·एतत्पुस्तक श्रीमद्गुरुवर्यपरमपूज्यव्याकरणन्यायवेदान्तायनेकशास्त्रालंकृतभारतीकवित- मान्यपरमवैराग्यसंपन्न विद्यादानैकमवणरामशाखिचरणेषु च्छात्रान्तर्गतेन कृपा- भिलापिणा टीकाकृता परमादरनम्रतापूर्वकं समर्पितम् ।।

·अथ सटीकयतीन्द्रमतदीपिकाया विषयानुक्रमः॥ .... .... .... .... .... .... .... .... .... . .... .... .... .... पृ० पं. पृ. पं. प्रथमोऽवतारः। तत्खण्डनम् १०१२ मालाचरणम् श१ सख्यातिनिरूपणम् १२।१ पदार्यानामुद्देश: २१ ७/शुक्तिरजतादिज्ञानस्य सत्य. भमाणलक्षणम् ३२१३ त्वम् १२। ३ अव्याप्त्यादिस्वरूपम् ४। २ स्वामज्ञानस्य सत्यत्वम् १२।५ करणलक्षणम् ४॥ ६ पित्तजन्यज्ञानस्य सत्यत्वम् १२॥ ७ प्रत्यक्षलक्षणम् १० औपाधिकज्ञानस्य सत्यत्वम् १॥ १ निर्विकल्पकस्यापि सविशेष मरीचिकाज्ञानस्य सत्यत्वम् १३॥ २ विपयत्वम् ५।४ दिग्भ्रमे ज्ञानस्य सत्यत्वम् १३॥ १ इन्द्रियाणां संवद्धवस्तुमका अलातचक्रादिज्ञानस्य सत्य. शकत्वम् त्वम्.... १४४ विपयेन्द्रियसंनिकर्षः ६। १ प्रतिविम्बज्ञानस्य सत्यत्वम् १३॥ ६ स्मृतेः प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव ७) ३ | विचन्द्रज्ञानस्य सत्यत्वम् .... १२॥ ८ संस्कारोबोधकारणानि .... ७) ६ शब्दस्य न प्रत्यक्षजनकत्वम् १४॥ ७ मत्यभिज्ञाया प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव ११ जातिरेव भेदः १४.१७ अनुपलब्धेः प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः ८१२/परोक्तनिर्विकल्पकनिरासः १६॥ १ जहादीनां प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव: ८४ वेदस्यापीरुपेपत्वम् १६.१७ सर्व विज्ञानं यथार्थम् ८१६ ईश्वरानुमानखण्डनम् १७१० आत्मरूपातिः द्वितीयोऽचत्तारः। तत्खण्डनम् ९।८ अनुमाननिरूपणम् १८) २ असख्यातिः ९।२७ उपाधिनिरूपणम् . १८.११ तत्खण्हनम् ९।२९ उपाधेद्वैविध्यम् अख्यातिः १०॥ ७पश्शरूपकपनम् १९॥ ९ तत्खण्डनम् १० ९/पक्षादिलक्षणम् १९।१० अन्यथाख्यातिः १०१२१ केवलव्यतिरेकिनिरास: १९।२१ तत्खण्डनम् २०१२६ पञ्चावयवाः २०१५ अनिर्वचनीपल्पातिः ११॥ ४/ हेत्वाभासनिरूपणम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... ..." .... .... २१॥ ७ ·विषयानुक्रमः। पृ० १० .... .... ... .... .... .... २५! ७ मनोनिरूपणम् .... .... रासः २७१११ कर्मेन्द्रियलक्षणम् । .... .... .... .... .... पृ० १० उपमानस्यानुमानादावन्त. प्रकृतिनिरूपणम् ३६.१० र्भावः २२॥ ९ महत्तत्वनिरूपणम् .. ३७ २ अर्धापत्तनमानेऽन्तर्भावः २३१ ६ अहंकारनिरूपणम् . तकनिश्चयवादजल्पवितण्डाछ | अहंकारभेदाः लजातिनिग्रहस्थानलक्षणानि २३॥ ६ इन्द्रियलक्षणम् ३७८ तृतीयोऽवतारः। ज्ञानेन्द्रियलक्षणम् .... ३७) ९ शब्दप्रमाणलक्षणम् ३७११० वेदस्यप्रामाण्यम् २५। ८ इन्द्रियाणां भौतिकत्वनि ऋगादिभेदाः २७२० ३८४ यबलक्षणम् २७१११ विषयेन्द्रियसंवन्धः ३८५ अर्थवादलक्षणम् ३८१७ विधिविध्यम् २८१ १ इन्द्रियाणां जीवेन सह गम. स्मृतेः प्रामाण्यम् २९॥ १ नम् ३९। ६ इतिहासपुराणयोः प्रामाण्यम् २९/ ४ पञ्च तन्मात्राणि ४०। ४. पुराणेपु सात्विकराजसताम पञ्च भूतानि सभेदाः आकाशलक्षणम् ४०1९ पश्चरात्रस्यप्रामाण्यम् ३०॥ २ आकाशप्रत्यक्षम् ४०१० धर्मशास्त्रादीनां प्रामाण्यम् आकाशस्य रूपवत्वम् ४०११० चतुःपष्टिकलानिरूपणम् .... ३१॥ ५ आकाशस्य जन्यत्वम् ४०/१० आकाङ्क्षादिनिरूपणम् ३२।४ दिनिरासः ४०1१२ योगरूळ्यादिनिरूपणम् ३२। ७ वाक्यस्यसविशेषविषयत्वम् ३३। १ वायुलक्षणम् | वायुमत्यक्षम् ४१।१० सर्वशब्दानां नारायणे पर्यव. तेजोलक्षणम् ४२। १ सानम् तेजोभेदा..... ४२।४ चतुर्थोऽवतारः। प्रमेयनिरूपणम् ४२।१३ ....३४|-७ 'नैयायिकोक्तकर्मनिरासः. पृथिवीलक्षणम् ४२११८ ३४।११ सामान्यनिरास: | तमसः पृथिवीतम् ४३। २ समयायनिरासः विशेपनिरास: ३५॥ ३ सप्तीकरण ४४४ अभावनिरासः ३६।३ शरीरलक्षणम् पदव्याणि ३६॥ ८ परोक्तगीरलक्षणनिरामः ४५। २ .... .... .... .... .... .... ... .... .... अपां लक्षणम् .... .... .... ३०१२ पश्चीकरणम् .... .... .... .... .... .... .... .... ४४॥ ७ .... ....

·विषयानुक्रमः। पृ० १० पृ० ५० .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... शरीरभेदाः .... ४६। १ विवेकादिसाधनसप्तकम् परोक्ततत्त्वनिरासः ४७ ३ साधनभक्तिफलभक्तिनिरूप. परमाणुकारणत्वनिरास:.... ४७| १ | णम् ब्रह्माण्डसंनिवेशः.. ४७१ ७ वेदान्तेपु ध्यानस्यैव विधानम् ६४॥ १ पञ्चमोऽवतारः। परोक्तमोक्षोपायनिरास: काललक्षणम् ४९।११ | सप्त महा:.... ६५।१६ कालस्य नित्यत्वं विभुत्वं च ४९।१२ अष्टमोऽवतार। युगपरिमाणम् ५०॥ ३ जीवेश्वरसामान्यलक्षणम् ६७१ २ पष्ठोऽवतार। जीवलक्षणम् ६७ ५. नित्यविभूतिनिरूपणम् ५१७ जीवस्य देहादिभ्यो भिन्नत्वम् ६७ ८ शुद्धसत्वस्याजडत्वम् ५१॥ ८ जीवस्यागुत्वम् ,६९।३ शुद्धसत्वस्य नित्यत्वम् ५२। ६ जीवस्य नित्यत्वम् ७०।२ ईश्वरादिशरीराणि ५३। ७ जीवभेदाः ७११ १ सप्तमोऽवतारः। जीवस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादि ७२॥ ३ धर्मभूतज्ञाननिरूपणम्। ५६। २ मकारादैतम् ७२।५ ज्ञानस्य नित्यत्वम् ७२।१५ ज्ञानस्य स्वतःमामाण्यम् । ५७ १ जीवविपये बौद्धादिमतनि- ज्ञानस्य परोक्तक्षणिकत्वा. रासः ७३३ ३ दिनिरास: ....५७ ४ बद्धमुक्तादिभेदाः ज्ञानस्य गुणत्वं द्रव्यत्वं च ५। ३ भक्तद्वैविध्यम् ७७ २ ज्ञानस्यैव मुखादिरूपत्वम् ५९। २ | प्रपन्नलक्षणम् ७७/५ बहूनां जीवगुणानां ज्ञानाव- प्रपत्रभेदाः ७७/१२ स्थाविशेषत्वम् ५९।८ | मुक्तस्वरूपम् ज्ञानशक्त्यादिलक्षणम् ७७/१८ ६० ७ मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यम् ७८११२ भक्तिमपत्त्योः स्वरूपम् ६११ ७ | नित्यजीवलक्षणम् ७८१२७ कर्मागकज्ञानस्य मोक्षोपाय- नवमोऽवतारः। त्यम् ६२.६ ईश्वरलक्षणम् ७९/ ७ कर्मयोगनिरूपणम् ज्ञानयोगनिरूपणम् ६५ ईश्वरस्य जगदुपादानत्वादि ७९॥ ९ भक्तियोगनिरूपणम् ६२॥ ८ उपादानादिलक्षणानि ८१ १ यमनियमादिनिरूपणम् .... ६२।१२ नारायणे कारणत्वपर्यवसानम् ८० ९ ५६॥ ४ प्रकार्यद्वैतम् .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... ....

·विषयानुक्रमः। पृ. ६० पृ० पं० .... .... .... .... .... ... .... मायावादिमतनिरासः ८२।१३ तमोगुणलक्षणम् ९१४ ईश्वरस्य विभुत्वम् ८३॥ ८|शब्दलक्षणम् ९०११ परव्यूहादिभेदा: .... ८३६१९ स्पर्शलक्षणम् परलक्षणम् ८३२२० रूपलक्षणम् व्यूहलक्षणम् ८४॥ ७) रसलक्षणम् ९४४ विभवलक्षणम् ८६॥ ७ गन्धलक्षणम् ९४१ ९ अन्तमिलक्षणम् .... .. ८८१२) संयोगलक्षणम् ९५१ अर्चावतारलक्षणम् ८८१५ विभागखण्डनम् दशमोऽवतार। शक्तिलक्षणम् ९७१ १ भद्रव्यनिरूपणम् ९०१ १ इतरगुणानामन्तर्भावः, ९७८ सत्त्वलक्षणम् ९०३ तत्तगुणाश्रयोक्तिः, १००१२ रजोगुणलक्षणम् .. ९१॥ ३ तत्वैक्पादिनिरूपणम् ....१०१।११ .... .... .... ... .... .... .... समाप्नेयं विषयानुक्रमणिका ।

·श्रीः ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। अथ यतीन्द्रमतदीपिका प्रकाशसहिता। श्रीवेङ्कटेशं करिशैलनाथं श्रीदेवराज घटिकाद्रिसिंहम् । कृष्णेन साकं यतिराजमीडे स्वमेऽद्य दृष्टान्मम देशिकेन्द्रान् ॥ १॥ यतीश्वरं प्रणम्या वेदान्तार्य महागुरुम् । करोमि वालबोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाम् ॥ २॥ यतीन्द्रमतदीपिका प्रकाशः। प्रणम्य परमात्मान विश्वेशं सर्वसाक्षिणम् | संयुनज्मि प्रकाशेन यतीन्द्रमतदीपिकाम् ॥ १ ॥ दीपिकाऽपि विषयान्न बोधयेन्मन्दबुद्धितिमिरावगुण्ठितान् । तनापसरणाय कृतोऽय यत्न एप तिमिरं विनाशयेत् ॥ २ ॥ न तीक्ष्णधिपणो न च प्रचितगूढशास्त्रार्थवित् तथाऽपि मुहुरुत्सुको गुरुकृपावलम्बो परम् ॥ अशेषजगदाश्रय परमपूरुष चिन्तयन् यतीन्द्रमतदीपिका विवृणुयामिति प्रार्थये ॥ ३ ॥ मत्कृतिरियमिनि नार्हति सग्रहमेपेति पण्डितेमान्यैः । न स्वान्ते करणीय नात्रापूर्व विलिख्यते किंचित् ॥ ४ ॥ श्रीमाप्यादिनिबन्धान्दृष्ट्वा प्रायस्तदीयसिद्धान्तान् । तत्तत्प्रसङ्गवशतो विशदीकर्तुं यथामति प्रयते ॥५॥ तत्रापि यदि भवेयुर्दोषाश्चेतोवधानवैधुर्यात् । आलम्ब्यौदासीन्यं स्वी कुर्वन्तु प्रकाशममुमार्याः ॥६॥ अन्यारम्भे कृत मङ्गल शिप्यशिक्षार्थ निबध्नाति-श्रीवेङ्कटेशमिति । १ घ ने ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- श्रीमनारायण एव चिदचिद्विशिष्टाद्वैतत्तत्वं भक्तिमपचिभ्यां प्रसन्नास एवोपायोऽमाकृतदेशविशिष्टः स एव प्राप्य इति वेदान्तवाक्यैः प्रतिपाद- यता व्याप्तवोधापनगुइदेवभारुचिब्रह्मानन्दिद्रविडार्यश्रीपराशनापयामुन- मुनियतीश्वरमभृतीनां मतानुसारेण वालबोधार्थ चेदान्तानुसारिणी पति पतिमतदीपिकारच्या शारीरकपरिभाषा महाचार्यकृपावलम्बिना मया पथा- मति संग्रहेण मकाश्यते । सर्व पदार्थजात प्रमाणप्रमेयभेदेन द्विधा भिभम् । प्रमाणानि श्रीग्येव । ममेष दिविधम् । द्रव्याद्रव्यभेदात् । द्रव्यं द्विविधम् । जसमजडमिति | जरं प द्विपा। प्रकृतिः कालवेति । प्रकृतिश्चतुर्विशतितत्त्वात्मिका। कालस्तूपाधिभेदास्त्रिविधा। अमातेति । अप्राकृतदेशश्च वैकुण्ठलोकः । प्रकाश्यत इति । दशावतारा अन्येऽस्मिन्ग्रन्थकारण निर्मिताः । प्रमाणत्रितयद्रव्यपट्काद्रव्यविमागतः ॥ १ ॥ प्रमाणं प्रथम प्रोक्तं प्रत्यक्ष स्मरणं तथा । द्वितीयेऽनुमितिव्याप्तिहेत्वामासा निरूपिताः ॥ २॥ तृतीये प्रमितिः शाब्दी चतुर्थे द्रव्यलक्षणम् । चतुर्विशतितत्वानामुत्पत्तिश्चैव वर्णिता ॥ ३ ॥ पञ्चमे लक्षितः कालस्तद्रेदा अप्युपाधितः । नित्या विभूतिः पठे तु सप्तमे बुद्धिलक्षणम् ॥ ४ ॥ अष्टमे वर्णितं जीवस्वरूपं तहणा अपि ।' अवतारे तु नवमे परमात्मनिरूपणम् ॥ ५ ॥ अद्रव्यं दशधा प्रोक्तमवतारे तथाऽन्तिमे । एवं दशावतारेषु पदार्था वर्णिताः क्रमात् ॥ ६॥ श्रीग्येवेति । प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपाणि घोण्णवेत्यर्थः । इतरेपामेष्वेवान्तर्मावं वाति । चतुर्विशतितचेति । प्रकृतिमहदहकारमैनःश्रोत्रत्वाचानिहाप्राणवा- पाणिपादपायूपस्थशब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मानपतन्मात्ररप्ततन्मात्रगन्वतन्मात्राकाशवा- युतेमाणिवीरूपाणि चविशतितत्वानि । उपाधिभेदात् । वर्तमानभूनमविप्य- रूपोपाधिभेदात् । प. शरयामि।

·. प्रकाशसहिता। अजडं तु द्विविधम् । पराक्मत्यगिति। अजहं परागपि तथा । नित्यविभूतिधर्म- भूतज्ञानं चेति । प्रत्यगपि द्विविधः । जीवेश्वरभेदात् । जीवनिविधः । बद्धमु- क्तनित्यभेदात् । बद्धो द्विविधः । बुभुक्षमुमुक्षुभेदाव । बुभुक्षु. विविधः । अर्थकामपरो धर्मपरश्चेति । धर्मपरो द्विविधः । देवता- न्तरपरो भगवत्परश्चेति । मुमुक्षविविधः । कैवल्यपरो मोक्षपरश्चेति । मोक्ष- परो द्विविधः। भक्तः प्रपन्नश्चेति । प्रपन्नो द्विविधः । एकान्ती परमैकान्ती चेति। परमैकान्ती द्विविधः । दृप्ता-भेदात् । पञ्चधाऽचस्थित ईश्वरः 1 परव्यूहविभवा- न्तर्याम्यर्चावतारभेदात् । पर एकपा । व्यूहश्चतुर्धा । वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानि- रुद्धभेदात् । केशवादि व्यूहान्तरम् । मत्स्यादयो विभवाः पुनरनन्ताश्च । अन्त- र्यामी प्रतिशरीरमवस्थितः । अर्चावतारस्तु श्रीरङ्गवेङ्कटाद्रिहस्तिगिरियादवा- द्रियटिकाचलादिपु सकलमनुजनयनविषयतां गतो मूर्तिविशेषः । अद्रव्यं तु सत्त्वरजस्तमाशब्दस्पर्शरूपरसगन्धसंयोगशक्तिभेदाचैव । एवमुपदिष्टानामुदेशक्रमेण लक्षणपरीक्षे क्रियते । तत्र प्रमाकरणं प्रपाणम् । प्रमाणं लक्ष्यम् । प्रमाकरणत्वं लक्षणम् । यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमा। भमा लक्ष्यम् । यथावस्थिसव्यवहारानुगुणज्ञानत्वं लक्षणम् । ज्ञानं प्रमेत्युक्ते शुक्तिकायामिद रजतमिति ज्ञानेऽतिव्याप्तिरत उक्तं व्यवहारानुगुणमिति । एकपपि तत्रैवातिव्याप्तिर्धान्तिदशायामपीदं रजतमिति व्यवह्रियमाणत्वात् । भव उक्तं यथावस्थितमिति । यथावस्थितपदेन संशयान्ययाज्ञानविपरीतज्ञान- व्यावृत्तिः। धमिग्रहणे पियोविरुद्धानेकविशेषस्मरणं संशयःयियोर्ध्वताविशिष्टे स्थाणुवी पुरुषो वेति ज्ञानम् । अन्यथाज्ञानं नाम धर्मविपर्यासः । यथा कर्तृ. स्वेन भासमान आत्मनि कुयुक्तिभिः कर्तृत्वस्य भ्रान्तत्वोपपादनम् । विपरी- सया द्विविधम् । नरेशक्रमेणेति । नाना पदार्थसंकीर्तनमुद्देशः । लक्षणेति । अव्याप्तय- तिव्याप्तयसंभवरूपदोपत्रयरहितधर्मवचनं लक्षणम् । ययालक्षितस्पैतलक्षणमुपपद्यते न ' वेति विचारः परीक्षा। यथावस्थितेति । अवस्थितं वस्त्वनतिक्रम्य यो व्यवहार 'इदममुकं बस्तु ' इत्यादिस्तदनुगुणं तदुपयोगि ज्ञानमित्यर्थः । यथावस्थितेति ज्ञानविशेषणं वा । धर्मविपर्यास इति । पीतः शह इतिवत् । करत्वेन भासमान इति । स्वर्गापवर्ग- साधनानुष्ठानविधानशास्त्राणामपंवत्त्वाय कर्तवाऽऽत्मेति मन्तव्यम् । प्रकृतेः कर्तृत्वे मोक्ष. साधनभूतसमाध्यमावश्च स्यात् । प्रकृतेरन्योऽस्मीति समाधौ प्रकृतेः कर्तृत्वायोगात्। म. नन्ताः । भो। २ ग. रहादिषु । ३ य. 'गुम ज्ञा। ख. ५. 'स्पितेतिप । ५. स्व. ग. विशेष स्था।

·यतीन्द्रमतदीपिका- तज्ञानं नाम धर्मिविपर्यासः । यथा वस्तुनो वस्त्वन्तरज्ञानम् । लक्षणस्य त्रीणि पूपणानि सन्ति । अव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभवभेदात् । लक्ष्पैकदेशे लक्षणस्या- वर्तनमच्याप्तिः। कपिलवर्णवत्वं गोर्लक्षणमिति लक्षणे कृते शुक्लायामन्याप्तिः। लक्ष्यादन्यत्र वर्तमानत्वपत्तिव्याप्तिः। लक्ष्ये काप्यविद्यमानत्वमसंभवः । ययों चक्षुविपयो जीव इत्युक्तेऽसंभव एव । अत्रोक्तदूपणत्रयाभावात्ममालक्षणं स्वस्थम् । साधकतमं करणम् । अतिशयितं साधकं साधकतमम् । यस्मिन्सत्य- विलम्बेन ज्ञानमुत्पद्यते तदतिशयित्तमित्युच्यते । तेन प्रपाकरणं प्रमाणमिति सिद्धम् । अनधिगतार्थगन्द्र प्रमाणमित्यादिकं तु तत्तद्वादिभिरेव निरस्तत्वादना दरणीयम् । तानि प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्यानि श्रीण्येव । अत्र साक्षात्कॉरि- तच कर्तृत्वं नैमित्तिकमिति गीताभाष्य उक्तम् । तथा च भाष्यम्-'आत्मनः स्वतः परिशद्धस्वभावस्य पूर्वपूर्वकर्ममूळसानिमित्त विविधकर्मसु कर्तृत्वम् ' (गी०१४।१९) इति । धर्मिविपर्यास इति । यथा शुकाविदं रजतमित्यत्र । अतिव्याप्तिरिति । यथा शृङ्गित्वं गोर्लक्षणमिति लक्षणे कृते महिण्यादावतिव्याप्तिः । अत्र च लक्ष्ये विद्य. मानव सतीत्यति बोध्यम् । अन्यथासंभवेन संकरः स्यात् । तत्रापि रक्ष्यादन्यत्र लक्षणस्य विद्यमानत्वात् । निरस्तत्वादिति । मायावादिनामिदं लक्षणम् । अन- धिगतार्थगन्तृ ' इत्यनेन स्मृतेनिराप्तः । तस्या अधिगतार्थगन्तृत्वात् । एतच लक्षणं नैयायिकैः खण्डितम् । धारावाहिकबुद्धिस्थले द्वितीयाविज्ञानानामनधिगतार्थगन्तृत्त्वा- भावेन तल्लक्षणस्याव्याप्तिग्रस्तत्वात् । नपेदानी घट इत्यादिप्रतीत्या नीरूपस्यापि काल- स्य पडिन्द्रियवेद्यत्वाभ्युपगमेन द्वितीयादिज्ञानाना पूर्वपूर्वज्ञानाविषयतत्तत्क्षणविशेपवि. पयत्वेन न तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम् । इदानी घटे इत्यादी घटादेरेवेन्द्रियवेद्यत्वात् । कालस्य तत्त्वाभ्युपगमे तु 'आकाशे बलाकाः' इत्यादिप्रतीत्याऽऽकाशस्यापि चाक्षुप- प्रत्यक्षविषयतापत्तेः । नचेष्टापत्तिः । मायावादिमत 'आकाशस्याचाक्षुषत्वात् । रामा- नुजमते धारावाहिकज्ञानस्यैकत्वमाकाशस्य प्रत्यक्षविपयत्वं चास्तीत्यन्यदेतत् । साक्षात्कारिप्रमेति । साक्षात्कारिणी या प्रमेत्यर्थः । अत्र केचित्-इन्द्रियजन्या प्रमा साक्षात्कारिणीत्युच्यते । एतेन प्रत्यक्षज्ञाने जाते साक्षात्त्वज्ञानं जाते च तस्मिन्प्र- त्यक्षप्रमाणज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इत्यपास्तम् । इन्द्रियत्वेन तज्जन्यत्वस्य विवक्षितत्वा- मनोनन्येऽनुमित्यादौ नातिव्याप्तिः शङ्कनोयेति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । मुक्तनित्येश्वर- 4. नवम । २ घ. 'पा चाक्षुषो जी । ३ क. ग. 'माणल° । क. ग. प्रीणि । ५प 'कारन। , 0 ·प्रकाशसहिता। ममाकरणं प्रत्यक्षम् । अनुमानादिव्यावृत्त्यर्थं साक्षात्कारीति । दुष्टेन्द्रियज- व्यावृत्त्यर्थं प्रमेति । तच्च प्रत्यक्ष द्विविधम् । निर्विकल्पकसविकल्पकभेदात् । निर्विकल्पकं नाम गुणसंस्थानादिविशिष्टमयमापिण्डग्रहणम् । सविकल्पकं तु समत्यवमर्श गुणसंस्थानादिविशिष्टद्वितीयादिपिण्डज्ञानम् । उभयविधमप्येतद्वि- शिष्टविषयमेव । अविशिष्टग्राहिणो ज्ञानस्यानुपलम्भादनुपपत्तेश्च । ग्रहणका. रस्तु आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेन । इन्द्रियाणां पाप्यप्रकाश- कारित्वनियमात् । अतो घटादिरूपार्थस्य चॅलरूपेन्द्रियस्य च संनिक सत्ययं ज्ञानेऽव्याप्तेः । तस्येन्द्रियनिरपेक्षत्वात् । साक्षात्त्वलक्षणं तु लैङ्गिकत्यशाब्दत्वस्मृतित्व- रहितं ज्ञानत्वमिति बोध्यम् । न च वैशद्यमानं साक्षात्त्वमिति वाच्यम् । सुषुप्त्यादाव. विशदात्मस्वरूपस्य भानात् । प्रकाशांशवेशद्यस्य परोक्षज्ञानेऽपि सत्त्वाच । दुष्टेन्द्रि- येति । दुष्टेन्द्रियजन्येऽन्यथाज्ञानादौ यथावस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानत्वरूपप्रमालक्षण- स्याभावात्तेपा प्रमाकरणत्वामावान्न प्रमाणत्वमिति बोध्यम् । निर्विकल्पकं नामेति । केचित्तु जातिगुणद्रव्यादीनामन्योन्यमंबन्धं विना पृथक्पृथगुपलम्भो निर्विकल्पकप्रत्य- क्षम् । विशिष्टप्रत्यक्षे विशेषणज्ञानस्य कारणत्वात् । दण्डी देवदत्त इतिवदित्याहुः । तन्न । दण्डदेवदत्तयोः पृथग्रहणस्य विशेषणविशेष्यमावप्रयुक्तत्वाभावात् । दण्डदेव. दत्तयोः संबन्धात्पूर्व यत्तयोः पृथग्रहण तत्तयो. संबन्धाभावादेव । संवन्धोत्तरं तु पृथ- ग्ग्रहणमेव नास्ति। तदानीं विशेषणविशेष्यमावेनैव तयोः प्रतीतत्वात् । जातिव्यक्त्योस्तु नियमेन सबन्धादेकसामग्रावेद्येत्वाच्च तयोः पृथग्रहणं नैव संभवति । तस्मानिर्षि- कल्पकेऽपि संस्थानमेव वस्त्वित्थमिति प्रतीयते । द्वितीयादिप्रत्ययेषु तस्यैव संस्थान. विशेषस्यानेकवस्तुनिष्ठतामात्रं प्रतीयते । संस्थानरूपप्रकाराख्यस्य पदार्थत्यानेकवस्तु- निष्ठतयाऽनेकवस्तुविशेषणत्वं द्वितीयादिप्रत्ययावगम्यमिति द्वितीयादिप्रत्ययाः सविक- रुपका इत्युच्यन्ते । यद्यपि प्रथमपिण्डग्रहणेऽनुत्तिर्न प्रतीयते तथाऽपि नातिः प्रती. यत एव । नह्यनुवृत्ति तिरपि त्वनुवृत्तं सस्थानमेवेति वेदार्थसंग्रहे स्पष्टम् । ननु प्रथ- मपिण्डग्रहणजन्यसंस्कारनाशोत्तरं जायमानस्य द्वितीयपिण्डग्रहणस्य निर्विकल्पकत्वं स्यात् । तदानीमनुवृत्तेरग्रहणादिति चेदिष्टमेव । द्वितीयादित्वेन यद्वितीयादिपिण्डन- हणं तदेव सविकल्पकमित्यर्धस्य विवक्षितत्वात् । इन्द्रियाणामिति । तत्र स्वगि- न्द्रियं रसनेन्द्रियं च स्वसंवद्धवस्तुप्रकाशकमित्यनुभवादेव सिद्धम् । दूरस्थगन्धोऽपि वायवशात्समीपगत एव घ्राणेन्द्रियेण गृह्यत इति तदपि प्राप्यप्रकाशकार्येव । चक्षुः- श्रोत्रविपये त्वनुमानमुच्यते। चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं च प्राप्यप्रकाशकारि, इन्द्रियत्वा- १ क. 'शिट प्र । २ ख. तु गु । ३ घ. 'गां वस्तुप्रायकारि। ग. "प्यारि । ५ क. प. प. चक्षुरादिरू ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- घटः पट इति चाक्षुपज्ञानं जायते । एवमेव स्पार्शनप्रत्यक्षादयोऽपि । द्रव्य- ग्रहणे संयोगः संवन्धः । द्रव्यगतरूपादिग्रहणे समवायानगीकारात्संयुक्ता. श्रेयण संवन्धः । निर्विकल्पकसविकल्पकभिन्न प्रत्यक्ष द्विविधम् । अर्वाचीनमन- वाचीनं चेति । अर्वाचीनं पुनविविधम् । इन्द्रियसापेक्षं तदनपेक्षं चेति । तदनपेक्ष च द्विविधम् । स्वयंसिद्धं दिव्यं चेति । स्वयंसिद्धं योगजन्यम् । दिव्यं भगव- त्मसादजन्यम् । अनर्वाचीनं त्विन्द्रियनिरपेक्ष मुक्तनित्येश्वरज्ञानम् । अनर्वाचीन तु प्रसङ्गादुक्तम् । एवं साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । तगादीन्द्रियवत् । दूरस्थघटादिभिश्चक्षुप सबन्धस्तु वृत्तिद्वारा बोध्यः । इन्द्रियाणा योग्यदेशे वृत्तिप्रारणात् । स्यादेतत् । उन्मिपितमात्र चक्षुश्चन्द्रं बोधयति । न कस्मिन्क्षणे तावान्देशो वृत्त्या लवयितु क्षमः । क्रमे तु प्रतिपरमाण्ववच्छेद विलम्व्य गमनात्प्रतीतिरपि विलम्बेत । दूरासन्नग्रहणकालतारतम्यं च स्यात् । वृत्तिप्र- सरणामावे तु प्राप्यप्रकाशकारित्व न सिध्यति । भैवम् । सूर्योदये सकलदिग्व्यापिन्याः प्रमाया इवेन्द्रियवृत्तेरपि तादृशवेगातिशयाङ्गीकारेणादोपात् । तत्र सतोऽपि क्रमस्य दुर्लक्ष्यतया पद्मपत्रशतवेधरीत्या योगपद्याभिमानात् । ता च वृत्तिमालोकायनुप्रवेशानु- गुणमनिवेशवानम्बुकाचादिः स्वमावादेव न सर्वथा प्रतिबध्नातीति तव्यवहितस्य यथा- यथमविशद प्रत्यक्ष भवत्येव । वस्तुस्वभाववैचित्र्य चावश्यं त्वयाऽप्यभ्युपेयम् । अन्यथा शप्राप्यग्रहणेऽपि कुड्यादिव्यवहित न ग्राह्य काचादिव्यवहित. तु ग्राह्यमित्यत्र निया- मकाभावः । अञ्जनादिसंस्कृतनयनप्रभायाः पृथिव्यादावनुप्रवेशात्तदक्तचक्षुषा निधिप्र- भृतेरुपलभः । अथ श्रोत्रेन्द्रियस्य दूरस्थशब्देम कथं संबन्धः । साख्यास्तु चक्षुरि- न्द्रियस्येव श्रोत्रेन्द्रियस्यापि वृत्तिद्वारैव संबन्धः । न तु वायुक्शादुत्पन्नस्य शब्दस्ये- न्द्रियदेश एव संबन्धः । अत एव भेरीशब्दो मया श्रुत इति अमुकदिशि शब्दो जात इति च धीः संगच्छत इत्याहुः । तन्न । तथा सति दूरस्थो मेरीशब्दं विलम्बेन शृणोति वादकास्तदासन्नाश्चाविलम्नेनेति वैषम्य निर्वानं स्यात् । तस्माद्वायुवशासमो. पमागच्छन्नेव शब्दो गृह्यत इत्यम्युपेयम् । एवमपि मेरीशब्दो मया श्रुत इति धीरु- पपद्यते । अमुकदिशि शब्दो जात इति त्वनुमाननापि गम्यत इति बोध्यम् । द्रव्यग्र- हण इति । त्वक्चक्षुर्मनासि द्रव्याद्रव्यग्राहकाणि । श्रोत्रनिहाघ्राणान्यद्रव्यग्राह. काणि । संयोग इति । तदुक्तं तत्त्वरलाकरे-- तत्र वृद्धा विदामासुः सयोग संनिकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणं चेति यथासंभवमूह्यताम् ' इति । . स. "तिज्ञा।२ क ख. घ.यण ।

·मकाशसहिता। ननु पयापस्थितव्यवहारानुगुणज्ञानं प्रमत्युक्तम् । एवं व स्मृतेरपि ययाव- स्थितव्यवहारानुगुणत्वेन प्रामाण्यात्स्मृतरपि प्रमाणत्वेन परिगणनाच त्रीण्येव प्रमाणानीति कथं प्रतिपाद्यत इति चेदुच्यते-स्मृतेःमामाण्याहीकारेऽपि संस्का- रसापेक्षत्वात्तस्याः प्रत्यक्षमूलभूतत्वान्मूलभूते प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव इति न पृथक्प्रमा- गकल्पनम् । अतस्त्रीण्य प्रमाणानि संभवन्ति । स्मृति म पूर्वानुभवजन्पसं- स्कारमात्रजन्य ज्ञानम् । तन चोबुद्धः संस्कारो हेतुः । तदुदोघश्च सशास्ष्टचिन्तायाः स्मृतिवीजस्य वोधकार' इत्युक्तमकारेण फचित्सदृशदर्शनाद्भवति कचिददृष्टात्कचिश्चिन्तया आदि शब्देन साहचर्यस्थापि ग्रहणात्तेनापि भवति सादृश्यजा यया-देवदत्तया- दत्तयोः सशयोर्देवदत्तदर्शनेन यज्ञदत्तस्मृतिः। द्वितीया यथा-यादृच्छिकी कालान्तरानुभूतश्रीरङ्गादिदिव्यदेशस्मृतिः । तृतीया यथा-चिन्त्यमाने सति श्रीषेङ्कटेशस्य कमनीयदिव्यमङ्गलविग्रहस्मृतिः । चतुर्थी तु सहचरितयो- वदत्तयज्ञदत्तयोर्मध्पेऽन्यतरदर्शनेन तदन्यतरस्मृतिः । सम्यक्पूर्वमनुभूतस्य सर्वस्य स्मृतिविषयत्वनियमः । कचित्कालदैर्ध्यायाध्यादिना वा संस्कारममो- पात्स्मृत्यभावः। स्मृतेरिति । सदृशादृष्टचिन्तायैः संस्कारानुग्रहे ततः संस्कारोद्योधे या परिण- मति मतिः सा स्मृतिः । सा च स्वकारणभूतप्रमितिभ्रान्तिसंशयानुरोधेन स्वयमपि तापा सतो त्रिप्रकारेति सर्वार्थसिद्धावुक्तम् । केचित्तु सर्वाऽपि स्मृतिरयथार्थवार्थशून्य- स्वात् । नहि पाकरक्ते घटे श्यामतामतियथार्या । तद्वन्निवृत्तपूर्वावस्थे वस्तुनि तत्तामु- लिखन्ती स्मृतिरयथावत्याहुः । तन्न । स्मर्तव्यस्यापि विषयस्य स्वकाले विद्यमान. स्वात् । नहि स्मृतिनिवृत्तामपि पूर्वावस्था वर्तमानत्वेनोल्लिखति । तयाचेदिदमित्येवो. ल्लिखेत् । अपि तु निवृत्तत्वेनैव । अन्यथा तत्तोल्लेखाभावप्रसङ्गात् । पाकरक्ते तु श्यामताप्रत्ययो निवृत्तमपि श्यामत्वं वर्तमानत्वेनोल्लिखतीति विपमो दृष्टान्तः । एवमेवा- तोतानागतानुमानागमयोगिमत्यक्षेषु नष्टविषयत्वेऽपि याथाय द्रष्टव्यम् । नन्वेवं म्मृते- यथार्थत्वेऽपि प्रमाणत्वं कुतः। कणादेन तेवपरिगणनादिति चेदन सर्वार्थसिद्धिकाराः- न यक्षपादः कणादः कपिल इत्यादयः प्रामाणिकत्वेन परिग्राह्याः । युक्तियुक्तं तु गृहीमः । न पुनस्तद्वाक्यगौरवादिति । तथाच तैरनुक्तमपि युक्तियुक्तं चेमाद्यमेव । तरुक्तमपि युक्तिविरुद्धं चेत्त्याज्यमेव । दृश्यते च स्मृतेः प्रमाणत्वेन परिगणनम् - 'स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनमानं चतुष्टयम् ' इत्यादौ । १ ग. 'महानत्वं १२ माघ. प्येवेति संभवति । स्मृ। ३ घ. 'स्य स्मृ ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- । यथा स्मृतेः प्रत्यक्षेऽन्तर्भावस्तथा सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाया अपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः । अस्मन्मतेऽभावस्य भाचान्तररूपत्वातज्ज्ञानस्यापि प्रत्य: क्षेऽन्तर्भावः । भूतले घटासन्ताभावो भूतलमेव । घटनागभावो नाम मृदेव । घटध्वंसश्च कपालमेव । मायः पुरुषेणानेने भवितव्यमेतदूहे। पुरः किसंज्ञ- कोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसायों ज्ञानं संशय उक्तः। एतयोरपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः पुण्यपुरुपनिष्ठा प्रतिभाऽपि प्रत्यक्षेऽन्तर्भूता । सर्व विज्ञान यथार्थमिति वेदा न्तविदां मतमित्युक्तत्त्वात् । भ्रमादिप्रत्यक्षज्ञानं यथार्थमेव । अख्यात्यात्म अथानुपलब्धिप्रमाणस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्मावमाह-अस्मन्मत इति । अन्तर्भाव इति । तथा च प्रयोगः-अभावज्ञानमिन्द्रियजन्यमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्धादि- ज्ञानवदिति । ननु गजाभाववति कचित्प्रदेशे विद्यमानमपि गजामावं कारणामावादननु. भूयान्यत्र गतश्चैत्रो मैत्रेण · तस्मिन्प्रदेशे गजो दृष्टः किम् ' इति पृष्टः संस्तत्प्रदेशे गजामायं निश्चिनोतीति तदर्थमनुपलब्धिप्रमाणमोकार्यमेव । नपत्र प्रत्यक्षं क्रमते । तत्प्रदेशस्येदानीमिन्द्रियासनिकर्षादिति चेत्सत्यम् । तत्प्रदेशे गजाभावः स्मर्तव्यस्य स्मरणाभावादनुमीयते । तथा च प्रयोगः विप्रतिपन्नः प्रदेशो गजवत्तया मयाऽननुभूनः, स्मर्तव्यत्वे सति तद्वत्तयेदानीमस्मर्यमाणत्वादिति । तथाच स्मरणामावादनुभवामावः । अनुभवाभावाच विपयामाव इति तत्सिद्ध्यर्थ न प्रमाणान्तरापेक्षेति भावः । एतयो- स्पीति । ननु संशयस्यायथार्थज्ञानत्वेन कणादेन प्रतिपादनात्कथ प्रामाण्यमिति चेन्न । स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यत्र पुरोवर्तिवस्तुज्ञान स्थाणुत्वपुरुषत्वविषयकं ज्ञानं चैकमेवेति वक्तुं न शक्यते । पुरोवर्तिवस्तुनः स्थाणुत्वविशिष्टतया माने पुरुषत्वविशिष्टतया मानासंभवात् । एवं पुरुषत्वविशिष्टतया भाने स्थाणुत्वविशिष्टतया भानासंमवात् । तथाच तत्र ज्ञान. द्वयमवश्यं वाच्यम् । तत्र चोर्ध्वद्रव्यमानमनुभवः 1 स्थाणुपुरुषमानं तु स्मरणम् तत्रापि पूर्वमनुभवः । तेन कोटिद्वयस्मृतिहेतुसंस्कारोबोधे पश्चात्कोटिद्वयस्मरणं नायते यथार्थत्वं तु योरप्यनयोनिर्विवादमेव । उहविषयेऽप्येवमेव बोध्यम् । प्रतिभाऽपीति । मूतमाविवस्तुसाक्षात्काररूपाया अप्यस्या यथार्थत्वमेव । वस्तुसाक्षात्कारस्य वस्तुसदृश- वस्तुप्साक्षात्काररूपत्वात् । स्वसदृशे वस्तुनि स्वस्यांशतो विद्यमानत्वात् । तदाह--सर्व विज्ञानमिति । अख्यातीति । आत्मख्यातिरसारख्यातिरख्यातिः स्थातिरन्यथा । तपाऽनिर्वचार यातिरित्येतत्स्यातिपयकम् ॥ १॥ ग. य एवं सो । १.५. 'दः । सश।

·प्रकाशसहिता। ख्यात्पनिर्वचनीयख्यात्यन्यथाख्यात्यसत्ख्याविवादिनो निरस्य सत्पाते पक्षस्वीकारात् । योगाचारा माध्यमिकास्तथा मीमांसका अपि । नैयायिका मायिनश्च प्रायः ख्यातीः क्रमाजगुः ॥ २॥ तत्राऽऽत्मख्याति माऽऽत्मनो बुद्धः ख्यातिविपयरूपेण प्रतिमासः । इदं रजनमिनि बुद्धिरेव रजतरूपेणावभासते। न तत्र विषयान्तरापेक्षा। अयं घट इत्यादिपु सर्वत्र बुद्धरेव विषयाकारोल्लेखसंभवेनात्रापि तथैवौचियात् । प्रयोगश्च-विमतं रजतं बुद्धिरूपं चक्षुरा- दिसंप्रयोगमन्तरेणापरोक्षत्वात्संमतबुद्धिवदिति विज्ञानवादिनो बौद्धाः । तच्चिन्त्यम् । चतुर्विधान्हेतून्प्रतीत्य चित्तचैत्ता उत्पद्यन्त इति हि तेषां मतम् । तत्र न तावत्सहकारि- प्रत्ययाख्यादालोकादे रजताकारोदयः संभवति । तस्य स्पष्टतामात्रहेतुत्वात् । नाप्यधि- पतिप्रत्ययाख्याचक्षुरादेः । तस्य विपयनियममात्रहेतुत्वात् । नापि समनन्तरप्रत्यया- ख्यात्पूर्वज्ञानात् । विजातीयघटज्ञानानन्तरं विनातीयरमतभ्रमोदयादर्शनात् । नाप्या- लम्बनप्रत्ययाख्याद्वाह्यात् । विज्ञानवादिना तदनगीकारात् । ततः कथं रजताद्यसत्वे विज्ञानस्य रजताकारसमर्पणम् । नच सस्कारसामर्थेन तत्कल्पनमिति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि-स संस्कारः किं स्थायी क्षणिको वा । आधे क्षणिक सर्वमिति त्वदीयसिद्धान्तहानिः । अन्त्ये तस्य द्वितीयक्षणावृत्तित्वेन रजताकारकल्पना- हेतुत्वायोगात् । पक्षद्वयेऽपि तस्य संस्कारस्य ज्ञेयत्वेन विज्ञानमात्रवादहानिश्च । किंच स रजताकारः कथमुत्पद्यते । बाह्यार्थाज्जायत इति तु वक्तमशक्यम् । त्वया बाह्यार्थ. स्यानगीकारात् । ज्ञानमपि विशुद्धं तावन्न तज्जनकम् । तस्य मोक्षरूपत्वात् । दुष्ट कारणन. न्यज्ञानं तज्जनकमिति चेत्तत्रापि जनकीभूतज्ञानमेव रजतग्राहकमन्यद्वा । नाऽऽद्यः।क्षणि. कयो न्यजनकयोभिन्न कालीनत्वेनापरोक्षरजतप्रतीत्यभावप्रसङ्गात् । नान्त्यः । अन्यस्य ज्ञानस्य रजतजन्यत्वे रजतादिर्बाह्योऽर्थोऽङ्गीकार्यः स्यात् । रजतानन्यत्वे तु रजतं न तद्विषयः स्यात् । ज्ञानाकारार्पको हेतुर्विषय इत्यङ्गीकारात् । तस्मादात्मख्यातिपक्षे रजतमेव न प्रतीयेत । किंच बुद्धिबोध्ययोरभेदं ब्रुवता विरुद्धधर्माध्यासेन भेदः कश्चि. दगीकृतो न वा । न चेत्क्षणभेदायसिद्धिप्रसङ्गः । अङ्गीकृतश्चच्छ्तपीताद्यनेकाकार- ग्राहिण्येकन ज्ञाने कथं मिथोविरुद्धश्वेतपीतादितादात्म्यसंभव इति बोध्यम् । मतत्त्याति मासतो रमतादेः ख्यातिः प्रतीतिरिति शून्यवादिनो बौद्धाः । वाप. सतिमिश्रा अपि शुक्तांविदं रजतमिति ज्ञाने प्रसिद्धयोः शुक्तिरजतत्वयोरलीक एवं समवायो भासत इत्यसख्यातिमङ्गीचक्रुः । तच्चिन्त्यम् । असतो मानासंमवात् । अन्यथा शशशृङ्गादेरपि मानं स्यात् । ननु पदार्थस्य सत्वं न सिध्यतीत्यसख्यातिरवश्य- २ ·यतीन्द्रमतदीपिका- मेष्टव्या। पदार्थश्च प्रमाणप्रमेयभेदेन द्विधा मिन्नः । तत्र प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाधीना। प्रमाणसिद्धिश्च तस्मादेव प्रमाणादन्यतो वा । माघ मात्माश्रयः। द्वितीयेऽनवस्था। तपाच प्रमाणासिद्धी प्रमेयमपि न सिध्यतीति सर्वत्रामत्स्यातिरेवेति चेन्न । त्वदुतोऽय प्रमाणप्रतिषेधः प्रमाणसिद्धो न वा । आये ब्याहतिः। अन्त्ये प्रमाणप्रतिषेधं स्वीकुर्वता त्वया प्रमाणं कुतो न स्वी क्रियते । प्रमाणप्रतिषेधस्य प्रमाणस्य च प्रमाणासिद्धत्वा विशेषादित्यलमनेन । मीमांप्तकास्त्वख्यातिमाहुः-अख्याति म न ख्यातिरख्यातिरप्रतीतिः । शुक्तिरजत- स्थल इदं रजतमित्यत्रेदर्मश एव प्रत्यक्षप्रतीतिविषयः । न रमतांशः। तस्य चक्षुराद्यसं. निकर्षात् । रनतमिति तु स्मृत्याकारदर्शनमित्याहुः । तदपि चिन्त्यम् । रजतस्य प्रत्यक्षत्वेनानुभूयमानत्वात् । स्मर्यमाणस्याप्रवर्तकत्वाच । न प यथा शुष्क पतिप्या. मीति वाग्वादिवशात्कर्दमे पतति तथैवात्रावशागतप्रवृत्तिन्यायेन रजतप्रतीत्यमावेऽपि प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । इदं रजतमित्यत्रेदमर्थभूतभास्वरद्रव्यमिवृक्षयेव प्रवृत्तेरुपलम्य. मानत्वात् । नचारजतेऽपि रनतभेदामहात्प्रवृत्तिरस्त्विति वाच्यम् । अग्रहस्य कषि दपि प्रवृत्तिहेतुत्वादर्शनात् । किं च यथा निवृत्तिकारणभूतभेदमहामावात्प्रवर्तते तथा प्रवृत्तिकारणमताभेदग्रहामावास्कि न निवर्तेत । यथा मेदग्रहस्य निवृत्तिकारणत्वं नेदं रजतमित्यत्र दृश्यत एवममेदग्रहस्य प्रवृत्तिकारणत्वमिदं रनतमित्यभ्रान्तबुद्धौ दृष्टमेव । ततश्वाभेदमहरूपप्रवृत्तिकारणामावाप्रमृत्तिप्रतिपक्षमता निवृत्तिः कथं न स्यात् । न च सत्यरमते प्रवृत्तिरपि रगतमेदामहादेवेति वाच्यम् । तथाऽपि रजताधिनः कदाचिद्रन- तानिवृत्तिरपि रमताभदामहादिति दृश्यत इति शुक्तिरनतस्थले निवृत्तिकारणभूतरम. ताभेदामहसद्भावानिवृत्तिरनिवार्यवेत्यवधेयम् । अन्यथाख्याति मान्यस्यान्यरूपेण प्रतीतिः । देशकालान्तरगतं रमतमेव शुक्तिसं- प्रयुक्तेन दोपोपहतेनेन्द्रियेण गुस्त्यात्मना गृह्यते । न चैवमननभूतस्यापि ग्रहण स्यादिति पाच्यम् । सादृश्यादेनियामकत्वात् । प्रयोगश्च विवादपदं शुक्तिशकलं रजतज्ञानवि. पयो रजत पायान्यत्व पति रजतार्थिप्रवृत्तिविषयत्वात्सत्यरमतवत् । रनतस्योपायः कारणं खन्यादिः । तस्य रनतापिप्रवृत्तिविषयोऽपि रजतज्ञानविषयत्वामावाद्यभिचा. रः। तद्वारणाय सत्यन्तं विशेषणमुपात्तमित्ति नैयायिकाः । तत्रान्यपात्वं किं ज्ञानेऽथवा फल उत वस्तुनि । नाऽऽग्रः । रजताकारं ज्ञानं शक्तिमालम्बत इति ज्ञानेऽन्यपात्वं वाध्यम् । तत्र रनताकारग्रस्तं ज्ञानं प्रति शुक्तः स्वाकारसमर्पणासमवः । न द्वितीयः । फटस्प स्फुरणस्य भ्रान्ती सम्यग्नाने वा स्वरूपतो वैषम्यादर्शनात् । नापि तृतीयः पातु- न्मन्पपा हि शुक्तिकायां रमततादात्म्यं किंवा रनताकारेण परिणामः | आयेऽत्यन्त. पिसोवास्तवतादात्म्यासंमः । द्वितीये तु बाघ एक न स्यात् । रजतज्ञानमनाध्य ·परिणामज्ञानत्वात्क्षीरपरिणामदुग्धज्ञानवत् । शुक्तिः पुनः क्षीरवदेव बाध्येत । तपा घान्यपाख्यातिचा । प्रयोगश्च-विमता शक्ती रजतज्ञानाविषयः शुक्तिस्वादितरशु- क्तिवत् । नच प्रागुक्तहेतुना सत्प्रतिपक्ष इति वाच्यम् । तस्य सविशेषणत्वेन दुर्बलत्वात् । मायिनस्त्वनिर्वचनीयख्यातिमाहः अनिर्वचनीयख्याति म सत्त्वेनासत्त्वेन चानिर्वच- नीयस्य रजतादेः ख्यातिः प्रतीतिः । शुक्तिरजतस्थले घ रनतं न सत् । भ्रान्तिबाधयो- रसंभवात् । नाप्यसत् । ख्यातिबाधयोरसमतात् । बाधस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वेनासतस्तदः संमवात् । किंतु शुक्त्यज्ञानपरिणामभूतं सदसद्यामनिर्वचनीयमपूर्व रनतमुत्पद्यते । तदेव च तत्र रजतज्ञानविषयः । तदुक्तम्- 'सत्वे न भ्रान्तिवाधौ स्तो नासत्वे ख्यातिवाधने । सदसभ्यामनिर्वाच्याविद्याऽऽविद्यैः सह भ्रमः' इति ।। आविधैरविद्यापरिणामभूतै रजतादिभिः ।प्रपञ्चस्याप्यनायविद्यापरिणामभूतत्वादनि- वचनीयत्वमेवेति । तदपि चिन्त्यम् । अनिर्वचनीयत्वं वाच्यत्वराहित्यं चेत्सर्वव्यवहार- विरोधः । ब्रह्मण्यपि त्वया वाच्यत्वराहित्याभ्युपगमेन तस्यापि प्रपञ्चतुल्यत्वापत्तिश्च । सत्त्वासत्वरहितत्वमितिचेच्छुक्तिरजतादावपि प्रातिमासिकसत्त्वस्य स्वपाङ्गीकारेण तत्रा- निर्वचनीयवानापत्तिः । न च सत्वपदेन पारमाधिकमेव सत्त्वं गृह्यत इति वाच्यम् । तपाऽपि ब्रह्मण्यतिप्रप्तहात् । न हि ब्रह्मण्यति पारमार्थिक सत्त्वं नाम कश्चिद्धर्मस्त्वये- प्यते । तस्य निर्धर्मकत्वेन त्वयाऽङ्गीकारात्। अथ सदसद्विलक्षणत्वमेवानिर्वचनीयत्वमिति बेन्न । तथाविधस्य वस्तुनः प्रमाणशून्यत्वात् । सर्व हि वस्तु नातं प्रतीतिव्यवस्थाप्यम् । प्रतीतिश्च काचित्सदाकारा घटादिविषया । काचिदसदाकारा च शशशृङ्गादिविषया । न तत्र तृतीया विधा का चिदुपलभ्यते । प्रतीतिविरुद्धस्यापि प्रतीतिविषयत्वेऽङ्गीक्रिय. माणे सर्व सर्वप्रतीतेर्पिपयः स्यात् । सतोऽपि घटादेरसत्प्रतीतिविषयत्व स्यात् । असतोऽ. पि शशशृङ्गादेः सत्प्रतीतिविपयत्वं स्यात् । किंच प्रपञ्चस्य प्रतीतिबाधाम्या सत्त्वा- सत्त्वयो. सिद्धौ तयोः समुच्चयो विकल्पो वा स्यान्न तद्विलक्षणत्वम् । किचैतदनिर्व- पनीयत्वं स्वय सदसद्वा । सत्त्वे कथं तस्यासत्यप्रपञ्चात्तिता । असत्त्वे तु कि सेन कृतं स्यात् । किंचानिर्वचनीयरजताद्युत्पत्तौ कि कारणम् । न तावत्प्रतीतिः । उत्पत्तेः प्राक्तस्या असंभवात् । नापीन्द्रियाणि । तेपा ज्ञानकारणत्वात् । नापि तद्गतो दोषः । तस्य पुरुषाश्रयत्वेन शुक्तावनिर्वचनीयरमतोत्पादकत्वायोगात् । नापि दुष्टानीन्द्रि- याणि । तेषामपि स्वकार्यभूते ज्ञान एवं विशेषकरत्वात् । अथ विषयगतो दोपः कारण- मिति चेत्स कि विषयमात्रनिष्ठो विषयपुरुषोभयनिष्ठो वा । आये पुरुषस्य सर्वथा निर्दोपत्वेन भ्रमासंभवः । अन्त्ये तूमयनिष्ठदोषस्य केवलविपये कार्योत्पादकत्वा- संभव इति बोध्यम् ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- सरख्याति म ज्ञानविषयस्य सत्यत्वम् । तर्हि भ्रमत्वं कथमिति चेद्वि. पयव्यवहारवाधाद्धमत्वम् । तदुपपादयाम:-पञ्चीकरणप्रक्रियया पृथिव्यादिपु सर्वत्र सर्वभूतानां विद्यमानत्वात् । अत एव शुक्तिकादौ रजतांशस्य विद्य- मानत्वाज्ज्ञानविपयस्य सत्यत्वम् । तत्र रजतांशस्य स्वल्पत्वात्तत्र न व्यवहार इति तज्ज्ञानं भ्रमः । शुक्त्यंशभूयस्त्वज्ञानाइमानहातिः । स्वमादि- ज्ञानं तु सत्यमेव । तत्तत्पुरुषानुभाव्यतया तत्तकालाचसानानथादीपरम- .पुरुपः सृजतीति श्रुत्याऽवगम्यते । पीतः शङ्ख इत्यादौ नयनवर्तिपित्तद्रव्यसं. युक्ता नायनरश्मयः शङ्खादिभिः सह संयुज्यन्ते । तत्र पित्तगतपीतिमा. भिभूतः शङ्खगतशुल्लिमा न गृह्यते । अतः स्वर्णानुलिप्तशतवत्पीतः शङ्ख इति प्रतीयते । सूक्ष्मत्वात्पीतिमा स्वनयननिष्क्रान्ततया स्वेनैव गृह्यते न - विषयव्यवहारोति । रज्ज्वा दूरतः सर्पज्ञाने ततः समीपं गतः सर्पज्ञानं भ्रम इति प्रत्येति । तत्र यद्यपि रज्ज्वां सांशानां विद्यमानत्वेन विषयस्य सत्यत्वं तथाऽपि तदं- शानामरूपत्वेन तत्रायं सर्प इति व्यवहारो न भवति । अत एव तस्य भ्रमत्वम् । न तु विषयासत्यत्वात् । रज्ज्वां सपाशानां विद्यमानत्वं तु । 'तदेव सदृशं तस्य यत्तद्रव्यैकदेशभाक् । इत्युक्तरीत्या सिद्धम् । अत एव । 'सोमाभावे च पूतीकग्रहणं श्रुति चोदितम् । सोमावयवसद्भावादिति न्यायविदो विदुः ॥ शुक्तिकादाविति । रजतस्य तेजस्त्वेन तदंशानां पञ्चीकरणप्रक्रियया शुक्ति. कादिपृथिव्यां विद्यमानत्वादित्यर्थः । श्रुत्येति । तथाच श्रुतिः-'न तत्र स्थान रपयोगान न्यानो भवन्त्यथ रात्रययोगान्पथः सृजते....स हि कर्ता' (वृ. ४।३।१०) इति । रथे युज्यन्त इति रथयोगा अश्वाः । एते च पदार्था- स्तत्तत्पुरुषानुभाव्या एवेत्यन्येषां न तदुपलब्धिः । तत्तत्कालावताना एवेति तस्यैव स्वप्नदष्टनीगृतौ न तदुपलब्धिः । एतादृशविचित्रपदार्थकर्तृत्वं सत्यसंकल्पस्याऽश्चर्य- शक्तरीश्वरस्य संभवत्येवेति न का चिदनुपपत्तिः । प्रतीयत इति । ननु दूरस्थशङ्खस्य सामीप्यामावात्तत्रस्थपित्तद्रव्यं पित्तोपहतेनापि पुरुषेण कथं गृह्यत इति चेन्न । पित्तोपहतेन पुरुषेण स्वनयननिष्क्रान्तपित्तद्रव्यज्ञानजनितसंस्कारसहायेन शसस्थं पित्तद्रव्यं दूरस्थमपि स्वचाक्षुपरश्मिभिर्जायते । ययाऽऽकाशेऽतिदूरगतः पक्षी न द्रष्टुं शक्यते । परंतु स्वसमीपदेशोत्पतनकालादारभ्य सततं दृश्यमानस्तत्संस्कारसह- १५. भिन्ना नय।

·मकाशसहिता। स्वन्यः । जपाकुसमसमीपवर्तिस्फटिकमणिरपि रक्त इति गृह्यते । तज्ज्ञानं सत्यमेव । मरीचिकायां जलज्ञानमपि पश्चीकरणप्रक्रियया पूर्वोक्तवदुपपद्यते । पञ्चीकरणप्रक्रिया तृत्तरत्र वक्ष्यते । दिग्भ्रमोऽपि तथैव । दिशि दिगन्तरस्य विद्यमानत्वात् । अवच्छेदकमन्तरेण दिगितिद्रव्यान्तरानङ्गीकाराञ्च । अला. तचक्रादौ तु शैघ्यात्तदन्तरालाग्रहणात्तत्तद्देशसंयुक्ततत्तद्वस्तुन एव चक्राकारण ग्रहणम् । तदपि सत्यमेव । दर्पणादिषु निजमुखादिमतीतिरपि यथार्थ । दर्पणादिप्रतिहतगतयो नायनरश्मयो दर्पणादिग्रहणपूर्वकं निजमुखादि । गृह्णन्ति । तत्राप्यतिशध्यादन्तरालाग्रहणात्तथा प्रतीतिः । द्विचन्द्रज्ञानादा- वप्यङ्गुल्यवष्टम्मतिमिरादिमिनीयनतेजोगतिभेदेन सामग्रीभेदात्सामग्रीद्वय- कृतेन चक्षुषा दूरगतोऽपि ज्ञायते तद्वत् । रक्त इतीति । जपाकुसुमप्रभाभिमूतत्वात् कत्र जपाकुसमप्रभा वितताऽपि स्फटिकादिस्वच्छद्रव्यसंयुक्ता स्फुटतरमुपलभ्यते । सत एव च तत्समीपवर्तिनोऽन्ये घटादयः पदार्था न रक्ता उपलभ्यन्ते । पंचीकरणपक्रिययेति । तथा च तेज पृथिव्योरप्यम्बुनो विद्यमानत्वात्तज्ज्ञानं सत्यमेव । तत्रेन्द्रियदोषेण तेज पृथिव्योरग्रहणम् । अदृष्टवशाच्चाम्युन एव ग्रहणम् । अयथार्थज्ञानवादिभिरपि क्वचिदेव भ्रमस्य स्वीकृतत्वेन तन्नियामकत्वमदृष्टस्याङ्गी- कर्तव्यमेव । विद्यमानत्वादिति । तथा च पूर्वदिशः पश्चिमदिक्वेन ज्ञानं यथा- यमेव । पूर्वस्या दिशि पश्चिमदिगंशस्य वस्तुतः सत्त्वात् । वस्तुतो दिश एकत्वात् । दिग्भेदस्यौपाधिकत्वात् । यो ग्रामस्त पश्चिमदिक्स्थैः पूर्वदिक्स्थ इति व्यवहियते स एव तत्पूर्वदिवस्यैः पश्चिमदिक्स्थ इति व्यवहियते । द्रव्यान्तरानङ्गीकारादिति । एतच्च चतुर्थेऽवतार आकाशनिरूपणे वक्ष्यते । अलातेति । अलातमुत्मकम् । तपदा चक्रबद्भाव्यते तदा वस्तुतस्तत्प्रतिक्षणमैकैकदिक्संयुक्तमपि सर्वदिक्संयुक्तमिव वर्तुलाकारं दृश्यते । तत्रान्तरालाग्रहणादलाकारप्रतीतिर्भवति । वास्तविकचक्रेऽपि वर्तुलाकारप्रतीतावन्तरालाग्रहणमेव मूलम् । इयांस्तु विशेपः--वास्तविकचक्रेऽन्तराला- भावादेव तदग्रहणम् । अत्र त्वन्तरालसत्वेऽपि शैघ्रयात्तदग्रहणमिति । गृहन्तीति । ननु स्वमुखत्यैव प्रणे स्वमुखस्य स्वाभिमुखत्वाभावेन तस्य स्वाभिमुखत्वेन कषं प्रतीतिरित्यत आह-तत्रापीति । अन्तरालाग्रहणात् । दर्पणमुखयोर्यदन्तराऊ तदन- हणात् । अगुल्यवष्टम्भः । अगुल्या नेत्रनिरोधः । तिमिरः । नेत्ररोगः- तेजोगवीति । तेनोगतिरव चन्द्रग्रहणसामग्री । सा च द्विघा । एका स्वामाविकी १ घ. 'दी शेट्रयाद'। २ घ. 'यो नय। ३ क. स. ग. दिविट।

·यतीन्द्रमतदीपिका- मन्योन्यनिरपेक्ष चन्द्रद्वयग्रहणे हेतुर्भवति । सामग्रीट्यं पारमाधिकं तेन चन्द्र- यज्ञानं भवति । अतः सर्व शान सत्यं सविशेषविषयं च । निर्विशेषवस्तुनोऽग्रहणात् । एवं. भूतं प्रत्यक्ष भेदविशिष्टपेव प्रथमतो गृह्णाति । भेद इति व्यवहारे तु मतियो- ग्यपेक्षा न तु सरूपे । तेनानवस्थान्योन्याश्रयदोपोऽपि नास्ति । उपर्युपर्य- पेक्षाऽनवस्था । परस्परापेक्षाऽन्योन्याश्रयः । ननु दशमस्त्वमसीत्येतदपि प्रत्यक्ष किं न स्यादिति चेन्न । स्वमित्येतस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि दशमोऽहमित्यस्य वाक्यजन्यत्वात् । यदि दशमोऽहमित्यस्य प्रत्यक्ष विषयत्वं तहिं धर्मवोस्त्वमप्ती. अनुः । द्वितीया त्वङ्गुलीनिरोधादिभूलिका वकभूना । तत्रैका सामग्री स्वदेशविशिष्ट चन्द्रं गृह्णाति । द्वितीया तु किंचिद्वकगतिश्चन्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वकं चन्द्र स्वदेशवि- युक्तं राति । न च चन्द्रसमोपदेशे चन्द्रामावात्कथं तत्र चन्द्रग्रहणमिति वाच्यम् । चन्द्राधिकरणदेशतत्समीपदेशयोरन्तरालाग्रहणेन द्वितीयतामग्न्या चन्द्रस्य साधिकर- गदेशस्थत्वेनाग्रहणाच तथा प्रतीतः । ततश्च ग्रहणभेदन ग्राह्याकारभेदादेकत्वग्रहणा. भावाच द्वौ चन्द्राविति मति प्रतीतिरिति बोध्यम् । अग्रहणादिति । विशेपरहितस्य वस्तुनो रूपाद्यमावान्न तत्र प्रत्यक्ष क्रमले निविकरूपकप्रत्यक्षमपि गुणसंस्थानादिविशिष्टविषयकमेवति प्रागुक्तमेव । भेदविशिष्ट- मेवेति । संस्थानरूपनातेरेव भेदस्वरूपावेन तादृशभेदविशिष्टमेव गृह्णातीत्यर्थः । यदि भेदो नाम नात्यपेक्षया कश्चिदन्योऽन्योन्यामावरूपः स्यात्तहिं तस्वरूपे प्रतियोग्यपेक्षा स्याटः पटादिन इति । तत्र व घटनिष्ठो भेदो घटस्वरूप एव वा घटाद्भिन्नो वा । आधे घटस्वरूपे गृहोते स्वरूपव्यवहारवत्सर्वस्गा दव्यवहारप्रसक्तः । स्वरूपमात्र- मेदधादिलो भेदस्य प्रतियोग्यपेक्षायाः कल्पयितुमशक्यत्वात् । हस्त: कर इतिवद्धटो मिन्न इति पर्यायत्वं च स्यात् । अन्त्ये घटनिष्ठे प्रथमे मेरे घटप्रतियोगिको द्वितीयो : करप्यः। तस्मिश्च द्वितीये भेदे प्रथमभेदप्रतियोगिकस्तृतीयो भेदः कल्प्य इत्यन- वस्था स्यात् । किंच नात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे सति भेदग्रहणं मेदग्रहणे सति मात्यादिधर्मविशिष्टवस्तूग्रहणम् । अगृहीते हि घटस्य पटाद्भदेऽयं घटनातीय इति ज्ञातुमशक्यत्वादियन्योन्याश्रयः स्यात् । अतो जातिरेव भेद इत्यहीकार्यमिति भेदविशिष्टस्यैव प्रत्यक्षमिति सिद्धम् । ननु यदि नातिरेव मेदस्तहि तस्य प्रतियोग्य. पेक्षा न स्यादिति चेदिष्टमेवैतत् । कथं तहि सा लोके दृश्यत इत्यत माह- भेद इति व्यवहार इति। धर्पवानिति। नच धर्मस्पातीन्द्रियत्वान्न प्रत्यक्षमिति वाच्यम्। १५. 'नदिचन्द्र । २ ग.वं विशाग.क्ष प्रथमतो मदमेव गृY क.यो ना।

·भकाशसहिता।. स्येतस्यापि मत्यक्षत्वं स्याद । अङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गात् । अत एव तत्वमसीति- वाक्यस्य नापरोक्षमानजनकत्वम् । एतेन प्रत्यक्षममाकरणं ममाणम् । ममा चाऽऽत्मचैतन्यमेव । चैतन्य च प्रिविधम्-अन्त:करणावरिछन चैतन्यम् । अन्त:करणवृत्पच्छिमं चैतन्यम् । विषयावच्छिन्नं चैतन्यं चेति । यदा प्रयाणामक्षं तदा साक्षात्कार । सोऽपि निर्विशेषविषय एवाभेदमेव गृह्णातीत्यादिकुदृष्टिक- ल्पना निरस्ता। तथाऽप्ययं पर्वतः परमागे वहिमानित्युपदेशनन्यज्ञानस्य वन्यशे प्रत्यक्षव. प्रसङ्गात् । नच वहिमत्त्वेन पर्वतस्य प्रत्यक्षविषयत्वमसिद्धमिति पाच्यम् । अत्रापि दश. मत्वविशिष्टाकारण प्रत्यक्षविषयत्वाप्तिद्धेः । एतेन तत्त्वमप्तीति वाक्यं स्वार्थप्रत्यक्ष. ज्ञानजनक स्वतः प्रत्यक्षार्यविषयत्वादशमस्त्वमसीत्यादिवाक्यवदित्यनुमानं निर. स्तम्। तदेवाऽऽह-अत एवेति । प्रत्यक्षममेति । मायावादिनां मतमेतत् । आत्मचैतन्यमेवेति । मन प्रमाण परसाक्षादपरोक्षास' (बृ. ३।४।१) इति श्रुतिः । अपरोक्षादित्यस्यापरोक्ष. मित्यर्थः । ब्रह्मणः प्रमाणव्यापारद्वारकं प्रत्यक्षत्वं व्यावर्तयितुं श्रुतो साक्षादिति विशेषणम् । अन्तःकरणावच्छिन्नमिति । इदं प्रमातृतन्यमिति व्यवहियते । अन्तःकरणवृत्त्पवच्छिन्नमिति । इदं प्रमाणचैतन्यमिति व्यवयिते । विषयावच्छि. ममिति । संविषयचैतन्यमिति व्यवहिपते । प्रयाणामक्यमिति । यथा तडागोदकं छिद्रानिर्गत्य कुल्यात्मना केदारान्प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणायाकारं भवति तथा तैमासमन्तःकरणमपि चक्षुरादिद्वारा घटादिविषयदेशं गत्वा घटादिविपपायाकारण परिण- मते । स एव परिणामो वृत्तिरित्युच्यते । तत्र च घटादेस्तदाकारवृत्तेश्च बहिरेकत्र देशे समाधानात्तदुभयावच्छिन्नं चैतन्यमेकमेव । विमानकयोरप्यन्तःकरणवृत्तिवटाविषययो. रेकदेशस्थत्वेन भेदाननकत्वात् । अत एव मठान्तर्वतिघटावच्छिन्नाकाशो न मठाव. च्छिन्नाकाशाद्भिद्यते । तपा चायं घट इत्यादिप्रत्यक्षस्पले घटाकारवृत्तेर्घटसंयोगितया घटापच्छिन्नचैतन्यावृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यस्याभिन्नतया घटज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमिति वेदान्त- परिमापायामुक्तम् । निर्विशेषविषय इति । घटोऽस्तीत्यत्रास्तित्वं तद्भेदश्च व्यवहि- यते । तत्र द्वयोरपि व्यवहारयोः प्रत्यक्षमूलत्वं न समाति । अस्तित्वव्यवहारप्रयोज- १. मात्र या ·- १६ यतीन्द्रमतदीपिका- निर्विकल्पकं तु नामजात्यादियोजनाहीनं वस्तुमात्रावगाहि किंचिदिदमि. त्यादि नैयायिकमतमपि निरस्तम् । ननु 'काणादं पाणिनीयं च सर्वशास्त्रोपकारकम् ॥ इत्युक्तत्वात्कयं गौतममतनिरास इति चेदुच्यते-नास्माभिः कास्न्यन तन्मतनिरासः क्रियते। यावदिह युक्तियुक्तं तावत्स्वीक्रियते । परकल्पिततटा. कोपजीवनवत् । न च तटाकस्थः पङ्कोऽपि स्त्री क्रियते । अत: कघटस्वरूपप्रत्यक्षानन्तरं घटेतरस्मृतौ सत्यां तादृशेतरप्रतियोगिकभेदप्रत्यक्षसमवेन तयो भिन्नकालज्ञानफलत्वात् । प्रत्यक्षज्ञानस्यैकक्षणवर्तित्वात् । तत्र प्रत्यक्षस्य प्राथमिक स्वरूपविषयकत्वमवश्याश्रयणीयमिति न भेदः प्रत्यक्षेण गृह्यते । किंतु निर्विशेषस. मात्रमेवेति तदाशयः। निरस्तमिति । निर्विकल्पकमपि सविशेषविषयमेव । तस्य सविकल्पके स्वस्मि- अनुभूतपदार्थविशिष्टप्रतिसंधानहेतुत्वात् । निर्विकल्पकं न सर्पविशेपरहितस्य ग्रहणम् । तथाभूतस्य कदाचिदपि ग्रहणायोगात् । अनुपपत्तेश्च । केनचिद्विशेषेणेदमित्यमिति हि सर्वा प्रतीतिरुपजायते। किंतु गुणसंस्थानादिविशिष्टप्रथमपिण्डग्रहणमेव निर्विकल्पकम् । तथैव प्रागुक्तम् । परमाणुकारणत्वेति । इदमो चतुर्थेऽवतारे वश्पते । वदपौरुपे. यत्वेति । ननु वेदवाक्यं सकर्तृक वाक्यवादस्मदादिवाक्यवदित्यनुमानेन तस्य पौरुपे. यत्वं सिध्यतीति चेन्न । अनुग्राहकतर्काभावेनास्य हेतोरप्रयोजकत्वात् । वाचा विरूप नित्ययेति श्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्टत्वाच्च । कर्नुस्मरणाभावाच्च तस्यापीरुपेयत्वम् । न च जीर्णकूपारामादिषु व्यभिचार इति वाच्यम् । उपदेशपारम्पर्येण स्मर्तव्यत्वे सत्य- स्मरणस्प करपावनिपतत्वात् । वेदस्वाकर्तृकत्त्वमिति परषिप्रवाशच । ननु सर्ववेक- तरि मगवति विद्यमानेऽपि मन्त्रादयस्तदनुविधायिनश्च वेदवक्तारमपलपन्तीति वाच्यम् । तेषां तदपलापे प्रयोजनाभावात् । न हि सत्यनिष्ठास्तादृशा महात्मानो भगवन्तम- प्यपलपन्तीति संभवति । न च नित्यस्य वेदस्य स्पयकपालादिभिरनित्यः कथं योग इति वाच्यम् । स्फ्यकपालपुरोडाशादीनामपि सानात्येनानादित्वात् । न चैव 'प्रतिमन्वन्तरं पा श्रुतिरन्या विधीयते' इत्युक्तिरसंगतेति वाच्यम् । अनादिसिद्धानां वेदांशानामनन्तत्वात्कस्मि- चिन्मन्वन्तरे कश्चिद्वदांशः प्रवर्तत इति तदभिप्रायात् । मचः सामानि १५. सन्नास्य मतस्य नि' १२ प. 'न सलु त।

·भकाशसहिता। परमाणुकारणत्ववेदपौरुषेयत्वेश्वरानुमानिकत्वजीवविभुत्वानि, सामान्पसम- वायविशेषाणां पदार्थत्वेन स्वीकारः, उपमानादेः पृथक्ममाणत्वकल्पनं, संख्यापरिमाणपृयक्त्वपरत्वापरत्वगुरुत्वद्वत्वादीनां पृथग्गुणत्त्वकल्पनं, दि- शोऽपि द्रव्यत्वकल्पनमित्यादिसूत्रकारादिविरुद्धप्रक्रिया नास्माभिः स्वी कि यत इति न विरोधः। इति श्रीवाधलकुलविलकश्रीमन्महाचार्यस्य मथमदासेन श्रीनिवासदा. सेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां प्रत्यक्ष निरूपणं नाम प्रथमोऽवतारः ॥१॥ जनिर इति श्रुतिस्तु प्रादुर्भावमात्रपरा ईश्वरानुपानिकत्वेति । ननु सित्यकुरादि सक- र्तृकं कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानात्तसिद्धिरिति चेन्न । तथा सति सपक्षे यादृक्साध्यमप. गतं तादृगेव पक्षे स्यात् । नहि पर्वतेऽनुमीयमानो वह्निरुष्णत्वमपहाय सिध्येत् । तथा च स कर्ता कर्तृव्यापककार्यकरणकर्मादिमान्स्यात् । स चानिष्टः । अधिकं तत्त्वमुक्ता- कलापे ( ३।१८ ) द्रष्टव्यम् । नन्वेवमीश्वरानुमानदूपणे- विद्याचारो गुरुद्रोही वेदेश्वरविपकः । त एते बहुपाप्मानः सद्यो दण्ड्या इति श्रुतिः ।। इति शास्त्रविरोधः स्यादिति चेन्न । अनुमानढूपणेऽप्यागमात्तसिद्धेः । अन्यथाऽ. स्मादिप्रत्यक्षवेद्यत्वीनपेधेन तवापि तद्पकत्वप्रसङ्गः । आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । विधा प्रकल्पयन्त्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ।। इत्याप्तोक्तावनमानपदं मननपरमिति बोध्यम् । जीवविभुत्वेति । इदमने जीव- निरूपणे वक्ष्यते । सामान्पेति । इदमपि प्रमेयनिरूपणारम्भे वक्ष्यते । उपमानादेरिति । इदमनुमाननिरूपणे वक्ष्यते । संख्यति । इदं गुणनिरूपणे वक्ष्यते । दिशोऽपीति । इदमाकाशनिरूपणे वक्ष्यते ॥ इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे प्रथमोऽवतारः ॥ १ ॥ ३ ·१८ पतीन्द्रमतदीपिका- अप द्वितीयोऽवतार अधानुपानं निरूप्यते । व्याप्यस्य व्याप्यत्वानुसंधानाध्यापकविशेषममिति. रनुमितिः । सत्करणमनुमानम् । व्याप्पस्य धूमस्यामिव्याप्यत्वानुसंधानाया. पकविशेषममिति हिममितिः । अनधिकदेशकालनियतं पाप्यम् । अन्यूनदे- शकाल हात व्यापकम् । तदिदयविनाभूतं व्याप्यम् । तत्मतिसंबन्धि व्यापकमिति । तेन निरुपाधिकतपा नियत्तसंबन्धी व्याप्तिरित्युच्यते । सेयं यत्र धूमस्तत्र पहिरिति व्याप्ति यो दर्शनामृह्यते । व्याप्तिदिविधा । गन्वयव्यतिरेकभेदात् । साधनविधौ साध्यविधिरूपेण प्रवृत्ता व्याप्तिरवय- व्याप्तिः । यथा यो यो धूमवान्स सोनिमानिति । साध्यनिषेधे साधननिषेध- रूपेण प्रवृत्ता व्याप्तिपतिरेकम्पातिः । यथा योऽनमिः स निर्धूम इति । सेयमुभयविधा व्याप्तिरुपाधिसंभमे दुष्पति । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । यथा बहिना धूमे साध्यमान आन्धनसंपन्ध उपाधिः । मैत्रीतनयत्वेन श्यामत्वे साध्यमाने शाकपाकजत्वमुपाधिः । स अप द्वितीयोऽवतारः । साधनविधाविति । हेतुसद्भावे साध्यपदावोऽपयः । साध्यामा साधना. मावो व्यतिरेकः । न पुनः साधनामावे साध्यामावः । व्याप्यव्यापकमायो हि माययोर्यागिप्यते । तपोरमावयोस्तस्माद्विपरीतः प्रतीयते ' इत्युतः । यथा वहिनेति । अत्र यत्रया धूमस्तत्रतत्राऽऽन्धनमयोगो वर्तत इति तस्य साध्यव्यापकत्वम् । यत्रयत्र वहिस्तत्रतत्राऽऽन्धनसंयोगोनास्ति, अयोगोलके व्यभिचारादिति तस्य साधनापापकत्वम् । एवमग्रेऽपि । स्वव्यापकत्वेनामिमतस्य यो व्यापकः स यदि स्वव्यापको न भवति तर्हि स्वव्यापकत्वेनामिमते स्वव्यापकत्वं नास्त्येव । पर्वतो धूमवानित्यनुमाने वहिव्यापकत्वेनामिमतस्य धूमस्य व्यापको प भाशसंयोगः स बहिव्यापको न भवतीत्युपाधिलक्षणादवगते पहिव्यापकत्वं धूमस्प नास्तीति निश्चयो भवति । एतदेषोपाईपकताबीनम् । तदुक्तम्-निरुपाधिकासंबन्धस्य व्याप्तिस्वरूपत्वात्तदमावेन व्याप्तिमवसादयन्नपाधिईपणमिति । उपाधिव्यभिचारेण हेती -साध्पव्यभिधारनुमानमपि भवति । यथा वद्विधूमव्यभिचारी, धूमव्यापकान्धनसंयोगव्य- १ क.. 'यम व्याघ. 'लवति व्या।

·4 - मकाशसहिता। चोपाधिदिविषः । निषितः शतिश्चेति । निधितो यथा-विमतिपना सेवा दुःखहेतुः, सेवात्वादाजसेवावदिति । अत्र पापारब्धत्वमुपाधिः । अयं चेश्वर- सेवायो नास्तीति निश्चयादयं निश्चितोपाधिः । शतितो यथा-विमतिपनो जीव एतच्छरी रावसाने मुक्तिमान्निष्पन्नसमापित्वाच्छुकादिवदिति । अत्र कर्मात्यन्तपरिक्षय उपाधिः । स च निष्पन्नसमाधौ विमतिपने जीवेऽस्ति ना- स्तीति संदिग्धत्वारछवितोपाधिः । अतो निरुपाधिकसंबन्धवयाप्यमिति सिद्धम् । व्याप्यं साधनं लिङ्गमित्यनन्तरम् । तस्य दे रूपे अनुमित्यङ्गभूते- व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति । पञ्च रूपाण्यपि सन्ति । तानि च पक्षसत्वं सपासच विपक्षाच्यात्तिरवाधितविषयत्वमसत्मतिपक्षत्वं चेति । सिसाधयिपितधर्म- विशिष्टो धर्मी पक्षः । यथाऽनिमत्त्वादिसाधने पर्वतादिः। सिसाघयिषितस- जातीयधर्मवान्सपक्षः । यथा महानसादिः । साध्यतत्सजातीयशून्यो विपक्षः। यथा महाइदः । प्रवलेन प्रमाणेन पक्षे निश्चितसाध्याभाववत्वं बाधितविषय. स्वम् । पथा महादोऽनिमानित्यादि । तदभावस्त्ववाधितविपपत्वम् । समबलतया प्रतीयमानप्रमाणोपरोधाभावोऽसत्मतिपक्षत्वम् । एवंभूतं व्याप्यं द्विविधम्-अन्वयव्यतिरेकिकेवलान्वयिभेदात् । पूर्वो- तपश्चरूपोपपलं व्याप्यमन्वयव्यतिरेकि । यथा पर्वतोऽनिमान्धूपववाद । यो यो धूमवान्स सोऽमिमान्यथा महानसम् । योऽनग्निः स निघूमो यथा महाहद इति । तादृशमेव विपक्षरहितं पाप्यं केवलान्वयि । यथा ब्रम शन्दवाच्यं वस्तुत्वादवित् । विपक्षाभावात्केवलान्वयी चतूरूपोपपत्रः । केवलन्यतिरेकणि साध्यापसिद्धेस्तव्यतिरेकम्पाप्तिहा । अतः केवलन्य- भिचारित्वात् । व्यापकव्यमिचारिणो व्याप्यव्यभिचारावश्यकत्वादिति। पर्वतादिरिति । तथाच तादृशपर्वतादिरूपपक्षवृत्तित्वं धूमादेरस्तीति प्रथमरूप- संगतिः। सिसापयिपितसजातीयेति । सिप्ताधयिपितो धर्मः पर्वतादिवृत्तिस्तित्स- नातीयो महानतादिवृत्तिर्वहिस्तादशवहिरूपधर्मवानित्यर्थः । महानसादिरिति । तथाच तादृशमहानतादिरूपसपक्षवृत्तित्वं धूमादेरस्तीति द्वितीयरूपतंगतिः । महाद इति । तथाच तादृशमहाहहरूपविपक्षावृत्तित्व धूमस्यास्तीति तृतीयरूपसंगतिः । चतुष दर्शयतिमबलेनेति । पञ्चमं दर्शयति-समबलतयेति । साध्यामसिद्धेरिति । यथा पृथिवी गन्धवती पृथिवीत्वादित्यत्र गन्धो न प्रसिद्धः- पक्ष एवं प्रसिद्धश्चेत्सिद्धसाधनम् । सपक्षे चेत्केवलव्यतिरंकित्यहानिः । विपक्षे चेद्या. .प. यं स्वीश्व' । २ स. वारसदिग्धोपा । ३ घ. तज्जाती। घ 'नसः । यो।

·. पतीन्द्रमत्तदीपिका- तिरेकिनिरासः । केवलान्वयिन्यन्वयम्पतिरेकिणि चात्यन्तातीन्द्रियार्थ- गोचरता निरस्ता। तदेतदनुमानं स्वार्थ परार्थं चेति द्विधा विभज्य केचिदाहुः । सर्वेपामनुमा. नानां स्वमतिसंधानादिवलेन महत्ततया स्वव्यवहारमात्रहेतुत्वमिति स्वार्थानुपानमेवेत्यपरे । तदनुमानबोधवाक्यं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनय. निगमनरूपं पश्चावयचसंयुक्तम् । तत्र पक्षवचनं प्रतिज्ञा । यथा पर्वतोऽग्नि- मानिति । लिङ्गस्य वचनं हेतुः । यथा धूमववादिति । व्याप्तिनिर्देशपूर्वक दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । वविधा । अन्वयिव्यतिरेकिभेदात् । यथा यो यो धूमवान्स सोऽग्निमान्यथा महानसमित्यन्वयोदाहरणम् । योऽनमिः स निधूमो यथा महाहद इति व्यतिरेकोदाहरणम् । दृष्टान्तनिदर्शनेन . व्याप्त. तथा पक्षे हेतूपसंहारवाक्यमुपनयः । सोऽपि द्विविधः । अन्वयव्यतिरेकमे. दात् । तथा धूपवानित्यन्वयोपनयः । अयं च न तथा निर्धूम इति व्यति- रेकोपनयः । हेतुपूर्वकं पले साध्योपसंहारवाक्यं निगमनम् । इदमपि विविध तथैव । यथा तस्मादग्निमानित्यन्वयेन · निगमनम् । तस्मादयं निर. मिर्न भवतीति व्यतिरेकेण । एवं पचावयववादिनो नैयायिकाः । . घातः । अप्रसिद्ध च साध्ये तदमावव्याप्तिर्दुर्ग्रहा । प्रतियोगिप्रमिति विनाऽभावप्रमिते- रयोगात् । नन्वस्त्वेवं भावप्ताध्यकस्थळे । पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वादित्याद्य. मावसाध्यकस्थले त्वमावामावस्य मावरूपत्वेन : तस्य च मावस्य प्रतियोगिप्रमिति विनाऽपि सिद्धत्वात्तद्वयाप्तिः सुग्रहैवेति चेदान्तोऽसि । व्यतिरेकस्य भावात्मत्वेऽपि ध्यतिरेकन्याप्तिकथनावस्थायां साध्यामावरूपतया कथनमवश्यंमावि । यदितरेभ्यो न भियते तद्गन्धदन्न भवतीति हि व्यतिरेकव्याप्तिकपनम् । अन्यथा माध्यप्रतिमटत्वा- भावे व्यतिरेकन्यवहारानुपपत्तेः । ननु शन्दः पृषिव्याघप्टद्रव्यातिरिक्तद्रन्याश्रितः, शब्दत्वादित्यत्र साध्यस्य द्रव्याश्रितत्वरूपसामान्यरूपेण प्रसिद्धिरस्त्येव । शब्दः कचिदाश्रितो गुणत्वादित्यनुमानेन तसिद्धेरिति चेन्न । सामान्यरूपेण प्रसिद्धिसत्त्वेऽपि साध्यतावच्छेदकरूपेण प्रसिद्ध्यभावात् । घुमवदिसंबन्धप्रतिपत्तौ पदार्थत्वेन तयोः प्रतीतेरसानत्वात् । नैयायिका इति । अयं हि तेपामाशयः । प्रतिज्ञाषाक्यमन्तरेण न हेतुवाक्यप्र. योगः कर्तव्यः । अन्यया हेतुत्वाप्रतीतः । नापि हेतुप्रयोगमन्तरेणोदाहरणप्रसङ्गः । उदाहरणवाक्यस्य हेतुसाध्ययोाप्तिप्रदर्शनात्मकत्वात् । उदाहरणमन्तरेण च नोप. १५. स इल।२ क.स. 'त् । यथा ।

·मकाशसहिता। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपन्यवयववादिनो मीमांसकाः । उदाहरणोपनय. रूपावयवदयवादिनः सौगताः । अस्माकं त्वनियमः । कचित्पञ्चावयवः । कचित्यवयवः । कचियवयवः । उदाहरणोपनयाभ्यामेव व्याप्तिपक्षधर्मयोः सिद्धत्वात् । तावतैवानुमित्युपपत्तेश्च । मृदुमध्यमकठोरधियां विस्तरसंग्रहाभ्यां व्यवहार उपपद्यत इत्यनियम एव । एवं पञ्चावयवसंयुक्तः सद्धेतुरेव वलय- नुमापकः । सद्धेतुरित्युक्तत्वामसदृशधूलीपटलान वचनुमितिः। • अन्ये हेतुबद्भासमाना हेत्वाभासाः। ते चासिद्धविरुद्धानकान्तिकमकरणस- मकालात्ययापीदप्टेभेदन पञ्चप्रकाराः । तत्रासिद्धतिविधः-स्वरूपासिद्ध आश्रयासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्चेति । स्वरूपासिद्धो यथा-अनित्यो 'जीवश्चाक्षुपत्वाद्धटवादिति ।, आश्रयासिद्धस्तु व्योमारमिन्दं सुरभि, अरवि. न्दत्वात्सरोजारविन्दवदिति ।व्योमारविन्दमाश्रयः। स चासिद्धः। च्याप्पत्वा- सिद्धो द्विविधः--एको व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावादपरस्तूपाधिसद्भावात् । आयो यथायत्सत्तक्षणिकमिति । क्षणिकत्वसत्त्वयोप्तिग्राहकममाणासिद्धेः। द्वितीयो यथा-अग्नीपोमीया हिंसा अधर्मसाधिका, हिंसात्वात् ऋतुबाह्यहिंसा- वदिति । अत्र निषेध्यत्वमुपाधिः । अतो हिंसात्वहेतुः सोपाधिकः । साध्य- । 'विपरीतव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः । तद्यथा-नित्या प्रकृतिः कृवकत्वात्कालवत् । 3 नयः । उदाहरणेन गृहीतव्याप्तिकस्य हेतोस्तेनैवाऽऽकारेण पक्षधर्मताप्रदर्शनार्थ- स्वादुपनयस्य । पक्षधर्मतामात्र हेतुवाक्यार्थो व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वमुपनयवाक्यार्थ इति हेतूपनययोर्भेदः । ततो निगमनम् । तच्चाऽऽवश्यकमेव । तस्य विपक्षे बाधकप्रमाणामाव- 'द्योतनार्थमग्निमानेवेति सावधारणसाध्यनिर्देशत्वात् । ततश्च पञ्चावयवयुक्तं वाक्यमेव परिपूर्णपदेश इति । यवयव इति । यद्यप्ययं पक्षः साध्यव्यवस्थापनामावादनादरणीय एव तथाऽपि बुद्धिमतः साध्यव्यवस्थापनस्य सुलभत्वादत्रोक्त इति बोध्यम् । हेत्वाभासा इति । व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति द्वयमनुमानाङ्गम् । तत्र व्याप्त्यमावेन व्याप्यत्वासिद्धविरुद्धानकान्तिका हेत्वामाताः । साधारणानकान्तिके हेतोर्विपक्षगा- मित्वेन व्याप्तिविरहः । असाधारणानकान्तिके तु सपक्षे विद्यमानेऽपि हेतोः पक्षमात्र. वृत्तित्वेन व्याप्तिप्रदर्शनामावाद्याप्तिविरहः । पक्षधर्मताया अभावेन स्वरूपासिद्धाश्रया- सिद्धौ हेत्वामासौ । प्रकरणसमे तु पक्षे साध्यनिश्चयावसादनेन व्याप्तिमङ्ग इति . १ क. नयनाभ्यां । २ घ. 'न्ये तु है । ३ घ. "निषिद्धत्व' ।

·२२. यतीन्द्रमतदीपिका- कृतकत्वं हेतु साध्याभावव्याप्त समयभिचारोऽनैकान्तिकः । स च द्विविधा साधारणोऽसाधारणश्चेति । पक्षसपक्षविपत्तिः साधारणः । यथा शन्दो नित्यः प्रमेयत्वारकालवत् । असाधारणस्तु विपक्षसपक्षव्यावृत्तः । यथा भूमिनित्या गंधयत्त्वादिति । प्रकरणसमस्तु साध्यविपरीतसाधकहेत्वन्तरवान् । ययेश्वरोऽनित्यः । नित्यधर्मरहितत्वात् । ईश्वरो नित्योऽनित्यधर्मरहित्वा. दिति । अपमेव सत्मतिपतः । कालात्ययापदिष्टे यथा--पस्य हेतोः साध्याभाववान्पक्षः स कालात्ययापदिष्टः । यथाऽमिरनुष्णः, पदार्थत्वाजलवत् । अयं च प्रत्यक्षेणोष्णत्वावधारणाद्वाधितः । एवमनुपाने निरूपिते उपमानादेरनुमानादावन्तर्भावः । यथाऽतिदेवावा- पार्थस्मरणसहकत्तगोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानयुपमानम् । गवययनानन्नपि यथा केचित्। स्वारसिकसंदेहापवादिनाऽपि विपरीतनिश्चयपसझेन बाधतुल्यत्वमापाय पक्षष- मतामा इत्यन्ये । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोर्द्वयोरपि विमर्दनेनोमयदोपापादनमितीतरे। काला- त्ययापदिष्टे तु साध्यशून्ये साधनवृत्त्या व्याप्तिमा इति केचित् । सिद्धसाधनवत्सास्य- संदेहामावात्पक्षधर्मत्वमक इत्यपरे । प्रकरणसमस्त्विति । अयं च संदिग्धः । साध्य. विपरीतसाधकहेत्वन्तरदर्शनेनार्य हेतुः स्वसाध्यं साधयितुमीप्टे न वेति संदेहोदयात् । मत एवायं प्रकरणसम इत्युच्यते । प्रकरणेन पक्षेण समस्तुल्यः । पक्षो हि साध्य. वान वेति संदिह्यत इति तदर्थ प्रयुक्तो हेतुरप्यत्र स्वसाध्यं साधयितुमीटे न ति संदिरात एवेत्युभयोः समत्वं बोध्यम् । ननु संदेहस्यानुमानाइत्वात्तदुत्थापकस्यास्य कथं हेत्वामासत्वमिति चेद् भ्रान्तोऽसि । द्विविधा खलु संदेहप्रवृत्तिः । एका वारसिकी सर्वानुमानसाधारणी । द्वितीया पुनः प्रतिकूलानुमानदर्शनमनिता । तत्र प्रथमैवानुमा. नागम् । न तु द्वितीया । शङ्कापनादनप्रवृत्तपूर्वानुमानपरिपन्थिरूपेणानुमानान्तरेण प्रतितत्वात्तस्या इति बोध्यम् । कालात्ययापदिष्ट इति । कालस्य साधनकालस्या- त्ययेऽमावेऽपदिष्टः प्रयुक्तो हेत: कालात्ययापदिष्टः । अकालप्रयुक्त इति पावत् । अयमेव नापितलाध्यक इत्युच्यते । अतिदेशवाक्येति । अतिदेशवाक्यं च त्रिप्रकारम् । तत्र प्रथमं गोसदृशो गवय इति साधोपमाने । तत्स्मरणसहकृतं यद्गोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानं तदेवोपमितिकर. गम् । द्वितीयं च गवादिवदिशफोन मवत्यश्व इति वैषम्योपमाने । तत्र च गोवि. सदृशापिण्डज्ञानमुपमितिकरणम् । तृतीयं च दीर्घग्रोवः प्रलम्बोष्ठः कठोरकण्टकाशी पशुः क्रमेलक इत्यसाधारणधर्मोपादाने । तत्र घ तादृशासाधारणधर्मविशिष्टपिण्डज्ञा- १५. 'H: प्राध्यामावव्यातो हेतुविरः ।।

·प्रकाशसहिता। गौस्तथा गवय इति कुतविदारण्पकवाक्यं श्रुत्वा वनं गतो वाक्याथै स्मरन्यदा गोसादृश्यविशिष्टपिण्डं पश्यति तदा तदाक्यार्थस्मरणसहकृतगीसारशकि. शिष्टपिण्डमान जायते तदुपमानमित्युच्यते। स्मरणरूपत्वात्तस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावः। ध्याप्तिग्रहणापेक्षत्वादनुमानेऽन्तर्भावः । वाक्यजन्यत्वाच्छन्दे चान्तर्भावः । अर्थापचिर्नाम दिवाऽभुञानस्य पुरुषस्य पीनत्वदर्शनादात्री भोजनं कल्प्यते । एतस्यानुमानेऽन्तर्भावः। तर्को नाम व्याप्यागीकारेण व्यापकमस- अनम् । तद्यथा पर्वतोऽनिमान्धूमवचादित्यनुमाने धूमोऽस्तु बहिर्माऽस्त्वित्युक्ते यदि वहिर्न स्यात्ताई धूमोऽपि न स्यादित्येतस्य प्रमाणानुग्राहकत्वम् । नमुपमितिकरणम् । शन्दे चान्तर्भाव इति । यथाऽयं गौरिति व्यक्तिविशेपे गोश- ब्दव्युत्पादनेऽपि वक्त्रभिप्रायमालोच्य न्यायानुसारेण सार्वत्रिकी गोशब्दव्युत्पत्ति प्रतिपद्यन्ते वालाः । न हि बुद्धिमन्तो यावदुक्तमेव गृह्णन्ति । तथाऽतिदेशवाक्येऽपि बुद्धिमन्तः श्रोतारो न्यायानुसारेण गोसादृश्यादिचिह्नोनीते गवयत्वादी व्युत्पद्यन्ते । नन्वतिदेशवाक्यश्रवणकाले गवयत्वादेरप्रत्यक्षत्वात्कथ शाब्दज्ञानमिति चेन्न । अर्थप्र. त्यक्षस्य शान्दज्ञानेऽतन्त्रत्वात् । अन्यथा तेस्तैर्लक्षणैरिन्द्रोपेन्द्रादिशब्दानां व्युत्पत्ति स्यात् । तदमावे वैदिकवाक्याप्रितिपत्तावनुष्ठानं न स्यादिति बहुव्याकुली स्यात् । मायावादिनस्तु नगरेषु दृष्टगोपिण्डस्य पुरुषस्य गवयेन्द्रियसंनिक सनि भवति प्रती. तिरयं पिण्डो गोसदृश इति । तदनन्तरं च भवत्यनेन सदृशी मदीया गौरिति निश्चयः। इयमेवोपमितिरित्याहुः । तन्न । अनुमानेऽन्तीवात् । तथा च प्रयोगः-गौर्गवयस. शो गवयस्थसादृश्यप्रतियोगित्वात् । यो यद्गतसादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृशः । यथा वामहस्तो दक्षिणहस्तेनेति । एतस्येति । तथा च प्रयोगः-देवदत्तो रात्रिभोली दिवाऽभुजानत्वे पति वीनत्वात् । नौवी देवदत्तो गृहे नेत्यत्र बहिः सत्त्वमप्यनुमानादेव सिध्यति । नीवन्देवदत्तो बहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहेऽसत्वादिति । एवमेव सर्वत्र बोध्यम् । तदुक्तम्- 'अनियम्यस्य नायुक्ति नियन्तोपपादकः' इति । अनियम्यस्थाच्याप्यस्य नायक्तिर्नानुपपद्यमानता । भनियन्ताऽव्यापको नोपपादक इत्यर्थः । तथाच व्याप्तिरेव नामान्तरेणानुपपत्तिरित्युच्यत इति नापत्तिः प्रमाणान्तर- मिति मावः । प्रमाणानुग्राहकत्वमिति । यदि वहिर्न स्यात्ताह धूमोऽपि न स्यात् । क. स. वाक्याच्छुत्वा । २ प. गोसदशा : प. 'दे वाऽन्त । ४ घ. तो परिमा- न्धमादिति स्पले धमों। .

·यतीन्द्रमतदीपिका- तर्कानुगृहीतप्रमाणपूर्वकत्वांवधारणं निश्चयः । वीतरागकथा चादः। पक्षद्वय- साधनवती विजिगीषुकथा जल्पः । स्वपक्षस्थापनहींना तु वितण्डा। अधिवक्षि- तशब्दार्थारोपेण दूपणं छलम् । स्वव्यापि दूपर्ण जातिरसदुत्तरं जातिरिति स्याचेत्कार्यकारणभावमङ्गः स्यादिति तर्कः । स च यत्र धूमस्तत्र वतिरिति व्याप्ती कथितायां 'धूमोऽस्तु नाम परं तत्र वहिना कथमवश्यं भवितव्यम् । इति यदि शङ्का समागच्छेत्ततस्तादृशशङ्कापसारणद्वाराऽनुमानमनुगृह्णातीति बोध्यम् । तर्कश्च पञ्चविधः । भात्माश्रयान्योन्याश्रयचककानवस्थाकेवलानिष्टप्रसङ्गभेदात् । प्रतिबन्दीति तु केवलानिष्टप्रसङ्गस्यैवावान्तरमेदः । तर्कान्तरमिति केचित् । दुस्तकस्तु त्याज्य एव । दुस्तविलम्बिनः कथायामनधिकारात् । वीतरागकथेनि । परस्परविरुद्ध वादिनोव्र्यवहारः कषेति कथासामान्यलक्षणम् । सा च कथा विविधा-वादजल्पवि. तण्डाभेदात् । वादे प्रमाणती साधनम् । वीतरागोऽधिकारी । तत्त्वज्ञान प्रयोजनम् । तदुक्तम्- तत्र प्रमाणतर्काम्यां साधनाक्षेपसंयुता । वीतरागकथा वादस्तत्फलं तत्वनिर्णयः' इति ॥ जयार्थी जल्पाधिकारी । अत एव स न वीतरागः । उभयोरपि वादिनोः साधन. वत्त्वे जपः । अन्यतरस्य स्वपक्षसाधनवत्वे परस्य दूपणमात्रशरणत्वे वितण्ड।। केचित्तु वीतरागवितण्डा विजिगीपवितण्डेति वितण्डाद्वैविध्यमाहुः । तस्यायमांशयः- स्वपक्षसाधनं परपक्षदूपणं साधनसमर्थनं दृषणसमर्थनं शब्ददोपवर्णनमिति पञ्चाङ्गो वादः । एकस्मिन्वादे वादिप्रतिवादिनावधिकारिणौ। वीतरागकर्तृकवादद्वपसमुच्चयन वतिरागकधारूपो वादः प्रवर्तते । विनिगीपुकर्तृकवादद्वयसमुच्चयेन विजिगीपुकथा.. रूपो नस्पः प्रवर्तते । तत्र यथा नरपानकैनैव वादेन विजिगीपुवितण्डा तथा वादा'. नकैनैव वादेन वीतरागवितण्डेति । वितण्डायामपि वादिप्रतिवादिव्यवस्थानुपालन कर्तव्यमेव । सर्वत्रैव प्रमाणतः स्वपक्षमापनादि कर्तव्यत्वेन कल्पितम् । छलनातिनिग्र. हस्थानादि त्वकर्तव्यत्वेन कल्पितम् । तत्र च्छलमाह-अविवक्षितेति । यथा नवम्ब- सोऽयं देवदत्त इति नूतनकम्बलाभिप्रायेण प्रयुक्त वाक्ये तत्राविवक्षितो यो नवत्व- संख्या विशिष्टोऽर्थसमारोप्य कश्चिद्रूपयति । नास्य नवकम्बलाः सन्ति दरिद्रत्वात् । न ह्यस्य द्वित्वमपि संभाव्यते कुतो नवेति । स्वव्यापीति । यत्परस्य दूपणं दीयते तत्त्वस्याप्यायातीत्यर्थः । असदुचरमिति । उतास्यासत्त्वं स्कव्यायातकत्वम् । यथा पर्वतो वद्विमान्धमान्महानसबदित्यत्र यद्ययं पर्वतो धूमवत्वेन महानमसाविति- मानस्यात्तर्हि द्रव्यत्ववत्वेन हदसायद्विवयमाववानेत्र वा किं न स्यादिति । अत्र १ यतवमावतापनेऽनगर रीत्या महानसतापर्येण वहिमत्तमपि सिध्यतीत्यस्य ·प्रकाशसहिता। था। पराजयहेतुनिग्रहस्थानमित्येपामनुपानाङ्गत्वादनुमानेऽन्तर्भावः । कचित्क- चिन्नैयायिकमतानुसारेणोक्तमिति न विरोधः । इत्यनुमानं निरूपितम् ।। इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा. सेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायामनुमाननिरूपणं नाम द्वितीयोऽवतारः ॥२॥ अथ कृतीयोऽवतारः। अनुमाननिरूपणानन्तरं शब्दो निरूप्यते--अनाप्तानुक्तवाक्यजनिततदर्थ- विज्ञान शाब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दममाणम् । अनाप्तानुक्त इत्युक्तत्वावे. दस्य पौरुषेयत्वमतनिरासः । करणदोषवाधकप्रत्ययाभाववद्वाक्यं वा । सर्गादौ भगश्चितुर्मुखाय पूर्वपूर्वक्रमविशिष्टान्वेदान्स्मृत्वास्मृत्वोपदिशतीत्युक्त्या वेदस्य नित्यत्वमपौरुषेयत्वं च सिद्धमिति करणदोपाभावो बाधकमत्ययाभावथ । स्वव्यापित्वं स्वव्याघातकत्वं च बोध्यम् । सा च साधर्म्यप्तमादिभेदेन चतुर्विशति प्रकारेति गौतमसूत्रे (१।१।१ ) स्पष्टम् । ठूपणसमर्थमप्यसिद्ध छलं, मिद्धमपि दूषणासमथं जातिरिति च्छलनात्योमदः । निग्रहस्थानमिति । निग्रहस्य खलीकारस्य स्थानं ज्ञापकमित्यर्थः । यथा-शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षगुणत्वादित्युक्ते परेण सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञावलाद्वाध उन्नाविरोऽस्तु तहि नित्यः शब्द इति नित्यत्वं स्वीकुर्वन्वादी प्रतिक्षा जहाति । तच्च निग्रहस्थानं प्रतिज्ञाहान्यादिभेदेन द्वाविंश. तिविधम् । तत्तलक्षणानि तु गौतमसूत्रे ( ५ । २ । १) ज्ञेयानि ॥ इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे द्वितीयोऽवतारः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽवतारः। अनाति । नञ्द्वयं परित्यज्याऽऽप्तोक्तवाक्यमनिततदर्थविज्ञानमित्युक्तौ तु वेद. स्याऽऽप्तोक्तत्वसिद्धये तस्य पौरुषेयत्व स्वीकार्य स्यात् । करणेति । करणदोषो बाधकप्रत्ययश्चेत्येतदुभयामावविशिष्टमित्यर्थः । अत्रायं प्रयोगः-वेदः प्रमाण, करणदोग- बाधकप्रत्ययरहितत्वे सति वाक्यत्वात्सप्रतिपन्नवाक्यवत् । अपौरुषेयत्वाकरणदोपग- १५. तलार'।

·- यतीन्द्रमतदीपिका- ननु वेदवाक्याना मीमांसको कार्यपरत्तयैव प्रामाण्यस्वीकारात्सिदब्रम- परवाक्यानां व्युत्पत्यसंभवाच कथं प्रामाण्यमिति चेत्र । सिद्धग्रह्मपरवा- क्यानामप्युपासनान्वयस्वीकारात्। पिता ते सुखमास्त इति लोकसिद्धपरवाक्य. स्यापि वोधकत्वदर्शनाद्वालानां लोके मातृपितृप्रभृतिभिरम्घातातमातुलचन्द्रा- हित्यम् । वाधकप्रत्ययोऽपि नास्ति । स हनुमानाद्वा श्रुतेर्वा स्मृतेर्वा लौकिकवा- क्याद्वा । नाऽऽद्यः । तादृशानुमानस्यैवाऽऽगमवाधितत्वेनाप्रमाणत्वात् । न द्वितीयः । तथा सति वेदप्रामाण्यं गले पतितमेव स्यात् । न तृतीयः। तस्या वेदमूलकत्वेन तदवाध- कत्वात् । नापि चतुर्थः । तस्यालौकिकविषये प्रवृत्त्यभावात् । तथा च वेदप्रामाण्यं सिद्धम् । न च संदिग्धार्थबोधकत्वरूपं ज्ञानानुत्पादकत्वरूपं वाऽप्रामाण्यं शङ्कनी- यम् । सूक्ष्मदृशा तथाऽनुपलव्यः । न च वेदेवदुतोक्तीनामप्रामाण्यमेवेति वाच्यम् । न हि वेद एवाद्भुतदृष्टिः । किंतु लोकेऽपि । यथोलकादीनामन्धकारेऽपि रूपदर्शनम् । मान्यालादीनामाहारनिहरिकरणयोरेकस्थानवतित्वम् । व्यालानां चक्षुःश्रवस्त्वम् । पक्षिषु च के चिदहाराहारवत्तम् । मत्स्यकूर्मविहानामीक्षणध्यानतस्पर्टीः पुत्रपोपणम् । नालिकेरद्वीपवासिनामपकान्नेनैव देहधारणमित्यादि । कार्यपरतयेवेति । वृद्धयोर्व्यवहरतारेकतरवृद्धप्रयुक्तशब्दश्रवणसमनन्तरमनिता. न्यतरवृद्धसमवेतचेष्टां दृष्ट्वाऽन्यथाऽनुपपच्युनीयमाना शब्दशक्तिस्तदुपपादककार्यपर्य- घासायिन्येवावसीयते । तदुक्तम्-- 'कार्ये मानान्तरापूर्व समस्तं वैदिकं वचः । प्रमाणमिति हि प्राता मन्यन्ते मान्यबुद्धयः ।। पदानां तत्परत्वेन व्युत्पत्तेरवधारणात् । न खल्लन्यपरे शब्दे व्युत्पत्तेरस्ति संभवः ।। इति । उपासनान्वयेति । यद्यपि ब्रह्म सिद्धरूपं तथाऽप्युपासनायाः कार्यविन तस्याश्वाऽऽत्मा वाऽर इत्यादिवेदान्तवाक्येषु प्रतिपादितत्वेन तेषां प्रामाण्यमक्षतमेवेति भावः । अधिकं समासोक्ती प्रथमसूत्रशेपेऽनुमंधेयम् । पितेति । केन चित्पुरुपेण हस्तचेष्टादिना पिता ते मुवमास्ते ' इति देवदत्ताय ज्ञापयेति प्रेपितो यज्ञदत्तस्त. ज्ञापने प्रवृत्तः - पिता ते सुखमास्ते ' इति शब्दं प्रयुते । पापोऽन्यो व्युत्पित्सु कवटाविशेपतस्तस्तापने प्रवृत्तं यज्ञदत्तमनुगतरतज्ज्ञापनाय प्रयुक्तमिमं शब्दं श्रुत्वाऽयं भाब्दस्तदर्थयुद्धिहेतुरिति निश्चिनोतीति कार्यार्थ एव शक्तिरित्यामहो निर्मुल इति बोध्यम् । इदं यादृच्छिकव्युत्पत्ती शब्दस्य सिद्धवस्तुपरत्वं दर्शितम् । अप बुद्धिपूर्वक. व्युत्पत्ती तदर्शयति-चालानामिति । मात्रादिहि पुरोवर्तिनं पशु निर्दिश्य 'अयं गौः । प. व प्रमाणतस्वी'। २५ नारूपकार्यान्व।३५. तिलौकिक ।

·प्रकाशसहिता। दिष्वङ्गुल्या निर्दिश्य तदभिधायिनः शब्दान्मयुञ्जान फ्रमेण भूयः शिक्षिताना तत्तदर्थबुद्ध्युत्पत्तिदर्शनाद्वेदेऽपि परिनिष्पन्नेऽप्यर्थे शब्दस्य बोधकत्वं संभ- पतीति नामामाण्यशडकावकाशः । तीभिचारादिप्रतिपादकवेदांशस्य कथं मामाण्यापिति न शास्नीयम् । तस्य दृष्टफलदर्शनेनादृष्टस्वर्गादिफलसाधनादौ प्रवृत्तिप्रयोजकत्वात् । यूपादित्यवाक्यं स्वादित्यवापनकाशनपरम् । अतः छत्तस्य वेदस्य मामाण्यम् । स वेदा कमब्रममतिपादकपूर्वोत्तरभागाभ्यां द्विधा भिना । आराधनकर्म- मतिपादक पूर्वकांण्डम् । आराध्यप्रतिपादकमुत्तरकाण्डम् । उभयोमीमांसयो- रैकशास्त्रपम् । भागदपात्मको वेद ऋग्यजुःसामाथवरूपेण चतुर्धाऽवस्थितः । पुनरनन्तमकारश्च । ऋगादिबहुमकारवान्वेदो मवार्थवादविधिरूपेण त्रिविधा। अनुष्ठेयार्थमकाशको मनः । विध्यधीनप्रत्युत्तम्भकवाक्यविशेषोऽर्थवादः । इति वाक्यं प्रयुते । एवं बहुशः शिक्षितो व्युत्पित्सु लो यदा गोशब्द शृणोति तदा स गोशब्द एव स्वस्वरूपेण श्रोतुस्तस्य तादृशपशुवृद्धिमुत्पादयति । ततोऽस्य पशोर्गो- शब्दस्य च कश्चन संबधोऽस्तीति सोऽवधारयति । तत्र च जन्यजनकभावादीनामितर- संबन्धानामसंभवात्स्वाभाविको बोध्यबोधकमाव एव संवन्ध इति शब्दार्थसंबन्धग्रहण- भकारो लोके प्रसिद्ध एव । अभिचारादीति । अभिचारो मारणम् । शत्रुवध इत्यर्थः । तत्प्रदिपादको वेदश्च 'श्येनेनाभिचरन्यजेत ' इत्यादिः । स वेद इति । वेदसामान्यलक्षणं तु अलौकिकोपायबोधकत्वम् । इष्टप्राप्त्यनिष्टप- रिहारयोरलौकिकमुपायं यो अन्थो वेदयति स वेद इति तदर्थात् । पूर्वोत्तरेति । पूर्वमागः ' अग्निमोळे । ' इपे त्वोर्ने त्वा ' इत्यादिः । उत्तरमाग उपनिपद्रूपः । ऐक. शासपमिति । उभयत्रापि धर्मस्यैव प्रतिपाद्यमानत्वात् । अलौकिकं श्रेयःसाधनं हि धर्मः । स च साध्यरूपः क्रियादिः पूर्वभागेन प्रतिपाद्यते । सिद्धस्तु ब्रह्मरूपो धर्म उत्तरभागेन प्रतिपाद्यते । सिद्धरूपे वस्तुनि धर्मशब्दप्रयोगो महामारते दृश्यते । यथा- 'ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः। ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम् ' । इति । ऋग्यजुरिति । पादेनार्थेन चौपेता वृत्तवद्धा मन्त्रा ऋचः । वृत्तगीतिपनि। तत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यपि । गीतिरूपा मन्त्राः सामानि । एतम्मिश्रितोऽथर्व- वेदः । एवं चातुर्विध्येऽप्यथर्ववेदस्य त्रिष्वन्तर्भूतत्वेन वस्तुतस्वैविध्यमेवेति प्रयाशब्दे- नापि तस्य प्रसिद्धिरिति बोध्यम् । मन्त्रेति । प्रयोगसमवेतार्थस्मारको मन्त्रः । यथा- अग्निमीळे' इत्यादिः । विध्यधीनमवृत्तीति । प्रवृत्तिपदं निवृत्तेरप्युपलक्षणम् । प. धायकश 1 २ स. °फलाद। .

·२८ यतीन्द्रमतदीपिका- हितानुशासनवाक्यपिद विधिः । स च त्रिविधः-अपूर्वपरिसंख्यानियमभे. दात्। ते पुनर्नित्यनैमित्तिककाम्यादिभेदाबहुविधाः। श्रीहीन्योक्षतीत्यपूर्वविधिः। मनोमयत्वाद्युपासनविधिविशिष्टविधिः । इमामगृभ्णनित्यश्वरशनाविधिः परिसं. ख्याविधिः । गुर्वभिगमनविधिनियमविधिः । संध्योपासनादिविधिनित्य- विधिःजातेयादिविधिनैमित्तिकविधिः । ज्योतिष्टोमादिविधिः काम्यविधिः। एवं विध्यर्थवादमनात्मकस्य वेदस्य च्छन्दः कल्प: शिक्षा निरुक्तं ज्योतिष च्याकरणमित्येतान्यङ्गानि । छन्दोऽनुएनिष्टवादि। श्रौतस्मार्तमतिपादनपर: कल्पः । शिक्षा वर्णात्मिका । निरुक्तं पूर्वार्थप्रतिपादकम् । ज्योतिषमध्ययन. तदर्थानुष्ठानकालनिर्णयात्मकम् । व्याकरणं तु वान्दस्वरादिसमर्थनपरम् । एवं सागस्य वेदस्य प्रामाण्य सिद्धम् । , उत्तम्भकः साधकः । अयं च विधिनिषेधान्यतरशेषमूतः । प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यमर्शवाद इति यावत् । यथा-' -'वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता' (तै० सं० २।१११) इत्यादि, 'सोऽरोदीत् ' (० सं० १९६१ ) इत्यादि च । आये 'पायपर श्वेत- मालमेत भूतिकामः' इति विहितश्वेतपश्वालम्भनस्य प्रशंसा । अन्त्ये 'विम्यो रजत न देयम् ' इति निषिद्धस्य रजतदक्षिणादानस्य निन्दा | प्रकारान्तरेण पुनस्त्रिविध:- गुणवादोऽनुवादा भूतार्थवादश्चेति । तदुक्तम्- 'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । मूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादनिधा मतः ॥ इति । आदित्यो यूप इति गुणवादः । अग्निहिमस्य भेषनमित्यनुवादः । वज्रहस्तः पुरंदर इति भूतार्थवादः । परकृतिपुराकल्पावत्यर्थवादविशेषावेव । अन्यकर्तृकस्य पाहतस्प विधेर्वादः परकृतिः । ऐतिहप्तमाचरितो विधिः पुराकल्पः । पुराकसे घेव- मासीदित्यादिः। अपूर्वेति । कालत्रयेऽपि कपमप्यप्राप्तस्य प्राप्तिफलको विधिरपूर्वविधिः। कथमपीत्यस्य दृष्टविनादृष्टपित्वेन वेत्यर्थः । यथा नाहीन्प्रोसतीति । नात्र वोहीणां प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मणो विनियोग विना मानान्तरेण कथमपि प्राप्तिरस्ति । विशिष्टविधि. रप्यपूर्वविधिरेव ! कपिद्विशिष्टविधौ सामान्यरूपेण प्राप्तावपि विशेषरूपेण कपमध्यप्राप्ति- रे । परिसंख्येति । सर्वत्र प्राप्तस्य कचिद्विधिरितरनिवृत्तिफलकः परिसंस्थाविधिः इमामगृभ्णान्निति मन्त्रो रशनाग्रहणप्रकाशनरूपाहिहादेव प्रामोतीति । अश्वाभिधानी- मादत्ते' इति न तत्प्राप्त्यर्थो विधिः । किं तु गर्दमरशनामहणेऽपि मन्त्रः प्रामुयादिति तन्निवृत्त्यर्थः । नियमविधिरिति । पक्षप्राप्तस्याप्राप्तांशपरिपूणफटको विधिनियमविधिः .ग. मनादिपि । २ प. दिनविपादनसम् । नौ । ३ प. 'कलम' । ४ स. प 'तु मुरा, ।

·मकाशसदिता। .. अथ श्रुत्यविरुद्धाचारव्यवहारमायश्चित्तादिप्रतिपादकासमणीता स्मृतिः प्रमाणम् । हिरण्यगर्भादीनामाप्सत्वेऽपि तेषां गुणत्रयावश्यकत्वसंभवात्तत्कर्तृ. कयोगकपिलादिस्मृतीनां मन्वादिस्मृत्यविरुद्धांश एव प्रमाणम् । तत्त्वविपर्या साविरुद्धांशोऽप्रमाणम् । वेदोपदणरूपेतिहासपुराणयोरपि मामाण्यं स्वतः सिद्धम् । तत्र भारतरामायणयोः कचिद्विरोधमानेऽपि तत्त्वांशे वेदान्तवाक्प- वदविरोधो ज्ञेयः । सर्गादिपञ्चमतिपादकपुराणेष्वपि साविकराजसतामस- वेदोपहणेति । तदुक्तम्- ' इतिहासपुराणाम्यां वेदं समुपबृंहयेत् । विभेत्यल्पश्रुतादो मामयं प्रतरिष्यति ॥ इति । उपबृंहणं नाम विदितसकलवेदतदर्थानां स्वयोगमहिमसाक्षात्कृतवेदतत्त्वा- यीनां वाक्यैः स्वावगतवेदवाक्यार्यव्यक्तीकरणम् । सकलशाखानुगतस्य वेदवाक्यार्थ. स्यात्पमागश्रवणाहरवगमत्वेन तेन विना निश्चयायोगादृपबृंहणं हि कार्यमेवेति श्रीमा. ध्यकृद्भिः प्रतिपादितम् । स्वतः सिद्धमिति । मूलभूतश्रुत्यनुमानादेवेत्यर्थः। सर्गादीति । तदुक्तम्- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ इति । तच त्रिविधम्-सात्त्विकरामततामसमेदात् । तदुक्तं पद्मपुराणे- 'वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुमम् । गारुडं च तथा पाझं वाराहं शुभदर्शने ॥ सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि वै॥ ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्त मार्कण्डेयं तथैव च । मविष्य वामनं ब्रामं रामसानि निवोधत।। मात्स्यं कौम तथा लैई शैवं स्कान्दं तथैव च । आग्नेयं च पडेतानि तामसानि निबोधत॥ इति । सात्त्विकादिविमागे कारणं मात्स्ये प्रदर्शितम्- 'भनेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीयते ॥ रानसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः । संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते ॥ ' , सू. ५. 'नयवश्यत्व।

·यवीन्द्रमतदीपिका- भेदभिन्न तत्त्वांशे विरोधाभावाविरुद्धांशोऽममाणमन्पत्सर्व प्रमाणम् । पाशु. पतापागमा अपि तथैव । आगपदिव्यतवतवान्तरसिद्धान्तभेदभिन्मस्प श्रीपश्चरात्रागमस्य कचिदपि वेदविरोधाभावात्कारपेन मामाण्यम् । .. सात्त्विकेप्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ॥' इति । अन्यत्सर्वमिति । अन्ये तु श्रुत्यविरोधिनां सात्त्विकानामेव पुराणानामुपा. देयत्वं न पुनः श्रुतिविरोधिनां राजसानां तामसानां च पुराणानामुपादेयत्वम् । तेषा संसारवर्धनाय भगवत्प्रवर्तितः पितामहादिभिः प्रवर्तितत्वान्न सात्त्विकपरिमाधत्वम् । यतः श्रुत्युक्तमेवानुसरन्ति सत्त्वोत्तराणि पुराणानि । तामसानि पुनरप्रमाणान्येवेत्याहुः । पाशुपतादीति । अत्र च श्रुतिविरोधभूयस्त्वात्सत्त्वोत्तरस्मृतिपुराणादितुल्यत्वं नास्ति । तथा च कचित्तत्त्वोत्तरांशसद्भावेऽपि न सार्वत्रिकविश्वासास्पदत्वमिति भावः । तदुक्तं सूतसंहितायाम्- 'तथाऽपि योऽशो मार्गाणां वेदेन न विरुध्यते । सोऽशः प्रमाणमित्युक्तः केपां चिदधिकारिणाम् ॥' इति ।आदिना कापिलसंग्रहः। यद्यपि सांख्यस्य 'सांख्यं योगः पाश्चरात्रम्' इति वेदैः सह कथनं तथाऽपि श्रुतिविरोधे तस्य वाध्यत्वमेव । न हि साधर्म्यमात्रेण वैषम्य नि- यार्यते । अपामग्निना सह द्रव्यत्वसाधम्र्येण स्पर्शकृतवैधाभावप्रसङ्गात् । वेदवि- रोधाभावादिति। पश्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ।' इति भगवदमिहितत्वेन कर्तृदोपसंभावनाया मप्यमावाच ॥ 'पाश्चरात्रं मागवतं तन्त्रं वैखानसाभिधम् । वेदभ्रष्टान्समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान् ।' इत्यत्र वेदभ्रष्टानित्यस्यासंदिग्धवेदार्थज्ञानामाववत इत्ययों बोध्यः । अत एव मलामे वेदमवाणां पञ्चरात्रोदितेन हि आचारेण प्रवर्तन्ते ते मां प्राप्पयन्ति मानवाः ।। बामणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां न तच्छ्ोत्रपदवीमुपयास्यति ॥' इति वराहपुराणे मगवतोक्तम् । ननु तत्कर्तरि मगवति मा भूद्विभ्रमः । विप्रलिप्सा स्यादेव । दृष्टा हि मगवतोऽपि विप्रलिप्सा- 1 स १ प.तत्वाविष।

·मकायसहिता। । - एवं पैखानसागपस्पापि। धर्मशास्त्राणामपि तथैव । शाण्डित्यपाराशरभरद्वाजवसिष्ठदारीतादयो धर्म- शाखमणेतारः । शिल्पायुर्वेदमान्धर्वभरतादिकमप्युपयुक्तांश संथैव । शिरपो नाम कर्षणादिगोपुरमाकारनिर्माणादिमतिपादकः ! आयुर्वेदो वैधकम् । गान्धर्वो नाम गानादिनिरूपकः । भरतागमो नृत्यादिनिरूपका । पुनधा- पष्टिकलारूपेषु शास्त्रपु तत्त्वोपायपुरुपार्योपयुक्तानि प्रमाणानि । पहुँलाभर- 'त्वं हि रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । इत्यादी सिपायनलमशुमानित्यादी चेति चेन्न । द्विधा खलु भगवतः प्रवृत्तिः- भसुरमोहनामाश्रितसंरक्षणार्थ च । पञ्चरात्रे सत्वोत्तरजनप्तरक्षणार्थमेव प्रवृत्तिः । मत एव सत्त्वोत्तराः शाण्डिल्यादय एव तच्छास्त्रप्रवकारः। अतो नेतच्छास्त्रं विप्र. लिप्सामूलकम् । न च माझे पु वेदेषु निष्ठामलभमानः शाण्डिल्यः पञ्चरात्रतन्त्रमधीतवा- निति वेदाच्चैध्यवचनं पधरात्रस्य वेदविरोधयापकमिति वाच्यम् । शाण्डिस्यस्प पश्चरात्रशास्त्राम्यासपर्यन्तं वेदवाक्यादर्थप्रतिपत्तिविंशदा नाभूदिति तत्तात्पर्यात्। यथा भूमविद्योपक्रमे तद्विद्याप्रशंसार्थमृदं भगयोऽध्ये मीत्यादिना कमायापि वेदस्यानादरेण ज्ञानहेतुत्वाभावमुक्त्वा भूमविद्याया एवं ज्ञानहेतुत्वं स्वी क्रियते । नैतावता भूमव्यतिरि- तविद्यानिन्दा । अपि तु भूमविद्याप्रशंसैव | तद्वदनापीति वोध्यम् । न प'वामदेवा- संकर्षणो नाम नीयो जायते' इति पञ्चरात्रोक्ता जीवोत्पत्तिर्वेदविरुद्धेति वाच्यम् । शरीराधभिप्रायेण तथोक्तेः । ' यतो वा इमानि मूतानि नायन्ते' (ते. उ. २००१) तिवत् । एवमिति । वैखानसागमस्यापि साक्षाद्भगवदुतावारकास्न प्रामाण्य. मिति भावः । चतुःपष्टिकलेति । चतुःषष्टिकलाश्च शैवतनोकाः श्रीमद्भागवतटोकायां (२. पू. भ. ४५ श्लो. २९) श्रीधरस्वामिमिनिर्दिया तथा हि-गीतम् १ वाघम् २ नत्यम् २ नाट्यम् ४ आलेख्यम् । विशेषकच्छेद्यम् ( तण्डलकुमुमबलिप्रकाराः ७ पुप्पास्तर. गम् ८ दशनवसनाइरागाः ९ मणिभूमिकाकर्म १० शयनरचनम् ११ उदकवायम् १२ उदकपातः १३ चित्रयोगाः १४ मात्यायनविकल्पाः १६ शेखरापीडयो। भनम् १९ नेपथ्ययोगाः १७ कर्णपप्रमगाः १८ मुगन्धयुक्तिः १९ मपणयोननम्, २. ऐन्द्रनामम् २१ कौतुमारयोगाः २२ हन्तलाघवम् २३ चित्रशाकाप्पमाति- कारनिया २४ पानकरसगाप्तषयोजनम् २५ सूचीकर्म २६ सूत्रकोडा २७ प्रहे. लिका २८ प्रतिमाता २९ दुनियोगाः ३० पुस्तकवाचनम् ३१ नाटकास्यापिका- १. विशयः। शशाचाहीय नामानरमेता।

·यतीन्द्रमतदीपिका- णादिसूरिसूक्तयः कात्स्न्न ममाणतराः । श्रीमद्रामानुजाचार्यमभृतिभिः मणीताः श्रीमाप्यादिमयन्याः प्रमाणतमा । पुरुपसातप्पाधीनरचनाविशेष. विशिष्ट पौरुषेपम् । एतेन कान्पनाटकालंकारादीनामपि लक्षणमुक्तं स्यात् । पवाकाक्षायोग्यतासंनिधिपल्लौकिकवाक्पान्यपि ममाणानि । यथा नया- स्तीरे पश्च फलानि सन्तीत्यादीनि । एवं पैदिकलौकिकसाधारणं द्विविधम्-मुख्यत्तिगौणवृत्तिभेदाद मुख्यत्तिरभिधात्तिः। यथा सिंहशब्दस्य मृगेन्द्रे । साऽभिधावृत्तियोंगरुदया- दिभेदवशाबहुविधा । मुख्यार्थपाघे सति तदासम्नेऽर्थे वृत्तिरौपचारिकी । सा द्विधा-लक्षणागौणीभेदात् ।.प्रथमा यथा--गंगायां घोप इत्यत्र घोपा. दर्शनम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् १३ पहिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४ सर्ककर्माणि ५५ तक्षणम् ३६ वास्तुविधा ३७ रुप्यरत्नपरीक्षा २८ धातुवादः ३९ मणिरागज्ञानम् ४० आकरज्ञानम् ४१ वृक्षायुर्वेदयोगाः ४२ भेषकुछटलावकयुद्धविधिः ४३ शुक. सारिकाप्रलापनम् ४४ उत्सादनम् ४५ केशमाननकौशलम् ४९ अक्षरमुष्टिकाकथ. नम् ४७ म्लेच्छितकुतर्कविकरपाः ४८ देशभापाज्ञानम् ४९ पुष्पशकटिकानिमित्त. ज्ञानम् ५० यन्त्रमातृकाधारणमातृका ११ संवाच्यम् १२ मानसी काव्यक्रिया १३ भभिधानकोशः ५४ छन्दोज्ञानम् ५५ क्रियाविकल्पाः ५६ छलितकयोगाः १७ वस्खगोपनानि ५८ धूनविशेषः ५९ आकर्षक्रीडा ६० बालकोडनकानि ६१ वैनायि. कानाम् ६२ वैजयिकानाम् ६३ वैतालिकानां च विद्यानां ज्ञानम् ६४ इति । एव. माकाक्षेति । आकासा चैकपदार्थज्ञाने तदर्थान्वययोग्यायस्य यज्ज्ञानं तद्विपयेच्छा। सा च पुरुषनिष्ठाऽपि विषयभूतेऽर्थ आरोप्यते । तादृशाकाङ्क्षारहितार्थबोधकं वाक्यमप्र- माणम् । यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादि । योग्यता च परस्परान्वयप्रयोजकधर्मवत्त्वम् । तेनाग्निना सिञ्चतीति वाक्यमप्रमाणम् । अनौ सेकाश्यप्रयोजकद्रवव्यत्वयोग्यताया अमावात् । प्रकृतान्वयबोधानुकूळपदाव्यवधान सनिधिः । तेन गिरि कमग्निमान्देवदत्ते- नेति वाक्यमप्रमाणम् । तथैव प्रहरे प्रहरेऽसहोचारितानि गामानयेत्यादिपदानि न प्रमा. गानीति बोध्यम् । योगरूढयादीति । आदिना योगरूदिसंग्रहः । तत्र शासकल्पितावयवार्थनिरूपिता शक्तियोगः । यथा पाचकादौ । शास्त्रकल्पितावयवार्थभानाभावे समुदायार्थनिरूपितशक्ती रूदिः । यथा मणिनूपुरादौ । शास्त्रकल्पितावयवान्वितविशेष्यभूतार्थनिरूपिता शक्ति- 2 स 'मूक्त दवः । २ ५ माप्नोधारितान्यााक्ष . C ·मकांशसहिता। विकरणस्य पापांची लक्षणा । द्वितीपा पया-सिंहो देवदत्त इत्यत्र देव दत्ते चौर्यादिगुणपोगः । एवं वैदिकलौकिकरूपं सर्व वाक्पजातं सविशेषविषयकं भेदविपय च । शारीरवाचकशन्दानां पथा शरीरिणि पर्यवसानम् , एवं भगवउरीरभूत. ब्रमरुदामीन्द्रादिचिद्वाचकशब्दाना तथा शरीरभूतप्रभृतिकालाकाशवाणाद्य- चिदाचकशब्दाना शरीरिणि परमात्मनि श्रीनारायणे पर्यवसानमुपपाद. पन्त्याचार्या । वेदान्तज्ञानाद्व्युत्पचिः पूर्वत इत्युक्तम् । नारायणस्प सर्व- र्योगरूतिः । यथा पङ्कनादौ । यौगिकरूढिरपि चतुर्पा वृत्तिरस्तीत्येके । महायोगा ल्याऽपि काचिवृत्तिरस्तीत्यन्ये । सविशेषेति । शब्दस्य हि द्विधा प्रवृत्तिः । पदरूपेण वाक्यरूपेण च । तत्र प्रकृतिप्रत्यययोगेन पदत्वम् । यथा पाचक इति । अत्र 'पच् । इति प्रकृतेः पचन- मर्थः । वुल्मत्ययस्य च कर्तृरूपोऽर्थः । तयोः संबन्धेन पाचकशब्दात्पचनकर्तृत्व पदबुध्यते स एव विशेष इति प्रथमतः पदमेव तावत्सविशेषवस्तुप्रतिपादकं भवतीति तत्समुदायरूपस्य तत्तत्पदार्थततर्गरूपवाक्यार्थप्रतिपादकस्य वाक्यस्य सविशेषवस्तुप्र- तिपादकत्वमवर्जनीयमेव । अत एव च वाक्यस्य मेदविषयकत्वमपि सिद्ध मवति । सर्वत्र विशेषतयुक्तवस्तुनोधर्मधर्मिणोदनैव प्रतीयमानत्वात् । एतेन 'तत्त्वमसि' (छां. ६१८७) इत्यादिवाक्यानि निर्विशेषाद्वितीयब्रह्मरूपवस्तुप्रतिपादकानीति माया- वायुक्तमपास्तम् । नन्वेवं तत्त्वमसीत्यत्र तत्त्वंपदार्थयोः सामानाधिकरण्यं कथमुपपद्यते । तथा 'इदं सर्व यदयमात्मा (३. २१४१५ ) इत्यनापोनि चेतनाऽऽह-शरीरवा- चकेति । अयं देवोऽयं मनुष्य इत्यादी देवादिशब्दा न केवलनीववाचकाः 1 किंतु शरीरवाचकाः । शरीररहिताना जीवानां साम्येन तेषु देवत्वादिप्रयोनकदकधर्मा- भावात् । तत्रापि न केवलशरीरवाचकाः।किं तु तेषां शरीरिणि पर्यवप्तानम् मन्यथा देवो मनुष्यः सुखी दुःखीत्यादिप्रयोगासंगतेः । शरीरस्य मुखादिवशिष्टयामावात् । सर्वत्र शब्दार्थनिर्णये प्रयोग एव शरणम् । वेदेऽपि 'पञ्चदशरात्रा देवत्वं गच्छन्ति । इत्यादिप्रयोगो दृश्यन्ते । न हि यज्ञकर्तृणां शरीरत्वप्राप्तिः । तदुक्तं सवार्थसिद्धी-- अपक्तिविशेषणत्वमेव व्यवहारनियमे तन्वम् । अस्ति चापृथक्स- द्वत्वं शरीरिणा शरीरस्येति । एवमिति । तथा च जीववाचकाना नडवाचकानां १ रा. प. प्रकृति ·- यतीन्द्रमतदीपिका- शब्दवाच्यत्वं सर्वशरीरकत्वमित्यादिकं सूपरीश्वरनिरूपणे प्रतिपादयिष्यामः। इति शब्दो निरूपितः ॥ इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवास- दासेन विरचितायो यतीन्द्रमतदीपिकायां शम्दनिरू- पणं नाम तृतीयोऽवतारः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽवतारः। प्रमाणनिरूपणानन्तरं प्रमेयं निरूप्यते-प्रकर्पण मेयं प्रमेयम् । तच द्विवि. पम्-द्रव्याद्रव्यभेदात् । द्रव्यमुपादानम् । अवस्थाश्रयमुपादानम् । ननु द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्त पदार्था इति मता- स्तरस्थैः सप्तधा परिगणनात्कथं द्रव्याद्रव्यभेदेन द्वधा समर्थन मिति चेतु-' च्यते-उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनभेदात्कर्म पञ्चधाऽवस्थितमिति कल्पने गौरवाचलनात्मकं कर्मेत्येकधैवोपपत्तेस्तस्यापि संयोगमादायवोप- च शब्दानां तत्तद्विशेषणविशिष्टपरमात्मपर्यन्तार्थप्रतिपादकत्वन नोक्तश्रुत्युक्तसामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिरिति बोध्यम् ।। इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे तृतीयोऽवतारः | अथ चतुर्थोऽवतारः। द्रव्याद्रव्येति । ननु द्रव्याप्तिद्धावेवाद्रव्यासिद्धिः । अद्रव्यस्य द्रव्यप्रतियोगित्वेन द्रव्यासिद्धावसिद्धेः । तथा द्रव्यमप्यद्रव्यसिद्धिपूर्वकमेव । अवस्थाश्रयत्वं द्रव्यत्वमिति हि द्रव्यलक्षणं वाच्यम् । तच्च न सभवति । अवस्थाया अद्रव्यत्वेनाद्रव्याप्तिद्धादव- स्थाया अनिरूपणात् । तथा चान्योन्यासापेक्षत्वाद्रव्यमद्रव्यमिति द्वयमपि न सिध्य. तीति चेन्भवम् । किं द्रव्याद्रव्ययोरुपलम्मानुपपत्तिरन्योन्यापेक्षयोच्यते , व्यवहारानुपप- तिर्वा । न तावदुपलम्भानुपपत्तिः । एकस्मिन्नेव क्षणे विशेपणविशेष्ययोरेकज्ञानग्रहण- योग्ययोर्विशेषणविशेप्यभावनोपलम्मात् । नापि व्यवहारानुपपत्तिः । व्यवहारो हि व्युत्पत्यधीनः व्युत्पत्तिश्च द्रव्याद्रव्यशब्दयोयुगपज्जायत एव । युगपदेवोपलम्यमानयो- राधाराधेययोरनयोरनुक्रमाव्याद्रव्यशव्दौ वाचकाविति । तथा च द्रव्याद्रव्यशब्द- योयुत्पत्ती व्यवहारे प्रतीतौ च परस्परपौपिर्याभावान काऽप्यनुपपत्तिः । गौरवादिति । तत्तदिग्भेदेन दशविधत्वस्यापि प्रसद्भाञ्चेत्यपि योध्यम् । संयो-' गमादायेति । यो हि संयोगः कर्मजन्यतयाऽभ्युपैयते स एव तादृशकर्महेतुतयाऽभ्यु. १ . स.य उपा। .

·.. मकाशसहिता। पत्तो संस्थानमेव जातिरिति संस्थानातिरेकिसामान्यानङ्गीकारात्समवायस्य समपायान्तराङ्गीकारेऽनवस्थानाचस्यापि संयुक्तविशेषणतयैवोपपत्ते वेश्व- रयोरगुत्वविभुत्वादिविभाजकधर्ममन्तरेण 'विशेष' इति किंचित्पदार्थाङ्गीकारे पगतः प्रयत्नादृष्टादिमिर्जन्यताम् । न तु मध्ये कर्म | गौरवात् । न हि मध्ये किमपि विशदमुपलभ्यते । येन गौरवपरिहारः स्यात्। तथा च संयोग एव कर्म । ननु तथात्वे भूतलघटयोः संयोगो यावदुपलभ्यते तावद्धटश्चलतीति व्यवहारः कुतो न भवतीति चेन्न - । संयोगसंताननरन्तर्यप्रतीतेश्चलतीति व्यवहारहेतुत्वाङ्गीकारेणादोपात् । यथा भ्रमणे सत्यपि तक्षणं न भ्रमतीति व्यवहारः किं तु निरन्तरतयाऽनुसंधीयमानेम्वेव क्षणेषु तथैवात्रेति बोध्यम् । न च कर्मणा संयुज्यत इति पृथव्यपदेशाद्भेदसिद्धिरिति वाच्यम् । तत्र कर्मशब्दस्य पूर्वसंयोगविश्लेपार्थकत्वात् । संस्थानमेवेति । तदुक्तं श्रीमाप्ये-संस्थानातिरेकिणोऽनेकेवकाकारबुद्धिबोध्यस्यादर्शनात्तावतैव मोत्यादिनाति- व्यवहारोपपत्तेरतिरेकवादेऽपि संस्थानस्य संप्रतिपन्नत्वाच संस्थानमेव जातिः, इति । संस्थानमवयवर्तनिवेशः। कि चानुवृत्तधीरेव सर्वत्र जातिसद्भावे प्रमाणमिति यदभिः • सर्वशरीरेषु शरीरत्वनातिः कुतो न स्वी क्रियते । पृथिवीत्वादिना सांकर्यादिति चेद्घट. त्वमपि तथैवास्तु । तस्यापि पृथिवीत्यादिना सांकर्यात् । सुवर्णस्य तेजसत्वेन पृथिवी- वामावति मुवर्णघटे घटत्वस्य विद्यमानत्वात् । समवायस्येति । समवायो हि न प्रत्यक्षः । अक्सिद्धयोर्वस्तुनोः स्वरूपाद्भिन्नस्य समवायाख्यसंबन्यस्यानुपलभ्यमा- नत्वात् । ननु घटत्वविशिष्ट इत्यादिव्यवहारानुपपत्त्या स कल्प्यत इति घेत्समवायविशि- एव्यवहारानुपपत्त्या पुनरपि समवायान्तरं करप्यमित्यनवस्था स्यात् । अथैतदनवस्था- परिहाराय घटघटत्वाम्यामेप समवायः स्वभावादेव संवध्यत इत्युच्यते तहिं घटघटत्वे एव स्वभावान्मिथः संवध्येताम् । किं चैवं ज्ञानार्थयोरपि विषयविषयिमावादिक स्वभावातिरेकेण समवायवदन्यदेव संवन्धान्तरं कल्प्यं स्यात् । तथा च संयुक्तविशेषण- तैव समवायो नान्यत्पदार्थान्तरमिति मावः । जीवेश्वरयोरिति । अणुत्वादयो धर्मा एव विशेषा नान्यत्पदार्थान्तरम् । गौरवात् । यद्यपि समेषु जीवेषु मिथो विमानक- धर्माः स्वाभाविका न सन्ति तथाऽपि देशकालनातिगुणाकारादिभेदेनोपाधिकाः सन्त्येव । मुक्तानामपि मूतपूर्वरमुक्तदशाया विद्यमानरुपलक्षणतयाऽवस्थितै दो ज्ञातुं शक्यते । योगिनश्चामुं भेदं नानन्त्येव । ननु समानजातीयत्वादिविशेषणविशिष्टा मुक्तात्मानः परमाणवश्च परस्सरव्यावर्तकधर्मवन्तो द्रव्यत्वाद्धटादिवदित्यनुमानेन विशेषसिद्धिरिति वाच्यम् । पृथक्त्वेन सिद्धसाधनात् । यदि पृथक्त्वत्वलौकमात्या कोडीकृतैः पृ क्वैवस्तूनामितरेतरव्यावर्तन न स्यादित्युच्यते तर्हि विशेषप्वपि तुल्यम् । तेषाम विशेषत्वरूपैकोपाधिकोडीकृतत्वात् । किं च कल्प्यमानस्य विशेषस्य न काप्युपयोगः ·१६ पतीन्द्रमतदीपिका- गौरवादतः कर्मसामान्यविशेषसमवायानां पृथग्द्रव्यत्वेनानीकाराच्च द्रव्यमद्र- व्यमिति द्विविधो विभाग उपपद्यते । एतेनाभाव: सप्तमपदार्थ इत्यपि निरस्तम् । अभावस्य भावान्तररूपत्वात् । मागभावो नाम पूर्वावस्थापरम्परा । मध्वंसाभावो नामोत्तरावस्थापरम्परा । अत्यन्ताभावान्योन्याभावौ तु धर्मान्तरस्वरूपावेव । एतस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भाव: पूर्वमुक्तः । उपादानं द्रव्यमित्युक्तम् । गुणाश्रयो द्रव्यमिति सामान्यलक्षणं संभवति । तानि च द्रव्याणि पद-प्रकृतिकालशुद्धसत्वधर्मभूतज्ञानजीवेश्वरभेदात् । सत्र जडाजहरूपयोखिमक्तयोर्मध्ये जहलक्षणमुच्यते-अमिथसत्वरहित जडम् । तद्विविधम्-प्रकृतिकालभेदात् । तत्र सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रयाश्रपरूपा प्रकृति।। तथाहि-न तावदीश्वरस्य भेदधियमुत्पादयन्ति विशेषाः। तद्धियो नित्यत्वात् । नाप्य. स्माकम् । विशेषाणामस्मदृश्यत्वामावात् । नापि योगिनाम् । तेषां सर्वज्ञत्वेन तत्तद्रू. पेण सर्ववस्तुप्रकाशोऽस्त्येवेति विशेपानुपयोगात् । पृथक्त्वेन सिद्धश्चेति । अभावस्पति । यो देशकालादिभेदो वस्तुस्वभावनियामकः स एव लाघवादमाव- व्यवहारस्यापि नियामकोऽस्तु । किमतिरिक्ताभावकल्पनेन । अनुपलब्धेश्च । न घ रूपादीनामप्याश्रयव्यतिरेकेणानुपलम्भात्यागप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तेपामनन्यपासिद्ध. बुद्धिसिद्धत्वात् । अमायस्य तु मावविशेपरेवान्यथासिद्धत्वेन त्यागः समुचित एव । अप मावस्य कथममावत्वमिति पेद्भवतोऽपि कथममावामावस्य भावत्वमिति विभावय । मागभाव इति । अतिरिक्तप्रागमाववादिनोऽपि कचित्प्रागभावस्य भावरूपत्वमाव. श्यकमेव । घटध्वंसस्य यः प्रागभावः स घटरूपो घटपागमावरूपश्चेति द्विप्रकार इति तेनैवोक्तत्वात । एवमेव प्रध्वंसामावेऽपि । घटप्रागमावस्य यो घसः स घटरूपो घटध्वस. रूपश्चेति । धय॑न्तरस्वरूपी । अधिकरणस्वरूपौ । प्रकृतीति । एकस्यापि कालत्यावस्याभेदेन क्षणादिभेद इत्यवस्थाश्रयत्वरूपद्रव्य- लक्षणस्य नाव्याप्तिः । अवस्थाश्चात्रोपाधिसंवन्धमात्ररूपा इत्यन्यत् । ज्ञान- स्यापि संकोचविकासरूपावस्थाश्रयत्वमस्त्येव । जीवस्यापि शरीरद्वारा बाल्या. घवस्थाश्रयत्वं प्रसिद्धमेव । परमात्मनोऽपि सूक्ष्मोऽव्यक्तादिदेहः स्यूलरूपेण परि. गमतीति तद्वाराऽवस्थाश्रयत्वमस्त्येवेति न दोषः । जहाजडेति । नस्त्वं प परत एव भासमानत्वम् । प्रकृतिरिति । पद्धचेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोपाय- फत्वं विपरीतक्षानजनकत्वं चास्या एव । इयमेश्वरस्य कोडासाचनमूना दशमेदेन कालभेदेन प सदृशाप्तशविकारोत्पादिका । तत्र सत्वं ज्ञानं मुखं तदुमपस ५ जनयति । रजो रागतृप्मासदाकर्मतर जनयति । तमो 1. 'स्पा भावपं । २ ५. यो वा । ३ प. 'गगाश्रया प्र। ।

·प्रकाशसहिता 1. सा नित्याऽक्षरा विद्यामायाशब्दवाच्या च । तस्पी भगवत्संकल्पापीन- गुणवैपम्पात्कार्योन्मुखावस्थाऽव्यक्तशब्देनोच्यते । तस्मान्महानुत्पद्यते । स महान्सात्तिकराजसतामसभेदात्रिधाऽवस्थितः । महतोऽहंकार उत्पद्यते। सोऽपि साचिकाईकारो राजसाहकारस्तामसाइंकारश्चेति त्रिविधो मता। एतेषां त्रयाणां चैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति नामान्तराण्यपि संभवन्ति ।। तेषु चैकारिक इति प्रसिद्धाद्राजसाईकारसहकृतात्सात्तिकाकारादेकादशेन्द्रि- याणि जायन्ते । साचिकाईकारोपादानकं द्रव्यमिन्द्रियमितीन्द्रियलक्षणम् । इन्द्रियं द्विविधम्- ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियं चेति । ज्ञानप्रसरणशक्तमिन्द्रियं ज्ञानेन्द्रियम् । तत्पोढा- मनःश्रोत्रचक्षुर्घाणरसनात्वग्भेदात् । स्मृत्यादिकरणमिन्द्रियं मनः । तच्च हृदय. देशत्ति बुद्ध्यइंकारचिचादिशब्दवाच्यं वन्धमोक्षहेतुभूतं च । शब्दादिपञ्चके शब्दमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं श्रोत्रम् । तन्मनुष्यादीनां कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नप्रदे- शवृत्ति । द्विजिहानां नयनत्ति । एवं रूपमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं चक्षुः । तत्स- । विपरीतज्ञानमनवधानमालस्यं निद्रां च जनयतीति तत्तत्रय उक्तम् । अक्ष- रेति । नित्यत्वं ज्ञानविरोधित्वं विचित्रसृष्टिकरत्वं च यथाक्रममक्षरादि- शब्दवाच्यत्वे हेतुः । तस्मान्महानिति । अव्यक्तावस्थाऽव्यवहितोत्तरावस्थावि- शिष्टमहंकारावस्थाऽन्यवहितपूर्वावस्थाविशिष्टं द्रव्यं महान् । एवमुत्तरत्रापि । विधेति । गुणत्रयाश्रयादब्यक्तात्सत्त्वादिगुणोन्मेपभेदेन त्रिधा महानुत्पद्यत इति भावः । अहंकार इति । अयमेव देहात्माभिमानादिनिका । राजसाहकारसहक- सादिति । अस्य सहकारित्वं नामेन्द्रियहेतोः सत्त्वांशस्य चलनसमावेन रजसा प्रेरकेण प्रवर्तनम् । इन्द्रियलक्षणमिति । शरीरसंयुक्त ज्ञानकरणमतीन्द्रियमिन्द्रियमिति परोक्त- लक्षणं कर्मेन्द्रियेप्वव्याप्तम् । मनाश्रोत्रेति । मनमः कर्मेन्द्रियत्वं तु न । तस्य ज्ञानद्वारैव कर्भहेतुत्वात् । तावतैय कर्मेन्द्रियत्वे 'चक्षुरादावयतिप्रसनः । मानस कर्मेति व्यवहारे तु कर्मशब्दः शुभाशुभसंकल्पादिरूपज्ञानवाचीति बोध्यम् । हृदयदेशवृत्तीति । इन्द्रियान्तराणामपि हरप्रदेश एव कन्दस्थानम् । स्थानान्तरे प्वपि तेषां यथासम वृत्तिः । तदुक्तं माध्ये-हृदयस्थानां चेन्द्रियाणां तत्तबारी. भेदैस्तत्तत्प्रदेश विशेषप्रप्तपत्तित्र तत्र कार्यकरत्वमिति । आत्मनोऽपि हृत्पदेशे भूयसा वृत्तिः बुद्ध्यहंकारेति । तथा च भाष्यम्-अध्यवसायाभिमानचिन्तारूपवृत्तिमेदान्मन ·. यतीन्द्रमतदीपिका- चपी नयनवृत्ति । गन्धमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं प्राणम् । नासाग्रहति । रसमा. अग्रहणशक्तमिन्द्रियं रसनेन्द्रियम् । जिहात्ति । स्पर्शमात्रग्रहणशक्तमिन्द्रियं स्वगिन्द्रियम् । सर्वशरीरवृत्ति । नखदन्तकेशादिपु माणमान्यतारतम्यात्स्पर्शा- नुपलम्भः । श्रोत्रादीन्द्रियाणां भौतिकत्वप्रतिपादनं भूताप्यायितृत्वेनौपचा• रिकम् । एतेषां विषयसंवन्धः कचित्संयोगः फचित्संयुक्ताश्रयणमिति वृद्धसं- मदाय:। उच्चारणादिप्वन्यतमक्रियाशक्तत्वं कर्मेन्द्रियसामान्यलक्षणम् । तच वाक्पा- णिपादपायूपस्थभेदात्पशधाऽवस्थितम् । वर्णोच्चारणकरणमिन्द्रियं वा । त इत्कण्ठजिह्वामूलतालुदन्तोष्ठनासामूर्धरूपस्थानाटकात । मृगादिष्वदृष्टविर- एव बुद्ध्यहंकारचित्तशब्दैम्पपदिश्यत इति । भौतिकत्वेति । यत्तु वैशेपिका अनुमा- नेन भौतिकत्वं साधयन्ति । तथाहि-त्वगिन्द्रियं वायवीयम् । रूपादिपु मध्ये स्पर्शमात्राभिव्यमकत्वात् । स्वेदशेत्याभिव्यञ्जकपवनवत् । चक्षुरिन्द्रियं तेन- सम् । रूपादिपु मध्ये रूपमात्राभिव्यजकत्वात् । दीपप्रमावत् । रसनेन्द्रियमा- प्यम् । रूपादिपु मध्ये रसमात्राभिव्यञ्जकत्वात् । दन्तान्तर्गततोयवत् । प्राणेदिर पार्थिवम् । रूपादिषु मध्ये गन्धमात्राभिव्यजकत्वात् । कुकुमगन्धामिव्यञ्जकतव दिति । तच्चिन्त्यम् । व्यञ्जकत्वं कि व्यक्ति प्रति करणत्वं हेतुत्वमा पा । नाऽऽयः । स्वरूपासिद्धेः । यस्मिन्सत्यविलम्वेन कार्योत्पत्तिस्तस्य करणत्वेनेन्द्रियसं. योगस्य करणत्वेऽपीन्द्रियाणामकरणत्वात् । नान्त्यः । इन्द्रियाधिष्ठानतासंस्कारादिभिः यमिचरितत्वात् । भूताप्यायितृत्वेनेति । पोषकत्वेनेत्यर्थः । शरीरविनाशे च सस्थानीन्द्रियाणीन्द्रियाप्यायकैर्भूतरंशतो हीयन्ते शरीरान्तरे पुनरापर्यन्त इति भावः अत एक- आप्यायन्ते च ते नित्यं तदवस्यैस्तु पञ्चभिः । इति मोक्षधर्म उक्तम् । एतेपामिति । तदुक्त तत्वरत्नाकरे- तत्र वृद्धा विदामासुः संयोग संनिकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणं चेति यथासंभवमूहताम् ।। इति । तत्र वाय्वादिचतुष्टयं यथायोग्यं संयोगसंबन्धेन गृह्यते । पदयात संयुक्ताश्रयणसंपन्वेनेति विवेकः । क.न्धन ·प्रकाशसहिता। हात्तदभाव: । शिल्पादिकरणमिन्द्रियं पाणिः । स च मनुप्पादीनामङ्गल्या. दित्तिः । वारणादीनां नासात्तिः । संचरणकरणमिन्द्रियं पादः स च मनु- प्यादीनां चरणवृत्तिः । भुजगपतगादीनामुर:पक्षादिवृत्तिः । मलादित्यागक- रणमिन्द्रियं पायुः । स च तत्तदवयववृत्तिः । आनन्दविशेषकरणमिन्द्रियमुप- स्थः । स च मेहनादित्तिः । एतानीन्द्रियाण्यनि । परकायमवेशे लोकान्त- रगमनादिपु च जीवेन सह गमनमिन्द्रियाणाम् । मुक्तिदशायाममाकतदेशगमना- संभवादिहव यावत्सलयं स्थितिः। करणविधुरैरन्यैः परिग्रहो वा । कर्मेन्द्रियाणां शरीरनामानाश इति पक्षस्तु भाष्यविरोधेनं नेयः । एतेन पुरुषेन्द्रियम्, अङ्गुल्यादिवृत्तिरिति । ननु तालुपादादिमिरपि मौक्तिकप्रथनलिपिकरणादिशि- रूपदर्शनात्तत्राप्येतदिन्द्रियवृत्तिरङ्गीकार्येति चेत्सत्यम् । तत्रांशता वृत्तिरस्त्येव । न हीन्द्रियाणां मिथो विरोधः । इन्द्रियान्तरव्याप्ते देश इन्द्रियान्तरावस्थानस्य चक्षुः- स्पर्शनादौ दर्शनात् । तत्तदवयवेति । मान्थालादीनां तु मुखादिवृत्तिः । तेषामास्येनैव विण्मूत्रविप्तर्गात् । अणूनीति । अणुत्वं चैषामुपलब्ध्ययोग्यपरिच्छिन्नपरिमाणत्व- मात्रम् । सह गमनमिति । अणुत्वादेवोपपद्यत इति शेषः । ' त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः' (वृ० १।५।१३ ) इत्यानन्त्यश्रुतिस्तु ' अथ यो ह पैताननन्तानु- पास्ते' (बृ. १।५।१३ ) इत्युपासनविधानादुपासनफलबाहुल्यविषया । इन्द्रियाणा- मिति। ननु कर्मेन्द्रियाणां शरीरेण सहोत्पत्तिविनाशौ । न तु शरीरान्तरगमनमिति चेन्न । 'प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनूकामन्ति (वृ० ४।४।२) इति श्रुतेः । सर्वशब्देन कर्मेन्द्रियाणामपि संग्रहात् । विना प्रमाणं संकोचे मानाभावात् । 'यत्रास्य पुरुपस्य मृतस्याग्निं वागप्येति ' (वृ० ३।२।१३ ) इति श्रुतौ शरीरनाशेऽपि कर्मेन्द्रियस्यापि वाचश्चक्षुरादीन्द्रियवदविनाशदर्शनाच । अत एव भाष्ये सप्तगत्यधिकरणे (व्र सू० २।४।४ ) हस्तादीनां जोवेन सह गमनामावादनिन्द्रियत्वमाशय तेषामिन्द्रियत्वं सिद्धान्तितम् । हस्तादीनि कर्मेन्द्रियाण्यपि जीवेन साकं गच्छन्त्येव न तु विनश्यन्तीति तदाशयः। इहैवेति। मुक्तपरित्यक्तानीन्द्रियाणि केन चित्करणरहितेन जीवेन न गृहीता- नि चेत्तपामिहैव जीवसंवन्धं विनाऽपि प्रलयपर्यन्नं स्थितिः । गृहीतानि चेत्तेन साक- मेव । भाष्यविरोधेनेति । इदमनुपदमेवोक्तम् । 'भाप्याविरोधेन ज्ञेयः' इति पाठे यद्यपि कर्मेन्द्रियाणि जीवन साकं न गच्छन्ति तथाऽपि चक्षुरादीनामिव तेषामपि नीवोप. करणत्वाविशेषादिन्द्रियत्वमस्त्येवेति न तद्भाप्यविरोध इत्यर्थः । अत एव वेदान्तदीपे कर्मेन्द्रियाणि जीवेन साकं न गच्छन्तीत्युक्तम् । पुरुपेन्द्रियमिति । जीवभेदेनेन्द्रिय- १ क. भाष्यादि । क. न शेयः।

·- यतीन्द्रमतदीपिका- स्त्रीन्द्रियम्, एकेन्द्रियवादः, स्वगिन्द्रियैकत्वस्वीकार इत्यादिविमतपक्षा निरस्ता। राजसाइंकारसहकताद्भूतादिसंज्ञकतामसाईकाराच्छन्दादिपञ्चतन्मात्राण्या- फासादिपञ्च महाभूतानि चोत्पद्यन्ते । भूतानामव्यवहितसूक्ष्मावस्थाविशिष्टं द्रव्यं तन्मात्रम् । तदेव भूतोपादानम् । विशिष्टशब्दादिविपयाधिकरणं भूतम् । तन्मात्राणि शन्दतम्मानं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मानं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रमिति पञ्च । भूतानि च तथा--आकाशवायुतेजोप्पृथिवीभेदात् । तत्र तामसाईकारा- काशयोर्मध्पमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं शब्दत्तन्मात्रम् । सीरदनोरन्तरालपरिणा- मवत् । तस्मादाकाशो जायते । अस्पर्शवचे सति विशिष्टशब्दापारत्वं श्रोता. प्यायितृत्वं चाऽऽकाशलक्षणम् ।सचे प्रत्यक्षः शब्दपात्रगुणकोऽवकाशहेतु। नीलं नभ इति मत्तीते। पञ्चीकरणपक्रियया रूपाश्च। एतेनाऽऽकाशस्याजन्यत्वनि- रासः । सूर्यपरिस्पन्दादिभिराकाशस्यैव पाच्यादिव्यवहारोपपत्तौ दिगिति न - भेदस्यानाविवक्षितत्वात् । तपारवे चेन्द्रियानन्त्यस्यैव वक्तव्यत्वात् । एकेन्द्रियेति । ननु यथैकस्यैव मनसो वृत्तिभेदास्तथैकस्यैवेन्द्रियस्य पञ्च वृतयः । तच्चेन्द्रियमन्यद्वा करप्यं त्वगिन्द्रियमेव वाऽस्त्विति चेन्न । तया सति रूपादिप्रकाशनशक्तिनियमो न स्यात् । सर्वत्र शब्दाद्युपलब्धिप्रसङ्गात् । भूतानामिति । दधिरूपेण परिणममानस्य पयसो मध्यमावस्थावद्भूतरूपेण परिण- ममानस्य द्रव्यस्य ततः पूर्वी या का चिदवस्था तद्विशिष्ट द्रव्यं तन्मात्रशब्देनो. च्यत इत्यर्थः । अस्पर्शवत्वे सतीति । इदं पृथिव्यादावतिव्याप्तिवारणाय । कालेऽति- व्याप्तिवारणाय विशिष्टशब्दाधारत्वमिति । प्रत्यक्ष इति । यदोन्मीलनं चक्षुपस्तदैवाऽs- काशोऽयमिति प्रतीतेः । न च नीरूपस्य कथं चाक्षुषप्रत्यक्षयोग्यतेति वाच्यम् । तत्र नीलरूपस्य सत्त्वात् । किंच त्वन्मते रूपवतोऽपि तदयोग्यत्वप्रसङ्गः । तत्रानुभवानु- सारेण योग्यता कल्प्यत इति चेत्तुल्यमाकाशेऽपि । नीरूपस्यापि रूपस्य प्रत्यक्षत्वद- र्शनाच । न च 'रूपरूपिरूपैकार्थसमवेत' एतदन्यतमत्वं प्रत्यक्षप्रयोनकमिति वाच्यम् । समवायानङ्गीकारेण रूपैकार्यप्तमवेतत्वस्यानिरूपणात् । रूपैकार्थसबद्धत्वं तत्वमिति चदाकाशेऽपि पञ्चीकरणप्रक्रियया तदस्त्येवेति बोध्यम् । अजन्यत्वनिरास इति । नीरूपद्रव्यत्वहेतुना नित्यत्वसाधने स्वरूपासिद्धिः । आकाशे नीलरूपसत्त्वात् । निर- १ घ.सले कलिलप २ घ.'चा ३५. ती ते।

·भकाशसंहिता। पृथग्द्रव्यकल्पनम् । दिक्टष्टिस्त्वन्तरिक्षादिसष्टिवदुपपद्यते । आकाशात्स्पर्शतन्मात्रम् । आकाशवायवोर्मध्यमावस्थाविशिष्ट द्रव्यं स्पर्श- सन्मात्रम् । तस्मादायुः। विशिष्टस्पर्शवस्वे सति रूपशून्यत्वम् , अस्मदादिस्पर्श. नैकेन्द्रियग्राह्यद्रव्यत्वम्, अनुष्णाशीतविशिष्टस्पर्शवत्वे सति गन्धशून्यत्वमित्या- दिकं वायोर्लक्षणम्। तस्मिन्नानासलिलातपकुसुपाद्यवयवयोगाच्छीतोष्णसौरभा. दिमतीतिः। स च त्वगिन्द्रियाप्यायकत्वेनोपकरोति । तस्य शब्दस्पर्शी गुणौ । सत्र शरीरधारणादिहेतुर्वायुविशेषः प्राणसंशकः पञ्चमकारः प्राणापान पानो. दानसमानभेदात् । हृदि प्राणः, गुदेऽपानः, सर्वशरीरगो व्याना, कण्ठ उदाना, नाभिदेशे समानः इति नियमः । जङ्गमेष्विव स्थावर माणसंबन्धस्तुल्प एव । स च स्पर्शनमत्यक्षः । एतेनानुमेयवादनिरासः । वयवत्वहतुरपि स्वरूपासिद्ध एव । पञ्चीकरणप्रक्रियया सावयवत्वात् । न पृथगिति । ननु संयुक्तसंयोगभूयस्थापत्यनिवन्धने परवापरत्वे व्यापकद्रव्ययोगमन्तरेण कथं स्यातामिति चेन्न । आकाशसंबन्धेनैव सत्सिद्धेः । कल्प्यमानमपि दिक्तत्वमुपाधि- योगेनैव परत्वापरत्वे जनयतीति तादृशोपाधियोगेनाऽऽकाशस्यैव परत्वादिसिद्धौ पर्या- तत्वात् । विशिष्टस्पर्शेति । इदं रूपादावतिव्याप्तिवारणाय । पृथिव्यामतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । वायुविशेष इति । न तु वायुमात्रम् । एतस्माउनायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिराप' ( मुं० २१११३ ) इति सृष्टिवाक्ये वायुप्राणयोः सहपाठात् । नापि वायुक्रिया । प्राण! स्पन्दत इति प्रयोगात् । अत्र प्राणक्रिययो- भेदेन व्यपदेशात् । स्थावरेपु । लतावृक्षादिषु । मूलनिपिक्तसलिलदोहदपार्थिवधातूना- मम्यादानादिति भावः । नखरोमदन्तकिणादीनामपि मन्दप्राणानयत्वं न्यायतत्त्वे प्रति- पादितम् । स्पर्शनप्रत्यक्ष इति । स्पर्शनप्रत्यक्षे रूपवत्त्वस्याप्रयोनकत्वात् । एतेन पञ्चीकरणप्रक्रिपया वायौ रूपतत्त्वेऽपि तस्यानुद्तत्वान तत्प्रत्यक्षमित्यपास्तम् । अत्रे पोध्यम्-वायोः स्वमावाददृष्टात्मकेश्वरसंकल्पाद्वा स्वारसिकं तिर्यप्रसरणम् । पार्थि- वादिद्रव्येण वाम्वन्तरेण वाऽभिघातवशाहमणोर्ध्वगमनादयः । ते च दूरस्थेन तृणरज्जु- प्रभृतीनां भ्रमणोर्ध्वगमनादिमिरनुमेयाः । तत्रत्येन तु स्पर्शनग्राह्याः । एतेन वायो. नानात्वमपि सिद्धम् । अस्य च सर्वतः पार्थिवाप्योपरोधे सति स्तम्मा भवतीति न्याय- सिद्धाञ्जने स्पष्टम् । .प.प्राणादिसं। २ घ. 'ति ।। क. ख ग, भेषु स्था। क. स. ग. 'धु व प्रा। - ·यतीन्द्रमतदीपिका- वायुसेजसोर्मध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं रूपतन्मात्रम् । तस्मात्तेजः । उष्ण स्पर्शवत्वभास्वररूपयत्वादिकं तेजसो लक्षणम् । तस्य बहिः पचनादिइनुत्व- मनिसूर्यात्मना । अन्तर्वैश्वानरसंशकजाठराग्निरूपेण दिवाभीतादिन्यतिरिक्ता- नां चाक्षुषज्ञान आलोकादिरूपेण सहकारी भवति । तच्चतुर्धा-भौमदिव्यौद. किरजभेदात् । तत्र पार्थिवमानन्धनं तेजो भोमम् । तदीपादि । जलमात्रेन्धनं दिव्यम् । तत्सूर्यादि । पार्थिवजलेन्धनमौदर्यम् । तज्जाठरम् । निरिन्धनं तेज आकरजम् । तत्सुवर्णादि। सुवर्णस्य द्रव्यान्तरसंसर्गादुष्णस्पर्शाभावः। पुन: सामान्येन मभाप्रभावांथेति विभक्तः। आवरणसदसद्भावाधीनसंको. चविकासः प्रसारिततेनोविशेषः प्रभा । सा च प्रभावद्भिः सहोत्पद्यते । सह नश्यति । द्रव्यरूपा गुणभूता सावयवा च । अनेन प्रभायाः केवलगुणत्वमत. निरासः। प्रभाविशिष्टं तेजः प्रभावत् । तचतुर्विधमित्ति प्रतिपादितम् । तत्तेज: शब्दस्पर्शरूपगुणवञ्च । तेजःसलिलयोमध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्यं रसतन्मात्रम् । तस्मादापः । शीत- स्पर्शवत्वं निर्गन्धत्वे सति विशिष्टरसवत्वमित्याद्यपां लक्षणम् | तास शुक्लम- धुरशीतकस्वभावानामाश्रयादिसंसर्गभेदापरसस्पर्शवैचित्र्यारोपः। ताः समु. द्रसरिदादिरूपेण बहुमकाराः । शब्दस्पर्शरूपरसवत्यश्च सेचनपिण्डीकरणादि- हेतवः। अस्पृधिच्योर्मध्यमावस्थाविशिष्टं द्रव्पं गन्धतन्मात्रम् । तस्मात्पृथिवी विशिष्टग- न्धवत्वं रसववे सति विशिष्टस्पर्शवत्वामित्यादि पृथिवीलक्षणम् ।सा सुरभिर्मधुरा कृष्णादिरूपा चानुप्णाशीतस्पर्शवती । पाकजभेदौद्विचित्रवर्णा विचित्ररसाच । वैश्वानरसंज्ञकेति । वैश्वानरो नाम शरीरान्तर्वती प्राणादिसयोगादशितपीतपाका- दिहेतुस्तेनोविशेष' । इन्यान्तरसंसर्गादिति । पचीकृतभूतारब्धव्यष्टिप्रपञ्चे सुवर्णादिपु पार्थिवाशस्य प्रभूतत्वात् । तैनात्वोक्तिस्त्वितरामाधारण स्वतःशुद्धत्वं स्फुरत्वादि चावक्ष्यि कृतेति बोध्यम् । द्रव्यरूपति । प्रमाया न रूपादिवत्केवलगुण. त्वम् । स्वाश्रयभूताहोपादन्यत्र तत्समीपे देशे प्रभाया विद्यमानत्वात् । रूपयत्वादपि तस्या द्रव्यत्वं सिध्यति । गुणभूतेति । नियमेन द्रव्याश्रयत्वाष्ट्रव्यशेपत्वाचेति भावः । एतेषु च तत्वेषु मागत एवोत्तरोत्तरसृष्टिः । अन्यथा पृथिव्येकशेपप्रसङ्गात् । पूर्वपूर्ण भूतानामुपलम्मादिसिद्धत्वाच । सुरभिरिति । खमावत इत्यादिः । विचित्ररसा चेति । कचिद्वत्वोपलम्भोऽपि १५विध प्र' । २ घ. ददादि । ३१. 'दात्तु विधि ।

·प्रकाशसहिता। भस्याच मनोघाणाप्यायकत्येनोपकारकत्वम् । मृत्पाषाणानौपधादिवहुमका- रवती शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणका धारणहेतुश्च । तमसः पृथिव्यामन्तर्भावः । तगुणत्वात्तदवस्थान्तरत्वाद्वा । अत एवाऽऽलोकाभावमा द्रव्यान्तरं येत्या- दिपक्षा निरस्ताः। भूसेपु सर्वत्र पञ्चीकरणप्रक्रियया शब्दादीनां गुणानामुपलम्भः । पञ्चीकरणप्रक्रिया तु भगवानभूतानि सृष्ट्वा, एफैकमेव भूतं द्विधा- छत्य द्वयोर्भागयोः स्वभागमेकं निधाप भागान्तरं चतुर्धाकृत्य ताश्चतु- र्भागान्भूतान्तरेषु चतुर्प योजयति । एवं सर्वेषु भूतेषु क्रियमाणेष्वेकैकस्य सलिलातपादियोगादेव । तद्गुणत्वादिति । तस्याः पृथिव्या गुणो नीलवर्णस्तद्विशि- टत्वात् । तदवस्थेति । तमसः प्रकृतिविशेषावस्थत्वेन वायुपर्यन्तेषु प्राकृतपदार्थेषु रूपामावेन तोयतेजसोनीलरूपामावेन च पारिशेप्यापार्थिवत्वं सिद्धम् । प्रयोगश्च- तमो द्रव्यं पार्थिवं च । अबाधितनीलादिप्रत्ययविषयत्वात् । घटादिवत् । न च रूपि- प्रत्यक्ष आलोकसहकृतचक्षुषः कारणत्वदर्शनात्तमःप्रत्यक्षे तदभावान्न तमसो रूपिद्रव्य- स्वमिति वाच्यम् । न हि यत्कचिद्यदपेक्षं तत्सर्वत्र तदपेक्षमिति नियमः । स्वेदादिशै- त्यग्रहे वायुप्तापेक्षस्य स्पर्शनस्यौपण्यग्रहे तदमावसापेक्षत्वात् । आलोकाभावमात्र- मिति । काश्यपीयानामयं पक्षः । परं तु स न संभवति । तथा सत्यन्धस्योलूकादीनां चाऽऽलोकसत्त्व एवान्धकारप्रतीति यते सा न स्यात् । अमावस्य प्राड्निरस्तत्वाच । अमावस्वरूपत्वे गाढत्वविरलत्वाद्यनुपपत्तेश्च । ' तमः ससर्न भगवान् ' इतिश्रुतिविरो- धश्च । एतेन रूपदर्शनामावमानं तम इत्यपि निरस्तम् । द्रव्यान्तरमिति । कौमारिलै- रङ्गीकृतोऽयं पक्षः । स च गौरवादेव निरस्तः । इत्यादीति । आदिना नीलगुण- मात्रं तम इति पक्षसंग्रहः । अयं च पक्षो नीलमितिर्मितया स्फुरणान्निराधारनैश्यो पलम्मायोगाच्च निरस्तः । न च तमसः पार्थिवत्वे तस्य तेजोगत्यागत्यनुविधानं कथ- मिति वाच्यम् | यथादृष्टि स्वमाकव्यवस्थापनात् । यथाऽयस्कान्तस्थितिगत्यनुविधानं पृथग्द्रव्यस्याप्ययसो दृश्यते तद्वत् । न च तमतः पाणिवत्वे तथ्यवहितस्य प्रकाश- स्थस्य घटादेः कथं प्रत्यक्षमिति वाच्यम् । अलादेरिव तमसः स्वभावादेव दृग्ग विरुद्धत्वात् । पचीकरणेति । तत्र मतेप्वाकाशोऽवकाशहेतुः । वायुर्वहनादिहेतुः । तेनः । नादिहेतुः। जलं सेचनपिण्डीकरणादिहेतुः । पृथिवी धारणादिहेतुरिति तत्त्व उक्तम् । चतुर्षाकत्येति । तदुक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे-द्वेधा भूतानि मित्त्वा पुन प भिनत्यधर्मक चतुर्धा तैरेकैकस्य भागैः परमनुकलयत्यर्घम चतुमिरिति । ए ·४४ यतीन्द्रमतदीपिका- भूतस्या) स्वभागतोऽर्धान्तरं चतुर्णा भूतानां भागसमुच्चय इति भवति । तथा च स्वभागस्य भूयस्त्वात्परभागस्याऽऽल्पीयस्त्वाञ्च पृथिव्यादिव्यपदेशः। वेदे त्रिवृत्करणोपदेशस्तु पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षणम् । भूतैः साकं महदहकारी मिलित्वा सप्तीकरणमित्यप्पाहुः। एतेषु चतुर्विशतिसंख्पाकेषु पञ्च भूतानि प्रकृतिमहदहकाराच शरीरोपादानानि । एकादशेन्द्रियाणि मत्येकमसंख्यातानि प्रतिपुरुपं भिन्नानि । आभरणार्पितरत्नानीव शरीरमाक्रम्य तिष्ठन्ति । शरीरं नाम चेतनं प्रत्याधेयत्वविधेयत्वशेपत्वनियमैरपृथक्रासिद्धो द्रव्यविशेष इत्येके लक्षणम् । नियमेन यदाधेयं नियमेन यद्विधेयं नियमेन यच्छेपमिति पञ्चधा विभक्तानां भागानां पञ्चवर्धान्तरेषु योजनमित्यपास्तम् । चेदे। तासां त्रिवृतं विवृतमेकैकां करवाणि '[ छा. ६।३।३ ) इत्यादौ । चतुर्विशतिसंरुपाकेषु । प्रकृ- तिमहदहंकारैकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्रपञ्चमहाभूताख्येषु । शरीरामिति । आधेयत्वमाश्रितत्वम् । विधेयत्वं नियाम्यत्वम् । शेषत्वमङ्गत्वम् । अपृथक्सिद्ध इति । यावत्सत्तमसंबन्धानहत्वमपृथक्सिद्धत्वम् । नियमेनाऽऽधेयत्वं नियमेन विधेयत्वं नियमेन शेपत्वमित्येतेऽपृथक्सिद्धरवान्तरभेदाः । एक लक्षणमिति । भस्मिन्पक्ष आधेयत्वविधेयत्वशेपत्वेष्वन्यतमेनैव सिद्ध इतरद्वयोच्चारणं व्यर्थमिति व्यवच्छेद्यपरिक्लेशः। इत एव वाऽरुचेराह-नियमेनेति । अत्रायं निष्कर्षः यस्य चेत. नस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सत्तमसंबन्धानहं स्वशक्ये नियन्तव्यस्वमा तदवस्थं तस्य शरीरमिति प्रथमलक्षणम् | चेतनस्येत्यस्य चैतन्यविशिष्टस्येत्यर्थः । तेन चैतन्यस्य तत्त- दाश्रयं प्रति शरीरत्वव्यवच्छेदः । यदवस्थमित्यव्याप्तिपरिहारः । तस्यैव द्रव्यस्याव- स्थान्तरे वियोगात् । द्रव्यमिति क्रियादिव्यवच्छेदः । यावत्सत्तमित्यादिना जीवं प्रति परकायप्राणेन्द्रियकुठारादिव्यवच्छेदः । प्राणादीनां हि पृथगेव सृष्टानां शरीर• निर्माणात्पूर्वमावात् । तथा मोक्षात्पश्चादपि तेपामाप्रलयावस्थानात् । स्वशक्य इत्य. संभवपरिहारः । न हि विहङ्गमसाध्यं विहायोगमनं मानुपमृगसरीसृपादिशरीरस्य शक्यम् । न च तावता तेषामशरीरत्वम् । नियन्तव्येत्यनियन्तव्यव्याध्यादिव्यवच्छेदः । व्याध्यादीनां ज्वराद्यात्मिकानां तदीयत्वात् , स्वशक्ये प्रवर्तमानत्वाच । एवं पुत्रशरी- रादीनामपि स्वभावशब्देनाव्याप्तिपरिहारः । न्याध्यादिदशायां स्वशक्येऽप्यशक्यनिय- मनानां मानुपशरीरादीनामपि शरीरत्त्वात्तदानीमतस्याशक्यनियमनत्वस्योपाधिकत्वात् । यस्य चेतनस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सत्तं धार्य तदवस्थं तस्य शरीरमिति द्वितीय लक्षणम् । पुनशरीरादिकं न यावत्सत्तं धार्यमिति व्यवच्छिद्यते । शेष प्राग्वत् । यस्य चेतनस्य यदवस्थं द्रव्यं यावत्सत्तमशेषतानहं तदवस्थं तस्य शरीरमिति तृतीयं लक्ष- १५. भागोऽर्था, ·मकासहिता। १५ लक्षणत्रयं वा योज्यम् । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्त द्रव्यं शरीरमिति वा तटस्थलक्षणम् । एतेन चेष्टाश्रयं शरीरम् , इन्द्रियाश्रयं शरीरम् , भोगाय- तनं शरीरम्, शिरम्पाणिपादादिमयं शरीरम्, इत्यादीनि परोक्तानि शरी- रलक्षणानि निरस्तानि। णम् । भशेषतानहमिति पूर्ववदेव पुत्रादिव्यवच्छेदः । दानादिना तेषां स्वशेषत्व- निवर्तनस्य शक्यत्वात् । शरीरस्य तु दासत्वाद्यापादनेन परशेपत्वेऽपि सांसिद्धिकस्य स्वस्वशेषस्वस्य निवर्तयितुमशक्यत्वादिति न्यायसिद्धाञ्जने स्पष्टम् । न च शिलाकाष्ठा- दिष्वव्याप्तिः । तत्रापि स्वल्पतरचैतन्यसत्त्वात् । शिलादिशरीरिणोऽपि जीवा विद्यन्त इत्यहस्यादिवृत्तान्तश्रवणारिसध्यति । अत एव वेदार्थसंग्रहे शिलाकाष्ठादि- शब्दानामपि तदन्तर्यामिनीवतदन्तर्यामिपरमात्मपर्यन्तार्थवाचकत्वमुक्तम् । लक्षण. प्रयेऽपि शरीरत्वस्य पुत्रत्वादिवत्सप्रतियोगित्वमेव । तटस्थलक्षणमाह-ईश्वरेति । ईश्वरतन्नानव्यतिरिक्त द्रव्यं जीवनित्यविभूतिप्रकृतिकाल ' एतचतुष्टयम् । अस्मिल्लक्षणे शिलाकाष्ठादिष्वव्यातिशङ्काऽपि नेति बोध्यम् । नैयायिकाद्युक्तं खण्डयति-एतेनेति । ईश्वरतज्ज्ञानव्यतिरिक्ततर्वव्येषु शरीरत्वस्पेटत्वेनेत्यर्थः । किंच चेष्टाशब्देन क्रिया- भावविवक्षायां घटादिष्वतिव्याप्तिः । प्रयत्नवदात्मसंयोगासमवायिकारणकक्रियावि. पक्षायां प्रयत्नवदीश्वरसंयोगासमवायिकारणकक्रियाश्रयेषु भूधरादिप्वतिव्याप्तिः । तत्र तैः शरीरत्वस्यानभ्युपगमात् । प्रयत्नवजीवेति विशेषणे प्राणादिष्वतिव्याप्तिः । धुद्धिपूर्वकप्रपन्नेति विशेषणेऽपि बुद्धिपूर्वकाकुञ्चनप्रसारणादिदशायां तेष्वेवातिव्याप्तिः। तयेन्द्रिपाश्रयत्वमिन्द्रियसमवायित्वमिन्द्रियसंयोगित्वं वा । नाऽऽधः । शरीरोन्द्रिययोः समवायामावात् । इन्द्रियाक्यवानां तन्मते शरीरत्वप्रसङ्गाच्च । नान्त्यः । घटादि- प्वपि तत्संमवात् । न च यावत्सत्तमिन्द्रियसंयोगो विवक्षित इति वाच्यम् । अनि- मेषचक्षुपि प्रेक्षमाणे पुरुषे तात्कालिकोत्पनविनष्टबुद्बुदप्रभृतिप्वतिव्याप्तेः । तथा भोगायतनत्वं मोगस्थानत्वमानं घेत्तदा गृहादिष्वतिव्याप्तिः । न च यदाश्रित्यैवाऽऽत्मा भोगवान्भवति तद्रोगायतनमिति विवक्षितमिति वाच्यम् । असंभवात् । अशरीरस्यापि मुक्तस्य भोगविशेषाभ्युपगमात् । नच दुःखात्मकभोगो विवक्षित इति वाच्यम् । सथाऽपीन्द्रियेप्यतिव्याप्तः । ईश्वरमुक्तादिभिरिच्छागृहीतशरीरेप्वव्याप्तेश्च । तया शिरःपाणिपादादिमयं शरीरमित्यपि न लक्षणम् । शिलापुत्रकादिष्वपि तत्समवात् । न च प्राणादिमत्वे सतीति निवेशान दोष इति वाच्यम् । मृतशरीरेऽन्याप्तः। न घ यदा कदाचित्प्राणादिसंबन्धमा विवक्षितमिति वाच्यम् । तपाऽपि स्थावरादिशरीरे- प्वव्याप्त।। तेषु प्राणादिसत्त्वेऽपि पाणिपादादिसंस्थानामावादिति बोध्यम् ।

·यतन्द्रिमतदीपिका- शरीरं द्विविधम् -नित्यानित्यमिति । चत्र नित्यं त्रिगुणद्रव्यकालजीवशुभा- भणादिकमीश्वरशरीरम् । नित्यसूरीणां च स्वाभाविक गरुडभुजगादिरूपम् । अनित्य द्विविधम् । अकर्मकृतं कर्मकृतं चेति । प्रथममीश्वरस्य महदादिरू- पम् । तथाऽनन्तगरुडादीनां चेच्छागृहीतं तत्तपम् । कर्मकृतपपि द्विविधम्- स्वसंकल्पसहकतकर्मकृतं केलकर्मकृतं चेति । पूर्व महतो सौभरिमभृती. नामुत्तरं चान्येपाम् । पुनः सामान्यतो द्विविधम् । स्थावरजङ्गमभेदात् । स्पावराः शिलाचक्षगुल्मलतादयः । जङ्गमाश्चतुर्था । देवमनुष्यतिर्यइनारकि- भेदात् । उद्भिग्मस्वेदजजरायुजाण्डजभेदा अपि विभागजधर्माः । अयोनिज- शरीराण्यपि सन्ति । एवं पञ्चीकतानां भूतानामेवाण्डोत्पादकत्वम् । अण्डोत्पादनात्पूर्वसष्टिः समष्टिमृष्टिः । अनन्तरसृष्टिषष्टिसाः । महदादीनामुत्पत्तिर्नाम तालीयप- लाशताटकन्यायेनावस्थान्तरापत्तिरेव । सेनावनराश्यादिव्यवहारवत् । पूर्वापरावस्थाविशेपसंवन्धमाण कार्यकारणभेदव्यवहारः । सत्र पूर्वा शुभाश्रयेति । 'मादित्यवर्णम् (श्वे. १८ ) इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितमीश्वर- शारीरं शुभाश्रयतज्ञकम् । गरुडादीनामिति । आदिपदेन मुक्तसंग्रहः । देवपतु- प्पेति । अमुत्यक्षराक्षसादयोऽपि देवयोनयः । मूलोकवत्तिबमक्षत्रियविद्शूद्रादयो मनुष्ययोनयः। मृगपक्षिप्तरीसृपादयस्तिर्यग्योनयः। नारकिणस्तु रौरवादिषु दुखिकाश्रय- दुस्त्यमविग्रहा: 1 अयोनिजशरीराण्यपीति । एतानि च देवादिपु निष्वपि संम. वन्ति । प्रजापतिमधुकैटभधृष्टद्युम्नैरावतस्वेदजादिदर्शनात् । अत्र व्यष्टि नीवशरीरा- णामीश्वरं प्रति शरीरत्वं सद्वारकमद्वारकं चेत्येक । सद्वारकं जीवद्वारकम् । तच्चानुम- यसिद्धम् । अस्मदादिहस्तपादादीना जीवद्वारेश्वरानियाम्यत्वदर्शनात् । किंतु सुषुप्ति- मुर्छाद्यवस्थासु स्वाभाविकमीश्वरनियाम्यत्वमेव देहदेहिनोदृश्यते । इदमद्वारकनियमन सद्वारकमानत्वे न स्यात् । अतोऽद्वारकत्वमपि तस्य स्वीकार्यम् । न चाद्वारकत्व एकस्य युगपदने प्रति शरीरत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् । तलक्षणयोगेन तदुपपत्तेः । भनेकं प्रति शेषत्वादिवत् । सद्वारकमेवेत्यन्ये । सुषुप्त्यादिषु जीवस्य ज्ञानेच्छारहि- सत्वेऽपि तत्सत्तामात्रेण तद्वारैव देहनियमनात् । दिव्यमहलविग्रहायचित्सु तु शरीरत्व- मद्वारकमेव । पञ्चीकतानामिति । तदुक्तं विष्णुपुराणे- 15. 'नियसू। २ ख. प. "विक ग°11 प. जादिभे'। प. तानामे । ५. कीपख. 'शेषः सं ·भकाशसदिता। वस्थामदाणेन विजातीयावस्थान्तरमाप्तौ तत्त्वान्तरन्यपदेशः पृथिवीपर्यन्त एव । इत्थं, प्रकृतिमहदहंकारैकादशेन्द्रियतन्मात्रपञ्चकभूतपश्चकविभागेन चतुर्विशतितत्त्वानि पर्णितानि । एतेन न्यूनाधिकसंख्याकतत्ववादिनी चाद्याः पाशुपताश्च निरस्ताः । परमाणुकारणत्ववादिनोऽपि निरस्ताः। प्रकृत्यादय ईश्वरस्प जीवस्य च भोग्यभोगोपकरणभोगस्थानानि च भवन्ति । भोग्यं विषयाः । भोगोपकरणं चक्षुरादिकरणानि । भोगस्थानानि चतुर्दशभुवनान्तर्वय॑ण्डनातानि । अण्डं नाम कपित्थफलाकारं पञ्चीकृतपञ्च. भूतारब्धं मारतद्रव्यम् । तद्यथा-पमाकारा भूः । कणिकाकारो मेरु।। मेरोदेक्षिणतो भारतकिंपुरुपहरिवाणि त्रीणि । उत्तरतो रम्यकहिरण्यककुरुव- पीणि त्रीणि । पुरतो भद्राववर्षम् । पश्चात्केतुमालाख्यं वर्षम् । मध्ये विलावृतम् । ' नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्पमतमागम्य कृत्नशः ॥' इति । ततश्च यथा कश्चिन्मृजलादीमेलयित्वैकं द्रव्यं कृत्वा मित्तिं करोति तथेश्वर एतत्सर्व मेलयित्वा तैरेकमण्डं सृजतीति भावः । न्यूनाधिकेति । शून्यमेव तत्त्वमिति शून्यवादिनो बौद्धाः। अशेषविशेषप्रत्यनीकं चिन्मानं ब्रह्मैकमेव तत्त्वमिति मायावा. दिनः । स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन द्विविधं तत्वमिति पूर्णप्रज्ञाचार्याः । पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि तत्त्वानीति चार्वाकाः । प्रकृत्यादीनि चतुर्विंशतिसंख्याकानि तत्त्वानि जीवन सह पञ्चविंशतिरिति निरीश्वरसाख्याः । ईश्वरेण सह पविशतिरिति सेश्वरसांख्याः । एते सर्व निरस्ता इत्यर्थः । पाशुपतमतं च सर्वदर्शनसंग्रहादवसेयम् । परमाणुकारण- स्वेति । नैयायिकाः परमाणनामुपादानकारणत्वं वदन्ति । तत्र किं परमाणवः सावयवा निरवयवा वा । आधे तेषामप्यवयवानां सावयवत्वमित्यनवस्था । अन्त्ये परमाणना मिथः संयोग एव न संभवति । संयोगो हि किंचिदंशावच्छेदेनैव भवति । इतरथा सर्वेषु परमाणुष्वेकपरमाणुप्रदेशमात्रावस्थितषु स्वाधिकदेशव्यापिकार्यारम्भो न स्यात् । अषयवास्पृष्टे प्रदेशेऽवयविनः स्थितेरदर्शनात् । न चावयवनाशादवयविनाशे क्षणम. नाधारोऽवयवीति वाच्यम् । तथा कल्पनायामपि पूर्व तन्तुसंघानवच्छिन्नप्रदेशे पटस्य वृत्तेरकल्पनात् । तथा च घणुकाद्यारम्मानुपपत्तौ मेरुसर्पपादिविचित्रभेदासिद्धिः। किं च दिग्भेदेन परमाणूनां सावयवत्वावश्यमावेन निरवयवत्वं दुर्वचमिति बोध्यम् । पयाकारेति । तदुक्तं विष्णुपुराणे- घ. स्यामा ·४८ यतीन्द्रमतदीपिका- एवं नववर्षयुक्तं जम्बूद्वीपं लक्षयोजनविस्तीर्ण सपपरिमाणन लवणसागरे। णाऽऽकृतम् । स सिंधुदिगुणेन सप्तवात्मकेन प्लक्षद्वीपेन वेष्टितः । सोऽपीक्षुस- मुद्रेण । सोऽब्धिः शात्मलिदीपेन । स पुनः सुरासमुद्रेण । स कुशद्वीपेन ! स सरिसमद्रेण । सोऽपि क्रौञ्चद्वीपेन । स दध्यर्णवेन । सोऽपि शाकद्वीपेन वेष्टितः । स क्षीरार्णवेन । स वर्षद्वयविभाजकवलयाकारमानसोत्तरपर्वतसहितेन पुष्करद्वीपेन । स शुद्धजलार्णवेन । एवं द्वीपानामुत्तरोत्तरद्वैगुण्यं द्रष्टव्यम् । प्लक्षद्वीपादिपश्चसप्तवर्षात्मका: ससद्वीपात्मकोऽयं द्विगुणीकृतया काचनभूम्पा वृतः। काञ्चनभूमिस्तु लोकालोकपर्वतेन । पर्वतस्त्वन्धतमसा । तदन्धतमो गर्तोदकेन । तदण्डकटाईन । एवं भूमेरधोऽतलवितलरसातलतलातलमहातलसुतलपातालभेदात्सप्त लोका अधो नारकास्ते च पापकर्मणां पापानुभवभूमयः । रौरवाचा मुख्यतयक- विंशतिप्रभेदाः । ततस्तमः । ततो गर्तोदकम् । अनन्तरमण्डकटाहः । एवं भूमेरुपरि लक्षयोजनात्सूर्यमण्डलम् । तदेव भुवोकः । तदुपरि चन्द्र मण्डलम् । तस्मानुपरि नक्षत्रवुधशुक्रागारकबृहस्पतिशनिसप्तर्षिमण्डलानि । तदुपरि ध्रुवः । सूर्यमण्डलमारभ्य ध्रुवलोकपर्यन्तं स्वर्लोका । चतुर्लक्षादुपरि कोटियोजनोच्छायो महर्लोकः । तस्माद्विगुणो जनलोकः । ततश्चतुर्गुणस्तपो. भूपद्मस्यास्य शैलोऽसौ कणिकाकारसंस्थितः ।' (२।२९) 'मारतं प्रथम वर्ष ततः किंपुरुपं स्मृतम् । हरिव तथैवान्यन्मेरोदक्षिणतो द्विन ।। रम्यक चौत्तरं वर्ष तथैवान हिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश्चैव यथा वै मारतं तथा' ( २२२१२-१३) द्वीपमण्डलप्रान्तवर्तित्वादारतवर्षवद्धनुराकारं कुरुवर्षमित्यर्थः । 'मद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं घ पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर्मध्य इलावृतम् । ' ( २१२।१३) 'नववर्ष तु मैत्रेय नम्बद्रीपमिदं मया । लक्षयोजनविस्तार संक्षेपात्कषितं तव ।। जम्बूद्वीप समावृत्य लक्षयोननविस्तरः। मैत्रेय कलपाकारं स्थितः क्षारोदधिर्वहिः ' (२२७२८) इत्यादिविष्णुपुराणे द्वितीयाशे स्पष्टमिति तत एवावधार्यताम् ।। इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे चतुर्थोऽवतारः ॥ ४ ॥ - १.यात्मिा.। २ घ.'यन्त स।

·प्रकाशसहिता। लोकः। तस्माद्वादशकोटगुच्छायः सत्पलोकः । ततस्तमो गर्तोदकमण्डकटाच । एवं तिर्यगूलप्रमाणेन पञ्चाशत्कोटियोजनत्वं भूमेरुक्तं भवति । शतकोटियो- जनविस्तीर्णवादो मानभेदेन । अण्डकटाहस्तु कोटियोजनोच्छ्रायः। तदण्डं दशोत्तरावरणावृतम् । एतादृशान्यण्डान्यनन्तानि जलवुवुदवत् । युगपदीश्व- रसृष्टानि । ईश्वरस्य चतुर्मुखपर्यन्ता सृष्टिरद्वारका । तदनन्तरं सारकेति विवेकः । विस्तरस्तु पुराणरत्नादिपु द्रष्टव्यः । इति प्रकृतिनिरूपिता ।। इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा- सेन विरचितायां पतीन्द्रमतदीपिकायां प्रकृतिनिरूपणं नाम चतुर्थोऽवतारः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽवतारः। भयाचिद्विशेषः कालो निरूप्यते-कालो नाम गुणत्रयरहितो जडद्रव्यवि. शेषः । स च नित्यो विभुश्च । भूतभविष्यदर्तपानभेदेन त्रिविधः । युगपरिक्ष. प्रचिरादिव्यपदेशहेतु: । निमेपकाष्ठोकलामुहुर्तदिवसपक्षमासात्वयनसंवत्स- अथ पञ्चमोऽवतारः। नित्य इति । 'सदेव सोम्येदमन आसीत् ' (छा. ६१२१) इति श्रुतावशब्देन 'नासदासीनो सदासीत्तदानीम् '(ते.बा.२।८।९।३) इत्यत्र तदानींशब्देन च कालस्यै. पाभिधानात्सृष्टेः प्रागपि कालस्यास्तित्वं सिध्यति । तदुक्त पराशरेणापि- 'अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते ' इति । केचित्तु 'विद्या कालो भवत्कृतौ ' इत्यादिकालोत्पत्तिवचनात्कालस्यानित्यत्व- भाहुः । तन । प्रागुक्तपराशरवचनानुप्तारेौतदुत्पत्तिवचनात्योपाध्युत्पत्पमित्रायकत्वात् । किं चोत्पत्तेः पूर्व नाशतः पश्चाच कालो नास्तीति तैरङ्गी क्रियते न वा । अन्त्येऽस्मन्मतं न निपिद्धमिति नास्माभिस्तत्र किंचिदुत्तरं दीयते । आये पूर्वपश्चारउब्दयोनिरर्थकत्वं सार्थकत्वं वा । प्रथमे निरर्थकनिग्रहस्थानापत्तिः । द्वितीये कालस्यैव तदर्थत्वात्तत्र कालनिषेधे स्ववचनविरोधः। तथा चोक्तम्- 'यतः कुतश्चित्कालांशात्परतः पूर्वतोऽपि वा । कालो न चेत्त्वदुक्तिस्थं पौर्वापर्यं न सिध्यति । इति । विभुरिति । सर्वत्र कालविशेषणतया प्रतीतेरिति भावः । निमेपेति । निमेषः १५. द्वारिका । २ घ. द्वारि । ३ विष्णुराणम् । १ घ.मपापात्रेण श्रीं'। ५ क. "टातत्परादिनाही क्ला।

·यतीन्द्रमतदीपिका- रादिव्यपदेशहेतुश्च । मनुष्यमानेन मासः पितृणो दिनम् । तेपाममावास्या तु मध्याहम् । मनुष्यमानेन वत्सरो देवानां दिनम् । वेषामुत्तरायणमहः । दक्षि- णायनं रात्रिः । एवं देवमानेन द्वादशवर्षसहस्रसंख्याकं चतुर्युगमित्युच्यते । सत्र चतुःसहस्रवर्षसंख्याकं कृतयुगम् । तत्र पूर्णो धर्मः । त्रिसहस्रवर्पसंख्याकं विपाद्धर्मवत्रेतायुगम् । द्विसहस्रवर्षपरिमितं सार्धपादधर्षवद्वापरम् । सहस्र- वर्पसंख्याकमेकपादधर्मसंयुक्तं कलियुगम् । एतेपो संधिदिसहस्रसंख्याका । एवं चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसप्रमाणमुच्यत इत्युक्तरीत्या चतुर्युगसह- साणि ब्रह्मणो दिवसमात्रप्रमाणकमेव । एवं रात्रिरपि । ब्रह्मणोऽदि चतुर्दश मनवो जायन्ते । इन्द्रा अपि तथैव । तथा सप्तर्पयश्च । एकैकमनोरेकसप्ततिचतुर्युगपरिमाणः कालः । एवं ब्रह्ममानेन ब्रह्मणः शत. वर्पजीवितम् । एतत्सर्व कालाधीनम् । एवं नित्यनैमितिकमाकृतमलया अपि कालाधीनाः । कालस्य स्वकार्य मति स्वस्योपादानत्वम् । अखण्ड- कालो नित्यः । कार्यः पुनरनित्यः । एवंभूतः काल ईश्वरस्य क्रीडापरि- करो भवति । लीलाविभूतावीश्वरः कालाधीन एव कार्य करोति । नित्य. विभूतौ तु कालस्य विद्यमानत्वेऽपि तस्य न स्वातन्त्र्यम् । केचित्तु तत्र कालो नास्तीति वदन्ति । अन्ये तु तामसमहान्काल इति । उभयेपामागमवाधः । प्रसिद्धः । पञ्चदश निमेषाः काष्ठा । त्रिशकाष्ठाः कला । त्रिंशत्कला मुहूर्तम् । मुहूतानि त्रिशदिवसः । त्रिशदिवसाः पक्षद्वयरूपो मासः । द्वी मासावृतः । अतव- स्त्रयोऽयनम् । अयने द्वे संवत्सरः । एतेपी संपिरिति । कृतयुगस्य पूर्वसंधिश्चत्वारि शतानि वर्षाणि । अपरसंधिरपि तथैव । त्रेतायुगस्य पूर्वसंधिनीणि शतानि । अपरसंधिरपि तथैव । द्वापरस्य पूर्वसंधि शते । अपरसंधिरपि तथैव । कलियुगस्य पूर्वसधिः शतम् । अपरसंधिरपि तथैवेति संकलनया द्विसहस्रसंख्या संपद्यते । कार्यः । निमेपादिरूपः । क्रीडाएरिकर इति । निखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयली- सर्वेश्वरस्यायं कालो लीलोपकरणमित्यर्थः । सहकारित्वेन लोलोपकरणत्वम् । ईश्वरेण सृष्ट्यादिनिहितमपे सत्यसंकल्पेन स्वेन कृतस्य कालनियमस्यानुसारेण तत्तकालागमनं प्रतीक्ष्य निर्वहणात् । अयं च निम- पकाष्ठादिरूपेण परिणामात्सप्टिविषयोऽपि भवतीति बोध्यम् । लीलाविभूताविति। वैकुण्ठातिरिक्तसटिलीलाविभूतिः । वैकुण्ठसृष्टिनित्यविभूतिः । न स्वातत्रपमिति । लस्य चास्य १५.स्या मध्याहः । म । २ फ. 'त द्विपादध 1३५. विश्वम् । ४ भन्ये तु इसारभ्य पापय सन्तः पाठः क. प. पुस्तकयोनं दृश्यते ।

·प्रकाशसहिता। प्रत्यक्षवापश्च । केचित्तु पडिन्द्रियवेद्यः काल इत्यप्याहुः । सेनानुमेपपाद- निरासः । इति कालो निरूपितः। इतिश्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा. सेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां कालनिरूपणं नाम पञ्चमोऽवतारः ॥५॥ अथ पष्ठोऽवतारः। अथ नित्यविभूतिनिरूप्यते-शुद्धसत्त्वधर्मभूतज्ञानजीवेश्वरसाधारणं लक्ष- णमजडत्वम् । अजडत्वं नाम स्वयंप्रकाशत्वम् । तत्र शुद्धसत्वधर्मभूतज्ञानसा- धारणलक्षणं पराक्त्वे सत्यजडत्वम् । तत्तु स्वयंप्रकाशत्वे सति परस्मा एव भासमानत्वम् । कालः संपच्यते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुरित्युक्तत्वात् । पडिन्द्रियेति । क्षणमयं तिष्ठतीत्यादिप्रकारेण तत्तदर्थविशेषणतया प्रतीतेः । नीरूपस्यापि रूपादेरिव प्रत्यक्ष- विषयत्वमिष्टमेव । अनुमीयमानस्तु न विशेषणम् । न हि वहिमनुमाय वह्निमा पर्वत इति प्रत्यक्ष भवति । किंच प्रत्यक्षप्रतीतौ विशेषणतया दृश्यमानस्य कालस्यानुमेयत्वे प्रत्यक्षज्ञानविषयीभूतानां घटादिपदार्थानामप्यानुमानिकत्वं प्रसज्येतेति सौत्रान्तिक- पादप्रसङ्ग इति बोध्यम् ॥ इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे पञ्चमोऽवतारः। अथ पष्ठोऽवतारः। नित्यविभूतिरिति । इयमेव शुद्धसत्त्वशब्देन व्यवतियते । शुद्धं सत्वं यत्रेत्य- र्थात् । पराक्त्वे सतीति । धर्ममतज्ञानस्येव शुद्धसत्त्वस्यापि परस्मै भासमानत्वात्परा- क्त्वम् । बन्धकाले तु शुद्धसत्त्वं न प्रकाशते । सुपुप्तौ धर्मभूतज्ञानवत् । अजहत्व- मिति । ननु प्रसिद्धशास्त्रेषु तावदनडत्वं शुद्धस्य सत्त्वस्य न पश्यामः । अथ रहस्यागमवाक्यविशेषस्तदिप्येत तर्हि पागुण्यमयत्वमपि तस्येष्टव्यम् । तथा च चेतनत्वप्रसद्गः । अतस्त्रिगुणविभूतेरिवास्या नित्यविभूतैरपि जडत्वमेवेति चेदत्र केचित् -निःशेषाविद्यानिवृत्तिहेतुतया निरुपाधिकज्ञानविकासस्थानतया वा आयुर्घत- मितिवजडेऽप्यनडत्वोपचार इति । वस्तुतस्तु किमास्मिकैषा भगवतो व्यक्तिरिति प्रश्ने ·यतीन्द्रमतदीपिका- शुद्धसत्वं नाम त्रिगुणद्रव्यव्यतिरिक्तत्वे सति सववत्वं निशेपाविद्या. निचिदेशविजातीयान्यत्वम् । सा विभूतिरूव॑मदेशेऽनन्ता । अध:पदेशे यात्मको भगवानिति प्रतिवचनारिकमात्मको भगवानिति पुनः प्रश्ने ज्ञानात्मक इत्युक्तत्वापतानात्मकत्वेन मुख्यमेवाजडत्वमस्याः । स्वसत्तामाप्तकं सत्वं गुणातत्त्वाद्विलक्षणम् । इत्युपहणस्वारस्याच्च । नन्विय नित्यविभूतिः प्राकृतत्रिगुणमय्येवेत्यनित्येव । नित्यत्वं त्वापेक्षिकम् । अत एव सदेव सोम्येदमन आसादेकमेवाद्वितीयम्' इति कारणवाक्य एकत्वावधारणमुपपद्यते । नित्यविभूतेनित्यत्वे तु जगत्कारणस्य सद्वि- तीयत्वापत्तिः । शुद्धसत्त्वव्यवहारस्तु रजस्तमसोरभिभूततयाऽप्युपपद्यत इति चेम्भवम् । श्रुतावकत्वावधारणं सक्ष्यमाणव्यपेक्षम् । सृष्टि कालापेक्षया लक्ष्यमाणस्य' जगत उप- देशकालापक्षयेदंकारगोचरस्प प्रलयदशायामविभक्तनामरूपतयैकत्वमवधार्यते । तपा- घोक्तं संवित्सिद्धौ- यथा घोलनृपः सनाइद्वितीयोऽद्य भूतले । इति तत्तुल्यनृपतिनिवारणपरं वचः ।। न तु तमृत्यतत्पुत्रकलादिनिषेधकमिति । अवश्यं चैतत्सरभ्युपेयम् । अन्यथा मायावादिमतेऽप्येकत्वावधारणेन प्रलये मायाया विलयापत्तिः । औपाधिकोदवादिमते चोपाध्यंशपध्वसः स्यात् । याद मायोपाधिविलयस्तरभ्युपगम्येत तर्हि ब्रह्मणस्तदुपहितत्वामावन विश्वप्रसूत्यमावाद- नुपहितस्प जगत्कारणत्वानभ्युपगमात्कारणवाक्यं दत्तमलाञ्जलि स्यादित्यप- धेयम् । शुद्धसत्वं नामेति । तमोरहितत्वे सति सत्ववत्वमित्यपि लक्षणं बोध्यम् । शुद्धसत्वे प्रमाण तु 'आदित्यवर्ण तमतः परस्तात् ' (श्वे. ३। ८)यो अस्पाध्यक्षः परमे व्योमन ' 10 बा०२१८१९)' सहस्रस्थूणे विमिते दृढ उग्रे यन देवानामधि देव आस्ते' ' तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः' (नृ० पू०५।१०) इत्यादिश्रुतयः । तद्विप्णोरित्यत्र व्यतिरेकनिर्देशबलात्खरूपा. देदे सिद्धे पदशब्दस्वारस्यात्सदा दृश्यत्वबलाच सदा पश्यदनेकद्रष्ट्रविशिष्ट स्थानविशे. पावधिरित विशिष्टविधिोध्यः । तच्चाऽऽकाशं सनातनामिति रामायणं दिव्यं स्थानम- नरं चाप्रमेयमिति महामारत चात्र प्रमाणम् । अनन्तेति श्रुतौ नित्यविमूतैरानन्त्यस्य तमःपरत्वस्य १ प्रतिपादनेनाऽऽनन्त्यतमःपात्वयोविरुद्धयोरेका समावेशाय केनचि. १५. 'वृत्त।

·प्रकाशसहिता। परिच्छिन्ना । अचेतना स्वयंप्रकाशा च । आनन्दावहत्वादानन्दनामिका । पञ्चोपनिपन्मश्रमतिपाद्यतया पञ्चोपनिपदात्मिका | अमाकृतपञ्चशक्तिमचया पश्वशक्तिमयेवि निगद्यते । सा विभूतिरीश्वरस्य नित्यानां मुक्तानां चेवरसंकल्पाद्भोग्यभोगीपकरण- भोगस्थानरूपा च भवति । भोग्यमीश्वरशरीरादि । भोगोपकरणं चन्दनकुसुम- वस्त्रभूषणायुधादीनि । भोगस्थानं तु गोपुरपुरमाकारमण्डपविमानोद्यानप- मिन्यादिकम् । तत्रेश्वरस्य नित्यानां च शरीराणि भगवन्नित्येच्छासिद्धानि । मुक्तानी शरीराणि तेषां पित्रादिसृष्टियुगपदनेकशरीरपरिग्रहा इत्यादीनि भगवत्संकल्पादेव भवन्ति । भगवतो व्यूहविभवार्चावतारशरीराण्यप्यमाके- तमयानि । अर्चावतारेपु प्रतिष्ठानन्तरं मसादोन्मुखेश्वरसंकल्पाधीनममाकृत- शरीरैमात्रमाविर्भवति । प्राकृतामाकृतसंसर्गः कथमिति न शङ्कनीयम् । श्रीरामकृष्णावतारशरीरवदिति प्रमाणानुसारेण परिहारो द्रष्टव्यः । प्रदेशेनाऽऽनन्त्यं केनचित्प्रदेशेन च तमःपरत्वमगत्या कल्प्यत इत्याशयः स्वयंमका- शेति । केचित्तु निरतिशयदीप्तियोगादस्याः स्वयंप्रकाशत्वव्यपदेशः । एवमेवात्यन्तानुकू- लरूपरसगन्धादियोगादानन्दव्यपदेश इत्याहुः । भोग्येति । इयं च नित्यमुक्तेश्वराणामिच्छानुरूपशरीरैन्द्रियप्राणविषयरूपेगाव- तिष्ठते । इन्द्रियच्छिद्रविधुरा द्योतमानाश्च सर्वशः। इति वचनं तु कर्मकृतेन्द्रियामावपरम् । ' अशरीरं वाव सन्तम् ' (छा. ८११२। १)इत्यादिपु कर्मकृतशरीरादिप्रतिषेधवत् । तत्र कानि चिच्छरीराणि नित्यादीनामीश्व- रस्य च नित्येच्छापरिग्रहान्नित्यानि । कानि चिदनित्येच्छापरिग्रहादनित्यानि । मुक्ताश्च कदाचिदशरीराः कदाचिच्च सशरीरा इति भाप्यम् । इन्द्रियाणि तु तत्रत्यानि सर्वा- ण्यपि नित्यानि । तत्र व्योमादिवदेवोपादाननिरपेक्षत्वात् । तत्र कानि चिन्नित्यैरोश्वरेण च नित्यपरिगृहीतानि । मुक्तानां तु तत्परिग्रहः शरीरवत्कादाचित्क एवेति बोध्यम् । नित्यविभूतिरपि त्रिगुणवञ्चतुर्विंशतितत्त्वात्मिका । कि त्वेषां तत्त्वानां न प्रकृतिविकृति- भावः । दिव्यमगलविग्रहादेनित्यत्वश्रवणादिति केचित् । ५ क. 'कृतानि 15. 'रमत्रावि। १ घ. मयतया । २ घ. मीति' । ३ घ. 'या । मुक्तानामीश्च । ४ घ. "ना ते ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- मुक्तानां शरीरपरिग्रहस्तु वसन्तोत्सववेपपरिग्रहादिवत्स्वामिनः ककर्यमेव । ईश्वरशरीरस्य पाइगुण्यमिति व्यवहारः। पाइगुण्यप्रकाशकत्वात् । नित्यनि- रवनिरतिशयोज्ज्वल्यसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनपार्दवार्जवादयो दिव्यमालविग्रहगुणाः । तस्य व्यापकत्वं गीतादिपु प्रसिद्धम् । मुक्तस्य शरीरं नास्तीति वचनं तु कर्मकृतशरीराभावपरम् । तत्रत्येन्द्रियाणां नित्यत्वात् । अत एव कार्यकारणभावाभावात्माकृतवन्न वत्चान्तरव्यपदेशः । एतेन तत्र शरीरादिकं नास्तीति मतनिरासः । तमसः परस्तादित्युक्त्या प्रत्येकदेश- धादिमतनिरास:। अमाकृतशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्रयत्वादाकाशादिव्याचिः। ज्ञानात्मकत्वप्रतिपादनाजमिति मतनिरासः। भगवतोऽमाकृतदिव्यमङ्गलविग्रहस्त्वस्वभूपणाध्यायोक्तसौंपाश्रयः । तद्यथा- पुरुषस्य कौस्तुभाकारत्वम् । प्रकृतेः श्रीवत्सरूपत्वम् । महतो गदारूपत्वम् । कैकर्यमेवेति । नित्यमुक्तानां शरीरादिपरिग्रहो मगवदमिमततककर्यरूपमोगाप भगवतोऽपि स्वमोगाय स्वशेपमूतनित्यमुक्तानन्दनाय मुमुक्षूपास्यत्वसिद्धये चेत्युक्त- स्वात् । तत्र भगवतः स्वसंकल्पादेव शरीरादिपरिग्रहः । नित्यमुक्तानां तु कदाचिस्प- रमपुरुषमात्रसंकल्पात्कदाचित्परमपुरुषसंकल्पानुविधायिस्वसंकल्पाचेति भावः । ज्ञाना- स्मकत्वेति । ज्ञानात्मकत्वं चान स्वयंप्रकाशत्वमेवेति न्यायसिद्धाञ्जनम् । अनभूपणाध्यायेति । तत्र ह्येतदुक्तम्- आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् । विमति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान्हरिः॥ श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्ते च समाश्रितम् । प्रधान बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ।। भूतादिमिन्द्रियादि च द्विधाऽहंकारमीश्वरः । विर्ति शङ्खरूपेण शाईरूपेण संस्थितम् ।। चलस्वरूपमत्यन्तनवेनान्तरितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुः करे स्थितम् ।। पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः। सा मूतहेतुसंघातो भूतमाला च वै द्विज !! १. महादिस्तु' । २ ख. निदापनिर । ३ क. स. प्रहा गु। ४ ५. रीन्द्रियादि। ५५. 'हत्वम । ६ महतो इसारभ्य चकत्वम् इत्यन्तः पाठः क. पुस्तके न श्यते ।

·प्रकाशसहिता। सात्त्विकाहंकारस्य शङ्करूपत्वम् । तामसाहंकारस्य पात्वम् । मानस्य खड्गरूपत्वम् । अनानस्य तदावरकत्वम् । मनसश्चक्रत्वम् । ज्ञानेन्द्रियाणा कर्मेन्द्रियाणां शाररूपत्वम् । स्थूलसूक्ष्मभूतानां वनमालालम् । चेतश्चक्रति चेतनासिरमतिस्तत्सतिर्मालिका भूतानि स्वगुणैरइंकृतियुग शङ्खन शापिते। पाणाः खानिदशाऽपि कौस्तुभमणि वः प्रधान पुनः श्रीवत्सं कमलापते तव गदामाहुर्महान्तं बुधा इति संगृह्योक्त पद्यमनुसंधेयम् । सा विभूतिरामोदममोदसंमोदवैकुण्ठाख्यरूपेण चतुर्विधा पुनरनन्ता च । त्रिपाविभूतिपरमपदपरमव्योमपरमाकाशामृतनाकामाकृतलोकानन्दलोकवैकु. ण्ठायोध्यादिशब्दवाच्या । एतस्यां विभूती द्वादशावरणोपेतमनेकगोपुरमाकार- राहतं वैकुण्ठं नाम नगरम् । तत्राऽऽनन्दनामेकं दिव्यालयम् । तदन्ता, रत्न- मयानेकस्तम्भसहविरचिता महामणिमण्डपाख्या सभा । तस्यां सहस्रफ. णामणितेजोविराजितोऽनन्तः । तस्मिन्धर्मादिमयदिव्यसिंहासनम् । तदुपरि चामरहस्तैर्विमलादिभिः सेवितमष्टदलात्मक पद्मम् । तदुपरि प्रकृष्टविज्ञानधामा शेषः । तदुपरि वाचः परमद्भुतम् । एवं नित्यविभूतिनिरूपिता ।। इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा- सेन विरचितायो यतीन्द्रपतदीपिकायां नित्यविभूत्ति- निरूपणं नाम पष्ठोऽवतारः॥६॥ यानीन्द्रियाण्यशेपाणि बुद्धिकर्मात्मकानि नै । शररूपाण्यशेपाणि तानि धत्ते जनार्दनः ॥ विमर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोऽत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामयं तु तज्ज्ञानमविद्या चर्मसंस्थितम् ॥ इत्यादि । विमलादिभिरिति । विमलादयश्च नित्यपारिषद्या इत्याहुः ।। इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे पष्ठोऽवतारः॥ १ ख. 'णा रस'घ, णांश २ प. 'हंकृतिय। ३ क. 'माणे जावं प्रख.तेस्त । ५. गमको दिव्यालयः । त। ६ घ. णिनि'। ५ क, ग, हस्ताभिनि ।

·२६ यतीन्द्रमतदीपिका- अथ सप्तमोऽवतारः ॥७॥ अय क्रमप्राप्त धर्मभूतज्ञानं निरूप्यते--स्वयंप्रकाशाचेतनद्रव्यत्वे सति विपयित्वम् । विभुत्वे सति प्रभावव्यगुणात्मकत्वम् । अर्थप्रकाशो बुद्धि- रिति तल्लक्षणम् । तद्धर्मभूतज्ञानमीश्वरस्य नित्यानां च सर्वदा नित्यमेव विभ च। बद्धानां तिरोहितमेव । मुक्तानां पूर्व तिरोहितमनन्तरमाविर्भूतम् । ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानमुत्पन्नं ज्ञानं नष्टमिति व्यवहारः कथमिति चेन्न । ज्ञानस्य संकोचविकाशावस्थामादाय तत्संभवात् । दृतेः पादायथोदकं क्षरति तथा मानमपीन्द्रियद्वारा निःसत्यार्थेन संनिकृप्यते । अहिकुण्डलवत्संकोचविकासौ । अथ सप्तमोऽवतारः। स्वयंप्रकाशेति।ज्ञानं हि विषयप्रकाशवेलायां खाश्रयस्यैवाऽऽत्मनः स्वयंप्रकाशम् । अन्यकालान्यपुरुपगतं तु स्मृत्यनुमानादिविषयः संसारिणाम् । इतरेषां तु सर्वज्ञतयाऽन्य- कालान्यपुरुपगतमपि स्वकीयेन प्रत्यक्षेण विषयी क्रियते । तथा च भाप्यम्-'यत्त्वनुभूतेः स्वयंप्रकाशत्वमुक्तं तद्विपयप्रकाशनवेलायां ज्ञातुरात्मनस्तथैव न तु सर्वेषां सर्वदा तथै. वेति नियमोऽस्ति ' इति । अत एवाऽऽह:- स्वधीविशेष सर्वज्ञोऽप्यध्यक्षयति वा न वा। आधे सिद्धा स्वतः सिद्धिरन्यत्रासर्ववेदिता ॥ ज्ञानमस्तीति विज्ञानं स्वात्मानं साधयेन्न वा। पूर्वत्र स्वप्रकाशत्वं सर्वासिद्धिरतोऽन्यथा इति । नित्य पेवेति । लाच भुति:- विज्ञानुर्वितरविपरिलोनो विधाते. १३०) इति । स्मृतिरपि- यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनान्मणेः । दोपप्रहाणान्न ज्ञानमात्मनः क्रियते तथा । यथादपानकरणास्क्रियते न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिमततः संभवः कुतः ॥ तथा हेयगुणध्वंसादवबोधादयो गुणाः । प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवाऽऽमनो हि ते इति । इन्द्रिपद्वारेति । एतदर्थमेव हि ज्ञानत्येन्द्रियापेक्षा । एतेन ज्ञानस्य नित्यत्वे- नोत्पत्यमावात्तस्येन्द्रियानपक्षत्वमेव स्यादित्यपास्तम् निमित्येति । निःसरणं घेतत् ·प्रकाशसहिता : सर्व ज्ञानं स्वत एव प्रमाणम् । स्वप्रकाशं च । विप्रतिपन्ना संविस्वगतव्यवहार मति स्वाधीनकिंचित्कारा स्वजातीयसंवन्धानपेक्षव्यवहारहेतुत्वाद । अर्थे- न्द्रियदीपवत् । न च चक्षुरालोकयोः सजातीयत्वम् । अहंकारिकतैजसभे- दाद्भेदः । अनेन ज्ञानस्य क्षणिकत्वं त्रिक्षणावस्थायित्वं मातिभासिकवधव. हारस्य मिथ्यात्वं परत: मामाण्यं ज्ञानस्यैवाऽऽत्मत्त्वमित्यादिपक्षा निरस्ताः। 'स्तम्भः स्तम्भ इत्यादिधारावाहिकं ज्ञानं त्येकमेव । नन्वागमवलाज्ञानस्य नित्यत्वाङ्गीकारे कथं जागरसुपुप्त्यादिभेदसिद्धिरिति चेन्न । यथा दाहकस्य चहेर्दाह्यसंनिधौ मण्यादिभतिवन्धके दाहाभावः । तद्वज्ज्ञानस्य तिरोधायक- - 'प्रज्ञा च तस्मात्प्रमृता पुराणी ' (श्वे. ४११८) इति श्रुतिस्वरससिद्धम् । नन्वा. काशवदमूर्तत्वाद्गुणत्वाच ज्ञानस्य कथं कियावत्त्वमिति चेत् । किमिदममूर्तत्वम् । कियारहितत्वमिति चेदन्योन्याश्रयः । स्पर्शरहितत्वमिति चेयभिचरितो हेतुः । स्पर्शरहितेऽपि शब्द क्रियादर्शनात् । स खलु शसमुसार्दवीयसोऽपि देशान्नोदन. विशेपेण लोष्टादिरिष यावद्वेगं प्रतिष्ठते । ज्ञानस्य गुणत्वेऽपि द्रव्यत्वस्याग्रे वक्ष्यमा णत्वात्कियावतमविरुद्धम् । एतेनाऽऽत्मधर्मभूतज्ञानस्य स्वाश्रयादन्यत्र कथं गमनमिति परास्तम् । स्वत एवेति । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धौ-घटोऽस्तीति ज्ञानमुत्पद्यते । तत्र विषयास्ति- त्वमेव प्रामाण्यम् । तत्तु तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते । अतः स्वतः प्रामाण्यं प्रतीयते । यत्र पुनः शुक्तौ रजतज्ञानमुत्पद्यते तत्रापि रजतमस्ति ' इति रजतास्तित्वमेव प्रतीयते । न पुनर्नास्तित्वं तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते । नो विषयास्तित्वं स्वेन, नास्तित्वं च बाधकेन प्रतीयत इति स्वतः प्रामाण्यप्रतीतिरप्रामाण्यप्रतीतिः परत इति विभाग इति । किंच यथा जल उष्णस्पर्शस्य न स्वतस्त्वम् । किं तु परतरत्वम् । तस्य स्वतस्त्वं तु तेमसि प्रसिद्धम् । तथा ज्ञाने प्रमाणत्वस्य यदि परतस्त्वं स्याहि तस्यान्यत्र कचिदपि स्वतस्त्वमावश्यकम् । तच्च न संभवति । प्रमाणत्वस्य ज्ञानमात्रनिष्ठत्वात् । अतस्तस्य ज्ञाने स्वतस्त्वमेवाङ्गीकार्यमिति समासोक्तौ विस्तरः ।। एकमेवेति । धारावाहिकविज्ञानं नीरन्ध्रनिर्यातमणिमयूखवदेकरूपम् । तदुक्तं मज्ञापरित्राणे- स्तम्भः स्तम्मः स्तम्भ इति धीर्धारावाहिका मता। धारावाहिकविज्ञानमेकं ज्ञानं मतं हि नः ।। - घ. 'चित्करी स्वस्वना । .

·यतीन्द्रमतदीपिका- तमोविशेषतनिधानासंनिघानाभ्यां स्वापादिसिद्धिः पुंस्त्वादिवच्चा पुंस्त्वादिक पाल्ये तिरोहितं यौवन आविर्भवति । यो यदाश्रितस्वभावः स तस्य गुण इति कक्षणलक्षितत्वाजानं गुणः । विशेषणादिवत् । यतः संकोचविकाशावस्था- पद, अतो द्रव्यपपि भवति । आत्मगुणभूतज्ञानस्य द्रव्यत्वं कथमिति न शुलनीयम् । मभावदेकस्यैव द्रव्यत्त्वगुणत्वयोविरोधाभावात् । अवस्थाश्रयो व्यमिति द्रव्यलक्षणम् । स्वाश्रयादन्यत्र वर्तमानस्वपि प्रभावदेवोपपद्यते । प्रयोगश्च-गुणभूता बुद्धिद्रव्यं प्रसारणादिमत्त्वात्मभावत् । ज्ञानं द्रव्यं संयोगा. हान्यत्वे सति भावनाकारणत्वादात्मवादिति । मुक्तझानस्य युगपदनन्तदेह- संयोगो नयनसूर्यादितेजोवत्संभवति । प्रतिबन्धाशमोसाद्यैनित्यं ज्ञानं हि जायते । चिरमप्रतिबन्धेन चिरं तिष्ठति भासकम् ' इति । अन्ये तु धारावाहिकविज्ञानं स्नेहदशादिसमवायसंतन्यमानदीपवनसंतति- रूपमित्याहुः । स्वापादीति । यत्तु षडयसक्षेरे श्रीराममित्रैरुक्तम्-स्वतः सिद्धि- रियं संपित्सुपुप्तावपि स्फुरत्येव । स्वाश्रयायैव हि सा भाति । अव्यवहारनियमस्तु करणोपरतिनियमादिति । विवरणेऽप्येवमेवोक्तम् । तत्सर्व प्रौढिवाद इति ज्ञेयम् । अन्यथा 'पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ' (ब. सू. २।३।२१) इति सूत्रेण तद्भाध्येण च विरोधात् । तद्ध्वनयन्नाह-पुंस्त्वादीति। किं च यथा सर्वविषय- प्रकाशनशीलायाः संविदः समस्तवाह्यविषयवैमुख्यं तपाऽऽन्तरविपपमुख्यमपि स्यादे- वेति बोध्यम् । द्रव्यमपीति । न तावदस्माकमद्रव्यमेव गुण इति पैशेषिकादिवनि- बन्धः। विशेषणादिवत् । यो यदाश्रितस्वभावः स तस्य गुण इति हि गुणलक्षणम् । न तु पारिभापिकम् । सर्वव्यवहारविरोधात् । अत एवोक्तं यामुनाचा:- 'आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेण समन्वयात् । द्रव्यत्वं च गुणत्वं च ज्ञानस्यैवोपपद्यते । इति । एवं १ केचिद्रव्यात्मकगुणाः केचित्केवलगुणा इति द्विविधा गुणाः । पूर्वे ज्ञानादयः । उत्तरे सत्वरनप्रभृतय इति बोध्यम् । अनन्तेति । अनघ ज्ञान. निष्ठो वेगातिशयः कारणम् । इष्टं च विचित्रवेगित्वं नायनतापनादिमहताम् । तप काठाप्राप्तं युगपत्रिचतुरक्षणेन वा विश्वमास्कन्दते । १.शामग्य । २ क. सोन'1३५. 'योगःसाय ।

·प्रकाशसहिता। . मान, मतिा, मझा, संवित्, धिषणा, धीः, मनीपा, शेमुपी, मेधा, बुद्धिरित्यवे. मादयः शन्दा ज्ञानपर्यायाः।बुद्धिरेवोपाधिभेदात्मुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नरूपा। सुखादिजनकतया मानातिरेके प्रमाणाभावात् । 'इच्छामि देष्मि ' इति म्यवहारस्य स्मरामीत्यादिवज्ज्ञानविशेषेणैवोपपत्तेः । ननु कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं(भीरित्येतत्सर्व मन एवेत्युक्तम् । शानरूपत्वं कथमिति चेन्न । ज्ञानस्य मनःसहकारित्वनियमान्मन एवेत्युपचा रादुक्तमिति न विरोधः। एवं प्रत्यक्षानुपानागमस्मृतिसंशयविपर्ययभ्रमविवेकव्यवसायमोहरागद्वेप- मदमात्सर्यायचापल्यदम्भलोभक्रोधदर्पस्तम्भद्रोहाभिनिवेशनिर्वेदानन्दादयः मुखादीति । सुखादिननकतया सुखादिव्यतिरिक्तज्ञानाङ्गीकारे प्रमाणामावादि- त्यर्थः । एतदुक्तं भवति-विषयज्ञानानि विषयाधीनविशेषाणि सुखदुःखमध्यस्थसाधा. रणानि भवन्ति । तत्र येन विषयविशेषेण विशेषितं ज्ञानं मुखस्य जनकमित्यभिमतं तद्विषयमानमेव सुखम् । तदतिरेकिपदार्थान्तरं नोपलम्यते । तेनैव च सुखित्वव्यवहारो- पपत्तेरिति । उपपत्तेरिति । वैषयिकसुखदुःखस्वरूपत्वं च ज्ञानस्य विषयाधीनमिति विषयस्यापि सुखदुःखशब्दवाच्यत्वमस्त्येवेति सुखं स्वर्ग इत्यादिव्यवहारोपपत्तिः । अत एव वेदार्यप्तग्रहे ' विषयायत्तत्वाज्ज्ञानस्य सुखरूपतया ब्रह्मैव सुखम् ' इत्युक्तम् । एवं प्रत्यक्षेति । स्मृति म पूर्वानुभवजन्यसंस्कारमात्रमन्यं ज्ञानम् । अनध्यव. सायो ज्ञान संशयः । विपर्ययोऽन्यथाज्ञानम् । तच्च धर्मविपर्यासरूपम् । भ्रमो धर्म विपर्याप्तः । संदेहानन्तरं जायमान ऊहो विवेकः । व्यवसाय उद्यमः । मयादिमन्य वस्तुतत्वानवधारणं मोहः । रागो विषयानुवृभूषा । द्वेषो विषयनिहासा | विषयानु- भवजन्यो ज्ञानविशेषो मदः । स्वप्रयोजनप्रतिसंघानं विना पराभिमतनिवारणेच्छा मात्सर्यम् । आरब्धायाः क्रियाया विघ्नोपनिपातेऽपि तत्समापनप्तामय धैर्यम् । तदमावोऽधैर्यम् । चापत्यं चञ्चलता । धार्मिकत्वख्यापनाय धर्मानुष्ठानं दम्मः । धर्म- विरोधेन परद्रव्येच्छा लोमः । तदुक्तं पद्मपुराणे- 'परवित्तादिकं दृष्ट्वा नेतुं यो हृदि जायते । भभिलापो द्विनश्रेष्ठ स लोमः परिकीर्तितः' इति । परपोडाफलकश्चित्तविकारः क्रोधः । कृत्याकृत्याविवेककरो विषयानुभव- निमित्तो हाँ दर्पः । स्तम्भोऽनारम्मशीलत्वम् । परेषु स्वच्छन्दवृत्तिनिरोधो द्रोहः । १ क. घ. कहा।२ कग. प. सर्यया । ३ घ. 'पलद ।

·६० यतीन्द्रमतदीपिका- सुमतिदुर्मतिमुभीतितुष्टधुन्नतिशान्तिविरक्तिरतिमैत्रीदयामुमुक्षालज्जातितिक्षावि- चारणाजिगीपामुदिताक्षमाचिकी'जुगुप्साभावनाकुहनाऽसूयाजिघांसातृष्णा; दुराशावासनाचर्चाश्रद्धा भक्तिः भैपत्तिरित्येवमादपश्च जीचगुणा अनन्ता धर्मभूतज्ञानावस्थाविशेपा एव । एवं ज्ञानशक्तिवलैश्चर्य वीर्यतेजासौग्रील्यवात्सल्यदिजवसौहार्दधैर्यसाम्यकारुण्यमाधुर्यगाम्भीर्यो दार्यस्थैर्यपराक्रमादयो भगवतोऽनन्तकल्याणगुणा ज्ञानशक्तिविततिभूताः । तत्र ज्ञानं नाम सर्वसाक्षात्काररूपम् । शक्तिरघटितघटनासामर्थ्यम् । वलं धारणसामर्थम् । ऐश्वर्य नियमनसामयम् । वीर्यमविकारित्वम् । तेजः परामिभर्वसामर्थ्यम् । महतो भन्दैः सह नीरन्ध्रेण संश्लेपस्वभावत्वं सौशी- ल्यम् । वात्सल्यं दोपेऽपि गुणत्वबुद्धिर्दोपार्दाशत्वं वा । आश्रितविरहास. हत्वं मार्दवम् । मनोवाकार्यकरूपमार्जवम् । स्वसत्चानपेक्षतद्रक्षापरत्वं सौहार्दम् । ७ ८ अभिनिवेश आग्रहः । आक्रोशनावज्ञादिननितो विषयद्वेषाख्यश्चित्तविकारो निर्वेदः । इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेष आनन्दः । सुमतिः समीचीना मतिः । तद्विपरीता मतिर्दुर्मतिः । सुप्रीतिः प्रियत्वम् । सर्वेषु दृष्टेषु तोपस्वभावत्वं तुष्टिः । पराक्रमदानादिस्मृतिनन्य उत्साह उन्नतिः । इन्द्रियाणा विषय. प्रावण्यनिरोधसंशोलन शान्तिः । दोपदर्शनाद्विपयत्यागेच्छा विरक्तिः । प्रेमाख्यधि- तविकारो रतिः । मैत्री मित्रत्वम् । भूतेषु सर्वेषु दुःखासहिष्णुत्वं दया । मुमुक्षा मोक्षेच्छा । अकार्यकरणादिनन्यो ज्ञानविशेषो लज्जा । परपीडानुभवेऽपि तत्सहनेच्छा तितिक्षा । विचारणा सद्विचारप्रवृत्तिः । निगीपा जयेच्छा । मोग्यवस्तुदर्शनश्चि. तविकारो मुदिता । परनिमितपीद्धानुभवेऽपि चित्तविकाररहित्यं क्षमा । चिकीर्षा क्रियाविषयेच्छा । कदवस्तुविलोकनादिनन्यश्चित्तविकारविशेषो अगुप्ता गोपनेच्छा वा । भावना संस्कारविशेषः । कुहना विस्मापना वञ्चना वा । गुणेषु दोपाविष्करणम- सूया निघांसा हननेच्छा । तृप्णाऽभित्रापविशेपो धर्माविरोधेन परद्रव्येच्छारूपः । दुराशा दुरिच्छा । वासना संस्कारविशेषः । चर्चा पूना । श्रद्धा विश्वासः । मक्ति- प्रपत्त्योः स्वरूपमनुपदं वक्ष्यते । ज्ञानावस्थाविशेषा इति । तेषु च ज्ञानजन्यत्वा. दिना कचिद्भेदप्रतिभासेऽपि ज्ञानातिरिक्ततदनीकारे प्रमाणापावागौरवाधेत्याशयः । पराक्रमादय इति । आदिना क्षमादिसंग्रहः । घ. सादुर्वास । २ क. 'प्रतिप। ३ स. गादयो हा ! ४ ग. घ. सोक्ति', ५ ग. "ar: शा। ६ ग. घ. 'वनसा । ७ क. 'विहारस ख. 'पेत्य है। - ·प्रकाशसहिता। जन्मज्ञानत्तगुणानपेक्षपा सर्वैराश्रयणीयत्वं सौम्यम् । आश्रितदोपगोपन चातुर्यम् । अकम्पनीयत्वं स्थैर्यम् । अमनमतिज्ञत्वं धैर्यम् । परवलमवेशनसा- मर्थ्य शौर्यम् । तन्निराकरणं पराक्रमः | स्वप्रयोजनमनपेक्ष्य परदुःखनिराचि- कीर्पा दया परदुःखदु:खित्वं वा । भीरबदुपाध्यभावेऽपि स्वादुत्वं माधुर्यम् । भक्तानुग्रहवदान्यत्वादेरामूलतो दुरवगाहलं गाम्भीर्यम् । अंभूतं दत्वाऽप्यत. त्वप्तमौदार्यम् । एवं वदान्य इत्यादावप्यूह्यम् । ज्ञानविशेपभूतयोक्तिमपत्त्योः स्वरूपं किंचिदुच्यते-भक्तिमपतिभ्यां प्रसन्न ईश्वर एव मोक्षं ददाति । अतस्तयोरेव मोक्षोपायत्वम् । मोक्षोपायत्वे- भक्तिमपत्तिभ्यामिति । अत एव 'भक्त्या त्वनन्यया लम्यः' (गी. ११३९४) इति संगच्छते । महनीयविपये प्रीतिर्मक्तिः । सैवावस्थाभेदात्परममक्तयादिरूपता भमते । सा चान्तरिक्षान्तरादित्यदहरभूमसन्मधूपकोसलशाण्डिल्योद्गीथपुरुषप्रतर्दन. वैश्वानरादिविद्याभेदाहहुधा । नन्वेव भक्तेसिसाधनत्वे ' तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय ' ( श्वे. ३।८ ) इति श्रुतिविरोध इति चेन्न । एतासा विद्याना बुद्धिविशेषरूपत्वात् । तयोरेवेति । तथा च मक्तिरूपापन्नोपासनध्यान- वेदनादिशब्दवाच्योऽसकृदावृत्त आप्रायणादन्वहमनुवर्तमानो ज्ञानविशेपो मोक्षहेतु. रिति कङ्गिकस्य ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं सिद्धम् । न केवलस्य कर्मणः । नापि ज्ञान- समुच्चितस्य । क्षुती वेदनमेव विधायोपायान्तरनिषेधेन तद्विरोधात् । वेदनाइया कर्मानुप्रवेशे तु न रोधः । तथा सति तस्योपायान्तरत्वामावात् । न च कर्मानुप्र- वेशरहितस्य केवलस्यैव ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमस्त्विति वाच्यम् । तस्याध्ययनविधि- सिद्धसाहसशिरस्काध्ययनगृहीताक्षरराशिविशपापातप्रतीतनिरतिशयपुरुषार्थसाधनार्थ- निर्णयरागमाप्तश्रवणमात्रेण निष्पन्नस्याविधेयत्वात् । तावति सिद्धेऽपि मोक्षादर्शनाच । तदुक्तमापस्तम्बेन-' बुद्धे क्षेमप्रापणम् । तच्छाविप्रतिषिद्धन् । बुद्धे चेत्क्षेम- प्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत' (आ. ध. सू. २ । ९ । २१ । १४-११)। अस्याः- आत्मनि बुद्ध ज्ञाते सति तज्ज्ञानमेव क्षेमं मोक्ष प्रापयति । इति यदौडलोमिनोक्तं तच्छाविप्रतिषिद्धम् । शास्त्रेषु हि वाक्यार्थज्ञानोत्तरं ध्यान विधिळध्यते । यावदायुषम् 'इति मरणपर्यन्तं ध्यानानुवृत्तिश्च प्रतिपाद्यते । यावन्न विमोक्ष्ये' (छा.६।१४ । २ ) इति शरीरपातावधिश्च मोसस्य क्रियते । तयोर्धमायनमृतत्वमेति । (छां. ६।६) इति नादीविशेषनिष्क्रमण . १स वृत्ते गु'। २ स सामयम् । ३ प. वादिमत्वं दु।४ घ. प्रभुत्व दं।

·यतीन्दमतदीपिका- नोक्तानां कर्मयोगज्ञानयोगप्रभृतीनां भक्तिद्वारव साधनत्वम् । कर्मपोगो नामो. पदेशाजीवपरयाधात्म्यज्ञानवता शक्त्यनुसारेण फलसगरहितानिषिद्धका- म्यनित्यनैमित्तिकरूपपरिगृहीतकर्मविशेषः । स तु देवार्चनतपस्तीर्थदानयना. दिभेदभिन्नः । अयं तु जीवगतकल्मपापनयनद्वारा ज्ञानयोगमुल्पाय तद्वारा सालाद्वा भक्त्युत्पादको भवति । ज्ञानयोगो नाम कर्मयोगानिर्मलान्तःकरण- स्येश्वरयोपत्तेन प्रकृतिवियुक्तस्वात्मचिन्ताविशेषः । एतस्य साक्षाद्भक्त्युपयो. गित्वम् । एवं साधनान्तराणामपि भक्त्युपयोगित्वमूह्यम् । भक्तियोगी नाम यमनियमासनमाणायामप्रत्याहारंधारणाध्यानसमाधिरू- पाष्टाङ्गवस्तैिलधारावदविच्छिन्नस्मृतिसंतानरूपः । स च विवेकविमोकाभ्यास- प मोक्षाहत्येन कश्यते । अचिरादिमार्गेण गतिश्च मोक्षारपूर्व श्रूयते । दीपान्तरमाह- बुद्ध चेदिति । न दुःखमिति । न हि ज्ञानिनां मूर्धाभिषिक्तोऽपि सुधादुःख. मेव तावत्क्षणमा सो प्रमवतीति । भक्तिद्वारैवेति । तदुक्तं न्यायसिद्धानने- 'भक्तियोगः परमप्राप्त्युपायभूतः । तदशक्तस्य तद्भक्तियोगप्तिद्ध्यर्थमात्मावलोकनम- पेक्षितम् । तस्य च ज्ञानयोगकर्मयोगी द्वौ पृथगुपायो । तत्र ज्ञानयोगः स्वात्मावलो- कनेऽन्तरतः । तथाऽपि प्रथम स दुष्करः । तदनधिकारिणस्तुल्यफलः कर्मयोग एव कार्यः । तदधिकारिणोऽपि व्यपदेश्यस्य लोकसंग्रहार्थ कर्मयोग एव कार्यः । अशक्तस्य ज्ञानयोगशक्ति कर्मयोग एवोत्पादयति । तदा कर्मयोग परित्यग्य ज्ञान- योगमनुतिष्ठतोऽपि न दोपः' इति । पमनियमेति । यमादीनां स्वरूपं योगसूत्रे प्रतिपादितम् । तथाहि-'भहिंसा , सत्यास्तैयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमः' (यो सू० २।३०)1'शौचसंतोपतपःस्वाभ्या- पेश्वरप्रणिधानानि नियमः' (यो सू० २ । ३२ ) । 'स्थिरसुखमासनम्' (यो. म. २ । १६ । आस्यतेऽनेनेत्यासनं पद्मासनादि । तद्यदा स्थिरं निष्कम्प सुखम. नुढेननीयं न भवति तदा तद्योगाङ्गता भनव इत्यर्थः । तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयो. गतिविच्छेदः प्राणायामः (पो० सू० २। ४९)। तस्मिन्सति आसनस्थैर्य सतीत्यर्थः । 'स्वस्वविषयसंप्रयोगाभावे वित्तस्य स्वरूपानुकार इन्द्रियाणां प्रत्याहारः'(यो सू० २।१४) । इन्द्रियाणि स्वस्वविपयेभ्यः प्रत्याहियन्ते प्रतिकूलता हियन्ते यस्मिन्निति प्रत्याहारः । चक्षुरादीन्द्रियाणां रूपादिविषयप्रवृत्त्यमावे सति, इन्द्रि- पाणि चित्तस्वरूपमात्रानुकाराणि यद्भवन्ति स प्रत्याहार इत्यर्थः । 'देशवन्धश्चि- 1 स. ना. ग. घ. 'चनात् । ३ ग. यात्रादा रघ. 'क्षालारम 1५ स. तियुग, चिन्तनदि । ७ स. रध्यानधारणास'।

·प्रकाशसहिता। क्रियाकल्पाणानवसादानुद्धर्षरूपसाधनसप्तकजन्यः । तत्र विवेको नाम जात्याश्रपनिमित्तादुष्टादनात्कायशुदिः । विमोकः कामानभिष्वङ्गः। अभ्या- सः पुनःपुनरालम्बनसंशीलनम् । शक्तितः पञ्चमहायज्ञाद्यनुष्ठानं क्रिया। कल्याणानि सत्यार्जवदयादानाहिंसादीनि । अनवसादो देन्याभावः । अनुद- पस्तुषभावः । अतिसंतोपच विरोधीत्यर्थः। एवं साधनसप्तकानुगृहीता भक्तिदर्शनसमानाकाराऽन्तिममत्ययावधिका च भवति । स चान्तिममत्यय एतच्छरीरावसाने शरीरान्तरावसाने या भवति । वेदनध्यानोपासनादिशब्दवाच्या भक्तिः परभक्तिपरज्ञानपरेमभक्तिरूपक्रम- वती मपरपाका च । सा द्विविधा-साधनभक्तिफलभक्तिभेदात् । उक्तसाध. नजन्या साधनभक्तिः। फलभक्तिस्त्वीश्वरकपाजन्यों श्रीपराकुशनायादि- निष्ठा । मद्भक्तजनवात्सल्यमित्यादिपु स्तुतिनमस्कारादिपु च भक्तिशब्दम- तस्य धारणा' (यो० सू०३।१ )। ध्येयस्वरूपे देशे चित्तस्य बन्धो विषया- न्तरपरिहारेण यस्थिरीकरणं सा चित्तस्य धारणेत्यर्थः । तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' (यो सू० ३।१)। तत्र ध्ययस्वरूपे प्रत्ययस्य ज्ञानस्यैकतानता तदालम्बनतयैव निरन्तरमुत्पत्तिानमित्यर्थः । तदेवार्थमात्र निर्मासं स्वरूपशून्यमिय समाधिः' (यो० सू० ३।३)। सम्यगाधीयत एकाग्री क्रियते यत्र मनः स समाधिरिति । साधनसप्तकेति । अत्र विवेकादिषु कारणत्वं व्यासज्यवृत्ति । न तु प्रत्ये. कपर्याप्तम् । जातीति । मातिदुष्टं कलागुञ्जनादि । आश्रयदुष्टं पति- तादिस्वामिकम् । निमित्तदुष्टमुच्छिष्टादि । एतस्विविधदोपरहिताइन्नाकायशु- द्धिर्षिक इत्यर्थः । आलम्बनेति । आलम्बनं शुमाश्रयस्तस्य संशोलनं पुनः पुनः परिशोधनम् । सत्येति । सत्यं भूतहितम् । मानवं वाला- यानामैकरूप्यम् । दया स्वार्थनिरपेक्षपरदुःखासहिष्णुत्वम् । दानं लोभराहित्यम् । अहिंसा कायेन वाचा मनसा न परपीडानिवृत्तिः । आदिपदावनभिध्याप्तंग्रहः । अभिध्या परकीये स्वबुद्धिः । यद्वा निष्कलचिन्ता । अथवा परकृतापरावचिन्ता । तद्राहित्यगनभिध्या । दैन्येति । दैन्यं चाभीष्टकार्यप्रवृत्त्यक्षमत्वम् । तच देशकाल. पम्याच्छोकवस्त्वायनुस्मृतेश्च भवति । मपत्यकेति । प्रपत्त्याभूतेत्यर्थः । साधनभक्तिरिति । सा च व्यासादिनिष्ठा । श्रीपराशनायादीति । पराशनायश्चायं श्रीरामानुनाचार्यात्प्राचीनतमस्ताम्रपर्णी- १५. ताटुप. 'पाध्यद । २ प. 'रमहा १३ स. 'रमा मतिरादिया कमादी भापरिकाष 1 स.प.'या।

·-- - यतीन्द्रमतदीपिका- योग औपचारिकः । ननु वेदान्तेपु श्रवणमननयोरपि विधानात्कथं ध्यानमेवे विधीयत इति चेदुच्यते-अधीतसागवेदः पुरुषः प्रयोजनवदर्थावबोधित्वद- र्शनाचनिर्णयाय स्वयमेव श्रवणे प्रवर्तत इति श्रवणस्य प्राप्तत्वादनुवादः। श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वान्मननस्याप्यनुवादः । तस्माद्ध्यानमेव विधीयत इति न विरोधः। ध्यानशब्दवाच्या भक्तिर्विद्याभेदावहुविधा । काश्चन विद्या उच्यन्ते- अन्तरिक्षविद्या, अन्तरादित्सविधा, दहरविद्या, भूमविधा, सद्विद्या, मधु, विद्या, उपकोसलविद्या, शाण्डिल्यविद्या, उद्गीथविद्या, पुरुपविद्या प्रतर्दनविद्या, वैश्वानरविद्या इत्यादिका ब्रह्मविद्या न्यासविद्या प्रपतिः। मपचिर्नाम- आनुकुल्पस्य संकल्पः भातिफूल्पस्य वर्जनम् । रक्षिप्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा'। आत्मनिक्षेपकार्पण्यम् । इत्लाघगपञ्चकयुक्ता । एतदेहावसाने मोक्षपदा सकृत्कर्तव्या न्यासः शर. णागतिरित्यादिमाब्दवेद्या शानविशेषरूपों । एपा गैपत्तिगुरुमुखादहस्यशा. स्त्रेषु संपदायतया वेदितव्येतीह वालबोधनार्थे प्रचे ग्रन्थे न प्रकाश्येति विरम्यते । तीरनिवासीति प्रसिद्धिः । वेदान्तेविति । आत्मा पारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः' (वृ० २।४।५) इति श्रुतौ श्रवणमननयोविधिरस्तीति शङ्ककाशयः । प्रयोजनवदिति । स्वाध्यायस्य स्वमावत एव प्रयोजनवदविवोधित्वदर्शनादि- त्यर्थः । श्रवणस्य प्राप्तत्वादिति । ननु पुस्तकनिरीक्षणादिव्यावृत्त्यषं श्रोतव्य इति विधिः कि न स्यादिति चेन्न । वेदान्तवाक्यानामपि पुस्तकनिरीक्षणादिव्युदासस्या- ध्ययनविधितिद्धत्वात् । विलेखनपठनादिप्रतिपेधस्तु ब्रह्ममीमांसायामनिष्ट एव । न च गुरूपसत्त्यर्थमयं विधिरस्त्यिात वाच्यम् । गुरूपतत्तौ श्रवणशब्दस्य मुख्यार्थस्यामा- .पात् । तस्याश्चात्राविहितत्वेऽपि 'गुरुमेवाभिगच्छेत् ' (मुं० १ । २ । १२ ) इति वाक्यान्तरसिद्धत्वाच । श्रवणमतिष्ठार्थत्वादिति । आचार्योपविष्टस्यार्थस्य स्वात्म. न्येवमेव युक्तमिति हेतुनः प्रतिष्ठापनमेव मननमिति मायः । एतेन मन्तव्य इत्या. रग्मणसंशीलनरूपमननविधिरयमित्यपास्तम् । श्रवणशब्दस्य न्यायोपेतवाक्यमन्यज्ञान इव मननशब्दस्य तत्प्रतिष्ठापनेऽथे प्रसिद्धिप्राचर्यात् । एतदेहावसान इति। न च प्रारब्धकर्मणोऽसमाप्तत्वे देहान्तरस्यापि प्रप्सग हाते पाच्यम् । प्रपत्तौ प्रारब्धात्यापि नाशाहीकारात् । यथाऽऽहुः- १५.न्ते । २ फ. यान्यस।३ रा.' याच्या शा"। ४५. ' पाप'। ५ क. 'प्रवि।६ रा. वृत्तगुम्फे न ।

·प्रकाशसहिता । ६५ भक्तिपरयोरेव मोक्षसाधनलेन स्वीकारात्परोक्तोपायनिरासः । यया वेदयाद्यानां मध्ये केपांचिन्मते देहातिरिक्तात्मनोऽनङ्गीकारान्मोक्ष प्राचिरेष न संभवति । अन्येपो मते ज्ञानस्य क्षणिकत्वात्तस्यैवाऽऽत्मत्वात्कस्य मत्तिः । संतानस्पति चेन्न । अन्य प्रत्यन्येन यत्नो न कर्तव्य इति न प्रवृत्तिः । अप- रेपो मते धर्माधर्मादिसप्तमगीरीत्योऽनकान्तवादान्न प्रचिः । वैशेषिकादिपक्षे - 'साधनं मगवत्प्राप्तौ स एवेति स्थिरा मतिः । साध्यभक्तिस्तथा सैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥ उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्ती या तु सा मतिः । उपायमक्तिरेतस्याः पूर्वोक्तव गरीयसी ।। उपायमक्तिः प्रारब्धव्यतिरिक्तापनाशिनी । साध्यमक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी ' इति । यद्यप्येवं प्रपत्तिः प्रारब्धमपि निःशेषं विनाशयितुं शक्ता तथाऽपि निःशेषवैरा- ग्यामाने रागविषयमंशं तदनुबन्धि दुःखं च स्थापयति । निःशेषवैराग्ये तु निःशेष निवर्तयति । अयमेव परमैकान्तिनोईतातयोर्भेद इत्याहुः । केषांचिन्मते । चार्वाकाणां मते । अन्येपाम् । विज्ञानवादिनां बौद्धानाम् । अपरेपाम् । जनानाम् । सप्तभङ्गीरीत्येति । सप्तमङ्गाश्च स्याद्वादमञ्जयां प्रतिपादिताः। तपाहि- एकत्र जीवादी वस्तुन्यककसत्त्वादिधर्मविषयप्रभवशादविरोधेन प्रत्यक्षादि- पाषापरिहारेण पृषाभूतयोः समुदितयोश्च विधिनिषेधयोः पर्यालोचनया कृत्या स्याच्छ- ब्दलाञ्छितो वक्ष्यमाणैः सप्तभिः प्रकाचिनविन्यासः समीति गीयते । तद्यथा-- स्थादस्त्येव सर्वमिति विधिकल्पनया प्रथमो मङ्गः । स्यानास्त्येव सर्वमिति निषेधक. रुपनया द्वितीयः । स्यादरत्येय स्यानास्त्येवेति कमतो विधिनिषेधकल्पनया तृतीयः । स्थादवक्तव्यमेवेति युगपद्विधिनिषेधकल्पनया चतुर्थः । स्यावस्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेति विधिकल्पनया युगपद्विधिनिषेधकरुपनया च पञ्चमः । स्यानास्त्येव स्यादवक्तव्यमेवेति निपेधकरुपनपा युगपद्विधिनिषेधकत्सनया च पष्ठः । स्यारस्त्येव स्यानास्त्येव स्यादय- तन्यमेवेति कमतो विधिनिषेधकरुपनया युगपद्विधिनिषेधकल्पनया च सप्तमः । स्वद. व्यक्षेत्रकालभावरूपेणास्त्येव सर्व कुम्मादि । न पुनः परद्रव्यक्षेत्रकालमावरूपेण । तपाहि-कुम्भो द्रव्यतः पाणिवत्वेनास्ति नामादिरूपत्वेन । क्षेत्रतः पाटलिपुत्रकलेन, न कान्यकुमादित्वेन । कालतः शिशिरत्वेन, न वासन्तिकत्वेन । मावतः श्यामत्वेन, न .रक्तादित्वेन । अन्यथेतररूपापत्या स्वरूपहानिप्रसा इति । अवधारणं पात्र मोऽन. 12. 'प्रतिप। र क. 'त्वात्क। ३ घ. 'सा बने ।

·यतीन्दमतदीपिका- पाषाणकल्पे मोक्षे प्रवृत्तिः कस्यापि न संभवति । सांख्यादिपक्षेष्वीश्वरान. टीकारात्पुरुपस्य प्रकृतेर्वा मोक्ष इति संशयान प्रवृत्तिः। मायिमते व्यावहा. रिकवाक्यस्प पारमार्थिकाभेदज्ञानाजनकत्वान्न प्रवृत्तिः । भास्करयादेवयोस्तु कर्मशानसमुच्चयवादोऽप्युक्तादेव निरस्तः। शैवमते तु पशुपतेः प्राप्यत्वस्वीका- रावेदविरुद्धभस्मधारणादेः साधनत्वेन स्वीकाराच तनिरासः । एवं मतिनि- रूपिता ॥ इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य प्रथपदासेन श्रीनिवास- दासेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां बुद्धिनिरू- पणं नाम सप्तमोऽवतारः ॥७॥ भिमतार्थव्यावृत्त्यर्थमुपात्तम् । इतरथाऽनभिमततुल्यतैवास्य प्रसज्येत । प्रतिनियतस्वार्था- नभिधानात् । तदुक्तम्- 'वाक्येऽवधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये । कर्तव्यमन्यथाऽनुक्तसमत्वात्तस्य कुत्रचित् ' इति । तथाऽप्यस्त्येव कुम्म इत्येतावन्मायोपादाने कुम्भस्य स्तम्भाधस्तित्वेनापि सर्व. प्रकारेणास्तित्वप्राप्तेः प्रतिनियतस्वरूपानुपपत्तिः स्यात् । तत्प्रतिपत्तये स्यादिति शब्दः प्रयुज्यते । स्यात्कचित् । स्वद्रव्यादिमिरेवायमस्ति न परद्रव्यादिमिरपीत्यर्थः यत्रापि चासो न प्रयुज्यते तत्रापि व्यवच्छेदफलैवकारवबुद्धिमद्भिः प्रतीयत एव । यथोक्तम्- सोऽप्रयुक्तोऽपि वा तज्ज्ञः सर्वत्रार्थात्प्रतीयते । यथैवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ' इति । तथा चैतन्नतेऽनैकान्तवादात्सर्वत्रानिश्चयान्न कापि प्रवृत्तिः स्यादित्याशयः । मायिमते । शंकराचार्यमते । व्यावहारिकवाक्यस्य । व्यावहारिकसत्यस्य वाक्य- स्य । माथिमते हि ब्रह्मण एवं पारमार्थिकसत्यत्वं नान्यस्य कस्यापीति तत्त्वमस्यादि. वाक्यस्यापि व्यावहारिकसत्यत्वमेव । तथा च यथा प्रानिमासिकप्तादेव्यावहारिकवि- पायजनकत्व तथा व्यावहारिकवाक्यस्यापि पारमार्थिकतानाजनकत्वमेव स्यादिति भावः ।। इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे सप्तमोऽवतारः ॥ ७ ॥ १ प. 'काय 1 २ ग, घ, 'दवाकर।

·मकाशसहिता। अथाष्टमोऽवतारः। अथ जीवो निरूप्यते-प्रत्यक्त्वचेतनत्वात्मत्वकर्तृत्वादीनीश्वरजीवसाधा- रणानि लक्षणानि । प्रत्यक्त्वं नाम स्वयमेव स्वस्मै भासमानत्वम् । चेतनत्वं ज्ञानाश्रयत्वम् । आत्मत्त्वं शरीरमतिसंवन्धित्वम् । कर्तृत्वं संकल्पज्ञानाश्रय- त्वम् । एवं सामान्यलक्षणलक्षितस्यै विशेपलक्षणान्युच्यन्ते-अणुत्वे सति चेतनत्वम् । स्वतः शेपत्वे सति चेतनत्वम् । एवमाधेयत्वविधेयत्वपराधीनक- र्तृत्वपरतत्रत्वादिकमूह्यम् । स च देहेन्द्रियमनामाणादिभ्यो विलक्षणः । यथा मम शरीरमिति प्रती. त्या देहायावृत्तः। अथाटमोऽवतारः । शेपत्वे सतीति । शेषत्वं च यथेष्टविनियोगार्हत्वम् । चेतनत्वमात्रोक्तावाव- रेऽतिव्याप्तिः । शेपत्वमात्रोक्तावचित्पदार्थेष्वतिव्याप्तिरत उभयोपादानम् । जीवश्चार्य परमात्मना खेच्छानुसारेण विनियुज्यत एवेति लक्षणसमन्वयः । आधेयत्वेति । आधेयत्वमाश्रितत्वम् । विधेयत्वं नियाम्पत्वम् । देहायात्त इति । चार्वाकास्तु देह एवाऽऽत्मेति वदन्ति । अत एव स देहावधिकः । न तु देहोत्पत्तेः पूर्व देहनाशानन्तरं या तस्य स्थितिः । देहात्मवादे प्रमाणं त्वहं जानामीति प्रत्ययः । ज्ञाता ह्यात्मा अहभिति चकास्ति । देहश्चाहंकारगोचरः । स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति दर्शनात् । देहस्य हि स्थौल्यादियोगः। अतस्तत्समानाधिकरण- तयाऽयमहंकारः शरीरालम्बन इत्यवश्याश्रयणीयम् । यद्यपि भौतिकेपु काष्ठलोटा. दिपु नैतन्यं नोपलभ्यते तथाऽपि भूतचतुष्टयसंघातात्मकदेहे चैतन्याविर्भावो नानुपपन्नः । यथा क्रमुकफलताम्बूलदलादिप्ववयवेषु प्रत्येकमविद्यमानोऽपि रागः संयोगविशेषादवय- विन्याविर्भवति तद्वत् । परं त्वेतदरमणीयम् । इदं शरीरमिति शरीरविपयिणी मतिः परावृत्तिः । अहं जानामोति प्रत्यम्वृत्तिरहमिति मतिः । सा चेदंकारगोचरादिन्नमेर स्वविषयमुपस्थापयति । तदुक्तम्- खल्वहमिदंकारावेकस्यैका वस्तुनि ' इति । स्थलोऽहमित्यादिस्तु लाक्षणिकः प्रयोगः । अत एव ममेदं गृहमितियन्ममेदं शरीर- - १क स.ग. 'रीरं म।३ क.स्य जीवस्य वि।

·६८ यतीन्द्रमतदीपिका- चक्षुषा पश्यामि श्रोत्रेण शृणोमि चाचा बदामीत्यादिप्रत्ययादा- न्द्रियेभ्यो व्याहत्तः । मनसा जानामीति मनसो ज्ञानकरणत्वातीते, मिति भेदप्रतिमासः । किंच चैतन्यमपि देहे नोपपद्यते । कार्यद्रव्यगतविशेषगुणानां कारणगुणपूर्वकत्वात् । ताम्बूलादावपि पर्वणभनितहतवहसंयोगसंपादितपाटलिमभिः पर- माणुभिर्यणुकादिक्रमेण कारणगुणपूर्वक एव रागोदयः । किंचानुमानेनापि देहस्याना- स्मत्वं सिध्यति तथा चोक्तम्- 'उत्पत्तिमत्त्वात्पारात्सिंनिवेश विशेषतः । रूपादिमत्त्वाद्भूतत्वाद्देहो नाऽऽत्मा घटादिवत् ।। सच्छिद्रत्वाददेहित्वादेहत्त्वान्मृतदेहवत् । इति । किं च देहात्मवादे जन्मान्तराभावेनाकृताभ्यागमकृतविप्रणाशदोषप्रसङ्गः सन्ति हि देहान्तरानुभाव्यस्वर्गस्वाराज्यादिसाधनविधायिन्यः श्रुतयः । किं च जातमात्रो हि जन्तुः स्तन्यादिवाञ्चायुक्तस्तदर्थप्रवृत्त्या निश्चीयते । तदवस्थस्य च रागादयो जन्मान्तरीय- संस्कारोबोधमन्तरेण न युज्यन्त इति बोध्यम् । चक्षुपेति । इन्द्रियात्मवादिनामयमभिप्राय:-ज्ञान हीन्द्रियव्यापारफलम् । मत- स्तदिन्द्रियप्तमवाग्येव भवितुमर्हति । ज्ञानाश्रयत्वमेव च चेतनत्वमिति । किं स्वेतदयु. क्तम् । चक्षुपा पश्यामोत्यादिप्रतीतिविरोधात् । तत्र हि द्रष्ट्रादिश्चक्षुरादिभ्यो भिन्न एवं प्रतीयते । कि पेन्द्रियाणां प्रत्येक चेतनत्व संभूय का। नाऽऽधः । इन्द्रियान्तरदृष्टस्येन्द्रि. यान्तरेण प्रतिसंधानाभावप्रसङ्गात् । अस्ति च तत् 'यमहमद्राक्षं तमहं स्पृशामि' इति । नान्त्यः । न हि पञ्चभिरिन्द्रियैः संमूर्यक वस्त्वनुभूयतेऽनुसंधीयते वार किंवैकेन्द्रियः विगमे भरणप्रसङ्गः तत्तदिन्द्रियापाये तदिन्द्रियार्थस्मरणानुपपत्तिश्च । तथा चान्धी रूप न स्मरेत् । बधिरः शब्दं न स्मरेत् । ज्ञानस्येन्द्रियव्यापारजन्यत्वेऽपि शस्त्रादिव्यापारमन्मनः पापादेरिव परसमवायित्वं नानुपपन्नम् । मनसेति । किंच वाह्येन्द्रियेषु यथायथं स्वस्ववि- पयांसंबद्धेष्वपि यतो न युगपत्सर्वे विषयाः प्रतीयन्ते ततोऽवगच्छामः, अस्ति किंचिदपर- मपि साधनं यत्साहाय्यकविरहान सर्व विषया युगपत्प्रकाशन्ते किंतु कश्चिदेपैकः प्रती- यत इति मनसः करणत्वसिद्धिः । 'सुखदिसंवेदनानि करणवन्ति क्रियात्वात्, रूपादि- ज्ञानवत् इत्यनुमानमप्यत्र प्रमाणम् । तदेवं ज्ञानकरणतयाऽवगतस्य मनसः कथमिव ज्ञाने कर्तृत्वम् । कर्तृत्वं हि स्थातव्यनियतम् । स्वातन्त्र्यं च स्वच्छन्दानुरोधेन साध्यसिद्ध्य- नुगुणोपकरणसंपादनसामर्थ्यम् । करणत्वं तु पारतन्त्र्यनियतम् । पारतन्व्यं च पराधिष्ठा- नापीनव्यापारत्वम् । ननु प्राण एवाऽऽत्मा। प्राणान्वयिनि शरीरे सात्मकत्वप्रतीतेस्तद. ।

·प्रकाशसहिता। ६९ मम माणा इति व्यतिरेकोक्तः, जानाम्यहमिति ज्ञानाच्च मन:माणसानेभ्यो च्यारत्तः। स चाणुपरिमाणः । उत्कान्त्यादेः श्रवणात्ममाणानुसाराच । अणुत्वे युग. पदनेकविषयानुभवः कयमिति न शकनीयम् । धर्मभूत ज्ञानव्याप्त्योपपत्तेः । नन्वयिनि निरात्मकत्वप्रतीतेश्चत्यत आह-मम प्राणा इति।किंच प्राणो नाऽऽत्मा वायु. वाद्वाह्यवायुवत् । देहधारणयोग्यतारूपविशेषमापन्नो वायुरेव प्राणः । 'आपोमयः प्राणः (०९।१४) इति श्रुतिस्त्वाप्यायनपरा तेजोमयी वागितिवत्। मुपुप्तौ वृत्तिहीनेऽप्या- त्मनि प्राणस्य वृतिमत्त्वदर्शनाच न तस्याऽऽत्मत्वम् । प्राणवृत्यैव ह्याशितपीतद्रव्यस्य मुपु. सावपि सप्तधातुभावेन परिणामः श्वासप्रश्वासी च भवतः । ननु संपिदेवाऽऽत्मा, अजडत्वादत आह-जानामीति । अनडत्वहेतुस्तु नाऽऽतमत्वसाधक इत्यने बौद्धमतख- पडने स्फुटी भविष्यति । मनु जीवात्मा विभुः। शरीरव्यापिमुखाद्युपलव्धेः देशान्तरेऽपि तद्भोग्यवस्तुत्पत्तेश्च । तत्र हि जीवादृष्ट कारणमिति तस्य तत्र संनिधानमगते । कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यनियमात् । तच्चादृष्टमाश्रयमन्तरेण न संमवतीत्यगत्या जीवात्मनो विमुत्वमङ्गीकार्यमिति चेत्तत्राऽऽह-स चेति । उत्क्रान्त्यादेरिति । तथा च 'उत्क्रा. न्तिगत्यागतीनाम् । (३. सू. २।३।२०) इति सूत्रे भाप्यम्-उत्क्रान्तिस्तावच्छृगते । 'तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुपो वा मूनों वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः' (वृ. १४२) इति । गतिरपि ये वै के चास्मालोकात्प्रयन्ति चन्द्रमासमेव ते सर्व गच्छन्ति ' ( कौ. १२) इति । आगतिरपि तस्मालोकात्पुनरेत्यास्मै लोकाय कर्मणे ' (बृ. १४६ ) इति । विभुत्वे घेता उत्कान्त्यादयो नोपपद्येन्निति । तपा बालाप्रशतभागस्य शतधा करिपतस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽनन्याय कल्पते । (वे. १९) भाराममात्रो हवरोऽपि दृशः ' (श्वे. १८) 'स्वरूपमणुमा स्याज्ञानानन्दकलक्षणम् । प्रप्सरेणुप्रमाणास्ते रश्मिकोटिविभूषिताः ॥' इत्यादिश्रुतिस्मृतयाऽन्यत्र प्रमाणतयाऽनुसंधेयाः ! प्रमाणेति । हृत्प्रदेशावच्छिनो- पलम्भस्वारस्पेन तादृशममाणानुसारादित्यर्थः । युगपदिति । उशीरादिवासितस्वादः शीतनलपानादौ युगपगन्धरसस्पर्शोपलम्भेन युगपदनेकेन्द्रिय सनिघानमात्मनोऽवश्यं पाच्यम् । तच विमुत्वमन्तरेण न संभवतीति शतकाशयः । धर्मेति । यद्यपि नीवा- स्मनो न सर्वशरीरव्याप्तिस्तथाऽपि तद्धर्मस्य ज्ञानस्य सर्वशरीरव्याप्त्या युगपदनेक. विषयानुभवः सेत्स्यति । तथा च श्रुतिः- 'प्रज्ञया प्राणं समारुह्य घाणेन सर्वान्गन्धा. 'नाप्नोति प्रज्ञया चतुः समारुह्य चक्षषा सर्वाणि रूपाणि पश्यति' (को. ३६)इत्यादिः। सूत्रकारैरपि ' गुणाद्वा लोकवत् । (ब. स. २१२२२६ ) इति सूत्र एवमेवोकम् । - ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- एतेनैव सौभरिमभृतीनी मुक्तानां च युगपदनेकशरीरपरिग्रहोऽपि संभवति । स च नित्यः । पूर्वानुभूतार्थपतिसंधानात् । नित्यचेजीव उत्पनो जीवो नष्टो जीव इति प्रतीतिः कथमिति चेन्न । जीवस्य देहसंबन्ध उत्पत्तिस्तद्वियो. गो नाश इति प्रतिपादनाजीवस्वरूपं नित्यमेव । सर्वशरीरव्यापिसुखाद्यपलब्धिरपि ज्ञानद्वारैव बोध्या। स चाऽऽनन्याय कल्पते (श्वे. १९) इत्यत्रोक्तमानन्त्यमपि धर्मभूतज्ञानद्वारैव बोध्यम् । 'नित्यः सर्वगतः स्थाणुः ' (गी. २।२४ ) इत्यत्रोक्त सर्वगतत्वमप्येवमेव । धर्मभूतज्ञानद्वारा भीवा- स्मनः सूक्ष्मानुनवेशक्षमत्वात् । 'देहेन्दियमन प्राणधीभ्योऽन्योऽनन्यसाधनः । नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मा भिन्नः स्वतःसुखी ' ( आ. सि. पृ.६) इत्युक्त व्यापित्वमपि तथैव । यत्तु विष्णुपुराणे 'तत्याऽऽत्मपरदेहेषु सतोऽपि । (वि०पु० २०१४।३१) इत्यत्र जीवात्मनोऽनेकदेहेषु सद्भावप्रतिपादनेन विभुत्त्वं सूच्यत इति । तन्न । मातिद्वारा तथा प्रतिपादनात् । एकस्य जीवात्मनोऽन्यस्मिन्देहेऽस- त्वेऽपि तज्जातीयस्यान्यस्य सत्त्वात्। देशान्तरे भोग्यवस्तूत्पतिस्तु नीवात्मनोऽणुत्वेऽपि न विरुदा । जीवात्मकृतकर्मनिमित्तेश्वरप्रीतिकोपात्मकयुद्धरवादृष्टशब्दार्थत्वात् । ईश्वरस्य च विभुत्वेन तहुद्धेः सर्वकार्यसामानाधिकरण्यमव्याहतमेव । एतच्च मूल एवानुपद स्फुटी भविष्यति । नचाऽऽमनाऽणुत्वे पृथिव्याघणवत्तस्य प्रत्यक्षत्वं न स्यादिति वाच्यम्। विभुत्वेऽपि तवाऽऽकाशादिविम्वन्तरवदप्रत्यक्षत्वप्रप्तगात् । 'यथानुभवं स्वीकार्यमेव ' इति चेन्ममापि त्रयम् । पृथिव्यादिपरमाणूनामप्रत्यक्षवस्यास्माभिरनगीकाराच्च । एतेनैवेति । योगिना नानादेहाधिष्ठानमपि ज्ञानद्वारैवेत्याशयः । मुक्तानां चेति । एतच्च ‘प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति । (च. सू० ४।४।१५ ) इति सूत्रे माप्पे स्पष्टम् । एतेन "सप्तारदशाया स्वरूपज्ञानयोः संकोचादणुपरिमाणमात्मस्वरूपम् । मोक्षदशाया तु सर्वगतं सर्वव्यापि स्वरूपं ज्ञानं च विस्तीर्णतया प्रकाशते । एतच्च ‘स घाऽऽनन्त्याय कल्पते । (श्वे० ११९) इति श्रुत्याऽवगम्यते । पराशरेणापि- विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथा परा' (वि. पु. ६१७६१) इत्यादिना संकोचविकासयोगित्वमुक्तम् " इति वरदविष्णुमिश्रोतमपास्तम् । धर्म- मंतशानद्वारा तदुपपत्तेरुकत्वात् । पूर्वानुभूतेति । न जायते म्रियते' (का.२११८) ज्ञाज्ञौ द्वावजावी- शानोशौ' (श्वे. १॥२) इत्यादिश्रुतयोऽप्यत्र प्रमाणम् । किं च जोवानित्यत्वेऽकृ. ताम्यागमकृतविप्रणाशरूपदोपद्वयप्रसङ्गः । जीवस्येति । 'प्रजापतिः प्रजा असू- मत (. सं.१।७१३) ' सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रमाः '(छा.६।१४) 'यतो १५. ना यु'। २ घ. त् । जीवउत्पनी जीवो नष्ट | - ·७१ प्रकाशसहिता। स च प्रतिशरीरं भिन्नः । एकपरिमाणेप्चनेकेषु सुवर्णघटेप्वको घट इति या इमानि भूतानि नायन्ते । (ते.३।११) 'नीवान्विसासन भूम्याम् ' (म.ना.१४ इत्यादिश्रुतयोऽप्येतदमिप्रायेणैव योज्याः । ननु नित्यत्वे जीवात्मनां 'सदेव सो. ग्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छ. ६।२।१ ) इति श्रुतिप्रतिपादितं सृष्टेः प्रागेकत्वावधारणं विरुध्यत इति चेन । नामरूपविभागामाव एवैकत्वमिति तदाशयात् । एतेनाऽऽत्मानित्यत्ववादिनश्चत्वारोऽपि पक्षा निरस्ता वेदितव्याः । तथाहि-क्षणिक आत्मेति विज्ञानात्मवादिनः । आशरीरस्थायीति प्राणेन्द्रियात्मवादिनः । प्रल्यान्त इति पौराणिकैकदेशिनः । मोक्षावधिक इत्योपनिषदामाता: 1 तत्र प्रथमे आत्मान. मुत्तरकालानवस्थायिन मन्यमानो न किंचिदुद्दिश्य प्रवतेत । प्रवृत्तिाह खलूतरकाळे मुखं दुःखनिवृत्ति वाऽमितधायैव । साऽत्र कथं घटेत । फलकाले स्वामावात्स्वकाले फला- भावात् । द्वितीये तु पारलौकिक फलमभिसंधाय यज्ञादी प्रवृत्तिनं स्यात् । सा घ सार्वत्रिकी दृश्यते । तृतीये मोक्षमार्गोपदेशानर्थस्यम् । चतुर्थेऽप्यानर्धक्यमेव । सदुक्तम्- 'अहम विनाशश्वेन्मोक्ष इत्यध्यवस्यति । अपसदसौ मोक्षकथाप्रस्तावगन्धतः ' इति । ननु 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो भनेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति ' (बृ.२।४।१२) इति जीवविनाशः श्रूयते । भैवम् । अस्याः श्रुतेर्लोकधीरूदानुवादमानत्वात् । मतिशरीरमिति । सौमर्यादिक्षप्रज्ञव्यतिरिक्तस्थल इति शेषः । भिन इति । अत एव कस्य चित्सुखित्वकालेऽन्यस्य दुःखित्वं दृश्यते । देहभेदस्तु न तन्निया. मकः । सौभरिशरीरे तददर्शनात् । न च देहभेदस्यानियामकत्वे जन्मान्तरानुमतस्य कुतो न स्मृतिरिति वाच्यम् । संस्कारनाशेन तदुपपत्तेः । न १ चैत्रेणानुमते भैत्रस्यास्मरणमात्मैक्येऽपि संस्कारनाशादेवेति वाच्यम् । तथा सति चैत्रस्याप्यस्मरण. प्रसङ्गात् । किं च सुखदुःखयोरेकाश्रयत्य उमयप्रतिमंधानमकस्यैव स्यात् । कश्चि- द्वद्धः कश्चिन्मुक्तः कश्चिच्छिप्यः कश्चिदाचार्य इत्यादिव्यवस्था च न सिध्येत् । देव- मनुप्यतिर्यगादिभेदेन विषमसृष्टिश्च नोपपयेत । कर्मभेदेन तु न विपमा सष्टिः। भोवरयपक्षे हि कस्य कर्म कस्मादिन्नमुच्यते । इदं कर्मामुकम्पेति व्यवस्थाया असंभवात् । एवमेवान्तःकरणभेदस्याप्यनियामकत्यं द्रष्टव्यम् । प्रयोगश्च-क्षेत्रात्मा भैरतादात्म्परहितः । तदनुमवमस्मृत्यनाधारत्वात्कदाचिदपि तद्वतमुखादिप्रति- संघानरहितत्वाद्वा । नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ' ( का०१।१३) इत्यादिश्रुतिरपि नौवानेकले प्रमाणम् । नन्वियं श्रुति- रोपाधिकमेदाभिधायिनी । अत एव । मोक्ता मोग्यम् । १(०१११२ ) इत्यादि- भिनावकत्वप्रतिपादिकामिः श्रुतिभिरविरोध इति चेत्तमाऽऽह-एकपरिमाणेविति । . .

·७२ यतीन्द्रमतदीपिका- प्रतीतिववीहिराशावेको व्रीहिरितिवच्च ज्ञानेकाकारतयैकत्वव्यवहारा । न तु स्वरूपैक्यम् । प्रमाणविरोधात् । स्वतः सुखी । उपाधिवशात्संसारः । अयं च कर्ता भोक्ता शरीरी शरीरं च भवति । प्रकृत्यपेक्षयां शरीरी । ईश्वरापेक्षया शरीरम् । तस्य प्रत्यक्षश्रुतिभ्यां एको व्रीहिरिति । एको नीहिः मुनिष्पन्नः सुपुष्टं कुरुते जनमित्यादौ यथा। राम- मुग्रीवयोरैक्यमित्यत्राप्येवमेव । तयोः प्रकारस्पैक्यात् । ज्ञानेकाकारतयेति । इय. देवहि जीवाद्वैतम् । नीवाद्वैतशब्दस्य प्रकाराद्वैते तात्पर्यात् । जीवानामनेकत्वेऽपि सेषां प्रकारस्यैक्यात् । ' नानात्मानो व्यवस्थातः । इतिन्यायसूत्रेऽपि जीवानेकत्वमेव स्थापितम् । सांख्यैरप्युक्तम्- जननमननकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाचैव ' (सां. का० १८) इति । तथा च जीवभेदनिषेधवचनानि प्रामाणिकस्वरूपभेदव्यतिरिक्तदेहात्माभिमाननि. बन्धनदेवत्वादिभेदनिषेधपराणीत्युक्तं न्यायसिद्धाञ्जने । एवं जीवानां परस्परं भेदे सिद्धे जीवब्रह्मभेदोऽपि सिध्यति । 'नेह नाना' (बृ० ४।४।१९) इत्यादिश्रुतयस्तु सर्वस्य ब्रह्मशरीरत्वेन ब्रह्मशरीरव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरनिषेधार्थिकाः । एतदेव हि ब्रह्माद्वैतम् । तस्य प्रकार्यद्वैते तात्पर्यात् । ब्रह्मशरीरमूतानां प्रकाराणां जीवानामनेकत्वेऽपि तेषां सर्वेषामात्म. भूतस्यप्रकारिणो ब्रह्मण ऐक्यात्। मुक्तावपि न जीवब्रह्मणोरक्यम् । 'सदा पश्यन्ति सूरयः' (नृ० पू० ११० ) इत्युक्तेः। किंतु साम्यमानम् । मम साधर्म्यमागताः ' (गी. १४ । २) इति भगवतैवोक्तत्वात् । स्वतः सुखीति । तदुक्तमात्मसिद्धौ- नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मा भिन्नः स्वतः सुखी' इति । उपाधिवशादिति । अनादिकर्मरूपाविद्याकृताचित्संसर्गादित्यर्थः । उपाधिलिङ्ग- देहः प्रकृत्यात्मकोऽनादिरिति मान्याः । कर्तेति । तथा च श्रुतिः-' कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः' (प्र. ४१९) इति । अत एव 'यजेत स्वर्गकामः ।। ब्रह्मेत्युपासीत (छां. ३२१८११) इत्यादिशास्त्राणामर्थवत्त्वम् । बोद्धरेव हि शासनं नाचेतनस्य प्रधानादेः । इदं च कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् (ब. सू.२३३३३३) इत्यधिकरणे स्पष्टम् । यत्तु- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहंकारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ (गी. ३।२७ ) इति गुणानामेव कर्तृत्व स्मर्यत इति । तत्सांसारिकप्रवृत्तिष्यस्य कर्तृता सत्त्वरजस्तमोगुणसंसर्गकृता न स्वरूपप्रयुक्त्याशयेन । एवमात्मनः कर्तृत्वे सिद्धे तन्मूलक मोक्तृत्वमपि तस्यैवेत्याह-भोक्तेति । प्रकृत्यपेक्षयेति । प्रकृतिवि. कारभूतपाञ्चभौतिकशरीरापेक्षयेत्यर्थः। ईश्वरेति। 'यस्याऽऽत्मा शरीरम् ' (वृ.३।७३) ·, - मकाशसाहता। स्वयंप्रकाशत्वं च सिद्धम् । भयोगश्च-आत्मा सयंप्रकाशः, ज्ञानत्वाद्धर्म- भूतज्ञानवदिति । ज्ञानाणुत्वामलत्त्वादय एतस्य स्वरूपनिरूपकधर्माः । एतेन ज्ञानस्य क्षणिकत्वं क्षणिकसंतानरूप आत्मेति चौद्धपक्षः, भूतचतुष्ट. यात्मकत्वादेहस्य देहावधिक आत्मेति चार्वाकपक्षः, गजदेहे गजपरिमाण: इतिश्रुतेः । सिद्धमिति । स्वस्य चास्य स्वयंप्रकाशत्वम् । परस्य तु तज्ज्ञानविषय. तयैव प्रकाशते । स्वस्यापि प्रमाणान्तरावसेयाणुस्वशेषत्वनियाम्यत्वनित्यत्वादिविशिष्टरू. पेण ज्ञानविषयत्वमस्त्येव । अहमिति प्रत्यक्त्वैकत्वविशिष्टतया तु स्वप्रकाशता सर्व. दा। योगदशायां तु यथावस्थितापूर्वकारविशिष्टतया यौगिकप्रत्यक्षेण साक्षाक्रियते । सदुक्तमात्मसिद्धौ- 'योगाभ्यासमुवा स्पष्टं प्रत्यक्षेण प्रकाश्यते' इति । 'अत्रायं पुरुपः स्वयंज्योतिर्भवति ' (वृ. ४।०९) 'कतम आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृयन्तज्योतिः पुरुषः' (बृ०४।३१७ ) इत्यादिश्रुतिमिश्चाऽऽत्मनः स्वयंप्रकाशत्व सिध्यति । यद्यपि ' हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः, इत्यत्र ज्योतिःशब्दो भा. क्तस्तथाऽपि स्वप्रकाशप्रदीपादिवल्लोकदृष्टयाऽन्यनिरपेक्षत्वं स्वरसावगतं न बाध्यम् । स्वयंप्रकाशत्वमनन्याधीनप्रकाशत्वम् । इदमेवाजडत्वम् । मानस्यति । इत्थं हि बौद्रमतम्-संविदः स्वयंप्रकाशत्वात्तम्या एवाऽऽत्मत्वम् । किं च यः संविदोऽन्यं सवेदितारमभ्युपगच्छति, अभ्युपगच्छत्येवासी संविदम् । नह्य. सत्यामेव संविदि संवेत्तीत्युपपद्यते । एवं चेदुभयवादिसंप्रतिपन्नतया सैप परं वेदित्री लाघवाद्भवतु किमन्येन कल्पितेन । तस्मादनाद्यविद्यावशात्समारोपितावास्तवमायग्राह. कविकल्पोल्लेखिनी स्वयंप्रकाशा संविदेष परमार्थसती सेव चाऽऽत्मेति । परं स्वेतदयु- क्तम् । स्वयंप्रकाशत्वं हि नाऽऽत्मत्वस्य व्याप्यम् । किं तु व्यापकम् । लाघवमप्यप्रयो। भकम् | 'न विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यते' (बृ० ४।३।३०) इति श्रुती संवित्तद्वतोः' पृथग्दर्शनात् । तदुक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे- 'नित्या सा यस्य तद्वानपि निगममिनी मौरवं नास्य मारः' (त. क. २।४) इति । किंच संविद आत्मत्वे पूर्वदृष्टमपरेधुरहमिदमदर्शमिति कथमिव प्रत्यभिजानीयात् । न च संवित्संतानाश्रयणेन प्रत्यभिज्ञोपपद्यत इति वाच्यम् । संविधतिरिक्तस्य स्थायिनोऽनुसंधायिनः संतानस्याभ्युपगमे स्वसिद्धान्तत्यागः । अनभ्युपगमे प्रत्यभि. ज्ञानुपपत्तिस्तदवस्था । न ह्यन्येनानुभूतेऽन्यस्य प्रतिसंधानप्तमवः । भूतेति । प्रागुपपादितम् । गजदेह इति । एतदपि मतमयुक्तम् । बृहतः शरीरा- दष्पीयसि शरीरे प्रविशतोऽपरिपूर्णत्वप्रसङ्गात् । विकारत्वप्रयुक्तानित्यत्वादिदोषप्रम. क. ज्ञानवाणु । २ क, करवाक्षणि' । १० ·७४ यतीन्द्रमतदीपिका- पिपीलिकादेहे तत्परिमाणोऽतो देहपरिमाण आत्मेति जनपक्ष:, कर्तृत्वभोक्तः स्वादिकं प्रकृतेरेव न तु पुरुपस्येति सांस्यपक्षा, ब्रह्मांशो जीव इति यादवपक्षा, सोपाधिकब्रह्मखण्डो जीव इति भास्करपक्षः, अविद्यापरिकल्पित एकजीव. गश्च । किंचैककालेऽनेकदेहान्परिगृह्णतां सौभरिप्रभृतीना स्वस्वरूपमनेकधा कृत्वा तत्तद्देहपरिमहप्रसङ्गः । किंध परकायप्रवेशद्वाराऽनेकशरीराणि परिगृह्णवां योगिनां स्वरूपस्य स्थूलशरीरं त्यक्त्वा ततः सूक्ष्मशरीरपरिग्रहममये तस्य सर्वत्यावकाशामावाच्छैथित्यं स्यात् । एतच्च नैकस्मिन्नसंभवात् । (व० सू० २१ २१ ३२) इत्यधिकरणे स्पष्टम् । कर्तत्वेति । एतच्चानुपदमेवो. पपादितम् ( पृ० ७२ ५ २३) । ब्रह्मांश इति । यादवमते मास्करमते प ब्रह्मणः सगुणत्वाङ्गीकारस्तुल्य एव । तथैव प्रपञ्चस्य सत्यत्वमपि । अत एव बन्धमोक्ष- व्यवस्था सिध्यति । इयांस्तु विशेषः । माकरमते तत्त्वमतीति श्रुतेनीवब्रह्मणोरभेदः स्वाभाविकः । भेदस्त्वीपाधिको देवमनुष्यादिकृतः । अचिह्मणोस्तु भेदः स्वाभाविकः । निर्मलम् ' (ब० वि० २१) इत्यादिश्रुतेः । अभेदोऽपि च तयोः स्वाभाविक एव । इदं सर्व पदयमात्मा' (वृ० २ । ४ । ५ ) इत्या- दिश्रुतेः । न चाचिद्ब्रह्मणोर्मेई औपाधिक इति वाच्यम् । उपाधेरचित्स्वन्ती वात् 'उपाधि ब्रह्म' एतदुभयभेदस्याप्योपाधिकत्वेनोपाध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात् । यादवमते तु अचिद्रह्मणौरिव नोवब्रह्मणोरपि भेदाभेदी स्वाभाविको । मुक्तावपि मेद. श्रुतेस्तत्त्वमसीत्यैक्योपदेशाचेति । परं वेतन्न युक्तम् । तत्र मास्करमत उपाधिब्रह्म- व्यतिरिक्तवस्त्वन्तरानम्युपगमाद्ब्रह्मण्येवोपाधिसंसर्गादौपाधिकाः सर्वे दोपा ब्रह्मण्येव स्युः । ततश्च ' अपहतपाप्मा ' ( छां० ८ १ ७ । १ ) इत्यादिश्रुतिविरोधः । यादव- मोऽपि नीवब्रह्मणो दवदभेदस्याप्यभ्युपगमाद्ब्रह्म स्वरूपेणैव सुरनरतिर्यक्रस्थावरादि- भेदेनावस्थितमिति ब्रह्मणो जीवभावेन सर्वे जीवगता दोपा ब्रह्मणं एवं स्युः । विस्त- रस्तु वेदार्थसंग्रहादवसेयः । अविद्येति । अयं शांकरपक्षः । तत्र हि अविद्याशनलं ब्रह्मैव जीवः । स च सर्वशरीरेप्वेकः । चैत्रानुभूते मैत्रस्याननुसंधानं त्वविद्यावैचित्र्यात् । अत एव जीवैक्यवाद उपपद्यते । तथा 'ज्ञानिनो मित्रामित्रकथा कुतः' ' यद्यन्यो- ऽस्ति परः कोऽपि' ( वि. पु. २॥ १३ ५)' एक एव हि भूतामा (३० वि०१२) ' घटध्वंसे घटाकाशो न भिन्नो नभसा यथा' इत्यादि संग- च्छत इति । एतदपि न सम्यक् । 'पृथगात्मानम् ' इत्यादिश्रुतिपु जीवब्रह्मणो- निरुपाधिकभेदप्रतिपादनात् आश्रयानुपपत्त्यादिसप्तविघानुपपत्तिग्रस्तत्वेनावि. घाया निरूपयितुमशक्यत्वाच्च सप्तविधानुपपत्तयस्तु श्रीमाप्यादौ द्रष्टव्याः । जोवैक्यवादस्तु सामायादेव । ' पण्डिताः समदर्शिनः । (गी०५।१८) इत्यादिस्मृतिमिनर्जीवानां साम्यत्रोधनात् । । मित्रामित्रकथा कुतः' इति तु न ' - ·भकाशसहिता। ७६ . वादपक्षः, अन्तःकरणावच्छिन्नानेकजीववादपक्ष इत्येवमादयो विरुद्धपक्षा निरस्ताः । विभुत्ववादपक्षोऽपि । ननु जीवस्य विभुत्वानङ्गीकारेऽदृष्टजनितदेशान्तरफलोपलब्धिः कथामिति चेन्न । जीवस्य संवन्धाभावेऽप्यदृष्टवशादेवोपपत्तेः । अदृष्टं नाम भगवत्मीत्य- भीसिजनकजीवकर्तृककर्मविशेषजन्यो ज्ञान विशेषः । स विशेपो भगवत्संकल्प एव विभुस्वरूपं भगवन्तमाश्रितः । अत: फलोपलब्धिरिति न विरोधः । स जीवत्रिविधः-बद्धमुक्तनित्यभेदाद । तत्र बद्धा नामानिवृत्तसंसाराः । से चतुर्दशभुवनात्मकाण्डकटाहतिनो ब्रह्मादिकीटपर्यन्ताश्चेतनविशेषाः । श्रीम- नारायणनाभिकमलादुत्पनी ब्रह्मा । ब्रह्मणो रुद्रः। पुनर्ब्रह्मणः सनकोदयो योगिनो नारदादिदेवर्पयो वसिष्ठभृग्वादिब्रह्मर्पयः पुलस्त्यमरीचिदकश्य- पादयो नव प्रजापतयो बभूवुः । तेभ्यो देवा दिक्पालाश्चतुर्दशेन्दाश्चतुर्दश मन- वोऽमुराः पितरः सिद्धगन्धर्वकिंनरकिंपुरुषविद्याधरादयो वसवो रुद्रा आदित्या अधिनौ च दानवैयक्षराक्षसपिशाचगुह्यकादयः । एवं देवयोनयः । मनुष्या अपि ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रादिजातिभेदादहुविधाः। तिर्यञ्चोऽपि पशुमृगपति- सरीसृपपतझकीटादिभेदाबहुविधाः। स्थावरा अपि वृक्षगुल्मलतावीरुत्तृणादिभे. नौवक्यामिप्रायम् । किंतु रागद्वेषाभावाभिप्रायम् । यद्यन्योऽस्ति । वि० पु०१ १३॥ ८५ । इत्यत्रान्यशब्दोऽन्यादृश इत्यर्थकः । 'एक एव हि भूतात्मा ७० नि० १२ । इत्यैक्यमपि भूतसंसर्गशङ्कितवृद्धिहासनिषेधाभिप्रायम् । ' घटध्वंसे" इत्यादिकं त्वौपाधिकवैषम्यनिवृत्तावत्यन्तसाम्यं व्यनक्ति । न हि घटध्वंसे घटावच्छिन्न भाकाशांशोऽशान्तरेणैकी मवति । अन्त:करणेति । अयं पक्षः शांकरमतानुयायिनः । तदुक्तं वेदान्तपरिमापायाम्-जीवो नामान्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यमिति । तस्य नानात्वमपि तत्रैव स्पष्टम् । अयमपि पक्षो न रमणीयः । कल्पान्तरेऽनुभूतस्य कल्पान्तरेऽनुसंधानानापत्तेः । अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्य जीवत्वे जीवत्वस्यान्त:- करणचैतन्य–एतदुमयसमुदायवृत्तित्वेनान्तःकरणभेदे जीवभेदस्य दुरित्वात् । अस्ति हि कल्पभेदे चेतोमेदः । सन्ति च कल्पादौ जातिस्मराः स्वयमागतविज्ञाना इति बोध्यम् । नन्विति । एतच्चोपपादितं प्रागणुत्वसमर्थने (पृ० १९ पं० १२) गुल्मेति । गुल्मा अनतिदीनिविडलता मालत्यादयः । लता दर्पयायिन्यो द्राक्षातिमुक्ताप्रमृतयः । वीरुधश्छिन्ना अपि या विविध प्ररोहन्ति ता गुडूचीप्रमृतयः । . १. ख. 'पद्यते । अ। २ ग. कादियोगि । ३ घ. क्षजाय । ४ क. 'वरा।

·. ७६ यतीन्द्रमतदीपिका- दाबहुविधाः । वृक्षादीनां जलाहरणोपयुक्तकिंचिज्ज्ञानसंबन्धोऽस्त्येव । अमा- णिमत्सु स्वल्पा सेत्युक्तत्वात् । अतो देवमनुष्यतिर्यस्थावरभेदभिन्ना बद्धाः। जरायुजाण्डनोद्भिजस्त्रेदजाश्च भवन्ति । देवमनुष्या जरायुजाः । तेषु ब्रह्मरु- द्रादयः सनकादयश्च सीताद्रौपदीधृष्टद्युम्नादयो भूतवेतालादयश्चायोनिजाः । तिगादयश्च जरायुजा अण्डजाः स्वेदजाय भवन्ति । स्थावरादय उद्भिज्जाः। एवंभूता बद्धा वीनारन्यायेन विषयप्रवाहतयाऽनादिकालप्रवृत्ताविद्याकर्मवा- सनारुचिप्रकृतिसंबन्धैश्चक्रवत्परिवर्तमानैर्गजन्मघाल्पयौवन यत्स्वममुपुष्ति- मूर्छाजरामरणस्वर्गनरकगपनादिविविधविचित्रावस्थावन्तोनाघनन्तमकाराति- दुःसहतापत्रयाभितप्ताः स्वतःमाप्तभगवदनुभवविच्छेदवन्तश्चति । ते द्विविधाः-शास्त्रवश्यास्तदवश्याथेति । तयोर्मध्ये करणायत्तज्ञानानां पद्धानां शास्त्रवश्यताऽस्ति । तिर्यस्थावरादीनां तन्नास्ति। शास्त्रवश्या द्विविधाः- बुभुक्षवो मुमुक्षवश्वैति । तत्र बुभुक्षयस्यैवर्गिकपुरुषार्थनिष्ठाः पुरुषाः । ते द्विविधाः-अर्थकामपरा धर्मपराश्चेति । केवलार्थकामपरा देहात्माभिमानवन्तः। धर्मपराच 'अलौकिकश्रेषःसाधनं धर्म: 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इति. लक्षणलक्षितयज्ञदानतपस्तीर्थयात्रादिनिष्ठाः । ते च देहातिरिक्तात्मनः पर- लोकोऽस्तीति ज्ञानवन्तः । धर्मपरा द्विविधा:-देवतान्तरपरा भगवत्पराश्चेति । देवतान्तरपरा ब्रह्मरुद्रेन्द्राग्न्याचाराधनपरा: । भगवत्परावाऽऽ? जिज्ञासुरा. यीयुक्तरीत्याऽधिकारिणः।आतों भ्रष्टैश्वर्यकामः । अर्थार्थी त्वपूर्ववर्यकामः । मुमुक्षवो द्विविधा:-कैवल्पपरा मोक्षपराश्चेति । फैवल्पं नाम ज्ञानयोगा. त्मकृतिवियुक्तस्वात्मानुभवरूपोऽनुभवः । अचिरादिमार्गेण परमपदं गत एव कचित्कोणे पतित्यक्तपत्नीन्यायेन भगवदनुभवव्यतिरिक्तस्वात्मानुभव इत्याहुः । के चिदर्चिरादिमार्गेण गतस्य पुनरावृत्त्यश्रवणात्मकृतिमण्डल एव कचिद्देशे स्वात्मानुभव इत्यप्याहुः । मोक्षपराश्च द्विविधा:-भक्ताः प्रपन्नाचेति । भक्ताः पुनरधीतसागसशिरस्कवेदाः पूर्वोत्तरमीमांसापरिचयाचिदचिद्विलक्षण- मनवधिकातिशयानन्दस्वरूपं निखिलहेयमत्यनीकं समस्तकल्पाणगुणात्मक ब्रह्मावधार्य तत्माप्त्युपायभूतां साङ्गभक्ति स्वीकृत्य तया मोक्ष प्राप्तुकामाः । भक्तावधिकारस्वर्णिकानामेव । देवादीनामप्यस्ति । अर्थित्वसामीयोः अथ वा वृक्षेभ्यो न्यूनपरिमाणा उद्भिज्जा गुल्माः कुरनकादयः । लता वल्लयः । बौनकाण्डप्ररोहिण्यो वीरुधः । स्वल्पासेति । अत्र सेत्यनेन संवित्परामृश्यते । १ क. गिषु स्वल्पाशेत्यु । २ घ. ध । ३ ५. 'दो जीवा बी'। ४ घ. जागरस्वाम। ५५. 'न्तश्च । ते । ६ घ. "ता । ति । ७ ग. 'ते व द्वि। ८ क. 'तिधर्मल'। ९५. रुद्रा. ग्न्या 11.प.त्युक्ताधि ।" स्व. 'नुरू। १२ घ. तितः त्यक'। १३ स. 'रिकास्वा ।

·-- मकासहिता। संभवात् । न शूद्राधिकारः । अपशूद्राधिकरणविरोधात् । भक्तिस्वरूपं तु बुद्धिपरिच्छेदे प्रतिपादितम् । भक्ता द्विविधाः-साधनभक्तिनिष्ठाः साध्य भक्तिनिष्ठाश्चेति । च्यासादयः साधनभक्तिनिष्ठाः । श्रीपराकुशादयः साध्य- भक्तिनिष्ठाः। आकिंचन्यानन्यगतिकत्वधर्मविशिष्टो भगवन्तमाश्रितः मपनः । सोऽपि द्विविधः-वर्गिकपरो मोक्षपरश्चेति । त्रैवर्गिकपरो नाम भगवत एव धर्मार्थ- कामाभिलाषी । मोक्षपरस्तु सत्सङ्गानित्यानित्यविवेके सति संसारे निर्वेदा- दैराग्य उत्पन्ने मोक्षेच्छायां जातायो तत्सिद्ध्यर्थमाचार्यों वेदसंपन्न इत्याचा. चार्यलक्षणलक्षितं गुरुं संश्रित्य तद्वारा पुरुपकारभूतां श्रियं मतिपय भक्त्या- घुपायान्तरेऽशक्तोऽत एवाकिंचनानन्यगतिः श्रीमनारायणचरणायेवोपायत्वेन यः स्वी करोति स प्रपन्नः। मपत्तिः सर्वाधिकारा स च प्रपन्नो द्विविधः-एकान्ती परमै कान्ती चेति । यो मोक्षफलेन साकं फलान्तराण्यपि भगवत एवेच्छति स एकान्ती देवतान्तरशुन्य इत्यर्थः। भक्ति- ज्ञानाभ्यामन्पत्फलं भगवतोऽपि यो नेच्छति स परमैकान्ती । स द्विविध:- रप्त आर्तश्चेति भेदात् । अवश्यमनुभोक्तव्यमिति प्रारब्धकर्मानुभवन्नेतदेहाव- सानसमयमीक्षमाणो दृतः । जाज्वल्यमानाग्निमध्यस्थितस्येव संसारावस्थिते. रतिदुःसहत्वात्मपत्युत्तरक्षणमोक्षकाम आतः । - मुक्तो नामोपायपरिग्रेहानन्तरं नित्यनैमित्तिकभगवदाज्ञाकर्यरूपाणि स्वयं योजनतया कुर्वन्भगवद्भागवतापराधांश्च वर्जपन्देहावसानकाले सुकृतदुष्कृते मित्रामित्रयोनिक्षिपन्वाचनसीत्यादिप्रकारेण हार्दै परमात्मनि विश्रम्प मुक्ति- द्वारभूतसुपुम्नाख्यनाड्यो प्रविश्य ब्रह्मरन्ध्रानिष्कम्प हार्दैन सार्क सूर्यकिरण- द्वाराऽनिलोक गत्वा दिनपूर्वपक्षोचरायणसंवत्सराभिमानिदेवताभिर्वायुना च पथि सत्कृतः सूर्यमण्डलं भित्ता नभोरन्ध्रद्वारा सूर्यलोकं गत्वाऽनन्तरं चन्द्र विषुदरुणेन्द्रमजापतिभिर्मार्गमदर्शिभिरातिवाहिकगणैः सोपचारैः सह तत्तल्लो- कानतीत्य प्रकृतिवैकुण्ठसीमापरिच्छेदिका विरजां तीर्खा सूक्ष्मशरीरं विहाया- मानवकरस्पर्शदमाकृतदिव्यविग्रहयुक्तश्चतुर्भजो ब्रह्मालंकारेणालंकृत इन्द्रम- जापतिसंज्ञकनगरद्वारपालकाभ्यनुज्ञया श्रीवैकुण्ठाख्यं दिव्यनगरं प्रविश्य सर्वाधिकारेति । अत्र शूद्रादीनामप्यधिकारः । १. अश्विनान । २ क. घ. रणाश । ३ ग. घ. 'ति । । ४ ५. श्यमेव भो' । ५ घ. महणान'१६ क. 'नाहपा प्र। ७ घ. 'नई'1८ स. प. सीमर । ९. तवि। ". तुर्म को त्र'। १ . प. कानभ्यनुज्ञाप्य श्री' । - ·७८ - यतीन्द्रमतदीपिका- गरुडानन्तयुक्तपताकालंकृतदीर्घमाकारसहितगोपुरपतीत्यैरंपदाख्यामृतसर:- सोमसवनाख्याश्वत्थं च दृष्टा शतं मालाहस्तेत्युक्तं पञ्चशैतदिव्याप्सरोगणे- रुपैचारितो ब्रह्मगन्धादिमिरलंकृतस्तत्रस्थाननन्तगरुडविष्वक्सेनादीन्प्रणम्य तेवहुमतो महापणिमण्डपमासाद्य पर्यसमीपे वाचार्यान्मणम्य पर्यसमीपं गत्वा धर्मादिपाठोपरिकमलेऽनन्ते विमलादिभिश्वामरहस्ताभिः सेव्पयानं श्री. भूलीलासमेतं शङ्खचक्रादिदिव्यायुधोपेतं जाज्वल्यमानकिरीटमकरकुण्डलङ्गवेय. हारकेयूरकटकश्रीवत्सकौस्तुभमुक्तादामोदरवन्धनपीताम्बरकाचीगुणनूपुरायप- रिमितदिव्यभूपणभूपितमपरिमितोदारकल्याणगुणसागरं भगवन्तं दृष्ट्वा तत्पा- दारविन्दयुगुले शिरसा प्रणम्य पादेन पर्यवमारुह्य तेन स्वाले स्थापित कोऽसीति पृशे नीमकोरोऽस्मीत्युक्त्वा तेन कटाक्षितस्तदनुभवजनितहर्पप्रक- पत्सिर्वदेशसर्वकालसर्वावस्थोचितसर्वविधकर्यरतिराविर्भूतगुणाटक उत्तराव धिरहितब्रह्मानुभववान्यः स मुक्त इत्युच्यते । मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यापत्तिश्रुतिस्तु भोगसाम्पमाह । जगद्यापारवर्जनस्य प्रतिपादनाद । तस्य नानात्वं सर्वलोक- संचरणं च संभवति । ननु मुक्तस्यानावृत्तित्वप्रतिपादनादस्मिलोके संचार कथमिति न शनीयम् । कर्मकर्तृत्वस्यैव निषेधात्स्वेच्छपा संचरणोपपत्तेः। अतो मुक्तो भगवत्संकल्पायत्तस्वेच्छया सर्वत्र संचरति । नित्या नाम कदाचिदपि भगवेदनभिमतविरुद्धाचरणाभावेन ज्ञानसंकोच. पसहरहिता अनन्तगरुडविष्वक्सेनादयः । तेपामधिकारविशेपा ईश्वरस्य साम्यापत्तिश्रुतिरिति । 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ' (मुं०३ । १३) इति श्रुतिरित्यर्थः । ' मम साधर्म्यमागताः । (गी० १४ । २) इत्यत्राप्येवमेव । मोक्षो हि सायुज्यमेव । न तु सालोक्यं सामीप्यं सारूप्यं वा । तेषां स्वर्गादिवत्फला• न्तरत्वात् । सयुग्मावो हि सायुज्यं मोगसाम्यमिति यावत् । सयुक्शन्दश्च मिन्नयोरे- कत्र साधारणयोगं दर्शयति । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । (मुं० ३२१९) इति. श्रुतेरपि साम्य एव तात्पर्यम् । तदुक्तम्- 'लोकेषु विष्णोनिवसन्ति केचित्समीपमृच्छन्ति च केचिदन्ये । अन्ये तु रूपं सदृशं मजन्ते सायुज्यमन्ये स तु मोक्ष उक्तः' इति । - - क. ख. 'सरसः सों। २ घ.त्युकप । ३ क. 'शत दि. घ. पचार।५ . तस्तत्रत्यानन्त । ६ प.हस्तैः से । ७ घ. रीट म°1 ख. "ह्मपरिकरो। ९ घ. काशोs. स्मीत्युक्त्वा ते 1१० क'रगत च। ११ के. 'भ' 1२ 1. दमि । १३ स. महार।

·यतीन्द्रमतदीपिका- दुपादानकारणं भवति । संकल्पविशिष्टचेपेण निमित्कारणं भवति । कालाधन्त- निमित्तकारणत्वं वदन्ति । सत्र बौद्धा वैशेषिकाच पार्थिवाप्यतैनसवायवीयांश्चतु- विधान्परमाणूनभ्युपगच्छन्ति, आर्हताः पुनरकरूपानेवेत्यन्यत् । तत्कथमत्रेश्वरस्यैव कारणत्वमुच्यत इति चेन्न । परमाणौ प्रमाणामावात् । तथाहि-न तावत्प्रत्यक्षम् । महत्त्वामावात् । नाप्यनुमानम् । सदेवेत्यायुक्तश्रुतिविरोधात् । न चाऽऽगमः । अनुप- लम्मात् । प्रत्युताऽऽगमादीश्वरस्यैव जगत्कारणत्वं सिध्यति । अन्येषां च प्रमाणानां त्रिवेवान्तर्भावः । यत्तु 'सांख्याः प्रधानमेव जगत्कारणम् । यया मेघविमुक्तस्यैकरसस्य जलस्य नारिकेलतालचतकपित्यादिविचित्ररसरूपेण परिणामप्रवृत्तिदृश्यते तथा परि- णामस्वमावस्य प्रधानस्यानन्याधिष्ठितस्यैव गुणवैपम्यनिमित्तो विचित्रपरिणामः संभ. वति' इत्याहुः । तन्न । प्रधानस्याचेतनत्वात् । चेतनमेव हि ' एवं विचित्रजगदाकारण परिणामः' इति संकल्पहेतुः । यदि स्वमावत एव प्रवृत्तिस्ताहि प्रलयानुपपतिः । जीवविशेषोऽपि न कारणम् । तस्य कर्मपरतन्त्रत्वात् । ब्रह्मरुद्रादयोऽपि सृज्यत्वसं. हार्यत्वरूपकर्मवश्यत्वश्रवणान्जीवविशेपा एव । उपादानकारणमिति । कारणं त्रिविधम्-उपादानं निमित्तं सहकारि च । तत्र कार्यरूपेण परिणामयोग्यं वस्तू- पादानकारणम् । यथा घटं प्रति मृत्तिका । उपादानवस्तुनः कार्यरूपेण परिणाम या करोति स कर्तव निमित्तकारणमुच्यते । यथा कुलालः । कार्योत्पत्त्युपकरणं वस्तु सहकारिकारणम् । यथा दण्डचक्रादयः। जगतस्तु त्रिविधमपि कारणमीश्वर एव । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट उपादानम् । बहु स्यामिति संकल्पविशिष्टो निमित्तम् । ज्ञान- शक्तयादिविशिष्टः सहकारीत्याशयः। नन्वीश्वरस्यवापादा तस्य सविकारत्वात् 'भविकाराय शुद्धाय '(वि.पु. १।२।१ ) इत्युक्तं निर्विकारत्वं विरुध्यत इति चेन्न । चिदचिद्रूपविशेषणविशिष्टस्येश्वरस्य जगद्रूपेण परिणामेऽपि विशेप्यस्य स्वरू. पस्य विकारामावात् । परिणामस्तु विशेषणद्वारैव। यथोर्णनाभिः स्वरूपविकाराभावेऽपि स्वशरीरभूतविशेषणद्वारा तन्तुबालरूपकार्य प्रत्युपादानं तद्वत् । विशिष्टस्वरूपेण विकाराश्रयत्वमीश्वरस्येष्टमेव । मनुष्यादिशरीरविशिष्टे स्वरूपतो निर्विकारे पुति बाल्ययुक्त्वस्थाविरत्वस्थूलत्वादिवत् । निमित्तकारणमिति । एकस्यैवोपादानत्वं निमित्तत्वं च न विरोधापहम् । यथैक एव जीवात्मा तस्तैरुपायैः स्वसुखादीनुत्पा- दयति स्वयमेव च तेषां समवायिकारणं भवति तद्वत् । कालादीति । तदुक्तं तत्व. प्रयमाध्ये-'सृष्टौ प्रसक्तायां चतुर्दशभुवनस्रष्टुः समटिपुरुषस्य ब्रह्मणः, तेन सृष्टानां नित्यसोप्टकर्तृणां दशानां प्रजापतीनां सृष्ट्यपेक्षितस्य कालस्य परस्परम सादकानां सर्वजन्तूनां च तत्तत्प्रवृत्तयः सर्वाः स्वस्मिन्यथा पर्यवस्यन्ति तथाऽन्त- रात्मा सन्प्रवृत्तिहेतुरनोगणपिशिष्टः सन्सृजति ' इति । .

·८१ मकाशसहिता।। पीमिवेषेण सहकारिकारणं च । कार्यरूपेण विकारयोग्यं वस्तु, उपादानम् । कार्यतया परिणामयित, निमित्तम् । कार्योत्पत्त्युपकरणं वस्तु, सहकारि। योत्तरोत्तरावस्थाविशिष्टस्वरूपापेक्षया तदनुगुणनियतपूर्वभाव्यवस्थाविशिष्ट- मुपादानम् । यथा घटत्वावस्थाविशिष्टवव्यापेक्षया पिण्डत्वावस्थाविशि सदेव द्रव्यम् । परिणामोन्मुख्यातिरिक्तनाऽऽकारेणापेक्षितं कारणं निमित्तम् । अस्मिन्पले सहकारिकारणस्य निमित्तेऽन्तर्भावः । एवं त्रिविध कारणपक्षे कार• णदपपक्षे च कारणलक्षणलक्षितत्वादखिलजगत्कारण भगवतो नारायण- स्यैव संभवति । ननु कथं नारायणे कारणत्वपर्यवसानमिति चेदुच्यते-न्यायसहितवेदान्त. वाक्यविचारेणवं पर्यवस्थति । तद्यथा-आदौ तावत्मकृतेर्जगत्कारणत्वं नोप- पद्यते । ईक्षितृत्वायभावात् । छान्दोग्ये तावत्सदाकाशमाणशब्दवाच्यानां जगत्कारणत्वं प्रतीयते । वाजसनेयके ब्रह्मशब्दवाच्यस्य कारणत्वं प्रतीयते । सर्वशाखामत्ययन्यायेन कारणवाक्यानामेकविषयत्वे प्रतिपादयितव्ये छाग. पशुन्यायेन सामान्यवाचकानां सदादिशब्दानां विशेपे ब्रह्माणि पर्यवसानं वक्तव्यम् । एवमुक्तन्यायेन ब्रह्मशब्दंबाध्यस्य तैत्तिरीयोक्त आत्मशब्दवाच्ये पर्यवसान आत्मशब्दवाच्यः क इत्याकाक्षायां श्रुतिप्रसिद्ध इन्दो पो तथा मसिद्धोऽभिवापास्यत्वेन मसिद्धः सूर्यो वा कारणत्वेनोक्तः सोमो पाऽभीष्ट- फलमदस्पेनोक्ता कुवेरो वा यमो या वरुणो वेति विशय एवेप कर्मवश्यत्वप.. रिछिमेन्धर्यववसंहार्यत्वश्रवणानते जगत्कारणभूताः किं तु वेताश्वतरे शिवस्य कारणलं भासत इति भाति । एवमथर्वणशाखायों शंभुशब्दवाच्य. स्य ध्येयत्वं कारणत्वं भासते । तथैवाथर्वशिरसि रुद्रशब्दवाच्यस्य सर्वात्मक तोच्यते । तैत्तिरीये हिरण्यगर्भस्य जगत्कारणत्वं प्रतीयते । अत्रापि सामा- न्यविशेपन्यायाच्छिपशंभुरुधादिशब्दाना हिरण्यगर्भशब्दवाच्यविशेप पर्यव- सानं युज्यते । शिक्शब्दस्य शिवास्तु सर्वजगतां, शिवं कर्मास्त, पन्थानः सन्तु ते शिवा इत्यादिभिर्मङ्गलवाचकत्यम् । रुद्रशब्दस्याग्निवाचकत्वम् । एवं महेश्वर. शंभ्वादिसामान्यशब्दा अध्यवयवशक्त्या चतुर्मुखे पर्यवत्यनि । कारणवा. चिशिवादिशब्दाना मुख्यवृत्या रुद्रपरत्वं चा किं न स्यादिति न शाइनीयम् । सर्वशाखेति । सर्वशाखामु प्रत्ययो ज्ञानमेकरूपमिमि न्यायशरीम् । १ ख. मयत्तनिमि । २ क. घ "शिष्ट तदुपा । ३ ५. 'रिणो नि। घ सहमत'। ५५. चार ए'।६ क.ते । सकल्पशानायभावा। म. घ. दक्षाय । ८ प शप्रणवश , एक वेन प्र.प. 'दस्य । १३ घ 'सानम् । आ । १२ क वाऽमि | १५, 'यत्व | घ. 'शा'। १२ घ.मा शिवशद 118 प. गर्भ वा। ११ । ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- रुद्रस्प चतुर्मुखोदुत्पत्तिश्रवणादेपहतपाप्मत्वश्रवणाच. न रुद्रस्प कार- णत्वम् । अतो हिरण्यगर्भपजापतिस्वयंभ्वादिशब्दवाच्ये चतुर्मखे शिवादि- शब्दाः पर्यवस्पन्ति । एवमपि महोपनिपनारायणोपनिपत्सु वालोपनिपन्मत्रों परुणीयपुरुषसूक्तनारायणानुवाकान्तर्यामिब्राह्मणादिपु नारायणस्यैव परम- कारणत्वसर्वशब्दवाच्यत्वमोक्षपदत्वजगच्छरीरत्वादेः प्रतिपादनात्स्वयंभूहिर- ण्यगर्भप्रजापतिशब्दानां नारायणे पर्यवसानं युक्तमिति नारायण एवाखिलज. गत्कारणं सर्वविद्यावेघश्च। नेन्वन्तरादित्यविद्या रुद्रपरेति शो न कर्तव्या । तस्या विष्णुपरत्वस्यैव पहुँपु प्रमाणेषु सिद्धत्वात् । भर्गशब्दस्य सकारान्तत्वप्रतिपादनाच्च । तहि दह- रविद्यायामाकाशशब्दवाच्यनारायणान्तर्यामितया रुद्रस्य प्रतिपादनादहरविद्या रुद्रपरेति न शकनीयम् । नारायणान्तर्वतिगुणजातस्यैवोपास्यत्वेन तत्राभि- धानात् । एवं सर्वविद्यास्वप्यूह्यम् । अतः समस्तकल्याणगुणात्मकः प्रकृतिपुरु. पाभ्यां भिन्नस्ताभ्यां विशिष्टः परब्रह्म जगत्कारणं नारायण एव । नन्वद्वैत- श्रुत्या मक्यमेव सत्सं निर्गुणं च। तदन्यज्ज्ञातृज्ञेयादिकं तस्मिन्ननेच परिक- ल्पितं सर्व मिथ्या । ब्रह्माविद्यया संसरति । तचमसीत्यभेदज्ञानं तन्निवर्तकम् । तस्मानिर्विशेपचिन्माने ब्रह्मणि चेदान्तानां तात्पयमित्ति मतान्तरस्थैः पति- पादनात्कथं नारायणे तात्पर्य तस्य समस्तकल्याणगुणाकरत्वादिकथनं चेति चेदुच्यते-कारणत्वप्रतिपादकथुतिभिर्नारायणस्य कारण ये पिद्धे भेदाभेद- श्रुत्योटकश्रुत्वा विषयभेदेनाविरोधे प्रतिपादित निर्गुमतिपादकश्रुतीना हेय- गुणनिषेधकत्वाज्ञाज्ञेयादिकल्पकाविद्यापा एवामाग्पिाद्ब्रह्मकार्यस्य सत्य- स्वादविद्यया संसारे जीवगतदोषाणां ब्रह्मण्यपि संभवात्तनिवर्तकान्तरस्य घमशक्यत्वात् । अतोऽद्वैतवादस्यासंभवान्न निविशेपचिन्मात्रब्रह्मसिद्धिः । अतो नारायणस्यैव जगत्कारणत्वमोक्षपदत्वादिगुणयोगः संभवतीति सवि- शेपमेव ब्रह्म । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कारणं स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म कार्य- मिति कारणादनन्यत्कार्यमिति विशिष्टाद्वैतवेदान्तिनां संप्रदायः। नवद्वैतवत्येति । मायावादिना मतमेतत् । १ क °खादेवोत्प । २ घ, °दनप। 3 ख में स्वयभूप्र त्यादि । ४ घ. ग. प्रायणी। ५ ख. 'नत्वन्त । ६ स. सानुक । ७ ५ दुप्रमाणे सिख 'त् । गर्भश। ९ प. मप्र १. प. "भिन्न ताभ्यां विशिष्ट पर ब्रह्म जगत्कारणम् । न'। ११ घ. प्रमात्मैक्य। १२ घ. भन्म १३ घ 'गप्रति। १. घ. माणिस्वात् । १५ ख. 'विद्याया स।

·प्रकाशसहिता। ८३ एवमीपराङ्गीकारानिरीश्वरसांख्यमीमांसकादिमतनिरासा। तस्यैवोपादान- स्वस्वीकारायोगपाशुपतनैयायिकानां मतनिरासः ।निमित्तमात्रेश्वराङ्गीकाराव। ईश्वरस्य कार्य प्रत्युपादानत्वनिमित्तत्वैवत्कर्तृत्वप्रेरकत्वनियन्तृत्वमशास्तृत्वसह- कारित्वोदासीनत्वादिकमप्युपपद्यते । बाल्ययौवनावस्थादयो दोपा यथा शरीरंगता न तु शरीरिणि जीव एवं चिदचिच्छरीरिणः परमात्मनोऽपीति न निर्विकारश्रुतिविरोधः । नियमेनाऽऽधेपत्वविधेयत्वशेपत्तादेः शरीरलक्षणस्य • जगति विद्यमानत्वाजगच्छरीर ईश्वरस्तद्गतदोपैरसंस्पृष्टश्च । स चेवरो विभुस्वरूपः । विभुत्वं नाम व्यापकत्वम् । तच्चेश्वरस्य विधा स्वरूपतो धर्मभूतज्ञानतो विग्रहतश्च । स चानन्त इत्युच्यते । अनन्तो नाम त्रिविधपरिच्छेदरहितः । त्रिविधपरिच्छेदस्तु देशतः कालतो वस्तुतः परि- च्छेदः । सत्यत्व नत्यानन्दलामलवादय ईश्वरस्य स्वरूपनिरूपकधर्माः। ज्ञानशक्त्यादयो निरूपितस्वरूपधर्माः। सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादपः सृष्टयुपयुक्ता धर्माः । वात्सल्यमौशल्यतोलभ्यादय आश्रयणोपयुक्ता धर्माः । कारुण्या- .दयो रक्षणोपयुक्ता धर्माः । एतेषां स्वरूपं वुद्धिपरिच्छेदे निरूपितमितीह न मपञ्च्यते । अयमीश्वरोऽण्डसृष्टयनन्तरं चतुर्मुखदक्षकालादिप्यन्तर्यामितया स्थित्वा सृष्टिं करोति । विष्ण्ववताररूपेण मनुकालाधन्तर्यामिस्वरूपेण च स्थित्या रक्षको भवति । रुद्रकालान्तकादीनामन्तर्यामितया संहारमपिं करोति । अतः सृष्टिस्थितिसंहारकर्ता च भवति । एवंप्रकार ईश्वरः परव्यूहविभवान्तर्याम्पर्चावताररूपेण पञ्चमकार। सत्र परो नाम त्रिपादिभूतौ कुमुदकुमुदाक्षपुण्डरीकवामनशकुकर्णसर्वनेत्रसुमुख- मुमतिष्ठिवादिभिर्दिन्यायुधभूपणपरिजनपरिच्छदान्वितैर्दिव्यनगरपालकै परि- परब्यूहेति । तदुक्तं विष्वक्सेनसंहितायाम्- मम प्रकाराः पञ्चेति प्राहुर्वेदान्तपारगाः । परो व्यूहश्च विभवो नियन्ता सर्वदेहिनाम् ॥ अर्चावतारश्च तथा दयालुः पुरुषाकृतिः । इत्येवं पञ्चधा प्राहुमा रहस्यविको जनाः।' इति । स. नत्वादिस्वी' 1 २८. 'वकर्ट । ३ घ. प्रकाशितृत्व ग. प्रकाशयित । स. म. 'कमुर। ५५. गरीव ६ प. 'ज्ञानानन्द । ७ प. पविशेपका ध। प. "पि.. "दीना चान्त । -- ·. या ८४ यतीन्द्रमतदीपिका- रक्षिते श्रीवैकुण्ठाख्ये पुरे चण्डप्रचण्डप्रचण्डभद्रभद्रसुभद्रजयविजयधातृविधातृ- प्रभृतिभिरपालकैरुपेतश्रीमदिव्यालये श्रीमहामणिमण्डपे धर्माधष्टपादविरचि. तसिंहासने शेषपर्य के दिव्यमङ्गलविग्रहविशिष्टश्चतुर्भुजः श्रीभूनीलासहितः शङ्खच. क्रादिदिव्यायुधोपेतः श्रीमत्किरीटादिदिव्यभूपणभूपितोऽनन्तगरुडविष्वक्से- नादिभिनित्यैः सामगानपरैरन्यैर्मुक्तश्चानुभूयमानो ज्ञानशक्त्यायनन्तकल्पाण. गुणविशिष्टः परब्रह्मपरवासुदेवादिशब्दवाच्यो नारायणः । व्यूहो नाम पर एवोपासनार्थ जगत्सृष्ट्यार्थं च वासुदेवसंकर्पणप्रद्युम्ना- निरुद्धभेदेन चतुर्धाऽवस्थितः। तत्र पड्गुणपूर्णः श्रीवासुदेवः । ज्ञानवलाभ्यां श्रीवैकुण्ठाख्ये पुर इति । पुरं चैतन्निरवधिकानन्दयुक्तं कालकृतपरिणाम शून्यं च । न जातु परिणामपदास्पदं सा कालातिगा तक परा महती विभूतिः' इत्युक्तत्वात् । श्रीभूनीलेति । तदुक्तम्--- वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साधं जगत्पतिः । उमाभ्यां भूमिनीलाम्यां सेवितः परमेश्वरः' इति । हीश्व ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ' (चि०उ०१२) इति तु नीलाया अप्युपलक्षणम् । हो मिः । तत्र लक्ष्मीः प्रधानमहिषी । श्रीभूनीलामामनन्तगरुडादीनां च देहः शुद्ध- सत्त्वमयः । नीलेत्यत्र लीलेत्यपि पाठः । अनन्तगरुडेति । 'यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः १ (चि०उ०११) 'यत्रर्षयः प्रथमना ये पुराणाः' (तैः०सं० १७७) इत्युक्तस्वान्नित्यासंकुचितज्ञानानामनन्तादीनामनुमवविषयीभूतोऽयम् । तदुक्तम्- वैकुण्ठे तु परे लोके नित्यत्वेन व्यवस्थिताः । पश्यन्ति च सदा देवं नेत्रैज्ञानिन चामराः' इति । अयमेव मुक्तप्राप्यः । 'सूर्यकोटिप्रतीकाशाः पूर्णेन्द्वयुतसंनिभाः । यस्मिन्पदे विरानन्ते मुक्ताः संसारबन्धनैः ।' इत्युक्तत्वात् । तदाह- मुक्तश्चेति । उपासनार्थमिति । तथा चोपासकानुग्रहः सृष्यादयश्च व्यूहकृत्यमिति सिद्धम् । संसारिसंरक्षणमस्यैव कृत्यम् । 'उपासकानुग्रहार्थ जगतो रक्षणाय च इत्युक्तत्वात् । षड्गुणेति । ज्ञानवलैश्वर्यवीर्यशक्तितेनांसि पड्गुणाः । तत्र ज्ञानं नाम सर्वदा सर्व विषयप्रकाशकः स्वप्रकाशो गुणविशेषः । शक्तिर्जगत्प्रकृतिभावोऽघ- १५. सितश्रीमद्वेकु । २ घ. ण्डमुभद्रन । ग. 3भद्रसुभद्रज। ३ क. ग. 'पेते श्री। ४ क. 'येम' । ख. ये श्रीमणि' । ५ ख. 'म नज्ञा'। ६ ५, 'यो । ख. 'पडैश्वर्यागः श्री। घ. "पड्गुणपरिपू। । .

·मकाशसहिता। संकर्षणः। ऐश्वर्यवीर्याभ्यां प्रद्युम्नः शक्तितेजोभ्यामनिरुद्ध इति गुणविभागः। एतेषु चतुर्प मत्येकं त्रयस्त्रयोऽवतीर्णाः केशवादयो व्यूहान्तराणि द्वादशमासाना द्वादशादित्यानां चाधिदेवतानि । ऊर्ध्वपुण्ड्रेषु तेषामेव स्थान विधीयते । तत्र टितघटनासामयं वा । बलं जगत्कारणत्वप्रयुक्तश्रमामावः समस्तवस्तुधारणसामर्थ्य वा । ऐश्वर्य कर्तृत्वलक्षणं स्वातन्त्र्यं समस्तवस्तुनियमनसामध्यं वा । वीर्य जगदुपादा- भावेऽपि स्वरूपविकारामावः । तेनः सहकारिनरपेक्ष्यं पराभिमवनसामर्थ्य वेति क्षेपम् । संकर्षण इति । ज्ञानवलाम्यां पूर्ण इत्यर्थः । संकर्पण ऐश्वर्यादिगुणचतुष्ट- थप्तद्भावेऽपि ज्ञानबलरूपं गुणद्वयमेव प्रकाशते । तस्याधिकृतकार्यानुगुणत्वात् । एव. मोऽपि । तदुक्तम्- । निगृहनं चतुष्काणां द्वंद्वानां च प्रकाशनम् ' इति । एतेन मोहनशक्तचा मनुष्यादिसजातीयशङ्कास्पदेषु विमवेष्वपि हि सिद्धं पागुण्य किमुत व्यूहेप्विति सपां न्यूहानां पड्गुणाश्रयत्वेन गुणद्वयोक्तिरयुक्तत्यपास्तम् । गुणद्वयोः प्रकाशितगुणामिप्रायकत्वात् । संकर्षणादीनां कार्य प तत्त्वत्रये प्रति. पादितम्-'तत्र संदर्षणो ज्ञानवलाम्या युक्तो नीवतत्त्वमधिष्ठाय तत्प्रकृतधिविच्य प्रद्युम्नावस्था प्राप्य शास्त्रप्रवर्तनं जगत्संहारं च करोति । प्रद्युम्न ऐश्वर्यवीर्याभ्यां युक्तो मनस्तत्त्वमधिष्ठाय धर्मोपदेशं मनुचतुष्टयप्रभृतिशुद्धवर्गसृष्टिं च करोति । अनि रुद्धः शक्तितेजोम्पा युक्तो रक्षणस्य तत्त्वज्ञानप्रदानस्य कालसृमिश्रसृष्टश्च निर्वा- हकः' इति । स्मृतावपि- 'बलेन हरतीदं स नुणेन निखिलं मुने । ज्ञानेन हनुते शास्त्रं सर्वसिद्धान्तगोचरम् ॥ ऐश्वर्येण गुणेनासौ मृजते तच्चराचरम् । वीर्येण सर्वधर्माणि प्रवर्तयति सर्वशः॥ शक्तया जगदिदं सर्वमनन्ताण्डं निरन्तरम् । विमात पाति च हरिमणिसाचारवाणुकम् ॥ तेजसा निखिलं तत्त्वं ज्ञापयत्यात्मनो मुने' इति । स सकर्षणः । असौ प्रद्युम्नः ।हरिरनिरुद्धः । तथा च संकर्षणस्य कार्य शास्त्रप्र- वर्तन संहारश्च । प्रद्युम्नस्य धर्मनयनं सृष्टिश्च । अनिरुद्धस्य तत्त्वगमनं रक्षणं चेति । अत्राऽऽद्यव्यूहस्य वासुदेवस्य पड्गुणतयाऽनुसंधेयत्वात्तस्य परस्मादभेदं विवक्षित्वा क्वचि. त्रिव्यूहो देव इत्युक्तमिति न तद्विरोध इति बोध्यम् । प्रत्येकमिति । केशवनारा- यणमाधयरूपं त्रयं वासुदेवाद्विमाव्यते । गोविन्दविष्णुमधुमुदनरूपं त्रयं संकर्षणात् ।

·. यतीन्द्रमतदीपिका- कनकमभा केशवश्चतुश्चक्रधरः । श्यामो नारायणश्चतुःशाधरः । मणिमभो माधवश्चतुर्गदाधरः । चन्द्रामो गोविन्दश्चतुःशाधरः । पचकिचरकसंनिभो विष्णुश्चतुर्हलधरः । अब्जाभो मधुसूदनश्चतुर्मुशलपरः। अग्निवर्णत्रिविक्रमश्च- तुम्खड्गधरः । वालसूर्याभो घामनश्चतुर्वजधरः । पुण्डरीकामः श्रीधरचतुर्प- हिशधरः । तडित्मभो हपीकेशश्चतुर्मुद्रधरः । सूर्याभः पद्मनाभः पञ्चायुधधरः। इन्द्रगोपनिभी दामोदरश्चतुष्पाशधरः । विभवो नाम तत्तत्सजातीयरूपेणाऽऽविर्भावः । स दशधा-ते च मत्स्याद- पोऽवतारविशेषः । तत्र वेदापहारिदैत्यनिरसनद्वारा ब्रह्मणे प्रमाण दत्वार्यों मत्स्यावतारः । देवानामभेरीमतिहेत्वमृतोत्पादने मन्दराधारत्वेनावतीर्णः कूर्माचताः । संसारसागरोन्पनजनोद कामः स्वपहिपीभूम्युदरणार्थमवतीणों घराहः । आश्रितसंरक्षणार्थ महासुरग्रहस्तम्भेऽवतीर्णो नृसिंहावतारः। त्रिवि फ्रमो भूत्वा स्वपादारचिन्दोद्भवेन जलेन जगत्पीपापहरणन तक्षणार्थमवतीणों वामनः । दुष्टक्षत्रियनिरसनार्थ परशुरामः शरणागतरक्षणार्थों धर्मस्थापनर्षिः श्रीराँमः । प्रलम्बादिनिरसना वलभद्रः । मोक्षोपायदर्शनार्थं श्रीकृष्णः । अधार्मिष्ठानिरस्य पूर्णधर्मोत्पादनार्थ कलिनिर्मोचनार्थ कल्क्यवतार । एवमे- कैकावतारेष्वनन्तप्रकाराः सन्ति । पत्रिंशद्भदभिन्नाः पद्मनाभादयोऽपि । पुन• त्रिविक्रमवामनश्रीधररूपं त्रयं प्रद्युम्नात् । हृषीकेशपद्मनामदामोदररूपं त्रयमनिरु- खादिति भावः । मणिप्रभः । इन्द्रनीलनिमः । 'इन्द्रनीलानिमश्याम चतुर्हस्तैर्गदाधरम्' इत्युक्तत्वात् । चतुःशाप्रपर इति । चतुःपद्मधर इत्यपपाठः । 'चतुर्भुजधनुष्मन्तं चन्द्रमःसदृशद्युतिम् । इत्युक्तत्वात् । विभव इति । विमवश्च मुख्यगौणभेदाविविधः । तत्र मुख्यः साक्षादवतारः । गौणरत्वावेशावतारः । आवेशश्च स्वरूमावेशः शक्तयावेश इति द्विविधः । तत्र स्वरूपावेशः स्वेन रूपेण सहाऽऽवेशः । स च परशुरामादीनां चेतनानां शरी. रेषु स्वासाधारणविग्रहेण सहाऽऽवेशः । शक्तयोवेशः कार्यकाले विधिशिवादिचेत. नेषु शक्तिमात्रेण स्फुरणम् । अत्र गौणत्वमिच्छयाऽऽगतं न स्वरूपेण । यथा रामकृष्णादिमनुष्यत्वं मत्स्यादितिर्यक्त्वं चेच्छयाऽऽगतं तद्वत् । पत्रिंशद्भदेति । घ. ग. 'प्रभाभो । २ ख."तुः पद्मध । ३५. "मुंमल' । क. पदध । ५ घ. चतुःपा । ६ घ. पाः ।। ७ ग. निरासपूर्वक व्र। ८ ग. "प्रदानार्थमवतीणों म । ९ घ. ' रभ । घ. रामरणहे ११ घ. : । भूमेरुद्ध । १२ ग. 'तर'। १३ ५. स्पापह। १४ प. जाधों । १५ स. प.क्षण'१६घ. नाय श्री 10 ख. रामचन्द्रः । १८ ग, घ, 1णः कलि।

·. प्रकाशसहिता। देषिमक्तहयग्रीवनरनारायणादयोऽपि । एवं मुख्यगौणपूर्णाशावेशाधवतारा बहुमकाराः। तेपूपास्यानुपास्यविभागो द्रष्टव्यः । अवताराणामिच्छेव हेतुर्नकर्म नन्वहिज्यसंहितायामकोनचत्वारिंशदुक्ताः । तथाहि- 'विमवाः पद्मनामाद्यानिशच नव चैव हि । पद्मनामो ध्रुवोऽनन्तः शक्त्यात्मा मधसूदनः ।। विद्याधिदेवकपिलो विश्वरूपो विहंगमः। क्रोधात्मा वडवावक्त्रो धर्मों वागीश्वरस्तथा । एकाम्मोनिधिशायी च भगवान्कमठेश्वरः । पराहो नरसिंहश्च पीयपहरणस्तथा ॥ श्रीपतिर्भगवान्देवः कान्तात्मामृतधारकः । राहुनित्कालनेमिनः पारिजातहरस्तथा ॥ लोकनामस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः । न्यग्रोधशायी भगवानेकशृगतनुस्तथा ॥ देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः । नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥ ज्वलन्परशुधपामो रामश्चान्य श्चतु गतिः । . वेदविद्धगवान्कल्की पातालशयितः प्रभुः ॥ निशच नव चैवैते पद्मनाभादयो मताः' इति । तत्कथमत्र पत्रिंशदियुक्तमिति चेन । कपिठदत्तात्रेयपरशरामाणागापेशावतार- त्वातान्विहायात्र पत्रिंशदित्युक्तः । दधिभक्तेति । तत्रामृतप्रदानार्थमीकतो दधिमकावतारः । वेदप्रदानार्थो हयनीवावतारः। शिप्याचार्यरूपे स्थित्वा श्रीमत्रप्रका- शकन्नरनारायणावतारः । तेविति । तदुक्तं तत्वत्रये 'तत्राप्राकृतविग्रहा अनहत्स्त- भावविभवा दीपादुत्पन्नदीपस्थिता मुख्यप्रादुर्भावाः सर्वे मुमुक्षुणामुपास्याः । विधि- शिवपावकव्याप्तनामदग्न्यार्जुनविषेशाविरूपा गौणप्रादुर्भावाः सर्वेऽहकायुक्तगीया- पिष्टातृत्वान्मुमुक्षूणामनुपास्याः । इति । अत्राऽऽदिशब्देन कायमुचुकुन्दसंग्रहः। विषिशिवादयश्च वुमुक्ष्गामेवोपास्या इति बोध्यम् । इच्छैवेति 1 "संमवा याममायया' (गो० ४।६ ) इत्यनाऽऽस्ममाययेत्यस्याऽऽस्मेच्छयेत्यर्थः । न कर्मेति । - ११. ख्यगुण' ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- प्रयोजनं तु दुष्कृतविनाशपूर्वकं साधुपरित्राणमेव । अन्तर्यामित्वं नाम स्पर्गनरकाद्यनुभवशायामपि जीवात्मनः सुहृत्सेन योगिभिर्द्रष्टव्यतया हृदयमदेशावस्थित रूपम् । जीवेन साकं विद्यमानोऽपि तद्गतदोपरसंस्पृष्टो वर्तते । अवतारो नाप देशकालचिप्रकपरहित आश्रिताभिमतद्रव्यादिकं शरीरतया स्वीकृत्य सस्मिन्नमाकृतशरीरविशिष्टः सम्भर्चकपराधीनस्नानभोज- नासनशयनस्पितिः सर्वसहिष्णुः परिपूर्णो गृहग्रामनगरदेशशैलादिपु वर्तमानो मूर्तिविशेषः । स च स्वयंव्यक्तदैवसैद्धमानुपभेदाचनधिः । एवमुक्तासु १ . . न च ' पतिव्रता धर्मपरा हता येन मम प्रिया । सतु प्रियाविरहितश्विरकालं भविष्यति' इत्येतादृशभृगुशापादिभिर्मात इति कथमुक्तमिति वाच्यम् । तत्र शापो ध्यानमा. प्रमवतारस्त्विच्छाप्रयुक्त एवेत्याशयात् । प्रयोजनं विति । अत एवोक्तम्-- 'परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगयुगे' (गी० ४ । ८) इति । अन्तर्यामित्त्वमिति । 'य आत्मानमन्तरो यमयति' (०३।७१३) इतिश्रुतिरत्र प्रमाणम् । अस्य चान्तर्यामिणः स्थितिदिया-तत्रैका स्वर्गारकप्रो- शादिसर्वावस्थास्वपि सकलचेतनाना सहायभूतस्य तांस्त्यक्तुमाप्तमस्य स्थितिः । अपरा च शुमाश्रयेण विग्रहेण सहितस्य तेषां ध्येयत्वार्थ ताबाशितुं च बन्धुभूतस्प हृदयकमले स्थितिः । अचर्चावतारः । प्रतिमावतारः। देशेति । रामकृष्णावतारेप्वयोध्यामथुरादिदेश- नियम इवा वतारेषु देशनियमो नास्तीत्यर्थः । एव कालनियमोऽपि । आश्रिताभि- मतद्रव्यादिकम् । सुवर्णरजतशिलादिकम् । अचीवतारस्यापि पड्गुणाश्रयत्वम् । तदुक्तम्- 'सपीतिशयपाइगुण्यं संस्थित मन्त्रविम्बयोः । मन्त्रे वाच्यात्मना नित्यं बिम्बे तु कृपया स्थितम् । इति । विम्बं प्रतिमा । स चेति । देवालयादिप्वयं विद्यमानो मूर्तिविशेषः कचिरस्व. व्यक्तो मवति । कचिवैः स्थापिनः । कनिसिद्धः । कचिन्मनुष्यैः । ताऽऽद्यत्रय. . १क.°टो द्रव्य. । २ य. हितानि । ३ प. प्रास्त ग, प्रशस्त ।

·मकाशसहिता । पन्नावस्यास्वपि श्रीविशिष्ट एव भगवान्वन्त इति श्रुत्या प्रमाणसिद्धोऽर्थः । तेनकायनोकनिःश्रीकवादो निरस्तः । एवमीश्वरो निरूपितः ।। इति श्रीवाधूलकुलतिलकश्रीमन्महाचार्यस्य मथमदासेन श्रीनिवासदा- सेन विरचितायां यतीन्द्रपतदीपिकायापीश्वरनिरूपणं नाम नवमोऽवतारः॥९॥ मैतिवादवगन्तव्यम् । चतुर्षस्तु प्रसिद्ध एव । आपस्तूतान्तर्भूत एव । श्रीविशिष्ट एवेति । अत एवोकम्- नित्यैवैपा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनी । यया सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम ॥ देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी । विष्णोरेवानुरूपां वै करोत्येपाऽऽत्मनस्तनुम् ' इति । अनोपासकस्य प्रथमतोऽचर्चावतारस्योपासनेऽधिकारः । ततो विमवस्य । ततो न्यूहस्य । ततः परस्य । ततोऽन्तर्यामिणः । तदुक्तम्- 'उपासकानुरोधेन भनते मूर्तिपञ्चकम् । तद विभवम्यूहसूक्ष्मान्तर्यागिसक्ष कम् ॥ यदाश्रित्यैव चिद्वर्गस्तत्तन्नेयं प्रपद्यते । पूर्वपूर्वोदितोपास्तिपिशेपक्षीणकल्मषः ।। उचरोत्तरमूर्तीनामुपास्यधिकृतो भवेत् ' इति । * वासुदेवः स्वमक्तेषु वात्सल्यात्तत्तदीहितम् । अधिकार्यानुगुण्येन प्रयच्छति फलं बहु ॥ तद, लीलया स्त्रीयाः पञ्च मूर्तीः करोति । प्रतिमादिकमर्चा स्यादवतारास्तु वैभवाः ।। संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । व्यूहश्चतुर्विधो ज्ञेयः सूक्ष्मं संपूर्णपड्गणम् ।। तदेव वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म निगद्यते । अन्तर्यामी जीवसंस्थो जीवप्रेरक ईरितः ॥ य आत्मनीतिवेदान्तवाक्य नालनिरूपितः । अर्थोपासनया क्षिप्त कल्मषेऽधिकृतो मवेत् ।। १स. 'पिवि । २ स. निषिद्धार्थ. 1 ३ ग, यः । एतेनै । १२ ·यतीन्द्रमतदीपिका- अथ दशमोऽवतारः। एवं द्रव्यनिरूपणानन्तरं क्रमप्राप्तमद्रव्यं निरूप्यते-संयोगरहितमद्रव्यम् । सदद्रव्यं च सत्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः संयोगः शक्तिरिति दशभकारमेव । तत्र भकाशसुखलाघवादिनिदानमतीन्द्रियं शक्त्याद्यतिरिक्तमा द्रव्यं सत्वम् । तद्विविधम्-शुद्धसत्वं मिश्रसत्त्वं चेति । रजस्तमाशून्पद्रव्य- वार्ते सत्वं शुद्धसत्वम् । तन्नित्यविभूतावुपचारोंत्तत्मवर्तकेश्वरे च । रजस्तमः विमवोपासने, पश्चाद्व्यूहोपास्ती ततः परम् । सूक्ष्मे, तदनु शक्तः स्यादन्तर्यामिणमीक्षितुम् ' इति च ।। इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे नवमोऽवतारः ॥ अथ दशमोऽवतारः। संयोगरहितमिति । द्रव्ययोरेव संयोग इति नियमात् । सचेति । ननु सत्वरजस्त- मसा द्रव्याभेदेन द्रव्यत्वमेवेति चेन्न । 'रचनानुपपत्तेश्च ' (व० सू० २।२।१) इतिसूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्र हि चकाराइन्वयस्यानैकान्त्यं समुच्चिनतित्युिपक्रम्य सत्त्वादयो द्रव्यधर्मा न तु द्रव्यस्वरूपम् | तत्त्वादयो हि पृथिव्यादिद्रव्यगतलघुत्वप्रका- शादिहेतुभूतास्तत्स्वभावविशेषा एव न तु मृद्धिरण्यादिवद्व्यतया कार्यान्विता उपलभ्यन्ते । गुणा इत्येव च सत्त्वादीनां प्रसिद्धिरित्युक्तम् । सत्त्वादीनां द्रव्यत्वस्याः प्रामाणिकतया गुणशब्दस्यास्वारस्यमयुक्तमिति श्रुतप्रकाशिकायामुक्तम् । वेदान्तदी- पेऽपि चकारात्सत्वादीनां द्रव्यगुणत्वेन शौक्ल्यादेरिवोपादानकारणत्वासंभवं समुच्चि- नोति । सत्त्वादयो हि कार्यगतलाघवप्रकाशादिहेतृभूताः कारणभूतपृथिव्यादिगतास्त- त्तत्स्वभावविशेषा इत्युक्तम् । सत्त्वरजस्तमसा शब्दादिपञ्चानां च भूतायनुपादानानां गुणत्वम् । तदुपादानानां तन्मात्रत्वाद्र्व्यत्वमिति तु कृष्णावधूतपण्डितैरुक्तम् । प्रकाशसुखेति । अनेन रजस्तमसोावृत्तिः। अतीन्द्रियमित्यनेन शब्दादीनां व्यावृत्तिः । शक्त्याद्यतिरिक्तमित्यनेन शक्त्यादिव्यावृत्तिः । प्रकाशश्च वस्तुयाथात्म्यावबोधः । आदिपदेन ज्ञानमुखासगसंग्रहः । तदुक्तं गीतामाप्ये-(१४१६ ) ज्ञानसुखनननं सत्त्वं १ ग. गइश'१२ कशुन्यं । २. 'शून्यवात' । ३ ग. "व्यवृत्तिस । ४ क. रात्तत्तत्प्र ।

·.. प्रकाशसहिता। सईवतिसचं मिश्रसत्तम् । तत्रिगुणे तसंवन्धिनि जीवे चोपचारादिति क्षेयम् । लोभमहत्त्यादिनिदानमतीन्द्रियं शक्त्याद्यतिरिक्तमद्रव्यं रजः । प्रमादमोहादिनिमित्तमतीन्द्रियं शक्तयायतिरिक्तमद्रव्यं तमः । श्रीण्य. प्येतानि यावत्प्रकृतिव्याप्तानि प्रकृतिवश्यपुरुषसंघद्धान्यनित्यानि । नित्पसं. तानानि मलयदशायां समानि दृष्टयादौ विपमाणि सृष्टिस्थितिसंहारो- पयुक्तानि ईश्वरसंकल्पादिसहकारिभेदात्परस्पराभिभवोद्भवकरोणीत्येतानि साधारणानि । सत्त्वगुणस्तु सम्परज्ञानरूपसुखादिहेतुर्मोक्षपदश्च । रजोगुणस्तु रागाधात्मकः कर्मसेनदुःखादिहेतुः स्वर्गाद्यामुष्मिकपदः । तमोगुणस्त्वज्ञान- रूप आलस्यादिहेतुर्नरकमदश्च । अतः सत्वादयो गुणा न द्रव्यरूपा। अस्मदादिश्रोत्रग्राह्यः पञ्चभूतवर्ती शब्दः । स द्विविधः-वर्णात्मकोऽव- पुनरपि तयोः सङ्गजननं चेति । मिश्रसत्वमिति । इदमेवाशुद्धसत्त्वमिति व्यवहियते । लोभमत्यादीति । लोमः स्वकीयद्रव्यस्यात्यागशीलता | प्रवृत्तिस्तु प्रयोजन- मनुद्दिश्यारी चलस्वमावता। आदिपदेनाऽऽरम्भाशमस्पृहासंग्रहः । आरम्भश्च फलसाधन- भूतकौरम्मः । इन्द्रियानुपरतिरशमः | विषयेच्छा स्पृहा । प्रमादमोहादीति । भकार्यप्रवृत्तिफलमनवधानं प्रमादः । विपरीतज्ञानं मोहः । आदिपदेनाप्रकाशाप्रवृत्तिसंग्रहः । ज्ञानानुदयोऽप्रकाशः 1 अप्रवृत्तिश्च स्तब्धता । पञ्चभूतवर्तीति । मेघो गर्नेति शसो नदति भेरी ध्वनतीत्यादिव्यवहारदर्शनात् । 'नमस्ते वायो त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' (ले० १।१ १) इतिश्रुतौ च वायोरेव वेदात्मना परिणतिरुपलभ्यते । तत्तु वायोः शब्दाधारत्व. मन्तरेण न संभाघटीति । तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदः' (वृ. २ । ४ । १० ) इत्यादिश्रुतिरप्या प्रमाणम् । विष्णुपुराणे च (२।१४ । ३२)- वेणुरन्धविभदेन भेदः पड्नादिसहितः। अमेदव्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमात्मनः । इत्युक्तम् । एवं नाभिदेशादेव निर्गतस्य वायोस्तास्वादिस्थानसंबन्धेन तत्तच्छन्द- परिणतिहेतुत्वं प्रसिद्धमेव । अत्रेद बोध्यम्-लीलाविभूताविव नित्यविभूतापपि ग. हवृत्तिस १२ क. "न्धिी । ३ क. 'मानानि । ग. सृष्टिदशाया दि.५क. -राण्येता । ६ स. सलान. सम्यक्त्वज्ञान' 1 0.सुहै। ८ ग. 'मकर्म । 5. सहिदुःखहे । ख. 'सनीदु.। १० ग. "स्वानरकाथा'।

·यतीन्द्रपतदीपिका- "त्मिकरोति । अकचटतपयादिविशिष्टपञ्चाशदक्षरात्मको 'वर्णात्मकः । देव- मनुष्यादीनां ताल्वादिव्यगयः । भेर्यादिजन्योऽवर्णात्मकः । एवंभूतः शब्दः श्रोत्रेन्द्रियेण गृह्यते । श्रोत्रेन्द्रियगमनायञ्जकवाय्यागमनाद्वा शब्दग्रहः । ननु 'श्रुत्या शब्दस्य द्रव्यत्वं प्रतीयते । अद्रव्यत्वं कथमिति चेन्न । अकारादेः प्रणवोत्पादकत्वं वाच्यद्वारा संभवतीति परिहारादद्रव्यत्यमुपपद्यते । इति शब्दः। शब्दादयो वर्तन्त एव । ते च सर्वोत्कृष्टाः सर्वातिशायिनश्च । यथा कस्तूरीचम्पक- प्रभृतिषु गन्धप्ताम्ये सत्यपि सौरभविशेषस्तत्रतत्रोपलभ्यते, तथा लीलाविभूती नित्यविभूती च शब्दादिसद्भावेऽपि प्रमाणसिद्धं वैषम्यमनतिलधनीयमेव । न हि वीणावेणुप्रभृतीनामैकरूप्येण स्वरनियम इति । पञ्चाशदिति । स्वराः पोडश । कादयः स्पर्शाः पञ्चविंशतिः, यरलवशपसह इत्य- तेऽष्टौ । क्षवर्णश्चैकः । तस्य संयुक्तत्वेऽपि मातृकापाठे पृथगणनात् । ळकारस्तु न पृथागणितः । मातृकापाठे लळयोरभेदात् । ननु दूरस्थशब्दस्य कथं श्रोत्रेन्द्रियसंनि. कर्ष इति चेत्तत्राऽऽह-श्रोत्रेन्द्रियेति । तदुक्तं वरदनारायणभट्टारकैः- दूरे शब्दः समीपे च प्राच्यां चेत्यादिदर्शनात् । गत्वा श्रोत्रेन्द्रियं तत्र ततः शव्दग्रहक्षमम् ' इति । व्याकेति । शब्दाधारभेर्याद्यवयवागमेन शब्दाधारवाय्वागमनेन वा दूरस्थशब्द. ग्रह इत्यपि केचित् । ननु श्रुत्येति । भरित्येव ऋग्वेदादनायत युव इति यजुर्वेदास्व. रिति सामवेदात्तानि शुक्राण्यम्यतपत्तेभ्योऽमितप्तेम्यत्रयो वर्णा अभायन्त, अकार उकारो मकार इति तानेकधा सममात्तदेतदोमिति (ऐ०वा०अ०२५ख ०७) इति हि श्रुतिः । स्मृतिरपि- अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः । वेदत्रयान्निरदहमवः स्वरितीति च ' इति । अत्राकारादिवर्णानां प्रणवोपादानकारणावप्रतिपादनेन द्रव्यत्वमन्तरेणोपादान. कारणत्वासंभवेन द्रव्यत्व सिध्यति । यस्य वेदाः शरीरमित्ति श्रुतौ च शब्दात्मकवेदस्य शरीरत्वप्रतिपादनेन शरीरत्वस्य द्रव्यत्वव्याप्यत्वेन शब्दस्य द्रव्यत्वं सिध्यतीत्याशयः । प्रयोगश्च-शब्दो द्रव्यम्, साक्षादि- न्द्रियसंबन्धेन गृह्यमाणत्वाद्धटवदिति । वाच्यद्वारेति । तथा च वाच्यस्योपादानकार• गत्वेन द्रव्यत्वेऽपि वाचकस्य शब्दस्य द्रव्यत्वे मानामावः । यस्य वेदाः शरीरम्' (वृ०३।७ १३) इति तु देवताविशेषविषयत्वेनोपपद्यते । साक्षादिन्द्रियसंबन्धन गृह्यमाणत्वमिति हेतुस्तु स्वरूपासिद्धः । शब्दस्याऽऽश्रयद्वारैवेन्द्रियसंनिकर्षात् । न च १ घ, ते । ननु । २ घ. 'वोपपाद । च - ·- भकाशसहिता। अस्मदादिसर्शनेन्द्रियग्राह्यविजातीय-पात्तमद्रव्यं स्पर्शः। स च त्रिविधः- शीतोष्णानुभयात्मकभेदात् । अप्सु शीतस्पर्शः । तेजस्युप्णस्पर्शः । क्षितिप- वनयोरनुष्णाशीतस्पर्शः । स च पुनाविधः-पाकजोऽपाकजश्चेति । पृथिव्यां पूर्वः । इतरेषु त्रिवितरः । तत्रामृतगरलतूलोपलगोब्राह्मणचाण्डालादिस्पर्श- विशेषो अपाकजभेदाः। इति स्पर्शः। अस्मदादिचक्षुरिन्द्रियैकग्राह्यविजातीयव्यावृत्तमद्रव्यं रूपम् । तचर्तुषिधम्- घेतरक्तपीतकृष्णभेदात् । तत्र सलिलकलधौतशङ्खशुक्तिशशाङ्कादीनां रूपवि- शेपाः श्वेतभेदाः । हुतव हजपादाडिमवन्धुजीवविद्रुमपारागादीनां तु रूपवि- शेपा रक्तभेदाः । काञ्चनहरितालहरिद्रादीनां रूपविशेपाः पीतभेदाः। मरकतमधुकरजलधरनिमिरतमालदूर्वादीनां कृष्णभेदाः। पीतमपि रक्तावान्तर- भेदं केचिदिच्छन्ति । श्रुत्यनुसारात् । प्रकारान्तरेण रूपं द्विविधम् - श्रोत्रेन्द्रियस्याऽऽकाशस्वरूपत्वात्तेन साक्षादेव शब्दस्य संनिकर्ष इति वाच्यम् । श्रोत्रेन्द्रियस्याऽऽकाशत्वायोगात् । अस्मदादीति । अस्मदादिस्पर्शनेन्द्रियग्राह्यो यः स्पर्शस्तद्विजातीयाः शब्दादय. स्तथ्यावृत्तं तद्भिन्नमित्यर्थः । विजातीयव्यावृत्तपदानुपादानेऽनुद्भुतस्पर्शेऽव्याप्तिः स्यात् । तस्यास्मदादिस्पर्शनोन्द्रयग्राह्यत्वाभावात् । घटादिव्यावृत्तयेऽद्रव्यमिति । एवमग्रेऽ. प्यूह्यम् । तेजस्युष्ण इति । 'सुतं पतन्तं प्रसमीक्ष्य पावके न बोधयामास पति पतिव्रता । पतिमताशापभयेन पीडितो हुताशनश्चन्दनबिन्दुशीतलः ' इत्यस्य त्वयमाशयः- हुताशनस्य न शीतलत्वं जायते । अपि तु पतिव्रतासंक. रुपविशेषेण तस्य दाहकत्वमेवोपरुध्यत इति । अनुष्णाशीत इति । अनुष्णाशीतोऽपि स्पर्श एव । न तु शीतोष्णविरहमात्रम् । आकाशादावपि तथोपटम्मप्रसङ्गात् । वायुपृथिव्योः स्पर्शवत्वस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वाच । न च स्पर्शसामान्यं तदिति वाच्यम् । निर्विशेषं न सामान्यमिति न्यायात् । चाण्डालादीति । आदिना कपिकच्छूसंग्रहः । गोब्रामणचाण्डालादिपु स्पर्शभेदस्तु तत्तत्पर्शाधीनशुद्धयशुद्धिभेदेन बोध्यः। मृदुत्वक- ठिनत्वादयोऽपि स्पर्शविशेषा एव । स्पर्शनेनैव तदुपलब्धेः। चक्षुषा तु न तदुपलब्धिः। किंतु तत्र मृदुत्वादिच्याप्तरूपविशेषग्रहणेन तदनुमानमेव । केचित्तु मृदुत्वादयः संयोग- विशेषा एवत्याः। चक्षुरिन्द्रियैकग्राह्योति । चक्षुरिन्द्रियमात्रग्राह्यमित्यर्थः । श्रुत्यनुसारादिति । यदमे रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्ण तदन्नस्य' ( छ।०६।४।१) १ ग, मानविजातीयश्यावृत्तोऽदव्यं । घ ग्राह्यमद्रव्य । २ घ. 'पाः। इति ।३ ग, 'दाः । भस्म १४ ग. घ. 'तुर्धा । ५ क. स. घ. पद्विविधा ।

·९४ यतीन्द्रमतदीपिका- भास्वराभास्वरभेदात् । तेजोगतं भास्वरम् । क्षितिसलिलगतं चाभास्वरम् । एवं चत्वार्येव रूपाणि । तेन चित्रं नाम पञ्चमं रूपमिति मतनिरास। अत एव चित्रगन्धस्पर्शरसानामपि निरासः । इति रूपम् । अस्मदादिजिहैकग्राह्यविजातीयेतरो रसः । स पोढा-मधुरामललवणकटुक. पायतिक्तभेदात् । तत्रेक्षुक्षीरगुढादिरसा मधुरभेदाः । चूतचिश्चामलकादि- रसा आम्लाः । सैन्धवोपरविकारा लवणभेदाः । किपाकनिम्बादिरसा: कटुभेदाः । हरीतकी विभीतकचूताब्युरादिरसाः कपायभेदाः । शुण्ठीमरीचिस. पंपादिरसास्तिक्तभेदाः । इति रसः। अस्मदादिघोणग्राह्यविजातीयेतरोऽद्रव्यविशेपो गन्धः । स च द्विविधा- सुरभिरसुरभिश्चेति । पाटीरमृगमदयुमणचम्पकादिगन्धाः सुरभिभेदाः । अपं च गन्धः पृथिव्येकवर्ती पाकभेदाद्भिन्नः । पचनसलिलादिपु गन्धोप- लम्भा पार्थिवंसगादयो दहतीतिवदौपचारिकः । पञ्चीकरणप्रक्रियया सर्व भूतेषु सर्नभूतगुणानां विद्यमानत्वेऽपि प्राधान्याभिमायेणोक्तमिति न विरोधः । पाकागुणान्तरोत्पत्तिः स्वाश्रयनाशाभावादेवोपपत्तेः पीलुपाकवादियतनि- रासः । इति गन्धः। इतिश्रुतौ त्रयाणामेव रूपाणां प्रतिपादनादिति भावः । तेजोगतमिति । तेजसि रूपं रक्तमास्वरम् । सलिले तु शुक्लमास्वरम् । पृथिव्यां बहुवि- धमभास्वरम् । यद्यपि मन्त्रशास्त्रे पीता भूमिः श्वेतमम्मो वज्ञिपवनौ रक्तधूम्रो चौनीलेति पञ्चानामपि भूतानां रूपवत्त्वं दृश्यते तथाऽपि तत्केवलं ध्यानार्थ- मेव । यथा तत्र मन्त्रवर्णानामपि रूपं ध्यानाथ वणितं तद्वत् । अन्यथा 'यदमे' इत्युक्तश्रुतिविरोधः । भनुभवविरोधश्च । चतुर्विधस्यापि रूपस्य पृथिव्यामुपलम्मात् । श्रुतौ पृथिव्याः कृष्णरूपोक्तिस्तु न रूपान्तरविरहपरा । कलुपनलादौ वर्णभेदस्तु पृथिवी संसर्गविशेषादेव । चित्रमिति । यत्तु नैयायिकाश्चित्रमिति किमपि रूपान्तरमस्ति । अन्यया श्वेतपीतायनेकतन्त्वारब्धपटस्य नीरूपत्वेनाप्रत्यक्षप्रसङ्गादित्याहुः । तन्न । अवयवातिरिक्तस्यावयविनोऽभावात् । अवयवेषु च श्वेतादेरेकैकस्यैवोपलम्मात् । सुरभिभेदा इति । एतदुत्तरं पूतिविस्त्रादिगन्धा असुरमिभेदा इति पाठः । पीलुपाकेति । पीलवः परमाणवस्तेष्वेव पाको न त्ववयविनीति वैशेषिकाः । अवय- क ख. °स: । अस्म । २ घ. चिनरसगन्धादिरशानामपि । ३ ग. दिरसनेन्द्रियमा क. कारभेदा लव । ग. 'कारादिरसा लव । ५ झ ठीमिरिची स। ६ ग. 'दाः अस्म । ख. "प्राणेन्द्रियमा । प. ग, सद्वि' । ९घ भेदाभनः । १. ग. घ. वसंसर्गाद। ग. घ. गु।११ ख. वोत्पत्ते.'। १३ ग. पाकादिम । घ. 'पाकम ।

·मकासहिता। संयुक्तमत्ययनिमित्तं संयोगः! सच सामान्यगुणः पद्पत्तिः । अस्य च स्वाभावसादेश्यमुपलभ्यमानमंशभेदमयुक्ततया न विरोधावहम् । से कार्याकार्य- भेदाद्विविधः । पूर्वः परिमितानामुभयप्रेरणाद । यथा मेपयोर्मल्लयो । कचि- दन्पतरप्रेरणात् । यथा स्थाणुश्यनयोः संयोगः । केचित्संयोगजसंयोगमपि. वर्णयन्ति । हस्तपुस्तकसंयोगात्कायपुस्तकसंयोग इति । तन्न । हस्तसंयोगादेव कायसंयोगस्य जातस्यात् । एतेन विभागजविभागो निरस्तः । विन्यपि पाक इति पिठरपाकवादिनो नैयायिकाः । तदुपयमपि नास्माकं संमतम् । परमाना मागेव निरस्तत्वादवयवातिरिक्तावयविनोऽसत्वाच । किं तु विभक्तप्वेवाव- यवेपु पाक उत संयुक्तवपीत्येव चिन्ता। तत्र चास्माभिर्थयासमवमभयमपि स्वीक्रियत इति बोध्यम् । संयुक्तेति । यत्तु द्रव्यस्वरूपमेव संयोगों न पदार्थान्तरमित्याहः । तन्न । तपा- सति वियुक्तयोरपि स्वरूपानपायासंयुक्तप्रत्ययः स्यात् । बौद्धाश्च नैरन्तयमात्रमेव संयोग इत्याहुः । तत्र नैरन्तयं नामान्तरालामावः । स चाऽऽसन्नदेशसंयोग एव । अमा- वस्य भावान्तररूपत्वात् । तथा च संयोगोऽवश्यं स्वीकार्य एव । किं च संयोगस्य सार्वत्रिकोपजीवनेन सरनपवाद्यत्वमेव | यतः प्रकृतिपुरुषसंयोगाद्विश्वसृष्टिः । ताह. शेरेव संयोगविशेषैब्रह्मादिस्तम्मपर्यन्तं जगद्वपम्यम् । इन्द्रियार्थसंयोगाद्विविधा मतिः । मलादिसंयोगादीनेऽकुरोत्पत्तिः । पवित्रवस्तुसंयोगात्सुखम् । अपवित्रवस्तुसंयोगा. दुःखमिति संयोगकार्याणि सर्वत्रानुभूयन्ते । स्वाभावेति । स्वस्य संयोगस्य योऽमा. वस्तेन सह संयोगस्य सादेश्यम् । समानो देशो यस्य स सदेशस्तस्य भावः सादे. श्यम् । सामानाधिकरण्यमिति यावत् । यस्मिन्वृते कपितयोगस्तस्मिन्नेव वृक्षे तद. मावो यद्यप्युपलभ्यते तथाऽपि न विरोधः । संयोगस्यामावच्छेदेन तदमावस्य च मूलावच्छेदेन सत्त्वात् । एकदेशावच्छेदेन द्वयोयुगपत्प्रतीतौ हि विरोधः । नाम तयेति भावः । कार्याकार्येति । कार्योऽनित्यः । अकार्यों नित्यः । इस्तसंपोगा. देवेति । हस्तसंयोग एव कायसंयोगः । हस्तादिव्यतिरिक्तस्यावयपिनोऽभावात् । कि च व्यतिरिक्तावयविस्वीकारेऽपि हस्तसंयोगादिन्नः कायसंयोगो न सिध्यति । येन हेतुना यदैवावयवः संयुज्यते तेनैव हेतुना तदैवावयव्यपि संयुज्यताम् । न हि हस्त- पुस्तकसंयोगानन्तर्य देवदत्तपुस्तकसंयोगस्योपलभ्यते । १. भेदेनैवम । २ ग. 'सच का। क. स. स कार्यों । ३ ग. 'स्तपुस्तकसंयोगादे वोपपत्तेः । एते । । प. योगो हस्तस्य कायस्वात् । एते। ५ ग. गोऽपि नि ।

·यतीन्द्रमतदीपिका- विभागोऽपि संयोगाभाव एव न पृथग्गुणः । अकार्यसंयोगस्तु विभुद्रव्ययोः । अनद्रव्यसंयोगः श्रुत्याऽङ्गी क्रियते । अनु. मानादप्यजसंयोगसिद्धिः । यथा विभुद्रव्यं विभुद्रव्यसंयोगवद्रव्यत्वादट- वत् । विभुद्रव्यमीश्वरसंयुक्तं द्रव्यत्वाद्धटबत् । ईश्वरः कालादिसंयुक्तः, विभागोऽपीति । परस्परसंयुक्त द्रव्यद्वये विद्यमाने सति समुपनतो यः संयो. गनाशः स एव विमागव्यवहारविषयः । न तु नैयायिकाभ्युपगतो विभागो नाम कश्चिहुणोऽस्ति । न च संयोगविनाशकत्वेन विभागः स्वीकार्य इति वाच्यम् । विमागकारणत्वेन कल्पिताकर्मण एवं संयोगनाशोपपत्तेः । न च संयोगनाशे जातस्य संयोगनाशस्याविनाशित्वेन पुनः संयोगेऽपि विभक्तप्रत्ययः स्यादिति वाच्यम् । वन्मते विभागाभावेन विमक्तप्रत्ययामावेऽपि संयोगनाशस्य सत्त्वेनासंयुक्तप्रत्यय. प्रसङ्गात् । अथ पुनर्जातः संयोगोऽसंयुक्तप्रत्ययप्रतिबन्धक इति चेत्स एव विमक्त- प्रत्ययस्यापि प्रतिबन्धकोऽस्तु । न च संयोगजनकस्य कर्मणः संयोगनाशजनकत्व. मनुपपन्नमिति वाच्यम् । रूपादिननकतयाऽभ्युपगतस्याग्निसंयोगस्य रूपादिनाशक- स्वाभ्युपगमात् । ननु सिद्धान्तेऽमावस्य मावान्तररूपत्वेन संयोगनाशः कि- स्वरूप इति चेदुच्यते-उत्तरदेशसंयोग एव पूर्वदेशसंयोगनाशः । उत्त. रदेशसंयोगस्य पूर्वदेशसंयोगेन सह विरोधादुत्तरदेशसंयोग एवं पूर्वदेशसंयोग- विरुद्धत्वेनाऽऽलोचितः पूर्वदेशसंयोगनाश इति परिस्फुरति । न चोत्तरदेशसंयो- गस्य भावरूपेण प्रतीतिः कथमिति वाच्यम् । द्विविधा युत्तरदेशसंयोगप्रतीतिः । ज्ञातपूर्वदेशसंयोगस्य तद्विरुद्धत्वेनैका । स्वरूपेण चापरा । तत्र ये स्वरूपेण प्रतिपद्यन्ते ते भावरूपेणाभिमन्वते । ये पुनः पूर्वदेशसंयोगविरुद्धत्वेन प्रतिपद्यन्ते ते. त्वमावरूपेणेति बोध्यम् । विभुद्रव्ययोरिति । तयोरसंयुक्तत्वे तु सान्तरत्वप्रसङ्गः । न च निरवयवस्य विमुद्रव्यस्य कथ संयोगः । संयोगस्यैकदेशवर्तित्वसामादिति वाच्यम् । औपाधि- कांशभेदकृप्त्या तन्निर्वाहात् । ननु संयोगस्यान्यतरकोपयकर्म वा हेतुः । तदभावेन विभुद्रव्ययोर्न संयोग इति चेन्न । विभुद्रव्यसंयोगस्य नित्यत्वेन कारणसापेक्षत्वा- भावात् । श्रुत्येति । ' सर्वव्यापी च भगवान् ' (श्वे०३।११) अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । (ना० १११६) इत्यादिश्रुतयो द्रष्टव्याः। कालादिसंयुक्त इति । न च कालसंयोगे कालकार्यत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तस्यापि तदधीनविकारत्वात् । तदुक्तम्- 'कालः संपच्यते तत्र न कालस्तत्र वै प्रमुः' इति । १व, भागः पिण्डस।

·प्रकाशसहिता। ९७ इन्यत्वादटवदित्यादिभिर्विभुप्रयोगसिद्धिः । अथ शक्ति:-सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहकः कथिदद्रव्यविशेपः शक्तिः । तांगमाभ्यां तसिद्धः। प्रतिबन्धकमणिमन्त्रादिसंनिधौ स्वरूपसहकारिपैकल्याभावेऽपि यदुपरोधाद- हनो न दहति सा ह्यतीन्द्रिया शक्तिः । अयस्तान्तादिपु तत्पसिद्धिः । सा शक्तिः पद्व्यतिः । भगवनिपुत्वं पुराणरत्नादिपु प्रसिद्धम् । एवं सर्वत्रापीति शक्तिर्नाम धर्मविशेषः सिद्धः। ननु चतुर्विंशतिप्रकारा गुगा इत्युक्तत्वात्कथं दशैवेति निर्दिश्यत इति चेदुच्यते---जीवात्मविशपगुणानां धुद्धिसुखदुःखेच्छाउपपपत्नानां पण्णां कि च यथा मूर्तगतविकारविशेषसिद्यर्थ विभुसंयोग उक्तस्तथैव काला- दिगतविकारसिद्ध्यर्थमपीश्वरसंयोगोऽवश्याभ्युपेयः । अन्यथेश्वरशरीरत्वमपि काला- -- देन स्यात् । । तांगमाभ्यामिति । तत्र तर्कमाह-प्रतिबन्धकेति । आगमस्तु- शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्या अपृथस्थिताः' ( अहि. सं.) इत्यादिष्टव्यः । अयस्कान्तादिष्विति । आदिना दुन्दुभिस्व. नादयः । ननु शक्तिः शक्तिविशिष्टा न वा । नाऽऽद्यः । तस्या अपि शकः शक्तिवि- शिष्टत्वेनानवस्थापातात् । नान्यः । तथा सति तस्याः कारणत्वं न स्यात् । अशक्तत्वात् । अन्यथा सिकताभ्योऽपि तैलमुत्पद्यतेति चेन्मैवम् । शक्त्य- तरामावेऽपि कारणानां कार्यानुगुण्यरूपतया तस्याः सिद्धत्वात् । अन्ययो- ष्णत्वमुष्णं न वा । आद्येऽनवस्था । अन्त्ये कार्य न जनच्छीतवदित्यादिप्रस- मात् । पद्रव्यत्तिरिति । तदुक्तमात्मसिद्धौ (पृ. ११ ) सर्वव्येषु तत्कार्यसम- धिगम्यस्तत्प्रतियोगिशक्त्याख्यो गुणः साधारण इति । न चाद्रव्येषु रूपरसादिषु शक्त्यभावेन कथं तेषा कारणत्वमिति वाच्यम् । रूपरसाद्यधिकरणीभूतद्रव्यनिष्ठयैव शक्त्या रूपादिसमानाधिकरणया तेषां शक्तत्वात् । केचित्तु रूपादिप्वपि शक्तिमि. च्छन्ति । पुराणरत्नादिष्विति । तदुक्तं विष्णुपुराणे ( १।३।२)- शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या मावशक्तयः ॥ भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य यथोप्णता' इति । चतुर्षिशतिमकारा इति । यद्यपि 'रूप १ रस २ गन्ध ३ पर्शाः ४ संख्या : परिमाणानि पृथक्त्वं ७ संयोग ८ विभागौ ९ परवा १० परत्वे ११ बुद्धयः १२ ग. नापि शतिनामध। घ. प्रश।

·९८ यतीन्द्रमतदीपिका- ज्ञानविततिरूपत्वेन ज्ञानान्तर्भावस्योक्तत्वात्, धर्माधर्मयोरपीश्वरमीत्यप्रीतिरू- पत्वेनेश्वरज्ञानेऽन्तर्भावात, भावनाख्यसंस्कारस्य ज्ञानविशेषरूपत्वात्,वेगोत्पा. सुख १३ दुःखे १४ इच्छा १५ द्वेपौ १६ प्रयत्ना १७ श्च गुणाः' (क. सू. १।११६) इति सूत्रे सप्तदश गुणा उक्तास्तथाऽपि तत्सूत्रस्थचकारेणानुक्तसमुच्चया- थकेन गुरुत्व १८ द्रवत्व १९ स्नेह २० संस्कार २१ धर्मा २१ धर्म २३ शब्दा. २४ नां संग्रह इत्युपस्कारविवृत्योरुक्तत्त्वाच्चतुर्विशतिप्रकारा इत्युक्तम् । ज्ञानान्त- र्भावस्येति । अत एवाऽऽहुः- 'इच्छाद्वेषप्रयत्नादिशब्दैधारभिधीयते । अर्थमेदानुविद्धास्ते धीविशेषाः प्रकीर्तिताः' इति । इच्छादिहेतुभूतानुकूलादिविषया बुद्धिरेवेच्छादिव्यवहारमातनोति । तदतिरिक्तक- रुपने न कोऽपि लाभः । गौरवदोष एव लभ्यते । न च ज्ञानेच्छादीनां पर्यायत्वं स्यादिति वाच्यम् । यथा ज्ञानत्वाविशेषेऽपि प्रत्यभिज्ञास्मृत्यनुमित्यनुभवादिभेदेषु न पर्यायत्वं तद्वदत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यथेाम्यसूयाभयघृतिकरुणाशान्तितुष्टया- दिव्यवहाराणामपि विषयलाभार्थमर्थान्तरं कल्प्यं स्यात् । यद्यपि पादयो दुःखमित्या. दिव्पषहारात्मुखदुःखयोः शरीरधर्मत्वं प्रतीयते तथाऽपि तदौपचारिकम् । मृतशरीरेऽनु. पलम्भात् । तथा च तयोरात्मधर्मत्वेन धीविशेषत्वमुपपन्नम् । धर्माधर्मयोरिति । विर- ध्वस्तस्य कर्मणः कालान्तरभाविफलानुगुणं किमपि द्वारमदृयाख्यमुपादेयम् । तचान्तः- करणपरिणतिरिति सांख्याः । चेतसो वासनेति सौगताः । पुंधर्म इति न्यायवादिनः । विभुरूपं किमपि तत्त्वान्तरमिति जैनकदेशिनः । पुद्गलरूपमिति तत्सयूथ्याः । एतच्चि न्त्यम् । प्रमाणाभावात् । गौरवाच्च । किं तु तत्तत्कर्माचरणपरिणतेश्वरबुद्धिविशेष एवादृष्टम् । अत एव ‘स एवैनं भूतिं गमयति '(. सं. २०११) ' स एनं प्रीत: प्रीणाति ' (२. सं. १११४) 'एए वेव साधु कर्म कारयति तम् ' (को. ३८) क्षिपाम्यजत्रमशुमान् । (गी. १६ । १९) इत्यादिध्वीश्वरप्रीतिकोपाम्यां फलप्रा- रिभिधीयते । एतेन शरीरादिकं भोक्तविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकं तद्भोगसाधन- स्वात्त्रगादिवदिति सिद्ध ज्ञानाद्यनुपपत्तेः परिशेपाजीवसमवेतादृष्टसिद्धिरिति वैशे- पिकायुक्तमपास्तम् । अस्मदुक्तादृष्टादेव नियमोपपतविपक्षे बाधकाभावात् । ज्ञानविशेषेति । संस्कारो हि धर्मभूतज्ञानस्यावस्थाविशेषः । स्मृत्यादिवत् । ज्ञानस्य द्रव्यत्वेन तस्यावस्थावत्तमुपपद्यते । तत्राऽऽत्मा निर्विकारः । धर्म. भूतज्ञानं तु सविकारम् । तच्चाऽऽत्मनो नित्यासाधारणधर्मः । तेन धर्मभूतज्ञानगताः सर्वे विकारा ज्ञानद्वारा ज्ञानाश्रयात्मपर्यन्तं व्यवहियन्त इत्याहुः । वेगोत्पादकेति । शीघ्रं गच्छतीत्यादिषु कर्मातिशयविशेषादितरो वेगो नाम कश्चिद्गुणो नोपलभ्यते । अतिरिक्तवेगवाद्यपि कर्मभेदावगभेदं कथयति । तपा च यादृशकर्मभेदाद्वेगभेदः परिक- ·, प्रकाशसहिता। दकतोरेच वेगारख्यसंस्कारोपपत्तेः, संयोगमादाय स्थितिस्थापकस्यापि संभ- वाद, शब्दादिगन्धान्तानां प्रत्यक्षसिद्धत्वेनाङ्गीकाराव, विभागपृथक्त्व योरपि संयोगाभावमादायोपपत्तेः, परत्वापरत्वयोर्देशकालसंयोगविशेषमा- दायोपचे, संख्यापरिमाणवत्वस्नेहानां तत्तद्रव्यस्वरूपमादायोपपत्ते, रुप्यते स एव कर्मभेदो वेग इत्युच्यतामिति भावः । संयोगमिति । ननु शाखाकोदण्डचर्मप्रभृतिप्वाकर्षगादी सति कुतश्चित्कारणविशेपास्यः स्वस्था- नावस्थानं भवति स कारणविशेषः स्थितिस्थापक इत्यङ्गीकर्तव्य इति चेन्न । नियतसंस्थानविशेपस्यैव तत्र कारणत्वात् । न च स्थितिस्थापकविशेषामावे परावर्तने द्रौत्यविलम्बादिकं कथमिति वाच्यम् । तत्तस्थितिस्थापकविशेपनिया- मकेन ततसंस्थानविशेषेणैव तत्संभवात् । सर्वदा क्रियोत्पत्तिप्रसङ्गः कर्षणमोक्षणादि. सहकारिसाहित्येन परिहारश्चोभयोस्तुल्य एव । विभागेति । उपपादितमेतत्संयो. गनिरूपणे । पृथक्त्वेति । सर्वार्थसिद्धिकारास्तु ' व्यवहार एव खल्वर्थतत्त्वविभागे निदानम् । यद्भिनमिति व्यवहियते तदेव पृथगिति । यत्पृथगिति व्यवहियते तदेवे. तरदिति । अत एपा शब्दाना पर्यायत्वान्दातिरेकेण पृथक्त्वं नाम न कश्चिद्धर्मः कल्पनीयः । भेदश्च नीलपीतादिरसाधारणो धर्म एव । तथा च सर्ववस्तूना परस्परव्या- वर्तकासाधारणधर्म एव पृथक्त्वं स एव च भेदः' इत्याहुः । परत्वापरत्वयोरिति । न च परत्वापरत्वयोदिक्कालसंयोगविशेषस्वरूपत्वे तयोः प्रत्यक्षविषयत्वं न स्यात् । दिकालयोरप्रत्यक्षत्वादिति वाच्यम् । आकाशस्वरूपाया दिशः कालस्य च प्रत्यक्ष. त्वस्य प्रागुपपादितत्वात् । संख्येति । ताकिकास्तु एकव्यादिप्रतीतिव्यवहारविपयो यो गुणः सा संख्या । सा पुनः परमावादौ नित्या द्यकव्यणुकादौ तु तत्तत्कारणगतैरेक- वैनन्यते । द्वित्वत्रित्वादिक वनेकापतिसह कृतककनिकत्वजन्यम् । सा चावगति- पेक्षाबुद्धिरित्युच्यते । सा चापेक्षाबुद्धिस्तचत्पुरुषमात्रनिष्ठति तअन्यशिरवत्रित्यादिक तत्तत्पुरुषैरेवानुभूयते । क्षणिकं च तत् । तत्कालमात्रभाविवादित्याहुः । तत्रेदमुच्यते- यादृशापेक्षानुद्धिविपयाद्वित्वाद्युत्पत्तिस्तादृशापेक्षाबुद्धिविषयवस्तुविशेषोपलम्भ एवं द्वित्यादिव्यवहारमातनोतु । किमतिरिक्तद्वित्वादिकल्पनेन । न ह्यपेक्षाबुद्धिनिर्पिपया । अज्ञानत्वप्रसङ्गात् । नापि प्रकृतानुपयोगिवस्तुविषया । प्रकृतासंगतिप्रसङ्गात् । तथा च सविषयत्वे प्रकृतसंगतत्वे च सिद्ध योऽय विषयविशेषः स एव द्वित्वादिव्यवहारमात. नोतु । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । इरभाऽतिरिक्तसंख्याकसनेऽपि संख्याया गुणत्येन । १ स. शन्दस्पर्शरूपरसगन्याना पश्चाना प्र।२ स. घ. पपादयितुं शक्यतारसत्या, ·यतीन्द्रमतदीपिका- गुरुत्वस्य शक्त्यन्तर्भावस्य वक्तमुचितत्वाच दशैवेति मुक्तम् । सत्वरजस्तपांसि प्रकृतिगुणास्तत्संबन्धिजीवगुणाश्च । सत्त्वरूपं झा साविकः काल इत्यादिमतीतिरुपाधिवशादौपचारिकी । शब्दादयः पञ्च प्रक तिकार्यपञ्चमहाभूतगुणत्वेन प्रसिद्धाः। शुद्धसत्वं तु त्रिपाद्विभूत्यां तत्पवर्तकेश्वं च । संयोगशक्तिरूपौ गुणौ पड्द्रव्यसाधारणाविति विवेकः । इत्यद्रव्यं निक पितम् । इति श्रीवाधलकुलतिलकथीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा सेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां जीवनिरूपणो नाम दशमोऽवतारः ॥१०॥ गुणस्य च द्रव्यमात्रवृत्तित्वेन गुणगतायाश्चतुर्विंशतिसंख्यायाः ख्यायाश्चानुपपत्तेः । तत्राऽऽश्रयद्वारा संख्याकल्पनेऽपि गुणाश्रयाणां कर्माश्रयाणां पञ्चत्वमेवेत्यत्र नियामकामावः । पू: श्रयत्वेऽपि न तत्पश्चत्वमुत्क्षेपणादिभेदेन पञ्च कर्माणीति एकत्वं च कार्यभूतं नास्त्येव । अवयवातिरिक्तस्यावयविनः काना तु राशिवदौपचारिकमेव । नित्यमप्येकत्वं भेदाभावरूपं नाति.. अत एवैकत्वविवरणे प्रवृत्ता भेदामावरूपतयैवैकवं विवृण्वन्ति । नादभूदिति च भ्रान्तिविषये व्यवहरन्ति । स्वसत्त्वमेवैकत्वं इत्यन्ये । परिमाणमपि नातिरिक्तम् । किं तु देशव्याप्तिविशेष निरूपितखरूपेण तत्तत्परिमाणमिति वदन्ति 1. दवत्वमपि तत्तद्र, मेव नातिरिक्तम् । तावतैव स्यन्दनोपपत्तेः । स्नेहोऽपि नारित पमेव चूर्णादिपिण्डीभावमातनोति । यदि पिण्डीभाव साधनत्वात्स स्वी क्रियते तहिं विश्लेषसाधनवादातपादौ रोक्ष्याख्यं गुणा औपण्यादिमिरेव विश्लेपश्चेत्पिण्डीभावोऽपि शैत्यादिभिरेव म्यापि क्वचित्पिण्डीमावासाधनत्वं दृश्यते । शु... डा। दर्शनात् । तम्मात्सलिलम्वरूपमेव सहकारिविशेषमासाद्य धन च मक्तीति ययोपलम्भमङ्गीकार्यम् । चेतननिष्ठः स्नेहस्तु बुद्धि दिछ । गरुन्त्रस्येति । गुरुत्व हि पतनहेतुतया नैयायिकैः कल्प्यते . क ख. 'म् । एव ।

·भकाशसहिता। १०१ - एवं द्रविडयाप्य, न्यायतत्व, सिद्धिय, श्रीभाष्य, दीपसार, वेदार्थसंग्रह, भाष्यविवरण, संगीतमाला, पडर्थसंक्षेप, श्रुतप्रकाशिका, तत्त्वरत्नाकर प्रहापरित्राण, प्रमेयसंग्रह, न्यायकुलिश, न्यायसुदर्शने, मानयाथात्म्यनिर्णय, न्यायसार, तत्वदीपन, तत्वनिर्णय, सर्वार्थसिदि, न्यायपरिशुद्धि, न्यायसि- दाञ्जन, परमतभड्ग, तत्त्वत्रयचुलुक, तत्चत्रयनिरूपण, तत्वप्रर्यप्रचण्डमारुत, चेदान्तविजय, पाराशर्यविजयादिपूर्वाचार्यभवन्धानुसारेण ज्ञातव्यान्सिंगृह्म बालबोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाख्यशारीरकपरिभापायापस्यां ते प्रतिपादिताः। अध्यात्मशास्त्राणां तत्त्वहितपुरुषार्थप्रतिपादकत्वात्तत्सारेऽस्मिन्नपि प्रकृतिजी. बेघरपरिच्छेदतत्त्वस्य निरूपितत्वावुद्धिपरिच्छेद उपायस्य निरूपणानित्य- विभूतिपरिच्छेद ईश्वरपरिच्छेदे च पुरुषार्थस्य निरूपणाच तत्त्वोपायपुरुपा निरुपिता इति निरक्यम् । एकं तत्वमिति पतिपादयन्ति सूरयः । आत्माs- नात्मा' इति विभज्य वेधा निरूपयन्ति ऋषयः । श्रुत्यनुसाराद्भोक्तृभोग्य नियन्तरूपतत्वत्रयमिति प्रतिपादयन्त्याचार्याः । हेयम्, तस्य निवर्तकम्, उपा. देयम्, तस्योपीय इति चतुर्धा विभज्यानुसंदधते केचिदाचार्याः। पीप्यम्, पाप्मा, उपायः, फलं, विरोधीति पञ्चधा निरूपयन्त्यपरदेशिकाः । अर्थपञ्चक- मेव संबन्धेन साकं पोटा परिगणय्य वर्णयन्त्यन्ये गुरवः । एतेपां तत्तद्वि- भाजकधर्मपादायानुसंधानमुपपद्यते । वस्तुतस्तु वेदान्तानां चिदचिद्विशिष्टाद्वैत- मेकमेव ब्रह्मेति तात्पर्यम् । अत एव चिदचिद्विशिष्टं नौकमेवेति मत्वा भगवा- हेतुत्वनिर्वाहकतयाऽभ्युपगतायाः शक्तेरेवात्रापि स्वीकर्तुमुचितत्वात् ।। इति श्रीयतीन्द्रमत्तदीपिकाप्रकाशे दशमोऽवतारः॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटरत्नभास्करशाध्यन्तेवासिसकलविद्यापारंगतरामशास्त्रिच्छात्रेण तचरणप्रसादलब्धज्ञानलवप्रोत्साहितेनाम्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिणा विरचितो यतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशः समाप्तिमगमत् ।। १ ख.प्रमाप। २ ग.न, दर्शनया घ, न, नामया' । ३ क. 'रिसिद्धि । ४ प. यच । ५ क ख मप्राह्य । ६ गति द्विधा । ग, 'ति द्वेधा विभज्य नि°। घ. 'न्ति । श्रृं। ग. 'न्तरूप त' । घ 'तृत्वरूं । १ घ. "यन्त्वाचा । १० घ. 'पार्य च। "स. प्राप्य प्रासाप्राप्त्युपाय.' । घ 'प्राप्य शप्ताप्राप्युपाय.।१२ क. घ. यन्ति । अर्थ। १७क. घ यन्ति । एते।

·१०० पतीन्द्रमतदीपिका- गुरुत्वस्य शक्त्यन्तभविस्य यमुचितत्वाध दौवेति मुसूक्तम् । सत्वरजस्तमास प्रकृतिगुणास्तत्संबन्धिजीवगुणान । सत्त्वरूपं मानं सासिक काल इत्यादिमतीतिरुपाधिशादीपचारिकी। दादयः पञ्च मक तिकार्यपक्षपहाभूतगुणलेन मसिद्धाः। शुद्धसचं नु प्रिपादिभूत्यां तत्मवर्तकेश्वर च । संयोगशक्तिरूपी गुणी पदन्यसाधारणाविति विवेकः । इत्यद्रव्यं निरू. पितम् । इति श्रीनाघलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यस्य प्रथमदासेन श्रीनिवासदा. सेन विरचितायां यतीन्द्रमतदीपिकायां जीवनिरूपणो नाम दशमोऽवतारः ॥१०॥ गुणस्प प द्रव्यमात्सित्वेन गुणगतागातुशिलिस्यायाः कर्मगतायाः परत्वसं. ख्यायाश्चानुपपत्तेः । तपाऽऽश्रयद्वारा संख्याकस्पनेऽपि गुणाप्रयाणां चतुपिशतित्वमेव कर्माश्रपाणां पयत्वमेवेत्यत्र निगामकामावः । पिपप्तेनोवायुमनता पचानामेव कर्मा- श्रयत्वेऽपि न तपसावमुक्षेपणादिभेदेन पय कर्माणाति पदद्धिः कटाक्षीकृतम् । एकत्यं च कार्यभूतं नास्त्येष । भवययातिरिक्तस्यायपिनः कार्यस्याभावात् । संघातस्य तु राशियोपचारिकमेव । नित्यमध्येकत्वं भेदामावरूपं नातिरिक्तमिति केचित् । अत एकत्वविवरणे प्रवृत्ता मेदामावरुपतकां विवृणन्ति । एकत्वनमो भेदादर्श नादमूदिति भ्रान्तिविषये व्यवहरन्ति । स्वसत्वमेवेकत्वं तथेतरसमावेऽपि वर्तत इत्यन्ये । परिमाणमपि नातिरिक्तम् । किंतु देशव्याप्तिविशेप एव तत्तत्प्रतिसंवन्धि. निरूपितवमपेण तत्तत्परिमाणमिति यदन्ति । द्रवत्वमपि ततद्वस्तुसंस्थानविशेषस्वरूप मेव नातिरिक्तम् । तायत स्यन्दनोपपत्तेः । स्नेहोऽपि नातिरिक्तः। किंतु सलिलस्वरू. पमेव चूर्णादिपिण्डीमावमातनोति । यदि पिटीमावसाधनस्यात्सटिले स्नेहास्यो गुणः स्वी क्रियते तर्हि विश्लेषमानत्वादातपादी रोपाख्यं गुणान्तरं किं न करप्यते । औण्यादिभिरेव विश्लेपश्चेत्पिण्डीभावोऽपि शेन्यादिभिरेव स्यात् । किं १ सलिल. म्यापि कचिपिण्डीमावासाचनावं दृश्यते । शुप्फमृपिण्डादीना मलिलोकेन विलय. दर्शनात् । तम्मात्सलिलम्वरूपमेव सहारिविशेषमाता पिण्डीभाषप्ताघनं विश्लेषता. धन च भवतीति यथोपलम्भमङ्गीकार्यम् । चेतननिष्ठः स्नेहस्तु यद्धिविशेषस्वरूप एवेति दिक् । गुरुत्वस्येति । गुरुत हि पतनहतुतया नैयायिकैः कल्प्यते । तदसत् । सर्वत्र १ प.'म् । एवंद।

·प्रकाशसदिता। " एवं द्रविडभाप्य, न्यायतत्व, सिदिस्य, श्रीभाज्य, दीपसार, वेदार्थसंग्रह, भाष्यविवरण, संगीतमाला, पडर्थसंक्षेप, थुतप्रकाशिका, तत्वरत्नाकर, मझापरित्राण, प्रमेयसंग्रह, न्यायकुलिश, न्यायसुदर्शनं, मानपापात्म्यनिर्णय, न्यायसार, तत्वदीपन, तचनिर्णय, सर्वार्थसिद्धि, न्यायपरिशुदि, पायसि- दाजन, परमतभड्ग, तत्त्वत्रयचुलुक, तत्वत्रयनिरूपण, तत्वत्रमचण्डमारत, घेदान्तविजय, पाराशर्यविजयादिपूर्वाचार्यभवन्धानुसारेण सातव्यान्सिंगृह्म पालयोधार्थ यतीन्द्रमतदीपिकाख्यशारीरकपरिभापायापस्यां ते प्रतिपादिताः। अध्यात्मशास्त्राणां तत्त्वहितपुरुषार्थप्रतिपादकत्वात्तत्सारऽस्मिन्नपि प्रकृतिजी- वेश्वरपरिच्छेदैस्तत्त्वस्य निरूपितत्वावुद्धिपरिच्छेद उपायस्प निरूपणानित्य विभूतिपरिच्छेद ईश्वरपरिच्छेदे च पुरुषार्थस्य निरूपणाच तत्त्वोपापपुरुषार्या निरुपिता इति निरवद्यम् । एकं तत्त्वमिति प्रतिपादयन्ति सूरयः । 'आत्माऽ- नात्मा' इति विभज्य द्वेधा निरूपयन्ति ऋपयः । श्रुत्यनुसाराभोक्तृभोग्य. नियन्तरूपतत्वत्रयमिति प्रतिपादयन्त्याचार्याः । हेयम्, तस्य निवर्तकम, उपा. देयम्, तस्योपीय इति चतुर्धा विभज्यानुसंदधते केचिदाचार्याः। भीप्यम्, माता, उपायः, फलं, विरोधीति पञ्चधा निरूपयन्त्यपरदेशिका: । अर्थपञ्चक- मेव संबन्धेन साकं पोहा परिगणय्प वर्णयन्त्यन्ये गुरवः । एतेषां तचदि- भाजकघर्षमादायानुसंधानमुपपद्यते । वस्तुतस्तु वेदान्तानां चिदचिद्विशिष्टाद्वैत- मेकमेव ब्रह्मेति तात्पर्यम् । अत एव चिदचिद्विशिष्टं ब्राह्मैकमेवेति मत्वा भगवा- हेतुत्वनिर्वाहकतयाऽभ्युपगतायाः शक्तरेवानापि स्वीकर्तुमुचितत्वात् ।। इति श्रीयतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशे दशमोऽवतारः॥ इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटरत्नभास्करशारुपन्तेवासिसकलविद्यापारंगतरामशानिच्छात्रण तचरणप्रसादलब्धज्ञानलयप्रोत्साहितेनान्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिणा विरचितो यतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशः समाप्तिमगमत् ।। १२."प्रजाप, २ ग.न, दर्शनया घ. न, मामया।३ क. 'रिसिदि। ४ प. पब । ५ क. रा. 'न्याय गति द्विधा । ग. ति द्वेषा विभज्य नि°1 "प. Pat {1८ ग. 'न्तृप त' । घ. 'स्तन्वरू' । ९ प. "यन्त्वाचा । १. प. 'पार्य, "स.प्राध्यासाप्राप्त्युपायः । ५. प्राप्यं प्राप्ताप्राप्युपाय... क. घ. °यन्ति । अई। १७. प. पन्ति । एते।

·१०२ पतीन्द्रमतदीपिकाप्रकाशसहिता न्यादरायणा 'अयातो ग्राजियासा' इत्युपक्रम्प तमेव प्रकारं निरूपितवान् । अतथिचिद्विशिष्टो ग्रामशब्दवाच्यो विप्वाख्यः परवासुदेवो नारायण पपैक तत्वमिति विशिष्टादतवादिनां दर्शन मिति सिदम् ।। इति विविधविचित्रं मानमेयमका पनगुरुवरदासेनोक्तमादाप शास्त्रात् । पतिपतिमतदीपं वेदवेदान्तसारं स भवति मतिमान्य सत्कटासकलक्ष्यः ॥ इति श्रीमदाधूलकुलतिलक श्रीमन्महाचार्यस्प प्रयपदासेन श्रीमदेवट- गिरिनाथपदकमलसेवापरायणसामिपुष्करण श्रीगोविन्दाचार्य. सूनुना श्रीनिवासदासेन विरचितो यतीन्द्रमतदीपि- कारुया शारीरकपरिमापा समाता || १ भय श्लोयो ग पुस्तके न दृश्यते । २ ख प्रभानुमेव '1३ घ. 'मतिदी। 7 घ. करिणीगो ।५. रा. तायां यतीग्दमतदपियामद्रव्यपरिच्छेदो नाम दामोऽवतार ।

·यतीन्द्रमतदीपिकोद्धृतानां प्रकाशोद्धृतानां च श्रुतिसूत्रश्लोका. दीनां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्- पृ० पं. पृ० पं० अ. .... अकारं चा अग्नः शिवस्य अर्चावतार आपोमयः ९२।२१ | आप्यायन्ते.... २९।२६ आराममात्रो ८३२२५ | आश्रयाद ७३।११ २८१२२ ६९/२२ ५८।२२ .... अत्रायं पु ३९।१५ | इच्छाद्वेष .... .... ९८८ १०२।१ २९/ २।२१ इति विविध ३७५२९ / इतिहास .... ... .... .... .... Sane .... .... ४९।१८ | इदं सर्व २३१२५ इन्द्रनील ९६।२७ इन्द्रियच्छिद्र .... भय योह अद्रव्यं दश अध्यवसाया अनादिर्मग अनियम्यस्य अन्तर्बहि अपहतपाप्मा अलामे वेद अविकाराय স্বয়ং अहमर्थ अहिंसास अष्टमे वर्णि ७४।१४ ८६.१९ ५३११८ २८२५ Baon ७४।२० | इमामग .... .... ३०२४ ८०२० उत्क्रान्तिग.... .... ६९।११ ८९।१९ .... .... .... .... .... .... ५३६१९ / उत्तरोत्त ७१।१४ / उत्पत्तिमत्त्वा ६२।१९ उपायमक्तिः २।१९/उपायो भक्ति .... ..4. .... .... ६५६१० ६५१८ ८४२८ ८९।११ आ. .... .... ... | उपासकानुन १७११८ उपासकानुरो २८ ४।११ ऋचः सामा ५४१८ .... .... .... १६।२७ आगमेना आत्मख्याति आत्मनः स्वतः आत्मानम आत्मावा इद आत्मावारे आदित्यवर्ण .... .... .... .... ७९/२३. एक एवं ६४।१७/ एकाम्मोनिधि ६४६।१४ | एको नीहिः ७४।२६ ८७८ ७२।५ ४११७ m ९८२२ .... ५२।२२ एतस्माज्जा.... ६४१११ एप ह्येव आनुकूश्यस्य .... ....

·सूचीपत्रम् । पृ० पं० ऐ. पं० तत्र प्रत्य .... ८५/२१ तत्र प्रमाण .... ऐश्वर्येण .... क. तत्र वृद्धा .... कतम आत्मा .... .... .... .... .... .... कर्ता विज्ञाना कर्ता शास्त्रा काणादं पा.... कार्य माना.... .... .... ७३।११ ७२।२३। तत्रापि य ७२।२६ तथापि योऽशो तथा हेय २६।१८ तदर्थ लोल.... ९६।३० तदेव वासु ९८२३ तदेव सदृशं तदेवार्थ ६३।१२ २४.१३ ६२८ ३८२४ ११२२ ३०११३ १६।२५ ८९।२२ ८९/२१ १२।१५ ६३।१५ ५२।२४ ४३११८ .... .... .... कालः संप क्षिपाम्यन .... ग. .... .... गुणाद्वा लोक .... .... गुरुमेवा ६९।३३ | तद्विष्णोः पर १४२४ | तमः ससर्ज.... तमेवं विदि .... . .... घटवले .... .... .... ७४१२७ तयोलमा .... .... .... .... चतुर्भुज चलस्वरू... चेतश्चक .... .... .... .... ६११२८ ६९।१९ ६२।२३ .... ९४२२ ७०११ ४४९ २।१५ ८५/२५ ६९७ ६९।१७ .... .... .... .... .... .... जननमरण जम्बुद्वीप जीवान्विासस .... .... .... तेजोमयी वाक् .... .... | तस्माल्लोका... ८६२१ तस्मिन्सति.... ५४।२४ | तस्य ह वा.... ५५/३ तस्यात्मपर.... तासां त्रिवृ.... ७२।१० तृतीयेप्रमि.... ४८।२७ | तेजसा नि. ७१।२ ७०।२८ | तेन प्रद्यो ५६।१७ | त्वं हि रुद्र ७४।२५ | त्रिशच न .... ८७११६ दशावतारा.... ३९।१४ दीपिकाऽपि ६१॥२२ दूरे शब्दः देवत्वे देव. ज्ञाज्ञौ द्वावना .... .... .... .... ज्ञानमस्तीति ज्ञानिनो मि ज्वलत्पर .... .... .... ८७११८ द. .... त एते सर्व .... .... तच्छाषि.. .... .... २।११ ११२ ९२१५ ८९।११ ८७११ .... तत्त्वमति .... .... देवो वा म..... .... ....

·सूचीपत्रम् । ... .... .... देशबन्ध देहेन्द्रिपमनः .... .... .... .... न. .... .... .... .... .... .... न खल्वह न जायते न तत्ररथा न तीक्ष्णधि.. न तु त नमस्ते वायो नववर्ष .... .... .... .... .... .... .... .... पृ० प. ८८1९ २६।२० १९२६ ८८१३ २०१२१ १८१६ ७४।२८ ७२।२७ ७०१३० ६९।३१ ५७) ९ १।१० ५८।१० १६०२५ ७०२१ २।१२ ३९।१८ .... .... पृ० १० ६२।२८ पतिव्रता घ... ७०।९ पदानांत | परवित्ता ६७२५ / परित्राणाय.... ७०१२८/ पाश्चरात्रं १२।२० पुंस्त्वादिव १।१४ पृथगात्मा १२।१५ | प्रकृतेः क्रिय ९१॥२० प्रजापतिः प्रजा ४८।२५/प्रज्ञया घ्राणं १६६१९ / प्रज्ञा च त.... ७३।२२ | प्रणम्य पर.... ७२ प्रतिबन्ध ४७११२ प्रतिमन्वन्तरं ४९।१६ प्रदीपवदा ८१:१० प्रमाणं प्रथम ७०६ प्राणमनू ७३।२४ ८९। ९ बलेन हर .... ७१।२९ बालाग्रशत.... ७२।२१ बिमति य ७८।१९ बुद्धे क्षेम .... ७४.१३ बुद्धे चेत्क्षे ७२।१४ | व्रह्म वा इद ७४ ७ ब्रह्म वेद ब्रह्माण्ड .... .... न विज्ञातु नानात्मानो.... नानावीर्याः.... नासदासी निगृहनं नित्यः सर्वगतः .... .... .... .... .... .... नित्या साय .... .... नित्यैवेषा नित्यो नित्या नित्यो व्यापी .निरञ्जनः निर्मलम् .... .... .... .... .... .... नेह नाना ८५११९ ६९।२१ ५५/२० ६१।२२ ६१।२२ ७९/२२ ७८२३ २९।२१ ७२।२४ ३०२६ .... -- .... .... नैकस्मिन्न .... .... .... .... प. 4... .... ३३।२४ ब्रह्मेत्युपासी .... .... .... ... .... .... पञ्चदश रात्रा पश्चमे लक्षि पश्चरात्रस्य पश्वरूपा तु .... .... .... भ. २।१७ ब्राह्मणक्ष ३०१९ ५४।२६ भक्त्या वन ७४।३१ भद्राश्वं पू .... .... पण्डिताःस.... (११९ ४८१२३ ... .... १४ ·सूचीपत्रम् । पृ० पं. थि.... ४८३१८ यद्यन्योस्ति .... .... में .... .... ... .... । .... .... .... भोग्य पृ० पं. १४२५ ७१।१६ ७२।३२ ९२।२४ ५१११८ ६११२७ ८४९१ २७/२४ ६९.१८ ५२।२२ .... .... रिय.... .... काराः .... ये वै के चा .... वर्य.... .... .... .... .... .... .... .... ... पत्र .... ७३।१० .... .... पालो.... य. मिनीति .... ९०११३ ४८२० २९२७ त्मान ९४२२ ४८1१७ यस्याऽऽत्मा ९२।१८ यस्य वेदाः.... ७११३१ यानीन्द्रिया यावन्न वि १।१८ या वै न जातु ८३।२३ ये च वेद ७२।१८ ७८१२० | यो अत्याध्यक्षः २९।२३ / योगाचारा ७४।३२ | योगाभ्यास... ७९।१० (रचनानुप ९०६ रम्यकं चोत्तरं ८८१५ राजसेषु च.... ७२१२४ ४९।२५/ लोकनाम ११ ७ | लोकेषु वि ३१११८ ७०३१) वाक्येऽवधारणे ८४५१७ | वाचा विरूप ८५१८ वायुबै क्षेपि ३९६१९ / वासुदेवः १५।१४ | विज्ञानधन . ५६।१२ / विद्या कालो ५२।१३ विद्याचोरो ५६१२१ विद्याधिदे ५६।२३ विभवाःप ९३२३० विमवोपासने ८९।१७ | विरोधे गुण.. .... स्वर्ग.... .... .... .... .... ८७/१२ ७८।२१ .... .... .... व. ॥ .... .... .... पूर्व .... .... प: .... .... य पु.... .... .... १६६१७, २८.१२ ८९/२० ७११६ ४९.१९ १७११४ .... .... .... सादप मतेः .... .... .... चौल.... .... .... ... न क्रिय .... .... .... ... .... .... .... पान रो श्रेत्यै .... .... .... .... ८७४ ९०1 २८११७ .... .... ... .... ....

·सूचीपत्रम् । ५ .... .... विष्णुशक्तिः वेणुरन्ध्र .... .... पृ० पं० ७०२९ ९१२५ | सदेवसो ८४१२० ८४११३ सन्मूलाः सोम्य .... .... .... .... वैकुण्ठे तु वैकुण्ठे तु वैष्णवं ना .... .... .... .... पृ.६० ४९।१५ ५२। ७ ७१।३ ७९।२१ ७०.१३ २९.१५ ९६२१ ८८२४ ५२।२३ २९।२० २९।१८/सर्गश्च प्र १८१७ सर्वव्यापी .... व्याप्यव्यापक Du.. सर्वातिशय .... . 4... .... .... .... .... .... .... शक्तयःसर्व.... शक्त्या जग शौचसंतोप.. श्येनेनाभि श्रीपतिर्भ श्रीमाप्यादि श्रीवत्स श्रीवेङ्कटेशं .... .... .... .... .... .... ९७,१३ / सहस्रस्थूणे. (५।२३ सात्त्विकानि ६२१२०/सात्त्विकैप्वथ २०१७ / साधनं भगवत्प्राप्तौ ८७११० सुतं पतन्तं. १।२० सूर्यकोटि ५४१२० सोऽप्रयुक्तोऽपि १। ५ सोमामावे | सोऽरोदीत् . ९८२१ | स्तम्मः स्तम्मः ९८१२१ स्थिरसुख ८९।२४ स्मृतिः प्रत्यक्ष ८७।२६ स्वधीविशेष २५१११ स्वरूपमणु S७०। ५ स्वसत्तामात र ७०।२३ स्वस्वविषय.... ६८९ ११॥ ९ हृदयस्थानां.... ७२।१७ होश्च ते ६११६ ९११८ ८४१२३ ६९।१९ १२।१७ २८१३ ५७।२७ १२१२१ ७/२९ ५६.१५ ६९।२४ ५२। ५ ६२।२५ .... स एनं प्रीतः स एवैन संकर्षणो संमवामि .... .... .... .... .... ... संस्थानाति .... .... .... .... स चानन्त्याय .... .... .... . सच्छिद्रत्वा.... सत्त्वे न भ्रान्ति सदा पश्यन्ति सदृशाहट ३७१२७ ८.१५ .... .... ....

·अस्मिन्यन्येऽभिहितार्थानां विशेषशब्दानां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्- पृ० पं० पृ० १० अख्याति .... .... .... .... .... .... .... .... अजडत्व ४४११५ ९११८ ९०१८ १९।१४ ६३।२४ ६०११२ .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... .... ५०१८ .... .... .... ... man | अपृथक्सिद्धत्व १०। ७ अप्रकाश ११॥ ८ अप्रवृत्ति ७३।१५ अबाधितविषयत्व ३९।१३ अमिध्या ४४ अभिनिवेश ४१ अभ्यास २७/२७ अयन ७५॥ ४ अचीवतार. ६९।२३ अर्थवाद (३ ९ अर्थापति ६३।२९ अर्यार्थिन् ६।९ अन्याप्ति ६३।४ | असम ११॥ ४ | असंभव १२॥ ४ असख्याति १८१३ असत्प्रतिपक्षत्व १८। २ असाधारण .... २२॥ १) असिद्ध .... .... .... .... ८॥ २७११ २३३१ ७६१८ ४। २ ९१११९ .... .... .... .... .... .... .... भणुत्व भतिव्याप्ति भतिशयित.. अथर्वन अहट अद्रव्य अधैर्य अनन्त अनभिध्या अनर्वाचीन. अनवसाद अनिर्वचनीयख्याति. अनुद्धर्ष अनुमान अनुमिति अनेकान्तिक अन्तर्यामित्व अन्यथाख्याति अन्यथाज्ञान अन्वय अन्वयव्यतिरेकिन् अन्वयव्याप्ति अप् अपूर्वविधि ... .000 .... .... .... ... ९।२७ १९९५ २२।३ २१॥ ६०२२ ६३१२३ .... ... ८८२ असूया .... .... .... ... .... था. .... .... .... १०२१ अहिंसा ३२० १८।१५ माकरज १९३१७ आकाक्षा १८।८ | आकाश ४२।१३ मात्मख्याति २८॥२२ आत्मत्व .... .... .... .... ४२। ६ ३२११९ ४०९ ९।५ .... .. .... .... .... ....

·सूचीपत्रम् । ७ पृ. पं. पृ. ५० आधेयत्व du ६७१४ .... .... .... ४४ १२ ऋच् ६०११३ मातु २७२६ ५०।१८ .... .... .... आनन्द आयुर्वेद आरम्भ .... .... .... ७७।१२ .... .... भाव.... .... S६८ आत .. ३१॥ ४ ९१११५ एकान्तिन् । ६०१३ ६३१२१ ऐश्वर्य ७६११८ ७७११६ ६३।२० ગૌત્રાર્થ ६२०२१ औपचारिक .... औ. आलम्बन .... .... ४२।६ ६१। १ २२।८ .... आसन .... .... इ. .... इन्द्रिय क. .... .... .... .... २४१ ९ ३७८ कथा करण ७९। ७ करणत्व .... ईश्वर .... .... .... .... .... .... .... .... उत्तरकाण्ड उदाहरण उद्देश उन्नति ६८।२८ S६७४ ६८।२७ ३४११२ ६२। १ कर्मन् .... २७ ८ / कर्तृत्व २०१७ ३ २३ / कर्मयोग ६०१५ कर्मेन्द्रिय .... .... .... .... .... .... .... .... .... ५०।१७ .... उपनय उपबृंहण .... २८1७ .... ... .... .... .... उपमान उपस्थ .... कला २०।१० कल्प २९.१० कल्याण २०१९ काल ३९। ४ कालात्ययापदिष्ट ३४।८काष्ठा वृहना ८०1१४ | केवल न्वयिन् १८।११ कैवल्य .... उपादान .... ४९११. २२। ७ ५०१७ ६१२२ १९१९ ७६.१९ .... .... ... उगदानकारण उपाधि उपायभक्ति .... .... ६५/८क्रिया .... ८४ क्रोव ५९।२८ ....

·सूचीपत्रम् । पृ. ५. पृ. ५० ६२। ५ समा .... .... .... ... ग. .... .... .... गन्ध २८॥ .... गन्धतन्मात्र.... त. .... .... ... ... गान्धर्व गाम्भीर्य गुरुम ९॥ ४ .... .... .... .... २३।६ .... .... नाण ... .... .... .... .... १०।१८ ६०१४ ६०२३ ४२॥ १ .... .... १०।२० ज्ञानयोग ज्ञानेन्द्रिय ९४॥ ९ ज्योतिष ४२।१८ ३१॥ ५ तन्मात्र ६१॥ ५/तमस् ७५२८ | तर्क .... तितिक्षा .... ३८।१ तुष्टि तृष्णा २७१३ २१२१ १०२४ त्रिविधपरिच्छेद त्वगिान्द्रय १९।२४ ६०२० दम्म .... ६७४२३ दया २४॥ ३ दप ... दान .... S२४ ३ तेजस् चक्षुस् .... चतुःपष्टिकला चर्चा चातुर्य चापल्य ८५६ ३८ २. .... .... .... .... .... चेतनत्व ५९/२४ ६०१७ .... .... .... .... ज. .... जर ६३।२२ ५९।२८ ६३१२२ ६०१८ .... .... .... .... .... .... जस .... २४।१ दिवस .... .... जाति.... .... .... V ३१| १ | दिव्य .... . ६०१९ .... .... दुराशा ६०।२३ दुर्मति .. .... .... निगीपा जिघासा मीव.... जीवाद्वैत मुगुप्सा ४२। ५ ६०।२४ ६०१४ ७७११५ ६३२२५ ३४।८ .... | दृप्त .... .... ७२। ७ दैन्य.... .... .... .... ६०२१ • ६०७ द्रव्य... ८४२९ ज्ञान.... .... . ... ....

·सूचीपत्रम् । दोह.... .... .... .... घ. .... .... धर्म .... .... .... .... धर्मभूततान १७२२ २८।२१ २२४ ३९) २ ३९। २ २९।। १८२८ २८१२१ .... घारणा .... .... .... धैर्य. .... पृ. पं. ५९।२९ परावृत्ति १९।२१ / परिसंख्याविधि परीक्षा २७१२१ पाणि १६॥ २ पाद १२।२८/पायु ५९/२३ / पारतन्त्र्य ६१॥ २ पुराकल्प १३।१३ पूर्वकाण्ड पृथिवी २०१३प्रकरणसम २१॥ १ प्रकाराद्वैत ७८।१७प्रकार्यद्वैत ५१॥ ७ प्रकृति ८१॥ २/प्रतिज्ञा ८१११ प्रत्यक्त्व .... .... .... ध्यान .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... निगमन निग्रहस्थान नित्य नित्यविभूति .... निमित्त ४२११८ २२॥ ४ ७२।७ ७२।११ ३६।१० .... .... ... .... .... ... - .... .... .... .... ८०१५ | प्रत्यक्ष .... ... .... ... १७१३ ४१. १७२३ १२।२५ .... .... निमित्तकारण नियम नियमविधि निरुक्त .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... निर्विकल्पक.... १४॥ ९ .... .... .... ६२।२० | प्रत्यग्वृत्ति २८२९ प्रत्याहार २८॥ प्रध्वंसामाव १३/प्रपत्ति १०१२/प्रपन्न २४.१ प्रभा ९१।१३ प्रमा प्रमाण .... .... निर्वेद निश्चय नैरन्तर्य १२।८ .... .... .... .... .... पक्ष.... .... .... १९।१० प्रमाद .... .... .... .... .... ९१ .... ... .... .... .... पच्चीकरण पर परकृति परमकान्तिन् पराक्रम ४२॥ १ प्रमेय ८३।२० | प्रवृत्ति २८॥२० प्रागभाव ७७११३ प्राण.... ६१॥ ३ प्राणायाम ... .... .... .... .... ... .... 4. ६२।२३ .... .... ....

·मचीपत्रम् । पृ० पं. मंत्री .... .... फलमक्ति ६३।१०। मोक्ष .... ... ६०१७ ७८१२१ ५९।२० ९१७ व. मोह.... .... .... .... .... बल.... ... ... (५।४ यनम् .... .... १९१३ यम बाधितविषयत्व ब्रह्माद्वैत ७२।१५ योग .... २७/२६ ६२११९ २२।२६ १२।२८ ३२।२१ योगरूदि .... .... .... .... .... .... भक्त भक्तियोग ७६।२४ योग्यता ६२।। .. मरमम .... ३१॥ ५ रजम् .... .... भावना .... ... .... भता .... .... ६०२२ रति ४०५ ४२६५ रसतन्मात्र रस.... भोग .... .... भ्रम .... .... म. ९४।४ ४२०१३ ३८।१ ५९१२१ ३२।२७ ९३६ ४२। १ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ५९।१९ | रसनेन्द्रिय राम ५९।२१ रुटि ६४१२५ ३७१० रूपतत्मान.... २७/११ ५९।२२ | लक्षण ६॥ ४ रजा ६०१० लता ५.११७ लोम.... ... .... .... .... मद मनन सनाम् मन्त्र मात्सर्य माधुर्य मार्दव भास मिश्रसव मुक्त मुख्यवृत्ति .... .... .... ..." ३१२३ ६०११८ ७५/२८ ५९।२४ ९११४ .... ... .... .... .... .... ... .... .... गुदिता । ७७।१८ ३२१ ७वाच् ६०।१९ / वात्सल्य ६०१७ वाद.... ५०१८वायु ३८१८ ६०११० .... .... .... .... .... .au .... ... .. मुमुक्षा मुहूर्त ... ... .... .... ४१३ ·सूचीपत्रम् । ११ पृ.प. .... D वासना विचारणा विशण्डा विधि पृ० ५० ६०२४ ६०१९ २४) २ शक्ति ..२८०१ S४४११२ शब्द २०१७ .... .... .... .... ... .... .... विधेयत्व ८४१२० ९७१ ९१।११ ४०1७ २५1८ .... .... र ६१४ शन्दतन्मात्र १९।१२ शब्दममाण.... ..." .... .... .... .... .... .... विपक्ष विपरीतज्ञान विपर्यय विमव विभाग विभुत्व विमोक विरक्ति विरुद्ध ३।२१) शरीर १९१९ যাদির ८६। ७शाव्दज्ञान ९६॥ १ शिक्षा ८३३ বিহুৰ ४१।१ ६०१५ २१॥ ७ २८1८ .... .... .... .... .... .... " .... .... ५१११९ ५२१ .... .... B. विवेक ६०१६ शद्धसत्व २११५ १९२० शेपत्व ६०१ शौर्य ७५।२९ ४४११२ ६७११ .... पौरुध् .... .... श्रद्धा ६०२४ ३७१११ .... .... सं. .... श्रोत्र ८५। ५ २७/१८ संख्या ४२।२० संनिधि १८१६ संयोग संवत्सर ५९/२० .. .... वैश्वानर व्यतिरेक व्यतिरेकव्याप्ति व्यवसाय ... .... ९९।१२ ३२।२३ ९५/१ ५०१९ ३११९ .... .... 4000 .... .... .... व्याकरण २८ ९ संशय .... ... .... १९९८ .... व्यापक व्याप्ति .... .... .... .... .... .... व्याप्य १८१६ संस्थान १८६ ४ सख्याति < BN .... .... .... ...

·सूचीपत्रम् । प. पं. पृ.पं. सत्प्रतिपक्ष .... .... सत्य .... .... .... सपक्ष .... .... १०११ ५९/२९ ... .... .... .... .... .... .... .... सप्तमम सप्तीकरण समाधि सविकल्पक.... सहकारिकारण सहकारिन् । साक्षात्व .... .... .... .... .... ९११११ .... .... .... २२॥ सुमति १३३२१सोशीत्य १९।११ सौहार्द १५११७ | स्तम्म ४११ ३ स्थैर्य १२।१५ | स्पर्श ११ ३ स्पर्शतन्मात्र ८०११ स्पृहा स्मृति.... १३॥ ९ स्वयंप्रकाशत्व २२॥ २ स्वयंसिद्ध ६५११ स्वातव्य .... २७१२७ ११।१ हेतु ७८।२२ हेत्वामास ६०१४ .... है .... .... साधनमक्ति.... ५९।१८ ७३।११ .... .... ૧૮૨૦ .... साधारण साध्यमक्ति सामन् साम्य सायुज्य सुप्रीति .... .... .... .... .... ... .... .... .... ..44.

·इतरान्तर्भूतपदार्यानां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्- पृ. पं. अत्यन्तामावः .... .... ९९२ .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ५९॥ २ अदृष्टम् अनुपलब्धिः.... अपरत्वम् अापत्तिः इच्छा उपमानम् पृ. पं. 1 ३ पृयक्त्वम् ७१। ४ प्रतिमा । २ प्रत्यमिक्षा ९९| ३ प्रयत्नः २३॥ प्रागमाव: ५९। २ मावना २३॥ ३ मदः 1 ४ भ्रमः ३४।१२ रतिमात्सर्यादयः .... ९८२ .... .... .... .... .... .... .... .... १००१ वादः ६९।८ २२॥१ .... .... कर्म.... गुरुत्वम् छलम् नमः जातिः .... .... तमः ३५) १ ९९) १ ९९ ४ .... .... .... सर्कः २३१६ वितण्डा २३॥ ६ विमागः २३॥ ६ विशेषः ४३॥ २ वेगः २६॥ ६ संख्या ४०१२ संशयः ५९। २ समवायः ९९। ४ | सामान्यम् ५९२ सुखम् ८३ स्थितिस्थापकः २॥ ६ स्नेहः .... .... .... दिक् दुःखम् द्रवत्वम् .... .... .... .... .... .... ३५॥ २ ३५१ ६९ २ ९९१ ९९६ ४ .... .... .... .... .... .... ... .... चंतः निग्रहस्यानम् परत्वम् ঘৰিাগ .... .... .... ... ९९६ ३/स्मृतिः ९९४ .... .... ....