·November
1906.
THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
NO. 107
न्यायसुधा।
तन्त्रवार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता।
NYÂYASUDHA,
A COMMENTARY ON TANTRAVÂRTIKA
BY
PANDIT SOMESWARA BHATTA,
EDITED BY
PANDIT MUKUNDA ŞAstri,
Professor, Deccan College, Poona.
FASCICULUS XIV.
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY
GHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT:
BENARES:
AGENTS:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
PANDIT JYESHTHARAMA MUKUNDJI, BOMBAY.
Printed by Harë Das Gunta, Proprietor,
AT THE VIDYA-VIL
BENA
Price Rupre
ECY
nombres c.
Registered According to Aot XXV. of 1867.

·॥ श्रीः ॥ 100000000000000000 आनन्दवनविधोतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्त्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबकः-१०७ 3००००००००००००००००६ ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३०३ प्युपपत्तेर्वाक्यविरोधाभावे ऽप्यसन्तर्दनविरोधावुत्कर्षमाहेति भा- प्येणाशय तन्निरासार्थत्वेन क्रयणद्रव्यवद्विकल्पो भविष्यतीत्येवं क्रयणवच्छब्दव्याख्यार्थमुच्यतइत्यादिभाष्यं द्वादशे क्रयणेषु वि- कल्पः स्यादेकार्थत्वादितिसूत्रेण क्रयसाधनानां द्रव्याणां विकल्प पूर्वपक्षयित्वा समुच्चयो वा प्रयोगे द्रव्यसमवायादित्यनेन समुच्च. यो वा प्रयोगे द्रव्यसमवायादित्यनेन समुश्चयस्य सिद्धान्तयिष्यमा- णत्वादयुक्तमाशय तत्रत्यपूर्वपक्षाशयत्वेन व्याख्येयमित्याह * क्र- यणदिति * पूर्वपक्षस्य स्थायित्वादत्र युक्ता दृष्टान्ततेत्याराड्यानति- विशेषकरत्वाक्रयप्रयोगे द्रव्याणां समुश्चयोपपत्तरिति विकल्पाप- वादकस्य सिद्धान्तहेतोः सन्तर्दनासन्तर्दनयोरभावेन पूर्वपक्षन्या. यस्याप्यनपोदितत्वाधुक्ता दृष्टान्ततेत्याह * न चेति * यद्वा नायं विकल्पे दृष्टान्तः किं त्वनर्थलोप इति स्वयमन्यथा क्रयणवच्छब्द व्याचष्टे * असन्तईनति * कथमयं दृष्टान्तो नार्थलोपे योज्य इत्याशझ्याह * तत्रेति * अग्निष्टोमनिवेशपक्षमुपसंहरति * त. स्मादिति .* उत्कर्षों वा ग्रहणाद्विशेषस्य २५ ॥ सूत्रव्याख्यार्थमुत्कृष्येत वेति भाग्यं व्याचष्टे । वाक्येति * अग्निष्टोमस्यापीष्टयाद्यपेक्षया दीर्घत्वादीर्घसोमशब्दसंयोगोपपत्तेः क- यमुत्कर्ष इति प्रभोत्तरत्वेन ज्योतिष्टोममिति भाज्यं व्याख्यातुमाह * कुत इति * सोमयागस्य दैर्ध्यमुक्तं न कर्ममात्रस्य तत्तु सोमयागा- म्तरापेक्षयवेत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे * नहीति * सोमयागान्तरस्या- प्यनुपादानानापेक्षा युक्तेत्याशङ्कते * नन्विति * बुद्धिस्थत्वायोपा. दानापेक्षणात्सोमयागान्तरस्य चानुपादाने ऽपि सजातीयत्वाद् बु. शिस्थत्वोपपत्तेर्युक्ता 55पेक्षेति परिहरति * यद्यपीति # सोमशब्देन चोपादानं सामान्यतो ऽस्तीति परिहारान्तरमाह * विशेषणंति * एवं च सति ज्योतिष्टोमस्य देायोगादीर्घसोमशब्देनान्ये ऽनूद्यन्त इत्युपसंहरति * तत्रेति * भाष्ये सत्रशब्दस्यान्यमात्रोपलक्षणार्थ- तान्योक्त्या सूचिता ।दैय॑स्य विशेषणत्वे विरोधिव्यावृत्त्या विशेषण- त्वप्रसिद्धर्विरोधिहस्खत्वव्यावृत्त्या विशेषणत्वप्रसङ्गात्सद्विरात्रादिषु च सहस्रसंवत्सरात्प्राचीनेषु हखत्वव्यावृत्तदैर्ध्याभावात्सहस्रसंव. त्सरमात्रग्रहणापत्तेः सत्राणीति भाग्ये बहुवचनं न युज्यतेत्याश- झ्याह * तेषां चेति * विरानादिस्थस्य दैय॑स्य त्रिरात्राद्यपेक्षहस्त्र- त्वाव्यावर्तकत्वे ऽपि दैर्ध्यबुद्धढस्वापेक्षत्वात्रिरात्रादेश्च द्विरात्राद्य- ·१३०४ न्यायसुधायाम्। पेक्षया हस्खत्वाभावेनानपेक्षणीयत्वाज्ज्योतिष्टोमवञ्च निरतिशयत्वा- भावेनान्यानपेक्षहस्वत्वायोगाज्ज्योतिष्टोम एवान्यानपेक्षह्रस्वत्वेन प्रथमं ह्रखतया बुद्धिस्थत्वादन्येषामपेक्षायाः कारणमालम्बनं विषयो उपेक्षणीयस्ततश्च ज्योतिष्टोमापेक्षहत्त्वत्वव्यावृत्तस्य दैय॑स्य द्विरा- त्रादिष्वपि भावाद् बहुवचनं युक्तमित्याशयः । अपेक्षणीयस्यापेक्षा- कारयितृत्वाद्वा णिजन्तात्करोतेल्युटि कृते व्युत्पन्नेन कारणशब्देनो- क्तिः। तच्छब्दसापेक्षत्वे ऽप्यपेक्षाशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वात्समासावि- घातः । सोमयागानां मध्ये ज्योतिष्टोमस्यैवान्यानपेक्षह्रस्वत्वेन प्रथम प्रतियोगितया बुद्धिस्थस्यातिकमायोगादिति वा योज्यम् * कर्तृतो वा विशेषस्य तन्निमित्तत्वात् * नोत्कृष्येति भाष्यण वाशब्दं व्या- स्यायानुत्कर्षे वाक्यविरोधपरिहारायोक्तस्य षष्ठीसमासत्वस्यानुप- पत्तेर्यत्कर्तृकल्पनविक्षेपाईय॑स्य चानवस्थितत्वात्कर्मधारयापेक्षया चदौर्बल्यात क्लिष्टस्यानुत्कर्षप्रमाणं विना कल्पनाशक्तेराधसूत्रस्थप्रक- तिशब्दसूचितप्रकरणाख्यप्रमाणाख्यप्रमाणोक्त्यर्थमेवमिति भाष्यं दु- बलप्रमाणानुरोधेन दीर्घसोमश्रुतेः क्लिष्टकल्पनायोगादयुक्तमाश- झ्याबाधपक्षसम्भवे बाधपक्षस्यायुक्तत्वादुपपादयितुमाह * यथा कथं चिदिति * दीर्घसोमसंयोगाख्यस्य विशेषस्य कर्तृद्वारत्वे फादाचित्कत्वात्सन्तर्दनं प्रति निमित्तत्वोपपत्तेः सन्तर्दनस्य नैमि- त्तिकत्वान्नित्यासन्तर्दनबाधेन ज्योतिष्टोमे निवेशोपपत्तिसूचनार्थ त- निमित्तत्वादिति सूत्रावयवं नैमित्तिकत्वाभाधे ऽपि विकल्पेन नि- घेशोपपत्तेरुक्तत्वेनातिशयमात्रार्थत्वादनाहत्य कर्तृतो विशेष इत्ये- तावत्सूत्रावयवव्याख्यार्थ दीर्धेति भाष्यं व्याख्यातुमाह * सचेति* स्थपत्यधिकरणे कर्मधारयाद्दौर्बल्यस्य वक्ष्यमाणत्वाच्छब्दासमासानु- पपत्तेः कर्तृद्वारता न युक्तेत्याशङ्याह * नचेति * परविशेषण- त्वस्य षष्ठयर्थलक्षणाया वा दौर्बल्यहतोस्तत्र वक्ष्यमाणस्य प्रमाण- बाधापत्तावनादरणीयत्वात्स्वरगतं पूर्वपरनिपातलक्षणं वा विशेष विना षष्ठीसमासो ऽशक्यो निराकर्तुमित्याशयः । ऋतुतो वार्थवादानुपपत्तेः स्यात् ॥ २७ ॥ न चेति भाष्येण कर्तृपक्षनिरासार्थतया वा शब्दं व्याख्याय क्रतुत इति सूत्रावयवस्य पूर्वसूत्रस्थप्रथमान्तविपरिणत. विशेषशब्दानुषङ्गेण क्रतुत एवायं विशेषो न कर्तृत इत्येवं व्याख्या- थै क्रतुत इति भाष्यं व्याचष्टे * क्रतुत एवेति * फर्मधारयब- लीयस्त्वोपपादनार्थत्वेनार्थवादति सूत्रावयवं षष्ठीसमासे पूर्वपदेन ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३०५ स्वप्रधानभूतार्थाभिधानायोगादित्येवं व्याख्यातुं क्रतुद्वारदीर्घसो- मसंयोगाख्यविशेषोक्तः कर्मधारयप्रतिज्ञार्थत्वं सूचयितुमाह * स. मानाधिकरणति * स्वयं तावत्कर्मधारयबलीयस्त्वोपपादनार्थत्वेना- र्थवादेत्यवयवं हेतुप्रश्नपूर्व व्याचष्टे * किमिति * स्वयमेव ऋतु- देय॑स्य निमित्तत्वे बहुसोमाभिषवाहारणशङ्का निवर्तयितुं दाया- काङ्क्षायां सन्तर्दनस्य दीर्घसाधनत्वाद् दृष्टार्थस्य विधानस्य सम्भ- वतः कर्तृदयनिमित्तपक्षे दारणानाशङ्कनेन दायानाकाङ्क्षणादनुप- पत्तेरित्येवं क्रतुदैर्ध्यनिमित्तत्वोपपादनार्थत्वेन दीर्घसौमत्वाख्यस्य विशेषस्य क्रतुद्वारत्वोपपादनार्थत्वेन वा व्याचष्टे * एवं चेति * विशेषस्य कर्तृद्वारत्वे वाक्यशेषायोगादित्येवं हेतुप्रश्नपूर्व व्याख्या- थै कुत इत्यादिभाष्यं कर्मधारयबलीयस्त्वेनात्यन्तादृष्टार्थ नियमाह- शर्थ नियमादृष्टार्थेन बाध्यतइति बाधग्रन्थोक्तेन च न्यायेन क्रतु- द्वारत्वनिश्चयात्सन्देहाभावेन वाक्यशेषाभियोक्त्यनुपपत्तेरयुक्त. माशय न्यायोपोब्दलनार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * तथेति * क्रतुद्वा. ८९४।२ रत्वोपपादनस्य प्रकृतोपयोगमाह * तस्मादिति * मृदुदेशस्थाप- नेनापि दायोपपत्तेीर्घकाले ऽपि सोमयागे सन्तर्दननियमस्यादृष्टा- र्थत्वात्साम्यमाशय * अत्यन्तमेवेत्युक्तम् * स्वसमवतस्यैव वानुरजकत्वाद्विशेषणत्वप्रसिद्ध कर्तुश्च क्रतावसमवायाद्यदेतहीधै- ण का क्रतोर्विशषर्ण तत्सन्तर्दनशेषितया प्रमित्सिते सोमयाग- रूपे ऽनन्तःपातित्वेन सम्बन्धद्वारतया व्यवहितत्वाद्वाह्यं यत्तु स्व- समवेतेन दैर्येण विशेषणं तत्प्रमित्सितक्रतुरूपान्तःपतित्वेन सनिकृष्टत्वादन्तरङ्गं तस्मादेतदेव ज्याय इत्याह * बा चेति * तस्मादिति सूत्रार्थोपसंहारभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * संस्थाश्च कर्तृवद्वारणार्थाविशेषात् ॥ २८ ॥ कर्मधारयसम्भवे षष्ठीसमासायोगात्कर्तृद्वारदीर्घसोमत्वस- म्भवानोत्कर्षों युक्त इत्येवं शङ्कोत्तरत्वेन सूत्रव्याख्यार्थमिदमिति भाष्यं व्याचष्टे * परिचोदनापदति * किमिति भाग्येण किं प्रका- राणि पदानीति पृष्वा शङ्कापदप्रकारोक्त्यर्थमथेत्यादीत्यन्तं भायं व्याचष्टे * मा नामेति * संस्थानां ज्योतिष्टोमेन सह प्रकरणतुल्य- त्वस्य संस्थाधिकरणेन निराकरिष्यमाणत्वात्संस्थास्वपि निवेशे प्रक- रणानुग्रहायोगमा शङ्याह * प्रकरणति * वक्ष्यमाणानालोचनन शङ्काया मन्दत्वादित्थं संस्थाधिकरणविरोधपरिहारानुपपत्तरग्निष्टो- मसंस्थाया निष्फलत्वेन प्रकरणायोगात्प्रकरणस्य ज्योतिष्टोमीयत्वा- ·न्यायसुधाया। वगतेज्योतिष्टोमस्य च संस्थाचतुष्टये ऽप्यनुवृत्तेज्योतिष्टोमसमाप्ति- विशेषरूपाणां फलवतां संस्थान्तराणां प्रकरणाविशेषस्य निराकर्तु- मशक्यत्वात्प्रकरणाविशेषे ऽपि च नित्यानित्यसंयोगविरोधान्नित्या- ग्निष्टोमसंखज्योतिष्टोमगृहीतत्वेन नित्यानां धर्माणामनित्याभिः सं- स्थाभिः प्रकरणेनाग्रहणोपपत्तेः संस्थाधिकरणवक्ष्यमाणाऽसामानवि- ध्या विरोध इत्यन्यथा परिहरति * अथ वेति * अग्निष्टोमसंस्थ- ज्योतिष्टोमवायग्निष्टोमशब्दः । तस्मात्संस्थाखेव सन्तर्दननिवेश इति शङ्कामुपसंहरति * तस्मादिति * अभिषूयमाणसामधारणे सन्तईनप्रयोजने ऽर्थवादोक्त कर्तृदयश्व संस्थास्वप्यविशेषेणार्थवा. दायोगसाम्याद्यथादीर्घः कर्ता न सन्तदननिमित्तं तथा संस्था अपी- स्यवं सूत्रव्याख्यार्थमुच्यतइत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * इतीति * श्लोक व्याचष्टे * सत्यपीति * सन्तर्दनाभावे ऽपि धृतिसिद्धरितिकरणप- रामृष्टं सन्तर्दनं धृत्यै वृथा धृत्यर्थ न भवतीत्येवं धृत्या इति पदत्रय- स्यावृत्त्या व्याख्या दृष्टार्थत्वोक्त्या सूचिता । उक्थ्यादिषु वार्थस्य वि. द्यमानत्वादिति सूत्रस्य सोमवृद्धिं विना प्रदेयवृद्ध्ययोगाद्धारण सं- स्थासु विशेषो ऽस्तीत्याशङ्काशयविवरणार्थत्वेन नवेत्यादिभाष्य व्याख्यातुमाह * प्रदानेति * स्तोकसामग्रहणात्सोमवृद्धिं विनापि प्रदानवृद्धिसम्भवशङ्कानिरासार्थ पूर्णे चेयादिभाग्यावयवं व्याख्या- तुमन्यूनेत्युक्तम् । उपरि बिलाद् गृह्णातीति पूर्णग्रहणविधानान्न न्यूनग्रहणं युक्तमित्याशयः । अविशेषात्स्तुतियर्थेति चेदिति') सूत्र- स्य तोयवृद्ध्या प्रदानवृद्धिसम्भवान्मुष्टिवृद्ध्या पर्ववृद्ध्या वा सोमवृद्धि- देशमुष्टित्रिपर्वनियमविरुद्धा न युक्तति परिहाराशयविवरणार्थत्वे- नेति चेदित्यादिभाष्यं व्याख्यातुमाह * नेति * पदोत्तराशयविव- रणोपसंहारार्थ तस्मादुत्कर्ष इति भाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * स्यादनित्यत्वात् ॥ २९॥ परिचोदनापदानामेव सिद्धान्तत्वोक्त्यर्थत्वेन सूत्रव्याख्या- थै नैतदित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * स्यादिति * प्रकरणानुग्रहादिति भाष्यावयवव्याख्यार्थम् तेनैवेत्युक्तम् । संस्थासु सन्तर्दननिवेशे ऽप्य- र्थवाद उपपन्नः स्यादित्येवमावृत्त्या स्याच्छब्दव्याख्यार्थमर्थाच्चेति भा- ज्यं व्याचष्टे * प्रदानेति * तोयवृद्ध्या प्रदानवृद्धिसम्भवशङ्कानिरा- ससूचनार्थत्वेन भाष्यस्थां प्रदेयोक्तिं व्याख्यातुमाह * तोयनेनि * मुष्टिपर्वसंख्याविरोधात्सोमवृद्ध्ययोगं पूर्वपक्षोक्तं फेनेति भाध्यणानु- (१) इदं सूब भाष्ये व्याख्यातम् ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३०७ भाध्य पर्वदध्यात्सोमवृद्धिसंभवोक्त्यर्थत्वेनानित्यत्वादिति सूत्रावय- वव्याख्यार्थ विप्रकृष्टतिभाष्यं व्याचले * स चेति । * तृतीयस- ८६शर चनेंशोरकस्याभिषयमाणस्यानकपर्वणः स्थूलपर्वणश्च ग्रहणादपि प्र- देयवृद्धयुपपत्तः दीर्घपर्वत्वकल्पनायोगशंकांतस्यापि दशमुष्टेरेव सोमा- दुगादानात्स्थ्यौल्ये ऽपि प्रदे यवृद्ध्यसंभवात्रित्वविरोधेन च बहुपर्वत्व- स्यासंभान्निराकर्तुं स्थौल्यत्युक्तं । सप्तमीषष्ठयोस्तंत्रेण द्विवचनं योज्यं । पर्वदैर्घ्य विधि विना कथं गम्यतइत्याशंक्य प्रदान- द्धिमुष्टिपर्वसंख्यासंभवान्यथानुपपत्येति परिहारं सूचयितुमाह * तथा सतीति । * सत्राहीनेषु सतर्दननिवेशे पर्खदैर्ध्य विनापि प्रदानवृद्धिमुष्टिपर्वसंख्यासंभवोपपत्तेनान्यथानुपपत्तरस्तीत्याशंक्य संस्थासु दीर्घसोमशब्दोपपत्तेर्वाक्याविरुद्धेन प्रकरणेन संस्थास्वेव निवेशावगमानान्यथोपपत्तिरस्तीति परिहारं सूचयितुमाह * प्रक- रणेति । * प्रकरणस्योपपत्तिरविरोधः । संस्थासु च निवेशे सोमशब्दवाच्याया लतायाः स्वत एव दैयोपपत्तेः कालद्वार- दैर्ध्यकल्पनायाः सोमशब्दस्य यागपरत्वकल्पनायाश्चाभावादांज- स्येन दीर्घमोमशब्दोपपत्तिरित्याह * शक्यं चेति । * विप्रकृष्ट पर्वत्वस्यानित्यत्वादिति सूत्रावयवोक्तत्वोपपादनायोक्ते ऽर्थे सूत्रा- घयवं योजयति * अनित्यत्वादिति । * दशमुष्टित्रिपर्वत्वनिय- मेनाग्निष्टोमसंस्थायां नियतस्य सोमपरिमाणस्योक्थयादिसंस्था- - स्वप्यातिदेशप्राप्तस्य प्राकृतनियमाबाधे बाधायोगात्कथमनियतत्वा- ख्यमनित्यत्वमित्याशंक्य दशमुष्टित्रिपर्वत्वनियमावाधेपि दीर्घपर्वग्रह- णाख्येनोपायांतरेणाग्निष्टोमसंस्थागतं परिमाणं बाधितुं शक्यमि- त्याह * शक्यं हीति । * दीर्घसोमशब्दस्य दीर्घकालसोमयागवा- चित्वेन संतर्दनविध्यपेक्षिांगिसमर्पणोपयोगसंभवेऽनपेक्षितनिमित्त- मात्रसमर्पणोपयोगापादकलतादैर्ध्यवाचित्वा पुपगमायोगाद्दीर्घकाल- सोमयागमात्रवाचित्वावगतेः संस्थास्विव सत्राहीनेष्वपि संत- दनविध्यवगमात्तषु च केषां चिदह्नामग्निष्टोमसंस्थत्वेन प्रदान- वृद्धिरहिततया प्रदेयवृद्ध्यै लतादैर्ध्यकल्पनायोगान्नेदं भाष्यकारी- यमनित्यत्वोक्तिव्याख्यान युक्त मित्येवं विप्रकृष्टति भाष्यं दूषयति * नन्विति । * सत्राहीनेष्वपुक्थ्यादिसंस्थेष्वहस्सु प्रदानवृद्धय- र्थप्रदेयवृद्धिसिद्धय लतादेयकल्पनसंभवन पूर्वपरिमाणातिक्रमस- म्भवात्सामस्त्येन भवनमुपपत्तिःसंभवोक्त्योक्ता । यत्र प्रदेयवृद्धि- १ ·१३०८ न्यायसुधायाम्। रपेक्ष्यते तत्र लतादेयकलपनं भविष्यतीत्याशक्य दशमुष्टयवशि. फुलताद्रवीकरणविधाववशिष्टानां लतानामनियतपरिमाणत्वादतिरि- कलताद्रवीकरणेन प्रदेयवृद्धयुपपत्तेन व चिल्लतादर्यकल्पना युक्त ति परिहारं सूचयन्नवशिष्टलनाभ्यूहपरिमाणस्यानित्यत्वादित्येवं सूत्रावयवं व्याचष्टे * मत इति । * यद्वा न प्रदेयवृद्धिप्रका- रोपपादनायानित्यत्वोक्तिः किं तु स्यादिति सूत्रावयवेन प्रकरणानु- प्रहात्संस्थासु संतर्दनं स्यादित्युक्त संस्थानां प्रकरणाभावस्य संस्था- धिकरणे वक्ष्यमाणत्वात्संस्थास्त्रपि निवेशे प्रकरणविरोधापत्तेस्तद- नुग्रहो न संभवतीति ब्रुवाणस्य न संस्थानां प्रकरणाभावो वक्ष्यते किं तु प्रकरणाविशेषे ऽपि नित्यानित्यसंयोगविरोधादसमानतेति सूचनार्थ धर्मातराणां नित्याग्निष्टोमगृहीतत्वेन नित्यत्वादनित्याभिः संस्थाभिरग्रहणं संतर्दनस्य तु नित्याग्निष्टोमागृहीतत्वेनानित्यत्वात्सं- स्थाभिर्ग्रहणमविरुद्धमित्युत्तरमनित्यत्वोक्त्योच्यतइत्येवं व्याख्येयमि- त्याह * संस्थाधिकरणेति * तृतीयसवे ऽभिष्यमाणैकांशुपरि- माणस्यानित्यत्वादित्येवं व्याख्यांतरार्थम् * मपि चेति * अपिचेति भाष्यमेकस्याप्यशोदेशमुष्टेस्त्रिपर्वण एव सोमादुपादानात्प्रदेयवृद्धिका- रणत्वानुपपत्तेर्दूषयति * तृतीयेति * विहितावशिष्टांश्वभ्यूहपरि- माणानियमेनैव प्रदेयवृद्धिसिद्धेविप्रकृष्टपर्वत्वकल्पननिरासऽवशि- ष्टांश्वभ्यूह परिमाणानित्यत्वाशयत्वेनानित्यत्वोक्तिव्याख्यया सूचि. तेपि प्रकरणविरोधशंकोत्तरत्वेनानित्यत्वोक्तिव्याख्यापन्नेन केन चि- द्भाग्येणानित्यत्वोक्तिव्याख्यायतेविप्रकृष्टेति भाष्यद्वयं तु विप्रकृष्टपर्व- स्वात्तृतीयसवनेशोरेकस्याभिषूयमाणस्यानेकस्थूलपर्वत्वाप्रदेयस्य सो- मस्य वृद्ध्याख्यो विशेष स्यादित्येवं प्रदेयवृद्धिप्रकारोपपादनार्थत्वेना- वृत्या स्याच्छब्दव्याख्यार्थमिति सूचनायैकस्मिन्नप्यंशौ विप्रकृष्टपर्व- स्वमात्रं प्रदेयवृद्धिकारणं वाच्यं न त्वनेकस्थूलपर्वतेत्याह * अत इति * मात्रशब्देनैव कारणांतरनिराससिद्धावपि कारणांतरनि- रासमात्रे तात्पर्य न तु विप्रकृष्टपर्वत्वस्य कारणत्वोक्ताविति सूच- नायैवकारः। तस्मादिति सिद्धांतोपसंहारमाध्यं व्याचष्टे * तस्मा- दपोति * संस्थावत्सत्राहीनेष्वपि निवेशे इति स्वाभिमतसिद्धांत- सूचनायापिशब्दः । अनुत्कर्षप्रतिज्ञालोचनया प्रकरणानुग्रहोपपत्या- लोचनया च संस्थामात्रनिवेशसिद्धांतावगतेः सत्राहीनेष्वपि निवे. सूचनाओं ऽपिशब्दो न युक्त इत्याशंक्य संस्थामात्रनिवेशसिद्धांता- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३०६ योगं प्रतिजानाति * नत्विति * प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * एष वाव प्रथमो यज्ञानां यज्योतिष्ठामो य एनेनानिमाथा न्येन यजेतगर्तपत्यमेव तजायते प्रावमीयत इति ज्योतिष्टोमात्प्राग्य- दन्ययजने तगर्तपतनतुल्यं तस्माद्योन्येन प्राम्यजेत सजरां मृत्यु वा नोतीति निंदाकल्प्पप्राग्यजननिषेधद्वारज्योतिष्टोमोत्तरकालत्ववि- धिवाक्ये य एतेनेत्यग्निष्टोमः प्रकरणादिति पञ्चमाधिकरणेनेतच्छन्द- स्याग्निष्टोमसंस्थमात्रज्योतिष्टोमवाचितामुक्त्वाथान्यनेति संस्थानों सन्निधानादित्यनेनान्यशब्दस्य सर्वनामत्वेन सन्निहितवाचित्वाद्या- गांतराणां च संस्थाभिर्व्यवधानात्संस्थामात्रवाचित्वं पूर्वपक्षयित्या तत्प्रकृतेर्वापत्तिविहारौ न हि तुल्येष्पपद्यते इत्यनेनान्यशब्दस्यानं- तर्याख्यसंनिध्यपेकक्षायामुक्थ्यमात्रवाचित्वापत्तेस्तस्य च स्वशब्दे- नोक्तिसंभवे संदेहापादकान्यशब्दानर्थक्यप्रसंगाद्बुद्धिस्थत्वाख्यमनि- भ्यपेक्षावगतज्योतिष्टोमप्रकृसिकत्वेन च सर्वेषां तद्विकाराणां बुद्धि- स्थत्वाविशेषादग्निष्टोमान्यमात्रवाचितायाः सिद्धांतयिष्यमाणत्या- घथान्यशब्दो ऽग्निष्टोमान्यमात्रे ऽवकल्पते तथादीर्घसोमशब्दो पी- त्यर्थः * श्लोक व्याचष्टे यथैवेति * संस्थानां प्रफरणसद्भावा- ८९९३ भ्युपगमे ऽपि वाक्येन प्रकरणयाधात्सर्वधर्मतैव युक्तेति प्रविप्रदर्श नार्थ प्रकरणेनेत्युक्तं । वस्तुतस्तु प्रकृतिवच्छन्दन संस्थानां निराकां- चीकृतत्वात्प्रकरणं नास्तीत्यथवास्त्येव संस्थानां प्रकरणमिति पूर्व- पक्षवार्त्तिकोक्तं प्रकरणाविशेषं निराकर्तुमाह * प्रकृतिवच्छब्द ति कथं तर्हि देक्षाशानां विकृतीनां प्रकरणेन पृपदाज्यादिग्रहण• मित्याशंक्य पृषदाज्येनानुयाजान्यजतीति प्राकृतानुयाजानुवादेन पृष- दाज्यविधानात् प्राकृतांगग्रहणवेलायामेव पृषदाज्यग्रहणप्रतीतेस्तवा- नी च नैराकांक्ष्याभावात्प्रकरणेन पृषदाज्यं यथा गृहीतं तथा यदि संस्थाभिहीतं किंचित्प्राकृतमंगमनूध संतदनं विधीयेत ततस्ताभिः प्रकरणेन संतर्दनं गृह्येत न त्वेतदस्ति ज्योतिष्टोमधर्ममध्यपातित्वा- संतर्दनस्यत्याह * नहीति * संस्थानामपि ज्योतिष्टोमांत: पाति- त्वेन सन्निधानाविशेषात्फलवत्वाविशेषाच ज्योतिटोमस्यैव वीक्ष- णीयादयो धर्मा न संस्थानामिति कथं गम्यतइत्याशंक्य नासी साध्यस्य भवंती साधनेन संबध्यत इत्यादिमस्थाधिकरणभाष्यवक्ष्य- माणन्यायसूचनार्थ प्रथमं ज्योतिष्टोमार्थतयोपविश्यमानातोक्ता । संस्थानां धर्माकांक्षासद्भावाभ्युपगमे ऽपि संस्थावांतरप्रकरणे ।

·१३१०० न्यायसुधायाम्। संतर्दनापाठान्न संतर्दनविधिवेलायां संस्थानां प्रकरणमस्तीत्याह * उतश्चेति * श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति* असंबद्धपदव्य- वायेनैव प्रकरणवत्सन्निधानाख्यस्य स्थानस्यापि निवृत्तेस्तदपि न संस्थासु संतदनविनियोजकमिति स्थानवेत्यनेन प्रसंगादुक्त कथं तर्हि संस्थासु संतर्दननिवेश इति किं तीत्यनेन पृष्टे वाक्यमेवत्यु- म् । दीर्घसोमशब्दस्य लतादैर्ध्यवाचत्वात्संस्थास्वेव च तार्तीयसव- निके सकृदभिषवे प्रदेयवृद्ध्यै लतादैापेक्षणाद्वाक्यमपि तास्व्ये व विनियोक्ष्यतीत्याशङ्कयाह * तच्चेति * दशमुष्टयवशिष्टलताभ्यूह परिमाणानियमादातरिक्तलताभ्यूहेनैव प्रदेयवृद्धिसिद्धेलतादध्यान- पेक्षणादपेक्षिताङ्गिसर्मपणोपयोगित्वार्थ च दीर्घसोमशब्दस्य यागपर- त्वावसायात्कर्मधारयण च यागवाचित्वसंभवे दीर्घः सोमोऽस्मिन्न- स्तीति बहुव्रीह्याश्रयणायोगाद्दीर्घकालसोमयागमात्रवाच्ययं शब्द इत्याशयः । सूत्राणि तु पदोत्तरसूत्रेण संस्थास्ववेत्यवधारणां निर- स्योक्थ्यादिषु वेति सूत्रेणापिशब्दार्थे वाशब्दमङ्गीकृत्योक्थ्यादिषु चेति चकारयुक्तमेव वा पाठं कृत्वोक्थ्यशब्देन वा संस्थास्तिस्त्रो- ऽप्यादिशब्दन च सत्राण्यहीनांश्चोका संस्थासु सत्राहीनषु च दीर्घ- सोमशब्दार्थस्य दीर्घकालसोमयागत्वस्य विद्यमानत्वात्संतर्दनं स्यादिति द्वितीयपूर्वपक्षोक्तं सत्राहानमात्रविषयतयोत्कर्षनिरासे- नाग्निष्टोमान्यमात्रविषयतयोत्कर्षे सिद्धान्तित संस्थासु प्रदेयस्य मोमस्य दशमुष्टित्रिपर्वत्वनियमेन वृद्ध्याविशेषाभावान्निरालम्ब- नस्तुत्यापत्तराग्नष्टोमान्यमात्रावषयसिद्धान्तायोगमावशेषादिति सूत्रे- णाशयावशिष्टांश्वभ्यूहरमाणस्यानियतत्वात्संस्थास्वपि प्रदेयस्य वृद्ध्याख्यो विशेषः स्यादित्यन्त्यसूत्रेण परिहियतइत्येवं व्याख्येयानि सिद्धान्तसूत्रस्थमनुत्कर्षभायं प्रकरणानुग्रहभाष्यं चौपेक्षणीयम्॥६॥ प्रवर्ग्यनिषेधस्य प्रथमप्रयोगविषयत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥ संख्यायुक्तं ऋतोः प्रकरणात्स्यात् ॥३२॥ वाक्यप्रकरणाविरोधाविरोधचिन्तात्मकत्वेनावान्तरप्रकरणसंग- तिसूचनपूर्व विषयोत्तयर्थ ज्योतिष्टोमइतिभाष्यं बहीषु शाखासु प्रवग्य- स्यानारभ्याधीतत्वन ज्योतिष्टोमप्रकरणपाठाभावादयुक्तमाशङ्कयाना- रभ्याधीतत्वेऽप्यव्यभिचरितक्रत्वन्वयाभिरूपसद्भिर्वाक्यकृतेनाःवयन ऋत्वन्वयं प्राप्तस्य . प्रकृतो. वेतिन्यायेन ज्योतिष्टोमगमनासयतया .

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३११ तावत्परमतेनोपपादयति * प्रवर्दी इति। * सर्वार्थत्वे द्विरुक्तत्वा पत्तिं प्रकृते योजयितुं * तत्र हीत्युक्तम् । * एवं ज्योतिष्टोमगमने ऽपि ज्योतिष्टामप्रकरणे प्रवर्गापाठाभावाद्भाष्यानुपपत्तिमाशङ्कय ज्योतिष्टोमे न्यायाद्भवंतं प्रवर्यमिति भाष्यार्थो न तु ज्योतिष्टामे प्रकृ- त्यत्येवं भाष्यव्याख्यां सूचयितुं * तेनेत्युक्तं । * येन कारणेन ८९७२ प्रवयों ज्योतिष्टोमं गच्छति तेन कारणेन ज्योतिष्टोम इत्याह न तु ज्योतिष्टोमे प्रकृतत्वनेत्यर्थः । एवं व्याख्यायां प्रवर्ग्यनिषेधस्य ज्योतिष्टोमाङ्गत्वपूर्वपक्षोपयोगसंभवे ऽपि प्राकरणिकज्योतिष्टोमाङ्ग- त्वाभावात्प्रकरणविरोधाविरोधचिंतात्मकत्वासिद्धः संगत्यनुपयोग. प्रसङ्गादेतद्याख्यानापरितोषेणर्जुवृत्यैव स्वमतेनोपपादयति * को- षीतकीति । * मृदृक्त्यर्थस्तदाशब्दः । अस्मिन्पक्षे ज्योतिष्टोमप्रकरणे प्रवर्दी प्रकृत्येति व्याख्यासूचनार्थ तमित्यनेन ज्योतिष्टोमप्रकरणएवो- पसन्यः प्रागुत्पन्नमित्युक्तं । द्वितीयतृतीयशब्दयोर्यागवाचित्वशङ्कानु- पपत्तेः प्रयोगवाचित्वस्य निःसंदिग्धत्वात्तत्साहचर्येण प्रथमशब्द- स्यापि प्रयोगवाचित्वावसायात्सिद्धान्तोपयोगित्वेन द्वितीयेत्यादि. वाक्यशेषो भाष्ये पठितो न तूदाहरणत्वेनेति सूचनार्थ निषेधमात्र पठितम् । भाष्योक्तस्य संदेहस्य हेतुभूतं संदेहमाह * तत्रेति । * य पतेनेत्येतच्छब्दवत्प्रथमयशशब्दस्यापि प्रकरणादग्निष्टोमसंस्थज्यो. तिष्टोमवाचित्वाबगतेरतिरात्रसंस्थज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगपक्षे निषेधा- योगादतिरात्रसंस्थस्य प्रथमाहारे प्रतिषेध इत्यादिवक्ष्यमाणवार्तिकानु- पपत्तिशङ्कानिरासायैतच्छब्दबदस्य सर्वनामत्वाभावेन प्रकृतवाचित्व- नियमाभावात्प्रकरणानुरोधेनवश्रुतिसंकोचायोगात्सर्वसंस्थज्योतिष्टो- मवाचितोक्त्यै भाष्यानारूढमपि सर्वसंस्थ इत्युक्तम् । किं तावदिति भा- प्येण पूर्वपक्षं प्रतिज्ञाय कुतइति हेतुं पृष्ट्वा वाक्यविरोधे प्रकरणव्यापा- रात्सौत्रहत्वपरितोषेण ज्योतिष्टोमाङ्गत्वप्रतिज्ञार्थस्य सौत्रस्य ऋतुश. ब्दस्यैवावृत्त्या प्रथमशब्दस्य वाचकतया ज्योतिष्टोमाख्यक्रतुसंबंधि- त्वादित्येवमर्थत्वमंगीकृत्य हेत्वर्थतयापि व्याख्यार्थ प्रथमशब्दस्य ज्यो- तिष्टोमाख्ययज्ञवाचित्वं प्रथमेति भाष्यावयवेन प्रतिज्ञाय तदुपपादना- र्थत्वेनापि ऋतुशब्दव्याख्यार्थ * यज्ञेत्युक्तं * तत्प्रथमयज्ञशब्दे प्रथम- श्चामौ यज्ञश्चेति प्रथमशब्दस्य सामानाधिकरण्यलक्षणाद्यज्ञसंयोगा- देष वा वेति वाक्य वा प्रयोगलक्षणाज्यातिष्टोमाख्ययज्ञसंयोगादि. त्येवं द्वेधा व्याचष्टे * यज्ञशब्दति । * आद्यव्याख्यायामुद्भिदादि- ·* कथ- न्यायसुधायाम्। वत्सामानाधिकरण्यं नामत्वहेतुः द्वितीयस्यां वैदिकः प्रयोगः ऋतु. शब्दोऽपि प्रथमशब्दस्य समानाधिकरणतया प्रयुज्यमाननया वा क्रतु संबंधित्वादित्येवं द्विधायोज्यः। प्रथमशब्दस्य ज्योतिष्टोमे प्रवृत्तिनिमि- तोक्त्यर्थ तस्य हीत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * य इति । *अन्वाचयत्वेन- सौत्रहेतुव्याख्यार्थमेवं चेतिभाष्यं व्याचष्टे * तथाचेति । * एवं चेत्यनेनैव ज्योतिष्टोमवाचित्वपरामर्शाद्यदीति भाष्यावयवानर्थक्य- माशंक्य शंकोत्तरत्वेन व्याख्यास्यच्छंकां तावदाह * ननु चति । * एतच्छंकोत्तरत्वेन यदीतिभाष्यावयवं व्याख्यातुमाह मिति । * वाक्येनैकप्रयोगविषयत्वकरणे ऽपि ज्योतिष्टोमिकत्वार्थ प्रकरणापेक्षणात्तदनुग्रहो भविष्यतीत्याशङ्कयाह * नहीति । * या- गान्तरीयप्रथमप्रयोगविषयत्वेऽपिवाक्योपपत्तेज्यौतिष्टोमिकत्वाश्रय- णस्य वाक्यकृतता न युक्तेत्यांशक्याह * यदि हीति । * पारिशे. प्यानुगृहीताद्वाक्यादेवज्यौतिष्टोमिकप्रथमप्रयोगविषयत्वसिद्धेः प्रक- रणस्य न किंचित्कार्यमस्तीत्यवधारणाद्वाधः स्यादेवेत्यर्थः। प्रथमश- ब्दोक्तसंख्यायुक्त प्रवर्यनिषेधनं ज्योतिष्टोमाख्यस्य तोरङ्ग स्यादि- त्येवं सूत्रयोजनद्वारा पूर्वपक्षोपसंहारार्थ तस्मादिति भाष्यं प्रथम- शब्दस्य संख्यावाचित्वाभावादयुक्तमाशङ्कय संख्यावाचित्वाभावे ऽप्यादित्ववाचित्वादादित्वस्य वैकत्वसंख्यापेक्षत्वाद्वित्वादिसंख्यानि- बंधनद्वितीयत्वाद्यनपेक्षित्वादेकत्वसंख्यकांतिकत्वावगतेः संख्यावा- चित्वापचोरणेयं संख्यावाचित्वोक्तिरित्युपपादनं सूचयन् व्याचष्टे * तस्मादिति । * प्रकरणादपीत्येवं सौत्रहेतुव्याख्यासूचनायापिशब्दः।। नैमित्तिकं वा कर्तृसंयोगालिङ्गस्य तन्निमित्तत्वात् ॥३३॥ प्रथमशब्दस्यावर्तितक्रतुशब्दोक्तयज्ञवाचित्वव्यावृत्त्यर्थतया वाश- दव्याख्यार्थ नवेतिभाष्यं प्रवानिषेधस्य प्रथमप्रयोगनिमित्तत्व- सिद्धान्तप्रतिज्ञार्थनैमित्तिकशब्दपरत्वाद्वाशब्दस्य पूर्वपक्षप्रतिज्ञार्थक- तुशब्दोक्तसर्वप्रयोगस्थक्रत्वङ्गत्वव्यावृत्यर्थत्वप्रातरयुक्तमाशङ्कय हे- तुव्यावृत्तिं विना पूर्वपक्षाव्यावृत्तेस्तद्यावृत्त्यर्थत्वेनाप्यावृत्त्या व्याख्या युक्तति सूचनपूर्व यशस्य प्रयोग इत्यन्तं भाष्यं व्याचष्टे * यदीति अतःप्रयोगस्यैषप्रथमशब्दो वाद इत्यध्याहारेण भाष्यव्याख्यासूचनाय * एषइत्युक्तं । * प्रथमशब्दस्य प्रयोगवाचित्वोपपादनार्थत्वेन कांद्यप्रवर्तनाख्यकर्तृसंयोगनिमित्तत्वात्प्रथमशब्दस्य प्रयोग एव च ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३१३ कर्तृसंयोगोपपत्तरित्येवं कर्तृसंयोगादिति सूत्रावयवव्याख्याथै क- त्रेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * प्रथमेति । * शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्योक्त्य- र्थत्वेन पञ्चमीव्याख्यानायाभिधेयत्वोक्तिः । अप्रयुज्यमानावस्थस्य- कर्मणः कनपेक्षत्वात्स्वरूपेण कर्तृसंयोगानुपपत्तावप्येत एवा- हिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञागृहपतिसप्तदशादाक्षित्वासमा ऽप्याग्नीस्तन्मु- खाः सत्राण्यासतइत्यादौ प्रथमशब्दाज्ज्योतिष्टोमप्रतीतेस्तस्स्वरूप- मेव प्रथमशब्दप्रवृत्तौ निमित्तं भविष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थ प्रयोग इति भायं व्याचष्टे * तद्योगात्त्विति । * कर्मस्वरूपनिमित्तसूत्र- शब्दसन्निधिपठितस्य प्रथमशब्दस्य कर्मस्वरूपनिमित्तत्त्वप्रतीतेः कर्तृसंयोगशब्दोक्तक द्यप्रवर्तननिमित्तता न युक्तेत्याशङ्कय प्रथ- मप्रयोगस्थस्यैव ज्योतिष्टोमस्य तस्मादपि प्रथमशब्दात्प्रतीतेः कर्म- स्वरूपनिमित्तता न युक्तोति परिहारं सूचयितुमाह * सापि चेति । * एतदेव प्रयोगानुसारेण द्रढयति * न हीति । * द्वि- तीयादिज्योतिष्टोमप्रयोगे प्रथमशब्दप्रयोगाभावात्कर्मवाचित्वाभावो निश्चीयतइत्याशयः । अयजमानस्येति षष्ठया ज्योतिष्टोमव्यतिरेक- जनितत्वमङ्गीकृत्य प्रथमं यजमानो ऽतिरात्रेण यजेतेति पक्षाश्र- यणात्प्रथममग्निष्टोमसंस्थं ज्योतिष्टोमयागमकुर्वाणस्य यः पश्चा- दग्निष्टोमसंस्थो ज्योतिष्टोमस्तस्य लोके प्रथमयज्ञो नाम न भवतीति योज्यम् । एवमपि प्रथमयज्ञशब्दस्य प्रथमप्रयोगवा- चित्वे यागांतरप्रथमप्रयोगस्यापि प्रवर्यनिषेधनिमित्तत्वापत्तेः प्रथमप्रयोगस्थज्योतिष्टोमवाचितैवावसीयतइत्याशंकानिरासार्थ श्रुति- श्रोति भाष्यं व्याख्यातुमाह * ततश्चेति । * विप्रकर्षो ऽप्येष वावेति वेदाश्रितत्वात् । गौणं लाक्षणिकं वापि वाक्यभेदेन वा स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत् ॥ इत्येतेन न्यायेनाश्रयणीय इत्याशंक्याह * तत्र चेति * ऋतुवा- चिज्योतिष्टोमशब्दैकवाक्यत्वसिद्ध्यै तत्र लक्षणाऽऽश्रिता इह तु प्रयो- गवाचित्वे ऽपि यज्ञशब्दसामानाधिकरण्यस्य लिङ्गस्यति सूत्रावयवे- नोपपादयिष्यमाणत्वात्तद्वशेन लक्षणाकल्पनानुपपत्तेः प्राथम्यनिमि- तत्त्वायोगो लक्षणाहेतुर्वाच्य इत्यापाद्य नत्विहेत्युक्तं लक्षणाश्रयणे- ऽपि पूर्वपक्षाप्टसिद्ध्यभावस्तत्प्रयोगस्थो ऽपि तावदित्यादिनोक्तः । श्रुतिश्चेति भाग्यनिरसनीया शङ्का येनाशयेनोत्तिष्ठति तं निरसितुमु- .

·१३१४ न्यायसुधायाम् । पन्यस्यति * नन्विति * विधित्वे प्राप्त्यनपेक्षित्वाद्यस्य कस्य चि. प्रथमप्रयोगो निमित्तं स्यान्निषेधत्वेन तु प्राप्त्यपेक्षित्वाल्लौकिक- व्यापाराद्यर्थन च प्राप्त्यभावात्प्राप्तिंसामर्थ्येन सोमयागप्राप्तेस्तेष्वपि मध्ये नारयवादन्यायेनैष वावंत्यत्र च ज्योतिष्टोम एव प्रथमशब्द- प्रयोगाद्य एतेनेति वा प्राथम्यविधायकाच्छब्दान्निमित्ताभावेनान्यत्र निषेधाप्राप्योतिष्टोमस्यैवाद्यं प्रयोगमयं निषेधो गच्छतीत्येवं निर- स्यति * प्राप्नुयादिति * प्राप्त्यभावान्निवर्तमान इति पाठे तु लौकिकव्यापारभ्य इत्यादीनां पञ्चम्यन्तत्वेनान्वयः । ज्योतिष्टामेस- मानाधिकरणो ज्योतिष्टोमप्राथम्यविधायी वाशब्दो ज्योतिष्ठोमप्रथ- मशब्दः । ज्योतिष्टोममिति पाठे त्वनारभ्यवादन्यायेन ज्योतिष्टोम गच्छति प्रथमयज्ञ इति प्रथमशब्दाच्च तस्याद्यं प्रयोगं गच्छती- त्यर्थः । ज्यौतिष्टोमिकप्रथमप्रयोगगामित्वे च निषेधस्य द्वितीयादि- प्रयोगस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य व्यक्तयन्तरत्वेऽपिज्योतिष्टोमत्वजात्यैक्या- प्रत्यासत्तेस्तस्यैव द्वितीयादीन्प्रयोगानपेक्ष्य प्रथमशब्दोपपत्तेराज्यस्य भवति यत्किंचित्प्रथमप्रयोगगामित्वे तु दर्शपूर्णमासादिद्वितीयप्रयो- गानपेक्षणे ऽपि दूरस्थसोमयागान्तरद्वितीयादिप्रगेगापेक्षायां विप्र- कर्षः स्यादित्याह * एवंचेति * अनेन च तुल्यन्यायतया प्रथमश- ब्दस्य ज्योतिष्टोमवाचित्वे दूरस्थद्वितीयादियशान्तरापेक्षायां विप्र- कर्षः स्यादिति सूचना द्वितीयादीनपेक्ष्यति भाष्योक्तविशेषणफलं दर्शितं भवति । प्रथमप्रयोगनिमित्तत्वसिद्धान्तप्रतिज्ञार्थनमित्तिक- पदव्याख्याद्वारा सिद्धान्तोपसंहारार्थ तस्मादितिभाष्यमथति भाग्ये- गैष वावेति वाक्ये प्रथमशब्दस्य ज्योतिष्टोमाख्यक्रतुसामानाधिकार- ण्येन प्रयोगाक्रतुवाचितत्येवमर्थत्वेन पूर्वपक्षसूत्रस्थक्रतुशब्दोक्तं. हेतु- मनुभाग्यलक्षणयेत्यनेन ज्योतिष्टोमसामानाधिकरण्याख्यस्य ज्यो- तिष्टोमवाचित्वलिङ्गस्य प्रथमशब्दवाच्येनप्रयोगेण ज्योतिष्टोमलक्षणा- निमित्तकत्वान्न क्रतुचित्वसाधकतेत्येवमर्थमङ्गीकृत्य यत्वित्यनेना च प्रथमयज्ञशब्दे यज्ञशब्दमामानाधिकरण्याक्रतुवाचितेत्येवमर्थः खेन ऋतुशब्दाक्तं हेतुमनुभाष्य तदपीत्यनेन यज्ञशब्दसामानाधि. करण्याख्यस्य लिङ्गस्य भावव्युत्पत्त्या यशशब्दस्य प्रयोगवाचित्वनि- मित्तकत्वान्न ऋतुवाचित्वसाधकतत्येवमर्थमङ्गीकृत्य लिङ्गस्येति सू- त्रावयवेन परिहारे वक्ष्यमाणे ऽपि प्रकरणादिति पूर्वपक्षहेत्वपरिहा- रादयुक्तमाशय प्रकरणबाधाशयत्वेन ब्याचष्टे * तस्मादिति * ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३१५ दीर्घसोमशब्दवत्प्रथमयशशब्दस्याप्यपेक्षिताङ्गिसमर्पणोपयोगसंभवे नपेक्षितनिमित्तमात्रोपयोगस्यान्याय्यत्वात्प्रथमप्रयोगाङ्गस्य च निषे- धस्य यदाप्रथमः प्रयोगस्तदैव प्रवृत्युक्त्यै नैमितिकत्वोक्तयुपपत्तेःसप्त- म्या चांगित्वानभिधानाद्वाक्येनैव प्रकरणगम्यं सर्वप्रयोगस्थज्योति- टोमांगत्वं बाधित्वा प्रथमप्रयोगमात्रांगत्वावगते * वाक्यनेत्युक्तम् * एवमप्युत्कर्षानभिधानाज्ज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगे न प्रवर्जितव्यमिति सिद्धान्तोपसंहारार्थप्रतीतेस्तत्र चाग्निष्टोमे प्रवृणक्तीति विधिना निषेधस्य बाधात्वन्तरप्रथमप्रयोगविषयत्वावगतरुपसंहारभाष्य- माक्षिपति * तत्र विति । * विधर्द्वितीयादिप्रयोगविषयत्वेना विरो ८९४ार धमाशय यत्प्रवयं प्रजन्तीत्यनेनैव द्वितीयादिप्रयोगे विधिसिद्धः पुनः विद्ध्यानर्थक्यप्रसङ्गादाद्यप्रयोगविषयतोक्ता । प्राप्त्यपेक्षत्वे ऽपि निषेधस्य पूर्वविधिनैव प्राप्तिसिद्धेः पुनर्विध्यनपेक्षत्वान्न तेन बाधः संभवतीत्याशंक्य सावकाशतोक्ता। अग्निष्टोमसंस्थत्वन्त रप्रथमप्रयोग ऽप्यतिदेशप्राप्तेनाग्निष्टोमवाक्येन निषेधबाधापत्तेः प्राथम्यस्य च ऋत्वन्तरेवभावान्न निषेधस्य क्रत्वंतरप्रथमप्रयोगगमनं युक्तमित्येव- मेतद्यवस्थानुपपत्तेरग्निष्टोमप्रथमप्रयोगे निषेधबाधेऽप्यतिरात्रसंस्थ ज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगविषयो निषधी भविष्यतीत्यन्यथाव्यवस्था- मभ्युपगम्य तद्विषयत्वेनोपसंहारभाष्यं परमतेन समाधातुमाह* त- त्त्विति । * अग्निष्टोमशब्दस्याग्निष्टोमसंस्थज्योतिष्टोमवाचित्वात्कथ- मग्निष्टोमस्य त्वन्तरे विद्यमानतेत्याशङ्ख्य श्रौतसंस्थावाचित्व- त्यागेन लाक्षणिकज्योतिष्टोमवाचिता न युक्तेति परिहारसूचनार्थ * संस्थारूपस्येत्युक्तम् । * आहारः प्रयोगः । य एतेनानिष्ट्रेत्येतच्छ- ब्दस्याग्निष्टोमपरामर्शितायाः पञ्चमे वक्ष्यमाणत्वान्नातिरात्रस्य प्रथ- मप्रयोगोऽस्तीत्याशङ्ख्याह * विहितश्चेति । * अग्निष्ठोमविधेनिषेधे- नानपेक्षितत्वादग्निष्टोमस्यापि चान्यत्र विद्यमानत्वोक्त्या सामान्यरू- पत्वाभिधानानिषेधवाधकत्वं न संभवतीत्याशक्य पूर्वविधिनैव सिद्धेः पुनर्विध्यानर्थक्यप्रसङ्गादाद्यप्रयोगविषयत्ववत्क्रत्वन्तरेष्वति- देशप्राप्तेर्विध्यानर्थक्यप्रसङ्गेनैव ज्योतिष्टोमविषयत्वस्याप्यवगमाद्वि. शेषविषयत्वेन बाधकत्वमुपपादयितुमाह * सोऽयमिति । * द्विती. यादिप्रयोगेषु क्रत्वन्तरेषु वान्यतः प्राप्त्यालोचनया ज्यौतिष्टोमिकाद्य- प्रयोगात्यविशेषविषयत्वावगमेऽपि खारसिकसामान्यविशेषविषय- वालोचनया बाध्यबाधकभावप्रसिद्धनिषेधस्य चाग्निष्टोमातिरात्रा- .. ૨ ।

·न्यायसुधायाम्। द्यप्रयोगयोईयोरेव सामान्यरूपत्वाद्विधेस्तु बहुषु द्वितीयादिषु क्रत्व- न्तरेषु च सामान्यरूपत्वाद्विधेर्बाधकता शङ्कितुमपि न शक्येत्येतामपि व्यवस्यां दूषयति * एतदपीति। * स्वमतेनातिरात्रप्रथमप्रयोगे नित्यं न प्रवर्जितव्यमग्निष्टोमप्रयोगे विकल्पनेत्येवे भाष्यव्याख्यां सूचयितुमन्यथाव्यवस्थामाह * अत इति । निषेधत्वेऽतिरात्रप्रथम- प्रयोगे ऽपि विकल्पस्यापरिहार्यत्वात्पर्युदासत्वनिरासार्थस्य चोच्य- तइत्यादेर्वक्ष्यमाणस्य वार्तिकस्याग्निष्टोमवाक्यातिरात्रप्रकृतिवच्छब्द- शेषत्वनिरासमात्रार्थत्वोपपत्तेरग्निष्टोमवाक्यस्य च प्रतिप्रसवार्थताया वक्ष्यमाणत्वादतिरात्रप्रथमयोगे ऽपि नित्यं पर्युदासो ऽग्निष्टोमप्रथ- मप्रयोगे त्वग्निष्टोमवाक्येन प्रतिप्रसूतत्वानञ्युक्तेन चानारम्यवा- दप्राप्तस्य पर्युदासाद्विकल्प एवेत्येवं व्याख्येयम् । प्रतिषेधोक्ति यथाश्रुतां विहितोक्ति चाप्राप्तविध्याशयां मत्वा पर्युदासेन संभव- द्विकल्पपरिहाराणां नञ्युक्तानां वाक्यानां पर्युदासत्वस्यापि तु वाक्यशेषः स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य विधीनामेकदेशः स्यादिति दशमाधिकरणसिद्धांतसूत्रण वक्षमाणत्वादस्य पर्युदासत्वावगतेरग्नि ष्टामवाक्यशेषत्वे च तस्य पर्युदासापेक्षितप्राप्तिसमर्पणमात्रे व्यापा- राभ्युपगमापत्तेरनारझ्यवादादेव च प्राप्तिसिद्धेरग्निष्टोमवाक्यानर्थ- क्यप्रसङ्गादनारभ्यवादशेषत्वावगमादनशरयवादस्य चाग्निष्टोमवा. क्यविहितप्रवायां प्रकृतावानर्थक्यापत्तर्विकृत्यर्थत्वावगमादतिरा अतिरिक्तायां च विकृतौ प्रथमप्रयोगाभावादनारभ्यवादशेषस्य पर्यु- दासस्थातिरात्रमात्रविषयत्वावगतेरग्निष्टोमवाक्यस्य पर्युदासानन्व- यानित्यमेव वाग्निष्टोमे प्रवर्यप्राप्तेर्विकल्पो न युक्त इत्याशंकते * किंचित्पुनरिति । * अग्निष्टोमवाक्यादेव प्राप्तिसिद्धरनारय. वादोऽनर्थक इति विपरीतं कस्मान्न स्यादित्याशय सामान्यावषय. स्वेनानारश्यवादस्य बहुविशेषव्यापित्वान्नैकस्मिन्विशेष प्राप्तावप्यान- र्थक्यापत्तिरिति परिहारसूचनार्थ * सामान्येत्युक्तं । * अग्निष्टोम- वाक्यस्य प्रकृतावनारभ्यवादस्य च विकृतौ प्रापकत्वात्पर्युदा- सस्योभयशेषत्वोपपत्रग्निष्टोमविधोर्निरपवादत्वायोगशङ्कां निराकर्तु * नचेत्युक्तम् * पर्युदासत्वे सिद्धान्त्यभिमतेऽपि विकृत्यर्थानारभ्य. वादशेषत्वे ऽग्निष्टोमवाक्यशेषत्वे चाग्निष्टोमे विकल्पसिद्धरग्निष्टो- मवाक्यशेषत्वे चातिरात्रप्रथमप्रयोगे ऽप्यकरणासिद्ध्याधिक्यात्त- निरासार्थ सिद्धान्तैकदेशी विकृत्यर्थानारभ्यवादशेषभूतपर्युदासत्वे ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ऽग्निष्टोमविधर्निरपवादत्वाद्विकल्पो न युज्येत शक्यं त्विहेत्यादिवा- र्तिके वक्ष्यमाणेन तु न्यायेनानारभ्यवादस्य विकृत्यर्धत्वायोगाद- तिरात्रे ऽतिदेशप्राप्तस्यानारभ्यवादस्य शेषो वाच्य इत्यापाठातिरा. त्रकथंभावपूरणेवेलायामपाठात्तत्प्रकृतिवच्छब्दप्राप्तानारन्यवादशेष. त्वानुपपतेदेर्शपूर्णमासप्रकरणपठितस्य तौ न पशौ करोतीत्यस्य पशुप्रकृतिवच्छब्दप्राप्ताज्यभागवाक्यशेषत्वायोगेन पयुदासत्वायोगा निषेधत्वं यथा ऽपूर्वे चार्थवादः स्यादिति दशमाधिकरणन सौम्ये ऽध्वरइत्यस्य तो न पशौ करोतीति निषेधशेषतयार्थवादत्वसिद्ध्यै भाष्यकृता वक्ष्यते तत्तथा न प्रथमयज्ञइत्यस्यापि निषेधत्वाव- गमायुक्तो विकल्प इत्येवं विकल्पायोगचोद्यं निराकर्तुमाह * उच्यत इति । * दृष्टान्तत्वेनाग्निष्टोमवाक्यशेषत्वस्यानुपपन्नत्वं ૨૦૦૨ तावत् त्वयैवोक्तमित्युक्तम् । षष्ठयर्थे सप्तमी । अपिशब्देनानार- भ्यवादसूचनात्ततो ऽनारभ्यवादस्यातिरात्रवाक्यावयवभूतस्य न प्रथमयज्ञ इति शेषः स्याद्यद्यतिरात्रकथंभावपूरणवेलायां पठथेत संस्थानां त्वसमानविधानत्वेन ज्योतिष्टोमकथंभावपूरणवेलायास्त. दीयत्वायोगान्नैतत्तदीयकथंभावपूरणवेलास्थत्वेन पठितं येनोपदे- शतो ऽतिरात्रवाक्यावयवभूतस्यानारभ्यवादस्य न प्रथमयज्ञइत्ये. तद्वाक्यं शेषः स्यादित्युक्ते ऽतिदेशतस्त_तिरात्रप्रकृतिवच्छब्द- प्राप्तस्यानारभ्यवादस्य शेषो भविष्यतीत्याशङ्ख्यातिरात्रावान्तरप्रक रणे पाठाभावादसाधारणातिरात्रकथंभावपूरणवेलास्थत्वेनापि न पठितः येनातिदेशतो ऽतिरात्रवाक्यावयवभूतस्यानारभ्यवादस्य शेषः स्यादित्युक्ते ज्योतिष्टोमप्रकरणपठितस्याप्यतिरात्रप्रकृतिव- च्छब्दप्राप्तानारभ्यवादशेषत्वं कस्मान भवतीत्याशय व्यवहि- तत्वेनैकवाक्यत्वायोगो न हीत्यनेनोक्तः । प्राकृतानामंगशास्त्रा. णां विकृतौ स्वरूपेणातिदेशस्य दशमाघे निषेत्स्यमानत्वात्प्रकृ- तिवच्छब्देनैवोपकारादिपरंपरयातिदेशावगतेतिदेशप्राप्तानारभ्यवा- दशेषत्ववादिना प्रथमप्रयोगप्रवर्ग्यवर्ज प्रकृतिवदतिरात्रेण यजेतेत्ये- घमेकवाक्यता कल्प्येति मत्वा प्रकृतिवच्छब्दस्यत्युक्तम् । न प्रथ- मयशइत्यस्य पर्युदासत्वपक्षे विकृतिविषयत्वायोगोक्त्या कुपित- श्रोदयिता निषेधत्वपक्षे ऽपि प्रकृती वा द्विरुक्तत्वादित्यनेन न्यायेन विकृतिविषयत्वायोगात्प्रकृतिमात्रविषयत्वावगतेः प्रकृती च बैकल्पिकत्वाद्विकृतावतिदेशप्राप्तस्यापि वैकल्पिकत्वापत्तनाति- June ·न्यायसुधायाम । रात्रप्रथमप्रयोगे निषेधस्य नित्यत्वं सिद्धांत्युक्तं समर्थितं भवती- त्येवमनिष्टापादनेनैकदेशिनमाक्षिपति * नन्विति । * पार्श्वस्थेऽति- रात्रे निषेधस्य नित्यत्वसिद्ध्यै पर्णतादे व्हायंगत्वान्निरंगस्य चजुह्वादेरनुपकांरित्वेनातिदेशायोगाद्विकृतो जुह्वादिप्राप्त्यैव प्राप्ति- सिद्धरनाभ्यवादस्यानपेक्षितत्वाद्विकृतावनुपपत्तेः प्रकृतिमात्रविष- यत्वं युक्तं निषेधस्य तु प्रवानं गत्वात्प्रवर्ग्यप्राप्तिमात्रात्प्राप्त्य- सिद्धरौपदेशिकनिषेधप्राप्तिसंभवे चातिदेशिकप्राप्त्यनपेक्षणाद्विकृ- तावपि निषेधोपदेशस्यापेक्षितत्वेनोपपत्तेनिषेध्यस्य च प्रवर्ग्यस्यो- भयत्र प्राप्तेन प्रकृतिमात्रविषयता युक्तेत्याशयेनाक्षेपं परिहरति * प्राप्नुयादिति । * यथा जुह्वादेः प्रकृतौ शीघ्रं प्राप्तर्विकृतौ च विलम्बन प्राप्तेस्तप्प्राप्त्यपेक्षस्य पर्णतादिविधेः प्रकृतिमात्रार्थ- जातं तथा प्रवर्ग्यस्यापि प्रकृती शीघ्र विकृती विलंबेन प्राप्त- स्तत्प्राप्त्यपेक्षस्य निषेधस्य प्रकृतिमात्रार्थत्वं भविष्यतीत्याशक्य जुह्वादेः पर्णतादिप्रतिप्राधान्यसिद्ध्यै क्रत्वपूर्वसाधनत्वापेक्षणात्प्रति- ऋतु चापूर्वभेदात्सकृत्प्राकृतवैकृतापूर्वसाधनीभूतजुह्वााद्देशेन पर्ण- वादिविध्यनुपपत्तेः शीघ्रप्राप्तप्राकृतापूर्वसाधनीभूतजुह्वााद्देशेन प- तादि विधाय कृतार्थस्य विधेर्विकृती व्यापाराभावो "युक्तः निषे- धस्य तु प्रवर्ग्यस्यापूर्वसाधनत्वानपक्षेणात्मकृद्यथाप्राप्तप्रवानु- घादेन निषेधोपपत्तेः शीघ्रमंथरप्राप्त्यालोचना न युक्तेति वैषम्य- सूचनार्थ * प्राप्तिमात्रेत्युक्तं । * निषेध्यस्य प्राप्तिमात्रं निषेधो उपक्षे तेनापूर्वसाधनतामित्यर्थः । एकदेश्यग्निष्टोमविकल्पायोगचो- धनिरासमात्र ममाभिप्रेतं न त्वतिरात्रं निषेधस्य नित्यत्वसमर्थ- नमपीति मत्वा प्रवर्गाननुष्ठानस्य प्रवर्गानंगत्वे ऽपि क्रत्वंगत्व. सद्भावात्सर्वोगेषु च युगपञ्चोदकप्रवृतेर्विकृतावतिदेशतः प्रवर्दी- प्राप्तिवेलायामेव पवाननुष्ठानस्यापि प्राप्तत्वेन निषेधोपदेश- स्याप्यनपेक्षणादर्नुपपत्तेरिह निषेधे ऽपि प्रकृतिमात्रवियत्वं वक्तुं शक्यमित्येवं पाचस्थनिरासेन चोदयित्रापादितं प्रकृतिमात्रविष यत्वमनुजानाति । * शक्यं त्विति । * इहापीत्यपिशब्दो ऽध्या- हार्यः । प्रकृती प्राप्तिनिषेधयोयोरप्यौपदेशिकत्वेन तुल्यबलतया. वैकल्पिकत्वाद्विकृती त्वातिदोशिक्याः प्राप्तेरोपदेशिकेन निषेधेन नित्यं बाधाद् द्विरुक्तत्वानापत्तिं पाश्वस्थः शकते * ननु चति । * प्राप्त्यपेक्षत्वान्निषेधस्य दुर्बलाया अपि प्राप्तनिषेधेनात्यंतबाधायो- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३१६ गस्य दशमाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रे वक्ष्यमाणत्वाद्विरुक्तत्वापत्ति समा- धत्ते * नैतदिति । * सूत्रार्थमुपपादयति * यस्येति । * अत. श्च निषेधस्य प्रकृतिविकृतिविषयत्वाभ्युपगमे ऽप्यतिरात्रे निषे- धनित्यत्वासिद्धेस्तदभ्युपगमों ऽनर्थक इत्येवं पार्श्वस्थनिरासमुपसं- हरति । * अत इति । * एवं सति सिद्धांत्यनिष्टविकल्पापक्षि. शंकाया ननु प्रतिषेधो ऽपि सन्नितिवार्तिककृतायाः कः परिहार इत्याशंक्य न प्रथमयज्ञ इत्यस्यातिरात्रवाक्यैकवाक्यभूतानारभ्य- वादशेषत्वमात्रनिरासो ममाभिप्रेतो न प्रर्युदासत्वनिरासो येनाति- रात्रे सिद्धांन्त्यनिष्टों विकल्पः प्रसज्यतेति सूचयन्नेकदेश्यनिष्टाप- त्तिशंकां परिहर्तुमाह * तस्मादिति । * विकृतावपि निषेधोपदे- शस्थानपेक्षितत्वेन द्विरुक्तत्वादुपदेशातिदेशयोश्च शीघ्रमंथरत्वल- क्षणप्राप्तिकालवैषम्यान्न प्रथमयज्ञइत्यस्य प्रकृतावेव व्यापारो न स्वतिरात्रे ऽतिदेशो नापदेशेन वा प्राप्तानारभ्यवादशेषतयेत्यता वदग्निष्टोंमे विकल्पायोगचोद्यनिरासायाभिप्रेतं वरं निषेधत्वा- दतियात्रे विकल्पेन भवितव्यमित्यभ्युपेत्य वादमात्रेण प्रतिषेध एवायमिति प्रागुक्तं न तु निषेधताभिप्रेता येन विकल्प: स्यात्प्रकृतावेव त्वनारभ्यवादशेषभूतस्य पर्युदासस्यातिरातिदेशा- प्राप्तर्नित्यमकारणं सेत्स्यतीत्येवं वरमतिरात्रे विकल्पेन भवितव्यमि- त्यनुषंगेण योज्यम् ॥ चोदयितृकृताक्षेपपरिहर्तृपार्श्वस्थनिरासेन गत. कोपश्चोदयिता ऽनिष्टापादनं त्यत्काएक कदेशिनइत्यादिनान्वयः न प्रथ.. मयश इत्यस्य यत्प्रवयं प्रजन्तीत्यनारभ्यवादशेषत्वमभ्यनुज्ञायातिः राषवाक्यैकवाक्यभूतानारभ्यवादशेषत्वाख्यविशेषमात्रनिरासात्प्रक- त्यानारभ्यवादशेषत्वाभ्युपगमनानारभ्यबादस्य च विकृत्यर्थतायां न प्रथमयशइत्यस्यातिरात्रकथंभावपूरणवेलायामपाठे ऽपि पर्युदसनी- यप्रवयंप्रापकस्यानारयवादस्य प्रकृतावव्यापारादाग्निष्टोमवाक्यप्रा- सप्रवर्दीपर्युदासाभ्युपगमे चातिरात्रप्रथमप्रयोगे पर्युदासभावेन नि- स्यमनुष्ठानापत्तेनिषेधत्वाभ्युपगमे चान्याप्यविकल्पापत्तेरतिरात्रवा- क्यैकवाक्यभूतानारभ्यवादशेषत्वस्व निराकर्तुमशक्यत्वात्तन्निराक- रणेनारभ्यवादस्य प्रकृत्यर्थत्वाभ्युपगमे सत्यग्निष्टोमवाक्येनैव प्रकृती प्रवर्यविधिसिद्धरनारभ्यवादस्यानर्थक्यप्रसंगाद्विकृत्यर्थत्वावगतेस्त- च्छेषेण नप्रथमयज्ञइत्यनेनातिरात्रप्रथमप्रयोगेप्रवर्दीपर्युदासादतिरात्रे नित्यमप्रयोगो ऽग्निष्टोमे चापवादान्नित्यं प्रयोगः सेत्स्यतीत्याशयेने- ·न्यायसुधायाम्। कदेशिनश्चोद्यनिरासं दृषयितुमाह * न न्विति । * एकदेश्यानर्थ- क्यदोषपरिहारं शंकते * नैष इति * प्रवर्यस्यानारध्यात्पन्नस्यापि पणतादिवत्प्रकृती विनियोगसिद्धापाराभेदेनानर्थक्यपरिहासयो. गाद्विकृत्यर्थतैवानारश्यवादस्य युक्तोत चोदयिता खाशयं प्रकटयति * अथ वति * पर्णतादिवत्पत्तिवाक्ये प्रकृतिविशेषाव्यभिचा. रिद्वारसंयोगाश्रुतेर्दर्शपूर्णमासादीनामपि च प्रकृतीनां भावादग्निष्टो. माख्यप्रकृतिविशेषोपसंहारार्थत्वेनार्थवान्विनियोंगे भविष्यतीत्येक. । देशीशंकते * नत्विति * प्रवर्योत्पतिवाक्ये प्रकृतिविशेषाव्यभि. चारिद्वारसंयोगाश्रवणे ऽपिपुरस्तादुपसदां प्रवर्येण चरतीत्यनुष्ठा- नस्थानवाक्ये ग्निष्टोमाव्यभिचार्युपसदाख्यद्वारसंयोगश्रुतर्नोपसंहा. राय विनियोगापेक्षेति चोदयिता परिहरति * न शक्यामति * सा. सदश्यं सामिधेन्याख्यद्वारसंयुक्तमपि प्राकरणिकन पांचदश्यन विकृ. तिष्वप्यतिदेशप्राप्तेन द्वारावरोधात्कत्वन्वयासममिति कृत्वा पशुमि. ऋविंदादिप्रकरणाधीन साप्तदश्यवाक्येनोपसंह्रियते यत्प्रवर्ग्यमि- त्ययं त्वनारयवादो ऽनन्यावरुद्धोपसद्वारतयोपसंहारमनपेक्ष्यैवा- निष्टोमाख्ययशान्वये शक्तत्वेनोपसंहारानपेक्षत्वानोपसंहारमहती त्यर्थः ॥ अनारश्यवादस्य विकृत्यर्थत्वमुपसंहरति * अतश्चेति * अनारश्यवादस्य विकृत्यर्थत्वे ऽपि न प्रथमयशइत्यस्यातिरात्रकथंभा- वपूरणवेलायामपाठेनातिरावधाक्यैकवाक्यभूतानारभ्यवादशेषत्वा- योगानातिरात्रप्रथमयोगे नित्यमप्रयोगो ऽग्निष्टोमे च नित्यं प्रयोगः सेत्स्यतीत्याशंक्यानारभ्यवादस्य प्राकरणिकेनाग्निष्टोमवाक्येनोत्का- लनात्प्रकृतावव्यापारे ऽप्यग्निष्टोमवाक्यालोचनात्प्राक्प्रकृति प्रविष्ट- स्य शेषो भूत्वा ऽनारभ्यवादसहितः पर्युदासः पश्चादतिरात्रं गमि- व्यतीति परिहारं सूचयंश्चोदयिता स्वाभिप्रेतसिद्धिमुपसंहरति * तथा सति चेति * केवलविधिस्पर्शोपपादनार्थ वाक्यद्वयशेषत्व- निरासो न चैक एव शेष इति दार्तिकोक्तों न हीत्यनेन स्मारि- तः। एकदेशी स्वाशयप्रकटनेनानारभ्यवादस्य विकृत्यर्थत्वं निर. स्थति * एतावत्विति * प्रकृतौ प्रागुपसदः प्राप्नुवंति पश्चा. द्विकृतावित्युपसत्प्राप्तिकालवैषम्यात्मकृतौ प्रागुपसत्प्राप्तेरुपसंहार- धाक्याभावे ऽपि प्रवर्यः प्रकृति गच्छेकिमुताग्निष्टोमे प्रवृण कीति विस्पष्टोपसंहारकवाक्यसद्भाव इत्युक्ते पुरस्तादुपसदामि- स्यनेन त्वन्वयाण्यसामान्यसंबंधादगमानोपसंहारः संभवतीत्या- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३२१ शक्य दर्शपूर्णमासप्रकरणपाठाचतुर्दाकरणस्यावगतकत्वन्वयस्या- प्याग्नेय चतुर्दा करोतित्यनेनोपसंहारदर्शनादविरोधमुत्का प्रक- त्यर्थत्वे ऽनारभ्यवादस्यानर्थक्यशंकानिरासायोत्पत्यर्थत्वेनार्थवत्वं पूर्वोक्तं स्मारित कौशीतकिब्राह्मणे ज्योतिष्टोमप्रकरणाधीतप्रवर्देवा. क्यसमानार्थत्वायाप्यनारश्यवादस्य प्रकृत्यर्थतैवाभ्युपगंतव्येत्याह * एवं चति । * सिद्धान्तकोशिनाऽनारभ्यवादस्य विकृत्यर्थत्वनि- रासेन चोद्यवादिनि निरस्ते परमसिद्धांतीचोद्यवाद्युक्तं पर्युदास. स्वमेकदेश्युक्तं चानारभ्यवादस्य प्रकृत्यर्थत्वमभ्यनुज्ञायैवानारय- पादाग्निष्टोमवाक्ययोर्द्वयोरुत्पत्तिविनियोगार्थत्वेनैकवाक्यत्वे वाक्य द्वयस्याप्यग्निष्टोमे प्रवृणक्तीत्येतन्मात्रार्थनिष्पतेन प्रथमयशइत्यस्था. नारभ्यवादशेषत्वे ऽग्निष्टोमवाक्यशेषत्वे वा विशेषाभावादग्निष्टोम. वाक्यशेषत्वे ऽपि चाग्निष्टोमवाक्यानर्थक्यापत्तिलक्षणविरोधाभावा- दविनियुक्तोत्पन्नमात्रप्रवर्गापर्युदासे व पर्युदसनीयस्य क्रत्वर्थत्या- भावेन पर्युदासस्य क्रत्वर्थत्वानापत्तरानर्थक्यप्रसंगाद्विनियुक्तपर्युदा. सत्वायाग्निष्टोमवाक्यशेषत्वापत्तेरग्निष्टोमें नित्यमकरणापत्या विक. ल्पासिद्धेरग्निष्टोमवाक्यस्यैकदेश्युक्तं विनियोगार्थत्वं दूषयति * यदि तहीति * किमर्थत्वेन तहग्निष्टोमवाक्यं विकल्पसिद्ध्यै वर्णयितुमाह * अत इति । * विनियोगार्थत्वेनार्थवत्वोपपत्ती विकल्पापादिका प्रतिप्रशवार्थता न युक्तेत्याशक्य प्रकृत्यर्थाद मारभ्यवावदादेवाग्निष्टोमप्रवर्योपसंहारसिद्धेश्चतु करणवदनेकत्र प्राप्तस्यैकत्रोपसंहारप्रयोजनवायोगाद्विनियोगानर्थक्यसूचनायानन्य- प्रयोजनत्वोक्तिः । न प्रथमयज्ञइत्यस्य प्रतिषेधत्वे ऽत्रिरात्रे प्रति- प्रसवाभावेऽप्यतः सर्वथाऽतिरात्रे विकल्पेन भवितव्यमिति वार्तिके स्वयमेव विकल्पस्योक्तत्वादग्निष्टोमे चानारभ्यवादविहितप्रतिषे. धादेव विकल्पसिद्धेः प्रतिप्रसवानर्थक्यप्रसंगात्पर्युदासत्त्वे तु नित्य- मकरण प्राप्ते विकल्पसिद्ध्यै प्रतिप्रसवार्थत्वोपपत्तेरग्निष्टोमे च विक- ल्पे सत्यप्यतिरात्रे ऽतिदेशप्राप्तस्य पर्युदासस्य नित्यमकरणापादक- वनार्थवत्वोपपत्तेः पर्युदस्तवाची प्रतिषिद्धशब्दः ॥ अकर्तव्यत्वोक्य. र्थनिषेधविषयीकृतस्य कत्तर्यत्वोक्तः प्रतिप्रसवत्वेन प्रसिद्धत्वात्प. युदासस्य चाकर्तव्यत्वोक्त्यर्थत्वलक्षणनिषेधत्वायोगस्य विधानामे- कदेशः स्यादिति दशमाधिकरणसिद्धांतसूत्रावयवनोक्तत्वात्पर्युद- स्तस्य प्रवर्यस्य प्रतिप्रसबो न युक्त इत्याशंकते * नन्विति । प्रतिषे.

·१३२२ न्यायसुधायाम्। धोक्ते[कर्तव्यत्वोक्त्यर्थलक्षणोयोभिधेयस्यास्तदङ्गावयवस्तत्वतस्मा- दित्यर्थः]कर्तव्यत्वोक्त्यर्थत्वलक्षणार्थत्वान्नायं पर्युदासोकर्तव्यत्वोद्ध्य र्थ इति दशमंपर्युदासस्य विध्येकदेशत्वोक्त्योक्तमित्यर्थः । यद्यपि पर्युः दासस्यापि प्राप्तिमभ्यनुज्ञायैव प्रवृतेः शास्त्रीयायाश्च प्राप्तेरत्यतबा- धायोगानिषेधचदन्याय्यविकल्पापादकत्वनायुक्तत्वमाशंक्य विधिना कर्तव्यत्वोक्तनिषेधेन चाकर्तव्यत्वोक्तेः कर्तव्यत्वाकर्त्तव्यत्वयोश्च विरुद्धत्वेनैकस्मिन्काले समावेशायोगाद्विकल्पापतिः पर्युदासस्य तु पयुदस्यमानव्यतिरिक्तार्थविषयतयाविध्युपसंहारार्थत्वेनविध्य नुग्रा- हित्वाकर्तगत्वोत्यर्थविधिविरुद्धाकर्तव्यत्वोक्त्यत्वानुपपत्तनवि- कल्पापात्तरित्याभधानार्थपर्युदासस्याकर्तव्यत्वोक्त्यर्थत्वायोगों वि. धिनामेकदेशः स्यादिति सूत्रावयवेनोक्तस्तथापि पर्युदस्यमानव्यति- रिक्ताविषयत्वोक्तः पर्युदस्यमानवर्जनफलत्वातू फलतो कर्तव्यतो क्त्यर्थत्वावगतरिह पर्युदासेन प्रथमप्रयोगे प्रवर्यस्याकर्त्तव्यत्वानु- क्तावनारभ्यवादेनैव प्रथमप्रयोगे ऽपि कर्त्तव्यत्वसिद्धरग्निष्टोमवा- क्यानर्थक्यप्रसंगात्तदर्थवत्वाय पर्युदासो ऽप्ययमकर्तव्यत्वोक्त्यर्थ इति ब्रूम इति परिहरति * अग्निष्टोमेति । * पर्युदासापेक्षितप्रा- प्तिसमर्पणार्थत्वेनाग्निष्टोमवाक्यार्थवत्वं भविष्यतीत्याशक्य न चासा- वग्निष्टोमवाक्यस्य शेषो भवतीत्यादिवार्तिकेनाग्निष्टोमवाक्यकवाक्य- तया पर्युदासत्वायोगस्य दर्शितत्वान्नैवमर्थत्वं संभवतीत्याह * न हीति । * अनारश्यवादस्थाग्निष्टोमव्यतिरिक्तविषत्वेन तच्छेषस्य- पर्यदासस्याप्यग्निष्टोमव्यतिरिक्त विषयत्वाद्भिन्नविषयस्याग्निष्टोमवा- क्यस्य तत्प्रतिप्रेसवार्थतान युक्तेत्याशंक्याह * न चेति । * तेन पर्युदासाग्निष्टभिवाक्ययाद्वारेप्यकेविषयत्वात्पयुदतप्रातप्रसवार्थ- ताऽग्निष्टोमवाक्यस्य युक्तेत्याशयः । पर्युदासाभ्युपगमे तस्य नित्य- वर्जनफलत्वप्रसिद्धरग्निष्टोमे तु विहितप्रतिषेधाद्विकल्प इति सि. द्धांतवार्तिकोक्तो विकल्पो न युज्यतेत्याशंक्य पर्पदासत्वे ऽप्युभयोःप. युदासप्रतिप्रसवयोःसामाद्विकल्पसिद्धिमाह । * अतश्चेति । * पतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति । * पर्युदासत्वे सति भाष्ये वार्तिके च प्रतिषेधोक्तिः किमर्थेत्याशंक्य प्रतिषेधवत्पर्यु- दासस्याप्यस्य फलतो कर्त्तव्यत्वोक्त्यर्थत्वादौपचारिका प्रतिषेधो क्तिः प्रतिप्रसवोपपत्त्यर्थेति सूचयितुमाह * ततश्चति । * यद्विक- १इति द्वितीयपुस्तके नास्ति।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । ल्पभयेनान्यत्र पर्युदास आश्रीयते स विकल्पो ऽत्र पर्युदासे सत्यपि प्रतिप्रसवबलादापन्न इति कृत्वा प्रतिप्रसवस्याकर्त्तव्यत्वोक्तिं विनानु. पपत्तेः प्रतिप्रसवसिद्ध्यै पर्युदासवृत्तेर्नशब्दस्याकर्त्तव्यत्वोक्तौ तात्प- र्याभावे ऽपि नशब्दसामर्थ्यादकर्तव्यत्वप्रतीतेः प्रतिषेधोक्तिर्भाष्य- कारादिभिराश्रितेत्यर्थः । मुख्यनिषेधस्यानभिमतत्वसूचनार्थ * वर- मित्युक्तम् । * अग्निष्टोमप्रथमप्रयोगे विकल्पसिद्धिमुपसंहरति * ते. नेति। * अयं च विकल्पो वाक्यान्तरेण बिकल्पकारिणःप्रतिप्रसववा- क्यस्य प्रकृष्टश्रोत्रियब्राह्मणकर्तृकाग्निष्टोमप्रथमप्रयोगविषयतयोपसं. हारात्तन्मात्रविषयः । अप्रकृष्टश्रोत्रियाणां ब्राह्मणानां प्रकृष्टश्रोत्रिया- णामपि च क्षत्रियादीनां त्वग्निष्टोमप्रथमप्रयोगे पर्युदस्तत्वात्प्रति- प्रसवाभावाच्च नित्यं प्रवाभाव इत्याह * अत्रापीति । * श्रोत्रि- यशब्दस्य च्छंदोध्येतृवाचित्वादनधीतवेदस्य च कर्मण्यप्रवृत्तेः श्रोत्रि. यत्वस्य विशेषणत्वायोगं शङ्कते * कथं पुनरिति । * अनुष्ठाना- न्यथानुपपत्तिप्राप्तश्रोत्रियत्वमात्रविशेषणफलत्वे वचनस्यानर्थक्याप. तेर्विशेषणवचनसामर्थ्यात्पाठतो ऽर्थतश्चातिशयेन वेदज्ञानवांछोत्रियो गम्यतइति परिहरति * सत्यमिति । * प्रकर्षण गतिर्ज्ञानं यस्येति बहुव्रीहिविग्रहः । अर्थज्ञत्वसूचनार्थ गतिशब्देन * ज्ञ नमुक्तम् । * एतदेव दृष्टान्तेनोपपादयति * यथेति । * अध्यापयितृवाचिनो- ऽनूचानविशेषणस्य प्रयोजनमाह * अनूचानेति । * एवं सत्य- तिरात्रे ऽप्यतिदेशात्प्रकृष्टश्रोत्रियब्राह्मणकर्तृकाद्यप्रयोगे निकल्पापत्ते. रतिरात्रप्रथमाहारे नित्यं प्रतिषेध इति सिद्धान्तवार्त्तिकाक्तं नित्य- मकरणं न युज्यतेत्याशङ्कते * तदिति । * अतिरात्रे न प्रथमयज्ञ इति पर्युदासेनातिदेशप्राप्तेन पर्युदासात्प्रतिप्रसवनिमित्ताग्निष्टोमसं. स्थत्वाभावेन च प्रतिप्रसवानतिदेशान्नित्यमकरणमुपपादयति * त. प्रेति । * अग्निष्टोमसंस्थत्वस्य प्रतिप्रसवनिमित्तत्वे ऽतिरात्राद्वि- कृत्यन्तेरष्वग्निष्टोमसंस्थेषु पर्युदासप्रतिप्रसवयोरतिदेशाद्विकल्पशङ्का निराकर्तुमाह * विकृत्यन्तरेष्विति * पर्युदसनीयप्रथमप्रयोगायोगेन पर्युदासस्यैव तत्रायोगादित्याशयः । इष्टाग्निष्टोमसंस्थज्योतिष्टोम- स्यैव विकृतिषु प्रवृत्तेरग्निष्टोमसंस्थासु विकृतिषु पर्युदसनीयप्रथ- मप्रयोगायोगात्पर्युदासायोगे ऽप्युक्थ्यादि संस्थासु तिकृतिषूक्थ्या- दिसंस्थायाः प्रागनिष्टत्वेन सजातीयोक्थ्यादिसंस्थापेक्षया प्राथ- म्यसंभवात्पर्युदासातिदेशोपपत्तेः प्रतिप्रसवनिमित्ताग्निष्टोमसंस्थ- ३ ·न्यायसुधायाम् । स्वाभावाश्च प्रथमप्रयोगे तिरात्रवन्नित्यमकरणापत्तेर्विकृत्यन्तरव. विशेषेण नित्यानुष्ठानोक्तिरयुक्तेत्याशङ्कते * नन्विति । * एतदपे. क्षया प्रथमयज्ञइत्यविशेषितात्प्रथमशब्दात्सर्वप्रवर्यान्वयाई सोम- यागप्रयोगापेक्षप्राथम्यप्रतीतेस्तस्य च विकृत्यन्तरे कस्मिंश्चिदयोगा- स्पर्युदासातिदेशो न युक्त इत्याशयेन परिहरति * नैतदिति । * तत्र तु केषां चिदित्यादिवातिकोत्तस्थाग्निष्टोमवाक्येन ज्योतिष्टो- माद्यप्रयोगविषयेण बाधान्निषेधस्य क्रत्वन्तराद्यप्रयोगविषयत्वप्रतीते. ज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगेन प्रवर्जितव्यमित्युपसंहारो न युक्त इत्युप- संहारभाष्याक्षेपस्य क्रत्वन्तरेषु प्रथमशब्दाप्रवृत्त्या निषेधाप्रवृत्तेनिरासं सूचयन् ज्योतिष्टोमातिरात्रप्रथमप्रयोगे नित्यं न प्रवर्जितव्यं ज्यो- तिष्टोमाग्निष्टोमप्रथमप्रयोगे विकल्पेनेत्येवमर्थाङ्गकिरणेनोपसंहारसम- र्थनमतिरात्रप्रथमाहारे नित्यं प्रतिषेध इत्यादिवार्तिकोक्तमनारश्य- पादस्य प्रकृत्यर्थतायां सिद्धायामित्यादिवार्तिकोपपादितमुपसंहरति *तस्मादिति । * आक्षेपवाद्युक्तक्रत्वन्तरप्रथमप्रयोगविषयत्वनिरास सूचननार्थ केवलोक्तिः। पौष्पेषस्य विकृती निवेशाधिकरणम् ॥ १३ ॥ पौष्णं पेषणं विकृतौ प्रतीयताचोदनात्प्रकृतौ ३४ । तत्र संदेह इत्यादिभाष्येणापूर्वन्यायव्युत्पादनार्थत्वेन प्राकृत्या देवतायाः पूषशब्देनाचोदितत्वात्पूषान्वितं पेषणं प्रकृती न संभ- धतीत्येवं सूत्रं व्याख्यायाऽथ वेत्यादिना संदेहायोगेनापूर्वन्यायव्युत्पा- दनार्थत्वायोगादुत्तरचिन्तावतारार्थप्राप्त्यर्थत्वेन व्याख्याते श्रुतिप्रक- रणविरोधे प्रकरणनिवेशे श्रुत्यर्थस्यात्यन्तबाधापत्तेः प्रकरणबाधेनो- त्कर्षों युक्तः इह तु भागशब्दस्य सेव्यवाचित्वे देवतायाः सेवि- तृत्वायोगेन विकृतावपि पूषभागायोगाद्वाक्यानर्थक्यापत्तेः पुषश- ब्दस्य पूष्णो हस्ताभ्यामिति मंत्रे यजमानवाचित्वदर्शनाघजमान- याचित्वावगर्यजमानभागस्य च प्रकृतावपि सद्भावाद्विरोधानु- पपत्तेवतोद्देशेन त्याज्यद्रव्यवाचित्वस्य च देवतावाचिपूषशब्दस- मभिव्याहारात्मकं वाक्यं विना ऽनवगतेः सन्निहितवाचिसर्वना. मार्थबहुव्रीहिश्रुत्या वैश्वदेवीति तद्धितश्रुत्येव देवतान्वितद्रव्यप्रती- तावपि वाक्येनैव प्रकरणस्य विरोधावगमात्प्रकरणाबाधेनापिच पूषराब्दस्य गुणवृत्त्या प्राकृतदेवतावाचित्वाभ्युपगमेन पाक्योपपत्तो ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रकरणस्यात्यन्तबाधायोगात्कथं विकृत्यर्थत्वप्राप्तिरित्याशयाह * संतर्दनादीति । * पदार्थपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थस्य पदार्थबाधे ९०३।। घाक्यार्थबाधापत्तेर्यथा दीर्घसोमशब्दस्य कर्तृदैर्ध्यवाचित्वाभ्युपगमेन प्रथमशब्दस्य वा ज्योतिष्टोमवाचित्वाभ्युपगमेन वाक्यस्य प्रकरणा- विरोधोपपत्तावपि मुख्यपदार्थबाधेन वाक्यार्थवाधापत्तेः संतर्दन- वाक्येन प्रवर्ग्यनिषेधवाक्येन वा प्रकरणं बाधितं तथात्रापि वाक्येन प्रकरणबाधात् विकृतिषु पूषदेवत्ये कर्मणि विहितं पेषणं निविशते घरुद्रव्यकास्वेव वेत्युत्तरचिन्तोक्तिप्रसक्त्यर्थ प्राप्यत इति [इत्यर्थ- इत्यन्वयः१] कूलं पिपतिषतीतिवत्सना प्रत्यासत्तिवाचिना बुद्धिस्थ- स्वलक्षण [पंचमी२] प्रत्यासत्तिप्रसक्त्यभिधानाद्विवक्षाशब्देनाभिधान- प्रसक्त्युक्ते [कर्मधारयात्प्रत्यासत्तिरूपाप्रसक्तिरित्यर्थः ३] रथः । पौष्णपेषस्य चरावेव निवेशाधिकरणम् १४ ॥ तत्सर्वार्थमविशेषात् ३५. पथाभाध्य स्पष्टार्थत्वात्पूर्वपक्षसूत्रस्यः पाठमात्रं कृतम् । चरौ वार्थोक्तं पुरोडाशे ऽर्थविप्रतिषेधात्पशौ न स्यात् ३६ ॥ चराविति भाष्येण चरौ घेति सूत्रावयवं चरावेवेत्यवधारणार्थ- पाशब्दयुक्तत्वेन सिद्धान्तप्रतिज्ञार्थतया व्याख्यायार्थप्राप्तत्वेन विध्य. योगात्पुरोडाशे न स्यादित्येवं हेतूक्त्यर्थत्वेनार्थोक्तं पुरोडाशे नस्यादि- ति सूत्रावयवव्याख्यार्थ पुरोडाशे तावदित्यादिभाष्यं सामर्थ्यप्राप्त्यु- क्यतया भासमानमयुक्तमाशयोपकारप्राप्त्युक्त्यर्थतया व्याख्यातु. माह * यदीति । * उपदेशात्प्राप्तिसंभवे ऽतिदेशात्प्राप्तिरयुक्त्याशय विकृती पेषणसाध्यपिष्टसिद्ध्याख्योपकाराप्राप्तौ तत्साधनत्वेन पेष- णोपदेशायोगास्पिष्टसिद्ध्याख्योपकारप्राप्त्यै प्राक्प्रवृत्तेनातिदेशेनाप- र्यायप्रवृत्तित्वात्पेषणस्यापि प्राप्तेरुपदेशानर्थक्यसूचनार्थ पूर्वतरे- त्युक्तम् । पुरोडाशे ऽर्थप्राप्तत्वे ऽपि पेषणस्यानुष्ठेयत्वान्न स्यादिति सूत्रावयवमयुक्तमाशय पेषणोपदेशनिरासार्थत्वेन व्याख्यार्थस्त- दर्थ तावदिति भाष्यावयवः । प्रधानाख्यार्थविरोभापत्तेः पशो पेष- . इति द्वितीयपुस्तके नास्ति २ इति द्वितीयपुस्तके नास्ति ३ इति द्वितीयपुस्तके नास्ति। ssmansama--.---.---.-.. umarma ·. । १३२६ न्यायसुधायाम् । योपदेशो न स्यादित्येवमर्थेति सूत्रावयवव्याख्यार्थ पशौ चेत्याचव दास्यतइत्यन्तं भाज्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * पशौ चेति * नन्वितिभा- ध्येण हृदयादिशब्दानां स्थानविशेषस्थमांसविशेषवाचित्वात्पेषणे ऽपि च ताद्रूप्यानपायात्प्रधानवैगुण्यानापत्तिरित्याशक्य हृदयत्वादिजा- त्याख्याकारवाचित्वाजातेश्च संस्थानविशेषविशिष्टव्यक्त्याश्रयत्वेन पे- षणादाश्रयभूतव्यक्तिनाशे सामान्यान्यपि चैतानि नश्यत्याश्रयनाशत इत्यनेन नाशाद्वैगुण्यापत्युपपादनार्थ नेतीति भाज्यं व्याचष्टे * तद्धी- ति । * स्वमतेन यवदान जुहोतीत्यस्य यागे द्यवदानोपसंहारकत्वा- योग मत्वा पशुत्वजातेरमूर्तत्वात्तद्य तेश्च विशसनेन नाशात्साधन. त्वायोगे ऽपि हृदयादीनामवयवानामवदानोद्धरणे ऽपि पुरोडाशव- त्प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनानाशात्साधनत्वोपपत्तहृदयत्वादिजातीयेन व्य- क्तिविशेषेण प्रधानं साधयितव्यमित्युक्त्वा भाष्यकृन्मतेनोपसंहारकत्वं मत्वा ततोवत्तेनावदानेनेत्युक्तम् । हृदयादेरप्यद्धृतावदानावस्थस्यैव साधनत्वान्न चेति पक्षद्वयसाधारणम् । यद्यपीत्याशङ्कापरिहारभायं व्याचष्टे * पुनरिति । * आकारा हृदयादय इत्याकारशब्दवत्तदाक- तिक इत्याकृतिशब्दस्यापि जातिवाचित्वशङ्का ऽऽकारोक्त्या निरस्ता। पारिणामिकस्यैव हृदयादेइयत्वादिजात्याश्रयत्वात्कृत्रिमाद्भुदयादे- रवदाने ऽपिवैगुण्यापरिहारसूचनार्थत्वेन तथापीत्यपिशब्दं व्याख्यातुं * मृद्गवयादिवदित्युक्तम् । * उत्सादनदेशमोहे ऽपि को दोष इत्या. शङ्योत्सादनदेशादिति श्रुत्यर्थानिष्पत्याख्यं दोषमुक्त्वोवर्तनार्थत्वेनो- सादोक्तिव्याख्यानायोत्कृतोक्तिः। तस्मादिति सिद्धान्तोपसंहारभाध्य व्याचष्टे * तस्मादिति। * अदन्तकत्वहेतूक्त्या पेषणस्य भोजनाहत्व- सिद्ध्यर्थत्वेन भोजनत्वोपचरितयागकालत्वावसायादवदानानन्तर्या- घसायात्तत्काले च न प्राप्तिर्विप्रतिषेधो येति परिहारस्याविशेषादिति पूर्वपक्षसूत्रावयवेनादन्तकत्वहेतोः पशुपुरोडाशयोरप्यविशेषादित्येव- मर्थन विवक्षितत्वात्सिद्धान्तोपसंहारोनयुक्त इत्याशङ्कते * नन्विति। * स्वमतेनावदानातिरिक्तस्यापि पुरोडाशस्य हृदयादेश्च यागाङ्गत्वं मत्वा तच्छेषाश्चेत्युक्तम् । पेषणस्य भोजनार्हत्वसिद्ध्यर्थत्वेने भोजनत्वोपच- रितयागकालत्वद्योतनार्थतामदन्तकत्वहेतोः सूचयितुं * दास्यन्तइ- त्युक्तम् । * सिद्धान्तोपसंहारभाष्योपपादनार्थ प्राप्तिविप्रतिषेधपरि- हारशङ्कां दृषयितुमाह * उच्यतइति । * यवदानं जुहोतीत्यनावत्त- स्य होमविधानादवदानक्रियां च विनावत्तहोमाशक्तेरादवदा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। नक्रियायाः प्राप्तेहि विषो ऽघद्यतीत्यस्य च द्विरभ्यासमात्रविध्यर्थ- त्वोपपत्तरविधेयत्वेन पृथक्पदार्थत्वाभावस्य पंचमे मुष्टिकपालावदा- माञ्जनाभ्यञ्जनवपनपावनेषु चकेनेति सूत्रेणावदानोदाहरणे द्यव- दानमात्रेणानुसमयं पूर्वपक्षयित्वा सर्वाणि त्वैककादेतेषां तद्गु- णत्वादित्यनेन द्यवदानादिना प्रदानान्तेनानुसमयं सिद्धान्तयितुमैक- कोक्त्या वक्ष्यमाणत्वान्मध्ये व्यवधानं न युक्तमित्यर्थः । हेत्वन्य- थानुपपत्त्या न्यायानुपेतमपि व्यवधानमाश्रयिष्यतइत्याशङ्ख्य हेतु- मात्रमदन्तत्वमित्यनन्तराधिकरणसूत्रे हेतूक्तेः स्तुतिमात्रार्थत्वस्य व क्ष्यमाणत्वान्न यागकालत्वद्योतनार्थतास्तीत्याह*हेतुवन्निगदस्य चेति* तस्मात्फलीकरणानन्तरमेवेह पेषणस्य विधेयत्वान्न प्राप्तिविप्रतिषे. धपरिहारः संभवतीत्युपसंहरति * तेनेति । * वैरूप्यापत्तेरपि न सर्वत्र विधिर्युक्त इत्याह * उपनीतेति । * पुरोडाशसिद्ध्यर्थपिष्टा- ख्यकार्यलोपाञ्चरौ निवृत्तिः । पशुप्रकृतौ सायं दोहे विध्यभावेना- तिदेशतो प्राप्तेः पशौ चानुपदेशादत्यन्ताप्राप्तिः । एवमपि पुरोडा. शमात्रविषयत्वे पशुमात्रविषयत्वे ऽपि वैकरूप्यसंभवात्कथं चरु- मात्रविषयत्वावधारणेत्याशङ्ख्याह * तत्रेति । * अत्यन्ताप्राप्तविधा- घदृष्टार्थत्वकल्पनागौरवापत्तेरनुवादे च वैयापत्तेर्नान्यविषयता युक्तत्याशयः॥ चरावपीति चेत् ३७। चरुशब्दस्यौदनवाचित्वादन्योन्यासंलग्नत्वलक्षणवेशद्ययुक्ततण्डु- लनिष्पन्नस्य चान्नस्यौदनत्वप्रसिद्धः पेषणे वैशद्याभावेनाचरुत्वापत्ते- श्वरावपि पाकात्प्राक्पेषणे ऽर्थविप्रतिषेधप्रसंगस्य तुल्यत्वाद्धेतुव- शेन न्यायं बाधित्वा यागकालत्वाभ्युपगमेन परिहारस्य च पशुपु. रोडाशयोरपि साम्यात्पर्यनुयोगपरिहारसाम्येनैकस्यापर्यनुयोज्यत्वो- तयर्थत्वेन यथाभाष्यं स्पष्टत्वात्सूत्रस्य पाठमात्रं कृतम् । न पक्तिनामत्वात् ३८॥ ओदनशब्दस्यावनावितानवस्रावितयोस्तुल्यप्रयोगतया नवना- वितपाकनिमित्तत्वायोगेन विशदश्रपणनिमित्तत्वावसायाच्चरौ वै- शद्यानपेक्षायामनोदनत्वापत्तेरोदनो वा प्रयुक्तत्वादिति दशमाधि- ·न्यायसुधायाम्। करणसिद्धान्तसूत्रे चरुशब्दस्यौदनवाचिता वश्यमाणा विरुद्ध्येतत्या- शङ्यादितिमोदनेनेति वैशद्याख्यचरुविशेषविधिसूचनार्थे वाक्य- शेषे प्रयुक्तौदनशब्दवशेन चरुशब्दस्य स्थालीवाचित्वपूर्वपक्षनिवृत्त्यै तत्रीदनशब्दा नवनावितान्तरूष्मपक्वत्वमात्रवाचित्वे वा सूपशाकाहे- रपि चरुत्वापत्तेस्तनिवृत्यै सूपादिव्यतिरिक्तत्वोपलक्षणार्थो न तु चरुशब्दस्यौदनवाचित्वोक्त्यर्थों ऽवस्रावितौदने चरुशब्दाप्रयोगादि- त्येवं विरोधपरिहारसूचनार्थ सत्यमित्यादिभाष्येण यद्यप्योदने चरु शब्दःप्रयुज्यते विशदतण्डुलनिष्पन्नमेव चान्नमोदनत्वेन प्रसिद्धं तथापि पिष्टैरपि तण्डुलैर्निष्पन्ने चरुशब्दप्रयोगाद्वैशद्यानपेक्षत्वावगतेः पिष्टवि- शदसाधारणसूपादिव्यतिरिक्तान्तरूष्मपक्वत्वाख्यचरुशब्दप्रवृत्तिनिमि- तोपपत्तेश्च पिष्टसिद्धे चरुशब्दस्य गौणत्वकल्पनायोगान्न वैशद्यापेक्षे- त्यस्मिन्नर्थे सूत्रयोजनपूर्व नर्थव्याख्यार्थेन चराविति भायं व्याचष्टे *न चराविति ।* हेतुप्रश्नोत्तरत्वेन पक्तिनामत्वादिति सूत्रावयवव्या- ख्यार्थ कथमित्यादिभाष्यमाशयतो व्याचष्टे*कथमिति।* पिष्टौदन इति भाध्यावयवं पिष्टविशदसाधारणौदनमात्रवाची चरुशब्दो न तु विशद- लक्षणोदनविशेषवाचीत्येवमर्थत्वेनाभासमानं पिष्टतण्डुलनिष्पन्ने ऽन्ने क्वचिदुपचारादोदनशब्दप्रयोगादर्शनादवस्रावितेचविशदतण्डुलनिष्प- नौदने ऽपि चरुशब्दाप्रयोगादयुक्तमाशङ्ख्य पिष्टतण्डुलनिष्पन्ने ऽन्ने क्व चिदुपचारादोदनव्यपदेश्ये मुख्य चौदने विशदतण्डुलनिष्पन्नान्नलक्षणे चरुरिति प्रयोक्तारो भवंतीत्येवं भाज्यव्याख्यां सूचयं लोकं व्याचष्टे *ओदनेति*अनवनावितपाकेनेतिभाष्ये नवनावितविशेषणेनावनावि- तौदननिवृत्तावप्यन्तरूष्मविशेषणमपिमण्डकादिनिवृत्त्यै विवक्षितमि- ति सूचनार्थ पिष्टौदनयोरनवस्रावितान्तरूष्मपक्वत्वं सामान्यमित्यु. तम् । सूत्रार्थमुपसंहरति * तस्मादिति । * पक्षोक्तमितिभाष्यं प्रयोजनाभावचोद्यस्य प्रयोजनसंदेहस्य वा पक्षोक्तत्वोक्तिव्यावर्त्य- स्याभावादयुक्तमित्याशङ्कते*पक्षोक्तमिति*पुरोडाशे पक्षद्वयपि पेषण- सद्भावाञ्चिन्ताप्रयोजनाभावमाशय चिन्तायाः पशुपुरोडाशयोरविशेषे. सत्यपि न पेषणस्य पुरोडाशार्थत्वं निवर्त्यत्वेन चिन्ताप्रयोजनं किं तु पश्चर्थत्वं निवर्त्यत्वेन प्रयोजनमित्येवं प्रयोजनसमाध्यर्थत्वेन भा- ज्यमुपपादयितुमाह * एतावान्वति । * पुरोडाशे ऽप्यवदानानन्तरम- प्राप्तमहशार्थ पेषणं पूर्वपक्षे सिद्धान्ते तु तन्नास्तीति विशेषसूर्ये- मायापिशब्दः।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३२६ पौष्णपेषणस्यैकदेवत्ये निवेशाधिकरणम् ॥१५॥ एकस्मिन्नेकसंयोगात् ३९॥ पौष्णमित्यादिभाष्येण प्रासङ्गिकसङ्गत्युक्तिपूर्व संदेहमुक्त्वा सौ. मापौष्णे विधितोऽर्द्धपेषणनिश्चयाबुदाहरणाभावं किं द्विदवत्य इति भाष्येणाशय राजसूयइत्यनेनेंद्रापौष्णस्योदाहरणत्वमुक्त्वैकस्मिन्नेव पूष्णि देवतायां पेषणं न सद्वितीय इति सिद्धान्तोक्त्यर्थत्वेन सूत्रव्याख्यार्थ किमिति भाष्यं देवताभागधर्मत्वं विना सर्वपेषणे धर्मविप्रतिषेधसूत्रोक्तभागसंकरासिद्धेर्देवताभागधर्मत्वाभ्युपगमेनप- सार्थ्यावगम्यनिरपेक्षपूषसंयोगधर्मविप्रतिषेधाभ्यां सिद्धान्तोक्त्यर्थ- स्वाक्गमासयोश्चापि वेति पूर्वपक्षसूत्रवक्ष्यमाणन्यायेन सुपरिहरत्वा- इयुक्तमाशङ्योपक्रममात्रार्थतयोपपादयितुं सर्व भाष्यं संक्षिप्य व्या- चष्टे * इदानीमिति । * उपक्रमते तावदित्यन्वयादुपक्रममात्रत्वो- क्तिः। तद्धितसमासवत्पदमात्रे ऽपि समर्थः पदविधिरिति साम- •पेक्षत्वस्मरणात्सापेक्षत्वे च व्यपेक्षालक्षणसामर्थ्यव्याघाताप- तेर्निरपेक्षस्य पूष्णः प्रपिष्टभागसमासार्थत्वलक्षणात्संयोगादित्येवं केवलचतुर्दाकरणदृष्टान्तोक्तिभ्यां हेतुव्याख्यासूचनार्थ केवलेतिभाष्य व्याचष्टे * पूति। * तथाभूतोक्त्या निरपेक्षपूषसंयुक्ततोक्ता ॥ धर्मविप्रतिषधाच्च ४०॥ सूत्रव्याख्यार्थे द्विदेवत्य इत्यादि भाष्यं संक्षिप्य व्याचष्टे । * इत- १०५।१ श्रेति । * तत्र यद्यऽधाविरोधमिति भाध्यस्थयद्यथशब्दसूचितवि- कल्पव्याख्यार्थ पूर्वार्द्ध स्पष्टत्वाव्याख्याय तत्रेत्यादिसविप्रतिषि- येतेत्यन्तभाष्यावयवव्याख्यार्थ तृतीयं पादं व्याचष्टे । *अद्धेति ।* पिष्टस्य तण्डुलेषु विलयनादवैशयेनानोदनत्वे ऽपि चरोर्वैशद्यानपे- क्षत्वात्कथमचरुत्वापत्तिरित्याशट्यान्योन्यासंलग्नत्वलक्षणस्वाभावि- कवैशधानपेक्षत्वे ऽपि पाकविशेषापाद्यान्योन्यावयवानन्तर्गतिलक्ष. णवैशधापेक्षत्वादचरुत्वापत्ति पाकनिमित्तञ्चेति भाष्यावयवोक्तांप- रिहारत्वेन वक्तुं पाकवैशयेन हीनत्त्युक्तं अथेत्यनेनेषत्पक्केषु स्था- ल्यां पिष्टनिक्षेपाढेशद्यसिद्धिमाशय तत इत्यनेन पिष्टतण्डुलभागयो- द्वयोरप्येफयागसाभत्वेनैकहविष्ट्वात्कृत्स्नस्य च हविषो हवींषि थप- ·न्यायसुधायाम्। यतीति युगपछपणविधानापणार्थस्य निक्षेपस्यापि योगपद्यमिहा- तिदेशाद्गम्यमानं * बाध्येतेत्युक्तम् ।* अथेत्यादिक्रियेतेत्यन्तभाष्या- वयवव्याख्यार्थ चतुर्थ पादं व्याचष्टे * पूषेति । * अर्द्धपेषणवत्पृ. थक्करणाशक्तावपि बुद्ध्यानिष्कर्षसंभवादवैगुण्यमाशय सर्वपेषणे ऽर्द्धपेषणवत्पिष्टापिष्टविवेकाभावाद्यावान्पिष्टो भागस्तावान्पूष्ण इ- स्येवं बुद्ध्या निष्कर्षायोगसूचनार्थ भागसङ्करोक्तिः । भाष्ये भागस्य प्रदेयावदानप्रकृतित्वात्प्रकृतिव्यत्ययोक्तावपि स्वमतेन कृत्स्नस्य भा- गस्य प्रदेयत्वं मत्वा भागव्यत्ययोक्तिः । द्विदेवत्ये हविषि देवताभे- दाद्भागकल्पनामापाद्य सर्वपेषणे संकरापादनेन व्यत्ययापादनाद्वै- गुण्यापादनमपेषणपक्षे ऽपि साम्यादेकस्मिन्पक्षे पर्यनुयोगानुपपत्तेर- युक्तमित्याशङ्कते * ननु चेति । * अपेषणे संकरानापत्तेः पर्यनुयो- गासाम्यमाशय दानात्प्राग्यविषोऽपृथक्करणादानकाले च भिन्नदे- वतान्वयसिद्ध्यर्थमर्द्धमस्यै देवताया अर्द्धमस्या इति बुद्ध्या पृथक- रणात्संकरापत्तिमुपपादयति । * तथा हीति । * दानवेलायां बुद्ध्या निष्कर्षाभावे प्रागपृथकरणे ऽपि संकरस्य व्यत्ययानापादकत्वेन तन्निमित्तवैगुण्यापादकत्वासिद्धेः पूर्वविशेषणसामर्थ्यलभ्यं पश्चा- त्पृथक्करणमपि विवक्षितम् । अतो ऽधिष्ठानभेदे ऽपि व्यासङ्गित्वेन देवतात्वस्याभेदादानकाले बुद्ध्या निष्कर्षहेत्वभावेन व्यत्ययापत्ति- द्वारवैगुण्यानापत्तिर्यथा पेषणशून्येषु द्विदेवत्यषु निर्दोषत्वात्संकरो- ऽङ्गीकृतस्तथा पेषणयुक्तेष्वपि निर्दोषत्वादङ्गीकार्य इति परिहार- साम्यं सूचयितुमाह * स चति । * वैगुण्यं विरोधोक मिश्रोक्त्या चापृथक्करणम् ॥ अपेषणवादमते धर्माणां यागापूर्वप्रयुक्तत्वात्तस्य चैकत्वात्तत्साधनकृत्स्नद्रव्याश्रितत्वेन पृथक्करणानपेक्षतया द्रव्यस्य पृथक्करणाभावात्कृत्स्नस्य युगपदानोपपत्तेर्भागाभावेन संकराभावा- बैगुण्यानापत्तिः पेषणवादिमते तु देवताप्रयुक्तत्वाभावे द्विदेवत्ये पेष- णप्रयोजकपूषदेवत्ययागापूर्वप्रयुक्तत्वेनानवस्थितत्वात्प्रयोजकाभावे [नापेषणापत्तेर्देवताप्रयुक्तत्वस्याभ्युपगमनीयत्वाद्देवताभेदाव्यपृथ- करणापत्तेयुगपदानविधानाच्च दानकाले संकरापत्तेर्वैगुण्यापत्ति- रितिवैषम्योक्त्या परिहरति * उच्यतइति * एवमिदमंशद्वाभ्यां मिश्रस्य युगपदानपरामर्शादस्मत्पने धर्माणां यागापूर्वप्रयुक्तत्वा- दिदंदानमेवंमिश्रस्य युगपदविरुद्धं भवेद्भवत्पक्षे तु पेषणस्य देवता- प्रयुक्तत्वेन भिन्नदेवतान्वयार्थ द्रव्यपृथक्करणाक्षेपान्मिश्रस्य युगपदान ·त्याशयः तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । विरुद्धमित्यर्थः । द्विदेवत्येवपेषणे ऽपि वैगुण्यं समानमिति यदुक्तं तदैन्द्रापौष्णविषयं द्विदेवत्यान्तरविषयं वेति विकल्प्पाकृकल्पे ताव- प्रयोजकाभावादेवापेषणसिद्धेवैगुण्यापत्तिसाम्योक्तिय॑र्था । द्वितीये तु प्रयोजकाभावात्पृथकरणापत्त्या संकरानापत्तेस्तन्निमित्तवैगुण्यानापं. त्तिरिति सूचयन् पूर्वार्द्ध व्याचष्टे * अस्मत्पक्ष पुनरिति । * स. द्वितीयपूषदेवत्ये तस्य पेषणस्य खूषदेवत्ययागापूर्वप्रयुक्तत्वेनाव- स्थितत्वात्प्रयोजकाभावें ने] वाप्रवृत्तिस्ततश्च वैगुण्यसाम्योक्तिय॑र्थे- । इत्येवेत्यप्रवृत्तिशब्दादपकृष्यहेत्वथैनेतिकरणेनैवकारी ऽन्वेबव्यः । द्विदेवत्यान्तरेष्वपि यागापूर्वप्रयुक्तत्वप्रकारतैवेतिकृत्वा दे. बताया गुणभूतत्वात्तदनुरोधेन प्रधानावृत्त्यनौचित्येन युगपत्सर्वहवि- निस्याभ्युपगमनीयत्वात्तदर्थ सर्वस्मिन्हविष्यादित आरभ्य सहक्रि- यमाणे पृथक्करणाभावेन दोषतयोक्तस्य संकरस्य दानकालेऽनाश्रय- णादङ्गीकृतत्वोक्तिरयुक्तेत्याशयः । उत्तरार्द्ध ब्याचष्टे * भवता पुन- रिति । * असंकीर्णमपेक्षत इति हेतोरसंकीर्णभागदामानुष्ठानौ- चित्यान्मिश्रदेवतोद्देशपूर्वकदानविध्याक्षिप्तयुगपत्कृत्स्नदानसिद्ध्यै दा- नकाले संकरापत्तेर्वैगुण्यापत्तिरपरिहार्येत्याशयः । एवं द्विदेवत्ये ऽर्द्धस्य कृत्स्नस्य वा पेषणं स्यादिति पक्षद्वयं तुल्यबलत्वेन विकल्प्य दूषणोक्त्यर्यत्वेन तत्र यदीत्यादिभाष्यं व्याख्यायाधुनैतदेव भाष्य यदिपिष्येत तत्र तस्मिन्पले पूष्ण एव भागः पिष्यते नेतरस्ततश्च पाकवैषम्यापत्तिरित्येवमन्यथा व्याख्यातुमाह * श्रादिश्चेति । * यदा ६०६२ त्वसंकीर्णभागं देवतापेक्षते तदा तु सर्वपृष्टायां रथचक्रमात्रैकपुरो- डाशविधौ यावदेवतं चतुर्मुष्टिनिर्वापभेदवदिहापि चतुर्मुष्टिनिर्वा- पभेदापत्तनिर्वापवेलायामेव भागकल्पनादपेषणमेवोचितं न स- र्वपेषणमित्यर्द्ध पेषणस्य पूर्वपक्ष्यभिमतत्वसूचनार्थश्चकारः । अथेति- भाष्यमर्धपेषणौचित्ये ऽपि पाकवैषम्याविरोधपरिहारार्थ कृत्स्नपे- षणं पूर्वपक्ष्यनभिमतमप्याशय वैगुण्यापादनेन निरासार्थमित्येव- मन्यथा व्याख्यातुमाह * अथेति । * अपेषणवादिमते ऽपि संमोह- शब्दोक्तसंकरसाम्येनैकस्य पर्यनुयोज्यत्वात्संकरे ऽप्यदोष इत्याशयेन तत्र को दोष इति पृष्ट्वा ऽस्मतपक्षे यागापूर्वप्रयुक्तत्वाद्धर्माणां द्वि- देवत्ये ऽपि च हधिषि यागापूर्वैक्येन चतुर्मुष्टिनिर्वापभेदायोगाद- AIRMIRECTOR १ इति द्वितीयपुस्तके नास्ति ।

·'न्यायसुधाया। नुत्पन्नभागविवेकस्य हविषो विविक्तदेवतान्वयानवधारणात्सँकरा- ख्यो दोषो न जायते भवत्पक्षे तु देवताप्रयुक्तत्वं विना द्विदेवत्ये पेषणप्रयोजकपुषदेवत्ययामापूर्वाभावेन पेषणासिद्धेस्तत्सिद्ध्यै देवता- प्रयुक्तत्वाभ्युपगमाद्देवताभेदेन चतुर्मुष्टिनिर्वा पदनिबन्धनभागवि- वेककल्पनापत्तश्चतुर्मुष्टिद्वयैकीकरणाक्षेपकवचनाभावाञ्च रथचक्रमा- अपुरोडाशवनिर्वापोत्तरमेककिरणानुपपत्तरसंकीर्णभागदानौचित्या- द्वन्द्वावगतेरितरेतरयुक्तदेवतोद्देशपूर्वकदानविध्याक्षिप्तसकृत्स्नदा- नंसिद्ध्यै दानकाले सकरकरणाद्वैगुण्यापत्तिरित्यतुल्यपर्यनुयोगो- त्यर्थमन्यस्येति भाष्यमित्येवं ननु चैतत्सर्वमित्यादिवार्तिकाक्तयोः शङ्कापरिहारयोरेतद्भाष्यारूढत्वसूचनार्थ * यावदित्युक्तम् । * कृ- स्पेषणानौचित्ये ऽपि देवताप्रयुक्तत्वेन चतुर्मुष्टिनिर्वापसेदाद्ध विर्भे- धावगतेर्भेदेनैव पाकानार्द्धपेषणे ऽपि पाकवैषम्यापत्तिरित्याशङ्कते * पात्रेति । * विहितैकत्वविरोधिचरुभेदापादकत्वाद्भेदेन पाको न युक्त इति परिहरति * नेति * आचार्यप्रयुक्तद्वितीयशन्यथानु- पपत्त्या शाखान्तरीय मैंद्रापौष्णं चरुं निर्वपेदिति द्वितीयान्तचरुशब्द- युक्तं वाक्यं प्रकल्प्य तस्मादपीत सूत्रार्थोपसंहारभाष्यं व्याचष्टे * अत इति *॥ अपि वा सद्वितीये स्याद्देवतानिमित्तत्वात् ॥ ४१ ॥ पूर्वपक्षप्रतिज्ञार्थमपिवतिसूत्रावयवं व्याचष्टे *सद्वितीयेपीति *वाश- ब्दस्य निरपेक्षपूषसंयोगधर्मविप्रतिषेधहेतुकसिद्धान्तनिवृत्यर्थत्वसू- चनायैवकारः । निरपेक्षपसंयोगधर्मावप्रतिषेधाभ्यां सद्वितीये पूष्णि देवतायां सत्यां चरावपेषणावगतेः कुतः पेषणं स्यादिति हेतुप्रश्नोत्तरत्वेन देवतानिमित्तत्वादिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ देवतानिमित्तमिति भाष्यं व्यतिरेकमुखेन तावद्याचष्ट *कुत इति ।* पूरुषोद्देशेन त्यज्यमानत्वलक्षणपूपदेवत्यत्वाख्यस्य पोष्णत्वस्य सा क्षात्प्रयोजकत्वे प्रयोजकपूषदेवत्ययागापूर्वसाधनद्वारत्वे वा द्विदेवत्ये देवताभूतन पूष्णा योगाभावात्पेपणं न स्यान्नत्वेन हयमप्यतीत्याशयः। पौष्णत्वस्य साक्षात्प्रयोजकत्वे यागोक्तिलक्षितयागापूर्वसाधनत्वानपै- क्षस्य पौष्णस्य हविधः पेषणं प्रति शषित्वापत्तः पोष्णत्वस्य प्रयो- जकत्वसूचनार्था पौष्णाङ्गत्वोक्तिः। द्वारत्वे पौष्णस्य सतो यागापूर्व- साधनस्य शेषित्वापत्तेारत्वसूचनार्था तस्य पौष्णस्य सतो- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। यागापूर्वाङ्गस्याङ्गं यदि स्थादिति पौष्णपरामर्शिना तच्छब्देन समा- नाधिकरणेन पौष्णत्वस्य यागापूर्वमाधनविशेषणत्वोक्तिः । अन्वय- मुखेनैतदेव भाष्यं व्याचष्टे * पूर्वति । * सीदतेस्तस्मिन्सीदेत्यादी तिष्ठत्यर्थे प्रयोगात्तिष्ठतेश्चाधिपूर्वस्यास्मिन् ग्रामे देवदतो ऽधिष्ठा- तेत्यादौ स्वाम्यवाचित्वदर्शनात्सीदत्यधितिष्ठति स्वामी भवती- त्यस्मिन्नर्थे सीदतेः विष्पत्ययमुत्पाद्य मदो ऽधितिष्ठतः स्वामिनो भाव इति व्युत्पत्त्या सद्भावशब्देन स्वामित्वाभिधानात्सद्वितीय- पूषोंदशेनापि च त्यक्ते द्रव्ये गणोद्देशेनापि दत्ते प्रामादौ तदंशे. प्रत्येकं यथेष्टविनियोक्तृत्वलक्षणस्वाम्यदर्शनादर्दू केवलस्य पूष्णः स्वाम्योपपत्तेनवमे चापूर्वप्रयुक्तत्वे वक्ष्यमाणे ऽपि द्वारविशेषानपे- क्षायां युगादिष्वपि पेषणापत्तारविशेषस्यावश्याश्युपगमनीयत्वा- दागश्रुत्यालोचनया यत्यूषस्वामिकत्वाख्यपूषभागत्वद्वारापूर्वसाधनं तत्वेषणो यमित्येवं पूषभागत्वस्य द्वारत्वावगतेः पूष्णो यः सद्भावो ऽधिष्ठातृभावः स्वामिभावस्तनिमित्तं तद्वारापूर्वसाधनत्वप्रयुक्तम् पेष गमित्यर्थः । द्वारानपेक्षस्य पूर्वलाधनत्वमात्रस्याप्रयोजकत्वे- नापूर्वसाधनत्वस्य प्रयोजकत्वे द्वारस्य निमित्तत्वावगमानिमित्तो- क्त्या देवतास्वामिकत्वस्य द्वारत्वायुपगमे सद्वितीयाग्निदेवत्ये ऽपि पुरोडाशे ऽस्य केवलाग्निस्वामिकत्वाश्चतुर्दाकरणं स्यादित्याशङ्ख्य देवतातद्धितात्तत्रान्युद्देशेन त्याज्यत्वस्य द्वारतावगम्यते ऽत्र तु भ- ज्यते सेव्यतइति व्युत्पत्या भागशब्दस्य सेवनार्हत्ववाचित्वाद्देवता- याश्च भोक्तृत्वाभावेन मुख्यदेवतासेवनार्हत्वायोगालक्षणया स्वत्व- वाचित्वावगतेः स्ववाक्योपात्तद्वारासम्भवे च द्वारान्तरकल्पना- योगात्पूषस्वत्तैव द्वारमिति वैषम्यसूचनायतच्छब्दः । अनेन च सूत्रभाष्ययोद्देवताशब्दः स्वामित्ववाची न तु त्याज्यद्रव्योद्देश्य- त्ववाचीति सूचितम् । चरौ पेषणविधेः प्राकृतपेषणप्रतिप्रसवार्थ- त्वात्प्रकृती च यागोत्पत्तिवाक्यस्थदेवतातद्धितालोचनया देवतो- देशेन त्याज्यस्य द्वारत्वावगमात्तस्यैवेहातिदेशाद्वारत्वावगतेरनपे- क्षितद्वारान्तरकल्पना न युक्त्याशय भागशब्दनैव पूषखताया द्वा- रत्वस्यक्तित्वेन कल्पनीयत्वाच्छ्रुतेन च द्वारेणातिदेशिकद्वारबाधान्नेह पूषोद्देशन त्याज्यताया द्वारता युक्तति सूचयितुमाह * नेति । * न पूषदेवत्यद्रव्यनिमित्तमिति वाच्यद्रव्यान्वयानपेक्षाया देवतायाः ·न्यायसुधायाम्। सम्बन्धाभावेन द्रव्यपेषणे निमित्तत्वायोगाव्यान्विताया निमित्त त्वस्याभ्युपगमनीयत्वेनान्वयस्य द्विष्ठत्वाव्यस्यापि निमित्तान्त - धापत्तेः पूषदेवत्यस्य द्रव्यस्य निमित्तत्वनिषेधायोगमाशय द्रव्य- देवतान्वयस्य निमित्तत्वे सत्यपि स्वस्वामिभावात्मको अन्वयो नि- मित्तं न तूद्दिश्यत्यागात्मक इति सूचनायोद्दिश्यत्यागात्मके अन्वये देवताया गुणत्वे देवताश्रुतिरिति न्यायेन गुणत्वात्स्वस्वामिभावात्म- के तु स्वामित्वेन प्राधान्याद् गुणत्वेन देवताया निमित्तत्वनिरासद्वा. रोहिश्यत्यागात्मकस्य द्रव्यदेवतान्वयस्य निमित्तत्वनिरासार्थ पूषणं प्रति प्रधानभूतं सद्रव्यं न निमित्तमिति विवक्षितत्वात्तद्धितनिर्देश देवतायाः प्रकृत्यर्थत्वेन विशेणत्वातू गुणता द्रव्यस्य प्रत्ययार्थत्वेन विशेष्यत्वात्प्रधानता युक्ता ऽत्र त्वन्यपदार्थत्वात्प्रधानतैव पूष्णो युक्ता न गुणतेत्युपपत्ति सूचयितुं न पूषविशेषितद्रव्यनिमित्तं षेषणं किंतु पूषविशेषणभूतद्रव्यनिमित्तमिति विशेषितशब्दप्रयोगः । द्रव्य शब्दे प्रयोज्ये वस्तुलक्षणो गुणप्राधान्यरूपो त्रि विशेषणविशेष्यभावो विव- क्षितो न तु शब्दलक्षणो स्वच्छेद्यावच्छेदकरूप इति द्योतनार्थो वस्तुशब्दः । पूषा प्रपिष्टभाग इत्यन्यपदार्थत्वेन प्रधानतया पूष्णः श्रवणात्स्वास्यलक्षणदेवताभूतपूषनिमित्तं पेषणं न तूद्देश्यभूतपूष- निमित्तमिति देवतानिमित्तमिति भाष्येणोक्ते देवतायाः स्वाम्यस्य त्यज्यमानद्रव्योद्दश्यत्वापाद्यत्वाविदेवत्ये चैकस्योद्देश्यत्वाभावावि देवत्ये केवलस्य पूष्णः स्वाम्यायोगमाशङ्ख्य सकृदेवदत्तयज्ञदत्तो- देशेन दत्ते द्रव्ये ऽर्द्धस्य देवदत्तः स्वामीति व्यपदेशान्मिश्रोद्देश- स्याप्यः प्रत्येकस्वाभ्यापादकत्वप्रसिद्धः स पूषा द्विदेवत्ये ऽपि द्रव्ये यः स्वकीयत्वेन भजनीयत्वोपचारादर्द्धत्वाच्च भागस्त- स्मिन्देवता स्वामी भवतीत्येवं परिहारसूचनार्थत्वेन स द्विदेवत्ये ऽपि भागे भवतीत्येतावद्भाष्यमवच्छिद्य व्यतिरेकमुनेन व्या- ख्यातुमाह * व्यासङ्गित्वाञ्चेति * गुणभूतोद्देश्यत्वलक्षणदेवतात्वस्य द्विदेवत्ये व्यासङ्गित्वाद्यद्यपि पूषोद्देशेन त्यज्यमानत्वनिमित्ता पूष्णः प्राधान्यरूपा पूषविशिष्टता न स्यात्तथापि पूषा विशिष्टभूतः प्रधानभूतः स्वामिभूतो न नास्ति किंत्वस्त्येवेत्युक्ते देवताया भो- क्तृत्ववत्स्वाम्यस्यापि नवमे निषेत्स्यमानत्वेनैकदेवत्ये ऽपि पूष्णः स्वाम्याभावाद्विदेवत्ये सुतरामभाव इत्याशय यागस्य देवतारा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । थनार्थत्वनिरासाथै देवताया यथेष्टविनियोक्तृत्वाख्यस्वाम्याभावेना- दातृत्वादनाराध्यत्वोक्त्यै यथेष्टविनियोक्तृत्त्वाख्यस्वास्यनिषेधे ऽपि जीवत्पितकस्य यथेष्टविनियोक्तृत्वाख्यस्वाम्यभावे ऽपि पितृद्रव्ये न्यं प्रति यथेष्टविनियोज्यत्वप्रतिबन्धापादकत्वाख्यस्वाम्यसद्भावव- देवताया अपि स्वोदेशेन त्यक्ते द्रव्ये ऽन्यं प्रति यथेष्टविनियोज्य- त्वप्रतिबन्धापादकत्वाख्यं स्वाम्यं देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लो- भेनोपहिनस्ति य इत्यादिस्मृतेर्दैवतोद्देशेन त्यक्ते यथेष्टविनियोगा- ईत्वप्रसिद्धे चास्त्येवेति परिहारसूचनार्थत्वेन भाष्यस्थाया भागो- तेर्भजनीयवाचिताया व्याख्यार्थ पूष्णः स्वकीयाख्यो भागो न नास्ति किं त्वस्त्येवेत्युक्तम् । द्विदेवत्यस्य द्वयोद्देशेन त्यक्तत्वादेकस्वामिकत्वा- योगमाशङ्यान्योद्देशेन त्यक्तस्य यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुतमित्यादिस्मृत्या- लोचनया यथेष्टविनियोगानहत्वावगतेदैवतोद्देशेन त्यागस्यानन्यवि- नियोज्यत्वलक्षणदेवतास्वत्वापादनपर्यन्तत्वावगमाद्देवताद्वयोद्देशेन त्यक्ते द्रव्ये द्वयोः स्वाम्ये ऽवगते दम्पतिवदेवताद्वयस्य संहत्यैकद्र- व्यसाध्यकर्मकारित्वाभावाजायापत्योर्न विभागो विद्यतइतिवश्च वि- भागनिषेधाभावात्रहत्य स्वाम्यानवगतेरनेकस्वामिके च विभाग विना प्रत्येकं स्वाम्यायोगाद्विभक्तस्यै कैकस्वामिकत्योपपत्तिसूचना- र्थत्वेनार्द्धवाचितयापि भागोक्तिव्याख्याथै स्वकीयाख्यो वा भागो न नास्तीति विवक्षार्थो वाशब्दः । मनोताधिकरणभाष्ये चाग्नी- षोमीये पशावग्नेर्देवतात्वाभावे ऽपि समवेतत्वोक्तेद्रव्यान्वयानपेक्ष- स्वरूपसत्तामात्रार्थत्वे ऽग्नेः कर्मसमवायाभावेनाप्रकाश्यत्वापत्ते- व्यान्वितत्वोक्त्यर्थत्वावसायाद्विदेवत्ये चैकस्याग्नेः स्वस्वामिभावाति- रिक्तद्रव्यान्वयायोगानिर्विशेषान्वयसामान्यायोगाच्च स्वामित्वेनाग्नि- रसमवेतो न भवति किं तु स्वामित्वेन समवेतएवेति वक्ष्यमाण- स्वादुद्देश्यत्वातिरिक्ता देवतायाः स्वामिता द्विदेवत्ये ऽपि चैकस्या भाध्यकृतो ऽभिप्रेतेति स्वास्योक्त्यर्यत्वेन सचेतिभाष्यव्याख्यौचित्य- सूचनायाह * यथैति । * व्याख्यातं भाष्यार्थ विवृण्वन्नुपसंहरति * तेनेति । * अर्द्धस्य पूषभागत्वे ऽप्यर्द्धपेषणे पाकवैषम्यापत्तेः स पेषणे भागसंकरापत्तेरपेषणमाशय भागस्यार्द्धस्यैव पेषणात्म- कृष्टपिष्ठभागः सुपक्वपिष्टभागः पूषाकृतो भवतीत्येवं परिहारार्थत्वेन सचेत्येतदेव कृत्स्नं भाज्यं सर्वापेषणे ऽपि पौष्णभागानुरोधेनेतरस्य ·न्यायसुधायाम् । पेषणीयत्वात्पेषणकाले ऽवश्यमस्मिन्द्रव्ये ऽर्द्ध पूष्णो ऽर्द्धमिन्द्रस्य:- ति बुद्ध्या निष्कर्षणीयत्वापत्तेर्दानकाले ऽपि पुनरभ्युन्नीतवद्यत्येयण- काले पूषभागत्वेन निष्कृष्टं तत्पूष्णे यदिंद्रभागत्वेन तदिंद्रायेति वुद्ध्या निष्कर्षसंभवान्न संकरापत्तिरिति प्रौढिसूचनार्थत्वेनापि भाग इत्यपिशब्दव्याख्यापूर्व व्याचष्टे * तस्येति । * अस्य भागः पेष्टव्य इत्युपसंहारभाष्यस्थभागशब्दालोचनया सर्वपेषणस्यानभिमतत्व- सूचनाय श्रुतोक्तिः । स्थाल्युपरिभागे वस्त्रादिना पिष्टधारणादि- प्रकारणे केन चिन्नैपुण्येन पचनाागपन्निक्षेपपात्रक्ययोः पाकगुण- तया पाकानुरोधेन बाधाद्वा पाकदोषाभावं निरूप्योपपाद्य पेषणं कार्यमेवेत्यर्थः ॥ न यथेत्यादि भाष्यं यथा चतुर्दाकरणइति पूर्वपक्ष- भाष्योक्तदृष्टान्तवैषम्योक्त्यर्थत्वेन दृष्टान्तानुभाषणपूर्व व्याचष्टे * अ- थेति । * समर्थयोरेवेति भाष्यस्थैवकारसूचितस्याविघातस्य सापे- तत्वदोषाभावहेतुत्वोक्त्यर्थया सामर्थ्याविघातादिति पंचम्या न त्व- प्रेति भाष्यस्थस्य तुशब्दस्यातो नात्रेत्येवमतःशब्दार्थे व्याख्येयत्वं सू- चितम् । पदमात्रे सामर्थ्यापेक्षत्वस्मृतेः प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थान्वय- सिद्ध्यर्यत्वात्प्रथमान्तपदोक्तस्य च पूष्णो देवतात्वे ऽन्यापेक्षस्यापि प्रत्ययार्थलिङ्गसंख्यान्वये खाभाविकनिरपेक्षान्वयावगमेनान्यापेक्षा- योगादेकसंयोगादितिसूत्रावयवोक्तनिरपेक्षसंयोगाविरोधसूचनार्थ *न किं चिदित्युक्तम् । * तस्मादिति पूर्वपक्षसूत्रार्थोपसंहारभाष्यस्थं तस्माच्छब्दं सापेक्षत्व शेषाभावोक्तिसूचितस्य द्विदेवत्ये ऽपि पूष्णः स्वामित्वेन वेष्टव्यद्रव्योपलक्षणत्वसंभवस्यार्द्धपेषणहेतुत्वेन थितया व्याख्यातुमाह * इतीति *। लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४२ ॥ पेषणस्य भोजनाहत्वापादनार्थत्वलिङ्गादपि भोजनार्हत्वोपचरि- तादन्तकपूषस्वामिकत्वद्वारत्वावगतेर्द्धिदेवत्ये ऽपि पेषणं गम्यतइत्ये. वमर्थत्वेन सूत्रव्याख्यार्थ लिङ्गमपीत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * अदन्तको हीति । * पेषणमितीति भाष्यस्थमितिकरणमेतत्प्रभृतिस्तुतिदर्शयती- त्येवं प्रभृत्यर्थत्वाविदेवत्ये ऽपि पेषणं दर्शयतीत्येवमर्थत्वेन व्या- ख्यातुमाह * न चंति । * तथा सौम्या पोष्णं तथार्द्धनिति च लिङ्गवयान्तरोक्त्यर्थं भाष्यद्वयमेकहेलया व्याचष्टे * तथेति * । पराम- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । वचनात्सर्वपेषणं से प्रति शास्त्रवत्वादामावाद्वि चगवपेषणं भवति ॥ १३ ॥ चोद्यपदोक्त्यर्थ कस्मादिति भाष्यमननुवादत्वात्पूर्वपललिङ्गत्वयो- गोक्त्यै पूषवाक्येनैव द्विदेत्ये ऽपि पेषणविधौ सोमापौष्णे ऽपि तेनैव पे- षणसिद्ध मंपिष्टादिविध्यानार्थक्यप्रसङ्गासिद्धान्तलिङ्गयोक्त्यैवेत्येवं द्विधा व्याचष्टे *विधित्वादिति ।* अस्मात्पिष्टविधानादङ्गीकृतात्सर्वत्र ६०पार चरौ पशौ पुरोडाशे च पेषण प्रसज्येतेत्यनिष्टापादनरूपोत्तरत्वेन व- चनादिति सूत्रावथवव्याख्यार्थमुच्यतइत्यादिनेमपिष्टतेत्यन्तं भाष्य व्याचष्टे * अत इति । * चरुमनूद्य सर्वत्र सोमापौष्णे ऽन्यदेवत्ये च पंषणं विदध्यादित्यपि पुरोडाशे चेति चकारेण सूचिते चर्व- नुवादेन पेषणविधावपि चरोर्नेमपिष्टान्वयवत्सोमापौष्णान्वयस्यापि विधानादन्यदेवत्य पेवणानापत्तिमाशय सोमापौष्णनेमपिष्टाभ्यां चरोः सम्बन्धविधौ नेमपिष्टसम्बन्धे चेति चकारसूचिते च सोमापोषणानु- वादेन पेषणविधावपि सोमापोष्णस्य नेमपिष्टान्वयवञ्चर्वन्वयस्यापि विधानात्पशुपुरोडाशयोः पेषणानापत्तिमाशङ्कय चरुनेमपिष्टाभ्यां सोमापौष्णसम्बन्धविधी वाक्यभेदोक्त्यर्थत्वेन भाष्यं व्याख्यातुं * चरुं वेत्यायुक्तम् । * यो यः सोमापौष्ण इत्यनेन यो यश्चरित्यप्युपल- क्षितमिति सूचयितुं सर्वत्र चरौ सर्वत्र च सामापौष्णे पेषणं * प्राप्नो- तीत्युक्तम् । * सर्वपेषणापत्तौ को दोष इत्याशङ्कयाह * ततश्चति * विविच्यानर्थक्यं विवृणोति * तदिति । * तत्रेत्यस्मिन्नर्थे तदि- त्यव्ययं । आनर्थक्यस्यैकदेशानुवादत्वहेतुकत्वं पूर्ववच्छब्देनोक्तम् । सूक्तस्य सोमापौष्णस्यापि पेषणाशक्तः पेषणविधी हवि- विशेषणानपेक्षसोमापौष्णोद्देशायोगेन मृष्यामहे हविपा विशषण- मितिवञ्चर्वाख्य हविर्विशिष्टस्यैव सोमापौष्णस्योद्देश्यत्वावगमाद्वि- ध्यानर्थक्यापत्तेश्चापूर्वसाधनत्वापादकदेवतान्वयानपेक्षचद्देशायोगे- न सोमापौष्णशब्दोक्तदेवतान्वयविशिष्टस्यैव चरोरुद्दश्यत्वावगमान्न सर्चपेषणापत्तिरित्याशङ्कय पेषणाहत्वालोचनयैव सोमापौष्णशब्दस्य हविर्विषयत्वावगतरुपधानार्थस्य च चरोवतान्वाभावे ऽप्यपूर्व- साधनत्वसंभवेन देवतान्वयानपेक्षताया विशेषणानपेक्षत्वात् दुर्वारा सर्वपेषण पत्तिरिति परिहारसूचनार्थत्वेन त पेषणविधावुद्देश्य सो- ·में न्यायसुधायाम्। मापौष्णं चरं वा सर्व प्रतीत्योपलक्षणीकृत्योदिश्य पेषणस्य शास्त्र विषयत्वाख्यशास्त्रवत्वसंभवादित्येवं तं प्रतीतिसूत्रावयवव्याख्यार्थ तं प्रतीतिभाध्यं व्याचष्टे * तं प्रति हीति । * भाष्यवार्तिकयोःसो- मापौधणशब्देन चरुरप्युपलक्षितः । सर्वपरामर्शित्वेन तच्छब्दव्याख्यार्थ- मात्रशब्दव्याख्यानायाविशेषितशब्दः । शास्त्रवत्वादिति पंचमी व्या- ख्यातु भाष्ये हिशब्दाध्याहारसूचनार्थों हिशब्दः । सोमापौष्णमा. त्रमुद्दिश्यपेषणस्य शास्त्रविषयत्वसंभवे ऽपि पुरोडाशे ऽर्थादेव प्राप्ते पशौ च हृदयाद्याकृतिकावयवात्साददेशापादानकावदानसाध्यप्रधा. नरूंपार्थाभावापत्तेर्विध्ययोगेनपारिशेष्यात्केवलचरुविषयत्वमाशझ्य पुरोडाशे ऽर्थीदासमन्तात्सर्वस्य पेषणभावापत्तेश्वरौ त्वन्योन्याव- यवानन्तर्गतिलक्षणपाकवैशद्यासिद्ध्या चरुशब्दवाच्यचरुत्वाख्यार्था- भावापत्तेश्चरुशब्दोपलक्षिते च पशौ प्रधानाख्यप्रयोजनरूपार्थाभावा- पत्तेहिं यस्मादपेषणं भवति सर्वपेषणं न संभवति न त्वर्द्धपेषणं न संभवति तेनेदमर्द्धपेषणवचनं सर्वत्र संभवतीति परिहारार्थ- त्वेनार्थाभावाद्धीत्यादिसूत्रावयवव्याख्यार्थ पुरोडाशइतिभाष्यमश्रुतपु- रोडाशशब्दाध्याहारापत्तेरभावाभावादिति च दीर्घहस्वाकारयुक्तत्वे- नार्थाभावशब्दस्याश्रुतावृत्त्यापत्तेश्चरुशब्दस्य चार्द्धपेषणव्यावृत्त्यै स- पेषणवाचित्वकल्पनापत्तेर्वचनात्सर्वपेषणमिति सूत्रावयवानुषङ्गा- पत्तेश्चापरितोषादुपेक्ष्यस्वयमीभावादिति सूत्रावयवमुत्तरावयवाद- वच्छिद्योद्देश्यस्य विशेषणान्वये वाक्यभेदापत्तविशेषणरूपार्थाभावा- सर्व प्रति पेषणस्य शास्त्रवत्वमित्येतत्सूत्रावयवार्थों पपादनार्थत्वेन व्याचष्टे * विशेषणेति । * तस्मान्नेमपिष्टत्वविधिपक्षे चरावेव- पेषणं यदभिमतं तन्न भवतीति पेषणशब्दसमस्तस्यापि नञो वि- घक्षितार्थत्वलाभान्यथानुपपत्त्या भवतिशब्दान्वयमभिप्रेत्य विधित्वे सर्वपेषणापत्युपसंहारार्थत्वेन स्वयं व्याचष्टे * एतस्मिन्निति । * अस्मिन्व्याख्याने यस्मादेवं तस्मान्नास्य विधित्वाभ्युपगमेनालिङ्ग- ता विपर्ययसाधनता च शङ्कनीयेत्येवं हिशब्दो योज्यः । नन्वङ्गनाश- भयादित्याशङ्कापरिहारयोः पुरोडाशइति भाष्यव्याख्यातस्यार्थाभावा- दित्यादिसूत्रावयवस्यैतच्छङ्कोत्तरत्वेन व्याख्यार्थत्वं सूचयितुं तत्रे. त्यादिभाध्यात्प्रागपकृष्यव्याख्याथै नन्वित्याशङ्काभाष्यं तावद्याचष्टे * नन्विति । * शङ्काभाष्यस्योपलक्षणार्थान्वयसूचनायार्थप्राप्तत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । दित्युक्तम् । अर्थोक्तमित्यादिपूर्वाधिकरणसिद्धान्तसूत्रावयवारूढत्वं शङ्काया वक्तुमुक्ततोक्ता । नेनीति परिहारभाष्यमप्युपलक्षणार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * नेति । * पुरोडाशेर्थप्राप्त्यप्रसङ्गं तावदुपपादयति- * सर्वेति। * अर्द्धपेषणे पिण्डानिष्पत्तेस्तत्साध्यपुरोडाशानिष्पत्तिमा- शङ्कय शिथिलपिण्डनिष्पत्त्यापिपुरोडाशनिष्पत्तिमाह* तावतापीति * पशावर्थविप्रतिषेधाप्रसङ्गमुपपादयति * हृदयादीनामपीति । * उ- सादस्योत्कर्तनस्य यो हृदयाघेकदेशो देशस्तद्वर्जमेकदेशान्तरे ऽपि- प्यमाणानां हृदयादीनां तेषामाकारनाशः स्यादिति पूर्वाधिकरणभा- प्योक्तस्य संस्थाननाशस्यात्यन्तमनापत्तेर्हृदयत्वादिजात्याश्रयभूतायाः संस्थानविशेषविशिष्टाया व्यक्तेरप्यत्यन्तमनाशेन जातेरनाशात्तस्यो- साददेशं प्रति मुह्येयुरिति भाष्योक्तस्य मोहस्यानापत्तेर्हृद्यत्वा. दिजातिकावयवोत्साददेशापादानकावदानसाध्यप्रधानाख्यार्थविप्रति- षेधाप्रसङ्गइत्यर्थः ॥ प्रसङ्गाश्चरोः सर्वपेषणे भागसंमोहः स्यादिति धर्मविप्रतिषेधसूत्रस्थभाष्योक्तस्य कस्या देवताया को भाग इति मोहस्य तुल्यन्यायत्वात्पशी प्राप्तस्याईपेषणे प्रसत्यभावमाह * इतरोति * इतरस्य देवतान्तरभागस्य य उत्साददेशस्तस्य देव- तान्तरभागावदानापादानतया स्पष्टत्वेन पूषभागः पिष्टोऽपि सन्यो देवतान्तरभागोत्साददेशव्यतिरिक्तादुत्साददेशावत्तःसपूषभागह- त्येवमुपलक्षणसंभवान्न मोहापत्तिरित्यर्थः। अनेन चाङ्गनाशशब्दोवदा- नप्रकृतित्वे नाङ्गस्य हृदयादेविनाशोऽपादानत्वेन चाङ्गस्योत्साददेश- स्य मोहो देवताङ्गस्य वार्द्धस्य मोह इत्येवं त्रेधा व्याख्यातः । पेषणस्य देवतानिमित्तत्वे पूषवाक्येनैव द्विदेवत्ये पेषणसिद्धविध्या- नर्थक्यप्रसङ्गाददृष्टार्थत्वावगतेः सद्वितीयपूषोद्देशेनाप्यपिष्टादर्भाद- वदानाविरोधात्रिविधो ऽप्यङ्गनाशो न प्रसज्यतइति परिहारान्तरा- थमपिष्टादिति भाष्यं व्याचष्टे * अथ वेति । * भाष्यकारीयामर्था- भावाद्धीत्यादिसूत्रावयवव्याख्यामुपसंहरति * तस्मादिति । * वि. धित्वे सर्वपेषणापत्तौ सूत्रेणोक्तायां सर्वपेषणापत्तावपि को दोष इत्याशङ्कावतारादुत्तरत्वेन सोमापौष्णोदेशे चरुशब्दानर्थक्यं चरूद्दे- शे सोमापौष्णशब्दानर्थक्यमिति दोषोक्त्यर्थत्वात्तत्रेति भाष्यमिदानी व्याचष्टे * इतीति । * भाष्यवार्तिकयोश्चरूक्त्या सोमापौष्णोप्युप- लक्षितः । पेषणेतिभाष्यं पेषणविधावनिष्टापत्त्युक्त पूर्वपक्षलिङ्गपेष- णानुवादोपपादनार्थत्वेन व्याचप्टे * इति चर्विति । * नेमाईपिष्ट- ५ ·१३४० न्यायसुधायाम्। वाक्ययोःपेषणानुवादोपपादनस्य पूर्वपक्षलिङ्गत्वसिध्युपयोगोक्त्यर्थं तस्मादिति माध्यं व्याचष्टे * अतश्चेति । * एकस्मिन् वाऽर्थधर्मत्वादैन्द्राग्नवदुभयोर्न स्यादचोदितत्वात् ॥४४॥ एकस्मिन्वेति पूर्वपक्षनिरासप्रतिज्ञार्थसूत्रावयवव्याख्यार्थमेकेति भाध्यं व्याचष्टे * एकस्मिन्नेवेति । * हेतुप्रश्नोत्तरत्वेनार्थधर्म- त्वादिति सूत्रावयवस्य व्यतिरेकमुखेन व्याख्यानार्थ नैष इति भाष्यं देवतानिमित्तत्वादिति पूर्वपक्षसूत्रावयवेन हविषः पेषणाख्य- धर्मान्वये पूष्णो देवताशब्दोक्तस्य स्वामित्वस्य व्यधिकरणत्वेन साक्षानिमित्तशब्दोक्तद्वारत्वायोगात्पूषस्वत्वाख्यस्य पूषभागत्वस्य द्वारत्वोक्त्या पेषणस्य पूषभागभूतापूर्वसाधनधर्मत्वाभिधानाद्देवता. धर्मत्वानुक्तेस्तन्निरासायोगादयुक्तमाशङ्कय पूषभागधर्मत्वनिरासार्थ- त्वेन व्याचष्टे * कुत इति । * न देवताधर्म इति वदता न देवता भाग- धर्म इत्युक्तमित्यर्थः ॥ अन्वयमुखेन व्याख्याथै कस्येत्यादियागइत्यन्तं भाष्यं व्याचष्टे * पूषेति । * यागस्य यो ऽर्थः प्रयोजनमपूर्व तद्धर्मः पेषणमित्युक्ते पूर्वधर्मस्याप्ययूर्वसाधने ऽनुष्ठेयत्वात्साधनस्य च द्वार- विशेषानपेक्षायां चुगादिष्वप्यनुष्ठानापत्तेरविशेषे ऽवश्याभ्युपगम- नीये भागश्रुत्यालोचनया पूषस्वामित्वाख्यस्य पूषभागत्वस्य द्वार- स्वावगतेः पूषभागधर्मत्वाविरोधमाशङ्ख्य देवतोद्देशेन त्याज्यत्वस्य प्रकृती द्वारतया ऽवगतस्येहाण्यातिदेशाद्वारत्वावगतेः पूपभागत्वस्य द्वारत्वकल्पना न युक्तेति परिहारसूचनार्थ पूषदेवत्यस्य पूषोद्देशेन त्याज्यस्य धर्मः सन् यागार्थस्यापूर्वस्य धर्मो न तु पूषभागधर्मः सन्नपूर्वधर्म इत्युक्तम् । प्रपिष्टभागशब्दाद्यो भागः सप्रपिष्ट इति भागोदेशेन पेषणविधानात्पूषभागधर्मत्वप्रतीतेः पूषभागत्वस्योप- देशतो द्वारत्वावगमादातिदेशिकपूषदेवत्यत्वद्वारबाधावगतः कथं देवताभागत्वस्य द्वारत्वनिरासार्थों देवताभागधर्मत्वनिरास इति कथामिति भाष्यण पृष्ट्वोच्यतइत्यनेन पितृधने पुत्रस्येव स्वतः सिद्ध भागे निरस्ते नन्वितिभाष्येण स्वतःसिद्धदेवताभागाभावे ऽपि देव- तायै दानात्तस्याभागो भविष्यतीत्याशङ्कयोच्यतएतद्धीत्यादिनास्ति- पूष्णो भाग इत्यन्तंभागाभावोक्त्यर्थ भाष्य व्याचष्टे * न तावदिति * ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । परिग्रहात्प्राक्स्वस्वामिसम्बन्धानापत्तावस्वपरिग्रहात्स्तेयापत्तेः प. रिग्रहाख्यपरिग्रहीतृव्यापारानपेक्षादुद्देशत्यागाख्यादातृव्यापारमात्रा- स्वस्वामिसम्बन्धापत्तिमाशङ्कय प्रतिग्रहीतृव्यापारानपेत्तत्वेऽपिदान- स्य परेच्छाधीनविनियोगार्हत्वाख्यपरस्वत्वापादनपयन्तत्वात्परो यथे- ष्टविनियोगं करोत्वित्येवं संकल्पपर्यंतान्योदेशपूर्वस्वत्यागसंकल्पा- ख्यादातृव्यापारात्स्वस्वामिसम्बन्धापत्तेर्दैवतायाश्च विग्रहादिराहित्य- न यथेष्टविनियोक्तृत्वायोगात्तदिच्छाधीनविनियोगार्हत्वापादनपर्य- न्तोद्देशत्यागाशक्तेर्न देवतास्वत्वापत्तिरिति परिहारसूचनार्थ यश्चेत्या- दि भाष्यावयवं व्यारव्यातुं * कर्मसाधनो हीत्याधुक्तम् । * नवम- निषिद्धभोत्कृत्वाद्यभ्युपगमेन पूर्वपक्षायोगात्तन्निरासानर्थक्यापत्तेर्दैव. ताया यागसाध्यस्वर्गादिस्वाम्याभावात्स्वर्गादिदानाशक्ते-गाना- राध्यत्वसिध्यै देवतोद्देशेनात्यक्तस्वर्गादी स्वाम्ये नवमे निषेत्स्यमाने ऽपि देवतोद्देशेन त्यक्ते हविषि स्वाम्यानिषेधाद्देवतोद्देशेन त्यक्तस्य हविषो देवतास्वत्वाख्यं तद्भागत्वं भविष्यतीति पूर्वपक्षाशयनिरा- सार्थत्येनापं ग्रन्थो यथेष्टविनियोग सेवनाख्यभजनत्वेनोपचर्य यथेष्टं विनियुज्यतइति कर्मसाधनभागशब्दव्युत्पत्तेर्यो ऽयं यथेष्टं विनि- युङ्क्ते स तस्य भागो न च देवता हविर्यथेष्टं विनियुक्ते नवमे विग्रहादिनिषेधेन यथेष्टविनियोत्तृत्वनिषेधादित्येव योज्यः । देव- ताया यथेष्टविनियोत्तृत्वाख्यस्वाम्यायोगे ऽपि देवतोद्देशेन त्यक्त- स्यान्येनाविनियोज्यत्वादन्यं प्रति यथेशविनियोज्यत्वप्रतिबन्धापाद- कत्वाख्यस्वाम्योपपत्तेः पूष्णो भागः संभवतीत्याशङ्कयानन्यविनियो ज्यत्वाख्यपूषस्वत्वलक्षणपूषभागत्वसंभवेपि तद्भागत्वस्याानुपयो- गित्वात्पेषणाख्यस्य धर्मस्य देवताभागधर्मत्वे निष्प्रयोजनत्वापत्तेन देवताभागधर्मतायुक्तति परिहारार्थमथापीत्यादिभाष्यं व्याख्यातु- माह * अथापीति ।* अन्य प्रति यथेष्टविनियोज्यत्वप्रतिबन्धलक्षणस्य स्वीकारस्या स्मिन्ग्रन्थे भजनत्वोपचाराद्यद्यपि देवता हविरन्यं प्रति यथेष्टविनियोज्यत्वप्रतिबन्धापादनात्स्वीकुर्यात्तथापि देवतायाःप्रयो- जकत्ववारणार्थ नवमे फलदातृत्ववारणात्तद्भागधर्मत्वे पेषणस्य निष्प्रयोजनत्वप्रसङ्गात्तद्धर्मत्वानुपपत्तेःपूषभागत्वस्य द्वारत्वायोगा- द्देवतोदेशद्रव्यत्यागाख्यो याग एवापूर्वस्य धर्मान्वये द्वारमित्यर्थः । प्रयोजकत्ववारणोक्त्या तद्धेतुफलदातृत्ववारणे देवताभागधर्मत्वे पेषणस्य निष्प्रयोजनत्वोपपादनार्थ सूचितम् । भागोत्या देवताया ·न्यायसुधायाम् । इति भाष्यस्था षष्ठी भागव्यतिरेकजनितत्वेन व्याख्याता यागो- क्त्या भागशब्दस्य त्याज्यद्रव्यवाचित्वे सूचिते तर्हि समास- श्रुत्या भागशब्दवाच्यस्य देवतोद्देशेन त्याज्यस्य साक्षात्पेषणा- न्वयावगतर्देवतोद्देशेन त्याज्यत्वस्य द्वारमात्रत्वोक्तिरयुक्तत्याशङ्का- निरासायापूर्वधर्मत्वव्युत्पादनार्था नवमाद्यन्यायोक्तिः । नावमिके देवताधिकरणे देवतायाः प्रयोजकत्ववारणार्थ फलदातृत्ववारणा- त्पेषणस्य देवताराधनप्रयोजनवायोगाद्देवताभागधर्मत्वे देवतारा- भनार्थत्वेन प्रयोजनवत्त्वासिद्धावप्यपूर्वसाधने कृतस्यापूर्वार्थत्वा- भ्युपगमात्तत्र च सुगादौ पेषणप्रसक्तिपरिहारार्थ द्वारविशेषापे- चायां भागश्रुत्यालोचनया ऽनन्यविनियोज्यत्वलक्षणपूषभागतया यदपूर्वसाधनं तत्पेष्टव्यमिति पूषभागत्वस्य द्वारत्वावगतेः पूष- भागे ऽनुष्ठानलक्षणं पूषभागधर्मत्वं विना पेषणस्याविधेयत्वेना- पूर्वसिध्यर्थत्वायोगात्पूषभागधर्मत्वे सत्येवापूर्वसिद्ध्याख्यप्रयोजन- वत्वं भविष्यतीत्याशङ्कय विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः स्यात्तेन चोदनति दाशमिके देवताधिकरणे देवतायाः स्वरूपेण कर्मणि समवायनिषेधेनान्यविनियाज्यत्वप्रतिबन्धलक्षणव्यापारायोगादातृव्या पारेणान्यविनियोज्यत्वप्रतिबन्धे ऽपि देवताविनियोज्यत्वानापादना- त्पूषस्वत्वाख्यपूषभागत्वानिष्पत्तेस्तस्य द्वारत्वायोगेन पूषणमुद्दिश्य त्यत्तस्यापि पूषभागत्वद्वारा पूर्वसाधनत्वायोगात्तस्मिन्कृतस्य पेष- णस्यापूर्वधर्मत्वासिद्ध्या ऽपूर्वसिद्धिप्रयोजनवायोगोक्त्यर्थस्यायागे- तिभाष्यावयवस्यापूर्वधर्मत्वासिद्धरित्येवं व्याख्यासूचनार्थ दाशामिल कदेवताधिकरणन्यायोक्तिः ॥ पेषणस्यापूर्वधर्मत्वे कः पुनरर्थो यागइतिप्रश्नोत्तरभाष्ये यागधर्मत्वोक्तिरयुक्तत्याशङ्कयापूर्वविवक्षयै- व वा नादराधागोक्तिरिति परिहारं तद्याख्यानन्तरं वाच्यमयागेत्या- चानामपि यागोक्तीनामनादरहतुकत्वसूचनार्थ बहुयागोक्तिसन्निधा- वाह * भाष्यति । * पूषयागसाधनस्य द्रव्यस्य पूषभागत्वाभावे पूषप्रधानबहुव्रीहिस्थेन भागशब्देन पूषयागलक्षणाशक्तेदर्शपूर्णमा- सप्रकरणाम्नातस्य च पेषणस्य पूषयागे प्राकरणिकविनियोगायोगा- न स्यादित्याशङ्कार्थ कथं तहीति भाष्यं व्याचष्टे *कथं तीति । * यागोक्तेः पूषयागाख्यविशेषपरत्वसूचनार्थों त्रि शब्दः। पूषोद्देशेन त्याज्यस्य द्रव्यस्य पूषभागत्वाभावे भागशब्दस्य यागनक्षणाशक्ति तर्हि शब्दसूचितामुपपादयितुं * वाक्येत्युक्तम् । * त्पूषयागाङ्गत्वं ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३४३ थागोक्तेरनाहत्यत्वसूचनाया* पूर्वेण वेत्युक्तम् ।* देवतावाचिपूषश. ब्दसमभिव्याहारात्मकवाक्यगम्यपूषोद्देशत्याज्यद्रव्यवाचित्वेन भा- गशब्देन पूषयागलक्षणात्पेषणं यागधर्मों भविष्यतीति परिहारार्थमु- च्यतइति भाष्यं देवतास्वेन पेषणस्य भागश्रुत्या संयोगाद्वाक्यलभ्यो- यागसंयोगो न युक्त इति प्रश्नाशयविवरणार्थ च ननु चेति भा- ज्यमुत्तराशयविवरणार्थ चोच्यते भागाभावादित्याद्युक्तमित्यन्तं भा. ध्यमेकग्रन्थेन तात्पर्यतो व्याचष्टे * तत्रेति * भागाभावात्योक्तस्य मुख्यदेवतास्वाख्यभागरूपार्थासंभवस्य देवताभागसंयोगायोगहेतोर्या- गलक्षणार्थत्वोपपादने तात्पर्यसूचनार्थ * मुख्येत्युक्तम् । * भाष्ये दे- वतायाः स्वामित्वान्वितेन भागेन पेषणस्य संयोगो देवतासंयोगो विवक्षितः । देवताभागान्वयायोगे ऽपि यागान्वयः कथमिति तथापि स्विति भाष्येणाशय भागोक्त्या पूषोद्देशत्याज्यत्वलक्षणद्वारा याग- लक्षणादिति परिहारोक्त्यर्थं तदुच्यतइत्यादिदेवतेत्यन्तंभाध्यं व्याचष्टे * परस्येति । * तच्छब्देन व्याख्येयभाष्यनिर्दिष्टपूषपरामर्शात्पूषोहे- शेन त्याज्यतेत्यर्थः। उभयोरित्यादिसूत्रावयवव्याख्यार्थ नचेत्यादि- सम्बन्धइत्यन्तं भाष्यमुपेक्ष्य केवले त्वित्याद्येषेत्यन्तं भाष्यं सेव्यचाचिना भागशब्देन कथं त्याज्यलक्षणेत्याशङ्कयान्यस्मै संकल्पितस्योद्देश्य प्र- ति भागवत्वप्रसिद्धः पूषोद्देशेन त्याज्यतया संकल्पितस्य भागशब्देन लक्षणोपपत्युक्त्यर्थत्वादपकृष्य व्याख्येयमिति मत्वादी व्याचष्टे * स चेति । * असावित्यनेन तस्मै संकल्पित इति व्याख्येयो निर्दिश्यमा- नसंकल्पितपरामर्शादेकदेवत्ये स त्याज्यो ऽर्थः पूषविशिष्टः संक- ल्पितो भागो भवतीति पूषभागव्यपदेशो युक्त इत्यर्थः । उपेक्षितं भाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * द्विदेवत्ये पुनरिति । * ऐन्द्रानवादि- ति भाष्योपेक्षितसूत्रावयवव्याख्यार्थ * यथैवेत्युक्तम् । * इह पुनः ६१०१२ पूषपदस्येतिपूर्वपक्षवार्तिकोक्तं वैषम्यं परिहरति * यद्यपि चेति। * इह द्विदेवत्ये पूषभागशब्दाप्रवृत्तिरित्यर्थः । एकैकोद्देशं विना द्वयो. द्देशायोगाद्विदेवत्ये ऽपि केवल पूपभागत्वापत्तिमाशय येन कार- णेन संकल्पो भागव्यपदेशहेतुस्तेनकारणेन यद्यपि पूषास्वशब्दोचार- णेने भाष्ये इन्द्रापूष्णोरुच्चारणमित्यन्वयः शब्दव्यतिरेकजानता च षष्ठी तेनेन्द्रापूष्णोर्वाचकस्येन्द्रापूषशब्दस्योचारणं कुर्वन्नित्यर्थः एकदे- शभूतपूषशब्दोच्चारणस्य समस्तोञ्चारणे हेतुत्वात् । उपकारकमिति वोच्चारणविशेषणम् । अर्थाञ्चोपकार्यद्विदेवत्यत्वसंकल्पलाभ इति ·- न्यायसुधायाम भावः१]इन्द्रापूषशब्दोच्चारणं द्विदेवत्य चरुसंकल्पोपकारि कुर्वन् द्विदे वत्यचरुसंकल्पोपकारी स्यात्तथापि पूष्णे द्विदेवत्यस्यासंकल्पनान्न तस्य पूष्णः सद्विदेवत्यो भागव्यपदेशाई इति परिहारार्थ तेनेति भाष्यं व्याचष्टे * यद्यपि चेति । * यत्रैकः पृषा देवतेत्येवमेक- स्मिन्नितिसूत्रावयवयोजनार्थ केवल इति भाष्यं यत्रोभ देवते इत्येवं चोभयोरिति सूत्रावयवयोजनार्थ नेन्द्रापौष्णादिष्वितिभाष्यं स्पष्ट- त्वान्न व्याख्यातम्॥ हेतुमात्रमदन्तत्वम् ॥४५॥ यददन्तत्वं देवताभागधर्मत्वे लिङ्गमुक्तं तद्धेतुवन्निगदार्थवाद- मात्रत्वाद्यागापूर्वधर्मत्वपक्षे ऽप्युपपन्नमित्येवं सूत्रव्याख्यार्थ यदु- क्तमितिभाष्यं व्याचष्टे * यत्त्विति । * बचनं परम् ॥ ४६॥ यत्परं नेमपिष्टार्द्धपिष्टवाक्ययोः पेषणानुवदनं देवताभागधर्मत्वे लिङ्गमुक्ततत्पेषणविधित्वनाननुवादत्वादलिङ्गमित्येवं सूत्रव्याख्यार्थ. मथेत्यादिभवतीतीत्यन्तं भाष्यं व्याचप्टे*नेमेति । * वचनात्सर्वपेषण- मितिसूत्रे सोमापौषणसम्बन्धे नेमपिटसंबंधे चेति भाष्योक्तां वाक्यभे. दशङ्का नन्वितिभाध्यानूदितां स्वयं तावन्नेमपिष्टवाक्ये सर्वविशेषण- विशिष्टयागभावनाविधानादर्धपिष्टवाक्ये चार्धविशिष्टपेषणविधानात्प- रिह रति*विशिष्टेति । * विशिष्टविधौ च सति वचनादिति सूत्रोक्ता- मपरिहृत्य विधित्वाभ्युपगमेन लिङ्गपरिहाराशक्तेर्वचनमित्यनेन वि- शिष्टविधित्वस्यैवोक्तत्वादनेकार्थविधिलक्षणवाक्यभेदशङ्कानुपपत्तेन- न्वितिभाष्येण गौरवलक्षणवाक्यभेदशङ्कोक्तेत्यापाद्यागतो गौरवस्या- दोषत्वं वक्तुमगौरवपक्षसंभवे तदाश्रयणेन गौरवं परिहियते इह त्वगौरवपक्षासंभवादानर्थक्यपरिहारार्थ गौरवाभ्युपगमो न दोषा- येत्येवं परिहारार्थमुच्यतइत्यादिभाध्यं व्याचष्टे * अविशिष्टेति । * तस्मादिति भाष्यं सूत्रार्थोपसंहारद्वाराधिकरणार्थोपसंहारार्थत्वेन व्याचष्टे * तस्मादिति * ॥ इतिश्रीमत्रिकांण्डमीमांसामण्डनप्रतिवसन्तसोमयाजिमाधवभट्टोपाध्यायात्मजसोमे- श्वरकृतौ तन्त्रवार्तिकटीकायां सर्वानवद्यकारिण्यां न्यायसुधाख्यायां तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयपाद समाप्तः ॥ १ इति द्वितीयपुस्तके नास्ति ।

·॥ ॐनमः श्रीगणेशाय ॥ निवीतस्याऽर्थवादत्वे प्रथमाधिकरणम् १ । निवीतमिति मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् । निवीतस्य मनुध्यधर्मत्वादिचिन्तायां प्रकरणस्य केन सह विरोधा- विरोधचिन्तेत्याशङ्कय श्रुत्या मनुष्यधर्मत्वस्य लिङ्गात्सर्वकर्मधर्मत्वस्थ वाक्याच मनुष्यप्रधानकर्मधर्मत्वस्यावगतेस्त्रयण सेंहति दर्शयितुमा- ह * स एवेति * । प्रासङ्गिकानन्तरचिन्ताद्वयेनासंगतिशङ्कानिरा- सार्थप्रासङ्गिकसमाप्त्या यः प्रकृता बुद्धिस्थीकृतः स एवेत्युक्तं शुद्ध- मनुष्यातिथ्याङ्गत्वपक्षयोर्वा प्रकरणादुत्कर्षात्पक्षान्तरेषु चानुत्कर्षादु- स्कर्षानुत्कर्षफलत्वं स एवेत्यनेनोक्तम्॥प्राचीनावीतस्यापि पितृप्रधाने कर्मणि विधावुत्कर्षापत्तेः सन्निधौ च निीतोक्तेर्व्यवहितोपवीतश्रुत्य- र्थत्वसिद्धान्तायोगप्रसङ्गात्प्राचीनावतिमपि कस्मान चिन्तितमित्याश- ङ्कय शुद्धपितृधर्मत्वादिपक्षासंभवात्तस्यात्राचिन्तनीयतां सूचयितुमाह * तत्रति । * अत्रैवैते सर्वे पक्षाः संभवन्ति न प्राचीनावीतं पितृ- णामित्यत्रेति सावधारणं व्याख्येयं शुद्ध कर्मयुक्तशब्दाभ्यां मनुष्यध- र्मोक्तः पक्षद्वयोक्त्यर्थतोक्ता । विध्यर्थवादचिन्तायां विरोधाविरो- धचिन्तात्मकत्वाभावेनासंगतिमाशङ्कयाह * यो त्विति । नोपन्यस्य याविति द्वितीयार्थवाचिना कृत्येन प्राधान्यं निरस्तं भाष्यकृतोपक्रमे विध्यर्थवादचिन्तायाःकृतत्वात्प्राधान्यशङ्कां निराकर्तुमाह * यस्त्वि- वि।* कृत्वाचिन्तात्वमेवोपपादनपूर्व विवृणोति * न हीति ।* विधि विना सामान्यतोगत्वासिद्धेस्तद्विशेष मनुष्याङ्गत्वादिबोधिश्रुत्या- धव्यापारसूचनार्था मात्रोक्तिरिति हेतोः कृत्वा चिन्तात्वेन विधि- रिति प्राक्प्रस्तुत्येतिचिन्तात्वेनेति शब्दाध्याहारेणेति योज्यम् । विध्य- र्थवादचिन्तायाः प्राधान्याभावेपि प्राक्प्रस्तावोपपत्तिसूचनार्थों प्रथ- मपश्चाच्छब्दी विधिवन्निगदानामपि शोभते ऽस्य मुखं य एवं ·न्यायसुधायाम्। वेदेत्यादीनामर्थवादाधिकरण एवावस्थितार्थवादत्वानामौदुम्बराधि. करणे विधित्वशङ्कामात्रनिरासाद्विधित्वायोगोर्थवादत्वोक्त्या विव. क्षितः यो भाष्यकृता विध्यर्थवादपक्षोपन्यासपूर्वको लक्षणानुरूप. मनुष्यधर्मत्वादिपक्षोपन्यासः कृतः स कृत्वा चिन्तारूपेणेति यदुक्तं तद्दिग्विभागपरुषिदितपरकृतिपुराकल्पाधिकरणेष्वपि योज्यमिति प्र. सङ्गादाह * परेवपीति ॥ * परकृतिपुराकल्पाधिकरणे माषपाको मनुष्यमात्रधर्मों वृष्णिसगोत्रधर्मों वेत्येतावन्मात्रविचारेण कर्मयुक्त- मनुष्यधर्मत्वाद्यविचाराद्यथासंभवमित्युक्तम् । निवीतमिति कीर्तनं वचनं स च मनुष्यधर्म इत्येवं वचनं परमिति पूर्वाधिकरणान्त्यसू- त्रस्थविधिवाचिवचनशब्दानुषङ्गेण विधिलमनुष्यधर्मत्वपक्षद्वयप्रति सातार्थत्वेन निीतमिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ किमिति पूर्वपक्ष- भाष्यं स्पष्टत्वादव्याख्याय विधित्वप्रतिज्ञायां हेत्वपेक्षायामौदुम्ब- राधिकरणपूर्वपक्षसूत्रोक्तहेतुक्त्यर्थ यदीति भाष्यं व्याचष्टे *तत्रेति* तच्छब्देनाप्राप्तविधिताऽस्मिन् सूत्रे सूचिता । षष्ठयाख्यस्य शब्दस्य मनुष्यप्रधानत्वादित्येवं मनुष्यधर्मत्वहेतूक्त्यर्थत्वेन शब्दस्येति सूत्रा- घयवव्याख्याथै विधिश्चदिति भाष्यं व्याचष्टे * अहीनादीति *। प्रकरणानुरोधाछुतेरन्यथाव्याख्यानौचित्यसूचनायाहीनाद्यधिकरण- न्यायोक्तिः । अहीनादेः प्रकृतकर्मानन्वयाद् द्वादशोपसत्त्वादेस्तद्युक्ता हीनधर्मत्वायोगेपि मनुष्याणां प्रकृतकर्मान्वयसंभवाद्वाधकस्यापि बाधायोगात् प्रकरणानुगृहीतया श्रुत्या प्रकृतकर्मयुक्तमनुष्यधर्मत्व- सूचनार्थश्चकारः । प्रश्नपूर्व मनुष्यप्राधान्योपपादनार्थ कथमित्यादि- भाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * तेषां हीति । * षष्ठयुक्तसम्बन्धसा. मान्यस्य विशेषापेक्षायां षष्ठया विध्यपेक्षिताऽङ्गाङ्गित्वाख्यसम्बन्ध- विशेषसमर्पणेन विनियोजकत्वाद्विहितस्या विहितसम्वन्ध्यङ्गत्वा. वगरेकस्मिश्च वाक्ये विधेयद्वयायोगान्निवीतस्यैव विहित त्वान् मनुष्याङ्गत्वेनाविहितानां मनुष्याणां निवर्वाताङ्गतत्याशयः स्वत्वशब्दे- नाङ्गत्ववाचिनोपकारकशब्दो भाष्यस्थोऽङ्गवाचितया व्याख्यातः प्रकरणीष्याङ्गत्वेन साक्षात्कर्तृसमीहितसाधनत्वोपपत्तो पारम्पर्य- १ निव्यानस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वावगतेः फलवत्वेन समीहितवावसायान्मनुष्या- णामेव कृदन्तनिवीतशब्दयोगेन कर्तृवाचिन्या षष्ठया ऽङ्गतां नन्विति भाष्येणाऽऽशङ्कय कर्तृत्वस्य वर्गकामादिवत्प्राधान्येप्यविरोधात्कर्तृभूतमनु इति द्वितीयपुस्तके ऽधिका पाठा।

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । समीहितनिव्यानाङ्गत्वं कल्पनायोगाकृतिबलेन निव्यानस्यैव मनु. ज्याङ्गता युक्तोत परिहारार्थ प्रकरणाद्धीति भाष्यं स्पष्टत्वाद- व्याख्याय कर्तृवाचितृतीयाऽभावान्मनुष्याणां निव्यानाङ्गत्वानवगते- रपि निव्यानस्यैव मनुष्याङ्गता युक्तति परिहारार्थमापिचोति माध्यं व्याचष्टे * गुणेति । * षष्टयेव कृद्योगेन कर्तृवाचिनी ६१२।१ स्वादूगुणविभक्तिभविष्यतीत्याशङ्कय सम्बन्धमात्रवाचिनीयं षष्ठी न कर्तृवाचिनीति षष्ठीत्वितिभाष्येणोक्ते तदुपपादनार्थ तत्रति भाष्यं व्याचष्टे * अर्थादेव चेति । * अतो मनुष्यप्रातिपदिक- भुत्यानर्थक्यपरिहारायापि तद्धर्मतेत्युपसंहरति* अतो पीति । * अपदेशो वार्थस्य विद्यमानत्वात्। मनुष्यार्थस्य निवीतस्य लोके विद्यमानत्वादिति हेत्वर्थोप- पादनार्थ निति हीति भाष्यं विधेयत्वेनाभिमतस्य गलवेणिकाबन्धा- स्यनिव्यानस्य युद्धादन्यत्राप्राप्तेविधिसंभवादयुक्तमाशय परि- फरबन्धाख्यनिवीताशयत्वेन व्याचष्टे * निधीतमिति । * उपवी- तश्रुतेश्चानुवादप्रयोजनस्यार्थवादो वेति सूत्रे वक्ष्यमाणत्वान्नान- चक्यापत्तिरित्याह * स त्विति । * विधिस्त्वपर्ववत्वात्स्यात् ३ । अप्राप्तविधित्वे निरस्ते ऽपि नियमविधित्वप्रतिज्ञार्थस्य विधि- स्त्विति सूत्रावयवस्य व्याख्यार्थ विधिरेवेत्यादिभाष्यं संक्षिप्य ध्याचष्टे * विधिरेवेति । * पूर्ववत्वादपदेशः स्थान त्वयं निव्या- ननियमः पूर्ववानित्येवं पूर्वसूत्रस्थापदेशाक्त्यनुषङ्गेण व्यवधार- णकल्पनायापूर्ववत्वात्स्यादिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ पूर्ववानित्या- दिभाग्य पक्षेपि प्राप्तौ संभवन्त्यामश्रुतलिङादिकल्पनया विधिक- ल्पना न युक्तेत्याशयहेतुप्रश्नोत्तरत्वेन व्याचष्टे * कुतइति । * नित्य- वत्कीर्तनान्यथानुपपत्त्या पक्षे प्राप्तस्यापि कल्प्यो विधिरित्युत्तरा- शयः । गलवेणिकाबन्धस्तु युद्धादन्यत्र पक्षेप्यप्राप्त इत्याह* कण्ठति* स प्रायात्कर्मधर्मः स्यात् ४ । नियमविधित्वे पक्षे प्राप्तस्य नियमविषयत्वात्कार्थत्वेनैव च पक्षप्राप्तेः समान्यतः कर्मधर्मत्वे नियमविधितोऽवगते विशेषापेक्षायां ·રૂક न्यायसुधायाम् । दर्शपूर्णमासाख्यकर्मधर्मप्रदेशाम्नानेन दर्शपूर्णमासकथंभावस्पर्शावग- मात्तद्धर्म इत्येवं तृतीयपूर्वपक्षसूत्रव्याख्यार्थं यदुक्तमित्यादिभाष्य व्याचष्टे * सतीति * । प्रायोक्तिव्याख्यार्था प्रदेशोक्तिः ॥ वाक्यस्य शेषवत्वात् ॥५॥ कर्माङ्गत्वे मनुष्योक्त्यानर्थक्यापत्ते प्रकरण बाघभयाच्छुद्धमनुष्या ऽङ्गत्वानभ्युपगमेपि प्रकृतकर्मयुक्तमनुष्याङ्गत्वं भविष्यतीत्याशङ्कय कर्मयुक्तमनुष्याङ्गत्वे याजमानास्तु तत्प्रधानत्वादित्यनेन न्यायेन यजमानत्वापत्तेर्निवीतवाक्यस्य चाध्वर्यवसमाख्यात्मकशेषसम्बन्धा- निव्यानस्याध्वर्युकर्तृकत्वावगतेः कर्मयुक्तमनुष्याङ्गताप्ययुक्तेति परि- हारार्थत्वेन वाक्यशेषसमासपरेण भावप्रत्ययेन सम्बन्धोक्तिमाभप्रेत्य सूत्रव्याख्यार्थ निवीतमित्यादिभाष्यसमाख्यानुरोधेन श्रुतिबाधा- योगादयुक्तमाशङ्कय मनुष्यश्रुतेर्विधित्वेनानुवादत्वेन वा द्विधा संभवे समाख्यायाविधित्वानुवादत्वयोरसंभवादत्यन्तबाधानयुक्तेत्येवमाश. योक्तिपूर्व व्याचष्टे*द्विधेति ॥ * मनुष्याङ्गत्वे तु लोहितोष्णीषादिव. दगुणत्वाञ्च वेदेन न व्यवस्था स्यादिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन समा- ख्याया नियामकत्वायोगादत्यन्तबाधः स्यादित्याह *मनुष्योति*कर्मा- ङ्गत्वेन केवलं बाधाभावः किंत्वन्यतोऽध्वर्युकर्तृकत्वानवगमादनुग्रह एवेत्त्याह * इतरथेति । * पूर्वसूत्रस्थप्रतिज्ञानुषङ्गेण सूत्रं योजयितु- माह * तस्मादपीति * । तत्प्रकरणे यत्तत्संयुक्तमविप्रतिषेधात् ॥६॥ उच्यत इत्यादिभाष्येण शुद्धकाङ्गत्वनिरासंसूत्रानारूढत्वादयुक्त. माशयोक्तपक्षनिरासं विना पक्षान्तरपरिग्रहायोगात्माकरणिकमनु- ध्यप्रधानान्वाहार्यपाकाादकर्माङ्गत्वपक्षापरिग्रहार्थाक्षिप्तशुद्धकौङ्गत्व- निरासार्थत्वेनोपपादयितुमाह * प्रथमं तावदिति । * उपपादितं- भाष्यं व्याचष्टे * श्रुत्या हीति । * प्रकरणे यन्मनुष्यसंयुक्तं कर्म तत्र निवीतं निविशते न शुद्धे प्रकृते कर्मणि सर्वेषां श्रुतिप्रकरणसमा. ख्यानामविरोधाच्छुद्धप्रकृतकर्मनिवेशे श्रुतिविरोधापत्तरित्यवं सप्त- म्यर्थे तदित्यव्ययाङ्गीकरलेन सूत्रव्याख्यार्थ नेतीत्यादि भाष्यं संक्षिप्य ग्याचष्टे * तदिति । * सर्वोक्त्या प्रकरणं चेति चकारस्य समा- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १३४६ ख्याग्रहणार्थत्वं सूचितं कथमस्माद्वाक्यान्मनुष्यप्रधानकाङ्गत्वप्र- तीतिरित्याशङ्ख्याह * मनुष्याणामिति । * एवंसत्यातिथ्ये निवेशः कस्मान्नभवतीत्याशङ्कयाह * तदपि चेति । * अन्वाहार्यदानेन यत्स्वसिद्धयर्थमादीयते गृह्यतेऽ न्वाहार्यपाकादि तत्सर्वमन्वाहार्य- दानादिशब्देनोक्तं । अतो यदिह दर्शपूर्णमासयोर्मनुष्याणां कर्म तत्र निव्यातव्यमिति वाक्यार्थों भवतीत्युपसंहरति * अत इति । * तत्प्रधाने वातुल्यवत्प्रसंख्यानादितरस्य तदर्थत्वात् ॥७॥ पूर्वसूत्रस्थतत्संयुक्तशब्दोक्तमनुष्यप्राधान्यपुनर्वचनस्य प्रकरण- विशेषणपरिसंख्यार्थत्वेन तत्प्रधानमीनवशप्रतिज्ञा व्याख्यार्थ नैतदि- त्यादि भाष्यं व्याचष्टे * प्रकरणेति । * हेतुप्रश्नोत्तरत्वेन तुल्यवदिति सूत्रावयवव्याख्याथै कुत इत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * कुत इति । उपव्य यतइत्यनेनैव देवप्रधाने दर्शपूर्णमासाख्ये कर्मण्युपवीतप्राप्तरुपवीतं देवानामित्यस्य विधित्वायोगात्तुल्यानि चैतानि वाक्यानीति बहुवच- नायोगमाशङ्ख्य तुल्यवत्कीर्तनादेवोपवीतं देवानामित्यस्यापि देव- प्रधानकर्ममात्र प्राप्त्यै विधित्वोपपत्तिसूचनार्था त्रयोक्तिः । भाष्ये तु दर्शपूर्णमासमात्रेऽपि विध्यभ्युपगमे षष्ठयन्तोक्तप्रधानस्य कर्मणः प्रकृतकर्मान्तरान्वयानपेक्षत्वसाम्यात्तुल्यवत्कीर्तनाविरोधोक्त्यै प्रौढि- सूचनार्थ दर्शपूर्णमासयोरित्युत्का देवानामिति सामान्यश्रुतौ कथं वि. शेषावगतिरित्याशय * प्रकृतयोरत्युक्तम् * । तुल्यवत्कीर्तनादेव च मनुष्यशब्दस्य पितृदेवतुल्यसनकादिमनुष्यवाचित्वावगतेदेर्शपूर्णमा- सयोश्च पितृप्रधानवद्देवतुल्यमनुष्यप्रधानस्यापि कर्मणो ऽभावात्प्रक- रणसमाख्यानुग्रहानुपपत्तेरातिथ्ये प्रकरणानपेक्षं विदधातीत्युक्त।क्लि- ष्टोऽपि चायं पक्षो मनुष्यदेवत्ये कर्मणि निवीतस्मृतेः पितृदेवत्ये च प्राचीनावीतस्मृतेर्मूलान्तरादर्शनेन तच्छुतिमूलत्वसिद्धयुपयोगि- तया स्मृत्युपबृंहितत्वाद्बलीयस्त्वनोपन्यस्तः । श्लोकं व्याचष्टे * यथैवेति । * कथमिति भाज्यं शङ्कार्थ मनुष्याणामित्युत्तरार्थ मनुष्याणामेवेति पुनः शङ्कार्थमित्येवं परमतेन तावद्वयाचष्टे * कथ- 'मिति *। मनुष्यश्रुत्या मनुष्याङ्गत्वावगमाच्छ्रत्यनादरे वा प्रकरणे न दर्शपूर्णमासाङ्गत्वावगमादुभयादरेवा प्रकणस्थमनुष्यप्रधानकर्माङ्ग- त्वावगमानातिथ्ये विधियुक्त इत्येतच्छकोत्तरत्वेनेतरस्येति सूत्रवि- यवव्याख्यार्थत्वेन कथमिति शङ्कायामनुष्याणामित्युत्तरानुपपत्तेरे- ·न्यायसुधायाम्। । तयाख्यानापरितोषात्स्वमतेन कथमित्यादि नमनुष्यप्रधानइत्यन्तं भाध्यमेकग्रन्थत्वेन व्याचष्टे * समस्त एव चेति *। एतच्छङ्को- त्तरत्वेनेतरस्योत सुत्रावयवस्य फलकल्पनापत्तेर्मनुष्यग्रहण- स्वार्थान्वयायोगेन मनुष्यप्रधानकर्मप्रतिपत्त्यर्थत्वान्न मनुष्याङ्ग निन्यानं मनुष्यशब्दस्य चालौकिकसनकादिमनुष्यवाचित्वेन तत्तत्प्रधानस्य कर्मणो लौकिकत्वायोगादलौकिकस्य च पितृय- शादिवदपूर्वैकान्तिकत्वेनापूर्वान्वयसिद्ध्यै दर्शपूर्णमासैकवाक्यंत्वान- पेक्षणान्न दर्शपूर्णमासस्थमनुष्यप्रधानकर्माङ्गतेत्येवं व्याख्यार्थमुच्यत इत्यादि भाष्यं व्याचष्टे * सत्यमिति * निवीतसम्बन्धार्थत्वादिति भाष्ये निवीतेन सम्बन्धो यस्य तत्प्रधानस्य कर्मणस्तन्निवीत. सम्बन्धमिति बहुव्रीहिणा तदर्थत्वादिति तच्छब्दपरामृष्टं तत्प्रधान- कोक्तं प्रतिपाद्यत्वेनैव च कर्मणः शब्दप्रयोजनत्वात्तत्प्रधानप्रति- पत्तिप्रयोजनतोक्तेतिसूचयितुं तत्प्रधानत्युक्तम् * । नचेत्यनेन तदुक्त- मित्यादिवाक्यशेषो मनुष्यप्रधानकर्माङ्गत्वे सत्यलौकिकसनकादिमनु- ध्यप्रधानस्य कर्मणो पूर्वेकान्तिकत्वेनानपेक्षितप्रकृतकमैकवाक्यत्वक- ल्पने प्रकरणस्याव्यापाराद्वाक्येनैव निवीतस्य मनुष्यार्थकान्व- यकरणात्तस्य च दर्शपूर्णमासान्वयकरणाद्वा वाक्यभेदापत्तेः समेषु वाक्यभेदः स्यादीत क्लुप्त्यधिकरणन्यायेन विभज्यमानसाका ऋत्वाभावाद्भिन्नवाक्यत्वमुक्त मिति भिद्येत हि तथा वाक्यमित्य- न्तेनोत्का तदेवेतरस्योति सूत्रावयवयोजनपूर्व विवरीतुं मनुष्यशब्दस्या- लौकिकमनुष्यवाचित्वसूचनार्थत्वमितरशब्दस्याभिप्रेत्यालौकिकार्थ- स्य मनुष्यग्रहणस्य तत्प्रधानकर्माप्रतिपत्यर्थत्वात्तेनैवातिथ्याख्य- कर्मप्रतिपत्यर्थेन प्रत्यक्षेण मनुष्यशब्दन निवीतशब्दस्यैकवाक्यत्वा- वगतेस्तन्मात्रेण चापूर्वैकान्तिककर्मान्वयान्निव्यानस्यानर्थक्यपरिहार- सिद्धेन प्रकृतैकवाक्यता युक्तेतीतरस्येत्यादिनोक्तमित्येवं व्याख्यातः। तदुक्तमिति तच्छब्दस्य सप्तम्यर्थाव्ययत्वसूचनार्थ * तस्मिन् सतीत्युक्तम् । अर्थवादो वा प्रकरणात् ॥८॥ औदुम्बराधिकरणसिद्धान्तोपसंहारार्थत्वेनास्थ सूत्रस्य विधित्वश- तिरासार्थत्वाद्विधित्वायोगसिद्धान्तोक्त्यर्थत्वेन वाशब्दव्याख्यार्थ का ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । नवेत्यादिभाध्यं प्रकरणादुष्कृष्येत संभवस्तत्रोत प्रकरणबाधापत्त्या. ख्यहेतूक्त्यर्थत्वेन प्रकरणोक्तिव्याख्याभाष्यालोचनयातिथ्याङ्गत्वमा- अनिरासार्थतया भासमान प्रकरणानुग्रहायातिथ्याङ्गत्वे निरस्ते दर्श पूर्णमासान्वाहार्याङ्गत्वपक्षयोनिरस्तयोरपिप्रकरणबलेनोजीवनापत्तेः सर्वप्रकाराविधित्वनिरासायोगादयुक्तमाशय मनुष्यप्रधाननान्वा- हार्येण दर्शपूर्णमासाख्यकर्मयुक्तेन सम्बन्धाश्रुतेस्तदङ्गत्वे निव्या- नस्य मनुष्यप्रधानकर्मान्वयकल्पनान्मनुष्यप्रधानस्य च फर्मणो दर्शपूर्णमासान्वयकल्पनाद्वाक्यभेदापत्तेर्दर्शपूर्णमासाख्येन वा कर्मणा सम्बन्धाश्रुतेस्तदङ्गत्वे मनुष्यश्रुतिबाधापत्तर्मनुष्याङ्गत्वे च फलक- ल्पनापत्तेः प्रागेवोक्तत्वादातिथ्याङ्गत्वे तु निव्यानस्मृतेरेतच्छुतिमूल- त्वसिद्ध्यै कर्मव्यतिरेकजनितषष्टीकल्पनेन तदन्वयकल्पनसंभावनाया- मपि निष्कारणप्रकरणोत्कर्षापत्तेर्विधिरयं स च मनुष्ये तत्प्रधाने वा तिथ्याख्ये न्वाहार्याख्ये वा कणि दर्शपूर्णमासाख्ये कर्मणीति यदुक्तं तत्रास्तीति यथार्थयोगविभागेन सर्वपक्षनिरासार्थतया व्याख्यातुमाह * सर्वथेति * । अनुपात्ताः सम्बन्धिनो येषां सम्बन्धाख्यानां व्यति- रेकाणां तैरनुपात्तसम्बन्धिभितिरेकैरिति विग्रहः । संभवन्निति भाष्योक्तविशेषणफलोक्त्यै * सति चेत्युक्तम् * । प्रकरणसंभवोपपाद- नार्थवादोक्तिव्याख्याथै कथमित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * अस्ति चेति । * विधित्वशङ्कानिरासेन हृढीकरणं सिद्धोक्त्या विवक्षितम् । विधिना चैकवाक्यत्वात् ॥९॥ न केवलं सर्वविधिप्रकारायोगान्नविधिः किंतु विध्येकवाक्यत्वा- दपीत्येवं सूत्रव्याख्यार्थमितश्चेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * उपव्ययत इति । * प्राचीनावीतविधिव्यवधानादुपतिविध्येकवाक्यत्वायोग- माशय प्राचीनावातकीर्तनस्यापि विधित्वनिराससूचनार्था प्राची- नावीतोक्तिः। यदीतिभाष्यं विध्येकवाक्यत्वस्य विधित्वनिरासहेतु त्वोपपादनार्थत्वेन व्याचष्टे * न हीति। * द्वयोः स्वातन्त्र्येणविधीयमा- नयोरङ्गाङ्गित्वराहित्यनान्योन्यानन्वायन्नैकवाक्यतेत्यर्थः एकवाक्य- त्वयोगोपपादनार्थ वचनेति भायं पाठपूर्वमुपपादयति * वचनेति * भाष्यस्थभेदोक्तिव्याख्यानायान्यताक्ता किमपेक्षयत्यपक्षाया *म- ६१०१ न्या चेत्युक्तम् * नास्त्यत्र विधायक इत्यादि न किंचित्कल्पनीयमि- ·। न्यायसुधायाम्। त्यन्त भाज्यं प्राप्तानुवादत्वाख्यैकवाक्यतारूपोपपादनार्थत्वनापकृष्य व्याख्येयामिति सूचयितुं प्रश्नपूर्वमनुवादप्रयोजनोक्त्यर्थ प्राप्तस्य किम- थैनेत्यादिभाष्यमव्याख्यायैव व्याचष्टे न चेति । * ब्रह्मयज्ञा- ङ्गभूतमनुष्यतर्पणग्रहणायादिशब्दः एतच्चातिथ्यप्रयोगवचन- मिति भाष्योक्तायाः शङ्कायाः स्वयं निरासायोक्तम् । आतिथ्या- नङ्गस्यातिथ्यप्रयोगविध्यग्रहणमङ्गं सत्प्रयोगवचनेन गृह्येत न चाविहितमङ्गं भवतीति कत्रधिकरणभाष्येण द्वितीयप्रतीकोदा- हृतेन द्रढयितुमाह * वक्ष्यति हीति । * प्रयोगविधिविहितत्वादेवा- ङ्गत्वं भविष्यतीत्याशङ्ख्याह * तत्रेति । * अनङ्गस्य प्रयोगविध्यग्रहणे सत्यङ्गत्वात्प्रयोगविधिना विधिः प्रयोगविधिना चाङ्गतेत्यर्थः ॥ नैतदेवमितिभाष्योक्तं शङ्कानिरासं व्याख्यातुं प्रत्यक्षोपवीतवि- ध्येकवाक्यत्वसम्भवे परोक्षातिथ्यप्रयोगविध्येकवाक्यत्यवोगादपि नातिथ्यगतस्य विधायकस्य निवीतसम्बन्धित्वकल्पनं युक्तमित्याह * प्रत्यक्षेण चेति ॥ * इह पुनरिति भाष्यं व्यतिरेकमुखेनानेकेषामन्यो- न्याकाङ्कासन्निधियोग्यत्वानामदृष्टानां कल्पनापत्त्या परोक्षकवाक्यत्वा- योगोपपादनसूचनार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * तथा सति चेति । * हि शब्दार्थे चशब्दः । तस्मादित्यधिकरणार्थोपसंहारभाष्यं स्वाभिम- तं श्रुतिप्रकारं दर्शयन् व्याचष्ठे * तस्मादिति ॥ * निवीतमयोग्यमि- त्यव्याख्यातभायोक्तं स्तुतिप्रकारं व्याचष्टे * विपर्ययेण वेति * यज्ञो- पवीत्येवाधीयीताध्यापयेद्यजेत याजयेद्वेति कठशाखाविहितस्य नव- तन्तुकत्रिवृद्ग्रन्थिकस्य यज्ञोपवीतस्य प्राचीनावीतनिवीतत्वाख्य- योर्विन्यासविशेषयोः स्मृतिप्राप्तं पितृमनुष्यप्रधानकर्मविषयत्व यज्ञो- पवीतविन्यासस्य विधेयोपवीतवद्वासोविन्यासत्वाभावेऽपि विन्या- सत्वसाम्यातश्रुत्यालम्बनवासोविन्यासविशेषलक्षणस्योपवीतस्य दे- वप्रधानकर्ममात्राङ्गत्वापादकमुपवीतं देवानामित्यस्य विधित्वं निरा- कर्तुं स्तुतिप्रकारोक्त्यर्थमुपवीतं तत्र योग्यमिति भाष्यमिति सूचनार्थ दर्शपूर्णमासाख्यविशेषणं चिन्ताप्रयोजनं विधित्वे वासोविन्यासवि. शेषलक्षणं निवीतमातिथ्ये कार्यमर्थवादत्वे न कार्यम् । उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्मः स्यात् ॥१०॥ भाष्यकृतः सूत्रषट्कोपेक्षणे कारणमाह * अत इति । * अनारे- यत्ववादिनामुपपत्तिमाह * तथा चेति । * यज्ञोपवीती हीत्यस्य नवत- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३५३ न्तुकत्रिसूत्रत्रिवृग्रन्थिकब्रह्मसूत्रविषयत्वेन वासोविन्यासविशेषक- पस्योपवीतस्य सर्वधर्मत्वे लिङ्गत्वाशङ्कायोगादुपव्ययत इत्यस्य च विधित्वाभावे समस्तवाक्यानर्थक्यापत्तेरनुवादत्वाशङ्कायोगात्सर्वक- र्मार्थाचारप्राप्तोदगग्रत्वानुवादोपपत्तेश्च ये पुर इत्यस्य विधित्वशङ्का- योगाहण्डे निधाय समिधमनुद्रवतीति वाक्यप्राप्तोपरिधारणानुवादो- पपत्तेश्चोपरि हत्यिस्य विधित्वसिद्धान्तायोगादनत्यन्तसारभूताख्यो- पपत्यन्तरसूचनार्थश्चकारः ॥ वृत्यन्तरेषु व्याख्यानादनार्षेयतां निर- स्य निवृत्यन्तरेति चकारसूचितामुपपत्तिं निरस्यति * सन्ति चे- ६१६१ ति ।* कठोक्तान्निरस्यति * व्यवहितेति । * अतो जैमिनीयत्वाद्या. ख्या कार्येत्याह * तस्मादिति । * व्याख्यानात्सारत्वशङ्कां निवर्तयितुं मात्रशब्दः । उपव्ययतइत्यनुवादत्वात्सर्वदैवकर्मार्थ विधित्वाद्वा दर्श- पूर्णमासमात्रार्थमिति सूत्रद्वयनैकमधिकरणमुदत्कं चेति सूत्रस्थच- शब्दसमर्थनार्थ विधिवेत्यस्य यज्ञोपवीती हीत्युदाहरणान्तरविषयत्व- व्याख्यानेपि तृतीयचतुर्थसूत्राभ्यां विधेरित्येकरूपपूर्वपक्षकरणात्पञ्च- मसूत्रेण चानुवादइत्येकरूपसिद्धान्तकरणादधिकरणद्वयस्यैक्यमङ्गी- कृत्य सूत्रत्रयेण द्वितीयं षष्ठेन सूत्रेणोंपरिहीत्यनुवादे विधिति तृतीयमित्येवं कैश्चित्रीण्यधिकरणानि रचितानि अन्यौधिति सूत्रणोपंव्ययत इत्यनुवादे विधिवेत्यधिकरणान्तरकरणाश्चत्वारीति द्विधा षटसूत्रीं व्याख्यातुमारभते * तोति। * विधिवेत्यधिकरणा- न्तरे सिद्धविधित्वाभ्युपगमेनाधाधिकरणचिन्तामधिकरणचतुष्टयवा- दिमतेनाह * प्रथम तावदिति । * प्रधिकरणत्रयवादिमतेनाह * ये त्विति । * एतन्मताभ्युपगमेनैव तावदाद्यसूत्रेण पूर्वपक्षमाह * कि- मिति । * उपवीतस्य सर्वार्थत्वाभावेपि कर्मान्तरे ब्रह्मसूत्रानुवादोपप- त्तिमाशङ्ग्य दक्षिणोत्तरासोविन्यासलक्षणप्राचीनावीतसाहचर्याध. ज्ञोपवीतशब्दस्य सव्योत्तरदक्षिणाधरवासोविन्यासवाचिसूचनाया- स्येत्युक्तम् । सर्वार्थतां विनोपवीतस्य जीवदग्निहोत्रे ऽनुवादायोगाह- शपूर्णमासप्रकरणस्थेन च वाक्येन विधौ सर्वार्थत्वायोगादुपव्ययत. इत्यस्यानुवादत्वावगतेः प्रकरणायोगेन तद्वाघोक्त्ययोगमाशङ्याभ्यु- पेत्य वादत्वसूचनार्थ*मेतामित्युक्तम् । * यद्यप्यनुवादात्मिका प्रक्रिया तथाप्येषा कर्मान्तरे ऽनुवादो ऽन्यथानुपपत्तिलक्षणसामर्थ्यरूपतया लिङ्गत्वाद्बाधितेत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे*तृतीयेति ॥ * अन्यथानुपप- त्तिमुपपादयितुमाह । * न चेति * । आनर्थक्यमुपपादयति * यदि W ·न्यायसुधायाम्। हीति । * इतश्च दर्शपूर्णमासस्थोपवीतानुवादो न युक्त इत्याह *न चेति* अग्निहोत्रेपि सायमग्निप्रजापत्योः प्रातर्वा सूर्यप्रजापत्यो- ईयोरेव देवतात्वादहुवचनायोगमाशङ्ख्याह * अग्निहोत्रे त्विति । * पूर्वपक्षसूत्रार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * । न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् । न वेति सूत्रावयवमनुषङ्गेण पूरयति * न वेति । * प्रकरणा- दिति सूत्रावयवं हेतुप्रश्नोत्तरत्वेन ब्याचष्टे * कुत इति । * तस्योत सूत्रावयवं लिङ्गदर्शनपरिहारार्थत्वेनानुभाषणपूर्व व्याचष्टे * अथोति * प्राप्तिशून्यस्य लिङ्गस्या साधकत्वादुपवीतं देवानां देवक- क्ष्ममेव तत्कुरुत इत्यनयोश्चार्थवादत्वेन प्रापकत्वाभावात्सुपरिहर- त्वसूचनार्था परिहतमिति निष्ठा । विप्रकृष्टत्वाद्दर्शपूर्णमासस्थोपवी- तानुवादायोगं परिहरति * सन्निकृष्टेति । * बहुवचनायोगं द्वेधा परिहरति * बव्हिति । * जीवदाग्नहोत्रे विधिः कस्मान्न भवतीत्या- शय प्राचीनावीतीति विध्यन्तरैकवाक्यत्वाद्विधित्वायोगं सूचयितु. माह * ततश्चेति । * विधि स्यादपर्वत्वात् १२ । अधिकरणचतुष्टयवादिमतेनैतत्सूत्रमस्मिन्नेवोदाहरणे विध्यनुवा- दचिन्तार्थत्वेन व्याख्यातुमारभते * तदेवेति ॥ *अस्मिन्मते पूर्वाधि- करणे पक्षद्वयपि विधीयमानस्यैवोपवीतस्य दर्शपूर्णमाससर्वार्थत्व- विचाराद्विधित्वे नवधारिते विचारायोगं शङ्कते * कथंपुनरि- ति ॥ * एतदधिकरणसिद्धविधित्वाभ्युपगमेन पूर्वाचिन्तोति परिहर- ति* सिद्धेनति। * पूर्वपक्षमाह * किमिति * यज्ञोपवीतिना कर्तव्य- मित्यादिस्मृतिविहितस्य ब्रह्मसूत्रस्यैवोपव्ययत इत्यनेन विन्यासवि.. शेषः कीर्त्यत इति पूर्वपक्षाशयः । श्लोकं व्याचष्टे * नित्येति । * पुरु- पार्थस्यापि ब्रह्मसूत्रस्य प्रौढ्या पुरुषं हि परित्यज्य नानृतं प्राप्यते ऋतौ पुरुषे तनिषिद्धं चेनिषिद्धन्तत्क्रतावपीति वार्तिकवक्ष्यमाण: न्यायेन क्रतावपि प्राप्तेरनुवादोपपत्तिं वक्तुं पुरुषार्थब्रह्मसूत्रस्मृतिरु- दाहृता दर्शपूर्णमासयोर्यज्ञोपवीतीति स्मृत्यापत्तेर्मूलमूलिभावयोगसू- चनार्थ * सर्वदेत्युक्तम् * नचेत्यनेनोत्तरार्द्धव्याख्या ॥ अनुवादकैम- ाकाङ्कायामन्यार्थप्रशक्तैरप्येवमादिभिः क्रतुः प्रयुज्यमानो ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३५५ बह्वङ्गत्वेन प्रशस्त इति कत्रधिकरणपूर्वपक्षवार्तिकवस्यमा- णन्यायेन दर्शपूर्णमासस्तुत्यर्थत्वसूचनायाह * एवं चेति । * स्तु- त्यर्थत्वमात्रसाम्येनावैलक्षण्योक्तिः । सिद्धान्तोक्त्यर्थत्वेन सूत्रं व्या- ख्यातुमाह * एवमिति । * दर्शपूर्णमासविध्यसन्निधानेनास्य तत्स्तु. त्यर्थत्वायोगान्निवीतप्राचीनावीतकीर्तनस्याप्यविधीयमानोपवीतस्तु- त्यर्थत्वायोगादानर्थक्यापक्तिरित्येवं तृतीयपादं व्याचष्टे * नहीति । * ६१८ार वर्तमानापदेशश्च न विधावुपपद्यतइत्येतत्परिहारार्थत्वेन निवीतं मनु- प्याणामित्यादेः श्रुतित्वनाभासमानस्य श्रुतित्वनिर्वाहान्यथानुपप- त्या प्रयोगवचनेन च प्रकरणपठितस्य सर्वस्याङ्गत्वसिद्ध्यै विध्य- पेक्षणादुपव्ययत इत्यस्य पञ्चमलकाररूपविधित्वकल्पनेत्येवं चतुर्थ पादं व्याख्यातुमाह * वर्तमानति । * . प्रयोगवचनार्थवादयोः पञ्चमलकारत्वनिश्चायकत्वात्तद्वारा विधित्वज्ञानोपयोगे 'भिहिते विध्येकवाक्यत्वं विनार्थवादत्वानवगतेस्ततः पञ्चमलकारस्वनिश्चया. योगमाशय वर्तमानापदेशस्याप्यप्राप्तार्थत्वेनानुवादत्वायोगादान- र्थक्यपरिहारार्थ विधिवदाभासनात्तदेकवाक्यत्वनाभासमानस्या- र्थवादत्वस्य निर्वाहार्थ विधित्वनिश्चयोपपत्तिसूचनार्थ तदाभास. त्वादित्युक्तम ॥ नन्वेवं सति वर्तमानापदेशेवनाकाङ्क्षणादर्थ- वादा न संबद्ध्येरन्नित्याशक्यैवमेतत्तथापि तु प्रमाणान्तरप्राप्त्यभा- वातू क्क चित्प्रयोगवचनेन व चित्पञ्चमलकारेणाथवा श्रुतवत- मानान्यथानुपपत्त्या कल्पिते विधित्वेर्थवादानां संगतिरित्यर्थवादा- धिकरणवार्तिकेर्थवादान्वयस्य विधित्वकल्पनपूर्वकत्वोक्तेरर्थवाद- मात्रेण विधिशक्तयवधारणायोगादङ्गं सत्प्रयोगवचनन गृह्यते न चा- विहितमङ्गभवतीति कत्रधिकरणभाष्ये च प्रयोगवचनग्रहणस्य विधि- त्वकल्पनपूर्वकत्वोक्तेः प्रयोगवचनेन विधिशक्तयवधारणायोगात्प्रयो- गवचनार्थवादद्योर्विधित्वद्योतकमात्रत्वं गत्वा प्रयोगवचनादिभ्यो वि- धिशक्तियाख्यातेत्युक्तम् ॥ स्मृतिभिः प्राप्तिं पूर्वपक्षोक्तामनुभाषणपू- र्व परिहरति *यत्त्विति* नित्ययज्ञोपवीतीति स्मृत्युक्तस्य ब्रह्मसूत्रस्य पुरुषधर्मत्वेपि यज्ञोपवीतिना कर्त्तव्यमिति स्मृत्युक्तस्य ब्रह्मसूत्रस्य कर्मार्थत्वादनुवादोपपत्तिमाशयोपव्ययतइत्यस्य वासोविन्यासवि- शेषविधायित्वसूचनायापूर्वोक्तिः । सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादि- ति । * यदापि शिष्टाकोपाधिकरणभाष्यभङ्गवार्तिकोपव्ययतइत्यस्य ·न्यायसुझायाम ब्रह्मसूत्रविधायिताऽऽयुपेयते तदाप्यस्य विधेर्दर्शपूर्णमासधर्मभ्रेषेवा- जुर्वेदिकं प्रायश्चित्तमिति प्रयोजनस्य कर्बधिकरणे तुल्यन्यायतया वक्ष्यमाणत्वान्बानर्थक्यमित्याह * अस्य चेति । * परमार्थतस्त्वन्य- थोपवीतमन्यथायज्ञोपवीतमुपवीतं हि कर्तुर्वासोविन्यासो यज्ञोपवीतं तु सूत्रस्य विन्यासविशेषस्तत्समाचारतः सर्वकर्मार्थ प्राप्तमुपवीतं तु प्रकरणादर्शपूर्णमासयोरेव यज्ञोपवीतेन चास्याविरोधात्समुच्चय- इति टुप्टीकायां वार्तिककृतोक्तत्वात्सन्दिग्धे तु व्यवायाद्वाक्यभेदः स्यादित्यत्र च कर्तुश्च वासोविन्यासमात्र मुणो भवत्युपवीतं नामेति भाध्यकृतोक्तत्वान्नानेन ब्रह्मसूत्रं विधीयते शिष्टाकोपाधि- फरणे तु यज्ञोपवीत्येवाधीयताध्यापयेद्यजेत याजयेद्वेत्यनेनैव चब्रह्म- सूत्रस्य श्रीतत्वसिद्धावप्यभ्युञ्चयायैतदुदाहृतम् । अधिकरणत्रयवा- दिमतेनैतदेव सूत्रं यज्ञोपवीती हीत्युदाहरणे पूर्वपक्षोक्त्यर्थत्वेन व्या- ख्यातुमारभते * एवं चेति । * सूत्रस्य पूर्वपक्षोक्त्यर्थत्वसूचनायाह * तत इति ॥ * उपव्ययत इत्यस्याप्राप्तवासोविन्यासविषयत्वा- द्विधित्वोपपत्ताबपि यज्ञोपवीतीत्यस्य स्मृतिप्राप्तब्रह्मसूत्रविषयत्वा- न विधितेत्याशङ्कास्वापि वासोविन्यासरूपप्राचीनावीतसाहच- यांद्वासोचिन्यासविषयत्वसूचनायैतद्वाक्योक्तस्य यज्ञोपवीत्तस्य ब्रह्म सूत्रत्वाभाधेनापूर्ववादप्राप्तत्वादित्येवं सत्र व्याख्येयमित्याह * पूर्व- वदेवेति । * विधित्वे च प्रकरणस्थानामग्निहोत्रदेबतानां सायम्प्रा- तःकालीनानामग्विसूर्यप्रजापल्याख्यानां देवेश्यइत्यनेनोक्तेः प्रकर- णबहुवचचयोरनुग्रहोऽ नुवादत्वे त्वप्रकृतकसानाय्यदेवतोक्तेर्बाध इ- त्याह * एवं चत्तिः । * हिशब्दयोगेनानुवादसारूप्याद्विधित्वायोग- माशङ्कयाह * तस्मादिति। * विधित्वसिद्धान्तोक्त्यर्थत्वेनैतत्सूत्र- ब्याख्याने विधित्वाधादायोत्तराधिकरणारम्भो युज्यतो पूर्वपक्षो- त्यर्थत्वेन त्वेतासूत्रव्याख्याने नुवादत्वसिद्धान्तमनुत्कोत्तराधिकर- णतन्तरारमचो, न प्रयुज्यतेत्याशङ्कय दोहयतीत्याख्यातयुक्तस्यापि प्रतीयमातविध्यन्तरेकवाक्यत्वस्यानुवादत्वे सिद्धान्तिले ये पुरउद- चइत्यास्पातशून्यस्य प्रतीयमानविध्यन्तरैकवाक्यत्वस्यापि कथं चि. त्वतिसम्भवाद्विधित्वपूर्वपक्षकरणाशक्तेराख्यातशून्यस्य च विधि- त्वनिरासं विनाऽऽख्यातयुक्तस्य विचित्वनिरासाशक्तेरन्तसगर्भि- स्वान्मध्येधिकरणान्तरोपपत्ति सूचयितुमाह * एतस्मिंश्चतिः। * ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। उदक्त्वं चापूर्वत्वात् ॥ १३ ॥ उदाहरणं तावदाह * तस्मिन्नेवेति । * उदाहरणनिष्कर्षपूर्वस- न्देहमाह तत्रेति ।* सूत्रेण पूर्वपक्षमाह * किमितिा* अतिदेशोषपा- दनायाधिका शङ्का दर्शयितुमाह * न चति । * विधिप्रत्ययशून्य- त्याद्विधित्वायोगशङ्कां निरस्य तत्पूर्वपक्षमुपसंहरति *तस्मादिति।* ६१४ सतो वा लिङ्गदर्शनम् ॥ १४॥ सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे * भाचारेति । * प्राप्तस्यैतदर्शन कीर्त- नमित्युक्ते श्रुत्यपेक्षाचारप्राप्तस्य निरपेक्षया श्रुत्यनुवादायोगमाशङ्कया- चारमूलभूतश्रुत्यन्तरप्राप्तानुवादिनीयं श्रुतिरिति सूचनार्थप्राप- कस्य श्रुत्यंन्तरस्येदं प्राप्त्यपेक्षत्वाल्लिङ्गं द्योतकमिति दर्शनोक्तिसमा- नाधिकरणया लिङ्गोक्त्योक्तम् । सौत्रप्रतिक्षासूचितं हेतुं प्रश्नपूर्वमाह * कुत इति * लिङादिरहितोत्याधिका शङ्कोका । श्लोके व्याचष्टे * यच्छन्देति । ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमासे प्रा. यच्छदित्यविधायकस्याव्याख्यातस्य तिङान्तिङो भवन्तीति व्य- त्ययकल्पनया विधित्वं स्यात्वत्राख्यातमात्रमप्यस्तीत्याख्यातो- त्योक्तम् ॥ आचारदाार्थ यान्यप्रवन्ति दर्भसमित्युगादीनि द्रव्या- णि तानि प्रागग्राण्युदगपाणि वा कुर्यादिति स्मृतावुदाहृतायामु- दक्संस्थत्वविधानार्थ ताप्राप्तार्थत्वात्पुरउदञ्चो दी इतिवाक्यं भविष्यतीत्याशय तस्यापि प्राप्तिं दर्शयितुं यान्येकदेशे क्रमेण निधे- यत्वात्समाप्तिमन्ति दर्भपात्रादीनि तानि प्राक्संस्थान्यदक्संस्थानि वेति स्मृतिरुंदाहृता । सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * स्मृतिपरामर्शी तच्छब्दः । निवीतवञ्च विपर्ययेण श्रुतिरनुवाद- प्रयोजनमित्याह * तथैव चेति * जीवदग्निहोत्रं पुराशब्देनोक्तम् । यज्ञोपवीतीत्युदाहरणस्थितात्पूर्वपक्षादपि दर्शपूर्णमासयोः सतः प्राप्तस्यैवोपवीतस्य दर्शनं कीर्तनं हिशब्दोक्तहेत्वाख्यलिङ्गयुक्तत्वेन प्राप्तापेक्षत्वादित्येवमेतदेव सूत्रं लिङ्गयुक्तदर्शनमिति मध्यमपद. लोपिसमासाङ्गीकरणेमोत्तरमित्याह * स्थितादपीति * एवं लिङ्ग- दर्शनशब्दव्याख्यार्थहिशब्दवतेत्यादिवार्तिकवक्ष्यमाणप्रकारेणैतदेव- सूत्रमुत्तरमित्यर्थः । अग्निहोत्रप्रकरणे वासोवन्यासरूपयज्ञोपवीत- ·१३५८ न्यायसुधायाम्। प्राप्त्यभावादनुवादायोगमाशङ्कय हिशब्दप्रतिविधिशक्तर्विधित्वक- ल्पनातो यत्रतत्रस्थप्राप्त्याश्रयणमेवानुवादत्वावगमेनापेक्षितत्वाधु- तमिति संप्रधारणपूर्वमाह * प्रकरणे चेति * । अनुवादापेक्षितप्र- करणप्राप्त्यलाभलक्षणप्रकरणबाधचोधे सन्निकृष्टासंभवे विप्रकृष्टानु- वादो प्याश्रीयत इत्युत्तरं देवेश्य इति बहुवचनबाघचोद्येच प्रकृति- विकृतिदेवतालोचनेनोपपत्स्यत इत्युत्तरमुक्तमित्याह *प्रकरणेति । यचोपव्ययत इत्यस्य विधित्वे सर्वानुवादो व्यर्थो हीति कारणमुक्तं तद्यज्ञोपवीतीत्यत्र प्राचीनावीतीति विध्यन्तरसद्भावात्तत्स्तुत्यर्थत्वे. नार्थवत्वोपपत्तेर्नास्तीत्याह * अस्त्येवेति । अत्रापि सिद्धान्तमुप- संहरति *तस्मादिति *। अंतरागर्भिणीविचारे विधौ यजुर्वेदविहि- तत्वात्तद्भषे यदि यजुष्टो भव इति दक्षिणे जुहुयादिति प्रायश्चित्तं स्मृ- त्याचारप्राप्तानुवादे तयोरज्ञातवेदविशेषमूलत्वाद्यद्यविज्ञाते भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्याहवनीये जुहुयादिति प्रायश्चित्तमिति प्रयोजन स्पष्टत्वादनुस्कैतदधिकरणसिद्धान्तप्रयोजनमाह * इतीति । विधिस्तु धारणे पूर्वत्वात् ॥१५॥ पूर्वाधिकरणसंगतिमाह *इदानीमिति* । उदाहरणमाह * तत्रै- वेति दिष्टं विधिप्राप्तमायुः पर्यवसानं तत्प्राप्तो दिष्टगतो मृतस्तस्या- ग्निहोत्र इत्येवं व्याख्यासूचनार्थ *तत्रैवेत्युक्तं * । उदाहरणानिष्कर्षपूर्व संदेहमाह *तत्रेति।* पूर्वपक्षमाह *हिशब्देति* युग्दण्डे समिधमु. पसंगृह्यानुद्रवतीति वाक्याग्दण्डे समिधमभ्युद्गृह्णन्ननुद्रवतीत्य- स्माद्वा सुग्दण्डे निधाय समिधमनुद्रवतीत्यस्माद्वा सुग्दण्डोपरिधार- णप्राप्तावपि हविरुपरिधारणात्प्राप्तेराचारतः प्राप्तिरुक्ता । प्रश्नपूर्व- माचारतः प्राप्तिमुपपादयति * कथमिति * श्लोकं व्याचष्टे * देव- तार्थस्येति । * आचारस्य च श्रुने मूले संभवत्यश्रुतमूलकल्पनायो गात् घुग्दण्ड इति सप्तम्या दण्डस्याधारत्वोक्तेस्तदुपरिधारणावगमे ऽपि वितस्तिमात्रया प्रादेशमात्रया वा समिधा दंडस्योपरि हवि- राधारभूतग्विलसमीपे धृतमूलयांगुष्ठमात्रया करपुष्करमात्र- ग्विलस्थसमस्तहविःप्रच्छादनशक्तावपि कतिपयहविःप्रच्छादनसंभ- वात्घुग्दण्डइति विधेपिं हविरुपरिधारणप्रयोजनत्वावगतेर्वाक्यापि प्राप्तिः संभवतीति सूचयितुमाह *घुग्दण्डइति । * पूर्वपक्षमुपसंह- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। १३५ रति * तस्मादिति । * पूर्वाधिकरणसिद्धान्तसूत्रमेव तदधिकरण- पूर्वपक्षे वाशब्देन समुद्रो वा महासत्व इतिवदिवार्थेन यज्ञोपवीती हि ये पुर उदञ्च इतिदृष्टान्तोक्तयानुवादत्वप्रतिज्ञासूचनादर्शनश- ब्दोक्तादाचारात्तन्मूलभूताच द्योतकशब्दापरपर्यायलिङ्गशब्दोक्ता- प्रापकाद्वाक्यात्सतःप्राप्तस्योपरिधारणस्यानुवाद इत्येवं कर्मधार- यीभूताल्लिङ्गदर्शनशब्दात्परायाः प्रथमायाः पञ्चमीरूपविपरिणामाङ्गी- कारेण व्याख्यातुं *प्राप्तस्यैवेत्युक्तम् ।* सूत्रेण सिद्धान्तमाह * इती- ति ॥ * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * सत्यमिति ॥ * समिधः समस्तहविः प्रच्छादनासामर्थ्यनाचारतोप्राप्तावपि कतिपयहविःप्रच्छादनशक्तेरीष- दानतिशक्तस्य सोमचमसस्याश्वशफस्य वा सोमचमसो दक्षिणेत्या- दिवचनसामर्थ्यादानत्यर्थत्वावगमवत्झुग्दण्ड इति वचनसामर्थ्या- त्प्रच्छादनार्थत्वेन प्राप्तिभविष्यतीत्याशङ्कते * नन्विति । * हविः- समीपे समिद्ग्रहणविधानेपि प्रच्छादनसंयोगाश्रुतेस्तादर्थ्यायोगाद- प्राप्तिरिति परिहरति * भवेदिति । * समस्तायाश्च समिधोद ण्डोपरिधारणविधानाद्धविषोर्वाग्धारणीयत्वेनेषत्प्रच्छादनेऽप्यशक्तेः सुतरामप्राप्तिरित्याह * श्रुग्दण्डइति । * हिशब्दयोगाद्वर्त्तमा- ६२११२ नापदेशाचानुवादतां पूर्वपक्षोक्तां परिहर्तुमाह * न चेति । * हिश- ब्दावगतेनैकवाक्यत्वेनोक्तामनुवादतां हिशब्दत्यागरूपव्यवधारण- कल्पनयकवाक्यत्वापादकहिशब्दानुवादसारूप्यभङ्गाद्भिन्नवाक्यत्वा- वगतेः परिहरति * अत इति । * व्यवधारणकल्पनां दर्शयति * पित्रय इति । * त्रुग्दण्डदेशत्वनियमात् श्रुग्दण्डस्यैवाधस्तावुपरि वा धारणमिह विधीयते न तु हविष इति सूचनार्थ स्त्रुग्दण्डस्येत्यु- वर्तमानापदेशत्त्वनाभासमानस्याप्याख्यातस्याप्राप्तार्थ- विषयत्वेन पञ्चमलकारत्वकल्पनया विधित्वोपपत्तिमाह * विधि- त्वे चेति । * सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति । * दिग्विभागस्यानुवाढत्वम् । अधि० २ दिग्विभागश्च तद्वत्सम्बन्धस्यार्थहेतुत्वात् ॥१६॥ निवीताधिकरणातिदेशार्थत्वेनाधिकरणद्वयस्य तुल्यत्वात्सहा- रम्भार्थ परुषिदितपूर्णघृतविदग्धं च तद्वदित्यधिकरणान्तरसूत्रमप्य- नेन सह पठितम् । मनुष्याणां प्रतीचीदिकसम्बन्धस्यानुष्ठानसौक- र्यरूपप्रयोजनभूतार्थ हेतुभूतत्वाद्विधिं विनापि प्राप्तेर्विधित्वायो- क्तम् ॥

·१३६० न्यायसुधाथाम् । गोक्त्यर्थश्च सम्बन्धस्योति सूत्रावयवोऽर्थस्य विद्यमानत्वादिति नि- वीताधिकरणद्वितीयसूत्रावयवोक्तार्थस्मृतिमात्रार्थत्वेन मन्दप्रयो- जनत्वान्न पठितः सूत्रे समासनिर्देशेऽपि यत्परुषिदितमिति वाक्या- नुकरणत्वात्परुषीतिधिभक्तेलुङ्ग कृतः। द्वन्द्वकवद्भाबाश्च विदग्ध- मित्येकवचनम्। अधिकरणद्वयस्य निवीताधिकरणातिदेशत्वं दर्श- यितुमाह * दिग्विभागेति * दिशो विविच्य भजनं द्विग्विभागः पर्चणि लवणं परुषिदितं मनुष्यसम्बद्धेषु रौद्रे च संदेह इति भाष्याचदन्तरा तन्मनुष्याणामित्यस्यैव निष्पक्वं मनुष्याणामित्य- स्यैव च मनुष्यधर्मत्वादिपक्षविषयत्वेपि विध्यर्थवादसंदेहे देव- पितृसम्बद्धानामप्युदाहरणत्वात्परुषिदितं घृतादीनामित्युक्तम् । विद- ग्धवाक्ये मनुष्यधर्ममनुष्यप्रधानप्राकरणिकाप्राकरणिककर्मधर्मप- क्षाणां रचनायोगादावृत्तेनादिशब्देन घृतादेरादिरिति षष्ठीसमासी भूनेन पूर्णवाक्यग्रहणं भाष्य रौद्रे चकरानैर्ऋते च संदेहः कि मन्तरा मनुष्याणां पूर्ण मनुष्याणां निष्पक्वं मनुष्याणां यो विद- ग्धः स नैर्ऋतो यो ऋतः स रौद्र इत्येते विधयस्तदा च मनु- व्यसम्बद्धाः किंमनुष्याणां शुद्धानां प्रकृतकर्मयुक्तानां वा धर्मा उत सर्वे प्रकृतकर्मधर्मा अथ प्रकरणे यन्मनुष्यप्रधानं कर्म तत्र मनुष्यसम्बद्धा निविशेरन् रौद्रत्वं नैर्ऋतत्वं चाशृतविदग्धत्व- योनिमित्तयोः प्रकरणे निविशेषातामथवा यतिक चिद्रौद्रं नैर्ऋतं च हविस्तत्रातविदग्धत्वे निविशेयातामुतातिथ्ये मनुष्यसम्बन्धा निविशेरनथवा सर्वे ऽर्थवादा इत्येवं व्याख्येयम् । दिग्विभागपरु- विदितादौ का ऽधिका शङ्का यन्निवृत्यै निवीताधिकरणातिदेशे धिका शङ्का संभवे वा दिग्विभागपरुषिदितपूर्णघृतविदग्धं च तद्वदि- त्येकत्रैवाधिकरणे सर्वोदाहरणोपपत्तेरधिकरणभेदो ऽनर्थक इत्या- शङ्कते * का पुनरिति * द्विविधामप्याशङ्कां निराकर्तुं दिग्विभा- गस्य तावन्निवीतेन परुषिदितादिभिश्चतुल्यतामाह * तदिति * दिग्विभागस्याभजन्तेत्याख्यातान्वयाद्विधेयत्वप्रतीतेर्निवीतेन तदुप- लक्षितैश्चपरुषिदितादिभिरतुल्यत्वावगतिरित्याशङ्काद्वयनिरासार्थ नि- चीतोक्तरुपलक्षणार्थत्वाभ्युपगमेन वाच्ये पुराकल्परूपत्वे नास्या-" ख्यातस्य विध्यशक्तिमाशङ्कयोपाख्यानमात्रानर्थक्यापत्तेर्यस्मात्पूर्वे मनुष्याः प्रतीचीमभजन्त तस्मादिदानीन्तना अपि तां भजेरनित्येवं ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। विध्यनुमानाच्छुतस्यैव वाऽऽस्यातस्य भजेरनिति विपरिणामकल्प- नया पुराकल्पाभासत्वपि विधिपरत्वसूचनार्थ पुराकल्पसारूप्यो- त्याख्यातमुपलक्षितम् । लङ्काच्यभूतत्वाविषक्षासूचनार्थ भजतिधा- त्वर्थमात्रमर्थोऽस्याख्यातस्यति बहुव्रीहिणोक्तम्। मनुष्यसम्बद्धस्य कैमर्थ्यचिन्तोदाहरणस्याख्यातभावमाशझ्यानुषङ्गिणेत्युक्तम्॥ भज- त्यर्थवादोनुषङ्गि चेति विग्रहः । दिग्विभागस्याख्यातान्वयादतुल्यत्वे- प्युत्तराधिकरणोदाहरणानामाख्यातानन्वयाद् बिदग्धव्यतिरिक्तानां च षष्ठयन्तशब्दान्वयाधिक्याच्च निवीतस्य साम्यप्रतीतेः कथं तद- तुल्यत्वाशङ्केत्याशङ्को निरस्यन् तेषामतुल्यतामाह *इतरेषां विति।* पर्वादेर्लुयमानबर्हिःप्रदेशस्य लवनक्रियां प्रत्यधिकरणत्वेन पूर्णादेश्व ग्रहणक्रियाविशेषणस्य ग्रहणप्रयोजनभूतां ग्राह्यद्रव्यपरिमाणक्रियां- प्रति साधनत्वादतिशयविवक्षायां करणत्वेन घृतादेश्च स्नेहनक्रियां प्रति करणत्वेनाद्यपरिस्पन्दप्रभृतिपक्वत्वाख्यफलसिद्धिपर्यन्तक्रिया- क्षणप्रचयात्मिकायाश्च श्रपणक्रियायाः प्रचयसाधनीभूतश्रपणक्रिया- क्षणबहुत्वसंख्यासाध्यत्वेन यावद्भिःक्षणैःफलसिद्धिस्तावद्भयो- ऽधिकसंख्यक्षणानुष्ठानाख्यविदहनस्य न्यूनसंख्यक्षणानुष्ठानाख्य स्य चाश्रपणस्य श्रपणक्रियां प्रति साधनत्वादितरेषां पर्वादीनां लवनादिक्रियाख्यफलोत्पत्तेः स्पष्टत्वेन विधावपि फलकल्पक क्लेशाभावानिवीतातुल्यत्वमतिरित्युक्ते कर्मधर्मसिद्धेरेव फलत्वाल्फ- लकल्पनाभावेऽपि मनुष्याणामिति षष्ठयन्तसम्बन्धात्कर्मधर्म- स्वबाधेन मनुष्यधर्मत्वप्रतीतेः पुरुषं प्रति. फलकल्पनापत्तेनिकीत- तुल्यतामाशङ्कय पुरुषानुष्ठेयासु लवनादिक्रियासु पर्वा दीनां कारक त्वेनान्तर्गतस्वरूपत्वाक्रियाफलेनैव फलवत्वसिद्धेः पुरुषार्थभोजन- कारकस्यौदनादेरिव पुरुषं प्रति फलोत्पादकत्वव्यपदेशोपपत्तेर्नाह- टफल कल्पनापत्तिरित सूचनार्थ मनुष्यसम्बन्धे यः पुरुषं प्रति कलो- यः सो पि पुरुषक्रियान्तर्गतात्मत्वाद्धि स्पष्ट इत्युक्तम् । विधिश- क्तिप्रतिवरक्षकभूतार्थाच्याख्यातयोमिपुरा कल्पशून्यत्वेनः दिग्विभा- गाधिकरणादधिका शङ्कापीतरोक्त्या सूचिता । श्लोकं व्याचष्टे * स्वाभाविकमिति । * दिशो, प्याधिकरणकारकत्वेन सर्वक्रियाग- त्यात्तद्विधावपि फलकल्पनक्लेशाभावसाम्योक्तं च दिग्ग्रहणम् ॥ प्राख्यातयोगनिमित्तविधिलाघवस्य तु दिश्यसाधारण्यादधिकरण- ·१३६२ न्यायसुधायाम् । ६१०२ भेदोपपत्तिः । सर्वशब्दो दिङ्मात्रविषयः विध्यनपेक्षोक्त्यै स्वाभा- विकोक्तिः । निवीतादेस्त्वविघ्नसमाप्तिप्रतिबन्धकवैयग्रयापादक- शीतादिवारकत्वेन क्रियाङ्गत्वसंभवेपि शीताद्यभाव निवीतादिना विनाप्यवैयप्रयोपपत्तेः स्वाभाविकक्रियाङ्गत्वाभावाद्वैषम्यसूचनार्थ न निवीतवदित्युक्तम् । एतावतेतरेषां फलोदयो विस्पष्ट इत्येताव द्याख्याय मनुध्यधर्मत्वपक्षपि फलकल्पनक्लेशानापत्युक्त्यर्थत्वेनैताव- दावृत्या कृत्स्नश्लोकव्याख्यार्थ तत्रेत्यनेन दिगादेः सामान्यतः क्रिया- साधनत्वेपिप्रतीच्यादिविशेषनियमस्य फलकल्पनापत्ते क्लेशमाशङ्कथा दिगादिसामान्यसाध्यस्य क्रियासिद्धयाख्यस्य फलस्य क्लृप्तत्वा- द्विशेषनियमफलमात्रकल्पने ऽप्यल्पकल्पनात् क्लेशाभावमुत्का तद- पिचेत्यनेन नियमे फलस्याप्यविघ्नक्रियासमापनस्यात्यन्तादृष्टत्वाभा- वात्क्लेशलेशो ऽपि नास्तीत्युक्तं वैदिकक्रियासाधननियमस्यादृष्टार्थ- त्वात्तद्यावृत्यै लौकिकोक्तिः। लौकिकक्रियासाधननियमावधित्वमेव वचनव्यक्तिभिः स्पष्टयितुमाह * तेनेति ।* वैदिकीनामपि क्रियाणां वैधत्वानपेक्षणे लौकिकत्वाद्वैधत्वानपेक्षासूचनार्था यावछब्देन सर्व- लौकिकवैदिकक्रियाव्याप्त्युक्तिरविरुद्धा॥ प्रतीच्यादेर्मनुष्यप्राधान्य- सिद्ध्यै तनियमफलस्याविघ्नसमापनस्य मनुष्याभिमतत्वसिद्ध्यर्थ कर्मणः स्वार्थस्य विशेषणं स्वाम्यर्थस्यापि कर्मणो भृतिलाभार्थत्वा- त्स्वार्थत्वोपपत्तिः। बर्हिर्लवनप्रक्रमाद्दर्भविषयत्वावगतिः । पूर्णस्य क्रियाङ्गत्वसिद्ध्यै प्रस्थादौ घृतादिग्रहणस्य ग्राह्यद्रव्यपरिमाणार्थत्वप्र- सिद्धरविहितामपि परिमाणक्रियामध्याहृत्य मातव्यमित्युक्तं वेदभा- ध्यस्थौ निष्पक्कायुतशब्दो व्याख्यातुं * विलीनेत्युक्तम् * । विद- ग्धाश्तत्वयोनिमित्तयोर्नैर्ऋतरौद्रत्वविधावश्युदितेष्टिवन्नैमित्तिक्या देवतयोत्पत्तिशिष्टनित्याग्न्यादिबाधापत्तो नैर्मतः स विदग्धो यो रौद्रः सो शृत इति व्यवहितान्वयकल्पनां मत्वा विदहनाश्रयणवि. ध्युक्तिः । अतो तुल्यत्वाशङ्कोपपत्तेर्युक्तो ऽतिदेश इत्युपसंहरति *ते- नति। तत्र विधिर्वा स्यादपूर्वत्वाद्वादमात्रं ह्यनर्थकमित्यनेनैव ताव- द्विधिरिति निबीताधिकरणवार्त्तिकोक्ताया वचनं परमिति पूर्वपादा- न्त्यसूत्रस्थवचनशब्दानुषङ्गण विधित्वप्रतिज्ञायाः परेष्वप्यधिकरणे- ध्वेतद् योजयितव्यामिति वार्तिकोक्तस्य दिग्विभागपरुषिदितादिवा- क्यमपि विधिरित्यादियोजनस्य सम्भवे ऽपि प्रतीची मनुण्या इत्यत्र ·तृतीयाध्यायस्य चतुथः पादः । षष्ठीभुयभावादिग्विभागोमनुष्यधर्मः षष्टीशब्दस्य मनुष्यप्रधानत्वा- दिति योजनायोगमाशङ्कय मनुष्या अभजन्तोति सामानाधिकर- ण्यश्रुत्वाशयत्वेन मनुष्यधर्मपक्षे दिग्विभागसूत्रं योजयितुमाह * त- वेति *। विदग्धं तदुपलक्षितं चानृतं सामानाधिकरण्यनिर्दिष्टनै- तरौद्रधर्मः सामानाधिकरण्यश्रुतिलक्षणस्य शब्दस्य नैर्ऋतरांद्रप्र- धानत्वादित्येवं विदग्धं च तद्वदित्युत्तरसूत्रावयवयोजनाप्यनेनैव सूचिता । अन्तरादितं मनुष्याणां पूर्ण मनुष्याणां निष्पक्कं मनुष्या- णामिति मनुष्यधर्मः षट्ठीशब्दस्य तत्प्रधानत्वादित्येवं वाक्यो- पलक्षणाथैः परुषिदितादिशब्दैर्मनुभ्यधर्मादिपक्षेषु मनुष्यसम्बद्ध- तत्तद्वाक्यावयचोदाहरणं मत्वा परुषिदितपूर्णघृतं च तद्वदित्यु- त्तरसूत्रावयवं योजयितुमाह * इतरेषु विति * तादर्थ्यमित्यनु- बङ्गः । दिग्विभागादिरपि निवीतवदपदेशः प्रतीच्यादिसम्बन्धस्य सौकर्यादिरूपार्थहेतुत्वेन विधि विनापि विद्यमानत्वादित्येवं निवी- खाधिकरणद्वितीयसूत्रातिदेशार्थत्वेन सूत्रदयं योजयितुमाह * तथेति * यथा तद्वच्छब्देनातिदेशान्मनुष्यधर्म इत्यभिधीयते त- चापदेशो वेत्यपीति तथाशब्दार्थः । अर्थस्य विद्यमानत्वादिस्यतिदि- टसूत्रावयवार्थोपपादनार्थत्वेन सम्बन्धस्यार्थहेतुत्वादिति सूत्रावय- वव्याख्यार्थे प्रत्यङ्मुखा इति. भाग्ये प्रांशुपदार्थानुष्ठानोक्तिमनु- छानशैघ्रये दिशोऽ कारणत्वादयुक्तामाशङ्कय सौकर्याशयत्वेनोप- पादयितुं सौकोक्तिः सम्बन्धस्येति सूत्रावयवस्यार्थस्थति सूत्रा- चयवोक्तापदेशहेतूपपादनाथत्वसूचनार्थ तगतविद्यमानशब्दोक्त- प्राप्तिहेतुत्वं पंचम्योक्तं पृष्ठतइति भाष्यावयवमुदङ्मुखस्य प्रायशः पृष्ठत आदित्यकरणसंभवे ऽपि प्रत्यङमुखस्यापराहे पृष्ठत आदि- त्यकरणासंभवादयुक्तमाशङ्कय पूर्वाह्नविषयत्वेन कृत्वा शब्दाध्या- हारेण च व्याख्यातुं पूर्वाहे हीत्युक्तम् । पूर्वाह्नस्यैव च प्रायेष व्यापारकालत्वात्कालान्तरे प्राप्त्यभावेप्यविरोधः। सम्बन्धस्येत्यस्यैव सूत्रावयवस्य परुषिदितसूत्रे चशब्देनानुकृष्टस्यान्तरादितोदाहरणे मुलपर्वान्तरालसम्बन्धस्य सूक्ष्मप्रदेशविशेषनियमाभावेन प्रयत्नगौ- रवानपेक्षतया लाघवरूपार्थहेतुत्वादित्येवं व्याख्यार्थमुपरीतिभाष्य पूर्णोदाहरणे च पात्रसमिताख्यपूर्णसम्बन्धस्य प्रयत्नगौरवाभावेना- न्यूनानतिरिक्तसुष्ठुमानलक्षणसाधनलाघवाख्यार्थहेतुत्वादित्येवं व्या ·न्यायसुधायाम्। ख्यार्थ पूर्णे पीति भाज्यं तुल्यप्रायव्याख्यार्थत्वाद्विदग्धाश्तोदाहरणयोः सम्बन्धस्यति सूत्रावयवव्याख्यार्थमशृतमिति भाष्यंमध्येपठितमुपेक्ष्य व्याख्यातुं *तथेत्युक्तम्।* मूलपर्वणोरन्तरादर्भलवने सति लवनस्या- यत्नसाध्यत्वात्र्पूणग्रहणं च सति प्रहणप्रयोजनभूतस्य ग्राह्यद्रव्यपरिमा- णस्यायनसाध्यत्वादन्तरालवनपूर्णयोः प्राप्तिरित्यर्थः। विदग्धोदाहरणे ऽनुवादपक्षेस्वरसतो रौद्रनैर्ऋतयोरुपादेयतयावगतयोरप्यनुवादसं- भवेन विपरीतवचनव्यक्त्याश्रयणायोगाद्यो विदग्धः स कृष्ण इति विवक्षिते थे कृष्णवर्णनितिशब्दवाच्यपृथिवीसम्बन्धस्य हेतुत्वादि- त्येवं सम्बन्धस्येति सूत्रावयवव्याख्यां कारणगुणप्रक्रमेण कार्ये- गुणारम्भप्रसिद्धथैव ज्ञातुं शक्यत्वाद्भाष्यकृतोपेक्षितां दर्शयितुं *तथाविदग्धइत्युक्तम् ॥* अशृतोदाहरणे ऽप्यक्षरवर्णसामान्यान्नि- ब्रूयादिति यास्कस्मृतेर्धात्ववयवस्यापि धात्वर्थवाचित्वकल्पनया व्याख्यावगमाद्रौशब्दस्य रुजत्यर्थरोगवाचित्वं दकारस्य च ददात्यर्थ- दानवाचित्त्वं कल्पयित्वा रोगदानाख्यावयवार्थसंम्बन्धरूपस्य रोग- दत्वस्यास्मृतत्वरूपार्थहेतुकत्वादित्येवं सम्बन्धस्येति सूत्रावयव- व्याख्यार्थमशृतमिति भाष्यमुपेक्षितं व्याख्यातु * मशृते चेत्युक्तम्।* निष्पक्कसम्बन्धस्य सुखरूपार्थहेतुत्वादित्यवं सम्बन्धस्येति सूत्रावय- चव्याख्यार्थमायुतमिति भाष्यं विलीनेति वार्तिकावयवेन निष्पक्वायु- तशब्दसामानाधिकरण्योक्तया निष्पक्वशब्दव्याख्यार्थतया सूचितस्या- युतशब्दस्य व्याख्यानान्न व्याख्यातम् । विधिस्त्विति सूत्रातिदेशा- र्थत्वेन सूत्रद्वयं योजयितुमाह * नियोगतस्त्विति । * सप्रायादिति वाक्येति च सूत्रद्वयार्थातिदेशार्थत्वेन विदग्धवर्ज सूत्रद्वयं योजयितु- माह *प्रकरणेति ।* भाष्यकृतात्वप्राप्तिविधिपक्षो दिग्विभागसूत्रयो- जनार्थेनार्थवत्वाद्विधिरिति भाष्येण परुषिदितसूत्रयोजनार्थेन चार्थव- त्वान्मनुष्यसम्बन्धाञ्चेतिभाष्यानिष्कृष्टेनार्थवत्वाद्विधय इत्यवयवेन विधिस्त्विति सूत्रोक्ते नियमविधिपक्षे प्यर्थात्सूत्रद्वययोजनसिद्धेर्मनु- ग्यश्रुतिविरोधेन चातितुच्छशुद्धकर्मपक्षे स प्रायाद्वाक्येति सूत्रद्वयो- क्ते योजनस्य मन्दप्रयोजनत्वान्न सूत्रत्रयार्थातिदेशार्थत्वेन योजितम् । तत्प्रकरणे यदितिसूत्रातिदेशार्थत्वेन योजयितुमाह * सर्वेति । * वाक्यप्रकरणानुग्रहायेतिभाष्ये वाक्यप्रकरणानुग्रहादिति भाष्ये च प्रकरणोत्त्या कर्मधर्मत्वप्रमाणत्वसाम्यात्समाख्याप्युपलक्षितेति . . . .

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सूचनार्थः सर्वशब्दः । एतत्सूत्रार्थातिदेशार्थत्वेन परुषिदितसूत्रयो- जनार्थमन्वाहार्य इति भाष्यं दर्शपूर्णमासदक्षिणाभूतान्वाहार्याङ्गभूता. स्तरणगर्भेष्वन्तरालवन सम्भवोपि ज्योतिष्टोमदक्षिणासु च ब्रीहियव- तिलमाषरूपासु प्रस्थादिसमितत्वरूपपूर्णत्वमभवेपि ज्योतिष्टोमद- क्षिणायां कस्यांचित्स्नेहकार्याभावेन निष्पक्कासंभवादयक्तमाशङ्कय दक्षिणासु चेतिचकारोक्ते नवनीतेनाभ्यङ्ग इति विहिते ऽभ्यञ्जने यजमानसंस्कारार्थत्वान्मनुष्यप्रधाने विलीनत्वगुणविधानन निष्पक- त्वापन्नस्य नवनीतस्य निवेशोपपत्तिसूचनार्था मनुष्यप्रधानो॥ तत्प्रधाने वेति सूत्रार्थातिदेशार्थत्वेन योजयितुमाह * वाक्येनेति * । भिन्नस्वाद्वाक्यानामिति दिग्विभागसूत्रस्थेन परुषिदितसूत्रस्थेन च वाक्यभेदप्रसंगादिति भाष्यावयवेनोक्तस्य दक्षिणादौ निवेशे वाक्य- भेदप्रसङ्गस्य प्रकरण समाख्याबाधार्थत्वसूचनार्थ *प्रकरणेत्युक्तम् * षष्ठयन्तसम्बन्धापन्नमनुष्यप्राधान्यशङ्कानिरासार्थ * फलेत्युक्तम् ॥* अर्थवादो वेति विधिना चेति च सिद्धान्तसूत्रद्वयार्थातिदेशार्थत्वेन योजयितुमाह * तेनापि सहेति । * पर्वप्रदशत्वग्रहचमसपात्रविला. धिकत्वनवनीताविदहनविधिशेषत्वं चकारेणेक्तम् ॥ कीदृशी स्तुति- रित्याशय यथा प्रतीच्युदीची वा दिङ्मनुष्याणां पितॄणां वा दक्षि- णोचिता तथा प्राची देवानां यथा च मूलपान्तराले दर्भलक्नं मनुष्याणां समूलं च दर्भलवनं पितॄणामुचितं तथा पर्वणि देवानां यथा च पात्रविलसमितं ग्रहणं मनुष्याणां पात्रविलाचाधो ग्रहणं पितॄणामुचितं तथा देवानां पात्रविलादधिकग्रहणमित्यौचित्यन प्रतीच्यादिदक्षिणादि च मनुष्याणां पितॄणां च यथाक्रममुचितं न- देवानां प्राच्या देवे तु तेषामुचितमिति विपर्ययेण वा स्तुतिरिति प्रकारद्वयमाह *सम्यगिति । * यत्प्रतीच्यादियन्मनुष्यादिसम्बन्ध त्वेन श्रुतं तत्तत्सम्बन्धित्वेन सम्यगुचितमित्येवं सम्यक्छ्रुतोक्तयौ चित्योक्तेर्यथाविदितो नुवाद्यो मनुष्यादिर्विषयो यस्य प्रतीच्यादेस्त- द्विधेयस्य प्राच्यादेविषयो देवाख्यादन्यमनुष्यादिविषयमित्येवं च यथाविदितान्यविषयोक्त्या बहुव्रीहिद्वयगर्भकर्मधारयभूतया विपर्प- योक्तेः सम्यक्तत्वेनौचित्येन यथाविदितविषयान्याविषयत्वेन विप- येण वा स्तुतनिवीतोदाहरणे यद्यौचित्येन स्तुतिस्ततोत्राप्यौचित्खन तत्र विपर्ययेण स्तुतावत्रापि विपर्ययेणैत्येवंविवेकेनातिदेशातिसद्धि- Limi ·न्यायसुधायाम्। रित्यर्थः । विदग्धोदाहरणे वा विदग्धातत्वयोः कार्यरोगदत्वा- पादकत्वेनाप्राशस्त्यादविदहनश्रपणमेत प्रशस्तमित्येवं रूपत्वेनी- चित्यविपर्ययरूपत्वाभावाद्विदग्धोदाहरणाद्विवेकेनोदाहरणान्तरेवी- हश्याः स्तुतेः सिद्धिरिति विवेकोक्त्या सूचितम् परुषिदितपूर्णघृतविदग्धं च तद्वत् ॥ १७ ॥ अनृतक्दननिषेधस्यक्रतुधर्मत्वम् । अधि० ३ अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः स्यात् ॥ १८॥ निवीताद्यधिकरणदिहापि प्रकरणत्रयणसह प्रकरणस्य विरो- धाविरोधचिन्तेति शङ्कानिरासायास्मिन्नधिकरणे श्रुत्या सहोत्तर- स्मिल्लिङ्गवाक्याश्यां तदुत्तरयोर्वाक्येन सहेति लाघवायाधि- करणचतुष्टयस्य प्रकरणसङ्गत्युक्तिपूर्व प्रस्तुताधिकरणविषयं १२३३१ विविनक्ति * तेनैवेति * ॥ अकर्मक्रतुसंयुक्तमित्क्तदाहरणो क्त्यर्थे सौत्रे पदद्वये , प्रतिषेधादर्शपूर्णमासादिप्रकरणगता इति पदाभ्यां व्याख्याते . निषेध्यैदमर्थ्यनिर्णयानिषेधैदमर्थ्यनिर्ण- यसिद्धेः सन्देहायोगात्तेषामुदाहरणत्वायोगमाशङ्कयैतदधिकरणका- र्यप्रवृत्तिकैमर्थ्यविचारात्प्रागनवधारितैमर्थ्यपदार्थविषयतयोदाहर- णे विशेषिते नार्षेयं वृणीते नानुयाजेषु येयजामहंकरोतीतिवद्विधि- प्राप्ते विकल्पापत्तेनिषेधायोगनिषेधे . कैमर्थ्य निर्णयस्य निषेध्यै- मर्थ्य निर्णयाधीनत्वानुपपत्तेम्तन्निमित्तसन्दहायोगाशङ्कानिरसायो दाहरणविशेषणानर्थक्यमाशङ्कयानृतवदनादीनां विधि विना प्य पूर्वानपेक्षलौकिकक्रतूपकारार्थत्वेन पुरुषोगकारार्थत्वेन वा तत्सा- धनसामर्थ्यात्प्राप्तानां निषेधोपपत्तिरुक्ता ॥ तत्रेति भाग्येण किमयं निषेधो दर्शपूर्णमासाङ्गभूतस्यानृतवदनस्य ततश्च प्रकरण पत्र निषेधनिवेशो यं प्रायेण वाचोनृतवादिनीत्वात्पुरुषार्थत्वेन प्राप्तस्या. नृतवदनकर्मणो यं निषेधस्ततश्च पुरुषधर्म इति वदता निषेध्यनि- षेधयोरपि कैमर्थ्य संदेहमुक्तम् । हेतुहेतुमद्भावेनोपपादयितुमाह * ते- विति* निषेधकैमर्थ्य निर्णयस्य प्रवृत्तिकैमर्थावधारणाधीनत्वोपपा- १मथं प्रथममेव १३६० पृष्ठस्थ २५ पङ्क्ती संग्रप्य वाण्यात भाष्यकृता ।

·ऋत्वपकारस्य तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३६७ दनार्थ यदर्था चेति प्रतिज्ञाय निषेधेन निषेध्यस्थानिष्टहेतुत्वज्ञापना- दिष्टविपरीतस्य वानिष्टत्वनात्मापकारे च्छया निषेध्यक्रियायां प्रवृ- तावात्मापकारस्यानिष्टत्वाऋतूपकारेच्छया तु प्रवृत्तौ क्रत्वपकारस्या- निष्ठत्वात्पुरुषोपकारार्थक्रियावाचिना शब्देनोपकार्थितया पुरुषमुप- स्थापयता पुरुषापकारस्यैवानिष्टतयोपस्थापनेन शब्दस्पर्शायोगादात्मोपकारार्थिनश्च क्रत्वपकाराख्यानिष्टहेतुत्वज्ञाप- नेपि निवर्तयितुमशक्यत्वात्पुरुषार्थक्रियानिषेधेन निवृत्तिसिद्ध्यै क्रत्वर्थायाः क्रियायाः क्रत्वपकाराख्यानिष्टहेतुत्वाकाङ्क्षानुपपत्तेः ऋतूपकारार्थक्रियावाचिना वाशब्देनोपकारार्थितया ऋतुमुपस्था- पयता क्रत्वपकारस्यैवानिष्टतयोपस्थापनेन [पुरुषापकारस्य शब्द- स्पर्शायोगाऋतूपकारार्थिनश्चात्मापकाराख्यानिष्टहेतुत्वज्ञापनेपि नि- वर्त्तयितुमशक्याक्रत्वर्थक्रियानिषेधेन] पुरुषार्थायाः क्रियायाः पुरु- पापकाराख्यानिष्टहेतुत्वाकाङ्क्षानुपपत्तेरन्यार्थक्रियानिषेधस्यान्यार्थ- स्वायोगे नहीत्यनेनोक्तस्त्युपायमांसभक्षणादिपुरुषार्थक्रियानिषेधस्य त्वर्थत्वाभ्युपगमाद्यभिचारमाशङ्क्य तस्यामिनिषिद्धानुष्ठाना- पादितवैगुण्यात्क्रतोः फलानुत्पत्तेः पुरुषस्य क्रतुसफलकामस्येष्टफ- लालाभाख्यानिष्टप्रसंगात्तत्परिहारार्थत्वेपुरुषार्थसिद्धेरव्यभिचारसू. चनार्थ *सर्वएवेत्युक्तम् * ॥ अतोनिषेधकैमर्थ्य निर्णयार्थत्वात्प्रवृत्ति- कैमर्थ्यचिन्तापि युक्तेत्युपसंहरति * तस्मादिति * सर्वेष्वेवाख्याते- स्वित्यादिसिद्धान्तभाष्ये वक्ष्यमाणस्य कर्तुराख्यातानभिधेयत्वस्य प्रवृत्तिकैमर्थ्यनिर्णयार्थत्वाद्वक्तव्यतामुपपादयितुमाह *प्रवृत्तीनाम- पि * अवारभ्याधीतानां निषेधानां निषेध्यैदमर्थ्यावधारणं विनैदम- •वधारणाशक्तनिषेध्यैदमर्थ्यावधारणायाख्यातचिन्ता युक्ता प्रकर- णाधीतानां त्वनृतवदनादिनिषेधानां स्त्रीगमनमांसभक्षणादिवत्प्रकर- णादेवैदमर्थ्यावधारणोपपत्तेनिषेधैश्चसाक्षात्स्वैदमावधारणायाख्या तानां कर्तृवाचित्वावाचित्वेन चिन्ता न युक्तेत्याशङ्कयाह * ताव- च्चेति एवंपदार्थवाक्यार्थसंघातरुपकल्पितां विशिष्टां भावनां प्राप्य- वृत्तिर्विधिनिषेधयोरितिन्यायेन विधिवनिषेधस्यापि विशिष्टभावना- विषयत्वादनृतादिनिषेध्यवदनभावनादिविशेषणवत्पुरुषार्थत्वक्रत्वर्थ- स्वयोरपि विशेषणयोनिषेधविषयत्वाबगतेराख्यातानां च कर्तृवा. १ इति द्वितीययुस्तके नास्ति ।

·१३६८ भ्यायसुधायाम्। . चित्वावाचित्वान्यतररूपेण निर्णयं विना स्त्रीगमनमांसभक्षणादि- वदनृतबदनादीमैकान्तिकपुरुषार्थत्वाभावेनानुयाजादिवच्चैकान्ति. कक्रत्वर्थत्वाभावेन तक्रत्वर्थपुरुषार्थत्वनिर्णयायोगाग्निषेवानां स्ववि- षयभूतविशिष्टभावनाप्राप्त्यर्थमाख्यातापेक्षोपपत्तेस्तश्चिन्ता युक्तेत्या- शयः । आख्यातचिन्तायाः संदेहभाष्यारूढत्वोक्त्यै येन कारणेन क्रत्वर्थपुरुषार्थत्वनिर्णयं विना भावनायाः साध्यांशस्यैवांपूर्णत्वेना- पूर्णतया विधिनिषेधविषयत्वायोगादन्यतोनवधारितैकान्तिकत्व- र्थपुरुषार्थत्वायाश्च भावनायाः पुरुषवाचिकमिपदाद्यन्वयं विना पुरु- षार्थत्वानवधारणाद्वलवत्प्रमाणविरोधपरिहारं च विना प्रकारणेन त्वर्थत्वानवधारणात्कर्तृवाचित्वावाचित्वेनाऽऽख्यातं निर्णयं विना कत्वर्थपुरुषार्थत्वनिर्णयासिद्धिस्तेन कारणेनाख्यातशब्दाः किंपुरुषार्थी भावनामभिदधति क्रत्वों वेत्येतत्संदेहभाष्येनार्थादुक्तं भवतीत्याह *तेनोत* अनुवादकस्याख्यातस्य कर्तृवाचित्वेपिपुरुषार्थत्वाक्षेपाश- तेर्विधायकत्वविशेषणसूचनार्थ विध्युक्त्याख्यातोपलक्षणम् । विधा. यकाख्यातचिन्तायां समिदादिवाक्यस्थानामप्याख्यातानामुदाहार्य- त्वापत्तेः प्रतिषेधाउदाहरणमितिविशेषणानर्थक्यामाशझ्य प्रवृत्ति- कैमर्थचिन्ताकाले सर्वेषामुदाहरणत्वेपि तस्याः प्राधान्याभावा- द्विशेषणार्थवत्वोपपत्ति सूचयितुमाह * ततश्चेति * प्रधानचि- न्ताकाले विधीनामुदाहरणत्वनिरासायैवकारः एतस्मिन्नधिकरणे प्रयाजादीनामाख्यातगम्यपुरुषार्थत्वनिरासेऽपि प्रकरणाधिकरणे विश्वजिदादिवत्फलकल्पनया पुरुषार्थत्वमाशक्य निरासादपी- नरुक्त्यम् ॥ विधायकाख्यातवशेन प्रवृत्यैतमर्थ्यनिरूपणेनानृतं वदे- दित्यस्या विधायकत्वान्न तद्वशेन प्रवृत्यैदमर्थ्य निरूप्यतेत्याशङ्कया. वान्तरवाक्यार्थविवक्षायां विधायकत्वोपपत्तिसूचनार्थ प्रवृत्तिकैमर्थ्य चिन्तां विवृणोति * तथेति * यथा प्रवृत्तिकैमर्थ्य चिन्ताकाले समि- दादौ चिन्ता तथात्रापीति तथाशब्दार्थः । अनृतस्यैव निषेध्यत्वेनेद- मर्थ्यस्य निरूप्यत्वादनिषेध्यवदनकैमर्थ्यचिन्तानर्थ्यक्यमाशङ्कयानृतै- दमर्थ्यनिर्णयार्थत्वं वनैमर्थ्यनिर्णयस्य सुचयितुमाह * यदर्थं चे- ति * अवान्तरवाक्यार्थविवक्षया विधायकत्वोपपत्तावपि महावाक्ये वान्तरवाक्यार्थस्याविवक्षितत्वादविधेयत्वेनानृतवदनस्य प्रयो- जनानां काक्षत्वात्कैमर्थ्यचिन्ता न युक्तेत्याशय निषेधरूपमहा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। वाक्यार्थवेलायां विधेनिषेधपरत्वेनानृतवदनस्याविधेयत्वपि शेषस्य निषेधात्परिशिष्टस्य निषेध्यस्यानृतवदनस्य निषेधान्वयायावश्य- मनुवदितव्यत्वादप्राप्तस्य चानुवादायोगात्प्रापकं च विना प्राप्त्य. योगात्प्रापकस्य च लौकिकस्यापि रागारैदमीवधारणापेक्षत्वा- दनुवादसिद्ध्यै प्रापकोक्तयेऽवान्तरवाक्यार्थस्यावश्यविवक्षणीत्वं सू. चयितुमाह * प्रतिषेधेति * निषेधोपलक्षितमहावाक्यार्थवेलायां यद्यपि निषेधपरो विधिरविधिर्वाविधिविरुद्धो नञ् तथापि यत एव निषेधपरो ऽत एव शेषस्य निषेध्यस्यानुवाद्यत्वावधारि- तैमर्थ्य स्यैव च विशिष्टां भावनां प्राप्य वृत्तिविधिनिषेधयोरिति न्यायेन निषेध्यत्वात्तादृशस्यैवानुवाद्यत्वावगतेरनुवादसिद्ध्यर्थ प्रापकोक्तये ऽवान्तरवाक्याथै विवक्षित्वानृतवदनकैमर्थ्यचिन्ता कार्येत्यध्याहारेणावृत्तविधिशब्दाकारप्रश्लेषेण च व्याख्येयम् । सक- च्छुतस्याख्यातस्य निषेधनिषिध्यरूपार्थद्वयविधायित्वायोगमाशय नोभावमात्रवाचित्वेन निवर्तनाख्यनिषेधार्थत्त्वायोगाच्छ्रुतस्य विधि- नअनुरक्तस्य निषेधपरत्वपक्षे निषेध्यानुवादान्यथानुपपत्तिगम्यं प्रा. पकमङ्गीकृत्य यत्पुरुषार्थ क्रत्वर्थ वानृतवदनं तन्न कुर्यादिति वचनव्यक्तिरभावमात्रवाचिनोपि विधिप्रत्ययोक्तकर्तव्यत्वाभा- वाख्यानिवर्तनार्थत्वोपपत्तेर्नमात्रस्य निषेधपरत्वपक्षे तु यत्क्रत्वर्थ पुरुषार्थ वानृतवदनं कुर्यात्तन्नेतिश्रुतविधिप्रत्ययसंहितेन प्रापकसं- हितं निषेध्यमनूद्य नमात्रेण निषेधोक्तौ वचनव्यक्तिरित्याह * ततश्चति * उभयत्रोफ्लक्षणार्थे पुरुषार्थक्रत्वर्थोक्ती । शेषानु- 'वाद्यत्वपरामर्शार्थ स्ततः शब्दः । एकत्र विधेर्निषेधपरत्वपक्षेऽ पर- त्रत्वविधेनोनिषेधपरत्वपक्ष इत्यर्थः ॥ यतश्चावधारितैदमर्थ्य मे- वशेषमनुवाद्यं ततः सर्वस्य निषेध्यैदमर्थस्य निषेध्यैदमर्थ्यस्य च विधेनिषेधपरत्वे साक्षादाख्याताधीनत्वान्नञोपि निषेधपरत्वे कर्त- व्यत्वाभावाख्यनिषेधप्रतियोगिकर्तव्यतोक्राख्याताधीनत्वेनाख्या ताधीनत्वादाख्यातेन कोंच्यते नचेत्याख्यातगता चिन्ता सर्वेष्वे- वाख्यातेष्वित्यादि सिद्धान्तभाष्ये भविष्यतीति कर्तुराख्यातानभि- धेयत्वस्य वक्तव्यतामुपपादितामुपसंहरति * ततश्चति । * ऐदमर्थ्यनिरूपणस्याख्यातायत्तत्वमुपपादयितुमाह * तत्रेति ॥ * ९२४।१ कर्तुराख्यातवाच्यावाच्यत्वचिन्तामानर्थक्येनाक्षिप्तुमाह * मनु चे- ·भावनायाः सह १३७० न्यायसुधायाम्। ति । * वैयाकरणेन कत्रभिधानाभ्युपगमात्प्रयाजादीनां क्रत्वर्थत्वा- भ्युपगमाञ्चेहाक्षेप्ता धात्वर्थातिरिक्तभावनानभ्युपगमेपि धात्वर्थसा. मान्यंभावनामभिप्रेत्य भावप्रधानमाख्यातमिति स्मृतिमूलत्वसूच- नार्थ भावनाप्रधानाख्यातवादिमिमांसकंप्रति बोधनार्थ च भावनाप्र- धानत्वोक्तिः । अनिष्पादितायाः क्रियायाः क्रत्वर्थत्वायोगान्निष्पाद- ककन्वयस्य प्रकरणानुगुणत्वोक्तिः॥ आख्यातवाच्यं कर्तारं प्रति श्रौतेन प्रधानतया त्रयेण प्राकरणिकस्य ऋतुं प्रत्यङ्ग- ऽतयाऽन्वयस्यातुल्यकक्षत्वेनाविरोधं संमार्गभावनाया ग्रहदशापवि- त्रान्वयाविरोधदृष्टान्तपूर्वमन्वयमुखेन तावद्विवृणोति *तद्यथेति ॥* द्धावपि प्रत्यङ्गतयान्वये द्वयोः शेषिणोरेकशेषसमवायलक्षणो विरोधः प्राधान्येन त्वन्वये द्वयोः शेषयोरेकशेषिसमवायलक्षणो विरोधः स्यान्नत्वेतद्वयमप्यस्तीति व्यतिरेकमुखेन विवृणोति *यदि विति॥* ऋतुप्राधान्येन सह कर्तुः प्राधान्यस्योभयोः शेषिणोरेकशेषसमवा- यलक्षणो विरोधः स्यादित्यर्थः । अतः श्रुतिप्रकरणयोनानाविषयत्वे- नैकविषयत्वाख्यसमवायाभावाद्विरोधानुपपत्तेः श्रुत्या प्रकरणवा- धायोगात्क राख्यातवाच्यवाच्यत्वचिन्तानर्थिकत्याक्षेपमुपसंहरति * अत इति । * अङ्गत्वेन कर्तुंर्वाच्यतामाक्षेप्ताऽभिमतामभ्युपेत्यैवता- वत्प्राधान्यमुपपादयति * नैतदिति । * श्लोकं व्याचष्टे * पद्यपी- ति। * पाकादिशक्तस्यापि काष्ठादेवलनादिव्यापार विना पाका- दिसायकन्वाख्यकारकत्वाभावप्रसिद्धः सव्यापारस्यैव कर्तृरूपका- रकत्वेनाख्यातवाच्यत्वावगमापरोद्देशेन व्याप्रियमाणत्वस्यैव चाङ्ग त्वाकर्तृशक्तयतिरिक्तव्यापारवत्याख्याङ्गत्वरूपेणाख्यातवाच्यत्वोपप- बनार्था साधकापेक्षोक्तिः । एकपदोपादानेप्यनृतवदनादिक्रियायाः श्रुत्या कर्ता प्रति प्राधान्यावगतेः प्रयोजनाकाङ्क्षावेलायामप्यङ्गत्वेन कन्वयानिष्पत्तर्विप्रकृष्टस्यापि यागं प्रत्यङ्गत्वेनान्वयस्याविरोधादु- ग्रहणोपपत्तिमाशङ्क्य यथाग्नीषोमीयमिति तद्धितश्रुत्या प्रकृत्यर्थ- भूतयोरनीषोमयोर्द्रव्यद्वारा द्रव्यदेवतान्वयकल्प्ययागांङ्गत्वोक्तावपि यागस्य प्रयोजनाकाङ्कायां तयोरेव संस्कार्यत्वाख्यप्रयोजनत्वलक्ष- शप्राधान्यावगतेः सन्निपत्योपकारिणश्च संस्कारातिरिक्तापूर्वकल्प- नाभावेन गौरवानापादकत्वात्तत्संभवे कल्पनागौरवापादका- हुपकारकत्वकल्पनानुपपत्तेः सर्वपाकादिसम्बन्धे द्वयगकारा- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । स्तण्डुलादय इत्यनेन च न्यायेन पूर्वावगतस्याङ्गत्वस्योत्तरकालाव- गतेन प्राधान्येनाविरोधात्पशुयागाङ्गभूतस्य पुरोडाशयागस्य पशु- यागसमवेताग्नीषोमसंस्कारार्थत्वं दशमे वक्ष्यते तथाख्यातश्रुत्या कर्तुरनृतवदनाङ्गत्वोक्तावप्यनृतवदनस्य प्रयोजनाकाङ्क्षायां कर्तुरे- वक्रतुसमवेतस्य संस्कार्यत्वलक्षणा प्रधानता न विरुद्ध त्याह * नचे ६२१ ति ॥ * प्रकर्षसेचनक्रियायामव्याप्रियमाणत्वेनानङ्गभूतास्वप्यप्सु करणरूपकारकत्ववाचिप्रोक्षणीशब्दप्रयोगादेवतायां च कारकत्वाभा- वेप्यङ्गत्वाभ्युपगमादङ्गत्वातिरिक्तशक्तिमात्ररूपेण कारकत्वावगतेः काष्ठादेश्चाव्याप्रियमाणावस्थायां कारककार्यकरत्वाभावात्पुत्रे न ममैष पुत्र इतिवत्कारकत्वाभावापत्तेरङ्गत्वानपेक्षस्थ कर्तृत्वमात्र- स्याख्यातवाच्यत्वादङ्गत्वानुक्तेःप्राधान्याविरोध इत्यन्यथाक्षेपं परिहा रति * अथ वेति * कर्तृत्वमात्रोक्तावङ्गप्रधानत्वान्यतरनिर्ण- यायोगमाशयार्थविध्यपेक्षितं प्रयोजनमालोच्य गुणप्रधानत्वं भविष्यतीत्युक्ते द्वेधापि प्रयोजनाविशेषो योग्यत्वानुसाराद्योग्यत्वा- विशेषे च विवक्षानुसारादित्युक्तम् । कर्तुर्वाच्यत्वे प्राधान्येनैवो- क्त्यापत्तिरित्यन्यथाश्लोकद्वयेन परिहरति * यति * प्रत्ययार्थत्वा- विशेषाद्भावना प्रति प्राधान्यायोगमाशझ्याख्यातवाच्यकर्तृवादि- नाख्यातवाच्यभावनानभ्युपगमाद्धात्वर्थ एव भावनाप्रधानत्वादि- त्याक्षेपवार्तिकस्थेन भावनाशब्देनोक्त इति सूचनार्था प्रकृत्यर्थो- क्तिः ॥ क्रमवशोक्तिसूचितस्य नागृहीतविशेषणन्यायस्योभावि- त्यादिसूचितस्य च प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूत स्तयोः प्रत्य- यार्थः प्राधान्येनेति स्मरणस्याख्यातेप्यपवादाभावोक्त्यर्थत्वेनावि- शेषोक्तिं व्याचष्टे * नहीति * कृद्ग्रहणस्य प्रदर्शनार्थत्वेन व्या- ख्यापूर्वद्वितीयं श्लोकं व्याचष्टे * तेनेति * पाचकः पठतीति कृ- दुक्तस्य कर्तुः प्रधानभूतस्य पाकविशिष्टस्यैव पठनान्वयवदा- ख्यातोक्तस्यापि प्राधान्ये सति पठनविशिष्टस्यैव पाकान्वयाव- गमापत्तेः पावको गृहे पठतीत्यादिप्रयोगे च गृहादीनां सन्निध्य- विशेषे ऽप्याख्यातपदोक्तेनैव धात्वर्थेनान्वयावगमात्सामान्यरूपेण न्यायेनावस्थितं प्रत्ययार्थप्राधान्यमाख्यातेप्युत्सर्गतः प्राप्तं प्रतीति वैलक्षण्यरूपेण न्यायान्तरेणापोद्यतेत्याशङ्कते * ननु चेति * न्याया- न्तरं विवृणोति*तथा हीति*चतुर्थपादपूर्वकं श्लोकं व्याचष्टे*द्वयो- ·१३७२ न्यायसुधायाम्। ९२६।३ स्तावदिति*प्रतीतेरपवादकत्वोपपादनार्थ * नचेत्युक्तम् * आ- ख्याते कर्तुरुपसर्जनत्वोक्तिर्द्धात्वर्थप्राधान्यसिद्ध्यर्था प्रत्वयार्थप्राधा- न्यविषयौत्सर्गिकन्यायापवादार्थाचेलिविकल्प्य क रुपसर्जनत्वेप्या- ख्याते भावनायाः प्राधान्यात्तस्याश्च स्वपदस्थधात्वर्थविशिष्टाया एव पदान्तसर्थान्वयाभ्युपगमेनानिष्टापत्यभावाद्गृहादीनां चाशि- करणादिकारकाणां कारकभूतेन कौन्वयाहत्वाक्रियात्मिक भावना प्राधान्येनाख्यातोक्तामुक्त्वा कृदन्तपदस्थधात्वर्थाक्षि- प्तोपसर्जनभूतभावनान्वयायोगात्कृदाख्यातसन्निध्यविशेषेप्याख्याते - नवान्वयोपपत्तेर्धात्वर्थप्राधान्यापादकहेत्वभावान तावदाद्यः कल्पः माख्याते च पक्षे भावनायाः प्रत्ययार्थभूतायाः प्राधान्यानपवा- देनौत्सर्गिकप्रत्ययार्थप्राधान्यविषयन्यायापवादायोगान्न द्वितीयो- प्रीति परिहर्तुमाह * उच्यतइति * पूर्वार्द्ध व्याचष्टे * भावेति * कर्तुः प्राधान्याभावपि प्रधानभूतां भावनां प्रति धात्वर्थस्योपस- जनत्वप्राधान्यानापत्तौ भावप्रधानत्वोक्त्या सूचितायां तथापि 'प्रतीतिवशाद्धात्वर्थस्य प्राधान्यं भविष्यतीत्याशक्य भावनाकाङ्क्षा- वंशेन धात्वर्थाद्यन्वयात्तस्याश्च प्रयत्नात्मकत्वेनेच्छायोनितयेच्छावि- घयत्वाईपुरुषार्थरूपभाव्याकाङ्क्षत्वाद्धात्वर्थस्यापुरुषार्थत्वेन भाव्य- स्वानुपपत्तेनित्यं कर्तुः प्राधान्ये गुणत्वे वा फरणत्वान्न कदा चि- प्राधान्यमिति सर्वत्र स्थितमितीह जन्मनीति व्याख्यानायोक्ते धात्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयत इति धात्वर्थस्यैव भावशब्दवाच्यत्वेन स्मृतस्य भावप्रधानमाख्यातमिति प्राधान्य- स्मृतेर्द्धात्वर्थप्राधान्यशङ्कानिरासायान्यदेव हि धात्वर्थसामान्यं क- रणात्मकं अन्यश्च भावनानामसाध्यत्वेन व्यवस्थितमित्यत्राख्याते प्रधानतया स्मृतस्य भावनाख्यस्य भावस्य धात्वर्थादन्यतोक्तेत्यु- कम् । धात्वर्थस्य भावत्वस्मृतिस्तु नपुंसके भावेक्त इत्यादौ शुद्धः सा- मान्यरूपो धात्वर्थ एव भावो भिधीयते नतु तस्य भावस्त्वतलावि. त्यादाविव शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्येवं व्याख्येयेत्याशयः। द्वितीयकल्प- निरासार्थत्वेनोत्तरार्द्ध व्याख्यातुं शङ्कते *नन्विति ततश्चात्सर्गिक- न्यायापवादार्थ कर्तुरुपसर्जनत्वोक्तिरित्याशयः । क रुपसर्जनत्वेपि मत्पक्षे प्रत्ययार्थभूताया भावनायाः प्राधान्यानिवृत्तेः कर्तृप्राधान्यनि ताबपि नौत्सर्गिको न्यायो निवस्य॑ति कर्तृप्रत्ययार्थत्वरूपे तु ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । त्वत्पक्षे कर्तृप्राधान्यानिवृत्तेरेव नौत्सर्गिको न्यायो निवर्त्यतीत्येवं व्याचष्टे * सत्यमिति । * मीमांसकपक्षे कर्तृप्राधान्यं चनिवृत्त कथं नौत्सर्गिकन्यायनिवृत्तिरित्याशङ्कचाह * यो हीति । * कर्तृप्र- त्ययार्थपक्षे तर्हि न्यायप्रतीत्योर्विरोधाप्रतीतिबलीयस्त्वेनौत्सर्गिको- न्यायो निवर्त्यतीत्याशङ्कय स्मृत्युपबृंहितस्यौत्सर्गिकस्यापि न्यायस्य लौकिकप्रतीतिबलेन निवृत्ययोगात्प्रतीत्यतिक्रमेण कर्तुः प्राधान्यम- भ्युपगन्तव्यमित्याह * यस्य त्विति । * कर्तृप्रत्ययार्थवादी चेद्भाव- नामपि प्रत्ययार्थं वदेत्ततः प्रत्ययेन भावनोपादानाकर्तृसंख्यादिप्र- त्ययार्थवत्कर्तुरप्युपसर्जनत्वे प्रत्ययार्थप्राधान्यलक्षणस्य भावनाप्रा- धान्यानुगमविषयत्वात्प्रतीतिरपि प्रत्ययार्थप्राधान्यस्मृत्युपबृंहिता स्यान्न त्वसौ भावनां प्रत्ययार्थ वदतीति कर्तवेत्यनेनोक्त धात्वर्थ- ख्यस्य भावस्य विशेषरूपेण धातूपात्तस्य सामान्यरूपेण वा धात्व- र्थसामान्यवाचिकरोतिसमानाधिकरणाख्यातप्रत्ययोपात्तस्य भाव- प्रधानाख्यातलक्षणेन प्राधान्यस्मृतेस्तदुपबृंहिता प्रतीतिर्भविष्यती- त्याशङ्कय धात्वर्थविशेषस्य भावनाया वैयाकरणेनाप्यनिष्टत्वाद्धा- त्वर्थसामान्यस्यापि भावार्थाधिकरणे भावत्वनिरासाद्वैयाकरणेना- प्याख्यातस्य करोत्यर्थवाचित्वानभ्युपगमेन धात्वर्थसामान्यवाचि- स्वानभ्युपगमान्न केन चिद्धातुना प्रत्ययेन वा भावोपादानमिति कृत्वा कर्तृप्रत्ययार्थपक्षे भावप्राधान्यानुगमविषयं लक्षणमेव न स्यादित्युक्तम् ॥ प्रत्ययार्थप्राधान्यलक्षणस्य भावनाप्राधान्यानुगमवि- षयत्वाभावेपि कर्तृसंख्याकालोपग्रहविशेषविध्यादीनामपि प्रत्यया- र्थत्वात्प्राधान्योपपत्तेः सर्वप्राधान्यस्य चान्योन्यानन्वयापादकत्वे- नायोगात्कर्तृप्राधान्यानिर्णयमाशङ्क्य संख्यादीनां स्वाभाविकैकान्ति- कोपसर्जनत्वात्प्राधान्यशङ्कानुपपत्तेर्विधेरपि प्रमाणत्वेन प्रमेयं प्रत्यैका- न्तिकोपसर्जनत्वात्कर्तृप्राधान्यनिर्णयसूचनार्थ यथा चेदं लक्षणं भाव- नाप्राधान्यानुगमविषयं न भवति तदास्मादेव लक्षणात्कर्तृप्राधान्य- प्राप्नोतीत्युक्तेप्रतीतिविरोधाञ्चकारसूचितेन चाख्यातोक्तस्य कर्तुः कृ- दुक्तकर्तृवैलक्षण्यरूपेण न्यायेन विरोधात्कर्तुःप्राधान्यनिवृत्ति तथेत्य- नेनाशङ्कय प्रतीतिमूललक्षणाभ्युपगमेतद्विपरीतलक्षणप्रणयनायोगा- प्रतीतिविपरीतलक्षणप्रणेतृभिः कर्तृप्रत्ययार्थवादिभिः प्रतीतिमूल- त्वानभ्युपगमावगतेः प्रमाणान्तरमूलस्य च लक्षणस्य तद्वा, विना ·१३७४ न्यायसुधायाम्। बाधायोगालक्षणान्यथानुपपत्तिकल्पितमूलभूतप्रमाणान्तरोपबृंहितल- क्षणबलेन लौकिकी कर्तुरुपसर्जनत्वप्रतीर्ति बाधित्वा प्राधान्यमभ्यु- पगन्तव्यमिति तत्रेत्यादिनोत्का त्रिविधमप्याक्षेपपरिहारमुपसंहर्नु- * मितीत्युक्तम।*आक्षेप्ता परिहारत्रयमप्ययुक्तं मत्वानन्तरमेव ताव- त्परिहारं यद्वै तदविशेषणेति श्लोकद्वयोक्तं दृषयितुमारभते * आहे. ति । * सम्बन्धोक्तेर्गुणप्रधानभावाशयत्वात्तादोक्तेश्च भावप्रत्य- यान्तसमासत्वेनाङ्गाङ्गिसम्बन्धवाचित्वाद्यत्र ब्रीहीन्प्रोक्षतीत्यादाव- ङ्गाङ्गित्वलक्षणं गुणप्रधानभावं श्रुतिरुपादस्ते तत्रैकस्य प्राधान्यो- तावितरस्य तादर्थ्य प्रसज्यते प्रकृतिप्रत्ययार्थयोस्त्वङ्गाङ्गित्वानपे- चविशेषणविशेष्यत्वमात्ररूपं गुणप्रधानत्वं प्रकृतिप्रत्ययान्वयात्म- कपदश्रुत्या प्रतीयते एवं च सति प्रत्ययार्थस्य विशेष्यत्वलक्षणप्रा- धान्योक्त्या धात्वर्थस्य विशेषणत्वलक्षणोपसर्जनत्वावगपि ताद- र्थ्यनियमो नास्तीत्यर्थः । राजपुरुषदृष्टान्तं विवृणोति * तथाही- હરસ્કાર ति । * आदिशब्दगृहीतं दृष्टान्तं विवृणोति * अपि चेति * निःसंदिग्धं प्रधानत्वमस्येति बहुव्रीह्यर्थः । पदश्रुत्याङ्गाङ्गि त्वानुक्तावपि श्रुत्युक्तविशेषणविशेष्यत्वानुसारेणाङ्गाङ्गित्वनियमा- शङ्कानिरासायाङ्गाङ्गित्वस्य विशेषणविशेष्यत्वानुसारित्वनियमाभा- वे चतुर्थाधिकरणभाष्यसंमतिमाह * तथा चेति ॥ *तदेव भाष्यम्- हेन प्रकृते योजयति * तेनेति । * एवं प्रत्ययार्थप्राधान्यस्मृतेर्विथे- षणविशेष्यत्वाख्यगुणप्रधानत्वाशयत्वाङ्गीकारेण क्रियायाः फर्बर्थ- त्वप्रसङ्गाभावमुत्काधुनाङ्गाङ्गित्वाख्यगुणप्रधानत्वाशयत्वेप्याभिधा - निकाङ्गाङ्गित्वाशयत्वान्न वास्तवः क्रियायाः कर्बर्थत्वप्रसंगः प्रत्युत प्राधान्याख्येन तात्पर्येण कर्तृत्वाभिधानात्कर्तुरेव क्रियार्थत्वप्र- सङ्ग इत्याह*अपि चेति॥*यद्यपीह व्याकरणे प्रसिद्धनाभिधानिकेना- ङ्गित्वाख्येन प्राधान्येन कर्तृत्वमभिधीयते तथापि कर्तुः प्राधान्येना- भिधानाक्रियायास्तादर्थ्यप्रसङ्गइति यदुक्तं तन्नास्तीत्युक्ते कथमि- त्यपेक्षायां तदुपपादनार्थ यस्मात्प्राधान्याभिधानस्मृत्या तात्पर्यतःक- र्तृत्वस्य वाच्यत्वावधारणाद् गुणत्वं वाच्यमवधारितं भवतीति योज्यं ततस्तात्पर्यतइति तु पाठः स्पष्टार्थः। श्लोकं व्याचष्टे * प्राधान्ये- ति । * व्याकरणे वस्त्वर्थमनपेक्ष्यशब्दार्थेन व्यवहारात्प्रकृत्या खार्थावच्छिन्नप्रत्ययार्थ प्रतीत्यर्थ स्वार्थाभिधानात्तात्पर्येण प्रत्यया- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३७५ र्थपरत्वेन प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां स्वार्थाभिधानात्मकमाभिधानिकेन शेषि- त्वेनाभिधानं प्राधान्याभिधानं विवक्षितं नतु वास्तवेन शेषित्वेना- भिधानं प्राधान्याभिधानोक्त्या विवक्षितं तस्मादिह व्याक्रियाया- माख्यातस्य कर्तृत्वपरत्वाभ्युपगमे गुणताऽऽख्यातेनोक्ता भवतीत्युक्ते कथं तात्पर्येण कर्तृत्वोक्त्या भवतीत्याशक्य नहीत्युत्का नतदिति श्लोकावयवव्याख्यार्थ * तेनेत्युक्तम् * प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थ प्रतीत्यर्थत्वाभावेनाभिधानिकाङ्गाङ्गित्वानभिधानात्मकेनौदासीन्येत कत्रभिधानपक्षप्याख्यातेन कर्तुगुणतोक्ता भवति, आभिधानिकप्रा- धान्याभिधानपक्षे तु सुतरामिति तरवर्थसूचनायैतद्गुणत्वाभि- धानमौदासीन्याभिधानात्मकद्वितीयपरिहारपक्षेप्यतिदेष्टव्यमित्याह * एतदिति । * एतदेवोपपादयितुं द्वितीयं परिहारमनुभाषणपूर्व दूषयति * यत्विति । * तत्राप्याभिधानिकाङ्गाङ्गित्वानभिधा- त्मकांदासीन्याख्यकेवलाभिधानपक्षेपि वास्तवाङ्गाङ्गित्वानपेक्ष्यव- स्तुरूपेण कत्रभिधाने सति वास्तवौदासीन्यरूपेणावस्थानाद्यथेष्टं यथायोग्यं वा वास्तवमङ्गाङ्गित्वं कर्त्ताप्रतिपद्येत तस्य तु कर्तृत्वरू- पेणाभिधानात्कर्तृत्वस्य च वास्तवगुणत्वैकान्तिकत्वाद्वास्तवोदासी- न्याभिधानं नास्तीत्यर्थः । यद्यप्यादौ गुणत्वेनेति श्लोकोक्तमाचं परिहारमनुभाषणपूर्व दूषयति * यदपीति ॥ * श्रुतिविरोध विवृ- णोति * आख्यातेन हीति । * पशुपुरोडाशे देवताहेशपूर्वकद्रव्य- त्यागात्मकस्य यागस्योद्देश्यदेवतासाध्यत्वाद्देवतायास्तद्धितश्रुत्यु- क्तस्य द्रव्यद्वारा यागाङ्गत्वस्य यागप्रयोजनाकाङ्क्षावेलायामुद्देशां- शेन संस्कार्यत्वाख्यप्राधान्यावगमे प्यव्यावृत्तेरिह त्वंशभेदाभावा द्वयावृत्यापत्तवैषम्यसूचनार्थ * ब्यावर्त्तयतइत्युक्तम् ॥ * श्रुतिवि- रोधे प्यानर्थक्यापत्ती बलाबलवैपरीत्यात्सन्निधिनोपकार्यत्वाख्यप्र- धान्योपपत्तिमाशझ्य सन्निधितो बलवताप्रकरणेनानर्थक्यपरिहार- संभवे सन्निधिनानर्थक्यपरिहारयोगमाह*नचेति।*श्रुत्यविरोधात्स- निधिनवानर्थक्यपरिहारोपपत्तिमाशक्य प्रकरणस्याप्यविरोधमा- ह*यथैवेतिा* गुणत्ववत्प्राधान्यस्याव्याख्यातश्रुत्यैव विधिरूपयोक्ते- बलाबलविशेषाभावमाशंक्योभयोक्त्यशक्तेःप्राधान्योक्तौ गुणत्वत्या- गापत्याख्यातवाच्यगुणत्ववादिना गुणत्वातिरिक्तकर्तृत्वानभ्युप- गमात्कतृत्वत्यागापत्तेः स्वामित्वाख्यप्राधान्यायोगात्कर्मत्वाख्यप्रा- ·१३७६ न्यायसुघायाम्। १२सार धान्यापत्तेः कर्मणि लकारोत्पत्तौ यगात्मनेपदसंप्रसारणशीयुट्कर- णादुद्यतेत्यन्यरूपशब्दास्यान्नतुवदेदित्येवंरूप इत्याह*नचेति।* कत्र- न्तराभावेन कीप्सिततमत्वाख्यकर्मत्वायोगादाप्यमानत्वोक्तिः । कर्तृत्वस्य यात्मत्वादुभयोक्त्युपपत्तिं शङ्कने * अथेति ॥ * कर्तृ- त्वस्य क्रियावेलायामेव सिद्धत्वात्स्वामित्वस्य तु भोगकालभा- वित्वात्साधकरूपमेव कर्तृत्वं न स्वामिरूपमिति न तावद्वयात्मकं कर्तृत्वं यदि तु स्वाम्यं विना कर्तृत्वायोगात्कर्तृत्ववाचिनास्वाख्यातेन- स्वाम्योक्तिः शक्यते ततो नन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वाद्विपरीतसा- धनो हेतुःस्यादिति परिहरति * एतदिति* ॥ कर्तृत्वमात्राभिधानो- पपादनार्थत्वेन प्रामाणान्तरगोचरोक्तिं व्याचष्ट * यद्यपीति * तदेवाभिधीयतइत्येवकारार्थे तश्चेति चशब्दव्याख्यसूचनार्था मात्रो- क्तिः ॥ स्वाम्योक्त्यर्थस्वर्गकामादिशब्दानर्थक्यापत्तेरपिनाख्याते- न स्वाम्योक्तिरित्याह * तथा चेति * श्लोकार्थमुपसंहरति*तस्मा- दिति* । काष्ठादी फलोद्देशाभावेन स्वाम्याभावपि काष्ठानि चल- न्तीत्यादिप्रयोगे कर्तृत्वोक्तेरपि द्वयात्मकमेव कर्तृत्वमित्यवधारणायो- गाद्गुणत्वमेव केवलं कर्तृत्वमित्याह * अतश्चति * ॥ इतश्चेत्यर्थः॥ श्लोक व्याचष्टे * व्यापिहीति * ॥ परिहारत्रयदूषणमुपसंहरति * तस्मादिति * । परिहर्ता तृतीयं परिहारं समाधातुं तत्रैतत्प्रसज्ये- तेत्यादिवार्तिकोक्तं तावदूषणंपरिहरति * अत्रेति * । विशेष- णत्वरूपेणोपसर्जनत्वेन प्रकृत्या स्वार्थावच्छिन्नप्रत्ययार्थाभिधानार्थ- स्वार्थाभिधानमित्येवंरूपस्याभिधानधर्मतया धर्मधर्मिणोरत्यन्तभे- दाभावेनाभिधानात्मकस्य तादर्थ्यस्योपात्तत्वादभिधानस्य चा नुष्ठानार्थत्वात्प्रकृत्यर्थानुष्ठानस्य प्रकृत्यर्थावछिन्नप्रत्ययार्थानुष्ठानार्थ- त्वात्प्रकृत्यर्थोऽङ्ग प्रत्ययार्थः प्रधानमित्यनुष्ठानविषयमपिशब्दात्स्व- रूपविषयमपि तादर्थ्य ताहगेवाङ्गीकार्यमित्यर्थः । वस्तुधर्मभूतस्या- ङ्गाङ्गित्वस्याभिधानधर्मभूताङ्गाङ्गित्ववपरीत्ये राजपुरुषदृष्टान्तस्थ ६२३ विशेषणतया राजेतिवार्तिकोक्तस्य साध्यविकलतामाह*राजेति* राजाभिधानस्य राजविशिष्टपुरुषाभिधानार्थत्वलक्षणशब्दार्थवृत्या- लोचनया राजाख्यस्य वस्तुनोपि पुरुषाख्यं वस्तु प्रत्यङ्गतैवप्राप्तति कृत्वा साध्यविकलो दृष्टान्तइत्याशयः । राजपुरुषमानयेत्यादी राजा- शप्तदुष्टीनग्रहाद्यर्थे राजपुरुषानयने राजाशाकरत्वे पुंसो राजाङ्ग- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३७७ स्वावगमाद्राज्ञोऽङ्गता न युक्तेत्याशक्य तत्रापिशब्दार्थवृत्यालो- चनया राज्ञोङ्गत्वावगमेपि राजाप्तानुष्ठानार्थानयनान्वयान्यथानुप- पत्तिलक्षणप्रमाणान्तरवशात्प्राधान्यकल्पनेत्याह*प्रमाणान्तरेणोति* विशेषेणसमासश्रुत्युक्ताङ्गत्वविरोधाद्वाक्यलभ्यानयनान्धयान्यथानु पपत्त्या विपरीतकल्पना न युक्तेत्याशक्यसक्तूनां द्वितीयाश्रुत्युक्त- प्राधान्यविरोधेपि वाक्यलभ्यहोमान्वयान्यथानुपपत्याङ्गत्वकल्पनव- द्विपरीतकल्पनोपपत्ति सूचयितुं शब्दार्थविपरीतकल्पनंसत्कधिक- रणे दर्शितमित्याह * तच्चेति * । व्यभिचारात्तहिविशेषणसमास श्रुतेर्नाङ्गत्ववाचिता युक्तेत्याशझ्य प्रमाणान्तरवशाद्विपरीतकल्प- नामात्रेण शब्दार्थत्वाभावो न भवतीति तत्रैवोक्तमित्याह *न चेति* राजपुरुषशब्दस्याङ्गाङ्गिभाववाचित्वे राज्ञोंगत्वाभावात्प्रयोगे युज्यतेत्याशक्याह * यश्चति * । राज्ञः प्राधान्य प्रसिद्धेर्गुणत्वं नास्तीत्याशक्य प्रतिज्ञाहेतुप्रश्नपूर्वमुपपादयति । * अस्ति चेति * गुणत्वप्राधान्ययोर्हेतुहेतुमद्भावेनाविरोधसूचनार्था तावत्पश्चाच्छब्दा- भ्यां पौर्वापर्योक्तिः । द्वयात्मकत्वे प्राधान्यमपि कस्मान्नविवक्ष- तइत्याशक्य विवक्षात्विति यदुक्तं तद्याचष्टे * तत्रेति * । उपका- रकोपकार्योंक्तिभ्यामङ्गप्रधानत्वे लक्षणयोक्ते पुरुषस्य राजान्वय विवक्षया राजपुरुषोयामिति प्रयोगे निर्विशेषान्वयोक्त्यानर्थक्त्यापत्ते- विशेषाकाङ्क्षायामभिधानगतस्याङ्गाङ्गित्वाख्यस्यान्वयविशेषस्य बु- द्धिस्थत्वेनाभिधेयगततयापि कल्पनावस्तुतोपि राज्ञो ङ्गत्वं पुंसश्चाङ्गि- तास्तु राजपुरुषमानयेत्यादिप्रयोगे त्वानयनादिक्रियान्वये संयुक्तस्य पुरुषस्योपलक्षणार्थ राजान्वयाक्तेः सामान्यमात्रेणाप्युपलक्षणोपप- त्तेर्विशेषानाकाङ्क्षात्वान्नशब्दार्थवृत्यालोचनया वस्तुतोराझोङ्गत्वप्रा- प्तिरित्याशङ्कयाह * प्रयोगेति * । निर्विशेषस्याप्यन्वयस्योपलक्षण- त्वोपपत्तावपि निर्विशेषसामान्यायोगादभिधानगतस्य चाङ्गाङ्गि- त्वाख्यास्यान्धयविशेषस्याभिधेयगतान्वयसामान्यविशेषायोगाद्वा- स्तवाभिधेयगतान्वयसंभवे चाभिधानगतस्यान्वयविशेषस्याभिधे- यसमारोपायोगाद्वास्तवस्य चाङ्गाङ्गित्वस्य पदवेलायामेव प्रतीतेः प्रा थम्यादाभिधानिकस्य त्वङ्गाङ्गित्वस्य पदान्तरवक्ष्यमाणक्रियोपयोगं पुरुषस्यापेक्ष्यालोच्य तदुपलक्षणार्थ राजान्वयोक्तेराभिधानिकेना- पि चाङ्गाङ्गयन्वयेनोपलक्षणोपपत्तेर्वास्तवाङ्गाङ्गयन्वयानाकाङ्क्षणा- ·१३७८ न्यायसुधायाम्। द्वाक्यवेलायां प्रतीतेर्जघन्यत्वाद्राशा भृतिदानेन पुरुषस्योपकार्यत्व- विवक्षायां राजपुरुषब्दप्रयोगो राजाशाकरत्वेनोपकारकत्वविवक्षायां वा पुरुषराजशब्दप्रयोग इति व्यवस्थाहतौ वास्तवेङ्गाङ्गित्वाख्ये थद्वये पदान्तरवक्ष्यमाणक्रियोपयोगमनपेक्ष्यैव तावत्पदवेलायामेव संभवति सत्यानयादिपदान्तरवक्ष्यमाणक्रियोपयोगस्यानादृत्य वास्त- वाङ्गाङ्गित्वं यथाकथंचिदन्वयमात्रापेक्षया वैवक्षिकाङ्गाङ्गित्वविशेष- मात्रेण क्लिष्टव्यवस्थाश्रयणंन युक्तमित्याशयः शैघ्रयविलम्बाख्यविशे- षोक्त्यर्थं तावद्वक्ष्यमाणोक्ती तत्पुरुषसमासस्य वोत्तरपदार्थप्राधा- न्यवाचित्वाद्वास्तवाङ्गाङ्गित्वाभावे निरालम्बनत्वापतेः प्रयोगासं- भावात्तदन्यथानुपपत्त्यापि वास्तवाङ्गाङ्गित्वकल्पनसूचनार्था विद्य- मानोक्तिः । अतो वास्तवमेवाङ्गाङ्गित्वं शब्दप्रवृतिनिमित्तमालोच्य राजपुरुषशब्दप्रयोगाद्वास्तवमेवराज्ञः पुरुषाङ्गत्वं विवक्षितमित्युपसं- हरति *तेनेति* उपकाराख्येनाङ्गत्वफलेनाङ्गत्वोपपादनार्थोपकारक- तोक्तिः। भृतिदानोपादेयं पुरुषं प्रति स्वामिनोङ्गत्वसंभवोप गां गर्भ दासं वा प्रत्यङ्गत्वाभावाद् देवदत्तस्वं गौर्गर्भदासो वेत्यादिःप्रयोगो वास्तवाङ्गाङ्गित्वाविवक्षायां तत्स्यादित्याशङ्कय तत्रापि वस्तुगती वोपकारतीङ्गत्वेनोपचर्यते नत्वभिधानमताङ्गताभिधेयगतत्वेनोप- चर्यत इत्याह * यत्रापीति * । देवदत्तादानांगवादीन्युत्यौपचारि- काङ्गत्वविवक्षायां मुख्यबुद्धभावापत्तिभयेनाङ्गत्वानपेक्षोपकारित्व- लक्षणोपसर्जनत्वाभ्युपगमेऽप्येतदुपकारकत्वं शेषफलत्वाच्छेषस्यैव प्रत्यासन्नतरं शेषिफलत्वाभावात्तु न शेषिणः प्रत्यासनतरमिति कृत्वोपकारकत्वस्य शेषप्रतिपत्त्यर्थत्वविज्ञानात्संभवछेषत्वस्य धा- त्वर्थादेकरूपकारकत्वलक्षणेनोपसर्जनत्वेन प्रत्ययार्थ कर्तारं प्रत्य- ङ्गत्वावगतेः कर्तुः प्रधानसिद्धिरिति सूचयितुमाह * अथापीत *। निःसंदिग्धप्रधानत्वामति वार्तिकोक्तस्य पाचकादिदृष्टान्तस्य साध्यविकलतामाह * याचकादावपिचेति * यथा राजपुरुषादि- शब्दे राजादीनां पुरुषादीन्प्रत्यङ्गत्वं तथापाचकादिशब्दपि देवद- त्तादेः पाकादिकृतवृत्तिलाभायुपकारद्भावात्पाकादिक्रियाणां देवद- तादीन् प्रत्यङ्गत्वं विवक्ष्यते प्राधान्यं तु निष्पाद्यत्वेनावस्थानास- दपि न विवक्ष्यते ततश्च वस्तुधर्मभूतस्याङ्गाङ्गित्वस्याभिधानधम- भूताङ्गाङ्गित्ववैपरीत्येपाचकादिदृष्टान्तस्य साध्यविकलतेत्याशयः ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३७९ यथा कर्मोत्पन्नकृदन्ते पक्वादिशब्दे कर्मभूतानोदनादीन प्रत्यङ्गत्वं तथा कर्तृभूतानपि देवदत्तादीन् प्रतीति सूचनार्थ *सर्वत्रेत्युक्तम्* शब्दार्थवृत्त्यालोचनया वास्तवाङ्गाङ्गित्वाभ्युपगमे प्रोक्षितशब्दे क. मौत्पन्न कृदन्ते शब्दार्थवृत्या प्रोक्षणस्य द्रव्यार्थत्वाद्वस्तुवृत्यापि द्रव्यर्थत्वापत्तेः प्रोमिताभ्यामुलूस्खलमुसलाश्यामवहन्ति प्रोक्षिता- भ्यां दृषदुपलाभ्यां पिनष्टीति वाक्याभ्यां विहितं प्रोक्षणमवहन नपेषणप्रयुक्तमपूर्वप्रयुक्तं वेति नावमिकी चिन्ता तादी विना प्रयु- क्त्ययोगान युज्यतेत्याशङ्कते * नन्विति * द्रव्यार्थत्वे पि द्रव्य- ६३०१ कार्यप्रयुक्त्यविरोधाद्धन्तिपिषिस्वरूपेणोलूखलादिद्रव्यकार्येणोलूखला. द्यर्थ प्रोक्षणं प्रयुज्यते ऽपूर्वसाधनांशेन वा हन्तिपिषिगतेनेति नाव- मिकचिन्तोपपत्तेः प्रोक्षणस्य द्रव्यार्थतेष्टैवेति परिहरति * कस्य वेति * शङ्कापरिहाराशयो क्रमेण विवृणोति * नन्विति * ताद- य॑स्य तदधीनविधिविषयत्वाख्यत्वात्तत्प्रयुक्तत्वस्य च तत्तत्प्रयो जनत्वाख्यत्वात्तादर्थ्यतत्प्रयुक्तत्वयोरभेदाशयेन द्रव्यार्थत्वान्यप्रयु. क्त्योर्विरोधाशङ्कानुपपत्ते व्यार्थत्वे द्रव्यस्यैव शेषित्वात्प्रयोजक- त्वापत्तेरन्यप्रयुक्तिविरोधः शङ्कनीयः सोपि द्रव्यार्थत्वे पि धर्मस्य नवमाद्यन्यायेन कार्यप्रयुक्तत्वाद् द्रव्यधर्मः प्रोक्षणं हन्तिपिषिस्व. रूपात्मकेन द्रव्यकार्येणादृष्टार्थधर्मानपेक्षेणाप्यानन्तर्यात्प्रयुज्यते इत्या- द्यतण्डुलपिष्टादिनिष्पादनद्वारा हन्तिपिषिसाध्यस्यौषधयागापूर्वस्य व्यवहितत्वे प्यदृष्टार्थधर्माकाङ्क्षत्वात्तत्साधनांशेन हन्तिपिषित्वैका- यसमवायिनोलूखलमुसलादिद्रव्यकार्येणेत्येवं चिन्तोपपसेर्नास्तीति परिहाराशयः॥ इतिकरणस्य प्रकारवाचित्वाद्यम्मादेव प्रकारो विचा- रस्तस्माद्रव्यार्थत्वेऽवस्थितेपि न विरुद्धयतइत्यावृत्तस्य हिशब्द- स्थापि शब्दार्थवाचित्वाङ्गीकारेण योज्यम् । यद्यपूर्वमनेन क्रियते ततो ऽस्या पूर्व प्रयोजकं यदि हन्तिपिषीततस्तौ प्रयोजकावित्यादिभाष्येण प्रयुक्तिनिर्णयार्थ तादर्थ्यस्यापि तत्राधिकरणे विचाराद् द्रव्यार्थत्व- विरोधमाशक्य यदुलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति पिनष्टि वा तत्प्रो. चिताभ्यामिति तृतीयानिर्देशात्साधनीभूतयोरुलूखलमुसलयोर्टषदु- पलयोर्वा प्रोक्षणं प्रत्यङ्गित्वावगतेः किमवघातं पेषणं वा करोतीति हन्तिपिष्योः कर्मत्वेन करोत्यर्थान्वयाद्यदुलूखलमुसलयोर्टषदुपलयो- हिन्तिपिषिसाधनत्वं तदर्थ प्रेक्षणमुतावघातेन वा पेषणेन वा करो- १० ·. “भ्यायसुधाया। तीति करणत्वेनान्वयाद्यत्तयोरपूर्वसाधनत्वमित्युलूखलमुसलापरि त्यागेनैव तादर्थ्यविचारादविरोधमाह * यो पिचोत * यद्वा द्रव्यस्य स्वरूपेण प्रत्ययार्थत्वाभावात्प्रकृत्यर्थ प्रत्यङ्गित्वानुपपत्तेः कारकरू- पेणाङ्गित्वस्याझ्युपगमनीयत्वात्कृदुक्तस्य च कारकरूपस्य द्रव्योपस- जनत्वेनानिष्कर्षातिरोहितत्वेनात्मार्थतया क्रियाग्रहणाशक्तप्रोक्षणस्य कर्मभूतोलूखलादिद्रव्यार्थत्वायोगेप्याख्यातोक्तस्य कारकरूपस्य स्व- प्राधान्यान्निष्कतर्षप्रतीतेराविर्भूतत्वेनात्माथतया क्रियाग्रहणशक्तत्वा- द्वदनस्यकर्बर्थत्वाविरोध इति वैषम्योक्त्यानिष्टापत्ति परिहरति *ति- रोहितं चेति* पाचकादिशब्दे कर्तृत्वस्यापि कृदुक्तस्य तिरोहितत्वेन क्रियाग्रहणशक्तिश्चकारेण सूचिता। श्लोकं व्याच्दष्टे ॥ * कृदन्तेति। * यदेतद्विशेषणत्वेनोपसर्जनत्वं तदेव शेषत्वमप्यापादयतीत्यादिवा- तिकोक्तस्य श्रुत्युक्तविशेषणविशेष्यत्वानुसारेणाङ्गाङ्गित्वनियमस्य न श्रुतिबूते वाक्यार्थो नेतीति पश्वकत्वाधिकरणभाष्यविरोधमाशङ्- क्यकाभिधानश्रुतिबलीयस्त्वेनैकपदोपादानश्रुत्यवगतद्रव्यार्थत्वबा धाशयं तद्भाष्यमित्यवं विरोधपरिहारसूचमार्थ तथाचेत्यादिवार्ति- कोक्तामङ्गाङ्गित्वस्य विशेषणविशेष्यत्वनियमाभावे भाष्यसंमतिमनु- भाषणपूर्व निरसितुमाह * यत्त्विति । * श्लोकं व्याचष्टे * कारको- पसर्जनीभूतस्योति * ॥ तेनात्रापातिवार्तिकोक्तमूहेन भाष्ययोजनं निरसितुमाह * नत्विति । * प्राधान्येनेह कर्तृत्वमिति वार्तिकोक्तं तात्पर्याख्येन प्राधान्येन कर्तृत्वोक्तौ कर्तुरेकक्रियार्थत्वापत्तिमनुभा- षणपूर्व क्रियाफलभोक्तृत्वात्मकस्वाम्याख्यं प्राधान्यं विना कर्त्तव्य- त्वावगतिपूर्वककर्तृत्वानिर्वाहाद्विधायकेनाख्यातेन प्राधान्यपर्यन्तक- र्तृत्वोक्तेर्गुणत्ववत्प्रधानतापि कर्तुः प्राप्नोतीत्येवं निरस्यति *यत्त्वि- ति । * अधिगम्य ममेदमनुष्ठेयमिति ज्ञात्वा क्रियेत्यधीत्युपसर्गस्या- न्तर्गतगमनक्रियायोगविषयत्वाङ्गीकारेणाधिक्रियोक्तेरनुष्ठेयत्वावग तिपूर्वकांनुष्ठानाख्यामधिक्रियां विना शास्त्रीयर्थे कर्तृत्वानिर्वाहात्क- तॄणामधिक्रिया वगम्यते सा च चेतनानां प्रेक्षापूर्वकारिणां फलो- देशाहते न भवेदित्युक्तेनानृतं वदेदित्यत्र विध्यभावेनानुष्ठेयत्वा- वगत्यभावात्तत्पूर्वकानुष्ठानाख्याधिकाराभावात्फलोद्देशकल्पनायोग- माशझ्याननूदितनिषेधायोगादप्राप्तस्य चानुवादायोगात्प्रापकं च विना प्राप्त्ययोगादशाब्दस्य च प्रापकस्य शाब्दे व्यवहारेऽन्वयायो- - ·तृतीयाध्यायस्यः चतुर्थः पादः। गान्निध्यतयापि शास्त्रगम्येऽर्थ विधिरवगम्यत इति विधिश्चेलेताव- तोत्का पुनः सकलमुत्तरार्द्ध विधिरप्यधिक्रियावत्फलोद्देशं विनात्मानं लभेतेत्येवं योज्यमित्यवं श्लोकं व्याख्यातुमाह *यद्यपीति ।* अनुष्ठंः ६३११२ यत्वावगतिपूर्वकानुष्ठानवाचित्वेनाधिक्रियोक्तिव्याख्यानायानुष्ठानो- क्तिः कृत्यल्युटो बहुलमिति स्मृतेरनुतिष्ठतीति व्युत्पत्यानुष्ठातृत्व- वाचिनी अनुष्ठेयत्वावगतिपूर्वकानुष्ठातृत्वात्मकस्यापि कर्तृत्वस्य गुणात्मकत्वात्प्राधान्यविरोधशङ्कानिराससूचनार्था मात्रोक्तिः प्रेक्षा- पूर्वकारिणां फलोहेशं. विनाऽधिकारायोगेपि मन्दर्धियां निष्फलेंफि- कर्मणि यादृच्छिकानुष्ठेयत्वावगतिपूर्वकानुष्ठानाख्याधिकारदर्शना- त्फलोद्देशाव्यभिचारमाशक्य यहच्छ्या प्रवृतस्य वेदेन. कर्तृत्वा- नुक्तेः स्वसम्बन्धिप्रेरणावगतिहेतुकानुष्ठेयत्वावगतिपूर्वकस्यैवानु- ष्ठानस्य वैदिकेषु कर्मस्वधिकारशब्दे विवक्षितत्वाच्चितीसंज्ञानइति- सम्यग्ज्ञानाख्यसंज्ञानवाचिचेतयतिधातूत्पन्नचेतनशब्दवाच्यानां प्र. कृष्टधियामेवाधिकारोन मन्दधियामिति सूचयितुं *ताहशामेवेत्युः तम् ।* निषेध्यतयापि शास्त्रगम्याथैधिक्रिया विधियुक्तत्वादवगम्य- त इत्येवं विधिश्चेत्युत्तरार्द्धावयवव्याख्यार्थ विधियुक्ताश्चेत्युत्कावृत्तै- तदवयवसहितोत्तरार्द्धव्याख्यानार्थ* बचेत्युक्तम् ॥*अनुष्ठेयत्वावग- तिपूर्वकानुष्ठातृत्वात्मकक ककर्तृत्वात्मलाभान्यथानुपपत्त्या भान्यथानुपपत्त्या वा फलोद्देशकल्पनस्य कर्तृप्राधान्यसिद्धयुपयोग- माह * तेनेति । * प्रकरणावगतक्रत्वर्थत्वाबोधनापि तर्हि पारंपर्येणा- नृतोक्तिनिषेधस्य पुरुषोपकारित्वसिद्धेर्न. तद्बाधेन श्रुत्या साक्षात्पुरु- षोपकारिता कल्पनीयेत्याशङ्याह * साक्षादिति । * फलाश्रवणेन पुरुषापेक्षितफलसाधनतया पुरुषार्थत्वायोगात्पुरुषसंस्कारकत्वेन पु- रुषार्थत्वस्य वाच्यत्वापत्तेः शुद्धस्य च पुंसो निष्प्रयोजनत्वेनासं- स्कार्यत्वात्क्रतुयुक्तस्य तु प्रकरणं विनाऽवगतेस्तस्य च श्रुत्या बाधान्न कथं चित्साक्षात्पुरुषोपकारः संभवतीत्याशक्य शुद्धपुरुषधर्मत्वा योगेपि संस्कार्यस्य पुंसः क्रत्वर्थत्वसिद्ध्यै श्रुत्या प्रकरणस्यापेक्षि- तत्वेन तस्मिन्नंशेऽ बाधात्प्रकरणावगतक्रतुयुक्त पुरुषसंस्कारत्वेन साक्षात्पुरुषोपकारसंभवमुपपादयितुमाह. * नोति । * त्वर्थस्य पुंसो ऽदृष्टोपकारित्वेनादृष्टकार्ययोग्यत्वाधानलक्षणसंस्कारानपेक्षत्वा- फलभावेत्तृत्वयाग्य तायाश्च साङ्गप्रधानानुष्ठानमात्रासिद्धस्तदाधा- विध्यात्मला- ·- શરૂ૮૨ न्यायसुधायाम्। नलक्षणस्यापि संस्कारस्यानपेक्षणाऋतुयुक्तपुरुषसंस्कारताप्ययुक्त- त्याशङ्कते * क इति । * प्राप्तस्याप्योदनादर्भोज्यस्य रोगादिना भोक्ततायामयोग्यस्य भोजनादर्शनात्फलसाधनतातिरिक्तभोक्तृत्वायो- ग्यताधानापेक्षोपपत्तेजमानास्तु तत्प्रधानत्वादित्यत्र वक्ष्यमाणाया प्रन्थगौरवभयादत्रानंभिधानेपि सामान्यतः पुरुषार्थत्वावधारणमा- त्रात्प्रकरणागम्यक्रत्वर्थत्वव्यावृत्तिःसेत्स्यतीति परिहति*सर्वथाता- वदिति * भोक्तृत्वायोग्यताधानाख्यस्य चोपकारविशेषस्य वक्ष्यमा- णत्वाविशेषाभावात्सामान्ययोगः शङ्कनीय इत्याह * तद्विशेषति । * तस्मादाभिधानिकेनापि प्राधान्येन कत्रभिधाने वास्तवप्राधान्य- सिद्धेः श्रुत्या क्रियायाः क्रत्वर्थत्वावधारणान्न प्रकरणेन त्वर्थत्वं सेत्स्यतीति तृतीयपरिहारसमाधानमुपसंहरति * तस्मादिति । * द्वितीयाद्यपरिहारयोः प्राधान्यांशानुक्तिसाम्यादेकहेलया परि- हारद्वयं समाधातुं यद्यपि कर्तृत्वं साधकत्वेनेत्यादिवार्तिकोक्त- न्यायेन कर्तृवाचिना प्रत्ययेन प्राधान्यांशो नोक्तः कर्तृत्वे चान- न्तर्गतस्तथापि कर्तृत्वान्यथानुपपत्तिद्वारा प्रत्ययेन प्रत्यायितत्वा- क्रियायाः प्रयोजनाकाङ्कावेलायां सम्बद्ध्यत इत्याह * यद्यपि चेति । * श्रुत्यानुक्तस्यापि स्वामित्वाख्यस्य प्राधान्यांशस्य लक्ष- णया प्रत्यायनं तावद् दृष्टान्तपूर्वमुपपादयति * यथेति * कर्तृत्व- स्योक्तस्य पुरुषं प्रति इतिर्गमनं प्राप्तिरिति व्युत्पत्त्या प्रतीतिशब्द- नोक्तया कर्तृत्वसिद्ध्या फललिप्सां विनानुपपद्यमानया स्वा- मित्वं ज्ञास्यत इत्यर्थः । लक्षणया स्वामित्वाख्यस्य प्राधान्यस्य प्रत्यायनेप्यशाब्दत्वाच्छाब्द क्रियया न्वयायोगमाशक्य प्राधा- न्यप्रत्यायनार्थ प्रत्ययेन गुणत्वात्मककर्तृत्वोक्तेः प्रत्ययस्य प्राधान्ये तात्पर्यावसायात्तात्पर्यवृत्या शाब्दत्वं दृष्टान्तपूर्वमुपपादयितुमाह * तत्रेति । * गुणत्वस्य प्राधान्यविरोधित्वात्तत्सिद्ध्यर्थत्वायो- गमाशय भिन्नविषयत्वेनाविरोधमाह * गुणभावो हीति । * ते शब्दोक्तस्य कर्तृप्रत्ययार्थवादिनो वैयाकरणस्य मते धात्वाति- रिक्तभावनाभावाद्भिन्नविषयत्वायोगशङ्कानिरासपूर्व श्लोकं व्याचष्टे * यस्यापीति * करोतिसामानाधिकरण्येनाख्यातप्रत्ययस्य तद- थवाचित्वावगतेः करोतेश्च धात्वर्थसामान्यवाचित्वे पाकं करोति पाकेन करोतीति या धात्वर्थस्य कारकत्वेन करोत्यर्थान्वयायो.

·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३८३ गापत्ते त्वर्थातिरिक्ता भावना प्रत्ययवाच्या यद्यप्यभ्युपगम्यते तथापि सैव कर्तारमङ्गकरोति न धात्वर्थ इति कथमवसीयत इत्याशङ्क्य ततश्चेत्युक्ते धात्वर्थोपि तर्हि कर्बनभिधानपक्षवद- भिधानपक्षे पि भावनाङ्गमेवास्त्वित्याशझ्यानभिधानपक्षे भाव- नाक्षेपं विना कन्वयानवगतरनुष्ठानसिद्ध्यर्थेन च कर्ताक्षेपस्या- नुष्ठानयोग्यभावनावगत्युत्तरकालत्वात्करणाद्यन्वयं च विनानुष्ठायो- ग्यत्वाभावात्कारणत्वेन धात्वर्थस्यान्वयाद्भावनाङ्गत्वं युक्तम् । अभि- धानपचे त्वादावेव कन्वयावगतेः सफल कारफसमवधातृत्वल- क्षणत्वाश्च कर्तृत्वस्य सकलकारकसमवधानात्प्रागसिद्धः सिद्धे कत्र- न्वये भावनायाः सिद्ध्यव्यभिचारित्वेन कारकानाकाङ्क्षत्वाद्धात्वर्था- न्वयानुपपत्तेर्भावनायां व्यापृतः कर्ता धात्वर्थ विना भावनां कर्तु- मशक्नुवन्नात्मन एव कर्तृत्वसिद्ध्यै धात्वर्थमङ्गं करोतीत्युक्तम् । द्वावप्यङ्गीकरोतिशब्दौ विप्रत्यययुक्तौ भिन्नविषयत्वोक्तेराख्या- तेन हि श्रुत्यैव गुणपर्यायात्मना कर्तृत्वमभिहितं तत्पश्चाद्या- वर्तयतः । श्रुतिविरोध आपद्यत इति वार्तिकोक्तविरोधनिरासोप- योगमाह * नचति * चकारेण ततश्चेत्युक्तं विषयान्यत्वोक्त्या ६३।४ विवृतम् ॥ नचैक एव प्रत्ययः सकृदुश्चरितः शक्नोति गुणत्व. प्रधानत्वे युगपदभिधातुमिति वार्तिकोक्तयुगपवुभयरूपोक्त्यशक्ति- निरासेपि विषयान्यत्वोक्तरुपयोगमाह * यदीति * सकृदुश्चरि- तस्यापि प्रत्ययस्याविरुद्धानकभावनाकर्तृसंख्योपग्रहविशेषाद्यर्थवा- चित्वाभ्युपगमेनानेकार्थोक्त्यशक्तंर्विरोधनिबन्धनत्वावसायातकर्तुश्च गुणप्रधानत्वयोर्भिन्नविषयत्वेनाविरोधान्न प्रत्ययस्योभयरूपोक्त्यश- क्याख्यो विप्रतिषेध इत्युक्ते भावनाधात्वर्थाख्यावच्छेदकरूपविष- यभेदेपि काख्याश्रयरूपविषयैक्याद्विरोधमाशक्य ह्रस्वदीर्घत्व- वद् गुणप्रधानत्वयोरापेक्षिकत्वेनशुक्लकृष्णत्ववत्स्वभावतो विरोधा- भावादाश्रयैक्यमात्रेण विरोधायोगोक्त्यै स्वभावतश्चेत्युक्तेऽ थंगतवि- रोधाभावेपि विशेषणविशेष्यभावानापन्नानेकार्थोक्तौ शब्दतात्पर्यभे- दापत्तेर्भावनीकर्तृसंख्यादिवञ्च गुणप्रधानत्वयोर्विशेषणविशेष्यत्वा- भावादेतत्परिहारापरितोषात्स्वमतेन गुणत्वं शब्दाद् गम्यते प्राधान्यं गुणत्वान्यथानुपपत्तिसामर्थ्यादित्यवमुभयरूपोक्त्यशक्त्याख्यविरोध- परिहारे ऽथवेत्यनेनोक्ते कर्तृप्राधान्यस्याशाब्दत्वे धात्वर्थस्य कर्बर्थ- ·१३८४ न्यायसुधायाम्। त्वायोगमाशय धात्वर्थविशिष्टस्य कर्नुर्भावनाङ्गत्वे शब्देनोक्ते कत्र- ङ्गत्वं विना धात्वर्थस्य तद्विशेषणत्वायोगाकृतार्थोपपत्तिकल्पेन शब्दा- न्तरेण तदङ्गत्वोक्तिमभिप्रेत्य कर्षभिधाने पक्षे सर्वथाशब्दात् साम- ाद्वा प्रतीतौ कर्तुः प्राधान्यप्रशक्तेर्धात्वर्थस्य पुरुषार्थत्वं प्राप्नोती- त्युक्तम् ॥ अनया चाख्यातप्रत्ययोक्ता भावनां प्रति कर्तुर्गुणत्वाद्धा- त्वर्थप्रति प्राधान्याद्भिन्नविषयत्वोक्त्या कृदन्ते भावनानुक्तेर्धात्वर्थ- मेव प्रति गुणप्रधानत्वप्रसङ्गाद्विषयैक्येनाख्यातशब्दस्य पाचकादि- शब्दभ्यो विशेषसूचनाद्वहिष्ठं विशेषान्तरमाह * अयं चैति । * पाचकमानयेत्यादावानयनादिक्रियान्तरान्वयित्वेन कृदुक्तं पुरुषनु- पलक्षयितुमुक्तस्य धात्वर्थस्याभिधानिकाङ्गत्वाख्यशब्दार्थकृत्तिमा- त्रेण विशेषणापरपर्यायोपलक्षणत्वसिद्धर्न वास्तवाङ्गत्वाकाङ् क्षा नानृतं वदेदित्यादौ तु . क्रियान्तरान्वयानुपादानेनोपल- क्षणयाभिधानिकाङ्गत्वाख्यशब्दार्थतया विशेषणत्वस्यानाका- तितत्वाद्वास्तवमेवाङ्गत्वं धात्वर्थस्य विशेषणत्वान्यथानुपपत्तेः परिशेषादवायत इति तति विशेषणसामर्थ्येन सूचनाद्वैषम्यमि- त्याशयः । धात्वर्थलक्षणार्थी धातूक्तिः । श्लोकं. व्याचष्टे * शब्दा- थेति * राजपुरुषादिशब्देश्यो व्याख्यातस्योभयप्रकारविशेषोक्त्यै राजपुरुषं वेत्युक्तम् । कत्रभिधानपूर्वपक्षप्रयोजनसमाधानमुपसंह- रति * तस्मादिति * विधिना सामान्यतो धात्वर्थानां पुरुषार्थत्वेऽ वगते साक्षात्परंपरया वा पुरुषार्थतेति विशेषापेक्षायामे.कपदोपादा- नलक्षणया श्रुत्या साक्षात्पुरुषार्थत्वावगमात्प्रकरणगम्यस्य ऋत्व- र्थस्य श्रुतिविरोधोपसंहारार्था प्रमाणोक्तिः । परंपरया पुरुषार्थत्वा- भ्युपगमाच्छृतिप्रकरणयोरविरोधसंभवेपि श्रुत्या साक्षात्पुरुषार्थत्वा वगमात्प्रकरणबाधाभ्युपगमे सति लक्षितस्यापितात्पर्यवृत्त्या श्रीतत्वा दनभिधानपक्षात्पुरुषार्थत्वापत्तेः सिद्धान्तप्रयोजनाभावात्कर्तु- राख्यातवाच्यावाच्यत्वचिन्तानऽर्थिकेत्याक्षिपति * नन्विति * पदानां वाक्यार्थप्रतिपत्यर्थत्वाच्छौतेनार्थेन वाक्यार्थप्रतीत्यनुपयोगे लाक्षणिकार्थतात्पर्य युक्तं । आख्यातस्य तु श्रौतेनैव भावनाख्ये- नार्थेनोपयोगसंभवात् लाक्षणिकेर्थे तात्पर्यानुपपत्तेरवाच्यत्वे कर्तु- रशाब्दत्वापत्या वाक्यार्थानन्वयप्रसङ्गात्प्राधान्यासिद्धर्न धात्वर्थस्य साक्षात्पुरुषार्थत्वापत्तिरित्याशयेन परिहरति * नैष इति * कर्तु- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३८५ वाक्यार्थानन्वये लक्षणानार्थकत्याशक्य गङ्गादिसम्बन्धिनीरादि- स्वरूपे गङ्गादिशब्दानामिव कर्तृस्वरूपे प्रत्ययस्य तात्पर्याभावा- त्स्वरूपेणाशाब्दतया कर्तुर्वाक्यार्थानन्वयात्सर्वाकाङ्क्षापूरणाशक्तः प्राधान्यायोगेपि भावनानिष्पादकरूपशब्दतात्पर्यविषयत्वाच्छाब्दत्वो- पपत्तेस्तेन रूपेण भावनाख्यवाक्यार्थान्वयसिद्ध्यै लक्षणार्थवतीति सूचयितुं कर्तारमन्तरेण भावना न सिध्यतीति कृत्वा लक्षणा नतु तस्य कर्तृत्वाधिष्ठानस्वरूपेण सर्वाकाङ्क्षापूरणायोति लक्षणेत्यने नोक्तम् ॥ श्लोकोपपाद्यं तावदर्थ नैष दोष इत्यनेन सूचितम् । अभिधा- नपक्षेपि भावनान्वयपरत्वाच्छब्दस्य धात्वर्थान्वयस्याशाब्दत्वाप- त्तिशङ्कां निरस्यन् व्याचष्टे * अभिधीयमानो हीति * श्रुत्युपात्तस्य ६३३३१ योग्यत्ववशेनार्थान्तरान्वये तात्पर्यावसायादनेकान्वययोग्यस्यागम्य- मानविशेषतया सर्वान्वयसाधारणतात्पर्यावगतेः सर्वाकाङ्क्षापूरणश- क्तत्वान्न कस्मिंश्चिदन्वये शास्त्रार्थत्वहानिः लक्ष्यमाणस्य तु लक्षणातः प्राक्तावच्छास्त्रानुक्तत्वेन शास्त्रतात्पर्यविषयत्वाख्यादर्तव्यत्वायोगा- लक्षणाकालेपि तद्वीजस्य शास्त्रस्य कर्तृस्वरूपे तात्पर्यस्योपसं- हारे सति तस्य शास्त्रतात्पर्यविषयत्वाध्यवसायात्सर्वान्वये शास्त्र- प्रमाणं भवेन तु कर्तृस्वरूपे प्रत्ययाख्यस्य शास्त्रस्य तात्पर्य संभ- घतीत्याशयः । एतदुपपादनार्थत्वेन श्लोकपूर्वार्द्ध यः शब्दः श्रौतेनार्थेन वाक्यार्थेनोपयुज्यते स लाक्षणिकार्थपर्यन्तं तात्पर्य- . वृत्या यातीत्येवं व्याचष्टे * सर्वमेवोति * लक्षणया वगतमथै प्र- त्यात्मानं तात्पर्यया वृत्या प्रापयतीत्यर्थः । तृतीयपादं तुशब्देनोक्त- व्यतिरेकाभिधानमनादृत्याख्यातप्रत्यये श्रौतेन भावनाख्यनार्थेन पदार्थान्तरान्वितभावनात्मकवाक्यार्थोपयुक्ते सति न लाक्षणिका- र्थपर्यन्तंतात्पर्यगमनं युक्तमित्येवं व्याख्यातुमाह *श्रुत्यर्थ एव चेति* अन्यपरे शब्दे कर्त्ता न वाक्यार्थोपयोगित्वेन गृह्यतेत्युक्ते कर्तुरप्यु- पयोगः संभवन् कस्मान्न गृह्यत इत्याशङ्क्य सकृदुच्चरितस्य श्रौते लाक्षणिके चार्थे वृत्याख्यव्यापारायोगेनार्थद्वयोदेशेन वृत्त्या- ख्यतादर्थ्यापरपर्यायार्थद्वयतात्पर्यायोगात्तद्वारार्थद्वयोपयोगित्वानव. कल्पनात्पूर्वशब्दालक्षणया परस्थावगतस्य संभवद्वाक्गर्थोपयो- मस्यापि चशब्दतात्पर्यविषयत्वाभावाद्वाक्याथोनन्वयवल्लाक्षणि- कत्वे कर्तुः संभवदुपयोगस्याप्यनन्वये नचेत्यादिनोक्तेऽ न्यपरा- ·१३८६ न्यायसुधायाम् । च्छन्दात्कर्बवगत्ययोगमाशय निष्पादकत्वेन भावनासम्बन्धि त्वान्निष्पादनान्यथानुपपत्तिबलादू गम्यत इत्यन्यपरेपीत्यनेनोक्ते गङ्गा- दिशब्दात्तीरादिवत्तात्पर्यवृत्या गम्यत्वशङ्कायां च केवलोक्त्या निर- स्तायां भावनादिनिष्पादनान्यथानुपपत्तिबलात्कर्तृप्रतीतिवत्प्राधान्यं विना चेतनस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः कर्तृप्रतीतिरन्यथानुपपत्तिबला- प्राधान्यकल्पनामपि करिष्यतीत्याशक्य प्रकरणगम्यक्रतूपकार- द्वारकर्षभिमतस्वर्गादिसिद्ध्युपयोगितद्वयापिकर्तृप्राधान्यात्कर्तृत्वा. नुपपत्तिपरिहारोपपत्तेन साक्षात्प्राधान्यकल्पना शक्येति परिहारसू- चनार्थ * या चेत्युक्तम् * कर्तुर्वाक्यार्थानन्वये लक्षणानर्थक्यश- ङ्कानिरासार्थत्वेन चतुर्थ पादं व्याख्यातुमाह * तदा चेति * प्रा- धान्यप्रतिपत्तेः निष्प्रमाणकत्वे मात्रोक्त्या शब्दव्यापारनिरासेनो- पपादिते शब्दाकर्तृप्राधान्यानवगमेपि भावनयैव कर्तृव्यापाररूपत्वा- स्कर्तृस्वरूपोपसर्जनत्वावगतिवत्प्रयत्नरूपतयेच्छायोनित्वात्क-भिम. तसाधनत्वं च विना कत्रिच्छानुदयाद्भावनानिष्पत्यसिद्धर्भाव- नायाः कर्बभिमतसाधनत्वावगमात्कर्तुः प्राधान्यावगतिरपि भवि- व्यतीत्याशङ्कय प्रकरणगम्यक्तूपकारद्वारकर्षभिमतस्वर्गादिसि- द्ध्युपयोगितयापि कत्रिच्छोदयोपत्तरिच्छायोनित्वेनापि साक्षा- प्राधान्यकल्पनाऽशक्तिसूचनार्थ * नहीत्युक्तम् * लक्ष्यमाणस्यापि कर्तुर्भावनोक्तिमात्रात्प्रतीतस्य प्रकरणगम्याऋतूपकारात्सनिकृष्टतर- त्वात्साक्षादुपकारसंभवे च पारंपर्योपकारकल्पनायोगात्साक्षात्प्रा- धान्यकल्पनैवयुक्तेत्याशयआख्यातशब्दस्य प्राधान्येतात्पर्याभावा- च्छुत्यासाक्षात्प्राधान्यानवगतेः पारम्पर्योपकारिण्यपिचकत्रिच्छासंभ- वादिच्छायोनित्वेपि भावनायाः साक्षात्प्राधान्यावगती शक्त्यभावेन लिङ्गस्यापि तत्र प्रामाण्याभावात्साक्षात्प्राधान्यकल्पना निष्प्रमाणि- केत्याह * तेनेति * येन कारणेन शब्दः कञवगतौ न व्याप्रियते नच भावना कर्तृप्राधान्यावगती शक्ता तेन कारणेनाख्यातशब्द- रूपा श्रुतिर्भावनासामर्थ्यरूपं वा लिङ्गं प्राधान्यप्रमायामुदासीन- मित्यर्थः ॥ श्रुतिलिङ्गयोः साक्षात्प्राधान्यप्रमायां व्यापाराभावेपि कर्तुः सनिकृष्टतरत्वात्साक्षात्प्राधान्यं भविष्यतीत्याशक्य सन्नि- कर्षस्य सन्निधित्वेन स्थानत्वात्तस्य च प्रकरणाद्दौर्बल्यात्तद्वि- रोधे प्रामाण्यं नास्तीत्याह * नचेति * फर्तृवाच्यावाच्यत्ववि..

·तृतीयाध्यायस्य चर्तुथः पादः । १३८७ चारस्यार्थवत्वमुपपादितमुपसंहरति * तस्मादिति * किंप्राप्तमिति भाज्यं पुरुषस्यायं वदनाख्यः पदार्थ उपदिश्यते ततश्चायं निषेधः पुरुषस्य धर्म इत्येवं शुद्धपुरुषधर्मत्वपूर्व पक्षप्रतिज्ञार्थत्वेन व्याचष्टे * किमिति * प्राप्तिपूर्वकत्वान्निषेधस्य प्राप्त्युक्त्यै प्रायेणेत्युक्तम् । कः पुरुषस्योपकार इत्यपेक्षायां प्रत्यवायपरिहारार्थमित्युक्तम् ॥ प्रश्न- पूर्व हेतूक्त्यर्थ कुत इत्यादिभाष्यं पुरुषस्य प्रयत्नशब्दवाच्यभा- वनालक्षितस्य च विधेः श्रवणादित्येवं व्याचष्टे * कुतइति * श्रुतेः पुरुषो विधिश्च प्रतीयते स चोभयः पुरुषधर्मत्वपक्षे ऽर्थवान् क्रत्वर्थे हि वदने निर्थको भवदित्यर्थः । बदनमनुतिष्ठेदिति भाष्यावयवे- नानुष्ठाता विधिश्च श्रुत्या गम्यत इति वदताऽऽद्ये भाष्यावयवे व्या- ख्याते श्रुतस्याप्यनुष्ठातुर्गुणत्वेनान्वयाद्वदनस्य पुरुषार्थत्वासिद्धिमा शङ्कय कर्तृणां शास्त्रगम्ये र्थ इति वार्तिकोक्तेन न्यायेन कर्तृत्वस्य विधेचापुरुषार्थे कर्मण्यात्मलाभायोगात्तदुभयश्रुत्यर्थवत्त्वाय तस्य पुरुषेण समीहितेन प्रधानभूतेन सम्बन्धो ऽन्वयः। पदश्रुत्या गम्यत एव दर्शपूर्णमासाख्यकर्मणान्वयः प्रकरणात्ततश्च प्रकरणगम्यकत्व- र्थत्वबाधेन पुरुषार्थतेव युक्तेत्येवं परिहारार्थ तस्येत्याद्येष शब्द इत्यन्तं भाष्यावयवं श्लोकेन व्याख्यानं सूचयन् श्लोकं व्याचष्टं * समानेति * योऽपि चेत्यनेन पुरुषस्येति भाष्यावयवो ६३४१२ उपकृष्य व्याख्यातः । कत्रभिधानस्यापि पुरुषधर्मपक्षे ऽर्थवत्ता- ऽपिशब्दाभ्यामुक्ता प्रयोगवचनेनैवोपनीतस्य प्रधानकर्तुस्तदङ्गभूत धात्वर्थविधानात्प्रात्यात्मिकः कर्तृविधि तुनोपनीतमात्रस्य धात्वर्थस्य प्रयोगवचनेनैव विधानात्प्रात्यात्मिको धात्वर्थविधिरन थैक इत्यावृत्त्या योज्यम् । व्याख्यातेर्थ इतरथंति भाष्यावयवं वदन- मनुतिष्ठेदित्यवं सकर्तृकधात्वर्थविध्यर्थो वदेदिति यः शब्दः स क्रन्व- थत्वपक्षे वदनं भवतीत्येतावत्यर्थे भवेत्ततश्चाविवक्षितकर्तृविध्या- ख्यस्वार्थो भवेदित्येवं योजयति * तदिति । * प्राप्तेः पुरुषधर्मत्वो- पसंहारार्थ तस्मादिति भाष्यं व्याचष्टे *तस्मादिति ।* प्राप्तः पुरुषा- र्थत्वेप्यकर्मेति सूत्रावयवोदाहृतस्य कथं पुरुषार्थतेत्याशक्य प्राप्ति- पुरुषार्थत्वादेवेति परिहारार्थ] यस्य चेति भाष्यं व्याचष्टे * ततश्चे- ति ॥ * निषेधपुरुषार्थतैवात्र पूर्वपक्षार्थः । पुरुषार्थता तु तत्मियै १ इति द्वितियपुस्तकें नास्ति ।

·१३८८ 'न्यायसुधायाम्। 'पुरुषप्रयत्नस्येत्यादिभाष्येणोपादितेति सूचनार्थ निषेधपुरुषार्थता- 'मुपसंहरति * अत इति । एतावता च भाष्येण पूर्वाधिकरणसू- प्रस्थतद्वच्छब्दबुद्धिस्थीकृतस्य मनुष्यधर्मशब्दस्य तत्प्रधानत्वादिति निवीताधिकरणाद्यसूत्रावयवस्येहानुषङ्गमङ्गीकृत्याकर्मानृतनिषेधनं मनुष्यधर्म आख्यातशब्दस्य मनुष्यप्रधानत्वादित्येवं लक्षणोपयिक- पूर्वपक्षार्थत्वेनाकमति सूत्रावयवं व्याख्यायेदानी सचेति भाष्येण न्यतोकर्ममनुष्यधर्मः स च नानृतं ब्रूयादिति स्मृत्यैव मनुष्यस्य प्राप्तो ऽतः स्मृत्यैव मनुष्यसंयोगान्नानृतं वदेदिति ऋतुसंयुक्तं वचनें नित्या- नुवाद इत्येवं सकलं सूत्रं योजनीयमित्याह *सूत्रमिति * उपनयन- समकालत्त्वोक्तेःस्मृतिमूलत्वाच्छुतेरनुवादत्वायोगशङ्कानिरासार्थत्व सूचनार्थ दर्शपूर्णमासयोः कृतारम्भणीयत्वेनाधिकारात्प्रागेवेत्यु. तम् ॥ ऋतुसंयुक्तोक्तिमाक्षेपपूर्व त्रेधा समाधत्त * कथं पुनरिति * प्रकरणप्राप्त्या संयुक्तत्वस्य पूर्वपक्षविरुद्धत्वेनावाच्यत्वशङ्कानिरा- सार्था बाधाईत्वाशया बाधगोचरोक्तिः। श्लोकं व्याचष्टे * यदेत- दिति । * शुद्धपुरुषधर्मविषयत्वाच्छ्रुतेर्दर्शपूर्णमासाम्यां प्राक्प्रवृत्ता- मपि स्मृति प्रति मूलस्वसम्भवाच्छूतमूलत्यागाश्रुतमूलकल्पनयोश्चा प्रमाणकत्वादनुवादत्वायोगशङ्कार्थ नन्वितिभाध्यं व्याचष्टे * नन्वि- ति । * श्लोकं व्याचष्टे * यदि हीति ।* नैषेत्यादिपरिहारभाष्य शङ्कानिरासाशक्तत्वात्तदसम्बन्धत्वेनाक्षेप्तुमारभते*यत्त्विति*नैतच्छ- कृया सम्बद्धमित्युक्ते पुरुषधर्मत्वोक्तेः क्रतुसंयुक्तपुरुषधर्माशयत्वेनापि सम्भवात्तद्विषयायाश्च श्रुतेः शुद्धपुरुषधर्मविषयस्मृतिमूलत्वायो- गाच्छङ्कानिरासशक्तत्वेन तत्सम्बन्धोपपंत्तिमाशक्य यदि श्रुतिश्च- प्रकरणाद्बलीयसीति प्रकरणबाधमनुक्कैव पुरुषधर्मत्वमात्रमुत्कानु- वादतोक्ता स्यात्ततः श्रुतिप्रकरणानुकूल्येन ऋतुयुक्तपुरुषधर्मत्वाव- सायाद्भिन्नविषयत्वं स्यात्प्रकरणबाघोक्त्या तु श्रुतेरपि शुद्धपुरुषध- मविषयत्वावसायान्मूलत्वशङ्का निराकर्तुमशक्येति परिहारसूच- नार्थ प्रकरणबाधानुवादोक्त्योः पौर्वापर्येण हेतुनेत्युक्तम् ॥ एतदेव विवृणोति * तथाहीति । * श्लोकं व्याचष्टे * यदि हीति * त्वर्थ- ६३५७ त्वपूर्वपक्षानुपन्यासाऋतुयुक्तपुरुषार्थतैव ऋत्वर्थोक्त्या विवक्षिता संभवमात्रेण वा क्रत्वर्थोक्तिः श्रुतेः पुरुषमात्रधर्मविषयत्वेप्यविशेष- श्रवणेनोपनयनात्मागपि प्रवृत्ते स्मार्टानां तु धर्माणामुपनयनादिनि- ·तृतीयाध्यायस्यः चतुर्थर पादः । १३८९ यमः इत्युपनयनकालत्वोपदेशाच्छुतिमूलत्वे तद्विरोधं प्रागुपनयना- कामचारवादभक्षा इति स्मृत्यालोचनया श्रुतेरप्युपनयनात्प्रागप्र. वृत्यभ्युपगमे वाहिताग्निर्न क्लिन्नं दार्वभ्यादध्यादित्यादीनां शुद्धपुरु- षधर्माणामप्युपनयनकालत्वादर्शनाहर्शपूर्णमासप्रकरणामानार्थव- स्वार्थ दर्शपूर्णमासाधिकारसमकालत्वापत्तेस्तन्मूलत्वे स्मृतेः सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्नब्रूयात्सत्यमप्रियम्। प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः स- नातन इति सर्वकालीनपुरुषधर्मत्वोपदेशविरोधमभिप्रेत्योपनयनकाल एवेत्यादिभाष्योपपत्तिमाशङ्क्योपनयनकालत्वोपदेशस्याविशेषेणा श्रौतस्मात्पुरुषमात्रधर्मविषयत्वादाहिताम्न्यादिवश्चानृतनिषेधे ऽधि- कारिविशेषानुपादानात्प्रकरणानुरोधेन च श्रुर्तिसंकोचायोगान्मूल- मूलिभावे प्युपनयनकालत्वसर्वकालीनपुरुषधर्मत्कोपदेशाविरोधात्रै- तदपिभाष्यमुपपादयितुं शक्यमिति सूचनार्थ * का चेत्युक्तम् ॥ * आक्षेपमुपसंहरति * तेनेति । * समाधातुमारभते * नैष इति । * दोषाभावं प्रश्नपूर्वमुपपादयितुमाह * कथमिति * शुद्धपुरुषधर्मतया . धः पूर्वपक्षो कर्मेत्येतावता मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधानत्वादित्यनु- षङ्गसहितों न क्रतुयुक्तपुरुषधर्मतया कृत्स्नेन सूत्रणानुषगसहितनेति पाक्षद्वयं भाष्यात्प्रतीतेर्भाष्यकृत्संमतं तृतीयानुवादमात्रतयानुषङ्गा- नपेक्षसूत्रमात्रात्प्रतीतेः सूत्रकृत्समीहितत्वेन भाष्यकृतो मत इत्येवं तन्त्रेण संमतोक्तिद्वैधा. व्याख्येया।तत्राधेमूलमूलित्वं संभवति परयो- स्त्वनुवादतेत्यर्थः ॥ श्लोकं व्याचष्टे *यदीति*कैमर्थ्यानपेक्षविध्यनु- वादचिन्ताया लक्षणासंगतेरनुवादत्वमात्रपूर्वपक्षायोगादनुवादत्वे च तादर्थ्याक्षेपकविध्यभावेन क्रतुयुक्तपुरुषार्थत्वपूर्वपक्षस्याप्ययोगात्सू- त्रापरितोषेण शुद्धपुरुषार्थत्वपक्षः तस्मिस्तु विध्यैकान्तिकत्वाद्वि- कल्पशून्ये ऽनुषङ्गपर्यालोचनया गृहीते कृत्स्नसूत्रागमनापत्तः सूत्रो- क्तानुवादत्वसमर्थनार्थ विधित्वे जजभ्यमानन्यायेन ऋतुयुक्तपुरुष- धर्मत्वापत्तेः पुरुषमात्रे च स्मृतितोऽनृतनिषेधाक्रतुयुक्तस्यापि पुंसः प्राप्त विधियोगात्सचेति भाग्येणानुवादत्वं ब्रवीतीत्यर्थः ॥ स चेति भाष्येण ऋतुयुक्तपुरुषार्थत्वानुवादत्वोक्तौ मूलमूलित्वाऽऽशङ्का न यु- तत्याशझ्याज्ञाताशयत्वेनोपणादयति * तति । * नैवेति परिहार- ६३६३ भाष्यं क्रतुयुक्तपुरुषधर्मत्वाशयद्वितीयपूर्वपक्षविवरणार्थत्वेन व्याचष्टे *सिद्धान्तेति*पूर्वपक्षान्तरमेव सौत्रत्वसूचनार्थ सिद्धान्तत्वेनोक्तम् ।

·. न्यायसुधायाम्। परेर्वजनार्थत्वाच्छुद्धपुरुषधर्मत्वपशवर्जनेन ऋतुयुक्तपुरुषधर्मत्वपक्ष गृह्णाति सूत्रगृहीतं द्योतयतीत्यर्थः ॥ एतदेव विवृणोति * नैवेति * अभिक्रमणस्याभिकाममिति धातुसम्बन्धाधिकारविहितप्रत्ययश्रुत्या होमाङ्गतयावगतस्यारादुपकारित्वे वीप्सानुवादायोगापत्तेोमसाध नसंस्कारत्वने सन्निपत्योपकारित्वावगमाद्धोमसाधनपुरुषधर्मताहव- नीयप्रत्यासत्तिजननसामर्थ्यलक्षणलिङ्गगम्या न विरुध्यते । अनृतो- क्तिनिषेधादेस्तु क्रतुयुक्तपुरुषधर्मत्वे याजमानास्तु तत्प्रधानत्वादि- त्यनेन न्यायेन भोक्रंशपातित्वापत्तेः साधनांशपातित्वाभावेन ऋतु- साधनभूतपुरुषधर्मत्वाभावात्प्रकरणगम्यं कृत्वङ्गत्वं विरुद्धयेतेत्याश- क्य भोक्त्रंशपातिनोपि पुरुषधर्मस्य पुंसो भोक्तृत्वयोग्यता 'विना तोः फलसाघनत्वासिद्धरात्मनः साधनत्वसिद्ध्ये पुंसो योग्यताधानार्थ ऋतुनापेक्षितत्वात्प्रकणाविरोधसूच- नायाभिक्रमणवदित्युक्तम् । धर्मप्रणिहितमनसो रागाद्ययोगार्ज- यतितरामित्युक्तम् । अनेन च यदि नानृतं ब्रूयादिति स्मृतिदर्शपूर्ण- मासप्रकरणस्थश्रुतिमूलिका स्यात्ततो दर्शपूर्णमासयोरिति विशेषणं स्मर्येत नतु स्मयंते प्रत्युतोपनयनादिनियम इति स्मरंतो ऽनृतोक्तिनि- षेधादेरुपनयनकाल एवोपदेष्टारो भवन्तीत्येवं भाष्यं व्याख्यातम् । भपिचेति भाष्यं क्रतुयुक्तपुरुषधर्मोपदेशिश्रुतिमूलत्वेपि स्मृतेः पुरुष- धर्मोपदेशित्वाविरोधादयुक्तमाशङ्क्यैषधर्मः सनातन इति स्मरंतः शुद्धपुरुषधर्म इत्युपदिशन्ति नतु क्रतुयुक्तपुरुषधर्म इत्युपदिशन्ती- त्येवं युक्त्यंतरोक्त्यर्थतया नैषा तस्या मूलमित्यनेनैव भाष्येण सहा- न्वेतव्यमित्याह * अपिचेति * क्रतुयुक्तपुरुषधर्मोपदेशित्वोक्त्युपप- तेर्मूलमूलिभावनिरासाशक्तत्वात्पूर्वभाध्यान्वयायोगमाशङ्क्य यस्मा- स्मृतेः केवलपुरुषधर्मोपदेशितानन भाष्येग्गोच्यते तस्मादेतद्भायं पूर्वभाष्येण सह योज्यमिति विवक्षितुं स्मृतेः केवलपुरुषधर्मोपदेशि- त्वेनैतद्भाष्योक्तेन हेतुनेत्युक्तम् । ततश्च क्रतुयुक्तपुरुषधर्मपक्षपरिग्र- हाथै भाष्यैकवाक्यत्वेनास्य भाष्यस्य पक्षान्तर परिग्रहार्थत्वाभावाद्वा- घेव पूर्वपक्षावितिसूचनायैवकारः। केवलशब्दाध्याहारशून्येन भाष्येण स्मारः पुरुषधर्म इत्युपदिशन्ति ऋतुधर्मविषया त्वेषा श्रुतिस्तम्मा- नास्याः स्मृतेर्मूलमित्येवं शुद्धपुरुषधर्मक्रतुयुक्तपुरुषधर्मपक्षाभ्यां पक्षान्तरं परिगृह्यत इत्येतदेव भाष्यमन्यथा व्याचष्टे * अथवेति * पूर्वभाष्यैकवाक्यान्वयनिरासायैवकारः। त्वर्थत्वस्य सिद्धान्तत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। त्पूर्वपो तत्परिग्रहो न युक्त इत्याशक्यानुवादत्वसिद्ध्यै सिद्धान्त्य भिमता क्रर्वश्रुतास्मिन्पूर्वपक्षे विवक्ष्यते न तात्पर्यणेति सूचयितुमेत- द्भाष्यसूचितविचारान्तरप्रदर्शनपूर्व पूर्वपक्षसूत्रं योजयति * नैवेति * नात्रपक्षान्तरपरिग्रहावसरेऋत्वर्थपुरुषार्थत्वोपन्यासोत्राधिकरणे क्रि- यत इत्यर्थः । त्वर्थत्वाभ्युपगमेनानुवादत्वोक्तौ स्मार्तस्य संयोगस्या- न्यविषयत्वाद्धेतुत्वायोगं शङ्कते *ननुचेति। प्रासङ्गिकैकविषयत्वा- हेतुत्वमुपपादयितुमाह * सत्यमिति । * श्लोकं व्याचष्टे * यद्य- ९३७।२ पीति * प्रसङ्गप्राप्तार्थत्वोपपादनार्थे * नहीत्युक्तम् । * पक्षान्तर- परिग्रहे ऽपिचेति भाष्यस्य योजनामस्मंदुक्तां सूचयितुमाह * न चेति * ॥ यद्वा नैषेत्यादिसमस्तमेव भाष्यं कृत्वर्थत्वमभिप्रेत्य मूल- मूलित्वशङ्कोत्तरमित्यन्यथा व्याचष्ट * अथवेति * क्रतुयुक्तपुरुष- धर्मत्वाशयेनानुवादत्वे स चायमिति भाष्येणोक्ते तदाशयाज्ञानान्न [वितिभाष्योक्तायाः शङ्कायाः पूर्वपक्षाशयविवरणेन परिहारार्थे नैषे- तिभाष्ये त्वर्थत्वाशयायोगमाशक्य योर्थो नानृतं वदेदित्यनेन श्रुतिबलात्प्रकरणं बाधित्वा पुसो निषेध्यः स स्मृत्यैव निषिद्ध स्तेन पुरुषार्थेन निषेधसंयोगेन क्रतावपि प्रसङ्गान्निषधसंयोगासि- द्धनित्यानुवादोयमित्येवं सचायमित्यपि भाध्यमस्मिन्व्याख्याने क्रत्व- र्थत्वाशयमेवेति परिहारसूचनाय * आदि त एवेत्युक्तम् । * श्रुतमू- लत्यागेनाश्रुतमूलकल्पनायोगमनुवादमात्रानर्थक्यं चाशङ्कय प्रकरण: बाधापत्तेः श्रुतस्य मूलत्वायोगान्मूलान्तरकल्पनोपपत्तिं दर्शपूर्ण- मासस्तुतिं वानुवादप्रयोजनं सूचयितुमाह * अतइति । * कीहशी प्रशंसेत्यपेक्षायामाह * अन्यायति *। विधिर्वा संयोगान्तरात् ॥ १९ ॥ पुरुषार्थत्वाविशेषाभ्युपगमेनानुष्ठानाननुष्ठानविषयत्वेन संयो- गान्तरव्याख्यार्थ नियमानुष्ठानेनेत्यादिभाष्यं पुरुषार्थत्वाविशेषस्य शुद्धपुरुषार्थत्वपक्षादन्यत्रायोगात्तस्मिश्च पक्षे ऽनुवादत्वानुक्तेरयुक्त- माशय शुद्धपुरुषार्थत्वपक्षे ऽनुवादत्वानुक्तावपि भाष्य कृतलक्ष- णानुरूपचिन्तार्थ निवीताधिकरणाद्यसूत्रस्थमनुष्यधर्मशब्दानुषङ्गम- भिप्रेत्य पुरुषस्यायमुपदिश्यत इत्यादिभाष्येण सूत्रस्य व्याख्यातत्वा- न्मनुष्योक्तेश्चाञ्जसा शुद्धमनुष्या विषयत्वावगमात्तदनुषङ्गसहितेनाक- ·न्यायसुघायाम् । मेति सूत्रावयवेन शुद्धपुरुषधर्मतामुक्त्वानुवादत्वोंक्तेः शुद्धपुरुषध- र्मपक्षेप्यनुवादतोक्तति कस्य चिद् भ्रान्तिसभवात्सिद्धान्ती तस्मि- पक्षे मूलमूलित्वाभ्युपगमेनाप्यनुवादत्वनिरासशक्तोपि वस्तुतोमूल- मूलित्वाभावात्संयोगान्तरत्वेनानुवादनां निरस्यतीति परिहारं सूच- यितुमाह * केवलेति * स्वानभिमतत्वसूचनार्था भाष्यकारोक्तिः । कीदृशं संयोगान्तरं वर्णयतीत्यपेक्षयामाह * स्मृती हीति * तस्मा- दिति सूत्रार्थोपसंहारभाष्य व्याचष्टें * तस्मादिति * भावार्थविधि- त्वशङ्कानिरालार्थे भाष्ये प्रतिषेधस्येत्युक्तम् । सत्यनियमस्मृत्यैवा- नृतनिषेधसिद्धेरनुवादत्वनिरासायोगं शङ्कते * ननु चति * एतच्छ- ङ्कानिरासेपि फलभेदनिमित्ताद्विषयभेदादित्येवं संयोगान्तरोक्तिं यो- जयितुमाह * नैतदिति * फलभेदेपि श्रुतिविषयस्यानृतनिषेध- स्यार्थात्स्मृतितः सिद्धेविषयैक्यादनुवादत्वापत्तिमाशङ्कय सर्वा- त्मना विषयैक्यं विनानुवादत्वानापत्तिमाह * सनामेति * फलस्य विधेयनिषेध्यत्वाभावेन विधिनिषेधविषयत्वायोगात्तभेदनिमित्त- विषयभेदायोगमाशङ्क्य साध्यसाधनसम्बन्धे विधिना प्रतिपादिते लक्षमाणत्वमुभयोरित्यनेन न्यानेन फलस्यापि विषयत्वोपपत्तिं सूच. यितुमाह *अस्ति चति* प्रश्नपूर्व फलभेदमुपपादयति *कथमिति* विधिः श्रेयःसिद्धयै प्रेरणायां प्रवर्ततः इत्यनेन विधेः श्रेयःसिद्धिफ- लत्वे निषेधः पापशब्दवाच्यानरकपातसाधनान्निवर्तयतीत्यनेन च निषेधस्य नरकपातसाधनान्निवर्तकत्वोक्त्या निषिद्धानुष्ठानापाद्य- नरकपातनिवृत्तिफलत्वे भिहिते सत्यविधेरप्यर्थतोनृताख्यात्पापान्नि- वर्तकत्वेन नरकपातनिवृत्तिफलत्वोपपत्तेः फलभेदायोगमाशझ्य विधितो भेदेन यो निषेधः स एव नरकनिवृत्तिफलो नतु विधिः सन् योन्निषेधतामनुभवतीति भेदोक्त्या सूचिते प्रेरणायां प्रवर्तमा- नस्यैव विधेः फलकल्पकत्ववन्निषेधस्यापि निवारणायां प्रवर्त्तमा- नस्यैव फलकल्पत्वादार्थे च निषेधे तद्वाचिशब्दाश्रवणादर्थात्प्रती- तस्यापि च निषेधस्य पूर्वाधावतीत्यत्रापरस्यैव वाक्यार्थान्वयाभावे- नान्वयसिद्धयै शब्दकल्पकत्वाभावान्निवारणायां प्रवर्त्तमानशब्दाभा- बेन फलकल्पना न युक्तेत्युपपत्तिसूचनार्था प्रवर्त्तमानोक्तिः । श्लोकं व्याचष्टे * कल्पमिति * विषयभंद्रनानुवादत्वायोगमुपपादितमुपसं- ६३८८ हरति * तस्मादिति * सत्यं ब्रूयादिति सत्यविधिवत्प्रियं च नानृतं an ·सृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३६३ भूयादित्यनृतनिषेधस्यापि स्मृती भावादनुवादोपपत्तिं शङ्कते *आहेति* सत्यं ब्रूयादित्यनेन विहितेपि सत्यवचने प्रियं ब्रूयादिति प्रियमात्र- विध्यालोचनयाऽनृतस्यापि प्रियस्यानुज्ञाप्रतीतरप्रियानृतनिवृत्तिमा- त्रेण च सत्यनियमोपपत्तेर्यत्प्रियं ब्रूयात्तदननृतमित्येवं प्रियं च नानृतं ब्रूयादित्यनेनापि प्रियं ब्रूयादित्येतच्छेषभूतेन प्रियस्य सत्य- त्वविशेषणाविधानात्संयोगान्तरत्वमुपपादयितुमाह *उच्यतइति* नेक्षतोद्यन्तमादित्यमित्यस्य प्रजापतिव्रतस्थत्वाव्रतशब्देन वानु- ष्ठेयवाचिनेक्षणाभावस्याननुष्ठेयस्य वक्तुमशक्यत्वादिति यानीक्ष. णसंकल्पविधौ युक्तिस्तदालोचनया तत्र स्मृतावेष धर्मः सना- तन इति व्रतशब्दवद्धर्मशब्देनानुष्ठेयवाचिनानृताभावस्य वक्तुमश- क्यत्वात्पर्युदासस्य विधिरित्यर्थे पर्युदासे सत्यनीक्षणसंकल्पविधि. पदननृतसंकल्पविधिः कस्मान्नेष्ट इत्याशङ्क्यानृतादन्यस्य तत्प्रति- योगिनः सत्यस्यान्यवाचिना नोक्तिसंभवे संकल्पस्याप्रतियोगि- त्वाच्छीघ्रमबुद्धिस्थस्योक्त्ययोगं सूचयितुमाह * अनृतमिति * पर्युदासत्वोक्तेः प्रकृतसंयोगान्तरत्वोपपादनोपयोगमाह *ततश्चेति* दर्शपौर्णमासिकस्याप्यनृतनिषेधस्य तैत्तिरीयशाखायामेष देवान- भ्यारोहति य एषां यज्ञमभ्यारोहतीति दर्शपूर्णमासयाजिनं निर्दिश्य तस्यैतद् व्रतमित्युपक्रमाम्नानात्पर्युदासत्वापत्तेः संयोगान्तरत्वायोग- माशङ्कय तस्य संकर्षे दाक्षायणयाजिविषयताया वक्ष्यमाणत्वान्नेह कश्चित्पर्युदासहेतुरस्तीत्याह * नहीति * दये तत्वेनेनेति शास्त्रेण तस्मादनृतं न वदेदिति प्रकृतस्यानृतस्य प्रीत्युत्पादनाख्यद्यार्थे प्रा- तेर्विकल्पशक्तिं पर्युदासहेतुमाशक्य तां प्राप्तिमनपेक्ष्यापि निषेधात्म- लामोपपत्तर्विकल्पप्रसक्तिं निरस्यति*शास्त्रति*दशमे प्रतिषेधःप्रदेशे- नारभ्यविधाने च प्राप्तप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः स्यादिति सूत्रेण पूर्वप- क्षयित्वाऽर्थप्राप्तवदिति चेदित्यनेनार्थप्राप्तसुगपानादिनिषेधे विक- ल्पानापत्तिवच्छास्त्रप्राप्तनिषेधेप्यनापत्तिमाशङ्क्य न तुल्यहेतुत्वा- दुभयशब्दलक्षणमित्यनेन वैषम्यं वक्ष्यतीत्यर्थः । यथा भाष्यं सूत्रार्थमुप- संहरति *तस्मादिति।* केवलपुरुषार्थत्वपशे भाष्यकारीयसंयोगान्त- रव्याख्यादूषणपूर्व स्वयं क्रतुयुक्तापुरुषार्थत्वपक्षे संयोगान्तरव्याख्या प्रतिजानीते*यदा विति*व्रतशब्दव्यतिरेकेण तत्समानार्थधर्मशब्द व्यतिरेकेणापिच न संशयं प्रपद्यत नाकस्मानाप्रियं वदेत् नाहितं ·न्यायसुधायाम्। नानृतं चैव न स्तेनः स्यान्नवार्द्धषीत्यादिस्मार्तनिषेधसद्भावेन शुद्ध- पुरुषार्थपक्षे संयोगान्तरं न संभवतीति प्रत्यवस्थानस्य दुर्वारत्वा- क्रतुयुक्तपुरुषार्थपक्षे संयोगान्तरं व्याख्येयमित्यर्थः । मृदूक्त्यै यदा तदा शब्दौ । कथं व्याख्येयमित्यपेक्षायामाह*स्मार्त इति ।*ईदृश- स्य संयोगान्तरस्यानुवादत्वहेतुतयोक्तत्वाद्विधित्वहेतुता न युक्तेत्या शङ्कते * नन्विति । * सत्यनियमस्मृत्यार्थादनृतनिषेधेपि फल भेदनिमित्ताद्भिन्नविषयत्वादनुवादत्वायोगवत्पुरुषमात्रस्यानृतनिषेधे- नार्थात्क्रतुयुक्तस्य पुंसो नृतनिषधेप्यनुवादवायोग इति परिहरति * नैतदिति । * फलभेदमेवोपपादयितुं स्मार्तस्य निषेधस्य नरक- परिहारफलतामाह * यो हीति । * अनुतापाद्यदोषपरिहारार्थत्वे नृतनिषेधस्यानृतापादितदोषत्वेनाशुचिनानुष्ठीयमानस्य क्रतोः शुचि- ना कर्म कर्तव्यमिति काङ्गतया विहितशौचहान्या वैगुण्यापत्ते- र्वेदिरेव ह्यनाचम्य कुर्वतो विगुणा भवेदिति वार्तिकालोचनयाव- गमाच्छ्रौतनिषेधफलस्य क्रतुवैगुण्यपरिहारस्य स्मार्तेनापि निषेधे- नार्थात्सिद्धेः फलभेदांयोगमाशय क्षुतस्य श्लेष्माख्यमलबिंदूत्मर्ज- नात्मकत्वेनाशुचित्वापादकत्वाद्वैगुण्यापादकत्वं युक्तम् । अनृतोक्तं- स्त्वनृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्वर्त्तत इत्यर्थ- वादावगतदोषापादकत्वे प्यशुचितापादकत्वप्रमाणाभावान्न वैगु- ६३६२ ण्यापादकतेतिवैषम्यं सूचयितुमाह * तत्रेति * ऋतुयुक्तपुरुषध- र्माणामपि पुरुषद्वारा क्रत्वङ्गत्वेनातिक्रमे क्रतुवैगुण्यापादकत्वात्तद्वै- षम्योक्त्यै शुद्धपुरुषधर्मातिक्रमैन फतवो विगुणीभवन्तीत्युक्तम् ॥ एतदेवोपपादयति * तथाहीति । * श्लोकं व्याचष्टे * ऋतवो हीति । * स्मार्तस्य निषेधस्य श्रौतनिषेधफलासाधनतामुपपादिता- मुपसंहरति * तेनेति । * श्रौतस्य निषेधस्य ऋतुवैगुण्यपरिहारफ- लतामाह * श्रौतः पुनरिति * श्रौतो निषेधः प्रकृतकर्मयुकपुरुष- धर्म इति कृत्वा इत्र श्रौते निषेधे वर्जितानृतेन पुंसा कृती दर्शपूर्णमासौ फलं साधयत इत्येषोर्थो ज्ञायत इत्यन्वयः । पुरुषस- मवेतदर्शपूर्णमासापूर्वसाधनत्वांशोद्देशेन विहितस्यानृतनिषेधस्थाति- क्रमे पुंसो ऽपूर्वसाधनत्वासिद्धेः साधनाभावेनापूर्वसिद्धययोगा- त्फलासाधनत्वमुपपादयितुमाह * प्रकरणीत ॥ * दर्शपूर्णमासापू- साधनीभूतो यः कर्तेत्येवं कर्तृपुरुषगतसाधनत्वोदेशे पुसो प्युद्दे- ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। श्यत्वेन निषेधशेषित्वात्तदतिक्रमे स्मात्तनिषेधातिकमवत्प्रत्यवायभा- क्वापत्तेः फलभेदायोगमाशय पुंसः प्रत्यवायापत्तिनिरासं प्रतिज्ञा. पूर्वमुपपादयति * नत्विति * यत्र लक्षणमुद्दिश्य लक्ष्ये कार्य विधी- यते तन्मात्रग्रहणं तस्मिन्नित्यनेन न्यायेनोहेश्यापूर्वसाधनांशलक्षण- त्वोपक्षीणस्य पुरुषस्वरूपस्योद्देश्यत्वाभावादित्याशयः । ऋतुयुक्तपु- रुषधर्मत्वपक्षे संयोगान्तरत्वमुपसंहरति * तस्मादिति । * सिद्धा. न्तिनोभयविधस्यापि पुरुषधर्मत्वस्यानिष्टत्वादस्मिन्पक्षद्वये सिद्धा- न्तिनः संयोगान्तरत्वोक्तिरयुक्तेत्याशय पूर्वपक्षाभ्युपगमेनानुवाद- त्वनिराससामर्थ्यप्रदर्शनार्थत्वं संयोगान्तरत्वोक्तः सूचयितुमाह * इतीति । * मत्वर्थत्वपक्षेपि क्रत्या गर्थनिषेधातिक्रमे तोर्वैमुण्या- ख्यप्रत्यवायपरिहारः फलं पुरुषार्थनिषेधातिक्रमे पुंसो नरकपाताख्य- प्रत्यवायपरिहारइत्येवंविधन फलविशेषेण संयोगान्तरत्वोपपत्तेस्त- स्मिन्नपि पक्षे सयोगान्तरव्याख्या . संभवतीत्याह * एव. मिति ॥ * क्रत्वर्थत्वक्रतुयुक्तपुरुषार्थत्वपक्षयोर्द्वयोरपि श्रौतस्य निषेधस्य ऋतुवैगुण्यपरिहारफलत्वेनैव नरकपरिहारफलात्स्मा- प्ान्निषेधात्संयोगान्तरत्वव्याख्यायां पक्षद्वयेपि निषेधातिक्रमे याजुर्वेदिकयज्ञाङ्गभ्रेषनिमित्तप्रायश्चित्ताविशेषापत्तेः प्रयोजन- विशेषो न स्यादित्याशङ्कय प्रयोजनविशेषाभावेपि पूर्वपश्युक्तनि- त्यानुवादत्वनिराससिद्धेः पक्षद्वयेपि क्रतुवैगुण्यपरिहारफलत्वेन संयोगान्तरव्याख्यौचित्यं सूचयितुमाह * तेनेति * प्रायश्चित्तवि. शेषाख्यप्रयोजनभेदाभावसूचनार्थस्तावच्छब्दः ॥ तुवैगुण्यपरिहा- रफलत्वेन संयोगान्तरत्वादनुवादत्वनिराससंभवेपि प्रयोजनविशे- षाभावे ऋतुधर्मः क्रतुगतपुरुषधर्मो वेति चिन्ता निष्प्रयोजना स्यादि. त्याशङ्ख्य विधयो पिहि पूर्वस्मिन् पक्षे संस्कारताङ्गता इत्यादिवार्तिके ऽनृतनिषेधस्य क्रतुगतपुरुषधर्मत्वे यजमानेनवानृतं वर्जनीयं ऋतुधर्म- त्वे यजमानेनविग्भिश्चेति प्रयोजनविशेषं वक्ष्याम इत्याह * यस्त्वि- ति । * यजमानत्वे नृतवर्जनस्य भोक्तृत्वयोग्यताधानार्थत्वापत्तेस्तद- तिक्रमे पुरुषगाम्ययोग्यत्वाख्यप्रत्यवायप्रसंगात्कशपातित्वाभावेन चापूर्वसाधनत्वांशोद्देशेनानृतनिषेधायोगात्ततिक्रमेपि क्रत्वपूर्व- सिद्धयुपपत्तेः क्रत्वङ्गातिकमाभावेन च ऋतुवैगुण्यप्रसक्त्ययोगा संयोगान्तरत्वासियापत्तेस्तसिद्धयर्थमिदानामेव ऋतुयुक्तपुरुष- ·न्यायसुधायाम्। धर्मत्वे ऽनृतवर्जनस्य पुरुषप्रत्यवायफलत्वाविशेषेण स्मा निषेधा- संयोगान्तरत्वासिद्धावपि ऋतुधर्मत्वे क्रतुवैगुण्यपरिहारफलत्वात्म. योगान्तरं सेत्स्यतीति विशेषो वाच्य इत्याशङ्कय दर्शपूर्णमासादि. ना पुरुषभोज्यतयैव फलस्योत्पादनीयत्वाद्भोक्तृत्वे वा योग्यं पुरुषं प्रति भोज्यतयोत्पादनाशक्तेर्भोक्तृत्वयोग्यताधानस्यापि ऋत्वपेक्षि- सत्वेन तदर्थानामपि धर्माणां क्रत्वर्थत्वाविरोधात्तदतिक्रमे तु वैगु- योपपत्तेः ऋतुयुक्तपुरुषार्थत्वेपि ऋतुवैगुण्यपरिहारफलत्वेन संयो- गान्तरत्वाद्विधेयत्वासिद्धेः प्रयोजनोक्त्यवसराभावनेदानीमनुपयो- गान्न प्रयोजनविशेषो वाच्य इत्याह *उभयथापीति*ऋतुधर्मवत्त- गतपुरुषधर्मत्वेपीत्यर्थः । पुरुषधर्मत्वपूर्वपक्षस्य सौत्रेण वाशब्देन निरासायानुभाषणार्थमाहति भाष्यं व्याचष्टे *परस्त्विति*पुरुषप्रय- तस्योत भाष्यावयवव्याख्यार्थमाख्यातशब्दस्य मनुष्यप्रधानत्वादि- 'त्यनेनानुक्तनिवतिाधिकरणाद्यसूत्रावयवोक्तेन कारणेनेत्युक्तम् । भाध्यस्य द्विविधपुरुषधर्मत्वानुभाषणार्थत्वं सूचयितुमाह * उभावि- ति*भाषयस्थाद्विधिशब्दात्पर्युदासत्वशङ्कां निराकर्तुं सत्यविधेरि- ९४०१ स्युक्तं । क्रतुयुक्तपुरुषधर्म इतीतीतिकरणेनैव तावन्मात्रत्ववाचिनानु- घादत्वांशवैकल्यं सूचितम् । मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधानत्वादित्य- नुषक्तसूत्रावयवोक्तसहेतुकपुरुषधर्मत्वनिरासार्थत्वेन वाशब्दव्या- ख्यार्थमत्रेत्यादिप्रतीमइत्यन्तं भाष्यं व्याचष्टे *तत्रापीति* आख्यात- शब्दस्य कर्तृवाचित्वाभावात्तत्प्राधान्यं न संभवतीत्याशयः। नन्विति भाष्येण कर्तुरप्याख्यातात्प्रतीतेर्वाच्यत्वमाशङ्ख्य वाच्यवाचकलक्षण- सम्बन्धापेक्षया सम्बन्धान्तरादभिधेयाविनाभावलक्षणात्कर्तृप्रतीते- रिव्येवं तन्निरासेप्यावृत्या संयोगान्तरादिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ सत्यमित्याद्यर्थादित्यन्तं भाष्यं व्याचष्टे *या विति।*कर्तुरशाब्दत्वो- पपादनार्थ यदेत्यादि न स श्रौत इत्यन्तं भाष्यं सामान्यन्यायोक्तिपूर्व- मुपपादयितुमारभते*सर्वत्रैव सावादिति*योग्यार्थापत्यनुदयो नुपल- धोक्त्योक्तः । मध्यमोत्तमप्रथमपुरुषसंज्ञकाख्यातविशेषवाच्यो युष्म- दस्मत्तव्यतिरिक्तत्वरूपो र्थः पुरुषः । कियाफलस्यात्मपरगामित्ववि- भागाख्यस्तूपग्रहः स्वरितेतो अकारेतो वा धातोः परादात्मनेपदपर- स्मैपदाख्यादाख्यातविशेषाद्गम्यते लोकादशातस्य विवेकस्य ज्ञानो- पायो लक्षणं चेत्यनेनोक्तः ॥ फक्षेिपकत्वसिद्धथै भावनायावाच्यत्व ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । १३६७ मुपपादयति* तत्रेति । *कालादेर्व्यभिचाराद्गमकत्वायोगेपि को धात्वर्थो वा गमयिष्यतीत्याशङ्कते * कर्बिति । * कर्तुरप्रयतमानस्य पाकादौ कर्तृत्वासिद्धेस्तसिद्धयै गम्यमानायाः प्रयत्नाख्याया भाव- मायाः प्रयत्ननिष्पायेन च धात्वर्थेन स्वसिद्धयै गम्यमानायाः प्राधा- न्यप्रतीत्ययोगापत्तेस्तद्गम्यत्वं न संभवतीति परिहरति * नेति । * एतदेव विवृणोति *यदि हीति ।*भावनयाक्षेपसंभवात्कर्तुरवाच्यत्वे कालादेरप्यवाच्यतापद्यतेत्याशङ्कयाह*नचेति॥*कालादीनां मध्ये के न चिदन्येषामवगतिसंभवादवाच्यत्वं भविष्यतीत्याशङ्याह * एव. मिति * कर्तुस्तु भावनयावगतिसंभवान्न युक्ता वाच्यतेत्याह * या हशास्त्विति * दह्यमानगृहान्तर्गततण्डुलपूर्णकाष्ठमयकुसलस- ६४०१ मीपस्थायां सोदकायां स्थाल्यामपावृतायां कथं चित्पतितानां तण्डु- लानां कत्रभावपि करणादिकारकान्तरमात्रात्पाकक्रियाख्यभावना- सिद्धशुपपत्ते वनापि न कर्ताक्षेपशक्तत्याशयेनाशङ्कते * कारका- न्तरेति * पाकादे त्वर्थस्य कर्तारं विना कथं चित्सिद्धयुपपत्ता- वपि तस्य भावनात्वाभावात्प्रयत्नाख्यायास्तु भावनायाः कर्तारं विना सिद्धिलक्षणव्यभिचारायोगादन्यान्वयमात्रात्मको व्यभिचारः शङ्कनीय इत्यापाद्य दूषयति * नेति * कस्मानान्यान्वयमात्रात्मको व्यभिचारो भ्युपगमनीय इत्याशयाह * द्विधा हीति * भावना च शिंशपावतुल्या ऽन्योर्द्धत्वतुल्यत्याह * भावनाचेति * शिशपात्व- स्थान्योन्यसापेक्षानेकवृक्षत्वाद्यन्वयादनेकभत्रन्वितद्रौपदीवयभिचा- रित्वाभावेपि भावनायाः परस्परानपेक्षानेककारकान्वयादेकात्यागे- नान्यपुरुषगामिस्त्रअन्तरवत्समुच्चये पि व्यभिचारित्वापत्तिमाश- झ्याह * नचेति * सन्देहापादकोऽत्राव्यभिचारो विवक्षितो न स्त्रीणामिव प्रत्यवायापादकः समुच्चये चन सन्देहापत्तिरित्याशयः॥ मतः कारकान्तरान्वयः कारकान्तराषगतावपि शक्तिमापादयेन्न- तु कञवगतावशक्तिमित्युपसंहरति * अत इति * युगपत्सर्वकारका- न्विताया भावनायाः सर्वकारकगमकत्वोपपत्तावपि फर्मादित्यागेन कारकान्तरान्वितायाः कर्माद्यवगतावशक्तिवत्कर्तृत्यागेन कारकान्त- रान्वितायाः कर्तारं विना सिद्धिलक्षणाद्यभिचारात्कन्वयगतावश- किर्भविष्यतीत्याशङ्काशयं निराकर्तुमाह * यत्रापिनामति * कार- कान्तरत्यागेपि कर्तृत्यागो न कदाचिदस्तीति वक्तुं कर्मादिप्रतिभा- ·w . . १३९८ न्यायसुधायाम्। धनाया इति गतिरिति व्युत्पत्त्या प्रतीतिशब्देनान्वयोक्तरप्रतीतिश- देनान्वयाख्यत्यागाभिधानाद्यत्राप्यासितिष्ठत्यादिप्रयोगे कारका- न्तराणां भावनया त्यागाद्यभिचारः शक्यते तत्रापि न कर्तुळ- भिचारशङ्केत्युक्ते सर्वकारकसाध्यत्वाद्भावनायाः कारकान्तराणामपि व्यभिचारायोगमाशङ्क्यभावनाया धात्वर्थद्वाराधात्वर्थकर्मान्वयादा- सितिष्ठत्यावश्च धातोरकर्मकत्वाद्धात्वर्थद्वारकर्मान्वयानुपपत्तेः संप्र- दानस्य च दानादियास्वर्थविशेषान्वयिसंप्रदेयान्वयित्वेन धात्वर्थ- व्यवहिततया भावनातो बाह्यासंप्रदयादपि बाह्याग्राह्यादेरपि बाहत्वाद्यवहितत्वाञ्चकारमूचिनाच्च करणाधिकरणयोर्द्धात्वर्थ [ १ त्वादपादानस्व च ग्रहणादिधात्वर्थावशेषान्वयिग्राह्याद्यन्वयि- स्वेन धात्वर्थविशेषान्वयिग्राह्याद्यन्वयित्वेनधात्वर्थव्यवहिततया भा- घनातो बाह्याद्ग्राह्यादेरपिबाह्यत्वाद् ] व्यवहितत्वेन भावनातो बाह्य- त्वात्कर्मसंप्रदानापादानकरणाधिकरणशून्येषु धात्वर्थेषु कर्मादीन् प्रति भावमाया अगत्या कर्मादीनां भावनाव्यभिचारोपि कर्मादीनामेव च व्यभिचारो नतु कारकत्वसामान्यात्कदा चित्कर्तुर्व्यभिचारशङ्के- त्युक्तम् । प्रयत्नस्य चेतनधर्मत्वेन चेतनं विनानुपपत्तेश्चेतनस्थ प्रयत्ने स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वैकान्तिकत्वात्प्रयत्नात्मकभावनाख्यायाः क्रियायाः फर्तृशून्यायाः कस्याश्चिदभावात्कौवनाव्यभिचारायोगमुपपादय- ति * नहीति * कारकान्तरव्यभिचारसहितश्च कर्तुर्व्यभिचारः प्रयोजनवानेवेत्याह *नद व्यभिचारेण वेति* तस्यैवाव्यभिचारेणति सावधारणोक्त्या कारकान्तरव्यभिचारोक्तिः सुतरामित्यनेन प्रयो- जनस्यावश्यकतोक्ता । किंप्रयोजनमित्यपेक्षिते भावनायाः केवलक- तप्रत्यायनशक्त्यवधारणप्रयोजनमाह * यावदिति * येषु धातुषु यानि कारकान्तराणि भावना व्यभिचरति तेषु तत्प्रत्यायनशक्त्यभा- वे यावत्तावच्छब्दाभ्यामुक्त तथाप्यन्यभिचारिकारकान्तरप्रत्यायन- शक्त्युपपत्तिमाशङ्ग्य क्वचिद्यभिचारात्कर्तृवदैकान्तिककारकान्त- रप्रत्यायनशक्त्यभावसूचनार्थ कर्तृप्रत्यायनशक्ति ज्ञानस्य स्फुटतर- तोक्ता । केवलकर्तृप्रत्मायनशक्तिज्ञानस्य प्रयोजनत्वोपपादनार्थ कार- कान्तरव्यभिचारे सति भावनायाः केवलकर्तृप्रत्यायनशक्तिज्ञानात्क- तुरसाधारण्येन भावनागम्यत्वात्संख्यान्वयसिद्धेर्न कारकान्तरव्य- १ प्रथमपुस्तके धिकः पाठः।

·तृतीयाध्यास्य चतुर्थः पादः । भिचारो निराकार्यः प्रत्युत समर्थनीय एवेत्याह * समर्थनीय ए- घेति * सम्बन्धे घटनीय इत्यध्याहार्यम् । कारकान्तरव्यभिचार- समर्थनपूर्व कर्तुः संख्यान्वयघटनां विवृणोति * आसीति * कार- कान्तराणां सर्वभावनास्वैकान्तिकत्वाभावेपि यस्यां भावनायां य- कारकान्तरं गम्यते तस्यां तस्यापि कर्तृवद्गम्यमानत्वसाम्यात्सं- ख्यान्वयः प्रसज्येतेत्याशक्य कर्तृगतैव संख्या ऽऽख्याते गम्यते नान्यगतेति सर्वस्वसंवेद्यव्यवस्थादर्शनात्कर्तुर्वाच्यत्वपक्षवदवाच्य- त्वपक्षोपि शब्दशक्ति व्यवस्थापि का कल्प्येति साम्यापादनेन परिहरति * कर्तृविशिष्टा चेति * वाच्यत्वपक्षे वाच्यावाच्यत्वव्यवस्थयैव ६४२२२ संख्यान्वयानन्वयव्यवस्थासिद्धेः शक्ति कल्पनानापत्तिं शङ्कते: * स चेदिति * वाच्यावाच्यत्वव्यवस्थाया अपि शक्तिं विनानुपपत्तेः साम्यमापादयति * तत्रेति * अवाच्यत्वपचे कीहशी शक्तिः कल्प्ये- स्यपेक्षायामाह *यतइति* यस्मात्कर्तृगतां फेवलां संख्यामतस्तिङ्- रूपाच्छब्दात्प्रतीमस्तस्मात्केवलकर्तृगतसंख्याप्रतीत्याख्याकार्यात्ति- डांसंख्याभिधानशक्तिरेतावती कर्तृगतत्वपर्यन्ता प्रतीयत इत्यर्थः । कर्तृगतायामेव संख्यायां तिङो भिधानवशक्ति न्यगतायामिति व्य- वस्थायां को हेतुरिति पृच्छति * समानइति * ज्ञापकहेतुः पृच्छयते * कारकहेतुर्वेति * विकल्प्याद्यकल्पे तत्रावश्यमित्यादिना तद्विष- यबुद्धयाख्यस्य ज्ञापकहेतोः पक्षद्वयतुल्यत्वेमोक्तत्वात्प्रश्नायोगमाह * उक्तमिति * सक्तीनां स्वाभाविकत्वेन निर्हेतुकतयानुयोज्यत्वस्य शक्तयः सर्वभावानां नानुयोज्याः स्वभावत इत्याकृतिवादवार्त्तिके निरस्तत्वात्कारकहेतुप्रश्नोप्ययुक्त इत्याह * नचेति * एवमपि साम्यादन्यतरपक्षनिर्धारणायोगमाशक्य वाच्यत्वपक्षे शक्तिद्वयक- ल्पनापत्तेर्वैषम्यमाह * अपि चेति * एकप्रत्ययोपादानमात्रात्कर्तृ- गतसंख्याभिधानमिद्धस्तद्विषयशक्तिकल्पनानापत्तिशङ्कां स ब्रूयादिति वार्तिकोक्तां विवृणोति * नन्विति * तत्रैव प्रत्यवस्थेय- मित्यादिवार्तिकोक्तपरिहाराशय विवरीतुमापातनिकां तावत्करोति * कुतः खल्विति * विवृणोति . * न चेति * भावनादीनामेक- ६४३२ प्रत्ययोपादानाविशेषेपि क्व चिदाख्यातोक्तसंख्यान्वयादर्शनेनायो- ग्यत्वावशायाच्छब्दशक्तिकल्पनां विनापि संख्याया भावनाद्यनन्व- योपपत्यभिधाने सर्वकारकाणां गम्यमानत्वाविशेषपि कारकान्तरा- 'णां क्व चिदाख्यातोक्तसंख्यान्वयादर्शनेनायोग्यत्वस्याविशिष्टत्वा- ·१४०० न्यायसुधायाम। मास्मत्पक्षेपि कर्तृगतसंख्याभिधानशक्तिकल्पनापत्तिरित्याह * यदि त्विति * कारकान्तराणां सुबाख्यशब्दान्तरोक्तसंख्यान्वयाद्यो- ग्यत्वोक्तौ भावनादीनामपि सुबुक्तसंख्यान्वयाद्योग्यता समानेत्याह * अथेति * आख्याते भावनादीनामसिद्धत्वाख्यादसत्वभावात्सं- ख्यान्वयायोग्यत्वं शङ्कते * अथेहेति * अनुत्पन्नस्यापि भावनादेः सुबुक्तसंख्यान्वयदर्शनात्संख्यालिङ्गान्वयायोग्यत्वस्यैवासत्वभूतत्वप्र सिद्धेन तस्यायोग्यत्वहेतुतेति परिहरति * तदिति * । एतदेव विवृ- णोति नहीति* एवं च सत्याख्यातोक्तव संख्याया भावनादीनां चान्योन्या न्यायोग्यत्वे हेतुर्याच्या सा च कारकान्तरान्वयायोग्य- त्वेपि तुल्येत्याह * तत्रेति* कर्तर्यनुक्ते कन्वितसंख्योक्त्ययोगात्स्व- रूपेण चोक्तायाः सर्वकारकेष्वावशेषात्कथमाख्यातोक्तत्वस्य कार: कान्तरान्वयायोग्यत्वे हेतुतेति पृच्छति * कथमिति * । यथा त्व. त्पक्षे कर्तुर्भावनादीनां चाख्यातोक्तत्वाविशेषेपि शब्दशक्तिवशात्सं- एयायाः कर्तृमात्रान्वये योग्यता न भावनाद्यन्वये तथा कर्तृकरणा- दीनां कारकत्वाविशेषेपीत्युत्तरमाह * शब्दति । * असत्वभावा- ख्यायोग्यत्वहेतुनिरासा दृष्टान्तसिद्धिमाह * इतीति ।* वाच्यत्व- पक्षे यत्राख्याते कर्ता धाच्यस्तत्र तस्य संख्यान्वयो यत्र कर्म तस्योति व्यवस्था तत्तद्विशिष्टसंख्याभिधानविषयशब्दशक्तिवशा. धुक्ता। अवाच्यत्वपक्षे तु स्वरूपेणोक्तया संख्यया करणादीनाम- योग्यत्वादनन्वयेपि कर्तृकर्मणोर्योग्यत्वाविशेषाच्छब्दशक्तेश्च कर्तृक- मानवगाहित्वाद्यवस्था न युक्तत्याशयनाशङ्कते * ननु चेति । * क चिदाख्याते कर्ता वाच्यः क चित्कर्मेति व्यवस्थावत्क चि- कन्विता संख्या वाच्या व चित्कर्मान्वितति व्यवस्थापि शब्दशक्तिवशायुक्तेति साम्यापादनेन परिहरति * नैतदिति । * श्लोकं व्याचष्टे * यो हीति । * शक्तः फर्तृकर्मविशिष्टसंख्या- विषयत्वं विना व्यवस्थापकत्वायोगाद्यवस्थापकत्वसिद्ध्यै विशि- टविषयत्वाभ्युपगमापत्तर्विशेषणविषयत्वं च विना विशिष्टविषय- त्वायोगाद्विशेषणभूतयोः कर्तृकर्मणोरपि शक्तिविषयतावश्याभ्यु- पगमनयित्याशङ्किता स्वाशयं विवृणोति * तत्रेति । * सुरभि- चन्दनादिक्षाने चक्षुषो गन्धादिविषयत्वाभावेपि गन्धादिविशिष्ट- न्यविषयत्ववच्छन्दशतः कर्तृकर्मविषयत्वाभावेपि तद्विशिष्ट - ·तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। सयाविषयत्वाविरोधाद्विशिष्टसंख्याज्ञानसिद्धये विशेषणभूतयोः कर्तृ- कर्मणोनिमात्रमादर्तव्यं नतु शब्दशक्तिजन्यज्ञानाख्याभिधानलक्ष- जंज्ञानविशेषादरः प्रमाणवानिति परिहर्ता स्वाशयं विवृणोति * उ- ६४४१ ध्यतइति । * श्लोकं व्याचष्टे * अगृहीत इति । * न चेदन्ये- नेत्यनेन चान्यतो वगतस्य विशेषणांशस्य विशेष्यांशस्य वा विशिष्ट- प्रत्ययविषयत्वापवादान्न शब्दजन्यकर्तृविशिष्टसंख्याज्ञानस्य कर्तृ. विषयतादरणीयेत्याह * सर्वेति * विशेषणविशेष्यभूतयोः कर्तृ- संख्ययोराख्यातशब्दजन्यकर्तृविशिष्टसंख्याज्ञानविषयत्वाभावेपिवि- शिष्टरूपावयवत्वाद्विशेषणविशेष्ययोस्तज्ज्ञानं विना विशिष्टज्ञानानुत्प- त्तेविशिष्टज्ञाने व्याप्रियमाणस्य शब्दस्य विशेषणविशेष्यज्ञानपि व्यापारी वसीयत इत्याशय शब्दव्यापारस्यार्थापत्तिरूपविशिष्टप्र- त्ययकल्प्यत्वादापत्तेश्चान्यथानुपपत्तिरूपत्वेनानन्यलभ्यावयवमात्र- विषयत्वाद्बुद्धिद्वयस्याख्यातापेक्षितत्वे प्यनन्यलभ्यावयवबुद्धेः सा. क्षादाख्यातजन्यत्वादन्यलभ्यावयवबुद्धस्त्वभिधेयाविनाभावद्वारा-- ख्यातजन्यत्वादूविशिष्टबुद्धावाख्यातव्यापारोपपत्तेर्बुद्धिद्वये प्याख्या- तव्यापारकल्पनायां नार्थापत्तिः प्रभवतीति सूचयितुमाह * स- यंत्र चेति । * एवमपि विशेषणस्य प्राक्प्रत्याय्यत्वाद्विशेषण- वाभिमतस्य च कर्तुरवाच्यत्वे प्राक्प्रतीत्ययोगाद्वाच्यतैव युक्ते- त्याक्य यथा ऽनन्यलभ्यत्वात्संख्याया न कथं चिदवाच्यता युक्ता तथान्यलभ्यत्वात्कर्तुर्वाच्यता न युक्तोति विशेषणत्वस्य वाच्य- त्वानापादकत्वं वक्तुमाह * तदिहेति * कर्तृविशिष्टा संख्या विधीयमानेत्यादावन्वयमात्रविवक्षया कर्तुर्विशेषणत्वोक्तिः । वस्तु- तस्तु धात्वर्थस्य पूर्वापरीभावलक्षणव्यापारत्वेप्यन्योत्पादानुकूलत्व- लक्षणक्रियात्वाभावेन कर्बनाक्षेपकत्वाप्ताक्षेपकत्वेपि वा धात्वर्थ- ज्ञानानन्तरमेव प्रत्ययवाच्यसंख्याज्ञानात्कर्तृज्ञानस्य च संख्या- ज्ञानसमफालधात्वर्थाविनाभावस्मृतिव्यवहितत्वेन संख्याज्ञानोत्तर- कालत्वात्कर्तुर्विशेषणत्वानुपपत्तिः संख्यान्वयाञ्च प्राक्कतूंज्ञामाश्यु- पगमे ज्योतिष्टोमे संख्यानपेक्षस्य कर्तुरविकारावगमादेकस्याश- तावङ्गान्तरवदेकत्वस्यापि त्यागोपपत्तेयजमानानेकत्वसंभवेन द्वित्वव हुत्त्वयुक्तप्रातिपदुत्कर्षसिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात्संख्यैव कर्तृविशेषणं नतु कर्ता संख्याविशेषणमिति विशेषणभूतं विशेष्यभूतं घेत्यनवक्ल- ·न्यायसुधायाम् । पत्या सूचितम् । कर्बनभिवानपि शब्दानर्थक्यशङ्का नास्तीत्येकत्वसं. चारोक्त्या सूचितम् । एकत्वाभिधानेपि भावनादेरिव कर्तुरप्यभि- धेयत्वाविरोधशङ्काभिधेयाविनाभावाख्यगम्यमानलक्षणापन्नत्वोक्त्या निरस्ता यावदेवेह च धात्वर्थः प्रतीतस्तावदेव कापि भावना फर्ता च कश्चिद्भवतीत्यवधार्यत इति वार्निकवक्ष्यमाणात्कर्तुः पूर्वज्ञानसंभवाद्विशेषणत्वोपपंत्तिः सत्यपीत्यनेनोक्ता । विशेषत्वा- स्कर्तुर्वाच्यत्वशङ्कायाः प्रौढ्या विशेषणत्वाभ्युपगमेन परिहारमुक्का पारिमार्थिक परिहारमाह * यदा विति * मृदुक्त्यै यदा शब्दः । संख्यापरिच्छेद्यत्वेनापक्ष्यमाणस्य कर्तुर्भावनातः सिद्धावपि कार- कान्तरानादरेण कनैव परिछेद्य इति नियमसिद्धिः कत्रभिधा- नशक्तिकल्पनाहेतुर्भविष्यतीत्याशङ्को तिक्तायाः संख्यायाः कत्र- न्वय एव योग्यत्वं न कारकान्तरान्वय इति शब्दशक्तिकृतयो- ग्यायोग्यत्वव्यवस्थोक्त्या निरस्तामपि तिकुक्ता संख्या कर्तारमेष परिछेद्यमपेक्षते न कारकान्तराणत्याकाङ्क्षानाकाक्षाव्यवस्थया ६४५२१ निरसितुमनुभाषते *यत्त्विति* ततश्च समाने सर्वकारकाणां गम्य- मानत्वे कस्मात्कतेंवा संख्या सम्बध्यते न करणादिभिरपीति पूर्वो- क्तशङ्कानुषङ्गेण पूरणीयं निरस्यति *न तैरिति* कर्तृप्रार्थनाक्त्या- काङ्क्षानाकाङ्क्षाव्यवस्थयान्वयानन्वयव्यवस्था सूचिता ।माकाङ्- सानाकाङ्क्षाव्यवस्थैव कथमित्याशक्यायोग्यायोग्यत्वव्यवस्थावच्छ- ब्दशक्तिवशेनेति परिहारं सूचयितुं * प्रतीतान्यपि त्विति * ति- रूपस्य शब्दस्य कर्वाकाङ्क्षसंख्योक्तावेव शक्तिर्न फारकान्तरा- काङ्क्षसंख्योक्तावित्याशयः संख्यायाः समानप्रत्ययोक्तभावनागम्यक- धन्वयस्य पदान्तरानधीनत्वेनावाक्याङ्गतयाकाङ्क्षयोग्यत्वानपेक्ष- स्वाद्योग्यत्वाकाङ्क्षाभावेपि समानप्रत्ययोक्तगम्यत्वविशेषात्करणा- दीनामपि संख्याया ग्रहणं प्राप्नोतीत्याशक्य सर्वत्र श्रौते वाक्यी- ये वा शब्दे व्यवहारे प्रतीत्याख्यसनिधिवद्योग्यत्वापेक्षयोरप्य- चयाब्यग्रहण कारणत्वान प्रतीतिमात्रेण करणादीनां ग्रहणापत्ति- रित्याह * नहीति । * तिकुक्तायाः संख्यामाः सर्वस्वसंवेद्यकर्तृ- मात्रान्वयान्यथानुपपत्तिकल्पितशब्दशक्ति कृतकर्तृमात्रान्बयं योग्य- स्वाकाङ्क्षावशादवाच्यत्वेपि कर्तुरेव संख्यान्वयोपपत्ति कविशि- शवह संख्या गम्यत इत्यादिप्रन्थसंदर्भाक्तामुपसंहराति * तदत्रे- ·" ७ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्द रैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तबको मुयित्वा प्रकाश्य ते। एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदृष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । भारतवर्षीयै, ब्रह्मदशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकै- देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्राः ७ आणकाः ८ अन्यैर्देयं प्रतिस्तबकं प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता ( संस्कारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (३) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं तत्त्वत्रय विशिष्टाद्वैतदर्शन प्रका रणम् श्रीनलोकाचाय्यप्रणीतम् ।श्रीनारायणती-(वेदान्तः)२ थे विरचित भादृभाषा प्रकाश सहितम् । स० (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (e) भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय-1 ( मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपादः (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० स० (मीमांसा) २ (८) ब्रह्मसूत्र भाव्यम-वादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञा- (वेदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः । (८) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषणनिर्मिता सम्र्पूणा । (जैनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ ( वेदान्तः) १ यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सम्पूर्णम् (११)न्यायमकरन्दः। श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः आचार्यचित्सुखमु (वेदान्तः) ३ निविरचितव्याख्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयान्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म. म. ( न्यायः) ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः ·"} -- (१३) विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स. (मीमांसा) २ (१४) न्यायसुधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्टसो- দিবালা। } ( मीमांसा ) १४ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता। ( वेदान्तः) २ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (१६) मीमांसाबालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीभट्टनाराणात्मजभ (मीमांसा) २ दृशङ्करावरचितः। (१७) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम् ) महा- महोपाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविरचितम् । श्रीशङ्करभट्टः कृता मीमांसासारसंग्रहश्च । सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ (१८) अद्धैनसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास- प्रणीतस्नत्कृत व्याख्यासमलङकृतश्च । (वेदान्त)३ (१८) कात्यायनश्रौतसूत्रम महामहोपाध्यायश्रीकर्का- चायावरचितभाष्यसहितम् । (२०) ब्रह्मसूत्रमाध्यम् श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (वेदान्तः) (२१) श्रीहर्षप्रणीतम् खण्डनखण्डखाद्यम् आनन्द पूर्ण विरचितया खण्डनफक्विकाविभजनाख्यया व्या-(वेदान्तः)१ ख्यया (विद्यासागरी)ति प्रसिद्धया समेतम् । (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता। (२३) श्रीलक्ष्मीसहलम-बालबोधिनीव्याख्यया ऽवतरणिकया च सहितम् । (२४) ब्रह्मसूत्रवृतिः मरीचिका श्रीवजनाथभट्टकृता। (वेदान्त)२ (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः अत्र श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचि. तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानु- मानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्तिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्दश क्तिप्रकाशिकायाः कुखुमाजलेश्च क्रोडपत्राणि । (न्यायः) १ (२६) ब्रह्मसूत्रम,द्वैतानदर्शननाश्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसतुकाभि घटीकासहितश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजान्हव्याख्यव्याण्यायु०२ (२७) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्ध नैयायिक कापिल्य जैन वैशेषिक जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरि १ 'भद्रसूरिकृतः। (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः । प्रमेयरत्नावश्च । १ (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोमणिकृतदीधित्याः जागदीशी टीका। ૨ ૨ (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्रमिश्रविरचितः। ११ (३१) स्मृतिसारोद्धारः। विद्वद्वरविश्वभरत्रिपाठिसंकलितः। २२ पत्तादिप्रेषनस्थानम हरिदासगुप्ता, बनारस सिटी } ।

·No text on this page.