·No text on this page.

·No text on this page.

·દસકતમાં
પ્રકાશક
દિવ્ય-જ્ઞાન સંઘ
૧૩, નેતાજી સુભાષ રેડ
મુંબઇ-૧
પ્રથમ આવૃત્તિ
નકલ ૧૦be
રાજુન-પૂર્ણિમા
તા. ૧Æ૩--
સપ્રેમ ભેટ
સાં ધ ન મુ નું લ
દાપીઠ
જ ન ગ રે

·જેમના અમૃતતુલ્ય વચનેએ
અમને સંસ્કાર પન્ન કર્યા!
જેમના ત્યાગમય સ યમી જીવને
અમારામાં સથમની ભાવના જગાડી,
જેમના ત્યાગે અને પરાસ્ત કરી
અમને સ્વસ્વભાવનું દર્શન કરાવ્યું,
તે
પરમેપકારી જન્મદાતા... ધર્માતા
પૂલ્ય ગુવર્ય શ્રી રજનવિજયજી મહારાજના
પવિત્ર સ્મરણમા આ પુસ્તક
ચતશત વેદનાપૂર્વક આ જલિરૂપે ધરીએ છીએ.
સાધ્વી લાગ્યશ્રી
ન્માધ્વી વસતિશ્રી

·અ નું કે આ
* પરિચય-પરાગ
ક
૧
૧ લક્ષ્મીના ભાગ્ય દાનથી માને છે
વિદ્ય સુતથી ધ - અને
૩ ચિતન એ પરમ તત્વના વિનિય માટે છે
૨૫
૪ વાણી પરોપકાર માટે છે
૫૦.
૫ માનવધર્મ
૬ ભક્તિનું માધુર્ય
૭ પેગ પ્રાપ્તિ માટે
૬e
૮૩.
૪
૧૦,
૮ પ્રભુ મહાવીર
૯ સિદ્ધતિ ભૂલીને માત્ર પૂજા જ કરતા રહીશું ?
૧૦ આજના યુગમાં માનવીનું સ્થાન
૧૧ વેશને વફાદાર રહે તે જ સાચો સાધુ
૧૨ સિંહણના પુત્ર છો સિદ્ધ અને
૧૩ ગણેશ ઉત્સવનું રહસ્ય
૧૪ મિસ્ત્રીની આગળ ભાવના
૧૨
૧૩૬
૧૪૦
_

·પરિચયપરાગ
આત્મામાં અનત શક્તિઓ છે એમ આપણે
નાભળીએ છીએ પણ આત્મા અરૂપી હાઈ એને
આપણે ચર્મચક્ષુથી જોઈ શકતા નથી કે દર્શન કરી
શકતા નથી પણ જનાર વિવિધ શક્તિઓથી ભરેલી
કેઈ વિશિષ્ટ વ્યક્તિના દર્શન થાય છે ત્યારે
આપણને પ્રતીતિ થાય છે કે આત્મા અનત શક્તિ
એને સ્વામી છે
એવી જ અનુભૂતિ મને પૂછ મુનિ જશ્રી
પ્રભસાગર(ચિત્રભાનુ)મહારાજના દર્શને થઈ
વિદ્વત્તા, પ્રતિભા, વસ્તૃત્વ, ચિન્તન, લેખન અને
આધ્યાત્મિક માધનાથી નીતરતુ માધુર્ય-આ બધી
શક્તિઓને સપથી એકસાથે પૂજ્ય મુનિશ્રીમા વની
જોઈ મારુ મસ્તક શક્તિઓના
આ સ્વામીને
નમી પડવું
એમણે પિતાના પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વથી
અમારા જેવા લાખ યુવક-યુવતીઓને પ્રેરણા આપી
જાગૃતિના પ્રભાતમાં ખેચ્યા છે મુંબઈની વિદ્યાપીઠ,
લેજે, મહાવિદ્યાલય અને રાળાઓમા એમના
શબ્દો ગુંજી રહ્યા છે એમને સાભળવા યુવકવર્ગ
આતુરતાથી રાહ જુએ છે
મુકાઈની ૫ગી પ્રજાના આચામાં અહિંસા
અને વિચારમાં અનેકાનની ઉજજવળતા લાવવા
એમણે જે ગૌશ્વભર્યું કાર્ય કર્યું છે તેનું આલેખન
આજ નહિ પણ આવતી કાલને ઈતિહાસ જ
કરી શકશે

·અ નું "
૧ - - નવા ખાતે છે
* * *ળા નન્ય અને
થ - ક » તત્વના વિનિ
૧
ક ૧ , ૧ ભાગ પૂજા જ *
૧૯ ત ન માનવનું સ્થાન
૧૧ વ414 5 કેદ હ જ સાચે
૧) દ્વિજ સિંહ બનજો
૧૩ ૪,૫૦% 12
૧ ભ» 4 / જમા

·અને સાદી ભાષામાં મૂકે છે એમના વિચારોમાં
ગહનતા છે અને ભાષામાં સરળતા છે, અને એવું
કઈક એ વાણીમાં છે જે માણસના હૃદયને સ્પર્શ
જાય છેઆ વાણીની અસર વિદ્વાને પર પણ પડી
રહી છેઆજે આપણે ત્યાં ભાગ્યે જ એને કોઈ
વતા કે ચિન્તક હશે જે એમના વિચાર અને
પુસ્તકથી પરિચિત નહિ હેય આગળ વધીને કહું
તે કેટલાકના વક્તવ્ય અને લખાણેમાં પણ એમની
સ્પદ છાપ જણાઈ આવે છે
આ પ્રવચને દિવ્યદીપ'માં છપાયેલ હતા
વાચકોની માગ વધતા અને “દિવ્યદીપ'ના એક
અત્યારે અપ્રાપ્ય થતા એમાં પ્રગટ થયેલા પૂજ્યશ્રીના
પ્રવચનેને આ સંગ્રહરૂપે બહાર પાડવામાં આવે છે
મારા જેવા કેટલાય વાચકને આ પુસ્તક એક
સમરણનેધના મઝહરૂપે ગમી જશે તેમાં મને
શશ કા નથી
પૂ. મુનિશ્રી યુગયુગ છે અને અહિંસાને
જ દેશ વિશ્વના ખૂણે ખૂણે પહોચાડે એવી હુ પ્રભુ
બરણે પ્રાર્થના કરું છું
O Lord! Let my head box unto hin
Who hath handled the flame of religion
in my heart
ડો. વીરેન્દ્ર પી શાહ
M Com PhD

·પૃ તપોભૂર્તિ રજનવિજ્ય મહારાજની
જીવનઝરમર
કાદવમાથી કમળ પાકે તેમ . સારમાથી સ તો પાકે
છે મુનિરાજશ્રી રજનવિજયજી મહારાજનું જીવન પણ
એવુ જ એક કમળજીવન છે
પાટડીમાં ન્યાય અને નીતિથી વ્યવહાર અને વ્યવસાય
વાવના જણીતા શેઠ કેવીદ અને માતા ઝબકબેનને
ખેળે વિક્રમ સંવત ૧૯૪૩ના સુપ્રભાતે એક તેજસ્વી બાળકને
જનમ થયે ગુંદર આકૃતિ અને શત પ્રકૃતિવાળા એ બાળકનું
નામ પાડયું રૂગનાથ ફૂલની જેમ ખીલતા એકના એક એ
લાડકવાયા બાળકે જ્યારે નવ વર્ષની ઉમ્મરે નવપદની ઓળી
કરી ત્યારથી સો એને “ભગત” કહી હુલામણા નામે બોલાવવા
લાગ્યા કે તે એ નામ સહજ આપ્યું, પણ રૂગના
એ નામને સફળ અને સાર્થક કર્યું
રૂગનાથભાઈને વિગ્ન ઝીંઝુવાડાના સસ્કારમૂર્તિ શેઠ
પિપટલાલના સુપુત્રી કેવળબેન સાથે થયા કેવળીબેન તે
એક નાગર ન હતુ એમની વાણીમાં અમૃત અને વર્તનમાં
મર્યાદા હતી આવી ગુણસાપનનારીના સગે ભગતના જીવનમાં
ધર્મને ૨ગ એર ખી છે મુક્તિનગર જતા થના બે ચક
જેવા આ બને નરનારી સસાગ્યાં રહ્યા છતા પિતાથી થાય
તેટથી ધર્મારાધના કરવા લાગ્યા કેવળીબેનના પગલે કમળા તે
આવી જ હતી, પણ ભગત એને સદુપયેાગ કરવા લાગ્યા
[૮]

·કngine
જક
અને આ જ
Im
પૂ તપસ્વી મુનિરાજશો રજનવિજ્યજી મહારાજ
જ મ વિક્રમ સંવત ૧૯૪૬ જે દી ૧૯૮૭ ના અપાસુદ ૧૪
સ્વર્ગવાસ ૧૯૯૨ અને ૧, ૩

·No text on this page.

·છૂટે હાથે આ ક્ષેત્રમાં લખીને વાવવા લાગ્યા કgવાર
પિને ઉપધાન ક. થા, ઉજમણું કર્યું
લ તે સાધર્મિક શક્તિ આરી સ્વામિના નવ્ય કર્યું
અને ત્રણ જેટલા મા-બહેનને લઈ સિદ્ધારકને રર
કાવ્યો એમની હારતા જે લોકો પ્રશલાના રે,
લાગ્યા બગનના જીવનનું આશ્ચર્ય કે જે જ =>
ભગત લખી વાપરના ન થાકે અને હું જે ન
વિભરના ન પાકે
ભગત જેમ ધનનો વ્યય સ્વ - ૪૮ કે
તાથી તપશ્ચર્યા અને આરાધના પત્રકારત્વ
વનપ, મામણ, ધાન, દત્તક
, વર્ધમાન તપની પપ એ એ
તે પાર નહિ. જાણે કે મને તપનું જar -
આવા અને વિવાદ:
પર પથવિના ની જી. ૯ ×
કમળ અને નિરા હૃદય પર ૨-૩
બઝનું નિની ૫. ૨ -
તરીને નનાર કમનસ ૬ --*
તને અાપવાની ”
આમ ધર્મ ,
વન અને જેને

·જેમની આરાધના મારી અવસ્થામાં પણ આવી ઉત્કટ હેય તેના ત્યાગી જીવનનું તે પૂછવું જ શું ? એમના તપ- ત્યાગની છાયા અદ્દભુત ની એમની પ્રેરણા અને પ્રય નથી સુપ્રસિદ્ધ સિદ્ધક્ષેત્ર ભેજનશાળા નામની સંસ્થાની સ્થાપના થઈ એ વખતે એ સ સ્થાને વિરોધ કરનારા આજ એમની ભૂરી ભૂરી પ્રશંસા કરી રહ્યા છે એવી જ રીતે શ્રી શખેશ્વરમાં પણું ભેજનશાળાની સ્થાપના કરવામાં આવી આ અને સંસ્થાઓ આજે યાકે અને ભાવિકો માટે આશીર્વાદ સમી ઊભી છે એમના ઉપદેશ અને પ્રેરણાથી કચ્છ, કાઠિયાવાડ અને ગુજરાતના કેટલાય ગામમાં આયબિવ ખાતાની સ્થાપના થઈ જેમા આજ હજારો તપસ્વીઓ આયબિલની તપશ્ચર્યાને લાભ લઈ કહ્યા છે એમનું સંયમી જીવન કેટકેટલાય આત્માઓના ઉદ્ધારમાં પ્રેણાદાયી બન્યુ છે કે જે એમના સમાગમમાં આવ્યા તેમને સ યમને જગ લાગે એમના માટુભાઈ અને તેમના પુત્ર એમની જ પ્રેરણાથી યમના રગેરગાયા અને દીક્ષા લીધી તેમ જ ભગતના માળા અને તેમના પુત્રને પણ એમણે પ્રભુ મહાવીરના પશે વાળ્યા ભગતના ધર્મપત્નીના મોટા બહેન સાથ્વી-સમાજમાં માધ્વીશ્રી લાભશ્રીના નામે તપસ્વિની અને આ ચમી આત્મા તરીકે પ્રખ્યાત હતા, એમના જ શિષ્યા કેવળીબેન થયા સ્વ૫૦ મુનિરાજ ની ભવનવિજયજી મહારાજ તથા વિદ્વાન તાર્કિક નયચક્રના સંશોધક મુનિરાજશ્રી જબુકિંજયજી મહારાજ કસ્વ. મુનિરાજની વિકાસવિજયજી મહારાજ તથા આચાર્ય શ્રી કારસૂરિજી મહારાજ

·જેમનું નામ પાડયુ સાધીશ્રી કચનથી અને એમના જ
શિષ્યા થયા ભગતના અને પુત્રીઓ જે આજે સારા થી
લાગ્યશ્રી અને સા. શી વસતીજીના નામે આરાધક
અને તપસ્વિની તરીકે સર્વત્ર જાના છે.
પની તે પિતાથી પણ એક પગલુ આગળ વધે એ
કહેવત આ પુત્રીઓએ સાચી પડી છે
પૂ. માધ્વીજી વસતીજીને મુંબઈ જેવી આ નગરીમા
અત્યારે વર્ધમાન તપની ૬૨મી ઓળી ચાલે છે અને આ
પહેલા તે એક ઉપવાસથી તપ, છઠ્ઠ છઠ્ઠથી વનપ,
માસામણ, વીશ ઉપવાસ, સેળ ઉપવાસ, નારી અટ્ટ,
સિદ્ધિતપ, માટે પખવા, કલ્યાણ, બાવન જિનાલય,
૧થી તા ૧૦ ઉપવાસ, મામી, દમાસી, વી ખ્યાન
અને ૫૦૦ સળગ આયબિલ–આ બધી તપશ્ચર્યા કરનાર
આ મહાન સાધ્વીને જોના મસ્તક ભાવથી એમના ચોમા
નમી પડે છે
આજના કાળમાં થતી
કાળમાં થતી આવી તપશ્ચર્યા
આવી તપશ્ચર્યા જોઈને
ભૂતકાળમાં થતા મહાન તપ વિશે કોઈના મનમાં શકા
હોય તે તે કા ઉડી જાય છે
વિશિષ્ટતા તે એ છે કે આવી ઉગ્ર તપશ્ચર્યા કરતા
હોવા છતા એમના મુખ પર પ્રસન્નતા છે, મનમાં શાન્તિ
છે, ચિત્તમા સમજણ છે, જીવનમાં જ્ઞાનની આરાધના છે
અને પોતાના વિશાળ સાધ્વી-સમુદાયને જ્ઞાનદાન આપવા
સદા તત્પર છે
બાયકાળથી સ યમમ મમ અને બ્રહ્મતેજથી આપતા
સાધ્વીઓના દર્શન કરતા આપણને બ્રાહ્મી અને સુંદરી
માભરી આપે છે

·ફૂલનું આયુષ્ય જાણે થોડુ જ હોય છે એવું પૂ૦
મુનિશ્રી રજનવિજયજીના જીવન અને સંચમનું બન્યું
રીક્ષાના છ વર્ષના કાળમાં તે એ ઘણી ઘણી સાધના કરી
વ્યા પાટણના છેલ્લા ચાતુર્માસમાં તે એમણે કર્મોને
બળવા તપની ભઠ્ઠી પ્રગટાવી
તેમણે ૧૦૮ આથખિલ કરી ઉપર ૨૧ ઉપવાસની
તપશ્ચર્યા કરી શાન્તિપૂર્વક પારૂ કર્યું એ પછી મન
સ્વસ્થ હતું, પણ શરીર ક્ષીણ થઈ ગયું હતું એમને
પિતાને અન્તિમ સમય નજીક જણાવે, એટલે ૧૨ના
આ વા ની વહેલી પરોઢથી જ
નમસ્કારમ ની
આરાધનામાં લાગી ગયા હાથમાં માળા છે, મુખમાં અરિ
હતનું અખંડ રટણ છે, મનમા દેવાધિદેવનું સ્મરણ છે
એ રીતે એમણે આ ક્ષણભંગુર દેહને ત્યાગ કર્યો અને
સ્વર્ગવાસ પામ્યા
ધન્ય ધન્ય હો આવા તપસ્વીને

·दानाय रक्ष्मी सुस्ताय विद्या चिंता परब्रह्म चिनिश्चयाय ।
परोपकाराय उचासि यस्य पद्य त्रिलोकीतिलक स एर।।
લક્ષ્મીનાં ભાગ્ય
દાનથી ખીલે છે!
આજથી આપણી પ્રવચનમાળા શરૂ થાય છે આ
પ્રવચનમાળામા, મનુષ્યને મળેલા સાધનને વિચાર કરવાને
છે સાધનાને સદુપગ થાય, તે એ માનવ જાત માટે
આશીર્વાદરૂપ બની જાય છે, એને દુરુપગ થાય તે
એ અભિશાપ બની જાય છે
માનવીએ સાધનેને સદુપયોગ ન કર્યો, તેથી એ
ભવોભવ ભટકતે આવ્યો છે એને સાધન મળ્યા, પણ એ
સાધક ન બન્યું જેનાથી તવું જોઈએ, શક્તિ મેળવવી.
જોઈએ, તેને બદલે તેનાથી એણે વિનાશ સર્યો જે સાધનોથી
એણે તરવાનું હતું, તેનાથી જ એ ડૂબે
આ સાધને ઉપગ કેમ કર, તેની ખબર હોવી
જોઈએ ખેતરની સુરક્ષા માટે તરફ વાડ બાધે, એમાં જે

·[૨]
ચાર સાધન
કપરુ ભરાઈ જાય ને તમે ખેચે તે કા તે કપડુ ફાટે,
હા તે વાડ તૂટી પડે, પણ સંભાળીને કાઢો તે કપડુ પણ
નડ ટે ને વાડ પણ રહેશે તેમ જિંદગી-જીવન કારામ
ફાય નહ ને સુરક્ષિત સ્થાને પહોચે, એ માટે આ માપને
બતાવવામાં આવ્યા છે
આ લોકમા માનવને ચાર શનિઓની ભેટ મળી છે,
એમ કહેવામાં આવ્યું છે એ શક્તિઓને-સાધનેને જે
બ૬૫ગ કરે છે એ માનવી ત્રણે લોકમા, જગતરૂપી
કપાળમાં તિલક સમાન શોભે છે એ ચાર ભેટે છે લક્ષમી,
વિ, મન અને વચન
આજે આપણે લક્ષ્મીને વિચાર કરીએ મારમા
પૈસાની ઘી જરૂરીઆત છે માનવી પાસે પૈસા ન હૈય,
તે તેની સમાજમાં કિંમત નથી જ્યારે સાધુ-સાતે પાસે
પૈસા હોય તો એની કિંમત કઈ નથી ! માધુપણામાં અર્થના
ત્યાગની ભાવના મુખ્ય ભાગ ભજવે છે તે કહે છે કે
આ લકભી ભેગ માટે, વિલાસ માટે, વિનાશ માટે કે
વિભિચાર માટે નથી આવા દુરુપયેગથી તે માનવ, માનવ
મટી પશુ જે બને છે પણ એનો જે મગ થાય,
બે આશીર્વાદ રૂપ થઈ જાય
જેને લક્ષ્મી મળી છે, તે પુણ્યશાળી છે–પણ કોણ?
જે પવિત્ર માર્ગે પોતાની પ્રવૃત્તિ ચલાવે છે તે જે એ
પ્રવૃત્તિ ચાલુ ન રહે, તે લક્ષ્મી સ્થગિત બને છે અર્થાત
આવેવી લક્ષ્મી, લોકેની દરિદ્રતા દૂર કરવાને બદલે શાપ કે
અમીબત રૂપ બની જાય છે

·લક્ષ્મીનાં ભાગ્ય દાનથી ખીલે છે
[૩]
જીવનમાં લકમીની ઘrી ઉપબિતા છે, એ સત્ય છે
દિવાળીના શુભ દિવમા, તેરસને દિવસે તમે કોની પૂજા
કરે છે? લકમીની, ધનની, ચીમને દહાડે શક્તિની અને
દિવાળીના દિવસે વિદ્યાદેવીની પૂજા થાય છે ને? આમ ત્રણે
વર છે, ધન, શક્તિદા ને વિદ્યાદા છે
અહીં પણ બધી શક્તિમાં પહેલું સ્થાન “લકમીને
મળ્યું છે તેને માન્ય ગણવામાં આવી છે ત્યારે તે લકમીને,
વાડવા લાયક ને હલકી છેએમ કેમ કહેવાય? એને
ઉપગ બરાબર ન થાય તો એમ કહેવાય
લક્ષ્મી દાન માટે વપરાય, તે તે પ્રશસનીય બને છે,
સંગ્રહ માટે બને છે તે શાપરૂપ બને છે એટલે જ આજે
આપણે વિચાર કરવાનો છે, કે એ લકમીને કેવી રીતે
વાપરવી દાનમાં વાપશે, તે દાન વડે એ તમારી, તમારા
ઘરની, તમારા દેશની શોભા વધારશે અને પરિવહનાથી
મુક્ત કરશે, ચિંતાના ભારથી હલકા કરશે
શાસ્ત્રમાં પરિબ-પરિમાણવ્રત જે બતાવવામાં આવ્યું
છે, તેમાં તમારી શોભા છૂપાઈ છે માનવી પારે મર્યાદિત
ધન હોય, તો તેને કે હેરાન ન કર તેના મતાને પણ
કુસસ્કારી ન થાય જેમ વધારે પડતે ખેરાક મળે, તે
શરીરમા રેગો ઉત્પન્ન થાય તે પ્રમાણસર મળે, તો તેનું જીવન
તદુરસ્ત અને સ્વસ્થ થાય તેમ ધન માટે પણ સમજવું
માથા ઉપગ્ન વાળની જ વાત યાદ કરો ને વધારે
રાખે તે એ ગરમી કરે, તેલ વધારે ખાય ને આખની
આડા પણ આવે એટલા માટે જ તે તમે પૈસા આપીને

·ચાર સાધન
પણ વાળને કપાપ છે ધન પણ વાળ જેવું છે તે તમારી
પાસે વાળની જે પ્રમાણ પૂતુ હોય તે જ ગાઝ, નહિતર
નુકસાન કરવાનું
લક્ષમી આવ્યા પછી માસ વ ાતના બની જાય
છે. લક્ષ્મીદાસ, લમીનદન અને લક્ષ્મીપતિ કેટલાક, ધન
આવતા તેના દાસ બની જાય છે, તેના તાબેદાર તરીકે રહે છે
જીવન સુધી તેની સેવા જ કર્યા ક- બીજા, લક્ષ્મીના દીકરા
હોય છે લક્ષ્મી જેમ આજ્ઞા કરે, તેમ તે આવરે નન્દન
એટલે પુત્ર એ આજ્ઞા બહાર કેમ જાય? પણ ત્રીજે, જે
લક્ષ્મીનો સ્વામી હોય છે, એ જીવનભર એને છૂટે હાથે વાપર્યા
જ ક છે અત સમયે એને એમ ન થાય કે હું બધું જ
વાપર્યા વિના મને જાઉં છું એને આત્મા તે સાક્ષી પુરે
કે એ જીવનને જીવી જાણ્યું છે, લફીને વાપરી જાણે છે,
પતિ બની લકર્મીને સદુપયેગમા ખરચી લહારે લીધે છે
તમે લમીને વાપરો નહીં, સારા માર્ગો ખર્ચ નહીં,
તમારા ઘરમાં પ્રસગે આવે ત્યારે પણ દિલના ઉદાર બને
નહિ, તે છેવટે યાદ રાખજો કે જતા જતા હાથ ઘસવા પડશે
વિશ્વનો એ અફર નિયમ છે કે માનવી બધુ જ ભેગુ
કરે છે, પણ અતે એ બધું અહીં જ મૂકીને જાય છે જે
બધું સાથે લઈ જવાતુ હેત તે માણસ પિતાના પ્રાણથી
પ્યારા, પુત્ર-પુત્રીઓને અને પ્રાણપ્રિયાએને મૂને જન?
સ સારમાં અર્થની જરૂર છે, એ વાત સત્ય છે પણ
તેની મર્યા તો જોઈએ તમારા બૂટની જ વાત વિચારોને!
બુટ પગના માપથી મે હેાય તે ગબડી જવાય, નાને
હોય તે પગ ડોલાઈ જાય, બરાબર હોય તે જ મુસાફરી
t

·લક્ષ્મીનાં ભાએ દાનથી ખીલે છે ! થાય તેમ લકમી પશુ વધારે હોય તો માણસને ગબડાવી મકે છે, અને સાવ અપ હેય તે કગાવ કરી મૂકે છે એ મર્યાદિત જ જોઈએ ઘણા માણસને તે છેવી ઘડી સુધી વિવની વ્યવસ્થા કેમ કરવી, તેને જ વિચાર ચાલતું હોય છે આ શુ બતાવે છે? ધનની પકડ, માણસના મન પર કેવી તીવ્ર છે! જેને વસુંધરાના તિલક સમાન બનવું છે, તે તે લક્ષમીને દેતો જાય છે, એ જેમ જેમ દેતે જાય છે તેમ તેમ એ સંપત્તિ પણ વધતી જાય છે ધન સન્માર્ગે વાપરવાથી કરી તુ નથી લક્ષ્મીને છૂટે હાથે વાપરે, તે લક્ષ્મીની વૃદ્ધિ થાય છે, અને જે ન વાપરે તે એ ક્ષીણ થાય છે કે વસ્તુપાળ- તેજપાળને યાદ કરે છેઈતિહાસ પણ આ નામને જતનથી જાળવી રાખે છે એ કયા દેશના હતા તે સાથે કોઈ સાધ નથી, પણ તેની અદાર્થભરી દાનવૃત્તિ સાથે, તે સબ ધ છે એ પુણ્યશાળીને ઘરમાં અનુપમાદેવી એક આદર્શ નારી હતી તેને લીધે જ આ વસ્તુપાળ-તેજપાળને આપણે યાદ કરીએ છીએ તકદીર-ભાગ્ય એક જુની જ વસ્તુ છે એક દિવસ વસ્તુપાલ ધન દાટવા માટે જમીનમાં ખાડે છેદે છે ત્યાથી પણ પુગે ચરુ મળે છે ત્યારે અનુપમાદેવીએ કહ્યું જેને નીચે જવું હોય તે ધનને નીચે દાટે અને જેને ઊંચે જવુ હોય તે ઊંચે સ્થળે-સન્માગમ વાપર” આ ટ્રક પણ મર્માળુ વચન વસ્તુપાળને ગમ્ય, અને એણે આબૂના શિખર પર ચે ભવ્ય મંદિર બંધાવ્યા *

·ચાર સાધન
આજે વસ્તુપાળ કે તેજપાળ નથી, પશુ તેઓના નામને
શોભાવનાર વ્યાપ ઊભા છે સ પતિને કઈ યાદ કરતુ
નથી, પણ તેના સુફને સૌ યાદ કરે છે જિનમદિરોની
કારીગરી જે પ્રેક્ષકોના મન અને મસ્તક નમી પડે છે
જેનારનું મન સ્થાપત્યના સર્જનહારને અભિનંદન આપવા
દેડી જાય છે આ છે, મુકૃતમાં વપરાયેની લમીને પ્રતાપ
જેમ વર્ષો પહેલાનું એમનું સર્જન, આજે આપણને
યાદ આવે છે, તેમ આપો પણ કાઈક એવુ સજન કરી
જવુ જોઈએ, કે જેથી આપણુ ગયા પછી પણ લાકે યાદ
કરે દીકરાઓ નામ રાખે કે ડૂબાડે, તેના કરતા આવુ સર્જન
કરી, તમાકુ કામ જ નામ રાખે એવું કરી જવુ શુ ખોટુ છે?
લભીના ત્રણે પ્રકાર છે દાન, ભેગ અને નાશ. એક
ઘીને ડબ્બા હોય તે કેઈને ખવડાવશે તે ખાનાર બધા
શજી થશે ઘરમાં રોટલા ઉપર પડે, તો તમે રાજી થાવ
પણ એ બાગમાં બળી જાય તે દુ ખ થાય પહેલામાં આત્માની
પ્રીતિ છે, બીજમાં દેહતૃપ્તિ છે, ત્રીજામાં વ્યથા છે
લક્ષમી ઘરમા આવ્યા પછી એને નિયતિત વહેતી રાખવા
સારુ, ગગાના પાણી જુઓ એ સતત વહે છે ને કિનારા
એને લીલા રાખે છે એક જગ્યાએ જ એ રહે અથવા એને
પગ્રહ થાય તે એ બધાય અને ગ ધાય લક્ષ્મી
અને સાહિત થાય તે ચિંતા-ભય,
વિના રહે જ નહિ
જેને લક્ષમી મળી
જ્યારે લક્ષ્મીવાન વિચ
શુ
લેવા માણસોએ છૂટા

·લક્ષ્મીના ભાગ્ય નથી ખાને છે!
લક્ષ્મી કેમ મળે છે તેનો વિચાર કર્યો છે જે મહેનતથી
જ મળે છે કે પુણયથી? તમારા ઘરમાં ઘાટી-નોકર છે ૨૪
કલાક મજૂરી કરે છે તમે રાજી થઈ કેટલા પૈસા આપવાના?
પાઠ કે પચ્ચીસ તે બિચારે જીવનભર શ્રમ કરે તો ય
શ્રીમન્ત ન થાય, અને તમે ગાળી પર પડ્યા છે તે ચ
લક્ષ્મી ચાલી આવે છે, કારણ કે ત્યાં તમારું પુણ્ય રળે છે
પુષ્યના દિવસે જ્યા સુધી હોય ત્યા સુધી સુખ, પછી
તે દુ ખ જ આવવાનું એ ન આવે એના માટે લક્ષ્મીને
ચિરસ્થાયી બનાવવા દાન આપે બેટરીને પાવર વાપર્યા
પછી ખલાસ થાય તે તમે શું કરે છે? બીજે નાખે છે
તેમ નવું શ્રેય, દાન આપી ઉપાર્જન કરવું જોઈએ
દાન આપવાના સાત બેત્રે છે જિનમૂર્તિ, જિનમદિર,
જિનામ, સાધુ-સાધ્વી, આવક અને શ્રાવિકા આ સાત
જેમાં માનવીથી માડી દેવ સુધી, સૌને સમશ થઈ
જાય છે. આમાં સમાજને ભૂલાત નથી, ને પ્રભુભક્તિ ચૂકાતી
નથી આવા આ સાત ક્ષેત્રે બીજે કથાય નહીં મળે
ખેતરમાં ખેડૂત એક દાણે પાપે છે, તા ચાર મહિને
તેને સે દા થાય છે બીજા વર્ષે હજારે થાય આમ એક
બીમાથી અનેકગણું થાય એગ ભૂમિમાં વાવવાથી એકનુ
અનેકગણુ બળ મળે છે માટે આ સાત સર્વોત્તમ શ્રેત્રમાથી,
જે કાળે જેની આવશ્યકતા હોય તેમા લક્ષમી વાપરવી
એક બગી હોય, તેમાં સાત જ્યારા હૈય, કેમ
ગુલાબ હોય, કેઈમા મગરે હોય, કેઈમા જાસુદ હોય, વળી
કેમ મારા શાકભાજી પણ હોય, પણ બગીચાને કુરાળ
માળી સાત કયારામાથી જે કયારાનું પાણી સૂકાઈ ગયું હોય

·[૮]
ચાર સાધન
ત્યા તે રડે તેના મનમાં કઈ ક્યારા પ્રત્યે ભેદભાવ નથી,
પણ જરૂરિયાત જ્યા હોય ત્યા રેડવાની ભાવના છે પ્રભુના
શાસનમાં સાત ક્ષેત્ર છે કક્ષામાં પાણી ન હોય, એ કયારે
પાણી વગર બળીને ભસમ થાય છે તેમ જે મેન શોષાઈ
જતુ હોય, સૂકાઈ ગયું હોય ત્યા દાનના પાણી રેડવા જોઈએ
તો જ સાતે શ્રેને લીલાછમ રહેશે, અને પ્રભુના શાસનની
વાડી હરિયાળી બનીને શોભશે
યાદ રાખજે, સાતે ક્ષેત્રે કામના છે, માપ વિવેકદષ્ટિની
જ આવશ્યકતા છે જે ક્યારામાં પાણી નાખવાની જરૂશ્ચિાત
છે તેમાં પાણી ન પડે અને જયા જરૂરિયાત નથી ત્યા રે,
તે બને બને એક સૂકા દુષ્કાળથી અને બીજુ અતિવૃષ્ટિથી
માટે દાનમાં પણ દષ્ટિની આવશ્યકતા છે
દાન પછી આવે છે, ભોગ સસારમાં રહે તે ગૃહસ્થાઈથી,
સાદાઈથી રહો જાણીતાને શરબત આપવું અને અજાણ્યાને
પાડી પણ નહીં, એ તુચ્છતાભર્યો ભેદભાવ મનુષ્યને ન
શેભે આજે તમારે ત્યા સુખના દિવસ આવ્યા છે તેથી તમે
બીજાની પરવા ન કરે, એ તમારી કમનસીબી છે તમે
કોઈને બનાવતા નથી, તમારું પુણ્ય બેલા છે તમારા
પુણયને પ્રભાવ જોઈ લોકો તમારે ત્યા લેવા આવે છે
પુણ્ય પરવારી જશે ત્યારે સૌ કહેશે કે ત્યાં જવું ઠીક
નથી, ત્યા કઈ નથી જે માણસ તમારા બારણે આવીને ઊભે
છે, તેને તમારા જેવી જ આખો છે તમારા જેવા જ સ્વપ્ન
અને ભાવનાની ઊર્મિઓ છે આવેલાને તગડો નહિ જોગ
એટલે તમે એકલા જ ખાઓ એમ નહિ, પણ આવેલાને
આપી, વડે ચીને ખાઓ

·લક્ષ્મીના ભાગ્ય દાનથી ખાને છે
જ્યા દિલ છે, દિલારપણું છે, ત્યા સંપત્તિ વધ્યા જ
કરે છે કોઈ અતિથિ થઈ તમારે દ્વાર બને ત્યારે તમે તેને
પ્રેમથી સૂકે રેલે ખવડાવશે, તે ય એને એ મીઠો લાગશે
પણું કમનથી શીખડપુરી ખવડાવશે, તે એ ઝેર રૂપે
પસુિમશે માટે દાન આપે, લક્ષ્મી વાપરે તે મનથી
વાપરો કામ, પ્રેમથી વાવેવી લક્ષ્મી, જ્યાં જશે ત્યા એ
તમારી આગળ હશે
એક ગરીબ માણસ જ ચાળા અને તેલ ખાઈક ટાળી
ગયો હતો એને થયુ, લાવ બનેવીને ત્યાં જાઉ કારણ
એના બનેવી મોટા શ્રીમત હતા તે શહેરમાં રહેતા હતા,
એટલે બનેવીને ત્યાં એ બા એ દિવસે બનેવીને થયું
રોજ બદામની કતરી અને મીઠાઈ ખાઈ થાકી ગયા છીએ!
આજે કરસાણ બનાવીએ અને ખેતરથી તાજા ચેળ મગાવી,
તેલ ને ચાળો ખાવાનો પ્રોગ્રામ શેડ
બેનને ત્યા ભાઈ આ જ સમયે પહો કે બેનને ખબર
નહી કે ભાઈ મિઠાઈ ખાવા આવ્યો છે બેને તો ખૂબ પ્રેમથી
આગ્રહપૂર્વક ભાઈને જમવા બેસાડ્યો ભાણામાં વેળા આવેલા
જોઈ ભાઈએ પૂછ્યું
અરે, તમે અહી કચાથી ?'
પડખે એક ડાહ્યો માણસ બેઠે ને, એ સમજી ગયે
તેણે ધીરેથી કહ્યું “ભાઈ! માણસ ટ્રેનમાં બારે છે પણ
તગીર તારથી આવે છે મૂઝાયા વિના, જે છે તે ચૂપચાપ
ખાઈ લે
સામા માણસના તકરીર એવા હોય છે ત્યારે રોજ
મીઠાઈ ખાનારા પણ એ દિવસે ચેળા ખાવાનું વિચારે છે
જ્યારે ભાગ્યહીન મીઠાઈ ખાવાને ઈ છે છે, ત્યારે તેને ત્યાં
પણ ચાળા જ ખાવા મળે છે

·ચાર સાધન [૧૦] આ ભાગ્ય લક્ષમીના દાનથી ખીલે છે તમારે મારે દિવસ છે, તે દાન વડે હાથને શુદ્ધ કરતા શીખ લેવુ ખૂબ અને દેવામા કાઈ નહીં, જમવું બધાનુ અને જમાડવું કેઈને નહીં, તે એ વ્યવહાર ક્યા સુધી પ્રાલશે ? ખેતરમાથી ખેડૂત માલ ઉતારે છે. જરૂર હોય તેટલા પિતાને માટે રાખે છે, પણ ખેતરમાં હોય ત્યારે એનું ધાન્ય હેર ખાય, મોર ખાય અને ઘેડુ ચાર ખાય વધે તે સમાજને ચરણે ધરી દે એ અનાજ શ્રેમ-પરવાવાળું છે, છતા એનામાં દાનની ભાવના ciડે ઊંડે પડી છે જે દાન ન કર, ભંગ ન કરે, તો એ નાશ થવા માટે બેઠ જ છે નાણા વાપરે નહિ અને સદુપયોગ ન કરે તે એના મતાને ઊડાવે બાપને રૂપિયાની પણ કિંમત હોય છે, જ્યારે દીકરાને મન દસ રૂપિયા પણ કઈ નથીએક શ્રીમતના છોકરાને મે કહ્યું 'તુ માસિક ત્રણસો રૂપિયાને હાથખર્ચ કેમ રાખે છે?” તે કહે ઓછા પડે છે શું કરું, વધારે મને મળતા નથી !” મને થયુ, હવે આને સમજાવવાનું વ્યર્થ છે એને શમ શું છે તે જ ખબર નથી પછી પૈસાની કિંમત એને કેમ સમજાય? આ રીતે બનાશને સવાલ નજર સન્મુખ આવવાને જ છે તે સુખી થવા માટે યોગ્ય ક્ષેત્રમાં લક્ષ્મીને વાપરી જીવનને સફળ કરવું શું છેટુ છે? આજ સુધી તે ઘરની ચિંતા સ્વાર્થી બની સહુએ કરી છે, પણ સમાજની કેણે કરી છે? સમાજ હશે તો તમે કે ધર્મ ટકરે, એટલું ખાસ યાદ રાખજો t ત્રણસો તે મને

·લભીના ભાગ્ય દાનથી ખીને છે!
[૧૧]
આ પ્રસંગે મને નદી ને તળાવની વાત યાદ આવે છે
એક દિવગ તળાવે નદીને કહ્યું “હે નદી, તુ ઉનાળાના
વિનોમા વાવ સુઈ જાય છે, કારણ કે તુ બડા મહિના
વરીને તાત્ર જળ વહેચી નાખે છે. પછી તારી પાસે તે
વખતે કેરી ધગધગતી રેતી જ દેખાય છે જ્યારે હું પાણી
કેવુ મકડ કરીને નાખુ છું! તુ તે ખળખળ કરતી પૂરમાં
વહી જાય છે, તે અહીં જ છે
નીએ કહ્યું “તારી વાત સાચી છે ગમે તેવું સહે
પણ ઉનાળામાં તે તારુ પાણી પણ સુઈ જ જાય છે કે
છે, તે નાના નાના ખાબપિયા ભરાઈ રહે છે જેમાં જીવ
જતુઓ જ ઉત્પત થાય છેવધારામાં તેમાં પગ મૂકના
બિચારા તારા કાદવમાં ખૂચી જાય છે. જ્યારે સ્ત્રી મમા પણ
મારી પાસે આવનારને હું કઈ નહીં
કઈ નહીં તે છેવટે નિરાશ તે
નથી કરતી જે ઘડે ખાડા ખોદે તે હું વીરડીનું મીક
પાણી આપીને તેને તૃપ્ત કરુ છુ !”
નદી ને તળાવની આ વાત યાદ રાખવા જેવી છે તમારુ
પુષ્ય ન હોય તે તે તમે જોગવી નહીં શકે કુદરતે ઘrs
આપ્યું હોય પણ દાનમાં વાપરે નડી, પિતે ભેગડે નહીં
તે તે શા કામનું ? દાન કરવામાં પણ પુણ્ય જોઈએ માટે
ગરાવર નહિ, સીતા બને
એક દિવસ હેમચંદ્રાચાર્ય મહારાજ પાટણ પધાર્યા
રાજા કુમારપાળે ખૂબ શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી ગુરુવર્યાનું સમય
કર્યું આચાર્યશ્રીના શરીર પર થીગડાવા) ખાદીનું વસ્ત્ર
હતું ઉપાશ્રયમા પ્રસ ગેપાત વિનમ્રભાવે કુમારપાળે ગુરુવર્યને
કહ્યું
આપને મારા જેવા અનેકાનેક ભક્તો છે સમાજના
ઉપર આપને અનન્ય ઉપકાર છે છતા આપના શરીર ઉપર

·[૧૨]
ચાર સાધન
આવુ જાડુ થીગડાવાળું વસ્ત્ર જોઈ અમને શરમ આવે છે
મને આજ્ઞા આપે, હુ આપની સેવાનો લાભ ઉઠાવુ
આચાર્ય મહારાજે જવાબ આપ્યો “હે રાજન, હુ
થીગડાવાળા કપડા પહેરું એ તને ખટકે છે, પણ તારા
સમાજના કેટલાક સાધર્મિક બધુ, અજ અને વસ્ત્ર વગર
ટળવળે છે, તેને તે વિચાર કર્યો?
જેમ શરીરમાં આત્મા બેઠે છે, ને આત્મા શરીરની
સભાળ રાખે છે, તેમ સમાજમાં આવા આત્મવાન માણસે
જોઈએ, જે દાન ને ધમથી સમાજને સુખી રાખે આજે
સમાજ અને માણસ વચ્ચે અસમાનતાની દીવાલ ઊભી
થઈ છે, જેને દૂર કરવાની જરૂર છે
આજે મુંબઈ જેવા શહેરોમાં પચાસ રૂપિયા લઈ સુખ
સગવડ સાથે ખાવાનું આપનારી હટલે મળશે, પણ તમને
પ્રિમ-ભક્તિ કે સાધર્ષિક બધુનું સગપણુ જેવાનું નહિ મળે
એક ટિલામાથી અડધે રટલે બીજાને ખવડાવવાની
ભાવનાવાળાને જ, સ્વાભાવિક સુખ-શાતિ ને આનદને
અનુભવ થશે
શાલિભદ્રજીએ પૂર્વના રબારીના ભાવમાં શું શું કર્યું
હતુ, એ વાત તમને ખબર જ હશે
દિવાળીનો દિવસ છે ગામમાં સર્વત્ર આનદ છે
છેકાએ આન દથી રમી રહ્યા છે સૌ ખાધેલી મીઠાઈ
ગણાવી જાય છે ત્યારે પેલે રબારીને પુત્ર ખીર માટે રડી
રહ્યો છે એની મા બિચારી પુત્રના આસુ જોઈને બે બાકળી
થઈ જાય છે

·તમીને ભાગ્ય દાનથી ખરે છે!
[ ૧૩]
આયુ તે પત્થને પણ પિગળાવે એટલે માતાનુ હદય દ્રવી
જાય તેમ નવાઈ ? આડેથી પાડોશી માતાને સીધુ
આપી, રડતા બાળકને વાત કરવા અને ખીર બનાવી આપવાનું
કહે છે પડામમાથી આવેલા આ ચોખા અને દૂધની ખીર
બનાવી, માટીના વાસણમાં પરમી, માં પાણી ભરવા જાય છે
માટેનું કામ છે, તેમાં બા-સાકરથી બનેલી ખીર
કડી થાય છે ગરમ ખીર જલદી ડી થાય તો પેટમાં જાય,
એ જ વિચાર બાળકના મનમાં રોળાયા કરે છે ત્યા એને
એક દ્રશ્ય યાદ આવે છે એના એક ભાઈબધે એક દિવસ
ગુરુ મહારાજને ઘરે આગ્રહ કરી લઈ જઈ સુપાત્રમાં દાન
આપી, આ દિવસે અનુદનાના આનદમાં વીતાવેલે
તે પ્રસંગ એને મારી આવે છે એને થાય છે મને
પણ આજે એવા મુનિ મળે તે ! પણ મારુ એવુ ભાગ્ય
ક્યા છે?' એના દિલમાં આમ દાનને ઝ ખળભળી
ઊઠે છે, તે જ ક્ષણે એક ત્યાગી તપસ્વી મુનિરાજ માર્ગ
ઉપરથી પસાર થયા છે ભાવનાની કેવી પ્રબળ અસર !
એ રબારી બાળક ખીરને પડતી મૂકી, ભાવનાના
આવેગમાં ઉભે થઈ એમની પાસે જાય છે અને એ ત્યાગી
મુનિવર્યને ઘવારી લાવે છે ઉચ્ચ ભાવનાથી મુનિના
પારમાં ખીર રેડી દે છે, અને આનંદથી એનું મન ભરાઈ
જાય છે તેનું મન આજે દિવાળી સફળ કર્યાનું મધુર ગીત
ગાતુ થઈ જાય છે
ત્યા તે કામ પૂર્ણ કરી મા પાછી ઘરે આવે છે ખીર
બધી ખવાસ થવી જોઈ એને નવાઈ લાગે છે બાળક પણ
કેવું ગભીર! એના દાનની બડાઈ ન મારી
આ રબારી મરીને શાલિભદ્ર થાય છે!

·[૧૪]
ચાર સાધન
દાન જેટલું ગુપ્ત થયેલ હશે, જેટલુ સુયોગ્ય પાને
પડેલું હશે, જેટ શુદ્ધ હશે, એટલું એ ચેતનાને
ઊર્ધ્વગામી બનાવવામાં મદદરૂપ થશે
અત્તરની બાટલીનું વિચારે બાળીનું ઢાકણું બધું
હોય ત્યાં સુધી એની સુવાસ દીર્ઘજીવી રહે છે, તેમ જ આ
દાનનું ઝરણુ જેટલુ ગુપ્ત હશે તેટલું જ એ દીઘ ફળ
આપનારુ બનશે
આજે તમે શાલિભદ્રજીની રિદ્ધિ માગે છે, અભય
કુમારની બુદ્ધિ ઈચ્છે છે પણ ળિભદ્રના દાનની ભાવનાને
માગતા નથી દાન આપ્યા વગર રિદ્ધિક્યાથી મળવાની?
સ્ટીમના જોરથી કડો ટન વજનની ગાડી બે ચી
જવાય છે ને? ભાવનામાં આવી શક્તિ નથી એમ કોણ કહે
છે? પણ તે ભાવના, બળવાન સ કર૫મય હાની જેઈએ
લક્ષ્મી તમારા ઘરે આવી છે તે દાનને માટે છે
દાનની સાથે અવાર રીતે ભેગ પણ આવી જાય છે, અને
જે તમે એ બેઉમા નહીં વાપરે તો એ લક્ષમીને ત્રીજો
મા-નાશ તે થવાનો જ છે
રબારી પાસે જેવી દાન આપવાની ભાવના હતી તેવી
ભાવના માનવ પાસે આવે, તે બીજા અનેક શાલિભદ્રો આ
ધરતી ઉપર અવશ્ય ઉત્પન્ન થાય જ અને તે પિતાના કુળને
અને શાસનને ઉજાળનારા બને
જ

·વિદ્યા સુકૃતથી
ધન્ય બને
ગઈકાલે આપણે દાનાથ લક્ષમી એવિષય ઉપર વિચાર
કર્યો આજે “સુકૃતાય વિવા” ઉપર વિચાર કરવાને છે
કેળવણી શા માટે, ભણવાને હેતુ શું છે, તેને મુખ્યત્વે
આજે વિચાર કરી વિદ્યા સુકૃત માટે હોવી જોઈએ અર્થાત,
જીવન કેમ જીવવું એ એના દ્વારા જાણવાનું મળે કેળવણી
એટલે પાઠશાળા કે મસ્કૂલમાં જઈ શિક્ષણ લેવું એટલું જ નહી,
પણ આત્મા અને શરીરને વિવેક તેનું નામ કેળવણી
સામાન્યત આજે વ્યાવહારિક કેળવણીનો પ્રચાર એટલે
થયે છે કે બી એ તે કઈ હિસાબમાં જ નથી મને યાદ
છે કે ૨૦-૨૫ વર્ષ પૂર્વે, મેટ્રિક પાસ થયેલાઓનુ પણ
સ્થાન હતું અને બી એ થએલે તે સમાજમાં બહુ વિદ્વાન
કહેવાતે જ્યારે આજે તે એમ એ વાળાને થનોકરી શોધવી
પડે છે અને ધધામ કેઈ સ્થાન નથી આમા મેટ્રિકવાળાની
તે ગણતરી જ શી ?
માતાપિતાને એક અમર આશા હોય છે કે મારે પુત્ર
વિયા સપાદન કશે, તે તેનું જીવન સુદર બનશે એ
સરકારી અને સૂખી બનશે, અને કુળ અજવાળશે એક

·ચાર સાધન
પિતાએ એના પુત્રને ઈગ્લેડ બેરિસ્ટર થવા મોકલે ત્યારે
તેના બીજા મિત્રે કહ્યું
કમાઈને એ બહુ પૈસા લાવશે ”
તેના પિતા લક્ષ્મીના પૂજારી ન હતા, સસ્કારી જીવનમાં
માનતા હતા તેમણે મિત્રને કહ્યુ “મારે પુત્ર હિન્દુસ્થાનના
એક જ નિર્દોષ માણસને ય પણ છેડાવશે તે માગ વીશ
હજારના ખર્ચને હુ સફળ માનીશ પૈસા તે વેશ્યા પણ
મેળવી શકે મારા પુત્ર એ માટે નહિ, પણ વિદ્યા માટે જાય
છે વિદ્યા ધનસ ચય માટે નહિ, પણ મુક્તિ માટે હોવી જોઈએ
જે સુકૃતને માગે લઈ જાય, તેનું નામ વિદ્યા જે વિ .
વિચારમા શુદ્ધિ ઊભી ન કરે, વિચારને શુદ્ધ અને નિર્મળ
ન બનાવે તે વિદ્યા નહીં, પણ માનવીના મગજ ઉપર લદા
એલી ડીગ્રીઓ છે જેમ દાન વગરની લક્ષ્મી આન દ આપતી
નથી, તેમ માનવીને સુકૃત વગરની વિદ્યા, સુખ-આનદ કે
શાતિ આપતા નથી
તમે જાણે છે ને કે દૂધની અંદર એકાદ તેજાબનું ટીપું
પડી જાય તે દૂધ ફાટી જવાનું પરંતુ ગુલાબના એસે સનું
એક ટીપુ નાખવાથી તે કોડીક બની જવાનુ એવા દૂધનુ
નામ પણ પલટાઈ જાય છે! વધુ સુંદર બની જાય છે
કેળવણી પામ્યા પછી માનવીના મનમાં આ રીતે જે
વિચારની સુવાસ ન આપે, તે તેની મહત્તા કઈ નથી
ભલે તે એ કે જેના મનમા ખરાબ વાત ન આપે શિક્ષિત
એ કે જેના મુખમાથી અસભ્ય, અસંસ્કારી શબ્દ ન નીકળે
જેમ જેમ વિદ્યા સંપાદન કરે તેમ તેમ સારા વિચારો
જીવનમાં રસ ગ્રહ થતો જાય જેની પાસે સત્યને સ્વાશ્રયી જીવન
હેય, શુચિ ભાવના હોય, તેની પાસે ભણતર છે એમ કહેવાય

·mbo wake
RE
le
U11
5

·No text on this page.

·No text on this page.

·વીર સાધન
(૧૮]
જાય તેમા હુ રાજી છું પરંતુ પ દેશમા ધર્મને કેમ પાળીશ
એ મને સમજાવ
આ સરકારી માતા બાજુમાં રહેલા ઉપાશ્રયમા ગાંધીજીને
ગુરુમહાજ પાસે લઈ ગઈ એ જાણતી હતી કે વ્રતધારી-
ત્યાગી ગુરુએ જે હિતશિકા આપશે, તે ઘણી ઉપગી અને
પ્રેરણાદાયી થશે વ્રતધારી પાસે લીધેલી પ્રતિજ્ઞા, ધ્રુવ
તારકની જેમ એના જીવનમાં માર્ગદર્શક બની રહેશ
ગુરુ મહારાજે, દારૂ ન પી, માસ ન ખાવું અને
પરદા રાગમન ન કરવુ-આ ત્રણ પ્રતિજ્ઞા આપી, મોટા મનથી
શુભાશીર્વાદ આપ્યા ગાધીજીએ આ વાત પોતાની આત્મ
કથામાં પણ લખી છે
જૈન મુનિ પામે લીધેલી આ પ્રતિજ્ઞા ગાધીજીને વારંવાર
યાદ આવતી, એટલું જ નહીં પણ ઘણી વાર એવા પ્રલોભને
પણ જીવનમાં આવ્યા હતા એનાથી જે એ ચલિત થઈ
ગયા છે તે હું ધારું છું કે એ મહાત્મા ગાધ ન હોત,
માત્ર મોહનદાસ જ હેત આ બધે પ્રતાપ માતાએ આપેલા
સ્કારને છે
ધનની ધમાલમા ને ધમાલમ મા-બાપે આજે સતાન
માટે સંસ્કૃતિને વિચાર કરતા અટકી ગયા છે પરંતુ તેથી
નુકશતમારગ જ ઘરમાં છે
જે મહાપુ, થાય છે, જે સુપ્રસિદ્ધ થયા છે, તે બધા
વિદ્યાના પ્રતાપે થયા છે. વિદ્યા મેળવ્યા બાદ તેઓએ જીવનમાં
રમેને ઉતારી છે, ચાવી જાણે છે

·આવા સુકનથી ધન્ય બને [ ૧} લાખ રૂપિયા મળવા જેટલા બળ છે, તેવા એ પચા વવા કે વાપરવા માટેવ નથી તમે મેળવેલા રૂપિયાને પણ તમારે કરવા ને જવાબ બાપ પડે છે ને ? તમે એને ગમે તેમ વાપરી ન શકે વિવાનું પણ એમ જ છે જેટલું ભગ્યા છે તેવું સારા માર્ગે કામ લાગે, તે સમજે કે એ સુકૃતનું છે હાથમાં પેન લેના તમારે આ મા જે સાલીપૂર્વક કરી શકે કે હુ આ પેન વડે એ આ પર નડી લખુ કે જેથી મારી સરસ્વતી લાજે, નક્ષર લખતા લખતા તે ભાગ જીવનને અલર એટલે કે શાધન બનાવીશ, તે એ વિદ્યા સુદર છે બંગાળમાં ઈશ્વર ૬ વિદ્યાસાગર નામે એક વિદ્વાન થઈ ગયા કાગવશાત્ સ્ટેશન ઉપર કોઈની રાહ જોતા એ ઉભા હતા એ જ વખતે ગાડીમાથી એક યુવાન બનારસથી ભરીને ઘરે પાછા જવા ઊતર્યો ને એક બળ હતી પિલાએ ખાટીના જાડા વસ્ત્રધારી ઈશ્વરચકને પૂછયું “તમે મજૂર છે?” જવાબ આપ્યા વગર તેમણે મૂગા મેરે બંગ ઉપાડી લીધી માર્ગો અને ગલીઓ વટાવતા, એ યુવાનનું ઘર આપ્યું યુવાને ઘરમાં બેગ મુકાવી પૂછ્યું ભાઈ કેટલા પૈસા આપ?' જવાબમાં વિદ્યાસાગર કહ્યું “હ બાપના માત- પિતાના દર્શન કરવા ઈચ્છું છુ”એટલામા તે એના મોટાભાઈ અદરથી દોડી આવ્યા એમણે એમને ઓળખી લીધા અને વિનમ્રભારે વિદ્યાસાગરને પગે પડી ક્ષમા માગી, પધારવાનું કારણ પૂબુ મર્મમાં હસીને વિદ્યાસાગરે કહ્યું, નાનાભાઈ એટલુ બધુ ભણીને આવ્યા છે કે તેના ભા

·૨૦ ]
ચાર સાધન
લીધે આ બેગ પણ તે ઉપાડી ન શક્યા જ્યારે મારી પાસે
કઈ નહીં એટલે હું એને ભાર ઉપાડુ તે એમને મદદરૂપ
બનું ને?”
યુવાન આ વાક્ય સાંભળી ખૂબ શરમાઈ ગયા એ તરત
સમજી ગયા કે આ વ્યક્તિ બીજી કઈ નહિ પણ બગાળને
કેળવણીથી ભરનાર ઈશ્વરગઢ વિદ્યાસાગર છે
શરમાયેલ યુવાનની પીઠ ઉપર હાથ થાબડતા વિદ્યાસાગરે
ક “તારે શરમાવાની જરૂર નથી મારુ મહેનતાણું
એ જ કે આજથી તુ સ્વાશ્રયી બનશ તો હું માનીશ કે
મને મારી મજૂરી મળી ગઈ છે ”
આજે જગતમાં સારા વિચારો ઓછા થયા છે, વિજ્ઞાન
વધ્યું છે, એપ્લેન ને જેટ વિમાને શોધાયા છે, પણ
માણસમાં માણસાઈ ઓછી થતી જાય છે. આજે અમેરિકાના
પ્રમુખ કેનેડીને એક ઝનૂની માનવીએ, પળવારમાં તે ન
હતે કરી દીધે જે એ માનવીમા સુકૃતપૂર્ણ વિઘા હેત
તે આવું અઘટિત કામ એ કદી કરત?
કેનેડી હમેશા કહેતા હતા કે હુ નમ્ર છું, પરંતુ સત્યની
લડત માટે તે હુ અડેલ અને અફર છુ એની પાસે
વિદ્યા હતી, સત્તા હતી, સાથોસાથ માનવતા પણ હતી એણે
આખી દુનિયા ઉપર અદ્વિતીય અસર ઊભી કરી હતી આમ
દેશનું ભલું કરવા જતા આજે એ ખપી ગયા એ ગયા પણ
માનવતાને અમર પમરાટ એ પાછળ મૂકતા ગયા !
આજે સાધન અને શોધખોળમા જગત ઘણુ આગળ
વધી ગયું છે પણ માનવી સદ્દવિચારમાં કેટલે આગળ

·વિદ્યા સંકુથી વય બને [૧] વો છે? દશ વર્ષ પૂર્વે એ જ્યા હો, ત્યાથી એ પાછી છે, આગળની એટલા માટે કહેવા દો કે આજને માનવી સાન માણવોને જગતમાં રહેવા દેવા માગતા નથી વિચારમાં જ્યા સુધી પશુના છે ત્યા સુધી તમે યાદ ગખજો, કે દુનિયાના સાધકેએ મહેનત કરી સર્જેલુ કાર્ય, એક ગાડે માનવી એક ક્ષણમાં ધૂળ ભેગું કરી નાખશે આજે દુનિયામાં મા માણસને પેશ કરવા કરતા, તેવા માણસને ઈનાખા રમત રૂપ બની ગયુ છે ભણીને અશાતિ વણી કરવી, કલડ ઉભે કરો એ વિદ્યા નથી છી ઝીણા જેવા કેટલા બેરિસ્ટરે બુદ્ધિના ખા હતા, પણ તેણે હિંદના બે ભાગ કર્યા આમ એ જ બુદ્ધિ માનવજાતને અભિશાપ ૩૫ બની ગઈ, અને એક ભૂમિના સતાને બે ભાગમાં વહેચાઈને આજે લડી રહ્યા છે ! વિદ્યાવાળે આત્મા નમ્ર હોય, ગુણવાન હોય તેને થાય કે મને વિયા મળી તો તેના પ્રકાશ વડે હુ મારે રસ્તા કેમ શોધી લઉં! આ પ્રકાશના પુજથી લેકને અધિકાર માથી પ્રકાર તરફ કેમ ? નાનકડું કિરણ બની માન જીવન ધન્ય કેમ બનાવુ ? જ્યા સુધી મેં મારા નહીં થાય, ત્યા સુધી જગત સારુ નહીં થાય ત્યા સુધી આપણી ભાવનાઓ-વૃત્તિઓ- ઈચ્છાઓ ખરાબ હશે, ત્યા સુધી સાગને જીવવા દેવાનુ આપણને નહીં ગમે વિદ્યાની પ્રાપ્તિ પાછળ સુકૃતની ભાવના હૈય, તે આપ આપ અધ્યાત્મની ભાવના જીવનમાં આવતી જાય મારામાં

·No text on this page.

·ન સ્ટન્ટે પૂછ્યું વિદ્યા સાથી ધન બને [૨] આજે વિચારની જરૂર છે વિચાર સાર થાય તે માનવી મારું કામ કર્યા વગર રહેતું નથી એક સારા વિચા, હજારો મા નુ મથન કરે છે, અને અનેક શુભ ભાવનાએ ભી કરે છે શ્રી તિવક વકિલાત કરતા હતા ત્યારની આ વાત છે એક નવથીવના તેમની પાસે અરજી લખાવવા આવી અરજી લખાઈ ગઈ ને યૌવનાને આપી પણ દીધી પરંતુ એમને ન જોયુ એ નવયૌવનાનું ૩૫ કે ગૌદર્ય પાસે બેઠેલા આત આપે એ નવયૌવનાની સામે ઊંચુ સરખું પણ કેમ ન જોયુ ? શુ શરમ આવી?” તિ કે જવાબ આપે એ મારી પુત્રી સમાન હતી . તેનુ રૂપ જેવા માટે આ નથી ભ' આનુ નામ તે સુકૃતવિવા આજે સડક ઉપર માણને ગાડાની જેમ જતા હોય છે એ માને છે કે સારા કપડા પહેરવાથી સમાજ અમને સુસંસ્કારી કહેશે પરંતુ શર્ટ, પાટલૂન કે નેકટાઈમ કાઈ પડ્યુ નથી ગુણ-સદ્દવિચાર અને સુમસ્કાર જ માનવી ને ખરા ભૂષણ છે બહારના દેખાવ ઉપરથી માણસનું માપ ન નીકળે એકવાર હુ યા કે જો તે એક માણસ પક્ષીઓને દા, નાખતે હેતે અને સાથેસાથે વટેમાર્ગુઓને શાતિથી જવા વિનતી પણ કરતે હતે મને થયું કે કે ભવે માણસ છે! પશુ પછી ખબર પડી કે એ પારધી તે એ માનવી ખરી રીતે પક્ષીઓને દાણા નાખવાની સાથે, પિતાની જાળમાં ફસાવવાની પણ ભાવના નેવને હતો તમને દુકાનમાં કોઈ ઘરાક મળવા આવે તમે તેને ભાવથી આદર સત્કાર કરે, પરંતુ આ બધુ ઘરાકના જ માધે તે? પરોપકાર માટે તે નહિ નૈ?

·ચાર સાપને
ચેકીદા” બનવાનું
[૨૪]
માણસ સમાજની લેકકલ્યાણની પ્રવૃત્તિ કરે છે ત્યારે
એક મિનિટ પણ સર્વ પ્રથમ પોતાના આત્માને એકાતમાં લઈ
જઈને પૂછે છે કે મારી પ્રવૃત્તિ પાછળ કઈ ભાવના છે? કારણ,
આપણે જ આપણ ન્યાયાધીશ બનવાનું છે, તે પછી બીજાના
આપણે આપણા વિચારના સોધક થવાનું છે, ક્રિયાના
છે એમ કરશુ તે જ જાગૃતિ આવવાની
વ્યાખ્યાન કે દૂવિચાર તમને પલટાવતા નથી પણ પલ
ટાવવાના વિચાર આપે છે. જ્ઞાન કે વિદ્યા તમને તારતા નથી,
પણ તરવાની કળા શિખવાડે છે તરવાનુ તો છેવટે તમારે જ છે
બુદ્ધિ દ્વારા, સમજણ દ્વારા જીવમાન સાથે મિત્રી કર
વાની છે. આપણી આખ, મિત્રની બખ જેવી હોવી જોઈએ
મિત્રને દોર, મિત્ર ન કાઢે તો કેણ કાઢશે? મિત્ર તે મા
જે હય, તેને મારે તે ય મધુર લાગે મિત્ર ભૂલ કરે તે
આપણ હૈયુ બળે એ સુખી થાય તે આપણે સુખી થઈએ
આવી વિશાળ દ્રષ્ટિ કેળવવા માટે જ સુકૃત વિદ્યાનું મહત્વ છે
પ્રભુ વીર પાસે એવી અભુત આખ હતી એટલે જ તે
પ્રભુએ ઈન્દ્રને કહીને, પોતાના પર આવતા ઉપગને દૂર
કરાવ્યા નહીં કે પિતાને પરેશાન કરનારને શિક્ષા અપાવી નહીં
આવી કરુણ િતી, એટલે જ ચડકૌશિક જે મર્પગુધર્યો
અર્જુનમાળી સાત માનવીની હત્યા કરનારો દુષ્ટ હતો,
છતા ભગવત પાસે જ્યારે એ ગમે ત્યારે પ્રભુએ એ જ કહ્યું
અજુન તે તારી ઈ દ્રયને બહેકાવી મૂકી છે તેનું આ
પરિણામ છે' ઈન્દ્રિયેનો અતિ વ્યાપાર, વિનાશ સિવાય બીજુ
શું સમજે? માટે ઈન્દ્રિયને ગોપવી, આત્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કર.”
વિદ્યા આમ આવા સુંદર કાર્યો અર્થે જ છે

·ચિતન એ પરમ તત્ત્વની
વિનિશ્ચય માટે છે
ગયા બે દિવસમાં આપ દાન અને વિદ્યાને વિચાર
કર્યો આજનો વિચાર ચિંતન-મનનો છે
મહાપુરુષે કહે છે કે મનન કરે એ મનુષ્ય, પણ
મનન શાનું કરવું ? આજે એ શેધવાનું છે માણસ દરેક
વસ્તુને ઇન્દ્રિયથી જૂએ છે, વિવેકને આપવાળા મનથી
નહીં પણ વસ્તુને ચિન્તનના ચીપિયાથી જે પકડવામાં
આવે તો જ એ બરાબર પકડાયા
ઈન્દ્રિયે કેટલું અ૫ જૂએ છે? પાણીના પ્યાલોમા
આખથી જુઓ તે શુ દેખાય? એક જીવ દેખાય? પણ મેગ્નિ
ફાઇગ વાસથી જે તે હજારે જીવ દેખાશે જે આખ
સાધન વિના જોઈ શકતી નથી, એ સાધનથી એને દેખાય,
અને સાધનથી પણ જે ન દેખાય, તે જ્ઞાનીને જ્ઞાનથી દેખાય
મહાપુ કહે છે ઈન્ડિથી મન સૂમિ છે, પણ મનથી ય
સૂફમ જ્ઞાને છે
આજે મનુષ્યને પરમ તત્વ પ્રાપ્ત કરવાને અવસર પ્રાપ્ત
છે આ સુઅવસર બીજે ક્યાય નથી પશુગતિમા
*

·[૨૬]
ચાર સાધન
અજ્ઞાનતા છે, નગતિમાં અને દુખ સહેવાનું છે, દેવ
ગતિમાં વૈભવ-વિલાસ છે, જ્યારે મનુષ્યગતિમા જ સાથી
સમજણ દ્વારા વિકાસ કરવાને છે
-આ ચાર ગતિમાં મનુષ્યને વિચાર કરવાની તક છે
એણે પબ્રહ્મની ચિંતા કરવાની છે, એને બદલે મનુષ્ય આજે
પરમનિમ્નની જ ચિંતા કરવામાં પડી ગએ છે જે વિટ
ઊંચે મહિલમાં લઈ જાય છે, તેના દ્વારા એ ની ખાડામે
જિવા પ્રયત્ન કરે છે
જે પબ્રા છે તે આખા વિશ્વના અણુએ અણુમાં છે
આમ ગયે, એટલે શરીર મડદુ છે માટે જ શરીરમાં જે
ચિત યનું તત્ત્વ છુપાયેલું છે, તેની ચિંતા કરી
આજને મનુષ્ય ચાર વસ્તુની ચિંતા કરે છે (૧) પને,
(૨) ચાર, (૩) પુત્ર-પુત્રીઓ અને (૪) પ્રસિદ્ધિ-આ ચારમાં
જ તેનું મન રોકાયેલુ છે બીજુ કેઈ ઉદાત્ત તત્ત્વ એની પાસે
ન હોવાથી એ વધુ દુઃખી થાય છે, ચિંતાના બોજથી એ
વધુ ને વધુ દબાતે જાય છે
ભગવાન પાસે, ગુરુ પાસે, જ્યા એ જશે ત્યા એ એની
જ ચિંતા કરશે આ મનની ટાકીમાં જ્યા સુધી સારા
વિચારે નહીં પહેરે, ત્યા સુધી આવી બેટી ચિંતા કરવાનું ય
નહીં મટે
સાતમા નકે અહીંથી સીધી રીતે જનારા જે કોઈ
જીવ હોય, તે તે એક મનુષ્ય અને બીજો તદુલિકમ
અર્થાત્ મનુષ્ય જેમ ઊર્વગતિ પામવા ભાગ્યશાળી છે, તેમ
અગતિ પામવા પણ કમનસીબ છે જેવી મતિ તેવી ગતિ

·ચિંતન એ માનવના વિનિશા માટે છે
[૨૭]
નાની પુ કહે છે કે તમે તમારી જાતને એકાતમાં
બેમી ગણ પ્રશ્ન પૂછે હું કેવું? હું કયાથી આવ્યા? હું
અહીંથી કયા જવાને આ ત્રણ પ્રશ્નોના વિચાર–મથનથી
તમને નવું જ માખણ મળશે મનમા ચિનનને
ચાલશે તે જીવનનુ નવનીત મળ્યું સમજે
આજે કેઈ પિતાને પૂછતું નથી કે હુ શુ કરવા આ
પ્રવૃત્તિ ક, છુ? શા માટે પ્રભુની પૂજા કરે છે ?
માટે પ્રેમ કરુ છુ? કેને પ્રેમ કરૂ છું ? શા માટે અતિથિ
જમાડુ છું ?
વસ્તુપાલને સાધર્મિક માટે કેટલો ભાવ ઉતા માટે
જ તેને ત્યા અનેક પવિત્ર આત્માઓ આવતા જેની પાસે
પવિત્ર ભાવના છે, ઉચ્ચ વિચારણા છે, જેના રોમેરોમમાં
ઉજાસ છે, તેની ક્રિયાઓ અને કાર્યો જીવત અને ફળવત
બને છે
પૂજા કર્યા પછી, તમને કઈ દિવસ એમ થયું છે કે
હે પ્રભુ આપની દ્રષ્ટિ કેવી સમાન છે! ફૂલ જેમ ડાબા કે
જમણા હાથને બે રાખ્યા વિના, બનેને સુવાનિત કરે છે,
તેવી સમાન દ્રષ્ટિ અમારામાં કયારે જાગશે? પૂજા પાછળ
આવુ કે મનન છે?
તમે કેઈને મળવા જાઓ એને મળવાનું ન બને તે
તમે કહે “રો નિષ્ફળ ગયે” એમ સામાયિક કર્યા
પછી, થાડી પણ જીવનમાં સમતાની ઝાખી ન થાય તે
તમને લાગે છે કે સમય ગુમાવ્યો? સામાયિકમાં આપણે
નાના કે કાકાના કાકા એ

·[૨૮]
ચાર સાલા
સામાયિક પરબ્રહ્મની શોધ માટે છે, ઊંડાણમાં ઊત
રવા માટે છે તમે કહેશે એકની એક વાત વારવાર
વિચારવાથી શું મળે? પણ એ ન ભૂલતા કે મેદીના પાન
જરાક પીસવાથી તેને ૨ગ ન આવે. એને તો શ્રમ લઈ
જેમ પિી તેમ ૨ગ આપે છે
દૂધમાં હાથ નાખે તે તમારા હાથમાં માખણ ન આવે
એ મેળવવા ખૂબ વલોણું કરવું પડે છે પિપરને પE૬૪
પહાર સુધી પીસવામા આવે તે જ તેમાં રહેલ ગુણધર્મ
બહાર આવે છે તે જ એ માના અને રસૌષધિ અને
૨ગ લાવવા માટે મે દી પીસવી પડે, પિપરમાથી સત્વ
કાઢવા ૬૪ પહાર સુધી ઘૂટવી પડે, છાશમાથી માખણ
કાઢવા એ વલવવી પડે, તે અમર આત્માની શોધ માટે
કઈ નહીં? એ માટે ચિન્તન, મનન, કઈ જ નહીં?
શકરના લિંગ ઉપર સતત જળધારા પડે છે, તેમ
માણસના મગજ પર જ્ઞાનરૂપી જળધારા ન પડે, તે અમિ
શિખા પ્રજવલિત રહે પછી એ જવાળા આપ ને વચન,
બધા સાધનેને નુકસાન પહોંચાડે માનવીમા પશુતા,
લાવનાર, કષાય અને અજ્ઞાન છે, એટલે જેમ જેમ સારુ
સાભળીએ, તેમ તેમ જીવનનું અજ્ઞાન અને અશુભ વૃત્તિઓ
દૂર થાય છે
સાધના વિના, ખાઈ પીને જે મોક્ષ મળતો હોય તે
બધાને આનદ થાય ન સાધના, ન મૌન, ન સ્વાધ્યાય, ન
એકાતમા ધ્યાન, ન તપ, ન ત્યાગ, આ મસ્ત ધર્મ મળે
તે કેને ન ગમે? ભાગી છીએ તો ધર્મને પણ ભગ
પ્રધાન બનાવવા પ્રયત્ન આદર્યો છે

·ચિંતન એ પરમ તત્તના વિનિય માટે છે
તમને થતું હશે કે ટેલિફોન ઉપર વાત કરતા લખે
રૂપિયા કયા નથી મળના? તે શુ મેક્ષ પર એમ ન મળે?
પણ લક્ષ્મી પૂર્વકૃત પુરયાનુબંધી પુણ્યના ઉદયથી મળે છે,
જ્યારે મેશ મેળવવા તમારે સર્વ કર્મને ક્ષય કરો પશે
આ કર્મક્ષય માટે ધ્યાન અને ચિંતનની જરૂર છે
આજે વિશ્નાર વધે છે, પલુ તડાણ નથી ધર્મક્રિયાને
વિજ્ઞાર છે, પણ ચિન્તનનુ તડાણુ નથી પ્રવૃત્તિની પાછળ
ખરી રીતે વિચાસર જ ભાગ ભજવે છે
મેદીના પાન પહેલા લીલા હોય છે પીને પછી લાલ
બને છે દૂધમાં આમ જુઓ તે કઈ ન દેખાય, પણ
વિલેપછીનું માખણ હાથે એવુ ચોટે કે સાબુથી પણ
જાય નહીં પિપર ખાઓ તે તમને કાઈ ન થાય પણ
ચોસઠ પ્રહર ઘટેલી ખાઓ, તે ગરમી ગરમી થઈ જાય
આ છે ચિન્તન અને મનનો મહિમા
સામાયિક એક આસન છે, એક આસને બેસીને જ
થાય એ સમય દમિયાન, સામયિકમા શાતપણે વિચાર
વનું છે કે મુક્ત, બધનમા કેમ પડ્યો? હુ મુતિને
પ્રવાસી, અહીંને વામી કેમ થયે? હું ક્યા છે? અહીં
હું કરવા આવ્યું હશે અને શુ કરે રહ્યો છે ?
આ રીતે એકાતમાં પદ્માને વિચાર કરવાને છે
સંકુચિતતામાથી વિશાળતામા જવુ, એનું જ નામ પરબ્રહ્મ
મારી પત્નીને મારા પુત્રને બદલે વિશ્વ બાખું મારુ
છે આ વિચાર વિશાળતા વિના કયાથી આવે?
જે માણસ બ ધનથી બધાયે છે, તે છૂટ થવા માટે
સર્વ પ્રથમ બધાને ઢીલા કરશે પછી તેને ત્યાગ કરી,

·પાર સાધી
[૩૦]
તોડીને મુક્ત થશે તેમ માન, વિયકવાયના બે ધનમાં
બધા છે તેને શિથિલ કરવાને બદલે, એ તેને વધારે દઠ
બનાવે છે! ગમે છે અને, અને વાતે મુક્ત થવાની
કરીએ, તે કેમ ચાલે? માટે વિચારો કે મુન કેમ થઈ?
એક માણસે એક પિોપટને પાંજરામાં પૂરી રાખ્યો
હતો કે તેના માલિકને પૂછયું તમે તે માટે અને પૂરી
રાખે છે?” તેણે જવાબ ન આપતા બારણુ યુ પિપટ
મુક્ત થયે એ ઊડ્યો, પણ બ ધનમાં જ સુખ માનના !
એ, ગગનમા ચક્કર મારી, ફરી પાછે પાજરામાં આવીને
ભરાઈ બેઠા
મને થયુ આપણે પણ એમના જ છીએ આપણને
પણ બ ધનને પાજરા ગમે છે એ પોપટ જન્મથી એ
દેવા હતા કે ઉડાડે તે પણ પાછા પાજરામાં જ છે
અનતને સ્વાભાવિક આનદ માણવાને એ ભૂલી શકે છે
અહીં જ એણે પિતાનુ સુખ માન્યું છે
આજે આપણા અમાની દશા પણ આવી જ છે
જાત્રામાં જાય તે પણ ઘરના બ ધન વગર એ રહી ન શકે
ઉપધાન કરે, પિષધ કરે અથવા સામાયિક કરે, તે પણ
ઘરનું વાતાવરણ એનાથી ન છૂટે જે સ્થળે છૂટવાનું છે,
છૂટવા માટે જઈએ છીએ, ત્યા પણ બ ધન! તે પછી
છૂટશે ક્યા? છૂટશે કેમ?
અનુકુળ પુત્ર હૈયે, અનુકૂળ પ ની હેય, અનુકૂળ
શરીર હોય, અનુકૂળ મકાન હેય અને અનુકૂળ સંપત્તિ
હોય તે એ તમારે માલ પણ જ્ઞાનીઓ કહે છે, “એ
મોક્ષ નથી, પણ સુખને ભ્રમ છે સાધનને ટેકે છે સાધન

·ચિંતન એ પરમ તત્વના વિનિય માટે છે
[૧]
અગતા, જ્યા સુખ દેખાય છે, ત્યા જદુ ખ દેખાશે ઊંડાણથી
વિશો તે જણાશે કે આ બહારનું સુખ જ દુ અને
પાણીની ટાકી જેટલી ઊંચી હોય, એટલું ઊંચું પાણી
ચઢે છે, એ તમે અનુભવ્યું છે તેમ મનને, ઊચા વિચારે
વડે ઊી ચુ બનાવીએ તે મગજ સુધી વિચાર પહોચે
તન માટે નળના પાણી છે, જયારે મને માટે જ્ઞાનના પાણી
છે વાણી અને પાણી વિના કોઈ દિવસ પવિત્ર થવાતું નથી
દરેક ગામમાં જવા માટે રાજમાર્ગ–સડકો હોય છે
તેમ મેલની સક કઈ? મોક્ષની સડક છે-સમ્યગ-દર્શન,
-જ્ઞાન ને ચારિત
દર્શન એટલે તત્ત્વને પ્રથમ દ્રષ્ટિએ સ્પર્શ સ્પર્શની
સાથે આત્મામાં દિવ્ય ઝણઝણાટી થાય છે એવા આન બને
અનુભવ થાય એ પછી જ્ઞાન જ્ઞાન એટલે તત્વનુ આખ્તર
દર્શન વસ્તુના બધા પાસાઓનું જ્ઞાન એ જ્ઞાનના આનંદને
અનુભવ પછી, એ તત્વનુ આન દ-સ્વરૂપે વ્યક્તિમાં આક્રમણ
વવું, તેનું નામ ચારિત્ર
નયસારની વાત ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે એ જગલમાં લાકડા
કાપવાને ગયો હતો બાર વાગ્યાના સમયે ખાવા માટે
રેશર કાઢે છે ભૂખ તે એવી લાગી છે કે પથ્થર પણ
પચી જાય
ખાવાની વાત કરે તે બધાને ખાના આવડે છે પણ
એ જમાનાના માણસે ખાતા પહેલા કઈક વિચારતા,
શું વિચારતા હતા તે જુઓ નયસારે તિ

·ચાર સાધન
૩૨ ]
જ ગલમાં જે મને કોઈ અતિથિ મળે તે કેવું સારુ?
એકલો ખાઉં, તેના કરતા આ રોટલાને ભાગવામાં બીજો કોઈ
ભાગીદાર હૈાય તે?” પહેલાના માણસો માનતા કે ખાવું
ખરૂ પણ થોડુ બીજાને આપીને, ભાગ પાડીને ખાવું
નયસાર એ અવસ્થામાં જેન નથી, પણ માનવ છે
માનવને છાજે એ એ વિચાર કરે છે
બધી ઈમારતો આ માનવતાના પાયા ઉપર ઊભી
થાય છે. ભલે પછી એને કોઈ ધર્મ કે સદૂગુણ ન કહે !
આવા માનવમા પછી આપેઆપ શ્રદ્ધા, શ્રવણને સંયમ
કોને આપવું ? એ વખતે નયસારને જાતિ-દેશ કે
ધર્મનુ બ ધન નહેતુ એની નજર એક મુનિવર ઉપર
પડી મુનિ સાથે વાહથી છૂટા-ભૂલા પડી ગયા છે એ
સ તને જોતા જ, એની ચેતનામા આનદની ઝણઝણાટી થઈ
આમ તેને એ પ્રથમ ક્ષણે જ દર્શનને સ્પર્શ થયે
જાણે છે, સભ્યતા શું છે? નમન મુનિને એ જૂએ
છે ને ભક્તિભાવથી નમન કરે છે ગુરૂજનોને નમનાર,
ભવિષ્યમાં આખા જગતને પિતાને ચરણે નમાવી શકે છે
જૂઓને, વૃક્ષો નમે છે એટલે એ ખીલે છે શું એકેન્દ્રિય
એવા વૃક્ષને ગુણ પણ માણસમાં નહિ રહે?
સન્મુખ જઈ તેણે કહ્યું, “મહારાજ, મને લાભ આપ”
આહાર, પાણી પતાવી શાત થયા પછી પૂછ્યું
“મહારાજ,
તમે આ અટવીમા કયાથી?

·વિન એ પરમ તત્વના વિનિમય માટે છે મહારાજે જવાબ આપે “હ સાથીઓથી - ભૂલે પડ્યો છે નયસાથે કહું મહારાજ, આ અટેવી ભયકર છે આમાં જે ન્યા, તે જીવના ગયા આ જ ગલ વાઘ-સિંહ- સથીઓથી ભરેલું છે ચાલે, હું આપને આપના સાથી સાથે મેળવી આપ નવસારને મુનિ જગવ વટાવતા જાય છે મુનિએ જગવના અતે, પર્વતની ઘારે એક નાનકડી કેડી ઉપર ઊભા રન્ડી પૂછ્યું-“આ જ ગલમાં ભૂલા પડવાનું શું થાય? ભૂલા પડેલાને ભેગ વાઘ અને વરુ લે ને? તેમ જીવનરૂપી જગલમા ભવા પડેવાઓને પણ ધ-માન-માયા-લેમરૂપી પણુઓ ચીરી ખાય છે ” જગતમાં પડવાને તે ૫થ મની પળ જાય, પણ જે જીવનમાં ભૂલા પડ્યા છે, તેમનું તે પૂછવું જ ? એમને કે મત્ય પથ સમારે ? જીવનમાં ભૂલા પડેલાને તાગવાની–ઉગારવાની આજે ખુબ જરૂર છે ધન ને મદની સત્તા પાછળ જે ભૂલા પડ્યા છે, તેઓને સત્ય કેડી બતાવવાની જરૂર છે ધની કેને જરૂર છે તે વાત પણે આ ઉપરના નમવાદથી સમજાશે કારણ ગરીબ તે તુ ખથી પણ કહે વાને “હે ભગવાન, અને મને છેડાવ' મહારાજે કહ્યું- હે નયસાર ! તે મને જગામાથી તે બતાવ્યું, પણ તને જીવનને રક્ત કોણ બતાવોને પણ શ્રીમત? ત

·ચાર સાધન
( ૩૪]
ભાઈ, જીવનને માર્ગ દર્શન, જ્ઞાન અને ચારિત્ર છે ” એક
ભારે વિવાર મનમાં આવે તો એમાથી અનેક સારા વિ પાર
જન્મ પણ આજે સાવા વિચારો જ દુકાળ છે તેથી
વિ રઘુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ વધતી જાય છે
આ ભારતદેશ, જે અહિંસા-ધને પૂજારી છે ત્યા
બાજે કતલખાના ને મત્સ્યઉગે વધી રહ્યા છેઆજે
એવે સમય આવી જાય છે કે માનવી દેડકાઓને પરેશ
નિકાસ કરી હુંડિયામણ ઉભુ કરવાની ધમાલમાં પડ્યો છે
ન્ય મઘરથ અને શમિરાજ જેવા રાજા હતા, જેમણે
પારેવા માટે પોતાના પ્રાણ આપવાની તૈયારી બતાવી હતી,
કુમારપાળ જે જીવદયાપાલક રાજા હતા, જે મકડા
માટે પોતાની સુંવાળી ચામડી કાપી દેવા તૈયાર થયે
હતે આવા અનેક આદર્શ રાજા જ્યાં વસ્યા હતા, તેની
પ્રજા તે કેવી આદર્શ હોવી જોઈએ ! પણ આજે શી દશા છે!
એન્કીમ આજે અવતન કતલખાના ખોલવાની
વિચારણા થાય છે. ખાને પહેરલાઓ એવી સભામાં જઈને
તાળીઓ વગાડે છે, પણ યાદ રાખજે, તેમાયે અહિંસાનું
ખન થાય છે જે સિદ્ધાંત ઉપર દેશ આઝાદ થયે તેની એમાં
મકરી છે, ઉપહાસ છે
પશ્ચિમના દેશમાં વેજીટેરિયન સોસાયટીઓ સ્થપાય છે
વનસ્પતિ–આહાર એ શુદ્ધ-સ્વચ્છ ને શાંતિદા છે, એમ તેઓ
માને છે ત્યારે અહીં ઉચ્ચ વિચારસરણી ઘવાતી-ભૂસાતી
જાય છે
આજે અન્યાય અને ભૌતિકવાદને પવન ફુકાય છે
તે વાદમાં પ્રવેશેલા માનવી, એક સ્થળે બેસી મનન કે દ્વિતન

·ચિતન એ પરમ તત્વના વિનિમય માટે છે
કરવા તૈયાર નથી તન વિનાના નેતાઓના નેતૃત્વમાં
રહેલી આવતી કાલની પેટીને, ભય કર નુકસાન છે
અરવું ખૂબ સુંદર, પળ ને નાજુક પ્રાદો છે એ ખૂબ
ડે છે, પણું જ્યારે એ નિર્ભય થવાની કટાએ પહોચે છે
ત્યારે જ એ આખ બંધ કરીને બેસી જાય છે એ માને છે
કે મને હમે કેઈ જેતુ નથી પછી એવાને છેવટે શિકારી
પકડી લે છે માલુમને પણ એ રીતિ મેહનીય કર્મ ઝડપી
લે છે એના પજામાંથી છૂટવા માટે સતત ચિંતન-મનનની
ખાખ નું કી રાખવી જોઈએ
ચિંતન કરવાથી એકની અસર બીજા ઉપર થાય છે
ના એક ડઓને જે ધક્કો લાગશે, તે બધા ડબ્બાને
લાગ્યા વગર નહીં રહે મનને ધક્કો લાન્યો એટલે રામ
પ ઈન્દ્રિ ઉપર એની અસર થવાની જ
એટલા માટે મુનિએ નયસાને કહ્યું- તમે શાતિથી
વિચારે જીવનની અટવીમાં ભૂલા પડેલાનુ ગુ થાય?”
પછી મુનિ તેને “નમે અહિ તાભ' નું મહત્ત્વ સમજાવે
છે. બામ એ જીવને, તત્ત્વના સ્પર્શ સાથે અનુભવને પરમ
ખાન ૬ થાય છે
તે વધારે કઈ જાણતું નથી, પણુ કાઈકે માર છે,
તેવુ તે જાણે જ છે સૂર્યોદયની પહેલા અદય થાય
તેમ જ્ઞાન પહેલા દર્શન થાય છે દિવ્ય જીવનની માવી
ઝાખી થયા પછી માત્માને બીજુ જીવન જ નહીં ગમે
આજે સમાજમાં કોઈને બ્લડ પ્રેશ- છે, કોઈને હાઈ
પ્રેશર, તે કેઈને લો પ્રેશર આવ્યા છે. હેવા માટે

·ચાર સા ને
[૩૬]
ને પહેરવા માટે વસ્ત્ર જોઈએ તે માટે માણસ આટલે હેરાન
થાય છે આ બધુ શા માટે છે, તેને સાચો ખ્યાલ કોઇને નથી
થોડીક વાર શાન થઈને વિચાર કરો કે તમને જીવ
નનું સાચુ યાકન સમજાશે મનમાં મથન કરે, તો
સાધના વિના, તન પણ તત્વહીન લાગશે
મન ઘણુ ચચળ છે એ ફાવે તેમ વિચાર્યા કરે છે એક
રાજા ફરવા માટે બગીચામાં ગમે ત્યાં જઈ એણે આરામ
કર્યો, પરંતુ સામેથી કઈ રાજા સૈન્ય લઈ આવી રહ્યો છે,
તેમ તેને જણાયુ, અને એના મનમાં તરત એ વિવાર
ઉદ્ભવ્ય “એ મારા પર ચઢાઈ કરે તે પહેલા તેને
મારી નાખું !' અને પછી તે પૂછવું જ શુ ! એનું મન
મારવા અને કાપવાના કામે લાગી ગયું એણે મનથી યુદ્ધ
આદયું આમ મનમાં ને મનમાં એણે બધી પાપની ઘટ
માળ ઘડી કાઢી
જેનું મન હાથમાં છે, તેના હાથમાં આખું જગત છે
મહાવીર પ્રભુ મનને જીતવા નીકળ્યા સાડા બાર વર્ષ સુધી
તપસ્યા કરી તેમણે મનને સાધ્યું
સામેથી આવી રહેલા રાજાએ જોયું તે ગામનો રાજા
બગીચામાં બેઠે છે, એટલે તેણે વિનયથી પ્રણામ કરી કહ્યું
બહુ દૂરની જાવાએ નીકળે હુ
આપ અહીં જ મળ્યા
એ સારુ થયુ “હું આપને વિનતી કરવા જ આવતો હતો
આપ પણ મારી સાથે જાત્રા કરવા પધારી મને લાભ આપ”
આ રાજાને થયુ હાશ! આ શત્રુ નથી, જાત્રા છે
પણ જોવાની ખૂબી તો એ છે કે એક જાત્રા કરવા જાય છે,

·સ્નાતક ને નાટ્યકાર તેમને થયું કે હું નાટક લખુ છુ, સંસ્કારી
ચિંતન એ પરમ તત્વના વિનિશ્ચય માટે છે
તે બીજે એને માગ્યાને વિચાર કર છે! જગતમાં માણ
આમ વગર વિચારે જ, મગજમા રાતિ લાવવાને બદલે
અશાંતિ સ્થાપે છે
ચિંતકે કહે છે કે માનવી ! શત્રુ તે
પણ તુ જ
છે, મિત્ર છે તે પણ તુ જ છે જેવા ચશ્મા પહેરશે તેવું
તમને દેખાશે દષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ
તમકિ '
મને આ પ્રસંગે કવિ દલપતરામ ને નાટ્યકાર ડાહ્યા
ભાઈને પ્રસ ગ યાદ આવે છે એક કવિ છે, તો બીજા
નાટ્યકાર અને સ્વત ત્ર છાપામાં લખતા માણસ જાત
ઘણી ઈર્ષાળું ઈથી ડાહ્યાભાઈ પિતાના છાપામાં લખે છે
દલપતરામ તે “એકલી રસીઓ ગાય તેવા જોડવા જ લખે
છે તેમા શુ તત્ત્વ છે?” ત્યારે કવિ દલપતે એ લખ્યું-
“ડાહ્યાભાઈ તો આખો દિવસ ભવની ભવાઈ જ લખે છે!
એ નાટક નહિ, ભવાઈ છે!'
એક દિવસની વાત છે અમદાવાદમાં પર્યુષણના
દિવસો હતા સ્થળે સ્થળે માધુમહારાજે પ્રવચન આપતા
હતા અચાનક એક ત્યાગી મુનિરાજનું પ્રવચન સાભળવા,
ડાહ્યાભાઈ જઈ ચડ્યા
ત્યાગીએ પાને શું હોય ત્યારની વાને એ દિવ
मिति मे सव्व भूएम
એ વિષય ઉપર વ્યાખ્યાન બાપતા
મુનિવયે કહ્યું-“મનના વસ્ત્ર ઉપર મનીને - ન લાગે
તે આ જીવન ગદુ-મે–અપવિત્ર બની રહે પછી ભલે
એ માનવ, મહા વિદ્વાન પણ કેમ ન હોય.'
નાટ્યકાર ડાહ્યાભાઈ, એ જમાનામાં એક છે છતા
0

·[૩૮]
ચાર સાધન
વાત કરું છું, પણ મારા માં સરસ્વતીને શરમ આવી
તેવા લખાણ, કવિ દલપતભાઈ માટે લખાય છે ! મારા
મનના પડદા ઉપર એના માટે કેટલા વેરઝેર ભર્યા છે?
મારે મારું મન જોવું જોઈએ
વ્યાખ્યાન પૂરું થયું, પણ પેલો વિચાર ન અટકયો
એ ગયા સીધા કવિના ઘર તરફ કવિ હીંચકા પર બેઠા
બેઠા સોપારી ખાતા હતા તેમણે દૂરથી જોયુ તે ડાહ્યાભાઈ
ગલીમાં આવી રહ્યા છે ! થોડીવારમાં તે ડાહ્યાભાઈ કવિ
દલપતભાઈના ઘરના પગથિયા ચઢતા થયા કવિને ક્ષણભર
તે ભ્રમ થયો મારા શત્રુ મારે બારણે ! દીવાથી દીવો
પ્રગટે એમ, માનવતાના બેઉના અતરમાં દીપક પ્રગટ
થયા ઘણુ વર્ષે શત્રુઓની આખે, મિત્ર થવા માટે ભેગી
થઈ બને હીંચકા ઉપર બેઠા
ડાહ્યાભાઇએ વાત મૂકી–“ભાઈ, હું તમને એક વાત
કરવા આવ્યું છે રણબેત્ર પર જ્યારે યુદ્ધ બંધ થવાનું
હોય ત્યારે અમરાગણમાં એક ઝડી ઉભી કરાય છે, તે
ઝડી સફેદ હોય છે આ વાત સાચી છે?”
કવિને, આ વાત કેવુ રૂપાતર લેશે એની કલ્પના ને
આવી કમા તેમણે કહ્યું-“હા, વાત સાચી છે ”
ડાહ્યાભાઈએ પાઘડી ઉતારીને સદ ઝડી ચોટી
બતાવતા કહ્યું-“કવિરાજ, આ ઝડી આપણું માથે કુદરતે
ઊભી કરી હજુ આપણે વાયુદ્ધ કર્યા કરીશ?”
આ ટ્રક વાક્ય કવિના દિલને હલાવી નાખ્યું

·ચિતન એ પશ્મ તત્વના વિનિશ્ચય માટે છે
કવિને ખ્યાલ આવી ગયો એ ઊભા થયા ડાહ્યા
ભાઈને ભેટી પડયા આખ ભીની થઈ તેના મોઢામાથી
પાબ્દો સરી પડ્યા–“તમે કેટલા મહાન! ક્ષમા માગવા
માટે માગ દ્વારે આવ્યા? ખખ, તમે જીવનના સાચા
નાટ્યકાર છે?
શ૭ મી ક્ષણમા બે મિત્ર બન્યા એ જ કલમ જે
વર્ષો સુધી વિરુદ્ધ લખતી હતી, તે હવે મારુ લખવા
લાગી પછી તે જીવ્યા ત્યા સુધી એકબીજ, એકબીજા માટે
ગામ જ લખતા ગયા આનુ કારણુ-તિ પત્ર વિનિથ
દ્રષ્ટિ પલટાઈ જાય તે જીવન પલટાયુ સમજે
નમાજમાં પણ દષ્ટિ પલટાઈ જાય તે નવ્ય દ્રષ્ટિ આવે
એટલે વસ્તુનું હાર્દ સમજવા માટે સાચું જ્ઞાન જોઈએ
આમ પહેલે વિચાર દર્શન, બીજે જ્ઞાન અને કીજે ચારિત્ર
કાળકનો વિચાર કરે તે આ જીવન, બિન્દુ સમાન
લાગશે મેક્ષ-સુખને વિચાર કરે તે દેવી સુખે પણ
તૃણ સમાન લાગશે મનનપૂર્ણ સદુવિચાર, માનવીને
આચારને સુધારે છે આવાર જીવનમાં રહેલા બનાવાને
કt |
માટે જ ચિન્તન કા ના વરબ્રહ્મનું કરા
આ આત્માને પરબ્રહ્મનુ પદ પ્રાપ્ત કર્યા વિના કયાય સુખ
મળનાર નથી !

·વાણું પરોપકાર માટે છે !
આજે આપણે ભાષાને વિચાર કરીએ છીએ ભાષા,
એ માનવીની અપૂર્વ સિદ્ધિ છે માણસના મનના ભાવેનું
એ વાહન છે ભક્તિ અને ભાવ, સનેહ અને સૌહાર્દ,
ભાષાના માધ્યમ દ્વારા વ્યક્ત થાય છે, અંદર ઘુટાતુ તત્વ,
આ ભાષા દ્વારા બહાર પ્રગટ થાય છે
આ ભાષા માણસ અને પશુ બનેને મળી છે, પણ
માણુમની ભાષાને અનુવાદ બીજી ભાષામાં થઈ શકે છે
અજ અગ્રેજીમાં બેલે, તે તેને અનુવાદ ગુજરાતીમાં
થઈ શકે, ભારતવામી હિન્દીમા બોલે તે એને અનુવાદ
અગ્રેજીમાં થઈ શકે પણ કૂતરાની ભાષાને અનુવાદ બિલા
ની ભાષામાં થાય? આ રીતે માણસની ભાષા, પશુની
ભાષાથી વિશિષ્ટ છે પણ એથી ય વધારે મહતા તે એ છે
કે માણસ 2 ભાવા, કોઈકના વિકાસ અને પેરણાનુ પ્રબળ
સાધન બની શકે છે, અને આ જ ભાષાનો વિવેક વિના
ઉપગ થાય તે કઈકના ઉદ્વેગ, પતન અને વિનાશનું
નિમિત્ત પણ બની બેસે છે માટે આપણે વિચાર કરવાને
છે કે ભાષા કેમ વાપરવી ?
તમે જાણો છે કે સારી અને કિંમતી વસ્તુ ઉપર ચાકી
હોય, પહેરે હોય, આ ભાવ પર પણ તેમ જ છે બત્રીશ

·વા પાર માટે હો!
[૪૧]
તે દાત રૂપી જેના કિયાત છે અને બે હેડ રૂપ જેની
આસપાન કિટલા છે, એવી જીભમા ભાયા છે ભાષા કેવા
ક્ષણ
કાટે, વીંછી કે સર્પ જે ન કરી શકે તે આ ભાડા
કરી શકે છે સર્પનું ઝેર ઉતારી શકાય, પણ જીભના ડખનું
ઝેર કાતિલ છે આ ઝેર તે ભરાભવ ચાલે. એટલે મા
પુરુ કહે છે કે પરોપકાર માટે વચનને વ્યવહાર કરજે !
વિકી કરતા, અવિવેકી માને ઘણા છે તે એવું
બેલે કે આપણને માભળના પણ શરમ આવે એ પણ
માણસ છે, છતા એમના મગજમાં આવી ખરાબ વાતો કેમ
આવી? એમની વાણીમાથી આવા ખરાબ શબ્દ કેમ ઝ?
તે જરા વિવારે
જીભ તે પવિત્ર વસ્તુ છે એના પર પ્રભુનું નામ રમે
મા સરસ્વતી એના પર વાસ કરે, અને બ્રાહીનું ત્યાથી
અવતરણ થાય છે એ જ જીભ, આજે કેવી રીતે લેકે વાપરી
રહ્યા છે, તેને શાતિથી વિચાર કરીએ તે લાગે કે માણ રો
વાહન વ્યવહાર વખને, વિવેકને અને વિચાર વિમરી
જાય છે
તમારી જીભથી તમે તમારું ને પારકાનું ઘણું ભલુ
કરી શકે છે આ અશ વડે સારુ ખાઈ શકાય છે, સારુ
પી શકાય છે ને સાફ બેસી પણ શકય છે જેવા
માણસના સંસ્કાર!
એક દિવસની વાત છે ઇગ્લેન્ડથી ખાસ હોશિયાર એક
એલચીને હિન્દુસ્તાન મોકલવામાં આવ્યું હતું અહીં આવી

·ચાર સાધન
I ૪૨ ]
તેણે એ જ કામ કરવાનું હતું, કે હિન્દુસ્તાનના રાજાઓ
કેવા છે? રાજનીતિ કેવો છે? તેઓમા સમજણ કેટલી છે?
આ બધુ જાણીને એણે ત્યાં જઈ હેવાવ રજૂ કરશે
અહીં આવીને એ સીધે લખનૌના દરબારમાં બેઠે
એની અગ્રેજી ભાષા, રાજવી જાણ ન હતે રાજવીની
ભાષા, અગ્રેજ જાણ ન હતા, એટલે એ દુભાષિયે
ગખવામા આવે તે અગ્રજીનું ઉર્દૂ કહે, ને ઉર્દૂનું
એ જમાનાના નવાબે નાચમા, મુરામા, નૃત્ય ને
મહેફિલેમા મત હતા તેઓને પિતાના રાજ્યની કે પ્રજાની
ચિંતા ન હતી બધુ ય કામકાજ રાજ્યના મંત્રીઓ કરી લેતા
જ
નવાબે ઇંગ્લેન્ડના એલચીને પ્રશ્ન કર્યો તમારા
રાજાને બેગમે કેટલી છે?” દુભાષિયે રાજનીતિમાં નિપુણ
હતે તેણે વિચાર્યું કે જે આ પ્રમાણે હુ અને પ્રશ્ન
પૂછીશ તે તેને લાગશે કે આ નવાબે એકલી બેગની જ
વાત કરે છે એટલે દુભાષિયાએ ફેરવીને પૂછ્યું આપના
કેબિનેટમાં કેટલા સભ્ય બેસે છે ?
એલચીએ જવાબ આપે ૨૧૨ દુભાષિયાએ નવાબને
કહ્યુ -૨૧૨ ગમે છે
પછી નવાબે પૂછાવ્યું કે તેના શાહજાદા કેટલા છે?
એનું ભાષાંતર દુભાષિયાએ કરીને પૂછ્યું
છે તમારી
કેબિનેટના મેમાને કેટલું ભણ્ય મળે છે? ચૂંટણું તમે
કેવી રીતે કરે છે?”

·વાળી પરંપમર મટે દો!
નવાબે આમ એલચીને વાતમાં બગલા કેટલા, કુતરા
કેટલા ને મહેફિલ કરવાના સ્થાને કેટલા? આ જ વાતે
પૂછી. તેના જીવનમાં બારામાર વિમર અને વિલાસ હતો
જ્યારે તેનો અનુવાદ કરી ગજનિત દુભાષિયા રાયનું
વ્યવસ્થાનત્ર કેવું છે? કર તમે કેટલા લા છે? આમ
આખી વાત એલચીને ફેરવીને પૂછી
આ વાર્તાલાપથી એલચીને થયુ કે હિન્દુસ્તાનના
છે એ ભલે કઈ ન જ છે, પણ ગજનીતિમા આપવાથી
ઊતરે એવા નબળા નથી આ પ્રભાવ જે પશે, તે
વિશિષ્ટ વાનથી પડ્યો
ઘરમા થી બરાબર વાપરે છે તે શી રોઈ સારી અને
પણ ઘીને ૧૦૮ વાર પગે તે એ ઝેર બને તમારા વાનમાં
કક્ષ હેય, કટુતા કેય, બડાઈ મારવાની ને બીજાને ઉતારી
પાડવાની ભાવના હોય તે તે ડ ખ ૩૫ જ નિવડે ને?
આપણે સામા માણસનું માન જળવાય તેવું, એg
પણ ગીરવતાભર્યું વચન બોલવું જોઈએ અહ કારથી
માણુ શોભા નથી, અલકારથી શોભે છે માનવીના આ
અલકાર એટલે પરોપકારી વચનો
માસમાં રહેલા આત્માને માન આપતા શીખવું
જોઈએ શી ખબર કે અહી નીચે બેઠે બાત્મા પ
આવતી કાલે સ્વ ગતિએ જનાર હાય શિખ્યા હોવા
હતા મૃગાવતી, ચદનમાળા કરતા પહેલા કેવળજ્ઞાન પામે
છે તાપસે, ગૌતમસ્વામી કરના પ્રથમ કેવળી બને છે

·ચાર સાધન
[૪૪]
જેમ મેટરમા સારી ન હોય, તે અકસમાત થતા
બચે છે, તેમ વાણુ પર બ્રેક હોવી જોઈએ બેલવાનું ઘણુ
મન થઈ જાય, ત્યારે એને કહેવુ થોડા સમય માટે તુ
ચૂપ થઈ જા
આત્માની શક્તિ, આકડાથી નથી માપી શકાતી
આપણે છેવસ્થ છીએ માણસ-ભૂલને પાત્ર છે, એ ભૂલને
સુધારવા માટે વાણને પવિત્ર રાખે એના માટે આપણે
ત્યા મા, ક્ષમા ને મિચ્છામિ દુકકડ વપરાય છે
ઈતિહાસના પાના વાચતા કે સાભળતા તમે એવુ
કષાય નયુ છે કે મીનથી કયાય ઝઘડો થયો હોય? લેકે
કહે છે કે મહાભારતનું યુદ્ધ જુગારમાથી ઊભું થયું, પણ
હુ તમને યાદ આપવા માગુ છુ કે બોલતા આવડવું નહીં,
એટલે એ ઉભુ થયુ !
દુર્યોધન ઉતાવળથી મહેલમાં પ્રવેશ કરે છે સામે
બારણુ છે એમ કાપી, એ અંદર જવા જાય છે, ત્યા એ
કાચ સાથે અથડાઈ પડે છે જે દરવાજે કયે, એ કાચ
હતે તેમાં બારણાનું પ્રતિબિંબ હતુ આમ એ જમણી
અથડાઈ પડે છે
તે પાછા ફરે છે દ્રૌપદી, સામેના ઝરૂખામા ઊભી છે
તે આ બનાવ જોઈને હસી પડે છે, અને વ્યગમા કહે છે
આધળાના દીકરા પણ આધળા જ હોય ને!'
દુર્યોધનને થાય છે, આ તે દ્રૌપદી દ્વારા મારુ અને
મારા વડીલેનું અપમાન થયુ! માણસ જીવનભર પિતાના
અપમાનને યાદ રાખે છે માણસ મરે છે, ત્યારે પણ એ

·વાણી પરોપકાર માટે હે!
[x4]
અપમાનને યાદ કરતે કતે મરે છે આમ તેનુ પેર પર
પાએ પ, બધાય છે ઈ સ ૧૯૧૮મા જર્મનીને જે
ગુલામ ન બનાયુ હત, તે હિટવર ન પાકત હિટલર એ
અપમાનની ખેતી પાક છે, જેનુ પરિણામ છે
સામને નમાવીને સમાધાન ન કરતા તેમાં તમે જીત્યા
એમ માને છે, પણ યાદ રાખજો કે, કેઈને પાડીને તમે
ઉભા નહીં રહી શકે તમારાથી બીજે ઈ બળવાન
નીકળશે, ને એ તમને પાશે એટલે પ્રભુ મહાવીર કહે છે
પ્રેમના વારિથી કોધને ધૂઓ રૂાન ન જાય !
દ્રૌપનીના શબ્દથી વેગ્ના બીજ વવાય છે ને તેમાથી
મહાભારત નિપજે છે અપમાન એ ડ ખ છે તે સહેલાઈથી
પિંગળને નથી વેર લઈને જ એ શાત થશે એ તે
આત્માને, કઠોર પથ્થર જે બનાવે છે
દુર્યોધનના કપાળમાં ચોટ લાગી હતી એ એણે સહી
વીધી, પણ દિલમાં લાગેલા વાણીના તીર એ સહી ન શક્યો
એણે ત્યાં જ મનમાં સકપ કયો-“મને આધળાનો દીકરે
કહે છે, તેને નિર્વસ્ત્ર ન કરું તે હુ દુર્યોધન ના”
ભગવાનને ચડકૌશિક ડ ખ મારે છે. શરીરમાથી ધારા
વહે છે જવાબમા પ્રભુ ઉગ બનતા નથી વાણીના પ્રહારે
કરતા નથી શાતિથી “બુજઝ બુઝ” કહે છે ભગવાન
સર્ષને પ્રતિબોધવા, શાંત કરવા અમૃત વાણી વરસાવે છે
ત્યારે તે માપુ નમાવી, શ સ્વીકારી, જીવન માટે
અણુસણ લે છે
તમારા જેવા છે એ અવસરે હૈય, તે કહે
ક્યા ગયુ હવે માત્ર બળ જોયુને લેહીને

·ચાર સાધન
[૪૬]
દૂધ વહે છે!” શબ્દોમા જાદુ છે એ ઝેર પણ છે, અને
અમૃત પણ છે શત્રુને પણ મિન બનાવી શકાય છે
શ્રાવકનું લક્ષણ કયુ ? જે રોજ સાભળે તે શ્રાવક તે
સમજણ ને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે કારણસાભળનારને
સમજણ આપે છે, સાચું ભાન થાય છે આત્મા ભૂખ્યો છે
તેને ખેરાકની જરૂર છે તે ખોરાક મળે ક્યાથી? વાણીમાથી
વાગી સારી તે આત્મા મારે
માણસની માણસાઈને સમૃદ્ધિથી માપવામાં આવતી
નથી, મપાય તો તે રિલથી જ અપાશે કોઈને યુવકો ન
પાડા અપમાન કેઈનું કઈ દિવસ ન કરે નહિ તે
માણસની રાખમાથી આગ ભભૂકી ઊઠશે, એમાથી અવાજ
નીકળશે આણે મારું અપમાન કર્યું છે !
પ. વનમાં ગયા શ્રીકૃષ્ણ દુર્યોધનને સમજાવવા
ગયા, “તુ વધુ નહી તે પાચ ગામ પાડવેને આપ હું તને
ધર્મ સમજાવવા આવ્યો છું એમણે ઘણું સુંદર વાત
કહી, પણ તેણે એ ન સાભળી
દુર્યોધને કહ્યું
આપનું બધુ તત્વજ્ઞાન હું સાભળીશ,
પણ આ તકે નહીં આપવાની વાત સુદર છે પણ મને
ઉપદેશ સાભળવાને આ અવસર નથી ?
આપ ધમની વાત કરે છે હુ મૂર્ખ છું, એવુ પણ
કાઈ માનશો નહીં, આ બધુ સારી રીતે જાણું છું, પણ
તેને હુ સ્વીકારી શકતા નથી, તેના માર્ગે જઈ શકતા નથી
એક સ્ત્રીની લાજ લેવી એ ભયકર અધર્મ છે, એ
જાણતો નથી, એવું પણ કાઈ નથી પણ મને દુ ખ છે કે
એવા અધર્મના માર્ગથી હું પાછો વળી શકતા નથી

·No text on this page.

·[૪૮]
ચાર સાધન
કયાથી?” તે જમનાર પર કેવી અસર થાય? શબ્દને
કે જાદુઈ પ્રભાવ છે !
મને એક દશ્ય યાદ આવે છે એક ભિખારી બહુ જ
વૃદ્ધ અવસ્થાએ ભીખ માગતો હતો તે રસ્તામાં લાબે
હાથ કરી ઊભે હતું તેને માગતા આવડતું હતું, પણ એ
બોલ્યા વિના જે મળે તેથી એ સંતોષ માનતો
માર્ગ પરથી અનેક જતા કોઈ જોયા કરતા, કેઈ હામી
ફરતા કઈ પૈસે બે પૈસા આપતા કઈ ટીકા પણ કરતા
માણસની જાત ઘણી વિચિત્ર છે માણસ કઈ ન કરી શકે,
તે ટકા તો કરી શકે છે કે કઈ નથી કરતા, તે બેઠા
બેઠા આ કામ સરસ રીતે કરતા હોય છે !
આ વૃદ્ધ ભિક્ષુક પાસે થઈને, એક સજજન પસાર
થયે તેને કઈક આપવાની ભાવના થઈ ખિસ્સામાં હાથ
નાખે કાઈન મળ્યું બધા ખિસ્સા જોઈ લીધા કાઈ ન
મન્ય પાકીટ ઘેર રહી ગયુ હતુ
તે સજજનને આપવું હતું, પણ આપી ન શક્યો
મનમાં દુખ થયું તેણે ભિખારીને સહાનુભૂતિભર્યા મીઠા
દાદા, આજ ખિસ્તુ ખાવી છે દિલ
પણ દ્રવ્ય નથી, શું કરું? મારા ઘરે આવશે?”
વૃદ્ધ જવાબ આપે
ભાઈ, ઘણા ઘણુ આપે છે
પણ એના કરતા તમે તે ઘણુ ઘા; મને આપ્યું છે
તમે જે સ્નેહભરી સહાનુભૂતિ બતાવી તે મારે મન ઘણું છે
ધન ઘણું આપે છે, પણ મન કેઈ આપતુ નથી સ્નેહને
શબ્દ કેઈન મેએથી સાભ નથી આજે તમે મને
શબ્દોમાં કહ્યું
K

·વાણી પરોપકાર માટે હે!
એ સાચા સ્નેહભીના શબ્દો આપ્યા છે ! અને એ વૃદ્ધની
આખના ખૂણે એક આયુ ન રહ્યું
માણસ માગને મળે ત્યારે વાતે દ્રા વિચારને
વિનિમય થી જોઈએ તેને બદલે એકબીજાની નિંદા અને
કાપવાનું શરૂ કરે તે યોગ્ય છે? માનવી પાને શબ્દનું શિય
છે પણ તેને સ૬પગ નથી જે એને સદુપગ થાય તે
આ સુ સાર સ્વર્ગ બને, આ ઉજડ જીવન ન દનવન બને
નાનીએ કહે છે કે વાણથી પોપકાર થાય તે બોલે,
અ યથા મૌન રહી ન બોલતા આવડે તે મૌન રહેવું એ
સુનનું કર્ન છે માટે જ બે લોકરૂપી ભાલમ, તિલક
સમાન થવા ચોથુ સાધન વાણું કહુ છે વાણી એ માણસ
નુ ભૂષણ છે આ આભૂષણથી માણસ શેભે છે આના
કાર એ ઘણાને સહાયક બની શકે છે, ઘણાને શાતા આપી
શકે છે, ઘણાને પ્રેરણા આપી શકે છે, તેવા દ્રારા એ
ઉપમા ઊંચા સ્થાને પહોંચી શકે છે માટે જાણીને વિ વારી-
ને, વિવેકના વસ્ત્રથી ગાળીને વાપરવી
તમારી પાસે વિઝા ઓછી હશે તે ચાલશે, પણ વિવેક
ઓછા હશે તે ન વા ધન ઓછું હશે તે વાલશે પગ
વાણું એકી હશે તે નહિ ચાલે.
આપણા માટે આ બહે-જ અન્ય ધિ કે માનવી
પાસે દાન માટેની લક્ષ્મી , ન કે વિવા દે,
પર પ્રશ્ન માટે ચિંતા છે, અને ૧-૨, - હા હેત
આ ચાર ભેટ છે માન છે . -. આ માઇલ
ત્રણે ભુવનમાં તિલક સમાન છે.
(મરીન કાર્ડ પર -૧-૨થી -૧ ૧૬ નો અa
મનનીય પ્રવચન.)
- w

·માનવધર્મ
શાતિનગર જેક સ સર્કલ પર વસતા ભાઈ-બહેનોએ દશેરાના
તા ૨૯-૯-૬૩ ના દિવસે પૂજ્ય મુનિશ્રી ચન્દ્રપ્રસાગરજી .
મહારાજનું એક પ્રવચન “ માનવધર્મ ” પર ગોઠયુ હતુ એ
વિશાળ મંડપમાં હજારોની માનવમે ની સમત આપે- પ્રવચનની
પ્રેરણાથી ઘણા ય મહારાષ્ટ્રિયન ભાઈ- હેમ શરુ માસની
પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી પ્રવચનને સાર અાં રજૂ કરીએ છીએ
દુનિયામાં ધર્મો ઘણા છે પણ માનવધર્મ એક છે
જેન છે કે બદ્ધ છે, હિન્દુ છે કે મુસલમાન છે, શીખ
છે કે ખ્રિસ્તી છે, પણ હકીકતમાં સી માનવ છે માનવ એ
મુખ્ય નામ છે, બાકી બધા અહીં વિશેષણ છે આજે વિશેષણ
એટલા મeત્વના બની ગયા છે, કે મૂળ નામ ગૌણ બન્યું
છે, અરે! ભવાતુ જાય છેમાનવ, એ બધા વિશે થી
મુક્ત થઈને પિતાને વિ પાર કર, તે એને ખ્યાન આવે કે
પિતાને ધર્મ શું છે ?
તમે કુદરતમા જેગે તો જણાશે કે દરેક ચેતન વસ્તુને
કે જડ વસ્તુને, પિતાનો ધર્મ છે, પિતાનો સ્વભાવ છે અગ્નિ
વિમા આપે છે, ફૂલ સુગ ધ આપે છે શેરડી મીઠે રસ આપે
છે ધૂપ વાતાવરણ સ્વસ્થ કરે છે આમ પ્રકૃતિ પિતાને
ધર્મ બજારે જાય છે વિષમ અને વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ

·માનવધર્મ
[ પ !
જે માણસની સ્થિતિ આ છે ઉપરવી એ માણસ છે,
પણ અદર તે અનાદિકાળથી ચાવી આવતી પશુતા જ હજુ
એનામા બેડી છે ક્રોધ કરે છે, ત્યારે માણસ કેવો દેખાય
છે ? લાલ લાલ ડોળા કાઢતા, આવેગન ફૂકાડા માતા
અને વાણીમાથી વિવ વર્ષાવત–માણસ સપના સામ્બર નથી
સૂચવતો આ વળગેલી પશુતાને માણને ટાળવાન છે અને
તે માટે પિતાને ધમ વિચારને છે
પિતાના સ્વરૂપના વિચાર વિને, સ્વત્વ આવે તેમ નથી,
અને પરત્વ ટળે તેમ નથી વિચાર કરતા, સ્વધર્મ સમજાય
માણમને ધર્મ છે? પહેલે નિયમ તે મની, અગર
નિસ્વાર્થ પ્રેમ માણસમા અને પશુમા અહી બે તરત
જણાઈ આવે ઉત્તમ માસુમ નિસ્વાર્થ પ્રેમ કરી શકે છે,
પશુ નહિ કરી શકે કૂતરુ માલિને ચાહે છે માલિક
મારે ત્યારે ના, ફ, પેટ બતાવે, પગ ચાટે કારણ કે
માલિક તેને શાલે આપે છે પણ તે જ કુતરૂ બીજા
અજાણ્યા માણસને જોઈ ભસવાનું જ્યારે માણસ નિ સ્વાર્થ
ભાવે, પ્રેમને માટે જ પ્રેમ કરે છે
તમારે મુંબઈથી બેર જવાનું છે, તમારી પરે
ભાતુ હોય, ભૂખ લાગે ત્યારે મુખડીને ડબ ખેતી ખાવા
બે ત્યારે પાટિયા પર જે અડપ્રવાચીઓ હોય તેને
મામ | મા પીને, ધરીને કહે છે ને કે, ભાઈ, કઈક લેવો ?
આમ બોલવા, પાછળ તમારા માનવપ્રેમ છૂપાયે છે પ્રેમ
તા હાથ લંબાવે છે પિતાના માટે બનાવી સુખડી બીજને
ધરવાની એ ઉદારતા બતાવે છે આપ્યા વિના ખાય તે
માણસનુ દિલ ડખે આમ પ્રેમ-જેમ આગળ વધતા, વધારે
નિર્મળ અને શુદ્ધ બને છે તેને પ્રેમ ? એમને

·ચાર સાધન
એ સજજનતાના માર્ગે દોરે છે પર્વ એ માણસને જગાડ
નાર એક એવામ છે
ઘણું કહે છે પ્રકૃતિ તે જડ છે તમે જડની ઉપમા
કેમ આપે છે? પણ પ્રકૃતિમા કેવી વ્યવસ્થા અને કરામત
છે, તે વિચાર્યું છે? સૂર્ય કે નિયમિત ઊગે છે? એ કાઈ
તમારી પ્રાર્થનાની પ્રતીક્ષા નથી કરતા સમય થતા એ
આકાશમાં દેખાય જ હોય સાગરમાં ભરતી અને એટ
પણ કેવા નિયમિત આવે છે ! અરે, આ ઘડિયાળ પણ કેવુ
સમયસર એલાર્મ વગાડે છે ! માણસ ઉtધી જાય છે પણ
એ ન ચૂકે ચેતનવ ત માણસને, આ જડ એલામ Cઘમાથી
જગાડે છે! આવી રીતે, પર્વ પણ એલાર્મની જેમ, માથુસને
યાદ અપાવે છે કે તારે ધમ શો છે?
ભણગ જે પિતાને ધર્મ સમજે, તે એ મિત્ર છે, ને
સમજે તે એ દુશ્મન છે, વહેમને પડછાયો છે
એક ધર્મશાળામાં બે માણસ સાથે રાતવાસો રહ્યા,
બને બાજુબાજુમા ગાદલા નાખીને સૂતા બનેના ખીસ્સામાં
પૈસા છે એકને થાય છે આ કડક છે ? બીજાને થાય
છે પે ક ક છે ” એ તે સર્વ સામાન્ય છે ને કે જેની
પાને ધન હોય, તે નામાને નિર્ધન પણ માને ને દીક
ચાર પણ માને બને સાથે સૂતા, પણ અવિશ્વાસને લીધે
એકેને ય ઊંઘ ન આવી સવાર પડી કેકે પૂછ્યું ત્યારે
* અમે બને સાથે રહ્યા સાથે ઊંધ્યા
તત્વચિંતક તે પૂછશે કે માથે ઊંધ્યા કે માથે જાગ્યા? સાથે
સાથે રહ્યા કે ઇં- દ્વર રહ્યા? એમની વચ્ચે તે અવિશ્વાસની
તેટિંગ દિવાલ હતી, ત્યા સાથે કયા રદ્વાર
એમણે કહ્યું

·માનવષમ
[૫૫]
સાબ,શુ આપ મને ઘરૂરિયે ધારા છે? તુ દા નથી
પી કે બેવીને ફરી જાઉં કે ભૂલી જાવ
કડિયે તે ગયે પણ સ્વરૂપ એવા શબ્દ સાભળી
વિચાર કરતો થઈ ગયે અરે, દાયાની આવી હરકી
છાપ! એક કડિયાવી પણ હુ હવ? શુ વ્યસનને કારણે
માણુરા
આટે નીચે ઉતરી જાય છે અને એ આદર
ગયે દારૂની ઊંચામાં ઊંચી કિંમતી બાટલીઓ હતી તે
લાવીને ગટરમાં રેકી દીધી !
એ જ ક્ષણે એના મનમાં પ્રસ (તાની એક લહે કે
આવી એ હળવો હળ થઈ ગયે વ્યસનમુક્તિને આ
આનદ છે
માણસ પાપથી જ્યારે પાછા વળે છે ત્યારે જે સુખ
એ અનુભવે છે, તે અપૂર્વ છે કારણ કે તે પોતાના સહજ
સ્વભાવ તરફ વળે છે, મળ અને મેવથી મુક્ત થાય છે
સારામાં સારી વસ્તુ પણ આસપાસના વાતાવરણને
લીધે ખરાબમાં ખરાબ પણ દેખાય પારાશક ફટિકની
પાછળ કાળ વસ્તુ પડી હેય તે એ ફિટિક, વેત શુજ
હેવા છતા ગાળું દેખાય
Iણગ પણ વાતાવરણ અને સગાને લીધે આવે
બીડી કે દારુ પીનારને પૂછો આ ટેવ જન્મથી
ઈને આવ્યા છે કે? ખરાબ વસ્તુ એકદમ નથી કરી
એ માટે ધીરે ધીરે ટેવ પાડવી પડે છે
ના એક કાકા હતા . ના હતા ત્યારે
બેસતા, રમત એક દિવસ કહે

·ચાર સાધન t તું બાળક [૫૪] માણન ગમે તેમ સંભળાપે તે ય તે અનુક પાથી કહે છે “બગાર છે તુ હજુ નાનું બાળક છે બાળકને વિવેક ન હેય, એ તે પૂળ પણ મામા નાખે પણ મા એને પૂળ ખાતે બચાવે છે એ એને ઝૂટવીને લઈ લે છે છે એટલે આ ધૂળ જેવા શબ્દો મેગા ભરે છે તને બગાવવો જોઈએ ” આમ તે સહન કરીને પણ જગતને શાતિ અને શીતળતા આપે છે માણસ જેમ પોતાની જાતને જેતે થાય તેમ તે વધારે અને વધારે ઉદાર અને ઊંચો થને જાય પૈસાદાર, પૈસા કમાય છે ત્યારે કેનો કાર હોય છે. પણ એની માનવના જાગે છે ત્યારે, એ હજારની અને લાખની સખાવત કરે છે ને? સામાન્ય માણસે, જે પાયધૂનીથી અહીં સુધી પગપાળા ચાવીને મારે છે, તે પણ ભૂખ્યાને જોઈ પાવતી આપી દેવાના જે પિતા ની સગવડ માટે નથી ખર્ચતા, તે બીજાને આપે છે માનવતા જાગે ત્યારે આવા સદ્દશ આવે અને થયેની ભૂલો પર પશ્ચાત્તાપ થાય આખમાથી આસુ ટપકે અને સુધ ાની વૃત્તિ જાગે કલકત્તામાં સ્વરૂપ નામે એક સુખી માણસ હતા તે સગના કારણે મદિના વ્યસનમાં લપેટાઈ ગયે પછી તે » વિના એને ચાલે જ નહિ દારુ એના જીવનનું મુખ્ય અગ થઈ ગયું એક દિવસ વર્ષમાં એના બગલાના કપડની દિવાલમ મોટુ ગાબડુ પડ્યું એણે કડિયાને બોલાવ્યા તમારે આજે જ આ ગાબડુ પૂરવાનું છે ” કડિયે કહે “આજ તે હુ વચનથી બીજે બધાયેલો છે કાવે આવીશ * 'સ્વરુપ કહે “ખરેખર, તુ કાલે આવીશ? ફરી નહિ જાય?” કડિયાએ સરળ પણ સચેટ ઉત્તર વાળ અને કહું

·[૫૭]
હોય? ધર્મરાજા કહે “ઉભો રહે જરા સમજ, નહી તે
ભૂવ કરીશ જે ઘરમાં ધર્મ હોય, સાધુ અને સતનું નામ
હાય, સાચારની પૂજા હોય ત્યા પૈસા હોય તે
ચાર માનું એકે નહી હેય ” પિન ખરાબ છે, પણ ધર્મ
અને નીતિથી એ વૃદ્ધ બને છે પ આપે સાથે દુર્જન
આવે, ધીમે ધીમે દુર્જનના નગની ટેવથી માણસ ખરાબ
થતા જાય આ ખરાબીને રાકવાનો એક જ માગ છે સાજન
સગે સત્સગ વધારી આત્મનિરીક્ષણ તરફ વળો તમે તમને,
અને તમારા કામને જોતા થાઓ, પૂછતા રહે, કે હુ માનવ
છુ તે આજે મે માનવને શોભે તેવું શું કર્યું? તમારે
ખૂદને આ પ્રશ્ન પૂછવાને છે ખૂન એટલે ખૂદા--આ ખૂદ્ધ તેનું જ
નામ ખૂકે ખૂદને સમજે તે આત્મા ખૂદા છે
જેનારે, બીજાની સારી વસ્તુ જોઈ રાજી રાજી થવાને એનું
મન મત્રીથી છવ ભરેલું રહેવાનુ એની આખમાથી
અમી ટપકવાનું આજે લેકે કેવા માનસના થતા જાય છે?
સુખીને જોઈ બળ્યા કરે કહે “કાલે અહીં રખડતે હવે,
નોકરી કરતો હતો, આજે મેટરમાં જાય છે ” આ બળતરા
શા માટે? આમ દુખી થવાથી કઈ વળતુ નથી સુખીને
જોઈ આમ થાય અને દુખીના પ્રત્યે તિર કરે આ
જમાનાનું એ માનસ છે
ખુદ પિતાને
આજે નિંદા કેટલી વધી ગઈ છે? કેઈ આગેવાન થાય
કે જરા માટે થાય તે બીજા તેની નિંદા કરીને તેને નીચે
પાડવા પ્રયત્ન કરશે પણ આમાથી એ શીખે કે કઈને ય
હક જાયે તે તેની નિંદા ન કરો આખમા અમી ભરે
કાણુ બાજુમા તળાવ હશે તે કઈ વાર પવાલું પાણી
ભરીને પીવા કામ લાગશે

·[ ૫૬ ]
ચાર સાધન
અહીં આવ ચાલ જોરથી એક દમ લગાવ જોઈએ ” એમ
કહી એણે મારા મામા બીડી મૂકી મે દમ માર્યો? શુ
કહું ? ગુગળાઈ ગયે, ગળુ અને મગજ ભરાઈ ગયા, દમ
નીકળી ગયે, આખમા પાણે આ યા ખામી જ ખામી
કાકા ગભરાયા મે કહ્યું કાકા બિસ્કીટ કે ચોકલેટ
આપવાને બદલે આ દમ મા વાનુ તમે શું કહ્યું ?”
આજે ઘણાને હુ વ્યસનમાં મગ્ન જોક છુ ત્યારે મને
મારા એ કાકા યાદ આવે છે જેણે પણ બીડી કે સિગારેટ
પીવાની શરૂઆત કરી હશે તેની દશા પહેલા તે મારા
જેવી જ હશે ને! ધીમે ધીમે માણસ એ ખરાબ વસ્તુઓથી
કેવાઈ જાય છે પછી તેને તે વસ્તુ વગર ચાલતુ નથી
બાવી કુટેવની ટેવ પાડ્યા વિના એકદમ કાઈ ખરાબ ન થવાય
ગળથી ટેવાયેલા માણો, અપવિરામ અને પૂર્ણ
વિરામની જેમ પલકા શબ્દ વાપરતા હોય છે પણ સારા
માણનને એ શબ્દ સ્વપ્ન પણ મોમા નહિ બને, એને
તમે પૈસા આપશે તે પણ એ એવા શબ્દને નહિ ઉચ્ચાર
એને એવો શબ્દ ઉચારતા લજજા આવશે
કળિયુગ, ધર્મરાજ પાસે આવ્યો અને પૂછ્યું
કયા જાઊં? મારે માટે જગ્યા કયાય નહીં?” ધર્મરાજાએ
કહ્યું “તુ ત્યા જઈને રહેજે જ્યા જુગાર હોય, ચેરી
હાય, અત્યાચાર હેય દારૂ હોય ” કળિયુગ કહે
જુગાર, ચોરી અને અત્યાચાર બધા જ એક ઠેકાણે ભેગા
વાય તે કેમ ખબર પડે?” ધર્મરાજા કહે
* ક્યા તને
પિને દેખાય, ધનને તગલે દેખાય, ત્યા આ ચાર વસ્તુ
કળિયુગ કહે બધા પૈસાદારને ત્યા આ ચારે
t
દાર,

·માનવધર્મ
[ ૫૭]
હોય? ધમરાજા કહે “ઊભો રહે જરા સમજ, નહીં તે
બૂર કરીશ જે ઘરમાં ધર્મ હય, સાધુ અને મતનું નામ
હાય, સદાચારની પૂજા હોય ત્યા પૈસે હોય તે ય આ
ચારમાંનું એકે નહી હોય ? પૈને ખરાબ છે, પણ ધર્મ
અને નીતિથી એ શુદ્ધ બને છે પને આવે માથે દુર્જન
આવે, ધીમે ધીમે દુર્જનના સગની ટેવથી માણસ ખરાબ
થતો જાય આ ખરાબીને રાકવાને એક જ માર્ગ છે સાજન
સગે સત્સગ વધારી આત્મનિરીથણ તરફ વળે તમે તમને,
અને તમારા કામને જોતા થાઓ, પછતા પહે, કે હુ માનવ
છે તે આજે મે માનવને શોભે તેવું શું કર્યું? તમને
ખૂને આ પ્રશ્ન પૂછવાને છે ખૂદ એટલે ખૂ-આ ખૂદ તેનું જ
નામ ખૂદા જૂદને સમજે તે આમ ખુદા છે ખૂદ પિતાને
જોનારા, બીજાની સારી વસ્તુ જોઈ રાજી રાજી થવાને એનું
મન મત્રીથી છવ ભરેલું રહેવાનુ એની આખમાથી
અમી ટપકવાનું આજે લેકે કેવા માનમના થતા જાય છે?
સુખી જઈ બન્યા કરે કહે “કાલે અહીં રખતે હૈ,
કરી કરતો હતો, આજે રમા જાય છે ” આ બળતરા
શા માટે? આમ દુખી થવાથી કઈ વળતુ નથી સુખીને
જોઈ આમ થાય અને દુખીના પ્રત્યે તિરસ્કાર કરે આ
જમાનાનું એ માનમ છે
આજે નિંદા કેટલી વધી ગઈ છે? કઈ આગેવાન થાય
કે જશ માટે થાય તે બીજ તેની નિંદા કરીને તેને નીચે
પાડવા પ્રયત્ન કરશે પનું આમાથી એ શીખે કે કોઈને બે
ઉકઈ થાય તો તેની નિંદા ન કરો આખમા અમી ભરો
કાણુ બાજુમાં તળાવ હશે તે કોઈ વાર પવાલુ પાણી
ભરીને પીવા કામ લાગશે

·[૫૮]
ચાર સાધન
સિભામાં અકબર કહે “હુ પાટિયા પ- એક લીટી
દેરુ છુ, તેને ભૂસ્યાવિના, તને અડક્યા વિના, નાની બના”
બધા કહે નાની બનાવવી હોય તે પિતુ કે વધુ પડે, તેને
જરા ભૂ આવી પડે ” બધા જ ભૂસનારા છે! ઈનો સ્વભાવ
છે કે કોઈ દડે તે તેનો પગ પકડ્યો અને પાડો પછી
બિરબત લાભ થયો પાટિયા પાસે ગયે અકબર કહે “મારી
લીટીને અભાળજે ” બિરબે ચૉક લીધે ને કહ્યું 'મારા
પર વિશ્વાસ હુ આપની લીગને અડીગ પણ નહિ
બિરબલે તે લીટીની બાજુમા એની મોટી લીટી દોરી કે
તેની સરખામણીમાં અકબન્ની લીટી નાની થઈ તઈ રાવ
નાની, જાણે વિરાટ પાને બટુક ! સિદ્ધાત આ છે! તમારી
લીટી મટી બનારે તમે કઈને ય ગાળ દઈને એને
નાનો ન બને તેમ કરતા તે માણસ પોતે જ
નાનો બને છે
જેના હયામાં મત્રી હોય તે બીજા વિકાસ અને
પ્રગતિ જોઈને રાજી થાય છે અને દુખીને જોઈ એના
હૈયામા કરુણને સ્ત્રોત વહે છે એ ભજન કરતે હોય
ત્યાર ય એને ભૂખ્યા ને વિચાર આપે શિયાળામાં એ
સુદર પથારીમાં એટીને સૂતો હોય ત્યારે એને માર્ગ પર
ટાઢમા તે, દરિયુ વાળીને પડેલા આત્માઓ સાભરી
આપે અને આરામથી છાયામાં બેઠેલ હોય ત્યારે ચ, તાપમાં
શ્રમ કરતા ગરીબે એને યાદ આવ્યા વિના ન રહે કારણ?
એ માણસ છે માણસને દિલ છે, અને એ દિલને ધર્મ
મંત્રી અને કરુણા છે આ કરુણાથી એનું ચિત્ત દ્રવે છે અને
એને કઈક કરવાનું મન થાય છે એને પિતાનામાથી કઈક
આપવાને, ત્યાગ કરવાનો વિચાર જાગે છે

·માનવામાં
[ પ ]
આવા વિચારેને સતેજ કરવા, જાગૃત કરવા માટે આ
પ છે પ માનવના આત્માને ઢાળવામાં નિમિત્ત બને
છે આ પર્વના ઉત્સાહમય વાતાવરણ દ્વારા મણિગમાં પણ
ઉ નારસ જાગે છે અને શુદ્ધ સ્વરૂપ તરફ વાળવા પ્રેગ્ય મળે છે
વિશાળ ગગનને મડપ ની જેમ પ્રાણું માત્ર છે,
તેમ તમે આજે આ મડપમાં જાતના, ભાષાના, પ્રાતના અને
વાડાના ભેદભાવ ભૂલી જે મૌત્રી અને પ્રેમથી મળ્યા છે, તે
જેઈ સૌને આનંદ થાય છે પણ મને તે વધારે આનદ
ત્યારે થશે કે તમે જે પ્રેમભર્યો વ્યવહાર માણસે માથે
આજે દાઢે છે, એ પ્રાણી માત્ર પ્રત્યે સદા ય દાખ
આ દિવ માં થતી હિંસા અટકાવવામાં તન, મન અને ધનથી
સાથ અને સહકાર આપે અને પ્રતિજ્ઞા કરે, તે આજને
-આ સમય ધન્ય અને અમર થઈ જાય

·ભક્તિનું–માધુર્ય
[વષ્ણુ-મદિર દરિયાસ્થાનમાં આપેલ પ્રવચન
મનુષ્ય જન્મનું ફળ, તે મોક્ષ છે જન્મ શા માટે
મ? મોક્ષની પ્રાપ્તિ માટે બધે બધુ જ પ્રાપ્ત થાય છે,
પણ મોક્ષ તે ફક્ત મનુષ્યજન્મ દ્વારા જ થાય છે તે પ્રાપ્ત
કરવાનું સાધને શા, અને કયા માર્ગે જઈએ તે મિક્ષ મળે,
તે વિચારવાનું છે મિક્ષ ઉપાય અને યેગ્ય સાધન ન
મળે, તે અહીં જ ભટકવુ પડે, જન્મ વ્યર્થ જાય
મહાપુએ એના ઉપાય અને સાધનેને જ્ઞાન,
એકાતનુ ચિંતન અને ધ્યાન દ્વારા શેધી કાઢ્યા છે જેવી
પ્રકૃતિ તેવા સાધન
ધર્મ એક છતા ઉપાસના જુન જુની હોય, ગામ એક છતા
રસ્તા જુ- જુદા હોય પણ તે એક ઠેકાણે ભેગા થાય છે
કર્મ, ભક્તિ અને જ્ઞાન આ ત્રણે પથ આમ જુદા દેખાય
છે, પણ એ મેક્ષના જ માધન છે જીવન એટલે જ્ઞાન,
ભક્તિ અને કર્મ ત્રિવેણી સંગમ આ ત્રણના મિલનથી
સ ગમનું તીર્થ બને છે ગગા-યમુના અને સરસ્વતી જુદી
નદી કહેવાય, પણ સગમ થાય ત્યા ત્રિવેણી તીર્થ બને છે

·ભક્તિનું માધુર્વ
[ ૬૫
એક જ સાધનને વળગેલા માણો, આજે એકબીજાની
વસ્તુને વખોડે છે પાધના કરવાને બ, કલહ અને
ક કામમાં એમનું જીવન વાયુ જાય છે જ્ઞાનવાળે, ભલે
જે કમળ-ભીને-આ ન હોય તો એના હૈયામાં ધર્મવૃક્ષ
બ્રિગતુ નથી જ્ઞાની તે ભક્તિ અને ભાવથી ભરેલું છે ઘટે
ભક્ત પિતાનો સમય નાગમ ન કાઢતા, ત્યાગમાં વીતાવે છે
અહી બેઠેલા ભાઈ-બહનો ભક્તિ માટે ભેગા થયા છે
નહિ તે સિનેમામા જાત અને ત્યા પાપ બાધા ત્યારે અહીં
પ્રભુના ભજનમા ચિત્તને આનદ આપી, ભાવદ્વારા એને
ઉન્નત બનાવે છે
ભક્તિની શક્તિ માણસના મને ભીનું અને કોમળ
બનાવે છે સૂરદાસનુ દ્રષ્ટાંત તે સૌ કઈ જાણે જ છે!
તે કહે છે “આબ વિનાને મને, તે આખવાળો દેરી
રહ્યો છે ? આજે તે એ ધના અકસ્માત ઓછા થયા છે, પણ
દેખતા ૧૫મી લપસીને પડી રહ્યા છે ! માનવીના જીવનમાં
કેટલા અકસમાત છે? રસ્તા પર પડે તે તેને કોઈ ઉબે ય
કરે, પણ જીવનમાથી પડે તે એને કે ઊભો કરે ? આ
માટે વિશ્વામ-શ્રદ્ધાની આખની જરૂર છે વિશ્વાસ બહુ મોટી
વાત છે વિશ્વને દરિયામાં વખાણ ચાલે છે. શ્રદ્ધા વિના
કયાય વાવતુ નથી
મારી પાસે એક સુધારક ભાઈ આવ્યા તે કહે છે
આજથી અમે શ્રદ્ધામાં માનતા નથી અમારે તે (કીગર અને
ફેકસ) આકડા અને દાખલા જોઈએ ” મે તેમને કહ્યું
“સંસારમા મે એકેય એને માણસ જ નથી કે જે શ્રદ્ધા
રાખ્યા વિના જીવી શકે તમે જ્યારે બસમાં બેસે છે ત્યારે
તમે ડ્રાઈવરને ઓળખે છે?” તે કહે, “ના” ત્યારે બસ
છે મહા

·ચાર સાવેને
[ ૬૨ 1
રૂપિયાના પગારદાર ડ્રાઈવર ૫- તમારી જિંદગીનો વિશ્વાસ
તમારે મૂકવું પડે છે ને! તે ડ્રાઈવર પર વિશ્વાસ ન હોય
તે તમે બસમાં ન બેસી શકે તે જ રીતે વિશ્વાસ રાખી
તમારા રૂપિયા બે કમા મૂકે છે વિશ્વાસ રાખી રાઈયા ગી
બઈ ખાઓ છે વિશ્વાસ રાખ્યા વિના ક્યાય ચાલી શકતુ
નથી તમે વિમાનમાં જાઓ છે ત્યારે તમારી આખી જિંદગી
વિમાનીને સોપે છે, તે પછી ધર્મગુરુ અને ભગવાન પર
શ્રદ્ધા ન રાખો તે કેમ ચાલે ?”
પરમ-તત્ત્વના દર્શક, એવા ગુરુ તે દી કે ગુરુ
દેવતા છે દીપકના આધારે જ અધકારની પેલે પાર જવાય
છે સૂદાનમાં શ્રદ્ધાને એ દીવડો હતો તે ભગવાનનું સ્મરણ,
વતને કરતે, પ્રભુગુણ ગાત, ચા જાય છે એનું મન
ભક્તિના પાનથી તૃપ્ત બને છે. વિદ્યાથી કઈ તૃપ્ત થયે
હોય તેવુ નહિ મળે અતૃપ્તિ એ મૂકી તરસ છે એ જાગે
તેનામા, ચિંતન-સ્મરણ ન મળે, તેના ચિત્તમા ન મધુરતા
કે સુદરતા મળે બધુ જ લૂખુ લૂખું-જાણે ધગધગતો તો
જે મળે તેન એ બાળકને ભસ્મ કરે
સૂરદાસ ચા લે જાય છે મામા ખાડા આવે છે
પણ એ ભક્તિથી તરબળ છે વિશ્વાસ એને દેરી હ્યો છે
તવામાં કોઈ દિવ્ય હાથ આવીને તેને પકડીને દેરે છે એ
હાથને સ્પશે જ, દિવ્ય અને નાજુક છે એ હાથ, માયાથી
ઠેર અને રંગરાગથી શિથિલ નથી એ હાથ જુદે છે
કદાચ તે સ%ી જશે, તેમ ધારી સૂરદાસે તેને ખૂબ મજબૂત
પકડી રાખે તર્યામી જાણે છે કે આ મને પકડવા માગે
છે પણ એ પકડાય? ખાડામાથી પેલે પાર ઉનારી, એ હાથ
મકાવી લે છે, છૂટી જાય છે કારણ કે તે બળવાન છે

·ભક્તિનુ-માધુર્ય
[૬૩]
સૂરદાસ ખાલી હાથે રહ્યા હદય ભરાઈ આવ્યું ઘણું સાધન
પછી આ હાથ મળ્યો હતો, તે પણ ગાયે ગયે
જ્યારે મળવું પમતત્વ વાયુ જાય છે, ત્યારે ભકતોને
દશા આવી જ હોય છે ન રડતા હોય, તે તેને દુનિયા
પાગવા કહે છે પણ એવા પગલે જ આ પરમતત્વ પામે
છે રૂપિયાના કાગળિયા ગોરેજની તિજોરીમાં હોય છે,
ભક્તિ હૈયાના અતરમા છે
દુનિયામાં ઘી-દૂધ બધુ મધુર છે, પણ મન જેમા લાગે
તેના જેવું મધુર એકેય નથી
હાથ છૂટતા નૂ દાન કહે છે “ કયા જાઉં? કયા
પિકાર કરુ ?” બધા પૂછે છે “શું ખોવાયુ ?” તે કહે છે
“પરમતત્વનો સ્પર્શ ગયે ત્યાર પૈસા ગણનાર કહે છે
ગયો તે ગયે એમાં શું ખોયુ ? પૈસા કે પત્ની તે
નથી ગયા ને?” પમાના આવા પૂજારીઓને પરા પ્રેમની
પાગલ રીત કેમ સમજાય?
ભત વિષયને ઝેર માને છે એમને મન એ તુચ્છ વસ્તુ
છે અને તે ગમે છે પરમતત્વ એમાં જ એ રમે છે તેના
વાય કઈ વસ્તુમાં એનું મન લાગતું નથી
એક દાત કહું ? એક સ્ત્રી હતી તેને પતિ બાર વર્ષે
પરદેશથી આવે છે તેના સાસુ-સસરા દીકરાને લેવા જાય છે,
પણ બાઈને ઘેર રાખી જાય છે પણ તે બાઈ જેલની જલદી
કામ પતાવી એક પગ ડીએ તે પતિને નિહાળવા દેડી જાય
છે રસ્તામાં બાદશાહ અકબર એક સુંદર ગાનીચે પાથરી,
નમાજને સમય થવાથી નમાજ પઢતે હોય છે બાઈ તે

·[ ૬૪ ] ચાર સાધા તેની પૂનમાં છે તે મસ્તાની બની છે તેને ખબર નથી કે બાદશાહ શું કરી રહ્યા છે? એ તે પૂનમ ગાની પા પર પગ મૂકીને ચાવી જાય છે તેને ધુળવાળા પગલ, ગાલીને પર પડ્યા, એટલે અકબરે નમાજ પઢતા મગજ ગુમાવ્યું તેણે કી રોને હુકમ કર્યો કે તે પાછી ફ ત્યારે પકડીને, મારી પાસે એને હાજર કરજો પતિના દર્શન કરી એ પાછી ફરે છે એનું મન પ્રસન્ન થયુ છે હુકમ પ્રમાણે માણસોએ બાઈ, તને બાદશાહ અકબર બોલાવે છે ? તે બાદ શાહના સન્મુખ આવી ઊભી રહી બાદશાહે પૂછ્યું આ વીચા પર પગ મૂકી જનાર તુ હતી ?” તેણે કહ્યું જહાંપનાહ ! મને ખબર નથી કદાચ હુ પણ હેઈમ હુ પ્રેમદીવાની હતી તે સમયે મે આપને ન જોયા મારા મનને કબજે યારે મારા દિલના બાદશાહે લઈ લીધું હતું મારા સમગ્ર ચિતન્યનું અગ્નિત્વ મારા પ્રિયતમ એવા મારા પતિમાં હતુ મને માફ કરે છે પણ હું આપને એક વાત પૂર્ણ તે સમયે આપ શુ કરતા હતા?” બાદશાહ કહે નમાઝ પઢતે હતે બે નમાઝ કોની? ભગવાનની ? અલાહની ? અને તેમ છતા તમે મને જોઈ? અરે એક માટીના માનવીમા મસ્તાની બનેલી હુ, આપના જેવા બાદ શાહને પણ ન જોઈ શકી, અને તમે ભગવાનમાં મમ હવા છતા, મારા જેવી એક સામાન્ય સ્ત્રીને ઈ! તે પછી કેમ માનું કે આપ ત્યારે નમાઝ પઢતા હતા?” આ સાભળી બાદશાહ વિચારવા લાગ્યા ખરે જ મારુ અ તર ૪જી ભક્તિથી દેવાયું નથી ” સાબુ પાણી, ચોખ્ખા હોય તે જેમ કપડામા મેલ રહે નહિ, તેમ ભક્તિભીનું અતર, વિષયેવાળુ હોય નહિ ભક્તિની આરાધના આજે બહુ ઓછી દેખાય છે સાચી ભક્તિ હોય તો પ્રસાદ વેચાય નહિ st

·ભક્તિનું માધુર્વે
[ si]
પણ વહેચાયભક્તિ એ તે ને ધોઈ, મનને યુદ્ધ
કરવાને માટે છે આવી ભક્તિ આવે તે જ્ઞાન, ભક્તિ અને
કમને મેળ મળે તે જીવન આ ત્રિરેણીના સનમથી
પ્રાગ જાની જાય છે
અકબર બાદશાહે બાઈને પિનાને હાર આપતા કહ્યું
બા, તારામા જેવી પતિવ્યનિ છે તેવી મારામા પ્રભુ
ભક્તિ ય નથી ?
સૂરદાસ રડી રહ્યા છે હાથમાં આવેલું ગયું, પણ
રડતા રડતા એને એક વિચાર આવ્યા ગયું, પણ કયા
ગયું ? હાથ મરડીને ગયું સૂ દાસ ભગવાનને કહે છે
હાથ મરેડ કે જાત હે, ડબલ અને મેય,
બત એ છે જે ખ , તે મર્દ બકુ મે તેય ”
ભગવાન! તમે બળવત છે, હું નબળા છુ આપ પર્વતને
અ ગૂઠાથી લાવી શકે તેમ છો તમે મને દુર્બળ જાણ હાથ
મરડી ચાલ્યા જાઓ પણ તમે જે મારા આ તમાથી ખસે તે
હું તમને મદ ક! ભલે તમે ખમી જાઓ પણ તમારી તે
તેને
મા મુનિ તે મારા હૈયામાં છે એ તન્ના અાએ અછે
અંતર જે પિતાના પ્રાથમા છે, તે ભક્તિ અતરને
ભીનું ભીનું કરે છે ભીના (-૧માં ભગવાનના ભાવે ઊભ
ગય છે એવા દયમાં શુષ્કતા = કઠે તા આવતી નથી
ભગવાનને યાદ કરીને એ ભાવથી રડી પડે છે
ભકતને અયોગ્ય કાર્ય કરના આચને લાગે છે ખરાબ
કાર્ય થઈ જતા, ભગવાન મારી પામેથી ખસી જાય છે,
એ એને અનુભવ થાય છે દુનિયામા કેઈ ન જાણે,

·ચર સાધન
પણ અતર્યામી તે બધુ જ જાણી રહ્યો છે દુનિયાને સુપ્રિમ
જજ તે તમારે આત્મા છે, અને તે ભકતદુદયના સિંહાસન
પર બેઠે છે
ભક્તનું હૃદય નીતિમય હોય છે. એક બાજુ કમ બને
બીજી બાજુ નાના હોય છે જ્ઞાનથી પ્રકાશ અને કર્મથી
ગતિ મળે છે ભનિ વચમાં શોભે છે ને અવકન કરે
છે, એટલે ભક્તિને વચમા રાખી છે આમ ાન અને કર્મ
સાથે ભકિન તો હોવી જ જોઈએ
એક સામાજિક કાર્યકર ભાઈ હતા કામ બહુ કરે,
પગુ કડવી બામ ખાધી હોય તેવુ લાજે તેમનું મેં હેય
એક વખત એ પસાર થતા હતા રસ્તામાં એક વણજાર
બાઈ, ઘ ટી દળના ભજન ગાઈ રહી હતી પેલા ભાઈ ઊભા
રહ્યા અને પૂછ્યું “બેન, તમને એક વાત પૂછું? તમે કામ
કરતા ગાઓ છે શુ કરવા? દળતા ગાવું અને ગાતા દળવુ
આ બે કામથી થાક ન લાગે? મૂગા મણા દળે તે થાક
ઓછો લાગે ને !
વણઝારણે કહ્યું ભાઈ! ગીત વગનુ કાર્ય એ તે
વનરુ કહેવાય શ્રમમાં સગીત હોય તો એ કાર્યમાં ભાવ આવે
મગીનમાં ત્રમ હોય તે મન ઉવ થાય ગીત વગરનો
અમને તે કૂતરાને નાખીએ તે એ પણ ખાઈને
ભસવા લાગે, બટકા ભરે ગીત વિનાનું કામ એ તે કઈ
કામ છે?” આ સાભળના પેલા ભાઈને તત્વ સમજાઈ: ગયું
આજે માનવ બના ભરતે ને ભમતે સભળાય છે,
કારણ કે એની પ્રકૃત્તિ પાછળ કોઈ સગીત નથી એ માત્ર
સત્તા અને શ્રીમતાની પાછળ જ દેડી રહ્યો છે

·બબિતન માપુ
I be
જ્ઞાન અને મે માથે ભકિતનું માધુર્ય આવી જાય
જ્યારે જ એમાર્ગી કાર્યને નવાઢ પ્રગટે છેજીવન કાઈ
વૈતરુ નથી, વાદ છે મા ધર્મ સંવાદમાં છે જેમ
તબૂરાને તાર વાદના હોય છે તેમ જીવનનો તાર પણ
ન વાદમાં જોઈએ.
બુદ્ધને એક ભતે પૂછ્યું ભને' જીવન કેવું હોવું
જોઈએ?” એમણે કહ્યું “મારગીના તાર જેવું વિધિવ
પણ નહિ, કડાણ પણુ નહિ ” તાર શિથિલ હોય તે મ ગીત
નીકળે? ના, તેમ તાર કઠણ હેય તે સૂર આકરા નીકળે
તાર મધ્યમ જોઈએ તેમ જીવન પણ ન બેગ છે હાય, ન
નિસના હોય એ ભકિનમા જ પ્રસન્ન હોય
1
ભાવાન મહાવીરે કહ્યું છે “જીવન આના જેવું હોવું
જોઈએ ” આ મીઠા મધુર છે મધુરતા વષણિી વાધે
જાય છે દુનિયાની કટુતા, કજિયાને એ પચાવી લે છે તેમ
માણને જીવનની હુતા મમતામા ઓગાળી મધુના સર્જવાની
છે, ચડકીશિકના ઝેરને પચાવી દૂધની ધારા વહાવવાની છે
અડ આવવા માટે પ્રારભમાં તમે માને આભાર
મા પનું એ તે માગ કર્તવ્ય છે કે જેમ ધરતીના
પ્રત્યે ખૂણે વધે છે, તેમ માધુએ પણ સ્થળે સ્થળે જઈ
ધર્મવર્ષા કરવાની છે મેઘ વિના બોલારે આવે છે, ત્યારે
તમે તે વિશે મને બોલાવવા આવ્યા છતા એ આભાર
શે? કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વિના, મેઘ ળ વધે છે
સૂર્ય પ્રકાશ આપે છે, અને વાયુ હવા આપે છે તેમ ધર્મ
પણ સૌને ભેદભાવ વિના ગતિ અને સત્ય આપે છે જ્ઞાની
ના વચન દુનિયાના કયાણ માટે જ છે વિના મથે જ

·ચાર સાધન
સાનની ઘારા વહાવવાની છે બીજા દેશમાં જ્ઞાન વેચાય છે
ડવ કાર્નેગી તે વ્યાખ્યાનની ટિકિટ નખતે, અને એમાં
લાખ કમાતે પણ આ દેશમાં જ્ઞાન અમય છે સૂર્યના
પ્રકાશનું બિલ મહિને થાય અને આજે તે શું થાય? ગરીબ
તે મરી જ જાય ને? પણ યાદ રાખજે અમ્ય વસ્તુઓ,
વિના મૂલ્ય જ મળે છે અતરન ઈ ઉજજવળ કરનાર ભકિત,
એ પણ અમૂલ્ય વસ્તુ છે તે અહીં વિના મૂ હૈ મળે છે બા
ભક્તિરૂપી ન્યાયાધીશ, જીવનના બધા જ કાર્યોને ન્યાય આપે
છે આ અમૂલ્ય ભકિનના નીરથી આપણા અતર જોઈ ચિત્તને
કુદન જેવું ઉજજવળ કરીએ તો આજને પ્રસગ ધન્ય થાય.
આપણા સૌના હૃદયમા ભક્તિનું આવું માધુર્ય આરે
તો આપણો જન્મારે ચળ થઈ જાય

·ગપ્રાપ્તિ માટે
એ બાપ બેગના મહિમા વિશે વિચારીએ
ચોગ શું છે ને શું કરે છે એ વસ્તુ સમજીએ ગની તાકાત
કેટલી છે. અગ્નિ જેમ કચરાને બાળી નાખે છે એમ,
આ તરમાં રહેલ કમના કચરાને યોગ બાળી નાખે છે મનમાં
સપ્રહાયેલા કક્ષાના ગજને એ રાખ કરી નાખે છે પેગની
તાકાત વાસનાને બાળીને ભષ્મ કરવાની છે બાળવામાં પણ
ચિકર વસ્તુને બાળે છે–જે રીતે તેજાબ સોનાની અંદર
રહેલા કચરાને બાળે છે, સેનાને નથી બાળ, સેનાને તો
એ વિશુદ્ધ બનાવે છે તે રીતે એગ કચરાને-કષાયને બાળે
છે અને આત્માને તેમણે બનાવે છે
ભગવાનના દર્શનનો આનદગ– આ શબ્દ બરા
બર સમજે દર્શન થાય તે આનદ થાય, પણ દર્શન
પામવા મન, વચન અને કાયાના સમાધિમય યોગની આવ
શ્યકતા છે
શ્રી આન દઘનજી મહારાજે કહ્યું છે કે, દર્શનના
અમૃતને ખ્યાલે મળે તે જન્મમરણની તૃષા શાન્ત થઈ જાય
શાતિ થઈ જાય આનદ-આનદ છવાઈ જાય દશનરૂપી
અમૃતપ્યાલે મળતા જીવનની તરસ છીપી જાયન્સ સેવ થઈ
જાય આ તમ કઈ? એમ કહે છે એવી Dry thirst ૮

·(૭૦ } ચાર સાધન નથી કે જેમા પીઓ પીએ તે પણ અશાતિ ને અસતો રહ્યો રે રે પીધુ જ નથી એવું લાગ્યા કરે પણ આ દર્શન- અમૃત પીએ ને ટાઢક વળી જાય, તૃપ્તિ થઈ જાય પછી બીજુ કઈ જ પીવાની જરૂર ન રહે આ દર્શનને અમૃત ચાલે અનદ-આનદ છલકાવી જાય तृषा લાગી છે શેની? મનપાનની પણ છતા તુ તે ઝેરનું જ પાન કરે છે આખુ જગત અમૃતપાન મૂકીને ઝેરનું પાન કર્યા કરે છે ખૂબી તે એ છે કે, અજ્ઞાનના અને એ ઝેરના પાનમાં સુખ માન્યા કરે છે ! એ તે વિનાશ કારી છે ઝેરમાં તે સુખ હેાય? અમરતા તે અમનપાનથી જ મળે ને ? માટે, અમૃતપાન શોધ આદઘનજી મહારાજ કહે છે “દર્શન દર્શન કરતા હું બહારના જગતમાં ફરુ છુ, ત્યારે જ્ઞાનીઓને રણમાં ઝાઝવાને જળ માટે દેના-રખડતા રેઝ જેવો હુ લાગુ છુ રાઝ પાછું પાણી કરતા રણમા ઘૂમતા હોય છે આ દર્શનરૂપી અમૃત ત્યારે મળે? ચિત્તના ઊંડાણમાં વિતરે ત્યારે સરોવરના જળના તર ગે જ્યારે શાત થઈ જાય છે ત્યારે જ તળિયે પડે તે વસ્તુનું સ્પષ્ટ દર્શન થાય છે એમ જ ચિત્તના તરગે શાત પડે, ઓછા થઈ જાય ત્યારે ન થાય અને તે જ આતરદશા સુધરે અને આતરદશા સુધરતા પેગ લાધે ગ લાધરે મહેલે નથી, એને માટે ચિત્તની વૃત્તિ ના નિધની આવશ્યકતા છે ચેકસ વસ્તુઓમાંથી મુક્તિ મેળવવાની રહે છે કઈ વસ્તુમાથી? તે કહે છે કે- ·માપ્તિ માટે ખાના, પીના, ગેવિન, વિના, વચનવિનામ- છે જ પાથ ઘાઈએ તે ધ્યાન પ્રમાણે ઉપરની પાંચ ચીજો એ કરવાની જર છે પહેલુ છે “ખાના ખાવાની લપ કેટલી બધી કરી મી છે. આગલે દિવસે જે મનભાવતા ભોજન પિટ ભરીને-અરે, ભાવતા ભેજન હોય તે ભૂખ કરતા ય વધુ જમીન-કલા હોય છે તે પણ સવાર પડતા જ પૂછે ' યાની સાથે શું બનાવ્યું છે? ખાખરા છે? કઈ ગરમ ગમ ફરસાણ બનાવે ચટણી-અથાણા તે આપ ! બીટ કે પેન્ડવીચ પશે તે ચાવશે !” આ છે ભવાને પહેરમા જ ખાવાની ધમાધમ સવારની ખાવાની ધમાલ પૂરી થાય ને ત્યા બાર વાગે ત્યા ણી ભેજનની ધમાલ અનેક વાનગી જોઈએ એમાં કોઈ વાનગી ન બની હોય તે મગજ ગુમાવી નાખે કોધ કરે હપ પણ કરે કઈ મિત્રને ત્યાં જમવા ગયે હેય ને અનુકૂળ પાથે ન મળે તે કહે “ફલાણાને ઘેર જમવા ગયે હતો ૫ જમવામાં કઈ માલ જ મળે નહિ મિષ્ટાન હતું, પણ કરી બાસુમા કઈ જ નહિ ” આમ પેટ ભરીને જમીને બાન, ભાવ્યું પણ હોય, છતાય દોષ કારે ભેજનમાની કેટર, રાગ જાગે ? બારેક વાગે જમ્યા હેય, પછી આગમ ક વડે ત્યા ચા દૂધ-કેફી-કેકે કે એવું જ કદ ૨ એ પતી જાયને પાક વાગે ફરી નાસ્તા માટે :- અને રાજે અગર ના કરી અનેક વાર = Full dish ઈએ કેટલું ખાય! ભૂખ જ હોદ

·ચાન્સ
( ૨ !
ચાર સાધન
નહિ-અરે પચે નહિ તે ય પરાણે ખાય કારણ કે સ્વાદિષ્ટ
છે ને! ભારે છે ને ! એટલે ખાય જાણે ખાવા માટે જ ન
જીવતે હેય! આવી લપ છે ખાવાની આ ઓછી કરવાની
જરૂર છે આમા ઘણો સમય જતે રહે છે
મહત્વના કામે ઘણા બાધ છે પણ એ સમજાતુ જ
નથી નાનીઓ એટલે જ ભેજનકથાને પાપકથા કહે છે!
ગિ મેળવવાના માર્ગે જતા પહેલા આ “ખાના”ની લપ
ઓછી કરવાની ખાસ જરૂર છે
પછી આવે છે “પીના ' આમાં પણ એવું જ
કૉપી-કેસરબત-ડા-લેમન અને બધાથી ચડે એ
દારૂ જાતજાતનું ને ભાતભાતનું પીવાનુ એની પસંદગી,
એને પુરવઠો, એને સ્વાદ અને એને ઉપગ આમ પણ
સારે એ સમય વ્યર્થ વીતી જાય છે
આ પછી આવે છે “વના ” માણસની જિંદગીને
ઘણો સમય આ ઊંઘ લઈ લે છે ઉઘ આળસને લાવે છે
અને આળસ મનુષ્યને ઉધઈની જેમ કોતરી ખાય છે વધુ ઊંઘ
પ્રમાદને લાવે છે અને પ્રમાદ અને આળસ જ્યાં હોય ત્યા કઈ
શુભ કામ થાય નહિ આળસુ માણસ એટલે કાટ વિનાની
ઘડિયાળ ચાલે પણ સમય ન આપે સામાન્ય રીતે તદુરસ્ત
માણસ માટે છ કલાકની ઊંઘ પૂરતી ગણાય વધુમાં વધુ માત
કલાકની આથી વધુ વઘ મનુષ્યના ઉત્કર્ષ માટે અવરોધરૂપ છે
હવે આ છે “મિલના”-–
વ્યર્થ મળવાની ટેવ કઈ પણ હેતુ વગર વાત કરવાથી
મન શિથિલ થાય છે એક ભાઈ બીજા ભાઈને મળે ત્યારે પૂછે

·ગપ્રાપ્તિ માટે
[૭૩]
કે, “કા, શુ સમાચાર સાભળ્યુ, મગનભાઈએ દિવાળ
કાઢવું
કા તે, “કલાણાને નેકરીમાથી રુખસદ મળી કે
ફલા ચૂંટણીમાં ઊડી ગયે ” ત્યારે બીજો પણ એમ જ
પૂછે કા, છેલા સમાં વાર (est news) શું છે?”
આમ, જેની સાથે તને ગત સબ ધ નથી એવુ કઈ ભાગી
ગયુ કે ઈએ દિવાળુ કાવુ એ સાભળીને ય તને શુ મયદો!
પણું આ તે ટેવ પડી આવું બધું સાંભળ્યા અને
નભળાવ્યા વગર ચેન જ ન પડે ને! પાકી વાતમાં તે
ઊંડા ઊતરી જાય ઘણાને લપ કરવાની ટેવ હોય છે
કા, હાવ શુ કામ કરે છે ? શુ પગાર મળે છે?
સામાને ગમે કે ન ગમે તે ય પિતાની પીંજણ ચામુ
રાખે ને વ્યર્થ સમય ગુમારે આ પીંજણ કરતી વખતે
સામાને મદદ કરવાની ભાવના ન હૈય, શનિ પણ ન હોય
અને છતા જેને કહેવાય છે ને કે “ઝીણું કાતે” એમ નાની
નાની બાબતમાં પણ રસ લીધા કરે આખા ગામની ફિકર
કર્યા કરે “કાજુ, કયે દુબલે? તે કહે, કે મારે ગાવડી
ફિકર' એ કહેવત મુજબ પિતાનું ભલું કરવુ બાજુ મૂળ,
ગામની કૂથલી કર્યા કરે મગજ આવી જ વાતથી અને
બેટી ચિંતાઓથી ભરેલું રાખે પછી આ મગજમાં સારી
વાત આવે ક્યાથી? જગ્યામા બધે કચરે ભરી રાખે,
પછી સારી વસ્તુ રાખે કયા કબાટમાં રહી કાગળ-પતી
ભરી મૂકો ને પછી કહો કે કપડા માટે જગાનથી, શ્વા મૂકુ !
જગા નથી પણ ભલા માણસ, પહેલા પિવી પસ્તી કાઢી
નાખ ને! પસ્તી ગઈ કે સારી ચીજવસ્તુ મુશ્વા સારુ આપ
મેળે જગા થશે કપડા સચવાશે ને તું સુખી થઈશ એમ
મગજમાથી પણ ગામની ઉપાધિરૂપ પસ્તી કાઢી નાખ, ને

·[ ૭૪ ]
ચાર સાધન
મન માફકખ-નિર્મળ રાખ, તે આત્મકલ્યાણની વાત
કઈક ગળે ઊતરશે
વગર ગટનું હળવુ મળવું બધ કરી એકાત મેવતા
થાઓ એકાતમા ભગવાનનુ સ્મરણ-ચિતન કરો સારા
પુસ્તક વાચો ભૂતકાળના સુખદ સ્મરણ, જીવનયાત્રા, સારી
ઘડીએ, ભક્તિ, પ્રસગો ઈત્યાદિ યાદ કરે એ પ્રસંગે સાથે
વાત કરે, એમાં રમે, મસ્ત બની જાઓ તે તમને જરૂર
આનદ આવશે, સુખ મળશે
પણ યાદ રાખજો યાદ કરે ત્યારે ભૂતકાળની મારી જ
વાતે યાદ કરજે કટુ પ્રસ ગે યાદ ન કરતા એ તે ભૂલી
જ જવા આત્મકલ્યાણના સારા દિવસોમાં સુકન્યના જ
વિચાર કરવા, નહિતર સુખને બદલે દુ ખ મળે મનને
ઉગ થાય ને ચિત્તત ત્ર અસ્વસ્થ થઈ જાય
ઘણને એવી કુટેવ હોય કે સારા પ્રસગે જ ખરાબ
વાત યાદ કરે ઘેર લગ્ન પ્રસંગ હોય, ભાવતા ભજન
તયાર થતા હય, જાન આવવાની હેય, ઘરના બધા સુદર
વસ્ત્ર–આભૂષણે પહેરી હરતાફરતા હોય, મ ગળ ગીત
ગવાતા હોય ત્યારે જ ઘરની અમુક વ્યક્તિ, કઈ મરી ગયુ
હોય તેને યાદ કરી રોવા બેસે, આસુ પાડે, ઓછુ આણે ને
રગમા ભાગ પડે એવું વર્તન કરે કા તે ભૂતકાળમાં કોઈએ
વહેવારમા એાહુ-વધુ કર્યું હોય એ યાદ કરી એની સાથે
લડે, બેચાર સભળાવે, વાતાવરણ કલુષિત કરે અને કટુતા
ભર્યું વાતાવરણ સજે ભૂતકાળની સારી વાતે યાદ કરવાથી
મન શાત થાય છે એથી આપણને આનંદ આવે છે આપણું
હૃદય પણ ઉદાર બને કેઈની ભૂલેને આપણે ક્ષમા આપતા

·ત્રિપ્રાપ્તિ માટે
[૭૫J
શીખીએ એણે ભૂવ કરી તે એના અજ્ઞાનના કારણે, એમ
આપણે શું ! આપણે તે ક્ષમા જ આપીએ એના પ્રત્યે
નહિ કે કે નહિ પર આ પ્રકારના જ વિચારે આવવા
જોઈએ, ન આવે તે કેળવવા મહેનત કરવી જોઈએ પણ
એ કયારે બને? નકામી વાતમાં સમય ન વેડફીએ અને
એકાતમા વાત ચિત્ત ચુદર વિચાર કરીએ ત્યારે
છેલે આપે છે વચનવિલાસ”—
અર્થહીન અને સત્વહીન વાતેમા સમય ગુમાવે જેને
કઈ અર્થ નહિ, જેને કઈ ઉપયોગ નહિ, જેનું કાઈ નાક
ફળ નહિ એવુ બેલ બોલ કરવાથી શું ! આ પ્રજા
વાવણીવિવાથી કોઈનું બુરુ થાય વચનનું જે તે .
કસમયે અને કસ્થળે બોલાયે, વચન વિનાશ ને
બહુ બલવામાં ક્યાંક એવુ “બફાઈ જાય કે જે પ્રકાર
નરસુ આને ઘરમાં ઝગડા થઈ જાય, ગામ ૬ ક. ૪
અને વિશાળ જગતમાં બોલવામાથી જ વિશ્વક ર ૮
વધે વાણીના સયમની તે ખાસ જરૂર 3 - ક
જોરદાર છે વાણુ કરતા મોનનુ બળ વધ::.
યોગ મેળવવાના માર્ગ માટે મારું કરે
વાતે કામ કરવાની કહી છે
આ પાચ ચીજ ઓછી કરે છે તને,
પ્રકાશ લાધે સમય મળે ત્યારે એક પ્રક. ૨
કેળ વસ્તુને સહજભાવે કે , દ -
રહો એને છેડતા શીખે તે દુ કિ - "
આમ નિજને દમ સ ,

·[૬]
ચાર #ાધન
વાવાઝોડાથી ચલિત ન થાય અને ચલિત ન થાય તે જ
નિજાન દમ મસ્ત થતા શીખે અને-આનદ યોગને વેગ થાય
ગ શું છે? વીતરાગના દર્શનના આનદને યોગ
દર્શનથી આનદ થ જઈએ ગમતી વસ્તુના દર્શનથી
આનદ થાય, દીકરે પરદેશ ગયે હેય, ભણીગણીને લાબે
ગાળે આવતે હોય, એને જોતા માને કેટલો ઉગ હોય!
એનું દર્શન માતાને કેટલો આનદ આપે! એ આનદને
વર્ણવવા માટે શબ્દની જરૂર ન હોય એ તે એના મુખ
પર, સારાય દેહ પર દેખાય ત્યા તે આનદન ઓઘ ઊછ
હાય! એમ જ મહાપુરુષની વીતરાગતાના દર્શનથી
રામારા ખડા થઈ જાય એના મુખ પર અને સમગ્ર દેહમા
આનદ આનંદ છવાઈ જાય એ વખતે બીજુ બધુ ભૂલી
જવાય વસ્તુ સાથેના રસનુભવથી દેહવિસ્મરણ થઈ જાય
મદિરમાં પ્રભુદર્શનાર્થે જાવ ત્યારે બધુ ભૂલીને એમાં જ
લીન થવાને આનદ માણે સર્વ કાઈ ભૂલી જાવ તમે અને
પ્રભુની એ રમ્ય મૂર્તિ બસ એમ જ એકાકાર થઈ જાવ
બાહ્ય જાતને ભૂલી જાવ એની પરવા ન હોય.
એ વખતે તે પ્રભુભક્તિ એ જ સર્વસ્વ લેકે જેશે તે
ગાડે કહેશે એ વિચાર જ ન શોભે ખબર છે, રાવણ
જેવો વિક્રમી પુરુષ પણ પ્રભુ પાસે વણ વગાડવામાં લીન
થઈ જતું હતું
મદે રી જેવી મહાદેવી પ્રભુ પાસે નૃત્ય કરતા બધું જ
ભૂવી જતી આ છે એકતાનતા, લીન થઈ જવાની તન્મયતા
મન માને મસ્ત થઇ જશે
231091cir
હા .

·ગાપ્તિ માટે
[૭૦]
દર્શનનો આનદ અને તેને ગા ચિત્ત ના થાય
એકાબના આરે, લય થઈ જાય, વિશ્વને ભૂની જય
પ્રકારનો જ યોગ થાય તે જ કેવળજ્ઞાનને પાયે
મદેવી માતાને આ રોગ થઈ ગયા એમને બીજી
સાધનોની જરૂર ન પડી સાધનોના પગથી જે વસ્તુ
સિદ્ધ કરવાની હતી તે થઈ ગઈ પછી સાધનાની શી જરૂર?
એક કવિએ બહુ છે કે-
ખિી વિખાનન કુછ નહિ, નહિ પઢને બાન,
દુહા-દુલ્હન મિલ ગયે, ફિડી પડી બાન
લગ્ન માટે જાન નીકળી હેય, ખાવાપીવાનું હોય,
ગરાગ હાય, આનદગીત ગવાતા હેય, એકબીજાને હાશે
હશે કેળિયા દેવાના હોય, પણ એ બધુ કયા સુધી
ન હસ્તમેળાપ સુધી હસ્તમેળાપ થઈ ગયે, જાનને નીખ
અપાઈ ચૂકી એટલે તમે તમારે ઘેર અને એ એમને ઘેર
સાધ્ય સધાઈ ચૂક્યુ સાધનની જરૂર ન રહી વિનરાગ
દનના આનદ યોગ મરુદેવી માતાને થઈ ગયે સાધનની
લાકડા બે જાતના હાય-એકનું અને બાવળનું
ઓને રાધે મારવા ની એટલી જરૂર ન પડે સહેજસાજ
ઠીક કર્યું કે સુવા થઈ જાય લાવીને તે મારી
મારીને થાકી જાવ ગાડાગડબા કાઢી નાખે તે ય સુવાળ૫
ન આવે કારણ કે એનું ઘડતર એવું છેએકનું ઘડતર
સુકા પ્રકાતુ છે મદેવી માતાના અતરનું ઘડતર એવા
પ્રકારનુ હતુ તેમના વિત્તની કેળવી જ એવી હતી કે
એમને વાર ન લાગી

·ચાર સાવન
[ ૭૪ ]
જેના અતરનુ ઘડતર એવુ ન હોય તેને સાધનની
જરૂર પડે મહેનત કરવી પડે મનને કેળવવુ પડે
શિષ્ય પૂછે છે કે, “પણ આ તે તમે મરુદેવી જેવા
ગ્ય આત્માની વાત કરી એ કઈ દાખવે છે કે જેણે
ખૂગ પાપ કર્યા હેય, કોથી ભરપૂર હોય છતાય ચુંગ
બળને પરિણામે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હોય અને અધિ
કારી હેય તેને પણ ગબળે આ વાતુ (કેવળજ્ઞાન) પ્રાપ્ત
થાય ખરી કે ?'
ત્યારે કહે છે કે, હા, એ પણ દાખલો છે દઢપ્રહારીમાં
આવી બધી વસ્તુ હતી તેણે બ્રાહત્યા, હત્યા,
ગૌહત્યા, તથા બાળહત્યા એમ ચાર હત્યા એક સાથે કરેલ
લેકેને આ ચારે પ્રત્યે દયા-માયા અને લાગણી હોય છે
એવા આ ચારે જણને મારી નર્કને અધિકારી બનેલ આ
દઢપ્રહારી એક બ્રાહ્મણને પુત્ર હતે નાનપણથી જ તેફાની
અને ઉપદ્રવી માતાપિતાએ તેનાથી ત્રાસી જઈને કાઢી
મુક્યો શરીરનો જબરે તાકાતવાળે ઊંચે મજબૂત એ
દઢપ્રહારી જ ગલમાં ચાલ્યો જાય છે ત્યા ચોરના સરદાર
એવા એક પીપતિએ એને જે એને પૂછ્યું
જાય છે? તારે શું જોઈએ છે?” દઢપ્રહારીએ કહ્યું “મારે
કોઈ મુકામ નકકી નથી, માત્ર આધાર શોધુ છુ આધાર
મળશે ત્યાં રહી જઈશ ” પત્રીપતિએ એના દેહને બાધે,
શરીરની મજબૂતી અને ખમીર જોઈ એને પિતાની સાથે
રાખી લીધે એને તે એના ધધામા એવા જ સૂર અને મજબૂત
માણસની જરૂર હતી લૂટફાટ-ચોરી–મારામારી આ જ
જે છે એને તો આ માણસ ખૂબ ખપમાં આવે
જેને જે જોઈતું હતું તે મળી ગયે સૌને પિતાને
તુ કયા
.

·પગપ્ત માટે
fe!
અનુકૂળ મળી જાય છે અફીણીને ચા પર અષ્ટીઓ મળી
છે, ભન્ન પિતાના જેવાને મદિરમાં શોધી લે, જ્ઞાનીઓ
નાનદાર બને દારૂડિયા પીઠમાં પિતાના સાથી ધી
લે નો એકબીજાને અનુકૂળ વાત કરે અનુકૂળતા ઊભી
થઈ જાય ન થાય તે ઠોકી બેસાડી, નીલે કરી, અનુ
ના ઊભી કરે
એક ભાઈ મને વદન કરવા આવેવ વદના કરી
બેઠા પણ એમના મોઢામાથી બીડીની ઉગ્ર વાસ આવતી
હતી મે કહ્યુ “ભાઈ, તમે નીચે જઈને મેહુ સાફ કરી
આવો ” તે કહે છે “મહારાજ, મે તો બીડી પીધી છે
એની કોઈ ખરાબ વાસ નથી અને બીડી વર્ગની સીડી
છે એના ધુમાડાથી જ તુને નાશ થાય છે ધૂમ્રપાનમ મહા
નમ, ગેટે ગેટે ગૌદાનમ” આવી બાલીશ દવી કરવા
લાગ્યા કહેવાનું તાત્પર્ય એટલું જ કે, જે લેકે બૂરા ત્ય
સનમાં ફસાયેલા હોય છે તે વ્યસન વ્યાજબી છે એમ પાછા
દલીલ કરીને સમજાવવાના પ્રયતને કરતા હોય છે.
હ ને પીપતિને જરૂર હતી તે માણસ હ
બહારી મળી ગયે પ્રકૃતિ પ્રમાણે માથુસને માણસ મળી
જાય છે એવા મેળ પણ જલદી થઈ જાય છે એવા
સગો ઊભા થાય છે પ્રકૃતિ ને જેગે ઊભા કરે છે.
જ્ઞાનીઓ કહે છે કે પ્રકૃતિને બદલે, સેગ આપે આપ
બદલાઈ જશે પ્રકૃતિ વિકૃત હશે તે સજોગો પણ એવા જ
ઊભા થશે તાણાવાણુ બદલે તે કાપડ સારુ થશે મૂળ
માથી જ ખામીઓને દૂર કરશે તે એમાથી ઉત્પન થતી
વસ્તુઓ ખામી રહિત થશે

·[ ૭૪ ]
ચા- સાન
જેના અતરનું ઘડતર એવુ ન હોય તેને સાધનોની
જરૂર પડે મહેનત કરવી પડે મનને કેળવવુ પડે
શિષ્ય પૂછે છે કે,
પણ આ તે તમે મરુદેવી જેવા
યોગ્ય આત્માની વાત કરી એ કઈ લખે છે કે જેણે
ખૂબ પાપ કર્યો હોય, કપાથી ભરપૂર હોય છતાય વેગ
બળના પરિણામે કેવળનાન પ્રાપ્ત કર્યું હોય અને અધિ
તારી હોય તેને પણ ગબળે આ વસ્તુ (કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત
થાય ખરી કે ?”
ત્યારે કહે છે કે, હા, એ પણ દાખલો છે દઢપ્રહા
આવી બધી વસ્તુ હતી તેણે શ્રદ્ધા હત્યા, હત્યા,
ગૌહત્યા, તથા બાળહત્યા એમ ચાર ત્યા એક સાથે કરેલ
લેઓને આ ચારે પ્રત્યે દયા-માયા અને લાગતું હોય છે
એવા આ ચાર જણને મારી ને અધિકારી બનેલ આ
દઢપ્રહારી એક બ્રાહ્મણને પુત્ર હતો નાનપણથી જ તેફાની
અને ઉપદ્રવી માતાપિતાએ તેનાથી ત્રાસી જઈને કાઢી
મૂક્ષ્મ શરીરને જબરે તાકાતવાળે ત મજબૂત એ
દઢપ્રહારી જ ગલમા ચાળે જાય છે ત્યા ચોરાના સરદાર
એવા એક પત્ની પતિએ એને જે એને પૂગ્યું “તુ ક્યા
જાય છે? તારે શું જોઈએ છે?” દઢપ્રહારીએ કહ્યું “મારે
કેઈ મુકામ નકી નથી, માત્ર આધાર શૈથુ છુ આધાર
મળશે ત્યાં અહી જઈશ ” પાનીપતિએ એના દેહને બાધે,
શરીરની મજબૂતી અને ખમીર જોઈ એને પિતાની સાથે
રાખી લીધે એને તો એના ધધામ એવા જ ક્રૂર અને મજબૂત
માણસની જરૂર હતી લૂટફાટ–ચોરી–માગમારી આ જ
જેને ધ એને તે આવે માણસ ખૂબ ખપમાં આપે
જેને જેવો જોઇને હસે તેને મળી ગયો સૌને પિતાને

·ગિખિ માટે
[ se]
અનુકળ મળી જાય છે અફીણને વેગ પર અઝીણીઓ મળી
રહે, જો પોતાના જેવાને મહિમા શોધી લે, જ્ઞાનીઓ
નાનદરબારે અને દારૂડિયા પીલમાં પિતાના સગાથી શોધી
લે સૌ એકબીજાને અનુકૂળ વાત કરે અનુકૂળતા ઉભી
ન થાય તો ઠોકી બેસાડી, દલીલ કરી, અનુ
કુળના ઊભી કર.
થઈ જાય
એક ભાઈ મને વદન કરવા આવેલ વદના કરી
છેપણ એમના મોટામાથી બીડીની ઉગ્ન વાસ આવતી
હતી મે કહ્યું
'ભાઈ, તમે નીચે જઈને મોઢું સાફ કરી
આવો ” તે કહે છે “મહારાજ, મે તે બીડી પીધી છે
એની કાઈ ખરાબ વામ નથી અને બીડી તે સ્વર્ગની સીડી
છે એના ધુમાડાથી જ તુને નાશ થાય છે ધૂમ્રપાનમ મહા
દાન, ગોટે ગોટે ગોદાનમ ” આવી બાલીશ કવી કરવા
લાગ્યા કહેવાનું તાત્પર્ય એટલું જ કે, જે લોકો બૂરા વ્ય
સનમાં ફસાયેલા હોય છે તે સન વ્યાજબી છે એમ પાછા
દની કરીને સમજાવવાના પ્રયત્ન કરતા હોય છે
હ તે પતિને જરૂર હતી તે માણસ દ4
પ્રડારી મળી ગયે પ્રકૃતિ પ્રમાણે માણસને માણસ મળી
જાય છે એવાને મેળ પણ જવી થઈ જાય છે એવા
જોગે ઊભા થાય છે પ્રકૃતિ સ ગ ભા કરે છે
નાનીઓ કહે છે કે પ્રકૃતિને બલે, સજોગો આપોઆપ
બદલાઈ જશે પ્રકૃતિ વિકૃત હશે તે મગે પશું એવા જ
ઊભા થશે તાણાવાણુ બદલે તે કાપડ સાર થશે મૂળ
માથી જ ખામીઓને દૂર કરશે તે એમાથી ઉત્પન્ન થતી
વસ્તુઓ ખામી રહિત થશે
ક

·[ ૮૦ !
ચાર સાધન
હવે બા દઢપ્રહારી પલ્લી પતિ સાથે રહે છે ચોરી કરવી,
મારામારી કન્વી, લૂટમટ કરવી એ એને ઘધો જબરી
તાકાત ને મજબૂત બાધ પ્રહાર કરે કે સામનો કરે એને
ભુક્કો એને પ્રકાર નિષ્ફળ ન જાય એટલે લોકો એને
ઢપ્રણારી કહે
દિવસે જતા ૫ વિપતિનું અવસાન થયું અને આખી
ટેળીનો સરદાર દઢપ્રહારી બન્યો
એક વખત એક ગામમા એ ચોરી કરવા ગયા સોગ
વરાત્ કઈ મળ્યું નહિ મહેનત કરીને થાક્યા એટલે ભૂખ
લાગ દઢપ્રહારીએ એના માણને કઈ ખાવાનું શોધી
લાવવા કહ્યું હવે ત્યા એક ગરીબ બ્રાહાણ રહે પાચસાત
બાળકે, ઘરમાં કઈ સાધન નહિ અનાજ પણ મળે નહિ
જેમતેમ દિવસો વિતાવે, માગી ભીખી પૂરું કર તે દિવસે
બ્રાહ્મણે જુદા જુદા ચાર ઘેરથી દૂધ-સાકર-ઓખા અને
એલચી લાવી ખોર કરેલ
બાળક જોયા કરે કયારે તૈયાર થાય અને ખાવા
માડીએ ભૂખ્યા બાળકો, તયાર થતી સુધી ખીર બાળકો
૨ ડાગુ કરી ખીરની વાટ જોતા બેઠા છે
ખાર
કરીને કહ્યુ કે, ‘હુ નાહ આવું,
એમ કહી બ્રાહ્મણ નહાવ
કહેવાથી માણસો
ખરના વાસણને ઉપા
રાળ કરવા લાગ્યા ?
દરવાજા પર સળિયે
ને આવતો જે તે
!

·મા પગપ્રાપ્તિ માટે { ૮૧) એમ ફોધના આવેશમાં એક તવારને ઝાટકે બ્રાદાને મા, અને બ્રાહ્મણ તે ત્યાં જ ખવામ થઈ ગયો. આ ધમાલ જોઈ બ્રાહાબુની સગર્ભા પત્ની વચ્ચે ખાવી તેને પણ તવાર પ્રહાર કર્યો બાઈ મૃત્યુ પામી અને ગર્ભમાનું બ, પાનું મરણ પામ્યુ ક્રોધના આવેશમા દઢપ્રકારી દરવાજા બહાર નીકળે આગામા ગાય ઉભી હતી ગાયને સને આવી કે મારા માવિકનો આ દાન છે તે શિંગડા ઉગામી દઢપ્રારીને ભાગ્યા ધમી દઢપ્રડારીએ તેને પણ તરવારથી મારી નાખી આમ ક્રોધના આવેશમાં તેણે ચાર ચાર પત્યા કરી કોઈ આવી છે ત્યારે ભાનસાન રહેતુ નથી બુદ્ધિ બહેર મારી જાય છે ન કરવાના કામો થાય છે જ્ઞાનીઓએ કર્યું છે કે તુ ફોધ કર, પણ કેના ઉપર ! ક્રોધ ઉપર ક્રોધ કર તુ ક્રોધને હઠાવ એને જીત આ હત્યાકાંડ જોઈને બધા બાળકે કરુણ આક્ર દ કવા લાગ્યા “બ બા!!” કહીને ડાળ કરી મૂકે ભય પર પડી તરવા લાગ્યા વાતાવરણ કરુણતાથી ભરાઈ ગયુ રક્તના ખાબોચિયા, ચાર ચાર મૃત દેહ અને બાળકનું આક્ર દ આ દશ્ય જોઈને પવી પતિ પ્રણારીના હાથમાંથી તલવાર પડી ગઈ પશ્ચાત્તાપ થવા લાગ્યો જીવ બળવા ભાવો હાય, આ મે શું કર્યું ? મારાથી આ શુ થઈ ગયુ ? મન તર કડવા લાગ્યું સમગ્ર દેહમા અજપે વ્યાપી રહ્યો બળ બ] વતા દેહે પ્રહાર દોડ્યો દોડતા દેડના ગામ બહાર એક વૃક્ષ નીચે તેણે એક મુનિને જોયા મુનિ પાને ગે આસુની ધારા વાવતે એ એમના ચરણમાં ઢળી પડ્યા કહેવા લાગે પ્રભુ, મને બચાને આ પાપીને ઉગારા મે પાપીએ મહા પાપ કર્યું છે ચાર ચાર હત્યા કરી છે પશ્ચાત્તાપથી બની મારા રોમેરોમમાં આગ લાગી છે અનુતાપથી ‘ રહ્યો છું

·[ ૮૨]
ચા? સાધન
સળગી રહ્યો છુ મને તારા કઈ રસ્તો બતાવે નહિતર
હું આત્મહત્યા કરી. મારાથી સહન નથી થતુ અને ચિન
નથી ” એમ કહી દઢપ્રણારી મુનિ મહારાજના જમા
તરફડવા લાગ્યા
મહારાજે જોયું કે પશ્ચાત્તાપને અત્રિ એને બાળી દો
છે એના પાપનો એને નાચો પશ્ચાત્તાપ થાય છે એને ઝાડ
નીચે બેસાડી આશ્વાસન આપીને કહુ તુ ચમહાનને
ધારણ કર પ્રાયશ્ચિત્ત કર તારુ પાપ દૂર થશે ને કાળજે
ટાઢક વળશે
હવે દઢપ્રહારીએ પ્રતિજ્ઞા કરી કે મને મારી વાત
કરેલી જીવહત્યાની વાત-યાદ આવે ત્યાં સુધી મારે આહાર
ન કરી આ પ્રતિજ્ઞા લઈને પાન લઈ ગામમાં ભિક્ષા માગવા
જાય ગામના લોકો એને જુએ એટલે કહે કે, આ પૂની
આ ચાર ચાર અને અત્યારે આ કઈ પથ્થર
કે કે, કેઈ લાકડી મારે, કઈ ગદા મારે, કઈ ગાળે દે,
કઈ તમાચો મારે આ બધુ ય સહન કરે એનામા સામે
ઘા કરવાની તાકાત હતી પણ ઘા ન કરે
ઘા સહી લે
પારકા પર ઘા નથી કરતે, મન પર ઘા કરે છે, મનોમન
કહે છે તું એને જ લાયક છે ઠીક થયું ભલે માર પડ્યો
ભલે પથરા વાગ્યા આમ મનને મારી રહ્યો છે પિતાને ખૂબ
ખૂબ દમી રહ્યો છે જે પિતાને દમે છે તે આ લેક પલકમાં
સુખી થાય છે આમ દમદમીને એનું મન ગમા લાગ્યું
આમામાં લાગ્યું મન આત્મા સાથે આતરદશામાં રમવા
લાગ્યું બહિર દશા ભુલાઈ ગઈ એ ઘા ખાય છે, પણ અદર
મસ્ત છે આનદ થવા લાગે આમપ્રતીતિને આનદ થયો
આન દને ચેગ લા ને કેવળજ્ઞાનને પ્રકાશ છવાઈ ગયે

·પ્રભુ મહાવીર
હિમાલયમાથી વહી નીકળેલી ગગા બાપાનના
મશે અને કિનારાઓને હરિયાળા અને નળ કરતો જેમ
નાગરે પહોચે છે, તેમ મતે અને વિભૂતિઓ પણ માનોનું
અને પ્રાણીઓનુ કથા કરતા મહા પ્રતિ પ્રયાણ કરે છે
ભારતને આગણે આવી છે અનેક વિભૂતિઓને, મત
અસ્તિાઓને પ્રાદૂર્ભાવ થયે છે તેમાં વિધવા શ્રમનું
ભગવાન મહાવીર છેલા છે એમના જીવનપ્રસંગે
નિહાળીશુ, અને જીવન-સિદ્ધાતોનું હાર્દ સમજવાનો પ્રય ન
કરીશુ તે આપણી પામરતામાં પણ પ્રભુતાના પરમ
તેજ પ્રગટશે
ઈશુની પહેવા ૫૮૯ ઘરે મગધની ધરતી પર સિદ્ધાર્થ
રાજા અને ત્રિશલાગણીને ત્યા આ વિભૂતિને જન્મ થશે
તે પૂર્વે આ ધરતી પર હિંસા અને સુરાપાનનું સામાન્ય
વ્યાખ્યુ હતુ જતિવાર યુદ્ધ ચડ્યો હતે ધર્મ છે એવીમા
પડ્યો હતે ચોતરફ અધિકાર જ અધિકાર હતે એ ટાણે
એ અપકારને ભેદનાર આ પરમ તેજને પ્રાદુર્ભાવ થયે
ભગવાન મહાવીર એ જન્મ જન્મની સાધનાનું પરિણામ
છે એમની સાધના એમના આ જન્મ પહેલાની છે તેથી જ

·( ૮૪]
ચાર સાધન
એ જ્યારે માતાના ગર્ભમાં હતા ત્યારે એમને વિચાર
આ છે કે, માગ અગના હલનચલન અને વિકાસને લીધે
માતાને વેદના થતી હશે
એટલે તેમણે અ ગ સ કાપવા માડ્યા
બા બનાવથી માના ત્રિશલાને ચિંતા થઈ કે માગ
ઉદરને ગર્ભ ગાયબ થઈ ગયે કે શું ?
કશુ નક્કી થઈ શકયું નહિ, એટલે માતાએ વિવાદ
ભર્યા કરુણ સ્વરે વિલાપ આદર્યો
માતાને આ અપૂર્વ પ્રેમ જોઈ તેમને પગને અગૂઠ
હલાવી પિતાના અસ્તિત્વને ખ્યાલ આપે, અને માતાજી
રાજી રાજી થઈ ગયા માતાની આવી મમતા જોઈ એ
મહાપુરુ ગર્ભમાં જ સકપ કર્યો કે આ દુનિયા પર જુ
અહિંસા અને ત્યાગને માર્ગ પ્રવર્તાવવા આવ્યો હોવા છતા
ન્યા સુધી મારા માતા પિતા આ દુનિયા પર જીવતા હશે
ત્યા સુધી ન યમની દિશા નહિ લઉં
આ પ્રસંગ માતાપિતા પ્રત્યે ભક્તિભાવ અને વિનય
સૂચવે છે
એમના આગમન સાથે જ એમના કુળમાં બધી જ રીતે
વૃદ્ધિ થવા લાગી ધનધાન્ય, ઈજજત, આબરૂ, સુખશાતિ
વધવા લાગ્યા એટલે સિદ્ધાર્થ રાજા અને વિશલારાણીએ
પિતાના સ્વજનેને કહ્યું “આ બાળકના આગમન સાથે
અમારા ઘરમાં લક્ષ્મી અને શક્તિ પણ વધવા લાગી છે
એટલે અમે આનુ નામ “વર્ધમાન’ ગખી! ”

·પ્રભ મહાવી
આ બાળક વર્ધમાનના જન્મની ખુશાલીમા રાજાએ
બધા કેદીઓને મુક્ત કર્યા, પ્રજાજનેને ભેજન આપ્યા,
ગરીબોને દાન દીધા
વમાન આઠ વર્ષના હતા ત્યારે તે પિતાના બાળ
અને સાથે રમવા ઉપવનમાં ગયા તે વખતે ઈસભાને
એક દેવ એમની પરીક્ષા કરવા આવ્યું, અને રમત
બાળકોની વચ્ચે સર્ષ થઈ પ્રગટ થયે બાળકો પીસ નાખી
ના વર્ધમાને કરવું “શ નહિ કરે તે મરે આપણે
એનું કઈ બગાડ્યું નથી તે એ આપણને શા માટે કરડે?”
એમ કહી પૂછડીથી પકડી સર્ષને દૂર ફ.
વધ માનને આ અભય જોઈ ઈ-સભાનો આદેવ કિત
થઈ ગયે ફરી એક વધુ કોટી કવા એ બાળક બની
ના બાળક સાથે રમવા લાગ્યો એને દાવ આવતા એ હાયો
અને વર્ધમાન જિત્યા એટલે રમતના દાવ પ્રમાણે એ
વર્ષમાનને ખભે બેસાડ્યા અને પછી તે દેવ તાડની જેમ
વધવા જ લાગ્યો વર્ધમાનને થયું આ કઈ જાવવા
આ યે લાગે છે
વર્ષમાને મૂઠી વાળીને એના માથે એ તો પ્રહાર કર્યો
કે એ બેવડ વળી ગયે
આથી એણે નમન કરી કહ્યું “વર્ધમાન, તમે મહાન છે,
મકાવી છે. હુ “દેવ” તમારા ચોમા નમન કરુ છુ
ત્યારથી વર્ધમાન મહાવીર' કહેવાયા
એ યૌવનમાં આવ્યા માતાપિતાના આગ્રહથી એમના
લગ્ન થતા સાથે થયા એમની પુત્રીનું નામ પ્રિયદર્શના”

·ચાર સાધન
(
[ ૮૬}
હતુ એ સભામાં હતા પણ જળકમળની જેમ જળમા
રહેવા છતા અદ્ધર અને અલિપ્ત હતા
ભગવાન મહાવીર અઠ્ઠાવીશ વર્ષના થયા ત્યારે મા-બાપ
દેવલેક પામ્યા એટલે પિતે કરેલી પ્રતિજ્ઞા મુજબ ત્યાગના
માર્ગે જવા માટે તેઓ મુક્ત થયા
આ માટેની તેમણે તૈયારી કરી એટલે મારા ભાઈ
નદીવર્ધને કહ્યું
કન્ય ચાય ?”
ત્યાર વર્ધમાને કહ્યુ “ભાઈ, હું નગારને જીવ નથી
હુ જોગ માટે નહિ, ત્યાગ માટે આવ્યો છું અને મારે
પથ બેલાવી રહ્યો છે જન્મ, જરા અને મૃત્યુથી રિબાતા
પ્રાણીઓની ચીસે મને સંભળાય છે મને જવા દે,
મુનિને માર્ગે જવા દે ”
ત્યારે નદીવર્ધને દુખ સાથે કહ્યું પિતા જાય, માતા
જાય અને નાના ભાઈ પણ જાય ત્યારે મારા હૃદયને શું
થાય તેની કલ્પના તે કરે તમે સારી જીવ ભલે ન ,
અમે તે મારી જીવ છીએ ને? સૌની ઉપર દયા કરનાર
તમે તમારા મેટા ભાઈ પર દયા નહિ કરો? મારી ખાતર
બે વર્ષ અહીં વધુ રહે ”
મહાવીરને આત્મા નેહથી નીતરતો તે તેઓ મોટા
ભાઈના નેહને અવગણી ન શક્યા અને બે વર્ષ સ સારમાં
રહ્યા પણ સાધુની જેમ ત્રીસમે વર્ષે એમણે સંસાર છોડી
સમયમ લીધે અને આત્મશોધનની સાધનામાં લાગ્યા
---સાડાબાર વર્ષ લગી એમણે અપ્રમત્ત રહી સાધના
કરી આ સાધનાકાળ ઘણે જ કપરો હતો

·મજુ મહાવીર
( ૮૭ ]
આ સાધના દરમ્યાન તેઓ એકવાર ઝાડ નીચે ઉભા
હતા ત્યા એક ગોવાળ આ યે અને “આ મારી બાદને
નાચવ” એમ કહી તે ચા ગયે
ભગવાન મહાવીર તે ધ્યાનમાં હતા એટલે શેવાળના
ગયા પછી બળદ પડવા ચાલ્યા ગયા પેલા ગેવાળે પાછા
આવીને જોયુ તે બળદ નહેતા તેણે મહાવીરને તે વિશે
પૂછ્યું, પણ તેઓ તે ધ્યાનમાં હતા, મીનમા હતા એટલે
ગોવાળ બળદ શોધવા ચાય પણ બળદ કષાય ન મળ્યા
ત્યારે એ પછી આવે અને જોયુ તે બળદ મહાવીર
ભગવાન આગળ આવી ઊભા હતા
ગેવાળને ખૂબ ગુઓ ચઢ્યો એને થયું કે આ માણને
જ બાદ આ તાવ્યા હતા એટલે તે ગાળો દેવા મા પણ
ભગવાન તે ધ્યાનમા હતા એટલે એની સામે પળુ ન જુએ
આથી ગોવાળે વળ અને ખીની લાવી મહાવી
બને કાનમાં ખાસી દીધા
ઘડધડાટ લોહી વહી રહ્યું વેદના અસહ્ય હતી, છતા
મહાવીર ધ્યાનમાં મસ્ત જ રહ્યા વેનને ઊંહકાર પણ
ન છે, કારણ કે તે ધ્યાનની સમાધિ હતી
બીજો પ્રસંગ એ છે કે એક વખતે જ મહાવીર
પ્રભુને વિનંતિ કરી ભગવાન, આ બાર વર્ષ આપને
બહુ જ કષ્ટ પડવાનું છે, એટલે આપ મને અનુજ્ઞા આપે
તે આ બાર વર્ષ આપને ચોકીદાર બની રહે
આપણા જેવા સામાન્ય માણસે તે આને રોકીદાર
મળતો હોય તે હરખાઈ જાય જ્યારે ભગવાને કહ્યું
p

·[ ૮૮]
ચાર સાધન
“ઈન્દ્ર, મેથને માર્ગ તે કટકવાળા જ હોય એ માગે
જનારાથી ચોકીદાર ન રખાય વેદાચ્છી બીજુ બધુ મળે,
પણ મોક્ષ ન મળે
આ કનુ ભગવાન મહાવીરનું મહાવીરત્વ
ત્રીજો પ્રસંગ એ છે કે એક દિવસ ઉનાળાના બળ
બળતા બપોરે વનવગડાના વાગે તેઓ જતા ના
ત્યા
એક વાળે રોક્યા અને કહ્યું, “આ રસ્તે ન જશે
કારણુ કે આ રસ્તે બહુ ભય કર છે આગળ જતા એક
ચ કોશિક નામને સપ આવે છે એની નજર તમારા પર
પડતા જ તમારો દેહ બળીને ખાક થઈ જશે એટલે આ
રસ્તે જવાનું માડી વાળે
ફૂલને મળી તે સો સ્વીકારે પણ આ તે મહાવીર!
કાટા પર વાલે, ઝેરને પચાવે છતા એમની પ્રરાવતા ન
જાય એ તો ચાલ્યા ઉજજડ માગે માર્ગમાં એક કરો
આવ્યું અને એ ત્યા થ સ્થા
માનવગ ધ આવતા
ચડકૌશિક રાફડામાંથી બહાર
આ એની દષ્ટિ ઝેરી હતી નજર પડે ત્યાં માનવ હાય
કે વૃક્ષ, પણ તે બળીને ભસ્મ થઈ જાય
પિતાના રાફડા પાસે જ આસન જમાવનાર મહાવીરની
હિંમત સામે એને ખૂબ ગુસ્સે આવ્યું અને એ ગુસ્સો ઝેરી
આખ વાટે ઉલેચાઈ રહ્યો
સાગરના પાણીમાં સળગતે ફટાકડા નાખીએ તે સાગરને
કશુ ચ ન થાય પરતુ ફટાકડે જ બુઝાઈ જાય તેવું બન્યું

·પ્રભુ મહાવીર
[ ૮૯!
મહાવીર તે પ્રેમના સાગર હતા ચડશિકના ક્રોધાગ્નિનું
ઝેર એમને શુ કરશળ્યું નહિ મોટા મોટા ડેળા કાઢ્યા
તે ય કશુ ન વળ્યું એટલે તે ખૂબ ખિજો અને દોરીને
મહાવીર ભગવાનને જોરથી દય માર્યો
દશ મારતી વખતે એને એમ હતું કે દશ લાગતા જ
ભગવાન મુ ખાઈને એના પર ઢળી પડશે અને એ ઢળી પડે
ત્યારે પિતે ચગદાઈ ન જાય એવા માટે એ દશ મારીને
હર હવે
મહારાજ
પર તુ દશ માર્યો ત્યાં તે ભગવાનના શરીરમાંથી દૂધ પી
નેર છૂટી જીવમાત્ર પરના પરમ પ્રેમનું આ જાજ્વલ્ય
માન Cહાહરણું હતું
આજના વિજ્ઞાનના જમાનામાં ઘણાને આ વાત જુઠ્ઠી
હોય તેવું લાગે કે હું ભાવનગરમાં હતું ત્યારે ડેટ હેમત
કુમારે આવી શકા ઉડાની એમણે કહ્યું હતુ
આ વાત ક પનાભરી નથી લાગતી કે અમેરિકા, ઈન્વર્ડ
વગેરે કેટલાય સ્થળોએ અનેક જાતના આપરેશન કર્યા છે,
અને જોયા છે પરંતુ મે ક્યાય માનવશરીરમાંથી દૂધ
નીકળતું જોયું નથી એ
ત્યારે મે કહ્યું 'ભાઈ, તમે અનેક ઑપરેશન કરવા
છતા લેહીને બદલે દૂધ નીકળતુ નથી જોયુ, જ્યારે મે તે
લિનાઓપશને જ લેહીને બદલે દૂધ નીકળતું જોયું છે
અને જ્યારે માતૃત્વ પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે એના સ્તન દૂધથી
લચી પડે છે કે નહિ? કહે, આ વખતે લોહીને બદલે દૂધ
ક્યાથી આવતું હશે?”

·તે કહે,
[ ૯૦ ]
ચાર સાધન
ત્યારે ડાકટરકહે,“તે વખતે લેહીનુરીકાઈન થઈ જાય છે.”
મે પૂણ્યું, “કેમ થઈ જાય છે ?”
“એ વખતે માતામા વાત્સલ્ય પ્રગટે છે
બાળક પ્રતિ પ્રેમ જાગે છે એ
ત્યારે મે કહ્યું હતુ
“એક બાળક પ્રત્યે જાગેલા
વાભયને લીધે જે સ્તનમાં દૂધ છલકાઈ જતું હોય તે
પછી પ્રાણીમાત્ર પરત્વે જેના અંતરમાં અસીમ પ્રેમ છલકાતે
હોય એના અગેઅંગમાં દૂધ વહે તે તમને નવાઈ લાગે?”
નકટરે હસીને કબૂલ કર્યું “આપની વાત તદન
સાચી છે ”
દશ દેનાર પ્રત્યે પણ દયા દાખવીને એનું દલીલુ મે
દૂધથી ભરી દેનાર મહાપુરુષે સપને કરુણામય રીતે કહ્યું
'બુઝ-બુઝ-જરાક બંધ પામ તું આજ સુધી બહુ
સળગે, હવે તે જરા શાત થા તારે ક્રોધ તને જ સળગાવે
છે તે તારા ક્રોધાગ્નિથી જગતને નહિ, તારા અતરને ઉજડ
કર્યું કે હવે તો શાતિના વારિથી તેને હર્યું ભર્યું બનવા દે”
સર્ષની આખોને અગ્નિ ભગવાનને ન સળગાવી શક્યા,
જ્યારે એમની કરુણામયી વાણએ તે સપના અતરને હારી
દીધુ અને સર્ષ ભગવાન મહાવીરને નમી પડ્યો એણે
દશમાથી ઝેર કાઢી નાખ્યું
પછી પિતે વિચારવા લાગે મારુ કે હવે દુનિયાને
દેખાડવા લાયક રહ્યું નથી તેથી હવે હુ રાફડામા જ રહીશ
બહાર નીકળીશ જ નહિ અને ત્યાં ને ત્યા રહીને જ મારા
પિતાના પાપનુ બને એટલું વધુ ને વધુ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ

·પ્રભુ મઢાવીર
બન, ત્યારથી જ કોગિકે રાછામા જ રહેવા માપુ
તે આહાર-ભન્ન માટે પન્ન બઝાર ન નીકળે. આ વાન
જા-નીતે ગોવાળિયાઓએ રાફમાં દધી રેડવા માપુ,
નાગપૂજા આરી
1 સપનું પલનચલન બંધ થયું એટલે રાફડામારા
મી. એ દીવ -કીગિકના શરીરને કેવી ખાવા મા,
ઇના એ લડકાર ન કયો પિતે કરેલા પાપનું પ્રાયશ્ચિત
આ રીતે જ બેગવી શકાશે એ ભાવનાને લીધે, બે પિતાની
સાધનામાં અટલ રહ્યો. એના મનમાં એક જ વાત હતી
બીને ડ ખ આપવાનું કરેલું પાપ દુ ખ મરીશ ને
જ દેવાશે
બસ આ ભાવનાને જીવનધ્યેય બનાવીને એ દુખ
સહેવા મેયુ પછી તો કડીઓ એના દેહમાથી આરપાર
નીકળવા માવ
અને એક દિવસ કપનું મૃત્યુ થયું એ ખગે ગયે
જીવ અને જગતના કલ્યાણ માટે જીવનારી વિભૂતિઓ
આવી હોય ! એની નિર્ભયતા અને કરુણાએ દુનિયાના
-ખને પણ વિદ્યાર્થી અને પાપના પાપને પણ નિવાથી
બસારને શનિ અપ, અને પાપીને મેક્ષ મળે
ભગવાન મહાવીરની સાધના કયે આગળ ધપતી
હતી એ સાધનાની આ ગનાની પ્રશંસા એકવાર ઈન
પિનાની બભામાં કરી એ મગમ નામના એક દેવતાને
ભગવાન મહાવીરની પરીક્ષા કરવાનું મન થયું એના મનમાં
એક વાતની ગાય હતી કે માનવી એટલે નિર્બળતાને અવતાર!
તો પછી ભાવીની સાધના અણનમ શેની હેય?

·[ 2 ]
ચાર સાધન
એ મેહક સુંદરીનું રૂપ ધર્યું અને ધ્યાનસ્થ મહા
વીરના ચિત્તને ચળાવવાનો યત્ન કરી જે, પણ તે
નિષ્ફળ ગયે
પછી એણે અનેકવિધ ઉપદ્રો શરૂ કર્યા અને છ
મહિના સુધી અનેક પ્રકારની પીડા આપી તે ય ભગવાન
મહાવીર તો અડગ રહ્યા
–એટલુ જ નહિ પરંતુ આ પ્રક્રિયામા એ દેવતાની
અધમતા ઓગળી ગઈ ગર્વ ગળી ગયે અને તે પ્રભુને
ચરણે પડ્યો
ત્યારે ભગવાન મહાવીરની આખમાથી વેદનાના આમુ
સરી પડ્યા એ આસુ એમના દુખના હતા?
ના, એમની વેદના તે એ હતી કે એમના સમાગમમા
આવવા છતા, સગમ નામના દેવતા છ-છ મહિના સુધી
પાપના જ ધ ધા કર્યા ! આવા પાપ કરીને એને દેવગતિ
માથી નીચ ગતિમા જવું પડશે એ ખ્યાલે ભગવાન મહા
વીરના હૃદયમાં કરુણા ઉપજી કરુણાને લીધે એમની આંખમાં
આસુ આવ્યા
આ રીતે સાધના દ્વારા કરુણાને છ ટકાવ કરતા ભગવાન
મહાવીરે સાડાબાર વર્ષ સુધી અનેક પ્રકારના ઉપસર્ગો
સહન કર્યા અને અને સાધના અને આરાધનાથી સાડાબાર
વર્ષને અત્તે એમના કર્મો નાશ પામ્યા અને તેઓ કેવળ
સાન પામ્યા
એ જ્ઞાનભાનુએ એમના અતરને જ નહિ, સારી એ
આલમના અતરને અજવાળ્યું છે

·પ્રભુ મહાવીર
[૯૩ ]
એના પ્રકાશકિરણો આજે પણ અનેક આગમોના
૩૫માં માનવહૈયાના આ ધાગ ખૂણાઓને અજવાળી રહ્યા છે
તેર વર્ષનું આયુષ્ય પૂર્ણ કરી ભગવાન મહાવીર
પાવાપુરીમા નિર્વાણ પામ્યા
એ ગયા પણ એમણે દીધેલા જ્ઞાનનું અમૃત આજે
પણ માનવજાતને દિવ્યતા આપી રહ્યું છે
તેઓ કહી ગયા છે કે, “આચારમા અહિંસા લાવે,
વિચારમાં અનેકાત »
એમની આ વાત પ્રજા જીવનમા ઉતારશે તે જ યુદ્ધો
અટકશે અને શાતિ પ્રસરશે
અતરમાં
પ્રસરા
એમને આ પ્રકાશ
આ પ્રકાશ આપણા
એ જ પ્રાર્થના *
* ચોપાળના સાગરકિનારે તા ૬-૪-૬૩ની સ?િ વિશાળ
માનવસાગર સમક્ષ વહે પ્રભુની જીવનઝરમરની રકૃતિનોધ

·સિદ્ધાંત ભૂલીને માત્ર
પૂજા જ કરતા રહીશું?
આપણે એ જાણવું જોઈએ કે ભગવાન મહાવીર
કે હતા, એમને જન્મ કયા સગા થયે તો,
અને પ્રાણી માત્રને તેથી બે લાભ ?
કઈ પણ માણસ જે મહત્તાવાળો નથી હોતે તે તેના
દીકરાઓ પણ તેને યાદ કરતા નથી, તે જગત તે યાદ
કરે જ કેમ?
રાજાઓ જ્યારે સત્તા અને લડાઈમાં પડ્યા હતા, વૈ
જ્યાર શોષણ અને ભેગમાં પડ્યા હતા, બ્રાહ્મણે જયારે
જાતિવાદ અને યજ્ઞમાં પડ્યા હતા અને શો જ્યારે ફૂટ
બોલની જેમ ઠેર ચડી રહ્યા હતા, જ્યારે માનવજાત દુ ખી
હતી, તેમને કોઈ આશ્વાસનની, સહદયતાથી તેમને હાથ
પકડે તેવા માનવીની જરૂર હતીતેવા સમયે, આ ધારામાં
જેમ સૂર્ય પ્રકાશે તેમ, ભગવાન મહાવીરને જમ એક
રાજકુળમા થયે આવા રાજકુળમાં જન્મવા છતા, ગરીબોના
અને વ્યથિત આત્માઓના દુ ખદર્દો તેમનાથી અજાણ્યા ન હતા
૩૦ વર્ષની ભરયુવાન વયે ભગવાન મહાવીરે સમારનો
ત્યાગ કર્યો મહત્તાને પામવાને માટે કેઈક જાતની સાધના

·સિદ્ધાતો ભૂલીને માત્ર પૂજા જ કરતા રહીશું ?
[૮૫]
અને સંશોધન જરૂરી છે ભગવાન મહાવીરે સાડાબાર વર્ષ
સુધી એકાગ્ર બનીને એવી સાધના કરી કે જેમાં ખાવા
પીવાનું, પહેરવા ઓઢવાનું ભુલાઈ ગયું હતું તે પૂર્વ
મોનવાળી એ ઉઝ સાધના હતી
એ સાધના અને આત્મમશે ધનમાથી ભગવાન મહાવીરને
કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું તે સમયે બ્રાહતો એમ કહેતા કે
અમે શ્રેષ્ઠ છીએ અને બી 4 બધા અમારા અગઉપાગ છે,
ત્યારે ભગવાને જણાવ્યું કે, “તમારામાં જે આત્મા છે તે
જ આત્મા એક શુદ્રમાં છે, કીડી-મ કેડીમા છે, સર્વ જીવમા
છે, તમને જેમ સુખ પ્રિય અને દુખ અપ્રિય છે, તેમ તેમને
પણું સુખ પ્રિય અને દુ ખ અપ્રિય છે કીડીને પણ તડકે
ગમત નથી નાનામાં નાનુ જતુ પણ જીવવાને ચાહે છે”
ભગવાન મહાવીરને આ પહેલો વિચાર હતે
તમે બીજાને સુખ આપશે તે તે ફરીને અને તમારી
પાસે જ આવશે, અને તમે જે બીજને દુ ખ આપશે તે
તે પણ ફરીને અને તમારી પાસે જ આવશે દુનિયા ગેળ
છે-મુખ યાડ ખરૂપી તમે છેડેલું બાણ, અને દુનિયાનું
ગોળ ચક્કર લગાવીને છેવટે તમારી તરફ જ પાછુ કરો
એ ભૂલવું ન ઘટે કાનમા ખીરા મારવા આવેલા માનવીને
માટે પણ ભગવાન મહાવીરે પ્રેમની લાગણી બતાવી હતી.
ગાધીજીને ગોડસેએ ગેની મારી ત્યારે ગાધીજી પણ મેઢા
માથી કટુ વચન બેવડા “હે રામ’ બોલેલા
જેના ઢામાથી ગાળ નીકળે છે એ મહાવીરના શિડ્યું
બનવાને લાયક નથી ભગવાન મહાવીરના ઉપદેશની અસર
આજે પણ જગત ઉપર છે ગાંધીજીએ પણ એ જ વાત નથી*

·[૬]
ચાર સાધન
કહી કે હરિજન પણ એક માનવી છે જે તમે તેને તર
છેડશે તે દુશમન બનીને એ એક દિવસ તમારુ ગળુ કાપશે
શ્રી કેનેડી Flower of humanity-માનવતાનું અપ
છતા તેમણે કહેલુ “કાળી પ્રજા હેય કે ધોળી મા, એ તે
ચામડીને ભેદ છે બાકી બધાની અંદર એકમર આત્મા
બેઠો છે ”
આજને જમાને જરાક કેઈને ઊંચે જુએ તે તેને
પાડી દે છે, અને પછી વાસ ભરીને પાણી પાય છે પહેલા
મારે છે, પછી એના પૂતળા બનાવીને એની પૂજા કરે છે
એક વાર એક ભાઈ દિલ્હી ગયા એ એક મિત્રની સાથે
સમાધિ ઘાટ પર ગયા ત્યા એ મિત્રની નાની છોકરીએ
જણાવ્યું કે આ સમાધિ નીચે શુ દાટયું છે તે તમે જાણો છો?
ત્રણ વસ્તુ સત્ય, સાદાઈ અને અહિંસા તેના પર આપણે
બાપુની રામાધિ બનાવી છે અહીં આવી લેક પગે પડીને
બાપુ, તમને અમે પૂજશું, પણ મહેરબાની કરીને
આ ત્રશુમાથી કઈને બહાર નીકળવા દેશે નહિ ” આમ
આજે સિદ્ધાંતને ભૂવને મહાપુરુને આગળ કરવામાં
આવે છે, અપરિબડને બદલે આજે વધારેમાં વધારે પરિગ્રહ
ભેગે કરવામાં આવે છે અહિંસક દેશમાં આજે વધારે
વધારે હિંમા થવા લાગી છે આપણે મહાપુરુના વિચારને
ભૂલી જઈએ છીએ ઠેકઠેકાણે મદિરે મળશે, પૂજા વધતી
જાય છે, પણ વિચારે ભુલાતા જાય છે
ભગવાન મહાવીર માનવ હતા આત્મા હતા તેમાથી
એ પરમાત્મા બન્યા કે કર પણ એમ ઘસાઈ ઘસાઈને છેવટ

·આ
સિદ્ધતિ ભૂલીને માત્ર પૂજન કે ના કરી?
[૭]
ગોળ બને, તે શક્ય બને છે. સાધના કરતા ક ના માનવ
કેટલો લપે જઈ શકે છે તેનું જીવત દષ્ટાન ભગવાન
મહાવીર છે
અહિંસા પછી, જગતકર્તા વિષે પ્રભુએ કહ્યું
દુનિયા માણને જ બનાવી છેમાનવી જે સારા બને તે
દુનિયા સ્વર્ગ જેવી બને, અને માનવી ખરાબ બને તે
- દુનિયા નષ્ક બને આજની લોકશાહીમા જેમ દરેક માનવી
પ્રયત્ન કરીને, લાયકાત હોય તે વડા પ્રધાન બની શકે છે,
તેમ અધ્યાત્મ ની અદ, દરેક આ માને આગળ વધવાને
સરખે જ હક્ક છે તમે પણ ધારે તે મહાવીર બની શકો
છેદરેક આત્માની અદર એ ભગવાન બેઠે જ છે,
એ અંદર રહેલા ભગવાનને શોધવાનું કામ મનુષ્ય
ઊભો થઈ જા, પ્રમાદ છે અને આત્માની શોધ કર,
આ તેમને બીજે વિચાર કર્મવાદ ઉપર જ જગન ઊજેવું
છે માણુમ જે બનવા ચાહે ને બની શકે છે
બીજો વિચાર તે અનેકાંતવાદ--ભગવાન મહાવીરની એ
સુરમા સુદર શોધ દરેક વસ્તુને જુદી જુ દષ્ટિથી જુઓ
એને અનેક પાસા હેય છે તેને એક પ્રત્યક્ષ દાખલો લઈએ
પહેલા માળે ચડીને આપણે જોઈએ તે બગવા ને માણને
અમુક જ દેખાય બીજા માળ પથ્થી, બગલાની પાછળ શું
છે તે પણ દેખાય. ત્રીજા માળ પરથી, દૂરની નદીના પ્રવાહ
પણ દેખાય એવા માળ પરથી આખુ શહેર દેખાય, પણ
અસ્પણ આમ જેમ ઉપર જાઓ, તેમ દર્શન બદલાતુ,
છે પણ દરેક ક સત્ય છે આનું નામ અનેક

·ચાર સાધન
[૨૮]
આપણે એકબીજાને વખોડીએ તે નહિ ચાલે દરકમાં
વખાણવા જેવું પણ કઈક હેાય છે આપણે એ જોતા
શીખવાનું છે
કેઈ ઘઉં વીણતુ હોય અને તેને આપણે પૂછીએ તે
કહે “ઘઉં વીણીએ છીએ પણ ના, તેઓ ઘઉં નહિ પણ
કાકરા વીણના હેય છે આ સાપેક્ષ ભાષા આપણે સમજી
લેવી ઘટે તમે ટ્રેઈનમા બેઠા છે અને કહો કે ચર્ચગેટ
આવ્યુ –પણ ચર્ચગેટ આવતુ નથી, માણો ચર્ચગેટ આવે
છે તમે કહે છે “આ રોડ નરીમાન પોઈટ જાય છે” રોડ
નરીમાન પેઈન્ટ નથી જ, પણ તે રેડ પરના માણસે
નરીમાન પોઈન્ટ તરફ જાય છે. આપણે એકબીજાની આ
સાપેક્ષ ભાષા જેમ સમજીએ છીએ તેમ, દરેક પ્રસંગે સમજવા
પ્રયત્ન કરીએ તે દુનિયામાથી ઘણું ઝઘડા ઓછા થઈ જાય
જેવી દષ્ટિ હોય, તેવી ભાષા બને છે પૂછવામાં આ યુ
પાણીને ગ્લાસ કેવો છે?' તે એક કહે કે ગ્લાસ અને
ખાલી છે, બીજે કહે કે અરધે ભરેલો છે ખાલી મગજ
વાળાને એ ગ્લાસ અધે ખાલી લાગે છે, ભરેલા મગજ
વાળાને એ લાસ અરધે ભલે લાગે છે
જે તમે કહેવા માગે છે, તે જ ઘણીવાર સામે માણસ
પણું કહેવા માગતા હોય છે માટે સામાન સાભળે આવી
સમજણમાથી પ્રેમ પેદા થાય છે પણ આજે સૌ વાદ પર
ઊભેગા છે સમાજવાદ, સામ્યવાદ, મૂડીવાદ, સત્તાવાદ–આમ
બધા અનગ થઈ રહ્યા છે, બીજાને સમજવા માગતા નથી
પણ આ બધુ તમારા તકવાદ અને બકવાદ છે માનવ જે
અન્ય માનવીના ભાવે અને ધર્મે ન સમજી શકે, તે બીજુ
બધુ નકામું છે

·સિદ્ધાતો ભૂલીને માત્ર પૂજા જ કરતા રહીશું?
[ ૯૯]
સામને સમજવાની કોશિશ આજના આપણા માધાતાઓ
કરે તે તગ વાતાવરણ ઘણું ઓછું થઈ જાય એટલે આજે
દુનિયાને આવા અનેકાતવાની બહુ જરૂર છે આવી સમજણ
આવશે તે જ યુદ્ધ અટકશે, શાતિ સ્થપાશે
એક વાર બાપ-દીકરો લડી પડ્યા દીકરો કહે
આજે તમારી સાથે નહિ જમુ” એટલે પછી બાપ પાટલે
ને થાળી લઈને તેની પાપે ગયે કહ્યું “તું મારી સાથે નહિ
જમે તે કઈ નહિ, હું તારી સાથે જમીશ”—અને ઝઘડે
શમી ગ જગતના વ્યવહારમાં આપણે આ લાવવાનું છે
આજે લેકે બીજાને માગ્યા શસ્ત્રો ભેગા કરી રાખે છે,
પણ એ સમજતા નથી કે હું બીજાને મારવા શસ્ત્રો ભેગા
કરીશ તે બીજે પણ મને માવા શસ્ત્રો ભેગા કરશે એટલે,
બેઉ બને ત્યાગ કરે છે?
ન્યૂયૅકમાં એક વાર ત્રણ મિત્રો રાત્રે સિનેમા જોઈને
આ યા ઉપર જવુ હતુ લીફટ બગડેવી હતી ૬ મે માળે,
રહેતા હતા, એટલે રસ્તે કાઢયે નક્કી કર્યું કે વાર્તા કરતા
કરતા અઢીએ પહેલા મિત્રે એક વાર્તા કહી, ૩૦ મળી ગયા
બીજા મિત્રે વાર્તા કરી અને ૬ મે માળે આ યા ત્રીજ
મિત્રે પિતાની વાર્તા એક જ વાક્યમાં કહી દીધી કે આપણે
ઉપર તો આવ્યા પણ બ્લેકની ચાવી જ નીચે કારમાં આ
ગઈ છે. આમ આજે બૉમ્યા અને ટમની શોધમાં માનવી
૬૦ માળ ચઢી ગયો છે હવે તેને લાગ્યું, કે અહિંસારૂપી
ચાવી તે હુ નીચે ભૂલી ગયો છું આ ચાવી મેળવવા માટે
દુનિયાની નજર આજે ભારત તરક મડાઈ રહી છે સૌ
ભારત તરફ આવી રહ્યા છે એ લેકે અહીં આવી પહે

·૧૦૦ !
ચાર સાધન
તે પહેલા, અહિંસારૂપી આપણી ચાવી ભારતમાથી ગુમ -
થાય તે સારુ ! જગતની નજર આજે ત્યારે ભારતને ફરી
સિદ્ધાતે ભણી વળી રહી છે, ત્યારે ભાત પોતે આજે
ભૌતિક વિલાસની પાછળ જઈ રહ્યું છે કાચના અધિવેશન
ભરાય છે અને માસાહારના રોડ થવા લાગ્યા છે જરાક
તે વિચાર કરો કે ભારત જેવા દેશમા આ શોભે ? ગાંધીજીની
કાન્ચેસ માટે આ કલાક નથી ?
આપણે ભૌતિક રીતે વિચારીએ તે એમાં કઈ નથી,
અને આધ્યાત્મિક રીતે વિચારીએ તે એમાં ઘણુ બધુ છે
આજે તમારામાં કળા, વિજ્ઞાન સાયન્સ બધુ જ હશે, પણ
જે માનવતા નહિ હોય, તો એ રેતી પર ઊભેલા મહેલ
જેવું બની રહેશે એ યાદ રાખજે
આજે મહાવીર જયંતીને મગળ દિન છે તે દિવસે
આપણે પ્રતિજ્ઞા કરીએ કે મારે હવે માનવ બનવું છે, તેના
ગુણે ગાવા છે બાહા નહિ, આનરસમદ્ધિથી સમૃદ્ધ થવું છે
એક સુતારે લાકડાને સિંહ બનાવ્યું પિન્ટરે ૨ગ પૂર્યો
વિજ્ઞાનિક તેને જીવતે કરવા ગયે ત્યા ફિલફરે કહ્યું
ઉભા રહે તમારી આ કળા કેવી રીતે કામ કરે છે તે
જોવા માટે તો કો'ક જીવતા રહેવું જોઈએ ને ! માટે મને
ઝાડ પર ચડી જવા દે ” તે ઉપર ચડી ગયે પછી તે જીવતા
બનેલા સિંહ, પિલા ત્રણેને મારી નાખ્યા કિલોફર પાસે
તે અમી તુ, તેણે તે છાટીને ત્રણેને ફરી જીવતા કર્યા
આજે માનવીએ વિજ્ઞાનનું સર્જન કર્યું છે, આ સર્જન
જ આજે જેણે માનવીનું ભક્ષણ કરવા તૈયાર થયું
આપણે આ ન ભૂવીએ એ જરૂરી છે

·સિકા ભૂલીને માત્ર પૂજાજ કે તા રહીશું ?
૧૦૧
માનવીએ નવી સર્જન કરેલી શનિ માનવીને જ
વિસર્જનના કાર્યમા ન લાગી જાય તે જોવાનું છે! પિ
તૈયાર કરેલો હ, પિતાને જ ખાઈ ન બેસે એનું ધ્યાન
f
ભગવાન મજાવીરના આ વિચાર માત્ર ને !
હિંદુસ્તાનને જ ઉપગી છે એમ ન માનશે, અરયે વિશ્વ
તેની જરૂર છે એ વિચારોને પ્રથમ તે જેનેએ આચારમ
મુકીને દાખલો બેસાડો પડશે દુનિયામાં એકલા શબ્દો કા =
નથી લાગના એ શબ્દોની પાછળ અર્ષની, આચારના
ભાવના જોઈએ, તે જ તે અસરકારક નિવડે છે
આજે દુનિયામાં દરેક માણસ એમ વિચાર થયો છે
કે જગતનું ગમે તે થાય, મારુ કયાણ થાય તે વાસ પણ
માણસ
એમ નથી વિચારતે કે દુનિયા જ નહિ હાર
તે એનું અસ્તિત્વ કઈ રીતે રહેશે?
મહાપુરુપોના આવા વિવારે અને એમણે આપે !
પ્રેરણા આપણને કામ લાગે છે, એટલે ભગવાન મપાવીરને
જયતી પણ, આતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર ઉજવાય તેમ થવુ
જોઈએ તેમના વિચારે મારી દુનિયાને, આજના કટેક્ટી-
કાળમા ખપ લાગે તેવા છે એ સાંભળીને માને છે
ધ્યાનમાં આવશે કે પિને એ રસ્તે છે, તે તેમાથી પદ
પાછા વળત એને વાર નહિ લાગે આ એકત્વની વાતે
પર આપણે સૌ વિચાર કરીએ અહિ-અહિંસા
અનેકાતવા વગેરે ભગવાન મહાવીરના સિદ્ધાંતને આચરણમ
મુકવા આપણે કોશિશ કરીએ
પૈસા હોય તે તે પણ ચગ્ય માર્ગ વાપરતા '
જીવનની ગ કરતા શીખે નક્કી કરો કે

·વાર સાધન
[૧૦૨]
કપડા નહિ ખળદુ, રેશમ કે મેતી નહિ પહેર, કેડવિવરના
બાટલા નહિ વાપરુ અને જીવનને સાદુ બનાવીશ અને
પછી, સાદાઈથી બચાવેલા એ પૈસા, તમારા બધુ માટે
વાપરતા શીખો
નદીને કિનારે બેસીને એક કાકરે પાણીમાં નાખે છે
તે તેનું કુડા થતા થતા ઠેઠ સામા કાઠે પહોચે છે
આજે આપણે સૌ, ચોપાટીના આ સાગરકિનારે બેમી જે
મકc૫ કરીશુ તેના તરગો દુનિયાના સામા કિનારા સુધી
પહોચી જશે, માટે આપણે આપણુ જ જીવનથી સારી વસ્તુ
એની શરૂઆત કરીએ ધીમે ધીમે તેને પડશે સારા યે
વિશ્વમાં પડી શકશે
ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણુને ૨૫૦૦ વર્ષ થવાને હવે
માત્ર દશ વર્ષ જ બાકી રહ્યા છે દુનિયાભરમા એ દિન
ઊજવાય તે માટે આપણે સૌ તન, મન ધનથી પ્રયત્ન કરીએ,
આપણે માનવજાતને ઊંચી લાવવા કઈક બલિદાન આપીએ,
ભગવાન મહાવીરના વિચાર મુજબ, આપણા જીવનને ઘડવા
કેશિશ કરીએ, તેમ જ આવા શુભ વિચારે અને કર્તવ્યથી,
આપણુ અને અન્ય સૌનું જીવન દિવ્ય બનાવીએ
(૨૪-૪-૬૪ની સાલ મુબઈ નગરીને લાખ લાખ
ભક્તિભર્યા નરનારીઓએ પ્રભુ મહાવીરનું જ મકથાણુ સાગર કિનારે
ઉજવું, તે સમયે આપેર પ્રવચનની દૃી સમૃતિ નેધ)

·આજના યુગમાં
માનવીનું સ્થાન
આજના આપણા પ્રવચનનો વિષય છે આજના
યુગમાં માનવીનું સ્થાન” વિશ્વમાં પ્રત્યેક વસ્તુનું આગવું
સ્થાન હોય છે, તે માનવીનું સ્થાન કેમ ન હોય? દરેક
જમાનામાં માનવીનું એ સ્થાન હોય છે જ કારણ કે
માનવીને સર્વશ્રેષ્ઠ ને ઉદાર ગણવામાં આવ્યું છેકોઈ પણ
એ યુગ ન હોઈ શકે કે જેમાં માનવીનું સ્થાન ન હોય
પણ જે દરેક યુગમાં માનવીનું સ્થાન એક સરખુ જ
હોય તે આપણે આવો વિષય શા માટે રાખવું પડે?
આજના યુગમાં માનવીનું સ્થાન એટલે શુ ? એટલે એમ
લાગે છે કે તેનું મૃત્યાકન બદલાય છે, બદલાયા છે, એનું
સ્થાન બદલાયુ છે અને જ્યારે વસ્તુનું આમ મૂયાડન
બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એની એ જ વસ્તુ, કેઈકવાર સસ્તી
બની જાય છે અને કેઈકવાર મેધી પણ બની જાય છે
તે આજના યુગમાં માનવી કયા છે, માનવીનું
મૂયાકન શું છે, તેને વિચાર આપણે આજે કરવાને છે
આપણે ખૂબ શાંતિથી વિચાર કરીશુ ત્યારે જ આપણને ખ્યાલ
આવશે કે આજે માનવી કયા, માનવીનું સ્થાન શું, અને
માનવીના સાચા મૂલ્ય શા હોઈ શકે અને અત્યારે શાં

·ચાર સાધન
[ ૧૦૪]
આજે વિજ્ઞાન એક બાજુ છે, જ્ઞાન બીજી બાજુ છે
વિજ્ઞાન અને જ્ઞાનની વચ્ચે માનવી બેઠે છે વિજ્ઞાન
ભૌતિકવાદનો આવિષ્કાર કરી રહ્યું છે, જ્ઞાન આત્મવાદને
આવિષ્કાર કરી રહ્યું છે એ બનેમાથી માનવીએ પિતાને
કઈ બાજુ જવું છે તે પસંદ કરવાનું છે
સામાન્ય રીતે પ્રવાહી પદાર્થને એક નિયમ છે કે એ
ઢાળ બાજુ જ વહી જતું હોય છે ! વિજ્ઞાનના આવિષ્કાએ,
વિજ્ઞાનના પ્રલોભનેએ અને વિજ્ઞાને આપેલી વિવિધ
આકર્ષક સિદ્ધિઓએ માણસને એટલે તે એ એ છે કે
જ્યારે એની આગળ આત્મજ્ઞાનની વાત કરવાને પ્રસ ગ
આવે છે ત્યારે તેને તે નિરસ લાગે છે, લાબા ગાળાની
જના લાગે છે, કારણ કે જ્ઞાનને માર્ગ ચઢાણનો છે, અને
વિજ્ઞાનને માર્ગ ઉપભોગને છે, ઢાળને છે
એટલે થયુ શુ ? વિજ્ઞાનના પદાર્થો, એની શોધ અને
એના સાધને આપણને વિપુલતામા મળવા લાગ્યા આથી
આપણે એમ સમજવા લાગ્યા કે આપણે આપણા બાપદાદા
કરતા આગળ છીએ, સુખી છીએ વળી આપણે આપણું
વડવાઓ પર દયા પણ ખાતા થઈ ગયા કે એમણે બિચારા
એએ જગત કઈ જોયુ નહિ. એમના એમ ચાલ્યા ગયા !
એ લેકો ચૂલે ફૂંકી ફૂંકીને હેરાન થઈ ગયા આપણે
જમાને છે કે સ્વીચ દાબીએ અને ડુ ચાલુ થાય!
કેટલી સરસ સગવડ!
એ લકે બાપડા પાણી માટે કુવે જઈ, તળાવે જઈ
પા માથે ઉપાડી લાવતા હશે તે પાણીની ચકવી ફેર
એટલે પાણી જ પાણી! હવે કૂવે અને તળાવે તે મરવા કે

·No text on this page.

·ચાર સાધન
(૧૬]
ઘણીવાર આ દલીલે સામે આપણે મૌન સેવવુ પડે છે
કારણ કે એ વાત સાચી છે
ગાડામાં બેસી વીસ માઈલ જવાનું હોય તે બળીયા
થાકે, વચ્ચે ગાડુ છોડવું પડે, બળને ઘાસ આપવું પડે,
કેટ-કેટલો પ્રયત્ન કરે ત્યારે વીસ માઈલ જવાય
પણ આજે હવે લડન જવું હોય કે અમેરિકા જવુ
હોય તે પણ બહુ વિચાર કરવો પડતો નથી સૌ હસતા
હસતા વિદાય આપે છે આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે
આપણી પ્રગતિ, આપણી ગતિ, આપણી ઝડપ ખૂબ જ વધી
છે અને હજી વધી રહી છે આપણું મન એ રીતે તૈયાર
થઈ રહ્યું છેઆપણને સાચે જ લાગે છે કે આપણે આગળ
વધેલા માણસ છીએ
પણ આ બધામાં માનવીનું સ્થાન શું છે તે શાતિથી
વિચારવું પડશે આજે યત્ર આગળ વધે છે, પણ મારા
કયા છે? ચત્રના મૂલે છે તેના પ્રમાણમા, માણસના મજે
ઘટયા છે કે વધ્યા છે? ખરું કહુ? આજે માણસ સસ્તા
બને છે, મશીન મેઘુ બન્યુ છે મશીનની મહત્તા જેટલી
પણ માણસની મહત્તા રહી નથી એટલે જ આજે માણસ,
માણસને સાધનથી માપે છે માણસનું માપ સગુણની
સામગ્રીથી નથી થતું પણ બાહ્ય સાધનની સામગ્રીથી થાય છે
આજની ઝડપ અને વેગની અસર માણસના જ્ઞાન
તતુઓ પર અને વિચાર પર અકલ્પનીય રીતે થઈ રહી છે
સ્વસ્થતાથી માણસ આજે જીવન અને જગત અંગે વિચારી
જ શકતું નથી માણસનું મૂલ્ય એના ચારિત્રથી, એની
સેવાથી, એની ઉદારતાથી, એના પરોપકારી સ્વભાવથી થવુ

·No text on this page.

·- સાધન
[૧૦૮ ]
આ રીતે માણસનું મન દાસત્વ અનુભવે છે, અને તે ચેત
નનું નહિ પણ જડ માધનનુ દાખલા તરીકે, તમે ગાડી
વસાવી તમે ગાડીમાં બેઠા એ તમારુ સાધન થયુ
ઠેકાથી બીજે ઠેકાણે જવામાં એ મદદ કરે છે
ધારો કે એ ગાડીમાં બેસીને તમે વ્યાખ્યાન સાભળવા
આવે છે, અગર તમે જ ગાલમાં ધ્યાન ધરવા જાએ છે,
કે ક્યાક સ્વાધ્યાય કરવા જાઓ છે, પણુ માને કે કોઈ
વિસ તમારી ગાડી બગડી ગઈ, તે તમે શું કરે છે?
કહેશો કે આજે હવે વ્યાખ્યાનમાં નથી જવું, કારણ કે આજે
ગાડી બગડેવી છે હુ કહુ છુ કે ભાઈ, ગાડી બગડી ગઈ
છે, પણ તું એથી કેમ ચાલતો બંધ થઈ ગયે? આ થઈ
જડ માધનની ચેતના ઉપરની અસર
ઘણા કહે છે “હવે અમારાથી ચલાય-બાય નહિ
મને તે જરાય ન ચાલીએ ગાડી વિના બહાર જવાવાળા એ
આપણે નહિ ” પછી એ ધ્યાન, વ્યાખ્યાન જે કઈ કરતા
હેય તે બાજુમાં રહે, ગાડી જ્યારે પાછી આપે, ત્યારે પ્રવૃત્તિ
ચાલુ થાય, ત્યાં સુધી બધુ બાધ એટલે માણસ કઈ નથી,
ગાડી મુખ્ય છે
માણસની ભૂમિકા ઉપર, માણસની માનસિક સ્થિતિ
ઉપર સાધનની આ કેવી ઘેરી અસર છે ! જે
માણસ
માનતે હોય કે એ સ્વાધીન છે તે તે બરાબર નથી એ
તે સાધનને અનુચર છે આ અનુચરપણુ પણ ધીમે ધીમે
એના લોહીમા એટલુ બધુ ઊતરતુ જાય છે કે બાપ એને
વારસો દીકરાને દેતે જાય, ને દીકરા એના દીકરાને દેતે જાય
એમ કરતા કદાચ એક દિવસ એ પણ આવે કે, માણસને

·સમાજના યુગમાં માનવીનું સ્થાન
[૧૯]
થાય કે બધુ જ કામ સાધન દ્વારા થાય છે તે પછી માણ
સની કિસ્મત શી ?
ગાય, ભેશ અને બકરી દૂધ આપે ત્યા સુધી કામના,
પછી એ કતલખાને જાય માણસની સેવા કરનારને છે તે
આમ કપાઈ મરવું પડે છે ! આ રીતે માણસની સ્વાર્થવૃત્તિઓ
કતલખાના વધાર્યા છે માણસને દૂધથી કામ છે, ગાયથી
નહિ પહેલાના જમાનામાં ગાયને “માતા” કહેતા, દૂધ એ
સાધન હતુ પશુની કરુણ મુખ્ય હતી ત્યારે એના પ્રાણને
વિચાર હતે પણ આજે ?
આજે એનો વિચાર કોણ કરે છે? માણસ કહે છે
અમને દધ મળી ગયું પછી એ ગાયે ઘરડી થાય, નકામી
થાય, કમાઈખાને જાય, ખાડામાં પડે કે ગમે ત્યાં જાય,
એમાં અમને શુ ? આમાથી છેલો વિચાર એ કેમ ન
આવે કે બાપ કામ કરે, રળીને આપે અને માતા પરના
છોકરા રમાડે ત્યા સુધી ડેસાડેસી કામના, પછી એ જાય
વૃઘરોમાં
વધુમાં આજને અદ્યતન યુવક કહે છે “વૃદ્ધો નિરર્થક
છે એ લોકો કમાતા નથી સમાજને, દેશને કેઈને ય લાભ
આપતા નથી એવાઓને આ ગ્રહ શા માટે? એમને ઠેકાણે
પાડે જગ્યાની ત ગી છે આવાઓને ખસેડી જગ્યા કરે ”
આજ યુરોપમાં “ઘરડાના ઘરે વધતા જાય છે ત્યાના
ઘરડા-બુઢા માણસે જ્યારે પ્રવાસેટર ઉપર આવે છે,
ત્યારે તે કહે છે “વૃદ્ધાવસ્થા એ ભારે મૂઝવણને પ્રશ્ન છે
એ શા માટે? ઘરડા થયા એટલે કરવું શું?”

·[૧૧૦ ]
ચાર સાધન
ઘડાઓને જોતા આપણને દયા આપે છે વાળ
દેખાય ત્યારથી તેમનામાં ચિંતા ઊભી થાય પછી બાપડા
દવા લગાડીને કાળા વાળ કરે, કરચલિયો પડી ગઈ હોય તે
એને મસાજ કરી સરખી કરાવે ને હમેશ યુવાન દેખાવા
પ્રયત્ન કરે પણ કાળને પ્રવાહ, દેહને ધર્મ અને ઈદ્રિમાં
આવતુ પરિવર્તન કેમ રોકાય? માણસ ગમે એટલે
સાવધાન રહીને પ્રયત્ન કરે તે પણ દેહના ઉપર કાળની
અસર થવાની જ
પ્રકૃતિને ધર્મ પ્રકૃતિ છેડી દે તે પછી એમા પ્રકૃતિ
પણું રહેતું નથી પ્રકૃતિને ધર્મ એ છે કે દરેક વસ્તુમાં
પલટે લાવ લોખંડ જેવું લેખડ અને સ્ટીલ જેવુ સ્ટીલ
પણ ઘસાઈ જાય છે સ્ટીલના યાત્રાને પણ ઘસારો લાગે જ
છે ને પચીસ વરસ પછી એ ય વ પણ જૂનું બની જાય છે
આવુ જેદાર લેખડ પણ જો ઘસાઈ જાય તે માણસના
આ દેહને ઘસારે ન લાગે?
આવા ઘસારા લાગેલા ઘરડા માણસને કયા જવું ?
એ હવે આજે કામ આપતું નથી એટલે આટલા વર્ષ
રેલુ એનું કામ પણ નકામુ ગયુ ? એનું મૂય કઈ જ
નહિ? માત્ર ઉત્પાદનનું જ મૂય? ઉત્પાદકનું સ્થાન કઈ
જ નહિ? માણસ પ્રાપ્ત કરે તેનું જ સ્થાન, માણસનું કઈ
જ સ્થાન નહિ?
હવે, પ્રાચીન કાળમાં શું હતું તે જુએ
ચિતન્ય અને રઘુનાથ બને મિત્ર મંત્રી એવી કે જાણે
પુષ્પ અને પરાગ અને સમર્થ વિદ્વાન ન્યાયશાસ્ત્રના પ્રચડ
સાતા ગણુય બને કેઈકનુ કઈક સર્જન કરતા જ હોય

·અ જના યુગમાં માનવીનું સ્થાન
[૧૧]
મળે ત્યારે જ્ઞાનગોષ્ઠિ કરે એકને ટૅકે, બીજાને ઉપર
વઢવાની તક મળે એકમાં રહેતી ભલ બીને દૂર કરે અને
પાણીના સંગે જેમ વય મચ્છ થાય, તે મિત્રના રાગે
મિત્ર શુદ્ધ થાય
મિત્ર એ કીજીએ, જે ઢાલ સરીખા હાથ,
સુખમે પિછે પડ રહે, ઓર દુ ખ આગે હોય
ક્ષત્રિય કાલને પાછળ ખભે બાધે છે એ સુખના
દિવ મા પાછળ પડી રહે છે, પત્ર સમ્રામમા ઘા ઝીલવા
એ આ દળ આવે છે તલવારના કાકા એ ઝીલે છે.
મિત્રે પ એવા છે જે સુખમાં પાછળ હૈય, પણ
દુખમા આગળ થાય વિપતિ સહીને પણ મિત્રને મદ
કર મિત્રને અપમાગે જતા બચાવે
આવા મિત્ર મળવા આજે મુશ્કેલ છે અને તે શોધવા
પડે છે-જેમ ઘર શોધે છે, પછે શોધે છે, તમ મિત્ર
પણ
હમાણમાધી શેપીને, ૧ટીને મેળવવું પડે છે
સમય ઘોડા છે કામ ઘણું છે માટે સમયને સદુપ
ગ થાય એવા જ મિને તમારી આગપાત્ર હોવા જોઈએ
ખાલી વાત કરે, ગામની નિદા કરે, પત્તા કૂટ્યા કરે અને
યાત્યા તમારા સમય બગાડ્યા કર, એવા મિને શા કામના?
માણો આ જન્મ દ્વારા સાધના કરવાની છે, અભ્યાસથી
ચિત્તને કેળવવાનું છે, જેગથી મન, વચન અને કાથાને
સવાદમય કરવાના છે, તત્વજ્ઞાનથી આ વિશ્વની પેવી પાર
શું છે તે જાણવાનું છે, એ સાકેત મેળવવાને છે આવું
બધુ કરવાને બદલે, માત્ર ખાવા-પીવાનૂવા અને ફરવા ની

·ચાર સાધન
(૧૧૨]
જ વાતેમ સમય જાય, તે શું ઉચિત છે? ઘણા વર્ષ
આ બધુ તમે કર્યું હવે કટાળે ય નથી આવત? જે કર્યું
તે પચાસ વર્ષ કરો કે તે વર્ષ કરી, એમાં નવાઈ અને
નવીનતા શી છે? જીવનમાં આજે આ પુનરાવર્તન સિવાય
બીજુ છે પણ શું ?
એક માણસ પાસે હારની નેટ હોય તે વધારીને
પાચ હજારની કરે પછી પાચ લાખની કરે, પાચ કરે ની
કરે, એ કાગળની થપ્પીઓ કરતો જાય, ગડવતે જાય,
મલકાતો જાય અને સમહીને રાજી રાજી થતું જાય પણ
એથી એના આત્મામાં કયા ગુણને વધારે થશે?
આ નેટની થપ્પીઓ કોઈ બીજા પાસે જાય છે એ
પુજાય, પહેલે પડ રહે તે વળી ત્રીજા પાસે જાય તો તે
પુજાય, બીજાને કેઈ ભાવ પણ ન પૂછે આમ માણસ આ
યુગમાં ફૂટબેલની જેમ કે ગ્રાઉન્ડ પર આવી ગયા છે!
એક વાર તમારા સ્વજને અને મને ખબર પડે કે
તમારી પાસે કઈ રહ્યું નથી, પછી જુઓ કે કેટલા તમારી
ખબર લેવા આવે છે, કેટલા તમારી પડખે બેસે છે અને
કેટવા તમને ચા પાય છે ત્યારે જ તમને લાગશે કે જે
મૂલ્ય અને માન હતુ તે તમારુ નહિ પણ તમારી પાસે જે
પેલી જડ વસ્તુઓને ઢગલે હતે-ગ્રહ હતે તેનુ હતુ
પણ આધ્યાત્મિકતામાં આવું નથી ત્યા વસ્તુની નહિ,
પણ આત્માની અને આત્માના ગુણેની કિંમત હોય છે ત્યાં
વસ્તુ ગૌણ છે, અને તેથી જ તન્ય અને રઘુની મૈત્રી
જેવા જેવી છે

·અનાજના યુગમ સનરીનું રથાન
ચિતન્ય એક અપૂર્વ ગ્રથનું સર્જન કર્યું પુએ પણ
અતિ શ્રમ લઈ એક મહત્ર થનું સર્જન કર્યું હતું ચિતન્યને
પ્રથ, રઘુએ જે અને એને મનમાં ને મનમાં થયુ આવા
દર મધ આગળ મારે પ્રથ કેમ ટકવાને? મારા પુનકને
તે કઈ હવે સ્પશ પણ નહિ કરે મારો શ્રમ પાણીમાં ગયે
રધુને હરે હરે ફિક્કો પડી ગયું છે ચતળે એને
પૂછ્યું “મિત, શું છે? મુખ ઉપર વિવાદની છાયા કેમ?”
રઘુએ કહ્યું “મિત્ર, તાગ મજબ જોઈ મારુ મસ્તક
નમી જાય છે પણ મને થાય છે કે મારે થમ થઈ ગયે
આપણે બંને એક જ વિષય પર લખ્યું છે, પણ તારી મૌલિકતા
અભુત છે ” આમ એને ચનન્યની પૂરેપૂરી પ્ર સા કરી
એક વાર પૂનમની રાત્રે બને મિત્રો નોકાવિહાર કરી
રહ્યા છે નૌકા સરિતાના જળ પર રમતી રમતી જળની
મધ્યમાં આવી ચતજે બે હાથથી કઈ લીધુ અને જળમા
પધરાવી દીધુ રઘુએ પૂછયું “મિત્ર, મિત્ર, આ શું કર્યું?
ચેતન્ય ચદ્રિકા જેવું સ્મિત કરી કહ્યું “એ તે મારા
મિતના પ્રથરૂપી અને ભારે પ્રથરૂપી રાહુ ગળી જતો
હતું, તેને મે જળમાં પધરાવે ?
રધુને તમ્મર આવી ગયા “મિન, તે આ શું કર્યું ?
આવું અપૂર્વ સર્જન તે આ જળમાં પધરાવ્યુ ? જે પુસ્તક
તારી દીતિને અમર બનાવત, તેને તે આમ સહજતાથી
જળચરણ કર્યું ?”
ચિન્ય કહે “રઘુ! માણસની કિંમત છે, કેતિ એની
આગળ ગૌ છે મારા મિત્રની પ્રસન્નતા આગળ બધું જ

·(૧૧૪]
ચાર સાધન
નહિવત્ છે માણસના મૂય આગળ કીતિને નામનાનુ
મ્ય શું છે? તારું સર્જન એ મારું સર્જન છે ને ? તારી
બાર બાર વર્ષની મહેનતને મારુ મન આદરથી જુએ છે ”
વિચારે, તમારે ચ મિ તે છે ને? પણ તમારે માટે
આ કેઈ ત્યાગ કે બેગ આપવા તૈયાર છે તમારી
મુશ્કેલીના સમયે તમારી પડખે ઊભા રહેનારા કેટલા?
તમારા મિત્રો તે એવા કે સાથે બેસીને તમારા ગુણ
ગાય અને પાછળથી નિંદા કરે કારણ કે એમના મનમાં
તમારા વ્યક્તિત્વની છાપ કરતા તમારા ધનની છાપ વધારે
છે એટલે ધનને સલામ કરે અને તમારી નિંદા કરે માટે
એવા મિત્રોથી તે જોજન દૂર જ રહેજે
વસ્તુને આપણે કઈ રીતે જોઈએ છીએ એ પૂર ઘણું
વાર વસ્તુની ઓળખનો આધાર રહે છે એ જ રીતે વસ્તુને
કયા સાધનથી જોઈએ છીએ તે પર પણ વસ્તુની કિંમત
સમજવાને આધાર રહે છે કાળા ચશમાં ચઢાવીને જોશો
તે પીળી અને ઘળી વસ્તુ પણ શ્યામ દેખાશે કારણ કે
કાચને કાળે ૨ગ વસ્તુ ઉપર રગને આરોપ કરે છે, એટલે
વસ્તુને જોવામાં એગ્ય સાધન જોઈએ વસ્તુને એને મૂળ
રૂપે ઓળખ આપે એવુ એ સાધન હોય તો વસ્તુની
વિશિષ્ટતાને આપણને ખ્યાલ આવે
એ જ રીતે, આત્માને ઓળખવા માટે પણ આ આખ
કામ લાગે તે કરતા દિવ્ય આખ અનેક ગણી વધારે કામ
લાગે શરીરની આખ એટલે ભૌતિકતાને જેનારી આખ એ
પૂર્વ આખ સ્કૂલ વસ્તુને જોવાની જીવનની પરમ સૂકમ
એવી ચેતનાનું દર્શન એ કેમ કરી શકે? અને માનવ
જીવન એ કઈ માત્ર હાલતુ ચાલતુ પૂતળું કે યત્ર

·આજના યુગમાં માનવીનું સ્થાન [૧૫] નથી એ તો છે ચેતનાને ધબકાર, આત્માને અને તમે સત્તાને આવિષ્કાર! આપણા દેહના કેન્દ્રમા ચેતના છે, આત્મા છે એને ઓળખવા દિવ્ય નયન જોઈએ એ દિવ્ય નયનની પ્રાપ્તિ સાથે જ વિશ્વનું દર્શન પટાઈ જશે પછી તમને દરેક વસ્તુની પાછળ રહેવ શ્રેષ્ઠ વસ્તુનું દર્શન થશે પછી સ્ત્રી એટલે વિલાસ અને વિકારનું સાધન નહિ, પણ કમળ અને ભક્નિભર્યા સમર્પણના વિચારોને જીવનમાં સક્રિાન્ત કરનાર પ્રેરણામૂર્તિ દેખાશે, પુરુષ એટલે પૈસે પેિદા કરી ઉપગના સાધનો પૂરા પાડનાર એક માત્ર યાત્રા નહિ, પણ પુરુષાર્થ, પૈર્ય અને જીવન સબમમા હિમ્મત આપી આગળ વધાગ્નાર જીવનસાથી દેખાશે, પછી એ સાર, માન અર્થ અને કામને અખાડો ન બનતા, જીવન- પાન ચઢવા માટે ધર્મમય સમારના અર્થ અને કામ એ નિસરણીના પગથિયા જેવા લાગશે તમે મને એમ તે નથી માનતા ને કે તરવાનું કામ તે સાધુઓનું, અમારે તે ગમે તેમ જીવવાનું કારણ કે અમે તે સસારમાં બેઠા છીએ આ દષ્ટિ બરાબર નથી સમારને તમે આટલી નીચી કક્ષાએ ન મૂકો આ તે કર્મ ભૂમિ છે, રે, ધમભૂમિ છે એમા તમારે પ્રયત્ન કરી આગળ આવવાનું છે જેમ કીચડમાથી કમળ ઉપર આવે છે તેમ, તમારે આસક્તિ અને રાગદ્વેષમાથી ઉપર આવી, પંકજની જેમ અદ્ધર રહેવાનું છે આ સંસારમાથી તમે ઊંચામાં ઊંચી વસ્તુ પામવાના છે. અહીં પ્રાપ્ત ન થઈ શકે એવી વસ્તુ એકે ય નથી, કારણ કે મોક્ષ જેવી પરમ દુર્લભ વસ્તુ પણ આ જીવન દ્વારા જ સિદ્ધ થઈ શકે છે તમે રોજ પાંચ મિનિટ પણ બેસીને વિચાર કરે છે" કે આપણે આવ્યા છીએ, કયા જવાના *

·ચાર સાધન
( ૧૧૬ ]
અને જતી વખતે શું લઈ જવાના છીએ? પતિ અને પત્ની,
પિતા ને પુન, માતા અને દીકરી, મિત્ર અને સાથીભેગા
થઈ કદી એનો વિચાર કરે છે કે આપણે અહીં કેમ ભેગા થઈ
ગયા અને અહીંથી છૂટા પડ્યા પછી ક્યા ભેગા થઈશુ ?
બહારગામ, આગળ-પાછળ જવાના છે તે કયા મળશું
તેની ગોઠવણ કરે છે ને? કલકત્તા જવાના છે તે નકકી
કરે છે ને કે હું કેનીંગ સ્ટ્રીટમા ઊતરીશ, તમે હેરિસન
ડિ ઉપર ઉતરશે, પણ આપણે અમુક ઠેકાણે, અમુક દિવને
જરૂર મળીશુ આવી કોઈ ગોઠવણ, અહીં પછીના જન્મ
માટે કરી છે ખરી? તમે પૂછશે કે તે શક્ય છે? હુ કહુ
છું કે હા, તે શક્ય છે જ સારી કરણી કરીએ, સમાનભાવ
કેળવીએ તે ભગવાન મહાવીર અને શ્રી ગૌતમની જેમ, તેમ
અને રાજુલની જેમ, કેટલાય ભવ સુધી એકબીજાના
સંપર્કમાં રહી અને મુક્તિ પામી શકાય કર્મના કચ ને
દૂર કરી નિર્મળ બનીને શાશ્વત મંત્રમાં ગોઠવાઈ જવાય
છે આ તે અમરતાને માર્ગ છે અહીં દટાઈ જવાનું નથી,
એનાથી ઉપર જવાનું છે કેટલાક ધર્મો એમ માને છે કે
કયામતના દિવસ સુધી કારમાં દટાઈ રહેવું પડે છે આ
કે અજ્ઞાનભર્યો વિચાર છે! ચૈતન્ય જેવા તન્યને, લાખ
વર્ષ સુધી કબરમા દટાઈ રહેવાની વાત કરે છે ! આપણી
ત્યા તે દેહ પડે અને ડોકટર આવીને શરીર તપાસે તે પહેલા
તે ચિતન્યને પ્રવાસ ચાલુ થઈ ગયે હેાય છે અહીં ચેતન્ય
નિત્ય નવીન પ્રવાસી છે આપણે કહીએ છીએ કે આત્મા
મરતો નથી, મરે છે તે દેહ છે કબરમા શરીર દટાય, આત્માને
કેણ દાટી શકે? ધૂળની શી તાકાત છે કે આત્માને દાટી
શકે? માટીમાંથી બનેલે અને ધૂળમાં મળી જવાને તે
આમ નહિ પણ દે છે દેહને આત્મા માની બેસવું એ

·આજના યુગમાં માનવીનું સ્થાન
[૧૧]
કેવી ભૂલ છે દેડ તે નીચે રહેનાર વસ્તુ છે, જ્યારે આ મા તે
ઉપર જનાર વૈતન્ય છે એનો માર્ગ અગામી છે, બીજાને
માર્ગ વામી છે Tw CownlriLnts એ તત્વના
નહિ પણ માને નીતિ છે ત્યા આત્માને પરમા માં બનાવ
વાની કે ચિતન્યના તથ્વી કન્નની કોઈ વાત નથી આપો આ
બે વચ્ચેનું અંતર સમજવા જેવું છે તવનાન અને નીતિ
સૂત્ર વચ્ચે ઘણુ અતર છે તત્વજ્ઞાનમાં આત્મા અને મોક્ષ
બધું આવે, ત્યારે નીનિમા માત્ર આ લોક અને તેને
વ્યવહાર જ આવે હા, મા વ્યવહાર શુદ્ધ બનાવવાની જરૂર
છે જ, પશુ યા આપદો અટકવાનું નથી, આગળ વધવાનું
છે જીવ અને જગતના બ ને ભુવાને છે અને
જગતમાં રહેવા છતા, જીવનને અલિપ્ત રાખવાનું છે નીકા
તે તમે જોઈ છે ને ? એ પાણી વચ્ચે અને પાની આ દર
રહેવા છતા પિતાની અંદર પાણીને આવવા નથી દેતી
સરિતા અને સાગરને એ તરી જાય છે, અદર બેસનારને
સામે પાર ઉતારી જાય છે તેમ, જે તત્વજ્ઞાનના વિનયન
મળે તે સ મામાં રહેવા છતા તમે તરી જાઓ અને
સચારને સસાના મૂળ સ્વરૂપે જોઈ, એમાથી છોડવા લાયક,
જાણવા લાયક અને આ વરવા લાયક—આ વાતનું રાજ્ય
સમજીને જીવન જીવી શકે
આ દિય નયનને પ્રકાશ મળતા, પછી મને પણ
ભયજનક કે શોકજનક નહિ લાગે તમને એમ જ લાગશે કે
આ તે માત્ર એક પ્રવાસ છે-ચિસ્પ્રવાસ છે
મૃત્યુ માટે રવીન્દ્રનાથે એક સુંદર અને મધુર કલ્પના
આપી છે એક મા પોતાના બાળકને ધવરાવતી હોય છે
જમણા થાનમાં દૂધ
ઓછુ થતા, તેને એ ત્યાથી ઉપાડી

·ચાર સાધન [૧૧૮] લે છે અને બાળક રડવા મંડી પડે છે હાથ-પગ પછાડે છે ત્યા તે મે એને પિતાના ડાબા થાન પર મૂકી દે છે દૂધ મળતા બાળક ચૂપ થઈ જાય છે, રાજી રાજી થઈ જાય છે, વધારે દૂધ પ્રાપ્ત કરે છે તેવી જ રીતે, માણસ પણ અજ્ઞાન છે મૃત્યુ વખતે એ રડે છે જે એની પાસે સુકૃત હિગ્ય તો એ ત્યાથી ઉચ્ચ ગતિએ જ જવાને કાળ કહે છે કે તુ યા મરી જાય છે! તારું શરીર હરે કામ કરતુ નથી એટલે એને બદલવાની માત્ર જરૂર છે તારા કાન સાભળતા નથી એટલે તારે સાભળવા માટે યંત્રની મદદ લેવી પડે છે તારી આખ જોતી નથી એટલે જેવા માટે તારે કાચ ચઢાવવા પડે છે દાત પડી ગયા છે એટલે તારે ચાવવા માટે એકઠા ચઢાવીને ચાવવું પડે છે તુ ઉભે થઈ શકતો નથી એટલે તાર કે લેવો પડે છે તે ચાલ તારું શરીર જીણું થયું છે, તે એને બદલી નાખીએ કાળની આ વાત, માણસ સમજતું નથી અને રાવા બેને છે ખરી રીતે તો મૃત્યુ એટલે એક નીરસ સ્થાનને છેડી, સરમ સ્થાનમાં જવાનું એક એવું ઘરડુ માણસ હોય કે જેની સામે કેઈ ન જુએ, પણ મરીને એ બાળક થઈ અવતરે એટલે સૌ એને રમાડવા દોડે, ઉપાડી ઉપાડીને બચીઓ કરે આમ શુ આત્મા બદલાય છે? ના, માત્ર શરીર બદલાયુ છે એટલે તો આપણું જ્ઞાનીઓ માણસ મરતા એ “પાછે” થયે એમ કહે છે મર્યો નહિ પણ પાછો થયો એટલે કે, પાછો થઈ ગયો, પાછો જન્મી ગયે આ વાત જે સમજાઈ જાય તે પછી મરણની ભીતિ રહે? આજે મરણથી લેકે આટલા ફફડે છે તે પછી ફફડે? આ વિચાર અને નિર્ભયતા, દશ લાખ રૂપિયા ખર્ચે તે ય નહિ મળે મળે માત્ર દિ ય નયનથી બા વાત અદરથી આવવી જોઈએ-

·આજના યુગમા નરીનું સ્થાન
htt]
ફળી ખી નીને કમળ બને તેમ તમાગ અતરમાં જ આ
વિચાર પૂર્ણ રીતે ખaો જોઈએ પછી તમને તમારું
જીવન કેઈ જુદુ જ રાજપૂ બની ગયેવુ જણાશે
આ વિચારને સ્થાયી અને દઢ બનાવવા માટે માને
સમયે સમયે વિચારતા રહેવું જોઈએ કે, હુ કેતુ ?
મારુ અહીં શું સ્થાન છે? અને હુ કયા જવાનો છે?
આ વિવારનો સતધારાથી આપણે આ બદ્ધ વર્તુલથી
પર જઈ શશ-૩૫ અને રગમાં, નામ અને આકારમાં
ભવાઈ ન જતા, તે ની ૫ પાર જઈ શુ માણસ
જેમ બગી પામી જઈ કવાર કરી અને તેમ, બાપ પણું
અન્યના સામ્રાજ્યમાં વિહરી, આપણા મન અને મગજને
હવાફેર કરી શકીશુ
ગણિમ એ માત્ર આ શરીર જ નહિ, પલું બીજુ પણ
કઈક છે જે આ કઈક છે તે આ તન અપાવું છે
તે બહાર કયારે આવે? એના પનુ હાકણ ખમે તે ને?
થીમ અત્તર ભર્યું હોય પછ ઉપર અખત બૂમ હોય
તે એની સુવાસુ બહાર કેમ પ્રસરે? એ ઢાકણ ઊઘડના
જ જેમ હવામા સૌરભની માદકતા છવાઈ જાય છે, તેમ
વેતન પણ આ આગની દુનિયામાથી બહાર નીકળી નિરા
કારમા વિશે, તો એને ય ઘડીભર અપૂર્વની અનુભૂતિ થાય
માણસને આ અપૂર્વની અનુભૂતિ ન થાય અને માત્ર
થવાના વાતાવરણમા જ એ જીવ્યા કરે તે જતે દિવસે
એવું પણ બને કે માણસ યત્રને ઉપગ કરે છે તેને
બદલે ય, માણસને ઉપયોગ કરતુ થઈ જાય
બુનિયાદી વિચારધારા પણ હવે આ જ કહે છે ને કે
સાધનને તમે આધીન ન બને પશુ સાધનને તમારે આધીન

·૧૨ ]
ચાર સાધન
છે એટલે કે, સાધનથી કામ લે, પણ સાધનની શેર
કાજરીમાં તમે પરવશ કે નિર્માલ્ય ન બને
સાધન, માણસ માટે હોય માણસ, સાધન માટે ન
ડાય વસ્તુઓ માણસની આસપાસ ચકકર લગારે તેને બદલે
મામ વસ્તુઓની આસપાસ ચક્કર લગારે તે વસ્તુનું
મૂય વધી જાય અને માણસની કિંમત કઈ જ ન રહે
આ રીતે સાધન અને માધકને વિવેક જીવનમાં
આવતા, સાધના માટે આજે ઘરઘરમાં જે ઝઘડા થાય છે,
જે મનદ ખ થાય છે તે નહિ થાય કારણ કે સાધકને
વિવેક, સાધના માટે બાઝતા એને અટકાવશે
આ વિવેકભાવ ઘરમા જાગશે તે ઘરમાં કલહને બદલે
શાન્તિ પ્રસરશે, દેશમાં આ ભાવ પ્રસરશે તે દેશમાં
આન્તરપ અને ઝઘડાને બદલે પ્રેમ અને શાન્તિ ફેલાશે,
વિશ્વમાં આ વિચારધારા વહેતી થશે તે આ વિશ્વયુદ્ધ
અને અણુબોમ્બને બદલે, વિશ્વમૈત્રી અને વિશ્વશાન્તિ
આવીને વસશે
તમને કદાચ થશે કે આ મેદાનમાં બેઠેલા દશબાર
હજાર માણના શ્રવણથી કાઈ થોડી જ વિશ્વશાન્તિ આવી
જવાની છે ? અને જગતના પ્રવાહે પલટાવાના છે?
પણ મારે નમ્ર અભિપ્રાય એ છે કે અહીં બેઠેલા
ભાઈબહેને આ વિચારને પૂરા ચિન્તનથી સમજી જીવનમાં
ઉતારશે તે એની અસર આખા ઘર પર થશે તમારા
ઘરનું વાતાવરણ આથી સારું થશે તો આવતી કાલે એનું
અનુકરણ તમારા પડોશી કરશે પડોશીની અસર આખા
સમાજ પર થશે પછી સમાજની અસર દેશ અને

·આજના યુગમાં માનવીનું સ્થાન
( ૧૨૧]
દેશની અસર આખા વિશ્વ પર થશે અવનત્ત, આમ સામે
વિચારેને પ્રસરતા સમય જરૂર લાગે છે, પણ એ વિચારને
પ્રારંભ કરનારમાં શ્રદ્ધા છે તે એ પ્રસયો વિના રહેતા
જ નથી આજે જગત પર જે મારા વિચારે છે તેની
શરૂઆત પણ એકાદ વ્યક્તિથી જ થઈ હશે ને? પછી
એ વ્યક્તિના વિચારો મહિમા કાન્ત થયા અને તે આજે
જગતની મૂડી બનીને રહ્યા તેમ આપણે પણ, આ વિચારને
અમલમાં મૂકવાને અને આત્મસાત કરવાને પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી
પ્રયત્ન કરીશુ તે એનું શુભ પરિધામ પણ જરૂર આવશે જ
આ પ્રવચનમાં વનય થયેલા વિચારે, જીવનમાં
વિતર્યા પછી માણસ સાધનને અનુચર નહિ હોય પણ
સ્વામી હશે ત્યારે માણસ દેહને જ સર્વસ્વ નહિ માનતે
હેય પણ આત્મસત્તાને અનુભવ કરતે હશે એ મરણથી
ડતે ફરતો નહિ હોય પણ મૃત્યુને એકમાત્ર દીર્ઘ પ્રવાસ
માન હશે અને એ પ્રવાસમાં કામ લાગે તેવા ભવના
ભાતને સાથે લેવાની તયારી આ જન્મમા કરતે હશે આવા
માનવીનું સ્થાન કાઈ પણ યુગમાં અપૂર્વ જ હશે એવું
સ્થાન માનવીને મળે એ શુભેચ્છા

·વેશને વફાદાર રહે
તે જ સાચા સાધુ
છે
આત્માને જગાડનાર ગુરુ કેવા હોવા જોઈએ? જે
ગુરુને સમગ્ર જીવન સમર્પણ કરવાનું છે-આત્મસમર્પણ
કરવાનું છે, તે ગુરુ કેવા હોવા જોઈએ?
નૌકાને સામે પાર લઈ જવામાં જેમ નાવિક મુખ્ય કારણ
છે, તેમ સ સારસાગર પાર કરવામાં ગુરુ મુખ્ય આધાર છે
ગુરુઓ જગતમાં બે પ્રકારના હોય છે
गुरषो यय
सति शिप्यद्रव्यापहारका ।
गुरवो विरला सति शिष्यचित्तोपकारका ॥
કેટલાક ગુરુઓ એવા હોય છે કે જે પિતાના માટે,
પિતાના નામ માટે, પિતાની જરૂરિયાત માટે શિવે પાસે,
ભક્તવળ પાને ધન ખર્ચાવતા હોય છે. આવા ગુરુઓ તે
જગતમાં ઘણું મળશે, પણ શિવના ચિત્તને, શિષ્યના
અતરાત્માને ઉપકાર કરનારા, શિષ્યવર્ગના આત્મહિતને
લક્ષમાં રાખી વર્તનારા ગુરુઓ ઘણા ઓછા મળશે
આમ ગુરુ ગુરુ વચ્ચે જબરું અતર છે એક, શિષ્યના
વિત્તને હરણ કરે છે, બીજે, શિષ્યના ચિત્તને ઉપકાર કરે

·વેશને વર રહે અને સાધુ [૧૩] છે વ્યિના ચિત્તને ઉપકાર કેણ કરે? જેને પરિગ્રહનું ધન ન હોય, પરિગ્રહને માથે ભાર ન હોય તે નાવ તરે કયાર? જ્યારે તેમાં વધારે પડતે ભાર ન હોય ત્યારે એરેનમા પણ વધારે પ.તો ભાર હોય તે જિંદગી સલામત રહેતી નથી આથી તેવ વગેરે બધુ જેવુ પડે છે વધારે પડતે ભાર હોય તે ન લે, કારણ કે અદ્ધર આકાશમાં જવાનું છે તે એરપ્લેન ચલાવનાર સારી રીતે જાણે છે અપ્લેન ચલાવવુ જુ સહેલું છે, પણ રાસાર- સાગરને પેલે પાર લઈ જવા માટેની નાવ ચલાવવી અઘરી છે એમા તે ઓછામા ઓછો ભાર જોઈએ નાવ ચલાવનાર કાન પણ કુશળ હે જોઈએ કસ્તાન અસાવધાન હાથ અને ભાર વધુ પડતે હેય તે નૌકા સલામત રહેતી નથી, માટે ગુરુ એવા હોવા જોઈએ, જે શિવેના ચિત્તના ભલાની કામના કરતા હોય એવા ગુથી શિષ્ય કદી પણ ન પામે શિષ્ય લેવા માટે વારંવાર આગ્રહ કર પગ મુક ના કહે લાખ રૂપિયા ગુરુના ચરણે ધરી છે જ ન તેની પડી ન હોય

·પણ આ
(૧૨૪]
ચાર સાધન
કે, આપે ઉપદેશ આપી અમારા પર મહાન ઉપકાર કર્યો
શેઠાણીએ અંદર જઈ, કબાટ ખોલી, મોનામહોરથી ભરેલ
થાળ સાધુ સામે ધર્યો, અને કહ્યું “આપે અમારા ઉપર
મહાન ઉપકાર કરી અમને લાફમીની ચ ચળતા સમજાવી
આપ આ ગ્રહણ કરી અમને આશીર્વાદ આપે ?
સાધુવેશધારી બહુરૂપી તેને ઠેકરે મારી ચાલતે થયે શેઠને
સાધુ પ્રત્યે માન ઉત્પન્ન થયું આ રીતે ગામમાં એક મહિને
રહીને જુદા જુદા વેશ એણે ભજવ્યા અને મહિના બાદ
શેઠ પાસે આવીને શીખ માગી
શેઠે કહ્યું તમારું મોટું અને અમારે ત્યાં આવેલ
બાપુનું મેદુ સરખુ લાગે છે
બહુરૂપીએ કહ્યું આપને વાત સાચી છે તે સાધુ
તે હુ જે હવે
શેઠે કહ્યું તે વખતે સોનામહોરથી ભરેલે થાળ લીધે
હોત તે આ ભીખ ન માગવી પડત
બહુરૂપીએ કહ્યું હું બહુરૂપી કે તે વખતે સાધુને
વેશ લીધો હતો જે વેશ લીધે તેનું ગૌરવ સાચવવું એ
વિવકીનુ કર્તવ્ય છે
બહુરૂપી પણ સમજે છે કે, સાધુ એટલે તદ્દન નિસ્પૃહી
તે પિતાના વેશને વફાદાર રહે છે ઉપર આપેલ લેકમાં
પણ ગુરુ કેવા હોવા જોઈએ તે સમજાવ્યું છે.
ગુરુપદનું વર્ણન કરતા કહ્યું છે કે
તરાપર ૧eખડ છાડીને ચક્રવતી પણું વરિયે
એ ચારિત્ર અક્ષય સુખ કારણ એ કે ચિતમાં ધરિયે

·વને વશ રહે તે સા સાધુ
૧૨૫]
ત્યાગી એવા ભાવથી રગાવ હોય તે જ તમારા પર
અમારા ત્યાગની અસર પડે, પણ અમને જે તમારા
વિભવને, તમારી આ પતિનો રાગ હેય, તે તમને ત્યાગમગ
કેવી રીતે સમજાવી શકાય? ત્યાગ ઉપર રાગ કરાવવા માટે
સાધુના જીવનમાં પૂર્ણ ત્યાગ હોવા જોઈએ
સાધુ એટલે જગતને તાગડાર તમે એમ માને કે
અમારા પતિને–અમારા વધી ગયેને પરિઝના વાળને
ઉતારનાર તે સાધુ? વાળ વધી જાય તે કઢાવા છે, નખ
વધી જાય તો પણ કઢાને છે, ન કરવા તે તેમા મેવ
ભરાય, મેવમાં જતુઓ પણ હોય તે જમતી વખતે પેટમાં
ાય અને માદા પડાય આથી નખ ઊત વવા જ જોઈએ
તેવી રીતે પરિમહ ભેગો થાય અને તેને ન ઉના તે એક
દિવસ આખા ને આખા ચાલે જવાને પ્રસંગ આવે
સાધુના ઉપાસક એવા ગૃહસ્થ પાને અહિંસાને આધાર
આપવા ઓછામા એ આ બે નિયમ તે હવા જોઇએ
(૧) સ્વદા મતેષ અને (ર) પરિગ્રહ પમિાણુ જગતની
જેટલી સ્ત્રીઓ છે તેને માના તથા બહેનની દષ્ટિથી જુએ
જેનામાં આ દષ્ટિ નથી તેનું જગતમાં કઈ સ્થાન નથી
તેવી જ રીતે પરિઝનું પદ્મિાણ ન કરો તે જેવી રીતે
રબરના ફુગામા બહુ પવન ભવામાં આવે અને મેટ થતા
થતા છેવટ ફૂટી જાય, તેવી જ દવા પરિગ્રહ પરિમાણ ને
કરનારની થાય છે
ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રમાં કહ્યુ છે કે-
सहा लाहो तहा लोहो लाहा लोहो पपई
જેમ જેમ લાભ થતો જાય, તેમ તેમ લોભ વધે
લાભથી લાભની અભિવૃદ્ધિ થાય છે કપિ બે માસા
-

·[૧૬]
ચાર સાધન
લેવા રાજા પાસે ગયે, રાજાએ તેને ઈચ્છા મુજબ માગવા
ક, કપિલ વિચાર કરવા લાગે આખુ ય રાજ્ય માગતા
પણ એને તૃપ્તિ ન થતી દેખાઈ આખરે તૃષ્ણને
અત નથી એમ સમજી વિરાગ્ય પાપે પરિગ્રહ એ નવગ્રહ
કરતા જુદી કેટિને દશમો ગ્રહ છે એ મને દુખ આપે
શનીશ્વરની પનોતીમાથી તો સાડાસાત વરસે પણ ઇટાય,
પણુ આ પરિગ્રહની પનોતીમાથી તે આખી જિંદગીને
અ તે પણ ન છૂટાય
અહીં આવનાર દરેકે પરિગ્રહ પરિમાણ કરવું જોઈએ
એ કરવાને નિર્ણય કરે તે જીવન હળવું બની જાય પરિગ્રહ
વધે તે આત્મામાં કચરા વધે છે મહાપુરુએ જીવન
શાતિથી પસાર કરવા માટે આ બધા માર્ગો બતાવ્યા છે
પરિબ્રહને મૂછ કેટલું નુકસાન કરે છે તે માટે એક
તાજો જ દાખે આપુ
કાળા બજારની કમાણ કરીને એક શેઠે રૂપિયા ભેગા
કર્યા બાપ દીકરાથી છાને ભેગા કરે અને દીકરો બાપથી
છાના ભેગા કરે, આવી રીતે બને ય જુદી જુદી રમત આદરી
પસે મન જુદા પાડે છે જ
પરિગ્રહની મૂર્છા ન ઊતરી હોય તે આ સાધુઓની
ત્યાગ અવસ્થામાં પણ મન બગડે જ્ઞાનીઓ એક પ્રશ્ન
પૂછે છે નરકના બ ધન બ ધાવનાર કેશુ? તે કેમના
પ્રસન્નચદ્ર રાજર્ષિ તપસ્વી છે, ત્યાગી છે, પણ એ
રાજસેવકોની વાત સાંભળી મન બગડયુ મનથી યુદ્ધ
ચડ્યા અને સાતમી નરકના દળિયા બાધ્યા પણ એ તે
જ્ઞાની હતા, જરીવારમાં સમજી ગયા મનને ઠેકાણે લાવ્યા,

·- મળતી નથી એટલે ટળવળ
મનમાં મલકાય
આવે? અ દર બેઠો બેઠે રિખાય છે, તેની ખબર કાઢનારુ.
મહાપુરુ કહે છે “ધન કેઈક વાર તનને મારે '
બાપ તિજોરીમાં બેઠે છે, બહાર નીકળવું છે, પણ બારણું
વેશને વફાદાર રહે તે સાચો સાધુ
[૧૭]
અને ફૂક મારતા લટ ઊડી જાય, તેમ કર્મના દળિયાને
ઉડાડી મૂકીને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરી
આ બાજુ દીકરાએ કાળા બજારનું ધન સાચવવા
નાની તિજોરી રાખી, બાપે મોટી તિજોરી રાખી દીકરી ન
હેય ત્યારે પિવી નોટ કાઢી બાપ એક પણે અને
દ્રવ્ય એવી વસ્તુ છે કે જે સાથે આવવાનું નથી,
આવ્યા ત્યારે લા યા નથી, છના વચગાળામાં માણસને
નચાવી મારે છે અનાદિકાળની મૂર આત્માને રખડાવી
મારે છે, તે મને તેડવા માટે વસ્તુતત્વ સાભળ,
વિચારી હૃદયમાં ઉતારવાનું છે
દીકરાથી બાપે પાચ લાખ રૂપિયા ખાનગીમા ભેગા
કરેલ તિજોરી મોટી હતી તેમાં બેસી એ ગણતે હતિ
તેટલામા દીકરાને આવતે જે એટલે બાપ તિજોરીમા
પસી ગયે, આ દર સતાઈ ગયે તિજોરીનું બારણું બંધ
થઈ ગયું તિજોરીને બોલવાને હાથો બહાર હોય છે
દીકરા એરડામા આવી બાપ નથી એમ માનીને વાલે
જાય છે બાપ અદર મૂઝાય છે, હવા આવતી નથી, પણ
લાત મારે છે પણ તિજોરી ઊઘડતી નથી અદરનો
ઘણી પડી છે, પણ આવી દશા થાય ત્યારે તેને શું કામ
ત્યા કેઈ નથી
... મr ના

·T
૧૨૮]
ચાર સાધન
ટળવળીને મરી જાય છે ત્રણ દિવસ સુધી પુત્ર અને
સ્વજનેએ તપાસ કરી પણ પત્તો ન લાગ્યું પછી તિજોરીમા
કેટલુ ધન છે તે જોવા માટે ખેલી તો દરથી કેહવાઈ
ગયેલા બાપ નીકળે છે.
લક્ષ્મી કેવી દશા કરે છે તે જુઓ! ઘણું તે લક્ષ્મી
માટે જન્મ્યા અને લક્ષ્મી માટે મરવાના ! રૂપિયા ખાતર
જન્મ અને રૂપિયા ખાતર મારે એવા તે ઘણા ચ મળવાના
પણ આત્મા ખાતર જન્મ અને આત્મા ખાતર મારે તેવા
તો વિરલા જ હોય છે
ગુરુ એવા જોઈએ જે શિષ્યના હિતને ઉપદેશ આપે
પરિગ્રહ આદિના સગથી છોડાવે પણ ગુરુઓ જ જે
ઘતેને પિતાના જીવનમા આચરતા ન હોય, અને પોતે
પરિગ્રહમાં ડૂબેલા હોય તે તેમના ઉપદેશની ધારી
અસર થતી થતી
રત્નાકરપચીશીના કર્તા રત્નાકરસૂરિજી મહારાજ સુદર
ઉપદેશક હતા તેમણે એક ચદર રાખેલો, ચદરવામાં
મેતી મઢેલા શ્રાવકોને વ્યાખ્યાનમાં પરિગ્રહના અનર્થો
સમજાવે અને પૂછે કે “સમજ્યા?” તે વખતે એક રૂ
નામને શ્રાવક હતું, તે હેશિયાર અને ગભીર હતો તે
કહે, “સાહેબ નથી સમજ્યા!” આ વાક્ય દ્વિઅર્થી છે
જેમ સામાન ઉપાડનાર કહે “શેઠ મજૂર! શેઠ મજૂર!'
રત્નાકરસૂરિજી મહારાજ જુદી જુદી રીતે પરિગ્રહ અગેનુ
વર્ણન કરે છે પણ પેલા કહે છે કે “સાહેબ હજી નથી
સમજ્યા? રત્નાકરસૂરિ મહારાજ વિચાર કરે છે વિચાર
કરતા તેમને સમજાય છે કે, જ્યા સુધી મને આ મેતીની
મમતા છે ત્યા સુધી ગમે તેટલે ઉપદેશ આપુ તેની અસર

·ચાર સાધન
[ ૧૩૦]
સાભળી નિક દર તલવાર કાઢે છે સાધુ તે જોઈ હમી પડે છે
અને કહે છે આત્મા અમર છે જેની ચામડી ઉતારી
નાખવામાં આવી છતા જરાય ખલિત ન થયા તેવા ગુના
અમે વારસદાર છીએ ” આ પૈર્ય અને તેજ જોઈ સિકદર
નમી પડે છે
એટલે ગુરુ કોણ? હિતેપદેશક તમારું ભલું કેમ થાય,
તમારા દુર્ગ કેમ નીકળી જાય, તમારો આત્મા પવિત્ર કેમ
બને તેનું અહર્નિશ ચિંતન તેના મનમાં હેય પારસમણિને
લોખંડ અડે અને તે સોનુ ન થાય તે કા એ સારો પારસમણિ
નથી, કા એ સાચું લોખડનથી, અગર ને ના સ્પર્શ થયો
નથી તેમ ગુરુ પાસે જઈએ અને પાપ માટે પશ્ચાત્તાપ ન
થાય, આત્મનિરીક્ષણ ન થાય તે સમજવું કે આપણે ખરી
રીતે ગુરુ પાસે ગયા નથી, ગયા છતા તેમને બરાબર સ્પર્શ
આત્માએ કર્યો નથી, તેમને બરાબર સમજ્યા નથી
શિષ્ય એવા હોય કે ગુરુના એકેએક વાક્ય લઈને
છૂટયા કરે પણ આજે ઉપદેશ સે થઈ ગયો છે શ્રોતા
એવા હોવા જોઈએ, જાણે કેરી ભૂમિ વરસાદ પડે અને
જમીન એક બિંદુને પણ બહાર જવા ન દે, બિંદુએ બિંદુને
બરાબર ચૂ પી લે, તેવી જ રીતે આપણે પણ બ્લેટિંગ પેપર
થઇને આવીએ અને ઉપદેશને બરાબર ચૂમીને હૃદયમાં ઉતારી
લઈએ તો ઘણું દુર્ગણે ઓછા થઈ જાય અને આત્મા
પવિત્ર બને ગૌતમસ્વામી અને આનદ જેવા શ્રાવકે પ્રભુના
એકેએક વાક્યને લઈને હૃદયમાં ઘૂટતા
સાચા શિષ્ય કોણ, કે જે ગુરુને ભક્ત હોય ગુરુશિષ્યના
કલ્યાણની આશા રાખે શિષ્ય ગુરુ પાસે કલ્યાણની આશાથી
આવે ગુરુ પાસે સસારના સુખ મેળવવા માટે આવવાનુ

·(૧૩૦
ચાર સાધન
સાભળી મિક દર તલવાર કાઢે છે સાધુ તે જોઈ હસી પડે છે
અને કહે છે આત્મા અમર છે જેની ચામડી ઉતારી
નાખવામાં આવી છતા જરાય ખલિત ન થયા તેવા ગુસ્ના
અમે વારસદાર છીએ ” આ ધર્યું અને તેજ જોઈ સિકદર
નમી પડે છે
એટલે ગુરુ કેશુ? હિતોપદેશક તમારુ ભવું કેમ થાય,
તમારા ડરું કેમ નીકળી જાય, તમારો આત્મા પવિત્ર કેમ
બને તેનું અહર્નિશ ચિંતન તેના મનમાં હેય પાસમણિને
લેખ અડે અને તેમનું ન થાય તો કા એ સાચે પારસમણિ
નથી, કા એ સાચુ લેખડનથી, અગર તે સાચે સ્પર્શ થયે
નથી તેમ ગુરુ પાસે જઈએ અને પાપ માટે પશ્ચાત્તાપ ન
થાય, આત્મનિરીક્ષણ ન થાય તો સમજવું કે આપણે ખરી
રીતે ગુરુ પગે ગયા નથી, ગયા છતા તેમને બરાબર સ્પર્શ
આત્માએ કર્યો નથી, તેમને બરાબર સમજયા નથી
શિષ્ય એવા હોય કે ગુના એકેએક વાક્ય લઈને
ઘટવા કરે પણ આજે ઉપદેશ સંઘો થઈ ગયો છે શ્રોતા
એવા હોવા જોઈએ, જાણે કોરી ભૂમિ વરસાદ પડે અને
જમીન એક બિંદુને પણ બહાર જવા ન દે, બિંદુએ બિંદુને
બગાર ચૂમી લે, તેવી જ રીતે આપણે પણ બ્લેટિંગ પેપર
થઈને આવીએ અને ઉપદેરાને બરાબર ચૂમીને હૃદયમાં ઉતારી
લઈએ તે ઘણું દુર્ગણો ઓછા થઈ જાય અને આ મા
પવ બને ગૌતમસ્વામી અને આનદ જેવા શ્રાવકે પ્રભુના
એકેએક વાક્યને લઈને હૃદયમાં ઘટતા
મા શિષ્ય કેણ, કે જે ગુરુને ભાત હોય ગુરુ શિષ્યના
કયાણની આશા રાખે શિષ્ય ગુરુ પાસે કયાણની આશાથી
આવે ગુરુ પાસે સસારના સુખ મેળવવા માટે આવવાનું

·સાભળી સિક દર તલવાર કાઢે છે સાધુ તે જોઈ હસી પડે છે
અને કહે છે આત્મા અમર છે જેની ચામડી ઉતારી
નાખવામાં આવી છતા જરાય ખલિત ન થયા તેવા ગુના
અમે વારસદાર છીએ ” આ પૈર્ય અને તે જ જોઈ શિક દર
નમી પડે છે
એટલે ગુરુ કે? હિતોપદેશક તમારુ ભવું કેમ થાય,
તમારા દર્શો કેમ નીકળી જાય, તમારે આત્મા પવિત્ર કેમ
બને તેનું અહર્નિશ ચિંતન તેના મનમાં હોય પારસમણિને
લેખડ અડે અને તેનોનું ન થાય તો કા એ સાચો પારસમણિ
નથી, કા એ સાચુ લોખડનથી, અગર તે સાચે સ્પર્શ થયે
નથી તેમ ગુરુ પાસે જઈએ અને પાપ માટે પશ્ચાત્તાપ ન
થાય, આત્મનિરીક્ષણ ન થાય તો સમજવું કે આપણે ખરી
રીતે ગુરુ પાસે ગયા નથી, ગયા છતાં તેમને બરાબર સ્પર્શ
આત્માએ કર્યો નથી, તેમને બરાબર સમજ્યા નથી
શિષ્ય એવા હેય કે ગુરુના એકેએક વાકય લઈને
ઘૂટયા કરે પણ આજે ઉપદેશ સે થઈ ગયો છે. શ્રોતા
એવા હોવા જોઈએ, જાણે કેરી ભૂમિ વરસાદ પડે અને
જમીન એક બિંદુને પણ બહાર જવા ન દે, બિંદુએ બિંદુને
બરાબર ચૂમી લે, તેવી જ રીતે આપણે પણ બ્લેટિંગ પેપર
થઇને આવીએ અને ઉપદેશને બરાબર ચૂમીને હૃદયમાં ઉતારી
લઈએ તે ઘણા દુર્ગુણો એ થઈ જાય અને આત્મા
પવિત્ર બને ગોતમસ્વામી અને આનદ જેવા શ્રાવકે પ્રભુના
એકેએક વાક્યને લઈને હૃદયમાં ઘૂટતા
ના શિષ્ય કે, કે જે ગુરુને ભક્ત હેય ગુરુ શિષ્યના
કરવાની આશા રાખે શિષ્ય ગુરુ પાને કલ્યાણની આશાથી
એવે ગુરુ પાસે સંસારના સુખ મેળવવા માટે આવવાનુ

·ચાર સાધન
( ૧૩૦]
સાભળી સિક દર તલવાર કાઢે છે સાધુ તે જોઈ હસી પડે છે
અને કહે છે આત્મા અમર છે જેની ચામડી ઉતારી
નાખવામાં આવી જતા જરાય ખલિત ન થયા તેવા ગુરુના
અમે વારમાર છીએ ” આ પૈર્ય અને તેજ જોઈ સિન દર
નમી પડે છે
એટલે ગુરુ કે? હિતોપદેશક તમારુ ભવુ કેમ થાય,
તમારા વર્ગ કેમ નીકળી જાય, તમારો આત્મા પવિતકેમ
બને તેનું અહર્નિશ ચિંતન તેને મનમા હોય પારસમણિને
લેખ અડે અને તે સોનુ ન થાય તો કા એ સાચે પારસમણિ
નથી, કા એ સાચુ લોખડનથી, અગર તે સાચે સ્પર્શ થયે
નથી તેમ ગુરુ પાસે જઈએ અને પાપ માટે પશ્ચાત્તાપ ન
થાય, આત્મનિરીક્ષણ ન થાય તે સમજવું કે આપણે ખરી
રીતે ગુરુ પાસે ગયા નથી, ગયા છતાં તેમને બરાબર સ્પર્શ
આત્માએ કર્યો નથી, તેમને બરાબર સમજ્યા નથી
શિષ્ય એવા હોય કે ગુના એકેએક વાકય લઈને
ઘૂટયા કરે પણ આજે ઉપદેશ સાથે થઈ ગયા છે શ્રોતા
એવા હેવા જોઈએ, જાણે કેરી ભૂમિ વરસાદ પડે અને
જમીન એક બિંદુને પણ બહાર જવા ન દે, બિંદુએ બિંદુને
બરાબર ચૂમી લે, તેવી જ રીતે આપણે પણ બ્લેટિંપેપર
થઈને આવીએ અને ઉપદેશને બરાબર ચૂમીને હૃદયમાં ઉતારી
લઈએ તે ઘણું દુર્ગણે ઓછા થઈ જાય અને આત્મા
પવિત્ર બને ગૌતમસ્વામી અને આનદ જેવા શ્રાવકે પ્રભુના
એકેએક વાક્યને લઈને હૃદયમાં ધૂટતા
સા શિષ્ય કેણ, કે જે ગુરુનો ભક્ત હેય ગુરુ શિષ્યના
કયાણની આશા રાખે શિષ્ય ગુરુ પાસે કલ્યાણની આશાથી
આ ગુરુ પાસે સસારના સુખ મેળવવા માટે આવવાનું

·વેરાને વફાદાર રહે તે જ સાચે સાધુ
{"૩૧]
નથી સકાના ભાવે આપનાર કે પૈસા માટે હાથ જે
માપવાનું કહેનારા ગુરુઓનું મેટું જોવામાં પણ પાપ છે
ગુરુ પામે તે આત્મઘાતિ માટે જ આવવાનું છે
શિષે પૂછ્યું મોટામાં મોટે રેગ કર્યો?
તેના ઉત્તરમાં ગુરુએ કહ્યું “આ ભવ
મ સાર એ જ મેટે રોગ છે સસારમાં રખડવું એ જ
માટે રગ છે ટી બી નો રોગ થયો હોય અને તરત જ
કટર પાસે જાય એ કટના વચન ઉપર કેટલો વિશ્વાસ
એટલે વિશ્વાસ ગુરુ ઉપર ખરે? પ્રકટર કહે તે પ્રમાણે
ટ્રિટમેન્ટ કરે, અને અમે કહીએ તે કદાચ એમ પણ
માને કે એવા રેગ તે થોડાક જોઈએ ! આ બધી . સારને
પદાર્થોની આસક્તિ એ રોગ છે તેમ તમે જાણે છે, પણ તે
દૂર કરવા માટે પ્રયત્ન કરતા નથી
મુબઈ શહેરમાં એક ટેળામાથી કોઈની રૂપિયા ૧૦૦ની
નેટ પડી ગઈ તે એક ગુરખાના જોવામાં આવી એણે
એકદમ ઉપાડી ખીસામાં મૂકી દીધી અને ટ્રેનમાં બેઠે પણ
રસ્તામાં જોયુ તે ખીસુ કપાઈ ગયેલુ તેનું મોઢું એકદમ
ફિકકુ પડી ગયું મુસાફરોએ પૂછ્યું “શુ થયુ ?” ગુર
ખાએ કહ્યું “૧૦૦ રૂપિયાની નોટ ગઈ ” મુસાફરોએ કહ્યું
આવી રીતે બહાના ખિસ્સામાં રખાય?” ગુખે કહે
મને રસ્તામાથી મળવી ઉતાવળમા બહારના ખીસામાં
મૂળ દીવેની ”
એ વખતે પેજરેમાના એક ચિંતકે કહ્યું
એમ માની લો કે તમને રૂપિયા ૧૦૦ મળ્યા જ નથી તે
રૂપિયા તમારા હતા જ નહિ અમને મળ્યા નથી તેથી
તમે

·[ ૧૭ ]
ચાર સાધન
અમને શક નથી, તમને મળ્યા એટલે થયુ કે મારા ગયા
પણ વાસ્તવિક રીતે રૂપિયા તમારા હતા જ નહિ ” પેલાને
પણ તે વાત ગળે ઊતરી ગઈ
અહીં તમારે પy એ વિચાર કરવાનો છે કે તમારું
શું છે? આવ્યા ત્યારે કાઈ હતું નહિ, અને જાવ ત્યારે પણ
કાઈ સાથે આવનાર નથી પડી ૧૦૦ રૂપિયાની બાબત કરતા
પણ આપી દશા બૂરી છે આ પ્રમાણે માણસ વિચાર
કરે તે કોઈ પણ સગોમાં અફસોસ ન થાય પેલાએ
રૂપિયા ૧૦૦ની નોટ પિતાની માની અને ગઈ એટલે અફસ
થયે આ બધુ પિતાનુ માન્યાનુ જ દુ ખ છે પિતાનું ન
માને તે છોડવાનું જરાય દુ ખ નહિ થાય એ સમજવા
માટે મહાપુરુષે કહે છે કે વિરોગ એ છે કે જેથી ચારે
બાજુથી ભેગુ ભેગુ અને ભેગુ ડવાનુ જ મન થાય માટે
મોટામાં મોટો રોગ ભવસમાર જ છે સાધક પૂછે છે આ
રોગની દવા શી? વિષય ?
ભવરૂપી નાગનું ઔષધ છુ, કે જેના વડે એ રોગથી
છૂટી શકાય? તેને ઉત્તર આપતા કહે છે કે વિચાર એ જ
સૌથી મોટામાં મોટું ઔષધ છે વિચારો તમે વ્યાખ્યાન
સાભળે ત્યારે આ બધી વસ્તુઓને વિચાર આવે પણ ઘરે
ગયા પછી શું? તમે તે પગેલિક સુખની પ્રાપ્તિને વિચાર
કરે છે, પણ વિચારવા જેગ્ય તે આત્મિક વિચારણું છે
હમેશા સવારે ઊઠતા વિચાર કરે જોઈએ કે હુ કેશુ?
કયાથી આવ્યો? કયા જવાને ? મારુ સ્વરૂપ શુ ?
આ વસ્તુઓને હમેશા વિચાર કરવાનો છે પિલા
તીર્થનુ નામ શું? સિદ્ધાચલ આ નામ ગમે તેવું છે એ

·વિશને વબદાર રહે તે જ સા સાધુ
[ ૧૩૩ ]
નામ ગર્ભિત રીતે જણાવે છે કે સિદ્ધાચલ, એટલે કે સીધે
રસ્તે ચાલો આડાઅવળા ગયા તે મરી જવાના અહીં
આવનારા દરેક સીધા ચાલે, વિચાર કરીને આગળ વધે
કોણે મારું સ્વરૂપ શુ ? અત્યારે કેવી દશામાં છું? હું
પૂર્ણ સ્વરૂપ છે, આન દઘન છું સ્વભાવદશામાં રહેનારા
માટે આ પગલિક કાર્યો સાથે કાઈ લાગેવળગે નહિ
લૂગડાને ઘીમા જાળી એને દીવાસળી ચાપવામાં આવે તે
ઘી અને લગડુ બધુ બળી જવાનું અને તે તમા
મળવાની ભેગ અને શરીર બને એમ જ બળી જવાના એક
ચિતન્ય જ છે કાળમાં અખંડ રહેવાનું દરેક ભવમા ભંગની
વસ્તુઓ તે મળવાની છે, પણ તન્યવરૂપી એને હું આ
દેહમાં ઘડીએ ઘડીએ કેમ રમી રહ્યો છુ ? આ વિચાર આવ્યા
પછી વિચાર આવશે કે હુ કયા જવાનો છુ? જેવી કરણ કરી
હશે તે પ્રમાણે જવાનું છે જીવનનું સરવૈયુ કાઢે તે ખબર
પડે કે તમે કેવા કેવા પાપ કર્યા છે, કેવા કેવા સારા કામે
કર્યા છે જમા-ઉધાને સરવાળે કરી પછી જુઓ કે કયુ
પવુ નમતુ છે? એ પ્રમાણે ગતિને પણ વિચાર કરે
હું કોણ? કયાથી આવ્યો? કયા જવાને?
આ ત્રણ વિવાર સવારે ઊઠીને પાંચ મિનિટ પણ કરે
આપો આપણે વિચાર કરવાનું છે ધરતીક ૫ થાય અને
જીવન નાશ પામે એવા જીવન માટે કાઈ સિયારી ન હોય
તે
આપણા જેવુ ગમાર કોણ? એથી રોજ “વિચાર કરે
કોણ? હું તે મારીરથી અને ઈન્દ્રિયથી પર એ
આત્મા હુ કે એ વિચાર કરે તે તલવાર અને સ્થાન
જેમ જુદા છે તેવું ભેદનાના શરીર અને આત્મા માટે થશે
આમાં છુ એવુ જ્ઞાન જેને થઈ ગયુ તે સમજશે કે જેમ

·[૧૩૪]
ચાર સાધન
તલવાર મ્યાનમાં રહે છે તેમ આતમા શરીરમાં રહે છે
અને છતા શરીરથી તે જુદે છે
અજ્ઞાની જોગો માટે વલખા માર, તલને તે જ ભેગે
સાની સાધુ પાસે આવે છે તે તેની સામે પણ ન જુએ પૂલ
ભદ્ર સામે કોણ હતુ ? છતા તેના મનને દોર હા નહિ
તમે એરડામા જમવા બેઠા હૈ, દૂધપાક આરે, તેમાં
કસ્તૂરી કેસર બધુ નાખેલું હેય પણ ખબર પડે કે દૂધ
પાઠમા કેઈ ઝેરી વસ્તુ પડેવી છે તે તેવા દૂધપાકને તમે
અડકશે? નહિ જ અડકે ભેગો માટે પણ તેવુ જ છે
જ્યારે ખબર પડે કે આ ભેગો મને મારી નાખનાર છે,
સ સારમા રખડાવનાર છે ત્યારે એ ભેગેની લાલસા દૂર
થશે પણ એ માટે દષ્ટિ કેળવવી જોઈએ
રથનેમિ ગુફામાં ધ્યાનમાં બેઠા છે રામતીને ત્યાં
આવેલ જોઈને ધ્યાનથી ભ્રષ્ટ થાય છે રામતી પાસે ભેગની
પ્રાર્થના કરે છે રથનેમિને રામતી સમજાવે છે
અશુચિ કાયા મળમૂત્રની કયારી
એવડી તમને કેમ લાગી યારી ?
એ રીતે જીમતીએ રથનેમિને ભેદજ્ઞાન સમજાવ્યું
દષ્ટિ ફરી ગઈ ઉપદેશને કુશ લાગે રથનેમિ બદલાઈ
ગયા અને આત્મસિદ્ધિ સાધી ગયા
આપણને પણ ભેદજ્ઞાન થાય તે માટે સસાર-રેગનુ
ઔષધ બતાવતા તે કહે છે કે વિચાર’ એવા વિચારવાન
બને, કે આ જ જીવનમાં પિતાનુ કલ્યાણ કરવાનું છે
વિચાર વિના ઘેટાની જેમ દેડાડ કરે તે કપાઈ મરવાની
દશા પ્રાપ્ત થાય

·વેશને વકાર રહે તે જ સા સાધુ
૧૩૫ ]
આજના વ્યાખ્યાનમાં ચાર પ્રશ્નો અને ચાર ઉત્તર
એક કલામ સમજાવ્યા છે
પ્રહ ગુરુ કોણ?
ઉ૦ હિપદેશ આપે તે
પ્રય શિષ્ય કેવું?
ઉ૦ ઉપદેશને જીવનમાં ઉતારે તે
પ્રરોગ કયા?
ઉં ભવચક્ર, સારચક્ર
પ્ર. રાગની મુક્તિનો ઉપાય છે
ઉ૦ વિચારો ની સતત જાગૃતિ
આ ચાર પ્રશ્નો અને તેના ઉત્તરને જે સતત વિચારે
તે આ ભવચક્રમાંથી પાર વતી આત્માનું કલ્યાણ સાધી
શકે છે આપ સર્વે આ ચાર વસ્તુ સમજી અાત્માનું કલ્યાણ
સાધે

·સિંહણના પુત્ર છે,
સિહ બનજે
સંસામા
સામાં જીવન જીવવા માટે પણ શિક્ષા અને
દીક્ષાની જરૂર હોય છે
કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવાન હેમચન્દ્રાચાર્યજી મહારાજે
રાજા કુમારપાળને જીવન જીવવા માટેની તેમ જ ન્યાયથી
રાજ્ય ચલાવવા માટેની જીવનશિક્ષા આપી હતી
એમણે શિક્ષાની દીક્ષા અને દીક્ષાની શિક્ષા આપતી
વખતે એક સુભાષિત કહ્યુ હતુ આ સુભાષિત આપણે માટે
ખૂબ ઉપગી છે
एकेनापि सुपुनेण, सिंही स्पपिति निर्भय
सय दशभि पुरै भार यहति गर्दभी
સિંહણને એક જ સતાન હોવા છતા એ નિર્ભય
હોય છે કારણ કે એને ખાતરી હોય છે કે વનમા પર્યટન
કરતે એને દીકરે વખત આવે રક્ષણ કરવાને જ છે આ
વાતને લીધે એના જીવનમાં શાતિ હોય છે

·સિંહણના પુત્ર છે સિહ ના બે
( 148
ત્યારે બીજી બાજુ, દશ દશ બચ્ચા આ પાત્ર ફના
હેવા છતા પણ, બિચારી ગધેડીને ચાનિ નથી એને સતીના
ઘેલા ઉપાડવા પડે છે અને ડફણા ખાવા પડે છે
આમ, દશ દશ દીકહેવાતા ગધેડીને શતિ નથી,
ત્યારે સિંહને એક જ સતાન હવા ને શાતિ છે,
નિર્ભયતા છે
એ જ વાત હું તમને કહુ છુ કહે, તમે કેવા બને?
તમે એકલા હોવા છતાં પળ તમારે લીધે મારા
માનાને, તમાળ પિતાને, તમારા બાધરોને અને તમારા
શિક્ષકેને ઝતિ અને સુખ ય એમ કેમ બને? તમારા
વિવાર, તમારી વા અને તમારું વર્તન જોઇને તમારા
માબાપ, તમારા શિક્ષકે અને તમારા સ્વજને મનમાં
મન થાય એવું કઈક કરો તે જ તમને જોઈને એમનું
અતર આનદના ઉછાળા માર, અને “કેવા સરસ વદ્દગો
છે, કેવું છેષ વાચન અને કેવી સત્ય મધુર વાણી છે, કેવું
નિદેવ અને નિષ્કવક વર્તન છે, કેવું એકામ અધ્યયન
છે, અને કેવી સુદર જીવન-વ્યવસ્થા છે!” આવી અહે
ભાવના એમના મનમાં અને તે જ તમારા જીલ્ સાર્થક
તમે એ તુ ભળ્યા હે તો ચાલશે, પણ જીવન જીવવા
કયાટીનતા હશે તે નાક વાવે તમારી જીવનકલા જોઈને
તે ગામના લકે અને વડીલોની આખ એ અને ગ૬
ભાવથી છલકાઈ જાય કે, “વા, આ ટેકરાનું બેલડુ વાલ
કરવુંફવું, રમjજમવું અને બેસવુંઠનું કેવું કલામય છે!”
તમે આવા બની શકે તે જ તમે સિંહબાલ કહેવાઓ

·1
*
ક
+
(૧૩૮]
ચાર સાધન ,
અને, જે તમારા જીવનની અવ્યવસ્થા જોઈને તમામ
વડીલોના દિવમાં ગમગીની પેદા થાય, તમારી કટુ વાણી
સાભળીને, તમારુ અસદ્ વર્તન નિહાળીને, તમારે દુર્થવ
હાર જોઈને પિતાના દીકરા તરીકે તમને ઓળખાવતા તમારા
માબાપ શરમાય, તમને પિતાના શિષ્ય તરીકે ઓળખાવતા
તમારા ગુરુજને ચે ભરાય અને તમને પોતાના મિત્ર તરીકે
ઓળખાવતા તમારે સાચા મિત્ર અકળાય તે તમારુ જીવ્યુ
નિરર્થક તે, તમારામાં અને પેવી ગર્દભીના બચ્ચામાં
કાઈ ફરક નહિ !
તમારે કેવા બનવું અને કેવા નહિ એ તે તમારે
વિચારવાની વાત છે
અને આ સાભળ્યા પછી કેવા બનવુ એ તમારે નક્કી
કરવાનું છે
તમે એવું વર્તન કેળ કે તમને જોઈને તમારા
શિક્ષક, ભલે તમે તેમની પાસે એક જ વર્ષ ભણ્યા છે, છતા
એ ગૌરવ લે અને કહે કે આ મારો વિદ્યાથી છે તમારા
માબાપને એમ થાય કે આ અમારો કુળનીપક છે આ
કુળદીપક જ અમારી પાછળ અમારા વિચારની, અમારા
આચારની અને અમારા સંસ્કારની જ્યોતને જલતી રાખ
વાનો છે. તમારા મિત્રને પણ થાય કે આ તો મારે સાથીદાર
છે જીવનની મૂઝવણભરી ખીણમાથી સાગપાગ બહાર
નીકળવા માટે આ જ મારે સહારો છે
કહે, તમને આવા બનવુ ગમે ને?

·સિંહના પુત્ર છે, સિંહ બનશે
[ ૧૩૯ )
આવા બનવુ હોય તે જીવન જીવવાની સાચી દિશા
આજથી જ નક્કી કરે અને તે મુજબ જીવનને આકાર આપે.
તમને થશે આ રીતનો નિર્ણય કરી રીતે લઈ શકાય?
આ હુ તમને રસ્તો બતાવું .
તમારે જે જીવન જીવવાની સાર્થકતા માણવી હોય
તે તમારી ગત સારી રખ દિલ નીડર રાખે અને
મનને કેળવણી આપે
મસ ગ, નિર્ભયતા અને મનની કેળવણી જે જીવનમાં
હશે તે જ જીવન ઊર્ધ્વગામી બની રહેશે
જીવનને ઊર્ધ્વગામી બનાવનારી આ જ શિક્ષા અને

·ગણેશ-ઉત્સવનું રહસ્ય
ગણેશઉત્સવ ઉજવતા પહેલા તમારે ગણેશનું રહસ્ય
સમજવું જોઈએ પર પરાની પૂજાથી કઈ નહિ વળે દરેક
વાત પાછળ રહેલ રહસ્યનું દર્શન થાય તે જ એમાથી
રાજવ અને શક્તિ જડે
આજે લેકેના ગૃહજીવન તૂટ્યા છે, એકતાને બદલે
જ્યાત્યા છિન્નભિન્નતા દેખાય છે, કારણ કે પ્રાચીન વસ્તુઓ
પાછળ રહેલ ભાવના ભુલાણી છે વસ્તુનું સ્થૂળ સ્વરૂપ જ
લેકે સામે ઊભું રહ્યું છે ગણેશ પાછળ પણ એવું જ
કઈક જોવા મળે છે
ગણેશ શબ્દનો અર્થ સમજે એની વ્યુત્પત્તિ શી છે?
ગણ એટલે સમુદાય ગણ એટલે મડળી ગયું એટલે જૂથ
એને ઈશ એટલે સ્વામી ઈશ એટલે નેતા ઈશ એટલે
પતિ કે ઉપરી સમુદાયને જે ઉપરી હોય તે ગણેશ સમા
જના નેતાના લક્ષણ આમાં પડ્યા છે એની આકૃતિ અને
પ્રકૃતિનું આ પ્રતીક છે ગૃહસ્વામી, દેશસ્વામી અને સમાજ
સ્વામી એ આ પ્રતીકનો અર્થ સમજવાને છે
સારા કાર્યને પ્રારંભ કરતા પહેલા ગણેશને એટલે કે
વડીલને વદન કરાય છે ગણેશાય નમ કહી સામાન્ય સમૂહું
સામે નેતૃત્વનુ ભાવપ્રતીક મુકવામાં આવ્યું

·અગેશ ઉર્વનું રહસ્ય
(૧૪૧ |
ગણેશની પ્રતિમા જુઓ એનુ ઉદર મોટુ છે એક
ભાઈ મને કહે એ તે લાડવા ભરવા માટે છે. મેં કહ્યું
ના, ભાઈના એ આખી દુનિયાની વાતે પચાવવા માટે છે
જેને દરિયા જેવું પેટ છે તે જ ઘરને વીવ કે સમાજને
નેતા બનવાને ચગ્ય ગણાય જે છીછરા પેટવાળો છે તે
ન તે ઘરને કે ન તે સમાજને, ન તે દેશને કે ન
દુનિયાને અગ્રણી બની શકે
જેને આગળ આવવું છે તે પેટ મોટું રાખવું
આ પ્રતીકની ભાડે છે
આજે માણસનું પેટ કે છીછરું બન્યું છે! કોઈની
જરાક વાત જાતે હોય તો કહેતા ફરે
'હું એનુ બધુ
શું છે ' અને જેની વાત જાણતે હેય એને ડરાવતે
ફરે કે “કહી દઈશ” અને અવસર મળે તે મા બેસી
વાતને લાબી કરી કહે પણ ખરે માણસ પાસે પને આ થ
છે પણ એ ની પાસેથી ગભીરના સરકતી જાય છે
ગણેશપૂજા કરનારે ગણેશને સાગરમાં પધરાવના પહેલા
સાગરની ગભીરતાને ગુણ લેવું જોઈએ સાગને તળિયે
અમ ખ્ય હીરા-મોતી છે, છતાં એ કે ગભીર અને
મર્યાદાવાગે છે !
ગણેશની આખો ઝીe છે પેટ મોટુ પણ આખ
ઝીણી ઝીણી આંખ એ સૂમ દષ્ટિનું પ્રતીક છે નેતા સ્થવ
દષ્ટિ કે સ્થળ બુદ્ધિવાળ ન હાય સ્થવ દષ્ટિ વસ્તુના હદયને
પારખી કે પામી શકતી નથી માણસ ઝી નજરથી જુએ
તે જ એને વસ્તુનું હૃદય જડે અને વાતનું દર્શન થાય
સૂમ દરિવાળે માણૂસ આ ને, કાલને અને પરમ
દવસનો પણ વિચાર કરતે હેાય છે આ દષ્ટિના અભાવે

·[ ૧૪ર ]
ચાર માધન
ગના બદલે ભગ ની હવા વધતી જાય છે તે પણ
એ જ વિચાર કરતા થઈ ગયા છે, કે ગમે તેમ કરી ભેગના
માધન ભેગા કરે મુખની લપતા વધી છે પ્રામાણિક્તા,
આત્મા અને પરમાત્માની વાતે ભૂતકાળની ભુલાની સ્મૃતિ
જેવી બની રહી છે
સ્થૂથબુદ્ધિના કારણે માણસ ભેગ, કચન અને કામની
રેસમાં ઊતર્યો છે અને તેથી જ નાનામાં નાના માણસથી
માડી મોટા મોટા પ્રધાને મુધી લુચ્ચાઈ, લપટપશુ, પ્રહ
અને મારામારી જોવા મળે છે
એક દિવસ એ હતો કે મત્તાનું મસ્તક તેના
ચરણમાં રમતુ અને નમતુ વિનય અને નમ્રતાથી નૃપતિઓ
પણ ત્યાગીઓની અનુજ્ઞા અને આજ્ઞા લેતા ત્યારે આજે
સાધુસમાજના પ્રમુખ ગૃહસ્થી માણસે બની બેઠા છે જેના
પ્રમુખ ગૃહસ્થી નેતા હેય એ સાધુસમાજમાં પણ છે માવ
હોય તે સમજી શકાય તેમ છે
ઝીણી નજર-સૂકમ દષ્ટિ કેળવવાની ખૂબ જરૂર છે
આ દહિ આવતા માત્ર શરીર અને સંપત્તિને વિચાર નહિ
રહે પણ આત્મા અને પરમાત્માને પણ રહેશે
બીજી વાત ગણેશના કાન મોટા છે સમાજના અગ્ર
ના કાન વિશાળ અને ખુલ્લા હોય તો તે સૌનું સાભળી
શકે એ પૂર્વપ્રન્થિથી બધાઈ ન જાય તે વાતના પૂર્ણ
સત્યને એ પામી શકે
અગ્રણી એમ કહે કે હુ કેઈનું ય સાભળવા તૈયાર
નથી મારી પાસે સમય નથી હુ કહુ તે સાભળો તે બીજા
કે પણ એનું શા માટે સાભળે? જે બીજાનું સાભળવા

·ગ ઉનનું રહસ્ય
[૧૪]
તપ નથી તને માભળવા બીજા પણ ત પર નથી આ
એક કાનના માધ્યમોથી જ સમાજ નાના નાના જૂથમાં
વહેચાઈ જાય છે આવા મા મદદરૂપ અને ઉમ
થવાને બદલે નુકસાનકારક અને અપકારક બની બેને છે
Rટે કાન મેટા નાખી યોગ્ય માણસ ની અને ઉત
વાત સાભળવી જોઈએ અને પછી સાર અસારને વિવેક
ગણેશનું નાક લાબુ છે એને અર્થ એ કે દૂર દૂર
રહેતી વાતોને પણ સુધી મુઘીને લેવી જોઈએ, ઘરમાં શું
બને છે તે વકીલે ધ્યાન રાખવું જોઈએ સમાજની શી
અવસ્થા છે તે તેનાએ લખ્યમાં રાખવું જોઈએ કે એક
ગામ મા એક આગેવાનને જોયેલા તે જ્ઞાતિને શો જમ્યા
પછી જ જમે ગામમાં કયાય કઈ મુસીબત હોય તે તે
પહેલા હાજર થાય કે કામ કરવાનું હોય તે પિતે એની
પહેલ કર કેઈ ભૂખ્યું નુ હેય તે એની ખબર રાખે
ને બીજે દિવસે એને ત્યાં અનાજ પહેચતુ કરે આવો પુરુષ
ગામને ગણપતિ જ કહેવાય ને?
હાથીને મૂઢ હોય છે તે ફળ પણ લે અને પથ્થર પણ
લે, પણ ફળને મેમા મુકે, પથ્થરને ફેકી દે તેમ આગેવાન
પાને પ બંને પ્રકા ની વાત અને વ્યક્તિ આવે તેમ
મારાનો સ્વીકાર કરી અને ખરાબને દૂર કરે નાકનું કામ
યુગ ધ લેવાનું છે અને દુર્ગધને દૂર કરવાનું છે
ગશનું વાહન શું છે? ઊંદર ગોશદાદા આવડા મોટા
અને દર આવે નાના શુ તે વાહનને ગ્ય છે? તમને
નવાઈ નથી લાગતી? દર પર ગણપતિ
બેરે તે એને
બાપડાને તે પાપડ જ થઈ જાય ને? ના, પણ આ પ્રતીકના

·[ ૧૪૪]
ચાર સાધન
સકેતને અથ તમારે સમજવાને છે માણસ ભલે મેટો
હેય પણ એનું અન્ય નાના માણસોનું બનેલું હેય-નાના
માણને મટાના વિચારોનું વાહન હોય ખૂણામાં અને
ગલીઓમાં રહેલી વ્યથા અને કથાને પણ એ લાવી શકે અને
નેતાના વિચારોને એ નીચલા થર સુધી પણ પહોંચાડી શકે
આ કામ નાના માણસો વિના કણ કરે?
એટલે અગ્રણી નાનામાં નાની વ્યક્તિને પણ માન આપે
નાના માણસની બહુમતિથી ચૂંટાઈને ઉપર ગયા પછી એ
પ્રજાને ભૂલી ન જાય, નાના માણસે કરેલા ત્યાગ અને
અર્પણને એ વિસરી ન જાય
નાનાને નાને ન સમજતા નાનામાં રહેલી મોટાઈને
પણ એ જોતા શીખે એ ભૂલી ન જવાય કે નાના અને
મામાન્ય દેખાતા નયસારમાં પણ ભગવાન મહાવીરને આમાં
છુપાયે છે અને ભિક્ષુકમા સમ્રાટ સપ્રતિને આત્મા વસેલે
છે માટે નાની વ્યક્તિને પણ આદર અને માન આપવાની
ભાવના કેળવવાની છે
આ રીતે વિચાર અને વિવેકથી વિચારશો તે જણાશે
કે ગણેશ એટલે સમાજ-નેતૃત્વનું પ્રતીક આ સદગુણે
તમને જડે તે જ તમારા શ્રમ સફળ થાય
૧૮-૮-૬૪ ના રોજ સિક્કાનગર સદાશિવ સ્ટ્રીટના
ગણેશોત્સવ સમિતિના આશ્રયે આપેતુ પ્રવચન

·મૈત્રીની મંગળ ભાવના
ઘણાખ ધર્મો ધર્મના ફળનુ જ વર્ણન કરે છે, પણ
જેનદર્શનની વિશિષ્ટતા એ છે કે, ધર્મના સ્વરૂપનું દર્શન
કરાવ્યા પછી જ ધર્મના ફળનું વર્ણન કરે છે
ધર્મથી સુખ મળે છે, શાતિ મળે છે આ થયુ ધર્મનું
ફળ આ ફળની બાબતમાં દુનિયાના બધા જ ધર્મો અને
દર્શનકારે એકમત છે, પણ ધર્મના સ્વરૂપમાં મતભેદ છે
ધર્મ કહે છેને? આ પ્રશ્ન આવતા જ કેકડુ ગુચવાય છે
એક તેવા સોનાના ૧૪૦ રૂપિયા મળે એ તે થયુ
નાનુ ફળ, પણ માનું કહેવું કે ને? એ થય સેનાના
સ્વરૂપને પ્રશ્ન
કોટી પર પાર ઊતરે, અગ્નિપરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થાય,
તેજાબમાં શ્યામ ન પડે અને છેદમા દળે ન જણાય, તેનું
નામ એનું આ થયુ સ્વરૂપ તેમ જૈનધર્મ કહે છે કે,
જેમાં સ્ત્રીને આનદ હોપ, અમેદની પ્રસન્નતા હોય, કારુ
ગ્યને મૃદુતા હોય અને માધ્યભ્યને સૌમ્ય સમભાવ હોય
તેનું નામ ધર્મ એટલે જે ધર્મના અનુકાનમાં જેને વધ
હોય, પશુઓને સહાર હોય, હિંસાની આગ હૈય, વેરની
વાળા હોય, તે ધર્મ સ્વરૂપમાં ખોટો છે, ભલે એ પિતાને
ધમ કહે, પણ તે પિત્તળ છે

·[ ૧૪૬ ]
ચાર સાધન
એટલે જ તે ધર્મને સંપુર્ણ ઉપસાર કરતા એક
સ્થળે કહ્યું છે કે-
“મિત્રણ વક્રુપા રંગ ’
આપણે આપણી ચાલુ આથી જગતને જોઈએ છીએ
એના કરતા મિત્રની આખથી જોઈએ તે જગત કઈ જુદુ જ
જણાય આજ આપણને કયાક દોષ દેખાય છે, તે ક્યાક
રિષ દેખાય છે, ક્યાક વેર દેખાય છે, તે ક્યા ઝેર દેખાય છે,
પણ મિત્રની આખથી જોતા દેષ ગૌણ જણાશે અને ગુણની
પ્રશ સા વધશે મિત્રનુ હયુ મિત્રને દોષ માટે એકાંતમાં
પ્રેમથી ઠપકે આપી ગુણની સુવાસ પ્રસરાવશે મિત્રનું
પ્રત્યેક કામ પિતાનું કામ માની અભિન્નતાથી એ કાર્યને
સુંદર રીતે પૂર્ણ કરવા પ્રયત્ન કરશે
મનીપૂર્ણ મનને બીજે પણ એક સહજ લાભ છે
કોઈનું પણ કઈ કાર્ય કરવા છતા એને કદી ગવે નહિ
આરે કોઈ એની પ્રશંસા કશે કે, “તમે તે ખૂબ કયું '
તે એ નમ્રભાવે એટલું જ કહેશે “આમા મે શું કર્યું છે?
આ તે મારું કર્તવ્ય હતુ” મંત્રી વિના આવી કર્તવ્યભાવના
જાગતી નથી
અને મુંદર કાર્ય ન કર્યા અનુસાપ પણ મંત્રી વિના
સભવિત નથી “રે, કેવા મારા સગા કે આવું સુંદર કાર્યું
કરવાને સમય હો, છતા હુ મારા પ્રમાદ કે અશક્તિને
કારણે આ કાર્ય ન કરી શકે છે
વિશ્વના સવાદમય અસ્તિત્વનો પાયો એ ત્રિી છે
અહિંસાના કરૂણામય તને આ નીભાવ વિના કોણ
જીવત રાખી શકે તેમ છે?

·સ્ત્રીની ભગળ ભાવને
119)
વેર એ તે કોટ છે એ ત્યા વાગ્યા છે ત્યા
સ્વસ્થતા ન હોય. વેધી ભરવા ચિત્તવાળા ધર્મસાધના કરી
ન શકે, અને કદાચ કઈ જોગોમાં કરે છે એ અનુકાન,
એ ક્રિયાને મળી ન હોવાથી એમા એને સ્વસ્થતા ન
લા, સમાવિ લાભ ન થાય, પ્રગવિનાને અનુભવ ન થાય
સુરભિ વિનાના ફૂલની જેમ એ પ્રમાતાને પગેટ ન
પ્રરાવી શકે માટે જ કહ્યું છે કે-
કારિવાપુરા જર્મ વેરિજિત '
મત્રી અને પડિત ઓમકગ્નાથજીએ પૂછેલો એક પ્રશ્ન
મને યાદ આવે છે એમાનાથજી એક નાની સાજે મને
મળવા આવ્યા, સાથે એમના શાગિર્દ હતા મે એમને કહ્યું
પડિતજી! માલકોશમાં કઈ ન ર ભાવ અને
એમણે એક ભજન લવાયું એ અને એમને બધા
કલાક શૂન્યુ ખડનું વાતાવરણ માલકેશના સૂરમય બની
ગયુ ગીત બ્લ્યુ, પલ વાતાવરલુમાં મલકેશની કોઇ
અજબ છાયા પ્રસરી ગઈ પડિતજી કહે મહારાજશ્રી, મારી
સાથે બેઠતા બા ગયામાથી કેઈ આ ખડમા દુર્ગા ગાય
તે હુ પાચ હજાર રૂપિયા હારી જાઉં” મે પૂછ્યું,
કમ?” એમ કહુ “રાગની એક ઘેરી અસર હેય છે
સંપૂર્ણ આરોહ-અવરે માથે પૂર્ણ કરલાયુમાં એવું એક
વિશિષ્ટ વાતાવરણ જામી ગયું હોય છે કે જેમા કે બીજે
રાગ ગાઈ શકય જ નહિ, અને કઈ ગયો ગાવા જાય તે
ફરી એ માલકોશ પર જ આવીને ઉભો રહે રાગની આ
એક અસર છે” ત્યારે મેં કહ્યું “પડિતજી! રાગની જેમ
અસર છે, તેમ વરાગ્યની પણ એક અમર છે ભગવાન

·૧૪૮
ચાર સાધન
મહાવીરની વિગગ્યમય મંત્રીની એવી એક અસર હોય છે કે
એમાં જન્મજાત વેરી આવે તે પણ એ વેરની અસરને ભૂલી
જાય સાપ અને ળિયે, ગાય અને વાઘ, ઊંદર અને
બિલાડી સામસામા બેસે પણ વેરભાવ સભારી જ ન શકે
એ વાતાવરણમા મૈત્રીની એક એવી કરુણાપૂર્ણ મધુર
અસર હોય છે કે ત્યા વેર ટકી જ ન શકે
એક દીવામાથી હજાર દીવા પ્રગટે છે, તેમ હૃદયમત્રી
માથી વિશ્વમંત્રી પ્રગટે છે એક દાણે વાવીએ તે એમાથી
હજારે દાણ ઊગે, તેમ આપણુ હૈયામા મૈત્રીને એક દાણે
હોય તે એમાથી જ વિશ્વમૈત્રીના અનેક ભાવ પ્રસરે
મિત્રી વિના ક્ષમા નથી, અને ક્ષમા વિના મુક્તિ નથી
તે મંત્રી આદિ ભાવે મગળમય પ્રકાશ આપણું
અનુષ્ઠાનના અણુઅણુમાંથી પ્રગટે એવી શુભેચ્છા