित्याकालायामाहुः-पत्रैवेत्यादि। वेश आवेशः । यत्रैव वस्तुनि भगवदावेश, तदेव प्रमाणरूपम् , प्रमेयरूपम् , प्रकृतसाधनरूपम् , प्रकृष्टफलरूपं च भवेत् तत्र हेतुः स्वत इत्यादि । 'अयमात्मा अपहतपाप्मा' इति छन्दोगश्रुतेः परमात्मनो हरेरन्यः स्वतः शुद्धो न, इति हेतोः स्वाध्यायो वेदः सर्वथा सर्वेः प्रमाणादिप्रकारेस्तत्सम्बन्धाद शुद्धस्तथा । यथा वेदो भगवत्सम्बन्धात् शुद्धः, तथा योगोऽपि भगवदाविष्टत्वाद्भगवद्भोगसृष्टौ प्रमाणतया सर्वप्रकाशकत्वेन यु- द्विरूप इति शाखीयाऽवसरसिद्धिः । स एव योगोऽत्र इन्द्रियसंयमात्मकत्वात् स्वम्पव्यवस्थापकत्वाथ मोक्षरूप इति मैत्रयोक्तावप्यवसर इत्यर्थः । गोगस्येत्यत्र । बहुविधा इति। सिद्धपुपसिद्धयादिसापकत्वन फलतः,वीजादिभेदन साधनतश्चानेकविधा, पनिनयेत . प. प. - - ·. - . ५३८ श्रीगुपोधिनी । [ श्रीमहागवत-- नानाविधार्थध्यानयिषयः । तत्र भगवाधान एय चि सन्मार्गे विति, स्यदेवतायागय प्रसादात् । त. दाह-सपीजस्य योगस्य लक्षणं वक्ष्य इति । निर्धाजो योगी गीतायागुणाः, 'यतो यतो निःसरति' इत्यादिना । सीजस्तु, ध्येयसहितः । सुगमश्थाऽयम्, यतस्त्वं नृपात्मना । येनैव विधिना मनः शीप्रमेय प्रसन्नं सत् सत्पथं याति । प्रसादस्तस्य स्वदेवताभिनिवेशात् । तदेय सन्मार्गे गच्यति । सत आत्मनो भगवतो या मार्गः; वेदोक्तो या ॥१॥ + तत्र पञ्चविंशतीसाधनान्याह । यमनियमरूपाणि शराणि त्या । सर्वतत्यानामतिफमा तायन्ति साधनानि । एकेन च साधनेन एफस्य तत्त्वस्याऽतिक्रमो न भवतीति साधनान्तराण्यप्यतिदिश्यन्ते- स्वधर्माचरणं शक्या विधर्माच निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोप आत्मविचरणार्चनम् ॥ २ ॥ स्वधर्माचरणमिति । स्वधर्माणां देहधर्माणां वर्णाश्रमाधिकारसिद्धानामाचरणं यथाराच्या कर्तव्यम् , न तु शक्तावपि सङ्कोचः । शास्त्रमपि यच्छक्नुयात् तत्कुर्यात् ' इति । विधर्माच निवर्तनं द्वितीय साधनम् । धर्मबाघो विधर्मः, यस्मिन् क्रियमाणे स्वस्य धर्मस्य बाधो भवति । स यथाधिकारमवसेयः । यावदेोऽयम् , तावद्वर्णाश्रमधर्मा एव स्वधर्माः। भगवद्धर्मादयोऽपि विधर्माः, परधर्मा या । यदा पुनरात्मानं जीवं मन्यते, सातव्यतिरिक्तम् , तदा दास्यं स्वधर्मः, अन्ये वर्णाश्रमादयोऽपि परधर्माः । यदा पुनर्भगव. द्भाव प्राप्ताः, तदाऽलौकिकधर्मा एव ऋपभादिप्विय गोचर्यादयः स्वधर्माः, अन्ये परधर्म इति । च. कारात् परधर्मादयश्चत्वारोऽपि सङ्ग्रहीताः । अयं च प्राप्तज्ञान इति स्वशक्त्या भगवत्प्रेरणया, स्वज्ञानेन वा, ज्ञानबाघाभावे शरीरशक्त्या वा, उभयात्मकस्यधर्मानुष्ठानम्, नत्वेकतरविरोधि । तृतीयं साधनम्-- दैवाल्लब्धेन सन्तोपः।देवादिति वचनात् आवश्यकप्राप्तिः सूचिता । अलब्धे या महाहिरिवाऽप्रयत्नो. ऽपि सन्तुप्येदिति ज्ञातव्यम् । अन्यैश्चेत्यतिदेशात् । आत्मविदां चरणार्चनं चरणपूजा, दास्यमिति यावत् । आत्मवित्त्वं च तेषां ज्ञातव्यमक्षामादिना ॥ २ ॥ ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्याशनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३॥ ग्राम्येति । ग्राम्यधर्मा लौकिकाः, इन्द्रियग्रामवन्तो वा ग्राम्याः । चकारात् स्वधर्मा अपि प्राम्यधर्म- चेत् त्यक्तन्या इति । मोक्षधर्मा अहिंसादयः, तेषु रतिः । तथेत्येतदपि ग्राम्यधर्मनिवृत्तिवत्साधनम् । प्रकाशः। + स्वधर्मेत्यत्र । अप्यतिदिश्यन्त इति । एकतत्त्वातिक्रमेऽप्यतिदिश्यन्ते । स इति ! विधर्मः । अधिकारविभागं स्फुटीकुर्वन्ति-यावदित्यादि । देहोऽयमिति । विपर्ययाभ्यासदायेनात्मतया भातः । चत्वार इति। परधर्माभासधर्मोपधर्मच्छलधर्मा. सप्तमस्कन्धोक्ताः। शक्त्येत्यस्य तात्पर्यमाहुः-अयं चेत्यादि। उभपात्मकस्वधर्मानुष्ठानमिति । वर्णाश्रमधर्मात्मको ज्ञानात्मकश्च यः स्वधर्मस्तदनुष्ठानम् । कुर्यादिति- शेषः। तथा चैवं ज्ञापनाय शक्त्येति पदमुक्तमित्यर्थः । अन्यैश्चेत्यतिदेशादिति । एतैरन्यैश्च पथिभिः' इत्यनेन वक्ष्यमाणादतिदेशात् । पदाय २सदेवताया एव. ५ ४ अनिर्देशात् क.घ.. ५ अलोमादिना क.घ. . ३ रचाज्ञानेन वा ग.

·- ३ स्कन्ध. २८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ५३० परधर्मत्वेनाऽधर्मराक्षायां तथोक्तम् । मितं परिमितं मेध्यं पवित्रञ्च, अशनं भोजन कर्तव्यम् । शश्व- दिति सर्वदा। मितमध्यस्या(?)दनमिति पाठे चळमेव फलादिकं भक्षणीयमित्युक्तं भवति । विषिक्तस्यै- कान्तस्य, क्षेमस्य भयरहितस्य, सेवनम् । तादृशे देशे तद्देशं शुद्धं कुर्वन् सेवमान एव तिष्ठेदित्ययः॥३॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रहः । ब्रह्मचर्य तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥ * अहिंसेति । अहिंसा सर्वप्राणिपु कायवाानोभिर्दोहाकरणम् । अयाचितेऽप्यल्पद्रोह इति केचित् । भतो न परिज्ञाते स्थातव्यमिति । सत्यं यथार्थमाषणम् । अस्तेयं परस्वग्रहणामावः। यावानों योगं सा- धयति, तावत एव परिग्रहः । ब्रह्मचर्यमष्टाङ्गम् । तपः कृच्छ्रादि । शौचमन्तर्वहिःशुद्धिहेतूनां करणम् । स्वाध्यायो वेदाध्ययनम् । पुरुषार्चनं भगवत्पूजा ॥ १ ॥ मौनं सदासनजयः स्थैर्य प्राणजयः शनैः । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विपयान्मनसा हृदि ॥५॥ मौनं जनैः सह सम्भाषणाभावः, वृथालापपरिवर्जनं च । सदाऽऽसनस्याऽभितो जयः कर्तव्यः; यया कदाचिदपि चित्तं परवशं न भवति । स्थैर्यमेकनिष्ठा, चाञ्चल्याभावः । शनैः प्राणजयः प्राणा- यामादिना । इन्द्रियाणां च विपयेभ्यो व्यावर्तनम् , बलात् प्रत्याहारः। जयश्च चकारात् । पिपयान्मो- हकात् । मनसा सहेन्द्रियाणाम् । मनो वा करणं प्रत्याहारे । आदतानां हृदये स्थापनम् । एतदेकम् ।।५।। धिष्ण्यानामेकदेशेन मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधान तथाऽऽत्मनः ॥ ६ ॥ धिष्ण्यानां स्थानानां मूलाधारादीनाम् , एकदेशेन सर्वधिष्ण्येभ्यः प्राणानाकृप्य कचित् हृदयादि. स्थाने, एकदेशेन मनसा प्राणानां धारणम् । इन्द्रियजयादिप्वपि मनसो योजनम्, प्राणायामादिप्वपि । एकदेशे वा; सप्तम्यर्थे तृतीया । चैकुण्ठस्य भगवतो लीलानामभिध्यानम् । सर्वावस्थामु वैयग्र्याभावोऽ- न्तःकरणस्य समाधानम् । एतानि स्वसिद्धान्ते प्रोक्तानि साधनानि, अन्यानि च मतान्तरसिद्धानि ॥६॥ एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथे । वुद्धया युजीत शनकैर्जितप्राणो खतन्द्रितः ॥ ७॥ एतरिति । सर्वेरेव पथिभिर्मार्गः, असत्पथे लौकिकै मार्गे, दुष्ट मनो बुद्धया युजीत । असन्मार्ग त्याजयित्या आत्मनि विवेकवत्या बुद्धया योजयेत् । नाऽत्र वलं विधेयम् , अन्यथा मनः कनुपितं स्यात् । अत आह-शनकैरिति । जिताश्च माणा इन्द्रियाणि च सदा मृग्यन्ते ॥ ७॥ प्रकाश * अहिंसत्यत्र । अयाचितेऽप्यल्पद्रोह इति । अयाचितत्वेन प्रसिद्धावन्यं विहाय लोफेरस्मै दाने क्रियमाणे तेषां वृत्तिमप्रयोजकतयाऽल्पद्रोह इत्यर्थः । तयासत्यहिंसापदं यापदवियोधकं तदाहुः- अव इत्यादि। समापितम्प २ति क. प... ३ जुम् ग. २ ४पाग्रा.

·५४० , , श्रीसुयोभिनी। [ श्रीमद्भागवत- एवं खण्डशः कृतैः साधनैहुजन्मसिद्धैर्यदा मन इन्द्रियाणि प्राणा देहश्च सिद्धानि भवन्ति, तना फलपर्यवसायिनि योगे योजयेत् । तदाह- शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्तिकमासीन ऋजुकायः समभ्यसेत् ॥ ८ ॥ शुचौ देश इति । बहुधा आवर्तिताः पूर्वोक्ता एव यमनियमा जाताः । आसनमुच्यते-शुचौ देश इति । गगातीरादिदेशे केशकीटास्थ्यादिवर्जिते, आसनं चैलाजिनकुशरूपं प्रतिष्ठाप्य, अभ्यासेन विजि- तासनो भवेत् । सर्वाण्येवाऽऽसनानि तत्र शिक्षेत् । यदा भवेद्विजितासनः, तदा तस्मिन्नासने स्वस्तिकास. नमासीनः, ऋजुकायो भूत्वा, सम्यक् योगमभ्यसेत् । यावन्ति जीवजातानि, तावन्त्येवाऽऽसनानि । तत्र स्वस्तिकं पद्मासनं च श्रेष्ठम् । तत्र स्वस्तिकासने स्थित्वा प्राणस्यार्जवेन गत्यर्थमृजुकायो भूत्वा प्रा- णायाममभ्यसेत् ॥ ८॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्ग पूरकुम्भकरेचकेः । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९॥ * तस्मिन्नेवाभ्यासे प्रापास्य मार्ग शोधयेत् । भौतिक्यो नाब्यो मलादिनाआपूरितास्तिष्ठन्ति, ताः पूर- ककुम्भकरेचकैः शोधयेत् । तत्र वायु पूरयित्वा, संस्तभ्य, कुम्भकेन नाडीः शोषयित्वा, पक्का विधाय, ततो मलं वायुं च रेचयेत् । एवं पुनः पुनः पूरणादिना प्राणस्य मार्ग शोधयेत् । प्राणायामभेदैर्वा कुम्भ- कादिभिः शोधयेत् । प्रतिकूलेन वा शोधयेद्रेचकपूरककुम्भकैः । किं बहुना, यथैव चित्तं चाञ्चल्यं परि- त्यज्य स्थिरं भवेत् , तथा प्राणस्य मार्ग शोधयेत् । प्राणायामादिभिरेव शोधनम् , न प्रकारान्तरेण कर्त- व्यम् । अविहितत्वान्न तैश्चित्तं शुदं भवति ॥ ९ ॥ मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिनः। वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति चै मलम् ।। १० ।। एवं कृते योगिनो मनो जितश्वासस्य विरजं भवेचिरात् । ननु प्राणायामेन कथं मनसः शुद्धिः? तत्र दृष्टान्तेनाऽऽह-चायवग्निभ्यामिति । यथा लोहं सुवर्णादिकं वाय्वग्निभ्यां ध्मातं मलं त्यजत्ति, तथा प्राणायामैः, तजनितधर्मेण च 'दृष्टादृष्टोपायैर्मनो मलं त्यजति ॥ १० ॥ सर्वदोषाणां निवृत्तिप्रकारानाह- प्राणायामैदहेहोपान धारणाभिश्व किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनाऽनीश्वरान् गुणान् ॥ ११ ॥ प्राणायामैरिति । दोपाः पापानि प्राणायामदूरीकर्तव्यानि, वातादिजनितदोपान्या । धारणा- भिगवगतिचिन्तनः, 'किल्लिपान यासनासहितमहापातफादीन् दहेत् । प्रत्याहारण इन्द्रियाणां प्रकाराम * प्राणस्पेत्यत्र । प्रकारान्तरणेति । मधपानादिना । १ भरन्पविरान् स.ग.प. - . " २रशन्तमाह.प.

·- . ३ स्कन्ध २८ अध्याय. ) श्रीमदलभाचार्यविरचिता। संसर्गजनितान् दोषान् दहेत् । ध्यानेन पुनरनीश्वरान् संसारित्वापादकान् अज्ञानादीन दहेत् । तत्र ये संसारदशाशं गुणा ब्राह्मणशरीरापादकान्यपि कर्माणि भगवद्ध्यानं दहति ॥ ११ ॥ यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्वनासायावलोकनः ॥ १२ ॥ एवं कृते यदैव स्वं मनो विरजं भवति, योगेन च सृष्ठु समाहितं भवति, तदा भगवतः काष्ठां वै. ठम् , हृदयं वा, हृदये बैकुण्ठं वा, स्वनासाऽ निरीक्षणं यस्य तादृशो भूत्वा ध्यायेत् । अन्यया दृष्टिश्च. चला मनसो व्यासमुत्पादयेत्, मीलिता निद्राम् ॥ १२ ॥ तत्र भगवन्तं ध्यायेदिति वक्ष्यति । को भगवानित्याकाङ्क्षायां पुरुषोत्तमस्यैतद्र्पमिति, मनसा तद्रूप परिकल्प्य, निरन्तरं चिन्तनीयमिति तद्रूपं कल्पनार्थमनुवर्णयति-प्रसन्नवदनाम्भोजमिति-पशिः, पण- त्वाद्भगवतः- प्रसन्नवदनाम्भोज पद्मनर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ।। १३ ॥ लसत्पङ्कजकिअल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षस भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥ + प्रसन्न वदनाम्भोज यस्य । प्रसादो वरदानार्थः। अम्भोजत्वं दृष्टचैव सन्तोपजननार्थम् , मध्वयं च । पद्मस्य गर्ने स्थितपत्रवदरुणवणे ईक्षणे यस्य । तत्रापि प्रसादो दोपदरीकरण योगसिद्धिश्च सूचिता । नी. लोत्पलानां दलयत् श्यामम् । सौन्दर्यशुद्धी, उप्रत्वाघमावः, शृगाररसरूपता च चिता । शङ्खचकादा. धरमित्यतेजोवायूनां शुद्धिदोषाभावाथै शङ्खचक्रगदानां धारणम्, लसन्ति पङ्कजाकिजल्कानीव, प्रान्ते मुक्ताफलगुम्फितमन्ते आरकं परिधानयोग्यार्य केसराफारेण कृतं यत्पीताग्यरम् ; तदपि कौशेयं पट्ट- प्रकृतिकं सर्वदैवत्यं वासो यस्य | भगवान् त्रिभुवनसारभूतः, तस्य छन्दोमयं गूढरसाच्छादकम् , मुक्तान रजोगुणम्, सत्यभेदांश्च गृहत्विा स्थितपीताम्बरयुकम् । श्रीवत्सं वक्षसि यस्य । यो ब्रमानन्दः स हृदये प्रकाशते । आजत्कौस्तुभेनामुक्ता कन्धरा यस्य । मुक्तान् भक्तान् जीवान् अतिप्रिंयत्वन कण्ठस्थान करोति ॥ १३ ॥१४॥ मत्तहिरेफकलया परीतं वनमालया। पराय॑हारवलयकिरीटागन्दनूपुरम् ॥ १५ ॥ काचीगुणोल्लसच्छोणि हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्द्धनम् ॥ १६ ॥ मचा ये दिरेफा अमराः, तेषां कला पर्यित्र, तादृश्या वनमालया परीतं व्याप्तम् । पदर्शनीपारं प्रकाशः। + प्रसन्नेत्यत्र । सचितेति । एमगर्मपदेनैव रचिता । अग्ने पाठसन्देहादयों न माति)। १ मतिमपलेन क.

·-- ५४२ श्रीमुबोधिनी । {श्रीमद्भागवत- गतैः निरन्तरं स्तुतया कीर्त्या व्याप्तम् । परायान्यमूल्यानि हारवलयकिरीटागदनपुराणि यस्य । परायानि भगवतः संबन्धीनि पञ्च भवन्ति-भगवद्भकाः, भगवदर्थलेशः, भगवदीयं ज्ञानम, भक्तिः, गतिश्चेति । काञ्चीगुणेन उल्लसन्ती श्रोणिर्यस्य | पृथिव्यां स्त्रीधनाभ्यां सत्वरजस्तमोगुणः संसार: सुप्रसिद्धो भवति । स्वस्य हृदयाम्भोजमेव विष्टरं स्थानं यस्य । अनेन सर्वप्राणिषु विद्यमानो भगवान् ध्येयः, नत्यधिष्ठाना- दिषु परिच्छिन्नः । दर्शनीयतममतिसुन्दरं सर्वप्रापचिकरसविस्मारकम् । शान्तं कामादिसर्वदोपनाशक ज्ञानमयम् । मनोनयनयोर्वर्द्धनं यस्मात् । सकृञ्चेत् भारयति मनः पश्यति वा, पुनभावनामेवोत्पादयति, दिदृक्षां च । अनेन विषयवलादपि प्रत्याहारः साधितः । योगज्ञानयोश्च पृद्धिः॥ १५ ॥ १६ ॥ अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥ कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मनः ॥ १८॥ अर्पाच्यं सुन्दरं दर्शनं यस्य । स्त्रीणामपि स्वासक्त्या मोक्षदायी । दर्शनेनैव परमानन्दजनकं च । भग- चदनुभव आनन्दाविनाभूत इति च सूचितम् । शश्वदिति । वयोवृद्धत्वादिना कदाचिदप्यन्यथा दर्शनं निवारितम् । सर्वलोकनमस्कृतं सर्वप्रमाणसिद्धम् । सर्वरूपं च । कैशोरे वयसि सन्तमिति । दशम- वर्षमारभ्य पोडशवर्षपर्यन्तं किशोरावस्था । रसप्रादुर्भावस्तावहरे । अग्रे लावण्यस्य हासः । अनेन देवोत्तमत्वमुक्तम् । मृत्येप्वनुग्रहार्थ कातरं व्यग्रम् । फलदानावश्यकत्वं सूचितम् । कीर्तनीयं तीर्थरूप यशो यस्य । भगवानतिकृपालुः; यतः स्वस्य कार्ति कीर्तनीयां तीर्थरूपां च कृतवान् । लोके सन्ति तीर्थानि पापनिवर्तकानि, न तु तेषां सम्बन्ध आवश्यकः । उक्तिविशेषवाक्यानि कीर्तनीयानि भवन्ति । सर्वोऽपि रसाविष्टः कीर्तयति । सर्वपापनाशकं सर्वफलदातृ चेन्नित्यसम्बद्धं भवेत् , सर्योऽपि कृतार्थः स्यात् ; तादृशी च कीर्तिः । किञ्च, स्वकीयानामपि तादृशीं कीर्ति सम्पादयतीत्याह- पुण्यश्लोकयशस्करमिति । पुण्याः श्लोकाः कीर्तियेषां भक्तानाम्, तेषामपि स्वसमानतां सम्पादयताति यशस्करः । एवं विंशतिधर्मात्मा ध्येयो हरिरिहोदितः। एकविंशो हि पुरुषः, विंशत्यालयः, आत्मैक. विंश इति । एते ध्येया धर्मा विंशतिः, स्वयं भगवानेकविंशः । एवमेतादृशं भगवन्तं निरूप्य तत्र कर्त- व्यमाह-ध्यायदेवमिति । एवं समग्राङ्गं सर्वावयवपूर्ण ध्यायेत् । यावन्मनः एकमप्यवयवं न त्यजति, सम्पूर्णमेव रूपं स्फुरति, तावदेव ध्यायेदित्याह-यावनच्यवते मन इनि। यावत् सम्पूर्णादशात् न.च्यवते. नागच्छति । मनस्तु चञ्चलं नैकत्र स्थिरमिति तथोक्तम्, अन्यथा मुख्ययोगे सर्वदैव स्थिरं भवेत् ॥१७॥१८॥ अवस्थामु विकल्पमाह- स्थितं ब्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥ स्थितमिति ! स्थितमुत्थितं या ध्यायेत्। अनन्तं वा; आसीनमुपविष्टम् ; रायाने वा । चतुर्विधोऽपि गुहाशय एव, स्वष्टदय एवं ! सर्वतो विलोकनार्थमुस्थितः, कार्यकरणार्थ चलति, पूजां गृहन्नुपविशति, - . सत्क.५६.

·३ स्कन्ध २८५व्याय. ] श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। ५४३ कृतकार्यश्च शेते । किञ्च, प्रेक्षणायेहितो भगवान् ध्येयः । प्रेक्षणीयमाहितं यस्य । चेष्टाऽपि भगवानिव प्रेक्षणीया । तेन भगवतः क्रीडा; यालै!भिगोपालगोपिकाभिरन्यैश्च नानाविधाः क्रीडाः, अपि ध्येया इत्युक्तम् । तत्र क्रीडासु तत्तद्रागेण स्वकामादिनाऽपि ध्यान सम्मवतीति तन्निवृत्त्यर्थमाह-शुद्धमावेन चेतसेति । शुद्धो भावो यस्य चेतसः, सर्वकामनादिदोषरहितेन । एपा हि धारणा निरूपिता ॥ १९ ॥ एकैकावयवस्य रसं ज्ञातुं ध्यानं निरूपयति- तस्मिल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनिः ॥ २० ॥ x तस्मिल्लब्धपदमिति । तस्मिन् सम्पूर्णे, लब्धपदम् , तत्र स्थिरीभूतं चित्तं सर्वावयवेपु सुप्रतिष्ठितं विलक्ष्य ज्ञात्वा, व्यतिरेकतया वा लक्षयित्वा, भगवतः किञ्चिन्यूनं ज्ञात्वा एकस्मिन्नेवाऽङ्गे संयुज्यात् । यतोऽयं मुनिः, युक्त्यैव पदार्थान् स्थिरीकृत्यध्यायति। अतोऽत्राऽप्येकैकस्यावयवस्य माहात्म्यं ज्ञात्वाज्ञा- त्या सर्वज्ञानं करिप्यतीति भावः । तदेकमेकमहं निरूपयति त्रयोदशमिः, मतान्तरत्वात् संवत्सरात्मकः स इति। अतिक्रमस्य वक्तव्यत्वाचन प्रथमं चरणारविन्दं तद्गुणाविष्कारेण वर्णयति-द्वाभ्याम् , स्वतः का- यंतश्च माहान्यप्रातिपादनेन । तत्र प्रथम स्वतो माहात्म्यमाह-- सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाट्यम् । उत्तुगरक्तविलसन्नखचक्रवालज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥ * सश्चिन्तयेदिति । भगवतश्चरणारविन्दं सम्यक् चिन्तयेत् । सम्यक्त्वं दीर्घकालादरनैरन्तर्यम् , माहात्म्यज्ञानपूर्वकत्वं च । चरणो भक्तिप्रतिपादकः, अरविन्दं सर्वतापनाशकम् । वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहला. ञ्छनाट्यम् । चिहचतुष्टयेनाढ्यं सम्पन्नम् । भक्तानां पापपर्वतपक्षछेदनार्थ वज्रः; भकानां मनोगजवशी. फरणार्थमवरम्। अन्न स्थिताना सर्वस्यनाशनहाएनाथ ध्वना, सुरखसेवार्थ चाम्बुजम् । एतानि लान्छ- नानि चिहानि चतुर्विधपुरुषार्थज्ञापकानि । एतादृशान्यनन्तानि चिहानि सन्तीति आन्यता ज्ञापयति । अनेन भजनीया गुणा उक्ताः फलदातारः । दोपनिवर्तकानाह-उत्नुतेति । उत्तुङ्गानि रक्तानि यानि विल. सन्ति नसानि, तेपां चक्रवालं मण्डलम् ; तस्य ज्योत्स्नाभिराहतो महतां हृदयान्धकारो येन । यहि स्थि- तेन प्रकाशेन नाऽन्तःस्थितोऽधकारोऽपगच्छति । महतां चाहकाराधिक्यम् ; तप्रत्यश्चान्धकारः अवयं- दूरीकर्तव्यः । स च नैकेन चन्द्रमसा भवति, सौरश्य प्रकाशस्तापजनकः; तेन दशनसात्मकाश्चन्द्रा दशाव- स्थासु सर्वदोपनिवारकाः । उत्तुङ्गा ऊर्वतुजाः, अतितुङ्गेऽप्यहवारे विद्यमानमज्ञानं नाशयन्ति । रक्ता स्तदर्यमेवोपन्तः, उद्यन्तधारक्ता भवन्ति । विलासयुक्तत्वात् नियतमप्यावरणं दूरीकुर्वन्ति; यया कामिन्या. , प्रकाश ४ तस्मिमित्यत्र । त्रयोदशसहयातात्पर्यमाहुः-मतान्तरत्वादित्यादि । मत्ती तु भगवानेय फलस्त इति समन एव ध्येयः, इह तु चित्तशोधनोपायभूतः कालात्मक इति तथात्वज्ञापनाय तथेत्यर्थः। * सश्चिन्तयेदित्यत्र । नखानां चन्द्रत्वं ज्योत्स्नापदप्रयोगसूचितं बोध्यम् । मरथ्यतापग.. मेलामक रा.इ.च, ·५४४ . “ यथा श्रीसुयोधिनी। [ सीमागपत--- वरण कामुक स एव विरास । चन्द्रा भवन्ति, पर नरा , न विद्यते सम) येषाम्। एक एव चन्द्र आकाशे भासते, एते तु नाऽऽकाशसम्बन्धिन । एतेषा चयमायुधपालमगृतपोपकम् , न तु केवरमन्ध- कारमेव नाशयति । वममृतमल यनेति वा कलकरहितम् । ज्योत्स्नाभिरिति बहुवचन नानाविधान्य कारनिवृत्यर्थम्, अनेन स्वत आनन्दरूपता, अज्ञाननिवृत्त्या च आनन्ददायकत्व निरुपितम् ।। २१ ।। एव म्वरूपोत्कर्षमुस्त्वा कार्यत उत्कर्षमाह- यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूयधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मनःशमलशैलनिसृष्टवजं ध्यायश्चिरं भगवतचरणारविन्दम् ॥२२॥ *यच्छौचेति । भगवतश्चरणे पदार्थद्वयं परममाहात्म्यसूचकमस्ति-गङ्गा, भक्तिरसश्चेति । तत्र गना. या माहात्म्य प्रायश्चित्तानधिकृतानपि सर्वपूज्यान् करोति । तदाह-ययोश्चरणयो शौचे प्रक्षालने सति नि सृतम् , यजलम् , तत् सरित्प्रवरा जाता । सरिता मध्ये गङ्गा श्रेष्ठा, तस्या यदुदकमेकदेश ; तेनापि मूर्ध्नि निहितेन अधिकारवत्प्राप्तेन, शिवः परमकल्याणरूपोऽपि, शिवोऽभूव । यस्तु साधनेन सिद्धमेव स्व. स्वरूप प्रामोति, स आधिदैविक प्राप्नोतीत्यध्यवसीयते । अपहतपाप्मन एवैतत्सामर्थ्यमाधिदैविकत्वमापणम्। स वाचमेव प्रथयामत्यमुच्यत, स वागनिरभवत् " इति । एव शिवोऽपि स्वा देवता प्रास- वान् , अन्यथा भगवत इव तस्य स्वतन्त्रता न स्यात् प्रमाणादिचतुष्टयेनाऽपि । अतो गङ्गा स्वस्याऽऽधि दैविक रूप प्रापयतीति, चरणसम्बन्धिनामपि यत्रैतन्माहात्म्यम् , तत्र साक्षाचरणस्य ध्यातस्य तथात्वस- म्पादकत्व किं वक्तव्यमिति भाव । एतच्च गङ्गाया माहात्म्य न गाजलस्थम्, नाऽपि तदभिमानिन्या देवताया , शिवापेक्षया अन्येषानचेतनाधिष्ठातृदेवताना हीनत्वात् , किन्तु भगवचरणस्थमलस्यैतन्मा हात्म्यम् । तानि रजासि पूर्व निरूपितानि भक्ताना पुण्यसस्कृतभौतिकानीति ( तानि चरणस्य मलरूपा- ण्येव भवन्ति, अन्यथा सेवकरूपदेहोत्पत्तिर्न स्यात् । अत एतजल शौचे, पीदप्रक्षालने सति, सद्रज सहितं नि मृतम् । महत्त्वात् रज सम्बन्धात् देवताशरीर तज्जातमित्याह-सरित्मवरेति । नि सता सरित्प्र- वरा जाता । सर्वभक्तोद्धारार्थे उपायभूता । सा चेद्रजोविशिष्टा धृता स्यात्, तदा भक्ताना देहोत्पत्तिन- म्यादित्युदकमेव निरूपितम् । तस्मिन्नुदके रज सामर्थ्याभावे शिवत्वसम्पादकत्व न स्यादित्या शक्य तीर्थलमात्-तत्साधारणमेव सर्वजगतामाधिदैविकत्वसम्पादनरूप तीर्थ जातम् । नन्वनेन जलेन आधिदैषिकत्वमेव कुतः सम्पादितम् ? ' यावदस्थि मनुष्याणाम् ' इत्यादिवाक्यै फरसाधकत्व च श्रूयते । तत्राऽऽह-मून्यधिकृतेनेति । उचमाङ्ग शिर , स्वमस्तके तज्जलमधिकारि कृतवान् । अत उत्तमा प्रकाशा * यच्छाचेत्या । ययोधरणयोरिति द्विवचनेन परिकृत चरणक्षारनं सूच्यते। तेन तद्यज्ञवाटसम्म धिनामदजलेऽपि पावनत्वं सिध्यति, तेन दर्शनादेव नार्मदमित्यादीना संगति । अपहतपाप्मन एवाऽs- पिदैविक्प्रापक्त्वे गमकमाहु-यथेत्यादि । स्वस्याऽऽधिदैविक रूपनिति शिवस्य परमशिवरूपम् । तेन मोभधर्मे धन्दोगानां प्रपदनमन्त्रेच ब्रमपुत्रत्वेन नमकमन्त्रेषु मन्युत्वादिना सिद्धस्य यद्रमा भिन्नत्वमर्थशिर - प्रभृतिभूतम् तत्परमभिवत्व गगासम्पन्पादेवेत्यर्थ । पूर्वमिति । अथस्कन्धे ' या पै रसच्छीतुलप्ती- विमिय' इत्यत्र । धृता स्यादिति । शिवेन धृता स्यात् । न मुक्तावपि । .. मक ३मया ग ·, क ३स्कन्ध २८ अध्याय..] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ५४५ स्वस्य सर्वाधिकार दत्त्वा स्थापितवतः साधारणं फलं प्रयच्छति; सर्वस्वनिवेदने आधिदैविकत्वप्रापणमेव ; युक्तम् । शिवत्वादेव न पापादिसम्बन्धः। अमङ्गलरूपस्यैव भजनीयत्वात् नाऽपि तद्रूपनितिः । अत आधिदैविक एवाऽयं जात: माहात्म्यान्तरमाह-ध्यातुर्मन इति । यो ध्यायति तस्य मनसि य शमल- शैलाः पापपर्वताः, तेषामर्थे निसृष्टो वज्रो येन । भगवतश्चरणे ये वज्रादयो निर्मिताः, तत्र स चरणो ध्याने परमासक्तियुक्तः, तान् प्राणिनः पापेनाऽतिगुरुतरान् मत्वा, बहुजन्मार्जितपापपर्वतान् दूरीकरोति । अनेन भक्त्यधिष्ठात्री देवतेयमिति निरूपिता। पक्षपातोऽपि निरूपितः। एवमङ्कुशादिकार्यमपि करिष्यतीति सूचितम् । मनःपदेन ध्यानस्य तत्र सम्बन्धात् सम्बन्धिन एव पापं नाशयतीति तथोक्तम्; न तु देहपापं नाशयतीति । देहत्या गमनापेक्षागावाच्च । पापानामतिदायप्रचयात् पर्वतत्वम् । एवं भगवतश्चरण- माहात्म्यं ज्ञात्वा चरणं ध्यायेत् । चिरध्याने मनसोऽप्याधिदैविकत्वमापघेत । उपसंहारेऽपि भगवतश्चरणा- रविन्दकीर्तनं मध्ये पदार्थान्तरध्यानव्यावृत्त्यर्थम् । प्रत्येकध्यानानि गुरुध्यान का निवारितम् ॥ २२ ।। चरणध्यानानन्तरं जानुद्वयं ध्यायेदित्याह- जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याऽखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः । ऊबोंर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥२३॥ जानुद्वयमिति । जानुद्वयस्य माहात्म्यं सर्वजगत्फलरूपाया ब्रह्मानन्दरूपायाश्च सेवकत्वेन । यथा वा सुवणे मरकतमणियोजितः स्वरूपतोऽपि सुन्दरो भवति । जानुद्वयस्योवोनिरूपणात् शयानो भगवान् लक्ष्यते, शय्यागता च लक्ष्मीः । अनेन तस्यामनुग्रहोऽपि सूचितः । अतस्तजनितश्रमस्तयैव दूरीकर्तव्यः। जलनलोचनयति तद्रससौन्दर्यनिरूपणायोक्तम् । दोपामावाय तथात्वप्रयो- जनाय चाऽऽह-अखिलस्य जनन्येति । अन्यथा जगत्सृष्टिन स्यात् । 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत' इति भगवद्वाक्यात् । लक्ष्म्यति सा ज्ञानशक्तिरित्यपि सूचितम्, लक्षधातुनिष्पन्नत्वात् । अनेन मातापित्रोानं निरूपितम् । तस्या ध्या. नं योगिनो न कर्तव्यमिति शङ्कायामाह-सुरवन्दितयेति । सन्दिता सा परमा देवता; अतो ध्ये- या देवता; ध्यानाभावे इष्टसिद्धिर्न स्यादिति । ऊर्वोरुभयोर्निधानं लक्ष्म्याः कृतकृत्यताभावनार्थम् , स्नेहाधिक्यैक्यभावनार्थ च । निधायेति भगवच्छयनं लक्ष्यते; भगवदपेक्षाभावो वा । करपल्लचा अगुलया, तेषां रोचिदीक्षिः लीलया शनैः स्थापनम्, अन्यथा भगवजान्वपेक्षया ऊरुकरपल्लवयोः कठिनत्वात् पीडा स्यात् । यथा शीतलस्पर्शन तापो गच्छति, तथा हस्तानन्दस्याऽन्तः प्रवेशेनैव श्रमो गच्छतीत्यर्थः । यत् प्रसिद्धं जानुद्वयम्, एतद्धृदये भाव्यमिति; नतु वहिः स्थितं मनसा स्मर्तव्यम् । नन्वरूपे हदये कथमेषा भावना भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-विभोरिति । स हि समर्थों ध्यातो हृदयं पुष्कलं कर्तुं समर्थः । ननु संसार एव निरूपणात् किमतादृशेन ध्यानेनेत्याशयाऽऽह-अभवस्यति । न विद्यते मयः संसारो यस्मात् । यो हि भगवद्धर्मः सजातीयः, स तस्याऽऽपिदैविक इति तन्नाशसमयों मवति । यया तस्याऽरगेरेव तत्रोत्पन्नोऽमिर्दाहको भवति, न बन्यो विजातीयं दहति । अत एव पुरविदां वचनम् 'स्तेयं हरेहरति यमनीतचौर्यम्' इति ॥ २३ ॥ तंत ऊरू ध्यायेदित्याह- कमलनयनया अन्तराक २ तथा इ.

·- .. " ५४६ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानावोजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासो । व्यालम्बिपीतवरवांससि वर्तमानकाञ्चीकलापपरिराम्भ नितम्वविम्बम् ॥२४ ॥ * ऊरू इति । गच्छन्' भगवान् गरुडाधिरूढो ध्येयः। गरुडपृष्ठे उपविष्टः, स्कन्धयोलम्बितपादः, गरुडहस्तयोः स्थापितचरणो यो भगवान् , तस्य ऊरू ध्येयो । सुपर्णभुजयोरध्यपरि अधिकं शोम- मानौ । यथा दिव्येन्द्रनीलमणेरधिकः प्रकाशो भवति, तथा ओजोनिधी । अतसिकापुप्पवदवभासो ययोः । नितम्बबिम्बमपि ध्येयमित्याह-व्यालम्वीति । विशेषेण आलम्बि यत्पीतम्, परमुत्कृष्टं वासः; तस्मिन् वर्तमाना या काञ्ची, तस्याः कलापः समूहः; बहुसूत्रनिर्मितत्वात्, चित्ररूपाणि वा; मयूरकलापसदृश- पदकयुक्ता वा काञ्ची । तस्याः परिरम्भयुक्तं नितम्बाधिम्बं यस्य । गरुडो हि कालात्मा, ऊरू च दैत्योत्पत्तिस्थानभूतौ । तेपामाधिदैविकमूरूद्वयम् , तत्कालाधीनगतिमत् । कालस्य स्कन्धद्वयम्-कर्मस्व- भावौ । कालस्याऽप्ययं गरुड आधिदैविकः, अत एव सुपर्णत्वम् | अधिकशोभमानत्वं कालकमस्यमावो. पमर्दनेन । तद्भावनायां स्वस्याऽपि तथात्वं भविष्यति; यथा संसारनिवृत्तिः पूर्व फलति, तथाऽत्र स्वभावा- दिजयः । सुपर्ण एव स्थितमिति नितम्बविम्बं मुख्यतया कालातिक्रमहेतुः । अनेन विश्वातिक्रमोऽपि वि. श्वरूपभगवद्भावतयेत्युक्तम् । वेदैश्च कालातिक्रमरूपमाच्छादितम् । वेदव्यवहितमेव यज्ञादिकं कालसं- बद्धं भवतीति कर्मणां कालोपाधिकत्वम् ! अहोरात्रातिक्रमोऽमिहोत्रेण; मासातिक्रमो दर्शपूर्णमासाभ्याम् ; एवमृत्वतिक्रमश्चातुर्मास्यैः; अयनातिक्रमः पशुना; वर्षस्याऽतिक्रमः सोमेनेति । 'जगज्जननहेतुस्थानं च; तध्यानेनैव जगति जन्मातिक्रमश्च । ओजोनिधित्वं तेजसोऽतिक्रमाय । अतसिका पृथिवीजलात्मिका, तत्र यो नीलो भावः पुष्पस्य, तत्पृथिव्याः; यः शुक्लः स जलस्य; अतस्तत्पुष्पावभासत्वं तदुभयातिकमा- य । भगवांस्तु सर्वैरेवोपनीयत इति न प्राकृतोपमादोपः । विशेषेण पीताम्बरस्य लम्बता आच्छादनाधिक्य- ख्यापनाय । वेदो हि वहुपरिकरो भवतीति । पीतो यर्थो धर्मसहितः; स श्रुतिरुपो भवतीति अमिवेदाभ्यां कर्म साध्यते । आवरकसौन्दर्येणैव व्यामोहार्थ वरत्वम् । वासश्चाऽऽच्छादकम् ; तत्रैव माया व्यामोहयति । काची माया; कलापो जगद्वौचव्यम् ; तत्परिरम्भो जगद्वैचित्र्यजननार्थम् । बिम्बत्वमाधिदैविकत्वख्यापना- र्थम् ॥ २४ ॥ ततो नामि ध्यायेदित्याह- नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्राऽऽत्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम्। व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेवयं विशदहारमयूखगौरम्॥२५॥ * नामिहदमिति । शयान एव भगवान् ध्येय इति लक्ष्यते, तादृश एव रूपे भगवतो नाभिकमलात् प्रकाश * ऊरू इत्यत्र । तेपामिति कालाधुपमर्दकत्वम् । तदाहुः-यथेत्यादि । वेदैश्चेत्यादिना पीताम्बरता- पर्यमुक्तं ज्ञेयम् । कालातिकमरूपमिति । कालस्याऽतिक्रमो येन तादृशं रूपम् । तत्प्रकारमाहु:-पेदेत्याद्य- तिनमायेत्यन्तेन । स्थानं चेति । ध्येयमिति शेषः । x नाभिददमित्यत्र । विशदत्वस्य उभयविधाभावरूपत्वव्याख्यानेन स्वपरिपेव्यधर्मोपदेशन वैशचं फलति। १ सनि. ४ नामिहदम् प. मालम्वमग.. २ भावनया ग.

·३ स्कन्ध २८ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। ५४७ ब्रह्मोत्पद्यत इति । हूदत्वेनाऽनिगम्भीरत्वम्, सर्वजीवानामाधारत्वं च; तस्मिन्नेव ध्याते भौतिको जीवभा- वो गच्छतीति । भुवनात्मको यः कमलकोशः तस्य गुहा गुप्तस्थानं तादृशं भगवदुदरम् ! उदरे हि जग- त्तिष्ठति । कोशस्थितश्च न जलादिभिरुपहन्यते; तथा भगवदुदरे स्थिताः प्राणिनो न सातैरुपहन्यन्ते । एतावता तुन्दिलो भगवानिति ज्ञापितम् , तादृशस्यैवोदरमध्ये नाभिर्भवति। नाभेर्माहात्म्यमाह-योति । आ- त्मयोनेब्रह्मणः तस्य या धिपणा वुद्धिः, आध्यात्मिक रूपम् ; तदेव अखिललोकात्मकं पनम् । नाभी ब्रह्मा, वुद्धिः, पद्मं चेत्याधिदैविकादयस्त्रयोऽपि नामौ निरूपिताः । भगवतः स्तनयोर्द्वयं च ध्यायेत् । हरिद्वर्णमणिवृपो यौ स्तनौ । हरिन्मणिः कामपूरकश्चिन्तामणिः; तत्र श्रेष्ठो भगवद्धर्मलक्षणः । म उमय- विधोऽपि द्वयत्वेनोक्तः । तस्य व्यूढता भगवदवयवम्यः स्वतन्त्रतया प्रकाशमानत्वम् । विशदो यो हारो मुक्तानाम् ; विशदानां निर्मलानां वा यो हारः । तस्य मयूखैर्गीरम् । भगवद्धर्माः शुकादिभिः परिसेव्यमानाः सर्वेषां रागहेतवो भवन्ति । विशदत्वं नानायोगचर्याद्यभावः, अलौकिककरणागावो वा ॥ २५ ॥ वक्षो भावयेदित्याह- वक्षोऽधिवासमृपभस्य महाविभूतेः पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थ कुर्यान्मनस्याखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६॥ *वक्षोऽधिवासमिति । ऋपभस्य वक्षोमहाविभूतेर्निवासम्, पुंसां मनोनयनयोनिवृतिमादधानम् । वक्षो हि स्वरूपतः कार्यतश्च सर्वोत्तमम् तत्र स्वरूपमृपभस्य श्रेष्ठस्येति । श्रेष्ठता हि हृदयधर्माद्भवति यादृशमन्तहृदयं तादृशमेव गोलकं भवति । भगवतस्त्वानन्दमयस्य नैवविधोऽपि भेदो विद्यते । अतो यावन्तो गगवद्गुणाः पुरुषोचमत्वज्ञापकाः, ते सर्वे वक्षसीति ऋपमसम्बन्धेनैव स्वरूपमाहात्म्यमुक्तम् । कार्यो माहात्म्य द्विविधम्-ऐहिकं स्त्रीधनाद्यात्मकम्, पारलौकिकं परमानन्दहेतुत्वम् । तत् क्रमादाह । विभूतेलक्ष्म्याः सहिकपुरुषार्थरूपाया निवासस्थानमिति । आनन्दोऽपि वाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधः; तदुमयमाह-म- नमो नयनयोश्च नितिमासमन्ताहधानमिति ! कामादिकृतदोषवशात् तथात्वं वायति-शामिति । बहुवचनं काकतालीयव्युदासाय; सर्वेषामेव पुंसाम् । कण्ठं च ध्यायेदित्याह-कण्ठमिति । कण्ठो हि द्वि- विधः-बाह्य आमरणाधारभूतः, आन्तरः सर्ववेदोद्महेतुर्जगद्गुरुः । आमरणानि चातिप्रियाणि कण्टे धार्यन्ते; भगवतस्तु मुक्तभक्तापेक्षया नाऽन्यः प्रिय इति तेषां तस्वरूपस्य कौस्तुभमणेरधिकभूषणमर्थो यस्य । मणिना हि न कण्ठो भूप्यते, किन्तु कण्ठेन माणिः । सुवर्णादिक तस्यापि भूपणं भवति तद्या- वृत्त्यर्थमधिकं भूपणमित्युक्तम् । चकारात् स्कन्धद्वयमपि । अखिललोकनमस्कृतस्येति वेदोदमहेतुर- खिलगुरुभगवानिरूपितः ॥ २६ ॥ वाहूंश्च मन्दरगिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्तवाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेदशशतारमसह्यतेजः शङ्ख च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥ . . प्रकाशः। * पक्ष इत्यत्र | नैवंविधोऽपीति । न सादृश्यात्मकोऽपि । १जीवाधारस्यम् स. जीवनाधारत्वम् ग २.४ १ स्थान निवासम् क प. ३ आनन्दमयत्ये प...

·५४८ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- ४ वाहूँश्च ध्यायेत् । चकारात् बाहुस्थिता देवाः। बाहयो छमृतमथने व्यापृताः, देवेभ्योऽमृतं पायितय. न्तः । वलयास्तत्र वेष्टनरूपाः पुरुषार्थाः । मन्दरगिरेः परिवर्तनेन परितो ग्रामणेन, निर्णिक्ता. न्यन्योन्यं मिलितानि, घर्षणेनोज्ज्वलाकृतानि वा, बाहुवलयानि येषाम् । अधिकृता लोकपालाश्च येषु । तेपु हस्तेपु चक्राद्यायुधानि ध्येयानि । तत्र प्रथम सुदर्शनं ध्येयमित्याह-सञ्चिन्तयेदिति । दशशतारं चक्रम् , दशशतान्यारा यस्य । कालचक्रं निर्दिष्टम् । शतमित्यपरिमितनाम । दश प्राणा भवन्ति । प्रत्येक दशानां शतान्याराः कालावयवा भवन्ति । तेन सर्वप्राणहारि कालात्मक सुदर्शन चक्रम् । प्रतीकारा- मावायाह-असह्यतेज इति । तस्य तेजो यदुर्मयः। कालगुणांश्च सोड्या प्रतीकारःः कर्तव्यः, तदेव त्वसह्यम् । शङ्ख च ध्यायेत् । चकारात् सर्ववेदांश्च तद्गतान् । तस्य भगवतः करसरोरुहे करकमले, राजहंसरूपम् । भगवत ओष्ठकान्त्या आद्यन्तयोरारक्तिमा, स शब्दश्चेति लोहितास्यचरणः कूजन हंसः कमलमध्यस्थो निरू- पितः । स हि क्षीरनीरविवेककर्ता भगवत्प्रातिबोधकश्च ॥ २७ ॥ कौमोदकी भगवतो दायितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतसमूहगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥२८॥ कौमोदकीमपि स्मरेत् । सा ह्यासन्यरूपेति। भगवतः प्रिया; अपहतपाप्मत्वाच्च सर्वदैत्यहननहेतुरुक्तः । तदाह-दिग्यां व्याप्तामरातीनां शत्रूणां ये भटास्तेषां शोणितकर्दमेन । यथा निप्पापः पुरुषो महान् भगवत्प्रियः, एवं दैत्यहन्ताऽपि भगवत्मियो भवति । मालामपि ध्यायेत् , मधुव्रतसमूहगिरा उपघुष्टाम् । मधुव्रताः मनोहरनियमयुक्ताः, मध्वेव व्रतं यस्येति; वेदा अपि भगवत्प्रतिपादनमेव कुर्वन्तीति । तेषां समूहः; स एव वेदः । तेषां गर्धिर्मज्ञानरूपा, तया उपघुष्टा भगवकीर्तिर्भवति, यद्धर्मादिभिर्न भवति तत्काा भवतीति । मालायाः कण्ठ एव स्थानमिति पूर्वोक्त एव कण्ठः कौस्तुभभूषणत्वेनोक्तः पुनः स्मार्यते । चैत्यस्य चित्ताधिष्ठातुर्जीवस्य तत्त्वं यत्, सड़ाते अप्रविष्टं निजं रूपम् , स एव कौस्तुभमणिः; तदस्य भगवतः कण्ठे । मालां च माणि च कण्ठे ध्यायेदिति सम्बन्धः । भक्तैः सह भगवत्कीर्तिध्येयेति यावत् ।। २८॥ अतः परं वदनारविन्दं ध्यायेदित्याह- भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्तेः सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलमण्डितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥ यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिपेव्यमाणं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनदयाश्रियमधिक्षिपदव्जनेनं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रितमुलसहु ॥ ३० ॥ . प्रकाशः। ४ चाहनित्यत्र । ' सहसाराच्युतोऽव्यय' इति सुदर्शनम्तुतिवाक्यानुरोधेन प्रकारान्तरेण व्याख्यान दुर्वन्ति-दशेत्यादि। २ सहमपः स उमंयः ग.

·-- , ३ स्कन्ध. २८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिंता। *भृत्येति । तदेव वदनारविन्दं ध्येयम् , यत्सर्वजनीनम् : तदैव च सर्वजनीनं भवति, यदि भूमाववत- रति; अवतारश्च तदैव भवेत् , यदि भृत्यानां दुःखं भवति । तदाह-भृत्यानामनुकम्पितधिया गृहीता मूर्ति- येन । अवतीर्णस्याऽन्यथा शङ्काव्युदासायाऽऽह-भगवत इति । दृष्टिमात्रेणैव तापापनोदनादरविन्दत्वम् । तन्मुखारविन्दमनुवर्णयाते साढेन-यद्विस्फुरदिति । यन्मुखारविन्दं विशेषेण स्फुरती मकराकृते कुण्डले ताभ्यां मण्डितेन गण्डयुगलेन वल्गितेनेति पाठे मकरकुण्डलयोर्यद्वल्गितम् , चालनेनोत्पन्नं तेजः; तेन विद्योतिते अमलकपोले यत्र । उदारा नासा यत्र । यत्पुनर्मुखारविन्दमलिभिः परिपेव्यमाणम् , स्वयैव भृत्या असाधारणकान्त्या च परिपेव्यमाणम् । कुटिलानां कुन्तलानां वृन्दै ष्टम् । मीनद्वयस्य श्रियम- विक्षिपत् दूरीकुर्वत् अन्जसदृशं नेत्रद्वयं यत्र । मनोमयम् , सर्वेषामेव मनांसि तत्र निरन्तरं वर्तन्त इति मनःप्रचुरम् । अतन्द्रितं सावधानतया उल्लसन्त्यौ ध्रुवौ यत्र । एवं नव विशेषणानि मुखे निरूपितानि नवरसजननाय, सर्वेषां च वशीकरणाय । नवविधा भक्तिश्च निरूप्यते । मुखं ह्यानन्दरूपस्य भगवतो भ- क्तिरसात्मकं फलं भवति विषयश्चरणौ आश्रयो जीवः । नवरसा अपि मुखे अभिव्यक्ताः । कपोली च भक्तिरसानुभवे भक्तानां समाजस्थानमेव भवति। तत्र क्रियापरा ज्ञानपराश्च भक्ता उल्लसन्ति । सासययोगी मकरकुण्डले । शाब्दं प्रमाणं श्रोत्रम् , अनुभवरूपं चक्षुः शाब्दे प्रमाणे । साङ्ख्ययोगयोः योऽयम भावः, तद्वलिंगतम् । तेन विद्योतितत्वं क्रियाज्ञानशक्त्याऽऽविर्भावः । उत्तमभक्तानां परस्परं श्रोतॄणां समाजवादम- लत्वम् । अनेन श्रवणपरिकरो महान् निरूपितः । उदारे नासे कीर्तनम् ; कीर्तनस्य सर्वपुरुषार्थदातृत्वादु. दारत्वम् । मुखे हि नासिकैव प्रधानम् , जगति सौन्दर्यदानात् भगवन्नासिकाया उदारत्वम् ; भगवस्थि- स्यैव सःपां सर्वपुरुषार्थसिद्धिः । स्थितिप्रतिपादिकाया नासिकाया उदारत्वम् । श्रीनिकेतमिति । लक्ष्म्या स्थितिः स्मृतिरूपा; भक्तौ श्रीःस्मृतिरेव । अलीनां परितः सेवनम् , प्रकारान्तरेण भक्तानां पादसेवनम् । स्वया भूत्या सेवनं चार्चनं स्पष्टमेव । कुटिला वका कुन्तला वन्दनात्मका भवन्ति । वन्दने हि पुरुषः कुटिलाकृतिर्भवति, अन्यथा भगवति कुटिलानां स्थितिर्न स्यात् । कं पृथिवीं तरन्तीति । यथा जले तरन्तो यादृग्रूपा भवन्ति, तथैव पृथिव्यां नमन्तः । वृन्दं शतादिससयावृत्तिः, तेनाऽपि जुष्टमिति रसनमनं प्रतिपादितम् । दास्यं प्रत्यक्षं परोक्षमन्तबहिश्च; अन्तर्मलीकरणरूपम् , बहिः सौन्दर्यरूपं च । मीना जलस्थगलनाशकाः; तच मलं पादाभ्यान्तरभेदेन भवतीति मीनद्वयं शोधकद्वयं पापाविद्यानाशकरूपम् । दास्यं तूमयसामर्थ्यमपि क्षिपद्भवति । आकृतौ वर्णना तु स्पष्टैव रसाथ परिभ्रामणे तथैव प्रतीतिः । बहिः शोमार्थमजमित्याह । नेत्रद्वयं सर्यानुभवहेतुः, तथैव दास्यमिति । मध्ये पुनानकथनं सप्तानां प्रकाशः। *भृत्येत्यत्र । मकराकृते इति । मकरवदासमन्तात्कृते। युगलेनेति। उपलक्षितमिति शेषः। अनयैवारुच्या पाठा- न्तरं दर्शयन्तो व्याकुर्वन्ति-पल्गितेनेत्यादि। यच्छीत्यत्र ।ध्यानस्य मानसी(१)मूर्विकल्पनयैव भवनेन मनोमय- त्वसिद्धावपि मध्ये तदुक्तिप्रयोजनं वक्तुं मनोमयपद व्याकुर्वन्ति-सर्वेषामित्यादि । सावधानतयेति एतेनाऽत- न्द्रितपदस्य क्रियाविशेषणत्वं सूचितम् । वशीकरणं च भक्तानामेव करोतीति ज्ञापनायाहुः नवविधेत्यादि। ननु मुखे भक्तिनिरूपणस्य किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहुः मुखं हीत्यादि। तथा च,मक्तिविपये आसक्तस्य भक्त्या- श्रयस्य भक्तिरसात्मकं फलमनुभावयितुं तन्निरूपणमित्यर्थः। तत्र प्रथम थोतृणां रसानुमायनप्रकारं व्याकुर्वन्ति- नवरसा इत्यादि । शाब्दे प्रमाण इति । इदं पदद्वयं सप्तम्यन्तम् । चक्षुषः शब्दान्तःपातित्वं तु सामा. नाधिकरण्यात् । रलयोरभेदमाश्रित्य कुन्तलपदनिरुक्तिमाहुः-कुं पृथीवीमित्यादि । तथैव प्रतीतिरिति । १ अनुक्म्पनधिया. क. ३ अनुमयः. ग. 7 रानमनन्त्र प., नमनमनन्तम् . H ३मकटानाम् फ.5 ·५५० श्रीसुबोधिनी [श्रीमद्भागवत- स्वाधीनानां भिन्नतया ज्ञापनार्थम् । मनोमयं सख्यम्, नहीश्वरेण वस्तुतः सत्यं भवति । बोल्लास आत्मसमर्पणं भवति । फलमुखं चैतलक्षणम्, 'तद्भूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम्' इति, भात्मस्थाने ब्रह्मा निवेशित इति 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते इति वाक्यात् आत्मसमर्पणमुकं तत्फलनिरूपणेन ।२१||३०| एवं नवविधभक्त्यनन्तरं भगवतो ज्ञानशक्ति मायाशक्किं च निरूपयति द्वयेन- तस्यावलोकमधिकं कृपयाऽतिघोरतापत्रयोपशमनाय निसृष्टमणोः। स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विततभावनया गुहायाम् ॥३१॥ * तस्येति । भगवतोऽवलोकमधिकं ध्यायेत् । तस्याऽनिष्टनिवारकत्वमिष्टसाधकत्वं च निरूपयति । अक्ष्णोरवलोकनं लौकिकालौकिकामृतरूपमाध्यात्मिकादित्रिविधमपि तापमुभयविधं नाशयति; यतः कृपया तापत्रयोपशमनाय निसृष्टम् । कृपाहेतुभक्तिरुक्ता । फलार्थमाह-स्निग्धं यत् स्मितम् , भक्त्यर्थ यो मोहः, तेन अनुगुणितम् । ज्ञानशक्तिभक्तिसहिता न भक्त्याध्यासेन विरुध्यते । विपुलः प्रसादः स्वतन्त्रभ- क्तिपर्यन्तः, तावज्ज्ञानं सिद्ध्यति । तद्बहुजन्मभिर्भवतीति तस्य स्वरूपं ज्ञातुं ध्यायेचिरमित्युक्तम् । वितता भावना तदुपयोगिसर्वपदार्थानां विचारार्थम् । गुहायामित्यन्येषां विचाराभावाय ॥ ३१ ॥ ज्ञानेऽपि जाते तदुत्तरा भक्तिश्चेन्न भवेत् , तदा फलं न भवेदिति सर्वथा मोहाभावे भक्तिर्न भवेदिति हासं ध्येयत्वेनाऽऽह- हासं हरेरवनताखिललोकतीवशोकाश्रुसागरविशोपणमत्युदारम् । संमोहनाय रचितं निजमाययाऽस्य भूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥३२॥ +हासमिति । भगवतो हासं ध्यायेत् । अतिक्लिष्टानां क्लेशाभावहेतुत्वात् हरेरित्युक्तम् । तदाह-अवनता ये अखिललोकाः, तेषां तीवो यः शोको भगवद्विरहजनितः, सर्वभक्तप्रत्ययसाक्षी; तज्जनिताश्रूणां सागरस्य शोषणं येन । मायामोहेनैव एवं भवति, अन्यथा निरन्तरमनिर्पत एव तिष्ठेत् । न च परम- पुरुषार्थहानिरित्याह-अत्युदारमिति । विरहानिवृत्तिः शीघ्रं परमपुरुषार्थदायिनी; तथापि प्रतीत्या दुःखा. मिका भवाति का निराकृत्य स्वयमेव तं पुरुषार्थमधिकारमपि सम्पाद्य प्रयच्छतीत्यत्सुदारो हासः। ननु दीनेषु भक्केषु कथं हास उत्पन्न इत्याह-संमोहनायेति । मकरध्वजस्य संमोहनाय । मुनयो हि भग- वन्तं ध्यायन्ति, तत्र भगवदैश्वर्यं दृष्ट्वा मुनीनां स्पृहा भवत्विति पूर्व तैर्निर्जितः कामः बाधकत्वेन भगवत्सा. प्रकाशः। * तस्यावलोकमित्यत्र । उभयविधमिति, ननु 'ज्ञानेन तु तदज्ञानं येपांनाशितमात्मनः' इत्यादि- वाक्यै नाज्ञानयर्विध्यपातकविरोधनिश्चयादज्ञानजनितमोहानुगुणितत्वं कथं सगच्छत इत्यत आहुः-ज्ञा- नशक्तिरित्यादि । पूर्व पञ्चमाध्याये ज्ञानेनाऽज्ञाननाशमुक्त्वा ततोऽष्टादशाध्याये । ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा' इत्यनेन ब्रममावफलतया भक्ति वदति । स (१) यद्यप्यात्मधर्मरूपा, तथापि ततः पूर्व या अर्जुनादीना सम्बन्धा- दिमृता सा त्यध्यासकार्यम् , समर्थोपदेशानन्तरमप्यनुवर्तमाना च । तेन ज्ञायते, संसारार्थाध्यासत्वेन भगवज्ज्ञा- नत्वेन वध्यधातकविरोधः; न तु सामान्यतोऽध्यासत्वेन भगवज्ज्ञानत्वेनेति । अतो न विरोध इति । + दासमित्यत्र । एवं भवतीति । शोकशोषणं भवति । १ दापिनातिक ३ अनधिकारम् क. च. सर्वस्पृहा क, प.. . तथाकघ.४ 7 ·३ स्कन्ध २८ अध्याय.] श्रीमदलभाचार्यविरचिता। निध्ये उपतिष्ठति । तदा स चेन्न मुग्धो भवेत् , मुनीनां सर्वमेव कार्य नश्येदिति कन्दर्पसंमोहनाय हास्यो. पतिः । सोऽपि भगवन्मुखसौन्दर्यं दृष्ट्वा विस्मितो मुनीनां मोहं न सम्पादयति । निजमाययेत्याधिदैविक- मपि काम मोहयितुं हासस्य पलं निरूपितम् । अस्य भ्रमण्डलमपि ध्यायेत् । तस्याऽपि हासवत् कार्यसाधकत्वम् । मृत्युरूपत्वात्परं नाशकत्वं दुष्टविषयकमेव । मोहे जीवानां स्वत एव दुःखाभावः; भ्रमण्डलध्याने तु भगव- स्कर्तृक इति द्वयं निरूपितम् । मकरो हि रामा, ततस्तस्य क्रौर्य निरूपितम् । मण्डल मण्डलीकृतकार्मु. कत्वाय ॥ ३२॥ भगवतच महसितं ध्यायेत् , पूर्वध्यानेषु सर्वबाधकव्यामोहार्थम्- ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठभासाऽरुणायिततनुद्विजकुन्दपसि। ध्यायेत् स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर्भक्त्याऽऽयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ३३ ध्यानायनमिति । तत्सर्वेषामेव ध्यानानां स्थानम् ; सर्वे हि तत्र प्रतिबन्धनिवृत्त्यर्थ भगवतः प्रहासे- तं ध्यायन्ति । अत्यानन्दे हि भगवतः प्रहसितं भवति । तत् सर्वविस्मारकं कालादीनपि कथं न मोहयेत् ? बहुलमधरोष्ठयोर्यद्भाः दीप्तिः, लजालोभयोः स्वरूपधनसङ्कोचः कार्यमिति; तेनकृत्या अरुणायिता तनु- र्यस्य । द्विजा एव कुन्दपुप्पाणि, तेषां पटियत्र । प्रहसिते हि दन्ता अपि प्रकटा भवन्ति, ते च कुन्द- पुप्पसनिभाः । पृथिव्यां स्नेहहतयो दन्ताः पुत्रादिस्नेहरूपाः । त्रिभिश्च सर्वसोच नन्वेतादृशं प्रहसितं स्वात्मानमपि व्यामोहयतीति कथं ध्येयमित्यत आह-स्वदेहकुहरेऽवसितस्येति । यदि भगवान् स्वहृदये म. कट एव, तदा स्वस्य मोहो न भवतीति सिद्धम् । सिद्धे भगवति मुख्य सख्यात्मनिवेदने आह-आर्द्रया भक्या अर्पितं मनो यस्य । अपृथग्दर्शनं चाऽऽत्मनिवेदनम् ।। ३३ ।। एवं पूर्णा भगवति नवविधा भक्तिः सिद्धा ध्यानेन । तस्यां सिद्धायां मोक्षः फलसावश्यकमिति तद्- त्पादकध्यायमानस्य भगवद्रूपस्य निवृचिमाह- एवं हरी भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रववृदय उत्पुलकः प्रमोदात् । औत्कण्ठयवाप्पकलया मुहुरर्थमानस्तच्चापि चित्तवडिशं शनकैर्वियुके ॥३४॥ + एवं हराविति । सर्वदुःखनिवर्तके, सर्वपुरुषार्थदायके भगवति प्रतिलब्य एवं पूर्वोक्तो मावो येन । भक्तर- चान्तरकार्यमाह-द्रवदृदय इति । यथा तापेन हिमघृतादिकं द्रवति, तथा मत्स्या हृदयम् । तस्य द्रवणे देहे वैक्लव्यं भवति, आनन्दप्रतिबन्धकस्य हृदयस्य द्रुतत्वात् । प्रमोदे जाते उत्पुलको भवति । तदा भग. वति प्रेमाधिक्यात् कण्ठनिरोधोऽपि भवति । तत औत्कण्ठ्ये या याप्पकला उत्पद्यते, तया मुहुरर्यमानः, सकलायां भक्तो सिद्धायाम् , तश्चापि चित्तस्य बडिशं वशीकरणहेतुर्भगवद्पं मनःकल्पितमिति शनकै- वियु त्यानयति ॥ ३४॥ प्रकाशः। ध्यानायनमित्यत्र । सर्वसङ्कोच इति । कुं यतीति निरुस्त्या कुन्दः शृथिवीसङ्कोचा, रजालीमी च स्वरूपधनसोचकौ. अत्रैतेसिभिातः स्वरूपधनपुत्रादिपु स्नेहसकोच इत्यर्थः । + एवरहरावित्यत्र । एवं पूर्णां भगवतीत्यादिना त्रयोदशानां तात्पर्यमुक्तम् । अन्यतो निवृत्तमि- त्यारभ्य अग्रिमसोकस्य मुक्ताश्रयमित्यस्य व्याख्यानं ज्ञेयम् । गग. १ पूर्ण ·श्रीसुबोधिनी। [ श्रीगद्भागवत- . . मुक्ताश्रयं यहि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मनः सहसा यथाऽर्चिः । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकमन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ ३५ ॥ * अन्यतो निवृत्तं मनः, भगवन्मूर्ति कल्पयित्वा, तत्र निर्वृतं स्थितम् ; तस्मिस्तु गते मुक्ताश्रयं निर्षि- पयं च जातम् | आश्रयस्वविपयत्वे एतावत्कालमत्रैव स्थिते; पूर्वविषयास्तु पूर्वगेव त्यक्ताः । भगवद्रसस्य चाऽऽस्वादितत्वात् इदानीं तत्र विरक्तम् । एवं सर्वथा विषयाभावे, निर्वाणं कारणे लयं स्वयमेव ऋच्छति अपगच्छति । सङ्घाते विद्यमाने न गच्छेदित्याशङ्कय दृष्टान्तमाह-यथाऽचिरिति । दीपार्चिः काष्ठार्थीि, विद्यमानायामेव सामग्र्यां शाम्यति, तथा मनोऽपीत्यर्थः। ततः किमत आह-आत्मानमिति। उपाधिरूपे अन्तःकरणे गते, अत्रैव शरीरे, पुरुषो जीयः,आत्मानं भगवन्तम्, अव्यवधानं व्यवधायक- धर्मरहितमेकम् , न तु सजातीयमन्वीक्षते । ननु सत्वादिगुणैराध्यात्मिकैनिरन्तरं रागादिपवाहा उत्पाद्यन्ते, भगवदीयैश्च विषयाः । उभयोर्व्यवधायकत्वात्कथमेकत्वप्रतीतिः! तत एव श्रुतिराह ‘नतं विदाथ' इति । तत्राऽऽह-प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह इति । उभयविध इत्येके; अन्यतर इत्यन्ये । एयमात्मज्ञानार्थ चरमा मनसो वृत्तिरपेक्षिता, तदभावे ब्रह्मात्मानुभवो न भवति ॥ ३५ ॥ जाते ज्ञाने तन्निवृत्तिमाशङ्कयाऽऽह- सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या स्वस्मिन् महिम्न्यवसितःसुखदुःखवाये। हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दुःखयोर्यत्स्वात्मन्यधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः ॥ ३६ ॥ x सोऽप्येतयेति । एवं चरमामेव वृत्त्रिं स्थापितवान् यः स्वानुभवार्थम्, सोऽपि एतयैव चरमया मनसो वृत्त्या स्वस्मिन्नेव महिम्न्यपवर्गाख्ये स्वयमवासतो भवति, तत्रैव स्थिरो भवति; पुनः पूर्ववत् पूर्वावस्थां न प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्या अवस्थायाः पूर्ववैलक्षण्यमाह-सुखदुःखवाह्य इति । वैषयिकसु- खदुःखे तस्यामवस्थायां न भवतः । ननु चित्तगतं कर्तृत्वादिकं चित्ते लीने आत्मनिष्ठं चेत् पुनःसुखदुःखे आवश्यके इत्याशङ्कयाऽऽह-हेतुत्वमपीति । यथा सुखदुःखे तत्र न स्तः, तथा सुखदुःखयोर्हेतुरपि तत्र नास्ति । तत्र हेतुः यतः सुखदुःखहेतुत्वमसति मिथ्याभूते दुष्टे वा कर्तरि अन्तःकरण एव । नन्वात्म- न्यपि सुखदुःखहेतुलं प्रतयित एव ! तत्राऽऽह-यः स्वात्मनि पूर्वमधत्तेति । चित्तगतमेव फर्तृत्वं पूर्व- मात्मन्यारोपितम्, इदानीं तु उपलव्या परात्मनः काष्ठा स्वरूपं येन । अधुना परमानन्दः प्राप्त इति नाऽन्यगतकर्तृत्वारोपेण प्रयोजनम् । एवमन्तःस्थितिः सर्वा निरूपिता ॥ ३६ ॥ - । प्रकाशः। * मुक्ताश्रयमित्यत्र । तत्र विरक्तमिति मनःकल्पितमूर्ती विरक्तम् । भगवदीयैरिति । गुणैरित्यर्थः । अत्र गुणप्रवाहनिवृचावुभयविषप्रवाहनिवृतिरेव मुख्यः पक्षो ज्ञेयः । x सोऽपीत्यत्र । मूले निहतेति पदं नितरां वृत्तिर्निविरिति ताशवृत्तिवाचकम् । स्थापितवान् य इति । यो जीव एवं कृतवान् । म्ले दुःखयोरिति द्विवचनं दुःखत्वेन लौकिकमुखस्याऽपि ग्राहकम् । गवं चाऽस्यामवस्थायां परमानन्दः प्रासः, असन्नोदासीन ऐक्यं प्राप्तो भवतीति फलति । १ पूर्वमेव तक..

·] ३ स्कन्ध २८ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। झ्याह्या निरूपयति-देहन्विति द्वाभ्याम् । स्वानुपयोगो देहस्थितिश्च भेदेन निरूप्यत इति । तत्र प्रथम स्वानुपयोगमाह- देहंतुतं न चरमःस्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ ३७॥ देह तु न पश्यति, तत्राऽभिमानो दूरे । तं पूर्वमुपलालितमपि, यतोऽय चरमो देहोपकारानपेक्ष । घटादिवदपि तस्याऽवस्थामपि न जानातीत्याह-स्थितमुत्थित वेति । यत्र पूर्वमासने स्थितस्तत्रैव स्थित , तत उत्थितो वेति न वेद, यतोऽय जीव स्वरूपं ब्रह्मभावमध्यगमत् । गार्हस्थ्यदशाया स्थित गृहादिक यथा महाराजत्ये नाते नाऽनुसन्धते । तबंधिष्ठातृव्यतिरेकेण कय देहम्तिठेद्गच्छद्रेत्याशङ्कयाऽऽह- दैवादुपेतमिति । कालादिप्रेरणयैव वासनावशात् कचिद्देशान्तर उपेत भवति, तस्मादपेत च । असम्भा- वितं मत्वा दृष्टान्तमाह-मदिरया य उन्मादः, तेनाऽन्धो महामन्तो यथा स्वयमेव परिकृत वास न वेद किं स्वास्मन् गते गच्छति, अपगच्छति वेति । देहं तु नश्वरम् (१) इति पाठे नश्वरमित्यनुपयोगे हेतुः ३७ देहस्य स्वरूपमाह- देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्वानं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः॥ ३८॥ देहोऽपीति। दैवयशगोऽयं देह कालकर्मस्वभावाधीन । सल्लिति निश्चये। यावत्स्वारम्भक कर्म, तावत् सासु प्राणसहित । स्वस्थित्याद्यर्थं तत्कर्मापेक्षते । बहुकालमपि तिष्ठति, तथापि तनानुसन्यत्त इत्याह-तमिति । प्रपञ्चसहितं तदेहम्, अधिरूढ समाधिपर्यन्त चै योगो येन । अनेन नित्यारूढसमाधिरुक्त । तादृशस्य बहि सवेदनाभावात् युक्तमेव तस्याऽदर्शनम् । किञ्च, स्वामम् । अयं हि प्रतिबुद्धवस्तु स्वत स्फुरिताऽत्मरूप तिच स्वामं स्वप्न इब प्रतीत तुच्छम् , अतो रागामावात् लौक्किवदप्यनुसन्धान नाऽस्ति ॥ ३८ ॥ इदानी देहादिव्यतिरिक्तमात्मानं साधयति, तदभावे पूर्वोक्त नैव सिध्येत् । यथा पुत्राच वित्ताच्च पृथड्मर्त्यः प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमतादेहादेः पुरुपस्तथा ॥ ३९ ॥ प्रकाशः। + देहमित्यत्र । पाहा निरूपयाति पूर्वोक्तावम्था ज्ञापिका याह्यावम्यति ता निरूपयतीत्यर्थ । 'देहं तु नश्वरम् ' इति पाठे विपश्यतीति पठनीय माति । इति श्रीवतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे अष्टाविंशाध्यायनिवरणं सम्पूर्णम् । परिहतम गह २.प' इति नास्ति स ग च ·५५४ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- यथा पुत्राचेति । पुत्रवित्तयोर्लोके आत्मबुद्धिः, शास्त्रतश्च । आन्तरो देहः पुत्रः, वायाः प्राणा वित्तम् । तत्र यथा पुत्राद्वित्तादपि, पर्यो मरणधर्मा, पुत्रे वित्त विद्यमानेऽपि स्वयं प्रियत इति तस्मात् पृथक् । नन्वत्र भेदः स्वतः सिद्धः किमत्र साध्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-अप्यात्मत्वेनाऽभिमतादिति । येषां तु नात्मत्वेनाभिमतिः तान् प्रति न साधयामः, ये पुनरात्मत्वेनैव मन्यन्ते, तेषामपि देहाते भिन्ना इत्यर्थः । एवमेव देहादेहेन्द्रियप्राणान्तःकरणात् पुरुषो भिन्नः ॥ ३९ ॥ अन्नाऽऽत्मनो लोके पृथक् प्रतीत्यभावात् युक्त्या उक्तमपि न सम्यगवगतं भवतीति दृष्टान्तेन स्पष्टयति- यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाळूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाऽभिमतात्तथापि पृथगुल्मुकात् ॥ ४०॥ यथोल्मुकादिति । अग्नेस्त्रयोऽन्ये सम्बन्धिनः-आधारभूतं काष्ठम्, कार्य धूमः, स्वाधाराः स्वांशा वि- स्फुलिङ्गाः। त्रयोऽप्यमेर्यथा भिन्नाः, यद्यप्यमित्वेनाभिमताः । उल्मुकं ज्वलत्काष्ठम् । अमेरेव राजस रूपं धूमः, तामसमुल्मुकम्, विस्फुलिङ्गाः सात्त्विकाः । स्वसम्भवादिति त्रयाणां विशेषणम् । अमिसम्बन्धादेवोल्मुक- त्वम्, अन्यथा काष्ठत्वम् । अग्न्यात्मत्वेनाभिमतादित्यपि पाठः। तथापि पृथगुल्मुकादिति । धूमादिषु भेदः प्रत्यक्षसिद्धः, उल्मुके सन्दिग्ध इति स एवोक्तः ॥ ४० ॥ दान्तिकमाह- भूतेन्द्रियान्तःकरणात् प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः॥४१॥ भूतेन्द्रियान्त:करणादिति । भूतानि देहः, इन्द्रियाणि, अन्तःकरणं च; प्रधानं स्वभावात्मकम् ; जीवसंज्ञितं लिङ्गशरीरशब्दवाच्यम् । एतस्माचतुष्टयादप्यात्मा अग्निवत् पृथक् ; यतो द्रष्टा, इदं च दृश्य- म् । स चाऽत्मा भगवान् भगवत्प्रकृतिकः. न तु तत्त्वप्रकृतिकः । अविकृतकार्यत्वादशत्वाद्वा भगवत्स- म्बन्धेनोक्तः । भगवानित्येवोच्यत इति केचित् । भगवच्छब्दः कार्येऽपि वर्तत इति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह- ब्रह्मसंज्ञित इति । ब्रह्मति संज्ञा यस्य । अतो वैलक्षण्यस्य स्पष्टत्वात् सङ्घातादात्मा पृथक् ॥ ११ ॥ एवं पृथगात्मज्ञानानन्तरं यत्कर्तव्यं तदाह- सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । ईक्षेताऽनन्यभावेन भूतेष्वपि तदात्मताम् ॥ ४२ ॥ सर्वभूनेविति । यद्यपि सद्दातात् पृथगात्मा प्रतीतः, तथापि परिच्छिन्नः प्रतीत इति न कार्यसिद्धिः । महि परिच्छिन्नज्ञानादपरिच्छिन्नं फलं भवति । अतः सर्वभूतेप्वेवाऽऽब्रझतृणस्तम्बपर्यन्तेषु स्वात्मानं पश्यत् , स्वयमेव सर्वत्र वर्तत इति । यथा स्वस्मिन् आत्मनि अयं देहादिसवातः केनचित्सम्बन्धेन व- ते, एवमेव सर्व एव सहाताः स्वस्मिन्नेय वर्तन्ते, नाऽन्यस्मिन्नित्यपीक्षेत । उपचारात् स्नेहाद्वा नैवं द्रष्टव्य- मित्याह-अनन्यमावेनेति । न विद्यते अन्यो भावो यस्य । अन्यबुद्धिर्यस्मिन् मनसि न स्फुरति, ताह- धमनसा । यथा समाते निरूपितम् , तथा भूतेप्यपि ज्ञातव्यमित्याह-भूतेष्वपि तदात्मतामिति । भू. + मम्पमेन. 4, नीमेत. घ. इस्यपेक्षेन. स. ग ·३स्कन्ध २८ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । ५५५ तेपु स्वात्मा द्रष्टव्यः, भूतानि च स्वस्मिन् द्रष्टव्यानीति । तदात्मता मूतात्मता । भूतेप्विवेति पाठे भूतेषु तत्त्वप्रीतेस्तद्भावापन्नानीति ज्ञानवतो दृष्टान्तः॥ ४२ ॥ नन्वेकस्य कथं नानात्वप्रतीतिः १ कथं वा सुखदुःखाद्युपपत्चिरित्याशयाऽऽह- स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथाऽऽत्मा प्रकृती स्थितः ॥ १३ ॥ स्वयोनिविति । यथा एक एवाऽग्निः, स्वयोनिपु काष्ठेषु, नाना प्रतीयते। वक्रऋज्वादिभेदेन, श्वेतरतादिभेदेन च । तत्र हेतुः-योनीनां गुणवैषम्यम् , आकारो जातिश्थ, तथा आत्माऽपि प्रकृती विद्यमानः । आत्मनः सकाशाद्यद्यपि तत्त्वानि जायन्ते, ततश्च न तुल्यदृष्टान्तता, तथापि यदी तेषु प्रवि- श्योद्गच्छति, तदा दृष्टान्त इति ज्ञापयितुं तथाऽत्मा प्रकृतौ स्थित इत्युक्तम् ॥ १३ ॥ शास्त्रार्थमुपसंहरति - तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं देवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणाऽवतिष्ठते॥ १४ ॥ तस्मादिति । इदं हि शास्सं सास्यम् , योगस्त्वङ्गत्वेनोलः; यथा भक्तिः । अतः प्रकृतिव्युदासमेवो. पसंहरति-इमामनुभूयमानाम् , स्वभावत्वेन स्वां प्रकृतिम् , स्वस्य जायेव स्वसंसारप्रसवित्रीम् , देवी भगवत्सम्बन्धिनीम् , विना भगवत्कृपया, भगवद्भावाभावे वा, अनिवर्तमानाम् ; सदसदात्मिकां कार्य- कारुणरूपामनेकविधां वा अस्थापने हेतुः । दुर्विभाव्यामिति सम्बन्धानिरूपणे हेतुः; अतः स्वतो नि- वृत्त्यभावः । एतादृशी पराभाव्य स्वरूपेणाऽवतिष्ठत इति शास्त्रम् । प्रकृतितद्विकारोपधानविलये पु. रुपस्य स्वरूपावस्थानं मोक्ष इति सिद्धम् ॥ ४४ ॥ . इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे अष्टाविंशाध्यायविवरणम् । 1 पदि.क.

·५५६ [ श्रीमद्भागवत- श्रीमुबोधिनी। एकोनविंशाध्यायविवरणम् । x एवं ज्ञानप्रकरण साग वे मुनिरूपितम् । अत पर तु वैराग्य चतुभिर्विनिरूप्यते ॥ १॥ वैराग्ये कारण कालः परिच्छेदक ईरितः । कालस्य भक्तिहेतुत्वं माहात्म्पार्थ स्वतोऽपि तत् ॥ २ ॥ ततो जीवस्य गतयो लोकशास्त्रविभेदत । लोको हि द्विविधः प्रोक्त परलोकस्तथैहिक ॥ ३ ॥ वैदिको ब्रह्मपर्यन्तः कालश्चैव चतुर्गतिः। यावन्निरूपित पूर्व तत्कालास्पृष्टमेव हि ॥ ४ ॥ अग्रे सर्व कालसाध्यमतो वैराग्यहेतुकम् । कालस्तु सर्वत्र समः स्वतन्त्रैः स विरुद्धयते ॥ ५ ॥ दण्डनेतुर्यथा सर्वे हरिणव तथा यत । अत कालवशानां हि वार्ता प्रकरणे तथा ॥६॥ एकोनत्रिंशदध्याये कालभक्तिः ससाधना । माहात्म्यं चापि कालस्य विस्तरेण निरूप्यते ॥ ७॥ गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृत प्रकाशः। ४ अथ एकोनत्रिंशाध्याय विवरिपव प्रकरणस्य भिद्यमानत्वात् सङ्गतिबोधनाय प्रकरणयोरर्थमाहु - एवमित्यादि । तेनैव कार्यत्वमत्र सवादे प्रकरणसङ्गति । शास्त्रे मैत्रेयसंवादे च स्वस्वरीत्याऽवसर एवाऽध्याय- सङ्गति । प्रकरणस्य तु तत्राऽप्येपैवेत्यर्थ । ननु चतुर्भिः कुतो वैराग्यनिरूपणमित्याकाहाया तत्रोत्तरमध्या यार्थकथनेन सार्द्धाभ्यामाहु-वैराग्य इत्यादि । परिच्छेदक कालो वैराग्ये कारणमीरित , स च काल प्रथम वैराग्यजनकप्तगुणभक्तिहेतुत्वेन स्वतो माहात्म्पयत्त्वेन चोक्त , द्वितीपे वैशम्यजनफद्विविधजीवण तिहेतुत्वेन, तृतीयचतुर्थयोस्तत्प्रयोजकद्विविधरोकहेतुत्वेनेत्येव चतुर्गतिजनक , अतो वैराग्ये चत्वार अध्याया इत्यर्थ । वैदिक इति चरण परलोफावेशेपणम् । नभक्तयादीनामना, पूर्वमपि निरूपितत्वात् क्यमत्र तस्यैव निरूपण(ण)वैराग्यार्थत्वमित्यत आहु-यावदित्यादि। वैराग्यहेतुकमिति वैराग्य प्रयोजकत्वेम निमिचीकृत्योक्तम् । तथा च, वैराग्यस्य दु खजनितजुगुप्साहेतुकत्याहुःखस्य कालहेतुकत्वात् पूर्वेषु काला- स्पृष्टत्वेन दु खाद्यजनकत्यान्न वैराग्यहेतुत्वमतोऽत्र कारकृत तदर्थमुच्यत इत्यर्थः । ननु मैत्रेयो हि' अथ ते भगवडीला योगमायोपहिताः' इति भगवल्लीरा कथनाय प्रवृत्तस्तस्य कालपशवार्ता निरूपणे किं प्रयो जनमत आहु -कालास्त्वित्यादि सार्द्धम् । यतो हरिणव यथा सर्वे दण्डनेतुर्यमस्य वशगा कृताः, तथा फार यशगा अपि । कारस्तु सर्वत्र सम स्वतन्त्रै सह विरुद्धश्च, अतस्तद्वशाना वार्ता जीवस्वातन्त्र्यत्याज- नाय, भगययेष्टारूपकारस्वभावम्य भगवद्दाधिकारस्य च ज्ञापनायोकविधलीरात्वेन रूपेण मैत्रेयो वद- तीत्येतत्प्रयोजनमित्यर्थ । एवं प्रकरणार्य निरूप्याध्यायार्थमाहुः एकोनेत्यादि सार्द्धम् । अस्येति काल- वथा ·५५७ ३ स्कन्ध २९ अध्याय. ] श्रीमद्वलभाचार्यविरचिता। सगें यद्यस्य नोत्पत्तिवैराग्यं न भवेचतः । आधिभौतिकभूतादीन्येतानीत्यपि योध्यताम् ॥ ८॥ पूर्वप्रकरणे ज्ञानं साहं सुविनिरूपितम् । वैराग्याभावे तन्नोपपद्यतेति पूर्वानुवादपूर्वकं वैराग्यहेतुं पृच्छ- ति । यद्यपि भक्त्या वैराग्यं भवतीति पूर्व सूचितम् , तथापि कीदृशी भक्तिः वैराग्यं जनयति भक्तिभे. दानपि पृच्छति । तत्र प्रथम पूर्वानुवादमाह सान- देवहूतिरुवाच । लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीयां येन तत्पारमार्थिकम् ॥१॥ लक्षणमिति । त्वया महदादेः प्रकृतिपुरुपयोश्च लक्षणं कार्थतम् । येन लक्षणेन, स्वरूपात्मरूपम् , लक्ष्यते ज्ञायते; अपीपां च स्वरूपं ज्ञायते । अनेन ज्ञानोपायः सर्वोऽप्युक्त इत्युक्तम् ।। १ ।। तत्र प्रमाणमप्युक्तमित्याह- यथा साङ्ख्येपु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्ग ब्रूहि विस्तरतः प्रभो ! ॥ २॥ यथा साङ्क्षयेषु कथितमिति । सायस्य माहात्म्यमाह-पन्मूलं तत्प्रचक्षत इति । तत्पूर्वोक्तलक्ष- णादिकं यत्सालयमूलमिति प्रचक्षते । यो भगवान् वा, तस्य साङ्क्षयस्य मूलमिति प्रचक्षते । एवमनूध पै. राग्यहेतुभूतां भक्तिं पृच्छति-भक्तियोगस्येति । मे मह्यम् । मार्ग नानाविधम् , विस्तरतो बहुसाधनभेदतः, बहि । प्रमो इति तथाकथने सामर्थ्यम् ॥ २ ॥ किं ततः स्यातनाऽऽह-- विरागो येन पुरुषो भगवन् ! सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः॥ ३ ॥ विरागो येनेति । भगवनिति सम्बोधनं वैराग्यस्याऽपि भगवद्गुणत्वेन भक्तिसाध्यत्वेऽपि न दोप इति ख्यापनार्थम् । येन भक्तिमार्गेण कृत्वा, पुरुपः सर्वतो विरागो भवेत् । इदमेव वाक्यमप्रेऽपि युज्यते । भक्तिर्हि अलौकिकमकारेण वैराग्यहेतुः । लौकिकप्रकारेण वैराग्यहेतुं पृच्छति-आचस्वेति। जीवलोकस्य लोकपाणिनः, विविधाः संसरणमार्गा देवतिर्यड्मनुप्यादियोनिप्राप्युपायाः । मम मसम् ॥ ३ ॥ कालय वैराग्यहेतुरिति तस्य स्वरूपं कथयेत्याह-- कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं वत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुशलं जनाः॥ ४ ॥ कालस्येति । ईश्वरस्य रूपमिव रूपं यस्य । ऐश्वर्यारो भगवता काले स्थापितः, अतः कालम्यस्वरूप प्रकाश माहात्म्यम्य । एवं मैत्रेयोक्तोऽवसरः साधितः । गुको तं साध्यन्ति-आधिमौतिकेत्यादि।

·, ' - श्रीमुबोधिनी । { श्रीमद्भागवत- ज्ञातव्यम् । किञ्च, परेपां ब्रमादीनामपि परो नियन्ता । किच, यतेति हर्ष, सर्वे जनाः कालहेतोः कुशलं कुर्वन्ति । कालाद्भयाभावे कोऽपि कुशलं न कुर्यात् ॥ ४ ॥ ननु मया सर्व वक्तव्यमिति कोऽयं निर्बन्धस्तत्राऽऽह- लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुपश्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासीः किल योगभास्करः ॥५॥ लोकस्येति । लोकस्य निस्तारार्थे, योगभास्करः किल त्वमाविरासीः, अतस्त्वयैव सर्वमज्ञाननि- वर्तकं वक्तव्यम्, सूर्येणैव हि सर्व तमो माध्यते । ननु लोकाः स्वयमेव स्वाज्ञानं कथं न दूरीकुर्वन्ति ! तत्राऽऽह-मिथ्याभिमतेरिति । मिथ्या अभिमतिरभिमानो यस्य | अभिमानेन प्रस्ता न सन्मार्ग जा- नन्तीत्यर्थः । किञ्च, चक्षुषा हि मार्गपरिज्ञानम्, लोकास्त्वचक्षुपः। चक्षुरत्र सच्छास्त्रम्, अन्यथा सूर्येणाऽपि कार्य न किञ्चित् । अत्यन्ताविवेकार्थमाह-अनाश्रये अरक्षके, तमस्यज्ञाने, चिरं प्रसुप्तस्य पूर्वापरा- नुसन्धानव्यतिरेकेण संसार एव रमतः। तत्रापि कर्मस्वनुविद्धया धिया थान्तस्य । कर्मश्रान्तः शयानो- ज्ञः, अन्यः सुप्तस्तमस्यधः। दीनो भवति सर्वेषां ये समर्था दयालवः । तेषां योगेप्रकाशको भा- स्करः, अतश्चक्षुरपि प्रयच्छति, तमोऽपि दूरीकरोति, सुप्तमपि प्रबोधयति, श्रमापनोदनं च करोति, कर्मा- सक्तिं च त्याजयति, मिथ्यामिमानं च दूरीकरोति, आश्रयश्च भवति, शीघ्रं च कृतार्थ करोतीति अष्टासो- द्धारहेतुरयं भास्करः॥५॥ सन्मार्ग पृच्छतीति सन्तुष्टः, वैराग्यहेतुनोक्त इति श्रोतृत्वावगत्याऽपि प्रीतः, मातृत्वादनुरुद्धः, तस्या दी- नत्वं दृष्ट्वा करुणया पीडितः, अंग्रे इयं कृतार्था भविष्यतीति-महामुनित्वात् ज्ञात्वा अभिनन्दनेन सम्मुखीकृत्य बभाप इत्याह- मैत्रेय उवाच। इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्य महामुनिः । आवभापे कुरुश्रेष्ठ! प्रीतस्तां करुणार्दितः ॥ ६ ॥ इतीति । श्लक्ष्णं मनोहरं मातुर्वचः, तथात्वेनाभिनन्छ, तां पुरुषार्थोपयोगिनीमारभापे प्रत्युत्तरं दत्तवान् ६ मुख्यां भकिं वक्तुमादौ गुणैर्भिन्नां भक्तिमाह- श्रीभगवानुवाच । भक्तियोगो बहुविधो मार्गर्भामिनि!भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥७॥ * भक्तियोगो बहुविध इति । मागैर्मतभेदैः, पुरुषस्वभावभेदैश्च, बहुविधो भाव्यते । यतः प्रकाराः। * भक्तियोगो बहुविध इत्यत्र । पुरुषस्वभावभेदैरित्ययं हेतुरुत्तराद्धे अर्थतः प्राप्यत इति बोधयितु- माहुः-पत इत्यादि ननु चिदंशानां जीवानां सर्वेपामेकविधत्वात् कथं स्वभावभेद इत्यत आहु:- नियतंक च. क. प... २ योगप्रकाशःक. प. इ. ३ अपेयम, क. .

·३ स्कन्ध, २९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। स्वभावगुणमार्गेण पुंसां स्वभावो विभिद्यते । स्वभावो जीवभेदनिमित्तः, जीवा बनेकविधा नानास्वभावाः। गुणा अपि भेदका अन्तःकरणस्वभावहेतवः। मार्गा देशकालनियमेन देहनियामकाः । वर्णाश्रमधर्मपापण्डा. दिप्रतिपादनशास्त्ररूपो मार्गः । तेपामावृत्त्या प्राणिनां भावो मिद्यते; अन्यथा श्रुत्वाऽपि स्वभाववशादन्यथा अर्थ कल्पयन्ति, तदनुसारिणश्च तथैव मवर्तन्ते; अतो बहुविधा मार्गा भक्तौ ॥ ७ ॥ तत्र प्रथमं तामसान् भक्तिभेदानाह- अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भ मात्सर्थमेव वा। संरम्भी भिन्नडग्भावं मयि कुर्यात् स तामसः ॥८॥ * अभिसन्धायेति । शत्रूणां हिंसामुद्दिश्य यस्तु माय भावं भक्तिं कुर्यात्; स तामसतामसो भवति । तस्माद्दम्भेन यः करोति परप्रतारणार्थ स राजसतानसः; परस्य बुद्धिर्धनं चाऽपहियते इति तामसत्वम् । मात्सर्येण परोत्कर्षासहनेन लोकानामसाधारणबुद्धिनिवृत्त्यर्थ यो मयि भावं कुर्यात्स सात्त्विक- तामसः । अयं भाव आन्तरवुद्यात्मकः, अभिध्यानरूपः, तपोलपोवा; न तु श्रवणादिरूपः, तत्र तस्याऽन- धिकारात् । भिन्नगिति । अभिन्नदृष्टयाऽप्येते मावा भवन्तीति तव्यावृत्यर्थमुक्तम् ; 'यथा हि भगया नेव वस्तुतः सदसच यत् । सत्येनाऽनेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः' इति वाक्यात् । तमसो मूलं संरम्भीति । भगवत्स्तोत्रेषु सर्वेषां संग्रहार्थ बहूनि फलान्युच्यन्ते; अतः फलविशेषकामनयैव स्तोत्रा- दीनां श्रवणं सम्भवतीति तामसी भक्तिरुक्ता ॥ ८॥ एवं राजसी त्रिविधामाह विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा। अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः ॥ ९ ॥ विपयान् सक्चन्दनादीन् , यशः कीर्तिम् , ऐश्वर्य वा क्रमेणाऽभिसन्याय गुणैमिन्नो राजसः प्रतिमादी यो मां पूजयेत् स राजसः पृथग्भाव इति पूर्ववत् । एवेति समुदायव्यावृत्त्यर्थम् , वेति विकल्पार्थम् , अन्यथा चत्वारो भेदाः स्युः । आदिशब्देन सूर्यादयः ॥ ९॥ सात्विकमैदानाह- कनिहारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । प्रकाशः। सभाव इत्यादि । भगवतः सकाशाद्वयुच्चरिता आत्मानो वासनाविशिष्टनानाविधलिङ्गेपु प्रविष्टा जीवशब्द- वाच्या भवन्तीत्यतः स्वमावभेद इत्यर्यः। अन्यद्भेदकद्वयमाहुः-गुणा इत्यादि। मार्गा इत्यादि च। मागाः कर्मादयः, देशा मगधकुरुक्षेत्रादयः, कालः कृतकलिमुदुर्मर्तनक्षत्रादिरूपः, तत्कृतो यो नियमम्तादृयदे- शफाल उत्पत्त्याऽऽचारसंसर्गादिरूपस्तेन तथेत्यर्थः । * अभिसन्धायेत्यत्र । मूलम्यभावपदेनोत्तस्यार्यस्य स्वरूपमाहुः-अयमित्यादि । तत्र गमकमाहुः-तत्रे. त्यादि । श्रवणादिरूपे तारास्याऽधिकारानुक्तरित्यर्थः। एते मावा इति अभिघ्यारूपाः अभिनदृष्टया क्रिय. माणत्वे उदाहरणमाहुः यधेत्यादि । १ देहनिशामराः". ग. व. ३ अपि मिने.स. दिमियने ५ १पो वा. ग... -- - ·५६० श्रीमुबोधिनी [श्रीमद्भागवत- यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः ॥ १० ॥ कर्मनिहरिमिति । कर्मणः पापस्य निर्हारो दूरीकरणम् , प्रायश्चितमिति यावत् । पूर्वकृतकर्मणो वा रोगादिना परिज्ञाने निवृत्त्यर्थ यो भगवन्तं यजेत्, वैदिकतान्त्रिकमार्गेण पूजां कुर्यात्, स तामससात्त्विकः । परस्मिन् भगवति वा कृतानां सर्वकर्मणामर्पणं समर्पणमुद्दिश्य यो हरिं यजेत् स राजससात्त्विकः । एवं विधा- नेन भगवन्तमिष्ट्वा तत्र सर्वाणि कर्माणि समर्पणीयानीति यो यजते, स तथोक्तः । यस्तु नित्यकर्मवद्यष्टन्य एव भगवानिति यजते, से सात्त्विकसात्त्विकः । पृथग्भावः पूर्ववत् ॥ १० ॥ निर्गुणां भक्तिमाह द्वयेन- मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधो ॥ ११ ॥ मद्गुणेति । परिच्छेदका हि गुणाः सत्त्वादय । भगवद्गुणास्तु सर्वोत्कृष्टहेतुत्वेन श्रुताः स्वायं भ- गवन्तमनवाच्छन्नमेव बोधयन्ति, अन्यथा स्वस्य उत्कर्षहेतुत्वं न स्यात् । अतः-सर्वगुहाशये माये भग- वति, प्रतिबन्धरहिता अविच्छिन्ना या मनोगतिः । पर्वतादिभेदनमपि कृत्वा यथा गङ्गाम्भोऽम्बुधौ ग- च्छति, तथा लौकिकवैदिकप्रतिबन्धान् दूरीकृत्य या भगवति मनसो गतिः । मनस इत्युपलक्षणम्, दुर्ल- भत्वाय वा; यथा कायिकगतिर्गोपिकानाम् । सा गतिर्निर्गुणस्य भक्तियोगस्य भगवति प्रेम्णो गतिलक्ष- णं ज्ञापकमित्युत्तरेण सम्बन्धः ॥ ११ ॥ स्वरूपमुक्त्वा लक्ष्यलक्षणमम्बन्धमाह-- लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥ लक्षणमिति । निर्गुणस्य भक्तियोगस्य तल्लक्षणमुदाहृतमिति प्रमाणम् । आत्यन्तिकभक्तेर्लक्ष- णमाह-अहैतुर्कीति सार्द्धाभ्याम् । या अहेतुकी पुरुषोत्तमे भक्तिः स एव भक्तियोग आत्यन्तिक उदा- हृत इति सम्बन्धः। पुरुषोत्तम एव भक्तिः, न तु पुरुषेप्ववतारेषु वा । भक्तिश्च प्रेमपूर्विका सेवा । हेतु. फला- नुसन्धानम् , तद्रहिता अहेतुकी, अनिमित्ता वा । अनेन सगुणा निवारिता । अव्यवहितेति कालेन क- मणा वा यत्र सेवायां व्यवधानं नास्ति, नतु निद्रामोजनादिना; तस्य सेवाहेतुत्वात् । या भक्तिरिति लो. फवेदप्रसिद्धा, न तु चौर्यादिना विषयान् सम्पाद्य भगवत्सेवाकरणम् ॥ १२ ॥ तस्या निदर्शनमाह- सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥ १३ ॥ स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः । येनाऽतिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥ , परिक्षानेन निवृत्यर्थम् फ. ग. २ रा य. ग. ३ साविग्रदय . रा . इतरेषु. इ. ५ फलाभिसन्धानमु. स.ग प.

·" ३ स्कन्ध २९ अध्याय, .] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता । सालोक्योति । सैवाऽऽत्यन्तिकी या स्वतो रसभावं प्राप्ता, सैव नाऽन्यत्फलमगीका यति। अत्यन्तप्रे- मोत्पत्तावेवं भवति । सालोक्यं वैकुण्ठे वासः; सार्टिः समानैश्वर्यम्; सामीप्यं भगवत्समीप स्थितिः, सालोक्येऽप्ययं विशेषः, सारूप्यं स्वस्याऽपि चतुर्भुजत्वम् ; एकत्वं सायुज्यम् । उतेति तस्य मुख्यफल- तं ज्ञापयति । तदपि दीयमानं न गृह्णन्तीत्यत्यन्तानादरे । दीयमानत्वं स्नेहात् । मत्सेवनमिति सेवैवा. नन्दरूपा जातेति समासाद्वोध्यते; यतस्ते जनाः सेवकाः। भक्तियोग ईति तस्यैव नाम । स एवाऽऽत्यन्ति. क इत्युदाहृतः । तस्य स्वातन्त्र्याय भगवत इव फलसाधकत्वमाह-येनेति । येन भक्तियोगेन त्रिगुण- मतिव्रज्य, मद्भावाय भगवत्त्वाय, उपपद्यते योग्यो भवतीत्यर्थः ।। १३ ॥ १४ ॥ एतस्या भक्तेः साधनान्याह निषेवितति चतुर्मि:- निषेवितानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्त्रेण नित्यशः ॥ १५ ॥ + मुख्यं साधनमन्तःकरणशुद्धिः, तदन्तःकरणं पोडशकलं भवतीति तस्य शुद्धयर्थ पोटशसाधनान्यु- च्यन्ते । तान्यपि त्रिविधानि ! आधिभौतिकान्येव तानि कृतान्यन्त:करणशुद्धिं सम्पादयान्त परमा धर्मार्थम् ; तान्येवाऽऽध्यात्मिकानि ज्ञानार्थे शुद्धिं संपादयन्ति परमाम् ; तान्येव च पुनराधिदैविकानि परमां शुद्धिं सम्पादयन्ति भक्त्यर्थम् । सा च भक्तिरात्यन्तिकी; इदं वैलक्षण्यं वक्ष्यति-मद्धर्माचरण- रेतैरिति । अन्यथा उक्तानां मद्धमत्वं न विहितं स्यात् । अत एव प्रथमं धर्मत्रयमाह-स्मातम् , श्रौतम् , तान्त्रिकं चेति, साढेन । प्रथमं श्रोते रुचिर्न भवतीति स्मात विधत्ते । स्वधर्मेण परिसंशुद्धाशयः पुरुपो मत्संमुखमेतीति सम्बन्धः । एवमन्येप्वपि साधनेषु । स्वधर्मों वर्णाश्रमधर्मो देहप्रयुक्त्या निष्पन्नः । सोऽपि सम्यक् नितरां सेवितश्चेत् , नत्वनुकल्पेन । तत्रापि कामनारहितेन; तत्रापि सजातीयप्रचयसहितेन महीयसा । त्रिविधगुणयुक्तश्चेत् स्वधर्मः स्नानादिरूपः स्मातः, स तु पार्थिवांशदोष दूरीकरोतीति पोडशां- शोपकारं करोति । एवं क्रियायोगो वैदिको यज्ञात्मकः प्रशस्तः येषु बामणवाक्यानि अतिप्रशंसकानि भवन्ति, न तु द्वादशाहा(?) हीनवन्निन्दितान्यपि भवन्ति । तत्रापि हिंसाप्रचुरं न कर्तव्यम् । अल्पहिंसा इध्मावहिपामर्थे । आलम्भेऽपि तादृशपशुसद्भाघे अल्पहिंसा भवति ' मृत्यवे वा एप नीयते ' इति श्रुतेः । अतो नाऽतिहिंस्रणेत्युक्तम् । सोऽपि सर्वदा कर्तव्यः । एवं क्रियायोगोऽपि गुणत्रयसहितः । अ- यमाध्यात्मिकं दोष दूरीकरोतीति अपां चाऽऽध्यात्मिकत्वात् तच्छोधको भवति ॥ १५ ॥ एवं स्मार्तश्रीताभ्यां परिशुद्धस्तान्त्रिक अभिनिविष्टः पञ्चाई भगवद्वजनं करोतीत्याह- मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनैः । भूतेषु मद्भावनया सत्वेनाऽसङ्गमेन च ॥ १६ ॥ . प्रकाशः। + निपेवितेत्यत्र । ताटशपशुसद्भाव इति । इध्मादितुल्यपिष्टपशुसद्भाये । इतीति नास्नि . घ. इ. भगदावाय रा.इ.च. ३ निषितनेनि इ.प. निविनानि ·- , , ५६२ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीगदागचन- +मद्धिष्ण्यति । भगवद्धिप्ण्यान्यधिष्ठानानि । धिष्ण्यपदेन च प्रमाणमूलकानि श्रीरबादीनि | तेषां प्र. थमतो दर्शनम् ; ततश्चरणस्पर्शः, ततः पूजा, स्तुतिरमिवन्दनं चेति पञ्च । पञ्चानां मत्यकसामर्थ्ययोतनाय बहुवचनम् । अनेन सर्वतैजसशुद्धिरक्ता, पन्चामावयं जात इति । चतुर्थ साधनमाह-भूतेविति । सर्वे- प्वेव सातेषु भगवद्भावना कर्तव्या, भगवानवैवं जातः, एवमवस्थ इति वा; यथा वायोः । साधनान्त. रम्-सत्त्वेनेति । सत्त्वगुणः साधनम् । तत्रिविधम्-सात्त्विककर्मरूपम् , सतां स्वरूपत्वापादकम् , वसुदे. वरूपान्तःकरणसाधकं च । अनेनाऽऽकाशशरीरत्वाद्भगवतस्तच्छुद्धिरुक्ता । इन्द्रियशद्धिमाह-असङ्गमने- ति । सर्वसङ्गनिवृत्तिः कर्तव्या । चकारातदिच्छापरित्यागः ॥ १६ ॥ महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैन्या चैवाऽऽत्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥ स्वापेक्षया महतां बहुमाननम् , पीडितानां दीनानां स्वापेक्षया हीनानामनुकम्पा, तुल्येषु च मैत्री; न तु मात्सर्यम् । अवगणना, स्पर्धा च न कर्त्तव्येति चार्थः । चक्षुपो दर्शनस्य स्पर्शस्य च दोषा व्याव- र्तिताः । यमेन नियमेन चेति प्रत्येकं द्वादशविधेनाऽपि करपादौ शोधितौ । अहिंसादयो यमाः, दयो नियमाः । चकारादवान्तरा गृहीताः ॥ १७ ॥ आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनाऽर्यसङ्गेन निरहतियया तथा ॥ १८ ॥ आध्यात्मिकानां शास्त्राणां साङ्ख्ययोगादीनाम् , अनुश्रवणं गुरुमुखाच्छ्रवणम् , श्रोत्रसंस्कारकम् । भगवतो निरन्तरं नामकीर्तनं च वाक्संस्कारकम् । चकाराद्गुणकर्मणामपि । म इति विषया व्यावर्तितः । सर्वत्राऽऽर्जवमृजुत्वम् , प्राणसंस्कार उक्तः । आर्याणां सतां सङ्गो जिह्वासंस्कारकः । त एवेतररसनिवारकाः। अहङ्काराभावस्तु मनःशोधकः सुप्रसिद्धः ॥ १८ ॥ मधर्माचरणैरेतैः परिशुद्धाशयः स्फुटम् । अञ्जसो पुरुषोऽभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥ ४ एते सर्वे ये भक्तिजनकाः, ते मद्धर्माः; तैः परितः शुद्ध आशयो भवति । तदैव पुरुषः, अञ्जसा सा- मस्त्येन, श्रुतमात्रगुणं मामभ्यति । यथा चिरकासितविदेशगतपुत्रगुणे श्रुते, भर्तृगुणे या, सर्वतो निवृ- तं मनस्तत्र प्रविशति, स्वयञ्चाऽभिमुखो भवतीति । युक्तमुक्तमिति हि शब्दार्थः । पुरुपस्याऽञ्जसेति पाठे आशय एव कर्ता ॥ १९॥ स्नाना- प्रकाश + मद्विप्ण्येत्यत्र । यथा पायोरिति । येन कृतेन प्रकारेण वायोः शुद्धिरित्यर्थः । x मद्धर्माचरणरित्यत्र । तदैव पुरुषोऽअसत्येवमर्थकथने ' अञ्जसा पुरुषोऽभ्येति ' इति पाठो योध्यः । श्रीधरीये तु 'पद्धर्मणो गुणरेतैः' इति पाठः। अवान्तरभेदाः तप. २ परिंगगद भरायः पा. ३ पुरुषरत्यासाऽन्येति..

·. . ३ स्कन्ध २०. अध्याय. ) श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। * एकं च साधनमाह- यथा वातरथो घ्राणमावृते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥ यथा वातस्थ इति । निरन्तर सेव्यमानो योग एक एव सर्वसाधकः । तत्र शुद्धिरपि नापेक्ष्यत इति दृष्टान्तेन तथात्वमाह-यथा गन्धो वातारूढः, स्वभावत एव वा, वातो रथो यस्य । स तु घाणमेवा. ह, प्राण एव तस्य प्राहको भवर्तीति । एवं योगरतमपि चित्तमात्मानमेव गृहातीति आत्मगाभ्येव भव- ति । अत्र पूर्वसाधनान्यपेक्ष्यन्त इत्याशयेनाऽऽह-अधिकारि यदिति। यचितं सर्वमेव विकारं त्यक्तवत् २० एवमुत्तमां भक्ति ससाधनां साधयित्वा पूर्वोक्तां सगुणां त्रिविधामपि निन्दति-अहमिति चतुर्भिः-- अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्माऽवस्थितः सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्वनम् ॥ २१ ॥ करोति यत्तवटवन्मुख्यस्याऽतिक्रमस्तथा । दोपोत्पत्तिश्च प्रचुरा पत्नीतेश्च न साधकम् ॥१॥ तन्न प्रथम पूर्वभक्तिरनुकरणमात्रम् , न तु भक्तिरित्याह-सर्वेषु भूतेष्वहमात्मा। अवस्थितरित्ति काश- कृत्स्नः' इत्यत्र प्रतिपादितं भगवत एवाऽवस्थाविशेषो जीव इति । तदाह-अवस्थितः सदेति । अह- मेय वा भूतात्मा सर्वभूतरूपः, तत्त्वरूपः, जीवरूपश्च, सद्भातरूपश्चेति । अवस्थितः सदेत्यन्तर्यामी । अतः सर्वभावेन सर्वेषु भूतेषु विद्यमानं मामवज्ञाय, भेदबुद्धिं हिंसादिकं च तत्र जनयित्वा, स्वात्मानमपि केवलं मर्यं शरीरं मत्वा, यत् कुरुते तदर्चाविडम्बनमेव ॥ २१ ॥ अथ भगवदाकाराभावात् स्वबुद्ध्या शास्त्रमुल्लङ्य यदि भजते, तदा यस्य फलं तदाह--- यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वाऽची भजते मौढयाद्भस्मन्येव जुहोति सः ॥ २२ ॥ + यो मामिति । सङ्घाते अहं त्रिरूपी वर्ते-प्रथमं सर्वेषु भूतेषु तद्रूपः, तत आत्मरूपः, तत ईश्वरोऽन्तर्यामी नियामकः । एवं पुरुषे सर्वभावेन विद्यमानं भगवन्तं हित्वा, अर्ची प्रतिमाम् , यो भजते । भजने प्रमा. णाभावमाह-मौढ्यादिति । न तु स्वतन्त्रो मगवन्मार्गो निपिद्धः, स गुणातीत इत्येकादशे वक्ष्यते, 'म- निकेतं तु निर्गुणम्' इत्यादिभिः । प्रकरणेन च वाक्यानि सम्बद्धानि तत्पफरणस्थमैव गुणदोष बद- न्ति, तत्र पृथग्भावस्तु नोक्तः । द्वादशानुसारेण या पुरुषो नारायण इज्यः । उभयत्राऽपि भेदगुणयोरभा. वान्नैतानि दूषणानि भवन्ति, किन्त्वयैव तानि पूर्वोक्तसगुणमक्तिद्पकाणि । अर्चायां ज्ञानक्रियाचैतन्यान- प्रकाश * यथेत्यत्र । साधनमाहेति । मुख्यं भगवत्प्राप्तिसाधनमाहेत्यर्थः । +यो मामित्यत्रानन्वेकादशस्कन्धे भगवता मद! 'सम्प्रतिष्ठाप्य' इत्यादिना महत्ता प्रपञ्चेन प्रतिमा- पूजनमेव मुख्यतया निरूपित्तम् , अत्र तु निन्द्यत इति कथमविरोध इत्यत आहुः-न वित्यादि । तत्र गमकमाहुः-स इत्यादि । तथा च विषयाधिकारिणोः प्रमाणस्य च भेदान्न विरोध इत्यर्थः । प्रकारान्तरं सह. मन्ति-दादशेत्यादि । 'तान्त्रिका परिचायाम्' इत्यादिनोक्तः। एवं विरोध परिहत्य प्रस्तुतं व्याकुर्वन्ति-अर्चा . - - ·. ५६४ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- न्दानामभावात् निष्पादनार्थ व्यापृतान्यप्येतानि पश्चात्त्यक्त्वा गतानीति भस्महुतपायं भवति । स इति पूर्वोक्त एव । पूर्वमनिस्तत्र दृष्ट इति शान्तेऽप्यमी प्रमाद्धोम इति सोऽत्र दृष्टान्तीकृतः ॥ २२ ।। परद्वेषादिना अर्चायां भगवद्भजने कामाद्युत्पत्तेः कदाचिदपि न मनःशान्तिर्भवतीत्याह- द्विपतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः । भूतेषु बद्धवरस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥ * द्विपत इति । स हि मामेव द्वेष्टि, यतो भूतेप्यहमेव वर्त इति । अतः परकाये मां द्विपतो मन; कदापि न शान्तिमृच्छतीति सम्बन्धः । ननु जीव एव द्वेषाश्रयः सङ्घातो वा; अन्यथा व्यवहारो न स्यात् अतो भेदो व्यवहारार्थं मृग्य एव, 'यं द्विष्यातं ध्यायेत् ' इति श्रुतेश्च । तत्र कथमाह भगवान् ‘ मां द्विपतः' इति चेत् ; सत्यम् । तद्गतापकारक्रियया हि तस्मिन् द्वेपः । सा क्रिया मत्कृता, मत्प्रेरणया वा जातेति तन्निमित्तं चेदन्यं द्वेष्टि, तर्हि मामेव द्वेष्टि । भेदे तु यज्ञपरिपन्थिनो दैत्याः, मदधिष्ठिता अपि, रोगा इव निवर्तनीयाः; सुपादिरिव ब्रीह्यादिषु । अतो यज्ञार्थ द्वेपः, न तु द्वेषार्थ यज उचितः । श्येना- दावप्येवमेव, यज्ञभ्रातृव्य एव स्वमातृव्य इति। तत्र तु यज्ञो निरभिमान इति तायदपि कर्तव्यम् अत्र तु भगवान् साभिमान इति द्विषन्तमपि न द्विप्यात् । कार्य तु प्रहाद इव सेत्स्यति । अतोऽत्र मार्गे सर्वथाऽपि द्वेषोऽनु- चितः। भगवदर्थ सृष्टिश्चेयम् ; अतोऽत्र भगवद्वेष एव भवति । किञ्च, मानिनः, भिन्नदर्शिनः, भूतेषु वद्धवरस्येति दोपत्रयम् । सात्त्विकराजसतामसा दोषा निरूपिताः । न हि त्रिदोपव्याप्तस्य शान्तिरस्ति । अभिमानस्तु सात्त्विकदोष एव, उत्कृष्टकर्मणैवाभिमानो भवतीति । क्रियया हि भेद इति राजसं भेदज्ञानम्, चैरं तु तामसमिति ॥ २३ ॥ प्रकाशः। यामित्यादि । ज्ञानक्रिये इत्यत्र ज्ञानं धर्मात्मकं बोध्यम् । निप्पादनार्थ व्यापृतान्यप्येतानीति अर्चकस्याज्ञानादीनि अर्चायां भगवत्त्वनिप्पादनार्थ व्यापृतानि भूतेषु भगवदवज्ञया त्यक्त्वा गतानीत्यर्थः । * द्विपत इत्यत्र । अत्र परकाये स्वद्वेपकथनं लोकवेदविरुद्धमित्याशश्य समादधते-नन्वित्यादिना । अन्यथेति । जीवसवातयोर्भगवदभिन्नत्वे । तनिमित्तमिति । अपकारनिमित्तम् । ननु व्यवहारार्थ भगव- तेव भेदः प्रकटित इति तत्प्रयुक्तो द्वेष इति शङ्कायां तत्र व्यवस्थामाहुः-भेदे वित्यादि । नन्वेवं सति श्येनादिविधीनां का गतिरित्यत आह -श्येनेत्यादि । इतीति अस्माद्धेतोः। विद्वेषार्थ श्येनयाग इति तस्याऽपि न भूतद्वेपे नात्पर्यम् । ननु श्येनदृष्टान्तेनाऽत्रापि विद्वेषः सङ्गमनीय इति चेत् तत्राऽऽहुः-तत्र वित्यादि। एतेन ' यो मां द्वेष्टि यं च वयं द्विप्मः' यं द्विप्रास्तस्मिन् प्रतिमुश्चामि पाशम् ' इत्यादावपि मामि- त्यनेन यनादिरूपं भगवन्तं निरभिमानम् , वयमित्यनेन यज्ञद्वेषिप्रतिपक्षा इत्यादिरूपं जानीयादिति शापितम् । नन्वेवं सद्विषे कथं कार्यसिद्धिरित्याकाइयां भगवतैव सिद्धिरिति दृष्टान्तेनाहु:-कार्य वि. त्यादि । नन्वेवं सर्वथा द्वेपत्यागे यो मां द्वष्टीत्यादिषु लक्षणाप्रसक्तिः, विश्वामित्रजमदग्नी वशिष्ठेनास्पर्धेताम्' इत्यादियाक्याजाचारविरोधश्चापद्यतेति नेदं युक्तमित्याकाहायामाहुः-भगवदर्थमित्यादि । तथा चाऽन्यत्र यथा तथाम्नु, यस्तावदस्यां सृष्टायुत्पन्नः स सर्वत्रैतामेवाऽनुसन्दध्यात्, अतः सर्व समञ्जसमित्यर्थः । पामावस्याऽऽवश्यकत्वं फलप्रदर्शनेन समर्थयन्ति-किश्चेत्यादि । तथा च विद्वेषादीनामशान्तिरूपं . । अपवाय पाना.

·- ३ म्कन्ध २९ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचायविरचिता । अह तु न संतुष्टो भवामीति मुरय दूपणमाह- अहमुच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयाऽनघे !। नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः ॥ २४ ॥ अहमिति । यद्यपि बहुसुवर्णपुप्पादिक प्रयच्छति, तथापि उच्चावचैरनेकविधैव्यैः पुप्पादिभिरुत्प. जया क्रियया अह नैव तुष्ये । तत्र हेतु -भूतग्रामारमानिन इति ।अर्चायामित्युपलक्षणम् । पुरुषविशे- पेऽपि भजने भूतनामावमानिनो न तोप एव । पर तत्र तादृश एव भजतीत्यर्चायामित्युक्तम् ॥ २४ ॥ ४ तर्चािविधायकानि वाक्यानि व्यर्थानि म्युरित्यागयाऽऽह- अर्वादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥ अर्चादाविति । यावत्सर्वात्मक भगवन्त न जानाति, तावदायामर्चयेत् । यतोऽहमीश्वर , अन्यथा मारयेत् । सार्चा धर्मस्पेत्याह-स्त्रकर्मकृदिति। सन्ध्यावन्दनवत् भगवत्पूजाऽपि नित्या ब्राह्मणादीनाम् । अत स्वकर्मकृत् शारग्रामादौ मा पूजयेन्, यावन्मा सर्वभूतेषवास्थित स्वहृदि न वेद । अनुभवो न भवतीत्यर्थ , न तु शाब्दज्ञान प्रयोजकम् । यथा साक्षाद्भगवति समागते बुद्धिर्भवति, एव कृमिकीटादा- यपि चेबुद्धि , तदा कर्मनिवृत्तिरानिवृतिश्चेति साधारणमेतद्वाक्यम् , गुणप्राधान्याभावात् ।। २५ ।। * ज्ञानोत्तर तु न कर्तव्यमित्यत्र हेतुमाह-- आत्मनश्च परस्याऽपि यः करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥ आत्मन इति । यदि ज्ञानोचरमपि पूजा कुर्यात् , भेदबुद्ध्या स्वसेवामिव कुर्वन् न दुप्यते । स्वसेवया प्रकाश प्रत्यक्षदोषमनुसन्धाय तया सुखाभावरूप दोष प्रत्यक्षात् ' अशान्तस्य कुतः सुखम् ' इति वाक्या- द्विमृश्य च द्वेषाभिमानादिक त्यजेदित्यर्थ । अहमित्यत्र । द्वैपादेर्महान्त दोप वदन्ति-अह वित्यादि । पुरुषविशेष इति गुर्वादौ । अ दावित्यत्र । अर्चाविधायफानोति । सगुणा विधायकानि । यावदित्यादि, तथा च मुख्या धिकाराभावे कर्तव्यतायोधनेन सार्थक्यान्न तेपा वैयर्थ्यमित्यर्थ । नन्वेव वाक्यपैयाभावे पूजाया फला- भावात् फलतो वेयर्थ्य दुर्वारमित्यत आहु-यत इत्यादि । तथा चानिवृत्तिरीदृशी ततो भवतीति न फरतो वैयर्थ्यमित्यर्थ । तादृशपूजाया स्वरूपमाहु -साऽचेत्यादि । प्रयोजकमिति पूजादिकर्मनिवृत्तिप्रयोज- कम् । एतदेव व्याकुर्वन्ति-यथेत्यादि । साधारणमिति । पूजामानसाधारणम् । एतादृशत्वे 'गृहं सर्वा- (मना त्याज्यम् ' इत्युक्तरूपस्य त्यागम्ययाऽधिकारादिति । * आत्मन इत्यत्र | आहेति । अभेददर्शनरूप हेतु भेदनिन्दामुखेनाह । पूजां कुर्यादिति । मिल दृशा पूजा कुर्यात् । तस्याहमेव भय प्रयच्छामात्यनेनाऽम्यान्वय । तेन सिद्धमा-भेदयुदधेत्यादि । - भजन क ग ह च ·लीनस्तदात्मको मवति, एतापनार्थमुमयथा निरूपणमित्यर्थः। स्वरूपं विवृण्यन्ति-एतदित्यादि । नन्व- ५६८ श्रीमुबोधिनी । [ श्रीमद्भागत- मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्वहु मानयेत् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥ मनसेति । स्वार्थमयतज्ज्ञानं निरूपितम् , नवधिकारिणोऽन्यपूजार्थम् । अत एवंविदैपि एतानि परिदृश्यमानानि भूतानि प्रणमेत् । स्यापेक्षयाऽपि बहु मानयेत्। तत्र हेतुः-ईश्वरो गगयान् जीयकलया जीवकलारूपेण, सह वा, सद्गुणैः सह प्रविष्ट इति । इति शब्दो हेती, ईश्वरत्वात् , अन्यथा स्वस्थानान् प्रच्यावयेत् । जीये तु न होनबुद्धिः कर्तव्या, से हि कला । लीलार्थ सा कलेत्यर्थः ॥ ३४ ॥ एवं भक्तिज्ञाने निरूप्य, नमस्कारभगवद्दर्शनाम्यां च व्यवहारेऽपि तदुभयमुपपाद्य, भक्तिज्ञानयोः स. मुच्चयः विकल्पो वा, फलहेतुरित्याशयाऽऽह- भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः । ययोरेकतरेणैव पुरुपः पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५॥ * भक्तियोगश्चेति । हे मानवि, भक्तियोगोऽष्टागयोगश्च मया द्वयमुदीरितम् । मानवीति परिज्ञानार्थम् । ययोर्मध्ये एकतरेणैव पुरुपः पुरुषमात्मानं भगवन्तं ब्रजेत् । ज्ञाने योग उक्तः, उत्तरा साक्षात्कारावृत्त्यर्थं प्रवेशार्थ चें । भक्तिस्तु स्वतन्त्रा । एकप्राधान्ये अन्यद्गौणभावमेवाऽवलम्बते, अतोन समुच्चयः शास्त्रार्थः३५ एवं पृष्टां भक्तिं निरूप्य, वैराग्याथै कालस्य पराक्रमं वक्तुम्, प्रथमतः कालस्य स्वरूपमाह-एतद्भ- गवत इति द्वयेन- एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः । परं प्रधानं पुरुषो दैवं कर्म विचेष्टितम् ॥ ३६ ॥ रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदशां भयम् ॥ ३७॥ x कालस्य कार्य स्वरूपं चोच्यते, कार्ये निविष्टः स्वरूपं प्रामोतीति ज्ञापनार्थम् । एतज्जगत्सर्वं भगवतो रूपम्, अन्यथा कालस्य भगवत्त्वात्कालत्वं विघातुं न शक्येत । अत एंतजगद्भगवद्रूपमित्युक्तम् । प्रकाश * भक्तियोगश्वेत्यत्र । स्वतन्त्रेति स्वतन्त्रसाधनभूता, न तु योगवज्ज्ञानोपकारकतया तच्छेपा । ननु भक्तियोगयोरुभयोरपि निरूपणे इतरेतराङ्गत्वेनेतरेतरनिरूपणे(उ)भयोरपि स्वीकारात् समुच्चय एव कुतो नोक्त इत्यत आहुः-एकेत्यादि । स्पष्टम् । * एतदित्यत्र । उभयथा कालनिरूपणस्य प्रयोजनमाहुः कार्य इत्यादि । कालस्य कार्य हि वक्ष्यमा तत्र निविष्टो जीयः स्वरूपं परादिदिव्यान्तं कालस्वरूपं यथाधिकार प्रामोति, तन्न . णाव्युत्पत्तिप्रलयौ, तत्वमद्दिश्य , सरप मध्ये किमित्युच्यत इत्याकाहायामाहुः-अन्यथेत्यादि।

·.
३ स्कन्ध २९ अध्याय ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता।
रूपभेदविदस्तत्र ततयोभयतो दतः।
तेषां बहुपदा श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः।
ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥३१॥
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान स्वकर्मकृत् ।
मुक्तलिङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मनः ॥ ३२ ॥
तत्राऽपीति । ज्ञानेन्द्रियेपु निकृष्टः स्पर्शः; ततो रसना उत्कृष्टा, मधुरादयो हि रसाः स्पर्शापेक्षयाऽपि
मोहका इति । ततोऽपि गन्धविदः, पृथिवीगुणत्वात् दूरादपि ज्ञानजनकत्वाच । स्पर्शवेदिनःप्रायेण सर्वे
कृमयः, ततो मत्स्या रसवोदनः । गन्धविदो प्रमरादयः; ततः शब्दविदो हरिणाः, गन्यापेक्षयाऽपि
शब्दो दूरादेवाऽथ ज्ञापयतीति । ततोऽपि चक्षुः, अतिदूरादर्थ ज्ञापयतीति-रूपभेदविदः काकादयः श्रेष्ठाः।
ततश्चोभयतो दतः साधनाधिक्यवन्तः मर्कटादयः श्रेष्ठाः, म्पकादयो वा । तच्च करणमन्तयनार्थमेवेति
ततोऽपि बहिःकरणवन्तः श्रेष्ठा इत्याह-तेषां बहुपदा श्रेष्ठा इति । गोजरादयो बहुपदाः। ततोऽपि चतुप्पादः
सर्वे मूपकमार्जारश्वादयः । ततो द्विपाद, सर्वे पक्षिणो मनुष्याश्च । ततो ब्राह्मणादिवर्णा उत्तमाः, धर्म-
स्वात् । तेषामायः, मुख्यधर्मवत्त्वात् । जातिवाह्मणापेक्षयाऽपि वेदाध्यायी महान् , ततोऽपि वेदार्थवित् ।
ततोऽपि वेदार्थे सर्वसन्देहनिवारकः । ततोऽपि यज्ञादिकर्ता श्रेष्ठः । ततोऽपि मुक्तालिङ्गो गलित-
देहाभिमान. श्रेष्ठः । ततोऽपि निरभिमानो भूत्वा ऐहिकामुमिकाथै न किश्चित्करोति, नाऽपिवान्छति स
उत्तमः ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१॥ ३२ ॥
तस्माचादशो भूत्वा यो भगवद्भक्तः स महानित्याह-
तस्मान्मर्पिताशेपक्रियार्थात्मा निरन्तरः॥
मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि संन्यस्तकर्मणाम् ॥
न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात् ॥ ३३ ॥

·. ५६६ मुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- च स्वयं सन्तुप्यते, 'यद्यन्यां देवतामुपास्ते, अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति यथा पपुरेवं स देवानां पशुः' इति श्रुतैरात्मेत्येवोपासीत । यस्तु पुनः, आत्मनः परस्याऽपि अन्तरो उत् अरमपि ईपदपि अरं भेदं करोति । अरा हि भेदकाश्चक्रस्य । ' यदा वैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति' इति श्रुतेः । तद्भयमहमेव प्रयच्छामीत्याह-तस्य भिन्नदृश इति । उल्पणं भयं विदधे विशेपेण तस्मिन् स्थापयामि । तद्धयं मृत्युरेव, न खन्येन भयेन प्राणांस्त्यजति । सहजो हि प्रयत्नः प्राणधारकः, अतो भक्तिफलं दूरे; मृत्युम्तु सेत्स्यतीति ज्ञानोचरं मृत्योरभावादेतन्न कर्तव्यमिति फलितम्२६ अज्ञानदशायामप्यर्चापेक्षया ज्ञानार्थिनः सर्वभूतेष्वेव भजन श्रेष्ठमित्याह--- अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अहयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याऽभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ।। अथ मामिति । अथेति भिन्नप्रक्रमार्थः, पूर्व ज्ञानिनो निरूपणात् । सर्वभूतेषु भजनं भक्तिमार्गेऽपि वर्तत इति तन्निवृत्त्यर्थमाह-भूतात्मानमिति । भूतानामात्मा जीवः । ननु स सर्वत्र वर्तत. इति कोऽयं भूतेषु विशेषस्तत्राऽऽह-कृतालयमिति । यथा कश्चिद्गहं कृत्वा काचित्तिष्ठति, तदुपलब्धिस्तत्र सुलभा, अत आत्मनोऽपि सङ्घातरूपं गृहं कृत्वा स्थितस्य तत्रोपलब्धिः सुलभा । लोकेऽपि गृहे पदार्थसमर्पणे गृहस्थः प्रीतो भवति, अतो भूतेप्वेव मामर्हयेत् । यथायोग्यं च पूजा, येनैव यः सन्तुष्यति । तत्र मुख्यं दानम्, मानं च, मैत्री च । निकृष्टे दानम्, उत्कृष्ट मानम् , समे मैत्री। एतदप्यभिन्नचक्षुपा सर्वत्राऽऽत्म- ज्ञानेन कर्तव्यम्, न तु लोकदृष्ट्येत्याह-अभिनेति ।। २७ ।। विशेषपूजायामुत्कृष्टब्राह्मणलक्षणमधिष्ठानं वक्तुं सर्वजीवापेक्षया तस्योत्कर्षमाह-जीवा इति साढ़ेःषभिः- जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे!। ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ २८ ॥ जीवाः प्राणयुक्ता अजीवानां पापाणादीनां मध्ये श्रेष्ठा वृक्षादयः । ततः प्राणभृतः श्वासोच्यासवन्तो जन्माः श्रेष्ठाः । शुभे इति सम्बोधनमुक्तविश्वासाय । देहापेक्ष्या स्थूलः माण उत्कृष्टः, ततोऽप्यासन्यः । एवमेते त्रयो निरूपिताः क्रियाशक्तिप्रधानाः । ततो ज्ञानशक्तिप्रधाना उत्तमा इत्याह-ततः सचित्ता इति चेतनाधारभूतमन्तःकरणं चित्तम्; ज्ञानवन्त इति यावत् । ततश्चेन्द्रियवृत्तय इति । सविषयज्ञानवन्तः । इन्द्रियाण्येतानि क्रियामयानि ॥ २८ ॥ ततोऽपि ज्ञानवतां श्रेष्ठयमाह- तनाऽपि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः। तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः ॥ २९ ॥ मकाशः अत्र अकारः पतित इति प्रतिभाति । विदध इत्युत्तमपुरुपयोगे मृत्युपदमन्वितमेव तिष्ठतीत्यत आहुः- तगयं मृत्युरेवेत्यादि। १ मृत्युमण्येवाति प. भरा भरमपि.घ.. नम्पनि. मासापेक्षया..

·३ स्कन्ध २९ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरनिता। ५६७ रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतो दतः। तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥ ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः। ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः॥३१॥ अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकर्मकृत् । मुक्तलिङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मनः ॥ ३२ ॥ तत्राऽपीति । ज्ञानेन्द्रियेषु निकृष्टः स्पर्शः; ततो रसना उत्कृष्टा, मधुरादयो हि रसाः स्पर्शापेक्षयाऽपि मोहका इति । ततोऽपि गन्धविदः, पृथिवीगुणत्वात् दूरादपि ज्ञानजनकत्वाच । स्पर्शवेदिनःप्रायेण सर्वे कृमयः ततो मत्स्या रसदिनः । गन्धविदो प्रमरादयः; ततः शन्दविदो हरिणाः, गन्यापेक्षयाऽपि शब्दो दूरादेवाऽर्थ ज्ञापयतीति । ततोऽपि चक्षुः, अतिदूरादर्थ ज्ञापयतीति-रूपभेदविदः काकादयःश्रेष्ठाः! तत्तयोभयतो दतः साधनाधिक्यवन्तः मर्कटादयः श्रेष्ठाः, भूपकादयो वा । तच्च करणमन्तनयनाथमवेति ततोऽपि बहिःकरणवन्तः श्रेष्ठा इत्याह-तेषां बहुपदा श्रेष्ठा इति । गोजरादयो बहुपदाः । ततोऽपि चतुप्पादः सर्वे मूपकमार्जास्वादयः । ततो द्विपात्, सर्वे पक्षिणो मनुप्याश्च । ततो ब्राह्मणादिवर्णा उत्तमाः, धर्म- त्त्वात् । तेषामाद्यः, मुख्यधर्मवत्त्वात् । जातिब्राह्मणापेक्षयाऽपि वेदाध्यायी महान् , ततोऽपि वेदार्थवित् । ततोऽपि वेदार्थे सर्वसन्देहनिवारकः । ततोऽपि यज्ञादिकर्ता श्रेष्ठः । ततोऽपि मुक्तलिङ्गो गलित- देहाभिमानः श्रेष्ठः । ततोऽपि निरमिमानो भूत्वा ऐहिकामुप्मिकार्थ न किश्चित्करोति, नाऽपि वान्छति स उत्तमः ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ तस्गानाशो भूत्वा यो भगवद्भक्तः स महानित्याह- तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियात्मा निरन्तरः॥ मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि संन्यस्तकर्मणाम् ॥ न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात् ॥ ३३ ॥ तस्मादिति । व्यर्थत्यागापेक्षया भगवति समर्पणमुत्तममिति। मयि अर्पितोऽशेप कियार्थ आत्मा च येन, आत्मनिवेदी । तादृशोऽपि भूत्वा य आत्मत्वेनैव भगवन्तं जानाति, स महान् । अतोऽपि कश्चित् महानस्तीत्याशङ्कय परिहरति-मय्यर्पितात्मन इति । मदर्थ संन्यस्तकर्मणां पुंसां मध्ये, मय्यार्पता- स्मनः, अकर्तुः समदर्शनादन्यं परमुल्लष्टं न पश्यामि । यद्यपि तत्तच्छाले ते ते श्रेष्ठा निरूपिताः, तथापि विचारकाणां हृदये ते नाऽऽयान्तीति न पश्यामीत्युक्तम् । सर्वापेक्षया मचिज्ञानयोरुत्कर्षः । भ- तावन्यात्मसमर्पणम् , जानं तु सायम् , ब्रह्मज्ञानं च। यद्यप्येते त्रयः, केवलपरित्यागिनश्च सर्वे परित्या- गिनो भवन्ति, तथापि आत्मनिवेदनं ज्ञानद्वयं च यस्याऽस्ति, ततः किमधिकं भविष्यति । तत्पदवयेणा- कम् , मय्यर्पितात्मनः, अकर्तुः, समदर्शनादिति ॥ ३३ ॥ नन्वेवं सति स एव मननीयः स्यात् , स च सर्वरेव स्वत एवं सत्र्यत इति शास्वफल्यं पूर्वदोपानिति- श्वेत्याशयाऽऽह- १५-मयनान क. धर्मत्यात् .. २ अखागा - प.. - - अधिनिनानि.प..

·- - मुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- च स्वयं सन्तुप्यते, 'यद्यन्यां देवतामुपास्ते, अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति यथा पशुवं स देवानां पशुः' इति श्रुतेरात्मेत्येवोपासीत । यस्तु पुनः, आत्मनः परस्याऽपि अन्तरो उत् अरमपि ईपदपि अरं भेदं करोति । अरा हि भेदकाश्चक्रस्य । यदा ोवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति ' इति श्रुतेः । तद्भयमहमेव प्रयच्छामीत्याह-तस्य भिन्नदृश इति । उल्षणं भयं विदधे विशेषेण तस्मिन् स्थापयामि । तद्भयं मृत्युरेव, न ह्यन्येन भयेन प्राणांस्त्यजति । सहजो हि प्रयत्नः प्राणधारकः, अतो भक्तिफलं दूरे; मृत्युन्तु सेत्स्यतीति ज्ञानोत्तरं मृत्योरभावादेतन कर्तव्यमिति फलितम्२६ अज्ञानदशायामप्यर्चापेक्षया ज्ञानार्थिनः सर्वभूतेप्वेव भजन श्रेष्ठमित्याह--- अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याऽभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥ अथ मामिति । अथेति भिन्नप्रक्रमार्थः, पूर्व ज्ञानिनो निरूपणात् । सर्वभूतेषु भजनं भक्तिमार्गेऽपि वर्तत इति तन्नित्त्यर्थमाह-भूतात्मानमिति । भूतानामात्मा जीवः । ननु स सर्वत्र वर्तत. इति कोऽयं भूतेषु विशेषस्तत्राऽऽह-कृतालयमिति । यथा कश्चिद्गहं कृत्वा कचित्तिष्ठति, तदुपलब्धिस्तत्र सुलभा, बत आत्मनोऽपि सङ्घातरूपं गृहं कृत्वा स्थितस्य तत्रोपलब्धिः सुलभा । लोकेऽपि गृहे पदार्थसमर्पणे गृहस्थः प्रीतो भवति, अतो भूतेप्येव मामर्हयेत् । यथायोग्यं च पूजा, येनैव यः सन्तुप्यति । तत्र मुख्य मैत्री च । निकृष्टे दानम्, उत्कृष्ट मानम् , समे मैत्री । एतदप्यभिन्नचक्षुपा सर्वत्राऽऽरम- जानेन कर्तव्यम्, न तु लोकदृष्टयेत्याह-अभिनेति ।। २७ ।। विशेषपूजायामुत्कृष्टबामणलक्षणमधिष्ठानं वक्तुं सर्वजीवापेक्षया तस्योत्कर्षमाह-जीवा इति सार्दैःपति:- जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे!। ततः सचिचाः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ २८॥ जीवाः प्राणयुक्ता अजीवानां पाषाणादीनां मध्ये श्रेष्ठा वृक्षादयः । ततः प्राणभृतः श्वासोच्यासवन्तो जमाः श्रेष्ठाः । शुभे इति सम्बोधनमुक्तविश्वासाय । देहापेक्षया स्थूल' प्राण उत्कृष्टः, ततोऽप्यासन्यः । एवमेते प्रयो निरूपिताः क्रियाशक्तिप्रधानाः । ततो ज्ञानशक्तिप्रधाना उत्तमा इत्याह-ततः सचित्ता इति चेतनाधारमृतमन्तःकरणं चितम् ज्ञानवन्त इति यावत् । ततश्चेन्द्रियवृत्तय इति । सविषयज्ञानवन्तः । इन्द्रियाण्येतानि क्रियामयानि ॥ २८ ॥ ततोऽपि ज्ञानयता अष्ठयमाह--- तत्राऽपि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः। तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्टास्ततः शब्दविदो वराः ॥ २९ ॥ प्रकाशा पर अकारः पनित इति प्रतिभाति । विष इत्युपमपुरुपयोगे मृत्युपदमन्यितमेव तिष्ठतीत्यत आहुः• सहयं मृत्पुरेपेत्यादि। मयुमदेवाने प. दानम्, मान च, भाराभानरमविर,प... मापनि मामाक्षपा..

·। " ३ स्कन्ध २९ अध्याय ] श्रीमद्लभाचार्यविरचिता। ५६७ रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतो दतः। तेषां बहुपदाः श्रेष्ठांश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥ ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः। ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ३१ ॥ अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकर्मकृत् । मुक्तलिङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मनः ॥ ३२ ॥ तत्राऽपीति । ज्ञानेन्द्रियेषु निकृष्टः स्पर्शः ततो रसना उत्कृष्टा, मधुरादयो हि रसाः स्पर्शापेक्षयाऽपि मोहका इति । ततोऽपि गन्धविदः, पृथिवीगुणत्वात् दूरादपि ज्ञानजनकत्वाच । स्पर्शवेदिनःप्रायेण सर्वे कृमयः; ततो मत्स्या रसवदिनः । गन्धविदो भ्रमरादयः; ततः शब्दविदो हरिणाः, गन्यापेक्षयाऽपि शब्दो दूरादेवाऽर्थ ज्ञापयतीति । ततोऽपि चक्षुः, अतिदूरादर्थ ज्ञापयतीति-रूपभेदविदः काकादयःश्रेष्ठाः। ततचोभयतो दतः साधनाधिक्यवन्तः मर्कटादयः येष्ठाः, मूपकादयो वा । तच्च करणमन्तर्नयनार्थमेवेति ततोऽपि बहिःकरणवन्तः श्रेष्ठा इत्याह-तेषां बहुपदाः श्रेष्ठा इति । गोजरादयो बहुपदाः। ततोऽपि चतुप्पादः सर्वे मूषकमार्जारश्वादयः । ततो द्विपात्, सर्वे पक्षिणो मनुष्याच। ततो ब्राह्मणादिवर्णा उत्तमाः, धर्मवे. स्वात् । तेषामाद्यः, मुख्यधर्मवत्त्वात् । जातिब्राह्मणापेक्षयाऽपि वेदाध्यायी महान् , ततोऽपि वेदार्थवित् । ततोऽपि वेदार्थे सर्वसन्देहनिवारकः । ततोऽपि यज्ञादिकर्ता श्रेष्ठः । ततोऽपि मुक्तलिङ्गो गलित- देहाभिमान. श्रेष्ठः । ततोऽपि निरभिमानो भूत्वा ऐहिकामुमिकाथै न किञ्चित्करोति, नाऽपि वान्छति स उत्तमः ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ।। तस्मात्तादृशो भूत्वा यो भगवद्भक्तः स महानित्याह- तस्मान्मय्यर्पिताशेपक्रियार्थात्मा निरन्तरः ।। मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि संन्यस्तकर्मणाम् ॥ न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात् ॥ ३३ ॥ तस्मादिति । व्यर्थत्यागापेक्षया भगवति समर्पणमुत्तममिति । मयि अपितोऽशेपः क्रियार्थ आत्मा च येन, आत्मनिवेवी । तादृशोऽपि भूत्वा य आत्मत्वेनैव भगवन्तं जानाति, स महान् । अतोऽपि कश्चित् महानस्तीत्याशङ्कय परिहरति-मय्यर्पितात्मन इति । मदर्थ संन्यस्तकर्मणां पुंसां मध्ये, मय्यार्पता- त्मनः, अकर्तुः समदर्शनादन्यं परमुत्कृष्टं न पश्यामि । यद्यपि तत्तच्छास्त्रे ते ते श्रेष्ठा निरुपिताः, तथापि विचारकाणां हृदये ते नाऽऽयान्तीति न पश्यामीत्युक्तम् । सापेक्षया मधिज्ञानयोरुत्कर्षः । भ. कावप्यात्मसमर्पणम् ; ज्ञानं तु साझयम् , ब्रसज्ञानं च। यद्यप्येते त्रयः, केवलपरित्यागिनश्ध सर्वे परित्या- गिनो भवन्ति, तथापि आत्मनिवेदनं ज्ञानद्वयं च यस्याऽस्ति, ततः किमपिकं भविष्यति । तत्पदनयेगी. कम्, मय्यपितात्मनः, अकर्तुः, समदर्शनादिति ॥ ३३ ॥ नन्वेवं सति स एव भजनीयः स्यान् , सच सर्वैरेव म्यत एव सेव्यत इति प्रामवैफल्यं पूर्वदोषानिधि- येत्याराच्याऽऽह- १-मपमान क. धर्मत्यात प.. २ असागा.. घ. , - . अरिनिनानि प.प...

·५६८ श्रीसुबोधिनी । [ श्रीमद्भागत- मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्वहु मानयेत् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥ मनसेति । स्वार्थमेवैतज्ज्ञानं निरूपितम् , नत्वधिकारिणोऽन्यपूजार्थम् । अत एवंविपि एतानि परिदृश्यमानानि भूतानि प्रणमेत् । स्यापेक्षयाऽपि बहु मानयेत् । तत्र हेतुः-ईश्वरो भगवान् जीयकलया जीवकलारूपेण, सह चा, सद्गुणैः सह प्रविष्ट इति । इति शब्दो हेती, ईश्वरत्वात् , अन्यथा स्वस्थानात् प्रच्यावयेत् । जीवे तु न हीनवुद्धिः कर्तव्या, से हि कला । लीलार्थ सा कलेत्यर्थः ॥ ३४ ॥ एवं भक्तिज्ञाने निरूप्य, नमस्कारभगवदर्शनाभ्यां च व्यवहारेऽपि तदुभयमुपपाद्य, भक्तिज्ञानयोः स. मुच्चयः विकल्पो चा, फलहेतुरित्याशयाऽऽह- भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः । ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुपं व्रजेत् ॥ ३५॥ * भक्तियोगश्चेति । हे मानवि, भक्तियोगोऽष्टागयोगच मया द्वयमुदीरितम् । मानवीति परिज्ञानार्थम् । ययोर्मध्ये एकतरेणैव पुरुषः पुरुपमात्मानं भगवन्तं ब्रजेत् । ज्ञाने योग उक्तः, उत्तराई साक्षात्कारावृत्त्यर्थ प्रवेशार्थ चें । भक्तिस्तु स्वतन्त्रा । एकप्राधान्ये अन्यगौणभावमेवाऽवलम्बते, अतोन समुच्चयः शास्त्रार्थ:३५ एवं पृष्टां भक्तिं निरूप्य, वैराग्यार्थ कालस्य पराक्रमं वक्तुम्, प्रथमतः कालस्य स्वरूपमाह-एतद्भ- गवत इति द्वयेन- एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः । परं प्रधानं पुरुषो दैवं कर्म विचेष्टितम् ॥ ३६ ॥ रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७॥ ४ कालस्य कार्य स्वरूपं चोच्यते, कार्ये निविष्टः स्वरूपं प्रामोतीति ज्ञापनार्थम् । एतज्जगत्सव भगवतो रूपम्, अन्यथा कॉलस्य भगवत्त्वात्कालत्वं विधातुं न शक्येत । अत एंतज्जगद्भगवद्रूपमित्युक्तम् । प्रकाश * भक्तियोगत्यत्र । स्वतन्त्रेति स्वतन्त्रसाधनभूता, न तु योगवज्ज्ञानोपकारकतया तच्छेपा । ननु भक्तियोगयोरुभयोरपि निरूपणे इतरेतराङ्गत्वेनेतरेतरनिरूपणे(उ)भयोरपि स्वीकारात् समुच्चय एव कुतो नोक्त हत्यत आहुः-एकेत्यादि । स्पष्टम् । * एतदित्यत्र । उभयथा कालनिरूपणस्य प्रयोजनमाहुः-कार्य इत्यादि । कालस्य कार्य हि वक्ष्यमा- णाव्युत्पत्तिप्रलयौ, तत्र निविष्टो जीवः स्वरूपं परादिदिव्यान्तं कालस्वरूपं यथाधिकार प्राप्नोति, तत्र लीनस्तदात्मको भवति, एतज्ज्ञापनार्थमुभयथा निरूपणमित्यर्थः। स्वरूपं विवृण्वन्ति-एतदित्यादि । नन्व- अंतस्यमुद्दिश्य कालवे सर्वस्य विधातव्ये भगवद्रूपत्वं मध्ये किमित्युच्यत इत्याकाहायामाहुः-अन्यथेत्यादि। १एपविटी पि. क. प... च. ६ पालाय कार्य स्यरूपम् प. प. च ४ या. ग. ५ वार्यस्य, क. घ.. २ सा.स.ग.प. ३ महात्मानम्..घ.इ. ७ एवम्..घ.

·३ स्कन्ध २९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ५६९ श्रुतौ हि प्रकारद्वयेन निरूपणम्-आत्मत्वेन, ब्रह्मत्वेन च । 'आत्मैवेदं सर्वम्"ब्रह्मैवेदं सर्वम्' इति ।हणत्वं व्याप्ति चापेक्ष्य पदद्वयं प्रवृत्तम् । उभयोः स्वरूपमानन्दः; तथापि सप्रकार आत्मा, निप्पकारं ब्रह्म; आ. स्मनोऽपि ब्रह्मत्वविधानात् ' अयमात्मा ब्रह्मविज्ञानमयः' इति । विचारे ब्रह्मैव प्रतिज्ञातम् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति । जगत उभयरूपत्वमाह-ब्रह्मणः परमात्मन इति । मतत्रयं वा सङ्ग्रहीतम् "ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यत" इति । लोके ऐश्वर्यादिधर्मान् पुरस्कृत्य भगवत्त्वमाहुः। वैलक्षण्यं पुर- स्कृत्यात्मलम् , सद्रूपतां पुरस्कृत्य ब्रह्मत्वमिति । तद्रूपं कियदित्याकाङ्क्षायां गणयति-परं प्रकृतिपुरुषनिया- मकम् , प्रधानं प्रकृति; पुरुषश्च दैवं कालो भगवदिच्छा वा; कर्माऽदृष्टम् , विचेष्टितं विविधचेष्टायुक्तः स्वभावः । रूपभेदास्पदं सर्वमेव जगत् परिदृश्यमानम् , दिव्यमपरिदृश्यमानं च । एतत्सर्व काल इत्यभि- धीयते, कालाधारत्वात् , कालाधीनत्वाच । कालस्य कालत्वं साधयति-भूतानामिति । महदादीनामपि यस्मात्कालाद्वयं स कालः । भये भिन्नदर्शनं हेतुः, बहिर्मुखान् कालो असतीति ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ कालस्योपास्यतानिमित्तं कालस्याऽऽधिदैविक रूपमाह- योऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रयः । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः ॥ ३८॥ अतस्त- - , प्रकाशः। पूर्व फाललक्षणकरणे प्रकृते गुणसाम्यस्येत्यनेन प्रकृतिचेष्टाजनको भगवानेव काल इत्युक्तम् , तद्यदि जगतो भगवद्रूपत्वं नोच्येत, तदा तस्य जगतोऽभगवत्त्वात् कालत्वं विधातुं न शक्येत, दर्थ तथेत्यर्थः । ब्रह्मणः, परमात्मनः इति विशेषणद्वयस्य प्रयोजनमाहुः-श्रुतावित्यादि । हिहेतौ । निरूपणमिति । जगतो निरूपणम् । बृंहणत्त्वमिति । पोषकत्वम् । उभयोरिति ! आत्मब्रह्मपदवाच्ययोः । सप्रकार इति । अन्तर्यामिब्राह्मणे — यस्य पृथिवी शरीरम् ' इत्यारभ्य — यस्यात्मा शरीरम् ' इत्य- न्तैः शरीराणां प्रकारतया सिद्धत्वात् सप्रकारः ' एकमेवाद्वितीयम् ' इति श्रुतेनिःप्रकारमित्यर्थः । ननु वाच्याभेदेऽर्थविभागः किं निबन्धन इत्याकाहायामाहुः-आत्मनोऽपत्यादि । इदं सर्व यदयमात्मा 'सर्व सल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतिद्वये यच्छब्दयोगप्राथम्याभ्यां सर्वसत्त्वस्योऽ(?)नूद्यतया यथोद्देश्यत्यन् , आ- त्मत्वनसत्वयोश्चौतर्याद्विधानम् , तथाऽयमात्मा ब्रह्मविज्ञानमय इति श्रुतावात्मनो ब्रहत्येन विधानात् , तस्मिन सति पूर्वप्रकारभेदस्याऽऽवश्यकत्वात् तथा विधाननियन्धन इत्यर्थः। नन्यस्य विधानस्य वृहदारण्यके शारीरमात्मानमुपक्रम्य दर्शनात् तस्य च विज्ञानमय इत्यारभ्येदंमयोऽदोमय इत्यन्तैर्वहुभिर्विशेषणस्तथात्वं प्रतिपादितमित्यर्थविभागो युक्तः, प्रकृते तूभयं भगवत एव विशेषणमिति नाऽयं विभागो युज्यते इत्याका- छायामाहुः-विचार इत्यादि । तथा च, यदि विभागो नाऽभिप्रेतः स्यात् तदा व्यासचरणा आत्मजिज्ञासा. मेव प्रतिजानीयुः । तमा च, द्वेधाऽप्यभिप्रेतत्वादेव 'उभयव्यपदेशावाहिकुण्डलवत् ' इति 'पूर्ववदा' इति सूत्रद्वयं प्रणीतम् , अतोऽत्रापि विशेषणद्वयं युक्तमिति भावः। तदेतद्वृदिकृत्याऽऽहुः-जगत इत्यादि । उभयरूपत्वमिति प्रकारत्वमभेदं च । ननु भगवत्वेनैव प्रकारप्रातः परमात्मन इति विशेषणवैयर्य- प्रतीत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः-मतत्रयमित्यादि । तद्वयाकुर्वन्ति-लोक इत्यादि । काल इति । चिरक्षिप्रा- दिव्यवहारहेतुलेन यो लोकासिद्धः । . .

·. - - श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- * योऽन्तः प्रविश्येति । यो भगवान् स कालः। स को भगवानित्याकाहायाम्-यस्त्वधियज्ञः, यज्ञा धिष्ठात्री देवता विष्णु 'यज्ञो वै विष्णु ' इति श्रुते । एकस्यैव काल इति सज्ञा विष्णुरिति च । तत्र विष्णुसज्ञा कथमित्याकाहाया व्याप्तिं निरूपयन् अन्त प्रवेशं निरूपयति-यो भूतै सहाऽन्तः प्रविश्य अखिलाश्रयो जातः । अन्तर्व्याप्ति प्रवेशात् , बहिर्व्याप्तिराश्रयत्वात् । कालत्वमाह- कलयतां प्रभुरिति। यस्तु कलयत्याकलयति, जानाति, भक्षयति वा, क्रियया ज्ञानेन वा यो व्यानोति, स कारः। करयन्तीति करयन्त , तेपा करयता ब्रह्मादीनामपि नियन्ता । अत काल इत्यर्थ ॥ ३८ ॥ x इद भगवत केवलं मारणैकस्वभावमिति वक्तुं तस्य सर्वसाधारणत्वमाह- न चाऽस्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ।। न चाऽस्येति । अस्य कालस्य, कश्चिदप्युपासकोऽपि, दयितो नास्ति । यो वा द्वेष्टि सोऽपि न द्वेन्यः । सर्व एव काले उत्पन्न इति सम्बन्धविशेषाभावात् कोऽपि न बान्धव । परमय सर्वप्रकृति' य पश्यति, त न गृह्णाति, किन्तु प्रमत्तमेव जनम् । असावप्रमत्तोऽन्तकर्ता, आविशति भक्षणार्थ त प्रविशति, व्याघ्र इव ।। ३९ ।। अस्य कालत्व सर्व एव जानन्तीति तेपा तज्ज्ञानकार्य भयमाह-यद्भयादिति पञ्चभि यद्याद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्यात् यद्यादर्पते देवो भगणो भाति यद्यात् ॥ ४० ॥ यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौपधिभिः सह । स्वे स्खे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ।। वातादय स्वस्वकार्य कालभयादेव कुर्वन्ति, तर किं वक्तव्यम् ' प्राणी सधर्म करिष्यति' इति । अधिकारिणो महान्तो ये ये वा मूढा अचेतनाः । तत्त्वानि देवाः सर्वे च कालागीता इतीर्यते।। अयं यातः, यत् काले काले याति, सूर्योऽपि यस्मिन् नक्षत्रे यथा ताप उचित , तथा तपतिः देवः पर्जन्य स्वकाले वर्पति नक्षत्राणा गणोऽपि ज्योतिश्चक स्वकारे भाति । तद्गता शुक्रादयो यथाधिकार भान्तीत्यर्थ । अतिमूढा वनस्पतयो लताथ, अश्वत्थादय , कूप्माण्डादिफलप्रधानलता पुप्पप्रधानाश्च चकारात्पत्रप्रधाना अपि । ओपधिभिवाद्यादिभि सह, स्वे स्वे काले, स्वस्वनक्षत्रदेशविशेषेप्यनति अम्य, पुष्पाणि फलानि च गृहन्ति ॥ ४० ॥४१॥ मकाश। * योऽन्तरित्या । प्रवेशादिति । अत्र प्रवेशो मारक्त्वेन रूपेण ज्ञेय । अत एव स्वतो वयादि नारा सार्वजनीनोऽनालीमवतीति । भक्षपत्तीति स्वार्थे णिन्, अतिव्यारयानत्वात् । * न पास्येत्या । इदमिति । स्पमिति शेष । सर्वप्रातिरिति । सर्वमूलकारणम्, न तु पस्याऽपि विशतिरित्यर्थ । :ति श्रीवनीपसन्धमुपोधिनीप्रकाशे एकोनगिंगाध्यायविवरण सम्पूर्णम् । . - ।

·३ स्कन्ध २९ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ५७१ चैतन्यरहिता अपि भीता इत्याह-- स्त्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यतः । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भून मज्जति यहयात् ॥ ४२ ॥ सरितो नद्योऽपि भीताः सत्यः सवन्ति । उदधिभूमेरुच्चोऽपि मर्यादातोऽमे नोत्सर्पति । अग्निर- पीन्धे काठादिमिवलितो भवति, अन्यथा स्वयोनि न दहेत् । गिरिभिः सह यदीत्या भूरपि न मज्जति । अग्निवलति यहीत्येति वा पाठः ॥ ४२ ॥ तत्त्वान्यपि भीतानीत्याह- नभो दधाति श्वसतां पदं यनियमाददः । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतः॥ १३ ॥ नभो दधातीति । यस्य कालस्य नियमानम आकाशम् , पदं स्वर्गादिलोकानां स्थानम् , अद- स्तत् प्रसिद्धं दधाति, आकाशोऽपि धारको जातोऽस्तीत्यर्थः । श्रुतावाकाशादिसृष्टिरिति आकाशो नि- रूपितः, पुराणादौ महदादिरिति सोऽप्युच्यते । महान् स्वदेहमेव लोकात्मकं तनुते । सप्तभिः प्रकृत्य- हङ्कारपञ्चमहाभूतैरावृतः ।। ४३ ॥ ब्रह्मादयोऽपि भीता इत्याह- गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्वस्य यद्यात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतचराचरम् ॥ ४४ ॥ गुणाभिमानिन इति । गुणाभिमानिनो देवा ब्रह्मादयः । रजःप्रभृतयो गुणाः, रजोभिमानी ब्रह्मा, सत्त्वाभिमानी आधिभौतिको विष्णुः, तमोऽभिमानी शिव इति । तेऽप्युत्पत्तिस्थितिप्रलयान् सर्वेषां काला- नुसारेण कुर्वन्ति । अनुयुगं च एते वशे वर्तन्ते । अनेकधा अवतीर्याऽपि कार्य कुर्वन्ति । येषांब्रह्मादीनां चशे एतच्चराचरं जगदिति माहात्म्यम् ॥ ४४ ॥ एवं कालस्य माहात्म्यमुक्त्वा तस्य कार्य वदन् उपसंहरति- सोऽनन्तोऽन्तकरः कालोऽनादिरादिकृदव्ययः । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनाऽन्तकम् ॥ ४५ ॥ सोऽनन्त इति । स्वयमनन्तः, सर्वेषामन्तकरः; स्वयमनादिः, सर्वेपामादिकृत् ; कार्य जनयनप्य. व्ययः, इतरबीजादिवघ्ययरहितः । उत्पविरपि तस्य विचित्रा । जनेनैव उत्सलेनैव पित्रादिना, जनं पुत्रादिकं जनयन् , मृत्युना मरणरूपेण मारकमन्तकमपि मारयन्निव वर्तत इति माहात्म्यम् । अत एत. परिज्ञानेनैव वैराग्यं भवतीत्युक्तम् । यस्तस्मान्न विभत्यस्मिन्नेव च तिष्ठति, तस्य गतिरुतस्त्र वक्ष्यते॥४५॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मनश्रीमद्वष्टभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे एकोनत्रिंशाध्यायविवरणम् ! न्धेत् स. ग. .

·५७२ [ श्रीमद्भागवत- श्रीसुबोधिनी । त्रिंशाध्यायविवरणम्। 00-0-0- * अभीतः कालकार्येपु यो मुढो वर्तते गृहे । नदीप्रवाहे गृहवत् स दुःखीति निगद्यते ॥ १ ॥ वहिर्मुखो हि कालस्य विपयो नाऽत्मदर्शनः । अतो पहिर्मुखे कालः लोकयोर्दुःखदः स्मृतः ॥ २ ॥ त्रिंशत्तमे तथाऽऽध्याये गृहस्थस्योभयोर्महत् । लोकयोरुच्यते दुःखं पुनर्जन्मावधि स्फुटम् ॥ ३ ॥ अष्टादशभिराधन्तमरणावधि वर्ण्यते । पुनर्जन्मावधि परं श्लोकः पोडशभिः पुनः ॥ ४ ॥ कालस्य भगवतो विष्णोर्बहिर्मुखत्वे वाधकत्वमज्ञात्वा दुःखं प्रामोतीति वक्तुं प्रथममज्ञानमाह- श्रीभगवानुवाच ॥ तस्यैतस्य जनो नूनं नाऽयं वेदोरुविक्रमम् । काल्यमानोऽपि वलिनो वायोरिव धनावलिः ॥१॥ x तस्यतस्येति । यः पूर्व सर्वमयजनकत्वेनोक्तः, स एवाऽयं कालः । एवमपि जनस्तत्रैवोत्पन्नः प्राणी, नूनं विक्रम न वेद । ननु यावन्न वाघते, तावत्कथं जानीयादित्याशझ्याऽऽह-काल्यमानोऽपीति । प्रेर्यमाणः, पीटयमानो वा तद्वशवर्त्यपि न जानाति ! असम्बन्धिनः पीडा सोढुं शक्या कादाचित्की, अ. यं तु वायोरिय घनालिस्तस्य वशे ॥ १॥ सर्वकार्य तस्य पीटामाह- यं यमर्थमुपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे । तं तं धुनोति भगवान् पुमान् शोचति यत्कृते ॥ २ ॥ गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । + य विभाध्यायं विरिषवः संवादद्वयसमात्योः पूर्वमुक्तत्वात् ते उभे स्फोरयितुगर्थमा:-अभी- ग इत्यादि । नया च दुःपमेव माया, रोकद्वयमेव चार्थ इति शुकमैत्रेयोक्तिविचारेण योध्यम् । एवं प्राध्याग भेदरष्टिया देटिवान्येय भूनानि नत्रयुक्त एव भायादिधर्म इत्यपि योषितम् । फपिलोले सह- प्रियितुमाहुः-गिदित्यादि । तया च कारविक्रमोऽध्यायान्तस्य च वैराग्यजनकल्यादेककार्यत्यमा ध्यायसनिस्पिः। ४ नायरपत्र । अयं काल इति । उत्पत्याचाधारमनः पानः । परम.. १ ·३लन्य २० लन्याय * यं चयनिति । नुतने नरकको दुन्तन चे मालक धुनोनि, नतत्मनो वाननि । म प लेल रमा कसं पर सा-युनान् शोचाने या वि स न को दशन होमोसलर न्दा न ईश्वरः पश्चान पाद पर शेष बले धुनोती नाकारून को नोनि- नमितः ॥२॥ त्यापि नहतः स्नियन लाइ- यद्धृवस्य देहत्य तानुबन्धत्य दुर्मतिः । ध्रुवाणि मन्यते मोहागृहक्षेत्रसूनि च ॥३॥ यद्भुवस्येति । वन्य दैरान्यानो को-कोऽयमवस्य देहरूप, नवरस्य अनुभदिहि- तस्य सन्न्यानि गृहासादिक्षेत्रवनानि अवानि नपजे. तदनापुध मोरोति । चोऽस्तु मतिः । तदपि न प्रमाणात् , किन्तु मोहादेव; तो दूरीमा तश करोतीति भारः ॥ ३ ननु किं वनादिदूरीकरणेन ? निकृष्टयोनी जातः स्वप्नेव विरको भविशाल- जन्तुर्वे भव एतस्मिन् यां यां योनिमतुबजेत् । तस्यां तस्यां स लभते निवृतिं न विरज्यते ॥४॥ जन्तुरिति । एतस्मिन् संसारे, स्वभावत उक्तपिकर्षरहिते, स्व जन्तुः प्राणी, यां यो योनिम् श्वयानिम्, शूकरयोनि वा, अनुत्रजेत् फर्नवशागच्छेत् । तस्यां तस्पानेव, नितिं सुसम् । स तभते। स्त्रियमन्नं निद्रां च प्रामोति, यथा राजशरीरे, इन्द्ररीरे वा; अतो न विरज्यते । तस्माल नीचयोनिस- म्वन्धे वैराग्यम् ॥ १ ॥ कर्मणा नरके जाते दारणदुःखं दृष्ट्वा वैराग्य भविष्यतीत्याशझ्याऽऽह-- नरकस्थोऽपि देह वै न पुमांस्त्यक्तुमिच्छति । नारक्यां निवृतो सत्यां देवमायाविमोहितः ॥ ५ ॥ जरकस्थोऽपीति । कुम्भीपाकादिनरका उत्ताः, तत्र नारकंदहा अपि निरूपिताः । ताशानपि देहांस्ते त्यक्तुं न वाञ्छन्ति । नरकसम्बन्धिनी या निवृतिः, नरकस्थमजादिमक्षणसुखम् , यथाऽमाऽमेय. गर्ने कीटानाम् । अतस्तस्यां निती सत्यां तस्मिन् देहे गते सा गमिप्यतीति भयावत्यक्तुं पाञ्छति । नन्वेतहुःखात्मकं प्रत्यक्षसिद्धम् . कथं नितिरित्युच्यत इत्याशष्याऽऽह-देवमायाविमोहित इति । मायामो. हितो विपरीतमेव मन्यते, तीनवेदनामपि सुखत्वेन गन्यत इति । मायाया माहात्म्याल्यापना, देवपदम् ।।५।। नन्वस्मिन्मानुपे जन्मनि पुनभायर्यादिमिरवश्यं पोप्यैदुःख दत्ते वैराग्यं भविष्यतीत्याराल्याऽST- आत्मजायासुतागारपशुद्रविणवन्धुपु । प्रकाशः। * ये यमित्यत्र । कृते अर्थ इति । तेन मूले यत्रते इति सप्तमी, न तु तादर्यबोधकमव्ययम् । १न्द्रादिशरीरे. - " ।

·वाच्यमानोऽपि न ते कालपाशवशं गतः ॥ १७॥ स्वयमेव गृहीत्वा भक्षयनपि गृह एवाऽऽस्ते ! एवं बाह्यक्लेशमुक्त्वा आन्तरं केशमाह-आमयावति । आमयावी रोगवान् , अजीर्णान्नो वा । तत्र हेतुःन प्रदीप्तोऽनिर्यस्येति, तदा अल्पाहारो भवति । भोगाभावः पुरुषार्थाभावशोका चेष्टाऽप्यल्पैव भवति । अनेन स्वसिद्धान्यपि करणानि न सुखपदानि जातानी- कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते ॥ १६ ॥ शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्ववन्धुभिः। ५७६ श्रीसुबोधिनी । ( श्रीमद्भागत- नाऽद्रियन्ते यथापूर्व कीनाशा इव गोजरम् ॥ १३ ॥ एवामिति । स्वपोपणासमर्थम् । तत्कलनादयः पूर्ववदादरमपि न कुर्वन्ति । भक्ष्यादिकमपि न प्रयच्छ- तीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-कीनाशा दुष्टकृषीवलाः, गोजरं वृद्धबलीवर्दम् , नाऽऽद्रियन्ते । तस्यान्नं छायां वा मथा न सम्पादयन्तीत्यनुभवार्थ दृष्टान्तः ॥ १३ ॥ एवमफ्कृतोऽपि न विरक्तो जायत इत्याह--- तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयंभृतैः । जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥ तत्रापीति । पूर्व स्वयंभृतैरधुना श्रियमाणो भवतीत्यवैराग्ये हेतुः । अनेन निरगिमानतयां तिष्ठती- 'ति दोपार्थमभिमाननाश उक्तः । अवश्यं मरणलक्षणानि च तस्य जातानीत्याह-जरयोपात्तवरूप्य इति । वलीपलितादिकं वैरूप्यम् । तदाऽयं मरणाभिमुख इति निश्चयः ॥ १४ ॥ आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाऽऽहरन् । आमयाव्यप्रदीप्ताग्निरल्पाहारोऽल्पचेष्टितः ॥ १५ ॥ तथापि गृह एवाऽऽस्ते । अवमत्या अवमानेन, उपन्यस्तमोदनादिकम्, गृहपाल इवें श्वेव, आहरन् स्युतम् ॥ १२॥ अतिक्लेशमाह- वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिना ।

·- . . ३ स्कन्ध ३० अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ५७५ ननु लोकद्वये सुखाभावेऽपि दुःखमपि न भविष्यतीति नाऽत्यन्तं गृहं निन्दितमिस्याशझ्याऽऽह- अर्थरापादितैर्युा हिंसयेतस्ततश्च तान् । पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुग्यात्यधः पुमान् ॥ १० ॥ अर्थरिति। इतस्ततः स्वकीयानां परकीयानां च या गुर्वी हिंसा पीडा, तया आपादितैरथैः, तान् पुत्रादीन् पुष्णाति, येषां पोपेण, अधो नरके गच्छति । नरकविरोषेषु सामान्यतः कुटुम्बपोपको रोरवे 'पततीत्युक्तम् । 'यो राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः। स पर्यायेण यातीमानरकानेक- विंशतिम् । तामिसमन्धतामिस्रम् ' इत्यादिमनुवाक्यानि । 'कुम्भीपाके महाघोरे पुनरावृत्तिवर्जिते । तुलापुरुषप्रतिग्राही ऋत्विग्मिः सह मजति' इत्यादिशतशो वाक्यानि अहिंसयाऽप्युत्पादितधने श्रूयन्ते, ये पुनर्घातकास्तेषां किं वक्तव्यम् । अतोऽथैस्तत्कृतपोपणेन च सर्वथाऽधो याति । न चाऽत्र भोगः, यतः शेप गुच्छिष्टभोजी । ब्राह्मणादीन हत्वा, स्त्रीणां मलनिवृत्तिस्थानकर्तारोऽपि लोके दृश्यन्ते, कस्ते- पामिह लोकः परलोको वा भविष्यति । पुमानिति समर्थोऽपि भूत्वैवं नष्टो भवतीति ज्ञापितम्। स्वयमिति पाठे न पुत्रादयो गच्छन्ति नरके, किन्तु स्वयमेवेत्यर्थः ॥ १० ॥ एवं सामर्थ्यदशायां न कोऽपि धर्मों भोगो वा सिद्ध इत्युक्तम् । असामर्थ्य तु सुतरां नरको भोगाभा- चश्चेत्याह द्वयेन- वार्तायां लुप्यमानायामारब्धायां पुनः पुनः । लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ ११ ॥ वातीयामिति । प्रायेणाऽयं गृहस्थो वार्ताजीवनः । सा वार्ता कालवशात् पुनः पुनरारब्धाऽपि लुप्य. माना भवति । धनव्यतिरेकेण च न पोपः सिद्धचति, अतो लोभेनाऽभिभूतो विवेकधैर्यरहितश्च, परस्य श्रे. छस्याऽर्थे, गुर्वर्थे देवतार्थे वा, स्पृहां कुरुते चोरयितुं विचारयति । प्राप्तिस्तु दुर्लभेति स्पृहैवोक्ता । अ- नेन पारलौकिकं महःखमुक्तम् ॥ ११ ॥ ऐहिकमुखाभावमाह- कुटुम्वभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथौद्यमः। श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः ॥ १२ ॥ कुटुम्बेति । पूर्वोक्तन्यायेन कुटुम्यपोपणे असमर्थो भवति । दैवादपि तस्य धनप्राप्त्यभावमाह-मन्द- भाग्य इति । अतोऽल्पमपि वृथा उद्यमो यस्य । सर्वथा धनेन कान्त्या च विहीनो भवति । ततोऽना- लोचितयाचकः कृपणो भवति । तदा पूर्वसिद्धविषयान् केवलं ध्यायन् श्वसिति, यतोऽयं मूढधी । तत्रापि परलोकार्थ यत्नरहितः ।। १२ ।। * एवं स्वतः सुखामावं दुःखं चोक्त्वा परकृते आह- एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलनादयस्तथा । प्रकाश * एवमित्यत्र । परकृते इति सुखामावदुःखे । इति श्रीकृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे त्रिंशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् ।

·, " । ५७४ श्रीमुयोधिनी। [श्रीमद्भागवत- निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥६॥ आत्मजायेति । आत्मा देहः, जाया स्त्री, मुता पुत्राः, अगारं गृहम्, पशवः, द्रविणानि, बान्धवाश्च; पडङ्गोऽयं प्राकृत आत्मा । साई तस्मिन्निरूढं मूलं यस्य, तादृशान्तःकरणो भूत्वा, भाराकान्तोऽपि दुःखं प्राप्नुवन्नपि, आत्मानम्, बहु कृतार्थम् , मन्यते । अतस्तैः प्रत्युत रागएव तस्य, न तु वैराग्यमिति भावः६ न च मन्तव्यम् , ते सुखदायिन एवेत्याह- सन्दह्यमानसर्वाङ्ग एपामुद्वहनाधिना । करोत्यविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः ॥७॥ सन्दद्यमानसर्वाङ्ग इति । एपां भार्यादीनामुद्वहनं पोषणम् , तदर्थय आधिः, तेन सन्दयमानानि सर्वाङ्गानि यस्य न केवलमिह लोके तत्कृतं दुःखं प्राप्नोति, किन्तु परलोकेऽपीत्याह-करोतीति । सर्व- दा मूढः सन् , बाधकवाक्यान्यविचार्य, स्वतोऽप्यन्तःकरणशुद्धिरहितो दुरितानि दुष्टप्रकारेण धनोपार्ज- नादीनि, ऐन्द्रियकानि वा पापानि करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ एतावदपि कृत्वा नैहिकं मुखं प्रामोतीत्याह-आक्षिप्तेति त्रिभिः-- आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणामसीनां च मायया। रहोरचितयाऽऽलापैः शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ ८॥ असतीनां व्यभिचारिणीनामुमयलोकनाशिकानां स्त्रीणाम् , मायया कपटेन वचनार्थमेव कृतेन, आक्षि सानि स्त्रीवशे जातानि आत्मा इन्द्रियाणि यस्य । न हि परवशैरिन्द्रियैः सुखं भवति, स्त्रीसुखस्यैव प्रधा- नत्वात् । सा माया भगवद्गजनादिनाऽपि नापगच्छतीति ज्ञापयतिनहोराचितयति । एकान्ते सा माया रनिता, एकान्तभत्त्यैवाऽपगच्छति; सा तु गृहस्थस्य न । कलभापिणां सूक्ष्मपुत्राणाम- व्यक्तमधुरवाक्यानामालापैराक्षिप्तात्मेन्द्रियः, आक्षिप्तानि आत्मा इन्द्रियाणि च यस्य । अनेनैवैहिकमुखाभावो निरूपितः ॥ ८॥ स्पष्टं परलोकामावमाह-- गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेवतन्द्रितः । कुर्वन्दुःखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही ॥ ९ ॥ देविति । गृहा धर्मप्रधाना इति लोकमसिद्धिः, परं तत्र कपटरूप एव धर्मः, धर्मच्छलः, धर्माभासो वा । यधे प्रतिष्ठाय जनसमक्षमेव औदार्य स्यापयति, अन्यदा समागतेभ्यो जलमपि न प्रयच्छति, स तयोच्यने । दुःगमेव तन्वं परिकरो येपाम् । इह लोके दुःखम्, परलोफेऽपि कपटधर्मात् दुःखम् । त. पैदान्द्रितः मावधानः । वीणामर्थे धर्मे महत्कार्य कृत्या तासामाश्रमे समागतस्तृपया प्रियमाणो यथा पथचिन पानीयं पीत्या आरमानं मुसिनं मन्यते, कृतार्थ च । तदाह-कुर्वन् दुःखप्रतीकारं मुखपन्म न्पन पनि । यत्र गुगं श्रुतमन्यगतं या । गृहीनि सर्वदा गृहमाराकान्तः । शिरःस्थभारजलपानयत् तस्य गुणमिति निरपितम् ॥ ९॥ धन्यव प ..

·. ३ स्कन्ध ३० अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यावरचिता। ५७५ ननु लोकद्वये मुखाभावेऽपि दुःखमपि न भविष्यतीति नाऽत्यन्तं गृहं निन्दितमित्याशङ्ख्याऽऽह- अर्थरापादितैर्गुळ हिंसयेतस्ततश्च तान् । पुष्णाति येषां पोपेण शेषभुग्यात्यधः पुमान् ॥ १० ॥ अर्थरिति। इतस्ततः स्वकीयानां परकीयानां च या गुर्वी हिंसा पीडा, तया आपादितैरथैः, तान् पुत्रादीन् पुष्णाति, येषां पोपेण, अधो नरके गच्छति । नरकविरोपेषु सामान्यतः कुटुम्बपोपको रौरखे पतीत्युक्तम् । ' यो राज्ञः प्रतिग्रहीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । स पर्यायेण यातीमान्नरकानेक- विंशतिम् । तामिस्रमन्धतामिस्रम् ' इत्यादिमनुवाक्यानि । 'कुम्भीपाके महाघोरे पुनरावृत्तिवर्जिते । तुलापुरुषप्रतिग्राही ऋत्विग्भिः सह मज्जति' इत्यादिशतशो वाक्यानि अहिंसयाऽप्युत्पादितघने श्रूयन्ते, ये पुनर्घातकास्तेषां किं वक्तव्यम् । अतोऽर्थस्तत्कृतपोषणेन च सर्वथाऽधो याति । न चाऽत्र भोगः, यतः शेषगुच्छिष्टभोजी । ब्राह्मणादीन् हत्ता, स्त्रीणां मलनिवृत्तिस्थानकर्तारोऽपि लोके दृश्यन्ते, कस्ते- पामिह लोकः परलोको वा भविष्यति । पुमानिति समर्थोऽपि भूत्वैवं नष्टो भवतीति ज्ञापितम् । स्वयमिति पाठे न पुत्रादयो गच्छन्ति नरके, किन्तु स्वयमेवेत्यर्थः ॥ १० ॥ एवं सामर्थ्यदशायां न कोऽपि धर्मो भोगो वा सिद्ध इत्युक्तम् । असामर्थ्य तु मुतरां नरको भोगाभा- चश्चेत्याह द्वयेन- वार्तायां लुप्यमानायामारब्धायां पुनः पुनः । लोभाभिभूतो निःसत्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ ११ ॥ यातीयामिति । प्रायेणाऽयं गृहस्थो वार्ताजीवनः । सा वार्ता कालवशात् पुनः पुनरारब्धाऽपि लुप्य- भाना भपति । धनव्यतिरेकेण च न पोपः सिद्धयति, अतो लोभेनाऽभिभूतो विवेकधैर्यरहितश्व, परस्य श्रे- 8 गुर्वर्थे देवतार्थे वा, स्पृहां कुरुते चोरयितुं विचारयति । प्राप्तिस्तु दुर्लभेति स्पृहैवोक्ता । अ- नेन पारलौकिकं महःखमुक्तम् ॥ ११ ॥ ऐहिकमुखामावमाह- कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोद्यमः। श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् श्वसिति मूढधीः ॥ १२ ॥ कुटुम्बैति । पूर्वोक्तन्यायेन कुटुम्बपोषणे असमर्थो भवति । दैवादपि तस्य धनप्राप्त्यभावमाह-मन्द. भाग्य इति । अतोऽल्पमपि वृथा उद्यमो यस्य । सर्वथा धनेन कान्त्या च विहीनो भवति । ततोऽना- लोचितयाचकः कृपणोभवति । तदा पूर्वसिद्धविपयान् केवलं ध्यायन् श्वसिति, यतोऽयं मूढधी । तत्रापि परलोकार्थे यत्नरहितः ।। १२ ।। * एवं स्वतः सुखामावं दुःखं चोक्त्वा परकृते आह-- एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलनादयस्तथा । प्रकाशः। * एवमित्यत्र । परकृते इति सुखाभावदुःखे । इति श्रीमृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे त्रिंशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् ।

·. ५७६ श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागत- नाऽऽद्रियन्ते यथापूर्व कीनाशा इव गोजरम् ॥ १३ ॥ एपमिति । स्वपोषणासमर्थम् । तत्कलनादयः पूर्ववदादरगपि न कुर्वन्ति । भक्ष्यादिकमपि न प्रयच्छ- न्तीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-कीनाशा दुष्एमपीवलाः, गोजरं पृद्धवलीपर्वम्, नाऽऽद्रियन्ते । तस्यानं छायां वा यथा न सम्पादयन्तीत्यमुभवार्थ दृष्टान्तः ॥ १३ ॥ एवमरकृतोऽपि न विरक्तो जायत इत्याह- तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयंभृतेः । जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥ तत्रापीति । पूर्व स्वयंभृतरधुना भ्रियमाणो भवतीत्यवैराग्ये हेतुः । अनेन निरभिमानतया तिष्ठती- ति दोषार्थमभिमाननाश उक्तः । अवश्यं मरणलक्षणानि च तस्य जातानीत्याह-जरयोपात्तवैरूप्य इति । वलीपलितादिकं वैरूप्यम् । तदाऽयं मरणाभिमुख इति निश्चयः ॥ १४ ॥ आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाऽऽहरन् । आमयाव्यप्रदीप्ताग्निरल्पाहारोऽल्पचेष्टितः ॥ १५ ॥ तथापि गृह एवाऽऽस्ते । अवमत्या अवमानेन, उपन्यस्तमोदनादिकम्, गृहपाल इवें श्वेव, आहरन् स्वयमेव गृहीत्वा भक्षयन्नपि गृह एवाऽऽस्ते ! एवं बाह्यक्लेशमुक्त्वा आन्तरं केशमाह-आमयावति । आमयावी रोगवान् , अजीर्णान्नो वा । तत्र हेतुःन प्रदीप्तोऽमिर्यस्येति, तदा अल्पाहारो भवति । भोगाभावः पुरुषार्थाभावश्चोक्तः । चेष्टाऽप्यल्पैव भवति । अनेन स्वसिद्धान्यपि करणानि न सुखप्रदानि जातानी- स्युक्तम् ॥ १२ ॥ अतिक्लेशमाह- वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिना। कासश्वासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते ॥१६॥ शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्ववन्धुभिः । वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशं गतः ॥ १७ ॥ घायुनोत्रमतोत्तार इति । उत्तमता देहं परित्यज्य गच्छता, ऊर्द्ध गच्छता, प्राणन उद्गते तारे अ- मोर्यस्य, तादृशो भवति। तत्र हेतुः-कफेन संरुद्धा नाड्यो यस्य, तादृशेन वायुना । वायोर्मार्गो मुखगतः, नासागतो वा कफेन रुद्धः, अतः कफरहितेन मार्गेण गच्छामीति विचार्य नेत्रयोराघातं करोति, तदा पुरुष उत्तारो भवति । लोकदृष्टया तस्य खेदो निरूपितः। तस्यापि दुःखानुभवमाह-कासेति । कासश्वासौ रोग- विशेषौ, ताभ्यां कृत आयासो यस्य । तादृशोऽपि न विरज्यत इत्युक्तम् । कण्ठे पुनघुरघुरायते । वाय्य- नुकरणशब्दोऽयम् , घुरघुरवदाचरति । विवाहानुकरणशब्दोऽप्ययम्, तेनाऽस्य दुर्गतिः सूचिता तदापि गृहमध्य एव शयामो भवति । बन्धुभिश्च परितः शोचद्भिः परीतो भवतीति लौकिकव्यव हारोऽपि । व्यर्थमयं प्राणी स्वात्मानं नाशितवानित्यनुकरणमिव वर्ण्यते, न हि कृतकार्य कश्चिच्छोचति । तदा कालपाशेनावृतः 'तात ' इत्युच्यगानोऽपि न ब्रूते ॥ १६ ॥ १७ ॥ । .. - , हष्ठः प.5.

·५७७ . ३ स्कन्ध ३० अध्याय. ] श्रीमदलभाचार्यविरचिता। एवं सर्वावस्थामुक्त्वा मुख्यं तस्य मरणमाह- एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माऽजितेन्द्रियः । म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयाऽस्तधीः ॥ १८ ॥ एवमिति । कुटुम्बभरणे व्यापृतात्मा योजितचित्तः, अप्रेऽपि खेदं प्राप्नुमजितेन्द्रियश्च । अन्यकृत- भगवन्नामश्रवणाभावार्थ स्वानां रुदतां सताम्, स्वयमपि स्मरणरहितः, उदनया अस्तबुद्धिम्रियते प्राणांस्त्यजति । अनेनाऽष्टादशविद्यानां वैयर्थ्यमुक्तम् ।। १८ ॥ तस्य परलोकदुःखमाह-यमदूतावित्यादिपोडशभिः- यमदूतौ तदा प्राप्तौ भीमा सरभसेक्षणौ । स दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः शकृन्मूत्रं विमुञ्चति ॥ १९ ॥ प्राणत्यागे यदि शुद्धो भवेत् , तदा पुत्रादिकृतसंस्कारैरपि सिद्धि गच्छेत् ; तदभावार्थ यमदूतयोरा- गमने भीतः, तयोर्दर्शनेन शकदमेध्यम्, मूत्रं च, त्रस्तहृदयः सन् विमुञ्चति । प्राणोत्क्रमणसमय ए. तजातमिति न शौचादिविलम्बः ॥ १९ ॥ अतः पुण्याभावात् , तृणजलौकावत् देहसम्बन्धाञ्च, यमनिर्मितो यातनादेहस्ताभ्यामेवाऽऽनीतः स्व- देहपरित्यागानन्तरमेव तं गृहातीत्याह- यातनादेह आवृत्य पाशैर्वट्वा गले वलात् । नयतो दीर्घमध्यानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ २० ॥ यातनादेह इति । तदा यमदूतौ अपानद्वारा निर्गतप्राणम् , यातनादेहे निरुध्य, आज्ञाकारिणमपि बलात्पाशैर्गले बद्धा दीर्घमध्यानं नयतः । यातनापदेन देहसम्बन्ध एव क्लेशो निरूपितः । ननु बवा नयनं किमर्थम् ? नरकस्त्वग्रे वक्तव्य इत्याशङ्कयाह-दण्डथं राजभटा यथेति । प्रवृत्तिमार्गस्थित सर्व- मेव यमदूतौ नयतः तत्र यो दण्ड्यः स बढ्दा नीयते । दण्डनज्ञापकं बन्धनम् । यथाऽधिकारिणं राजभटा नयन्त्येव, दण्ड तु बढवा नयन्तीति ।। २० मार्गेऽपि तत्कृतं क्लेशमाह-तयोरिति चतुर्भिः। पुरुषार्थचतुष्टयनाशक इति मार्गे चतुर्भिः क्लेशो निरूप्यते-- तयोर्निभिन्नहृदयस्तर्जनैर्जातवेपथुः । पथि श्वभिर्भक्ष्यमाण आतोऽघं स्वमनुस्मरन् ।। २१ ।। दूतौ पुण्यपापयोरधिष्ठातृरूपौ । पुण्यस्याऽप्यकरणात् स क्रुद्धः, पापस्य करणात् द्वितीयः । उमाभ्यां निर्भिन्नं हृदयं यस्य । तयोरिति स्वरूपेणैव भयोत्पादकत्वात् पष्ठी निर्दिष्टा। महाभयेन हृदये भेदः, तर्जनैर्वा । वाग्दण्डनपूर्वकं ताडनं तर्जनम् । जातो वेपथुः कम्पो यस्य । अहोरात्राभिमानिन्यो देवता विकर्मसाक्षिण्यः श्वानः, तैश्च पथि भक्ष्यमाणो भवति । आर्तश्च भवति, रोगादिभिरिव व्याप्तः । स्वस्य अघमनुस्मरनि- ति देवतासान्निध्यात्तस्य पूर्वज्ञानमुत्पद्यत इति ज्ञापितम् । प्राणोत्क्रमणक्षणप्रभृतिल्लेशावश्यकत्वात् पथि शुनों भक्षणमुक्तम् ॥ २१॥ पूर्वावस्थाम् स. प. २दर्शने. क..

·५७८ . श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवन- मार्गे दुखान्तराण्यप्याह-- क्षुत्तृट्परीतोऽर्फदवानलानिलैः सन्तप्यमानः पथि तप्तवालुके। कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश्चलत्यशक्तोऽपि निराश्रमोदक।।२२।। क्षुत्तृट्परीत इति । क्षुत्तृपावपि यातनासम्बन्धिन्यौ, अतस्ताभ्या व्याप्तः । अर्कदवानलारपि तथा अनिलश्च । तै सम्यक् तप्यमान । सर्वतः क्लेशो निरूप्य इति अन्त स्थकृतताप , यहि स्थितस्ततापश्च वर्णित । मार्गकृतमप्याह-पथि तप्तवालुक इति । मार्गे सर्वत्र वालकैव, साऽपि तप्ता | कृच्छ्रण चलतीति तत्कृतपीडानुभयो निरूपित । महावेदनाभावमाशङ्कय ताडनेनेन तथात्वमिति वक्तु ताडनमाह- पृष्ठे कशया च ताडित इति । वेत्रताडन मुख्यम् , तयो सहजम् । कशा अश्वप्रहरणी, तयाऽपि ताडित । निराश्रमोदक इति यमदूताभ्या नीयमानमार्गे न च्छाया गृहयुक्षादिकृता, नाऽपि जलम् ॥२२ ।। गतिसाधनाना क्लेशरूपत्वमुक्त्वा तस्य क्लिष्टा गतिमाह- तत्र तत्र पतन् श्रान्तो मूञ्छितः पुनरुत्थितः। यथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम् ॥ २३ ।। तत्र तति । प्रतिपद पतन् श्रान्तो भवति, अतिवेदनया मूछितश्च । तयाऽपि यातनादेहत्वात् पुनरुत्थितो भवति । तथा नयने तारतम्यं ज्ञापयन हेतुमाह-र -यथा पापीयसा नीत इति । पापीयसा घातकेन, अरण्ये वधार्थ नीतो भवति, व्याघ्रादिना वा । यथा पापयुक्तो वा यथा पापीयान् स्वकृतपाप- युक्तो वा स्वकृतपापानुसारेण यो जातो देहः, यथा पापीयान्, तेन तरसा शीघ्रमेव यमसादन नीत इति पापतारतम्ये दुखतारतम्य निरूपितम् ॥ २३ ॥ वहुदूर शीघ्र नीयमान क्लिश्यतीति प्रकारकृतमपि क्लेशमाह- योजनानां सहस्राणि नवति नव चाऽध्वनः । त्रिभिर्मुहूर्ताभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः॥ २४ ॥ योजनानामिति । कर्मभूमे सकाशात् यातनाम्याने एकसहस्रयोजनन्यूनलक्षयोजनानि सन्ति, तदाह सहस्राणि नपत्ति नव चेति । भूमेर्दलं तावदेव अधस्ताद्भूमेः' इति वचनात् सहस्र योजनानि तस्या भधोभाग यातनाभूमेर्वा अर्वाक । वराहकल्पानुसारेण चैतदुक्तम्, अझकल्पेनाऽपि न विरुद्यते । त्रिभि- मुहर्तरिति । पापाल्पत्वे । द्वाभ्यामिति पापाधिक्ये ! एनावरमेतावत्कालेन नीतो यातना प्रामोति । तारखं प्रामोतीत्यर्थ ॥ २४ ॥ तत्र प्रकीर्णपापाना यथापाप त्रिविध नरकमाह निभि - आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः । आत्ममांसादनं कापि स्वकृतं परतोऽपि वा ॥२५॥ जीवतः स्वाहाभ्युद्धारः श्वगृधैर्यमसादने । मनि १ गायनो या इति मास्ति ग घ न १ पासतारतम्येन राr ४ चानमामिरधानम् - - ५ जापाच-या ·. ३ स्कन्ध ३० अध्याय ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। ५७९ सर्पवृश्चिकदंशायैः स्मरद्भिश्चात्मवैशसम् ॥ २६ ॥ कृन्तनं वावयवशो गजादिभ्यो निपातनम् । पातनं गिरिशृङ्गेभ्यो रोधनं चाऽम्बुगर्तयोः ॥ २७॥ आदीपनामिति साचिके पापे जीवत इति राजसे; कृन्तनमिति तामसे। ज्वलदुल्मुकानि गात्रेषु वेष्टयित्वा आदीपनं ज्वालनम् । आदिशब्देन तृणवस्त्रादिभिरपि वेष्टयेला दाहः । महापातकानामेतत् । अन्येषां तु आत्ममांसादनं कापि देशे । स्वेनैव कृतं कृन्तनम् , स्वदेहादुद्धृतम् । परतोऽपि वा अन्योद्धृतं वा । स्वत एव कृते पापे, अन्यप्रेरणया कृते ।जीवतः स्वस्य गात्राणां शरीरावयवानामभ्युद्धारः श्वगृध्रादिभिः कृतः । तैरेव भक्ष्यत इति विशेषः । यमसादन इति । सर्वतो भयानकत्वं सूचितम् । थानः पूर्वमुक्ताः । गृध्राः पापण्डाभिमानिनः । सर्पदृश्चिकदंशाधैरिति । दंशाः स्थूला मशकाः । आदिशब्दैन मत्कुणादयः । आत्मवैशसं पूर्व स्वमारणम् । तैरपि कृतो गात्राभ्युद्धार इति योजना । इक्षुदण्डानामिवावयवशः कृन्तनम् । गजव्याघ्रादिभ्यो निपातनं भक्षणार्थ प्रक्षेपः । गिरि न्यथाऽधः- पातनम्, जले च निरोधनम् , गर्ने च । यथायथमेतानि पापफलानि ॥ २५ ॥ २६ ॥ ॥ २७ ।। प्रकीर्णकान्युक्त्वा मुख्यान्याह- यास्तामिसान्धतामित्ररौरवायाश्च यातनाः। भुते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः ॥ २८ ॥ यास्तामिति । अष्टाविंशतियातना या उक्ताः, ता मुके । तासां लक्षणमुत्तरत्र वक्ष्यते । स्त्रिया भोग्यत्वेन नरकानुभवाभावमाशयाऽऽह-नारी वेति । भोग्यत्वांशेऽपि नरकसम्बन्धार्थमाह-मिथः सङ्गेनेति। अन्योन्यसम्बन्धजनितपापेन निर्मिता यातनाः ॥ २८ ॥ भयमानत्वमित्याशङ्कय लोकदृष्टान्तेन सत्यत्वं साधयति- अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः ! प्रचक्षते । या यातना वै नारक्यस्ता इहाऽप्युपलक्षिकाः ॥ २९ ॥ अत्रैव नरकः स्वर्ग इति । इष्टाधिकारिणां राज्यादयः, अनिष्टकारिणां राजदण्डादयश्च प्रत्यक्षमुपल- भ्यन्ते । एतत्सर्वं यतोऽस्मिन्नेव लोके दृश्यत इत्यत्रत्या यातनास्तदुपलक्षिकाः ।। २९ ।। एतत्सदै कुटुम्बपोपनिमित्तमेवेत्याह--- एवं कुटुम्ब विभ्राण उदरम्भरिरेव च । विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुड़े तत्फलमीदृशम् ॥३०॥ एवमिति । यस्य वा कुटुम्ब नाऽस्ति, सोऽप्येवमनुभवतीत्याह-उदरम्भरिरेव चेति । इहैव कुटुम्ब. मुदरं च त्यक्त्वा, पश्चात् प्रेत्य, तदुभयपोपनिमित्तं फलमीदृशमनुभवति ॥ ३० ॥ सर्वेषां पापजनकद्रव्यानुभवेऽपि एक एव तत्फलं मुझे इत्याह- ३च्यालादिभ्यः घ. नरकानुभाराभावम. कृ. स.ह. - १ज्वलनयत.ग. १ अपि. स. य.च.

·. ५८० श्रीमुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- एकः प्रपद्यतेऽध्यानं हित्वेदं सकलेवरम् । कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद्धृतम् ॥ ३१ ॥ एक इति । कलेवरसहितमेतत्सर्व परित्यज्य, एक एव यमलोकाध्वानं प्रपद्यते, कुशलपार्थयः, इतर- पाथेयो वा । उभयविधानामपि प्रवृत्तिपराणां यमलोक एव गमनमिति ज्ञापयितुं कुरालेतरपदम् । पाथे- यं पथि शम्बलम् । भूतानां प्राणिनां द्रोहेण यद्भुतम् , तदवश्यं गोक्तव्यमिति ज्ञापनार्थ पुनरुक्तम् ॥३१॥ ननु यमलोके वा प्रायश्चित्तं कुर्यात्, विवादं वा, ' न मयैव भक्षितम् ' इति । तथा सति नरको न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- दैवेनाऽऽसादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । भुके कुटुम्बपोपस्य हृतवित्त इवाऽऽतुरः ॥ ३२ ॥ देवेनेति । तत्र भगवदिच्छयैव तस्य शमलमुपस्थितम् , मुड़े च; न तु तदन्यया कर्तुं शक्यते । शमलं पापफ- लम् । निरये नरकभूमौ । पुमानिति स्वतन्त्रः । ननु भगवदिच्छया चेत् कस्य दोषोऽयमित्याशयाऽऽह- कुटुम्बपोपस्येति । अन्तर्दु खमपि तस्येत्याह-हृतवित्त इति । यथा रोगप्रस्तदेहो वित्ते गते दुःखमनु भवति, एवं कुटुम्बे देहेऽपि गते तद्वासनाया विद्यमानत्वात् शमलं भुके। धर्माधर्माभ्यां कुटुम्बपोपकस्यैतदुक्तम् । केवलाधर्मेण कुटुम्बपोपकस्य फलमाह- केवलेन ह्यधर्मेण कुटुम्बभरणोत्सुकः । याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम् ॥ ३३ ॥ केवलेनेति । पापोपार्जितेनैव द्रव्येण, व्याध इव, घातक इव या, यः कुटुम्ब पोपयति; उत्सुको वा; सोऽन्धतामिसं याति । अस्मादन्धतामिस्रात् तद्भिन्नं दैत्यानामन्ते फलरूपम् । तदाह चरममिति । तत्र गतो न निवर्तते । तत्र च निवृत्त्यभावार्थमाह-तमसः पदमिति ॥ ३३ ॥ तत्र कल्पान्तं स्थित्वा पुनरायातीत्याह- अधस्तान्नरलोकस्य यावतीर्यातनादयः। क्रमशः समनुक्रम्य पुनरत्राऽऽवजेच्छुचिः ॥ ३४ ॥ अधस्तादिति ! नरलोकस्याऽधस्तात् यावतीर्यातनाः, ताः सर्वा एव क्रमेण, ऊईमुसः सन् , अनुम्य, न तु सर्वाः सकृत् , किन्तु समनुक्रम्य । एक नरकमारभ्य, तत् सम्यक् भुक्त्वा, पुनर्नरकान्तरं भोक्तुमारभत इत्यर्थः । पुनरत्रैव लोके शुद्धो भूत्वा आयजेदित्यर्थः ॥ ३४ ॥ इति थीभागवतमुपोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे त्रिंशाध्यायविवरणम् ।

·३ स्कन्ध ३१ अध्याय.] श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। ५८१ एकत्रिंशाध्यायविवरणम् । * एकत्रिंशे पुनस्तस्य गर्मादिकृतयातनाः । जानतोऽपि पुनर्मोहो दुःखं चापि तथोच्यते ॥ १॥ कृतिः प्रधानं न ज्ञानं यावद्देहस्मृतिर्भवेत् । अतस्त्यागो विधातव्यो ज्ञानं तस्मात्तु दुर्बलम् ॥ २॥ क्रिया चेद्विपमा जाता ज्ञानं तस्य न साधकम् । क्रियां चेज्जनयेत्तद्धि तदुत्तममिहोच्यते ॥ ३ ॥ अधर्माधिक्यतो धर्म यः करोति गृही सदा । बहुजन्मविपाकेन गर्भे तस्य भवेन्मतिः ॥ ४ ॥ तामसत्वात्तु धर्मस्य न भूमौ नोत्तरे फलम् । अतो गर्भ ज्ञानसिद्धिस्तादृशस्योच्यते हितम् ॥ ५ ॥ पूर्वाध्यायान्ते नरकादिह लोके पुनरागमनमुक्तम् । ततश्च तस्य देहसम्बन्धः कथमित्याशक्य यदा योनौ रेतः निर्जीवमेव तिष्ठति, तदा स आगत्य कर्मणा प्रविशेदित्याह- श्रीभगवानुवाच । कर्मणा दैवतन्त्रेण जन्तुर्दैहोपपत्तये स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः ॥ १ ॥ कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुहुदम् दशाहेन तु कर्कन्धःपेश्यण्डं वा ततः परम् ॥ २ ॥ मासेन तु शिरो द्वाभ्यां वाहमयाद्यङ्गविग्रहः नखलोमास्थिचाणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभिः ॥३॥ चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः पद्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥ कर्मणेति । भगवदिच्छाधीनेन कर्मणा जन्तुरयं जायमानो देहोसत्त्यर्थं पुंसो रेतःकणमाश्रित्य, स्त्रिया- गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । * अथैकत्रिंशाध्यायं विवरिपवः सङ्गतीनां पूर्वमुक्तत्वादर्थमेवाहुः-एकत्रिंश इत्यादि । तथेति, वैरा- ग्यजनकत्वेन प्रकारेण । नन्वस्मिन्नध्याये गार्भज्ञाननिरूपणस्य किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहुः कृतिरि त्यादि । तस्मादिति । त्यागात् । हितमिति | त्यागरूपं हितम् । तथा च, हीनाधिकारे ज्ञानस्योपकारक- खेपि नैल्येनाऽकिश्चित्करत्वात्यागस्याऽऽवश्यकत्वं बोधयितुं तन्निरूपणमित्यर्थः । सुदर्पलम्क, घ. इ. ३ कलिलम्. पा. र देवनेग.इ.

·. - ५८२ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- उदरं प्रविष्टा भवति । प्रथमत उदरप्रवेशः, पश्चात् रेतःकणाश्रयः । मुखनासिकाद्वारा च प्रवेशः । तस्मिन् प्रविष्ट एव तत्मयत्नेन धारितं रेतस्तिष्ठति । दैववशात् समानकाले प्रवेशो रेतःसम्भवश्च भवतः । तत्र दिनमात्रे स्थिते तद्रेतः कललं भवति । शुक्रशोणिते मिलिते भवतः । पञ्चरात्रेण वुढदाकारमुच्छून भवति । दशाहेन तु कर्कन्धर्भवति, बदरीफलबीजसदृशं भवति । ततः परं पेशी, अण्डं वा भवति । अण्डाकारं वृत्तं वा अपूपाकृतिर्भवति । पुरुषश्चेदण्डम् , इतरी चेपेशी । यो वा ऊई गच्छेत् , सोऽण्डा- कृतिर्भवति । यः पुनरधस्तत्र वा तिठेत् स पेशी भवति । ततः परं दशदिवसानन्तरम् । मासेन तु शिरो निप्पद्यते एकदेशेन । मासयोभ्यां वाहड्प्रयादिसहितस्य अङ्गस्य देहस्य विशेषेण ग्रहः। देहाकृतौ निप्प. न्नायां तत्राभिमानोऽपि विशिष्टो निप्पयत इत्यर्थः । वाहवः अधयश्च अन्नानि यस्मिन् विग्रहे तादृशो भवतीति वार्थः । नखानि लोमान्यस्थीनि चर्माणि च त्रिभिर्मासैभवन्ति । लिङ्गस्य नवछिद्राणां च उद्भवः त्रिमिरेव मासैः । पातवस्त्वगादयः । यद्यप्यस्थि पूर्व जातम्, तथाऽप्युतरोत्तरभावेन न जातमिति चतुर्भिः तथो. द्भवः । क्षुत्तृपोः पञ्चभिरुद्भवः । षनिर्जरायुणा वीतो भवति । पुरुषत्वादक्षिणे कुक्षी प्राम्यति ।।२।२।४। तस्य जीविकामाह- मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसत्तमे । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते सजन्तुर्जन्तुसंभवे ॥ ५ ॥ मातुरिति । भक्षितान्नपानायरेवैधद्धातुर्भवति । तस्यावस्थामाह-असत्तमे स्वस्यात्यन्तमयोग्ये विष्मू. प्रयोर्गर्ते शेत इति । अन्येऽपि जन्तवः तत्र शेरते । सजन्तुर्जन्तुभिः सहितः । ननु क तत्र जन्तव इत्या- शवयाऽऽह-जन्तुसंभव इति । जन्तूनां सम्भवो यस्मिन् गर्ने ॥५॥ तत्र क्लेशमाह- कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्छामानोत्पुरुक्लेशस्तत्रत्यैः क्षुधितैर्मुहुः ॥ ६ ॥ कृमिभिः क्षतसर्वाङ्ग इति । शरीरमत्यन्तं सुकुमारमिति कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः प्रतिक्षणं मूmमामोति । मूर्छाप्राप्तिदशायामुरुक्लेशो भवति । कृमीणां क्षते हेतुमाह-क्षुधितैरिति । मुहुर्दशानितरां दुःखम् ॥ ६ ॥ आध्यामिकं दुःखमाह- कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षास्लादिभिरुल्बणैः । मातृभुक्तरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥७॥ फटुतीक्ष्णेति । मधुर एव न बाधकः, अन्ये कट्वादयो बाधका एवं । आदिशब्देन द्रव्यांण्यपरिणा- मतो बाधकानि । तेषां सम्बन्धार्थमाह-मायभुक्तरुपस्पृष्ट इति । जीवननादिकाद्वारा मुखे रसः समाया- ति; बहिरपि स्पर्शो भवतीति सर्वाशेत्थितवेदनो भवति ॥७॥ आधिदैविकी पीडामाह- उल्येन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च वहिरावृतः । उत्तरभारेन, ग. ३ श्याश्यपि परिष्यमतः १मारामाव: रा.प.5.

·उल्बाह- ३ स्कन्ध ३१ अध्याय.] श्रीमद्वालभाचार्यविरचिता। आस्ते कुत्ला शिरः कुक्षौ भुमपृष्ठशिरोधरः ॥ ८ ॥ * उस्बेनेति । बन्धनरज्जुवत् उल्येन गर्मवेष्टकेन तस्मिन्नेव गर्ने' सम्यक् वृतः, अन्त्रैश्च हिरप्यावृतः । एवं पीडितोऽपि शिरः स्वकुक्षौ कृत्वा भुमपृष्ठशिरोधर आस्ते । अयमुपद्रवो दैविकः॥८॥ उपद्रवाणां फलमाह-- अकल्पः स्वागचेष्टायां शकुन्त इव पारे। तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वास शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥ * अकल्प इति । स्वानचेष्टायामप्यकल्पः । स्वतः सामर्थ्यनाशाभावायाऽऽह-शकुन्त इवेति । बाधक- कृतमेवासामर्थ्यम् ; न तु स्वत इत्यर्थः । पूर्वोक्तमकारेण पूर्वोपार्जितधर्मवशाद्भगवदिच्छयोगन्तुर्गमें सर्वज्ञता भवतीत्याह-तत्रति । स्वस्यैव जन्मशतोद्भवं कर्म स्मरन् , उत्पन्नेन शोकेन दीर्घ श्वसन, किं नाम शर्म विन्दति, अपि तु न विन्दतीत्यर्थः । कर्माणि तु पूर्वोक्तानि, येषां स्मरणेन सुखसम्भावनाऽपि न भव- ति । एतादृशस्मरणे हेतुः-दैवाल्लब्धस्मृतिरिति ।। ९ ॥ पूर्वजन्मस्मरणेन वैराग्ये जातेऽपि 'तरति शोकमात्मविद् ' इति श्रुतीनमवश्यमपक्ष्यत इति । यथा भगयदिच्छया पूर्वकर्मस्मृतिः, तथा जीवनमस्वरूपज्ञानमपि तस्य जातमित्याह---- आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽतिवेपितः। नैकत्राऽऽस्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदरः॥ १० ॥ आरभ्येति । सप्तममासमारभ्य सममान्मासादुई जन्मपर्यन्तं लब्धबोधो भवति । कालादीनां च परा. क्रमं स्मृत्वाऽतिवेपितश्च भवति । वस्तुस्वभावश्च पितो भवतीत्याह-नैकवाऽऽस्त इति । प्रसूतिवातैपि- तः सन् नैकत्राऽऽस्ते । जातंऽपि ज्ञाने क्रियैव बलिष्ठेति ज्ञापयितुमाह-असत्तुल्यतां विष्ठाभूरिवेति । विष्ठामा जातो यथा कृमिः । ननु महतोऽस्य कथमेनं निन्दावचनं तत्राऽऽह-यतोऽयं सोदरः समानं उ. दरं यस्य । यद्ययं महान् स्यात् सोदरो न स्यात् । भगवत्प्रेरितवस्तुस्वभावानां बलिष्ठताप्रदर्शनं ज्ञानस्या- प्रयोजकत्वं ज्ञात्वा भगवद्गजनार्थम् ।। १० ॥ अतस्तथा ज्ञात्वा भगवत्स्तोत्रं कृतवानित्याह- नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवाधिः कृताञ्जलिः । - प्रकाशः। * उल्नेत्यत्र । अव्ययीभाव एभिः कृते आधिदैविकीति भव(ति)न्ति । देवाश्चात्रोन्द्रियाधिष्ठातार एव । तथा च, तेषु या पीडा सा तादृशी वाच्या । साऽत्र कथामत्याकालायां तस्वरूपमाहुः-अयमित्यादि । देवनियामकेन तेषु वृत इत्येवं तत्सम्भव इत्यर्थः । * अकल्प इत्यत्र । भगवदिच्छयों गन्तुरिति । 'पुनराऽऽप्रजच्छुचिः' इति शुचित्वमुक्त्वा तदुत्तरमेतत्प्रघट्टकोक्त्याऽत्रैवमवसीयते । तथा च, गर्भे न सर्वस्य सर्वज्ञतेति हृदयम् । मार्ग-क, इ. २ भनष्टशिगेवरः, क स. ३ रुतस्वमेवा" क. घ. इ.

·- न्धिका रज्जु, ५८४ श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागत- स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः ॥ ११ ॥ नाथमान इति । नाथमान उपतप्यमान : नानाधृ या चोपतापैश्वर्याशी:पु, इति धातुपाठात् । मग- चन्तं वा नाथमान : स्तुवीतेत्यपि, अर्थात् स्वनिस्तारम् । ऋपिरित्यलौकिकज्ञानस्य वृत्तवान्मन्त्रदर्शी 1म- न्त्रेण हि स्तुतः अलौकिक आत्मा प्रसन्नो भवति । ननु प्रसन्ने भगवति आर्विभूते स्तोत्रं कर्तव्यम् । अ. यमन्तर्यामी भगवान् नाविभूतो न प्रसन्नस्तत आह-भीत इति । स्तोत्रमुभयथाऽपि क्रियते, भीतेन, प्रसादविपयेण च । यद्यप्ययं प्रसादपात्रं न भवति, तथापि भीतः सन् प्रसादार्थ स्तोत्रं कुर्यात् । ननु गर्भानिर्गमने जाते स्तोत्रं कर्तव्यं किमिदानी स्तोत्रेणेत्याशङ्कयाऽऽह-सप्तवधिरिति । पध्रिथममयी घ- तादृश्यः सप्त सन्ति त्वगाद्याः , तेन सर्वथा बद्धः विलम्यं न सहते । इयं स्तुतिःप्रार्थना- थेति ज्ञापयति । कृताञ्जलिरिति । प्रेम्णो जातत्वात्सफलेयं स्तुतिरिति ज्ञापयितुमाह-विक्लवया चाचेति। फलं चेदानीं दुःखनिवृत्तिरेवेति येनोदरेऽर्पित इत्युक्तम् ॥ ११॥ +प्राणरक्षां पुरस्कृत्य दशभिः स्तोत्रमूचिवान् । मक्तिप्रपत्ती कर्तव्ये इति शासार्थबोधनात् ॥१॥ शरणागमनं पूर्व जीवब्रह्मविभाजनम् । जीवहीनत्वतश्चापि सत्सङ्गादेव तद्भवेत् ॥२।। एवं हरिस्तु हितकृत कृपाप्रार्थनमेव च । प्रत्युपकारासामर्थ्य ज्ञानदातृत्वमेव च ॥३॥ संसारस्पातिदुष्टत्वं तदभावस्तु याच्यते । प्रथमत; शरणागमनमाह-- जीव उवाच । तस्योपपन्नमवितुं जगदिच्छयात्तनानातनो वि लसच्चरणारविन्दम् । सोऽहं ब्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदयसतोऽनुरूपा १२ तस्येति । पूर्वधर्मवशात् अवतीर्णस्य हरेः पूर्वं भावक इति तमेव शरणं गच्छति । अद्याऽपि भक्तिमा. र्गेण न निविष्ट इति जगद्रक्षार्थ भगवदवतारमाह-उपपन्नं स्वेनैव निर्मितं जगदवितुं स्वेच्छया आताः स्वीकृताः नाना तनवो येन । अत एव तादृशस्य लसच्चरणारविन्दं शरणं व्रजामि । भक्तयर्थमेवैषा शरणा- गतिश्चरणनिरूपणात् । युक्तमेव यदीतोः रक्षकस्य चरणशरणं गच्छन्तीति । तत्रापि पूर्ववद्वाधश्चेत् व्यर्थ(3) शरणागतिरित्यत आह-अकुतोभयमिति । नन्वयमेव दुःखदाता ' मुखं दुःखम् ' इत्यादिवाक्यात् । ततश्च मारकस्य शरणागमनमनुचितमित्याशझ्याऽऽह-येनेशी गतिरदर्शि । यदि केवलमेताशी गतिं प्रयच्छेत् न तु ज्ञापयेत् तर्हि शरणं न गच्छेत् । यत्पुनर्ज्ञापयति, असत एतादृशी गतिरिति । तेनैवं ज्ञायते सत्त्वे नैवं गतिर्भविष्यतीति ज्ञापयति । तत्र सत्त्वं सति भगवति प्रवेशादेव सदसतोर्विभागः हेयत्वेन, प्राह्यत्वेन च निर्धारितः । प्राकृतमसत् भगवान् सन्निति । यथा जीवस्य स्वरूपतः सतोऽपि अ. सति प्रवेश असत्त्वम् । तथा सति प्रवेशत्वमिति सत्प्रवेशार्थ भगवच्छरणागतिर्युक्तवेत्यर्थः ॥ १२ ॥ प्रकाश + तस्योपपनेत्यत्र | कारिकासु । जीवहीनत्वतश्चाऽपति जीवहीनत्वतो नमनम् , चकारात् वश्लोफे विभागादपि नमनमित्यर्थः । सत्सङ्गादित्यादि । अतो महदनुभहस्तु निरत्यर्थः । शेषं स्फुटम् । हेयत्वेन ग्रायत्येनेति । न तु मिथ्यात्वेन सत्यत्वेनेत्यर्थः । एतदेव प्रदर्शयन्ति-यथेत्यादिना। .१लपातीसरि पाट.! ३ गते स. ग.। मीन:-रा.ग ·३ कम्ब ३१ अध्याय.] श्रीमदल्लमाचार्यविरचिता। जीवनमणोः पूर्वोक्तसिद्धयर्थ रूपभेदमाह- यस्त्वत्र घद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्व्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डवोधमातप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥१३॥ + यस्त्वत्रेति । अत्रैव शरीरे यः शकुन्त इव बद्धः प्रतिभासते स जीवः । तस्य वन्धे हेतुः कर्मभिरा- घृतात्मेति । कर्मभिरपि सम्बन्धे हेतु भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायामिति । भूतानि देहः, इन्द्रिया- प्यन्तःकरणं च । आत्मानं व्यामोहयितुमेतद्पा माया जाता । अतस्तामवलम्ब्य आत्मत्वेनाधारत्वेन वा य मास्ते, स बद्ध इव जीवः । यस्तु तथाविधां मायां नावलम्व्याऽऽस्ते, स विशुद्धः । अनेनादेहरूपता निरूपिता । इन्द्रियरूपताव्यावृत्त्यर्थमाह-अविकारमिति । सर्वे विकारा इन्द्रियजन्याः । अखण्डयो- घमिति अन्तःकरणरूपताच्यावृत्त्यर्थम् । एवंभूतोऽपि सन् अस्मतपया स्वस्य सखित्वप्रतिपादनार्थमा. समन्तात् तप्यमाने हृदये अपसितं प्रतीतम् , अत एव नमामि । अतो भगवतो दोपाभावो गुणाश्चो. ताः । जीवस्य च दोषा उक्तास्तन्निवृत्त्यर्थं च नमनमिति निरूपितम् ॥ १३ ॥ ननु किन्नमनेन ज्ञानेन हि माया निवर्तिप्यते, ततः कर्मसम्बन्धाभावे देहसम्बन्धामावः, ततो मुक्तो माविष्यतीति मुस्यथै भगवन्नमनं ने कर्तव्यमित्याशदयाऽऽह- यः पश्चभूतरचिते रहितः शरीरे छन्नो यथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृर्षि तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुपयोः पुमांसम् ॥१४॥ * यः पञ्चभूतरचित इति । अयं देहः पञ्चभूतै रचितः,तानि च भूतानि भगवन्नियमितानि भगवदपी. नान्येव । ' अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत् ' इति वाक्यात् । तादृशे अन्याधीने शरीरे यो रहितस्तम् । तादृश एव शरीरे यश्छन्नः, यथावदिन्द्रियगुणार्थचिदात्मकः सोऽहं वन्द इति सम्बन्धः । रारीरस्याच्छादकत्वं तदैव भवति, यदिपूर्व चिद्रूपोऽप्यन्यत्र सम्बद्धो भवति । यथा दर्पणगतः सूर्यः स्थाप्यते, प्रतिमागतो वा विष्णुः गन्पादिभिः पूज्यत इति । तदर्थ प्रथमतो देहसम्बन्धात्पूर्वमिन्द्रियादिसम्बन्धो निरू- प्यते । ययेति दृष्टान्तेन वा शरीराच्छादनं स्याप्यते । यथा अयं इन्द्रियाणि गुणाः अन्तःकरणरूपाः, अर्थः आधिभौतिकः, त्रितये प्रकाशार्थ यश्चिद्रेण प्रविष्टः, स चतुष्टयात्मा भवति । आध्यात्मिकादिरूप- नितये वेदनरूपश्च । यथा अहमिन्द्रियादिसम्बद्धस्तथाऽऽत्मसम्बद्धोऽपीत्यर्थः । अत एकस्मिन्नेव शरीरे विद्य- V प्रकाशः + यस्त्वत्रेत्यत्र । अत्र मूले यस्त्विति यत्पदेन, नमापीत्युत्तमपुरुषेण च । सोऽहमिति पदद्वयाक्षेपाय एवमास्ते सोऽहं नमामीति सम्बन्धो वोध्य. । * यः पञ्चभूतेत्यत्र । रहित इति, तत्र विद्यमानोऽपि निरभिमानत्वात् तत्सम्बन्धरहितः । नन्वेक- स्मिन् उभयोर्विद्यमानत्वेऽपि कथमेकस्यैवाच्छाद्यत्वमित्यत उपपादयन्ति-शरीरस्येत्यादि । यथापदम्य यथावदिति व्याख्यानं क्लिष्टमिवमत्वा व्याख्यानान्तरमाहुः यथेतीत्यादि । आच्छादनस्थापनप्रकारमाहुः- यथा अयमित्यादि । अत्रेन्द्रियाण्याध्यात्मिकानि, गुणा आधिदैविका ज्ञेयाः। तथा चैवं चतुष्टयरूपत्वेन सासा भस्मपतयार. १ नकारामार., के घ.ड. ३ अयम्. के. घ ..

·-- ५८६ यामुयोधिनी । [ श्रीमद्भागयत मानयोः एको रहितो भवति, एकश्च छसो भवति । तेन कारणेन अविकुण्ठमहिमानं जीवस्यालोषिको. पकारफरणसमर्थम् , अपिमेनं पूर्वोपकारिणं पूर्वस्थितयाधकनिवृत्ये प्रवृतिपुरुषयोः परं नियन्तारम् , निराका. स्पक्षव्यावृत्यर्थ पुमांसम् । वन्द इति स्वस्य होनतां निरूप्य पूर्वोत्तमेवानुवादेनोक्तम् ॥ १४ ॥ • एवं शरणागातर्नमनादिकं च भगवदपकृपयेच भवतीत्यार्पज्ञानेन स्मृत्वा मकसदानिय प्रार्थयितुं तव. मुग्रह स्तौति- . : यन्माययोरुगुणकर्मनिवन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । . नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमंन्तरेण॥१५॥ यन्माययेति । स्वसामर्थ्य गते शास्त्रतोऽप्यचिकित्स्ये अलौकिकद्वारा भगवद्भक्ता एवं सं भगवत्परं कॅर्नु शकुयन्तीति युक्तम् । अन्यथा स्वतः सामर्थे एवं दुर्दशा न स्यात् । प्रतीकारो हि जानक्रिययोः सद्भावे मंत्रात । तत्र 'ज्ञानाऽभावो नटस्मृतिरिति । श्रमप्रतिपादनात् किया, शक्त्यमावश्ध । श्रमस्य नित्यमुत्यर्थ यस्य भगवतो मायया मोहेने करणमूतया उरूणि यानि गुणकर्माणि तेर्नितरा बन्धनं यत्र । एतादृशेऽस्मि- न सांसारिक मार्ग निरन्तर चरन्निति मुक्तोऽपि निरन्तर चरन् श्रान्तो भवति, किमुत पद्धः । सोऽपि कन्धः कर्मकृतः स्वतोऽपि मोचयितुमशक्यः । कर्माण्यपि न प्रायश्चित्तादिना निवर्तयितुं शस्यानि, यतो भंगवामा. ययैव जायन्ते । गुणाश्च स्वभावभूताः, चितं तत्परमेव कुर्वन्ति । अस्मिन्निति निरन्तर परिदृश्यमानत्वेन निवृत्तिर्घटा सूचिता । पीति अनिवृत्तिः सूचिता । कया युक्त्येति लौकिक उपायो न सङ्गच्छत इति युक्तम् १५ नन्येवं भक्तकृपयैव कथं भवतीत्याशश्याऽऽह-- ज्ञानं यदेतदददात्कतमः स देवंस्त्रैकालिक स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः । तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास्तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥ - * ज्ञानं यदेतदिति । यदेतदस्माकं जात त्रैकालिकवस्तुविषयज्ञानं तद्भगवतैव दत्तम् । अन्यथा यो हृदयः स्थितो न भवति स कथं हृदये ज्ञानं दधाति । अयं च स्थिरचरेष्वनुवर्तितः, स्वांशो यस्य येनेति वा । असं हि स्वांश जीवमनुवर्तते । अन्तर्यामिरूपो चा अंशः सर्वत्र वुर्तत इति, अयमेव ज्ञानमर्दधात(?) 1 ननु(3) सर्वेन्द्रियादौ अधिष्ठातारो देवाः सन्ति, न ते ज्ञान प्रयच्छन्ति । अयं च सर्वेषु वर्तत इति; तथापि मधमेव दचगान् । अतोऽयं कतमो देवः अत्यन्तं कः परब्रह्मरूपः । अन्यदेवाना नं कृत्यम् । कतम इत्यनेन वि. शेपतो वक्तुमप्यशक्य इत्युक्तम् । अत एवैतादृशमुपकारिणं जीवानां कर्मपदवीं संसारमार्गमनुवर्तमाना प्रकाशः। रिकतया पाच्छाधत्वमित्येकपद एव दृष्टान्तदान्तिकभाव इत्यर्थः । पूर्वोक्तमेवेति । नमनमेव । 4. यन्माययेत्यत्र । तदनुग्रहमिति । महदनुग्रहम् । *"मानं यदेवादेत्यत्र । अन्यथेत्यस्य विवरणं यो हृदयेत्यादि । हृदयस्थितत्वं व्युत्पादयन्ति-अयं चैत्यादि। अनुपर्तित इति । लक्षाकृत्य स्थापित । वर्वत इति, य आत्मनि तिष्ठन् ' इत्यादि श्रुतेस्तथेत्यर्थ- सस्य सर्वत्र साम्यातू पशन्दरमाहुः-अन्तरित्यादि । अनुपपनि समादधते-तथापीत्यादि । तथाऽत्र कतम १ मोहलेम. १ सयानयुक्तम. क. . ३ दृढाते. प. इ. ४ अतः इ फिच १. ५ अल्पदेयानाम् ख.ग.

·३ स्कन्ध ३१ अध्याय ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। चय सर्व तापत्रयोपशमनाय भजेम । ये केचन जीवभावं प्राप्ता तेषां दास्य परमो धर्मः। दहभाव परित्यज्य अग्रभावात्पूर्व जीवभाव एव । प्रथमप्रवृत्तत्वात्तापत्रयोपशमनायेत्युक्तम् । वचमिति बटुक्दन ग्वसमानशी. लाना सर्वेषा विशापनार्थम् । भजनेनैव भगवान् कृपयतीति ॥ १६ ॥ एव भजनमुक्त्वा विज्ञापनमाह-- देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनास्ट्रग्विणमूत्रकूपपतितो भृशरातदेहः । इच्छनितो विवसितु गणयन् स्वमासान्निर्वास्यते कृपणधीभगवन् ! कदानु देहीति । अय स्वलक्षणो देही । अन्यस्य मातृलक्षणस्य देहविनरे उदरे जठरागिना भृश राप्तदेह , असम्विण्मूनपूर्णे पतित निविघदु खभोक्ता । माता मूतस्थानीया, अमिदैविकः । अतसिविधदु खपीडित इतो विवसितुं निर्गन्तुमिच्छन् स्वमासान् गणयन् वर्तते पूर्वनिवृत्तान् । अग्रिममासाना नियमाभावात् । हे भगवन् । कदा या निर्यास्यते । हे भगरनिति । अत्र त्वमेव समर्थ । कृपणीरिति धैर्याभाव उक्ता ! अनन्तदु सस्मरणात् गणनाकालेनाऽपि दु खनिवृत्ति मत्वा, भवतेत्यर्थात् । एव तत्र दुखानुभवादन्यत्र गमनं प्रार्थितम् ॥ १७॥ ननु कृतोपकारस्य ज्ञानदानलक्षणस्य प्रत्युपकार चे कुर्यात्, तदाऽग्रे विवासनमपि कुर्यात् । प्रत्युपका राऽभावे कथ करिप्यतीत्याशङ्कयाऽऽह-~- येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश सङ्गाहितः पुरुदयेन भवादृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन सदीननाथः को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात्१८ येनेति । येन भवादृशेन, असौ मल्लक्षण , दशमास्य दशभिर्मासै परिच्छिन्न , ईदृशी गति ज्ञानं सेम्यक् माहित । ननु मारकोऽन्य कश्चिद्धर्माधिष्ठाता देवता, अह त्वन्य इति किं मा प्रत्युच्यत इत्याशझ्याऽऽह-भवादशेनेति । स एव भवान् , भवत्सदृशो वा । किमनेन विचारेण किन्तु स्वनैव कृतेन स तुप्यतु । यथा पट्कमन्ना गामुद्धृत्य स्वयमेव तुप्यति, तथा स्वत एव भगवान् तुप्यतु, को नाम तस्य प्रतिविर्षि प्रत्युपकार करिप्यति । स्वनि कृत्यर्थ चेत् किञ्चित्कुर्यातदाऽञ्जलिं कुर्यात् , न त्वतिरिक्त फर्तुं शक्नोत्यिर्थ ॥ १८॥ ननु कं प्रत्येवमुच्यते(?)यत कोऽपि नाभिव्यक्त इत्याशवयाऽऽह- पश्यत्ययं धिपणया ननु सप्तवधिः शारीरके दमशरीर्यपरः स्वदेहे । यत्सृष्टयास तमहं पुरुपं पुराणं पश्ये वहिदि च चैत्यसिव प्रतीतम्॥१९॥ प्रकाश इति निर्धारक पदमित्यर्थ । शव्दमहिन्ना तु प्रश्नोऽपीत्याहु-कतप इत्यादि । ननु भवतु उपकारित्वम् , भज नस्य किं प्रयोजनमत आहे -ये केचनेत्यादि। दास्य परमो धर्म इति । पूर्व वन्दनमुक्तम्, तत उत्कृष्टत्वात् । सल्यादेश्व स्वाधीनत्वाद् दास्यमेय तथेत्यतो भजनमेवाऽऽवश्यकमित्यर्थः । प्रथमप्रचत्वादिति । मुख्याधि कारस्येदानीमजातत्वादित्यर्थ ।

·श्रीमुबोधिनी। [श्रीमद्भागतxपश्याति । यद्यपि भगवान् नाभिव्यक्तः, अथाप्ययं दमशरीरी शमदमादिसाधकदेहसहितः स्वयं सप्तवधिरपि येन भगवता सृष्टया धिपणया बुद्धया स्वदेह एव स्वयमपरो नियामकत्वेनाऽन्यो भाति । स्वयं तु नियम्यत्वेन । अतस्तद्दत्तज्ञानेनैव तं पश्ये । सोऽहं कृतोपकारः तमुपकारिणं भगवन्तमहं शारीरः अस्मिन्नेव पुरे शेते यः तमिति प्रतीतिरुक्ता । पुराणमिति नागन्तुकत्वम् , अतः परिचयोऽप्युक्तः। देहाबहिः हृदि च प्रतीतम्, यथा चैत्यो जीवः तद्वदपि प्रतीतम्, सर्वभावेन सर्वत्र प्रतीतम्, यथा जीवन- तीतो न साधनाद्यपेक्षा तथा भगवानपि स्वतः स्फुरतीति तत्संस्कारकत्वेन नाऽन्यापेक्षा । ज्ञानं तु साधनमु- तमेव । अतो दृष्ट्वैव प्रार्थनादिकामिति न किञ्चिपणम् ॥ १९ ॥ एवं सर्वत्र भगवद्दर्शने 'अभितो ब्रह्म निर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्' इति भगवद्वाक्यात् किश्चित्सुख प्राप्य गर्भ एव गतव्यथः बहिर्वाधकं स्मृत्वा, अन्तरेव स्थिति प्रार्थयति- सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपम् । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्यामतिर्यदनु(?)संसृतिचक्रमेतत्॥२०॥ सोऽहमिति । अस्मिन् गर्भे बहुदुःखवास यथा भवति तथा वसन्नपि, इतो बहिर्न निर्जिगमिषे; यतो पहिरन्धकूपम् । यद्यपीदमपि सर्वतो वेष्टकं कूपप्रायम्, तथाऽप्यत्र ज्ञानमस्ति. बहिर्नास्तीत्यन्धकूपत्वम् । नन्विदं ज्ञानं तत्राऽप्यनुवर्तिप्यत इति चेत् तत्राऽऽह-यत्रोपयातमिति । गर्भावहिनिर्गतं जीवं भगवतो माया अनुष्ठध्या उपसर्पति । ततो मायामोहितस्य मिथ्यादेहादावहमतिर्भवति । तदनु संसतिचक्र जन्म- मरणाघावृत्तिश्च भवति । अतः पुनरत्रागन्तव्यम्; अतो निर्गतस्य न कश्चित्पुरुषार्थः । एतदिति परिद- श्यमानमावश्यकमित्यर्थः ॥ २० ॥ नन्वत्र स्थित्वा कि कर्तव्यं तदाह-- तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमसः सुहृदाऽऽत्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रमा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः॥२१॥ तस्मादहमिति । अत्रैव स्थित्वा वैलव्यं परित्यज्य, आत्मानं तमसः सकाशात्सुहृदा आत्मनेक भगयतैव उद्धरिप्ये। समाते पतितमात्मानं स्वरूपे स्थापयिष्यामि । तत्र सत्सङ्गादिकं नाऽपेक्ष्यते; यतः परमो. पकारी भगवानेव सर्व संपादयति । ननु किमुद्धारण अत्रैव स्थित्वा भगवानिव कथं न स्वतन्त्रो भवेदित्या. राध्याऽह-भृय इति । यथाऽनेकरन्धं व्यसनं मे मा भविष्यत् ; अत्र स्थित्वैव तथा भगवद्धयानलक्षण. मुपायं फरियामि, यथा व्यसनं न भायेप्यति । जाते तु व्यसने प्रतीकारः कठिनः । अत्रापि व्यसनं भ- विष्यतीति चेत्तत्राऽह-मे उपसादितविष्णुपादः । उपसादितौ विष्णुपादौ येन स उपसादितविष्णुपात; ताहशस्य मे । तम तु मायामोहादुपसादनं भविष्यति नयेति सन्देहः । एवमध्यवसायान्ता स्तुतिरुक्ता, भगवम्तात्रस्य फलं पोक्तम् । यत्र चिस्थित्या भगवचरणोपसादनं कव्यमिति ॥२१॥ प्रकाराः। x पश्यतीत्या । पश्यतीत्यनेनातस्य दर्शनस्य प्रकारमाहुः-स्वयमपर इत्यादि । कतोपकार इत्यत्र पटन याप्रीहिः । तत्मस्कारफायनेति । बुद्धिसंस्कारकत्वेन । १६. पूर्ण भरमानिारय.. प. मातभरताति..

·५८९ ३ स्कन्ध ३१ अध्याय ] श्रीमदत्तमाचार्यविरचिता। एवं जीवस्योईगमनाथ बीजसंस्कारमुक्त्वा, तादृशस्योद्गतिं वक्तुं जननमाह- कपिल उवाच । एवं कृतमतिर्गर्भो दशमास्यः स्तुवन्नृषिः । सद्यः क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः ॥ २२ ॥ एवं कृतमतिरिति । दशमासपरिच्छिनो गर्भः स्तुवन् ऋपिभूत्वा निश्चयमतिर्जातः । मन्त्राऽदर्शित्वे भजन न स्यादिति । 'कृतिलिष्ठा' इति पूर्वमुक्तत्वात् तिमारुतस्तादृशमपि प्रसूत्यै प्रसवार्थम- वाचीनं क्षिपति । अधोमुखो भवतीत्यर्थः ॥२२॥ ततः किमत आह- तेनाऽवसृष्टः सहसा कृत्वाऽवाशिर आतुरः । विनिष्कामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः ॥ २३ ॥ तेनाऽवसृष्ट इति । तेन वायुना, अवसृष्टः ततः प्रक्षिप्तः कृच्छ्रेण विनिष्कामतीति सम्बन्धः । सह. सेति सावधानाभावार्थम् । अवाक् शिरो भूत्वा, शिरः अवागधोमुखं कृत्वा वा प्रथमत आतुरो भवेत् । व्यसनस्य प्राप्तत्वात्। ततोऽतिकृच्छ्रेण निष्कामति । निष्क्रमण हेतुः-निरुवास इति । अन्तरुच्यास- स्थानाऽभावात् इतस्मृतिरपि भवति । अन्यथा क्रियायाः प्राबल्यं न स्यात्, साधनशास्त्राणां च वैया- पत्तेः ॥ २३ ॥ निष्क्रमणानन्तरं कृत्यमाह- पतितो भुवि विर्णमूत्रे विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः ॥ २४ ॥ पतित इति । विष्ठा स्वस्यैव, मूत्रं गोंदकम् । पश्चाद्भुवि पतितः, प्रथमतो विष्ठाभरिव चेष्टते । क्रियाव्यतिरेकेण ज्ञानस्याऽप्रयोजकत्वज्ञानार्थ निन्दावचनम् । तनु ज्ञानं जापकमेवेति प्रतिवायुना तदु. पहतिमाह-रोरूयतीति । गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः देहोऽहमिति बुट्वा रोख्यति रोदिति । शनमा करोतीति रोरूयतीत्युक्तम् । यथा सर्वले गते प्राणी शब्दं करोति ॥ २४ ॥ उत्पन्नस्य बाल्यदुःखमाह- परच्छन्दं न विदुपा पुर्णयमाणो जनेन सः ! अनभिप्रेतमापन्नः प्रत्याख्यातुमनीश्वरः ॥ २५ ॥ परच्छन्दमिति । बालकस्य इच्छामविदुषा जनेन पुप्पमाणी मति, नानभिनंदन क्षुधया रोदने औषयम् , व्यथायां तु पन्नमिति । प्रत्याभ्याई निगन्तपनीयाः । महःखमुकम् ।। २५ ॥ पीडाक्षुदभावदशायामपि दुःखमाद- प्रस्तुतम्... २ प्रामगवानुवार। ६.१... क. प. २. ननु. क प... पोप्यान्द्र, ·५९० श्रीसपोधिनी। [सीमागपत- शायितोऽशुचिपर्यके जन्तुस्वेदजदृपिते । नेशः कण्ड्यनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥ शायित इति । अशुचिपर्यः शायितो भवति । दशदिवसपर्यन्तं सूनीगृहस्थानां पदार्थानां शुद्धयभावः। अनेन तस्य ज्ञानोत्सची प्रतिबन्ध उक्तः । जन्तवो मत्कुणादयः, स्वेदना मशकाः, नेपितेति मुतरां । सोपद्रव उक्तः । अधर्माद्यसनाच ज्ञानं नोत्पन्नमित्युक्तम् । व्यसनप्रतीकारे अशक्तिमाह-नेशं इति । अङ्गानां कण्डयने असमर्थ ; आसने उत्थाने चेष्टने या | किन्तु सर्वदाः पतितस्तिष्ठतीत्यनिवृत्ती हेतुः । अनेनाध्यात्मिकं दुःखमुक्तम् ॥ २६ ॥ भौतिकं दुःखमाह- .. तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः । . रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥ २७ ॥ इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पोगण्डमेवं च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्युः शुचार्पितः ॥ २८ ॥ तुदन्तीति । आमा अपका त्वक् यस्य । दंशाः स्थूलमशका'; मत्कुणा लोहितवर्णाः खट्वाकीटाः । आदिशब्देनान्येऽपि : वस्त्रकीटादयः । उभयोर्ज्ञानामावमाह-रुदन्तमिति । विगतं ज्ञानं यस्य; अतो रोदिति; अन्यथा सहेत् । ततोऽप्यन्यं सजातीयं मत्वा दशन्तीत्याह-कृमयः कृमिकं यथेति । स्थूल. कृमिः कृमिकः । इति दुःखमतिबाल्ये । एवंप्रकारकमेव शैशवं.पञ्चवर्षपर्यन्तम् । नरकादागतो विद्याधन- युक्त कुले न भवतीत्यतिदरिदाणा गृहे दु.खमेतादृशमेव । पौगण्डमपि तत्र दुःखम् । पञ्चमवर्षादूर्ध्व नव- वर्षपयन्त पौगण्डम् । तत्राऽप्यतज्जातीयमेव दुखम् । अतोदु साभिभूतस्य न ज्ञानमिति भावः । अमे ज्ञानं भविष्यतीत्याशय तत्र फामादयो भाधका भवन्तीत्याह-अलब्धाभीप्सित इति । न लब्धमभीप्सितं येन, अभीप्सितमप्यज्ञानातू । अज्ञानादेव इद्धो मन्युर्यस्य । इद्धमन्युना वा शोकेन च अर्पितो भवति । कामक्रोधशोका उत्पन्नाः ज्ञानमुत्पादयितुं न प्रयच्छन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥२८॥ तत. पुष्टस्य सुतरां ज्ञाननाशहेतूनाह- सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिप्यन्ताय चात्मनः ॥ २९ ॥. सह देहेनेति । यथा देहो वर्द्धते, तथा मानो मन्युश्च; मन्युस्तु देहधुद्धिमपि नापेक्षते । अभिमानस्यव तदपेक्षेति पृथग्वचनम् । आत्मनः अन्ताय नाशाय कामिषु विग्रह करोति । एकवस्तुविषये कामश्चेद्वानां तदा बलिष्ठर्बहुभिरितरो हन्यते । तदा पूर्ववत् स्वतन्त्रमुकृताभावानेष्टसिद्धिः ॥ २९ ॥ वाक्यज्ञानं दुरापास्तमिति वक्तुं प्रत्यक्षतोऽपि दृष्टे यत्र ज्ञानं न भवति तत्र किं वक्तव्यमन्यस्मादविप्य- तात्याह-भूतैरिति द्वाभ्याम्---- भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देवबुधोऽसकृत् । पिमन्युना ग २पाक्यामप्रनम् प.

·.] ३ स्फन्ध ३१ अध्याय. श्रीमहल्लभाचार्यविरचिता। अहं ममेत्यसमाहः करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥ - आकाशादिषश्चमहाभूतैराख्ये देहे देही देहाभिमानवान् पूर्वज्ञानरहित. असकृदहममेतिमतिं करोतिः यतोऽयं कुमतिः। दृश्यत एर भूतादिजनितत्व देहे । एवं प्रत्यक्षदृष्टेऽपि' चेदबुध । अबोधे हेतुः-देहाभिमानी, सर्वदा वासनावशाझौतिकवे ज्ञातेऽप्यहं ममाऽभिमानो भवति । अयमभिमान स्व- तो न निवर्तत इत्यसमादित्युक्तम् । असद्ग्राह इति परमोधवैयय॑म् 1 स्वतो युक्त्यनुसन्धानाऽभावाय कुमतिरिति ॥ ३०॥ एवं देहे अहममेतिबुद्धौ स्थिरायां यद्भवति तदाह- तदर्थ कुरुते कर्म यद्वद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत् क्लेशमविद्याकर्मवन्धनः ॥ ३१ ।। तदर्थमिति । देहाथै कर्म कुरुते । कर्मणा च बद्धो जन्ममरणरूपं संसार याति । देहोऽपि तं न त्यज- तीत्याह-योऽनुयातीति । यो देह. सर्वदा क्लेश ददत, अनु पश्चाद्याति । यत् आत्मना स बद्ध । प्रथम तोऽविद्या, ततं. काम , सतः कर्माणि, तैर्बन्धन यस्य । एव देहाभिमानेन नष्टो भवतीत्युक्तम् ।। ३१ ॥ एतदुपरि असत्सङ्गश्चेत् , तदा नष्ट एवं बात इत्याह- यद्यसद्भिः पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः। आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत्, ।। ३२ ।। यद्यसद्भिरिति । पुन पथि पूर्वोक्त एव संसारमार्गे असद्रि सह आस्थित सन् रमते । तदा पूर्व- यत् तमो विशति । अतो न तम्य किञ्चिद्वक्तव्यं व्याख्यातत्वात् । असद्भिरिति पष्ठ्यर्थे वा तृतीया । असता लक्षणम्-शिश्नोदराथै कृत उद्यमो यैरिति न भगवदर्थे । अनेन गृहस्था- सर्व एवासन्त' इत्यु- क्तम् । यद्यन्येऽप्येतादृशाः सुसरा असन्न । अवर्जनीयतया यम्तिठेत यो वा न रत' नयोर्न नाश इत्यु. तम् । जन्तुरित्यल्पबुद्धिः, यतो रमणम् ॥ ३२ ॥ असता समस्य दोपमाह-- सत्यं शौच दया मौनं बुद्धिः श्री-र्यशः क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति संक्षयम् ॥ ३३ ॥ सत्यमिति 1 पुरुषे द्वादशगुणा मोक्षे अन्तरङ्गा, यैर्मोक्षो भवत्येव । ते मश्यन्तीति नान् गणयति- सत्य यथार्थता, फायवाानोगता नश्यति । शौचमपि शुद्धत्व तथा । दया परदु खप्रहाणेच्छा । मौन वृथालापनिवृत्तिः । बुदिर्भगवद्विषयिणी, सन्मार्गविपयिणी या । श्रीर्धन, शोभा च । होलजा । यशः कीर्तिः, क्षमा शान्ति । शमो मनोनिग्रह । दम इन्द्रियाणाम् । भगो माग्यमैश्वर्यादिभगवद्धर्मा । एते असता सङ्गमात्रेणैव गच्छन्ति ॥ ३३ ॥ मोक्षप्रेप्सो. तत्सङ्गो न कर्तव्य इति वदन्, असता विशेषमाह- तेष्वशान्तेषु मुढेपु खण्डितात्मस्वसाधुषु । तत काम इति [ग] नास्ति । १ वर्णनीयतया इ. । . - ·. , ५९२ श्रीमुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत-- सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योपिरक्रीडामृगेपु च ॥ ३४ ॥ तेष्विति । यथा भगवत्सम्बन्धिनो मागवताः सन्तः पङ्गुणयुक्ता भवन्ति । एवं असन्तोऽप्यसन्मूलदैन्य- रूपं दोषयुक्तं प्राप्ता भवन्तीति पट् दोपा उच्यन्ते । तेषामन्तःकरणे कदापि न शान्तिः । अनेन सत्त्व. गुणाभाव उक्तः । प्रायिक रजोऽपि नास्तीत्याह-मूढेविति । शास्त्रार्थज्ञानरहिता मूढाः । खण्डित आत्मा विषयैर्येषाम् । पूर्वापरानुसन्धानाभावार्थ खण्डनम् । असाधुपु अनाचोरेपु । एवं चतुष्टयमुक्त्वा निषेधमाह- पुरुषार्थचतुष्टयबायकत्वात् , शोच्येषु साधूनाम् । सत्यामपि प्रज्ञायां भगवदग्रहणात् । योषितां च ते क्रीडामृगाः । पडेठानि लक्षणानि प्रत्येकमसत्त्वसाधकानीति चकारः ॥ ३४ ॥ तत्रापि ये स्त्रीसशिनः, स्त्रियश्च मुख्यतया असच्छन्दवाच्या, इति तत्सङ्गामावमाह- न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः । योपित्सङ्गायथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ ३५ ॥ न तथाऽस्येति । अस्य पुरुषस्य मोक्षेप्सोः धनैरश्वैर्वस्त्रादिभिश्च तथा मोहो न भवेत्, यया योपितां सङ्गात् । पुस इति प्रतियोगित्वम् । यथा वा तत्सङ्गिनां समात्, योषित्सङ्गापेक्षयाऽपि तेषां सझो नाशकः । उपायपूर्वकं नाशजननात् ।। ३५॥ तत्र स्त्रिया नाशकत्वं जातित्वेनैव, न तु व्यभिचारादिदोषत्वेनेति वक्तुमाह- प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्पितः । रोहितां सोऽन्वैधावदृक्षरूपी गतत्रपः ।। ३६ ॥ प्रजापतिरिति । कथा पूर्वमुक्ता । स्वां दुहितरं वाचं तद्रूपेण धर्पितः गतविवेकः । तद्रूपपरित्यागेऽपि न त्यत्वानित्याह-रोहितामिति । तदर्थमात्मानमपि नाशितवानित्याह-ऋक्षरूपीति । रोहिदृक्षौ सजा- वीयस्त्रीपुरुषवाचकौ । गतत्रप इति मरीच्यादिषु पश्यत्स्वपि नमः स्फुटावयवश्व ।। ३६ ।। अतः स्वरूपतः कश्चित्सङ्गे जातेऽपि दोषरहितो भविष्यतीति नाशकनीयमित्याऽह- तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् । ऋषि नारायणमृते योपिन्मय्येह मायया ॥ ३७॥ वत्स्टेति । तेन ब्रह्मणा सृष्टर मरीच्यादयः, तत्सृष्टाः कश्यपादयः, तत्सृष्ट सर्वमेव जगत् । को- विति वितकें । न खण्डिता घीर्यस्य । तादृशः कोऽपि नास्तीत्यर्थः । एकोऽस्ति नारायणस्तथाभूतः स इत्येकादशे वक्ष्यते । न केवलं सा नाशयति, किन्तु तस्यामाविष्टा आधिदैविकी भगवन्माया, सा यो चिन्मयी । सर्वधनादिरूपाऽपि योषिप्रधाना । यद्यपि मार्कण्डेयोऽपि तथोक्तः, तथापि कल्पान्तरे सोड- न्यथा भविष्यतीति नारायण एवोक्तः ॥ १७ ॥ स्त्रीणां मायावमुपपादयति- चलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान् भूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८॥ पलमिति । मे मायाया पलं पश्य । यद्यपि सर्वरुपैव माया पलिष्ठा, तथापि स्त्रीमयी अतिपलिष्ठा । १देख न प. १ अभ्यधावत-पा.

·३ स्कन्ध. ३१ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। तस्या वलमाह-या करोतीति । दिग्जयिनोऽपि स्त्रीजिता इति ॥ ३८ ॥ सामान्यतः तस्याः सङ्गं दूपयित्वा योगे सुतरां बाधकत्वमाह- सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षुः। मत्सेवया प्रतिलब्धात्मभावो वदन्ति यां निरयद्वारमस्य ॥३९॥ * सङ्गं न कुर्यादिति । प्रमदास्विति योगेन सुरूपास्तरुण्यो निषिद्धाः । जात्विति कदाचिदपि । योगस्य पर पारमारुरुक्षुः । सङ्गत्यागे सामर्थ्यमाह-मत्सेवयेति । प्रतिलब्ध आत्मभावो भगवद्भावो येन । अन्यथा सा मोहयदेव । योगो हि स्वात्मयोजकः । एतमेवात्मानं संस्कारविशेषैः भगद्भावपर्यन्तं नयति । तस्य रेत एव स्थानम् । तदसति प्रविष्टं नरकं प्रापयतत्यिस्य योगस्य यां यापितं निरयद्वारं प्राहुः । अनेन स्वत उद्यमों निवारित इति बुद्धम् ॥ ३९ ॥ शास्त्रान्तरानुरोधेन स्वत आगतायागबाधामाशङ्कयाऽऽह- योपयाति शनैर्माया योपिदेवविनिर्मिता । तामीक्षेताऽऽत्मनो मृत्यु तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥ योपयातीति । शनैः शनैरिति हृदयं प्रविशन्ती सा योपिन्माया । एतद्यानोहार्थमेव देवेन निर्मिता । तस्या व्यामोहकत्वे सिद्धे स्वस्या रत्वमपि सिद्धन् । अतः संसारोऽन्धंतमश्च । अतस्तामात्मनो मृत्युमक्षित। आपाततस्तथाजानाभावे हेतुः-तृणैः कूपमिवाटतमिति । हस्तिवन्धनार्थे तथा क्रियते ॥ १० ॥ नचैतदन्यस्त्रीपरं मन्तव्यामित्याह- यां मन्यते पतिमोहान्मन्मायामृपभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥ यां मन्यत इति । यां मन्मायां पतिर्भार्यात्वेन मन्यते । भार्या पुनर्ऋपमायती पतित्वेन भासमानाम् । एवमुभयोरन्योन्यं माया । पतिमिति पाठे स्त्रिया एप उपदेशः । ननु स्त्रिया मुक्तिर्नास्तीति किमुपदेशेने. त्यत आह-स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्त इति । न हि स निसर्गतः स्त्रीरूपः, किन्तु स्त्रीसङ्गतः स्त्रीत्वं प्राप्तः, तस्य पतिमाया । वित्तापत्यगृहपदमिति पत्युर्विशेषणं संसारजननाय ।। ४१ ।। पूर्वसंस्कारवशादात्मज्ञाने कुत्ते पातिव्रत्य स्वधर्म इति तत्परित्यागे दोपो भविष्यति नवेति शङ्का न कर्तव्या, किन्तु तं पतिमात्मनो मृत्युमेव जानीयादित्याह-- तमात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्यु मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥ प्रकाशः। * सङ्गं नेत्यत्र । तस्य रेत एव स्थानमिति । मनसोऽन्नमयत्वेन श्रुतिसिद्धत्वाद्रेतसो मनोरूपतया चित्ताभेदाञ्चित्तवृत्तिनिरोधरूपस्य योगस्य रेत एव स्थानमित्यर्थः । युद्धमिति । शास्त्रेण युद्धम् । १तस्याः.ड. २ अपि. इ. ३ प्रत्ते, ग.

·५९४ चाऽय श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागरत- तमात्मन इति । पतिरपत्य गृह च । एतदात्मक मृत्यु त प्रसिद्धं विजानीयात् । पूर्वमेय प्रारब्धामादेव जातम् । अधुनाप्येवभावे सर्वथा नाश इनि पुन पुन प्रवृत्त्वात् दैवोपसादित मृत्यु जानीयात् ! नवनु भवेन तदनुसारिवाश्यानन्दजनक यमनुभूयते, तथा सति कथं मृत्युत्वमित्याशयार-मृगयोगायन यथेति । यद्यपि मृगयुाध मृगान् युनक्तीति धृत्वा मृगान् क्रीडति 1 आरण्यापेक्षया प्राण्यानुमान भक्ष्यान् प्रयच्छति, गीत च श्रवणसुख करोति, तथापि बन्धकः । पारतव्य च महदु राहेतु । अत ऐहिकं सुखं पारलौकिकं च सुखं तत्मसाजनित बन्धहेतुत्वादुपेक्ष्यमेवेत्यर्थ ॥ ४२ ॥ एव सनदोष सर्व निरूप्य देहदोष निरूपयति-देहेनति चतुर्मि - देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुजान एवं कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ।। नित्यास्मात् संमृति पुंसस्तथापि यशगो ह्ययम् । दोपार्थमेव तचापि न द्वाभ्यां साधन कचित् ॥ १ ॥ आदौ देहकृत एवाम्य ससार इत्याह-जीयस्थान प्राप्तेन देहेन लोकालोकान्तरमनुव्रजन् कर्म ल भुञान एवाविरतं कर्माणि करोति । दोषत्रय देहस्य निरूपित्तम्, निरन्तर परिभ्रमणेन नैकत्र स्थिति , फर्मफलभोग , कर्मकरण चति । अन्ते कर्मनिरूपणात् पुनरावृत्तिरप्युक्ता ॥ ४३ ।। दोपार्थ वशे जात इत्याह- जीवस्य ह्यनुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः । तनिरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु संभवः ॥ ४४ ॥ *जीवस्येति । भूतेन्द्रियमनोमय आधिभौतिकादिरूप चैतन्य यतिरेकेण न समर्थो भवतीति चिद्रूपस्य जीवस्यानुगो भवति । युक्तश्चायमर्थः । अचेतनो हि चेतनमपेक्षत इति । तथात्वे दोषमाह-तन्निरोध इति । जन्ममरणे दोष , तत्र मरणस्य स्वरूपमाह-तनिरोधोऽस्य मरणमिति। अस्य जीवस्य तनिरोधी देहनिरोधो मरणम् । नितरा रोध सजातीयप्रवाहानुत्पादनम् । सूक्ष्मैस्तदवयवैध(?)र्मान्तरसहकृत पश्चासत प्रकाशः। * जीवस्येत्यत्र । सनातीयप्रवाहानुत्पादनम् । सजातीयप्रवाहोत्पत्त्यभाय । स चाऽपक्षयेऽपि वर्तत इति तद्वारणाय प्रतियोगिस्वरूपं रक्षयन्ति-सूक्ष्मरित्यादि । अत्रैतबोध्यम् । पट्सु भावविकारेप्वस्ति वि परिणामयोर्न विरोधित्वम् , तद्वयवहाराभावेऽपि रूपान्तरेण तस्यैव सत्त्वात् । युद्धयपक्षययोस्तु प्रवाहप्राति रोम्यानुरोग्याभ्या विरोधित्वम् । एवमुत्पत्तिमरणयोरपि । तत्र नित्यदा घाभूतानामिति वाक्यात का रिकोत्पति सर्वदा भयतीति सन्ततिप्रयाहरूपा । साऽत्र पश्चात् सन्तत्यन्तरोत्पादनमित्यनेनोच्यते । तत्र प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय-सूमैरिति । अहरागोपदेहपुत्रादिव्यावृत्त्यर्थम् तदवयवैरिति । तदि. धार्मणी समन्वारभेते, पूर्वप्रज्ञा च' इति सहकार्यन्तरबोधनाय-कर्मान्तरसहकृतैरिति । तथा चैतार- शोत्पत्तिविरामो मरणमित्यर्थ । नन्वियमुत्पचिन प्रकृतोपयुक्ता, देहम्य भूतेन्द्रियमनोमयस्वेन न । उनोपोन्तु भूतमाननिष्ठत्वेनेन्द्रियादिप्वभावात् । न च नैयायिकादिवदिन्द्रियाणामाशुतरविनाशित्व शक्यवचनम् । सिद्धान्तभाप्रसङ्गात् । तन्मते मनसो नित्यत्वेनाऽपि प्रश्नानुपयोगाचेत्यत आहु- नित्या स्थान् क निपास्य र - , अन कथना- २राभ्याम्स ·- ३ स्कन्ध ३१ अध्याय. ] श्रीमद्वल्गाचार्यविरचिता। त्यन्तरोत्पादनम् । इन्द्रियमनसामपि विशिष्टानां भिन्नत्वादन्यत्वमेव । तस्मिन्निरुद्धे तदभिमानात् मूल् प्राणत्याग इति धातोर्येन प्रयलेन धृतः प्राणः स प्रयत्नः शरीरादिसाध्यो भवतीति तेषु निरुद्धेषु प्रय- नोऽपि गच्छतीति योगस्तथा निरुक्तः । कालकर्मस्वभावानां तत्तद्देवाधिष्ठितानां नियामकत्वादपमृत्युप्रभृ- तीनां व्यवस्था । उत्पतेः स्वरूपमाह-आविर्भावस्तु सम्भव इति । यो देहस्याविर्भावः स एव जीवस्य सम्भव उत्पत्तिरित्यर्थः । सर्वत्र हि भगवत्स्वरूपे सर्वे पदार्थाः सन्तीति पूर्वमुक्तम् । यत्र यावदूरे पदार्थाना- विर्भावयति, तावदाविर्भवन्ति । यत्र पुनः कारणेषु निविष्टो देहमाविर्भावयति तत्राविर्भवतीति तथोक्तम्४४ ननु देहोत्पत्तिप्रलयाभ्यां जीवस्य तथावं कथमिति चेत्तत्राऽऽह- द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पश्चत्वमहमानादुत्पत्तिव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ xद्रव्योपलब्धिस्थानस्येति । द्रव्याणां रूपादीनामुपलब्धेनिस्य यत्स्थानं गोलकरूपम्, तस्य यदा द्रव्येक्षायोग्यता द्रव्येक्षायामयोग्यता काचकामलादिभिर्भवति, तदैव चक्षुषोऽप्ययोग्यता भवति, तदैव द्रष्टुरपि । गोलके आच्छन्ने प्रमाणप्रमात्रोरप्ययोग्यता । तदाह-द्रष्मृत्वायोग्यतानयोरिति । दर्शनकरणत्वं कर्तृत्वं च । प्रकाशः। इन्द्रियेत्यादि । विशिष्टानामिति । भूतविशिष्टानाम् । अन्नमयं हि सौम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजो. मयी वाक् ' इति श्रुतौ विकारार्थकप्रत्ययेनान्नादिकृतपोषणस्याऽभिप्रेतत्वान्मनोवाचोरुत्पत्तिसम्भवे तत्समान- स्वादितरप्वपि तथात्वमिति न्यायादिन्द्रियप्वपि वृद्धयोत्पत्ते. सम्भवदुक्तिकत्वात्तत्पोषकभूतांशविशिष्टा- नां तेषां केवलतदपेक्षया विलक्षणवादन्यत्वमेवेति । अन्यत्वं चाऽत्राधिभौतिकरूपत्वम् । एवं सत्येव 'सदिव मननिवृत्त्वयि विभात्यसदा मनुजात्' इति वाक्यं च सगच्छते, नाऽन्यथा; एकस्य स्वतो द्वैरू- प्यासम्भवात् । तथा चैवमिन्द्रियमनसोरुत्पत्तिसम्भवात् न प्रकृतानुपयोगिनीत्यर्थः । एवं प्रासनिकमुपपाद्य पस्तुतमाहुः-तस्मिन्नित्यादि । तस्मिन्निति । देहे । तदभिमानादित्यस्य येनेत्यादिनाऽन्वयः । योग- स्तथा निरुक्त इति ' मृङ् प्राणत्यारो' इति धात्वर्थविवरकप्राणत्यागशब्दनिष्ठा, योगो जीवस्येति श्लोकीयपादत्रयेणैवं निरुक्त इत्यर्थः । तथा च, यद्यपि शास्त्रान्तरे देहप्राणवियोगो,मरणपदेनोच्यते, तथा- पि सूक्ष्मेक्षिकायां प्राणधारणप्रयत्नाभाव एव मरणपदार्थः । अत एव मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः' इत्यु- तम् । एवं चैतस्य लिङ्गधर्मत्वम् । स्थूलविचारे तु देहधर्मत्वमिति । ननु अपमृत्युप्रभृतिषु सजातीयप्र- चाहविरामस्याऽदर्शनान्मरणमन्यापकमित्यत आहुः-कालेत्यादि । तत्तद्देवाधिष्ठितानामिति । कालाध- धिष्ठातृदेवाधिष्ठितानाम् । तथा च, कालस्य बलिष्ठत्वे तहवेन स्वभावकर्मणोः, स्वभावस्य बलिष्ठत्वे तद्देवेन कालकर्मणोः, कर्मबलिष्ठत्वे तद्देवेन कालस्वभावयोनियमेन तदुपपत्तिरिति न कोऽपि दोष इत्यर्थः । एवं च वैद्यकोक्तं सर्वेषां त्रिदोपादेव मरणमित्यपि युज्यते, नियामकमन्तरेण दोपाषामाकस्मिककोपासम्भ- चादिति । ननु पूर्वाध्यायोकप्रघट्टकेन देहस्य पूर्वमसतः सत्तेव प्रतीयते, तत्कथं देहस्याऽऽविर्भाव उच्य- त इत्याशझायामुपपादयन्ति-सर्वत्रेत्यादि । तथा च, नाऽसतः सत्तालेश इत्यर्थः । * द्रव्योपलब्धीत्यत्र । दर्शनकरणत्वं कर्तुत्वं चेति । योग्यतारूप उत्पत्ति शेषः । तत्राऽयोग्यताऽत्र मरणमिति देहोत्पत्तिलयकृत्याभ्यां जीवस्योत्पत्तिमरणे इत्येक श्लोकपाठेऽर्थ इत्ययः श्लोकद्वयपाठेप्रयमलोक- करणकोर्योग्यत्वायोन्यत्वे एव प्रतिपाये, द्वितीयश्लोके तूभयाधिष्ठानदेहस्य स्वभावनिवृत्त्या मरणसापर- स्वाभाविककार्यकरणेनोसत्तिसाधनम् , जीवस्य तु तदभिमानादुमयसाधनामित्यर्थः । A . नम्, ·. श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागत- अनयोः करणकोरयोग्यतेत्येक श्लोकपाठेऽर्थः । श्लोकद्वयपाठे तु द्रव्योपलब्धिस्थानस्य सर्वव्यव्यवहा. रसाधकस्य देहस्य यदा द्रव्येक्षायां सर्वद्रव्यव्यवहारे अयोग्यता तत्पञ्चत्वं मरणमित्यर्थः । यस्थ यः स्वभावः स चेत्सर्वात्मना निवृत्त, तदा कारणे लीन इति ज्ञातव्यम् । तथा पञ्चभूतेभ्यः आविभूतो देहः स्वकार्य चेन्न करोति, तदा कारणत्वात् पश्चत्वमेव । जीवत्य तु तथात्वमहंमानात् । द्रव्यदर्शनं द्रव्याणामु- पलम्भः श्वासादिकार्यकरणसामर्थ्यम्; सैव देहस्योत्पत्तिः । मध्ये प्रविश्याभिमानाजीवस्य च ॥ ४५ ॥ तत्र दृष्टान्तमाह- यथाक्ष्णोव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा। तदेव चक्षुपो द्रष्टुष्मृत्वायोग्यतानयोः ॥ १६ ॥ यथागोरिति । अक्ष्णोगोलकयोः द्रव्यावयवस्थ रूपादेः यदैव दर्शनायोग्यता, काचकामलादिमि- स्तदैव चक्षुप इत्यादि पूर्ववत् ॥ ४६ ॥ एवं सर्वेषां बाधकरवे किं कर्तव्यमिति चिन्तां परिहरन् शास्त्रार्थमुपसंहरति-तस्मादिति द्वयेन त्याज्य. कर्तव्यभेदेन । तत्र प्रथम त्याज्यमाह- तस्मान्न कार्यः संत्रासो न कापण्यं न संभ्रमः । बुट्दा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ १७ ॥ + तस्मादिति । त्रयं त्यक्तव्यम्, भयं, दैन्यं, संम्रमश्च । उत्तालता संभ्रमः । देहादीनां पूर्वमेव सिद्धत्यात्तत्का. यबाधनमपि पूर्वमेवानुवर्तत इत्यङ्गीकृता ग्लानिन दोपायेति न्यायेन भयं त्यक्तव्यम् । एते दुष्टास्त्याज्या एवेति, एतन्निर्वाहार्थ कार्पण्यमपि त्यक्तव्यम् । एतद्बाधकानामस्मन्मित्रत्वात् स्वस्य कर्तव्याभावात् का उत्तालता । जीवम्य गतिरुक्तव, अतो जीवगति युवा देहगतिदोपातिक्रमं सोट्दा, धीरो भूत्वा, वाधकं सङ्गं त्यक्त्या चरेनकत्र तिष्ठदित्यर्थः ॥ १७॥ एवं यहि स्थितिरुक्ता | अन्तः स्थितिमाह- सम्यग्दर्शनया बुद्धया योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्यस्य कलेवरम् ॥१८॥ सम्यगिति । सम्यगात्मदर्शनं यस्याम् । तस्या युद्धोंगो वैराग्यं चागम् । तया स्वात्मानं स्थिरीकृत्य मायया विशेषेण रचित लोके कलेवरं न्यस्य लोकानुसारिणं कृत्वा स्वयं चरेदुदासीनो भवेदित्यर्थः॥४८॥ इति श्रीभागवतमुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमद्वल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे एकत्रिंशाध्यायविवरणम् । प्रकाश + तस्मादित्यत्र । वाघनमिति, जीवधेयःप्रतिवन्धः । उक्तवति । त्रितयाभिमानत्यागेन स्वरूपाय- म्यानरपा पूर्वमुत्तीवेत्यर्थः । एवं पा मिन्नध्याये याल्यादितारुण्यान्तास्यवस्था कालकृतः काम उमः, गर्भमारभ्य भौतिकेन्द्रि योपनियोक्ततिनि(?गंवादद्वयसम्पन्ध्ययों योध्यः । इति श्रीतृतीयस्कन्धमुपोधिनीप्रकाये एकप्रिंशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । Rani. .

·३ स्कन्ध २२ अध्याय ] श्रीमदल्लभाचार्यविरचिता। द्वात्रिंशोऽध्यायः। + कालस्य वायकत्वे हि निषिद्धात् फलमारितम् निपिद्धपता चोक्ता पुण्यस्य फलमार्यते ॥ १ ॥ त्रिविधस्यापि धर्मस्य द्वात्रिंश फलमुच्यते । ज्ञानं मुख्यं फल तस्य ससाधनमिहोच्यते ॥ २ ॥ अधोगतिम व्यगति पूर्वमत्र निरूपिता । उत्तमा मोक्षपर्यन्तं यथा स्यात्तदिहोच्यते ॥ ३ ॥ तत्र प्रथम तामसधर्म सफलमाह चतुर्भि कपिल उवाच । अथ यो गृहमेधीयान्धर्मानेवावसन्गृहे । काममर्थ च धर्मान्स्वान्दोग्धि भूयः पिपर्ति तान् ॥ १ ॥ अथेति । पुरुषार्थत्रयं तस्य तदर्य साधनं परम् । फल च तादृशं तस्य तस्य नाशश्च वर्ण्यते ॥१॥ प्रथम स्वरूपमाह -अथेति । ऊर्द्धगतिवाद्भिन्न प्रक्रमः । यो गृहमेघोयानेव धर्मनाचरति, आयमधर्मा अपि गृहस्थानुगणा इति गृहमेधीयानेवेत्युक्तम् । धर्मानेवेति निपिद्धव्यावृत्ति । आवसनियुभयत्र सम्बन्ध । धर्मात्मा गृहे तिष्ठनिति । सुतरा काम्यकर्मपर इत्याह-धर्ममर्थ च कामं च । धर्मे बहुवचनम्, पश्चान्निरूपणं च, तस्य मोक्षोपयोगमपि ज्ञापयितुम् । यथाऽन्नं भुक्त्वा कृप्याद्यन्नमुत्पादयति । धनेन धनं व- द्धयति । धर्मेणापमृत्यु दूरीकृत्य पुनधर्म वद्धयतीति तथा त पिपर्ति पूरयति ॥ १ ॥ एव धर्मार्थकामपरोऽपि तद्विपयन्वेन भगय परश्चेचदापि न काचिचिन्ता, भगरत एव मोक्षपर्यवसा- नात् । अतस्तादृशोऽपि भगवद्वैमुख्येनैव सर्व करोतीत्याह- स चापि भगवर्मात् काममूढः परामुखः । यजते ऋतुभिर्देवान् पितश्च श्रद्वयान्वितः ॥ २ ॥ तच्छृद्धया क्रान्तमतिः पितृदेवत्रतः पुमान् । गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेप्यति ॥ ३ ॥ गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृतः प्रकाशः । + अथ द्वात्रिंशाध्याय विवरिषव एककार्यत्वरूपा प्रसङ्गरूपा च सङ्गतिं बोधयितु पूर्वस्यार्थ बोधयन्तो स्यार्थमाहुः-कालस्येत्यादित्रिभिः । अत्र त्रिविधस्येति कथनाद्रीनमध्ययोर्वैराग्यजनकत्वादेव कार्य- त्वम् , तृतीयस्य तु मुख्यमुक्तिवत्प्रसङ्ग इति योध्यम् । ज्ञानामत्यादिना बुद्धिमोक्षश्च स्फुटक्रियत इति शुकमैत्रेयोक्तयोरप्यवर स्मार्यते इति योध्यम् । तामसाधर्मस्य फलम् २ घड। २ श्राभगवानुवाच घड, ·. श्रीसुयोधिनी। [श्रीमद्भागवत- स चापीति । भगवान् कामं कूरीकरोतीति कामरक्षार्थ भगवत्परित्यागः, फागेन विवेकामायो वा । भगवद्धर्मेषु भगवानेव सेव्यो न त्वन्यः । तद्वैमुल्यान् नानाविधैः क्रतुभिर्देवान् पितॄश्च यजते । सर्वत्रा- मिहोत्रादिकर्मसु देवेषु पितृषु च तृप्तिर्भवतीति तदर्थ सः कर्माणि करोति स राजस इति । वस्तुतो देयो- दिश्रद्धया क्रान्तमतिः पितृदेवसन्तर्पणमेव मतं यस्य तादृशस्तैः साधितं फलं प्रामोतीत्याह-गत्वेति । चान्द्रमसं लोकं गत्वा पञ्चामिविद्यया पुनरिहवेप्यति । सोमपा इति न सोमव्यतिरिक्तयागरिदं फलं सिध्य. तीत्युक्तम् ॥ २॥३॥ तस्य फलस्य परिमितकालत्वमाह- यदैवाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनी हरिः । तदा लोकाःक्षयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥ + यदैवेति । यदैव भगवान् शेते, तदैव तेषां लोकाः क्षयं यान्ति । तच्छयनं वर्षास्यपि भवतीति तव्यावृत्त्य- र्थमाह-अहीन्द्रशय्यायामिति । शेषशायी तदैव शेते । संवत्सरान्तेऽपि तादृशः प्रलयो भवतीति तद्या- वृत्त्यर्भमाह-अनन्तासन इति । हरिरिति भगवच्छयनं सर्वसुखार्थम् । तदा गृहमेधिनां लोकाः क्षयं या- न्ति । तेषामेव लोकानां क्षयो न तु त्रिलोक्याः ॥ ४ ।। अथ सात्त्विकानां निष्कामानां धर्म सफलमाह- ये स्वधर्म न दुह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे । निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धर्भधसः ॥ ५ ॥ ये. स्वधर्ममिति । फलाथै धर्म कृत्वा देहादिकं प्रसाद्य तेन पुनर्न धर्म कुर्वन्ति सोऽदोहः । अपेक्षि- ताकरणे हेतुः-धीरा इति । धर्मार्थ तु धर्म दुहन्त्येव, अतस्तव्यावृत्त्यर्थमाह-कामार्थहेतव इति । काम, अर्थश्च हेतुः धर्मदोहे तादृशं धर्मदोहं न कुर्वन्ति । तेषां निवृत्तिधर्मेऽधिकारमाह-निःसहा इति । बहिः. सापरित्यागः, तत्सङ्गेन च यानि कर्माणि क्रियन्ते तेषामपि परित्यागः । अन्यथा सापेक्षत्वादन्यतरप. रित्यागो न सम्भवति । प्रशान्तायति इन्द्रियविक्षेपाभावः, रजोगुणाभाव उक्तः । विवेकवती शुद्धा मेधा येपाम् । एवं साधनचतुष्टयमुक्तम्, वैराश्यम्, संन्यासः, योगः, साङ्क्षयश्चेति ॥ ५ ॥ तदनन्तरधर्माभावे पातित्यं स्यादिति तद्धर्मनिरूपणपूर्वकं दोपत्रयाभावमाह- निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा तिरहङ्कताः । स्वधर्माख्येन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥ सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुष विश्वतोमुखम् । परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७॥ द्विपरार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते । भकाशः। + यदवेत्यत्र | संवत्सरान्त इति वैराग्यप्रयुक्ताः । मोगादिया क ·३ स्कन्ध ३२ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्याविरचिता। तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः ॥ ८॥ - निहत्तीति। निवृतिधर्मा वैराग्योपाधयः,भगवद्धर्मा ; चतुर्थाश्रमधर्माश्च । तत्र निरता इति तद्धभैरव नित्य- सिद्धिः । अहममेतिदोषद्वयाभावमाह-निर्ममा निरहङ्कता इति । अन्तःकरणाशुद्धिश्च महान् दोष इति साधनपूर्वकं तदभावमाह-स्वधर्मास्येनेति । स्वधर्माः दास्यरूपाः, निवृत्तिधर्मास्तूक्ता एव । अत एवं स्वधर्म इत्याख्या यस्य । तादृशेन सत्त्वेन गुणेन परितः शुद्धेन चेतसा। एवं ज्ञानकर्मणोः फरम्-सूर्य- द्वारेणेति । पुरुपं प्रकृतेः परम् । ब्रह्माण्डात्मकं व्यावर्त्तयति-विश्वतोमुखमिति । सर्वतोमुखः साकारात्मा । ततोऽपि पुरुषोचमं यान्तीति तमेव पुरुषोत्तमं विशिनष्टि-परे कालादयः अवरे ब्रह्मादयः, तेषां नियन्ता सर्वस्यापि समवायी । अस्योत्पत्यादिनिमितं च । साकारंच नियन्तारं समवायिनिमित्तकम् । तेषां कालनि- यममाह-द्विपरायसान इति। तुशब्दः कलान्तरव्यावृत्त्यर्थः। ते तावत् परस्य ब्रह्मणो लोकमध्यासते । यतस्ते परचिन्तकाः, पुरुषोत्तमत्वेन चिन्तयन्ति; परस्य भगवतो वा ॥ ६॥ ७ ॥ ८॥ भगवद्भक्तानामेव ताहराधर्मयुक्तानां पुरुपोचमप्राप्तिः; नान्येषामिति वक्तुमन्येषां प्रकृतावेव लयमाह- क्ष्माम्भोऽनलेति द्वाभ्याम्- क्ष्माम्भोऽनलोनिलवियन्मनइन्द्रियार्थ- भूतादिभिः परिकृतं प्रतिसञ्जिहीर्षः । अव्याकृतं विशति यहि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय पुनः स्वयम्भूः ॥ ९ ॥ * केचित्तु परस्य ब्रह्मणः परत्वेन भगवत्त्वेन चिन्तका इति पूर्वफलमपि हिरण्यगर्मोपासकानामेवेत्याहुः- तद्भिन्नप्रक्रमे निमित्ताभावात् चिन्त्यम् । त्रैविध्यस्यैव वक्तव्यत्वाच्च । क्षमाम्भोऽनलानिलवियन्ति पश्च भूतानि, मनश्च इन्द्रियाणि, अर्था विषयाः, भूतादिरहङ्कारस्तै. परितः कृतम्, वृतं वा ब्रह्माण्डम्, सर्वमेव प्रतिसञ्जिहीर्घः प्रतिकूलेन संहर्तुमिच्छुः । यदा भगवानेवं भवति तदा स्वयम्भूमा प्रकृति विशति । यहि गुणत्रयात्मा न तु भगवद्भक्तः । तस्य नसत्वे फलम्-पराख्यं कालमनुभूयेति । परशब्देन ब्रह्मणः शतबर्षमायुः, न तु मुक्तयर्थं ब्रह्मा जात इति । पुनरिति पूर्वमपि स एविध एव ॥ ९ ॥ तत्सहचरा अपि प्रकृतावेव लीना भवन्तीत्याह- एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । तैनैव साकममृतं पुरुपं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः ॥ १०॥ xएवं परेत्येति । ये परत्य मृत्वा, लोकान्तरे वा गत्वा, भगवन्तमनुप्रविष्टा नारदादयोऽधिकारिणः, ये वा योगिनः योगाधिकारयुक्ताः । विरागाइति योगफलतत्फलानि निरूपितानि । तानि येषां जातानि प्रकाशः। .. सूर्येत्यत्र । तमिति । विश्वतोमुखमक्षरात्मकम् । * क्ष्मेत्यत्र । भिन्नप्रक्रम इति द्विपराद्धैतिश्लोकीयतुशब्दोक्तः । x एवं परेत्येत्यत्र । तत्फलानीति । ब्रह्मसाहचर्यफलानि, लोकान्तरगमनफलानि वा । सूर्यारेण ते यान्ति. ग. ३ पुस्यम्. क.ग. ह. २ग्रक्लात्मा. ४ परिवतम.क.

·श्रीमुमोधिनी । [ श्रीमद्भागवत- ते तु ब्रह्मतुल्या । अतस्तेनैव साकं ब्रह्मणा सह अमृतमक्षरात्मक पुरुषं पुराण पुरपत्रयादतिरिक्त ब्रह्मशब्दवाच्यम् , मूलभूतं प्रधान प्रकृतिपुरुषोत्पादकमुपयान्ति, न तु पुरुषोत्तमे गच्छन्ति । तत्र हेतु - अगताभिमाना । न गत अभिमानो येषाम् । वस्तुतस्तु कर्ता भगवान् । नारदादयस्तु आत्मान मन्य न्ते । अतोऽक्षर एव लय । पुनरागमन च पक्ष्यति । यद्यप्यक्षरमपि भगवानेव, तथापि सृष्टीच्छावशग इति पूर्वमुक्तम् । अमृतमिति तत्स्थानानाशाय । पुरुषमिति मतान्तरव्युदासाय । पुराणमिति । पुरुपान्तरव्युदासाय । ब्रह्मेति अक्षरत्वख्यापनाय । प्रधानमिति ' आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थ.' इत्यत्र एकादशे वक्ष्यति प्रकृतिपुरुषहेतुत्वेन । अत एवाक्षरोपासकानामपि भगवान् स्वसायुज्यमेवाऽऽह । एव कारेणाक्षरप्रवेशं वारयति-ते प्राप्नुवन्ति मामेवेति । ब्रह्मानन्दस्य लक्ष्म्यात्मकत्वादानन्दाभावे फल न किञ्चिदित्यत एतेषामपि निरोधमात्र न तु तद्गतफलसम्बन्ध । श्रोत्रियम्य चाकामहतस्येति तस्यापि तावान् स्वरूपानन्द एव ॥ १० ॥ अतो भगवद्भजनमवश्य कर्तव्य भगवदानन्दार्थमित्याह- अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् । श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ? ॥ ११ ॥ +अथेति । यतोऽभिमाने मह्त्यपि ज्ञाने योगे या न सम्यक् कार्यसिद्धि । अतो भगवद्भजनमेव कर्त व्यम्, न तु ब्रह्मादीनामिव वैयर्यमुचितमित्यर्थान्तरत्वम् । तं पुरुषोत्तमम् । तत्माप्त्यर्थमाह-सर्वभूताना हृत्पनेषु कृतालयमिति । यतोऽत्रैवान्तर्यामिभजने तत्पाप्तिभविष्यतीति भाव । मन्त्रप्रकारेण भजन व्यावर्तयति-अतानुभावमिति । श्रुतोऽनुभायो यस्य । भगवन्माहात्म्य श्रुत्वा भगवन्मार्गानुसारेण शरण अन । भावनेति स्नेहपूर्वकं मक्त्या सह वा प्रपना भव । भामिनीति सम्बोधनमुत्तमभ्यैव विश्वासो भव तीति तदर्थम् । भामिनी महती स्त्री ॥ ११ ॥ प्रकाशः। मन्यन्त इति। कर्तारं मन्यन्ते । पूर्वमुक्तमिति । तथाऽनाभेदेप्येतावान् भेद(१)पुनरागमन न दूपकमित्यर्थ । मबरबरव्युदरसत्येति । निराकारदासस्य । पुरुपरान्तब्युदरसरयेतिरक्षरपुरपब्युदासस्य मनु प्रधान- शब्द प्रतिवाचक्त्वेन प्रसिद्ध इति कथमत्र मणोऽक्षरम्य प्रधानरूपतोच्यत इत्यायालाया तत्तात्पर्यमाः आमीदित्यादि । तथाप, 'मम योनिर्महद्राम तस्मिन् गर्भे दधाम्यहम् ' इति वाक्यात् प्रक्र्षेण धीयते गर्भ प्रतिपुर परूपोऽम्मिनित्यधिकरणव्युत्पत्या, ' योनिश्च हि गीयते "प्रकृतिय प्रतिज्ञा' इत्यादि ग्वेभ्योऽत्र प्रधानमत्वमुच्यते, न तावता ब्रह्मक्षतिरित्यर्थ । अब गमकमा -अत एवेति । ब्रह्म (यादव । नन्यक्षरम्य ब्रह्मत्वे तरसायुज्यपारण युत इयाकालायामाहु-प्रमानन्दस्येत्यादि । तथा च, तत्र त्य आनन्दो भगवदेकना ।। इति तम्यान्यसम्बन्धाभावात् , तदमाये चाक्षरसायुज्यम्याऽप्यपरत्वयोध नाय तद्वाग्पमित्यर्थः । तेन सिद्धमा -अत एतेपामित्यादि । ननु यदि तादृशामपि परसम्पन्धामाय निदा 'याधियम्प पाउपामहतस्य' इत्यनेन प्रमानन्दम्याऽपि तादृशसम्बन्धित्यं पुत उच्यत इत्याका. छायामा -योधियायेत्यादि । तस्याऽपि थोत्रियम्यापि तावान जीवानन्द एव साधनाधिक्यादधिकोऽभि- ग्यो भवति, न तु प्रमानन्द इत्यथ । + अधन्यत्र । प्रधानन्दायाऽऽधिक्य एव मिले नदय साधन पदात्या -अतो भगवदित्यादि । अपानामनिनि । पनाकोमाय पनामवम्य पापाय पूर्वानाद्विगत्वमित्यर्थः । . - .

·] ३ स्कन्ध, ३२ अध्याय. श्रीमदष्ठभाचार्यविरचिता। यतो न प्रकारान्तरेण पुनरावृत्तिरहितं फलं भवति । अतो भगवानेव सेव्य इति वक्तु सर्वसाधनसम्प- त्तिर्यथा ब्रह्मादीनां तथा नाऽन्यस्य भविष्यति। तेऽपि चेन्न मुक्ताः किं जानादिसाधनैरिति पूर्वोक्तं भगवन- जनं दृढीकर्तुं ब्रह्मादीनां वृत्तान्तमाह-आद्य इति चतुर्भिः- आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः। योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकः ॥ १२ ॥ स्वरूपतो महत्त्वं च दोपस्तत्फलमेव च । पुनरप्यधिकारित्वमन्येषां च निरूप्यते ॥१॥ प्रथमं तेषां सर्वसाधनसहितं रूपमाह-स्थिरचराणामाद्य उत्पादकः, महत्त्वमुक्तम् । वेदगर्भ इति ज्ञाना- दिसर्वसाधनान्युक्तानि । ऋपिभिः सहेति सत्सङ्गः । ये सनत्कुमारादयोऽपि योगेश्वराः योगफलं नियमयितुं शक्नुवन्ति किं पुनः प्राप्तुम् । कुमारशब्देन तेषां कालजयोऽपि सूचितः । केवलमधिष्ठातृदेववन्न योगनियाम- कत्वम् . किन्तु योगसिद्धिरम्यस्तीत्याह-सिद्धरिति । योगप्रवर्तकैरिति अन्येभ्योऽपि स्वसमानफलदानसा. मर्थ्य सूचितम् ॥ १२ ॥ तेषां दोषमाह- भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा। कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुपं पुरुषर्पभम् ॥ १३ ॥ * भेददृष्ट्येति । अन्ततो गत्वा वयं मुक्ता नाऽन्यो मुक्त इति; अभिमानो वयमपि कर्तार इति; एव दो- पद्वयेन कृत्वा यद्यपि निःसङ्गं कर्म कुर्वन्ति, तथापि कर्तृत्वाभिमानात् सगुणमेव ब्रह्म गच्छन्ति पूर्वोक्तम् । स्वापेक्षया हीनभावल्यावृत्त्यर्थमाह-पुरुषं पुरुषर्षभमिति । पुरुषो विराट् स हि स्वयमेव । स्वोत्तमस्तु प्रकृतिपुरुषो भवति । ततः पुरुषर्षभः अक्षरात्मा ॥ १३ ॥ तस्य पुनरावृत्तिमाह- स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना। जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्व प्रजायते ॥ १४ ॥ स संमृत्येति । स ब्रह्मा अक्षरमपि प्राप्य संसृत्य सम्यक् तत्र परिभ्रमण कृत्वा पुनः प्रत्यागमन- काले, ईश्वरमूर्तिना कालेन गुणव्यतिकरे जाते प्रकृतिपुरुपयोरुद्वमानन्तरमनुगमे वा क्षोभमात्रे जाते यथा- पूर्व महदादिद्वारा ब्रह्माण्टे उत्पन्ने तत्र नारायणनाभिकमलात् यथापूर्व प्रजायते । एवमक्षरे गतस्यापि पुनरावृत्तिरुक्ता ॥ १४ ॥ अन्येषामप्याह- ऐश्वर्यं पारमेष्टयं तत्तेषां धर्मेण निर्मितम् । प्रकाशः। भेदेत्यत्र । पूर्वोक्तमिति । मुख्यजीवाख्यमक्षरम् । स्वयमेवेति ।, वेदगर्भ एव । प्रकृतिपुरुप इति। प्रकृतिभर्ता पुरुषः । , अशकुवान्त क. २ करोति सच, ३ गच्छति स. तत्र ।

·- ६०२ थीमुमोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- निपेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥ ऐश्वर्यमिति । परमेष्ठिसमाया यटैश्वर्य प्रसिद्ध तत्तेपा नित्तिधर्मेण निर्मितम्, आधिदैधिक महत्त्वे, अक्षरे वा अनुभूय गुणव्यतिकरे सति पुनरायान्ति । सतीति सम्बोधन वा । ऐश्वर्य पारमेष्ट्य वा यान्तीति१५ एवं भगवन्मार्गानुसारेण भगवद्भजनाभाये ब्रह्मादीनामप्येषा गतिरिति निरूप्य, ये पुनम्ताममा ऐ. हिका , ते भजनामावे सर्वथा नष्टा भविष्यन्तति किं वक्तव्यमिति वक्तं तामसधर्मप्रवर्तकाना स्वरूपसाधन- फलान्याह-पडि ये विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः । कुर्वन्त्यप्रतिपिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः ॥ १६ ॥ रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः। पितॄन्यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः ।। १७ ।। + ये विदासक्तमनस इति । राजसानामिति वा । तेपां स्वधर्मकरणं दोपाचापि चतुर्विधाः। भ. गवद्विमुखाचते लौकिकाश्चापि ते सदा । माममाप्य निवर्तन्त इति तेषां निरूप्यते ॥१॥ प्रथमतस्तेषा स्वधर्ममाह-इह संसारे आसक्त मनो येषामिति बहिर्मुखा , कर्ममार्ग एव श्रद्धान्विता , संसारे सा- धकत्वात्कर्मणाम् । अप्रतिषिद्धानि लौकिकानि कर्वन्ति । नित्यान्यप्पमिहोत्रादीनि सर्वाण्येव कुर्वन्ति । इहासत्या पुनरागमनम् । कर्मणा पुनर्जन्म | अप्रतिषिद्धकरणान्नाधोगतिः । नित्यकरणात् पितृरोक । स्वकर्मणा पितृलोक ' इति श्रुते । रजसा गुणेन कुण्ठित मनो येपाम् । अय सहजो दोपो विक्षेपात्मा । कामात्मान आगन्तुको दोप. काम एव । अत एवाऽजितेन्द्रियाः संसर्गदोपवन्तः । पितॄन् यजन्तीति स्वपितृपितामहानामेव याग कुर्वन्ति । तेन नालौकिकमजनम् । अय लोकमध्य एवेति गुणाभावार्थमुक्त । गृहेपभिरताशया इति कदाचिदपि मोक्षोभावार्थमुक्त ॥ १६ ॥ १७ ॥ तेपा भगवद्वैमुल्ये हेतु त्रैवर्गिकारते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः । कथायाः कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः ॥१८॥ * त्रैवर्गिका इति । धर्मार्थकामेष्वेव ते साधय । अत एव हरिमेधसो वासुदेवाद्विमुखा । हरि स बदु खहतीं मेघा बुद्धिर्यस्य । वुद्धिमात्रेणैव संसार नाशयिष्यतीति भयाद्विमुखा । कथाया अपि विमुखा , तद्वानीमपि न कुर्वन्ति । कथनीया उरवा विक्रमा यस्य । पराक्रमश्रवणे सर्वेषामभिरुचिः, लोकरुच्याऽपि न शृण्वान्त । स्वपुरुषार्थनाशकत्व ज्ञात्वा निषिद्धमिव परित्यजन्तीति भाव । मधुद्विप इति जगत्कर्तृब्रह्मभ- क्षकनाशकत्वेन भगवनिरूपणात्तदभजने कृतमताऽपि सूचिता । पापनाशार्थमपि न भजन्त इति निरूपि- तम् ॥ १८ ॥ प्रकाशः। + रजसेत्यत्र । अयमिति | पितृयाग । * प्रैवर्गिकाइत्यत्र । त्रैवर्गिका इत्ययं ठक् तत्र साधु ' इत्याधिकारस्थ इति ज्ञापयन्ति धर्मत्यादि। मोक्षधांभार ग - - यम प्रायसह.

·३ स्कन्ध, ३२ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ६०३ ननु ते स्वधर्मानष्ठाः परधर्मत्वेन ज्ञात्वा न भजन्तीति चेत्तत्राऽऽह- नूनं देवेन निहता ये चाऽच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथाः पुषिमिव विड्भुजः ॥ १९ ॥ नूनमिति । ते हि लोकवार्ता शृण्वन्ति न तु भगवत्कथाम् । अतो धर्मव्यापृता भगवत्कथाया अनव- काशान्निवर्तन्त इति न शङ्कनीयं किन्तु ते दैवेनैव निहताः, प्रतिकूलेन्द्रियदानात् । भगवता ते चेद्वधि- गः कृताः स्युः, तदा यथास्थाने एव तिष्ठेयुः । तदपि नास्तीति नूनं दैवेन निहताः । यतः विद्यमानामपि तां कयां हित्वा तत्रापि सुधारूपाम् । असतां गाथा: 'यास्तु श्रुताः' इति वाक्योक्तधर्मयुक्ताः श्रृण्वन्ति । ननु शास्त्रात्कथं न निवर्तन्ते तत्राऽऽह-पुरीपमिव विड्भुज इति । भगवता तथैव ते उत्पादिताः, वि- धमानेऽपि स्वन्ने सूकरादयः स्वभक्षमेव भक्षयन्ति । तेषां जिहा न रसान्तरं गृहाति ॥ १९ ॥ एवं तेषां स्वरूपसाधनप्रवृत्ति दूपयित्वा फलमाह- दक्षिणेन पथाऽयम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते । प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः॥२०॥ दक्षिणेनेति । दक्षिणमार्गा बहवः सन्ति, तद्व्यावृत्यर्थमाह-अर्यम्ण इति । अर्यमान यमः, मुख्यय- मस्य स्वाधिकारमच्युतौ स यमो भवतीति पूर्वमुक्तत्वात् 'अविभ्रदर्यमा दण्डम् ' इति वाक्यात् । अनेन मुख्ययमश्चेत्तिष्ठेत्तदा तेपां सापि गतिर्न भवेदिति सूचितम् । तस्य वैष्णवत्वात्, तद्वक्ष्यति पष्ठे । येन मार्गेण यमो गच्छति क्रूरात्मा, स भयानको मार्गः, परं नाधोगतिरूपः, किन्तु तल्लोकात्मकः । यत्राग्निप्या- चादयः पितरस्तिष्ठन्ति, तेन पथा ते पितृलोकं व्रजन्ति । अनेन मार्गक्लेशः तत्र नीत्यभावश्च सूचितः । पुनरावृत्तिमाह-प्रजामनु प्रजायन्त इति । प्रजा स्वस्यान्तःकोशः, तस्य स्वयमन्तःकोशा भवन्ति, पुत्र- गृहे पुत्रा भवन्तीत्यर्भः । ननु श्राद्धादिना मोक्षो भवतीति श्रूयते सुदरिद्रोपाख्याने, तत्कथमुच्यते पितृ- लोकाद्वागतस्य जन्मेत्याशय, तेषां पुन्नगृहे जन्मैव मोक्ष इति श्रुत्यर्थ वक्तुं प्रजामनु प्रजायन्त इति श्रौत पदमुक्तम् । 'प्रजामनु प्रजायन्ते तदु ते मामृतम् ' इति श्रुतेः । तत्रापि नाल्पस्य तत्, किन्तु श्मशानान्ता निषेकाद्या वैदिक्यः क्रियाः कृता येपु ते श्मशानान्तक्रियाकृतः ।। २० ।। एवं बहुवारगमनागमनाभ्यामिहैव लोके जायस्व, म्रियस्वेति मार्ग गत्वा ततोऽपि सर्वथाक्षीणसुकृताः देवानां चक्षुष्याग उत्साद्य तैर्विभ्रंशितोयाः सन्तः तदवध्यानजनितपापाः पूर्ववदधोलोकेषु गच्छन्तीत्याह--- ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति !। पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः॥२१॥ तत इति । पुनरिमं लोकमिति ततः पुनरूई गमनामावः सूचितः । सतीति सम्बोधनं तेषु रागाभाववोधनार्थम् । देवैरेव विवशाः । सद्य इतिं विलम्बाभावार्थम् , विलम्बेन नाशे जाते प्रतिक्रियां फरिप्यन्तीति तथोक्तम् । अन्तकालेऽपि प्रतिक्रियाकरणनिवृत्त्यर्थं विभ्रंशित उदयो येषामित्युक्तम् । तदैव सर्वस्वनाशो मरणं चेतिवत् । उदयो धनायैश्वर्याणि ॥ २१ ॥ . .. १ वा तछेपु. स ग च अथतिष्ठेयुः क. ३चमत्वेक.ड. ३ वयवस्यक,ह.

·. ६०४ श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत-- एवं भगवद्भजनार्थमेव तनिन्दामुक्त्वा प्रकृतमाह- तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२॥ * तस्मात्त्वमिति । ये केचिद्यथाकथञ्चिद्भवन्तु नाम, त्व सर्वभावेन भगवन्त भजम्व । यावन्ति रूपाणि भजनीयानि ऐहिकपारलौकिकसाधनानि, देहमारभ्येश्वरपर्यन्त यावन्तो भजनीया यैर्यभावेश्च ते सर्व भाग भगवत्येव कर्तच्या इति सर्वभाव । परमेष्ठिनमित्ति । परमोत्कर्षस्थानस्थितं पुरुषोत्तममिति यावत्। भक्त्यैव च भजनं न मार्गान्तरेण, अन्यम्य तथा साधकत्याभावात् । सापि भक्तिस्तद्गुणानेवाऽऽश्रित्य पर्न ते, अन्यथा कारादिभिरुपहता भवति । लोकादिभि प्रतिबन्धात् कदाचिदपि भजनामावमाशय त निराकरणार्थमाह-भजनीयपदाम्बुजमिति । सर्वेरेव भजनीय पदाम्बुजं यस्य । साभिमानमार्गाणा सर्वेपा पुनरावृत्तिहेतुत्वान्निरभिमानमार्ग समाश्रयणीय , स तु भगवन्मार्ग एवेति निश्चीयते । अन्यथा स्वस्य पूर्वसस्कारे बलिष्ठे विद्यमाने शास्त्रीयज्ञान प्रकृत्यविवेकेन कर्तृत्वमित्यादि दुर्वर मेव मत्वा न कदाचिदप्य- हङ्कारनिवृतिर्भवेत् । भगवानेव सर्वं करोतीत्युक्तेऽपि भजनामावे न सिद्धयतीति भजनमवश्य कर्तव्यमि- त्युक्तम् ।। २२ ।। तस्य मोक्षपर्यवसायित्व स्वमार्गानुसारेणाऽऽह-चासुदेव इत्यष्टभि - वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥ { ज्ञानवैराग्यजननं परीक्षा ज्ञानसम्भवे । ततश्च निरहङ्कारो ज्ञानमेव हरिः परः॥ १॥ वैराग्य- स्यापि माहात्म्य युक्तिस्तज्जननेऽपि च । तदर्थ च जगजात वैराग्ये सर्वनिश्चय ॥२॥ तत्र प्रथम भक्तमोक्षसाधकत्वं ज्ञानवैराग्यजननद्वारेति भक्त्या ज्ञानवैराग्योत्पत्तिमाह-चासुदेव इति । वासुदेवे भगवतीति हृदये आविर्भूते भगवति प्रत्यक्षतया भक्तियोग फलसाधक इत्युक्तम् । प्रथमतः स्वसाम देवाऽऽशु वैराग्य ज्ञान च जनयति । ज्ञान प्रतीकविषयमपि भवतीति विशिनष्टि-यज्ज्ञानं ब्रह्म दर्शय- तीति, ब्रह्मदर्शनरूप वा । यस्मिन् जाते ब्रह्माऽऽविर्भवति । तद्देवतारूप ज्ञानम् । मननादिना वा साधने सम्पन्ने साक्षात्कार इति ॥ २३ ॥ ज्ञानम्य परीक्षामाह--- यदाऽस्य चित्तमर्थेपु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः। न विगृह्णाति वैषम्यं विप्रियं प्रियमप्युत ॥ २४ ॥ प्रसाशः। नस्मादित्यत्र । अन्यथति । यदि साभिमानमार्गोऽप्यपुनरावृच्हेितु स्यात् । प्रकृत्यविधकेन क नृत्यमित्यादीनि । प्रतित स्वस्य भेदाज्ञानेन कर्तृत्वमित्यादिरूपमित्यर्थ । भजनाभावे नेत्यत्र भिन्नम् । । वासुदेव इत्यत्र । ब्रह्मदर्शयतीत्यादिनोक्त पक्षद्वय व्याकुर्वन्ति-यस्मिनित्यादि । देवतारूपमि- नि। एनच मप्तक्या यमगे भगवना दन तादृश ज्ञेयम् ।

·३ स्कन्ध ३२ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। * यदाऽस्येति । अस्य ज्ञानाधिकारिणः पुरुषस्य, चित्रं वस्तुत समेप्मेवार्थेषु पाञ्चभोतिकेषु भगवदार घारेषु भगवद्रूपेषु वा, इन्द्रियवृत्तिमि स्वरागजनिताभि यदा वैषम्य न गृहाति । तस्य वैषम्यस्य स्वरू- पमाह-विमियं प्रियमिति । रामकृतमेवेत्युक्तम्-उतेति ! प्रकारान्तरमप्युक्त सावसाध्वित्यादि ॥२४॥ किमेव निदर्शनसहिते ज्ञाने भवतीत्या साहायामाह- स तदैवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् । हेयोपादेयरहितमारूढं पदमक्षिते ॥ २५॥ ४ स तदैवेति । ज्ञानरूप प्राप्तेनाऽऽत्मनैवाऽऽस्मान स्वस्वरूप प्रकृतिसहरहित सर्वत्र समदर्शनरूपम् । प्रकृ- तितद्विकारोपधानरहितमित्यर्थ । हेयोपादेयरहित प्रवर्तकनिवर्तसर्वशास्त्राणा पर्यवसानरूप पदमारूढं साध्याशरहितमीक्षते । मुक्तरूप वात्मानमेव पश्यतीत्यर्थ ॥ २५ ॥ ननु जान एव जाते कथमेव भवति. न हि ज्ञान वस्तूत्पादयति । अत स्वभावत एवात्मा तादृश इति मन्तव्यम् । ततश्च न साह्वयसिद्धि , किन्तु मायावादिनामिव मत सेत्स्यतीत्याशय ज्ञानस्यैव तत्स- म्पादकत्वमुपपादयति- ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् । दृश्यादिभिः पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते ॥ २६ ॥ ज्ञानमात्रमिति । ज्ञान नामाविर्भूत नित्य केवलोपनिषद्वेयं चैतन्यम्, तदेव ब्रह्मशब्देनोच्यते ब्रह्म- प्रकरणे । तदेव पुन स्वेच्छयाविभूतैश्वर्यमीश्वरशन्देनोच्यते । यस्मिन्नाविष्ट प्राकृतोऽपि पुरुषः । मय्येव सकलं जात मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ' इति मन्यते । अतस्तदेवेश्वररूपं ब्रह्मरूप च । उपाख्यानान्तरेऽपि अन्तर्दृष्ट्या बोधनभेदप्रकारेणाऽऽत्मेत्युच्यते । तदेव ज्ञानमन्तदृष्टया आत्मत्वेन दृष्ट परमात्मशब्देनोच्यते। तदेव च पुनर्वहिदृष्टया दृष्टमीश्वरशब्देन कालशब्देनोच्यते । स एव च पुनरुपास्यरूपेण व्यवहाररूपेण प्रकाशः। * यदेत्यत्र । अप्युक्तमिति । अपिशब्दोक्तम् । ' इन्द्रो मायाभि' इत्यत्र मायापदेन इन्द्रियवृति शास्त्रार्थप्रकरणे व्याख्याता, तस्येदमेव पद मूल ज्ञेयम् । - स तदेत्यत्र । मुक्तरूपवेत्यादि । उक्तरीत्या सिद्धत्वेन वा स्वात्मनि दृष्टे निरहङ्कारो भवतीत्यर्थ । -ज्ञानमात्रमित्यत्र । आमासे। न साङ्ख्यसिद्धिरित्यादि । साङ्ये हि वस्त्रमलिनत्ववत् आत्मनः प्रकृति- तद्विकारसंसर्गेणाऽऽगन्तुको बन्ध इति क्षारेण वसनशोधनवन्नित्यानित्यवस्तूनामुक्तरीत्या विवेकेन तादृश आ- स्मा साध्यते, न तु स्वत एव । एतादृशस्याऽविद्यानिवृत्त्या विस्मृतकण्ठमाणिस्मरणन्यायेन पश्चाचादृशज्ञानमिति स्वीक्रियते । अत एव ज्ञानेनाऽहङ्काराभ्यासनिवृत्त्यङ्गीकारे न सायसिद्धि , किन्तु तथेत्यर्थ । तत्सम्पाद- कत्वमुपपादयतीति । मोक्षसम्पादकत्वम् | मोक्षो हि ' मुक्तिर्हित्वाऽन्यथारूप स्वरूपेण व्यवस्थिति , इतिलक्षणक । तथा सति यथा वसने क्रियया शोधनम् , तथा अत्रात्मनि ज्ञानेन शोधन विधाय स्व- रूपमाविर्भाव्यत इति तथात्वमुपपादयतीत्यर्थ । निवृतौ । अत्र श्लोके भिन्नरिङ्गकमीश्वरपद द्वयं भिन्नार्थक- मिति बोधयितु प्रथमस्यार्थमाहु -तदेव पुन स्वेच्छयेत्यादि । उपाख्यानान्तर इति । शारीरबामण- मैत्रेयब्रिामणादौ । बोधनभेदभकारेणेति । द्रष्टुत्वदृश्यत्वादिरूपेण प्रकारेण ।

·६.६ श्रीमुबाधिनी। श्रीमद्भागवत-- च दृष्टः पुमान् त्रिविधपुरुषरूपेण भासते । अतो मूलभूते तस्मिन्नाविभूते सर्वमेव समच्छत इति न फिधि- दनुपपन्नम् । नन्वेकमेव वस्तु फथमनेफधा भवतीत्याकाक्षायामाह-दृश्यादिभिरिति । द्रष्टुर्भायभेदेनव एक एव भगवान् बहुधा ईयते । भावास्तु पृथक । यथैक एव देवदरः पिनादिशब्दरनेमावर्ययहियते, भवति च तथा । तथापि यस्य यो भाव उत्पद्यते, तं प्रति तथवेति तथैवार्थसिद्धिः । अतो मूलरूपावि- भावार्थ यत्नः कर्तव्य इति सिद्धम् ॥ २६ ॥ ज्ञानस्य प्रशंसा स्वरूपं चोक्त्वा वैराग्यस्य प्रशंसास्वरूपाण्याह-एतावानेवेति चतुर्भिः- एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः । युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु सर्वतः ॥ २७ ॥ * प्रथमतः सर्वेयां शास्त्राणां वैराग्यमेव फलमिति प्रमाणनिर्णयमाह । संपूर्णेनापि योगेन । योगशाखे सर्वेषामेव ज्ञानभक्तिकर्मादीनां योगशब्दवाच्यतैव । अतो योगिनः सर्वेरेवोपायैरयमेवार्थो युज्यते । यद्यदा सर्वतश्चेदसङ्गो भवति । तुशब्दः पक्षान्तरं व्यावर्तयति। ये वैराग्यं नाभिमन्यन्ते, वैराग्याभावे ज्ञानमेव न भवेत् । जातं वा न किञ्चित्कार्यं कुर्यात्, दोपस्यानिवृत्तत्वात् । सर्वथा निवृत्ते दोपे स्वप्रकाशरूप आत्मा आविर्भविष्यतीति कोऽपि न तत्र प्रयासः कर्तव्यः । अतः सर्वशास्त्राणां फलं वैराग्यम् ।। २७ ।। + एवं प्रमाणविचारेण वैराग्योत्कर्षमुक्त्वा प्रमेयविचारेणाप्याह- ज्ञानमेकं पराचीनरिन्द्रयैर्ब्रह्म निर्गुणम् । अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥२८॥ ज्ञानमेकमिति । वस्तुतः सर्वं जगद् बोघान्वयव्यतिरेकानुसरणात् बोधमात्रमित्यवसीयते । यः कश्चन प्रकाशः। त्रिविधपुरूपरूपेणेति । क्षराक्षरपुरुषोत्तमरूपेण । मूलभूत इति । ज्ञान परमगुह्यं मे ' इति लोको- क्तरूपे। न किश्चिदनुपपन्नमिति । तथा च सर्वमतोपपादकत्वात् ज्ञानस्य स्वरूपावस्थानरूपमोक्षसाधकत्वे कि वक्तव्यमिति भावः। भवति च तथेत्यादि । तथाच, 'तं यथा यथोपासते तथैव भवति, तदैतान् भूत्वाऽवति' इति श्रुते., 'कामं क्रोधम् ' इत्यादिषु सिद्धान्निदर्शनाच तथेत्यर्थः । अत इति । मूलज्ञा- नस्य भगवद्रूपत्वात् । * एतावानित्यत्र 1 योगफलकथनेन कथं सर्वप्रमाणनिर्णय इत्याकाहायामाहुः-योगशास्त्र इत्यादि। तथा च, योगपदेन सर्वसाधनसगृहे तत्फलकथनादेव तद्बोधकप्रमाणनिर्णय उक्तः, तेन वैराग्यमाहात्म्य- मत्र साधितमित्यर्थः । न मन्यन्त (१) इति । तेपामिति शेषः । + ज्ञानमेकमित्यन्न । प्रमेयविचारेणेति । स्वरूपविचारेण । ननु सर्वस्य कथं वोधान्वयव्यतिरेका- नुसरणमित्याकाहायां तदुपपादयन्ति-यः कश्चनेत्यादि । तथा च ' अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात् ' इत्यत्र सर्ववस्तुस्वरूपस्य सदन्वयव्यतिरेकानुसरणात् सद्रूपत्वं यथा सिद्धम् , तथाऽत्र सर्वव्यवहारस्य बोधनान्वय व्यतिरेकानुसरणाद्वोपे पर्यवसानेन बोधमात्रत्वमित्यर्थः। ननु बोधेन जायमानोऽपि व्यवहारो नाभासत इति , भावापत् ।

·+ ३ स्कन्ध ३२ अध्याय.] श्रीमद्लभाचार्यविरचिता। ६०७ लौकिको पैदिकः, सर्वोऽपि व्यबहार: बोध एव पर्यवसित इति । यथा सर्वे तरङ्गाः समुद्रे पर्यवसिता इति । अत एकमेव ज्ञानं पराचीनः प्राकृतैरिन्द्रियापकत्वात्, बृंहणत्वाच्च निर्गुणमेव, गुणानां तदतिरि- क्तानामभावाद् घटपटाद्यर्थरूपेण प्रान्त्याऽवभाति । अतः शुक्तिका रजतवत् प्रतिभासतइति वस्तुविचारेणाऽपि तत्रासक्तिनोंचिता । ते हि प्राकृताः स्ववुद्यनुसारेणैव तद्गृहन्ति । एकदेशग्रहणेन, स्वस्वभावग्रहणेन च तदन्यथा गृहीतं भवति । अतः स्वेन्द्रियादिधर्मा एव तत्रारोप्य गृह्यन्त इति ख्यातिवादा बहुविधा उत्पन्नाः । धर्माणामेव वस्तुतः प्रतिभानमित्यन्यख्यातिः। आधारमपि पुरस्कृत्य तत्र कञ्चनार्थ परिकल्प्य ग्राह- कधर्मसम्बन्धादन्यथेत्यप्याहुः । यथा प्रतीतिर्धान्ता तथा कल्पनापीति नात्यन्तमाग्रहः कर्तव्यः । शब्दादि- प्रकाशः। सोऽपि सन्मात्रपर्यवासित एव, न तु बोधपर्यवसित इति शङ्कायामाहुः यथा सर्व इत्यादि । तरजा यथा जलादुत्पद्यमानाः समुद्रे पर्यवस्यन्ति, अत एव तर पूत्पन्नोऽपि फेनः समुद्रफेन एवोच्यते, न तु तरङ्ग- फेनो जलफेनो वा; तथा सर्वे व्यवहाराः सता उत्पद्यमानाः सति पर्यवस्यन्तोपि सद्व्यवहारस्य ज्ञानमन्तरे- णाऽभावाबोध एव पर्यवसिता इति मूलज्ञानस्य सतश्चाऽभेद एवाऽध्यवसेय इत्यर्थः । तेन सिद्धमाहुः-गत इत्यादि । तदतिरिक्तानामभावादिति । तज्जन्यत्वेन तदतिरिक्तत्वाभावात् । एवं बहिर्मुखप्रतीतेन्तित्वं व्युत्पाद्य वैराग्यजनिकां युक्तिं तत्र म्फुटीकुर्वन्ति-अतः शुक्तीत्यादि । वथा च, शुक्तिकारजतं यथा बुद्धिरूपत्वेऽपि तदतिरिकत्वेन भासते, तथा सर्व ब्रह्मात्मकज्ञानरूपत्वेऽपि तदतिरिक्तं भासत इति पुरः- स्फूर्ति के रूपे आसक्तिन कार्येत्यत्र प्रमेयस्वरूपविचार एव तजनिका युक्तिरित्यर्थः । नन्वेवं सर्वस्य ज्ञान- रूपत्वे कथमर्थत्वेन प्रतीतिरित्याकालायां पराचीनै रिन्द्रियैरित्यनेनोकमिन्द्रियदोपं तत्र हेतुत्वेन स्फुटीकुर्वन्ति. ते हीत्यादि । तथा बुद्धिदोपादर्थत्वेन प्रतीतिरित्यर्थः । ननु सर्वजनीनप्रतीतेः कथं प्रान्तत्वमित्याका. द्वायां प्रकारमाहुः-एकदेशेत्यादि । व्यापकस्य सर्वाकारस्य ज्ञानस्य य एकदेशः कश्चिदाकारः, परिच्छे- दश्च तद्ग्रहणेन, स्वस्य यः स्वभाव. पराक्त्वम् , तद्ग्रहणेन च तद्ब्रह्मात्मकं निर्गुणं ज्ञानम् , अन्यथा अर्थ- रूपेण गृहीतं भवति । अतो धर्माणां पराक्स्वस्य चाऽनन्तविधत्वात् रूगातीनामपि बहुविधत्वेन, तासा प्रतीतीनां स्वरूपविचारेऽपि सर्वजनीनत्वाभावेन च प्रान्तत्वमित्यर्थः । तान् ख्यातिवादान् दिइमात्रेण बोधयितुं ख्यातिस्वरूपमाहुः-धर्माणामित्यादि । वस्तुतो वस्तुनः सकाशात् वस्त्वनालोच्य वा धर्माणां शुक्तिरजतादौ रूपस्य, तिक्तगुडादौ रसस्य, दिमोहादौ प्राचीनत्वादेरित्येव केवलानां धर्माणां रजतादौ वस्तुशून्यानामेव बुद्धौ प्रतिफलितानां तया भानमित्यन्यख्यातिस्वरूपम् , एवं प्रकृतेऽपि ज्ञानरूपमिश- न्यानां तदाकारादीनां भान ज्ञेयम् । अन्यथाख्यातिस्वरूपमाहुः-आधारमित्यादि । आधारमिदंत्वावच्छिन्नं पुरस्कृत्य तत्र कञ्चनार्थ पूर्वदृष्टं वस्तुधर्म रजतत्त्वादिकं रजताद्यभेदं वा परिकल्प्य, ग्राहकाणां मनइन्द्रियाणां धर्मरूपो यो दोषः, तत्सम्बन्धात् शुक्तिप्रभूतिः पुरोवत्येवाऽन्यरजतादिरूपेणाभास इत्यन्ययाख्यातिरप्याहु- रित्यर्थः । एवमनिर्वचनीयं रजतमुत्पद्यत इत्याद्यपि बोध्यम् । एवं तासां सर्वप्रतीतीनामसार्वजनीनत्वं साघ- यित्वा तासां तद्वादानां चाऽनादरणीयत्वमाहुः-यथेत्यादि । एतेन 'सर्वत्र तस्य सर्वे हि सर्वसामर्थ्यमेव च' रन्योक्तन्यायात् — सर्व सर्वमयम्' इत्यादि तापनीयश्रुतेश्चास्यातिवाद एव ब्रह्मवादि. सिद्धान्त इत्यपि बोधितम् । शब्दादिपदं व्याकुर्वन्ति--शब्देत्यादि । इति विवेकधैर्याध पराच नरप, क ·. श्रीमुबोधिनी । श्रीमद्भागवत- धर्मांधायम् । आदिशब्देनाः,तद्वच्छब्दधर्मादयो गृहीताते च धर्मा अनादिवासनया स्फुरन्तीति मिथ्यावादिनोऽप्येकदेशिवैराग्यप्रवेशेन सङ्ग्रहीता भवन्ति ॥ २८ ॥ तानेव भेदान् गणयति युक्त्या विचारयन्निव- यथा महानहरूपस्त्रिवृत्पश्चविधः स्वराट् । एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः॥ २९ ॥ - यथेति । तत्त्वानां तद्भावापन्नत्वेन तत्त्वशब्दवाच्यत्वोपपत्तेः, यथा महदादयः प्राकृतधर्मः कृत्वा तस्व- शब्दवाच्या जायन्ते । वस्तुतोऽन्यधर्मवत्त्वेन ज्ञानमेव तत्तच्छब्दवाच्यम् । एवमिदानीमपि प्रतीयमानमि- त्यर्थः । अहङ्कारस्यानेकरूपत्वादहंपदस्यात्मशब्दवाच्यत्वाञ्च तत्सन्दहनिवृत्त्यर्थ रूपपदम् । विकृत्रि- विधः । ततः सर्वे पञ्चविधाः, मात्रामृतप्राणादिरूपाः । एकादशविध इन्द्रियरूपः । मध्ये स्वराडिति पुरुषो नारायणः । इन्द्रियाद्यपेक्षारहित इति ततः पूर्व निरूपितः । तस्य वपुर्विराट्, अण्डं तस्यावरकं जगत्तस्यैव मध्ये कार्यम् । यतो धर्मसहितज्ञानप्रतीत्यैव केवलमवभासते ।। २९ ॥ साधितं युक्त्या फलमुखेन साधयति- एतदै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः । समाहितात्मा निःसङ्को विरक्तः परिपश्यति ॥३०॥ एतदिति । । एतत्पूर्वोक्तं विरक्तः परिपश्यति, नाविरक्तः । एतच्च वैराग्यं भगवतः पष्ठो गुण इति ततः पूर्वं पञ्चभिः पदार्थसाधकैः सिध्यतीति तत्साधकत्वेन पञ्चसाधनान्याह-अत्रार्थे आस्तिक्यबुद्धिर्भ- गवति वुद्धिः, अष्टानो योगश्चेति गुणत्रयम् । दोषाभावद्वयमाह-समाहितात्मा निःसङ्ग इति । अन्तर्बहिः सहामावो निरूपितः । एवं सप्तविधः शास्त्रार्थो निरूपितः । भगवत्प्रतिपादकत्वेन, गुणानां प्रत्येक प्रकार- प्रतिपादकत्वेन च । अतः शास्त्राणां निरूपणभेदेषु परस्परविरोधो नाशङ्कनीयः ।। ३०॥ उपसंहरति- इत्येतत्कथितं गुर्वि ! ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् । प्रकाशः। अयमिति अर्थरूपो ज्ञानधर्मः । अर्थतयेति । अभिधेयतया तद्वदिति । अर्थवत् । तथा च ज्ञानरूप एव ब्रह्माणि तदविदुपामर्थशब्दतद्धर्मज्ञानरूपो प्रम इत्यर्थ. । एतेन सिद्धमाहुः ते चेत्यादि । एफदेशिवैराग्यमवेशेनेति । एकदेशिनोऽभिमतं यद्वैराग्यम् , तत्प्रवेशेन । तथा च मिथ्यावादो मुख्यव- दम्यवतमाहमस्याप्येकदेश इत्यर्थः । x ययेत्यत्र । तद्भावापनत्वेनेति । तस्य भावस्तत्त्वम्, तदापन्नत्वेन । यथेति । प्रात्या अनारो- पितरूपत्वेन । अन्यधर्मवत्वेनेति । हेनुनेत्यर्थात् । एवमित्यादि । तथा च तद्यथा प्रान्त्या, तथेदानीम- पास्यर्थः । यत इत्यस्यैव विवरणम्-धर्मसहितज्ञानप्रतीत्येति । एतेन वैराग्याभावाजगद्धान्तमित्युक्तम् । अग्रिम वैराग्यात् सर्वनिर्णयः स्पष्ट एव । १ अर्थमरतात.ग, अर्धना'त... उपरत्तो,,प. ३ दयारया.क.प. ४ तमा.प.तत्रारित व५.प.मन्नादी.. - .

·. ६ स्कन्ध ३२ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। येनावबुद्धयते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥ * इत्येतदिति । हे गुर्वि एतावदुपदेशेऽपि नाऽहं गुरु., किन्तु त्वमेव गुरुः। आज्ञया परं निरूपितमि- ति । इतीति समाप्त्यर्थे । एतत्सर्वं ज्ञानमेव निरूपितम् 1 सप्तविधोऽपि सिद्धान्तो ज्ञानविद एवेति तेन उपसंहारः । अनेन ब्रह्माविर्भायो भवति ब्रह्माविर्भाव फलमुक्तम् । यद्यपि देवहूत्या पृष्टम् , 'जि. ज्ञासयाऽहं प्रकृतेः पुरुपस्य' इति । तदप्यनेनैव भवतीत्याह-येनावबुध्यत इति । एवं सप्तविधं ज्ञानशास्त्रन, माक्तिशास्त्रं चापरम् , तस्य च बहुविधा भेदा उक्ताः । स हि क्रियाप्रधानः । यथा पुरुपस्य स्वरूपम्, गुणा., कर्माणि चेति । तत्र स्वरूपप्रतिपादकं वैदिकं शास्त्रम् , पडन्यानि गुणप्रतिपादकानि । क्रियाप्रतिपादकं च भक्तिशास्त्रम् । तेषां भिन्नान्येव सर्वेषां फलानि ॥ ३१ ॥ तत्र स्वरूपमुख्यभक्तिशासयोरेकं फलामत्याह-- ज्ञानयोगश्च मन्निष्टो नैगुण्यो भक्तिलक्षणः । द्वयोरप्येक एवाथों भगवच्छब्दलक्षणः ॥ ३२ ॥ ज्ञानयोगश्चेति । मनिष्ठ इति षष्णां व्युदासः । नैगुण्यो भक्तिलक्षण इति निर्दुष्टो भक्तिमार्ग उक्तः । द्वयोरप्येकमेव फलम् , भक्त्याऽपि भगवान् प्राप्यते धर्मी मुख्येनाऽपि ज्ञानेन । अत एव भगवच्छ- ब्देन लक्ष्यते भगवच्छब्दो वा लक्षणं यस्येति । अतः शास्त्रद्वयमेकं पडन्यान्यनशास्त्राणीति सिद्धम् ॥३२॥ नन्येको भगवान् कथमनेकविधानि शास्त्राणीत्याशय दृष्टान्तेन स्पष्टयति- यथेन्द्रियैः पृथग्दारैरथों बहुगुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद्भगवान् शास्त्रवमभिः॥ ३३ ॥ यथेन्द्रियैरिति । यथा रूपरसगन्धस्पर्शवत् द्रव्यं सैवरेवेन्द्रियः पृथक् पृथक् प्रतीयते । चक्षु रूपपुर- स्कारेण पदार्थ गृहाति, रसना रसपुरस्कारेण, प्राणं गन्धपुरस्कारेणेत्यादि । एवमनेकधर्मयुक्तो भगवान् तद्धर्मपुरस्कारेण प्रतिपाद्यत इति सर्वेषां शास्त्राणामेक एव भगवान् तत्तद्धर्ममुख्यतया नाना ईयते॥३३॥ किञ्च, सेवेरेव साधनैरेक एवं प्राप्यत इत्याह-क्रिययेत्यादित्रिभिः- क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तपःस्वाध्यायमर्शनैः । आत्मन्द्रियजयेनाऽपि संन्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥ योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि । प्रकाशः। * इतीत्यत्र । तस्येति । ज्ञानरूपस्य हरेः । अन्यानीति । दर्शनानि । इति श्रीतृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे द्वात्रिंशाध्यायविवरणं मम्पूर्णम् । १ज्ञानमिटमेव. क ज्ञानमेवेति. प. ज्ञानमिवेति. ४ ·, . श्रीसुबोधिनी । [श्रीमद्भागवत- धर्मेणोभयचिह्न यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५॥ आत्मतत्त्वाववोधेन वैराग्येण दृढेन च । ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक् ॥ ३६ ॥ क्रियया स्नानादिस्मार्तक्रियया, ऋतुभिर्यज्ञैः, दानस्तुलापुरुषादिभिः, तपः, स्वाध्यायो वेदाध्ययनम्, अवमर्शो विचारो मीमांसा | आत्मान्त करणमिन्द्रियाणि च तेषां जयः । सन्यासः अहंममेत्यादिसर्व- परित्यागः । कर्मणामित्यावश्यकत्वज्ञापकम् । विविधाजो योगः पडङ्गोऽष्टाङ्ग इत्यादि । भक्तियोगोऽप्यनेक. विधः । धर्मो यो विधीयते वैराग्यरागोपाधिभेदेन द्विविधः, अतस्तयोर्भेदमाह-यःप्रवृत्तिनिटत्तिमानिति । आत्मतत्त्वावबोधः साङ्यम् । दृढेन वैराग्येणेति विरक्तिशास्त्रम् । एवं सर्वेरेव साधनैरेक एव भगवान् पृथक् पृथगीयते । ननु सोपाधीनां गुणप्राप्तिः निरुपाधीनां चाऽऽत्मप्राप्तिरिति कथमेकफलमित्याशङ्कयाऽs- ह-स एव सगुणो निर्गुणः स्वगात्मा चेत्यर्थः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ एवमेकं फलमुपपाद्य, उक्तानां भक्तिभेदानां सगुणनिर्गुणभेदप्रतिपादनार्थ चातुर्विध्यमाह- प्रायोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् । कालस्य चाऽव्यक्तगर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७॥ प्रावोचमिति । भेदः पारमार्थिक इति शास्त्रं पुरस्कृत्य त्रिविधो भक्तियोग उक्तः । ते च साम्प्रतं विष्णुस्वाम्यनुसारिणः, तत्त्ववादिनः, रामानुजाश्चेति तमोरजःसत्वैर्भिन्नाः । अस्मत्प्रतिपादितश्च नैर्गुण्यः । एवं चतुर्विधोऽपि भगवता प्रतिपादित: “ अमिसन्धाय यो हिंसाम् " इत्यादिभिः वैराग्यार्थ कालस्या. प्यन्यक्तगतेः स्वरूपमुक्तम् । अव्यक्ततायां हेतुः-योऽन्तर्धावति जन्तुविति ।। ३७ ॥ तस्य वैराग्यशेपत्वप्रतिपादनायाऽऽह-- जीवस्य संस्कृतीबह्वीरविद्याकर्मनिर्मिताः। यास्वनुनविशनात्मा न वेद गतिमात्मनः॥ ३८॥ जीवस्येति । त्रिविधा गतयो जीवस्योक्ताः, प्रत्येक बहुविधाः, अविद्यामनिर्मिता इति । सर्वा एव अज्ञानोपाधिकर्मनिर्मिताः प्रायोचमितिसम्बन्धः । तासां कथनस्य प्रयोजनमाह-यास्वनुपविशनिति । यागु गति' कर्मणा स्वयमनुप्रविशन्नात्मनो गति न वेद। अत एव तत्प्रवेशाभाव एवाऽऽत्मगतिर्भवतीति निषेधार्थमुत्तमित्यर्थः ।। ३८॥ एवं सर्वमेय सिद्धान्तमुक्त्या, इयं सर्गलोलेति, अस्या यक्तारो भाविप्यन्तीति येप्येतद्वक्तव्यं येषु च न पक्तव्यम्, वानुमयान् भेदेन निर्दिशति नैतत् खलायेति चतुर्भिः-द्वाभ्यां निषेधमाह- नेतत् खलायोपदिशेन्नाविनीताय कहिंचित् । न स्तब्धाय न भिन्नाय नेव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥ न लोटपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे।

·३.स्कन्ध. ३२ अध्याय.] श्रीमालभाचार्यविरचिता। नाभक्ताय च मे जातु न महत्तद्विपामपि ॥ ४० ॥ श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायाऽनसूयवे । भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूपाभिरताय च ॥४१॥ बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । निर्मत्सराय शुचये यस्याऽहं प्रेयसां प्रियः ॥ ४२ ॥ खलः सूचकः परमर्मभेदी राजसभासु प्रसिद्धः । अनुरोधात् तस्योपदेश पामोति । अविनीतःस्तब्धः श्रद्धारहितः स्पष्टः। भिन्नो मतान्तरैः । धर्मध्वजः पाखण्डी। लोलुप इन्द्रियाविपयेप्चतिचपलः। गृहेप्वाल. ढं चित्त यस्य सर्वथा गृहस्थः, मम चाऽभक्तः, मम भक्तानां सर्वेषामेव वा द्वेषी । एवं नवविधा अवक्त- न्या निरूपिताः । एकादशविघाश्च वक्तव्याः, अन्य मध्यमाः। श्रवणे परमश्रद्धावान् । भक्तो भगवतः। वि. नीतो वक्तरि । सर्वत्र च असूयारहितश्च । तथा सर्वप्राणिषु कृता मैत्री येन । शुश्रूषायामभितो रतिर्यस्य । वाखे- प्वर्थेषु जातो विरागो यस्य । शान्तं च चित्तं यस्य । मात्सर्यरहितो निमत्सरः । शुचिर्यः पापादिना नाभि. भूतः । अथवा शुचय इति सर्वत्र विशेषणं पूर्वोक्तनवविवस्यापि । यस्य चाऽहं मेयसामपि प्रियः त- स्मै सर्वथा वक्तव्यम् । सर्वगुणदोपविचाराभावेनेति पृथगुक्तम् ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ एवं कथने श्रोतृगुणदोषानुक्त्वा, श्रोतुर्वक्तुश्च फलमाह-- य इदं शृणुयादम्ब ! श्रद्धया पुरुषः स्वदृक् । यो वाऽभिधत्ते मच्चितः स ह्येति पदवीं च मे॥ ४३ ।। य इदमिति | अम्बेति सम्बोधनं स्नेहसूचकम् । श्रवणे श्रद्धा मुख्यमनम् । पुरुष इति यः पुरुष एव न तु स्त्रिया वञ्चनार्थ मायापुरुषः । स्वदृगित्यात्मदर्शी, अबहिर्मुख उक्तः । पहिर्मुखस्य वक्ष्यमाणं फलं न भवतीति वक्तापि चेन्मञ्चितः भगवत्प्रीत्यर्थमेव न धनाद्यर्थ कथयति । युक्तं खुमयोर्मत्पदवीगमनम् । चका- रात् कामितं च प्रामोतीति ।। ४३ ॥ इति श्रीभागवतसुबोधिन्यां श्रीमल्लक्ष्मणभट्टात्मजश्रीमदल्लभदीक्षितविरचितायां तृतीयस्कन्धे द्वात्रिंशाध्यायविवरणम् ।

·श्रीमद्भागवत- श्रीसुयोधिनी ! त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ॥ 1- ४ एवमष्टभिरध्यायमताष्टकमुदीरितम् । सर्वेषां तु फलं मुक्तिरतः साऽत्र निरूप्यते ॥ प्रयस्त्रिंश तथाऽध्याये स्त्रिया मुक्तिरुदीर्यते । सर्गस्तद्वधिर्यस्माद्देवास्ते लीलयोद्गताः ॥ २ ॥ प्रयस्त्रिंशाईधा लीला समाख्या देववान्धी । वसवश्व तथा रुद्रा एक इन्द्रप्रजापती ॥ ३ ॥ आदित्याश्च यतः सच्यात्ते चतुर्दशधा मता । मुक्तिः प्रसादाद्धि भवेन शास्त्रैः साधनैरपि ॥ ४ ॥ प्रसादच स्वतः प्रीते न सम्बन्धादिभिः कचित् । अतः स्तोत्रं प्रसादश्च मुक्तिथापि फलं ततः ॥ ५॥ सर्गवख्यापनार्थाय वक्तः स्थितिरुदीर्यते। भगवत्त्वात्स्थितौ तस्य सर्वः सर्ग' प्रतिष्ठितः ॥ ६ ॥ शास्त्रार्थे ऽवगते सम्यक् प्रसादे यत्नवान् भवेत् । अतः प्रसादनार्थाय तस्या यत्न उदीयते ॥ ७ ॥ गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमीमहाराजकृतः प्रकाशः । ४ अथ त्रयस्त्रिंशाध्यायं विवरिषवः संवादस्य समाप्तत्वात् तत्सङ्गतिं पूर्वमाहुः-एवमित्यादि । मताट- फमिति । मुख्यभक्तिः, सायम् , ज्ञानम् , योगः, वैराग्यशेष मतचतुष्टयं चेत्येवं मताष्टकम् । तथा च हेनुहेतुमद्भावः संवादसतिरित्यर्थः । शुकोक्ता योऽवसरः पूर्वमुक्तः, 'मुक्त एव ' इति कारिकया तं स्मारयन्तोऽध्यायार्थमाहुः-त्रयस्त्रिंश इत्यादि । तथेति । अवसरसद्गत्या । तदवधिरिति, मूलप्रकृतिः पूर्वावधिर्यस्य तादृशः, तथा च मूलप्रकृतेर्मुक्तौ पुनरग्रे सर्गो बन्धश्च न भवतीत्युत्तरायधिवोधनार्थ स्त्रीमु- त्या सर्गः शास्त्रे समाप्यते इत्यर्थः । नन्वेवं सति तत्त्वमुक्तौ सर्गसमाप्तिरिति सिद्धम् , तच्च सख्यातो वि. रुद्धबते, तत्त्वानामष्टाविशतिसंख्याकरबादित्याकालायां निबन्धे स्फुटीकृतं तत्तात्पर्यमाहुः-देशस्त इत्या दि । यस्मादितिपदमनाऽप्यन्वेति । तथा च यस्माद्देवा एव मुक्तियोग्याः, ते बम्बादिभेदेन त्रयस्त्रिंश- संख्याका भगवल्लीलया उद्गताः । सर्गाख्या लीला बन्धमोक्षभेदेन द्विपकारिका यस्माद्देवबान्धवी देवहित- फारिणी, अतो देतोर्वसवो रुद्राश्चोनविंशतिनकाराः, एके बन्धकोटिनिविष्टाः । इन्द्रादयश्च यतः सत्वात् सत्त्वं प्राप्य वर्तमानाः, अतस्ते चतुर्दशधा मोक्षकोरिनिविष्टा इत्यवं वैदिकतया मोक्षपर्यवसायित्वबोधनाय वायत्यध्यायसहया उच्यते, इति न तद्विरोधो दोपायेत्यर्थः । एवं शास्त्रसत्यादिकं प्रदर्य विशेषाकोरे- णाऽध्यायाध वदन्तो मैत्रेयोक्तेऽपि सङ्गतिं स्मारयन्ति-मुक्तिरित्यादि सार्द्धम् । तथा च मैत्रेयोक्ती धर्माः दीनां मोक्षमूलकावं यदभिमेतं तद्बोधनाय हेतुतासनत्याऽत्र मोक्ष उच्यते इति भावः । शेषमतिरोहितार्थम् । एवमध्यायार्थ विशेषाकारेण निरूप्य व्याख्यानमारममाणाः फारिकवावतारयन्ति-भावार्थ इत्यादि । , ·३ स्कन्थ १३ अध्याय.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। मैत्रेय उवाच । - एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः। विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वाविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम् ॥१॥ * एवं निशम्येति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण सर्वसिद्धान्तरहस्यं वचो निशम्य तुष्टावेति सम्बन्धः । एवं शास्त्रार्थपरिज्ञाने तत्मसादव्यतिरेकेण शास्त्रज्ञानसाधनफलसिद्धयो न भवन्तीति तत्प्रसादः प्राप्तव्य इति बुद्धिः केन धर्मेण तस्या जाता इत्याकाङ्क्षायामाह-जनित्रीति । येन धर्मेण तादृशं पुत्रमुत्पादिन- वती । सेति प्रसिद्धा स्वधर्मेस्तपसा च । भर्तृमुक्त्याऽपि स्वस्य कार्य सिद्धयतीति ज्ञापयितुमाह-कर्द- मस्य दयितेति । किलेति तस्या धर्मः प्रसिद्धः । देवहातरिति देवानां हतियामादिति योगेनाऽपि देवसानिध्यम् । एवं पञ्चधा तस्या माहात्म्यमुक्तम् । किञ्च, शास्त्रफलमपि तस्या जातमित्याह-विसस्त- मोहपटलेति । पुत्रादिपु यो मोहः तदेव पटलं ज्ञानाच्छादकं तदधः पतितं यस्याः । अत एव तं पुत्र- मप्यभिमणम्य, नमस्कारे मोहामावो हेतुः, गुरुन्यात् । स्तोत्रे भगवानेव हेतु'; अतः स्तोत्रमनुचितमित्या- शक्कय, भगवतो ज्ञानकलावतार इति साह्वयपवर्तकत्यादुपपादयति-तत्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिमिति । तत्त्वलक्षणो यो विषयो वाच्योऽर्थः, तेनाठिा चिहिता या सिद्धिः सायशास्त्रम्, तत्त्वविपयेण चाङ्कितं यच्छास्त्रं तेन सिद्धं यज्ज्ञानं तस्य भूमिमाघारम् । पूर्वन्याख्याने प्रवर्तकं या । तत्त्वविषयं वा ज्ञानं तत्त्व- ज्ञानं तेनारिता या सिद्धिर्भगवतो ज्ञानकला, तस्या भूमिः ज्ञानकलावतार इत्यर्थः अतः स्तुत्यः ॥ १ ॥ * सर्वसिद्धान्तवक्तारं भक्तर्विषयमेव च ! प्रसादे ह्यात्मदं देवं सप्तभिः स्तौति भास्करैः॥ १ ॥ प्रत्यक्षाचर्यहेतूक्तिः जन्मादेः करणादृहत् । अवतारामतालीला मनो दारोरिवोद्गति ॥ २॥ नामः स्तुत्यादिमाहात्म्यं नाम्नश्च हि हरेमहत् । एवं तं भगवत्वेन स्तुत्वाऽन्ते नपनक्रिया॥ ३ ॥ हरौ कृत्यमिहतावदतस्तुष्ट इतीर्यते । प्रथमं तव दर्शन दुर्लममित्याह- देवहूतिरुवाच। अथाप्यजोऽन्तःसलिले शयानं भूतेन्द्रियात्ममयं वपुस्ते । गुणप्रवाहं सदशेपवीजं दध्यौ स्वयं यजठराब्जजातः ॥ २ ॥ अथेति । यद्यप्यजो महान्, अथापि यद्वपुर्दध्यो, न तु प्रत्यक्षतया दृष्टवान् । तस्य महश्यमाद- जातोऽप्यजत्वं प्राप्तः । यज्जठराब्जजातः यस्य नारायणस्य जठराजाज्जातः । माता तु मन्त्रा, पुत्र- स्वात्मैव । पुत्रेण चेन्न दृष्टः कथमाविर्भावस्थानं द्रक्ष्यति, तच्छक्तः सर्वस्याः कार्येण सह निर्गमास् । प्रकाशः। * एवमित्यत्र । अत इति ज्ञानस्य भगवदीयत्वात् । * अर्थत्यत्र । कारिफासु । प्रत्यक्षाचर्यहेतूक्तिरिति । प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षाप्रयाय देगामिति द्वान्यां समर्थनम् । तृतीये जगतः कारणाजगत्कारणत्वाद् वृहत्त्वब्रह्मत्वसमर्थनग । सय प्रकार: अपवारा तालालेति । चतुर्थे तु ' मनो दारोरिवोद्गतिः । समर्थिता। शेष स्फुटम् । आपिमापयामिति त्ययः । तच्छतरिति । मातृशक्तेः । एवं स्वविचारेण दर्शनस्य दुर्लगरपमुपाय विचारणा वाहितम् क गई. २हे तत्यविषयम् क. प.इ. -- ..

·. श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागत- किञ्च, शयानो भगवान् सर्वरपि द्रष्टुं शक्यते, न तु यो जागर्ति । तत्रापि सलिले शयानः अनन्यस्पष्टतया उपलभ्यत इति । किन्च, भूतेन्द्रियादिभिर्याप्तं स्पष्टमुपलभ्यते, न तु तद्रहितम् । जगतामाधारभूतं च प्रत्यक्षं भवितुमर्हति, कारणं च प्रत्यक्ष भवति; अन्यथा कार्यमप्रत्यक्षं स्यात् । अन्तःसलिले सलिल- मध्ये । भूतानि इन्द्रियाणि, अर्थास्तन्मात्रा , आत्मा अन्तःकरणं मनो बुद्धिरहारः चित्तमिति । एतैया 'भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मस्टैः' इति वाक्यात्पुरुषशरीर भौतिक भवति तप्तं तन्मयम् । गुणानां प्रवाहो यस्मिन् । सत् व्यक्तमशेपस्याऽपि जगतो बीजम् , स्वयमजस्तु भगवानेव । एवमपि न दृष्टवान् , मया तु दृष्टमित्याश्चर्यम् ।। २ ॥ नन्धिदं रूपमन्यदेव, न तु ब्रह्मरूपमित्याशङ्कयाऽऽह- स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवार्यः । सर्गायनीहोऽवितथाभिसन्धिरात्मेश्वरोऽतय॑सहस्रशक्तिः ॥ ३ ॥ * स एवेति । स एव भवान् यो ब्रह्मणा ध्यातः। यतो विश्वस्य सर्गादि विधत्ते । एतस्य जगत्कर्तृत्वं विश्वरूप इव तत्र दृश्यत इति तथोक्तम् । गुणानां प्रवाहेण अन्योन्यमेलनपरम्परया सृष्टयादी करणेन विभक्त वीर्य यस्य । ब्रह्मादिरूपेपूत्पत्तिस्थितिप्रलयरूपं वीर्य विभक्तमित्यर्थः। कर्तृत्वेऽपि लौकिकवन्न कर्तृ- त्वम् , किन्तु चिन्तामण्यादिवदित्याह-अनीह इति । न विद्यते इहा चेप्टा यस्य । ननु चिन्तामण्यादौ परेच्छा नियामिका, तथा भगवतोऽपि अन्येच्छया सृष्टिकरणे जडता स्यादत आह-अघितथाभिसन्धि. रिति । अभिसन्धिरभिसन्धानमिच्छेति यावत् । स्वेच्छयैव करोतीत्यर्थः। ननु तर्हि निमित्र स्यादत आह- आत्मेति । सर्वस्य जगत. आत्मा स्वरूपं समवायिकारणमिति यावत् । नन्वेकस्य कथं द्विरूपता समा. यायित्वं निमित्तत्वं चेति तत्राऽऽह-ईश्वर इति । सर्व कर्तुं समर्थों हीश्वरः । नन्वीश्वरोऽपि लोके युक्ति- सिद्धमेव करोति, न तु युक्तिवाधितमित्याशय युक्तिमाह-अतर्यसहस्रशक्तिरिति । अताः सह- सं शचयो यस्य । अत एकमाश्चर्य समर्थितम् ॥ ३ ॥ द्वितीयमाश्वर्यमाह- स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ ! कथं नु यस्योदर एतदासीत् । विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः शेते स्म मायाशिशुरविपानः॥४॥ ४ स त्वं भृत इति । स एव त्वं चतुर्दशलोकात्मा मे मम जठरेण कथं भृतो पृतः । नन्वस्मादेव हेतो हं स इति चेाऽऽह-नाथेति । हे नाथ स्वामिन् न पन्यः स्वामी भवितुमर्हति । नन्वहं तवोदरे तदा सूक्ष्म एव स्थित इति चेत्तत्राइ-कथं नु यस्योदर एतदासीति । तदेव भगवद्रूपं यद्विश्वाधारम् ; गर्भ- प्रकाश स्यमाहु-कियेत्यादि । एवमिति । दर्शनयोग्यधर्मसद्भावे । • म एपेत्यत्र । तम दृश्यत इति । पिरस्यरूपे जगद् दृश्यते । अत इत्यादि । प्रमत्वस्य स्वरूप स. मर्थनादाम्य दयनरूपमाधय समतिमित्यर्थः । x सत्यमित्यत्र म्यााति जगरस्वामी।

·। ३ स्कन्म ३३ अध्याय. श्रीमद्वल्लभाचार्याविरचिता। स्थितिदशायां यदि विश्वाधारता न स्यात् , ब्रह्मत्वमपि न स्यादिति तदानीमपि विश्वाधारता वक्तव्या । तत्कथं जातमित्याश्चर्यम् । एतदिति ब्रह्माण्डरूपं स्थूलं प्रदर्शितम् । ननु ' परस्परविरोधे एकं त्याज्यम् इति न्यायेन गर्भस्थितेष्टत्वात् जगदाधारस्य नास्तीति मन्तव्यमिति चेत् युगान्ते वटपन्ने एक एव माया- शिशु त्या अधिपानः अङ्गुष्ठं पिचन् यः शेते, स भवानिति । यथा तदा बाल्यम् , जगदाधारत्वं चोभयमवि- रुद्धम् , तथोदरेऽपीति भावः ॥ ४ ॥ नन्वेतत्सर्व सचिदानन्दरूपे ब्रह्माण, न तु देहभाजि मयीत्याशश्याऽऽह- त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो ! विभूतये । यथावतारास्तव सूकरादयस्तथाऽयमप्यारमपथोपलव्धये ॥ ५॥ + त्वं देहतन्त्र इति । एतदपि मुख्यसिद्धान्तानवगमात् गृहीतलीलाविग्रह इति लोकदृष्टिः, पुराणवा- क्यानि च पाप्मनां प्रशमाय, आज्ञाकारिणां विभूतये च, त्वं देहतन्त्रः देहपरिकरः स्वीकृतमूर्तिः, देहा. धीन इति वा प्रतीत्या । विभो इति सम्बोधनं प्रकृतोपयोगिसामर्थ्यवोधनाय । अनेन स्वेच्छया देहतन्त्र- स्वमित्युक्तम् । तत्र स्वतन्त्रस्य परतन्त्रता न युक्तत्याशङ्कयाऽऽह-यथावतारा इति । यथा सूकरादयः क्रियावतारास्तव्यतिरेकेण क्रिया नोपपद्यत इति, तथैवमवतारव्यति केण ज्ञानमपि न सम्भवतीति आत्म- पथोपलब्धये आत्ममार्गसिद्धये ज्ञानाय अयमवतार इत्याह-तयाऽयमिति । अनेनाऽस्यावतारस्य प्रयो. जनद्वयमुक्तम् । सद्रशाऽधर्मनाश इति सामान्यम्, आत्ममार्गभूतज्ञानार्थमिति विशेषप्रयोजनम् ॥ ५ ॥ xएवं श्लोकद्वयेन द्वितीयमप्याश्चर्य स्थापयित्वा, रूपे आश्चर्यद्वयं प्रतिपाद्य, नाग्न्याश्चर्यद्वयमाह-यन्ना- मधेयेति द्वाभ्याम्- यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद्यत्प्रणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् । श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ ६ ॥ नामश्रवणादेर्धर्मस्य धर्मद्वारा नाममाहात्म्यं साक्षान्नानश्च । तत्र प्रथमगाह-यस्य भगवतो नामधेयस्य गुरोः सकाशाच्छूयणानन्तरं यदनुकर्तिनम् , तेन श्वादोऽपि चाण्डालोऽपि सद्यः सवनाय सोमामिषरयोग्य- त्वाय सद्यस्तस्मिन्नेव जन्मनि अवकल्पते । कुतः पुनस्तव दर्शनात् , सोमाभिषवयोग्यो भवतीति किं वक्त- व्यमित्यर्थः । श्रवणानन्तरं कीर्तनकथनाद्वैष्णवदीक्षया मन्त्रोपदेशपर इति कचित् । सधः सबनायेति सर्वमेधे वायवे चाण्डालम् ' इति वाक्यात् , पकिरणपर्यन्तं तयोग्यत्वमित्यपरे। वस्तुतस्त्वाश्चर्यरूपं प्रकाशः। + त्वमित्यत्र । एतदिति । देहे तन्त्रत्वकथनम् । - यनामधेयेत्यत्र ! द्वितीयमिति विश्वाधारस्य स्वोदरे स्थितिरूपम् । मन्त्रोपदेशपर इति । अनु. कीर्तनशब्दो मन्त्रोपदेशपरः । तथा च, वैष्णवदीक्षाप्रकारेण प्राप्तोपदेशश्चाण्डालोऽपि तस्मिन्नेव जन्मनि सोमाभिपययोग्यो भवतीति कस्यचिट्टीकाकारस्य मतमित्यर्थः । इदं मतं तंत्रावलम्बि । विष्णुतत्त्वं परिज्ञाय एक वाऽनेकमेदवत् । 'दीक्षयेन्मेदिनीं सर्वा किं पुनम्योपसनतान्' इति विनानोपनिषत्संहितायाः पोडशे पटले कथनादिति । श्रोतावलम्पिमतान्तरमाहुः सर्वमेध इत्यादि। तत्र द्वितीयेऽस्वरसं स्फुटीकुर्वन्ति-वस्तुत चिदानन्दस्पेस.. १ थक्ल्यवेक, - . २साय ·. श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत- माहात्म्यमेव लौकिकोपपत्त्या चेसियेत्, आश्चर्यमेव न भवेत् । अधर्मसंस्कृतम्तविशेषेहि चाण्डालादि- शरीरमारभ्यते; सर्वोत्कृष्टधर्मसंस्कृतभूतविशेषैस्तु ब्राझणशरीरम् । भगवन्नामा दीक्षया प्राप्तेन वा सर्वान् दोपानोत्पत्तिकान् परिहत्य, तान्येव भूतानि उत्कृष्टसंस्कारेण संस्कृतानि क्रियन्त इति नानो युक्तमेष माहात्म्यम् । अनेन सर्वदोषनाशनपूर्वकसर्वगुणोपपादकत्वं नान्न उक्तम् । श्रवणयोग्येनानुकीर्तनेन था। प्रवणेन दोपनिवृत्तिः कीर्तनेन गुणाधानमिति वा । नन्वेतदत्याश्चर्यमुच्यत इत्याशय फैमुतिकन्यायेन तदुपपादयति-पत्प्रणाघस्मरणादिति प्रबो नमीभावो नमनमिति यावत् । नम्रीभावम्याऽऽख्यानमप्र- सिद्धम् ; स्मरणस्य तु वाल्मीके:; स हि चण्डाल एव मार्गघातकः, ऋपेरुपदेशात्पूर्व महर्षिमावनां कृत्वा पश्चादामस्मरणेन तस्मिन्नेव जन्मनि वाल्मीकिर्जात इति न किश्चिदनुपपन्नम् । अत एव कचिदित्युक्तम् । यत्र नाम रूपं वा स्वसामर्थ्य प्रकटयति, तत्रैवमेवेत्यतिप्रसक्तिरपि निवारिता । श्वादश्चाण्डालानामधमः | उत्कृष्टस्योत्तमत्वे का सन्देह इत्यपिशब्दार्थः । ते दर्शनात् सवनाय पुनः कृतः कल्पते, पूर्वमेय जातत्यादि- स्यनकाराध्याहारपक्षेऽर्थः । अथवा कुत इति किमित्यर्थे अव्ययम् ; किं पुनर्भगवद्दर्शनात्सवनाय कल्पत इति वक्तव्यमित्यर्थात् । एवं पर्यवसानवृत्त्या नामश्रवणादेमाहात्म्यमुक्तम् ॥ ६ ॥ साक्षान्नानो माहात्म्य प्रतिपादयन् , प्रहादवत् भगवत्सृष्टिमध्यत्वात् ब्राह्मणापेक्षया श्वपचो महानिति वदन् तत्र युक्तिमाह- अहो वत श्वपचोऽतो गरीयान् यजिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरार्या ब्रह्माऽनूचुर्नाम गृणन्ति ये ते ॥ ७ ॥ अहो बतेति । न च वक्तव्यं ब्राह्मणाच्वाचः कथं महानिति, न बमो वयं जात्या, त्याचारेण, कर्मणा वा, श्वपचो महानिति; किन्तु हेत्वन्तरेणैव स महान् । तदाह-श्वपचोऽतो गरीयानिति । प्रथमतो नाममाहात्म्ये हृदयं प्रविष्टे पूर्व ब्राह्मणमाहात्म्यं ज्ञातवत्या इदानी हीनभावे अहो इत्याश्चर्यम् । ब्राझण्यह. ध्या बत्तेति खेदे । रजस्य ब्राह्मण्याभावनैतावत्कालं खिन्नायाः नाममाहात्म्ये अवगते सति बतेति हवा । अतो हेतोः श्वपचो गरीयान् । निर्वृतोऽपि ब्राह्मणः स्वस्य स्वकर्मणामुत्कर्ष ज्ञात्वा, कदाचिदन्यदुच्चारयेत्, अभिमानादिदोपयुक्तो या भवेत् । अतस्तत्र नाम न तिष्ठेत् । अतो निरन्तरं नामस्थानं श्वपचाजहैव, त- स्यैव तथा दर्शनात् ; स निरूपितो वाल्मीकिः 1 किञ्च, यजिहाने विद्यमानमपि नाम तुभ्यं त्वदर्थमेव न तु तेनाऽपि शुद्धौ जातायां कार्यान्तरं करोति; किन्तु यथा स रामकथाभेव लोके प्रकटितवान् । एत- नाममाहात्म्यमसम्भावित मत्वा युक्त्या साधयति-तेपुस्तप इति । ये पूर्वजन्मनि प्रथमं तपस्तेपुः । ततः शुद्धनासणजन्मनि जुहुयुः यज्ञादिकं कृतवन्तः । ततोऽप्युत्कृष्टजन्मनि सस्नुः सर्वतीर्थाभिगमन कृतवन्तः । ततोऽनिमजन्मनि आर्याः सन्तो जाताः वेदवेदापरिनिष्ठिताः। ततोऽप्यनिमजन्मनि पर- महिलाएदेहं प्राप्य, व्यासवाल्मीकिशुकपराशरादिरूपा भूत्वा ब्रह्माऽनूचुः, ब्रह्मोपदेशकर्तारो जाताः । त एव नाम गृणन्ति । अतः श्वपचस्याऽपित्तथा नाममहणे केवलमल्पपापवशाद्भगवदिच्छया नाममाहात्म्यं ख्यापयितुं श्वपरत्वं जातमिति निरन्तरनामोच्चारणादवसीयते । अयं महानेव तथा जात इति; अतो युक्तमुक्तमित्यर्थः। प्रकाशः। इत्यादि । वाल्मीरिति वाल्मीरुपाख्यानम् । तथा च नाममाहात्म्यपक्ष एव मुख्य इत्यर्थः । पापा,क.. २पर्माणाम् स.. ३ माष्टमन्मनि, म.इ. . ..

·। ३ कन्य, ३३ अध्याय. श्रीमालभाचार्यविरचिता। एवं भगवतो माहात्म्य साक्षात्परम्परया चोक्त्वा, अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ तं नमस्यति- तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम् ॥ ८॥ तं त्वामहमिति । तं पूर्वोक्तपसिद्धियुक्तम्, त्वां तथैव परिदृश्यमानम् । व्यवहारे पुत्रत्वान्नमस्कारानौ- चित्यमाशङ्कयाऽऽह-परं ब्रह्मेति । जीवानां मध्ये अयं व्यवहारः, न तु परब्रह्मणि; तस्य लौकिकसम्ब- न्धकृतगुणदोपौ न स्तः । पुमांसमिति स एव सर्वत्र पुरि वर्तत इति । किञ्च, उपास्यो भवानेव । यतः प्रत्यक स्रोतस्यन्तर्मुखे चिचे सम्यग्विभाव्यो भवान् 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमेक्षत् ' इति श्रुतेः । स भवान् अतो भवान् फलरूपः, साधनरूपश्च । एवं भगवदवतारत्वमुक्त्वा, तत्रापि विशेपमाह-स्त्रतेज- सा ध्वस्तगुणप्रवाहमिति । स्वस्यैव तेजसा चिच्छक्त्या स्वप्रकाशज्ञानेन ध्वस्तो गुणप्रवाहो देहायध्यासो येन । अतो मोक्षेप्सोः ज्ञानकलावतीर्ण एव सेव्य इत्युक्तम् । अतस्तमेव वन्दे । विष्णुमिति तस्य मूल. रूपकीर्तनम्, वेदार्थरूपं वा । प्रमाणमाह-चेदगर्भमिति । तवैव निःश्वसिता वेदा इत्यर्थः ।। ८ ।। एवं स्तुते मातुरभिमायं ज्ञात्वा प्रसन्नो जात इत्याह- मैत्रेय उवाच ईडितो भगवानेवं कपिलाख्यः परः पुमान् । वाचा विक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सलः ॥ ९ ॥ इंडित इति । स्तोत्रमस्य युक्तमिति ज्ञापयितुमाह-भगवानिति । एवमीडितः। कपिल इत्याख्यामात्रम्, वस्तुतः पर एव पुमान् , कार्यभगवत्त्वव्यावृत्त्यर्थमुक्तम् । विक्लवया वाचेति तस्यां दयोत्पत्तिः सूचिता । मातुः स्तोत्रमात्रमेव महदिति मातरमित्याह । अयं च प्रसादः सर्वथा न मर्यादाकृतः, किन्तु पुष्टिकृत इत्याह-मातृवत्सल इति । मातरि वत्सलः ।। ९ ॥ प्रसादमार्गमाहात्म्ये क्रमेणाऽऽह- कपिल उवाच । मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे आस्थितेन परां काष्ठामचिरादबरोत्स्यसि ॥ १० ॥ मार्गेणेति । हे मातः! अनेन मदुक्तेन मार्गेण भगवद्ध्यानयुक्तयोगेन कर्तु सुकरेण । मया उदितेनेति अन्योक्तकथने तद्गताशान्तरापेक्षा अस्ति, नवेति सन्देहोऽपि भवेत्, मयैवोक्तमिति नात्राऽन्यापेक्षा । अत एव सम्यगास्थिता अचिरादेव परां काठामसंप्रज्ञातसमाधिम्, ततो भगवत्सायुज्यं च अवरोत्स्यासे प्राप्स्यसीति वरः ॥ १० ॥ स्वोक्तमार्गस्योत्कर्ष चाऽऽह- श्रद्धवैतन्मतं मां जुष्टं यह्मवादिभिः । ८ धीभगवानुवाच घ द. स्परम् द.

·- . . ६१८ श्रीमुयोधिनी। [ श्रीमद्भागवत - येन मामभयं यायान्मृत्युमृच्छन्त्यतद्विदः ॥ ११ ॥ अद्धत्स्वैतदिति । फलमप्यहमेयत्याह-मामिति । एतन्मत्सम्बन्धिमतं प्रामाणिकम्, यतो ब्रह्मयादि- भिर्जुष्टम् । अवश्यं फलसाधकमित्याह-येन मामभयं यायादिति । येन मतेन, अभयमिति स्वस्य फल. त्वम्, एतन्मतानभिज्ञास्तु मृत्युमेव ऋच्छन्तीत्यन्यनिन्दयाऽप्येतढाकृतम् । मृत्यप्राप्तिस्तु स्यकारणादेव । तस्माद्विधेयप्रशंसार्थमेव एतदुक्तं सर्वभावेन तत्र थद्धार्थम् ॥ ११ ॥ एतावद्वत्त्वा तां कृतकृत्यां ज्ञास्या, ततः स्वयं निर्गत इत्याह- मैत्रेय उवाच । इति प्रदर्य भगवानुशतीमात्मनो गतिम् । स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ ॥ १२ ॥ इतीति । कथनमात्रेणैव वक्तुर्माहात्म्यात्तस्या शास्त्रार्थज्ञानं भविष्यतीत्यभिप्रायेणाऽऽह-भगवानति। गतिश्चाशती कमनीया। स्वस्यैव गतिरिति स्वेनैव ज्ञायते, नान्येनेति ज्ञापितम् । तयापि तदुक्तोऽयों हृदये निश्चित इति ज्ञापयितुमाह-स्वमात्रेति । सापि पूर्वभाषां परित्यज्य शास्त्रार्थदादाद्ब्रह्मवादिनी जाता । यस्त्वत्यन्तं यन्मताभिनिविष्टः स व्यवहारेऽपि तदेव वदति । तस्य च फलं मोहामावः । अत एव तया- भ्यनुज्ञातः, स्वयं तु मोहरहितः, ततो ययौ । गन्तव्यो देशः पश्चाद्वच्यते तस्याः सिद्धयनन्तरम् , अन्यथा फलविसंवादे सर्वमेवोक्तं व्यर्थ स्यात् ॥ १२ ॥ तस्याः स मार्गः सिद्ध इत्याह-सा चापीत्याटि विंशत्या- सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् । तस्मिन्नाश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता ॥ १३ ॥ योगे परित्यागस्यानत्वात् स्वस्य परित्यागाधिकाराभावात् तस्मिन्नेवाश्रमे सा स्थितेत्याह-सा चापि पूर्वोक्तापि तस्मिन्नेव स्वाश्रमे स्थिता, तनयोक्तेन योगोपदेशेन योगयुक्ता जाता। स्वगृहे योगो न सिद्धय- तांति दूषणं तत्र नास्ति, यतः सरस्वत्यास्तदाश्रममापीड मुकुटस्थानीयम् । गृहमगृहं वा न प्रयोनक किन्तु विशिष्टदेशत्वमेव । समाहितेति मावधानान्त,करणा । अनेन यमा उक्ताः ॥ १३ ॥ नियमानाह- अभीक्षणावगाहकपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् । आत्मानं चोग्रतपसा विभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४ ॥ अभीक्ष्णेति । स्निग्धकुञ्चितकेशा अपि संस्कारव्यतिरेकेण निरन्तरावगाहेन कपिलवर्णा जाता; केशा जटिलाश्चान्योन्यश्लेषयुक्ताः, पूर्व कुटिलालकाः, एतादृशान् विभ्रतीति । देशपरिकराणामसंस्कार उक्तः । शरीरस्याप्यसंस्कारमाह-आत्मानमिति । चकारेण दन्तनखादिसंस्कारा अपि निवर्तिताः । उग्रतपसा युक्तं कृशं वा । तपसव ज्ञानं भवतीति नियमानन्तरं तपो निरूपितम् । तपः साझं चेत्याह-चारिणमि- ति | चीरवाससय तपः कर्तव्यमिति । कृशत्वं च तस्याभिव्यम्जफम् ॥ १४ ॥ सस्चय मचिना ५, ·३ स्कन्ध ३३ अध्याय. ] श्रीमदृल्लभाचार्यविरचिता । तम्या वैराग्यं वक्तु पदार्थानामुत्कर्ष वर्णयति-प्रजापतेरिति पञ्चभि:- प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् । स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्य वैमानिकैरपि ॥१५॥ * अलौकिकं तदुत्कृष्टं सर्वोपकरणोत्तमम् । गृहं च सर्वशोभाढयमुद्यानातिमनोहरम् ! मनासौ. ख्यप्रदं स्त्रस्य तादृशे ममतां त्यजेत् ।। १ ।। अविद्यमानसन्त्यागे लोकयोभ्रष्ट एव हि ॥ ऐहिकं सुगमं नो चेत् दूरे ह्यन्यस्य साधनम्।। २ । प्रथमतदलौकिकं गार्हस्थ्यमित्याह-प्रजापतेमतुल्यस्य, नाम्नापि तुत्यस्य, तपोयोगाभ्यां विजृम्भितं विवाहप्रभृतिविमानभोगादिकं तपोयोगाभ्यामेव जातम् । यद्यपि भगवता संपादितम्, तथापि त्यागे तत्त्व हेतुर्न भवतीति तपोयोगाम्यामेव विजृम्भितमित्यु. क्तम् । गार्हस्थ्यं गृहस्थाश्रमः सपरिकरः । अनौपम्यमुत्तरलोकानां फालरूपत्वात् , किन्नरादीनां च फ- लरूपत्वात् , मर्यादात्वेन तथोत्कर्षामावाच्च, ब्रह्मादीनां गार्हस्थ्याभावात् गार्हस्थ्यं कर्दमस्यानुपममेव । वैमानिकानां किन्नरादीनां तत्सम्भवमाशङ्कय परिहरति-प्रायमिति । नियतभोगिनां मध्ये वैमानिका उत्तमाः॥१५॥ परिकराणामुत्कर्षमाह- पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः। आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥ १६ ॥ पय इति । दुग्धफेनवत् कामला उज्ज्वला उत्तुङ्गाः शय्या दन्तनिर्मिता रुम्मपरिच्छदा. शय्याः, काष्ठांशाः सुवर्णेन चित्रिता अन्तभाग येषाम् । दन्तानामासनानि चकाराrाण्डादीन्यपि हैमानि । सुस्पर्शानि कोमलानि नानाविधानि बम्बाण्यास्तरणानि । परिकराणि द्विविधानि, भाण्डमयानि वस्त्रम- यानि चेति द्वयमुक्तम् ।। १६ ।। स्वच्छस्फटिककुडयेषु महामारकतेषु च । रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुताः॥ १७ ॥ गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं वह्वमरद्रुमैः । कूजद्विहङ्गमिथुनं गायन्मत्तमधुनतम् ॥ १८ ॥ यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगुः। वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥ १९ ॥ स्वच्छति । स्वच्छानि निर्मलानि स्फटिकमयानि कुड्यानि येषु गृहेषु; कुड्यान्येव वा । महा- मरकतनिर्मितेषु च तत्र यो जता रत्नमयाः प्रदीपा आभान्ति । स्त्रीरहिता गृहा अपि न शोभन्त इति ललनाः स्त्रियोऽपि रत्नाभरणसंयुतास्तेषु गृहेप्वाभान्ति ।गृहस्योद्यानं पुप्पवाटिका, देवद्रुमैः कल्पवृक्ष प्रकाशः। * मजापतेरित्यत्र । नाम्नाऽपि तुल्यस्येति । कर्चासौ दमश्चेत्यन्वर्धनान्न इत्यर्थः । मानसाव्यप्रदम् , स. ग च. ४ गृहाचापि का २ सम्भावनानाथ. ग. ३ दान्तानाम.क.ग.इ, ·- श्रीसुबोधिनी। [ श्रीमद्भागवत रभ्यम् । कूजता विहाना मिथुनानि यत्र । गायन्तो मत्ता मधुनता यत्र । उद्यानम्य सर्वविपयत्वप्रतिपाद नाय, उद्दीपनविभावत्वाय च पारावताना कूजनम्, अमराणा च गानमुक्तम् । यन विमाने उद्याने, गृहे या प्रविष्टमात्मान देवहूति विबुधानुचरा गन्धर्वादयो जगु । वाप्यां च प्रविष्टमुत्पलगन्धयुक्तायाम्, कर्दमेन चोपलाल्तिम् . कर्दमसहित वाऽऽत्मान जगु ॥ १७ ॥ १८ ॥ १९ ॥ एव गार्हस्थ्य वर्णयित्वा तत्त्यागो भगवद्ध्यानार्थ एव युक्त इति वक्तु कैवल्यशास्त्रे भगवत्स्मरण दृढ न भवतीति निरन्तरभगवत्स्मरणार्थ भगवदिच्छया भगवत्वेन, पुत्रत्वेन च पुने स्नेह स्थित इत्याह--- हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम् । किञ्चिच्चकार बदनं पुत्रविश्लेपकातरम् ॥ २० ॥ हित्वेति । आसण्डलयोपितामिन्द्रस्रीणामीप्सिततमं तद्गह हित्वा, पुत्रे निर्गते पुत्रविश्लेषण किञ्चित् कातरं वदनं चकार । शास्त्रपुरत्क्यो सरक्षार्थम्-किञ्चिदिति । किञ्चिदित्यव्ययम् , क्रियाविशे पण वा ॥२०॥ न केवलं वदन एव विकार , किन्तु हृदयेऽपीत्याह- वनं प्रवाजिते पत्यावपत्यविरहातुरा । ज्ञाततत्त्वाऽप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ॥ २१ ॥ वनामिति । पत्यौ प्रगजिते सति न च प्रविष्टे सति प्रवाजस्तु परित्यागो लोकम्येति लोकस्थितो न परित्यागी ! ये तु भिक्षादिनियमा उक्ताम्ते आश्रमस्थानाम् , तत्र परित्याग पूर्वसिद्धपदार्थानामेव । म्वतन्त्रपरित्यागे वनप्रवेश एव । तदाह-चन प्रजित इति । अपत्यविरहेण चातुरा भर्तुविरहो नित्य उक्त । वनगमनात् तत्सङ्गे पुत्रविरह उक्त इति सोऽपि नित्य , अतः आतुरा । ननु शास्रतो ज्ञानेन देहाध्यासे निवृत्ते विरहद्वय न बाधकमिति चेत्तत्राऽऽह-शाततत्त्वेति । ज्ञात तत्त्वमात्मनो यया । एता- दृश्यपि पुरे दूर गते वरसे नष्टे गौरिव व्याकुला जाता, यतो वत्सला पुत्रस्नेहाधिक्ययुक्ता ॥ २१ ।। अपने तम्या उपसराय जात इत्याह- तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हरिम् । वभूवाचिरतो वत्स ! निःस्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२ ॥ तमेति । तमेव पुत्र भगवन्त योगे ध्यायती अचिरत शीघ्रमेव तादृशे गृहे निस्पृहा जाता, यत स हरि । स्पृहा च दु गामिका। वन्सेति वितुरसम्बोधन त्वयाऽप्यन्त्र्तव्यमिति बोधनार्थम् । परित्या गलपण वैराग्य मते नाम्तीति स्पृहाभाव एवोक्त ॥ २२ ॥ न पेट भगवध्यानेन गृहानासक्ति सिद्धा, फिन्तु योगोऽपि सिद्ध इत्यार- घ्यायती भगवदृपं यदाह ध्यानगोचरम् । मुतं प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया ॥ २३ ॥ पापसमम.स पर . २मारक ·३ स्कन्ध. ३३ अध्याय. ] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ६२१ ध्यायतीति। सुतो यदाह भगवद्रूपं सर्वेषामेव योगिनां ध्यानगोचरं सुत एव भगवानिति सुतं ध्यायी । सुत इति वा पाठः । प्रसन्नवदनामिति तस्य ध्याने भगवान् प्रसन्न एवाभिव्यक्त इति कार्यसिद्धि- सूचनार्थ प्रसाद उक्तः । समस्तव्यस्तप्रकारो ध्यान उक्तः इति तथैवाऽऽह-समस्तव्यस्तचिन्वयेति समस्तचिन्ता प्रसन्नवदनाम्भोजामिति; व्यस्तचिन्ता सञ्चिन्तयेद्भगवत इति ॥ २३ ॥ ताशध्यानेन यदासीचदाह-भक्तिप्रवाहयोगेनेति चतुर्भि:-- भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण वलीयसा। युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ चित्तशुद्धेः साधनानि कार्य शुद्धस्य चेतसः। ज्ञानस्याऽप्युत्तमावस्था दोपाभावश्च सर्वतः ।।१।। भगवचिन्तनेन क्रमेण परमामयस्यां प्राप्तवतीति वक्तुं चिन्तनेन जातं क्रममाह-आदौ भक्तिप्रवाहो जातः। स चोपायभूत इति योगः, ध्यानेन प्रथम भक्तियोगो जात इत्यर्थः । भक्तेः प्रवाहनित्यतैवेति प्रवाहपदम्। ततो दृढं वैराग्यम् ; ततो भगवद्धर्मेषु परमश्रद्धया परलोके युक्तं यदनुष्ठानजातं निवृत्तिधर्मरूपम् । तदनन्तरं ब्रह्मप्रापकं ज्ञानम् । एतावता साधनत्रयसहितेन ज्ञानेन चित्तमत्यन्तं शुद्धं भवति ॥ २४ ॥ तदा शुद्धचित्तकार्यमाह- विशुद्धेन तदाऽत्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५॥ विशुद्धेनेति । तदेति तदैव शुद्धिः, न ज्ञानात्पूर्व चित्रं शुद्धं भवतीत्युक्तम् । अतो विशुद्धनाऽऽरम- ना आत्मानं ध्यायती जातेति पूर्वेणैव सम्बन्धः। संसारावस्थातः तदानीतनमात्मानं विशिष्टगाह-वि. पतोमुखमिति । पूर्वमारमा हृदयाभिमुखः शरीरप्रयणः । शुद्धे तु चिते सर्वतोमुखमारमानं दृष्टवती । सर्वत्र विद्यमानः सर्वतोमुखः । पूर्व चाविद्यावच्छिन्नो देहाभिमानी, साम्प्रतं च तद्गतमित्याह-स्वानुभूत्यैव तिरोभूता माया प्रकृतिः, तद्गुणाः सत्त्वादयः, तद्विशेषास्तकार्याणि परिच्छेदादयो यस्य ॥ २५ ॥ आत्मज्ञाने प्रादुर्भूते मायागुणकार्याणि लीयन्त इति अविद्यातत्कार्यविलये ब्रह्मण्येव स्थितो जात इत्याह- ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये । निवृत्तजीवभावत्वात्क्षीणक्लेशाप्तनिवृतिः ॥ २६ ॥ * ब्रह्मण्यवस्थितमतिरिति । तदेव ब्रह्म पूर्व ध्यातो भगवानिति ततो ज्ञातवः । ततोऽपि स भगवान् ने ध्यानमपेक्षते, किन्तु आत्मन्येव स्वस्मिन्नेव सम्यक् आश्रयो यस्य तादृशं ज्ञातवती । एवं स्वस्मिन् भगवत्स्फुरणे जीवभावो निवृत्त इत्याह-निवृत्तेति । आधाराधेयमावोऽपि निवृत्तः । प्रकाशः। * ब्रह्मणीत्यत्राआधाराधेयभाव इति । स्वस्मिन् ब्रह्मस्फतिर्हि आधाराधेयभावप्रयोजिका तन्निवृत्ती स. पुस्तके नास्ति। २नेति नारित क..

·६२२ श्रीसुबोधिनी । श्रीमद्भागवत-- स्वस्य परिच्छेदेऽपि तिरोहितानन्दत्वं जीवभावः, प्रकटानन्दः स्वयमेव भगवान् जात इत्यर्थः । एवं सति अविद्यादयः सर्वे शाः क्षीणा भवन्ति; लेगेपु च नियुरोपु परमा नितिः माप्यते । प्राप्यं रुपम- धिकाराततिमिति ज्ञापनार्थम् । प्राप्तेऽपि भगवद्रूपे पुनर्निवृत्तिरुक्ता । ब्रममावेऽपि या आधाराधेयमाव: स्थित एव । मध्यावस्था वा एपा ॥ २६ ॥ नित्यारूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा । न सस्मार तदात्मानं स्वप्नदृष्टमिवोत्थितः ॥ २७ ॥ निवृत्ती जातायामिन्द्रियैः पुनरानयनापेक्षाभावात् नित्यारूढसमाधिर्जाता । नित्यमाढः समाधिर्यया सा देवहूतिनित्यारूढसमाधिः । तस्या भावकथनं तत्स्थैर्यार्थम् , एवं समाधिदाढयें परावृत्ताः गुणेः कृता भ्रमा यस्याः । आनन्दतिरोभावस्तमसः, परिच्छेदो रजस., भेदः सत्त्वस्येति प्रयोऽपि निवृत्ताः । एवं सति अध्यासाश्रयभूतस्य देहस्यापि स्फुरणं सर्वदोपहेतुर्न जातमित्याह-न सस्मारेति । स्वमदृष्टं देहं यथा उस्थितः, अहमिति न मन्यते, तदपेक्षयाऽपि इमं देहमात्मानं न सस्मार स्मृतवत्यपि न ॥ २७॥ ननु देहास्मरणे कथं देहस्तिष्ठेदिति शक्कां परिहरन् , तस्य देहेस्यान्तर्ज्ञानप्रकाशेन प्रकाशमानत्वमाह- तदेहः परतः पोष्योऽप्यकृशश्चाध्यसम्भवात् । वभौ मलैरवच्छन्नः सधूम इव पावकः ॥ २८ ॥ तदेह इति । परतः योगनिर्मितस्त्रीभिः पोषितोऽप्यकृशः; बहिर्वस्त्रादिनैव पोपो न तु भोजनकृतः, तथापि न कृशः । तत्र हेतुः-आध्यसम्भवादिति । आधिर्मन पीडा । मृत्युः पूर्वमेव जित इति देहवृद्धिश्चान- पेक्षितेति केवलं मन.पीडयैव देहहासो भवति; तदभावादकृशः । चकारात् कान्तिनाशाभावश्च । अन्तः- स्थितज्ञानेन, बहिःस्थितमलेन च मलैरवच्छन्नो वभौ । उभयमेकत्र साधयितुं दृष्टान्तः-सधूम इव पावक इति । अन्तःप्रज्वलितो वह्निहिनिःसृतधूमकः। तादृशो ज्ञानसंपन्नस्तपसा मलिनो बभौ॥१॥२८॥ कदाचिदुत्थानदशायां देहं स्मरिप्यतीत्याशयाऽऽह- स्वाहं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्वरम् । दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः ॥ २९ ॥ स्वाङ्गमिति । तपोयोगाभ्यां व्याप्तम् । मुक्तकेशमिति दैवगत्या केशविमोकेऽपि, वस्त्रविमेकिऽपि, प्रकाशः । स निवृत्त इत्यर्थः । तद्विवृण्वन्ति-स्वस्येत्यादि । अग्रिमग्रन्थः प्रकटार्थः । तृतीयस्कन्धविवृतेर्यो भावो हृदि मेऽस्फुरत् । श्रीमदाचार्यकृपया तं प्रकाशितवानहम् ॥१॥ यदयुध्या मया किश्चिदुदितं बुद्धिदोपतः। तत् क्षन्तव्यं दयालुत्वादीनस्याऽप्यधमस्य मे॥२॥ इति श्रीतृतीयस्कन्धमुबोधिनीमकाशे श्रीमदल्लभदीक्षितचरणकतानपीताम्बरात्मजपुरुषोचम- दासविरचितं प्रयस्त्रिंशाध्यायविवरणं सम्पूर्णम् । . १रगनपानपि.फ. .ग. प. य. देवस्येति, नारित. ग. ३ मानती. प. ५ भदोलिनाक्ष ..

·.. ३ स्कन्ध ३३ मध्याव.] श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता। ६२३ स्राणां लज्जया अत्यावश्यकेऽपि निमित्ते देहं न दुबुधे । स्थितिस्तु दैवाधीनत्याह-देवगुप्तमिति । अ. बोधे हेतुः-वासुदेवे प्रविष्टा धीर्यस्य ॥ २९ ॥ एवं तम्या वाह्याभ्यन्तरव्यवस्थामुक्त्वा, आन्तरं फलितमाह- एवं सा कपिलोक्तेन मानेणाचिरतः परम् । आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तमवाप है ॥ ३० ॥ एवामिति । सा देवहूति : कपिलोक्तेन मार्गेण भक्तिज्ञानयोगात्मकेन, अचिरत : शीघ्रमेव, पर- मात्मानं ब्रह्मानन्द भगवन्तं सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यं अवाप। हेयाश्चर्ये । स्त्रिया मुक्तिर्दुलमेति ॥३०॥ तस्या मुक्ति: सर्वजनीना जातेति क्षेत्रप्रसिद्धया निरूपयति- तद्दीरासीत्पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् । नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुपी ॥३१॥ तद्वारासीदिति । वीर इति सम्बोधन तथा शौर्यकरणार्थम्, स्वधर्मप्रतिपादनेन विश्वासार्थ वा । तत् क्षेत्रं नाम्ना सिद्धशब्दवाच्यम्, सिद्धपदं पुण्यतममासीत्, त्रैलोक्यविश्रुतमिति तन्मुक्त्यैवेति तन्मुक्ती प्रमाणम् । अन्यथा सर्वेषु तीर्थपु विद्यमानेषु तस्यैव कथं प्रसिद्धिः स्यात् | अतः प्रसिद्धि- हेतुमाह-सा संसिद्धिमुपेयुपीति। सा हि सम्यक् सिद्धिमुपेयुपी प्राप्तवती ।। ३१ ।। शरीरस्य विनियोगमाह--- तस्यास्तद्योगविधुतमात्यं मर्त्यमभूत्सरित् । स्रोतसां प्रवरा सौम्य ! सिद्धिदा सिद्धसविता ।। ३२॥ तस्या इति। तपोयोगेन विधुतं मात्यै मृदंशो यस्य। जलमेव हि घनीभूतं मृगवति, यथा दिम :, यथा वा करका :, यथा या सैन्धवम् , योगीश्वरो वा, महता तापेन तत् विशकलितं भवति, अत एव एतादृशं मत्यं तत् सरिदभूत् । सा स्रोतसि सरस्वत्याः प्रविष्टा स्रोतसां प्रवरा सरस्वत्येवाभूत् । सौ. म्येति विश्वासार्थम् । यथा वा सोमः अमृतमयः, पाने विशकलितावययो भवति; नवम्याः सोमकलायाः पातायम इति । ततः प्रभृति सा सरस्वती सिद्धिदा जाता तत्रैव । अतः सिद्धसेविता जाता ॥ ३२ ॥ एवं तस्याः सर्वसिद्धिमुक्त्वा स्त्रीमुक्त्यवधिभूतां सर्गलीला समाप्य, तस्य सर्गस्य विसर्गसाधकत्व एव सर्गत्वं सेत्स्यतीत्युत्तरोपयोगार्थ कपिलस्य स्थितिमाह-कपिलोऽपीति त्रिभिः-- कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् । मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीची दिशं ययौ ॥ ३३ ॥ गतिः स्तोत्रं प्रतिष्ठा च त्रयमाह गुणान्वितम् । तत्र प्रथमं गतिमाह-महायोगी गमनेऽपि प्रया- सरहितः. मातुः सिद्धिं च ज्ञावा, अग्रे कर्त्तव्यमपि जानातीति । भगवानिति सर्गनियामकत्ये हेतुः । पितुराश्रमात् मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुर्दाची दिशं प्रति ययौ । एषा चै देवमनुष्याणां शान्ता दिक् ॥३३॥ गमने सिद्धादीनां स्तोत्रमाह- २ वागीश्वरः, प.

·६२४ - , .. श्रीसुबोधिनी। [श्रीमद्भागवत- सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोरगैः । स्तूयमानः समुद्रेण दत्ताहणनिकेतनः ॥३४॥ सिद्धेति । ये केचित् सिद्धिकामुकाः, ते भगवदंशाः पड्विधा निरूपिताः । उरगा वासुकिप्रभृतयः । गणैरिति पाठे, अप्सरसां गणा येषां ते इन्द्रादयः, तैः स्तूयमानः । यत्र गच्छति तेनाऽपि पुरस्कृत इत्या- ह-समुद्रेण दत्ते अहणनिकेतने यस्य ॥ ३४ ॥ एवं तस्य गमनमध्यस्थितिनिरूप्य तत्र स्थितस्य कृत्यमाह- आस्ते योगं समास्थाय साङ्घयाचार्यैरभिष्टुतः । त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहितः ॥ ३५ ॥ आस्त इति । योगं सम्यगास्थाय सम्यगास्ते । तत्र स्थितो द्वयं कृतवान्-सालयमतप्रवृत्तिः, त्रया- णामपि लोकानामुपशान्त्यर्थ शुमाशंसनं च । अतः साङ्ख्याचाथैः स्तुतः ॥ ३५ ॥ एवं तच्चरित्रमुक्त्वा उपसंहरति- एतन्निगदितं तात ! यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ !। कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावनः ॥ ३६ ॥ एतनिगदितमिति । कपिलस्य यच्चरित्रं पृष्टं तन्निगदितम् । संवादोऽपि पावन इति निगदितः । एतस्य द्वितीयसर्गरूपत्वात्सर्गोऽपि निगदित इत्यर्थः । चकारद्वयेन द्विविधोऽपि सर्ग उपसंहृतः॥ ३६ ।। एतच्चरित्रश्रवणस्य फलमाह-- य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतमात्मयोगगुह्यम् । भगवति कृतधीः सुपर्णकेतावुपलभते भगवत्पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥ य इदमनुशृणोतीति । फपिलमुनेर्मतं सासयम् । आत्मयोगेप्वात्मप्राप्त्युपायेषु गुह्यं गोप्यमनु. शृणातीति शिष्यरूपेण, न तु प्रमुरूपेण । योऽभिधत्ते सम्यक् शिष्यहृदये स्थापयति, तावुभावपि भगवति कृतवुद्धी, तम्मिन्नेव मुपर्णकेती गरुडध्वजे कालातिकमार्थम्, शास्त्रपर्यवसानार्थं च तादृशे निश्चितबुद्धि , तत्पदारविन्दमुपलमते । एतस्य मतस्य श्रवणं भगवति मतिनिश्चयार्थम् । यत्रैतन्मतश्रवणेऽपि भगवत्पद- प्राप्तिर्भवति तत्र किं वक्तव्यं तन्मत्तानुसारेण प्रवृत्तस्य सम्पूर्णसर्गलीलाश्रोतु ॥ ३७॥ तृतीयस्कन्धविविः श्रीकृष्णचरणाम्बुजे । निवेदितातियत्नेन सर्वसिद्धान्तगुम्फिता ॥ १ ॥ गुम्नेषु भत्तिहृदयेषु निवेदयामि सर्गाभिधा यदि यथार्थतया विचिन्त्या । लीला मदेव पतियुक्तिभिरन्विताझी माव्या तदा वितिरुग्ज्वलयुक्तियुक्ता ।। २ ।। सर्पमतसमुद्वारे मर्यार्थोत्पादक हरिम् । प्रयसिंशत्सर्गयुतं चन्द सर्गीय माधवम् ॥ ३ ॥ इति श्रीभागवतमुपोधिन्या श्रीमालक्ष्मणभट्टात्मनश्रीमहलमदीक्षितीवरचितायां ननीयम्कन्धे प्रयसिंशाध्यायविवरणं समासम् ॥ ममातोऽयं सन्धः। .

·॥ श्रीहरिर्जयति ॥ गोस्वामि-श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृत- श्रीमद्भागवत-तृतीयस्कन्ध-सुबोधिनी- प्रथमाध्यायप्रकाशः। अथ तृतीयस्कन्धविवरणं चिकीर्षवो निबन्ध स्कन्धार्थस्य सङ्गतेश्चौक्तत्वात् तत्स्मारयितुं ताभिरेव कारिकाभिस्तदनुवदन्ति-अधिकारीत्यादि । तेन प्रथमस्कन्धाों हीनमध्यमोत्तमभेदेन द्विविधः । सगुणोऽप्रिमो गुणातीतश्चेति त्रिविधोऽधिकार इति ताहशेष्वधिकारिषु द्वितीये साझं वस्तुनिर्देशश्रद्धाविमर्षा- ख्यसपरिकरानसहितं श्रवणं स्कन्यद्वयेन कर्तव्यतया सुनिरूपितं कीर्तयित्वा शुकेन स्वव्यसनेन निरूपणा- तत्र विधिविषयत्वाभावेन व्यासपादैः श्रवणं विधिविषयतया मुख्यमुपनिबद्धम् । तत्र विषयापेक्षायां शेपेषु दश- मु स्कन्धेषु विपयाभिधा अत्र सर्गो विसर्गश्चेति श्लोकोद्दिष्टानां भूतमात्रेन्द्रियपियामित्यादिभिर्लक्षितानां लीलारूपाणां विषयाणां अभिधा अभिधानं परीक्षापूर्वकं निरूपणं क्रियते । तथा येन रूपेण विषयत्यं तदन विचार्यत इत्यर्थः । एवं विषयविषयीभावरूपा स्कन्धसङ्गतिः स्मारिता । प्रस्तुतस्कन्धचाक्यार्थ व्या. ख्यातुमध्यायसङ्ख्यामनुवदन्ति-त्रय इत्यादि । सहयाप्रयोजनं द्वितीयसुबोधिन्यां निरूपितम् , तन्निब- न्धविचारादविवक्षितम् । तन्मया तृतीयस्यावरणभन्ने सम्यगुपपादितमिति ततोऽवगन्तव्यम् । स्वाभिप्रेत इति। शुकन्यासयोराशयगोचरे । सविशेष इति । " अन्याकृतगुणक्षोभात् " इति द्वादशस्कन्धोक्तमहापु- राणसामान्यलक्षणाद्यो विशेषस्तत्सहिते । तदपि तत्रैव व्युत्पादितं सर्गे भगवद्रूपतैव विशेष इति । हरेर्मा- हात्म्यसूचक इति । एतेन सविशेषत्वस्य प्रयोजनमुक्तम् । निवन्धे तु " स्वोपयुक्तार्थसंयुतः” इति पठितम् । स्वस्य श्रोतुरुपयुक्तो योऽयों मोक्षादिफलं तयुक्त इति तत्रार्थः। तथा सति "वभनेव मोचयति" इति सर्वदुःखहर्तुमाहात्म्यसूचकं तवर्णनमिति तस्यैवायं निष्कृष्टार्थ उक्तः । ननु सर्गविसर्गयोरुत्पत्तित्वा- विशेषात् स्कन्धविभेदे कि बीजम् , एतापद्विस्तारस्य च किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहुः-लोक इत्यादि । तथा च लीलाभेद एव बीजम् , तदर्थ एव च विस्तार इत्यर्थः । निबन्धे तु लीलयेत्पत्र सार्थकाविति पाठः । अर्थस्तु सार्थको पुरुषार्थपर्यवसायिनौ; तेनैकैका लीला स्वतन्त्रेति प्रत्येकमेकैकस्कन्धवाच्यता, तेन स्कन्धविस्तार इति विवृतः । तेन तत्र.फलमुखेन भेदः, अत्र तु हेतुमुखेनेति भेदः, तात्पर्यन्वेकमेव । इतोऽये कारिका भिद्यन्त इति तत्रत्यं प्रमेयं नानूयते । अवान्तरभेदेऽपि पर्यवसान ऐकाऱ्यांचेति । नन्वत्र सकृदपि सर्गकयने स्कन्धार्थसिद्धारद्वयं तत्कथनस्य किं तात्पर्यमित्याकादायां सोपपत्तिकं तदाहुः-भूते- त्यादिसार्द्धाभ्याम् । अत्रायेन मूलस्थलक्षणानुवादः । द्वितीये एको ब्रह्मतः स्फुटो जायते । अपरः ब्रह्मा- थे क्रियत इति प्रकाश्यत्वं कार्यत्वं च द्वयोर्भेदकमुक्तम् । यत एवमने वैविध्य दृश्यते । अतोऽत्र लक्षण- वाक्ये द्विविधोऽपि सर्गो विवक्षित इत्यर्थः । तथा च लक्षणवाक्ये ब्रह्मण इति सम्बन्धपष्ठी तेन रूपेण कर्तृत्वतादर्थ्ययोरुभयोरपि सङ्गाहिकी(?)तेन भगवदुपादानको मायिकश्चेति द्वौ सौ ! तत्राद्य इदमुपादान- लक्षणं द्वितीये तटस्थलक्षणमिति योधितम् । इदं चैकादशेऽन्यत्र सर्वत्रैवानुसन्धेयमित्येतदर्थम् । अथवा , न्यूमेति पाठः। २ उपलब्धपुस्तकेषु नु. एकम्' इनि पाठः, ·- , २ प्रकाशः। [ श्रीमद्भागवत- घटितपूरितपात्रवद्वा द्वौ, तदा तूपादानलक्षणमेवेति । अयमत्र निबन्धाद्विशेषः । वाक्यपदाक्षरानामत्र वक्तव्यत्वात् । तत्र तु शास्त्रार्थीग्रूपयोगिन एवार्थस्योक्तत्वादिति । एवं द्विरुक्तिमुपपाद्य तदवान्तरप्रकरणानि विभक्तुमध्यायान्विभजन्तस्तत्प्रयोजनान्याहुः-भूतेत्यादिभिः पञ्चभिः । प्रथमते इति । भगवदुपादानक- सर्गप्रकरणे । अधिकारादिपदेपु तादर्य सप्तमी । हरिशब्दः पुरुषशरीरवाचकः । कार्यशब्दो भौतिक. सृष्टिपरः । अत्रैतबोध्यम् । पञ्चमाध्याये " अथ ते भगवल्लीला योगमायोपबृंहिताः" इत्युपक्रम्य कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् । ततोऽ- भवन्महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालनोदिताच " इत्यादिना अतीन्द्रियभगवत्कर्तृकपुरुषकरणकमायाधिकरण- कवीर्याधानेन महत्त्वात्पन्ने ततः क्रमेण त्रयोविंशतितत्त्वात्पत्तिमुक्त्वा, पप्ठे ब्रह्माण्डपुरुषशरीरोत्पचिरुच्यते, तस्याद्यावतारत्वं चोच्यते । तेनैकः सर्गस्तच्छरीरनिर्माणार्थः । ततस्तादृशशरीरविशिष्टावतारस्वरूपदर्श- नमष्टम उक्त्वा, नवमे तत्प्रसादेन तदाज्ञया दशमे चतुर्दशलोकसृष्टिरुच्यते । तेन तत्प्रकरणस्य समाप्तिर- यगम्यते । ततो दशम एवाध्याये "गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः। पुरुपस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽमृजत् " इति कालस्योपादानतामुपक्रम्य " विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्रम् " इत्यनेन जगतः सूक्ष्म- रूपमादिकारणं व त्युक्त्वा " सर्गो नवविधस्तस्य " इति प्रतिज्ञाय " आद्यस्तु महतः सर्गो गुण- वैपम्यमात्मनः" इत्यादिना आत्महेतुगुणवैषम्यरूपं भूतमात्रेन्द्रियधीसवातात्मकतच्छरीरजन्मोक्त्याऽन्ये- पां तेन तेन प्रकारेण सर्गपदोक्तिपूर्वोक्तं जन्मोच्यते । तेन स सर्गः कार्यशरीरनिर्माणार्थः। एव च यद्यपि पूर्वप्रकरणस्याष्टम एव समाप्तिस्तथापि सप्तमाध्याय विभूतिप्रश्नानवमे विभूतिमत्त्वं पूर्वोक्तस्य निरूप्य त- द्वितिः पूर्वमुच्यत इति कालात्पूर्व निरूप्यमाणस्य सर्गस्य मैत्रेयविचारेण पूर्वशेषत्वम् । व्यासविचारे तु प्रकरणान्तरशेषत्वमेवेत्युमयं समञ्जसम् । तदिदं निबन्धादवगन्तव्यम् । एवमत्र प्रकरणद्वये सर्गभेदस्य नि- धारात्मथमेऽधिकारयकरणेऽप्यधिकारस्य भगवदेकसाध्यत्वाच्चतुरध्याय्यां तत्रापि भूतादिसर्गः संख्याबलाद. वगन्तव्य इति त्रिप्वप्यवान्तरप्रकरणेषु चतुर्णी सर्ग इति हृदयम् । यद्यपि द्वितीये भगवत्कर्तृकत्वं न स्प- एम् , तथापि सिद्धवदनुवादात्पूर्वोक्त एव कर्ताऽत्राऽप्यायातीति भगवत्कर्तृकत्वमप्यक्षुण्णम् । तदेतदभिस- न्यायोक्तम्-अधिकारे हरौ कार्य इति । प्रकृतमनुसरामः । अतश्चेति । प्रयोजनभेदादूपभेदाच । यद्यपि भूतमात्रास्तामस्य इन्द्रियाणि राजसानि, धियः सात्त्विक्यस्तथापि तत्त्कार्याथै कारणभूतसत्त्वादीनां तत्राधिक्येन निवेशाद्गुणभेदकृतो भेदस्तेषु चोध्यः । ततोऽत्रेति । द्वादशाध्यायोत्तरं त्रयोदशेऽध्याये युक्त- रूपस्य क्रियाशक्तिप्रधानस्य वराहरूपस्य ब्रह्मणो विशेषेण निरूपणम् । ननु गुणवैषम्ये निरूपणीये क. श्यपदित्यादिकथायाः किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहुः-फर्मादीत्यादि आदिपदेन भक्तिज्ञाने । फलत इति फलं मोक्षस्तत्प्रापकतया । ततो हेतोस्तन्नाराककामक्रोधाभ्यां कर्मज्ञानयो शः हेतूपोद्धाततया शुकेनोच्यते, पतः प्रकृतसर्गसिद्धिरेव प्रयोजनमित्यर्थः । ननु न मे मक्तः प्रणश्यति' इति भगवतः प्रतिज्ञ- येति भयोवारिकयोः कथं भक्तिनाश इत्यत आहुः-लोभेनेत्यादि । तथा च दोपयशान्नारा इत्यर्थः । ननु तादृशेषु कथं कामादिदोपात्पचिरित्यत आहुः-धर्मीत्यादि । फामक्रोधलोभाः क्रमेण धर्मिज्ञानीश्वरैः अपत्यकामायाः कागपूर्तये यथा कामी भवेनित्यमित्यादिविध्यनुरोधिना धर्मिणा धर्माभिमानातामः, मानवना मानाभिमानात्रोधः, ईश्वरेण तदभिमानारेषु लोम इति ते तैः कृताः । पपलीरावानावाभिमानो दोपः । लीलावाच न भगवद्वन्धक इति गुस्थम् । तथा च मार्गप्रयनागरूप. * विििवभानि • PARHITमये-लरि पार पता:

·'m सु. ३ स्कन्ध १ अध्याय.] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः। सृष्टीच्छान्यापारबोधनाय तत्कयति भावः। अग्रे स्फुटम् । एतेन साङ्ख्याद्वैधयं वैषम्येऽपि बोधितम् । साहय, गुणानां स्वभावादेव क्षोभरूपवैषभ्यम् , इह तु भगवदिच्छयेतीयमवान्तरकथाऽपि मूलवैषम्यस्य तथात्व- बोधनार्था । एवं पञ्चभिः प्रथमप्रकरणाध्यायसङ्ग्याप्रयोजनोक्तिपूर्वकं प्रथमप्रकरणार्थ उक्तः। एवं द्विती- यस्य साभ्यामाहुः चतुर्दशत्यादि । देहतो जन्मेति योजना । तेपामिति तादृशां भूतादीनां गुणानां च । तदिदं विशऽध्याये स्फुटिप्यति । एवमत्र सर्गलक्षणघटकपदार्थानां प्रत्येक निरूपणेन यथा सृष्टित्वाऽविशेषड- प्यवान्तरविशेषात्सर्गविसर्गाभ्यां स्कन्धभेदस्तथा प्रयोजनमेदमिन्नाभ्यां सर्गाभ्यां कुतो नेत्याशङ्काऽपि निरस्ता । लक्षणभेदस्याभावादिति निवन्धे तु चतुःप्रकरणी स्थौल्ये सौक्ष्म्ये तु दशधा मतेति प्रकरणविभागे उक्त. म् । अत्र तु कथामानोपयोगाय ततोऽपि स्थूलतयोच्यते इत्याशयेनाहुः कथायामित्यादि । अत्र सुपोधि- न्यां तु चतुर्भिरध्यायैरधिकार उच्यते; परैरप्रिमरध्यायैः सर्गस्य करणम् । तद्विभूतीर्घदस्व नः' इति विशेषप्रश्नात्सविभूतेः सर्गस्य सप्वेवाध्यायेप्वनुवर्णनम् । तथा च विदुरमैत्रेयसंवादमात्रसिद्धं यतन्मात्रम- बोच्यते, अतो न दोप इत्यर्थः । एतेन विदुरोद्भवकथायां सर्गप्रश्नाभावाचा भूताद्युत्पत्तिव्याख्यानं न. युक्तमिति शशापि निरस्ता, तस्यैतत्कथोपनिबन्धकन्यासाशयगोचरन्वादिति । नवधिकारस्य प्रथमस्कन्ध, एवोक्तत्वात्पुनः कथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः-उत्तमे त्वित्यादि । फथति विदुरमैत्रेयसंयादरूपा कथा । तथा च फलोपोद्घातत्वेन शुकेन व्यासपादैश्चोच्यते । मलोत्कर्षबोधनं प्रयोजनमित्यर्थ. । एवं कथोपयोगिप्रकरणार्थमुक्त्वा प्रथमाध्यायार्थमाहुः-तत्रेत्यादि । तत्र अर्थनिरूपणप्रस्तावे, अधिकारे अधिकारप्रकरणे प्रथमेऽध्याये संस्कृतानां सत्त्वेन शुद्धि याप्तानां भूतानां त्रेधा पञ्चधा वा सर्गो निरूप्यते । भूतादीनां लक्षणं तु पञ्चमाध्याये स्फुटीकार्यम् । आकाशस्य निर्लेपत्वान्गुख्यमाणस्या- पहतपाप्मत्वात्तत्संस्कारो नापेक्ष्यते, इति शिष्टानां त्रयाणामेव स इत्यवस्त्रेधेत्युक्तम् । अस्मिन्पक्षे भगवदीयं स्मरणं गुणस्मृतिकोटी निविशवीति ज्ञेयम् । पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशा मे शुद्धयन्तामिति विरजाहोममन्त्र- लिनेन वाय्याकाशयोरप्यशुद्धेः पञ्चधेसि पक्षान्तरमुक्तम् । नस्यादिशुद्धचपेक्षणाञ्च । देहवैशिष्ट्य लक्षणमि- त्यनेन संस्कारे प्रमाणमुक्तम् । अन्यथा उक्तविधवैशिष्टयवान् देहो न स्यादिति । कारणमिति पाठेऽपि वैशिष्टयरूपकार्येण कारणानुमानास एवार्थः । तृतीया सर्वत्र करणार्थे । तेन हरिणेत्यत्र स्मृत्यारुढस्य भगवत एवं करणत्वम् । अभिन्ननिमित्तोपादनत्ववकर्तृकरणाभेदस्याऽप्यदुष्टत्वादिति । स्मर्यमाणस्य रूपस्य या करणत्वं द्वितीयस्कन्धेऽङ्गुलीयकविमर्षे स्मर्यमाणरूपाणां नानात्वेन भेदस्य सिद्धत्वात् । व्यापारत्वं तु स्मरणस्यैवेति बोध्यम् । एवं कर्तृकरणब्यापारफलानि सर्वत्रैवानुसन्धेयानि । ननु प्राप्यमिव यत्किञ्चिद- दृष्टजन्ये देहस्थितानां भूतानां नाशाभावे कथं संस्कृतस्तसर्गः शक्यवचन इत्याराकायामाहुः-अस्मिन्नि- त्यादि । तथा च यथा वैदिकसाधनाधिकारार्थ शूद्रदेहनाशापेक्षा, तथा 'देवाऽसुरो मनुष्यो वा' इत्यादिवाक्या- रस्यरूपयोग्यतायाः स्वत एव सिद्धत्वान्नात्राधिकारार्थ पूर्वदेहनाशापेक्षा, किन्तु फलोपधानाथ प्रोक्षणादि- यत् संस्कारेण तेपां रूपान्तरापत्तिरेव सर्ग इति स नाऽशक्यवचन इत्यर्थः । १ एवं सर्गमुपपाच व्याख्यातुमारभमाया अवतारगमुखेन विदुरकथासङ्गतिमाहुः-एवमित्यादि । युक्तेति। उपदेशनाथ भगवता विचारितत्वेन तस्कथारीत्या बोधस्य शीघ्र सम्भवाद्युक्तेत्यर्थः । तथा च सूतोतो शुकोत्तौ तु हेतुतागर्भः स इत्यर्थः । श्रोतुरिति विदुरस्य । एतेनाऽपि युक्तत्वं विशदीकृतं बोध्यम् । तस्येति प्रसादविपयस्य मैत्रेयस्य । न तथा दूषणामिति । तथा च सोपकारत्वाचस्या मित्रात्वं तुज- बालावदित्यर्थः । नन्वत्र प्रसिद्धः प्रमाणतया कथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः-अन्यथेत्यादि। - प्रसङ्ग, तनुजबालापत् पाठः ·प्रकाश । श्रीमद्भागवत-- - तच तदन्वयप्रवेशाभावादिति । संवादावसरे सहचराभावात् । क्षनियत्वमिति निवन्धोतरीतिकम् । वस्तुतस्तु क्षतृत्वमिति पाठः। २ तस्य स्वगृहेऽपीति । विदुरस्य स्वगृहेऽपि । ३ कुरेत्यत्र । कालस्यानादरणीयत्वमिति । तस्य कालस्यैदानीमभावेन स्वस्यानुपयोगात्तथेत्यर्थ । बहुपृष्टमिति । एतत्पन्नात्पूर्व बहुपृष्टम् । उपकारित्वादिति । सबादस्योत्तमद्वयसम्बन्धित्वन शीघ्र फलज नकतया तथात्वात् । ४ न हीत्यत्र । अन्तरुत्साह इति । मैत्रेयस्य सः। परित्यागहेतुप्रश्न साधुवादोपवृहणाक्षिप्तो ज्ञेय । ५ स एवमित्यत्र । भगवदगानामिति । प्रापकत्वेन शेषाणाम् । स्वहानिरिति । तपोबलादिहा नि । मुख्यभगवत्त्वेनेति । गुणातीतत्वेन प्राप्तब्रह्मतया तथात्वेन । ६ यदा त्वित्यत्र । अस्य परित्याग इति। विदुरकर्तृकपरित्याग । नन्वन विदुरस्योत्तमाधिकारखो. धनाय गृहत्यागे वक्तव्ये दुर्वाकयवारितत्वेन निर्गमनकथन न युक्तम् । उद्वेगप्रसञ्जकत्वेनाधिकारजघन्या पादकत्वादित्यत आह -नैमित्तिकत्वादित्यादि । भक्तस्य द्विधा गृहस्थिति पूर्वमुक्ता । तत्र भगवति पाण्डवान्मति प्रचलिते सहस्थितेरभावाद्भगवत्कार्यार्थ स्थितिरवशिप्यते, कार्य तु पाण्डवरक्षारूपम् , दान सिध्यति तदा तदर्थस्थितेरप्यभावासत्यक्तव्यमिति, गृहत्यागस्य नैमित्तिकत्वादस्थिती निमित्तभू ताना बहिर्मुखाना कौरवाणा नगरस्य परित्यागकथनमुद्वेगप्रसञ्जकत्वेऽपि नाधिकारन्यूनत्यायेत्यर्थ । नन्वे वं सति तेपा पहिर्मुखत्वमात्र वक्तव्यम् , किं दोषान्तरकथनेनेत्याकाङ्कायामाहु -अत्र मुख्येत्यादि । तथा च मुख्यदोपकारणबाधनार्थ दोपान्तरकथनमित्यर्थ । ९ यदा चेत्यत्र धर्मान्तरेणेति । पार्थप्रहितत्वेन । तन्मध्य इति । पूर्वोक्षदोपत्रयेणाल्पीभूतसुकृतमध्ये । १० यद्रोपेत्यत्र । यदिति मन्त्रवाक्यम् । १२ पार्थानित्यादि । पूर्वश्लोक एक्स्याजातशत्रोरेव कथनादन बहुवचनं किमभिप्रायमिति शङ्काया माहु -बहुवचनेनेत्यादि । लक्ष्यत इत्यमहत्स्वार्थया वोधनान्न प्रतिज्ञाहानि । जरासन्धम्य राजसूया रम्मे जितलानद्विजिगीपा नेदानी युज्यत इत्यरच्याऽर्थान्तरमाहुः-नृदेवदेवा इत्यादि । १३ स एप इत्यत्र । निदानमिति । रोगोच्छेदमूर कारणम् । अयमिति । एप इत्यस्यार्थनिर्देश । १४ इत्यूचिवानिया । मन्त्रस्य लोकनयात्मकत्येन पूर्वोत्ता या आहेति क्रिया एतन्दन्तसम्बन्धे पुनर्वचनक्रिया व्यर्थेत्याशङ्कर पदसम्बन्धमाह -इत्युचियानिति सम्मन्ध इति । इत्यूनियानित्यस्यासत्कृत इत्यनेन सम्बन्ध इति पूोनोपसहार एवायं न तु क्रियान्तरमित्यर्थ । मन्त्रस्म श्लोफद्वयात्मपत्ये 'स एप ' इति याययम्य क्रियाकाद्वित्वाचदादाय पक्षान्तरमाहु -इत्पूचिवानिीत या भिनमिति । एवममि येत्यादि पतदारभ्य मरहणीयशील इत्यस्यामामो योध्य । अग्रे तथापीति कथनादन यधपीत्य ध्याहार्यम् । चित्तस्येत्यादि । दुर्योधनादिचित्तस्य तथात्वात्स विदुरकृतं परित्यागमपि न मर्पयति, किन्तु विपशप्रवेशगल्या पध्नात्यतो देतोनात्यय तथा ययामित्यर्थ 1 एव व्याख्यानस्यातिदुरुइत्यात्मयोजनान्त. रगार -अपवेत्यादि । १५१ एनमित्यत्र । विशेषेण यस्येव दर्शनालय पमित्याकाहायामा -प्रिपेवत्यादिपरकृस्य माम्न इनि मिया । मन्यादानामिनि । सदमदासीनादिमावानाम् । चित्त इति । धृतराष्ट्रपिणे । १शनिमा पसापत १ प्रतितलिय पार पाना - ·सु. ३ स्कन्ध. १ अध्याय.] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः। १६ स इत्थमित्यत्र । वाक्यस्यैकत्वाद्वाणैरिति बहुत्वानुपपत्तिमाशङ्कय तत्समाधानायाहुः-दशेति । सुयोधनतदनुगकृती पूर्वश्लोकोकावसस्कारावेतच्लोकोक्ता आहानाक्षेपादयोष्टा इत्येवं दशकर्णवाणपद उत्तर- पदलोपित्रं बोधयितुमाहुः-कर्णद्वारेत्यादि । १७ स निर्गत इत्यत्र कारिकासु । भूसँस्कारनिरूपणे सरित्सरः कथनस्य जलसंस्कारनिरूपणे तेजःसंस्कारकसत्सङ्गकथनस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः-उत्तरोत्तरेत्यादि । पृथिवीजलतेजस्सु पूर्वपूर्व- स्योत्तरोत्तरदोषत्वाचच्छेपः । तस्य संस्कारकस्य जलस्य तेजसश्वांशः शेषित्वाय स्फुट उच्यते । तथा तज्ज्ञापन प्रयोजनमित्यर्थः । यद्यपि संस्कारकस्य संस्कार्यार्थत्वाद्विपरीतः शेषशेषीभावः, तथापि संस्कार्य- स्वरूपविचारे पृथिव्यपेक्षया जलस्य तदपेक्षया तेजसश्चान्तरतायाः क्रममुक्तिकथने सिद्धत्वात्पूर्वपूर्वस्यैवोत्त- रोत्तरशेषत्दमतो न शकालेशः । पुण्यदेश इत्यत्र गमनमित्यनुषङ्गः । तदङ्गानीति । संस्काराङ्गानि मेध्य- विविक्तवृत्तित्वादीनि । फलामिति । स्वशरीरसंस्कारार्थप्रयत्नस्यानुपक्षिकं भूमेदेवसम्बन्धित्वरूपं फलम् । जले सामान्यसम्बन्ध इति सरस्वतीसम्बन्धः । तद्त इति । सरस्वतीगतः । साधनमिति | कृत्रिमतीर्थ- सेवनम् । फलामेति । भगवदीयसः । जलोक्तिरिति । जलसंस्कारोक्तिः । तत्वाशानादिति । विदुरस्प स्वस्वरूपस्य चाज्ञानात् । ननु सनत्सुजातादिसमस्य जातत्वातत्त्वानानं न युक्तमित्यतः पक्षान्तरमाहुः-पर- मेश्वरेत्यादि । ननु स्वगृहे भगवत आगमनेन साऽपि सिद्धवेत्यतः पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि। पृथिवीमिति । क्षेत्रादिरूपाम् । दैत्याधिष्ठित इति भूतल इत्यर्थात् । ननु दैत्याधिष्ठानं न शिवालयादिरूप इति नेदं विशेषणतात्पर्यमित्यत आहुः अनेनेत्यादि । तथा च यथाप्रोक्षणादिक्रियया ब्रीधादियज्ञनिवर्तनरूपोऽति - शय उदेति । तथा क्षेत्रेषु तद्गमनादिना भगवन्मूर्तिप्वनुमावप्रदर्शनादिरूपो योऽतिशयः, सोऽनेन विशे- पेण प्रदर्शित इत्यर्थः । एवं चाऽनुभावदर्शनादिरूपो विदुरगोलकसंस्कारोऽत्र मुख्यः, अन्येप्वप्यनुभावप्र- दर्शकत्वरूपो भगवन्मूर्तिक्षेत्रादिवानुपङ्गिक इति द्विविधोऽप्यत्र विवक्षित इति ज्ञापितम् । ' तीर्थीकुर्व- न्ति तीर्थानि ' इति वाक्यस्वारस्यात् । तेन स्वाध्यायानियमाधीतमन्त्राणां यथा पुरश्चरणादिभिः शीघ्र- फलदत्वम्, तथा विदुरक्रिमया भगवन्मूादिपु विशेषानुभावमदर्शकत्यमिति सिद्धयति । १८ पुरोवत्यत्र । भक्तिजनकानीति । एतेन वैदुरिफशरीरेऽतिशयो मक्तयाधिक्यानुकूलरूपो बोधितः। अनेनेत्यादि । भूतान्तरगुणानामग्रे वाच्यत्वादत्र सैव तथापिथा संस्कृतेत्यर्थः । प्राणस्पर्शनरसनदर्शनक्रिया- भिर्विपयस्य जनकस्य च संस्कारो युगपदेव सम्भवति । ननु शब्दस्य ग्रहणजननगोलकयोमैदा- दित्यत आहुः-अनन्यत्वेनेत्यादि । २१ तत्राऽथेत्यत्र । तस्येति । श्रवणस्य । विशेषणमिति।सुहृत्पदम् । नन्वेवं सति तृतीयपादोक्तस्य विशेषणान्तरस्य किं प्रयोजनमत आहुः-अनुवाद इत्यादि । बहुकालगमनोचरमपि यत्तत्रत्यैरनूयते तत्सर्वना- शकत्वरूपधर्मप्राधान्येनैव, न तु कौरवनाशरूपमिप्राधान्येनेति वैपरीत्यं धर्मिण: पूर्व कयनं.विनाशस्या- वस्थाभेदेनौदासीन्यशोकयोनिरूपणार्थमित्यर्थः । २२ तस्यामित्यत्र । गतेति नाशश्रवणाद्गता। २४ तत इत्यत्र । प्रत्ययजनकमिति । श्रुतस्यार्थस्य प्रकारयायार्थ्यबोधजनकम् । २५ स घासुदेवेत्यत्र । उभयत्रेति आलिङ्गने मने च । हेतुरिति शेषः । वायुरिति । स्मरणसमानापि- करणमाणरूपो वायुः ।

·६ प्रकाश । [श्रीमद्भागवत- , २६ कचित्पुराणावित्यत्र । स्वगतशब्दोऽन्तर्यामिबोधक । २८ कचिदरूथेत्यत्र । शक्तयतिशयाधानमिति । पूर्ववद्रुद्रपराभवो माभूदित्येतदर्थं तथाकृतमित्यर्थ । ३३ कचिच्छिवामित्यत्र । उक्तं भवतीति । त्रयोदृष्टान्तेनोक्त भवति । ३४ अपिस्सिदास्त इत्यत्र । लोकसिद्धमिति । मनस आत्माभेदस्य रोके प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । ३६ अपि स्वदोग्यामित्यत्र । गुणयमिति । राजसूयकृत साम्राज्यलक्ष्मीरर्जुनकृता सेवा चेति गुणद्वयम् । ३७ किं वेत्यत्र | अघमतिपदं सुपा सुलक इत्यनेन लुप्तविभक्तिकमित्याशयेनाहु - अघमति किमिति । ४० अहो इयत्र । ध्रियत इत्यत्र विकरणव्यत्ययमभिप्रेत्याहु -अर्थात्प्राणानिति । ४४ अजस्येत्यत्र । अनेनेति । विदुरेण । ४५ तस्येत्या । सस्कृताकाशसिद्ध्यर्थमिति । भगवच्चरितस्मृत्या संस्कृतहृदयाकाशभवनार्थम् । पत्र भगवचरित्रेत्यादिपदैराकाशादिक्रमेणोल्लेख्ये (१) ज्ञेय ।। इति श्रीगोस्वामिपुरुषोत्तमजीमहाराजकृत-तृतीयस्कन्धसुवोधिनीप्रकाशे प्रथमाध्यायविवरणम् ॥ १ ॥ अथ द्वितीयाध्यायप्रकाशः। अथ द्वितीयाध्याय विवरिपव सगति वक्तुमध्यायद्वयार्थमाहुः अधिकारेत्यादि । तथा भावसर सझतिरित्यर्थः । ननु द्वितीयाध्याय उद्धवचरित्र भगवद्वाची चोच्यते । तत्र मात्रासर्ग आये वाच्यस्तत्रो. दवचरितस्य रोकिकवत्प्रतिमानात्कथं मानासर्गरूपतेत्यत आहु -मुख्येत्यादि । मुख्याधिकारिण इति पष्ठी । तथा च ताशचरित्रप्रयोजकतदवस्थायास्तदानान्तनत्वेन विदुरानुम्यमानमाहात्म्यरूपतयेय वि. पयति मात्रामर्गस्तन रूपेणेत्यर्थ । ननु मात्रासमें धीमदुद्धवमाहात्म्यसूचने हरेर्माहात्म्यसूचकपूर्वमन्य- विरोप इत्यत आहु-प्रिया वित्यादि । तया च प्रिया मगरमिष्टेवात्र निरूप्यत इति तन्माहात्म्यसूचनस्या- मापान विरोष इत्यर्थः । ननु मात्राणा पधसहभापत्वात् पहिस्तनिरूपण युत इत्यपेक्षायामाहु-पक्षिरित्या- दि । तथा व संस्कारकाणा तावत्वेन पहिरतिरतो न दोप इत्यर्थ । नन्वेतायतैव मातासगोपिसिनौ शि. शानामष्टाविंशतीना पोर्थ इत्यत आहुः-पणेत्यादि । तया च सप्तसहितेनाधिनापेन भगवतोऽप्रिमेणु पानां प निष्पमापयतु संस्कारकारपलेन मानविपया मोता, हि यतो देतो, ते अत्रोच्यमाना सर्व एप यादया देवा संवृताः, या च सस्कारकटतयोधिनाय तत्तकथनमित्यर्थ । एष शुकच्या गोराशयमुच्या विदुरोग्यमवादेध्यार्थम्यानुपयोगापदय सनत्यन्तरमाहु-कथायामित्यादि । पथापा. मिनि । ममोरारम मवाद ।नया पाऽध्यायपतुष्टये प्रश्नोत्तरभाषः सामान्यसमिरित्यौ । पस्य रिम मनासामेष-- भारविपि एक ।

·७ सु. ३ स्कन्ध. २ अध्याय.] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः । चरमित्याकालायां विशिष्य तामाहुः-सामान्येत्यादि । पूर्वाध्याये सामान्यकुशलम्, विशेषकुशलम्, भगवञ्चरित्रश्चेति त्रयं क्रमेण पृष्टम् । तत्र सामान्यकुशले त्वष्टादशभिनेधोत्तरमित्यर्थः। तथा सति शिष्टा दश चरित्रप्रश्नोत्तरभूता इत्यर्थः सिद्धयति । ननु कथायां प्राथमिकानां पण्णां श्लोकानां का सङ्गतिरित्यत आहुः- भक्तीत्यादि । भत्त्युद्रेकयुक्त उद्धवे पतिः श्लोकैः पञ्चााः, पडा वा उच्यन्त इति शेषः । स्फुटमने । तथा च फलापोद्धात एव सङ्गतिरित्यर्थः । हेतूक्तया तस्य साधनमिति । तत्स्वभावकथनेनासामर्थ्यसाधनम्। १ इतीत्यत्र । तत्र हेतुरिति । अवक्तव्ये हेतुः । ननु मास्तु स्वतः कथं तथापि प्रश्ने तूतरदानमावश्य- कमिति कुतो नोक्तवानित्यत आहुः-भगवानिवेत्यादि । हेत्वन्तरमाहुः-सा हीत्यादि । ननु निषेधे कुतोऽशक्तिरित्यत आहुः-प्रत्युतेत्यादि । २ य इत्यत्र । अत एवेति । अशक्तेः सेवाद्यभावजन्यत्वादेव । एवञ्चायमुद्रिका (?) भाक्तः सेवा विनाशक्तत्वात् । य एवम्, स एवम् , यो नैवम्, स नैवमित्येवमत्र भक्तिलिगत्वमर्थात्साधितं ज्ञेयम् । ३ स कथमित्यत्र । प्रकृत इत्यादि । असामर्थ्य हेतूतया हेत्वभावेन कार्याभावं वदन्नभावमुखेन कण्ठतो भक्तिलितया साघयतीत्यर्थः । आनुपङ्गिकमिति । तत्र 'प्रवयसोऽप्यासन् ' इति श्लोकोक्तं भगवदर्शनस्य गौण फलम् । प्रश्न इति । प्रसिद्धौचित्यानुवादात्मकः प्रश्नः । भर्ती सनित्यादि । ते. सिरीयारण्यकपष्ठमश्भेऽयमनुवाकः, स सर्वोऽप्येतल्लीलाभिप्रायस्वरूपयोर्योधको मया विद्वन्मण्डनविवरण व्याख्याय व्युत्पादित इति ततोऽवधेयः । इत्यादिश्रुतेरिति । आदिपदेनाग्रिमानुवाकसङ्ग्रहः । ४ समुहूर्तमित्यत्र । ननु सद्यो मुक्तौ प्राणलयस्यावश्यकत्वात्तदभावे को हेतुरित्यत आहुः सुधापदे- नेत्यादि । स्मरण इति केवले स्मरणे । क्रियारूपस्पशेन्द्रियेत्यादि । आनन्दनक्रियानिरूपकस्पर्शेन्द्रिय- मुपस्थस्तस्यान्तर्मुखत्वमित्यर्थः । विषय इत्यादि । उक्तेन्द्रियविषयो भक्तिरूपो निरूपित इत्यर्थः । ५ पुलकेत्यत्र । अन्यथेति । सर्वव्यापारराहित्येन भक्तिलिशाजनने पश्यतो भक्त्यजननात् सर्वव्या- पारराहित्यस्य भक्तिलिङ्गजनकत्वमाहेत्यर्थः । नन्वेवं संप्लावकस्नेहप्रसरकथनस्य किं प्रयोजनमत आहुः-सा हीत्यादि । नशा च भक्तेः साहजिकत्वज्ञापनाय नडुक्तिरित्यर्थः । पुलकोझेदनिरूपणभयोजनमाहुः अनेने- त्यादि । अनेन पुलकोद्भेदकथनेन ' सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ' इति श्रुत्युक्ता विसर्जनक्रिया निरूपितेत्यर्थः । इदमेव · अक्षण्वताम् ' इत्यत्र 'रोमोद्गमस्तथा' इत्यनेनोक्तं ज्ञेयम् । न चात्र गोल- कस्यापि कारणत्वं शङ्कयम् । इन्द्रियस्थित्यर्थमेव तस्यापेक्षणात् । अन्यथा खञ्जादीनां हस्तेन चलनस्या. न्येषां पादेन शिल्पस्याऽप्यसम्भावापातात् — सर्वेषाम् ' इति विशेषणश्रुतिवाकयोपपत्तेश्च । इमं न्यायं सजातीयेप्वप्यतिदिशन्ति नियच्छन्ति च । एवमेवेत्यादि । भक्त्युद्रेक इन्द्रियाणां पराक्त्वनिवृत्तौ तैरन्त- भगवत्साक्षात्कारे मक्तदेहनिष्ठानां मात्राणां 'प्राणं च गन्धः' इति न्यायेन भगवदिन्द्रियरूपत्वप्राप्तिरेवं बहिर्विषयाणामपीत्येवं मात्रासोऽत्र तेन विदुरस्याऽपि भावीति ज्ञापनायाऽत्र बोधित इति भावः । ६ शनकरित्यत्र | गृहीत्यति सन्निधाप्येत्यर्थः । निद्रापायोत्थितत्वमिति । यथा सुपुप्तौ सति संपद्य निद्रापाये जीवो पहिरायातीति तद्वदागतत्वमित्यर्थः । तादृश इत्यादि । नथा चैतेन नरवत् (१)प्रियत्वसाधक- मुख्यभक्तिप्रतिबन्धकीभूतगर्वस्याभावः सूचित इत्यर्थः । ७ कृष्णापणीत्यत्र । आधिदैविक इति । देवे विद्यमानी मूलाविद्यास्वरूपः । आधिभौतिकमिति। १ एवञ्चेयमुदिता मक्तिरिति एवञ्चाय मुद्रिकमानगिलि. पाठः पनीयते ·८ प्रकाशः। [ श्रीमद्भागवत--- भौतिफेन तेजसा प्रस्यमानत्वात् । हतेत्यादि । तथा च भूतरूपतेजोमायाहारकत्यादाध्यात्मिकमित्यर्थः । १० देवस्येत्यत्र । रागमिति । स्वस्य यादवेषु स्नेहम् । ११ प्रदर्येत्यत्र । अन्यथा जानायुरिति । अन्यथा दोपारोपपुरःसरं जानीयुः । अत एवेति । एत- दर्थम् । विदुरनानमिति । 'अजस्य जन्म' इति पद्योक्तं स्वेच्छया जनिते देहेऽमिवद्भगवदायेग इत्याकारक ज्ञानम् । तत्र हेतुः-यथेत्यादि । इतिहेतौ । ननु लोच्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या लोचनराब्दस्य ज्ञानजन- फत्वमेवार्थो युज्यते, न तु ज्ञानरूपत्वमिति चेत्तत्राहुः-न हीत्यादि । तथा च बोधवैशिष्टय एय चक्षुषः करणत्वेन ज्ञानजनकत्वस्य बोध एव पर्यवसानात्तत्करणत्वेऽपि ज्ञानरूपत्वं नायुक्तम् । विशिष्टज्ञानं प्रति विशेष. ज्ञानस्य हीनोपादानबुद्धि प्रति विषयत्वेन विषयज्ञानस्य मणित्वेन मणिज्ञानस्य च करणत्वेऽपि ज्ञानरूपत्वा- नपायेन ज्ञानरूपत्यव्याख्यानेऽपि दोपाभावादित्यर्थः । ननु तथापि गोण्यापचिस्तु दुरिवेत्यत आहुः- चक्षुप इत्यादि । तथा च लौकिक एव प्रत्युत गौणीत्यर्थः ।लोचनाधिदैविकत्वानद्धर्मानपाहुः-न हीत्यादि। नवरत्वपरिहाराय तु शब्द इत्याहुः-तुशब्देनेत्यादि । १२ यन्मयत्यत्र । सचिदानन्दरूपमिति । निरूपयितुमिति 1 पूर्व यादवज्ञानानुवादे भूतावासम- मंसत' इति तेषां विरुद्धज्ञानमुक्तम् । तस्य विरुद्धत्वबोधनायाविभक्तसचिदानन्दमक्षररूपमिति वक्तुं सजातीयविजातीयस्वगतवजितमित्यर्थः । पृथिव्युत्कर्पमिति । पृथिव्यपेक्षयोत्कर्षम् । ननु मानां लोलेति समासे सम्बन्धपष्ठया आधारतारूप एव सम्बन्धः प्रतीयते । तथा सति माधारकलीलायोग्यमित्यर्थों भवति । तेन को वा पृथिव्युत्कर्षः सिद्ध इत्यत आहुः-मानामित्यादि । अत्र मर्यमिति नोक्तम् । किन्तु नट- चेष्टावत् अनुकार्यतच्चेष्टासजातीयचेष्टायोग्यत्वम् , तेन तस्य मर्त्यभेदः सिद्ध इत्येष उत्कर्ष इत्यर्थः । एत- देव प्रथमस्कन्धे स्फुटमुक्तम् ' धत्तेजह्याद्यथा नटः' इति । कार्यदोपराहित्यादिति भावविकाररा- हित्यात् । अनन्तरूपका इति । संचायकवद्रूपप्रयोजिकायाः । प्रदर्शनीयमित्यादि । स्वस्वरूपज्ञासृषु प्रदर्शनीयमित्यतो हेतोः तादृशं रूपं संचेयन्यायेन मायायां निर्मितम् । तेन जलोत्कर्षः कथमित्यत आहुः- नानेत्यादि । माया च स्वच्छत्वरूपा, तथा च यथा तेजोरूपस्य चन्द्रादेः प्रतिबियो घंशानां किरणानां जले प्रवेशात् भवति, तत्र प्रविष्टे चांशे चन्द्रधाः सर्वे मायया प्रत्याय्यन्ते, तथा च संचायकस्थानापन्ना शुद्धस- स्वात्मिका माया तस्यां सञ्चयन्यायेन प्रविष्टो योऽशस्तस्मिन् मूलधर्माः प्रत्याय्यन्ते, तयेत्येष मायिकत्वेऽपि मा- योत्कर्ष इत्यर्थः । एवं च संचेयतया भगवतो योगमाया समावृतत्वेन सर्वेषां भगवानप्रकाश इति । 'नाहं प्रकाशः' इति गीतावाक्यम् । मायावच्छिन्नेश्वरवादस्तत्र च मायया मूलधर्मप्रतीतिमूले वास्तवास्ते धर्मा आहते कंपादिवन्मर्त्यधर्मप्रतीतिः, वस्तुतस्तदभाव इति सर्व यथास्थित सङ्गतं भवति । १३ यद्धर्मसनोरित्यत्र । दृक्स्वस्त्ययनं व्युत्पादयन्ति-सर्व इत्यादि । नाशका इति । अंशतो नाशका. अत एव मणिपरीक्षकादीनां तत् स्थापनार्थ माल्यादेवोपनयनाऽभ्यासः । ननु ' स सर्वधीवृत्तिः ' इत्यत्रा. स्मादिन्द्रियाणां भगवद्विपयत्यं व्युत्पादितम् । तथा सति अस्मशो भगवद्विषयत्वम्, तथा च न स्यनाशः मियत इति पूर्वोक्तमसमतमित्याहु:-येऽपीत्यादि । स्वस्ति पदं यविनाशे कल्याणे च रूढम् । तथा चानाशकरवामाचे दृष्टेः स्वापोषकत्वान्न तेपामपि कल्याणरूपतेत्यर्थः । एतदेवाहुः-कि बहुनेत्यादि । तर्हि प्रकृतेऽपि विषयत्वाच्यात्वापत्तिरित्यत आहुः-तथा च विषयत्वेऽपि ज्ञानरूपत्वान्न तथास्वमित्यर्थः। तदु- प्रत्याप्यन्ते पाट प्रत्याध्यन्ते. पाट.

·- सु. ३ स्कन्ध. २ अध्याय.] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः। पपादयन्ति--ज्ञानेन्द्रियेत्यादि । सचिदानन्दरूपे प्रपञ्चे इन्द्रियाणां स्वसजातीयविषयग्राहकत्वमन्यत्रोपपादि- तम्, दशमस्कन्धे 'अदर्शनं स्वशिरसः' इत्यत्रोपपादयिष्यते च । एवं सति ज्ञानरूपाणामिन्द्रियाणां तस्यैव स्थानत्वादुक्तरीत्या तथेत्यर्थः। नन्वेवं ज्ञानरूपत्वेऽपि विपयविषयीभावाई (१)काभावेन साजात्याभावात् कथं पोषकत्वमित्यत आहुः-चक्षुष इत्यादि । तथा चैवं साजात्ये सर्वदृशां तत्र प्रवेशेन' संसर्गाद(१)वर्धने युक्तैव कल्याणरूपेत्यर्थः । अत एव स्वरूपवर्णने मनोनयनवर्द्धनमिति प्रयोगोऽपि । एवं चिद्रूपत्वं प्रतिपाद्य तदुत्कर्ष साधयन्ति-तदेत्यादि । इतोऽर्वागिति । चितोऽर्वात् । तस्यैव विवरणं सत्त्वस्टाविति । १४ यस्यानुरागेत्यत्र । आनन्दरूपतामिति । उत्कृष्टानन्दरूपताम् । तदुपपादयन्ति-स्त्रिय इत्यादि । निरुपाधिकदृष्टिविषयत्वं व्युत्पादयन्ति-पूर्वमित्यादि। अनुराग इति एतासां भगवत्यनुरागः । भगव- देक्यमिति । मनसो लये चिदंशस्य स्वात्मनो रसात्मना भगवता सहाभेदप्रतीतिः, तदभावार्थम् । परम- प्रेमात्मक इति । वाक्यान्वयाधिकरणोक्तरीतिकब्रह्मधर्मात्मकः । एतेनानुरागस्यानया प्रणाख्या निरु. पाधिकरवं प्रकटीकृतम्। नन्वेवं परमप्रेम्णा अभेद एव संपाघे भेदबोधकस्य हासस्य किमिति मध्ये निवेश इस्यत आहुः-उत्साहेत्यादि.। 'सत्स्त्रियः सत्पति यथा' इति दृष्टान्तबोधितं रासस्य कार्यान्तरमाहुः रास इत्यादि। ननु तादृशभक्तयभावे कथं रासेन वश्यतेत्यत आहुः अनेनेत्यादि । आक्षिप्त इति । अर्थाक्षिप्तः। स्वतन्त्रा इति 'सोऽभुते ' इत्युक्तरीत्या स्वतन्त्राः। आनन्दमय इति । निरवध्यानन्दात्मको भूमेत्यर्थः। एवमानन्दोत्कर्षः समर्थितः । एतद्दााथै आनन्दसाधनत्वेन दर्शनविषयत्ववारणायाहुः कामेत्यादि । अन्यथेत्यादि । तथा च यद्यानन्दसाधनत्वेन भगवान् दर्शनविषयः स्यात् , चेतनायाः सर्यारोन भगवत्यनु- प्रवृत्तिर्न स्यात् । यदि तथा स्यात् तदा सर्वकृत्यशेषत्वेनावस्थानं न स्यात् । एतेन यत्किंचित्कृत्यकरणमपि- तासां ते तु ब्रह्महदम् ' इति न्यायेन भगत्कृतमेवेति सिध्यति, तेन न कोऽपि शकालेशः । १५ स्वशान्तरूपेष्वित्यत्र । तमर्थमिति। आविर्भावनिमित्तभूतमर्थम् । महानिति । महत्तत्त्वम् ।ननु प्रथम क्तत्वे आमरणादिवत्तत्पीतिः स्यादित्यत आहुः-सृष्टीत्यादि। तथा चान्तरभावान्न प्रतीतिरित्यर्थः। अन्तर्भावे किं मानमत आहुः--अत एवेत्यादि । एतदेवेति । जन्मादिसूत्रोक्तं जगदाधारत्वं विरुद्धधर्मा- श्रयत्वं च । अन्यथा व्यावृत्त्यर्थमिति । अक्षरपुरुषव्यावृत्त्यर्थम् । व्याख्यातमिति । विद्यमानस्यैव प्रकटीभावो नत्वागमनमित्येतदाभासमन्थ एवोक्तमित्यर्थः। एतेन व्यापिवैकुण्ठे स्थितेरत्र स्थितथैतावान् विशेप इति बोधितम् । तेन 'वृन्दावनं सखि' इत्यस्याभासटिप्पणी यथाश्रुत्व सङ्गच्छत इति ज्ञेयम् । १६ मामित्यत्र । एवामिति । त्रिभिः स्वरूपमुक्त्वा तस्मिन्नमिवत् सितस्याविर्भावकथनेन । अयुक्तत्वे हेतुमाहुः-किमित्यादि । खेदे हेतुमाहुः- एतदपेक्षयेत्यादि । तथा च यदि जन्मानुकरणमेवावश्यक , तदा नृसिंहमत्स्यवराहवत्तत्कर्तव्यम् , तदभावात् खेद इत्यर्थः । लौकिकानामिति । लोक उत्कृष्टानाम् । उभयाभावं व्याकुर्वन्ति-नहीत्यादि । १७ दुनोतीत्यत्र । एपा गतिरिति । स्वरूपविरोधाद्भगवद्वाक्यान्तरविरोधाच्चानादरणीयत्वम् । १८ को वेत्यादि सप्तानां तात्पर्योचौ स्वयं निर्दोषपूर्णगुणविग्रह इति पद्यद्वयतात्पर्यबोधकम् । मूल- गुणा इति । अतिसामर्थ्यादयः । को वेत्यत्र वेत्यनादरस्य यो विषयतं स्फुटीकुर्वन्ति-यस्त्वित्यादि । ये चाऽन्ये मन्दा मन्दभाग्या आधुनिकास्तथा कुर्वते, तत्र हेतुं व्याकुर्वन्ति-रेणुरित्यादि । तथा च यद्माणद्वारा रक्त्वा इति स्यात् । २. समर्धने । 3 उपलब्यपुस्तकेयु तु ज्ञायनेत्येव पाठ । ४ स्थूलगुणाः । ।

·१० प्रकाशः। [ श्रीमद्भागवत- स रेणुनाऽन्तःप्रविष्ट , सोऽनादरविषय इत्यर्थ । परमैश्वर्य प्रयच्छतीति तद्भविजृम्भः परमेष्टि धिष्ण्यम्' इति वाक्यात्तयेत्यर्थ १९ दृष्रेत्यत्र । निपिद्धेनेति, प्रकारेणेति शेष । २० तथैवेत्यत्र । निरूपयनिति । निरूपायप्यन् । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा । २१ स्वयं वित्यत्र । तया चेन व्यामुग्ध इत्यनेन तदानीमपि येषाममुक्तिस्तत्रोपपत्तिरता । तादृशामिति । ईश्वरम् । व्यधीश इति । गुणत्रयेशो लोकत्रयेशश्च । स्तुतौ वाच करणत्वेन किरीटकोटौ च तद्भावेन स्तुत्यसंभवमाशय तत्रोपपत्तिमाहु यथेत्यादि । सकृदुच्चारित पदै पदार्थे बोधिते सस्कारो- पनीतपदार्याना वाक्यार्थबोधकरणत्व शब्दधर्मरूपमशब्देषु पदार्थेषु भाट्टैः स्वीक्रियते तथेत्यर्थ । २२ तत्तस्येत्यत्र । भगवतः कर्तव्येति । भगवत्कृतिसाध्या । अयमिति | उपविष्टस्याऽये भगवति- ठत्वदर्शनादिम्प । नन्वभिप्राये ज्ञात कथ क्लेशसचेत्यत आहु -क्लेश इत्यादि । भगवत्कृतत्वाभावं व्युत्पाद- यितुं तदाशयमाहु-सहीत्यादि । २३ यहो इत्यत्र । फलपूर्णस्येत्यादि । फलेन निरवध्यानन्देन पूर्णस्य स्वस्य तुच्छफलत्वसाधकमित्यर्थ । मानहेतुपक्ष इति । भगवानविनाशी, तत्रैतदोषसम्बन्धी न भविष्यतीति ज्ञानस्य हेतुत्वपक्षे । २४ मन्येऽसुरानित्यत्र । इति वचनादिति । अस्मिन् वाक्ये भगवद्माप्त्यधमगत्योहेतुहेतुमद्भाव वचनात् । अमाप्त्यभागादिति। तद्धेतुभूताया भगवदप्राप्तेरभावात् । तर्हि येपा न मुक्त्यधिकारस्ते क इत्यत आतु-गेतु मामित्यादि । अन्त करणधर्मेणेति । बुद्धिवृत्तिविशेषेण । अत्र मतान्तरमाहु -पेत्वित्यादि- मन्यन्त इत्यन्तम् । वैष्णवैरिति । तन्त्रै । वत इति । उक्तवाक्येन तेपातमोलयनिश्चयात् । एतदर्थमिति। द्विविधाना मुष मुक्तिच्यवसार्थम् । जीयः परमार्थतो ब्रह्ममिन इति वाद नैयायिक्पदागन्तुकसचायादेन दृष्टष्टिमुपगम्य प्रातिमासिक्सत्तावादेन या विनाशसम्बन्धिनी प्रपञ्चप्रक्रिया च मन्यन्ते । समतविरुद्ध भगवद्वाक्यम् , नागानि वेदवाक्यानि च मोहरवावयवन्मत्या प्रतिपादकानि मन्यन्त इत्यर्थः । पप तन्मतमन्य तत्र दूपणनाह -ते पहित्यादि। वास्तवभेदनाशिकपश्यियोरङ्गीकारे 'यथाग्ने क्षुद्रा पिस्फुरिगा ' इत्युक्त सर्वरोक्प्राणदेवात्मना ब्रमण सकाशाद्विभागेन व्युचरणयोधक श्रुतियाक्य एकोऽह पा स्यो मजायेय ' इत्यागन्तुकभेदरष्टियोधकानि श्रुतिवाक्यानि ममैवाशअह सर्वस्य पग्यग्र आसीन्' 'विष ग्राम तन्मानम् ' च लोकाप्रभृतिवाक्यानि जीयद्वयप्रवेशा- प्रोगरे जयविनयशापयोधवाक्यानि च विरध्येग्न् । उत्तवाक्याना मोहफ्याक्यतुल्यत्वानीकारे ' यदा पंप एतस्मिन्नुटरमन्नर पुरते । अब तमा भयं भवति ' नचेव भयं विदुपोऽमन्यानस्य पति - मां विधतेऽभिपते माम् ' इत्यादीनि पिरोन् , अतचिन्त्या इत्यर्थः । तेगा यप्णयत्वेन तेषु परपावापानरमा -भरपर्थ पनि । मनि पूर्वोर रद्धान्तिकारपि सिद्धपतीति विरोधापरिहा. गाना -रोभिक्षामिति । तथापनदादी चापागापम विरोध इत्यर्थ । २५ पमुदय यत्र । पारिवामु । पूर्वमयाभानिरूपण मानासम्यारो भर प्रदेषणातभंगा साक्षालार amra , भारि मायारोपर फेन "पाप भवन नि गोग, तो व्यापारविशेषोपनाया माया - Purयादिमा मृत्यागिति पut | लोप विगंधन भगवानोमारत अपपिर. - . , ·. सु ३ स्कन्ध २ अध्याय ]] श्रीपुरुषोत्तगजीमहाराजकृत । ११ भकूटकरणे, वेदविरोधेन भगवद्वागनुसारतः प्रपत्तिणुस्वननवणादागमने वोध्या।दु साभावपदेनानतः परमानन्दो बोध्य । दु.खस्यानम्दाभावरूपताया सर्वनिर्णये व्युत्पादितत्वेन तदभावस्यानन्दात्मकत्वादिति। पतेनाधुनापि कृपावलोकिताना हृद्येतद्भानेनेतरेय मात्रामम्कार इति बोधितम्, गन्ध एतेषा करणत्व स्म- रणादेस्तु व्यापारतेति बोध्यम् । विवृनौ। तात्पर्यस्येति । सर्वमुक्तयभावाय लोकवचनरूपस्य । सर्वेत्यादि । भगवति प्रतीयमानाना तेपा वचनकरणत्वाय | २६ तत इत्यत्र । समुदायेन दशभि प्रत्येक द्वाभ्या निरूपणस्य तात्पयमाहु -एत इत्यादि । प्राणात्म- का इति इन्द्रियात्मका । विपयात्मकाविति । सृष्टयुत्तर मागाणा भूतगुणतया प्रवेशादिन्द्रियैर्मात्राग्रहणे भूतानामपि विषयत्वाच्थेत्यर्थ । इदं यथा तथा मया प्रस्थानरत्नाकरे व्युत्पादितम् । श्लोकद्वयोक्तं सगृह्णते जनन इत्यादि । हेतुनयमिति । भ्वादिसुखचिकीर्पा प्रार्थनाद्वय च। हेतुद्वयमिीत । पितुर्भय ब्रह्मप्रार्थना च । एवमनुपड़े कृते व्रजवासोऽपि ब्रह्मप्रीत्यर्थ इति शङ्कास्यादिति तन्निवृत्यर्थमाहु -इदमित्यादि । मार्थितपूरणम्। सहि किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहु-इदं चान्तरिक्षेत्यादि । अन्तरिक्ष यथा रुद्रदैवत तेऽन्तरिक्षमजयन्निवि श्रुत्या योध्यते, तथा प्रजोऽपि रुद्रस्य पशुपतित्वाद्रदैवत इति तथेत्यर्थ । अत्रायमेवाराय इत्यत्र किं गमकमत आजु --अत एनेत्यादि । तुल्यता समर्थयन्ति-वायोरित्यादि । वायो कार्यस्य यथा गूढत्वम् , तथाऽत्रेति वायोद्वामोन्तरिक्षतौल्यसमर्थक इत्यर्थ । सबलत्वमिति । वलस्य सङ्कर्षणत्वेन रुद्राधिदैविक- त्वात्तत्प्रीत्यर्थ बलसाहित्यमित्यर्थ । एव च तावदर्पवासः पूतनामारणाचा सकर्पणलीला बलसाहित्येन कृता गोचारणाद्या । फलप्रकरणीयपष्ठाध्यायलीरा च रुद्रप्रीत्यर्था । केवलकृता मारणव्यतिरिकाश्च न तदर्था इति फलति । तथा जन्मस्थानभूमिजस्थो गन्धश्चेति विषयद्वय गन्धमात्रासस्कारकमिति च । २७ परति इत्यत्र | भिन्नतयेति वायुवदनासकेन । पूर्वोक्तप्रयोजनं भूमभृतीना सुखरूप बोध्यम् । लीलाकर्तु शिरोरूपत्व साधयितुमष्टभि कथने हेतुमाहुः-सप्तेत्यादि । सप्तगौरकाना वाचश्चत्यप्टाना तय स्थित्या तत्साम्येन वासुदेवस्य तथात्यमित्यर्थ । अत्र वासुदेवस्य शिरोरूपत्वकथेनन सङ्कर्षणस्य गध्य- भागरूपता बोषिता । आगलाहुद्रमीशानमिति प्रकारस्य नृसिंहसहस्रनामोक्तत्वेन तस्याऽन्या वस्तुमयुरा त्वादिति । नन्वेव सति रसनिरूपण कथमत्र युज्यतेत्यत आहु -बक्रमित्यादि । स्कन्धार्थो दि भूता- दिसर्वसर्ग सर्वगत , स च बल विना न भवति, बल च प्राणधर्म प्राणश्चापोमय , ताच रसप्रधाना तद्राहक मुखम्, अतोऽत्र युक्त रसनिरूपणमित्यर्थ । तर्हि कथं श्रोत्ररूपतेत्यत आह -श्रोत्रमित्यादि। प्रकरणार्थोऽत्र श्रोतुरधिकार , श्रोता श्रोत्रप्रधानोऽतस्तथेत्यर्थ । तथा च रूपभेदेनोमयमपि समिति गाय । अत्र वत्सचारणस्य वायुक्रियात्वं द्रव्यनयनात्मकत्वेन बोध्यम् । नेतृत्वं द्रव्यमान्दयोरिति पायो मलग- णस्य वक्ष्यमाणत्वात् । प्राणक्रियात्व तु कूजनग्रहणानुकूलतया । प्राणानामिति पाठ्यचन स्थगिगरियाद पि तथात्वातिदेशाय । तेन विहारस्यैव भगवदभिप्रेतत्वात्सचारणस्याप्येतेगेय रण गगरिया भाव । बालके सह क्रीडायाः कथ रसत्त्वमित्यत आहुः-यमुनायाः समीपसवा चार सप्रधानत्यात् सोमीप्येन रसत्वमित्यर्थः । श्रोत्रत्वसमर्थनाया -मगलिया। ति | अक्षरात्मकस्य व्यापिवैकुण्ठस्य दहर इयान सत्त्वात् प्रणयाजम्याग दिन नारूपेषु तेषु । तथा च कूजनग्रहणच्छछनत्वमित्यर्थ । . १ अप पाटो विशेष । २इन पृष'सा' इसधिर पर ·१२ प्रकाशः। {श्रीमद्भागवत- २८ कौमारीमित्यन्त्र । प्रथममिति । प्रथमवर्षे । पूर्व भक्कानिति । ततः प्राकालीमान् मतान् । अस्मिन्नपि श्लोके बाल्ये स्तन्यादिरसग्रहणस्यैव प्रधान्याद्रसनिरूपकत्वम् । २९ स एवेत्यत्र । रूपस्याऽन निरूपणात् अग्रिमे बाधकहरं तेजो बोध्यम् । प्राणपक्षे वत्र तबाद- केऽत्र ने बोध्ये । अत एवाऽत्र थीनिकेतनत्वेन गोधनं विशेपितम् । अग्रिमे च बाधकाः कामरूपित्वेन विशेषिताः । तद्विवेकस्य नेत्र कार्यत्वादिति । ३१ विपन्नानित्यत्र । निग्रहस्योत्थापनस्य न वंचनेत्रस्पर्शे जननात्ताभ्यां कृता मृत्याः सकाशाद्रक्षा स्पर्शरूपा अग्रिमे गोप्रसूतेः स्पर्शकार्यत्वात्तजनको याग एव मार्गाद्वयावर्तकः स्पर्शक्रियारूपो वोध्यः । ३२ अयाजयदित्यत्र । वैश्यस्तोममिति । गोसवस्य नामान्तरम् । वैश्यस्तोमात्मकमिति । वैश्यरा. जत्वातत्समूहात्मकम् । प्राणपक्षे तु क्रमस्य लीलायामिवानाप्यविवक्षितत्वादयाजयदित्यत्र मुखम् । शरच्छ- शीत्यत्र वाक्चेति पारिशेष्याद्विपन्नान् वर्पतीत्येतयोणि बोध्यम् । ३३ वर्पतीत्यत्र । देवताप्रधानपक्ष इति ! विग्रहवती देवतैव यागे मुख्यति पक्षः । पुटिलीलामि- ति । ऐहिकानुग्रहरूपां लीलाम् । बजनाशमाशयेत्यातविहलपदतात्पर्यम्। उद्धृता इति आतपत्रपदता- त्पर्यम् । रक्षित इति दुष्टचतुष्टयीतो रक्षितः । ३४ शरदित्यत्र । तस्य मन इत्यादि । 'मनःपूर्वो वागुत्तरम् ' इति श्रुतेरित्यर्थः । रसात्मक इति सप्तमीयम् । एवमष्टभिरत्र शिरोरूपवासुदेवव्यूहलालोक्ता । अत्रतबोध्यम् । इयं सर्वापि लीला वसुदेवगृहे प्रकटस्य, स च पर• पुरुषः, तत्स्वरूपं च यन्मत्येत्यादिभिरुक्तम्, उत्कृष्टसच्चिदानन्दात्मकम् । तथा स- त्यक्षरात्मके पुरुषोत्तमदेहे व्यूहविभागः सिद्धयति । अत एव द्वादशे ' वासुदेव. सङ्कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्ममूर्तिव्यूहोऽभिधीयते' इत्यत्र मूर्तिपदम् । एवं च मथुरायां चतुर्दूहरूपेण प्राकट्यम् । गोकुले तु वासुदेवरूपेण स्तन्यजननं तत्प्रयोजनम् । पुरुषोत्तमस्तु अजन एवेति ताभिरेव ज्ञातम् । स त्वक्षरात्परतः पर. ' इति, 'अतोऽस्मि लोके वेदे च ' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां ततः पर उत्कृष्ट उक्तः । स तु 'कृपिर्धवाचकः' इति श्रुत्या सदानन्दः । ' आनन्दमात्र- करपादमुखोदरादिः' इति स्मृत्या आनन्दरूपममृतं यद्विभाति इति श्रुत्या च साकारः । अयमेव रसारमा स्वप्रतिष्ठ एवेति तस्य लीला अक्तिव; वानिवृत्तिश्रुतेरिति तत्कृपावलोकितैरवधेयमिति दिक् । इति श्रीगोस्वामिपुरुषोत्तजीमहाराजकृत-तृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाश द्वितीयाध्यायविवरणम् ॥ २ ॥ . तृतीयाध्यायप्रकाशः। Heta- अथ तृतीयाध्यायं विवरिषयः संयादे उत्तररूपा, शास्त्र तु संस्कार्यसंस्कारफभेदेन द्विविधस्य मात्रा- सर्गस्य पूर्वाध्याय उक्तत्वाचयोः संसर्गस्य च ' इन्द्रियपियाकृष्टः' इति न्यायेनेन्द्रियद्वारकत्वान्न संस्का- राभावे भगवदीयमानाभिस्तदनाकर्षे सम्यक् संसर्गाभावान्नं मात्रासंस्कारसिद्धिरिति तदर्थ हेतुता अव- 'वनंत्रम इति ·। सु. ३ म्कन्ध. ३ अध्याय. ] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः। १३ सरश्च संशतिरिति बोधयन्तस्तस्यार्थमाहुः तृतीय इत्यादि । पोपकमिति । एतेन पूर्वोक्तयोतमात्रा- सर्गयोरधिकारजनकत्वं वोषितम् । जातेष्टयधिकरणे संख्यायास्तात्पर्यवत्त्वस्य सिद्धत्वेनात्र लोकसंख्यावा- पर्यमाहुः-आधिरित्यादि । सष्टम् । तत्त्वानि गुणाश्नाहुः-दशेत्यादि । १ प्रथमपद्ये । आविर्भावकार्यमिति चतुर्दूहरूपेणावतारकार्यम् । ननु स्वरूपस्य वाह्यचेष्टारूपत्वात् कथं मनस्त्वमित्याशक्य तत्रोपपत्तिमाहुः-भक्तानामित्यादि । तथा च 'प्राणन्नेव प्राणो भवति वद- न्वाक्' इति श्रुत्युक्तन्यायेन मनःकार्यकरणादूपस्यैव मनस्त्वम्, लीलास्तु करणभूताः स्मरणं च व्यापार इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । नन्वे तन्मनःसंस्कारेऽपि कथमन्येषां मनःसंस्कारसिद्धिरित्यत आहुः- एतादृश इत्यादि । यदिति यस्मात् । २ सान्दीपनेरित्यन । इयमिति । कालोवीर्णगुरुपुत्रदेहरूपा । ३ समाहुता इत्यत्र । मूलस्थं बुभूपयेतिपदं भूपाप्तावित्यस्येत्यभिप्रेत्याहुः-भीष्मफेत्यादि । तथा च भीमकन्याकर्तृका या एषां राज्ञां प्राशीच्छा तया स्वोमुकितया हेतुभूतया रुक्मिणा समाहूता इत्यर्यो ज्ञेयः। समाहुना इत्यत्र चोऽऽपो हस्वः । श्रियःसवर्णेनेति । श्रियो रुक्मिण्याः समानौ वर्णों वाचकौ यस्यासी सवर्णस्तेनेति श्रीधरीये व्याख्यातम् । दत्तमिति भावे क.) देयमिति। दानं कर्तव्यम् । पदस्य सर्वानुकल्प- रूपत्वं कथमित्यत आहुः सर्वप्रतिरूपत्वादिति। सर्वप्रपंचरूपमूलत्वात् ; प्रतिशब्दम्य मूलस्वरूपवाचकत्वं प्रतिपुस्तकादिपदे प्रसिद्धम् । मोह इति । श्रीरुक्मणीरूपविषयिका आसक्तिः । अस्मिन् पक्षे मूलयोजना- माहुः-भीमकेत्यादि । तृतीययोजनायां गान्धर्वत्यप्रकारमाहुः-गान्धर्वेत्यादि । अनियतत्वात् । इच्छाया अनिश्चितत्वात् । भगवतः सर्वप्रतिरूपत्वात् कुत्रापीच्छामवने भगवत्येव पर्यवसानाद्विवाहस्य गान्धर्वत्व- मित्यर्थः । श्रीधरण त्रिधा व्याख्यातत्वादत्रापि तदादृत्य त्रिधा व्युत्पादितम् । सर्वत्रेति । पक्षत्रयेऽपि । स्कन्धार्थविचारेणाऽत्र बुद्धिसर्गे गमकमाहुः स्वभारामित्यादि । तथा चेयं संस्कारिकेत्यर्थः । संस्कार्यस्व- रूपमाहुः- :-एपैवेत्यादि। ४ ककुमिन इत्यत्र । तजनिकामिति । तस्मादाद्धर्माद्वा जनिर्जनन यस्याः सा तथा । बुद्धिज- निकामिति वा । अत्राऽपि संस्कारवत्त्वं भगवत एव । एवं सर्वत्र वोध्यम् । ५ प्रभुरित्यत्र ! अयमहकार इति । श्रीसत्यभामानिष्ठः सः संस्कार्यत्वेन निरूपित इत्यर्थः । संस्कृतस्वरूपमाहुः-भगवदित्यादि । सँस्कारप्रकारं वदन्तः परिचारकमप्याहुः-अस्येत्यादि । तप- इति । अहकारदेवतारूपः। ६ सुतं मृध इत्यत्र । कृते करणाभावादिति । कृते भौमहनने पुनरहननस्याभावादित्यर्थः । उ- तमिति । संस्कारकमुक्तम् । इदमिति । स्वयं कर्तृत्वाभिमानरूपम् । ननु वामनावतारसुत्रं भौमं कुतो हतवानित्यत आहुः-नरफेत्यादि । मासस्य गिरणात्मकत्वान्मुखकार्यत्वाच प्रकृते तदभावेन कर्तृकरणक- मणामनुपपत्तिमाशङ्कयाहुः-शून्यमित्यादि । तथा च गोण्या अभिप्रेतत्वान्नानुपपत्तिरित्यर्थः।उन्मथने शरी- रस्य वाच्ये तस्य भीमविशेषणत्वमयुक्तमित्याशक्य वत्तात्पर्यमाहुः-तच्चरीरमित्यादि ! छान्दोग्ये " प्रा. णः पिता मागो माता " इति निर्धारणादत्र सुतत्वं मथनं च जीवपर्यन्तं तस्य चाच्छेधत्वमपि शालसि- अतोऽत्रोन्मथनेन जीवोद्धारोऽर्थादेव प्राप्यत इति तथेत्यर्थः । वा शब्द एवकारार्थो वाक्यालकारे । ननून्मथनस्य जीयपर्यन्तत्वमर्थादस्तु उद्धारस्य न ततः प्राप्तिरित्याशझायामाहुः-तदन्तरित्यादि । १'या'पाठ ·प्रकाशः । | श्रीमद्भागवत- परोक्षवादत्वान्नान लक्षणादोपः । बहिर्विचारणे स्वार्थत्यागाभावाच । एवं व्याख्याने गुणान्तरमप्याहु:- अत एवेत्यादि । केनाप्यंशेनेति । स्वस्य क्रूरतया वाह्यान्तःपुरस्य पारक्यतया च । हनने दोपाभावस्य हेवन्तरमप्याहुः-ता इत्यादि । तथा च, यथा देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथाः' इत्यत्र । नृसिंहरू- पेण तदर्थं हिरण्यकशिपुवधस्तथेत्यर्थः । बायप्रवेशेऽपि हेतुमाहुः-सम्बन्ध इत्यादि । अतोन केनाप्यंशे- न दोष इत्यर्थः । ७ तत्राहृता इत्यत्र । हरिपदस्य विशेषणत्वं प्रकरणवलेन विशेष्यतया च भगवतः प्राप्तत्वाद्वोध्यम् । स्कन्धार्थविचारणाहुः-अनेनेत्यादि । चित्तमिति । निश्चयात्मकचिकमन्तःकरणम् । एवमत्र संस्कार्य- संस्कारकयोः स्वरूपमुक्तं ज्ञेयम् । ८ आसामित्यत्र । एवं ग्रहणमिति गान्धर्वण भक्तपाणिग्रहणम् । इदमन संस्कायस्वरूपम् । सं- स्कारफस्तु स्वयमेव, न त्वयम् । नामसान्येऽपि स्वरूपभेदादिति । ९ तास्वित्यत्र । स्वरूपत इति पदं शरीरत इत्यादीनां विशेषणं ज्ञेयम् । यागवदिति । यावत्फलस- मापनं स्वरूपसतीत्यर्थः । व्यापाराकाड़ायामाहुः-भगवदिच्छयेत्यादि । स्कन्धार्थविचारणाहुः अनेनेत्या- दि ! अनेनेति पद्येन । इन्द्रियप्रवृत्तिरिति । आनन्दजनकेन्द्रियप्रवृत्तिः । प्रवृत्तौ साइयतुल्यत्वं स्फुटी. कुर्वन्ति-ते हीत्यादि । ते इति साह्रयजीवाः । तत्रापीति । भोगेऽपि । अत्र उपत्यपदेनापतित्याजक- त्वस्य सङ्ख्यया च वाह्यत्वरूपतत्स्वरूपस्य बोधनादेतव्यमुक्तम् । तेषां कदेवताकेन्द्रियकार्यत्वात्तद्वा तदि- न्द्रियमपि विशेषाकारेणोक्तमित्यर्थः । १० कालेत्यत्र । लीलाकृतिक्रमं विहाय करणक्रमेण यदत्र निरूपणम् , तस्य तात्पर्यमाहुः-कामेत्मा- दि । इन्द्रियमिति । कदेवताकमिन्द्रियम् । स्पर्श इति त्वक् । अत्रैवं प्रतिभाति । तास्वित्यत्रेन्द्रियं कामजनकमुक्तमपत्योत्पादनात् । आसामित्यत्र स्पर्शः, पाणिग्रहणात् । तत्राहृता इत्यत्र चक्षुः तदृष्टया भगवतोऽपि तासु दृष्टेः । समाहुता इत्यादिवये श्रोत्रम्, सुतं मृध इति तु दृष्टरेव शेष इति अत्र मनसोs- *क्तया भगवतः सासयवदास्थितिरुपपादिता । असक्तः सालयमास्थित इति वक्ष्यमाणत्वात् । तथा सति तद्रक्षाऽपि असक्तत्वेनैवेति तद्रक्षका अपि बाह्या एव । जनकसमसङ्ख्याका युक्ता इत्याशयेनाहुः- रक्ष्यत इत्यादि ! अन्न कालहा मुचुकुन्द इति तदाविष्टः संवत्मसन्मकः । मागधादिहन्तृषु रुद्रामकः । पाण्डयेषु पालकात्मकः । सूर्यास्त्वने यादवाः स्फुटा एवेति । सङ्घयतात्पर्यमाहुः-कामत्यादि । तथा च नाऽत्र स्वरूपेण गुणश्च सप्तत्वं विवक्षितमित्यर्थः । लोभलीलायामपि न स्वरूपस्य कर्तृत्वेन प्रवेश इत्याहु:- पडित्यादि । त इति श्लोकाः । अत्र क्रोधलीलान्तिमस्यैवं संचिन्त्येति श्लोकस्य देहलीदीपवदुभयत्रोपक- राम्लोमेऽपि निवेशो योध्यः । निवृत्तिः सप्तधा तत इति । ततः त्रिविधलीलोत्तरं तस्यैवं रममाणस्येति सप्तभिनिवृत्तिरुक्ता । यतश्चतुर्धा लीला अत्रोक्ता, ततो हेतोरत्रतन्मध्य एव चतुर्मूः प्रद्युम्नादेलीलानिरू- पिता । सा चानिरुद्धप्रद्युम्नवासुदेवसङ्कर्षणक्रमेणेति ज्ञापनायाहुः-वासुदेवादित्यादि । एवं सहयादि- तात्पर्यमुच्या व्याकुर्वते-तत्रेत्यादि । तनेति क्रोधलीलायाम् । ते हीत्यादि । कालमागधशाश्यादिमार्ग त्रयस्थाः क्रमेण प्रवाहमर्यादापुष्टिस्थाः । तद्विशदयन्ति-लौकिकेत्यादि । कालो पुत्रत्वाकिफप्रका- रेण ब्रामणमपन्नः । द्वितीयो मर्यादया वेदप्रपनः. तृतीयः पुष्टया शिवप्रपन्न इतितथेत्यर्थः । प्रिमूर्तिरपि त्रिपियकामनियन्तेति । मुचुकुन्दभीमप्रनमतिरपि सात्त्विकादीनां प्रयाणां फामपूरकः । तथा चात्र पूर्वोत्तेन्द्रियनियामिका देवता व्यासचरणः स्कन्धार्थविचारेण योधितेत्यर्थः । १ भासपाणिपादनम, पा. - १अनुमत्या.

·1 । - । सु. ३ स्कन्ध ३ अध्याय ] श्रीपुषोत्तमजीमाहाराजकृत । १५ ११ स्कन्धार्थविचारेणासः-हस्ताविति । सस्कायौं हस्तौ । प्रकारमाहु -भगवदीयरित्यादि । १२ अर्थत्यत्र । भिन्नप्रक्रमकथनतात्पर्यमाहु-सार्धामिस्तिसृभिर्भक्तानामित्यादिभि । अनार्दैन पूर्वाऽनुवादः । न्यवारयदिति । स्वोद्यमेन न्यवारयत् । देहज इति । राजादिदेहज । शस्त्रेणानिवा. रणे हेतुमाहुः-उत्तारित इत्यादि । जरासन्धानीतद्विचत्वारिंशदधिकचतु शताक्षौहिणीना म्लेच्छकोटि त्रयस्यान्येपा च दुष्टाना मथुरासमीपे हननेन शाल्वादीना द्वारकासमीपे हमनेन पौण्ड्रकादीना तत्र हन नेन चोचारित इति स्वयमेव न्यवारयदित्यर्थ । अन्तरन्यामिति । कियानित्यादिश्लोकेषु चिन्तितम् । त- माशेनेति । यदुकुलनाशेन । तथा चैव भावबोधनार्थ भिन्नप्रक्रम इत्यर्थ । स्कन्धार्थविचारणाहु -देवे- न्द्रेत्यादि । तथा च सारथिरूपेणानया ललिया स्मरणादिव्यापारेण हस्तदेवता संस्कृतेत्यर्थ । १३ सकणेत्यत्र । येपामिति विशेषणमिति । पूर्वश्लोकोक्तं येषामित्यादिक दुर्योधनादनिा विशेषणमि- त्यर्थः । पश्यतिकर्मेति । पश्यते कर्म । स्कन्धार्यविचारणाहुः-स्पर्शरूपतेत्यादि । त्वगिन्द्रियकार्यक र्तृत्वेन तद्रूपत्वं भगवतो निरूपितमित्यर्थ । संस्कृतस्य त्वगिन्द्रियस्य कार्यमाहु-भगवदीयानामित्यादि। १४ कियानित्यन्न । मूले क्षपित इति भिन्न पदम् । तत्र सोर्लक् । अक्षौहिणीपदे इस्वमार्पम् ।म्क- न्धार्थविचारणाहु -वायुरित्यादि । अत्र यादवेषु दुर्विषहवलाधिष्ठाता वायुरन्यानसहमानो भगवत्सम्बधिनी- मेव स्पर्शबुद्धिं जनयति । तथा च भगवति संनति जनयत् इतरासाबलप्रयोजक रूपमत्र स्पर्शदेवतेत्यर्थ । तार्ह कुतस्तस्यानन्दनहेतुत्वमित्यत आहु -तनेत्यादि । तत्रेति । भगवति । स्पर्शदेवतानिर्णय इति । तम्या सुखाजनकत्वनिर्णय । तथा च तादृशं सूप भगवत्सुखे परिच्छिन्नतुल्यता ज्ञान यदा न जनयति, तदैवाधिकारिनिष्ठस्पर्शदेवतासँस्कारार्थक यथा श्रीमदुद्धवे, इतरथा तु न तत्सस्कारकमित्येप निर्णय इत्यर्थः। १५ मिथ इत्यत्र । एकवचनपक्षे दधत इति दधधारण इत्यस्य रूपम् । उपायान्तराभावे हेतु व्युत्पा दयन्ति-नहीत्यादि । अस्या लीलाया भक्तक्लेशदर्शनादक्लिष्टकर्मत्व न स्यादित्याशते नन्वित्यादि । समादधते-सर्गार्थमेवेति । अन्यथारूपत्यागेन स्वरूपापत्तिरपि सर्गविशेप एव । कारण संभूतिरूपत्वात् जीवस्य हेतुत्वात् । अतस्तदर्थमित्यर्थः । ननु हेतुत्यदलाया तस्याविद्याकर्मसाहित्यमायास्यतीति चेन्ने- त्याहु -स्वात्मनेत्यादि । तथा च मुक्तित्वेन भूरितया तुल्यताभिप्रेयत इति स्वात्मवद्धतुतेति न स इह दोष इत्यर्थः । अतो नेति । आपाततः प्रतीयमानोऽपि फलो नेष्टकर्मत्वमित्यर्थ । ननु मुक्तत्वे तुल्यत्वम् । नविदानीमिति स्वरूपतस्तु भक्तिविरोधी नापैतीत्यत आहु -स्वत इत्यादि । स्वतो सामर्थ्य सूर्यकिरण वज्ज्ञेयम् । तथा चेदानीमप्यशत्वात्कर्मत्वजन्योत्पत्तिनाशाभावाच्च तुल्यतेत्यर्थ । अत एव ' न कर्म बन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते' इत्यादीनि पाद्मादिवाक्यानि । ननु यद्येवम् , तदा कथमय प्रकार इत्यत- स्तिरोभावप्रकारस्य तात्पर्यमाहु-खेदाभावायेत्यादि । युद्धे तदर्थ तथेत्यर्थः। एतेन सिद्धमर्थान्तरमाहुः सर्गादावित्यादि । तथा च सर्वासु लीलामु तत्साहित्यमित्यर्थ । सिद्धमाहु -तस्मादित्यादि । तथा चापातत क्लिष्टत्वभानम्, न तु वस्तुत क्लेश इति न स्वरूपतोऽपि विरोध इत्यर्थ । एव दोप परिहत्य स्कन्धार्थविचारेणाऽस्यार्थमाहु-एवमित्यादि । विसर्गपद करणव्युत्पन्नम् । तथा च स्मृतमेतद्रूपमनेन व्यापारेण विसर्गजनकेन्द्रियसस्कारकमुक्तमित्यर्थ । १६ एव संचिन्त्येत्यत्र । प्रद्युम्नं निरूप्येति कामलीलाया विधिप्रयुक्तत्वेन तया अनिरुद्धनिरूपणो- त्तर कोषलीलायास्तिरोधानविचारलीलायाश्च मोक्षात्मकसर्गोपयोगित्वेन तया प्रशन्न निरूप्येत्यर्थ निवेर . .

·प्रकाशः। . तथा सति । " -- [ श्रीमद्भागवत- • माध्वीपानार्थ मेरणे प्रद्युम्नस्य कथं मित्रत्वमित्यपेक्षायां तस्याश्चिन्तायाः तात्पर्य वक्तं पूर्वमहितभानप्रयो- जनमाहु:- यदित्यादि । तथात्वख्यापनायेति । नित्यस्थितिविरुद्धत्वख्यापनाय । तदेतत् कारिकाभि- व्युत्पादयन्ति-दशेत्यादि । ज्ञानाश्रयस्यात्मरूपत्वे ' अहमात्मा गुडाकेश' इति वाक्याविभूतिरूपत्वन दशमलीलात्वम् । दशभ्यः परमक्षरम् तच भगवतः परमं धाम व्यापि कुण्ठात्मकम्, तस्मिन् यदक्षरे परमे प्रजाः इति श्रुतेः तत्रत्यं सर्व परब्रह्मात्मकमेवेति सर्वेषां नित्यवत् स्थितिः, एकरसा स्थितिन सेव्यसेवकभावः । तत्र हेतुः, यतो भजनं रूपा- न्तरेण ते च रूपे स्वामिसेवकयोः । एकः स्वामी, इतरः सेवक इति । तत्र स्वामित्वं सेवको हन्ति, स्वस्मिन् विद्यमानं तद्विरुद्धत्वात् दूरीकरोति, एवं स्वामी स्वास्मिन् विद्यमानं सेवकत्वं दूरीकरोति, तेन स्वामिसेवकभावाभावात् नित्यवदैकरस्येन तत्र स्थितिरित्यर्थः । ननु प्रजारूपेण तत्र विद्यमानत्वे स्थितेः किं प्रयोजनमत आहुः-अन्यथेत्यादि । ससाधनायां भक्तौ घण्वी गतिः फलम् । य. येवं स्थितिर्न स्यात् , तदा तद्दतेरवीत्वाभावेन ससाधनो भक्तिमार्गः सफलो न स्यात् । अतो गते- रवीत्वमेव प्रयोजनमित्यर्थः । अत्र ससाधन इति विशेषणेन निःसाधने भक्तिमार्गे अयं न प्रकार इति तद्रीत्या शङ्का न कार्येति बोधितम् । एवं फलदशास्थितिमुक्त्वा साधनदशास्थितिमाहुः-सेवेत्यादि । सिद्धयभावतेति । सिद्धरभावता । तथा च विद्यमानाऽपि सिद्धिरसिद्धिरूपेति सेवादशायां स्वामिसार- स्यमावश्यकम् , सारस्येन पश्चात् फलदशायां चेत् सेवकत्वं फलं स्यात् , सेवक ईशो न भवेदेव । चोऽवधारणे । तथा चावीत्वार्थ फलदशायामीशत्वमावश्यकम् । अतो दशाद्वयस्थितिसाधनाय यावत् साधनं साधनदशापर्यन्तमात्मानमेव सर्वशास्त्रविरोधिनमुच्छृङ्खलसेवकरूपं कृत्वा, अन्ते साधन- दशासमाप्ती फले देये, पूर्वधर्मस्य सेवकत्वादे शमपि कुरुते । चोऽप्यर्थे । अतः उच्छृङ्खलस्वात्मप्रवे- शत् स्थितिदशायां हि निश्चयेन तत्फलं विचिन्त्य स्वानभिप्रेतविषयान् माध्व्यादिरूपान् भोजय- त्येव । तेन प्रविष्टरूपेण स्वयं भुजानस्तानपि भोजयति । नाऽन्यथा नाऽनिष्टार्थम् , तथा चैवं प्रेर- णादिचिन्तायास्तापात् प्रद्युम्नस्य मित्रत्वं युक्तमेवेत्यर्थः। एवं कारिकाभिर्विचारतात्पर्यम् , तेन मित्राख्य- देवतासँस्कारं च वोधयित्वा निगमयन्ति--तदाहेति । तथेति विचारमात्रेण । एतेन वासुदेवत्वमपि वि- वक्ष्यमाणलीलाया बोधितम् । १७ उत्तरायामित्यत्र । मेवाहादिति । अविच्छिन्नसर्गपरम्परातः । छिन्नस्य कथं पुनरविछिन्नतया स्थापनमित्याकाहायां छेदस्य वंशस्य स्वरूपं वदन्तो व्युत्पादयन्ति-छिन्न इत्यादि। पूर्वभाग इति । भू- लभागः। पूर्वदेह इति । पितृशरीरे। पूर्ववदिति । पितृशरीर इव । सिनेन छिन्नवस्त्रवदेकीकृत्य मर्यादा- मङ्ग इति । मर्यादामले सति । १८ सोऽपीत्यत्र (१)। द्विविधधर्मसम्पन्न इति । वैदिकधर्मभगवद्धर्मसम्पन्नः। स्कन्धार्थविचारेणाss- हुः-सदेवी पादाविति । गतिसाधनभूतौ वैदिकभगवद्धर्मों पादौ, तत्योपको विष्णुर्देवः । तथा च स्मृ. तेनैतल्लीलाविशिष्टेन रूपेण पादयोः सदेवयोः संस्कार इत्यर्थः । १९ भगवानित्यत्र । विश्वात्मेत्यन्न । कर्मधारयबोधनायाऽऽह:-त्रिविधेत्यादि । विश्वतया वस्तुपार- छेदाभावः, आत्मत्वेन व्याप्त्या देशपरिच्छेदाभायस्तेनैव नित्यतया कालपरिच्छेदाभावो चोध्यः । स्वत गुपोधिनीपुरा मथमान्तः पाटः ३ मत्र सेवनेन' इवि पाटो युक्तः ·" उच्यत - . तु.२ स्कन्ध. ३ अध्याय) श्रीपुपोत्तमजीमाहाराजकृतः । एव सिद्ध इति । स सर्वधीत्तीति " (२-'-३१) न्यायेन सिद्धः । इत्यर्थ इति । अर्थ इत्यर्थः । साक्षित्वे पर्यवस्यतीति । तत्त्वानां सङ्घाततया पारायंन सा तथेत्यर्थः । अनेनेति । एवं जीवेश्वरमाधारणपारायंबोधनेन । भवतीति । भगवर्दर्थत्वाभावाद्भवति । स्कन्धार्थविचारेणाऽऽहुः-प्राण- मिति । " पावनिक जिप्रति " इत्यत्रोक्ता प्राणक्रिया । तथा चैतलीलाविशिष्टस्मृतं सत् प्राणेन्द्रिय- सत्कारजनकमित्याशयेन निरूपितमित्यर्थः । २० स्निग्धेत्यत्र स्कन्धार्थविचारेणाऽऽहुः-प्राणदेवतेत्यादि । पुरुषरूपो भौमविस्तारो हि स्निग्धेत्या- दिमिरुतः करणैरत्रोच्यते। भूलॊको गन्धप्रधान इति तत्रत्यानां रमणकथनादनेन कारणेन सा निरूप्यते। २१ असौ लोको वाक्प्रधान इति वाचेत्यनेनाग्रिमे इममिति वाक् निरूप्यते । अत एवेति चास- निधानात् । अग्नित्वगमकमाहुः सङ्घर्पणेत्यादि । २२ तस्यैवमित्यत्र । प्रकारद्वयेनेति ! लौकिकेन वैदिकेन च । विशिष्टेति । अधिभोगजा । २३ देवाधीनत्यत्र । भगवद्वार्ताकथनप्रस्तावे वार्तान्तरस्य कुतः कथनमित्याकालायामाहुः-रा- गस्येत्यादि । तुल्यबलत्वाभावादिति । वैराग्योपाधिकेषु, रागोपाषिकेषु च विहितत्वस्य निन्दित- स्वस्य तौल्येऽपि परमार्थविचारे बलस्य तुल्यत्वाभावात् । तथा च वैराग्ये प्रस्तुते तत्प्रसङ्गात् कथनमित्यर्थः। २८ अन्तिमसमाप्तौ । स्कन्धार्थविचारेण षण्णां तात्पर्यमाहुः-शिष्टपु शिष्टानीति । तथा च "देवा- धीनः" इत्यत्रोक्तरीत्या कामेषु विश्रंभभावश्चक्षुःकार्यम् । “पुर्याम् " इत्यत्र भगवन्मतज्ञानेन प्रेरणं तद्दे- वताभूतस्यार्कस्य कार्यम् । ' ततः' इत्यत्र शापस्य भगवदाज्ञायाः श्रवणाद्गमनं श्रीनकार्यम् । 'तत्र इत्यत्र स्नानतर्पणादिकं दिग्विशेपनियतत्वात् तत्र प्रेरणं दिकार्यम् । " हिरण्यम्" इत्यत्र वृत्तिकरधरादाने प्रे- रणं रसनेन्द्रियदेवताकार्यम् । अन्नम्" इत्यन्न रसनकाय स्फुटमवेत्येवमेतानि त्रीणीन्द्रियाणि सदेव- ताकान्युक्तानीत्यर्थः । चार्तापक्षे अध्यायाथै सङ्गृहन्ति-एवमित्यादि । अत्र मर्यादयेत्यनेन सर्वलीलास्व. निरुद्धसम्बन्धो न वाध्यते । किन्तु मर्यादापदं विभागपरम् । स्कन्धार्थविचारेणेन्द्रियनिरूपणेऽपि किञ्चि- द्विशेषमाहुः-इन्द्रियाणामित्यादि । द्विविधान्यपि वहिरिन्द्रियाण्यान्तराणि च कार्यानुमेयानीति कार्यद्वारा त- द्भेदः । मध्ये माध्च्या मदेत्यनेनाविहितकार्यस्याऽपि चोधनाद्विहिताविहितभेदचोक्त इति । चरित्रोक्तो- लोकसङ्घयां वदन्तोऽध्यायार्थ कारिकाभ्यां सङ्ग्रहन्ति-अष्टभिरित्यादि । खमिन्द्रियम् । तथा च भगवा- निन्द्रियसर्गकरी, चतुर्मूर्तिदेवताचरित्रमिन्द्रियरूपं करणम् , तेन करणेन स्मरणादिना व्यापारेणाधिकारिण एतपाणीन्द्रियाणि यदा करोति. तदा तानि भगवदतिरिक्तं न विषयतया स्वीकुर्वन्ति । तथा चैवं सर्वत्र लौकिकपदार्थेपु कार्येषु च चतुर्मूर्तिचरित्रत्वेन ग्रहणं यस्य भवति, तदिन्द्रियाणि संस्कृतानीति ज्ञेयमित्यर्थः। एवमिन्द्रियसंस्कारः कस्य जीवस्येत्यपेक्षायां तत्स्वरूपं योधयितुं यादवनिरूपणमित्याशयेनाहुः सर्गेत्यादि । सर्गाय लीलासृष्टी पुनरत्रागमनार्थ हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादरित्यत्रोक्ता अविद्याकर्मणां कारका हेतुभूता जीवा अधिकारित्वेनोत्ताः । तत्र हेतु:-जन्मेत्यादि । तथा चैतादृक्स्वभावविशिष्टानां लीलासष्टावतारणयोग्या- नामेवमिन्द्रियसंस्कार इत्यर्थः । एतेन कालमागधादीनामपि “निलयं तदीयम्" इति वाक्यात क्रोधा- दिपूर्वकस्मरणेन मुक्त्यर्थमवतारणाय च संस्कारो बोधितः । तेन कामादिना सर्वात्ममावेन च यथाधिकार यथासायीमान्द्रयसंस्कारो योद्धव्य इति ज्ञापितम् । इति श्रीगोस्वामिपुरुषोत्तमनीमहाराजकृत-तृतीयस्कन्नसुबोधिनीप्रकाशे तृतीयाध्यायविवरणम् १ पुस्तकेर 'म' पनि नास्नि " ·१८ प्रकाश [ श्रीमद्भागवत- चतुर्थाऽध्यायप्रकाशः। अथ चतुर्थाध्यायं विवरिपव कथासङ्घतेः स्फुटत्वात् स्कन्धाधर्थानुरूपा सहति व्युत्पादयन्ति निमि -चतुर्थ इत्यादि । भगवतेति । व्यासेन शुकेन वा । तेनावसर सङ्गति । येन रूपेणावश्यवक्त- व्यत्वं तहत पूर्वाध्यायार्थमनुवदन्त आहुः-पञ्चधेत्यादि । पञ्चधेति स्मृतिनिश्चयसंशयविपर्ययद्वयरू- पेण पञ्चधा तत्र हेतु -पश्चेत्यादि । मत: पूर्वाध्याये तादृश तदुक्तम्, अतस्ताहशा रूप फलमत्र निरू- प्यते । तथा च तदनुकूलबुद्धित्वेन रूपेणावश्यवक्तव्यमित्यर्थ । नन्वत्र सर्गावान्तरविशेषे वक्तव्ये फल- निरूपणस्य कि प्रयोजनमत आहु -एतादृश इत्यादि । यथेति । यथावत् । तथा चावेशयोग्यतावोधनाय पूर्वाध्यायान्ते तेषा स्वरूप गुणाश्चोक्ता । यदा आविशेन तदा सम्यक् तद्गणा बोद्ध शक्यन्ते. अतस्तेषु भगवदावेशरूप फल तद्गुणज्ञापनायोच्यते, इति तदेव प्रयोजनमित्यर्थ । एतस्यावेशस्याऽपि फलान्तरमाहु अन इत्यादि । यतो लीलार्थ स्वसङ्गेऽवतागणीया, अतो हेतोभगवत्कर्तृकेऽधिकारिबुद्धिसर्गेऽयमावेशो हेतुरपि निलपितः । तथा चाग्रिमलीलार्थमेवायमावेश इति साऽस्य प्रयोजनमित्यर्थः । एव च हेतुतारूपं मात्यन्तरमपि योधितम् । १अथेत्यत्र । मूलेऽथ शब्दः पूर्वोक्तमणामान्तकृत्यानन्तर्यस्यापि बोधक इत्याशयेनाहु --भुक्तेत्यन्तं पूर्वसम्मन्धीति । नन्वत्राधिकारोपयोगियुद्धौ निरूप्याया ज्ञानविग्रंशादिकथनस्य कि प्रयोजनमत आहे - समित्यादि । इति बुद्धिरिहोच्यत इति । एवं ज्ञानविनशबोधनादिना निषिद्धाचरणनिधिका बुद्धि- रिह लोके सूच्यते इति तद्वोधन स्वमहत्त्वानुसन्धानस्य दुष्टत्ववोधन च प्रयोजनमित्यर्थ । एतेन सिद्ध प्रयोजनान्तरमाहु -अतोऽत्रेत्यादि । यतोऽत्र श्लोके निपिद्धाचरणनिवर्तिका बुद्धि सुज्यत्वेन विवक्षिता, सय च प्रमाणभूता, अत सर्वत्र शास तद्विरद्धाया निषिद्धप्रवृत्तिजनिकाया म्मृतः सदैव प्रामाण्य- मिस्परि सूच्यत इत्यर्थ । ननु स्मृते सस्कारजन्यत्वात् तस्य चानुभवजन्यत्वात् तेन संस्कारद्वारा वसमानाकारस्मृत्युत्पादन क्रियत इति तज्जनकानुभवस्य प्रामाण्ये कथ स्मृतेरप्रामाण्यमित्याशङ्काया प्रमाणानुभयजन्यत्वेऽपि तस्या अप्रामाण्य व्युत्पादयितुमर सिद्धज्ञानस्य स्थिरत्व पूर्व व्युत्पादयन्ति-ज्ञान चेत्यादि । चोऽप्यर्थे । ननु ज्ञानस्य स्थिरत्वे सर्वदा तदनुव्यवसायापतिरित्यत आहु -घ्राणेनेत्यादि । यमा गृहादी व्याप्तो प्राणसम्बद्धोऽपि गन्ध सयुक्तसमवायेन सयोगेन वा ग्रहण एव स्फुरति, न तु सर्वदा अत्यन्तसम्बन्धन प्राहकताया कोप्ट्यात्, एव मनसा तस्य संयुक्तसमवायेन संयुक्तविशेषणतया या महणे म्फुरणम्, अतिसम्बन्धेन ग्राहकता फौण्ठ्ये चास्फरणम् , अतो न सर्वदा तदा- पतिरित्यर्थ । ननु भवत्वेयम् , तथापि सर्वदा विषयस्फति केन वायतेत्यत आहु -तदित्यादि । सपा च भगपति नित्यसविपयज्ञानम्य मतान्तरे समतत्वान्न तत्र तद्वारणापेक्षा । अन्येषा तु अन्यत्याद्रायविकाराणा तत्रापि वक्तव्यस्पेन तम्योत्पत्तो पापे दान्य च विषयस्पतिः, तदभाये भाव इति सद्वारममित्यर्थ । पापण तु सजातीयसवरना. दाढवन्तु सजातीयस्थितिसाधिका घनता । एप मापम्मिन् पो स्मृतिजननाय न सस्थारापमा ! इन्द्रियजनितेन रोक्शाम्बादिपुष्टेनाम्यासादेनोद्बोधये रदेन तेनैव पारान्तरे स्मृतिसंभयान , सम्पारपक्षेऽनन्तसम्यारतदुत्पविध्यसादिक्स्पनागौरयाधे- तिविरतितिरोहित मायाध शानगेय संस्कार [ धारावाहियाथले चेकमेव प्रकाशमान तदिति परनि । एक पिरत्व सामयि वा नपोषम्य नासम्म पयोधनार्थ गीतादिसिद्धान्तस्य प्रकाराना:-कम म - तद- ·सु. ३ स्कन्ध. ४ अध्याय. ] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः । त्यादि । एतेन सजातीयविजातीयभेदस्य प्रामाणिकता दर्शिता । ननु भक्त्वेवम् , तथापि विषयान्तर. विषयकज्ञानेन तमाशाभावे तन्नामः केन वक्तव्य इत्यत आहुः देशेत्यादि । नन्वेवं सति देशाद्यन्यतम- स्य नाशकस्य तत्र तत्र सुलमत्वात् स्थिरत्वं तस्य दुर्धटमेवेत्यत आहुः-विहिता इत्यादि । तथा च नाश- कवत्पोषकस्याऽपि सत्त्वात् न स्थैर्यदौर्घट्यमित्यर्थः । एतेन ही(मीरित्येतत् सर्वं मन एवेति श्रुतियोधित मनोधर्मत्वमपि तस्य स्मारितम् । तेन सिद्धमाहु-तत्रेत्यादि । तत्रेत्यन्तःकरणे । प्रयत्नेनेति स्थापक- व्यापारेण । एवं स्थैर्यहेतुमुक्त्या सर्वदा सर्वस्फूर्त्यभावे हेतुं स्फुटीकुर्वन्ति-गृह इत्यादि । तथा चोद्दीपक- समसमवधानस्यासादिकत्वान्न सर्वदा सर्वस्फूर्तिरित्यर्थः । नन्विन्द्रियाणां जनकत्वे सर्वदा कुत्तो न सर्व शानानां जननमित्याकालायामेतेषामेव सहकारित्वमाहुः-अजनितस्येत्यादि । सामग्री समवधानाभाधान सर्वदोत्पचिरित्यर्थः । अग्रे तत्मकाराणां भेदान वक्तुं तन्नामानि तस्वरूपं चाडु:-तदेवेत्यादि । एकत्वे प्रतिशरीरं मिन्नवस्थित्यनुपपत्तिमाशङ्ख्याहुः-तस्येत्यादि । उपपत्तिरित्याविर्भावः । तथा चैवमाविर्भावभेदालानुपपतिरिन्यर्थः । एतेन व्यापकत्वमपि तस्य योधितम् । तेन मीजयोनिप्रतिप. तिन्यायन घटाकागन्यायेन चैकस्यैवानेकत्वं परिच्छिन्नत्वं चोपाधियशात् सिद्धयति । आनन्त्येऽपि तत्प्रकारज्ञानोपायमाहुः-आनन्त्य इत्यादि । तथा चैवं राशिभेदेन तत्पकारज्ञानं सुघटमित्यर्थः दश प्रकारान् स्फुटीकुर्वन्ति-आश्रयेत्यादि । मुख्यमिति । कारणभूतम् । इदमेकं निर्विषयम् । द्वि- तीयं भगवद्गुणरूपं नित्यं सविषयम् । एतेन जीवरूपं ज्ञानं पूर्वस्य तद्धर्मरूपं तु द्वितीयस्यांश इत्यपि बोधितम् । तदेवेति । गुणरूपम् । सृष्टपर्थमपि । नामसृश्यर्थम् , वैदिकसृष्टयर्थ वा। तेन वेदा- स्मकशब्दशरीरविशिष्टं तृतीयम् । अनन्तमिति । 'अनन्ता वै वेदाः' इति श्रुतेरनन्तन । इदमेव , 'स एप जीवो विवरप्रसूतिः' इत्यत्र ये(१)(मे) व्यत्तिरियं हि वाणीति वैखरीरूपं वेदात्मकत्वेनोचम् । ततः शब्दसृष्टिमाहुः-पश्चादित्यादि । ' सर्वेषां स तु नामानि रूपाणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्दम्य एवादी निर्ममे स महेश्वरः' इति स्मृतौ तथा कथनात्तथेत्यर्थः । इदं विकृतशब्दशरीरविशिमं तुरीयम् ! पञ्चमादिरूपाणि वक्तुं केवलस्य तस्याश्रयभेदमाहुः-तदेवेत्यादि । आश्रयत इति । अर्थप्रकाशरूपेण लोके प्रकटीगयितुं तदुभयममितिष्ठति । पञ्चम रूपमा:-तत्रेत्यादि । प्रभेषाश्रपमिति । च्याफयात् भोपा वच्छिन्नम् । अन्यानि पञ्चाहुः-प्रमातरीत्यादि । एवेनैतेषामव्यापकत्वं घोधितम् । एकति । निर्षिफ- स्पकत्वेनैकथा । ननु बहिरिन्द्रियाणां पञ्चसङ्ख्याकत्वात्तैर्नानाविधमविकरुपकज्ञानजननदर्शनाच कथं तत्रैकपेत्यत आहुः-विशेपा इत्यादि । सविकल्पकरूपा विशेषास्तु विपयाश्रयं ममेयरूपं यज्ज्ञान सेन कृता या द्विगुणता, प्राथमिकसंयोगेन ज्ञाने जाते तदुचरं विषयविमर्पणाय पुनश्चतुष्टयसंयोगे यद्विशिष्टज्ञानं तद्रूपा तया प्रकाशिताकारा भवन्तीति तेषामनुप्राहकान्तरजन्यवान्न तैरिन्द्रियै (नि?) ओनस्यैकविधत्वमा इत्यर्थः । तछन्तःकरणे कथं चतुर्धेत्याकालायां तत्राकारभेदेन भेदानाहुः-तत्र मनसेत्यारभ्य चित्ताश्रय- मित्यन्तम् । अन्यदेति । जाग्रत्स्वप्नयोः चित्तलयप्रकारस्तु सप्तविंशे स्फुटीकार्यः । एवं ज्ञानस्य दशप्र. कारान् जन्यस्योत्पत्तिप्रकार चौकत्या. स्थितिनाशयोः प्रकारं सप्रमाणमुपपादयन्ति-तस्य चेत्यादि । शा. खादिभिरिति । "स्थिरबुद्धिरसंमूढः" प्रसन्नचेतसो ह्याशु घुद्धिः पर्यवतिष्ठते " इत्यादिशास्त्रेण स्मृ- त्यत्ययाऽनुपपत्तिरूपया साधकयुक्त्या विक्षणावस्थायित्ववाधिकया गौरवरूपयुक्त्या नेत्यर्थः । रूप्यत इति हेतुोधनपूर्वकमुच्यते । नाशप्रकारमाहुः-पूर्वोक्तेत्यादि । पूर्वोक्तमर्यादामाव इति । विहितार्थसं- सर्गाभावे । तति । मर्यादाभावे सामान्यतो नाश वा । ननु पूर्व देशादीनां नाशकत्वमुत्तम् , इदानी वाणरिपेश्वरी पा.

·] २१ सु.३ स्कन्ध.४ अध्याय. श्रीपुरुषोत्तमजीगहाराजकृतः। भाव्यमाना ज्ञेयाः । तं चेति । चोऽप्यर्थे । एवं कृतवानित्यन्तेन विचाराकारः सपृहीतः । ४ अहमित्यत्र । अतो द्वितीयं चीजमिति । एवमिच्छाया आकारात् मोक्षकारणीभूतमाशैव कार्येति निश्चयरूपं वीजम् । द्वादशात्मेति । 'सैपा त्रय्येव विद्या तपति, य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' इति श्रुत्युक्तः । अनेनैवेति।नाऽनुध्यायाहून् शब्दानिति श्रुतेरेवमपरविद्यास्थानातिक्रमेणैव। ननु यदि पूर्वायस्थात्यागे एतावदेव कारणम् , तदैकादरो स्कन्धे किमित्यन्यथोक्त मित्यत आहुः-मुक्ताधि- स्यादि । अवक्तव्यत्वादिति । अत्रोत्तत्वेन पुनरवक्तव्यत्वात् । अन्यथेति चैराग्येण गोविचरणपूर्वकम् । तथा च विस्तारार्थ अन्यथोकवानित्यर्थः । अरण्यात्मिकेति । ' अरब हवै ग्यवार्णवो ब्रह्मलोफे ' इति श्रुतेः, अरनामामृतम्भोधियॆनामामृतसागरः ' इति स्मृतेश्चनझलोकत्वेन तदात्मिका। पदार्थाविस्म- रणादिति । बदरीपदयौगिकार्थाविस्मरणं विधाय । ५ अधापीत्यत्र । लक्ष्यते इति पृष्ठत इति पदेनाजहत्स्वार्थया योध्यते । .

·- २० प्रकागः। [ श्रीमद्भागवत काध मायाया उच्यते इत्यत आहे:-तस्या इत्यादि । ननु तम्या एव ज्ञाननाशकत्वे पतेषामउपयोगात् । पूर्वोक्तमसङ्गतामित्याशदायामाहु-त इत्यादि । यथायथमिति दशकाराभ्या स्वरूपतः, दव्यकर्तृभ्या स्थानतः, मन्त्रकर्मभ्या गुणत इति । तथा च विशेषनाशे तेपामुपयोगान पूर्वोत्तमसनतमित्यर्थ । एव नाशं व्युत्पाद्य प्रकृते यदृना बुद्धेन सामान्यतो नाश , किन्तु विशषत इति वोवयित त विशेषमाहु अत इत्यादि । बुद्धयाश्रयमिति शरीगभिमानरूपन् । अधस्तात् पतितमिति । बुद्धेमरिनभागे तामसेंड शत पतितम् । तथा चैव शरीराभिमतेमलिनदेशे पाते कालेन स्वरूपतोंशान्नाशितम् , निषिद्धया पान क्रियया च गुणतोऽशान्नाशितम्, तदा तेपा म्वस्मिन्नुत्कपेऽन्यस्मिन्नपकर्षे च भाते तचद्दोपाशरपूर्तिरभूत् । तेन कार्यान्तरमाहु -माययेत्यादि । विषयाश्रयाधारामिति । विषयो दोष , तदाश्रय पुरुष , स आधार यस्य तत्तथा । तथाच पूर्व दोपारो स्फुरिते ततो मायया अविद्यमाने प्रत्यनीकत्ये बुद्धायुपस्थापिते तादृशैक्यैि मर्म स्पृष्टपन्त । अत प्रमाणज्ञानोत्पन्नत्वेऽपि तस्मिन् मायया विजातीयसंवरनात् तद्गुणाशनिवृत्तौ तजन्या स्मृतिरप्रमाणभूता जातेति तया तथा करणात् तादृश्या स्मृते स्वरूपतो गुणत फलतचाप्रामाण्यमित्यर्थ । २ तेषामित्यन्त्र । तेज:प्रकाशापेक्षमिति । विषयालोकससगेण तमोनाशात् स्वोत्पत्तौ तत्सापेक्षम् । ३ भगवानित्यत्र । एव तेपामित्यादि । यादवाना स्नेहेन वर्तमानतया च स्थिति मैरेयपानरूप साधनविपरीतस्मृत्याख्यबुद्धिवृतिविशेपरूपसाध्यभावेन पूर्वोक्तरीत्या तिरोभावयिता, तथा तिरोभाव प्रापकस्य भगवतो यादववर्तमानत्वस्थापनासामर्थ्य तिरोभावयितु अनैश्चर्यतिरोभावसाधन स्वात्ममार्गग त्यवलोकन तत्साध्यमसामर्थ्यतिरोभाव चाहेत्यर्थ । तस्य मायाया इति । तद्वयामोहिकाया मायायाः । पूर्वोक्तामिति । ' मिथो यत् । इत्यत्र विचारितमर्दनरूपाम् । उत्तरत्रेति । व क्ष्यमाणे कायें । द्वयेनेति । गुणाना स्वरूपस्य च स्थापनेन । आश्रयाभावेनानश्वर्य निराकृतवा निति । अनायमर्थः । यदा भगवान् स्वरूप लीलामुभय वा तिरोधापयितुमिच्छति, तदा व्यामोहिका चिदशमाया विस्तारयति, माययैव तिरोभाव इति । तस्याश्च पडाश्रया पूर्वमुक्ताः । तेषु देशकर्तृ मन्त्राणा प्रकृते अभावात् कालद्रव्यफ्रियाभ्यस्तामुत्थापितवान् । ततम्तया तत्तदृद्धिषु व्यामोह उदपादि । ततस्त सहकृत्य प्रत्यनाकत्वेन भासमाना विषयतारूपास्ते ते तचबुद्धि प्रति प्रत्यायिता , तो व्यामुग्वाना लीलामध्यपातिना शस्त्रातिद्वारा तेपा प्राकृतानि शरीराण्यन्यथाकृत्य तेभ्यो देहेन्यो वैकुण्ठपुरवासिन साकारानुद्धृत्य स्वस्थान प्रापितवानिति तेषा विद्यमानत्व रीला, तत्सम्बन्धिनित्यत्वस्था पफैदवाक्यस्तदर्थाभिज्ञवैष्णवसङ्गेन च ज्ञात भवतीति वेदेषु गुणस्थापनेनैश्वर्य सिद्धीकृत्य वैष्णवेषु स्व रूपस्थापनेनैश्वर्याधार सिद्धीकृत्य, ऐश्वर्याश्रयाभावेन प्राप्स्यमानमनेश्वर्य भगवत्त्वेन निराशतवानित्यर्थ । चीज इति । शुद्धसत्वाविर्भूत अक्षरात्मके । ननु सृष्टयर्थमेव अवशोक्तौ कि मानमत आहुः-एतदर्थमि त्यादि । यथेत्यादिनोत्तस्यार्धम्य ज्ञापनाय तथोत्तेत्यर्थ । नन्वेव सृष्टयर्थं प्रवेशेऽप्यधिकारे क उपयोग इत्यत आदु -अयमित्यादि । अयमिति बुद्धिस्थ । रूपमिति भूतानि । विषय इति मात्रा । नन्येव तेषा पथधिकारोपयोगिमूतादिरूपतेत्यत आहे -पीजेत्यादि । तथा चैतपा तत्र तत्र वीजरूपेण प्रवेश एवा- धिकारसिद्धरेतेपा तथात्वमियर्थ । अग्रे ब्रमशापापदेशेनेत्या वक्ष्यगाणायाश्चिन्ताया अधिकारकारणत्व योमयितुं वृक्षारोपवेगादिवोषितं तदाकारमा-विष्णोरित्यादि । अत इति । वैष्णवद्वैपिद्धयादधिकार मटिकारणभूत पनि भमूलोपदेशननियारपोपायचातुर्यण म्बजातेपुवैष्णपुग्थापयित्वा मोक्षकारणीन स्थायाषिपंतगामियया ग्थापयितु तथा वृतयानित्यर्थ नपस्वियादि । एता रशिस्तु पांजरूपेणानु त - ·सु ३ स्कन्ध ४ अध्याय ] श्रीपुरषोत्तमजीमहाराजहत । भाव्यमाना ज्ञेया । तं चेति । चोऽप्यर्थे । एव कृतवानित्यन्तन विचाराकार समृहीतः । ४ अहमित्यत्र । अतो द्वितीयं वीजमिति । एवमिच्छाया आकारात् मोक्षकारणीभूतमा व कार्यति निश्चयरूप बीजम् । द्वादशात्मेति । सेपा अग्येव विद्या तपति, य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' इति श्रुत्युक्त । अनेनैवेति । नाऽनुभ्यायाहून् शब्दानिति श्रुतेरेवमपरविद्यास्थानातिक्रमेणैव। ननु यदि पूर्वायस्थात्यागे एतावदेव कारणम् , तदैकादशे स्कन्धे किमित्यन्यथोक्तमित्यत आहु-मुक्तावि त्यादि । अवक्तव्यत्वादिति । अत्रोत्तत्वेन पुनरवक्तव्यत्वात् । अन्यथेति वैराग्येण गोविचरणपूर्वकम् । तथा च विस्तारार्थ अन्यथोक्तवानित्यर्थ । अरण्यात्मिकेति ।' अरब हवै एयथार्णवौ ब्रह्मलोफे ' इति श्रुते , अरनामामृतम्भोधियॆनामामृतसागरः ' इति स्मृतेश्च ब्रह्मलोकत्वेन तदात्मिका। पदार्थाविस्म रणादिति । बढरीपदयौगिकार्थाविस्मरणं विधाय । ५ अथापीत्यत्र । लक्ष्यते इति पृष्ठत इति पदेनाजहत्स्वार्थया योध्यते । ६ अद्राक्षमित्या । अभिप्रेतोऽर्थ इति । स्वकुलसंहाररूप । गुणोपसहार इति । चतुर्रक्षण्यास्तृ- तीयाध्यायस्य तृतीये पादे । अनेनेति । निर्व्यग्रतया आसीनत्वेन | मध्ये विचयनोक्तेस्तात्पर्यमाहु -अनेन विचारेत्यादि । गुणोपसहारे पूर्वोक्ता एव गुणा उपास्ये मननीये च रूप उपसहता इति यौत उक्ता- स्तरस्थानमाहु-एव प्रमेय इत्यादि । प्रमेय इति प्रमेयाविरोधप्रतिपाटके द्वितीया याये। तनायपादद्वयेन सा हयादीनि मतान्यपाकृत्य तृतीयादिपादद्वये वियदादिसर्ववस्तुकारणत्व प्रतिपादितम् । तत्रापि तदभि- ध्यानादेव तु तल्लिंगात् स ' इति सूत्रे आकाशादिकं सृष्ट्वा तेषु तत्तद्रूपेण स्थित्वा तत्तत्कार्य स्वय- करोतीति प्रतिपादितम् । तेनैकत्वमासीनत्व च स्फुटमेव सिद्धम् । तत्रैक्यविचार्यमाण स्पजीवस्याऽपि तदात्मकत्वं बोधयत्तस्यैव निरुपाधिप्रियत्वे पर्यवस्यति । स्थितिस्तु विचार्यमाणात् तत्तद्वस्तुनियामकता भगवति बोधयन्ती अक्षरादपि परत्वेन तावत्पर्यन्तस्य नियम्यतया अक्षरस्याऽपि भगवान् पनिरियन पर्यवस्यतीत्येव चतू रूपं तत्र निरूपितमित्यर्थ । अग्रिम रूपत्रय प्रथमाध्याये निरूपितमित्याह -साधने- त्यादि । तत्र हि जन्मायधिकरणे सृष्टिस्थितिभङ्गकर्तृत्वं प्रतिपादितम्, तथावान्तरकार्ये ब्रह्मादिरूपेषु नियतमित्यण्डसम्बन्धिस्वपि सृष्टयादिपु तदेव निरूप करणतया सिध्यतीति साधनत्वेन तत्रय प्रतिपादि तम्, तथा च समन्वयेक्षत्यानन्दमयाधिकरणेषु रमणार्यादीना त्रयाणामेव हेतुतया प्राधान्यात् सचि दानन्दात्मकं रूपत्रय फलत्येन प्रतिपादितमिति द्वेधा रूपत्रय निरूपितमित्यर्थ । तदेतद्विभजाते-तो त्यादि । अपञ्चत्यादि । द्विविधप्रपध्यफरणाद्विराज सौमगमाजनत्वाच्च तैर्युक्तः । अनेन सत्तरत्वमुक्तम् । द्वितीये शब्दफर त्वम् । तृतीये आनन्दफरत्वम् । तन हेतुमाहु -स्वरूप इत्याद । भूमस्वरूपे म्ये महिम्नि प्रतिष्ठित इत्यनेन म्यप्रतिष्ठिताया(?)एव श्रवणादित्यर्थः।पुर पूर्तिकमर्थमाहुः-श्रीवत्स इत्यादि। अफेतनपटात् सिद्धमन्यमप्यर्थमाहुः-अनाश्रितलेनेत्यादि । एरेनेति । श्लोकेन । अत्र सर्वहेतुवादपरिहारः प्रमेयनिर्णय | प्रमाणाध्यायसमाप्ती सर्वाधारत्वेनानाश्रितत्वस्यैव सिद्धत्वादाधारराहित्य प्रमाणनिर्णयो योध्य । इतरावित्यादि । प्रवाहाद्वेदमार्गस्थितत्वाद्रमा, अमहत्याद्वैराग्याच शिव इत्यर्थ । गुणोपसंदारे तुं सर्वविधाविषयत्वेनेकत्वम् , वेदकसमधिगम्यत्व चेति द्वय सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणे सिद्धम् । आसीनत्य 'व्याप्तथ समजमम्' इत्यत्र सर्वव्याप्तियोधनेन । विशेषतो वैष्णवसमीपे म्पित्तिस्तु चतुर्थस्य प्रयमे आसीन: सम्भावादितिस्पे। प्रियस्य कार्यास्यानाधिकरणम्य द्वितीयवर्णके मम्यय प्रतिपादितम् । पसित्य तु प्रह - ·२२ प्रकाश.. | श्रीमागी- आत्मगृहीत्यधिकरण | प्रियशिरस्त्याधिकरणसिद्धस्य निरुपाधप्रियस्यैवानन्दमयस्य सर्वनियामफरवयोधनाता आनन्दमयाधिकरणविषयवाक्ये ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति । ब्रह्मणः पुच्छत्वथावणेन नियम्यस्वसिद्धया पुरुषोत्तम तन्नियामकत्वमर्थवलादेव सिद्धयति । तत एवाकेतनत्वमपि, श्रीनिकेतत्वं पुरुषविधायिकरणे पुरुषसूक्ते " स भूमि विश्वतो वृत्वा" इत्यनेन प्रपञ्चसाहित्यस्य " सं यज्ञं बर्हिपि प्रीक्षन् " इत्यनेन यज्ञसाहित्यस्य, " तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् " इति पुरुषसूक्तव्याल्याने स्मृत्या श्रीसाहित्यस्य तिद्धत्वादिति । ७ श्यामावदातमित्यत्र । श्यामत्वेनाप्रकाशत्वे प्राप्ते तद्वारणायावदातपदमित्याशयेनाहुः-मध्यन्दि- नेत्यादि । " तन्मध्ये यत्कृष्णं तदनस्य " इति श्रुतेः, पार्थिवं यत्कृष्णं तत्सदृशं यद्धिरण्मयपुरुषस्य भा. स्वरं श्यामरूपं तद्वदित्यर्थः । ननु ताशभास्वररूपे किं मानमत आदित्येत्यादि । अत्रादित्यतुल्यवर्ण- त्वस्य ब्रह्मणि बोधनादादित्यान्त स्थितेऽपि तवर्णतास्तीति तथेत्यर्थः । सदृशयदाभावे तु प्राम्जलमेव तत् । एतेन सिद्धमन्यमप्याहु.-अनेनेत्यादि । भगवति तत्सारूप्यकथने न तस्मिन्नपि भगवद्धर्मस्यैव संक्रान्त- स्वात् सापि भगवन्नामिका उक्ता भवतीत्यर्थः । विरजत्वेन सिद्धं फलरूपत्वमाहुः-व्यापीत्यादि । "क्षय- न्तमस्य रजसः पराके" इति श्रुतेरित्यर्थः । उत्पादकेत्यादि । उत्पादकं रजस्तज्जन्य कर्म चादृष्टरूपं तत् संस्कृतभूताभावः । स च रजस्तमोराहित्यबोधनेनैवोक्त इत्यर्थः । एवं सर्वधर्मप्रत्यायनप्रयोजनमाहुः- मुक्तीत्यादि । अनेनेति । उपदेशार्थ तादृपप्रदर्शनेन । प्रकर्षः साधनसाहित्यमिति । लोचनपदेन विचारक्रियाया अपि लाभादत्र शक्तिद्वयमपि बोध्यते । तत्र ज्ञानशक्तौ शान्तिप्रकर्षः। क्रियाशक्तावारुण्य साधनसाहित्यमित्यर्थः । एतेन सिद्धं फलरूपमाहु.-अनेन सार्टिरित्यादि । अनेनेति प्रकर्षबोधनेन । प्रकर्ष- मात्रस्यैव तुल्यैश्वर्यत्वप्रयोजकत्वात् । अन्यथा “ न तत्समश्च " इति श्रुतिविरोधापत्तिरिति भावः। इदमित्यस्यैव विवरणं ज्ञानेत्यादि । । एनावानिति । प्रकृष्टज्ञानक्रियाशक्तिमान् । ननु ततोऽधिको रसात्मा तस्यात्राप्राकट्यादिति । अनेनेत्यादि । ज्ञात वकथनेन । "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यत्रोक्तं तदुक्तमित्यर्थः । तर्हि पदान्तरस्य किं प्रयोजनमत आहुः-उभयोरित्यादि । उभयोरिति वा- मदक्षिणभागयोः । ज्ञापितमिति भावे क्तः । ज्ञापनमिवेत्यर्थः । कथं तज्ज्ञापनात्मकमित्यत आहुः-अत्रे- ·, . सु ३ स्कन्ध ४ अध्याय ] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजरत । पयवाक्येऽन्यस्य ब्रह्मणा स्पद्धिंतुमसामर्थ्यम्य प्रतिपादनात् । तस्य च क्रिययेव ज्ञानेनाऽपि तुल्यत्वात् । सारूप्यादिप्रदत्व च हानौ तूपायनेत्यधिकरणे। तत्र ब्रह्मप्राप्त्यर्थ तरं.१) कैर्धर्मः साम्यमिति विचारे सारूप्या- दिचतुर्दातृत्वस्यार्थवलादेव सिद्धेः । भक्त्यादिमि सायुज्यदातृत्व गतेरित्यर्थवत्त्वमित्यधिकरण । तत्र म. र्यादापष्टिभेदेनामीकारम्य तत्तत्फलहेतुत्वबोधनेन, मयादामार्गीयाझीकारे यथाधिकार विहितमत्त चादिसा. धननिवशादिति । एतेनैव ब्रममावप्रदत्व तत्साधनसमुपनिवेशश्च सिद्धयतीति वाध्यम् | ८ वाम ऊरावित्यत्र अधिश्रित्येत्यस्य ल्यवन्तत्याङ्गीकारेऽध्याहारापत्तिरिति तन्नित्त्यर्थ पक्षान्तरमाहु - दक्षिणमित्यादि। तथा चाथिन्नित्यपद क्यान्त तेन नाऽध्याहार इत्यर्थ । अनेनेति वामोरी दक्षिणचरणस्था पनकथनेन । तद्वयाकुर्वन्ति-वामा इत्यादि । अनातिसाधनत्वेन मार्गसम , जरे स्नेहाख्यगुणसत्त्वेन स. रोरुहपद प्रेमजन्य श्रवणादिपर बोध्यम् । आश्रित इति छायार्थमाश्रित । द्वितीयोऽर्थ श्रीधरव्याख्यात समृहति । एतेन कथ कर्मयोध इत्याकाहाया व्याकुर्वन्ति-अर्भाणामित्यादि । तथा च बालमुखदायक- पेनारणिजन्यत्वेन चान कर्मनोध इत्यर्थः । सचितमिति, अपोपसर्गस्य वर्जनऽपि शात्याद्वर्जितत्येना- शित इत्यर्थस्य द्योतनेन ताशकर्मणोऽनभिप्रेतत्व सूचितमित्यर्थ । अस्मिन् पक्षे वृत्तेरपि पारोक्ष्याया- ख्यानान्तरमाह -अपाश्रिता इत्यादि । अस्मिन् पक्षे अपाश्रिता कं अश्वत्थे यस्येति गडवादिसमासो यो धित । परिच्छेदरूपत्वादिति । तत्परिच्छदेन रूप्यन्त इति रूपाणि, भवत्युपासनाभेदाना तथात्वादि. त्यर्थ । पुर स्फूर्तिकमर्थमाहु -सर्वेपामित्यादि । तपस्यादीनीति । तपस इद तपम्यम् , यत्मत्ययस्तद्वितो- sy { शब्दविशेषसूचितमर्थान्तरमाडु -असित्यादि । 'रथो कुलेऽसिलं राति गजते योमही स्थित । सराम इति लोकेषु विद्वद्भिः प्रकटीकृतः' इति रामतापनीयमन्त्रे । आद्याक्षरमात्रेण धात्वर्थग्रहणदर्शनाद. त्रापि तयाक्तिौ न दोष इत्यर्थः । कर्मफलमित्यत्र कर्मेति भिन्न पदम् । अत्र कर्मत्यागो न मुबोधः। इति तदर्थ योगमाहु-पिप्पलानित्यादि (१) अन पिप्पल पिपलमिति द्विधा प्रयोगो दृश्यते । तत्र पका- रद्वयपक्षे पिप् काल । विसर्गपक्षे पि कालः । तत्रैकस्मिन् पक्षे पिप पान्तीति अन्यस्मिन् पीन पान्तीति तत्र सकारागमश्च योध्य । पक्षद्वयसहायाहुः-अविशेषणेति । अर्थस्य तौल्येन । तमेवा- थमाहु-सर्वभक्षकत्वादिति । अन पिप्पानि च रानि चेति पिप्पलम् , एक्वद्भावो विप्रहे चोध्य । एक- वचनविग्रहपक्षेऽप्ययमेवार्थ । एवमर्थस्याऽये स्फुटत्वादत्र पाठोऽप्येतदनुसारेण बौद्धव्यः। एतद्विशेषसचि. चितमर्थमाहु - अनेन वैराग्य इत्यादि। दैहिकानि प्राणधारणोपयोगीनि भिक्षाटनादीनि । नित्याना विच- क्षित स्वरूपमाह -सर्वदेत्यादि । स्फुटमग्रिमम् । साधनाध्याये तु वैराग्य प्रथमपाढाथ । ज्ञान द्वितीयस्य । फर्म तुरीयस्य भक्तिम्तृतीयस्य । तन्त्र सर्वात्मभावस्यैव मुख्यतया निर्धारितत्वादिति गुणोपसहारे तु भक्तिरूप- खलिगभ्यस्त्वाविकरणे तत्र भक्तिमार्गीयस्य सर्वात्मभावस्य भगवद्रूपत्वनिर्धारणादिति तत्माप्यत्व स्फुटमेव । ज्ञानरूपत्व त्वक्षरधियामित्यधिकरणे । अक्षरस्य मानप्रधानत्वादिति ज्ञानप्राप्यत्व स्फुटमेय । स्वानभिमेत- काम्यकर्मफरदातृत्वं तु नानाशब्दादिभेदादित्यायधिकरणत्रये स्फुटम् । वैराग्य तु ताशकणातत्परम्य चानभितत्वाचेप्येव सिद्धम् । न था तत्सहभावाथुतेरित्यधिकरणे । सर्वरूपत्व समहाराधिकरणे । एव पोडशाधिकरण्यमानि विशेषणानि योधितानीति प्रतिभाति । ९ तस्मिन्नित्यत्र । प्रलसमानत्वादिति । ब्रमणे यथा आश्रयरीला उपदिष्टा तथोद्धवायेदानीमुप- देव्येति तच्छ्षणाधिकारित्वेन तथात्वात् । उत्तमिति । व्यायपादैनोपनिषद्धम् । माप्राप्यम तमिमी या ·- INE47-- भागगृहीत्यधिकरणे । पियशिरस्त्यापिपरणसिद्धाय निगपापभियाययानसम्पायनमापायांमनाना भागन्दमयाधिकरणविषययायये ब्रह्म पुगएं प्रतिष्ठति । प्राण पुरावयापन नियमनिया पुरषोध तनियागफरय मधवरादेय सिद्धयति । तस एयाकतनत्यमपि, नियमावं पुरपविधाविकरण पुरुपसूक्ते " स भूमि विश्वतो त्या " इत्यनेन मपयसादियाय " या पिनोधन "ल्यनंग यज्ञसाहित्यस्य, " तद्गा यस्तुसाराणा सांभगस्प प भाजनम् " इति पुरुषाच्यात्याने त्या यीसाहित्यस्य सिदत्यादिति । ७ श्यामावदातमिस्या । श्यागत्वेनाप्रकाशये प्राम तद्वारणायापदातपदमित्यापनाः-मध्यन्दिः नेत्यादि । " तन्मध्ये यत्कणं तदनस्य " इति श्रुतेः, पाधियं यत्कृष्ण सदृशं यदिरमयपुरम्य मा. स्वर श्यामरूपं तद्वदित्यर्थः । ननु वारशभारपररुपे कि मानमत आदित्यस्यादि । मादित्यस्यवर्ण- स्वस्य ब्रमणि पोधनादादित्यान्तास्थितेऽपि तर्णितास्तीति तथेत्यर्थः । सदशपदामाये प्राम्गरमेय सत् । एतेन सिद्धमन्याप्याहु.-अनेनेत्यादि । भगवति तत्सारूप्यकेयने न तस्मिन्नपि भगवदमस्येव संत्रान्त. स्वात् सापि भगवदामिका उक्ता भवतीत्यर्थः । विरजत्वेन सिद्ध फलरूपत्वमादु.-प्यापीत्यादि । "धर- न्तमस्य रजसः पराके" इति श्रुतेरित्यर्थः । उत्पादकत्यादि । उत्पादक रजस्तजन्य कर्म चादृष्टाफ तत् संस्कृतभूताभाव. । स च रजस्तमोराहित्ययोधनेनेवोश इत्यर्थः । एवं सर्वधर्मप्ररयायनप्रयोजनमा:- मुक्तीत्यादि । अनेनेति । उपदेशार्थ तापप्रदर्शनेन । प्रकर्षः साधनसाहित्यमिति । लोचनपदन विचारक्रियाया अपि लामादत्र शक्तिद्वयमपि चोध्यते । तत्र ज्ञानशक्ती शान्तिप्रकर्षः। क्रियाशक्तावारण्य साधनसाहित्यमित्यर्थः । एतेन सिद्ध फलरूपमाहु.-अनेन सार्टिरित्यादि। अनेनेति प्रकर्षबाधनेन । प्रकर- मात्रस्यैव तुल्यैश्वर्यत्वप्रयोजकत्वात् । अन्यथा “ न तत्समध" इति श्रुतिविरोधापतिरिति मायः। इदमित्यस्यैव विवरणं ज्ञानेत्यादि ।। एनावानिति । प्रकृष्टज्ञानक्रियाशक्तिमान् । ननु ततोऽधिको रसात्मा तस्यानाप्राकट्यादिति । अनेनेत्यादि । ज्ञात वफथनेन । "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यत्रोक्तं तदुक्तमित्यर्थः । तर्हि पदान्तरस्य कि प्रयोजनमत आहुः-उभयोरित्यादि । उभयोरिति वा- मदक्षिणमागयोः । ज्ञापितमिति भावे क्तः । ज्ञापनमिवेत्यर्थः । कथं तज्ज्ञापनात्मकमित्यत आहुः-अत्रे. न्यादि । पदमिति । अससम्तं पदन्नयं विदितं सम्मादिति समासमभिप्रेत्याहु:-फालेत्यादि । तथा च ज्ञानविषये रूढं विदितपदमुक्तयोगद्वयोपकृतं सदेव तावन्तमर्थ बोधितवदित्यर्थः । अत्र गमकमाहु.-अ. न्यथेत्यादि । अहन्ताममताभाव इति। " वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयो.। आप चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा" इत्यनुशासनात् पीतपदमपीतार्थक सदहन्ताद्यभावं बोधयतीति तथा । अवस्थात्रयं जाग्रदादिरूपं बोध्यम् । एक्पद्यसूचितमर्थमाहु -एकमित्यादि । एतत्रयं समुच्चितमे सा- धनमित्यर्थः । फलाध्याये तु ब्राह्मणेत्यधिकरणे द्वादशाहसूत्रे सारूप्यदेहेन्द्रियामुहीनानामेव साकारत्वेन सारूप्यात् सिद्धयति । भोगसाधनेनैव सामीप्यसाटिंसालोकान्यपि सिद्धयन्ति । सायुज्वं त्वनावृत्तिसूत्रे "अनारत्तिः शब्दात् " इत्यस्य पुनः कथनेन मुख्याधिकाररहितानां साधितम् । गुणोपसहारे तु रजस्त- मोराहित्येन प्रकाशकत्वं पुस्पविद्याधिकरण एव सिद्धयति । " आदित्यवर्णम्" इति श्रुतेस्तद्विषयवा- क्ये सत्त्वात् । रजोराहित्येन निर्दोषत्वं वेधाधिकरणे । तत्र विभूतिरूपस्य मुख्यप्राणस्य निर्दुष्टतास्था- पनेन कैमुतिकेनेव भगवतो दोपराहित्यस्य सिद्धत्वात् । प्रकृष्टज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वं सम्मृत्यधिकरणे । तद्वि १ इन पर्व प्रियशिरस्त्पाधिकरणे इत्यपि लभ्यते २ तत्साम्प्यके भनेस्व. पुस्तोधूपलभ्यते,, ·सु ३ स्कन्ध ४ अध्याय ] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृत । षयवाक्येऽन्यस्य ब्रह्मणा स्पद्धितुमसामर्थ्यम्य प्रतिपादनात् । तस्य च क्रिययेव ज्ञानेनाऽपि तुल्यत्वात् । सारूप्यादिप्रदत्व च हानौ तूपायनेत्यधिकरणे। तत्र ब्रह्मप्राप्त्यर्थ तर ?) कैर्धः साम्यमिति विचारे सारूप्या- दिचतुर्दातृत्वम्यार्थवलादेव सिद्धेः । भनत्यादिमि सायुज्यदातृत्व गतेरित्यर्थवत्त्वमित्यधिकरण । तन म. र्यादापष्टिभेदेनाङ्गीकारम्य तत्तत्फलहेतुत्वबोधनेन, मयादामार्गीयालीकारे यथाधिकार विहितभक्तयादिसा- धननिवशादिति । एतेनैव ब्रह्मभावप्रदत्व तत्साधनसमुपनिवेशश्च सिद्धरतीति बोध्यम् । ८ वाम ऊरावित्यत्रा अधिश्रित्येत्यस्य ल्यरन्तत्वाङ्गीकारेऽध्याहारापत्तिरिति तन्नित्यर्थ पक्षान्तरमाहु - दक्षिणमित्यादि। तथा चाधिचित्यपढ क्यबन्त तेन नाऽध्याहार इत्यर्थ । अनेनेति वामोरी दक्षिणचरणस्था पनकथनेन । तद्वयाकुर्वन्ति-वामा इत्यादि । अवार्गतिसाधनत्वेन मार्गक्रम , जरे स्नेहारमगुणसत्त्वेन स. रोरुहपद प्रेमजन्य श्रवणादिपर बोध्यम् । आश्रित इति छायार्थमाश्रित । द्वितीयोऽर्थ श्रीधरव्याख्यात समृहीत । एतेन कथ कर्मयोध इत्याकाङ्काया व्याकुर्वन्ति-अर्भाणामित्यादि । तथा च वार सुखदायक- स्येनार णिजन्यत्वेन चाऽत्र कर्मबोध इत्यर्थः । सूचितमिति, अपोपसर्गस्य वर्जनेऽपि शक्तत्याद्वर्जितत्वेना- थित इत्यर्थस्य द्योतनेन तादृशर्मणोऽनभिप्रेतत्व सूचितमित्यर्थ । अस्मिन् पक्षे वृत्तरपि पारोक्ष्याया- ख्यानान्तरमाह -अपाश्रिता इत्यादि । अस्मिन् पक्षे अपाश्रितार्भकं अश्वत्थे यस्येति गडवादिसमामो यो धित । परिच्छेदरूपत्वादिति । तत्परिच्छदेन रूप्यान्न इति रूपाणि, भक्त्युपासनाभेदाना तथात्यादि त्यर्थ । पुर स्फूर्तिकमर्थमाहु -सर्वेपामित्यादि । तपस्यादीनीति । तपस इद तपम्यम् , यत्प्रत्ययम्तद्धितो- ऽत्र | शब्दविशेपसूचित्तमर्थान्तरमाहु -असित्यादि । 'रघो कुलेऽसिल राति गजते यो महीं स्थित । स राम इति लोकेषु विद्भिः प्रकटीकृत' इति रामतापनीयमन्त्रे। आद्याक्षरमा रेण धात्वर्थग्रहणदर्शनाद- त्रापि तथार्थोत्तौ न दोष इत्यर्थः । कर्मफलमित्यन कति भिन्न पदम् । अत्र वर्मत्यागो न सुषिः। इति तदर्थ योगमाहु -पिप्पलानित्यादि (१) अत्र पिप्पल पि पलमिति द्विधा प्रयोगो दृश्यते । तत्र पका रद्वयपक्षे पिप् काल | विसर्गपक्षे पि काल: । तत्रैकस्मिन् पक्षे पिप पान्तीति अन्यस्मिन् पीन पान्तीति तत्र सकारागमश्च योध्य । पक्षद्वयसगृहायाहु:-अविशेषणेति । अर्थस्य तौल्येन । तमेवा- थेमाह -सर्वभक्षकत्यादिति । अब पिप्पानि च रानि चेति पिप्पलम् , एक्वदायो विप्रहे योध्य । एक- वचनविग्रहपक्षेऽप्ययमेवार्थ । एवमर्थस्याऽग्रे स्फुटत्वादत्र पाठोऽप्येतदनुसारेण बौद्धव्यः । एतद्विशेपसचि- चितमर्थमा -अनेन राम्य इत्यादि। देदिकानि प्राणधारणापयोगानि भिक्षाटनादीनि ! नित्याना विव. क्षित स्वरूपमाह -सर्वदेत्यादि । स्फुटमनिमम् । साधनाध्याये तु वैराग्य प्रथमपादार्थ । बान द्वितीयम्य। फर्म तुरीयस्य । भक्तिम्तृतीयस्य । तत्र सर्वात्मभावस्यैव मुख्यतया निर्धारितत्वादिति। गुणोपमहारे तुमक्तिप- व लिगभूयस्त्वापि हरणे ठत्र भक्तिमार्गीयस्य सर्वात्मभावस्य भगवद्रूपत्वनिर्धारणादिति तत्माप्यत्व स्फुटमेव । ज्ञानरूपत्व त्वक्षरधियामित्यधिकरणे । अक्षरस्य नानप्रधानत्यादिति ज्ञानप्राप्यत्व स्फुटमेव । स्वानभिप्रेत- फाम्यकर्मफरदातृत्वं तु नानाशब्दादिभेदादित्यायधिकरणत्रये स्फुटम् । वैराग्य तु तादृशर्मणा तत्परम्य चानभिप्रतत्यातेप्येव सिद्धम् । न वा तत्सहभावाश्रुतरित्यधिकरणे । सर्वरूपस्य समहाराधिकरणे । एव पोडशाधिकरण्ये मानि विशेषणानि योधितानीति प्रतिमाति । ९ तस्मिन्नित्या । ब्राह्मसमानत्वादिति । बसणे यथा आश्रयीला उपदिष्टा तथोक्वायेदानीमुप- देष्टव्येति तच्छपणाधिकारित्वेन तथात्वात् । उत्तमिति । व्यामपादरत्रोपनियतम् । प्रहप्राप्त्वा तमिमी रया।

·२४ प्रकामः। श्रीमद्भागम- १० तस्येत्यत्र । नहीत्यत्र हिहता नोचित दत्यर्थः । ११ वेदेत्यन्न । तदेतश्चेति । साधनकरणम्, पदरिकाश्रमप्रेषणं च । अन्यार्थभवन प्रकारमार:-माह- भिवेत्यादि । श्रुतिस्तु तैत्तिरीयाणां ब्रामणे तृतीयाष्टकद्वादशमपाटकसप्तमानुवाकस्था | उपाय इति । बदरीगमनरूपः । १३ पुरेत्यत्र ! स्वस्य पुरुषोत्तमरूपत्वाभाये स्वयं कथं तादृशान् सृष्टचानिन्याकाहायर्या नाभ्यादिपद- तात्पर्यमाहुः--अमम्बन्धेनेत्यादि । कार्य हि कारणेन सम्बद्धमेवोत्पद्यते अयं तु साक्षात् सम्बन्धामायेन ना- भ्ये पझे निपण्णत्वेन समवेतसंयोगेऽपि ममवतत्याभावेनोभयविधकार्यरूपत्वाभावादित्यर्थः । तहिं किं तस्य स्वरूपमित्यत आहुः-तस्येत्यादि । अज इति पुरुषोतमरूपः । अत इति विद्वत्संमतत्वात् । १४ इतीत्यत्र । आइत एव घेति । अस्मिन् पक्षे सम्बोधनवस्तुनिर्दोशांशावादर एव हेतू इति में- दः । समासस्तु स एव । परमस्येत्यत्र परं-अभ्येतिपदच्छेदः । एकपदाभिप्रायेणार्थान्तरमाहुः-ज्ञानने- त्यादि । निवार्यत इति । भगवतः सकाशानिवार्यते । १६ कर्माणीत्यत्र । फलादाहेति । फलं सेवनम्, स्वरूपज्ञानं वा, तस्माजातं दोपमाहेत्यर्थः । अनेनति । बाधकनिवृत्तिप्रार्थनेन । भृजनहेतुर्भगवत्वं तेन । १८ ज्ञानमित्यत्र । प्रतिपाद्यतादृशमित्यत्र प्रतिपादीतपदच्छेदः । १९ इत्यावेदितेत्यत्र । आज्ञाया इति । अतो मद्युनमितिविचारयाक्ययोधितायाः । तथा सामा दिति । उद्धवे गुणार्दनस्याभावेन भगवरिस्थतज्ञानव्यवहारसामर्थ्यात् । २३ इत्युद्धवेत्यत्र । स्कन्धार्थविचारेणाऽग्रे का वा बुद्धिरुच्यत इत्याकाहायामाहुः-एवमित्यादि । निरूप्येति । सृज्यत्वेनोक्त्वा । अत्राप्रायोजकत्वादिति अधिकारऽनुकूलत्वात् । द्वयोःफलस्य विवरणं शोके तदपगमे चेति । सन्देहनिवृत्यर्थम् । कर्माणीत्यादिश्लोकद्वयोक्तसन्देहनिवृत्त्यर्थम् । नन्वत्र संशयरूपा बुद्धिरुच्यत इत्यत्र किं मानमित्यत आहुः-सन्देहेत्यादि । स इति बुद्धिवृत्तिविशेषः । २४ स तमित्यत्र । स्वस्येति परीक्षितः । २८ निधनेत्यत्र । स्कन्धार्थविचारेणाऽनिमग्रन्थ का बुद्धिरुच्यत इत्यपेक्षायों तामाहुः-विपर्यययुद्धि- मित्यादि । चोऽप्यर्थे । सकारणान्तां कारिकया विवृण्वन्ति-विपर्यय इत्यादि । तादृशाधिकारविरहेण मायया सिद्धान्तगोपने कृते सति शुकेन सिद्धान्तकथनेऽपि अस्य राज्ञो विदुरपृष्टे भगवञ्चरित्र एव विप- र्ययः, विपर्ययरूपा बुद्धिरुत्पन्नेत्युच्यते । तत्र गमकं पर्यवसानगेति । परिदृश्यमाननिधनरूपदार्थप्राहि- केति । इति सिद्धान्तादिति । अयं सिद्धान्तः प्रथमस्कन्धनिबन्धादवगन्तव्यः । न सप्तार्थी राजा बुद्धेति।' अनाहत्वाभवत्वकालात्मत्वात्मारामत्वाकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधत्वाप्रमत्तत्वदेवत्वरूपा राज्ञा पूर्व न बुद्धचरा(?) आकृति निश्चाययितुमाहुः-यादवाझतिमिति । एतमर्थ व्युत्पादयन्ति-यथेत्यादि । भेद इति ।आकृति- भेदः । कश्चनेति । प्रायो जापको नियतव्यञ्जकः । स्वबुद्धिरिति राज्ञो विपर्ययधुद्धिः । ३० अस्मादित्यत्र । प्रवेशं कुर्वनिति । अधिकारिबुद्धौ प्रवेश कुर्वन् । परोक्षवादत्वात् उत्सृन् शब्दा- थत्वाच नाऽन्न लक्षणादोषः । १ अननुकत्वादिति पान.

·1 . सु. ३.स्कन्ध. ५ अध्याय.] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः। ३२ एवमित्यत्र । शापादेरित्यादि । शापस्य न स्थितिबाधकत्वम् , कालस्य न सितिसाधकत्वमित्यर्थः लोकमतीतेत्यस्य तथात्वमित्यनेनान्वयः। विदुरोऽपीत्यत्र । तच्छेपत्वेनेति विपर्ययशेषत्वेन । एवमत्र. स्वाशेन भगवमवेशात् बुद्धिसं- स्कारण तत्सो निरूपितः। 'इति भीगोस्वामिपुरुषोत्तमजीमहाराजकृत-तृतीयस्कन्धसुबोधिनीप्रकाशे चतुर्थाऽध्यायविवरणम् ।। पश्चमाध्यायप्रकाशः ।. . अथ पञ्चमाध्यायं विवरिषवः प्रकरणान्तरस्यारभ्यमाणत्वात् पूर्वोत्तरप्रकरणसतिं निरूपयितुं द्वयोरप्यर्थं वदन्तो द्वाभ्यां पूर्वोत्तरभावं समर्थयन्ति-चतुर्णामित्यादि । अत्र सर्गनिरूपके स्कन्धे हि यतो हेतोराद्यः सोऽधिकारे निरूपितः । ततः कृष्णस्य पुरुषोत्तमस्य प्रथमपुरुपरूपेण प्राकट्यार्थ सर्गान्तरमीयते । अतः स एव अधिकार्येव तथा जानाति नाऽन्य इति सोऽत्यन्तमावश्यकः । तथा च हेतुहेतुमद्भावः सद्गतिरित्यर्थः । एवं सङ्गति निरूप्याने निरूपणीये सर्गद्वये न पूर्ववत् संस्कार्यता सृज्यानां किन्तु स्वरूपस्यैवोत्पत्तिरिति बोधनाय पन्चमे भूतानां स्वरूप बोधयन्ति- कृष्णार्थेत्यादि । तथा च भूतत्वमत्र जातत्वेनैव विवक्षितम् , न तु पृथिव्याद्यन्यतमत्वेनेत्यर्थः । ननु जातत्वस्य साधारणत्वादेतेषु भूतत्वं कयोपपत्येत्याकाहायां तदुपपादकं रूपमाहुः-वेद इत्यादि । पञ्चभि- रिति । आकाशादिभिः । बहुधेति । त्रयोविंशतितत्त्वरूपेण, तथा च वेदोक्तभूतव्यष्टितया तदायत्वेन रूपेण भूतत्वमित्यर्थः । अनिमाध्यायोक्तानां मात्रात्व उपपत्तिमाहुः-भाग इत्यादि । शरीरे। ब्रह्माण्डात्मके । तत्राध्याये निरूपिताः पदार्थी मात्राः। “निभिन्न तालु वरुणः " त्यादिना भोगस्य कथनात् पुरु- पभोग्यत्थमन्त्र मात्रात्वं विवक्षितम् , न तु भूतसूक्ष्मत्वं शब्दाद्यन्यतमत्त्वं वेत्यर्थः । तदनिमाध्यायोक्ताना. मिन्द्रियत्वमुपपादयन्ति-नानेत्यादि । अत्र शास्त्राण्युद्देश्यानि। मनो विधेयम् । तत्र युक्ति:-सन्देहपिनि श्रयाविति । तेनैवेति । उभयेन्द्रियमेरकेण मनसैव । तथा च सन्देहनिश्चयाभ्यां कार्याभ्यामनुमान. विषया शाखेषु मनस्त्वं बोधयित्वा उपलक्षणविषयाऽन्येष्विन्द्रियत्वं सकषितामित्यर्थः । (तदपिमाध्यायो- कानां बुद्धिरूपत्वमाहुः (१) तदमिमाध्यायोक्तस्य बुद्धिरूपत्वं पूर्ववदाहः-यदिरित्यादि । तत्कार्यमिति । क एप योऽसौ' इत्यायुक्तालोचनरूपं बुद्धिकार्यम् । तया च बुद्धिकार्यकर्तृत्वात् ब्रह्मा भगवतो बुद्धि- रित्यर्थः । एवं भगवत्मकरणस्थानां चतुर्णा स्वरूपमुक्त्वा कार्यप्रकरणस्थानां चतुर्णामाहुः-स्तुतीत्यादि- साखिभिः । स्तुतिमसादौ नवमाध्यायोक्तौ । कार्याणां ब्रह्माण्डान्तर्वार्तव्यष्टीनां भूतानि(?)जावत्वात सहातहेतुत्वाचेत्येव निययः सूक्ष्मेक्षिकया निर्धारः । एवमने मोग्यत्याचच्छरीराणि मात्रा यथा पूर्व- प्रकरणे भगवतः स्वासकमृत्युहेतुत्वरूपकार्याद काल. एव तदिन्द्रियाणि ययस्मात्तत्राऽध्याय, उत्त. दादिभिः नैतत्पूर्वः कृतं कर्मेत्यादिकं तेषां कार्याणां हिताप युक्तमुक्तम् । तस्माद्रेतोस्ने महात्मान - ·, - २६ प्रकाशा [ श्रीमद्भागवत एव बुद्धिरूपा इत्यर्थ । अत्रेद बोध्यम् । लक्षणे भूतागुत्पतेरेव सर्गत्ल प्रतिपाद्य तत्परीक्षकेऽस्मिन् स्कन्धे चतुरध्याय्युत्तर पञ्चमे महदादिसर्वतत्त्वोत्पत्तिम् , ततो ब्रह्माण्डोत्पत्तिम् , तत शास्त्रकृतसन्देह निश्चयो, ततो नझोत्पत्तिम् , ततो ब्रह्मस्तुत्यादिकम्, तत पुनर्मदादिसर्गम् , ततः कारम् , ततो ब्रह्मादीन् यद्वक्ति, एवमग्रे वराहावतारणादिकथामन्यच्च यद्वक्ति, तेनैव ज्ञायते । यसर्वसाधारणभूतादिसर्गो नाऽत्र सर्गत्वेन विवक्षितो भूतादयश्च न ते विवक्षिता , किन्तु लीलारूप सर्गः; तदुपयोगितया विचारिता एव च तत्प्रतियोगिनो भूतादय इति । वक्ष्यति च " रजोभानो भगवतो लीलेयम् " इति ! एवं सति पृथिव्याधन्यतमत्व शब्दाद्यन्यतमत्व चक्षुराधन्यतमत्व चिचाद्यन्यतमत्वमन्यद्वा न भूतमात्रेन्द्रियधी लक्षणमभिप्रेतम् ,किन्तु विशिष्टदेहादिरूपस्थूलकार्यजनकत्वं भूतत्वम् , भूतसूक्ष्मरूपत्वे सति भोग्यत्व मात्रात्व ज्ञानक्रियान्यतरकरणत्वे सति दुयत्वमिन्द्रियत्वम् , इन्द्रियाऽनुग्राहकत्व बुद्धित्वमिति फलोपहित लक्षणम भिप्रेतम् । एवमग्रिमप्रकरणेऽपि द्रष्टव्यम् । तेनानायासेन भूतादिकार्य कुर्वते भगवत एव भूतादि रूपलम् , तेन तेन रूपेण भग्नमेव च सर्ग इति फलति । अयमवार्थोऽग्रे पञ्चविंशाध्यायारम्भे भगवद्रूपनिष्पत्तापित्यादिकारिकादयेन म्फुटीकरिप्यत इति नाऽत्र चोद्यं किञ्चित् । एव सद्देपेणाऽष्टा ध्याय्या अर्थ प्रदर्य प्रस्तुताध्यायार्थ विशेपाकारण प्रदर्शयन्ति-कार्यत्यादि । कार्य विराजः शरीरम् , तदुपयोगिनां तत्त्वानामुत्पत्तिः, च पुन यादृशैस्तैस्तत्कार्य सिध्यति, तद्भानस्तादृशसामर्थ्यवत्ता प्रकारश्च पञ्चमे निरूप्यत इत्यर्थ । ननु तर्हि प्रश्नायुपनिवन्धनस्य किं प्रयोजनमित्याकाहायामाहु- प्रश्नेत्यादि । भगवत्कृतिनिरुपणे यत एतयोरङ्गत्वमतो हेतो सृष्टिरूपे भगवज्ञानोपाये भगवद्गुणाना विपरीतप्रवेशात् विरक्तो जिज्ञासति(?)ज्ञानी श्रयते, श्रितो यश श्रद्धत्ते, यशस्यतृप्तो वार्याणि जिज्ञासति(?) ज्ञातवीर्यस्तमीश्वरत्वेनाऽनुसन्धत्त इत्येव पोढा भगवत्प्रश्नस्तत्त्वानामेव ज्ञानार्थ निरूप्यते, अत उपोद्घातत्येन तद्बोधनमेव प्रयोजनमित्यर्थ । २ मुखायेत्यत्र । मूरे । अन्यदुपारममित्या वर्णागम , या शब्दावप्यों, अथवा अन्यद्वा न तस्यैव व्याख्यानमुपारममिति, दुखाभाव इत्यर्थः । लिङ्गमशिप्यम् । एत पक्षमभिप्रेत्याहु -प्रति- वन्धकेत्यादि। ३ जनस्पत्यत्र । भगवदीयस्य तद्वहिर्मुखस्य चाऽन जन्मकथनात् तावन्मानं न चैमुख्यगमकमि- रयत पाहु-प्रत्त्येत्यादि । दुःखितभवनप्रयोजनमाहु अन्यथेत्यादि । यदि दुःख न प्राप्नुयात् , सुख रेशजमदव्याप्त सत्तुर जन्मादिरूप भगवदनुग्रहमपि नानुसन्दध्यादित्यर्थः । ४ तदित्यत्र । दुःखस्यानिवृत्तत्वादिति । अय हेतुरपरितोपज्ञापको ज्ञेयः । प्रहितमिति । प्रकर्षण हितम् । सोमपदिति । यथा सोमो वाहीविशेपो वैदिपेन मार्गेण सँस्थत परसाधकलात् पूतो भवति तद्व- दित्यर्थ । ननु ज्ञानार्थ प्रेरयत्येव अन्यया ज्ञानाशसा तब क्य स्यात्-अत किमर्थ तादृशो प्रेरणा पायप्रश्न इत्यापाडायामाहु -पूर्वेत्यादि । पतज्ज्ञानन्यायेन वैराग्यगप्येतत्सजातीयमेव पृष्टं ज्ञेयम् । अज्ञ. विधम्य मानान्तरवदपायममनास्थिरत्वादिति । ५ परीतीत्यत्र । अयं चेत्यादिश्वोपयरेन प्रियमाण ब्युरम मेण तृतीयस्य थ्याख्यस्य गुणस्य मम इत्यर्थ । दयगिति । गृच्छमाना । प्रपारा इति । तत्त्वभेदेन म्वरूपादिभेदेन द्विविधा प्रकारा । सपा मापदम् ·२७ सु ३ स्कन्ध ५ अध्याय ] श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृप्त । नन्वेकप्रश्नमध्ये सप्ताना किमिति निवेश इत्याकाङ्काया निवेशे हेतुमाहु -सप्तानामित्यादि । तथाहि वस्तूना स्वरूपभेद प्रत्यक्षसिद्ध । स च कारणभेदाभावेऽघटमान कारणीभूततत्त्वभेद साधयति । त. त्वमेदश्च प्रवेशभेद । अन्यथा भगवत एकत्वातत्त्वानि न निघेरन् । प्रवेशभेद प्रलय साधयति । अन्यथा प्रतिकल्पमेकविधमेव ब्रह्माण्ड तिष्ठेत् । प्रलय स्थिति (1) स्थितिरुत्पतिम् । साच जन्माद्यस्येतिन्यायेन भग वता)साधयतीत्यत सप्तानामेकर निवेश । ननु तस्य तस्य तत्तदुपपादकत्वं ज्ञायत एव चेत् प्रश्नस्य किं पीज मित्याकाहाया तदाहु -तनेत्यादि । व्यर्थेति । उत्पत्ते संमारार्थत्वाढवतारकर्मभिमोक्षे सा तथेति कथमु भयसामञ्जस्यमिति प्रश्नवीजम् । उभयोरेकत्वादिति । जीवोत्पत्त्यवतारकर्मणोरेनैव कार्यसिद्धावितर वैयादित्यर्थ । ननु सहकारित्वान्नान्यतरयैयर्यमिति चेत्तत्राहु --अमोहकवेनेत्यादि । तथा चावता रकर्माणि व्यर्थानीत्यर्थ । ज्ञातव्येति । परस्पराविरोधेन ज्ञातव्या । ननुत्पत्तेः स्थितिद्वारव मुक्तयर्थत्वमिति चेत्, तबाहु -यदीत्यादि । तन्नाशयेदिति । स्थिती मोहं नाशयेत् । तन्न नाशयेदिति पाठे त मोह न नाशयेदित्यर्थ । एतेन नाशलीलाया भपि प्रयोजने सन्देहो बोधितः । सपद्यतेति । अतोऽन्तर्यामिस्वभाव भेदोऽपि सहेतुको ज्ञातव्य इत्यर्थ । निर्गमनमिति । तत्त्वभेदेन स्वरूपभेदेन च भेद । भिन्नानाति । न स्युरिति शेप । अतो जगतो द्विधा भेदोऽपि ज्ञातव्य इत्यर्थ । सर्वमिति(?) । तत्कारणभूततत्त्वभेद । अत इति । उत्तरोत्तरज्ञानस्स पूर्वपूर्वज्ञानसाधकत्यात् । श्रीरत्र वासुदेवस्य माया ज्ञेया । अत एव प्रभवीज मुक्त्या व्याकुर्वते-कृतेत्यादि । प्रसिद्धिरुक्तति । तथा च न करोतीत्युत्तर न दातु शक्यमित्यर्थ । तेपा कर्मत्वमिति । कर्तुरीप्सिततमत्व तेपा केन रूपेण । एतस्यैव विवरणम्-तानीत्यादि । सस्याऽपि निष्क भगवत इत्यादि । तव्यस्त्यावश्यकार्थः। ननु कार कर्मस्वभावाधीन करोतीत्येय फ्ल्पनीयमिति चेत् , तना- हु-दोपेत्यादि । स्वमध्यपानादिति । आत्मत-उपदैक्देशवोधितस्मध्यपाताभावात् (?) 1 अमेति । विविधाया जीविकायाम् । ६ यथेत्यत्र । संगोप्य इति । स्वस्वरूपमज्ञापनीय । ७ क्रीडनित्यत्र । मरणनिवर्तकत्वं चेति 'क्षुत् सलु वे मनुष्यस्य भ्रातृय्यः' इति श्रुते क्षुध स्मात्यातनिवारकरलेन तात्यमित्यर्थ । करिने मरणनिवारकरस्यानुभवसिद्धाभावानामासमभिल्स पक्षान्तरमाहुः-भक्षणेत्यादि । कर्मणा थवणासेचनत्वेनात्यास्वादनेऽपि न तेपा हानिसमायनेति तथेत्य. र्थ । अद्रुतकर्मत्वमेव व्युत्पादयन्ति-कर्माणीत्यादि । नित्यानीति । 'यमाप्रतियोगीनि । अर्थ द्वयस्याऽप्यत्र विवक्षितत्वोधनायाहु -प्रलयेत्यादि । ८ यैरित्यत्र । मूले । अपिलोकनाथपदम् , रोकनाथाधिपतित्वबोधकम् । सहोकपारानित्यनेन अलोकेष्वपि तत्साहित्यस्य प्रतायमानत्वालाकालोकपरमागे तदभावादलेाक्पदं न तत्परमित्यागयेनाए - अस्यायमित्यादि । मनुष्याणामिति । मनुष्यतुल्यचक्षुष्कानाम् । तदभार इति । उदकादिषु आरोका. पेक्षाभाव ! लोकालोकपरभागस्य अलोकत्व हृदि कृत्या आहु -अवेत्यादि । तथा च रोकालोकपरमा गपक्षे इद प्रश्नवीजमित्यर्थ । तेन सिद्धगाटु -अत इत्यादि । तनापीति । उल्कादिप्वपि 1 निरोकपदेन पिपीलिकादिसग्रहार्थमाहु-चक्षुरभावो वेति । अलोकपदेन व्याख्याताना सत्त्वविशेषत्वेनाधेयत्वायने त्याधारवाचकपदविरोध इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहु-अथरेत्यादि । तत्कथयेति रोकादिननकतत्त्वभे दाधिकरणं कथयेत्यर्थ । अधिकारिण इति । नियतकाये नियुक्ता तित्रार्याप्रमाणत्वेना-अन्यधेत्यादि । १ समयावम् भगय तमित स्यात . - ·२८ प्रकाश । [ श्रीमहागपत- ० येनेत्या । अतमिति । हेतुं विनय । पूर्वोक्तमिति । नारायणादिपदप्रयोग ऐनुप्रयम् । एन. नैश्चर्य पृष्ट शेयम् । यशोवीर्ययोरमे स्पुटत्यादिति । यशो पात्र | तथा राति " तटस्प"ति गरे वीर्यम् , शिवायेति परफ्धनात् । स विश्वत्यश्वर्यम्, ईश्वरपदम्य तत्र प्रयोगादिति । १६ स विश्वत्यय । विश्वेत्यादिविशेषणप्रयोजनमाहुः-पार्यान्नरेत्यादि । तथा प पूर्वप्रश्नादम्मिन वैलक्षण्यज्ञापनाय विशेषणमित्यर्थ । १७ एवमित्यस्यामासे | अध्यायदयेनेति । तेन विदुरमैत्रेयसंवादे प्रभोधरम्पावान्तरमकरणसगति योधिता । द्वाभ्या कथने हेतु - अवतारादिति । अवतारध तदादिवत्यवतारादी तत्परपयोर्यन् प्रयोजन तद्भेदादित्यर्थः । पूर्वोक्तति । यन्मरेत्यत्र पूर्व द्वितीयस्कन्धे चानन्दशक्तित्वेनोला । २२ अथ त इत्यत्र । अन्तिममश्न इत्यादि स विश्वनन्म' इत्यनेनोक्त ईश्वरकृतिप्रने या (1) कारादि- शक्तिमिविश्वजन्मादिसमवेऽपि स्वय तानि फिमध चकारेत्याशवा तत्परिहारम्तेपामेव प्रयोजनत्वपथ- नात् लीलात्वेनोच्यत इत्यर्थ । सर्वदोपाभाव इति । करोति कर्माणि ' इत्या भगवदवतारकर्माणि किमर्थमित्यादिना वैयादिदोपा उद्भावितास्तेपामभाव । पुरुपोचमत्ताय च लोलेति । यदि रान कुर्यात् तदा सर्वस्यैकरूपत्वेन तरतमभावाभावात् पुरुषोतमत्व न सिध्येन् इति तदय सेत्यर्थः । योगमा योपवृहितत्वकथनप्रयोजनमाहु-उपायेनेत्यादि । सर्वमुक्त्यनन्तरमाश्रयी रामानास्थिती पुरषोत्तमत्वम- प्यागन्तुक स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थ सा माया योगार्थमेवोपायस्पेति तया भगवति सम्बद्धा रीरा कदापि भगवतो नापतीति पुरुषोत्तमत्व नित्यमित्यर्थ । सर्ववशीकरणमिति । मुक्ताना मुमुभूणा भचाना च वशीकरणम् । आनुपूर्वीकथनस्य प्रयोजनान्तरमाहु -तासामित्यादि । २३ भगवानित्यत्र । एव प्रकारेण भवतीति । अहिकुण्डलवत् स्वत एव सर्वरूपोऽस्तीत्यर्थ । इति भगवश्वमिति । एतेन स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त इत्यादि यो लयप्रकार प्रवेशे सत्यभेदम- तीतिविषयत्वं यच्छावितम् , यज्ञतम परे देव एकीभवतीति श्रुतिच्छायामारम्ब्य रामानुजाचार्यविशिष्टा- द्वैतमात्रमुच्यते, तदेतल्लीलामूरकमिति ज्ञापितम् । उच्यत इति । अतिपौरुषार्णाति प्रश्नोतरत्वेनोच्यते । शुद्धरीलाया भिन्नतया कर्तृत्वस्य कुतो नोत्तरत्वमित्याकासाया तयोः प्रकारमाहु -स्वयमित्यादि । तथा च तत्र प्रयासाभावान्न तदुत्तरत्वमित्यर्थ. । अन्यथा काठिन्यमिति । चिति लयाभावे पृथक्करणे प्रयास । चित्येव लये गमकमाहुः-स्वयमित्यादि । अमुक्तेत्यादि ! तथा च जीवानाश्रितस्य सति लयाजीकारेऽपि जीवाश्रितस्य तत्य जीवात् पृथग्भावे तेषामुक्तिप्रसङ्गात्तदाश्रित तच्चित्येव लीयत इति मन्तव्यम् । तथा च मु क्तजीवसम्बन्धिन सति शेषस्य चितीति निष्कर्ष इत्यर्थ । अनुगतिरिति । पृष्ठतस्तत्र गमनम् । पूर्वार्ध आत्मपदस्य सत्त्वेऽप्युत्तरार्थे यदुक्त तत्प्रयोजनमाहु -तदेत्यादि । नानामतिसद्भावे सम्यक लय उपपद्यत इत्यरुच्या सूक्ष्मेक्षिकया प्रकारान्तर तथात्व एवाहु -अथवेत्यादि । तेनेति । आत्मत्वे आत्मेच्छानु- गतेहेतुत्वकथनेन । तथेति एकाशेन विष्टम्भ । २४ स वा इत्यत्र । विरोभावप्रकारेणेति । पराभिध्यानसूत्रोक्तप्रकारेण । कुतो नास्तीत्यपेक्षाया- माहु-औपाधिकेत्यादि । औपाधिका धर्मा येषा तादृशा पदार्थानाम् , तदभावे तदभावान्नास्तीत्यर्थ । २५ सा वेत्यत्र । जगतः पूर्वावस्थाया भगवदतिरिक्तस्याभावात् सेत्यन्येन जाप्रती का वा शक्ति प. १ इतोऽमे 'रेवसङ्गतिर्नतु पृथक् । य (१) सनतिरपीति योधितम् । इति पाठोऽप्यास्त २तयो । - ३ विष्टमः।

·सु. ३स्कन्ध. ५ अध्याय. श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतः। २९. रामर्शणीयेत्यपेक्षायां तस्यास्तत्र सिद्धं स्वरूप बदन्तः श्लोकमवतारयन्ति-एतानीत्यादि । यदात्मानमि. त्यत्र यत् आत्मानमिति पदच्छेदः । पूर्वोक्तेति । द्वितीयस्कन्धे चिच्छक्तित्वेनोक्ता । तदाहुः-अयमि- त्यादि। सतः सकाशादसदात्मिकेत्यभिप्रेत्याहुः-तस्या वेत्यादि । तथा च तमोरूपेत्यर्थः । पक्षान्तरमाहुः- त्रितयेत्यादि । आत्माऽसत्त्वज्ञानानां पिण्डभिावरूपा मायापदेऽण्प्रत्ययोचरमादिवृद्धिोध्या। मा- वरूपेति । अभिप्रायरूपा, धर्मरूपा वा । जगत् कृतवानिति । पूर्वस्मादिन्नं व्यावहारिकं जगत्कृतवा- नित्यर्थः । २६ कालत्या इत्यन्न । गुणोभोजात इति । पूर्वोक्तेषु आत्मादिषु भानविषयीभूतेप्वात्मांशः सं- त्त्वत्वेन, असत्त्वांशस्तमस्त्वेन ज्ञानांशो रजम्त्वेन परिणममानो गुणसाम्यावस्थारूपं तत्सरूपं कृतवान् । तेन सा गुणमयी प्रथमकार्यरूपा जातेति बोध्यम् । तत एवं तस्या गुणाभ इत्यर्थः । २७ तत इत्यत्र । तस्यामित्यादि । एतेन पुराणान्तरस्थाः शक्तिनाभिकमलाचतुर्मुखोसत्तिरेतत्सू- प्टिसमानेति ज्ञापित बोध्यम् । सर्वदतिहाससारत्वात् श्रीभागवतस्य । ३१ तैजसानीत्यत्र । पूर्वमुक्तैवेति । द्वितीयस्कन्धे उक्तैवेत्यर्थः । भूतसूक्ष्मपदस्याहङ्कारविशेषणत्वे- हतारादेव मात्राणां भूतानां च पृथगुत्पत्तिः । मात्राभ्यो मात्राः । भूताद्भूतमिति । तदाहुः-तदेत्यादि । तदा शब्दतन्मात्रस्यार्थबलादेव लाम इत्याशयेनाहुः-पत इत्यादि । ३४ अनिलत्यत्र । ज्योतिरित्यस्य साधनमिति । ज्योतिःपदोक्तस्याम्भःकारणस्य सहकारि वा निर्वाहक चेत्यर्थः । ३७ एते देवा इत्यत्र । ज्ञानकर्मणोदेवतेन्द्रियगोलकाधीनत्वात् प्रकृतदेवानां त्रितयस्याप्यसिद्धचात् स्तुतिः कथं सक्नच्छत इत्याकाक्षायां तदुपपादनं प्रतिजानते-एनेपामित्यादि । तत्र पूर्व साहयाद्विलक्षण- मेषां स्वरूपमाहुः-तत्वानीत्यादि । सामान्यकारणोति । तेन सतासामान्यं धर्मान्तरं वा । तथा च यत्समाससाहये अष्टौ प्रकृतयः, पोडशविकारा इत्यारभ्य समाप्ती एतत्परं याथातथ्यमित्युपसंहारादनारो- पितरूपत्वेनैतेषां तत्त्वता रूढा बोधिता, साऽत्र नाऽभिप्रेता, किन्तु तस्य भावस्तत्वमिति यौगिक्यभिप्रेता, सा चैवं रूपा तु वैयाकरणप्रतिपन्नेत्यर्थः । नन्वेवं भगवद्भावरूपत्वे सच्चिदानन्दात्मकदेहादिकं सिद्धमेवेति काऽनुपपचिरित्यत आहुः-भावेत्यादि । तर्हि सच्चिदानन्दतिरोभावे कः प्रकार एतेषु शिष्ट इत्यत आहुः- यावदित्यादि । तादृशा इति । मूले देवा इत्युक्तत्वात् पुल्लिङ्गनिर्देशः । तथा च तत्त्वत्वजडत्वादिरूप- सामान्यधर्मस्य मायालादिरूपविशेषधर्मस्य प्राकट्यमेवेषु क्रियत इति तावन्मात्रधर्माणो भवन्ति । किं बहुना, संदेशोऽपि(१)तेषु ससाख्यधर्मरूपेणान्त प्रविष्ट इति तद्योगेनंते सन्तोन तु स्वरूपत इत्येवंरुपा भव- न्तीत्यर्थः । तर्हि कथं देहवचनादिकं तबाहः-भगवत इत्यादि । प्रतिरूपतयेति । प्रतिनिधिरूपतया । कारणमतिरूपति । कारणात्मकप्रतिरूपाणां मूलेन्द्रियाणाम् । तथा च तत्र यानि गोलकापन्नानि तान्य- त्रेन्द्रियाणीत्यर्थः । एवमत्रेन्द्रियगोलकयोः सत्ता विचारिता । देवतासच विचारयन्ति-अभिमानीत्यादि। नन्वभिमानिनां देवत्वे किं मानमित्यपेक्षायां धर्म एव मानमित्याहुः-अत एवेत्यादि । नाधिकवलत्व- मिति। "कानीयसा एव देवाः" इति श्रुत्युक्तं न्यूनचलत्वम् ।वया चेदं देवत्वगमकमित्यर्थः। ननु श्रुती प्राजापत्यानुपक्रम्य पाठेनाऽत्र तदभावतस्तया वक्तुमशक्तत्वान्नेदं गमकमिविशझायां तथात्वमुपपादयन्ति- २ सदंशोशीति स्यात. १ सतत्त्वेन ·भमाश। . ३० [श्रीमद्भागया--- वेदे त्वित्यादि । तनेति । प्रजापती । तथा च तत्र तत्त्वामावेऽपि चक्षुरादीनागुदानविचारे तेपामप्यमि. मानिदेवतेन्द्रियगोर कान्याम्थेयानि । तत्र गोरकन्द्रिययो पृाकरीत्या परपना त्या देवनाम्थडेऽभि- मानिन एव तथापन करपनीया । तो न्यायसाम्यात् तत्र सिद्ध न्यूनयर त्वममाऽपि कार्यकरणानपत्या व्यक्ताभवत्सुखेनाभिमानिषु देवत्वं गमयिष्यतीत्यर्थः । न्यायसाम्यं स्पुटीरन्ति--यथात्वादि । तपा प्रयत्नत इति । वेदघटितपानवत्सटिरिति प्रजापत्यादीना चतुर्णा प्रयत्ने जगदाकारप्रयोजक इत्यर्थ । ननु तेषु यद्यभिमानिना जीवानामेव स्वदेहेन्द्रियनियामकत्यम् , तदा तद्वदस्मदादिदेहेप्यपि तस्येन्द्रिय- रभिमानिना च कार्यसिद्धे किं तेषा नियामकत्वकल्पनेत्यत आहुः-आधिदैविक्त्वादित्यादि । अस्मदि- न्द्रियमूलभूतेन्द्रियात्मकदेवदेहामिमानित्वात्तथोच्यत इत्यर्थः । ननु यदि तेपामेवं नियामकत्वम , तदा ऽस्मदिन्द्रियाभिमानित्ववद्देवान्तरसर्वेन्द्रियामानित्यमपि स्यादित्यत आहुः-अन्यथेत्यादि । यघव स्यात् तदा फनीयस्त्वज्यायस्त्वरता सौम्यत्वोच्छृट्सलवादयो गुणदोपा , सर्वेन्द्रियनियमनं च प्रत्येकं स्यात् । भगवदाज्ञा च सृष्टिकृतिविपयिणी प्रत्येकं स्यात् । सर्वेषु सर्वसामर्थेन प्रत्येकमण्डनिर्माणे शक्तत्वात् यतो नेवमतः स्वदेहमान एव तेषा तथात्वम् . अन्यत्र तु नियतकार्यकर्तृत्वमेवेत्यर्थ । सिद्धमा -अत इत्यादि। विसर्गे जीवेष्विति । पुरुपादुत्पन्नेषु ब्रह्माण्डस्य ब्रह्मादिदेवाना देहेपु । न काप्यनुपपत्तिरिति । तदिन्द्रिय- देवतयोस्तेषामस्मदादीना वैलक्षण्ये चाऽनुपपचिनेत्यर्थ । एव तत्त्वाना वचनादिक विचार्य तत्कर्तृकस्तुतेस्तदनुपसङ्गेन ब्रह्मकृतर्पिकृतवक्ष्यमाणस्तुत्योश्च ता- स्य वदिप्य-त प्रस्तूयमानस्यार्थस्य प्रकृतोपयोगायाहु -सृष्टौचित्यादि। तुः सृष्टिसामर्थेऽपेक्षिते भक्त्या- दिनिरूपण किंप्रयोजनमिति शड्दानिरासे। सृष्टौ भक्त्यादेः सकाशात् यन्मोक्षसाधकं ततत्त्वादिस्तोत्ररू पेण निरूप्यते । तु पुन स्थितौ सर्वासु लीलासु तत् निर्धारत्रयं सृष्टिहेतुकमतस्तैस्तत्त्यिते सृष्टेश्च मोक्षसा- धकरूपनिरूपणाय भक्त्यादिकथनमित्यर्थः । रूपम्वरूपमाहु -भगवदित्यादि । तथेति । मोक्षसाधकम् । तर गमकमाहु -साधकमित्यादि । भक्तयादौ कामादिसाहित्यस्य दोपत्वादेवाऽने कर्मादिनाश उच्यते। अतस्तद्रहितमेव तद्रूप तथेत्यर्थ । भक्तयादिकथनप्रयोजनमुक्त्वा श्लोकसङ्ख्यया निर्धार्य तत्स्वरूपमाहु- कालेत्यादि । यतो ब्रह्मकल्पीयसृष्टिप्रकाराद्भिन्नप्रकारेणाऽत्र सृष्टिकरणं तच्च शुद्धया भक्त्या नैव भवेदत सा कालायुक्ता योदशविधा निर्धार्यत इत्यर्थ । आद्याना चतुर्णामर्थमाहु -भक्तिमपत्ती इत्यादि । आद्ययोश्छायेच्छाबोधनाद्वसन्तभाव , द्वितीययो सरित्यकथनात् अप्मभावो वाध्यः । अग्रिमाणा चतुर्णामाहु -राजस इत्यादि । पुरा प्रथमश्लोके । तदर्थ स्मृत्याद्यर्थ प्रार्थना । पश्चात् तृतीये इतरनिन्दया शरणगतिसाधनम् , चतुर्थे ज्ञानवैकुण्ठपाप्तिरूप फलद्वयमित्यर्थ । अत्रायोक्ता प्रार्थ- नाऽन्तिमोक्त फल च राजसत्त्वगमकम् । आध्योर्मेधचदागमननिकटवसन्तभावयोधक ज्ञेयम् । तदनि माणामा(?)दूरत्वकथन वर्षाभावबोधकम् । अन्त्ययोः पदव्यासविलासानुगमनकथन शरद्भावबोधक जेयम् । तदग्रिमाणामाहु-तामस इत्यादि । अत्राचे ज्ञाननिन्दा तामसत्वबोधिका । अनिमेषु तु ज्ञाना भावः । अत्राचे वलस्याऽने वियुक्तासामर्थ्यस्य कथन हेमन्तभावस्य, ततोऽन्नादनगर्भाधानस्य कथन शिशिरभावनोधक ज्ञेयम् । त्रयोदशस्याहु -मलवदित्यादि । द्विविधेति । परिपानसहदानभेदेन द्विविधा । अत्र प्रार्थनावाक्यस्या-यत्रान्वय । ससर्पन्मलत्ववोधकम् । वैविध्य चाहस्पतिसङ्गाहकम् । तस्य क्षयरू- पत्वाच न ससचाधिक्यमिति जेयम् । १ आस्थ्येयानि व्यचीमवेत् दिया- प्रतिनिया ५सगप ·- सु ३ स्कन्ध ५ अध्याय ] श्रीपुरुपोत्तमजीमहाराजकृत । ३८ नमामेत्या । प्रत्यक्ष इति । उचितामिति शेष । अाक्तस्य पदार्थस्वरूपम्य स्थितिलारूप- योगात् । तत्र तत्र तद्बोधयितुं विवेचयन्ति-यत्रेत्यादि । एव नमनादिस्वरूपेऽपि बोद्धव्यम् । सगुण- वादित्यादिहेतुद्वयं वक्तृगत प्रकारद्वयेनेत्यनेन सवद्धयते । निरूपयतीति । व्यासो निरूपयति । यतिशब्दोऽत्र योगारूढ इति बोधयितुमाहु -भगवन्मार्ग इत्यादि । ससारटु खमारभदशायामेवेति जापनायाहुः-वहिरिन्यादि । बहिरिति । बाहिर्मुख्थे । हेतुरिति नमने हेतु ! येपामित्यादिफकिकार्यों नररत्ने अज्ञानादथवा ज्ञानात्" इत्यत्र अनुसन्धेय । ३९ धातरित्यत्र । अन्यार्थमित्यस्यैव विवरणम्-सृष्टयर्थमिति । मूलस्थस्य आत्मन्नित्यस्य विवरणम्- स्वाभाविकमिति । आत्मनि विद्यमानमित्यर्थ । अघिमाश्रयेमेत्यनुक्त्वा छायामाश्रयेमेति यदुक्त ततात्पर्य माहु -छायाग्राधान्येत्याऽन्यभाव (१) इत्यन्तम् । साक्षात् सम्बन्ध इति । उचित इति शेप । ४० मार्गन्तीत्यत्र । पद्मपदतात्पर्यमाहु-यथा पद्म इत्यादि । छन्दसा सुपर्णत्वनिरूपण तत्त्वानामप्यु. पयोगीति ज्ञापनार्थम् । तेषा प्रजापतिस्थानापन्नत्वज्ञापनार्थं चाहु -छन्दांसि मे रथ इत्यादि । श्रुतिस्तु तैति- रीयब्राह्मणे । छन्दांसि मे रथो भवतेति, सोऽब्रवीत्प्रजापति युप्माभिरहमेवमधानमनुसश्चराणीति। तस्य गायत्री च जगती च पक्षावभूताम् , उप्णिक् च त्रिष्टुप् च अनुष्टुप् य पक्तिथ धुयाँ वृह- त्येवेदिरभवत् । स एव छन्दोरथमास्थाय, एतमध्वानमनुसमचरदिति । तथा च वेदे यथा छन्दसा प्रजापतिहित उपयोगस्तथाऽत्रैया हित इति ज्ञापनायाऽत्र सुपर्णत्वकथनमित्यर्थ । रथत्व तेपामामन्त्रणटत पाश्चात्यम् । नतु स्वाभाविकमित्यतस्तस्य तात्पर्यान्तरमाहु -सुपर्णपदेनेत्यादि । मन्त्रायुर्वेदेति स्मृतिस्तु पतञ्जलेगतिमस्य वा सूत्रभूता बोध्या । ४३ यत्सानुबन्ध इत्यत्र । द्वितीयामिति । शरणागतिरूपा कक्षाम् । प्रकारान्तरेण द्वितीयत्व बोध. यन्ति-दोपेत्यादि । दोषेति द्वितीयपक्षे।मूले आग्रह विषयस्य निधोक्तत्वादुभयत्र दोषम्य कथनाच्च म्वरूपविष यभेटेन त्रैविध्यं द्विधाभिप्रेतम् , तत्र पूर्वविवृण्वन्ति-केवलेत्यादि । यथाकथञ्चिनिहि इति । यया क- याचिद्वृत्त्या सर्वथा देहगेहनिर्वाहार्थम् । तथा च फर विचारेणेवमामहस्वरूपटतम् , तर इत्येकं विध्यं भरतीत्यर्थ । द्वितीयमाहुः-देहेत्यादि । कल्पनालेश इत्यरुच्या पक्षान्तरमाहु-अनुवादो वेत्यादि । आमहे स्वरूपदोपस्य नियमेन सिद्धत्वात् तस्यानुवाद एव असत्त्व देहगेहयोरेवाभिप्रेतम् । तीनुवादस्य किं प्रयोजनमत आहु.-तत्रेत्यादि । तथा च ऊढतैवानुवादप्रयोजनमित्यर्थ । चरणारविन्दाविति । चरणशब्दस्य पुलिङ्गत्वम् , उपमितसमासे पूर्वपदार्थप्राधान्यञ्चाभिप्रेत्य पुल्लिङ्गनिर्देश । पूर्वोपपक्षद्वयसि. दमर्थमाहु -अतो येपामित्यादि । ४४ तान् वा इत्यत्र । अन्त पदस्य कृत्यमाहु.-मनसो रूपयमित्यादि । विपरिन्द्रयाणामि- न्द्रियैर्मनसचाकर्ष कामिनीकुचाम्भदर्शनादर्शनादौ प्रत्यक्षेण शाखेण च सिद्ध । तत्र मनसो ययेकमेव म्प स्यात् , तदा आकर्षकाले विषयान्तरज्ञानं न स्यात् । न च योगपद्याभिमान एव तत्रेति न तत्काले विषया- न्तरज्ञानमिति वाच्यम् , तथा सत्येकायदशाया यनानाविषय ज्ञानं यच्च पुस्तकदर्शने चक्षु सन्निटनाना क्षरविषयमुपेक्षाज्ञानम् , तन्न स्यात् । यच योगेन व्यापकात्मनान तदपि न स्यात् । तर वेगस्य प्रतिर- द्धत्वात् निवृत्तत्वात् । अतो रूपद्वयमेघ युक्तमित्यर्थ । १५ पानेनेत्यत्र । राजसादिति । म्योपे पचनी।

·३२ प्रकासः। [ श्रीमद्भागवत- ४६ तथापरे चेत्यन्न । अत्र ज्ञानिनां निरूपणात् कथं भवत्यमित्यत आहुः-फलत इत्यादि । आत्म. विपयको घेति । समाधिरिति शेपः । तामसवासनामिति । मतिगव्दविवरणमिदम् । फलभक्ता इति फलदशायां भक्ताः। ४७ तत्त इत्यत्र । स्वस्येति । स्वकर्तृकम् । अन्यथेति । भगवत्सृष्टत्वाभावे । ४८ यावदित्यत्र । अत एवेति । चक्षुरमायादेव । ४९ वन्न इत्यत्र । फल्पनोपदेश इति । सारूप्यकल्पनाप्रयुक्तगीणीप्रयुक्त इत्यर्थः । तदपपादयन्ति. अन्यथेत्यादि । स्फुटममे । एवमत्र भगवत्कर्तृकसर्गे भूतोत्पत्निनिरूपिता । इति श्रीगोस्वामिपुरुषोत्तमजीमहाराजकृत-तृतीयस्कन्धमुपोधिनीमका पञ्चमाध्यायविवरणम् ।

·श्रीमद्भागवततृतीयस्कन्धश्लोकानामकारादिवर्णानुक्रमः । पृष्ठम. पृछा. अ .. अकर्तुः कर्मवन्धोऽयं. अकल्पः स्वाङ्ग. अङ्गश्च मलपोन. ... ... .. ५४२ २७९ .. .... अजस्य जन्मो. .... .... ... .. .... .... अजातशत्रोः. अणुद्वी. अत एव शनश्चित्तं... अतस्त्वमृपि. अतो भगवतः. अतो भजिये. अतो बन्यो. . ... ४८५ अयातया. .. .... . .... . .. .... अतः परं. ... ४२३ अर्चादावर्चयेत्, .... अतः सा. .... अत्रैव नरकः. .... पृष्ठम्. अथापि काममेतं. २७२ अपि स्विदन्ये. ५३३ अथापि तदभिप्रेतं . ४८ अपि स्विदास्ते.. ५८३ अथापि पृच्छे. ४२३ अपीच्यदर्शनं. ४४५ अथाप्यजो. ६१३ अप्रायत्यात. १७ अथाभिप्रेत. १६६ अभिसन्धाय, ६ अथाभिध्यायतः. २२० अभीक्ष्णा. १९७ अथोटजं. ४२१ अयने च. ५२८ अथोपस्पृश्य. २१६ अयाजयत. ४५८ अथोरुधाऽसृजत्. ३७३ अयाजयत्. १०७ अथो विभूति. ४३० अद्यापि कीर्तयामि.. १०५/अयं तु कथितः, ४२५ अद्राक्षमेकं. ४९ अयं सिद्ध. १९० अधर्मश्च. ४५१ अधस्तात्. ५८० अर्थज्ञात्. ५७९ अधुनैपोऽभि. ३११ | अनादिरात्मा. ९५ अनिमित्तनिमिन.. ५३४ अर्थे विद्यमानेऽपि. ३२७ अनिमित्ता. ४८२ अर्थरापादितः ३९ आनेलेनाऽन्वितं. ८१ अर्याक् सोतस्तु. ४६ अनिलोऽपि विकुर्वाणः.... ८१ अलम्पटः. ७६ अनुव्रतानां. १२६/अलं प्रजाभिः. ३३५ अन्तः पुरुष. ४८९ अन्तः स. २०८ अवादयन्. ६०० अन्तर्घामपु. ३४३ अशमुवन्. २७० अन्तर्बहिः. २८३ अरोपसंहा. ४७१ अन्तर्हिते. १७७ असेवयाऽयं. ५६६ असे चोरुरसं. ५५ अम्माहोकदुपरते ५९७ अन्यानि चेह. २१ असाहीत्. ४४० अहंममा. ४६० अन्येषां पुण्य. ३७९ अहमारमात्मना. २६७ अन्योन्यशेषणो. ३९६ अहमुया. ४४६ अपिस्वदोभ्या. १५ भदो एनन्, . ३६५ अर्थाभावं. ४९० अर्धाश्रयत्वं. ६१८ १९९ ३२ ४१ ४३४ २१० ४५९ ५६५ ५६७ १२१ ५१३ ५२७ ५७५ १८९ २८३ २१८ ३६६ ४५६ ४३२ ११८ .... .... .... .... ... .. .... .... .... .... ४९७/अवधार्य. . .. . .... अनोपसृष्ट. अथ तस्याऽभितप्तस्य अथ तस्योशती. अथ ते मातृ. अथ तं तदनु. अथ ते भगवल्लीला. अथ ते मुनयो. अथ ते सं. अथ तं सर्व. अथ मे अथ मे देव. अथ मां सर्व. अथ यो गृह. अथ संप्रस्थिते. अथर्वणे. अथाऽत्रापीति. अथाऽऽदर्श. .. .. .. . ४८० .... .. .. ... .... .. ४१८ अन्ये पुन .. ४७४ १७३ .. . .. .... .. .... . .. .... ४०३ .. ....

·पृषम पृष्ठम. .. .... .. .... .... .. .. ... ... .... . .. .... २६२ अहो बत. . .. ... . ... ... १३० इत्यावेदित... ३७ इत्युद्धवात.. ६२५ इत्युपस्थीय, ५७६) इत्येतत्कथितं.. ४६३ इत्येवं शैशवं.. ३७१ इत्यूचिवांस्तत्र. ३५३ इमा दुहितरः ५७४ इमं लोकममुं.. इम लोक... .... .. .... .. ....४५८८ ४२ .. .... इ .. .... २२ इष्टवाऽमिजिहं. 1 .... २६८ १५७ इच्छाद्वेष... .. ई अक्षिणी चक्षुषा. ४६७ ३७९ ईडितो भगवाने ६१७ २१६ ईदृग्गृहं तत्पश्यन्ती.. .. ४४४ .... .. .. .. .. पृष्ठम अहो पापर्य. ४६१ आसीनमुव्यो.. अहो पृथाऽपि १६ आसां मुहूर्त.. अहो बकीय. २९ आस्ते योगं ६१६ आस्तेऽवमत्यो.. अहो रूपमहो. ३९७ आस्माऽभिपृच्छे. अहं चोक्तो. ४८ आहचाऽऽयुध. अहं त्वाऽशृणवं. ४२८ आहेनमेश.. अहं ममाभिमानो... ४७४ |आक्षिप्तात्मेन्द्रियः अहं सर्वेषु. ५६३ अहिंसा सत्यम. ... ५३९ इतिज्ञाः.. अया पृतात.. ५२३ इति कोषारो. आ इति तस्य वचः आकूति रुचये. २३६,इति तासां... आगस्कृत्.. ३६४ इति तद्गुणतां. आत्मनाया. .... ५७३ इति तां... आत्मतत्वाव.. आत्मनश्च परस्याऽपि आत्मनोऽवसितो. १०६ इति ब्रुवाणं... आत्मानं च.. ६४ इति भागवतः.. आत्मानं चाऽस्य... ९८ इति मातुर्वचः.. आत्मानं सर्व... ४६७ इति मीमांसतः.. आत्यन्तिकेन... १०१ इति सह... आदीपनं स्वगा. .... ५७८ इति सायन्तनी. आदेशेऽहं २४४ इति स्वमातुः आधस्तु महतः १८४ इतिहासपुराणानि आध: स्थिर.. ६०१ इत्थं प्रजन्... आध्यात्मिका.. ५६२ इन्द्रियाणि... आन्वीक्षिकी.. २३० इन्द्रियार्थेपु... आमन्त्र्य ते... ४३२ इत्यभिध्यायतः. भायामतो... १४३ इत्यव्यलोकं... बारम्य सप्त. ५८३ इत्यादिष्टः... भाससमोण्टोर. ३६३ इत्याहतोक्का. " .. .." .. .. .. ६१० इति ते... ... ५६५ इति प्रदश्य... .... .... . ... .. .... . .... .. .... .. . ... .... . .... .... ३१९ उत्तरायां धृतः ४१ २७०/उत्पाता बहवः. ३४२ २१३ उत्सङ्गान्नारदो.. २२० ६१८/ उत्सोतसः... १८८ २४१ उत्क्षिप्तबालः.. २५१ १९/उदप्लुतं... ५५८ उद्धसडिदम्भोद.. ३४३ २४९/उद्यतस्य हि.. ४२७ ६०/उपर्युपार... ४४३ ३९९ उपयोपिकुल्यायाः ४३२ ४७२ उल्येन संवृतः, ५८२ २२६ १० ऊरू सुपर्ण.. ५४६ ४९६ ऊर्जस्वन्तं... ४५२ ऋ २४६ ऋग्यजुःसामाख्यान . २२६ ४१३ ऋपिमाघ... १७० २१८ ए ५४ एकान्तलामं. १०५ .... .. .... .. .... .... . .... .. .... . . .. .. .... ... .. .... .... .. .. . ....

·म. . .. .... .... .. .... .... .. .... .. .. .. .. .. .. .... .... .. . " एतस्मिन्... . .... .. .. .... .... ... .. .... .. .... .. .. .... . .... .. .. .. .... पृष्ठम्, पृष्टम्. एकः प्रपद्यते. ... ५८० एवं कालोऽपि. १९६/एप प्रपन्न... १६४ एक: स्वयं... ४१२ एवं कुटुम्बभरणे ५७७ एप मानवि.. ४५९ एतत्त आदि ४३६ एवं कुटुम्बं... ५७९ एप मां त्वत्कृते. २६८ एतत्क्षचगवतो १०४ एवं कृतमतिः. ५८९/ एप घशेप... एतदण्ड.. ५२१ एवं गदाभ्यां. ३६२ एषा घोरतमा वेला....... एतद्भगवतो २७२ ५६८ एवं तदैव... ३००/एपा घोरतमा सन्ध्या ३६४ एतद्वै श्रद्धया.. ६०८ एवं तमनु... ऐ एतन्निगदितं. ६२४ एवं त्रिलोक. ६३ ऐश्वर्य पारमेष्ठचं. एतन्महापुण्य. ३८१ एवं त्रिवृदहंकारो... क एतन्मे जन्म.. ४६४ एवं निशम्य... ६१३ क एनमत्रोप. ११३ एवं पराभिध्या ४९२ क एप यौऽसौ. एतस्यां साध्वि! २७३ एवं परेत्य.. ५९९ ककरान... १८९ एतान्मे पृच्छतः १२७ एवं प्रत्यव ५३२ ककुझिनो... एतान्यसंहत्य. ५२० एवं युवाण... ४४१ कच्चिच्छिवं... १४ एतावत्या.. २४२ एवं ब्रुवाणं. १०९ कचित्कुरूणां. १२ एतावत्येव.. .... ४५८ एवं योगानुभायेन.. ४५० कचित्पुराणो.. १२ एतावान्... २३५ कचिद्वरूयाधि १३. एतावानेव लोकेऽस्मिन्.... १८८ एवं विदित,. ५३५ काचित् सुखं.. १३ एतावानेव... ६०६ एवंविधैः... २०९/कचिद्धरेः... १३ एतावानेव सङ्ख्यातो ४९६ एवं स भगवान्.. ७५/कञ्चिद्यशो.. एते देवाः... ६१ एवं समुदितः.. ४६६/कच्चिद्धः... एते वयं.... ३५९ एवं सा कपिलोक्वेन .... ६१३ कटुतीक्ष्णोण. ५८२ एते वर्णाः.. १०४ एवं संचिन्त्य... ४१ कदम्बकिजल्क. १४५ एतेपामपि.. १२३ एवं संचोदितः. १७७ कदम्बचम्पका. एते ह्यभ्युत्थिताः ५२३ एवं संविदिते.. २७६ कदाचिद्ध्यायतः. २२५ एतैरन्यैश्य.. ५३९ एवं स्वभरणा. ५७५ कपिलस्तत्त्व... एतौ तौ पार्पदो. ३२० एवं हरी... ५५१ कपिलोऽपि... एतौ तौ पार्षदावस्य. ३७७ एवं हिरण्याक्ष. ३७८ कर्तृत्वं कारणत्वं ५०२ एतौ सुरेतर.. ३३५/एप आत्मपथो. ४६४ कर्णावस्य... एवमाविष्कृता. ४२४ एप ते देव... ३६३ कर्मणा देव... .... ५८१ एवमात्मभुवा. २१९ एप तेऽहं... २७० कर्मनिरमुद्दिश्य ५५९ एवमुग्रश्रवाः.. ३८७/एप देव... २९० कर्माण्यनीहस्य. एवमेतत्पुरा... २ एप दैनन्दिनः. २०७| करम्भपूति.. १८० एवं युक्त... .. .... .. .. .. .... .. .... .... .. .... .. .. .. .... .. .... .. .... .... .... .. .1 .... .. । .. .. .. .... ... .. .... ५१५ ·.... पृष्ठम्. १२४ १९२ .. ... .. .... पृष्ठन. गुणावतारैः.. ४३३ गुणौर्विचित्रां.. २८० २०४ गुदं मृत्युः.. ४१६ गृहन्ती बीडयात्मानं गुदं पुंसो. .... .. .... ५२३ .. .... कपायो मधुरः. ... ३०९ गृहाणैतानि.. .. ५७९ गृहान्पुण्यतमा. .... २१७ ३४४ ४२१ ५८२ गृहीतार्हण.. कात्या ससर्ज. .... गृहेषु कूटधर्मेषु .. .... ५७४ काम भवः... .. .... .... .. .... .... ६१९ १८८ २०१ ५३८ .... .. ५८० गृहोद्यानं.. ५५ गौरजो महिपः २६३ ग्रहीतारा. २६ ग्राम्यधर्म. ३०४ ३१ घोपेऽरण्ये च. कारण्टवैः... .... .... .. .. घ .. .. .... ..... ३४४ ५४८ प्राणेन पृथ्व्याः .. .. .. २५१ .. .... पृष्ठम्. करालदंष्ट्रः. ३७० कुशाः काशास्त, करोति कर्माणि. ६८ कृतशोकानुतापेन कललं त्वेकरात्रेण ५८१ / कृतं त्रेता द्वापरं .... ५१६ कृत्वा दयां च..... कस्तृप्नुयाची ७२ कृत्स्नप्रसाद... काचित्त्वय्युचिता. ४८१ कृन्तनं वावयवशो.. काचीगुणोल्लसत् ...... ५४१ कृमिभिः क्षत... ३९९ कृष्णगुमाग.. ३१७ केवलेन ह्यधर्मण कामः स भूयात्.. ४२९ कोन्वीशते... कार्यकारण... ४९३ को नाम लोके. को वा अमुप्यानि. कालमागध.. ३८ को वामिहेत्य कालमायारा... ८० कौमारी दर्शयन्. कालवृत्त्या तु.. कौमोदकी.. कारसंज्ञां तदा. ९१ कः थद्दधीत.. फारम्येश्वर... ५५७ क्रियया क्रतुभिः. फालिन्याः कतिभिः ६४ क्रीडायामुद्यमोऽस्य ४३९ खेदनं पिण्डनं.. फालेन सोजः. १४२ कचित्तत्त्वावमशेन .. कालोऽयं द्विपरार्धा २१० पालोऽयं परमाण्यादि २१० खराध फर्कशः. फासि कस्यामि. परोऽधोऽश्वतरो. किमन्यच्छन्.. गुरः क्षुरमः.. किमतरकार २१८ कियान मुदोध्य. ३९गच्छ फार्म.. गिरिग मुण्डलिन.. ... १०८ गत शतधृती. विदगपादनं. १४ गदायापीपसायां.. पिाहला. १५/गां पर्यटन.. पायालाय. ५४२ गिरयः प्राय बादरला. ... ५७५ गुणनिदरा. गुमन्यायप.. .. १३६ गुनानिमागिनी. .. .... .. .... कालेन भूयसा.. ३४६ ५८१ १३८ २०५ .. .... .. .... .. .... ख २६० ६०९ चक्रे हिरण्यकशिपुः. ११० चतुभिर्धातवः ५१७ चतुर्युगाना ५३३ चत्वारि त्रीणि. चरमः सद्विशेषाणा ३४४ चराचरीको.. १८९ चरितं तस्य.. २५३ चक्षुप्मत्पम.. चातुहोय.. ४६५/नालन व्यद्दनं.. १६० विलेन हृदयं.. ३६८ जुफोस विमना. १०चनः रास्वस्य. .. .... .. .. .... .. २४० ४४३ २२५ ५१५ ग .. .... .. .... .. .. .... .... ३४३ .. .... .. .. ....४७४ .. .. २२१ १८१ छायाया: पदमो. .. ... माह नितिग. ३७२ ·.. . पृष्ठम. पृष्ठम ३६७ तदेहः परतः. .. ४०६ (तद्भवान्दह्यमानायां... ... २६९ " ४५७ तद्वा इदं. २८ तद्वाममुष्य. " जन्तुबै मव.. . . . तद्विधेहि नमस्तुभ्यं, तद्विलाक्य. ... २४२ . ... .. . ... ... .. ... .. .. .. . ... . .. . .. ... . .. .. .. प्रणम्, जगृहस्तद्विसृष्टां... ४०० ततः सपलं. जधान धान. २५३ ततः समाधि, जनस्य कृष्णात्. ६७ तत्कर्दमाश्रमपदं. ५७३ तत्तस्य कैदय, जातहर्षोऽपतन्. ४०८ तत्तेऽनमीष्ट, जानुद्वयं जलज .... ५४५ वत्त वयं. जित जितं २५५ तत्त्वानां भगवन् जीवनः स्वाना. .... ५७८ तत्प्रतीच्छ जीवस्य अनुगो. .... ५९४ तत्र स्नात्वा. जीवस्य संमृती. ६१० तत्राऽथ शुश्राव. जीवाः श्रेष्ठा हि. ५६६ तत्रापि सर्श. जुष्टं बताऽद्य. ४०९ तत्राप्यजात. ज्योतियाम्भो. ८१ तत्रेतिकृत्यं. तत्रोपलभ्याऽसुर. तू एकदा. २९१ तत्साधुवर्य. त एते. ४७९ तत्संकुलं. तिच्छदया. .... ५९७ तत्सृष्टसष्ट. तत आत्मनि. १६९/तभा परे. ततश्च गदया. ३६२ तथा स चाऽहं. ततस्त ऋषयः, ४६० तयेव हरिणैः. ५२१ तथैव चाऽन्ये. ततत्ते क्षीण. ६०३ तदर्थ कुरुते. ततस्त्वतियज्य.. ३० तदस्य संसृतिः. ततो निवृत्तः. ३४७ तदा दितेः. ततो निवृत्त्या. १११तदा पुरुषः. २३४ तदा विश्वेश्वरः ततोऽभवन्. ७९ तदा विकुण्ठ. ततो वर्णाश्च. ५६७ तदाहुरक्षर त .. .. .. .. .... .. .. .... .. .. .... ... १२६ तद्विलोक्याब्जा १७८ ४२७ तद्विश्वगुर्वधि. ४४ तद्वीरासीत. ६२३ १० तद्वै बिन्दुसरो. ४१९ ५६६ तहः प्रसाद. ३२० ५७६/तत्राणायाऽसृजत्. ४२५ ... १४२ तन्मे स्वमर्तुः. ३४९/तप आतिष्ठ. २१९ ६७/तपसा विद्यया. ४०३ .. ... २९५/ तपसा धेघमानेन. ... ५९२ तपसैव परं. ८७/तम एतद्विभो. २८६ ... ४१० तमघर्मे कृत. ૨૨ ... ४२० तस्मिन् प्रत्य, २७/तमस्य पारे. ५९१/तमात्मनो. १९३ ७४ तमायान्त. ४३२ ... ४९२ तमालनलं. २५४ ३७५)तमासीनमकर्माणं. ४७५/तमिम ते. १७४ २७९ तमेव ध्यायती. ६२० ३३८ तमेवावपि. २०७ ... २११/तमोमात्रा २०७ १८१ तयोः समुच्चयो. ३५२) तयोः संवदतोः. ३८६ १२२/तयोः स्पृधो. ३६२ ३७२/तयोनिर्मिन. . ततस्तेना. .. .. ... ५२४ " +4 ... .. .. ... .. ततो नन्दबज. १२ तदस्य कौपारव. .. ." .. .. .. .. ४७० . ततो परा. .. . .. .. ततो वयं. ... . ... ततोहसन, .. . ... ... ततः कतिपयैः. ८८ तदेतन्मे, ३९४ तदैवमाकर्य. ४४/तदैव सेतवः. ३४ तदोजसा दैत्य. .. .. ... ततः स आगत्य... ... " ·. ... .... पृष्ठम. २४९ ५ . ... ... ... .. .. ... ... . ५१५ . . ... ५९५ .. . १९९ . ... .. . ... .. ... .. ३०१ ३३७ ... ४४३ ५९८ .. ... .. ... .. ३९५ देवहूत्यपि. .. ... ... देवानां गुण. ... ... ४७० ३८५ त्वया मे. . . ... ... घ पृशम पृष्ठमा तं चीरमारात्. ३५१ दिष्टया त्वया. ४२६ दृष्टोऽङ्गुष्ठ. तं व्यग्रचर्क. ३६८ दिष्ट्या त्वां. ३३६ जूते त्वधर्मेण. तं सुखाराध्य. ३८० दिष्टया मे. ४२६) द्योतनं पाचनं. तं सूरिभिस्तत्त्व. ४६२ दीक्षानुजन्मोपसदः २५७ यौनष्टमगणा. त्रयीमयं रूप. २६० दुनोति चेतः २६ द्रव्याकृतित्वं. त्रसरेणुत्रिक १९८ दुरापा ह्यल्प. १२२ द्रव्योपलब्धि. त्रिलोक्या युगसाहस्र.. २०६/दुर्भगो बत. २२ द्वादशार्धपलो त्रिलोक्यां दामा. .. ... २०८/देवताः प्रभया. ३९३ द्वारि युनद्या. त्रैवर्गिकास्ते. ६०२ देव देव ! २८६ द्वार्येतयोनिविविशुः त्वचमस्य. देवसर्गश्चाष्ट. १९०द्वाःस्थावादिश्य त्वचं रोमभिः. ५२३ देवस्तानाह. ३९३ द्वाःसु विद्रुम, स्वनः सनातनो. ३२९ देवस्य मायया. २२ द्विपराधीवसाने. त्वमेकः किल. ४५६ द्विपतः परकाय. त्वमेकः सर्व. २४१ ४८२ द्वैपायनसखस्त्वेवं. ४५७ देवासुरादयः- १९१ द्वैपायनादनवरो. त्वयि संस्थिते. ३५४ देवो देवान्. ३९४ देशतः कालतो. ११२ धर्मश्चतुप्पान्. वं देहतन्त्र. ६४ धर्मस्य ते. स्वं नः सपत्नैः. ३५३ देहेन जीव. ... ५९४ धर्मस्तनादक्षिण. खं नः मुराणा. ४०२/धर्मार्थकाम. त्वं पथानां ३६० देहोऽपि दैववशगः. त्वं भावयोग. १५८ देहं तु ते. ... ५५३ धिया निगृह्य. त्वं लोकपालो. ३४९ देह्यन्यदेह. ५८७ धिप्प्यानामेक. द दैवात् क्षुभित. ... ४९८ धीतिरुशनो. ददर्श तत्राभिजितं ३५२ देवाघीनेपु. ४३/पृतवताsसि दशोत्तराधिकैः २११ दैत्यस्य यज्ञा. ३६२/ध्यानायनं. दक्षिणेन पथा. ६०३ देवेन ते. १५५ ध्यायती भगवद्रूपं. १२५ देवेन दुर्वितत्र्येण ३८९ न दितिर्दाक्षायणी. २६७ दैवेनासादितं. ५८० न कर्हिचित्. दितिस्तु ब्रीडिता. २७६ दंष्ट्रायकोट्या. ..... २५९/न चाऽस्य कश्चित् ३४२ दृष्टा भवद्भिः २७/न तथाऽस्य. ३४५ दृष्ट्याऽन्यांश्च. ३४५/न तेऽजराक्ष. ४४२ दृष्ट्वा पापीयसी. .. २१४ न त्वं द्विजोत्तम. त्वं च सम्यक ... ४१५ ६१५ देहन्यासं च. .. ... .. ... २०५ ३३२ २२१ १२५ .. .. ८८/देहेन . .. ... .. ५५३/धातयं. २१६ ." ... ... .. .. ... २१७ ... ४५५ .. ... . . .. .. .. ... ६२० दानस्य तपसो. .. .. ... ... ५७० .. ... . ... .. .. ... ५९२ . ४११ ३३३ ..

·म .. .. ... .. ... . ११ ते गुतन. . .. ... . ... तस्मादहं. .. .. .. .. ... .. -. ... ... .. ... " .M .. - .. तस्मिन्प्रविष्टे. .. - . . ग .. .. ... D PER तयोरपुरयो.. ३३० सस्य पान्ते. २०० नुम्यं महिचिकित्मायां. तय तसागि. १४८ तस्यय रंगमाणाय. १३.तुष्टहिमप. तलोकपा. १३९ सस्योपपत्र .. ... ५८१ केजीयमामल. तय संदर्शनात् . ५२५/तस्याप्णिय. ... २३१ सेजोगुण. तस्मा एवं. १७५ तस्यां निवस्यो ४०२ तस्माधुगान्त. १४० तस्यां य. १५६ लेन संसार. ५२७ तस्मात्त्वं. ६०५ तस्यां स चामो १४० तेनाऽवयष्टः. .. ... ५८८/तस्यां स ये ४०५/नाटलोकप. तस्मादिमां. ५५५/वान् पभाषे २१५ वेनेस्थमाहतः. ३७३ तस्मान्न कार्यः. " ... ५९६/तान् वीक्ष्य. ३९२ तेनैव तु. २६५ तस्मान्मय्य. ५६७ तान् ये. ८६ तेभ्यो छककरा. ४०३ तस्मिन्नतीत्य. ३०० तान् शोच्य. ७३ तेभ्यः सोऽत्यम्. ४०३ तस्मिन्नलुप्त. ४४८ तानि चकैकराः ३९० ते योगमायया. ३२८ ३४८/ता नः काय. ३८६ ते वा अमुप्य. ३१३ तस्मिन्महाभाग. ५१ तान्येव तेऽमि. ... ४६२/तेषामितीरित. तस्मिल्लव्धपदं. ५४३ तास्यां मिपत्. ३०३ सेपांमैरेय. तस्मिन्चिमान. ४५०/तास्यां रूप. २३५/वेषां सतां. २५० तस्मिन्सुधन्वन्. ४१८/तामसाथ. ५१३ तेषां सुपक. २८५ तस्मै नमो. २२४ तातीयेन स्वभावेन १०१ तेषां संस्थां. १२३ तस्य चोद्धरतः. २६६ तावत्रिभुवनं. २०८/तेप्वशान्तेपु. ५९१ तस्य त्वं. ४७१ तावत्प्रसन्नो. ... ४०६ तेजसात्तु. ५०२ ३९१ तावद्यं द्रविण. १५४ तैजसानीन्द्रियाण्येव.. ५१२ तस्य प्रपन्न. १८ तावादिदैत्यो. ३४५/वैजसानीन्द्रिया ४०५/तावाश्वास्य. .. ... ४५९/ तैर्दर्शनीयावयवैः. तस्याऽमिरास्य. ३३९ तौ तु. ३३८ तस्याऽनुरक्तस्य. ५२ तास्वपत्यान्य. ३७/तं त्वागता. तस्याऽभिपश्यतः. ... २४७/तां कणत्. ३९६ तं त्वागतं. तस्यामाधत्त. ... ४५०/तां दृष्ट्वा, ४४५/तं त्वात्म. ४०१ तस्याऽर्थसूक्ष्माभि... १३८/तां प्रार्थयन्ती ४२९ तं त्वानुभूत्यो. तस्याऽरविन्द. ...., ४१३ ३१२/तितिक्षवः कारु ४७६ तं त्वामहं. तस्यावलोक. ... ५५० तिर्यड्मनुप्य. १६२ तं त्वा विदाम, तस्यास्तद्योग. ६२३ तिरश्चामष्टमः. १८८/तं निःसरन्तं. तस्यैतस्य, ५७२ तुदन्त्यामत्वचं. .... ५९० तं मुष्टिभिः. ... .. ... .. .. ... तस्य नाभेः. .. .. ... तस्य वै. ... ४८५ ९६ तावेव ह्यधुना. ...४७२ ... ३०८ .. ... ... " .. ३५६ . ..

·पृष्ठम .. .. .. .. 4. .. . .. .. . . ... ... " .. . to. .. ... . .. .. .. ... .. .. .. .. ... ... ... ४७० .... त्वया में. ... .. . . ध पृष्ठमा पृष्ठम. त धीरमारात्. ३५१ |दिष्टया त्वया. ४२६ दृष्टोऽङ्गुष्ठ. ..... २४९ तं व्यग्रचक्र. ३६८ दिष्टया त्वां. ३३६ चूते त्वधर्मेण. तं सुखाराध्य. ३८० दिष्टया मे. ४२६ द्योतनं पाचनं. ५१६ तं सूरिभिस्तत्त्व ४६२ दीक्षानुजन्मोपसदः २५७ चौर्नष्टमगणा. ३७४ त्रयीमयं रूप. २६०/दुनोति चेतः २६ द्रव्याकृतित्वं. ५१५ त्रसरेणुत्रिक १९८/दुरापा ह्यल्प. १२२ द्रव्योपलब्धि. ५९५ त्रिलोक्या युगसाहसं.. २०६ दुर्भगो बत. २२ द्वादशार्धपलो त्रिलोक्यां दामा. .. २०८/देवताः प्रभया. ३९३ द्वारि धुनद्या. त्रैवगिकास्ते. देव देव ! २८६ द्वार्येतयोनिविविशुः ३०१ त्वचमस्य. ९७/देवसर्गश्याष्ट. १९० द्वारस्थावादिश्य ३३७ त्वचं रोमभिः. ५२३ देवस्तानाह. ३९३ द्वाःसु विद्रुम, त्वन्नः सनातनो. ३२९ देवत्य मायया. २२ द्विपराधीवसाने. ... ५९८ त्वमेकः किल, ३९५ देवहत्यपि. ४५६ द्विपतः परकाय. ५६४ त्वमेकः सर्व. २४१ देवानां गुण. ४८२ द्वैपायनसखस्वेवं. ४५७ देवासुरादयः. १९१ द्वैपायनादनवरो. ३५ त्वयि संस्थिते. ३९४ देवो देवान्. ... ४१५ देशतः कालतो. ११२ धर्मश्चतुष्पान्. २०५ त्वं देहतन्त्र. ६१५/देहन्यासं च. ६४ धर्मस्य ते. ३३२ ३५३ देहेन जीव. ..... ५९४ धर्मस्तनादक्षिण. २२१ त्वं नः सुराणा. ..... ४०२ धर्मार्थकाम. १२५ त्वं पद्रयानां ३६० देहोऽपि दैववशंगा. ५५३ धातर्य. ८३ त्वं भावयोग. १५८)देहं तु तं. ... ५५३ घिया निगृह्य. त्वं लोकपालो. ३४९ देयन्यदेह. ... ५८७ पिण्यानामेक. द ४९८ धावृत्तिरुशनो. २१७ ददर्श तत्राभिजितं ३५२ दैवाधीनेष. ४३/घृतनताऽसि ४५५ दशोत्तराधिकैः. २११ दैत्यस्य यज्ञा. ३६२/ध्यानायनं. ५५१ दक्षिणेन पथा. ६०३ देवेन ते. १५५ ध्यायती भगवद्रूपं... ६२० १२५ देवेन दुर्वितर्येण ३८९ दितिर्दाक्षायणी. २६७ देवेनासादितं. ५८० न कर्हि चित्. ४८६ दितिस्तु ब्रीडिता. २७६ दंष्ट्रायकोट्या. ..... २५९/न चाऽस्य कश्चित् ५७० दितिस्तु भर्तुः, ३४२ दृष्टा भवद्भिः. २७न तथाऽस्य. " ... ५९२ दिविस्पृशौ हेम. ३१५/दृष्ट्वाऽन्यांश्च. ३४५/न तेऽजराक्ष. ४११ दिव्योपकरणो ४४२/इप्ट्वा पापीयसी. २१४ न ल द्विजोचम, त्वं च सम्यक् " .. .. त्वं नः सपत्नैः ... .. . ८८ देहेन वै. ... . .. ... .. ... .. दैवात् क्षुभित. .. .. .. ... ... ... ... दानस्य तपसो. .. .. .. .. .. ... .. ... .. ... . .. ...

·(८) पृष्ठम. पृष्टम्. नोद्धवोऽण्वपि. .. प .. .. ... ... .. ...४४४ १२६ पञ्चभिः पञ्चभिः..... १९८ पति सा. ४५१ ५२२/पदा सव्येन. ....... ३७० ९७ पद्धयां भगवतो ... ... पनकोशं तदा ... परमेष्ठी तु. .१०३ १७९ २४५.. ५२० .. ... .. ... ... नमो रुद्राय. नमो विज्ञान. ४७१ परस्य दृश्यते. ५२२ परायकेयूर. ४५४ परावरपां. ... . ३५५ .. ... ४६७/परानुषक्तं. १७४ /परीतो वत्सपैः. ... ... .. ... ... ... ... ननु ते तत्त्व. ६० निधनमुपगतेपु. न ब्रह्मदण्ड. २८० निमज्याऽस्मिन्, नमस: शब्द. ५१४ निमित्तानि च. नभोगुणविशेषो. ५१९ निमेपस्त्रिलवो. नमो दधाति. ५७१ निर्भिद्यताऽस्य. नमाम ते देव. ८२ निर्मिन्नान्यस्य. नमो नमस्ते. ... ३७८ निर्मिन्ने अक्षिणी. नमो नमस्ते. २५९ निर्भिन्नं तालु. २७७ निर्विण्णा नितरां. २८७ निर्विभेद चिराजस्त्व... न यदा रथं.. ४२२ निर्वेदवादिनी. न यावदेप. .. ३६४ निरहङ्कृतिनिर्ममश्च... न युज्यमानया. ४७६ निरीक्षतस्तस्य. नरकस्थोऽपि. ५७३ निवीतमाम्नाय. न लोलुपायोप. ६१० निवृचिधर्म. न वयं प्रभवः. २७२ निवृत्तिवुद्धयवस्थानो. न वयं भगवन्. ३२८ निशम्य कोपारविणो. न जातु. ४१४ | निशम्य ते घर्षरितं. नबन्तरं. ३०५ निशम्य वाचं वदतोः न ह्यल्पाथों. ४ निशम्यात्मऽऽभुवा... न बस्य लोके २७४ निशावसान. न घस्य वर्मणः. ४६९ निष्णातं योगमायासु. नाध्योऽस्य निरभिद्यन्त.... ५२२ निषेवितानिमित्तेन. नाऽन्यत्र मद्भगवतः. ४८७/नूनं चकमणं. नातः परं. १५२ नूनं देवेन. नाऽतिप्रसीदति... १५९ नूनं नृपाणां. नाऽऽत्यन्तिकं. ३१६ नेह यकर्म. नाथमान ऋषिः. ५८३ नेकन ते जयति. गानाफर्मवितानेन. ... १७०/नफात्मतां मे. नाभिदादि. ... १६५/नेतपित्रं. नाभिदं.. ५४६ नतत्सलाय. नादं तथापि २२२/नैतत्पूर्वः निस्याटसमाधि. ६२२ नवदनाार. ९२ । २४३. ४६२ ४८४, ३५० ९८ .. ... वै ... ... .. .. ७ .. .. -. ... ... ... परेण विशता ५९८ परं शुश्रूषणं. ५२९/परं प्रधानं. २६५, पश्यन्ति ते. २५० पश्यामि नाऽन्यं २३९/पादावस्य. ३४१ पानेन ते देव. .. २०६ पार्थास्तु देवो. ४३४ पारावतान्यभृत. ५६१/पापण्डपथ ४२१/पाहि मां. ६०३ पितरि प्रस्थिते. १७ पितृदेवमनु ४५३ पितृव्यां प्रस्थिते ३९८ पातांशुके. ४८४ पुण्यद्रुमलता ७५ पुत्रस्यैव तु. ६१० पुनर्गदा स्वां. २२३ पुर्या कदाचित. ४१२ पुरा पिता नो. ... २९४ १२५ ३९५ ४७० २०३ ४३७ ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २८१ ... ... ... .. ... २६९ .. ... ...

·... ... .. .... पृधम्. ४५२ ६२ २५० .. ... ... ... .... २७५ .... १२४ ... ... पुरुपं प्रकृतिः 1. पुरुषस्य च. । 'पुरेप पुण्योप. पुलकोद्भिन्न. पुलहाय गतिं. पुलहो नामितो. । पुंसां स्वकानाय. पूर्तेन तपसा पूर्वस्यादी. पुंसां गतिं. पुंसामतो पेतुः सुमनसो. प्रकृतिस्थोऽपि .... .. .. ... प्रधम्. ५३२ प्राजापत्यं हि. १२६ प्राणस्य शोधयेत् ९प्राणाद्वायुः २० प्राणायामैर्दहेत् ४६० प्राणिनां हन्य. २२० प्रादुश्चकर्थ. १४४ प्रादुष्कृतानां. १७३ प्राप्नोतीहाऽजसा '२०९ प्रांशुं पद्मपलाशाक्ष... ३१४ प्रियव्रतोत्तानपदोः... १५९ प्रियवतोचानपादौ ४५६ प्रियायाः प्रियं. ५२५ प्रतिस्तुभ्यमहं. ५३४ प्रीतोऽहमस्तु. ४९७ प्रेक्षयित्वा भुवो. ४९३ प्रेक्षां क्षिपन्तं. ३८८ प्रोक्तं किलैतत्. ६२१ ५६८ ५५८ ४७९ ४५७ .... .... ... .. ... ... .. .... प्रकृतिः पुरुषस्येह... ... .. प्रकृतेगुणसाम्यस्य. ४२ .... प्रकृतेः पुरुपस्य. ... पृष्ठम् २८५ ब्रह्मन् दुहितृभिः ५४० ब्रह्मशापापदेशेन ५२२ ब्रह्माणं हर्षया. ५४० ब्रह्मादयो यत्कृत. २७९ ब्रह्माऽसनत्स्वमुखतो म ३७५ भक्तिप्रवाह, ५३६ भक्तियोगश्च. ४२१ भक्तियोगो बहु. ४२७ भक्त्या पुमाजात ४०५ गगवन्तं परं ब्रह्म .. ४४२ भगवन्तं परिक्रम्य २४२ भगवान् स्वात्म. १७२ भगवाननुगावाह. ४४९/भगवानपि. १४३ भगवानेक आसेदमन १३३ भगवानक एवैषः भगवान्वेद. १३४ भगवांस्तु गदा. भर्तुः पुरस्तात्. ४३३ भर्तर्याप्तोरु. ४३३ भवान् भगवतो ५९२ भविष्यतस्तवाऽभद्रा. ६११ भावनं ब्रह्मणः. ४६१ भुक्तभोगा परि. ३७५ भूतसर्गस्तृतीयस्तु ४२८ भूतसूक्ष्मेन्द्रिय. १०२ भूतानां छिद्र ५४७ भूतानां नम. ५२४ भूतैः पञ्चभिरा ९८ भूयस्त्वं तप. ६२१ भूयादघोनि. ३२९/भूपणानि परा. १०९/भृत्यानुकम्पित. .. .... ... ११२ २०३ प्रजापतिपतिः. प्रजापतिर्नाम प्रजापतीनां. प्रोवाच मा. ... .. .... ३६१. ब .. प्रजापतेः सुतः, ... .. २६९ .... प्रजापतेस्ते. .. .... ... .... .. २७९ ५१८ ५३४ .... .. .... .. १८५ .... १२३ ४१४ बर्हिप्मती नाम पुरी. ४१० बर्हिष्मती नाम विभुः ४०६ बलं मे पश्य. ४३१ बहिर्जातविरागाय २३ बहुजन्मविप. ९२ बहुभिर्यक्ष, ४९७ बाढमुद्वोढु ३५ बाहुभ्योऽवर्तत. ३२ वाहूँश्च मन्दर. ३९९ बुद्धया ब्रह्माऽपि. ३७४ बुद्धिं चाऽस्य. ४२० ब्रह्मण्यवस्थित. ४७६ ब्रह्मण्यस्य परं. ५४१ ब्रह्मन् कथं. .. .... .. .... ५३१ ५१३ .. .. प्रजाः सृजेति प्रतां दुहितरं. प्रदाऽतप्ततपसा.... प्रबुद्धकर्मा. प्रभावं पौरुषं. प्रभुः प्रियं. प्रयुक्तान् भोज. प्रलोभयन्ती प्रववुर्वायवः. प्रविश्य ततीर्थ. प्रसङ्गमजरं. प्रसन्नवदनाम्भोज ... .. .. .. .. . ... ५९१ १६८ ३०७ १४६ ५४८ .. . . .. ....

·(१०) प्रष्ट .. २४६ १७१ २९९ .. . . . .... ५४८ . .... ... ५४४ १०८ .... .. .. . .. . ..... .. ४९५ ४९८ २८२ . .. .. ... .. .. . . . .. .. .. .. .. .... . ३२२ १२१ २९२ २९३ १२३ ६१९ .. .. पृष्ठम् पृष्ठम् भेददृष्टया. ६०१ महाभूतानि पञ्चैय. ४९६य एव. प्राजिष्णुना विमानेन. ४४९ महीं प्रतिष्ठा. ३८४ यच्चकाङ्ग म मा खिदो. ४५४ यच्च वजन्त्य. मत्तद्विजगणे. ४१९ माण्डव्यशापात्. ७६ यच्छूद्धया मचदिरेफ. ३०१ मातुर्जधान्न, ५८२ यच्छीनिकेत. मदाश्रया. ४७८ मानसा मे. २९० यच्छौचनि मृत. मद्गुणश्रुतिमात्रेण ५६० मामात्मानं स्वय. ४६५ यतोऽप्राप्य. मद्धर्माचरणै. ५६२ मा मे गर्भम्. २७७ यतोऽभवत्. मद्धिष्ण्यदर्शन. ५६१ मयि सरम्भयोगेन ३३७ यत्तनिगुण. मद्भक्त प्रति. ५३६ मार्गन्ति यत्ते. ८४ यतत्सत्त्वगुणं. मद्भयाद्वाति. ४८८ मार्गेणानेन. ६१७ यत्प्रसादादिदं मनसश्चन्द्रमा. ५२२ मा वेदगर्भ ! १६८ यत्मानुबन्धे. मनसैतानि. ५६८ मासेन तु. ५८१ यत्सेवया चरण. मनु स्यन्दन. ४१८ मिथो यदेपा ४० यत्सेवया भगवत ... मनोऽचिरात्स्यात्... ५४० मुक्तलिङ्गं सदा. ५२९ यत्र चाऽध मनोबुद्धिरहकार. ४९६ मुक्ताश्रयं यहि. ५५२ यत्र नै श्रेयसं. मनो ब्रह्माणि. ४६६ मुखतोपर्तत. १०१ यत्र पुत्रैश्च. मनोवीर्यमदो. ३४६ मुखेन लोकार्ति. १४४ यत्र प्रविष्ट. मन्त्रेषु मा. ५६ मुनिर्विवशु. ७२ यत्र नारायणो. मन्दारकुन्द. २९४ महुघृणन्तो. १३२ यथा किल. मन्यमानम्तदा. ५३१ महु परिधयो. ३४३ यथा गन्धस्ये मन्युमनु . २१७ मृणालगौरायत. १४२ यथा जरस्थ. मन्येऽसुरान. २९ मृदुत्व कठिनत्व. ५१४ यथा जले. मन्यन्तरेए. २०७ मेटू तस्य. ९७ यथा यात. मया यथासूत. ३७९ मनं मायाविनं. ३६४ यथा पुनाच. मया प्रोक्त. ४६३ मौन सदासन. ५३९/यथा प्रमुप्त. गय्यनन्येन. ४७८ मा सेढयत्येत. २६ यथा महान्. मरीचिममुम्ब.. २१८ यथा साझयेपु. २२० य आयो. ४७१/यथा सप्रति १६०य दमनु. ६२ यथाक्ष्णो द्रव्या. महना परमानेन... ५६२/य इदं. ६११ यथेदानी. हिमवादिन. ४९९/य उपत. ४२८ यन्द्रिय महतवाहिनुर्याणा. ८०य एन. १७३ यथोरमुका. " .. .. .... . .... .. .. .. .. .. .... . .. ५३० ११७ .. ... .... .. .. ... .. . ५५३ ५२४ .. .... .. . य ... .. . मरीचिरत्यहि मरीचय करा. ५३५ ५९६ . १८३ .. ..

·पृष्ठम्. पृष्ठम्. .. २८८ यदध्रुवस्य. यदर्थेन विना. यदर्धमायुपः. .. .. .... .. .... 1. यदरोदीः सुर. .... १२६ .... .. .... ... . .. ३२५ २९८ ३८८ .... .... .. ३२४ .. ... .... .. .. . .... ... .. २४४ ३२३ ५९८ १०२ .. .. .... यदा च पार्थ. यदा तु सर्व यदा तु राजा. यदा तु भवतः यदास्थ बहु. यदा न योगो. यदा मनः स्वं. यदा राहत. यदा सभायां. यदा सस्मार. यदाऽस्य चि. यदा स्वभार्यया. यदेन्द्रियोपरामो. यदैवमध्यात्म. यदैवाहीन्द्र. यदोकः सर्व. यदोपहूतो भवनं. यहच्छयोपस्थि. यद्याद्वाति. यद्यद्विधत्ते. यद्यसद्धिः यद्वनस्पतयो. .. .... पृष्ठम् ५७३ यन्मर्त्यलीलोप. ११७ यन्माययोरु. २०९ यमदूतौ तदा. २१७ यमादिभिर्योग. ६यमावुतस्वित्. १६९ यमाहुराद्य. ४ यस्ता विविक्त. ४२७/यस्त्वत्र बद्ध १८० यस्त्वेतयोधृतो. ५३६ यस्माद्विभेम्यह. ५४१ यस्मिन् भगवतो. १७० यस्मिन् दशविधः ५|ययोत्तानपदः ४४७ यश्च मूढतमो. ६०४ यस्य वाचा. २४१ यस्याऽनवद्या. ११८ यस्यानुराग. ५३५ यस्यामृतामल. ५९८ यस्यावतार. २४५ |यस्याऽहं. ६ यज्ञस्य च. ५२८ यातनादेह. ५७० यामाश्चत्वार. ४७० यामाश्रित्येन्द्रिया. ५९१ यामाहुरात्मनो. ५७० यावत्पृथक्त्व. ३/यावद्वलिं ते. .... ५०२ या वा कास्वित्त्व.. २४ यास्तामिस्रान्ध. २९७/यां मन्यते. १६३ या हर्म्यपृष्ठे. ६१५/ये च मे. ३२१/य तु त्वदीय. २३ ये त्वाऽनन्येन. ५८६ ये विहासक्त. ५७७ येन प्रजानामुत. ५२८/येन वा. १६/येनेशी. १२३|ये ब्राह्मणान्. ३३०/येऽभ्यार्थता. ५८५ ये मरीच्यादयो. ३२० ये मायया ते. १६२ ये मे तनूजि. ४१८ ये मे स्वधर्म. १२३ येषां न. २६६ येषां विभयं. १२१ ये स्वधर्म न. २८९ येऽहीयन्ता. २७४ यैस्तत्त्वभेदैः २५ योग आध्यात्मि. ३२१ यो गजेन्द्रं. १६१ योगस्य लक्षणं. २४६ योगेन विविधाङ्गेन... १२४ योगैहेंमेव. ५७७ योजनानां सह. १९९ योऽन्तः प्रविश्य. २७१ योऽन्तर्हितो. २७१ योपयाति शनैः १५६.यो. मां सर्वेपु. ८८ यो योगो. ३९८ योऽकॅन्द्वन्द्रि. ५७९ यो या अहं. ५९३ योऽविद्ययाऽनुर. ४२९ यो वै हिरण्याक्ष. १७७ यं यमर्थमुपा. १५३ यं योगिनो. ४७३ .. .... .. ... ... .... .. .... ५३७ ६०९ २८१ ५७८ ५६९ ३१४ ६९३ .. ..... ... .. . . .. .... " .. .... .... .. यद्वा अयं. ४८२ ४२२ .. ... .. ... .... यद्विदुर्घनिरुद्धा. वधर्मसुनो. यन्ननजन्त्यघ. यन्नाभिपद्म. यन्नामधेय. यन्नामानि च .. १६३ ३८० ५७२ ३७७ ... '. .. .... .. .. ...

·प्रम. U . .. ... .. यं वै विभूति. . .. . . .. ... १२४ विशोऽवतन्त. ३२ विश्नमाणात्म, २९१ विश्वमात्मगतं. ३० विश्वस्य यः. ५२३ विश्वाय जन्म. ४३८ १९८ ३३९ .. .. .. ... २ .. ५४७/विश्वं ये, .... .. AL .. ... .. .. ... . .. १८२ ५५९ ५२३ ३९२ ४८३ ४८६ ४४४ .. .. ... रुचिों भगवान्, रुदन्तो रासम. ... . ५१५/ विहारस्थान. .. .. ... .... ... ४५८ यं वाऽनयो. ३३४ वन प्रमजिते. ६२० विशुद्धेन तदा. ३३० वर्णाश्रमविभागा. यः पञ्चहायनो. २९ वर्पतीन्द्रे प्रजा. यः पञ्चभूत. ५८५ चसन्ति यत्र. यः पृष्टो मुनिभिः. ४३६ वसुदेवस्य देवक्यां.. यः सूज्य. ... २०२ वहिर्वाचा मुखं. वक्षोऽधिवास. रजसा कुण्ठ. ६०२ वाचं दुहितरं. २२२ विषयानभिसन्धाय रजः प्रधानात. ... ३९० वापीपु विद्रुम. विष्णुर्गत्यैव. रसमात्रात्. ५१७ वाम ऊरावधि. ५०/विससर्जात्मनः. राद्धं बत.? ४४१ वायुनोत्क्रमतो. ५७६ विसृज्य कामं. ४०५) वायुर्ववौ सुदुःस्पर्शः. ३४३ विसृज्य सर्वानन्यांश्च.. ३४४ वायोश्च स्पर्श. रुद्राणां रुद्र. २१८ वार्तायां लुप्यमाना. ५७५] वृक्णे स्वशूले. रूपभेदविदः. ५६७ चासुदेवे भगवति. ४६७ वेदाऽहमन्तर्मन. रूपभेदास्पदं. ५६८ वासुदेवे भगवति... ६०४ वेदाहमाद्य. रूपमात्रात्. ५१६ विकारैः सहितो. २१० चैकारिकस्तैजस. रूपं तवैत. २५६ वितर्कयन्तो बहुधा.. ३९७ वैकारिकस्तैजस. रूपं यदेतत्. १५१ विदित्वार्थ कपिलो.. ४८२ वैकारिकाद्विकु. रेतस्तस्मा. ५२२ विदित्वा तव. ४१३ वैकारिको देवसर्गः.. विदुरोऽप्युद्धवात्. ६३ वैकृतास्त्रय. १९८ विद्यादानं तपः. २२७ वैखानसा बाल लसत्पज. ५४१ विद्याधरी सहस्रेण ४४७ वैमानिकाः सललना. लक्षणं महदादीनां. ५५७ विशुक्षिपन्. ३१० वैयम्भके मुरसने... लक्षणं भक्ति. ५६० विद्योतमानं वपुपा.. .... ४२० व्रतं स. लिखन्त्यधामुखी. २६१ लोफसंस्थान. १६७ विनष्टासु स्वमाया.. ३७६ शतरूपा महाराज्ञी... लोफस्य मिथ्यामि.. ५५८ विनिर्भिन्नेऽश्विनी. ९७ शनभगवत्. लोकांच लोका. ४११ विन्यस्तचरणाम्भोज.. ४०८/शब्दब्रह्मात्मनः सरोके तेन. २८६ विपन्नान् विषपानेन. ३२ शम्बरं द्विविदं लोको विकर्म. १६२ विभज्य नयघा. १५० शयानः परिशोचद्भिः विरच्योऽपि तथा... २७८ शरच्छशिकरः य, भगवता २८० 'विरागी येन. ५५७ शवस्वरूप .. ... .. .... . ... .. .... ५०२ ... .. .. ल .... लधूनि वै. .. .... १९० २२८ २९३ ४४८ .. .... .. .... .... .. ४५१) विधुन्वतो. .... श .... . .. ... २१ २३२ .ha .. . .. ५७६ व ... .. १६. .. ...

·... .. ... २४३ .... .. . ४३५ सत्त्वं चाऽस्य. ९८ .. ... 4. " ... .. २८९ .. ... .. .... .. .. ... ३८८ २१५ ९ २७८ .. . ... .. .. श्रुतस्य पुंसां. श्रुत्या भागवतं. .. ... . .. .. .... प सङ्गो यः. २०५ १३९ १८७ ४२६ ४५७ ४३४ ... पृष्ठम् पृष्ठम शायितोऽशुचि. ५९० स एवमृपिवयों. ४ स त्वमस्या. शारीरा मानसा. ४३५ स एव विश्वस्य. ६१४ स त्वयाऽऽराधितः.. शीर्णोऽस्य चौधरा... १०० स एव स्वान्तरं. शुचौ देशे. ५४० स एप दोषः. ७ सत्सेवनीयो. श्मशानचका. २७३ स एप प्रकृति. ४९१ स त्वं विषस्व. श्यामावदातं. १९ स एप भावः। ५३ स त्वं भृतो. श्वाशृगालो को. १८९/स एप यहि. ... ५२६|सद्वितीयाः. श्रद्दधानाय. ६११ स कथं. १९ सनकं च. श्रद्धास्वतन्मतम् ६१७/सकर्ण. ३९ स निर्गतः श्राद्धस्य च. १२५ स कर्मबीजं. १४८ स नः प्रसीदतां. श्रीरूपिणी. २९६ स काल:. १९७ सन्दरमान. २४० स किन्नरा. ४०१ सन्ध्यांशयो. २८४ स गामुदस्तात्. ३१७ स पद्मकोशः. श्रोण्योरध्यस्तया. ४४६ सङ्गीतवत्. ३४४ सप्तमो मुख्य. ४५२ स भवान्. १८७ सङ्गं न कुर्यात. ५९३ सभाजयन्. पोडश्युक्थी. २२६ स च स्वायम्भुवः. २३९ सभार्यः. स चापि भगवद्धर्मात्.. ५९७ समाहुता भीप्मक... स आत्मानं. ४०२ स चापि शतरूपायां.. २३५ समाहितं ते. स आहतो. ३७६ स चाध्वर्णि. ४६१ स मुहूर्त. स इत्थं गृणतः. २२४ स चेह विप्र. ४१५ सम्यग्दर्शनया. स इत्थं चोदितः, ११३ /सत एव. १९५/सों नवविधः. स इत्थं भगवान् २६२ स तदा. ३६८ सर्वकामदुपं. स इत्भमत्युल्वण. ९ स तदैवात्मना. ६०५ सर्वभूतसमत्वेन. स इत्थमापृष्ट. १२७स तामापतती. ३७१ सर्वभूतेषु. स इत्थमुद्वीक्ष्य. १४१ स तुधमानो. ३५४ सर्ववेदमयेन, स उग्रधन्वन्. ४३१ स तं निशम्या. ३६९ सर्व वेदाश्च. स उपवज्य. ३९४ स तं महाभागवतं.. ५९ सर्वाश्रमानु, ३१)स तं विरज, ४०७ सर्व तद्भग. ... ५६० स तां कृतमल. ४४७स वज्रकूटाग. स एव भगवान. ४६१ सतां प्रसङ्गा. ४७९/स वर्षपूगानु. स एवमाराधित. ५८ सत्यं वयं. ३५८स वा एप. स एवमुसिक्त. ५९१ स वासुदेवानुचरं. पडिमे प्राकृता:- ... .. .... .. .. .. .... .. .. ... .... .. ... .. .... ५९६ १८४ ४४२ ५२८ ... ... .. ... .. .... .. ... ... .. ... .. .. ... १७४ १२७ . .... .. ... " .... .. स एव गोधनं. स एव भक्ति. १५१ પર .. .. . .. .. .. ... ७८ १२ .. ३४९/सत्यं शौचं.

·(१४) यमः . .. ... . .. . २०१ ५०३ २६० .. .... .. .. .. .... .. ५४२ स दे ... .. ... १२ २३१ ९५ .. ... .. ... .. .... .. ... ४४३ .. .. ... .. २५७ ४९९ .. ... .. पृष्ठम. पृष्ट स विदित्वाऽथ. २७६ साऽहं. ४५३ संप्रदम्य महा. स विदित्याऽऽत्म. २७० सिद्धचारण. ६२४ संवत्सरः परि. स विश्वजन्म. ७४ सिद्धान्विद्या. ४०१ संगयोऽथ. सवै तिरो. ३४७ सुखाय फर्माणि. ६६ संस्थापर्यना. स चे देवर्षि. ४३८ मुतं मृधे खं. ३६ वी याऽऽमी. स वै निवृत्ति. ११७ मुदता मुमुवा. ४४६ स्थितं प्रजन्त. बत. २६१ सूर्यद्वारेण. ५९८ स्नानेन तां. स वै महाभागवतो.. २८२ सुजतो मे. २४५ स्नातं कृतशिरः स वै रुरोद, २१६ सृजन्नमर्पितः. ३६१ निम्पमिता. स वै विश्व. ९४ सृष्ट्वाऽने महदा. १२२ स्पर्शस्तस्या सवै विश्व. २२६ १ष्ट्वा भूतपिशाचान्.. ४०० स्मरन् विश्व. ससर्जच्छायया. ३९२ सेयं भगवतो. ११६ सम्मिविचित्र. सस ग्रेऽन्ध. २१३ सोऽधिक्षिप्तो. ३६० सयन्ति सरितो. स संसृत्य ... ६०१ सोऽनन्तोऽन्तकरः, ५७१ मुक् तुण्ड आसीत् .. सह देहेन. ५९० सोऽनुप्रविष्टो. ९२ स्वच्छत्वमविकारित्व. सहस्रशिरसं. ५०१ सोऽनुप्रविष्टो. ३९१) स्वच्छस्फटिक. सहाचला. ३४२ सोऽनुज्ञास्या. ४३१ स्वदंष्टयोद्धृत्य. सहाऽहं स्वांश. ४१६ सोऽन्तःशरीरे. १३६) स्वधर्माचरणं. साहयायनः. १३३ सोऽप्यतया. .... ५५२ स्वर्धन्युदा. सा चापि. ६१८ सोऽप्यंशगुण. ७९ स्वपौरुषे. सा तद्भर्तुः ४४४ सोमस्तु रेत. २५८ स्वमेव धिष्ण्यं ७५ सोऽयं समस्त. १६४/स्वयं त्वसाम्याति २६६ सोऽवधार्यास्य. ३९५ स्वयोनिषु यथा. साध्यात्मः. ९४ | सोऽवध्यातः. २१५ स्वशान्तरूपेपु. साध्वेतद्वयाहृतं. ११९/सोऽशयिष्टा. ३९१ स्वसम्भवं. सानुबन्धे. ५२८ सोऽसावद. १६५ स्वसर्गस्याऽऽशिपं. साऽन्तःसरास. ४४५/सोऽहं हरे. १७ स्वसैन्यचरण. ३४ सोऽहं तद्देशना. ५८ स्वं स्वं कालं. सालोक्यसार्टि. ५६० सोऽहं नृणां १३० स्वाझं तपो. सा वा एतस्य. ७८ सोऽहं वसन्. ५८८ स्वायम्भुवस्य. सावित्र्यं प्राजापत्यं... ... २२७ साम्याऽनुशोचे. १६/स्वीयं वाक्यं, सा श्रद्दधानस्य. ७३ सश्चिन्तयेत्. ५४३ है साहता. ३६७|संछिन्नः संशयो. ११९ हरेऽतः क्रोड, ... .. ... .. .. ... ५३८ १३२ ३७१ १३१ . .. .. . .. .... .. साधु पृष्टं. साधु वीर. . .. .. . 4. .. . .. ... ... ... सान्दीपनेः सकृत् २७८ ४२२ २०६ ६२२ . .. .. .. ... ४०४ ४६२ .. .. ३८७ .. .. ...

·(१५) हसन्ति यस्या .. क्ष ... हस्तावस्य विनि पृष्टम् २३४ ६०५ ६०६ .. .. . हस्तौ च .. . हास हरे .. ... .. ४५९ २७५ ९८/क्षता महाभाग, ५२२ क्षितौ शयानं ५५० क्षुत्तट्त्रिधातु. ६२० क्षुतृट्परीतो. ४५ क्षुड्भ्या ९३ क्षुतृड्भ्यामुदर. ५२१ क्षुत्पिपासे. ३४६,क्षेम स कच्चित्. ४४४६माम्भोनलानिल .. . पृष्ठम ज्ञात्वा तद्धृदये ३८५ ज्ञानमात्र पर ३७७ ज्ञानमेक परा. १५६ जानयोगश्च ५७८ ज्ञानविज्ञान ३९३ ज्ञानवैराग्ययुक्तेन. ५२३ ज्ञानवेराग्यमुक्तेन. ५२२ ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन १३ ज्ञान नि धेय. ... ५९९ ज्ञान पर स्वात्म ज्ञान पर स्वात्म. १५० ज्ञान यदेतदददात् १७१ ॥ इति ॥ .. हित्वा तदीप्सित हिरण्य रजत. हिरण्मय स हिरण्मयादण्ड. हिरण्याक्षो. हसपारावत. हृदयं चाऽस्य. हृदि कामो, हदिन्द्रियाण्य. .. १८८ .. .. . . .. ६० ५८६ .. २२१ ज्ञातोऽसि मऽद्य. २१७ 'ज्ञातोऽह. तृतीयस्कन्धसुवोधिन्यां कारिकाणामनुक्रमः । NComGare- पृशम २२२ ४५ १२८ ५७२ ३५१ . . .. . . १ . पृष्टम ५९७ अविद्या प्रथम ४२८ अष्टभिस्सप्तभि ३४१ अष्टमे भगवगुद्धि १२८ अष्टादशभिः. ६२२ अष्टादशे स्थिति ४७३ असमासात्प्रधानत्व. १८७/अज्ञान भगवच्छक्ति . २३७ आ २६४ आकूति ५७२ आमा तस्येन्द्रिय ४२४ आत्मा देहस्तथा ४७७ आत्मानात्मविवेकाय, ६१९ आत्मानं वस्नुरूप १४२ आदित्याश्च यतः २१४ पृष्ठम् ॐ अधोगतिमध्य कारश्चाथशब्दश्च .. २३० अनङ्गीकरणे अनिष्टसूचक अग्रे सर्व कालसाध्यं.. ५५६ अनेकधा. अतश्चित्त ४७३ अन्तः प्रज्वलितो अतोऽत्र अन्तरात्मा अतोऽत्र नवमे १४९ अन्न प्रथमत. ३२७ अन्यथा प्राकृती अतः स्थिति. अन्यथा भगवल्लीला अत्रार्थो. १ अभीत काल अधर्माधिक्यतो ५८१ अर्थस्य सत्त्व अधिकारार्थ १८ अलौकिका हि अधिकारिणो. , ५७० अलौकिकं तदुत्कृष्ट अधिकारिषु. १अवस्थामुपमान अधिकारे १ अविद्यमानसत्यागे . अतो हि . . . . ४२४ ४६८ . . ४८९ २१४ ६१२ ६१९ आदौ ततो ...

·रा. .. .. .. . .... पृश्य ४५ कृष्णार्थगृष्टी. ६१२ क्रिया द्विपमा. २७० प्रिया तु. २३७ क्रियावन्तो. ९०ीटाप्टि. ९० क्रोधोऽपि काम. .. .. ४०२ .. ... .. .. .. ग .. .. ... .. ... २२३ ... . .. ३८२ ११३ क .. . car ४५ ईश्वरस्य तु ..... .. उ .. पृमम आधारस्तु स. ३४१ पतद्रपाणि. आधारकथनं. २६५ एवमष्टमिः. आधिदैविकमायोऽत्र. ३८२ एषभुत्कर्ष. आधिदैविकरूपे. २५० एवं द्वादशधा. आध्यात्मिका. ३८३ एवं भगवतो. आध्यात्मिकास्तु. ... २२५ एवं भगवतः. आलम्भने फले. ... २५० एवं स्थितिहरी. आलस्याभाव. १६७ एवं हरिस्तु. आविर्भूतो हि. ३३ एवं ज्ञानप्रकरण. आज्ञां भगवतो. ४६० ऐ ई ऐश्वर्य प्रथमे. इतिहासमवृत्यर्थ. २८५ इयं हि. ४२८ करोति यत्त्. कन्यानां पति. ३२२ कर्दमस्य हि. कर्मश्रान्तः. उक्तश्चतुर्भिरध्यायः. कर्मादिमार्गाः. उत्कर्षदृष्टी. ३७० कान्त्याधिक्यस्य. उत्तमस्य तु. उत्पत्तिद्धिविधा. उत्पत्तिस्तामसी. उपयोगी तथा. उभयोर्भगवत्त्वाय. ए कार्योपयोगि. एकत्रिंशे पुनस्तस्य... ५८१ कारणे पड्गुणाः. ४०१ कालपयुका. १९२ कालस्य बाधकत्वे. एका भगवतो. २५१ कालादिप्राप्त. एकीकृत्य. ४७३ कालेनैव गृहीताः. केन पञ्चभिः. ३८४ कीर्तिलक्ष्मीः. एकोनत्रिंशदध्याये, ५५६ किं पुनर्दशघा. एकोनविंशे. ३६६ कृतकृत्यं च. एतच्चतुष्टयं. ५३५ कृतिः प्रधान ... ५८४ गतिः स्तोत्रं. .५५६ गद्यपद्यामि. गन्धो भगवतः. ११३ गुणवैषम्य. गुणातीतात् सृष्टि. च ४५२ चतुर्थे खधिकारार्थ. ४३७ चतुणी सर्ग. ... ५५८ चतुर्दशभिरध्यायः १ चतुर्दशभिरध्यायै. ४२९ चतुर्मिश्च चतुर्भिश्च.. ३४० चतुभिस्तद्विशेषाश्च... १ चतुर्विशे तथा २६४ (चरित्रपरता. *... ३५२ चातुर्य दक्षिणो. ११६ चित्तम्चेद्भगवत्. ६६ चित्तशुद्धः २८१ चित्तस्वभाव. ३८३ २ ... ३८२ .. ... .. ... ३६९ ४५४ १६७ .. २२२ कामादिना. ... ३४० कामेन कर्म. ३४० कामेन क्रोध. ४७७ कायिकं चाग्रिमा. २५५ कार्यकारण. ... .. .. 1. .. .. 4. ... ५३७ .. ... ४७४ .... ज .. एकविंशे. एकादशे तु. १७६ .. ... .. ... .. ५९७ जगतो भूतसर्ग ११७ जातं जनिप्य, १७६ जीवब्रह्म ३२२ जीवसर्गे. २जीवानां तु. ... ४२४ ५८१त एव. १४९ ३२६ . ... .. त ..... .. ..

·.. ... .... .. .. .. ... त्रिविधा अपि, ... ... .. .. .. .. प .. ततो गुणाश्च. ४७७ .. ... .. .. ततो गुणानां. ततो जीवस्य. ततोऽत्र युक्त. ततो वेदे. तत्त्वतो विषयाः. दशभिः सत्य. .. .. .. ... .. ... २७३ .. ... .... .. ... .. ... .. .... .. तथापि शास्त्र. तदैव तद्दताः. तवैच्छन्. दैत्यस्य युद्ध. .... . (१७) पृष्ठम. पृष्ठम. ततश्छाया हि. ३९२ त्रयस्त्रिंशविधा. ६१२] निरुपाधिक. ११४ तत. पौरुप. ३६९ त्रयस्त्रिंशे तथा. ६१२ निरूप्यते पञ्चदशे.. २८५ ततः प्रसादो. ४३७ त्रिविधस्यापि. .. ... ५९७ निरूप्यन्ते. ३८२ ततस्तद्वेदकल्पेषु. २३८ ३८३ निर्गुणः प्रोच्यते. ३८९ ततस्तेपां. त्रिंशचमे तथा. ५७२ द पञ्चधा चेत्. २ दण्डनेतुर्यथा. ५५६ पञ्चविंशे. ४६९ ... ५५६ दत्तायास्तु. ४२९ परमं साधनं. १ ... ३६९ परलोकार्थ. ४५१ २१३ दयासृष्टिद्वितीयेति २२३ पराक्रमस्तथा. ३५२ दशलीला परे. ४० परिश्रमो दर्शनं. तत्त्वैस्तु भक्ति. ८२ दशेन्द्रियाणि. ३३ पृथिवी च जलं. १९२ ३८५ दुर्निमित्तदृशियुद्ध ३६९ पृष्टार्थदेह. ४६ देवा भीता. २८६ पुत्रस्य कार्य. २४१ २२२ ३६९ पुनर्गुणानां. १४२ तत्रापिकाम. २३९ दोपस्तृतीयो. ३०४ प्रकाराः सगुणाः ४०९/प्रकाशकमुपादानं. २१८ ३०४ दोषोऽप्यत्र हरे. २१२ प्रजापतेरुद्धृतत्वात्.. २३८ तर्कक्रियाविभेदेन १२८ द्वाभ्यां सत्त्वं. ४०९ प्रत्यक्षाश्चर्य. ६१३ तस्मादेवं न. २५५ प्रथमस्य परीहारः तस्मिनिराकृते. ११३ द्वाविंशे कर्दमस्य. .... ४२४ प्रथमेऽप्यत्र. २३९ तस्याऽपि विषयः, ... ४७३ द्वितीयस्योत्तर. १६८ प्रदक्षिणा नमस्कार.. ... ३३६ ताशस्य फलं. ४७३ ध प्रपन्ने भगवल्लीला. ३० तामसत्वात्. ... ३८३ प्रमेये साधने. ८२ धर्माद्दक्षात्. ... २७० प्रश्नद्वयं तु. ३८४ तामिस्रादि. .. ४२९/प्रश्नाभिनन्दने, तीर्थद्वयन. २ प्रसनो दर्शनं. ३५२ ३८९न तं विदाथ. २२२/प्रसादश्च स्वत: ६१२ तेषां स्वधर्म. ६०२ नवधा वर्णयामास.. ... ४०९ प्राकृताः पडिमे, ३८९ तृतीयस्कन्धविवृतिः ६२४ नानाविधानि. तृतीये मध्य. ".. ३३ नाऽन्यत्र विनियो... तृतीयो ब्रह्मणः. ११४ नानः स्तुत्यादि. त्रयस्त्रिंशदथा. १] निघन चाऽपि. ३४१/फलमावश्यक. ... १५१ .. .. .. १७८/दोपज्ञाने. .. ... तपो ज्ञानं. तयोः स्वाभाविको... .. .... ... ... ४६ द्वादशार्कसमैः. ... ... .. .. .. ... .. ५८१ धर्मादयोऽपि. .. .. ... तामसे ज्ञान. . . .. २१२/धर्मो वीर्य, . न .. ... ... .. तेनैव प्रथम. .. .. ... . .. ६५/प्राणरक्षा. १६८ मार्थितस्य. ... ५८४ ...२७० फ . ..

·(१८) एम. २३८ ब .. १ .... .. .... ३६९ लौकिकीमपि .. .... २६४ २२२ २२२ .. .... .. .. व .. .. २६४ ३५२ .. .... .... भक्तानां तु. भाक्तिप्रपती. .. .... .. ११७ ११५ ११५ ४७८ .. ... य .. ... .. .. ... ३८२ | यथा विद्यासु. .. .. ३२६ यदैव पुरुषः. पृष्ठम्. पृष्ठम. फलं तु भगवानेव. ... ४०९ महत्तत्त्वमहकारः... ३८९ लीलाकथन. महत्त्वेन प्रकारेण... १८४ लोके सर्ग. बहिर्मुखो हि. ... ५७२/मात्राणि सर्व, १७६ लौकिफी चाऽन्य... बुद्धिर्भगवतो. ६५ माहात्म्यं द्विविधं. बुद्धिस्तेषां. ६६ मुक्त एव हरेरथे. ३८३ लौकिकी साऽत्र. ब्रह्मभावः स्वतः ३२६ | मुख्याधिकारिणो. १८ ब्राह्मणातिक्रमो. ३२७/ मुनिमानससन्तोषः.. ३१९ वर्णिता सर्ग. भ | मुष्टिभिश्च तथा. .. ३६९ वाक्योपक्रमणं. भक्तानामभयं. २८६ मूलरूपाणि. ४७३ विकल्पो विविधः... ३१९ मृतस्य वर्णनं. ३६९ विधानेन परित्यागः. ८२ मृत्योरमार्गतो. ३० विरुद्धकार्य. भक्त्युकोद्धवे. विरोधमात्र. भगवत्कार्य, ८२ यत्रैव भगवद्वेशः. ५३७ विविधा अपि. भगवत्कृतसर्गस्तु. ४७२ विवेचनं तु. भगवचिन्तिता. ३८३ | यदेव भिन्नरीत्याऽत्र. २६४ विषयः पुरुषश्च. भगवत्करणालोके ४०३ वेदा उत्पादिताः. भगवत्कृतभोगो हि.. ... ४३७ ययाधिदैविको. भगवद्गतचित्तेन. ४७८ यस्यास्तु न. ४२७ वेदान्ते परमं. भगवद्भोगसृष्टौ. यज्ञभूमित्व. भगवद्रूपनिप्पत्ती. ४६८ यादृशेर्भगवद्भोगः २ भगवानेव हि. यावत्साधन. वैराग्यस्यापि. भजनापेक्षया. यादृशा भगवन्मार्ग. भूतमात्रेन्द्रिय. वैराग्ये कारणं ३८३ ३८२ भूतमात्रेन्द्रियधियां.. युद्धमाने हरीच्छा.. १८४ ३५२ वंश एव मनोः. मूतमात्रेन्द्रिय. युद्धं तस्य. ३६७ २ भूतमात्रेन्द्रिय. योगः प्रशंसा. ४७३ शरणागमनं पूर्व. भूतानां संस्कृतानां.. योगेनाऽपि भवेच्छुद्ध..... ५३७ शास्त्रार्थेऽवगते. भूमिस्तु देवयजनं. योगे लोके. २३७ भोगो नानाविध. योगो भाक्तिः ४३७ ४८२ पद्गुणैश्वर्यसंपन्नः पहिधा भगवद्धिः.. मतान्तरे. २६४ रसातलान्तः २३८/पड्विधो हरिकार्यार्थ.. मनसः प्रपलत्वात् ३१९/राजसे मचिरा. ८२ पविषं रूपमस्यापि.. मया तथैव. मरवमाना. ८२ लक्ष्मीववर्णनं. १२९'स एव. .... .. .. १८२ २१४ २५० २१३ ४०४ २८५ २३९ वेदानुसारिणी. .. .... .... ... ... .. २३८ वैकुण्ठे वृक्ष. .... .... .. वैदिको ब्रह्म .. .. .... .... .. ... ३२६ ४० .. ४७८ ६०४ ५५६ ४६९ ... .. .. .. ... .... .... १ ६१२ .. .... २ प ... .... .. ... .... र .... १८ १२८ ३८३ १०४ .. ल ... ६५ ·पृष्धम. .... ..... ३२२ .. .... .... ... .. ३५१ २२१ . .... .... .. ... .... .. .... .. सङ्कल्पो निश्चयः... सजातीयविजातीय.. सत्ययौ. सदोपा सापि सन्तोपः सर्वदानं सन्तः पोडश. समागतानां. सर्गत्वख्यापनार्थाय. सर्गध सविभूतेश्व... सर्गस्थित्यन्त. in .... .... .... .... पृष्ठम्. ३९२ स्त्रियः स्वभावतो. ५२५ स्थितिनाशी. १८८ स्थित्यध्यायो. ५२५ स्वमश्छाया. ५३५ स्वशक्तिदान. ४०६ स्वयुच्या भ्रम. २१२ स्वसिद्धान्तं. १९/स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्या.. १२८ स्वाभाविकस्य. ३२६ स्वामिकार्यप्रसङ्गानां. १६७ स्वामित्वं सेवको. ६२४ ह हरेििन्द्रय. १९२ १९२ हिरण्याक्षादि. ... ११३ २४५ १६८ .... .. .... सर्गा अत्र. .. . .... ४० १०९ ससर्जाऽग्रेऽन्य. ३४० साङ्ख्येनेतर. २२२ सात्त्विका द्विशफा:.. २१२ साधनानि स्वरूपं च ४३९ साधनं च. ४७६ साधनं च विवाहश्च, ३३६ साधारणानां ६१२ सामान्यकुशले. २ सामान्यतो ग्रन्थरूपा २६४ सायुज्ये ब्रह्मभावः .. १८४ सुखे हेतुश्च. ४०७ सुज्ञेषु भक्ति ५५७) सूर्यगत्या तु. १४२ सूर्यात्मकस्तु. २१३, सृष्टिश्च द्विविधा. ६२४ सृष्टौ तु. २३७ सृष्टयर्थ तस्य. ६१३ सृष्टयर्थ पुरुषार्थार्थ.. ३६७ सेवादशायां. ४६ संसारदुःखतरणे. १९२ संसारस्याति. ॥इति । सर्गे च दोप. . .... सर्गे यद्यस्य. .. .... .. ... हरेव तया. १२८ २३८ .. .. . .... .. .... .. .... सर्वतत्त्वाश्रयेण. सर्वतोऽप्युत्तमा. सर्वभक्तसमुद्धारे. सर्ववेदार्थरूपो हि .. सर्वसिद्धान्त. सर्वेषामेव. सर्वे हि साधनं सर्वो हि मगवान्... .... .... .. .... ८२ क्षेत्रमेके प्रशंसंति .. २३७ ज्ञ ४०७ ज्ञानमार्गस्य. ४० ज्ञानवैराग्ययोः २७० ज्ञानवैराग्य. ५८४ ज्ञानं समर्थितं. १. .... . .. .. ... ४२९ ६०४ २८६ .... .. ....