·First Edition - 750 Copies
November 1965
Printed by Svanni Tribhuvandas, Ramadanda Printing Press,
Kankana Road, Ahmedabad and Published by Dalsukh Malvania,
Director, L D Institute of Indology, Ahmedabad-9
Price Rupees 81 =
Copies can be had of
L. D. Institute of Indology, Ahmedabad-9.
Gurjar Grantha Ratna Karyalaya,
Gandhi Road, Ahmedabad-j.
Motilal Banarasidas
Varanası, Patna, Delhi
Sarasvati Pustak Bhandar
Hathikhana, Ratappolo, Ahmedabad-1
Munshi Ram Manobaralal
Nai Sarak, Delhi.

·वादिश्रीदेवसूरिसूत्रितस्य
प्रमाणनयतत्त्वालोकस्य
श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचिता लध्वी टीका
रत्नाकरावतारिका
श्रीमानोरायकिनानिमानिननननन्तकारियाकाभ्यां समन्विता ।
गूजरभाषानुवादकः
आचार्यश्रीविजयनीतिसूरिशिष्यो मुनिश्रीमलयविजयः ।
२
संपादक :
पण्डित दलसुख मालवणिया
श्री ॐ श्वेतामा स्थानकवासी संघ
हर, हीर
भारतीय
विधामा
अहमदाबाद
प्रकाशक:
लालभाई दलपतभाई भारतीय संस्कृति विद्यामंदिर
अमदावाद-९

·No text on this page.

·સંપાદકીય પ્રમાણનયતત્તાલોકની લઘુટીક રત્નાકરાવતારિકા સસ્કૃત પજિકા તથા ટિપ્પણ અને ગુજરાતી અનુવાદ સાથે પ્રથમ બે પરિચ્છેદ પૂરતી આ પુસ્તકમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. આ પહેલાં રત્નાકરાવતારિકા વારાણસીમાથી શ્રી યશવિજય જેન ગ્રંથમાળા- (૨૧-૨૨)માં પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે તેના સંપાદક હતા શ્રી ૫. હરગેવિંદદાસ અને શ્રી ૫ બેચરદાસ દેશી વળી, એ જ ગ્રન્થમાળામાં અહીં આપેલ બે ટિપવાળી આવૃત્તિ પણ માત્ર બે પરિચ્છેદ પૂરતી પ્રકાશિત થઈ હતી તેના ચાર પરિચ્છેદન હિન્દી અનુવાદ પણ મૂળ સાથે ઉઝાથી પ્રકાશિત થયે હતું પણ તેને ગુજરાતી અનુવાદ થયે હતો નહિ અને સલિત છતાં પણ જેનદર્શન અને પ્રમાણુવિદ્યાના સમગ્ર વિષયોને આવરી લેતો આ ગ્રન્થ જેનદર્શનની પરીક્ષાઓમાં પાયગ્રન્થ તરીકે નિયત છતાં તેનું એક પણ સસ્કરણ છાત્રોને અત્યારે ઉપલબ્ધ નથી આ પરિસ્થિતિમાં પૂ પા વિજયનીતિસૂરીશ્વરના શિષ્ય પૂ મુનિરાજશ્રી ભલયવિજ્યજીના ગુજરાતી અનુવાદ સાથે તેને પ્રકાશિત કરવાનું નકકી થયું અને તેને પ્રથમ ભાગ પ્રકાશિત કરતા અમે આનદ અનુભવીએ છીએ રત્નાકરાવતારિકાના સંશોધનમાં ઉક્ત મુકિત આવૃત્તિઓને પૂર ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે અને અમે આભાર સાથે જણાવીએ છીએ કે વારાણસીને અવતારિકાનુ સાસ્કરણ જ મુખ્ય માનીને અવતારિકાનું મુદ્રણ અને અનુવાદ કરવામાં આવ્યા છે યત્રતત્ર અમને જરૂરી લાગ્યું ત્યા અમને ઉપલબ્ધ હસ્તપ્રતોનો ઉપયોગ કરી શુદ્ધિ કરવામાં આવી છે પણ તેવાં સ્થળે જૂજ છે. એટલે અહીં મુદ્રિત રત્નાકરાવતારિકાના સંસ્કરણની શુદ્ધિને પૂરે યશ ઉક્ત સંપાદક દ્વયને છે. પજિક અને ટિપ્પણની શુદ્ધિમાં પણ પૂર્વસ સ્કરણને પૂરે ઉપયોગ કર્યો જ છે પણ અવતારિકાની સાથે પજિકા-ટિપ્પણના મુદ્રણમાં અમે તેની જૂની આવૃત્તિને મહત્ત્વ ન આપતા નવેસરથી જ તેનું સંશોધન અને સપાદન મુકિત ઉપરાત હસ્તપ્રતોને આધારે કર્યું છે. કારણ, પૂર્વમુકિત સંસ્કરણમાં માત્ર બે જ પરિછેદ પૂરતા તે પંજિકા–ટિપ્પણ છપાયાં હતા જ્યારે અમારે તે પૂરી અવતારિકાના ૫જિકા-ટિપ્પણો મુદ્રિત કરવા હતા ગુજરાતી અનુવાદની વિશેષતા એ છે કે તે શબ્દસ્પર્શ નહિ પણ અર્થને સારી રીતે વ્યક્ત કરે એવી રીતે કરવામાં આવ્યો છે. આથી અનેક સ્થળોએ તે શ કા-સમાધાનરૂપે રજુ કરવામાં આવ્યો છે અને અનેક સ્થળોએ વાદિપ્રતિવાદીના સ્પષ્ટ નિર્દેશપૂર્વક સવાલી અપનાવી છે. છતાં પણ એ વાંચીને મૂળમાં કઠણ અને આલ કારિક ભાષામાં લખાયેલ અવતારિકાને સમજવાનું સરલ બને એવી અનુવાદની યેજના કરવામાં આવી છે. પ્રયત્ન તો એ કરવામાં આવ્યું છે કે વાચક ગુજરાતી ભાષાનું પુસ્તક વાંચતો હોય એવો ભાસ તેને થાય અને અનુવાદ છે એવી ખટક તેમાં ન થાય આમા કેટલે અંશે સફળતા મળી છે તેનો નિર્ણય તે વાચકે જ કરી શકશે પૂ ભલયવિજ્યજીએ અનુવાદનું કાર્ય તેમના પૂ ગુરુભાઈ શ્રી વલ્લભ વિજયજીની આનાથી તેમના ગુરુવર્ય શ્રી આચાર્ય વિજયનીતિસૂરિના સં ૧૯૯૮માં સ્વર્ગવાસ પછી સં. ૨૦૦૬ના ખભાત ચાતુર્માસમાં શરૂ કર્યું હતું તેમાં થી ૫ છબીદાસ કેસરીચ દે તેમને રત્નાકરાવારિકાના અભ્યાસ સાથે સાથે તેના અનુવાદનું કાર્ય કરવાની જે ભલામણ કરી હતી ·૮ તે નિમિત્ત બન્યુ હતુ અનુવાદ થયા પછી શ્રી પ ઉમાશ કર દયારામ દ્વિવેદીની મદદથી તેની પુનરાવૃત્તિ વિ ૨૦૧૩-૧પમાં તેમણે કરી હતી અને છેવટે તે અનુવાદને આ તિમરૂપ આપવામાં મે મારાથી બનતી સહાય તેમને કરી હતી. મુનિશ્રી ભલયવિજ્યજીને આ કાર્યમાં આર્થિક સહાય ખભાતના શ્રી ઓસવાલ સંઘે અને શ્રી રમણલાલ દલસુખરામે તથા શ્રી શાંતિલાલ રાયચ દભાઈ મહેતા અમરેલીવાળાએ કરી છે તેની સહર્ષ નોધ લેવામાં આવે છે પ્રસ્તુત તસ્કરણમાં નીચેના મુતિ પુસ્તક અને હરતપ્રતોને ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે અને તે માટે જે સકે છે તે નીચે પ્રમાણે છે: मु પ્રજાનવરવારોwા –યવિજય જૈન ગ્રન્થમાળા અક ૨૧-૨૨ વીર સંવત ૨૪૩૩ મુvr ઉપરના સસ્કરણમાં આપેલા પાઠાન્તરના નિર્દેશ માટે. મુરિ ઉપરના સસ્કરણમાં આપેલ ટિપણે માટે g? રત્નાકરાવતારિકાની પૂ મુનિરાજ શ્રી પુણ્યવિજ્યજીને સંગ્રહની લાલભાઈ દલપત- ભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યામ દિરની ન ૩૦૪૬ પ્રત આના પત્ર ૨૬ થી ૮૨ છે. પ્રતિ શુદ્ધ છે અને તે લગભગ ૧૦મા શતકમાં લખાયેલ છે અને તેના માર્જિનમાં કેઈએ ટિપ્પણી કરી છે પુર રત્નાકરાવતારિકાની જીર્ણપ્રત આ પ્રત ગુટક છે, પણ શુદ્ધ છે અને તેમાં માર્જિનમાં ટિપ્પણી લખેલ છે કુલ પાન ૭૯ છે પ્રારભના ત્રણ પાના નથી પ, ૬, ૭, ૮, ૩૪–૪, ૬૦–૬૭, ૭૦-૭ર આટલા પત્ર નથી આ પણ ઉક્ત સંગ્રહની ન. ૮૮૭૦ છે આ પ્રતને ઉધઈએ ખાધી છે પ્રતિ સ ૧૬૪૧માં લખાઈ છે मु પ્રમાચિતરવા ચારણ્ય છંદુ—શ્રી યશોવિજય જૈનગ્રન્થમાલા અક ૫ વીર સ ર૪૭૧ આમાં ટિપ્પણ અને પજિકા મુદ્રિત છે, આને રત્નાકરાવતા રિકાને પાઠ પૂર્વોક્ત મા જણાવેલ સસ્કરણની સમાન છે એટલે આના પાઠા- તરની નોધ લીધી નથી પણ ટિપણું અને પંજિકાનાં પાઠાતરની નોંધ ! સકતથી લેવામાં આવી છે રાત્રતાન—લવારની પળના જેન ભડારની પ્રત ૧૬મી શતીમાં અંદાજે લખાયેલી છે અને તેના પુત્ર ૪ર છે તેને ન. ડા ૩૪ પ્રત ૧૨ ન પ્રસ્તુતમા મુદ્રિત ૫જિકા માટે આ પ્રત ઉપરથી પ્રેસ કોપી કરવામાં આવી છે. સેરત્નાવરાવાનિઝાની ડેલાના જૈન ઉપાશ્રયની પ્રત ડાબડા ન, બી ૭૯ પ્રત નં ૧૭ આના પત્ર ૨૦ છે લગભગ ૧૬મી શતીમાં લખાયેલ જણાય છે. સેર રાજવિતારિજાબાની ડેલાના જૈન ઉપાશ્રયની પ્રત ડાબડા ન બી ૩૯, પ્રત ન. ૧૬ છે પત્ર ૪૧ છે અને ૧૭મી શતીમાં લખાયેલી જણાય रत्नाकरावतारिकापजिका આ પ્રત લાલભાઈ દલપતભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યા- મદિરના શ્રી કીર્તિમુનિના સંગ્રહની ન ૫૩૫ છે. તેના પત્ર ૧૬ છે અને તે . અત્યંત શુદ્ધ છે તેને લેખન સવત ૧૬૩૩ છે. ल ૩૯૧ છે ·હે રત્નાકરાવતારિજાતિgન– આ પ્રતિ ડેલાના જૈન ઉપાશ્રયના ભ કારની છે અને તે સ ૧૪૭૬ મા લખાયેલી છે. તેના પત્ર ૩૫ છે તેને ડા ન બી. ૩૮ પ્રત ૧૫ છે ટિપ્પનકની પ્રેસપી આ પ્રતને આધારે કરવામાં આવી છે पु રના વારિવાટિq ન– આ પ્રત લાલભાઈ દલપતભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યા- ભદિરના પૂ મુનિરાજશ્રી પુણ્યવિજયજીના સંગ્રહની ન ૩૪૪૦ છે તેના પત્ર ૧૧ છે અને તે અધૂરી છે પ્રત અશુદ્ધ છે અને ૧૭ મી શતીમાં લખાયેલી જણાય दे રાવતાશિટિ ઘન – આ પ્રતિ લાલભાઈ દલપતભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યા મદિરના દેવસૂરિ સંગ્રહ ગત ન ૯૧૫૦ છે તેના પત્ર પ૯ છે અને પત્ર ૨૨-૨૩ ભેગા છે સ ૧૯૫૭ માં લખાયેલી છે અશુદ્ધ છે ૨૪ રત્નાકરાવારિ– આ પ્રતડેલાના ઉપાશ્રયના જ્ઞાન ભંડારની છે અને તેને ડાબડા નં બી ૩૯, પ્રત ન ૧૩ છે તેના પત્ર ૧૧૪ છે આ પ્રતનો ઉપયોગ શકિત સ્થાને જોવા માટે કર્યો છે સેવ નાવતા – આ પ્રત પણ પૂર્વોતમ ડારની છે અને તેને ડાબડા ને બી ૩૯, પ્રત ન ૧૪ છે તેના પત્ર ટ છે આનો ઉપયોગ પણ શ તિ સ્થાનોના નિર્ણય માટે કર્યો છે ૬ વિતારિ– ઉક્ત ભંડારની ડાબડા ન ૬૬ પ્રત ન ૬૩ છે તેનાં પત્ર ૪૦ છે. આને પણ ઉપયોગ માત્ર શકિત સ્થાનો માટે કરવામાં આવ્યા છે ૩૭ રત્નાવવત્તારિ– આ પ્રતિ પણ ઉક્ત ભડારની છે અને તે ડા. ૬૬, પ્રત ન ૫૭ છે તેના પત્ર ૧૧૯ છે આને પણ ઉપયોગ શક્તિ સ્થાને જેવા પૂરતા કર્યો છે રત્નાકરાવતારિકા માત્ર જૈન ન્યાયશાસ્ત્રના અભ્યાસીને જ ઉપયોગી છે એમ નથી પણ મધ્યકાલના ભારતીય ન્યાયશાસ્ત્રમાં જે વિકાસ થયો હતો તે વિકાસને યોગ્ય રીતે આ ગ્રન્થ આવરી લે છે તે દૃષ્ટિએ ભારતીય ન્યાયશાસ્ત્રના અભ્યાસીઓને આ ગ્રન્થ ખૂબ જ ઉપયોગી હોવા ઉપરાંત અનિવાર્ય પણ છે પ્રમાણુનયતત્તાલકના લેખક આચાર્ય વાદી દેવસૂરિ સિદ્ધરાજની સભાના વિદ્વાન પંડિત- રત્ન હતા તેમણે પોતાના સમય સુધીમાં વિકસિત ભારતીય ન્યાયને નજર સમક્ષ રાખીને જેન ન્યાયના સૂત્રાત્મક આ ગ્રન્થની રચના કરી અને સ્યાદ્વાદરનાકર નામની તેની અતિ વિસ્તૃત ટીકા પણ પિતે જ રચી તેઓનો જન્મ વિ ૧૨૪૩ (ઈ ૧૦૮૬)માં થયોતેમણે મુનિચ સૂરિ પાસે વિ ૧૧૫ર (ઈ ૧૦૭૫)મા દીક્ષા લીધી અને અને તેમને દીઠાનામ રામચન્દ્ર આપવામાં આવ્યું તેઓ વિ ૧૧૭૪ (ઈ ૧૧૧૭)માં સૂરિપદને પામ્યા અને ત્યારથી દેવસૂરિને નામે પ્રસિદ્ધ થયા અને પ્રખર વાદી હોઈ તેઓ વાદી દેવસૂરિને નામે પ્રસિદ્ધ થયા તેમનો સ્વર્ગવાસ વિ ૧૨૨ ૬ (ઈ ૧૧૬૯)માં થયો વાદી દેવસૂરિને સ્યાદ્વાદરત્નાકર ખરેખર વાદોને રત્નાકર જ છે. અતિ વિસ્તૃત એ ગ્રન્થમાં પ્રવેશ માટે આચાર્ય શ્રી રત્નપ્રભ, જેઓ દેવસૂરિના શિષ્ય હતા, તેમણે રત્નાકરાવતારિકા નામે લધુ ટીકાની રચના કરીને તેમાં પ્રવેશને માર્ગ સરલ કરવા પ્રયત્ન કર્યો પણ તેમની ·૧૦ આલ કારિક ભાષાને કારણે અને સક્ષેપમા વિષય પ્રતિપાદનને કારણે તે ગ્રન્થ પણ ગહન જ બની ગયો છે. આથી તેના વિવરણ માટે તેના ઉપર પંજિકા અને ટિપણુક લખાયા છે. આચાર્ય રત્નપ્રભે સાઠાદરનાકરના નિર્માણમાં વાદી દેવસૂરિને સહાયતા કરી હતી તે ઉલેખ વય આચાર્યો કર્યો છે. આથી તેઓ તેમના સમકાલીન જ છે એમાં સંશય નથી રત્નાકરાવતારિકાની ૫જિકના લેખક આચાર્ય રાજશેખર છે તેઓ અભયદેવસૂરિ ભલધારીના સતાનીય તિલકસૂરિના શિષ્ય હતા. તેમણે સ ૧૪૦૫ માં પ્રબ ધકેપની રચના કરી છે અને સ ૧૪૧૦ માં શાંતિનાથ ચરિતનું સંશોધન કર્યું છે. આથી તેઓની પજિકાને રચના સમયે પણ એ વષેની આગળ પાછળ હોવો જોઈએ આ રાજશેખરની આજ્ઞાથી જ ગુણચકના શિષ્ય જ્ઞાનચને રત્નાકરાવતારિકાનુ ટિપ્પણુ રહ્યુ છે આથી તેઓ પણ રાજ- શેખરના સમકાલીન યુવા સિદ્ધ થાય છે ઉક્ત મૂળકાર સહિત ચારે લેખકે વિષે તથા ગ્રન્થના વિષય વિષે પ્રસ્તુત ગ્રન્થના અતિમ ભાગમાં વિશેષ વિવેચન કરવા વિચાર રાખે છે આથી અહી આટલાથી સાપ માનીએ છીએ આ પુસ્તકના મુફ સંશોધનમાં શ્રી ૫ અબાલાલભાઈ એ સહાય કરી છે તે બદલ આભાર માનવામાં આવે છે અને વિદ્યામ દિરના પ્રમુખ શ્રી કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ એ મુનિશ્રી મલયવિજયજીને અનુવાદ જો અને એ બાબતમાં યોગ્ય ભલામણ કરી તેથી આ કાર્યને વિશેષ વેગ મળ્યો છે. આ પ્રકારે તેઓશ્રી પણ આ પ્રકાશનમાં નિમિત્ત બન્યા છે તે બદલ તેમનો આભાર માનવો જરૂરી છે લા દ વિદ્યામંદિર અમૃદાવાદ ૫–૧૧–'૬૫ દલસુખ માલવણિયા -- ·संकेतसूची प्रवाअ० प्रवाभा० क हस्तप्रति, श्रीकीर्तिमुनिसग्रह का० कारिका का०वि०वि० काशी विश्व विद्यालय प्रमावणवातिकालकार अथवा प्रमाणवार्तिकमाष्य प्रमाणवार्तिकस्वोपज्ञवृत्ति, का वि वि प्रवास्वो० गाथा अमाव- गा० जैमि० रे मीश्लो० अभा० मीमासाश्लोककार्तिक परिच्छेद जैमिनीयदर्शन हस्तप्रति, डेलाना जैन उपाश्रय ज्ञानभंडारगत है १-७ अर्था० अर्थापत्तिपरिच्छेद उपमानपरिच्छेद मुद्रित रत्नाकरावतारिका संपूर्ण तथा केवल परिच्छेदद्वय, यशो- विजयग्रन्थमाला मु तत्व० तत्त्वसग्रह तत्त्वपं० तत्त्वसग्रहपंजिका तश्लो० तत्त्वार्थश्लोकवार्तिक धर्मो० धर्मोत्तरप्रदीप, के पी. जाय- स्वाल इन्स्टीट्यूट न्यायकन्दली प्रशस्तषादभाष्यटीका, वाराण- सेय सस्कुत विश्वविद्यालय मुटि मुद्रितगत टिप्पणी मुपा मुद्रितगत पाठान्तर ल हस्तप्रति-लवारनी पोल-जैन- उपाश्रय ज्ञानभंडार वाक्यपदीय न्यायकु० न्यायाटि० परि० परीक्षा पु० न्यायकुमुदचन्द्र वाक्य० न्यायावतारवातिकत्तिगत टिप्पण परिच्छेद विशेषा० परीक्षामुख वैशे० हस्तप्रति मुनिराजश्रीपुण्य- विजयजीसग्रह श्लो० प्रत्य० क्लिोषावश्यकभाष्य-मलधारी हेमचन्द्रकृतटीका वैशेषिकदर्शन मीमासाश्लोकवार्तिक प्रत्यक्ष- परिच्छेद पृष्ठ पृ० प्रमीभा सूत्र सू० प्रमाणमीमासा, भाषाटिप्पण, सिंघी सिरीज स्यार० प्रमाणवार्तिक-मनोरथनदिटीका हेतु० के. पी जायस्वाल इन्स्टीटयूट | हेतुआ० प्र० वा० स्याद्वादरत्नाकर हेतुविन्दुटीका हेतुविन्दुटीकालोक ·विषयानुक्रमः (१) प्रमाणस्वरूपनिर्णयो नाम प्रथमपरिच्छेदः । पृ० १-१२२ पृ० १ . ur ६३ ६४ ६ 1 मङ्गलाचरणम् स्याद्वादरत्नाकरस्य वैशिष्टयम् ३ उपकायपकारिस्मरणम् भगवतो महावीरस्यातिशयाः ५ अपकारिण स्मरणम् ६ आदिवाक्योपन्यास. शब्दार्थसवन्धविचार ८ आदिवाक्योपन्यासप्रयोजनम् ९ आदिवाक्योपन्यासे अनेकान्त प्रमाणलक्षणम् ११ ज्ञानस्य प्रामाण्यम् १२ सन्निकर्षादेरप्रामाण्यम् १३ प्रमाण व्यवसायात्मकम् १४ समारोपलक्षणम् १५ विपर्ययलक्षणम् १६ सशयस्वरूपम् १७ अनध्यवसायनिरूपणम् १८ शून्यवाद १९ ब्रह्मवाद २० स्वसवेदननिरूपणम् प्रामाण्याप्रामाण्यस्वरूपम् २२ प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्ति. विचार ७५ ७६ १६ ९३ २६ ९९ १०९ ३० ४२ ११० (२) प्रत्यक्षस्वरूपनिर्णयो नाम द्वितीयपरिच्छेदः । १२३-२२० १२३ १६२ १६४ १२५ १६५ १ प्रमाणमेदनिरूपणम् २ प्रमाणद्वैविध्यसमर्थनम् ३ प्रत्यक्षविचार ४ साव्यवहारिकप्रत्यक्षविचार ५ चाक्षुषेन्द्रियाप्राप्यकारित्वविचार ६ श्रोत्रप्राप्यकारित्वविचार' ७ साव्यवहारिकप्रत्यक्षमेदा. ८ अवग्रहादिस्वरूपनिरूपणम १३३ १३४ १३५ १५५ ९ अवग्रहादेर्भेदाभेद १० अवग्रहादिक्रमः ११ पारमार्थिकप्रत्यक्षनिरूपणम् १२ तमसोऽभावत्वनिराकरणम् १३ छायाया भावरूपत्वम् १४ सर्वज्ञत्वससिद्धि १५ ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरास. १६ केवलिन कवलाहारसिद्धि १८७ १८८ १९९ १६० १६० २११ (३) टिप्पणानि २२१ (४) स्याद्वादरत्नाकरविशेषणानां समासाः । २३३ - ·अहम् वादिश्रीदेवमूरिसूत्रितस्य प्रमाणनयतत्त्वालोकस्य श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचिता लघ्वी टीका रत्नाकरावतारिका श्रीराजशेखरसूरिकृतपत्रिका-पण्डितश्रीज्ञानचन्द्रकृतटिप्पणकाभ्यां मुनिश्रीमलयविजयकृतगूर्जरानुवादेन च समन्विता । ६१ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपाङ्कुरायते ॥ १ ॥ यैरत्र स्वप्रभया दिगम्बरस्यार्पिता पराभूतिः । प्रत्यक्षं विवुधानां जयन्तु ते देवसूरयो नव्याः ॥ २ ॥ स्याद्वादमुद्रामपनिद्रभक्त्या क्षमाभृतां स्तौमि जिनेश्वराणाम् । सन्न्यायमार्गानुगतस्य यस्यां सा श्रीस्तदन्यस्य पुनः स दण्डः ॥३॥ मुनिराजश्रीमलयविजयकृतगूर्जरानुवादः । ॐ नमः पार्श्वनाथाय गद्धेश्वराय तायिने । विनवातविघाताय शिवसौख्यप्रदायिने ॥१॥ रैवत-चित्रकूटादिप्राचीनजीर्णशीर्णतीर्थानाम् । उद्धार' कृतो येन नौमि तं नीतिसूरीशम् ॥२॥ श्रीदेवसूरिनिर्मितप्रमाण-नयतत्त्वालोकग्रन्थस्य । रत्नाकरस्यावतारिकाऽऽख्याऽन्वर्थाऽधीता व्याख्या च ॥३॥ तदनुभवस्मृत्यर्थ बालजनहितकाम्यया मया तथा । गूर्जरभाषाबद्धोऽनुवादो मलयेन तन्यते ॥४॥ स्य स एव दण्ड - इति टिप्पणकसमत पाठ । १ ·२ मङ्गलाचरणम् । [ १. मङ्गलम् હું ૧ વિઘરૂપ પત ગિયાઓને બાળવામાં જેમના લાલનખની મંડળી તેજસ્વી દીપશિખા જેવું કાર્ય કરે છે, તે શ્રી વર્ધમાનસ્વામી સિદ્ધિને માટે થાઓ. ૧ જેમણે વિદ્વાનોની સમક્ષ સ્વપ્રભાથી દિગમ્બરાચાર્યને પરાભૂતિ આપી તે નવ્ય દેવસૂરિ જયવંતા હે. ૨ ક્ષમાશીલ જિનેશ્વરની સ્યાદ્વાદમુદ્રાની અપ્રમત્તભાવે હું ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરું છું. સ્યાદ્વાદમુદ્રાની આણમાં રહેનાર સન્યાયમાગને અનુસરનાર પુરુષને તે મુદ્રા શોભારૂપ છે અને અન્યને માટે દંડપ છે. ૩ श्रीराजशेखरसूरिकता पञ्जिका । उद्दन्ताशुदेशनाया पातु व प्रथमो जिन । परब्रह्मप्रकाशानां वर्णिकामिव दर्शयन् ॥१॥ जयन्तु गौतमाद्यास्ते येऽपवगै गता अपि । शास्त्ररूपेण देहेनोपकुर्वन्ति 'जगन्त्यपि ॥२॥ नन्दन्ति गुरवोऽस्माकं वात्सल्यामृतसिन्धवः । मलधारिंगणाधीशा• श्रीश्रीतिलकसूरय ॥३॥ स्याद्वादरत्नाकर इत्यस्ति तकों महत्तमः । वादिवृन्दारकश्रीमद्देवसूरिविनिर्मित ॥४॥ श्रीदेवसूरिशिष्येन्द्र श्रीरत्नप्रभसूरिभि । तत्र टीका लघुश्चक्रे रत्नाकरावतारिका ॥५॥ ग्रन्थस्यैतस्य भागौ द्वौ सुगमावन्तरान्तरा । भागास्त्रयस्तु विषमा. प्रायशो मन्दमेधसाम् ॥६॥ अतोऽह विवृति तत्र कर्तुमिच्छामि किञ्चन । तनोतु मयि सान्निध्य श्रीमती भाषितेश्वरी ॥७॥ व्याख्येयपदमित्यन्तं तद्व्याख्यान तु तत्पुर । एष एव क्रम शास्त्रे सर्वत्रास्मिन् भविष्यति ॥८॥ आघ्राय पुस्तकं येऽत्र सर्वज्ञा स्युर्जयन्ति ते । किञ्चिज्ज्ञजनयोधेन सफलोऽयं मम श्रमः ॥९॥ प्रन्धारम्मे शिष्टसमयपरिपालनाय ग्रन्यकृद्देव-गुरु-सिद्धान्ताना कमान्नमस्कारान्नाह- सिद्धये वर्द्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥ सिद्धये इति मोक्षाय प्रारिप्सितकार्यसमाप्तिलक्षणायै वा । प्रत्यूहा विघ्ना., प्रतिकूला ऊहाथ । दीपदीपाङ्कुरायते इति वर्तमाननिर्देश साभिप्राय । तदातनी भगवतो नखमण्डली इदानी १ जगत्यपि ल । २ नद० ल। ३ मम मा० ल। ४ वर्तमानानि ल।

·१. मङ्गलम् ] मङ्गलाचरणम् । ३ यावद् दीप्रदीपाकुरायते । 'दीप्रत्व दीपस्य रानावेव, शलभप्लोषश्च प्रायेण तदैवेति रात्रिसत्कदीपा- क्षेप , तस्य च माङ्गलिक्याय जायमानत्वात् ॥ यैरत्रेत्यादि देवसूरयो बृहस्पतय पूज्यत्वाद् बहुवचनम् । स्वप्रभया स्वकान्त्या । दिशा चाम्वरस्य च परा प्रकृष्टा भूतिः प्रकाशलक्षणाऽर्पिता । एतच्चापूर्वम् । तेषा हि एतावत् सामर्थ्य न विद्यते । स्वप्रभयेति प्रतिभया दिगम्वरस्येति कुमुदचन्द्रस्य पराभूतिरिति पराभव । विवुधानामिति विदुषां देवाना च। नव्या इति स्तुत्या , अथ *च नूतना । पण्डितश्रीशानचन्द्रकृत टिप्पणम् । एकान्तमत्तमातङ्गसिंहमभ्युदयालयम् । प्रणिपत्य जिनं वीरं सर्वसम्पत्तिकारणम् ॥१॥ गुरूपदेशत सम्यक् ज्ञात्वा शास्त्रार्थनिर्णयम् । रत्नाकरावतारिका टिप्पणं रचयाम्यहम् ॥२॥ इहेष्टदेवतानमस्यानन्तर सुधियो विधेयमारमेरन् । श्रीरत्नप्रभाचार्य ईहितार्थसिद्धये विघ्नविनाय- कोपशान्तये चादौ श्लोकत्रय रचितवान् सिद्धये इत्यादि । वर्द्धयति गर्भावतीर्णो जनकसदने राष्ट्रादि. गज-तुरगादिसमृद्धि विस्तारयतीति वर्द्धमानः। सिद्धये ऐहिकसर्वार्थसम्पत्तये मोक्षाय च । अनेन वचनातिशयो भगवत प्रकटीचक्रे । नहि सद्गुरूपदेशमन्तरेण सिद्धि स्यात् । अनेनैव ज्ञानाति. शयो बलादाक्षिप्त एव । यतो ज्ञानमन्तरेण न सिद्धथुपदेश सम्भवति । ज्ञानातिशयेन चापायाप- गमातिशय प्रसभमभिहितः, तदविनाभावित्वात् । वर्द्धते चतुस्त्रिशदतिशयैरशोकाद्यष्टमहाप्रातिहार्य समृद्धियुक्तो भवतीति व्याख्यया पूजातिशयोऽप्याविश्चके । शास्त्रादौ हि भगवतश्चत्वारोऽतिशया वर्ण- नीया' शास्त्रकारेणात्मनश्चतुरतिशयसिद्ध्यर्थम् । श्लोकोत्तरपादद्वितयेन जैनमतानुगानामपि जिनपतिपद- प्रसादतोऽपायापगमत्व सूचयाचक्रे। दीप्रदीपाङ्कुरायते इत्यनेनैतच्छास्त्राध्ययनकारिणामन्तेवासिना मोहध्वान्तविनाश. सूचित ॥१॥ यैरत्रेत्यादि । यैः स्वप्रभया निरुपाधिप्रज्ञया दिगम्बरस्य क्षपणककुमुदचन्द्रस्य विदुषर्षा समक्ष पराभूतिः पराभवो दत्त. राजसमाजे महाराजाधिराजजयसिंहदेवसमक्षं जित इत्यर्थ । नव्या इति णुक् स्तुतौ । नवनं नवस्तवस्तमहन्तीति नव्याः । अथ च नव्या मनुष्यावतारत्वाद् नवीना बृहस्पतय , बुद्धिवैभवेन तत्समानत्वात् । वाचस्पतिना हि स्वकान्त्या दिगम्वरस्य महेश्वरस्य परा प्रकृष्टा भूतिः ऋद्धि समर्पिता, ईश्वरस्य देवरूपत्वाद् बृहस्पतेश्च देवगुरुत्वाद् । गुरुणा हि समृद्धिीयते भक्तजनस्य । अथ च वृहस्पतिना नास्तिक्मतप्रसिद्धशास्त्रसूत्रधारेण देवाना प्रत्यक्षं भस्म समर्पितम् । नास्तिकेन हि न मन्यते शिव । भस्मसमर्पणमतस्तस्योचितम् ॥२॥ स्याद्वादेत्यादि । अपनिद्रभक्त्येति निरतिशयभक्त्या । स्याद्वादमुद्रां स्याद्वादमार्गम् । अन्येषामपि क्षमाभृतां राज्ञा मुद्रा जनै स्तूयते । अथ च क्षमाभृतां विन्ध्यादीना पर्वताना- मुच्छ्डलमुच्छ्वसितुमारब्धाना मुद्रा मर्यादा वर्ण्यते । मुद्रेतिपद वावदूक्वादव्यपारणेन साभिप्रायम् । यस्यामिति स्याद्वादमुद्रायाम् । सन्न्यायेति सत्तर्कपद्धतिमाश्रितस्य सेति स्याद्वादमुद्रा । श्रीलक्ष्मी- हेतुर्भवति, पादचत्वरे जयसिद्धिलाभात् । अथ च साऽनिर्वचनीया श्रीः परमपदप्राप्तिलक्षणा । १ दीपत्वं दी मु। दोपदी ल । २ कथया नू ल । .

·દ १. मालम् उपकार्यपकारिस्मरणम् । रुन्पद्यमानो मार्तण्डमण्डले लक्षणयाऽनवद्यविद्याविनोदतेजस्विविद्वज्जनचक्रे छमत्कार श्चमत्कारो यन्न । न खल्विति । अपाठीनाः पठन्तीति पाठिनोऽध्ययनकारिणो लेखशालिनस्तेषामिना વામિન, વાજા સદા | अधीवरा । इति न धिया बुद्धया वरा ये पाठीना । सहस्रदष्ट्रा महामत्स्या ये च धीवरा कैवर्तीपुत्रा समुद्रे तीर्थमवतार विदाचक्रु त एवान्तःप्रवेष्टु- मुचिता नान्ये । तेपामिति । अपाठीनानामधीवराणा च तीर्थदर्शनम् । तच्चेत्यवतारदर्शनम् । सोऽपीति शास्त्रशरीरपरामर्श । सूत्राभिधेयेति । सूत्रार्थावधारणमन्तरेण नोपपद्यते इति शेष । तत्सूत्रेति स्याद्वादरत्नाकरसूत्राणामर्थमात्रप्रकटयित्री । ६१ तत्र चेह यत्र क्वचिदपि प्रवर्तमानस्य पुरुषत्वाभिमानिनोऽनेकप्रकारतत्तद्गुण- दोषदर्शनाऽऽहितसंस्कारस्याऽहाय द्वये स्मृतिकोटिमुपढौकनीया भवन्त्युपकारिणः, अपकारिणश्च, विशेषतो ये यत्र तदभिमततत्त्वावधारणेनाऽऽरिराधयिषिताः, तदुपहित- दोषापसारणेन पराचिकीर्षिताश्च । द्वयेऽपि चामी द्वेधा-परापरभेदात् , वाह्यान्तरग- भेदाच्च, इत्यस्मिन् प्रमाणनयतत्त्वपरीक्षाप्रवीणे प्रक्रमे कृतज्ञास्तत्रभवन्तस्तेषां प्रागेव स्मृतये श्लोकमेकमेनमचिकीर्तन्- रागद्वेपविजेतारं ज्ञातारं विश्ववस्तुनः । शक्रपूज्यं गिरामीशं तीर्थेशं स्मृतिमानये ॥१॥ હું ૧ આ લોકમાં જેને પિતાના પુરુષાર્થ માટે અભિમાન હોય અને જે નાના પ્રકારના તે તે વસ્તુના ગુણ અને દેના દઢ સંસ્કારવાળો હોય તે પુરુષ ગમે ત્યાં પ્રવૃત્તિ કરે પણ ઉપકારી અને અપકારીનું તત્કાળ સ્મરણ કરવું તેને માટે આવશ્યક થઈ પડે છે. અને વિશેષત. ગ્રન્થની આદિમાં તે, જેમના તત્વને નિર્ણય કરીને આરાધના કરવાની ઈચ્છા છે એવા ઉપકારીનું અને તે તત્ત્વ નિર્ણયમાં અપાયેલ દોષ દૂર કરીને જેમને પરાભવ કરવાની ઇચ્છા છે એવા અપકારીનું સ્મરણ આવશ્યક છે. આ ઉપકારી અને અપકારી બને બોમ્બે પ્રકારના છે. ઉપકારીના ૧ પર (તીર્થકર), અને ૨ અપર(ગૌતમ ગણધરથી લઈ સ્વગુરુ સુધીના) એ બે ભેદ અને અપકારીના ૧ બાહ્ય (એકાન્તમતાનુસારી સૌગત આદિ)અને ૨ અતર ગ-(કામ આદિ ષટ્વર્ગ)-એ બે ભેદ છે. આથી પ્રમાણનયતત્ત્વની પરીક્ષામાં પ્રવીણ એવા આ પ્રકરણ–ગ્રન્થના પ્રારં- ભમાં જ સર્વ પ્રથમ તે ઉપકારીઓ અને અપકારીઓના સ્મરણાર્થે કૃતજ્ઞ પૂજ્ય- પાદ વાદી દેવસૂરિએ આ એક કલાકની રચના કરી છે- -રાગદ્વેષના વિજેતા, સર્વ પદાર્થના જ્ઞાતા, ઇન્દ્રોને પણ પૂજ્ય તથા વાણના સ્વામી-નિયામક એવા તીર્થકર ભગવાનનું હું સ્મરણ કરું છું. (૧૦)- અતિ દિત્યેવા ર પુર છે I M ·७ . १. मालम् ] भगवतो महावीरस्यातिशयाः । (टि.) यत्रेति प्रमेयादौ । प्रवर्त्तमानस्येति प्रमातुः । पुरुषत्वमात्मन्यभिमन्यते पुरुषत्वाभिमानी नस्य। स्मृतीति स्मरणाग्र नेया । विशेषत इति ये उपकारिणोऽपकारिणश्च । योति शास्त्रारम्भादिकार्ये। तदभिमतेति उपकार्यभीष्टतत्त्वस्य सस्मरणेनाराधायितुमिष्टा , तदुपहीति अपकार्युत्पादितदोषतिरस्कारेण तिरस्कर्तुमभिलषिता । परापरेति उपकारिणो द्विविधा. । तत्र परे तीर्थकुराः । अपरे गौतमप्रभृतयो गणधरा निजसदगुरुपर्यवसानाः । अपकारिणस्तु बाह्या एकान्तमतानुसारिण• सौगतादय । अन्तरङ्गाश्च कामादिषड्वर्ग । यदुक्तम् - "काम क्रोधश्च लोभश्च मानो हर्षो मदस्तथा। अन्तरङ्गारिषड्वर्गः सर्वेषामपि कीर्तित ॥१॥" प्रक्रमे इति प्रमाण-नयतत्त्वालोकाख्यसूत्रव्याख्यारम्मे । तत्रभवन्त इति पूज्याः श्रीदेवसूरयः । तत्रभवान् भगवानिति शब्दो वृद्धैः प्रयुज्यते पूज्ये''इति वचनात् । तेषामिति द्वेधोपकारिणामप- कारिणां च मया तद्वयतिरिक्ता स्मृतिर्न वितन्यते । यतस्तत्कृतमेव सूत्रमत्रापि समासतो विवियते । अचिकीर्तन्निति 'कृत संशब्दने' चुरादित्वादित् अद्यतनीत् 'णिश्रिदुश्रुकमि०' इत्यादिना चण् कीर्ती- षोक्तेश्चेति कीर्तिरादेश. विकल्पेन इति चण्पर स्वर्णस्य ऋदिति ऋद्भाव द्विवचने सिद्धम्-अचिकोत्तन् अचीकृतन् वा। ६२ तीर्थस्य चतुर्वर्णस्य श्रीश्रमणसचस्य, ईश स्वामिनम् , आसन्नोपकारित्वेनात्र श्रीमहावीरम् ; अहमिह प्रक्रमे स्मृतिमानये, इति सटङ्कः । હું ૨ તીર્થ એટલે સાધુ, સાધ્વી, શ્રાવક અને શ્રાવિકારૂપ ચાર વર્ણવાળો શ્રીશ્રમણુસંધ, તેના ઈશ, તે તીર્થેશ છે. અહીં કોઈ તીર્થંકરવિશેષનું નામ જણાવેલ નથી, છતાં પણ વર્તમાન ચેવિશીમાં આસન્ન ઉપકારી એવા શ્રી મહાવીરસ્વામી ભગવાન તીર્થેશ સમજવા, તેમનુ આ ગ્રન્થના આર ભમાં સ્મરણ કરુ છું. ६३ राग-द्वेषयोः प्रतीतयोः, विशेषेण अपुनर्जेयतारूपेण जनयशीलमिति ताच्छी- लिम् । ततः "न कर्तृतजकाभ्याम्” इति तृचा षष्ठीसमासप्रतिषेधात् कथम- त्रायम् इति नाऽऽरेकणीयम् । तथा विश्ववस्तुनः कालत्रयवर्तिसामान्य-विशेषात्मक- पदार्थस्य, ज्ञातारममलकेवलालोकेन । शक्राणामिन्द्राणाम् , पूज्यमर्चनीयम् , जन्मस्ना- त्राष्टमहाप्रातिहार्यादिसंपादनेन । गिरां वाचाम् , ईशमीशितारम् , अवितथवस्तुवात- विषयत्वेन तासां प्रयोक्तृत्वात् । ૐ ૩ (૧) સૌને પ્રસિદ્ધ એવા રાગ અને દ્વેષને વિશેષ કરીને એટલે કે ફરીથી કદી પણ તેમને જીતવા પ્રયત્ન કરવો ન પડે તેવા પ્રકારે વિજેતા અને સંપૂર્ણ વિજય કરવાના સ્વભાવવાળા. અહીં ‘વિજેતા' શબ્દમાં તસ્વભાવને तावना२ तृन्' प्रत्यय छ, साथी न कर्तृतजकाभ्याम् " त्याहि सूत्र सूथित 'तृच्' प्रत्ययान्तनो हात पुरुष अभासनी નિષેધ હોવા છતા તે સમાસ કેમ કર્યો, એવી શંકા ન કરવી. એટલે કે मही 'तृच् ' प्रत्यय नथी, ५ तृन् प्रत्यय छे. -- ·[१. मङ्गलम् ८ भगवतो महावीरस्यातिशयाः। (૨) વળી, સમસ્ત વસ્તુને એટલે કે ત્રણે કાળમા વિદ્યમાન સામાન્ય અને વિશેષરૂપ પદાર્થોને નિર્મળ કેવળજ્ઞાનરૂપ પ્રકાશથી જાણનાર–સર્વજ્ઞ. (૩) શકો-ઈન્દ્રોના પણ પૂજ્ય છે, કારણ કે તેઓ જન્મસ્નાત્ર-જન્મ સમયે મેરુ પર્વતના શિખરે જન્માભિષેક, આઠ મહાપ્રાતિહાર્ય વગેરેની રચના કરે છે. (૪) વાણીના સ્વામી એટલા માટે છે, કે તેઓ યથાર્થ વસ્તુ સમૂહનું પ્રતિ- પાદન કરનારી વાણીને પ્રવેશ કરે છે, એટલે કે તેમની વાણી જેવો અર્થ છે, તેવું જ નિરૂપણ કરે છે. તેથી તેઓ વાણીના સ્વામી છે. (टि०)-नाऽऽरेकणीयमिति नाऽऽशङ्खनीयम् । ६४ अनेन च विशेषणचतुष्टयेनामी यथाक्रमं भगवतो मूलातिशयाश्चत्वारः प्ररूपिताः । तद्यथा-अपायापगमातिगयः, ज्ञानातिगयः, पूजातिशयः, वागतिशयश्चेति । ૪ આ ચાર વિશેષણ વડે અનુક્રમે ભગવાનના ચાર મૂળ અતિશયે જણાવ્યા छ, ते मी प्रमाणे- ૧ અપાયાપગમાતિશય, ૨ જ્ઞાનાતિશય, ૩ પૂજાતિશય અને ૪ વચનાતિશય. ६५ एतेनैव च समस्तेन गणधरादेः स्वगुरुपर्यन्तस्य स्मृतिः कृतैव द्रष्टव्या, तस्याप्येकदेशेन तीर्थगत्वात् , निगदितातिशयचतुष्टयाधारत्वाच्च । इति परापरप्रकारेण द्विविधस्याप्युपकारिणः सूत्रकाराः सस्मरुः । $પ વળી, આ સમસ્ત શ્લોક દ્વારા ગણધર ભગવંતથી લઈને પિતાના ગુરુ પર્યત અને ગ્રંથકારે યાદ કર્યા જ છે, એમ જાણવું. કારણ કે-ગણધર આદિ પણ એક દેશથી તીર્થેશ છે, અને ઉપરોક્ત ચારે અતિશયના આધાર પણ છે. આ પ્રમાણે ગ્રંથકારે પર અને અપર એમ બન્ને પ્રકારના ઉપકારી યાદ કર્યા છે, ६६ अपकारिणस्तु तथाभूतस्येत्थमनेनैव श्लोकेन स्मृतिमकुर्वन्-तीर्थस्य प्रागुक्तस्य तदाधेयस्याऽऽगमस्य वा, ई लक्ष्मी, महिमानं वा, श्यति तत्तदसद्भूतदूषणोद्घोषणैः स्वाभिप्रायेण तनूकरोति यः स तीर्थग.- तीर्थान्तरीयो बहिरगापकारी, तम् । किरूपम् । शक्रः पूज्यो यागादौ हविर्दानादिना यस्य स तथा, तम् । एता- वता वेदानुसारिणो भट्ट-प्रभाकर-कणभक्षाक्षपाद-कपिलाः सूचयाञ्चक्रिरे । पुनः किंभूतं तीर्थेशम् । गिरामीगं वाचस्पतिम्- इति नास्तिकमतप्रवर्तयितुर्वृहस्पतेः सूचा । तथा गिगं वाचाम् , ई लक्ष्मी शोभां, श्यति यः, तम् । परमार्थत. पदार्थप्रति- पादन हि वाचां शोभा। तां च तासामपोहमात्रगोचरतामाचक्षणस्तथागतस्तनू- करोत्येव- इति विशेषणावृत्या सुगतोपक्षेपः । पुनः कीदृशं तम् । ज्ञातारं विश्ववस्तु ..

·९ ૬ 3. મરિન્ ] अपकारिणः स्मरणम् । नः-नोऽस्माकं श्वेतभिक्षूणां संबन्धि विश्ववस्तु समस्तजीवादितत्त्वं कर्मताऽऽपन्नम् , समानतन्त्रत्वाद् ज्ञातारम् इति दिगम्बरावमर्शः । ज्ञातारमिति च तृन्नन्तमिति “નુત્ત-” ત્યાદ્રિ ળિ પછીતિવઃ | ૬ ગ્રંથકાર આ જ લેક દ્વારા બન્ને પ્રકારના અપકારીઓને પણ યાદ કરે છે. તે આ પ્રમાણે-- ઉપર જણાવેલ તીર્થ– ચતુર્વિધ સંઘ અથવા સંઘના આધેયભૂત એટલે કે સ ઘરૂ૫ આધારમાં રહેલ આગમ–શાસ્ત્રની શ્રી–લક્ષ્મી કે મહિમાને અનેક પ્રકારના અસભૂત દોષના આરે૫ વડે પિતાના અભિપ્રાય મુજબ જે ઓછી કરે છે, તે તીર્થેશ, અર્થાત્ બહિર ગા પકારી–અન્યતીથિક, તેનુ હું સ્મરણ કરૂં છું. તે તીર્થેશ- અન્યતીથિક કેવો છે ? યજ્ઞાદિમાં બલિ આપવા વગેરેથી શક-ઈન્દ્ર જેને પૂજ્ય છે, તે શકપૂજ્ય કહેવાય. આ વિશેષણથી વેદને અનુ- સરનાર ભટ્ટ-કુમારિ, પ્રભાકર, કણભક્ષ-કણાદ-વૈશેષિક, અક્ષપાદ–ગૌતમ-નૈયાયિક, કપિલ–સાંખ્યનું સૂચન કર્યું, વળી, તે તીશ કેવો છે ? વાણીનો ઈશ–વાચસ્પતિ છે. આ વિશેષણથી નાસ્તિક મત પ્રવર્તાવનાર બહસ્પતિની સૂચના કરી. વળી વાણીન –શભા, મહિમાને જે યતિ ઓછી કરે તે જામી કહેવાય. પદાર્થનું વાસ્તવિક રીતે પ્રતિપાદન-વર્ણન કરવું તે વાણીની શોભા કહેવાય છે, અને તે શોભાને, શબ્દને વિષય માત્ર અહ છે એમ કહેનાર બૌદ્ધ હીન કરે છે જ, આ પ્રમાણે વિરામી” વિશેષણની આવૃત્તિ-પુન કથન કરીને સુગત–બૌદ્ધનું સૂચન કર્યું છે. વળી, તે તીથે શકે છે ? “જ્ઞાતાર વિશ્વવસ્તુ '— અમને–વેતામ્બર સાધુ- એને જ્ઞાત જીવ આદિ સકલ પદાર્થોને જાણનાર, એટલે કે–સમાનત~ી હોવાથી અમારી જાણેલ સકલ વસ્તુને જાણતા હોય તે આથી દિગમ્બરની સૂચના છે. અહી “જ્ઞાતારમ્' શબ્દ “વૃનન્ત' છે, અને તૃનુર્વા' ઈત્યાદિ સૂત્રથી કર્મરૂપ વિશ્વવસ્તુ” શબ્દમા ષષ્ઠીસમાસને પ્રતિષેધ થયેલ છે. (टि० )-तदाधेयस्येति तीर्थतयाभिहिते सघे समारोप्यस्य । एतावतेति । भट्टो जैमिनि - દર્યમીમાકૃત્ત પ્રમાવા વર્ષની માસાત્ દુર્વાસાપરના વાળમક્ષો શેષિ. શા- पादो नैयायिक । कपिलः साख्य । एते सूचिता. । परमार्थत इति तत्त्वत शब्दानामर्थप्रकाशनमेव शोभा । नहि निरर्थक वाक्यमाभाति, कार्यानुपयोगित्वादुन्मत्तविरुतवत् । तामिति शोभां, तनू- भरोतीति सम्बन्ध । तासामिति वाणीनाम्। अपोहेति निर्णयमात्रम्। अय घट पटो न भव- तीति सामान्यम् । न तु विशिष्टस्य परमाणुलक्षणस्वलक्षणस्य वस्तुनो निर्णयः वाणीनां विकल्पविषय- ત, સ્વક્ષાન્ત-વેરામાવાઘ | ચંદુ- "तेनाऽन्यापोहविषया प्रोक्ता सामान्यगोचरा । शब्दाश्च बुद्धयश्चैव वस्तुन्येषामसम्भवातू। ॥१॥ — છે : : •• ·१० अपकारिणः स्मरणम् । [१. मालम् . . अस्य व्याख्या-तेनाचार्यदिग्नागेनान्यापोहविषया विकल्पबुद्धिप्रतिमासविषया शब्दा बुद्धयश्च प्रोक्ता । किम्भूता बुद्धय ? सामान्यगोचरा सविकल्पिका न तु सर्वा, निर्विकल्पाध्यक्षबुद्धीना वस्तुविपयत्वाशीकारान् । सौगतैरपि बुद्धिनामेवैतद्विशेषण न तु शब्दाना तेषा सामान्यविषयत्वा- व्यभिचागत् । विक पवत् । कि कारणं ? वस्तुनि स्वलक्षणे एषा शब्दाना विकल्पाना चासम्भवा- दिति । एतदर्धश्च वित्तरार्थिना प्रमाणवात्तिके कल्याणचन्द्रकृतीकातोवसेय. । तथागतो बौद्ध । नन्वेकस्मिन्नेव वक्तरि स्वात्मानं निर्दिशति कथं 'आनये' इत्येकवचनम् , 'न' इति बहुवचनं च समगंसाताम् इति चेत् । नैतद् वचनीयं वचनीयम्, 'न' इत्यत्रापि वक्त्रा स्वस्यैकत्वेनैव निर्देशात् । बहुवचनं त्वेकशेषवशात् । तथाहि- ते चान्ये सर्वे श्वेतवासस , अहं च प्रचिक्रसितशास्त्रसूत्रधार., वयम् , तेषां नः। “त्यदा- दि" इत्यनेनास्मच्छन्दोऽवशिष्यते, बहुवचनं च भवति । ततोऽस्माकं श्वेतवासो- दर्शनाश्रिताना सर्वेपा तत्त्वं यो जानाति, तं च स्मरामीत्युक्तं भवति । इत्थं चैक- शेषगालिविशेषण कुर्वाणैस्तच्छन्दोपदिष्टमार्गस्थाशेषश्वेताम्बरपारतन्त्र्यं स्वस्याविश्चके । शवा--महा १४ता मेछ, तो ते पाताना नि 'आनये' द्वारा मे વચનમા અને “ર દ્વારા બહુવચનમા કરે તે સગત કેમ થાય ? समाधान-24 पर पा सायनथी, १२६४ - 'न' श५४थी अन्य પિતાને એકલાને જ નિર્દેશ કરેલ છે, અને બહુવચન તે એકશેષ સમાસ થવાથી थयेय छे. शे५ सभासनु २१३५ २प्रभारी छ ते-अन्ये चाहं च ' मी ते એટલે બીજા સમસ્ત વેતામ્બરે અને અદ-હુ એટલે પ્રારંભ કરવા ધારેલ પ્રકૃત શાસ્ત્રને કર્તા-ગ્રંથ રચનાર, આમ બને મળી ચ–અમે રૂપ થયુ, અહીં त्यदादि ' सूत्रथी अस्मद् २९ भने तेनु महुवयन 'वयम् ' ३५ थयुं भने त - રિપક્કીમા ન રૂપ થયું માટે ન માગે એ નિર્દોષ છે ને સ ગત છે તેથી અમારા–સમસ્ત વેતામ્બરોને માન્ય તત્વને જે જાણે છે, તે દિગમ્બરને હું યાદ કરું છું, એમ અહી સમજવું આ પ્રમાણે એકશેષ સમાસવાળું વિશેષણ કરીને ગ્રંથકારે “” શબ્દથી જણાવેલ માર્ગસ્થ સુવિહિત સમસ્ત વેતામ્બરમાં પિતાની પરાધીનતા પણ જણાવી છે. એટલે કે તેઓ અહીં જે કહેશે તે વેતામ્બર આસ્નાયને मनुसरनारी. (टि. ) समगंसातामिति गम् सम्पूर्व समोगम्लित्यादिनात्मनेपद समच्छते स्म । वचनीय. मिति न दूषणं वक्तव्यम् । प्रचिक्रसितेति प्रचिक्रमिपतेतिपाठ । प्रारब्धुमिष्ट शास्त्रकर्ता । पुन. की तम् ? गगटे पविजेताऽऽरम्-इतं प्राप्तसंबन्धम् , आरं सांसारिका- नेकलेगस्वरूपशत्रुसमूहो यस्मितीर्थ स तथा, तं च । कथमेतादृशं तम् ? १ प्राप्त सयदम्-मुपा । । 4 ·कृत्वा याऽसौ ૨. મરમ્ ] अपकारिणः स्मरणम् । ११ इत्याह-रागद्वेषविजा-राग-द्वेषाभ्यां विक् श्रीमदर्हत्प्रतिपादित- तत्त्वात् पृथग्भाव., तया । भगवदर्हत्प्रतिपादितं तत्त्वमनुभवन्तोऽपि हि राग-द्वेष- कालुष्यकलकाकान्तस्वान्ततया परेऽपरथैव प्रलपन्तः सांसारिकक्लेशगात्रवगोचरतां गच्छ- न्त्येव । अनेन चाशेषाणां शेषाणामपि संभवैतिह्यप्रमाणवादिचरकप्रमुखाणामाविष्क- रणम् । न खलु मोहमहाशैलूषस्यैको नर्तनप्रकारो यदशेषतीथिकानां प्रत्येकं स्मृतिः कर्तुं शक्येत । r 2 કે છે વળી, તે તીથેશ કેવો છે ? “ રાવિતા' આ પદને “અવિના પુત અને મારન્ આ પ્રમાણે પદચ્છેદ કરીને પ્રાપ્ત થયેલ છે, સર–સાંસારિક કલેશ- રૂપ શત્રુસમૂહ, એટલે જે તીર્થોશને વિષે સાંસારિક કલેશરૂપ શત્રુસમૂહ પ્રાપ્ત થયેલ છે તે તાર' કહેવાય. इतारम् ? “પવિતા –રાગ અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન થયેલી, જે વિ–પૃથæાવ જુદાઈ તેનાથી, એટલે શ્રી અરિહંત ભગવંતે પ્રતિપાદન કરેલ તથી પૃથભાવ, અર્થાત્ તે તીર્થેશ રાગદ્વેષ આદિ દેષથી દૂષિત હોઈ શ્રી અરિહંત પ્રતિપાદિત તાથી જુદા પડે છે. અરિહંત ભગવાને કહેલ તત્વોને અનુભવ કરતા હોવા છતાં પણ રાગદ્વેષા- ત્મક કાળાશરૂપ કલંક–દષથી આચ્છાદિત અંત:કરણવાળા હોવાથી અન્યતીથિકે તત્વને બીજા પ્રકારે-ઊલટી રીતે કહેતા હોવાથી સાસારિક અનેક કલેશ-જન્મ- મરણાદિ રૂપ શત્રુસમૂહને પામે જ છે. આ વિશેષણથી સંભવ અને ઐતિદ્ય પ્રમાણને માનનારા આયુર્વેદ પ્રવર્તક ચરક આદિ બાકીના સઘળાથે તીર્થાન્તરીઓને જણાવ્યા છે, કારણ કે–મેહરૂપ મહાનટનો નાચવાને એક જ પ્રકાર તે નથી, કે જેથી એક એક લઈને બધા તીથિકેનું સ્મરણ કરી શકાય. આ રીતે ગ્રંથકારે સમસ્ત બહિરંગ અપકારી–સઘળા અન્યતીથિ કેનું સ્મરણ કર્યું છે એમ જાણવું. नन्वेवमेतान् प्रतिक्षेपार्थमुपक्षिपतोऽस्य राग-द्वेषकालण्यवृद्धि. स्यात् , इति श्रेयोविशेषार्थमुपस्थितस्याश्रेयसि प्रवृत्तिगपन्ना- इति शङ्कां निरसितुं 'राग-द्वेप-' इति विशेषणं लिष्टमजीघटन्-अरमत्यर्थम् , राग-द्वेषयोर्विजयनशीलः, तेषां स्मृति- मस्मि करोमि, न त्वन्यथा, इति तत्रभवदभिप्रायः । प्रमाणनयतत्त्वं खल्वत्र शुचि- विचारचातुरीपूर्वमालोकनीयम् । न च रागद्वेपकपायितान्त.करणैर्विरच्यमानो विचार- श्चारुतामञ्चति । इत्यन्तरङ्गापकारिस्मरणम् । – આ પ્રકારે પ્રારંભમાં તે તીથિ કેને તેમના મતનું ખંડન કરવા માટે યાદ કરવાથી તે ગ્રન્થર્તાને રાગદ્વેષરૂપ કાલુની વૃદ્ધિ થશે અને તેથી કલ્યાણ વિશેષને માટે તત્પર થયેલ ગ્રન્થકારની અકલ્યાણમાં પ્રવૃત્તિ થઈ ગઈ સમાધાન–અહિં જોતા આ વિશેષણ લિષ્ટ અર્થવાળું છે, તે આ પ્રમાણે રાજપવિતા–અને ઘરન્ આ પ્રમાણે પદરછેદ કરીને રાગ છેષને જીતવાના ·[१. मङ्गलम् જર્જરિસરજૂ ? સ્વભાવવાળા, ગર–-અત્યંત, સર્વથા. આ પ્રમાણે પદછેદ કરીને અત્યંત-સર્વ પ્રકારે સંપૂર્ણતયા રાગદ્વેષને જીતવાના સ્વભાવવાળા જે હોય તેઓનું હું સ્મરણ કરું છું પણ રાગદ્વેષવાળાનું સ્મરણ કરતો નથી એ ગ્રન્થકર્તાને આશ છે આ શાસ્ત્રમાં પ્રમાણ અને નયનું જે વાસ્તવિક રૂપ છે, તે પવિત્ર વિચાર પૂર્વક ચતુરાઈથી જાણવા ગ્ય છે, પરંતુ રાગદ્વેષથી કષાયયુક્ત થયેલ ચિત્તવાળા- એને વિચાર ચાતા–પવિત્રતાને પામતે નથી, તેથી તેઓ તત્વને પામી શક્તા નથી. આ રીતે અતરંગ અપકારિઓ-રાગ દ્વેષનું સ્મરણ કર્યું છે. (टि० ) नन्वेवमेतानिति परतीथिकान्निराकर्तुम् । उपक्षिपत इति उपन्यासं कुर्वतः । अस्येति आचार्यस्य । ननु तथापि कथमेतैर्दिव्यदृभिरग्दिशोऽस्य तत्वविचारः साधीयान् ?- इत्यारेका- मपाकर्तुं श्लेपेणैव व्यगीशिधन्-ज्ञाताऽरं विश्ववस्तुनः । विमलकेवलालोकाऽऽलोकित- लोकालोकश्रीमदहत्यतिपादितागमवशात् खल्वहमपि कामं विश्ववस्तूनां ज्ञातैवेति । बृहवृत्तौ तु स्वकर्तृकत्वाद् नामीषामपकारिणां निराचिकीर्षितत्वेन स्मरणं व्याख्यायि । न खलु महतामीहशमर्थमित्थं प्रकटयतामौचिती · नातिवर्तते, फलानुमेयप्रारम्मत्वात् तेषाम् । सूचामात्रं तु सूत्रे कतिपयात्यन्तसहृदयहृदयसंवेद्यमविरुद्धमिति ॥ -દિવ્યદૃષ્ટિ–દિવ્યજ્ઞાન વાળા કપિલ, કણાદ વિગેરે પ્રાચીન મુનિએ કરતાં અગ્દષ્ટિચર્મચક્ષુવાળા પ્રસ્તુત આચાર્યને તત્ત્વ વિચાર કઈ રીતે વધારે સારો હોઈ શકે ? માયા–અહીં બતાર વિહુર” એ વિશેષણને ગ્રંથકાર જ્ઞાન ઉજવસ્તુનઃ એ પ્રમાણે પદરચ્છેદ કરી કલેષ દ્વારા પિતાનું વિશેષણ બનાવીને જણાવે છે કે- નિર્મળ કેવળ જ્ઞાનથી લેક અને અલકને જાણનાર શ્રીમાન અરિહતભગવંતે પ્રતિપાદન કરેલા આગમના આધારે હું પણ સમસ્ત પદાર્થોને અત્યંત–સર્વથા જ્ઞાતા છું. પ્રમાણુનયતત્ત્વાક નામના શાસ્ત્રની સ્યાદ્વાદરત્નાકર નામની મેટી ટીકા પ્રકારે પોતે જ કરેલી હોવાથી જેમનું ખંડન કરવાનું છે, તેવા અપકારીઓનું સ્મરણ આ લેકમા કરવામાં આવ્યું છે? –આવી વ્યાખ્યા કરી નથી, કારણ કે- મહાપુરુષે આ પ્રકારનું પોતાનું પ્રયોજન બતાવે તેમા ઔચિત્યને ભંગ થાય છે, કેમકે મહાપુરુષોને કાર્યારંભ તે ફલ–કાર્યસિદ્ધિ પ્રારાજ જણાય છે. પરંતુ સૂત્રમાં તે સૂચન જ હોય છે, અને તે સૂચન તે કેટલાક અત્યંત સહૃદય પુરુષે જ જાણી શકે છે, તેથી તેમાં તીર્થાન્તરીયકેનું સૂચન માનવામાં આવે તે કશે જ વિરોધ નથી. (દિo)-જનું તથાઈત્યાદ્રિ તૈિર્જિત વામક્ષાપત્રામિ વિતિ જ્ઞાન अर्वागिति जहरूपस्य चर्मचक्षुप । अस्येति आचार्यस्य । तत्त्वेति प्रमाणविचार. साधुः । आरे- कामिति आशङ्का निराकर्तुम् । व्यशीशिपन्निति स्वविशेषणाद्वारेण व्याख्या चकिरे। - - ·૧, ૨, ] आदिवाक्योपन्यासः । १३ १ ननु यदिह ज्वरप्रसरापसारिशेषगिरोरत्नोपदेशवद् अशक्यानुष्ठानाभिधेयम् , जननीपाणिपीडनोपदेशवद् अनभिमतप्रयोजनम् , दशदाडिमादिवाक्यवत् संबन्धवन्ध्यं च, न तत्र प्रेक्षाचक्षुषः क्षोदिष्ठामपि प्रवृत्तिं प्रारभन्ते । तद्यदीदमपि तथा, न तर्हि तेषां प्रवृत्तौ निमित्तं स्यात्- इत्यारेकामधरीकर्तुमचीकृतन्- प्रमाण-नयतत्त्वव्यवस्थापनार्थमिदमुपक्रम्यते ॥१॥ ६२ प्रकर्षेण संशयाद्यभावस्वभावेन, मीयते परिच्छिद्यते वस्तु येन तत् प्रमाणम् । नीयते गम्यते, श्रुतप्रमाणपरिच्छिन्नार्थकदेशोऽनेनेति नयः । ततो द्वयोरपि द्वन्द्वे, बह्वचत्वेऽपि प्रमाणस्याभ्यर्हितत्वेन 'लक्षण-हेत्वो' इत्यादिवद् अल्पान्तरादपि नयशब्दात् प्रागुपा- दानम् । ततः प्रमाण-नययोस्तत्त्वमसाधारणं स्वरूपम् , तस्य व्यवस्थापनं यथावस्थित- तत्त्वनिष्टङ्कनम् , तदेवार्थ प्रयोजन यत्रोपक्रमणे तत्तदर्थमिति क्रियाया विशेषणमेतत् , न पुनरिदमितिनिर्दिष्टस्य शास्त्रस्य । आचार्यो हि शास्त्रेण कृत्वा प्रमाण-नयतत्त्वं व्यवस्था- पयति- इत्याचार्यव्यापारस्यैवोपक्रमस्य तद्विशेषणमनुगुणम् , न तु शास्त्रस्य, तस्य करणतयैव तत्रोपयोगात् , कर्तृत्वस्य तत्रौपचारिकत्वात् । इदं स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण अन्त स्तत्त्वरूपतया प्रतिभासमानं प्रकृतं शास्त्रम् , उपक्रम्यते वहि शब्दरूपतया प्रारभ्यते । હું ૧ -(૧) શેષનાગના મસ્તકમાં રહેલ મણિ તાવના પ્રસારને રેકે છે–આ ઉપદેશના અભિધેયની જેમ આ ગ્રન્થનુ અભિધેય પણ અશક્યાનુદ્ધેય છે, અર્થાત તે મણિની પ્રાપ્તિ જેમ અશક્ય છે, તેમ અહિં પણ પ્રતિપાદિત વસ્તુનું જ્ઞાન અશક્ય છે, (૨) માતાની સાથેના વિવાહના ઉપદેશની જેમ અહિં પણ અનિષ્ટ પ્રોજન બતાવવામાં આવ્યું છે, (૩) દશ દાડિમાદિ વાક્યની જેમ અહિં પણ સંબંધ નથી આવી વસ્તુસ્થિતિ જ્યાં હોય ત્યાં પ્રજ્ઞાસંપન્ન પુરૂષ માટે પ્રવૃત્તિ કરવાને કંઈ કારણ નથી માટે પ્રવૃત્તિ થશે નહિં. ભાવાર્થ એ છે કે બુદ્ધિમાન પુરુષોની પ્રવૃત્તિ માટે ત્રણ કારણો જરૂરી છે–જે કહેવામાં આવે તે શક્યાનુદ્ધેય હોવું જોઈએ, ઈષ્ટ પ્રોજન વાળું હોવું જોઈએ, અને સુસંબદ્ધ હોવું જોઈએ. જો આમ ન હોય તે પ્રવૃત્તિ થાય નહિ, માટે શકાકારની આ ગ્રન્થમા આ ત્રણે નિમિત્તો નથી તે પ્રવૃત્તિ કેમ થશે ? એવી શંકા છે. સમાધાન- આ શંકાનું નિરાકરણ કરવા આચાર્યો નીચે મુજબ સૂત્રની રચના કરી છે – પ્રમાણ અને નયના તત્ત્વનો નિશ્ચય કરવાને આ ગ્રન્થને આરંભ કરાય છે, હ રે જેના વડે સંશયાદિ દોષથી રહિત પદાર્થને બોધ થાય તે પ્રમાણ જેનાથી શ્રુત-આગમ પ્રમાણથી જ્ઞાત-જાલ પદના એક દેશને બોધ થાય તે નય. -- ·आदिवाक्योपन्यासः । [૨, ૨, આ સૂત્રમાં પ્રમાણ અને નય એ બન્ને શબ્દોને શ્રદ્ધસમાસ કરેલ છે. સમાસમાં અ૯પ સ્વરવાળું પદ પહેલુ આવે, એ નિયમને અનુસરીને “નય શબ્દ પહેલો આવ જોઈએ, તે પ્રમાણ શબ્દ પહેલે કેમ મૂકો ? સમાધાન-જેમ ‘ઝક્ષળવો આ સ્થળે હિતુ અલ્પ સ્વરવાળો છે, અને લક્ષણ શબ્દ અધિસ્વરવાળે છે, છતાં અભ્યહિત–પૂજ્ય–મહત્તર હોવાથી લક્ષણ પદ પહેલું છે, તેમ પ્રમાણશબ્દ નયશબ્દ કરતાં અધિક સ્વરવાળે હોવા છતાં તે અભ્યહિંત હોવાથી તેનું પ્રથમ ઉપાદાન થયેલ છે. પ્રમાણ અને નયના તત્વ–અસાધારણ સ્વરૂપ–ને નિશ્ચય કરે એ જ આ ઉપક્રમ–કાયર ભનું પ્રયોજન છે. તે જ પ્રયોજન જે ઉપક્રમમાં છે, તે ઉપકમ તેને માટે છે, એટલે કે-વ્યવસ્થા–નિશ્ચય માટે ઉપક્રમ છે. એ ઉપક્રમ રૂપ ક્રિયાનું પ્રમાળનત્તરવયથાવનાથે' એ વિશેષણ છે. પણ “વ' શબ્દથી નિર્દિષ્ટ શાસ્ત્રનું વિશેષણ નથી આચાર્ય–ગ્રન્થકાર પ્રમાણ અને નયના તત્વનું વ્યવસ્થાપન- નિશ્ચય શાસ્ત્રવડે જ કરે છે, માટે ઉપક્રમ-કિયારંભ રૂપ આચાર્યના વ્યાપારના વિશેષણ તરીકે તે અનુફલ છે, પરંતુ શાસ્ત્રનું તે વિશેષણ નથી, કારણ કે- આચાર્યને પ્રમાણ અને નયના તત્વની વ્યવસ્થા કરવી છે, અને તે શાસ્ત્ર દ્વારા થતી હોઈ તેમા શાસ્ત્ર કરણ–અસાધારણ કારણ તરીકે ઉપયોગી છે, માટે સૂત્રને એ અંશ આચાર્યના વ્યાપારરૂપ ઉપકમ-આર ભના જ વિશેષણ તરીકે યોગ્ય છે. રા-શાસ્ત્ર અર્થની વ્યવસ્થા કરે છે, તે તે કરણ છે, એમ કેમ કહેવાય? કમાવાન–શાસ્ત્રમાં કર્તુત્વ ઔપચારિક છે. અર્થાત આચાર્યનું વ્યવસ્થા- કતૃત્વ શાસ્ત્રમાં આરોપિત છે. આથી સમગ્રભાવે આવે અર્થ થાય છે કે- આ શાસ્ત્ર કે જે સ્વસંવેદનથી અન્તસ્તત્વરૂપે પ્રત્યક્ષ છે, અર્થાત આચાર્યનું પ્રમાણુનયના તત્વવિષયક જે જ્ઞાન તે અન્ત-શાસ્ત્ર છે, અને તેને પ્રારભ બાહ્યશબ્દરૂપે કરવામા આવે છે, અર્થાત અંતરમાં પ્રતિભાસિત જ્ઞાનનો આવિર્ભાવ શબ્દદ્વારા કરી આ ગ્રન્થરૂપ બાહ્યશા- અને પ્રારંભ કરવામાં આવે છે. (टि.) ननु यदिहेत्यादि । तत्रेति प्रयोजनादिरहिते शास्त्रे । प्रेक्षाचक्षुष इति प्रेक्षावन्तो विद्वास क्षोदिष्टामपि स्वल्पामपि । इदमपीति भवदारभ्यमाणं शास्त्र तथेति अशक्यानुष्ठान- प्रयोजनादियुक्तं निष्कलई न स्यात् ॥ न तहीति । तेषां विदुषाम् । प्रकणेत्यादि । संशयादीति । आदिशब्दाद्विपर्ययानध्यवसायौ ज्ञेयो बह्रचू- त्वेऽपीति बहुस्वरत्वेपि । अभ्यर्हितेति पूजितत्वात् । अल्पान्तरादिति स्तोकस्वरात् । अच्- शब्द स्वरसज्ञया व्याकरणप्रसिद्ध । न तु शास्त्रस्येत्यादि । तत्रेति व्यवस्थापने । तत्रेति शास्त्रे । इदमिति । शास्त्रं हि द्विविधं अर्थत शब्दतश्च । अन्तरर्थरूपम् , बहि शब्दरूपम् । तत्त्वरूपेति ज्ञानरूपतया। (प) बच्त्वेऽपीति बहुस्वरत्वेऽपि । अन्तस्तत्त्वरूपतयेति शास्त्ररूपतया ॥

·व्यवस्था 2. ૬. ૨. 1 आदिवाक्योपन्यासः । इदं च वाक्यं मुख्यतया प्रयोजनमेव प्रतिपादयितुमुपन्यस्तम् , तस्यैव प्राधा- न्येन प्रवृत्त्यङ्गत्वात् । अभिधेय-सम्बन्धौ तु सामर्थ्याद् गमयति । तथाहि-प्रमाण-नयतत्त्व- मभिधेयम् , 'प्रमाणनयतत्त्व'इत्यवयवेन लक्षितम् , सुखानुष्ठेयं चैतत् – इत्यशक्या- नुष्ठानाभिधेयाशङ्का निराकारि । प्रयोजनं द्वेधा-कर्तुः श्रोतुश्च । तत्र कर्तुः प्रयोजनं प्रमाणनयतत्त्वव्यवस्थापन 'प्रमाण-'इत्यादिसूत्रावयवेन ण्यन्तेन साक्षादाचचक्षे । श्रोतृप्रयोजनं च इत्युपसर्गधातुसमुदायेनैव तदन्तर्गतं प्रत्याय्यते। प्रमाणनयतत्त्वनिश्चयमिच्छवो हि श्रोता- रोऽहंप्रथमिकयात्र शास्त्रे प्रवर्तेरन् । अभिमतं चैतत् प्रयोजनं द्वयोरपि-- इत्यनभिमत- प्रयोजनत्वारेका निरस्ता। संबन्धस्त्वभिधेयेन सह वाच्यवाचकभावलक्षणः गास्त्रस्यावश्यंभावी- इत्यनुक्तोऽप्य- र्थाद् गम्यते- इति संबन्धरहितत्वाऽऽशङ्कानुत्थानोपहृतवेति । અને આ “પ્રમાણના” ઈત્યાદિ વાક્યને ઉપન્યાસ પ્રયોગ તે મુખ્યપણે પ્રયજન પ્રતિપાદન કરવા માટે જ છે, કારણ કે- પ્રવૃત્તિનું મુખ્ય કારણ તે પ્રજન છે. અભિધેય–પ્રતિપાદ્યવિષય અને સમ્બન્ધ તે સૂત્રને પોતાના સામર્થ્ય-સ્વ- તિથી જ જણાઈ આવે છે, તે આ પ્રમાણે સૂત્રના પ્રમાણનતત્વ' એ અંશથી પ્રમાણ અને નયતું સ્વરૂપ એ અભિધેય છે, એમ બોધ થાય છે, અને તે સુખપૂર્વક અનુષ્ઠ – જ્ઞાન કરવા લાયક છે, આથી અભિધેય અશક્ય અનુષ્ઠાનવાળુ છે, એ શંકાને નિરાસ કર્યો પ્રોજન બે પ્રકારે છે ૧ કર્તાનું પ્રયોજન, અને ૨ શ્રોતાનું પ્રયોજન. તેમાં પ્રમાળનચતત્ત્વષ્યવસ્થાપન ' એ સૂત્રના થત–પ્રેરક રૂપવાળા અવયવ વડે કર્તાનું પ્રયોજન તો સાક્ષાત્ કહેલ છે, અને કર્તાના પ્રજનની અંદર ઉં અને ભવ ઉપસર્ગપૂર્વક “” ધાતુના સમુદાયરૂપ અવસ્થા” શબ્દથી જ શ્રોતાનું પ્રયોજન તે જણાઈ આવે છે, જેથી કરીને પ્રમાણ અને નયના તત્વને નિશ્ચય કરવાની ઈચ્છાવાળા શ્રોતાઓ હું પહેલાં હું પહેલે એ રીતે શાસ્ત્રમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે. કર્તા–શાસકાર અને શ્રોતા એ બંનેને આ પ્રોજન ઈષ્ટ છે. તેથી અનિષ્ટ પ્રયોજનની શ કા દર થઈ ગઈ સ બ ધ તે- શાસ્ત્રને અભિધેય સાથે વાચ્યવાચકભાવરૂપે અવશ્ય હોય છે, અને સૂત્રમાં તે જણાવેલ નથી તે પણ અર્થપત્તિ દ્વારા જણાઈ આવે છે જ. આ પ્રકારે સ બંધ નથી એવી શંકા ઊઠતી જ નથી, અને તે જ તેને નિરાસ છે (टि.) तस्येति प्रयोजनस्य मुख्यत्वेन प्रवृत्तिहेतुत्वात् । तदन्तर्गतमिति आचार्य प्रयोजनान्तर्गत प्रत्याय्यते प्रतीतिगोचरं नीयते । • ત ·१६ आदिवाक्योपन्यासः। [१. १. ३ अत्र धर्मोत्तरानुसारी प्राह-प्रयोजनमादिवाक्येन साक्षादाख्यायत इति न क्षमे । यत संवद्धमसंवद्रं वा तत् तदभिदधीत ? यद्यसंवद्धमेव, तदाऽऽदिवाक्यादेव समस्तशास्त्रार्थसंदर्भग विर्भावसंभवात् किं प्रकृतशास्त्रोपक्रमल्लेशेन ? संवद्धं चेत् , तद- संवद्धम् , शब्दार्थयोः संबन्धासंभवात् । तथाहि-अयमनयोर्भवंस्तादात्म्यम् , तदुत्पत्तिः, वाच्य-वाचकभावो वा भवेत् ? , ६ 3 मही यत्तिरानुसार मौद्ध शारे छ–'प्रमाणनय' से माहि पायथी પ્રજન સાક્ષાનું કહેવાયું છે, એ તમારૂ કથન અમને સમ્મત નથી કારણ કે અમે પૂછીએ છીએ કે- આદિવાક્ય પ્રયજનની સાથે સમ્બદ્ધ થઈને પ્રજનન અભિધાન કરે છે? કે અસમ્બદ્ધ રહીને પ્રજનન અભિધાન કરે છે? જે પ્રયોજન સાથે અસમ્બદ્ધ એવું આદિવાક્ય પ્રયોજનને કહે છે, એમ કહે તે– આદિવાક્યથી જ સમસ્ત શાસ્ત્રના અર્થની રચનાનું રહસ્ય પ્રકટ થઈ જવાનો સંભવ છે, તે પ્રકૃતશાસ્ત્રના આર ભને કલેશ શા માટે ? અને પ્રજા સાથે સ બદ્ધ આદિવાક્ય પ્રયજનને કહે છે, એમ કહો તે– તે કથન અસ ગત છે, કારણ કે શબ્દ અને અર્થના સ બંધનો સ ભવ નથી, તે આ પ્રમાણે શબ્દ અને અર્થને સંબધ હોય તે તે કર્યો છે? તાદાસ્ય? તદુત્પત્તિ? કે વાયવાચકભાવ સ બ ધ છે ? (प०) तत् तदभिदधीतेति तदादिवाक्यं कर्तृ तत्प्रयोजन कर्म । आदिवाक्यादेवेति एतस्मादेव । अनयोरिति शब्दार्थयो । टि.) अत्र धर्मोत्तरेत्यादि । तदिति आदिवाक्यम् । तदिति प्रयोजनम् । समस्त. शास्त्रेति लक्षणसाहित्यतर्कादि । तथाहीत्यादि । अयमिति सम्बन्ध , अनयोरिति शब्दार्थयो । प्राचीनपक्षे स एवात्मा यस्येति विग्रहे-किं तच्छन्दस्य शब्द एव, तदर्थो वा वाच्यतया त्वच्चित्ते चकास्यात् । यदि शब्द', तर्हि समस्ता अप्यर्था स्वस्व- वाचकस्वभावा बभूवांस - इति युगपदशेपाणां तेषां नि.शेपकालं यावद् गुमगुमायमान- ताऽऽपत्तेः -- अयत्नोपनतपणववेणुवीणामृढगसगिसङ्गीतकारम्भनिभृतमिव त्रिभुवनं भवेत् । अथ तदर्थः; तर्हि तुरग-तरङ्ग-शृङ्गार-भृङ्गारादिशब्दोच्चारणे चूरण-प्लावन-संभोग-घट्टनादि- प्रसक्ति । किञ्च, अतीतानागतवर्धमान-पद्मनाभादिकल्पितकथादिवचसामुच्चारणमचतुरस्रं स्यात् । न हि वृक्षात्मा शिशपा तमन्तरेणापि कापि संपद्यते । तथात्वे हि स्वस्वरूप- मेवासौ जह्यात् . कुम्भ-स्तम्भाम्भोरुहादिवत् । प्रत्यक्षमपि चैतयोस्तादात्म्यं न ममते। कर्णकोटरकुटुम्बी खच्चभिलाप प्रत्यक्षेण लक्ष्यते, क्षितितलावलम्बी तु कला-कुलिगादि- भांवराशि -- इति कथमनयोरैक्यं शक्येत वक्तुम् तन्न तादात्म्यपक्षोपक्षेप सूक्ष्म । 3B ·૨. ૨, ] शब्दार्थसंवन्धविचारः । १७ પહેલે પક્ષ કહો તો- તે જ જેને આત્મા સ્વરૂપ છે-સમાસના આવા વિગ્રહ- વાક્યમાં “તેશબ્દનું શું અભિપ્રેત છે ? શબ્દ કે અર્થ ? તે ? શબ્દને વાચ્યાર્થ શબ્દ છે, એમ કહે તે– સમસ્ત ઘટપટાદિ પદાર્થો પિતાપિતાના વાચક શબ્દરૂપ બની ગયા. અર્થાત્ શબ્દ અને અર્થને ભેદ ન રહ્યો, આથી સદૈવ તે બધા ગણગણાટ કરતા થઈ જશે. અર્થાત્ સમસ્ત પદાર્થો શબ્દરૂપ હોવાથી તેમાં શું જાયમાનતાની આપત્તિ–દોષ આવશે. અને તેથી તૈયાર કરીને મૂકેલા પણવ–મટે ઢાલ, વેણુ–વાસળી, વીણા, મૃદંગ–તબલા વિગેરે વાજિંત્રોથી અનાયાસે ઉત્પન્ન થયેલ સંગીતથી ભરેલ હોય એવાં ત્રણે ભુવન થઈ જશે પણ આવો અનુભવ થતો નથી, માટે તેમ માનવું ઉચિત નથી. “તે શબ્દનો વાચ્યાર્થ અથ કહો તે– અર્થાત શબ્દને અર્થરૂપ માનવાથી તુરગઘેડે, તરંગ, ગાર, ભંગાર વિગેરે શબ્દોનું ઉચ્ચારણ કરતાની સાથે જ અનુક્રમે કચડાઈ જવાને, પલળી જવાને (ડૂબી જવાનો, તરવાને કે કદવાનો) સ ભોગ થવાનો અને અથડાઈ જવાને પ્રસંગ આવશે.- વળી આ પક્ષમા ભૂતકાલીન વાદ્ધમાન–મહાવીર અને ભવિષ્યકાલીન પદ્મ- નાભાદિ વિષયક કથન–શબ્દોચ્ચારણ અસ ગત થશે. કારણ કે–વદ્ધમાન,” એવો શબ્દોચ્ચાર વદ્ધમાનરૂપ અર્થ હોય તો જ ઘટી શકે પર તુ વદ્ધમાન અર્થ તે અત્યારે નથી, તે તેમના અભાવમાં શબ્દસ્વરૂપની ઘટના કેવી રીતે થશે ? અર્થાત શબ્દ સ્વરૂપ વિનાને હાઈ તેનું ઉચ્ચારણ અશક્ય થશે. જેમકે– સીસમ જે વૃક્ષ- સ્વરૂપ વિના પણ રહી શકતુ હોય તે તે વૃક્ષ કહેવાશે જ નહિ, જેમ કુંભ, સ્ત ભ, કમળ વિગેરે વૃક્ષે નથી તેમા, એટલે કે– તમે શબ્દને અર્થસ્વરૂપ માને તે “વદ્ધમાન એવો શબ્દ વાદ્ધમાન એવા અર્થ વિના ઘટી શકશે નહિ વળી પ્રત્યક્ષ પ્રમાણની અપેક્ષાએ શબ્દ અને અર્થનું તાદામ્ય સિદ્ધ થતુ નથી. કારણ કે શબ્દ તે શ્રોત્રેન્દ્રિયના છિદ્રમા પ્રત્યક્ષ થાય છે, જ્યારે લશ, કુલિશ– વજ પ્રમુખ પદાર્થ સમૂહ તે પૃથ્વીતલના આલબનવાળો છે, અર્થાત પૃથ્વીતલ ઉપર રહેલે જવાય છે તે એ બન્નેનું એક્ય કઈ રીતે કહી શકાય? આ રીતે તાદામ્ય પક્ષને ઉપન્યાસ યુક્તિસ ગત નથી. (५०) तदर्थो वेति तदभिधेयो घटादि.। चकास्यादिति प्रतिभासेत। स्वस्ववाचकस्वभावा इति स्व स्व वाच्य प्रति वाचकस्वरूपा । बभूवांस इति भूता. । निभृतमिति निश्चलम् । तदर्थ इति शब्दोऽर्थात्मक । चतुरस्त्रमिति शोभनम् । तमन्तरेणेति वृक्षात्मानमन्तरेण । तथात्वे हीत्यादि यदि वृक्षात्मानमन्तरेणापि शिंगपा भवेत् । अभिलाप इति गन्द । प्रत्यक्षे. णेति श्रोत्रेण । कथमनयोरैक्यमिति । एक शब्द आगत्य कर्णयोर्लगति, अर्थस्तु क्षितितला- वलम्बी तथैव तिष्ठति । अत कथमनयोस्तादात्म्यमित्यर्थ. ॥ (टि०) विग्रहे इति समासे तादात्म्यशब्दादिप्रयुक्त तच्छन्दस्य शब्द एव वाच्य , तदर्थो वेति शब्दार्थो वा । यदि शब्द इति तच्छन्दवाच्यश्चच्छब्द । स्वस्ववाचकेति आत्मानमात्मना ચામું, રામવીર્યાનામ્ ! અર્થ તર્થ રૂતિ તેજીવાચક. વિતિ અતીત- १ वृक्षमन्त° ल t ३ ·शब्दार्थसंवन्धविचारः । [१. १. कथानामुच्चारणमयुक्त स्यात् । नहीति शिशपाशब्द तमिति वृक्षपदार्थमन्तरेण । तथात्वे इति अवृक्षत्वे । स्वरूपमिति शिंगपात्व, असाविति शिंशपा। कुम्भस्तम्मेति यदा स्तम्भ स्तम्भ स्वरूप एव न स्यात् तदा पदार्थहानिरेव भवेत्, तस्याऽसत्त्वात् खपुष्पवत् । तदुत्पत्तिपक्षेऽपि किं शव्दादर्थ उन्मज्जेत् , अर्थाद् वा शब्द १ प्राचिक- विकल्पे कलशादिशब्दादेव तदर्थोत्पत्तेर्न कोऽपि सूत्रखण्डदण्डचक्रचीवरादिकारणकलाप- मीलनक्केगमाश्रयेत् । प्रयोजनवाक्यमात्रादेव च तत्प्रसिद्वे. प्रकृतशास्त्रारम्भाभियोगोऽपि निरुपयोग स्यात् । द्वितीये पुनरनुभववाधनम्, अधररदनरसनादिभ्य. गब्दोत्पत्तिसंवेदनात् । બીજા પક્ષે તત્પત્તિ એટલે શબ્દથી અર્થી ઉત્પન્ન થાય છે, એમ સ્વીકારો છે? કે અર્થથી શબ્દની ઉત્પત્તિ થાય છે, એમ સ્વીકારો છે? પહેલે વિક૯૫– શબ્દથી અર્થ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહો તે કલશાદિ- ઘટાદિ શબ્દથી (તે શબ્દ બોલતાની સાથે જ) કલશાદિ પદાર્થની ઉત્પત્તિ થઈ જતા દેરી, દડ-ચક, ચીથરુ વિગેરે નિમિત્ત કારણોને એકઠા કરવાને પરિશ્રમ કેણ કરે ? અર્થાત્ કઈ પણ એ પરિશ્રમ કરે નહિ તે જ રીતે પ્રસ્તુતમાં પણ પ્રયોજનપ્રતિપાદક વાક્યમાત્રથી જ પ્રયજનની સિદ્ધિ થઈ જશે તે પ્રકૃતશા- શાસ્ત્રના આર ભને આગ્રહ– શાસ્ત્રરચનાની પ્રતિજ્ઞા પણ નિરુપયોગી થઈ જશે અર્થાત શાસ્ત્ર રચવાની આવશ્યક્તા જ નહિ રહે બીજો વિકલ્પ–અર્થથી શબ્દ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહે તો અનુભવનો બાધ– વિરોધ છે, કારણ કે શબ્દની ઉત્પત્તિ હેઠ, જીભ, દાત વિગેરેથી થાય છે, એ સર્વાનુભવ સિદ્ધ વાત છે. અર્થાત્ શબ્દની ઉત્પત્તિ પોતાના વાચ્ય અર્થથી થતી નથી. માટે તત્પત્તિ પક્ષ પણ સ ગત નથી. ( टि० ) तदुत्पत्तीत्यादि । प्रयोजनेति आदिवाक्यादेव वाच्यार्थप्रयोजनसिद्धे । तत्म- सिद्धेरिति प्रयोजनप्रसिद्धे । वाच्य-वाचकभावपक्षोऽपि न क्षेमकार । यतोऽसौ वाच्य-वाचकयोः स्वभावभूतः, तदतिरिक्तो वा भवेत् ' आद्यभिदायां वाच्य-वाचकावेव, न कश्चिद् वाच्य-वाचकभावो नाम संबन्ध । द्वितीयभिटायां तु वाच्य-वाचकाभ्यामेकान्तेन भिन्नोऽसौ स्यात् , श्चिद् वा ? आद्यभेदे भेदत्रयं त्रोकते-किमयं नित्य , अनित्यः, नित्यानित्यो वा इति । नित्यश्चेत् , संवन्धिनोरपि नित्यताऽऽपत्ति', अन्यथा संवन्धस्याप्यनित्यत्वानु- पङ्गात् तत्संबन्धिसंवद्धसम्बन्धस्वभावप्रच्युते । अथानित्य'; तदा सर्ववाच्यवाचकेप्वेकः, प्रतिवाच्यवाचकं भिन्नो वा ८ एकश्चेत् ; तर्घकस्मादेव गव्दादशेषपदार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गः । द्वितीयपक्षे तु किमसौ तत्र संवद्धोऽसंवद्रो वा भवेत् ? असम्बद्धश्चेत् , तर्हि घटशब्दा- दपि पटप्रतीतिः स्यात् , पटशब्दाच्च घटप्रतीतिः, द्वयोरपि वाच्य-वाचकभावयोरुभय- त्राविशेषात् । अथ सम्बद्ध , तादात्म्येन, तदुत्पत्या वा ? न तावत् तादात्म्येन, कथ- १४RA " ३ ·૨૨. ] शब्दार्थसंवन्धविचारः। १९ पिने ન ૨૦ } भेदपक्षकक्षीकारात् । नापि तदुत्पत्त्या । यत. किमयं वाच्योत्पत्तिकाले जायेत, वाच- कोत्पत्तिकाले, युगपदुभयोरुत्पत्तिकाले, एकस्य प्रथममुत्पादेऽपि यदैव च द्वितीय उत्पद्यते तदैव वा ? नाद्यौ पक्षावर्णौ, द्वयाधारत्वेनास्यान्यतरस्याप्यसत्तायामुत्पत्तिविरोधात् । तार्तीयीकविकल्पे तु क्रमेणोत्पदिष्णवः पदार्था शव्दाश्च अवाच्या अवाचकाश्च भवेयुः । तुरीयपक्षे तु किमसौ वाच्य-वाचकाभ्यामेव सकाशादुल्लसेत् , अन्यत एव, अन्यतोऽपि वा ? आद्यकल्पनायाम् , अनाकलितसङ्केतस्यापि नालिकेरद्वीपवासिनः शब्दोच्चारणा- नन्तरमेव पदार्थप्रतीतिः स्यात् . तदानीमेव तस्योत्पादात् । अथोत्पन्नोऽप्यसौ सङ्केता- भिव्यक्त एव वाच्यप्रतिपत्तिनिमित्तम्। ननु कार्य-कारणभावविशेष एवाभिव्यङ्ग्याभि- व्यञ्जकभावः। तत्र चान्यतोऽपीति विकल्पप्रतिविधानमेव समाधानम् । अथान्यतः सङ्केतादेवायमुत्पद्यते, तदप्यवद्यम् , तदाधारधर्मस्यान्यत एवोत्पत्तिविरोधात् । न चैवं वाच्य-वाचकयोस्तदुत्पत्तिसम्बन्धोऽस्य कथितः स्यात् । વાચ્યવાચકભાવ પક્ષ પણ કલ્યાણકારક નથી, કારણ કે આ વાગ્યવાચક ભાવ નામને સ બ ધ વાચ્યવાચકના સ્વભાવરૂપ છે ? કે વાચ્યવાચકથી ભિન્ન ? પહેલે વિકલ્પ એટલે કે–સ્વભાવરૂપ કહો તે વાચ અને વાચકથી ભિન્ન-એ કઈ સ બ ધ થશે નહિ, પરંતુ વાચ્યવાચક જ રહેશે બીજો વિકલ્પ સ્વીકારે તે અમે પૂછીએ છીએ કે આ વાગ્યવાચકભાવ–સંબ ધ વાગ્યવાચકથી એકાત ભિન્ન છે? કે કથંચિત ભિન્ન છે? પહેલે વિકલ્પ એટલે એકાત ભિન્ન છે, એમ કહે છે તે સંબંધ નિત્ય છે? અનિત્ય છે ? કે નિત્યાનિત્ય ? એમ ત્રણ ભેદ-વિકલ્પ થાય છે. તેમાં નિત્ય કહે તે સ બ ધીઓને પણ નિત્ય માનવા પડશે, અને એમ નહિ માને તે સંબધને પણ અનિત્ય માનવો પડશે, અન્યથા બે સ બ ધીઓમા સંબદ્ધ થઈને રહેવાનો એ સંબંધને જે સ્વભાવ છે, તેની હાનિ થશે. માટે વાચ્યવાચકથી એકાન્ત ભિન્ન તેના સંબંધને નિત્ય કહી શકશે નહી. અનિત્ય કહે તે સમસ્ત વાગ્યવાચકમાં તે અનિત્ય સંબધ એક જ છે કે દરેક વાગ્યવાચકમાં ભિન્ન ભિન્ન છે? એક કહે તે એક જ શબ્દથી સમસ્ત પદાર્થમાં બોધને પ્રસંગ આવશે. અર્થાત વાગ્યવાચકભાવ સંબંધ એક હાઈ કોઈ એક ઘટ શબ્દનો સંબંધ સઘળા પદાર્થ સાથે માનવે પડશે. ઘટ શબ્દથી માત્ર ઘટ પદાર્થને જ બધ નહિ થાય પર તુ જગતના સમસ્ત પદાર્થોને બંધ થશે પણ એ તે અનુભવથી બાધિત હોવાથી સઘળા વાગ્યવાચકમા એક સ બ ધ છે, એમ કહી શકાય નહીં. દરેક વાચવાચકમાં તે સંબંધ ભિન્ન ભિન્ન છે, એમ કહે છે તે સંબંધ દરેક વાયવાચક સાથે સદ્ધ છે? કે અસદ્ધિ? અલબદ્ધ હોય તે ઘટ શબ્દથી પટની અને પટશબ્દથી ઘટની પ્રતીતિ થવી જોઈએ, કારણ કે ઘટ અને પટ એ બને અર્થમાં વાવાચકભાવરૂપ સ બ ધની અસમ્બદ્ધતા સમાન જ છે. સમ્બદ્ધ કહે તે તાદાભ્યરૂપે સમ્બદ્ધ છે ? કે તદુત્પત્તિરૂપે ? અહીં १ धारस्य ध° मु अय पाठः टिप्पणसमतः પ ·२० અને શબ્દ शब्दार्थसंवन्धविचारः । [. , વાચ્યવાચકથી વાચવાચકભાવ રૂપ સબંધ એકાન્ત ભિન્ન છે, એ પક્ષ સ્વીકારેલ હોવાથી તાદામ્ય પક્ષ સ્વીકારી શકાય નહિ. અને તદુત્પત્તિ પક્ષ પણ સંભવશે નહીં, કારણ કે આ સ બંધની ઉત્પત્તિ વાગ્યના ઉત્પત્તિકાલે થાય છે કે વાચકના ઉત્પત્તિકાલે થાય છે ? કે એકી સાથે બનેના ઉત્પત્તિ કાલે થાય છે ? કે એકની ઉત્પત્તિ થયા પછી બીજની ઉત્પત્તિ થાય ત્યારે ? આમાં પહેલા બે પક્ષે દુષિત જ છે કારણ કે સબ ધ વાચ્ય અને વાચક એ બન્નેને આધારે હોવાથી બેમાથી કઈ એક ન હોય ત્યારે એની ઉત્પત્તિ થઈ શકતી નથી. ત્રીજો પક્ષ પણ ઉચિત નથી કારણ કે અનુક્રમે ઉત્પન્ન થનારા પદાર્થ અવાચ અને અવાચક થઈ જશે. અર્થાત અર્થની ઉત્પત્તિ થઈ ત્યારે શબ્દ સાથેના સંબ ધના અભાવે તે અવાચ્ય અને શબ્દની ઉત્પત્તિ થઈ ત્યારે અર્થ સાથેના સ બ ધના અભાવે તે અવાચક બની જશે ચોથા પક્ષમાં એ સ બ ધ વાય અને વાચકથી જ ઉત્પન્ન થાય છે ? અથવા તે બનેથી ભિન્ન એવા અન્ય કારણે જ ઉત્પન્ન થાય છે કે વાચ્ય, વાચક અને અન્યથી પણ ? પહેલો વિકલપ માને તે સંકેતને નહિ જાણનાર નાલિયેરના દ્વિીપમાં રહેનાર પુરુષને શબ્દોચ્ચારણ થતાંની સાથે જ પદાર્થજ્ઞાન થવું જ જોઈએ. કારણ કે આ પક્ષમાં વાચ્ય અને વાચક એ બન્નેય વાચ્યવાચકભાવરૂપ સબંધની ઉત્પત્તિમાં કારણ હોઈ મજુદ છે, એટલે શબ્દ સંભળાય ત્યારે સકેત વિના પણ શબ્દાર્થનું જ્ઞાન થઈ જવું જોઈએ. શ–વાચ્ય અને વાચકથી ઉત્પન્ન થાય કે તરત એ સ બ ધ અપ્રતિ- પાદક બનતું નથી પણ જ્યારે સંકેતથી એ સંબધ અભિવ્યક્ત થાય છે ત્યારે જ અને પ્રતિપાદક બને છે. સમાધાન–પણ કાર્યકારણ ભાવથી જુદે કેઈ અભિવ્યંગ્ય-અભિવ્યંજકભાવે તે નથી. એટલે સંકેતથી અભિવ્યક્તિ માનવામાં પણ સંકેતથી ઉત્પત્તિ માનવી જ પડે, અને એમ માનવાથી વાચવાચક અને તેથી અન્ય એટલે સંકેતથી પણ તે સંબ ની ઉત્પત્તિ થઈ એમ માનવું પડે અને એ માન્યતામાં તે ત્રીજા વિક- લ્પને જે ઉત્તર તે આ પક્ષને પણ થઈ જશે. માત્ર સંકેતથી જ એ વાચ્યવાચકભાવ રૂ૫ સબ ધ ઉત્પન્ન થાય છે એમ કહેવું તે પણ યોગ્ય નથી કારણ કે વાચ્ય અને વાચક એ સ બંધરૂપ ધર્મના આધાર છે. એટલે તે આધારથી ભિન્ન એવા સંકેત માત્રથી વાગ્યવાચકભાવરૂપ સબ ધની ઉત્પત્તિ ઘટે નહિ કારણ કે એમ થાય તે એ સબંધ તત્પન્ન- વાચ્યવાચકેત્પન્ન છે એમ કહેવાય નહીં. (५०) अन्यथा सम्बन्धस्याप्यनित्यत्वानुपगादिति चेत् सम्बन्धिनौ नित्यौ न भवतः । तत्सम्बन्धिसम्बद्धसंवन्धस्वभावप्रच्युतेरिति तौ च तो सम्बन्धिनौ वाच्य वाचको तत्सम्व- द्वत्वलक्षण सम्बन्धस्य स्वभावस्तस्य प्रच्युति । तत्रेति वाच्य-वाचकयोः। वाच्य वाचकभाव- योरिति वाच्य-वाचकसम्बन्धयो । उभयत्राविशेषादिति उभयत्र घटे पटे चासम्बद्धत्वाविशे- पात् । अन्यतरस्याप्यसत्तायामिति । "द्विष्ठमम्बन्धसवित्तिर्नेकरूपप्रवेदनात्' । अन्यतोऽपि / - - ·१. १. ] शब्दार्थसंवन्धविचारः । २१ सम्बद्ध तत्प्रच्य- सह य - वेति वाच्य-वाचकाभ्यामप्यन्यतोऽपि । पदार्थप्रतीतिः स्यादिति वाच्यवाचकसम्बन्धस्य प्रतीति- भवेत् । तदाधारधर्मस्येति तो वाच्य-वाचकावाधारो यस्येति विग्रह ॥ (टी०) यतोऽसाविति सम्बन्ध शब्दार्थयो । स्वभाव इति अभिन्न । तदतिरिक्तो वेति भिन्नो वा। असाविति सम्बन्ध । अन्यथेति सम्वन्धिनोरनित्यतायाम् । तत्सम्बधीति तो च सम्बन्धिनौ च तत्सम्बन्धिना, तत्सम्बन्धिभ्यां य [संवन्ध स्वभाव वनात्तस्य भ्रंशात् । अथ च ते. सम्बन्धिभि सम्बद्धसम्बन्धस्वभाव तस्य पतनात् । असाविति सम्बन्ध । तत्रेति पदार्थे । मेदपक्षेति तावत्तादात्म्यमभिन्नभिदनीकारे आघटीति, न भिन्नपक्षे, सर्वथाभिन्नत्वात् , नालिकेरकपित्यवत् । अत्रापि प्राज्ञेन भिन्नप्रकारस्वीकारपरेण वरी- वर्त्यते । तार्तीयीकेति युगपदुभयोरुत्पत्तिकालस्वोकारात् क्रमोत्पत्तिविरोधः । असाविति सम्बन्ध । अन्यत इति सङ्केतात् । अन्यतोऽपीति सङ्केतात् । अपिशब्दाद्वाच्यवाचकाभ्यामपि सकाशात् । अनाकलितेति नालिकेरद्वीपवासो नालिकेरमन्तरेण घटादिपदार्थसार्थ न मनुते, व्यवहारवाह्यत्वात्तस्य । तदानीमिति तस्य वाच्यस्य दर्शन एव तस्येति सम्बन्धस्य । (टि० } तदाधारस्येति वाच्यवाचकाधारस्य धर्मस्येति सम्बन्धस्य । अन्यत इति सङ्केतात् । अथ सङ्केतसहकृताभ्यां वाच्यवाचकाभ्यामेष जायते इत्यर्थवानन्यतोऽपीति तृतीयः पक्षः कक्षीक्रियते । नन्वसौ सङ्केतः प्रतीते वस्तुनि विधीयेत, अप्रतीते वा ? न तावदप्रतीते, अतिप्रसङ्गसगतेः । नापि प्रतीते, यतस्तत्क्षणिकत्वेन तदानीमेव खर- समीरसमीरिताम्भोधरध्वंसमध्वंसिप्ट इति कुत्र सङ्केत. क्रियेत ? अथ तत्समानजातीय- क्षणपरम्पराया विद्यमानत्वात् कथं न सङ्केतगोचरता तस्य ? तदसत् । न खत्च- प्रतीत विद्यमानमपि गव्दगोचरीभूयमुपनेतुं शक्यम् , अतिप्रसक्तेः । यच्च प्रथमं प्रतीतम्, तत् तदानीमेव व्यतीतम् । एव शब्दोऽपि गवादि. प्रतीतोऽप्रतीतो वा तत्र सङ्केत्येत इति प्राग्वद्दोपाः । सङ्केताभावे च कथं वाच्यवाचकभावोत्पाद, र स्तां वा ते शब्दार्थ- व्यक्ती क्षणिकत्वपराड्मुखे, उत्पादयतां च सङ्केतसहकृते वाच्यवाचकभावम् , किन्तु न ते एव व्यवहारकालमनुगच्छत-- इत्यर्थान्तरे शब्दान्तरे च वाच्यवाचकभावोत्पत्तये सकतान्तर कर्तव्यम् । तथा च व्यवहाराभाव एव भवेत् , प्रतिवाच्यवाचकविशेष सङ्केत- कर्तुरवश्यंभावाभावात् । સંકેતના સહકારથી વાચ્ય અને વાચક વાચ્યવાચકભાવ સ બંધને ઉત્પન્ન કરે છે એવા અથવાળો ત્રીજો પક્ષ સ્વીકારો તે-તમને પૂછીએ છીએ કે આ સંકેત પ્રસિદ્ધ વસ્તુમાં કરાય છે ? કે અપ્રસિદ્ધ વસ્તુમાં ? અપ્રસિદ્ધમાં તે અતિ- પ્રસ ગ હોઈ સકેત થશે નહી. અર્થાત દેશ અને કાલથી વ્યવહિત એવા અપ્રસિદ્ધ પદાર્થમાં પણ સંકેતનો પ્રસંગ આવતું હોઈ તેમ માનવું ઉચિત નથી. १ ०धारस्य धर्मस्य इति टिप्पणसम्मत मूलपाठ ।

·સમાધન- ૨૨ शब्दार्थसंवन्धविचारः । [૨ ૨ પ્રસિદ્ધમા પણ સંકેત થઈ શકશે નહીં કારણ કે-સર્વ પદાર્થો ક્ષણિક હોવાથી ઉત્પત્તિ કાલમાં જ પ્રચડ વાયુથી ઉડાડી મૂકેલ મેઘની જેમ નાશ પામી જશે, ત્યારે સંકેત શેમા કરશે? શૈ– ભલે પ્રતીત ક્ષણ નષ્ટ થયો, પણ તેના સમાન જાતીય ક્ષણની પરંપરા તે વિદ્યમાન છે. આ કારણે વસ્તુ સંકેતને વિષય કેમ નહીં બને ? એ કથન બરાબર નથી. કારણ કે જે વિદ્યમાન હોય છતાં પ્રતીત ન હોય તેને શબ્દનો વિષય બનાવી શકાય નહીં તેમ કરવામાં અતિપ્રસ ગ થશે એટલે કે દેશ અને કાળથી દૂર એવી અજ્ઞાત વસ્તુમાં પણ આ કેતની શકયતા સ્વીકારવી પડશે. વળી, પ્રથમ જેની પ્રતીતિ થઈ તે વસ્તુ તે તત્ક્ષણમાં જ નષ્ટ થઈ ગઈ તે પછી તેમાં સંકેત થાય કેમ ? આ જ પ્રકારે “ગાય” આદિ વાચક શબ્દો વિષે પણ સમજવું તે પણ પ્રતીત હોય કે અપ્રતીત, પણ તેમને સકેત વાચ્યમ માનવા જતાં પૂર્વોક્ત દેની આપત્તિ છે જ, કારણ જ, કારણ કે તેઓ પણ વાગ્યની જેમ ક્ષણિક છે અને આ પ્રકારે સ કેતને જ અભાવ છે તે વાર્યવાચકભાવની ઉત્પત્તેિ કેવી રીતે થશે ? અથવા, શબ્દ અને અર્થ એ બન્ને વ્યક્તિઓ સકેત ન થાય ત્યાં સુધી ટકી રહે છે અને પછી સ કેનના સહકારથી તેઓ વાચ્યવાચકભાવને ઉત્પન્ન પણ કરે છે એમ માની લઈએ તો પણ તેમના નષ્ટ થવા સાથે વાગ્યવાચકભાવ પણ નષ્ટ થશે આથી વ્યવહારકાલમા તેમનુ આગમન ન હોઈ વળી પાછું અન્ય અર્થમાં સંકેત કરવાનું કર્તવ્ય બજાવવું પડશે આમ કરવા જતાં સમગ્ર વ્યવહારને જ લેપ થઈ જશે, કારણ કે જે જે શબ્દ અને જે જે અર્થ છે તે સૌ માટે સંકેતકર્તા મળી શકે એવો સંભવ જ નથી, કારણ કે તે અનત છે (५०) अतिप्रसङ्गसङ्गतेरिति देशकालविप्रकृष्टेऽपि सङ्केतप्राप्तेः । अतिप्रसक्तरिति देशा- दिविप्रकृष्टेऽपि सङ्केतप्राप्ते । किन्तु न ते ण्व व्यवहारकालमित्यादि । ते इति ते शब्दार्थव्यक्ती । अत्र च काक्वा व्याख्या । (टि.) अतिप्रसङ्गेति देशकालविप्रकृष्टेऽपि सङ्केतप्राप्ते । तत्क्षणिकेति तद् वाच्यम् । तस्येति वाच्यस्य । न खल्वप्रतीतमिति प्रतीतविनाशानन्तरोत्पन्ना समानजातीयक्षणपरम्परा विद्यमाना' प्य प्रतीतय । सा गन्दर्गोचरा न स्यात् , अतिप्रसक्तरिति देशविप्रकृष्टेपि सङ्केतप्राप्ते । एवं शब्द इति प्रतीताऽप्रतोतार्थवत्प्रनीताप्रतीतशब्देपि दोषोद्भावन भावनीयम् । स्तां वेति भवेताम् । क्षणि. कत्वेति अक्षणिके स्थिर इत्यर्थ । ते एवेति शब्दार्थव्यक्ती । सङ्केताभावात् , पूर्वसङ्केत पूर्वार्थ- दर्शन व माकं विनष्ट इति भावः । अथ सामान्यगोचर एव सङ्केत. क्रियते । तदेव च वाच्यवाचकभावाधिकरणं कालान्तरव्यक्यन्तरानुसरणनैपुण्यधरं च, नित्यत्वाद, व्यक्तिनिष्टत्वाच्च- इति चेत् । तन्न मनीषिमान्यम् , सामान्यस्याभावात् । कथ प्रतिभासभाजनमपि तन्नास्ति इति चेत् । न, तत्प्रतिमासासिद्धेः । तथाहि-दर्शने परिस्फुटत्वेनासाधारणमेव रूपं प्रथते, न १ "नापि प्र° मु । २ टे स° मु । ३ परिस्फुटमसाधारणमेवेति मुपा ।

·૨૩ સમાધાન- ૨. ૨. ] રૂાવવાઃ | साधारणम् । अथ साधारणमपि रूपमनुभूयते गौौरिति । तदसाधीयः, शावलेय- बाहुलेयादितीतीव्रतरगोशब्दादिरूपविवेकेन तस्याप्रतिभासनात् । न च शावलेयादि- रूपमेव साधारणम् , प्रतिव्यक्तिभिन्नरूपोपलम्भात् । यदि च सामान्याधार एव वाच्य- वाचकभावःः, तदा न शब्दात् प्रवृत्ति स्यात् , ज्ञानमात्रलक्षणत्वात् सामान्यार्थक्रियाया , तस्याश्च तदैव निष्पन्नत्वात् । – વ્યક્તિમા નહી પણ સામાન્યમા જ સ કેમ થાય છે અને સામાન્ય જ વાગ્યવાચકભાવનું અધિકરણ છે અર્થાતુ સામાન્યમાં વાગ્યવાચકભાવ છે વિશેષમાં નહીં નિત્ય હોવાથી સામાન્ય કાલાન્તરમાં ટકી રહેવા સમર્થ છે અને તે વ્યક્તિનિક હોવાથી બધી વ્યક્તિઓમાં અનુગત થવા પણ સમર્થ છે. તમારુ આ કથન મનીષીને માન્ય થાય તેમ નથી કારણ જગતમાં કોઈ સામાન્ય નામ પદાર્થ જ નથી શં– પ્રતિભાસ–પ્રત્યક્ષ પ્રતીતિ વિષય હોવા છતા “સામાન્ય નથી” એવુ કેમ કહી શકાય ? માધાન–સામાન્ય પ્રતિભાસ જ અસિદ્ધ હાઈ પ્રતિભાસના બળે તેનું અસ્તિત્વ સિદ્ધ નથી. કારણ કે દર્શન-નિર્વિ૫ક પ્રત્યક્ષ પ્રતિભાસમા તો સ્પષ્ટ- પણે અસાધારણ–વિશેષરૂપ જ જણાય છે, પરંતુ સાધારણ–સામાન્ય જણાતુ નથી રોજા--આ ગાય છે, આ ગાય છે, એ પ્રમાણે સામાન્યરૂપને પણ પ્રતિભાસ છે તે તેને પ્રતિભાસ નથી એમ કેમ કહેવાય ? સમાધાન–આ સ્થન બરાબર નથી. કારણ કે શાબલેય, બાહલેય આદિ ભિન્ન ભિન્ન ગવ્યક્તિઓ અને તીવ્ર, તીવ્રતર આદિ શબ્દ-વ્યક્તિઓથી ભિન્ન એવા સામાન્યને તે પ્રતિભાસ નથી અર્થાતુ અર્થ કે શબ્દ વ્યક્તિઓનો જ પ્રતિ- ભાસ છે, તેમના સાધારણ રૂપનો પ્રતિભાસ નથી. શT -શાબલેયાદિ જે રૂપ દેખાય છે તે જ તે સામાન્ય છે સમાધાન-ના. એમ ન કહી શકાય, કારણ કે પ્રતિ વ્યક્તિમાં ભિન્ન ભિન્ન રૂપે શાબ- લેયાદિ દેખાય છે. અને સામાન્ય તે બધી વ્યક્તિમાં એક જ હોવું જોઈએ વળી, જે વાગ્યવાચકભાવને આધાર સામાન્ય માનવામાં આવે તે શબ્દ સાંભ- બીને પ્રવૃત્તિ થશે નહી કારણ કે સામાન્યની અર્થકિયા માત્ર પિતાનું જ્ઞાન કરાવવુ તે જ છે અને તે જ્ઞાન તે શબ્દ સાંભળતા થઈ જ ગયું છે તો પછી પ્રવૃત્તિ કેવી રીતે થશે ? (५०) तदैव निष्पन्नत्वादिति तदैव ज्ञानमात्रे । (टि. ) तदेवेति सामान्यम् । कालान्तरेनि विशेपभाषाधिगामुरम् । सामान्य हि नित्यं कालान्तर व्यक्तिगागुक च । सामान्यस्येति सामान्य न मन्यन्ते बांद्धा , केवल विशेपानीकारात् । तथाहीत्यादि । दर्शन इनि निर्विकल्पकप्रन्यो, प्रयक्षविषयम्य विविक्तपरमनिरपेक्षम्यलक्षणम्य तथागते प्रतिपन्नन्यात् । अथ साधारणमिति । प्रथममामान्यदर्शने लोक्व्यवहारांकी वा ।

·शब्दार्थसंवन्धविचारः। [ १. १. विवेकेनेति विशेषरूपपरिज्ञानेन । तस्येत्ति साधारणस्य । प्रतिव्यक्तीति व्यक्ती व्यको श्वेतकृष्ण- रक्तरूपादिप्राप्त । प्रवृत्तिरिति वाहदोहादिका किया । ज्ञानमात्रेति सामान्य ज्ञानमात्रं न त्वर्थ- क्रियासाधकम् , विशेप क्रियाहेतु नैरप्यभ्युपगतः । तस्या इति सामान्यार्थक्रियाया । तदैवेति प्रथमगवादिदर्शनममय वस्त्वनिश्चये । अश्रापि सामान्यविशेषोभयाधारोऽसौ स्यात् , तदाऽपि तदेव दूषणम्- "प्रत्येकं यो भवेद् दोपो द्वयोर्भावे कथं न स' " इति वचनात् । अथ कथमिदं भवेत् ? न हि स्वतन्त्री सामान्यविशेषौ तदधिकरणमभिदध्महे, किन्तु तदुभयात्मकत्वेन जात्यन्तररूपं प्रत्यक्षप्रतीतिसिद्धं कथञ्चिदनुगमव्यावृत्तिमद् वस्तु- इति चेत् । तदिदमपूर्व किमपि कपटनाटकपाटवप्रकटनम् , सामान्यविशेषोभयात्मकत्वस्य दुर्धरविरोधानुबन्धदुर्गन्धत्वात् । एलेनैव च कथञ्चिद्भेदनित्यानित्यत्वपक्षावपि प्रतिक्षिप्तौ लक्षयितव्यौ । तद् नाऽऽदिवाक्य साक्षात्प्रयोजनं जल्पितुमलम् । न हि शब्दाः श्वपाका इव वराका स्वलभणब्राह्मण अणमपि स्प्रष्टुमर्हन्ति, विकल्पशिल्पिकल्पितार्थमात्रगोचरत्वात् तपाम् । विकल्पानां चोप्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वात् । तदुक्तम्- "विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पा शब्दयोनय । कार्यकारणता तेषां नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि ।।" તે પછી વાવાચભાવ સ બંધ સામાન્ય અને વિશેષ ઉભચમાં રહે છે એમ માનીએ તે ? समाधान-गेम भानी तो-'प्रत्येभा हो५ ते पन्नमा भन डाय ?" એ વચન પ્રમાણે સામાન્ય અને વિશેષ બન્ને પક્ષના દૂષણે પ્રાપ્ત થશે. शका-नवेशपिने समत ५२२५२ स्वतन्त्र सेवा सामान्य मन विशेष વાચ્યવાચકભાવ સંબંધને આધાર ન હોય. પરંતુ સામાન્ય વિશેષાત્મક અર્થાત્ સામાન્ય અને વિશેષનું તાદાભ્ય ધરાવનાર એક જુદી જાતિની વસ્તુને અનુ- વૃત્તિ અને વ્યાવૃત્તિ એ બન્ને રૂપ ધરાવનાર વસ્તુને જ-જે વાચ્યવાચક સ બ ધન આધાર માનવામાં આવે તે પછી પૂર્વોક્ત દે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થશે ? समाधान-मा जी तमे नवीन ४५८ नाट४ स्यवानी तमारी शमतानु દિગ્દર્શન કરાવ્યું. કારણ કે સામાન્ય અને વિશેષ ઉભયનું તાદાસ્ય ધરાવે એવી વસ્તુ માનવામાં જે વિરોધની દુર્ગધ છે તેનું નિવારણ શક્ય નથી. અર્થાત્ પર- સ્પર વિરોધી એવા સામાન્ય અને વિશેષનુ વસ્તુમાં તાદમ્ય સ ભવતું નથી. અને આ જ કારણે કથ ચિત ભેદ અને અભેદ પક્ષ, અને કથ ચિત નિત્ય અને અનિત્ય પશ્ન-એ બને પક્ષે પણ દૂષિત થઈ ગયા એમ સમજી લેવું. આ પ્રકારે આદિવાક્ય સાક્ષાનું પ્રયોજનને કહેવાને સમર્થ નથી એ વસ્તુ સિદ્ધ થઈ. ખરી વાત તો એ છે કે–ચાડાલની જેવા ગરીબ બિચારા શબ્દો -- ·૨૧ ૨. ૨. ] शब्दार्थसंवन्धविचारः । લક્ષણ-વસ્તુ-વિશેષરૂપ બ્રાહ્મણને ક્ષણમાત્ર પણ સ્પર્શ કરી શકે એમ છે જ નહી. કારણ કે-શો વિકલ્પરૂપી શિલ્પીએ પેલ અથને જ વિષય કરે છે, અને વિકલ્પ તે ઉભેક્ષારૂપ વ્યાપારમાં પર્યવસાન પામે છે, અર્થાત વિષે ઉàક્ષા સિવાય કશું જ કરી શક્તા નથી. કહ્યું પણ છે–“શબ્દ વિકલ્પરૂપ કારણથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને વિકલ્પો શબ્દરૂપ કારણથી ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે કે-શબ્દો અને વિકલ્પોને પરસ્પર કાર્યકારણભાવ છે. પરંતુ શબ્દ અને સ્પર્શ કરતા નથી, અર્થાત અથ–બાહ્ય વસ્તુ સાથે શબ્દને કશો જ સંબંધ નથી.” 0 (प०) असाविति वाच्य-वाचकभाव । उत्प्रेक्षालक्षणव्यापारपर्यवसितत्वादिति आरोपलक्षणव्यापारपर्यवसितत्वात् । (टि०) असाविति वाच्यवाचकभावसम्बन्ध । तदेवेति यत्सामान्याधारे दूषणं विशेषाधारे तदेव, सामान्यविशेषोभयाधारे 'च तदेव । स्वतन्त्राविति परस्परनिरपेक्षौ स्वच्छन्दावित्यर्थ । तदधिकेति वाच्यवाचकभावसम्बन्धाधिकरण नाभिदध्महे न प्रतिपादयाम वैशेषिकादिवत् । तदुभयेति सामान्यविशेषात्मकत्वेन न केवल सामान्यम् , न केवला विशेषाः । अत एव जात्यन्तरम् , सामान्यस्य विशेषाणा चानुभवात् प्रत्यक्षसिद्धम् । कथञ्चिदिति अय घट इत्यनुगम , घटः पटाद् व्यावृत्त इति व्यावृत्ति , तद्वत् । विकल्पशिल्पीति शिल्पी मलिनजातीय कारुरिति साभिप्रायम् । शिल्पी हि पदार्थ रचयति । तेषामिति शब्दानाम् । | ४ तदेतदखिलमनिलाऽऽन्दोलिताऽर्कतूलतरलम् । यत एवं वदतस्ते कि- मादिवाक्योपक्षेपप्रतिक्षेप कातितः किं वा कारणान्तरं किमपि तत्करणेऽस्तीति विवक्षितम् - नाद्य पक्षः, तत्र तत्र तावकैस्तस्य करणात् । नाप्युत्तरः; तस्य कस्यचिद- सत्त्वात् । જન–હે બૌદ્ધ! તમારું આ સમસ્ત કથન પવનથી ઉડાડેલ આકડાના રૂની જેમ અસ્થિર છે, અર્થાત તેથી કશું સિદ્ધ થશે નહીં. કારણ કે આ બધું કહેવામાં તમારી શુ એવી આકાક્ષા છે કે આદિવાકયની રચનાનો તિરસ્કાર-વિરોધ કરવો અથવા આદિવાક્યની રચનામાં બીજું કોઈ કારણ તમને ઈષ્ટ છે ? તમારા આચાર્યોએ પણ તે તે ગ્રંથમા આદિવાક્યની રચના કરેલ હોવાથી પહેલા પક્ષ યુક્ત નથી અને આદિવાક્યની રચનામાં કાઈ બીજુ કારણ ન હોવાથી, બીજો પક્ષ પણ નથી. (टि.) तदेतत् मकल निष्फलम, कधचित्तादात्म्यस्य शब्दार्थयो स्वीकारात्। नात्र विरोधावरोध । मोदको पलकरवालाद्युच्चारणमात्रेपि वदनपूरणचूरणपाटनायुपपात स्यात् । स च न दृश्यतेऽतो ૧ કરે છે | ૨ જાવ ! --- ·आदिवाक्योपन्यासप्रयोजनम् । [ १.१ मेद । मोदकायुच्चारणेन पदार्थप्रतीत्याऽमेद । अथानेकार्थत्वाच्छब्दाना क्थ प्रतिनियनपदार्थप्रत्यय इति चेत् , विवक्षातो हि शब्दाना प्रवृत्तिन तु स्वच्छन्दतः । अपि च यदि न कश्चित्सम्बन्ध , तत् परमाणुरित्युक्ते स्वलक्षण कथमभ्युपगम्यते मौगते १ वेद्यवेदकभावादिति चेत् , वाच्यवाचक भावात् गब्दार्थयोरपि प्रत्यय स्यात् । विस्तरो न्यायावतारादवसेय । सूरयस्तु भगयन्तरेण उत्तर याञ्चक्रु । यत एवमित्यादि । किं वेति आदिवाक्यकरणे आचार्यकल्पितप्रयोजनादन्यत् कारण- मस्तीति ते धनुमिष्टम् । तस्येति आदिवाक्यस्य । नापि तस्येति कारणान्तरस्य । $ ५ अथास्त्येव प्रयोजनार्थिप्रवृत्तिनिमित्तार्थसदेहोत्पादन तत् । तथाहि-प्रेक्षित- प्रयोजनवाक्यानां प्रयोजनार्थिनां तदुपदर्शितप्रयोजनभावाभावपरामर्शपरः सशय समाविर्भवति । ततोऽपि च संशयत सस्यसपत्त्यादिफले कृप्यादौ कृपीवला इव ते तत्र प्रवर्तन्ते-इति चेत् । तदप्राज्यम, प्रयोजनवाक्योपन्यासात् प्रागप्यस्य साधकवाधक- प्रमाणाभावेन भावात् । अथ तदाऽसौ प्रयोजनसामान्ये सत्त्वासत्त्वाभ्यां संशय., प्रमा- तारश्च प्राय प्रयोजनविरोपार्थिन एव-इति तद्विपयसंगयोत्पादनाय युक्तमेवेद मिति चेत् । न, अस्यापि प्रागेव भावात् । तथाहि-प्रमाता शास्त्रमात्रमप्यालोक्याऽनुभूतप्रयोजन- विशेपेण शास्त्रेणाऽस्य वर्णपदवाक्य कृतं साधर्म्यमवधार्थ च किमिदमपि सप्रयोजनम्, अप्रयोजनं वा ? सप्रयोजनमपि किमस्मट भिमतेन तेन तत्, किं वान्येन ८ -इत्यादि वाक्यालोकनं विनापि संदिग्धे । अपि च, त्वन्मते न ध्वनिराभिधानधुरां दधाति । तत्कथं प्रयोजनविशेषविषयसंदेहोत्पादनेऽपि प्रत्यलः स्यात् ४ ॥ પાં–આદિવાક્યની રચનામાં તમે જણાવેલ કારણથી જુદુ જ કારણ છે. અને તે છે–અર્થસ દેહ ઉત્પન્ન કરે, જે પ્રયોજનાથી પુરુષની પ્રવૃત્તિમાં નિમિત્ત બને છે તે આ પ્રમાણે–પ્રોજન બતાવનાર આદિવાક્ય જેઈને પ્રયોજનાથી પુરુષને આદિવાક્ય દ્વારા પ્રતિપાદિત પ્રયોજન વિષે પ્રયોજન છે કે નહિ એ સ શય ઉત્પન્ન થાય છે, અને તે સ શયથી પ્રજનાથીઓ ગ્રન્થમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે. કૃષિ-ખેતીનુ ફળ ધાન્યની સંપત્તિ છે એ ફળ નિષ્પત્તિમાં સશય છતાં જેમ ખેડુત ખેતીમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે, તેમ આદિવાક્યથી પ્રયોજનસિદ્ધિમા સંશય छता प्रवृत्ति थशे. समाधान-२ सात नथी. २५५ अयान वाध्यता पन्यास-स्थापन પહેલા પણ સાધકબાધકપ્રમાણનો અભાવ હોવાથી પ્રયોજન વિષે સંશય છે જ शंका-महिवाश्यना पन्यास पडसा सामान्य प्रयोग वि सहेड हाय છે, પણ પ્રમાતા પુરુષ તે પ્રાય વિશેષ પ્રયોજનના અથી હોય છે આથી વિશેષ પ્રયજન વિષે સદેહ ઉત્પન્ન કરવા માટે આદિવાક્યની રચના યોગ્ય छ. समाधान-ना, १२९५ ॐ विशेष प्रयोग विषे ५६ सड प्रथमथी। यह શકે છે. તે આ પ્રમાણે–પ્રમાતા શાસ્ત્રમાત્ર જોઈને, પૂર્વ અનુભવેલ પ્રોજન- ·૨૭ ૨ ૨ ] आदिवाक्योपन्यासप्रयोजनम् । વિશેષવાળા શાસ્ત્રની સાથે વર્ણકૃત, પદકૃત અને વાક્યકૃત સાધમ્ય–સાદસ્યને નિશ્ચય કરીને આ શાસ્ત્ર પ્રજનવાળું છે, કે નથી ?” “વળી પ્રોજનવાળું હોય છતા પણ અમને ઈષ્ટ એવા પ્રોજનવાળું છે, કે કોઈ બીજા પ્રજનવાળું છે ? આ પ્રમાણે આદિવાક્ય જોયા વિના જ સંદેહ થઈ શકે છે. અને એ સ દેહથી તેમાં પ્રવૃત્તિ પણ કરી શકે છે. વળી, તમારા મતે શબ્દ અર્થનું કથન કરી શકતો નથી, તે પછી પ્રજનવિશેષવિષયક સ દેહ ઉત્પન્ન કરવાને કઈ રીતે સમર્થ થઈ શકશે ? प०) संशयः 'समाऽऽविर्भवतीति । अर्थसशयोऽपि प्रवृत्त्या अनर्थसशयोऽपि निवृत्त्यशम् । अस्येति प्रयोजनभावाभावस्य । अस्मदभिमतेन तेन तद्वदित्यत्र तेनेति प्रयोजनेन तद्व- दिति प्रयोजनवन् । संदिग्धे इति सदेह कुरुते । प्रत्यलः स्यादिति ध्वनि । (टि०) तदिति कारणान्तरम् । प्रेक्षितेति शास्त्रान्तरे विलोक्तिादिवाक्यानाम् । तदुपेति तेनादिवाक्येनोपदर्शितम् । तत्रेति शास्त्रे । अर्थसशय प्रवृत्त्यङ्गम् , अनर्थसशयस्तु निवृत्त्यङ्गम । प्रयोजने- त्यादि। अस्येति सशयस्य । असाविति सगय । सत्त्वेति अस्ति नास्ति वेति सन्देह । तद्विपयेनि प्रयोजनगोचरसन्देहोत्पादनाय । इदमिति आदिवाक्यम् । अस्यापीति एवविधस्यापि सशयस्य । प्रमातेत्यादि । अस्येति शास्त्रस्य। साधर्म्यमिति समानताम् । अस्मदिति विशेषशास्त्रेण सह । तद्वदिति प्रयोजनवत् । सन्दिग्धे इति सन्देह कुरुते । ६ अर्चटश्चर्चचतुर' पुनराह-इह प्रेक्षावतां प्रवृत्ति प्रयोजनवत्तया व्याप्ता । ततो यद् निष्प्रयोजनम्, न तत् तैरारम्भणीयम् । यथा काकढन्तपरीक्षा । तथा चैतत्- इति शास्त्रारम्भप्रतिषेधाय प्रयुज्यमानाया व्यापकानुपलब्धेरसिद्धतोद्भावनार्थमादिवाक्यं कर्तव्यमिति । ६७ तदप्यनुपपन्नम् , वाक्यस्य प्रमाणत्वेनाऽनवस्थितनया प्रयोजनविशेषसद्भाव- प्रकाशनसामर्थ्यशून्यत्वात् तदसिद्धिमुद्रावयितुमपर्याप्तत्वात् ।। હદ મટ–અહી ચર્ચામાં ચતુર અJટ કહે છે કે-આ સંસારમાં બુદ્ધિમાન પુરુષની પ્રવૃત્તિ પ્રયોજનથી વ્યાપ્ત છે. અર્થાત્ જે જે બુદ્ધિમાન પુરુષની પ્રવૃત્તિને વિષય હોય તે સપ્રયજન હોય. તેથી જે પ્રયજનરહિત હોય તે કાર્યને બુદ્ધિ- માન પુરુષો આરંભ કરતા નથી, જેમ કે-કાગડાના દાતની પરીક્ષા. આ શાસ્ત્ર પણ પ્રયજન વિનાનું છે, માટે તેમાં પ્રવૃત્તિ કરવી નહી એ પ્રમાણે જ્યારે વ્યાપકાનુપલબ્ધિનો પ્રયોગ કરવામા આવે એટલે કે વ્યાપક પ્રજનને અભાવ કહેવામાં આવે ત્યારે તેની અસિદ્ધતા બતાવવા માટે આદિવાક્યની રચના કરવી જોઈએ. અર્થાત “આ શાસ્ત્રનો આરભ ન કરવો જોઈએ, કારણ કે તે પ્રજન રહિત છે. આ પ્રકારના અનુમાનમાં કારણ કે તે પ્રયજનરહિત છે એ હેતુ વ્યાપક્ની અનુપલબ્ધિરૂપ છે, અર્થાતુ શાસ્ત્રારભ એ વ્યાપ્ય છે. અને પ્રયો- જન એ વ્યાપક છે. એટલે “પ્રજનને અભાવ એ વ્યાપકની અનુપલબ્ધિ થઈ આ પ્રકારની વ્યાપકાનુપલબ્ધિ એ હેતુ નથી પણ અસિદ્ધ હેત્વાભાસ છે, એમ ૧ ચ. મમ મુ ' ·प्रमाणलक्षणम् । વાક્યનું પ્રયોજન નથી, પણ પ્રયોજન વિષયક શંકા ઉપસ્થિત કરવી એ જ આદિ- વાક્યનું કાર્ય છે અને એટલા માટે જ આદિવાક્યની રચના છે, એટલે આદિવાક્ય શકા ઉપસ્થિત કરશે, અને તેથી સંશય હોવા છતાં જેમ ખેડૂતે ખેતીમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે, તેમ સંશય દ્વારા શાસ્ત્રમાં પ્રવૃત્તિ થશે એમ તેઓનું માનવું છે જ્યારે આચાર્ય તેમને જવાબ આપે છે કે આદિવાક્ય વિના પણ સશયને સંભવ છે જ. વળી, ધર્મોત્તરાનુસારીના મતે શબ્દ અર્થનું પ્રતિપાદન કરી શકતો નથી તે સ શત્પત્તિ કઈ રીતે કરી શકશે ? આ શાસ્ત્રમાં પ્રવૃત્તિ ન કરવી, કારણ કે–તેનું કંઈ પ્રયોજન નથી ...આ પ્રકારની વ્યાપકાનુ પલબ્ધિ કોઈ ઉપસ્થિત કરે, ત્યારે એ વ્યાપકાનુપલબ્ધિને અસિદ્ધ કરવી એ આદિવાક્યનું પ્રયોજન છે–એમ અર્ચન્ટ માને છે. પણ એ આદિવાક્ય પ્રમાણરૂપ ન હોવાથી વ્યાપકાનુપલબ્ધિની અસિદ્ધિ કઈ રીતે સિદ્ધ કરી શકશે ? એવો આચાર્યો ઉત્તર આપે. રામનુ કહેવુ એવુ છે કે આદિવાક્ય સ્વયં પ્રમાણરૂપ ન હોઇ, ભલે વ્યાપકાનુપલબ્ધિને અસિદ્ધ ન કરી શકે, પણ તે હેતુને સ દિગ્યાસિદ્ધ તે કરશે જ, આથી તે હેતુ શાસ્ત્રમાં થતી પ્રવૃત્તિને સર્વથા રોકી નહીં શકે. આના ઉત્તરમાં આચાર્યે જણાવ્યું છે કે આદિવાક્ય વિના પણ પ્રયોજન વિષે સદેહ થઈ શકે છે તે તે-સંદેહ માટે આદિવાક્યની શી જરૂર છે ? શં-આદિવાક્ય વિના પણ દેહ હોય તો પછી આદિવાક્ય શા માટે ? સમાધાન-જે આદિવાક્ય વિના પ્રયોજન જાણી શક્તો ન હોય, અને શબ્દ તથા અર્થને સંબધ માનવા સાથે જેને પ્રમાણ માનતે હોય, તેને માટે આદિવાક્ય કરવું જોઈએ. પણ જે આદિવાકય વિના પણ પ્રયજન જાણી શકો હેય, તથા જે શબ્દને પ્રામાણિક માનતું ન હોય તે બન્નેને માટે આદિવાક્ય નિરર્થક છે. એટલે કે આદિવાક્યની રચના શિખ્યાદિની ચેયતા જોઈ કરવી કે ન કરવી એવા અનેકાત જૈનસ મત છે. ૧. (प०) विदाञ्चकारेति य प्रामाण्यं चाशीचकारेति वाक्यसमन्वय । शक्तिस्वभावस्येति शक्तिविशेषस्य । चित्रज्ञानरूपस्पष्टदृष्टान्तावष्टम्मेनेति । सौग ताभिमतेन यथैकस्मिन चित्रपटे नानावर्णसङ्करेऽपि न ज्ञानविरोध । अङ्गीचकारेति शब्दानामेव ॥१॥ (टि०) यद्येवमिति सशयोत्पादकानभ्युपगमेन निराक्रियते यतोऽनेन सशयोत्पादनमन्तरेण न किमपि प्रयोजनम् । कर्तव्य चेत्यादि । अन्यथेति । यः श्रोता आदिवाक्यं विना, य प्रमाण्य चाणाचका रेति वाक्यसमन्वय । चित्रज्ञानेति पञ्चवर्णालेख्यज्ञानम् । वाच्यवाचकेति एतद्विशेष्यपद प्राच्यानि षष्टयन्तान्यस्य विशेषणानि प्राक्सुगतकल्पितोत्तरसूचकानि । प्रामाण्यमिति गव्दानामेव ।।१। ६१ अथ प्रमाणस्यादौ लक्षणं व्याचक्षते-~- स्वपरव्यवसायि ज्ञानं प्रमाणम् ॥ २॥ २ अत्रे चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद् विधेयम्-इति विप्रतिपन्ना- ૧ gિoShત “તત્ર તિ પાઠ !

·१. २ ] प्रमाणलक्षणम् । " नाश्रित्य स्वपरेत्यादिकम्, अव्युत्पन्नान् प्रति प्रमाणम् . प्रमाणप्रमेयापलापिनस्तूदिव्य द्वयमपि विधेयम्, शेषं पुनरनुवाद्यम् । ६३ तत्र प्रमाणमिति प्राग्वत् । स्वमात्मा ज्ञानस्य स्वरूपम् । पर स्वस्मादन्य', अर्थ इति यावत् । तौ विशेपेण यथावस्थितस्वरूपेण अवस्यति निश्चिनोतीत्येवं शीलं यत् तत् स्वपरव्यवसायि । હૃ૧ હવે પ્રથમ પ્રમાણનું લક્ષણ કરે છે– સ્વ-પિતાનો અને પર-અને નિશ્ચય કરનારું ગાન પ્રમાણ છે ? હર આ સ્થળે “અદધદહન ન્યાય એટલે કે-જે ન બન્યું હોય તેને જ બાળવુ અર્થાત્ બળેલાને બાળવાને કાઈ અર્થ નથી-એ ન્યાયથી જે જ્ઞાત હોય તેને જણાવવું નિરર્થક હોઈ જેટલુ અજ્ઞાત હોય તે વિધેય બને છે આથી વિપ્રતિપ- ननी मपेक्षा स्वपरव्यवसायिज्ञानं । विधेय छ, भव्युत्पन्न-शिष्योनी मपेक्षा प्रमाणम् ' विधेय छ, तथा प्रभाए भने अमेय मन्नना २३५सा५ ४२नारनी अपेक्षा प्रमेय ' भने ' प्रमाण ' मन्ने विधेय छ विधेय भिवायर्नु मनुवाद्य एषु ૬૩ પ્રમાણ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ પ્રથમની જેમ જણવી. સ્વ-એટલે આત્મા પ્રસ્તુ- તમા જ્ઞાનને આત્મા એટલે જ્ઞાનનું સ્વરૂપ. પર-જ્ઞાનથી ભિન્ન અથત અથ. આ બન્નેને વિશેષે કરીને યથાવતુ-વાસ્તવિક સ્વરૂપથી નિશ્ચય કરનાર તે સ્વપર- व्यवसायी. (टि०) - त(अ)। चेत्यादि । यावदमाप्तमिति अगृहीत विप्रतिपन्नादिभि । स्वपरेति स्वपरव्यवसायिज्ञान व्यवस्थापनोयम् । अव्युत्पन्नानिति शिष्यान् । द्वयमपीति प्रणाण च प्रमेय च । शेषमिति परेण प्रतिपन्न स्पष्टार्थमनुवदनीयम । ६४ जायते प्राधान्येन विशेपो गृह्यतेऽनेन इति ज्ञानम् । एतच्च विशेषणम् - अज्ञानरूपस्य व्यवहारधुराधौरेयतामनादधानस्य सन्मानगोचरस्य स्वसमयप्रसिद्धस्य दर्शनस्य, सन्निकांदेश्चाऽचेतनस्य नयायिकादिकल्पितम्य प्रामाण्यपगकग्णार्थम् । ६५ तस्याऽपि च प्रत्यक्षरुपस्य शाक्यनिर्विकल्पकतया प्रामाण्येन जन्पितस्य, संगयविपर्ययानध्यवसायानां च प्रमाणत्वव्यवच्छंदार्थ व्यवसायीति । स्पष्टनिष्टक्ष्य- मानपारमार्थिकपदार्थसार्थलुण्टाकनानाद्वेतादिवाढिमतमत्यसितुं परति । निन्यपरोक्षवुद्धि- वादिना मीमांसकानाम् , एकात्मसमवायिज्ञानान्तरप्रत्यक्षजानवाटिनो योगानाम, अचेतनजानवादिना कापिलाना च कदाग्रहग्रहं निग्रहीतुं स्वति । $૪ (૧) જેનાથી પ્રધાનરૂપે-મુખ્યપણે પદાર્શનિક વિશેષ-ભેદ ગ્રહણ કરાય તે જ્ઞાન. પ્રસ્તુત લક્ષણમાં પ્રમાણને જ્ઞાન કહેવાનું તાત્પર્ય છે કે જનસંમત જ્ઞાનથી ભિન્ન એવું અને જે સન્માત્રને વિષય કરે છે તથા જે વ્યવ- વચ ·३२ प्रमाणलक्षणम् । [१ २. હારમાં અસમર્થ છે એવું દર્શન પ્રમાણ નથી. તથા નૈયાયિકે એ કલ્પેલ અચેતન- જડ સન્નિકર્ષાદિ પણ પ્રમાણ નથી. હૃપ (૨) બૌદ્ધાએ પ્રમાણરૂપ માનેલ નિવિકલ્પક પ્રત્યક્ષ, તથા संशय, વિપર્યય અને અધ્યવસાય-એ બધાં જ્ઞાનરૂપ હોવા છતાં પ્રમાણ નથી એમ બતાવવા માટે જ્ઞાનને વ્યવસાયી કહ્યું છે. (૩) સ્પષ્ટ રીતે સિદ્ધ એવા પારમાર્થિક પદાર્થસમૂહના લૂટારુ અર્થાત જ્ઞાનથી “પર” એવા બાહ્ય પદાર્થોનું અસ્તિત્વ નહિ માનનાર નાનાદ્વૈતવાદી, બ્રહ્માદ્વૈતવાદી વિગેરેના મતનું ખંડન કરવા માટે જ્ઞાનને પરનું વ્યવસાયી કહ્યું છે. (૪) જ્ઞાન એ નિત્ય પક્ષ છે, અર્થાત્ જ્ઞાનનું પ્રત્યક્ષ કદી થતુ નથી એમ માનનાર મીમાસકના, જ્ઞાનનું પ્રત્યક્ષ એક જ આત્મામા સમવાય સંબધથી રહેલ અન્ય જ્ઞાન કરે છે એમ કહેનાર યૌગ અર્થાત નિયાયિકેના, તથા જ્ઞાન અચેતન- જડ છે, એવુ માનનાર કપિલ-સાના કદાગ્રહને નિગ્રહ કરવા માટે પ્રમાણને '2' व्यवसायी यु छे. (१०) स्पष्टनिटक्यमानेत्यादिगद्ये ज्ञानाद्वैतादिवादिमतमिति आदिशब्दात् शून्य वाढिमतम्। एकात्मत्यादि एकात्मसमवत यद् ज्ञानान्तर तस्य प्रत्यक्ष न पुनरात्मन प्रत्यक्ष ज्ञान वदन्तीत्येवशीला तेपा । योगानामिति नैयायिकानाम् । कापिलानामिति सांख्यानाम् । (टि.) ज्ञायते इति । ज्ञाने प्राधान्येन विशेष , गौणत्वेन तु सामान्यम् , दर्शने तु प्राधान्येन सामान्यम् , गौणत्वेन तु विशेषो गृह्यते । अज्ञानरूपस्येति ज्ञानाद् व्यतिरिक्तस्य न तु जहरूपस्य । व्यवहारेति व्यवहारविमुखस्य, विशेपसाध्यत्वाद्वयवहारस्य । सन्मात्रेति सत्तामात्रम् । स्वसमयेति जिनसमयप्रख्यातस्य । दर्शनस्येति सामान्यग्राहित्वाद्दर्शनस्य । तस्येति ज्ञानस्य । तद्धि निर्व्यवसाय कल्पित शाक्य । स्पष्टेति प्रत्यक्षेण निर्णीयमानम् । ज्ञानाद्वतेति ब्रह्मवादिमत निराकर्तुम् । नित्यपरोक्षेति परोक्षा परामासिनी स्वात्मनि जडा । एकात्मेति न ज्ञानमात्मानमात्मना जानाति, किन्तु ज्ञान ज्ञानान्तरवेद्यमिति भाव ६६ समग्रलक्षणवाक्यं तु परपरिकल्पितस्यार्थोपलब्धिहेतुत्वादेः प्रमाणलक्षणत्वप्रति- क्षेपार्थम् । तथाहि-अर्थोपलब्धेरनन्तरहेतुः, परम्पराहेतुर्वा विवक्षाञ्चक्रे ? परम्पराहेतुश्चेत् । तर्हि इन्द्रियवदञ्जनादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्ग । अथानन्तरहेतुरिन्द्रियमेव प्रमागम् , तत् किं द्रव्येन्द्रियम् , भावेन्द्रिय वा ' द्रव्येन्द्रियमप्युपकरणरूपम् , निर्वृत्तिरूपं वा ' न प्रथमम् , तस्य निवृत्तीन्द्रियोपष्टम्भमात्रे चरितार्थ वात् । नापि द्वितीयम् , तस्य भावेन्द्रियेणार्थो- पलब्धी व्यवधानादानन्तर्याऽसिद्धे. । भावेन्द्रियमपि लब्धिलक्षणम् , उपयोगलक्षणं वा न पौरस्त्यम् ; तस्यार्थग्रहणशक्तिरूपस्यार्थग्रहणव्यापाररूपेण तेन व्यवधानात् । उदी. चीनस्य तु प्रमाणत्वेऽस्मल्लक्षितमेव लक्षणमक्षरान्तरैराख्यातं स्यात् । न च-नास्त्येवा- मूदृशमिन्द्रियमिति भौतिकमेव तत् तत्रानन्तरो हेतुः-इति वक्तव्यम् , व्यापारमन्तरे- " ट ·૧. ૨ ] પ્રમાણમ્ | गालनः स्वार्थसंविफलत्यनुप्पत्तेः । न बच्चायुत नामा मन्प्रिकाशः सुयुत्ता- वत्यायामपि प्रकानप्रसङ्गात् । न च तवानमित्रियं नास्ति. यत्तावः त्यात् । ૬ અને સંપૂર્ણ ક્ષણવાક્ય તે-પરતીથિક-ચિદિ કન્ય દાનિશે કપે-જીની ઉપલબ્ધિરામાં હેતુ તે પ્રમાણ વિગેરે પ્રજાના જ ખંડન માટે જાણવું. તે આ પ્રમાણે-અજ્ઞાનને હેતુ તે પ્રમાણમાં હેતુને રઅર્થે સાક્ષાતું હતું કે પરંપરાઓ હેતુ હોય તે પ્રમાણ છે ? પરંપરા હેતુ અત્ કારણ પ્રમાણ છે-એમ કહો તે ચકુની જેમ જનાદિ પણ પ્રસારુ બની જશે. કારણ કે જેમ ચક્ષુ રાનમાં કરણ છે. તેમ જનાદિ ચટ્ટની નિતારા અને નિર્મલતા જ્ઞાનમાં કરણ હોઈ તે જ્ઞાનનું પરંપરાને કારણ છે જ સાક્ષાત્કાર રૂપ ઈન્દ્રિયે જ પ્રમાણે છે-રોમ કહો તે ઇન્દ્રિય એટલે દ્રવ્યેન્દ્રિય કે - ન્દ્રિયને પ્રમાણ માનશે? દ્રવ્યેન્દ્રિયમાં પણ તે ઉપકરરૂપ કે નિતિરૂપ દ્રશેન્દ્રિય સમજવી? ઉપક્રરૂS દ્રન્દ્રિય પ્રમાણે છે એ પ્રથમ પક્ષ તે જ્હી શકાય તેમ નથી. કરવું કે તે તે માત્ર નિતિરૂપ ચેન્દ્રિયને સહાયક નવામાં જ ચરિતાર્થ છે. નિવૃત્તિરૂપ દ્રવ્યેન્દ્રિય પ્રમાણ છે કે બીજે પટ્ટ પણ ચોગ્ય નથી. કારણ કે તેમાં ભાવેન્દ્રિયનુ વ્યવધાન છે તેને સાક્ષાત્કાર જ્હી શકાય નહિ. ભાવેન્દ્રિય પ્રમાણ હોય તે-લબ્ધિલક્ષણ ભાચિ કે ઉપ- ગ લક્ષણ, વેન્દ્રિય પ્રાણ છે? વષિલક્ષ લાવેન્દ્રિયને પ્રાણ કી શકશે નહીં કારણ કે તે અગ્રડમાં શક્તિરૂપ એટલે શ્યોપશમરૂપ છે. અને તેમાં તે અગ્રિડEવ્યાપારરૂપ એટલે ઉપયોગરૂપ ધર્ટેિ વ્યવધાન છે. અને ઉપ- ચુંગરૂપ ભાવેન્દ્રિયને પ્રસારુ કહો તે અમે એ પ્રમાણના કરેલ ને જ બીજા શબ્દોમાં તમે કહ્યું. માટે અર્થોપલબ્ધિ-અજ્ઞાન્માં સાક્ષાત્ હેતુને પ્રમાણે માનતા હો તો તે હેતુ તમે માનેલ ઈન્દ્રિય નહીં. પણ જ્ઞાન જ છે. -તમે બતાવેલ ઉપગ-જ્ઞાનરૂપ હન્દ્રિય છે જ નહિ તેથી તથી બનેલ ઈન્દ્રિયે અપલબ્ધિમાં સાક્ષાત્કાર છે એમ માનવું જોઈએ. નાના-મ ન કહી શકાય. કારણ કે આત્માના વ્યાપાર વિના સ્વયજ્ઞાન રૂપ ફલ સિદ્ધ થઈ શક્યું નથી. માટે આત્માના વ્યાપારરૂપ ભાવેન્દ્રિયને માનવી જોઈએ. કારણ કે વ્યાપાર રહિત આત્મા સ્પશદિ અને પ્રકાશક બનતું નથી. અન્યથા નિદ્રાવસ્થામાં વ્યાપારરહિત હોવા છતાં સ્પશાદિ અને તે પ્રાક બની જશે. નિદ્રાવસ્થામાં પણ ઈન્દ્રિય વિદ્યમાન તો છે જ. આથી નિદ્રામાં પણ આત્મા અન્ય પ્રકાશક બન જે. બનતો તો નથી. (प०)परपरिकल्पितत्येदि नेपाषिक दिपरिकल्पितत्व । अधोंपलब्धिहेतुत्वादेरिति क्यों- દેવું. બની રહેતુત્તિનાના સ્વિતિ રાક- दिना पोपलब्धिहेतुन्वान् । उपकरण[रूपामिति इन्द्रियशतिलम् । निर्वृतिरूपमिति निवृत्तिहि- विधा बहिर्निति अन्तनिवृत्ति । वहिनिति श्रोत्रादियु कणंगल्यादिनान्तनियुक्तिवेवम्- કન્કપુર કેન્ ! મંજૂરી 3 કુરુકુર, ફિશર नम् । नानाचरं सन्नम् । अर्धग्रहणशक्तिरूपस्येति क्षयोपशमरूपत्त्य तेनेति उपपोनेन । ૧ ·। ૩૪ प्रमाणलक्षणम् । [१ २. तदिति इन्द्रियम् । तत्रेति अर्थोपलब्धी । न ह्यव्यापृत आत्मेत्यादि । भवन्मतेऽपि स्पर्शादीना फलं तावदात्मन एव । प्रकाशप्रसङ्गादिति तदाप्यव्यापृतत्वात् । तदभाव इति प्रकाशाभाव । (टि.)-अथानन्तरेत्यादि । द्रव्येन्द्रियमिति द्विविध द्रव्येन्द्रिय निर्वृत्तिरूपं उपकरण- रूप च । उपकरणेन्द्रिय विषयग्रहणे सामर्थ्य च्छेद्यच्छेदने करवालस्येव धारा, यस्मिन्नुपहते निवृत्तिसद्धा- वेपि विषय न गृह्णातीति उपकरणस्य निवृत्तीन्द्रियाधारकृतार्थत्वात् । निर्वृत्तिराकार । सा च वाया भ्यन्तरमेदाद् द्विधा । तत्र वाह्या अनेकप्रकारा । आभ्यन्तरा पुन क्रमेण श्रोत्रादीना कादम्बपुष्प- धान्यमसूर२अतिमुक्तकपुष्पचन्द्रिका३क्षुरप्रश्नानाकारसस्थाना ५ । लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रियम् । लब्धी- न्द्रियं पुनस्तापदावरणक्षयोपशमरूपम् । उपयोगेन्द्रिय यः स्वविषये व्यापार । तस्येति लब्धीन्द्रि- यस्य । तेनेति भावेन्द्रियेण उपयोगरूपेण अर्थग्रहणेन । अस्मल्लक्षितमिति स्वपरावभास्येव ज्ञानम् । अमूदृशमिति भवदुक्तम् । भौतिकमिति महाभूतोद्भवमेव । तदिति इन्द्रियम् । तत्रेति अर्थोपलब्धी । स्वार्थसंविदिति स्वपरज्ञानम् । यत इति इन्द्रियाभावात् । तदभाव इति प्रकाशाभाव । अथ नेन्द्रियं सत्तामात्रेण तद्धेतुः, किन्तु मनसाऽर्थेन च सन्निकृष्टमिति चेत् । ननु सुपुप्तावस्थायामपि तत्तादृशमस्त्येव, मनसः शरीरव्यापिन. स्पर्शना- दीन्द्रियेण, स्पर्णनादेश्च तूलिकादिना सन्निकर्षसद्भावात् । न च अणुपरिमाणत्वाद् मनसः गरीरख्यापित्वमसिद्धम् इति वाच्यम् , तत्र तस्य प्रमाणेन प्रतिहतत्वात् । तथाहि- मनोऽणुपरिमाण न भवति, इन्द्रियत्वाद् , नयनवत् । न च शरीरव्यापित्वे युगप- ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गः, तादृशक्षयोपशमविशेपेणैव तस्य कृतोत्तरत्वात् । इति नैतत्प्रमाण- लक्षणमक्षुणम् । आचम्महि च मतपरीक्षापञ्चाशति- "अर्थस्य प्रमितौ प्रसाधनपटु प्रोचु प्रमाणं परे तेषामञ्जनभोजनाद्यपि भवेद् वस्तु प्रमाणं स्फुटम् । आसन्नस्य तु मानता यदि तदा संवेदनस्यैव सा स्यादित्यन्धभुजङ्गरन्ध्रगमवत् तीथ्र्यैः श्रितं त्वन्मतम् ॥१॥” इति । TI-ઇન્દ્રિયે માત્ર પિતાની સત્તામાત્રથી જ અર્થજ્ઞાનમાં કારણભૂત નથી, પરંતુ મન અને વિષય સાથે જોડાઈને જ તે અર્થાનમાં કારણ છે. समाधान- જન-નિદ્રાવસ્થામાં પણ શરીરવ્યાપી મનનો સ્પર્શનાદિ ઈદ્રિ સાથે અને ઈન્દ્રિયનો તલાઈ રજાઈ આદિ પદાર્થ સાથે સનિર્ષનો સદ્ધાવ તો છે જ, તો નિદ્રાવસ્થામાં જ્ઞાન કેમ નથી થતુ? રા–મન અણુપરિમાણ હોવાથી તે શરીરવ્યાપી નથી समाधान-सभ न ४. ४२११ है मनमा माशुपरिभाश्त्व अनुमान प्रमा- ણથી બાધિત છે તે આ પ્રમાણે–મન અણુપરિમાણ નથી, ઈન્દ્રિય હોવાથી, ચક્ષુની જેમ शवा-५५५ मनने शरी२व्यापी मानवाथी साथे पाशन, रासन माह અનેક ઇન્દ્રિયજ્ઞાનોની ઉત્પત્તિનો પ્રસ ગ થઈ જશે. જ્યારે અનુભવ તે એ છે કે તે તે જ્ઞાન ક્રમે કરી થાય છે.

·- १. २. ] प्रमाणलक्षणम् । समाधान-क्षयोपशमने १२ जाननी उत्पत्ति मानवाथी मान उत्त२ थध જાય છે એટલે કે મનને સંપર્ક બધી ઇન્દ્રિ સાથે હોવા છતાં જે પશમ- વિશેષ ન હોય તે જ્ઞાન થતુ નથી. આ પ્રમાણે–અર્થજ્ઞાનમા જે હેતુ હોય તે પ્રમાણ એવું પ્રમાણુનું લક્ષણ નિર્દોષ નથી આ બાબતમાં અમે “મત પરીક્ષા ચાશ'માં કહ્યું પણ છે કે “નૈયાયિકાદિ અન્ય તીથિકે અજ્ઞાનના પ્રસાધનમાં જે કુશળ હોય તેને પ્રમાણ કહે છે, પણ ચક્ષુને નિર્મળ કરનાર આ જન, અને શરીરને પુષ્ટ કરનાર ભજન વિગેરે પદાર્થ પ્રમાણરૂપ બની જશે, અને અનન્તર-સાક્ષાત્કારણને પ્રમાણ માને તે માત્ર જ્ઞાનમાં જ પ્રમાણતા સિદ્ધ થાય છે. આ પ્રકારે હે ભગવદ્ આધળે સર્ષ બીલમાં જાય એ ન્યાયે નયાયિકાદિ અન્ય તીથિએ તમારા સિદ્ધાન્તનો જ આશ્રય કર્યો છે” (प.) तत्तादशमस्त्येवेति मनसाऽर्थेन च सन्निकृष्टम् । तत्रेति मनसि । तस्येति अणुपरिमा. णत्वस्य । [प्रत्यक्षज्ञप्तिकरणत्वादिति प्रत्यक्षं पञ्चेन्द्रियग्राह्यं ज्ञान तस्य करण साधक्तम क्वचित् करणत्वादिति पाठ सोऽपि रम्य ] तस्येति युगपद् ज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गस्य। अज्जनभोजनाद्य- पीति तद्धि अञ्जनभोजनादिक व्यवहित कारणम् । (टि०) तद्धेतुरिति प्रकाशहेतु । तदिति इन्द्रियम् । तादृशामति मनसार्थेन च ससृष्टम् । तत्रेति मनसि। तस्येति अणुपरिमाणत्वस्य । युगपदिति समकाल मनोज्ञानेन्द्रियज्ञानयो- रुत्पादप्रसक्ति । अर्थस्येत्यादि । प्रमिताविति अर्थोपलब्धो । प्रसाधनेति साधनपटिष्ठो हेतु आसन्न स्येति सनिकर्षस्य । ६७ 'अनधिगतार्थाधिगन्तृ प्रमाणम्' इत्यपि प्रमाणलक्षणं न मीमांसकस्य मीमांसा- मांसलतां सूचयति, प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अथात्रापूर्वोऽप्यर्थः प्रथते, "इदानींतनमस्तित्वं न हि पूर्वधिया गतम्" [ श्लो० प्रत्य० २३४ ] इति चेद् । इदमन्यत्रापि तुल्यम् , उत्तरक्षणसत्त्वस्य प्राक्क्षणवतिसंवेदनेनावेदनात् । पूर्वोत्तरक्षणयोः सत्त्वस्यैक्यात् कथं तेन तस्यावेदनम् ?--इति चेत् । प्रत्यभिज्ञागोचरेऽपि तुल्यमेतत् , "रजतं गृह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते" इति वचनात् । प्रागेव तद्वदने च तदि- दानीमस्ति, न वा ? कीदृग् वाऽस्ति ? इति तदनन्तरं न कोऽपि सन्दिहीत । ततो- ऽपार्थकमेवानधिगतेति विशेषणम् , व्यवच्छेद्याभावात् ।। ૭ “પૂર્વે નહિ જાણેલ પદાર્થને જાણે તે પ્રમાણ—મીમાસનું આવું પ્રમાણ- લક્ષણ પણ મીમાંસકની મીમાસાની–વિચારની પુષ્ટિને સૂચવતું નથી. કારણ કે એથી તે પ્રત્યભિજ્ઞાન અપ્રમાણુ બની જશે કારણ કે પ્રત્યભિજ્ઞાન તે પૂર્વે જ્ઞાત અર્થનુ જ જ્ઞાન કરાવે છે અર્થાત લક્ષણમા અવ્યામિ દેષ છે રા–પ્રત્યભિજ્ઞાનમાં માત્ર જ્ઞાત જ નહિ પણ અપૂર્વ–પૂર્વે અજ્ઞાત અર્થ પણ ભાસે છે. કારણ કે આ કાળનું અસ્તિત્વ” પૂર્વકાળની બુદ્ધિએ-જ્ઞાને જાણ્યું નથી.” આથી પ્રત્યભિજ્ઞાને અપ્રમાણ કહી શકાય નહિ १ कोष्ठकान्तर्गतपञ्जिकाया प्रतीकं न लभ्यते मूले ।

·३६ प्रमाणलक्षणम् । [ ૧, ૨, સમાન-આવું અપૂર્વજ્ઞાન તે અન્યત્રધારાવાહી જ્ઞાનમાં પણ છે, કારણ કે પ્રત્યેક વસ્તુની ઉત્તરક્ષણની સત્તાને પૂર્વકાલમાં રહેલ જ્ઞાને તે જાણી જ નથી, તે ધારાવાહિ જ્ઞાન પણ મnિd7–ાણેલ અર્થને જાણનાર નહીં, પરંતુ “પિત્તાર્યાન્ઝિ' નહીં જાણેલ અર્થને જાણનાર બની જશે. -પૂર્વ અને ઉત્તર ક્ષણોનું સત્વ-અસ્તિત્વ તે એક જ છે, તે પૂર્વ ક્ષણવતી જ્ઞાન દ્વારા ઉત્તર ક્ષણવતી અસ્તિત્વ અજ્ઞાત છે એમ કેમ કહેવાય ? સમાધાનજો એમ હોય તે પ્રત્યભિજ્ઞાનના વિષયમા પણ એમ જ છે. અર્થાત પૂર્વકાલીન અસ્તિત્વ અને ઉત્તરકાલીન અસ્તિત્વને એક માનવાથી પ્રત્યભિજ્ઞાન પણ અજ્ઞાત પદાર્થનું જ્ઞાન નથી કરતું પણ જ્ઞાતનુ જ જ્ઞાપન કરે છે, વળી કહ્યું પણ છે કે જ્યારે રજતનું ગ્રહણ થાય છે, ત્યારે તે રજત ચિરસ્થાયી છે એ પ્રકારે જ ગૃહીત-જ્ઞાત થાય છે. આથી તે તે રજત પ્રથમ જ વિદિત થઈ ગયેલ હોઈ પ્રત્યભિજ્ઞાન વખતે તે અત્યારે છે કે નહિ ? અથવા તે તે કેવું છે ? આવા કોઈ પણ પ્રકારના સંદેહને સ્થાન મળતું નથી. આથી પ્રમાણ લક્ષણમાં અનધિગત એ વિશેષણ નિરર્થક છે, કારણ કે તેનું કોઈ વ્યવરછેદ્ય નથી. (टि. ) प्रत्यभिक्षेति स एवायमिति । अत्रेति प्रत्यभिज्ञाने । इदमन्यत्रापीत्यादि । अन्यत्रापीति अधिगतार्याधिगन्तुपु धारावाहिज्ञानेषु । तेनेति पूर्वक्षणेन । तस्येति उत्तरक्षणस्य । तवेदनेति पूर्वोत्तरक्षणयोनि । व्यवच्छेद्येति विशेषणं हि व्यवच्छेदकम् । अस्य व्यवच्छेच नास्ति । ६८ न चाऽव्यापकत्वदोषः प्रकृतलक्षणे, प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणव्यक्तिव्यापकत्वात् । ६ ९ नाप्यतिव्यापकत्वकलङ्कः, संशयाद्यप्रमाणविशेषेण्ववर्तनात् । ६ १० नाप्यसम्भवसम्भवः, प्रमाणं स्वपरव्यवसायि ज्ञानम् , प्रमाणत्वान्यथानुप- ત્તેિ – :-इत्यतस्तत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वसिद्धेः । ૬૮ પ્રમાણનું આ લક્ષણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ અને પરોક્ષ પ્રમાણરૂપ બને વ્યક્તિઓમાં વ્યાપીને રહેતું હોવાથી તેમા અવ્યાપ્તિ દેષ નથી. $૯ વળી અપ્રમાણરૂપ સંશયાદિમાં રહેતું ન હોવાથી અતિવ્યાપ્તિ દોષ પણ નથી. $૧૦ તેમજ પ્રમાણ સ્વપરવ્યવસાયી જ્ઞાન છે, કારણ કે અન્યથા પ્રમાણુત્વ શકતું નથી. આ પ્રકારના અનુમાનથી પ્રમાણમાં સ્વપરવ્યવસાયી જ્ઞાનત્વની સિદ્ધિ છે. એટલે અસંભવ દોષ પણ નથી, (प०) प्रमाणत्वान्यथानुपपत्तेरिति । भवति हि धर्मिविशेपे साध्ये धर्मिसामान्य हेतु । तत्रेति प्रमाणत्वान्यथानुपपत्त्याख्ये हेतौ । (टि० ) न गव्यापकेत्यादि । व्यक्तीति विशेषः । अतस्तत्रेति प्रमाणे । ६ ११ अत्र चायं कण्टकोद्धारप्रकार । तथाहि- न तावदत्र पक्षप्रतिक्षेपदक्षदोप- संश्लेषः । अयं हि भवन् किं प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणत्वम् , अनभीप्सितसाध्यधर्म- विशेषणता, निराकृतसाध्यधर्मविशेषणत्वम् वा भवेत् इति भेदत्रयी त्रिवलीव तर- ઘટી ·૨, ૨] प्रमाणलक्षणम् । लाक्षीणामुन्मीलति । तत्र न तावत् प्रतीतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्राऽऽख्यायमानं संख्या- वतां ख्यातये । यतः प्रसिद्धमेव साध्यं साधयतामेतद्न्मजति, आपो द्रवा इत्यादिवत् । न चैतत् प्रमाणलक्षणमद्यापि परेषां प्रसिद्धिकोटिमाटीकिष्ट । नाप्यत्रानभीप्सितसाध्यधर्म- विशेषणता भाषणीया। सा हि स्वानभिप्रेतं साध्यं साधयतामधीमतां धावति, गौद्धो- दनस्य नित्यत्वसाधनवत् । न चाहतानामेतत् प्रमाणलक्षणमनाकासितम् । नापि निरा- कृतसाध्यधर्मविशेषणत्वमत्रोपपत्तिपद्धतिप्रतिबद्धतां दधाति । तद्धि प्रत्यक्षेण, अनुमानेन आगमेन वा साध्यस्य निराकरणाद् भवेत् । न चैतद् 'अनुष्णस्तेजोऽवयवी', 'नास्ति सर्वज्ञः,' 'जैनेन रजनिभोजनं भजनीयम्' इत्यादिवत् प्रत्यक्षानुमानागमादिभिर्बाधा- सम्बन्धवैधुर्यं दधानमीप्यते । तस्माद् नाऽत्र दोषः पक्षस्य सूक्ष्मोऽप्युत्प्रेक्षितुं पार्यते । $૧૧ આ અનુમાનમા કટકેદ્વાર આ પ્રકારે છે- પ્રમાણ લક્ષણને સિદ્ધ કરનાર આ અનુમાનમાં પક્ષનું નિરાકરણ કરનાર પક્ષદેષ નથી. અહી પક્ષમાં જે દોષ હોય તો તે સાધ્યધર્મની પ્રસિદ્ધિ, સાધ્યધર્મની અનિષ્ટતા અથવા સાધ્યધર્મનું પ્રમાણ દ્વારા નિરાકરણ–આમ ચપલાણીની ત્રિવલી જેવા આ ત્રણમાથી કયે દોષ છે ? અહી આ અનુમાનમા સાધ્યધર્મ પ્રસિદ્ધ છે, એમ કહેવામા આવે તે તે વિદ્વાનોના યશ માટે નથી. કારણ કે સાધ્ય પ્રથમથી સિદ્ધ હોય તે જ આ દેષ લાગે જેમકે કેઈ કહે કે પાણી દ્રવણશીલ છે તે આ વસ્તુ સિદ્ધ જ છે, તેથી સાધ્ય બનતી નથી, પણ અહીં જણાવેલ પ્રમાણુ લક્ષણ તો અત્યાર સુધી વિપક્ષીને કોઈ પણ રીતે સિદ્ધ નથી. વળી અહી “સાધ્યધર્મ અનિષ્ટ છે–એમ પણ કહેવાય નહિ કારણ કે આવું ત્યારે જ બને કે જ્યારે મૂર્ખ માણસ પોતાને અનિષ્ટ હોય એવું જ સાધ્ય સિદ્ધ કરતે હોય. જેમકે-બૌદ્ધો નિત્યતાની સિદ્ધિ કરે છે તે પિતાને અનિષ્ટની સિદ્ધિ કરતા હોઈ આ દોષથી ગ્રસ્ત થાય છે. પણ ઉપર જણાવેલ પ્રમાણુ લક્ષણ જૈનેને અનિષ્ટ નથી પણ ઈષ્ટ જ છે, એટલે એ દોષ પણ નથી. તેમજ અહીં “સાધ્ય પ્રમાણથી નિરાકૃત છે એમ કહેવું તે પણ યુક્તિયુક્ત પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, કે આગમ પ્રમાણુથી સાધ્યધર્મનું ખંડન થયું હોય તે આ દોષ આવે. જેમકે અગ્નિ ઉષ્ણ નથી અહી “અનુણત્વ સાધ્ય પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી બાધિત છે. જગતમાં કઈ સર્વજ્ઞ નથી–અહી સર્વજ્ઞત્વાભાવ અનુમાનથી બાધિત છે જેનોએ રાત્રિભોજન કરવું જોઈએ—અહિં રાત્રિભોજન આગમબાધિત છે. આ પ્રકારે તે તે ધર્મોને પક્ષમાં અભાવ સિદ્ધ થાય છે તેમ પ્રમાણલક્ષણના સાધક આ અનુમાનમાં પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણ વડે ‘સ્વપરવ્યવસાયી જ્ઞાન ધર્મને અભાવ જોવા નથી અર્થાતુ પ્રમાણલક્ષણસાધક અનુમાનના પ્રમાણરૂપ પક્ષમાં સ્વપર ઇત્યાદિ ધર્મ બાધિત નથી માટે પ્રમાણલક્ષણ- સાધક આ અનુમાનમા સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ પણ પક્ષદેષ કલ્પી શકાશે નહિ. નથી. કારણ કે ·? . प्रमाणलक्षणम् । [१.२ (टि०) - अयं हीति दोपस लेप. । अत्रेति विद्वज्जनसदसि । संख्यावतामिति विदुषा तार्किकाणा प्रसिद्धये । नापि हेतो । स खल्वसिद्धता, विरुद्धता, व्यभिचारो वा भवेत् ? यदि तावदसिद्वता, तटाऽपि किमन्यतरासिद्धिः, उभयासिद्धिर्वा भवेत् । अन्यतरासिद्धिश्चेत् । तदाऽपि वादिनः, प्रतिवादिनो वाऽन्यतरस्येयमसिद्धिः स्यात् ' यदि वादिनः, तदा किं स्वरूपद्वारेण, आश्रयद्वारेण, भिन्नाधिकरणताद्वारेण, पक्षकदेशद्वारेण, प्रतिज्ञार्थंक- देशद्वारण वाऽसौ स्यात् । स्वरूपद्वारेण चेत् । तत्किं हेतुस्वरूपे विप्रतिपत्ते , अप्रति- पत्तेः, सन्देहाद वा ? न प्राच्य. प्रकार सार', प्रमाणत्वाख्यहेतुस्वरूपे समस्त- प्रामाणिकपरिषदामविवादात् । नाऽपि द्वितीय प्रमाणस्वरूपमप्रतिपद्यमानस्य वादिनोऽप्रा- माणिकत्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः, सर्वथैवानिर्णीतप्रमाणस्वरूपस्य प्रतिपत्तुस्तत्र सन्दे- हानुत्पादात् । न खलु सकलकालमनाकलितस्थाणुत्वस्य स्थाणुत्वपुरुषत्वोल्लेखी सन्देह. कस्याऽपि सपद्यते । तत्स्वरूपप्रतिपत्तौ वा क्वचित् कथं सर्वथा प्रमाणस्वरूपे संशयः स्यात् ? आश्रयासिद्धिव्यधिकरणासिद्धी तु वादिनो जैनस्य दोषावेव न संमतौ, अस्ति सर्वज्ञ सुनिश्चिताऽसम्भवद्वाधकप्रमाणत्वात् , उदेष्यति शकट कृत्तिकोदयात्- इत्यादेर्गमकत्वेन स्वीकृतत्वात् । संमतत्वे वा न तयोरत्रावकागशाशड्कुसंकथा, प्रमाणस्य धर्मिणः सकलवादिनामविवादास्पदत्वात् , प्रमाणत्वहेतोस्तत्र वृत्तिनिर्णयाच्च । पक्षेकदेशासिद्धताऽपि नात्र साधीयस्तां दधाति । सा हि सपूर्णपक्षाव्यापकत्वे सति संभविनी । सचेतनास्तरवः स्वापात्-इत्यादिवत् । न चैतदत्रास्ति । नाप्यनित्यः शब्दोऽनित्यत्वादित्यादिवत् प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धताऽभिधानीया, तस्यास्तत्त्वतः स्वरूपा- सिद्धिरूपत्वात् । अन्यथा धर्मिणोऽपि हेतुत्वे तत्प्रसगात् । स्वरूपासिद्धिश्चात्र न यथा स्थेमानमास्तिप्नुते, तथाऽनन्तरमेव न्यरूपि । इति न वादिनः साधनमसिद्धमेतत् । नापि प्रतिवादिन , तत्राप्येवंप्रकारप्रकारकल्पनाप्रवन्धस्य प्रायः समानत्वात् । अत एव वादिप्रतिवाद्युभयस्यापि नासिद्वमिदम् । एवं च कथमिदं साधनमसिद्धिसम्बन्धं दधीत ? વળી અહીં હતુદોષ નથી. જે હોય તે તે અસિદ્ધતા, વિરુદ્ધતા કે વ્યભિ- ચાર છે? અસિદ્ધતા દોષ હોય તે શું તે અન્યતરસિદ્ધ કે ઉભયાસિદ્ધ છે ? અન્યતરાસિદ્ધ હોય તે તે વાદીને છે કે પ્રતિવાદને ? વાદીને અસિદ્ધ છે તે તે શું સ્વરૂપ સિદ્ધિ–હેતુના સ્વરૂપની અસિદ્ધિને કારણે, આશ્રયની અસિદ્ધિને કારણે, હેતુ અને સાધ્યના અધિકારણે ભિન્ન હોવાને કારણે, પક્ષના એક દેશમાં અસિ- દ્ધિને કારણે કે પછી પ્રતિજ્ઞારૂપ અર્થને એકદેશરૂપ હેતુ બની જાય છે એ કારણે છે? જે હેતુના સ્વરૂપની અસિદ્ધિ છે તે તે શું હેતુના સ્વરૂપ વિષે વિપ્ર- તિપત્તિ અર્થાત વિવાદ છે તેથી કે તેનું જ્ઞાન નથી તેથી કે તેમાં સંદેહ હોવાથી ? १. प्रकारो विकल्प -मुटि ·( t ૨, ૨. ] प्रमाणलक्षणम् । અહીં સમસ્ત પ્રામાણિકને પ્રમાણત્વ હેતુના સ્વરૂપમાં તો કશી જ વિપ્ર- તિપત્તિ–વિવાદ નથી. તેથી તે કારણે હેતુને સ્વરૂપાસિદ્ધ કહી શકાય નહિ. અને પ્રમાણના સ્વરૂપને જ નહિ જાણનાર વાદી અપ્રામાણિક બની જતો હોઈ પ્રમાણના અજ્ઞાનના કારણે પણ હેતુને અસિદ્ધ કહી શકશે નહી વળી પ્રમાણના સ્વરૂપમાં સ દહને કારણે પણ હેતુ અસિદ્ધ નથી કારણ કે જેણે કઈ પણ પ્રકારે પ્રમાણનો નિશ્ચય કર્યો નથી તેવા પ્રમાતા પુરુષને તે પ્રમાણુના સ્વરૂપ વિષે સદેહ થાય જ નહીં. જેમ કે- ત્રણે કાલમા સ્થાણુર્હૂઠાને નહિ જાણનાર કઈ પણ પ્રમાતાને આ સ્થાણુ-ઠંડું છે કે પુરુષ એવો સ દેહ થતાં જ નથી અને જેણે કઈક વખતે પ્રમાણનો નિર્ણય કર્યો હોય તેવા પ્રમાતાને પણ પ્રમાણ વિષે સર્વથા સંશય થવાનો તે અવકાશ જ નથી અર્થાતુ કઈ વખત થવાનો સંભવ છે. આશ્રયની અસિદ્ધિને કારણે તથા હેતુ અને સાધ્યના અધિ- કરણ ભિન્ન હોવાને કારણે હેતુની અસિદ્ધિ તે અમને જૈનને દેષરૂપે સ મત જ નથી. કારણ કે “સર્વજ્ઞનું અસ્તિત્વ છે, કારણ કે તેમાં બાધક પ્રમાણને અસં. ભવ સુનિશ્ચિત છે –આ અનુમાનની પૂર્વે હેતુને આશ્રયભૂત ધમી “સર્વજ્ઞ” પ્રમાણથી અસિદ્ધ છતાં તે વિકલ્પ વડે સિદ્ધ હાઈ પ્રસ્તુતમા હેતુને જેનેએ સાધ્યને ગમક-સિદ્ધ કરનાર માનેલ છે તેવી જ રીતે “શકટને ઉદય થશે, કારણ કે કૃત્તિકાને ઉદય છે”_આ અનુમાનમાં પણ તૈયાયિકાદિઓએ કપેલ વ્યધિકરણસિદ્ધિ નામને દોષ જણાય છે, કારણ કે-સાધ્ય ધર્મ શકટને ઉદય એ શકટમાં, અને કૃત્તિકાને ઉદય કૃત્તિકામાં છે છતાં પણ અહીં જૈનમતે હેતુ સાધ્યને સાધક છે અથવા આશ્રયસિદ્ધિ અને વ્યધિકરણસિદ્ધિ એ બનેને દોષ માન- વામા આવે તે પણ પ્રકૃત અનુમાનમાં આ બન્ને દેના અવકાશની શ કારૂપ ખીલીનું નડતર નથી કારણ કે–પ્રમાણરૂપ ધમના અસ્તિત્વમાં કઈ પણ વાદીને વિવાદ નથી અને પ્રમાણરૂપ ધમીમાં પ્રમાણત્વ હેતુની વૃત્તિને દરેકને નિશ્ચય છે. પૌશાસિદ્ધતા એટલે કે પક્ષના એકદેશમાં અસિદ્ધિને દોષ આ અનુમાનમાં નથી કારણ કે હેતુ સ પૂર્ણ પક્ષમા ન રહે તે એટલે કે પક્ષના કોઈ ભાગમા હેતુ હોય અને કોઈ ભાગમાં ન હોય ત્યારે આ દોષ પ્રાપ્ત થાય છે, જેમકે- “વૃક્ષો સચેતન છે, નિદ્રાવાળા હોવાથી આ અનુમાનમા બધા જ વૃક્ષેમા નિદ્રા દેખાતી ન હોવાથી અને માત્ર થોડામાં જ તે દેખાતી હોવાથી આ દોષ આવે છે પરંતુ પ્રકૃતિ અનુમાનમાં આ પ્રમાણત્વ હેતુ તો પ્રમાણરૂપ સંપૂર્ણ પક્ષમા વ્યાપીને રહેલ હોવાથી તે દોષ આમાં નથી. વળી “શબ્દ અનિત્ય છે, કારણકે તે અનિત્ય છે–આ અનુમાનમા “શબ્દ અનિત્ય છે એ પ્રતિજ્ઞામા જે સાધ્ય છે તે, અને હેતુ એક હોવાથી એ હેતુને પ્રતિજ્ઞાથુંકદેશાસિદ્ધ નામને અસિદ્ધ હેત્વાભાસ કહેવામાં આવે છે. પણ ખરી રીતે તે સ્વરૂપાસિદ્ધ છે. અન્યથા જ્યારે ધમીનો હેતુ તરીકે નિર્દેશ થાય ત્યારે તેને પણ પ્રતિજ્ઞાતાર્થે દેશાસિદ્ધ કહેવો પડશે અને સ્વરૂપસિદ્ધિ દોતે અહીં ઘટી શકતું નથી તો અમે આ પહેલા જ જણ- વેલ છે માટે વાદીની અપેક્ષાએ આ હેતુ અસિદ્ધ નથી તેવી જ રીતે પ્રતિવાદને ·શo प्रमाणलक्षणम् । [ ૧, ૨, પણ આ અસિદ્ધ નથી કારણ કે, આ પ્રકારે કરાતા વિકલ્પ તેને વિષે પણ પ્રાય સમાન જ છે. આ પ્રકારે પ્રમાણત્વ હેતુ અન્યતરાસિદ્ધ પણ નથી. અને એટલા જ માટે પ્રમાણત્વ હેતુ ઉભયસિદ્ધ-વાદિપ્રતિવાદી ઉભયને અસિદ્ધ પણ નથી તે એ હેતુ કઈ રીતે અસિદ્ધતાના દોષને ધારણ કરે ? (प०) क्वचित् कथं सर्वथा प्रमाणस्वरूपे संशयः स्यादिति । अपि त्वेकदेशेनेव स्यात् । तत्प्रसङ्गादिति प्रतिज्ञातार्थंकदेशासिद्धताप्रसाद् । (टि. ) तत्कि हेत्वित्यादि। विप्रतिपत्तेरिति विपर्ययात् । अप्रतिपत्तरिति अनध्यवसा- यात् । तत्रेति प्रणाणस्वरूपे । तत्स्वरूपेति प्रमाणस्वरूपप्रतिपत्तौ वा क्वचित्सन्देहेपि । अस्ति सर्वज्ञ इति विकल्पसिद्धस्यापि धम्मिण. सिद्धत्वाज्जैनस्य। प्रमाणत्वेति प्रमाणात्वादिति लक्षणस्य हेतोः । तति प्रमाणे वर्तननिश्चयात् । पक्षकेत्यादि । सेति पक्षकदेशाऽसिद्धता । तस्या इति प्रति- ज्ञार्थंकदेशाऽसिद्धतायाः। धम्मिण इति नित्य शब्दो नित्यत्वादित्यत्र नित्यत्वस्य साधनत्वे प्रमाण स्वपरव्यसायि ज्ञान प्रमाणत्वादितिवत् । तत्प्रसङ्गादिति प्रतिज्ञार्थंकदेशासिद्धताप्रसक्ते । आस्ति- घ्नुते इति टिपू आस्कन्दने आपूर्व स्वादि. "उपसर्गेण हि धात्वर्थो वलादन्यत्र नीयते' इति वचनात् स्थिरत्वमाश्रयति । नापि विरुद्धताबन्धकीसंपर्ककलङ्कितमेतत् , विपक्षाद् व्यावृत्तत्वात् । नापि व्यभिचारपिशाचसंचारदुस्सचरम् । यतो निर्णीतविपक्षवृत्तित्वेन, सन्दिग्ध- विपक्षवृत्तित्वेन वाऽत्र व्यभिचारः प्रोच्येत ? न तावदायेन, अनित्यः शब्दः प्रमेय- त्वादित्यादिवद् विपक्षे वृत्तिनिर्णयाभावात् । स्वपरव्यवसायिज्ञानस्य हि विपक्षः संशया- दिर्घटादिश्च । न च तत्र कदाचन प्रमाणता वरिवर्ति । नापि द्वितीयेन, विवादापनः पुमान् सर्वज्ञो न भवति, वक्तृत्वात्-इत्यादिवद् विपक्षे वृत्तिसन्देहस्यासंभवात् , संगय- घटादिभ्य प्रमाणत्वव्यावृत्तेनिीतत्वात् । तन्नानैकान्तिकत्वलक्षणमपि दूषणमत्रोपढौकते । इति न हेतोरपि कलङ्ककलिकाऽपि प्रोन्मीलति । વિરુદ્ધતારૂપ બ ધકી–અસદાચરણવાળી સ્ત્રીવિશેષના સ બંધથી આ “પ્રમાણુત્વ હેતુ દૂષિત છે અર્થાતુ આ હેતુમા વિરુદ્ધતા દોષ છે એમ પણ ન કહી શકાય કારણ કે આ હેતુ વિપક્ષમાં રહેતું નથી, તેમજ આ હેતુ વ્યભિચારરૂપ પિશાચને કારણે દુરસંચર-લંગડે પણ નથી. અર્થાત આ હેતુમાં વ્યભિચાર દેપ પણ નથી. કારણ કે વ્યભિચાર હાય તે નિતવિપક્ષવૃત્તિ-વિપક્ષમાં નિશ્ચિતરૂપે હેતુની વૃત્તિ હોવાથી વ્યભિ- ચાર છે કે સંદિગ્ધવિપક્ષવૃત્તિ-વિપક્ષમા હેતુની વૃત્તિને સંદેહ હોવાથી વ્યભિચાર છે? આદ્ય વિકલ્પ અર્થાત નિણતવિપક્ષવૃત્તિને કારણે વ્યભિચાર નહી કહી શકાય. કારણ કે “શબ્દ અનિત્ય છે, કારણ કે તે પ્રમેય છે –આ અનુમાનમાં જેમ વિપક્ષરૂપ નિત્ય એવા આકાશદિમા “પ્રમેયત્વ હેતુની વૃત્તિને નિર્ણય છે, તેમ પ્રમાણુત્વ હેતુની વિપક્ષમા વૃત્તિનો નિર્ણય નથી. કારણ કે વપર- ·છે. ૨. ] प्रमाणलक्षणम् । ? 2 વ્યવસાયી જ્ઞાનના વિપક્ષમાં સંશયાદિ અને ઘટાદિ છે. તેમા–પ્રમાણુત્વ હેતુ કદી પણ રહેતું નથી. બીજો વિકલ્પ–અર્થાત્ “વિપક્ષમાં વૃત્તિને સંદેહ એને કારણે પણ અહીં વ્યભિચાર નથી. કારણ કે–વિવાદને વિષય બનેલ આ પુરુષ સર્વજ્ઞ નથી. કારણ કે તે વક્તા છે?—આ અનુમાનમાં વિપક્ષ છે સર્વજ્ઞ, તેમાં વકત- ત્વ છે કે નહીં——આ પ્રમાણે સંશય થતો હોવાથી વૃત્તિ સંદિગ્ધ છે, તેમ પ્રમાણત્વવિષે નથી.તેની તે સશય અને ઘટાદિ જેવા વિપક્ષમાં વૃત્તિને અભાવ નિણત છે માટે પ્રમાણુત્વ હેતુમાં વ્યભિચાર પણ નથી. આ પ્રમાણે અસિદ્ધ વિરુદ્ધ અને વ્યભિચારરૂપ દોષમાંથી કોઈ પણ દેષ આ હેતુમાં નથી. (प०) विपक्षे वृत्तिसन्देहस्यासम्भवादिति विपक्षे उपलखण्डे (टि०)- स्वपरव्यवसायीत्यादि । संशयादिरिति स्वपरव्यवसायिनो विपक्ष. सश- यादि । ज्ञानस्य तु विपक्षो घटादि । न च तत्रेति सशयादौ घटादौ वा निदर्शनं पुनर्नोपदर्शितमेवात्र, इति न तदोषोद्धारसंरम्भः। भवतु वा तदपि व्यतिरेकरूपं सशयघटादि । न चात्र कश्चिद् दूषणकणः । स खल्वसिद्धसाध्यव्यतिरेकः, असिद्धसाधनव्यतिरेक', असिद्धोभयव्यतिरेकः, सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेकः, સરિ- साधनव्यतिरेकः, सन्दिग्धोभयव्यतिरेक , अव्यतिरेकः, अप्रदर्शितव्यतिरेकः, विपरीत- व्यतिरेको वा स्यात् ' तत्र न तावदाद्याः षट् , घटादौ साध्यसाधनव्यतिरेकस्य स्पष्टनिष्टकनात् । नापि सप्तमः, व्याप्त्याऽत्र व्यतिरेकनिर्णयात् । नाप्यष्टमनवमी, यत्र न स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वं न तत्र प्रमाणत्वमिति व्यतिरेकोपदर्शनात् । इत्यतो निष्कलङ्कादनुमानात् तल्लक्षणसिद्धेरनवद्यमिदं लक्षणम् ॥२॥ પ્રમાણ લક્ષણને સિદ્ધ કરનાર અનુમાનમાં દૃષ્ટાંત આપેલ નથી. તેથી દષ્ટાંત દેષના ઉદ્ધારનો પ્રયત્ન પણ અમે કરતા નથી. અથવા “જે સ્વપરવ્યવસાયી જ્ઞાન નથી તે પ્રમાણ પણ નથી,જેમકે સશય અને ઘટાદિ. આ પ્રમાણે સંશય અને ઘટાદિ- ને વ્યતિરેક દષ્ટાન્તરરૂપ માની લેવામાં આવે તો પણ આ સ્થળે દુષણને અંશ પણ આ વ્યતિરેક દષ્ટાતમાં દેષ ક૯૫વામાં આવે તે તે–૧ અસિદ્ધ સાધ્ય વ્યતિરેક, ૨ અસિદ્ધસાધનવ્યતિરેક, ૩ અસિદ્ધભયવ્યતિરેક, ૪ સંદિગ્ધ- સાધ્ય વ્યતિરેક, ૫ સંદિગ્ધસાધન વ્યતિરેક, ૬ સંદિગ્ધોભયવ્યતિરેક, ૭ અવ્યતિરેક, ૮ અપ્રદશિતવ્યતિરેક, કે ૯ વિપરીત વ્યતિરેક છે ? વ્યતિરેક દષ્ટાંતરૂપ સંશય અને ઘટાદિમા–સાધ્ય અને સાધનને અભાવ સ્પષ્ટ પ્રતીયમાન થત હોવાથી પહેલા છ દે તે છે જ નહીં. વ્યાપ્તિદ્વારા સાધ્ય અને સાધનના અભાવને નિર્ણય હોવાથી સાતમે દોષ પણ નથી. વળી જે સ્વપર વ્યવસાયી વિજ્ઞાન નથી તે પ્રમાણ પણ નથી–એ પ્રમાણે વ્યતિરેક વ્યાપ્તિનું ઉપદર્શન કરાયું જ છે. અને તેમા વિપર્યય પણ નથી, તેથી આઠમે અને નવમો દેષ પણ નથી. આ પ્રમાણે નિષ્કલંક અનુમાનથી પ્રમાણનું લક્ષણ સિદ્ધ થતું હોવાથી સૂત્રોકત પ્રમાણનું લક્ષણ નિર્દોષ છે. ૨. નથી, કારણ { ·४२ ज्ञानस्य प्रामाण्यम् । [१ ३. (टि०) स खल्विति असिद्ध साध्याभावो यस्य । व्यतिरेक अभाव उच्यते । विपरीतव्यति- रेको यथा यत्र न प्रमाणत्व न तत्र स्वपरव्यवसायिज्ञानत्वमिति साधनोपसहरणपूर्वसाध्यस्योपसहार । अनुमानादिति प्रमाणत्वलक्षणात् । तल्लक्षणेति प्रमाणलक्षणसिद्धे । लक्षणमिति स्वपरव्यव- सायित्वरूपम् ॥२॥ अथात्रैव ज्ञानमिति विशेषणं समर्थयन्ते- अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम हि प्रमाणम् । अतो ज्ञानमेवेदम् ॥३॥ १ अभिमतमुपादेयम् , अनभिमतं हेयम् । तद् द्वयमपि वेधा-मुख्यं गौणं च । तत्र मुख्यम्-सुखं दुःखं च । गौणं पुनः-तयो कारणं कुसुमकुड्कुमकामिनीकटाक्षा- दिकम् , खलकलहकालकूटकण्टकादिकं च। एवंविधयोरभिमतानभिमतवस्तुनोयौँ स्वी- कारतिरस्कारौ प्राप्तिपरिहारौ, तयोः क्षमं समर्थम् , प्रापकं परिहारकं चेत्यर्थः । अनयोरुपलक्षणत्वादेतदुभयाभावस्वभाव उपेक्षणीयोऽप्यत्रार्थो लक्षयितव्यः । रागगोचरः खल्वभिमतः, द्वेषविषयोऽनभिमतः, रागद्वेद्वितयानालम्बनं तु तृणादिरुपेक्षणीयः । तस्य चोपेक्षकं प्रमाणं तदुपेक्षायां समर्थमित्यर्थः । हिर्यस्मादर्थे । यस्माद् अभिमतानभि- मतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षम प्रमाणम् , अत इदं ज्ञानमेव भवितुमर्हति, नाज्ञानरूपं सन्निकर्षादिकम् । प्रयोगश्च-----प्रमाणं ज्ञानमेव, अभिमतानभिमतवस्तुस्वीकारतिरस्कारक्षमत्वात् । यत्तु नैवं न तदेवम् । यथा स्तम्भः । तथा चेदम् । तस्मात् तथा ॥३॥ પ્રમાણના લક્ષણગત “જ્ઞાન” વિશેષણનું સમર્થન અભિમત વસ્તુના સ્વીકાર અને અનભિમત વસ્તુના તિરસ્કારત્યાગમાં પ્રમાણ સમથ છે, માટે તે–પ્રમાણુ જ્ઞાન જ લેવું જોઈએ ૩. હું ૧ અભિમત એટલે ઉપાદેય–ગ્રહણ કરવા લાયક પદાર્થ, અને અનભિમત એટલે હેય-ત્યાગ કરવા લાયક પદાર્થ. આ બન્ને પદાર્થો પણ મુખ્ય અને ગૌણ ભેદથી બબ્બે પ્રકારે છે. તેમાં મુખ્ય ઉપાદેય “સુખ છે, અને મુખ્ય હેય દુખ છે જ્યારે તેમના કારણભૂત ગૌણ ઉપાદેય કુસુમ, કુકમ, સ્ત્રી, કટાક્ષ વિગેરે છે, અને ગૌણ હેય દુર્જન, કલહ, વિષ, કંટક વિગેરે છેઆ પ્રકારની–ઉપાદેય વસ્તુના સ્વીકાર–પ્રાપ્તિમાં અને હેય વસ્તુના તિરસ્કાર-પરિહારમાં સમર્થ. અર્થાત પ્રમાણ ઉપાદેય પદાર્થને પ્રાપ્ત કરાવનાર હોવાથી પ્રાપક અને હેયપદાર્થનો- ત્યાગ કરાવનાર હોવાથી પરિહારક છે. આ બને–અભિમત અને અનભિમત પદાર્થ ઉપલક્ષણ--એંધાણરૂપ હોવાથી એ બન્નેના અભાવસ્વરૂપ ઉપેક્ષણીય પદાર્થનું પણ અહીં ગ્રહણ સમજવું જે પદાર્થ રાગનો વિષય હોય તે અભિમત–ઉપાદેય, દ્વેષનો વિષય હોય તે અનભિમત–હેય, પરંતુ રાગ કે દ્વેષ બનેમાથી કેઈને પણ વિષય ન બનનાર તૃણાદિ ઉપેક્ષણીય છે, અને તે ઉપેક્ષણીય પદાર્થની ઉપેક્ષા પણ પ્રમાણ કરાવનાર છે. અર્થાત્ તેની ઉપેક્ષામા પણ પ્રમાણ સમર્થ

·૨. ૪. ]
सन्निकर्षादेरप्रामाण्यम् ।
છે. સૂત્રગત ’િ શબ્દ કારણને બેધક છે. એટલે સૂત્રાર્થ આ પ્રકારે થશે-
કારણ કે અભિમત પદાર્થને સ્વીકાર કરવામાં અને અનભિમતનો તિરસ્કાર
કરવામાં પ્રમાણ સમર્થ છે, માટે તે જ્ઞાન જ હોવું જોઈએ, અજ્ઞાનરૂપ સન્નિ-
કર્ષાદિ પ્રમાણ હોઈ શકે નહીં.
અનુમાન પ્રગ-પ્રમાણ જ્ઞાનરૂપ જ છે, કારણ કે તે અભિમત વસ્તુને
સ્વીકાર અને અનભિમત વસ્તુને તિરસ્કાર કરવા સમર્થ છે, જે જ્ઞાનરૂપ ન
હોય તે અભિમત કે અનભિમત વસ્તુના સ્વીકાર કે તિરસ્કારમાં સમર્થ પણ ન
બને, જેમકે-સ્ત ભ. પરંતુ પ્રમાણ તે અભિમત વસ્તુના સ્વીકારમાં અને અનભિ-
મતના તિરસ્કારમા સમર્થ છે, માટે પ્રમાણ જ્ઞાન સ્વરૂપ જ છે. ૩.
(દિ) - અત્યાદ્ધિ અતિ સૂત્રે જરા
उपपत्त्यन्तरं प्रकटयन्ति-
न वै सनिकांदेरज्ञानस्य प्रामाण्यमुपपन्नम्, तस्यार्थान्तरस्येव
स्वार्थव्यवसितौ साधकतमत्वानुपपत्तेः ॥४॥
अयमर्थः-यथा संप्रतिपन्नस्य पटादेरर्थान्तरस्याज्ञानरूपस्य स्वार्थव्यवसितौ
साधकतमत्वाभावात् प्रामाण्यं नोपपत्तिश्रियमशिश्रियत्, तथा सन्निकर्षादेरपि ।
प्रयोगः-सन्निकर्षादिर्न प्रमाणव्यवहारभाक् , स्वार्थव्यवसितावसाधकतमत्वाद् ।
यदेवं तदेवम् । यथा पटः । तथा चायम् । तस्मात् तथा ॥ ४ ॥
પ્રમાણુ જ્ઞાન સ્વરૂપ જ છે પરંતુ અજ્ઞાનરૂપ
નથી” એ વિષયમાં બીજી
યુક્તિ–
અજ્ઞાન-જડ સ્વરૂપ સન્નિકર્ષાદિમાં પ્રામાણ્ય ઘટી શકતું નથી. કારણ કે
તે સન્નિકર્ષાદિ અન્ય ઘટપટાદિ પદાર્થોની જેમ સ્વ અને પરને નિશ્ચય કરવામાં
સાધકતમ-અસાધારણ કારણ નથી. ૪
હું ૧ ઉભય વાદીને સિદ્ધ અજ્ઞાનરૂપ-જડરૂપ ઘટપટાદિ અન્ય પદાર્થો સ્વ અને
પર પદાર્થને નિર્ણય કરવામાં સાધક્તમ નથી તેથી તેમાં પ્રામાણ્ય યુક્તિશ્રીને
આશ્રય કરતુ નથી અર્થાત્ તેમાં પ્રામાણ્ય યુક્તિથી ઘટતુ નથી, તેમ સનિકર્યાદિ
પણ સ્વ અને પરને નિશ્ચય કરવામાં સાધક્તમ નથી માટે તેમાં પ્રામાણ્ય યુકિત-
યુકત નથી.
અનુમાન પ્રગ–સન્નિકદિ પ્રમાણ કહેવાને ચગ્ય નથી, કારણ કે તે
સ્વ અને અર્થના નિશ્ચયમાં સાધક્તમ નથી. જે સ્વ અને અથના નિશ્ચયમાં
સાધકતમ ન હોય તે પ્રમાણુ કહેવાય નહિ, જેમ કે પટ. તેવી જ રીતે આ
સનિકર્ષાદિ સ્વ અને અર્થના નિશ્ચયમાં સાધકતમ નથી માટે તે પ્રમાણુ કહે-
વાય નહીં. ૪.
(५०) सम्प्रतिपन्नस्येति उभयवादिसमतस्य ॥४॥
( टि० ) - न वै सनिकर्षादेरित्यादि । तस्येति सन्निकर्षादे । स्वार्थति स्वपर-
व्यवसाये ॥४॥

·सन्निकर्यादेरप्रामाण्यम् । [ ૨. ૧-૬ ६ १ अथास्य साधनस्यासिद्धिसंबन्धवैधुर्य व्यञ्जयन्तः सूत्रद्वयं ब्रुवते- न खल्वस्य स्वनिर्णीतौ करणत्वम्, स्तम्भादेरिवाचेतनत्वात् ॥५॥ नाप्यर्थनिश्चिती, स्वनिश्चितावकरणस्य कुम्भादेरिव तत्राप्यकरणत्वात् ॥६॥ ६२ अस्येति सन्निकद करणत्वं साधकतमत्वम् । नाऽप्यर्थनिश्चिताविति अस्य करणत्वमिति योग । तत्रापीति अर्थनिश्चितावपीत्यर्थः । शेषमशेषमुत्तानार्थम् । प्रयोगौ तु-सन्निकर्षादिः स्वनिर्णातौ करणं न भवति । अचेतनत्वात् । य इत्थं स इत्थम् । यथास्तम्भः । तथा चायम् । तस्मात् तथा । सन्निकर्षादिरर्थनिश्चितौ करण न भवति । स्वनिश्चितावकरणत्वात् । य एवं स एवम् । यथा स्तम्भः । यथोक्तसाधनसपन्नश्चायम् । तस्माद् यथोक्तसाध्यः ।। $૧ ઉકત હેતુમાં અસિદ્ધતા દોષના અભાવને જણાવનાર બે સૂત્રો કહે છે—- એનું (સન્નિકદિનું) સ્વનિર્ણયમાં કરણત્વ નથી. કારણ કે તે સ્તબ્બાદિ પદાર્થોની જેમ અચેતન–જડ છે, પ. વળી, તેનું અર્થના નિર્ણયમાં પણ કરણત્વ નથી, કારણ કે જે ઘટાદિ પદાર્થની જેમ સ્વનિશ્ચયમાં કરણ ન હોય તે તેમાં (અર્થ નિશ્ચયમાં) પણ કરણ હેતુ નથી ૬ ઠું ૨ એનું એટલે સનિકર્ષાદિતું. કરણવ અર્થાત સાધકતમત્વ. અર્થ નિશ્ચયમાં—પણ આ સન્નિદિની કરતા નથી. એ સંબંધ જ. તેમાં પણ એટલે અર્થનિશ્ચયમાં પણએ અર્થ છે. શેષ સમગ્ર સૂત્ર સ્પષ્ટ છે. અનુમાન પ્રગો–(૧) સન્નિકદિ સ્વનિશ્ચયમાં કરણ નથી, કારણ કે તે અચેતન છે. જે અચેતન હોય તે સ્વનિશ્ચયમાં કરણ ન હોય, જેમકે સ્તંભ. આ નિર્ધાદિ પણ અચેતન છે, માટે તે નિશ્ચયમા કરણું નથી. (૨) સન્નિ- કર્ષાદિ અર્થનિશ્ચયમાં કરણ નથી, કારણ કે તે સ્વનિશ્ચયમાં કરણ નથી. જે સ્વ- નિશ્ચયમા કરણ ન હોય તે અર્થનિશ્ચયમા પણ કરણ ન હોય. આ સન્નિકદિ નિશ્ચયમાં કરણ નથી, માટે અર્થનિશ્ચયમાં પણ કરણ નથી. (प०) यथोक्तसाधनसम्पन्नश्चायमिति । अयं प्रयोग । (दि०)- अथास्येत्यादि । साधनस्येति स्वार्थव्यवसितावसाधकतमन्वादित्येवंरुपस्य वैधुर्यमिति अभावम् । साधकतमत्वमिति प्रमाणत्वम् । य इत्थमिति योऽचेतन स स्वनि- श्चिती करण न भवति । ६३ अत्र केचिद् यौगाः संगिरन्ते-सन्निकर्यादिर्न प्रमाणव्यवहारभागित्यादि यदवादि, तत्रादिशब्दसूचितकारकसाकल्यादे. काममप्रामाण्यमस्तु । सन्निकर्पस्य तु प्रामाण्यापकों नोऽमर्पप्रकर्पसिद्धये, तस्यार्थोपलब्धौ साधकतमत्वावधारणेन स्वार्थ- व्यवसितायसाधकतमत्वादित्यत्र हेत्वेकदेशस्यासिद्धेः। यत्तु तत्सिद्धौ साधनमधुनैवा- ૬ ·१. ६ ] सन्निकर्षांदरप्रामाण्यम्। भ्यधु', तदसाधीयः, प्रदीपेन व्यभिचारात् , तस्य स्वनिश्चितावकरणस्याप्यर्थनिश्चितौ करणत्वादिति । હું ૩ આ સનિર્ધાદિના પ્રામાણ્ય અગે કેટલાક યૌગ–નૈયાયિકો આ પ્રમાણે કહે છે...હે જૈને ! “સનિકર્ષાદિ પ્રમાણ નથી વિગેરે તમે જે કંઈ કહ્યું, તેમાં આદિ શબ્દથી સૂચિત કારસાકલ્યાદિ ભલે અપ્રમાણ હોય, પરંતુ સનિકર્ષના પ્રામાણ્યનું નિરાકરણ તે અમારાથી સહન થઈ શકે તેમ નથી, કારણ કે સનિકર્ષ અર્થજ્ઞાનમાં સાધકતમ છે-એ અમારો નિશ્ચય હોવાથી તમારે સ્વ અને અર્થના નિશ્ચયમાં અસાધક્તમ હોવાથી એ હેતુ એક દેશથી અસિદ્ધ છે. વળી, તમે સનિક અર્થોપલબ્ધિમા કરણ નથી એ સિદ્ધ કરવાને એમ કહ્યું કે–જે સ્વનિશ્ચયમાં કરણ નથી, તે અર્થ નિશ્ચયમાં પણ કરણ નહીં બને તેમા પણ વ્યભિચાર છે. કારણ કે પ્રદીપ સ્વનિશ્ચયમા અકરણ હોવા છતાં અર્થનિચયમાં તે કરણરૂપ છે જ. (५०) हेत्वेकदेशस्यासिद्धेरिति । तस्य स्वव्यवसितौ साधकतमत्व नास्ति, अर्थव्यवसितौ च सुतरामस्ति । तत्सिद्धाविति अर्थव्यवसितिविषयेऽसाधकतमत्वसिद्धौ । अभ्यधुरिति भवन्त । (टि. ) सन्निकर्षादिरित्यादि । तत्रेति सन्निकर्षादौ । कारकेति कारकाणि सहकारकिारणानि उपादानादीनि च । तेषां सकलताया । तस्येति सन्निकर्षस्य । अत्रेति पक्षे । हेत्वेकदेशेति । स्वार्थ- व्यवसितावसाधकतमत्वाद्भवतु स्वव्यसितावसाधकतमत्वं सन्निकर्षस्य अर्थव्यवसितौ तु साधकतम इति हेत्वेकदेशोऽसिद्ध । तत्सिद्धाविति अर्थव्यवसितविषयेऽसाधकतमत्व सिद्धौ । तस्येति सन्निकर्षस्य प्रदीपस्य च । $ ४ तदेतत् त्रपापात्रम्, अर्थोपलब्धौ सन्निकर्षस्य साधकतमत्वासिद्धेः । यत्र हि प्रमात्रा व्यापारिते सत्यवश्यं कार्यस्योत्पत्तिः, अन्यथा पुनरनुत्पत्तिरेव, तत् तत्र साधकतमम । यथा छिदायां दात्रम् । न च नभसि नयनसन्निकर्षसम्भ- वेऽपि प्रमोत्पत्तिः । रूपस्य सहकारिणोऽभावात् तत्र तदनुत्पत्तिरित्ति चेत् । कथमसौ रूपेऽपि स्यात् । न हि रूपे रूपमस्ति, निर्गुणत्वाद् गुणानाम् । नापि तदाधारभूते द्रव्ये रूपान्तरमस्ति, यावद्रव्यमाविसजातीयगुणद्वयस्य युगपदेकत्र त्वया- ऽनभ्युपगमात् । अवयवगतं रूपमवयविरूपोपलब्धौ सहकारि समस्त्येवेति चेत् । कथं त्र्यणुकावयविरूपोपलम्भो भवेत् ? न हि द्वयणुकलक्षणावयवत्रयवर्तिरूपमुपलभ्यते, यतः सहकारि स्यात् । अनुपलभ्यमानमपि तत् तत्र सहकारीति चेत् । तर्हि कथं न तप्तपाथसि पावकोपलम्भसंभवः, तदवयवेष्वनुपलभ्यमानस्य रूपस्य भावात् ? यदि च रूपं सहकारि कल्प्यते, तदा समाकलितसकलनेत्रगोलकस्य दूराऽऽसन्नतिमिर- रोगावयविनः कथं नोपलब्धिः । जैन-तमा मा ४थन Horot२५४ छ, ४२६५ લજજાસ્પદ છે, કારણ કે અર્થજ્ઞાનમાં સવિર્ષની સાધકતમતા જ અસિદ્ધ છે, પ્રમાતા પુરુષ જેમા વ્યાપાર કરે, ત્યારે અવશ્ય ·પ્રક सन्निकर्षादेरप्रामाण्यम् । કાયની ઉત્પત્તિ થાય, અને વ્યાપાર ન કરે ત્યારે કાર્યની ઉત્પત્તિ ન થાય તે સાધતમ છે. જેમકે છેદન કાર્યમાં “દાતરડું એ સાધક્તમ છે, કારણ કે પુરુષવ્યાપાર તેમાં હોય તે છેદન કાર્ય થાય છે અન્યથા નથી થતું પરંતુ આકાશમાં નેત્રને સનિક હોવા છતાં પણ પ્રમા-જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થતી નથી, માટે સનિક પ્રમામાં સાધકતમ નથી. નાયિ-ચાક્ષુષજ્ઞાનમાં રૂપ સહકારી કારણ છે. અને આકાશમાં એ રૂપ ન હોવાથી આકાશમાં ચક્ષુને સક્નિકર્ષ હોવા છતા સહકારી કારણનો અભાવ હોઈ પ્રમાની ઉત્પત્તિ થતી નથી. નિ-રૂપમાં પણ પ્રમાની ઉત્પત્તિ કઈ રીતે થશે? અર્થાત રૂપને બંધ કઈ રીતે થશે ? કારણ કે ગુણેમાં ગુણ હોતા નથી એ સિદ્ધાંત હોવાથી રૂપમાં રૂપ નથી. વળી, રૂપના આધારભૂત દ્રવ્યમાં પણ અન્ય રૂપ નથી, જેને લઈ રૂપનું જ્ઞાન થાય કારણ કે એક જ દ્રવ્યમાં દ્રવ્ય રહે ત્યાં સુધી રહેનાર બે સજાતીય ગુણે એકી સાથે નથી રહેતા–તેમ તમે માને છે. વૈચાચિ–અવયવીને રૂપજ્ઞાનમાં અવયવમાં રહેલ રૂપને સહકારી કારણ માનવાથી અવયવીના રૂપનું જ્ઞાન થાય જ છે. જૈન-ચણુકાત્મક અવયવીનું રૂપ કઈ રીતે પ્રત્યક્ષ થશે ? કારણ કે વ્યણુકા- ભક અવયવીને અવયવભૂત ત્રણ હયણુકમાં રહેનારું રૂપ પ્રત્યક્ષને વિષય નથી. તે તે સહકારી કેવી રીતે બને છે એટલે કે અવયવના રૂપને સહકારી માનવા છતા અવયવી-દ્રવ્યના રૂપનું પ્રત્યક્ષ નહિ થાય. નૈવાચિક-યણુકનું રૂપ અપ્રત્યક્ષ છતાં ચણુકના રૂપજ્ઞાનમાં તે સહકારી બને છે. નિ-એમ હોય તે ગરમ પાણીમાં રહેલ અગ્નિના અવયમાં અપ્રત્યક્ષ રૂપ છે જ, છતાં અગ્નિનું પ્રત્યક્ષ કેમ થતું નથી ? વળી, રૂપ સહકારી હોય તે દૂરતિમિર (દરનું જ જોઈ શકનારને રેગ) અને આસન્નતિમિર (ટૂંકી નજર) ગાત્મક અવયવી જે સમગ્ર નેત્રગેલકમા વ્યાપ્ત છે, તેનું પ્રત્યક્ષ કેમ થતું નથી ? થવું તે જોઈએ કારણ કે રાગાત્મક અવયવમાં રૂપ છે, અને નેત્રને સનિક પણ છે. ) तत्रेति नभसि । तदनुत्पत्तिरिति प्रमा'नुत्पत्ति । रूपान्तरमस्तीति रूपान्तरं कृष्णादि । कथं त्र्यणुकावयविरूपोपलम्भ इति त्रिभिद्वर्षणुकैस्न्यणुक.। अवयवगतरूपानुपलम्भे सति कथं श्यणुकावयविरूपोपलम्मो भवेत् इति वाक्यभावार्थ । रूपस्य भावादिति अग्ने सत्कस्य । (टि० ) यत्र हीति दात्रादौ । अन्यथेति अव्यापरिते। तदिति दानादि । तत्रेति कार्योत्पत्तौ । रूपस्येति नीलपीतादे. । तत्रेति नभसि । तदनुत्पत्तीति प्रमानुपपत्ति । असाविति प्रमा । यावद्रव्येति संयोगसख्यादयो गुणा अयावद्दव्यभाविन । अपरे तु विपरीता यावद्व्यभाविन इत्यर्थ । कथं व्यणुकेति अणुद्वयसयोगे द्वयणुक , द्वयणुकत्रयेण त्र्यणुक स्यादित्यौलक्यसिद्धान्त । १ प्रमाणानु ल । २ सति त्रय ल । — ·सन्निकर्षादरप्रामाण्यम् । अनुपलभ्येत्यादि । तदिति द्वथणुकलक्षणमवयवत्रयम् । तत्रेति त्र्यणुकावयवविरूपोपलम्मे । पावकेति चाक्षुषप्रत्यक्षेण ग्रहणाभाव । तदवयवेष्विति पावकावयवेषु । रूपस्येति अग्ने । समाकलितेति आवेष्टितसमग्रनयननीलमणे । अथाऽत्यन्ताऽऽसत्यभावोऽपि सहकारी । न चासौ तिमिरेऽस्तीति चेत् । नन्चिय- मासत्तिरात्मापेक्षया, शरीरापेक्षया, लोचनापेक्षया, तदधिष्ठानापेक्षया वा विवक्षांचक्र प्रेक्षादक्षेण आये कल्पे, कथं कस्यापि पदार्थस्योपलब्धिः व्यापकस्याऽऽत्मनः सर्वभावैरासत्तिसंभवात् । द्वितीये कथं करतलतुलितमातुलिङ्गादेरुपलम्भ' । तृतीये, कथं कापि चाक्षुषप्रत्यक्षमुन्मज्जेत्, चक्षुषः प्राप्यकारित्वकक्षीकारेण सर्वत्र स्वगोचरे- णाऽऽसत्तिसद्भावात् ' तुरीये, कथमधिष्ठानसंयुक्ताञ्जनशलाकायाः समुपलब्धिः ? अथ येनांशेन तस्यास्तत्र संसर्गः स नोपलभ्यत एव । नैवम् अवयविनो निरं- ८ शत्वेन स्वीकारात् । अपि च, कथमुदीची प्रति व्यापारितनेत्रस्य प्रमातुर्न काञ्चन काञ्चनाऽच- लोपलब्धिमनुभवामः ४ न च दवीयस्त्वाद् न तत्र नेत्ररश्मयः प्रसतुं शक्ताः, शशाङ्केऽपि प्रसरणाभावापत्तेः । अथ तदालोकमिलितास्ते वर्धन्ते । तर्हि खरतर- करनिकरनिरन्तराऽऽपूरितविष्टपोदरे मरीचिमालिनि सति सुतरां सुराद्रिमभिसर्पतां तेषां वृद्धिर्भवेत् । न च दिनकरमरीचीनां नितरां कठोरत्वेन तैस्तेषां प्रतिघात', तदाऽऽ- लोककलापाऽऽकलितकलशकुलिगादिपदार्थानामप्यनुपलम्भापत्ते. । नैयायिक-मत्यत सत्ति-1तानी मला ५४ प्रत्यक्ष ज्ञानमा सडारी છે અને આસત્તિનો અભાવ તિમિર રોગમાં નથી માટે તેનું પ્રત્યક્ષ થતું નથી जैन-मडी समे पूछी छी तमे यहाथ न प्रत्यक्षज्ञानमा सारी- કારણરૂપ અત્યંત આસત્તિને અભાવ કહ્યો, તે તેમા આસત્તિ–આત્માની અપેક્ષાએ, શરીરની અપેક્ષાએ, લોચનની અપેક્ષાએ કે લોચનના રહેઠાણ-ગોખલા- ની અપેક્ષાએ સમજવી ? આત્માની અપેક્ષાએ આસક્તિ હોય તે-કઈ પણ પદાર્થને બંધ કઈ રીતે થશે ? કારણ કે આત્મા વ્યાપક હોઈ સમસ્ત પદાર્થો સાથે તેની આત્યંતિક આસક્તિ છે જે શરીરની અપેક્ષાએ આસક્તિ હોય તો-હથેલીમાં રહેલા બીજે- રાદિ પદાર્થોનું જ્ઞાન પણ કયી રીતે થશે? કારણ કે તે શરીરની અપેક્ષાએ અત્યંત આસન છે. લેચનની અપેક્ષાએ આસક્તિ હોય તે-ક્યાય પણ ચાક્ષુષ પ્રત્યક્ષ કેવી રીતે થશે? કારણ કે–તમે ચક્ષુને પ્રાપ્યકારી માનેલ હેઈસવ સ્થળે તે પિતાના વિષય સાથે અત્યંત આસત્તિ ધરાવે જ છે લોચનના અધિષ્ઠાનની અપેક્ષાએ આસક્તિ હોય તે, તે અધિષ્ઠાનની સાથે સંગ ધરાવતી અંજન- શલાકાનો બંધ કેમ કરી થશે ?

·सन्निकदेरप्रामाण्यम् । નૈચિ–અજન શલાકાનો જે અંશ અધિષ્ઠાન સાથે અત્યંત આસન છે, તેનું જ્ઞાન તે થતું નથી. પણ જે અંશ આસન્ન નથી તેનું જ્ઞાન થવામાં છે બાધ છે ? સૈન-આમ ન બને, કારણ કે–તમે અવયવીને નિરશ માનેલ છે, એટલે કે- અવયવી અખંડ હોઈ તેનુ આશિક દશન અને અને આંશિક અદશન ઘટે નહી, વળી, આસત્તિને અભાવ જ્ઞાનમા કારણ હોય ત–ઉત્તરદિશામાં અને લગાડનાર પ્રમાતા પુરુષને સુવર્ણના મેરુ પર્વતનું જ્ઞાન થતું હોય એવો અનુભવ આપણને કેમ નથી ? તૈચારિ-મેરુ પર્વત અત્યંત દૂર હોવાથી નેત્રકિરણે ત્યાં જઈ શક્તા નથી. તેથી મેરુ દર્શન થતું નથી. જૈનો ચન્દ્રમાં સુધી પણ નેત્રકિરણ જઈ શકશે નહીં. તેથી તેનું દર્શન પણ થશે નહીં વૈચિ-એમ ન બને. કારણ કે–ચન્દ્રના તેજ સાથે મળીને નેત્રકિરણે વૃદ્ધિ પામે છે, એટલે કે વૃદ્ધિ પામેલા નેત્રકિરણે ચન્દ્ર સુધી પહોંચે છે, તેથી તેનું દર્શન થાય છે. જૈન–જે એમ થતું હોય તે અત્યંત પ્રચંડ કિરણના સમૂહથી સમસ્ત જગતને ભરી દેનાર સૂર્ય વિદ્યમાન હોય ત્યારે મેરુ પર્વત તરફ જતા નેત્રરમિ- ઓની સૂર્ય પ્રકાશના સહકારથી અત્યંત વૃદ્ધિ થવી જોઈએ, અને તેથી અના- પાસે મુરાદિ (મેરુ) ની ઉપલબ્ધિ થવી જોઈએ. નૈવિ-સૂર્ય કિરણે અતિ કઠોર હોવાથી તેનાથી નેત્રકિરણેની વૃદ્ધિ નહીં પણ પ્રતિઘાત થાય છે. માટે મેરુ દેખાય નહીં. નિ-સૂર્યને પ્રકાશ નેત્રના કિરણોને પ્રતિઘાત કરતે હોય સૂર્યપ્રકાશના કલાપથી વ્યાપ્ત કલશ, કુલિશ–વજી, વિગેરે પદાર્થોનું જ્ઞાન પણ થશે નહીં (५०) कथं कस्यापि पदार्थस्योपलब्धिरिति । न कस्यापि प्राप्नोति । कथं क्वापि चापाप्रत्यक्षमुन्मज्जेदिति । न क्वापोत्यर्थ । चक्षुपः प्राप्यकारित्वकक्षीकारणेति भवद्धि । तस्या इति अञ्जनशलाकाया । स्वीकारादित्यतोऽये 'अपिचेति । यद्यत्यन्तासत्यभाव. सहकारोति गम्यम् । तदालोकमिलिता इति शशाङ्कालौकमिलिता । (टि.)- असाविति अत्यन्तासत्त्यभाव । कथं कस्यापोति न कस्यापि प्राप्नोतीत्यर्थ । कथं क्वापीति काक्चा न क्यापीत्यर्थ । तस्या इति अब्जनशलाकाया । तति अधिष्प्रने । = ત अपि च कथमित्यादि । दबोयस्त्वादिति दूरत्वात् तत्रेति काञ्चनावले । तेपामिति નેત્રીના તરાસ્ત્રોત તરા શોન સન્નતા 1 ત ત ર ! તેomમિતિ નવનદિનાના સૈતિ નજરમરજી ! તેરામિતિ સૈદ્રારાના ! તાજોતિ નિ- करालोककलापेन । १ 'प्रे यद्यपि ल । २ दिनकर निकरालोक શું !

·5
''
છે. ૭. ]
सन्निकर्षादरप्रामाण्यम् ।
४९
ततो न सन्निकर्षसद्भावेऽप्यवश्यं संवेदनोदयोऽस्ति । नापि तदभावेऽभाव
एव, प्रातिभप्रत्यक्षाणामार्षसंवेदनविशेषाणां च तत्कालाऽविद्यमानवस्तुविषयतया सन्निकर्षा-
भावेऽपि समुद्भवात् । तन्न सन्निकर्षस्य साधकतमत्वं साधुत्वसौधाऽध्यासधैर्यमार्जिजत् ।
यं च प्रदीपेन व्यभिचारमुदचीचरः, सोऽपि न चतुरचेतश्चमत्कारचञ्चुः,
प्रदीपस्य मुख्यवृत्त्या करणत्वानुपपत्तेः, नेत्रसहकारितया करणत्वोपचारात् । यथा
चोपचारादर्थव्यवसितौ करणमयम्, तथा स्वव्यवसितावपि । न हि प्रदीपोपलम्भे
प्रदीपान्तरान्वेषणमस्ति । किन्त्वात्मनैवात्मानमयं प्रकाशयतीति क ब्यभिचारः १ तन्न
सन्निकर्षस्यार्थव्यवसिताबसाधकतमत्वमसिद्भम् ॥
अनयैव दिशा कारकसाकल्यादेरप्यर्थव्यवसितावसाधकतमत्वं समर्थनीयम् ।
इति न हेत्वेकदेशासिद्धिः ॥ ५-६ ॥
માટે સક્નિકર્ષના સદ્ભાવમાં અવશ્ય જ્ઞાનોત્પત્તિ થાય છે, એમ અન્વય
વ્યામિ સિદ્ધ થતી નથી. વળી, સનિષના અભાવમાં જ્ઞાનને પણ અવશ્ય
અભાવ હોય એવી વ્યતિરેક વ્યાપ્તિ પણ નથી. કારણ કે–પ્રતિભ પ્રત્યક્ષ અને
અવધિ આદિ આષસ વેદનવિશેષ–યોગીના જ્ઞાનવિશેષ તત્કાલ અવિદ્યમાન પદા-
ર્થોને વિષય કરતા હોવાથી, સન્નિકર્ષ ન હોવા છતા પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રકારે સનિકર્ષની અર્થનિશ્ચયમા સાધતમતા યુક્તિસંગત નથી.
વળી, પ્રદીપ દ્વારા જે વ્યભિચાર કહ્યો તે પણ ચતુર પુરુષને જરાય ચમ-
કાર કરનાર નથી, અર્થાત પ્રદીપ દ્વારા પણ વ્યભિચાર નથી કારણ કે પ્રદીપ
મુખ્યવૃત્તિથી કરણરૂપ ઘટી શકતો નથી, પરંતુ ચક્ષુને સહકારી હોવાથી પ્રદી-
પમાં કરણતાને ઉપચાર થાય છે. વળી, જેમ પ્રદીપ અજ્ઞાનમા ઉપચારથી
કરણ છે, તેવી જ રીતે સ્વનિશ્ચયમાં પણ ઉપચારથી કરણ છે. કારણ કે-પ્રદીપના
જ્ઞાન માટે બીજા પ્રદીપની જરૂર પડતી નથી, પરંતુ પ્રદીપ પોતે જ પિતાને
જણાવે છે. આ પ્રકારે વ્યભિચાર ક્યાં રહ્યો ? અર્થાત્ વ્યભિચાર નથી
પ્રકારે અર્થનિશ્ચયમાં સક્નિકર્ષનું અસાધક્તમત્વ અસિદ્ધ નથી, અર્થાત સનિ-
કર્ષ અથનિશ્ચયમાં સાધતમ નથી જ
આ જ રીતે કારકસાકલ્યા–સામગ્રી આદિ પણ અર્થનિશ્ચયમાં અસાધકતમ છે,
તેનું સમર્થન કરી લેવું અને એ રીતે હેતુની એકદેશથી અસિદ્ધિ જે તમે
જણાવી તે નથી, અર્થાત અમેએ કહેલ હેતુ નિર્દોષ છે.
(१०) तदभावे इति सन्निकर्षाभावे करणमयमिति अयं दीप ।
(टि०) तदभावे इति सन्निकर्षाभावे । प्रातिमेति केवलज्ञानादिसवेदनानाम् । अथमिति
આ
આ
૫-૬
કઢી |
अथ व्यवसायीति विशेषणसमर्थनार्थमाहु-
तद् व्यवसायस्वभावम् , समारोपपरिपन्थित्वात् प्रमाणत्वाद् वा ॥ ७ ॥

·ઉo प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । [ ૬. ૭. $ १ तत्-प्रमाणत्वेन संमतं ज्ञानम् । व्यवसायस्वभाव निश्चयात्मकमित्यर्थः । समारोपः सायविपर्ययानध्यवसायस्वरूपोऽनन्तरमेव निरूपयिप्यमाणः । तत्परिपन्थित्वं तद्विरुद्धत्वम्-यथावस्थितवस्तुग्राहकत्वमिति यावत् । प्रमाणत्वाद् वा तत् तथा- विधम् । वाशब्दो विकल्पार्थः । तेन प्रत्येकमेवामू हेतू प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य व्यवसायस्वभावत्वसिद्धौ समर्थावित्यर्थः । प्रयोगौ तु-प्रमाणत्वाभिमतं ज्ञानं व्यवसायस्वभावम् । समारोपपरिपन्थित्वात् । प्रमाणत्वाद् वा । यत् पुनर्नै न तदेवम् । यथा घटः । प्रोक्तसाधनद्वयाऽधिकरण चेदम् । तस्माद् व्यवसायस्वभावमिति || પ્રમાણ લક્ષણગત (૧ ૨.) વ્યવસાયી વિશેષણનું સમર્થન– તે સમાપનું વિરોધી હેવાથી અથવા પ્રમાણરૂપ હેવાથી વ્યવસાયા ભક છે. હું ૧ તે એટલે પ્રમાણ તરીકે સંમત જ્ઞાન, વ્યવસાયાત્મક એટલે નિશ્ચયાત્મક, સમાપ એટલે સંશય, વિપર્યય અને અનધ્યવસાયરૂપ જ્ઞાન. આ વિશે આગળ કહેવામાં આવશે. સમાપનું પરિપત્થી એટલે સમારોપતુ વિરોધી એટલે કે યથાવસ્થિત વસ્તુનું ગ્રાહક અર્થાત જે પ્રકારની વસ્તુ હોય તે પ્રકારનું તેનું જ્ઞાન. અથવા તે જ્ઞાન પ્રમાણ હોવાથી નિચયાત્મક છે. સૂત્રમાં જે વા' શબ્દ છે, વિકલ્પને જણાવનાર છે. એટલે કે એ પ્રત્યેક હેતુ પ્રમાણ તરીકે સંમત જ્ઞાનને નિશ્ચયાત્મક સિદ્ધ કરવાને સમર્થ છે. અર્થાત બને હેતુઓ સ્વતંત્રપણે જ્ઞાનની નિશ્ચયાત્મકતા સિદ્ધ કરી શકે તેવા છે અનુમાનપ્રયોગે આ પ્રમાણે છે— ૧–પ્રમાણુતરીકે સંમત જ્ઞાન નિચાત્મક છે, કારણ કે તે સમારોપ- સંશયાદિનું વિરોધી છે, જે સમાપનું વિરોધી ન હોય તે નિશ્યાત્મક ન હોય જેમ કે ઘટ, પ્રમાણ તરીકે સ મત જ્ઞાન સમાપનું વિરોધી છે, માટે નિચ- યાત્મક છે. ૨–પ્રમાણ તરીકે સંમત જ્ઞાન નિશ્ચયાત્મક છે કારણ કે તે પ્રમાણ- રૂપ છે. જે પ્રમાણુસ્વરૂપ ન હોય તે નિશ્ચયાત્મક ન હોય જેમ કે ઘટે પ્રમાણુ તરીકે સંમત જ્ઞાન પ્રમાણરૂપ છે, માટે તે નિચાયત્મક છે. ६२ अत्रैकदेशेन पक्षस्य प्रत्यक्षप्रतिक्षेपमाचक्षते भिक्षवः । तथा हि-संहृतसकल- विकल्पावस्थायां नीलादिदर्शनस्य व्यवसायवन्व्यस्यैवानुभवात् पक्षीकृतप्रमाणैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य व्यवसायस्वभावत्वसाधनमसाधीयः । ६३ तटसाधिष्ठम्, यत: केन प्रत्यक्षेण तादृक्षस्य तस्यानुभवोऽभिधीयते ऐन्द्रियण, मानसेन, योगिसत्केन, स्वसंवेदनेन वा ' नाद्येन, तत्रेन्द्रियकुटुम्बस्य व्यापारपराङ्मुखत्वात् । न च द्वितीयेन, तस्येन्द्रियज्ञानपरिच्छिन्नपदार्थानन्तरक्षणसाक्षा- त्कारदक्षत्वात् । न तृतीयेन, अस्मादृशां योगिप्रत्यक्षस्पर्शशून्यत्वात् । योगी तु तथा ·૬, ૭, ] प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । जानातीति कोशपानप्रत्यायनीयम् । नापि तुर्येण यतः-तत् स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाण स्यात् , अनुरूपविकल्पोत्पादकत्वाद् वा ? आधे पक्षे, प्रत्यक्षं क्षणक्षयस्वर्गप्राप- णशक्त्यादावपि प्रमाणतामास्कन्देत् । द्वितीयपक्षोऽप्यक्षम', संहृतसकलविकल्पावस्था- भाविनीलादिदर्शनानन्तरं 'नीलादिरयम्' इत्यर्थोल्लेखशेखरस्यैव विकल्पस्य प्रायेणानुभ- वात् । यत्रापि नीला दिज्ञानं ममोत्पन्नमिति ज्ञानोल्लेखी विकल्पः, तत्रापि ज्ञानमात्रो- ल्लेखित्वादस्य तत्रैव दर्शनस्य प्रामाण्यं स्याद् , न तु तन्निर्विकल्पकत्वे । अपि च, विकल्पस्यापि कथ सिद्भिः स्वसंवेदनप्रत्यक्षादिति चेत् । तस्यापि स्वरूपोपदर्शनमात्रात् प्रामाण्ये तदेव दूषणम् । विकल्पान्तरोपजननात् पुनरनवस्था । तथा च कथं स्वसंवेदनस्य प्रामाण्यसिद्धिः, यतस्तेन बाधा पक्षांशे स्यात् ? હું ૨ બૌદ્ધ– અહી પક્ષના એક દેશમાં પ્રત્યક્ષથી બાધ છે, જેમ કે-સર્વથા વિ૫રહિત અવસ્થામાં નીલાદિ દશનરૂપ પ્રમાણને વ્યવસાયરહિત રૂપે જ અનુ- ભવ થાય છે. માટે પક્ષ તરીકે સ્વીકારેલ પ્રમાણુના એકદેશરૂપ આ પ્રત્યક્ષમાં વ્યવસાયાત્મકતા સિદ્ધ થઈ શકે તેમ નથી હું ૩ જૈન–તમારું આ કથન અત્યંત અસંગત છે, કારણ કે નીલાદિ દર્શન વ્યવસાયરહિત છે”—એવું જ્ઞાન તમોને કયા પ્રત્યક્ષથી છે? શું એન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી, માનસ પ્રત્યક્ષથી, યોગીઓના પ્રત્યક્ષથી કે સ્વસંવેદન પ્રત્યક્ષથી તેને અનુ- ભવ છે? ઍન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી તે નથી, કારણ કે– નિર્વિકલ્પક પ્રત્યક્ષને વિષે ઈન્દ્રિય સમૂહને વ્યાપાર નથી. અર્થાત્ ઍન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી નિવિકલ્પક પ્રત્યક્ષનો અનુભવ માનવ યુક્તિસિદ્ધ નથી. માનસ પ્રત્યક્ષ કે તમારે મતે ઈન્દ્રિયજન્ય જ્ઞાનથી જાણેલ પદાર્થોના અવ્યવહિત બીજા ક્ષણને વિષય કરવામાં કુશળ છે, તે ઍન્દ્રિય પ્રત્યક્ષને વિષય નહિ બનેલ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાન માનસ પ્રત્યક્ષને વિષય ન જ બની શકે યેગી પ્રત્યક્ષ વડે આપણે તે કશું જ જાણતા નથી. “ગી- પ્રત્યક્ષ દ્વારા યોગી નિવિકલ્પક પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરે—એમ કહેવું એ વિશ્વ- સનીય નથી. સ્વસ વેદનથી દશનને વ્યવસાયવધ્ય કહો તે શુ તે સ્વસંવેદન માત્ર સ્વરૂપોપદર્શન કરાવે છે અર્થાત જ્ઞાનનું સ્વરૂપમાત્ર દર્શાવે છે તેથી પ્રમાણ છે ? કે અનુરૂપ–અર્થાત “આ નિર્વિકલ્પ છે એવા વિકલ્પનું ઉત્પાદક હોવાથી પ્રમાણે છે ? સ્વરૂપ પદશન દ્વારા સ્વસ વેદન પ્રમાણરૂપ હોય તો–ક્ષણક્ષય અને સ્વર્ગ પ્રાપણુશક્તિમાં પણ પ્રમાણુ માનવુ પડશે. સારાંશ એ છે કે- બૌદ્ધમતે નીલાદિ વસ્તુ નિર શ છે, તેથી જ્યારે નીલનું પ્રત્યક્ષ થાય ત્યારે તેના સ્વસ વેદનમા તદભિન્ન-નીલસ્વભાવભૂત ક્ષણક્ષયનું પણ પ્રત્યક્ષ થઈ જવું પણ બૌદ્ધો નીલસ્વરૂપનું તે પ્રત્યક્ષ માને છે, પણ ક્ષણક્ષયને અનુમાનથી સિદ્ધ કરે છે તેથી અહી “ક્ષણક્ષય વિષે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુ થઈ જવું જોઈએ એ આપત્તિ આપી છે વળી જ્યારે પિતાના અહિંસાચિત્ત કે દાનચિત્તને સ્વસંવેદનમાં સાક્ષાત્કાર થાય ત્યારે તે ચિત્તમાં અભેદરૂપે પ જોઈએ.

·प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । [, ૭, એવી વાસનાવાળું જે ચિત્ત રહેલ સ્વર્ગ પ્રાપણશકિતને પણ સાક્ષાત્કાર થઈ જવો જોઈએ, કારણ કે- બૌદ્ધો માને છે કે આ બધું ક્ષણિક છે – હોય છે તે સ્વર્ગગમન એગ્ય છે આથી જ્યારે તેવા ચિત્તને સાક્ષાત્કાર થાય ત્યારે તદભિન્ન તેની સ્વર્ગ પ્રાપણશક્તિને પણ સાક્ષાત્કાર થ જોઈએ, પણ શકિત અતીન્દ્રિય હોઈ પ્રત્યક્ષ યોગ્ય નથી, પણ અમેય છે. આથી અહીં આપત્તિ આપી છે કે સ્વર્ગ પ્રાપણશકિતનુ પણ ચિત્તસ્વરૂપ સાથે પ્રત્યક્ષ થતું હોઈ તે વિષે તે પ્રમાણુ થઈ જવું જોઈએ, પણ થતું નથી. જે સ્વર્ગ પ્રાપણશકિતન પ્રત્યક્ષ થતું હોય તે ચાર્વાકની સ્વર્ગવિષેની વિપ્રતિપત્તિને અવકાશ જ ન રહેત. વળી નિરશ વસ્તુ વિષે નિશ્ચય અને અનિશ્ચય એ બે વિરોધી ધર્મો ન હોય. આથી જે નીલને નિશ્ચય હોય તે ક્ષણક્ષયને પણ નિશ્ચય માનવો જોઈએ અને તે જ પ્રમાણે જે અહિસાચિત્ત અને દાનચિત્તના સ્વરૂપને નિશ્ચય હોય છે તેથી અભિન્ન તેની સ્વર્ગ પ્રાપણ શક્તિને પણ નિશ્ચય હેવો જોઈએ. આ પ્રકારે નિરંશવાદી બૌદ્ધને મતે સ્વસ વેદનથી સ્વરૂપ નિશ્ચય માનવામાં ક્ષણક્ષય અને સ્વર્ગ પ્રાપણુશક્તિ વિષે પ્રત્યક્ષના પ્રામાણ્યની આપત્તિ આચાર્ય પ્રસ્તુતમાં આપી છે. અનુરૂપ વિકલ્પોત્પાદક હોવાથી સ્વસંવેદન પ્રત્યક્ષ પ્રમાણરૂપ છે એ બીજો પક્ષ કહે તે–તે યુકિતયુક્ત નથી. કારણ કે- સર્વથા વિકલ્પરહિત અવ- સ્થામાં થનાર નીલાદિ દશન પછી “આ નીલાદિ છે' આવા સ્વરૂપને, અર્થો- લેખની પ્રાધાન્યતાવાળો વિકલ્પ પ્રાય અનુભવાય છે. વળી, જ્યા “મને નીલ જ્ઞાન થયું” આવો વિકલ્પ થાય છે ત્યાં પણ નીલ જ્ઞાન વિષે ઉલ્લેખ છે, પણ તેની નિર્વિકલ્પતાને ઉલ્લેખ નથી, આથી તે વિલ્પ વડે તે જ્ઞાન છે એટલું તે સિદ્ધ થઈ શકશે, એથી એ વિષયમાં સ્વસંવેદન પ્રમાણ બનશે, પણ તેની નિર્વિકલ્પસ્તામાં તે પ્રમાણ નહી બને, કારણ કે–તદનુરૂપ વિકલ્પ થ જ નથી. વળી, વિકલ્પની સિદ્ધિ પણ કઈ રીતે થશે? જો સ્વસવેદન પ્રત્યક્ષથી થતી હોય તે તે– સ્વસ વેદન પ્રત્યક્ષનું પ્રામાણ્ય સ્વરૂપદર્શન માત્રથી છે ? કે બીજા વિકલ્પને ઉત્પન્ન કરવાથી “સ્વરૂપદર્શનમાત્રથી” કહે તે– પ્રથમ કહેલ દેષ-ક્ષણક્ષય અને સ્વર્ગ પ્રાપણુશક્તિમાં પ્રામાણ્યની આપત્તિ – આવશે. બીજા વિકલ્પને ઉત્પન્ન કરવાથી ”—એ બીજો પક્ષ કહો તે- અનવસ્થા દેષ આવશે, અને તેથી સ્વસ વેદન પ્રત્યક્ષના પ્રામાણ્યની સિદ્ધિ કઈ રીતે થશે, જેથી કરીને પક્ષના અશમાં બાધ આવે ? એટલે કે “પ્રમાણરૂપે સમત વ્યવસાયાત્મક છે”—એ અમારે પક્ષ નિબંધ છે. કારણ કે નીલદર્શનને તમે વ્યવસાયશૂન્ય સિદ્ધ કરી શક્યા નથી. (५०) तादृक्षस्येति व्यवसायवन्ध्यस्य । तस्येति नीलादिदर्शनस्य । तस्येन्द्रिय- भानेत्यादि- "इन्द्रियेण परिच्छिन्ने रूपादौ तदनन्तरम् । यद्रूपादि ततस्तत्र मनोज्ञान प्रवर्त्तते ॥" इति इलोकस्तर्कभापासूत्र चाव- સકલ જ્ઞાન - - - ·१ ७. ] प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । ५३ 'स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणा इन्द्रियज्ञानेन समनन्तरप्रत्ययजनित मनोविज्ञानम्' । प्रत्य- क्षमिति स्वसवेदनम् । आस्कन्देदिति यथास्वरूपे । अस्येति विकल्पस्य । तत्रैवेति विकल्पे एव । (टि. ) अत्रैकदेशेनेत्यादि । नीलादीति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य । पक्षीकृतेति पक्षो ज्ञान प्रत्यक्षपरोक्षरूपम् , तस्यैकदेशस्य प्रत्यक्षस्य । तादृक्षस्येति व्यवसायवन्ध्यस्य । तस्येति नीलादिदर्शनस्य । तत्रेति निर्विकल्पकप्रत्यक्षे । इन्द्रियेति न हीन्द्रियाणा घटादिवत्प्रत्यक्ष भवति । तस्येति मानसस्य । "ऐन्द्रियेण परिछिन्ने रूपादौ तदनन्तरं । यद्पादि ततस्तत्र मनोज्ञान प्रवर्तते ।" नापि तुर्येणेत्यादि । तदिति स्वसवेदनम् । अनुरूपेति निर्विकल्पकमिदमिति । आये पक्ष इति । प्रत्यक्ष स्वरूप दर्शयत् क्षणक्षय ज्ञापयेत् । तदाकारोपदर्शनमात्रेण प्रामाण्ये क्षणिकत्वेपि तस्य प्रामाण्यप्रसक्ति । यदि प्रत्यक्ष स्वरूपमुपदर्शयत् प्रमाण तदा मया क्षणक्षयिण परमाणवो गृहीता इत्यस्याप्यात्मस्वरूपोपदर्शन प्रमाणता गच्छेत् । तथा च क्षणिकत्वानुमाने वैफल्यं च स्यात् । तथाहि यथा दानपरिणामचित्तानुभव. स्वसवेदनाध्यक्षलक्षणस्तद्गतं सद्व्यचेतनादिक विषयीकरोति तथा स्वर्गप्रापणसामर्थ्यमपि तत्स्वरूपाव्यतिरिक्तत्वाद् विषयीकुर्यादिति भावार्थ । क्षणक्षयज्ञानात् स्वर्गप्राप्तिः स्याज्जन्तो "क्षणिका सर्वसंस्कारा इत्येवं वासना यका । स मार्ग इह विज्ञेय इति वचनात् । बौद्धाना मतेऽध्यक्षेण क्षणो गृह्यते न तु तत्क्षयो वस्तुनो निरशत्वेनाभिन्नोपि । न च यन्निरशवस्तुप्रभवं ज्ञान तन्निरंशग्राहि । प्रत्यक्षप्रभवविकल्पस्य तद्भावानुपपत्तौ वा हिंसा- विरतिदानचित्तस्वसवेदनाध्यक्षप्रभवनिर्णयेन तद्ग्रहणोपपत्तेनिश्चयविषयीकृतस्य चानिश्चितरूपान्तरा भावात् । स्वर्गप्रापणसामार्थ्यादेरपि तद्गतस्य निश्चयात्तत्र विप्रतिपत्ति –'न स्वर्गों नापि तत्प्राप्तिहेतु कश्चिद्भाव । इत्यादिरूपा चार्वाकादेर्न स्यात् । किन्तु स्वर्गप्रापणसामर्थ्यस्य दानचित्तादमेदात् वस्तु- स्वरूपग्राहिणा च स्वसवेदनाध्यक्षेणानुभवे सद्व्यचेतनत्वादाविव विवादाभावो भवेदिति । क्षण- क्षयस्वर्गप्रापणेत्यादि । बौद्धमते हि नीलाद्यर्थप्रत्यक्ष नीलाद्यर्थमिव तद्गत क्षणक्षयमपि विषयी. करोति । पर नीलाद्यर्थविषये तत्प्रत्यक्ष अनुरूपविकल्पोत्पादकत्वात् वौद्ध प्रमाणमिष्यते क्षणक्षये तु न तत् प्रमाणमनुरूपविकल्पोत्पादकत्वाभावात् । — यत्रैव जनयेदेना तत्रैवास्य प्रमाणता'' इति वचनात् । यत्रैव विषये एना कल्पना जनयेत्तत्रैव विषयेऽस्य प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमित्यर्थ । तथा स्वसवेदनप्रत्यक्ष बौद्धमते स्वगतं क्षणक्षयं सत्त्वचेतनत्वादि च विषयीकुर्वदनुरूपविकल्पो. त्पादकत्वात्सत्वादिविषये प्रमाण प्रतिपाद्यते, क्षणक्षयविषये त्वप्रमाणम् , तदनुसारिविकल्पाजनकत्वात् । तथा हिंसाविरतिचित्तं दानचित्तं च स्वर्गहेतुत्वादिना स्वर्गप्रापणसामर्थ्याद्युपेत बौद्धा मन्यन्ते । तच्च हिंसाविरतिदानचित्तस्वसवेदनप्रत्यक्ष स्वगतसच्चेतनत्वादिकमिव स्वगतस्वर्गप्रापणसामर्थ्यादिकमपि गृह्णाति, गृहीतस्य हि स्वस्वरूपस्य निरशत्वेनागृहीतरूपान्तराभावात् । वौद्धस्तत्स्वसवेदनप्रत्यक्ष सच्चेतनत्वादौ प्रमाण मन्यते, स्वर्गप्रापणसामर्थ्यादिविषये त्वप्रमाणम् , तद्विषये विक्ल्पाजननात् । एव च सति हि यदि स्वरूपोपदर्शनादेव प्रमाणमिष्यते तदा क्षणक्षयविषयेपि स्वर्गप्रापणसामार्थ्यादिविषयेपि च तत् प्रमाण भवेत् , स्वरूपोपदर्शनमात्रस्य तत्रापि सद्भावात् । न च वौद्धै क्षणक्षयादिविषये तत् प्रमाण मिष्यते । तत स्वरूपोपदर्शनादेवेति पक्षोऽपि न युक्त इति भाव ।

·૧૪ प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । [૨, ૭ संहतेति निर्विकल्पकज्ञानावस्थाया भावि यन्नीलादिदर्शनम् । तत्रापीति निर्विकल्पक- सविक्लपकविचारे । ज्ञानमात्रेति निविकल्पकसविकल्पकविचाररहित ज्ञानमात्रम् । अस्येति ज्ञानो- ल्लेखिविकल्पस्य । तत्रैवेति ज्ञानमात्रे । दर्शनस्येति स्वसवेदनप्रत्यक्षस्य । ततः सवेदनप्रामाण्येन 'नीलादिज्ञानं ममोत्पन्न' इति विकल्प एव सिद्धो न तु निर्विकल्पकत्व तस्य, जात्याद्युल्लेखरहिततया निर्देष्ट्रमशक्यत्वात् । तन्निर्विकल्पकत्व इति । स्वसवेदनप्रत्यक्षस्य निर्विकल्पकत्वे । तस्यापीति स्वसवेदनप्रत्यक्षस्य। स्वरूपति क्षणिकन्वोपदर्शनमात्रात् । तदेवेति पूर्वप्रान्त क्षणक्षयस्वर्गप्रापण- शस्त्यादावित्यादि । विकल्पान्तरेति विकल्पान्तरस्यापि कथ सिद्धि १ स्वरूपोपर्शनमात्रात्तदेव दूपणम्, विकल्पान्तरोपजननादनवस्थाऽनया दिशा भावनीयम् । यत इति प्रामाण्यसिद्धे । तेनेति स्वसवेदनेन । ६४ अथ यन्न निर्विकल्पकं तन्नैव विकल्पेन सहोत्पद्यते, यथा-विकल्पो विकल्पा- न्तरण । विकल्पेनापि सहोत्पद्यते च प्रत्यक्षम् । न चेदं न सिपेध साधनम् , गन्धर्वविकल्पदशायामपि गोः साक्षात्करणात् । अन्यथा समयान्तरे तत्स्मरणानुत्य- त्तिप्रसङ्गात्-इत्यनुमानवाधितः पक्षकदेश इति चेत् । तदपि कवलितं कालेन, कालान्तरे स्मरणसद्भावाद् व्यवसायात्मकस्यैव प्रत्यक्षस्य प्रसिद्धेनिर्विकल्पकस्य संस्कार- कारणत्वविरोधात् , क्षणिकत्वादिवत् । $ ૪ બૌદ્ધ– જે નિવિકલ્પક ન હોય તે વિકલ્પ સાથે ઉત્પન્ન ન થાય, જેમ કે– એક વિક્લપ બીજા વિકલ્પ સાથે ઉત્પન્ન થતું નથી, અને પ્રત્યક્ષ તે વિકલ્પની સાથે પણ ઉત્પન્ન થાય છે, માટે તે વિકલ્પરૂપ નહી પણ નિર્વિકલ્પક હેવું જોઈએ. આ હેતુ અસિદ્ધ નથી. કારણ કે–અશ્વવિકલ્પ દશામાં પણ ગાયનું પ્રત્યક્ષ થાય છે. અર્થાત જ્યારે મનમાં અવિકલ્પ ચાલતું હોય તે વખતે પણ ઇન્દ્રિય વડે ગાયને સાક્ષાત્કાર થાય છે. જે અશ્વવિકલ્પાવસ્થામાં ગાયનું પ્રત્યક્ષ ન માને તે કાલાન્તરમા ગોસ્મરણની ઉત્પત્તિ થઈ શકશે નહીં અર્થાત ગેમરણ ઘટશે નહીં. આ પ્રમાણે ઉક્ત અનુમાનથી પ્રમાણુરૂપ જ્ઞાનના વ્યવસાય સ્વભાવના સાધક અનુમાનના પક્ષમાં એક અંશમા બાધ છે. કારણ કે- “પ્રત્યક્ષ” એ નિર્વિકલ્પક હોઈ વ્યવસાયાત્મક નથી, છતા પ્રમાણ તે છે જ. જેન– તમારુ આ કથન કાળને કેળીઓ જ બની ગયું–નાશ પામ્યું, કારણ કે કાલાન્તરમ ગાયનું સ્મરણ થતું હોવાથી તેનું પ્રત્યક્ષ વ્યવસાયાત્મક જ હોવું જોઈએ. કારણ કે– ક્ષણિકવાદિના પ્રત્યક્ષની જેમ નિવિકલ્પક પ્રત્યક્ષ સંસ્કારજનક બની જ ન શકે. અર્થાત્ નીલાભિન્ન કણિકનું નિર્વિકલ્પક પ્રત્યક્ષ છતાં જેમ તે સંસ્કારજનક નથી બનતું, તેમ ગોવિષયક નિર્વિકલ્પક પ્રત્યક્ષ પણ સંસ્કારને ઉત્પન્ન કરશે નહીં. પરંતુ તમારે જ કહેવા પ્રમાણે ગદર્શન પછી સ્મૃતિ તે થાય છે, અને સ્મૃતિ સંસ્કાર વિના સંભવે નહીં, તેથી તેને વ્યવસા- યાત્મક જ માનવું જોઇએ.

·१. ७.] प्रमाणलक्षणम् । (प० न चेदं न सिषेध साधनमिति । नासिद्धम् । गन्धर्वविकल्पदशायामिति अश्वविकल्पावस्थायाम् । क्षणिकत्वादिवदिति क्षणिकत्वादाविव । सप्तम्यर्थे वत् । यथा क्षणि- कत्वादिविषयेनिर्विकल्पकत्वात् ज्ञानं न सस्कारं जनयति एव गोविषयेऽपि न जनयेदित्यर्थ । (टि. ) अथ यन्नेत्यादि । प्रत्यक्षेण पक्षाशस्य बाधेऽसिद्धे परोक्तं तद्बाधकानुमानमाश- शक्य परिहरत्याचार्य । अनुमान चेदम्-प्रत्यक्ष निर्विकल्पम्-व्यवसायवन्ध्यमित्यर्थ , विकल्प सहोत्पद्यमानत्वात् ततो यन्निर्विकल्पकमित्यादि व्यतिरेकव्याप्ति । यदिति प्रत्यक्षं निर्विकल्पम्, विकल्पेण सहोत्पादात् । इदमिति विकल्पेन सहोत्पद्यमानत्वादित्यादि लक्षणम् । न सिषेघेति असिद्धमिति' । गधर्वेति तुरग । साक्षात्करणादिति निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण निष्टङ्कनात् । अन्यथेत्ति साक्षात्करणव्यतिरेके । तत्स्मरणेति गोस्मृत्यनुत्पादप्रसक्त । क्षणिकत्वेति क्षणिकत्वादाविव सप्त- म्यर्थे वति-यथा क्षणिकत्वादिविषये निर्विकल्पकत्वाद् ज्ञान न सस्कारं जनयति एव गोविषयेपि न जनयेदित्यर्थ । अथाभ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्यो निर्विकल्पकादपि प्रत्यक्षाद् गैवादी संस्कारः स्मरणं च समगस्त, न तु क्षणक्षयादौ, तदभावादिति चेत् । तदप्यल्पीयः, भूयोदर्शनलक्षणस्याभ्यासस्य क्षणक्षयादावक्षोदीयसः सद्भावात् । पुन' पुनर्विकल्पो- त्पादरूपस्य चाभ्यासस्य पर प्रत्यसिद्धत्वात् , तत्रैव विवादात् । क्षणभिदेलिमभा- वाभिधानवेलायां क्षणिकप्रकरणस्यापि भावात् । बुद्विपाटवस्य क्षणिकत्वादौ नीलादौ च समानत्वात्, तत्प्रत्यक्षस्य निरंशत्वेन कक्षीकारात् , अन्यथा विरुद्धधर्माध्यासेन तस्य भेदापत्तेः । अर्थित्वस्यापि जिज्ञासितत्वलक्षणस्य क्षणिकवादिन. क्षणिकत्वे सुतरां सद्भावाद् नीलादिवत् । अभिलषितत्वरूपस्य तु तस्य व्यवसायजननं प्रत्य- निमित्तत्वात् , अनभिलषितेऽपि वस्तुनि कस्यापि व्यवसायसंभवात् । ततो नाऽनंश- वस्तुवादिन. क्वचिदेव स्मरणं समगत । तथा च यद् व्यवसायशून्यं ज्ञानं न तत् स्मृतिहेतुः । यथा क्षणिकत्वादिदर्शनम् । तथा चाऽश्वविकल्पकाले गोदर्शनमिति प्रसङ्ग । तथा च तत्स्मृतिहेतुर्न स्याद् । भवति च पुनर्विकल्पयतस्तदनुस्मरणम् । तस्मात् तद् व्यवसायात्मकमिति प्रसङ्गविपर्ययः । एव च स्मरणात् तस्य व्यवसा- यात्मकस्यैव सिद्धेद्यवसायस्य च व्यवसायान्तरण समानकालत्वाभावाद् विकल्पेनापि सहोत्पद्यमानत्वादिति हेतुरसिद्धिबन्धकीसम्बन्धबाधित इति सिद्धम् । . બૌદ્ધ– અભ્યાસ, પ્રકરણ, બુદ્ધિની પટુતા, અને અર્થિવ જેવા કારણોના સહકારને લઈને નિર્વિકલ્પક પ્રત્યક્ષથી પણ ગવાદિ પદાર્થ વિષે સંસ્કાર અને સમરણ સ ગત થઈ શકે છે, પરંતુ ક્ષણક્ષયાદિના પ્રત્યક્ષમાં અભ્યાસાદિ સહકારી કારણે ન હોવાથી સસ્કાર કે સ્મરણને અવકાશ મળતો નથી. १ मिति न मु । २ नीलादौ मुपा ।

·शब्दार्थसंवन्धविचारः । [૨. છે. જેન– તમારુ આ કથન તુચ્છ છે, કારણ કે- ભૂદર્શન રૂપ અભ્યાસ તે ક્ષણક્ષયાદિમા વિશેષ કરીને છે જ, કારણ કે-નીલમા ભૂયોદશન હોય તે તદભિન્ન સ્વભાવમૂત ક્ષણક્ષયનુ ભૂદર્શન પણ હોય જ. અને પુન પુન વિકત્પાદકરૂપ અભ્યાસ તે જેનેને અસિદ્ધ છે, કારણ કે એની વિપત્પાદક્તામાં જ વિવાદ છે. એટલે કે–વિકત્પત્તિ થાય જ એ અમારે મતે આવશ્યક નથી. ક્ષણમા વિનશ્વર સ્વભાવવાળા પદાર્થના કથન સમયે ક્ષણિક વિષેના પ્રકરણને પણ સાવ છે જ, અર્થાત્ પ્રકરણને અભાવ ન હોવાથી પ્રકરણરૂપ સહકારી છે જ બુદ્ધિપાટવ–બુદ્ધિની પટુતા ક્ષણિકતાદિ અને નીલાદિમાં સમાન જ છે, કારણ કે- તમોએ નીલાદિ પ્રત્યક્ષને નિરંશ સ્વીકારેલ છે. જે નિરાશ ન સ્વીકારો તે નીલને વિષે પટુતા અને ક્ષણક્ષયને વિષે અપટુતા એમ બે વિરેાધી ધર્મો માનવા જતા નીલ અને ક્ષણક્ષયમાં અભેદ નહીં પણ ભેદ થઈ જશે. અર્થિવ પણ જિજ્ઞાસિતત્વ અને અભિલષિતત્વરૂપ એમ બે પ્રકારે છે. તેમાં ક્ષણિકવાદીઓના મતમાં ક્ષણિક્તામાં પણ જિજ્ઞાસિત રૂપ અર્થિત્વ નીલાદિની જેમ સુતાં વિદ્યમાન છે, અને અભિલષિત રૂપ અર્થિત્વ તે વ્યવસાયજનના કારણરૂપ છે નહીં, કારણ કે–અનલિષિત પદાર્થમાં પણ કેટલાક પુરુષને વ્યવસાય થાય છે. આ પ્રકારે નિર શવતુવાદીને મતે કોઈ પણ એક જ અશમા સ્મરણ સ ગત થશે નહી. અને તે રીતે જે જ્ઞાન વ્યવસાય રહિત હેય તે ક્ષણિકત્વાદિ દશનની જેમ સ્મૃતિનુ હેતુ નથી અને અવવિકલ્પકાલે થતું ગદશન પણ તમારે મને તેવું જ છે, અર્થાતું વ્યવસાય શૂન્ય છે, તેથી તે ગદશન સ્મૃતિનું કારણ નહીં બને, આ પ્રસંગ છે પરંતુ વિકપ કરનારને તે ગદશનનું અનુસ્મરણ તે થાય જ છે, માટે ગોદશન વ્યવસાયાત્મક જ છે-આ પ્રસ ગવિપર્યય થશે. અને આ રીતે મરણ થતુ હોવાથી ગદશન વ્યવસાયાત્મક જ સિદ્ધ થાય છે. અને એક વ્યવસાય-નિશ્ચય બીજા વ્યવસાય સાથે એક સમયે કદી પણ હિતે નથી માટે “વિકપૂ સાથે ઉત્પન્ન થતું હોવાથી તમારે એ હેતુ સિદ્ધતા દોષથી બાધિત છે એ સિદ્ધ થયું. (५०)तदभावादिति चेदिति अभ्यासप्रकरणबुद्धिपाटवार्थित्वेभ्योऽभावात् । परं प्रतीति मा प्रति। तत्प्रत्यक्षस्येति निर्विकल्पकस्य । क्वचिदेव स्मरणं समगतेति । नीलादावेवाशे, न तु क्षणिक- त्यादौ । यद् व्यवसायशून्यमित्यादि अश्वविकल्पकाले गोदर्शन न स्मृतिहेतुर्व्यवसायशन्यत्वात् । प्रसङ्गविपर्यय इति । यत् स्मृतिहेतुस्तद् व्यवसायात्मक स्मृतिहेतुस्तद् व्यवसायात्मक स्मृतिहेतुश्चाश्वविक्ल्पकाले નમિત અત્ર ૨ વમવિપર્યયનુને વઘાસિઘણું “ગુણસર્વ (टि०)तदभावादिति अभ्यासप्रकरणाद्यभावात् । अक्षोदीयस इति बहुतरस्य । परमित जैन प्रति। तत्रैवति विकल्पोत्पादकन्वे । वुद्धिपाटवस्येति । चोऽप्यर्थे । यादृग् बुद्धिपाटव निर्विकल्पके, क्षणि- कवेपि तागेव, उमयोरपि निरणत्वात् । तत्प्रत्यक्षस्येति नीलप्रत्यक्षस्य । अन्यथेति साशत्वा- श्रीकारे। तस्येति नीलप्रत्यक्षस्य । अथित्वस्येति । अर्थित्व द्विविधम् जिज्ञासितत्वलक्षणम्. अभिल- पितत्वलक्षणं च । तस्येति अर्थित्वस्य । अनिमित्तेति निमित्तनि चयाभावात् । यद्व्यवसायेति। ૧ ક. રંગુ જ ! ! 1 ·૨. ૭ 1 प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । 1 अश्वविकल्पकाले गोदर्शन न स्मृतिहेतु , व्यवसायशून्यत्वात् । प्रसङ्ग इति परेष्टेनानिष्टापादन प्रसन्नः । तथा चेति तस्मादेव सति । तदिति गोदर्शनम् । तदनुस्मरणमिति गोदर्शनस्मरणम् । तदव्य- वसायेति गोदर्शनव्यवसायस्वभावम् । तद्विपयर्य इति पाठे प्रसङ्गविपर्यय. । अश्वविकल्पकालोत्पन्न गोदर्शनं न स्मृतिहेतुरित्यत्र प्रसङ्गानुमाने पक्ष , व्यवसाशून्यज्ञानत्वादिति हेतु । यद्वयवसाय० इत्यन्वय- व्याप्तिदृष्टान्त । तस्येति गोदर्शनस्य । ६५ अथ न व्यवसायस्वभावत्वेन समारोपपरिपन्थित्व-प्रमाणत्वहेत्वोाप्तिर- पाऽपादि, तदभावेऽपि व्यवसायजनकत्वमात्रेण तयोः क्वचिद्भावाविरोधात् । अनुमानं हि व्यवसायस्वभावं सत् समारोपपरिपन्थि, प्रमाणं च । प्रत्यक्षं तु व्यवसाय- जनकमिति को विरोध. ' इति चेत् । इह तावत प्रमाणत्वहेतोर्व्याप्तिरुपदश्यते-प्रमाणं खल्वविसंवादकमवादिषुः सौगता' । अविसवादकत्वं चार्थप्रापकत्वेन व्याप्तम् । अर्थाप्रापकस्याविसंवादित्वा- भावाद् निर्विषयज्ञानवत् । तदपि प्रवर्तकत्वेन व्यापि, अप्रवर्तकस्यार्थाप्रापकत्वात् । तद्वदेव । तदपि विषयोपदर्शकत्वेन व्यानशे, स्वविषयमुपदर्शयतः प्रवर्तकत्वव्यवहार- विषयत्वसिद्धेः । न हि पुरुष हस्ते गृहीत्वा ज्ञान प्रवर्तयति, स्वविषयं तूपदर्शयत् प्रव- तकमुच्यतेऽर्थप्रापकं चेति ॥ $ ૫ બૌદ્ધ –“મારો અને “પ્રભાવ એ બન્ને હેતુની વ્યવસાયમાં સાધ્ય સાથે વ્યામિ યુક્તિયુક્ત નથી, કારણ કે-વ્યવસાયસ્વભાવત્વના અભાવમાં પણ કેઈ સ્થળે માત્ર વ્યવસાયજનકવરૂપ સાધ્ય સાથે પણ ઉપરોક્ત બન્ને હેતુઓ હોય છે. અર્થાત્ કવચિત એવું બને છે કે–જે સ્વય વ્યવસાયાત્મક ન હોય તે પણ સમારેપને વિરોધી અને પ્રમાણે બને છે જેમ કે- અનુમાન એવું છે જે વ્યવસાયાત્મક છે, અને તે સમારોપપરિપત્થી અને પ્રમાણ પણ છે, પર તુ પ્રત્યક્ષ એવું છે જે સ્વય વ્યવસાયાત્મક નથી છતા વ્યવસાયજનક છે, અને સમાપપન્થી અને પ્રમાણ પણ છે અર્થાત પ્રત્યક્ષમાં વ્યવસાયજનકત્વ સાષ્ય સાથે સમાપ- પરિપત્વિ અને પ્રમાણુત્વ હેતુને વ્યાપ્ત માનવામાં કશે વિરોધ નથી. અર્થાત એ બને હેતુઓ વ્યવસાયસ્વભાવત્વ સાથે જ વ્યાપ્ત નથી, પણ વ્યવસાયજનકત્વ સાથે પણ વ્યાપ્ત છે. જેન–અહી બૌદ્ધ મત પ્રમાણે પ્રથમ પ્રમાણ હેતુની વ્યામિ વિષે વિચાર કરીએ છીએ–પ્રમાણ અવિસ વાદક છે એમ સૌગતે કહે છે. અને અવિસ વાદકત્વ અર્થ પ્રાપકત્વ સાથે વ્યાપ્ત છે, એટલે કે જે અર્થપ્રાપક હોય તે અવિસ વાદી હોય કારણ કે જે જ્ઞાન અર્થપ્રાપક નથી તે અવિસ વાદી પણ હેતુ નથી, જે મકે–નિર્વિષયજ્ઞાન. અને અર્થપ્રાપકત્વ પણ પ્રવર્તકત્વ સાથે વ્યાસ છે, કારણ કે-અપ્રવકજ્ઞાન નિર્વિષય જ્ઞાનની જેમ અર્થનુ પ્રાપક હતું નથી, વળી પ્રવર્તકત્વ પણ વિષપદશકત્વ સાથે વ્યાપ્ત છે, કારણ કે– સ્વવિષયને 1 ૩ી મુપ છે ·प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । f, ૭, જણાવનાર જ્ઞાનમાં પ્રવર્તકસ્વરૂપ વ્યવહારની સિદ્ધિ છે. અર્થાત સ્વવિષય જણાવ- નાર જ્ઞાનમાં જ “આ જ્ઞાન પ્રવર્તક છે એ વ્યવહાર થાય છે. કારણ કે–જ્ઞાન પુરુષને હાથથી પકડીને પ્રવૃત્તિ કરાવતું નથી, પણ સ્વવિષયને દેખાડતું હોઈને જ પ્રવર્તક અને અર્થપ્રાપક કહેવાય છે. (५०) अथ न खलु प्रत्यक्षस्य व्यवसायस्वभावतेति कृत्वा समारोपपरिपन्थित्व प्रमाणत्व च । किन्तु व्यवसायजनकमेतदिति तस्य तत्स्वरूपत्वमित्युक्तो को नामात्र विरोध इति चेदिति परागहायामाह सूरि.--इह तावदित्यादि । तद्वदेवेति निर्विषयज्ञानवदेव । (टि०) तदभावेऽपीति व्यवसायस्वभावत्वाभावेपि । तयोरिति समारोपपरिपन्थित्वप्रमाण- त्वहेत्वो सन्दिग्धानेकान्तिकं प्रमाणत्वम् । अविसंवादेत्यादि । यथा बुद्धिपाटवेन परमाणुद्वयं पश्यति तथा क्षणक्षय किं न पश्यति, बुद्धिपाटवस्य तत्रापि विद्यमानत्वात् । यदि च त न पश्यति प्रत्यक्षम्, तर्हि प्रत्यक्षस्य निरंशता विरुध्यति, एकस्य वस्तुन. परमाणुरूपं दृश्य क्षणक्षयित्व चादृश्य इति विरुद्धौ धमो । तदपीति अर्थप्रापकत्वम् । तद्वदेवेति निर्विषयज्ञानवदेव । तदपीति प्रवर्तकत्वम् । तत्रेदं चर्च्यते-किं दर्शनस्य व्यवसायोत्पत्तौ सत्यां विषयोपदकत्वं संजायेत, समुत्पन्नमात्रस्यैव वा संभवेत् । प्राचिकविकल्पे, विकल्पकाले दर्शनस्यैव विनाशात् क्व नाम विपयोपदर्शकत्व व्यवतिष्ठेत १ द्वितीयकल्पनायां पुन:-क्रिमनेन कृतक्षौर- नक्षत्रपरीक्षामायण पश्चात्प्रोल्लसता नीलादिविकल्पेनाऽपेक्षितेन कर्तव्यम् , तमन्तरेणापि विपयोपदर्शकत्वस्य सिदत्वात् । तथा च “यत्रैव जनयेदेनां तत्रैवास्य प्रमाणता' इति राद्धान्तविरोध, व्यवसाय विनैव विषयोपदकत्वसद्भावे प्रामाण्यस्यापि तं विनैव भावात् , तन्मात्रनिमित्तत्वात् तस्य । कथं चैवं क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादावपि दर्शनस्य विषयोपदकत्वं न प्रसज्यते ।। બદ્ધોની આ પ્રકારની જે વ્યક્તિ છે, તેની હવે ચર્ચા કરીએ-વ્યવસાય- વિક૯પ-નિશ્ચયની ઉત્પત્તિ થયા પછી દર્શન વિષપદર્શક બને છે કે દર્શન ઉત્પન્ન થતા ત જ વિષયે પદશક બને છે ? પ્રથમ કલ્પના તે ચેષ્ય નથી કારણ કે– ક્ષણિક સ્વભાવવાળા દર્શનનો વિકલ્પોત્પત્તિકાળમાં નાશ થઈ જાય છે, તો વિપયોપદશકવ ક્યા રહેશે ? દર્શન ઉત્પન્ન થતા જ વિષયપદર્શક બને છે, એવી બીજી કલ્પના સ્વીકારો તે-મુંડન કરાવ્યા પછી નક્ષત્ર કેઈ પૂછતુ નથી તેવી રીતે વિષયો પદશકતારૂપ કાર્ય સિદ્ધ થઈ ગયા પછી ઉત્પન્ન થનાર નીલાદિ વિકલ્પની તે વિષપદક્તામાં શા માટે અપેક્ષા રાખે? અર્થાત અપેક્ષા નથી જ, તે પછી જે વિષયમા દશન વિકલ્પને ઉત્પન્ન કરે તેમાં જ દર્શનની પ્રમાણતા છે એ તમારા સિદ્ધાતમાં વિરોધ આવશે, કારણ કે-વ્યવસાયોત્પત્તિ- વિકત્પત્તિ વિના જ વિષપદતાને સદ્ભાવ દર્શનમાં છે, એટલે પ્રામાણ્યને પણ અદ્વાવ વિકલ્પોત્પત્તિ વિના જ થઈ જશે, કારણ કે-દશનનું પ્રામાણ્ય વિપાપ- ·१.७.] प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । 2 દશક્તાને લીધે છે, અને વિષયો પદશક્તા તે દર્શનની ઉત્પત્તિ થતાં જ તમે માની છે અને જો આમ હોય તે-ક્ષણક્ષય અને સ્વર્ગ પ્રાપણુશક્તિ આદિમાં પણ દશનની વિષચોપદશકતા સિદ્ધ કેમ નહીં થાય? અર્થાત્ સિદ્ધ થશે. (प०) व्यक्सायोत्पत्ताविति विकल्पोत्पत्तौ । यत्रैवेत्यादि श्लोकार्द्ध ग्रन्थेऽस्ति अपराद्ध गुरुमुखालिख्यते-"अभ्यासपाटवापत्तितारतम्यादिभेदत ।" यत्रैव च एनां कल्पनाम् अस्य निर्विकल्पकदर्शनस्य । व्यवसायं विनैवेत्यादि । अत्र पातनिका-नन्यस्माभि प्रमाणतेत्युक्तम् , भवाच विषयोपदर्शकत्वं व्यवस्थापयतीति कोऽय न्याय इत्येवरूपा । (टि०) तत्रेदमित्यादि । दर्शनस्येति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य । व्यवसायेति विकल्पोत्पत्तौ । तमन्तरेणेति नीलादिविकल्प विना । यत्रैवेत्यादि । "अभ्यासपाटवासत्तितारतम्यादिमेदत ।" इति पूर्वार्धम् । एनामिति सवृति विकल्पम् । यदुक्त “अनिरूपिततत्त्वार्था प्रतीति संवृतिर्मता" । अस्येति निर्विकल्पकस्य । तसिति विकल्पम् । तन्मात्रेति विषयोपदर्शकत्वमानहेतुत्वात् । तस्येति प्रामाण्यस्य । अथाध्यवसानपर्यवसानो व्यापारो दर्शनस्य-इत्यध्यवसायव्यापारवत एवास्य विषयोपदर्शकत्वमवतिष्ठते, न पुनस्तमन्तरेणेति चेत् । तदप्यल्पम्, निर्विकल्पककार्यत्वेन व्यवसायस्य ततो भिन्नकालत्वात् तेन तस्य व्यापारवत्त्वानुपपत्ते । अस्तु वैतत् । तथापि तद्व्यापारभूतोऽसौ व्यवसायो दर्शनगोचरस्योपदर्शकः, अनुपदर्शको वा स्यात् यधुपदर्शकः, तदा स एव तत्र प्रवर्तकः प्रापकश्च स्यात् । ततोऽपि संवादकत्वात् प्रमाणम्, न पुनस्तत्कारणीभूयमाभेजानं दर्शनम् । अथानुपदर्शकः, कथं दर्शनं तज्जन- नात् स्वविषयोपदर्शकम्, अतिप्रसङ्गात् , संशयविपर्ययकारणस्यापि तस्य स्वविषयो- पदर्शकत्वापत्ते. १ दर्शनविषयसामान्यव्यवसायित्वाद् विकल्पस्य तज्जनकं दर्शनं स्व- विषयोपदर्शकम्, नेतरदिति चेत् । तदशस्यम्, दर्शनविषयसामान्यस्यान्याऽपोहलक्ष- णस्यावस्तुत्वात् , तद्विषयव्यवसायजनकस्य वस्तूपदर्शकत्वविरोधात् । બૌદ્ધ-દર્શનને વ્યાપાર અધ્યવસાય સુધી છે, માટે અધ્યવસાયરૂપ વ્યાપારવાળું જ દર્શન વિષપદેશક છે, પરંતુ અધ્યવસાયાત્મક વ્યાપાર વિનાનું દશન વિષપદશક નથી. જૈન-આ न-मा ५२२५२ नथी. २६-२मध्यवसाय-व्यवसाय-वि८५ निवि- કલ્પના કાર્યરૂપ હોવાથી નિર્વિકલપકથી ભિન્નકાલીન છે, માટે નિર્વિકલપકને વ્યવસાય વડે વ્યાપારવાળું કહી શકાય નહીં. અથવા એમ હોય તે પણ એ દર્શનના વ્યાપારરૂપ વ્યવસાય દર્શનના વિષયને ઉપદેશક છે કે અનુપ- દર્શક છે ? જે ઉપદેશક હોય તે વ્યવસાય જ દર્શનવિષયમાં પ્રવર્તક અને પ્રાપક થશે, અને એ રીતે સ વાદક હોવાથી વ્યવસાય જ પ્રમાણે થશે પરંતુ વ્યવ- સાયના કારણરૂપ દશન તો પ્રમાણ નહીં થાય. અનુપદશક હેય તે-વિકપને १ तदत्यलम्-मुपा.

·६० प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । [ १. ७. ઉત્પન્ન કરવાથી દર્શન વિષપદેશક કઈ રીતે થઈ શકશે? કારણ કે-સંશય અને વિપર્યયના કારણરૂપ જે દશન છે, તેમા પણ સ્વવિષયોપદર્શક્તાની આપત્તિરૂપ અતિપ્રસંગ આવશે કારણ કે-દશનજન્ય વિકલ્પ એ વિષપદર્શક ન હોય છતાં દર્શન સ્વવિષયે દશક બનતું હોય તે સંશયાદિજ્ઞાનનું જનક દર્શન પણ વિષયપદશક બની જશે, અને પ્રમાણ થઈ જશે બોદ્ધદશનને વિષય બનેલ વસ્તુના સામાન્ય વ્યવસાય વિકલ્પ કરે છે, તેથી તેવા વિકલ્પનું જનક દર્શન સ્વવિષપદેશક કહેવાય પણ તેથી અન્યથા હોય તે નહીં. એટલે કે-જે દશને એ પ્રકારને વિકલ્પ ઉત્પન્ન કર્યો ન હોય તે સ્વવિધ પદક બને નહીં અર્થાત્ સંશયજનકદર્શન તે પ્રકારને વિકલ્પ કરતું નથી પણ સ શયજ્ઞાન પેદા કરતું હોઈ સ્વવિષપદેશક કહેવાય નહીં. જૈનનમારું આ કથન પ્રશસ્ય નથી, કારણ કે-દર્શનવિષયનું સામાન્ય એ અન્યાપોહ-વ્યાવૃત્તિરૂપ હોવાથી અવસ્તુ છે, માટે સામાન્યને વિષય કરનાર વિકપનું ઉત્પાદક દશન વસ્તુનું ઉપદર્શક બની શકશે નહીં. કારણ કે–તેણે અવસ્તુને વિષય કરનાર વિકલ્પને ઉત્પન્ન કર્યો છે. (प०) तत इति दर्शनात् । तेनेति व्यवसायेन । तस्येति निर्विकल्पकस्य । तत्कारणी. भूयमिति तत्कारणत्वम् । आमेजानमिति प्राप्तम् । तस्येति दर्शनस्य । स्वविपयोपदर्श- कत्वापत्तेरिति । 'संशयितस्थाणुपुरुपरवलक्षणः स्वविषय । दर्शनविषयसामान्यव्यव- सायित्वादिति । दर्शनविषयसामान्य व्यवस्यतीत्येवशील तस्य भावस्तस्मात् । तज्जनक- मिति विकल्पजनकम् । (टि.) अस्येति दर्शनस्य। तमिति अध्यवसायम् । तेनेति निर्विकल्पकेन । तस्येति व्यवसा- यस्य । तधापारेति दर्शनव्यापारस्वरूप । स एवेति व्यवसाय । तति दर्शने । तत्कारणीति विकल्पस्य कारणभाव भजमानम् । संशयेत्यादि । तस्येति निर्विकल्पकस्य । दर्शनविपयेति दर्शनस्य योऽसौ विषयस्तस्य यत्सामान्यं तत्र वर्तित्वात् । तज्जनकमिति व्यवसायोत्पादकम् । दर्शनेति दर्शनस्य विपयो घटादिस्वलक्षण तस्य यत्सामान्यं तस्य । तद्विपयेति सामान्य- गोचरविकल्पोत्पादकस्य दर्शनस्य अथ दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणाद् वस्तूपदर्शक एव व्यवसाय इति चेत् । नन्वे- कीकरणमेकरूपतापादनम, एकत्वाध्यवसायो वा । प्राचि पक्षे, अन्यतरस्यैव सतत्त्वं स्यात् । द्वितीये तु, उपचरितमेवानयोरैक्यम् । तथा च कथमेप व्यवसायो विप- योपदर्शक स्यात् । न हि घण्ड कुण्डोनीत्वेनोपचरितोऽपि पयसा पात्री पूरयति । किञ्च, तदेकत्वाध्यवसायो दर्शनेन, विकल्पेन, ज्ञानान्तरेण वा भवेत् । नायेन, दर्शनश्रोत्रियस्याध्यवसायश्वपाकसंस्पर्शासंभवात् । न च तस्य विकल्प्यं विष- यतामेति । न द्वितीयेन, विकल्पकौणपस्य दृश्यदागरथिं गोचरयितुमपर्याप्तत्वात् । नापि तृतीयेन, निर्विकल्पकसविकल्पकविकल्पयुगलानतिक्रमेण दृश्यविकन्प्यद्वयविषय- १ पल ल । २ ण विल । ३ तस्या ल ।

·૨. ૭, 3 प्रमाण व्यवसायात्मकम् । त्वविरोधात् । न च तदुभयागोचरं ज्ञानं तदुभयैक्यमाकलयितुं कौशलमालम्बते । तथा- हि-यद् यद् न गोचरयति, न तत् तदैक्यमाकलयितु कुशलम् । यथा-कलशज्ञानं वृक्षत्वमिंगपात्वयोः । तथा च प्रकृतमिति । तन्न व्यवसायजननात् प्रत्यक्षस्य प्रामा- ण्यमुपपादकम् । બૌદ્ધ–દૃશ્ય-વસ્તુ, અને વિક–અવસ્તુ, એ બન્નેનું એકીકરણ કરવાથી વ્યવસાય વસ્તુને ઉપદેશક બની જ શકે છે. જૈન-આ એકીકરણ એટલે એકરૂપતાપાદન અર્થાતુ બન્નેની એકરૂપતા કરી દેવી તે છે કે એકત્વવ્યવસાયરૂપ, અર્થાત્ બન્નેને એક જાણવા એ છે ? એકીકરણ એટલે એકરૂપતાપાદન હોય તે-બેમાથી કઈ એકનું જ સ્વરૂપ રહેશે પર તુ બીજાનું નહીં રહે. એકીકરણ એટલે એકત્વાધ્યવસાય હોય તે-દશ્ય અને વિધ્યનું અજ્ય ઉપચરિત–ઉપચારવાળું થયું, તો એકત્વાધ્યવસાય, એ વિષયો- પદશક કઈ રીતે થશે ? કારણ કે–ગાય તરીકે ઉપચાર કરવા માત્રથી સાંઢ કાઈ દૂધનુ વાસણ ભરી દેતું નથી. વળી, દશ્ય અને વિકલવ્યના એકત્વને અધ્યવસાય દશનથી થાય છે કે વિકલ્પથી કે કઈ બીજા જ્ઞાનથી થાય છે ? દશનથી તે થાય નહીં, કારણ કે- દશનરૂપ શ્રોત્રિય-વૈદિકબ્રાહ્મણ અધ્યવસાયરૂપ ચાંડાળને સ્પર્શ કરે એ સ ભવ જ નથી, કારણ—કે—દશન નિવિકલ્પ હોઈ કદી અધ્યવસાયરૂપ હેતું જ નથી, અને તે વિકશ્યને વિષય પણ કરતું નથી અને જે વિષય ન કરે તે દશ્ય અને વિકથ્યને એકવાધ્યવસાય દર્શન કેવી રીતે કરે ? વિકલ્પથી પણ એકવાધ્યવસાય થાય નહી, કારણ કે-વિકલ્પરૂપ રાક્ષસ દશ્યરૂપ રામને કબજે કરવા- વિષય કરવામાં અસમર્થ છે, તે એકવાધ્યવસાય કેવી રીતે થાય ? જ્ઞાનાન્તરથી પણ એકત્વાધ્યવસાય થાય નહીં, કારણ કે એ જ્ઞાનાન્તરને નિવિકલ્પ માનવામાં આવે કે સવિલ્પ માનવામા આવે તે પણ તે દશ્ય અને વિષ્ણુ એ બન્નેને તે વિષય કરી શકે જ નહીં, અને બન્નેને વિષય કર્યા વિના એકવાધ્યવસાય સંભવશે જ નહી. તે માટે અનુમાન પ્રવેગ આ પ્રમાણે છે-જે જ્ઞાન જે પદાર્થને વિષય કરતુ નથી તે જ્ઞાન તે પદાર્થનું ઐક્ય કરવામાં કુશળ–સમર્થ હેતુ નથી, જેમકે–ઘટજ્ઞાન એ વૃક્ષ અને શિશપાને વિષય કરતું નથી, તેથી વૃક્ષ અને શિશપાનું એકત્ર કરવાને સમર્થ પણ નથી, એ જ રીતે દશ્ય અને વિકને વિષય નહિ કરનારુ જ્ઞાન પણ દશ્ય અને વિષ્ણુનો એકત્વાધ્યવસાય કરવા સમર્થ નથી. આ પ્રકારે વ્યવસાયજનક હોવાથી પ્રત્યક્ષમા પ્રામાણ્ય યુકિતપૂર્વક સિદ્ધ થઈ શકતુ નથી. (५०) दृश्यविकल्प(कल्प्य)योरिति दर्शनविषयविक्ल्पविषययो । निर्विकल्पकसविकल्पकयुगलानतिक्रमेणेत्यादि । 'यद्धि ज्ञानान्तरं परिकल्प्यते तन्नि- विकल्पकं पा भविष्यति सविकल्पक वा भविष्यति । एतद् युगलं नातिकामति । निर्विकल्पकं चेत् , दृश्य विषय । सविकल्पक चेत् , तर्हि विकल्प्य विषय. । ૧ દિશાં સુ .

·. , ६२ प्रमाणं व्यवसायात्मकम् । [१ ७. (टि०) अन्यतरस्येति द्वयोर्मध्याटेकस्य । सतत्त्वमिति स्वरूप न द्वितीयस्य विरोधात् । एप इति उपचरितैकत्वाध्यवसाय । किञ्च तदेकेति तयो दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणम् । न च तस्येति दर्शनस्य । विकल्प्यमिति वस्तु । तदुभयेति तत् दृश्यविकल्प्योभयमगोचरोऽ- विपयो यस्य । तथाहीत्यादि । यदिति ज्ञानं कर्तृ । यदिति वस्तु । कथं चैतत् क्षणक्षयस्वर्गप्रापणशक्त्यादाचप्यनुरूपं विकल्पं कदाचिद् नोत्पा- पादयति । स्वविकल्पवासनावलसमुज्जृम्भमाणामणिकत्वादिसमारोपानुप्रवेशादिति चेत् । तदपेशलन् , नीलादावपि तद्विपरीतसमारोपप्रसक्ते । कथमन्यथा विरुद्धधर्माध्यासात तद्दर्शनभेदो न भवेत् । न ह्यनंशं दर्शनं क्वचित् समारोपाक्रान्तं, क्वचिन्नेति वक्तुं युक्तम् । अथ तत्तद्व्यावृत्तिवशादनशस्यापि दर्शनस्य तथा परिकल्पनाददोषः, समा- रोपाक्रान्तेभ्यो हि व्यावृत्तमसारोपाक्रान्तम् , असमारोपाक्रान्तेभ्यस्तु व्यावृत्तं समा- रोपाक्रान्तं तदुच्यत इति । तदप्यसूपपादम् , यतो व्यावृत्तिरपि वस्त्वंशं कञ्चिदाश्रित्य कल्प्येत, अन्यथा वा ? अन्यथा चेत् , चित्रभानुरप्यचन्द्रव्यावृत्तिकल्पनया चन्द्रतामा- द्रियेत । वस्त्वंगाश्रयणपक्षे तु सिद्धो विरुद्धधर्माध्यासः । तथाहि-तद्दर्शनं येन स्वभा वेन समारोपाक्रान्तेभ्यो व्यावर्तिष्ट, न तेनैवाऽसमारोपाक्रान्तेभ्योऽपि, येन चाऽमीभ्यो व्यावर्तत, न तेनैव तेभ्योऽपि, तयोयोरपि व्यावृत्तयोरैक्यापत्तेः । यदि पुनः स्व- भावभेदोऽपि वस्तुनोऽतत्स्वभावव्यावृत्त्या कल्पित एवेति मतम्, तदा कल्पितस्वभावान्तर- कल्पनायामनवस्था स्थेमानमास्तिघ्नुवीत । ततो न व्यवसायजननादस्य प्रामाण्यम- नुगुणम्, किन्तु व्यवसायस्वभावत्वादेव । एवं प्रामाण्यसहचरं समारोपपरिपन्थित्वमपि वाच्यम् ||७|| વળી, એ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાન ક્ષણક્ષય અને સ્વર્ગ પ્રાપણશક્તિમાં પણ કઈ વખત અનુરૂપ વિકલ્પને શા માટે ઉત્પન્ન કરતુ નથી ? બૌદ્ધ–ક્ષણિકાદિ વિષે અનાદિકાલીન વાસનાના બળથી ઉત્પન્ન થનાર આ અક્ષણિકાદિરૂપ છે એ સમારેપ-બ્રાનિ થઈ જવાના કારણે ક્ષણક્ષય અને સ્વર્ગ પ્રાપણશક્તિ વિષે નિર્વિકલ્પજ્ઞાન અનુરૂપ વિકલ્પ ઉત્પન્ન કરી શકતું નથી. જૈન–આ ચગ્ય નથી, કારણ કે-ક્ષણિકત્વથી અભિન્ન એવા નીલાદિના દર્શનમાં પણ નીલાદિ વિષે વિપરીત સમાપ–ભ્રાન્તજ્ઞાનને પ્રસંગ આવશે, અને એમન માને તે–એટલે કે–નીલાદિમાં સમાપ નથી અને ક્ષણક્ષયાદિમાં સમાપ છે, એમ માનો તે વિરુદ્ધધર્મને અધ્યાસ થવાથી દર્શનમાં ભેદ કેમ નહીં થાય ? અર્થાત સમારોપ વિનાનું અને સમાપવાળું એમ બે દર્શન માનવા પડશે, કારણ કે–નિરંશ—અખંડ નીલાદિદશન કોઈ એક વિષયમાં સમા- રોપથી આકાન અને બીજા કોઈ વિષયમાં સમારોપથી અનાકાત છે, એમ કહેવું તે તે યુક્ત नथी. ---. ----- +4 - T ·૬ = 1 समारोपलक्षणम् । બૌદ્ધ–દન નિરંશ હોવા છતાં તેમાં તે તે વ્યાવૃત્તિના બળથી તે તે પ્રકારની કલ્પના કરવામાં આવતી હોઈ તેમાં કઈ દોષ નથી, કારણ કે- એક જ દશન સમારપાકાતથી વ્યાવૃત્ત હોવાથી અસમારોપકાન્ત કહેવાય છે. અને અસમારોપકાન્તથી વ્યાવૃત્ત હોવાથી સમારપાકાન્ત કહેવાય છે. આમ વ્યાવૃત્તિના ભેદને કારણે નિરશદર્શનમા સમારોપ અને અસમારેપ ઘટી શકે છે જેન–આ ઘટના પણ યુક્તિયુક્ત નથી, કારણ કે વ્યાવૃત્તિભેદ પણ કોઈ વસ્તુના અશની અપેક્ષા રાખીને છે કે અપેક્ષા વિના છે? વ્યાવૃત્તિ જે વત્વશની અપેક્ષા રાખતી ન હોય તે–અચન્દ્રથી વ્યાવૃત્ત ચિત્રભાનુ–અગ્નિ ચન્દ્રતાને પામશે અર્થાત તે અગ્નિ પણ ચન્દ્ર કહેવાશે. અને જે વસ્તુના અ શની અપેક્ષા હોય તે વિરુદ્ધધર્મને આશ્રય થયે. તે આ પ્રમાણે--નીલાદિરશન જે સ્વભાવ દ્વારા સમારપાકાન્ત વસ્તુના અશોથી વ્યાવૃત્ત છે, તે જ સ્વભાવ દ્વારા અસમારેપા- કાન્ત વસ્તુના અંશોથી વ્યાવૃત્ત નથી, અને જે સ્વરૂપે અસમારે પાકાન્ત વસ્તુના અશથી વ્યાવૃત્ત છે, તે જ સ્વરૂપ સમારે પાકાન્ત વસ્તુના અશથી વ્યાવૃત્ત નથી કારણ કે– એક જ સ્વભાવ વડે વ્યાવૃત્તિ માનવામા આવે તે–તે બને વ્યાવૃત્ત વસ્તુઓ એક બની જશે. વળી વસ્તુના સ્વભાવભેદને પણ અસ્વભાવરૂપ વ્યાવૃત્તિને કારણે કલ્પિત જ માનવામાં આવે તે–આ પ્રકારે કલ્પિત સ્વભાવાન્તરની કલ્પનામા અનવસ્થા આવશે આ પ્રકારે વ્યવસાયને ઉત્પન્ન કરવાથી નિર્વિકલ્પક પ્રત્યક્ષમા પ્રામાણ્ય છે એમ કહેવું ગ્ય નથી, પરંતુ “વ્યવસાયસ્વભાવાત્મક હોવાથી જ પ્રત્યક્ષમાં પ્રામાણ્ય છે એમ કહેવુ, એ યુક્તિસ ગત છે. આ જ પ્રમાણે પ્રામાણ્યના સહચર સમારો૫૫રિપસ્થિત્વ ને કારણે પણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણને વ્યવસાય સ્વભાવરૂપ કહેવું જોઈએ. ૫ ૭ | (५०) स्वविकल्पवासनावलसमुज्जम्भमाणेत्यादि । 'मदीयेय योषिद्' 'अहमेनामुद्व- क्ष्यामि' 'अहमेनामुपभोक्ष्ये' इत्यादि । तथा परिकल्पनादिति साशत्वपरिकल्पनात् ।।७।। (टि०)कथं चैतदिति निर्विकल्पकम् । स्वविकल्पेति स्वविकल्पार्थमनाद्यविद्यावलेनोल्लसमानो योऽक्षणिकत्वादिसमारोपो भ्रान्तिज्ञान तस्यानुप्रवेशात् । नीलादावपीति निर्विकल्पकदर्शनेऽपि । तद्विपरीतेति नीलादिदर्शनाद्विपरीतो विकल्पस्तस्य । कथमन्यथेति नीलादौ क्षणक्षयादौ चेत्समा- रोपानुप्रवेशो न तुल्य । तद्दर्शनेति नीलादिदर्शनम् । अथ तत्तद्वयावृत्तीति अन्यापोह- सामर्थ्यात् । तथेति मेदपरिकल्पनात् । अदोष इति भेदस्य । वस्त्वंशमिति दर्शनम् । ततो • न व्यवसायेति विकल्पोत्पादकत्वात् । अस्येति निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य ॥७॥ समारोपपरिपन्थित्वादित्युक्तमिति समारोपं प्ररूपयन्ति- अतस्मिस्तदध्यवसायः समारोपः ॥८॥ अतत्प्रकारे पदार्थे तत्प्रकारतानिर्णयः समारोप इत्यर्थः ॥८॥ પૂર્વસૂત્રમાં “સમારેપનુ વિધી એમ કહેવામા આવ્યું છે એટલે “સમાપનું હવે નિરૂપણ કરે છે– આતમાં તલ્બકારને અધ્યવસાય તે “સમારે છે. ૮ મ ન ·विपर्ययनिरूपणम् । [ १. ९-१६ - -- - તે પ્રકારનું જે ન હોય તેમ તે પ્રકારનો નિર્ણય કરે તે સમારે उवाय छे ॥ ८॥ अथैनं प्रकारतः प्रकटयन्ति- स विपर्ययसंशयानध्यवसायभेदात् त्रेधा ॥९॥ उत्तानार्थमदः ॥९॥ સમારોપના પ્રકારનું પ્રકટન– સમારેપના ત્રણ ભેદ છે–૧ વિપર્યય, ૨ સંશય અને ૩ અનધ્યવસાય છે આ સૂત્રનો અર્થ સ્પષ્ટ છે ૯ अथोद्देशानुसारेण विपर्ययस्वरूपं तावत् प्ररूपयन्ति-- विपरीतैककोटिनिष्टडून विपर्ययः ॥१०॥ ३१ विपरीताया अन्यथास्थिताया एकस्या एव कोटेवस्त्वंशस्य निष्टङ्कनं नि यनं विपर्यय इति ॥१०॥ ઉદ્દેશના અનુસારે પ્રથમ વિપર્યયનું સ્વરૂપ નિરૂપવામા આવ્યું છે હું ૧ વિપરીત એવી એક કેસિનો નિર્ણય કરવો તે વિપર્યય છે. ૧૦. વિપરીત એટલે કે અન્યથારૂપે રહેલ એક જ કોટિ એટલે વસ્તુને એક , અશ. તેને નિર્ણય કરે તે વિપર્યય છે. ૧૦ (टि०)- अथोद्देशेति । उद्देश समासतो निर्देशो व्यासत । अत्रोदाहरन्ति- यथा शुक्तिकायामिदं रजतमिति ॥११॥ ६ १. यथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, अग्रेऽपि सर्वत्र । शुक्तिकायामरजताकारायाम् 'इदं रजतम्'इति रजताकारतया ज्ञानं विपर्ययो विपरीतख्यातिरित्यर्थः । इतिशब्द उल्लेखार्थः अग्रेऽपि । उदाहरणसूत्रं चेटम्-अन्येषामपि प्रत्यक्षयोग्यविषयविपर्ययाणां पीतशङ्खज्ञाना- दीनाम्, तदितरप्रमाणयोग्य विषयविपर्ययाणां हेत्वाभासादिसमुत्थज्ञानानां चोपलक्षणार्थम् । $२ अत्र विवेकाख्यातिवादी वदति 'विवादास्पदम्-इदं रजतम्'इति प्रत्ययो न वैपरीत्येन स्वीकर्तव्य , तथा विचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वात् । यद् यथा विचार्यमाणं नोपपद्यते, न तत् तथा स्वीकर्तव्यम्, यथा-स्तम्भ' कुम्भरूपतयेति । न चेदं साधनमसिद्धिमधारयत् । तथाहि-किमिटं प्रत्ययस्य वैपरीत्यं स्यात्-अर्थ- क्रियाकारिपदार्थाप्रत्यायकत्वम् , अन्यथा प्रथनं वा । आधे भेदे, विवादास्पदप्रत्ययप्रत्या- यिते पदार्थे किमर्थक्रियामात्रमपि नास्ति, तद्विशेपसाध्या वा सा न विद्यते - नाद्य पक्ष', .

·६५ 2 ८ १. ११ ] विपर्ययनिरूपणम् । शुक्तिसाध्यायास्तस्या भावात् । द्वितीये तु ज्ञानकाले सा नास्ति, कालान्तरेऽपि वा ज्ञानकाले तावत् तथ्यकलधौतबोधेऽपि कापि सा नास्त्येव । कालान्तरे तु प्रचुरतरसमीर- समीरणाशुव्यपायिपयोवुवुदवोधेऽपि सा न विद्यत एव । तन्नार्थक्रियेत्यादिपक्षः क्षेमकारः । तत्पुरस्सरपक्षे तु, तथाविधवैपरीत्यं तस्य स्वेनैव, पूर्वज्ञानेन, उत्तरज्ञानेन वाऽवसी- येत । न स्वनैव, तेन स्वस्य वैपरीत्यावसाये प्रमातुः प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । अथ पूर्वज्ञानेन , किं स्वकालस्थेन, तत्कालस्थेन वा । नाथेन, तत्काले वैपरीत्यास्पदसंवेदनस्यासत्त्वात् । नापि द्वितीयेन, ज्ञानयोर्योगपद्यासंभवात् । अथोत्तरज्ञानेन, तत्किं विजातीयम् सजातीयं वा स्यात् ? विजातीयमप्येकसन्तानम्, भिन्नसन्तानं वा । भेदद्वयेऽपि घटज्ञानं पटज्ञानस्य वैपरीत्यावसायि भवेत् । सजाती- यमप्येकविषयम् , भिन्नविषयं वा । एकविषयमप्येकसन्तानम्, भिन्नसन्तानं वा ? द्वय मपीदं संवाददत्तहस्तावलम्वं कथ वैपरीत्याववोधधुराधौरेयतां दधीत । भिन्नविषयम- प्येकसन्तानम्, भिन्नसन्तानं वा १ उभयत्रापि पटज्ञान पटान्तरज्ञानस्य तथा भवेत् । अथ न सर्वमेवोत्तरज्ञानं प्राक्तनस्याऽन्यथात्वावबोधबद्धकक्षम् , किन्तु यदेव बाधकत्वे- नोल्लसति । ननु किमिदं तस्य तद्बाधकत्वम्-तदन्यत्वम् , तदुपमर्दकत्वम् , तस्य स्वविषये प्रवर्तमानस्य प्रतिहन्तृत्वम् , प्रवृत्तस्यापि फलोत्पादप्रतिबन्धकत्वं वा ? प्राचि पक्ष, मिथ्या- ज्ञानमपि तस्य बाधकं स्यात्, अन्यत्वस्योभयत्राऽविशेषात् । द्वितीये घटज्ञानं पट- ज्ञानस्य बाधकं स्यात् , तस्यापि तदुपमर्दैनोत्पादात् । तृतीये, न प्रवृत्तिस्तस्य तेन प्रतिहन्तुं शक्या, यत्र क्वचन गोचरे प्रागेव प्रवृत्तत्वात् । तुरीयेऽपि, न फलोत्पत्ति- स्तस्य तेन प्रतिबन्धु पार्यते, उपादानादिसंविदोऽपि प्रथममेव समुत्पन्नत्वात् । किञ्च, विपरीतप्रत्यये रजतमसच्चकास्ति, सद् वा ? असच्चेत् । असल्यातिरेवेयं स्यात् । सच्चेत् । तत्रैव, अन्यत्र वा ? यदि तत्रैव, तदा तथ्यपदार्थख्यातिरेवेयं भवेत् । अन्यत्र तु सत. कथ तत्र प्रतीति , पुरस्सरगोचर एव चक्षुरादेापारात् ? दोषमाहात्म्या- दिति चेत् । न, दोषाणामिन्द्रियसामर्थ्यकदर्थनमात्रचरितार्थत्वेन विपरीतकार्योत्पत्ति प्रत्यकिञ्चित्करत्वात् । ततस्तथा विचार्यमाणस्य तस्यानुपपद्यमानत्वमसि यदेव । नापि व्यभिचारि, विपक्षादत्यन्तं व्यावृत्ते । अत एव न विरुद्धमपि । तत. सत्यमेवैतत् सवेदनद्वयम्-इदमिति प्रत्यक्षम् , रजतमिति तु स्मरणम् । करणोद्भवढोष वशाच्छुक्तिरजतयो. प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेटाप्रतिभासाद् भेदाख्यातिरियमुच्यत इति ।। તેનુ ઉદાહરણું યથા છીપમાં “આ રજત-ચાંદી છે એવું જ્ઞાન થવું તે. ૧૧, . . -~- ·६६ विपर्ययनिरूपणम् । [ . ૨૨ : - ૧ સૂત્રમાં “યથા” શબ્દ ઉદાહરણના ઉપન્યાસ માટે છે. હવે પછીના સૂત્રોમાં જ્યાં જ્યા યથા” શબ્દ આવે તે ઉદાહરણ માટે જાણુ. રજતના આકાર વિનાની છીપમાં “આ રજત-ચાંદી છે, એટલે કે રજતાકારવાળી છે એવું જે ભાન તે વિપર્યય અર્થાત વિપરીત ખ્યાતિ કહેવાય છે–એમ સૂત્રને અર્થ સમજે. અહીં સૂત્રમાં ત્તિ શબ્દ ઉલ્લેખ-જ્ઞાનને પ્રકાર બતાવવા માટે છે. હવે પછીના સૂત્રોમાં પણ ત શબ્દ ઉલ્લેખના અર્થને સૂચક જાણવો. આ સૂત્રને માત્ર ઉદાહરણ સૂત્ર સમજવું, એટલે તે પ્રત્યક્ષને યોગ્ય વિષયમાં થનાર પીતશંખાદિ વિપર્યય જ્ઞાનનું અને પ્રત્યક્ષથી ભિન્ન પક્ષ પ્રમાણને ચગ્ય વિષયમાં થનાર હવા- ભાસાદિથી ઉત્પન્ન થનાર વિપર્યય જ્ઞાનનું સૂચન કરવા માટે છે એમ સમજવું. $ ૨ આ બાબતમાં વિવેકાખ્યાતિવાદી (પ્રભાકર) આ પ્રમાણે કહે છે– વિવાદાસ્પદ છીપમા આ રજત છે એવું જે જ્ઞાન છે, તેને વિપર્યય-વિપરીત- ખ્યાતિ કહેવી ન જોઈએ. કારણ કે–વિચાર કરતા તે જ્ઞાન વિપર્યયરૂપે સિદ્ધ થઈ શકતું નથી અને જે પદાથે વિચારતા જે રીતે સિદ્ધ ન થાય તે રીતે તેને સ્વીકાર ન જોઈએ. જેમકે–જે સ્તંભ છે તે વિચાર વડે કુંભરૂપે સિદ્ધ થત નહીં હોવાથી કુંભરૂપે માન્ય થતું નથી. વિચાર કરતા તે જ્ઞાન વિપર્યયરૂપે સિદ્ધ થઈ શકતું નથી–આ હેતુ અસિદ્ધ નથી, એટલે કે વિચારથી વિપર્યય સિદ્ધ થતું નથી, તે આ પ્રમાણે જ્ઞાન વિપરીત્ય એટલે શું? જ્ઞાન વડે અર્થ કિયાકરિપદાર્થને પ્રત્યય નથી થતો એ વૈપરીત્ય કે અન્યથાપ્રથન એટલે કે જે રૂપે હોય તેથી વિપરીતરૂપે જ્ઞાન થવું તે વિપરીત્ય છે ? પ્રથમ પક્ષ માને તે–વિવાદાસ્પદ જ્ઞાનથી જાણેલ પદાર્થમાં અર્થ ક્રિયાને જ અભાવ છે કે પદાર્થવિશેષ રજતથી સાધ્ય એવી અથયિા નથી ? શુક્તિ- છીપથી સાધ્ય અર્થ ક્રિયા વિદ્યમાન હોવાથી પહેલે પક્ષ યોગ્ય નથી. બીજા પક્ષે પૂછ- વાનું કે તે અર્થ કિયા જ્ઞાનકાળે નથી કે કાલાન્તરમાં પણ નથી ? જ્ઞાનકાળમાં નથી એમ કહે તે–સત્યરતના જ્ઞાન પ્રસંગે પણ જ્ઞાનકાલે ક્યાંઈ અર્થ ક્રિયા નથી. કાલાન્તરમા પણ નથી એમ કહે તે–અતિપ્રચંડ વાયુના વેગથી જલદી નાશ પામનાર પાના પરપોટાઓમાં પણ તે નથી કારણ કે જ્ઞાન પછી તરત જ પરપોટાઓને જ નાશ થઈ ગયેલ હોવાથી તેની અથેકિયા સંભવતી જ નથી. માટે અર્થ ક્રિયાવિષયક આ વિકલ્પ કંઈ પણ ઈષ્ટસાધક નથી. તે પછીના બીજા વિકલ્પ અન્યથાપ્રથન વિષે પૂછવાનું કે–તે રજતજ્ઞાનની તેવા પ્રકારની વિપરીતતા સ્વય જ્ઞાન પિોતે જ જાણે છે કે તેના પહેલાનું જ્ઞાન જાણે છે કે તેના પછીનું જ્ઞાન જાણે છે? જ્ઞાન પોતે જ જે પોતાનું વિપરીત્ય જાણતું હોય તે પ્રમાતાની પ્રવૃત્તિ થાય જ નહીં. માટે જ્ઞાન પોતે પોતાનું પરીત્ય જાણે છે એમ કહેવાય નહીં. તેની પહેલાના જ્ઞાનથી વિપરીત્ય જણાય છે, એમ માને તે–તે પૂર્વકાલિકજ્ઞાન પિતાના અસ્તિત્વ કાલે એટલે કે–વિપર્યયજ્ઞાન- ત્પત્તિ થયા પહેલા જ વિપર્યને જાણે છે કે વિપર્યય જ્ઞાનના કાળમાં પોતાના અસ્તિત્વકાળમા તે જ્ઞાન વિપર્યય જાણી શકશે નહીં, કારણ કે તે કાળે વિપર્યયના ર ·૧ ૧૬. ] विपर्ययनिरूपणम् । જ આશ્રયભૂત જ્ઞાનને જ અભાવ છે, અર્થાત્ વિપર્યય જ્ઞાન પોતે છે જ નહીં તે – વિપર્યયનું જ્ઞાન કેમ બને ? બીજે પક્ષ પણ કહી શકાશે નહીં, કારણ કે એકી સાથે બે જ્ઞાન હોતાં નથી. ઉત્તરજ્ઞાન–તેની વિપરીતતા જાણે છે એમ કહે તે– તે ઉત્તરજ્ઞાન વિજાતીય છે કે સજાતીય ? વિજાતીય હોય તે તે એક સંતાન- એક જ પુરુષનું છે કે ભિન્ન સતાનનું–ભિન્ન પુરુષનું ? આ બન્ને પ્રકારમાં ઘટજ્ઞાન દ્વારા પટજ્ઞાનની વિપરીતતાને નિશ્ચય પ્રાપ્ત થશે સજાતીય કહે તે– તે એક વિષયવાળું છે કે ભિન્નવિષયવાળું? એક વિષયવાળું પણ એક સંતાનનું છે કે ભિન્નસંતાનનું છે? આ બન્ને પ્રકારનું જ્ઞાન તે સવાદરૂપ હોઈ હાથના ટેકારૂપ છે, તેથી જ્ઞાનગત વિપર્યયના બોધની ધુરાને ધારણ કેમ કરી શકે ? અર્થાત એ બન્ને પ્રકારનાં જ્ઞાને સવાદી બનતાં હોઈ વિપર્યય સિદ્ધ કરી શકે નહીં. ભિન્નવિષયવાળું પણ એક સ તાનનું કે ભિન્ન સંતાનનુ ? આ બન્ને પક્ષમાં એક પટજ્ઞાન બીજા પટના જ્ઞાનના વિપર્યયને સિદ્ધ કરી દેશે, પણ આવા પ્રસંગમાં પરસ્પર બાધા હોતી નથી, તેથી ત્યાં તેમને વિપર્યયના સાધક મનાય નહીં. જૈન–બધા ઉત્તરજ્ઞાને પૂર્વજ્ઞાનની વિપરીતતાનાં બેધક નથી, પરંતુ જે જ્ઞાન બાધકરૂપે ઉત્પન્ન થયું હોય તે જ પૂર્વજ્ઞાનની વિપરીતતાનું બેધક છે. પ્રાભાકર-અહીં બાધકરૂપતા એટલે શું? બાધક એટલે જે તદન્ય હોય અર્થાત તેથી ભિન્ન હોય તે, કે તદુપમઈક એટલે તેને દબાવી દેનાર હોય તે, કે તેને પિતાના વિષયમાં પ્રવૃત્ત થવા ન દે તે, કે સ્વવિષયમાં પ્રવૃત્ત પૂર્વજ્ઞાનને ફલ ઉત્પન્ન કરવામાં જે પ્રતિબન્ધક હોય તે–અર્થાત્ તેના ફળને જે ઉત્પન્ન થવા ન દે તે? આ ચાર પ્રકારમાંથી પહેલે પ્રકાર માને તે મિથ્યાજ્ઞાન પણ પૂર્વજ્ઞાનનું બાધક થઈ જશે, કારણ કે–તે મિથ્યાજ્ઞાન અન્ય સમ્યગજ્ઞાન જેમ જ પૂર્વજ્ઞાનથી ભિન્ન તો છે જ. બીજા પ્રકારમા ઘટજ્ઞાન પટજ્ઞાનનું બાધક થશે, કારણ કે–ઘટજ્ઞાન પટજ્ઞાનને ઉપમ કરીને ઉત્પન્ન થાય છે ત્રીજા પ્રકાર વિષે કહેવાનું કે પૂર્વજ્ઞાનની પ્રવૃત્તિ કઈને કઈ વિષયમાં થઈ ચૂકી જ છે, માટે ઉત્તરજ્ઞાન પૂર્વજ્ઞાનની પ્રવૃત્તિનું ઘાતક- પ્રતિબંધક થઈ શકતું નથી. ચોથા પ્રકાર વિષે કહેવાનું કે–ઉત્તરજ્ઞાનથી પૂર્વજ્ઞાનની ઉત્પત્તિને પ્રતિબન્ધ થવો શક્ય નથી, કારણ કે-ઉપાદાન બુદ્ધયાદિરૂપ ફલ તે પહેલાથી જ થઈ ગયેલ છે. અર્થાત ઉત્તરજ્ઞાન ફલને પ્રતિબ ધ કરે તે પહેલા જ વસ્તુજ્ઞાન પછી તે વિષેની હેપેયાદિ બુદ્ધિ તે ઉત્પન્ન થઈ જ ગઈ હોય છે. તેથી ઉત્તરજ્ઞાનથી તેનો પ્રતિબન્ધ થવો અશક્ય છે વળી, વિપરીત જ્ઞાનમાં રકતનું જે ભાન થાય છે તે અસતુ રજતનું થાય છે કે સત્ રજતનું? અસત રજતનું ભાન થયું હોત તે આ અસખ્યાતિ થઈ, એટલે કે અસહુનું ભાન થયું. અને સત્ રજતનું ભાન થતું હોય તે તે તે જ સ્થળે સત્ છે કે અન્ય સ્થળે ? જે તે જ સ્થળે સત્ હોય તે-એ તથ્ય પદાથની ખ્યાતિ જ થઈ અર્થાત યથાર્થ જ્ઞાન જ થયું. અને જે અન્ય સ્થળમાં તે સત્ હોય તે ત્યાં (સમક્ષ) તેનું જ્ઞાન કેવી રીતે થાય? કારણ ચક્ષુ આદિ ·६८ विपर्ययनिरूपणम् । [ १. ११ ઈન્દ્રિયને વ્યાપાર સન્મુખ રહેલા પદાર્થોમાં જ થાય છે પણ અસમુખમાં થતો નથી. शका-यक्षु मान्द्रियगत ोपना प्रभावथा अन्यत्र २७स २४ मन्यत्र જણાય છે समाधान-ते थे।ज्य नथी १२ -दोषो तो धन्द्रियाना सामथ्य ने नाश કરવામાં જ ચરિતાર્થ થતા હેઈ વિપરીતકાર્યોત્પત્તિમાં તે તે અકિંચિકર છે. એટલે વિચાર કરતાં તે જ્ઞાન વિપરીત સિદ્ધ થઈ શકતું નથી અમારે એ હેતુ સિદ્ધ જ છે. આ હેતુ વ્યભિચારી પણ નથી, કારણ કે વિપક્ષથી અત્યન્ત વ્યાવૃત્ત પૃથ> છે અને વિપક્ષમાથી અત્યન્તવ્યાવૃત્ત છે માટે વિરુદ્ધ પણ નથી. માટે છીપમા આ રજત છે એવું જે જ્ઞાન છે, તે પ્રત્યક્ષ અને સ્મરણ ઉભય સ્વરૂપ સત્ય જ १२९ - ज्ञान 21' (इदम्) मशम तो પ્રત્યક્ષ છે. અને “રજત અંશમાં સ્મરણ છે. પરંતુ ઇન્દ્રિયોમાં ઉત્પન્ન થયેલા દેષને વશથી શુક્તિ અને રજત તથા પ્રત્યક્ષ અને સ્મરણને ભેદ-વિવેક ન જણાવાથી આ ભેદાખ્યાતિ (ભેદનું અજ્ઞાન) અથવા વિવેકાખ્યાતિ કહેવાય છે, પણ વિપર્યય કહેવાતું નથી (५०) इति शब्द उल्लेखार्थ इति उल्लेखो रीति । इतरप्रमाणेत्यादि इतरशब्देनान परो. क्षस्याख्या। विवेकाख्यातिवादीति मेदाप्रतिभासनवादी । अर्थक्रियाकारिपदार्थाऽप्रत्यायकत्वमिति साध्ये अर्थक्रियाकारिण पदार्थ न प्रत्येति न परिच्छिनत्ति । पदार्थ इति रजतरूपे । तद्विशेष- साध्येति विवादास्पदप्रत्ययसाध्या । शुक्तिसाध्याया इति कुकुमनिक्षेपादिकायाः । द्वितीये त्विति तद्विशेषसाध्येत्यस्मिन् । तावत् तथ्यकलधौतवोधेऽपीति न केवल विपरीतयोघे । चापि सा नास्त्येवेति सा क्रिया । आशुव्यपायिपयोबुबुदवोधेऽपीति बुबुदेष्वपयस्सु बुबुदज्ञानमपि चाक्षुपं विनष्टम् । अतो ज्ञानस्य कालान्तरम् । तत्पुरस्सरपक्षे त्विति अन्यथाप्रथनपक्षे । चैपरीत्यावसाये इति । तत् स्वस्य वैपरी- त्यमवस्यति स्वयमेवेत्ति विकल्पे । पूर्वज्ञानेनेति विपरीतज्ञानात् पूर्वज्ञानेन । स्वकालस्थेनेत पूर्वकालस्थेन । तत्कालस्थेनेति वैपरीत्यकालस्थेन । तत् किमित्यादि तदुत्तरज्ञानम् । विजातीयमिति आदो 'पटज्ञान पश्चात् घटज्ञानमिति विजातीयम् । सजातीयमिति आदी पटशान पश्चादपि पटज्ञानमिति सजातीयम् । पकसन्तानमिति एकप्रमातृगतम् । भिन्नसन्तानमिति भिन्नप्रमातृगतम् । पटज्ञान- स्य वैपरीत्यावसायि भवेदिति । यद्यदुत्तरज्ञान तेन तेन पाश्चात्यस्य वैपरीत्यमवसीयते । ततश्च घटज्ञनेनोत्तरेण पटनानस्य पाश्चात्यस्य चैपरीत्यमवसीयताम्" । एकविपयमिति एक पट पश्यति । भिन्नविपमिति वहून् पटान् पश्यति । संवाददत्तहस्तावलम्वमिति स्वविषय. नियतम् । तथा भवेदिति वैपरीत्यावसायि भवेत् । १ घट मु। २ पट मु। ३ पट ल। ४ घट ल.। ५ यते ल।।

·१. ११. ] विपर्ययनिरूपणम् । ६९ सर्वमेवेति पटज्ञानम् । प्राक्तनस्येति पटान्तरज्ञानस्य । मिथ्याज्ञानमपीति न केवल सत्यज्ञानम् । प्रागेव प्रवृत्तत्वादिति उत्तरज्ञानात् प्राक् । उपादानादिसंविदोऽपीति । यदैव तज्ज्ञानमुत्पन्नमुपादित्साऽपि तदैव जाता । तत्रैवेति विपरीतप्रत्यये । अन्यत्रेति टड्कशैलादौ । तदा तथ्यपदार्थख्यातिरिति सत्ख्या- तिरेव । पुरस्सरगोचर एवेति पुरोवर्तिपदार्थगोचर एव । विपरीतकार्योत्पत्तिमिति अन्यत्र सतो रजतस्य तत्र चकासन विपरीतकार्योत्पत्ति । तथा विचार्यमाणस्येति तथा वैपरीत्येन विचार्यमाणस्य । तस्येति विपरीतप्रत्ययस्य । व्यभिचारीति अनकान्तिकम् । (दि०)- उदाहरणसूत्रमित्यादि । तदितरेति प्रत्यक्षतरम् । अत्र विवेकाख्यातिवादी प्रभाकर । तद्विशेषेति तेन पदार्थेन विशेषेण रजतलक्षणेन साध्या साऽर्थक्रिया । तस्या इति अर्थक्रियायाः । सेति अर्थक्रिया । तत्पुर इत्यादि । तथेति अन्यथा प्रथनरूपम् । तस्येति रजतज्ञानस्य । स्वैनैवेति तत्कालोत्पनरजतज्ञानेन । पूर्व- ज्ञानेनेति तस्मात्तत्कालपूर्वकालोत्पन्नेन । अथ पूर्वेति भ्रान्तिज्ञानपूर्वकालभावि यत्तत्पदार्थविषयेन ज्ञानेन । तत्कालेति उत्तरज्ञान कालस्थेन । तत्काले इति पूर्वज्ञानकाले । ज्ञानयोरित्ति ज्ञानद्वयमेककाले न सभ्मवति, "जुगवं दो नत्थि उवओगा' इति वचनात् । आदौ घटज्ञानं पश्चात् पटज्ञानमिति विजातीयम् । आदौ पटज्ञान पश्चादपि पटज्ञानमिति सजातीयम् । एकसन्तानमिति एकपुरुषस्थज्ञानसन्तानम् । उभयत्रापीति । तथेति वैपरीत्यावसायि जायेत । इदं तस्येति पूर्वज्ञानस्य । तदिति उत्तरज्ञानम् । तस्येति पूर्वज्ञानस्य । उभयत्रेति मिथ्याज्ञाने सत्यज्ञाने च । तस्यापीति घटज्ञानस्यापि । तदुपमर्दैनेति पटज्ञानोपमर्दैन । तस्येति पूर्वज्ञानस्य । तेनेति बाधकस्वभावेनोत्तरज्ञानेन । न फलोत्पत्तिरित्यादि । तस्येति पूर्वज्ञानस्य । तेनेति उत्तरज्ञानेन । उपादानेति अर्थग्रहणादिज्ञानस्य । अन्यत्रेति हट्टपादौ । तत्रेति विपरीत- प्रत्यये । असिध्यदेवेति सिद्धमेवेत्यर्थ । विपक्षादिति स्वीकर्तव्यलक्षणात् । अत एवेति विपक्षादत्यन्तव्यावृत्तेरेव । पतसंवेदनेति एतत्प्रत्यक्षस्मरणज्ञानोभयम् । ६३ अत्राभिदध्महे-ये तावत् साधनासिद्धिविध्वंसनाय व्यधायिषत विकल्पाः, तत्र शुक्न्यादिरूपतयाऽन्यथास्थितार्थस्यान्यथारजताद्यर्थप्रकारेण यत्प्रथनं तत्स्वरूपं वैपरीत्यं 'नेदं रजतम्' इत्येव तदुपमर्दतः पश्चादुज्जृम्भमाणेन बाधकेनाऽवधार्यत इति ब्रूमः । तथा च अन्यथाप्रथनोत्तरज्ञानतदुपमर्दकत्वविकल्पाभ्या शेपं तु विकल्पनिकुरम्ब तुण्डताण्डवाडम्बरविडम्बनामात्रफलमेव । अथ विजातीय सजातीयं वा तदित्यादिप्रकारेषु किमुत्तरं ते स्यात् । ननु वितीर्ण- मेव । अन्तु यकिञ्चित् । तदुपमर्दैन चेदुत्पद्यते, तदा तदखिलं बाधकं सत् तस्य तथात्वमाविष्करोतीति । उपमर्दश्च न प्रध्वंसः, यत. पटज्ञानप्रध्वंसेनोत्पद्यमानस्य घटज्ञानस्य वाधकत्वं स्यात् । किन्तु तत्प्रतिभातवस्त्वसत्त्वख्यापनम्-'यन्मदीयवेदने रजतमिति प्रन्यभात् , तद् रजतं न भवत्येव' इति ।

·Co विपर्ययनिरूपणम् । [૨. ૨ अपि च, भेदाख्यातावपि प्रत्यक्षस्मरणयोर्भेदाख्यानं कि स्वेनैव वेद्यते ?- इत्यादि सकलविकल्पपेटकमाटीकत एव-इति स्ववधाय कृत्योत्थापनमेतद् भवतः । જૈનતમારા અનુમાનના હિતની અસિદ્ધતા દોષને દૂર કરવાને તમે જે વિકલ્પ કર્યા તેમાં અમારું કહેવુ એમ છે કે અન્યરૂપે અર્થાતુ છીપ આદિરૂપે રહેલ પદાર્થનું અન્યરૂપે એટલે રજતાદિરૂપ જે કાન તેજ વિપર્યય છે, અને તેનુ અવધારણ- નિશ્ચય આ રજત નથી એવું જ્ઞાન જે તેને ઉપમદં કરી બાધકરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે, તે વડે થાય છે. આથી કરીને અન્યથા પ્રથમ અને ઉત્તરજ્ઞાન તેનું ઉપમદક છે, આ બે વિકલ્પ સિવાયને વિકલ્પસમૂહ મુખની વાચાળતાના આડંબરરૂપ હોઈ માત્ર વિડમ્બનારૂપ છે. અર્થાત વ્યર્થ છે. –તે વિજાતીય છે કે સજાતીય ? વિગેરે વિકલ્પ વિષે તમારે શે ઉત્તર છે ? માયાન–ઉત્તર અપાઈ જ ગમે છે તે ગમે તેવું છે, પણ જે તે તેને ઉપમ કરી ઉત્પન્ન થતું હોય તે તે સઘળું એનું બાધક થઈને પૂર્વજ્ઞાનના વિપરીત્યને પ્રગટ કરે છે. અને ઉપમર્દ એ પ્રર્વાસ નથી કે જેથી કરીને પટજ્ઞાનને પ્રધ્વંસ કરી ઉત્પન્ન થતુ ઘટજ્ઞાન પટજ્ઞાનનું બાધક થઈ જાય પણ ઉપમદને અર્થ તે એ છે કે–પ્રથમ જ્ઞાનમાં પ્રતિભાત વસ્તુની અસત્તાનું ભાન કરાવવું એટલે કે-“મારા જ્ઞાનમાં જે રજત જણાયું છે તે રજત નથી જ.” આ પ્રકારનું જ્ઞાન થવુ તે છે. વળી, ભેદખ્યાતિ વિષે પણ પ્રત્યક્ષ અને સ્મરણનું ભેદાખ્યાન “શું સ્વતઃ જણાય છે ઈત્યાદિ તમે કરેલ સમસ્ત વિકલ્પસમૂહ લાગુ પડે છે, અને આમ કરીને તમોએ પિતે જ પિતાના વધ માટે આ વિકલ્પસમૂહરૂપ કૃત્યા-મારી–મરકીનું ઉસ્થાપન કરેલ છે (प.) पश्चादुज्जृम्भमाणेन वाधकेनावधार्यते इति उत्तरज्ञानेनायधार्यते । तदखिलमिति विजातीयं वा सजातीय वा । तथात्वमिति वैपरीत्यम् । तत्प्रतिभात- वस्त्वसत्त्वख्यापनमिति असत्त्वख्यापनमुपमर्द । स्ववधाय कृत्योत्थापनमेतदिति । यथा कश्चित् कृत्यां मारिसुत्थापयति । सा चोत्थिता सती तमेव हन्ति । (टि०) अथ विजातीयमित्यादि । तदिति उत्तरज्ञानम् । ते इति हे समाधानवादिन तव । तस्येति रजतमिति प्रत्ययस्य । तथात्वमिति वैपरीत्यम् । किन्तु तत्प्रतीति तेन पूर्वज्ञानेन प्रतिभातं प्रतिभासितं यद् वस्तु तस्य असत्त्वख्यापनम् । अपि चेत्यादि । मेदाख्याताविति विवेकाख्यातावपि । अथ प्रकृतज्ञाने रजतप्रतिभाने कथं तेन शुक्तिकाऽपेक्ष्येत ? तन्न, संवृत- स्वाकारायाः समुपात्तरजताकारायाः शुक्तिकाया एवात्र प्रतिभानात् । वस्तुस्थित्या १ मुपस्था ल । २ अघ पूर्वानुभून्रजतप्रतिभाने मुपा ।

·છે . ] विपर्ययनिरूपणम् । ૭૨ समाधान -આ हि शुक्तिरेव सा, त्रिकोणत्वादिविशेषग्रहणाभावात्तु संवृतस्वाकारा, चाकचिक्यादि- साधारणधर्मदर्शनोपजनितरूप्यस्मरणाऽऽरोपितरजताकारत्वाच्च समुपात्तरजताकारा इत्यभिधीयते । यत् खलु यत्र कर्मतया चकास्ति तत् तत्राऽऽलम्बनम् । एतच्च शृङ्ग- ग्राहिकया निर्दिश्यमानायां शुक्तौ समस्त्येव । सैव हि दोषवशात् तथा प्रतिभाति । दृष्टं च दोषवगाद् विपरीतकार्योत्पादकत्वम् । यथाक्षितमन्दाक्षलक्ष्मीकाया' कुल- पदमलाक्ष्यास्तद् तद् विरुद्धवीक्षणभाषणादि । त्वयाऽपि चैतदङ्गीकृतमेव, प्रकृतरजत- स्मरणस्याऽनुभूतरजतदेशानुसारिप्रवृत्तिजनकत्वौत्सर्गिककार्यपरिहारेण पुरोदेश एव प्रवृत्ति जनकत्वस्वीकारात् । मेदाऽग्रहणं सहकारिणमपेक्ष्य प्रकृतरजतस्मरणस्य तदविरु- द्धमिति चेत् । दोषान् सहकारिणोऽपेक्ष्य हृषीकस्यापि तत् तथास्तु । શ–પ્રસ્તુતમા “આ રજત છે એવું પ્રતિભાન–જ્ઞાન છે તે તે જ્ઞાન છીપની અપેક્ષા કઈ રીતે રાખે ? શંકા ન કરવી કારણે કે–પિતાના સ્વરૂપને ઢાકી દઈ રજત રૂપને સ્વીકારનાર છીપનું જ આ રજત છે એ પ્રકારે પ્રતિભાન–જ્ઞાન થાય છે, એટલે ખરી રીતે તે એ છીપ જ છે, પણ છીપમાં રહેલ ત્રિકે પુત્વાદિ વિશેષ ધર્મોનું ગ્રહણ-જ્ઞાન ન થવાથી તે છીપે પિતાના વિશેષસ્વરૂપને ઢાંકી દીધું છે એમ કહેવાય, અને ચાકચિક્યાદિ-ચળકાટ વિગેરે છીપ અને રજતના સાધારણ ધર્મોના દશનથી ઉત્પન્ન થતાં રજતસ્મરણના કારણે છીપ ઉપર રજતાકારને આરોપ થઈ જવાથી છીપે રજતાકારને ધારણ કર્યો છે એમ કહેવાય. અર્થાત્ સમક્ષમા છીપ છતા રજતનું જ્ઞાન થાય છે, તે સાધારણ ધર્મોને કારણે છે. આ પ્રકારે રજતજ્ઞાનમાં છીપની અપેક્ષા છે. જે પદાર્થ જે જ્ઞાનમાં કમરૂપે જણાય છે, તે પદાર્થ તે જ્ઞાનમા આલંબન–વિષય–શેય કહેવાય છે અને આગળીથી નિશ કરાતી છીપ અહીં આલંબન છે જ, અને તે જ છીપ નેત્રદોષના કારણે રજતરૂપે જણાય છે. દેષના બળથી વિપરીત કાર્યોત્પત્તિ થાય છે તે અનુભવસિદ્ધ છે, જેમકે- લજજારૂપ શોભાને ત્યાગ કરનારી કુલબાલિકા(કુલાંગના)માં પણ વ્યવહાર- વિરુદ્ધ જેવું બોલવું વિગેરે વિરુદ્ધ કાર્યોત્પત્તિ લજજાત્યાગરૂપ દોષના બળથી દેખાય છે. અને તમોએ પણ દોષના વશથી વિપરીતકાર્યોત્પત્તિ માનેલી જ છે કારણ કે–પ્રસ્તુતમાં રજતસ્મરણ અનુભવેલ રજતના દેશમાં ઔત્સગિક પ્રવૃત્તિ કરાવવાને બદલે સન્મુખ દેશમાં પ્રવૃત્તિની ઉત્પત્તિ કરાવે છે, એમ તમે સ્વીકારે છે. પ્રભાકર—પ્રકૃત રજતસ્મરણના સહકારમાં જ્યારે ભેદગ્રહણ હોય છે, ત્યારે આવી વિરુદ્ધ પ્રવૃત્તિની ઉત્પત્તિ બની શકે છે, તેમાં કશે વિરોધ નથી. જેન–અમે પણ એમ કહીશું કે-ઈન્દ્રિય પણ જ્યારે દેષસહકૃત હોય ત્યારે વિરુદ્ધજ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે.

·७२ विपर्ययनिरूपणम् । 1 १. ११. । (५०) अथ प्रकृतज्ञाने' [इत्यवधार्यते । रजतप्रतिभाने इति मौलपाठ । पूर्वानुभूतरजतप्रति भाने इति पाठान्तरम् । पूर्वानुभूतं टशिलादिकम् । तेनेति विवादास्पदप्रत्ययेन । शुक्तिकापेक्ष्येतेति शुक्तिकापेक्षा न युक्तेत्यर्थ । तस्मात् सत्यमेवैतत् सवेदनद्वयमिति भावार्थः । तन्नेति विपर्ययज्ञाने रजतप्रतिभासन न । अत्र प्रतिभानादित्यतोऽग्रे एतदेव व्याख्यातीति गम्यम् । कर्मतयेति देव- दत्त शुक्तिशकल रजतरूप पश्यति । शृङग्राहिकयेति अशुलिनिर्देशेन ! त्वयापि चैतदङ्गीकृतमेवेति शुक्तेरालम्बनत्वम् । (टि०)- कथं तेनेति रजतज्ञानेन । एवात्रेति रजतज्ञानप्रदेशे । यत्खल्लिति यद् वस्तु यत्र ज्ञाने यथा घटे ज्ञान जानाति, यथा ज्ञाने घट जानाति इत्यत्र दृश्यते । तदिति वस्तुचकासनम् । तत्रेति नाने । एतच्चेति वस्त्वालम्बनम् । शृङ्गेति अगुलीनिर्देशेनेत्यर्थ । सैवेति शुतिः । दोपेति नेत्रदोष । तथेति रजतत्वेन । औत्सर्गिकेति मुख्यम् । भेदाग्रहणमिति इद रजत- मिति प्रत्ययज्ञाने प्रत्यक्षम्मरणयो । तदिति पुरोदेशे प्रवृत्तिजनकत्व विपरीतकार्योत्पादकत्व वा । हपीकस्येति इन्द्रियस्य । तदिति पुरोदेशे प्रवृत्तिजनकत्वम् । तथेति अविरुद्धम् । किञ्च, प्रत्यभिज्ञानेन रजतसंवित्तेः शुक्तिगोचरत्वमवस्थाप्यते-यदेव मम रजत- त्वेन पूर्वमचकात्, तदेवेदं शुक्तिगकलम्-~~-इत्येवं तस्योत्पादात् । अनुमानेन च- विवादपढ़ रजतज्ञानं शुक्तिगोचरम्, तत्रैव प्रवर्तकत्वाद्, यदेवं तदेव यथा सत्यरजतज्ञानं रजतगोचरम् ---इति विचारेण वैपरीत्यस्योपपत्तेरसिद्धिदुर्गन्धमेव त्वत्साधनमिति स्थितम् । यच्चोक्तम्-शुक्तिरजतयो. प्रत्यक्षस्मरणयोश्च भेदाप्रतिभासादिति, तत्र भेदा- प्रतिभामस्तुच्छः कश्चिदुच्येत, अभेदप्रतिभासो वा । नाद्यः, प्राभाकरैरभावानभ्युपग- मात् । नापि द्वितीय., विपरीतल्यातिप्रसक्तेः भिन्नयोरभेदेन प्रतिभासात् । अथ भेदो व्यावर्तकधर्मयोग', तस्य चाप्रतिभासः, साधारणधर्मप्रतिभास इति चेत् । न, शुक्तिज्ञाने सत्येऽपि तस्य मावाद, दीप्रतादेस्तत्राऽपि प्रतिभासात् । अथ न तत्र तस्यैव प्रतिभासः, त्रिकोणतादिव्यावर्तकधर्माणामपि प्रतिभासादिति चेत् । तर्हि सावधारण. साधारणधर्मप्रतिभासः प्रकृतरजतवोधेऽपि नास्त्येव, रजतगतस्य रज- तत्वस्यैव, शुक्तिगतस्य त्वनियतदेशकालस्मर्यमाणरजतासमविनियतदेशकालवस्य व्यावर्तक- धमस्य प्रतिभानादिति । ग्रहणस्मरणसंवित्ती अपि स्वसविदिते प्राभाकराणाम् । ते च यदि स्वरूपेण प्रतिभातः, तदा न रजतार्थिनस्तथा प्रवृत्तिः स्यात् । अथ ग्रहणं स्मरणरूपतया प्रतिभाति, तदा विपरीतल्यातेरस्पष्टतया प्रति- भानम्, अनुभूतरजतदेशे प्रवृत्तिश्च स्यात् । अथ स्मरणं ग्रहणरूपतया, तदाऽपि विप- रीतस्यातिरेव । प्रभूतं चात्र वक्तव्यम्, तच्चोक्तमेव वृहद्वृत्तौ वितत्य श्रीपूज्यैः ।।११॥ વળી, પ્રત્યભિજ્ઞાન દ્વારા પણ પ્રકૃત રજતજ્ઞાન વિષય શુક્તિ-છીપ હતી એમ સિદ્ધ થાય છે, કારણ કે-જે પદાર્થ મને પહેલાં રજતરૂપે જણાયે હતે १ ज्ञानेन ल । २ स्येव मु । .

·૬. ૨૨ ] विपर्ययनिरूपणम् । ७३ તે જ પદાર્થ આ શક્તિશલ-છીપને ટુકડો છે-આ પ્રકારે પ્રત્યભિજ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થાય છે અને અનુમાનથી પણ શુકિત જ વિષયરૂપે સિદ્ધ થાય છે- વિવાદાસ્પદ રજતજ્ઞાનને વિષય શક્તિ છે, કારણ કે શક્તિમાં જ તે પ્રવર્તક છે, જે જ્ઞાન જેમાં પ્રવર્તક હોય તે જ્ઞાનનો તે પદાર્થ વિષય હોય છે, જેમકે–સત્યરજત- જ્ઞાન રજતમાં પ્રવર્તક હોવાથી રજતવિષયક છે. આ પ્રકારના વિચાર વડે વૈપરીત્યની સિદ્ધિ થતી હોવાથી વિચાર કરતાં તે જ્ઞાન વિપરીત થઈ શકતું નથી આ તમારે હેતુ અસિદ્ધિ નામના દેષથી દૂષિત છે, એ સિદ્ધ થયું વળી, છીપ અને રજત તથા પ્રત્યક્ષ અને સ્મરણના ભેદનું ગ્રહણ ન થવાથી જે ભેદાપ્રતિભાસ તમેએ કહ્યો છે, તે ભેદો પ્રતિભાસ તુચ્છ-અભાવરૂપ છે કે અભેદના પ્રતિભાસરૂપ છે? પહેલે પક્ષ યેય નથી કારણ કે-પ્રભાકરેને અનુ- સરનાર મીમાંસકે તુચ્છ અભાવને માનતા નથી. બીજે પક્ષ પણ ગ્ય નથી કારણ કે-ભિન્ન પદાર્થોને અભિન્નરૂપે જાણવામાં વિપરીત ખ્યાતિ થઈ જશે. –ભેદ એટલે વ્યાવકધમને ગ–સંબંધ છે. તેને અપ્રતિભાસ એટલે ચાકચિક્ય આદિ સાધારણુધર્મને પ્રતિભાસ એ છે. સમાન—આમ નથી, કારણ કે-જ્યારે સત્ય શુદ્ધિજ્ઞાન થાય છે ત્યારે પણ એ સાધારણ ધર્મને પ્રતિભાસ તો છે જ, એટલે કે તે વખતે ચાકચિક્યાદિ સાધા- રણ ધર્મોને પણ પ્રતિભાસ છે આથી સાધારણ ધર્મના પ્રતિભાસને ભેદાપ્રતિભાસ કહી શકાય નહીં શ–પણ સત્ય શુદ્ધિજ્ઞાનમાં માત્ર સાધારણ ધર્મને જ પ્રતિભાસ છે, એમ નથી પણ તેમા તે ત્રિકોણસ્વાદિ વ્યાવતક એટલે શુક્તિને અન્યથી ભિન્ન કરનારા ધર્મોને પણ પ્રતિભાસ છે, તેથી તે જ્ઞાનને ભેદાપ્રતિભાસ કહી શકાય નહીં પણ ભેદપ્રતિભાસી કહેવું જોઈએ. સમાધાન–આને અર્થ એ થયો કે-જ્યા માત્ર સાધારણ ધર્મને પ્રતિભાસ હોય ત્યા ભેદાપ્રતિભાસ છે, પણ એવો માત્ર સાધારણુધર્મને પ્રતિભાસ તે પ્રકૃત- રજતજ્ઞાનમાં પણ નથી એટલે કે -શુક્તિમાં થતા રજતજ્ઞાનમાં પણ નથી, કારણ કે-સ્મરણના વિષયભૂત રજને વ્યાવકધર્મ માત્ર રજતત્વ જ્ઞાત થાય છે પણ શૂક્તિગત જે રજતત્વરૂપ વ્યાવક ધર્મનું ગાન થય છે તે રજતત્વ તે સ્મરણના વિષયભૂત રજતને ધર્મ સ ભવે નહી. કારણ કે સ્મરણ વિષયભૂત રજત દેશકાળમાં નિયત નથી, જ્યારે આ રજતત્વ તે દેશકાળમાં નિયત છે. અર્થાત્ આ જ્ઞાનમા સાધારણ અને અસાધારણ એમ બન્ને ધર્મને પ્રતિભાસ છે વળી અસાધારણ ધમમા પણ મૃતથી જુદે જ અસાધારણ ધર્મ અનુભવાય છે, કારણ કે-સ્મરણમાં જે ધર્મનું મરણ થાય છે તેમાં દેશકાલથી તે નિયત હોતે નથી જ્યારે અનુભ- ભવાતે ધર્મ દેશકાલથી નિયત હોય છે. વળી, પ્રત્યક્ષ અને સ્મરણ એ બન્ને પણ પ્રાભાકર(મીમાસક)ના મતમાં સ્વસંવિદિત છે, એટલે જ તે બને પિત પિતાના સ્વરૂપે જ ભાનમાં આવતાં હોય તે રજતાથી પુરુષની સામે પડેલી છીપમાં પ્રવૃત્તિ થશે નહીં -- જ્ઞાન to મ ·विपर्ययनिरूपणम् । [२१. १-१२ शका-~-प्रत्यक्ष भ२५३थे राय छे, थेट प्रवृत्ति समवशे. समाधान-५५४ आम भानवामा विपरीतच्यातिनु प्रतिमान १२५५८२० थे માનવું પડશે, અને પૂર્વે અનુભવેલ રજત સ્થળમાં પ્રવૃત્તિ સ્વીકારવી પડશે. शंका-स्मरण प्रत्यक्ष३ ४ाय छ, माथी तोष निवृत्त थशे. समाधान विपरीतन्याति १ थशे આ વિષયમાં ઘણું કહેવા જેવું છે, પણ તે બૃહદુવૃત્તિ-સ્યાદ્વાદરસ્નાકરમા પૂજ્યપાદ વાદિદેવસૂરિએ વિસ્તારથી કહેલ જ છે. ૧૧ (५०) तस्योत्पादादिति । शुक्तिगोचरत्वोत्पादात् । अनुमानेनेति शुक्तिगोचरत्वमव स्थाप्यते । तदेवमिति यद्यत्रैव प्रवर्तक तत्तद्रोचरम् । तुच्छ इति निरु मख्य कोऽर्थ -अभाव । अनेन प्रसज्यनम् लक्षित । अमेदप्रतिभासो वेयनेन पर्युदास. । 'पर्युदास सहग्याही प्रसज्यस्तु निषेधकृत् ।" द्वौ ना हि समाख्यातौ पर्युदासप्रसज्यको ॥१॥ व्यावर्तकधर्मयोग इति व्यावतको धर्मत्रिकोणत्वादि । तस्येति साधारणधर्मस्य । तस्यैवेति दीप्रतादेरेव । सावधारण, इति निश्चित. । साधारणधर्मप्रतिभास इति. दीप्रतादि ॥११॥ (टि.) तस्येति प्रत्यभिज्ञानस्य । अनुमानेनेत्यादि । तत्रैवेति । शुक्तिकायामेव ।। 'यदेवं तदेवमिति- यद् यत्रत्र प्रवर्तकं तत्। तद्गोचरम् । मेदाप्रतिभास इति प्रसज्यनज्ञाप्यं प्रतिषेधमात्रम् । तुच्छ इति अभावरूर. । व्यावर्तकेति व्यावतको धर्मस्त्रिकोणत्वादिः । सत्येऽपि तस्येति साधारणधर्मप्रतिभासस्य, चाकचिक्यादिरूपस्य । अथ न तत्रेति सत्येपि शुक्तिज्ञाने । तस्यैवेति साधारणधर्मस्यैव प्रतिभास प्रणेत्यादि । शुक्तिकायामिदं रजतमिति मिथ्याज्ञानलक्षणे । अयमर्थः यथा सत्ये शुक्तिज्ञाने दीप्रता- दिसाधारणधर्माणा त्रिकोणत्वादिव्यावर्तकधर्माणां च प्रतिभासम्तथात्र शुक्तौ इद रजतमिति मिध्या- ज्ञानेपि, उभयेषा प्रतिभास., न केवल, साधारणधर्मप्रतिभास इति । ते इति ग्रहणस्मरणसवित्ती । [अथ प्रहणमित्यादि]शुक्ग्रहण रजतस्य.स्मरणम् । यदि ग्रहणस्य स्मरणरूपता भवति तदा स्मरणस्येव ग्रहणपर्यायस्य प्रत्यक्षस्य अस्पष्टतया प्रतिभास [स्यात्],स्पष्टश्च प्रतिमास ,विशद प्रत्यक्षमिति वचनात् । अनुभूतेत्यादि प्रत्यक्षस्मरणयोरेकरूपताया सत्या. प्रत्यक्षस्य अनुभूतरजतदेशे स्मरणविषये प्रवृत्ति प्राप्नोतीति, भाव ॥११॥ अथ संशयं लक्षयन्ति- साधकबाधकप्रमाणाभावादनवस्थितानेककोटिसंस्पर्शि ज्ञानं संशयः ॥१२॥ उल्लिरव्यमानस्थाणुत्वपुरुषत्वायनेकांगगोचरयोः साधकबाधकप्रमाणयोरनुपलम्मा-- दनवधारितनानांशावलम्बिविधिप्रतिपेधयोरसमथै संवेदन संशय इत्यर्थः, समिति समन्तात् सर्वप्रकारैः शेत इवेति - व्युत्पत्तेः ॥१२॥ १ अन मुद्रित-तत्रैवेति यद्यत्रैव प्रवर्तक तत्तद्गोचरम् । तदेवमिति शुक्तिगतम् - । यथा सत्येति । शुक्तिगतम् । २ साधारणधर्मप्रतिभासस्यैव-मु । - M . - ·૨. ૨૩-૨૪] संशयानध्यवसाययोः स्वरूपम् । હક ૧ “આ સ્થાણું સંશયનું લક્ષણ સાધક કે બાધક પ્રમાણના અભાવને કારણે નિશ્ચય વિનાનું અનેક અશાને સ્પર્શ કરનારુ જ્ઞાન સંશય કહેવાય છે. ૧૨ પુરુષ * આ પ્રકારે અનેક અશોને વિષય કરનાર જ્ઞાનમાં તે તે અશનું સાધક પ્રમાણ કે બાધક પ્રમાણ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તે જ્ઞાન અનિશ્ચિતરૂપે અનેક અંશેને વિષય કરે છે, તેથી તે કઈ એકની વિધિ કે નિષેધ કરવામાં સમર્થ બનતું નથી. આથી આવા જ્ઞાનને સંશય કહેવામાં આવે છે. સમ-સૉન્તિ-સર્વ પ્રકારે ચોતરફ), યે સૂઈ જવા જેવી સ્થિતિ તે સંશય-આ સ શય શબ્દની વ્યુત્પત્તિ છે ૧૨ (१०) समिति समन्तात् सर्वप्रकारैः शेत इवेति व्युत्पत्तेरिति । 'सम्यक् शेते आत्माऽस्मिन्निति तु मलयगिरि मिश्रा ॥१२॥ (ર ) શેર ફેતિ માત્મક્રિતિ ૧રા उदाहरन्ति- यथाऽयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा ॥१३॥ व्यक्तम् । अयं च प्रत्यक्षविषये संशय । परोक्षविषये तु यथा-क्वाऽपि विपिनप्रदेशे शृङ्गमात्रदर्शनात् 'किं गौरयं स्यात् गवयो वा ' इत्यादि ॥१३॥ સંશયનું ઉદાહરણ– જેમકે-આ હૂંઠું છે કે પુરુષ? ૧૩, હું ૧ સૂત્રને અર્થ સ્પષ્ટ હોવાથી વિશેષ વ્યાખ્યા કરી નથી પણ સૂત્રમાં કહેલ સંશયનું આ ઉદાહરણ પ્રત્યક્ષ વિષયક છે અને જ ગલના કેઈ પ્રદેશમાં શીગડું જેવાથી “આ ગાય હશે કે ગવય ?—સંશયનું આ ઉદાહરણ પરોક્ષ- વિષયક છે, એમ જાણવું. ૧૩ अथाऽनध्यवसायस्वरूप प्ररूपयन्ति- किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः ॥१४॥ ६१ अस्पृष्टविशिष्टविशेष किमित्युल्लेखेनोत्पद्यमानं ज्ञानमात्रमनध्यवसाय प्रोच्यते । समारोपरूपत्वं चाऽस्यौपचारिकम् अतस्मिंस्तदध्यवसायस्य तल्लक्षणस्याऽभावात् । समा- रोपनिमित्त तु यथार्थापरिच्छेदकत्वम् ॥१४॥ અનધ્યવસાયનું લક્ષણ- “અરે આ શું છે?' એવું આલોચના માત્ર જ્ઞાન અનધ્યવસાય છે. ૧૪, ૭ ૧ વિશિષ્ટ વિશેષના સ્પર્શથી રહિત, કઈક એવા ઉલ્લેખ સહિત ઉત્પન્ન થતું જ્ઞાનમાત્ર-અધ્યવસાય કહેવાય છે, “અતમાં તને અધ્યવસાય એવું સરપનું લક્ષણ અહીં અનધ્યવસાયમા ઘટતુ નથી માટે અનધ્યવસાયને 9 °રિતિ ! સ सम्य ·शून्यवादः। [१.१५-१६ - - સમારોપ ઉપચારથી કહેવાય છે. તે એટલા માટે કે અનધ્યવસાયમાં યથાર્થને પરિચ્છેદ (જ્ઞાન થતું નથી ૧૪. (५०) समारोपनिमित्तमिति समारोपोऽपि किमपि निमित्तमपेक्ष्य प्रवर्तते । यथा माणवके अग्नित्व समारोपित परमतिकोपनत्यादिना तैक्ष्ण्य मनसि विमृश्य ॥१४॥ उदाहरन्ति- यथा गच्छत्तृणस्पर्शज्ञानम् ॥१५॥ ६१ गच्छतः प्रमातुस्तृणस्पर्गविषय ज्ञानमन्यत्राऽऽसक्तचित्तत्वात् ‘एवं जातीयकमेवं- नामकमिदं वस्तु' इत्यादिविशेषानुल्लेखि किमपि मया स्पृष्टम्' इत्यालोचनमात्रमित्यर्थः । प्रत्यक्षयोग्यविषयश्चायमनध्यवसायः । एतदुदाहरणदिशा च परोक्षयोग्यविषयोऽप्य- नध्यवसायोऽवसेयः । यथा-कस्यचिदपरिज्ञातगोजातीयस्य पुंसः क्वचन वननिकुञ्ज सास्नामात्रदर्शनात् पिण्डमात्रमनुमाय 'को नु खल्वत्र प्रदेशे प्राणी स्यात् इत्यादि ॥१५॥ અનધ્યવસાયનું ઉદાહરણ– જેમકે ગમન કરતા પુરુષને ઘાસના સ્પર્શનું જ્ઞાન. ૧૫ હું ૧ ગમન કરતા પ્રમાતા-પુરુષને ઘાસના સ્પર્શનું જે જ્ઞાન એટલે કે- ચિત્ત બીજે સ્થળે આસક્ત હોવાથી આ પદાર્થ અમુક ધર્મવાળો છે, કે અમુક નામને છે વિગેરે વિશેષ-ભેદને ઉલ્લેખ નહીં કરનારું, પણ મને કઈ વસ્તુને સ્પર્શ થયે, એ પ્રમાણે આલોચનામાત્ર-જ્ઞાનમાત્ર-આ પ્રમાણે આ સૂત્રને અર્થ સમજ સૂત્રમાં જણાવેલ અનધ્યવસાયનુ ઉદાહરણ પ્રત્યક્ષાગ્યવિષયક અનધ્ય- વસાયનું છે. અને ઉદાહરણના આ દિશાસૂચનથી પક્ષોગ્યવિષયક અનધ્ય- વસાય પણ જાણ, જેમકે -ગોજાતિને (ગાયને) નહી જાણનાર પુરુષ કઈ વનપ્રદેશમાં ગળાની ગોદડી (સાસ્ના) માત્ર જેવાથી માત્ર પિંડનું અનુમાન કરીને 'माही ज्यु प्राणी ड?' त्यादि तो तेने मनध्यवसाय शुवो. १५. अथ प्रमाणलक्षणसूत्रोपात्तं परशब्दं व्याख्यान्ति- ज्ञानादन्योऽर्थः परः ॥१६॥ ६१ जानाद् ग्राहकात् सकाशाद्, अन्यो ग्राह्यतया पृथग्भूतोऽचेतनः सचेतनो वा अर्थोऽर्थक्रियार्थिभिरर्थ्यमानः परः परशब्दवाच्यः ॥ ६२ अत्र शून्यवादिनः कतिपयविकल्पाटोपोच्चण्डतुण्डमुत्स्वप्नायन्ते-अहो ! आर्हताः ! किं ज्ञानम्, कश्चार्थः ? ग्राहकमन्तर्ज्ञानम्, ग्राह्योऽर्थः वाह्योऽर्थ इति चेत् । कस्य ज्ञानं ग्राहकम् । अर्थस्य चेत् । अर्थ एवानर्थमूलम् , तर्हि स एवोन्मूलनीयः । तथाहि--किमयमणुरूपः, स्थूलस्वरूप , तदुभयस्वभावः, अनुभयस्वभावो वा ? - ·न तावत् --- ६३ अणुरूपश्चेत् । कुतोऽणूनामवधारणम् ? प्रत्यक्षाद, अनुमानाद् वा । प्राचि पक्षे, किं योगिप्रत्यक्षाद, अस्मदादिप्रत्यक्षाद् वा ? 'धुर्यः श्रद्वामात्राऽवधार्य । द्विती यस्तु, अनुभूतिपराभूतः । न हि वयम् 'अयं परमाणुः, अयं परमाणु' इति स्वप्नेऽपि प्रतीमः। 'स्तम्भोऽयं कुम्भोऽयम्' इत्येवमेव नः सदैव संवेदनोदयात् । अथाऽनुमानात् परमाणुप्रवेदनम् । किमवधृतसाध्यसाधनसंबन्धात्, तदितरस्माद् वा ? तदितरस्मात् , अतिप्रसङ्गसगमात् । प्राचिकप्रकारे तु संवन्धाऽवधारणं प्रत्यक्षेण, अनुमानेन वा । न प्रत्यक्षेण, अनामतीन्द्रियत्वेन तै सहाऽविनाभावस्य क्वापि लिङ्गे ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अनुमानेनाऽपि तेनैव, अनुमानाऽन्तरेण वा तदवधा- रणम् । न तावत् तेनैव, परस्पराऽऽश्रयप्रसझात्-सनि हि सम्बन्धावधारणे तदनुमा- नोत्थानम्, सति चास्मिस्तदवधारणमिति। अनुमानाऽन्तरमपि गृहीतप्रतिबन्धम् , अगृहीत- प्रतिबन्धमेव वा प्रवर्तेत इत्याद्यावृत्तावनवस्थादौस्थ्योपस्थापनम् । तद् नानुमा- नादपि परमाणुप्रतीतिः । પ્રમાણના લક્ષણમાં ગ્રહણ કરેલ “ઘર' શબ્દની વ્યાખ્યા- જ્ઞાનથી ભિન્ન પદાર્થ તે પર કહેવાય છે, ૧૬ હું ૧ ગ્રાહક જ્ઞાનથી અન્ય એટલે ગ્રાહ્ય જે અર્થ, તે પર કહેવાય છે. તે અથકિયાથી દ્વારા અભીસિત હોઈ અર્થ કહેવાય છે, અને તે સચેતન કે અચેતન હોય છે $૨ આ વિષયમાં શુન્યવાદી કેટલાક વિના ગર્વથી વાચાળ બની સ્વપ્નમાં આ પ્રમાણે બકે છે- અહો ! હે ને ! જ્ઞાન એ કયો પદાર્થ છે? અને અર્થ પણ કયો પદાર્થ છે? અન્તરમાં રહેલ ગ્રાહક તે જ્ઞાન છે, અને બાહ્યસ્વરૂપ ગ્રાહ્ય તે અર્થ છે– એમ હોય તે અમે તમને પૂછીએ છીએ કે-જ્ઞાન કેન ગ્રાહક છે? જ્ઞાન અર્થનું ગ્રાહક છે, જે એમ હોય તે–અર્થ એ જ અનનું મૂળ કારણ છે. તેથી તે અર્થ જ ઉમૂલનીય-ખંડનીય છે. અને તે આ પ્રમાણે–અર્થ અણુરૂપ છે, સ્થલરૂપ છે, ઉભય સ્વરૂપ છે કે અનુભચસ્વરૂપ છે? હું ૩ આણુસ્વરૂપ હોય તે--અણુઓને નિશ્ચય પ્રત્યક્ષથી થાય છે, કે અનુ- માનથી ? પ્રત્યક્ષથી થતો હોય તે–ગિપ્રત્યક્ષથી છે કે આપણું પ્રત્યક્ષથી? ગિપ્રત્યક્ષથી અણુને નિશ્ચય થાય છે, એમ માને તે–તે માત્ર શ્રદ્ધાથી જ આદરણીય છે. આપણું પ્રત્યક્ષથી અણુનો નિશ્ચય થાય છે, એ પક્ષ તો–અનુભવથી બાધિત છે, કારણ કે આપણે સ્વમમાં પણ આ પરમાણુ છે, “આ પરમાણુ છે એવો અનુભવ કરતા નથી, પરંતુ આ સ્તંભ છે “આ કુંભ છે–એ પ્રકારે જ આપણને હમેશા અનુભવ થાય છે માટે પ્રત્યક્ષથી પરમાણુની સિદ્ધિ થતી નથી. અનુમાનથી અણુનું જ્ઞાન છે, એમ કહે તે–સાધ્ય સાધનના સંબંધને નિશ્ચય 0 ·७८ शून्यवादः । [१.१६ કરીને અનુમાનથી અણુનું જ્ઞાન છે કે સાધ્ય સાધનના સબંધના નિશ્ચય કર્યા વિના અનુમાનથી અણુનું જ્ઞાન છે ? સાધ્યસાધનના સંબંધનો નિશ્ચય કર્યા વિના અનુમાનથી અણુનું જ્ઞાન થશે નહીં, કારણ કે–તેમાં અતિપ્રસંગ છે. અર્થાત્ વ્યાપ્તિ વિના પણ જે અનુમાન થતું હોય તે ગમે તે હેતુથી ગમે તે સાધ્ય સિદ્ધ થઈ જાય. અને જે સાધ્યસાધનના સંબંધને નિશ્ચય કરીને અણુનું અનુમાન થાય છે- એમ માનવામાં આવે તે તે સ બંધને નિશ્ચય પ્રત્યક્ષથી થાય છે કે અનુમાનથી ? પ્રત્યક્ષથી તે થાય નહીં, કારણ કે–અણુઓ અતીન્દ્રિય હોવાથી તેની સાથે કઈ પણ લિંગ-હેતુને અવિનાભાવ-વ્યાસિરૂપ સંબંધનું ગ્રહણ કરવું તે અશક્ય છે. અને અનુમાનથી માનવામાં પરસ્પરાશ્રય દેવ છે, કારણ કે-સબંધને નિશ્ચય હોવાથી અનુમાનની ઉત્પત્તિ, અને અનુમાન હોવાથી સંબંધને નિશ્ચય, એ રીતે પરસ્પ રાશ્રય દેશ છે. અન્ય અનુમાન માને તે–તે અનુમાનને સંબંધ ગૃહીત છે કે અગૃહીત? એમ ફરી ફરીને તે જ પ્રશ્નોની આવૃત્તિ થતી હોવાથી અનવસ્થા દોષ ઉપસ્થિત થાય છે. માટે અનુમાનથી પણ પરમાણુની પ્રતીતિ થઈ શકતી નથી. (प.) अचेतनः सचेतनो वेति अचेतनो घटादिः, सचेतनो गवादिः । न तावत् तदितरस्मादतिप्रसङ्गसङ्गमादिति । अनवधृतसाध्यसाधनसम्बन्धादप्यनु मानात् साध्यसै सिद्धौ ‘स श्यामः, नत्पुत्रत्वात्', धवल प्रासादः, काकस्य कार्यात्' इत्यादीनामपि गमकन्वप्रपा । प्राचिकप्रकारे इति अवधृतसाध्यमाधनसम्बन्धप्रकारे । सम्बन्धाधारणमिति सम्बन्ध केन प्रमाणेनावधारित इति आशय । अणूनामतीन्द्रियत्वेनेति । क्षितिधरकन्धेरान्तरितो हि वह्निः प्रत्यक्षोऽस्ति य कश्चित् तमारोहति सोऽवश्य साक्षात् कुरुते । अमी च परमाणवोऽती. न्द्रियास्तै सहाविनाभावो दुर्घट. । अविनाभावस्येति सम्बन्धस्य । तदवधारणमिति सभ्य- - न्घावधारणम । (टि०) [अतिप्रसङ्गसंगमात् इति] अनवधृतसाध्यसाधनसम्बन्धादप्यनुमानात्साध्यसिद्धी स श्याम , तत्पुत्रत्वात् धरल प्रासाद काकस्य कार्यादित्यादीनामपि गमकत्यप्रसङ्गः । किञ्च, अमी परमाणवो नित्या वा स्युः, अनित्या वा ? नित्याश्चेत् । किमर्थ- क्रियाकारिणः, अकिञ्चित्करा वा ? उदीचीनस्तावत्पक्षः क्षोदीयान्, अन्तरिक्षवृक्षवत् तेपामसत्त्वापत्तेः । अर्थक्रियाकारित्वं तु तेषां क्रमेण युगपद् वा ? क्रमेण चेत् । किं स्वमा- वाभेदेन तद्भेदेन वा स्वभावाभेद भिटायाम्, ते येनैव स्वभावेन प्राच्य कार्यमर्जयन्ति, तेनैवोत्तरमपि, यद्रा येनैवोत्तरम्, तेनैव प्राध्यमपि ? प्रथमे, प्रथमकार्यकाल एवोत्तरस्या- प्युत्पत्तिप्रसक्तिः । तद्वद् द्वितीये द्वितीयकार्यकाल एव प्रथमस्याऽपि प्रभवप्राप्तिः । तद्वदेव स्वभावभेदपक्षे आणिकत्वापत्तिः, तल्लक्षणत्वात् क्षणभङ्गुरताया' । युगपत्पक्षे, सकृदेव सकलस्वकार्यकार्यपुञ्जस्याऽर्जितत्वाद् द्वितीयादिक्षणे तेषामसत्त्वं स्याद् । तद् नाऽमी नित्याः । વળી, આ પરમાણુઓ નિત્ય છે કે અનિત્ય નિત્ય હોય તે–તે અર્થ કિયાકારી છે કે કંઈ પણ નહીં કરનારા ? પરમાણુ કંઈ પણ કરનારા નથી એ ·शून्यवादः । ७९ બીજો પક્ષ તે સુદ્ર-તુચ્છ છે, કારણ કે—કંઈપણ નહી કરનારા આકાશના વૃક્ષ જેમ અસતુ છે, તેમ આ પરમાણુઓમાં પણ અસત્ત્વની આપત્તિ આવશે. અને જે પરમાણુ અર્થે કિયાકારી હોય તે–તેમનું અર્થ ક્રિયાકારિત્વ કમથી છે કે યુગપત– એકી સાથે ? ક્રમથી કહે –સ્વભાવના ભેદ વિના કે સ્વભાવને ભેદ કરીને તે અર્થ ક્રિયા કરે છે? સ્વભાવના ભેદ વિના જે અર્થ ક્રિયા માનવામાં આવે તે શુ જે સ્વભાવ વડે પહેલું કાર્ય કર્યું તે જ સ્વભાવથી ઉત્તર-બીજુ કાર્ય કરે છે? કે જે સ્વભાવથી ઉત્તર કાર્ય કરે છે તે જ સ્વભાવથી પહેલું કાર્ય કરે છે ? પ્રથમ પક્ષમા તે પૂર્વકાર્ય વખતે જ ઉત્તરકાર્યની ઉત્પત્તિને પ્રસ ગ આવશે, કારણ કે એક જ સ્વભાવથી બનેની નિષ્પત્તિ છે તેવી જ રીતે બીજા પક્ષમાં પણ ઉત્તર કાર્યોપત્તિના સમયે જ પૂર્વકાર્યની ઉત્પત્તિનો પ્રસંગ આવશે. એ જ રીતે સ્વભાવભેદ પક્ષમાં પરમાણુઓને ક્ષણિક-વની આપત્તિ આવશે, કારણ કે સ્વભાવભેદ એ જ ક્ષણભંગુરતાનું લક્ષણ છે આ રીતે નિત્યપરમાણુઓમા ક્રમથી અર્થ ક્રિયાકારિત્વ સિદ્ધ થઈ શકતું નથી અને યુગપતું અર્થ કિયાકારિત્વ માને તે-પરમાણુઓ પિતાને કરવા લાયક સમસ્ત કાર્યસમૂહને એકી સાથે ઉત્પન્ન કરી દેશે, તે દ્વિતીયાદિ ક્ષણે અર્થ કિયાકારિત્વનો અભાવ થતા તેઓ અસત્ થઈ જશે. માટે પરમાણુઓ નિત્ય નથી (प०) क्षोदोयानिति क्षुद्रोऽसार इत्यर्थ । तद्वदिति प्राच्यकार्यवत् (टि:) तेषामिति परमाणूनाम् । असत्त्वमिति यतोऽर्थक्रियाकारित्व [सत्त्व] न समतम् । अनित्याश्चेत्-क्षणिकाः, कालान्तरस्थायिनो वा, क्षणिकाश्चेत् । किमकस्माद् भवन्ति, कारणाद् वा कुतोऽपि .2 अकस्माच्चेत् । ननु किमिह कारणप्रतिपेधमात्रम् , भवन- प्रतिषेधः, स्वात्महेतुकत्वम्, निरुपाख्यहेतुकत्वं वा विवक्षितम् । आये, भवन- स्यानपेक्षत्वेन सदा सत्त्वस्याऽसत्त्वस्य वा प्रसक्ति' "नित्यं. सत्त्वमसत्त्वं वाऽहेतोर- न्यानपेक्षणात्" [प्र० वा० १. ८२ ] इत्युक्तेः । द्वितीये, प्रागिवे पश्चादपि नाऽमी भवेयुः । तृतीये, कथमुत्पत्तिस्तेषाम् , स्वयमसतां स्वोत्पत्तौ व्यापारख्याहते । तुरीये- प्रागपि सत्त्वापतेस्तेषां सनातनत्वं स्यात् । कारणाद् भवनपक्षे तु स्थूल किञ्चित् तेषां' कारणम् , परमाणव एव वा ? न स्थूलम् , परमाणुरूपार्थपक्षस्यैव कक्षीकारात् । परमा- णवश्चेत् । ते किं सन्त', असन्तः, सदसद्रूपा., अनुभयस्वभावा वा स्वकार्याणि कुर्युः । सन्तश्चेत् । किमुत्पत्तिक्षण एव, द्वितीयादिक्षणेऽपि वा ? नाद्य', तदानीमुत्पत्ति- मात्रव्यग्रत्वात् तेषाम् । अथ "भूतिर्येषां क्रिया सैव कारणं सैव चोच्यते" इति वचनाद् भवनमेव तेषामुत्तरोत्पत्तौ कारणतेति चेत् । एवं तर्हि रूपाणवो रसाणूनाम्, ते च तेषामुपादानं स्यु , उभयत्र भवनाविशेषात् । न द्वितीयः. क्षणक्षयक्षयापत्ते । अथाऽसन्तस्ते तदुत्पादका', तर्हि तत्सत्ताक्षणमेकमपहाय सर्वदा तदुत्पादप्रसङ्गः, तद्भवनस्य ·८२ शून्यवादः । [१. १६ प्राच्यः पक्ष' . चेति रसाणव । तेषामिति रूपाणूनाम् । अथासन्त इत्यादि । तत्सत्तेति यस्मिन् क्षणे तेषा सत्त्वमभृत् तदपहाय द्वितीयादिक्षणेपु तेषामसत्त्वात् । ६४ नापि स्थूलरूपः, यतस्तादृशोऽप्यसौ नित्यः, अनित्यो वा स्यात् ? न तावद् नित्यः, परमाणुनित्यतानिराकरणानुसारेणास्यापि व्यपासितुं शक्यत्वात् । नाप्यनित्य, यतस्तस्य समुत्पादे स्थूलमेव किञ्चित् कारणम्, अणवो वा ? स्थवीयान्, स्थूलाद्वैतवादस्य वावदूकानां वदितुमयुक्तत्वात् , सूक्ष्मापेक्षयैव स्थूलस्य व्यवस्थानात्, कुवलापेक्षया कुवलयस्येव । १५ अथाणवस्तत्कारणम्, तर्हि तदनेतनस्तदुभयस्वभावार्थपक्षः कक्षीकृत' स्यात् । अस्त्वयमेवेति चेत् । तर्हि ते निरतिशयाः, सातिशया वा स्थूलमर्थं प्रथयेयुः ? आधे भेदे, भूर्भुवःस्वस्नायीकुहरकोणकुट्टितैकैकपरमाणुभिर्विशकलितैरपि सदैव तदुत्पा- दनप्रसङ्गः। द्वितीये तु, कस्तेषामतिशय-एकदेशावस्थितिः, संयोगः, क्रिया वा ? प्रथमपक्षे, लोणीमण्डलाऽऽलम्बिपरिमण्डलैः स्थूलैककार्यक्रियाप्रसक्तिः, तस्यैकदेशरूप- त्वात् । अथ यावति प्रदेशे कतिपयेऽपि परमाणव कार्यमेकमर्जयन्ति तावानेवैक' प्रदेशः, न सकलमिलामण्डलम् इति चेत् । तीतरेतराश्रयपिशाचप्रवेश. सिद्धे हि कार्ये देशैक्यसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरिति । संयोगश्चेदतिशयः-~-स किं नित्य, अनित्यो वा' यदि नित्य, तदा सदाऽपि तदुत्पाद्यकार्योत्पादप्रसङ्गः । अनित्यश्चेत् । किमन्यत एव, तेभ्योऽपि वा प्रादुःण्यात् ? नाद्यो भेदः, तदाधारधर्मस्याऽन्यत एवोत्पत्ति- विरोधात् । द्वितीये तु, तदुत्पत्तावपि निरतिशयाः, सातिशया वा ते व्याप्रियेरन् ? प्राचि, प्राचीन एव दोपः। द्वितीये तु, अतिशयोत्पत्तावप्यतिशयान्तरेण भाव्यम् , तत्रापि तेन-दत्यनवस्थाकदर्थनम् । $૪ સ્થૂલરૂપ અથ પણ યુક્તિદ્વારા સિદ્ધ થઈ શકતો નથી, કારણ સ્થૂલ અર્થ પણ નિત્ય છે કે અનિત્ય ? નિત્ય તે કહી શકશે નહીં કારણ કે-પરમાણુની નિત્યતાના ખડનની જેમ સ્કૂલની નિત્યતાનું પણ ખંડન થઈ શકે છે અનિત્ય પણ કહી શકે નહી કારણ કે સ્થૂલ અર્થની ઉત્પત્તિમાં સ્થૂલ અર્થ અથ કારણ છે કે પરમાણુઓ? પ્રથમ પક્ષ તે અત્યંત સ્કૂલ- અસાર છે, કારણ કે સ્થલાદ્વૈતવાદ સ્થૂલાત પક્ષ તે વાચાલ પુરુષ દ્વારા પણ કથન કરવાને ચગ્ય નથી, કારણ કે- સૂક્ષ્મની અપેક્ષાએ જ સ્કૂલની व्यवस्था (सिद्धि) थाय छे. सम-शुक्र-(मा२)नी अपेक्षा क्रय-पोया સ્થૂલ છે અણુ કારણ છે એમ કહો તો–આ સ્થલા પક્ષ પછીને જે “તદુભાય સ્વભાવાર્થ પક્ષ છે, તેનો સ્વીકાર કર્યો કહેવાશે સ્થલ અને આણું १ चदरापेक्षया कुवल्यस्य स्यूलत्वम् । ? એમ તદુભય- ·૬ ] शून्यवादः । ८३ પ તે કે–પરમાણુ સ્વભાવ અર્થ છે એ પક્ષ જ સ્વીકારીએ છીએ એમ કહો તેનિરતિશય પરમાણુઓ સ્થૂલાઈને ઉત્પન્ન કરશે કે સાતિશય પરમાણુઓ? પહેલે પક્ષ માને તે– સ્વર્ગ મત્યને પાતાલ એ ત્રણ લોકરૂપ ગુફાના ખુણાઓમાં ઠાંસી ઠાંસીને ભરેલા છૂટા એકેક પરમાણુથી પણ સર્વદા સ્થૂલકાર્યની ઉત્પત્તિનો પ્રસંગ આવશે. બીજે પક્ષ માને તે પરમાણુઓમાં કયો અતિશય છે? એક દેશમાં રહેવારૂપ કે સંગરૂપ કે ક્રિયારૂપ અતિશય છે? પહેલે પક્ષ માને તે–પૃથ્વીમંડળરૂપ એક દેશમાં રહેનાર પરમાણુઓથી સ્થૂલ એક કાર્યના ઉત્પાદન પ્રસંગ આવશે, કારણ કે-નિખિલ પૃથ્વીમંડળ પણ એકદેશ છે. -જેટલા પ્રદેશમાં રહીને પરમાણુઓ એક કાર્યને ઉત્પન્ન કરે, એકદેશ કહેવાય છે, પરંતુ સક્લ પૃથ્વીમંડળ એકદેશરૂપ નથી સમાધાન–એમ માને તે-ઇતરેતરાશ્રય નામને દોષ આવશે, કારણ કે કાયની સિદ્ધિ થાય પછી એકદેશની સિદ્ધિ, અને એકદેશની સિદ્ધિ થયા પછી કાયની સિદ્ધિ થશે. સંગરૂપ અતિશય કહે – તે સંગ નિત્ય છે કે અનિત્ય જે નિત્ય હિય તે–સંગથી ઉત્પાદ્ય કાર્યોની સર્વદા ઉત્પત્તિને પ્રસંગ આવશે. જે અનિત્ય હોય તે-તે સ ચોગ અન્યથી જ ઉત્પન્ન થાય છે કે પરમાણુઓથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે ? આદ્ય ભેદ કહી શકશો નહીં, કારણ એ સંગનો આધાર હોવાથી તે સંચગની પરમાણુથી ભિન્ન વસ્તુથી જ ઉત્પત્તિ માનવામાં વિરોધ છે, કારણ કે એમ હોય તે પછી તે સમયેગને આધાર પરમાણુ ન બને. અર્થાત્ ઘટમાં રહેલ રૂપાદિ ધર્મની ઉત્પત્તિમાં કેવલ અગ્નિ સંયેગાદિ જ કારણ નથી, પરંતુ ઘટ પણ કારણ છે, તેવી જ રીતે અણુમાં રહેલ સંગરૂપ અતિશયમાં અણુ પણ અવશ્ય કારણ હોવું જોઈએ બીજા પક્ષમાં સગરૂપ અતિશયની ઉત્પત્તિ માટે નિરતિશય પરમાણુઓ વ્યાપાર કરશે કે સાતિશય પરમાણુઓ? પહેલા પક્ષમાં પૂર્વોક્ત (નિરંતર કાર્યોત્પત્તિરૂપ) દોષ આવશે. બીજા પક્ષમા એક અતિશયની ઉત્પત્તિમાં બીજે અતિશય જોઈશે, અને બીજાની ઉત્પત્તિમાં ત્રીજાની જરૂર પડશે, અને એ રીતે એક બીજાની પાછળ અતિશય ચાલી આવતાં અન- વસ્થા દોષની પીડા ઊભી થશે. (प०) तदुत्पत्तावपि निरतिशयाः सातिशया वा ते व्याप्रियेरन्निति यथा हि ते घटादिकं कार्यमुत्पादयन्तोऽ'प्यऽतिशयम पेक्षिध्यन्ते, एवं सगोगमुत्पादयन्तोऽप्यतिशयमपेक्षिष्यन्ते । (टि०) क्षोणीमण्डलेत्यादि । परिमण्डलैरिति समस्तपरमाणुभि एककार्यस्य क्रिया विधानम्, तस्याः प्रसङ्गः । तस्येति स्थूलकार्यस्य । यथा ते घटादिक कार्यमुत्पादयन्तोऽतिशयमपे- क्षन्ते एवं सयोगमुत्पादयन्तीप्यतिशयमु(म)पेक्षिप्यन्ते । किञ्च, अयं संयोगस्तत्स्वभावभूतः तत्पृथगमूतो वा। प्राच्ये, परमाणव एव, न कश्चित् संयोगो नाम । द्वितीये तु, सर्वथा पृथग्भूतः, कथञ्चिद् वा ? कथञ्चित्पक्षस्तावद् ૧ તોગતિ જ ૨ ને !

·૮૪. शून्यवादः। [૨ ૨૬ विरोधवाधितः । सर्वथापक्षे तु. संवद्', असंबद्धो वा तत्रासौ स्यात् असंबद्व- विधाया तंपामेप इति संबन्धायोग । संबद्धस्तु, संयोगेन, समवायेन, तादाम्येन, तदुत्पत्त्या, अविश्वग्भावेन वा न संयोगेन, तस्य गुणरूपे संयोगे संभवाभावात् , निर्गुणा गुणाः '' इति वचनात् । न समवायेन, यतो यावदयमेकं संयोगमेकत्र सबन्धयति, तावदन्यत्राऽप्येनं किं न संबन्धयेत् , अस्य सर्वत्रैक्यात् । न तादा- त्म्येन, भेदपलकनीकारात् । नापि तदुत्पत्या, परमाणुभ्यः संयोगोत्पादस्य प्रागेव व्यपास्तत्वात् । नाप्यविप्वग्भावेन, तस्य कथञ्चित् तादात्म्यरूपत्वात् । अत्र च कथञ्चि- दिल्यन्धपदम् , विरोधावरोधदुर्धरत्वात् । किञ्च, अय सयोग. सर्वात्मना, एकदेशेन वाऽणूनां प्रणिगद्येत ।। प्रथमे, पिण्डोऽणुमात्र' म्यात् । द्वितीये, षट्केन युगपद्योगात् परमाणो पडगता स्यात् . इति परमाणुकथाऽ'यस्तमियात् । तन्न संयोगोऽतिशयः । एतेन क्रियारूपातिशयपक्षोऽपि પ્રતિતિ: | વળી સલાથરૂપ કાયરની ઉત્પત્તિમાં પરમાણુને જે સંગ નામને અતિશય તમોએ સ્વીકારેલ છે, તે પરમાણુઓના સ્વભાવભૂત છે કે પરમાણુઓથી ભિન્ન ? પ્રથમ વિકલ્પમાં પરમાણુઓ જ થયા પરંતુ સંયોગ નામને બીજે પદાર્થ સિદ્ધ થયે નહીં. દ્વિતીય વિકલ્પમાં સર્વથાપૃથમૂત છે કે કથ ચિત પૃથદ્ભુત કથંચિત પૃથભૂત પક્ષ તે-વિરોધથી બાધિત છે. સર્વથા પૃથભૂત પક્ષમા પરમાણુઓમાં આ સંયોગતિશયે સબદ્ધ છે કે અસદ્ધિ? અસમ્બદ્ધ છે, એમ માને તે પરમાણુઓને આ સંયોગ છે એમ કહી શકશે નહીં. સર્વથા પૃથભૂત હોવા છતાં સમ્બદ્ધ છે, એમ માને છે તે સંયોગતિશય સંયોગ, સમવાય, તાદામ્ય, તદુત્પત્તિ કે અવિષ્યભાવમાંથી કયા સંબંધથી સમ્બદ્ધ છે? સંયોગથી કહી શકશે નહીં, કારણ કે ગુણમાં ગુણ નથી એ વચનથી ગુણરૂપ સંયોગને વિષે બીજા સ ગ- ગુણને અસંભવ છે સમવાય પણ કહી શકશે નહીં, કારણ કે સર્વત્ર સમવાય એક જ હોવાથી જે વખતે સમવાય એક પદાર્થમાં એક સ ચોગને સંબંધ કરાવે છે, તે જ વખતે તે સંયોગનો બીજે સંબંધ કેમ નહીં થાય? સંયોગ સર્વથા પ્રથમૂત છે, એ ભેદપક્ષ સ્વીકારેલ હોવાથી તાદાસ્ય–અભેદ પણ કહી શકશો નહીં પરમાણુઓથી સ યોગોત્પત્તિનુ ખડન તે અમે આ પ્રકરણમાં પહેલા જ કરેલ છે. માટે તત્પત્તિ કહી શકશે નહીં અવિષ્યભાવ પણ કહી શકશે નહીં. કારણ કે-અવિશ્વમ્ભાવ એ કથંચિત-તાદાસ્યરૂપ છે, તેમાં કથંચિત” શબ્દ ઉભય અંશનો સૂચક હોવાથી વિરોધને સંબંધ દુર્ધર હોઈ અંધપદ-પ્રકાશ રહિત છે, અર્થાત કથ ચિતું તાદામ્ય માનવામાં વિરોધ છે, તેથી તે અસંગત છે. વળી આ સંયોગ પરમાણુઓમાં સર્વાત્મરૂપે-સંપૂર્ણપણે છે કે એકદેશથી ? પ્રથમ વિકલ્પમાં પરમાણુઓને પિંડ અણુમાત્ર થઈ જશે. બીજા વિકલ્પમાં એક ૧ તત્ર શું ·૨. ૨૬] જેવા | ૮ પરમાણુ સાથે એકી સાથે છ પરમાણુઓને સ બ ધ હોવાથી પરમાણુના છ અ શોની ક૯પના કરવી પડશે. એટલે કે એક પરમાણુના છ ભાગ થશે, અને એમ થતા પરમાણુની કથા-પરમાણુવાદ પણ રહેશે નહીં, માટે સંયોગરૂપ અતિશય કહી શકશે નહીં સ યોગસ્વરૂપ અતિશયના ખંડનથી ક્રિયારૂપ અતિશય પક્ષ પણ ખંડિત થયેલ જાણવો. (૧૦) 'જઝ = જજિવિત્રધમિતિ સમાજનાનિચક્રવાત (टि.) न समवायेनेत्यादि। अयमिति समवाय । एकत्रेति पदार्थे । एनमिति सम्वन्धम् । अस्येति समवायस्य । तस्येति अविष्वग्भावस्य । तति अविष्वग्भावे । अन्ध- पदमिति प्रकाशरहित निस्तेजस्कमन्धलमिति लोकेपि प्रसिद्ध । किञ्च, अयं स्थूलोऽवयवी निराधार', साधारो वा ? न तावद् निराधार', साधारप्रतीतिविरोधात् । साधारश्चेत् । किमेकावयवाधार , अनेकावयवाधारो वा । प्रथमे, प्रतीतिविरोधः । तथाहि-प्रतीतिरिहाऽवयवेप्ववयवीति, नावयवेऽवयवीति । अथा- नेकावयवाधारः, तत्राप्यविरोध्यनेकावयवाधार , विरोध्यनेकावयवाधारो वा न प्राच्य., चलाचलस्थूलास्थूलनीलानीलादिरूपाणामवयवानां विरोधप्रतीते. । अथ द्वितीय , तर्हि नैक स्थूलोऽवयवी स्यात् , विरुद्धधर्माध्यासात् । अपि च. असौ तेषु वर्तमानः सामस्त्येन, एकदेशेन वा वर्तेत । सामस्त्येन वृत्तौ, एकस्मिन्नेवावयवे परिसमाप्तत्वादनेकावयववृत्तित्वं न स्यात् । एकदेशेन वृत्ती, निरंशत्वं तस्योपगत विरुध्येत । सांगत्वे वा तेऽप्यंशास्ततो भिन्ना', अभिन्ना वा भवेयु । भिन्नत्वे, पुनरप्यनेकांशवृत्तेरेकस्य सामस्त्यैकदेशविकल्पानतिक्रमादनवस्था । अभिन्नत्वे, न केचिदंशाः स्यु'-इति न तदुभयस्वभावार्थपक्षोऽपि संगतिशृङ्गसङ्गमगात् ।। વળી, આ સ્થૂલ અવયવી આધાર રહિત છે કે આધાર યુક્ત? નિરાધાર તે કહી શકશે નહીં, કારણ છે-અનુભવમા આવતી આધારની પ્રતીતિ વિરુદ્ધ થઈ જશે, અર્થાત નિરાધાર હોય તો આધારને અનુભવ ન થવો જોઈએ. સાધાર કહે તે તેનો આધાર એક અવયવ છે કે અનેક અવયવો છે? પ્રથમ પક્ષમાં પ્રતીતિને વિરોધ છે કારણ કે-અવયવમા અવયવી છે એવી પ્રતીતિ તે થાય છે, પરંતુ અવયવમા અઠ્યવી છે એવી પ્રતીતિ નથી અનેક અવયવો આધાર છે એમ કહે તે–અવિધી અનેક અવયવે આધાર છે કે વિરોધી અનેક અવયવો ? પ્રાચ્યવિક૯પ યોગ્ય નથી કારણ કે-અવયવીના ચલ–અચલ, સ્કૃલ–અસ્કલ, નીલ-અનીલ, ઈત્યાદિ અનેક અવયવોમાં વિરોધ તો પ્રસિદ્ધ જ છે બીજો વિકલ્પ સ્વીકારો તે એટલે કે અવયવીને વિરુદ્ધધર્મોને આશ્રય સ્વીકારવામાં આવે તે તે સ્થલ અવયવી એકરૂપે સિદ્ધ થઈ શકશે નહીં ? 3 તેત્ર ૨ | ·८६ शून्यवादः। [ १. १६. વળી, આ સ્થલાવયવી પ્રત્યેક અવયવમા સંપૂર્ણતયા સર્વાશ વ્યાસ થઈ રહે છે કે એકદેશ વડે ? સંપૂર્ણતયા રહે છે એમ કહો તે–એક અવયવમાં જ તે સમાપ્ત થઈ જતા હોઈ અનેક અવયવમાં રહી શકશે નહીં. એક દેશ વડે કહે તે– તમેએ અવયવીને જે નિરશ માનેલ છે, તેને વિરોધ આવશે અને જે સ્થલા- વયીને સાંશ માને તે તેના અંશો અવયવીથી ભિન્ન છે કે અભિન્ન ભિન્ન માનો –ફરીથી પણ “અવયવીના તે અશે સ પૂર્ણતયા-સર્વદેશથી તેમાં રહે છે કે એકદેશથી? એ પ્રમાણે વિકપની આવૃત્તિ થવાથી અનવસ્થા આવશે. અને અભિન્ન માને તે અશે જ સિદ્ધ નહીં થાય માટે તદુભયસ્વભાવરૂપ અર્થ પક્ષ પણ સંગતિના શૃંગશિખરના સંગને પ્રાપ્ત થતું નથી અથત આ પક્ષ પણ અસંગત હાઈ સિદ્ધ થઈ શકતો નથી, (५०) साधारप्रतीतिविरोधादिति अवयवलक्षणाघारदर्शनात् । चलाचलस्थूलास्थूल- नीलानीलादिरूपाणामिति आदिशब्दादावृतानावृतादि । (टि.) साधारेति अवयवलक्षणाधारदर्शनात् । अपि चासाविति स्थूलावयवी । तेविति अवयवेषु । तस्योपगतमिति अवयविनोऽकृतम् , तत इति अवयविन: सकाशात् । ६६ अनुभयस्वभावभेदोऽप्युपेक्षाक्षेत्रं प्रेक्षाणाम् , परमाणुस्थूलयोः परस्परप्रतिपे- धात्मकत्वेनान्यतरप्रतिपेधे तदितरविधेरवश्यंभावात् । इति 'नार्थः कश्चिद् विचारचूला- मालम्बते ॥ $ ૬ અનુભયસ્વભાવ પક્ષ પણ બુદ્ધિશાળી પુરુષને ઉપેક્ષણીય છે, કારણ है- પરમાણુ અને સ્થૂલ પરસ્પર નિષેધાત્મક હોવાથી એકનો નિષેધ કરવાથી બીજાની અવશ્ય સિદ્ધિ થાય છે આમ અર્થ કોઈ પણ યુક્તિથી સિદ્ધ થઈ શકતું નથી ६७ तदभावे तद्ग्राहकतया संमतं ज्ञानमपि तथैव । किञ्च, एतदर्थसमकालम् , तद्भिन्नकालं वा तद्ग्राहक कल्प्येत ? नायाम् , त्रिलोकीतल्पोपगता अपि पदार्थास्तत्र प्रथेरन् , समकालत्वाविशेषात् । तदग्र्य- प्रकारे तु, निराकारम् , साकारं वा तत् स्यात् ? प्रथमे, प्रतिनियतपदार्थपरिच्छेदानुप- पत्तिः । द्वित्तीये तु, किमयमाकारो व्यतिरिक्तः, अव्यतिरिक्तो वा ज्ञानात् ? अव्यतिरेके, न कश्चिदाकारो नाम तथा च निराकारप्रकारप्रकाशित. परीहार. । व्यतिरके, चिद्रूपः, अचिद्रूपो वाऽयं भवेत् - चिद्रूपश्चेत् तदानीमाकारोऽपि वेदक. स्यात् , तथा चायमपि निराकारः, साकारो वा तद्देदको भवेत् ? इत्यावर्तनेनाऽनवस्था । अथाचिद्- रूपः; किमज्ञातः, ज्ञातो वा तज्ञापक' स्यात् । प्राचीने, चैत्रस्येव मैत्रस्याऽप्यसौ तज्ज्ञापक. स्यात् । तदुत्तरे तु, 'निराकारेण, साकारेण वा ज्ञानेन तस्यापि ज्ञानं स्यात्' इत्याद्यावृत्तावनवस्थैव । इति न ज्ञानमपि किञ्चिचतुरचेतोगोचरे संचरति । ततः सर्वशून्यतैव परं तत्त्वमवास्थित । इति सर्वापलापिविकल्पसंक्षेपः ॥ प्राकल्प- ?

·- , ] शून्यवादः । $ ૭ બાહ્યરૂપ ગ્રાહ્ય અર્થ જ સિદ્ધ નથી, તે પછી તેના ગ્રાહક તરીકે માનેલ આભ્યન્તર જ્ઞાન પણ તે જ રીતે સિદ્ધ થઈ શકશે નહીં ' 9 વળી, અર્થના ગ્રાહક તરીકે મનાતા જ્ઞાનને અથના સમકાળે કો છો કે ભિન્નકાળે ? સમકાલ પક્ષમાં ત્રણે લેકમાં રહેલ સમગ્ર પદાર્થોને બોધ થ જોઈએ, કારણ કે–તે બધા પદાર્થો સમાન ભાવે જ્ઞાનના સમકાલીન છે. અર્થ અને જ્ઞાનને ભિન્નકાલમાં માનવામાં આવે તે-જ્ઞાન નિરાકાર છે કે સાકાર ? જ્ઞાન નિરાકાર હોય તે પ્રતિનિયત પદાર્થને પરિછેદ-જ્ઞાન સિદ્ધ થઈ શકશે નહીં, કારણ કે–જેમ અવિષયને આકાર જ્ઞાનમાં નથી તેમ વિષયનો પણ નથી. અને જ્ઞાનને સાકાર માને તે–તે આકાર જ્ઞાનથી ભિન્ન છે કે અભિન્ન ? અભિન્ન પક્ષમા તે જ્ઞાનથી ભિન્ન એ આકાર સિદ્ધ થઈ શકશે નહીં તેથી નિરાકાર પક્ષમાં જણાવેલ દોષથી આનુ પણ ખડન જાણી લેવું જ્ઞાનને આકાર જ્ઞાનથી ભિન્ન છે, એ પક્ષમા–આ આકાર ચિપ કે અચિદ્રુપ આકારને ચિત-જ્ઞાનરૂપ કહો તે–આકાર પણ જ્ઞાનની જેમ વેદક-જાણનાર-જ્ઞાન થઈ જશે અને તે રીતે એ જ્ઞાનરૂપ આકાર પણ નિરાકારરૂપે અર્થ વેદક છે કે સાકારરૂપે ? – આ પ્રમાણે વિકપનું આવર્તન થવાથી અનવસ્થા દેષ આવશે. આકારને અચિત- અજ્ઞાનરૂપ કહો તે સ્વય અજ્ઞાત એવો આકાર અને જ્ઞાપક છે કે સ્વય જ્ઞાત એવો આકાર અને જ્ઞાપક છે? પ્રથમ પક્ષમાં આકાર ચૈત્રની જેમ મૈત્રને પણ અજ્ઞાપક થશે. ઉત્તર પક્ષમાં પણ આકારનું જ્ઞાન નિરાકારજ્ઞાનથી થશે કે સાકારજ્ઞાનથી ? એ પ્રકારે વિકલ્પના આવર્તનથી અનવસ્થા આવશે. માટે જ્ઞાન પણ ચતુર પુરુષના ચિત્તને વિષય બનતું નથી. અર્થાત્ જ્ઞાન પણ સિદ્ધ થઈ શકતું નથી. તેથી કરીને “સર્વશૂન્યતા એ જ એક પરમતત્ત્વ રહ્યું. આ પ્રમાણે સર્વોપલાપી-શૂન્યવાદી બૌદ્ધના વિકલ્પોને સક્ષેપ કહ્યો છે. (टि०) तद्भाव इति अर्थाभावे,, तद्ग्राहकेति अर्थप्राहकतया। तथैवेति विचार- चूलाऽनालम्बनमेव । किञ्चैतदर्थेत्यादि । एतदिति ज्ञानम् । तद्ग्राहकमिति अर्थग्राहकम्, तत्रेति ज्ञाने। तदयेति तद्भिन्नकालपक्षे तदिति ज्ञानम् । तथा चेति एव सति आकारप्रतिषेधे सति, अयमिति आकार । तथा चेति आकारस्यापि अर्थप्रकाशत्वे सति, अयमपीति आकारोऽपि । पुनरपि पूर्वविकल्पावर्त्तनात् अपिशब्दप्रयोगः । तद्वेदक इति अर्थज्ञापक. । तज्ज्ञापक इति अर्थ- वेदक । असाविति आकार । तदुत्तरे इति ज्ञातपक्षे । तस्यापीति आकारस्यापि । अत्रापि अपि. ર ઝા, ६८ तदेतदखिलमनल्पपलालपूलकूटकल्पमप्रतिमोत्तरकृशानुकणमात्रसाध्यम् , तथा हि-इदं प्रमाणमूलमालप्येत, अन्यथा वा अन्यथा चेत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तर्हि कथमकृथाः प्रामाणिकपर्षदीह प्रवेशम् ? प्रमाणमूले चेत् । तत् प्रमाणमर्थरूपम् , ज्ञानरूपं वा मवेत ? इत्यादिस्वमार्गणैरेव मर्माविद्भिर्विद्धः कथमुछ्वसितुमपि गानोपि । कथं च ·शून्यवादः । [ ૨. ૬ प. प्रमाणाभ्युपगमे शून्यसिद्विः । शून्यरूमेव प्रमाणमिति चेत् । तर्हि शून्यतासिद्धिरपि शून्येव-इति न शून्यसिद्रिः स्यात् । अभ्यधिप्महि च---- "शून्ये मानमुपैति चंद् ननु तदा शून्यात्मता दुःस्थिता नो चत तर्हि तथापि किं न सुतरां शून्यात्मता दुःस्थिता ।। वन्ध्या मे जननीत्यमुण्य सदृशीमप्याश्रयन् शून्यतां गड्के दुकसाहसैकरसिक स्वामिन् । असौ सौगत" ||१|| अर्थत्थमेव विचारयता यदा न किञ्चत् संगनिं गाते, तदा शून्यमेव तत्त्वम- वतिष्ठत इति चेत् । तदेतत् प्रवलशृङ्खलस्खलितहेरुप्लवनप्रागल्भ्याभ्यसनम् । यतः-- विचारो वस्तुरूपश्चेत् कि सिध्येत् सर्वशून्यता ।। विचारोऽवस्तुरूपश्चेत् किं सिध्येत् सर्वशून्यता ||१|| રૃ ૮ જેન–સર્વાપલાપી શુન્યવાદી બૌદ્ધનું ઉપરોક્ત સઘળુંયે કથન-ઘણું લાલ (ઘાસવિશેષ)ને પૂળાના ઢગલા સમાન છે અને તે અપ્રતિમ ઉત્તરરૂપ અગ્નિકણ માત્રથી સાધ્ય (ખડનીય) છે. અને તે આ પ્રમાણે છે શૂન્યવાદિન ! તમારુ આ સઘળુંયે કથન પ્રમાણમૂલક છે અર્થાત પ્રમાણથી સિદ્ધ છે કે અન્યથા અર્થાતુ પ્રમાણુથી સિદ્ધ નથી? પ્રમાણુથી સિદ્ધ નથી એમ કહો તે-ઊઠ, ઉઠ, આ પ્રામાણિક પુરુષની પર્ષદા-સભામાં પ્રવેશ કેમ ? પ્રમાણમૂલક કહે તા પ્રમાણ અર્થ છે કે જ્ઞાનરૂપ ?–ઈત્યાદિ તમે કરેલ વિકલ્પરૂપી મને છેદ કરનાર બાણોથી વી ધાને ઊંચે શ્વાસ પણ કઈ રીતે લઈ શકશે અને પ્રમાણને માનવાથી શૂન્યતાની સિદ્ધિ પણ કઈ રીતે થશે ? શુન્યવાદી–તે પછી પ્રમાણ પણ શૂન્યરૂપ જ છે જેન–જો એમ હોય તે શૂન્યતાની સિદ્ધિ પણ શૂન્ય થઈ જશે, એટલે કે-શૂન્યતાની સિદ્ધિ નહીં થાય. અમે કહ્યું પણ છે કે-શૂન્યવાદી જે શૂન્યમાં પ્રમાણ સ્વીકારે તે શૂન્યની સિદ્ધિ થઈ શક્તી નથી અને જે શૂન્યમાં પ્રમાણ ન માને તે વળી શુ શૂન્યરૂપતા અત્યન્ત અસિદ્ધ નહીં થાય ? “મારી માતા વાઝણી છે એ કથનની જેમ અસ ભવિત શૂન્યતાવાદનો આશ્રય કરત-શૂન્યતા- વાદનું કથન કરતો આ બીદ્ધ, હે પ્રભો ! અશક્ય સાહસમાં જ રસિક છે, એવી શ કા મને થાય છે, શં—પણ ઉપર પ્રમાણે વિચારતા કઈ પણ પદાર્થ સંગત (સિદ્ધ) થત નથી, તેથી શૂન્ય જ એક તત્ત્વરૂપે સિદ્ધ થઈ જાય છે સમાધાન - તમારુ આ કથન તે પ્રબલ સાંકળથી જકડેલ પગવાળો પુરુષ કૂદવાને ઉત્સાહપૂર્વક અભ્યાસ કરે તેના જેવું છે, કારણ કે જે વિચાર વસ્તુ (પદાર્થ) રૂપ હોય તે સર્વશૂન્યતા કઈ રીતે સિદ્ધ થઈ શકશે ? જો વિચાર વસ્તુ (પદાર્થ)-રૂપ નથી, તો પણ સર્વશૂન્યતા કઈ રીતે સિદ્ધ થઈ શકશે? તે ·१. १६. ] शून्यवाद । ८९ (टिं०) तदेतदखिलमित्यादि । मर्माविद्भिरिति व्यघ ताडने मम॑न्पूर्वः । मर्माणि व्यधतीति विवप् । न हि वृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्विवन्तेषु प्रादिकारकाणामेव दीर्घ इति दीर्घत्वं ग्रहिज्याव्यचिव्यधीत्यादिना सम्प्रसारण वेर्लोप पदान्ते मर्मच्छेदकैः । शून्येमानमित्यादि । यदि प्रमाणमेव शून्यं तव मत प्रमाणशून्यत्वात् शून्यतासिद्धिरप्यसिद्धा प्रमाणस्यासिद्धत्वात् । यदि प्रमाण न शून्य तत प्रमाणसत्त्वे सर्वशून्यवाद सापवादता दधाति । उक्त च- "बुद्धस्य नास्ति देवत्वं मोहाच्छ्न्याभिधायिन । प्रमाणसिद्ध शून्यत्वे शून्यवादकथा वृथा ॥'' गाते इति गाङ् गती ते आते अन्ते त्रिषु वचनेषु समानम् । अत्र त्वेकवचनेन निर्देश । ६९ न च तवाऽमून्यर्थज्ञानदूषणान्यपि सूपपादानि, यस्मादुभयस्वभाव एवार्थ इति नः पक्षः । न चाणुभ्यः स्थूलोत्पादः सर्वत्र स्वीक्रियते, यतस्तत्कार्यकारण- भावमात्रवित्रासनेनाऽर्थकथा विश्राम्येत् , स्थूलादपि सूत्रपटलादेः स्थूलस्य पटादेः प्रादु- र्भावविभावनात् , आत्माऽऽकाशादेरपुद्गलकार्यत्वकक्षीकाराच्च । यत्र पुनरणुभ्यस्तदुत्पत्तिः, तत्र तत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशात् प्रादुर्भूतं कथञ्चित्पृथग्भूतं सयोगातिशय- मपेक्ष्येयमविरुद्धव । केवल कथञ्चिदिति किञ्चन त्वच्चेतस्तुदति । तत्रेयं प्रतिक्रिया-एकेनैव हि रूपेण भेदाभेदयोरभिधाने विरोधनिरोधः स्यात् । न चैवमिह, पर्यायरूपतया भेदस्य द्रव्यरूपतया चाऽभेदस्य भणनात् । त्वयाऽपि च 'प्रमाणप्रमेयतत्त्वं नास्त्येव' इत्येक- मेव वचनं स्वपरपक्षावपेक्ष्य साधकं बाधकं वा कक्षीकृतमेव । $ ૯ વળી, તમોએ અર્થ અને જ્ઞાનમા જે દૂષણે કહ્યા તે યુક્તિસિદ્ધ નથી, કારણ કે–અમારા મતે અર્થ ઉભયસ્વભાવ-સ્કૂલ અને અણુરૂપ જ છે, અને અમે સર્વત્ર અણુઓથી જ સ્થપત્તિ સ્વીકારતા નથી કે જેથી તેના કાર્યકારણભાવના ખંડન માત્રથી અથકથા-અર્ચસ્વીકારવાને વાદ વિશ્રામ પામી જાય. એટલે કે સમાપ્ત થઈ જાય. કારણ કે સ્કૂલજાડા સૂત્રસમૂહથી પણ સ્કૂલ-જાડા વસ્ત્રની ઉત્પત્તિ દેખાય છે અને વળી, આત્મા, આકાશાદિને પુગલના કાર્યરૂપે અમે સ્વી- કારતા પણ નથી વળી, જ્યા અણુઓથી કાયની ઉત્પત્તિ છે, ત્યાં પણ કાલાદિ સામગ્રીની અપેક્ષાથી ઉત્પન્ન થયેલ ક્રિયા વડે સ યોગરૂપ અતિશય પરમાણુઓમાં કથંચિત્ ભિન્નરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. અને એવા સ યોગથી સ્થૂલકાર્યની ઉત્પત્તિ માનવામાં કશો જ વિરેાધ નથી. અમે સ યોગને કથ ચિત્ ભિન્ન કહ્યું છે તેટલા માત્રથી તમારું ચિત્ત ખેદ પામતુ હોય તો તેને અમે ઈલાજ બતાવીએ છીએ કે-એક જ ધર્મથી ભેદભેદ કહેવામાં આવે તો વિરોધરૂપ બાધક થાય, પરંતુ અહીં એમ નથી, કારણ કે- પર્યાયરૂપે ભેદ અને દ્રવ્યરૂપે અભેદ કહેલ છે વળી તમો પણ જ્યારે પ્રમાણ અને १२ ·२० शून्यवादः । [१. १६. પ્રમેયરૂપ તત્વ નથી એમ કહે છે ત્યારે તે વચન સ્વપક્ષની અપેક્ષાએ સાધક અને પરપક્ષની અપેક્ષાએ બાધક છે. આમ એક જ વચન સાધક અને બાધક હોવા છતા વિરોધ નથી, એટલે કે–તમે પણ અપેક્ષાભેર સ્વીકારે જ છે. (प.) तत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशादिति कालस्वभावनियतिपुरुषाकाराः कालादय उच्यन्ते । अथवा क्षेत्रकालभावलक्षणा सामग्री । भाव स्निग्धाक्षत्वादि । चलनक्रियासयोगो- [ऽन] चलनक्रियापूर्वकः । यथाऽगुल्योः । पर्यायरूपतया भेदस्य द्रव्यरूपतया चाऽमेदस्य भणनादिति । पूर्व हि तेषा परमाणूना सयोगाख्यः पर्यायो नासोत् । पश्चात् तत्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशात् प्रादुर्भूत. । स च तेभ्यो न सर्वथाऽभिन्नः । यद्धि यस्माद् अभिन्न तत् तस्य स्वभावभूत स्यात् । स्वभावश्च न कदाचिदपि व्यपैति । यथा परमाणो. परमाणुत्वम् । व्यपयन्ति च पर्याया । अन्यच्च द्रव्यं त्रिकालावस्थायि, पर्यायाश्च वार्त्तमानिका । द्रव्यमाधार', पर्यायाश्चाधेया । तस्मान्न सर्वथाऽभिन्न । न च सर्वथा भिन्न., कथञ्चिदभिन्नोऽपि । यावता त एव परमाणव सयोगरूपतया परिणमन्ति, न पुनः सयोग पृथग्भूतोऽतोऽमेदोऽपि । कक्षीकृत पवेति । एतावता त्वयाऽपि कथञ्चित्पक्षोभीकृत । (टि०) यस्मादुभयेति अणुभ्य स्थूलेभ्यो वा समुत्पद्यते इति द्वयम् । न इति अस्माकम् । अणुभ्यः स्थूलोत्पत्ति , स्थूलेभ्यश्च स्थूलोत्पत्ति । आत्माकाशादि पदार्थ अपोद्गलिकोऽपि प्रथमान. प्रतीयते । यत्र पुनरित्यादि । तत्कालादीति । पूर्व हि तेपा परमाणूना संयोगाख्य पर्यायो नासीत् , पश्चात्तत्कालादिसामग्रीसव्यपेक्षक्रियावशात् प्रादुर्भूत । स च तेभ्यो न सर्वथा भिन्नः, स्वभावभूतत्वात् । अन्यच्च द्रव्यं त्रिकालावस्थायि, पर्यायाश्च वातमानिका । द्रव्यमाधार , पर्यायाश्चाधेयास्तस्मान सर्वधाऽभिन्न , किन्तु भिन्न । न च सर्वथा भिन्नः, कथचिदभिन्नोपि, यावता त एव परमाणव सयोगरूपतया परिणमन्ति । न पुन सयोग पृथग्मृत । * इयमिति उत्पत्तिः । विरोधेति विरोधेन निरोधः । पर्यायेति क्रमभाविधर्मरूपतया । न प्राच पड़शतालक्षण दूपणम् । तथेति षडंशताप्रकारतया । याऽपि परमाणोः पडंगताऽऽपत्तिरुक्ता, साऽप्ययुक्ता, यतोऽत्रांशशब्दस्य संबन्ध- निबन्धनशक्तिस्वरूपोऽर्थो विवक्ष्येत, अवयवलक्षणो वा ? न प्राच्ये प्रसङ्गः संगतः, तथाऽस्माभिस्तदभ्युपगमात् । द्वितीये तु, नास्त्यविनाभावः, तत्तच्छक्तिमात्रेणैव तत्तत्पर- माणुसंबन्धस्य प्रतिपेदधुमशक्यत्वात् । વળી, તમેએ પરમાણુની બાબતમાં તે છ અશવાળો થઈ જશે એવી જે આપત્તિ આપી છે તે પણ યુક્તિયુકત નથી, કારણ કે--તમારે અંશ શબ્દને અર્થ સ બંધનું કારણ–શક્તિ એ વિવક્ષિત છે કે અવયવરૂપ વિવલિત છે? પ્રાચ્ય પક્ષમાં પડેશતાની આપત્તિ સંગત નથી, કારણ કે-અમે એ પરમાણુના શક્તિરૂપ અશો સ્વીકારેલ છે બીજા પક્ષમા તે અવિનાભાવ નથી, કારણ કે- વિભિન્ન શકિતથી વિભિન્ન પરમાણુઓ સાથે એક પરમાણુને સમ્બધ થતો હોય તે તે નિવારી શકાય તેમ નથી. ભાવાર્થ એ છે કે-એક પરમાણુને અનેક પર १ क्षादि क। २ सम्बन्धनिबन्धनं शमु । * एतच्चिहान्तर्गत पाठो मुद्रिते एष । प्रसङ्ग इति ·९१ યુવ કોઈ જુદી વસ્તુ હોયે તો તે પ્રસ્તુત માં સિદ્ધ થઈ શક્તો નથી. १. १६ ] शून्यवादः। માણુ સાથે સંબંધ થવા માત્રથી તે સાવયવ થઈ ગયો એવી વ્યાપ્તિ નથી. સાવયવ થયા વિના તે શકિતથી અનેક પરમાણુ સાથે સંબદ્ધ થઈ શકે છે. શક્તિ એ જ અવયવનું બીજુ નામ હોય તે અમને કોઈ વાંધો નથી, પણ શક્તિથી અવ- કારણ है- શક્તિને કારણે જ અન્ય પરમાણુ સાથે સ બ ધ ઘટ હોવાથી તેનાથી ભિન્ન અવયવ માન અનાવશ્યક છે. (प०) सम्बन्धनिवन्धनशक्तिस्वरूप इति सयोगनिमित्तघटोत्पादनसामर्थ्यस्वरूप । न प्राच्ये प्रसङ्ग इति । अनिष्टापादन हि प्रसङ्गः । तदभ्युपगमादिति साशतानीकारात् । तत्तच्छ- क्तिमात्रेणेवेति इतरपरमाणुसम्बन्धनशक्ति । तत्तत्परमाणुसम्बन्धस्य प्रतिषेधुमशक्य- त्वादिति । तेस्तै परमाणुभि सह विवक्षितपरमाणोय. सम्बन्ध स प्रतिषेधुमशक्य । केन ? सा सा या या शक्तिस्तत्परमाणुसम्बन्धलक्षणा, तन्मात्रेण शक्तिरूपेण सावयवताऽस्ति न साक्षात् । कथमन्यथा पश्चादपि इतरपरमाणुसम्बन्धे सावयवता स्यात् क्रोढीकृतचुन्चुनखपक्षाद्यवयवाण्डकरस- न्यायेन ? (टि०) तदभ्युपगमादिति परमाण्वङ्गीकाराद् । नास्त्यविनाभाव इति अवयवेषु सत्सु सबन्धो भवति नान्यथेत्ययं *यत अवयवैरेव परमाणुरात्मानं करोति-नात्राविनाभाव । तैस्तै परमाणुभि सह विक्षितपरमाणोर्य सबन्धः स प्रतिषेद्धुमशक्य । केन ? तत्तच्छक्तिमाणैवेति सा सा या या शक्तिस्तत्तत्परमाणुसम्बन्धनलक्षणा तन्मात्रेण शक्तिरूपेण सावयवतास्ति, न साक्षात् । कथ- मन्यथा पश्चादपि इतरपरमाणुसम्वन्धे सावयवता स्यात् क्रोडीकृतचुचुनखपक्षाद्यवयवाण्डकरसन्यायेन ।* यदपि 'निराधारः' इत्यादि न्यागादि, तत्रापि कथञ्चिद्विरोध्यविरोध्यनेकावयवा- विष्वग्भूतवृत्तिरवयव्यभिधीयते । तत्र च यद् विरोध्यनेकावयवाधारतायां विरुद्धधर्माध्या- सनमभ्यधायि, तत्कथञ्चिदुपेयत एव तावत् , अवयवात्मकस्य तस्यापि कथञ्चिदनेक- रूपत्वात् । यच्चोपन्यस्तम्- 'सामस्त्येन, एकदेशेन वा' इत्यादि, तत्रापि विकल्पद्वयानभ्युपगम एवोत्तरम् , अविष्वग्भावेनावयविनोऽवयवेषु वृत्तेः स्वीकारात् । વળી, નિરાધાર છે કે સાધાર ? વિગેરે જે કંઈ કહ્યું તે વિષે કથંચિત વિરોધી અને અવિરોધી એવા અનેક અવયવમાં અવિષ્યભાવે કથંચિત્ અભેદ- રૂપે અવયવી છે, એમ અમે કહીએ છીએ અને તેમાં જે વિરોધી અનેકાવયવો આધાર માનવામા વિરુદ્ધ ધર્મના આશ્રયની આપત્તિ તમે આપી, તે પણ તે અમે અપેક્ષાને આધારે માનીએ છીએ જ, કારણ કે-અનેક અવયવાત્મક અવયવી કથ ચિત્ અનેકરૂપ પણ છે જ. વળી, અવયવી પ્રત્યેક અવયવમા સર્વદેશથી છે કે એક દેશથી ? એમ બે વિકટ કર્યા તે બન્નેને અસ્વીકાર એ જ તેને ઉત્તર છે, કારણ કે- અવિષ્યભાવ-કથંચિત તાદામ્યથી અવયવમાં અવયવીની વૃત્તિ અમે માનીએ छी. * एतचिह्नान्तर्गत. पाठो मुद्रिते एव ।

·९२ शून्यवादः।- [ १. ११. , (प.) कथञ्चिदनेकरूपत्वादिति । न चैतत् तन्त्रान्तरीय सह विरुद्धम् , वैशेषिकैरपि एकस्मिन्नवयविनि बहूना खण्डावयविनामजीकारात् । (टि०) अवयवीति स्थूलोऽवयवी । उपेयते इति अङ्गीक्रियत एव । तस्येति स्थूलावयविन । 'वैशेषिकैरपि एकस्मिन्नवयविनि वहूना खण्डावयविनामङ्गोकारात् । अविष्वग्भावेनेति कथञ्चित्ता- दात्म्येन। यच्च 'अर्थसमकालम्' इत्याद्युक्तम् , तत्रापि विकल्पदृयमपि स्वीक्रियत एव, अस्मदादिप्रत्यक्षं हि योग्यसमकालार्थाऽऽकलनकुशलम् , स्मरणमतीतस्य, गाव्दानुमाने त्रैकालिकस्याऽप्यर्थत्य परिच्छेटके। निराकारं चैतद् द्वयमपि । न चातिप्रसङ्गः । तद्ग्रहण परिणामश्चेदाकार', तदभ्युपगच्छामः: स्वज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषवशादेवा- ऽस्य नैयत्येन प्रवृत्ते । शेपविकल्पनिकुरुम्बडम्बरेऽस्वीकार एव तिरस्कारः । निरस्ता शून्यता सेयमाशा. शाक्य। वसन्त्यमूः । उन्मीलय चिराद् नेत्रे कौतुकालोकनोत्सुके ॥१॥ વળી જ્ઞાન અર્થના સમકાળે છે? વિગેરે જે કંઈ કહ્યું ત્યાં અમે બને વિને સ્વીકાર કરીએ છીએ, કારણ કે–આપણા જેવા–ચર્મચક્ષુથી જેનારાનું પ્રત્યક્ષ, 5 એવા સમકાળમાં રહેલા પદાર્થને જાણવામા કુશળ-સમર્થ છે, સ્મરણ અતીતકાળમાં રહેલ પદાર્થને જાણવામાં કુશળ છે, જ્યારે શાબ્દ-આગમ અને અનુમાન ત્રણે કાળમાં રહેલ પદાર્થને જાણવામાં કુશળ છે, અને તે બને જ્ઞાન -સમકાલિક કે અસમકાલિક નિરાકાર છે અને છતાં સર્વ પદાર્થને જાણવારૂપ અતિપ્રસંગ અહીં નથી. અને જે “અર્થગ્રહણ પરિણામ એ જ જ્ઞાનનો આકાર છે એમ સ્વીકારતા હે-તે તે અમે માનીએ છીએ, કારણ કે-સ્વજ્ઞાનાવરણીય અને વીર્યાન્તરાય કર્મના ક્ષપશમવિશેપને કારણે જ્ઞાનને એ પરિણામ પદાર્થ- વિશેષમાં નિયત બને છે. અને બાકીના વિકલ્પસમૂહરૂપ આડમ્બરને અસ્વીકાર એ જ અમારો ઉત્તર છે. અર્થાતુ બાકીના વિક યુકિતસ ગત નથી, તેથી અમે સ્વીકારતા નથી. તે હે શાક્ય ! આ શુન્યતા તે ખંડિત થઈ ગઈ છે, અને દિશાઓ વિદ્યમાન છે, માટે લાબા કાળથી કૌતુક જેવાને ઉત્સુક તારા નેત્રોને એલ. (१०) शाब्दानुमाने त्रैकालिकस्यापीति साध्यसाधनयोहि प्रतिबन्धं मनसि निश्चित्यानुमान- प्रयोका त्रिकालवेदी भवति । निराकारं चैतद् द्वयमपीति । तद्ग्रहणपरिणामश्चेदाकार स्तभ्युपगच्छामः। निरस्ता शून्यतेत्यादि पधै निरस्ता मया । कौतुकालोकनोत्सुके इति । त्वया हि शून्यं सर्वमिति कृत्वा नेत्रे निमीलिते। तच्च न, यत. सर्वा अपि दिशो वसन्ति । (टि०) समकालेति वार्तमानिकम् । शान्देति आगम । साध्यसाधनयो सम्बन्धहेतुशक्ति- रूपेण प्रतिबन्ध मनसि निश्चित्यानुमानप्रयोक्ता त्रिकालवेदी भवति अर्थसमकालं तद्भिन्नकाले वा। अतिप्रसङ्ग इति अनियतपरिच्छेदापत्ति । अस्येति ज्ञानस्य । १ विन. । अविच पु ! २ आगम. । अस्येति पु।

·१. १६.] ब्रह्मवादः। ९३ समाधान छ. ते १० अथ ब्रह्मवादिवावदूका वदन्ति युक्तं यदेष सकलापलापी पापीयानपासे, आत्मब्रह्मणस्तात्त्विकस्य सत्त्वात् । न च-सरलसालरसालप्रियालहिन्तालतालतमाल- प्रवालप्रमुखपदार्थसार्थोऽप्यहमहमिकया प्रतीयमानः कथं न पारमार्थिकः स्यात् ?-इति वक्तव्यम् , तस्य मिथ्यारूपत्वात् । तथाहि-प्रपञ्चो मिथ्या, प्रतीयमानत्वात् । यदेवं तदेवं यथा शुक्तिगकले कलधौतम् , तथा चायम् , तस्मात्तथा । ૧૦. અત્યત વાચાલ બ્રહ્મવાદી હવે આ વિષયમાં પોતાની માન્યતા રજૂ, કરે છે– એક માત્ર સકલ પદાર્થને અપલાપ કરતે હોવાથી આ પાપી શન્યવાદીને પરાસ્ત કર્યો તે ઘણું જ સારુ કર્યું, કારણ કે પારમાર્થિક આત્મબ્રહ્મ વિદ્યમાન છે. शका-हुमा २हो' 'हु मा रह्यो' के प्रमाणे प्रतीयमान-प्रत्यक्ष प्रतीति- થી સિદ્ધ એવા સરલ, સાલ, રસાલ, પ્રિયાલ, હિતાલ, તાલ, તમાલ, પ્રવાલરૂપ પદાર્થ સમૂહ તાત્વિક–પારમાર્થિક કેમ નહીં ? એવી શકી ન કરવી, કારણ -त સઘળું મિથ્યા રૂ૫ AL प्रमाणे-५५२ (स सा२, लेह) भिथ्या छे, प्रतीयभान (प्रतातिना विषय) હોવાથી, જે પ્રતીયમાન હોય તે મિશ્યા હોય છે, જેમ કે-છીપમાં રજત પ્રતીયમાન હોવાથી મિથ્યા છે, પ્રપ ચર્સ સાર પણ પ્રતીયમાન છે, માટે તે મિથ્યા છે, टि०) नच सरलेत्यादि तस्येति तालतमालादितरुणतरतरुपर्वतादिपदार्थसार्थस्य । ६११ तदेतदेतस्य न तर्कवितर्ककार्कश्य सूचयति । तथाहि-मिथ्यात्वमत्र कीदृक्षमा- काक्षित सूक्ष्मदृशा-किमत्यन्तासत्त्वम् , उताऽन्यस्यान्याकारतया प्रतीतत्वम् , आहो स्विदनिर्वाच्यत्वम् । इति भेदत्रयी त्रिनेत्रनेत्रत्रयीव त्रौकते । प्राचि पक्षद्वये, त्वदनगी- कार' परीहार । तार्तीयीकविकल्पे तु, किमिदमनिर्वाच्यत्व नाम -कि निरुक्तिविरह एव, निरुक्तिनिमित्तविरह', निःस्वभावत्वं वा ? न प्रथम. कल्प. कल्पनाहः, सरलोऽयं सालोऽयमिति निश्चितोक्तेरनुभवात् । नापि द्वितीय, निरुक्तेहि निमित्तं ज्ञानं वा स्यात् , विषयो वा ? न प्रथमस्य विरह , सरलसालादिसवेदनस्य प्रतिप्राणि प्रतीते । नापि द्वितीयस्य, यतो विषय. कि भावरूपो नास्ति, अभावरूपो वा ? प्रथमकल्प- नायाम् , असत्ख्यात्यभ्युपगमप्रसङ्गः । द्वितीयकल्पनायां तु सख्यातिरव । उभावपि न स्त इति चेत् । ननु भावाभावशन्दाभ्यां लोकप्रतीतिसिद्धौ तावभिप्रेती, विप- रीतो वा ? प्रथमपक्षे तावद्, यथोभयो रेकत्र विधिर्नास्ति, तथा प्रतिपेधोऽपि, परस्पर- विरुद्धधर्मयोर्मध्यादेकतरविधिनिषेधयोरेन्यतरनिषेधविधिनान्तरीयकन्वात् । द्वितीयपक्षे तु, न काचित् क्षति., न हलौकिकविषयसहस्रनिवृत्तावपि लौकिकज्ञानविषयनिवृत्ति., तन्निरुक्तिनिवृत्तिर्वा । - ·બ્રહ્મવા | ૨ ૨૬. ] नि.स्वभावत्वपक्षेऽपि, निस. प्रतिषेधार्थत्वे स्वभावशब्दस्याऽपि भावाभावयोर- न्यतरार्थत्वे पूर्ववत् प्रसङ्गः । प्रतीत्यगोचरत्वं नि.स्वभावत्वमिति चेत् । अत्र विरोध:- प्रपञ्चो न प्रतीयते चेत् , कथं धर्मितया, प्रतीयमानत्वं च हेतुतयोपाददे । तथो- पादाने वा कथं न प्रतीयते ? यथा प्रतीयते न तथेति चेत । तर्हि विपरीतख्याते- रभ्युपगम: स्यात् । પ હું ૧૧. બ્રહ્મવાદીઓનુ ઉપર્યુકત કથન તકની વિચારણામાં સૂક્ષ્મતાનું સૂચક નથી. તે આ પ્રમાણે-ભૂમિદષ્ટિવાળા હે બ્રહ્મવાદિન ! અહીં તમને મિથ્યાત્વ એટલે શું ઇષ્ટ છે?— અત્યન્ત (સર્વથા) અસત્વરૂપ કે અન્યરૂપે પ્રતીતિરૂપ કે અનિર્વાચ્ચત્વરૂપ ઈષ્ટ છે ? આ પ્રમાણે મહાદેવના નેત્રત્રયની જેમ ત્રણ વિકલ્પ થાય છે. તેમાં પહેલા બે પક્ષ તે તમે સ્વીકારતા નથી, એ જ તેને પરિહાર–ઉત્તર છે “અનિર્વાચ્ય નામને ત્રીજો વિકલ્પ માને તે–પૂછીએ છીએ કે-અનિ- વંધ્યત્વ એટલે શું ? નિરુતિવિરહ-એટલે કે–તેના પ્રતિપાદક શબ્દને જ ભાવ છે કે નિતિના નિમિત્તને વિરહ છે કે નિ સ્વભાવરૂપ છે ? પ્રથમ વિકલ્પ તે કલ્પના કરવા લાયક નથી, કારણ કે-આ સરલ છે, આ સાલ છે, એ પ્રમાણે નિશ્ચિત ઉક્તિ-શબ્દવ્યવહારને અનુભવ તે થાય છે. બીજો વિકલ્પ પણ કહી શકશે નહીં કારણ કે-નિરુક્તિનું નિમિત્ત જ્ઞાન છે કે વિષય ? જ્ઞાનને વિરહ-અભાવ તે કહી શકશે નહીં, કારણ કે–સરલ સાલ વિગેરે વિષયક જ્ઞાન દરેક પ્રાણીને પ્રતીત–પ્રસિદ્ધ છે. વિષયને અભાવ પણ કહી શકશો નહીં, કારણ કે એ વિષે પ્રશ્ન છે કે ભાવરૂપ વિષય નથી કે અભાવરૂપ વિષય નથી ? પ્રથમ કલપના માનો તે-અસત ખ્યાતિના સ્વીકારને પ્રસંગ આવશે. બીજી કલ્પના માને તે સખ્યાતિ જ થઈ અને જે ભાવરૂપ કે અભાવરૂપ એ બન્ને પ્રકા- રને વિષય નથી, એમ માને તે ભાવ અને અભાવ શબ્દથી, તમને ભાવ અને અભાવ એ બન્ને લેકપ્રસિદ્ધ માન્ય છે કે લોકમાં અપ્રસિદ્ધ અલૌકિક ? પ્રથમ પક્ષમાં જેમ બનેની એક સ્થળે વિધિ ન ઘટે, તેમ એક સ્થળે નિષેધ પણ ન ઘટેકારણ કે-પરસ્પર વિરુદ્ધ ધર્મોમાંથી એકને વિધિ કે નિષેધ તે બીજાના નિષેધ કે વિધિ સાથે અવિનાભૂત (સહચર) છે. બીજા પક્ષમાં કઈ જાતની ક્ષતિહાનિ નથી, કારણ કે-હા અલૌકિક (લોકોત્તર) પદાર્થો નિવૃત્ત થઈ જવા છતા લૌકિક જ્ઞાનના વિષયની નિવૃત્તિ, કે લૌકિક નિરુક્તિની નિવૃત્તિ થતી નથી. નિઃસ્વભાવ પક્ષમા “નિટ અવ્યય નિષેધાર્થક હોઈ અને મારા શબ્દ ભાવ કે અભાવ બેમાંથી એકને વાચક હોય તે પહેલાના જેવો જ દેષ આવશે, અને જે પ્રતીતિની અવિષયતા એ નિઃસ્વભાવતા હોય તો-વિરોધ આવશે. કારણ કે–પ્રપંચ પ્રતીયમાન ન હોય તે પ્રપ ચનું ધમી તરીકે અને પ્રતીય માનત્વનું હેતુ તરીકે ઉપાદાન–ગ્રહણ કઈ રીતે કર્યું ? અને ધમી તરીકે ઉપાદાન કર્યું તે અપ્રતીમાન કઈ રીતે થાય ?

·१. १६. 1 ब्रह्मवादः। शका ---अपयर प्रतीयमान थाय छ तेवा नथी. समाधान--सेभ मानो तो विपरीतण्यातिना वीरता प्रसमावशे. (५०) कथं धर्मितया, प्रतीयमानत्वं च हेतुतयापाददे इति । प्रसिद्ध एव हि धर्मी क्रियते । (टि. ) तदेतदिति । एतद्वयवहारप्रतिपन्नपदार्थसार्थस्य मिथ्याप्ररूपणेन कदर्थनम् । एतस्येति ब्रह्मवादिनः । किन्तु वावदकतामेव वेदयति । न प्रथमस्येति ज्ञानस्य । न द्वितीयस्येति विषयस्य विरह इति सम्बन्ध । ननु भावेत्यादि । ताविति भावाभावो । विपरीताविति अलौकिकौ । प्रतिषेधोपीति नास्तीति शेष । परस्परेति भावाभावयो । नान्तरीयेति अविनाभावित्वात् । तन्निरुक्तीति लौकिकनिश्चितोक्तिनिषेध । निस इति षष्टयन्त पदं कलापके' निरिति सिद्धम् । स्वभावेति भावस्वरूपोऽभावस्वरूपो वा स्वभाव ।। अन्यतरेति भावाभावयोर्मध्यादेकनिषेधे परेण भवितव्यम् । तथोपादान इति धर्मित्वोपादाने । यत प्रसिद्ध एव हि धर्मी क्रियते । ६१२ किञ्च, इयमनिर्वाच्यता प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षेपि-'सरलोऽयम्' इत्याद्याकारं हि प्रत्यक्षं प्रपञ्चस्य सत्यतामेव व्यवस्यति, सरलादिप्रतिनियतपदार्थ- परिच्छेदात्मनस्तस्योत्पादात् , इतरेतरविविक्तवस्तूनामेव च प्रपञ्चवचोवाच्यत्वेन संम- तत्वात् । अथ कथमेतत्प्रत्यक्षं पक्षप्रतिक्षेपकम् ? तद्धि विधायकमेवेति तथा तथा ब्रह्मैव विदधाति, न पुनः प्रपञ्चसत्यतां प्ररूपयति । सा हि तदा प्ररूपिता स्याद् , यदी- तरस्मिन्नितरेषां प्रतिषेधः कृत स्यात् । न चैवम् , निषेधे कुण्ठत्वात् प्रत्यक्षस्येति चेत् । तदयुक्तम् , यतो विधायकमिति कोऽर्थः । इदमिति वस्तुस्वरूपं गृह्णाति, नान्यस्वरूपं प्रतिषेधति प्रत्यक्षमिति चेत् । मैवम् । अन्यरूपनिषेधमन्तरेण तत्स्वरूप- परिच्छेदस्याप्यसंपत्ते.-पीतादिव्यवच्छिन्नं हि नील नीलमिति गृहीतं भवति, नंतरथा । यदेदमिति वस्तुस्वरूपमेव गृह्णाति प्रत्यक्षमित्युच्यते, तदाऽवश्यमपरस्य प्रतिषेधमपि तत् प्रतिपद्यत इत्यभिहितमेव भवति, केवलवस्तुस्वरूपप्रतिपत्तेरेवान्यप्रतिषेधप्रतिपत्ति- रूपत्वात् । अपि च, विधायकमेव प्रत्यक्षमिति नियमस्याऽङ्गीकार विद्यावट विद्याया अपि विधानं तवाऽनुपज्यते । सोऽयमविद्या विवेकेन सन्मानं प्रत्यक्षात् प्रतियन्नेव 'न निपे- धकं तत्' इति ब्रुवाण' कथं स्वस्थ ? इति सिद्वं प्रत्यक्षवाधितः पक्ष इति । अनुमानवाधितश्च-प्रपञ्चो मिथ्या न भवति, असद्विलक्षणत्वात् । य एवं स एवं यथा आत्मा । तथा चाऽयम् । तस्मात्तथेति । प्रतीयमानत्वं च हेतुब्रह्मात्मना १ कलापकेन निरति हे।

·શૈક્ષઃિ | [१ १६. પ व्यभिचारी । स हि प्रतीयते, न च मिथ्या । अप्रतीयमानत्वे तु, अस्य तद्गोचर- वचनानामप्रवृत्तेमकतैव तत्र व. श्रीयसी स्यात् । दृष्टान्तश्च सायविकल , शुक्तिगकलकलधौतेऽपि प्रपञ्चाऽन्तर्गतत्वेनाऽनिर्वचनी- यताया. साध्यमानत्वात् । હું ૧૨ વળી, અપચની આ અનિર્વાચ્યતા પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ખડિત થયેલી છે, અર્થાતું આ સરલ છે, એવા પ્રકારનું પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પ્રપંચની સત્યતાને જ નિશ્ચય કરે છે, કારણ કે-સરલાદિ પ્રતિનિયત પદાર્થને જ્ઞાનરૂપે પ્રત્યક્ષ (પ્રમાણ)ની ઉત્પત્તિ થાય છે, અને પરસ્પર ભિન્ન વસ્તુઓ જ “પ્રપ ચ શબ્દના વાચ્ય તરીકે સર્વ કોઈને સ મત છે ગઈ –આ પ્રત્યક્ષ (પ્રમાણ) પક્ષનુ પ્રતિક્ષેપક-નિષેધક કઈ રીતે થઈ શકે ? કારણ કે–પ્રત્યક્ષ તે વિધાયક છે, માટે તે તે પ્રકારે બ્રહ્મનું જ વિધાન કરે છે, પર તુ પ્રપ ચની સત્યતાનું નિશ્ચાયક નથી, કારણ કે- પ્રપંચની સત્યતા તે ત્યારે સિદ્ધ થયેલ કહેવાય જે ઇતરમા ઇતર-(સરલમાં તમાલને) પ્રતિષેધ કર્યો હોય, પણ તે બને નહી કારણ કે- પ્રત્યક્ષ નિષેધ કરવામાં સમર્થ નથી. સમાધાન –એમ માનવુ ઉચિત નથી કારણ કે–વિધાયક પદને તમે શું અર્થ કરે છે ? “આ છે એ પ્રમાણે વસ્તુરૂપને પ્રત્યક્ષ ગ્રહણ કરે છે, પણ અન્ય વસ્તુને નિષેધ કરતું નથી, તે માટે તે વિધાયક છે એમ કહો તે ઉચિત નથી, કારણ કે–અન્ય પદાર્થના સ્વરૂપને નિષેધ કર્યા સિવાય સ્વસ્વરૂપને નિશ્ચય પણ થઈ શકતું નથી. પીતાદિથી વ્યવછિન્ન-ભિન્ન રૂપે જ્ઞાત થયેલું “નીલ” નીલ તરીકે ગૃહીત (પ્રત્યક્ષ) થાય છે, પર તુ પીતાદિથી ભિન્ન રૂપે જ્ઞાત થયું ન હોય તે તે નીલ કહેવાતુ નથી જ્યારે તમે એમ કહે છે કે-“આ છે એ પ્રકારે વસ્તુસ્વરૂપને જ પ્રત્યક્ષ ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે પ્રત્યક્ષ તેથી અન્ય પદાર્થના પ્રતિષેધને પણ અવશ્ય ગ્રહણ કરે છે, એ પણ અર્થાત્ કહેવાઈ જ ગયું છે, કારણ કે-કેવલ વસ્તુના સ્વભાવરૂપનો જે નિશ્ચય છે તે જ અન્યના પ્રતિષેધના નિશ્ચયરૂપ છે વળી, પ્રત્યક્ષ વિધાયક જ છે એ નિયમ સ્વીકારશે તે વિદ્યાની જેમ અવિદ્યાની પણ વિધિ જ તમારે માનવી પડશે તે આ પ્રમાણે આ બ્રહ્મવાદી સ સારે પાદાન રૂપ અવિદ્યાને પ્રત્યક્ષથી પ્રતિષેધ કરીને માત્ર સત્તાને સ્વીકારે છે, છતા પ્રત્યક્ષને નિષેધક નથી માનતે, તે તે કઈ રીતે સ્વસ્થ (શાત–સ્થિર) હોઈ શકે ? માટે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી બાધિત છે, એ સિદ્ધ થયુ અને અનુમાનથી પણ બાધિત છે. તે આ પ્રમાણે–પ્રપ ચ મિથ્યા નથી, અસતુથી વિલક્ષણ હોવાથી જે અસતુથી વિલક્ષણ હોય, તે મિથ્યા ન હોય, જેમ કે–આત્મા, આ પ્રપ ચ પણ અસતથી વિલક્ષણ છે, માટે મિથ્યા નથી. વળી, પ્રપંચને મિથ્યા સિદ્ધ કરવા તમોએ જે “પ્રતીયમાન હોવાથી એવો જે હેતુ કો છે, તે વ્યભિ- ચારી છે, કારણ કે-બ્રહ્મ પ્રતીયમાન છે છતા મિથ્યા નથી, અને જે બ્રહ્માત્માને १ श्रेयसे मुपा ।

·१.१६ ] ब्रह्मवादः । ९७ અપ્રતીયમાન માને તે– બ્રાત્માને વિષે બ્રહ્મવિષયક શબ્દની પ્રવૃત્તિ જ નહીં થાય. તે તે વિષયમાં તમારે મૂગા રહેવું એ જ કલ્યાણકારી છે. વળી, તમેએ “છીપના ટુકડામાં ચાદી એ પ્રમાણે તમારા અનુમાનમાં દૃષ્ટાંત આપ્યું છે તે સાધ્યરહિત છે, કારણ કે-ગુક્તિશકલ વિષેનું રજત પણ પ્રપંચની અન્તર્ગત હોવાથી તેની અનિર્વાશ્યતા સિદ્ધ નથી પણ સાધ્યમાન છે. (प०) प्रत्यक्षेपीति प्रतिक्षिप्ता । तद्धि विधायकमेवेति :- आहुर्विधात प्रत्यक्षं न निषेद्धृ विपश्चितः । नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रवाध्यते ॥१॥" [ब्रह्मसिद्धि २.१] तथा तथेति घटादिविवर्तरूपेण । ब्रह्मैवेति कर्मतापन्नं ब्रह्म । अन्यप्रतिषेधप्रतिपत्ति- रूपत्वादिति । मुण्डभूतले घटाभावग्रहणवत् । येन हि पदास्खलनादिना मुण्डभूतलं गृहीतम् , घटाभावोऽपि तेन गृहीत । (टि०) प्रत्यक्षेपीति निराकारि । तस्येति प्रत्यक्षस्य । वाच्यत्वेनेति घटादिविवर्तरूपेण । पक्षेति प्रपञ्चो मिथ्या इत्येतस्य पक्षस्य । तद्धीति प्रत्यक्षम् । विधायकमिति ब्रह्मलक्षण- प्रकृतपक्षजनकमेव । तथा तथेति प्रत्यक्षं कर्तृ तेन तेन प्रकारेण विचार्यमाणम् । ब्रह्मैव कर्माता- पन्नम् । सा हीति प्रपञ्चसत्यता। 'तथेति । निषिद्धा भवेत् । यदीतरस्मिन्निति सरले, इतरे. पामिति तमालादीनाम् । न चैवमिति प्रत्यक्षेण प्रतिषेधो न कृत , प्रत्यक्षस्य निषेधकुण्ठत्वात् । तदाऽवश्यमित्यादि । तदिति प्रत्यक्षम् । +प्रतिपद्यत इति मुण्डभूतले घटाभावग्रहणवत् । येन पदास्खलनादिना मुण्डभूतलं गृहीतम्, घटाभावोपि तेन गृहीत । केवलेति । प्रतिपत्ता- नस्यैव । विवेकेनेति निरासेन । प्रतियन्निति जानन् प्रतिपूर्वक इण् गतौ । प्रत्येती(प्रतियनि)ति शतृङ्प्रत्यय । “गमना धातव सर्वेऽपि ज्ञानार्था " इति वचनादवगच्छन्नित्यर्थ । तदिति प्रत्यक्षम् । प्रपञ्चो मिथ्येत्यादि । स हीति ब्रह्मात्मा । अस्येति ब्रह्मात्मनः । तद्गोचरेति ब्रह्मविषय । ६१३ किञ्च, इदमनुमानं प्रपञ्चाद् भिन्नम् , अभिन्नं वा ? यदि भिन्नम् , तर्हि सत्यम् , असत्यं वा ? यदि सत्यम् , तहिं तद्वदेव प्रपञ्चस्यापि सत्यत्वं स्यात् । अथाऽसत्यम् , तत्रापि शून्यम् , अन्यथाख्यातम् , अन्यथाख्यातम् , अनिर्वचनीयं वा ? आद्यपक्षद्वयेऽपि न साध्यसाधकत्वम् , नृशृङ्गवच्छुक्तिकलधौतवच्च । तृतीयपक्षोऽप्यक्षमः, अनिर्वचनी- यस्याऽसंभवित्वेनाभिहितत्वात् । व्यवहारसत्यमिदमनुमानम् , अतोऽसत्यत्वाभावात् स्वसाध्यसाधकमिति चेत् । किमिदं व्यवहारसत्य नाम । व्यवहतिर्व्यवहारो ज्ञानं तेन चेत् सत्यम् , मार्थिकमेव तत् । तत्र चोक्तो ढोषः । अथ व्यवहार. शब्दस्तेन सत्यम् । ननु १ अत्र 'तथेति निषिद्धा भवेदिति' असंगत भाति । * चिहान्तर्गत. पाठ मुद्रिते एव । २ चोक्तदोष' इति टिप्पणसमत पाठ । १३ तर्हि पार- ·૨૮ બ્રહ્મષઃ | ? शब्दोऽपि सत्यस्वरूपः, तदितरो वा । यद्याद्य', तर्हि तेन यत्सत्यं तत्पारमार्थिक- मेवेति तदेव दूपणम् । अथाऽसत्यस्वरूपः शब्द । कथ ततस्तस्य सत्यत्वं नाम ? न हि स्वयमसत्यमन्यस्य सत्यत्वव्यवस्था हेतु , अतिप्रसङ्गात् | अथ कूटकार्षापणे सत्यकापणोचितक्रयविक्रयव्यवहारजनकत्वेन सत्यकार्षापणव्यवहारवदसत्येऽप्यनुमाने सत्यव्यवहार इति चेत् । तयसत्यमेव तटनुमानम् । तत्र चोक्तो दोप । अतो न प्रपञ्चाद्भिन्नमनुमानमुपपत्तिपदवीमापेदानम् । नाप्यभिन्नम् , प्रपञ्चस्वभावतया तस्यापि मिथ्यात्वप्रसक्तेः । मिथ्यारूपं च तत्कथं नाम स्वसाध्यं साधयेत् ? इत्युक्तमेव । एवं च प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वासिद्रेः कथं परम- ब्रह्मणस्तात्त्विकत्वं स्यात् , यतो बाह्याऽर्थाभावो भवेदिति ८ ॥१६॥ હું ૧૩ વળી, તમારું પ્રપ ચ મિથ્યા છે ઈત્યાદિ અનુમાન પ્રપ થી ભિન્ન છે કે અભિન્ન ભિન્ન હોય તે–તે અનુમાન સત્ય છે કે અસત્ય ? સત્ય હોય તે–તે અનુમાનની જેમ પ્રપ ચ પણ સત્ય થઈ જશે અર્થાત અદ્વૈતવાદ સિદ્ધ નહીં થાય. અનુમાન અસત્ય હોય તો–તે શૂન્ય છે, અન્યથાખ્યાત છે કે અનિર્વચનીય ? પહેલા બે પક્ષમાં તે અનુમાન અનુક્રમે પુરુષશંગ” જેવું અને “છીપમાં રજત જેવું થઈ જશે. એટલે સાધ્યને સિદ્ધ કરી શકશે નહીં. ત્રીજો પક્ષ પણ સમર્થ નથી, કારણ કે–અનિર્વચનીયતા પિતે જ સ ભવતી નથી એ પ્રમાણે અમે પહેલાં જ કહી ગયા છીએ. -પૂર્વોકત અનુમાન વ્યવહારથી સત્ય છે, એથી કરીને તે અસત્ય નથી માટે તે સાધ્યનું સાધક છે, સમાધાન–એમ પણ બને નહી કારણ કે-વ્યવહારે સત્ય એટલે શું ? વ્યવ- હુતિ–વ્યવહાર એટલે જ્ઞાન અને તેને કારણે સત્ય એમ જે હોય તો અનુમાન પારમાર્થિક સત્ય જ થયું, અને તેમાં દોષ કહી ચૂક્યા છીએ. અને જે વ્યવહાર એટલે શબ્દ હોય અને તેનાથી સત્ય હોય તે તે શબ્દ સત્યસ્વરૂપ છે કે અસત્યસ્વરૂપ ? જે સત્યસ્વરૂપ હોય તે તેનાથી સત્ય તે પારમાર્થિક સત્ય થયુ અને તેમાં પૂર્વોક્ત દૂષણ છે અને જે શબ્દ અસત્યસ્વરૂપ હોય તો, તેવા શબ્દથી અનુમાનની સત્યતા કઈ રીતે સિદ્ધ થશે ? કારણ કે સ્વય અસત્ય હોય તે બીજાની સત્યતા સિદ્ધ કરવાને હેતુ બનતો નથી તેમ છતા માનવામાં તો અતિપ્રસ ગ દોષ થશે. એટલે હેતુના સાચા-ખોટાપણાનો વિવેક જ નહીં રહે. –ખોટા સિક્કા વડે પણ ખરીદ-વેચાણ વ્યવહાર સિદ્ધ થતી હોઈ તેને સાચે સિકકો કહેવાય છે તેમ અસત્ય અનુમાનથી પણ સાધ્ય સિદ્ધ થતું હોઇ તેને સત્ય કહી શકાય. માધાન–જો એમ હોય તો અનુમાન અસત્ય જ થયું અને તેમા દોષ કહી ચૂક્યા છીએ. માટે પ્રપચથી ભિન્ન અનુમાન યુતિમાને પામતુ નથી, ક ·૨, ૨૭.] સ્વવેત્ | } અર્થાત સિદ્ધ થઈ શકતું નથી. અને અનુમાનને પ્રપંચથી અભિન્ન માનવામા આવે તો–તે પ્રપંચસ્વરૂપ હોવાથી પ્રપંચની જેમ મિસ્યા બની જશે. આ પ્રકારે અનુમાન મિથ્યા થવાથી તે સ્વસાધ્યને કઈ રીતે સિદ્ધ કરશે ? એ વાત પહેલાં કહેવાઈ ગઈ છે. આ રીતે પ્રપ ચમાં મિથ્યાત્વ સિદ્ધ ન હોવાથી પરમ બ્રહ્મની તાવિક્તા પણ કઈ રીતે સિદ્ધ થશે, જેથી કરી બાહા અર્થનો અભાવ સિદ્ધ થાય ? ૧૯. (५०) नृशृङ्गवदिति शून्यम् । शुक्तिकलधौतवदिति अन्यथाख्यातम् ॥१६॥ (टि.) तदेवेति सत्यानुमानवदेव । प्रतीयमानत्वादेव हेतोर्यथाऽनुमानमिद सत्यम् , तथा प्रपञ्चोपि प्रतीयमानत्वादेव सत्योऽस्त्वित्यर्थ । नृशृङ्गेति शन्यत्वे नृशृङ्गदृष्टान्त । अन्यथाख्यातत्वे शुक्तिशकले कलधौतमिति निदर्शनम् । तत्र चोक्तदोप इति प्रपञ्चसत्यतालक्षण । यद्यनुमान व्यवहारसत्येन सत्यम्, व्यवहार- सत्येन प्राञ्चोपि सत्य स्यात् इति भावार्थ । तदितर इति सत्यादितरोऽलीक इत्यर्थः । तदेवेति प्रपञ्चसत्यतालक्षणम् । तत इति शब्दात् । तस्येत्यनुमानस्य । आपेदानमिति प्रपेदे। तस्येति अनुमानस्य । तदित्यनुमानम् ॥१६॥ प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्य स्वव्यवसायीति विशेषणं व्याख्यान्ति- स्वस्य व्यवसायः स्वाभिमुख्येन प्रकाशनम् , बाह्यस्येव तदाभिमुख्येन, करिकलभकमहमात्मना जानामि ॥१७॥ ६१ यथा बाह्याभिमुरव्येन वाह्यानुभवनेन प्रकाशनं बाह्यव्यवसायो ज्ञानस्य, तथा स्वाभिमुख्येन प्रकाशनं स्वव्यवसाय: । अत्रोल्लेखः-करिकलभकमित्यादि । यथा करिकलभकमिति प्रमेयस्य, अहमिति प्रमातुः, जानामीति प्रमितेः प्रतिभासः, तथा आत्मनेति प्रमाणत्वाभिमतज्ञानस्याऽप्यन्येवेति भावः ॥१७॥ પ્રમાણ તરીકે સ્વીકારેલ જ્ઞાનના વ્યવસાયિ’ વિશેષણની વ્યાખ્યા બાહ્ય પદાર્થના અભિમુખ થવાથી જ્ઞાન જેમ બાહ્ય પદાર્થને વ્યવસાય કરે છે, તેમ સ્વપ્રતિ અભિમુખ થવાથી જ્ઞાન સ્વનો વ્યવસાય કરે છે, જેમ કે હું મારી જેતે હાથીના બચ્ચાને (મદનીયાને) જાણું છું ૧૭ હ૧ જેમ બાહ્યાભિમુખ થવાથી એટલે કે બાહ્ય પદાર્થના અનુભવથી થતું પ્રકાશન એ જ્ઞાનની બાહ્ય વ્યવસાય છે, તેમ સ્વપ્રતિ અભિમુખ થવાથી એટલે કે- સ્વના અનુભવથી થનારુ પ્રકાશન તે સ્વવ્યવસાય છે જેમ કે હું મારી જાતે હાથીના બચ્ચાને જાણું છું.” આ પ્રકારની પ્રતીતિમાં જેમ હુએ પ્રમાતા–કર્તાની પ્રતીતિ છે, “હાથીના બચ્ચાને એ પ્રમેય-કમની પ્રતીતિ છે અને જાણું છું” એ પ્રમિતિ- કિયાની પ્રતીતિ છે, તેમ મારી જાતે એ પ્રમાણરૂપે અભિમત જ્ઞાનની પણ જ. ૧૭. (टि.) प्रमितेरिति परिच्छेदस्य । प्रमाणत्वेति स्वपरव्यवसायिन ॥१७॥ પ પ્રતીતિ છે જ, ·१०० स्वसंवेदनम् । [१. १८. स्वव्यवसायमेव स्पष्टदृष्टान्तप्रकटनेन निष्टङ्कयन्ति- कः खलु ज्ञानस्याऽऽलम्बनं बाह्यं प्रतिभातमभिमन्यमानस्तदपि तत्प्रकार नाभिमन्येत, मिहिरालोकवत् ? ॥१८॥ ६१ तदपीति ज्ञानमपि, तत्प्रकारमिति स प्रतिभातत्वलक्षणः प्रकार प्रतिनि- यतं स्वरूपं यस्य तत् तत्प्रकारं प्रतिभानमित्यर्थः । यथैव हि गिरिनगरगहनादिकं मिहि- रालोकस्य विपयं प्रतिभातमभिमन्यमानैमिहिरालोकोऽपि प्रतिभातोऽभिमन्यते लौकिक- परीक्षकैः, तज्ज्ञानस्य विषयं कुम्भादिकं प्रतिभातमभिमन्यमानैस्तैर्ज्ञानमपि प्रतिभातं स्वीकर्तव्यमिति । સ્પષ્ટ દૃષ્ટાંત જણાવીને સ્વવ્યવસાયી વિશેષણનું સમર્થન– સૂર્યપ્રકાશની જેમ જ્ઞાનના બાહ્ય આલમ્બનને પ્રતિભાત માનનાર એવે કેણ હશે જે તેને પણ તે પ્રકારનું ન માને ? ૧૮ ૧ તેને પણ-જ્ઞાનને પણ, તે પ્રકારનું એટલે કે પ્રતિભાત રૂપે નિયત સ્વરૂપવાળું. સૂર્યપ્રકાશના વિષયભૂત પર્વતાદિ પદાર્થોને પ્રતિભાત માનનાર લૌકિકે અને પરીક્ષકોએ સૂર્યપ્રકાશને પણ પ્રતિભાત માનેલ છે, તેમ જ્ઞાનના વિષય ઘટાદિ પદાર્થને પ્રતિભાત માનનાર લૌકિકે અને પરીક્ષકોએ જ્ઞાનને પણ પ્રતિભાત માનવું જોઈએ. ६२ अत्रेयं भट्टचट्टघट्टना-ननु न स्वसंवेदनं वेदनस्य सुन्दरम् , स्वात्मनि क्रियावि- रोधात्-इत्यस्य पारोक्यमेवाक्षुणं कक्षीकरणीयम् । ६३ तदेतदरमणीयम् । यतः-किमुत्पत्तिः, ज्ञाप्तिर्वा स्वात्मनि विरुध्येत ? यद्युत्पत्तिः, सा विरुध्यताम् । न हि ज्ञानमात्मानमुत्पादयतीति वयमध्यगीष्महि । अथ ज्ञप्तिः, नेयमात्मनि विरोधमदीधरत् , तदात्मनैव ज्ञानस्य स्वकारणकलापादुत्पादात्, प्रकाशात्मनेव प्रदीपकलिकालोकस्य । अथ प्रकाशात्मनैव प्रदीपालोकोऽयमुदयमाशिवानिति परप्रकाशकोऽस्तु, आत्मा- नमप्येतावन्मात्रेणैव प्रकागयतीति तु कौतस्कुती नीति: ?-इति चेत् । तत्कि तेना- प्रकाशितेनैव वराकेण स्थातव्यम्, आलोकान्तराद् वा प्रकाशेनाऽस्य भवितव्यम् प्रथमे, प्रत्यक्षबाधा । द्वितीयेऽपि सैवाऽनवस्थापत्तिश्च । ६४ अथ नाऽसौ स्वमपेक्ष्य कर्मतया चक्रास्ति-~इत्यस्वप्रकाशक. स्वीक्रियते, प्रकाशरूपतया तूत्पन्नत्वात् स्वयं प्रकागत एवेति चेत् । अनेनैव सुधामद्धि । न हि वयमपि ज्ञानं कर्मतयैव प्रतिभासमानं स्ववेद्यमावेदयामहि, ज्ञानं स्वयं प्रतिभासत इत्यादावकर्मकस्य तस्य चक्रासनात् । यथा तु ज्ञानं जानामीति कर्मतयाऽपि तद् भाति तथा प्रदीपः त्वं प्रकाशयतीत्ययमपि तथा प्रथत एव । . १ यथा मु।

·૬. ૨૮ ] स्वसंवेदनम् । १०१ ઠું ૨ આ વિષયમાં ભટ્ટ કુમારિકના ચટ્ટશિષ્યનો વિચાર આ પ્રમાણે છે. જ્ઞાનનું સ્વસંવેદન–સ્વપ્રકાશકત્વ યુકિતસિદ્ધ નથી, કારણ કે સ્વાત્મામા ક્રિયાને વિરોધ છે એટલે કે જ્ઞાન પોતે પોતાને જાણી શકતું નથી, માટે જ્ઞાન અબાધિત રૂપે પક્ષ જ માનવુ જોઈએ. છુ ૩ જૈન–મીમાસકેનો ઉપરોક્ત વિચાર રમણીય નથી, કારણ કે–સ્વાત્મા માં જ્ઞાનને વિષે ઉત્પત્તિક્રિયાને વિરોધ છે અર્થાત જ્ઞાન સ્વથી ઉત્પન્ન થાય એમાં વિરોધ છે કે જ્ઞતિકિયાને અર્થાત્ જ્ઞાન સ્વને જાણે એમાં વિરોધ છે ? ઉત્પત્તિને વિરોધ હોય તો તે બરાબર છે, કારણ કે જ્ઞાન પિતે પોતાને ઉત્પન્ન કરે છે એવું અમે કહેતા નથી. જ્ઞપ્તિને વિરોધ કહો તે જ્ઞપ્તિકિયા સ્વાત્મામાં વિરુદ્ધ નથી, કારણ કે-જેમ પ્રદીપાલેક પોતાના કારણોથી પ્રકાશ સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ જ્ઞાન પણ પિતાના કારણોથી ગ્રમિરૂપે જ ઉત્પન્ન થાય છે. શ–પ્રદીપાલોક-દીવાનુ તેજ પ્રકાશ રૂપે ઉત્પન્ન થાય છે, માટે પરપ્રકાશક થાય. પરંતુ એટલા માત્રથી તે સ્વસ્વરૂપનો પણ પ્રકાશ કરે છે એ ક્યાંને ન્યાય છે ? સમાધાન–તો શુ રાક દીવાએ અપ્રકાશિત રહેવું કે બીજા પ્રકાશથી પ્રકાશિત થવુ ? સર્વથા અપ્રકાશિત માનવામા તો પ્રત્યક્ષથી બાધ છે, અને આલોકાતરથી દીવાને પ્રકાશિત માનવામાં પણ બાધ છે, કારણ કે બીજા આલોક વિના પણ આલોક અનુભવાય છે, અને તેમ માનવામાં અનવસ્થાદેષ પણ છે. ૬ ૪ શ–પ્રદીપાલક પિતાની અપેક્ષાએ કર્મરૂપે પ્રકાશિત નથી અર્થાત્ પિતે પ્રકાશકિયાનુ કર્મ નથી માટે તે અસ્વપ્રકાશક છે, પરંતુ પ્રકાશ સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થતો હોવાથી સ્વચ પ્રકાશિત થાય જ છે એમ અમે માનીએ છીએ- સમાધાન—આ કથન વડે અમૃતનું પાન કરે અર્થાત તમારા મુખમાં સાકર, જીવતા રહો અમારે પણ એવો આગ્રહ તો છે જ નહીં કે-જ્ઞાન સ્વયં કર્મરૂપે પ્રતિભાત થઈને જ પિતાના વિષયને પ્રકાશ કરે છે. કારણ કે જ્ઞાન સ્વયં પ્રકાશે છે એ પ્રતીતિમાં જ્ઞાન કમરૂપે નથી. અને વળી, “જ્ઞાનને જાણું છું તેમા જેમ જ્ઞાન કર્મ રૂપે ભાસે છે તેમ પ્રદીપ સ્વને પ્રકાશ કરે છે તેમાં પ્રદીપ પણ કર્મ રૂપે પ્રતિભાસિત થાય જ છે (प०) यत उत्पत्तिज्ञप्तिर्वा स्वात्मनि विरुध्येतेति। क्रियाविराधादिति युक्तमतस्ता- मेवोपजीव्य चर्चयति । तथा प्रदीपः स्वं प्रकाशयतीत्ययमपि तथा प्रथत एवेति। तथा कर्मतया । (દિ૦) શશ રિયાદ્રિ ! તાત્મતિ જ્ઞપ્તિસ્વર્ગવ . પ્રશામતિ પ્રજાસત્ત- रूपेणैव । आशिवानिति अशोटि व्याप्ती । आत्मनेपदमनित्यमिति न्यायात् क्वसकानाविति क्वस्प्रत्ययः । एतावन्मात्रेणेति पदार्थप्रकाशनकारणसामग्र्येण । किं तेनेति प्रदीपेन । 'बालोका- જોતિ()તિ ! १ अश च्या पु। २ इत आरभ्य 'प्रसज्यते' पर्यन्त पुप्रतौ नास्ति ।

·૨૦૨ स्वसंवेदनम् । [૨, ૨૩ "दीपवन्नोपपद्येत विश्ववस्तुप्रकाशनम् । સનાત્મ જ્ઞાને સાધ્ય પ્રસરે છે” 'अस्येति प्रदीपालोकस्य । असाविति प्रदीपालोक । कमतयेति यथा दीपो दीप जानाति । तस्येति ज्ञानस्य । ६५ अथावयवैरालोकावयवी प्रकाश्यत इत्यस्वप्रकाशक एवायमिति चेत् । ननु तंऽपि केन प्रकाशनीया अवयविनंति चेत् । नन्वमीपां परस्परगोचरज्ञानजनने सहकारि- त्वमेव तावप्रकाशकत्वमुच्यते । तच्चामोपामजातानाम् , जातानां वा स्यात् । नाज्ञाता- नाम् । एवं ह्यनालोकित एव प्रदीपकुड्मलाऽऽलोकोऽपि कदाचित् कलशकुलिगादीन् ज्ञापयेत् । ज्ञाताना चेत् । इतरतराश्रयापत्ति -जाता खल्ववयवा अवयविनं ज्ञापयेयुः, सोऽपि च ज्ञात एव तान् ज्ञापयेदिति । अथ तेषामप्यवयवानामवयवित्वाद् निजावयवेप्ति. करिष्यते, तदानीमनवस्था । अथ पर्यन्ते केचिदवयवाः स्वयमेवात्मानं ज्ञापयेयु.. तर्हि ज्ञानमपि स्वयमेवात्मानं निश्चिनोतीति कि न कक्षीकुरुपे । ઉપ ગ –પ્રકાશરૂપ અવયવી પિોતે પોતાને પ્રકાશ કરે છે એમ નહીં પણ પ્રકાશરૂપ અવયવીનું પ્રકાશન તેના અવયવો વડે થાય છે, માટે તે સ્વ પ્રકાશક છે એમ ન કહેવાય. સમાધાન-–એમ માનો તો–અમે પૂછીએ છીએ કે–તેના અવયવોને પ્રકાશક કોણ છે ? જે અવયવોને પ્રકાશક અવયવી છે એમ કહો તે અવયે અવય- વિના, અને અવયવી અવયના પ્રકાશમા–એમ પરસ્પર સહકારી બને છે એ ફલિતાર્થ થાય છે તે તેમા અમે પૂછીએ છીએ કે–અજ્ઞાત અવયવો પ્રકાશક છે કે જ્ઞાત અવયવો ? અજ્ઞાત અવયવો અવયવીના પ્રકાશક છે એમ તે કહી શકશે નહીં, કારણ કે–તે પછી આપણે દીવાનું તેજ ન જોયું હોય છતા પણ તે કલશ કુલિશાદિ પદાર્થોનું પ્રકાશક બની જાય, પણ એમ તે બનતું નથી, અને જો ના અવયવો પ્રકાશક હોય તે-ઇતરેતરાશ્રય દોષ આવશે, કારણ કે- અવયવો જ્ઞાત હોય તે અવયવીનો બોધ કરાવે અને અવયવી જ્ઞાત હોય તે અવયવોને બોધ કરાવે અને જે અવયવો વય પણ પિતાના અવયવોની અપેક્ષાએ અવયવીરૂપ હેવાથી તેમને પિતાના અવયવો વડે પ્રકાશ થાય છે, એમ કહો તે અનવસ્થા દોષ આવશે એમ માનો કે– છેલ્લા કેટલાક અવય પિતાને પોતે જ પ્રકાશ કરશે તો-જ્ઞાન પણ પિતે પિતાને નિશ્ચય કરે છે એવુ કેમ સ્વીકારતા નથી ? (૦િ) નું sustત મવચા ઘમીમિતિ એવચવાના વિવિધ અવયવખાણ- न्तरेणावयव्यप्रकाशक । 'अवयविप्रकाशाइते अवयवा निस्तेजस्का । अत एव सहकारित्वम् । तच्चेति प्रकाशनम् । अमोपामित्यवयवानाम् । १ तस्य पु। २ प्रदोपो | ३ अवयवप्र० मु।

·૧. ૨૮ ] स्वसंवेदनम् । ૧) अथ ३६ कथं च पारोदये ज्ञानस्य ज्ञानं स्यात् ? अन्यथाऽनुपपद्यमानार्थप्राकट्यरूपा- र्थसमुत्थापितार्थापत्तेरिति चेत् । ननु तदर्थप्राकट्यमात्मधर्म , ज्ञानधर्म., अर्थधर्मो वा મવેત્ ? ના प्रकारः, प्रभाकरकक्षापञ्जरप्रवेशप्रसङ्गात् । न Tतीयीक , ज्ञानस्य मणिकत्वेन तत्क्षण एव क्षीणत्वादुपरितनक्षणोत्पदिप्णोस्तस्य तद्धर्मत्वविरोधात् । नाऽपि तार्तीयीकः, तथात्वे हि चैत्रस्येव मैत्रस्यापि स पदार्थः प्रकट. स्यात् । यस्यैव ज्ञानेन जनयाम्बभूवेऽसौ, तस्येव तत्प्रकटनम् । तद् दुर्घटम् , घटस्य प्रतिनि- यतप्रमातृप्रबोधितप्रदीपाकुरप्रकटितस्याऽप्यनियतैर्दर्शनात् तन्नियमानुपपत्ते । । $ ૬ વળી જ્ઞાનને પરોક્ષ માનવાથી તેનું જ્ઞાન કઈ રીતે થશે ? જે જ્ઞાન ન હોય તે અપ્રાકટયરૂ૫ અર્થ અનુપપન્ન બની જાય અર્થાત ઘટે નહી, માટે તે અર્થપ્રાકટયરૂપ અને આધારે ઉપસ્થિત થતી અર્થપત્તિને કારણે જ્ઞાનનું જ્ઞાન થશે અર્થાત આપણને અર્થ પ્રકટ થયો તે જ્ઞાન વિના સ ભવે નહી માટે જ્યારે પણ અર્થ પ્રકટ થાય ત્યારે જ્ઞાન હોવું જ જોઈએ જે એમ માને તે તેવા પ્રકારનું જ્ઞાન થાય ત્યારે અર્થપ્રાકટય આત્મધર્મ છે, જ્ઞાન ધર્મ છે કે અર્થ ધર્મ છે ? જે આત્મધર્મ કહો તો-પ્રભાકરના મતને સ્વીકારવાનો પ્રસ ગ આવશે જ્ઞાનધર્મ માને તે જ્ઞાન ક્ષણિક હોવાથી તે જ ક્ષણે નાશ પામી જવાથી ત્યાર પછી બીજી ક્ષણે ઉત્પન્ન થનાર અપ્રાકટચને તેનો ધર્મ માનવામાં વિરોધ છે, કારણ કે–ધમી વિના ધર્મ હેય નહીં. અને જે તે અર્થપ્રાકટય અને ધમ હોય તે-ચૈત્રની જેમ મિત્રને પણ તે અર્થ પ્રકટ થઈ જશે, કારણ અર્થપ્રાકટય બનેને માટે સમાન છે શf–જે પુરુષના જ્ઞાનથી અર્થપ્રાકટયરૂપ અર્થધમ ઉત્પન્ન થયા હોય તે પુરુષને જ તે અર્થ પ્રકટ થાય છે, બીજને નહી આ નિયમ છે. સમાધાન–એ નિયમ ઘટ મુકેલ છે, કારણ કે–પ્રતિનિયત ( વ્યક્તિગત કેઈએક) પ્રમાતાએ સળગાવેલ દીવાના પ્રકાશથી પ્રકટ થયેલ ઘડાને અનેક પુરુષે જોઈ શકે છે. માટે તમારે તે નિયમ યુક્તિયુક્ત નથી (५०) तस्य तद्धर्मत्वविरोधादिति । तस्यार्थप्राक्ट्रयस्य । तस्य विनष्टस्य ज्ञानस्य धर्मस्तद्धर्मस्तद्भावस्तस्मात् । (टि०) कथम्चेत्यादि । पारोक्ष्येति ज्ञानस्य परोक्षत्वेऽमीकृते सति ज्ञानमेव क्थ जायत इत्यर्थ । अन्यथेति अन्यया ज्ञानाविनामाविनी उपपद्यमाना पदार्थप्राकट्यलक्षणा अर्थेन कार्येण निष्पादिता या अर्थापत्तिस्तस्या । प्रभाकरेति प्राकट्य स्यात्मधर्मत्व प्रभाकरराश्रियेत, न भट्टै । ज्ञानस्य क्षणिकत्व इति । मीमासका हि ज्ञान क्षणिक्मभ्युपगच्छेयु । उपरितनेनि द्वितीयक्षणोत्पत्तिशीलस्य । तस्य विनष्टस्य ज्ञानस्य धर्मस्तद्धर्मस्तस्य भावत्तत्त्वम् । तस्येति अर्थप्राक्टयस्य । तद्ध- मत्वेति ज्ञानधर्मत्वे विरोधात् । तथात्व इति अर्थधर्मत्वे। अथ यस्येत्यादि । असाविति अर्थप्राकटयरूपोऽर्थधर्मः ।

·१०४ स्वसंवेदनम् । [, ૨૮ 2 2 अस्तु वैतत, तथाप्ययमर्थधर्मो जडः, चिद्रूपो वा भवेत् ? यदि जडः, कथम- र्थदर्शनं स्यात् ? अर्थदर्शनं ह्यर्थदृष्टिरर्थज्ञप्तिरुच्यते । जडत्वे तु प्राकट्यस्य कथमिदं घटेत । ज्ञानप्रमाणशब्दयोश्चैव सामानाधिकरण्यमसूपपाटम् । यतो ज्ञायते ज्ञप्ति - न्यते येन तद् ज्ञानमाम्नायते । प्राकट्यस्य च जडत्वेनाऽज्ञप्तिरूपत्वे कथं तजनकं प्रमाणं ज्ञानं व्यपदिश्येत ? चिद्रूपश्चेत् । स्वसंवेद्यः, वेदनान्तरवेद्यो वा । यदि स्वसंवेद्य., तर्हि "कृतश्च शीलविध्वंसो न चाऽनङ्गः गमं गतः” इति न्यायः समायातः- स्वात्मनि क्रियाविरोधाद् विज्ञाने स्वसंवित्तिप्रतिक्षेपपातकं कृत्वाऽपि प्राकटये तस्याः स्वयं स्वीकारात् । वेदनान्तरवेद्यत्वं पुनरस्य कुतस्त्यम् १ तथा हि-किमयं यावदर्थम् , याव- दक्षव्यापार वाऽवतिष्ठेत, ज्ञानवत्क्षणिको वा भवेत् ? नाद्य पक्षः, पदार्थमालोक्य निमीलितलोचनोत्पलयुगलस्य प्रकटतत्प्रतीतिप्रसक्ते । न द्वितीयः, अक्षादिव्यापारस्य ज्ञानोत्पत्तिमात्रे व्यापारात् प्राकट्यस्य तदपेक्षानुपपत्तेः । नापि तृतीयः, क्षणजात- नष्टस्य वेदनान्तरेण वेदितुमशक्यत्वात्, वेदने तु द्वित्रिक्षणावस्थितिप्रसक्तेः । तन्न तवेदनमवदातम्, यतोऽर्थापत्तिरुल्लसेदिति ।। અથવા કોઈ પણ રીતે આમ બનતું હોય તે પણ આ અર્થપ્રાકટયરૂપ અર્થ ધર્મ જડ છે કે ચિદૂપ ? જે જડ હોય તે અર્થદર્શન કઈ રીતે થઈ શકશે? કારણ કે–અર્થદર્શને જ અર્થ દષ્ટિ એટલે કે–અર્થજ્ઞપ્તિ (અર્થજ્ઞાન) કહેવાય છે, તે અર્થપ્રાકટય જડ હોય તે–એ અર્થદર્શન કઈ રીતે ઘટી શકશે? વળી અર્થપ્રાકટયને જડ માનવાથી જ્ઞાન અને પ્રમાણ એ બને શબ્દોનું સામાનાધિકરણ (એકાથંવાચિત્ર) પણ યુક્તિ સંગત થઈ શકશે નહીં, કારણ જ્ઞપ્તિ જેનાથી ઉત્પન્ન થાય અર્થાત જેનાથી પદાર્થ જણાય તે જ્ઞાન કહેવાય છે, અને જે પ્રાકય જડરૂપ હોય તે અજ્ઞપ્તિરૂપ થાય, તે તેવા પ્રાકટયને ઉત્પન્ન કરનાર પ્રમાણને જ્ઞાન કેમ કહેવાય ? અને જે અર્થપ્રાકટયરૂપ અર્થ ધર્મ ચિદૂર હોય તે સ્વસ વેદ્ય (સ્વપ્રકાશ્ય) છે કે વેદનાન્તરવેદ્ય (નાનાન્ત પ્રકાશ્ય) છે ? સ્વસ વેદ્ય કહે તો–ઈ સ્ત્રીએ કામને વશ થઈ પિતાના શીલને ભ ગ કર્યો, પરંતુ પુરુષમાં શક્તિ ન હોવાથી તેણીને કામ શાંત થયે નહિ એ ન્યાય તમને પણ લાગુ પડ. કારણ 2-'स्वात्मनि क्रिया विरोधान्' मे કથન દ્વારા સ્વાત્મા(જ્ઞાન)મા સ્વસ વિત્તિ (સ્વસંવેદન)ના ખંડનપ પાપ કરવા છતા પણ પ્રાકટયમાં તેને (સ્વસ વેદનને) તમારે સ્વીકાર કરવો જ પડ્યા વેદનાન્તરેદ્ય કહે છે તે કઈ રીતે ઘટશે? કારણ કે આ અર્થ ધર્મરૂપ અર્થપ્રાકટય જ્યા સુધી અર્થ હોય ત્યા સુધી હોય છે કે ઈન્દ્રિયને વ્યાપાર હેય ત્યાં સુધી હોય છે કે જ્ઞાનની જેમ ક્ષણિક છે? પહેલે પક્ષ યુક્તિ સંગત ·૨ ૨૮] स्वसंवेदनम् । નથી, કારણ કે-પદાર્થને જેઈને નેત્રકમલ બંધ કરી દેનાર પુરુષને પણ સ્પષ્ટરૂપે પદાર્થને બોધ થવો જોઈએ, પણ થતું નથી. બીજો પક્ષ પણ યુક્તિસિદ્ધ નથી કારણ કે-ઈન્દ્રિયાદિ વ્યાપાર તે જ્ઞાનસ્પત્તિમાં જ ચરિતાર્થ હોવાથી અર્થ પ્રાકટયને ઈન્દ્રિય વ્યાપારની અપેક્ષા નથી. ત્રીજો પક્ષ પણ સંગત નથી, કારણ કે—ક્ષણમાં ઉત્પન્ન થઈને નાશ પામનાર અર્થપ્રાકટય બીજા જ્ઞાનથી જાણું શકાશે નહી, છતા જે બીજા જ્ઞાનથી જાણી શકાતું હોય તે તેને બે ત્રણ ક્ષણ સુધી સ્થિર માનવું પડશે. માટે ક્ષણિક અર્થપ્રાકટચનું જ્ઞાન યુક્તિસિદ્ધ નથી, આથી અર્થોપત્તિના ઉત્થાનને અવકાશ નથી. (टि०) कथमिदमिति अर्थदर्शनम्। तज्जनकमिति प्राकटयजनकम्, यत. कारणानुमानेन कार्यम्, कार्यानुमानत कारणमनुमीयते । ज्ञानं तावद् ज्ञानरूपोत्पादकमेव जाघट्टि, न जडजनकम् , विरोधप्रतिबन्धात् । स्वात्मनीति । तस्या इति स्ववित्ते । अस्येति अर्थधर्मस्य । तथा हीत्यादि । अयमिति अर्थधर्म । तत्प्रतीतीति पदार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । तदपेक्षेति तस्याक्षव्यापारस्यापेक्षा तयाऽनुत्पादात् । तद्वेदनमिति क्षणिकस्यार्थप्राकट्यस्य ज्ञानम् । ६ ८ अथ यौगाः सगिरन्ते-अहो ! आर्हताः । नाऽस्मिन् मीमांसके वराके व्यपाकृतेऽपि संवेदने स्वसवेदनदोहद' पूरयितुं पार्यते । तथाहि ज्ञानं स्वान्यप्रकाश्यम् , ईश्वरज्ञानान्यत्वे सति प्रमे यत्वाद्, यदेवं तदेवं यथा घटः । तथा चेदम् । तस्मात् तथा । $ ९ समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेतानन्तरसमयसमुत्पदिष्णुमानसप्रत्यक्षेणैव लभ्यते, न पुनः स्वेन । न चैवमनवस्थावल्लेरुल्लास , अर्थावसायिवेदनोत्पादमात्रेणै- वाऽर्थसिद्धेः । तद्धि पदार्थपरामर्शस्वभावमेवेल्युत्पन्नमात्रमेव पदार्थप्रथामनोरथरथस्थितं कृतार्थयति प्रमातारम् । अर्थज्ञानजिज्ञासायां तु तत्रापि ज्ञानमुत्पद्यत एवेति ।। ૬ ૮ યોગ-યાયિક કહે છે–અહે! હે જેને ! ગરીબ બિચારા મીમાંસક- ભટ્ટનું ખંડન કરવા છતાં-જ્ઞાનમા સ્વપ્રકાશકત્વ સિદ્ધ કરવાને તમારે મને રથ પૂર્ણ થે શક્ય નથી. તે આ પ્રમાણે–જ્ઞાન સ્વાન્યપ્રકાશ્ય છે અર્થાત જ્ઞાનને પ્રકાશ સ્વભિન્નથી થાય છે, એટલે કે-જ્ઞાન સ્વપ્રકાશક નથી, કારણ કે–તે ઈશ્વરજ્ઞાનથી ભિન્ન એવા પ્રમેયરૂપ છે, જે ઈવરજ્ઞાનથી ભિન્ન એવા પ્રમેયરૂપ હોય તે સ્વાન્ય પ્રકાશ્ય હોય છે, જેમકે–ઘટ. તેવી જ રીતે જ્ઞાન પણ ઈશ્વરજ્ઞાનથી ભિન્ન એવા પ્રમેય-રૂપ છે, માટે તે સ્વાન્યપ્રકાશ્ય છે. $ ૯ ઉત્પન્ન થયેલ જ્ઞાનને, તે જે આત્મામાં ઉત્પન્ન થયું હોય તે જ આત્મામાં તે જ્ઞાન પછી સમત થનાર–એટલે કે-સમવાય સંબધથી આત્મામાં રહેનાર માનસ પ્રત્યક્ષ જાણે છે, પણ પિતે પિતાને જાણતું નથી, આ પ્રમાણે માનવામાં અનવસ્થા દેષ પણ નથી. કારણ કે-અને નિશ્ચય કરાવનાર જ્ઞાનની ઉત્પત્તિમાત્રથી જ અર્થ સિદ્ધ થઈ જાય છે, અને અર્થનો નિશ્ચય કરાવનારું જ્ઞાન એટલે પદાર્થને પરામર્શ કરાવી આપનારુ જ્ઞાન છે. એટલે તે ·१०६ स्वसंवेदनम् । [१. १८ ઉત્પન્ન થતા જ પદાર્થને જાણવાની ઈચ્છારૂપ રથમાં સ્થિત પ્રમાતાને કૃતાર્થ કરે છે. અને જે અર્થજ્ઞાનનું જ્ઞાન કરવાની ઈચ્છા હોય તો તે જ્ઞાનવિષયક જ્ઞાનાન્તર પણ આત્મામાં ઉત્પન્ન થાય જ છે. (५०) न चैवमनवस्थावल्लेरुल्लास इति । यथा किलार्थज्ञान मानसप्रत्यक्षेण ज्ञातमेव तदप्य- न्येनेत्यनवस्था । पदार्थप्रथामनोरथरिथस्थितमिति प्रथाशब्देन प्रकाशनम् । (टि०) अर्थावसायीत्यादि। अर्थसिद्धेरिति । न हि पूर्वज्ञान जातमेव अकार्य- साधक सदपि प्रमाणमिति वय मन्यामहे । किन्तु कार्यसाधकमेव प्रमाणम् । तद्धीति अर्थावसा- यिवेदनम् । तत्रापीति एकात्मसमवेतज्ञाने । 'पूर्वज्ञान मे घटाकारमुत्पन्नम्' इति ज्ञान ज्ञानान्तरेण वेद्यते, न तु स्वेनैव । १० तदेतदेतेषां मतेस्तरलतां तनोति, प्रकटितप्रयोगे पक्षस्यानुमानेन मान- खण्डनात् । तथा च तावकाऽऽकूतेन तत्र हेतो. कालात्ययापदिष्टत्वनिष्टकनाच्च । तथाहि-विवादास्पदं ज्ञानं स्वसंविदितम्, ज्ञानत्वात् , ईश्वरज्ञानवत् । वाद्यसिद्धमेत- न्निदर्शनम् , जैनैरीश्वरास्वीकारेण तज्ज्ञानस्य तेषामप्रसिद्धेः-इति चेत् । तदचतुरस्रम् , अनवद्यविद्याविद्याधरीबन्धुरपरिष्वङ्गस्य पुरुपातिशेषविशेषस्य खण्डपरशोः स्वीकारात्, त्रिविष्टपघटनलम्पटपटिम्नः सकलावलोकनकौशलगालिन एव चास्य तिरस्कारात् । व्यर्थविशेष्यश्चात्र हेतुः, समर्थविशेषणोपादानेनैव साध्यसिद्धेः, धूमध्वजसिद्धौ धूमवत्त्वे सति द्रव्यत्वादितिवत् । न हीश्वरज्ञानादन्यत् स्वसंविदितमप्रमेयं चास्ति, यदपोहाय प्रमेयत्वादिति क्रियते । अप्रयोजकश्चार्य हेतुः, सोपाधिकत्वात् , साधनाऽव्यापकः साध्येन समव्या- प्तिकः खळूपाधिरभिधीयते, तत्पुत्रत्वादिना श्यामत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणामवत् । कः पुनरुपाधिरत्र सूक्ष्मेक्षणैरीक्षाञ्चक्रे ?-इति चेत् । उच्यते । निविडजडिमन् ' जडिमलक्षण । तथाहि-ईश्वरज्ञानान्यत्वे प्रमेयत्वे सत्यपि यदेव जडिमपात्रं पात्रादि तदेव स्वस्मादन्येनैव प्रकाश्यते । स्वप्रकाशे परमुखोत्प्रेक्षित्वं हि जडस्य लक्षणम् । न च ज्ञानं जड- स्वरूपम्-इति सिद्धं साधनाव्यापकत्वं जाड्यस्य । साध्येन समन्याप्तिकत्वं चास्य स्पष्टमेव, जाड्य विहाय स्वप्रकाशाभावस्य, तं च त्यक्त्वा जाड्यस्य कचिदप्य- दर्शनादिति । હું ૧૦ જૈન–ઉપર્યુક્ત કથન યૌગોની બુદ્ધિની તરલતા(અસ્થિરતા)ને સૂચવે છે, કારણ કે તમે કરેલ અનુમાનનો પક્ષ અનુમાનથી બાધિત થાય છે, અને તેથી તમારા મનવ્ય અનુસાર હેતુમાં “કાલાત્યયાદિષ્ટ દેપ આવે છે તે આ પ્રમાણે–વિવાદાસ્પદ જ્ઞાન સ્વસંવિદિત છે, કારણ કે તે જ્ઞાન છે. ઈવરજ્ઞાનની જેમ, ·૨. ૨૮] स्वसंवेदनम् । –જેનેએ ઈકવરને સ્વીકાર કરેલ ન હોવાથી ઈશ્વરજ્ઞાનરૂપ દષ્ટાંત વાદી જૈનને અસિદ્ધ છે, એમ માનવું જોઈએ, સમાધાન—તમારું આ કથન ચતુરાઈને જણાવનાર નથી. કારણ કે-નિર્દોષ કેવલજ્ઞાનરૂપ વિદ્યાધરીના સંબંધવાળા અને અતિશયયુક્ત મહાપુરુષરૂપ ઈશ્વરને તે અને એ પણ સ્વીકારેલ છે, પરંતુ ત્રણ જગતને ઉત્પન્ન કરવામા આસક્ત અને સર્વવસ્તુને જોવાની કુશળતાવાળા ઈવરનું જ ખંડન જેને અભીષ્ટ છે. વળી, ઈશ્વરજ્ઞાનથી ભિન્ન એવું પ્રમેયત્વ આતમારા હેતુમાં વિશેષ્યની વ્યર્થતા પણ છે, કારણ કે તે વિના પણ સમર્થ વિશેષણનું ગ્રહણ થવાથી સાધ્યની સિદ્ધિ થઈ શકે છે. તેથી જેમ અગ્નિની સિદ્ધિ માટે ગ્રહણ કરેલ “ધૂમવાળું દ્રવ્યત્વ છે તેમાં ધૂમવાળું એ અંશરૂપ સમર્થ વિશેષણથી જ સાધ્ય સિદ્ધ થઈ જતું હોવાથી દ્રવ્યત્વ વિશેષ્યનું ગ્રહણ વ્યર્થ–નિષ્ફળ છે, તેમ પૂર્વોક્ત હિતમાં ઈવરજ્ઞાનથી ભિન્ન એ વિશેષણથી જ સાધ્યસિદ્ધિ થઈ જતી હોવાથી તેના વિશેષ્ય તરીકે ગ્રહણ કરેલ પ્રમેયત્વ' વ્યર્થ છે. કારણ કે ઈશ્વરજ્ઞાન સિવાય “સ્વપ્રકાશક છતાં અપ્રમેય એવો બીજો કોઈ પદાર્થ નથી કે જેને દૂર કરવાને હેતુમાં “પ્રમેયત્વ વિશેષ્યની જરૂર પડે. વળી, તમારે આ હેતુ ઉપાધિયુક્ત હોવાથી અપ્રાજક પણ છે. જે પદાર્થ હેતુને અવ્યાપક હોય અને સાધ્યને સમવ્યાપ્તિક હોય તે ઉપાધિ કહેવાય છે. જેમકે-શ્યામત્વને સાધનાર “તત્યુત્રત્વ હેતુમાં “શાકાદિ આહારને પરિ- ણામ” તે ઉપાધિ. T–સૂક્ષ્મદષ્ટિવાળા તમોએ અમારા ઉક્ત હેતુમાં કઈ ઉપાધિ જોઈ ? —હે નિબિડ જડિમન ! (હે ગાઢ જડતાવાળા) તમારા હેતુમાં જડતારૂપ ઉપાધિ છે. તે આ પ્રમાણે ઈકવરજ્ઞાનથી ભિન્ન અને પ્રમેયરૂપ છતાં જે જડ હોય તે પાત્ર વગેરે પદાર્થો સ્વથી નહીં પણ અન્યથી પ્રકાશિત થાય છે, કારણ કે સ્વપ્રકાશમાં બીજાની અપેક્ષા રાખવી એ જ તો જડનું લક્ષણ છે અને જ્ઞાનમાં આ લક્ષણ ઘટતુ ન હોવાથી જ્ઞાન જડરૂપ નથી, એ રીતે સાધન રૂપ જ્ઞાન સાથે જડતાની–અવ્યાપક્તા સિદ્ધ થઈ, અને સાથે “સ્વપ્રકાશાભાવની સાથે આ જડતારૂપ ઉપાધિનું સમવ્યાપ્તિકત્વ (વ્યાપકત્વ) તે સ્પષ્ટ જ છે, કારણ કે–જા-જડતાને છોડીને સ્વપ્રકાશાભાવ, અને સ્વપ્રકાશાભાવને છેડીને જડતા ક્યાઈ દેખાતી નથી, માટે તમારા હેતુમ જડતારૂપ ઉપાધિ છે. (प०) अनुमानेन प्रत्यनुमानेन । तथा चेति प्रत्यनुमानवाधितत्वे । तति प्रकटित- प्रयोगे । तज्ज्ञानस्येति ईश्वरज्ञानस्य ! अनवद्यविद्याविद्याधरीत्यादि गद्यम् विद्याशब्देनात्र- केवलज्ञानम् , न पुनर्गिरितनया'ऽप्लेषविशेषलोलस्य । व्यर्थविशेष्य इति प्रमेयत्वादित्ययं हेतु । अन्यत् स्वसंविदितमप्रमेयमिति भवन्मते सर्वस्यापि ज्ञानस्य प्रमेयत्वात् । साधनाध्यापकः साध्येन समन्याप्तिकः खलू- १ °रिजतनयालेपविश्लेषलालसस्य मु ।

·स्वसंवेदनम् । [ १.१८ पाधिरभिधीयते इति । यथा तत्पुत्रत्वादिना श्यामत्वे साध्ये शाकाद्याहारपरिणाम उपाधि. । न हि ये ये तत्पुत्रास्तेषा सर्वेषामपि शाकाद्याहारपरिणाम । तत्पुत्रत्वमपि भविष्यति केषा- चिच्छाकाद्याहारपरिणामश्च न भविष्यति इति साधनाव्यापक । ये ये श्यामास्तेषा शाकाद्याहारपरि- णाम । यत्र यत्र श्यामत्वं तत्र तत्र शाकाद्याहारपरिणाम' यत्र यत्र शाकाद्याहारपरिणामस्तत्र तत्र श्यामत्वमिति साध्येन समव्याप्तिकः ॥१८॥ (टि०) तज्ज्ञानस्येति ईश्वरवेदनस्य । तेपामिति जनानाम् । अस्येति ईश्वरस्य । तत्पुत्रत्वादिनेत्यादि । स श्याम , तत्पुत्रत्वात् दृश्यमानतदितरपुत्रवत् । अन्न साधने शाकाया- हारपरिणामलक्षणस्य उपाधेः प्रवेशप्रबन्ध सुदु प्रतिषेध स्यात् । साध्यं श्यामत्वं व्याप्तं तेन, तमन्तरेण श्यामत्वासम्भवात् । तत्पुत्रत्व तु साधन न व्याप्तम् । यत्तत्तनया अपरे गौरकाया अपि प्रेक्ष्यन्ते । कः पुनरित्यादि । अत्रेति 'ईश्वरज्ञानान्यत्वे सति प्रमेयत्वात्' इत्येवरूपे । अस्येति उपाधे । शाकाद्याहारपरिणाम उपाधिः । न हि ये ये तत्पुत्रास्तेषां सर्वेषामपि शाकाद्याहारपरिणाम इति साधनाव्यापक. । यत्र यत्र श्यामत्व तत्र तत्र शाकाद्याहारपरिणामः । यत्र यत्र शाकाद्या- हारपरिणामरतत्र तत्र श्यामत्वमिति साध्येन समव्याप्तिक । तमिति स्वप्रकाशाभावम् । ६११ यच्चोक्तम्-'समुत्पन्नं हि ज्ञानमेकात्मसमवेत'-इत्यादि । तदपि नावि- तथम् , इत्थमर्थज्ञानतज्ज्ञानयोरुत्पद्यमानयोः क्रमानुपलक्षणात् । आशूत्पादादत्र क्रमानु- पलक्षणम् , उत्पलपत्रशतव्यतिमेदवदिति चेत् । तदचारु, जिज्ञासाव्यवहितस्याऽर्थज्ञानज्ञान- स्योत्पादप्रतिपादनात् । न च जिज्ञासासमुत्पाद्यत्वं संवेदनानां संगच्छते, अजिज्ञासितेष्वपि योग्यदेशेषु गोचरेपु तदुत्पादप्रतीतेः । न चायोग्यदेशमर्थज्ञानम् , आत्मसमवेतस्याऽस्य समुत्पादात्-इति जिज्ञासामन्तरेणैवार्थज्ञाने ज्ञानोत्पादप्रसङ्गः । वाढमुत्पद्यतां नामेदम्, को दोषः ?--इति चेत् । नन्वेवमेव तज्ज्ञानज्ञानेऽप्यपरज्ञानोत्पादप्रसङ्गः, तत्राऽपि चवमे- वायम्-इत्यपरापरज्ञानोत्पादपरम्परायामेवात्मनो व्यापाराद् न विषयान्तरसचार स्यात् । इति न ज्ञानस्य ज्ञानान्तरज्ञेयताऽपि युक्तिमार्गमवगाहते ॥१८॥ હું ૧૧ વળી, તમેએ “ઉત્પન્ન થયેલ જ્ઞાનને તે જે આત્મામાં ઉત્પન્ન થયું હોય તે જ આત્મામાં તે જ્ઞાન પછી સમવેત થનાર વિગેરે કહ્યું તે પણ સત્ય નથી, કારણ કે–એ રીતે અર્થજ્ઞાન અને અર્થ જ્ઞાનના જ્ઞાનની ઉત્પત્તિને કમ દેખાતો નથી. થી ---કમળના સેંકડો પત્રને એકદમ વેધ થઈ જવાથી જેમ તેને કમ જણાતું નથી, તેમ અહીં પણ એકદમ ઉત્પત્તિ થતી હોવાથી તેને કેમ જણાતું નથી. જેન-તમારું આ કથન ચોગ્ય નથી. કારણ કે-જિજ્ઞાસાનું વ્યવધાન જ્ઞાનના જ્ઞાનની ઉત્પત્તિમાં તમોએ માન્યું છે. તેથી જ્ઞાન અવશ્ય ક્રમિક ભાસવું જોઈએ. વળી જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ જિજ્ઞાસાથી થાય છે, તે પણ યુક્તિસ ગત નથી, કારણ કે- ચોગ્ય દેશમાં રહેલ અજિજ્ઞાસિત પદાર્થોનું પણ જ્ઞાન થઈ જાય છે, એવી પ્રતીતિ સૌને છે. વળી, અર્થજ્ઞાનને અયોગ્યદેશવૃત્તિ પણ કહી શકાય નહીં કારણ કે .

·પ ૬.૬૬-૨૦ ] प्रामाण्याप्रामाण्यनिरूपणम् । આત્મામા સમવાય સ બ ધથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે તે ચગ્યદેશસ્થિત હાઈ જિજ્ઞાસા સિવાય પણ અર્થજ્ઞાનના જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થઈ જવી જોઈએ. –જિજ્ઞાસા સિવાય પણ અર્થજ્ઞાનના જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ ભલે થાય. તેમાં શું દોષ છે ? માધાન–જે એમ થતું હોય તે–એ જ પ્રમાણે અજ્ઞાનના જ્ઞાન વિશે અન્ય જ્ઞાનની ઉત્પત્તિને પ્રસંગ આવશે. અને વળી તે જ્ઞાનમાં પણ અન્ય જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ, અને એ રીતે અન્ય અન્ય જ્ઞાનની ઉત્પત્તિની પરંપરામાં જ આત્માને વ્યાપાર થવાને લીધે તેને બીજા વિશ્વમાં સંચાર થઈ શકશે નહીં. અર્થાત બીજા વિષયોનું જ્ઞાન થઈ શકશે નહીં. માટે એક જ્ઞાન બીજા જ્ઞાનને વિષય બને છે, એ કથન પણ યુક્તિસિદ્ધ નથી ૧૮ (टि०) तदुत्पादेति संवेदनोत्पत्तिप्रतीते । नचायोग्येति न विद्यते योग्यो देशोऽस्य तत् । अस्येति ज्ञानस्य ॥१८॥ प्रमाण विविच्याऽस्यैव प्रामाण्यस्वरूपं धर्ममाविष्कुर्वन्ति- ज्ञानस्य प्रमेयाऽव्यभिचारित्वं प्रामाण्यम् ॥१९॥ ६१ प्रमीयमाणार्थाऽव्यभिचरणशीलत्वं यज् ज्ञानस्य तत् प्रामाण्यमित्यर्थः ।।१९।। प्रसङ्गायातमप्रामाण्यरूपमपि धर्म प्रकटयन्ति- तदितरचप्रामाण्यम् ॥२०॥ १ तस्मात् प्रमेयाव्यभिचारित्वात् , इतरत् प्रमेयव्यभिचारित्वम् , अप्रामाण्यं प्रत्येयम् । प्रमेयव्यभिचारित्वं च ज्ञानस्य स्वव्यतिरिक्तग्राह्यापेक्षयैव लक्षणीयम् , स्वस्मिन् व्यभिचारस्यासंभवात् । तेन सर्वं ज्ञानं स्वापेक्षया प्रमाणमेव, न प्रमाणा- भासम् । बहिरापेक्षया तु किञ्चित् प्रमाणम् , किञ्चित् प्रमाणाभासम् ॥२०॥ પ્રમાણુનું વિવેચન કરીને હવે તેના પ્રામાણ્યરૂપ ધર્મનું નિરૂપણ આચાર્ય કરે છે જ્ઞાનનું પ્રમેય સાથે અવ્યભિચારી લેવું, તે જ્ઞાનનું પ્રામાણ્ય છે ૧૯ હું ૧ પ્રમીયમાણ–પ્રમાણને વિષય બનતા પદાર્થ વિશે અવ્યભિચારી રહેવાને જ્ઞાનને જે સ્વભાવ તે પ્રામાણ્ય કહેવાય છે. ૧૯ પ્રામાણ્યના પ્રસ ગથી અપ્રામાણ્યના સ્વરૂપનું પણ નિરૂપણ કરે છે – તેથી અન્ય તે અપ્રામાય છે. ૨૦ ડું ૧ તેથી અર્થાત્ પ્રમેયાવ્યભિચારિત્વથી અન્ય એટલે પ્રમેચવ્યભિચારિત્વ તે અપ્રામાણ્ય જાણવું. જ્ઞાનમાં જે પ્રમેયવ્યભિચારિત્વ છે તે સ્વ(જ્ઞાન)થી વ્યતિરિક્ત-ભિન્ન જે ગ્રાહ્ય (ઘટાદિ પદાર્થ) છે, તેની અપેક્ષાએ જાણવું, કારણું કે–સ્વવિષયક જ્ઞાનમા અર્થાત જ્ઞાન પોતે જ પોતાને વિષય કરે છે ત્યારે તે વ્યભિ- ·प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिक्षप्तिविचारः । [१. २२ ચારનો અસંભવ છે. તેથી કરીને દરેક જ્ઞાન પિતાની અપેક્ષાએ તે પ્રમાણ સ્વરૂપ જ છે, પરંતુ પ્રમાણાભાસ નથી. પણ બાહ્યપદાર્થની અપેક્ષાએ કઈ જ્ઞાન પ્રમાણરૂપ હોય છે, તે કઈ જ્ઞાન પ્રમાણાભાસ (અપ્રમાણ)રૂપ હોય છે. ૨૦. (५०) स्वस्मिन् व्यभिचारस्यासम्भवादिति । सशयविपर्ययादीनामपि स्वविषये प्रमाणत्वात् ॥२०॥ (टि.) ज्ञानस्येत्यादि । प्रमेयमव्यभिचारि यत्र तत्तस्य भावः ।।१९।। ६१ अथोत्पत्तौ स्वनिश्चये च ज्ञानानां स्वत एव प्रामाण्यम् , अप्रामाण्यं तु परत एव यजैमिनीया जगुः, तद् निराकुर्वन्ति- तदुभयमुत्पत्ती परत एव, ज्ञप्तौ तु स्वतः परतश्च ॥२१॥ ६२ अत्र ल्यव्लोपे पञ्चमी परं स्वं चापेक्येत्यर्थः । ज्ञानस्य हि प्रामाण्य- मप्रामाण्यं च द्वितयमपि ज्ञानकारणगतगुणदोषरूपं परमपेक्ष्योत्पद्यते । निश्चीयते त्वभ्यासदशायां स्वत , अनभ्यासदशायां तु परत इति । तत्र ज्ञानस्याऽभ्यासदशायां प्रमेयाऽव्यभिचारि, तदितरच्चात्मीति प्रामाण्या- प्रामाण्यनिश्चय' संवादकवाधकज्ञानमनपेक्ष्य प्रादुर्भवन् स्वतो भवतीत्यभिधीयते । अनभ्यासदशायां तु तदपेक्ष्य जायमानोऽसौ परत इति । હ૧ ઉત્પત્તિ અને સ્વનિશ્ચયમાં જ્ઞાનનું પ્રામાણ્ય સ્વત છે, પરંતુ અપ્રા- માણ્યું તે પરત છે એમ જે જૈમિની (મીમાસક)કહે છે, તેનું નિરાકરણ– તે બનેની ઉત્પત્તિ પરથી જ થાય છે, પરંતુ જ્ઞપ્તિ સ્વતઃ અને પરત छ. २१. હું ૨ આ સૂત્રમાં “સ્વત” અને “પરતઃ શબ્દમાં જે પંચમી વિભક્તિ છે, તેને અર્થ “સ્વ” અને “પરની અપેક્ષા રાખીને, એવે છે. જ્ઞાનમાં જે પ્રામાણ્ય અને અપ્રામાણ્ય છે, તે બને કારણમાં રહેલ યથાક્રમે ગુણ અને દેવરૂપ પર- પદાર્થની અપેક્ષાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, પરંતુ એ બને નિશ્ચય અભ્યાસદશામાં સ્વત અને અનભ્યાસદશામાં પરતઃ થાય છે. તેમાં જ્ઞાનનો અભ્યાસદશામાં પ્રમેય સાથે અવ્યભિચારી છું” એ પ્રામા- શ્યને નિશ્ચય, અને “પ્રમેય સાથે વ્યભિચારી છું' એવો અપ્રામાણ્યને નિશ્ચય સ વાદક જ્ઞાન અથવા બાધક જ્ઞાનની અપેક્ષા વિના જ ઉત્પન્ન થતું હોવાથી “સ્વત” કહેવાય છે જ્યારે અનભ્યાસદશામાં પ્રામાણ્ય કે અપ્રામાયને નિશ્ચય સાધક કે બાધકની અપેક્ષાથી ઉત્પન્ન થતો હોવાથી પરત” કહેવાય છે. (टि०) अनभ्यासदशायामित्यादि । तदिति सवादकयाधकज्ञानम् । असाविति प्रामाण्या- प्रामाण्यनिधय । ६ ३ अत्रैवं मीमांसका मीमांसामांसलतां दर्शयन्ति- स्वत एव सर्वथा प्रमा- णानां प्रामाण्यं प्रीतिकोटिमाटीकते । तथाहि-तदुत्पत्तिप्रगुणा गुणा' प्रत्यक्षेण, १ अस्तीति मुपा। .

·१. २१] प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । । नियमनिर्णयः स्यात् । अनुमानेन वा मीयेरन् । यदि प्रत्यक्षेण, तत् किमैन्द्रियेण, अतीन्द्रियेण वा । नैन्द्रि- येण, अतीन्द्रियेन्द्रियाऽधिकरणत्वेन तेषां तद्ग्रहणाऽयोग्यत्वात् । नाप्यतीन्द्रियेण, तस्य चारुविचारगोचरचरिष्णुत्वाभावात् । अनुमानेन तान निरणेष्महीति चेत् । कुतस्तत्र 2 'न प्रत्यक्षाद्, गुणेषु तत्प्रवृत्तेः परास्तत्वात् । तथा च- "द्विष्ठसंबन्धसंवित्तिर्नेकरूपप्रवेदनात् ।" [ प्रवाभ० २, १ ३ ] नाप्यनुमानात् , तत एव तन्निश्चितावितरेतराश्रयस्य, तदन्तरात् पुनरनवस्थाया प्रसक्ते । ततो न गुणाः सन्ति केचित् । इति स्वरूपावस्थेभ्य एव कारणेभ्यो जायमान तत् कथमुत्पत्तौ परतः स्यात् । ६४ निश्चयस्तु तस्य परतः कारणगुणज्ञानात् , वाधकाभावज्ञानात् , सवादि- वेदनाद् वा स्यात् । तत्र प्राच्य प्रकारं प्रागेव प्रास्थाम, गुणग्रहणप्रवीणप्रमाण- पराकरणात् । द्वितीये तु, तात्कालिकस्य, कालान्तरमाविनो वा बाधकस्याऽभावज्ञानं तन्निश्चायकं स्यात् । पौरस्त्यं तावत् कूटहाटकनिष्टङ्कनेऽपि स्पष्टमस्त्येव । द्वितीयं तु न चर्मचक्षुषां संभवति । संवादिवेदनं तु सहकारिरूपं सत् तन्निश्चयं विरचयेद , ग्राहकं वा । नाघभिद् , भिन्नकालत्वेन तस्य सहकारित्वासंभवात् । द्वितीयपक्षे तु, तस्यैव ग्राहक सत् , तद्विषयस्य वा, विषयान्तरस्य वा । न प्रथमः पक्ष., प्रवर्तकज्ञानस्य सुदूर- नष्टत्वेन ग्राह्यत्वायोगात् । द्वितीये तु, एकसन्तानम् , भिन्नसन्तानं वा तत् स्यात् । पक्षद्वयेऽपि, तैमिरिकावलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्वयदर्शिदर्शनेन व्यभिचार. । तद्धि चैत्रस्य पुनःपुनमैत्रस्य चोत्पद्यत एव । तृतीये पुन., अर्थक्रियाज्ञानम् , अन्यद् वा तद् भवेत् ? न पौरस्त्यम् , प्रवर्तकस्य प्रामाण्यानिश्चये प्रवृत्त्यभावेनार्थक्रियाया एवाभावात् । निश्चितप्रामाण्यात् तु प्रवर्तकज्ञानात् प्रवृत्तौ चक्रकम्- निश्चितप्रामाण्यात् प्रवर्तकात् प्रवृत्ति., प्रवृत्तेरर्थक्रियाज्ञानम् , तस्माच्च प्रवर्तकज्ञानस्य प्रामाण्यनिश्चय इति । कथं चार्थक्रियाज्ञानस्यापि प्रामाण्यनिश्चयः ? अन्यस्मादर्थक्रियाज्ञानाच्चेत् । अनवस्था । प्रवर्तकज्ञानाच्चेत् । अन्योन्याश्रयः । स्वतश्चेत् । प्रवर्तकज्ञानस्यापि तथै- वाऽस्तु । अन्यदपि विज्ञानमेकसन्तानम् , भिन्नसन्तानं वा ? इयमपि चैतदेकजातीयम् , भिन्नजातीयं वा ? । चतुष्टयमपि चैतद् व्यभिचाराभिचारदुस्संचरम् । तथाहि- एकसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजातीयमपि तरलतरतुगतङ्गनरङ्गतरङ्गिणीतोयज्ञानम् , भिन्न- जातीयं च कुम्भाम्भोरुहादिज्ञानं मरुवसुन्धराचारिचतुरतरतरणिकिरणश्रेणिसङ्गिसलिलसंवे १ 'न' नास्ति मु । २ अस्योत्तरार्धमपि मुद्रिते दत्तम् किन्तु पशिका-टिप्पणानुसारेण तन्नास्ति । ३ तैमिरिकाऽऽलो मु । १ 'धारि 'इति मु पा । " ·प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिक्षप्तिविचारः । [ ૨, ૨ दनस्य न संवादकमिति न ज्ञातावपि तत् परतः । अप्रामाण्यं तूत्पत्तौ दोपापेक्षत्वात् , ज्ञप्तौ तु वाधकापेक्षत्वात् परत एवेति ।। ૬ ૩ આ બાબતમાં મીમાંસકે પિતાની મીમાંસા વિષે મસલતા-પુષ્ટિ દર્શાવે છે. તે આ પ્રમાણે- પ્રમાણુગત પ્રામાણ્ય સર્વથા (ઉત્પત્તિ અને જ્ઞાતિરૂપ સર્વ પ્રકારે) સ્વતઃ છે–એમ પ્રતીતિકેટિને પ્રાપ્ત થાય છે. અર્થાત અનુભવમાં આવે છે. તે આ પ્રમાણે– પ્રામાણ્યની ઉત્પત્તિ સ્વતઃ ન માનતા જે ગુણથી માનવામાં આવે તે પ્રશ્ન એ છે કે પ્રામાણ્યની ઉત્પત્તિમા તત્પર એ ગુણે પ્રત્યક્ષથી જણાય છે કે અનુમાનથી પ્રત્યક્ષથી કહો તે–ઐન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી છે કે અતીન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી ? અતીન્દ્રિય-ઇન્દ્રિયો વડે અગ્રાહ્ય એવી ઈન્દ્રિમાં ગુણે રહે છે, માટે ઈન્દ્રિય તેને જાણી શકે નહિ, એટલે એન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી ગુણ જણાય છે એ પક્ષ યુક્ત નથી. અતીન્દ્રિય પ્રત્યક્ષ તો સૂક્ષ્મ વિચારને વિષય જ થઈ શકતું નથી. અર્થાત તે અતીન્દ્રિય પ્રત્યક્ષ સ્વયં અસિદ્ધ છે. માટે અતીન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી ગુણે જણાય છે એ પક્ષ પણ યુક્ત નથી. અનુમાનથી ગુણોને નિશ્ચય છે– એમ કહે તે ગુણમા વ્યાતિને નિર્ણય કેનાથી થશે–પ્રત્યક્ષથી કે અનુમાનથી? પ્રત્યક્ષથી તે થાય નહીં. કારણ કે-ગુણમાં પ્રત્યક્ષની પ્રવૃત્તિનું ખંડન પહેલાં જ કરી ચૂક્યા છીએ. વળી કહ્યું પણ છે કે-એકનું સ્વરૂપ જાણવાથી બેમાં રહેલ સંબંધનું જ્ઞાન થતું નથી અને અનુમાનથી પણ વ્યાપ્તિ જ્ઞાન થશે નહીં કારણ કે–તે જ અનુમાનથી વ્યાપ્તિને નિશ્ચય કહે તે–ઇતરેતરાય દોષ આવશે અને જે બીજ અનુમાનથી વ્યાપ્તિનિશ્ચય માને તે–અનવસ્થા દેવ આવશે માટે પ્રામાયના જનક કેઈ ગુણે યુક્તિસિદ્ધ નથી. આથી સ્વરૂપાવસ્થ અર્થાત જ્ઞાનના સ્વરૂપે રહેલા કારણોથી જ ઉત્પન્ન થતું પ્રામાણ્ય પરતઃ કઈ રીતે થઈ શકે ? સારાંશ કે ઉત્પત્તિની અપેક્ષાએ પ્રામાણ્ય સ્વત છે, એ સિદ્ધ થયું. S૪ પ્રામાણ્યને નિશ્ચય અર્થાત જ્ઞપ્તિ પણ પરત નથી. કારણ કે “પર એટલે શું? કારણભૂત ગુણનું જ્ઞાન કે બાધકાભાવનું જ્ઞાન કે સંવાદી જ્ઞાન ? આ ત્રણ પક્ષમાથી પ્રથમ પક્ષનું ખંડન તે-પૂર્વે ગુણગ્રાહક પ્રમાણનું ખંડન કરવાથી થઈ ચૂક્યું છે. બાધકાભાવનું જ્ઞાન એ બીજો પક્ષ કહે –તાત્કાલિક (જ્ઞાનકાલીન) બાધકના અભાવનું જ્ઞાન પ્રામાયનું નિશ્ચાયક છે કે કાલાન્તરભાવી બાધકના અભાવનું જ્ઞાન પ્રામાણ્યનું નિચાયક છે? પ્રથમ વિકલ્પ માનો તે-તે સોનાના ખોટા સિકકાના જ્ઞાનમાં પણ સ્પષ્ટપણે વિદ્યમાન જ છે અર્થાત તાત્કાલિક બાધકાભાવનું જ્ઞાન મેટા સિક્કાને સાચે જાણીએ છીએ ત્યારે પણ છે. તે ત્યા પણ પ્રામાણ્યનો નિશ્ચય થવા જોઈએ. બીજો વિકલ્પ–કાલાંતરભાવી બાધકાભાવનું જ્ઞાન તે ચર્મચક્ષુવાળા આપણા જેવાને સંભવતું જ નથી. કારણ આગળ કઈ પણ કાળે બાધક નહી થાય તે આપણે જાણી શકતા નથી.

·૬. ૨૬] प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । સંવાદી વેદન કહે તે–તે સંવાદીવેદન સહકારીરૂપે પ્રામાણ્યો નિશ્ચય કરાવે છે કે ગ્રાહકરૂપે? પહેલે પક્ષ કહી શકશે નહીં, કારણ કે-સંવાદીવેદન ભિન્નકાલીન હોવાથી તેમાં સહકારિત્વને અસ ભવ છે. અર્થાત્ તે સહકારી થઈ શકતું નથી સંવાદીવેદન ગ્રાહકથઈ નિશ્ચય કરાવે છે—એ વિશે પ્રશ્ન છે કે–તે તેનું જ અર્થાત્ પ્રવર્તક જ્ઞાનનુ જ ગ્રાહક થઈને તેના પ્રામાણ્યને નિશ્ચય કરાવે છે કે પ્રવ- તક જ્ઞાનના વિષયનું ગ્રાહક થઈને નિશ્ચય કરાવે છે કે વિષયાન્તરતું ગ્રાહક થઈને નિશ્ચય કરાવે છે? પ્રથમ પક્ષ યુક્તિસિદ્ધ નથી, કારણ કે બહુ વહેલા નાશ પામી જનાર પ્રવર્તકજ્ઞાન તેને ગ્રાહ્ય-વિષય બની શકશે નહીં. બીજો પક્ષ કહે તે-તે સંવાદીવેદન એકસ તાનમાં છે કે ભિન્નસંતાનમાં બન્ને પક્ષના નેત્રમા સૈમિરિક રેગવાળા (મેતીયા-જામર કે તેવા બીજા રોગવાળા ચિત્ર અને મિત્ર જેવા) પુરુષથી કરાતા ચંદ્રમડળયુગલના દશનવડે વ્યભિચાર છે, કારણ કે ચૈત્રને થતુ તેવું દર્શન પુન પુન થાય છે અને મૈત્રને પણ થાય છે પણ ચૈત્રમૈત્રના તેવા જ્ઞાન તે વિષયને જ ગ્રહણ કરવા છતા પ્રામાણ્ય નિશ્ચાયક નથી. વિષયાતરનું ગ્રાહક સ વાદીજ્ઞાન પ્રામાણ્યનું નિશ્ચાયક છે એ ત્રીજો પક્ષ કહે તે–તે અર્થ કિયાનું જ્ઞાન છે કે કોઈ બીજું જ જ્ઞાન છે? પૂર્વ પક્ષ સ ગત નથી, કારણ કે–પ્રર્વતકજ્ઞાનમાં પ્રામાણ્યો નિશ્ચય ન હોય ત્યા સુધી પ્રવૃત્તિ થશે નહીં, અને પ્રવૃત્તિ ન હોય તે અર્થ કિયા જ ન થાય અને પ્રવજ્ઞાનના પ્રામાણ્યને નિશ્ચય થવાથી જે પ્રવૃત્તિ થતી હોય તો ચકક દેષ આવશે તે આ પ્રમાણે-પ્રવર્તકજ્ઞાનના પ્રામાણ્યને નિશ્ચય હોય તે તે પ્રવર્તકજ્ઞાનથી પ્રવૃત્તિ, પ્રવૃત્તિથી અથક્રિયાજ્ઞાન અને અકિયાજ્ઞાનથી પ્રવર્તક જ્ઞાનને પ્રામાણ્યને નિશ્ચય. વળી, અથકિયાજ્ઞાનના પ્રામાણ્યને નિશ્ચય પણ કઈ રીતે થશે ? જે અન્ય અર્થ કિયાજ્ઞાનથી કહે તે અનવસ્થા દોષ આવશે અને જે પ્રવર્તકજ્ઞાનથી કહો તે–અર્થ કિયાજ્ઞાનના પ્રામા- શ્યને નિશ્ચય પ્રવકજ્ઞાનથી અને પ્રવકજ્ઞાનના પ્રામાયને નિચય અર્થ- કિયાજ્ઞાનથી—એમ અન્યોન્યાશ્રય દેવ આવશે. અને જે અર્થ કિયાજ્ઞાનના પ્રામાણ્ય- નો નિશ્ચય “સ્વત’ કહો તો પ્રવકજ્ઞાનના પ્રામાણ્યને નિચય પણ સ્વતઃ થાઓ, અર્થ કિયાજ્ઞાનથી ભિન્ન એવું કઈ વિષયાન્તરનું જ્ઞાન સંવાદી હેય તે તે પણ એકસંતાનનું છે કે ભિન્નસંતાનનુ? વળી, એ એકસંતાન અને ભિન્નસંતાનના જ્ઞાને એકજાતીય છે કે ભિન્નજાતીય ? આ ચારે વિ૫ વ્યભિચારરૂપ અભિચાર- મારણપ્રોગથી દુ સંચર છે. એટલે કે વ્યભિચાર દષથી દુષિત છે. તે આ પ્રમાણે–જે એકસંતાન કે ભિન્નસંતાન પણ એક જાતીયજ્ઞાન હોય તે તે અત્યંત ચપલ, ઉન્નત અને ઉછળતા તરંગવાલી નદીના પાણીનું જ્ઞાન છે, અને જે એકસ તાન કે ભિન્નસ તાન ભિન્ન જાતીયજ્ઞાન હોય તે તે-કુંભ, કમલ વિગેરેનું જ્ઞાન છે. તે બને નાને મભૂમિ-મારવાડની રેતાળભૂમિમાં પ્રચંડ પ્રકાશ ફેંકતા સૂર્યના કિરણના સ બ ધને કારણે દેખાના પાણીના-મૃગજળ વિષેને જ્ઞાનના સ વાદક બનતાં નથી. માટે જ્ઞાતિ અર્થાત નિશ્ચયમા પણ–પ્રામાણ્ય પરત નથી, પણ સ્વતઃ છે. 15 ·प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । [१. २१ પરંતુ અપ્રામાણ્ય ઉત્પત્તિમાં દેષની અપેક્ષા રાખતુ હોઈ અને જ્ઞપ્તિમાં બાધકજ્ઞાનની અપેક્ષા રાખતું હોઈ પરતઃ જ છે. (प.) मीमांसामांसलतामिति मीमांसा ग्रन्थविशेषः । स्वत एव सर्वथा प्रमाणा- नामिति उत्पत्तो ज्ञप्तौ च । तदिति प्रामाण्यम् । तेपामिति गुणानाम् । तद्ग्रहणायोग्यत्वात् इति इन्द्रियग्रहणायोग्यत्वात् । तति अनुमाने । नियमनिर्णय इति प्रतिवन्धनिर्णय । न प्रत्य- क्षादिति वूमवूमध्वजयोद्यविनाभावं प्रत्यक्षान्निश्चिन्वन्ति कृतिन । इह च न प्रत्यक्षात् । तत्प्र- वृत्तेरिति प्रत्यक्षप्रवृत्ते. । द्विष्ठसम्बन्धसंवित्तिरिति इन्द्रियाणा गुणिना परिज्ञानेऽपि गुणानामपरिज्ञानात् । द्विष्ठसम्बन्धेत्यादि पूर्वाद्ध ग्रन्थेऽस्ति, अपराद्धं तु "द्वयस्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् । तत एवेति गुणनिर्णायकानुमानादेव । तदन्तरादिति । अनुमानान्तरात् । तत् कथमिति तत् प्रामाण्यम् । तन्निश्चयं विरचयेदिति । अर्थज्ञाननिश्चय प्रामाण्यमित्यर्थः । तस्यैव ग्राहक सत् तन्निश्चयं विरचयेदिति योग । तद्धीति तैमिरिकावलोक्यमानमृगाङ्कमण्डलद्वयदशि- दर्शनम् । चैत्रस्य पुनः पुनमैत्रस्य चोत्पद्यत एवेति । तस्यैव तैमिरिकस्य चैत्राख्यस्य पुन पुनदर्शन सवादिज्ञानमेकसन्तानम्, मैत्रस्यापि द्विचन्द्रदर्शने भिन्नसन्तानम् । तद्यदि सवादिज्ञानेन तद्वि- पयग्रहणमात्रेणैव प्रामाण्यनिश्चय सोऽत्रापि प्रसज्येत । तद्भवेदिति विषयान्तरप्राहक भवेत् । अर्थ- क्रियाज्ञानस्यापि प्रामाण्यनिश्चय इति । प्रवर्तकज्ञानस्य तावदर्थक्रियाज्ञानात् प्रामाण्यनिधयः । तस्यैव तु कथमित्याह । (टि०) सर्वथेति उत्पत्ती ज्ञप्तौ च । तदुत्पत्तीति प्रामाण्योत्पादप्रपणा । अतीन्द्रियेति अतीन्द्रियमिन्द्रियगोचरातीतमिन्द्रियमाभ्यन्तरं निवृत्तिरूपमधिकरणमाधारो येषां तद्भावस्तत्त्वम् । तेपा- मिति गुणानाम् । तद्ग्रहणेति तेन्द्रियेण झानाऽसम्भवात् । तस्य चार्विति अतीन्द्रियप्रत्यक्षस्य । अतीन्द्रियप्रत्यक्षसिद्धौ हि सर्वज्ञ सिध्यति । न चामी त मन्यन्ते । अनुमानेन तानिति गुणान् । निरणेमहीति निश्चयपूर्व मन्यामहे । तत्रेति तेषु गुणेषु। नियमनिर्णय इति अनुमानाविनाभाव- निश्चय । तत्प्रवृत्तेरिति प्रत्यक्षप्रवृत्ते । परास्तत्वादिति अपाकृतत्वात् । द्विष्ठसम्बन्धेति "द्वयोः स्वरूपग्रहणे सति सम्बन्धवेदनम् ।" तत एवेति गुणसाधकादेवानुमानात । तनिश्चिताविति अविनाभायसम्बन्धनिश्चितों इतरे- तराश्रयस्य प्रसक्तिः । तदन्तरादिति अनुमानान्तरात् तनिश्चिती । 'निश्चयस्त्वित्यादि। तस्येति प्रामाण्यस्य । प्रास्थामेति क्षिप्तवन्तः । तन्निश्चायकमिति प्रामाण्यनिर्णायकम् । भिन्नकालत्वेन तस्येति सवादकज्ञानस्य । तस्यैवेति प्रामाण्यस्य । तद्विपयस्येति प्रामाण्य- विषयस्य । प्रवर्तकेति सवादकज्ञानस्य । तदिति सवादिवेदनम् । पक्षद्वयेपीति तिमिररोगा- भिभूतनयनो जन चन्द्रमण्डलद्वितय पुन: पुन. पश्यति । प्रथमालोक्तिशियुगलस्य सवादक पुन' पुनर्विधुवीक्षण भवेत् , तथापि तद् ज्ञान सवाददत्तहस्तावलम्बमपि न प्राशप्रत्तिप्रतिपत्तिनिमित्तम् , विमलनयनजनविलोक्नेन व्यभिचारात् तत्त्य प्रामाण्यगोचराभावात् । तद्धीति । ननु एक्पुरुषप्रतिष्ठ पशिद्वयावलोकनमप्रमाणं भवतु, पुनर्धन(पुनरन्य जननयनगोचरीभूत तत्कथमप्रमाण स्यात् । मैवम् । य एकत्र दोष मर्यत्रापि स एव । अन्यदपीति विषयान्तरसम्बन्धि । १ तनिश्चिताविति । मु। - ·१. २१] प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः। ११५ ६५ अत्राभिदध्महे-यत्तावद् 'गुणा. प्रत्यक्षेणाऽनुमानेन वा मीयेरन्' इत्यादि न्यगादि, तदखिलं न खलु न दोषप्रसरेऽपि प्रेरयितुं पार्यते । अथाध्यक्षेणैव चक्षुरादि- स्थान् दोषान् निश्चिक्यिरे लोकाः । किं न नैर्मल्यादीन् गुणानपि ? अथ तिमिरादि- दोषाभावमात्रमेव नैर्मल्यादि, न तु गुणरूपमिति कथमध्यक्षेण गुणनिश्चयः स्यात् ? एवं तर्हि नैर्मल्यादिगुणाभावमात्रमेव तिमिरादि, न तु दोषरूपमिति विपर्ययकल्पना किं न स्यात् । . अस्तु वा दोषाभावमात्रमेव गुणः, तथापि नायं तुच्छः कश्चित् संगच्छते, "भावान्तरविनिर्मुक्तो भावोऽत्रानुपलम्भवत् । अभावः संमत. ॥१॥"" इति स्वयं भट्टेन प्रकटनात् । तदपेक्षायामपि च कथं न परतः प्रामाण्योत्पत्तिः ? अथाऽऽसतां नैर्मल्यादयो गुणाः । तथाप्यधिष्ठानप्रतिष्ठानेव तान् प्रत्यक्षं साक्षात्करोति, न करणस्थान् , तेषां परोक्षत्वात् । तर्हि तत एव दोषानपि तत्स्थानेव तत् साक्षात् कुर्यात् । इति कथं दोषा अपि प्रत्यक्षलव्या' स्युः । अथ-अप्रामाण्यं विज्ञानमात्रोत्पादककारणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्यम् , "विज्ञान- मात्रानुवृत्तावपि व्यावर्तमानत्वात् । यदनुवृत्तावपि यद् व्यावर्तते तत्तन्मात्रोत्पादकका- रणकलापातिरिक्तकारकोत्पाद्यम् । यथा पाथःपृथिवीपवनातपानुवृत्तावपि व्यावर्तमानः कोद्रवाड्कुरस्तदतिरिक्तकोद्रवोत्पाद्यः-इत्यनुमानाद् दोषप्रसिद्धिरिति चेत् । चिरं नन्द- ताद् भवान् । इदमेव ह्यनुमानमप्रामाण्यपदं निरस्य प्रामाण्यपटं च प्रक्षिप्य गुण- सिद्धावपि विध्यात् इति कथं न दोषवद् गुणा अपि सिद्धयेयुः, यतो नोत्पत्ती परतः प्रामाण्यं स्यात् । प्रतिवन्धश्च यथा दोषांनुमाने तथा गुणानुमानेऽपि निर्णेयः । कथं वाऽऽदित्यगत्यनुमाने तन्निर्णयः ? दृष्टान्ते तु यथाऽत्र साध्यसाधनसंबन्धोद्बोधो- ऽस्ति, तथा गुणानुमानेऽपि । પ જેન–મીમાસક્તા આ મન્તવ્યના વિરોધમાં અમે હવે આ પ્રમાણે કહીએ છીએ કે પ્રથમ તે “ગુણો પ્રત્યક્ષથી જણાય છે કે અનુમાનથી? વિગેરે જે કંઈ કહ્યું તે સઘળું દેને વિષે પણ કહી શકાય તેમ છે. જોકે ચક્ષુ વગેરે ઇન્દ્રિમાં રહેલ દેને નિશ્ચય પ્રત્યક્ષથી જ કરે છે, એમ કહે તે–અમારે ઉત્તર એ છે કે–લોકો ચક્ષુ વગેરે ઈન્દ્રિમાં રહેલ નિર્મલતાદિ ગુણને નિશ્ચય પણ શું પ્રત્યક્ષથી નથી કરતા? કરે જ છે. १ अत्र सपूर्ण श्लोको दृश्यते मुद्रिते । २ तदनुवृत्तावपि-इति टिप्पणसमत ३ यदित्य तदित्यं यथा-मुपा । पाठ ।

·११६ प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । [3. ૨૨ મીમાંસક–તિમિરાદિ ગરૂપ જે દોષ છે, તેને અભાવ એ નિર્મલતાદિ છે. આથી તે ગુણરૂપે સ્વતંત્ર ભાવરૂપ નથી, માટે પ્રત્યક્ષથી ગુણોને નિશ્ચય કેમ થાય ? જેન–તે પછી નિર્મલતાદિ ગુણોને અભાવ એ જ તિમિરાદિ છે, પણ દોષરૂપે તે સ્વત ત્ર ભાવરૂપ નથી, એવી વિપરીત કલ્પના કેમ ન થાય? અર્થાત ગુણના અભાવરૂપ દોષ કેમ ન માનવા? અથવા, ગુણ એ માત્ર દેવાભાવરૂપ ભલે હોય, તે પણ એ તુચ્છરૂપ શશ- શંગના અભાવ જે સિદ્ધ થઈ શક્તા નથી, કારણ કે મીમાંસક–ભટ્ટ પોતે જ કહે છે કે ધૂદાર્થાન્તરથી રહિત એ ભાવ એ જ અનુપલંભવાળો હેઈઅભાવ અમને સમત છે” અર્થાત ભૂતલમાં જ્યારે ઘટ ન હોય ત્યારે ભૂતલમાં ઘટાનુપ- લબ્ધિ છે, તેથી તે ભૂતલ જ ઘટાભાવ કહેવાય છે, આથી અભાવ એ તુચ્છ નહીં પણ ભાવાન્તરરૂપ છે- એ ભટ્ટને મત છે. આ પ્રમાણે દેવાભાવરૂપ ગુણ માનવામાં આવે તે પણ તે તુચ્છ ન હોવાથી પ્રામાણ્યની ઉત્પત્તિ જે ગુણસાપેક્ષ હોય તે તે પરતઃ કેમ ન કહેવાય? મીમાંસક–નિમલતાદિને ભલે ગુણ માનીએ તે પણ ગેલકાદિરૂપ ઇન્દ્રિયના અધિષ્ઠાનમાં રહેલા ગુણને જ પ્રત્યક્ષ સાક્ષાત્કાર કરે છે, પરંતુ ચક્ષુ આદિ ઈન્દ્રિમાં રહેલ ગુણોને સાક્ષાત્કાર પ્રત્યક્ષ કરી શકતું નથી. કારણ કે-ઈન્દ્રિ સ્વયં અતીન્દ્રિય હોવાથી તદુગત ગુણે પરોક્ષ જ છે. જૈન–તે તે એ જ યુક્તિ પ્રમાણે ગોલકાદિ સ્થાનમાં રહેલા દેને જ સાક્ષાત્કાર થઈ શકે પણ ઈન્દ્રિમાં રહેલ દેને સાક્ષાત્કાર થઈ શકે નહીં. તે દેને પ્રત્યક્ષ કેમ કહેવાય? અને જે તે દેશે પ્રત્યક્ષ ન હોય તે અપ્રા- માણયની ઉત્પત્તિ પરતઃ કેવી રીતે સિદ્ધ થાય? મીમાંસક–દપની સિદ્ધિ અમે અનુમાનથી આ પ્રમાણે કરીશું–વિજ્ઞાનને ઉત્પન્ન કરનારા કારણોથી ભિન્ન એવા કારણોથી અપ્રામાણ્યની ઉત્પત્તિ થાય છે કારણ કે વિજ્ઞાન અન્વય છતાં તે અપ્રમાણરૂપ વિજ્ઞાન સામાન્ય વિજ્ઞાનથી વિલક્ષણ છે. આ પ્રમાણે જે અશ્વિત છતાં વિલક્ષણ હોય તેની કારણ સામગ્રી સામાન્ય કારણ સામગ્રીથી ભિન્ન હોવી જોઈએ, જેમકે-જલ, પૃથ્વી, પવન, આતપ આદિ સાધારણ કારણોને અવય હોવા છતાં કેદ્રવને અંકુર જલાદિ સામાન્ય સામગ્રીથી અતિરિક્ત કોદ્રવ બીજની અપેક્ષા રાખે છે, તેમ વિજ્ઞાનનું અપ્રામાણ્ય પણ વિજ્ઞાનની સામાન્ય સામગ્રીથી અતિરિક્ત કારણની અપેક્ષા રાખે છે, અને તે અતિરિક્ત કારણ દેપ છે. જેન-ભાઈ લાંબાકાળ સુધી આનંદ કરે અર્થાતુ ઘણું છે. પ્રસ્તુત અનુ- માનમા “અપ્રામાણ્ય શબ્દને દૂર કરી તેને સ્થાને પ્રામાણ્ય શબ્દ મૂકીને એ જ અનુમાનને ગુણની સિદ્ધિમાં પણ કહી ઘો, અને એથી દેશની જેમ ગુણે પણ કેમ સિદ્ધ નહીં થાય? અને ગુણે સિદ્ધ થાય તે પ્રામાણ્ય પણ ઉત્પત્તિમાં પરતઃ સિદ્ધ કેમ થાય? અર્થાત દેવની જેમ ગુણો પણ સિદ્ધ થવાથી પ્રામાણ્યની ઉત્પત્તિ ·१. २१] प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । - પણ પરત સિદ્ધ થશે. અને જે રીતે દેષના અનુમાનમા વ્યાપ્તિને નિશ્ચય કરતા હે તે જ રીતે ગુણના અનુમાનમાં પણ વ્યાપ્તિને નિશ્ચય કરી લેવો અદષ્ટના સંબંધને નિર્ણય જે થઈ જ શકતે ન હોય તે સૂર્યની ગતિના અનુમાનમાં સબંધનો નિશ્ચય કઈ રીતે થશે ? અને દુષ્ટાતમાં તે જે રીતે દોષના અનુમાનમાં સાધ્ય અને સાધનના સ બંધને બોધ થાય છે તેવી જ રીતે ગુણના અનુમાનમાં પણ સાધ્ય અને સાધનના સબંધને બંધ થાય છે. (प०) अभावः सम्मत इत्यतोऽग्रे "तस्य हेतो किं न समुद्भव (टि०) किं न नैर्मल्यादीनिति उत्तरयन्ति सूरय । तथापीति । अयमिति गुण । तुच्छ इति अभावरूप । भावान्तरेत्यादि भावान्तरेण विवक्षितघटादिना रहितो भावो भूतलादि । यथा घटाभावो. भूतलम् । तत्र भूतल भावरूपमस्त्येव',अपरेपि भावा सन्ति । किन्तु विवक्षितो घट एव नास्ति । अनुपलम्भेति यथात्र भूतले घटस्यानुपलम्भस्तथाऽभावोपि । तदपेक्षायामिति दोषाभावा- पेक्षायाम् । तेषामिति गुणानाम् । तत्स्थानेवेति अधिष्ठानप्रतिष्ठान् । तदिति प्रत्यक्षम् । तद- नुवृत्ताविति विज्ञानानुवृत्तावपि । प्रतिबन्ध इति अविनाभाव । तन्निर्णय इति अविनाभाव- निश्चय.। ६ यच्चाऽवाचि-निश्चयस्तु तस्य परत' इत्यादि । तत्र सवादिवेदनादिति ब्रूम. । कारणगुणज्ञान-वाधकाभावज्ञानयोरपि च संवादकज्ञानरूपत्वं प्रतिपद्यामहे । यादृशोऽर्थः पूर्वज्ञाने प्रथापथमवतीर्णस्तादृश एवासौ येन विज्ञानेन व्यवस्थाप्यते तत् संवादकमित्येतावन्मात्रं हि तल्लक्षणमाचचक्षिरे धीराः । यस्तु गुणग्रहणप्रवणप्रमाण- पराकरणपरायणातिदेशप्रयासः, प्रयास एव केवलमयमजनि भवतः, दोषसंदोहवद् गुणगणेऽपि प्रमाणप्रवृत्तेरनिवारणात् । यत्तु वाधकामावज्ञानपक्षे विकल्पितम्-'तात्का- लिकस्य कालान्तरभाविनो वा' इत्यादि । तत्राद्यविकल्पपरिकल्पनाऽल्पीयसी । न खलु साधननि सिसंवेदेनोदयकाले क्वापि कस्यापि वाधकस्योदयः संभवी, उपयोगयोगपद्या- संभवात् । भविण्यत्कालस्य तु बाधकस्याभावज्ञानात् प्रामाण्यनिर्णयो निरवद्य एव । न च चर्मचक्षुषा तदभावो भवितुमर्हति, यदुदग्रसमग्रसामग्रीसपाद्यसंवेदनं न तत्र भावि- वाधकावकाश इत्येवं तन्निर्णयात् । यदि च भाविवस्तुसवेदनमस्मादृशां न स्यादेव, तदा कथं कृत्तिकोटयात् शकटोदयानुमानं नास्तमियात् । यत्पुनरवादि-संवादिवेदनं तु' इत्यादि । तत्र सवादिवेदनात् साधननिर्भासि- प्रतिभासविषयस्य, विषयान्तरस्य वा ग्राहकात् प्रामाण्यनिर्णय इति ब्रूम । भवति हि तिमिरनिकुरम्बकरम्वितालोकसहकारिकुम्भावभासस्य तत्रैवैकसन्तानं भिन्नसन्तान च निरन्तरालोकसहकारिसामर्थ्यसमुद्भूतं संवेदनं सवादकम् । न च तैमिरिकादि- १ मस्त्वेव मु।

·प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । [૨. ૨૨ वेदनेऽपि तत्प्रसङ्गः, तत्र परतो बाधकात् स्वतःसिद्धप्रामाण्यादुत्तरस्याडामाण्यनिर्ण. यात् । विषयान्तरग्राहकमपि संवादकमेव, यथा अर्थक्रियाज्ञानम् । न चात्र चक्रका- वकाशः, प्रवर्तकप्रमाणप्रामाण्यनिर्णयादिप्रयोजनायाः प्रथमप्रवृत्तेः संशयादपि भावात् । S ૬ વળી, તમે “પ્રામાયનો નિશ્ચય પરથી કહે છે એમ કહીને જે વિક કર્યા તે બાબતમાં સંવાદક જ્ઞાનથી પ્રામાણ્યનો નિશ્ચય થાય છે–એમ અમે કહીએ છીએ અને કારણગુણજ્ઞાન તથા બાધકાભાવના જ્ઞાનને પણ અમે સંવાદક જ્ઞાનરૂપે જ માનીએ છીએ, કારણ કે-જેવા પ્રકારની જાતિ કે આકૃતિથી યુક્ત પદાર્થ પૂર્વજ્ઞાનને વિષય થયો હોય તેવા જ પ્રકારની જાતિ-આકૃતિથી યુક્ત પદાર્થ જે જ્ઞાનથી વ્યવસ્થાપિત-સિદ્ધ કરાય તે જ્ઞાન સંવાદક જાણવું. બુદ્ધિમાન પુરુએ સ વાદકનું આટલુ જ લક્ષણ કહ્યું છે. અને વળી ગુણનું ગ્રહણ કરનાર–ગુણને સાક્ષાત્કાર કરનાર પ્રમાણના ખંડન માટે ભલામણ કરવાનો જે પ્રયાસ કર્યો છે તે માત્ર પ્રયાસ જ થયે, અર્થાત ફેગટની મહેનત થઈ. કારણ કે દેશની જેમ ગુણોમાં પણ પ્રમાણેની પ્રવૃત્તિ રોકી શકાય તેમ નથી. વળી, બાધકાભાવ પક્ષમાં તાત્કાલિક અથવા કાલાન્તરભાવી એમ કહીને જે વિકલ્પ કર્યા (પૃષ્ઠ ૧૧૨) તેમાં પહેલા વિકલ્પની કલ્પના તુચ્છ છે, કારણ કે-સાધન (હે પાદેય વસ્તુ)ને જણાવનાર જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ સમયે કોઈ જગ્યાએ કોઈને પણ બાધક જ્ઞાનના ઉદયને સંભવ નથી. કારણ કે-એકી સાથે બે ઉપ- ગની ઉત્પત્તિને સંભવ નથી. ભવિષ્યકાળમાં બાધકોના અભાવના જ્ઞાનથી થત પ્રામાણ્ય નિર્ણય તે નિર્દોષ જ છે. અને વળી આપણું જેવા ચર્મ- ચક્ષુવાળાને ભાવિબાધકાભાવનું જ્ઞાન થતું નથી એમ પણ નથી. કારણ કે- જ્યાં ઉચ્ચ પ્રકારની સમસ્ત સામગ્રીની ઉપસ્થિતિથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું હોય ત્યાં ભાવિબાધકને અવકાશ જ નથી—એ પ્રકારે પ્રામાણ્યને નિર્ણય છે અને જે ભાવિવસ્તુનું જ્ઞાન આપણી જેવાને થતું જ ન હોય તે કૃત્તિકા નક્ષત્રના ઉદયથી રહિણી નક્ષત્રના ઉદયનું અનુમાન પણ થવું ન જોઈએ. વળ, તમે સંવાદી વેદન કહે તો ઇત્યાદિ કહીને એ વિષયમાં જે વિક કર્યા (પૃ ૧૧૩) તેમાં પ્રવર્તક જ્ઞાનના વિષય કે વિષયાતરને ગ્રહણ કર- નાર સંવાદદનથી પ્રામાણ્યને નિર્ણય થાય છે, એમ અમે કહીએ, કારણ કે અધિકારના સમૂહને નિરસ્ત કરનાર પ્રકાશના સહકારથી થતા ઘટજ્ઞાનનું એ જ સ્થળે એકસંતાન કે ભિન્નસંતાનમાં નિરંતર પ્રકાશના સહકારના સામર્થથી ઉત્પન્ન થયેલું જ્ઞાન સંવાદક છે જ. આમ માનવામાં તિમિર આદિ રેગવાળાઓથી કરાયેલ જ્ઞાનમાં પણ સંવાદક્તાને પ્રસંગ આવશે, એમ નથી, કારણ કે સંવાદક તરીકે મનાયેલ તે ઉત્તરજ્ઞાનના અપ્રમાણ્યને નિચય અન્ય બાધક પ્રમાણથી છે. અર્થાત્ દેષરહિત ચક્ષુવાળા પુરુષનું દર્શન તેમાં બાધક છે અને તે બાધકરૂપ જ્ઞાનનું પ્રામાણ્ય તે સ્વત સિદ્ધ છે. અક્રિયાજ્ઞાનની १ दुत्तरस्याप्रामाण्यानिर्णयात्- इत्यपि प्रतिषु दृश्यते ।

·१. २१ ] प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः। જેમ વિષયાન્તરનું ગ્રાહક જ્ઞાન પણ સ વાદક બને છે. અને એમા ચકક દોષ પણ નથી, કારણ કે-પ્રવર્તકપ્રમાણમાં પ્રામાણ્યનો નિશ્ચય કરવા માટેની પ્રથમ પ્રવૃત્તિ સ શયથી પણ થાય છે. (प०) तत्प्रसङ्ग इति संवादकत्वप्रसङ्ग । तत्र परतो वाधकादिति निर्मलचक्षुराप्त- पुरुषदर्शनप्राक्कालानुभूतचन्द्रेक्यस्मरणाद्वा । (टि०) न खलु साधनेति कारणावभासि। यदुदग्रेत्यादि । तत्रेति संवेदने । तन्नि- र्णयादिति प्रामाण्यनिश्चयात् । भवतीत्यादि । तत्रैवेति प्रदेशे स्वल्पालोकस्य सपूर्णालोक संवादक स्यात्, उभयोरप्येकत्र प्रवृत्ते । तत्प्रसङ्ग इति सवादकत्वप्रसङ्ग । १७ अर्थक्रियाज्ञानस्य तु स्वत एव प्रामाण्यनिश्चयः, अभ्यासदगापन्नत्वेन दृढतरस्यैवास्योत्पादात् । न च साधननिर्भासिनोऽपि तथैवाऽयमस्त्विति वाच्यम् , तस्य तद्विलक्षणत्वात् । अन्यदप्येकसन्तानं भिन्नसन्तानं चैकजातीयं च यथैकदस्रदर्शनं दस्रान्तरदर्शनस्य, भिन्नजातीयं च यथा निशीथे तथाविधरसास्वादनं तथाभूतरूपस्य संवादकं भवत्येव । न च मिथ्यापाथःप्रथायाः पाथोऽन्तरे कुम्भादौ वा सवेदनं संवादकं प्रसज्यते । यतो न खलु निखिलं प्रागुक्तं संवेदनं संवादकं संगिरामहे । किं तर्हि ? यत्र पूर्वोत्तरत्रज्ञानगोचरयोरव्यभिचारस्तत्रैव । ६ ८ किञ्च, स्वत एव प्रामाण्यनिर्णयवर्णनसकर्णेनाऽनेन स्वशब्द आत्मार्थः, आत्मीयार्थो वा कथ्येत ? नाद्यः पक्षः, स्वावबोधविधानेऽप्यन्धया बुद्ध्या स्वधर्मस्य प्रामाण्यस्य निर्णेतुमक्तेः । द्वितीये तु, प्रकटकपटनाटकघटनपाटवं प्राचीकटत् , प्रकारा- न्तरेणास्मन्मताश्रयणात् । अस्माभिरप्यात्मीयेनैव ग्राहकेण प्रामाण्यनिर्णयस्य स्वी- कृतत्वात् । ૬ ૭ અર્થ કિયા જ્ઞાન તે અભ્યાસદશાપન્ન હોવાથી અતિદઢપણે ઉત્પન્ન થાય છે, માટે તેમાં પ્રામાયને નિશ્ચય સ્વતઃ થાય છે शकात! पछी प्रवत ज्ञानभा पर प्राभायनी स्वत निश्चय भन भानवा? समाधान- मेटसा भाटे, प्रवत ज्ञान मठिया ज्ञानथी विसक्षा- ભિન્ન છે અન્ય જ્ઞાન પણ સંવાદક બને જ છે જેવુ કે એક સંતાનનું કે ભિન્નસ તાનનું એક જાતીય-એક દસ-અશ્વિનકુમારનું દર્શન બીજા દસના દશનનુ, અને ભિન્ન જાતીય અન્યજ્ઞાન જેવુ કે રાત્રિમાં તથા પ્રકારના રસનું આસ્વાદન તથા પ્રકારની રૂપનું . शका-५ माम मान्य ज्ञानने सपा भानवाता भित्र्यास (भृगरस) નું જ્ઞાન બીજા જલનું કે કુંભાદિક વિશે સંવાદક થઈ જશે.

·१२० प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः । [ १.२१ ममाधान-गेम नहीं बने. १२९ -धू डसनु तात्पर्य मे नथी । બધા જ્ઞાન સંવાદક છે, પરંતુ જે સ્થળે પૂર્વજ્ઞાન અને ઉત્તરજ્ઞાનના વિષયમાં વ્યભિચાર ન હોય અર્થાનું અવિનાભાવ હોય તે સ્થળે જ અન્ય જ્ઞાનને સંવાદક કહીએ છીએ ૬ ૮. વળી, પ્રામાણ્યનો નિર્ણય સ્વત જ છે, એવું સમર્થન કરવામાં તત્પર વિદ્વાન મીમાંસકને મતે ‘’ શબ્દનો અર્થ આત્મા પિતે છે કે આત્મીય–પિતાનું છે? પહેલે પક્ષ યુક્ત નથી, કારણ કે–જે જ્ઞાન પિતે પિતાને બોધ કરાવવામાં પણ આધળું હોય તે પછી તે સ્વયં પિતાના પ્રામાણ્યરૂપ ધર્મને નિશ્ચય કઈ રીતે કરાવી શકે ? અર્થાતુ ન કરાવી શકે. બીજો પક્ષ માને તે તે સ્પષ્ટપણે કપટનાટકની રચના કરવાની તમારી ચતુરાઈ જ પ્રકટ થાય છે, કારણ કે- પ્રકારાનરથી તમે અમારા જ મતને આશ્રય કર્યો એમ કહેવાશે કારણ કે અમોએ આત્મીય એટલે કે જ્ઞાનના પિતાના જ ગ્રાહકથી પ્રામાણ્યને નિશ્ચય સ્વીકારેલ છે. - (प०) पाथोन्तरे इति तरङ्गिणीतोयज्ञाने (टि०) अर्थक्रियेत्यादि । अस्येति अर्थक्रियाज्ञानस्य । साधननिर्भासिन इति प्रवर्तकज्ञानस्य । तथैवेति अभ्यासदशापन्नत्वेनैव । अयमिति प्रामाण्यनिश्चयः । तस्येति प्रवर्तकज्ञानस्य । तद्वि- लक्षणेति अर्थक्रियाज्ञानविपरीतत्वात् । अन्यदप्येकेत्यादि । भिन्नजातीयमिति रूपाइसो भिन्न- जातीय। ६९ अथ येनैव ज्ञानमात्रं निर्णीयते तेनैव तत्प्रामाण्यमपि, इति स्वतः प्रामाण्य- निर्णयो वर्ण्यते । नन्वर्थप्राकट्योत्थापितार्थापत्तेः सकाशात् त्वया ज्ञाननिणीतिस्तावद- भीप्सामासे । अर्थप्राकटचं च यथार्थत्वविशेषणविशिष्टम , निर्विशेषणं वाऽर्थापत्तिमुत्था- पयेत् ? प्राचि पक्षे, तस्य तद्विशेषणग्रहणं प्रथमप्रमाणात्, अन्यस्मात् , स्वतो वा भवेत् ? प्रथमपक्षे, परस्पराश्रयप्रसङ्ग.- निश्चितप्रामाण्याद्धि प्रथमप्रमाणाद् यथार्थ- त्वविशिष्टार्थप्राकटयग्रहणम् , तस्माच्च प्रथमप्रमाणे प्रामाण्यनिर्णय इति । द्वितीय- विकल्पे तु अनवस्था-अन्यस्मिन्नपि हि प्रमाणे प्रामाण्यनिर्णायकार्थापत्युत्थापकस्यार्थ- प्राकट्यस्य यथार्थत्वविशेषणग्रहणमन्यस्मात् प्रमाणादिति । १० अथ स्वतस्तद्विशेषणग्रहणम् । तथाहि-स्वसंविदितमर्थप्राकटयं तच्चा- त्मानं निर्णयमानं स्वधर्मभूतं यथार्थत्वमपि निर्णयते । तथा च ततोऽनुमीयमाने जाने स्वत. प्रामाण्यप्तिरिति । तदेतदनवदातम् । एव सत्यप्रामाण्यस्यापि स्वतो जप्तिप्रसक्तं । स्वतो निश्चिनवैतव्यविशेषणादर्थप्राकट्याद विज्ञानमनुमीयमानमास्क- न्टिताप्रामाण्यमेवानुमीयते । ततः कथं प्रामाण्यवदप्रामाण्यस्यापि स्वतो निणीतिर्न स्यात् ?

·૬. ૨૨ ] प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः। ૬૨ '? अथ तत्र बाधकादेवाऽप्रामाण्यनिर्णयो न पुनर्जाननिर्णायकात् । एवं तर्हि संवादकादेव प्रामाण्यस्यापि निर्णयोऽस्तु-इति तदपि कथं स्वतो निर्णीतं स्यात् ? ११ निर्विशेषणं चेत् तदर्थप्राकट्यमर्थापत्त्युत्थापकम् , तीप्रमाणेऽपि प्रामाण्य- निर्णायकार्थापत्त्युत्थापनाऽऽपत्ति., अर्थप्राकट्यमात्रस्य तत्रापि सद्भावात् । इति सूत्रो- तैव व्यवस्था सिद्धिसौधमध्यमध्यरुक्षत् ॥२१॥ इति प्रमाणनयतत्वालोके श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रमाणस्वरूपनिर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः । ૬૯ મીમા–જેનાથી જ્ઞાન માત્રને નિશ્ચય થાય છે, તેનાથી જ જ્ઞાનમાં રહેલ પ્રામાણ્યને પણ નિશ્ચય થાય છે, અર્થાત તે માટે અન્ય જ્ઞાનની આવ- શ્યકતા નથી. એટલા માટે પ્રામાણ્ય નિર્ણય સ્વત કહેવાય છે. ન–પણ તમે તે અર્થપ્રાકટયથી ઉથાપિત અર્થોપત્તિ વડે જ્ઞાનના અસ્તિત્વને નિર્ણય માન છે પણ તે વિશે પ્રશ્ન છે કે તે અપ્રાકટય યથાર્થત્વ વિશેષણથી યુક્ત થઈ અર્થપત્તિનું ઉત્થાપક છે કે વિશેષણ વિનાનું અર્થપ્રાકટચ અપત્તિનુ ઉથાપક છે ? અર્થ પ્રાકટય યથાર્થ હોય તે તેના યથાર્થ ત્વનું ગ્રહણ પ્રથમ પ્રમાણથી થશે કે બીજ પ્રમાણથી થશે કે સ્વત થશે? પ્રથમ પ્રમાણથી માનવામાં પરસ્પરાશ્રય દોષ છે, તે આ પ્રમાણે–નિશ્ચિતપ્રામાણ્યવાળા પ્રથમ પ્રમાણથી યથાર્થત્વયુક્ત અર્થપ્રાકટ્યનું જ્ઞાન, અને યથાર્થત્વ વિશેષણયુક્ત અર્થ પ્રાકથી પ્રથમ જ્ઞાનના પ્રામાણ્યને નિશ્ચય. યથાર્થ – વિશેષણના ગ્રાહક તરીકે બીજું પ્રમાણ માને તે અનવસ્થા થશે તે આ પ્રમાણે--તે બીજ પ્રમા- ણના પ્રામાણ્યનો નિર્ણય પણ અર્થપત્તિના ઉથાપક અર્થાપ્રાકટયના યથાર્થ વિશેષણના ગ્રાહક તરીકે અન્ય પ્રમાણ માનીને જ થઈ શકશે, અને તે અન્ય પ્રમાણના પ્રામાણ્ય નિર્ણય પણ તે જ પ્રકારે અન્ય પ્રમાણુથી થશે–આ રીતે અનવસ્થા દોષ આવશે. મીમાં–તે યથાર્થત્વ વિશેષણનું ગ્રહણ સ્વત થાય છે, તે આ પ્રમાણે– અર્થપ્રાકટય સ્વસ વિદિત છે. અને તે જ્યારે પિતાને નિર્ણય કરે છે ત્યારે જ પિતાને ધર્મરૂપ યથાર્થત્વને પણ નિર્ણય કરે છે. તે તેવા પ્રકારના અર્થ- પ્રાકટયથી અનુમિત જ્ઞાનમાં પણ સ્વત પ્રામાણ્યને નિશ્ચય થાય છે. જૈન—તમારું આ કથન નિર્દોષ નથી. કારણ કે એમ માનવાથી તે અપ્રામાણ્યમાં પણ સ્વતઃ નિશ્ચયને પ્રસંગ આવશે, કારણ કે સ્વતઃ નિશ્ચિત અયથાર્થ વિશેષણવાળા અર્થપ્રાકથી અનુમિત થતું જ્ઞાન અપ્રામાયથી १०लोकालद्वारे मु।

·प्रामाण्याप्रामाण्ययोरुत्पत्तिज्ञप्तिविचारः। [૨, ૨૬ આક્રાન્ત –-સમ્બદ્ધ હોય તે જ રીતે જ્ઞાત થાય છે. એટલે પ્રામાણ્યની જેમ અપ્રામાયને પણ સ્વતઃ નિર્ણય કેમ ન થાય ? અર્થાત સ્વતઃ નિર્ણય થશે. મીમાં –અપ્રામાણ્યનો નિર્ણય બાધક જ્ઞાનથી જ થાય છે, પરંતુ જ્ઞાનના નિર્ણાયકથી તેને નિશ્ચય થતું નથી. – તે પછી પ્રામાયને નિર્ણય પણ સંવાદક જ્ઞાનથી જ થાય છે, એમ માને તેથી પ્રામાણ્ય પણ સ્વતઃ નિર્ણત કઈ રીતે હોઈ શકે ? અર્થાત તેને પણ પરતઃ માનવું જાઈએ. હું ૧૦ મીણા –વિશેષણરહિત અર્થપ્રાકટયથી અર્થપત્તિનું ઉત્થાપન છે. નૈન–અપ્રમાણમાં પણ પ્રામાણ્યની નિર્ણાયક અર્થપત્તિના ઉત્થાનને પ્રસંગ આવશે, કારણ કે–માત્ર અપ્રાકટચ તે ત્યાં પણ છે. માટે ગ્રન્થકારે સૂત્રમાં કરેલી વ્યવસ્થા જ યુક્તિયુક્ત છે. ૨૧. એ પ્રમાણે પ્રમાણનયતત્ત્વાલ નામના ગ્રંથમાં શ્રીરત્નપ્રભાચાર્ય વિરચિત રત્નાકરાવતારિકા નામની લઘુટીકામાં “પ્રમાણુસ્વરૂપનો નિર્ણય નામને પ્રથમ પરિછેદ પૂર્ણ થયે. રેવતાચલચિત્રકૂટાદિ પ્રાચીન (જીર્ણ) તીર્થોદ્ધારક શ્રીવિજયનીતિસૂરીશ્વરજીના શિવ્યાણ મુનિ મલયવિજયજીએ સ્વઅભ્યાસ સમયે કરેલ પ્રથમ પરિ છેદને ગુર્જર ભાવાનુવાદ પૂર્ણ થ. (५०) निर्णीतिः न स्यादित्यतोने 'येन तत्' परत' कल्प्यते' इति गम्यम् । अप्रमाणेऽपीति द्विचन्द्रज्ञाने मृगतृष्ण जलज्ञाने वा ॥२१॥ // સમાપ્તઃ પ્રથમ પરિચ્છે છે अन वादस्थलानि शब्दार्ययोः सम्बन्धनिराकरणम्, तत् स्थापनं च १। परोक्षप्रमाणलक्षण. निराकरणम् २। स्वप्रमाणलक्षणकण्टकोद्धारः ३। सन्निकर्षप्रामाण्यनिराकरणम् । निर्विकल्पकनिराक- रणम् ५। प्रभाकराभिमतविवेकाख्यातिनिराकरणं विपर्यये ६। शून्यवादिनिराकरणम् । तत्रैवावय- विवादनिराकरणम् ७। ब्रह्माद्वैतवादिनिराकरणम् ८। त्रिपुटीप्रत्यक्षवादिभट्टनिरासेन ज्ञानस्य स्वसवे. यत्वनियमनम् ९६ योगाभिप्रेतस्य ज्ञानान्तरवेद्यज्ञानस्य निराकरणम् १०। जैमिनीयाभिमत यत् ज्ञानस्य स्वत एव प्रामाण्य परत एव त्वप्रमाण्यम् तस्य निराकरणम, यच्च स्वमते प्रामाण्यमप्रामाण्यं चोत्पत्तो परत एव ज्ञप्तौ तु स्वतः परतश्रेति तस्य स्थापन ११ एवमेकादश ॥ (टि.) अथ स्वत इत्यादि । तच्चेति अर्थप्राकटयम् । तत इति अर्थप्राकटपात् ॥ २१ ॥ इति श्री साधुपूर्णिमागच्छीयश्रीमदाचार्यगुणचन्द्रसूरिशिष्यपंक्षानचन्द्र- विरचिते रत्नाकरावतारिकाटिप्पणके प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः । १ तत् पुनरतः ल । पुरत. डे१ । २ °दः सपूर्ण । ग्रन्थानम् ११० ॥ पु।

·अहम् द्वितीयः परिच्छेदः। १ एवं प्रमाणस्य स्वरूपं प्रतिपाद्य संख्यां समाख्यान्ति- तद् द्विभेदं प्रत्यक्षं च परोक्षं च ॥१॥ ६२ अक्षमिन्द्रियं प्रतिगतम्-इन्द्रियाधीनतया यदुत्पद्यते तत्प्रत्यक्षमिति तत्पुरुषः । ६ ३ नन्वक्षिशब्दादपि प्रतिपूर्वात् "प्रतिसमनुभ्योऽक्ष्णः' इत्यव्ययीभावसमा- सान्ते टचि प्रत्यक्षमिति सिध्यति । तत् किं न कक्षीचक्रिवांसः ? न च–एवं स्पा- र्शनादिप्रत्यक्षं नैतच्छन्दवाच्यं स्यात्-इति वाच्यम्, तत्प्रवृत्तिनिमित्तस्य स्पष्टत्वस्य- तत्रापि भावेन तच्छन्दवाच्यतोपपत्ते । व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रतया ह्यत्राऽक्षिशब्दः शब्द्यते । कथमन्यथाऽक्षशब्दोपादानेऽप्यनिन्द्रियप्रत्यक्षस्य तच्छन्दवाच्यता चतुरस्रा स्यात् ? अथ कथमेवं प्रत्यक्षः प्रेक्षाक्षणः, प्रत्यक्षा पदमलाक्षीति स्त्रीपुंसभावः, अस्याव्ययीभावस्य सदा नपुंसकत्वाद् ? नैवम् , प्रत्यक्षमस्यास्तीत्यशआदित्वेनादन्तत्वात् तद्भावसिद्धेः । ६४ अत्रोच्यते---एवमपि प्रत्यक्षो कोधः, प्रत्यक्षा बुद्धिरित्यत्र पौरनं स्त्रैणं च न प्राप्नोति । न ह्यत्र मत्वर्थीयार्थो घटते, प्रत्यक्षस्वरूपस्यैव वेदनस्य बोधबुद्धिशब्दा- भ्यामिभिधानात् । $ ૧ એ પ્રકારે પ્રમાણુનું સ્વરૂપ જણાવીને પ્રમાણુની સંખ્યા કહે છે- તેના બે ભેદ છે–પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ ૧ હું ૨ અક્ષ એટલે ઈન્દ્રિય. પ્રતિ એટલે પ્રતિગત અર્થાત ઇન્દ્રિયને અધીન રહીને ઉત્પન્ન થનાર જ્ઞાન પ્રત્યક્ષ છે. આમાં પ્રતિક્ષને તપુરુષ સમાસ જાણો, 8 3 पूर्वपक्ष-प्रत्यक्ष शनी निष्पत्ति तत्पुरुष समासने पहले भव्यथा- ભાવ સમાસથી કરવી જોઈએ. તે આ પ્રમાણે-પ્રતિ+અશિ=પ્રત્યક્ષ. આમાં “ત્તિ समनुभ्योऽक्ष्ण' से सूत्रथा प्रति, सम् भने मनु शण्४ ५मक्षि शहना સમાસના અંતમાં ટસ્ પ્રત્યય થતે હોઈ પ્રત્યક્ષ શબ્દ સિદ્ધ થાય છે. -અક્ષિ શબ્દને અર્થ માત્ર ચક્ષુ થતું હોઈ તમે સૂચવેલ સમાસમાં સ્પાશન, રાસન વગેરે જ્ઞાન પ્રત્યક્ષ કહેવાશે નહીં. માટે ઇન્દ્રિયવાચક અક્ષ શબ્દને પ્રતિ સાથે તત્પરુપ ચેશ્ય છે.

·૧૪ प्रत्यक्षशब्दसिद्धिः। [ ૨. ૨ સામાન–એમ ન કહેવું. કારણ કે પ્રત્યક્ષ શબ્દનું પ્રવૃત્તિનિમિત્ત સ્પષ્ટવ છે અને તે સ્થાન, રાસન આદિ જ્ઞાનમાં છે જ. આથી તે પણ પ્રત્યક્ષ શબ્દના વાર્ય બની શકશે. વળી અક્ષિ શબ્દને સમાસમાં વ્યુત્પત્તિ કરવા માટે જ લેવામાં આવ્યો છે. અને આમ કરવામાં કશે જ દોષ નથી. અન્યથા તમારે મને પણ અક્ષ શબ્દને અર્થ માત્ર ઇન્દ્રિય જ છે તે તેથી નિષ્પન્ન પ્રત્યક્ષ શબ્દ અતીન્દ્રિય પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનનો બાધ કેવી રીતે કરાવશો ? શા––અવ્યયભાવ સમાસ નિત્ય નપુંસક હોય છે. માટે “પ્રચલ પ્રેક્ષાક્ષા ‘ચક્ષા વાક્ષો વિગેરે પ્રયોગોમાં પ્રત્યક્ષ શબ્દ પુલ્લિંગ અને સ્ત્રીલિંગ રૂપે વપરાઈ શકશે નહીં. સમાધાન–પ્રથમ અવ્યયીભાવ સમાસ કરી પછી પ્રત્યક્ષ સર્ચ મતિ' આ પ્રમાણે વિગ્રહ (વ્યુત્પત્તિ) કરવાથી અહિ ગણ સંબંધી “વર્ષીય મન્ પ્રત્યય થવાથી પુલિંગ અને સ્ત્રીલિંગમાં પણ પ્રત્યક્ષ શબ્દનો પ્રયોગ થઈ શકશે. આ રીતે પ્રતિ+અમિ=પ્રત્યક્ષ એમ અવ્યયીભાવ સમાસ કરે જ યોગ્ય છે. $ ૪ રૂપ–-અવ્યયીભાવ સમાસ કરીને મત્વથા રાજૂ પ્રત્યય લગાડવાથી "પ્રત્યક્ષ ક્ષાજ્ઞા', રક્ષા પક્ષમાલ', વિગેરે સ્થળે લિંગભેદ સિદ્ધ થઈ જશે. તે પણ “ચસો વધા, પ્રત્યક્ષા વૃદ્ધિ” આ પ્રયોગમાં પુલિંગ તથા સ્ત્રીલિંગ થઈ શકશે નહીં કારણ કે પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ જે વેદન છે, તેને જ અહીં બેધ અને બુદ્ધિ શબ્દથી કહેલ છે, તેથી મવથ મર્ પ્રત્યય ઘટી શકતું નથી, માટે ઇન્દ્રિયવાચી અક્ષ શબ્દથી કરેલ તપુરુષ સમાસ જ અહીં યુક્તિયુક્ત છે. (५०) ॐ नमः ॥ द्वितीये परिच्छेदे एतच्छन्दवाच्यमिति प्रत्यक्षशब्दवाच्यम् । अक्षिशब्दपझे જે કૃતિ – નિત્યાદ્રિ अत्रोच्यते इति सूरिणा। पोस्नमिति पुंस्त्वम्, स्त्रैणमिति स्त्रीत्वम् । (टि०)-नन्वक्षिशब्दादित्यादि । तदिति प्रत्यक्षम् । किं न कक्षीति कथं नाझीचकुर्भवन्तः । एतच्छन्देति । एतेनाव्ययीभावसमासकृतप्रत्यक्षशब्देन वाच्यम् । तत्प्रवृत्तीति स्पार्शनप्रत्यक्षहेतोः स्पष्टत्वलक्षणत्वात् प्रत्यक्षस्य । तत्रापीति अव्ययीभावकृतप्रत्यक्षेपि । तच्छब्देति तेन अव्ययी- भावसमासनिप्पन्नप्रत्यक्षशब्देन वाच्यत्वसम्भवात्तस्य स्पानिप्रत्यक्षस्येति शेष । 'अनिन्द्रियेति માનસિકચક્ષ0 | તતિ પ્રચલાન ! पवमपीत्यादि अव्ययीभावसिद्धप्रत्यक्षप्रतिक्षेपार्थमाचार्येष्टम् । 'प्रत्यक्ष प्रेक्षाक्षण' इत्यादिक परेण अर्शआदिना अप्रन्ययेन अव्ययीभावसाध्यसिद्धिमुपढौकयांवभूवे। तस्यापि निराकरणाय सुरय उत्तरयामासुः । प्रत्यक्षो वोध इत्यत्र] अर्शआदिप्रत्ययमन्तरेणापि प्रत्यक्षशब्दसिद्धेः । भतो नाव्ययी. भावममासपक्षे घटामटाव्येत । ६५ अक्षाणां परम्-अक्षव्यापारनिरपेक्षं मनोव्यापारेणाऽसाक्षादर्थपरिच्छेदकं परोक्षमिति परमब्दसमानार्थेन परश्शब्देन सिद्धम् । ૧ સતી િજુ ·૨ ૨] प्रमाणस्य दैविध्यम् । १२५ ६ चाव्दौ द्वयोरपि तुल्यकक्षतां लक्षयतः । तेन या प्रत्यक्षस्य कैश्चिज्ज्ये- ठताऽभीष्टा, नासौ श्रेष्ठा-इति सूचितम्, द्वयोरपि प्रामाण्यं प्रति विशेषाभावात् । હુ ૫ ઈન્દ્રિયથી પર એટલે ઈન્દ્રિયોના વ્યાપારની અપેક્ષા નહીં રાખનાર. અર્થાત્ મને વ્યાપારથી અસાક્ષાત અર્થને બોધ કરાવનાર જ્ઞાન તે પરોક્ષ અને પક્ષ શબ્દથી નિષ્પત્તિ–પરસૂઅક્ષથી છે. આમા પરમ્ અને પર એ બન્ને શબ્દોને સમાન અર્થ સમજવાને છે. હું ૬ સૂત્રમાં જે બે “રકાર છે તે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ અને પ્રમાણની સરખી કક્ષા જણાવે છે તેથી જે દાર્શનિકે માત્ર પ્રત્યક્ષ પ્રમાણને જયેષ્ઠ માને છે તેઓની તે માન્યતા શ્રેષ્ઠ નથી, એ પ્રમાણે સૂત્રકારનું સૂચન છે, કારણ કે બનેમા પ્રામાણ્ય સમાન જ છે. $ ७ ननु कथमेतद् द्वैतमुपपद्यते-यावता प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकोऽ- वोचत् , अपरे तु प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्त्यभावसंभवैतिह्यप्रातिभस्वभावान् भूयसो भेदान् प्रमाणस्य प्रोचुः । तत्कथमेतत् 2-इति चेत् । $ ८ उच्यते-समर्थयिष्यमाणप्रमाणभावेनानुमानेन तावच्चार्वाकस्तिरस्करणीयः । अपरे तु संभवत्प्रमाणभावानामत्रैवाऽन्तर्भावेन बोधनीयाः । तत्राऽनुमानागमौ परोक्ष- प्रकारावेव व्याख्यास्येते । ૭ રા–પ્રમાણુના આ બે જ ભેદ કઈ રીતે યુક્તિસિદ્ધ થઈ શકશે ? કારણ કે-ચાર્વાક માત્ર પ્રત્યક્ષ જ પ્રમાણે છે એમ કહે છે જ્યારે બીજા દાર્શનિકે-પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, આગમ, ઉપમાન, અથપત્તિ, અભાવ, સંભવ ઐતિદ્ય, પ્રતિભ આદિ અનેક ભેદે પ્રમાણના કહે છે, તે પ્રમાણુના આ બે ભેદ જ કઈ રીતે ઘટી શકે ? હું ૮ સમાધાન–આગળ અમારે અનુમાન પ્રમાણ સિદ્ધ કરવાનું છે. તે તે અનુમાન પ્રમાણ સિદ્ધ થવાથી ચાર્વાક તિરસ્કરણીય–ખંડનીય છે અને બીજા એટલે કે સાંખ્ય મીમાંસક, પ્રભાકર, વિશેષિક, નિયાયિક, સૌગત વિગેરે દાર્શનિકેને માન્ય જે જે પ્રમાણનો સંભવ છે, તે બધાને આ બે પ્રમાણમાં જ અન્ત- ભવ થતો હોવાથી, સમજાવી લેવા જોઈએ. તે આ પ્રમાણે તે પ્રમાણે માને અનુમાન અને આગમ એ બન્ને પક્ષને જ ભેદ છે. એ પ્રમાણે ગ્રન્થકાર સ્વયં આગળ કહેશે (प०) स्वभावानिति लक्षणान् । एतदिति प्रमाणद्वैतम् । अत्रैवेति द्वय एव । (टि०)अपरे त्विति साख्यमीमासकप्रभाकरकणभक्षाक्षपादसौगतचरका । सम्भवदिति घटमानप्रामाण्यानाम् । अत्रैवेति प्रत्यक्षपरोक्षद्वये । अथ प्रमाणद्वैत- मेवाभिमतमाहतानाम् । तदन्येषामनुमानादीनामपि सम्भवत्प्रामाण्यं भवद्धि. कथमाफियते इति चेत्, मैवम् । अप्रमाणस्य प्रमाणान्तरभावोपि दुरुपपाद. । अन्यथान्धकारस्यालोकान्तर्भावो भवेत् । अय ·१२६ उपमानविचारः। [२.१ यदि सर्वेषां प्रमाणभावस्वीकार सुविचारगोचरचरिष्णुतामञ्चति तत्प्रमाणद्वैतवादमदस्त्यज्यताना । एतदिति(दपि) मलिनमानसमावहति । तेषां परोक्षाशत्वेन प्रामाण्याङ्गीकारात् । ननु वहिमानयं पर्वतनितम्य इत्यत्रानुमानमन्तरेण धनअयसत्त्व कथं सिद्धिपद्धतिमादधाति ? मैवम् , तदा परोक्षात्कथं चिद्भिन्नानामेवानुमानादीना प्रामाण्याभ्युपगमात् । स्याद्वादमताभिप्रायेण द्वैतस्यानुमानादिभिः कश्चिद्- भिन्नस्यैव सम्मतत्वात् । $ ९ उपमानं तु नैयायिकमते तावत्-कश्चित् प्रेष्यः प्रभुणा प्रेपयांचने 'गवयमानय' इति । स गवयशब्दवाच्यमर्थमजानान. कञ्चन वनेचरं पुरुषमप्राक्षीत्- 'कीदृग् गवयः' इति ' स प्राह-'यादृग् गौस्तादृग् गवयः' इति । ततस्तस्य प्रेष्यपुरुपस्याऽरण्यानीं प्राप्तस्याऽऽतातिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकारि गोसदृशगवय पिण्ड- ज्ञानम् 'अयं स गवयशब्दवाच्योऽर्थः' इति प्रतिपत्तिं फलरूपामुत्पादयत् प्रमाणमिति । $ १० मीमांसकमते तु येन प्रतिपत्रा गौरुपलब्धो न गवयः, न चाऽति- देशवाक्यं गौरिव गवय' इति श्रुतम्, तस्य विकटाटवीपर्यटनलम्पटस्य गवयदर्शने प्रथमे समुत्पन्ने सति यत्परोक्षे गवि सादृश्यज्ञानमुन्मज्नति-'अनेन सदृशः स गौः' इति, 'तस्य गोरनेन सादृश्यम्' इति वा, तदुपमानम्- "तस्माद् यत् स्मयते तत् स्यात् सादृश्येन विशेपितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम्" ।। [मीश्लो०उप०३७] इति वचनादिति तदुच्यते । एतच्च परोक्षभेदरूपायां प्रत्यभिज्ञायामेवान्तर्भावयिष्यते । હું ૯ અને ઉપમાન નિયાયિકને મતે આ પ્રમાણે છે- કઈ એક શેઠે નોકરને કહ્યું કેગવય (રેઝ) લઈ આવે, નેકર ગવય શબ્દના વાચ્ય-પદાર્થનું સ્વરૂપ જાણતો ન હતો, તેથી તેણે કઈ વનવાસી પુરુષને ગવય પદાર્થનું સ્વરૂપ પૂછયું કે–ગવય કે હોય ? ત્યારે તે વનવાસી પુરુષે यु જેવું ગાયનું સ્વરૂપ હોય છે, તેવું ગવયનું સ્વરૂપ હોય છે અર્થાત ગાયના જે ગવય હોય છે એ વાક્યને સાંભળીને તે નોકર વનમાં ગયે. ત્યા ગવયને જોતા જ તે નોકરને ગળ્યપિંડમાં પૂર્વોક્ત વનવાસી પુરુષના વાક્યર્થના સ્મરણના સહકારથી ગાયના સાશ્યવાળા ગવયપિંડનું જે જ્ઞાન થયું તેને પરિણામે આ એ ગવયશબ્દને વાચ્ય-પદાર્થ છે એ પ્રકારની ફલપ્રતિપત્તિ- કપ્તિ થઈ તેથી ગેસટશ ગવયપિડ હોય છે એવું જ્ઞાન એ ઉપમાન પ્રમાણ છે. હું ૧૦ મીમાંસકના મતે ઉપમાનનું સ્વરૂપ આ પ્રમાણે-જે પ્રમાતાએ ગાયને જણેલ છે પણ ગવયને જાણેલ નથી તેમજ ગાયના જેવો ગવય હોય છે એવું ઉપદેશવાક્ય પણ સાંભળેલ નથી, તેને જંગલમાં ફરતાં પહેલી જ વાર ગવય જોવામાં આવતાં-આની સમાન તે ગાય છે અથવા તે ગાયની આની સાથે १ नवा मु।

·२. १] अर्थापत्तिविचारः । १२७ સમાનતા છે એ પ્રમાણે પરોક્ષ રહેલ ગાયમાં “સાદક્ષ્યજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, તે ઉપમાન પ્રમાણ કહેવાય છે, વળી કહ્યું પણ છે કે-“તેથી સન્મુખ રહેલ પદાર્થથી) જેનું સ્મરણ થાય તે સારશ્ય યુક્ત પદાર્થ અથવા સ્મૃત પદાર્થનું તે સાથેનું સાદશ્ય એ ઉપમાનને વિષય છે. આ ઉપમાન પ્રમાણને અન્તર્ભાવ પરોક્ષના ભેદરૂપ પ્રત્યભિજ્ઞાનમા ગ્રંથકાર स्वय ४२शे. (प०) स्मरणसहकारीत्यत्र स्मरण सहकारि यस्य । न चातिदेशेति गये न चाति- देशवाक्यं श्रुतमिति सम्बन्ध । अनेनेति गवयेन । स गौरिति पिण्डविषय ज्ञानम् । अनेनेति गवयेन । यदिति गोपिण्ड । सादृश्येनेति गवयसादृश्येन। प्रमेयमिति गोचर । तदन्वितमिति गवयान्वितम् । (टि.)-तस्माद् यदित्यादि । तस्मादिति ज्ञानात् । यदिति गवयपिण्डं दृश्यते अटव्या पर्य. टता पुंसेति शेष । सादृश्येनेति सादृश्यविशिष्ट पिण्ड, पिण्डविशिष्ट वा सादृश्य गोचरयत्सवेद- नमुदीयेत, तेन विशेषित सादृश्य वेति गोगवयगतम् । तदन्वितमिति गोगवयपिण्डसम्बद्धम् । तदुच्यते इति उपमानमभिधीयते । एतच्चेति उपमानम् । ६११ अर्थापत्तिरपि- "प्रमाणषटकविज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् । अदृष्टं कल्पयेटन्य साऽर्थापत्तिरुदाहृता ॥१॥" [ मीश्लो०अर्था०१ ] इत्येवलक्षणाऽनुमानान्तर्गतैव । तथाहि-अर्थापत्त्युत्थापकोऽर्थोऽन्यथानुपपद्यमानत्वेना- ऽनवगतः, अवगतो वाऽदृष्टार्थपरिकल्पनानिमित्तं स्यात् । न तावदनवगतः, अतिप्रसगात् । अथाऽवगतः, तीन्यथाऽनुपपद्यमानत्वावगमोऽर्थापत्तेरेव, प्रमाणान्त- राद् वा । प्राच्यप्रकारे परस्पराश्रयः । तथाहि अन्यथाऽनुपपद्यमानत्वेन प्रतिपन्ना- दर्थादर्थापत्तिप्रवृत्तिः, तत्प्रवृत्तेश्चास्यान्यथानुपपद्यमानत्वप्रतिपत्तिरिति । प्रमाणान्तरं तु भूयोदर्शनम्, विपनेऽनुपलम्भो वा ? भूयोदर्शनमपि साध्यधर्मिणि, दृष्टान्त- धर्मिणि वा । यदि साध्यधर्मिणि, तदा भूयोदर्शनेनैव साध्यस्यापि प्रतिपन्नत्वादर्था- पत्तेर्वेयर्थम् । अथ दृष्टान्तधर्मिणि, तर्हि तत्र प्रवृत्तं भूयोदर्शन साध्यधर्मिण्यप्य- न्यथाऽनुपपद्यमानत्वं निश्चाययति, तत्रैव वा ? तत्रोत्तरः पक्षोऽसन् । न खलु दृष्टान्त- धर्मिणि निवितान्यथाऽनुपपद्यमानत्वोऽर्थः साध्यधर्मिणि तथात्वेनाऽनिश्चितः स्वसाध्य गमयति अतिप्रसङ्गात् । प्रथमपक्षे तु लिङ्गार्थापत्युत्थापकार्थयोर्भेदाभावः । विपक्षे- ऽनुपलम्भात् तदवगम इति चेत् । नन्वसावनुपलम्भमात्ररूपोऽनिश्चितः, निश्चितो वा तदवगमयेत् ? प्रथमपक्षे, तत्पुत्रत्वादेरपि गमकत्वापत्तिः । निश्चितश्चेत; तर्खनुमानमेवा- १ चा दृष्टा मु। - " ·१२८ अापत्तिविचारः । [૨, ૬ र्थापत्तिरापन्ना, निश्चितान्यथाऽनुपपत्तेरनुमानरूपत्वात् । न च सपक्षसद्भावासद्भावकृतो- ऽनुमानार्थापत्त्योर्भेद , पक्षधर्मतासहितादनुमानात् तद्रहितस्य प्रमाणान्तरत्वानुषगात् । न च-पक्षधर्मत्ववन्ध्यमनुमानमेव नास्ति-इति वाच्यम्, "पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रव्राह्मणताऽनुमा । सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥ १॥" इति भट्टेन स्वयमभिधानात् ॥ ૬ ૧૧ અર્થોપત્તિનું લક્ષણ છ પ્રમાણથી પ્રસિદ્ધ પદાર્થ જે અન્યથાનુ- પપન્ન હોય તે તેનાથી જે અદણ પદાર્થની કલ્પના થાય છે, તે અર્થપત્તિ કહેવાય છે”—આવુ કરવામાં આવ્યું છે એ અર્થપત્તિ અનુમાનની અન્તર્ગત જ છે તે આ પ્રમાણે-અર્થપત્તિનો ઉત્થાપક અર્થ સ્વયં અન્યથાનુપપન્ન રૂપે- અવિનાભાવિરૂપે અનિશ્ચિત હોય છતા અદષ્ટ અથની કલપનામા નિમિત્ત થાય છે કે અન્યથાનુપપન્નરૂપ નિશ્ચિત થઈ ને અદષ્ટ પદાર્થની કલ્પનામા નિમિત્ત થાય છે ? અન્યથાનુ પતિને અનિશ્ચય હોવા છતા અર્થપત્તિ થતી હોય તે- અતિપ્રસ ગ આવશે, કારણ કે-તે તે ગમે તે પદાર્થ અષ્ટની કલ્પના કરાવી શકશે અને અન્યથાનુપપત્તિને નિશ્ચય હોય તે અદણ પદાર્થની કલ્પના થાય છે, એ પક્ષ કહે તે પ્રશ્ન છે કે અન્યથાનુપત્તિનો નિશ્ચય અર્થપત્તિથી થાય કે બીજા કોઈ પ્રમાણથી? પ્રથમ પક્ષમાં અન્યથાનુપમન્નના નિશ્ચય દ્વારા અથપત્તિ પ્રમાણની પ્રવૃત્તિ અને અપત્તિની પ્રવૃત્તિથી અન્યથાનુપપત્તિને નિશ્ચય- એમ અન્યોન્યાશ્રય નામનો દોષ આવશે. બીજા પ્રમાણથી અન્યથાનુપપન્નત્વને નિશ્ચય કહો તે તે બીજુ પ્રમાણ ભૂદશન-વારંવાર દર્શન છે કે વિપક્ષમાં અનુપલંભ છે ? ભૂયોદશન હોય તે તે સાધ્યમ (પક્ષ)માં પ્રમાણ છે કે દટાતમી (સપક્ષ)મા? જે સાધ્યમમાં માને છે તે દર્શનરૂપ પ્રમાણુથી જ સાધ્યને પણ નિશ્ચય થઈ જતો હોવાથી અર્થપત્તિપ્રમાણ નિષ્ફળ થઈ જશે. જે દાનધમીમાં માને તો–છાનંધમીમાં પ્રવૃત્ત થયેલ તે ભૂદર્શન અન્ય- થાનુપપત્તિને નિશ્ચય સાધ્યમમા પણ કરાવે છે કે દૃષ્ટાન્તધમીમાં જ કરાવે છે ? દિતીય પક્ષ યુક્તિસિદ્ધ નથી, કારણ કે- દૃષ્ટાન્તધામમાં અન્યથાનુપપદ્ય- માનરૂપે અર્થ નિશ્ચિત હોવા છતા જે તે અર્થ સાધ્યમીમાં અન્યથાનુપપદ્ય- માન રૂપે અનિશ્ચિત હોય તે અતિપ્રસંગ આવતું હોવાથી તે સ્વસાધ્યને જણાવતા નથી. પ્રથમ પક્ષમાં તે-હેતુ અને અર્થપત્તિના ઉસ્થાપક (પીનત્વાદિ) પદાર્થ મા કોઈ ભેદ રહેશે નહીં, અને તેથી અનુમાન અને અર્થપત્તિ પણ ભિન્ન રહેશે નહીં. વિપક્ષમાં અનુપલંભરૂપ અન્ય પ્રમાણથી અન્યથાનુપપદ્યમાનત્વને નિશ્ચય થાય છે, એમ કહો તો પ્રશ્ન છે કે વિપક્ષાનુપલંભમાત્રને અનિશ્ચય છતા તે અન્યથાનુપપદ્યમાનત્વને બોધક છે કે વિપક્ષાનુપલંભમાત્રને નિશ્ચય હાય તે તે અન્યથાનુપ પદ્યમાનત્વનો બોધક છે? પ્રથમ પક્ષ કહો તે-તપુત્રત્વરૂપ હેતુ પણ ગમક બની જશે અથાતુ ઉપાધિદષિન તપુત્રત્વરૂપ હેતુ પણ દેવદત્તાદિમાં ·२ १] अर्थापत्तन पृथक्प्रामाण्यम् १२९ શ્યામસ્વરૂપ સાધ્યનો સાધક બની જવાને પ્રસંગ આવશે દ્વિતીય પક્ષ કહો તે– અર્થપત્તિ અનુમાનરૂપ બની જશે, કારણ કે નિશ્ચિતાન્યાનુપત્તિ એ જ અનુમાનનું લક્ષણ છે. शका-मनुभानमा स५६ होय छ भने मापत्तिमा सपक्ष होतो नथी, માટે અપત્તિ અને અનુમાન પરસ્પર ભિન્ન છે. समाधान-सम भान तो-पक्षधभतायुक्त मनुभानथी पक्षधभरहित मनु- भानने प्रभावान्तर भान ५७शे. शका-५क्षध ताडित अनुमान डोतु १ नथी. समाधान-मेम न हे', १२५ -पक्षध ताडित मनुभान डीय छ અને એવુ સ્વયંભટ્ટે પણ કહ્યું છે. તે આ પ્રમાણે માતાપિતા બ્રાહ્મણ હોવાથી પુત્રના બ્રાહ્મણત્વની અનુમિતિ સર્વલોક પ્રસિદ્ધ છે, અર્થાત માતાપિતાનું બ્રાહ્મણત્વ એ હેતુ પુત્રરૂપ પક્ષમાં ન હોવા છતાં સાધ્યને સિદ્ધ કરે છે, માટે આ અનુમિતિ પક્ષધર્મતાની અપેક્ષા રાખતી નથી.” આ પ્રમાણે અર્થપત્તિ એ કઈ જુદું પ્રમાણ નથી. (५०) अर्थ इति पोनस्वादि । अनन्यथाभवन्निति भोजनं विनाऽन्यथा न भवति-न घटते । अर्थ इति पीनत्वादिः । अन्यथेति रात्रिभोजन विना। अदृष्टार्थपरिकल्पनानिमित्तमिति रात्रिभोजनपरिकल्पनानिमित्तम् । अर्थादिति पीनत्वरूपात् । (टि०) प्रमाणेत्यादि । यत्रेति देवदत्तादौ । प्रमाणपट्केन प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्था- पत्त्यभावलक्षणेन विज्ञात । अत्र तन्मतानुसारेण सामान्यत प्रमाणपट्कशब्दप्रयोगः । प्रकृताम- पत्ति विहाय पञ्चकेनैव विज्ञातोऽर्थोऽदृष्ट कल्पयन्नपत्तिमुत्थापयति इति तात्पर्यार्थ । अर्थ इति पोनन्वादि । अदृष्टमिति दिवसे भुञानस्यादर्शनात् । अन्यमिति रात्रिभोजनलक्षणम् । यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते । अर्थापत्त्या बहुलान्धकारकरम्वितदशदिशि निशि भुक्ते । अतिप्रसहादिति अप्रतीताना वाङ्मनसोर्विषयातीतानामप्यर्थापत्तेर्वेदनोत्पत्ते । तत्प्रवृत्तेरिति अर्थापत्तिप्रवृत्ते । अस्येत्यर्थस्य । यदि साध्येत्यादि । साध्यस्येति भोजनस्य । तर्हि तत्रेति दृष्टान्तर्मिणि । तत्रैवेति दृष्टान्तधर्मिण्येव । निश्चितेति निश्चितमन्यथानुपपद्यमानत्व यस्य । तथात्वेनेति अन्यथानुपपद्यमानत्वेन । लिङ्गेति हेतु । तदवगम इत्यन्यधानुपपद्यमानत्वावगमः । तदित्यन्यथानुपपद्यमानत्वम् । तत्पुत्रादेरप्युपाधि प्रवेशदृषितोपि तत्पुत्रत्वादिहेतुरपि देवदत्तादी श्यामत्य साधयेत् । न च सपक्षेति । अनुमाने सपक्षोस्ति । स चार्थापत्तौ नास्त्येवेति न वाच्यम् । तद्रहितस्येति पक्षधर्मवजितस्य । १२ यदपि- "प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव : उच्यते । माऽऽमनोऽपरिणामो वा विज्ञान वाऽन्यवस्तुनि ॥" [मी लो० अभा०११] सेनि प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्ति , आ मनो घटादिग्राहकतया परिणामाभाव. प्रसज्यपक्षे । पर्युदास- ·१३० अभावविचारः । [२. १ पक्षे पुनरन्यस्मिन् घटविविक्तताऽऽक्ष्ये वस्तुन्यभावे घटो नास्तीति विज्ञानम्-~-हेत्य- भावप्रमाणमभिधीयते, तदपि यथासंभवं प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतमेव । तथाहि- "गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ॥" [मीश्लो० अभा० २७] इतीयमभावप्रमाणजनिका सामग्री । तत्र च भूतलादिकं वस्तु प्रत्यक्षेण घटादिभिः प्रतियोगिभिः संसृष्टम् , अमंसृष्टं वा गृह्येत । नाद्यः पक्षः; प्रतियोगिसंसृष्टस्य भूतलादिवस्तुनः प्रत्यक्षेण ग्रहणे तत्र प्रतियोग्यभावग्राहकत्वेनाऽभावप्रमाणस्य प्रवृत्ति- विरोधात् । प्रवृत्ती वा न प्रामाण्यम् , प्रतियोगिनः सत्वेऽपि तत्प्रवृत्तेः । द्वितीय- पक्षे तु अभावप्रमाणवैयर्थ्यम् , प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिनां कुम्मादीनामभावप्रतिपत्तेः । अथ न संसृष्टं नाप्यसंसृष्टं प्रतियोगिभिर्भूतलादिवस्तु प्रत्यक्षेण गृह्यते, वस्तुमात्रस्य तेन ग्रहणाभ्युपगमादिति चेत् । तदपि दुष्टम् , संसृष्टत्वासंसृष्टत्वयो परस्परपरिहार- स्थितिरूपत्वेन कनिषेधेऽपरविधानस्य परिहर्तुमशक्यत्वात्-इति सदसद्रूपवस्तुग्रहणप्रवणेन प्रत्यक्षेणैवाऽयं वेद्यते । क्वचित्तु 'तदघटं भूतलम्' इति स्मरणेन, 'तदेवेदमघटं भूतलम्' इति प्रत्यभिज्ञानेन, 'योऽग्निमान् न भवति नासौ धूमवान्' इति तर्केण. 'नात्र धूमोऽनग्नः' इत्यनुमानेन, 'गृहे गर्गो नास्ति' इत्यागमेनाऽभावस्य प्रतीतेः काऽभावप्रमाणं प्रवर्तताम् । ૬ ૧૨ અને વળી કુમારિલે જે આ કહ્યું છે કે, “પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણેની અનુ ત્પત્તિ-તે પ્રમાણભાવ અર્થાતુ અભાવ પ્રમાણે કહેવાય છે. તે બે પ્રકારે છે, ૧ આત્મામાં જ્ઞાનપરિણામ ન થે, અથવા ૨ અન્ય પદાર્થમા જ્ઞાન થવુંઆમાં તે” (સા) શબ્દનો અર્થ પ્રત્યક્ષાદિની અનુત્પત્તિ છે હવે ૧ પ્રસજ્યને અનુસરીને વિચારીએ તે તેમા ઘટાદિ પદાર્થના ગ્રાહક-જ્ઞાતા તરીકે આત્માના પરિણામને અભાવ એ પ્રસન્ય કહેવાય છે. અને અન્ય એટલે કે ઘટરહિત જે ભૂતલાદિ છે, તે પથુદાસ અભાવ કહેવાય, તમ ઘડે નથી એવું જ્ઞાન તે અભાવ પ્રમાણ કહેવાય છે. તે બાબતમાં પણ કહેવાનુ કે અભાવ પ્રમાણને યથાસ ભવ (પિત- પિતાની મર્યાદા પ્રમાણે) પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણમાં જ સમાવેશ થાય છે તે આ પ્રમાણે- તમારા મતે “વસ્તુને સદ્ભાવ જાણીને અને પ્રતિયેગીનું એટલે કે જેને અભાવ विवक्षित डाय तेनु भ२९४ थवाथी, न्द्रियानी अपेक्षा विना १ 'नास्ति' (નથી) એ પ્રમાણે અભાવનું માનસજ્ઞાન થાય છે”—આ પ્રમાણે અભાવ પ્રમાણને ઉત્પન્ન કરનાર સામગ્રી છે હવે આમાં પ્રશ્ન છે કે ભૂતલાદિ પદાર્થનું પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ઘટાદિ પ્રતિયેગી સાથે સ બદ્ધરૂપે ગ્રહણ થાય છે કે અસંબદ્ધરૂપે ? પ્રથમ પા કહી શકશે નહીં, કારણ કે-જે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ વડે પ્રતિવેગીથી સ બદ્ધ મૂતલાદિ પદાર્થનું ગ્રહણ થાય તો તેથી ભૂતલાદિમા ઘટનું ગ્રહણ થતું હોવાથી અભાવના ગ્રાહક તરીકે અથાત ઘટાભાવના ગ્રાહક તરીકે અભાવ માની ·૨ ૨] अमावादिप्रमाणानामन्तर्भाव । १३१ પ્રવૃત્તિ થઈ શકશે નહીં અને ધારે કે કથંચિત્ અભાવ પ્રમાણની પ્રવૃત્તિ થાય તો પણ તે પ્રમાણ થશે નહીં, કારણ કે ઘટને સહાવ છતાં તેની પ્રવૃત્તિ થઈ છે અને ઘટથી અસંબદ્ધ ભૂતલનું જ્ઞાન પ્રત્યક્ષથી થાય છે, એ બીજે પક્ષ માને તે અભાવ પ્રમાણ વ્યર્થ છે, કારણ કે પ્રતિવેગી ઘટના અભાવનું જ્ઞાન પ્રત્યક્ષથી જ થઈ ગયું છે. શ–પ્રતિયેગી સાથે સંબદ્ધ પણ નહીં અને અસંબદ્ધ પણ નહીં એવા ભૂતાદિ પદાર્થનું પ્રત્યક્ષથી ગ્રહણ થાય છે, કારણ કે-માત્ર વસ્તુનું જ જ્ઞાન પ્રત્ય- ક્ષથી અમે સ્વીકારેલું છે. સમાધાન–તે કથન યુક્તિયુક્ત નથી, કારણ કે-સંસ્કૃષ્ટ અને અસંસ્કૃષ્ટવ બને પરસ્પર પરિહારસ્થિતિરૂપ (એક-બીજાને દૂર કરીને પિતાની સ્થિતિ વાળા) હોવાથી એકના નિષેધમાં બીજાના વિધાનનો પરિહાર કરે અશક્ય છે. અર્થાતુ બીજાનું વિધાન અવશ્ય થાય છે. માટે સંપ કે અસપ પદાથના ગ્રહ- ણમાં પ્રવીણ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી જ અભાવ જાણી શકાય છે. વળી કેઈ સ્થળે તે ભૂતલ ઘટ વિનાનું છે એ પ્રમાણે સ્મરણથી, “ઘટ વિનાનું તે જ ભૂતલ આ છે” એ પ્રમાણે પ્રત્યભિજ્ઞાનથી, જે અગ્નિવાળું નથી તે ધૂમવાળું નથી—એ પ્રમાણે તથી, “અહીં–જલાશયમા ધુમ નથી કારણ કે–અહી અગ્નિ નથી એ પ્રમાણે અનુમાનથી, અને “ગગ ઘરમાં નથી—એ પ્રમાણે આગમથી અભાવની પ્રતીતિ થઈ જાય છે. તે પછી અભાવ પ્રમાણની કઈ જગ્યાએ પ્રવૃત્તિ થશે ? અર્થાત અભાવ પ્રમાણ માટે કઈ વિષય જ નથી માટે અભાવ જુદું પ્રમાણ નથી. टि.)-यदपोत्यभावप्रमाणमभिधीयते इति सम्बन्ध । प्रसज्येति- "द्वो ननौ हि समाख्यातो पर्युदासप्रमज्यको । पर्युदास सदृग्ग्राही प्रसज्यस्तु निषेधकृत् ॥'' इतिवचनात् प्रसज्य आत्मनस्तदाकार- परिणामाभावाद् 'घटा दिपदार्थसार्थोत्र नास्ति' इति ज्ञानमुदयमासादयति । पयुदासेति भूतलादिव्यति. रिक्त विवक्षिते घटादौ अभावरूपे । गृहीत्वेत्यादि । गृहीत्वा ज्ञात्वा वस्तुनो भूतलादेः सद्भावम् । प्रतियोगिनमिति घटादिक- मभावेन विवक्षितम् , अभावरूपत्वात् सदभावस्य शत्रुभूतम् । मानसमिति मनोव्यापारद्रव्यसमुद्भूतम् । अक्षानपेक्षयेति इन्द्रियव्यापारमन्तरेण । तत्र चेति भूतलादौ । यत्र हि साक्षात्प्रतियोगी दृग्विषयता- मेति, न तत्राभावो भवेत्तस्य । वस्तुमात्रस्येति तेन भट्टेन । अयमिन्यभाव । आगमेनेति आगमोऽवाप्तपुरुषवचनम्, न वोतरागादिप्रगोतधर्मशास्त्रम् । ६१३ संभवोऽपि समुदायेन समुदायिनोऽवगम इत्येवंलक्षण 'संभवति खार्थी द्रोण' इत्यादि नानुमानात् पृथक् । तथाहि-वारी द्रोणवती, खारीत्वात् , પૂર્વો- पलब्धखारीवत् ॥ ६१४ ऐतिह्यं त्वनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमितीहोचुर्वृद्धा', यथा-'इह वटे यक्षः प्रतिवसति' इति । तदप्रमाणम् , अनिर्दिष्टप्रवक्तृकचेन सांगयिकत्वात् . आप्तप्रवक्तृकत्वनिश्चये स्वागम इति ।।

·૧૨૨ अभावाविप्रमाणानामन्तर्भावः । [૨. ૨ १५ यदपि प्रातिभमक्षलिङ्गगन्दव्यापारानपेक्षमकस्मादेव 'अद्य मे मही- पतिप्रसादो भविता' इत्याद्याकारं स्पष्टतया वेदनमुदयेत् , तदप्यनिन्द्रियनिबन्धनतया मानसमिति प्रत्यक्षकुक्षिनिक्षिप्तमेव । यत्पुनः प्रियाप्रियप्राप्तिप्रभृतिफलेन सार्धं गृहीतान्यथाऽनुपपत्तिकात्मनः प्रसा- दोडेगादेलिझादुदेति, तत् पिपीलिकापटलोत्सर्पणोत्थज्ञानवदस्पष्टमनुमानमेव । इति न प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणद्वैविध्यातिक्रमः शक्रेणाऽपि कर्तुं शक्य. ॥ १ ॥ $૧૩ સમુદાયથી સમુદાયને બંધ થાય છે, સંભવ પ્રમાણનું આ લક્ષણ છે. જેમકે–ખારી (=૧૬ કે ૨૦ દ્રોણ) મા કોણ ( =૧૨૮ શેર) ને સંભવ છે. આ સંભવ પ્રમાણ પણ અનુમાનથી ભિન્ન નથી પરંતુ અનુમાનરૂપ જ છે, જેમકે-ખારીમાં દ્રોણ છે, કારણ કે તે ખારી છે, પૂર્વે જાણેલ ખારીની જેમ. $૧૪ જે જ્ઞાન પ્રવાદ પરંપરા હદ તકથા) દ્વારા “વૃદ્ધોએ આમ કહ્યું છે એવા પ્રકારનું હોય પણ મૂળ વક્તા અજ્ઞાત-અપ્રસિદ્ધ હોય, તે ઐતિહ્ય પ્રમાણ કહેવાય છે, જેમકે-આ વડમાં યક્ષ રહે છે, એમ વૃદ્ધ પુરુષે કહે છે, આવું ઐતિદ્ય પ્રમાણરૂપ નથી, કારણ કે, તેમાં વક્તા જ્ઞાત નથી, તેથી તેની સત્યતામા સંશય રહે છે. અને જે તેને વક્તા આપ્ત પુરુષ છે એ નિશ્ચય થઈ જાય તે તે આગમ સ્વરૂપ જ છે S૧૫ ઈદ્રિય, હેતુ કે શબ્દના વ્યાપાર વિના “આજે રાજા મારા ઉપર પ્રસન્ન થવા જોઈએ એવું સ્પષ્ટરૂપે અકસ્માતુ જે જ્ઞાન થાય છે, તે પ્રતિભ પ્રમાણ કહેવાય છે. એ પ્રતિભ પણ મને જન્ય હોવાથી માનસ છે. અને તેથી પ્રત્યક્ષમ અન્તર્ભત થઈ જાય છે. વળી પ્રસન્નતા જોઈને પ્રિય-સુખની અને ઉગ જોઈને અપ્રિય-દુ ખની પ્રાણિરૂપ ફળનું અનુમાન જેણે વ્યાતિગ્રહ કર્યો હોય છે, તેને થાય છે, તે પણ કીડીઆરુ ઉભરાતું જોઈને થતા વૃષ્ટિના અસ્પષ્ટ અનુમાન જેવું હોવાથી અનુમાન પ્રમાણમાં અન્તભૂત થશે આ પ્રકારે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ એમ બે જ પ્રકારે પ્રમાણ છે, અને તે સંખ્યાનું ઉલ્લંઘન કરવાને ઇન્દ્ર પણ સમર્થ નથી. રાજ્ઞ-પ્રમાણના ભેદ-સંખ્યા અંગે દાર્શનિકમાં ભિન્ન ભિન્ન માન્યતા છે. ચાર્વાક–૧ પ્રત્યક્ષ. બૌદ્ધ અને વૈશેષિક–૧ પ્રત્યક્ષ અને ૨ અનુમાન; સાંખ્ય અને કોઈ વશેષિક-૧ પ્રત્યક્ષ, ૨ અનુમાન અને ૩ આગમ; તૈયાયિક-૧ પ્રત્યક્ષ ૨ અનુમાન ૩ ઉપમાન અને ૪ આગમ; પ્રભાકર–૧ પ્રત્યક્ષ, ૨ અનુમાન, ૩ ઉપમાન, ૪ આગમ અને ૫ અર્થપત્તિકુમારિલ-૧ પ્રત્યક્ષ, ૨ અનુમાન, ૩ ઉપમાન, ૪ આગમ, ૫ અર્થોપત્તિ અને ૬ અભાવ; ચરક આદિ ઉક્ત ઉપરાંત સંભવ, એતિધ આદિ પ્રમાણે માને છે પણ તે સૌ પ્રમાણેને જૈનસંમત પ્રત્યક્ષ અને પક્ષ એ બેમાં સમાવેશ થઈ જાય છે. ૧. (प०) समुदायेनेति खारीमनुदायेन । समुदायिन इति द्रोणा. समुदायिनः ।।१।।

·૨. ૨-૪] प्रत्यक्षविचारः । १३३ प्रत्यक्षं लक्षयन्ति-- Wઈ પાસ / ૨ / ६ १ प्रवलतरज्ञानावरणवीर्यान्तराययोः क्षयोपशमात् भयाद् वा स्पष्टता- विशिष्टं वैशद्यास्पदीभूतं यत् तत् प्रत्यक्षं प्रत्येयम् ॥२॥ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણનું લક્ષણ- સ્પષ્ટ પ્રત્યક્ષ છે ૨ હું ૧ અતિ બળવાન-ગાઢ જ્ઞાનાવરણીય અને વીર્યાન્તરાય કર્મના પશમ, કે ક્ષયથી સ્પષ્ટ અર્થાત્ વિશદ જ્ઞાન તે પ્રત્યક્ષ છે ૨. स्पष्टत्वमेव स्पष्टयन्ति- अनुमानाद्याधिक्येन विशेषप्रकाशनं स्पष्टत्वम् ॥३॥ ६ १ अनुमानादिभ्यो वन्यमाणपरोक्षप्रकारेभ्योऽतिरिकेण यद्विशेषाणां नियत- वर्णसंस्थानाधकाराणां प्रतिभासनं ज्ञानस्य तत् स्पष्टत्वमिति ॥ ३ ॥ જ્ઞાનની સ્પષ્ટતાનું સ્પષ્ટીકરણ– અનુમાનાદિ પક્ષ પ્રમાણોથી અધિકપણે વિવોનું પ્રકાશન તે સ્પષ્ટતા હું ૧ આગળ (ત્રીજા પરિછેદમા) વર્ણવાયેલા અનુમાનાદિ પરાક્ષ પ્રમાણના ભેદેથી અધિકપણે પદાર્થના નિયત વર્ણસંસ્થાન (આકાર) આદિ વિશેષોનું પ્રકાશન તે જ્ઞાનની સ્પષ્ટતા છે ૩. प्रत्यक्षस्य प्रकारप्रकाशनायाहु: तद् द्विप्रकारम्-सांव्यवहारिकं पारमार्थिकं च ॥४॥ $ १ संव्यवहारो बाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती प्रयोजनमस्येति सांव्यवहारिकम् , वाह्येन्द्रियादिसामग्रीसापेक्षत्वादपारमार्थिकम् , अस्मदादिप्रत्यक्षमित्यर्थः । परमार्थे भवं पारमार्थिकं मुख्यम् , आत्मसंनिधिमात्रापेक्षम् , अवध्यादिप्रत्यक्षमित्यर्थः ॥४॥ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુના ભેદોને કહે છે – પ્રત્યક્ષ પ્રમાણુ બે પ્રકારે છે–સાંવ્યવહારિક અને પારમાર્થિક, ૮, $ ૧ કોઈ પણ જાતની બાધા વિના ઈષ્ટ વિષયમાં પ્રવૃત્તિ, અને અનિષ્ટ- વિષયથી નિવૃત્તિરૂપ પ્રજન જેનાથી સિદ્ધ થાય તે સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ છે. અર્થાતુ આપણા જેવા સામાન્ય લેકેનું પ્રત્યક્ષ, તે અપારમાર્થિક હોવાથી સાંવ્ય- વહારિક પ્રત્યક્ષ કહેવાય છે, કારણ કે–તે ચક્ષુ વિગેરે બાહ્ય ઈન્દ્રિયોની અપેક્ષા રાખનારું છે. પરમ અર્થમા થયેલ જ્ઞાન તે પારમાર્થિક અર્થાત મુખ્ય પ્રત્યક્ષ છે. કારણ કે તે માત્ર આત્માની સનિધિ-સમીપતાની અપેક્ષા રાખનાર છે. આ પારમાર્થિક પ્રત્યક્ષમાં અવધિ આદિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનનો સમાવેશ છે. ૪, ·१३४ सांव्यवहारिकप्रत्यक्षविचारः। [२. ५ (५०) वाधारहितप्रवृत्तिनिवृत्ती इति इविषये,' अनिष्टविषये च ॥१॥ सांव्यवहारिकस्य प्रकारौ दर्शयन्ति--- तत्राद्यं द्विविधमिन्द्रियनिवन्धनमनिन्द्रियनिबन्धनं च ॥५॥ १ इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि निवन्धनमस्येतीन्द्रियनिवन्धनम् । २ नन्विन्द्रियजाने मनोऽपि व्यापिपर्तीति कथं न तेन व्यपदेशः ) उच्यते-- इन्द्रियस्याऽसाधारणकारणत्वात् । मन पुनरनिन्द्रियवेदनेऽपि व्याप्रियत इति साधारणं तत् । आसाधारणेन च व्यपदेशो दृश्यते, यथा--पयःपवनाऽऽतपादिजन्यत्वेऽप्यड्कुरस्य बीजेनैव व्यपदेश:--गाल्यड्कुरः, कोद्रवाड्कुरोऽयमिति । अनिन्द्रियं मनो निवन्धनं यस्य तत्तथेति ।। સાવ્યાવહારિક પ્રત્યક્ષના ભેદો દેખાડે છે— તેમાં પ્રથમ સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ બે પ્રકારે છે–ઇન્દ્રિયનિબંધન અને અનિયિનિબંધન, ૫. $૧ ચક્ષુ આદિ ઈન્દ્રિયોથી જે ઉત્પન્ન થાય છે તે ઈન્દ્રિયનિબંધન અર્થાત ઈન્દ્રિય કારણક, ६२ शका-न्द्रियज्ञानमा भनने पर व्यापार हाय छे. तो तन भनी- નિબન્ધન શા માટે નથી કહેતા ? समाधान-न्द्रियथी थता ज्ञानमा धन्द्रिय असाधारण ४।२९छ, न्यारे भान તે અનિન્દ્રિયજ્ઞાનમાં પણ કારણ છે. માટે મન સાધારણું કારણ છે. જગતની કોઈ પણ વસ્તુને વ્યવહાર તે હંમેશા અસાધારણ કારણથી જ થતે દેખાય છે. પૃથ્વી, પાણી, પવન, તડકે વિગેરે કારણોથી ઉત્પન્ન થતું હોવા છતાં પણ “આ શાલિને અંકુર છે,’ ‘એ કેદ્રવને અંકુર છે એમ અસાધારણ કારણ રૂપ બીજથી જ તેને વ્યવહાર થાય છે અનિન્દ્રિય અર્થાતુ મન. અનિન્દ્રિયને કારણે ઉત્પન્ન થનારું જ્ઞાન અનિ- ન્દ્રિયનિબન્ધન છે. ३ इदमिदानी मनाग् मीमांसामहे-प्राप्यकारीणीन्द्रियाणि, अप्राप्यकारीणि वेति । तत्र प्राप्यकारीण्येवेति कणभक्षाऽअपादमीमांसकसांख्याः समारल्यान्ति । चक्षुः- श्रोत्रेतराणि तानि तथेति ताथागताः । चक्षुर्वजांनीति तु तथा स्याद्वादाऽवदातहृदया. । ४ तत्र प्रथमे प्रमाणयन्ति- चक्षुः प्राप्य मतिं करोति विपये वाह्येन्द्रियत्वादितो यद् वाद्येन्द्रियताऽऽदिना परिगतं तत् प्राप्यकारीक्षितम् । १ इट विपये प्रवृत्तिनिवृत्ति च ल ।

·૨. ૧] चाक्षुषेन्द्रियाप्राप्यकारित्वविचारः । १३५ जिह्वावत् प्रकृतं तथा च विदितं तस्मात् तथा स्थीयतां नाऽत्राऽसिद्धिमुखश्च दूषणकणस्तल्लक्षणाऽनीक्षणात् ॥१॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु या पुनयौंगपद्यधिषणा मनीषिणाम् । पद्मपत्रपटलीविलोपवत् सत्वरोदयनिवन्धनैव सा ॥२॥ प्रथमतः परिसृत्य शिलोच्चयं निकटतः क्षणमीक्षणमीक्षते । तदनु दूरतराम्बरमण्डलीतिलककान्तमुपेत्य सितत्विषम् ॥३॥ હ૩ હવે અહી ડે વિચાર કરીએ કે ઇન્દ્રિયો પિતપોતાના વિષયને પ્રાપ્ત થઈને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે કે તે સિવાય ? તેમાં દરેક ઈન્દ્રિયે પિત- પિતાના વિષયને પ્રાપ્ત થઈને જ્ઞાન કરાવનારી છે, એવું માનનારાઓમા નિયાયિક, વૈશેષિક, મીમાંસક, અને સાખ્ય છે. ચક્ષુ અને શ્રોત્ર એ બે ઈન્દ્રિયો સિવાયની બાકીની ત્રણ ઈન્દ્રિયો પિતા પોતાના વિષયને પ્રાપ્ત થઈને જ્ઞાન કરાવનારી છે, એવું બૌદ્ધ માને છે. પણ ચક્ષુ સિવાયની ચાર ઈન્દ્રિયો પોતપોતાના વિષયને પ્રાપ્ત થઈને જ્ઞાન કરાવનારી છે, એમ સ્યાદ્વાદ(અનેકાન્તવાદ)થી નિર્મળ હૃદયવાળા જેને માને છે. ૬ ૪ ઉપરોક્ત વાદીઓમાથી પ્રથમ નૈયાયિકાદિ આ પ્રમાણે પ્રમાણ આપે છે કે–ચક્ષુ પ્રાધ્યકારી છે, બાધેન્દ્રિયદિરૂપ હેવાથી, જે બાધેન્દ્રિયાદિરૂપ હોય છે તે જિલ્લાની જેમ પ્રાપ્યકારી હોય છે પ્રકૃતમાં ચક્ષુ બાલ્વેન્દ્રિયાદિરૂપ છે માટે પ્રાપ્યકારી છે. આ અનુમાન પ્રયોગમા હેતુના અસિદ્ધિ આદિ દેવ નથી, કારણ કે–અસિદ્ધિ વિગેરે દોષોનું લક્ષણ એમા જોવામાં આવતું નથી –જે ચક્ષુ પ્રાપ્યારી હોય તે બુદ્ધિમાન પુરુષોને પર્વત અને ચન્દ્ર નું એકીસાથે ચાક્ષુષ પ્રત્યક્ષ થવુ ન જોઈએ, કારણ કે પર્વત નજીક છે અને ચન્દ્ર દૂર છે તે ચક્ષુ તે બનેને એકીસાથે કઈ રીતે પ્રાપ્ત કરે ? સમાધા–પર્વત અને ચન્દ્રનું એકી સાથે જ્ઞાન છે જ નહીં છતાં પણ કમલના પાદડામાં થતુ શીઘભેદન કમિ છતા જેમ તે એકી સાથે થતુ અનુ- ભવાય છે, તેમ પર્વત અને ચન્દ્રને વિષેનું જ્ઞાન પણ શીધ્ર થતું હોવાને કારણે ક્રમિકને બદલે યુગપત થતુ જણાય છે. ૨ કારણે ચક્ષુ પ્રથમ તે નજીકમાં રહેલ પર્વત પાસે જઈને ક્ષણવાર પર્વતને જુએ છે અને ત્યાર પછી આકાશમંડળના સુદર તિલક સ્વરૂપ ચન્દ્ર ને પ્રાપ્ત થઈને તેને જુએ છે. ૩. ( प० । तल्लक्षणानीक्षणादिति असिद्धादिलक्षणाऽदर्शनात् ॥ १॥ सत्वरोदयनिवन्धन- वेत्यत्र सत्वरोदयो ज्ञानस्य शीघ्रोत्पत्ति ॥२॥ (टि.)-चक्षुःप्राप्येत्यादि । नाति चक्षुः प्राप्यकारीत्येव लक्षणेऽस्मदभिमतेऽसिद्धिप्रमुख । तल्लक्षणेति असिद्धिलक्षणानवलोकनात् ॥१॥ अद्रिचन्द्रेत्यादि । योगपद्येति युगपबुद्धि । मनीपिणामित्यत्र मामिप्रायम् , जायुद्धोना विवेकपराङ्मुखत्यात् । पनेति कमलदलम्चीव्यनिमेद ફર | સેતિ પિપળા મારા - કે ·. चानुपेन्द्रियाप्राप्यकारित्वविचारः । [२.५ ६ . कुर्महेऽत्र वयमुत्तरकेली कीडगी दृगिह धर्मितयोक्ता ।। किं नु मांसमयगोलकरूपा, सूक्ष्मताभृदपरा किमु काऽपि ? ॥४॥ आदिमा यदि तदाऽपि किमों लोचनाऽनुसरणव्यसनी स्यात् ।। लोचनं किमुत वस्तुनि गत्वा संसृजेत् प्रिय इव प्रणयिन्याम् । ॥५॥ प्रत्यक्षवाध प्रथमप्रकारे प्राकारपृथ्वीधरसिन्धुरादि । संलक्ष्यते पक्ष्मपुटोपटकी प्रत्यक्षकाले कलयाऽपि नो यत् ॥६॥ पक्षे परत्रापि स एव दोपः सर्पद् न वस्तु प्रति वीक्ष्यतेऽक्षि । संसर्पणे वाऽस्य सकोटरत्वप्राप्त्या पुमान किं न जरद्रुम' स्यात् १ ॥७॥ चक्षुष सूक्ष्मतापक्षे सूक्ष्मता स्यादमूर्तता । यद्वाऽपपरिमाण वमित्येपा कल्पनोभी ॥८॥ स्याद् व्योमवद् व्यापकताप्रसक्त्या सर्वोपलम्भ प्रथमप्रकारे । प्राकारकान्तारविहारहारमुख्योपलम्भो न भवेद् द्वितीये ॥९॥ न खलु नग्बल शस्त्रं स्वप्रमाणात् प्रथिष्टे पटकटकटाढौ भेदकारि प्रसिद्धम् । अथ निगटसि तस्मिन् गम्मिचक्रं क्रमेण प्रसरति' तत एतत् स्यादनल्पप्रकाशम् ॥१०॥ तथाहि- प्रोद्दाममाणिक्यकणानुकारी दीपाकुर स्त्विट्पटलीप्रभावात् । किं नैव कश्मीरजकजलादीन् प्रथीयसोऽपि प्रथयत्यशेषान् । ॥११॥ नन्वेवमध्यक्षनिगक्रिया स्यात पक्षे पुरस्तादुपललितेऽस्मिन् । प्रौढप्रभामण्डलमण्डितोऽर्थो नाऽऽभासते यत्प्रतिभासमान ॥१२॥ ઉપજન-હવે અમે ઉપરોક્ત નિયાયિકાદિના કથનનો ઉત્તર આપવાની કીડા કરીએ છીએ અર્થાત તેને ઉત્તર કરે એ કઈ ગહન–ગંભીર વસ્તુ નથી કે જેથી રામ કો પડે “ચક્ષુ પ્રાપ્યકારી છે, બાધેક્રિયાર્દિરૂપ હેવાથી તમારા આ અનુમાનમાં ધમી (૫) તરીકે ગ્રહણ કરેલ ચક્ષુ કેવા પ્રકારની છે ? શું સ્થલ- માસના ગોળારૂપ છે કે સૂક્ષ્મતાને ધારણ કરનારી કેઈ બીજા જ રૂપે છે ? અર્થાત તે લ છે કે સૂક્ષ્મ પહેલા પક્ષમાં પ્રશ્ન છે કે પદાર્થ પોતે આવીને ચક્ષુને પ્રાપ્ત થાય છે કે કામુક પુરુષ કામિની પાસે જઈને સંબંધ કરે છે તેમ ચક્ષુ પદાર્થ પાસે જઈને તેને પ્રાપ્ત કરે છે ? " ? 3 पनिकामंमत 'प्रमरति नाप्रकाश स्यादनल्पप्रकागम' इति पाठ । अत्रत्यस्तु पाठअन्तर- स्वेन निर्दिष्ट -।

·૨ ] चाक्षुषाप्राप्यकारित्वविचारः । જેરૂ૭ જોવામાં પ્રથમ પ્રકારમાં તે પ્રત્યક્ષ બાધ છે, કારણ કે પ્રાકાર-કિલ્લે, પર્વત, સમુદ્રાદિ જેટલા વિષયો છે, તેમાંથી પ્રત્યક્ષકાલે યત્કિંચિત પણ નેત્રને આવી મળતા હોય એવું કદી પણ લેવામા આવતુ નથી ૬. બીજા પ્રકારમાં પણ એ જ દોષ છે–અર્થાતુ પ્રત્યક્ષ બાધ છે કારણ કે પદાર્થ પાસે જતી ચક્ષુ આવતી નથી છતા પણ જે માંસમય સ્થૂલ ચક્ષુ વિષય તરફ જતી હોય તો- પોલાણ થઈ જવાથી જરાજીણું વૃક્ષ જેવો વિચિત્ર આકાળે પુરુષ કેમ ન થઈ જાય ? ૭. ચક્ષુને સૂક્ષ્મ માને તે–ચક્ષુની તે સૂક્ષ્મતા અમૂર્ત સ્વરૂપ છે કે અલ્પ- પરિમાણ રૂપ ? આમ આ બે વિકલ્પ થાય છે. ૮. અમૂર્ત કહો તે આકાશ જેમ વ્યાપક છે, તેમ અમૂર્ત ચક્ષુ પણ વ્યાપક બની જશે. અને તેમ થતા જગતભરના દરેક યોગ્ય પદાર્થોની પ્રાપ્તિ થવાથી તે સૌનું જ્ઞાન થઈ જશે. અને સૂક્ષમતા એટલે “અલ્પપરિમાણ” એમ કહે તે પ્રાકાર (કિલ્લો), વન, ઉદ્યાન, વિહાર (દેવાલય), હાર વિગેરે વિષયોનું જ્ઞાન થશે નહીં. ૯ કારણ કે નાનું એવું નખલું (નેયણ-નખ છેદવાનુ શસ્ત્રો પોતાના પ્રમાણ થી અધિક વિસ્તારવાલા પટ (વસ્ત્ર), કટ (સાદડી), શકટ (ગાડુ) વિગેરે પદાર્થ ને કાપી શકતું નથી, એ પ્રસિદ્ધ છે. તેમ સૂક્ષમ ચક્ષુ પણ પોતાથી અધિક પરિ. માણવાળા પર્વતાદિક વિષયોને બોધ કરાવી શકશે નહી. નૈયાયિક-ચક્ષુમા રશ્મિચક્ર–તેજોમડળ છે, અને તે અનુક્રમે ઉપરોક્ત વિષયોમાં પ્રસાર પામે છે. માટે ચક્ષુ પોતાથી અધિક પરિમાણવાળા પ્રાકારાદિ સ્થલ પદાર્થોનું પણ બોધક થાય છે. ૧૦. જેમ કે દેદીપ્યમાન માણેક રત્નની કણી જેવો દીવાને અંકુર-જ્યોત તેજસમૂહના પ્રભાવથી પોતાથી અધિક વિસ્તારવાલા કેસર, કાજલ વિગેરે પદાર્થોને શું નથી જણાવો ? અર્થાત જણાવે છે. તેમ ચક્ષુ પણ પોતાના રમિચક વડે પોતાથી અધિક પરિમાણવાળા શકટાદિ પદાર્થોનું બેધક થાય છે. ૧૧. જૈન એમ માનશે તે પ્રસ્તુત અનુમાનને ચક્ષુરૂપ જે પક્ષ છે, તે પ્રત્યક્ષથી બાધિત થઈ જશે, કારણ કે ચક્ષુના રશ્મિચક્રથી પ્રકાશિત થનાર અને તેથી કરીને પ્રૌઢ પ્રભામડળથી વ્યાપ્ત થયેલ ઘટાદિ પદાર્થ જેવામા આવત • નથી ભાવાર્થ એ છે કે પ્રદીપાદિના પ્રકાશથી ઘટાદિ પદાર્થ વ્યાસ થએલ હોય ત્યારે તે પ્રકાશ આપણે જોઈ શકીએ છીએ, પણ જ્યારે ચક્ષુની પ્રભાથી ઘટાદિ પદાર્થ વ્યાસ થયો હોય ત્યારે તે “ચક્ષુપ્રભાને આપણે જોઈ શક્તા નથી. ૧૨ (प० ) प्रथमप्रकारे इति लोचनानुसरणव्यसनी' अर्थ इत्येवरूपे ॥६॥ सर्पदिति गच्छत् ।।७। खल्विति निधयेन । नखलु शस्त्रमिति नखहरणिका । प्रथिष्ठे ति पृथुतरे । तस्मिन्निति महोयसि पदावें । रश्मिचक्रमिति चाक्षुषम् । तत्प्रकाशमिति तं महोयास पदार्थ ૧ "ચસન મર્ચ –નું રે !

·१३८ चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः । [२. ५ प्रकाशयति इति तत्प्रकाशम् । प्रसरति तत एतत् स्यादनल्पप्रकाशम् पाठान्तरमेतत् ॥१०॥ पक्ष इति 'चक्षु. प्राप्य मतिं करोति' इत्येवरूपे ॥१२॥ (टि०)स्याद् व्योमवदित्यादि। व्यापकतेति चक्षुः सर्वव्यापकम्, अमूर्तत्वात्, यदेव तदेव यथा गगने तथा चाय तस्मात्तया । द्वितीये इति अल्पपरिमाणत्वे चक्षु प्राकारकान्ताराद्यप्राहकम्, अल्पपरिमाणत्वात्, यदेव तदेव यथा परमाणु ॥९॥ न खल्वित्यादि । नखल्विति नखच्छे- दनिका । लूम् च्छेदने नखपूर्व नखान् लुनातीति क्विप् च । स्वरो हस्वो नपुसके । नखल सिद्धम् । तस्मिन्निति चक्षुपि । तत इति रश्मिचक्रात् । पतदिति चक्षु । अनल्पेति प्राकारादिस्थूल- प्रकाशम् । ॥१०॥ नन्वेवमित्यादि । पुरस्तादिति पूर्वप्रक्रान्ते चक्षु रश्मिदिन्येवरूपे । यत्प्रतिभासेति यया दृशा गृह्यमाण. ॥ १२ ॥ अथाऽप्यनुद्भूततया प्रभायाः पदार्थसंपर्कजुषोऽप्यनीक्षा । सिद्धिस्तादानी कथमस्तु तस्याः ब्रवीपि चेत् तैजसतात्यहेतो. ॥१३॥ रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकत्वेन च तैजसत्वम् । प्रभाषसे चक्षुपि संप्रसिद्धं यथा प्रदीपाकुरविद्युदादौ ॥१४॥ तदिद घुसृणविमिश्रणमन्ध्रपुरन्ध्रीकपोलपालीनाम् । अनुहरते व्यभिचाराद् रूपेक्षणसन्निकर्षण ॥१५॥ द्रव्य वरूपेऽपि विशेषणे स्याद् हेतोरनैकान्तिकताऽञ्जनेन । तस्यापि चेत् तैजसतां तनोपि तन्वादिना किं नु तदाऽपराद्धम् ? ॥१६॥ सौवीरसौवर्चलसैन्धवादि निश्चिन्वते पार्थिवमेव धीराः । कृशानुभावोपगमोऽस्य तस्मादयुक्त एव प्रतिभात्यमीषाम् ॥१७॥ तथा च--- सौवीरसौवर्चलसैन्धवादिकं स्यादाकरोद्भूतिवशेन पार्थिवम् । मृदादिवद् न व्यभिचारचेतनं चामीकरणाऽनुगुणं निरीक्ष्यते ॥१८॥ चामीकरादेरपि पार्थिवत्वं लिङ्गेन तेनैव निवेदनीयम् । शाब्दप्रमाणेन न चात्र वाधा पक्षस्य यद् नास्ति तदत्र सिद्धम् ॥१९॥ अञ्जनं मरिचरोचनादिकं पार्थिवं ननु तवाऽपि संमतम् । अञ्जनेऽपि तदसौ प्रवृत्तिमानप्रयोजकविडम्बडम्बरी ॥२०॥ हनूमल्लोललामुललम्बात् साधनादतः । न मिद्धिस्तैजसत्वस्य दृष्टसुस्पष्टदूषणात् ॥२१॥ चक्षुर्न तैजसमभास्वरतिग्मभावा- दम्भोवदित्यनुमितिप्रतिपेधनाच्च । ते ·પુરુષો તે પાર્થિવ જ માને છે માટે અંજનને તૈજસ માનવું તે બુદ્ધિમાન ૨. ૧] चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः । १३९ सिद्धि दधाति नयनस्य न तैजसत्वं तस्मादमुष्य घटते किमु रश्मिवत्ता ? ॥२२॥ નૈયાયિક—પદાર્થના સંપર્કમાં આવેલ ચક્ષુની પ્રભા અનુદ્દભૂત હોવાથી પ્રત્યક્ષ થતી નથી જેને તે પછી તેની સિદ્ધિ કઈ રીતે કરશો ? અર્થાતુ પ્રભા દેખાતી નથી છતા પણ છે” એમ કઈરીતે સિદ્ધ કરશો ? નૈયાયિક-ચક્ષુ પ્રભાયુક્ત છે, કારણ કે તે તૈજસ છે, આ અનુમાનથી પ્રભાની સિદ્ધિ છે. ૧૩. અને ચક્ષુનું તૈજસત્વ એટલા માટે છે કે તે રૂપ, રસ ગધ અને સ્પર્શમાંથી માત્ર રૂપનું જ પ્રદીપની જ્યોતિ તથા વિદ્યદાદિની જેમ પ્રકાશક છે. ૧૪. જૈન-પ્રદેશની પુરબ્રીઓ (પતિ પુત્રવાળી સ્ત્રીઓ)ના ગાલે કેસરનું વિલેપન તેઓ શ્યામ હોવાથી શોભાયમાન થતું નથી તેમ તમારું આ કથન પણ શોભતું નથી. કારણ કે રૂપાદિમાથી નિયમપૂર્વક રૂપને પ્રકાશક હોવા છતા રૂપ અને ચક્ષુને સનિક તૈજસ નથી, એટલે હેતુ વ્યભિચારી છે. ૧૫. નૈયાયિક-ચક્ષુના તૈજસ સાધક હેતુમાં અમે વિશેષણ જોડીને કહીશું કે જે દ્રવ્ય હોય અને છતા રૂપાદિમાંથી રૂપનું જ પ્રકાશક હોય તે તૈજસ છે. સન્નિ- કર્ષ એ દ્રવ્ય, નથી, પણ ગુણ છે. તેથી સક્નિક વડે હેતુને વ્યભિચારી કહી શકાશે નહીં. જેન-અંજન દ્રવ્ય છે, અને ચક્ષુની નિર્મલતાનું કારણ હોવાથી તે રૂપનું પ્રકાશક પણ છે, અને છતાં તે તૈજસ નથી. માટે હેતુ પુના વ્યભિચારી થયો. અને જે અંજનને પણ તૈજસ માને, તે પછી શરીરાદિએ શું અપરાધ ક્યો છે? અર્થાત્ શરીરાદિને પણ તૈજસ માનવા પડશે. ૧૬. વળી, અંજનની સામગ્રીરૂપ સુરમ, સંચળ, સેંધવાદિ પદાર્થોને પંડિત પ પુરુષોને યુક્તિશુન્ય જ લાગે છે. ૧૭. સુરમે આદિ “ખાણમાંથી ઉત્પન્ન થતાં હોવાથી માટીની જેમ પાર્થિવ છે અને તે પદાર્થોમાં પવિતા સિદ્ધ કરવાને આપેલ “ખાણમાથી ઉત્પન્ન થતા હોવાથી એ હેતુમાં સુવર્ણથી વ્યભિચાર પણ નથી. ૧૮. કારણ કે–સુવર્ણાદિ પણ પાર્થિવ જ છે કારણ કે તે પણ ખાણમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે. નૈયાયિક–સુવર્ણાદિમાં પાર્થિવ સિદ્ધ કરનાર અનુમાનને પક્ષ આગમ પ્રમાણુથી બાધિત છે, કારણ કે–આગમમાં સુવર્ણને તેજસ કહ્યું છે જેન–-તમેએ સ્વીકારેલ આગમ પ્રમાણ અમને અસિદ્ધ છે માટે આગમ પ્રમાણથી પક્ષ બાધિત નહીં થાય. ૧૯ વળી મરી અને રચનાદિ (ત સરગવે, અથવા જાર, ગોદડીઆ લીંબુ, લીંબડે)થી બનેલું અંજન ·- १८० चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः । [१. ५ પણ તમને પાર્થિવ તરીકે જ માન્ય છે, અને ચક્ષુમાં તૈજસને સાધનાર દ્રવ્ય છતા રૂપાદિમાથી ઈત્યાદિ હેતુ અંજનમાં પણ પ્રવૃત્ત થાય છે, માટે આ હેતુ અપ્રયોજક છે ૨૦ એટલે સ્પષ્ટ વ્યભિચાર દેખાતે હોવાથી હનુમાનના ચ ચલ પુંછડાની જેમ લલચ તમારે એ હેતુ ચક્ષુમા તૈકસ સિદ્ધ કરતો ન હોવાથી વ્યર્થ છે. ૨૧ વળી, ચક્ષુ તૈજસ નથી, કારણ કે ભાસ્વર શુકલ રૂપવાળુ અને ઉષ્ણ સ્પર્શવાળું નથી જલની જેમ આવા અનુમાનથી ચક્ષુમાં તૈજસત્વને નિષેધ થતું હોવાથી ચક્ષુમા તૈજસત્વની સિદ્ધિ જ થઈ નહીં, તે પછી રશ્મિવત્તા કઈ રીતે સિદ્ધ થઈ શકશે ? અર્થાત્ સિદ્ધ થઈ શકશે નહિ ૨૨. (५०) अनुगततयेति सदपि वस्तु यदोद्भूत भवति तदा ज्ञायते, यथा देहान्तर्गता वाता- दय । तस्या इति प्रभाया । तैजसताख्यहेतोरिति । चक्षु प्रभावत्, तेजसत्वात् प्रदीपवत् ।।१३।। घुरणेति कुखुमस्याख्या । घुसृणविमिश्रणमित्यत्र वाक्ये-यथा न विञ्चित् शोभाविशेष- मारहति । एवमयमपि हेतु -'रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशवत्व'लक्षणो न किञ्चित्प्राय इति भाव. । रूपेक्षणसन्निकर्पण व्यभिचारादिति । यदि किल रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशवत्वेनैव हेतुना तेजसत्व नयनस्य, तदा स्पेक्षणसन्निकर्षस्यापि तेजसत्व प्राप्नोति । सोऽपि रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकोऽस्ति । सन्निव विना रूपोपरच्धेरभावात् । तस्य च तेजसत्व भवताऽपि नेप्यत इत्यनकान्तिकोऽय हेतुः । स्पादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशत्वमपि भविष्यति, तेजसत्वमपि न भविष्यति यथा सन्निकर्षे ।।१५।। द्रव्यत्वरूपे इत्यादि । चक्षुर्हि द्रव्यम्, द्रव्यत्वे सति यटूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशक तदेव तेजसम् । सन्निकर्षश्च न द्रव्य किन्तु गुण इति चेत; एवं चाञ्जनेन व्यभि वारः । तद्धि द्रव्यन्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशकमस्ति नर्मल्यापादनद्वारेण । न च तैजसम् ॥१६॥ अस्येति अञ्जनस्य । अमीपामिति धोराणाम् ॥१॥ न व्यभिचारचेतन- मिति सुरिवाक्यम् । चेतनमिति ज्ञानम् ॥१८॥ तेनैवेति आरोद्भतिवशेन हेतुना । शाब्द- प्रमाणेनेति आगमप्रमाणेन । यदिति यस्मात् कारणत् । तदत्रेति शाब्दप्रमाणे । सिद्धमिति । वादिना जैनाना मतेन भवदागमो न सिद्धः, तस्याद्यापि विवादास्पदत्वात् ॥१९॥ तदसाविति रूपादिमध्ये इत्यादिनोक ॥२ ॥ हनूमल्लोललामुललम्वात्ते साधनादिति-द्रव्यत्वे सति रूपा- दिमध्ये नियगेन रूपप्रकाशकन्वात् एवंरूपात् । दृष्टसुस्पष्टदूपणादिति अनैकान्तिकत्वाख्यात् ॥२१॥ अभास्वरनिग्मभावादिति भास्वरस्य सतस्तिग्मभावो भास्वरतिग्मभावः, न सः तस्मात् ॥२२॥ (टि०) अथाप्यनुभूतेत्यादि । तस्या इति प्रभाया. । तैजसतेति चक्षु. प्रभावजसत्वात् प्रदीपवत् ॥१३॥ रूपादीत्यादि । रूपेति द्रव्यस्य व्यवच्छेद । नियमेन मनसो व्यवच्छेद सख्यासयोगादिभिर्व्यभिचार स्यादिति रूपादीति पदं साभिप्रायम् । ॥१४॥ तदिदमित्यादि । अनुदरते इति अनुरोति । श्यामत्यात्तासा स्वभावकाान्छ्यामशरीरे कुकुमशोभाभ वान्नि श्रीक- मित्यर्थ । रूपेक्षणेति रूपप्रकाशक्नयनसयुक्तममवायेन सन्निकर्षस्तैमसं(स ) रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशवान्नयनवत् । मन्निकर्षः पर प्रकाशको न तेजस । अत एव व्यभिचारान शोभा- भाजनमियर्थ ॥१५॥ द्रव्यत्वेति चक्षुस्तै सम्, द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशक यादित्येय अस ·२. ५ ] चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः। १४१ - रूपस्य । अञ्जन तैजसम्, अत एव हेतोरिति' वदतो वदनभङ्गप्रसङ्ग सजति न गौ(गत ) । तस्यापीति अञ्जनस्यापि । तन्वादिनेति शरीरादिना । शरीरमादिशब्दात् पृथ्वी पृथ्वीधर सिन्धु- रादि तैजसमझीकुरु ॥१६॥ सौवीरेत्यादि । कृशानुभावेति । तेजसत्वाभ्युपगम तेजसत्व पावकानुभाव. । अस्येत्यजनस्य । अमीपामिति धीराणाम् । अञ्जन सौवीरसौवर्चलादितो जायते। तानि पायिवाणि। तत्स्थमञ्जने तैजसत्वघटना, हेतुहेतुमद्विरोधात् ? ॥१७॥ सौवीरेत्यादि । आकरोद्भूतीति । सीबोरादि पार्थिवम्, आकरोत्पन्नत्वात् । सुवर्णेन व्यभिचारज्ञानमनुगुणं युक्तियुक्त न ॥१८॥ चामोकरेत्यादि । तेनैवेति सुवर्ग पार्थिवम् , आवरोद्भुतवशत्वात् साँवीरा- दिवत् । अत्रेति सुवर्गस्य पार्थिवत्यप्रवाधके साबने। यदिति यस्मात् । तदित्यागमप्रमाणम् । अत्रेति वादिनि जैने। अत एव सुवर्णस्य तेज पत्तमि यदप्रतिज्ञे लि) भवदभिप्रेतोऽन्यतरासिद्धि- नामदोषोऽनुषज्यते ॥१९॥ अञ्जनमित्यादि । असाविति चक्षुस्तैजसत्वसाधक । द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये नियमेन रूपप्रकाशक त्वादित्येवरूप अप्रयोजक एव ॥२०॥ चक्षुर्नतैजसमित्यादि। अमुष्येति नयनस्य ॥२२॥ अपि च, प्रत्यक्षवाधः समलक्षि पक्षे न रश्मयो यद् दृशि दृष्टपूवा. । तथा च शास्त्रेण तवैव कालातीतत्वदोषोऽप्युदपादि हेतो ॥२३॥ अनुद्भवढूपजुषो भवेयु चेद् रश्मयस्तत्र ततो न दोषः । नन्वेवमेतस्य पदार्थतार्थप्रकाशकत्व न सुवर्णवत स्यात् ॥२४॥ आलोकसाचिव्यवशादथाऽस्य प्रकाशकत्व घटनामियति । नन्वेवमेतत्सचिवस्य किं स्यात् प्रकाशकत्वं न कुटीकुटादे. ॥२५॥ अथाऽस्तु कामं ननु तैजसत्वमुत्तेजितं किं न भवेत् त्वयाऽस्य ? । तथा च नव्यस्त्वदुपज्ञ एपोऽद्वैतप्रवादोऽजनि तैजसत्वे ॥२६॥ વળી ચક્ષુમાં રમિવત્તાના સાધક તમારા અનુમાનના પક્ષમાં પ્રત્યક્ષ બાધ પણ છે, કારણ કે, ચક્ષુમા કદી પણ રશિમઓ-કિરણે દેખાયા નથી, એટલે તમારા શાસ્ત્રાનુસાર હેતુ કાલાતીત પણ કહેવાશે. કારણ કે–પક્ષનો બાધ થયા પછી તેનો પ્રયોગ થયો છે ૨૩. નૈયાયિક –ચક્ષુમા કિરણો અનુભૂતરૂપવાળા છે, તેથી તે પ્રત્યક્ષ થતા નથી માટે તમોએ કહેલ ઉપરોક્ત દેવ નથી જૈન–જો એમ હોય તે સુવર્ણની જેમ ચક્ષુ પણ પદાર્થ સમૂહ, પ્રકાશક- माध४ नड थाय. २४. નૈયાયિક–આલોકરૂપ સહકારીના બલથી ચક્ષુ પ્રકાશક બની શકે છે. જેન–જો એમ હોય તો આકરૂપ સહકારીના બળથી કુટી-ઘર, કુટ-ઘટ, આદિ પદાર્થો પણ પ્રકાશક કેમ નથી બની જતા ? ર૫ १ रिनि यचनभा" मु। २ 'नुभव - मु । ३ 'द्भुतेति-मु । " 'शादि मु ।

·चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः । [ ૨.૧ વ ! નૈયાયિક-કુટી. કુટ આદિ પદાર્થો પણ ભલે પ્રકાશક બની જાય, એમાં શું વાધો છે? જેન–આ રીતે તે તમે ઘટાદિ પદાર્થમાં તેજસત્વને ઉત્તેજન આપ્યું, એમ કેમ નહીં કહેવાય ? અને તેમ થતા તેજસત્વની બાબતમાં આ એક નવો જ અતવાદ ઊભે કર્યો કહેવાશે, અર્થાતું બધું જ તૈજસ છે એમ માનવું પડશે. અને તેથી આ તમારો અપૂર્વવાદ સિદ્ધ થશે. ૨૬. (प०) पक्षे इति चक्षु रदिमवत्, तैजसत्वात् एव उक्तपूर्वे ॥२३ । तत्रेनि नयने ॥२४॥ अथास्तु काममिति । कुटोकुटादेरपि प्रकाशकाव भवत्विति भाव । अस्येति कुटीकुयदे ॥२६॥ (टि०) प्रत्यक्षवाध इत्यादि । पक्षे इति चक्षु रश्मिवदित्येवंरूपे । तवैवेति तव तर्वाभिप्रायेण प्रथम प्रत्यक्षविरुद्ध पक्षे हेतु. कालत्ययापदिष्टः ॥२३॥ अनुद्भवेत्यादि । तत्रेति नेत्रे । एतस्येति नेत्रस्य ॥२४॥ आलोकेत्यादि । आरोकसहकारिवारणवलात् । अस्येति चक्षुषः । एतत्सचि- वस्येति आलोकसहकारिण. ॥२५॥ अथास्त्वित्यादि । उत्तेजितमिति प्रकाशितम् । अस्येति कुट्यादे. 1 तथा चेति कुट्यादिप्रकाशने । त्वदुपज्ञ इति तय उपज्ञा यत्र । अद्वैतेति सर्वत्र तैजस- तथा अद्वैतवादे आलोकसाचिव्यवशाद्भवता त्रिभुवनभवनकोणभाविभावाना तैजसत्वमेव प्रतिपन्नम् ॥२६॥ उत्पद्यन्ते तरणिकिरणश्रेणिसंपर्कतश्चेत् तत्रोदभूताः सपदि रुचयो लोचने रोचमानाः । यद् गृह्यन्ते न खलु तपनालोकसंपत्प्रतान- स्तस्मिन् हेतुर्भवति हि दिवा दीपभासामभासः ॥२७॥ अत्रेयं प्रतिक्रिया मुष्टिग्राह्ये कुवलयदलश्यामलिनाऽवलिप्ते स्फीते ध्वान्ते स्फुरति चरतो धूककाकोदरादेः । किं लक्ष्यन्ते क्षणमपि रुचो लोचने' नैव यस्मा- दालोकस्य प्रसरणकथा काचिदप्यत्र नास्ति ॥२८॥ તૈયાયિક–સૂર્યના સંપર્કથી નેત્રમાં ઉદ્દભૂત જપવાળી મિઓ-કિરણે જલદીથી ઉત્પન્ન તે થાય છે પરંતુ નેત્રમાં ઉદ્દભૂત રૂપવાળી રશ્મિઓ પ્રત્યક્ષ થતી નથી તેમાં કારણ સૂર્યપ્રકાશને વિસ્તાર છે. કારણ કે લેકમા પણ દિવસે સૂર્યપ્રકાશને કારણે ઉદ્ભૂનરૂપવાળા દીપકને પણ પ્રકાશ ઝાંખો થઈ જાય છે. ર૭. જે-તે રાત્રે જ્યારે મુષ્ટિગ્રાહ્ય-અત્યંતગાઢ અને કમળદળની જે શ્યામરૂપ અંધકાર હોય ત્યારે તેમાં ફરતા ઘૂવડ અને સર્પાદિના નેત્રનાં કિરણે એક ક્ષણ માટે પણ કેમ દેખાતા નથી? અર્થાત તમારા મતાનુસાર નેત્રકિરણના પ્રત્યક્ષનો પ્રતિબ ધક સૂર્ય પ્રકાશનો પ્રસાર છે પણ રાત્રે તે સૂય કોઈ પણ 'चनेनेय ! ૧ ·२. ५] चाक्षुषाप्राप्यकारित्वविचारः । १४३ પ્રકારે સ ભવ જ નથી તેથી અ ધકારમાં ફરતા સપદિના નેત્રમાં રહેલી પ્રભા પ્રત્યક્ષ થવી જોઈએ પણ તે પ્રત્યક્ષ થતી તે નથી એટલે માનવું જોઈએ કે નેત્રમાં પ્રભા છે જ નહીં ૨૮ (५०) तत्रेति नयने । चेदेव ब्रूषे तत्र नयने तरणिकिरणश्रेणीसम्पर्कतो रुचय उद्भूता उत्कटा उत्पद्यन्ते परं ता रुचयो यल्लोचने रोचमाना खलु न गृह्यन्ते इति योगः । तस्मिन्नग्रहणे तपनालोकसम्पत्प्रतानो हेतुः। रविकिरणहताना तेषा चक्षुरश्मीना न दर्शनमिति सम्बन्ध. ॥२७॥ काकोदरादेरिति सर्पाः । किं लक्ष्यन्ते इत्यादि । किं नैव लक्ष्यन्ते इति सटक ॥२८॥ (टि.) मुष्टीत्यादि । अत्रेति निशीथे ॥२८॥ उत्पत्तिरुद्भूततयाऽथ तासां तत्रैव यत्राऽस्ति रविप्रकागः । काकोदरादेरपि तर्हि नैताः कीटप्रकाशे कुगला भवेयुः ॥२९॥ अविवरतिमिव्यतिकरपरिकरिताऽपवरकोदरे क्वचन । वृषदंशशि न दृष्टा मरीचयः किमु कदाचिदथ ||३०|| अत एव विलोकयन्ति सम्यक् तिमिराकूरकरम्बितेऽपि कोणे । मूषकपरिपन्थिन. पदार्थाञ्चलनालोकविजृम्भणं विनैव ॥३१॥ अत्रोत्तरम्- चाकचिक्यप्रतीभासमात्रमत्रास्ति वज्रवत् । नांगवः प्रसरन्तस्तु प्रेक्ष्यन्ते सूक्ष्मका अपि ॥३२॥ मार्जारस्य यदीक्षणप्रणयिनः केचिद् मयूखा. सखे ! विधेरन् न तदा कथं निशि भृशं तच्चक्षुपा प्रेक्षिते । प्रोन्मीलकरपुञ्जपिञ्जरतनौ संजातवत्युन्दुरे प्रोजृम्मेत तवाऽपि हन्त ! धिषणा दीप्रप्रदीपाद यथा ? |॥३३॥ कृशतरतया तेषां नो चेदुदेति मतिस्तव प्रभवति कथ तस्याऽप्यस्मिन्नसी निरुपप्लवा ।। घटननिपुणा साक्षात् प्रेक्षाविधौ हि ततिस्विपां न खलु न समा धीमन । सा चोभयत्र विभाव्यते ॥३॥ अमूहम्मूपिकारीणा तस्मादस्ति स्वयोग्यता । यया तमस्यपीक्षन्ते न चक्षु रश्मिवत् पुन ॥३५॥ इत्थं न चक्षुषि कथञ्चिदपि प्रयाति मंसिद्धिपद्धतिमियं खलु रश्मिवत्ता ।

·चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः । [૨, ૧. ') तस्मात् कथं कथय तार्किक ! चक्षुप स्यात् प्राप्येव वस्तुनि मतिप्रतिबोधकत्वम् । ॥३६॥ નાયિક–જ્યાં સૂર્યપ્રકાશ હોય ત્યા જ નેત્રકિરણમા ઉદ્દભૂત રૂપની ઉત્પત્તિ છે. એટલે કે રાત્રે નેત્રના કિરણોમાં ઉદ્ભૂત-રૂપ નથી તેથી તે દેખાતા નથી. જૈન –જે એમ હોય તે તે અનુદ્દભૂત રૂપવાલી નેત્રરમિઓ સર્પાદિકને કટાદિને બોધ કરાવવામાં પણ સમર્થ નહીં થાય, કારણ કે રાત્રે સૂર્ય ન હોઈ રશ્મિ ઉદ્ભૂત રૂપયુક્ત નથી. ર૯ નયાયિક-રશ્મિઓ સૂર્ય વિના ભલે રાત્રે ઉદ્ભૂતરૂપવાળી ન હોય છતાં હે જૈન ! અત્ય તગાઢ અધિકારવાળા ઓરડામાં ફરતી બિલાડીના નેત્રમાં શું તમે કોઈ પણ વખત કિરણો નથી જોયા ? ૩૦. ઉદ્ભૂતરૂપવાળી મિઓ હવાથી જ અધિકારથી વ્યાસ ઘરના ખૂણામા, અગ્નિ વિગેરેના પ્રકાશ વિના પણ બિલાડી પદાર્થને જોઈ શકે છે. ૩૧. જન–ગાઢ અંધકારમાં બિલાડીનાં નેત્રમાં કિરણો દેખાય છે, એવું તમારું ઉપરોક્ત કથન યુક્તિયુક્ત નથી. કારણ કે જેમ વજામાં ચળકાટનું ભાન થાય છે, તેમ બિલાડી આદિના નેત્રમાં પણ માત્ર ચળકાટનું ભાન થાય છે, પર તુ નેત્ર- માથી ચોતરફ ફેલાતા રૂમમાં સૂક્ષ્મ પણ કિરણે જોવામાં આવતાં નથી. ૩૨. વળી, હે મિત્રતૈયાયિક ! જે બિલાડીનાં નેત્રમાં કિરણે હોય અને તે પ્રસરતાં હોય તે રાત્રે પ્રદીપાદિના કિરણોથી વ્યાપ્ત થયેલ ઘટ-પટાદિ પદાર્થ જણાય છે, તેમ બિલાડી આદિના નેત્રકિરણોથી વ્યાપ્ત હોવાના કારણે ઉદર પીળા શરીરવાળો તમને શા માટે નથી દેખાતે ૩૩ નાયિક–બિલાડીના નેત્ર કિરણે અતિકૃશ હેવાથી તે કિરણોથી વ્યાપ્ત શરીરવાળા ઉંદરનું જ્ઞાન અમને થતું નથી જેન–તે પછી અતિકૃશ કિરણની સહાયથી ઉદરનું જ્ઞાન વિના હરકો બિલાડને કેમ થાય છે ? અર્થાત તેને પણ તેને બંધ થવો ન જોઈએ, મેકર કે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન કરાવવામાં કુશલ એવા કિરણોમાં અસમાનતા છે, એમ તે તા કહી શકશે જ નહિ એટલે કે-જે બને માટે કિરણો સરખા પછી એકને જ્ઞાન થાય અને બીજાને ન થાય એમ કેમ કહેવાય ? ૩૪. માટે બિલાડીના નેત્રમાં એવી યોગ્યતા જ છે, કે જેથી તે અ ધકારમાં પણ જોઈ શકે છે પરંતુ તેના નેત્ર રશ્મિવાળાં નથી ૩૫- આ રીતે વિચારતા ચક્ષુમા કેઈ પણ રીતે રશ્મિવત્તા સિદ્ધ થઈ શક્તી નથી, તે હે તાર્કિક ! ચક્ષુ પદાર્થને પ્રાપ્ત થઈને બધાજનક છે, એ કઈ રીતે સિદ્ધ થશે ? અશાન ચક્ષની પ્રાધ્યકારિતા સિદ્ધ નથી. ૩૬. (५०) पता इति रुचय ॥२९॥ किमु कदाचिटयेति । अहो जैन कि न दृष्ट्य मरीचय इति पृन्छा ॥३०॥ तच्चक्षुषेति मारिचक्षुषा । अत्र काव्ये तवापि धिषणा कथं न प्रोज्जृम्मे જ હોય તે !

·२. ५ चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः। છે, तेति सयोगः ।।३३॥ तस्यापोति ओतोरपि। अस्मिन्निति मूषिके । मतिप्रतिवोधकत्वमिति प्रत्यक्षलक्षणमतिजनकत्वम् ।।३६॥ (टि०) उत्पत्तिरित्यादि । उद्भूततया वाहुल्यतया। तासामिति रुचीनाम् । तत्रैवेति प्रदेशे । काकादरादेरिति सर्पप्रमुखस्य । एता इति .रुचय ॥२९॥ अविवरेत्यादि परवचना मेतत् । वृपदंशेति दंशदशने । वृपान् मूषकान् दशतीति कर्मण्यण् मार्जारस्तन्नेत्रे । न दृष्टा इति अपि तु दृश्यन्ते एव ॥३०॥ अत एवेत्यादि अत इति मरीचिचयप्रभावादेव ! तिमिरेति अन्धकारबहुलेपि । मूषकपरीति मार्जार ॥३१। चाकचिक्येत्यादि । अत्र चक्षुपि ॥३२॥ कृशतरेत्यादि । तेषामिति रश्मीनाम् । तस्यापीति विडालस्य । अस्मिन्निति उन्दरे । असा- विति मतिः । सा चेति त्विषां सन्ततिः । उभयत्रेति त्वच्चक्षुषि ओतुचक्षुपि च ॥३४॥ इत्थ- मित्यादि । तार्किकेति षट्तर्कभाषापरितर्ककर्कशमते इति सोल्लुण्ठवचनम्। प्रतिवोधकत्वमिति ज्ञानोत्पादकत्वम् ॥३६॥ वहिरर्थग्रहोन्मुख्यं वहिष्कारणजन्यता । स्थायित्वं वा बहिर्देशे कि बाह्येन्द्रियता भवेत् ॥३७॥ तत्रादिमायां भिदि चेतसा स्यादेतस्य हेतोर्व्यभिचारचिह्नम् । अप्राप्यकारि प्रकरोति यस्माद् मन्दाकिनीमन्दरबुद्धिमेतत् ॥३८॥ दोपः स एवोत्तरकल्पनायां यदात्मनः पुद्गल एष वाह्यः । चेतश्च तस्मादुपजायमानमेतद् वहिष्कारणजन्यताभृत् ॥३९॥ चेतः सनातनतया कलितस्वरूपं सर्वापकृष्टपरिमाणपवित्रितं च । प्रायः प्रिय. प्रणयिनीप्रणयातिरेका- देतत् करोति हृदये न तु तर्कतज्ज्ञाः ॥४०॥ एतदत्र विततीक्रियमाणं प्रस्तुतेतरदिव प्रतिभाति । विस्तराय च भवेदिति चिन्त्यं तद् विलोक्य गुरुगुम्फितवृत्तिम् ॥४१॥ पक्षे तृतीये विषयप्रदेश शरीरदेशो यदि वा बहिः स्यात् । स्थायित्वमाये विपयाश्रितत्वं यद्वा प्रवृत्तिविषयोन्मुखी स्यात् ' ||१२|| प्राचीनपने प्रतिवाद्यसिद्धिकलकपङ्कः समुपैति हेतोः । स्याद्वादिना यत् प्रनिवादिनाऽस्य नाऽङ्गीकृतं मेयसमाश्रितत्वम् ।।४३|| વળી, હે તૈયાયિક ! તમેએ ચક્ષુમા પ્રાપ્યકારિત્વ સિદ્ધ કરવાને તમારા અનુમાનમાં બસ્ટેન્દ્રિયરૂપ હોવાથી એ હેતુ કે તે તેમાં બોન્દ્રિયરૂપને તમને શું અર્થ અભિપ્રેત છે ? “બાદા ઘટપટાદિ પદાર્થને બોધ કરાવવામાં સખતા–ત્પરતા એ બાષ્ક્રિયતાનું લક્ષણ છે ? કે બાહ્ય કારણથી જન્યત્વ છે કે બાહ્મદેશમાં સ્થિતિ એ બાયિત્વ છે ? ૩૭. .

·१४६ चाक्षुपामाप्यकारित्वविचारः । [ ૨.૫ પ્રથમ પક્ષમાં એટલે કે બાહ્ય પદાર્થના જ્ઞાનમાં અભિમુખ હોય તે જે બાધેન્દ્રિય કહેવાય તે મનને પણ બાઘેન્દ્રિય કહેવું જોઈએ. કારણ કે-મન અપ્રાકારિ હોવા છતાં પણ મેરૂ પર્વત, ગંગા નદી આદિ બાહ્ય પદાર્થોનું જ્ઞાન કરાવે છે. ૩૮. બીજા પક્ષમા એટલે કે બાહ્ય કારણથી જન્ય હોવાથી બાધેન્દ્રિય કહેવાતી હોય તે પણ તે જ દોષ છે એટલે કે, મનવડે હેતુમાં વ્યભિચાર આવશે. કારણ કે પુદ્ગલ આત્માથી બાહ્ય છે, અને મન પુલ વગણથી ઉત્પન્ન થાય છે, માટે મન પણ બાહ્યકારણુજન્ય તે છે જ અને છતાં તે અપ્રાપ્ય- કારી છે. ૩૯. તૈયાયિક—મન નિત્ય છે અને અણુરૂપ છે તેથી તે બાહ્ય કારણજન્ય કહેવાય નહીં, જૈન–તમારું આ કથન કામી પુરુષ સ્ત્રીના પ્રેમથી માની ત્યે તે ભલે માની લે પણ તર્ક જાણનાર બુદ્ધિશાળી પુરુષ તે કદી પણ નહીં માને. ૪૦. આ સ્થળે મનન નિત્યાનિત્યત્વને વિચાર અપ્રસ્તુત જેવો છે. વળી, તેને વિચાર વિસ્તારથી કરવો પડે માટે અહી વિશેષ લખતા નથી. તે જિજ્ઞાસુ પુરુએ અમારા ગુરુજીએ રચેલ સ્યાદ્વાદરસ્નાકર' નામની વૃત્તિ જોઈ વિચારી લેવું. ૪૧. “બાહ્યપ્રદેશમાં સ્થાયિત્વ–સ્થિતિ કરે તે બધેન્દ્રિય એ ત્રીજા પક્ષમાં બાહ્યપ્રદેશ એટલે વિષયપ્રદેશ માને છે કે શરીરપ્રદેશ વિષયપ્રદેશમાં સ્થિતિ એ પ્રથમ પક્ષને અર્થ “વિષયને આશ્રિત એ છે કે “વિષયે—ખી પ્રવૃત્તિ છે ? ૪૨. વિષયપ્રદેશમાં સ્થિતિનો અર્થ વિષયને આશ્રિત એવો હોય પ્રતિવાઘસિદ્ધિ (અન્યતરાસિદ્ધિ) નામને દોષ આવશે, કારણ કે–સ્યાદ્વાદમતાવ- લમ્બી પ્રતિવાદિએ ચક્ષુને વિષયાતિ માનેલ નથી. ૪૩. (प.) तर्कतना इति । नित्यानित्यं मन , शुभाशुभचिन्ताहेतुस्वभावात् ; मनोऽणुपरिमाण न भवति करणत्वाल्लोचनादिवत्-एवप्राय प्रयोगविदुराः ।।४।। (टि.) तनादिमायामित्यादि । तत्रेति वाद्येन्द्रियत्वादिति हेतौ । पतदिति मनः ॥३८॥ दोपः स एवेत्यादि । एप इति चेतोवर्गणारूप । तस्मादिति पुद्गलात् ॥३९॥ अथवं मन्यसे-चेतो नित्यम् । तत कयकारं कारणजन्य स्यादित्यागळयाह-चेतः सनातनेत्यादि । सनातनेति नित्यतया-तन्मते चेतो नित्यमित्यर्थ । सर्वापकृष्टेति अणुपरिमाणं मन ॥४०॥ प्राचीनेत्यादि । अस्येति विषयाधितत्वरूपस्य हेतो ॥१३॥ पक्षे तथा माधनशून्यताऽस्मिन दृष्टान्तदोप' प्रकटः पनाम् । जिनेन्द्रियं नार्थसमाश्रितं यद विलोकयामासुरमी कदाचित् ॥४४॥ द्वितीयकन्ये किमसी प्रवृत्तिराभिमुरव्येन विसर्पणं स्यात् ।। आश्रित्य किं वा विपयप्रपञ्च प्रतीतिसंपत्प्रतिबोधकत्वम् ||४||

·મુખી પ્રવૃત્તિ એટલે વિષયની સન્મુખ વિસર્ષણ-ગમન છે કે વિષય પ્રપંચની
२. ५]
चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः।
[१४७
पक्षे पुरश्चारिणि सिद्विवन्ध्यं स्यात् साधनं जैनमतानुगानाम् ।
यस्माद् न तैर्लोचनरश्मिचक्रमगीकृतं वस्तुमुखं प्रसर्पत् ॥४६॥
निदर्शनस्य स्फुटमेव दृष्टं वैकल्यमत्रैव हि साधनंन ।
पदार्थसाथै प्रति यद् न सर्पजिह्वेन्द्रियं केनचिदिष्टपूर्वम् ॥४७॥
पक्षान्तरे तु व्यभिचारमुद्रा किं चेतसा नैव समुज्जजृम्भे । ।
यस्मात् तदप्राप्य सुपर्वौलस्वर्गे समुत्पादयति प्रतीतिम् ॥४८॥
વળી, આ પક્ષમાં જિહેન્દ્રિયરૂપ દષ્ટાંત સાધનશૂન્ય હોઈ તે દષ્ટાંતાભાસ
થશે, કારણ કે કુશલ પુરુએ જિહાને કીપણ વિષયને આશ્રિત હોય એ
शते न नथी. ४४.
વિષયોમુખી પ્રવૃત્તિ કરે તે બાધેન્દ્રિય છે, એ બીજો પક્ષ કહે તે વિષ-
અપેક્ષા રાખીને બેધજનક થવું તે છે ? ૪૫.
પ્રથમ વિકલ્પમાં જૈન મતાનુસારે હેતુમાં અસિદ્ધિ (અન્યતરસિદ્ધ) નામને
દેષ છે કારણ કે જૈને એ પદાર્થ તરફ ગમન કરતું નેત્રગત રશ્મિચક્ર સ્વીકાર્યું
नथी. ४६.
વળી, જિહેન્દ્રિયનુ પણ વિષય તરફ ગમન કઈ એ પણ માનેલ નથી.
માટે દષ્ટાંતમાં પણ સાધનશુન્યતા નામને દોષ સ્પષ્ટ જણાય છે. ૪૭.
બીજા વિકલ્પમાં શું મનથી વ્યભિચાર નથી ? કારણ કે મન વિષયપ્રપંચની
અપેક્ષા રાખવા છતાં મેરૂપર્વત સ્વર્ગાદિ પદાર્થને પ્રાપ્ત કર્યા વિના જ તેમનું
જ્ઞાન કરાવે છે.
(५०) अर्थसमाश्रित मिति अधेियम् । ॥४४॥ आश्रित्येति उद्दिश्य । ॥४५॥ पुरश्चा-
रिणीति प्रथमे ॥४६॥
(टि०) पक्षे पुर इत्यादि । साधनमित्यर्याभिमुख्येन विसर्पण जैनानामसिद्धम् । तैरिति
४८.
जैनः ॥१६॥
शरीरस्य बहिर्देशे स्थायित्वं यदि जल्प्यते ।
वाद्येन्द्रियत्वमत्र स्यात् सदिग्धव्यभिचारिता ॥४९॥
अप्राप्तार्थपरिच्छेदेनाऽपि साधं न विद्यते ।
हेतोर्वाह्येन्द्रियत्वस्य विरोधो वत कश्चन ॥५०॥
क्वचित् साध्यनिवृत्त्या तु हेतुच्यावृत्तिदर्शनात् ।
प्रतिबन्धप्रसिद्भिश्चेत् तदाऽत्रापि कथं न सा ? ॥५१||
रसनस्पर्शनत्राणश्रोत्रान्येन्द्रियतावलात् ।
चक्षुरप्राप्यविज्ञात मनोवत् प्रतिपद्यताम् ॥५२॥

·૧૪૮ चाक्षुषाप्राप्यकारित्वविचार. । [ ૨, ૧ साध्यव्यावृत्तितोऽत्रापि हेतुभ्यावृत्तिरीक्षिता । न च कश्चिद् विशेपोऽस्ति येनैकत्रैव सा मता ॥५३॥ वाह्येन्द्रियत्वं सकलङ्कमेवं न तार्किकान् प्रीणयितुं तदीष्टे । भ्रूविभ्रमो दुर्भगभामिनीनां वैदग्ध्यभाजो भजते न चेतः ॥५४॥ શરીરના બાદ દેશમાં રહે તે બાધેન્દ્રિય એમ કહે તે હેતુમાં સંદિગ્ધ- વ્યભિચાર–અનેકાતિક દોષ આવશે. ૪૯ કારણું કે આવા બાધેન્દિયત્વ હેતુને અપ્રાપ્યકારિત્વ સાથે કઈ જાતને વિરોધ નથી ૫૦. નૈયાયિક-કઈ કઈ ઠેકાણે સાધ્યનિવૃત્તિને કારણે સાધનનિવૃત્તિને લઈને પણ વ્યક્તિ સિદ્ધ થાય છે, તે તે પ્રમાણે જે પ્રાકારી નથી તે બાધેન્દ્રિય પણું નથી જેમ કે મન–આમ વ્યાપ્તિની સિદ્ધિ શા માટે ન થાય? ૫૧. જૈન–તે જ પ્રકારે ચક્ષુમાં પણ અપ્રાપ્યકારિત્વની સિદ્ધિ સ્વીકારે. અર્થાત એ જ ન્યાયે ચક્ષુમાં પણ અપ્રાકારિત્વની સિદ્ધિ થશે. પ૧. જેમ કે–ચક્ષુ અપ્રાપ્યકારી છે, કારણ કે રસન-સ્પશન-ઘાણ અને શ્રોત્ર ઇન્દ્રિયથી ભિન્ન ઇન્દ્રિય તે છે, મનની જેમ. પ૨ અમારા આ અનુમાનમાં પણ તમારા અનુમાનની જેમ સાધ્યાભાવને કારણે સાધનાભાવ સિદ્ધ થઈ શકે છે તેથી તમારા અને અમારા અનુમાનમાં કંઈ પણ ફેર નથી, કે જેથી કરીને તમારા અનુમાનમાં સાધ્યની વ્યાવૃત્તિથી હેતુની વ્યાવૃત્તિ કાશ સાધ્યની સિદ્ધિ થાય, અને અમારા અનુમાનમાં ન થાય, સારાંશ એ છે વ્યામિની સિદ્ધિ એકાદ દતથી નહીં પણ સર્વવિપક્ષેમાંથી હેતુની વ્યાવૃત્તિ હોય તો જ થાય છે. તમે માત્ર એક મનમાં જ હેતુની વ્યાવૃત્તિ બતાવી વ્યાપ્તિ સિદ્ધ કરવા પ્રયત્ન કર્યો તે બરાબર નથી. પ૩. આથી અભાગિની(વિધવા) સ્ત્રીને કટાક્ષો ઉત્તમ (સાધુ) પુરુષના ચિત્તને મોહ પમાડી શકતા નથી, તેમ તમારે આ હેતુ સકલંક સંદિગ્ધ વ્યભિચારી હોવાથી તાર્કિક પુરુષને પ્રસન્ન કરવા સમર્થ નથી. ૫૪. (१०) संदिग्धव्यभिचारितेति अनेकान्तिकत्वम् ॥४९॥ अप्रातार्थपरिच्छेदेनापीति अप्राप्यकारित्वेनापि ॥५०॥ क्वचिदिति यत् प्राप्यकारि न भवति, तद् वाधेन्द्रियमपि न भवति, यथा मनः । एवंविधे जैनोके व्यावृत्तिप्रधाने साधने । अवापीति उत्तरपद्येन वक्ष्यमाणे प्रयोगे । सेति प्रतिबन्धप्रसिद्धि ॥५१॥ सकलंकमति सदिग्धानेकान्तिकम्वपितम् ।।५।। (टि०) अप्राप्तार्थत्यादि । चक्षुरप्राप्य विपये मतिं करोति, वाद्यन्द्रियवाज्ज्हिायदित्यपि हेतोर्न विरोध ॥५०॥ पवचित्साध्येत्यादि । तन्मते हि विपक्षव्याप्तायपि साधनव्यायत्त पूर्व साध्यव्याय- त्तिरिभ्यते । अत स्वत्साध्येति प्राप्यकारित्वव्यावृत्त्या हेतोरिति वायेन्द्रियत्वस्य । यप्राप्यकारि न स्यात् त्द्वात्यन्द्रियमपि न, यथा मन । एवं विधे व्यात्तिप्रधाने साधने । प्रतिवन्धेति । प्रतिवन्धत्याधिनाभावस्य प्रसिद्धिः। अत्रापीति चक्षुरप्राप्यकारीत्वेवरूपे । सेति प्रतिबन्धप्र- तिपत्ति । मन्मतेऽय स्वभावो विपक्षे साध्यव्या रत्तिर्वा मावननिवृत्ति ॥५१॥ साध्य- १ विपक्षे व्या० मु । • माधनस्य व्य वृत्तिपूर्व सा० मु।

·२. ५.) चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः। १४९ व्यावृत्तीत्यादि । सेति प्रतिबन्धप्रसिद्धि.। तावकानुमाने आस्माकीने च समाना उभयोविशेषा- भावात् ॥५३॥ सकलङ्कमिति सन्दिग्धानकान्तिकत्व पितम् ॥५४॥ किञ्चाऽत्र संसूचितमादिशब्दात् वृत्ते पुरश्चारिणि कारकत्वम् । यत् प्राप्यकारित्वसमर्थनाय नेत्रस्य तत् काणगञ्जनाभम् ॥५५॥ यस्मादिदं मन्त्रजपोपसर्पत्प्रोदामरामाव्यभिचारदोषात् । उत्तालवेतालकरालकेलीकलङ्कितश्रीकमिवाऽवभाति ॥५६॥ વળી, “ચક્ષુ પ્રાપ્યકારી છે, બાધેન્દ્રિયાદિરૂપ હોવાથી આ પ્રમાણે ચક્ષુમાં પ્રાપ્યકારિત્વની સિદ્ધિ માટે કહેલ હેતુમા આદિ શબ્દથી કારકત્વ રૂપ હેતુનું સૂચન કર્યું છે પણ તે કાણું આંખને આજવાની જેમ વ્યર્થ છે. પપ. કારણ કે આ કારકત્વ હેતુમા મન્ત્રજાપથી નજીક આવતી ઉદ્ધત સ્ત્રીથી વ્યભિચાર છે, માટે તે ઉત્કટ મદોન્મત્ત વેતાલની ભયંકર ફીડાથી કલંક્તિ થયેલી શોભાવાળો જણાય છે. પ૬. (१०) पुरश्चारिणीति चक्षु. प्राप्येत्यस्मिन् ॥५५॥ (टि०) कारकत्वमिति यत्कारक तत्प्राप्यकारीति व्याप्ति ॥५५॥ यस्मादिदमिति यस्मादिति कारणात् । इदमिति कारकत्वम् । मन्नः [भ]प्राप्यकारी, रामाद्याकर्षणकार- कत्वात् । अत एवानकान्तिकोऽयं हेतुः ॥५६॥ तथाहि- कनकनिकषस्निग्धां मुग्धां मुहुर्मधुरस्मिता चटुलकुटिलभ्रविभ्रान्ति कटाक्षपटुच्छटाम् । त्रिजगति गतां कश्चिद् मन्त्री समानयति क्षणात् तरुणरमणीमाराद् मन्त्रान मनोभुवि संस्मरन ॥५७॥ कश्चिदत्र गदति स्म यत् पुनमन्त्रमन्त्रणगी समानयेत् । युक्तमेव मदिरेक्षणादिकं तेन नाऽभिहितदूपणोदय. ॥५८|| मन्त्रस्य साक्षाद् घटना प्रियादिना परम्परातो यदि वा निगद्यते ? | साक्षात् न तावद् यदयं विहायसो ध्वनिस्वरूपस्तव संमतो गुण. ॥५९।। ततोऽस्य तेनैव समं समस्ति संसक्तिवार्ता न तु पदमलान्या । अथाऽनरालम्बनवेदनं स्याद् मन्त्रस्तथाऽप्यस्वियमात्मनैव ॥६०॥ આ પ્રમાણે-મનમાં મંત્રનો જપ કરનાર કેઈ માત્રિક પુરુષ ત્રણ જગતમાં કઈ પણ સ્થળે રહેલી, સુવર્ણની કસોટી સમાન સ્નિગ્ધ, ભેળી, વારંવાર મધુર હાસ્ય કરતી, ચપલ અને વકભુકુટિના વિલાસવાળી કટાક્ષની સુંદર છટાવાળી સ્ત્રીને દૂરથી પણ ક્ષણવારમાં ખેંચી લાવે છે. અહિં મંત્રમાં કારકત્વ તે છે, પણ પ્રાપ્યારિત્વ નથી. માટે આ હેતુ વ્યભિચારી છે. પ૭. ते ·१५० चाचपाप्राप्यकारित्वविचारः । [२. ५ નિયાયિક—આ વિષયમાં અમારુ કહેવુ એમ છે કે-મંત્રમાં યોજાયેલ વાણી સ્ત્રીને ખેચી લાવે છે માટે ઉપર કહેલ વ્યભિચાર દોષ આવશે નહીં. ૫૮. જેન–એમ કહો તે પૂછીએ છીએ કે–સ્ત્રીની સાથે મંત્રને સંબંધ સાક્ષાત છે કે પરંપરાએ? સાક્ષાત્ સ બ ધ તે સંભવે નહીં. કારણકે મંત્ર શબ્દરૂપ છે, અને તમે શબ્દને આકાશને ગુણ માને છે. ૫૯. માટે આ શબ્દરૂપ મન્નને સાક્ષાત સંબ ધ તે આકાશ સાથે જ ઘટી શકે છે, પરંતુ સ્ત્રી સાથે ઘટી શકે નહીં તૈયાયિક-અક્ષરના આલમ્બનથી ઉત્પન્ન થયેલ જ્ઞાન એ જ માત્ર છે. જેન–એમ માને તે જ્ઞાન આત્માને ગુણ છે. માટે જ્ઞાનરૂપ મન્નને સાક્ષાત્ સંબધ આત્મા સાથે જ થશે, પરંતુ સ્ત્રી સાથે નહીં થાય આથી મંત્રને સાક્ષાત્કંબ ધ સ્ત્રી સાથે છે, એમ કહી શકશો નહીં. ૬૦. (प.) आरादिति दूरात् ॥५७॥ युक्तमिति सम्बद्धम् ।।५८। अस्येति शब्दस्य । तेनैवेति विहायसा ॥६॥ (टि०) कश्चिदत्रेत्यादि । युक्तमिति सम्बद्धमेव । मदिरेति नारीप्रभृतिकम् । तेनेति कारेणन भवद्भिरभिहितमुक्त दूपणं तस्योदयो न ॥५८॥ मन्त्रस्येत्यादि । विहायस इति आकाशस्य । शब्दो ह्यम्बरगुणो भवतः सम्मत । यो यस्य गुण स तेनैव सम्पदो भवति नान्येन ॥५९॥ ततोऽस्येत्यादि । ततः कारणादस्येति ध्वनिरूपस्य मन्त्रस्य 'तेनेति आकाशेन । वेदनमिति ज्ञानम् । इयमिति ससक्तिवर्ता । ज्ञानमात्मगुण. । अत एवात्मसम्बदो भवतु ॥६॥ अथापि मन्त्रस्य निवेद्यते त्वया संसक्तिरेतत्पतिदेवताऽऽन्मना । संतोपपोपप्रगुणा च सा प्रियां प्रियं प्रति प्रेरयति स्वयोगिनीम् ॥६१।। महेऽत्र ननु देवताऽऽत्मना मन्त्रवर्णविसरस्य का घटा ? | अम्बरस्य गुण एप तत् कथं देवताऽऽत्मनि भजेत सङ्गतिम् ! ॥६२।। आश्रयद्वारतोऽप्यस्य संसों नास्ति सर्वथा । व्यापकद्रव्ययोर्यस्मात् संसर्गा नाऽमुना मतः ॥६३॥ व्यापकेपु वदति व्यतिषङ्गं यस्तु तेन मनसा ध्वनिना च । वीतवस्तुविपयेण विमृश्यः स्पष्ट एव विलसन् व्यभिचार ॥६४॥ अयस्कान्तादनेकान्तस्तथाऽत्र परिभाव्यताम् । आक्षेपश्च समाधिश्च ज्ञेयौ रत्नाकरादिह ॥६५॥ 'मनेन' इति सर्वामु प्रतिषु । १ ·૨ ૫ ] चाचपाप्राप्यकारित्वविचारः । कारकत्वमपि तद् न गोभते प्राप्यकारिणि यदीक्षणे मतम् । प्राप्य वस्तु वितनोति तद् मतिं नैव चक्षुरिति तत्त्वनिर्णय ॥६६॥ अद्रिचन्द्रकलनेषु येत्यद. प्राक् प्ररूपितमुपैति नो धटाम् । रश्मिसंचयविपञ्चितं हि तत् ते च तत्र 'नितरां व्यपाकृता. ॥६७|| નૈયાયિક-મંત્રને સાક્ષાત્સ બંધ એના સ્વામી (અધિષ્ઠાયક દેવ સાથે છે, અને દેવનો સંબધ સ્ત્રી સાથે છે. એટલે મંત્રોચ્ચારથી પ્રસન્ન થયેલ તે દેવતા પિતા સાથે સંબંધવાળી સ્ત્રીને માત્ર ભણનાર પુરુષ પ્રત્યે પ્રેરણ કરે છે- એમ પરંપરા સંબંધ છે. ૬૧. જેન–આ વિષયમાં તમને પૂછીએ છીએ કે-મન્તાક્ષરોના સમૂહને દેવના આત્મા સાથે કર્યો સંબધ છે? કારણ કે તમારા મતાનુસાર આ મન્તાક્ષર સમૂહ શબ્દરૂપ હોવાથી આકાશનો ગુણ છે, તે પછી દેવને વિષે મત્રનો સ બંધ છે, એ કથન કઈ રીતે સ ગત થશે ? અર્થાતુ નહીં થાય. દર નિયાયિકશબ્દોને આશ્રય આકાશ છે, અને તે વ્યાપક છે તો તે આકાશ દ્વારા શબ્દરૂપ મન્નાલના સમૂહને દેવના વ્યાપક આત્મા સાથે સંબધ થશે જૈન–એમ પણ તમે કહી શકશે નહીં, કારણ કે-વ્યાપક દ્રવ્યોને પરસ્પર સંસર્ગ તમેએ માનેલ નથી. ૬૩. વળી (નવીન તૈયાયિકાદિ કે વૈશેષિકાદિ) જેઓ વ્યાપક દ્રવ્યોનો પણ પરસ્પર સંગ સંબધ માને છે, તેઓના મતે પણ અતીત વસ્તુને વિષય કરનાર મન અને શબ્દ વડે હેતુમા સ્પષ્ટ વ્યભિચાર દેખાય છે. અર્થાત જે વસ્તુ નષ્ટ થઈ ગઈ તેની સાથેના સ સર્ગને અસંભવ છતા મન અને શબ્દ તેના બોધના કારક છે. ૬૪. વળી આ કારકત્વ હેતુમા લેહચુ બક વડે પણ વ્યભિચાર છે, કારણ કે, ચુંબક શક્તિ લેહચુંબકમાં સ્થિત હોઈ લેહને અપ્રાપ્ત છતા દરગત લેહનું આકર્ષણ કરે છે, આ અંગે શંકા અને સમાધાન વિગેરે જિજ્ઞાસુ બુદ્ધિમાનોએ સ્યાદ્વાદરસ્નાકરા પૃ. ૩૩૦-૩૧)માંથી જાણી લેવા ૬૫ માટે ઉપર મુજબ વિચારતા ચક્ષુમા પ્રાધ્યકારિત્વની સિદ્ધિ માટે અપાતે આ કારકત્વ હેતુ જરાએ શોભાસ્પદ નથી, તેથી કરીને ચક્ષુ પદાર્થને પ્રાપ્ત કર્યા વિના જ જ્ઞાન કરાવે છે, એ અબાધિત સિદ્ધાન્ત જાણવા ૬૬. વળી પર્વત અને ચંદ્રજ્ઞાનમા તમે એ જે કાલવિલ { લાક ૩) કૉ હતો તે પણ મુક્તિયુક્ત નથી કારણ કે-રમિચકને માનવાથી આ કથન થઈ શકે છે, પરંતુ ચક્ષુમાં તે રશ્મિચકનુ અમોએ સર્વથા ખંડન કરી નાખેલ છે ૬૭ (૧૦) થાપતિ રાવલ નિમિત્તિ ધામ અદા ચા- द्वारत इति । शब्दस्यायोग्यारण । म च मर्वन्यापो! अस्येति मन्नवर्णविमरस्य | व्याप- - १ तन किमपि व्य. मुपा ।।

·१५२ चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः । [२.५ । केविति आत्मादिषु । यस्त्विति मनस प्राप्य कारित्ववादो वैशेषिकादि.-। व्यभिचार इति वारकचहेतोरनै कान्तिकायम । को भाव । अतीतवस्तुविपयस्य मनस. शब्दस्य च यद्यपि चिन्तकवेनार्थप्रकाशकत्वेन च कारकत्वमस्ति तथापि प्राप्यकारित्व नास्ति विषय- स्यातीतत्यात ॥६॥ अयस्कान्तादनेकान्त इति स हि कारकमस्ति परं अप्राप्यकारी । अति कारकत्वहेती ॥६५।। मतमिति भवता इष्टम् । प्राप्य वस्त्वित्यादि चक्षुः कर्तृ वस्तु प्राप्य मति नैव वितनोतीति योजना ॥६६॥ तति नयने ॥६॥ (टि.) अथापीत्यादि । एतत्पतीति एतस्य मन्त्रस्याधिष्ठातृदेव्या। सेति अधिष्ठात्री । स्वयोगिनीमित्यात्मसम्बद्धाम् ।।६१॥ आश्रयेत्यादि । परम्परापक्षस्य परिहार. । आश्रयस्य गगनस्य द्वारेग मत्रवर्णविसरो गगने ससज्यते, अकाशं पक्ष्मलाक्ष्या इत्यपि नघटते। व्यापकेति आकाशात्मनो । अमुनेति भवदाचार्येण ॥६३॥ व्यापकेचित्यादि । व्यतिपद्गमिति सयोगम् । तेनेति भवता चतुर्णा मध्ये केनापि । य इति मनस प्राप्यकारित्ववादिवैशेषिकादिः । मनसेति अप्राप्यकार्यपि मनो ध्वनिश्च कारकम् । व्यभिचारः कारकत्वाख्यहेतो. । कारकत्यहेतोरनैकान्ति. कत्वम् । को भाव ? अतीतवस्तुविषयस्य मनस , शब्दस्य च, यद्यपि चिन्तकत्वेनार्थप्रकाशकत्वेन च कारकत्वमस्ति, तथापि प्राप्यकारित्व नास्ति, विषयस्यातीतत्वात् । अयस्कान्तो हि कारकमस्ति परमप्राप्यकारी ॥६४-६५॥ अद्रिचन्द्रेत्यादि । ते इति रश्मयः । तत्रेति चक्षुपि । व्यपारु- ता इति पूर्वोक्तप्रकारेण निराकृता. ॥६७|| ६ किञ्च, चक्षुरप्राप्य धीकृद् व्यवधिमतोऽपि प्रकाशकं यस्मात् । अन्त करणं यद् व्यतिरेके स्यात् पुना रसना ॥६८॥ अथ द्रुमादिव्यवधानभाजः प्रकाशकत्वं ददृशे न दृष्टौ । ततोऽप्ययं हेतुरसिद्धतायां धौरेयभावं विभराम्बभूव ॥१९॥ एतन्न युक्तं गतकोटिकाचस्वच्छोटकस्फाटिकभित्तिमुत्यैः । पदार्थपुजे व्यववानभाजि संजायते कि नयनाद न संवित् ८ ॥७०॥ दम्भोलिप्रभृति प्रभिद्य भिदुराश्चेद रोचिपश्चक्षुप' समर्गोपगता पढार्थपटली पश्यन्ति तत्र स्थिताम् । एव नहिं समुन्छ ठन्मलभरं भित्त्वा जलं तत्क्षणात् । तेनाऽप्यन्तरितस्थितीननिमिपानालोकयेयुर्न किम् । ॥७१।। विध्यातास्तेन ते चेद् विमलजलभरात् किं भजन्ते न शान्ति किञ्चाऽम्भ. काचकृपोदरविवरगनं निप्पतंत् नत् नदानीम् । दोपद नैप तृणं यदयमुदयते नृतनव्यहरूप. सयुस्तहिं नैता. कथमपि रुचयो लोचनस्यापि नरिमन् ॥७२।।

·२. ५] चाक्षुषाप्राप्यकारित्वविचारः १५३ मवति परिंगमश्चेद् वेगवत्त्वादमीपां कतिपयकलयाऽस्तु क्षीरपातस्तदानीम् । न च भवति कदाचिद् वुवुदस्यापि तस्मात् प्रपतनमिति युक्तस्तस्य नागः किमाशु ॥७३॥ किञ्च, कलाकुलिशप्राकारोदित्रिविष्टपकन्दरा- कुहरकलितं विश्वं वस्तु प्रतिक्षणभङ्गुरम् । ज्वलनकलिकावत् किन्त्वस्मिन् निरन्तरताभ्रमः प्रभवति वदन्नित्थं शाक्यः कथं प्रतिहन्यते ॥७४॥ तस्थौ स्थेमा तदस्मिन् व्यवधिमदमुना प्रेक्ष्यते येन सर्व तत् सिद्धा नेत्रबुद्धिर्व्यवधिपरिगतस्यापि भावस्य सम्यक् । कुड्यावष्टब्धबुद्धिर्भवति किमु न चेद् नेगी योग्यताऽस्य प्राप्तस्यापि प्रकाशे प्रभवति न कथं लोचनाद् गन्धबुद्विः 2 ||७५॥ किं वा न प्रतिभासते गगधरे कर्मापि तद्रूपवद् दूराच्चेद् विलसत् तदस्य हृदये लक्ष्येत किं लाञ्छनम् । तस्माच्चक्षुपि योग्यतैव शरणं साक्षी च नः प्रत्यय- स्तत् तर्कप्रगुण ! प्रतीहि नयनेष्वप्राप्य धीकर्तृताम् ॥७६॥ ઠુ ૬ વળી, ચક્ષુ અપ્રાપ્યકારી અર્થાત્ પદાર્થને પ્રાપ્ત થયા વિના જ્ઞાન કરાવ- નારી છે, વ્યવધાનવાળા પદાર્થોને પણ જણાવતી હોવાથી, મનની જેમ. આ અન્વયી–સાધમ્ય છાત છે. અને વ્યતિરેકી–વૈધમ્ય દાક્ત તરીકે અહીં सतगुवी. ६८ નાયિક-ઝાડ વિગેરેથી વ્યવધાનવાળા પદાર્થોનું ચ પ્રકાશક-જ્ઞાપક નથી, માટે તેમા અપ્રાપ્યકારિત્વનો સાધક “વ્યવધાનવાળા પદાર્થોને પણ જણાવતી હોવાથી એ હેતુ સ્વરૂપ સિદ્ધ છે. ૬૯ જૈનતમારું આ કથન મુક્તિયુક્ત નથી, કારણ કે-મણિ, કાચ, સ્વચ્છ જળ અને નિર્મળટિકની ભીંત વગેરેથી વ્યવધાનવાળા પદાર્થોનું જ્ઞાન શું નેત્રથી નથી થતું ? અર્થાતુ થાય છેમાટે અમારો હેતુ સ્વરૂપ સિદ્ધ નથી. ૭૦. નિયાયિક-ચક્ષુના કિરણે વજા, મણિ, જળ સ્ફટિકાદિ પદાર્થોને ભેદવાના સ્વભાવવાળા છે, તેથી તે પદાર્થોને ભેદીને પદાર્થને પ્રાપ્ત થઈને તેને બેધ કરાવે છે જેન-જો એમ હોય ત–ઉછળતા મલિન પાણીને ભેદીને તેમાં રહેલ માછલા- ઓનો બે નેત્ર કેમ કરાવતાં નથી? ૭૧. १ रात्रि मु। २० ·૨૬ चाक्षुपाप्राप्यकारित्वविचारः [૨, ૬ તૈયાયિકમલિન જળવડે તે નેત્રરશ્મિઓ બુઝાઈ જાય છે, તેથી મેલા જળમાં રહેલ માછલાં વિગેરે દેખી શકાતાં નથી. જૈન-તે પછી નિર્મળ જળના સમૂહથી નેત્ર રશ્મિ કેમ બુઝાઈ જતાં નથી? અર્થાત નેત્ર કિરણે જે મલિન જળથી બુઝાઈ જતા હોઈ મલિન જળમાં રહેલ પદાર્થના બેધમાં સમર્થ થતાં ન હોય તે નિર્મળ જળમાં રહેલ પદાર્થના બોધમાં પણ સમર્થ નહીં થાય. વળી, ચક્ષુકિરણોને તમો પદાથના ભેદક માને છે. તેથી કાચની શીશીમાં રહેલું પાછું ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષ સમયે બહાર નીકળી જવું જોઈએ. કારણે કે તે વખતે તમારા મતાનુસાર ચક્ષુકિરણેથી કાચની શીશીને ભેદ થવાથી તે છિદ્રમય બની ગયેલ છે. તૈયાયિક–પાણી શીશીમાંથી બહાર નથી આવતું કારણ કે–ચક્ષરશ્મિથી ભેદાયેલ (છિદ્રમય બની ગયેલ) કાચની શીશી જલદીથી નવીન ઉત્પન્ન થઈ જાય છે, જેન–જે એમ થતું હોય તો પછી નેત્રકિરણે પણ તેમા કેઈ પણ રીતે પ્રવેશ કરી શકશે નહીં. હર નૈયાયિક–નેત્રકિરણો અતિ વેગવાળા હોવાથી કાચની શીશીમાં પ્રવેશ કરી જશે. જેન–એમ કહો તે તે વખતે કાચની શીશીમાથી થોડુંક પાણે તે બહાર નીકળવું જ જોઈએ, પરંતુ ચાક્ષુષ પ્રત્યક્ષસમયે કાચની શીશીમાથી પાણીનું બિન્દુ પણ બહાર નીકળતું નથી. તે પછી આ રીતે તે કાચની શીશીને શીઘ નાશ અને પુનઃ નવીન શીશીની ઉત્પત્તિ એ પ્રક્રિયા યુક્તિયુક્ત નથી . વળી, જે તેમ થતું હોય તે “ત્રણે લોકમા રહેલ ઘટપટાદિ સમસ્ત વસ્તુ પ્રતિક્ષણે ભંગુર છે, છતાં તે વસ્તુમાં જે નિરન્તરતાનું જ્ઞાન થાય છે અર્થાત આ તે જ છે એવું ભાન થાય છે, તે તે આ તેજ દીપકલિકા છે એ જ્ઞાનની જેમ ભ્રમરૂપ છે–આ પ્રમાણે બેલનાર બૌદ્ધ નિરાસ કેવી રીતે થશે ? અર્થાત તમારા અને બૌદ્ધના મતમાં ભેદ નહીં રહે. ૭૪. માટે કાચને કુંપો (શીશી) સ્થિર રૂપવાળો એનો એ જ છે, અને તેનાથી વ્યવહિત (એટલે કે તેમાં રહેલ) જળ વિગેરે સર્વ પદાર્થો ચક્ષુ વડે જોઈ શકાય છે. આ પ્રકારે વ્યવધાનવાળા પદાર્થોમાં પણ ચાક્ષુષ જ્ઞાનની સિદ્ધિ યુક્તિયુક્ત છે, તેથી ચક્ષુ અપ્રાપ્યકારી છે. નાયિક–જે ચક્ષુ વ્યવહિત પદાર્થોને જોઈ શક્તી હોય તે ભીંત વિગેરેથી વ્યવહિત પદાર્થોનું ચાક્ષુષજ્ઞાન કેમ થતું નથી ? જેન–ભી ત વિગેરેથી વ્યવધાનવાળા પદાર્થોના બેધની ચોગ્યતા ચક્ષુમા ન હોવાથી તે તેનું જ્ઞાન કરાવતી નથી. ચક્ષુને પ્રાપ્ત છતાં ગજનું જ્ઞાન કેમ નથી થતુ? અર્થાન પ્રાપ્ત છતાં અગ્યનું જ્ઞાન તે કરાવી શકે નહીં. ૭૫. વળી, ચન્દ્રનું રૂપ જેમ ચક્ષુથી જાણી શકાય છે, તેમ તેની ક્રિયા (ગતિ) કેમ જાણી શકાતી નથી ? નિયાયિક–અતિ દર હવાથી ચાની ક્રિયા જાણી શકાતી નથી.

·२. ५] थोत्रप्राप्यकारित्वविचारः १५५ शान्ता જેન–જે એમ હોય તે ચંદ્રમાં રહેલા લાછન (કલંક) બોધ પણ કઈ રીતે થશે ? અર્થાત તેને પણ બંધ થવો ન જોઈએ. માટે ચક્ષુમાં યોગ્યતા એ જ કારણ છે અને તેમાં આપણે અનુભવ જ સાક્ષીરૂપ છે. માટે હું તર્કવિ ! तभे पर यक्ष परतुने पास थया विना ज्ञान ४शवे छे-सम वारी. ७६. (प०) नूतनव्यूहरूप इति नवीनरचनारूप ॥७२॥ परिगम इति प्रवेशः । क्षीरपात इति जलगलनम् ।।७३।। कर्मापि [इति] तद्रूपं प्रकाशते एवं गमनमपि प्रकाशताम् । न च प्रकाशते । तस्माद् योग्यतैत्र प्रमाणम् । अस्येति शशधरस्य ।।७६॥ (टि.) चक्षुरप्राप्येत्यादि । व्यतिरेक इति यत्प्राप्य कारि भवति तद्वयप घिमत्प्रकाशक न भवति यथा (जहा ॥६८॥ अथ मेत्यादि । ततोऽपीति अदर्शनादेव । अयमिति व्यवधिमतोपि प्रकाशकत्व दित्यवरूप ॥६९॥ एतदित्यादि शतकोटिर्वघ्र हीरव च । संविदित ज्ञानम् । 11७०॥ दम्भोलीति । भिदुरा इति भेदनशोला । तति व्यवधाने मलभरमिति क्लुपमित्यर्थ । तेनेति सलिलेन । अनिमिपानिति मास्यान् ॥७१॥ विध्याता इत्यादि । विध्याताः उप- । तेनेति वलपजलेन । ते इति नयनरममयः । नूतनेति नव्यकाचरूपरचनाविशेषः । एता इति लोचनरुचय । तस्मिन्निति का चकूपे नव्यव्यूहस्य तत्काले त्पद्यमानत्वात् ॥७२॥ भवतीत्यादि । परिगम इति वेगेन गमनम् । थमीवामि ते नेत्रविरणानाम् । कतिपयेति लेशेनापि । तस्मादिति काचकूपात् । तस्येति वाचवूपस्य ।।७३।। कलशेत्यादि । तामास्मि- निति कलशकुलिशादौ । यथा नवनवोत्पद्यमानापि ज्वाला सेवेयमिति प्रतीयते, वलशबुलिशादि पि ॥४॥ तस्थावित्यादि । अस्मिन्निति काचकूपादौ स्थिर एव काचकूप । अमुनेति चक्षुपा । अस्येति चशुष ॥७५॥ किंया नेत्यादि । कर्मापीति गतिक्रियापि । तदपवदिति वर्तुलनिर्मलशशलान्चनरूपवत् । अस्येति निशाकरस्य । न इत्यस्माकम् । तर्कप्रगुणे ते न्यायतकन्यायपारकन्दलीकिरणावलोप्रमुखप्रनाणग्रन्यवोधोविचारणप्रवणप्रोल्लसत्प्रचुरप्रज्ञाप्राग्भावस्फूजि- तगुणगणकलितेति तज्जयात् सोपहासवाक्यम् ।।७६॥ ६ ७ वौद्धाः पुनरिदमाहुः श्रोत्रं न प्राप्य बुद्विमाधते । दिग्देशव्यपदेशान् करोति शब्दे यतो दृग्वत् ।।७७|| तथाहि- प्राच्यामत्र विजम्भते जलमुचामत्यूर्जितं गर्जितं प्रोन्मीलत्यलमेप चातकरवोऽक्षामः क्षणं दक्षिगः । केका केकिकुटुम्बकस्य विलसन्त्येताः कला. कानने दिग्देवाव्यपदेशवानिति न कि गन्देऽस्ति सप्रत्ययः ? ||७८|| प्राप्यकारि यदि तु श्रवणं स्यात् तर्हि तत्र न कथञ्चन सैपः । प्रस्तुतं. समुदियाद् व्यपदेगा. शर्करारपृमि यथा रसनायाम् ।।७९|| . १ 'कारि न भ मु । २ काननाद मु।

·१५६ श्रोत्रप्राप्यकारित्वविचार: [२. ५ ૬ ૭ બૌદ્ધ–ચક્ષુ ઈદ્રિય જેમ પિતાના વિષયને પ્રાપ્ત કર્યા વિના જ પિતાના વિષયનાદિગ્દશ (દિશા અને સ્થાન)ને નિશ્ચય કરાવે છે, તેમ શ્રોત્રેન્દ્રિય પણ પિતાના વિષયરૂપ શબ્દના દિગ્દશને નિશ્ચય કરાવનાર હોવાથી અપ્રાપ્યકારી છે. ૭૭. તે આ પ્રમાણે–આ પૂર્વ દિશામાં મેઘને ઘણે મોટે ગડગડાટ થાય છે, આ દક્ષિણ દિશામાં ચાતક પક્ષીને મન્દ અવ્યક્ત મધુર શબ્દ ક્ષણભર સંભળાય છે, આ વનમાંથી મોરના સમૂહની સુંદર કેકાને અવાજ આવી રહ્યો છે. આ પ્રમાણે છે ત્રિન્દ્રિય દ્વારા સર્વાનુભવસિદ્ધ દિદેશને વ્યવહાર શબ્દમાં શું નથી थत ? अर्थात् थाय छे. ७८. પ્રાપ્યકારી સ્વભાવવાળી રસનેન્દ્રિય સાકરમાં (સાકરના રસમાં) દિગ્દશને વ્યવહાર કરી શકતી નથી તેમ થોન્દ્રિયને પ્રાપ્યકારી માનશે તે છ ગેન્દ્રિયથી પણું દિગ્દશને વ્યવહાર થઈ શકશે નહીં. ૭૯. (प.) कानने इति देशव्यपदेश. १७८ । (टि.) प्राप्यकारीत्यादि । तत्रेति श्रवणे। प्रस्तुत इति प्राच्यादिदिग्देशलक्षण ॥७९॥ ६ ८ वेश्याऽनुरागप्रतिमं तदेतत् सुस्पष्टदृष्टव्यभिचारदोपात् । घ्राणं यदेतद् व्यपेदाभाजं प्राप्तनका कुरुते मनोपाम् ।।८०॥ तथा च--- मन्दं मन्दमुदेत्ययं परिमलः प्राग् माधवीमण्डपाद् भूयः सौरभम्द्वमन्त्युपवने फुल्ला' स्फुट मल्लिकाः । गन्धो बन्धुर एप दक्षिगदिशः श्रीचन्दनात् प्राप्तवा- नित्येवं ननु विद्यते तनुभृतां घाणात् तथा प्रत्ययः ॥८॥ अस्ति त्वगिन्द्रियेणापि व्यभिचारविनिश्चयः । शेमुपीमादधानेन दिन्देशव्यपदेशिनीम् ।।८२॥ तथाहि- सेयं समीरलहरी हरिचन्दनेन्दुसवादिनी वनभुवः प्रसभं प्रवृत्ता । स्फीतस्फुरत्पुलकपल्लवितागयष्टिं मामातनोति तरुणीकरपल्लवश्च ॥८३|| अथानुमानादधिगम्य तेषां हेतूंस्ततस्तद्व्यपदेशिनी धीः । न प्राणतः स्पर्शनतश्च ताहक् प्रत्यक्षरूपा प्रयते मनीपा ||८४॥ श्रोत्रेऽपि सर्व तदिदं समानमालोकमानोऽपि न मन्यसे फिम् !! दृष्टव्यलीकामपि कामिनी यत् संमन्यते कामुक एव सावीम् ॥८५|| - १ नोति गगनाट् नवचन्द्रिका च-मुपा।

·૨, ૬] श्रोत्रप्राप्यमारित्वविचारः ૨૭ स्मृत्वा यथैव प्रतिवन्धमाशु शङ्खादिशब्दोऽयमिति प्रतीतिः । प्राध्यादिदूरादिगतेऽपि शब्दे तथैव युक्ता प्रतिपत्तिरेपा ॥८६॥ दिग्देशानां श्रुतिविषयता किञ्च नो युक्तियुक्ता युक्तत्वे वा भवति न कथं ध्वनिरूपत्वमेपाम् । तस्माद् भिन्नप्रमितिविषयास्ते विपिन्ति शब्द सिद्रे चैवं भवतु सुतरां साधने साऽप्यसिद्वि. ॥८॥ ૭ ૮ જૈન–તમારું ઉપરોક્ત કથન વેશ્યા ના પ્રેમના જેવું વ્યભિચારી છે. કારણ કે- ધ્રાણેન્દ્રિય પ્રાપ્યકારી હોવા છતા પણ તેમા દિગ્દશને વ્યવહાર થત હેવાથી હેતુમા સ્પષ્ટ વ્યભિચાર છે. ૮૦ તે આ પ્રમાણે-પૂર્વ દિશામાં રહેલ માધવી મંડપમાથી મન્દ મન્દ ગબ્ધ આવી રહેલ છે, ઉપવનમાં ખલેલ મલ્લિકા તીવ્ર ગબ્ધ ફેલાવી રહી છે, અને દક્ષિણ દિશામાં રહેલ શ્રીચન્દનની મેહક ગબ્ધ આવી રહેલ છેઆ પ્રમાણે પ્રાપ્યારી હોવા છતા પણ ધ્રાણેન્દ્રિયથી દિદેશને અનુભવ સર્વજન વિદિત છે. ૮૧, વળી, તમારે આ દિગ્દશવ્યવહારરૂપ હેતુ વગિન્દ્રિયથી પણ વ્યભિચારી છે કારણ કે તે પણ દિદેશ વ્યવહારની જનક છે. ૮૨. આ પ્રમાણે–વનમાથી ઊઠેલ અને હરિશ્ચન્દન અને ચન્દ્રની હરિફાઈમાં ઊતરે એવી વાયુની શીતલ લહરીઓ, અને તરુણ સ્ત્રીને હસ્તપલ્લવ મારા શરીરને અત્યંત દુરાયમાન માચથી પલવિત કરે છે. ૮૩ બૌદ્ધ-પૂર્વોક્ત ગત્પાદિના કારણોને અનુમાનથી જાણ ત્યાર પછી ગન્ધા- દિમાં દિગ્દશનું જ્ઞાન થાય છે, પરંતુ ઘણેન્દ્રિય કે વગિન્દ્રિયથી દિગ્દશનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન થતુ નથી ૮૪ જેન–ન્દ્રિયમાં પણ તે સઘળી બાબતો સમાન જેવા છતાં તેને પ્રાપ્ય કારી કેમ માનતા નથી ? પરંતુ એ વાત ચાફકસ છે કે-કામી પુરુષ પિતાની સીમા પ્રત્યક્ષ વ્યભિચાર જુએ તો પણ તેને તે સાથ્વી તરીકે જ માને છે. અર્થાત પિતાના મતમાં દોષ તમે જોઈ શકતા નથી ૮૫. શબ્દને સાભળીને તરત સંબંધને યાદ કરીને એટલે કે–પૂર્વે સાભળેલ શ ખને શબ્દ જેવો હતો તેવો જ આ શબ્દ હોવાથી આ શબ્દ શંખને છે, એમ વ્યાપ્તિપૂર્વક અનુમાનથી પ્રતીતિ થાય છે, તેમ શબ્દને લગતે દિદેશવ્યવહાર પણ તેવી જ રીતે એટલે કે-વ્યામિપૂર્વક અનુ- માનથી થાય છે. ૮૬. વળી, દિગ્દશને શ્રેન્દ્રિય વિષય કહે તે યુક્તિયુક્ત પણ નથી, કારણ કે- જે તેને બેન્દ્રિય વિષય માનવામાં આવે તો તે પણ શબ્દરૂપ કેમ નહીં બની જાય ? અર્થાત શેત્રનો વિષય હોવાથી દિગ્દશ શબ્દરૂપ બની જશે માટે ભિન્મજ્ઞાનના વિષયમૂત તે દિદે શબ્દના વિશેષપણે બને છે, અર્થાત શબ્દ તેથી વિશિષ્ટ થાય છે. એટલે કે આ પ્રમાણે શબ્દમાં દિદેશવ્યવહાર ભિન્ન પ્રતીતિ- વિષયક સિદ્ધ થવાથી, અને શ્રેત્રનો વિષય નહીં થવાથી “દિદેશવ્યપદેશકવિ ·थोत्रप्राप्यकारित्वविचारः [२.५ - હેતુ સ્વરૂપ સિદ્ધ થયે. અર્થાત્ શ્રોત્રવિજ્ઞાન દિગ્દશવ્યવહારમાં કારણભૂત નથી, તેથી હેતુ સ્વયં સ્વરૂપથી જ અસિદ્ધ છે. ૮૭. (प०) यदिति यस्मात् कारणान् । एतद्व्यपदेशभाजमिति दिग्देशव्यपदेशाश्रितम् । प्राप्तप्रकाशमिति प्राप्त सत् प्रकाशयति प्राप्यकारीत्यर्थ. । घ्राणं वर्तृ एतद्व्यपदेशभाज मनीपां कुरुत इति योग ॥८॥ उपवने इति देशनिर्देश ॥८१॥ वनभुव इति देशक्थनम् । गगनादिति दिग्भणनम् ॥८३॥ अथानुमानादित्यादि परवाक्यम् । तेषामिति गन्धादीनाम् । हेतूनिति माधवीमण्डपादीन् । तादृगिति दिग्देशव्यपदेशवती मनीपा न प्रवर्तते घ्राणत. स्पर्श नतश्च ।।८४॥ श्रोत्रेऽपि सर्वमिति । अत्राप्यनुमानादेव दिग्देशव्यपदेशवती धी प्रवर्तते न प्रत्यक्षरूपा ॥८५।। प्रतिवन्धमिति । प्र यक्ष हि शब्दोऽयमिति ज्ञात्वा कृतार्थम् । पचाच्छट्स- शब्दोऽयमिति या प्रतोतिर्भवति सा च प्रतिबन्यपूर्व कादनुमानादेव जायते । य किल शब्दो मया पूर्वमुपलब्धस्तत्सदृशोऽयमुालभ्यमान शब्द । स च शखशब्द आसीत् । तस्मादनेन शान्देन भाव्यम् । तथैवेति अनुमानान्य । प्रपिपत्तिरेपेति दिग्देशव्यपदेशवती ॥८६॥ ध्वानरूपत्व- मिति । यो यः श्रुतिविषयः स स शब्दो यथा शवशब्द । भिन्नमितिविपया इति भिन्नानुमानलक्षणप्रमाणविषया । ते इति दिग्देशा । साधने इति दिग्देशव्यपदेशवने ॥४७॥ (टिक) यथा रसनायामिति । कोऽर्थ ? शर्करास्वादे रसनाशब्दे विमेव जानाति यदेपा शर्करा पूर्वदिश आगता ॥८९॥ मन्दं मन्दमित्यादि । तथेति दिग्देशव्यपदेशप्रययः ।।८१।। अथानुमा- नेत्यादि । तेयामिति परिमलादीनाम् । हेतूनि ते माघकोमण्ड गादीनि निमित्तानि । तद्वयपदे- शिनीति परिमलादिव्यपदेशिनी ॥४४॥ दिग्देशानामित्यादि । श्रुतिविपयतेति कर्णगोचरता । एपामिति दिग्देशानाम् । दिग्देशा अपि शब्दरूपा भवेयु । भिन्नति अपरप्रमाणविषया' । येन प्रमाणेन' शन्दग्रहण तेन न दिग्देशग्रहण वित्वरेण । ते इति दिग्देशाः । विशिंपन्तीति विशिष्टरूप दर्शयन्ति ॥८॥ अपि च, गृह्यते यदि विनैप सङ्गतिं किं तदाऽनुगुणमारुते ध्वनी ।। दूरतोऽपि धिपणा समुन्मिपेदन्यथा तु निकटेऽपि नैव सा ||८८|| मुहुर्मरुति मन्थरं स्फुरति सानुलोमागमे समुल्लसितवल्लकीकणालाकलापप्लता । सकामनवकामिनीकलितघोलनाडम्बरा न किं निगि निशम्यते सपदि दूरतः काकली ? ||८९|| पटुघटितकपाटसंपुटौघे भवति कथं सदनेऽथ शब्दबुद्धिः ? ? | पटुघटितकपाटसंपुटौंघ भवति कथं सदनेऽपि गन्धबुद्धिः ? ॥१०॥ तथाहि- कप्रपारीपरिरम्भभाजि श्रीखण्डखण्हे मृगनाभिमिथे। धूमायमाने पिहितेऽप्यगारे गन्धप्रबन्धो बहिरभ्युपैति ॥९॥ 1 'पेन न दाद मु।

·૨. ૧] श्रोत्रप्राप्यकारित्वविचारः 's द्वारावृतेऽपि सदने प्रणयप्रकदेिवं प्रिये स्फुरदपत्रपया स्खलन्ती । हारि स्थितस्य सरसा कुलवालिकायाः कर्णातिथीभवति मन्मनमूक्तिमुद्रा ।। ९२॥ एव च प्राप्त एवैप शब्दः श्रोत्रेण गृह्यते । श्रोत्रस्याऽपि ततः सिद्धा निर्वाधा प्राप्यकारिता ॥९३॥ ५॥ વળી, શ્રક્રિય સાથે સંબદ્ધ થયા વિના જ શબ્દનું જ્ઞાન થઈ જતુ હોય તે- અનુકળ વાયુમાં દૂરથી આવતા શબ્દનું જ્ઞાન અને પ્રતિકળ વાયુથી નજીકના પણ શબ્દના જ્ઞાનનો અભાવ કઈરીતે સંભવી શકશે ? માટે શબ્દજ્ઞાન શ્રોત્રના સ બંધથી જ થાય છે, અર્થાત્ ત્રેન્દ્રિય પ્રાપ્યકારી છે એ સિદ્ધ થયું. ૮૮. રાત્રે મધુર મંદ મંદ વાર વાર વાયુ વાવાથી જેનુ આગમન અનુકલ બને છે એવી, ઉલ્લાસવતી વીણાના કલાયુકત ઝંકારથી વ્યાસ, વાજિંત્રના અવાજ સાથે આલાપના આડંબરવાળી કામવતી નવેઢા સ્ત્રીની કાકલી– મધુર અને મંદ વનિ શું દૂર દૂરથી નથી સંભળાતી? અર્થાત અનુકુળ વાયુને કારણે મદધ્વનિ પણ શ્રેત્રને રાત્રિમાં પ્રાપ્ત થાય છે. ૮૯. બૌદ્ધ–ન્દ્રિય પ્રાપ્યકારી હોય તો મજબૂત રીતે બંધ કરેલ બારણા- વાળા ઘરમાના શબ્દની પ્રતીતિ કેમ થાય છે ? એટલે કે શબ્દ ઓરડામાંથી બહાર આવતે નથી છતાં તેનું જ્ઞાન થાય છે. આમ થવાનું કારણ શબ્દની અપ્રાપ્ય કારિતા જ છે જન–મજબૂત રીતે બારણાવાળા ઘરમાંથી ગધેનુ જ્ઞાન પણ કેમ થાય છે ? અર્થાતું બારણું બંધ છતાં શબ્દ જ્ઞાનની જેમ ગાધ જ્ઞાન પણ થાય છે. ૯૦. એટલે કે દાણની જેમ ત્રને પણ પ્રાણકારી માનવું જોઈએ. તે આ પ્રમાણે –કપૂરથી ભરપૂર અને કસ્તૂરીથી મિશ્ર ચન્દનના ચૂર્ણ ને-(કપૂર-કસ્તુરી અને ચન્દન વિગેરે ગન્ધ દ્રવ્યનો) ધૂપ કર્યો હોય તે ઘરનાં બારણું બંધ હેવા છતાં ગન્ધનો પ્રવાહ બહાર આવે છે ૯૧ પ્રિયને વિષે કુરાયમાન લજજાથી ખલના પામતી કુલબાલિકા (પ્રિયા)ની રસયુક્ત મંદ મંદ મધુર વાણી બારણું બંધ હોવા છતાં બારણામાં ઊભે રહેલ પ્રિય (અથવા કઈ પણ પુરુષ) સાંભળી શકે છે. ૯૨. અને એ રીતે પ્રાપ્ત થયેલે જ આ શબ્દ શ્રોત્રેન્દ્રિયથી ગ્રહણ થાય છે, (અર્થાત સંભળાય છે) માટે શ્રોત્રેન્દ્રિય પ્રાપ્યકારી છે, એ અબાધિતરૂપે સિદ્ધ થયું ૯૩. ૫. (१०) सङ्गतिमिति सम्बन्धम् । अन्यथेति प्रतिलोममास्ते ध्यनों । निकटेऽपीत्यादि । यदि होदमप्राप्यकारि स्यात् तदा मारुतकृतानुल्ल्यापेक्षा न स्यात् यथा चक्षुष ॥४८॥ पटुघटितेत्यादि पद्ये परो यति । अपराई सूरिवाक्यम् ॥९०। द्वारिस्थितस्येति कस्यचित् पुरुषस्य ॥९२|| (टि०) गृहत इन्यादि । सङ्गतिमिति सम्बन्ध विना । अनुगुणेति अनुकूलवाया गन्दे । fધતિ પુ િસકુરિવેરિતિ અતિ પ્રતિરુવને સંત પુરિ ૮૮ अथाऽस्य विविधस्यापि प्रकारान् प्रकटयन्ति- - ·૬ ૨૦ सांव्यवहारिकभेदाः [ ૨, ૬ एतद् द्वितयमवग्रहेहावायधारणाझेदादेकशश्चतुर्विकल्पम् ॥६॥ ६१ अवग्रहश्चेहा चाऽवायश्च धारणा च ताभिर्भेदो विशेपस्तस्मात् , प्रत्येक- मिन्द्रियानिन्द्रियनिवन्धनप्रत्यक्षं चतुर्भेदमिति ॥६॥ અને પ્રકારના સાંવ્યહારિક પ્રત્યક્ષના ભેદનું કથન– એ (ઈન્દ્રિયનિબન્ધન અને અનિયિનિબન્ધન) બન્ને પ્રકારના સાવ્યવ- હાપ્રિત્યક્ષના અવરોહ-હા-અવાય અને ધારણા એમ ચાર ભેદો છે, 6 ૧ સૂત્રમાં અવગ્રહ–હા–અવાય અને ધારણાનો દ્વન્દ સમાસ કરીને ભેદ પદ સાથે તપુરુષ સમાસ છે એમ જાણવુ. પ્રત્યેકના એટલે કે ઇન્દ્રિયજન્ય અને અનિદ્રિય જન્ય એ બન્નેના ચાર ચાર ભેદ છે. ૬. अवग्रहादीनां स्वरूपं सूत्रचतुष्टयेन स्पष्टयन्ति - विषयविपयिसंनिपातानन्तरसमुद्भूतसत्तामात्रगोचरदर्शनाज्जातमाद्यमवान्तर- सामान्याकारविशिष्टवरतुग्रहणमवग्रहः ॥७॥ ६१ विपय सामान्यविशेषात्मकोऽर्थः, विषयी चक्षुरादिः, तयोः समीचीनो भ्रान्याद्यजनकत्वेनाऽनुकूलो निपातो योग्यदेशाद्यवस्थानं तस्मादनन्तरं समुद्भूतमु- त्पन्नं यत् सत्तामात्रगोचरं नि शेपविशेषवैमुख्येन सन्मात्रविपयं दर्शनं निराकारो बोध. स्तस्माद् जातमाद्यं सत्त्वसामान्यादवान्तरैः सामान्याकारैर्मनुष्यत्वादिभिर्जातिविशेपै- विशिष्टस्य वस्तुनो यद् ग्रहणं ज्ञानं तदवग्रह इति नाम्ना गीयते ।।७।। હવે પછીના ચાર સૂત્ર દ્વારા અવગ્રહાદિના સ્વરૂપનું સ્પષ્ટીકરણ કરે છે. વિષય અને વિષયીન યાચિત દેશમાં સંબંધ થવાથી સત્તા માત્રને (પરસામાન્યને) વિષય કરનાર દર્શન ઉત્પન્ન થાય છે અને તે દર્શનથી પ્રથમ ઉત્પન્ન થનાર અવાન્તર સામાન્યથી યુક્ત વસ્તુનું ગ્રહણ તે અવગ્રહ છે. ૭. S૧ વિષય-સામાન્યવિશેષાત્મક પદાર્થ, વિષયી–નેત્રાદિ ઈન્દ્રિયો, આ બન્નેનું સમીચીન એટલે કે બ્રાત્યાદિ ઉત્પન્ન ન થાય તેવી રીતનું અનુકલ નિપાતન– ગ્ર દેશાદિમાં અવસ્થાન. આવા અવસ્થાન પછી સત્તામાત્ર(મહાસામાન્ય)ને વિષય કરનાર દશન ઉત્પન્ન થાય છે. આમાં કઈ પણ પ્રકારના વિશેષનું ભાન હોતું નથી, તેથી તે નિરાકાર બેધ કહેવાય છે. ત્યાર પછી અવાન્તર સામાન્યા- કાર (મનુષ્યત્વાદિ તિવિશેષાથી યુક્ત પદાર્થનું સૌથી પહેલું ગ્રહણ-જ્ઞાન અવ- ગ્રહ કહેવાય છે. સારાશ એ છે કે જેના સિદ્ધાંતમાં ઉપયોગ બે પ્રકારે છે- દ. ને પગ અને નાનો પગ. આપણને સૌને પ્રથમ દર્શને પગ થાય છે, પછી જ્ઞાનેપગ થાય છે. અહીં જ્ઞાનો પગનું વર્ણન કરવા માટે તેનાથી પૂર્વમાં થનાર દશને પગનું પણ કથન કરવામા આવ્યું છે. છે. (टि०) निराकार इति विशेषाग्राहक । यद् ग्रहणमिति सारो पोष. सामान्यप्राहक r. Ifકા - ·૨, ૨૨ ) ईहादिलक्षणम्। १६१ अवगृहीतार्थविशेषाऽऽकाङ्क्षणमीहा ॥८॥ ६१ अवगृहीतोऽवग्रहेण विषयीकृतो योऽर्थोऽवान्तरमनुष्यत्वादिजातिविशेष- लक्षणस्तस्य विशेषः कर्णालाटादिभेदस्तस्याकाणं भवितव्यताप्रत्ययरूपतया ग्रहणा- भिमुख्यमीहेत्यभिधीयते ॥टा અવગ્રહથી જાણેલ પદાર્થને વિશેષ જાણવાની આકાંક્ષા તે ઈહા છે. ૮. હું ૧ અવગૃહીત એટલે અવગ્રહનો વિષય બનેલ અવાતર મનુષ્યત્વાદિ જાતિ રૂપ વિશેષ સ્વરૂપવાળો જે અર્થ છે, તેને વિશેષ એટલે કર્ણાટ અને લાટાદિ પ્રકાર એ પ્રકારોમાથી કયા પ્રકાર સ ભવે છે, તેની આકાંક્ષા કરવી એટલે કે આ માણસ કર્ણાટનો હશે કે લાટને એ પ્રમાણે સ શય જ્ઞાન થયા પછી તથા પ્રકારના કારણે દ્વારા આ કટને હવે જોઈએ—એવું સંભાવના પ્રત્યયરૂપે જે ગ્રહણ- ભિમુખ જ્ઞાન તે ઈહા કહેવાય છે ૮. ईहितविशेपनिर्णयोऽवायः॥९॥ ईहितस्येहया विपयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादेनिर्णयो याथात्म्येनाऽवधा- रणमवाय इति कीर्त्यते ॥९॥ ઈહિત વિશેષને નિર્ણય તે અવાય છે. ૯, ઈહિત એટલે ઈહા દ્વારા વિષય બનેલ વિશેષ-કર્ણાટ લાટાદિ, તેનો નિર્ણય એટલે કે–પથાર્થરૂપે નિશ્ચયનું નામ અવાય છે. ૯. स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणा ॥१०॥ १ स इत्यवायो दृढतमावस्थापन्नो विवक्षितविपयावसाय एव सा स्य प्रमातुरत्यन्तोपचित. कञ्चित् कालं तिष्ठन् धारणेत्यभिधीयते। दृढतमावस्थापन्नो पवायः स्वोपढौकितात्मगक्तिविशेषरूपसंस्कारद्वारेण कालान्तर स्मरणं कर्तु पर्याप्नो- તીતિ ૨૦૧ દૃઢતમ અવસ્થાને પામેલ તે જ ધારણા છે ૧૦. $ ૧ તે એટલે અવાય, અત્યંત દઢ જ્યારે બને છે એટલે કે વિવક્ષિત વિષયના નિર્ણયમાં પ્રમાતા આદરવાળે હોવાથી જ્યારે તેને નિર્ણય અત્યંત ઉપસ્થિત થઈને કેટલાક કાળ સુધી ટકી રહે છે, ત્યારે તે ધારણ કહેવાય છે. અત્યન્ત દઢ-પુણ સ્થિતિને પામેલ અવાય આત્મશક્તિવિશેષરૂપ સરકારને ઉત્પન્ન કરે છે અને તે દ્વારા અવાય કાલારમાં પણ સ્મરણ કરાવવા સમર્થ બને છે. ૧૦. (५०) स्वोपढोकितेति गद्य स्वशब्देनाऽवाय ॥१०॥ नन्वनिश्चयरूपत्वादीहाया संगयस्वभावनैव, इत्यारेकामपाकुन्नि- संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशयाद् भेदः ॥११॥ K ·१६२ अवग्रहादेर्भेदामेदः । [२.१२ ६१ पुरुपावग्रहानन्तरं हि 'किमयं दाक्षिणात्य उतोदीच्य' इत्यनेककोटिपरा- मर्शिसंशयः । ततोऽपि प्रमातुर्विशेषलिप्सायां 'दाक्षिणात्येनाऽनेन भवितव्यम्' इत्येवमीहा जायते-इति हेतुहेतुमद्भावात् तन्तुपटवद् व्यक्तमनयो. पृथक्त्वम् ॥११॥ ઈહ અનિશ્ચય રૂપ હોવાથી સંશય સ્વરૂપ જ છે એવી શકાનું નિરાકરણ- સ શયપૂર્વક થાય છે, માટે ઈહિં સંશયથી ભિન્ન છે. ૧૧. S૧ પુરુષવિષયક અવગ્રહ થયા પછી આ પુરુષ દક્ષિણને નિવાસી હશે કે ઉત્તરને નિવાસી હશે ?–આવી રીતે અનેક કેટીને પરામર્શ કરતું સંશયજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યાર પછી પ્રમાતાને વિશેષ જિજ્ઞાસા થતા તથા પ્રકારના લક્ષણો હોવાથી “આ દક્ષિણને હોવો જોઈએ એ પ્રમાણે યથાર્થ જ્ઞાનની અભિમુખતાવાળુ ઈહાજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે. એટલે કે તંતુ અને પટની જેમ સંશયજ્ઞાન અને ઈહા- જ્ઞાન પરસ્પર કાર્યકારણરૂપ હોવાથી બન્ને જુદા છે, એ સ્પષ્ટ જાણી શકાય તેવું છે. ૧૧ (प०) हेतुहेतुमद्भावादिति । सशयो हेतु. ईहा हेतुमती ।।११।। दर्शनादीनां कथञ्चिदव्यतिरेकेऽपि संज्ञाभेदं समर्थयन्ते-- कथञ्चिदभेदेऽपि परिणामविशेषादेपां व्यपदेशभेदः ॥१२॥ यदप्येकजीवद्रव्यतादात्म्येन द्रव्यार्थादेशादमीपामैक्यम् , तथापि पर्यायार्था- देशाद् मेदोऽपीति तदपेक्षया व्यपदेशभेदोऽपि सूपपाद इति ॥१२॥ अथाऽमीषां भेदं भावयन्ति- असामस्त्येनाऽप्युत्पद्यमानत्वेनाऽसंकीर्णस्वभावतयाऽनुभूयमानत्वात् , अपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकत्वात् , क्रमभावित्वाच्चैते व्यतिरिच्यन्ते ॥१३।। ३१ असंकीर्णस्वभावतया परस्परस्वरूपवैविक्त्येनाऽनुभ्यमानत्वाद् दर्शनादयो भिद्यन्ते । तथाऽनुभवनमप्यमीपामसामस्त्येनाऽप्येकद्वित्र्याटिसख्यतयोत्पद्यमानत्वाटवसे- यम् । तथाहि प्रमातुर्विचित्रक्षयोपशमवशात् कदाचिद् दर्शनावग्रहो, कदाचिद् दर्शनाव- ग्रहसंशयादय क्रमेण समुन्मज्जन्तीति सिद्धमतोऽसंकीर्णत्वेनेतेपामनुभवनम । अपूर्वापूर्व- वस्तुपर्यायप्रकाशकत्व-क्रमभावित्वे अपि प्रत्यात्मवेद्य एव । ६ २ अत्र प्रयोगा पुनरवम्-येऽमकीर्णस्वभावतयाऽनुभूयन्ते, अपूर्वापूर्ववस्तुपर्याय- प्रकागका. क्रमभाविनो वा. ते परस्परं व्यतिरिच्यन्ते, यथा स्तम्भादय., अनुमा- नादयः, अड्कुर-कन्दल-काण्डादयो वा. तथा चैत इति ॥१३॥ દશનાદિ પરસ્પર કથંચિત અભિન્ન હોવા છતાં પણ સંકાભેદનું સમર્થન- કથંચિત અભેદ હોવા છતાં પણ પરિણામના ભેદથી દરનાદિનાં જુદાં જુદાં નામ છે. ૧૨. -

·૨. ૨૨]
अवग्रहादेभेंदामेदः ।
१६३
હું એક જીવરૂપ દ્રવ્યમાં દ્રવ્યાકિનયની અપેક્ષાએ દર્શનાદિનું તાદાત્મ્ય
હોઈ એ બધાનું ઐકય (અભેદ) હેવા છતાં પણ પર્યાયાર્થિક નયની અપેક્ષાએ
દશનાદિને ભેદ પણ છે, તેથી તેમના નામને ભેદ યુક્તિયુક્ત છે.
સારાંશ એ છે કે જીવનું લક્ષણ ઉપયોગ છે. એ ઉપયોગની ભિન્ન ભિન્ન
અવસ્થાઓ થાય છે. જેના દર્શન, અવગ્રહ, ઈહા વિગેરે ભિન્ન-ભિન્ન નામ
આપવામા આવ્યા છે. આ અવસ્થાઓને કેમ દશન, અવગ્રહ, ઈહા અવાય અને
ધારણા એ છે. જેમ દરેક મનુષ્ય શિશુ, કુમાર, પ્રૌઢ વિગેરે અવસ્થાઓને
કેમપૂર્વક પ્રાપ્ત કરે છે, તેમ ઉપગ પણ દશન, અવગ્રહ વિગેરે અવસ્થાઓને
પ્રાપ્ત કરતે ધારણારૂપ થાય છે. શિશુ વિગેરે અવસ્થામાં મનુષ્ય એક જ હોય
છે છતાં અવસ્થાભેદથી અવસ્થાતા ભિન્ન ભિન્ન નામે ઓળખાય છે. તે જ રીતે
ઉપયોગ પણ એક જ હોવા છતા પરિણામની અપેક્ષાએ તે અવગ્રહ, ઈહા, વિગેરે
જુદા જુદા નામે ઓળખાય છે. જેના પરિભાષામાં તે અવસ્થાઓને દ્રવ્યાર્થિક
નયની અપેક્ષાએ અભેદ અને પર્યાયાર્થિક નયની અપેક્ષાએ ભેદ છે. ૧૨.
હવે આચાર્ય દશનાદિના પરસ્પર ભેદને વિચાર કરે છે –
અસમગ્રભાવે ઉત્પન્ન થતા હોવાથી પણ ભિન્ન ભિન્ન સ્વભાવે અનુભવાય
છે, પદાર્થોને નવા નવા પર્યાયોને પ્રકાશિત કરે છે, અને ફમશઃ ઉત્પન્ન થાય
છે—માટે તે સૌ જુદા જુદા છે. ૧૩.
S૧ દશન, અવગ્રહ વિગેરે ભિન્ન ભિન્ન સ્વરૂપે અનુભવાતાં હોવાથી તે
દરેક જુદા-જુદા છે, તેમની ઉત્પત્તિ સમગ્રભાવે નથી એટલે કે કોઈ વખત એકની,
કઈ વખત ક્રમે બેની તે ક્યારેક કેમે ત્રણ કે ચારની ઉત્પત્તિ થાય છે માટે તે
સૌને અનુભવ ભિન્ન ભિન્ન રૂપે થાય છે. તે આ પ્રમાણે-કમના વિચિત્ર ક્ષપશ-
મને કારણે પ્રમાતા-જ્ઞાન કરનાર પુરુષને કઈ વખત માત્ર દર્શન જ, તે કઈ વખત
દર્શન અને અવગ્રહ, તે ક્યારેક દર્શન, અવગ્રહ અને સંશય આદિ–એ પ્રકારે
એ સૌ અસમસ્તરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આથી કરીને દર્શન અવગ્રહાદિન ભિન્ન
ભિન્ન સ્વરૂપે અનુભવ સિદ્ધ થાય છે. તેમજ દર્શનાદિ ધ પદાર્થોના નવા નવા
પર્યાના પ્રકાશક છે. વળી, તે કમપૂર્વક ઉત્પન્ન થાય છે, એ બાબત પણ પ્રત્યા-
મેવેદ્ય છે. અર્થાત દરેક આત્માને અનુભવસિદ્ધ જ છે.
Sર તેને લગતા અનુમાન પ્રાગે આ પ્રમાણે છે–જે ભિન્ન ભિન્ન સ્વરૂપે
અનુભવાતાં હોય, દ્રવ્યના નવા નવા પર્યાના પ્રકાશક (જ્ઞાપક હોય, અથવા કમથી
ઉત્પન્ન થતા હોય તે સૌ પરસ્પર જુદા હોય છે, જેમકે-સ્તંભ વિગેરે, અનુમાન
આદિ, અથવા અંકુર-ફણગે, કદલ (થડ), કાડ–શાખા વિગેરે. દશન, અવગ્રહાદિ
પણ તેવાં જ છે. માટે તે સૌ
પણ
ભિન્ન છે. ૧૩.
(टि.) दर्शनादीनामित्यादि । आदिशब्दादवग्रहादीनां ग्रहणम् । यमीयामिति दर्शना-
दोनाम् । तदपेक्षयेति पर्यायदापेक्षया ||१२||
प्रयोगा इत्यादि । अनुमानादय इति परीक्षान्तर्भावितप्रमाणनेदाः ॥१३॥

·१६४ अवग्रहादिक्रमः । [२. १५ अथाऽमीपां क्रमनियमार्थमाहुः- क्रमोऽप्यमीपामयमेव, तथैव संवेदनात्, एवंक्रमाविर्भूतनिजकर्मक्षयोप- शमजन्यत्वाच्च ॥१४॥ ६ १ अयमेव-दर्शनावग्रहादि अमीषां क्रमः, तेनैव क्रमेणानुभवात्-यदेव हि यन्मान्मैक्षि, तदेव वर्णायाकारेण केनचिदवाग्राहि, तदनन्तरमनिर्धारितरूपतया संदेहा- स्पढीचक्रे, ततोऽपि नियताकारेणेहामासे, ततोऽपीहिताकारेण निरणायि, पुन कालान्तरे स्मृति हेतुत्वेन धारयाञ्चक्रे इति सर्वरनुभूयते । दर्शनज्ञानावरणक्षयोपशमलक्षणकारणे- नाऽप्येवमेव भूष्णुनाऽमीपामुत्पाद्यत्वाच्चायमेव क्रमः । क्रमोत्पदिष्णुना हि कारणेन क्रमेणैन स्वकार्य जनयितव्यम्, यथा स्थासकोशकुशूलच्छत्रादिनेति ॥१४॥ व्यतिरेके दोपमाहुः अन्यथा प्रमेयानवगतिप्रसङ्गः ॥१५॥ ६१ अन्यथेति यथोक्तक्रमानभ्युपगमे । प्रतीयमानक्रमापहवे हि दर्शनादीनां प्रमेयापहव एव कृतो भवतीति ॥१५॥ उक्तमेव क्रमं व्यतिरेकद्वारा समर्थयन्ते- न खल्वदृष्टमगृह्यते, न चाऽनवगृहीतं संदिह्यते, न चाऽसंदिग्धमीह्यते, न चानीहितमवेयते, नाप्यनवेतं धार्यते ॥१६॥ स्पष्टम् ॥१६॥ क्वचिदेषां तथाक्रमानुपलक्षणे कारणमाहुः-- क्यचित् क्रमस्याऽनुपलक्षणमेपामाशृत्पादात, उत्पलपत्रशतव्यतिभेदक्रमवत् ।१७। कचिदित्यभ्यस्ते करतलादौ गोचरे । शेपं व्यक्तम् ||१७|| દશનાદિના કુમનો નિયમ બતાવે છે આમન ક્રમ પણ આ જ છે, કારણ કે તે પ્રકારના ક્રમ વડે જ તેમને અનુભવ થાય છે, અને વળી, એ જ પ્રકારના કામથી પ્રગટ થયેલ-તે તે કર્મના ક્ષપશમથી તેઓ ઉત્પન્ન થાય છે ૧૪ S૧ પ્રથમ દર્શન, પછી અવગ્રહ, પછી સંશય, ઈહાદિ આ જ પ્રકારે દશ- નાદિને કમ છે. કારણ કે તે જ કમે તેઓને અનુભવ-જ્ઞાન થાય છે. કારણકે- જે પદાર્થ માત્ર સત્તા રૂપે જોવામાં આવે છે, તે જ પદાર્થ કેઈક વર્ણ-રૂપ આદિ આકારથી અવગૃહી થાય છે, ત્યાર પછી તેજ પદાર્થ અનિશ્ચિત રૂપે સંશયને વિષય બને છે, ત્યાર પછી નિયત આકારથી ઈહિત–ઈહાનો વિષય થાય છે. તે પછી ઈહિત પદાર્થમાં નિર્ણય થાય છે, અને નિર્ણત પદાથે જ કાલાંતરમાં સ્મૃતિના હેતુ રૂપે ધારણ થાય છે. આ ફમ સર્વાનુભવ સિદ્ધ છે. તેમ જ તેમનાં કારણે જે દશના વરણ અને જ્ઞાનાવરણ કર્મના લોપશમ છે તે પણ એ જ ક્રમે ઉત્પન્ન થાય છે. માટે દશનાદિને કમ પણું આ જ છે. કારણ કે-કમપૂર્વક ઉત્પન્ન થનાર , , ·૨, ૨૮ ] अवग्रहादिक्रमः । १६५ A કારણનું કાર્ય પણ કેમપૂર્વક જ ઉત્પન્ન થાય છે જેમ ઘડાની સ્થાસ, કેશ, કુશલ, છત્ર વિગેરે કમભાવી અવસ્થાએથી ઉત્તરોત્તર કાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. તે પ્રકારે આમ સમજવું. ૧૪. ક્રમ નહીં માનવાથી આવતે દોષ અન્યથા પ્રમેયનું જ્ઞાન થઈ શકશે નહી. ૧૫. હું ૧ અન્યથા એટલે કે યક્ત કમને અસ્વીકાર કરવાથી--સાક્ષાત્ અનુ- ભવાતા કમને અપલાપ કરવાથી દશનાદિના પ્રમે-વિષને જ અપલાપ કર્યો કહેવાશે. ૧૫. પૂર્વોક્ત કમનું વ્યતિરેક દ્વારા સમર્થન– જે પદાર્થ દર્શનનો વિષય નથી તે અવગૃહીત-અવગ્રહનો વિષય–થતો નથી, અને જે અવગૃહીત નથી, તે સંદિગ્ધ-સંશયનો વિષય-બનતો નથી, તેમજ જે સંદિગ્ધ નથી તે ઈહિત-ઈહાને વિષય-બનતો નથી, તથા જે ઈહિત નથી તે અનઅવાયનો વિષય બનતું નથી અને જે અવેત નથી તે ધારણાનો વિષય પણ થતો નથી. ૧૬ આનો અર્થ સ્પષ્ટ છે. ૧૬, કોઈ વખત દર્શનાદિને પૂર્વોક્ત કમ જણાતું નથી તેનું કારણ કમળના સે પાંદડાના વેધના ક્રમની જેમ કવચિત અવગ્રહાદિને કમ જણાતો નથી. ૧૭. ૧ કવચિત્ એટલે અભ્યસ્ત (અનેકવાર જોયેલ–અનુભવેલ) હથેળી આદિ વિષયે સમજવા. અર્થાત્ અભ્યસ્ત કરતલાદિના જ્ઞાનમાં દર્શન, અવગ્રહ આદિને ક્રમ જણાતું નથી, છતાં પણ તે અવશ્ય હોય છે જ સારાશ એ છે કે-જે વસ્તુ અતિપરિચયવાળી હોય તેમાં પહેલા દર્શન થયું પછી અવગ્રહ ઈત્યાદિ ક્રમને અનુભવ થતો નથી તેનું કારણ એ નથી કે ત્યાં દશનાદિ વિના જ અવાય કે ધારણું જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થઈ જાય છે ત્યાં પણ પૂર્વોક્ત કમથી જ જ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થાય છે. અતિગાઢ પરિચયને કારણે ત્યાં અતિશીવ્રતાથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે માટે તેના કમનો અનુભવ થતો નથી. જેમકે-એક બીજા ઉપર એમ કમલના સે પાદડા રાખીને અતિ બળથી ભાલું ઘુસેડવામાં આવે છે તે ભાલું દરેક પાંદડાંને ક્રમથી જ વીંધશે પરંતુ ભાલું ક્યારે પહેલા પાંદડામાં ઘૂસ્યું, ને ક્યારે બીજામાં ઘુસ્યું એ ક્રમ જાણી શકાતું નથી, તેનુ કારણ શીઘતા જ છે. જે ભાલાને વેગ આટલો તીવ્ર હોઈ શકે છે તે જ્ઞાન જેવા સૂક્ષ્મતર પદાર્થને વેગ તે તેથી પણ અધિક તીવ્ર કેમ ન હોય ? આથી કવચિત્ અભ્યસ્ત વિષયમાં કમ હોવા છતા તેનું ભાન થતું નથી. ૧૭ (૧૦) મોરિજીના દિ જેને જે જાન મૃતકરિના કૃષિa. ચાર फारम् , स्थासकट कोगस्य कारणम् , एवं यथोत्तर कार्य यथापूर्व कारणम् ॥१५॥ पारमार्थिकप्रत्यक्ष लक्षयन्ति-- पारमार्थिक पुनरुत्पत्तावात्ममात्रापेक्षम् ।।१८।। પરંતુ ·१६८ जैनसंमतं तमसो भावत्वम् । ૨ ૨૬ ] સ્પર્શ સાથે આવ્યભિચાર હોવાથી અને સ્પર્શવાળે મહત્પદાર્થ પ્રતિ- ઘાત-રૂકાવટમાં હેતુભૂત થતું હોવાથી, અતિચપલ, ઉચા ઉછળતા તરંગેની પર પરાથી યુક્ત સમુદ્રના અવતાર જેવા, તથા નૂતન મેઘની ધારાઓથી ધવાએલ અ જનગિરિના મેટા શિખરોના પ્રતિવાદિ–હરીફ જેવા, અને ઝરતા ઝરણાના ઝકાર (ખભભળાટ) વાળા પાણીના દુર્વાર છાંટાઓના વેગથી સીંચાએલ મનહર બગીચાના વૃક્ષ સમૂહની પ્રતિકૃતિ જેવા બની રહેલા ગાઢ અન્ધકારમાં સંચરતા માનવને પ્રતિબન્ધ થવું જોઈએ. અર્થાત તેવા અન્ધકારમાં જવા આવવાની ક્રિયા થઈ શકશે નહીં વળી પૃથ્વીની જેમ અંધકારના અવયવભૂત ખંડાત્મક અવયવી દ્રવ્ય પણ પ્રતીત થવા જોઈએ. આ જ રીતે છાયામાં પણ સમજવાનું છે. તે પછી તે બને–અ ધકાર અને છાયા-દ્રવ્ય કઈ રીતે હોઈ શકે ? અર્થાત તે બને દિવ્યરૂપ નથી 2 નહી કારણે (प०) रूपवद्राव्यस्य स्पर्शाव्यभिचारादिति । अरूपिद्रव्याणा दिकालादीनां परिगणितत्वेन तमसस्तेप्वसम्भवात् पारिशेष्याद्रूपवद्रव्य सम्भवति । एवं छायायामपीति तुल्ययोगक्षेमत्वात् । ६३ अत्राभिदध्महे-तमसस्तावदभावस्वभावतास्वीकृतिरानुभविकी, आनुमानिकी वा ? न तावदानुभविकी, यतोऽभावानुभवो भावान्तरोपलम्भे सत्येव संभवी, कुम्भाभावो- पलम्भवत् । न च प्रचुरतरतिमिरनिकरपरिकरितापवरकोदरे स्वकरतलादिमात्रस्याऽप्यु- पलम्भ संभवति । तत्कथं तदनुभूतिर्भवेत् । कथं वा प्रदीपादिप्रभाप्राग्भारप्रोज्ज- म्भणमन्तेरणाऽस्योपलम्भः । कुम्भाद्यमावो हि तद्भावे एवानुभूयमानो दृष्टः । तत् कथमेष न्यायमुद्रातिक्रमो न कृतः स्यात् । હું ૩ જૈન–આનો ઉત્તર અમે આપીએ છીએ. અ ધકારને તમે અભાવ- સ્વરૂપ માને છે, તે તે અનુભવથી કે અનુમાનથી ? અનુભવથી કહી શકશે કે–અભાવને અનુભવ બીજા પદાર્થની ઉપલબ્ધિ હોય તે જ થાય છે, જેમકે-ભૂતલાદિનુ જ્ઞાન હોય તે જ ઘટાભાવનુ જ્ઞાન થાય છે. પણ ગાઢ અંધકારવાળા ઓરડામાં જ્યાં પોતાના હાથને પણ ઉપલભ નથી એટલે કે-કશુંય દેખાતું નથી, ત્યા અભાવને અનુભવ કઈ રીતે થાય ? અથવા પ્રદીપાદિની દેદી- પ્યમાન પ્રભાને પુજ હોય ત્યારે જ ઘટાદિના અભાવનું જ્ઞાન થાય છે, તે દીપકની પ્રભાના અભાવમા અભાવરૂપ અધકારની ઉપલબ્ધિ કઈ રીતે થઈ શકે? અર્થાત્ થવી ન જોઈએ—છતા પણ આલેક ન હોય ત્યારે જ અંધકારનું જ્ઞાન થાય છે. તે અભાવ પ્રત્યક્ષમા આલેક કારણ છે – એ ન્યાયનું શું ઉલ્લ ઘન નથી ? અર્થાત્ થાય જ છે (टि. ) तदनुभूतिरिति अभावानुभव. । अस्योपलम्भ इति अभावस्योपलब्धि । तद्भाव इति प्रदीपप्रभा प्राग्भारप्रोज्नम्भण एव । अथ यो भावो यावता सामग्येण गृह्यते तदभावोऽपि तावतैव तेन । तटि- हालोकस्य स्वातन्त्र्येणालोकान्तरमन्तरेणैव ग्रहणमालोकितम्-इति तदभावस्यापि तत् થતુ ·2 ૨. ૨૬ ] तमसो भावरूपत्वम् । १६९ किं न स्यात् 2-इति चेत् । अहो ! पीतविषस्याऽप्यमृतोद्गारः। एवं वदता त्वयैव तमसि द्रव्यताव्याहारात् । किमिदमीशमिन्द्रजालम् 2-इति चेत् । इदमीदृशमेवेन्द्रजा- लमालोक्यताम्-आलोकः किल चक्षुषा संयोगाद् गृह्यते । यदि च तदभावस्यापि तत्सामग्रवेणैव ग्रहणं स्यात् , तदा तस्यापि ग्रहणे चक्षुःसयोगसद्भावादायाता द्रव्य- तापत्तिः, संयोगस्य गुणत्वेन तद्वृत्तित्वात् । अथाऽसंयुक्तोऽप्ययं प्रेक्ष्यते, तदा कथं यो भावो यावतेत्याचं मृषोद्यं न स्यात् ? कथं वा चक्षुषः प्राप्यकारितापवादः सूप- પા ચીત ? विशेषणविशेष्यभावसबन्धबन्धुरस्यान्धकारस्य ग्रहणादयमदोष इति चेत् । कतम- स्यैष विशेषणम् ? न शरीरस्य, तदन्यत्रापि प्रतिभासनात् । नापि भूतलकलशकुड्यादेः, तत एव । तर्हि भवतु नमस इति चेत् । तदशस्यम्, एतस्य तद्विशेषणविशेष्यी- भावेन कदाचिदप्रतिभासनात् । तन्नैतदभावतास्वीकृतिरानुभविकी भव्या ॥ નૈયાયિક–જે પદાર્થનું જેટલી સામગ્રીથી ગ્રહણ અર્થાત જ્ઞાન થાય, તે પદાથના અભાવનું પણ તેટલી જ સામગ્રીથી ગ્રહણ થાય છે. અહીં આલેકનું ગ્રહણ અન્ય આલેક વિના સ્વતંત્ર રૂપે જ થાય છે માટે આના અભાવરૂપ અન્ધકારનું ગ્રહણ પણ આલોક વિના સ્વતન્નરૂપે કેમ નહી થાય? અર્થાત થશે. જૈન–અહા ! તમે ઝેર પીને પણ ઓડકાર તે અમૃતના જ કાઢે છે, કારણ કે–આ પ્રમાણે કહેવા જતા તમે જ અંધકારને દ્રવ્ય તરીકે સ્વીકાર્યું, તૈયાયિક––આ વળી કેવી ઈન્દ્રજાળ કરે છે ? જેન–એ ઈન્દ્રજાળ એવી જ છે તે તમે જુઓ આલેકનું ગ્રહણ ચક્ષુ સાથેના તેના સાગથી થાય છે. હવે જે આલેકના અભાવનું ગ્રહણ પણ જ સામગ્રીથી થતુ હોય તે આકાભાવરૂપ અંધકારના ગ્રહણમાં પણ ચક્ષુ સાથે સંગને સદ્ભાવ માનવો પડે અને તેથી જ અ ધકારમાં દ્રવ્યની આપત્તિ આવશે એટલે કે તેને દ્રવ્ય માનવું પડશે. કારણે કે સગ ગુણ હોઈ તે દ્રવ્યમાં નૈયાયિક–ચક્ષુ સાથે સંગ વિના પણ અન્ધકારનું ચાક્ષુષજ્ઞાન અમે માનીશુ. જનતે પછી તમે પૂર્વે કહેલ “જે પદાર્થનું જેટલી સામગ્રીથી ગ્રહણ થાય છે, તેટલી સામગ્રીથી તે પદાર્થના અભાવનું પણ ગ્રહણ થાય છે એ ન્યાય જૂઠ કેમ નહીં પડે ? અથવા ચક્ષુસંગ વિના પણ અલ્પકારનું ચાક્ષુષજ્ઞાન થાય છે, એમ માનશે તે–તમેને માન્ય એવો ચક્ષુને પ્રાપ્યકારિત્વવાદ- કઈ રીતે યુક્તિસંગત થશે ? કારણ કે અંધકારનુ ચાક્ષુષજ્ઞાન હોવા છતા તમે અહીં સક્નિકર્ષ સ્વીકારતા નથી. નૈયાયિક-વિશેષણવિશેષ્યભાવ નામના સનિકર્ષથી અન્ધકારનું ગ્રહણ થાય છે. તેથી ચક્ષની પ્રાપ્યકારિતામાં બાધા નહીં આવે. ૨૨ ·१७० तमसो भावरूपत्वम् । [२. २१ જૈનતો પ્રશ્ન છે કે અલ્પકાર કેના વિશેષણરૂપે છે ? અન્ધકારને શરી- રના વિશેષણ તરીકે કહી શકશે નહીં કારણ કે શરીર સિવાય અન્ય સ્થળે પણ અન્ધકારની પ્રતીતિ થાય છે અન્ધકારને ભૂતલ કલશ કે ભી ત વિગેરેના વિશેષણ તરીકે પણ કહી શકશે નહીં. કારણ કે એ પદાર્થો સિવાય અન્ય સ્થળે પણ અન્ધકારની પ્રતીતિ થાય છે. કદાચ, અન્ધકારને સર્વવ્યાપી આકાશનું વિશેષણ કહે છે તે પણ ચગ્ય નથી. કારણ કે આકાશ સાથે વિશેષણવિશેષ્ય ભાવ રૂપે કદીયે અન્યકારની પ્રતીતિ થતી નથી. એટલે કે-અંધકાર આકાશન વિશેષણ તરીકે કદીયે અનુભવાતો નથી. માટે અનુભવ–પ્રત્યક્ષને આધારે અન્ધકાર અભાવરૂપે સ્વીકારવો તે યોગ્ય નથી. (५०) स्वातन्त्र्येणेति भावान्तरनिरपेक्षत्वेन । अयमिति अभाव ॥ अन्धकारस्य ग्रहणादित्यत्र अन्धकारस्येत्यभावरूपस्य । को भाव ? आलोकाभाव विशिष्टा इतरपदार्था गृह्यन्ते इति भाव । तदन्यत्रापीति । न हि केवले एव शरीरे तम प्रति भाति । किन्त्वन्येषु धादिष्वपि । तत एवेति तदन्यत्रापि प्रतिभासनात् । एतस्येति अभावस्य तद्विशेपणविशेष्यीभावेनेति तेन नभसा विशेषणविशेष्यीभावस्तेन । अभावो हि नर्म विशेषणविशेष्यीभावेन कदाचनापि न. प्रतिभासते । (टि०) तावतैव तेनेति सामग्रयेण! तदभावस्यापीति आलोकाभावस्यापि । तदि भावान्तरोपलम्भमन्तरेण प्रदीपाद्यालोकाद्विना वा ग्रहणम् । आलोकः किलेत्यादि । तर भावस्यापीति आलोकामावस्यापि । तत्सामग्रयेणेति आलोकसामग्रया । तस्यापी आलोकाभावस्यापि । तवृत्तित्वादिति द्रव्यवृत्तित्वात् सयोगस्ताबद्गुण । गुणाश्रयो द्रव्यमिति भर तापि स्वीकारात् । तमसश्चक्षु सयोगग्रहणे वलाद् द्रव्यता समायाता । अथासंयुक्त इत्यादि । अथर्म स्यालोकाभाव । कतमस्येति नगनगरसागरागुरुकुरङ्गतुरजतरासारङ्गमातङ्गादिस्थावरत्रसषइविधजीवनिक स्फुरति सति तन्मध्ये कस्य ? एष इत्यन्धकार । तदन्यत्रेति शरीरव्यतिरेकेऽपि । त एवेति तदन्यत्रापि प्रतिभासनादिति हेतोरेव । पतस्येत्यन्धकारस्य । तद्विशेषणेति न विशेषणम् । एतदभावतेति एतस्य तमस अभावताया आलोकाभावत्वस्य स्वीकार सनिकार ६४ नाऽप्यानुमानिकी, यतः कतमोऽत्र हेतुराख्यायते सङ्ख्यावता ? नि भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वम् , भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्वम् , भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्वम् , असत्येवाऽऽलोरे तत्प्रतिभासनम् , आलोकग्रहणसामग्रथा गृह्यमाणत्वम् , तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावः द्रव्यगुणकर्मातिरिक्तकार्यत्वम् , आलोकविरोधित्वम् , भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावं वा ?-इत्यष्टपक्षी राक्षसीव त्वत्पक्षभक्ष्यभक्षणविचक्षणोपतिष्ठते । तत्र न तावदाऽऽद्य पक्षः क्षेमकरः, 'कुम्भोऽयं स्तम्भोऽयम्' इति हि यथ कुम्भादयो भावा विधिमुखेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यन्ते, तथा 'इदं तमः' इति तमोऽपि । अभाव रूपतायां तस्य प्रतिपेधमुखेन प्रत्यय प्रादुण्यात् , यथा 'कुम्भोऽत्र नास्ति' इति । न नाशप्रध्वंसादिप्रत्यया विधिमुखेनाऽपि प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । नैवम् , नागादिशब्दानामे , , ·૨ ૨૬ ] तमसो भावरूपत्वम् । १७१ 2 भावप्रतिषेधाभिधायकत्वात् । अत एव हि कुम्भस्य प्रध्वंस इति सोपपदानामेषां प्रयोगो- पपत्ति. । यदि तु तम प्रभृतिशब्दा अपि तत्समानार्थतामाविधीरन् , तदानीं 'कुम्भस्या- ऽभावः' इतिवत् 'आलोकस्य तम" इत्यपि प्रोच्येत । न चैवं कश्चिद् विपश्चिदपि प्रवक्ति । अथालोकाभावे सकेतितस्तमःशब्दः, नाभावमात्रे । ततो न तथाव्यपदेश इति चेत् । नैवम् , यदि ह्यन्धकाररूपोऽभावोऽपि विधिमुखेन वीक्ष्येत, तदानीं किमन्यदेतस्य भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वं स्याद् यतो हेतुसिद्धिर्भवेत् ૬ ૪ અન્ધકારને અનુમાનથી પણ અભાવરૂપે સ્વીકાર થઈ શકશે નહીં. કારણ કે વિદ્વાન એવા તમે આઠ હેતુઓમાંથી કયા હેતુ વડે અન્ધકારને અભાવ- રૂપે સિદ્ધ કરશો ?–(૧) ભાવથી વિલક્ષણ જણાતો હોવાથી, (૨) ભાવથી ભિન્ન સામગ્રીથી ઉત્પન્ન થતું હોવાથી, (૩) પ્રકાશ ન હોય ત્યારે જ જાણી શકાતે હવાથી, (૪) પ્રકાશને ગ્રહણ કરનારી સામગ્રીથી ગ્રાહ્ય હોવાથી, (૪) અન્વ- કાર દ્રવ્યને ઉત્પન્ન કરનાર કારણને અભાવ હોવાથી, (૬) દ્રવ્ય ગુણ કર્મથી ભિન્નનું કાર્ય હવાથી, (૭) પ્રકાશને વિરેધી હવાથી, કે (૮) ભાવરૂપે સાધનાર પ્રમાણ નહીં હોવાથી આ પ્રમાણે તમારા પક્ષરૂપ ભક્ષ્યનું ભક્ષણ કરવા રાક્ષસીના જેવી આ અષ્ટપક્ષી તૈયાર છે અર્થાતુ આ આઠેય હિતમાંથી એક પણ હેતુ અન્ધકારને આકાભાવ તરીકે સિદ્ધ કરી શકે તેમ નથી. તે આ પ્રમાણે (૧) “ભાવથી વિલક્ષણ જણાત હવાથી આ પ્રથમ હેતુ તમારા માટે હિતકર નથી, કારણકે આ કુંભ છે “આ સ્તભ છે–એ પ્રમાણે કુંભાદિ પદાર્થ જેમ વિધિસ્વરૂપે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન દ્વારા પ્રતીત થાય છે, તેમ “આ અંધકાર છે એ પ્રમાણે અન્ધકાર પણ વિધિસ્વરૂપે પ્રત્યક્ષ થાય છે જે અન્ધકાર અભાવરૂપ હોય તે આ સ્થળે કુંભ નથી એમ જેવું પ્રતિષેધરૂપે જ્ઞાન થાય છે, તેવું અન્ધકા ૨નું પણ પ્રતિષેધરૂપે જ્ઞાન થવું જોઈએ. નિયાયિક-નાશ-પ્રર્વાસાદિ અભાવરૂપ હોવા છતાં તેમનું જ્ઞાન આ નાશ છે આ પ્રસ છે – એમ વિધિરૂપે પણ થાય છે. તે એ જ પ્રમાણે વિધિરૂપ પ્રતીતિને વિષય હોવા છતા અધિકારને અભાવરૂપે સ્વીકારવામાં શું વિરોધ છે? અર્થાતુ કઈ જાતનો વિરોધ નથી. જૈન-તમારું આ કથન યુક્તિયુક્ત નથી કારણ કે નાશ આદિ શબ્દો ભાવના નિષેધને જ જણાવનારા છે, એટલા માટે નાશ, પ્રવ્ર સાદિ શબ્દને પ્રાગ “ઘડાને નાશ એ પ્રમાણે ઉપપદ સાથે થાય છે, પણ સ્વતંત્ર થત નથી. વળી, તમ, તિમિર, અન્ધકારાદિ શબ્દ નાશ, પ્રધ્વસાદિ શબ્દની જેમ અભાવવાચક હોય તે-ઘડાને નાશ? આ પ્રગની જેમ આલેક અંધકાર એ પ્રયોગ થવો જોઈએ પરંતુ તે પ્રાગ કેઈ પણ પંડિત કરતો નથી. માટે તમ તિમિરાદિ શબ્દ નાશ આદિ શબ્દના સમાન અર્થવાળા નથી, ·१७२ तमसो भावरूपत्वम् । [ २. २१ તૈયાયિકતમ તિમિરાદિ શબ્દ આકાભાવના સંકેતરૂપ છે પણ કેવલ અભાવના સંકેતરૂપ નથી. એટલે કે–તમ તિમિરાદિ શબ્દો અભાવ વિશેષ માટે વપરાય છે, પણ અભાવસામાન્ય માટે વપરાતા નથી. તેથી આલેકને અંધકાર એવે વ્યવહાર–શબ્દપ્રવેગ થતું નથી. સારાશ એ છે કે અભાવ- શબ્દ માત્ર સામાન્યભાવને વાચક છે, માટે કોને અભાવ ? એ જિજ્ઞાસા થતાં “ઘડાનો અભાવ એ પ્રાગ થાય છે. એવી જ રીતે અંધકાર' શબ્દ માત્ર અભાવને વાચક હોત તો કોને અભાવ એ જિજ્ઞાસા થતા આલોકનો એવે વ્યવહાર થાત. પણ તેમ નથી. કારણ કે અ ધકારશબ્દ માત્ર આલે- કાભાવમા જ સંકેતિત છે. જેન-તમારું તે કથન યુક્તિયુક્ત નથી. કારણ કે અન્ધકારરૂપ અભાવ પણ જે વિધિરૂપે જાતે હોય તે પછી અન્ધકારનું ભાવથી વિલક્ષણ સ્વરૂપ બીજું કયું જણવું બાકી રહ્યું, કે જેથી તમારે ઉપરોક્ત હેતુ સિદ્ધ થાય? (५०) तमोऽपीति कोऽर्थः ? तमोऽपि 'इद तम' इति विधिमुखेन प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते । तस्मान्ना- भावस्तमः । अत एवेति प्रतिषेघाभिधायकत्वादेव । सोपपदानामेषां प्रयोगोपपत्तिरिति । अत एव शुद्धशब्दवाच्यत्वाद्वस्तुरूपं तमः । न तथाव्यपदेश इति किन्तु प्रतिषेधमुखेन व्यपदेशः । अन्धकाररूपोऽभावोऽपीति गद्ये एतदेव हि भावलक्षणं यद् विधिमुखेन प्रेक्षणम् । तदानीमिति गये एतस्येति तमस । कोऽर्थः ? उपहासोऽयम् । यदि हि विधिमुखेन प्रत्ययेन लक्ष्यमाणेऽप्यन्ध- कारो भाववैलक्षण्येन लक्ष्यत इति त्वयोच्यते तदा किमपर भावलक्षण स्यादिति यावत् ।। (टि०) यतः कतम इत्यादि । संख्यावतेति सख्या विद्वज्जनगणनाया प्रथमगणन विद्यते यस्य स संख्यावान् , तेन संख्यावता विद्वज्जनमान्येनेत्युपहासवाक्यम् । अभावेत्यादि । तस्येति तमस पदार्थस्य वा । ननु नाशेति नाशप्रध्वसादिप्रत्यया हि अभावस्वभावा', तथापि घटस्य नाशोऽयं [ इति] विधिमुखेनापि प्रत्ययप्रतीति प्रोज्जृम्मेत । कोऽर्थः ? तमोपि 'इदं तमः' इति विधिमुखेन प्रत्येक्षेण प्रेक्ष्यते । तस्मान्नाभावस्तमः । एषामिति नाश- प्रध्वंसादीनाम् । तत्समानार्थतामिति नाशप्रध्वंसादिसाम्यम् । अथालोकेत्यादि । तथेत्यालोकस्य तमः । यदि सामान्येनाभावे तम शब्द सङ्केतित स्यात्तदा घटाद्यभावप्रचुरतया तमावाहुल्यापसारणाय आलोकस्य तम इति प्रोच्येत । अत्र तु न तथा, आलोकाभाव एव सङ्केतितत्वात् तम शब्दस्य । एतस्येत्यभावस्य । यत इति भाववैलक्षण्येन लक्ष्यमाणत्वात् । अथ भावविलक्षणसामग्रीसमुत्पाद्यत्वं हेतुः । तथाहि-समवाय्यसमवायिनिमित्त- कारणकलापव्यापाररूपा भावोत्पादिका सामग्री । नैव तमसीयं समगस्त । तदशस्तम् , यतः किमिदं समवायिकाग्णनाम्ना त्वमाम्नासी: ? यत्र कार्य समवेतमुत्पद्यते तदिति चेत् । तदसम्यक्, समवायस्य निरन्तरसुहृद्गोष्टीपु गौरवार्हत्वात्, तव्यसाधक- त्वाभिमतस्य 'इह तन्तुषु पटः' इत्यादिप्रत्ययस्याप्रसिद्धे, 'पटे तन्तव' इत्यादि- रूपस्याऽस्याऽऽवालगोपालं प्रतीतत्वात् । सिद्धौ वा 'इह भूतले घटाभावः' इत्यभावप्रत्ययेन व्यभिचारात् । संवन्धमात्रपूर्वताप्रसाधने सिद्धसाधनात्, अवि- .

·૨. ૨ ] तमसो भावरूपत्वम् । १७३ प्वग्भावमात्रनिमित्ततया तदङ्गीकारात् । एकान्तकस्वरूपत्वेन चाऽस्यैकवस्तुसमवाय- समवे समस्तवस्तुसमवायस्य, विनश्यदेकवस्तुसमवायाभावे समस्तवस्तुसम- वायाभावस्य वा प्रसङ्गात् । तत्तदवच्छेदकभेदात् तदुपपत्तौ तस्यापि कथञ्चिद्रे- दापत्तेः, अनेकपुरुषावच्छिन्नपर्षदादेरपि तावत्स्वभावभावेन कथञ्चिद्भेदात् । अप्र- च्युतानुत्पन्नस्थि रैकरूपतया चाऽस्याऽऽकाशसामान्यायेतादृग्वस्तुसमाश्रितत्वमेव भवेद्, न तु कार्यवस्तुसमाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारिकारणकलापोपनिपातप्रभावात् कार्य- समवायस्वीकारोऽपि सनिकारः, तत्स्वभावप्रभावप्रतिबद्धानां तेषामपि सदा सन्नि- धानप्रधानत्वात् । तथा चास्तमिता समवायिकारण किंवदन्ती। तदसत्त्वे किमसमवायिकारणम् ? समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वं हि तल्लक्षणम् । तदसत्वे कथमेतत् स्यात् तथा च तच्छेषभूतस्य निमित्तकारणस्यापि का व्यवस्था ? । નાયિક–(૨) “ભાવથી ભિન્ન સામગ્રીથી ઉત્પન્ન થતું હોવાથી એ હેતુ અમે સ્વીકારીએ છીએ. તે આ પ્રમાણે–સમવાયી અસમવાયી તથા નિમિત્ત- કારણરૂપ કારણસમૂહને વ્યાપાર એ ભાવોત્પાદક સામગ્રી છે અને ભાવ- ત્પાદક આ સામગ્રી અન્ધકારની ઉત્પત્તિમાં સંગત થઈ શકતી નથી, એટલે તે સામગ્રી કરતાં વિલક્ષણ સામગ્રીથી ઉત્પન્ન થતો હોવાથી અન્ધકાર ભાવરૂપ સિદ્ધ થઈ શકે નહીં, પણ અભાવરૂપ સિદ્ધ થાય છે જૈન-તમારુ આ કથન ચોગ્ય નથી કારણ કે અમે અહીં પૂછીએ છીએ કે- એવો કયો પદાર્થ છે, કે જેને તમે “સમવાયી કારણ એ નામથી ઓળખાવે છે? તૈયાયિક–જેમા સમવાય સમ્બન્ધથી કાર્ય ઉત્પન્ન થાય તે સમવાયી ? કારણ છે. જેનતે યુક્તિયુક્ત નથી, કારણ કે–સમવાય તે સતત ચાલતી મિત્રોની વાતેમા જ શેભે એવે છે, અર્થાત્ સમવાયની સિદ્ધિ નથી, કારણકે–સમવાયના પ્રસાધક તરીકે તમે આ વસ્તુઓમાં પટ છે એ પ્રકારને જે પ્રત્યય અર્થાત્ જ્ઞાન જણાવે છે, તે તે અપ્રસિદ્ધ છે, પરંતુ “આ પટમા તંતુઓ છે એવો અનુભવ તે સાધારણ પુરુષોને પણ થાય છે. છતા પણ ધારો કે “આ તતુમા પટ છે એવી પ્રતીતિ થ ચિત્ સિદ્ધ થઈ જાય તે પણ અહીં ભૂતલમાં ઘટાભાવ છે? આવી અભાવ પ્રતીતિ હોવા છતાં તમારે મને આથી સમવાયની સિદ્ધિ થતી નથી. તેથી વ્યભિચાર છે. વળી, પૂર્વોક્ત પ્રતીતિથી જે કેવળ સંબંધ જ સિદ્ધ થતો હોય તે સિદ્ધસાધન નામ- ને દોષ આવશે. કારણ કે સમવાય નહીં પણ અવિષ્યભાવ માત્ર એટલે કેથચિત તાદાસ્યરૂપ સ બ ધને કારણે એવી પ્રતીતિ થાય છે એમ અમે પણ માનીએ છીએ. વળી, સમવાય એકાન્તથી એક જ છે, એમ તમે માન્યું છે. તેથી તે કઈ એક પદાર્થમાં જ્યારે સમવાયને સંભવ થાય ત્યારે સમસ્ત પદાર્થોમાં સમવા- ·तमलो भावरूपत्वम् । [ ૨ ૨૨ યને સંભવ થઈ જશે, અને નાશ પામતા એક પદાર્થમાં સમવાયને અભાવ થવાથી સમસ્ત પદાર્થોના સમવાયને અભાવ થઈ જશે નયાયિક ક–સમવાય એક હોવા છતા તે તે અવચ્છેદક–વિશેષણના ભેદથી તેમ ભેદની વ્યવસ્થા થઈ શકે છે. જૈન–એમ માનવામાં તો સમવાય એકાતે એક નહિ પણ અનેક થઈ જશે, કારણ કે અનેક પુરુષોથી અવચ્છિન્ન-વિશિષ્ટ પર્ષદા–સભા આદિ પણ એક હોવા છતા તેટલા સ્વભાવવાળી હોવાથી અર્થાત જેટલા અવરછેદક હોય તેટલા સ્વભાવ-વિશેષાવાળી હોવાથી કથંચિત અનેક છે વળી, તમારા મતે સમવાય “અપ્રશ્રુત, અનુત્પન્ન અને સ્થિરેક સ્વરૂપ હોવાથી તે તેવા જ પ્રકારના આકાશ, સામાન્ય આદિ પદાર્થોમાં આશ્રિત થઈને રહેશે પણ તેથી વિલક્ષણ કાર્યક્રવ્યો- અનિત્ય દ્રવ્યોમાં આશ્રિત થઈને રહેશે નહીં. નૈયાયિક-સમવાય નિત્ય છે છતાં પણ તે જ્યારે ડચક્રાદિ અથવા તુરિમા દિરૂપ સહકારી કારણોને સમૂહ આવી પડે છે, ત્યારે તેના પ્રભાવથી તે તે ઘટ કે પટરૂપ કાર્યમાં સ્વીકારવામાં આવે છે, એટલે કે-નવે સમવાય ઉત્પન્ન થત નથી પણ નવા ઉત્પન્ન થતા તે તે કાર્યમાં તે છે, એમ માનીએ છીએ. જેન–તમારી આ માન્યતા પણ તિરસ્કૃત છે, કારણ કે–સમવાયના અપ્રચ્યું. તાદિ સ્વભાવના પ્રભાવને કારણે તે તે સહકારી કારણો સદૈવ સન્નિધિવાળા જ થઈ જશે, અર્થાતું સમવાય નિત્ય એકરૂપ હેવાથી જે પ્રથમથી સહકારી-કારણના સંબંધમાં હોય નહીં તે પછી પણ થાય નહીં, માટે તે તે સહકારી કારણેનું સાનિધ્ય સદેવ સ્વીકારીએ તે જ સમવાયના સ્વભાવ સાથે સ ગત થાય, અને તેમ થતા સમવાયી કારણની વાર્તા પણ અસ્ત (નષ્ટ) થઈ ગઈ અર્થાત સમવાય જ સિદ્ધ ન થયે તો પછી સમવાયી કારણ કોને કહી શકાશે? કારણ કે- સમવાયથી જેમાં કાર્ય ઉત્પન્ન થાય તેને જ તમે સમવાયી કારણ કહે છે, તે તમોએ સ્વીકારેલ સમવાય જ જ્યાં સિદ્ધ થતું નથી ત્યાં સમવાયી કારણની કથા-વાર્તા પણ કઈ રીતે થઈ શકશે? ઉપરોક્ત રીતે સમવાયી કારણ જ સિદ્ધ ન થયું તે પછી અસમવાયી કારણ પણ કઈ રીતે સિદ્ધ થાય ? કારણ કે, “સમવાયી કારણને જે પ્રત્યાસન્ન છે, તે અસમવાયી કારણ છે એ અસમવાયી કારણનું લક્ષણ છે. તે જે સમવાયી કારણ જ નથી તે અસમવાયી કારણ કઈ રીતે સિદ્ધ થઈ શકે? અર્થાત સિદ્ધ થઈ શકે નહીં અને તે રીતે સમવાયી કારણ અને અસમવાયી કારણ સિદ્ધ ન થાય, તે તે બે સિવાય બાકી રહેલ નિમિત્ત કારણની પણ કંઈ વ્યવસ્થા થઈ શકશે નહીં. (१०) तदुपपत्ताविति यथाकाशस्यापि अवच्छेदकमेदानानात्वं घटाकाश पटाकाशमिति एव सम- वायस्यापि नानात्वम् । तावत्स्वभावभावेनेति यावन्तोऽवच्छेदकान्तावदा मेदप्रमक्ति, ? पताद्द- ·२ २१ ] तमसो भावरूपत्वम् । १७५ ग्वस्तुसमाश्रितत्वमेवेति । आकाशसामान्यादीनि एतादृशि यानि वस्तूनि एतत्सदृशानि नित्यानि, तत् समाश्रितत्वम् । तत्तत्सहकारिकारणेति । न हि कीलकस्थितास्तन्तव पटस्य कारण भवन्ति । तत्स्वभावप्रभावप्रतिबद्धानां तत्तत्सहकारिकारणकलापस्वभावप्रभावप्रतिवद्धानाम् । समवाथि- कारणप्रत्यासन्नत्वमिति । समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्य यसमवायिकारणम् । (टि.)समवायीत्यादि । त्रिधा कारणम्-यत्र हि कार्य समवैति तत्समवायिकारण यथा द्वयणु- कस्याणुद्वयम् , यच्च कार्यकार्थसमवेत कार्य कारणकार्थसमवेत वा कार्यमुत्पादयति तदसमवायिकारणं यथा पटावयविदव्यारम्मे तन्तुसंयोग , पटसमवेतरूपायारम्मे पटोत्पादकतन्तुरूपादि च, शेष तूत्पादकं निमि त्तकारणं यथा पाकाशादि । प्रतिषेधाभिधायकत्वादेव अतो भावोपि विधिमुखेन वीक्ष्यतेऽभावोपि । तत्कथ हेतुर्घटते भाववैलक्षण्येनेत्यादि ? एतदेव हि भावलक्षणं यद्विधिमुखेन प्रेक्षणम् । इयमिति कारणत्रयरूपा सामग्री ।। यत्र कार्यमिति । यति मृत्तिकादिके वस्तुनि कार्य घटादि । समवेतमिति सम्बद्धम् । तदिति समवायिकारणम् । तत्प्रसाधकत्वेति । समवायप्रसाधकत्वेनाभीष्टस्य कारणे कार्यस्य समवेतत्वात्समवाय सच्छाय । कार्ये तु पादौ कारण तन्त्वादि समवेत प्रसिद्धम् । अत समवाय शिश्राय विच्छायताम् । सम्बन्धमात्रेति तन्तूनन्तरेण पट मृत्तिकामन्तरेण घटो न स्यात् इति सम्बन्ध- मात्राझीकारे सिद्धं साधन कारणोत्पद्यमानत्वम् । तस्मान्न समवायस्वीकार । अविष्वगिति तादात्म्यकारण तया। तदङ्गीकारादिति सम्बन्धस्वीकारात् । एकान्तैकेति एकान्तेनै कस्वभावत्वेन। अस्येति समवायस्य । तत्तदवच्छेदेनेति तेषां तेषामवच्छेदकाना मेदात् । तदुपपत्ताविति मेदोपपत्तौ । तस्थापीति समवायस्यापि । अप्रच्युतेत्यादि । अस्येति समवायस्य । एतादृगित्येतादृग् अप्रच्यु तानुत्पन्नस्थिरैकस्वभाव वस्तु । तत्तत्सहकारीति तानि कार्य प्रति भिन्नानि सहकारीणि दण्डचक्र- चीवरदोरकादीनि तुरीवेमप्रमृतीनि च, तेषां कलाप समूहस्तत्सामग्रयवशात् । यथाकाशस्यापि अवच्छेदक- मेदानानात्वं घटाकाशं पटाकाशमिति । एव समवायस्यापि नानात्वम् । कार्येति कार्येषु सनिकार इति सविगोपक । तत्स्वभावेति तस्य समवायस्य स्वभावोऽप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैकलक्षण । तेषामिति सहकारिणामपि। तदसत्व इति समवायिकारणाभावे । तल्लक्षणमिति असमवायिलक्षणम् । तदसत्त्व इति असमवायिकारणलक्षणाभावे। एतदिति असमवायिकारणम् । तच्छेष- भूतस्येति समवाय्यसमवायिशेषरूपस्य। सन्तु वा कारणान्यमूनि, तथापि यथा कथञ्चिदालोककलापस्योत्पाद, तथा तमसोऽपि भविष्यति । किमरुचिविरचनाभिर्व्यपासितुं शक्यते ४ किमस्योत्पाद कमिति चेत् । आलोकस्य किमिति वाच्यम् ८ तेजोऽणव इति चेत् । अस्यापि तमोऽणव एव सन्तु । सिद्धास्तावत् तैजसास्तेऽविवादेन वादिप्रतिवादिनोरिति चेत् । तामसा अपि तद्वदेव कि न सेत्स्यन्ति -इति त्यज्यतामाग्रहः । અથવા, તને અભીષ્ટ આ ત્રણે કારણે ભલે ઘડીભર મનાય, તે પણ–જે કઈ રીતે આલોક-પ્રકાશની ઉત્પત્તિ છે, તે રીતે અલ્પકારની પણ ઉત્પત્તિ થશે માત્ર તમારી અરુચિ હોય એટલા માત્રથી કઈ અઘકારનુ ખડન થઈ જતુ નથી ·१७६ तमसो भावरूपत्वम् । [ ૨. ૨ મૈયાયિક-અકારને ઉત્પન્ન કરનારુ કયું કારણ છે ? જેનતમે જ કહોને કે આલેક-પ્રકાશને ઉત્પન્ન કરનાર શું છે? તૈયાયિક-આલેના ઉત્પાદક આલેકના અણુઓ છે. જેન–તે જ રીતે અધિકારના ઉત્પાદક અન્ધકારના અણુઓ છે. નૈયાયિક-પ્રકાશના અણુઓ તે કઈ પણ વિવાદ વિના વાદી-પ્રતિવાદી બનેને પ્રસિદ્ધ છે જૈન તે શું અન્ધકારના અણુઓ પણ એ જ રીતે સિદ્ધ નહીં થાય? અર્થાતુ સિદ્ધ થશે માટે હે નિયાયિક! અકારને આલોકને અભાવ માનવાને આગ્રહ છોડી દે. (टि.) किमस्येत्यादि । अस्येति तमम । अस्यापीति तमसोपि । ते इति परमाणव । तद्वदेवेति तैजसपर माणुवत् । असत्येवाऽऽलोके तत्प्रतिभासनमप्यसम्यक् । न हि यस्मिन्नसत्येव यत् प्रति- भासते तत् तदभावमात्रमेव भवति, असत्येव व्यवधाने प्रतिभासमानैर्घटादिभि- र्व्यभिचागत् । कथं च नैव प्रतिबन्धकेऽसत्येव समुत्पद्यमानस्य स्फोटस्यापि तदभाव- मात्रता स्यात् । अथ स्फोटो दाहकात्मकतया स्पार्शनप्रत्यक्षेणाऽनुभूयते । अभाव- मात्रताया हि तस्य नेयमोपपत्तिकी स्यात् । तर्हि तमोऽपि शैत्येन तेनैव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यमाणं कथमभावस्वभावं भवेत् । તૈયાયિક-(૩) પ્રકાશ ન હોય ત્યારે જ અન્ધકાર જાણી શકાતું હોવાથી અન્ધકાર આકાભાવ રૂપ છે. જન-તમારો આ હેતુ પણ બરાબર નથી, કારણકે-જેને અભાવ હોય ત્યારે જ જે પ્રતિભાસિત (નાત) થ ! હેય તે તેના અભાવરૂપ હોય એવો કઈ નિયમ (અવિનાભાવ) નથી કારણ કે-વ્યવધાનો અભાવ હોય ત્યારે જ ઘટાદિ પ્રતિભાસિત થાય છે, છતા ઘટાદિ વ્યવધાનના અભાવરૂપ નથી માટે એ નિયમમાં ઘટાદિવડે વ્યભિચાર છે વળી, તમે જણાવેલ નિયમ માનવામા આવે તે-અગ્નિનું પ્રતિબંધક ન હોય ત્યારે જ ઉત્પન્ન થનાર ફેડલ પણ પ્રતિબ ધનાભાવરૂપ કેમ નથી મનાતે ? તૈયાયિકડલે સ્પશન પ્રત્યક્ષ દ્વારા દાહરૂપે અનુભવાય છે, માટે ફેડલાને અભાવરૂપ માની શકાય નહીં. તેને અભાવરૂપ માનવા જતાં તેની દાહાત્મક્તા ઘટી શકતી નથી જેનો એમ હોય તે પછી અન્ધકારના ચિત્યનું પણ સ્થાન પ્રત્યક્ષ અભાવરૂપ કેમ બને ? (૧૦) ચમિતિ રામેતા | (टि०) व्यवधाने इति कुड्यादिके । प्रतिवन्धके इति मन्त्रादिके। स्फोटस्यापीति न केवलं घटादे । तदभावेति प्रतिबन्धकाभावमात्रत्वम् । तस्येति स्फोटस्य । इयमिति दाहात्मकता । तेनेवेति स्पार्शनेनैव । થતુ હોવાથી તે ·२ २१] तमसो भावरूपत्वम् । १७७ 4 अथालोकग्रहणसामग्र्या गृह्यमाणत्वं हेतुः । तथा च शङ्करन्यायभूषणौ-“यो हि भावो यावत्या सामाग्य गृह्यते तदभावोऽपि तावत्यैव, इत्यालोकग्रहणसामग्ऱ्या गृह्यमाणं तमस्तदभाव एव" इति । तदपि न किश्चित् , तमोग्रहणसामग्ऱ्या गृह्यमाण- स्यालोकस्यैव तदभावताप्रसङ्गेनाऽनैकान्तिकत्वात् , घटपटयोर्वा समानग्रहणसामग्री कतया परस्पराभावत्वप्रसङ्गात् । તૈયાયિક-(૪) “પ્રકાશને ગ્રહણ કરનારી સામગ્રીથી જ ગ્રાહ્ય હોવાથી અન્ધકાર અભાવરૂપ છે, એમ અમે માનીએ છીએ. શકર અને ન્યાયભૂષણે કહ્યું પણ છે કે- “જે પદાર્થનુ જેટલી સામગ્રીથી ગ્રહણ થાય છે, તેટલી જ સામગ્રીથી તે પદા- થના અભાવનું પણ ગ્રહણ થાય છે. આથી પ્રકાશને ગ્રહણ કરનારી સામગ્રીથી ગ્રહણ કરાતે અન્ધકાર પ્રકાશ-તેજના અભાવરૂપ છે.” જૈન- આમા પણ કઈ તથ્ય નથી, કારણ કે એમ પણ કહી શકાય કે- અન્ધકારને ગ્રહણ કરનારી સામગ્રીથી પ્રકાશનું પણ ગ્રહણ થાય છે, માટે પ્રકાશ ધકારના અભાવરૂપ છે. આ પ્રમાણે તમારા હેતુમા વ્યભિચાર દેષ છે. વળી, ઘટ અને પટને ગ્રહણ કરનારી સામગ્રી પણ સમાન હોવાથી પરસ્પરમાં અભાવને પ્રસ ગ આવશે. અર્થાત્ ઘટજ્ઞાનની જે ચક્ષુસંગાદિ સામગ્રી છે, તે જ ચક્ષુસાગાદિ સામગ્રી પટજ્ઞાનની પણ છે. માટે તમારી વ્યાપ્તિના આધારે ઘટને પટાભાવરૂપતા અને પટને ઘટાભાવિરૂપતાની આપત્તિ આવે છે. માટે તમારે આ ચ હેતુ પણ યોગ્ય નથી (टि.) तदभावतेति तमोऽभाव आलोक इतिप्रसङ्गसङ्गते । अथ तिमिरद्रव्योत्पादककारणाभावो हेतुः । तथा च श्रीधरः-"तमःपरमाणवः स्पर्शवन्तः, तद्रहिता वा ? न तावत् स्पर्शवन्तः, स्पर्शवत्कार्यव्यस्य क्वचिदप्यनुप- लम्भात् । अदृष्टव्यापाराभावात् स्पर्शवत्कार्यद्रव्याऽनारम्भका इति चेत् । रूपवन्तो वायुपरमाणवोऽदृष्टव्यापारवैगुण्याद् रूपवत्कार्य नारभन्ते इति किं न कल्प्येत १ किं वा न कल्पितम्-एकजातीयादेव परमाणोरदृष्टोपग्रहाच्चतुर्धा कार्याणि जायन्त इति ? कार्यकसमधिगम्या' परमाणवो यथाकार्यमुन्नीयन्ते, न तद्विलक्षणा, प्रमाणाभावा- दिति चेत् । एवं तर्हि तामसा' परमाणवोऽप्यस्पर्शवन्त कल्पनीयाः, तादृशाश्च कथं तमोद्रव्यमारमेरन् ? अस्पर्शवत्त्वस्य कार्यद्रव्यानारम्भकत्वेनाऽव्यभिचारोपलम्भात् । कार्यदर्शनात् तदनुगुणं कारणं कल्प्यते, न तु कारणवैकल्येन दृष्टकार्यविपर्यासो युज्यत इति चेत् । न वयमन्धकारस्य प्रत्यर्थिनः, किन्त्वारम्भानुपपत्तेः, नीलिम- मात्रप्रतीतेश्च द्रव्यमिदं न भवतीति ब्रूम.” [न्यायकन्दली पृ० २२] इति નૈયાયિક- (૫, “અન્ધકાર દ્રવ્યના ઉત્પાદક કારણને અભાવ હોવાથી અન્ધકાર અભાવરૂપ છે. ન્યાયકન્ડલીના પંડિત શ્રીધરે આ વિષે આ પ્રમાણે २३ - .

·१७८ तमसोभावरूपत्वम् । [૨ ૨૨ તર્કો કરેલા છે-“અંધકારનાં પરમાણુઓ સ્પર્શવાળાં છે કે સ્પર્શ રહિત સ્પર્શ વાળાં તે હોય નહીં કારણ કે તેનાથી ઉત્પન્ન થનાર કાર્યની સ્પશવાળા કાર્ય દ્રવ્યરૂપે ઉપલબ્ધિ (અનુભૂતિ થતી નથી. શંકા-અષ્ટરૂપ કારણને વ્યાપાર ન હોવાથી અંધકારના પરમાણુઓ સ્પશવાળા કાર્યદ્રવ્યની ઉત્પત્તિ કરતાં નથી. સમાધાન-તે પછી વાયુના પરમાણુઓ રૂપવાળા હોવા છતાં અદષ્ટને વ્યાપાર ન હોવાથી રૂપવાળા કાર્યદ્રવ્યનો આરંભ કરતા નથી, એવી કલ્પના પણ કેમ ન થઈ કે? અથવા તે એક જ જાતના પરમાણુઓથી અદષ્ટના બલે પૃથ્વી, જલ, તેજ અને વાયુ એમ ચાર પ્રકારનાં કાર્યો ઉત્પન્ન થાય છે, એવી કલપના પણ કેમ ન કરવી ? માટે અંધકારના પરમાણુમાં સ્પર્શ નથી એમ માનવું ઉચિત છે. શકા-પરમાણુઓનું જ્ઞાન માત્ર કાર્યથી જ થાય છે. એટલે જેવું કાર્ય હોય તદનુરૂપ પરમાણુઓ સિદ્ધ થાય છે, પરંતુ કાર્યથી વિલક્ષણ પરમાણુઓ કદી પણ સિદ્ધ થઈ શકતા નથી. કારણ કે કાર્યથી વિલક્ષણ પરમાણુઓને સિદ્ધ કરનારું કઈ પણ પ્રમાણ નથી. માટે એક પ્રકારના પરમાણુથી ચાર પ્રકારનાં કાર્ય થઈ શકે નહી. સમાધાન-જે એમ હોય તે–અન્ધકારના પરમાણુઓને પણ સ્પશરહિત જ માનવા જોઈએ, અને જે તે તેવા હોય તે તે પરમાણુઓ અન્ધકારરૂપ કાર્ય દ્રવ્યને આરંભ કઈ રીતે કરી શકશે? અર્થાતુ નહીં કરી શકે. કારણ સ્પશ વિનાનું હોય છે, તે કાર્યદ્રવ્યનું આરંભક નથી બનતું–આવો અવ્ય- ભિચારી નિયમ છે. અર્થાત્ સ્પશરહિત અંધકારના પરમાણુ કાર્યારંભક ન બને, છે શંકા-કાર્યને જોઈને તેને અનુરૂપ કારણની કલ્પના કરાય છે, પરંતુ કર- ણની વિકલતા-દોષથી પ્રત્યક્ષસિદ્ધ એવા કાર્યને વિપર્યાસ કરવો–પ્રત્યક્ષ સિદ્ધથી વિરુદ્ધ કથન કરવું–તે યુક્તિયુક્ત નથી. સમાધાન-અમે કંઈ અન્ધકારના શત્રુ નથી, પર તુ તેની ઉત્પત્તિ ઘટતી નથી, માટે કેવળ નીલિમાને આધારે અમે તેને દ્રવ્ય માનવા તૈયાર નથી." (प०) अदृष्टव्यापाराभावादिति अदृष्टं हि सर्वोत्पत्तिमता निमित्तम्। चतुर्दा कार्याणीति पार्थिवादीनि । परवाक्यं कार्यकेत्यादि । (टि०)-तथा च श्रीधरः कन्दलीकार । तद्रहिता इति स्पर्शवियुक्ता । तत्काति परमाणुद्रव्य कार्यस्य । रूपवन्त इति वायुपरमाणवो मूर्ता अपि कर्मवशात्कार्य नारमेरनिति कल्प्यताम्। ते स्वभावेन कार्यमनारभमाणास्तिष्ठन्ति । एकजातीयादिति रसाणो रूपाणोर्वा । चतुर्द्धति पृथ्व्यप्ते- जोवायुरूपतया। कार्यकेति कार्येण घटादिना एकेन रूपाणवो रसाणवो वा समधिगम्यन्ते । ते रसे हि रसाणव एव, तेजसि तेजोणव एव । तद्विलक्षणा इति रसे रसाणोविलक्षणास्तेजोणवो नेक्ष्यन्ते । एवमित्यादि । तादृश परस्परमसम्बद्धा । अस्पर्शवत्वस्येति असंयोगवत । 1 ·तापाभावमात्र- २. २१] तमसो भावरूपत्वम् । १७९ नैतदुपपत्तिपदवी प्रतिपद्यते, यतः स्पर्शवन्त एव तामसाः परमाणवः प्रोच्यन्ते । यत्पुनस्तत्रोपादेशि-स्पर्शवतस्तत्कार्यद्रव्यस्य क्वचिदप्यनुपलम्भादिति । तदसत्यम्, शीत- स्पर्शवतस्तमोद्रव्यस्यैव तत्कार्यस्य दर्शनात् । तत्र स्पर्शसद्भावे किं प्रमाणम् ?– इति चेत् । तदभावे किं प्रमाणम् 2- इति वाच्यम् । न हि तत्प्रतिषेधकप्रमाणमन्तरेणाऽस्पर्शवत्त्वात् कार्यद्रव्यानारम्भस्त्वया प्रसा- धयितुं शक्यते । अस्माकं तु तत्सद्भावे प्रमाणाभावेऽपि तावद् न काचित् क्षतिः । न च नास्त्येव तत्, प्रत्यक्षस्यैव सद्भावात् । तथाहि-दिवा दिवाकरकरालातपप्रपा- तोपतप्तवपुषः पथिकास्तमिस्रासंतमसशैल्यसंपर्कात् प्रमोदन्ते । न च सूत्रित एव तेषां प्रमोदः, प्रतीतिबाधात् । तन्मात्रनिमित्तो हि 'घटोऽत्र नास्ति'इतिवत्, 'तापः संप्रति नास्ति' इति प्रतिषेधमुख एव प्रत्ययः प्रादुःण्यात्, न तु 'संप्रति शीतलीभूतं मे शरीरम्' इति विधिमुखः । तथात्वे हि 'तमोऽभावमात्रसूत्रित एवाय- मालोकप्रत्ययः' इत्यपि वावदूकस्य वदतो वदनं न वक्रीभवेत् । अथान्धकारनिबन्ध- नत्वे शैत्यस्पर्शप्रत्ययस्य निबिडतरघटितकपाटसंपुटे गवलकुवलयकलकण्ठीकण्ठकाण्ड- कृष्णान्धाकारैकार्णवीभूते कारागारे क्षिप्तस्य पुंसः सुतरां तत्प्रत्ययो भवेत्-इति चेत् । तापाभावनिमित्ततायामपि सुतरां स किं तत्र न स्यात्, तत्रात्यन्तं तामाभावसंभ- वात् । तस्माद् मन्दमन्दसमीरलहरिपरिचय एव जलस्पर्शस्येव तत्स्पर्शस्याऽप्यभिव्यक्ती हेतुः । न चासौ तत्रास्तीति न तत्र तत्प्रतीतिः प्रादुर्भवति । જેન-તમારું આ કથન યુક્તિયુક્ત નથી. કારણ કે અમે અન્ધકારના પરમાણુઓને સ્પર્શવાળા જ કહીએ છીએ તમે જે એમ કહ્યું કે “સ્પર્શવાળા કાર્યદ્રવ્યની ઉપલબ્ધિ થતી નથી તે અસત્ય છે. કારણ કે શીત સ્પર્શવાળું જે અંધકારદ્રવ્ય પ્રતીત થાય છે, તે જ તેનું કાર્ય છે. શંકા-અન્ધકારમાં સ્પર્શ છે એમાં કયું પ્રમાણ છે? સમાધાન-અમે તમને જ પૂછીએ છીએ કે અન્ધકારમાં સ્પર્શ નથી એમાં પણ કર્યું પ્રમાણ છે? એ તમે જ કહો. અન્ધકારમાં સ્પશને નિષેધ કરનાર પ્રમાણ આપ્યા વિના અન્ધકારના પરમાણુમાં સ્પર્શ નથી માટે તે કાર્યના અના- રંભક છે એમ પણ તમે સિદ્ધ કરી શકશે નહીં. જ્યારે અમારા પક્ષે અન્ય- કારના પરમાણુમાં શીતરસ્પર્શના સદ્ભાવમાં પ્રમાણ ન હોય તે પણ કઈ જાતને દોષ આવશે નહીં, અર્થાતુ અમે તે કાર્યના આધારે કારણ દ્રવ્યની કલ્પના કરીએ છીએ, એટલે કે અલ્પકારદ્રવ્યને શીત સ્પર્શ અનુભવીને તેના કારણ પરમાણુમાં પણ શીત સ્પશની કલપના કરીએ છીએ. અને અન્ધકારમાં રહેલ શીતસ્પશને સિદ્ધ કરવાનું પ્રમાણ નથી એમ પણ નથી. અન્ધકારગત સ્પર્શ સિદ્ધ કરવાને પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ છે જ. તે ·तमसो भावरूपत्वम् । ૨. ૨૨ આ પ્રમાણે-દિવસે સૂર્યને આકરા તાપમાં તપી ગયેલા શરીરવાળા મુસાફરે રાત્રે અકારના ઠડા સ્પર્શથી આન દ પામે છે. શંકા–દિવસે સૂર્યના તાપથી સંતપ્ત પુરુષોને રાત્રે થતા આનદ અન્ધકા- રના શીતલસ્પર્શને અનુભવજન્ય નથી, પરંતુ તાપના અભાવથી જન્ય છે. સમાધાન-તમારુ આ કથન પ્રતીતિથી બાધિત છે. કારણ કે જે રાત્ર શીતના અનુભવમાં માત્ર તાપને અભાવ જ કારણ હોય તે જેમ અહીં ઘડે નથી એ પ્રકારનું જ્ઞાન માત્ર ઘટાભાવને કારણે છે, તેમ અત્યારે તાપ નથી એ પ્રમાણે પ્રતિષેધપ્રધાન જ પ્રત્યય-જ્ઞાન થાય, પરંતુ અત્યારે મારું શરીર શીતળ થઈ ગયું છેઆ પ્રકારે વિધિપ્રધાન પ્રત્યય થાય જ નહીં. વળી વિધિમુખ પ્રત્યય છતાં અભાવ માનવામા આવે તો એ વિધિમુખ પ્રત્ય- ચને આધારે કઈ વાચાળ એમ કહે કે–પ્રકાશનું જ્ઞાન તે માત્ર અન્ધકારના અભાવને જ કારણે છે, તે શું મેહુ કાઈ વાકુ થઈ જવાનું છે? અર્થાત્ “અત્યારે મારુ શરીર શીતળ થયું છે એ જ્ઞાન વિધિમુખે ઉત્પન્ન થયેલ હોવા છતાં અભાવને વિષય કરે છે, એવુ તમોએ સ્વીકાર્યું તે-આ આલેક છે એ જ્ઞાન વિધિમુખે થયેલું હોવા છતા અન્ધકારના અભાવને જ વિષય કરે છે, એમ કોઈ કહે તે–તેને કઈ રીતે રોકી શકાય? તેથી કરીને આલેકની જેમ વિધિપ્રધાન પ્રત્યયને વિષય હોવાથી અન્ધકાર અભાવરૂપ નથી, પણ ભાવરૂપે દ્રવ્યાત્મક એ સિદ્ધ થયુ શંકા-અન્ધકારને કારણે શીતળસ્પર્શનું જ્ઞાન થતુ હોય તે–સારી રીતે બધ કરેલા બારણાવાળા અને તેથી કરીને જંગલી પાડાના, નીલ કમળ અને કેયલના કઠ જેવા શ્યામ અન્ધકારથી વ્યાપ્ત કેદખાનામા નાખેલ પુરુષને શીતસ્પશને ખૂબ ખૂબ અનુભવ થ જોઈએ. સમાધાના-ભાઈ ! તમે જ કહોને કે–તાપના અભાવને કારણે જ જે શૈત્યને અનુભવ થતો હોય તો તે સ્થિતિમા તે અનુભવ વિશેષરૂપે કેમ નથી થતો? કારણ કે ત્યાં અત્યંત તાપભાવ તો છે જ. તે પછી શીતળતાને અનુભવ કેમ ન થાય ? માટે જળના સ્પશની જેમ અકારના શીતળ સ્પ- શની અભિવ્યક્તિમાં મદ મંદ વાયુની લહેરેને સ બ ધ જ હેતુભૂત છે. અને વાયુને તે સંબંધ પૂર્વોક્ત કારાગારમાં નથી. માટે ત્યાં શીતસ્પર્શનું જ્ઞાન થતું નથી. (टि०) शीतस्पर्शेत्यादि । तत्कार्यस्येति तम कार्यस्य । तत्रेति तमसि । तदभावे इति स्पर्शाभावे । तत्प्रतिपेधकेति स्पर्शनिपेधक विना ॥ तत्स द्भावे इति शीतस्पर्शसद्भावे । तदिति प्रमाणम् । तेपामिति पथिकानाम् । तन्मात्रेत्यभावमात्र- हेतु । तथात्वे इति अभावस्य विधिमुखप्रत्ययसद्भावे । कारागार इति तत्रात्यन्त धर्मसम्भवात् । तत्प्रत्यय इति शैत्यप्रत्यय , निबन्धनाच्छीतत्वस्य । स इति तापाभाव । तति कारागारे । तत्स्पर्शस्येति तम स्पर्शस्यापि । अभिव्यक्ताविति प्रमटने । असाविति मन्दमन्दममीरलहरिपरिचय । तत्रेति कारागारे । तत्प्र. तातिरिति शीतस्पर्शप्रतीति । अन्धकार- ·૨, ૨૨ ] तमसो भावरूपत्वम् । १८१ अनुमानतोऽपि तत्र स्पर्शप्रतीति । तथाहि-तमः स्पर्शवद्, रूपवत्त्वात्, पृथ्वी- वत् । न च रूपवत्त्वमसिद्धम्, 'अन्धकार' कृष्णोऽयम्' इति कृष्णाकारप्रतिभासात् । ननु यदि तिमिरं श्यामरूपपरिकलितकलेवरं स्यात् तदावश्यं स्वप्रतिभासे आलोक- मपेक्षेत, कुवलयकोकिलतमालादिकृष्णवस्तूनामालोकापेक्षवीक्षणत्वादिति चेत् । तद् नाऽकलङ्कम्, उल्लकादीनामालोकमन्तरेणापि तत्प्रतिभासात् । अथास्मदादिप्रतिभासम- पेक्ष्यैतदुच्यते । तदपि न पेशलम्, यतो यद्यपि कुवलयादिकमालोकमन्तरेणालोकयितुं न शक्यतेऽस्मदादिभिः, तथापि तिमिरमालोकयिष्यते, विचित्रत्वाद् भावानाम् । इतरथा पीतावदातादयोऽपि तपनीयमुक्ताफलप्रमुखा नालोकनिरपेक्षवीक्षणा इति प्रदीपचन्द्राद- योऽपि प्रकाशान्तरमपेक्षेरन् । इति सिद्धं तमो रूपवत् । तथा, तमो रूपवत् , कायॆवत्त्वेन प्रतीयमानत्वात्, कुवलयवत्- इत्यतोऽपि तत्र रूपवत्त्वसिद्धिः । न खल्वरूपं कुम्भाभावादि कृष्णाद्याकारेण कदाचित् प्रतीय- मानमालोकितम्-इति रूपवत्त्वसिद्धौ च सिद्धं स्पर्शवत्वम् । तथा च तामसपरमा- णूनां कार्यद्रव्यारम्भप्रतिषेधोपन्यस्तमस्पर्शवत्त्वं स्वरूपासिद्धम् , परस्य तामसपरमाणू- नामप्रसिद्धराश्रयासिद्धं चेति स्थितम् । તેમજ, અનુમાનથી પણ અન્ધકારમાં શીતસ્પશને નિશ્ચય થઈ શકે છે. તે આ પ્રમાણે-અન્ધકાર સ્પર્શવાળુ છે, રૂપવાળું હોવાથી, પૃથ્વીની જેમ. આ અનુમાનને હેતુ અસિદ્ધ નથી, કારણ કે–આ અન્ધકાર કાળે છે. આ જ્ઞાનમાં તેના કાળારૂપની પ્રતીતિ છે. શંકા-અન્ધકાર શ્યામરૂપવાળું દ્રવ્ય હોય તે તે પોતાના પ્રતિભાસમાં આલેકની અપેક્ષા અવશ્ય રાખે. કારણ કે નીલકમળ, કેયેલ તથા તમાલ વિગેરે શ્યામ વસ્તુઓ પિતાના ચાક્ષુષજ્ઞાનમાં આલેકની અપેક્ષા રાખે છે. સમાધાન-તમારું આ કથન નિર્દોષ નથી, કારણ કે ઘુવડ વિગેરે ને આલેક વિના જ તે તે શ્યામ પદાર્થોનું જ્ઞાન થાય છે. શંકા-પણ અમારું પૂર્વોક્ત કથન આપણું ચાક્ષુષજ્ઞાનની અપેક્ષાએ છે, નહી કે ઘુવડ વિગેરેના ચાક્ષુષજ્ઞાનની અપેક્ષા એ સમાધાન--આ કથન પણ ચગ્ય નથી. કારણ કે શ્યામ કમળ વિગેરે કાળા પદાર્થો પ્રકાશ વિના ભલે આપણે જોઈ શકતા નથી, પણ અન્ધકાર તે જોઈ શકીએ છીએ. કારણ કે પદાર્થોને સ્વભાવ એક સરખે નથી પણ વિચિત્ર છે. અન્યથા પીળુ સેનુ અને શ્વેત નિર્મળ પાણીદાર મતી વિગેરે પદાર્થો પ્રકાશ વિના જોઈ શકાતા નથી, માટે દીવ-ચન્દ્ર વિગેરે પણ અન્ય પ્રકાશની સહાય વિના દેખાશે નહી આ રીતે અન્ધકાર રૂપવાળે છે એ સિદ્ધ થયું. વળી, “અ ધકારમા રૂપ છે, શ્યામરૂપે જણાતો હોવાથી, કુવલય(નીલકમળ)- ની જેમઆ અનુમાનથી પણ અન્ધકારમા રૂપ સિદ્ધ થાય છે. રૂપરહિત ·૬૮૨ तमसो भावरूपत्वम् । [२. २१ ઘટાભાવાદિ પદાર્થ કઈ પણ વખતે શ્યામરૂપે જોવામાં આવતું નથી તે અંધ- કાર રૂપરહિત હોય તે, શ્યામ કેમ દેખાય? આ પ્રમાણે અન્ધકારમાં રૂપ સિદ્ધ થવાથી અન્ધકારમા સ્પર્શ પણ સિદ્ધ થયે. અને તેમ થવાથી અધિકારના પરમાણુઓ દ્વારા કાર્યક્રવ્યના આરંભનો પ્રતિષેધ કરવા તમેએ કહેલ “સ્પર્શ રહિત હોવાથી એ હેતુ સ્વરૂપસિદ્ધ છે. વળી, તમારે મતે અંધકારના પરમાણુઓ અસિદ્ધ હોવાથી તમારે આ હેતુ આશ્રયાસિદ્ધ પણ છે. માટે “અન્ધકારદ્રવ્યના ઉત્પાદક કારણને અભાવ હોવાથી—એ હેતુ પણ યોગ્ય નથી. (५०) तत्प्रतिभासादिति कृष्णवस्तुप्रतिभासात् ।। प्रतिषेधोपन्यस्तमिति प्रतिषेधायोपन्यस्तम् । अस्पर्शवत्त्वं स्वरूपासिद्धमिति अस्पर्श- वत्त्वस्य साधकप्रमाणाभावात् । यद्यत्र न भवति तत्तत्र स्वरूपासिद्धम् , यथाऽनित्य' शब्द चाक्षुष स्वादिति । एव परमाणुष्वस्पर्शवत्वम् । परस्येति भवत । आश्रयासिद्धमिति अस्पर्शवत्त्व साधनम् । (टि०) उलूकादीनामित्यादि । तत्प्रतिमेति तम प्रतिभानात्। इतरथेति यदि भाववैचित्र्यं नाभिमतम् ॥ परस्येति शैवस्य । तामसेति स्पर्शवत्त्व क्व वर्तता वराक आश्रयस्याऽसिद्धे । द्रव्यगुणकर्मातिरिक्तकार्यत्वमपि न हेतुः, द्रव्यातिरिक्तकार्यत्वस्य तस्मिन्न- सिद्धत्वेनैकदेशासिद्धतापत्तेः । तत्प्रसिद्धिर्हि तस्याभावरूपतया, अन्यतो वा कुतोऽप्यभि- धीयते ? नाद्यः पक्षः, परस्पराश्रयप्रसङ्गात्-अभावरूपतासिद्धौ हि तस्य द्रव्यातिरिक्त- कार्यत्वसिद्धिः, ततोऽपि सेति । अन्यहेतुतस्तत्सिद्धौ तु स एवास्तु । किमनेन सिद्धो- पस्थायिना कृतकभक्तिभृत्येनेव कर्तव्यम् । आलोकविरोधित्वमपि न साधीयः । न हि यो यद्विरोधी स तदभावस्वभाव एव, वारि-वैश्वानरयोः परस्पराभावमात्रतापत्तेः । अथ सहानवस्थानलक्षणो विरोध- स्तिमिरस्याऽभावस्वभावतासिद्धौ साधनत्वेनाभिप्रेतः, न वध्यघातकभावः । स च भावा- भावयोरेव संभवी, न पुनर्द्वयोरपि भावयो । तदिहालोकानवकाशे सत्येव समुज्जम्भ- माणस्यान्धकारस्याऽभावरूपतैव श्रेयसी, कुम्भाभाववदिति चेत् । तदपवित्रम्, अत्रापि वध्यघातकभावस्यैव भावात्, घनतरतिमिरपूरिते पथि प्रसर्पता प्रदीपप्रभाप्राग्भारेण तिमिरनिकुरम्बाडम्बरविडम्बनात् । તૈયાયિક-(૬) દ્રવ્ય ગુણ અને કર્મથી ભિન્નનું કાર્ય હોવાથી અંધકાર અભાવ ३५ छे. જૈનએ હેતુ પણ અંધકારને અભાવરૂપે સિદ્ધ કરવાને સમર્થ નથી. કારણ કે અલ્પકાર એ દ્રવ્યનું કાર્ય છે. તેથી દ્રવ્યથી અતિરિક્તનુ કાર્ય છે- એમ કહેવાય નહિ આ પ્રકારે હેતુને એક દેશ અસિદ્ધ છે. હેતુની પ્રસિદ્ધિ એટલે કે દ્રવ્યાદિથી અતિરિક્તનું કાર્ય અન્ધકાર છે, એ વસ્તુની સિદ્ધિ અન્ય- કારને અભાવ માનીને કહે છે કે બીજા કોઈ કારણથી પ્રથમ પક્ષ તે કહી શકશે નહીં. કારણ કે જે અન્ધકાર અભાવરૂપે સિદ્ધ હોય તે દ્રવ્યાતિરિ ક્તના કાર્યરૂપ સિદ્ધ થાય, અને જે “દવ્યાતિરિક્તકાવની સિદ્ધિ હોય તે , ·૨. ૨૨] तमसो भावरूपत्वम् । અન્ધકારમાં અભાવરૂપતાની સિદ્ધિ થાય, એમ પરસ્પરાશ્રય નામને દેષ આવે છે. બીજા પક્ષે અન્ધકારમા “દ્રવ્ય ગુણ અને કમથી ભિન્નના કાર્ય ત્વની સિદ્ધિ અન્ય હેતુથી થતી હોય તો એ જ હેતુ રહે. પરંતુ કૃત્રિમ (બનાવટી) ભક્તિ- વાળા સેવકની જેમ કાર્યસિદ્ધિ થયા પછી ઊભા રહેનાર આ દ્રવ્ય ગુણ અને કર્મથી ભિન્નનું કાર્ય હોવાથી હેતુથી સયું નૈયાયિક-(૭) “આલેક-પ્રકાશને વિરેલી હોવાથી અન્ધકાર અભાવરૂપ સિદ્ધ થાય છે. જન–આ હેતુ પણ સમર્થ નથી. કારણ કે જે જેને વિરોધી હોય, તે તેના અભાવરૂપ હેય એ નિયમ (વ્યાપ્તિ) નથી. કારણ કે એ નિયમ માનશે તે જલ અને અગ્નિ પરસ્પર વિરોધી હેવાથી તેઓને માત્ર પરસ્પરના અભાવરૂપ માનવા પડશે. શંકા-અહીં વિરાધ એટલે સહાનવસ્થાન–સાથે ન રહેવું તે, અંધકારને અભાવરૂપ સિદ્ધ કરવામાં હેતુ તરીકે ઈષ્ટ છે, પરંતુ વધ્યઘાતકભાવરૂપ વિરોધ હેતુ તરીકે ઈષ્ટ નથી. અને તે “સહાનવસ્થાન રૂ૫ વિધભાવ અને અભા- વને જ પરસ્પર હોય છે, પરંતુ બે ભાવમા તે વિરોધ થઈ શકતું નથી. માટે પ્રસ્તુતમાં આલેક ન હોય ત્યારે જ રહેનાર અન્ધકારને ઘટ વિરોધી ઘટા- ભાવની જેમ અભાવરૂપ જ માનવો ર્યોગ્ય છે. સમાધાન–આ પણ યોગ્ય નથી, કારણ કે અહીં પણ વધ્યઘાતકભાવ જ છે. કેમ કે ગાઢ અન્ધકારથી વ્યાપ્ત માર્ગમા દીવાની પ્રભાથી અન્ધકાર વિડ- ખના પામતે (નાશ-પામતે) હોવાથી આલેક અને અન્ધકાર વચ્ચે વધ્ય- ઘાતકભાવ રૂપે જ વિરાધ છે. અર્થાત દી આવવાથી અન્ધકાર નાશ પામે છે, માટે આલેકને વિરોધી હોવાથી એ હેતુ અધકારને અભાવસ્વરૂપે સિદ્ધ કર- વાને સમર્થ નથી. (प०) तस्मिन्निति तमसि । तत्प्रसिद्धिरिति द्रव्यातिरिक्तिकार्यत्वप्रसिद्धि । तत्सिद्धाविति द्रव्यातिरिक्तकार्यत्वसिद्धौं । स एवास्त्विति तमसोऽभावत्वसाधनाय । अनेनेति द्रव्यातिरिक्तकार्य- વૈ | (टि.) द्रव्यातिरिक्तेत्यादि तस्मिन्निति तमसि । तत्प्रिसिद्धिरिति द्रव्यगुणकाति- रिक्तकार्यसिद्धि । तस्येति तमस । तत्सिद्धाविति द्रव्यादिहेतुसिद्धौ । स एवेति अन्य एव हेतुः । अनेनेति द्रव्यगुणकातिरिककार्य हेतुना । अथ सहेत्यादि । स चेति वध्यघातकभाव । भावरूपताप्रसाधकप्रमाणाभावोऽप्यसिद्धः, तत्प्रसाधकानुमानसद्भावात् । तथाहि- भावरूपं तमः, घनतरनिकरलहरिप्रमुखशब्दैर्व्यपदिश्यमानत्वात् , आलोकवत् । न चासिद्धिः સાધનચી તથા– रहःसंकेतस्थो घनतरतमःपुञ्जपिहिते वृथोन्मेषं चक्षुर्मुहुरुपदधानः पथि पथि ।

·तमसो भावरूपत्वम् । [ ૨ ૨૨ खटत्कारादल्पादपि निभृतसंप्राप्तरमणी- भ्रमभ्राम्यवाहुर्दमदमिकयोत्ताम्यति युवा ॥१॥ पर्यस्तो दिवसस्तीमयमटत्यस्ताचलस्यांशुमान् संप्रत्यद्कुरिताऽन्धकारनिकरैर्लम्बाइलका चौरभूत् । एह्यन्तर्विश वेश्मन. प्रियसखि । द्वारस्थलीतोरण- स्तम्भालम्बितबाहुवल्लि ! रुदती किं त्वं पथः पश्यसि ? ॥२॥ तिमिरलहरीगुर्वीमुवी करोतु विकस्वरां हरतु नितरा निद्रामुद्रां क्षणाद् गुणिनां गणात् । તપિ તરણે તેન.પુજ્ઞ પ્રિયો મૈ તે किमपि तिरयन् ज्योतिश्चक्रं स्वजातिविराजितम् ॥३॥ औपचारिक एवायं तत्र तद्वयपदेश इति चेत् । नैवम्, एतदभावरूपताप्रसिद्धि विना धनतरादिव्यपदेशस्य भावरूपमुख्यार्थवाधाविरहेण तस्यौपचारिकत्वाऽयोगात् । तथात्वेऽपि वा तस्य तमसो भावरूपतैव प्रसिद्धयति । न खलु कुम्भाद्यभावस्तथाप्रका- रोपचारगोचरचारितामास्तिघ्नुते, तत्र सादृश्याधुपचारकारणाभावात् । નિયાયિક-(૮) ભાવરૂપે સાધક પ્રમાણ નહિ હોવાથી અન્ધકાર અભાવ ૨૫ છે. જૈન–અન્ધકારમાં અભાવરૂપતા સિદ્ધ કરવાને તમેએ આપેલ આ હેતુ પણ અસિદ્ધ છે. કારણ કે અધકારને ભાવરૂપે સાધનાર “અનુમાન પ્રમાણ છે તે આ પ્રમાણે-અલ્પકાર ભાવરૂપ છે, ઘનતર, નિકર, લહરી આદિ શબ્દોથી વ્યવહાર થતો હોવાથી, આલેકની જેમ. અમારા આ અનુમાનમાં આપેલ હતુ અસિદ્ધ નથી. તે આ પ્રમાણે– એકાન્ત સંકેતસ્થાનમાં રહેલ યુવાન ઘનતર-અતિ ગાઢ અન્ધકારના પુંજથી ટંકાએલ માર્ગોમા આમ તેમ વારંવાર ફાટી આંખે વ્યર્થ જુએ છે અને થોડા પણ સળવળાટથી હવે તે રમણ આવી લાગી છે એવા ભ્રમથી આમ તેમ ઉત્સુકતાથી બાડિયા ભરતે તે માત્ર પીડાને જ પામે છે. ૧. દિવસ પૂરો થયો છે, આ સૂર્ય અસ્તાચલને છેડે જઈ રહ્યો છે, અને તત્કાળ ઊઠી આવેલ અન્ધકારના નિકરથી આકાશ રમણી લાંબા વાળવાળી થઈ રહેલ છે. હે પ્રિય સખિ! આવ, ઘરની-અંદર પ્રવેશ કર, બારણામ તોરણના થાંભલે હાથ ટેક્વીને ઊભી રહેલી રડતી રડતી તું માર્ગમાં શું જુએ છે. ૨. અન્ધકારની લહરીથી વ્યાપ્ત પૃથ્વીને વિકસ્વર કરનાર તથા ગુણ પુરુષની નિદ્રાને દૂર કરનાર હે સૂર્યદેવ ! તમારે આ તેજને પુજ સ્વજાતિના તિ- શકને આરછાદન કરતો હોવાથી મને પ્રિય નથી. ૩. શંકા–અન્ધકારમાં ઘનતર આદિ શબ્દોને વ્યવહાર ઔપચારિક છે.

·२. २१ ]] तमसो भावरूपत्वम् સમાધાન–તે યોગ્ય નથી, કારણ કે–અન્ધકારમાં અભાવ સ્વરૂપતા સિદ્ધ કર્યા વિના ભાવરૂપ મુખ્ય અર્થ બાધિત ન હોવાથી પૂર્વોક્ત ઘનતરાદિ વ્યવહા- રને ઔપચારિક કહી શકાય નહીં. અથવા અન્ધકારમા ઘનતરાદિને વ્યવહાર ઔપચારિક માને તે પણ અન્ધકાર ભાવરૂપે જ સિદ્ધ થાય છે. કારણ ભાવને ભાવમાં ઉપચાર થાય છે પરંતુ અભાવમાં થતું નથી. જેમ કે છોકરો અગ્નિ છે આ સ્થળે અગ્નિરૂપ ભાવને કરારૂપ ભાવમાં ઉપચાર–આરેપ કરવામાં આવ્યો છે પરંતુ અભાવમાં ઉપચારના કારણભૂત સાદડ્યાદિને અભાવ છે માટે કુ ભાદિના અભાવમાં કઈ વખત તથા પ્રકારને ઉપચાર થતું નથી અર્થાત કુભાભાવને કઈ ઘનતરાદિ રૂપે કહેતું નથી (प०) वृथोन्मेपमिति योन्मेषो यत्र तत्तथा । दमदमिकयेति औत्सुक्येन । तत्रेति अभावरूपे तमसि । तथात्वे इति औपचारिकत्वे । तथाप्रकारोपचारेति गद्य घनतरादयस्तथाप्रकारा उपचारा ज्ञेया । तत्रेति कुम्भाद्यभावे । (टि०) तत्प्रसाधकेति तमसो भावप्रसाधकस्य अनुमानस्य सम्भवात् । नैवमेतदित्यादि, एतदभावेति तिमिराभावरूपता। न हि तमसो वयमभावरूपता प्रति- पद्यामहे । तस्येति तद्वयपदेशस्य घनतरादिरूपस्य । तथात्वेऽपीति व्यपदेशोपचारयोगेऽपि । न खलु कुम्भादीति । भावस्य भाव उपचारो भवति, न त्वभावे, यथाग्निर्माणवक । तथाप्रका- रेति घनतरादिव्यपदेशप्रकार । तत्रेति अभावे । तथा नाभावरूपं तम , प्रागभावाद्यस्वभावत्वाद्, व्योमवत् । न चायमपि हेतु- रसिद्धः। तथाहि-आलोकस्य नागभाव', प्रध्वसाभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावो वा तमो भवेत् ? आये एकस्य, अनेकस्य वाऽयं तत् स्यात् ? न तावदेकस्यालोकस्य प्रागभावस्तमः, प्रदीपालोकेनेव प्रभाकरालोकेनापि तस्य निवर्त्यमानत्वात् । यस्य हि यः प्रागभावः स तेनैव निवर्त्यते, यथा पटप्रागभावः पटेनैव । नाप्यनेकस्य, एकेन निव- य॑मानत्वात्, पटप्रागभाववदेव । न च वाच्यम्- 'प्रत्यालोकं स्वस्वनिवर्तनीयस्य तमसो भेदात् प्रदीपादिना निवर्तितेऽपि तमोविशेषे पूषादिनिवर्तनीयं तमोऽन्तरं तदा तद- भावाद् न निवर्तते- इत्येकेन निवमानत्वादिति हेतुरसिद्धः'- इति, प्रदीपादिनिवर्तित- तमसि प्रदेशे दिनकरादिनिवर्तनीयस्य तमोऽन्तरस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्याऽनुपलब्धे., सप्रति- पन्नवत् । यदि चेदं प्रागभावस्वभाव स्यात्, तदा प्रदीपप्रभाप्रबन्धप्रध्वंसेऽस्योत्पत्तिन स्यात्, अनादित्वात् प्रागभावस्य । नाप्यालोकस्य प्रध्वंसाभावस्तमः,निवयंमानत्वात्, तस्यैव प्रागभाववत् । नापीतरेतराभावः, तस्य प्रसृतेऽपि प्रचण्डे मार्तण्डीये तेजसि सद्भावेन तमि- स्रायामिव वासरेऽपि तम प्रतीतिप्रसङ्गात् । नाप्यालोकस्याऽत्यन्ताभावस्तमः, तस्य स्वकारणकलापोपनिपातकाले समुत्पद्य- मानत्वात् । इति पक्षाऽष्टकेनाऽप्यघटमानत्वाद् नानुमानिक्यपि तमसोऽभावरूपतास्वीकृतिः।।

·१८६ तमसो भावरूपत्वम् [ ૨. ૨૨ વળી, અન્ધકાર અભાવ સ્વરૂપ નથી. પ્રાગભાવાદિ સ્વરૂપ ન હોવાથી, આકાશની જેમ. આ અનુમાનમા હેતુ અસિદ્ધ નથી. તે આ પ્રમાણે-આલેકના પ્રાગભાવરૂપ, પ્રવ્ર સાભાવરૂપ, ઇતરેતરાભાવરૂપ કે અત્યન્તાભાવરૂપ અ ધકાર છે? આલેકનો પ્રાગભાવ અંધકાર હોય તો તે કોઈ એક આલેક છે કે અનેક આલેક છે? કઈ એક આલોકનો પ્રાગભાવ અધિકાર છે, એવું કહી શકાશે નહીં. કારણ કે દીવાના પ્રકાશની જેમ સૂર્યના પ્રકાશથી પણ અધિકાર નાશ પામે છે. જે જેને પ્રાગભાવ હોય તે તેનાથી જ નિવૃત્ત થાય છે જેમકે પટને પ્રાગભાવ પરથી નાશ પામે છે. પણ અન્ધકાર તે એકને બદલે અનેકથી નષ્ટ થતું હોવાથી કોઈ એક આલેકના પ્રાગભાવરૂપ નથી અનેક આલોકના પ્રાગભાવરૂપ અન્ધકાર છે, એમ પણ કહી શકશે નહીં, કારણ કે કોઈ પણ એક પ્રકાશથી અધિકાર નાશ પામે છે અહીં પણ ઉપરની જેમ પટપ્રાગભાવનું દૃષ્ટાન્ત સમજી લેવું શંકા–તે તે આલકથી નાશ પામનાર અધિકાર જુદા જુદા છે. પ્રદીપા- દિથી જે અન્ધકાર નષ્ટ થાય છે, તેથી જુદો જ અન્ધકાર સૂર્યાદિથી નાશ પામે છે. અને તે સૂર્યાદિથી નષ્ટ થનાર અન્ધકાર પ્રદીપ સમયે સૂર્યાદિ ન હોવાથી નાશ પામતો નથી આથી તમે જે એમ કહ્યું કે અન્ધકાર કોઈ પણ એકથી નષ્ટ થઈ જાય છે તે હેતુ અસિદ્ધ છે સમાધાન–તમારું આ કથન યુક્ત નથી કારણું કે સ પ્રતિપન્ન-સુજ્ઞાત અન્ય અન્ધકારની જેમ જે તે હોય તે પ્રદીપદ્વારા જે પ્રદેશમા અન્ધકાર નષ્ટ થ હોય તે પ્રદેશમાં સૂર્ય દ્વારા નષ્ટ થનાર અન્ય અધિકાર દેખાવે તે જોઈએ, કારણ કે તે દશનોગ્ય છે. પણ તે દેખાતે તે નથી. માટે ત્યાં અન્ધકાર નથી એમ જ માનવુ જોઈએ. વળી, જે અન્ધકાર પ્રાગભાવરૂપ હોય તે પ્રદીપ- પ્રભાની ધારાના નાશ થયા પછી અન્ધકારની ઉત્પત્તિ થવી ન જોઈએ. કારણ કે પ્રાગભાવ અનાદિ છે નિવલ્યમાન-નિવૃત્ત થનાર હોવાથી અન્ધકાર આલેકના પ્રધ્વ સાભાવરૂપ નથી, જેમ પ્રાગભાવરૂપ નિવલ્યમાન હોવાથી પ્રવ સાભાવરૂપ નથી, તેમ નિવ- ત્યમાન હોવાથી અન્ધકાર પણ પ્રāસાભાવરૂપ નથી. અન્ધકાર એ ઇતરેતરાભાવરૂપ પણ નથી કારણ કે જે તેમ હોય તે સૂર્યનું પ્રચંડ તેજ ફેલાવા છતા આ ધારી રાત્રિની જેમ દિવસે પણ અધિકારની પ્રતીતિ થવી જોઈએ પણ થતી તે નથી. માટે અન્ધકાર આલેકના અન્ય- ન્યાભાવરૂપ પણ નથી. અન્ધકાર આલેકના અત્યન્તાભાવરૂપ પણ નથી. કારણ કે અન્ધકારના કારણ સમૂહની ઉપસ્થિતિ હોય છે, ત્યારે તે ઉત્પન્ન થાય છે. અર્થાત તમારા મતે અત્યન્તાભાવ નિત્ય છે એથી તે ઉત્પતિ કે નાશ રહિત છે. પરંતુ અન્ય- કાર તે પિતાના કારણે સમૂહના ચગે ઉત્પન્ન થાય છે, અને પ્રકાશના ગે નાશ પણું પામે છે. માટે અધિકાર આલોકના અત્યન્તાભાવરૂપ પણ નથી ·२. २१] छायायाः भावरूपत्वम् આ પ્રમાણે અન્ધકારને અભાવરૂપે સ્વીકાર આઠેય વિકલ્પોથી ઘટતો ન હોવાથી તેને અનુમાનથી અભાવરૂપે સ્વીકાર પણ સિદ્ધ નથી. (५०) प्रागभाव इति । यथा मृत्पिण्डो घटस्य प्रागभाव । घटे समुत्पन्ने सति घटस्य प्रागभाव- लक्षणो मृत्पिण्डो निवर्त्तते । एवं आलोके उत्पन्ने सति प्रागभावलक्षण तमो निवर्तते । निवर्त्य- मानत्वादिति । आलोकस्य प्रध्वसाभावस्तमो न भवति, निवर्त्यमानत्वात् , प्रागभाववत् । यथा प्रागभावो निवर्त्यमानत्वात् प्रश्वसाभावो न भवति, निवर्त्यमान 'पटादिनेति ज्ञेयम् । तस्येति आलोकस्य ।। (टि.) न तावदित्यादि । तस्येति तमस । नाप्यनेकस्येति भनेकस्यालोक्स्य प्रागभाव- स्तम इति पाश्चात्येन सम्बन्ध । तदा तदभावादिति रात्रौ सूर्याभावात् । यदि चेदमित्यादि । इदमिति तम । प्रागभावेति "क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभाव स उच्यते" [मीश्लो० अभा० २] अस्येति तमस । प्रागभावो ह्यनादि सान्तश्च । नाप्यालोकस्येति "नास्तिता पयसो दध्नि प्रध्वसाभावलक्षणम्।' [मी लो० अभा० ३] निवर्त्यमानत्वादिति आलोके- नेति शेष । यद्यालोकस्य प्रध्वसाभाव एव तम तदाऽऽलोकनिवत्यं न स्यात्, तत्पूर्वमसत्त्वात् । अत्रापि प्रागभावप्रसङ्गात् । तस्येति आलोकस्य । “गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥" [मोश्लो० अभा०३] । नाप्यालोकस्येति तमस । "शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवजिता । शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥१॥" [मी लो० अमा० ४] निवर्तिततम इवाऽनिवतितमपि तमो न दृश्येते । [दृश्यमानस्येत्यर्थ (दृश्यमानो न स्यादित्यर्थ )। तमस प्रागभावो ह्यनादि सान्तश्च आलोकेनेति शेष । आलोकस्य यथा प्रागभावो निवर्त्य मानत्वात्- प्रध्वंसाभावो न स्यात् (१)। योऽन्यन्ताभावो भवति स कदाचिन्न निवर्तते ।] ६५ एतत् सकलमपि प्रायेण छायायामपि समानमिति यथासंभवं योज्यम् । विशेषतश्चैतद्र्व्यताप्रसिद्धिः परिपाटिप्राप्तस्याद्वादरत्नाकरादवधारणीया । यत्पुनरवाचि-'तमसि सञ्चरतः पुंसः प्रतिबन्धः स्यात्' इत्यादि, तदखिल- मालोकेऽपि समानमिति स एव प्रतिविधास्यति, इति किमतिप्रयत्नेन तत्रास्माकम् ? इति सिद्धे तमश्छाये द्रव्ये ॥२१॥ પ અન્ધકારને લગતી ઉપરોક્ત સમસ્ત ચર્ચા પ્રાય કરીને છાયામાં પણ સમાન જ છે તે યથાસ ભવ બુદ્ધિમાનેએ તેની ઘટના કરી લેવી. વળી, વિશેષતા છાયામાં દ્રવ્યતાની પ્રસિદ્ધિ પર પરાથી પ્રાપ્ત સ્યાદ્વાદરસ્નાકરમાંથી સમજી લેવી . વળી, “અન્ધકારને દ્રવ્ય માનીએ તે તેમા સંચરનાર પુરુષને પ્રતિબન્ધ થાય – વિગેરે જે કહ્યું તે સઘળુંયે પ્રકાશમાં પણ સમાન જ છે, માટે તેનું નિરાકરણ વાદી પિતે જ કરી લેશે. તેને માટે અમારે નિરર્થક મહેનત કરવાની જરૂર નથી. આ પ્રકારે અંધકાર અને છાયા બન્ને દ્રવ્યરૂપે સિદ્ધ થયાં. ૨૧ १ पटादिशैंय - मु । अत्रालोक पटादिना निवर्त्यमान -इति सवन्धः । २ दृश्यते मु । ३ कोष्ठकान्तर्गत पाठो मुद्रिते एव ।

·૨૮૮ मनःपर्याय-केवले ज्ञाने । [ ૨. ૨૨– મન - मन पर्यायं प्ररूपयन्ति- संयमविशुद्धिनिवन्धनाद विशिष्टावरण विच्छेदाज्जातं मनोद्रव्यपर्यायालम्बनं मनःपर्यायज्ञानम् ॥२२॥ ६१ विशिष्टचारित्रवशेन योऽसौ मनःपर्यायज्ञानावरणक्षयोपशमस्तस्मादुद्भूतं मानुपक्षेत्रवर्तिसंज्ञिजीवगृहीतमनोद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारि यज्ज्ञानं तन्मन पर्यायज्ञान- મિત્ર રરો મન પર્યાય જ્ઞાનનું લક્ષણ– સયમની વિશુદ્ધિને કારણે થયેલ વિશિષ્ટ પ્રકારના આવરણના નાશથી ઉત્પન થનારું મનદ્રવ્યના પર્યાને વિષય કરનાર મન:પર્યાયજ્ઞાન છે રર ૧ વિશિષ્ટ પ્રકારના ચરિત્રના પ્રભાવથી મન પર્યાયજ્ઞાનાવરણીય કર્મને ક્ષપશમ થાય છે, અને તેથી અઢીદ્વીપમાં રહેલા સંશીજીએ ગ્રહણ કરેલ મનોદ્રવ્યના પર્યાને સાક્ષાત્કાર કરનારુ જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, તે પર્યાયજ્ઞાન છે. ૨૨ सकलप्रत्यक्षं लक्षयन्ति- सकलं तु सामग्री विशेषतः समुद्भूतसमस्तावरणक्षयापेक्षं निखिलद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारिस्वरूपं केवलज्ञानम् ।।२३।। $१ सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणाऽन्तरङ्गा । बहिरङ्गा तु जिनका लिकमनुष्य- भवादिलक्षणा । ततः सामग्रीविशेषात् प्रकर्षप्राप्तसामग्रीत. समुद्भूतो यः समस्तावरणक्षयः सकलघातिसंघातविघातस्तदपेक्षं सकलवस्तुप्रकाशस्वभाव केवलज्ञानं ज्ञातव्यम् । સકલપ્રત્યક્ષનું લક્ષણ- વિશિષ્ટ પ્રકારની સામગ્રીના યોગે સમગ્ર આવરણને ક્ષય થવાથી ઉત્પન્ન થયેલ અને સમસ્ત દ્રવ્ય અને પર્યાયોના સાક્ષાત્કારરૂપ જ્ઞાન કેવલજ્ઞાન છે. ૨૩ ૭૧ કેવલજ્ઞાન–સકલ પ્રત્યક્ષની ઉત્પત્તિમાં આવશ્યક સામગ્રી બે પ્રકારે છે-૧ અંતરંગ અને ૨ બાહ્ય. સમ્યગ્દર્શનાદિ અંતરંગ સામગ્રી છે. અને જિનેશ્વરની વિદ્યમાનતામાં મળેલ મનુષ્યભવ વિગેરે બાહ્ય સામગ્રી છે. આ બન્ને પ્રકારના સામગ્રીના વિશેષથી એટલે કે–સામગ્રી જ્યારે પ્રકઈને પામે છે ત્યારે સમગ્ર આવરણને થાય એટલે ચારેય ઘાતિકર્મને ક્ષય થાય છે અને આ ઘાતિકર્મના નાશથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, અને જે સકલ વસ્તુ તથા તેના પર્યાયોનું પ્રકાશક સાક્ષાત્કારી જ્ઞાન છે, તે કેવલજ્ઞાન જાણવું. ६२ यस्तु नैतदमस्त मीमांसक., मीमांसनीया तन्मनीपा । तथाहि-बाधकभावात् , साधकाभावाद् वा सकलप्रत्यक्षप्रतिक्षेप ख्याप्येत ? आद्यपक्षे प्रत्यक्षम् , अप्रत्यक्षं वा वाधकमभिदध्या ? प्रत्यक्षं चेत्-पारमार्थिकम्, सांव्यवहारिकं वा पारमार्थिकमपि विकलम्, ·२ २३] सर्वज्ञत्वसिद्धिः । १८९ द्वयस्या- , वा 2 सकल वा ? विकलमप्यवधिलक्षणम्, मनःपर्यायरूपं वा नैतत्पक्षद्वयमपि क्षेमाय, ऽस्य क्रमेण रूपिद्रव्यमनोवर्गणागोचरत्वेन तद्वाधनविधावधीरत्वात् । सकलं चेत्, अहो । शुचिविचारचातुरी, यत्केवलमेव केवलप्रत्यक्षस्याऽस्याऽभावं विभावयतीति वक्षि । वन्ध्याऽपि प्रसूयतामिदानी स्तनन्धयान् । वान्ध्येयोऽपि च विधत्तामुत्तंसान् । सांव्यवहारिकमप्यनिन्द्रियोद्भवम्, इन्द्रियोद्भवं वा ? न तावत् प्रथमम्, अस्य प्रातिभातिरिक्तस्य स्वात्माविष्वग्भूतसुखादिमात्रगोचरत्वात् । प्रातिभं तु तद्वाधकं नानुभूयत एव । ऐन्द्रियं तु स्वकीयम्, परकीयं वा ? स्वकीयमपीदानीमत्र तद् बाधेत्, सर्वत्र सर्वदा वा ? प्राचि पक्षे, पिष्टं पिनष्टि भवान् तथा तदभावस्याऽ- स्माभिरप्यभीष्टेः । द्वितिये तु , सर्वदेशकालानाकलय्येद तदभावमुद्भावयेत्, इतरथा आकलय्य चेत् । आकालं नन्दताद् भवान् । 'भवत्येव सकलकालकलाकलापा- शेषदेशविशेषवेदिनि वेदनस्य तादृशः प्रसिद्धेः । अनाकलय्य चेत् । कथं सकलदेश कालाऽनाकलने सर्वत्र सर्वदा वेदनं तादृग् नास्तीति प्रतितिरुल्लसेत् ? परकीयमपीदा- नीमत्र तद्भावं बाधेत, सर्वत्र सर्वदा वेत्यादि विकल्पजालजर्जरीभूतं न तबाधनधुरां धारयितुं धीरतां दधाति । कथं वा परगृहरहस्याभिज्ञो भवानेवमभूत् ? 'तादृक्षप्रत्यक्ष- प्रतिक्षेपदक्ष प्रत्यक्षं प्रावर्तिष्ट मम' इति तेन कथनाच्चेत् । यदि कथिते प्रत्ययः, तर्हि 'तादृक्षाध्यक्षप्रतिक्षेपि प्रत्यक्षं नास्त्येव' इत्युत्तम्भितहस्ता वयं व्याकुर्मह इति किं न तथाऽनुमन्यसे १ अथ न यौष्माकीण' प्रमाणप्रवीण समुल्लाप । परकीयः कथमिति वाच्यम् ? न खल्वयं स्वप्रत्यक्षं त्वत्प्रत्यक्षं कर्तुं शक्नोति, वचसा तु यथाऽसौ कथयति, तथा वयमपि । अथ तदुपदर्शितेऽर्थे सवादात् तद्वचः प्रमाणम् । नन्वेवं प्रत्यक्षम्, अप्रत्यक्ष वा सवादकं स्यात् । इत्यादिपूर्वोक्तावर्तनेनाऽनवस्थावल्लिरुल्लसन्ती कथं कर्तनीया । किञ्च, सविदामि न्द्रियागोचरत्वादैन्द्रियमध्यक्षं सकलप्रत्यक्षस्य विधौ प्रतिपेधे वा मूकमेव वराकम् । न च त्वन्मतेनाभाव प्रत्यक्षेण प्रेक्ष्यते, तथात्वे हि किमिदानी- मपहृतसर्वस्वेन तपस्विनाऽभावप्रमाणेन कर्तव्यम् । तन्न प्रत्यक्ष तद्बाधविधानसंवि- धानोधुरम् । છુ ૨ કેવલજ્ઞાનને નહી માનનાર મીમાંસકની મનીષા(બુદ્ધિ)ની મીમાંસા કરવી જરૂરી છે. તે આ પ્રમાણે–સકલ પ્રત્યક્ષ–કેવળજ્ઞાનનું ખડન કરે છે, તે શુ બાધક પ્રમાણ હોવાથી કે કઈ સાધક પ્રમાણ મળતુ નથી માટે? બાધક માનવામાં આવે છે તે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણે છે કે અપ્રત્યક્ષ પ્રમાણ? પ્રત્યક્ષ માનતા १ सप्तमी। ८ ते ·सर्वज्ञत्वसिद्धिः । [ ૨, ૨૨ છે તે પારમાર્થિક છે કે સાવ્યવહારિક ? પારમાર્થિક પણ શું સકલ છે કે વિકલ ? વિકલમા પણ અવધિજ્ઞાન બાધક છે કે મન પર્યાયજ્ઞાન ? આ બને પક્ષેમાથી એક પણ બાધક બની શકે નહીં કારણ એ બને કમશન રૂપી દ્રવ્ય અને મનેવગણને વિષય કરનાર હોવાથી કેવલજ્ઞાનને બાધ કરવા સમર્થ નથી. સકલપ્રત્યક્ષને કેવલજ્ઞાનનું બાધક કહે તે તમારી આ કેવી વિશુદ્ધ વિચારની ચતુરાઈ છે કે તમે કેવળજ્ઞાનને જ કેવળજ્ઞાનનું બાધક કહે છે ? તે પછી વધ્યા પણ પુત્ર પ્રસવશે અને એ વધ્યાપુત્ર અલંકારે ઘડશે. સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ બાધક હોય તે તે અનિદ્િદભવ છે કે ઈન્દ્રિયેદુભવ? અનિન્દ્રિ ચોદુભવ–(મનથી ઉત્પન્ન થનારું) તે કહી શકશે નહીં, કારણ કે–પ્રતિભાશાન સિવાયનું અનિનિદ્રભવજ્ઞાન તે–પિતાના આત્માથી કથંચિત અભિન્ન એવા સુખ–દુઃખાદિ માત્રને વિષય કરનારું છે. તે એ કેવલજ્ઞાનને કઈ રીતે બાધ કરશે ? પ્રાતિજ્ઞાન કેવળજ્ઞાનનું બાધક હોય એ અનુભવ તે થતું જ નથી. ઇદ્રિ- દુભવજ્ઞાનને બાધક કહો તે તે પિતાનું છે કે પરનુ ? પિતાનું કહે તે વતન માનકાળે અને આ જ સ્થળે (દેશમા) બાધક છે કે સર્વદા સર્વ સ્થળે? પ્રથમ પક્ષમાં માત્રપિષ્ટપેષણ (પીસેલાને પીસવાનું) કરે છે કારણ કે એવા કેવળજ્ઞાનને અભાવ તે અમે પણ માનીએ છીએ. બીજો પક્ષ કહો તે તે સર્વ દેશકાળને જાણીને કેવળજ્ઞાનના અભાવને સિદ્ધ કરે છે કે સર્વદેશ કાળને જાણ્યા વિના સર્વ દેશ કાળને જાણને કહે તેસર્વદા આનંદકરે કારણ કે સર્વેક્ષણ (કાળ) અને સર્વ સ્થળ (દેશ)ને જાણનારા તમારા પિતાને વિષે જ કેવળજ્ઞાનની સિદ્ધિ થઈ અને જે સર્વ દેશ અને સર્વ કાળને જાણ્યા વિના કેવળજ્ઞાનને અભાવ સિદ્ધ કરે તે–અમે પૂછીએ છીએ કે–સર્વદેશ અને કાળને જાણ્યા વિના સર્વદા સર્વત્ર કેવળજ્ઞાન નથી, એવી પ્રતીતિ કઈ રીતે થઈ શકશે? અર્થાત થઈ શકશે નહીં. એ જ પ્રમાણે પરકીય ઈન્દ્રિયોદુભવ સાવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ પણ વર્તમાનકાલીન અને અહીં જ બાધક છે?-વિગેરે વિકલ્પ જાળથી ખખડી ગયેલું હોવાથી તે પરકીય ઈન્દ્રિય જન્ય સાવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષ કેવળજ્ઞાનને બાધ કરવામાં અસમર્થ છે. વળી, હે ભાઈ મીમાંસક! બીજાના ઘરની ગુપ્ત વાત તેં કઈ રીતે જાણી? અર્થાત પરકીય ઇન્દ્રિય જન્ય સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષથી કેવલજ્ઞાનનો બાધ થાય છે એ તમે કઈ રીતે જાણું? મીમાંસક કેવળજ્ઞાનનું ખંડન કરવામાં સમર્થ એવું પ્રત્યક્ષ મને થયું છે એવુ તેણે મને કહ્યું છે તેથી જાણ્યું છે. જેન: તમને જે બીજાના કથનમાં વિશ્વાસ હોય તે અમે પણ ઊંચા હાથ કરીને કહીએ છીએ કે–“સકલ પ્રત્યક્ષ કેવળજ્ઞાનનું ખંડન કરનાર કઈ પ્રત્યક્ષ છે જ નહીં તે અમારી તે વાતને તમે કેમ માનતા નથી ? મીમાંસકઃ તમારું કથન પ્રમાણયુક્ત નથી માટે માનતા નથી જન. તે એ કહો કે–બીજાનું કથન કઈ રીતે પ્રમાણસિદ્ધ છે ? કારણ કે બીજે કઈ પણ પિતાના પ્રત્યક્ષનું તમને પ્રત્યક્ષ કરાવી શકતા નથી અને વચનથી તે જેમ તે કહે છે તેમ અમે પણ કહીએ છીએ. • ·२. २३] सर्वज्ञत्वसिद्धिः । १९१ ? .. મીમાંસક: તેણે કહેલ અર્થમાં સ વાર હોવાથી તેનુ વચન પ્રમાણભૂત છે. જન તે સ વાદક જ્ઞાન પ્રત્યક્ષ છે કે અપ્રત્યક્ષ? વિગેરે વિકપની પુન આવૃત્તિ કરવાથી ઊઠતી અનવસ્થા વેલને કઈ રીતે કાપી શકશે ? વળી, જ્ઞાન ઇન્દ્રિયનો વિષય નથી માટે એન્દ્રિય પ્રત્યક્ષ સકલ પ્રત્યક્ષની વિધિ કે નિષેધમાં બિચારું તન મૂક છે. અર્થાતુ સકલ પ્રયત્સના વિધિ કે નિષેધમાં અસમર્થ છે. વળી, તમારા મતમાં અભાવનું પ્રત્યક્ષ થતુ નથી, અને પ્રત્યક્ષથી અભાવનું જ્ઞાન થતું હોય તે અભાવ પ્રમાણનું તે સર્વસ્વ લુંટાઈ જવાથી તે બિચારું શું કરશે ? તે આ પ્રકારે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ કેવલજ્ઞાનને બાધ કરવામાં સમર્થ નથી. (५०) सर्वत्रेति सर्वस्मिन् क्षेत्रे। सर्वदेति सर्वस्मिन् काले। इदमिति स्वकीयं प्रत्यक्षम् । भवत्ये- वेति त्वय्येव । तादृशः इति तादृशस्य । कथं वा परगृहेत्यादि गद्ये कथमेतत् त्वया ज्ञातं यदुतैतत् प्रत्यक्ष सर्वत्र सर्वदा तद्भाव 'बाधते । परचेतोवृत्तोना भवादृशा दुर्लक्ष्यत्वादेतन्न घटते इत्यर्थ । तेनेति परेण । न खल्वयमिति अय परकीय समुल्लाप । नन्वेवं प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं वा संवादकं स्यादिति तद्वचस प्रत्यक्ष सवादकमप्रत्यक्ष वेति योग । (टि. ) नैतत्पक्षद्वयमित्यादि । रूपिद्रव्येति अवधि । मनोवर्गणेति मन पर्याय. । तद्वाधने इति सक्लप्रत्यक्षबाधने । न तावत् प्रथममस्येति अनिन्द्रियोद्भवस्य । प्रातिभं त्विति केवलं नास्तीति । अद्य मे महाप्रसादो भवितेत्यादि । एतत् प्रातिभमदं मानसप्रत्यक्ष दृढतरम् । अत्र तदिति प्रत्यक्ष कर्म । तदभावस्येति तस्य सकलप्रत्यक्षस्याभाव इदानीमत्र । इदमिति स्वीकीयं ज्ञानम् । तदभावमिति केवलाभावम् । भवतीति त्वयि। तादृक्षेत्यादि । तेनेति जैमिनिना । परकीय इति जैमिनिसम्बन्धी । अथ तदुपदर्शिते इति तेन जैमिनिनोपदर्शिते। तद्वच इति तस्य जैमिनिमुनेर्वाक्यम् । तथात्वे इति अभावस्य प्रत्यक्षप्रेक्षत्वे परचेतोवृत्तीनां भवादृशा दुर्लक्ष्यत्वाद् इत्यर्थ । अप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षाभावमात्रम्, अपरप्रमाणरूपं वा प्रणिगद्येत ? आयं चेत् , तर्हि निद्राणदशायामम्भस्तम्भकुम्भाम्भोरुहाम्भोधरादिगोचरप्रत्यक्षाभावात् तेषामभावो भवेत् । द्वितीय चेत्, भावस्वभावम्, अभावस्वभावं वा ? भावस्वभावमप्यनुमान, शाब्दम्, अर्थापत्तिः, उपमान वा १ । अनुमानं चेत्, कस्तत्र धर्मी-सकलप्रत्यक्षम् , पुरुषो वा कश्चित् ? सकल- प्रत्यक्षं चेत्, तत्रोपादीयमानः समस्तो हेतुराश्रयासिद्धतामाश्रयेत् , भवतस्तस्याऽप्रसिद्धेः । पुरुषोऽपि सर्वज्ञः, तदन्यो वा धर्मी वयेत ? सर्वश्चेत् , किं सर्वज्ञत्वेन निर्णीतः, पराभ्युपगतो वा ? निर्णीतश्चेत् , कथं तत्र तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेप. प्रेक्षाकारिणः कर्तुमु- चितः, तन्निर्णायकप्रमाणेनैव तद्बाधनात् ? अथ सर्वजत्वेन परैरभ्युपगतः पुमान् वर्धमानादिर्धर्मी, तर्हि किं तत्र साध्यम् नास्तित्वम्, असर्ववित्त्वं वा । न तावद् नास्तित्वम्, तथाविधपुरुषमात्रसत्तायामुभयो- रविवादात् , तथाव्यवहारपारमार्थिकापारमार्थिकत्व एव विप्रतिपत्तेः । , १ बाधेत मु।

·१९२ सर्वज्ञत्वसिद्धिः । [२. २३ 2 असर्ववित्त्वं चेत् । कस्तत्र हेतुः-उपलब्धिः, अनुपलब्धिर्वा ? उपलब्धिश्चेत्, अविरुद्धो. पलब्धि विरुद्धोपलब्धिर्वा ? | अविरुद्वोपलब्धिस्तावद् व्यभिचारिणि, नित्यत्वनिषेधाभिधीय- मानप्रमेयत्ववत् । विरुद्धोपलब्धिस्तु किं स्वभावविरुद्धोपलब्धिः, विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः,विरुद्ध- कार्योपलब्धि', विरुद्ध कारणोपलब्धिः, विरुद्धसहचराद्युपलब्धिर्वा स्यात् । नाद्या, सर्वज्ञत्वेन साक्षाद् विरुद्धस्य किञ्चिज्ञत्वस्य तत्र प्रसाधकप्रमाणाभावात् । नागेतनविकल्पचतुष्टयमपि घटामटाट्यते । प्रतिपेध्यस्य हि सर्ववित्त्वस्य विरुद्धं किञ्चित्वम् । तस्य च व्याप्यं कतिपयार्थसाक्षात्कारित्वम् , कार्य कतिपयार्थप्रज्ञापकत्वम्, कारणमावरणक्षयोपशमः, सहचरादि रागद्वेषादिकम् । न च विवादापेदाने पुंसि तेषामन्यतमस्यापि प्रसाधकं किञ्चित् प्रमाणं तवाऽस्ति, यतस्तदुपलब्धीनां सिद्भिः स्यात् । वक्तृत्वरूपाविरुद्धकार्योपलब्धिरस्त्येव तन्निपेधे साधनं साधिष्ठमिति चेत् । ननु कीहर वक्तृत्वमत्र विवक्षाञ्चक्रे, यत्सर्ववित्त्वविरुद्धस्य कार्य स्यात्-प्रमाणविरुद्धार्थ- वक्तृत्वम्, तदविरुद्धार्थवक्तृत्वम्, वक्तृत्वमानं वा ? आद्यभिदायाम्, असिद्ध साधनम् , वर्धमानादौ भगवति तथाभूतार्थवक्तृत्वाभावात् । द्वितीयभिदि तु, नेयं विरुद्धकार्योपलब्धिः, किन्तु कार्योपलब्धिरेव तद्विधिसाधनी, धूमध्वजसिद्रिनिवन्धनोपन्यस्तधूमोपलब्धिवत् । तथा च विरद्धो हेतु. । तृतीयमेदे त्वनेकान्तः, वक्तृत्वमात्रे सर्ववित्त्वकार्यत्वस्या- विरोधात् । अनुपलब्धिरपि विरुद्धानुपलब्धिः, अविरुद्धानुपलब्धिर्वा ? विरुद्धानुपलब्धिस्तावद् विधिसिद्धावेव साधीयस्तां दधाति, अनेकान्तात्मकं वस्तु एकान्तस्वरूपानुपलब्धे , इत्यादि- वत् । अविरुद्धानुपलब्धिरपि स्वभावनुपलब्धि ,व्यापकानुपलब्धि', कार्यानुपलब्धि , कारणा- नुपलब्धि', सहचराद्यनुपलब्धिर्वाऽभिधीयेत ? स्वभावानुपलब्धिरपि सामान्येन, उपलब्धि- लक्षणप्राप्तत्वविशेषणा वा व्याक्रियेत ? पौरस्त्या तावत् , निशाचरादिना व्यभि- चारिणी । द्वितीया पुनरसिद्धा, सर्ववित्त्वस्य स्वभावविप्रकृष्टत्वात् । व्यापकानुपलब्धि- प्रभृतयोऽपि विकल्पा अल्पीयांसः, यत सर्ववित्त्वस्य व्यापकं सकलार्थसाक्षात्कारित्वम् , कार्यमतीन्द्रियवस्तूपदेश , कारणमखिलावरणविलयः, सहचरादि क्षायिकचारित्रादिकम् । न च तत्र तदनुपलब्धीना सिद्वौ साधनं किञ्चित् तेऽस्ति, इत्यमिद्धा एवाऽमू । अथ सर्वज्ञादन्यः कश्चिद् धर्मी, तर्हि तस्याऽसर्ववित्त्वे साध्ये सिद्वसाध्यता। तद् नानुमानं तद्बाधकम् ।। અપ્રત્યક્ષને સકલ પ્રત્યક્ષનું બાધક કહે તે અપ્રત્યક્ષ એટલે પ્રત્યક્ષાભાવ- માત્ર છે કે અન્ય પ્રમાણુરૂપ અર્થાતું પ્રત્યક્ષથી ભિન્ન પ્રમાણરૂપ छ ? १ किं साक्षाद् विरु० मु। - . .

·૨, ૨૩] सर्वज्ञत्वसिद्धिः। १९३ ? ? પ્રત્યક્ષાભાવ માત્ર કહે છે નિદ્રાવસ્થામાં જલ, તંભ, કુંભ (ઘટ), કમળ, મેઘ વિગેરેને વિષય કરનાર પ્રત્યક્ષને અભાવ હોવાથી તે પદાર્થોને પણ અભાવ થઈ જશે. અર્થાત પ્રત્યક્ષાભાવ માત્રથી પદાર્થોભાવ કહેશે તે નિદ્રાવસ્થામાં ઘટાદિ પદાર્થોનું પ્રત્યક્ષ થતું નથી, માટે જગતમાં ઘટાદિ પદાર્થોમાં અભાવની આપત્તિ આવશે અપ્રત્યક્ષ એટલે પ્રત્યક્ષથી ભિન્ન અન્ય પ્રમાણ–એ બીજો પક્ષ કહે તો તે પ્રમાણ ભાવસ્વરૂપ છે કે અભાવ સ્વરૂપ? ભાવસ્વરૂપ કહે છે તે અનુમાન, શાબ્દ- આગમ, અર્થપત્તિ, કે ઉપમાન છે ? અનુમાન કહો તે તેમાં ધર્મ શું છે-કેવળજ્ઞાન છે કે કઈ પુરુષ અનુમાનને ધમી કેવળજ્ઞાન હોય તે–તેમાં અપાતા બધા હેતુઓ આશ્રયાસિદ્ધ થશે. કારણ કે તમારા મનમાં હેતુના આશ્રયરૂપ કેવળજ્ઞાન જ અપ્રસિદ્ધ છે. અનુમાનને ધમી પુરુષ હોય તે સર્વજ્ઞપુરુષ ધમી છે કે અસવજ્ઞપુરુષ ? સર્વજ્ઞ પુરુષ હોય તે તેને તમેએ સર્વજ્ઞ તરીકે નિશ્ચિત કરેલ છે કે બીજાએ સ્વીકારેલ સર્વજ્ઞ પુરુષ છે? સર્વજ્ઞ તરીકે તમે એ નિશ્ચિત કરેલ પુરુષ ધમી હોય તે તેવા પુરુષમાં કેવળજ્ઞાનને નિષેધ કરો તમારા જેવા વિચારવાનું માટે કઈ રીતે એગ્ય છે? કારણ કે ધમીને નિશ્ચય કરાવનાર પ્રમાણથી જ તમારે સકલ પ્રત્યક્ષને નિષેધ બાધિત થાય છે. બીજા એટલે કે જેનોએ સર્વજ્ઞ તરીકે સ્વીકારેલ વિદ્ધમાનાદિ પુરુષને ધમી કહેતા છે તે તેમાં સાધ્ય શું છે—નાસ્તિત્વ કે અસર્વવિત્વ? નાસ્તિત્વ તો કહી શકશે નહીં, કારણ કે–તેવા પુરુષની સત્તામાં તે વાદિપ્રતિવાદી ઉભય પક્ષને વિવાદ નથી. પરંતુ તેમને વિષે કરાતા સર્વજ્ઞત્વના વ્યવહારમાં વિવાદ છે. એટલે કે–સર્વત્વને વ્યવહાર વાસ્તવિક છે કે અવાસ્તવિક- આમા વિવાદ છે. અર્થાત્ વમાન નામના પુરુષવિશેષ સર્વજ્ઞ છે, એમ અમે (જૈન) કહીએ છીએ, અને તે સર્વજ્ઞ નથી એમ તમે કહે છે, એટલે સર્વજ્ઞત્વરૂપ સાધ્ય- એ જ વિપ્રતિપત્તિ છે. પરંતુ ધમી—પક્ષરૂપ વદ્ધમાનને વિષે નથી. પરાભ્યાગત- પુરુષમાં સાધ્ય “અસર્વવિત્વ કહે છે તેમાં હેતુ ઉપલબ્ધિ છે કે અનુપલબ્ધિ? ઉપલબ્ધિ હોય તે-અવિરુદ્ધોપલબ્ધિ છે કે વિરુદ્ધોપલબ્ધિ ? અવિરુદ્ધોપલબ્ધિ કહે તે જેમ શબ્દના નિત્યત્વને નિષેધક “gમેચર હેતુ વિપક્ષરૂપ આકાશાદિમાં પણ છે, તેથી તે વ્યભિચારી છે તેમ એ હેતુ પણ વ્યભિચારી છે. વિરુદ્ધોપલ- બ્ધિ કહો તે-તે સ્વભાવવિરુદ્ધપલબ્ધિ, વિરુદ્ધ વ્યાપલબ્ધિ, વિરુદ્ધકાપલબ્ધિ, વિરુદ્ધકારણેપલબ્ધિ કે વિરુદ્ધસહુચરાદિની ઉપલબ્ધિ છે ? સર્વત્વનુ સાક્ષાત વિરોધી કિંચિતત્વ છે. અને ઉપરોક્ત વિદ્ધમાનરૂપ ધમીમાં એ કિંચિજ- જ્ઞત્વને સિદ્ધ કરનાર કેઈ પણ પ્રમાણ મળતું નથી માટે સ્વભાવવિરુદ્ધોપ- લબ્ધિ કહી શકશે નહીં. વિદ્વવ્યાપલબ્ધિ આદિ ચારેય વિષે પણ કહી શકશે નહીં, કારણ કે નિષિધ્યમાન સર્વજ્ઞત્વનું વિરોધી કિંચિજજ્ઞત્વ છે, અને તે કિ ચિજજ્ઞત્વનું વ્યાપ્ય છે-કતિ પય અર્થનું સાક્ષાત્કારિત્વ, કાર્ય છે કતિષય અર્થનું પ્રજ્ઞાપન, કારણ છે આવરણને ક્ષયોપશમ, અને સહચરાદિ છે રાગદ્વેષાદિ અને ૨૧ ·१९४ सर्वज्ञत्वसिद्धिः । [ ૨. ૨૨ યુક્ત નથી. વિવાદાપન્ન વર્ધમાનાદિમાં આમાંનું કાંઈ પણ સાધનાર તમારી પાસે કઈ પ્રમાણ નથી, જેથી કરીને તમે તે તે વિરુદ્ધઉપલબ્ધિઓની સિદ્ધિ કરી શકે. મીમાંસક–કિંચિત્વનું અવિરોધી કાર્ય વકતૃત્વ ઉપલબ્ધ છે જ, જેથી કરીને સર્વત્વને નિષેધ સિદ્ધ થાય છે. કારણ કે સર્વજ્ઞત્વનું વિરોધી કિ ચિજ- ત્રત્વ છે અને તેનું અવિરોધી કાર્ય વકતૃત્વ છે, માટે સર્વજ્ઞત્વના વિરુદ્ધના કાર્યની ઉપલબ્ધિ થવાથી સર્વજ્ઞત્વને બાધ સિદ્ધ થાય છે. જૈન–જેને તમે સર્વજ્ઞત્વના વિરુદ્ધનું કાર્ય માન્યું તે વકતૃત્વ તમે કેવું માને છે ? તે શું પ્રમાણથી વિરુદ્ધ અર્થનું વકતૃત્વ છે. પ્રમાણથી અવિરુદ્ધ અર્થનુ વકતૃત્વ છે કે માત્ર વકતૃત્વ છે? પ્રથમ પક્ષ કારણ વધ. માનાદિમા પ્રમાણથી વિરુદ્ધ વકતૃત્વ છે જ નહીં અને જે પ્રમાણથી અવિરુદ્ધ વકતૃત્વ માને તે હેતુ વિરુદ્ધકાપલબ્ધિરૂપ બનતું નથી કારણ કે તેવું વકતૃત્વ સર્વજ્ઞત્વથી વિરુદ્ધ જે કિંચિત્વ છે તેનું કાર્ય તે હેય નહી પણ સ્વય સર્વજ્ઞત્વનું જ કાર્ય હોઈ તે હેતુ કાર્યો પલબ્ધિરૂપ થશે અને તે તે સર્વ ત્વનો નિષેધ નહીં પણ સર્વજ્ઞત્વની વિધિને જ સિદ્ધ કરશે. જેમકે-ધૂમપલબ્ધિ- રૂપ હેતુ અગ્નિને નિષેધ નહિ પણ તેની વિધિને જ સિદ્ધ કરે છે. આ રીતે તે તમારે આ હેતુ વિરુદ્ધ થઈ જશે ત્રીજા વિકલ્પમાં માત્ર “વફતૃત્વીરૂપ તમારે હેતુ વ્યભિચારી છે, કારણ કે-સર્વજ્ઞત્વના અવિરુદ્ધકાર્ય રૂપ છે, અર્થાત્ સર્વજ્ઞ કે અસર્વજ્ઞ સાથે કરશે વિરોધ ન હોવાથી તે હેતુ વ્યભિચારી થશે તેથી કરીને અસવિત્વની સિદ્ધિમા અવિરુદ્ધ કાર્ચેપલબ્ધિરૂપ હેતુ અસમર્થ છે. મીમાંસક–વદ્ધમાનમાં સર્વજ્ઞત્વને અભાવ છે, કારણ કે–તેમનું સર્વજ્ઞત્વ અનુપલબ્ધ છે, આ પ્રકારે અનુપલબ્ધિથી વિમાનમાં અસર્વવિત્વ સિદ્ધ કરીશું. જૈન–અહીં અનુપલબ્ધિથી તમને વિરુદ્ધાનુપલબ્ધિ અભિપ્રેત છે કે અવિરુ- દ્વાનુપલબ્ધિ? વિરુદ્ધાનુપલબ્ધિ હોય તે તે સર્વજ્ઞત્વની સિદ્ધિમાં જ સમર્થ છે જેમ કે–એકાન્તસ્વરૂપની અનુપલબ્ધિ હોવાથી વસ્તુ અનેકાન્તસ્વરૂપ છે. અને જે અવિરુદ્ધાનુપલબ્ધિ હોય તે તે સ્વભાવાનુપલબ્ધિ, વ્યાપકાનુપલબ્ધિ, કાર્યાનુપ- લબ્ધિ, કારણનુપલબ્ધિ કે સહુચરાઘનુપલબ્ધિ છે ? સ્વભાવાનુપલબ્ધિ હોય તે-સામાન્ય(નિર્વિશેષણ) છે કે ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાસ-દશ્યની અનુપલબ્ધિરૂપ છે? સ્વભાવસામાન્યની અનુપલબ્ધિ હોય તે તે હેતુ વ્યભિચારી થશે કારણ કે- જગતમાં અદશ્ય એવા પિશાચાદિની અનુપલબ્ધિને કારણે તેમને અભાવ સિદ્ધ થતો નથી. ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત-દશ્યસ્વભાવની અનુપલબ્ધિરૂપ બીજે હેતુ હોય તે અસિદ્ધ છે, કારણ કે-સર્વવિવ એ સ્વભાવવિપ્રકૃણ-સ્વાભાવે અમૂર્ત હોવાથી દશ્ય કહેવાય નહી એટલે તેની અનુપલબ્ધિ એ દશ્યાનુપલબ્ધિ નથી પણ અટશ્યાનુપલબ્ધિ છે વ્યપકાનુપલબ્ધિ આદિ બાકીના ચારે હેતુઓ તે તુ કારણ કે-સર્વવિસ્વનું વ્યાપક સકલ પદાર્થને સાક્ષાતુકરવાપણું છે, કાર્ય અતીન્દ્રિય પદાર્થોને ઉપદેશ છે, કારણ સમસ્ત આવરણને ક્ષય છે, અને તેના સહુચરાદિ હાચિભાવના ચારિત્રાદિ છે. અને વદ્ધમાનાદિ ધર્મમાં આ વ્યાપકાદિ ચારેની ·२. २३ ] सर्वज्ञत्वसिद्धिः। १२५ અનુપલબ્ધિને સિદ્ધ કરનાર કોઈ પણ પ્રમાણે તમારી પાસે નથી માટે, આ ચારે અનુપલબ્ધિરૂપ હેતુઓ અસર્વવિત્વની સિદ્ધિમા અસિદ્ધ હેત્વાભાસ છે. અને જે અનુમાનમાં ધમી (પક્ષ) તરીકે સર્વજ્ઞથી અન્ય પુરુષને માનશે અને તેમાં જે અસર્વવિત્વ સિદ્ધ કરશે તો તે સિદ્ધનુ જ સાધન થશે, આ રીતે અનુમાન સકલપ્રત્યક્ષ—કેવળજ્ઞાનનું બાધક નથી. (प०) प्रत्यक्षाभावमात्रमिति सदपि इदानी न दृश्यते एतावतैव नास्तीति गर्भ । तस्येति सकलप्रत्यक्षस्य । तद्वाधनादिति तादृक्षप्रतिक्षेपवाधनात् । तथाव्यवहारेति गये सर्वज्ञत्वस्य यत् पारमार्थिकत्वमपारमार्थिकत्व च तत्रैव विप्रतिपत्ते । अविरुद्धोपलब्धिस्तावयभिचारिणीति सर्वज्ञत्वेन सह यदविरुद्धं तस्योपलब्धिः । सा व्यभिचारिणी कार्यप्रसाधिका न भवतीत्यर्थ । यतो नास्त्यत्र शीतं वहन्युपलम्भादिति 'तद्विरुद्धो- पलब्धिनिषेवं गमयति, न पुनर विरुद्धोपलब्धिरिति यावत् । स्वभावविरुद्धोपलब्धिरिति निषे- ध्येन सर्ववित्त्वेन सह स्वभावविरुद्ध किंचिज्ज्ञत्व तस्योपलब्धि । विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरिति निषे- ध्येन सह विरुद्ध किंचिज्ज्ञत्व तेन व्याप्त कतिपयार्थसाक्षात्कारित्व तस्योपलब्धि । आद्येति स्व. भावविरुद्धोपलब्धि । तोति वर्द्धमानादौ । वक्तृत्वरूपेत्यादिगद्ये वक्तृत्वरूपाऽविरुद्धकार्योपलब्धिस्तनिषेधे सर्ववित्त्व- निषेधे साधिष्ठं साधनमस्त्येवेति योग । सर्ववित्त्वविरुद्धस्येति किञ्चिज्ज्ञत्वस्य ॥ द्वितीय- भिदीति प्रमाणाविरुद्धार्थवक्तृत्वपक्षे । किन्तु कार्योपलब्धिरिति । विरुद्ध किञ्चिज्ज्ञत्वम् । तस्य प्रमाणाविरुद्धार्थवक्तृत्व न कार्य यदुपलभ्येत, अपि तु साध्यस्य सर्वज्ञत्वस्य कार्यमिद प्रमाणाविरुद्धार्थ- वक्तृत्वम्, तस्योपलब्धिरिति । विरुद्धो हेतुरिति विपरीतसाधनात् । वक्तृत्वमात्रेति वक्तृत्वमात्र सर्ववित्त्वस्य कार्य भवन विरुध्यते । विरुद्धानुपलब्धिरित्यादि । अस्त्यत्र शीत वह्नयनुपलब्धेस्तव च निषेधोऽभीष्ट । असिद्धा एवामूरिति स्वभावानुपलब्ध्यादय । (टि०) तेषामिति स्तम्भकुम्भाम्भोरुहादीनाम् । अनुमानं चेदित्यादि । तत्रेति अनुमाने । तति सकलप्रत्यक्षे । तस्येति सकलप्रत्यक्षस्य । तदन्य इति तस्मात्सर्वज्ञादन्यो व्यतिरिक्तो मूर्ख कश्चित् । तत्रेति सर्वज्ञे। तादृक्षेति सकलप्रत्यक्षनिरास । तन्निर्णायकेति सर्वज्ञनि चायकेन । तद्वाधनादिति तादृक्षप्रत्यक्षप्रतिक्षेपयाधनात् । तथाव्यवहारेति व्यवहारस्य सर्वज्ञत्वस्य पारमार्थिकेनेति वय म । परमार्थेन सर्व- ज्ञोऽस्ति, त्व भणसि नास्ति सर्वज्ञ इत्यत्रैव विवादात् । व्यभिचारिणीति वयतृत्वपुरुषत्वा- दिभिः । विरुद्धसहचरादीति । आदिशब्दाद् विरुद्धपूर्वचरोपलब्धि , विरुद्धोत्तरचरो- पलब्धिश्च । नाद्येत्यादि। तत्रेति सर्वज्ञे । तस्य चेति किञ्चिज्ज्ञत्वस्य । विवादापे- दाने इति विवादपदाधिरूढे सर्वज्ञे । तेषामिति कतिपयार्थसाक्षात्कारित्वादीना रागादीना च । अन्यतमस्येति एकस्यापि । यत इति मावकप्रमाणात् । तदुपलब्धीनामिति तस्य विरुद्धस्य १ °ति च वि ल । ति विरु मु। २ रिति । अत्र प्राय सर्वादशेपु साक्षाविरुद्धो- पलब्धिरिति हेतुनामास्ति । तद्वयाख्या चानेतनैवेति । निषे-मुपञ्जिका । ३ नाद्येति मुक । ४ मात्रेणेति ल । -- ·१९६ सर्वज्ञत्वसिद्धिः । [ ૨, ૨૩ किन्विज्जत्वस्य व्याप्याद्युपलब्धीनाम् । तन्निपेधे इति सर्वज्ञत्वनिवारणे । आद्यभिदायामि- त्यादि । तथाभूतेति प्रमाणविरुद्धार्थस्य वक्तृत्वाऽसम्भवात् । साध्यस्य सर्वज्ञत्वस्य कार्यमिदं प्रमा णाविरुद्धवक्तृत्व तस्योपलब्धि । इयमिति प्रमाणाविरुद्धार्थवक्तृत्वलक्षगा । तद्विधीति सर्वज्ञविधि- सायनी । सामान्येनेति नास्ति सर्वज्ञोऽनुपलब्धे, । यतः सर्ववित्त्वस्येत्यादि । तत्रेति सर्वज्ञे। सर्वनत्वेन मह यदविरुद्ध तस्योपलब्धि । सा व्यभिचारिणी कार्यप्रसाविका न स्यादित्यर्थ , यतो नास्त्यत्र गोतं वहून्युपलम्भादितिवत् विरुद्धोपलब्धिनिषेधं गमयति न पुनरविरुद्धोपलब्धि । तदनुपलब्धी- नामिति सकलायंसाक्षात्कारित्वाद्यनुपलब्धीनाम् । अथ सर्वज्ञादित्यादि । तस्येति जडस्वभावग्य अस्माभिरप्यङ्गीक्रियत एवैतत् । तद्बाधक- मिति सकलप्रत्यक्षबाधनबद्धकक्षम् । नापि शाब्दम्, यतस्तदपौरुपेयम्, पौरुषेयं वा स्यात् ? न तावदपौरु- पेयम्, अपौरुषेयत्वस्य वचस्लु सभवाभावात् । पौरुपेयमपि केवलालोकाकलितपुरुष- प्रणीतम्, तदितरपुरुषप्रणीतं वा ? आद्यं कथं वाधकम्, विरोधात् ? द्वितीये त्वसौ पुरुप' केवलालोकविकलाः सकलाः पुरुपपर्पद प्रेक्षते, न वा ४ । प्राच्यपक्षे, कथं तत्प्रतिषेधः, तस्यैव तदाकलितत्वात् १ द्वितीयेऽपि कथन्तराम् , तत्प्रणीतशब्दस्य पांशुलपादकोपदिष्टशब्दस्येव प्रमाणत्वासंभवात् । नाप्यर्थापत्तिस्तद्बाधिका, तदभावमन्तरेणानुपपद्यमानस्य प्रमाणपट्कनिष्टसित- स्यार्थस्य कस्यचिढसत्त्वात् । मानम्, तस्य सादृश्यमात्रगोचरत्वात् । तन्न भावरूपं प्रमाणं तद्बाध- बदकक्षम् । અને શાબ્દ-આગમ પણ સકલપ્રત્યક્ષનું બાધક નથી કારણે કે તે જે બાધક હોય તે તે અરુષેય છે કે પૌરુષેય? અપૌરુષેય આગમને બંધક તરીકે કહી શકશે નહીં. કારણ કે અપૌરુષેય વચન-શબ્દને સંભવ જ નથી. પૌરુષેય આગમને બાધક તરીકે કહે છે તેની રચના કેવલજ્ઞાનયુક્ત પુરુષ દ્વારા થઈ છે કે કેવલજ્ઞાનરહિત પુરુષ દ્વારા ? કેવલજ્ઞાની પુરુષ દ્વારા પ્રણીત આગમ કેવલજ્ઞાનનુ બાધક કઈ રીતે થઈ શકશે ? કારણ કે તેમ માનવામાં વિરોધ છે. કેવલજ્ઞાનરહિત અસર્વજ્ઞ પુરુષ દ્વારા પ્રણીત આગમ સકલપ્રત્યક્ષમા બાધક હોય તે અમે પૂછીએ છીએ કે-આગમના રચયિતા તે પુરુષે બધા પુરુષે કેવળજ્ઞાન વિનાના જ છે એમ જાણ્યું છે કે નથી જાણ્યું જે જાણ્યું હોય તે તે કેવળ- નાનને નિષેધ કરી શકે નહીં કારણ કે–તે સ્વય કેવળજ્ઞાન વિના બધા પુરુષોને જાણું જ કેવી રીતે શકે ? અર્થાત્ જે જાણ્યા હોય તે તે સર્વત્ર જ હોય. અને જે સ્વયં સર્વજ્ઞ હોય તે-કેવળજ્ઞાનનો નિષેધ કેવી રીતે કરે ? બધા પુરુષે કેવળજ્ઞાન વિનાના જ છે, એવું જાણ્યા વિના જ કઈ પુરુષે આગમની ·૨, ૨૩ ] सर्वज्ञत्वसिद्धिः। રચના કરી છે, એ બીજો પક્ષ કહો તો પછી કેવળજ્ઞાનને અભાવ કઈ પણ રીતે સિદ્ધ થઈ શકશે જ નહીં. કારણ કે, તેવાનું વચન રસ્તે ચાલતા ગમારની જેમ પ્રમાણરૂપ સંભવે જ નહીં અર્થાપતિ પ્રમાણ પણ સકલપ્રત્યક્ષ-કેવલજ્ઞાનનું બાધક નથી. કારણ કે કેવલ- જ્ઞાનના અભાવ વિના સિદ્ધ ન થઈ શકે એવો કઈ પણ પદાર્થ છે પ્રમાણથી સિદ્ધ નથી. ઉપમાન પ્રમાણ પણ સકલપ્રત્યક્ષ-કેવલજ્ઞાનનું બાધક નથી. કારણ કે ઉપમાનને વિષય સાદૃશ્યમાત્ર છેઆ પ્રમાણે ભાવરૂપ પ્રમાણ સકલપ્રત્યક્ષ- કેવલજ્ઞાનનો બાધ કરવામાં સમર્થ નથી (प.) कथंतरामित्यत्र कथतरा तत्प्रतिषेध इति योग । सादृश्यमानगोचरत्वादिति असता च सादृश्य नोपपद्यते । (टि.) यतस्तदिति शाब्दम् । तत्प्रतिषेध इति सक्लप्रत्यक्षनिषेध । तस्यैवेति पुरुषस्यैव । तदाकलितेति केवलविकलसकलपुरुषपर्षद्ज्ञानात् । कथन्तरामिति तत्प्रतिषेध इति सम्बन्ध । तत्प्रणीतेति तेन केवलालोकविकलसकलपुरुषपर्षदवलोककेनोपदिष्टध्वने । पांशुलेति पथिक । पान्थ- वाक्यमप्रमाणम्, तस्याप्तत्वनिश्चयाभावात् द्यूतकारादिवाक्यवत् । नाप्यर्थापत्तिरित्यादि । तदभावमिति केवलाभाव विना । तस्येत्युपमानस्य । तद्बाधेति सकलप्रत्यक्षबाधने प्रबुभूषति । नाप्यभावरूपम्, तस्य सत्तापरामर्शिप्रमाणपञ्चकाप्रवृत्तौ सत्यां भावात् । न चासौ समस्ति, 'विवादास्पदं कस्यचित् प्रत्यक्षम्, प्रमेयत्वात्, पटवत्'-इति तद्ग्राह- कानुमानस्य प्रवृत्तेः । तन्न बाधकभावात् सकलप्रत्यक्षाऽभावः । नापि साधकाभावात्, अनुमानस्यैव तत्साधकस्येदानीमेव निवेदनात् । इति सिद्ध करतलकलितनिस्तेलस्थूलमुक्ताफलायमानाकलितसकलवस्तुविस्तारं केवलनामधेयं सवेदनम् इति सिद्धमेवं केवलज्ञानम् ॥२३॥ અભાવરૂપ પ્રમાણ પણ સકલ પ્રત્યક્ષ-કેવલજ્ઞાનનું બાધક નથી. કારણ કે- સત્તાને વિષય કરનાર પાંચ પ્રમાણની પ્રવૃત્તિ ન હોય ત્યારે જ અભાવ પ્રમાણની પ્રવૃત્તિ હોય છે અને પાચે પ્રમાણની પ્રવૃત્તિને અભાવ તે અહીં નથી. કારણ કે અહીં અનુમાન પ્રમાણની પ્રવૃત્તિ છે જ. આ પ્રમાણે-વિવાદાસ્પદ સકલપ્રત્યક્ષ -કેવલજ્ઞાન કોઈને પણ પ્રત્યક્ષ છે, પ્રમેય હોવાથી, ઘટપટાદિની જેમ. આ રીતે બાધક પ્રમાણને આધારે સકલ પ્રત્યક્ષને અભાવ સિદ્ધ થતું નથી સાધક પ્રમાણના અભાવને કારણે પણ સકલ પ્રત્યક્ષને અભાવ સિદ્ધ થતું નથી. કારણ કે કેવળજ્ઞાનનુ સાધક અનુમાન પ્રમાણ આ પહેલાં અમે આપ્યું જ છે. ૧ °નિસ્તુ–મુ છે.

·अर्हतस्सर्वज्ञत्वम् । [२. २४- આ પ્રકારે હથેળીમાં રહેલ અનુપમ મેટા મેતીની જેમ સમસ્ત વસ્તુ સમૂહને જાણનાર કેવળ એ નામનું જ્ઞાન સિદ્ધ થયું. માટે કેવળજ્ઞાન सिद्ध छ. २३. (५०) विवादास्पदमिति पचराचर विश्वम् । निस्तलेति 'निस्तलशब्देन वर्तुलस्याख्या । (टि०) तस्येति अभावस्य प्रमाणपञ्चकाभावे प्रवृत्ते । "प्रमाणपञ्चक यत्र वस्तुरूपे न जायते । वन्तु सतावयोधार्य तत्राभावप्रमाणता'' ॥ [मोग्लो अभा० २] इति वचनात् । न चासाविति प्रमाणपञ्चकाप्रवृत्ति । विवादास्पदमिति देशकालम्वभावविप्रकृष्टादिवस्तु । कस्यचिदिति वद्धं- मानादे । तद्ग्राहकेति प्रत्यक्षग्राहक्म् । तत्साधकस्येति केवलज्ञानसाधकस्य । किन्तु कतरं पुरुषमेतदास्पदीकरोतीत्यत्राहु'--- तद्वानहन् निर्दोपत्वात् ॥२४॥ ६ १ तत् केवलं नित्यमस्यास्तीति नित्ययोगे मतुप् । निष्क्रान्तो दोपेभ्यो रागद्वेपाऽज्ञानलमणेभ्यो निर्दोपस्तद्भभावस्तत्त्वं तस्मात् । प्रयोग'-अर्हन् सर्वज्ञ , निर्दोपत्वात् , यस्तु नैवं स नैवं यथा रथ्यापुरुषः, तथा चाहन्, तस्मात् सर्वज्ञ इति ॥२४॥ પરંતુ એવું કેવળજ્ઞાન કયા પુરુષને વિષે આશ્રિત છે તેનું કથન- તદ્વાન અન છે કારણ કે તે નિર્દોષ છે, ૨૪. $ ૧ તત્વ એટલે કેવળજ્ઞાન જેમા હોય તે તદ્વાન એટલે કેવલજ્ઞાનવાળા, અહીં નિત્યાગમાં નgપ્રત્યય થયેલ છે. રાગ, દ્વેષ, અજ્ઞાન આદિ દોથી જે મુક્ત છે, તે નિર્દોષ કહેવાય છે, અને નિર્દોષ હોવાથી અહંન સર્વજ્ઞ છે. અનુમાન પ્રયોગ–અર્વન કેવળજ્ઞાનવાળા–સર્વજ્ઞ છે, નિર્દોષ હોવાથી. જે સર્વત્ર ન હોય તે નિર્દોષ ન હોય, જેમ કે-રચ્યાપુરુષ-શેરીને માણસ, અર્ધન નિર્દોષ છે માટે તે સર્વજ્ઞ છે ૨૪ निटोपत्वमस्य प्रसाधयन्ति- निर्दोपोऽसौ प्रमाणाऽबिरोधिवाक्त्वात् ॥२५।। १ प्रयोग'-अर्हन् निर्दापः, प्रमाणाविरोधिवाक्त्वात् , यस्तु न निर्दाप', स न तथा, यथा रथ्यापुरुष , प्रमाणाविरोधिवाक् चाहन्, ततो निर्दोप इति ॥२५॥ અહંભા નિર્દેવત્વની સિદ્ધિ- અઈન નિદેવ છે. પ્રમાણથી અવિરુદ્ધ વચનવાળા હેવાથી ૨૫ હું ૧ અનુમાન પ્રગ- અહંન નિર્દોષ છે, પ્રમાણથી અવિરુદ્ધ બેલનાર હોવાથી, જે નિર્દોષ નથી તે પ્રમાણથી અવિરુદ્ધ બોલનાર નથી. અર્થાત–પ્રમાણથી १ निस्तुल मु।

·૨ ર ] ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । १९९ વિરુદ્ધ બોલનાર છે. જેમકે – રચ્યાપુરુષ (શેરીને માણસ) અન પ્રમાણુથી અવિરુદ્ધ વીનવાળા છે માટે નિર્દોષ છે. ૨૫. प्रमाणाविरोधिवाक्त्वमेवाईत. प्रसाधयन्ति तदिष्टस्य प्रमाणेनाऽवाध्यमानत्वात् तद्वाचस्तेनाविरोधसिद्धिः ॥२६॥ ६१ तस्याऽर्हत इष्टस्य प्रतिपाद्यतया संमतस्याऽनेकान्ततत्त्वस्य, तद्दाच इत्यह- द्वाच । अर्हन् सर्वत्र प्रमाणाविरोधिवाक्, तत्र प्रमाणाबाध्यमानाभिमततत्त्वत्वात् । यस्या- ऽभिमतं तत्त्वं यत्र प्रमाणेन न बाध्यते, स तत्र प्रमाणाविरोधिवाक् । यथा रोगादौ भिषग्वरः । न बाध्यते च प्रमाणेनाऽईतोऽभिमतमनेकान्तादितत्त्वम् । तस्मात् तत्राऽसौ प्रमाणाविरोधिवाक् । इति सिद्धमहन्नेव सर्वज्ञ इति ॥ અરિહંતના પ્રમાણથી અવિરોધી વચનની સિદ્ધિ – તેમનાં ઈષ્ટ તત્તવો (સ્યાદ્વાદાદ્રિ) પ્રમાણથી અબાધિત છે, માટે તેમની વાણીમાં પ્રમાણથી અવિરેની સિદ્ધિ થાય છે. ૩૬ ૭૧ તેમને એટલે અરિહંતને, ઈષ્ટ તત્વ એટલે પ્રતિપાદન કરવાને સ મત અનેકાન્તવાદાદિરૂપ તત્વ. તેમની વાણી એટલે અહંની વાણી અનુમાન પ્રગ– અહંન સર્વત્ર પ્રમાણથી અવિરુદ્ધ વાણીવાળા છે, સર્વત્ર પ્રમાણથી બાધિત ન થાય તેવા અભિમત (ઈસ્ટ) તત્ત્વવાળા હોવાથી. જેનુ અભિમતતત્વ જ્યા પ્રમાણથી બાધિત ન થાય ત્યાં તે પુરુષ પ્રમાણુથી અવિરધી વાણીવાળે છે જેમકે રોગાદિ વિષે ઉત્તમ વિદ્યા પ્રમાણથી અવિ- રહી વચનવાળો હોય છે. અહંને માન્ય અનેકાન્તવાદાદિરૂપ તત્વ પણ પ્રમાણથી બાધિત થતુ નથી માટે તે–અનેકાન્તવાદાદિ તત્વને વિષે અહંન પ્રમાણથી અવિરોધી વાણીવાળા છે. આ રીતે અહમ્ જ સર્વજ્ઞ છે, એ સિદ્ધ થયું (५०) अर्हन्निति गद्य तत्रेति सर्वत्र । २ नन्वियं त्रिभुवनभवनान्तर्वर्तमानाऽन्तरितानन्तरितपदार्थप्रथात्वत्तीर्थनाथवृत्तिर्न भवति, यतो भूभूधरप्रभृतिपदार्थप्रबन्धविधानद्वारा प्रमथपतेरेवेयमुपपद्यते, यदेतदनुमा- नमत्र प्ररूप्यते न्यायतात्पर्यावबोधप्रधानमनोवृत्ति विद्वद्वन्देन-विवादपदभूतं भूभूधरादि बुद्धिमद्विधेयम्, यतो निमित्ताधोनात्मलाभम् । यद् निमित्ताघीनात्मलामं तद् बुद्धिम- द्विधेयम्, यथा मन्दिरम् । तथा पुनरेतत् । तेन तथा ।' न तावद् निमित्ताधीनात्मलामत्वं वादिन, प्रतिवादिनो वाऽप्रतीतम्, यतो भूभूधरादेरात्मीयात्मीयनिमित्तत्रातनिर्वर्तनीयता भुवनभाविभवभृत्प्रतीतैव । नाऽपि दोला- यमानवेदननिमित्तम्, मतिमन्निर्वर्तनीयेतराम्बरादिपदार्थतोऽत्यन्तव्यावृत्तत्वेन । नापि विरु- પ ·२०० ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । [ ૨. ૨૬ द्वतावरोधदुर्धरम् , अम्बरादितोऽयन्तव्यावृत्तत्वेनैव । नाऽपि तुरीयव्याप्याभताप्रतिबद्धम्, इन्द्रियवेदनेन, अनुमाननाम्ना, राधान्ताऽभिधानेन वा मानेनाऽबाधिताऽभिप्रेतधर्मधर्म्य- नन्तरप्रतिपादितत्वेन । नापि प्रत्यनुमानापमानतानिबन्धनम्, एतत्परिपन्थिधर्मोपपादन- प्रत्यलानुमानाभावेन । ननु भवतीदं तावदनुमानं परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलम्, यथा-भूताऽधिभू भूभूधरादिविधाता न भवति, वपुर्वन्ध्यत्वेन, निर्वृतात्मवत् । तदनवदातम्, यतोऽत्र त्रिनेत्ररूपो धर्मी धीधनेन प्रतिपन्नः, अप्रतिपन्नो वा प्ररूपितः ? न तावदप्रतिपन्नः, यदेवमाधारद्वाराऽप्रतीतत्वोपद्रवो वपुर्वन्ध्यताव्याप्योपनिपातीभवन् न निरोदु तीर्यते । यदि पुन प्रतिपन्नोऽयं धर्मी, तदा येन मानेन प्रतिपत्तिर्मन्मथप्रत्यर्थिनोऽभिधीयते, तेन तेन्वादिविधानव्युत्पन्नमतेरेवेयमिति तत्रोपादीयमाना वपुर्वन्ध्यता बाधितवत्व- इति न नाम प्रवर्तितुं पर्याप्नोति । तदेवं निमित्ताधीनात्मलाभताव्याप्यमत्यन्तपूतरूपं पर्वतादेधीमद्धेतुताप्रतिपादनाऽवदातमेवेति ।। 6 રનૈયાયિક-હે જેને! ત્રણે લેકરૂપ ભવનમાં રહેલ અન્તરિત-વ્યવહિત સ્વર્ગ, મેરુ પર્વત વિગેરે, અને અનન્તરિત-અવ્યવહિત ઘટપટાદિ સમસ્ત પદાર્થનું જ્ઞાન તમને સંમત તીર્થંકર-અહંમ ઘટી શકતું નથી. કારણ કેપૃથ્વી-પર્વત આદિ પદાર્થોની રચનાદ્વારા પ્રમથપતિ-ઈશ્વર-શિવમાં જ તેવું જ્ઞાન ઘટી શકે છે, કારણ કે આ કથનને સિદ્ધ કરવા માટે ન્યાયના તાત્પર્યને જાણવાની મુખ્ય મનવૃત્તિવાળા વિદ્વાનોએ આ પ્રમાણે અનુમાન પ્રયોગ કર્યો છે-વિવાદાસ્પદ ભૂભૂધરાદિ–પૃથ્વી-પર્વત આદિ બુદ્ધિમાન પુરુષે રચેલ છે. અર્થાત બુદ્ધિમાન પુરુષના કાર્યરૂપ છે, કારણ કે તેમની ઉત્પત્તિ નિમિત્તને અધીન છે. જેની ઉત્પત્તિ નિમિત્તને આધીન હોય છે, તે બુદ્ધિમાન પુરુષના કાર્યરૂપ હોય છે, જેમકે –મંદિર. આ ભૂ-ભૂધરાદિ પદાર્થો પણ તેવા જ છે માટે બુદ્ધિમાન પુરુષના કાયરૂપ છે. ‘નિમિત્તને આધીન ઉત્પત્તિ એ હેતુ વાદી કે પ્રતિવાદી કોઈને પણ અપ્રસિદ્ધ નથી. કારણ કે-ભૂ-ભૂધરાદિ પદાર્થો પિતા-પિતાના નિમિત્ત(કારણો)ના સમૂહથી ઉત્પન્ન થાય છે–આ વાત ત્રણે લેકના પ્રાણીઓને પ્રતીત જ છે. બુદ્ધિમાન પુરુષે બનાવેલ પદાર્થોથી ભિન્ન એવા આકાશાદિ પદાર્થરૂપ વિપક્ષમાંથી અત્યન્ત- વ્યાવૃત્ત હોવાથી અર્થાત્ આકાશારિરૂપ વિપક્ષમાં રહેતું ન હોવાથી હેતુ વ્યભિ- ચારી પણ નથી. આકાશારિરૂપ વિપક્ષમાં સર્વથા-કોઈ પણ પ્રકારે રહેતે ન હવાથી હેતુ વિરુદ્ધ પણ નથી પ્રત્યક્ષ, અનુમાન તથા આગમ પ્રમાણથી અબાધિત એવા, અભિપ્રેત ધર્મવાળા ધમીનું પ્રતિપાદન કરેલ હોવાથી ચોથા હેવાભાસ-કાલાત્યયાદિષ્ટને કારણે બાધિત પણ નથી પ્રસ્તુત સાધ્યથી વિરુદ્ધ ધર્મને સિદ્ધ કરવા સમર્થ એવા અનુમાનનો અભાવ હોવાથી પ્રત્યનુમાનને કારણે १ तत्त्वा मु।

·२. २६] ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । २०१ . અપમાનિત થવાનું કારણ પણ આ હેતુમા નથી અર્થાત સમ્પ્રતિપક્ષ નામને હેત્વાભાસ પણ અમારો હેતુ બનતે નથી શંકા-જરૂર બનશે કારણ કે સાધ્યથી વિરુદ્ધ ધર્મને સિદ્ધ કરવા સમર્થ અનુમાન છે જેમકે-ઈશ્વર ભૂ-ભૂધરાદિના કર્તા નથી, શરીર રહિત હવાથી, મુક્તાત્માની જેમ. સમાધાન–એ કથન પ્રશસનીય નથી કારણ કે અમે તમને પૂછીએ છીએ કે- બુદ્ધિમાન તમને ત્રિનેત્ર (ઈશ્વર) રૂપ ધમી પ્રતિપન્ન-પ્રસિદ્ધ છે કે અપ્રતિપન્ન ? અપ્રતિપન્ન તે કહી શકશે નહીં, કારણ કે એમ કહેવાથી તે “શરીરરહિતત્વરૂપ હેતુમા આવી પડતે આશ્રયસિદ્ધિ દોષ રેકી શકશે નહીં. ધમી પ્રતિપન્ન છે એમ કહો તે જે પ્રમાણથી કામદેવના શત્રુ ઈશ્વરની સિદ્ધિ કરે છે તે જ પ્રમાણુ દ્વારા શરીરાદિના વિધાનમા વ્યુત્પન્નમતિ (દક્ષ- બુદ્ધિ)વાળા ઈશ્વરની સિદ્ધિ પણ થઈ જાય છે તેથી ઈશ્વર વિષે કહેલ શરીર- રહિતત્વ હેતુ બાધિત થતું હોવાથી તે ઈશ્વરના કર્તૃત્વને નિષેધ કરવા સમર્થ થઈ શકતો નથી માટે “નિમિત્તને આધીન ઉત્પત્તિ એ હેતુ ઉપરોક્ત રીતે સર્વથા નિર્દોષ હોવાથી પર્વતાદિના ઉત્પાદમાં બુદ્ધિમાન નિમિત્ત છે અર્થાત, બુદ્ધિમાન પુરુષ પર્વતાદિને કર્તા છે- એવું સિદ્ધ કરવાને તે હેતુ સમર્થ છે. (५०) अन्तरिता इति मेर्वादय । अनन्तरिता इति घटपटादय पदार्था । त्वत्तीर्थ- नाथवृत्तिरिति त्वत्तीर्थनाथे वृत्तिरिति वर्तन यस्येति विग्रह । भुवनभाविभवभृत्प्रतीतेति । एतावता ते पदार्था. कार्या , य च कर्ता स ईश्वर । नापि दोलायमानवेदननिमित्तमिति अनेकान्तिकलक्षणदोषाकषितम् । नापि तुरायव्याप्याभताप्रतिबद्धमिति कालात्ययापदिष्ट- हेत्वाभासत्वविवर्जितम् । इन्द्रियवेदनेनेति प्रत्यक्षेण । अनुष्णस्तेजोवयवी, कृतकत्वादितिवत् । अनुमानेनेति शुचि नरशिर कपालं प्राण्यङ्गत्वाच्छवशुक्तिवदितिवत् । राद्धान्ताभिधानेनेति भागमाख्येन । ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवत्वात् क्षीरवदितिवत् । अबाधिताभिप्रेतधर्मधर्म्यनन्तर- प्रतिपादितत्वेनेति । अबाधिताभिप्रेतधर्म चासौ धर्मी च । अबाधित सन्नभिप्रेतो धर्मो यस्या- साववाधिताभिप्रेतधर्मः-इत्येव समास । नापि प्रत्यनुमानापमानता'निवन्धनमिति । नित्य शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धे । एष प्रकरणसम । एतद्विपरीतप्रत्यनुमानसम्भवाद् । एव प्रकारप्रकरणसम- दोषास्पृष्टम् । परिपन्थिधर्मोपपादनप्रत्यलमिति अविधेयत्वधर्मोपपादनक्षमम् । आधारद्वारेति आश्रयद्वारेण । अप्रतीतत्वोपद्रव इति असिद्धतोपप्लव । तेनेति मानेन । तन्वादीति स्वकीयत न्वादीति ज्ञेयम् । धीमद्धेतुतेति बुद्धिमद्विधेयत्वम् ॥ (टि.) त्रयोदशाक्षरवादविवरणमत प्रारभ्यते । पर शैव प्रगल्भते पण्डितपर्षदि नन्विय- मित्यादि । त्वत्तोर्थनाथेति तव जैनस्य समते तीर्थकरे वर्द्धमानादौ स्थिति । प्रवन्धविधानेति सम्बन्धोत्पादनद्वारेण । प्रमथपतेरिति ईश्वरस्यैव । इयमिति पदार्थप्रथा । यत इति निमित्ता- धोनात्मलाभत्वात् कार्यत्वादित्यर्थ । अप्रतीतमिति अनिश्चितत्वादसिद्धम् । नापि दोलेति नानैका- १ 'ननि क । ननानि ल । २ तत्त्वा मु। २६ ।

·૨૦૨ ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरास । [२. २६ - न्तिकत्वम् । पक्षसपक्षविपक्षव्यापकन्वायदोलावदाचरण तन्न । मतिमन्निर्वर्तनीयेति बुद्धिमन्नि. पायेभ्य इतरेऽन्ये येऽम्बरादय आकाशात्मप्रमुखा नित्या पदार्थसार्थास्तेभ्यो नितरां व्यावृत्त- त्वात् । नापि तुरीयेति । व्याप्यो हेतुः । तदाभासता कालात्ययापदिष्टत्वम् । इन्द्रियेति प्रत्यक्षेण ज्ञानेन। राद्धान्तेति आगमप्रमाणेन । प्रतिपादीति प्रतिपादितत्वात् । नापि प्रत्यनुमानेति न प्रकरणसमत्वदूषितम् । एतत्परीति एतद्धतुतयोपादीयमान निमित्ताधीनात्मलाभत्वम् । तस्य परिपन्थी शत्रुभूतो धर्मोऽकर्तृकस्तस्योपपादनप्रवणानुमानाभावात् । ननु भवतीत्यादि । इदमिति वक्ष्यमाणलक्षणम् । परिपन्थीति शत्रुभूतस्य धर्मस्य मक- तूंकत्वस्य जननसमर्थम् । भूताधिभूरिति भूतपतिरीश्वरः । भूभूधरेति पृ. वीपृथ्वीधरादिस्रष्टा न । वपुरिति देह- शून्यत्वात् निर्वृत्ति[.] परमात्मवत् । यतोऽत्रेति अनुमाने । त्रिनेत्रेति इश्वररूपो धर्मी । धीधनेति बुद्धिमता भवता । प्रतिपन्न इति ज्ञात । आधारेनि आश्रयद्वारेणानिश्चितत्वव्याघात । वपुर्वन्ध्य. तेति हेतुसमीपवर्ती भवन् । तीर्यत इति शक्यते । यदि पुनरित्यादि । अयमिति त्रिनेत्ररूप । येनेति प्रत्यक्षादिप्रमाणेन । मन्मथेति कामवैरिणो नीलकण्ठस्य । तेनैवेति प्रमाणेन । तन्वादीति शरीरजननकुशलबुद्धेरेव । इयमिति वपुर्वन्ध्यता । तत्रेति मृत्युञ्जये । ६३ तत्राभिधीयते-यदिदं तावत् निमित्ताधीनात्मलाभत्वं व्याप्यमालपितं तद् द्रव्यद्वारा, पर्यायद्वारा वा ?-इति भेदोमयी । यद्याद्यः पन्थाः प्रथ्यते, तदानीमप्रती- तिर्नाम व्याप्योपतापः, यतो द्रव्यरूपतया पृथ्वीपर्वतादेनित्यत्वमेव प्रतिवादिनाऽभ्युपेयते । ननु भूभूधराधमुत्पादवत् , अवयवित्वेन, यदेवं तदेव यथेन्दीवरम्, अवयविरूपं पुनरिदम्, तदुत्पादवदेव-इत्यनुमानेन तन्नित्यता निर्मूलोन्मूलितैवेति । नैतद्धीमवृत्ति- विधानप्रधानम्, यतो भूभूधरादेरवयवित्वमवयवारभ्यत्वेन, यद्वाऽवयवत्रातवर्तमानतया मन्यते । न प्रथमविधा विवुधाऽवधानधाम, यतो न नामैतत्पृथ्वोपृथ्वीधरप्रभृतिद्रव्यमभूत- पूर्वमवयववृन्देन निर्वतितमिति प्रतिवादिनः प्रतीतिर्विद्यते । यदि पुनरवयववृत्तिभेदोऽभि- धीयते, तदानीमवयवत्वेन दोलायमानताऽत्र, यतो 'अवयवोऽयम्, अवयवोऽयम्' इतीत्थं बुद्भिवेद्यमवयवत्वमवयववितानवृत्ति भवति, न पुनरुत्पादपराधीनम्, नित्यत्वेन । ननु नार्थोऽनेन दुर्भेदप्रबन्धप्रतिपादनेन, प्रतीतोऽयमवयवी तावद्वादिविततेरवि- वादेन पमपत्रपात्रदात्रादिरिति । न नाम न प्रतीतः, अपि त्वात्माऽपि तथा नियमेन प्रतीतो वर्तते, न पुनरुत्पादवानित्यनुमेयतत्तुल्यतद्विरुद्धबृत्तितोपद्रवः । यदि तु पर्याय- द्वारा निमित्ताधीनात्मलाभस्वं भूभूधरादेरभिधीयते, तदा नरामरादिपर्यावद्वारोत्पद्यमाना- त्मनोऽपि बुद्धिमदुत्पाद्यत्वमापद्यते । જૈન-ઈશ્વરની ભૂ-ભૂધરાદિના કર્તા-જગત્કર્તા તરીકેની સિદ્ધિ માટે તમોએ જે “નિમિત્તાધીન ઉત્પત્તિ હોવાથી –હેતુ કહ્યો છે તેમાં-ભૂભૂધરાદિની ઉત્પત્તિ દવ્યદ્વાર એટલે દ્રવ્યરૂપે કહો છો કે પર્યાયરૂપે ? જે દ્રવ્યરૂપે ઉત્પત્તિ કહો તે , ·૨, ૨૬] ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । २०३ તમારા હેતુમા અસિદ્ધિ (અન્યતરાસિદ્ધિ) નામને દોષ આવશે કારણ કે અમે ભૂ-ભૂધરાદિને દ્રવ્યરૂપે નિત્ય માનીએ છીએ નિયાયિક-ભૂ-ભૂધરાદિ ઉત્પત્તિમાન છે, અવયવી હોવાથી. જે અવયવી હોય તે ઉત્પત્તિમાન હોય છે, જેમકે કમળ. ભૂ-ભૂધરાદિ પણ અવયવી છે, માટે ઉત્પત્તિમાન છે-આ અનુમાનથી ભૂ-ભૂધરાદિની નિત્યતા મૂળમાંથી ઉખડી ગઈ. જૈન- ન-તમારુ આ કથન ચતુર પુરુષના વ્યાપારને સૂચવતુ નથી. કારણ કે તમે ભૂ-ભૂધરાદિને અવયવી માનીને તેમાં નિત્યતાને નિષેધ કર્યો પણ અમે પૂછીએ છીએ કે ભૂભૂધરાદિ અવયથી ઉત્પન્ન થાય છે માટે અવયવી છે કે અવયવના સમૂહમાં રહે છે માટે અવયવી છે ? પ્રથમ પ્રકાર તે બુદ્ધિમાન પુરુષોએ ધ્યાનમાં લેવા જેવો નથી કારણ કે પૃથ્વી પર્વત આદિ દ્રવ્યો સર્વથા નવીનરૂપે અવયવના સમૂહથી ઉત્પન્ન થયા છે–એવી અમોને પ્રતીતિ નથી અર્થાત અનાદિ કાલથી પૃથ્વી પર્વતાદિ કોઈ ને કઈરૂપે વિદ્યમાન છે એવી પ્રતીતિ અમને છે. અવયવના સમૂહમાં રહે છે માટે અવયવી છે–એ બીજે ભેદ કહો તે બધા અવયવોમા રહેનાર અવયવત્વરૂપ સામાન્યથી હેતુ વ્યભિચારી બને છે. અર્થાત અવયવત્વ અવયવોમાં રહે છે છતાં અવયવી નથી એટલે જે અવયવમાં રહે તે અવયવી. એમ કહી શકાય નહીં. કારણ કે, “આ અવયવ છે, આ અવયવ છે. એ રીતે પ્રતીતિ વિષય બનનાર અવયવત્વ અવયવના સમૂહમાં રહેનારુ છે, છતાં તે ઉત્પત્તિને પરાધીન નથી અર્થાત્ ઉત્પન્ન થતું નથી, કારણ કે તે નિત્ય છે. તૈયાયિકઆવા દુષ્ટ વિકલ્પની જાળ કરવાની કંઈ પણ જરૂર નથી કારણ કે પ, પત્ર, પાત્ર, દાત્ર (દાતરડું) આદિ અવયવી વાદિવૃન્દને કઈ પણ વિવાદ વિના પ્રસિદ્ધ જ છે જૈન-અવયવી પ્રતીત નથી એમ નથી પણ એમ તે આત્મા પણ વિવાદ વિના અવશ્ય પ્રતીત જ છે. છતા તે ઉત્પત્તિમાન નથી આ પ્રકારે “અવયવ સમૂહમાં રહે છે એ હેતુ અનુમેય (પક્ષરૂપ ભૂભૂધરાદિ), તતુલ્ય (સપક્ષરૂપ ઉત્પત્તિમાન અન્ય ઘટપટાદિ) તથા તદ્વિરુદ્ધ (વિપક્ષરૂપ ઉત્પત્તિ રહિત અવયવ- ત્વરૂપ સામાન્ય) મા રહે છે, માટે તે હેતુ અનૈકાતિક છે આમ તમારા હેતુ વડે પર્વતાદિની અનિત્યતા સિદ્ધ થતી નથી. માટે તેની દ્રવ્યરૂપે નિત્યતા સિદ્ધ જ છે. જે પર્યાયરૂપે પૃથ્વી-પર્વતાદિની ઉત્પત્તિ નિમિત્તને આધીન છે એમ કહો તે તે એગ્ય નથી, કારણ કે મનુષ્ય-દેવ વિગેરે પર્યાયરૂપ આત્મા પણ ઉત્પન્ન થતું હોવાથી તેને પણ બુદ્ધિમાન દ્વારા જન્ય માનવાને પ્રસંગ આવશે અર્થાત્ આત્મા પણ બુદ્ધિમાને બનાવેલ છે એમ માનવુ પડશે (५०) प्रतिवादिनेति जैनेन । नैतद्धीमवृत्तीत्यादि सूरिवाक्यम् । अभूतपूर्वमिति । यधा किलाभूतपूर्व घटादि अवयववृन्देन निर्वय॑ते, तथा न पर्वतादि, सिद्धत्वात् तेषाम् । प्रतिवादिन इति जैनस्य । अवयवत्वेनेति अवयवत्वसामान्येन । दोलायमानतेति भनेकान्तिकता ।

·२०४ ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । [२. २६ - न नामेति आचार्यवाक्यम् । तथेति अवयवित्वेन । अनुमेयेति भृभूधरादि । तत्तुल्येति घटादि । तद्विरुद्धति आत्मादि । वृत्तितोपद्रव इति पक्षसपक्षविपक्षेपु त्रिप्वपि वर्तमानोऽनैका- न्तिक -अनेकान्तिक्त्वमित्यर्थ । (टि०) तंत्राभिधीयते जैन । निमित्तेति कार्यत्वम् । व्याप्यमिति हेतु। आलपितमिति अभिहितम् । तद् द्रव्येति तत् कार्यत्व द्रव्यद्वारेण पर्यायद्वारेण[वा] । अवयवित्वेने ति अवयवित्वात् । इदमिति भूभूधरादि । तन्नित्यतेति पृथ्वीपर्वतादि- सनातनत्वम्। नैतद्वत्ती(नैतद्धीमवृत्तीति ) नैतच्चतुरचेतश्चमत्कारकारि । अवयवेति अवय- वरारभ्यमाणत्वात्पर्वतादे । यथा तन्तुभि पट क्रियते अवयवसमूहे वर्तमानत्वात्तस्य । यथा तन्तुपु पट इति वा । यथा किलाऽभूतपूर्व घटाद्यवयववृन्देन निर्वय॑ते तथा पर्वतादयो न, अनादिसिद्धत्वात् तेपाम् । अभूतपूर्वमविद्यमानम् । प्रतिवादिनी जैनस्य । यदि पुनरित्यादि । अवयवत्वेनेति अवयवसामान्येन वा अवयववृत्तित्वेन । दोलेति पक्षसपक्षविपक्षवृत्तित्वलक्षणानकान्तिकत्वम् । अत्र हेती। अनेन दुर्भदेति दुष्टविकल्पोत्पादनेन । न नामेति अवयवी प्रसिद्ध एव । पुनरात्मापि । तथेति अवयवित्वेन । अनुमेयेति अनुमेय पक्ष । तत्तुल्यः सपक्षः । तद्विरुद्धो विपक्ष । तत्र वृत्तित्व पक्षसपक्षविपक्षवृत्तिलक्ष- णानकान्तिकत्वम् । ननु नरामराद्युत्पादनप्रत्यलधर्माधर्मोत्पाद्यानुभवायतनभूता तथाविधा तनुरेवोत्पद्यते, न पुनरात्मा लबमानतोऽपि, अनादिनिधनत्वेन । यदि पुनरात्माऽप्युत्पत्तिविपत्तिधर्मा भवति, तदानी भूतमात्रतत्त्ववादिमतापत्तिः, आत्मनः पूर्वोत्तरभवानुयायिनोऽभेदिनोऽनभ्युपेतत्वे- नेति । तद् न बन्धुरम्, यतो यद्यात्मनोऽभिन्नरूपतैवाऽऽवेद्यते, तदान्यतरनरामरा- दिभववर्येवाऽयमपरिमेयात्मीयानुभवनीयतत्तद्भवपर्यायप्रवन्धानुभवनेन द्वितीयादिभवानुभ- ववान् न भवितुमुपपद्यते, वेद्यते त्वनेनेयं भवपर्यायपरम्परा, इति तद्रूपतयाऽयमुत्पत्ति- मानिति नियम्यते । नाप्येवं भूतमात्रतत्त्ववादितापत्तिः, आत्मनो द्रव्यरूपतया नित्य- तान्युपायेन पूर्वोत्तरभवप्रतीतित. । तन्मतेन तु न नाम द्रव्यतया नित्यं वेदनं वर्तते, यतो भूतधर्मतयाऽनेन प्रतिपादितमेतत् । तथैतदनुमानधर्मीन्द्रियोद्भूतवोधेनाऽर्धतो बाध्यते, रूपं ध्वनिरपि नयनोत्थप्रथाप्रत्येयमित्यादिवत्, यतोऽत्र दोलायमानविधानतत्परनव्या- पार. पृथ्वीवृथ्वीधराभ्रतरुपुरन्दरधनुरादि वत्रातो धर्मी प्ररूपितः, तत्र त्वभ्रतरुविधुदा- देग्दिानीमप्युत्पद्यमानतया वेद्यमानतनोविधाता नोपलभ्यते । નિયાયિકમનુષ્ય અને દેવ વિગેરની ઉત્પત્તિમાં ધૂમધર્મ સમર્થ છે અને તમને જેનો અનુભવ થાય છે તે તે મનુષ્ય દેવ આદિના આશ્રયભૂત શરીરની ઉત્પત્તિનો જ અનુભવ થાય છે. આત્મા તે અંશ માત્રથી પણ ઉત્પન્ન થતું નથી કારણ કે તે અનાદિ અનંત-નિત્ય છે વળી, આત્મા પણ ઉત્પત્તિધર્મ અને વિપત્તિધર્મવાળો હોય તે પૂર્વ અને આગામી ભવજન્મપરંપરા)માં ·1 ૨, ૨૬] ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । २०५ ભૂતમાત્રને તત્ત્વરૂપ કહેનાર એક અનુયાયી એક અભિન્ન આત્મા નહીં માનવાને કારણે, ચાર્વાકના મતને પ્રસ ગ આવશે જૈન- તમારું ઉપરોક્ત કથન એગ્ય નથી. કારણ કે–આત્માને અભિન્ન એક- સ્વરૂપ માનવામાં આવે તે મનુષ્યભવ કે દેવભવ આદિ ભવમાથી કઈ પણ ભવમાં રહેલ આત્મા પોતાને અનુભવવા યોગ્ય ને તે અનેક નર-અમરાદિ ભવ- રૂપ અનેક પર્યાના વિસ્તારના અનુભવથી વંચિત રહેશે, બીજા, ત્રીજા વિગેરે ભવોના અનુભવવાળો થઈ શકશે નહીં. પરંતુ આત્મા ભવપર્યાય(જન્મપર્યાય)ની આ પર પરાને અનુભવ તો કરે છે માટે પર્યાયરૂપ આત્મા ઉત્પત્તિમાન છે- એવો નિયમ છે. અને આમ આ માને પર્યાયરૂપ ઉત્પત્તિમાન માનવાથી ચાર્વાક મતના સ્વીકારને પ્રસંગ પણ આવતું નથી કારણ કે આત્માને દ્રવ્યરૂપે નિત્ય- માનવાને કારણે આત્માને પૂર્વોત્તરભવની પ્રતીતિ–ભવ પર પરાને અનુભવ થાય છે. જ્યારે ચાર્વાક મતાનુસાર દ્રવ્યરૂપે પણ વેદન–અનુભવ જ્ઞાન નિત્ય નથી, કારણ કે ચાર્વાકે વેદનને ભૂતના ધર્મરૂપે માન્ય છે. આથી, ઈશ્વરની સિદ્ધિ માટે તૈયાયિકેએ કરેલ અનુમાનને ધમી ભૂ-ભૂ ધરાદિ ઈન્દ્રિયજન્ય જ્ઞાન વડે એક અશમા બાધિત થાય છે. જેમકે કોઈ આવું અનુમાન કરે– રૂપ તથા શબ્દ ચક્ષુઈન્દ્રિયજન્ય જ્ઞાનથી જાણવામાં આવે છે તે તેમા ધમને એક અશ શબ્દ ચક્ષુગ્રાહ્ય ન હોવાથી બાધિત છે. તેમ પ્રસ્તુતમાં પણ ધમી અશત ઇન્દ્રિયજન્ય પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વડે બાધિત છે, કારણ કે, એ અનુમાનમાં પૃથ્વી, પર્વત, મેઘ, તરુ, ઈન્દ્રધનુષાદિ પદાર્થ સમૂહ ધમી તરીકે કહેલ છે, તેમાં પણ અંશત પુરુષવ્યાપાર દ્વારા ઉત્પત્તિ સદિગ્ધ છે. કારણ કે પૂર્વોક્ત ધમીના અ ભૂત વાદળા (મેઘ), તરુ, વિદ્યુત વિગેરે પદાર્થો અત્યારે પણ ઉત્પન્ન થતા ઇન્દ્રિય વડે જોવાય છે. પરંતુ તે પદાર્થોને કર્તા કઈ પુરુષ ઉપલબ્ધ થતો નથી. प०) ननु नरामरेति गये धर्माधर्मशब्देनादृष्टम् । तथाविधा तनुरिति नराणा तादृशी तिर'चा तादृशी। तन्मतेति गद्ये वेदनमिति चेतना । अनुमानधर्मीति भूभूधरादिरूपो धर्मी। अर्द्धत इति अर्द्धत एकदेशेऽभ्रतरुप्रमृर्ती प्रत्यक्षवाध । दोलायमानेति गद्ये दोलायमानो विधान- तत्परनरव्यापारो यस्मिन् स तथाविध -सदिग्धकर्तृक इत्यर्थ । वेद्यमानतनोरिति दृश्य- शरीरस्य । (टि०) अनुभवेति आत्मनो भोगायतनभूता । तथाविधेति नरामरादिरूपा। भूतमात्रेति भूतचतुष्टयवादिनो नास्तिकस्य मतप्रसङ्ग । अमेदिन इति एकाकिन । अनभ्युपेतेति अनङ्गीकृतत्वात् । अभिन्नरूपतेति एक्स्वभावता। तदाऽन्यतरस्मिन्नैकस्मिन्नरभवेऽमरभवे वा वर्तमान । अयमिति आत्मा । अपरिमेयेति अपरिमितानामपराणा स्वकीयानुभवनीयाना नरामरादिभवपर्यायाणाम् । अने- नेति आत्मना । तद्रूपतयेति भवपर्यायवेदनरूपतया। अयमिति आत्मा । नियम्यते इति निश्चीयते भूतमात्रेति नास्तिकत्वम् । तन्मतेनेति चार्वाकाभिप्रायेण ॥ अनेनेति लोकायितेन । एतदिति वेदनम् । तथैतदित्यादि । एतस्य नैयायिकप्रतिपन्नस्या- ऽनुमानस्य धर्मी भूभूधरादिक बुद्धिमद्विधेयमित्यत्र । इन्द्रियेति प्रत्यक्षेण । अर्द्धत इति ·२०६ ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः । [२. २६ अशेनेत्यर्य । दोलायमानेति दोलायमानो विधानतत्परनरव्यापारो यत्र स तथा सन्दिग्धकर्तृक इत्यर्थः । भावनात इति पदार्थसघातः । तत्रेति भावनाते । ननु भवत्येव वाधेय यद्येतद्विधानावधानप्रधान' पुमानिन्द्रियप्रभवप्रभौलम्बनी- भूतोऽभ्युपेतो भवति, यावताऽतीन्द्रियोऽयम्, इति नायमुपद्रव. प्रभवति । तदनभिधानीयम्, यतो व्याप्तिप्रतिपादनप्रत्यलं मानमत्रेन्द्रियद्वारोद्भूतं वेटन तवाभिमतम्, धूमानुमानवत् । धूमानुमानेऽपि न पारावारोद्भवौदर्यतनूनपात्तदितरतनूनपात्तुल्यत्वेन व्याप्तिः प्रतीता- इतीन्द्रियोद्भववेदनवेद्यभावालम्बनेनेवाऽनेनाऽनुमानेन भवितव्यम् । अन्यथा तु तेन व्याप्ति प्रतीतिरुपपादेव । ततोऽपि तत्र व्याप्त्यनालम्बनीभूतेन तेन बुद्धिमन्निमित्तेनाऽनुमेयताऽपि नादियते । तथात्वेन प्रतिपादित त्वेतदत्रेन्द्रियबोधावबोव्यतया नियमेनाभ्युपेतव्यम् । यदि तु तथाभ्युपेयते, नदा नैतद् निमित्तं तरुविद्युदादेम्पलभ्यते, ततोऽनेन वेदनेनाऽत्र वाधो भवत्येव । ननु धूमानुमानप्रत्याय्यतनूनपातोऽप्येवमनेन वेदनेन वाधो भवति, यतो • न तत्रापि विधीयमानानुमानेन प्रमात्रा तनूनपादिन्द्रियवेदनेन वेद्यते । तदमनोरमम्, यतोऽत्रानुमातुर्भवधिर्विद्यते, व्यवधिमान् पुन पदार्थो नेन्द्रियालम्बनीभवति, इति तद- नालम्बनीभूत पर्वततनूनपाद् न तेन वाधितु पार्यते । यदा पुनः प्रमाता तत्र प्रवृत्तो भवति, तदानीमव्यवधानवानयं तनूनपात् तेनोपलभ्यते । तरुविद्युल्लताभ्रादि बुद्धिम- निमित्तं तु तत्र प्रवर्तमानेनाऽपि नितरामवधानवताऽपि नोपलभ्यते । ततो भवति. तत्रेन्द्रियोद्भवबोधवाधति । ततोऽपि तथाविधधर्म्यनन्तरनिमित्ताधीनात्मलाभत्वरूपव्याप्य- प्रतिपादनेन त्वन्मतेन तुरीयव्याप्याभत्वोपनिपातः । मन्मतेन त्वन्ताप्तेरभावेना- नियतप्रतिपत्तिनिमित्तताऽत्र व्याप्यपराभृतिः । નૈયાયિક-પૃથ્વી પર્વતાદિ પદાર્થની રચના કરનાર પુરુષ જે ઈન્દ્રિયજન્ય જ્ઞાનને વિષય માનેલ હોય તે જ ઉપરોક્ત અંશતઃ બાધરૂપ દોષ આવે. પરંતુ અમોએ તે પુરુષને અતીન્દ્રિય માનેલ છે, માટે ઉપરોક્ત દોષ નથી. જેન-આમ પણ કહી શકશે નહીં, કારણ કે-ધૂમવડે થતા અનુમાનની જેમ આ અનુમાનમાં પણ વ્યાપ્તિના પ્રતિપાદનમાં સમર્થ પ્રમાણે તે તમોને ઈન્દ્રિય- જન્ય જ્ઞાન જ ઈષ્ટ છે ધૂમાનુમાનમાં પણ વડવાગ્નિ અને જઠરાગ્નિ તથા તેથી ભિન્ન અન્ય પાર્વતીય અગ્નિ એ બધાની સમાનરૂપે વ્યાપ્તિ પ્રસિદ્ધ નથી અર્થાત આપણે ધૂમ વડે જે અગ્નિનું અનુમાન કરીએ છીએ તે અગ્નિ વડવાગ્નિ અને જઠરાગ્નિ સાથે અસિત્વને કારણે તુલ્ય હોવા છતા ધુમ સાથે જે અગ્નિની વ્યાપ્તિ- १ प्रभावाल. मु । २ धूम'नुमानेनापि-मु । धूमानुमितेरपि मुपा । द्रष्टव्य स्याद्वादरत्नाकर ·२०७ s ૨ ૨૯ ] ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वानरासः। ગૃહીત છે, તે અગ્નિ વડવાનલ અને જઠરાગ્નિથી વિલક્ષણ જ છે અને એવા વિલક્ષણ અગ્નિનુ જ ધૂમથી જ્ઞાન થાય છે, નહીં કે વડવાનલાદિ બધા પ્રકારની અગ્નિનું. માટે આ અનુમાન પણ ઇન્દ્રિયજન્ય પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનને વેદ્ય પદાર્થને જ વિષય કરનાર હોવું જોઈએ. જો એમ ન માને તે ઈન્દ્રિયજન્ય પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનથી વ્યાપિની પ્રતીતિ દુર્ધટ બની જશે. અર્થાત્ વ્યાતિ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી સિદ્ધ નહી થાય. તેથી કરીને પ્રસ્તુત અનુમાનમાં વ્યાપ્તિને વિષય નહીં થયેલ એવા (અદશ્ય) બુદ્ધિમજન્યત્વની અનુમેયતા (સાધ્યતા) આદરણીય નથી, અર્થાત્ અદશ્ય અનુમેય સાધ્ય બની શકતું નથી પરંતુ બુદ્ધિમન્નિમિત્તને પૂર્વોક્ત અનુમાનમાં અનુમેય–સાધ્યરૂપ કહેલું તે છે. માટે બુદ્ધિમત્કતૃત્વને ઇન્દ્રિજન્યજ્ઞાનના વિષય તરીકે અવશ્ય માનવું જ જોઈએ. અને જે તે પ્રકારનુ બુદ્ધિમજા તજજન્યત્વ માનવામાં આવે તે પછી એવું બુદ્ધિમજજન્યત્વ તરુવિઘદાદિમાં ઉપલબ્ધ થતુ નથી માટે પૂર્વોક્ત અનુમાનના ધમીમા અંશથી આ ઇન્દ્રિયવેદન દ્વારા બાધ થાય છે. નિયાયિક—મહેતુથી જાણવા યોગ્ય અગ્નિ પણ પ્રત્યક્ષથી દેખાતું નથી. તે તે પણ આ ઈન્દ્રિયજન્ય વેદના જ્ઞાનથી અ શત બાધિત થશે. કારણ કે- અગ્નિ- વિષયક અનુમાનમાં પણ અનુમાન કરનાર પ્રમાતાને અગ્નિનું ઈન્દ્રિયજન્ય (પ્રત્યક્ષ) જ્ઞાન થતુ નથી. જૈન–તમારું આ કથન પણ મનોહારી નથી કારણ કે--આ અનુમાનમા તે અનુમાન કરનાર પુરુષને અગ્નિ સાથે વ્યવધાન છે. અર્થાતુ અનુમાન કરનાર પુરુષને અગ્નિ સાથે સાક્ષાત સંબધ નથી અને વ્યવધાનવાળો પદાર્થ ઈન્દ્રિ- યને વિષય થતું નથી, એટલે પર્વતનો જે અગ્નિ ઈન્દ્રિયને વિષય જ બન્યું નથી, તેનું જે ઈન્દ્રિય પ્રત્યક્ષ ન થાય તે તેથી તેમાં કશે બાધ થઈ શકતે નથી કારણ કે પ્રમાતા પુરુષ જ્યારે વળી પર્વત પ્રદેશમાં પ્રવૃત્તિ કરે છે, ત્યારે તે વ્યવધાન વિનાના અગ્નિને પ્રત્યક્ષથી જાણી પણ શકે છે પરંતુ તરુ વિદ્યુલ્લતા મેઘાદિ પદાર્થના બુદ્ધિમનિમિત્તને તે તેમાં પ્રવૃત્તિ કરનાર અને સતત સાવધાન છતાં પ્રમાતા જોઈ જ શકતો નથી અર્થાતુ પ્રમાતા વૃક્ષાદિમાં બુદ્ધિમત્કર્તાને ઈન્દ્રિય પ્રત્યક્ષથી કયારેય સાક્ષાત જાણી શકતા જ નથી માટે તમારા પૂર્વોક્ત અનુમાને ધમી ઇન્દ્રિયજન્ય વેદનથી અંશત: બાધિત છે એ અમારું કથન યુકિતયુક્ત સિદ્ધ થયું. તેથી ઉપર પ્રમાણે પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી ધમી બાધિત (દૂષિત) થયા પછી ઉત્પત્તિ નિમિત્તને આધીન હોવાથી એ હેતુનું કથન કરવાને કારણે તમારા મતાનુસાર ચે હેત્વાભાસ એટલે કાલાત્યયાદિષ્ટ નામને એ હેત્વાભાસ થયે અને અમારા મતે તે અન્ય વ્યક્તિ ન હોવાથી અનિયત પ્રતિપત્તિનું નિમિત્ત બનવાને કારણે તે હેતુ અનૈકાતિક છે. એટલે કે હેતુ વ્યભિચારી હોવાથી તેને પરાભવ છે.

·२०८ ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः। [२. २६ । - (१०) इन्द्रियप्रभवप्रभालम्बनीभूत इति नायनरदम्याश्रयीभूत । उपद्रव इति एकदेशे प्रत्यक्षयाध । व्याप्तिप्रतिपादनप्रत्यल मिति । अनुमान हि गृहीतव्याप्तिक प्रवर्तते । व्याप्तिञ्च प्रन्यक्षेण गृह्यते भवता । तवेति नैयायिकस्य । इन्द्रियोद्भवेन्यादि गद्ये वेद्यशब्देन दृश्यम् । अन्यथेति 'दृश्यत्वाभावे । तेनेति इन्द्रियवेदनेन । ततोऽपीति तत च । तति अनुमाने । तेन बुद्धिमन्निमित्तेनेति अदृदयेन बुद्धिमता वा । अनुमेयता नाद्रियत इति व्याप्त्यनालम्बनीभृत साध्य न भवतीत्यर्थ । तथात्वेनेति व्याप्त्यालम्बनत्वेन । एतदिति बुद्धिमन्निमित्तम् । इन्द्रिय- बोधाववोध्यतयेति प्रयक्षग्राह्यतया । तथेति इन्द्रियबोधाववोव्यतया । विधीयमानानुमानेनेति वहुव्रीहि । तद्दनालम्वनीभूत इति इन्द्रियानाश्रयीभृतः । तेनेति इन्द्रियवेदनेन । बुद्धिमन्निमित्तमिति बुद्धिमच्च तन्निमित्तं च । तथाविधधर्मीत्यादि गये तथाविध इति प्रत्यक्षबाधित । व्याप्यशब्देन हेतु । तुरीयव्याप्याभत्वोपनिपात इति कालात्ययापदिष्टोपनिपात । अनियतप्रतिपत्तिनिमित्ततेति अनेकान्तिकत्वम-निमित्ताधीना- त्मलाभत्वमपि भविष्यति, वुद्धिमद्विधयत्वमपि न भविष्यति इति भाव । (टि.) ननु भवतीत्यादि । एतद्विधानेति भूभूधरादिजनक । इन्द्रियप्रभवेति प्रत्यक्षज्ञान- विलोकनीय । मानमिति प्रमाणम् । इन्द्रियद्वारेति प्रत्यक्षज्ञानम् । न हि प्रत्यक्षज्ञानमन्तरेण त्वन्मतेऽपि व्याप्ति सभवति । पारावारेति वडवानल । औदति जठरसभूतवह्नि , तयोरितर सामान्य पर्वतावष्टब्धो वा, तेषा सामान्येन । इन्द्रियोद्भवेति प्रत्यक्षज्ञानज्ञेयपदार्थाधारश्रितेन । अन्यथेति दृश्यत्वाभावे । तेनेति ऐन्द्रियज्ञानेन । ततोऽपीति ततश्च । तति साधने । व्याप्त्यनालम्बेति अदृश्येन बुद्धिमत्कळ । अनुमेयेति व्याप्त्यनालम्पनीभूत साध्य न भवतीत्यर्थ । तथात्वेनेति अनुमेयतया । पतदिति बुद्धिमन्निमित्तम् । अत्रेति अनुमाने । इन्द्रियबोधेति प्रत्यक्षवेदनवेद्यतया । यदि तु तथेति प्रत्यक्षज्ञेयतया । एतदिति बुद्धिमत्पूर्वकम् । ततोऽनेनेति ऐन्द्रियप्रत्यक्षेण । अत्रेति अनुमानधर्मिणि अशेन । अनेनेति ऐन्द्रियप्रत्यक्षेण । तत्रापीति कृशानुविपयाऽनुमानेपि । विधीयमानेति विधोयमानमनुमान येन स तथा तेनाऽत्र बहुव्रीहि । तदनालम्बेति इन्द्रियगोचरातीत । तेनेति ऐन्द्रियेण । यदा पुनरित्यादि । तत्रेति वहिमत्पर्वतादिप्रदेशे । तेनेति प्रमात्रा । तत्रेति तरुमूलो. पयिष्टेनाऽपि । तत्रेति वृक्षादौ वुद्धिमनिमित्तपूर्वके साध्ये । इन्द्रियोद्भवेति प्रत्यक्षज्ञानवाधा । तथाविधेति प्रत्यक्षबाधितधर्मधर्म्यनन्तरम् । व्याप्येति हेतुप्ररूपणात् । तुरीयेति त्वतर्काभि- प्रायेण कालात्ययापदिष्टहेत्वाभासोपद्रव । मन्मतेनेति मम तर्क-परितणन्यायेन । व्याप्यपराभू- तिरिति अनेकान्तियत्वमित्यर्थ । तथेदं निमित्ताधीनात्मलाभत्वं चढि तन्मात्रमेव व्याप्यत्वेन प्रतिपाद्यते, तदा नाभि- प्रेतपदार्थप्रतीतिनिर्वर्तनपयाप्तमनुपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापारन्द्रमृनों मर्त्यपूर्वन्चप्रतीत्यर्थोपात्त- मृन्मयत्ववत् । न नाम निपेन्द्रमों मृन्मयवमपि भिद्यते । ननु यद्यपि मृन्मयत्व तुल्य- मेवोमयत्रापि, तथापि नेन्द्रमूर्धाऽन्यो मानवपूर्वत्वेन प्रतीतो विद्यते । ततो विवाटपढा- पन्नोऽप्यय तत्तुच्यत्वेन न मर्त्यनिर्वयों भवति । तद् नावटातम्, यतोऽत्रापि न भूभृ- १. भवताम्-मु २. अदृश्य इति पाटो मुद्रिते प्रतो च ।

·૨. ૨૬] ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरासः। २०९ 1 धरभुवनादिप्रायः पदार्थोऽन्यो बुद्धिमन्निमित्तोपेतः परिभावितो वर्तते । ततो विवादपद्धति- प्रतिबद्धोऽप्ययं न तथा भवितुं लभते । ननु निपादिविद्यते बुद्धिमन्निमित्तोपेतः परिभावितः, अतो विवादापन्नोऽपि तथा- ऽनुमातुमनुरूपः । तदवद्यम्, यतोऽन्यत्रापि निपादिरेव मानवनिर्वयों विभावितो विद्यते, ततः पुरन्दरमू ऽपि तन्निव]न नितरां भवितव्यम् । ननु नरनिर्मितनिपादितः पुरन्दरमूनों वैरूप्यमुपलभ्यते. ततो न तत्र मयनिवर्त्यतानुमानमुपपन्नम् । यद्येवम्, तदानीमेतद् वैरूप्यं निपादितो भूभूधरभुवनादेरपि परिभाव्यते, यतो निपादिनाऽनुपलब्धबुद्धिमद्- व्यापारात्मनाऽप्युपलब्धेन नियमतो निर्वतितोऽयं मतिमतेति बुद्धिरुत्पाद्यते, न पुनर्भुव- नादिना । ततो न निमित्ताधीनात्मलाभत्वमात्रं बुद्धिमद्धेतुत्वप्रतीतिविधानबन्धुरम् । यदा तु धरित्रीधरित्रीधरत्रिभुवनादिविधान न प्रतीतम्, तदानीं त्रिनयनो भुवनभवनान्तर्भाविभावव्रातप्रद्योतनप्रबलवेदनप्रदीपवान्, इति निधनदानमनोरथप्रथैवेय- મિતિ | ६४ त्यादिवचनद्वयेन स्यादिकवचनत्रयेण वर्णैस्तु । त्रिभिरधिकैर्दशभिरयं व्यधायि शिवसिद्धिविध्वंस. ॥१॥२६॥ (તિ, તે છે તિ, ટ, સ્ / તથધન | પવમમ ! અરે !) વળી, કોઈ પણ વિશેષણ વિના “નિમિત્તાધનાત્મલાભત્વ માત્ર એટલે જ હેતુ કહો તે તે તમને અભિપ્રેત પદાર્થની પ્રતીતિ કરાવી શકશે નહીં. જેમ કે જેની ઉત્પત્તિને વ્યાપાર પૂર્વે જ નથી એવા રાફડામાં “મનુષ્યજન્યત્વ સિદ્ધ કરવાને મૂકેલ “મૃત્મયત્વ હતુ. અહીં ઘડા અને રાફડાના મૃત્મયત્વ” માં કંઈ ભેદ નથી અર્થાત “રાફડો માનવકૃત છે મૃત્મય હોવાથી ઘડાની જેમ- આ અનુમાનમાં ઘડો અને રાફડે એ બન્નેમા “મૃત્મયત્વ હેતુ સમાન હોવા છતા તે ઘડાના માનવકત્વની જેમ રાફડાના માનવકને સિદ્ધ કરતું નથી. તૈયાયિક–ઘડો અને રાફડે એ બન્નેમાં “મૃત્મયત્વ” સમાન હોવા છતા જગતમાં માનવકૃત બીજો કોઈ રાફડે પ્રસિદ્ધ નથી. માટે વિવાદાસ્પદ આ રાફડો પણ બીજા રાફડા જેવો હોવાથી મનુષ્યજન્ય-માનવકૃત નથી. આ પ્રમાણે મૃત્મયતવ સમાન છતાં તે પ્રતીતિ કરાવી શકતો નથી જન-તમારુ આ કથન નિર્દોષ નથી કારણ કે જે એમ કહે તે પ્રકૃત અનુમાનમાં પણ અન્ય કઈ પૃથ્વી-પર્વતાદિ પદાર્થ પણ આ પૂર્વે બુદ્ધિમ- પુરુષથી જન્ય જાણેલે નથી એટલે વિવાદાસ્પદ પૃથ્વી-પર્વતાદિને વિષે પણ બુદ્ધિ- મજૂજન્ય-બુદ્ધિમાન પુરુષે બનાવેલ છે–એમ અનુમાન કરી શકાય નહીં, નિયાયિક-ઘટાદિ પદાર્થ વિષે બુદ્ધિમાન પુરુષે તે બનાવેલા છે, એવું સ્પષ્ટ દેખાય છે. માટે વિચાર કરતાં વિવાદાસ્પદ પૃથ્વી આદિ વિષે પણ તે જ પ્રમાણે બુદ્ધિમાન પુરુષે બનાવેલ છે-એમ અનુમાન કરવું યુક્તિયુક્ત છે, ૮ २७

·૨૧૦
ईश्वरस्य जगत्कर्तृत्वनिरालः।
[ ૨. ૨૯
નથી કારણ
જન-એમ કહેવું તે પણ સ્તુત્ય
કે–તે જ ન્યાચે ઘટાદિ માનવ-
કૃત યેલ હોવાથી રાકડે પણ માનવકૃત સિદ્ધ થઈ જશે.
તૈયાયિક-માનવકૃત ઘટાદિથી રાફડો વિલક્ષણ જેવાય છે માટે રાફડામાં
માનવકૃત છે-એવુ અનુમાન યુક્તિયુક્ત નથી
જેન-એમ કહે છે, પછી એ પ્રકારનું લક્ષણ્ય તે ઘટ અને પૃથ્વી આદિમાં
પણ દેખાય છે. કારણ કે જે ઘડાને વિષે બુદ્ધિમાન પુરુષને વ્યાપાર જોવામાં
આવેલ નથી તેવા ઘડાને જોઈને પણ આ ઘડે જરૂર કોઈ બુદ્ધિમાન પુરુષે
બનાવ્યા છે એવું જ્ઞાન થાય છે, પરંતુ પૃથ્વી આદિને જોવાથી કેઈને
પણ એવુ જ્ઞાન થતું નથી. માટે માત્ર–ઉત્પત્તિ નિમિત્તને આધીન હોવાથી—
એ હેતુ “બુદ્ધિમાનનું કાર્ય છે- એ સાધ્યને સિદ્ધ કરવાને સમર્થ નથી
જે પૃથ્વી, પર્વત, ત્રિભુવનાદિ પદાર્થની રચના–ઉત્પત્તિ જ સિદ્ધ થતી
નથી, તે પછી “ત્રિનયન–દેવદેવ મહાદેવ ભુવનરૂપ ભવનમાં રહેલ પદાર્થ સાર્થને
પ્રકાશિત કરવામા જ્ઞાનરૂપ દીપકવાળે છે અર્થાતુ સર્વજ્ઞ છે એ વાત તે
નિધન પુરુષને દાન કરવાના મનોરથ જેવી છે અર્થાત્ વ્યર્થ છે.
આ રીતે ક્રિયાપદના બે વચન (ઉત-૩) નામની વિભક્તિનાં ત્રણ વચન
(fણ-રા-દK) અને તેર અક્ષરે (ત-પ-ર-૬-૧, ૬- મ, –-૪-૧) ને
પ્રવેગ કરી શિવસિદ્ધિનો વિશ્વ સ કરેલ છે અર્થાતુ શિવ જગકર્તા હાઈ સર્વજ્ઞ
છે એ માન્યતાને નિરાસ કરેલ છે. ૨૬.
(प०) तदा नाभिप्रेतेति गये अभिप्रेत पदार्थो युद्धिमाकर्तृकत्वम् । अनुपलब्धपूर्वो-
त्पत्तिव्यापारेन्द्र मूर्ध्न इति । अनुपलब्धपर्व उत्पत्तिव्यापारो यस्येति समासः । स हि पिपीलिका-
दिमिनिष्पाद्यमानो न दृष्ट । इन्द्रमा वल्मोक । निपेन्द्रमूर्ध्न इति घटवल्मीकयो. समाहारद्वन्द्वे-
फग्यात् । अन्य इति अनुपलब्धपूर्वोत्यत्तिव्यापारेन्द्रमूनोंऽन्य । कोऽर्थ १ उपलब्धपूर्वोत्पत्तिव्यापार
સૂર્ણ અરમિતિ તકિયુરારિ પર દા
(टि०) तन्मात्रमेवेति निविशेषणमेव । तदा नाभिप्रेतेति अभिप्रेतस्य युद्धिमद्विधेयतयाऽमि-
लपितस्य पदार्घस्य भूभूधरा देनिश्वयोत्पादनसमर्थम् । अनुपलब्धः पूर्वमज्ञात पूर्व उत्पत्तिव्यापारो
यस्य एवविधस्येन्द्रमूनों वल्मीकास्य मनुष्यनिष्पाद्यनिश्चयनिमित्तं गृहीतमृन्मयत्ववत् । यथा
इन्द्रमूर्दा मानवकृत' मृन्मयत्वात् कलशवन् । एतदनुमा नमलीकम् । निपेति घट । उभयत्राऽपि घटे
इन्द्रमूनि च । अयमिति इन्द्रमूर्दा । तत्तुल्येति मानव पूर्वन्यात्प्रनीतान्येन्द्रमूर्द्धसाम्येन। यतोऽत्रापीति
भन्प्रयुक्कानुमाने । अयमिति भूभूधगदि पदार्थप्रपरः । तथेति युदिमन्निमित्ताधीनात्मलामरूप ।
निपादिरिति घटादि । परिभावित इति विचारत । विवादेति विवादपद्धतिसमाल्डो
भूभूधरादिरपि तनि बुद्धिमन्निमित्तोपेत । पुरन्दरेति इन्द्रभून पि वल्मीकेनापि तन्निर्वत्यति
मानवनिप्यायेन । न तत्रेति वल्मीकशृङ्गे । यद्येवमिति कुटपुरन्दरमू राकारवैरूप्यादेव
मानवनिष्पाद्यानिष्पाद्य मेद । पतढेरुप्यमिति वल्मीकोपदिष्टवैरूप्यम् । अनुपलब्चेति पूर्वमात-
मतिमघमनोविकन्यवसायस्वरूपेण मातेन । अयमिति निपादि । शिवसिद्धीति प्रयोदशमिर्वर्ण-
द्वाभ्यां त्यादेनिभिर्वच स्यादेनियमेन शैवाभिमत विश्वस्य शिवत्वं निरस्त रिमि ॥२६॥

·૨ ૨૭] केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। २११ केवलिन कवलाहारवत्त्वे ‘सर्ववित्त्वं विरुध्यत इतीष्टवतो नग्नाटान् विघट- यितुमाहुः न च कवलाहारवत्त्वेन तस्याऽसर्वज्ञत्वम्, कवलाहार- सर्वज्ञत्वयोरविरोधात् ॥२७॥ ६१ तथाहि-अनयो साक्षात् , परम्परया वा विरोधमभिदधीरन्नहीका ? तत्र यदि साक्षात्पक्षोपक्षेपदीमा दक्षा विवक्षेयुः क्षपणका., तत् क्षणम् । न हि सति सार्वव्ये केवली कवलान् न प्राप्नोति, प्राप्तानपि नाऽऽहतुं शक्नोति, शक्तोऽपि वा विमलकेवलाऽऽलोक- पलायनशङ्कया नाहरतीत्यस्ति सभवः, अन्तरायकेवलावरणकर्मणो समूलकाषऋषणात् । अथ परम्पराकल्पकल्पनास्वल्पतल्पगा जल्पेयुः, तदप्यल्पीय , यतः किमेवं सति कवलाहारस्य व्यापकम् , कारणम् , कार्यम् , सहचरादि वा सार्वश्येन विरोधमधिवसेत् ? अशेषमपि चैतत् परस्परपरिहारेण, सहानवस्थानेन वा विरुध्येत । प्राचीनेन चेत् । तदानीं तावकज्ञानेनाऽपि साकं कवलाहारख्यापकादे परस्परपरिहारस्वरूपविरोधसद्भावाद् भवतोऽपि कवलाहाराभावः स्यात्-इत्यहो । पुरुषकारः, यत् स्वस्यैव प्रभवितासि । द्वितीयेन तु न तावद् व्यापकं व्याहन्यते । कवलाहारस्य हि व्यापकं शक्तिविशेष- वशादुदरकन्दराकोणे क्षेपः । स च सति सार्वव्ये सुतरां सभाव्यते, वीर्यान्तरायकर्मनिर्मू- लोन्मूलनात् तत्र तत्क्षेपहेतो. शक्तिविशेषस्य संभवात् । કેવલી કવલાહાર કરે તે તેના સર્વજ્ઞત્વની હાનિ થાય એવી માન્યતા ધરાવનાર (અર્થાત કેવલીના કવલાહારને વિરોધ કરનાર) દિગમ્બરનું ખડન- તે કવલાહારી હેવાથી અસર્વજ્ઞ નથી. કારણ કે કવલાહાર અને સર્વત્વને વિરોધ નથી. ર૭ g૧ તે આ પ્રમાણે-દિગમ્બર કવલાહાર અને સર્વજ્ઞત્વને વિરોધ સાક્ષાત છે એમ કહેશે કે પરંપરાથી ? સાક્ષાત વિષેધનું કથન તુચ્છ છે, કારણ કે કેવલીમાં સર્વજ્ઞપણું હોવાથી કેળીઆને પ્રાપ્ત કરી શક્તા નથી અથવા પ્રાપ્ત થયેલ કેળીઆને આહાર કરી શકતા નથી કે નિર્મળ કેવલજ્ઞાન ચાલી જવાને ભયે આહાર કરતા નથી ? આમાના કશાનો સંભવ નથી, કારણ કે અંતરાય કર્મ અને કેવલજ્ઞાનાવરણ કર્મને મૂળમાંથી સદંતર નાશ થયેલ છે અર્થાત કેવલીમાં સર્વજ્ઞત્વ અને આહારની પ્રાપ્તિ આદિને સંભવ છે કલાહાર અને સર્વત્વને પરંપરાએ વિરોધ કર્યો તે અમે પૂછીએ છીએ કે-કવલાહારનું વ્યાપક, કારણ, કાર્ય કે સહચાદિ સર્વજ્ઞત્વના વિરોધી છે ? વળી તેમનો એ વિધિ પરસ્પર પરિહારરૂપ છે કે સહાનવસ્થાનરૂપ છે? પરસ્પર પરિ- હારરૂપ વિરોધ માને તે તમારા જ્ઞાન સાથે પણ કવલાહારના વ્યાપકાદિન પર- સ્પર પરિહારરૂપ વિરેાધ છે જ, તે તમારામાં પણ કવલાહારને અભાવ થશે.

·२१२ केवलिनः कवलाहारसिद्धिः । [२. २७ આ પ્રકારે તમારુ પરાક્રમ તમારે જ પરાભવ કરે છે. તે ખરેખર આશ્ચર્ય છે કલાહારના વ્યાપકાદિને સર્વજ્ઞત્વ સાથે સહાનવસ્થાનરૂપ વિરોધ કહો તે તેમાંથી કલાહારના વ્યાપકનો સર્વત્વ સાથે વિરોધ કહી શકશે નહીં, કારણ કે કલાહારનું વ્યાપક છે-વિશિષ્ટશકિતના પ્રભાવથી ઉદરરૂપ ગુફાના એકદેશમાં પ્રક્ષેપ કરે તે અર્થાત પેટમાં આહાર નાખો એ છે અને તે તે અહંતમાં સર્વજ્ઞત્વ હેવાથી સુતરાં સભવે છે કારણ કે- તેમણે વર્યાન્તરાયકમને મૂળ- માંથી નાશ કરેલ છે. તેથી કાલાહાર કરવાની શક્તિ વિશેષરૂપે સંભવે છે. (टि०)-तथाहीत्यादि । अनयौरीति कवलाहारसर्वज्ञत्वयो अहीका क्षपणका निर्लज्जा', नग्नत्वात् । तत्रेति पक्षद्वयमध्ये । प्राचीनेत्यादि । परस्परेति ज्ञाने कवलाहारो नास्ति कवलाहारे च ज्ञान नास्तीतीतरेतराभाव' 1 तयाऽपि करतलगतकवलादिज्ञानसद्भावे कवलाहारो न युक्तियुक्त , । विरोधात् । द्वितीयेनेति सहानवस्थानेन । तत्रेति सर्वज्ञे। तत्क्षेपेति कवलाहारक्षेपनिमित्तस्य । १२ कारणमपि बाह्यम् , आभ्यन्तरं वा विरोधमधिरोहेत् ? बाह्यमपि कवलनीयं वस्तु, तदुपहारहेतुपात्रादिकम् , औदारिकगरीरं वा ? न प्रथमम् , यतो यदि सर्ववेदि- संवेदनं कवलनीयपुद्गलैर्विरोधधुरां धारयेत् , तदानीमस्मदादिसंवेदनमपि तथा स्यात् । न खलु तरुणतरतरणिकिरणनिकरणाऽन्धकारनिकुरुम्बं विरुद्वं प्रदीपालोकेनाऽपि न तथा भवति । तथा च करतलतुलिताहारगोचरज्ञानोत्पादेऽस्मदादीनामपि तदभावो भवेत्- इत्यहो । किमपि नूतनतत्त्वालोककौगलम् . यदात्मन्यपि नाहारापेक्षा। अस्मदादौ तयोविरोधाववोध एव हि तत्र तत्प्रतिपत्तावुपाय', तस्यास्मदादीनामगोचरत्वात् , यथाऽस्मदादी ज्ञानतारतम्यावबोधस्तस्य नि.शेषविषयत्वस्य प्रतिपत्ताविति । पात्रादि- पक्षोऽपि नाऽशूगः, भगवतामर्हतां पाणिपात्रत्वात् । इतरेपामपि केवलिनां स्वरूपमात्रेण तत् तद्विरोधदुर्धरं स्यात्, ममकारकारणतया वा ? तत्रादिम समनन्तरपक्षप्रहारेणैवो- पक्षीगः । द्वितीयोऽपि नास्ति, निर्मोहत्वेन तेषां तत्र ममकारविरहात् । न च पात्रादिभावे भवितव्यमेवानेने यवश्यम्भावोऽस्ति, शरीरभावेऽपि तगावप्रसगात् , इतरजनेभयभावेऽपि तर्शनात् । औदारिकगरीरमपि न तेन विरोधमध्यषिवत् , केवलोत्पत्तिसमनन्तरमेव तदभावापत्तेः । S૨ કવલાહારના કારણ સાથે સર્વજ્ઞત્વને સહાનવસ્થાનરૂપ વિરે કહે છે તે વિરોધ બાહ્ય કારણ સાથે કે આભ્યન્તર કારણ સાથે છે ? બાહ્ય કારણ સાથે કહે તે કવલનીય (કોળીઆને ચગ્ય આહારાદિ) તે બાહ્ય છે કે કવલનીય વસ્તુ લાવ- વાના સાધન રૂપ પત્રાદિ છે કે દારિક શરીર? કવલનીય વસ્તુ સાથે સહાનવસ્થા- નરૂપ વિરોધ કર્યો તે તે ગ્ય નથી. કારણ કે સર્વત્રનું જ્ઞાન કવલનીય મુદ્ર સાથે વિરોધી હોય તે-આપણુ જ્ઞાન પણ કવલનીય અદલે સાથે વિરોધી હોવું જોઈએ. કારણ કે મધ્યાહ્ન કાળને સૂર્યના કિરણો સાથે અંધકારને વિરોધ હોય ·૨. ર૭ ] केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। २१३ તે દીવાના પ્રકાશ સાથે પણ વિરોધ છે જ અને તે રીતે હથેળીમાં રહેલ આહારના જ્ઞાનની ઉત્પત્તિને કારણે આપણામ પણ કવલાહારને અભાવ થઈ જશે. આ પ્રકારે તમારી આ નવીન તત્ત્વાલકનની કુશલતા પણ આશ્ચર્યરૂપ છે. કારણ કે આથી તે તમારે પણ આહારની અપેક્ષા નહી રહે. જે આપ- ણામાં જ્ઞાન અને કવલનીય મુદ્રના વિરોધની પ્રતીતિ હોય તે તેને આધારે કેવલીમાં પણ જ્ઞાન અને કવલાહારના પુદ્ગલેના વિરોધની પ્રતીતિ કરી શકાય જેમ કે સ્વય અતનું સર્વજ્ઞત્વ તે આપણને પ્રત્યક્ષ નથી. છતા પણ આપ- ણામાં જ્ઞાનની તરતમતાને જે બેધ છે તે જ્ઞાનની સર્વવિષયતા સિદ્ધ કરે છે. અર્થાત જેવી રીતે આપણામાં જ્ઞાનતારતમ્યતાને જે અનુભવ છે, તેને આધારે આપણે જ્ઞાનની સર્વવિષયતા સિદ્ધ કરીએ છીએ, જે કે સર્વજ્ઞત્વ આપણને પ્રત્યક્ષ નથી તેવી જ રીતે આપણામાં જ્ઞાન અને આહાર વિરોધ અનુભ- વાય તે જ સર્વજ્ઞમાં પણ તે વિરોધ છે એમ સિદ્ધ કરી શકાય. પણ આપણામાં તે જ્ઞાન અને આહારને અવિરોધ છે. પાત્રાદિ સાથે પણ સહાનવસ્થાનરૂપ વિરોધ ગ્ય નથી, કારણ કે અન ભગવાન તે કરપાત્રી હોય છે અને સામાન્ય કેવલીના જ્ઞાન સાથે પાત્રાદિને વિરોધ કહો તે-શું પાત્રના સ્વરૂપ માત્રથી વિરોધ છે કે પાત્ર પ્રત્યે મમત્વને કારણે સ્વરૂપમાત્રથી વિરોધ કહો તે તે અનન્તર કહેલ કવલનીય પુદ્ગલના વિરોધના ખડનથી ખડિત થઈ ગયેલ છે, અર્થાત્ જેમ આપણું જ્ઞાન અને પાત્રને વિરોધ નથી તેમ સામાન્ય કેવલીના સર્વજ્ઞત્વને અને પાત્રને કશે વિરોધ નથી. મમત્વને કારણે પણ વિરોધ ઘટી શકતું નથી. કારણ કે અરિહંત ભગવાન કે સામાન્ય કેવલીઓ નિર્મોહી છે. માટે તેઓને પાત્રાદિમા મમત્વભાવ ઘટી શકતું નથી. જે પાત્રાદિ હોય તે મમત્વ થાય જ એ પણ નિયમ નથી, કારણ કે જે એ નિયમ માનવામાં આવે તે શરીર હોવાથી તેમાં પણ મમત્વભાવની ઉત્પત્તિ માનવી પડશે. કારણ કે–સામાન્યલક (આમ જનતા)- માં પાત્રાદિ અને શરીર એ બને હોય છે ત્યારે તેઓનું તે બનેમાં મમત્વ જોવામાં આવે છે. અર્થાત શરીર હોવા છતાં જેમ કેવલીઓને તેમાં મમત્વભાવ નથી, તેમ પાત્રાદિ હોય છતાં તેમાં કેવલીઓને મમત્વભાવ હોતું નથી ઔદા- રિક શરીરને પણ સર્વજ્ઞત્વ સાથે વિરોધ નથી. કારણ કે-જે વિરોધ હોય તે કેવળજ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થાય કે તરત જ તે દારિક શરીરનો અભાવ થઈ જ જોઈએ પરંતુ થતું નથી. માટે વિરોધ નથી. (५०)-समनन्तरपक्षप्रहारेणैवेति अस्मदादिसवेदनमपीत्यादिरूपेण । अनेनेति ममकारेण ॥ (टि०) कवलनीयमिति अन्नाद्यं शाकपानकाद्यम् । तदुपहारेति कवलनीयवस्त्वानयन- कारणम् । तथा स्यादिति अस्मद्ज्ञानमपि कवलाहारेण विरुद्धं भवेत् । न तथेति अन्धकारनिकुरुम्ब प्रदीपेन समं विरुद्धं न । तथा चेति कवलाहारज्ञानयोविरोधसद्भावे सति हस्तस्थितकवलज्ञानमध्यस्माक न स्यात् । स्वल्पमप्यस्मज्ज्ञान तथा निर्मूलनाशमासादयेत् । अस्मदादावित्यादि । तयोरिति ज्ञान- कवलनीयाहारपुद्गल्यो । अवबोध इति विरोधज्ञानमिति । तत्रेति सर्वज्ञत्वे । तत्प्रतिपत्तौ विरोध- १ केवलावरणकर्मणारिति अन्तरायक्षयात् प्राप्नोति आहर्तुं शक्नोति केवल न पलायते इत्यधिक मुद्रिते।

·२१४ केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। [२. २७ - । प्रतिपत्तौ। तस्येति विरोधस्य । तारतम्येति अधिकाधिकावबोध । तस्येति सर्वज्ञत्वस्य उपाय इति सम्वन्ध । इतरेपामिति सामान्य केवलिना अस्मदादीना वा । तदिति पात्रादि । समनन्तरेति पात्रादिना सह सर्वज्ञत्वस्य विरुद्धत्वे सति अस्मदादि- ज्ञानमपि पात्र दिना सह विरोधमधिवसेत् । निहित्वेन तेषामिति भगवतो तीर्थङ्कराणा सामान्य- केवलिनां वा । तति पात्रादौ । अनेनेति ममकारेण मोहेन वा । तद्भावेति ममकारभाव- प्रपक्ते । उभयभावेऽपीति पात्रादिशरीरलक्षणद्वयसम्भवेऽपि । तद्दर्शनादिति ममकारविलोक- नान्मोहनिरीक्षणाद्वा । औदारिकेत्यादि । तेनेति सर्वज्ञत्वेन । अध्यूपिवत् इति अधिपूर्ववम् निवासे अध्युवास क्वन्सुकानों वन्स् प्रत्यय स्वपिवचीत्यादिना सम्प्रसारणं द्विवचनम् , अर्तीणघसैक० इडन्त , प्र. सि नपुस्का० सिलोप , विरामव्यजनादावुक्तमिति देशवलादिति नलोप । विराम- व्यन्जना० सस्य दत्व वा विरोमे तत्त्वम् । तदभावेति औदारिकशरीराभावप्राप्ते । आभ्यन्तरमपि तत्कारणं शरीरम् , कर्म वा ? । न तावत् प्रथमं विरुध्यते, भुक्तिहेतोस्तैजसशरीरस्य सार्वश्येन सार्धं त्वयापि सत्त्वस्वीकारात् । कर्मापि घाति, अघाति वा ? घात्यपि मोहरूपम् , इतरद् वा ? इतरदपि ज्ञानदर्शनावरणे, अन्तरायो वा ? नाद्यः, तयोनिदर्शनावरणमात्रचरितार्थत्वेन तत्कारणत्वानुपपत्ते । नापि द्वितीय, अन्तरायविलयस्यैव तत्कारणत्वात् , तस्य च साकल्येन केवलिनस्त्वयापि स्वीकारात् । मोहोऽपि बुभुक्षालक्षणस्तत्कारणम् , सामान्येन वा ' प्रथमप्रकारे सर्वत्रापीयं तत्कारणम् , अस्मदादावेव वा ? प्राच्य. प्रमाणमुद्रादरिद्रः । अथ या चेतनक्रिया सेच्छापूर्विकैव, यथासप्रतिपन्ना, तथा च भुजिक्रिया- इत्यस्ति प्रमाणम् । तथाहि-प्रथमं प्रमाता प्रमिणोति, तत इच्छति, अनन्तरं यतते, ततोऽपि करोति । नैवम् ; सुप्तम तमूर्छितादिक्रियाभिर्व्यभिचारात् , स्ववगचेतन- क्रियेति सविशेषगहेतूपादानेऽपि केवलिगतगतिस्थितिनिषद्यादिक्रियाभिर्व्यभिचारात् । द्वितीये तु सिद्वसाध्या' स्म , केवलिनि वेदनीयादिकारणिकाया भुक्ते. सिद्ध- त्वात् । न सामान्येनाऽपि मोहस्तत्कारणम् , एवं हि गतिस्थितिनिषद्यादीनामपि स एव कारणं स्यात् । तथा च केवलिनि मोहाभावात् तासामप्यभावो भवेदिति कुतस्तीर्थप्रवृत्ति. स्यात् ? अथ गत्यादिकमैव तत्कारणम् , न मोह । तहिं वेदनीयादिकमव कवला- हाकारणम् , न मोह इत्यपि प्रतिपद्यताम् । अथाघातिकर्म तत्कारणम् किमा- हारपांति: नामकर्मभेद , वेदनीयं वा ' । न द्वयमप्येतत् प्रत्येकं तथा युक्तम्. तथा- विधाहारपर्याप्तिनामकर्मादये वेदनीयोढयप्रवळप्रज्वलदौदर्यज्वलनोपतप्यमानो हि पुमानाहा- रमाहाग्यति । एवं च समुदिनं पुनरेतद् भवति तत्कारणम् , किन्तु न सार्वश्येन विरुध्यते, सर्वज्ञ त्वयाऽपि तद्पगमात् । , .. . - ·૨, ૨૭] केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। २१५ अथ मोहसहकृतं तत् तत्कारणम् । तदसङ्गतम् , गत्यादिकर्मणामिवास्यापि मोहसाहायकरहितस्यैव तत्र तत्कारित्वाविरोधात् । अथाशुभप्रकृतय एवैतस्य साहाय- कमपेक्षन्ते; नान्या गत्यादयः, अशुभप्रकृतिश्चेयमसातवेदनीयरूपेति चेत् । तत्किमियं परिभाषा ? अस्मदादौ तथादर्शनादेवं कम्प्यत इति चेत् । ननु शुभप्रकृतयोऽप्य स्मदादौ मोहसहकृता एव स्वकार्यकारणकौशलमवलम्बमाना विलोकयाञ्चक्रिरे, ततस्ता अपि तथा स्युः, ततो नैतव्यस्य मोहापेक्षस्य तत्कारणत्वम् , किन्तु स्वतन्त्रस्य । तच्च केवलिन्यविकलमस्येव । तन्न कारण केवलित्वेन विरुध्यते । આભ્યન્તર કારણ સાથે સહાનવસ્થાનરૂપ વિષેધ હોય તે તે આભ્યન્તર કારણ શરીર છે કે કેમ ? શરીરને તે સર્વજ્ઞત્વ સાથે વિરોધ નથી કારણ કે ભોજનમાં અંતરંગ કારણરૂપ તૈજસ શરીર છે, અને તે તેજસ શરીરની સત્તા સર્વજ્ઞત્વ સાથે તમે એ પણ સ્વીકારેલ જ છે, કર્મને વિરોધ હોય તે-તે ઘાતી છે કે અઘાતી ? ઘાતી હોય તે-તે મેહનીય છે કે મેહનીયથી ભિન્ન ? મોહનીયથી ભિન્ન કહે છે તે જ્ઞાનાવરણીય અને દશનાવરણીય છે કે અંતરાય છે? જ્ઞાનાવરણીય અને દર્શનાવરણીય કહી શકશે નહીં. કારણ કે તે બને કર્મો અનુક્રમે જ્ઞાન અને દર્શનને જ રોકવામાં સમર્થ છે માટે તે બન્ને કર્મો કવલાહારનું કારણ બની શકતાં નથી એ તરાય કમ કહો તે તે પણ યુક્તિયુક્ત નથી કારણ કે એ તરાય કર્મને વિલય એ જ કલાહારનું કારણ છે. અને તે અંતરાય કર્મને સ પૂર્ણતયા નાશ કેવલીમાં તમે પણ માને છે કવલાહારનું કારણું મેહ છે. અને તે સર્વજ્ઞત્વને વિરોધી છે એમ કહો તો તે મોહ ખાવાની ઈચ્છારૂપે કવલાહારનું કારણ છે કે સામાન્યરૂપે? ખાવાની ઈચ્છા હોય તે કવલાહાર થાય એ પ્રથમ પક્ષ કહો તે શું બધા આત્મામા એમ બને છે, આપણમાં જ ? બધા આત્મામા એમ બને છે એ માનવું તેમાં કઈ કે પ્રમાણ નથી. શંકા–જે ચેતન ક્યિા હોય તે ઈચ્છાપૂર્વક જ હોય છે જેમ કે-વર્તમાન- કાલીન આપણી ક્રિયાઓ ઈચ્છાપૂર્વકની છે, તેમ ભજનક્રિયા પણ ચેતનક્રિયા હોવાથી ઈરછાપૂર્વકની જ છે- આ અનુમાન પ્રમાણથી ઈચ્છાપૂર્વક કવલાહાર ક્રિયાની સિદ્ધિ છે કારણ કે પ્રમાતા પુરુષ પ્રથમ પદાર્થને જાણે છે પછી તેની ઈચ્છા કરે છે ત્યારબાદ તેને માટે પ્રયત્ન કરે છે. અને છેલ્લે તેને સિદ્ધ કરે છે. સમાધાન–તમારુ આ કથન બરાબર નથી કારણ કે સૂતેલા મદોન્મત્ત અને મૂચ્છ પામેલ પુરુષાદિમા કિયા જોવાય છે પણ તે ઈચ્છાપૂર્વકની નથી માટે હેતુ વ્યભિચારી છે. શંકા-ચેતનક્રિયાને સ્વવચેતન ક્રિયા એવું વિશેષણ આપીશુ. કેવળ ચિંતનની નહી પણ જેનુ ચિતન્ય સ્વાધીન હોય છે એવા આત્માની ક્રિયા ઈચ્છાપૂર્વકની હોય છે. સુસાદિનુ ચૈતન્ય તેમને અધીન નથી તેથી તેમની ક્રિયા ઈચ્છાપૂર્વક ન થાય, ·२१६ केवलिनः कवलाहारसिद्धिः । [૨. ૨૭ મહ સમાધાન–એમ હેતુમાં વિશેષણ આપવાથી પૂર્વોક્ત દેષ નિવૃત્ત થાય છે. પણ તમારો હેતુ વ્યભિચારી જ છે. કારણે કે કેવલીની ગતિ–સ્થિતિ–બેસવું આદિ ક્રિયાઓ સ્વવશ ચૈતન્યવાળા આત્માની હોવા છતાં ઈચ્છાપૂર્વક નથી. આપણામાં જ ખાવાની ઈચછા કવલાહારનું કારણ છે, બધામાં નહીં–એમ કહે તે અમને તે સિદ્ધ જ છે. અર્થાતુ ખાવાની ઈચ્છારૂપ મેહનીય કર્મ આપણું જેવામાં કલાહારનુ કારણ છે–એ સાધ્ય અમને સિદ્ધ છે. કારણ કે કેવલીમાં તે વેદનીયાદિ કર્મના ઉદયથી ભેજન કિયા સિદ્ધ છે, પરંતુ કેવળ આપણુમાં મોહને કારણે તે છે. વળી, સામાન્યથી પણ મહ કવલાહારનું કારણ નથી કારણ કે- એ રીતે તે- ચાલવું, ઊભા રહેવું, બેસવું, ઊઠવું વિગેરે ક્રિયાઓમા પણ મેહુ જ કારણરૂપ થશે અને જે એમ માનશે તે કેવલીભગવાનમા મેહને અભાવ હોવાથી ચાલવું વિગેરે ક્રિયાને અભાવ થશે. તે પછી તીર્થ પ્રવૃત્તિ પણ કઈ રીતે થશે. શંકા–ચાલવું ઊભા રહેવું વિગેરે ક્રિયાઓમાં ગત્યાદિ (નામ) કર્મ કારણ છે, પરંતુ મેહ કારણ નથી. સમાધાન–તે પછી કાલાહારનું કારણ પણ વેદનીયાદિ કર્મ છે, પરંતુ નથી – એ પણ માની લે. સર્વત્વ સાથે કવલાહારના કારણરૂપ અઘાતીકને વિરોધ હોય તે તે અઘાતી કર્મ નામકર્મના ભેદરૂપ આહાર પર્યાપ્તિ છે કે વેદનીય? આ બન્નેમાંથી પ્રત્યેકને કવલાહારના કારણ તરીકે માનવા તે ઉચિત નથી કારણ કે તથા પ્રકારના નામકર્મને ઉદય હોય ત્યારે વેદનીય કર્મના ઉદયથી અત્યંત પ્રજ્વલિત જઠરા- ગ્નિથી સંતપ્ત થઈને પુરુષ આહારને લે છે આ રીતે આહારપર્યાપ્તિ (નામકર્મ) અને વેદનીય કર્મ એ બનને મળીને જ કવલાહારના કારણરૂપ છે પરતું સર્વ જ્ઞત્વ સાથે તે તેમને કશે વિરોધ નથી, કારણ કે સર્વનને વિષે આહારપર્યાપ્તિ નામકર્મ અને વેદનીય કર્મ એ બને તમે પણ માનેલ જ છે, શકા–આહારપર્યામિ નામ કર્મ અને વેદનીય કર્મ જ્યારે મેહ સાથે હોય છે, ત્યારે તેઓ કવલાહારના કારણરૂપ છે સમાધાન–એ કથન પણ યુકિતસ ગત નથી કારણ કે ગત્યાદિ કર્મોની જેમ આહારપર્યામિ નામકર્મ અને વેદનીયમ એ બને મેહના સહકાર વિના જ સર્વસમાં કવલાહાર ક્રિયા કરાવે તેમાં વિરોધ નથી. અર્થાતુ જેમ કેવલીમાં ગત્યાદિ કિયાઓ મેહની સહાય વિના થાય છે તેમ ભજનક્રિયા પણ મેહ વિના જ થાય તે એમા કેઈ પણ જાતને વિરોધ નથી. દિગંબર–અશુભ કર્મપ્રકૃતિઓ જ મેહની સહાયની અપેક્ષા રાખે છે. પણ ગત્યાદિ શુભ કર્મપ્રકૃતિઓ તેની અપેક્ષા રાખતી નથી, અને કવલાહાર (ભુજિકિયા) તે અશુભ પ્રકૃતિ છે, કારણ કે તે અસતાવેદનીય (દુઃખ) રૂપ છે, ·२ २७] केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। २१७ વેતામ્બર—તમે આવી પરિભાષા શાથી કરે છે કે અશુભ પ્રવૃતિઓ મોહની અપેક્ષા રાખે છે? દિગબર—આપણામા અશુભ પ્રવૃતિઓ મેહની અપેક્ષા રાખે છે, માટે અન્યત્ર પણ રાખે. શ્વેતામ્બર–એમ માનશે તે આપણામા તે શુભ પ્રકૃતિઓ પણ મેહની સહાયથી જ પોત પોતાના કાર્યમા કારણતા ધારણ કરતી જોવાય છે, માટે કેવલીની શુભ પ્રકૃતિએ પણ મેહની અપેક્ષા રાખે એમ માનવુ પડશે અર્થાત કેવલીમા મેહ છે જ નહિ તેથી મેહની અપેક્ષા રાખવાને પ્રશ્ન જ નથી આ ઉપરથી એમ સિદ્ધ થાય છે કે આહારપર્યાપ્તિ અને વેદનીયકમ મેહની સહાયતા વિના જ આહારનું કારણ છે, અને તે બને કેવલીમા પણ અવિકલ છે જ અર્થાતુ કેવલીમાં તેને કારણે કવલાહાર થશે જ. આ પ્રકારે કવલાહારના કારણ અને સર્વજ્ઞત્વને સહાનવસ્થાનરૂપ વિરોધ નથી-એ સિદ્ધ થયું (प.) अथ मोहसहकृतमिति गद्ये अस्येति आहारपर्याप्तिवेदनीयस्य । तत्रेति सार्वज्ये । तत्कारित्वाविरोधादिति कवलाहारकारित्वाविरोधात् । (टि०) नाद्यस्तयोर्ज्ञानदर्शनावरणयो । तत्कारणत्वेति कवलाहारकारणत्वम् । तत्कारण त्वादिति कवलाहारकारणत्वात् । न ह्यन्तराये सति महाकुलप्रसूतस्याऽपि सद्गुरुदीक्षितस्यापि गुरु- तपश्चरणभरधरणसमर्थस्यापि कवलप्राप्तिर्भवेत् ढण्ढणकुमारवत् । यदुक्तम्- सिरिवासुदेवतणुओ सीसो अ तिलुक्कसामिनेमिस्स । सव्वगुणाण निवासो धणकणयसमिद्धनयरीए । भममाणो वि न पावइ भिक्खामेत्त पि ढढणकुमारो। अम्मन्तरनिव्वत्तियतिव्वमहाकम्मदोसेण ॥ तस्येति अन्तरायविलयस्य । साकल्येनेति सकलतया । सर्वथान्तरायस्य नाशे केवलो. त्पत्तिरिति भाव । तत्कारणमिति कवलाहारकारणम् । सर्वत्रापीति अस्मदादौ सर्वज्ञत्वे च । इय मिति भोजनेच्छा। द्वितीये त्विति अस्मदादावेवेति पक्षे । अस्मदादी भोजनेच्छा वर्तते, न च सर्वक्षे इति न पक्षकक्षाप्रविष्टो भवान् । स एवेति मोह एव । तथा चेति मोहस्य गत्यादिकारणत्वे सति । 'तासामपीति गतिस्थितिनिषद्यादीनाम् । अथ गत्यादीत्यादि । तत्कारणमिति गतिस्थितिनिषद्यादिकारणम् । तथा युक्तमिति कवलाहारकारणमुचितम् । समुदितमिति मिलितम् । एतदिति आहारपर्याप्तिवेदनीयकर्मद्वयम् । तत्कारणमिति कवला- हारकारणम् । तदुपगमादिति आहारपर्याप्तिवेदनीयकर्मवयस्याङ्गीकारात् । अस्याऽपीति आहारपर्याप्तिवेदनीयद्वयस्य । तत्रेति सर्वज्ञे । तत्कारित्वेति कवलाहारकारित्वाविरोधात् । एतस्येति मोहस्य । इयमिति आहाररूपा । परिभाषेति सिद्धान्तभणितम् । तथादर्शनादिति आहारस्यासातारूपस्यावलोकनात् । ततस्ता इति शुभप्रकृतयः । तथेति मोहसहकृता एव भवेयुः । तच्चेति स्वतन्त्र द्वयम् । १ तेषाम० मु। २८ ·केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। [२. २७ ६३ कार्य तु यदि विरुद्वम् , तदा तत् तत्र मोत्पादि । अविकलकारणस्तु तत्रोत्पद्यमानः कवालहारोऽनिवार्य एव । किञ्च, किं नामाहारकार्य सार्वश्येन व्याहन्यते- रसनेन्द्रियोद्भवं मतिज्ञानम् , ध्यानविन्न , परोपकारकरणान्तरायः, विसूचिकादिव्याधिः, ईर्यापथ , पुरीपादिजुगुप्सितं कर्म, धातूपचयादिना रिरसा, निद्रा वा ? नाद्यः पक्षः । तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासम्भवात् अन्यथाऽमरनिकरनिरन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिमलादिसव- न्धान प्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेत् । न द्वितीयः, केवलिनः शैलेशीप्रारम्भात् प्राग् ध्यानान- भ्युपगमात् । तत्र च कवलाहारास्वीकारात् , तद्ध्यानस्य च शाश्वतत्वात् , अन्यथा गच्छतोऽपि कथं नेतद्विघ्नः स्यात् ? न तृतीयः, तृतीययाममुहूर्तमात्र एच भगवतां भुक्ते, शेपमशेषकालमुपकारावसरात् । न चतुर्थ , परिज्ञाय हितमिताहाराभ्यवहारात् । न पञ्चमः, गमनादिनाऽपीर्यापथप्रसङ्गात् । न पष्ठः, यतस्तस्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा संपधेत; अन्येषां वा । न तावत् तस्यैव भगवत , निर्मोहत्वेन जुगुप्साया असम्भवात् । अथाऽन्येषाम् । तत् किं मनुजदनुजामरेन्द्रतद्रमणीसहस्रसड्कुलायां सभायामनंशुके भगव- त्यासीने सा तेषां न संजायते ? अथ भगवतः सातिगयत्वाद् न तन्नाग्न्यं तेषां तद्धेतुः । तहिं तत एव तन्नीहारस्य मांसचक्षुषामदृश्यत्वाद् न दोषः । सामान्यकेवलिभिस्तु विविक्तदेशे तत्करणाद् दोषाभावः । नापि सप्तमाष्टमौ, रिरंसानिद्रयोर्मोहनीयकार्यत्वात् , भगवति तु तदभावात् । तन्न कार्यमपि तस्य तेन विरुध्यते । S૩ કવલાહારના કાર્યને સર્વજ્ઞત્વ સાથે સહાનવસ્થાનરૂપ વિરોધ હોય તે કેવલીમાં આહારનું કાર્ય (ફળ) ભલે ઉત્પન્ન ન થાય, પરંતુ કેવલીમાં સમસ્ત કારણોથી ઉત્પન્ન થતે કવલાહાર તે નિવારી શકાય તેમ નથી. વળી, અમે તમને પૂછીએ છીએ કે કવલાહારનું એવું કર્યું કાર્ય છે કે જે સર્વજ્ઞત્વનું વિરેલી છે? શું રસનેન્દ્રિયથી ઉત્પન્ન થયેલ મતિજ્ઞાન, ધ્યાનમાં વિઘ, પરોપકારમાં વિઘ, શૂલાદિ વ્યાધિ, ઈપથિકા, નિહારાદિ નિંદ્ય ક્રિયા, ધાતુની વૃદ્ધિથી થતી કામક્રીડાની ઈચ્છા કે નિદ્રા છે? રસનેન્દ્રિયથી ઉત્પન્ન થયેલ મતિજ્ઞાનને તે કહી શકશે નહીં, કારણ કે કેવલીમા કવલાહારના સંબંધ માત્રથી રસને- ન્દ્રિય જન્ય મતિજ્ઞાનને સ ભવ નથી. જો એમ થતું હોય તે (સમવસરણમા) દેવોના સમૂહે સતત વરસાવેલ ફૂલની સુગંધના સંબધથી ધ્રાણેન્દ્રિયજન્ય મતિ- જ્ઞાન પણ કેવલીન થવું જોઈએ. કેવલીને શૈલેશીના પ્રારંભ પહેલાં ધ્યાન માનેલ નથી માટે બીજો વિકલ્પ પણ કહી શકશો નહિ અને શૈલેશી અવસ્થામાં તે કલાહાર માનેલ જ નથી, અને વળી શેલેશીનું ધ્યાન તે શાકવત છે. આહાર લેવા માત્રથી જ જે ધ્યાનમાં વિન્ન થતું હોય તે ગત્યાદિ કિયાને કારણે પણ કેવલીને ધ્યાનમાં વિદને કેમ નહિ થાય ત્રીજો પક્ષ પણ ઉચિત નથી કારણ કે કેવલી १ नाम तत्कार्यम्-मुपा । २ कार्य तेन व्या० मुपा ।

·૨. ૨૭] केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। २१९ ભગવાન્ ત્રીજા પહેરના મુહૂર્તમાત્રમા ભેજન કરી લે છે, બાકીને સમસ્ત કાલમાં તેમને ઉપકારને માટે અવકાશ છે જ પક્ષ પણ ગ્ય નથી કારણ કે કેવલી ભગવંત સર્વ પ્રકારે જાણીને હિતકારી અને મર્યાદિત આહાર ગ્રહણ કરે છે તેથી તેમને શૂલાદિ વ્યાધિની સ ભવ જ નથી ગત્યાદિ ક્રિયા દ્વારા પણ ઈર્યા પથિકાને પ્રસ ગ છે જે માટે પાંચમે પક્ષ પણ યુક્તિયુક્ત નથી. છઠ્ઠો પક્ષ–નીહારાદિ નિદ્ય ક્રિયા કરવી પડે તે પણ યોગ્ય નથી કારણ કે નીહારાદિ ક્રિયા કરવામાં કેવલીને પિતાને ધૃણા થાય છે કે બીજાને કેવલીને ધૃણા થાય છે એમ તે કહી શકશે નહી કારણ કે કેવલી નિર્મોહી લેવાથી તેમને ધૃણાને સ ભવ જ નથી. બીજાઓને જુગુપ્સા- ઘેણુ થાય છે એમ કહે તે અમે પૂછીએ છીએ કે-માનવ-દાનવ અને દેવેના ઈન્દ્ર, અને તેમની હજાર સ્ત્રીઓથી વ્યાપ્ત સભામાં વસ્ત્રરહિત અવસ્થામાં બેઠેલા ભગવાનને જોઈને તેઓને ઘેણું કેમ થતી નથી ? દિગંબર-તીર્થકર ભગવાન અતિશય યુકત હોવાથી તેમની નગ્નતાથી લેકને ઘણુ થતી નથી વેતામ્બરે –તે પછી ભગવાન અતિશયવાળા હોવાથી જ તેમની નીહા- રાદિ કિયા ચર્મચક્ષુવાળાને અદશ્ય હોવાથી આપણને ધૃણાનું કારણ જ નથી. અને સામાન્ય કેવલી તે એકાન્ત સ્થાનમાં નીતારાદિ ક્રિયા કરે છે. માટે કઈ પણું જાતને દોષ નથી. ધાતુની વૃદ્ધિથી કામકીડાની ઈચ્છા એ સાતમે, અને નિદ્રા એ આઠમે પક્ષ પણ યુક્તિયુકત નથી. કારણ કે એ બને કાર્યો મેહનીય કર્મના ઉદયથી જ થનારાં છે. પરંતુ કેવલી ભગવંતમા તે મેહનીય કર્મને સર્વથા અભાવ જ છે. આ પ્રકારે કવલાહારના કાર્યો અને સર્વજ્ઞત્વને પણ વિરોધ નથી. (५०) अस्वीकारादिति अस्माभि श्वेताम्बरैरपि ॥छ॥२७॥ द्वितीयपरिच्छेदे वादस्थलसख्या-उपमानस्यार्थापत्तेरभावस्य सम्भवस्य ऐतियस्य प्रातिभस्य च पृयक्प्रामाण्यनिराकरणानि १। चक्षुष प्राप्यकारित्वनिरास २ । श्रोत्रस्याप्राप्यकारिता- निरास ३ । तमश्छाययोर्द्रव्यत्वस्थापनम् ४ । मीमासकाभिप्रायेण सर्वज्ञनिषेधो यस्तस्य निराकरणम् ५ । ईश्वरकृत्सृष्टिनिराकरणम् ६ । केवलिन कवलाहारो नास्तीति वादिदिगम्बरनिराकरणम् ७ । एव सप्त ॥ (टि०) तदा तदित्यादि । तदिति कार्यम। तत्रेति सर्वज्ञे। तत्कार्यमिति आहारकार्यम् । तेनेति सर्वज्ञेन । तावन्मात्रेणेति कवलाहारसम्बन्धमात्रेणेव । किन्तु क्षयोपशमेनेव । सर्वज्ञस्य.. त्विन्द्रियज्ञानकर्म सर्वथा क्षीणम् । अन्यथेति इन्द्रियज्ञानकर्मणि अक्षीणे सति । तयानस्येति केवलिध्यानस्य । केवलिन शैलेशीप्रारम्भात् [प्राग्] ध्यानानभ्युपगमात् । तत्र च क्वलाहारास्वी- कारात् । अन्यथेनि अशाश्वतत्वे । एतद्विध्न इनि ध्यानान्तराय । अथान्येषामित्यादि । सेति जुगुप्सा । तेपामिति अन्येषा मानवादीनाम् । तन्नाग्न्यमिति भगवन्निरावरणता। तेयामिति १ द्वितीयपरिच्छेदस्थलसख्या-मु । २ मुद्रिते आहारकार्यमिति पाठः । ३ सार्वश्येन इति मुद्रिते ।

·૨૦ केवलिनः कवलाहारसिद्धिः। [ ૨. ૨૭ अमरेन्द्रादीनाम् । तद्धेतुरिति जुगुप्साकारणम् । तत एवेति सातिशयत्वादेव । तन्नीहारस्येति सर्वज्ञनीहारस्य । तत्करणादिति नीहारकरणात् । तदभावादिति रिरसानिद्राभावात् । तन्नेत्यादि । तस्येति कयलाहारस्य । तेनेति सर्वज्ञत्वेन । ६४ नापि सहचरादि, यतस्तत्सहचरं छमस्थत्वम् , अन्यद् वा निगदेत ? न तावदाद्यम्, उभयवाद्यविवादास्पदत्वेनासिद्धेः । अस्मदादौ तथादर्शनात् तत्साहचर्यनिय- मोपगमे गमनादेरपि तत् सहचरं स्यात् । अन्यत्तु करवक्त्रचालनादि भवति तत्सहचरम् , न तु केवलिन्वेन विरु द्वम् । एवमुत्तरचरादिकमपि न केवलित्वेन विरुध्यते । इति स्थित कवलाहारसर्वज्ञत्वयोरविरोधादिति हेतुः सिद्धिवधूसंबन्धबन्धुर इति ॥ २७ ॥ इति प्रमाणनयतत्त्वालोके' श्रीरत्नप्रभाचार्यविरचितायां रत्नाकरावतारिकाख्यलघुटीकायां प्रत्यक्षस्वरूप- निर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।। ઉ૪ વળી, કવલાહારના સહચરાદિ પણ સર્વજ્ઞત્વના વિરોધી નથી કારણ કે અમે તમને પૂછીએ છીએ કે-કલાહારનું સહચર છદ્મસ્થપણું છે કે બીજું કાંઈ ? પહેલે પક્ષ તે કહી શકશે નહીં કારણ કે વાદી પ્રતિવાદી ઉભયને કેવલીમાં છદ્મસ્થપણુ માન્ય નથી. આપણુમાં આહાર સાથે છદ્મસ્થપણાનુ સાહચર્ય જેવામાં આવે છે, માટે સર્વત્ર કવલાહાર સાથે છમસ્થત્વનું સાહચય હોવું જોઈએ એવો નિયમ સ્વીકારશે તે ગત્યાદિક્રિયાઓમાં પણ છદ્મસ્થત્વનું સાહ- ચર્ય માનવું પડશે. હાથમુખ વિગેરેનું હલન ચલન આદિ અન્ય પદાર્થને કવલા- હારમાં સહચાર છે તે ભલે હોય પણ સર્વજ્ઞત્વ સાથે તેને વિરોધ નથી. એ જ પ્રમાણે કવલાહારના ઉત્તરાદિ પણ સર્વજ્ઞત્વ સાથે વિરોધી નથી. આથી કરી કલાહાર અને સર્વજ્ઞત્વને અવિધ હોવાથી એવા અમારા હેતુની સિદ્ધિને નિશ્ચય થયે એ પ્રમાણે પ્રમાણન તાલેક' નામના ગ્રંથની શ્રી. રત્નપ્રભાચાર્ય મહારાજ વિરચિત “રત્નાકરાવતારિકા નામની લઘુટીકાના પ્રત્યક્ષ સ્વભાવને નિર્ણય નામના બીજા પરિછેદન શ્રી રેવતાચલ ચિત્રકૂટાદિ પ્રાચીન (જીર્ણ) તીર્થોદ્ધારક શ્રી વિજયનીતિસૂરીશ્વરજીના શિષ્યાણ મુનિ મલયવિજયજીએ સ્વઅભ્યાસ સમયે કરેલ ગુર્જર ભાવાનુવાદ પૂર્ણ થયે (टि.) अस्मदादावित्यादि । तथेति आहारच्छमस्थ वयो साहचर्यावलोकनात । तत्साह. चर्यति सर्वोऽपि न्यस्यत्वमाहचर्यनिदचये सति । तदिति छद्मस्थत्वम् ॥२७॥ इतिश्रीसाधुपूर्णिमागच्छीयश्रीमदाचार्यगुणचन्द्ररिशिष्यप ० ज्ञानचन्द्रविर- चिते रत्नाकरावतारिकाटिप्पणके द्वितीयः परिच्छेद. समाप्तः॥श्री।। १ ०लाकार द्वारे मु। ૨૭, ·રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપ્પણું પ્રથમ પરિચછેદ ૧. ૮ “ હિવે આ મ ગળ લેકની “શતાથી નામે ટીકે જિનમાણિક્ય ગણિએ રચી છે. નામ શતાથી છે પણ આમાં આ એક જ કારિકાના જુદા જુદા ૧૧૧ અર્થ કરવામાં આવ્યા છે. તે આ પ્રમાણે છે–વર્ધમાન જિનની સ્તુતિ ૧૨, સિદ્ધાર્થનૃપ ૧, ત્રિશલા ૧, ગૌતમ ૧, નન્દિવર્ધન ૧, રાષભથી માંડી વધમાન સુધીના ૨૪ તીથ કરે ૨૪, વૃષભ, વર્ધમાન, ચન્દ્રાનન અને વરિષણ આ ચાર શાશ્વત તીર્થ કરે ૪, શત્રુ જયતીર્થ ૧, રૈવતગિરિ ૧, સાધારણ જિન ૬, સિદ્ધ ૨, આચાર્ય ૧, ઉપાધ્યાય ૧, સર્વ સાધુ ૮, વાચનાચાર્ય ૨, સ્વગુરુ ૨, વાણું , જિનધર્મ ૨, સિદ્ધાન્ત ૩, સિદ્ધિ ૧, શ્રાદ્ધ ૨, સામાન્ય વ્યવહારી ૨, બ્રહ્મા- વિધાતા ૩, વિષ્ણુનારાયણ પ, ભાવી તીર્થકર તરીકે વિષ્ણુ ૧, શિવ ૨, પાર્વતી ૩, સૂર્ય ૨, ચદ્ર ૧, રાજા ૧, પ્રદીપ ૩, અગ્નિ ૧, કામ ૧, પિક ૧, મેઘ ૧, સહકાર ૧, નિમ્બ ૧, વાત ૧, રાત્રિ ૧, શલભ ૧, શરાવ ૧, અને સિદ્ધહેમ વ્યાકરણ ૧. આ કૃતિ હજી છપાઈ નથી આ કૃતિને અંતે જિનમાણિક્યના શિષ્ય વિજયે રચેલ પ્રશસ્તિ આપવામાં આવી છે તેની રચના તેમણે ૧પ૩૯ વિક્રમ સંવતમાં કરી છે. આથી શતાથીની રચના પણ એ જ વર્ષમાં પૂરી થઈ હશે તેમ માની શકાય. આની હસ્તપ્રત અમદાવાદના ડહેલાના ઉપાશ્રયના હસ્તપ્રત ભંડારમાં છે અને તેનું મુદ્રણ લા. દ. વિદ્યામંદિર, અમદાવાદ તરફથી શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રસ્તુતમા સિદ્ધિ શબ્દના અનેક અર્થો છે–સમગ્ર પ્રકારની ભૌતિક સંપત્તિ ગ્રન્થની સમાપ્તિ, વાચકને થતી જ્ઞપ્તિ અને તે દ્વારા મુક્તિ ૧. ૧૦ “વિવાવ અહીં સૂચવેલ દિગમ્બર તે કુમુદચન્દ્ર છે અને વાદી દેવસૂરિ અને કુમુદચંદ્રનો વાદ મહારાજાધિરાજ જયસિંહ દેવની સમક્ષ થયો હતે એમ પંડિત જ્ઞાનચ દ્ર ટિપ્પણમાં ખુલાસો કર્યો છેઆનું સમર્થન તાડપત્રની એકે હસ્તપ્રતની કાષ્ઠ પૃષ્ઠિકામાં દોરેલા ચિત્ર ઉપરથી તથા યશશ્ચન્દ્રકૃત મુદ્રિત- કુમુદચ દ્ર નામના નાટકમાથી પણ મળે છે આથી વાદી દેવૈસૂરિન દિગમ્બર- ચાય કુમુદચંદ્ર સાથે વાદ થયે હતે એ હકીકત સાચી જણાય છે ૪ ૪. “ફ્ટમાળ' આ પ્રથમ વિશેષણને સરાંશ છે કે- સમુદ્ર રત્નાદિ અનેક પદાર્થો અને તેને સંઘરનાર જલથી યુકત હોય છે, તેમ આ સ્યાદ્વાદરત્નાકર નામને ગ્રન્થરૂપ લોકેત્તર સમુદ્ર પણ વિવિધ પ્રમેયરૂપ પદાર્થો અને તેને સંઘરનાર શબ્દોથી સ પન્ન છે. આ શાસ્ત્રરૂપ સમુદ્રમાં જે પદાર્થોનું વર્ણન છે તે અતિ ગભીર છે અને તેના પ્રતિપાદક જે શબ્દો છે તે પણ અભિપ્રેત અર્થનું પ્રતિપાદન કરતા હોવાથી નિર્દોષ છે ·૨૨૨ ૪. ૪ રત્નાકરાવતારિકનાં ટિપણે તા તો –– આ બીજા વિશેષણને સારાંશ છે કે- સમુદ્ર ઉછળતા તર ગની નવી નવી રચના- આકૃતિથી મનહર હોય છે. તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લોકેત્તર સમુદ્ર પણ તેમાં નિરૂપાતા અનેક પ્રમેયને કારણે મને હર છે. ૪. પ “ચતુરજ ––આ તીજા વિશેષણને સાર છે કે-સમુદ્ર શ્રેષ્ઠ ફળવાળા આગમ-વથી યુક્ત વનોના નિકે જેથી યુક્ત હોય છે, તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લકત્તર સમુદ્ર પણ નિરુપમમોક્ષ રૂપે ફળ આપનાર આગમ-શાસ્ત્રોના પરિચ્છેદ-પ્રકરણોથી યુકત છે. ૪, ૭, पवचन ૪. ૬. “ત્તિપમ’–આ ચેથા વિશેષણને ભાવ છે કે – સમુદ્ર મોટા વહાણે દ્વારા કુશળ વહાણવટીઓથી ખેડાય તે પૂર્વે અપ્રાપ્ય એવા અપૂર્વ રને આપે છે તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લોકોત્તર સમુદ્ર પણ બુદ્ધિ-સમ્યજ્ઞાન રૂપ મહાયાનથી ખેડાય તે ક્ષપકશ્રેણિગત ક્ષાયિકભાવના ચારિત્રમાર્ગના વ્યાપારમા તત્પર પુરુષને પૂર્વે અપ્રાપ્ય એવું મક્ષ રત્ન અર્પણ કરે છે ” આ પાંચમા વિશેષણને સારાંશ છે કે- સમુદ્ર કઈ-કઈ સ્થળે પરવાળાની જાળને કારણે દુર્ગમ છે. તેમ આ ગ્રન્થરૂપ અલૌકિક સમુદ્ર પણ અહિં તહિં વેરાયેલ સમાસ પ્રધાન નિર્દોષ ગદ્યની જાળને કારણે દુર્ગમ છે. ૪. ૭. “વિવર પુલુ આ છઠ્ઠા વિશેષણને ભાવાર્થ છે કે- સમુદ્ર કોઈ સ્થળે સુકે મળ લીસાં અને ઘાટીલાં તથા કાન્ત-મનહર હોઈ આંખને કરે તેવા મતીઓના સમૂહથી યુકત હોય છે. તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લકત્તર સમુદ્ર પણ કઈ-કઈ સ્થળે માધુય અને પ્રસાદગુણ હોવાથી સુકુમાર હૃદયગમ કાન્ત-ચમત્કાર હોવાથી મનહર અને વ્યુત્પન્ન બુદ્ધિ–સૂમ બુદ્ધિથી જાણી શકાય તેવા હોવાથી તેજસ્વી એવા અનેક ક્ષેકથી ભરપુર છે. ૪૯. “જિ” આ સાતમા-વિશેષણનું તાત્પર્ય આવું છે સમુદ્રમાં તરંગ પર્વત બની જાય છે. અને તેથી અથડાઈને ત્રાસ પામી ભાગી જતાં મગરોને સમૂહ પણ તેમાં હોય છે તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લોકોત્તર સમુદ્રમાં પણ કોઈ કોઈ સ્થળે અનેકાન્તવાદના આધારે થયેલ અનેક વિકલ્પરૂપ તરંગે--અકાટચ એવા દુષણ પર્વતે રૂપ બની જાય છે. અને તેથી ત્રાસ પામવાને કારણે નાશી જતાં-ચૂપ થઈ જતા અનેક પરતીથિકેરૂપ મગરમચ્છ એમાં નજરે પડે છે. ૪. ૧૦. “વરિપત” આ આઠમા વિશેષણના અનેક અર્થો આ પ્રમાણે થઈ શકે છે. (૧) સમુદ્રમાં કોઈકેઈ સ્થળે ઉછળતા–ગુલાટ ખાતા મોટા મસ્યાનાં પૂછડાઓનાં પછડાટથી ઉચે ઉછળતા જલબિન્દુઓ જ્યારે સૂર્યમંડલને સ્પર્શે છે ત્યારે છમ એ અવાજ થાય છે અને તે સમાપ્ત–શાંત થઈ જાય છે. તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લોકેત્તર સમુદ્રમાં કે કોઈ સ્થળે પક્ષાભાસાદિ સમસ્ત દોથી યુક્ત અનુમાન- હેતુનું કથન કરનાર વાદીને તેને કથનમા દોષ બતાવવામા આવે ત્યારે આમ તેમ ગુલાટ ખાઈ તે નવનવા અનુમાન કરે, કે કથિત અનુમાનમાં નવાં વિશેષણ આપે ત્યારે બુદ્ધિને નર્તકી બનાવનાર અસાધારણ-ધુરંધર પંડિતે અડકાર પૂર્વક તેને પડકારે છે ત્યારે તેના બબડાટથી જે થુંકના બિન્દુઓ ઉડે છે તે વિદ્વન્મડલરૂપ સૂર્ય મંડલમાં હાસ્ય રૂપ છમકારો આપી જાય છે અને શાત થઈ જાય છે, ·૨૨૩ રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપ્પણ (૨) સમુદ્રમાં કોઈકોઈ સ્થળે ઉછળતાં મોટા મોનાં પુંછડાના પછડાટથી પાણીના મોટા મોટા બિન્દુઓ ઉચે ઉછળી સૂર્યમંડળમાં છમકારે જન્માવે છે, તેમ આ ગ્રન્થરૂપ સમુદ્રમાં પણ પોતે માની લીધેલ નિર્દોષ અનુમાનના પ્રયોગના કારણે વાદી ઉલ્લસિત–આન દિત થઈને હાથ પગ પછાડે છે. અને યદ્વાઢા બોલવારૂપ વિરુદ્ધાચરણ કરે છે. ત્યારે તેના મુખમાંથી ઉડતા થુંકને લીધે વિદ્વ- ભંડલરૂપ સૂર્યમડલમા ઘડીભર હાસ્યરૂપ માને છમકારો ફરી વળે છે, (૩) સમુદ્રમાં આમ તેમ ઉછળતા મેટામેટા માછલાઓને કારણે ઉંચે ઉડતા જલ બિન્દુઓના વડે સૂર્યમડલમાં છમકારા થાય છે, તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લોકોત્તર સમુદ્રમાં પણ જ્યારે ગ્રન્થકાર એક પછી એક નિર્દોષ અનુમાન–હેતુને પ્રયોગ કરે છે ત્યારે પરપ્રવાદીઓ આમ તેમ ઉછાળા મારે છે, આથી વિદ્વત્પરિષદુ રૂપ સૂર્યમડલમાં હાસ્યનું મોજુ ફરી વળે છે, અર્થાત્ છમકારે થઈ જાય છે. ૪. ૧૨. “જવા આ નવમાં વિશેષણને ભાવાર્થ આ પ્રકારે છે– (૧) સમુદ્ર કઈ કઈ સ્થળે ચંચળ મણિધર સર્વોથી ભયંકર હોય છે, તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લકત્તર સમુદ્રમાં પણ જ્યારે અન્ય દાર્શનિકેની યુક્તિનું ખંડન થઈ જાય છે ત્યારે ક્રોધાવેશને કારણે તેઓ ભયંકરરૂપ ધારણ કરે છે. (૨) સમુદ્ર કોઈ સ્થળે મણિધર સપને માટે પણ ભયંકર હોય છે, તેમ આ ગ્રન્થરૂપ લકત્તર સમુદ્ર પણ અન્ય દાર્શનિકેની યુક્તિઓનું ખંડન કરતે હોઈ તેમને માટે ભયંકર છે, ૪. ૧૪, “દ્ધિાના આચાર્ય વાદી દેવસૂરિએ પિતાનાં ગ્રન્થનું નામ સ્યાદ્વાદરસ્નાકર રાખ્યું છે. આથી પ્રેરાઈને આચાર્ય રત્નપ્રભે અહિં તેની સમુદ્રના રૂપક વડે પ્રશંસા કરી છે. અહીંનંદી સૂત્રમાં સંઘની સમુદ્રના રૂપક વડે જે સ્તુતિ કરી છે, તે યાદ આવે છે – भई धिइवेलापरिगयस्स सम्झायजोगमगरस्स । अक्खोभस्स भगवओ सघसमुदस्स रुंदस्स ॥ ११ ॥ ૪. ૧૭ “માજન-મૂળ ગ્રન્થનું નામ પ્રમાણુનયતત્ત્વાલક છે. પણ ઘણીવાર તેની ટીકા “સ્યાદ્વાદરસ્નાકર”નું વિશેષણ “અલકાર તેના નામ સાથે જોડી દેવાની ભૂલ થાય છે. ૬. ૮ “તત્ર ' ગ્રંથાર ભે પરાપર ગુરુ પ્રવાહના સ્મરણના સમર્થન માટે જુઓ તસ્લે પૃ ૧ ૬ ૧૦ “ઝાલારિ – યદ્યપિ બ્રહવૃત્તિમાં મંગલ પ્લેકની અપકરિના સ્મરણ- પરક વ્યાખ્યા કરવામાં આવી નથી છતાં પણ અહીં તેવી વ્યાખ્યા કેમ કરવામાં આવી તેનો ખુલાસે ટીકાકારે આગળ પૃ ૧૨ માં કર્યો છે. દ, ૧૪. “પર” ઈત્યાદિ મંગલ લેકની તુલના પૂજ્ય પાદકૃત મંગલ લેક સાથે કરવા જેવી છે– ·. રત્નાકરાવતારિકાના ટિપણે "मोक्षमार्गस्य नेतारं भेत्तार कर्मभूभृताम् । ज्ञातारं विश्वतत्त्वानां वन्दे तद्गुणलब्धये ॥" सर्वार्थसिद्धि ७. १५ तार्थस्य'-नाथ सहनी व्याया विशेषावश्य माध्यम माया જિનભદ્રગણિ ક્ષમાશમણે આ પ્રમાણે કરી છે तिज्जइ जं तेण तहिं तओ व तित्थं तयं च दव्वम्मि । सरियाईणं भागो निरवायो तम्मि य प्रसिद्धे ॥१०२६ ।। तरिया तरणं तरियव्वं च सिद्वाणि तारओ पुरिसो । वाहोडवाइ तरण तरणिज्जं निन्नयाईयं ॥ १०२७ ॥ देहाइतारयं जं वज्झमलावणयणाइमत्तं च । णेगंताणच्चंतियफलं च तो दव्वतित्थं तं ॥ १०२८ ॥ इह तारणाइफलयं ति ण्हाणपाणावगाहणाईहिं । भवतारयं ति केई तं नो जीवोवघायाओ ॥ १०२९ ॥ सूणंगं पि व तमुदूहलं व न य पुण्णकारणं ण्हाणं । न य जइजोग्गं तं मंडणं व कामंगभावाओ ॥१०३०॥ देहोवगारी वा तेण तित्थमिह दाहनासणाईहिं । महुमज्जवेस्सादओ वि तो तित्थमावन्नं ॥१०३१ ॥ भावे तित्थं संघो सुयविहिय तारओ तहिं साहू । नाणाइतियं तरणं तरियव्वं भवसमुद्दोऽयं ॥ १०३२ ।। जं नाण-दंसणचरित्तभावओ तब्विवक्खभावाओ । भवभावओ य तारेइ तेण तं भावओ तित्थं ॥ १०३३॥ तह कोहलोहकम्ममयदाहतण्हामलावणयणाई । एगतेणचंतं च कुणइ य सुद्धिं भवोघाओ ॥ १०३४ ॥ छत्याहि. ७. २१ 'अष्टमहाप्रातिहार्यादि'-हेपत २08 प्रातिडाय मा छ- "अशोकवृक्षः सुरपुष्पवृष्टिर्दिव्यो ध्वनिश्चामैरमार्सेन च । भामंडलं दुन्दुंभिरार्तपत्रं सत्प्रातिहार्याणि जिने वराणाम्" –આચાર્ય હરિભદ્રકૃત નંદી વૃત્તિમાં પૃ ૪ માં આ શ્લેક ઉદ્ધુત છે. સદ્ધપુંડરીકમાં તથાગતકૃત પ્રાતિહાર્યનું વર્ણન કરતાં કહ્યું છે કે—– ।

·રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપ્પણે ૨૫ સમગ્ર "अथ खलु तस्यां वेलायां भगवतो भ्रविवरान्तरादूर्णाकोशादेका रश्मि निश्चरिता सा पूर्वस्यां दिशि अष्टादशबुद्धक्षेत्रसहस्राणि प्रसृता । तानि च सर्वाणि बुद्धक्षेत्राणि तस्या रश्मेः प्रभया सुपरिस्फुटानि सदृश्यन्ते स्म यावदवीचिमहानिरयो यावच्च भवाग्रम् ।" ઈત્યાદિ પૃ૦ ૩. તે જ ગ્રન્થમા અન્યત્ર તથાગત દ્વારા જિહેન્દ્રિયને વિસ્તારી લેસ્પશે દાખવે છે–પૃ. ૨૨૯, આ ઉપરથી જણાય છે કે જેના પરંપરામાં પ્રાતિહાર્યો દેવકૃત છે જ્યારે બૌદ્ધ પરંપરામાં સ્વયં તથાગત કૃત છે. અન્યત્ર બૌદ્ધ ગ્રન્થોમાં પ્રાતિહાર્યને ત્રાદ્ધિ પ્રા., આદેશના પ્રા૦, અનુશાસની પ્રા - આવા ત્રણ ભેદો પણ બતાવ્યા છે. આમાં પણ કમે પિતાની ઋદ્ધિનું પ્રદર્શન, બીજાના મનની વાત જાણવાની શક્તિનું પ્રદર્શન અને બીજાને નિર્દોષ બનાવી દેવાની શક્તિનું પ્રદર્શન એ પ્રાતિહાર્યો ગણાયા છે. વિશેષ માટે જુઓ–બુદ્ધિસ્ટ હાઈબ્રિડ સંસ્કૃત ડિક્તરીમાં “પ્રાતિહાર્ય” શબ્દ. ૮. ૯. “મૂઢારિયાઃ અતિશયોને વિસ્તાર ઘણું મટે છે. તીર્થકરના શરીરના વિશેષ લક્ષણે, તેમની ભાષાના વિશેષ અતિશય અનેક ગણાવવામાં આવે છે. ૮. ૧૪. તેનૈવ” તુલના-તેના પરપુરુરારિ સૂત્રપર્યન્તો ચાલ્યાતિ, तस्यैकदेशविद्यास्पदत्वेन देशतो धातिसघातनत्वसिद्धेः सामर्थ्यादपरगुरुत्वोपपत्तेः" तश्लो० पृ० १ ૯ ૨૬ “મો અહિ જ્ઞાનચંદ્ર ભટ્ટને નૈિમીમાંસતિ' કહ્યો છે અને પ્રભાકરને “ર્મીમાંસા' કહ્યો છે તેને આધાર શો છે તે જણાયું નથી. વળી એક નવી હકીક્ત પણ અહિ જ્ઞાનચંદ્ર એ ઉમેરી છે કે પ્રભાકરનું બીજું નામ દુર્ગસિહ આ પણ સંશોધનીય છે. ૯, ૩૨ “તેના આ કારિકા પ્રમાણુવાર્તિકમાં રૂ ૨રૂરૂપૂ૦ અને રૂ૪ ૩૦ છે. ૧૨. ૧૨.“માનવશાત્ આગમ જ્ઞાન વિના શાસ્ત્ર રચનાને સંભવ નથી આવું દઢ મન્તવ્ય આચાર્ય વિદ્યાનંદે સ્થાપ્યું છે. તેને જ અહિ પ્રતિઘોષ છે- "सम्यग्बोध एव वक्तुः शास्त्रोत्पत्तिज्ञप्तिनिमित्तमिति चेन्न । तस्य गुरूपदे- રાયત્તત્વત” ઈત્યાદી તો પૃ. ૨. ૧૩ ૧ “ારુ ર—િઆ કંડિકામાં જે શંકા ઉપસ્થિત કરવામાં આવી છે તે આચાર્ય ધમકીર્તિના ન્યાયબિદુની ધર્મોત્તર કૃત ટીકામાંથી લેવામાં આવી છે- જુઓ ધર્મો પૃ૦ ૧૪, વળી જુઓ તસ્વપં. પૃ. ૨. આના જેવા જ પૂર્વોત્તર પક્ષે ન્યાયાવતારની સિદ્ધિવુિં કૃત ટીકાના પ્રારંભમાં જોવામાં આવે છે. ૨૧ ૨ “હું જ જામ્” દાર્શનિકોએ આદિવાકય વિષે જે વિસ્તૃત ચર્ચા કરી છે તેનું નિરૂપણ મે અન્યત્ર કર્યું છે તે જોવું–થાણાદિogo ૨૨ 2.

·૨૨૬ રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપણે ૧૬ કરજો શબ્દ અને અથને સ્વાભાવિક સંબંધ નથી પણ સાંકેતિક છે એ મત ન્યાયસૂત્રમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે–જુઓ થાયQત્ર રૂ. ૨,૫૨–૧૭ | શબ્દ અને અર્થને સ્વાભાવિક નિત્ય સંબંધ છે એવો મત મીમાંસકોને છે જૈમિ. ૧ ૧.૫, અને વૈયાકરણ ભતૃહરિને પણ એ જ મત છે- “નિ દાર્થસંવિધા: વાજા, ૨. ર૩, જયારે બૌદ્ધોએ શબ્દ અને અર્થને કેઈ સંબધ જ માન્ય નથી. પણ અપવાદની સ્થાપના કરી છે. જુઓ પ્રવાહoo કર- ૨૮૭ ; તાવ, વ. ૮૬૭–૨૨૨૨ / ૨૦.૩૬. fzedવા–આ કારિકાધું પ્રમાણવાર્તિકભાષ્યનું છે. ૨.૧.૩. તેનું ઉત્તરાધ છે-“ઘરઘપત્રને તિ સંવધનમ્ !' ર૪. ૧૪. “વિવાહથોના આ કારિકા દિનાગના પ્રમાણસમુચ્ચયની છે જુઓ અનેવા-g૨૪ ૨૬. ૭. “અર્થવદેહોuઆ મત ધર્મોત્તર છે. “મથુવર વશિતા- न्यपि न निश्चीयन्ते । उक्तेपु त्वप्रमाणकेवप्यभिधेयादिपु संशय उत्पद्यते । संशयाच्च प्रवर्तन्ते । अर्थसंशयोपि हि प्रवृत्यरं प्रेक्षावताम् । अनर्थसंशयोपि निवृत्यहम् । अत एव शास्त्रकारेणैव पूर्व संबन्धादीनि युज्यन्ते वक्तुम् ।" - go ૨૩ I તુમro go ર૪o | આના ખંડન માટે જુઓ દેતુo go ૨, तरलो पृ० ४। ૨૭. ૧૭ ચર્ચા- હેતુબિન્દુના ટીકાકાર અચેટને આ મત છે તે માટે જુઓ તુ ૨, ૨૭ તેના ખંડન માટે–તો. p. ૪ જેવું; આ મતનું ખંડન બૌદ્ધ કમલશીલે પણ કર્યું છે તt gબ્દ . ૨૮, ૧૬ “રામર' આ રામટ વિષે માહિતી મળતી નથી. ૨૯. ૭ “રિમા ઈત્યાદિનું સમર્થન આગળ આવે છે જુઓ પરિછેદ ૪ નું દશમું સૂત્ર અને તેની વ્યાખ્યા. ૩૦. ૩૪ “ઘરના–આ જ ન્યાય માટે જુઓ સ્થog. ૨૦. ૩૧. ૨૩ રન જૈન મતમાં જ્ઞાન અને દર્શનને ભેદ છે. તેમાં દશન સામાન્યમાત્રગ્રાહી હાઈ વ્યવહારોપયોગી નથી તેથી તેને પ્રમાણ માનવામાં આવ્યું નથી. મતિજ્ઞાનના ભેદ અવગ્રહને અને ઈહ ને પણ દશન કેન્ટિમાં લેવા જોઈએ એ મત આચાર્ય જિનભદ્ર ગણીએ વ્યક્ત કર્યો છે. વિરાજ વરૂ દર્શન શબ્દના વિવેચન માટે જુઓ પ્રમાણo g ૨૨ ૩૧. ૨૩ ના સનિક વિષે દાર્શનિકના જે વિવિધ મંતવ્યો છે તે બાબતમાં જુઓ-ચારિ૦g૦૧૪-૧૪૧ અને એમાં જ સંયોગ વિશે પણ વિવેચન કરવામાં આવી છે- g૦ ૧૩૭ ૩૧. ૨૪ નિર્વાદ' બૌદ્ધસંમત નિર્વિકલ્પ પ્રત્યક્ષની સ્થાપના ધમકીતિએ ન્યાયબિન્દુમાં તથા પ્રમાણવાતિમાં કરી છે તે પહેલા પણ દિગ્ગાગે કરી હતી પણ તેમાં સોપમાં છે જયારે ધમકીર્તિ અને તેના ટીકાકારોએ આ સ્થાપનાને ·રનાકરાવતારિકાનાં ટિપણે ર૭ વિસ્તારી છે. એ સમગ્ર સમાવેશ તત્વસંગ્રહ અને તેની ટીકામાં જોવા મળે છે. ન્યાયસૂત્રના અવ્યપદેશ્ય પદ ને આધારે તેના ટીકાકારો પ્રત્યક્ષના એક ભેદ તરીકે નિવિકલ્પને પ્રમાણ સ્વીકારે છે. અને વૈશેષિકે પણ તેનું પ્રામાણ્ય માને જ છે. સાંખ્ય અને વેદાંતને પણ તેનું પ્રામાણ્ય માન્ય છે. આના વિસ્તાર માટે જુઓ–પ્રમીમા gવ ૧૨૫. ૩૧. ૨૫ વંશ સંશયાદિનું લક્ષણ આ જ પ્રરિચ્છેદમાં આગળ આવે છે સૂત્ર ૯-૧૫ ૩૧. ૨૬ “નાદ્રત–થી પ્રસ્તુતમાં બ્રહ્મવાદ અભિપ્રેત છે એમ ટિપ્પણકારે કહ્યું છે તેને આધાર પ્રસ્તુત પ્રકરણમાં “જ્ઞાનાન્યોથેરા' (સૂત્ર ૧૬) એ સૂત્રની અવતારિકામાં બ્રહ્મવાદનું નિરાકરણ કરવામાં આવ્યું છે તે છે. આમ કહેવાનું કારણ એ છે કે જ્ઞાનથી ભિન્ન એવા જડ પદાર્થનું અસ્તિત્વ બ્રહ્મવાદી ને માન્ય નથી. અને બ્રહ્મ એ જ્ઞાનસ્વરૂપ જ છે. પણ બીજી રીતે વિચાર કરીએ તે સ્વય વાદી દેવસૂરિએ આ સૂત્રની વ્યાખ્યામાં વિજ્ઞાનતાનાં મિથ્યામિનિવેરાશુ- વાતાર્થ પાપાચન' આમ કહ્યું છે. આથી વિજ્ઞાનાદ્વૈત અને આદિપદથી ચિત્રાત શૂન્યવાદ અને બ્રહ્મવાદ પણ અભિપ્રેત છે. આમાંના શૂન્યવાદનું નિરાકરણ તે સૂત્ર ૧૬ ની અવતારિકામાં કરવામાં આવ્યું જ છે. પણ ગાચાર બૌદ્ધસંમત વિજ્ઞાનાતનું સ્વતંત્ર નિરાકરણ અવતારિકામાં સૂત્ર ૧૬ માં નથી તેથી ટિપ્પણુકારે જ્ઞાનાતને શબ્દાર્થ બ્રહ્મવાદ કર્યો પરંતુ રત્નાકરમાં તે સૂત્ર ૧૬ મામાં પ્રથમ વિજ્ઞપ્તિમાત્રવાદ (પૃ ૧૪૮) જે બૌદ્ધને છે, તેનું નિરાકરણ કર્યું છે. આજ મત વિજ્ઞાનત નામે ઓળખાય છે. ત્યાર પછી ચિત્રાત ( ૧૭૨) નું, શુન્યવાદનુ (પૃ ૧૭૯) અને છેવટે બ્રહ્મવાદનું ખંડન કર્યું છે. આ વસ્તુને ઉપસંહારમા રત્નાકરમાં આ રીતે મુકી છે. "ज्ञानाद्वैतं निरस्तं तदनुविदलितश्चित्रविज्ञानवादः । शून्यं निळूनमस्याप्युपरि परिहतानन्तरं ब्रह्मवार्ता ।" ઈત્યાદિ–પૃ ૨૧૦. આ ઉપરથી સિદ્ધ એ થાય છે કે અવતારિકાનુ લધુકા નામ સાર્થક છે. ખરી વાત એવી છે કે શુન્યવાદનાં ખડનમા જે બાહ્યર્થની સિદ્ધિ કરવામાં આવી છે તે સર્વ સાધારણ છે આથી બહુ વિસ્તારમાં જવાની આવશ્યકતા લઘુ ટકામાં જણાઈ નથી. અવતારિકાકારે પણ “જ્ઞાનામિત એ કહી આદિ પદથી બીજા પણ જેને ઉલેખ કે ખડન તેમણે નથી કર્યું તે સી તેમને અભિપ્રેત તે છે જ-એમ સૂચવ્યું છે ૩૧. ૨૬ નિચપરોક્ષવુદ્ધિવાવિનામુ’ મીમાંસકોના આ મતના નિરાકરણ માટે જુઓ પ્રસ્તુત પરિચ્છેદના સૂત્ર ૧૮ ની અવતારિકા પૃ ૧૧૦ ૩૧. ર૭ “કામરૂમઈત્યાદિ યૌગોના મત વિષે જુઓ પ્રસ્તુત પરિચ્છેદની અવતારિકા સૂત્ર ૧૮ પૃ. ૧૦૫.

·૩૨ ૨૨૮ રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપ્પણે ૩૧. ૨૮. “તમે સાંખ્યોના જ્ઞાન અચેતન છે -એ મતનું નિરાકરણ સ્વતંત્ર ભાવે અવતારિકામાં નથી. માત્ર તૈયાયિકના ખંડન પ્રસંગે જ્ઞાન જડ ન હોઈ શકે એવું કથન કરવામા આવ્યું છે (પૃ ૧૦૬). આ માટે સખ્યસંમત ઈન્દ્રિ- ચ આદિની વૃત્તિના પ્રામાયના સર્મથન માટે સાંખ્યકારિકા ૨૮ અને તેની ટીકાઓ અને તે મતના ખંડન માટે જુઓ, સ્ટારપૃ. ૭૨ અને ચાલુo g૪૦ ૨૪ “રોપદેિતુત્વ' આ ન્યાયસમંત પ્રમાણુ લક્ષણનું મૂળ ન્યાયભાષ્યમાં છે– ૧. ૧. ૩, ૩૨. ૨૬ “ન્દ્રિય ઈન્દ્રિય અને તેના સ્વરૂપ અને ભેદ વિષે વિવરણ માટે જુઓ પ્રમ૦ પૃ. ૩૮ ૩૨ ૨૯ “ધિક્ષ આચાર્ય વિદ્યાનન્દને લબ્ધિરૂપ ઈન્દ્રિય પ્રમાણ સંમત છે અને લબ્ધિ એટલે તે અર્થગ્રહણકારા શક્તિ એમણે માની છે. "ततोऽर्थग्रहणाकारा शक्तिनिमिहात्मनः । રત્વેન નિર્દિષ્ટ વિરુદ્ધ જથંન ” કસ્ટો ૧. ૧.૨૨. એ બાબતમાં વાદી દેવ સૂરિ પિતાની અસંમતિ દર્શાવે છે–ચાર, પૃ. ૫૩ ૩૨. ૩૨. તિવ' ઈન્દ્રિયે ભૌતિક જ છે--આ મત ન્યાય-વૈશેષિક, પૂર્વમીમાંસા અને બૌદ્ધને પણ માન્ય છે. પ્રમીમg ૪૦ ૩૪. ૧૪. “–મનને અણુ માનનાર વૈશેષિક, નિયાયિક, પૂર્વમીમાંસક, સાંખ્ય–ગ અને વેદાન્ત છે. મન વિષે વિધારે વિવરણ માટે જુઓ પ્રતિમા છુ. ૪૨. ૩૫ ૨૦ #friા ઇત્યાદિ મીમાંસને માન્ય પ્રમાણના લક્ષણ વિષે વિશેષ વિચાર માટે જુઓ “ભીમ ઇ . ૩૬ ૧૬. જાવક–જેમાં વિષય તેને તે જ રહે અને જે જ્ઞાન લંબાયા કરે જેમકે “આ ઘટ છે આ ઘટ છે એવું સતત ભાન રહ્યા કરે, તે ધારાવાહિ જ્ઞાન કહેવાય છે ૩૬ ૩૧. “Teamતિ – પક્ષાભાસના ત્રણ પ્રકારો માટે આગળ પરિછેદ ૬ ના સૂત્ર ૩૮–૪૬ જુઓ. ૩૮. ૩ દેતો હેવાભાસેના વિવરણ માટે આગળ પરિ ૬ ના ૪૭–૧૭ સૂત્રે જુઓ. ૩૮ ૧૩ “બ્રાણિટ્રિ-દકિસિદ્ધિ ના વિવરણ માટે જુઓ, અવતારિકા પરિ. ૬ સૂ ૫૧. પ૧ ૧૪ “પુનિશ્ચના' સવંત્રનું બાધક પ્રમાણ કેઈ નથી એ નિશ્ચય અવતાશ્કિામાં આગળ ઉપર કરવામા આવ્યો છે. તેથી અહિં આપેલ આ હેતુ યુક્ત કરે છે. જુઓ. પરિ. ૨ મૃત્ર ર૩ ·રત્નાકરાવતારિકનાં રિપણે ૨૨૯ ૩૮. ૧૪ તિ–આ પૂર્વચર હેતુનું ઉદાહરણ છે–પરીક્ષા૩. ૬૮ ૩૮. ૧૮. “વાપત્તિ આ હેતુ પક્ષેકદેશાસિદ્ધ છે. તે માટે જુઓ ન્યાય- બિન્દુ ટીકા ૨ પ. ૩૮. ૧૯ “તિર્થંકારિદ્રતા–ને લક્ષણ માટે જુઓ ન્યાયબિન્દુટીકા ૨. ૨૨. ૪૦. ૧૫. “ વિક્રતા વિરુદ્ધહેવાભાસના લક્ષણ માટે જુઓ પરિ. ૬. સૂ૦ ૫૨-૫૩. ૪૦. ૧૬ મિત્રા અનેકનિક અથવા વ્યભિચારી હેવાભાસના લક્ષણ માટે જુઓ પરિ. ૬. સૂ૦ ૫૪–૫૭ ૪૧ ૧૨. “તો' દષ્ટાંત દોષે માટે જુઓ પરિ. ૬. સૂ. ૫૮-૭૯. પ્રસ્તુતમાં વિધસ્ય દષ્ટાંત હોવાથી અસિદ્ધસાધ્યતિરેકાદિને નિર્દેશ કર્યો છે. તે માટેના સૂ૦ ૬૯-૭૯ છે. ૪૩. ૧૨ “નિ–ન્યાયસૂત્રના વ્યાખ્યાકારોએ સનિકને પણ પ્રમાણ માન્યું છે તે માટે જુઓ ન્યાયસૂત્ર ૧. ૧. ૪ અને તેની ભાષ્ય-વાતિક-તાત્પ- ટીકા આદિ વ્યાખ્યાઓ. વિશેષિક દર્શનમાં પણ સન્નિકને પ્રમાણ માનવામાં આવે છે. વિશે. ૩. ૧. ૧૮. સનિકર્ષ એ પ્રમાણ નથી તેને મત સર્વ પ્રથમ બદ્ધોએ વ્યક્ત કર્યો છે અને પછી બીજાઓએ તેનું અનુકરણ કર્યું છે. જુઓ પ્રમાણસમુચ્ચય અને તેની વૃત્તિ ક. ૧૯ થી અને તેની વ્યાખ્યાઓ તથા પ્રમાણ વાર્તિક પરિ. ૧. કા ૩ ની મનોરથનંદી આદિ વૃત્તિ ૪૪. ૧ “અસિદ્ધિ' –આથી અસિદ્ધ હેવાભાસને નિદેશ અભિપ્રેત છે. તે માટે જુઓ પરિ. ૬. સૂ૦ ૪૦-૫૧. ૪૪. ૩૦ રહ્ય' આ મત જયંત ભટ્ટને છે તે માટે ન્યાય- મંજરી (પ્રમાણુ) પૃ. ૧૨ અને તે મતના અન્યત્ર ખંડન માટે ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ. ૩૪ અને તેના ટિપણે જેવાં. ૪૪. ૩૧. “અપ ? અર્થોપલબ્ધિમાં સક્નિકર્ષ કરણ છે એ મત ન્યાયપાતિકકારે સ્પષ્ટ રૂપે સ્વીકાર્યો છે-જુઓ ન્યાયવાર્તિક પૃ૦ ૫-૬ ૪૫. ૨૩. “સાગર –રૂપને ચાક્ષુષ જ્ઞાનમાં સહકારી વૈશેષિકેએ માન્યું છે–જુઓ પ્રશસ્તપાદભાષ્ય કંદલી ટીકા સાથે પૂરપ૧ ૪૫. ૨૪ “જિળવા’– ગુણમાં ગુણ નથી એ વૈશેષિક સિદ્ધાંત માટે જૂઓ વૈશે. ૧. ૧. ૧૬ ·૨૩૦ રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપણે ૪૫, ૨૫, “ વાડ્ય-વૈશેષિકેના આ મત માટે જુઓ ન્યાયતંદલી પૃ૦ ૨૫૯ આ મતની પુષ્ટિ માટે ધમકીતિનું પ્રમાણુ ૫૦, ૨૭, “સંદતરું વાતિક ર. ૧૨૪ જુઓ. ૫૦, ૩૦, “ચળ –પ્રત્યક્ષના ઐન્દ્રિય આદિ ચાર ભેદે જે પ્રસ્તુતમાં જણાવ્યા છે તેની વ્યાખ્યા માટે જુઓ ન્યાયબિંદુ-ધર્મોત્તરપ્રદીપ ૧. ૭-૧૧ ૫૭ ૧૧ “સંવત્વમ્' આ સંદર્ભ માટે જુઓ ન્યાયબિંદુ-ધર્મોત્તર પ્રદીપ ૧. ૧ ૦ ૧૭ ૬૪. ૨૪ “વિવેથાતિવાલી' -આ પ્રભાકરને લક્ષીને કથન છે તેને મત માટે જુઓ, પ્રકરણપંચિકા (કા વિ. વિ.) પૃ૦ ૪૮ અને તેના ખંડન માટે જુઓ ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ. ૫૪ થી તેના ટિપ્પણો સાથે. ૭૬. ર૮ “સૂચવધિના” શૂન્યવાદના નિરૂપણ માટે નાગાર્જુન કૃત મૂલ- મધ્યમકકારિકા અને તેની ચંદ્રકીતિકૃત ટીકા તથા નાગાર્જુનની પવૃત્તિ સહિત વિગ્રહવ્યાવતની જેવી, અને તેના ખંડન માટે ન્યાયકુમુદચંદ્ર ભાગ ૧ પૃ૦ ૧૩૩ થી તેના ટિપ્પણે સાથે જે. પ્રસ્તુતમાં જે પ્રકારની પરમાણુ અને સ્થૂલ અર્થ વિષે વિચારણા કરવામાં આવી છે તે માટે જુઓ તત્વસંગ્રહ કા. ૧૯૬૭ થી. ૮૪ ૧૦ વિજો” આ વિચાર માટે જુઓ વસુબંધુકૃત વિજ્ઞપ્તિમાત્રતા- સિદ્ધિ કા. ૧૨. ૮૫. ૧૦ “અવયવી અવયથી પૃથક થૂલ કોઈ અવયવી છે જ નહિ આ મતના સમર્થન માટે જુઓ તરવસંગ્રહની કા. ૫૯૨ થી. અને તેના ખંડન માટે ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ. ૨૩ર થી. ૯૩. ૧. “બ્રહ્મવેર-બ્રહ્મવાદની વિસ્તૃત સ્થાપના અને તેના ખંડન માટે સટિપ્પણ ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ. ૧૪૭ થી જુઓ વિજ્ઞાનાદ્વૈતવાદિએ જેમ પ્રત્યયવાત' હેતુથી વિજ્ઞાનાતની સિદ્ધિ કરી છે તે જ હેતુને “પ્રતીય માનવાત એ રૂપમાં બ્રહ્મવાદીએ મૂકીને પ્રપંચનું મિથ્યાત્વ સિદ્ધ કરી અર્થાત્ બ્રહ્માદ્વૈત સિદ્ધ કર્યું છે. ૯. ૧૬. “વા કવારા જ્ઞાન સ્વવ્યવસાયી હોવું જોઈએ એ મત બૌદ્ધોએ વ્યક્ત કર્યો અને તેની દલીલ આપી. જૈને એ પણ એ મત સ્વીકારી લીધે છે. આ માટે ધર્મ કીતિકૃત ન્યાયબિન્દુમાં વસંવેદન પ્રત્યક્ષ (૧.૧૦) તથા પ્રમાણુવાર્તિકનું તે પ્રકરણ જેવા જેવું છેપ્રસ્તુત સૂત્રમાં જે વાત કહેવામાં આવી છે તે માટે પ્રમાણવાતિકની (૨ ૪૨૮)નિમ્ન કારિકા તુલનીય છે– ·છે ૨૩૧ રત્નાકરાવતારિકાના ટિપ્પણે "बहिर्मुखं च तज्ज्ञानं भात्यर्थप्रतिभासवत् । बुद्धेश्च प्राहिका वित्तिनित्यमन्तर्मुखात्मनि ॥" આ ઉપરાંત પ્રમાણવાતિર્કમાં નિમ્ન પ્રકરણે જેવાં ર. ૨૪૯ થી, ૨ ૪૨૩ થી, ૨ ૪૫૦ થી અને ૨. ૪૮૫ થી આ સમગ્ર ચર્ચાના વિસ્તાર માટે જુઓ ન્યાય- કુમુદચંદ્ર પૃ. ૧૫ થી, ૧૦૯ ૧૧ “પ્રામાણમૂ–પ્રામાણ્યનું લક્ષણ અને તેની ઉત્પત્તિ તેમજ પ્તિ સ્વતઃ છે કે પરત–આ ચર્ચા માટે જુઓ ન્યાયકુમુદચંદ્ર ટિપ્પણ પૃ. ૧૫થી બૌદ્ધોએ પ્રમાણુના તે દ્વિતીય પરિચછેદ ૧૨૩.૩ મેિરકુ'–પ્રમાણનું પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ એમ બે ભેદમાં વિભાજન એ જૈનેનુ આગવું છે. બે ભેદ પાડેલ પણ પ્રત્યક્ષ ને અનુ- માનરૂપે. જૈનોના આ વિભાજન પાછળ તેમની જ્ઞાનના પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષભેદની પ્રક્રિયા રહેલી છે જુઓ વિશેષાવશ્યક ભાષ્ય ગા૦ ૮૮ થી. પ્રમાણના પ્રત્યક્ષ- પરોક્ષભેદમાં જ અન્ય પ્રમાણોના સમાવેશની પ્રક્રિયા માટે જુઓ સટિપ્પણ ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ. પર૦. ન્યાયકુમુદચંદ્રમાં પ્રત્યક્ષેતર પ્રમાણુની સ્થાપના પૃ. ૬૭થી કરવામાં આવી છે. અને સ્મૃતિ આદિ પક્ષપ્રમાણોની ચર્ચા કેમે કરી પૃ૦ ૪૦૫. થી છે. ૧૩૪. ૨૫ બાઘાળિ”-ઈન્દ્રિયોના પ્રાકારિત્વ અને અપ્રાપ્ય કારિત્વની ચર્ચા માટે ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ ૭૫ થી જુઓ. ૧૬૦. ૧. “વBફ્ટ–અવગ્રહ, ઈહા, અવાચ અને ધારણા આ સાંવ્યવહારિક પ્રત્યક્ષના ભેદના વિશેષ વિવરણ માટે જુઓ વિશેષાવશ્યક ભાષ્ય ગ ૧૭૭ થી. તથા તવાઈ લેકવાતિક ૧. ૧૫ થી. ૧૬૬.૨૨ “અવધિજ્ઞાન–વિશેષાવશ્યક ભાષ્ય ગા. પ૬પ થી આનું વિશેષ વિવરણ જેવું. ૧૬૭. ૭ તિમિરછાયરો –અંધકાર અને છાયાને આલેકના અભાવ રૂપે માનનાર નિયાયિક અને વૈશેષિકના મતની સમીક્ષા માટે જુઓ ન્યાયકુમુદચંદ્ર પૃ. ૬૬૬ થી. ૧૮૮. ૩ “નાચશમ્'—ના વિવરણ માટે જુઓ વિશેષાવશ્યકભાષ્યગા. ૮૦૬ થી. ૧૮૮. ૧૬ વર્જનમ્' ના વિશેષ વિવરણ માટે જુઓ વિશેષાવશ્યકભાખ્ય ગા. ૮૧૮ થી.

·૨૩૨ રત્નાકરાવતારિકાનાં ટિપ્પણે ૧૪૮, ૧૩ “વરત્યક્ષ તિક્ષે ભારતીય દર્શનમાં મીમાંસકોએ પુરુષના સર્વજ્ઞત્વનો નિષેધ કર્યો છે તેને પૂર્વ પક્ષ અને ઉત્તરપક્ષ માટે જુઓ ન્યાયકુમુદ- ચંદ્ર પૃ. ૮૬ થી. ૧૯, ૨૫ મૂધ-આ અનુમાનથી ઈશ્વરના જગત્યત્વની સિદ્ધિ કરવામાં આવી છે. આ ચર્ચા માટે જુઓ વીgિo પૃ૦ ૯૭ થી. આ મત નિયાયિક વિશેષિકેને છે ૨૦૧. ૩૧. બા–ટિપ્પણુકાર જ્ઞાનચંદ્ર ઈશ્વરકતૃત્વની ચર્ચા પ્રસંગે તે મત દેવનો છે તેવો ઉલ્લેખ કરે છે. તે નિયાયિક અને વૈશેષિકેશવ હતા તે લક્ષ્યમાં રાખીને છે. ૨૧૧. ૧ દિનઃ વિજારવ –દિગંબર મતે કેવલી કવલાહાર નથી કરતા. આ મતનું ખંડન અહિં કરવામાં આવ્યું છે. તેના પૂર્વ પક્ષ અને ઉત્તર પક્ષ માટે જુઓ ન્યાયકુમુદચંદ્ર પ૦ ૮પર થી છે ·स्याद्वादरत्नाकरविशेषणानां समासाः। वि० १ अतिशयेन क्षुद्रा ["गुणागाद् वेष्टेयमू" ७-३-९ हैम । “स्थूल-दुर-यु- वहस्वक्षिप्र-क्षुद्रस्यान्तस्थाऽऽदेर्गुणश्च नामिनः" ७-४-४२ हैम] क्षोदीयांसः, न क्षोदी- यांस' अक्षोदीयांसः, लक्ष्यमाणाश्च ते अक्षोदीयांसश्च, अथवा लक्ष्यमाणा अत एव अक्षोदीयांसश्च ते अर्थाश्च लक्ष्यमाणाक्षोदीयोऽर्था., नक्षूणानि-अक्षूणानि लक्ष्यमाणा- क्षोदीयोऽर्थे ' अक्षूणानि च तानि अक्षराणि च अथवा लक्ष्यमाणाक्षोदीयोऽर्थाश्च अझूणा- क्षराणि च लक्ष्यमाणाक्षोदीयोऽर्थाक्षराणि, तानि एव क्षीरम् अथवा तानि क्षीरमिव लक्ष्यमाणाक्षोदीयोऽर्थाथूणाक्षरक्षीरम् , तेन निरन्तरम्-तस्मिन् । वि० ० २ महती च मुद्रा च महामुद्रा, स्याद्वादस्य महामुद्रा स्याद्वादमहामुद्रा, स्याद्वादमहामुद्रया मुद्रितानि स्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानि, नास्ति निद्रा येषां तानि-- अनिद्राणि, दृश्यमानानि च स्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानि च अनिद्राणि च तानि प्रमेयाणि च-दृश्यमानस्याद्वादमहामुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयाणि, तेषां सहस्रम्-दृश्यमानस्याद्वादमहामु- द्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रम् , उत्तुगाश्च तगन्तश्च तरङ्गाश्च ते उत्तुगतगत्तरङ्गाः, दृश्यमान- स्याद्वादमुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रमेव उत्तुङ्गतुगत्तरङ्गाः दृश्यमानस्याद्वादमहामुद्रामुद्रिता- निद्रप्रमेयसहस्रोत्तुगतगत्तरङ्गाः, तेषां भगयः दृश्यमान त्तरङ्गभङ्गय, त्तरङ्गभगिसङ्गः, सौभाग्यस्य भाजनम् सौभाग्यभाजनम् , दृश्यमान .सङ्गेन सौभाग्यभाजनम् दृश्यमानस्याद्वादमुद्रामुद्रितानिद्रप्रमेयसहस्रोत्तुगतङ्गत्तरङ्गभ- ङ्गिसङ्गसौभाग्यभाजनम्, तस्मिन् । वि० ३ नास्ति तुला यस्य-अतुलम् , अतुलानां फलानां भरः अतुलफलभर', तेन भ्राजिष्णवश्च ["भ्राजिअलगनिराकृग्.... इष्णु" ५-२-२८ हैमभूयिष्ठा- श्च ते "वहोणीष्ठे भूय्" [७-४-४० हैम] आगमाश्च अतुलफलभरभ्राजिष्णुभू- यिष्ठागमा', तै. अभिरामा. अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाभिरामा', न तुच्छा अतुच्छा', अतुच्छाश्च ते परिच्छेदाश्च अतुच्छपरिच्छेदा , अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयि- ष्ठागमाभिरामाश्च ते अतुच्छपरिच्छेदाश्च अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाभिरामातुच्छ- परिच्छेदाः, तेषां सन्दोह =अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाभिरामातुच्छपरिच्छेद- सन्दोहः, सन्दोह एव शाहल =मृदुनीलतृणसमूहयुक्त प्रदेशः अस्मिन् स सदोह- शाद्वलः। काननस्य निकुञ्जा. कानननिकुञ्जा , गालश्च आसन्नाश्च कानननिकुञ्जा'= तासां सङ्गः- दृश्यमान ... .

·२३१ स्थाहादरत्नाकरम्य नवविशेषणानां समासाः । , पराय- शालासन्नकानननिकुञ्जा', अतुलफल परिच्छेदसन्दोह एव शाहलासन्नकानन- निकुञा (11 इव) यस्मिन् वा सः-अतुलफलभरभ्राजिष्णुभूयिष्ठागमाभिरामातुच्छपरिच्छेद- सन्दोहगादलासन्नकानननिकुञ्ज , तस्मिन् । वि.४ (१) निर्गता उपमा यस्याः सा. उपमायाः निष्क्रान्ता वा निरुपमा, निरुपमा च सा मनीपा-निरुपममनीपा, महच्च तद् यानपात्रं च महायानपात्रम्, महायानपा- त्रस्य व्यापारः महायानपात्रत्र्यापारः, निरुपममनीपया महायानपात्रत्र्यापारे परायणाश्च ते पुरुपाश्च-(निरुपममनीपा एव महायानपात्रम्=निरुपममनीपामहायानपात्रम्, तेन व्यापारे परायणाश्च ते पुरुषाश्च वा) निरुपममनीषामहायानपात्रव्यापारपरायणपुरुपा., पूर्व प्राप्तानि-प्राप्तपूर्वाणि, न प्राप्तपूर्वाणि-अप्राप्तपूर्वाणि, अप्राप्तपूर्वाणि च तानि रत्नानि अप्राप्तपूर्वरत्नानि, तेपां विशेपाः-अप्राप्तपूर्वरत्नविशेपाः, निरुपममनीपा णपुरुपैः प्राप्यमाणा' अप्राप्तपूर्वरत्नविशेपाः यस्मिन् सा=निरुपममनीषामहायानपात्र- व्यापारपरायणपुरुपप्राप्यमाणाऽप्राप्तपूर्वरत्नविशेप. तस्मिन् । (२) निरुपमनीपामहायानपात्रव्यापारपरायणपुरुपैः इव तार्किकपुरुपैः प्राप्य- माणाऽप्राप्तपूर्वरत्नविशेपे । वि० ५ वचनानां रचनाः वचनरचनाः, न अवद्यानि अनवद्यानि, वचन- रचनया अनवद्यानि च तानि गद्यानि वचनरचनाऽनवद्यगद्यानि तेषां परम्पराः वचनरच- नाऽनवद्यगद्यपरम्पराः, अवालाना जालानि-घवालजालानि, वचनरचनाऽनवद्यगद्यपरम्परा एव प्रवालजालानि (II इव) वचनरचनाऽनवद्यगद्यपरम्पराप्रवालजालानि, तैः जटिल वचनरचनाऽनवद्यगद्यपरम्पराप्रवालजालजटिलः, तस्मिन् । वि० ६ श्लोका एव मौक्तिकानि (II इव)-'लोकमौक्तिकानि, न स्तोकानि अस्तोकानि, अतिशयेन कुमाराणि सुकुमाराणि अत एव कान्तानि च आलोक- नीयानि च=सुकुमारकान्तालोकनीयानि, सुकुमारकान्तालोकनीयानि च अस्तोकानि- च तानि -लोकमौक्तिकानि लुकुमारकान्तालोकनीयाऽस्तोकश्लोकमौक्तिकानि, तेपां प्रकराः-सुकुमारकान्तालोकनीयाऽस्तोक लोकमौक्तिकप्रकरा., तैः करम्वितः सुकुमार- कान्तालोकनीयाऽस्तोक लोकमौक्तिकप्रकरकरम्बितः, तस्मिन् । ०७ अमति-गच्छति धर्मिणमिति अन्तो धर्म', न एकः-अनेकः, अनेके अनेका वा अन्ताश्च ते अनेकान्ताः, अनेकान्ता यस्य स अनेकान्त', अनेकान्त- चासो वादच अनेकान्तवाद., न अल्पे (अपा) अनल्पे (ल्पाः) अनेकान्तवा . - ·स्याद्वादरत्नाकरस्य नवविशेषणानां समासाः । २३५ नका, देन उपकल्पिताः अनल्पे(ल्पाः) ते विकल्पाश्च अनेकान्तवादोपकल्पिताऽन- ल्पविकल्पा. एव कल्लोला', (II इव), अनेकान्तवादोपकल्पिताऽनल्पविकल्पकल्लोलाः, उद्दामानि च तानि दूषणानि च उद्दामदूपणानि एव अद्रयः, (II इव) उद्दामदूषणाद्रय., अनेकान्तवादोपकल्पिताऽनल्पविकल्पकल्लोलैः उल्लासिताश्च उद्दामदूषणाद्रयश्च अने- कान्तवादोपकल्पिताऽनल्पविकल्पकल्लोलोल्लासितोदामदूषणाद्रयः, तीर्थानि(=शास्त्राणि दर्शनानि वा) सन्ति एषा-तोर्थिकाः [अतोऽनेकस्वरात्” ७-२-६ हैम, इकः न एके अनेके, अनेके च ते तीथिकाश्च अनेकतीथिकाः एव नकाः (I| इव) अनेकतीर्थिक- तेषां चक्राणि-अनेकतीर्थिकनक्रचक्राणि एव चक्रवालाः (II इव) अनेकतीर्थि- कनक्रचक्रचक्रवालाः, अनेकान्तवादोपकल्पितानल्पविकल्पकल्लोलोल्लासितोद्दामदूषणा- दिभिः विद्राव्यमाणा. अनेकतीर्थिकनकचक्रचक्रवालाः यस्मिन् स. अनेकान्त- वादोपकल्पिताऽनल्पविकल्पकल्लोलोल्लासितोदामदूषणाद्रिविद्राव्यमाणाऽनेकतीर्थिकनकच- कचक्रवालः, तस्मिन् । वि०८ (१) अपगताः अशेषदोषा यस्मात् अपगताशेषदोषं च तत् अनुमानं च अपगताशेषदोषानुमानम् (स्वमतानुसारेण इत्थं मन्यमानेन वादिना ग्रन्थकारेण वा) तस्य अभिधानम्-अपगताशेषदोषानुमानाभिधानम् , अपगताशेषदोषानुमानाभिधानेन उद्वर्तमानाश्च असमानाश्च ते प्रतिवादिरूपा. पाठीनाश्च-अपगताशेषदोषानुमानाभि- धानोदर्तमानासमानपाठीनाः, तेषां पुच्छच्छटाच्छोटनम् अपगताशेषदोषानुमाना- भिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपुच्छच्छटाच्छोटनम् , तेन उच्छलन्तश्च अतुच्छाश्च ते शीकराश्च अपगताशेषदोषानुमानाभिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपुच्छच्छटाच्छोटनोच्छल- दतुच्छगीकरा., तेषां श्लेषः अपगताशेषदोषानुमानाभिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनपुच्छ- च्छटाच्छोटनोच्छलदतुच्छगीकरश्लेषः, तेन सजायमानाश्च मार्तण्डमण्डले प्रचण्डच्छम- कारा. यस्मिन् सः अपगताशेषदोषानुमानाभिधानोद्वर्तमानाऽसमानपाठीनपुच्छच्छटा- sऽच्छोटनोच्छलदतुच्छशीकरश्लेषसजायमानमार्तण्डमण्डलप्रचण्डच्छमत्कारः, तस्मिन् । (२) नास्ति शेषो येषां-अशेषाः-समस्ताः, अगेपाश्च ते दोषाश्च-अशेष- दोषाः, ते सन्ति यस्मिन् अनुमाने तद्-अशेपदोषानुमानम् , अशेषदोषानुमा- नस्य (अन्येन) अभिधानम्-अशेषदोषानुमानाभिधानम् । न समाना:-असमानाः, पठन्तीति पाठिन.-अध्ययनकारिणो लेखशालिनः, तेषां इना. स्वामिनः=पाठीनाः, अशेषदोषानुमानाभिधानेन (स्वयम् अषदोषानुमानाभिधाने अन्येनेति सभ्येन ग्रन्थ- कारण दोपोद्भावनेन वा) उद्वर्तमानाश्च असमानाश्च ते पाठीनाश्च--अशेषदोपानुमाना- भिधानोद्वर्तमानासमानपाठीनाः, पुच्छानां छटा-पुच्छच्छटाः, तासाम् आच्छोटनम् = , ·२३६ स्याद्वादरत्नाकरस्य नवविशेषणानां समासाः । पुच्छच्छटाच्छोटनम , अगेपदोपानुमानाभिधानोदर्तमानासमानपाठीनानां पुच्छच्छटाच्छो- टनम् अशेष ..पाठीनपुच्छच्छटाच्छोटनम्, न तुच्छा अतुच्छाः, अशेपदोषानुमानाभिधा- च्छटाच्छोटनेन उच्छलन्तश्च अतुच्छाश्च ते शीकराः, तेषां श्लेपः अशेषदोपानुमानाभि- धानोद्वर्तमानासमानपाटीनपुग्छन्छटान्छोटनोच्छलदतुच्छशीकरश्लेषः, मार्तण्डस्य मण्डलम् -मार्तण्ड मण्डलम् , प्रचण्डाश्च ते छमत्काराश्च-प्रचण्डच्छमत्काराः, अशेषदोषानुमाना- भिधानोद्वर्तमानाऽममानपाठीनपुन्छच्छटाच्छोटनोच्छलदतुच्छशीकरश्लेपेण संजायमानाश्च मार्तण्डमण्डले प्रचण्डच्छमत्कारा यस्मिन् स अशेषदोषानुमानाभिधानोद्वर्तमानाऽसमानपा- ठीनपुच्छच्छटाऽऽन्छोटनोच्छलढतुच्छगीकरश्लेपसजायमानमार्तण्डमण्डलप्रचण्डच्छमत्कारः, अपगता अशेपटोपानु प्रचण्डछमत्कारा' यस्मात्-अपगताऽोपदोपानुमानाभिधानोद- र्तमानाऽसमानपाठीनपुच्छन्छटाऽऽछोटनोच्छलदतुच्छगीकरश्लेपसंजायमानमार्तण्डमण्ड- लप्रचण्डच्छमत्कारः, तस्मिन् । वि० ९ (१) तीर्थिकानां ग्रन्थाः, तीर्थिकग्रन्थाः तीर्थिकग्रन्थानां ग्रन्थयः, तीर्थिकग्रन्थग्रन्थीनां सार्थः तीर्थिकग्रन्थग्रन्थिसार्थः, संगत अर्थः समर्थः, समर्था च सा कदर्थना समर्थकदर्थना, तार्थिकग्रन्थग्रन्थिसार्थस्य समर्थकदर्थना=तीर्थिक- ग्रन्थग्रन्थिसार्थसमर्थकदर्थना, तया उपस्थापिताश्च ते अर्थाश्च-तीर्थिकग्रन्थग्रन्थिसा- र्थसमर्थकदर्थनोपस्थापितार्थाः, प्रदीपा इव आचरन्तीति-प्रदीपायन्ते, प्रदीपायन्ते इति प्रदीपायमाना', ज्वलन्तश्च ते मणयो येषां ते-ज्वलन्मणयः, (फण-गतौ गत्यर्थाः ज्ञानार्थाः), फणनं फणा, फणा अस्ति येषां ते-फणिनः, तेपु श्रेष्ठाः फणीन्द्राः, वादीन्द्राः, ज्वलन्मणयच ते फणीन्द्राश्च-ज्वलन्मणिफणीन्द्रा, तीर्थिकग्रन्थग्रन्थिसार्थसमर्थकद- र्थनोपस्थापितार्थे. अनवस्थिताश्च प्रदीपायमानाश्च प्लवमानाश्च ते ज्वलन्मणिफणीन्द्राश्च तीर्थिकग्रन्थग्रन्थिमार्थकदर्थनोपस्थापितार्थानवस्थितप्रदीपायमानप्लवमानज्वलन्मणिफणी- तैभीषणः-तार्थिकग्रन्थग्रन्थिसार्थसमर्थकदर्थनोपस्थापितार्थानवस्थितप्रदीपायमा- नप्लवमानवलन्मणिफणीन्द्रभीषण, तस्मिन् । (२) नार्थिकग्रन्थ फणीन्द्रान भीपयते ["नन्द्यादिभ्योऽनः" ५-१-५२ हेम० ]इति-तीर्थिकग्रन्थ फणीन्द्रभीपण', तस्मिन् । हृदयेन (अन्तःकरणेन-मनसा) सहिता वर्तमाना:-सहृदया, सिद्धान्तं विदन्ति अधीयते वा-तक्रम् विदन्ति अधीयते वा तार्किका., व्याकरणम् विदन्ति अघीयते वा बै- याकग्णा.. सैद्वान्निका, सैद्धान्तिका च तार्किका’च वैयाकरणा च कवयश्च ते (द्वेन्टे) सहदयाश्च तं च ते सहृदयसैद्धान्तिकताकिकवैयाकरणकवय , तेषां चक्राणि सह्रदयसै- न्द्रा, , ·. स्याद्वादरत्नाकरस्य नवविशेषणानां समासाः । २३७ द्धान्तिकतार्किकवैयाकरणकविचक्राणि, तेषु तेषां वा चक्रवर्तिनः सहृदयसैद्धान्तिकता. र्किकवैयाकरणकविचक्रचक्रवर्तिनः, शोभनं विहितमनुष्टानं येषां ते सुविहिताः, सुगृहीतं च तत् नामधेयं च सुगृहीतनामधेयम् अस्ति येषां ते सुगृहीतनामधेया, अस्माकं गुरवः अस्मद्गुरवः, श्रिया युक्ताः देवसूरयः श्रीदेवसूरयः सहृदय- सैद्धान्तिकतार्किकवैयाकरणकविचक्रवर्तिनश्च सुविहिताश्च सुगृहीतनाधेयाश्च अस्मद्- गुरवश्च ते श्रीदेवसूरय. सहृदयसैद्धान्तिकतार्किकवैयाकरणकविचक्रचक्रवर्तिसुविहितसु- गृहीतनामधेयाऽस्मद्गुरुश्रीदेवसूरयः, तैः । (१) स्याद्वादा एव रत्नानि स्याद्वादरत्नानि, स्याद्वादरत्नानामाकरः स्याद्वादरत्नाकरः, तस्मिन् । (२) स्याद्वादो रत्नाकर इव स्याद्वादरत्नाकरः, तस्मिन् । (३) स्यादवाद एव रत्नाकरः स्याद्वादरत्नाकरः, तस्मिन् ।