·खण्डराजदीक्षितविरचिता- ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ (२० सं० अ० १५० ४ व. १०) यः सूर्यः प्रेरयति नो बुद्धीर्दीप्तस्य तस्य वै । ख्यातं स्वरूपं ध्यायेम सेव्यं पापादिभर्नकम् ॥ ४ ॥ अथ गायत्रीव्याख्या-यः सविता नोऽस्माकं धियो बुद्धिवृत्तीः प्रचोदयात्प्रेर- यति तस्येत्यध्याहारः । तस्य सवितुर्नगत्प्रसवितुर्देवस्य दीप्तम्य वरेण्यं सेव्यं भर्गोऽ. विद्यापापादिमर्न तत्प्रसिद्ध स्वरूपं धीमहि ध्यायेम ॥ ४ ॥ ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । आपस्तेजस्तथा भूतत्रितयं चोपलक्षणात् । मुधा वा मुक्तिरमृतं वेदा ब्रह्मपदान्मताः ॥५॥ भूरादयस्त्रयो लोका आदराकथिताः पुनः ॥ एतत्सर्व ब्रह्मरूपमिति वक्तुं शिरस्यपि ॥ ६ ॥ आदावन्ते च कथित ओंकारः कीदृशः स च । ब्रमस्वरूपेणाऽऽनन्दहेतुत्वाकथितो रसः ॥ ७ ॥ ओमाप इति । आपोऽभूतम् । ज्योतिस्तेनोभूतम् । उपलक्षणेनाऽऽकाशवायु- भूमयः । ब्रह्म साङ्गो वेदराशिः । अमृतं सुधा मुक्तिर्वा । भूरादयस्त्रयो लोका आदरात्पु- नरुक्ताः । इदं सर्वमों परमात्मैव न ततो भिद्यत इति ज्ञापयितुं गायत्रीशिरस आदावन्ते चोंकारप्रयोगः । ओंकारः कथंभूतो रसः, निग्विलनगदानन्दहेतुः । परमात्मस्वरू- पत्वात् । तथाच श्रुतिः-" रसो वै सः । रस५ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति " इति ॥ ५ ॥ ९ ॥ ७ ॥ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ ( . सं. अ. ७ अ. ६ व. ५ यूयं भवय पानाधैः मुखसंपादिका यतः । हे आपोऽस्मान्धारयत ख्याता अबादये ततः ।। पूज्याय रमणीयाय आत्मसंदर्शनाय च ॥८॥ भापो हि ष्ठति । हे आपो हि यस्मात्कारणाचा यूयं मयोभुवः स्थ खानपा. नादिना सुखप्रापयियो भवथ तस्मात्कारणात्ता यूयं नोऽस्मान्दधातन धारयत । कस्मै वै ॥

·. प्रभाख्यटीकासमेतववचसंध्यामचार्यदीपिका । प्रयोजनाय, ऊर्जेऽनाय । उपलक्षणेन धनादिकाय च । महे पूज्याय रणाय रमणी- याप चक्षस आत्मदर्शनाय च । अन्यथा जीवनं वृषेत्यभिप्रायः ॥ ८॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य॑ भाजयतेह नः । उशतीरिख मातरः ॥ ( ऋ० सं० अ० ० अ० ५५० ५) यः कल्याणतमो युष्मद्रसोऽस्ति मधुराहयः॥ तस्यात्र स्थानं कुरुत हे आपोऽस्मान्सुतान्यथा ॥९॥ कुर्वन्ति मधुरस्थानं मातरो वृद्धिकामुकाः॥ युप्मद्रसोऽस्मासु भवेत्पात्रे वारिस्थितियथा ॥ १० ॥ यो वः शिवतम इति । हे आपो वो युष्माकं यः शिवतमः कल्याणतमो रसो मधुराग्योऽस्ति तस्येहाम्मिलोकेऽम्मानभाजयत पात्रयत स्थानं कुरुत । यथा माजने जलं तिष्ठति तथा युष्मद्रमोऽस्मामु तिष्ठत्विति मावः । तत्र दृष्टान्तः- -उशती. रुशत्यः पुत्रवृद्धि कामयमाना मातरो यथा स्वपुत्रानुत्तमदुग्धादिरसपात्रभूतान्कुर्वन्ति तथा कुरुतेति पूर्वेणान्वयः ॥ ९ ॥ १० ॥ तस्मा अरै गमाम वो यस्य क्षर्याय जिन्वथ ॥ आपो जनयथा च नः ॥ (१० सं० अ० ७ अ० ६ ५० ५) युप्मानगच्छाम नितरां तस्मै पापक्षयाय वै ॥ यूयमस्मान्मीणयथ यस्मै पापक्षयाय वै ॥ हे आपोऽस्मांश्च कुरुत पुत्रादिजननेश्वरान् ॥ ११ ॥ तस्मा अरमिति । हे आपो वयमरमलं नितरां वो युप्मांस्तस्मै पापक्षयाय गमाम शामृयाम । यस्य पापम्य क्षयाय यूयमस्माञ्जिन्वय प्रीणयथ । किंच भो अब्देवता नोऽस्माञ्जनयथ पुत्रादिनननसमर्थान्कुरुत । तस्मै प्राप्नुयामेति पूर्वेणान्वयः ॥ ११ ॥ अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युक- तेभ्यः । पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदह्ना पापम- कार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पद्या- मुदरेण शिना । अहस्तदवलुम्पतु । यत्किंच दुरितं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ( आश्व० गृह्मापः भ० 1 ) - ·खण्डराजदीक्षितविरचिता- पान्तु मन्युक्तेभ्यो मां पापेभ्योऽग्न्यादयः सुराः। वाचा च मनसा पद्भ्यां हस्ताभ्यामुदरेण च ॥ १२ ॥ शिश्न दिवसे चाहमकार्ष यदधं हि तत् । यत्किंचिदुरितं चान्यदिनदेव्यवलुम्पतु ॥ १३ ॥ इदं पूर्वोक्तदुरितं हव्यस्थानं च मां तथा । अहमध्वर्युरूपः सहोम्याहवनीयके ॥ १४ ॥ मत्स्थाने चुलकं वेमं मुखामौ मोक्षकारणे । अहमध्वर्युरूपः सञ्जुहोमि मुहुतोऽस्मि च ॥ १५ ॥ अनिश्चेति । अभिमन्युः क्रोधाधिष्ठानदेवता । मन्युपतयः क्रोधाधिष्ठानदेवतः नायकाः । चकारादितरे देवाश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां माम् । अहाहाः मनोवागादिभिर्यत्पापमकार्ष चकार तत्पापमहरभिमानिनी देवताऽवलुम्पतु नाशयतु अपि च मयि यत्किंच यावत्किमपि दुरितमस्ति, इदं सर्व निराकृत्याहमध्वर्यु रूपः सनमृतयोनी मोक्षकारणे सत्ये ज्योतिष्याहवनीये मामाज्यपुरोडाशादि स्थानीयं जुहोमि स्वाहाऽन्यथं सहुतोऽस्मि । यद्वा मत्प्रतिनिधित्वेनेदं चुलकप्रमाण मुदकं मदीयमुखाग्नौ जुहोमि स्वाहा मुहुतोऽस्मि ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः। पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्राच्या पापमकार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पद्यामुदरेण शिना । रात्रिस्तवलुम्पतु । यत्किंच दुरितं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ( आश्व० गृह्यप० अ० १ ) पान्तु मन्युकृतेभ्यो मां पापेभ्योऽर्कादयः सुराः । वाचा च मनसा पो हस्ताभ्यामुदरेण च ॥ १६ ॥ शिश्नेन च निशायां वे यदकार्षमघं हि तत् । पत्किचिहुरितं चान्यद्रात्रिदेव्यवलुम्पतु ।। १७ ।। इदं पूर्वोक्तदुरितं हव्यस्थानं च मां तथा । अहमध्वर्युरूपः सञ्जुहोम्याहवनीयके ॥ १८ ॥ मत्स्थाने चुलकं वेमं मुखामौ मोक्षकारणे । अहमध्वर्युरूपः सजुहोमि मुहुवोऽस्मि च ॥ १९ ॥ ॥

·प्रभाख्यटीकासमेतबहाचसंध्यामचार्यदीपिका ।
सूर्यश्चेति । सूर्यादयो देवता मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो मां रक्षन्ताम् । राज्या.
त्रौ यत्पापमकार्ष तत्पापं रात्री राज्यभिमानिनो देवताऽवलुम्पतु नाशयतु । सूर्ये
योतिषि सूर्यरूप आहवनीये । अन्यत्सर्वमग्निश्चेत्यादिवत् ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥
॥ १९॥
आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु
माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्म पूता पुनातु
माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्दा दुश्चरितं मम ।
सर्व पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वाहा।
(आ० गृत्यप० भ०१)
मद्धस्तसंस्थिता आपो मम देहं पुनन्तु वै ।
कारणाभेदतो ग्रामो देहोऽत्र पृथिवीपदात् ॥ २०॥
मच्छरीरं पावयतु जीवं मद्देहसंस्थितम् ।
पुनातु वेदपुरुषो मां वेदपरिपालकः ॥ २१ ॥
नित्यपूनं परं ब्रह्म पवित्रं मां करोतु वै ।।
उच्छिष्टं भुक्तशिष्टं स्यादालाद्यैश्च सहाशनम् ॥ २२ ॥
पलाण्ड्वादि च यक्तमवैधाचरणं च यत् ।
अभिशप्तश्च पतितम्लेच्छचण्डालसंकराः ॥ २३ ॥
इत्यादिका असन्तो वै एतदीयं प्रतिग्रहम् ।
दूरीकृत्येदमखिलं मामापः पावयन्तु वै ।
तदर्थमम्मयं हव्यं जुहोमि वदनानले ॥ २४ ॥
आपः पुनन्विति । आपो मद्धस्त संस्था अनेन मन्त्रेण मन्त्रिताः सत्यः
पृथिवीमम्मच्छरीरं पुनन्तु । कार्यकारणयोरभेदात्पृथिवीपदेन देहः । पृथिवी पूता
शुद्धमस्मच्छरीरं मां जीवं पुनातु । ब्रह्मणो वेदस्य पतिः पालको वेदपुरुषो मां
पुनन्तु पुनातु । वचनव्यत्ययः । किंच ब्रह्म पूना स्त्रीलिङ्गं छान्दसं नित्यपूतं ब्रह्म मां
पुनातु । पूर्वमपां देहद्वारा पावनहेतुत्वमुक्तम् । अधुना साक्षादेवोच्यते-आपो हस्त.
स्थिता उच्छिष्टं मुक्तशिष्टं बालाद्यैः सह भोजनं वा । अभोज्यं पलाण्ड्वादि यमु.
कम् । यद्वा दुश्चरितं यच्चावैधाचरणं कृतम् । असतां म्लेच्छादीनां प्रतिग्रहः । एत.
सर्व दूरीकृत्य मां पुनन्तु । तदर्थमिदमम्मयं हविर्मदीयमुखाहवनीये स्वाहा महत.
मस्तु लिकोक्तदेवताभ्यः ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥

·सम्राजदीक्षिवविरचिवा- मापो हि ठा०। यो वः शिवतमो०। तस्मा अरं गमा०। भापो हि ष्ठेति तृघो व्याख्यातः । शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभिसंवन्तु नः । (२० सं० भ० ७ ० ६ १. ५) अम्देवता दीप्यमानाः सन्त्वस्मभ्यं मुखपदाः। पानादये त्वभीष्टाय भवन्तु शमनं रुजाम् ॥ भियं च दूरीकरणं यया स्यात्पसरन्तु नः ॥ २५ ॥ शं नो देवीरिति । देवीदेव्यो दीप्ता आपोऽव्देवता नोऽस्मभ्यं शं सुखप्रदा भवन्तु । किंच-अभिष्टयेऽभीष्टये पीतयेऽभीष्टाय पानादये च भवन्तु । किंचाss. पोऽस्मान्प्रति रोगाणां शमनं, योर्भयानां यवनं पृथक्करणं यथा भवति तथाऽभित्र पन्तु सर्वतः प्रवहन्तु ॥ २५ ॥ ईशाना वार्याणां क्षयन्तीश्चर्षणीनाम् । अपो योचामि भेषजम् ॥ ( ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व० ५) निवारणाईपापानां वारणेशाश्च जन्मिनाम् । बासकारणभूता वै याचाम्यन्देवताः प्रति ।। विमुच्य हृदयप्रन्थि संसारापहमोषधम् ॥ २६ ॥ ईशाना इति । वार्याणां निवारणयोग्यपापानामीशाना निवारणसमर्थाः, वर्ष- णीनां प्राणिनां क्षयन्तीनिवासकारणभूना अपोऽब्देवताः प्रति अहं मार्जनकर्ता भेषनं संसारनिवहणमौषधं याचामि ॥ २६ ॥ अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा । अमिं च विश्वशंभुवम् ॥ (१० सं० अ० ७ ० ६ ५० ५) अप्सु मध्ये सन्ति सर्वाण्यौषधानीति मे विधुः । अब्रवीत्यावकमास्ति विषस्याऽऽरोग्यभावकः ।। मतस्तदुभवं याचाम्यहमन्देवताः प्रति ॥ २७ ॥ अप्सु बौषधाभावेन कषं याचसीत्याशयाऽऽह-अप्सु मे सोम इति । अप्मु अन्तर्मध्ये विधानि नानाविधानि भेषमा मेषनानि सन्तीति मे मह्यं सोमचन्द्रोऽ.

·प्रभारुपटीकासमेतवरासंध्यामचार्षदीपिका ।
ब्रवीत् । विषभुवं विश्वस्याऽऽरोग्यसुखभावकमनि चाबवीत् । अतस्तदुभयं याचा.
मीति भावः ॥ २७ ॥
आपः पृणीत भेषजं वरूथं तन्वै १ मम ।
ज्योक्च सूर्य दृशे ॥ (१० सं० भ० ० ५० ५१० ५)
अन्देवता मत्तनवे यूयं पूरयतौषधम् ।
संसारनाशकं सर्वमाणिभिर्वरणाईकम् ।।
चिरं सूर्य च चन्द्रादि द्रष्टुं पापापनुत्तये ॥ २८ ॥
आपः पृणीतेति । आपो हेऽन्देवता यूयं मम तन्वे मम तनवे भेषजं संसार.
निवर्तकमौषधं पृणीत पूरयत । कस्मै प्रयोजनाय ज्योचिरकालमुपस्थानादौ सूर्य
चकारेण चन्द्रादिकं च दृशे द्रष्टुं पापापनोदनायेति शेषः ॥ २८ ॥
इदमापः प्रवहत यत्किंच दुरितं मयि । यहाऽ-
हर्मभिदुद्रोह यहां शेप उतानृतम् ॥
(क. सं० अ० ७० ६५०५)
आपो यूयं नाशयत यत्किमप्यस्ति मय्यघम् ।
निरागसः पाणिनो यद्धन्तुमिच्छामि यच वा ॥
मृषा शपामि चेत्यादि पापं नाशयताखिलम् ॥ २९ ॥
इदमाप इति । हे आपो मयि यत्किंच यत्किमपि दुरितमस्ति, इदं प्रवहत
विनाशयत । उतापि चाहमभिदुद्रोह निरागसः प्राणिनो हन्तुमिच्छामि चेति यत् ।
केंचाहमनृतं मृषा यथा तथा शेपे निरागसः प्राणिनः शपामीति यदिदमपि प्रवहत ।
वाशब्दः समुच्चये । ज्ञानाज्ञानकृतं सर्व पापं नाशयतेति भावः ॥ २९ ॥
आपो अद्यान्वचारिष रसैन समंगस्महि । पर्य-
खानम आगहि तं मा संसृज वर्चसा ॥
(ऋ० सं० अ० ७ . ६. ५)
आपो मार्जनवेलायां युष्मान्संगतवानहम् ।
युष्यत्सारणाहमस्मि संगतो मार्जने सति ॥ ३० ॥
मधुरोदकदुग्धादियुक्त आगच्छ पावक ।
संयोजय प्रसिदं मां त्वममे ब्रमवर्चसा ॥१॥

·समराजदीक्षितविरचिता-
मापो अपेति । हे आपोऽयास्मिन्मार्जनवेलायां युष्मानन्वचारिषमुपचरितवा-
नस्मि । किंच रसेन युष्मदीयसारेण समगस्महि संगतोऽस्मि । वचनव्यत्ययः । मान-
नद्वारा युष्मत्संबन्धः सिद्धः । किंच हेऽग्ने पयस्वान्मधुरोदकक्षीरादिमान्सन्नागहि
मागच्छ । आगत्य च तं प्रसिद्धं मां वर्चमा ब्रह्मवर्चसेन संसृज संयोजय । अब्देव-
सामामिदेवतां च प्रसाद्य यथाभिलाषसिद्धकामो भविष्यामीति भावः ॥ ३० ॥ ३१ ॥
सनुषीस्तदंपसो दिवानक्तं च समुपीः । वरेण्य-
क्रतूरहमा देवीरवसे हुवे ॥ (म• मंः परि० )
क्षरन्तीरमरान्सोमवाजिनादिरसात्मना ।
प्राप्यन्त इत्यपासीति स्वर्गादीन्युदितानि वै ॥ ३२ ॥
सोमामिक्षादिरूपेण याभ्यः ख्यातान्यपांसि वे ।
दिवानक्तं सरन्तीश्च जाहव्याधापगात्मना ॥ ३३ ॥
श्रेष्ठा अपि पखा याभिरादिसिद्धा भवन्ति हि ।
ब्रममपः प्रणेष्यामीत्यपां प्रणयनं विना ॥ ३४ ॥
न जायते यागसिदिर्वरेण्यक्रतवस्ततः ।
अन्देवता आहयामि गुप्त्यै दीप्त्यादिसंयुताः ॥ ३५ ॥
सनुषीरिति । सम्बुषीः पयोदध्याज्यमांनाय्यसोमादिरूपेण तत्तद्देवताः प्रति
सस्नुषीः सरन्तीराप्यन्ते प्राप्यन्ते सुकृतिभिरिति अपांसि स्वर्गादिस्थानानि तानि प्रति-
द्वानि अपांसि याभ्यस्तास्तदपसः सोमादिरूपेण स्वर्गाद्यपादानभूता इत्यर्थः । दिवा-
नक्तमहर्निशं भागीरथ्यादिरूपेण समुपीः सरन्तीवरेण्याः श्रेष्ठाः क्रतवो यामिनिप्पा-
चन्ते ता वरेण्यकतवः । ता वरेण्यक्रतूः । ब्रह्मन्नपः प्रणेप्यामीत्यादिना प्रयुज्यमान.
मप्प्रणयनं विना यज्ञक्रत्वनुष्ठानायसिद्धेः । देवीप्यमाना अब्देवता अहमवसे रक्ष-
गायाऽऽहुब आयामि ॥ १२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ ३५ ॥
ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत। ततो
राज्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥
(१० सं० अ० ८ अ. 4. )
सत्योक्तिः सत्यसंकल्पश्चाभिदीप्तात्परात्मनः ।
आलोचनारुपतपसोऽनन्तरं समभूजगत् ।।
ततो निशा मादुरभूदुपलक्षणतो दिनम् ॥ २६ ॥

·- प्रभाख्यटीकासमेतबहाचसंध्यामचार्यदीपिका । पश्चात्मादुरभूदन्धिः सप्तभेदसमन्वितः । जलवत्त्वादर्णवाख्यो वाप्यादिः समजायत ॥ ३७॥ ऋतं च सत्यम् । अभीद्धादमिदीप्तात्परमात्मनः सकाशात्तपसोऽधि बहु स्यां प्रजायेयेतिपालोचनाख्यतपसोऽनन्तरमृतं यथार्थभाषणं सत्यं यथार्थसंकल्पनमाका. शादि सर्व जगत् । ततो रात्री निशा । उपलक्षणेन दिनम् । ततः समुद्रः सप्तधा भिन्न उदधिः । अणांसि अम्भांसि विद्यन्तेऽस्मिन्निति अर्णवो वापीतडागादि- रजायत ।। ३६ ॥ ३७ ।। समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहो. रात्राणि विदधविश्वस्य मिषतो वशी ॥ (ऋ. सं० अ० ८ ० ८५.४८) समुद्रादर्णवात्पश्चादहोरात्राणि धारयन् । स्वाधीनकर्ता विश्वस्य निमेषोन्मेषकारिणः ॥ स्थावरस्यापि वशकद्वत्सरः समजायत ॥ ३८ ॥ समुद्रादर्णवादधि अनन्तरं संवत्सरोऽजायत । कथंभूतः, अहोरात्राणि विदधत्कुर्वाणः । पुनः कीदृशो वत्सरः, मिषतो निमेषं कुर्वतः । उपलक्षणमेतत् । अमिषतो नेत्रव्यापारमकुर्वतः स्थावरात्मकस्यापि विश्वस्य वशी स्वाधीनकर्ता ॥३७॥ सूर्याचन्द्रमसौं धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥ १८) अर्कचन्द्री भोग्यवस्तु दिवशब्देन भनभः । स्वर्ग चाधस्तनाँल्लोकानन्यच्चापि चकारतः ॥ पूर्वकल्पानुसारेण परमात्मा चकार वै ॥ ३९ ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति । ननु आधाराधेयभावेन विद्यमानं ब्रह्माण्ड परमात्मोत्पाद- यामासेत्युक्तं तत्कथमाकारमृत्पादयामासेत्यत आह-धाता परमेश्वरः सूर्याचन्द्र- मसौ दिवं लोकत्रयस्थ भोग्य नातं पृथिवीमन्तरिक्षं स्वः स्वर्गलोकम् । अथो अध इत्यस्मिन्नर्थे । अधस्ताद्विद्यमानं लोकसप्तकमपि ययापूर्व पूर्वकल्पानुसारेणाकल्पयद- जनयत् ॥ ३९ ॥ ॐ भूर्भु० तत्सवि०। गायत्री व्याख्याता । - (ऋ० सं० अ० ८ ० ८ व.

·१० खबराजदीक्षितविरचिता- हंसः शुचिषहसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथि- दुरोणसव । नृपहरसहतसद्दयोमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्विजा ऋतम् ॥ (ऋ. सं. अ.भ..व. १४) हन्त्य खे गच्छति वा ततो हंस इति स्मृतः । पुण्यक्षेत्रादिकं याति शुचिषत्तत उच्यते ॥ ४० ॥ दृष्ट्या कान्त्या वासयति जगत्तस्माद्वमुः स्मृतः । वायुरूपेणान्तरिक्षं गच्छतीत्यन्तरिक्षसत् ।। ४१ ।। होमाधारोऽग्निरूपेण होता तस्माद्रविः स्मृतः । अतो वेद्यो सीदतीति वेदिपच्च स गद्यते ।। ४२ ॥ अमादितिथिराहित्यात्पूज्यत्वाद्वाऽतिथिः स्मृतः । विदीर्णत्वावृत्कमलं दुरोणं तत्र वासकृत् ॥ ४३ ॥ नरेषु पाणरूपेण तिष्ठतीति नृपत्स्मृतः । श्रेष्ठस्थानेषु वसति तस्माद्वरसदुच्यते ॥ १४ ॥ ऋतं यज्ञ ऋतं सत्यमृतसत्तत्र वासतः । व्योनि चन्द्रादिरूपेण निवासायोमसत्स्मृतः ॥ ४५ ॥ अप्सु मत्स्यादिरूपेण जातत्वादब्ज उच्यते । भूम्यां मादिरूपेण जातो गोजास्ततः स्मृतः ॥ ४६॥ सत्यात्परात्मनो जात ऋतजास्तत उच्यते । पाषाणादिस्वरूपेण गिरी जातस्ततोऽद्रिजाः ॥ ऋतशब्देनायजलमस्त्वेतादृशभानवे ॥ १७ ॥ ईसः शुचिषत् । हन्ति नभो मण्डलेनाहनिशं गच्छतीति पापं हन्तीति वा हंसः। शुचौ पुण्यक्षेत्रादौ सीदति गच्छतीति शुचिषत् । वसन्त्यस्मिन्नुदकानि वृष्टिरूपाणीति वसुर्वासयति वृष्टिद्वारा वा जगदिति वसुर्जगन्निवासः । अन्तरिक्षे वाय्वात्मना सीदती. त्यन्तरिक्षसत् । होताऽग्निरूपः । “अग्निहोता । अश्विनावध्वर्य' इति श्रुतेः । अतो वेद्यां सीदतीति वेदिषत् । अग्निवारवादित्यानामभेदं वानसनेयिनः समामनन्ति-"अयमग्नि- रयं वायुरयं वै सर्वे देवाः" इति । न विद्यतेऽमावास्यादितिथियस्मिन्नसावतिथिः । नहि देवानां तिथिवारादिनियमोऽस्ति । तदुत्पादकत्वात्कर्मानधिकाराच मनुष्याधिकाराच्छा- खाणामिति पूर्वतन्त्रोक्तः । अतिथिवत्पूज्यत्वाद्वाऽतिथिः । लुप्तोपमा । विदीर्णत्वावृत्त. मऊं दुरोणं तत्र सीदतीति दुरोणसत् । नृषु मनुष्येषु प्राणरूपेण तिष्ठतीति नृषत् । ।

·प्रभाख्यटीकासमेतबद्यसंध्यामवार्यदीपिका । वरेत्कृष्टस्थानेषु सीदतीति वरसत् । अते यज्ञे सत्ये वा सीदतीति ऋतसद । न्योनि चन्द्रनक्षत्ररूपेण सीदतीति व्योमसत् । अभ्यो मत्स्यादिरूपेण जायत इत्यम्जाः । गवि पृथिव्यां जायत इति गोजाः । ऋतात्सत्यात्परमात्मनो जायत इति ऋतजाः। अद्री पर्वते पाषाणादिरूपेण जायत इति अद्रिजाः। एतादृशाय सूर्याय ऋतमय- जलमस्तु ॥ ४० ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ ४५ ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मत्यै च । हिरण्ययेन सविता रथेनाऽऽ देवो यांति भुवनानि पश्यन् ॥ (ऋ. सं० अ० १ अ० ३५०६) आगच्छन्नसकृत्सूर्यः कृष्णेन गगनेन वै । संस्थापयन्स्वस्वदेशे मृतिहीनं च तद्युतम् ॥ ४८॥ देवं मनुष्यं च यद्वा पाणं मृतिविजितम् । मृतियुक्तं शरीरं च स्वस्वकार्ये नियोजयन् ॥ ४९ ॥ प्रकाशयन्सर्वलोकान्सौवर्णेन रथेन वै । अस्मत्समीपमायाति दानादिगुणसंयुतः ॥ ५० ॥ आ कृष्णेनेति । कृष्णेन कृष्णवर्णेन रजसाऽन्तरिक्षलोकेन "लोका रनांसि" इति निरुक्तम् । आवर्तमानोऽसकृदागच्छन् । अमृतं मरणरहितं देवं मर्त्य मरण- सहितं मनुष्यं च निवेशयन्स्वम्वदेशे स्थापयन् । यद्वाऽमृतं मरणरहितं प्राणम् । मयं मृतियुक्तं शरीरं च निवेशयन्स्वस्वकार्य नियोजयन् । भुवनानि प्रकाशयन्स- विता हिरण्ययेन हिरण्मयेन रथेनाऽऽयाति अम्मत्समीपमागच्छति ॥ ४८ ॥ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ आर्यातु वरदा देवी अक्षर ब्रह्म संमितम् । गायत्री छन्दसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व मे ॥ • आ. प्र. १० भ. ३४) दीप्त्यादियुक्ता गायत्री देवता वरदा सती ॥५१॥ अस्मदृदयमायातु सूर्यमण्डलसंस्थिता । अनवरं हि यद्ब्रह्म वेदान्तैः मुनिरूपितम् ॥५२॥ निरूपयन्ती तद्ब्रह्म वेदानां जननी च सा । मदीयहत्पङ्कजस्यं परं ब्रम प्रतोषयेत् ॥५१॥ (ते.

·खण्डराजदीक्षितविरचिवा- मापातु परदेति । परदा वाञ्चितप्रदा देवी दीप्त्यादियुक्ता । किंच अक्षरं विनाशरहितं संमितं वेदान्तः सम्यनिरूपितं यद्ब्रह्म तन्निरूपयन्तीत्यध्याहारः । गायत्र्यायातु आदित्यमण्डलादस्मदृदयं प्रति आयातु । कीदृशी छन्दसां वेदानां मावा । एतादृशी गायत्री देवता माता मे मम हृदयकमलस्थमिदं प्रत्यक्षं परं ब्रह्म जुषस्व पुरुषव्यत्ययः । जुषतां प्रीणयतु । गायत्र्या प्रीतं ब्रह्म मम सुखप्रदं भववित्यर्थः ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ यदलात्कुरुते पापं तदहात्प्रतिमुच्यते । यद्रात्रियोत्कुरुते पापं तदात्रियोत्प्रतिमुच्यते ॥ (त: आप्र० १० अ० ४) त्वद्भक्तो देवि कुरुते यदिने पातकं नरः । तस्मिन्नेव दिने तेन पापेन प्रतिमुच्यते ॥ ५४ ॥ त्वद्भक्तो देवि कुरुते यद्राव्यां पातकं नरः । तद्राच्यामेव पापेन तेन स प्रतिमुच्यते ॥ ५५ ॥ यदहात्कुरुत इति । हे गायत्रि त्वद्भक्तो यदहाद्यस्मिन्नहनि पापं कुरुते सदहात्तस्मिन्नहनि तेन पापेन प्रतिमुच्यते । शुद्धो भूयादिति भावः । यात्रिया- पस्यां राव्यां पापं कुरुते तस्यां राज्यां तेन पापेन प्रतिमुच्यते विमुच्यते । एते गन्दसाः प्रयोगाः ॥ ५४ ॥ ५५ ॥ संवैवर्णे महादेवि संध्याविद्ये सरस्वति । (ते. आप्र० १० अ० ३४) ओजोऽसि सहोऽसि बलमसि धानोऽसि देवानां धामनामाऽसि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरों गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि छन्दर्षीनावाहयामि श्रियमावाहयामि गाय- त्रिया गायत्री च्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता ·प्रभाख्पटीकासमेतबहसंध्यापचार्थदीपिका । देवताऽनिर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुईदयर रुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानो- दानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायनस- गोत्रा गायत्री चतुर्विशयक्षरा त्रिपदी षट्- कुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने विनियोगः ॥ (ते. आ० प्र० १० भ० ३५) कामरूपे महादेवि संध्यानुष्ठानरूपिणि । सरस्वतिस्वरूपे त्वमोजः कान्तिस्तयाऽन्विता ॥ ५६ ॥ शत्रुनाशः सहः प्रोक्तं तद्युक्ता च बलान्विता । भ्राजोऽतिदीप्तिस्तद्युक्ता स्थानं दिविषदामसि ॥ ५७ ।। पूर्वोक्तार्थः समग्रोऽपि प्रसिद्धो नामशब्दतः। जगत्त्वमसि गायत्रि त्वमायुर्जगतोऽसि च ॥ ५८ ॥ उक्तमेवाच्यते स्पष्टीकरणाय पदान्तरैः । अभितः सर्वभूतानि भवन्त्यस्या अतोऽभिभूः ॥ ५९॥ सर्ववर्ण इति । अपि च हे सर्ववर्णे हे कामरूपिणि महादेवि देवताश्रेष्ठे हे संध्याविद्ये संध्यानुष्ठानरूपिणि हे सरस्वति त्वमोजः कान्तिरूपाऽसि भोजस्विनी- त्यर्थः । सर्वत्र लिङ्गव्यत्ययः । सहोऽसि सहस्विनी शत्रुविनाशनीत्यर्थः । बलमसि बलवती भ्राजोऽतिदीप्तिम्नद्वती त्वमसि, देवानामिन्द्रादीनां धाम स्थानमसि । देवा स्त्वयि तिष्ठन्तीति भावः । हे गायत्रि त्वमेवंविधाऽस्माक्षेति भावः । नामशब्दः पूर्वोक्तार्थसिद्धिद्योतकः । अत एव त्वं विश्वं सर्व जगदसि । विश्वायुः सर्वजगजी. वनकालोऽसि । सर्वमसि सर्वायुरिति पूर्वपदद्वयस्य स्पष्टीकरणार्थम् । अभितो भवन्ति भूतानि यस्याः सकाशात्साऽभिभूः । गायत्रीमावाहयामीत्यादि । [स्पष्टम् । गायत्रीजपः ॥ १६ ॥ १७ ॥ ५८ ॥ १९ ॥ जातवेदसे मुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु दुरिताऽत्य॒ग्निः । (१० सं० अ० १ भ० ७ ० ७) जातद्रव्याय वा जातबानाय वयममये । सोमाल्यामोषधिं कुर्मोऽभिषुता याकर्मणि ॥ ६ ॥ ।

·समरानदीक्षितविरचिवा- सर्वशोऽनिर्वेदशब्दाजनाञ्चत्रुत्वमिच्छतः । नितरां दहतादस्मदयानि सकलानि सः ॥ ६ ॥ विनाशयत्वशक्यानि दुःखेनापि विनाशितुम् । पारं जिगमिषन्पारं यथा नयति नाविकः । अस्मान्पारं गमयतु पापाब्धेः पावकस्तथा ॥ ६२ ॥ अथ शान्त्यर्थकऋचां व्याख्यानम्--जातवेदम इति । सोमयागानुष्ठातारो वयं लतात्मकं सोमं सुनवामाभिषतं करवाम । कम्मै, जातानि वेदांसि द्रव्याणि सकल. ज्ञानानि वा यस्मात्तस्मै जातवेदसेऽग्नये । यम्मा अग्नये सोमं सुनवाम सोऽग्निर्वेदः सर्वज्ञः, अरातीयतोऽरातित्वं शत्रुत्वमम्माम ये कर्तुमिच्छन्ति तेऽरातीयतः । ताभिदहाति नितरां दहतु । किंच नोऽम्मत्संबन्धीनि विश्वा सर्वाणि दुर्गाणि दुस्तराणि एनांसि अतिपर्षद , विनाशयतु । यथा नाविको नावा सिन्धुं पारं निग- मिपूंस्तारयति तथा दुरिता दुरितानि दुरितसागरपारं भगवानग्निरस्मान्गमयताम् ॥ ॥१०॥ ६१ ॥ ६२ ॥ मा नस्तोके तनये मा नै आयो मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधीहविष्म॑न्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥ (कसं० अ० १ अ० ८ २०६) रुद्रोदनमर्मिभ्यो राति दत्ते ततः शिवः । रुद्र इत्युच्यते प्रीत्या श्रुत्या मुनिवरैरपि ॥ ६३ ॥ रोति सत्यं शब्दयति रुद्गीर्वेदान्तरूपिणी । तया वाऽऽद्रियते भक्त्या वर्ण्यते रुद्र उच्यते ॥ ६४ ॥ आत्मजं तत्सुतं चाऽऽयुर्गा अश्वांश्च सुतादिकान् । मा हिंसयास्मदीयांस्त्वं मा वधीः कापसंयुतः ।। हव्ययुक्ता वयं रुद्र सदेव त्वां हवामहे ।। ६५ ।। मा नखोक इति । रोदयति पापिन इति रुद्रः । रौति यथार्थ शब्दयतीति रुद्वेदो वेदान्तलक्षणा वाक्तया दियत आद्रियते सादरं प्रतिपाद्यत इति रुद्रः । रुद्रोदनं भकसंबन्धि द्रावयति कुत्सितगति प्रापयतीति वा रुद्रः । तत्संबोधनं हे रुद्र भगवमोऽस्माकं तोके तोकं पुत्रं द्वितीयार्थे सप्तम्यः । तनये तत्पुत्रं च मा रीरिषो मा विनाशय । आयो, आयुं जीवितकालं गोषु गा अग्रेषु अश्वान्मा रीरिषः ।

·प्रभारुयटीकासमेतबहाचसंध्यामचार्यदीपिका । अपि च भामितः क्रुद्धः सन्वीरान्पुत्रभृत्यादीन्मा वधीः । तदर्थ वयं हविष्मन्तो हव्ययुक्ताः सन्तः सदमित्सदैव त्वां हवामहे ॥ १३॥ १४ ॥ १५ ॥ ध्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय माऽमृताव॥ (ऋ० सं० अ० ५ अ० ४ व. ३०) यजामहे त्रिनेत्रं त्वां सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् ॥ ६६ ॥ कर्कदयादिफलं पकं यथा वृन्तात्प्रमुच्यते । तथा मृत्योर्मोचयास्मानमृतान्मा विमोचय ॥ ६७ ॥ त्र्यम्बकं यजामहे । हे भगवन् , त्र्यम्बकं त्रिनेत्रं सुगन्धि दिव्यसौरभयुक्तं पुष्टिवर्धनं स्वभक्तपालनवर्धकं त्वां यजामहे । यथोरिकं कर्कट्यादेः फलं पर सद्वन्धनादृन्तान्मुच्यते तथाऽस्मान्मृत्योः सकाशान्मुक्षीय मोचय । अमृतान्मोक्षा- न्मा मुक्षीय मा मोचय ।। ६६ ॥ १७ ॥ समानी व आकूतिः समाना हृदयानि कः । समानमस्तु वो मनो यथा वः सुमहा संति ॥ (ऋ० सं० अ० ८ अ० ८ व० ४९) अस्मद्गोपनविषयो यः प्रयत्नोऽस्ति वः सुराः । अवक्रः सोऽस्त्ववक्राणि सन्त्वन्तःकरणानि वः ॥१८॥ अवक्रमस्तु भवतां संकल्पादियुतं मनः । हे वेदोक्तसुरा यत्नमनोन्तःकरणानि वः ॥ सुलभानि यथा साधौ तथा स्युस्तादृशे मयि ॥ ६९ ॥ समानी व इति । भो वेदमन्त्रोक्तसमस्त देवता वो युष्माकमाकूतिरस्मद्रक्षणप्रयत्नः समानी सरलाऽस्तु वो हृदयानि समाना सरलानि वो मनः संकल्पादियुक्तं मानसं समानं सरलमस्तु । वो युप्माकमाकूतिहृदयमनांसि सति सजने सुसहानि मुलमानि यथा तथाऽस्मामु सुलभानि भूयासुरिति योनयितव्यम् ॥ ६८ ॥ १९ ॥ तच्छं योरावृणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये * अयं मन्त्रस्तैत्तिरीयशाखानुसारी पठनीय इति प्रतिभाति तथाऽपि ताइक्संप्रदायाभावा- तयाऽत्र न स्थापितः । परं तु ऋक्शाखायामेतन्मत्रस्याभावारक्शाखानुसारिपठनस्याशक्यत्वात्सू. त्रादौ संपूर्णमन्त्रपाटाभावात्सीत्रधर्मेणापि पठनस्याशक्यत्वाच्च तैत्तिरीयशाखानुसारिपठनसंप्रदायामाचे मूलं सुभाभिश्चिन्त्यम् ।

·- ११ खबराजदीक्षितविरचिता- देवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः। ऊर्ध्व जिगातु भेषजं शं नो अस्तु दिपदे शं चतुष्पदे॥ ख्यातं मुखं सर्वदेवा दुःखस्यामिश्रणं तथा । युष्मत्मसादाबाचाम(मो) गानं कर्तुं मखाय वै ॥ ७० ॥ गानं कर्तुं मखेशाय दैवी श्रेयःपरम्परा । अस्त्वस्मभ्यं मदीयेभ्यो मनुष्येभ्यश्च साऽस्तु वै ॥ ७१ समायात्वोषधं चास्मानुत्कृष्टं सर्वरोगहत् । अस्मदीयद्विपादाय चतुप्पादाय शं भवेत् ।। ७२ ॥ तच्छ योरिति । भोः सर्वदेवास्तत्प्रसिद्धं शमैहिकामुप्मिकं सुखं, योरित्यव्ययं यु मिश्रणामिश्रणयोरितिधातूत्पन्नम् । अत्रामिश्रपमुपादीयते । दुःखामिश्रणं युप्मत्प्र- सादाद्ववमावृणीमहे । किं कर्तुं यज्ञायाग्निष्टोमादिनिप्पत्तये । गातुमौद्गात्रं कर्तुम् । पुनः किं कर्तुं यज्ञपतये परमेश्वराय गातुं नोऽम्मभ्यं देवी देवसंबन्धिनी स्वस्तिः कल्याणपरम्पराऽस्तु । किंच नोऽम्मत्संबन्धिमानुषेभ्यः स्वस्तिरस्तु । ऊर्ध्वमुत्कृष्टं भेष. जमौषधमस्मान्प्रति जिगातु पुनः पुनरागच्छतु । नो द्विपदे पुत्रादये चतुष्पदे गवा- दये च शमस्तु । शो तनूकरणे, श्यति दुःवं तनू करोतीति शम् ॥ ७०।७१॥७२॥ नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वनये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्प- तये नमो विष्णवे महते करोमि ॥ ( आ. गृह्यम० अ० ३) भवस्य हेत्यै जगतामित्यादिश्रुतिवाक्यतः । वर्धनात्सर्वजगतां ब्रह्मा शिव उदीरितः ॥ ७३ ।। तस्मै च वहये भूम्यै चौषधीभ्यो गिरे नतिम् । कुर्वे तत्पतये धात्रे विष्णवे महते नमः ।। ७४ ।। नमो ब्रह्मण इति । बृंहयति वर्धयति चतुर्दश भुवनानीति ब्रह्मा परशिवस्तस्मै नमोऽस्तु । ननु शिवस्य कथं ब्रह्मत्वम् । “ दिशां च पतयेऽन्नानां पतये क्षेत्राणां पतय ओषधीनां पतये जगतां पतये" इत्यादिरुद्राध्यायवाक्यैर्बहुधा प्रपञ्चितम् । पतिः पालक इति प्रयीभाष्यकृतः । वाचः सरस्वत्याः पतये विरिञ्चये नमोऽस्तु । गीर्वाग्वाणी सरखतीति कोशात् । विष्णवे नमोऽस्तु । महते समस्तमुरपूज्याय । इदं प्रयाणां विशेषणम् । अपये, पृथिव्यै, ओषधीभ्यः, वाचे वाग्देवतायै नमोऽस्तु । मोषधीनां नमस्कारः किमितीति चेत् , अन्नमूलं हि सौभाग्यम्-- 'अन्न साम्रा-

·प्रभारूपटीकासमेतबहायसंध्यापचार्थदीपिका ।
१७
ज्यानामधिपति तन्माऽवतु ' इति श्रुतेः । अत्र दत्तहविषा देवा अप्युपजीवन्ति
ततस्ताम्यो नतिर्विहिता ॥ ७३ ॥ ७४ ॥
नमः प्राच्य दिशे याच देवता एतस्यां पति-
वसन्त्येताभ्यश्च नमो नमो दक्षिणायै दिशे
याच देवता एतस्यां प्रतिवसन्येताभ्यश्च नमो
नमः प्रतीच्य दिशे याच देवता एतस्यां
प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नम उदीच्यै दिशे
याच देवता एतस्यां प्रतिवसन्येताभ्यश्च नमो
नम ऊर्धायै दिशे याच देवता एतस्यां प्रति-
वसन्त्येताभ्यश्च नमो नमोऽधराय दिशे याश्च
देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो
नमोऽवान्तराय दिशे याच देवता एतस्यां
प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमो गायमुनयो-
मध्ये ये वसन्ति ते मे प्रसवात्मानश्चिरं जीवितं
वर्धयन्ति नमो गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च नमो
नमो गङ्गायमुनयोर्मुनिभ्यश्च नमः ॥
(ते. आ० प्र० २ अ० २०)
माग्दिशे तत्रिवासिभ्यो देवेभ्यश्च नमो नमः ।
रीत्याऽनया सर्वदिग्भ्यो देवेभ्योऽपि नमो नमः ॥ ७९ ॥
मित्रस्य चर्षणीधृतोऽवो देवस्य सानसि ।
द्युम्नं चित्रश्रवस्तमम् ॥ (३० सं० अ० ३ अ० ४ व० ६ )
मित्रवदितकर्तुर्वे मर्त्यधर्तुश्च वृष्टिभिः ।
दीप्तियुक्तस्य सूर्यस्य सेव्यमचं जनैस्तथा ।।
विशेषचित्रकीान्यं द्रव्यं सोऽवतु नः सदा ॥ ७६ ॥

·१८ खण्डराजदीक्षितविरचिता- अयोपस्थानम्-उपस्थानं नाम साञ्जलिबन्धं देवताप्रार्थनम् । मित्रस्येति । देवस्य दीप्यमानस्य, चर्षणीधृतो वृष्टिमिर्मानां धारकस्य सर्वेषां जगतां विशेषतः कमलानां मित्रस्य सुहृदः सूर्यस्य संबन्धि अवो रक्षणमन्नं वा सानसि सेवनीयम् । तथा घुम्नं धनं, चित्रश्रवस्तममतिशयेन चित्रकीर्तियुक्तम् । तदपि सानसि सेव्यम् । स सूर्योऽस्मानवत्विति वाक्यशेषः ॥ ७६ ॥ अभि यो महिना दिवं मित्रो बभूव सप्राः । अभि श्रवोभिः पृथिवीम् ॥ (ऋ० सं० अ० ३ अ० ४ व० ६) कीर्तियुक्तो हि यो मित्रः स्वमहिम्नाऽभितो दिवम् । वर्ततेऽः कृतवृष्ट्या पृथिवीमभिवर्तते ॥ ७७ ॥ अभि यो महिनेति । यो मित्रः सप्रथाः कीर्तियुक्तः सन्महिना स्वमहिम्ना दिवमभि अभितो बभूव वर्तते । श्रवोभिवृष्ट्या कृतैरन्नैः पृथिवीमभिवभूवाभिव्याप्य वर्तते ॥ ७७ ॥ मित्राय पञ्च येमिरे जना अभिष्टिशवसे । स देवान्विश्वान्विभर्ति ॥ (४० से० ३ अ० ४ ५० ६ ) निषादपश्चमा वर्णा मित्राय द्विषतः प्रति । अभिगन्तृबलान्याय हवींष्युद्धारयन्ति वे । स्वस्वरूपतया देवान्धारयत्यखिलांश्च सः ॥ ७८ ॥ मित्राय पश्चेति । पञ्च जनाः निषादपञ्चमा वर्णा अभिष्टिशवसे शत्रून्प्रति अभिगन्तबलयुक्ताय मित्राय येमिरे हव्यानुद्धारयन्ति स सूर्यो विश्वान्विति स्वस्व- रूपतया सर्वान्देवान्धारयति ॥ ७८ ॥ मित्रो देवेष्वायुषु जनाय वृक्तबर्हिषे । इर्ष इष्टवता अकः ॥ (ऋ० सं० अ० ३ अ० व०६) दानादियुक्तमत्र्येषु हविरासादनाय यः । छिमबहिर्जनस्तस्मै जगतां परिपालकः ॥ कल्याणयनकारीणि ददात्यबानि भास्करः ॥ ७९ ।। मित्रो देवेष्विति । देवेषु दानादियुक्तेषु आयुषु मत्र्येषु यो जनो वृक्तबहिर्यागार्थ वै ·प्रभारुपटीकासमेतबहचसंध्यामचार्यदीपिका । छिन्नदर्भस्तस्मै मित्रो जगत्परिपालको रविरिष्टवताः कल्याणयज्ञकारिणीरिषोऽनानि अकः करोति ददातीत्यर्थः ॥ ७९ ॥ इमं में वरुण श्रुधी हमद्या च मृळय । खामवस्युराचंके ॥ ( ऋ० सं० अ० १ अ० २ १० १९ ) इदं वरुण मत्रोक्तं भृण्वाहानं तु मामकम् । अस्मिन्नुपस्थानकाले कुरु त्वं मां मुखान्वितम् ।। अवनेच्छुः कामये त्वां पूर्वार्धेनान्वयस्ततः ॥ ८ ॥ अथ सायंसंध्योपस्थानम् – इमं म इनि । हे वरुण त्वं मे मम संबन्धिनमिर्म प्रत्यक्षं मन्त्रवाग्भिः पठ्यमानं हवं त्वदाह्वानं श्रुधि शृणु अद्यास्यामुपस्थानवेलायाम् । अयेत्यत्र निपातम्य चेति दीर्वः । मां मृळय मुखय । अवस्यू रक्षणेच्छुरहं यस्मा. चामाचके कामये तम्माच्छृणु मृळय चेति पूर्वणान्वयः ॥ ८० ॥ तत्त्वां यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविभिः । अहेळमानो वरुणेह बोध्युरुशंम मा न आयुः प्रमोषीः ॥ (ऋ० सं० अ० १ अ० २.१५) याचे वरुण नद्वस्तु मत्रेण त्वां स्तुवन्नहम् । यष्टा हव्यः कामयते यत्त्वत्तो बहुसंस्तुत ॥ बुध्यस्व मामिहाक्रोध आयुर्नो मा विनाशय ॥ ८१ ॥ तत्त्वा यामीति । हे वरुण यजमानो हविभिस्तद्यवस्तु आशास्ते त्वत्तः कामयतेऽहं तद्वस्तु त्वा त्वां यामि याचामि । यामीति याचनानाममु निघण्टौ पाटात् । कीदृशो यजमानोऽहं च, ब्रह्मणा वन्दमानो वैदिकमन्त्रण त्वामुपतिष्ठ- मानः । उरुशंस बहुम्तृत हे वरुणाहेळमानोऽक्रुध्यन्सबिहास्मिल्लोके बोधि मां पोप्यत्वेन जानीहि । नोऽम्माकमायुर्मा प्रमोपीस विनाशय ॥ ८१ ॥ उत्तमे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम् ॥ (तै. बा. प्र. १० भ०३६) ।

·२० खण्डराजदीक्षितविरचिता- सर्वोत्कृष्ट काशिकादिक्षेत्रे श्रेष्ठगिरेस्तथा। मेर्वादेः शृदेशे च मानसादौ भुवः स्थले ।। ८२ ॥ हिमाचलादेः शिखरे प्रादुर्भावसमन्विते । हे गायत्रि ब्राह्मणेभ्योऽनुनाता गच्छ वे सुखम् ॥ ८३ ॥ उत्तमे शिखर इति द्वयोर्वामदेव ऋषिः । अनुष्टुब्गायत्री । उद्वासने विनि- योगः । उत्तमे सर्वोत्कृष्ट वाराणस्यादिक्षेत्र शिखरे मेवादिशिखरे जाते प्रादुर्भूते मूम्यां मानससरोवरादौ पर्वतमूर्धनि हिमाचलादिमस्तके च जाते हे देवि गायत्रि ब्राह्मणेभ्यः सकाशादभ्यनुज्ञाताऽनुज्ञां प्राप्ता सती पूर्वोक्तस्थानेषु यथासुखं गच्छ॥ २॥ ८३ ॥ आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥ नभसः पतितं वारि यथा गच्छति वारिधिम् । सर्वदेवनतिस्तद्वन्परमात्मानमेति वै ॥ ८४ ॥ आकाशादिति । आकाशामौ पतितं तोयं नदीनदादिद्वारेण यथा सागर गच्छति तथेन्द्रादिसर्वदेवेभ्यः कृतो नमस्कारः केशवं परमात्मानं प्रति गच्छति । को ब्रह्मा, ईशः शंकरः, अवति रक्षति जगदित्यवो विष्णुः, त्रिमूर्तिस्वरूपः सर्वदेव. तात्मकश्च परमात्मा केशवः केश, अब इत्यत्र शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् ॥ ८४ ॥ उदु यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥ ( ऋ० सं० अ० १ अ० ४ वः मनापका उद्वहन्ति किरणाः प्रेरकं रविम् । प्रसिदं जातभूतानां वेदितारं च भास्वरम् ।। ८५ ।। अथ सूर्योपस्थानमन्त्रा व्याख्यायन्ते-उदु त्यमिति । केतवः +प्रज्ञापकाः सूर्यर- श्मयो देवं द्योतमानं त्यं प्रसिद्धं जातवेदसं जातानां प्राणिनां वेदितारं सूर्य सर्वस्य प्रेरकमादित्यमुदूर्ध्व वहन्ति । उ इति पादपूरणे । किमर्थ विश्वाय विश्वस्य दृशे द्रष्टुं यथा सर्वे जनाः पश्यन्ति तथोवं वहन्तीत्यर्थः ॥ ८५ ॥ अप ये तायवों यथा नक्षत्रा यन्त्यक्तुभिः । सूरीय विश्वचक्षसे ॥ (ऋ० सं० अ० १ ० ४ ० ७) एतडीकानुरोधेन 'स्तुतो मया वरदा' इति मन्त्रोऽपेक्षितः । अस्य व्याख्यानप्रन्ध उपल- भपुस्तके न वियते । + केतुबत्प्रकाशका इति तैत्तिरीयभाष्येऽर्थः । ) ·प्रधाख्वटीकासमेतबहावसयामवार्थदीपिका । नक्षत्राण्यपगच्छन्ति रात्रिभिः सह तस्कराः। यथा प्रसिद्धा गच्छन्ति दृष्ट्रवाऽऽगमन रवः ।। विश्वप्रकाशकस्यैते पलायन्ते हि तद्भिया ॥ ८६ ।। अप त्य इति । त्ये ते प्रसिद्धास्तायवस्तस्करा इव नक्षत्राणि अकुभी रात्रिमिः सहापयन्ति अपगच्छन्ति । विश्वचक्षसे विश्वस्य सर्वस्य प्रकाशकस्य सूराय सूर्यस्य, आगमनं दृष्ट्वैति शेषः । तस्करा नक्षत्राणि च रात्रिभिः सह सूर्य आगमिष्यतीति मीत्या पलायन्त इत्यर्थः ॥ ८६ ॥ अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जना गर्नु । भाजन्तो अग्नयों यथा ॥ (ऋ० सं० अ० १ ० ४ व..) प्रज्ञापका भास्करस्य मयूखाः क्रमशोऽधिकम् ।। ८७ ॥ ईक्षन्ते निखिलाजातान्दीप्यमाना इवामयः ॥ प्रकाशयन्ति निखिलं जगदित्थं विहाऽऽशयः ॥ ८८ ॥ अदृश्रमस्येति । अस्य सूर्यम्य केतवः प्रज्ञापका रश्मयो जनाननु पर जातान्सर्वाननुक्रमेण विशेषतः प्रेक्षन्ते सर्व जगत्प्रकाशयन्तीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः- भ्राजन्तो अमयो यथा दीप्यमाना अग्नय इव । दृशिर प्रेक्षणे, वर्तमाने लुक् ॥ ॥ ८७ ॥ ८॥ तरणिविश्वदर्शतो ज्योतिकृदसि सूर्य । विश्व- माभांसि रोचनम् ॥ (२० म० अ० १ अ० ४ व० . ) अन्यैरशक्यस्य च गन्तुमध्वनो गन्ताऽसि वा तारयिताऽसि रोगात् । भक्तस्य सर्वैरसि दर्शनीयो यदा प्रकाश्यं त्वखिलं च येन ॥ ८९ ॥ प्रकाशकर्ता त्वथवा निशायां चन्द्रादिकानामपि दीप्तिकर्ता । द्वारस्थितादर्शतले निविष्टा रवे करा वेश्मगतं तमो यया ॥९० ॥ निवारयन्त्यम्मयचन्द्रनाराविम्बपविष्टा जगदन्धकारम् । एवंप्रकारेण यतोऽस्ति तस्मायाप्तं खपाभासयसि प्रदीसम् ॥ ९१ ॥ अध्यात्मपक्षे- अन्तर्यामितया सर्वप्रेरणात्सूर्यनामक । परमात्मंस्तारकोऽसि संसाराम्धेर्यतोऽखिलेः ।। ९ ।।

·१२ समरामदीक्षितविरचिता- मुमभुमिस्त्वं द्रष्टव्यः साक्षात्कर्तव्य आशयः । अधिष्ठानापराक्षे तु हश्यं सर्व निवर्तते ॥ ९३ ।। मर्यादीनां तथा का दृश्यं दीनं यथा तथा । मकानयमि चनन्यस्फुरणं दृश्यते जगत् ।। ९४ ॥ तरणिरिति । है सूर्य वं तरणिस्तरिताऽन्येन गन्तुमशक्यस्य महतोऽध्वनो गन्ताऽसि । तपान म्मयते- "योजनानां महने द्वे देशते द्वे च योजने । एकन निमिषार्धन क्रममाण नमोऽस्तु ते ॥ यद्वा-तरणिरुपासकानां रागात्तारयिताऽमि । “आरोग्यं भाम्करादिच्छेत्" इति स्मरणात् । तथा विश्वदर्शनो विश्वः सर्वेः प्राणिमिदर्शनी दर्शनीयः । आदित्यदर्शनस्य चाण्डालादिदर्शन ननितपापनिबर्हणहेतुत्वात् । तथा चाऽऽपस्तम्बः--"चाण्डालादिदर्शने ज्योतिषां दर्शनम्" इति । यद्वा-विश्वं सर्व दर्शनं द्रष्टव्यं प्रकाश्यं येन स तथोक्तः । तथा ज्योतिष्कृत्प्रकाशकर्ता । यद्वा-चन्द्रादीनां रात्री प्रकाशी येन । रात्री हि अम्मयेषु चन्द्रादिविम्बेषु सूर्यकिरणाः प्रतिफलिताः सन्तोऽन्धकार निवारयन्ति । यषा द्वारस्थितदर्पणे पतिताः मृर्यरदमयो गृहान्तर्गनं तमा निवारयन्ति तद्वदित्यर्थः । यस्मादेवं तस्मादिश्वं व्याप्तं रोचनं संचमानमन्तरिक्षमा ममन्नानामि प्रकाशयामि । यदा-हे मर्यान्तर्यामिनया सम्य प्रेरक परमात्मस्तरीणः ममागव्यम्नारकोऽमि यस्मात्तस्मात्त्वं विश्वदर्शनी विश्वः मममुभिदर्शना द्रष्टव्यः माक्षात्कर्तव्यः । अधि. छानसाक्षात्कारे ह्यागपिनं निवर्तते । ज्यानिकृन्मयादकता । " चन्द्रमा मनमो जातवक्षोः सूर्यो अनायत " इति श्रुतेः । ईदृशम्त्वं चिद्रपस्नथा विश्व सर्व दृश्य जातं रोचनं दीप्यमानं यथा भवति तथाऽऽभामि प्रकाशयमि । चतन्यम्फरणे हि मवं जगदृश्यते । " तमेव भान्तमनु भाति सर्वम् " इति श्रृंतः ॥ ८९ ॥ ९० ॥ ९१ ॥ ॥ ९२ ॥ ९ ॥ ९४ ।। प्रत्यस्देवानां विशः प्रत्यछुदेषि मानुषान् । प्रत्यविश्वं स्वदेशे ॥ ( २. म. प्र. १ अः ४५. ७ ) देवमना मरुत्संहाः प्रति गच्छदेपि वै । मनुष्यान्यति गच्छंध यासि त्वं भास्करोदयम् ।। १५ ।। तथा व्यास स्वर्गलोकं द्रषु प्रत्यदेषि वै । बिलोकस्था जनाः सूर्य पश्यन्ति स्वाभिमुरूपतः ॥ ९६ ॥ अस्पदेपानामिति । हे सूर्य त्वं देवानां विशः प्रना मरुत्संज्ञकान्देवान् ।

·। प्रभारुपटीकासमेतबट्टचसंध्यामनार्यदीपिका । " मरुतो वै देवविशः " इति श्रुत्यन्तरात् । तान्मरुत्संज्ञकान्देवान्मत्यरदेषि तान्प्रति गछन्नुदयं प्राप्नोपि तेषामभिमुखं यथा मवति तथेत्यर्थः । तथा मानुपान्मनुष्यान्प्र- त्यड्डदेषि । तेऽपि यथाऽस्मदभिमुख एव सूर्य उदेतीति मन्यन्ते तथा विश्वं व्याप्त स्वः स्वलोके दृशे द्रष्टुं प्रत्य बहुदेपि यथा स्वलोकवासिनो जनाः स्वस्वाभिमुख्येन पश्यन्ति तथादेषीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-लोकत्रयवर्तिनो जनाः सर्वेऽपि स्वस्था. भिमुम्येन मयं पश्यन्ति । एतच्चाऽऽनायते-"तस्मात्सर्व एव मन्यते मां प्रत्युद. गात्" इति ॥ ९५ ॥ ९१ ॥ येना पावक चक्षमा भुरण्यन्तं जना अर्नु । वं वरुण पश्यामि ॥ (छ. ग. अ. १ अ० ४ व० ८ ) येन प्रकाशेन च मर्वशोधक लोकं विमं वै त्वमनुक्रमेण । प्रकाशयस्यस्मदानिष्टवारक स्नुमः प्रकाशं जनधारकं तम् ॥ ९७॥ येना पावकेनि । हे पावक मत्रम्य शोधक वरुणानिष्टवारक सूर्य त्वं जनाना. तान्प्राणिनो भुरण्यन्न धाग्यन्तमिमं लोकं येन चक्षमा प्रकाशेनानुपश्यसि अनुक्र- मेण प्रकाशयमि । तं प्रकाशं नम इति शेषः । यद्वोत्तरम्यामनि संबन्धस्तेन पक्षसा व्येपोति । तथा न याम्फेनोक्तम्--- "तत्त वयं तुम इति वास्यशेषोऽपि वोत्तरस्याम- स्वयम्तन व्यपि" इति ॥ ९ ॥ वि द्यामेषि रजस्पृथ्वहा मिमानो अनुभिः । पश्यञ्जन्मानि मूर्य ॥ ( ० सं० अ० १ ० ४ ० ८ ) अन्तरिक्षाभिधं लोकं विस्तीर्ण च विशेषतः ॥ ९८ ।। गच्छस्युत्पादयन्मूर्य दिवमानात्रिभिः सह । तथैव भृनन्दानि जन्मवन्नि प्रकाशयन ॥ १९ ॥ विद्यापीनि । है सूर्य त्वं पृथु विनाणं रजो लोकम् । " लोका रनांस्यु. च्यन्ते " इति याम्कः । द्यामन्तरिक्षलोकं व्यपि गच्छमि । किं कुर्वन् , अहाहानि अनुभी गत्रिभिः मह मिमान उत्पादयन् । आदित्यगत्यधीनत्वादहाराबविभागस्य । तथा जन्मानि जन्मवन्ति भूतानि पश्यन्प्रकाशयन् ॥ ९८ ॥ ९९ ॥ सप्त वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिकैशं विचक्षण ॥ (२. सं. म. म... ८) ·२४ समराजदीक्षितविरचिता- हे मूर्य देव सर्वस्य प्रकाशक तुरंगमाः ॥ १० ॥ हरिसंहाः सप्तसंख्याः करा वा रसहारकाः ॥ वहन्ति त्वां दीप्तकेशं स्यन्दने संस्थितं तथा ॥ १०१ ॥ सप्त त्वेति । हे सूर्य देव द्योतमान विचक्षण सर्वस्य प्रकाशयितः सप्त सप्त- संख्याका हरितोऽश्वा रसाहरणशीला रश्मयो वा त्वा त्वां वहन्ति प्रापयन्ति । कीरशं त्वां रयेऽवस्थितमिति शेषः । तथा शांचिकेशं शोचींषि तेजांस्येव केशा इव दृश्यन्ते यस्मिन्स तथोक्तस्तम् । हरित इत्यादित्याश्वानां संज्ञा । " हरित आदि. स्यस्य " इति निघण्टावृक्तत्वात् ॥ १०० ॥ १०१ ॥ अयुक्त सप्त शुन्ध्युवः मूरो रथस्य नप्त्यः । ताभिर्याति स्वयुक्तिभिः ॥ ( ऋ० सं० अ० १ अः ४ व. ८ ) सर्वस्य प्रेरकः सूर्यः शोधिकास्तुरंगवियः । सप्तसंख्या योजितवान्पातयित्री रथस्य न ॥ १०२॥ योजिताभी रथं स्वेन ताभिर्यात्यध्वरं प्रति । अतस्तस्मै हविर्देयं वाक्यशेषेण गम्यते ॥ १०३ ॥ अयुक्तेति । सूरः सर्वम्य प्रेरकः सूर्यः शुन्ध्युवः शोधिका अश्वस्त्रियः सप्तसं- ख्याका अयुक्त स्वरये योनितवान् । कीदृश्यः, रथस्य नप्त्या न पातयित्र्यो रथो यार्नि पततीत्यर्थः । स्वयुक्तिभिः स्वकीययोजनेन रथसंबन्धाभिस्ताभिरश्वस्त्रीभि- यति यज्ञगृहं प्रत्यागच्छति । अतस्तम्म हविदेयमिति वाक्यशेषः ॥१०२॥१३॥ उदयं तमंसस्परि ज्योतिप्पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ ( ० सं० अ० १ अ.व. ८) राज्याहसोः परस्तादि वर्तमान प्रभायुतम् । देवेषु मध्ये दानादियुक्तं श्रेष्ठतरं तथा ॥ १०४ ॥ पश्यन्त उत्कृष्टतमं ज्योतिः मर्यात्मकं वयम् । भक्ता हरिभिः स्तुतिभिरुत्कर्षेणाऽऽप्रवाम वै ।। १०५ ।। उमिति । अपमनुष्ठातारस्तमसस्परि तमसः परि रात्रेवध्वं वर्तमानं पापादु. परि वर्तमानं . पापरहितमित्यर्थः । तथा चाऽऽनायते-"उदयं तमसस्परीत्याह पाप्मा तमः पाप्मानमेवास्मादपहन्ति" इति । ज्योतिस्तेनस्विनम् । उत्तरमुद्गततरम्. कटतरं देवत्रा देवेषु मध्ये देवं दानादिगुणयुक्तं सूर्य पश्यन्तः स्तुतिमिर्हविर्मि- ·प्रभारूयटीकासमेवबहसंज्यापचार्थदीपिका । श्वोपासीनाः सन्त उत्तममुत्कृष्टतमं ज्योतिः सूर्यरूपं तेज उदुत्कर्षेणागन्म प्रामवाम । तथा च श्रूयते-अगन्म ज्योतिरुत्तममित्याह । असौ वा आदित्यो ज्योतिरुत्तमम् । आदित्यस्यैव सायुज्यं गच्छति" इति । युक्तं चैतत् । “तं यथा यथोपासते तदेव मवति" इति श्रुत्यन्तरात् ॥ १०४ ॥ १०५ ॥ उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहब्रुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाणं च नाशय ॥ (क० सं० अ० १.४३०८) सर्वेषामनुकूलकान्तिसहिन त्वं चोदयन्द्भगतं रांगं कान्तिहरं च बाबमपि मे रोगद्वयं संहर ।। यद्वा देडगनं च रोगजनि वर्ण हरित्संज मर्यास्मिन्समये हि नाशय परं खं प्रामुवन्संमुखम् ॥ १०६ ॥ उद्यन्नधेति । हे मूर्य सर्वम्य प्रेरक मित्रमहः सर्वानालदीप्तियुक्त, अद्यास्मि- काल उद्यन्नुदयं गच्छन्नृत्तगमुद्गततरां दिवमन्तरिक्षमारोहनाभिमुख्येन प्राप्नुवन् । यद्वा दिवमन्तरिक्षमुत्तरामारोहन्नत्कर्षण प्राप्नुवन् । एवंविधस्त्वं मम होगं हृदय. गतमान्तरं रोगं हरिमाणं शरीरकान्तिहरणशीलं बाह्यरोगं च । यद्वा शरीरगतं हरि- द्वणं रोगप्राप्त वयमित्यर्थः । तदुभयमपि नाशय लोतारं मामुभयविधरोगान्मोच. यत्यर्थः ॥ १६ ॥ शुकेषु मे हरिमाणं रोपणाकांसु दध्मसि । अों हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि.॥ (२. मं. अ. १.४.८) हरिद्रावं देहगं म इच्छन्मु शुकपक्षिषु ॥ १०७ ॥ स्थापयामः सारिकाहपक्षिणीषु स तिष्ठतु । हरिदातालक्षेषु हरिवं निदधीमहि ।। १०८ ॥ भुकेषु म इति । मे मदीयं हरिमाणं शरीरगतं हरिद्वर्णस्वमा भुकेषु तादृशवर्ण कामयमानेषु शुकपक्षिषु तथा रोपणाकासु सारिकामु पसिविशेषेषु दध्मसि स्थाप- यामः । अयो अपि च हारिद्रवेषु हरिद्रातालवृक्षेषु ये मदीयं हरिमाणं निदध्यसि निदधीमहि । स च हरिमा तत्रैवाऽऽस्तामस्मान्मा बाधिष्टेत्यर्थः ॥ १०७ ॥ १०८ ॥ उदंगायमादियो विश्वेन सहसा सह ।

·- खणराजदीक्षितविरचिता- द्विषन्तं मय रन्धयन्मो अहं हिपते धम् ॥ (ऋ. सं० अ० १ ० ४५० ८) पुरोवबंदितेः पुत्र उदयं प्राप्तवान्सह । बलेन च समग्रेण पपोपद्रवकारिणम् ॥ १०९ ॥ रोगं हिंसनहं नैव द्वेष्टे रोगाय हिंमनम् । करोमि सवितवास्मद्रोगं शीघ्रं विनाशयेन् ।। ११० ॥ उदगादयमिति । अयं पुरोवादित्योऽदितेः पुत्रः मृर्यो विश्वेन सहसा सर्वेण बलेनोदगादृदयं प्राप्तवान् । किं कुर्वन्, मह्यं द्विषन्तं रन्धयन् ममोपद्रवकारिणं रोगं हिंसयन् । अपि चाहं द्विपनेऽनिष्टकारिण रोगाय मो रधं मेव हिंमा करोमि । मूर्य एवास्मदनिष्टकारिणं रोगं विनाशयत्वित्यर्थः ॥ १०९ ॥ ११० ॥ चित्रं देवानामुद्गादनीकं चक्षुमित्रस्य वरुण- स्यानेः । आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं मूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ( ः संअ० ५ अः ८ यः : ) किरणा अमरा वोक्ता देवास्तवृन्दलक्षणम् । सवितुर्मण्डलं चित्रमुदगादुदयाचलम् ।। १११ ॥ मित्रामिवरुणादीनां द्योतकं च दृगिन्द्रियम् । द्या भुवं वं चाऽऽ समन्तात्तंजाभिः समपरयत् ।। ११२ ॥ रिमण्डलनिष्ठोऽर्कः सर्वान्तामिलक्षणः । परमात्मा प्रेरणेन स्थिरजङ्गमयोस्तथा ॥ ११३ ।। स्वरूपभूतः कार्य तु कारणानातिरिच्यते । नामस्य स्थावरस्य जीवात्मा वाऽयमीरितः ॥ ११४ ।। चित्रं देवानामिति । देवानां दीव्यन्तीति देवा रदमयस्तेषां देवानां सुराणां वाऽनीकं तेजःसमूहरूपं चित्रमाश्चर्यकरं मूर्यमण्डलमुदगादृदयाचलं प्राप्तमासीत् । कीदृशं मित्रस्य वरुणस्यामेश्च, उपलक्षणमेतत् , उपलसितानां जगतां चक्षुः प्रका- शकं चक्षुरिन्द्रियस्थानीयं च । उदयं प्राप्य च द्यावापृथिवी दिवं स्वर्ग पृथिवीमन्त- रिसं चाऽऽमाः स्वकीयेन तेनसाऽऽ समन्तादपूरयत् । ईदृग्भूतो मण्डलान्तर्वती सूर्योऽ. तर्यामितया सर्वप्रेरकः परमात्मा जगतो जामस्य तस्युषः स्थावरस्य चाऽऽत्मा स्वरूपमूतः । स हि सर्वस्य स्थावरजामात्मकस्य कार्यवर्गस्य कारणं, कारणाच कार्य नातिरिच्यते । तथा च पारमर्ष मूत्रम्-" तदनन्यत्वमारम्भणशन्दादिभ्यः" इति ।

·प्रभाख्यटीकासमेतबहानसंध्यामचार्षदीपिका । यद्वा स्थावरनगमात्मकस्य सर्वप्राणिनातस्य जीवात्मा । उदिते हि सूर्ये मृतप्रायं सर्व जगत्पुनश्चेतनयुक्तं सदुपलभ्यते । तथाच श्रूयते-“ योऽसौ तपनुदेति स सर्वेषां भूतानां प्राणानादायोदेति " इति ॥ १११ ॥ ११२ ॥ ११३ ॥ ११४ ॥ मूर्यो देवीमुषमं रोचमानां मर्यो न योषाम- भ्येति पश्चात् । यत्रा नरों देवयन्तो युगानि वितन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥ (म: सं. अ. १ अ. ८ व..) दानादिगुणसंपन्त्रां प्रदीप्तामुपसं रविः ।। ११५ ॥ पश्चादभ्येनि गुवति रुचिर्ग मनुजो यथा । यस्यामुपमि जानायां यष्टारो देवकामुकाः ॥ ११६ ।। युग्मानि भूत्वा पन्नीभिग्रिहोत्रादिकं शुभम् । विस्तारयन्ति प्रत्यकं शुभरूपफलाय वै ॥ ११७ ॥ मृर्यो देवीपुषममिनि । मर्यो देवी दानादिगुणयुक्तां रोचमाना दीप्यमाना. मुपमं पश्चादयनि उपमः प्रादुर्भानानन्तरं नामभिन्टश्य गच्छति । तत्र दृष्टान्तः-- मयों न योपां यथा कश्चिन्मनुप्यः शोभनावयतां गच्छन्नी युवतिं त्रियं संततमनुग. नि नद्वत । यत्र यम्यामपमि जानायां देवयन्तो देवान्यागार्थमात्मन इच्छन्तो यन. माना युगानि गम्मानि भत्ता पन्नीभिः महिताः मन्तो भद्रं कल्याणमग्निहोत्रादिकं कर्म भद्राय फलाय प्रति प्रत्येक विनन्वने विम्नाग्यन्ति ॥ ११९ ॥ ११६॥११७॥ भद्रा अश्वा हरितः मूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनु. माद्यामः । नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठमस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति मद्यः । (२० संअ० १ ० ८ ० . ) हारोऽनुक्रमानुन्या निम्विलविस्मयावहाः । गन्तव्यं पनि गन्नारः कल्याणास्तुरगा रखेः ॥ ११८ ॥ नमस्यमाना अस्माभिरानिष्ठन्ति नभस्तलम् । व्यामुवन्ति हि तत्कालं पुलोकं धरणी तथा ।। ११९ ॥ किरणा वा रमहरा व्यापकाच विशेषणैः । भद्रादिभिश्चतुर्भिश्व संयुक्ता नमसस्तलम् ॥ आतिष्ठन्ति व्यामुवन्ति सय एव तु रोदसी ॥ १२० ॥ - - ·सम्बराजदीक्षितविरचिवा- भद्रा मचा इति । भद्राः कल्याणा अश्वा एतग्वाः । एतदुमयमश्वनाम । तत्रे क्रियापरं योजनीयम् । अषा व्यापनशीला हरितो हारश्चित्रावयवा अनुमाघासोऽनुक्रमेण सर्वैः स्तुत्या एतमेतन्यं गन्तव्यं मार्ग गन्तार एतग्वाः सूर्याश्वा नमस्यन्तोऽस्माभिर्नमस्यमानाः सन्तो दिवोऽन्तरिक्षस्य पृष्ठमाऽस्युरातिष्ठन्ति व्यामुवन्ति । यद्वा हरितो रसहरणशीला रश्मयो मद्रादिविशेषणविशिष्टा दिवः पृष्ठं नमस्तलमातिष्ठन्ति । पावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ सद्यस्तदानीमेवैकेनाहा परियन्ति परितो गच्छन्ति व्याप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ११८ ॥ ११९ ॥ १२० ॥ तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तो- विततं संजभार । यदेदयुक्त हरितः सधस्था- दादात्री वासंस्तनुते सिमस्मै ।( क. ग. प्र. १ ४० ८ व. ७) स्वातन्यं च महत्त्वं च सवितुः प्रेरकस्य तत् । पारब्धस्यासमाप्तस्य कृष्यादेः कर्मणोऽन्तरे ॥ १२१ ॥ अस्तं यन्विततं तेज उपसंहरति ह्ययम् । असमाप्तं विसृजति कर्मकर्ता तु कर्म तत् ।। १२२ ।। यदेवामुभदश्चान्वा किरणान्स्वरथादसो । अथ रात्रिः सर्वलोके तनोत्याच्छादकं तमः ।। १२३ ।। तत्सूर्यस्य देवत्वमिति । सूर्यस्य सर्वप्रेरकस्याऽऽदित्यम्य तद्देवत्वमीश्वरत्वं स्वात. यमिति यावत् । महित्वं माहात्म्यं च तदेव । तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दाध्याहारः । यत्क. तोः कर्मनामैतत् । प्रारब्धापरिसमाप्तम्य कृप्यादिलक्षणस्य कर्मणो मध्या मध्ये ऽप. रिसमाप्त एव कर्मणि विततं विस्तीर्ण स्वकीयं रश्मिनालमस्तं गच्छन्मूर्यः संजभार, अस्मालोकात्स्वात्मन्युपसंहरति । कर्मकरश्च प्रवृत्तं कर्मापरिसमाप्तमेव विसृजति अस्तं यन्तं सूर्य दृष्ट्वा । ईदृशं स्वातव्यं महिमा च सूर्यव्यतिरिक्तस्य कम्यास्ति न कस्यापि, सूर्य एवेदशं स्वातयं महिमानं चावगाहते । अपि च, इदित्यवधारणे । यदेव , यस्मिन्नेव काले हरितो रसहरणशीलान्स्वरश्मीन्हरितवर्णानश्वान्वा सधस्थासह तिष्ठ- त्यस्मिमिति सधस्थो रपस्तस्मादयुक्तामुञ्चत् , आदनन्तरमेव रात्री निशा वास भाच्छादयित तमः सिमस्मै सर्वस्मै, सिमशब्दः सर्वशन्दपर्यायः, सप्तम्यर्ये चतुर्थी, सर्वस्मिोके विस्तारयति ॥ १२१ ॥ १२२ ॥ १२३ ॥ तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यों रूपं कृणुते .

·प्रभारुयटीकासमेतबहाचसंध्यापचादीपिका । २९ चोरूपस्थे । अनन्तमन्यदुशदस्य पाजः कृष्ण- मन्यद्वरितः संभरन्ति ॥ ( म० सं० अ० १ ० ८ ० . ) जलेशमित्राघुपलक्षितस्य सर्वस्य लोकस्य तु संमुखं वै । मध्येऽन्तरिक्षम्य कगेनि तेजो निरूपकं स्वोदयकाल एषः ॥ १२४ ॥ अश्वा हरिद्वर्णसमन्विना वा रसानरन्तश्च रवे करा वा। दीनं समर्थ च तमोविनाशनेऽवसानहीनं तममो विलक्षणम् ॥ १२५ ॥ तेजोऽहनि स्वागमनश्च कुर्वते कृष्णं तमः स्वापगमैनिशायाम् । कर्पदशं व किरणाः प्रकुर्वन रवमहत्त्वं हि किमु प्रवाच्यम् ।। १२६ ॥ तन्मित्रम्येनि । तत्तदानीमृदयममये मित्रस्य वरुणस्यैतदुपयोपलक्षितस्य सर्व. जगतोऽभिचक्ष आभिमन्येन धोनमम उपस्थे मध्ये सूर्यः सर्वस्य प्रेरकः सविता रूपं निरूपकं तेनः कृणुने कंगति । अपि च-अस्य मूर्यम्य हरितो रसहरणशीला रदमयो हरिद्वी अश्या वा । अनन्तमवमानरहितं कृत्स्नम्य जगतो व्यापकं, रुशदीप्य- मानं श्वेतवणं, पानः, बन्टनामतत् । अतिबलम्यापि नैशम्य तमसो निवारणे समर्थम् । अन्यत्तममा विदक्षणं ननः मंभान्ति अहनि म्बकीयागमनेन निप्पादयन्ति । तथा कृष्णं कृष्णवर्णमन्यत्तमः स्वकीयगमनेन रात्री । अस्य रश्मयोऽप्येवं कुर्वन्ति किम वक्तव्यं तम्य माहात्म्यमिति मृतिः ॥ १२४ ॥ १२५ ॥ १२६ ॥ अद्या देवा उदिता मूर्यस्य निरंहमः पिटता निवद्यात् । तत्री मित्रो वरुणो मामहन्ता- मदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥ (क. मं. . १ अ० ८५०७) अयोदये मति रवेदीप्ता हे मूर्यरश्मयः । गद्यापापानु निष्कृप्य यूयं रक्षत नः परम् ॥ एनत्सूक्तंनार्थितं यन्मित्राद्यास्तदवन्नु नः ॥ १२७ ॥ अद्या देवा इति । हे देवा द्योतमानाः सूर्यरश्मयोऽयास्मिन्काले सूर्यस्याऽऽदि. त्यस्योंदिता, उदितावृदये सति, इतस्ततः प्रसरन्तो यूयमस्मानबद्याद्र्यादहसः पापा- निष्पित निकृष्य पालयत । यदिदमम्मामिरुतं नोऽस्मदीयं तन्मित्रादयः पदेवता मामान्तां पूनयन्तु । अनुमन्यन्तां रक्षन्त्विति यावत् । मित्रः प्रमीतेहिंसायाखाता. हरभिमानी देवः । वरुणोऽनिष्टानां निवारयिता राज्यभिमानी देवः । अदिविरखण्ड- ។

·१०
सम्हराजदीक्षितविरचिता-
नीया, अदितिरदीना वा देवमाता, सिन्धुः स्यन्दनशीलोदकामिमानिनी देवता पृथिवी
भूलोकाधिष्ठात्री देवता । चौघुलोकाधिष्ठात्री देवता । उतशब्दः समुच्चये ॥ १२७ ।।
यचिद्धि ते विशो यथा प्र देव वरुण व्रतम्
मिनीमसि वविद्यवि ॥ (१० सं० भ० १ भ० २५० १६ )
कुर्वन्ति लोके वरुण प्रमादं प्रजाः कदाचिञ्च यथा तथा वयम् ॥ १२८ ॥
दिने दिने देव यदेव कर्म विहिसितं ते कृतवन्त एव ।।
तदेव सावं कुरु देव कर्म प्रमादहीनं त्विति वाक्यशेषः ॥ १२९ ॥
यषिद्धीति । हे वरुण यथा लोके विशः प्रजाः कदाचित्प्रमादं कुर्वन्ति तथा
वयमपि ते तव संबन्धि यषिद्धि यदेव किंचिद्रतं कर्म घविद्यवि प्रतिदिनं मिनीमसि
प्रमादेन हतवन्तस्तदपि व्रतं प्रमादपरिहारेण सानं कुर्विति शेषः ॥ १२८ ॥ १२९ ।।
मा नो वधार्य हत्नवै जिहीळानस्य रीरधः ।
मा हृणानस्यं मन्यते ॥ ॥ (ऋ० सं० भ० १ ० २ व. १६)
अनादरकतो हेतुस्त्वत्कर्तृकवधाय नः ।
विषयान्कुरु मे राजन्क्रुद्धस्य तव मन्यवे ॥ १३० ॥
मा नो पायेति । हे वरुण निहीळानस्यानादरं कृतवतो हत्नवे इन्तु:
पापिहननशीलस्य तग संबन्धिने त्वत्कर्तृकाय वधाय नोऽस्मान्मा रीरधः संसि.
द्वान्विषयभूतान्मा कुरु। हणानस्य हणीयमानस्य क्रुद्धस्य तव मन्यवे क्रोधायास्मान्मा
रीरथः ॥ १३ ॥
वि मुळीकार्य ते मनो स्थीरश्वं न संदितम् ।
गीविरुण सीमहि ॥ ( ० से. ४० १५० २ १. १६)
प्रसादयामस्ते स्तोत्रैर्मनोऽस्माकं सुखाय च ।
प्रसादपति घासाः प्रान्तमर्थ रथी यथा ॥ १११ ।।
विमलीकाप त इति । हे वरुण मुळीकायाम्मत्सुखाय ते तव मनो गीर्भिः
स्तुतिमिर्विसी(पी)महि विशेषेण बनीमः प्रसादयाम इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः-स्थी
रपसामी संदिवं सम्यक्सण्डितं दूरगमनेन श्रान्तमचं न, अश्वमिव यथा स्वामी श्रान्त-
मर्थ पासप्रसादादिना प्रसादयति तद्वत् ॥ ११ ॥

·प्रभास्पटीकासमेतपहासंध्यामचार्षदीपिका । २१ परा हि मे विमन्यवः पतन्ति वस्पइष्टये। वयो न वसतीरुप ॥ (१० सं० ५० १ भ० २५. . ) बमुमजीवनस्याऽऽप्त्यै क्रोधहीना पियो मम । बासदेशान्समीपेन प्रसरन्ति यथा वयः ॥ ११२ ।। परा हि म इति । हे वरुण मे शुनःशेपस्य विमन्यवः क्रोधरहिता बुद्धयो बस्य- इष्टयेऽतिशयेन वसमतो जीवनस्य प्राप्त्यै परापतन्ति पराङ्मुखाः पुनरावृत्तिरहिताः प्रमरन्ति । हिशब्दः प्रसिद्धौ सर्वजनप्रसिद्धिमाह । परापतने दृष्टान्तः-बयो न । पक्षिणो यथा वसतीनिवासस्थानानि उप सामीप्येन प्रामुवन्ति तद्वत् ॥ १३२ ॥ कदा क्षेत्रश्रियं नरमा वरुणं करामहे । मृळी- कायोरुचक्षसम् ॥ (२० सं० अ० १ अ. २ प० ।। ) अस्मत्सुखाय वरुणं कदा बहुशं क्रती । आगतं करवामात्र नेनारं वलसेविनम् ॥ १३३ ॥ कदा क्षति । मृळीकायाम्मत्मृवाय वरुणं कदा कस्मिन्काल आकरामहेऽस्मि- कर्मणि आगतं करवाम । कीदृशं क्षत्रश्रियं बलसेविनं नरं नेतारमुरुचक्षसं यहूनां दष्टारम् ॥ १३३ ॥ तदिसमानाशाते वेनन्ता न प्रयुच्छतः । धृतव्रताय दाशुषे ॥ (५० संअ० १ ४० २५. १०) हविर्दत्तवते य इच्छन्ती कतकर्मणे । समानं दत्तमस्माभिस्तदेव व्यामुतो हविः ।। कदा मित्राय वरुणौ प्रमादं कुरुतो नहि ॥ ११४ ॥ तदित्मनि । धृतव्रतायानुष्ठितकर्मणे दाशुषे हविर्दत्तवते यनमानाय बेनन्ता कामयमानौ मित्रावरुणाविति शेषः । ता उमौ समानं साधारणं तदिदस्माभिर्दत्तं तदेव हविराशाते अनुवाते न प्रयुच्छतः कदाचिदपि प्रमादं न कुरुतः ॥ १३ ॥ वेदा यो वीनां पदमन्तरिक्षेण पतताम् । वेद नावः समुद्रियः ।। ( २० सं० अ० १ अ. १५० १०) ·१२ सम्राजदीक्षितविरचिता- नौकाया जलगामिन्याः पक्षिणां खेन गच्छताम् । पदं जानाति वरुणो बन्धनान्मोचयत्यलम् ॥ १३५ ॥ वेदा य इति । अन्तरिक्षण पततामाकाशमार्गेण गच्छतां वीनां पक्षिणां वरुणो वेद पदं यो जानाति । तथा समुद्रीयः समुद्रेऽवस्थितो वरुणो नावो जले गच्छन्त्याः पदं वेद जानाति सोऽप्यस्मान्बन्धनान्मोचयत्विति शेषः ॥ १३५ ॥ वेद मासो धृतव्रतो द्वादश प्रजावतः । वेदा य उपजायते ॥ ( ऋ० सं० अ० १ ० २ व० १७) उत्पपमानान्वरुणस्तदा तदा चैत्रादिमासान्मजयाऽन्वितान्वा ॥१३६॥ धृतवतो वेत्ति च फाल्गुनान्तांस्त्रयोदशं चाधिकसंज्ञमप्ययम् । एतादर्श यस्य महत्त्वमस्ति बन्धात्स नो मोचयतां च राजा ॥ १३७॥ वेद मास इति । धृतव्रतः स्वीकृतकर्मविशेषो यथोक्तमहिमोपेतो वरुणः प्रजाव. तस्तदा तदेत्यद्यमानान्प्रनायुक्तान्वा द्वादश मासश्चैत्रादिफाल्गुनान्तान्मासान्वेद जानाति । यस्त्रयोदशोऽधिकमास उपजायते संवत्सरसमीपे स्वयमेवोत्पद्यते तमपि वेदेति वाक्यशेपः ॥ १३६ ॥ १३७ ॥ वेद वातस्य वर्तनिमुरोप्वस्य॑ बृहतः । वेदा ये अध्यासते ॥ ( ० सं० अ० १ अ. २ वः १७ ) बायोश्चोरोर्वेत्ति मार्ग वरुणो विस्तृतस्य च । गुणाधिकस्य ये देवास्तिष्ठन्त्युपरि तानपि ।। पन्धाहुःखकरात्तस्मात्सोऽमुक्तान्मांचयेच्च नः ॥ १३८ । वेद पातस्येति । उरोविस्तीर्णस्य ऋप्वस्य दर्शनीयम्य बृहतो गुणैरधिकम्य पातस्य वायोर्वर्तनि मार्ग वेद वरुणो जानाति । ये देवा अध्यासत उपरि तिष्ठन्ति तानपि वेद जानाति ॥ १३८ । निषसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यावस्वा । साम्रा- ज्याप सुक्रतुः ॥ (• सं० अ० १ २० २ १० १५) प्रजाम दैवी निषण्णवान्य आगत्य राजा सकलपजानाम् । साम्राज्यसिकार्यमयं मुकर्मा बन्धाद्विमुक्तान्कुरुतां सदा नः ॥१३९।। निसादेवि । धृतवतः पूर्वोक्को वरुणः पस्त्यामु दैवीषु प्रनामु आ निष.

·प्रभारूपटीकासमेतबारसप्पामचादीपिका । साद, आगत्य निषण्णवान् । किमयं प्रमानां साम्राज्यसिद्धपर्ष मुजतुः शोमनः ऋतुर्यस्य स निषसाद ॥ १३९ ॥ वण्डराजेन रचिता संध्यामचार्षदीपिका । विद्वजनांस्तोषयतु पराणुगुणतोषिणः ॥ १४० ॥ अनयाऽहं दीपिकया खण्डदीक्षितनामकः । नीराजयामि मल्लारेः पादपपदयं मुद्रा ।। १४१ ॥ इति खण्डराजदीक्षितविरचिता बढचसंध्या. मन्त्रार्थदीपिका समाप्ता ॥ নাল্লা যুখাবি বি মানা নান: হিমঘনালা। मल्लारिदेवः कुळदैवतं मे श्रीकोशिकम्यास्ति कुले च जन्म ॥ १ ॥ इति श्रीगणेशदीक्षिनात्मजव्यम्बकदीक्षिततनुनखण्डरानदीक्षितविरचिता वहृचसंध्यामनार्थदीपिकाप्रमा समाप्ता ॥

·1254 A ॐतत्सरमणे नमः। " बचसंध्यापद्धतिभाष्यम्। - अय संध्यापदतिमाष्यं लिख्यते । संध्याया देशमाह- " गृहे वेकगुणा संध्या गोष्ठे शतगुणा स्पता। शतसाहस्रिका नद्यामनन्ता विष्णुसंनिधौ " ।। संध्याकाळमाह- उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका। अधमा मूर्यसहिना प्रातःसंध्या त्रिपा पता ।। संध्याप्रयं तु कर्तव्यं द्विजेनाऽऽत्मविदा सदा । उभ संध्ये तु कर्तव्ये प्रामणैस्तु पहेष्वपि"॥ अथाऽऽचमनप्रकारो लिख्यते- प्रक्षाल्य पाणिपादौ च शिखा बध्या मुखासने । हृदये संस्मरेद्विष्णुं तत आचमनं चरेत् ।। सपवित्रण हस्तन कुर्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्टुं तत्पवित्रं स्यायुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ।। ममी दो स्थौल्पदेाभ्यां समौ प्रादेशसंमिती। [दी ] पवित्र [ विये देवे कर्मणि चोदिते ॥ मुक्त्वा कनिष्ठिकाम्गुष्ठौ माषमा जलं पिवेत् । अन्नानुः शुची देशे उपविष्ट उदमुखः ॥ प्राग्वा ब्राण तीन दिनो नित्यमुपस्पृशेत् । कनिष्ठादेशिन्यस्गुष्ठमलान्य करस्य च ।। प्रजापतिपितृप्रामदेवतीर्यान्यनुक्रमात् "। करमध्ये सोमाप्रितीर्थ च । अल्गुष्ठानं समाकुश्य मध्यमामध्यपर्वम् । योजयित्वाऽऽचमेतत्र सबै गोकर्ण उच्यते ॥ * भस्य निर्मानुर्नाम न ज्ञायते ।

·बहाचसंध्यापद्धविमाष्यम् । पूर्वे आचम्य अमृतं सोमपानं तयोचरे । पश्चिमे पुनराचम्य दक्षिणे रुधिरं भवेत् ॥ होमे भोजनकाले तु संध्ययोरुभयोरपि । आचान्तः पुनराचामेदन्यत्र तु सकृत्सकद ॥ अपि वारि नखैः स्पृष्ट्वा य आचामति वै द्विजः । मुरां पिबति स व्यक्तं यमस्य वचनं यथा ॥ कांस्यैरायसपात्रैश्च अपुसीसकपित्तलैः । आचान्तः शतकृत्वोऽपि न शुध्यति कदाचन ॥ संध्यार्थे भोजनार्थे [वा] पिठ्यार्थे वा तथैव च । शूद्र(न्य)हस्तेन पा(नाऽऽ)चामेजपादिहवनेषु च वामहस्तस्थिते दर्भे दक्षिणेनाऽऽचमेद्यदि । रक्तं तु तद्भवेत्तोयं पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् " ॥ अथ संध्यार्थो लिख्यते । पाची संध्या काचिदन्तर्निशायाः प्रसादृष्टेरञ्जनश्रीरपूर्वा । वक्त्री वेदान्पातु मे वाजिवक्त्रा वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः ॥ १ ॥ अहरहः संध्यामुपासीत यः संध्यामुपासते ब्रह्मैव तदुपासते " इति [वीप्सा] श्रुतेः यः संध्यां कालतः प्राप्तामालस्यादतिवर्तते । सूर्यहत्यामवामोति उलूकत्वमियात्सदा " इत्यग्निवचनम्(ने) " योऽन्यत्र कुरुते यवं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः । विहाय संध्यापणति स याति नरकायुतम् ।। इति धर्मपुराणवचनात्म(वे च प्रत्यवायश्रवणात्सं(च सं)ध्यावन्दनमाव. श्यकम् । तत्कालविशेषष- मुहूर्तमुदपादाग्द्विमुहूर्तमतः परम् । संध्याकालस्तु विशेयो विपरीतस्तु पश्चिमः " इति ।। "अहो रावस्तु यः संपिः सूर्यनक्षत्रवर्जितः । सातु संध्या समाल्यावा मुनिभिस्वत्वदश्चिभिः "।

·- पहचसंध्यापदतिभाष्यम् । साहायाः संध्यायाः फलमाह यमः- संध्यामुपासते ये तु सततं संशितव्रताः । विषय पापं ते यान्ति ब्रह्मलोकं सनातनम् " ॥ अकरणे प्रत्यवायमाह दक्ष:- " संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनईः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुने नित्यं न तस्य फलभाग्भवेत् " ।। गांभिलोऽपि- " मंध्या येन न विद्वाना मंध्या येनानुपासिता । जीवन भवेन्द्रो मृतः चा चाभिजायते " इति ।। " गायत्री नामे पूर्वाह्न मावित्री मध्यमे दिने । मरम्वनी न माया सव संध्या त्रिषु स्मृता ।। प्रनिग्रहान्नदोपानु पातकादुपपानकान् । गायत्री प्राच्य नम्मादायन्नं त्रायने यनः ।। मचियोननाच मावित्री परिकीर्तिता। जगनः प्रवित्री वा पाप्रपन्वान्मरखनी ।। गायत्री तु भवंद्रका मावित्री शुक्रवाणका । मरम्बनी नथा कृष्णा उपाम्या वर्णभेदतः ।। गायत्री ब्राह्मरूपा या मावित्री रुद्ररूपिणी । सरम्बनी विष्णुरूपा उपास्या मूर्तिभदतः" || उपाम्या ध्येया। एता देवना वर्णनामविशिष्टाः प्रतिपादकमत्रम्याभिमानिन्य एव । प्रति. पायस्नु मविता मात्रवणिकः । मोऽपि सम्यग्थ्येयत्वात्संध्याशन्दवाच्यः । ध्य चिन्तायाम् । नथा-" मध्यामुपामीन" इति श्रुतेः । संध्योपा. मनं नाम संध्याख्यमवितृदेवताभ्यानमेव । सविनृशन्दस्य मुख्याः सूर्यान्त- गनः श्रीहरिव । तम्यंत्र मुग्ख्यनागुणस्तवाद्याप्तन्वान्सकलनगमितृत्वादर- णीयन्वाद्भग्णगमनकर्तृत्वान्क्रीडादिगुणविशिष्टत्वादुङ्यभिमानिरमानमादि- नु तथा च श्रुनि:-" उद्यन्नमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन्कुर्वन्त्रामणो विद्वान्सकलं भद्रमभुने " इति । अस्यार्थः- उद्यन्तमुदयं प्राप्नुवन्तमस्तं यन्तमस्तमयं प्राप्नुवन्तमादित्य मूर्यमभिध्यायन्सम्यचिन्तयन् । एवमरुनोदये सूर्यशत्रवः सन्ति वे गाय. .

·४ . बहसंध्यापद्धतिभाष्यम् । ज्योण सायं प्रातः प्रदत्तेन हता अभूवन्क्षयं प्राप्नुवन् , इत्येवं विद्वा- बामण उभयकालेऽपि प्रदक्षिणं कुर्वन्सकलं भद्रमभुत सकलं मालं मोताख्यमभुते भुझे मामातीत्यर्थः । न केवलं मालं मामोतीत्ये. तावदेव । किंत्वसावादित्यो ब्रह्मास्मिन्सूर्य मण्डले योऽयं नारायणस्तिष्ठतीति जानन्बामणो ब्रह्मव सश्रीनारायणसदृश एव सन्ब्रह्म परब्रह्म श्रीनारायण. मप्यति पामोति मुक्तो भवतीत्यर्थः । योऽधिकार्येवंभूत इति वेद जानाति स ऐहिकमालादिमाप्तिः पारत्रिकमोक्षं च पामोति मुक्तो भवतीत्यर्थः । यो पदिति यावत् । इति मन्त्रार्थः। अत्र चाऽऽदित्यध्यानेन सकलं भद्रमिति पूर्णमुखात्मको मोक्षः श्रूयते । स च न प्रसिदादित्यवानान्संभवति, तस्य ब्रह्मज्ञानैकसाध्यत्वात् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते" इति तैत्तिरीयमन्त्रादेव । अतो विरोधपरिहारार्थ श्रुतिविशेषः प्रवृत्तः- " असावादित्यो ब्रह्म" इति । असो परिदृश्यमानमण्डलवादित्यनामा ब्रह्मगुणपरिपूर्णो विष्णुरेव । एवं विदाञ्जानन्द्रामणः संध्यादिकर्म कुर्वनन्तःकरणशुद्धिद्वारा विद्वाश्रवणादिरूपः परोक्षबानी भून्वा ततश्च विद्वानपरोक्षज्ञानी भृत्वा विष्णुप्रसादाब्रह्माप्येति मामोति। कीदृशः-प्रागपि ब्रह्मेव सशुद्धरूपसदानन्दादिगुणवानेव । किंतु-- अविद्याकारणनिमित्तान्यथाभावपरिहारार्थमव कर्माद्यनुष्ठानम् । यस्तु तमोयांग्यः स तथाविधो न भवति अतस्तत्फलभागपि न भवतीनि । ब्रह्मप्राप्ती च सकलं भद्रमभुते--"किमलभ्यं भगवति प्रसन्न श्रीनिकेतने" इन्युक्तत्वादिति भावः। तु असावादित्यो ब्रह्मति सामानाधिकरण्यात्तस्यैव ब्रह्मत्वं प्रतीयने । न तु दन्तर्गतस्य । न च ध्येयः सदंति ध्यान श्लोकात्तत्वं श्रुत्यपेक्षया स्मृतबलत्वा- दिति चेत् । न । "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् " इति [स्मृन]स्तस्या- स्तदर्थनिर्णायकत्वात् । किंच स्फुटमत्र पुण्डरीकाक्षत्वसर्वदोषोद्गतत्वादिलि. विष्णुरेवाऽऽदित्यान्तर्गतः प्रतीयते । प्रसिद्धादित्यस्य-" भीषादेति मूर्यः इति मचायादिदोषमतीतर्न सर्वदोषविदूरत्वम् । आदित्यत्वंनाऽऽदित्यस्थत्वं चायुक्तमिति । तस्मात्ययत्वात्संध्याशब्दवाच्यस्याऽऽदित्यान्तर्गतस्य विष्णो- निमेव संध्याशब्दार्थः प्रधानकर्मेति सिद्धम् । गायत्र्यादिशब्दवाच्योऽपि विष्णुरेव। तत्र केववादिनानामयमर्थ:- केशवः- कशष केशौ तौ वर्तयतीति । को ब्रमा । ईशो महारुद्रः । तो मेरपतीवि केशवः। - ·- बहहचसंध्यापद्धतिभाष्यम् । तया च हरिवंशे कैलामयात्रायां रुद्रेणोक्तम्- "को ब्रह्मति समाख्यात ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् । आवां तबासंभूतावतः केशवनामवान्" इति । अथवा-प्रशस्ता उत्तमाः केशा अस्य सन्तीति वा। केशाभ्यां शुकृष्णकेशाभ्यामवताररूपेण वर्तत इति केशवः ॥ १ ॥ नारायणः आरा दोषास्तद्विरुद्धा गुणा नारास्तेषामयनमिति दोषविरुद्ध गुणाश्रयत्वाद्वा । अराणां दोषाणापयनं न भवतीति दोषा- श्रयो न भवनि दोषगन्धविधुर इति वा । दोषरहिता नारा वंदाः प्रनिपायनया तदयनत्वात्सदागकविशेयत्वादेदमतिपा. द्यवाद्वा । नरमंबन्धि नारपयतेऽनेनेति नराणां संबन्धीनि जन्मादीनि नन्कईनमंबन्धेन तदयनवाजगज्जन्मादिकई. वाद्वा । नाग्मणमयनं यनेति नारमणवत्वादा निर्दोपवेदोत्पमा वानिपवंदापनज्ञानविषयत्वादा । नारं ज्ञानं विषयतया नदयनवादा । नरसंवन्धि नारं फलं दातृतया तदयनत्वादा। मनुष्यमंबन्थ्यहिकपत्रिकफलदातृत्वाद्वा । नित्यलक्ष्मीसहित. वानदाश्रयत्वादा । आलस्यहिनत्वाद्वा । नाशरहितत्वादा । अविधुरत्वादनिरहितत्वात्क्षयरहितत्वाद्वा । नारा मुक्तास्तदा. श्रयन्वाद्वा । नारा आपस्ता अयनं यस्येति उदकाश्रयत्वादुद- कजनकन्वानारायणः । • आपा नाग इनि प्रोक्ता मापी वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तन नारायणः स्मृतः" ॥२॥ माधवः माया लक्ष्म्या धवः पतिरिनि लक्ष्मीपतित्वाद्वा । मधुविद्याविषय. वादा । पशुकुलं प्रादुर्भूतत्वादा। मधुरापत्तनऽवतीर्णत्वाद्वा माधवः। मा लक्ष्मीस्ता धुनोनि कम्पयतीनि माधवः ॥ ३ ॥ गोविन्दः- गामविन्दन्ममुद्रपनां पृथ्वीमाप्तत्वाहा। गां वाणी विन्दत इति वा । गांभिर्वेदवाणीभिरिन्दादिभिविन्दते स्तावितो भवतीति वा । गाभिदैर्वेध इनि वेदवेद्यत्वात् । वैदेन प्रतिपायवाद, गोविन्दः। नष्ठां व धरणी पूर्वपविन्ददि गुहागताम् । गोविन्द इति तेनाऽऽह देवैवाग्भिरभिद्युतः ॥ गोरेषा तु तथा वाणी तां तु विन्दयते भवान् । गोविन्दस्तु ततो देवो मुनिभिः कथ्यते भवान् ।। - ·- पहचसंध्यापद्धतिभाष्यम् । अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः । गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्यन्ति भुवि शाश्वतम् ॥ गोभिरेव यतो वेद्यो गोविन्दः स उदाहृतः ॥ ४॥ विष्णुः- वेवेष्टीति सर्वजगण्याप्तत्वादा विशिष्टवलचेष्टस्वभावत्वाद्वा विष्णुः । तथा च तापनीयश्रुतिः- " अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुरिति यस्मात्स्वमहिम्नः सर्वाल्लोकान्सर्वान्देवान्सर्वानात्मनः सर्वाणि भूतानि व्यामोति व्यापयति" इति । " णकारो वलं पकारः प्राण आत्मा ' इति श्रुतिः ॥ ५ ॥ मधुसूदनः- मधुं मृदयनीति मधुनामकदैत्यसंहारकत्वान्मधुसूदनः ॥६॥ त्रिविक्रमः- त्रिविधः क्रमः पादविक्षेपो यस्यनि । “त्रीणि पदा विचक्रमे" इति श्रुतिः । त्रिपदा सकल जगदाक्रान्तत्वात् । त्रिषु लोकेषु विक्रमी यस्येति वा । त्रीवेदानतिकामति तदगोचरो भवतीति वा। तथा च हरिवंशे- " त्रिरित्येवं त्रयों वेदाः कीनिता मुनिमत्तमैः । ऋमनतान्यतस्त्वं हि त्रिविक्रम उदाहृतः " इति । त्रिषु लोकेपु विना पक्षिणा गरुडेन साकं कामसि गरुडवाहनः संत्रिलोकमंचारं करोपीनि यावन् । त्रिविक्रमः ॥ ७ ॥ वामनः- वामं नयतीति वामनः सौन्दर्य प्रापयतीत्यर्थः । लक्ष्मी वामन नयतीति वा वामभाग लक्ष्मी धरतीत्यर्थः । वाममङ्गलरूपर्वेदादि- भिनीयते गीयत इति वामनः ।। ८ ।। श्रीधरः- श्रियं धरतीति श्रीधरो लक्ष्मीधर इत्यर्थः ॥ ९ ॥ हृषीकेशःहपीकाणामिन्द्रियाणामीशा हृषीकेशः ।। १० ।। पद्मनाभः- पर्ष कमलं नाभी यस्येति पद्मनाभः ।। ११ ।। दामोदरः-दामोदरे यस्येति दामोदरः । मात्रा दानोदरे बद्धत्वादि- त्यर्थः ॥ १२ ॥ संकर्षणः- सम्यक्पापानि दुःखानि कर्पतीति संकर्षणः । सम्यक्पापनिर्मूल- नकर्तृत्वादित्यर्थः ।। १३ ॥ वासुदेवः-वसन्ति भूतानि यस्मिमिति वाम् । दीव्यतीति देवः । वामुश्वासों देवष वासुदेवः । सकलभूतापारकत्वात् । जपशीलत्वादित्ययः। पवासावमुपासौ देवध वासुदेवः । वा, बलरूपः । अमुः प्राण-

·पहचसंध्यापद्धतिभाष्यम् ।
रूपः। सर्वचेष्टत्वादेवः क्रीडादिगुणयुक्तः सकलपलचेष्टकत्वात्की-
डादिगुणविशिष्टत्वादामुदेवः ॥ १४ ॥
प्रद्युम्नः- प्रकृष्टं घुम्न प्रकाशो यस्येति सकलजगत्प्रकाशत्वादित्यर्थः । प्रक-
पेण धोनयनीति वा । स्वयंज्योतीरूपत्वादित्यर्थः । प्रकृष्टं पुन
द्रव्यं यस्यति वा प्रद्युम्नः । प्रकृष्टद्रव्यपद इत्यर्थः ॥ १५ ॥
अनिरुद्धः-न निरुध्यनेऽमावनिरुद्धः । परनिर्बन्धशून्यत्वादित्यर्थः । अनो
मुख्यप्राणः सेव्यनया रुध्यनेऽसौ वा । अनिनो मुख्यमाणदा.
मास्तैः मन्यतया महृदि रुध्यत इति वा। अनिभिर्भक्तै रुध्यत
इति वा । अनिरुद्धः ।। १६ ।।
पुरुषोत्तमः- पुरुषाभ्यां भगक्षगभ्यामुत्तमो वा ।
ब्रह्मशिवमुग्न्द्रायाः शरीरक्षरणाक्षरः ।
लक्ष्मीरक्षरदेहवादक्षग नपरी हरिः " इति ।
यद्वा प्रणा गुणाः पयम्यनि पुरुपः । स चासावुत्तमश्चेति
पुरुषानमः । ममश्वर्यादिपहाणपूर्णत्वे सत्युत्तम इत्यर्थः ।
पुरुष जीवा [ शेने ] व्यापकत्वादिति पुरुषः । स चासावु.
नमश्च पुरुषांनमः।
"एश्चयम्य ममग्रम्य वीर्यम्य यशमः श्रियः ।
ज्ञानविज्ञानयोश्वव (!) इत्यने पटगुणाः स्मृताः" ॥१७॥
अधोक्षजः- अयः कृतान्यक्ष नानि यति अक्षमः । इन्द्रियागम्य इति यावत् ।
इन्द्रियागाचगन्यापमहाभानिकन्द्रियागम्य इत्यर्थः ॥ १८ ॥
ना(न)रमिहः- नग्चामा मिहश्चनि नमिहः । नररूपत्वे सति सिंहत्वा.
दिनि भावः । अथवाऽन्यन न रीयने न क्षीयत इति नरो
हिरण्यकशिपुम्नं हिनम्नीनि नरसिंहः। हिरण्यकशिपुसंहार.
कन्वादिति भावः । सिंहशब्दस्य पृषोदरादित्वावर्णविप-
ययः ॥ १९ ॥
अच्युतः- स्वरूपमापादेव पच्युत्यभावान्स्वपदच्यवनाभावादा न च्यवत
इन्यच्युनः । च्युङ च्यवन इत्यतः कर्तरि क्तः । स्वरूपसामर्थ्या-
पुक्तत्वादा स्वपदच्यवनाभावादित्यर्थः ।। २० ॥
जनार्दनः- जनावल्यादीनर्दयतीति याचत इति वा । सुजनैः पुरुषार्थ
याच्यत इति वा । दुष्टजनानर्दयतीति वा । जनान्सर्वजनानर्द-
यति प्रलये नाशयतीति वा । जनानां जन्ममरणान्पर्दयतीति
वा । जनार्दनः ॥२१॥

·- पहचसंध्यापदविमाष्यम्। उपेन्द्रः- इन्द्रावरज इति वा । इन्द्रादाधिक्येन वर्तत इत्युपेन्द्रः। उपोऽ. पिक चेति सौत्रज्ञापकापशन्द आधिक्यार्थकोऽपि यः । इन्द्रा- नुजत्वादिन्द्रादाधिक्येन वर्तत इति । तया च हरिवंशे कृष्णं प्रतीन्द्रवचनम्- " ममोपरि ययेन्द्रस्त्वं स्थापिता गोभिरीश्वरः । उपेन्द्र इति कृष्ण त्वामाख्यान्ति भुवि देवताः " ॥२२॥ हरिः- भक्तानां पापं हरतीति वा दैत्यशिरांसि हरतीति वा भक्तजनचित्तं हरतीति वा सर्वयत्नहारित्वाद्वा भक्तानां चित्तं हरतीति वा हरिः॥२३॥ श्रीकृष्णः- कैसादीनां कर्षणकर्तृत्वानियमनादिना सकललोककर्षणाद्वा कृष्णः । तथा च कॉमें- यतः कर्पसि देवेश नियम्य सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्णस्त्वां ब्रह्मवादिनः" इति ॥ यहाऽऽनन्दपूर्णत्वात्कृष्णः। कृषि वाचकः शब्दो णश्च निर्वृतिवाचकः । तयोरेक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते " इति वचनात् ।। २४ ॥ अथ प्राणायाममन्त्रार्थः। प्रत्येकनिरवधिकानन्तगुणपूर्णवादोंकारशब्दवाच्यो हरिः । ॐ भूरिति पाणायाममवस्य नारायण ऋषिः परमात्मा सविनामकः श्रीनारायणो देवता । गायत्री छन्दः । प्राणायाम विनियोगः । ॐ प्रवेशार्थस्या- वतेः । निरुक्त च-" ओमिति पुनः काऽस्य निरुक्तिरिति । अवति- पायं पातुर्गतिकर्मा प्रवेशकर्मा च" इति । तथा चावति प्रविशति गुणा- निति वा, अव्यते प्रविश्यते गुणैरिति वा, ॐ। उभयथाऽप्यनन्तगुणपरिपूर्ण- स्वोकारार्थतया लभ्यते । तदुक्तम्-" ॐतत्त्ववाची ह्योकारो वक्त्यसो तद्गुणोतताम् । स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः" इति ॥ प्रत्येकनिरवधिकानन्तगुणपूर्णत्वादोंकारशब्दवाच्यः परमात्मा पूर्णत्वादो. मित्यवः। भूः, भवः किपि भूरिति रूपम् । तथा च भूरिति पूर्ण इत्यर्थः । यदा भवन्त्य- स्मान्तानीति भू। अधिकरणे किए । सर्वभूतोत्पादक इत्यर्थः । सकलनग.

·बदहचसंध्यापद्धतिभाष्यम्। दुत्पादकत्वाः। भूतिवरत्वाः । लक्ष्मीपतित्वाः । निरवधिकैपयुक्त. त्वाद्वा भूः। मुवः, भावयति स्थापयति विश्वमिति भुवः । अन्तर्भावितण्यर्यादमुनि गुणाभाव. श्छान्दमः । यद्वा भावनाजगदुत्पादनावः । भवनेरेवान्तीतण्यर्थस्य कमत्यये रूपम् । अथ वा भवत्यस्मिनगति भूर्महालक्ष्मीस्ततो वरो लक्ष्मी श्रेष्ठ इत्यर्थः। अनन्तमुखरूपत्वाद्वा भुवः । जगदुत्पादकत्वादा भुवः। स्व, मुवी वा । मुग्वरूपन्चान्स्वः । स्वःशब्दो हि मुखवाची प्रसिद्धः। नदुक्तम् - " पूर्णी भूनिवगेऽनन्नमुग्यो यद्याहनीरितः " इति । [ यद्वा मुबगिनि ] पाठस्तत्रार्थ:-मुष्ट वरणीयत्वात्मनः । म्बित्यानन्दः ममुदिष्टो वरिति ज्ञानमुच्यते । मुक्तिदानेन नहानान्मवरस्य पदद्वयम् ॥ दक्षिणं मव्यमिनि । आनन्दज्ञानरूपवान्मुवः । भगवदक्षिणसव्यपादयो- रानन्दज्ञानरूपवान-पादनकानामानन्दज्ञानप्रदत्वाद्भगवतो दक्षिणसव्य. पादी मुवरिन्युज्यते ।। महः, मह पूजायाम् । अम्मादमुनि महः पूज्य इत्यर्थः । सर्वोत्कटत्वेन पूज्यत्वा. न्मह इन्युच्यने ।। - जन, जन जनने । नप आलोचने । आभ्यां कर्नर्यमुन् । तथा च सर्वजननकर्ता, आलोचनको चंनि जनस्तपःशब्दाभ्यां लक्ष्यते । सकलजगजननकर्तृत्वा. ज्जनः । तपः, सर्वविषयकालोचनकर्तृत्वात्तपः। सत्यम्, उत्तमझानानन्दरूपत्वासत्यम् । तदुक्तम्-" सच्छन्द उत्तमं ब्रूयादानन्दं तिति वै वदेत् । येति मानं समुदिष्ट पूर्णानन्दरभिस्वतः" इति ॥

·बहवसंध्यापद्धतिभाष्यम् । सलबन्दोदित इत्यादितवमागवतवचनात्सत्यज्ञानानन्दस्वरूपत्वात्सत्यम्। यदा सत्यं कालत्रयावाध्यम् । भूतभविष्यवर्तमानरूपकालत्रयेऽप्यबाध्यत्वा. सत्यमित्युच्यते ॥ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ (२० सं० अ० ३ अ. ४ व. १. ) यो भर्गो नो धियः प्रचोदयात् । देवस्य मविनम्नद्वरेण्यं धीमहि । यः सवितृ. नामकसूर्यमण्डलमध्यवर्ती नारायणो जगद्भरणधारणपोषणकर्तृत्वाज्ञानग- मनकर्तृत्वादित्यर्थः । गमनकर्तृत्वान्समारदाहकर्तृन्वाद्वा भर्गों नोऽस्माकं धियो बुद्धीः प्रचोदयात्प्रेरयेत् । नस्य देवम्य क्रीडादिगुणविशिष्टस्य सवि. तुर्जगत्पसबक नारायणस्य तनातीनि तयाप्तं वरेण्यं श्रेष्ठं भजनीयं रूपं वयं धीमहि ध्यायेम चिन्तयामः । आमापा ज्योती रमोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । अनन्तगुणपरिपूर्णत्वादोम् । आ सम्यक्पालनकर्तृत्वादापः । अनन्ततेजो- निधित्वेन स्वप्रकाशरूपवाज्यातिः । साररूपत्वात्सारभोक्तृत्वात्सुखरूप- त्वाद्रसः । नित्यमुक्तत्वान्मरणरहितत्वादमृतम् । गुणपूर्णवाद्ब्रह्म । पूर्णत्वा- सर्वभूतोत्पादकत्वातिवरत्वालक्ष्मीपनिवानिरवधिकैश्चर्य युक्तत्वाबूः । विश्व स्थापकत्वाजगदुत्पादकत्वान्महालक्ष्मीश्रेष्ठत्वादनन्नमुग्वरूपवाद्भुवः । मुख- स्वरूपत्वान्मुक्तपाप्यत्वात्स्वः । ईप्रपं ब्रह्म श्रीनारायणस्वरूपम् । अङ्गीकुर्वन्ध्यायामीत्यर्थः । इति प्राणायाममत्रार्थोऽनुसंधेयः । ॐ गुणपूर्णो विष्णुर्भूर्जगदाधारो भूत्या वरो भुवः मुटु वरणीयन्वान्मुवः । पूज्यत्वान्महः । जगदुत्पत्तिं नयतीति जनः । ज्ञानरूपन्वात्तपः । उत्तमानन्दज्ञानरूपत्वात्सत्यम् । तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्ततमानांच्यने बुधः" इत्याधुक्तरीत्या सत्य- लोकादिस्थितत्वात्तदधिपत्वात्तत्तच्छन्दवाच्यः । एतादृशः क्रीडादिगुण. विशिष्टस्य सृष्ट्यायष्टकतुर्नारायणस्य व्याप्तं वरेण्यं भजनीयं भारतिज्ञान- रूपं वयं धीमहि चिन्तयामः । तदपं मे धियो धीमानानि प्रेरयेत्स्वविषयिणी: पुर्याद । ओमादिशब्दवाच्यो यो विष्णुस्तस्य भर्ग उद्दिश्य सर्वैः स्तुत्यस्य, अत एव तदर्थसकलदार्थरूपसूत्रभारतादिग्रन्थकर्तुमादिभिर्वरेण्यं वरणीय "स व्यासो मनुवि(?)सोधस्तात्स उपरिष्टात्स दक्षिणात्सोत्तरात्" इत्यादि- भुवा संवेदव्यासाख्यमिति ध्यायेम । तइपं नो थियो शानसाधनेन्द्रि- स्वलन्मनः कृष्णपदाररिन्दयोः " इत्याधुकरीत्या खविषयाणि पाणि ॥

·पहासंध्यापदविमान्य। करोस्विति । स एवाSSTE, ज्योतिः, रसा, अयत, ग्राम, भूर्नामा(नास्थवि. पत्वात् । भूरिवीर्यम् । ततो भुवः । सुनः मुबलरूपत्वात् । आपो हि ऐति उचस्पायमर्थः। अय प्रथमा- - आपो हि या मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥ (२० सं० अ० • ४० ६ ५. ५) भो आपोऽन्देवता अथवा-आ सम्यक्पालनकर्तृत्वानारायणमूर्तयो पारि- मूर्नया नाम संनिधानपात्राः । यस्मात्कारणाचा यूयं नोऽस्माकं मयोभुवः, मयः मुखं भावयन्नि साधयन्नीति मयोभुवः मुखकर्यः मुखदाश्यः । ठा, इंति स्थ भवय भवध्वम् । मय इनि मुखनाम । तथा च निघण्टुः--"मुख मयः" इति । या अस्माकं मुम्बको भवन ता यूयम् “अनेन पाणाः" इत्यादिभुत्लाऽमदा- नुर्महाफलश्रवणान् । अथवा वलेन दुष्टमर्दनसजनसंरक्षणकर्तुश्च महाफलभर णान् । अथवा शब्दवाच्याय परमात्मने भगवन्मसादाय वा ता भवत । पूर्व नोऽस्माकमर्नेऽनाय बलाय वा । अथवा-ऊर्जनीयवादूर्जशन्दवाच्याय पर. मान्मने वा दधातन म्यापयन । कस्म प्रयोजनाय महे रणाय महे महते। चतुर्णाः शे, आदेशः, पृज्याय। रणाय रमणीयाय पक्षसे दर्शनाय । अथवा दर्शनी याय । अन्नदानपुरःसरं भवत्प्रसादेन महता सछासमुपदिशामीति भावः । अय दिनीया- यो वः शिवतमो रमस्तस्य भाजयतेह नः। उशतीरिव मातरः ॥ (३० स० अ० ७ भ० ६ ५० ५) भी आपो भो उदकाभिमानिन्यो दव्यो वो युप्माकं स्वभूतो यो रसः शिवतमः मुखतमः स्वादुतम इत्यर्थः । अथवा यो वः शिवतमोऽतिशयेन कल्या. गरसा मानं परीक्षापरोक्षरूपं तस्य तस्मै, इहामुकलोके नो मानयत रसो शान भगवदिषयं वा कुरुन । प.मात्मपक्षे तु-भो आपोऽवतान्तर्गतमगवनमूर्तयो यो वो रसोऽनन्तरूपं शिवतमोऽतिशयेन कल्याणस्वरूप रसं भमवत्स तस्व तस्मै, इहास्मिलोके नोऽस्मान्माजयत कुरुत । वन स्टान्ता-उशतीः कामय. माना नवसमूता मातरः स्वपुषान्स्वन्यादिदातृत्वेन यया भाववन्दि संरतवन्ति वा नो दिम्परसपामिनो घोक्तन्दुरूव ।

·महासंध्यापद्धतिमाष्यम् । अब तृतीया- तस्मा अरै गमाम वो यस्य क्षयर्याय जिन्वय । आपो जनयथा च नः ॥ ( ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ ५० ५) हे आपस्तस्मै नाम पूर्वप्रसिद्धरसं परमात्मरूपं पोद्दिश्यारमत्यर्थमत्यार्थिनः सन्तो वयं वो युष्मान्गमाम गच्छाम । तं कम् । तादृशपूर्वोक्तरसरूपं मुखरू- पम् । कस्मै प्रयोजनाय । यस्य पापरूपरसस्य क्षयाय क्षिप्रं वो युष्मान्गमाम । है आपस्तस्मिभिवासे जिन्वथोत्पादयथ । तादृशनिवासभागिनः कुरुत। पाप- विनाशाय पुष्पाञ्शरणं गच्छाम इत्यर्थः । अथ नोऽस्माञ्जनयथ पुत्रपौत्रादिज- ननेन प्रजनययंत्यर्थः । अथवा वो यूयं दर्शनादिना यस्याज्ञानादिपापस्य क्षयाय नाशाय जिन्वथोत्पबास्तत्पापं क्षपयित्वाऽरम् , अं ब्रह्माणं रमयतीत्य- रस्तस्मै तं प्रसिदं विष्णुमपराक्षतया गमाम गच्छाम । ततो यस्य विष्णोः क्षवाय वैकुण्ठाय नो निन्वय तत्र च न आनन्दादीजनयथ प्रापयथ । सूर्यश्चेति मनस्य नारायण ऋषिहिरण्यगर्भ ऋषिर्वा । सूर्यो देवता । अनु- पछन्दः। सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः। पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्राच्या पापमकार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्यामुदरेण शिश्ना। रात्रिस्तदवलुम्पतु । यस्किंच दुरितं मयि । इद- महं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ( आगृस्यप० अ० १) सूर्यवेति मवस्यायमर्थ:-मूरिभिः प्राप्यत्वाघः परमात्मा नारायणः प्रसिद्धः सूर्यो वा । यश्च मन्युः, मन मान इति धातोर्मन्युनरसिंहः क्रोधाभि- मानी देवो रुद्रो वा । ये च मन्युपतयः क्रोषाभिमानिनो देवस्य नियामका प्रमाणाः सर्वे ते देवा मन्युकृतेभ्यः । मन्युपदं कामादेरुपलक्षकम् । कामादि. पूर्वक कसेभ्यः पापेभ्यो मा यो रक्षन्तां पापविनाशेन पालयन्तु । किंच- पदाच्या, सप्तम्पर्षे तृतीया । पापमकार्ष कृतवानस्मि। मनसा बुखादिना वाचाऽ. नृतभाषणदुरफ्त्यादिना । हस्ताभ्यां दुष्टमतिग्रसत्पीडनादिना । पद्धयां पाणि- हिसागोवामनपादस्पर्षादिना । उदरेण, अभक्ष्याभक्षणभोजनादिना । शिभा विलेन । मुपा मुगिति गदेवः परस्त्रीगवनादिना । यत्किंचिदुरितं, सर्वना.

·पहासंध्यापदविमानम्। वेति । मया कृतं यत्किंचिदुरितम् । अथवा मयि पस्किविरित गर्दा यस्त- मपि रात्रिनामकपरमात्मा राज्यभिमानिनी दुर्गा वा मननादिकृतं यत्पा तदवलुम्पनु नाशयतु । इदं पापजननमुदिश्य कृतं मां चामृतयोनौ मोसकारणे परमात्मनि सत्ये(मूर्ये) त्रिकालागराध्ये कालत्रयेऽपि बदत्वन्येऽहं जुहोमि भस्मी करोमि । जीवस्य स्वरूपेण भस्मासंभवात्पापविशिष्टत्वेन भस्मीकरण: ज्ञातव्यम् । तथा च स्वर्गी धस्त इत्यादिवदिशेषणपापस्यैव भस्मीभावो बोदव्यः । तदर्थमिदं जलं मुम्बानो स्वाहा मुहुतमस्तु । अथवा-एतस्मिभर. तयोनौ वेदादिमनिपाय मूर्य मुरिभिः पाप्ये ज्योतिषि ज्योतिःशब्दवाच्ये विष्णुमुग्वाधिष्ठानदेहमुम्बगन आहवनीय इदं मामुदकरूपं जुहोमि तत्स्वाहा मुहु- तमस्तु । पूर्वोक्तपापस्य देहान्तप्रायश्चित्तकत्वेनोदकेनाऽऽवास तदोमेन सर्वपापं भस्मी करोमीनि भावः। अय चतुर्थी- शं नो देवी रभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं यो रभिसंवन्तु नः ॥ ( १० सं० भ० ७ ० ६ ५० ५) आपो देवीर्देव्यः क्रीडादिगुणविशिष्टा अब्देवताः परमात्मा स्त्रीरूपाणि वा नोऽस्माकं मुम्बदाग्यो भवन्तु । तथाऽभिष्टयेऽभीष्टपापणाय भवन्तु । ऐहिकमु. खाय पारत्रिकमुखाय च भवन्वित्यर्थः । तथा नः पीतये हरिकथाएतरसपा. नाय च भवन्तु । नथा देव्यः शमुत्पनानां गंगाणां शमनको भवन्तु । अनुत्प. माना रोगाणां प्रयकरणं कुर्वन्नु । किंच-आपो नोऽस्माकममि उपरितच खान्तु प्रवहन्तु प्रवाहं कुर्वन्तु मच्छरीरोपरि प्रवाई कुर्वन्त्वित्यर्थः । अथ पचमी - ईशाना वार्याणां क्षयन्तीश्चर्षणीनाम् । अपो यांचामि भेषजम् ( २० स० १० ७ १० ६ ५. ५) अपोऽन्देवताः परमात्मरूपाणि वाऽई भेषनमौषधं संसाररोगस्योपर्ष याचामि। कथंभूता वार्याणां वरणीयानां शानभक्त्यादिसापमानां मसिदपनानां वा क्षयन्तीरुत्पादिका वासस्थाना वा। तथा चर्षणीनां सर्वासां प्रजानामीशानाः शिक्षिकास्तथा वासयित्री। अय पष्ठी- अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तविश्वानि भेषजा । ।

·- १५ महासंध्यापदवियाप्यम्। बानि च विश्वशंभुवम् (४० सं० अ० ० अ० ६ ० ५) मनपा भेषणसावे वपाचनं युक्तं तदेव कुत इत्यत आह-उत्कृष्टा मा, ज्मया सहितः सोमः परमात्मा, उत्कष्टा माः प्रमाणानि तः सहितो वायुर्वा, उपया सहितः सोमो रुद्रो वा सोमश्चन्द्रो वा मे मधमब्रवीत् । किमिति उत्तर- माह-अप्सु जलेप्यन्तर्मध्ये विश्वानि सर्वाणि भपना भेषजान्योपधानि मन्ति । मम्देवतानां संसाररांगोपशमन औषधयाचनं युक्तम् । नथा विश्वशंभूवं सर्व- सुखकरपमग्निं चालवीत् । सर्वजगत्सुखकरोऽमिरप्मु वर्तने तमब्रवीद्वेद पुरुषोऽप्मु विषमानवायपिरुद्रचन्द्र श्रीलक्ष्मीनारायणं चाब्रवीदिति भावः । (* विश्व. परेमाविधानि भेषमानि यामु ता आपोऽपि तथाऽब्रुवमग्निं प्रति । अतो भवा नपाचनं युक्तमिति भावः ।) अब ससमी- मापः पृणीत भैपज वरूथं तन्वे: मम ॥ ज्योक्च सूर्य दृशे ॥ ( 5. सं. अः ७ अ. ६ ३० . ) हे भापो मम तन्वे शरीगर्थे भेषनं रोगनिवारकमाषधं वरूथं यथष्टं शृणीत पूर. यत । किमर्थम् । ज्योक शीघ्रं मयं परमात्मानं दृशे द्रष्टुम् । शरीरस्य नीरोगवे. नेपरदर्शने साधनानुष्ठान भवनीति तन्मार्थनं युक्नमिति भावः । यदा पत्स्यूलशरीरकलारूपमनसे भगवदर्शनासामयरोगनिवारक श्रवणरूपसंपत्ति मोरपं ददत, तेन भगवन्तं ब्रह्मादिसेव्यं दृशे [ द्रक्ष्यामि ] इति । अवाश्मी- इदमापः प्रवहत यत्किंच दुरितं मयिं । यहाऽहमभिदुद्रोह या शेप उतानृतम् ॥ (१.से... अ.६०५) रेमापो मबीद पस्किचिरितमझानादिलक्षणम् । यद्वाऽहमभिद्रोह सर्वतो पुविक प्रोई इतवानस्मि । अथवा शेपे शतरानस्मि । अथवाऽन्तमुक्त- पानिवि पदस्ति वत्सर्वमपराप पापं प्रवहत पत्तोपनीयान्पत्र नय[स] माप. [0] मारपेचाम्या नय[0] पापयाँपवित्पर्यः । परिवाराबणु महत्वको पावनीनस्पया एक विशिवत्वात् ।

·- गहाचसध्यापदविभाष्यम् । १५ अब नवमी- आपों अद्यान्वचारिषं रसेन समंगस्महि । पर्यस्वानग्न आगहि तं मा संसृज वर्चसा ॥ (2० सं० अ० ७० ६५०५) हे आपोऽहमद्य सेवामन्चनारिष सेवां कृतवानस्मि । हे आपोऽन्वचारिषं युष्पाक- मनुचरणं कृतवानस्मि । वयं युष्मद्रसेन भवइत्तपरमानन्देन प्रसादेन प्रसिद्धरसेन वा समगम्महि संगन्नास्महे । तथा यूयं रमेन वैराग्यादिवानरसेन मां संगत कुरु[त] | हेऽग्ने पयम्वान्पयसि विद्यमानस्त्वमागह्यागच्छ मदृत्तिसंनिर्षि कुरु । तं तादृशं मा मां स्वमेव मां वर्चमा ब्राह्मवर्चसा संमृन संयोजय ॥ सखुषीस्तदपमो दिवा नक्तं च समुषीः । वरेण्यक्रतूरहमा देवीरवसे हुवे ॥ (इ० सं० परि. ) हे आपो हेऽमे तदपमस्तन्मयि स्थितं वक़विशेषादिकमपसोऽन्यत्र स्थित मा कार्ट मा कुरुन । नदन्यत्र स्थितं ब्रह्मव!विशेषादिकं मयि सनुपीः बृजत । न केवलं ब्रह्मव!विशेषादिकं मयि स्थितं वाऽन्यत्र विद्यमानं वा यदा कदाचित्सनुपीरित्यंत्र, किं नाम दिवा नक्तं च सनुपीः । दिवाक नक्तं रात्री च सर्वदाऽपि मयि सनुपीः सृजनेत्यर्थः । कस्मात्कारणात् । हे देव्योऽवभिमानिन्यो देवता भगवदापविशेषा वाऽहं वरेण्यकतूरा सम्यग्वर- गीयस्य परमात्मनः क्रतुराराधनकनुराराधनं कर्नास्मि । अअसे निश्चयस्व- रूपे परमात्मनि हुवे सबसमपणहोमं कास्मीति यतस्तस्मात्कारणात्सर्वदाऽपि मपि ब्रमव!विशंपादिकं सृजतेत्यर्थः ।। भद्रं नो अपिवातय मनः । ( भान० गृत्यप० अ० १) हे मनो मनोभिमानिन्द्र नोऽस्माकं मद्रं मालमपिवातय संपादय । सर्व. दाऽस्माकं भगवद्विषयकसदाचरणादिलक्षणं माल यया स्यात्तथा कुर्विति मनोभिमानिनः पार्थना। ॐ ऋतं च सत्यं चाभीद्वात्तपसोऽध्यजायत। ततो राज्यंजायत ततः समुद्रो अर्णवः ॥ समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो बजायत । बहो- ·- । पहासंध्यापद्धविमाष्यम् । रात्राणि विदधविश्वस्य मिषतो वशी ॥ सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमंकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो वः ॥ (क्र० सं० अ० ८ अ० ८ व. १८ १८) भावहतो देवताऽस्यायमर्थ:-भावान्पदार्थान्वर्तयतीति । भावानां पदार्थानां एवं वर्तनं यमादिति वा तद्भाववृत्तं ब्रह्म परमात्मेत्यर्थः । ऋतं चेति मनत्रयस्यायमर्थः-तं पूर्वागतवत्सदा स्थितमृतमीश्वरावतारम- स्यादिर्वा, सत्यमन्यजगदिदात्प्रकाशमानपरमात्मनस्तपसो वाऽध्यजायताभि- व्यक्तं जातं च । तदुत्पत्तिप्रकारं विवृणोति-सतो विष्णो रात्री दुर्गाऽजायत लक्ष्मीस्तदाण्या श्रीभूतदुर्गादिभेदेनावततारेति यावत् । ऋतं मानसार्थसंकल्पनं सत्यं वाचिकं यथार्थभाषणम् । चकारादन्यदपि शास्त्रीय ज्ञानं समुच्चीयते ।यद्वा- ऋतं विकाररहितमीश्वरावताररूपं मत्स्यादिकं सत्यमवाध्यं सर्व जगत्तपसोऽध्या- लोचनानन्तरमिदात्मकाशमानात्परमात्मनः सकाशादभि सम्यगध्यजायताभि- व्यक्तमभूत् । केन प्रकारेण जगदुत्पन्नमिति तत्राऽऽह--दुर्गायाः सकाशात्सम्य- गुद्रेक उत्साहः समुद्रेकस्तस्मात्समुद्रेकात्समुद्र इत्युच्यते । ज्ञानभक्तिवेराग्यादि समुद्रो भगवदत्तमुखवत्वादर्णवशब्दवाच्यो ब्रह्माऽजायत । उपलक्षणमेतत् । सर्वतस्वाभिमानिनो देवाश्च जाताः । समुद्रादर्णवादधि संवत्सरः सम्यग्वत्सभूता. भिवादीवमयतीति संवत्सरो ब्रह्मा विष्णुर्वा संवत्सरात्मकः कालो वाऽध्य- जायत । कालः कीदृश इत्यत आह--अहोरात्राणि विदधदिति । अयनऋतुमास. पक्षादिनाऽहोरात्रादि(?)रूपः । एवं मिषतो निमेषादियुक्तस्य विश्वस्य जगतो पशी स्वामी धाता विष्णुः सूर्याचन्द्रमसौ । उपलक्षणान्मनुष्यासुरादीन्दिवं च पृथिवीं चान्तरितम् । अथो स्वर्महरादिलोकांश्च यथापूर्वमकल्पयत् , ये ये पदार्था पचामयदाकारविशिष्टास्तांस्तांस्तथैवाकल्पयदकरोत् । “ऋतं चेति पठित्वा वज बामे क्षिपेक्षितो " इत्युदके पापपुरुष ध्यात्वा तज्जलं वामभागे भूमौ निक्षिपेत् । " शकस्यैवाऽाया युक्तो जले तिष्ठति सर्वदा । वस्यैव निधनार्थाय लिखेयाइतिपत्रकम् ।। मध्ये चैव तु हींकारं वरुणावीजमुल्लिखेत् । गरमा मदर्य मूलेन चाभिमन्वयेत् " ॥ *भत्र किनिटितम् ।

·बहाचसंध्यापद्धतिमाष्पम् । * तज्जलेनाय॑प्रदानं कुर्यादित्ययः। असावादियो ब्रह्म । ( आ. गृल्याप० अ० १ )। असौ परिदृश्यमानमण्डलवादित्यनामा ब्रह्मगुणपरिपूर्णो विष्णुरेव । गायत्र्याश्च प्रयोगेण पुनरागमनं न स्यात् । अतः-" उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च । उत्तिष्ठ देवि स्थातव्यं प्रविश्य हृदयं मम " ॥ इति पुनरावाहनं कुर्यात् ।। प्रातर्देवीमदिति जोहवीमि मध्यंदिन उदिता सूर्यस्य । राये मित्रावरुणा सर्वतातेळे तोकाय तनयाय शं योः ॥ (ऋ० सं० अ० अ० ४ व०७) अस्यायमर्थः-अहं प्रातर्देवीमदितिं प्रातःसंध्याभिमानिनी देवीं क्रीडादि. गुणविशिष्टामदितिनानी स्त्रीरूपां तां जोहवीमि अत्यन्तमुपासां सेवा करोमि । मध्यंदिने मध्याह्न सूर्यस्य सकाश उदिता मध्याह्न इति संज्ञां प्राप्ता या संध्या सा तोकाय शिशुरूपाय तनयाय पुत्राय । एतादृशाय मह्यं मे शं योः शं प्रापय- त्वित्यर्थः । कस्मै प्रयोजनाय । मित्रावरुणयोः सकाशातनामयोः सकाशास- र्वतातेळे सर्वज्ञानलक्षणवित्ताय वित्तप्राप्त्यर्थम् । अत्र सर्वज्ञानवित्तमाप्तय इत्यत्र वित्तं द्विविधमान्तरं वाद्यं च । आन्तरं ज्ञानादि, बाचं धनादि । सर्वदेवता विहाय मत्मार्थनेन किमित्यत आह- आगच्छ वरदे देवि जपे मे संनिधौ भव । गायन्तं त्रायसे यस्मादायत्री त्वं ततः स्मृता ॥ (आ० गृहप. म.) हे वरदे वरमदे देवि क्रीडादिगुणविशिष्टे गायत्र्यागच्छ । मे मया क्रियमाणे जपे संनिधौ मव सांनिध्यं कुरु । यस्मात्कारणाद्गायन्तं गायत्री त्वं मत्रजपं कुर्वन्तं त्रायसे तस्मात्कारणावं गायत्रीशब्दवाच्याऽसि । ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसंनिविष्टः। * अत्रापि त्रुटितं किंचित् ।

·। बहसंध्यापदतिभाष्यम् । केयूरवान्मकरकुण्डलवान्किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ ध्येयः सदेति । सवितृमण्डलमध्यवर्ती श्रीसवितृनामकश्रीलक्ष्मीनारायणोऽ. स्माभिः सदा सर्वकालेऽपि ध्येयो ध्यातव्यः । कथंभूतो नारायणः-सरसिजा- सनसंनिविष्टः कमलासने सम्यगुपविष्टः । पुनः कीदृशः-केयूरवान्हस्तकटककटि- सूत्रादिविभूषणवान् । पुनः कीदृशः-मकरकुण्डलवान् , मकरवद्विद्यमानकुण्डला- भरणवान् । पुनः कीदृशः-किरीटी मुकुटधारी । पुनः कीदृशः-हारी मुक्ता. हारवान्वैजयन्तीहारवान्वा । पुनः कीदृशः-हिरण्मयवपुर्जाम्बूनदसुवर्णवद्वपुः शरीरकान्तिमान् । पुनः कीदृशः-धृतशङ्खचक्रः । शङ्खचक्रायायुधधारी। एतादृशः। ॐ भूर्भुवः स्वः, तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ यो देवः सविताऽस्माकं धियो धर्मादिगोचरः। प्रेरयेत्तस्य तद्भर्गस्तद्वरेण्यमुपास्महे । यः सविता सवितृशब्दवाच्यो देवः क्रीडादिगुणविशिष्टो धर्मादिगोचरो धर्मार्थकाममोक्षादिविषयोऽस्माकं धियः सदुद्धीः प्रेरयेत् , तस्य तद्व्याप्तं भर्गो मानपूर्ण वरेण्यं वरयितुं योग्यं भगवन्तमुपास्मह उपासां सेवां कुर्म इति । आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसंमितम् । गायत्री छन्दसां मातेदं ब्रह्म जुषस्व मे ॥ (ते. आ० प्र० १० अ० ३४ ) वरमदा क्रीडादिगुणविशिष्टा गायत्री मां प्रत्यायातु । हे गायत्रि त्वं छन्दसा वेदानां माता मापयति ज्ञापयतीति माता । अतस्त्वत्प्रार्थनं युक्तम् । सवित्म- पलान्मदृदयं पति याहि । हृदि संनिधानमयोजनमाह-अक्षरं ब्रह्मसंमित- मिति । सम्यग्नमेव प्रतिपादकमित्यर्थः । न तु समानम् । ब्रह्मसंमितं परब्रह्मणः समितं सहशम् । ओमित्येकाक्षरमिदं ब्रह्म मे मम जुषस्व तदुपासनामहं यथा कुर्या तथा जुषस्व कुरुप्न । एवमुपासनाकरणे फलमाह- यहाकुरुते पापं तदहात्मतिमुच्यते । (ते. आ.प्र. १० म०३४) ·बड्वचसंध्यापद्धविमाष्यम् । १९ यदहादहि दिवा यत्पापं कुरुते तत्तस्मात्पापादहा दहि क्रियमाणासंध्यागा. यत्रीजपानुष्ठानात्प्रतिमुच्यते निलितो भवति । यद्राच्यात्कुरुते पापं तद्राच्यात्पतिमुच्यते । सर्ववर्णे महादेवि संध्याविद्ये सरस्वति ॥ (ते. आ० प्र० १० अ० ३१) यद्राव्याद्रात्रौ कृतं पापं तस्मात्पापादाव्यां कृतासंध्यागायत्रीजपानुष्ठाना. प्रतिमुच्यते निर्लिप्तो भवति । कीदृशी त्वम् - सर्ववर्ण इति । भगवतः स्त्रीरूप- विवक्षया सर्ववर्ण इत्यादि संबोधनम् । रक्तश्वेतकृष्णरौक्म्यादिवर्णोपेते, पदा सर्ववर्णप्रतिपाद्यत्वात्सर्ववर्णे सर्वशब्दवाच्य इत्यर्थः । महादेवि महद्भिर्बमा. दिभिः स्तुत्ये । संध्याविद्ये संध्याकाले विशेषतः संनिधानवति । अथवा संध्यो. पास्तिविद्ये । सरस्वति तच्छन्दवाच्ये । पुनः कथंभूते- अजरे अमरे देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते । अजरे जरारहितेऽमरे मरणरहिते देवि क्रीडादिगुणविशिष्टे सर्वदेवि पूज्ये ते नमोऽस्तु । पुनः कथंभूताऽसि- ओजोऽसि तेजोऽसि सहोऽसि बलमसि भ्राजोऽसि देवानां धाम नामासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरोम् । (ते.आ०प्र० १०५०१५) ओनोऽसि अवष्टम्भकशक्त्यायुपेताऽसि । तेजोरूपाऽसि । सहनशक्त्युपे- तापसे । बलरूपाऽसि । प्रकाशमानाऽसि । देवानां मन्दिरवदाश्रयभूताऽसि । नामासि सर्वप्रसिद्धाऽसि । विश्वमसि स्थूलरूपाऽसि । विश्वस्य जगत आयुर्मू- ताऽसि सर्वव्याप्ताऽसि । सर्वायुः सर्वोपासकानामायुरायुष्वमसि । अधिकत्वेन भूर्भवसि । उपासकानामायुष्याघभिवृद्धिदानेनाऽऽयुराधभिव्यापिनी भवसी. त्यर्थः । ओं गुणपरिपूर्णश्रीनारायणप्रतिपादनपराऽसि, इति । अथवाऽभिमः सर्वपापपरिहारहेतुरसि । यत्रामस्मरणस्य सर्वपापनिवारकत्वं किमुत ध्यान स्येति भावः। गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावाहयामि सर: - ·बहसंध्यापद्धतिभाष्यम् । स्वतीमावाहयामि श्रियमावाहयामि हिय- मावाहयामि छन्दऋषीनावाहयामि । (ते.आ०प्र० १०अ० ३५) अहं गायत्रीशन्दवाच्यां गायत्रीनामिकां * सरस्वतीनामिकां श्रियं मुखपां स्वयमेव स्वयमाश्रितेति श्रीशब्दवाच्यां हियं हीशब्दवाच्यामेवं छन्दऋषीन्सर्ववेदद्रष्ट्री सूर्यमण्डल आवाहयामि विशेषतो ध्यानार्थम् । सवि. मण्डलमध्यवर्तिनः श्रीनारायणस्य देवस्य वरणीयं पूज्यं तेजो वयं ध्यायेमोपास्महे । यो नारायणोऽस्मान्संध्योपास्त्यादिसत्कर्मणि प्रेरयति सं गायत्रीमनार्थभूवं श्रीनारायणं सर्वत्र स्मरेदित्यर्थः । सवितुर्देवस्य वरेण्यं तेजो ध्यायेमहि यांऽस्माकं [धियः कर्मणि प्रेरयतीति गायत्रीमत्रार्थ स्मृत्वा । मापतिपाघदंवतालक्षणमाह अग्निर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुहृदयं रुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायनसगोत्रा, इति । (त: आ. प्र. १. अ. ३५) अग्न्यादिदेवतास्तत्तदवयवजन्यास्तदाश्रिनाश्व । अत्र विष्णु शब्देन सोम- लताभिमानी सामो विवक्षितः, विष्णोनितति श्रुतेः । पृथिवी योनिस्तज्जन्या तदाश्रिता च प्राणादयः पञ्च तच्यासजन्यास्तदाश्रिताश्च । श्वेतवर्णत्यत्र श्वेतपदं रक्तादेरुपलक्षणम् । एतादृशा । सा च सांख्यायनमगोत्रोत्पन्नेत्यर्थः । गायत्रीमचलक्षणमाह- गायत्री चतुर्विशत्यक्षरा त्रिपदा षट्कुक्षिः पञ्च- शीर्षा, (त० आ. प्र. १. अः ३५ ) इति । " तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् " इति चतुर्विशत्यक्षरोपेता । अष्टाक्षरात्मकविपदा । पदसंख्या आकारा इत्यर्थः (?)। व्याकरणादिपञ्चानां शिरस्थानीयेति तदर्थः । जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निर्द- हाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्व नावेव सिन्धु दुरिताऽत्यमिः। ऋ० सं० भ० १५.७व..) * पत्र सावित्रीपदन्याख्यानं त्रुटितं बोध्यम् ।

·चहचसंध्यापद्धतिभाष्यम् । २१. वयं जातवेदसे चराचरमपञ्चस्य पृष्पादिलाभो यस्मात्तस्मै सर्वज्ञाय पर- मात्मनेऽग्नये पा सोमं सुनवाम मनसा विषयं करवाम । स वेदो वेत्तीति वेदः परमात्माऽरातीयतोऽरातित्वं शत्रुत्वं कर्तुमिच्छतः पुरुषान्निदहाति भस्मी करोति । स परमात्माऽग्निर्वा नोऽस्माकं विश्वा विश्वानि दुर्गाणि सर्वापदोऽति- पर्षदतिशयेन नाशितवान् । यथा लोके नाविको नावा सिन्धुं समुद्रं नदी वा तारयत्येवं परमात्माऽग्निी दुरिता दुरितान्यतिशयेन तारयतीत्यर्थः ॥ तच्छंयोरावृणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये देवी स्वस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः ऊर्ध्व जिगातु अपजं शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुप्पदे ॥ तत्परं ब्रह्म शंयोः सुखप्राप्त्यर्थमावृणीमहे सम्यमार्थयामः । कस्मै प्रयो- जनाय यज्ञाय यज्ञशब्दवाच्याय परमात्मने गातुं श्रुतितन्मीमांसाशास्त्रैर्गानं कर्तुं यज्ञपतये यज्ञस्वामिने गातुं च । अनेन गानेन नोऽस्माकं देवी देवतासं. वन्धिनी स्वस्तिरम्नु कल्याणमस्त्वित्यर्थः । मानुषेभ्यो मनुष्येभ्यः स्वस्तिरस्तु । ऊर्च निगात भेपनम् । भेषजं संसाररोगनिवर्तकौषधमूर्ध्व जिगातूत्कृष्टत्वेन जयतु द्विपदेभ्यः सकाशान्नोऽस्माकं शं सुखमस्तु । चतुष्पदेभ्यः सकाशानः शं सुग्वमस्तु । नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाच- स्पतये नमो विष्णवे महते करोमि । ( आ० गृह्यसू० अ०३) ॐ नमःमतिपाद्याय श्रीनारायणाय नमः । ब्रह्मणे गुणपूर्णाय नमः । अग्नये नमोऽस्तु पृथिव्यै नमः । ओषधीभ्यो नमः । वाचे वागभिमानिन्या उमायै नमः । अथवा वागभिमानिन्यै सरस्वत्यै नमः । वाचस्पतये ब्रह्मणे वायवे वा नमः । अथवा बृहस्पतये नमः । महते महात्मने विष्णवे श्रीनारायणाय नमस्करोमि । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । शान्तिराध्यात्मिकतापस्य शान्तिरस्तु निवृत्तिरस्तु । शान्ति तिकतापस्य शान्तिरस्तु निवृत्तिरस्तु । शान्तिराधिदैविकस्यापि तापस्य शान्तिरस्तु, निवृत्तिरस्तु ।

·बहाचसंध्यापद्धविमाष्यम् । *नमः प्राच्ये दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमः । नमः माचीदिक्स्वामिने विष्णवे नमः प्राच्यै दिशे नमः । प्राच्यां दिशि या इन्द्राया देवताः प्रतिवसन्ति स्वामित्वेनेताम्यश्च नमो नमः । ॐ नमो दक्षिणायै दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमः। दक्षिणस्यां दिशि यमादयः सन्ति । ॐ नमः प्रतीच्य दिशे०। प्रतीच्यां दिशि वरुणाद्याः सन्ति । ॐ नम उदीच्य दिशे०। उत्तरस्यां दिशि सोमाद्याः सन्ति । ॐ नम ऊर्धायै दिशे। ऊर्चायां दिशि गणेशादिभ्यः । ॐ नमोऽधरायै दिशे। अधरस्यां दिशि शेपमित्रादिभ्यः। ॐ नमोऽवान्तरायै दिशे। अन्तरिक्षायां दिशि गणेशपुत्रादिभ्यः । नमो नम इति पूर्ववत्सर्वत्रान्वयः। कामोऽकार्षीत् । मन्युरकार्षीत् । नर्य प्रजां मे गोपाय । अमृतत्वाय जीवसे । जातां जनि- प्यमाणां च । अमृते सत्ये प्रतिष्ठिताम् । कामो विषयकामो पदकार्षीत् । मन्युः क्रोधो यदकार्षीत् । नर्य प्रजां नीच. मजा ताभ्यः सकाशान्मे गोपाय रक्षय । अहममृतत्वाय मोक्षाय जीवसे जीनामि । मातां अनिष्यमाणां च प्रजाममृते मोक्षे सत्ये प्रतिष्ठितां प्रतिष्ठामि (१)। यां सदा सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । सायं प्रातर्नमस्यन्ति सा मा संध्याऽभिरक्षखों नमः ॥ यां सदा स्थावराणि जडानि सर्वभूतानि चराणि चेतनानि च सायं प्रातर्नम- स्यन्ति सा संध्या मा मामभिरक्षतु पालयतु ।

·(ते. आ० प्र० १० अ० ३६) बड्वचसंध्यापद्धतिभाष्यम् । उत्तमे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम् ॥ (आश्व० पृत्यप. अ. १) हे देव्युत्तमे शिखर देशे जाते भूम्यां भूमौ मानसोत्तरपर्वतमूर्धनि जाते स्थिते त्वं ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृतेभ्यस्तैरनुज्ञाता (2) सती यथासुखं गच्छेति प्रार्थना । अथवा मेरुपर्वतमूर्धनि जातमुत्तमशिखराद्युपेतं ब्रह्मभवनं गच्छेति वा । स्तुतो मया वरदा वेदमाता प्रचोदयन्ती पवने दिजाता। आयुः पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्मवर्चसं मद्यं दत्त्वा प्रजातं ब्रह्मलोकम् ॥ हे वेदमातः पवने ब्रह्मणि द्विजाता द्विरावृत्त्या जाता प्रचोदयन्ती सर्वा. न्सत्कर्मादिपु प्रेरयन्ती । अथवा पवनेन सह मां चोदयन्ती प्रेरयन्ती वरदा वरपदात्री मनुतो मया स्तुना सती पृथिव्यां स्थितस्य ममाऽऽयुरायुष्यं द्रविण- मन्तर्वहिश्चेत्युभयविधं विद्याधनात्मकं द्रविणं ब्रह्मवर्चसं प्रजातं प्रजादि प्रकृष्टतयाऽभिव्यक्तं वैकुण्ठं वा ब्रह्मलोकं वा मह्यं दत्त्वा मुखं प्रयच्छ । हिरण्यगर्भः समवर्तता भूतस्य जातः पति- रेके आसीत् । स दांधार पृथिवीं चामुतेमां कस्मै देवार्य हविषा विधेम ॥ ( ऋ० सं० अ० ८ अ० ७ व० ३) अग्रे प्रलयकाले हिरण्यगर्भो ब्रह्मा समवर्तताऽऽसीत् । कथंभूतो भूतस्य जातः, जातस्य भूतस्योत्पन्नप्राणिमात्रस्यैकपतिर्जगन्मुख्यस्वाभ्यासीत् । स ब्रह्मा पृथिवीं पृथिवीलोकम्, उतानन्तरं द्यां धुलोकम् । इदमुपलक्षणं सर्वमपि लोकं दाधार दधे धृतवानित्यर्थः । कस्मै कशब्दवाच्याय ब्रह्मणे वयं हविर्द्रव्येण मेध्यपूजासाधनद्रव्येण पूजां विधेम कुर्म इत्यर्थः॥ अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्त धामभिः ॥ इदं विष्णुर्विचक्रमे वेधा निर्दधे पदम् । समूहळमस्य पांसुरे॥ (ऋ० सं०अ० १ अ० २५०.)

·बहावसंध्यापद्धविभाष्यम् । यतो यान्देवानुदिश्य विष्णुत्रिविक्रमरूपी श्रीनारायणो विचक्रमे सर्व- ब्रमाण्डमाक्रान्तवान्, अतः कारणाद्देवा नोऽस्मानवन्तु रक्षन्तु । भगवत्प्रसादपा. श्रीभूता अनन्तकालेऽपि श्रीहरिरक्षिताः श्रीहरिशरणाः सर्वे देवा अस्मा- व्रतन्त्विति यावत् । तादृशोऽनादिकालेऽपि स्वभक्तरक्षणशीलः श्रीविष्णु. मिनरूपीदं परिदृश्यमानं सर्व जगत्रेधा पादत्रयण विचक्रम आक्रमितवान् । तृतीयपादस्यावकाशाभावदशायां बलिराज्ञो मूनि पदं निदधे । समूलं मूलसा- हित्यं यथा भवति तथाऽस्य बलिराज्ञः पांमुरे क्षानं चकार गर्वखण्डनं चकारे- त्यर्थः। स्योना मृथिवि भवा नृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथः ॥ ( ॥ ( ऋ० सं० अ० १ अ० २ वः ६ ) हे पृथिवि स्योना सर्वधारिणी नृणां क्षराऽभीष्टक्षरा दोग्ध्री निवेशनी स्वाश्रय- भूता भव सप्रथः सस्वामिका त्वं नोऽस्माकं शर्म सुखं यच्छ देहीति भूप्रार्थना । ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमा- क्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभियं- शेम देवहितं यदायुः ॥ (कर सं० अ० १ अ० ६ अ० १६) हे देवा यजत्रा यजनशीला वयं कर्णभिः कर्णाभ्यां भद्रं मङ्गलं शृणुयाम शृणुमः । सर्वदा वः प्रसादेन श्रीहरिकथाश्रवणलक्षणं मङ्गलं शृणुम इत्यर्थः । अक्षभिर्नेवाभ्यां भद्रं पश्येम । मङ्गलानां च मङ्गलमित्यादिना मङ्गलरूपं भगवद्रूपं विशेषं चलाचलप्रतिमालक्षणं भद्रं मङ्गलं पश्यामः । स्थिरैरङ्गे दृढीभतेः सर्वाव- पवैस्तनूभिः शरीरैर्वयं देवहितं देवस्य श्रीनारायणस्य हितं प्रीतिर्यथा स्यात्तथा तुष्टुवांसः स्तोत्रं कुर्वन्तः सन्तो यदायर्यदस्माकमायुर्वतते तत्सफलं कुर्म इत्यर्थः। कृतो नमस्कारो दिग्देवतानामेव न किंतु विष्णोरेवेत्यभिप्रेत्याऽऽह- आकाशात्पतितं तोयं यथागच्छति सागरम् । सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥ आकाशात्सकाशात्पतितं तोयं यथा समुद्रं गच्छति तथा सर्वदेवताकृतनम- कारोऽपि केशवं प्रति गच्छतीत्यर्थः ।

·बचसंध्यापदतिभाष्यम्। वासनादासुदेवोऽसि वासितं ते जगत्रयम् । सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ वैकुण्ठादौ वासनास्थितेः सर्वत्र नियामकतया स्थितेर्वा वसुः । ते स्वयि जग. त्रयं वासितम् । यतः सर्वभूतनिवासोऽसि अतो वसुः। देवः क्रीडादिगुणवि- शिष्टः । वसुश्चासौं देवश्च वसुदेव इत्यभिधा यस्य हे वासुदेव नमोऽस्तु ते । यतो ब्राह्मणानां कारुण्यं मुख्यधर्मोऽतश्चतुःसागरपर्यन्तं गोब्राह्मणेभ्यः शुभं भवतु इत्युक्त्वा स्वगोत्रोच्चारणपूर्वकस्वगुप्तनामोक्त्या शु(शि)शुमारनामकं स्वदेहा. न्तर्गतं हरिं वा स्वपादी भूमि वा स्पृष्ट्वा प्रणम्य यस्य स्मृत्या चेत्यादिनोदकं गृहीत्वा हरये समर्पयेत् ॥ इति प्रातःसंध्यार्थः समाप्तः । अथ मध्याह्नसंध्यार्थो लिख्यते । विशेषस्तु- आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्म पूता पुनातु माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं यदा दुश्चरितं मम । सर्व पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वाहा ।। (आ. गृह्मप० अ०१) आपोऽवभिमानिनो देवा नारायणपूर्नयो वा* । पृथत्वात्पृथिवी विष्णुरि- त्यादेः पृथिवीशब्दवाच्यः स्त्रीरूपो विष्णुः स्वत एव पूतः स च मां पुनातु । शक्रान्ता देवता मना इत्यादेविष्णुमारभ्येन्दान्ताः सर्वे देवा ब्रह्मणस्पतयो वेदप्रतिपाद्यास्तेऽपि मां पुनन्तु । ब्रह्म तत्स्त्रीजातमपि वेदवेद्यम् । अत एव पूता पूतं तदपि मां पुनातु पवित्रयतु । अथवा--कथंभूता पृथिवी-पूता शुद्धा शरीरं पूनं सन्मां लिङ्गशरीररूपं जीवात्मानं पुनात्विति । ब्रह्मणस्पतिश्चतुर्मुखस्य देवस्य पतिः स्वामी श्रीहरिरिमा आपश्च पुनन्तु पवित्रयन्तु । ब्रमणो वेदस्य पतिः परमात्मा पुनन्तु पानान्मां पुनातु । यत्स्वतोऽभोज्यं नीचोच्छिष्टं च यद्वा दुश्चरितं निषिदाचरणं तथाऽसतां शूद्रादीनां सकाशात्प्रतिग्रहं तमिमिचकं पापं * एतदनन्तरं किंचित्रुटितम् ।

·२६
बचसंध्यापद्धतिभाष्यम् ।
तत्सर्व परिहत्य मामापः पुनन्वित्यर्थः । तदर्यमिदमभिमत्रितमुदकमास्याइव.
नीये स्वाहा मुहुतमस्तु ॥
अथ सायंसंध्यायां विशेषः।
अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः।
पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदहा पापमकार्षम् ।
मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण
शिवा । अहस्तदवलुम्पतु । यत्किंच दुरितं
मयि । इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि
जुहोमि स्वाहा । (आः गृथ्वपः अ. १)
अग्निर्भगवान्मसिद्धाग्निर्वा । अह्नाऽति । अहस्तदभिमानी वायुः । सत्ये साधु-
गुणविशिष्टे, इति तत्पदार्थविशिष्टो(शेषो) बोध्यः ।।
इति सायंसंध्यायां विशेषः।
समाप्तमिदं संध्यापद्धतिभाष्यम्।

·125A B. ॐ तत्सद्बह्मणे नमः। संध्याभाष्यम् । ( संध्यामत्रवृत्तिः) *श्रीमध्वाचार्यविरचितम् । लक्ष्मीलक्ष्मीशपादाभ्यामियमस्तु नमस्कृतिः । यया निखिलभाग्यानि भवेयुनता हरिम् ॥ १॥ नरसिंहं हयग्रीवं नत्वा सर्वार्थसिद्धये । मध्वादीन्स्वगुरून्संध्यां वितृणोमि यथामति ॥ २॥ श्रुतिस्मृत्युदितं कृत्यं यदाराधनसाधनम् । तद्विधाय स मत्राणां वृत्तिं वक्ष्ये यथाक्रमम् ॥३॥ यावन्तोऽस्यां विकर्मस्थाः पृथिव्यां बालिशा द्विनाः । तेषां पावित्र्यसिद्ध्यर्थ संध्या सृष्टा स्वयंभुवा ॥ ४ ॥ व्यासः-" उपास्तिः संध्या सूर्यस्य निशायां दिवसेषु च । तामेव ताभ्यां तस्मात्तु प्रवदन्ति महर्षयः " ॥५॥ सूर्यान्तर्गतभगवद्ध्यानमेव संध्येत्युक्तं भवति । संध्याधिकारकाल:- "मौञ्जीवन्धनमारभ्य सायं प्रातश्च कालयोः । मध्याह्नेऽपि च कर्तव्यं यावत्पाणविमोचनम् " ॥ दैनंदिनसंध्याकाल:- " प्रातःसंध्यां सनक्षत्रामुपासीत यथाविधि ।। सावित्र्याः पश्चिमां संध्यामनस्तमितभास्करे । अध्यर्धयामादासायं संध्या माध्याहिकीष्यते ॥ उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता प्रातःसंध्या विधेष्यते ॥ उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमाऽस्तमिते रवी । अधमा तारकोपेता सायंसंध्या विधेष्यते "॥ - - * अयं मध्वाचार्यः कश्चन मध्वाचार्यपदाधिष्ठितः स्वादिति नतिश्लोकादनुमीयते ।

·- ॥ संवर्त:- श्रीमध्वाचार्यविरचितं- अकरणे प्रत्यवायपाहात्रि:- यः संध्या कालतः प्राप्तामालस्यादतिवर्तते । सूर्यहत्यामवानोति झुलूकत्वमियात्स च" || वसिष्ठः-"धृतोर्ध्वपुण्ड्देहस्तु संध्योपासनमाचरेत् । उपासीत द्विजः संध्या प्रामुखोदमुखोऽपि वा " ॥ विष्णुपुराणे-"होमे त्रिकालसंध्यामु क्रियासु पटने तथा । नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्विजो वाऽऽचमने जपे " ॥ शातातपः-" संदध्यांसात्परिभ्रष्टं नाभिदेश व्यवस्थितम् । एकवस्त्रेण तद्विद्याईव पित्र्ये च कर्मणि "|| अयाऽऽचम्य कुशेर्युक्त आसने समुपस्थिनः । करसंपुटकं कृत्वा संध्यां नित्यं समाचरेत् " || स्मृतिरत्ने-“दाने परिग्रहे होमे जपे संध्यात्रये तथा । बलिकर्मणि चाऽऽचामदादौ द्विः सकृदन्ततः ॥ याज्ञवल्क्या-" भोजने हवने दाने उपहार परिग्रहे । संध्याप्रये च दाने च पूर्व पश्चाद्विराचमेत् " ॥ हारीत:-"आर्द्रवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमने जपम् । शुष्कवस्त्रः स्थले कुर्यात्तर्पणाचमने जपम् ।। जानुमात्रे जले तिष्ठनासीनः प्राङ्मुखः स्थले । पवित्रं धारयन्विप्रः शुद्धाचमनमाचरेत् ।। वेदकर्मणि न त्याज्यं पवित्रं त्वन्यथा त्यजेत् " । भारद्वाज: " सग्रन्थिकुशहस्तस्तु कर्मानाचमनं चरेत् । नोच्छिष्टं तत्पवित्रं स्याङ्गुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् " ॥ TE:-" सुवर्णस्य मुवर्णस्य सुवर्णस्याङ्गुलीयकम् । पवित्रमिति विज्ञेयं सर्वकर्मसु पूजितम् " ।। माषः पञ्चगुञ्जात्मकः । षोडशमाषपरिमितं सुवर्ण सुवर्णशब्देनोच्यते ॥ याज्ञवल्क्य: " अन्तर्जानुः शुचौ देशे उपविष्ट उदमुखः । माग्वा तु ब्रह्मतीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् " ।। भारद्वाज:-" मुदेशे उपविश्यैव भामुखो ब्रह्मसूत्रवान् । बद्ध्वा शिखां कुशकरो द्विजो जलमुपस्पृशेत् ।। सुमन्तु:-"दक्षिणस्य तु हस्तस्य तलं गोकर्णतुल्यकम् । कृत्वा तु प्रमतीर्थेन वचोयं शुदमापिवेत् ॥ - ·संध्याभाष्यम् । व्यास:-"गोकर्णाकृतिहस्तेन माषमात्रं जलं पिबेत् । तब्यूनमधिकं पीत्वा सुरापानी भवेद्विजः" ॥ ब्रमतीर्थादिलक्षणमाह भारद्वाजः- " अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्मं स्यात्पाजापत्यं कनिष्ठकम् । पैतृकं तर्जनीमूलं कराग्रं दैवतं स्मृतम् ।। आमेयं करमध्यं स्यात्तीर्थान्येवं द्विजस्य हि । दक्षिणे तु करे सन्ति ज्ञात्वा कर्म समाचरेत् ।। पिबेदाचमनवारि वीक्षितं ब्रह्मतीर्थतः । प्राजापत्येन होतव्यं पैत्रेण पितृतर्पणम् ।। कराग्रेण प्रदानं स्यान्मध्यमेन परिग्रहः" । यम:-"प्रत्यङ्मुखश्वेदाचामेत्पुनः स्नानेन शुध्यति । द्विजन्मना विशुद्ध्यर्थं स्मार्ताचमनमुच्यते ।। संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः । मुक्ताङ्गुष्टकनिष्ठाभ्यां त्रिः पिवेद्रह्मतीर्थतः ॥ तथा प्रक्षाल्य हस्तौ च संकुच्योष्ठौ द्विर्मार्ण्य वा । संहताङ्गुलिमलेन प्रमृजेच्च ततो हनुम् ।। प्रक्षाल्य हस्तौ चाऽऽस्यं च पादौ शीर्ष तथैकतः । मध्यमाङ्गुलिपृष्ठश्च संस्पृशेद्घाणमूलतः ।। हस्तौ प्रक्षाल्य संस्पृश्य घ्राणादि द्वादशं(?) पृथक् । अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या प्राणी(णे) पश्चादुपस्पृशेत् ।। कनिष्ठाङ्गुष्ठयो नि तलेन हृदयं स्पृशेत् । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रं च संस्पृशेत् ॥ अङ्गुलीभिः शिरः सर्वैर्वाहुमूले च संस्पृशेत् । प्रणवेनोदकं धृत्वा आत्मानं परिषेचयेत् ।। अनेन विधिना विप्रः कुर्यादाचमनं सदा" इति । प्रयोगसारे तु विशेष:- " केशवादित्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ । द्वाभ्यामोष्ठौ च निमृज्य द्वाभ्यां संमार्जयेद्धनुम् ।। एकेन पाणिं संमोक्ष्य पादावपि तयैकतः । संमोक्ष्यकेन मूर्धानं ततः संकर्षणादिभिः ।। ऊोष्ठनासालिकर्णनाभ्युर शिरसां भुजौ ।

·श्रीमध्वाचार्यविरचितं- श्रीपूर्वकं तु नामाऽऽदौ नमोन्तश्च ततः क्रमात् ॥ पुराणाचमनं बेतत्स्वयं नारायणोऽब्रवीत् " । वसिष्ठः-" नामभिः केशवाद्यैश्च तथा संकर्षणादिभिः। चतुर्विशतिसंख्यानि स्थानानि समुपस्पृशेत् ॥ एवमाचमनं कुर्याद्विवारं सर्वकर्ममु" इति । " त्रिः पाश्याङ्गुष्टमूलेन द्विरुन्मृज्य कपोलको । मध्यमाङ्गुलिाभिः पश्चाविरोष्ठं संमृजेत्ततः ।। नासिकोष्ठान्तरं पश्चात्सर्वाङ्गुलिभिरेव च । पादौ हस्तो शिरश्चैव जलेः संमार्जयेत्ततः ॥ अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां नु संस्पृशेनासिकापुटे । अगुष्ठानामिकाभ्यां च कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगतः ।। नाभिं स्पृशेदाचमनं द्वाभ्यां तु हृदयं स्पृशेत् । द्वाभ्यां तु मस्तकं स्पृष्टया द्वाभ्यामंसद्वयं स्पृशेत् [इति]स्मृत्युक्तप्रकारेणाऽऽचमनप्रकारो बोद्धव्यः । तत्क्रमः-प्रक्षालि तपाणिपादः सन्धृतोर्ध्वपुण्डः सोत्तरीयो बद्धशिखो यज्ञोपवीत्यासने प्राङ्मुख आसीनो मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठेन पवित्रसहितदक्षिणहस्तसहितेन गोकर्णाकृतिना माषमात्रानूनातिरिक्तममलमुदकं गृहीत्वा वीक्ष्येवाऽऽचामेत्ततः(त्र) ॐ श्रीकेशवाय स्वाहा । नारायणाय स्वाहा । माधवाय स्वाहा " इति गोक- कृतिहस्तेन विरुदकं माश्य, ततो गोविन्दाय नमः, विष्णवे नम इति द्वाभ्यां हस्तौ संमृजेत् । मधुसूदनाय नमः, त्रिविक्रमाय नम इति मुक्तागु- लिभिर्नासिकाधरोष्ठाधःप्रदेशौ संमृजेत् । वामनाय नमः श्रीधराय नम इति दाभ्यां हनुदेशौ संमृजेत् । हृषीकेशाय नम इति हस्तद्वयं संमृज्यात् । पपनाभाय नम इति पादौ । दामोदराय नम इति शिरः । संकर्षणाय नम इति नासिकाधः । वासुदेवाय नमः प्रद्युम्नाय नम इति तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन नासिकापुटौ । अनिरुद्धाय नमः पुरुषोत्तमाय नम इति मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन नेत्रे । अधोक्षजाय नमो नारसिंहाय नम इत्यङ्गुष्ठानामिकायोगेन श्रवणे । अच्युताय नम इति अङ्गुष्ठकनिष्ठायोगेन नाभिम् । जनार्दनाय नम इति पाणितलेन हृदयम् । उपेन्द्राय नम इति मुकुलिताङ्गुलिहस्तेन शिरः। हरये मम इति दक्षिणबाहुमूलम् । ॐ श्रीकृष्णाय नम इति नामबाहुमूलं स्पृशेत् । व नानामयम:- कब, ईशव केशौ ताववतीति । कश्वासावीशचासौ परविवाशवा: केमा अस्य सन्तीति वा। - ·संध्याभाष्यम् । तदुक्तम्-" हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईश: शंकर एव च । सृष्ट्यादिनाऽवतीयंन्ति नौ यतः केशवो भवान् " ॥ इति हरिवंशे । केशो विरिश्चिपार्वतीशाववतीति केशवः । अव रक्षण- गतीति धातोः । कं ब्रह्माणम् , ई लक्ष्मीम् , ई कामं शं रुद्रं वर्तयति वा । केशं मुखश्रेष्ठं वहतीति वा । केशनामका अवतारा यस्येति केशवः । अरा दोषास्तद्विरुद्धा नारास्तेषामयनमिति वा । दोषरहिता नारा वेदा. स्तत्प्रतिपाद्यतया तेषामयनमिति वा । नराणामिदं नारं ज्ञानं तद्विष. यतया तथा तदयनाद्वा । नरसंबन्धि नारं जलं तदयनादा नारायणः । माया लक्ष्म्या धवो माधवः । गा विन्दतीति गोविन्दः । गोभिर्वेदैः प्रतिपाद्यत इति वा । वसतीति विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मेति श्रुतविशिष्टवलचेष्टास्वभाव इति वा । मधु मूदयतीति मधुसूदनः । त्रिविधः क्रमः पादविक्षेपो यस्येति त्रिविक्रमः । त्रिषु जीवेषु त्रिषु लोकेषु वा विक्रमः पराक्रमो यस्येति वा । वाम नयतीति वामनः । वाममस्यास्तीति वा । वामङ्गलरूपेनीयत इति वा वामनः । श्रियं धरतीति श्रीधरः । हपीकाणामि- न्द्रियाणामीशो हृषीकेशः । पञ नाभी यस्येति पद्मनाभः । दामोदरे यस्येत्यसो दामोदरः । सम्यकर्षयतीति संकर्षणः । वसतीति वासुः । वसन्ति भूतान्यस्मि- निति वा । दीव्यतीति देवः । वासुश्चासौ देवश्चेति वासुदेवः । वाति सूते दीव्यतीति वा । वश्वासावसुधासौ देवश्चेति वासुदेवः । बलरूपोऽसुप्रदः शताव- तकश्वेत्यर्थः । प्रकृष्टो द्युम्नः प्रकाशो यस्येति प्रकर्षण द्योतत इति वा प्रद्युम्नः । अनिभिः प्राणिभी रुध्यत इत्यनिरुद्धः । न निरुद्धोऽनिरुद्धः । पुरुषाभ्यामुत्तमः क्षराक्षरपुरुषाभ्यामुत्तमः । पुरुषश्वासावुत्तमश्चेति वा । श्वेतद्वीपानन्तासनवै- कुण्ठाः सर्वेषां हृदयं सत्यलोकोऽव्याकृताकाशश्वेत्येतानि षट्पुराणि यस्यासौ पुरुषः । अधः कृतान्यक्षजानि येनासावधोक्षजः । नरश्चासौ सिंहश्चेति वा ।न रीयत इति नरः । हिनस्तीति सिंहः । नरश्चासौ सिंहश्चेति नरसिंहः । चतुर्वि- धनाशरहित इत्यर्थः। *। जनानर्दयतीति जनार्दनः । जनानां (?) प्रामोतीति वा । आर्दयतीति वा जनार्दनः । उपोऽधिके चेति सूत्रादुप व्यधिकः समिन्द्रः परमैश्वर्यवान्यः स उपेन्द्रः । सर्व संहरतीति वा भक्तानां पापं हरतीति वा हरति सर्व वशीकरोतीति वा हरिः । कर्षणाद्वा ज्ञानानन्दस्वरूपत्वाद्वा कृष्णः। कृष्णशब्दनिर्वचने प्रमाणम्- यतः कर्षसि देवेश नियमात्सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥ * अत्राच्युतनामन्याख्यानं त्रुटितं बोध्यम् । - ·श्रीमध्वाचार्यविरचितं- कृषिवाचकः शन्दो णच निर्वृतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते" ॥ एवं द्विराचमनं केशवादिनामभिः कृत्वा श्रुत्याचमनं द्विवारं कुर्यात् ।। " देव्याः पादेखिभिः पीत्वा अब्लिङ्गैर्नवभिः स्पृशेत् । सप्तव्याहृतिगायत्र्याः शिरो व्याहृतिसंपुटम् " ॥ ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं स्वाहा । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि स्वाहा । ॐ थियो यो नः प्रचोदयात्स्वाहा । ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातनेति हस्वी संमृज्य । ॐ महे रणाय चक्षसे । ॐ यो वः शिवतमो रसः , हनू । ॐ तस्य भाजयतेह नः । ॐ उशतीरिव मातरः । ओष्ठौ । ॐ तस्मा अरं गमाम कः, करतलं संबध्य । ॐ यस्य क्षयाय जिन्वय , पादौ स्पृशेत् । ॐ आपो जनयथा च नः, हस्ततलेन शिरः स्पृष्ट्वा । ॐ भूः, भूः, नासिकाधः । ॐ भुवः, ॐ स्वः, अङ्गुष्ठयोगेन नासिकापुटौ । ॐ महः, ॐ जनः, अङ्गुष्ठानामि- काभ्यां नेत्रे । ॐ तपः, ॐ सत्यं, मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे । ॐ तत्सवितु- वरेण्यम् , अङ्गुष्ठतर्जनीयोगेन नाभिम् । ॐ भर्गो देवस्य धीमहि , करतलेन हृदयम् । ॐ धियो यो नः प्रचोदयात् । मुकुलिताङ्गुलिभिः शिरः । ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं, दक्षिणबाहुमूलकम् । ॐ ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् , वाम- पाहुमूलं स्पृशेत् । इति श्रुत्याचमनं लिखितम् । प्राणायामप्रकारो लिख्यते-प्राणायाममत्रस्य नारायण ऋषिः । परमात्मा सविनामकनारायणो देवता । गायत्री छन्दः । प्राणायामे विनियोगः । प्राणायामलक्षणम्- " गायत्री शिरसा साध जपेयाहृतिपूर्विकाम् । प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रिरयं प्राणसंयमः ।। भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः सत्यं तथैव च । प्रत्योंकारसमायुक्तं तथा तत्सवितुः पदम् ।। ओमापो ज्योतिरित्येतच्छिरः पश्चात्प्रयोजयेत् । विरावर्तनयोगातु प्राणायामस्तु शब्द्यते " सच प्राणायायो रेचकपूरककुम्भकभेदेन त्रिविधः । रेचकादिलक्षणमाह बृहस्पतिः- रेचको विसजेदायुः(यु) पूरकस्तनिरोधकः । समेन संस्थितो यस्तु कुम्भकः समुदीर्यते ॥ - ॥ - ·संध्याभाष्यम् । ऊर्च नासिकया स्पृ(क)टः श्वासः पूरक उच्यते । कुम्भको निश्चलवासो रेच्यमानस्तु रेचकः" इति । अत्र कुम्भके विष्णुर्देवता । इतरयोर्ब्रह्मरुद्रौ देवते । अत्र पाणरेचनं पास- स्याधो विसर्जनम् । पूरकः श्वासस्योर्ध्व नयनम् । कुम्भकः धासनिरोधकः । प्रणवगतामु सप्तसु व्याहृतिषु प्रत्येकमोंकारः प्रयोज्य अप्रतिपाय एव भूरा- दिप्रतिपाद्यः, न प्रसिद्धभूरादिलोका इति ज्ञापयितुम् । प्रणवमत्रस्यायपर्थ:-अवति प्रविशति गुणानिति वा । अव्यते विश्यते गुणैरिति वा। भूः, अनन्तगुणपरिपूर्ण इत्यर्थः। भुवः, भूर्भूतिस्तस्या वर इति वा, भः पूर्णः, वो वरः, निरवधिकश्रेष्ठ इति वाऽर्थः । शोभनसुखवत्त्वात्खः । मह पूजायामिति धातोर्महनीयत्वात्पूज्यत्वान्महः । जनकत्वाजनः । आलोचन- कर्तृत्वात्तपः । “ सच्छन्द उत्तमं ब्रूयादानन्दं तिति वै वदेत् । येति ज्ञानं समु. द्दिष्टम् इत्युक्तत्वादुत्तमज्ञानानन्दरूपत्वाद्वा मुक्तिनियामकत्वाद्वा सत्य- शब्दवाच्यः । एवंभूतः “ यः " सविता देवो " नः " बुद्धीः कर्माणि वा प्रचोदयात् " प्रेरयेत्स्वविषयाणि कुर्यात् , तस्य " देवस्य " क्रीडादिगु- णविशिष्टस्य “ सवितुः " सृष्ट्यायष्टकर्तुर्नारायणस्य " तत्" गुणैस्ततं व्याप्त " वरेण्यं " भजनीयं “ भर्गः " भारतिज्ञानरूपं वा भरणगमनकई वा सकलपापभजेकं वा । एवंविधं रूपं " धीमहि" चिन्तयामः । ज्योतिः" प्रकाशनात् , प्रकाश रूपः । सार, अनन्तरूप इति वा । " अमृतं " मरणरहितम् । ब्रह्म" पूर्णम् । “भूर्भुवः स्वरोम्" इत्युक्तार्थमनन्तरूपमिति वा । प्राणानायम्य पूर्वोक्तायुक्त्वा पात:- संध्यां करिष्य इति संकल्प्य मार्जनं कुर्यात् । आपो हि छेति तृचस्य सूक्त- स्याऽऽम्बरीपः सिन्धुद्वीप ऋषिः । आपो देवता । गायत्री छन्दः । मार्जने विनियोगः । मार्जनं चाष्टभिः पादः शिरस्येकमथ क्षिपेत् । तदुक्तम्- "आपो हि ष्ठा मयोभुवो मार्जनं चैव विमुपैः । अष्टौ मूनि मध्ये यस्य क्षयाय जिन्वयेति च" । तृचस्यायमर्थः-आपो हि ऐति ( ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ ५० ५)। भो “ आपः " अन्देवता नारायणमूर्तयः । निमित्वं तु पूर्वमुक्तम् । हिरव- धारणे वा । यूयं “ नः " अस्माकं " मयोभुवः " मयः सुखं भावयन्तीति मयोभुवः सुखकर्यः " ष्ठा " वभूविथ । " ताः " यूयं " न: अस्मान् " जर्ने " अबाय बलाय वोपनीयत्वादूर्जशन्दवाच्याय परमात्मने वत्सादे आप: आपालनात् । “ ज्योतिः" रसः ·तं यस्य क्षयाय श्रीमध्वाचार्यविरचितं- दवावन" स्थापयत । कस्मै प्रयोजनाय-"महे रणाय" महते रमणीया " पक्षसे " दर्शनाय, रमणीयाय मोक्षायेति वाऽर्थः । मोक्षसाधनरूपमन्ना दिकं कुरुतेत्यर्थः। यो वः शिवतमो रस इति ( ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व० ५)। भं आपः “यो वो रसः शिवतमः " अतिशयेन कल्याणः। परमात्मपक्षे तु रस शन्देनाऽऽनन्दरूपं ग्राह्यम् । तस्य रसम् “इह" अस्मॅिल्लोकेऽस्मान भाजयत " भोजयत । काः कान्कमिव । "उशतीः" कामयमाना नवप्रसूत मातरः " पुत्रान्स्तन्यादिरसमादरेण भोजयन्ति तथा नो दिव्यरसभोजिन कुरुतेत्यर्थः। अथ तृतीया-तस्मा इति (ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व०५)। हे "आपः" " तस्मै " तं पूर्वप्रसिद्धरसं परमानन्दरूपम् “ अरं गमाम" अरम- त्यर्थ गच्छाम । तं के निवासाय, क्षि निवासगत्योरिति धातोः । "जिन्वय" प्रीणयथ यस्य पापस्य क्षयाय विनाशाय जिन्वथ प्रीण- यथ तस्मै पापक्षयाय तं रसं गमामेत्यर्थः। हे आपस्तस्मिन्निवासे जनयथो- त्पादयथ तादृशनिवासभागिनः कुरुतेत्यर्थः । एवं मार्जनं कृत्वा प्रातः सूर्यश्चेत्यपः पिबेत् । तदुक्तम्-" अनिश्चेति च सायाह प्रातः सूर्येत्यपः पिबेत् । आपः पुनन्तु मध्याह्न ततश्चाऽऽचमनं चरेत् " इति ।। सूर्यश्च (आ० गृहप० अ० १ ) इत्यस्य मन्त्रस्य नारायण ऋषिः । सूर्यो देवता । अनुषुप्छन्दः । जलाभिपत्रणे विनियोगः । सूर्यश्चेत्यस्यायमर्थ:- सूरिभिः पाप्यत्वात् "सूर्यः" परमात्मा सूर्यो देवो वा । यः "च" "मन्युः" मनु अवबोधन इति धातोर्मन्युसिंहः क्रोधाभिमानी रुद्रो वा । एवं “मन्युपतयः कोषाभिमानिनस्तनियामका ब्रह्माधास्ते सर्वे देवा " मन्युकृतेभ्यः " मन्युरि- त्युपलक्षणं, क्रोधादिना कृतेभ्यः “पापेभ्यो रक्षन्ता" पापनिरासेन पालयन्तु । किंच “ यद्राश्या" रात्रौ " पापमकार्ष " कृतवानस्मि, "मनसा" दुर्थ्याना- दिना मनःसाधनेन करणेन वा, "वाचा" दुरुक्त्यादिना, "हस्ताभ्यां" सज- नपीरादिना, "पझ्या" सतां पादमहरणादिना, “उदरेण" अभक्ष्यभक्षणा. दिना, “शिश्ना" शिश्नेन्द्रियेण निषिद्धकाले स्त्रीनिषेवणादिना, “रात्रिः" राषिनामका परमात्मा दुर्गा वा रात्रिदेवता "वदवलुम्पतु" नाशयतु। किं " पत्किच दुरिवं मयीदं" सर्व दुरितं पापं तत्कर्तारं "मां" च असू. योनौ " मोक्षकारणे परमात्मनि “ सूर्ये" मुक्कामुक्तनियामके "ज्योतिषि" H ·संध्याभाष्यम् । परमात्मनि “ जुहोमि" सर्व पापं भस्मी करोमि । जीवस्य स्वस्पेन मस्ती करणासंभवात्पापविशिष्टत्वेन भस्मीकरणं ज्ञातव्यम् । तदर्यमिदं जलं मुखानी " जुहोमि स्वाहा" मुहुतमस्तु । अनन्तरमाचमनं कुर्यात् । आपो हि ष्ठति नवर्चस्य सूक्तस्याऽऽम्बरीषः सिन्धुद्वीप ऋषिः । आपं गायत्रं, पचमी वर्ष- माना, सप्तमी प्रतिष्ठा, अन्त्ये द्वे मनुष्टुभो, मार्जने विनियोगः । तत्र दर- स्यार्थ उक्तः। नः अस्माकम् “ अभि अथ चतुर्थी-शं नो देवीरिति [ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ ०५]। " आपो देवीः " देव्यः क्रीडादिगुणविशिष्टा अब्देवताः परमात्मा स्त्रीरू- पाणि वा "नः" अस्माकं "शं" सुखं तहाः " भवन्तु"। तया “ अभिष्टये" अभीष्टपापणाय भवन्तु । तथा नः “ पीतये " हरिकथामृतरसपानाय भवन्तु । तथा देव्यः “शम् " उत्पन्नानां रोगाणां शमनको भवन्तु । अनुत्पमाना रोगाणां पृथक्करणं कुर्वन्तु । किंच-आपो " उपरितः “सवन्तु " प्रवहन्तु मच्छरीरोपरि प्रवाहं कुर्वन्त्वित्यर्थः । अय पञ्चमी-ईशाना इति [ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व०५] | "अपः" अन्देवताः परमात्मरूपाणि “भेषजं" संसारौषधं “याचामि" कथंभूता अप:-" वार्याणां" वरेण्यानां ज्ञानभक्त्यादिधनानां प्रसिद्धधनानां वा चारिप्रभवाणां वीडियवादिधनानां वा “ ईशानाः" ईश्वरीः । पुनः कर्य- भूताः-" चर्षणीनां" प्रजानां "क्षयन्तीः " निवासयित्रीः । अय षष्ठी-अप्सु म इति (ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व० ५)। ननु अप्सु भेषजसचे तबाचनं युक्तं तदेव कुत इत्यत आह-अस्विति । सोमवन्द हरौ न्याख्याति-सोम इति । उत्कृष्टा या मोमा तया सहितः सोमः । ऊ रुद्रो मा लक्ष्मीः । उश्च मा चोमे ताभ्यां सहितः सोम इत्यर्थः । न विद्यते मा प्रमा, इयत्ता यस्यासावमः । सारत्वात्सः । सश्वासावुश्चेति वा । सारत्वात्सः । उत्कृष्टत्वादुः ज्ञानवत्वान्मः । सश्च, उश्च, मश्च सोमः । उत्कृष्टपूर्णज्ञानवा. नित्यर्थः । उमया सहितः सोमो रुद्रः सोमश्चन्द्रो वा उत्कृष्टा माः प्रमाणा- नि तैः सहितः सोमो वायुः । " उ(५)तानि वै विश्व(चा) उमा भुतेः सह भूतैर्वर्तत इति सोमः । सर्वभूतानि प्रेरयतीत्यर्थः । एवंभूतः सोमोs. पवावीदिति । कथम् , “ अप्सु" जलेषु " अन्तः " मध्ये "विश्वानि". सर्वाणि “भेषजा" भेषजान्यौषधानि सन्तीति । विषं संपूर्ण शं सुख भुवयापारम् । यदा-" विश्वशंभुवं" सर्वसुखकरम् “अहिं" सर्वजगत्यवत- कम । एवंभूतं श्रीलक्ष्मीनारायणं प्रसिदायि वा "वातीत" साब ॥ इति ·आपः यद्वा शेपः" श्रीमध्वाचार्यविरचितं- युक्तमेवेति भावः [*"विश्वभेषजीः" विश्वानि भेषजानि यासु ता "आपः" अपि तथाऽब्रुवन् । अत्राप्शब्देन परमात्माऽदेवताश्च गृह्यन्ते ] । अथ सप्तमी-आपः पृणीतेति (ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व० ५) । हे "" मम तन्वे " शरीरार्थ "भेषजं" रोगनिवारकमौषधं "वरूथं" गुप्तिं च तथा “ ज्योक् " ज्योतिर्ज्ञानं " पृणीत " पूरयत । किमर्थ, ज्योक् । “वरूयं गुप्तिरुद्दिष्टा ज्योतिर्विष्णुदृशे तथा । मृरिमाप्यो यतो विष्णुः सूर्य इत्यभिधीयते इति वचनात् “ सूर्य" परमात्मानं “दृशे " द्रष्टुं शरीरनीरोगत्वनेश्वर- दर्शनसाधनानुष्ठानं संभवतीति तत्प्रार्थनं युक्तमिति भावः । अथाष्टमी-इदमाप इति [ऋ० सं० अ० ७ अ० ६ व०५] । है "आपः" मयीदं " यत्किच दुरितम्" अज्ञानं निषेवणादि, “यद्वाऽहमभिदुद्रोह " सर्वतो बुद्धिपूर्वकं द्रोहं हिंसाजनितपापं कृनवानस्मीति यावन् । शिश्नाज्जातं परस्त्रीपु रेतःसंचनं कृतवानस्मीति यावत् । “ उनानृतम् ” उक्त- वानस्मीति यदस्ति तत्सर्वमपराधजातं "प्रवहत” प्रवाहेणापनयतान्यत्र नयत । अथ नवमी-आपो अद्यति [अ० सं० अ० ७ अ० ६ ५० ५] । भो आपः " अहम् " अध" एव एव “ अन्वचारिपं" युष्माकमनुसरणं कृतवा- नस्मि । वयं युष्मद्रसेन भवदत्तपरमानन्दन प्रसिद्धन वा भक्तिं ज्ञानं वा "सम- गस्महि " संगन्तास्महे । हे “ अग्ने" “ पयस्वान् " पयसि विद्यमानस्त्वम् । " आगहि " आगच्छ मद्धृदि संनिधिं कुरु । “तं मा संमृज वर्चसा " तेजसा संयोजय। सस्नुषीरिति [ऋ० सं० परि०] । “ सनुपीः " भक्ताभीष्टसाधिकास्तस्मात् अपसः " अज्ञानस्य " ससुपीः " " दिवानक्तम् " अहोरात्रं "सनुपीः सवणशीला "वरेण्यवतः " वरेण्ययागकी: "अहमा देवीरवसे" संरक्षणाय हुवे " आहयामि। तत ऋतं चेत्यनेन भूपी जलं निक्षिपेत् । ऋतं च सत्यं चेत्यस्य मत्रत्रय- स्याघमर्षण ऋषिः । भाववृतो देवता । भावान्पदार्थावर्तयतीति भावानां पदार्थानां कृतं यस्मादिति वा सकलजगत्सृष्ट्यादिकर्ता परमात्मेत्यर्थः । अनु. पुपान्दः । जलमक्षेपणे विनियोगः । * धनुषिकान्तर्गतमत्रानुपयुक्तम् । भनु म इत्यूचो गायत्रीमन्दस्कावा एवं विवक्षितत्वात् ।

·त्मनः अजायत ततः १ ततः " अर्णवः" अय- संध्याभाष्यम् । तदुक्तम्--" जलपूर्ण य(त)था इस्तं नासिकाग्रे समर्पयेत् । ऋतं चेति पठित्वा तज्जलं वामे सितौ क्षिपेत् ॥ मत्रत्रयस्य [ ऋ० सं० अ० ८ अ० ८५० ४८] अयमर्थः-"ऋतं" यथावस्थितं कारणं " सत्यं" सद्भावमापन्न कार्य । यद्वा-"ऋतं" मनसाऽर्थ- संकल्पनम् । “ सत्यं " वाचिकं यथार्थभाषणम् । चकारादन्यदपि । यद्वा- "ऋतं " वृत्तिविकाररहितमीश्वरावतारादिकं " सत्यम् अबाध्यं सर्व जगत् । “ तपसोऽधि " आलोचनानन्तरम् “इद्धात् " प्रकाशमानात्परमा- उत्पन्नम् । यद्वा, ऋतसत्यसन्दाभ्यां जगदेवोच्यते । सर्वबालभावद्योतनाय पदद्वयम् । केन प्रकारेण जगदुत्पन्नं तत्राऽऽह-तत इति । परपात्मनः मकाशान् । “ रात्री" राज्यभिमानिनी रात्र्युपलक्षितः कालो वा रात्रिशब्दवाच्या गायत्री सावित्री सरस्वती वा अजायत उत्पन्ना। समुद्रवचनात् समुद्रशब्दवाच्यः " अर्णवः मर्थ( णःशब्दे )न मुम्य(वं ) तद्पपरमात्मवान् । एवंभूतो ब्रह्माऽजायत । महत्तत्त्वाभिमानित्वेनाजायन । उपलक्षणमेनन् । चतुर्विंशतितत्त्वाभिमानिन उत्पन्नाः । “ ममुद्रादर्णवादधि संवत्सरः " संवत्सरशब्दवाच्यो ब्रह्माण्डाभि- मानित्वेन " अजायन " । "संवन्मरी अजायन" इति श्रुतेः । यद्वा संवत्सर- शब्देन कम्नः सावयवः कालो ग्राह्यः । ततः परं ब्रह्माण्डान्तःसृष्टिमाह- स ईश्वरो “धाना" मजगद्धा " सूर्याचन्द्रमसौ " उपलक्षणमेतत् , सर्वा- न्देवान , “ दिवं पृथिवीमन्नरिक्षं सुवः " मुग्वरूपान्महरादिलोकान् , पूर्वमकल्पयत् " यत्र यादृशनामादिकं तत्र तादृशनामादिविशिष्टमेवाकल्पयत् । कीदृशः--" अहोरात्राणि विदधत् " कालविशंपान्सजन् । कीदृशः- 'विश्वस्य मिपनः " निमेपादियुक्तस्य जगतः " वशी" स्वामी । अनेन मन्त्रण जलक्षेपणं कृत्वाऽऽचम्य प्राणानायम्याध्याणि दद्यात् । आचपनस्य त्रिविधन्वोक्त्या देव्याः पादेखिभिः पीत्वेनि [विहि]नस्य श्रुत्या- चमनत्वेन संध्यावन्दनकालस्यैव मुख्यत्वेनानयाऽऽचमनं कार्यम् । अथवा केशवनारायणेनि स्मृत्याचमनं कार्यम् । यदि गायत्रीमत्रेण संध्यावन्दना तमयं च दीयते तदा जले त्रिकोणरूपं चक्रं लिखित्वा तत्रस्थजलमादायार्थ्य- दानं मत्राय॑ च । तत्र प्रमाणमाह व्यास:- "दत्यानां रक्षणार्थाय वेत्रपाख्यो महासुरः । शुक्रस्यैवाऽऽनया तत्र जले तिष्ठति सर्वदा ।। , "यथा- - ·ܙܕ %D भीमध्वाचार्यविरचितं- मतस्वस्थापनोदाथै लिखेबाहतियत्रकम् । त्रिकोण दीर्ष रम्यं च देवानां सिद्धिदायकम् ॥ कोणमध्ये तु हींकारं कोणाग्रे प्रणवं लिखेत् । दण्डेषु व्याहृतीस्तिस्रो मध्ये वरुणबीजकम् ॥ कनिष्ठाग्रेण वै तत्र विलिखेत्तु यथाक्रमम् । लिखित्वा मत्रराजं तु पश्चादयें समाचरेत् " । एकं तु शस्त्रनाशाय द्वितीयं हयनाशने । राक्षसानां वधायकं दद्यादय॑त्रयं बुधः इति वचनादय॑त्रयस्य विनियोगो बोदव्यः । प्रत्यये तु जपेत्सम्यक्पतिचक्ष्वेति वै ऋचम् । पुनराधिकारार्थमात्मसंरक्षणाय च इति वचनात्मत्यर्यमुक्तमत्रजपोऽपि द्रष्टव्यः । अस्य श्रीगायत्रीमन्त्रस्य प्रमा, ऋषिः। गायत्री छन्दः। गायत्र्याकर्षणे विनियोगः(?)। ओमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् (?) । यदद्य कच्च वृत्रहन्नित्यस्य मन्त्रस्य कुश ऋषिः। सूर्यो देवता । त्रिष्टुप्छन्दः । प्रातःसंध्यावन्दनकालातिक्रमप्रायश्चि- चार्घ्यपदाने विनियोगः- यदय कई सत्रहनुदगा अभि सूर्य । सर्व तदिन्द्र ते वशे [ऋ० सं० अ० ६ अ० ६ २० २१ ]। अस्यार्थ:-" वहन् " सत्कर्मानुष्ठानमतिबन्धकजलायाश्रितराक्षससं. हारकारिभूतहषासुरमभृतिदैत्यविघातिन् “ इन्द्र " परमैश्वर्यसंपन्न “ मूर्य" मूरिमाप्यगायत्रीमतिपाद्यश्रीलक्ष्मीनारायण " पद " प्रयोजनमुद्दिश्य यत्कर्म कर्तुम् “ अभ्युदगाः " उदयं मामोषि " तत्सर्वमिन्द्र ते वशे" त्वदधीनं वर्तते तत्तस्माद्यकालातिक्रमणनिमित्तं पापं कर्व वदपि ते बो । अतस्तदप्युत् , उद्धृतं यया भवति तथाऽभ्युदगास्तथा भावितो भवेति । " हदयस्था तु गायत्री दता मुखनिःमृता । इत्या चाऽऽदित्यशब पविश्य हृदयं मम ॥ सिहवर्णजयं दयात्रियु कालेषु पयः । पार्मध्याहबोरा सागाडे भुवि निक्षिपेत् ॥ - अघ का अल्पं बहु वा .

·संध्याभाष्यम्। ११ कराभ्यां तोयमादाय ब्रह्मानं च प्रयोजयेत् । सतः परं ब्रमदण्डं ततः शक्तिं प्रयोजयेत् ।। सूर्याय असावादित्यो ब्रह्मेत्येवमुदीरयेत् । प्रदक्षिणीकृत्य ततः प्रविशेदाचमेत्ततः " इति ॥ " उत्थायार्क प्रति प्रोक्षेद्वायच्या व्यञ्जलिं द्विजः। आदित्यमण्डलान्तस्यं ध्यात्वा विष्णुं सनातनम् " ।। इति वसिष्ठोक्तिः। गायत्र्युपसंहारः । तदुक्तं संग्रहे- " प्रत्यक्षरमृषिश्छदो देवता शक्तिरेव च । तत्र वर्ण स्वरं वीजं ध्यानं फलमनन्तरम् ।। उक्तवत्कीलकं मुद्राः संदृश्य(दर्य) द्वादश क्रमात् । संध्याकाले तु गायच्या अभि]मत्रो(ज्यो)दकं क्षिपेत् ।। प्रक्षिपदूर्ध्वमित्यादि(?). "मुखतो भवेत् । आनुलोम्यात्प्रयुज्येत संहारः प्रतिलोमतः ॥ उपसंहृत्य गायत्री पश्चास्त्रैरपि संहृता(?) । तत्र मन्त्रान्पठेदन्यान्गायच्या पुष्टिदायकान् ।। वर्णानां प्रातिलोम्येन ब्रह्मास्त्रमभिधीयते । पदानां प्रातिलोम्येन ब्रह्मशीर्षाभिधं भवेत् ॥ तकारमात्रं मनश्चेद्रह्मपाशं भवेदय " इति ॥ यता ब्रह्मशिरःपोहशाक्षरमत्रस्य ब्रह्मा, ऋषिः । परमात्मा देवता । गायत्री छन्दः । अस्त्रोपसंहारे विनियोगः । ध्येयः सदेति ध्यानम् । उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च । उत्तिष्ठ देवि स्थातव्यं प्रविश्य हृदयं मम" इति ॥ कालातीतदोषप्रायश्चित्तार्थे चतुर्थाय॑ दत्त्वा मनोपसंहारं कृत्वा असा. बादित्यो ब्रह्म" इत्यन्तर्यामिप्रदक्षिणं कुर्यात् । अस्यार्थः-आदित्यान्तर्गत: परमात्मा ब्रम पूर्णः । तत आचम्य "मत्रतः परिवृत्याय समाचम्य सुरादि- कान्" इति सदाचारस्मृत्युक्तरीत्या नवग्रहान्वारणि(नावरण)देवान्केशवादीष तर्पयेत् । शुक्लपक्षे केशवादींश्च तर्पयेत् । कृष्णपक्षे संकर्षणादींव तर्पयेत् । अतः पृषिव्या इति मत्रेण पञ्चान्यासं कृत्वा गायत्री जपेत् । तत्यकार:-त्व- मले च गायत्रीशन्दितं नारायणमावास पूर्वोकानामा मसादेन सबमकि- योनोपयोगिध्यानं कर्तुमायात्वित्सनुवाकं पठेत् ।

·१५ श्रीमध्वाचार्यविरचितं- आयात्वित्यनुवाकेन हृदये चार्कमण्डले । देवीमावाह्य गायत्री ततो ध्यायेविजोत्तमः " इति भारद्वाजः॥ आयात्वितिमन्त्रस्य वामदेव ऋषिः । अनुष्टुप्छन्दः । गायत्रीलक्ष्मीनारा- यणो देवता । इति ऋष्यादिकं ध्येयम् । अझंन्यासं तथा ध्यानं सम्यगेव समभ्यमेत् । न्यासहीने हरेदायुर्थ्यानहीने तु निष्फलम् ॥ ऋषिहीने महाव्याधिर्भवत्येव न संशयः । तस्माद्देवर्षिच्छन्दांसि ज्ञातव्यानि महर्षिभिः" । ॥ "मे वरदा इति नारदीये श्रीविष्णुमाहात्म्यवचनात् । आयातु [ ते० आ० प्र० १० अ० ३४] इत्यनुवाकं पठेत् । अस्यायमर्थः-" देवी " क्रीडादिगुणविशिष्टा अस्मदभिमतार्थप्रदा छन्दसाम्" उप्णिगादिच्छन्दसा तदभिमानिदेवतानां च माना" सुखदानेन मातृतुल्या जनिका वा । यथायोग्यं संबन्धः। गायत्री गानत्राणकी गायत्रीशब्दवाच्यम् " अक्षरं ब्रह्मसंमितं " विष्णुनामकं ब्रह्मव शब्दस्वाभाव्याद्गायत्रीशब्दिता लक्ष्मीः । भगवतो लक्ष्मीरूपेण विद्यमानत्वात्स्त्रीलिङ्गप्रयोगः । अक्षरमनि- त्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णतेत्युक्तचतुर्विधनाशरहिनम् । अक्षयं तेषु सिद्धत्वात् । उत्तरानुवाके देवानां धामनामासीत्युक्तेश्च । एवंभूनो गायत्रीनामकः पविधी विष्णुर्मम संनिधी " आयातु आगच्छतु, अवनार्थमिति शेषः । किंच “ सर्ववर्णे महादेवि संध्याविद्य सरस्वति " इति गायत्र्याः संबोधनम् । गायत्री सावित्री सरस्वतीति गायत्र्यास्त्रीणि रूपााण । तत्र गायत्री रक्तवर्णा सावित्री श्वेनवर्णा सरस्वती कृष्णवर्णा । अत एव सर्वव. गेंत्युक्ता । महती च सा देवी च महादेवी । तस्याः मंबुद्धिA महादेवि । संधीयते] संपदा यजमानोऽनयेति संध्याविद्या ज्ञानरूपा तस्याः संवृद्धि संध्याविद्ये । सन्ति तीर्थानि नियम्यत्वेन यस्यां सा सरस्वती तस्याः संवृद्धि. सरस्वति । त्रिरूपे गायत्रि मम कर्माणि गायत्रीशब्दवाचकम् "इदं" विष्णुनामकं " ब्रह्म जुपस्व" जोपयस्व युष्मत्सेवा मम यथा भवति तथा कुर्वित्यर्थः । जायते वर्धते परिणमत इत्युक्तविकाररहितं वा । “संमितं" निर्दोषत्वानन्तकल्याणगुणाकर- स्वाभ्यां भुतिस्पत्यादिप्रमाणपरिमितं " ब्रह्म" पूर्ण न तु गायत्रीशब्दवाच्यं देवतान्तरं प्रसिदं छन्दो वा । “स विष्णुराह हितं ब्रह्मेत्याचक्षते" इत्युक्तेः । नारायणोपनिषदि-" यतः प्रसूता जगतः प्रसूतिः " इत्यारभ्य “तदेव ब्रह्म ·संध्याभाष्यम् । १५ परमं कवीनाम् " इत्युक्तेश्च । अग्निशब्दवाच्योऽसाविति चेतोर्पणार्य हि निग- द्यत इति "चेतार्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम्" इति सूत्रान्तरे व्याख्यातत्वात् । सर्वच्छन्दोभिधो ह्येष सर्वदेवाभिधो बसौ। सर्वकालाभियो ह्येष तेषां तदुपचारतः इति सूत्रभाप्योदाहनवामनवचनाच । अनेन सविता गायत्री सरस्वतीत्या. दिभूर्भुवः स्वरित्यादिदेवतावाचकशब्दसद्भावान विष्णुपरत्वमिति चोचं परि- हृतम् । देवताशब्दोकशब्दश्व गायत्रीनामकविष्णोरेव वाच्यत्वस्य प्रमाणेऽ. न्त विननियोजये(ना)द्वा । “मे" मां "जुषस्त्र" प्रीणय मत्संनिध्यागमनमत्से- वया मन्त्रीनिकरत्वान् । जुपी प्रीतिसेवनयोरिति धातुः । तदुभयफलमाह-- यदहादिति । " यत्पापमहान्" अहि अहनि “कुरुते तत्" पापम् " अहात्म- तिमुच्यते" अहर्नियामकाचत्तः प्रमुच्यते । “यत्पापं राव्यात्" रात्रौ " कुरुते तत् " पापं " रात्र्या प्रतिमुच्यते " रात्रिनियामकात्वत्तः प्रमुच्यत इत्यर्थः । ननु सैपा त्रिपदा गायत्रीत्युक्तं त्रिपाचं छन्दःपक्षे घटते विष्णुपक्षे न घटत इति चेन्न । गायत्रीनामकविष्णोधीमत्रयस्थस्वरूपभूनरंशैस्त्रिभिरेकेन सर्वजीवा. ख्यभिन्नांशेन चतुप्पाचोपपत्तः । भिन्नांशपरित्यागेन त्रिपात्वोपपत्तेश्च । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि " इति वचनात् । तदुक्तं छान्दोग्ये (2)- त्रिभिः सरूपपादश्च भिन्नेनकेन चैव हि । गायत्रीनामको विष्णुश्चतुष्पासंप्रकीर्तितः ॥ भिन्नादः सजीवन(.)स्यात्पादस्य मात्रतः । सरूपपादा विष्णु(प्णा स्तु त्रयों [वै] दिवि संस्थिताः ॥ नारायणी वासुदेवो वैकुण्ठ इति चिन्मयः । परब्रह्मति भगवान्सर्वगः संप्रकीर्तितः स एव जीवस्य हृदयाकाश आस्थितो यो यो हृदयं गतः सोऽयं जीवा. न्तव्याप्य संश्च स्थि*... त्यो वान्तर योऽसौ स जीवहदि संस्थितः । एवं चापि चतुष्पात्वमित्येतेन वचनन स्वरूपभूतांशचतुष्टयेनैव चतुष्पाच- मुपपादितं भवनि । गायत्रीनामकस्य विष्णोः पाइविध्यं यदुक्तं तदपि तत्रैवोक्तम्- गायत्र्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपः सूर्यसप्रभः । द्वितीयश्चैव मत्स्यादिभूतानामवतारगः ॥ * अत्र किंचित्रुटितम् । - ॥

·श्रीमध्वाचार्यविरचितं- तृतीयो वश्विाहिसंस्थश्च स्त्रीरूपो हयचीर्षकः। चतुर्थः पृथिवी संस्थो+ जीवस्यान्तर्गतो व्याप्य शरीरमितिनामकः । गायत्रीनामको विष्णुरेवं पविध उच्यते " ॥ उक्तश्च पविधी विष्णुर्गायत्री षडंशमतिपायः । अष्टाक्षरस्य त्रिवारोच्चारणे गायच्यभिव्यक्ता । अथवा द्वादशाक्षरद्विरावृत्त्या चतुर्विंशतिवर्णात्मिका गाय. ज्यभिव्यक्ता । व्याहृतिव्यस्तसमस्तैरष्टाक्षरव्याहृतौ त्रिवारमुच्चार्यमाणायां गायत्र्यभिव्यक्तेति पक्षत्रयम् । प्रथमोचारणे प्रथमः पादो द्वितीयोच्चारणे द्वितीयः पादस्तृतीयोचारणे तृतीयः पादः । वर्णप्रतिपाद्या गायत्री तृतीय(?) केशवादिकृष्णान्ता भगवद्रूपविशेषा अष्टाक्षरपतिपाद्यैर्वासुदेवादिभिश्वाभि- व्यक्ताः । चतुष्पादगायत्री प्रणवेन सह । मणवं विना त्रिपादा। प्रणवपति. पायो व्याहृतितृतीयपतिपाद्यो गायत्रीतृतीयपादप्रतिपाद्यो नवावरणसहित- ब्रह्माण्डव्यापिसकलचेतनान्तर्गतमुख्यपाणव्यापिसंकर्षणः प्रणवप्रतिपायः समः स्तव्याहृतिप्रतिपाद्यः सर्वव्यापिवासुदेवः । अथवा श्वेतद्वीपानन्तासनवैकुण्ठ- सर्वजीवान्तानि चत्वारि रूपाणि गायत्रीपादचतुष्टयप्रतिपाद्यानि । अथवा रूपवासव्यापी[नि] स्वरूपबाबस्थानि चत्वारि रूपाणि प्रतिपाद्यानि । गायत्री मुखेऽमेरन्तर्यामिपरशुरामो वर्तते । एवं ज्ञाने गायत्रीफलं भवति । तदभावे निष्फलः समग्रगायत्रीपतिपाद्यः समस्तजगत्सर्जकत्वात्सवितृनामको नारा- यणः । केवरादीनामायुधभार्याणां नामभेदो ग्रन्थान्तरोक्तो ग्रन्थगौरवभया. पात्रोच्यते। एवमभिमुखां गायत्रीं श्रीधरमन्तईदि पश्यन्मीत्या पुलकाहितसर्वाङ्गः सम. स्तमवेण स्तौति- ओजोऽसीति (ले० आ०म० १० अ० ३५)। ओजोऽसीत्यस्य मन्त्रस्य प्रजापतिषिः । पश्छिन्दः । परब्रह्म देवता । जुभुभूधरधारणाः शक्तिस्ते- जोगा तेजःशब्देन बोजोसि(?) लक्ष्यते गुणगुणिनोरभेदात् । एवमुत्तरत्रापि । सहः " सहनशक्तिः । “बलं " सारः प्राणवलं वा । भ्राजः " दीतिः शारीरिकी श्रीः। “देवानाम्" इन्द्रादीनां स्तोत्रेण(?) वा नानां कर्ताऽसि । " हन्ताहमि- मास्तिखो देवता अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि " " नापसे पाकरोत् " इति भुतेः । + अत्रापि त्रुटितम् । धाम "शरणं सुखस्थानपसि " ११ नाम " असि च ·"विश्वं तत्सृष्ट्वा तदे. संध्याभाष्यम् । १७ नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च मपश्चना । देव(वेद)शब्देभ्य एवासी देवादीनां चकार सः इति विष्णुपुराणवचनाच । “ विश्वमसि " विश्वनामकोऽसि । विष्णुर्वषट्कारः " इति सहस्रनामम् पागत् । नामान्तरस्याप्युपलक्षणपेतत् । विश्वायुः " विश्वयतीति विश्वं जगत्तस्याऽऽयुरपसंगतां तिरित्यर्थः(?) । अय पय गतौ भावे इप्रत्ययः(?)। आयुष्पद इति वा नरनामकभगवजातत्वादा विश्वशब्देनोच्यते तस्य तस्य विश्वस्याऽऽश्रयो नारायणो वा विधायु:(:)। नराजातानि तत्त्वानि नाराणीति ततो विदुः । तेषामयनभूतो यः स नारायण उच्यते " इतिवचनात् ॥ " सर्वममि " सर्वकायप्रतिष्ठत्वेन सर्वनियामकोऽसि । “ यदधीना यस्य सत्ता तत्तदित्येव भण्यते " इनि न्यायेन सर्वस्वमिति वा । वानुमाविशत् । तदनुप्रविश्य सञ्च त्यञ्चाभवत्" इति श्रुतिः । सर्वकायान्मविश- मानः सर्वायुः सर्वस्य जीवनहेतुः । “येन जातानि जीवन्ति" इति प्रसिद्धः। " सर्वायुरसि" सर्वमोक्षपदोऽसीत्यर्थः । सर्वायुः सर्वशब्दस्य मोक्षपरत्वेनो- पनिषदि व्याख्यातत्वान् । अभिभः " तिरस्कर्नाऽसि सर्वनपविघ्नकर्तृणां पापानाम् । " ओम् " अमि पूर्णगुणोऽसि । एवमोजोऽसीत्यादीनि(?)। गाय- त्रीमिति । गायत्रीशब्दार्थस्तु प्रागेवोक्तः । आवाहनमृष्यादिस्मरणपूर्वकम् । तदुक्तमाग्नेये- आवाह्य पश्चगायत्रीमायात्वित्यनुवाकतः । ऋपिच्छन्दोदेवताश्च स्मृत्वा सम्यग्जपेत्रुधः" इति ।। जपशब्दार्थस्तत्रत्रोक्त "जकारो जन्मविच्छेदः पकारः पापनाशकः । तस्माजप इति प्रोक्तो जन्मपापविनाशकः " इति । ध्यानप्रकारविशेषस्तत्फलं च तत्रोक्तम्- " गायन्तं वायने यस्माद्गायव्येपोच्यते बुधैः । सषिच्छन्दोदेवत्या सायुधा सहमुद्रिकाम् ॥ सध्यानां सहवर्णा च सरूपां च सवाहनाम् । त्रिमूर्तिरूपां गायत्रीं त्रिसंध्यायां जपेत्मुधीः ।। सर्वबन्धविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।। गायत्री संजपेभित्र यतवाकायमानसः" इति। - ·१८ श्रीमध्वाचार्यविरचितं- उक्तरीत्या जपसंख्या च द्रष्टव्या । त्रिसंध्यासु त्रिरूपगायत्रीध्यानं सप्रपञ्चं तत्रैवोक्तम्- प्रभाते रविबिम्बस्था रक्तवर्णा कुमारिकाम् इंसारूढां साक्षमालामृग्वेदा ब्रह्मदैवताम् ।। मध्यंदिने च सावित्री रविविम्बस्थितांशजाम् (?)। यजुर्वेदमयीं रुद्रदैवत्यां पाण्डुनन्दन । सायं सरस्वती सूर्यमध्यस्थां कृष्णवर्णनीम् (?) । वृद्धा चतुर्भुजां शङ्खचक्रां पक्षीन्द्रवाहनाम् ।। सामवेदमयी विष्णुदैवत्यां क्रमशो जपेत् " इति ॥ गायत्रीजपाकरणे नैप्फल्यमुक्तं तत्रैव- गायत्री तु परित्यज्य येऽन्यमन्त्रमुपासते । मुण्डकरा वे ते ज्ञेया इति वेदविदो विदुः " इति ।। हुन्मण्डपवर्णनपुरःसरं भगवद्ध्यानमुक्तं तत्रैव- " हृदयेऽष्टदलं पद्मं कणिकामध्यसंस्थितम् । ओंकारनालविलसद्वेदगन्धि रविप्रभम् ।। तन्मध्यनवरन्नाढ्यं तप्तहाटकमंनिभम् । तस्योपरिष्टाचतुरं नानारत्नविभूषितम् ।। विद्रुमस्फटिकाकारशतस्तम्भसमन्वितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं विमानन विराजितम् ।। मुक्तादामविभूषाढ्यं चित्रध्वजपताकिनम् । मल्लिकाकुन्दमान्दारकेतकीचम्पकादिभिः ।। अन्येश्च गन्धपुप्पैश्च संभृतादेव कर्णितम् । महाशाखास्फुरत्पुण्यकल्पल()क्षान्तरस्थितम् ॥ रत्नमण्डपमध्यस्थं स्वर्गपद्मोपरि स्थितम् । सिंहासने समारूढं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।। विष्णुं चतुर्भुज लक्ष्मीभूमिभ्यां पार्श्वशोभितम् । किरीटहारकेयूरमण्डनमङ्गलाकृतिम् ।। कटिसूत्रब्रह्ममूत्रनपुरैरुपशोभितम् । श्रीवत्सवनमालाढ्यं तुलसीदामभूषणम् ।। अनेकदिन्याभरणं कनकाभरणोज्ज्वलम् । बरदाभयहस्ताब्यं शश्चकस्फुरत्करम् ।।

·१९ संध्याभाष्यम् । पीताम्बरधरं विष्णुं प्रसन्नवदनं शुभम् । मनोहरं दयामूर्ति मन्दहासमुखाम्बुजम् ।। अणिमाघेर्मुर्तिमद्भिरष्टैश्वर्यसमन्वितम् । बद्धाञ्जलिपुटैर्भक्तैर्ब्रह्मरुद्रादिभिः सुरैः ।। गायद्भिर्नारदाद्यैश्च सनकाद्यैश्च सेवितम् । स्तुतं परमकल्याणं सूतमागधबन्दिभिः ॥ अनेकदिव्याभरणं रणत्कङ्कणशोभितम् । दिव्यस्त्रीवरयुग्मेण मन्दपार्थद्वये(?) हरिम् ॥ स्वर्णदण्डविचित्राभ्यां चामराभ्यां विराजितम् । माधवं परमात्मानं भक्तवत्सलमीश्वरम् ।। ध्यात्वैवं हृदि वा सूर्यमण्डलं माधवं जपेत् " इति । जपत्रविध्यं तत्रोक्तम्- " वाचिकश्च तथापांशुर्मानसश्च जपत्रिधा । उत्तरोत्तर उत्कृष्टः सर्वपापप्रणाशनः ।। स्वरत्रयसमायुक्तो वर्णव्यक्तिपरी जपः । स वाचक इनि ग्ल्यानी स्वाक्षरोचरितो नृप ।। ईपदुचरितो राजन्किचिदोष्टी प्रचाल्य च । स उपांशुरिति ख्यानः किंचिच्छन्दयुतो नृप । मानसो मनसा चिन्त्यो ध्यानमस्तकवर्णनात् " इति । जपकाल इत्थंभावस्तत्रयोक्तः न जल्पन्न हसनेक्षन्न शब्दन्स्पर्शयनृप । न संचरन्न चाऽऽक्रम्य न चान्यानवलोकयन् ।। न चलासनमाक्रम्य नापवित्रकरद्वयः । उदये प्रामुखस्तिष्ठन्संख्ययैवं जपेदबुधः । असंख्याताऽपवित्रश्च जपो निष्फलतामियात् । पर्वभिर्गणयेत्संख्यां नाक्षमालादिभिर्नृप । गायत्र्या वेदमूलत्वादिः पर्वमु गीयते । आरभ्यानामिकामध्यपर्व प्रदक्षिणं क्रमात् ।। तर्जनीमूलपर्यन्तं संख्यया त्रिपदां जपेत् । मध्यपद्वयं मेरुस्तं मेरुं नातिलवयेत् ।। व्यस्तपादां तु गायत्री यो जपेत्स हरिप्रियः । जपेत्समस्तपादां यः स भवेद्रह्मराक्षसः ॥

·श्रीमध्वाचार्यविरचितं- सप्राणा अष्टोचरसहस्त्रं वा प्रामण्यार्थ समश्नुते । पश्चाद्वैश्यो भवेद्विषः क्षयरोगी हि जायते ॥ तस्मात्स्नात्वा यथाशक्ति जपेदाभास्करोदयम् " इति ॥ " छन्द(नावाहयामि" छन्दर्षिनामकगायत्रीवेषानावाहयामीत्यर्थः । ते च परोरजोमुखाः प्राणपर्यन्ता द्रष्टव्याः । वेत्थ सावित्रीं न वेत्थेति स होवाच वेदेति । सा कस्मिन्प्रतिष्ठितेति । परोरजसीति । कस्तद्यत्परोरजा इति होवाच । य एव तपति य एषोऽर्वाग्रजा इति स कस्मिन्वे(चे प इति सत्य इति । किं तत्सत्यमिति । तप इति । [ किं तत्तप इति । बलमिति । ] किं सदलमिति । प्राण इति होवाच " इति श्रुतिः । " श्रियमावाहयामि " स्पष्ट मेतत् । पदमु स्त्रीरूपगायत्र्या उत्कृष्टवान् (?) । ऋष्यादिस्मरणार्थमृप्यादिक- माह-गायच्या इनि । स्पष्टोऽर्थः । गायत्रीमुग्वादो स्थितदेवानाह-अग्नि- रिति । गायत्रीमुखेऽग्नेरन्तर्यामी परशुरामो वर्तते । गायत्रीशिरसि ब्रह्माण्डान्त- र्यामी । हृदये विष्णुः । शिखायां रुद्रान्तर्गतसंकर्षणः । याऽसौ " पृथिवी [ स्तवराह ]प्राणादिशब्दवाच्यभगवद्पप्राणादिव(यु)ना मुख्यपाणनियामिका । सांख्यायनसगोत्रा" सांख्यायनसगोत्रोत्पन्नाऽभि. चतुर्विशत्यक्षरा " चतुर्विशत्यक्षरपतिपाद्यकेशवादिरूपा । त्रिपदा पादत्रयप्रतिपाद्यानिरुद्धादिस्वरूपिणी । [“ पक्षिः "] पारदक्षिणा(ण)पश्चिम(मो)दीर्घो(च्यो) धोभागदेवतासहिता । एवंविधा गायत्री “ पञ्चशीर्षा" पञ्चशीर्षवती । " उपनयने " उपनयनाख्ये कर्मणि, विनियुज्यत इति “ विनियोगः" । ततः प्राणायामं कृत्वा प्रोद्यदादित्यवर्ण इत्यादिना ध्यात्वा गायत्री जपेत् । तदनन्तरमुत्तमे शिखर इत्यादिमत्रेण गायत्रीमुपसंहत्य जातवेदस इति सूर्यश- दवाच्यं नारायणमुपतिष्ठेत । मादक्षिण्येन देवादीश्व नमस्कुर्यात् । तदुक्तमानये- उदासयेत्तु गायत्रीमुत्तमेत्युदिते रवी । पारदक्षिणं नमस्कुर्यात्सर्वाः संध्यादिदेवताः ॥ संध्या च सा च गायत्री सावित्री च सरस्वती । चतुर्थ्यच( चतसृभ्यो ) नमस्कुर्यात्माणायाम(त्मणवादि) नमोन्तकम् (क)॥ व्यक्ता * पनुविहान्तर्गतग्रन्थस्थाने-" सा 'योनिः ' योनि स्थानीया सर्वप्रसवहेतुत्वात् " इत्यपे. वितो अन्यः।

·संध्याभाष्यम् । २१ मित्रस्येत्युदितं सूर्यमुपतिष्ठेत्तु पूर्वतः। श्रौतैः स्मातैस्तथा सौरैर्मत्रैर्नानाविधैरपि ॥ अभीष्टदं नमस्कुर्याद्भास्करं भवभञ्जनम् ॥ सर्वाभ्यो देवताभ्यश्च कामोऽकार्षीच संनमेत् ।। दिशश्चतस्त्रः प्राच्याद्याः प्रणवादिनमोन्तकैः । चतुर्थ्यन्तै मस्कुर्यादूर्वाधः संक्षिपेद्दि(दृ)शौ ।। अन्तरिक्षं च भूमि च दण्डवत्मणमेत्ततः। एवं यः कुरुते विद्वान्गायत्रीजपमुत्तमम् । ब्रह्महाऽपि लभेत्स्वर्ग किमुत ब्रह्मवादिनः ॥ एकाहं जपहीनश्व संध्याहीनो दिनत्रयम् । द्वादशाहमननिश्च शूद्र एव न संशयः" इति । उत्तमे (ते. आ० प्र० १० अ० ३६) इति गायत्र्युद्रासनमन्त्रस्य वाम- देव ऋषिः । अनुष्टुपछन्दः । श्रीलक्ष्मीर्गायत्री च देवता । हे 'देवि' क्रीडादि- गुणविशिष्ट विष्णुपन्नि विष्णुरूपे चास्माकमनुग्रहार्थं मत्मार्थनयाऽत्राऽऽयाता त्वं " ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता" अभ्यनुज्ञाऽनुमतिस्ता प्राप्ता, ब्रामणेष्वनुग्रह कृत्वेति यावत् । · उत्तमे ' उत्तुङ्गे 'पर्वतमूर्धनि ' पर्वतानां मेरुवेस्टगिरित्रि- कूटदेवतगोवर्धनादिक्रीडापर्वनानां मूर्धनि मस्तकप्रदेशे तत्रापि 'शिखरे 'यथासुखं ' क्रीडादिविहारसुखमनतिक्रम्य — गच्छ' याहि । मां च यथा- मुखमाज्ञाप्य गच्छति वा । जान इत्युप(त्तम)शिखरविशेषणम् । क्रीडार्थ युवाभ्यामुत्पन्न इत्यर्थः । लक्ष्मीविष्णोः संबोधनं वा । एतत्पक्षे जाते अभि- व्यक्ते इत्यर्थः । विष्णोरपि स्त्रीरूपत्वान्स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । यद्वा पृथिव्या(?) आत्मानन्तासनपृथि[वि(?)]मंबद्धन्वादुत्तमेऽन्युत्कृष्ट उत्तमे वाऽत एव शिखरे शिखरतुल्ये श्वेतीपानन्तासनस्थविमाने पर्वतमूर्धनि मेरोरुपयुत्तमेऽत्युनते वैकुण्ठे च जातेऽभिव्यक्ते हे देवि त्वं मुखं गच्छ । त्रिपादस्यामृतं दिवीत्युक्त- गायत्रीत्रिरूपस्थधामत्रयस्थस्य दिवःपरस्थत्वह्य(यु)स्थत्वसमर्थनाय ' उपदेश- भेदानेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्' इतिसूत्रव्याख्यानानु(व)सरे भाष्यतत्त्व- प्रकाशिकयोः श्वेतद्वीप[स्य "पृथिवीस्थेषु सर्वोच्चलोकोऽनन्तासनात्मकः । अनन्तशायिनश्चैव तथाऽनन्तासनं हरेः ॥ बहुलक्षोच्छ्रितेऽनन्ते यतश्चित्मकृत्यात्मनि । ततो देवीति कथित(२)श्रुतौ" ·- २२ श्रीमध्वाचार्यविरचितं- इत्यादिवचनैर्मेधिपेक्षयोबतत्वांशब्दवाच्यत्वयोरुपपादितत्वादयमेवैतन्म- वार्थो मुख्य इत्यवगम्यताम् । अस्मिन्मने ब्रह्मशब्दो(?) वेदपरः । 'ब्रह्म वेदस्तपः सत्यम् ' इत्युक्तेः। 'मत्रस्वाध्याययज्ञादिमनुमोक्षपितामहाः । तपोविष्णरुद्राश्च चन्द्रेन्द्री ब्रह्मसंज्ञिताः इति नैघण्टुकवचनाचेति । स्वपादेन समस्तवेद इतिमन्त्रं पठन्(?)शरीरे- न्द्रियदाळप्रार्थनफलभूतमभीष्टान्तरं प्रार्थयते-जातवेदमे (ऋ० सं० अ० १ अ० ७ ०० ७) इत्यादिना । जानवेदस इत्यस्य मत्रस्य कश्यप ऋषिः । जातवेदा अग्निर्देवता । त्रिष्टुप्छन्दः । संध्योपस्थाने विनियोगः । अस्यार्थः- यथा लोके " नावा सिन्धुं" नाविको “ विश्वा" विश्वानि “ दुर्गाणि " दुःखेन प्राप्तानि “न: " अस्माकमथो जलानि “ अतिपर्पत् " अत्यन्तं नाशितवान् । किंच यः “अरातीयतः" आत्मनोऽरातशिवन्संपादयितुमि- च्छत आत्मनः शत्रुत्वमिच्छनो वा पुरुषान् । “निदहाति " नितरां भस्मी चकार । दह भस्मीकरण इति धाताः । “स वेदः " सकलवेदप्रतिपाद्यः " अग्निः" अग्न्यन्तर्गतोऽग्निनियामकोऽग्निशब्दवाच्यः । एवंभूनाय तस्मै "जातवेदसे" जातं सर्व वत्तीति जातवेदाः । तस्मै परमात्मने जाता वेदा यस्य ते( स्मात्स ) जातवेदः । तस्मै जातवेदाय, “सोमं " सोमलताविशेष मुनवाम" सोमरसनिप्पत्त्यर्थं सोमलनानिप्पीडनं करवाम । यद्वा सोमं सोमरसं सुनवाम तदुत्पत्ति करवाम । अथवा सोमं मनः सुनवाम भगवद्विषयं करवामेति । तच्छंयोरिति । " तत् " गायत्रीप्रतिपाद्यं रूपं “शंयोः" सुखमाप्त्यर्थम् आ वृणीमहे" समन्ताच्छरणं गच्छामः । वयमिति शेषः । किमर्थ " श्रौतस्मातसकलयज्ञानुष्ठानसाफल्याय " यज्ञपतये " यज्ञपति देवं “दैवीः " च देवशब्दवाच्यभगवत्संवन्धिलीलाश्च “ गातुं" प्रतिपाद- यितुं " स्वस्तिः" कल्याणम् “ अस्तु" । न केवलमस्माकं “ मानुषेभ्यः" च भगवजानिभ्यश्च " स्वस्तिः " अस्तु । किंच "द्विपदे चतुष्पदे शं नोऽस्तु" भवतु । “भेषजं" संसारोषधभूतम् । " ऊर्च" सर्वोत्कृष्टं गायत्रीप्रतिपाचं ब्रम “जिगातु" जयतु । एवंभूताय महानुभावाय तुभ्यमस्माभिर्देयं किमपि नास्ति किंतु भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेमेतिशास्त्रोक्तरीत्या भूयो भूयो नमस्कारान्करोमीत्याह-ॐ नमो ब्रमणे (आ० गृहसू० अ० ३) इत्यादिना । ब्रह्मादिशब्दवाच्याय माते विष्णवे नम इति । नम इति बहुचारोक्तिस्तु आदरार्या । ततः पाच्या. यज्ञाय ·संध्याभाष्यम् । २३ दीनमस्कुर्यात् । तत्र मानं स[मनन्तर]मुक्तम् । नमस्कारकाले वेदाचा पाडवा मन्त्राः पठनीया इत्युक्तम् । सर्ववेदेषु यत्पुण्यमितिश्लोकपठनानन्तरं चतुःसा. गरमित्युक्त्वैतद्गोत्रोऽहं भो अभिवादय इति सूर्य नमस्कुर्यात् । तदुक्तमानये- अभिवादनपत्रेण स्वगोत्रं नाम शर्म च । उक्त्वाऽभिवादयेत्सूर्यमास्ति(य मवि)वरो(र) इम स्मरे(रन)" इति । अत्र प्राच्यादिशब्देन तत्तदिग्देवता ग्राह्याः । पाच्याः प्राणास्तथेन्द्राया दक्षिणाश्च यमादयः॥ प्रतीच्या वरुणाद्यास्तु सोमाया उत्तराः स्मृताः । शेषमित्राववातापी(विघ्नश्च वी)न्द्रकामा उदत्क(बुदाह)तौ । सभार्याः कोणपैः सार्ध चत्वारो दिग्विदिविति"। पूर्वदिग्देवतेन्द्रः शची, आभ्यामुपास्यमानो वामनो द्वितीयानपगमो हय- ग्रीवो नारायणोऽनिरुद्धः प्रनिहारनामकोऽनिरुद्धः पवमाननामको नारायणः प्रद्युम्नः प्रकाशनामको वासुदेवो वासुदेवव्यूहः । प्राणनामकः शेपः । अपान- नामिका भारती । व्याननामको वायुः । उदाननामिका रमा । समाननामको नारायणः। आग्नेये-अग्निः स्वाहा, आभ्यामुपास्यमानो परशुरामो द्वितीयान- पगमो हयग्रीवा नारायणाऽनिरुद्धः। दक्षिणे-यमः श्यामला, आभ्यामुपा- स्यमानो रामचन्द्रो द्वितीयानपगमो हयग्रीवनारायणानिरुद्धाः । प्रतिहारना- मकोऽनिरुद्धः । पवमाननारायणः । प्रद्युम्न नामिका भारती । व्याननामको वायुः । उदाननामिका रमा । समाननामको नारायणः । निर्ऋतिकोणे--निक्र- तिकं नाम(?)। आभ्यामुपास्यमानो यमादवतीर्णः कृष्णो द्वितीयानपगमो हयग्री- वनारायणानिरुद्धाः । पश्चिमे-वरुणो भारती, आभ्यामुपास्यमानो नारायणो द्वितीयानपगमो हयग्रीवनारायणानिरुद्धाः । प्रतिहारनामकोऽनिरुद्धः । पवमा. ननामकनारायणः । प्रद्युम्न(नः)प्रकाशनामकवासुदेवः प्रद्युम्नव्यूहः । प्राणना. मकशेषः । अपाननामिका भारती । व्याननामको वायुः । उदाननामिका रमा। समाननामको नारायणः । वायव्ये-वहः प्रावही, एतदुपास्यो नरसिंहो द्वितीया० निरुद्धः। उत्तर-चन्द्रस्तद्भार्या रोहिणी, एतदुपास्यः कल्की द्विती- यानपगमो हयग्रीवनारायणानिरुद्धाः। प्रतिहार । ऐशान्ये-रुद्रः पार्वती, एतदुपास्यः संकर्षणो द्विती० । ऊर्ध्वदिशि-गरुडः सौपर्णी कामरती। एमि. रुपास्यौ नारायणप्रधुनो। अघोदिशि-शेषो वारुणी मित्रो मैत्री । एतदुपास्या, शेषशायी । अवान्तरदिशि-गणेशस्तदुपास्यः संकर्मणः। एकोनपश्चाधान्यक्त ·२४ श्रीमध्वाचार्यविरचितं संध्याभाष्यम् । स्तदुपास्योऽनिरुदः स्वर्नामकानिरुद्धः संकर्षणप्रतिहारनामकानिरुद्धो निधन- नामकसकर्षणरामः। इति प्रातःसंध्याप्रकरणम् । अथ माध्याहिकमुच्यते । आपः पुनन्त्विति मध्याहेऽपः पिवेत् । तदाह भरद्वाज:- " सायमग्निश्च मेत्युक्त्वा प्रातः सूर्येत्यपः पिबेन् । आपः पुनन्तु मध्याह्न ततश्चाऽऽचमनं चरेत् " । उक्तं चाऽऽनये-"आपः पुनन्तु मन्त्रेण आपो हि ठेतिमत्रतः । प्रक्षिपेचाञ्जलिं सम्यगुदु त्यं चित्रमित्यपि ॥ चक्षुर्देवहितं सम्यग्सः शुचिपदित्यपि । एतज्जपेदूर्वबाहुः सूर्य पश्यन्समाहितः ॥ गायच्या तु यथाशक्ति उपस्थाय दिवाकरम्" इति ॥ तत्र गायत्र्या हंसमन्त्रेण चोपस्थाने सूर्यदिवाकरशब्दाभ्यां हरिरेवोच्यते । अतस्तदुपस्थाने विनियुक्तस्योदु त्यमित्यादेः सूक्तस्य हरिविषयत्वम् । वाक्य- कपलिङ्गाच । तदुक्तम्-"तयो हंसोऽसौ योऽसौ सोऽहम्" इति ।। इति श्रीसंध्याप्रयोपयुक्तमन्त्राणां सायणाचार्य- मतानुसारेण श्रीमध्वाचार्यकृतं भाष्यं समाप्तिमगमत् । .

·1254 C ॐतत्समणे नमः। श्रीकृष्णपण्डितविरचितं तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । प्रथमो गुच्छः। -- यस्मिन्दर्पणविम्बजृम्भितपुरीसंदर्भतुल्यं जगद्भात यत्परसंविदो यत इदं रूप्यादिवल्लीयते ।। यस्याज्ञानविजृम्भिता परभिदा वारीन्दुभेदादिवर्च भूमानमुपास्महे हृदि सदा वामार्वजानि शिवम् ॥ १ ॥ पूर्णानन्दस्वरूपाय दक्षिणामूर्तये नमः । माज्ञामाज्ञान्करोमीति दीक्षिताय स्वचिन्तया ॥२॥ मुकुन्दाश्रमयोगीन्दपादपङ्कजमाश्रये । तत्संदर्शनमात्रेण पायत्यं जायते नृणाम् ॥ ३ ॥ श्रीमत्कटाक्षेक्षणवीक्षितानां वाणी सुवाणी रसनाश्लेऽचला। प्रवर्तते तान्प्रणमामि नित्यं श्रीकृष्णविद्वन्मणिदेशिकेन्द्रान् ॥ ४॥ अरुन्धतीसवतभाग्यशालिनी लक्ष्मीरभून्मे जननी जगभुता । श्रीरामभट्टस्तु पिताऽमितागमस्तावद्य वन्दामि सदेष्टसिद्धये ॥५॥ श्रीमद्राघवदैवज्ञवंश्यः श्रीकृष्णपण्डितः । प्रकाशयाम्पहं स्पष्टं संध्यावन्दनपद्धतिम् ॥ ६ ॥ भाष्याणि वेदस्य विलोक्य निर्मिता विद्वपिया निर्णयकल्पवयसौ । गम्भीरवंशाभिपदानुगुम्फिता लब्धागमश्रेणिशुशुत्सया मया ॥७॥ इह खलु सकलसत्कर्मपरिगणनायामादितः परिगणनाईस्य संध्यावन्दनक- लापस्य स्वरूपविशेषजिज्ञासा यथाकथंचिद्विगुणाऽपि 'श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः' इति भगवदुपदेशात्स्वधर्मत्वेन श्रेयसीति हृदि निधाय निरन्तरघुभूषापरितो- पितसदाचार्यमुखकमलोदीरितसिदान्तसागराभिर्गतमतिरहस्यमाकलय्य क्या. योग प्रकाश्यते । तत्र तावत्संध्यावन्दनं नित्यम् । 'आरहः संध्यामुपासीत' इति. वीप्सावशात् । अर्धमासेऽर्धमासे प्रवृज्यते वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा पजेवेत्यादी तथा दर्शनात् । ननु युक्तं तत्र नित्यत्वम् । यथाकालमकरणे प्रायविचविधानाद , मा हतीयात्पुरुषात्सोमपानाभावे दौ_मण्यभवणार, अनादिवाविवा खेष- ·~ -- - श्रीकृष्णपण्डितविरचितं [प्रथमो गुच्छः] (संध्यावन्दननित्यत्वप्रतिपादनम् ) मित्युपपातकेषु अनाहितामितापाः पाठाच । नैवं प्रकृते ताशवासि सन्ति येन संध्यावन्दनं नित्यं भवेदिति । उच्यते-प्रकृते न तथाविधानि वचना. नि सन्तीति वदता वक्तव्यम् , किं संध्यावन्दनकर्मप्रधानभूतगायत्र्युपदेशस्य यथाकालमकरणे प्रायश्चित्ताभावश्चोद्यत आहोस्विद्यथाकालं संध्याकर्मानुष्ठान- स्याकरणे प्रायश्चित्ताभावः । नाऽऽद्यः। साविच्या अपि यथाकालमनुपदेशे गुरुतरमत्यवायश्रवणात् । तथाऽऽह भगवानापस्तम्बमुनिः-' अतिक्रान्ते सावित्र्याः काल ऋतुं विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयनं ततः संवत्सरमुदको. पस्पर्शनम् ' इति । उक्तं चाऽऽश्वलायनमुनिचरणैः-' अत ऊर्ध्व पतित- सावित्रीका भवन्ति नैनानुपनयेन याजयेनाध्यापयेभिर्व्यवहरेयुः' इति । न द्वितीयः । संध्याकरणेऽपि बहुमत्यवाय श्रवणात् । तथाहि । गोभिल:- संध्या येन न विज्ञाता संध्या येनानुपासिता । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वानोऽभिजायते ' इति ॥ विष्णुपुराणेऽपि- उपतिष्ठन्ति ये संध्यां ये न पूर्वा न पश्चिमाम् । व्रजन्ति ते दुरात्मानस्तामित्रं नरकं नृप' ।। कूर्मपुराणेऽपि- 'योऽन्यत्र कुरुते यत्नं धर्मकार्ये द्विजोत्तमः । विहाय संध्याप्रणतिं स याति नरकायुतम् ।। दत:- संध्याहीनोऽशुचिनित्यमनईः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥ स्मृत्यन्तरेऽपि-' यः संध्यां कालतः प्राप्तामालस्यादतिवर्तते । सूर्यहत्यामवामोति उलूकत्वमियात्तथा । सायं पातस्तथा संध्यां ये विमा नयुपासते । तानेव धार्मिको राजा शूद्रकर्मसु योजयेत् ' । धौनक:-'संध्यातिक्रमणं यस्य सप्तरात्रमविच्युतम् । उन्मत्तदोषयुक्तो वा पुनः संस्कारमहति ॥ मविच्युतमविछिनमित्यर्थः । तस्मात्संध्यावन्दनमकरणे प्रत्यवायबाहुल्य- भरपाभित्यमिति सिदम् । तदानुष्ठानपर्थावबोधपूर्वकमाचरणीयं तथा सति महत्फलं भवति नेतरवा । अत एव छान्दोग्ये भूयते-'यदेव विषया करोति बदयोपनिषदा तदेव वीर्यवचरं भवति' इति । विद्या सम्यगर्थवा- मम् । भदाऽस्तित्पबुदिः । अर्थशाने सवि समनं फलं भवतीत्याशयेन - - ·- [प्रथमो गुच्छः] चिरीयसंध्याभाष्यम् । ( अर्थशानस्याऽऽवश्यकता) वीर्यवत्तरमित्युक्तम् । तदेवेति विशेष्यसंगत्यैवकारसामर्यादविद्वत्तवनान- मतथाभूतमिति च गम्यते । तथा निरुक्तेऽपि- 'स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न विजानाति योऽयम् । योऽर्थन इत्सकलं भद्रमभुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा' इति ॥ स्मृत्यन्तरेऽपि यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविव शुष्कधो न तज्ज्वलति कहिंचित् ' । लघुव्यासोऽपि-वेदस्याध्ययनं सर्व धर्मशास्त्रस्य चापि यत् । अजानतोऽथ तत्सर्व तुषाणां कण्डनं यथा ॥ कण्डनमवहननम् । तुषावहननववृथा प्रयास इत्यर्थः । यथा पशु रहारी न तस्य भनते फलम् ॥ दिजस्तदर्यानभिज्ञो न वेदफलमभुते । वैदिककर्मफलभाइन भवतीत्यर्थः । अत एव व्यास:- ज्ञात्वा ज्ञात्वा च कर्माणि जनो यो योऽनुतिष्ठति । विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत् ' ।। अत एव तेषां पूजनमपि न कार्यमिति स एवाऽऽह- 'पाठमात्ररतान्वेदे द्विजातीचार्यवर्जितान् । पभूनिव न तामाडो वामात्रेणापि नार्चयेत् ॥ अतोऽर्थज्ञानमावश्यकमित्यभिप्रायः । लघुव्यास:- 'श्रुतहीनमधीतं यन्नेह नामुत्र तद्भवेत् । श्रुतं च केवलमपि समुत्थानाय कल्पते ' । श्रुतमर्थवानमुभयोः समुच्चयेन भवितव्यमित्यभिमायः । तदाह स एव- 'मानं कर्म च संयुक्तं मुक्त्यर्थ कथितं यथा । अधीतं श्रुतसंयुक्तं तत्र श्रेष्ठं न केवलम् ' । अर्थज्ञानसंपलस्य फलमाह मनुः- वेदशास्त्रार्यतत्त्वज्ञो यत्र यत्राऽऽश्रमे वसेत् । इहैव लोके तिष्ठन्स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ हारीतोऽपि-'मवार्थको जपयंस्तयैवाध्यापयन्दिनः । अधीत्य यत्किंचिदपि वेदार्थाधिगमे रतः ॥ ब्रह्मलोकमवामोवि धर्मानुष्ठानवो द्विजः । - .

·श्रीकृष्णपणितविरचितं- [प्रथमो गुच्छ.] ( वेदार्थविचाराभावे शूद्रसमत्वोक्किः) यस्किचिदिति मनमागमात्रमपीत्यर्थः । वेदार्थापरिक्षाने दोषमाह- 'न वेदपाठमात्रेण संतुष्टः स्याद्विजोत्तमः । पाठमात्रावसायी तु पङ्के गौरिव सीदति ।। योऽधीत्य विधिवद्विषो न वेदार्थ विचारयेत् । स सान्वयः शूद्रसमः पात्रतां न प्रपद्यते । तस्मादकरणे प्रत्यवायश्रवणात्करणे चाभ्युदयसंभवादर्थज्ञानमावश्यकमिति सिद्धम् । किं च मनार्थपरिझानपूर्वकोपदेशसिद्ध्यर्थमुपनेतुर्विद्वत्तामाहाऽऽपस्त- म्यो मुनिः सामयाचारिकेषु–'तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपन. यते पश्चाविद्वानिति ब्राह्मणम्' इति । अथ वृत्तिकारः-विद्वानेवोपनेताऽभि. गम्यत इति विधातुमविदुषो निन्दामाह-यथा कश्चित्तमसः सकाशात्तम एव पविष्टः किंचिन जानाति एवमेष यमविद्वानुपनयते । यश्चाविद्वानित्यपेक्षते यश्च स्वयमविदानुपनयते सोऽपि तमस एव तमः प्रविधतीति । तस्मादर्थज्ञानं नित्यमित्याचार्याभिप्रायः । किंच मत्रार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमेवार्थी समर्थो विद्वा- निति यागाधिकार विशेषणकोटौ विद्वत्पदं निवेशितमन्यथा तस्य वैफल्यापा. तात् । ननु 'पत्न्यवेक्षितमाज्यं भवति विष्णुक्रमाक्रमते' इत्यादिषन्धायाः पवादेव तदसंभवेऽपि न नित्यकर्मणि क्षतिस्तद्वदविदुषोऽपि यागाधिकारेऽपि न तिरिति चेन्मैवम् । पावादेरावैगुण्यादिना विष्णुक्रमणमात्रानुष्ठानासम- र्थत्वेऽपि तदितरगाजमानकलापस्य मन्त्रार्थपरिबानपूर्वकमनुष्ठातुं शक्यत्वान कविरोष इति तत्र युक्तमुत्पश्यामः । प्रकृते तु तस्य गाढाज्ञानप्रविष्टस्य मूक- तुल्यतया कुत्रापि संकल्पादियाजमानकर्मणि यथार्थानुष्ठानासमर्थत्वेन तत्कृत- कर्मणस्तुषावहननन्यायेन वैफल्यात् । पङ्ग्वादेः सामर्थ्याभावेऽपि यागाधि- कारोऽस्तीति तस्यायेन बूढस्यापि तदधिकारायोगाच । न हि ' यज्ञोपवीती नित्योदकः संध्यामुपासीत' इति विधीयमानं संध्यावन्दनमशक्तस्वास्नातस्याप्य- स्वीति तस्यायेनायज्ञोपवीतिनोऽपि तदनुष्ठानं दृश्यते । न च 'विशिखोऽनुप- बीती च यत्करोति न तत्कृतम्' इति वचनादयज्ञोपवीतिनस्तदनुष्ठानमनुचि- तामिति वाच्यम् । तथा सत्यर्थशानावश्यकतापतिपादकपूर्वोक्तबहुवचनपीडा- मिया मूढस्यापि नाषिकारोऽस्तीति न किमर्थ व्याः । तस्मान्महस्यापि गरी. पसा प्रयत्नेन विदितपदपदार्थसंमतिकस्यैव तदधिकारः । अन्यथा देवतोद्दे- सत्यागादिमात्रज्ञानस्याप्यभावेन तत्कृतं कर्म विफलं स्यात् । अविधिना कृत- पकृतमिति सिद्धान्तात् । अत एर य एवं वेद । य एवं विद्वान्यजते । यस्यैवं विदुषोऽनिहोत्रं जुहति । य उ चैनदेवं वेद । य एवं विद्वाश्चातुर्मास्यैर्यजते' ·[प्रथमो गुच्छः] तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (संध्यावन्दने मानाद्यावश्यकता) इति प्रतिकर्म विद्वत्संकीर्तनं दृश्यते । तदन्यथोन्मत्तमलापबदनर्यकं स्यात् । किं च स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनविधेराफलवदर्यावयोधायापारमकीक- वाणैर्भट्टपादैरपि मनार्यपरिबानमावश्यकमिति बहुधा प्रतिपादितम् । ननु फलवदर्यावबोधस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां लाभान तदर्थमध्ययनं विधेयमिति चेन्न । अध्ययनेनैवार्थमवगम्य यागादिकमनुष्ठितं चेत्क्रतुफलभावनासिदिरि- ति नियमार्थ तद्विधानात् । नन्वध्ययनविधेरनारभ्याधीततया ऋतुसंस्पर्धनाभा. वान क्रत्वर्थत्वमिति चेन । स्वाध्यायस्यार्थप्रतिपादनसामर्थ्यरूपलिङ्गन यागा- नुप्रवेशे तद्वाराऽध्ययनस्य यागसंस्पर्शसंभवात् । यथा 'यस्य पर्णमयी जह- र्भवति' इत्यनारभ्याधीतपर्णताया अव्यभिचरितक्रतुसंबन्धिजुहद्वारा यागान्व. यात्पर्णशब्दार्थपलाशरूपप्रकृतिद्रव्यनियमविधिपरत्वं तद्वचनस्य दृष्टं तद्व- दिति संक्षेपः । “यद्यपि विवरणकारमतेऽध्ययनविधेरक्षरावाप्तिद्वारा तदर्य]. पर्यवसानाङ्गीकाराम काऽपि क्षतिः । तस्मादर्थवानमावश्यकमिति सिद्धम् । तस्य निगमनिरुक्तव्याकरणादिसाध्यत्वेन तत्रात्यन्तालसानां फलबद- र्थज्ञानलाभाय खबुद्धिपरीक्षार्थ च तत्परमोपायभूतनवीनग्रन्यारम्भ इति दुरभिमानदुष्टजनसमुत्थापितैतद्वैयर्थ्यशङ्का नावतरति । ननु संध्यावन्दनं कथंभूतेन कर्तव्यम् । उच्यते-'यज्ञोपवीती नित्योदकः संध्यामुपासीत' इति आश्वलायनिके दर्शनायज्ञोपवीतिना कृतस्नानेन मार्जनादिकं कुर्वता प्रदक्षिणं संध्यावन्दनं कर्तव्यम् । तदुक्तमापस्तम्बेन श्रौतपरिभाषायाम् ' यज्ञोपवीती प्रदक्षिणं दैवानि कर्माणि करोति' इति । स्मार्तपरिभाषायामपि-यज्ञोपवी. तिना प्रदक्षिणमपि (मिति)। नित्योदकः स्मृत्युक्तोदकः । तेन मार्जनादिकमपि सिद्धमिति नारायणकृत्तिकारः । तत्पदेनैव स्नानस्यापि ग्रहणम् । शक्तिविषये स्नातस्यैव तदधिकारात् । शक्तविषये 'न मुहूर्तमप्यमयतः स्यात्' इति सामया- चारिकेषु तथा दर्शनात् । ननु संध्याकाले न स्नानमावश्यकं तत्पूर्वभावित्व- नियमाभावात् । अत एव संध्या म्नानमिति विपरीतपाठः पराशरस्मृतौ दृश्यत इति चेन्न । 'अग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचति' इतिवत्पाठव्यत्यासेऽप्यर्यक्रम-' स्वीकारात् । अत एव- 'अनातो नाऽऽचरेत्कर्म जपहोमादि किंचन । स्नात्वाऽधिकारी भवति देवे पित्र्ये च कर्मणि ॥ अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः। स्रवत्येव दिवा नक्तं प्रातःस्नानं विशोधनम् ' * यद्यपीत्यधिकम्, एतद्वाक्ये किंचित्युटितं बेति बोध्यम् ।

·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [प्रथमो गुच्छः] ( यज्ञोपवीतधारणावश्यकता) इति स्पतिषु संध्यावन्दनापूर्व सानं कार्यमिति बहुधा प्रतिपाद्यते । वस्मात्पूर्व मानं कर्तव्यम् । ततः संध्यावन्दनं कर्तव्यमिति सर्व मुस्थम् । बनु यहोपवीविना कर्तव्यमित्युक्तं तदनुपपणम्, उपनयनकाले तस्य गृहकारैरनु. करवादिति चेत्, सत्यम् । तथाऽपि यज्ञोपवीतधारमावश्यकम् । 'अथ कथम- पडोपबीती ब्रामणः' इति श्रुतौ यज्ञोपवीताभावे ब्रामण्यामावस्योक्तत्वात् । एतकारैरपि तत्र तत्र कर्मणि यज्ञोपवीतधारणमुक्तम् । 'यज्ञोपवीतशौचे च नित्ये' इति परिभाषायामपि नित्यत्वमुक्तम् । 'यज्ञोपवीत्याचम्ये' इत्याश्वलायनिक उक्तम् । आपस्तम्बसूत्रेऽपि-' उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां च होमे अप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् ' इति । तैत्ति- रीपकेऽपि 'सह वै देवानां चासुराणाम्' इत्यत्र 'यत्किच ब्राह्मणो यज्ञोपवी- सपीते यजत एव तत्तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाधीयीत याजयेत वा' इति सम्य- गुतम् । तस्माच्छ्रुतिस्मृतिगृहसिद्धत्वाद्यज्ञोपवीतधारणमावश्यकमिति सिद्धम् । उपनयनप्रकरणेऽपि तयाख्यानावसरे सुदर्शनाचार्यरुपासने गुरूणामिति सूत्रेण विहितं यज्ञोपवीतं प्राप्तमिति व्याख्यातम् । तत्र भृगुः- सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखोऽनुपवीती च यत्करोति न तत्कृतम्' इति । । संध्यात्रयमध्ये सायंसंध्याया एवं प्राथम्यम् । तथाहि-उपनयनकाले माध्याहिकसंध्याया अवकाशेऽपि सायं संध्याया उपक्रमविधानात्सैव प्रथ. मेति गम्यते । अत्र गौतमः- संध्यात्रयं न कर्तव्यं यावन्मोञ्जी न बध्यते । संध्यात्रयं तु कर्तव्यं सायमादि ततः परम् ।। वतः परमुपनयनानन्तरमित्यर्थः । गायत्री [तु] गुरोर्लब्ध्वा मवान्ध्यायन्यथोदितान् । अभ्यस्योपासयेत्संध्यां सायमादि यथाक्रमम् । पसिष्ठोऽपि-'गायत्री गुरुणा दिष्टां तिष्ठभासूर्यमभ्यसेत् । सूर्येऽस्तशिखरं मासे सायंसंध्यामुपक्रमेत्' इति । शौनकोऽपि-उपनीती कृतायां तु सायसंध्यामुपक्रमेत् । प्रमय प्रकुर्वीत मध्याहे तु परेऽहनि । उपाकरणपर्यन्तं गायत्र्या ब्रमयज्ञकम् । कुर्यान्याध्यातिकी संध्या वतः स्मृत्युक्तमार्गतः । बत उपनयनानन्तरं परेशानि मध्याहकाल इलार्थः । आपलायनशाखि.

·[प्रथमो गुच्छः तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (संध्याकालविवारः) नामप्ययमेव पन्थाः । 'तिष्ठेदहशेषम्' इति गृखकारेणास्तंगमनपर्यन्त प्रमचा- रिण उपवेशस्य निषिद्धत्वात् । अनुपविशत आचमनसंध्याघनधिकार 'तिष्ठमाऽऽचामेत्' इति निषेधात् । तस्मान्माध्याहिकसंध्याकरणमुपनपनकाले नोपपद्यते । ननु तदर्थमुपवेशनं भविष्यतीति चेन्न । तया सत्सह शेषमित्सत्य- न्तसंयोगे द्वितीयाश्रुतेः पीडा स्यात् । न चेष्टापत्तिः । यावता हीद प्रथममुपात्तगायत्रीमत्रस्य शुद्ध्यर्थं स्वाधीनतालाभार्य च तिष्ठेदिति प्रम. चारिणः स्थान विहितं तस्य भ्रंशे मन्त्रस्यैव नियमविलोपावंशः स्यात् । 'न श्रेयो नियम विना' इति वचनात् । तथा सति सावित्रीपातित्यमेव स्यादिति मूलोच्छेदी पाण्डित्यप्रकर्षः । गृह्यकारेणापि सायंसंध्याप्रभृत्येव संध्याविषानं कृतम् 'यज्ञोपवीती नित्योदकः संध्यामुपासीत वाग्यतः सायमासीनः' इत्यादि । तस्मात्सायंसंध्यामभृत्येव संध्याकालो निर्णीतः । अथ संध्याकालो विचार्यते । तत्र मुख्यकाल उक्तश्छान्दोग्ये 'संधौ संध्यामुपासीताऽऽ ज्योतिषो दर्षना. संधिः' इति । अस्यार्थ:-अत्र ज्योतिष्पदं मूर्यनक्षत्रवाचकम् । तथा पाss ज्योतिषो दर्शनादर्धास्तमितसूर्यदर्शनकालमारभ्य नक्षत्रोदयपर्यन्तं यः काला स संधिः । तत्र सायंसंध्यामुपासीत विदधीत । तदुक्तम्- 'अर्धास्तमितकालाद्यः संघिरातारकोदयात् । तत्र संध्यामुपासीत सायंकाले समाहितः' इति ॥ उदयात्माक्तनी संध्या घटिकात्रय मुच्यते । सायंसंध्या विघटिका अस्तादुपरि भास्वतः' । सकलसूर्यविम्बास्तमयादूर्भ नक्षत्रोदयात्पूर्व सायंसंधिकालः । कृत्स्ननक्षत्रा. स्तंगमनादूर्ध्व मूर्योदयात्माक्प्रातःसंधिकालस्तत्र संध्यामुपासीतेति श्लोकार्य: अयं संध्यादयस्य मुख्यः कालः । नन्वेवं चेत्संध्यावन्दनं कयमाचरणीयमेता- दृशमुख्यकालस्यातिदुर्लभत्वात् । उच्यते-अस्यैव कालस्पोचमादिभेदेन स्मृतिषु कीर्तितत्वेनोत्तमकाले तदनुष्ठानालाभेऽपि मध्यमादिकाले तदनुष्ठान- संभवात् । तथा हि- उत्तमा सूर्यसहिता मध्याऽनुदिततारका । अघमा तारकोपेता सायंसंध्या त्रिधा मता ॥ गौतमः- उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता मातःसंध्या विषा मवा'। एवंभूतोऽपि मुख्यकाल एव । तस्मिन्निविषे काले यस्तु संध्यां नानुवि- प्रति स संपूर्णबामणो न भवति । तथाच शातावपः ·- श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [प्रपमो मुच्छः] (संध्याशब्दाविचारः) 'अनागतां तु यः पूर्वा सादित्यां चैव पश्चिमाम् । नोपासीत द्विजः संध्यां स सर्वोऽब्राह्मणः स्मृतः' इति ॥ अब्रामणः संपूर्णब्राह्मणो न भवतीत्यर्थः । द्वादशाहमनमिस्तु संध्याकालविपर्ययः॥ पठिताखिलवेदोऽपि शूद्र एव न संशयः॥ यस्त्वेतसिन्काले संध्यामुपास्ते स संपूर्णब्राह्मण इत्यादुक्तं भवति । गौतमः- काले तु वन्दिता संध्या स्वर्गमोक्षपदायिनी । अकाले वन्दिता संध्या सा च संध्या (वन्ध्या) वधूरिव' ॥ अथ संध्याशब्दार्थो विचार्यते-संध्यामुपासीतेत्यत्र संध्या नाम चिच्छ- क्तिरूपा देवता तामुपासीत ध्यायेत् । तां ध्यायनाचमनादारभ्याभिवादनान्तं कर्म कुर्यात् । सा देवता स्पष्टीकृता या संध्या सा जगत्सूतिर्मायातीता हि निष्कला। ईश्वरी केवला शक्तिस्तत्त्वत्रयसमुद्भवा ।। ध्यात्वाऽर्कमण्डलगतां सावित्रीं वै जपेद्बुधः' इति ॥ अनेनार्कविम्बाभिव्यक्तादित्यशब्दवाच्या परब्रह्मरूपा चिच्छक्तिरेव संध्या- देवतेत्युक्तं भवति । ध्यात्वा ध्यायनित्यर्थः । सा, ऋग्गायत्री । नन्विदं विरु- दम् । संध्यापदं न चिच्छक्तिपरं, परं तु कर्मपरमेव । संध्या स्नानमिति पराशरेण तत्परत्वेन कीर्तितत्वात् । सत्यम् । संध्यापदस्य मुख्यवृत्त्या चिच्छक्तिपरत्वेऽपि संधी भवा संध्येति व्युत्पत्या क्रियापरत्वसंभवात् । अत एर व्यास:- उपास्ते संधिवेलायां निशाया दिवसस्य च । तामेव संध्यां तस्मात्तु प्रवदन्ति मनीषिणः' इति । वो क्रियां विदधाति योगयाज्ञवल्क्य: 'संधौ संध्यामुपासीत नास्तगे नोद्गते रवी ' इति । तो क्रियामादित्याख्यां चिच्छक्तिरूपा देवतां ध्यायन्कुर्यादिति फकिकार्यः। अत्र केचिद-संधानुपास्पदेवता संध्या तयोपलक्षितां क्रियामादाय पर्यव- स्वत्संध्यापदं कियापरमित्याहुः । तम । संघौ भवा संध्येति संध्यापदस्य साक्षारिकपापरत्वसंभवे परम्परया तत्कल्पनाया अन्याय्यत्वात् । उपासीते- स्युपासना विहिवतया कर्तृपरवचाभिध्यानरूपा क्रियैव न तु मानम् । तस्य - . .

·- -- [प्रथमो गुच्छः) तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । (संध्याप्रयानाकर्मविचारः) प्रमाणपरतवत्वेन पुंस्परतत्रत्वायोगात् । तथा च श्रुतिः-' उपन्तमस्त यन्त- मादित्यमभिध्यायन्कुर्वन्ब्राह्मणो विद्वान्सकलं भद्रमभुतेऽसावादित्यो अमेति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यति य एवं वेद ' इति । अस्यायमर्थो भाष्यकारोक्त:- वक्ष्यमाणप्राणायामादि कर्म कुर्वन्संध्याशब्दवाच्यमादित्यं ब्रह्मेति ध्यायहि- कामुष्मिकं सकलं भद्रमनुते । य एवमुक्तध्यानेन शुद्धान्तःकरणो ब्रह्म साक्षा- कुरुते स पूर्वमपि ब्रह्मैव सन्नज्ञानाजीवत्वं प्राप्तस्तत्साक्षात्कारेणाज्ञानापगमे ब्रह्मैव प्रामोतीति । व्यासः- 'तदेवं प्रतिपद्येत सावित्री ब्रह्मणा सह । सोऽहमस्मीत्युपासीत विधिना येन केनचित् ' इति ॥ आदित्यरूपा चिच्छक्तिरेव गायव्याख्या च भवति । अत एव जपकाले गायत्रीव्यानं विहितम्- गायत्रीं चिन्तयेद्यस्तु हृत्पने समुपस्थिताम् । धर्माधर्मविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ' ॥ श्रुतावादित्यध्यानमुक्तम् । वचने तु गायत्रीव्यानम् । तत्राऽऽदित्यरूपचि. छक्तेर्गायत्रीशब्दवाच्यत्वानङ्गीकारे जपकाल एव गायत्र्यादित्ययोर्ध्याना- वाप्तिः । न चेष्टापत्तिः । एकस्य कर्तुरेककालीनप्रधानकर्मद्वयकरणायोगात् । तस्मादादित्यरूपचिच्छक्तरेव गायत्रीशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मचैतन्यस्यैव गायत्रीमन- प्रतिपाद्यत्वाचिच्छक्तिरूपमादित्यरूपं गायत्रीरूपं च ब्रह्म संध्यादेवतेत्यवगन्त- व्यम् । अत्रेदं विचार्यते । अयंप्रक्षेपणं गायत्रीजपः सूर्योपस्थानं चेति त्रितयं संध्याकमणि समप्रधानम् । अन्यत्स्मृत्युक्तमार्जनादिकं तदहं तदुपकारकमिति यावत् । अपरार्के शाखान्तरे-ॐकारव्याहृतिपूर्वी गायत्रीं ब्राह्मणो जपेत् । त्रिष्टुभं राजन्यो जगनीं वैश्यः । सर्वे गायत्रीमिति जपमात्रविधानाजप एव प्रधानमिति तत्रावगम्यते । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मत्यादिहृदयपठनं प्राणायाम. न्यासध्यानादिकं गायत्रीनपाङ्गम् । एतेषु त्रिवप्यर्यप्रक्षेपणं बलवत्मघानम् । गायच्याऽभिमविता अप ऊर्च विक्षिपन्तीत्यत्र तावन्मात्रस्यैव प्राधान्येन विधानात् । गायत्रीनपोपस्थानप्रतिषेधपूर्वकमाशीचेऽप्यर्थ्यप्रक्षेपणमात्रवि- धानाच्च । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे-स्वाध्यायजपहोमादि ना(चाss)शौचे वर्जयेत्स- देति । जपो गायत्रीजपः । तस्मिन्कालेऽयमात्रमेव कर्तव्यमित्याह पैठी- नसि:-' आशीचेऽप्यपामञ्जलीन्मक्षिप्य मूर्य ध्यायनमस्कुर्याद ' इति । सूर्य ध्यायनञ्जलीन्मक्षिदित्यन्वयः । स्मृतिकाररेतत्सर्व विचार्याऽऽप्रेयादियागत्र- यानुष्ठानादिवदंतेषां त्रयाणामनुष्ठानमावश्यकमित्युक्तम् । दैवान्मानुपाद्वा ·१० श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [प्रथमो गुच्छः] (संध्याकाललोपप्रायचित्तम्) कदाचित्रितयानुष्ठानासंभवेऽप्येकानुष्ठानेनैव संध्योपासनापूर्व सिध्यति । असो. पयाजिनो ब्रामणस्यानीपोमीययागानुष्ठानाभावेऽपि तदितरयागानुष्ठानेनैव पौर्णमासेष्टपपूर्ववदिति प्रयोजनमनुसंधेयम् । अब संध्याकाललोपमायश्चित्तम्- संध्याकाले त्वतिक्रान्ते स्नात्वाऽऽचम्य यथाविधि । जपेदशशतं देवीं ततः संध्यां समाचरेत् ॥ जमदनिः-एकाहं समतिक्रम्य प्रमादादकृतं यदि । अहोरात्रोपितो भूत्वा गायत्र्याश्चायुतं जपेत् । राष्ट्रभो नृपक्रोधे रोगाते सूतकेऽपि च । संध्यावन्दनविच्छित्तिर्न दोषाय कदाचन ॥ तथाविधकाले यावदनुष्ठानासंभवेऽपि मनसा मन्त्रोच्चारणे तत्सिद्धिः । न तु सर्वात्मना लोपः, नित्यत्वादिति तात्पर्यार्थः । इदं चार्घ्यदानकाले सम्य. निरूप्यते । ननु विद्यासक्तानां संध्यावन्दनकाललोपो भवति तत्र का वार्ता । कुशलैव । देवामिद्विजविद्यानां कार्ये महति संस्थिते । संध्याहीने न दोषोऽस्ति ये च सत्कर्मसाधनाः ॥ तस्माघयाकालातिक्रमणेऽपि विद्यासक्तानां न दोष इति स्थितम् । 'सायं मातनं दोषोऽस्ति संध्याकालोऽतिपद्यते । मुख्यकल्पोऽनुकल्पश्च सर्वस्मिन्कर्मणि स्थितः इति हृदमनुवचनादधमगोणकालो वेदितव्यः । मध्यमगौणकालोऽस्ति स्त्यन्तरे कथितः- चतस्रो घटिकाः सायं गौणकालोऽस्ति मध्यमः। प्रातःकालेऽप्येवमेव संध्याकालो मुनीरितः' इति ।। पघटिकात्मकः कालः प्रातःशब्दार्थः । मुहूर्तत्रितयं प्रातरिति वचनात् । तत्र चतस्रो घटिकाः सायं संध्यायां गौणमध्यमकाल इत्यर्थः । प्रदोषका. लोऽपि तावानेव । त्रिमुर्तः प्रदोषः स्यादानावस्तं गते सति' इति वचनात् । बगापि पूर्ववत् । उत्तमगौणकालस्तु संग्रहकारेणोक्त:- सायंकाले त्रिषटिका अस्तादुपरि भास्वतः । पावरकाले द्विषटिका तत्र संध्यां समाचरेत् ॥ .

·तैत्तिरीयसंध्यापाय। युद्ध [प्रथमो गुच्छः] १२ (संध्यात्रयस्य विशेषेण कालातिक्रमणप्रायश्चित्तम्) गोभिला-मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कर्तुं न शक्यते । गौणकालेऽपि कर्तव्यं गौणोऽप्यत्रेशो मतः ।। अत्राऽऽपदीदृशो मुख्य एवेति संमतः । गौणकालेऽप्यतिक्रान्त आसायं प्रातःसंध्यां कुर्यात् । तावत्पर्यन्तं सूर्यस्य रक्षसां च युद्धप्रवृत्तेः । सूर्यस्य पापानिवृत्त्यर्थत्वात्तत्संध्योपासनस्य । ' तस्मादुत्तिष्ठन्त ह पा तानि रक्षा स्यादित्यं योधयन्ति यावदस्तमयात् ' इति श्रुतेः । तत्रानुष्ठानकाले प्रायधि- तपूर्वकमेवानुष्ठानं कर्तव्यम् । तत्पकारस्तु स्मृत्यन्तरे- प्राणायामत्रयं प्रातर्द्विगुणं संगवे स्मृतम् । मध्याह्ने त्रिगुणं प्रोक्तमपराह्ने तु षड्गुणम् ॥ सायाह्न द्वादशगुणं सूर्यहत्यां व्यपोहति । अथ संध्यात्रयस्य विशेषेण कालातिक्रमणप्रायश्चित्तमुच्यते । संध्याया दौ कालो निर्णीतावधस्तात् । मुख्यगौणभेदात् । तत्र मुख्यकालेऽतिक्रान्ते गौण- काले प्राप्तं चेदनुष्ठानं वक्ष्यमाणप्रायश्चित्तपूर्वक कार्यम् । तच्च प्रायश्चित्तं द्विवि. धम् । गायत्रीपूर्वकमर्थ्यप्रक्षेपणात्मकमेकम् । प्राणायामात्मकमपरम् । तत्राप प्रक्षेपणात्मकमाह व्यास:- प्रणवव्याहृतियुतां गायत्रीं शिरसा सह । उच्चार्य दत्वाऽयमादौ संध्याकर्म समाचरेत् ।। ग्रन्थान्तरे- गायत्री शिरसा सार्धमुक्त्वा व्याहृतिभिः सह । कालातीतविशुद्ध्यर्थं दत्त्वा संध्यां समाचरेत् ॥ अर्ध्यमिति शेषः । इदं प्रायश्चित्तं संध्यात्रयेऽपि समम् । तदानीमेकं प्राणा. यामं कृत्वा मुख्यकालातिक्रमदोपपरिहारार्थमर्थ्यप्रक्षेपणात्मकं प्रायश्चित्तं करिष्य इति संकल्प्य प्रायश्चित्ताय॑ दत्त्वा ततः संध्यां समाचरेत् । चतुरर्घ्य तु गायत्र्या दत्त्वा संध्यां समाचरेत् । कालातीतविशुद्ध्यर्थं त्रिसंध्यासु समाहितः ।। उभयोः प्रायश्चित्तयोः समुच्चयः । एकस्मिन्दोपे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि समभ्युचीयेरमिति श्रोते दर्शनात् । न विकल्पः । प्राणायामलक्षणं प्रायधि- मुक्तमधस्तात् । तत्र केचित्माणायामवयं प्रातरित्यत्र भातरिति लिनात्यात:का- कातिक्रमणमायश्चित्ततयैव प्राणायामलक्षणं पायधिच समुचिनोति नेवरयोरिवि' बदन्ति । तम । अर्थ वा सिपाधयिषोनियमातिक्रमे चान्यस्मिमिति नियमावि - ·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [प्रथमो गुच्छः] (संध्यात्रयस्य दिवा सर्वथाऽनुष्ठानासंभवे कर्तव्यविधिः) क्रमणमात्रे विधीयमानस्य तस्य कर्मविशेषे नियन्तुमशक्यत्वात् । अत एव सुदर्श- नाचार्यः प्रायश्चित्तनिरूपणमसा आचमनं भोजनलोपः प्राणायामश्चेति त्रयाणां समुच्चयो न तु विकल्प इति व्याचष्टे । वचनस्थं प्रातरिति पदमनुवादपरमिति न दोषः । ननु संध्यात्रयस्य दिवाभागे दैवान्मानुषाद्वा सर्वथाऽनुष्ठानासंभवे किं कर्तव्यम् । उच्यते-उक्तमायश्चित्तपूर्वक क्रमेण शर्वर्याः प्रथमपादे कुर्यान तु व्युत्क्रमेण । तत्र लोकोपकारे- दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै । शर्वर्याः प्रथमे पादे तानि कुर्याद्यथाक्रमम् ।। तत्र केचित-स्वकाले बलवत्यपीति न्यायेन सायंसंध्यामादौ कृत्वा दिवा. तिपमानि कर्माणि कुर्यादिति । अपरे पुनः क्रमेणेति वदन्ति । तदुक्तम्- कालातीतेषु पूर्वेषु प्राप्तवत्सत्तरेषु च । कालातीतानि कृत्वैव विदध्यादुत्तराणि तु ॥ शिष्टाचारादाचारो वेदितव्यः । तदुक्तमापस्तम्बेन 'सर्वजनपदेप्वेकान्तस- माहितमार्याणां वृत्त स्वधर्मनिरतानार सम्यग्विनीतानां वृद्धानामात्मवता- मलोलुपानामदाम्भिकानां वृत्तसादृश्यं भजेतवमुभी लोकावभिजयतिः' इति । ननु रात्रौ यामेऽप्यतिक्रान्ते का गतिः । कर्मानुष्ठानलोप एव गतिः । अत्र लोकोपकारे- अकाले चेत्कृतं कर्म काले प्राप्ते पुनःक्रिया। कालातीते तु यत्कुर्यादकृतं तद्विनिर्दिशेत् ' इति ॥ अस्यार्थ:-अकालेऽनागतकाले यदि कर्म कुर्यात्तस्य मुख्यकाले प्राप्ते पुनःक्रिया पुनःकरणं भवेत् । कालातीते तु गौणकालातिपत्तो तत्कर्म न कुर्या: कितूक्तभापचित्तमेव कुर्यात् । संध्यादिनित्यकर्मानुष्ठानाभावनैकस्मिन्नहोरात्रे गवेऽपरेपुरुषोष्य षोडशमाणायामपूर्वकमष्टोत्तरसहस्रं गायत्रीजपं कुर्यात् । तथा च मनु:- वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । नातकव्रतलोपे च प्रायश्चितमभोजनम् ।। संध्यावन्दनहानौ तु नित्यस्नानं विलुप्य च । होमं च नित्यकं भुद्ध सावित्र्यष्टसहस्रकम् ॥ देऽपरेपुरष्टसहलकमष्टोचरसहस्रकम् । अत्रायं सिदान्त:-यदोपासन- स्वादोषकालाविपचौ चतूरात्रमहबमानोऽमिलौकिकः संपचत इति वचना- ·। [द्वितीयो गुच्छः] तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । (त्रिविधाचमनलक्षणानि) दूर्व धार्यमाणेऽप्यनावनुगतो मन्थ्य इत्लग्न्युत्पत्तिमायश्चित्ते भवतः । तथा सप्तरात्रमविच्युतसंध्यावन्दनाभावे पुनः संस्कारः कार्यस्तदनन्तरमुपेतेन पूर्वप्र- कारेण तदनुष्ठानं कार्यम् । अत्र शौनकः संध्यातिक्रमणं यस्य सप्तरात्रमविच्युतम् । उन्मत्तदोषयुक्तो वा पुनः संस्कारमहति ' इति ॥ औपासनहोमस्य बहुकालातिक्रमणेऽभ्यो होमकालेभ्यः पूर्व प्रत्येक सर्व- प्रायश्चित्तपूर्वकमतीतहोमाः कर्तव्यास्तथा सुदर्शनाचार्यैरुक्तत्वात् । प्रकृते तु संध्यावन्दनस्य बहुकालातिक्रमणे सप्तरात्रात्पूर्वमतीतसंध्यानुष्ठानं प्रायश्चित्त. पूर्वकं कार्यमिति वक्तुं न शक्यते । तथाशिष्टाचाराभावात् । स्मृतिकारैरनगी- काराच्च । किं तु यथोक्तप्रायश्चित्तमेव कृत्वा तत्कालोचितानुष्ठानमेव कार्यमिति स्मृतिविदां स्थितिः । इतोऽप्यन्यत्स्मृतिवशाज्ज्ञेयम् । ग्रन्थविस्तरभयानेह बहु अपश्चितमिति । श्रीकृष्णं जगदेकपण्डितमणिं श्रीरामभट्टारक: श्रीलक्ष्मीरपि यं जजान तनयं प्रत्यक्मबोधोज्वलम् । तन्यग्रोधसमीपवासिभगवन्मत्रानुचिन्ताफले संध्यावन्दननिर्णये निरगमाच्छोऽयमादिः स्फुटम् ।। इति श्रीमद्रायवदैवज्ञवश्यश्रीकृष्णपण्डितविरचिते तैत्तिरीयसंध्याभाप्ये प्रथमो गुच्छः ॥१॥ अथ द्वितीयो गुच्छः। अथाऽऽचमनप्रकारः। आचमनं त्रिविधं श्रीतं स्मान पौराणं चेति । तत्र प्रत्यक्षश्रुतिचोदितं श्रोतम् । सूत्रोक्तं स्मार्तम् । केशवाय त्रिभिः पीत्वेतिवचनोक्तं पौराणम् । तत्राऽऽयं तैत्तिरीयारणे प्रसिद्धम् । तच्च ब्रह्मयज्ञानम् । तच्चाऽऽश्वलायनाना- मपि कर्तव्यम् । द्वितीयं पुनः संध्यादिकर्माङ्गम् । तृतीयं पुननिष्ठीवनशौचाय-- अमिति विवेकः। संध्यान्ते च तथा पाने स्पृष्टास्पष्टौ च सर्पणे । पौराणाचमनं कुर्यात्रामभिः केञ्चवादिभिः' इति स्पविषु दर्शनात् ।।

·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- द्वितीयो गुच्छः] (त्रिविधाचमनलक्षणानि) विशेषेण स्पाश्रोत्याचमनं षट्कर्मचन्द्रिकायामुक्तम्- देव्याः पादेखिभिः पीत्वा अम्लिौर्नवभिः स्पृशेत् । सप्तव्याहृतिसंयुक्ता गायत्री त्रिपदा शिरः ॥ शिरोमचो द्विधा कृतः । एतेनास्याऽऽचमनस्य चतुर्विशतिर्मत्रा भवन्ति । तेषां विनियोगः केशवादीनामिव द्रष्टव्यः । इदं श्रीताचमनं दर्शपूर्णमासा- अम् । तदाहाऽऽश्वलायन:-'प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय प्राङ्मुखो यज्ञोपवी- त्याचम्य' इति । अत्र वृत्तिकारः-आचम्येत्यत्राऽऽचमनविधानं श्रोताचम- नमाप्त्यर्थमिति गायत्रीजपकाले श्रोताचमनं कृत्वा प्राणानायम्य गायत्रीजपं कुर्यादिति मुख्या पक्ष इति । अन्यच्छुत्याचपनं स्मृत्यन्तरे कथितम्- 'तदोंकारेणाऽऽचमनं यद्वा व्याहृतिभिर्भवेत् । सावित्र्या वाऽपि कर्तव्यमिति व्यासेन भाषितम् ' इति ॥ अन्लिोर्नवभिः स्पृशेदित्यादि(?)। पुराणाचमनप्रकारः स्मृत्यन्तरे कथित:- केशवाचैत्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करो । द्वाभ्यामोष्ठौ च संमृज्य द्वाभ्यामुन्मार्जनं तथा ॥ एकेन इस्तं प्रक्षाल्य पादावपि तथैकतः । एकेनापि च मूर्धानं ततः संकर्षणादिभिः ।। सर्वासामालीनां वै मूलेन चिबुकं स्पृशेत् । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन नासिके द्वे उपस्पृशेत् ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रं पुनः पुनः ॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन नाभिदेशमुपस्पृशेत् । करमध्यं हृदि स्थाप्य कराग्रं शिरसि न्यसेत् ।। मुकुलेन च हस्तेन बाहुमूलमुपस्पृशेत् । एवमाचमनं कृत्वा साक्षानारायणो भवेत् ।। भय प्रकृतोपयोगि स्मार्ताचमनमुच्यते । 'य: क्रियां कुरुते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः । भवन्ति हि वृथा तस्य क्रियाः सर्वा न संशयः । इति पचनादाचमनं नित्यतयाऽवगम्यते । तत्रायं प्रपोग:-कृताप्लवो बद्ध- कच्छक्षिसो यज्ञोपवीती सपवित्रकरो भूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य स्वेष्टदेवता हदि निधाय प्रकृतिस्य फेनबुख़ुदरहितमम्मु संहताकुलिना पाणिना गृहीत्वा ब्रम- बीच विस्तूष्णी पिवेत् । मन शौनक:- ·[द्वितीयो गुच्छः] तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । १५ (भाचमनविधिः) द्विजन्मनां वै शुद्ध्यर्थे स्मार्ताचमनमुच्यते । शिखाकच्छनिबद्धस्तु सोपवीतः समाहितः ।। भूमौ पादौ प्रतिष्ठाप्य प्राङ्मुखो वाऽप्युदयुखः। प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च प्रभाते मुखमप्यथ । स्नात्वा शुद्ध्यर्थं संध्यादिनित्यकर्माधिकारयोग्यतासिख्यर्थमेवमाचमनं कार्यमिति तात्पर्यार्थः । स एवाऽऽचमनोदकमाह- आचामेन्माषमग्नं [तु ] गोकर्णचुलकस्थितम् । संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः ।। मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां त्रिः पिबेद्रह्मतीर्थतः । ततः प्रक्षाल्य पादौ च संकुच्योष्ठौ निमाष्टर्यथ ।। संहताङ्गुलिभिर्मूलैत्रिः प्रमृज्यात्ततो मुखम् । प्रक्षाल्य हस्ती चाभ्युक्ष्य पादशीर्षे तथैव च ।। मध्यमाङ्गुलिपृषैस्तु त्रिः स्पृशेद्राणमूलकम् । हस्तौ प्रक्षाल्य संस्पृष्ट्वा घ्राणादि द्वयशः पृथक् ।। अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या प्राणे पश्चादुपस्पृशेत् । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुःश्रोत्रे च संस्पृशेत् ।। अङ्गुष्ठोपकनिष्ठाभ्यां नाभिं पश्चादुपस्पृशेत् । तलेन हृदयं स्पृष्ट्वा स्पृशेदङ्गुलिभिः शिरः ।। अगुल्यत्रै हुमूले संस्पृशेदिति शौनकः । प्रणवनोदकं धृत्वा आत्मानं परिपेचयेत् ॥ अनेन विधिना विप्रः कुर्यादाचमनं सदा । आचमनकाले नियमो दर्शितः- नाऽऽचामेदासनस्याधिन बद्धासन एव वा। न प्रसारितपादो वा बहिर्जानुकरोऽपि वा' इति ॥ पवित्रकर आचामेच्छुचिः कर्मार्थमादरात् । कुशमात्रकरो वाऽपि दर्भमात्रकरोऽपि वा। पवित्रं हिरण्यम् । 'पवित्रं वै हिरण्यम्' इति श्रुतेः। स्नाने दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये नित्यकर्मणि । सपवित्री सदी वा करौ कुर्वीत नान्यथा । नित्यकर्मणि संध्यादावित्यर्थः । अत्र महाजनपरिग्रहापाऽऽचमनमूनिका ·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- द्वितीयो गुच्छः] (आचमनविधिः) सूत्रखण्डिका लिख्यते-तिष्ठाऽऽचामेत्महो वाऽऽसीनस्विराचामेवृदयंगमा- भिरद्भिखिरोष्ठौ परिमजद्विरित्येके सकृदुपस्पृशेतिरित्येके दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्चेन्द्रियाण्युपस्पृशेच्चक्षुषी नासिके श्रोत्रे चाथाप उप- स्पृशेत् । अत्र भाष्यार्थः प्रतिसंस्कृतेः संक्षिप्तः सोपस्कारैवुद्धिवैशवाय लिख्यते । भूमिगतास्वप्स्वाचम्प प्रयतो भवतीत्यादौ नित्यकर्मादौ प्रायत्यसि. भयर्थमाचमनं विहितं तत्प्रकारमाह-तिष्ठनिति । तिष्ठन्त्रहो वा नाऽऽचा. मेत् । नन्वासीनस्विराचामेदित्यासनविधानादेवावस्थानादेनिषेधसंभवे पृथ- क्तिष्ठनाऽऽचामेदित्यारम्भः किपर्थ इति चेत्सत्यम् । इदं हि सूत्रं न तिष्ठ- दायाचमनं निषेधति किं तु जलपानं य(त) थाविधस्य नेति वदति । तथा च गौतमः-'नाञ्जलिना पिवेन तिष्ठन्' इति । यद्यप्याचमनप्रकरणे जलपाननिषेधोऽनुपपनस्तथाऽप्यासीनस्विराचामेदित्यासनविधानादर्थात्स्था- नादेनिपेधेऽपि शब्दतस्तत्सिद्ध्यर्थं वा पुनरारम्भः । अत्र केचित्-अनेन निषे- धेन कचिजलेऽपि नाभिदन्ने वोरुदन्ने वा तिष्ठतः प्रहस्य वाऽऽचमनं भवति । तभिषेधस्योद्धृतोदकाचमनविषयत्वानिषेधे( त् । तथा च ) गौतमः-'न तिष्ठ- चुदकेनोवृतेनाऽऽचामेत्' इति । तस्मादनुद्धतोदके तिष्ठतः प्रहस्य वाऽऽचमन- सिद्ध्यर्थ तिष्ठमिति निषेध इत्याहुः । तच्चिन्त्यम् । तिष्ठन्नाऽऽचामेदिति सामा- न्यनिषेधस्य विशेषपर्यवसानायोगात् । 'नग्नस्य वा नाप्सु सतः प्रयमणं विद्यते' इति सूत्रकारेण जले विद्यमानस्य नाऽऽचमनमस्तीति प्रागेवोक्तत्वाच । न च गौतमवचनस्य का गतिरिति वाच्यम् । तस्योवृतोदककरणकतिष्ठत्कर्तृका- चमनमतिषेधकत्वेऽप्यनुवृतोदके विद्यमानस्य तदस्तित्वाप्रतिपादकत्वात् । सूत्रान्तरबापायां तथापर्यवसाना]योगाच । त (अ)थाऽऽचमनविधिरु. च्यते-आसीनस्विराचामेबृदयंगमाभिरद्भिः । द्वितीयार्थे तृतीया । आसीनः शुचौ देशे नाऽऽसने दक्षिणं बाहुपूर्वन्तरे कृत्वा प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा हृदयं- गमा अपः करतलस्थासु यावतीपु माषो निमजति तावतीः फेनबुदबुदरहिता- त्रिवारमाचामेत्पिबेत् । ब्राह्मणो नाभिगाः क्षत्रियः कण्ठगा वैश्यस्तालुगा इति विवेकः । त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् । त्रिवारमगठमलेनोष्ठी परिमृज्याद्विरित्ये के मन्यन्ते । तुल्यो विकल्पः । दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिं प्रोक्ष्य तथा पादौ भिरथेन्द्रियाण्युपस्पृशेत् । अङ्गुलीभिः सर्वेषामिन्द्रियाणामुपस्पर्शनप्रसक्ने तद्यो- ग्येन्द्रियाणि परिगणयति-चभुषी इति । इन्द्रियाणीति वचनं स्वरूपपरम् । तत्रागुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी युगपत्पृथग्या संस्पृशेत् । अङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां नासिके । अङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां श्रोत्रे [त]योर्युपगत्स्पर्शसंभवेन पृथगिति ·[द्वितीयो गुच्छः] तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (भाचमवविधिः) निश्चितन्यायेन पूर्वत्रापि पृथगिति सम्यक् । अथाप्युपस्पृशेदस्तौ प्रक्षालयेत् । इदं हि स्मार्ताचमनं संध्यादौ कर्तव्यम् । प्रायत्यसंपादकत्वात् । सूत्रकारेष मुख्यतया विहितत्वाच । स्मृत्यन्तरेऽपि- संध्यायां कर्मकाले च स्मृतेराचमनं भवेत् । ब्रह्मयज्ञे तु वै कुर्याच्छुतेराचमनं बुधः ।। गोकर्णीकृतहस्तेन माषमनं पिबेजलम् । तन्यूनमधिकं पीतं मुरापानसमं भवेत् ।। अगुष्ठाग्रं समाकुश्य मध्यमामध्यपर्वणि । गोकर्ण तद्धि विज्ञेयं सर्वेष्वाचमनेष्वपि । संहतागुष्ठहस्तेन गृहीत्वा चाम्वु वीक्षितम् । मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां त्रिः पिबेब्रह्मतीर्थतः ।। अत्रायं विशेषः-स्वयमेव वामहस्तावजितेन पयसाऽऽचमनं कर्तुं न शक्यते । सूत्रकारानभिमतत्वात् । तथा हि-यं वा प्रयतमा(आ)चामेदिति । अत्राय- मर्थः-प्रयतो यं वाऽन्यमपि आचमयति सोऽपि प्रयतो भवति । सर्वथा स्वयं वामहस्तावर्जिताभिरद्भिराचमनं न कुर्यात् । एतेन शास्त्रान्तरोक्तकमण्ड- लुधारणमप्याचार्यस्य नाभिमतमिति गम्यते । अलाबुपात्रेण नारिकेलपात्रेण वा स्वयमाचमनमाचरन्ति तन्नाभिमतमाचार्यस्येत्यर्थः । अन्यः प्रयतोऽस्ति चे. तेनेवाऽऽचमनजलं परिगृय स्वयमाचामेन [नदभावे भूमिगतास्वप्स्वाचामेत् । ] अत एव भूमिगतास्वप्स्वाचम्य प्रयतो भवतीत्यत्राऽऽचम्येति स्वकर्तृकक्त्वाम- त्ययनिर्देशः । अन्यथा तदानीमप्याचमनीयत्वे(य्ये.)तिनिर्देशापचेः । इदमा. पलायनानामपि समानम् । कथमिति चेदुच्यते- संध्यायां कर्मकाले च स्मृतराचमनं भवेत् । ब्रह्मयज्ञे तु वै कुर्याच्छुतेराचमनं वुधः इत्यविशेषेण स्मरणात् । ननु संध्यायामपि श्रोताचमनमस्तु को दोष इति चेत् । ब्रह्मयज्ञे तु वै कुर्याच्छतेराचमनं द्विजः' इति वचनविशेषेण तस्य श्रौतकर्यानत्वात् । 'प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय या पवीत्याचम्य' इति आश्वलायनश्रौतसूत्र आचम्येति विधानं श्रोताचमनमाप्त्य थमिति वृत्तिकारेण व्याख्यातम् । एवं च तस्य स्मार्तेऽपि प्रवेशे मूत्रतात्पर्यविदा घृचिकाराणां न्याकोपः । अनुष्ठाने तु विशेषोऽस्ति । तपादि-विपिर.

·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं [तृतीयो गुच्छः] (आचमनविधिः) क्षिणकरेण वामकरे जलं निक्षिप्य हस्तावभ्युक्ष्य मुखं द्विवारं परिमृज्याय पादावभ्युक्ष्य चतसृभिरङ्गुलीभिरोष्ठौ संमृज्याङगुष्ठतर्जनीभ्यां नासारन्ध्र. द्वयं संस्पृश्याङ्गुष्ठमध्यमाभ्यां चक्षुषी संस्पृश्याङ्गुष्ठानामिकाभ्यां श्रोत्रे संस्पृश्याङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभिं संस्पृश्य हस्ततलेन हृदयं संस्पृश्य सर्वाङ् गुलीभिः शिरो बाहू च संस्पृशेत् । तदुक्तं बौधायनेन–'प्रथमपानेन' इति? । इदं याचमनं संध्यादौ कर्तव्यम् । अथ संध्योपासनकाल इति तेनैवोक्तत्वात् । अत्र केचिद्भणन्ति-ऋग्वेदाय नमः । यजुर्वेदाय नमः । सामवेदाय नमः । इत्यादिमकारेण चतुर्थ्यन्तमन्त्रैः परिकल्पितैरनुष्ठान कर्तव्यमिति । तन्न । तद्वोधकवचनाभावात् । बौधायनसूत्रस्थतथाविधेतिकर्तव्यतामतिपादकत्वेन सत्रासामर्थ्यात् । अन्यथा- त्रिः प्राश्नीयाचदम्भस्तु प्रीतास्तेनास्य देवताः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च भवन्ति हि न संशयः ॥ इत्यादिवचनाद्ब्रह्मणे नम इत्याद्याचारापत्तेः । न च बौधायनोक्तं कथमा- श्वलायनानां ग्राह्यमिति वाच्यम् । तस्याऽऽश्वलायनवत्तच्छाखाभिमानित्वात् । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- 'बौधायनो जयन्तश्व आश्वलायनशौनकी । वृत्तिसूत्रकृतावेभिरुक्तं तत्प्रविविच्या(नच्म्य)हम्' इति । आश्वलायनश्च वचनस्मृतिकर्ता । सूत्रगृह्यकर्तेति विवेकः । न चाऽऽपस्त- म्बीयानां श्रोताचमनस्यारणोक्तश्रीताचमनापेक्षया न विशेषोऽस्तीति वाच्यम् । श्रुत्युक्तत्वेन सूत्रोक्तत्वेन च भेदात् । केचित्तु श्रोते त्रिराचामेदित्यादयो मन्त्रा स्तान्पठश्रोताचमनं कुर्यात् । स्मार्ते तु तूष्णीमिति भेदमाहुः । इदमत्राऽऽकू. सम्-श्रोते द्विः परिमृज्य सकृदुपस्पृशेदिति द्विवारं परिमार्जनमेकवारमुपस्प- र्शनं च विहितम् । स्मार्ते तु त्रिरोष्ठो परिमृजेविरित्येके सकृदुपस्पृशेधिरित्येक इति तुल्यविकल्पितानुष्ठानमिति विशेष इति सर्व मुस्थम् । इति श्रीमद्राघवदेवज्ञवश्यश्रीकृष्णपण्डितविरचिते तैत्तिरीयसंध्याभाष्ये द्वितीयो गुच्छः ॥२॥ - अथ तृतीयो गुच्छः। अय माणायामप्रकारो लिख्यते । अर्थ वा सिपापयिषुरिति माणायामकर्त- ·[तृतीयो गुच्छः] तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । २९ (प्राणायामप्रकारः) व्यताप्रतिपादकमापस्तम्बसूत्रम् । तत्र वृत्तिकारः-अर्थ प्रयोजनं तच्च टिमह]. ष्टं वा सिषाधयिषुः साधयितुमिच्छुः सनातमितोराशरीरम्लानेः प्राणमाय- च्छेत्रिवारं प्राणायामं कुर्यादिति । तस्मात्संध्यावन्दनस्यादृष्टार्थकत्वेन तदादौ प्राणायाम आवश्यक इति सिद्धम् । स्मृत्यन्तरे मनुः- सव्याहृति सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ।। स्मृत्यन्तरे-गायत्रीं शिरसा सार्थे जपेयाहृतिपूर्विकाम् । प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रिरयं माणसंयमः ।। योगयाज्ञवल्क्य:- भूर्भुवः स्वमहर्जनस्तपः सत्यं तथैव च । सप्त चोंकारसंयुक्तास्तथा तत्सवितुः पदम् ॥ तथोंकारसंयुक्तमित्यर्थः । ओमापो ज्योतिरित्येतच्छिरः पश्चात्प्रयोजयेत् । त्रिरावर्तनयोगात्तु प्राणायामः नम भन्दितः ॥ प्राणायामस्य सकलकलुपनिवृत्तिः फला सौमनुः- 'दशप्रणवसंयुक्ताः प्राणायामा पीडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः' इति । विज्ञानेश्वरे--माणायामशतं कार्य सर्वपापापनुत्तये । उपपातकजातानामनादिष्टस्य चैव हि ॥ पूरकरेचककुम्भकात्मकान्माणायामान्संध्यात्रयेऽप्यादौ त्रीन्कुर्यादिति । स्मृतिरत्नाकरे- प्राणायमत्रयं कृत्वा संध्योपासनमाचरेत् । स्नाने दाने जपे होमे अशक्तावकमेव वा ।। अपरा-प्राणायामत्रयं कृत्वा संध्यासु च तिसृप्वपि । लोकोपकारे-संध्यादावर्घ्यदाने च प्राणायामैकमाचरेत् । अन्यत्रैव तु कर्तव्याः प्राणायामात्रयस्त्रयः ।। संध्यादावेकानेकयोर्विकल्पः । एवं च प्राणायामस्त्रिविधः । तदुक्तम्- पूरकः कुम्भको रेच्यः प्राणायामखिलक्षणः । नासिकाकष्ट उच्छासो ध्मातः पूरक उच्यते ॥ कुम्भको निश्चलवासो रिच्यमानस्तु रेचकः । - - ·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं तृतीयो गुच्छः] (प्राणायाममत्रन्याख्यानम्) अवाणामनुसंधानपकारमाह- वामनासापुटेनैव पूरयेत्पूरकः स्मृतः। कुम्भको निश्चलवासस्तावत्कालं समत्रकम् ॥ दक्षनासापुटेनैव रेचयेद्रेचकः स्मृतः' इति । अन्यान्तरे-वामेन पूरयेद्वायु पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ वायु निगृह्य मनसा जपेन्मत्राननन्यधी। कुम्भकः स तु विज्ञेयः प्राणायामस्य लक्षणम् ।। स्मृत्यर्थसारे व्यासः- 'दक्षिणे रेचकं कुर्याद्वामेनाऽऽपूर्य चोदरम् । कुम्भकेन जपं कुर्यात्माणायामः स उच्यते ॥ पश्चाङ्गुलीभिर्नासाग्रपीडनं प्रणवाभिधा । मुद्रेयं सर्वपापन्नी वानप्रस्थगृहस्थयोः ॥ कनिष्ठानामिकामाप्ठ साग्रस्य [4]पीडनम् । ओंकारमुद्रा सा गेक्ता यतेश्च ब्रह्मचारिणः ॥ इति ॥ स्मृत्यन्तरे–'समुन्मीलितह नी प्राणायामः समभ्यसेत् ' इति । एवं प्राणायामः कर्तव्य इति अस्थते तद्विनियुक्तो मत्रस्तावद्याख्यायते- ॐ भुवः । ओ५ सुवः । ॐ महः । ॐ जनः । ॐ तपः। ओ५ सत्यम् । ॐ तत्सं- वितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ओमापो ज्योती रसोऽमृत ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् । ( तै० आ० प्र० १० अ०३५) ओं भूरिति । अनेन भत्रेण नासाग्रन्यस्तलोचनस्तदभिधेयं ब्रह्म हृदि ध्याय- पूर्वोक्तमन माणायामवयं कर्तव्यमिति वेदितव्यम् । अत्र प्रथमतः प्रणवपदं भूलोकापभिमानिन्यो देवता ओंकारार्थब्रह्मक्येन स्तूयन्त इति तात्पर्येण निर्दिष्टम् । वस्तुतस्तु ओमिति पदस्याङ्गीकतिवाचकत्वमङ्गीकृत्य भूलोकायभि. मानिन्यो देवता मया कृतमाहिकमनुजानन्त्वित्याशयेन भक्तिश्रद्धापूर्वकं तद्दे. बतायै सतकर्मनिवेदनसिहर्ष तत्पदपादौ वर्णितम् । निगर्वस्तु-ओमिति -- -- भूः।

·-- [तृतीयो गुच्छः] वैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । २१ (प्राणायाममत्रव्याख्यानम्) ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपामवानीति । ओंकारः स्वर्गद्वारं तस्माद्रमाध्ये. व्यंमाण एतदादि प्रतिपद्येत । ओंकारश्वाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा पुनर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ ॥ इति श्रुतिसूत्रस्मृतिषु प्रणवस्य श्लाध्यतया निर्दिष्टत्वादत्राप्यादौ तभिर्देशः। अत्रायमक्षरार्थ:-अवति संसारसागरादिति 'ओम्' । ये हि पुरुषधौरेया नित्य- नैमित्तिककर्मभिः फलानभिसंधिकृतैः परमेश्वरं नित्यमाराधयन्ति तेभ्यः स्वात्मतत्त्वं प्रतिपाद्य तान्दुस्तरसंसारसागरात्तारयतीति तात्पर्यार्थः । तार- यति तस्मादुच्यते तार इति श्रुतेः। 'नमस्ताराय' इत्यत्र तथा व्याख्यातत्वाच । अत एव प्रणवपर्यायेषु तारपदप्रयोगं पश्यामः । 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः इति तदनुग्रहस्यैव तत्साक्षात्कारहेतुत्वमिति तदनुकम्पित एव शोकं तरतीति तात्पर्यम् । रूपनिष्पत्तिप्रकारस्तु-अब रक्षण इति धातोरवतेष्टिलोपश्चेत्यौणा- दिकसूत्रेण मन्प्रत्ययो विहितः । तस्य ज्वरत्वरेत्यादिनोद । ततो गुणः । ततः श्लिष्टोच्चारणमिति प्रक्रिययोमिति निष्पन्नम् । 'अकार उकारो मकार इति तानेकधा समभरत्तदेतदोमिति [ऐ० वा० २५ ख. ७ ] इति श्रुतेः । ' ओंकारः सर्ववेदानां सारभूतः प्रकीर्तितः इति वचनात् । प्रणवः सर्ववेदेषु' इति गीतावचनाच । वै दैवं सर्वम्' इति श्रुत्या च सर्ववेदसारभूतत्वात्सर्वमयत्वश्रवणा- तस्याऽऽदौ व्यपदेशः । सर्वमयत्वं च सर्वात्मकब्रह्माभिव्यक्तियोग्यस्थान. त्वात् । तदुक्तमाचार्यैः- 'नेदीयो ब्रह्मणः स्थानं शालग्रामो हरेर्यथा' इति । प्रकरणादोंकारस्य परामर्शः । तदक्षरं नेदीयोऽन्तिकतमं स्थानं नित्यानपायि तदभिव्यक्तियोग्यमित्यर्थः । अत एव 'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म गिरामस्म्येक. मक्षरम्' इत्यादिषु तस्य ब्रह्मत्वाभिधानात्तदभिव्यक्तियोग्यत्वम् । अन्यथा योगपातञ्जलसूत्रे 'तस्य वाचकः प्रणवः' इति प्रणवस्य तद्वाचकत्वाभिधानं मुधा स्यात् । ओंकारस्यैव ब्रह्मत्वात् । किं तु तुरीयाश्रमस्वीकारवेलायां 'वेदा- निमं लोकममुं च परित्यज्य' इत्यादिना सकलवेदपरित्यागो बोध्यते । तयाऽपि प्रणवस्यापरित्याग एवेति सकलवेदसारभूतत्वमवगम्यते । 'यतीनां प्रणवो मनः' इति वचनात् । यतिधर्मप्रकरणे मनुनाऽप्युक्तम्- 'आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान् ' इति । अत्र वेदाभ्यासः प्रणवाभ्यास इति विज्ञानेश्वरेणोक्तम् । किंच 'आत्मला , अ० । 'ओमिति .

·२२ श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [तृतीयो गुच्छः] (प्राणायाममन्त्रव्याख्यानम्) भाष परं विद्यते' 'न्यायाजितधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः' इत्यादिष्वात्म- तत्त्वलाभः परमश्रेयानिति श्रूयते । तत्र प्रणवं जपतस्तदर्थ भावयतश्चित्तका- उयद्वारा तल्लाभः सिध्यतीति लोकानुजिघृक्षया प्रथमतस्तनिर्देशः कृतः । अतस्तजपस्तदर्यानुसंधानपुरःसरं कर्तव्य इत्युक्तम् । तदुक्तं योगपातञ्जल. सूत्रे--तज्जपस्तदर्थभावनम्' इति । अत्र भाष्यम्--प्रणवस्य जपः प्रणवाभिः धेयस्य चेश्वरस्य भावनं तस्मादस्य जपतः प्रणवार्थ च भावयतश्चित्तमेकाग्रं संपद्यते । तया चोक्तस्- 'स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्या परमात्मा प्रकाशते ' इति । प्रणवस्यापि स्वाध्यायत्वेन तजपाञ्चितैकाग्यलक्षणो योगः संभवति । 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इति पातञ्जले योगलक्षणदर्शनादिति सर्व सुन्दरम् । प्रकृतमनुसरामः । 'भूः' लोकः । भूरिति भूलोक इति गायत्रीहृदये दर्शनात् । 'ओं' प्रणवात्मकः प्रणवाभिधेयब्रह्माभिन्न इत्यर्थः । ब्रह्मसत्ताव्यतिरेकेण भूलो- कादिमपश्चस्य पृथक्सत्तानङ्गीकारादिति भावः । वस्तुतस्तु भूरिति भूलोकाभि- मानिनी देवता । ओमित्यङ्गीकृतौ । ओं प्रश्नंऽङ्गीकृताविति कोशात् । भूलोकाभि. मानिनी देवता मत्कृतमाह्निकमङ्गी करोत्विति । तत्तल्लोकाभिमानिदेवतायै स्वकृ. तमातिकं समर्पयामीति प्रार्थ्यत इत्यर्थः । प्रतिपदं प्रणवकीर्तनमतिदाार्थ- मिति बोध्यम् । तदुक्तम्- सप्त व्याहृतयः सप्त लोका भरादयः क्रमात् । प्रत्येकं प्रणवादित्वात्तन्मया इति सूच्यते ॥ ब्रह्मादिश्च तुरीयं च प्रणवस्यार्थ ईरितः । तन्मयत्वेन भूरादीन्ध्यात्वा सप्रणवां जपेत् ' इति ।। गायत्री तु जपावसरे व्याख्यायते । ओमापो ज्योतिरिति गायत्रीशिरः । तस्यायमर्थ:-'आपः' जलम् , 'ओं' ब्रह्मवेत्यर्थः। आपः स्त्री भनीति कोशात् । 'ज्योतिः' सौरादितेज ओं ब्रह्म । 'तेजस्तेजस्विनामहम्' इति गीतावचनात् । 'रस' मधुरादिमेव । 'रसोऽहमप्मु कौन्तेय' इति गीतावचनात् । यच्च 'अमृत' देवानामभूतं पयस्वदपि प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्मवेत्यर्थः । 'ब्रह्म' सामवेदः। वेद- स्वत्वं तपो ब्रह्मेति कोशात् । 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति गीतावचनात् । भूर्भुवः मुवरोम्' इति सप्तानां भूलोकादीनामुपलक्षणम् । सर्व पूर्ववत् । ओं ब्रह्म । यहा:अमन्दस्य परब्रह्मैवार्थः । तथा च ओंकारवाच्यं ब्रह्म परब्रह्मेत्यर्थः । शेष मुगमम् ।

·- [तृतीयो गुच्छ तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । २३ (सफलो मार्जनप्रकारः) अथ सायंकाले नद्यादिजलाशयं गत्वा पादौ हस्तौ च प्रक्षाल्य विधिव दाचम्य शुभ्रवस्त्रं धृत्वा द्विराचम्य प्राप्मुख उदङ्मुखो वोर्खनुरुपविश्यान्तर्जा- नुकरः कुशपाणिस्त्रीन्माणायामान्कृत्वाऽशक्तश्चेदेकं वा कृत्वा ममोपात्तदुरितक्ष- यार्थमिष्टदेवताप्रीत्यर्थ सायंसंध्यामुपासिष्य इति संकल्प्य प्रशस्तमुदकं ब्रम- मुखाख्येन मन्त्रेणाभिमन्य च- आपो हि ष्ठादिभिर्मवैर्दभैः शिरसि मार्जयेत् । ब्रह्ममुखोऽयं मनुना निरुक्तः- 'ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः। त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् , इति । मार्जयेदिति मार्जनं नाम शिरसि प्रोक्षणम् । शिरसि प्रोक्षयेन्मत्रैः कुशैः सोदकबिन्दुभिः' इति वचनात् । अत्र मार्जनप्रकार उक्तः स्मृत्यन्तरे- 'आपो हि ऐति निमुभिर्दभर्जिनमाचरेत् । पदे पदे क्षिपेन्मूर्ध्नि प्रतिप्रणवसंयुतम् ।। तिसभिस्तृचस्थैर्नवभिः परित्यर्थः । पदे पद इति लिङ्गात् । प्रतिपदं प्रण- वसंयुतमित्यर्थः । मार्जनस्य फलमाह व्यासः रजस्तमोमोहनाताञ्जाग्रन्स्वमसुषुप्तिनान् । वाङ्मनःकायनान्दोपानवतानवभिदेहेत् ।। शौनकः- आत्मानं प्रणवेनैव परिषिच्य जलैः सह । कुर्यात्सप्रणवः पादर्जिनं तु कुशोदकैः ।। यस्य क्षयायेति जलं सकुशं प्रक्षिपदधः । शातातपः- 'ऋगन्ते वाऽथ पादान्ते मार्जनं तु समीहितः । अर्धर्चान्ते तथा कुर्याच्छिणानां मतमीदृशम् ' इति । तच्च मानविच्छिन्नधारया कार्यम् । तदुक्तं माधवीये- 'धाराच्युतेन तोयेन संध्योपास्तिविहिता । पितरोन प्रशंसन्ति न प्रशंसन्ति देवताः ॥ कथं तर्हि कर्तव्यमित्याशङ्कय तत्रैवीक्तम्-- नधास्वीरे तटाके वा भाजने मृन्मयेऽपि वा।

·- श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [तृतीयो गुच्छ (मार्जनमत्रार्थः औदुम्बरे वा सौवर्णे राजते दारुसंभवे ॥ धृत्वा तु वामहस्ते वा संध्योपास्ति समाचरेत् ' इति । धृत्वेति मन्मयभाजनादिभिः सर्वैः संबध्यते । सर्वत्रोदकमिति शेषः । ननु वामपाणी निधाय मार्जनं कार्यमिति वर्णितं तत्तु- 'वामहस्ते जलं धृत्वा ये तु संध्यामुपासते । सा संध्या वृपली ज्ञेया असुरास्तैस्तु तर्पिताः ॥ इति शास्त्रान्तरविरुद्धं भवतीति चेन्न। तद्वचनस्य पात्रान्तरसंभवविषय- त्वात् । तदुक्तं पराशरमाधवीये-मृन्मयादिपात्रान्तरसद्भावे वामहस्तो निषिद्धः । मृन्मयाघभावे ' कृत्वा तु वामहस्ते वा' इति विधानात् । तेन न कोऽपि विरोधः । मन्त्रागमे विशेषः कीर्तितः- स्पृष्ट्वा हस्तेन वामेन तटे नचादिकेषु च । पाणिना दक्षिणेनैव मार्जयेत्सकुशेन तु ।। पात्रस्थितोदकेनैव वामहस्तोदकेन वा । गृहीत्वा मार्जनं कुर्यादन्यथा नाऽऽचरेत्सदा' इति । एवं मार्जनं कर्तव्यमिति स्थिते तद्विनियुक्तमत्रार्थो विचार्यते । आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे । (तै० आ०प्र० १० अ०१) आपो हि वेति । हे आपः '। हिशब्द एवकारार्थः । तथाच यूयमे- वेत्यर्थः पर्यवसन्नः । ' मयोभुवः' मुखसंपादयित्र्यः ‘स्थ' भवथ । दीर्घ- छान्दस. । तासां स्नानादिहेतुत्वेन सुखोत्पादकत्वं जगत्प्रसिद्धमिति भावः । यद्वा हे आपः, यूयमिति शेषः । स्थेतिलिङ्गबलात् । 'मयोभुवः ' सुखभूमयः 'स्थ हि' भवथ खलु । दर्शनस्पर्शनस्नानाद्यनेकक्रियाभिः सकल- भूतजातस्य परमानन्दकरा इति भावः । मय इति सुखवाचि । 'यदै शिवं तन्मयः । आपो हि ष्ठ मुखभुवः' इति निरुक्तिदर्शनाच । किं च 'ताः' एवं मुखभूमयो यूयं 'नः' अस्मान् । 'बहुवचनस्य वस्नसौ' इति पाणिनिस्मरणान- सादेशः । 'ऊर्जे' भवाय 'दधातन ' स्थापयत । ऊर्जेऽमायेति निरुक्तिवच- नात् । अस्मदीयशाल्वादिकं सम्यग्धारानिपातैर्वर्धयित्वा पहनमस्मभ्यं संपाय वत्र मीतियुक्तानमानस्थापयतेति तात्पर्यम् । नन्वपामबसाधनत्वे मानाभावा. दिविषेष । 'आपो वा अगम्' इति भुतेरेवापसापनत्वात् । तत्राभेदनिर्देशस्तु -- - ·[तृतीयो गुच्छः] वैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (मार्जनमत्रार्थः) 'एतावदरे खल्वमूतत्वम्' इतिवदौपचारिक इति निगर्वः । यदा-उर्ज इति द्वितीयया परिणम्यते । एकारश्चान्दसः । उर्ज इति जईशब्दाद्वितीयैकवचन- स्यैकारो व्यत्ययनिबन्धन इत्यन्ये । तथा चायमक्षरार्थ:-ऊर्जमचं दधातन धत्त, दधातेर्लट् परस्मैपदे मध्यमपुरुषवचनस्य तनादेशः। 'तप्तनतनयनाथ' इति पाणिनिस्मरणात् । ननु नानयाचनं युक्तम् । तस्य केवलैहिकत्वात्तयात्वे महा- जनपरिग्रहो न स्यात् । तदुक्तम्-'ऐहिकान्वकवृत्तांश्च वायात्रेणापि नार्थ- येत्' इति चेत् । शरीरमात्रनिकर्ष(पोष)णपरतया तदङ्गीकारे दोषः स्याम चैवमन्त्रयाचनस्य(नेs)स्य तत्वज्ञानोपयोगित्वादित्याह--महे रणायेति । 'महे' महते ' रणाय ' रमणीयाय ' चक्षसे ' तज्जन्यज्ञानेक्षणाय चे(स्वे)न्द्रियस्वा. [स्थ्य]तया च(स्व)शानायेत्यर्थः । बन्ने संपादिते तेन सर्वेन्द्रियग्रामसंतुष्टिर्भ- वति तत्स्वास्थ्ये सकलबुद्धयः फलवत्यो भवन्तीति प्रथमतस्तवाचनामिति तात्पर्यार्थः । वस्तुतस्तु--ननु याचितमनं किमर्थमित्याशय सकलसत्कर्मों- पयोगीन्द्रियस्वास्थ्यसिद्ध्यर्थमित्याह--महे रणायेति । निगदव्याख्या- तम् । — चक्षसे' इन्द्रियाय । छान्दसमेतत् । ऊर्जे दधातनेति पूर्वेण संबन्धः । इन्द्रियाणां महत्वरमणीयत्वसिद्ध्यर्थमन्नं याचितम् । अनेनेन्द्रियाणि महान्ति वलवन्ति सत्कर्मानुष्ठानक्षमाणीति यावत् । रमणीया शक्तिर्भवति । भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते' इति श्रुतेः । इन्द्रियाणामपि भूतत्वा- दित्यर्थः । तथाच सकलेन्द्रियदाये सति सकलसत्कर्मानुष्ठानं मुलभम् । इन्द्रि- यमोक्षे तदसंभवात् । अत एवार्थी समर्थो विदानित्यत्राधिकारिणः सकलेन्द्रिय- पटुत्वसिद्ध्यर्थ सामर्थ्यमुपात्तम् । तच्च दाळ मनाधीनमिति तदर्थमन्नं याचित- मिति फकिकार्थः। किं चेदानी रसमेवानमिन्द्रियपुष्टिकरमिति तं रसं याचते यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः। (ते० आ० प्र० १० अ०१) यो व इति । युष्माकं 'शिवतमः' अतिशयेन मुखकरः । रस्यते स्वायते इति ' रसः' सारविशेषः । समस्तरसतेः स्वादनार्यत्वाद्रस्यन्त इति रस इति रसनिर्वचनात् । 'इह' जन्मनि कर्मणि वा 'नः' अस्मान् 'तस्य' तं रस, द्वितीयार्ये पष्ठी या । ' भाजयत ' पापयत । कथमिति चेत् । मातरः स्वपु. प्रान्स्वस्तन्यरसदानेन यथा वर्धयन्ति वददित्याह-उशतीरिति । 'उती कामयमानाः प्रीतियुक्ता इति यावत् । प्रथमा द्वितीयावचनं गन्दतम् । अमा- - ·- - २१ श्रीकृष्णपण्डितविरचितं [तृतीयो गुच्छः] (मार्जनमत्रार्थः) मातर!' स्वपुत्रानिति शेषः । स्वस्तन्यरसमिवेत्यर्थः । यथा मातरो वत्सला भूत्वा सवत्सास्तन्यं पाययन्ति तद्वयमस्मान्युष्मदीयरसं भाजयतेति भावः । इदानीं जलनिष्ठं रसं पूर्व याचितमत्यादरतया भङ्ग्यन्तरेण पुनरपि याचते- तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः। (ते० आ०प्र० १० अ०१) यस्येति । ' यस्य ' रसस्य 'क्षयाय ' निवासेनेत्यर्थः । तृतीयार्थे चतुर्थी- वचनं छान्दसम् । 'जिन्वथ' यूयं प्रीता भवथ । यादृशं रसविशेषमवलम्ब्य यूयं परमानन्दनिममा भवथेत्यर्थः । वयं च ' तस्मै ' तादृशरससिद्ध्यर्थं 'व: युष्मान् 'अरं' भृशं 'गमाम' गच्छेम प्रामुम इत्यर्थः । हे आपो युष्मासु यो रसोऽस्ति तं रसमस्मभ्यं दत्तंत्यदेवताः प्रार्थय इति तात्पर्यार्थः । अनेन मत्रेण सदर्भ जलमधो निक्षिपेत् । तदुक्तम् यस्य क्षयायेति जलं सकुशं प्रक्षिपेदधः' इति । किं च 'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुत्या प्रजासंततेरानृण्यहेतुत्वे- नाऽऽवश्यकत्वप्रतिपादनात्तत्सिद्ध्यर्थमब्देवताः प्रार्थयते-हे 'आपः' हे जला- विष्ठानदेवता 'नः' अस्मान् ‘जनयथ' प्रजोत्पादनसमर्थान्कुरुत । तं रसमस्मभ्यं दत्वाऽस्माकं पुत्रसंपत्तिं संपादयत । वयं च तेनैव रसेन जाताः स्मः । तथा- विधरसस्य सकलमाणिजन्महेतुत्वात् । न चात्र प्रमाणाभावः । 'आपो वा इद सर्वम्' इति श्रुत्या सकलभूतानामम्मयत्वश्रवणादिति तात्पर्यम् । उक्तोऽर्थः श्लोकरूपेण कथ्यते- आपः मुखकरा नित्यं यूयं ता दत्त नोऽशनम् । रम्पभूरिशेऽस्माकमक्षं तेन हि वर्धते ॥ यो रसो वः शुभतमस्तं प्रापयत चेह नः । स्तन्यं वत्सान्पाययन्ति मातरो वत्सला यथा । तस्मै तत्सिद्धये युष्मानलं गच्छेम सादरम् । यूयं यदा स्वतः प्रीता आपो जनयथ स्फुटम् ।। अत्र नवमु पादेषु मार्जनं कार्य तथा शिष्टाचारादिति तात्पर्यम् । ननु मार्जनेन नामशुदिसंभवेऽपि नाऽऽन्तरभुद्धिः संभवति । अन्यत्र विनियुक्तस्य पचनमन्तराऽन्यत्र विनियोगायोगात् । न हि मार्जनस्याऽऽन्तरशुद्धावपि हेतुत्व ·[तृतीयो गुच्छः] तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (सायमनाचमनमत्रार्थः) संपादकं किंचिदस्ति । न च मानसदोषो नास्तीति वाच्यम् । कापिकादि- वत्परहिंसाचिन्तनरूपस्य तस्यापि प्रसिद्धत्वात् । न च तयाऽपि का नो हानिः । मानसपापानिवृत्तावधिकारमच्यवमसमाद । नित्यपरिशुदस्यैव वदपे. क्षितत्वात् । किं चाभोज्यापेयादिदुष्टवस्तुसंसर्गकरणनिबन्धनमुदरादिकृतं पाव- कमस्ति तस्य केन निवृत्तिः स्यात्तस्मादनेकेषामान्तरपातकानां सत्वेन कयमु- तरे कर्मणि निःशङ्कमधिकारः स्यादित्याशय सर्वकल्मपनिवर्तकं जलपानमा. चरणीयमिति तेनान्तर्बहिश्च नैष्कलङ्का शुद्धिर्भवतीति तद्विनियुक्तं तावदाह- अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः। पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदहा पापमकार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पझ्यामुद्रण शिना । अहस्तदेवलुम्पतु। यत्किर्च दुरित मयि । इदमहं मामभृतयोनौ । सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा । (तै० आ० प्र० १० अ०३१) अग्निश्चेति । अनेन मत्रेण सायं जलपानं कर्तव्यम् । मूर्यश्चेति पत्रेण प्रातः । आपः पुनन्विति पत्रण दिनमध्य इति विवेकः । सर्वत्र तदन्त आच- मनं कार्यम् । तदुक्तं माधवीये भरद्वाजेन- सायमग्निश्च मेत्युक्त्वा प्रातः सूर्येत्यपः पिवेत् । आपः पुनन्तु मध्याह्न तत आचमनं चरेत् ' इति ।। मत्रस्यायमक्षरार्थः-योऽयम् 'अग्निः' अस्ति यो 'मन्युः क्रोधो ये च 'मन्यु. पतयः' क्रोधस्वामिनो रागद्वेषादय इत्यन्ये, ते सर्वेऽपि देवा 'मन्युक्तेभ्यः' मन्युना कोपेन कृनेभ्यो निष्पादितेभ्यः 'पापेभ्यः' दुरितेभ्यो 'मा' मा 'त्वमा- वेकवचने' इति पाणिनिस्मरणात् । 'रक्षन्तां' प्रार्थनायां लोट् । ते सर्वे देवास्त. पापविनाशनेन मां पालयन्त्विति तदेकशरणः कर्मकर्ता सर्वान्देवान्वशी करो- तीति भावः। किं च 'हा' दिनेनातीतेन दिनमागेनेत्यर्थः । 'यस्रो दिनाहनि' इति कोशात् । 'यत्पापं दुरितम् 'अकार्ष' कृतवानस्मि । पाताकालादारभ्यैता. बत्कालपर्यन्तं मध्यवर्तिनि काले यदुरितमकार्षमिति भावः। ओति तृतीयाववनं सप्तम्या परिणम्यत इति वात्पर्यम् । किं तत्र साधनं केन तस्य निचिरित्यत ·- . -- - श्रीकृष्णपण्डितविरचितं [तृतीयो गुच्छः] (सायमन्त्राचमनमत्रार्य:) माह-मनसेति । 'मनसा' अन्तःकरणेन 'वाचा' भाषणेन ' हस्ताभ्यां' कराभ्यां 'पद्भ्यां ' चरणाभ्यां, पदादयः पृथक्शब्दा इत्येक इति वृद्धनिर्दे- बात् । 'पदधिश्चरणोऽस्त्रियाम्' इति कोशाच्च । शसादौ पादशब्दस्य पदादेश इति केचित् । 'उदरेण' जठरेण 'शिश्ना' शिश्नेन । स्त्री चिरं च पुमाञ्शिन इति कोशात् । तत्र किपमिच्छन्तीति केचित् । छान्दसमित्यन्ये । यत्पापमकार्ष- मिति संपन्धः । 'तत् ' एवंभूतं पापम् ' अह रवलुम्पतु' । ननु सायंसंध्या. बन्दनकाले तपनपरिस्पन्दात्मकस्याहा समतीतत्वेनाविद्यमानत्वात्कथमहस्तदव- लुम्पन्विति मार्थ्यत इति चेत्र । अहस्तदानीमसतोऽपि प्रागनुभूतस्य संभवा- दहाशब्देन तदभिमानिन्या देवतायास्तादृक्सामर्थ्यसंपन्नाया विवक्षितत्वाद्वा तत्संभवः । अत एवाहरवलुम्पतु तदभिमानी देवो नाशयत्विति पूर्वव्याख्या- तारः । अत्र परपीडायनुचिन्तनं मानसपपियानृतमुखरभाषणादिकं वाचिकं तणच्छेदनलोष्टविमर्दनादिकं पाणिकृतं चरणेन गोस्पर्शनादिकं पादकृतमभोज्य. भोजनादिकमुदरकृतमगम्यागमनादिकं शिश्नकृतमिति निर्णयः । किं बहुना परिगणनेनेति सर्व सकृदेव संगृह्णाति--पत्किचेति । 'यत् ' चान्यत्पापं 'मयि' निष्पवं, किं चेति वाक्यान्तरोपन्यासे । 'इदं' पापजातं सर्व तत्कर्तारं 'मां' चाहंकाराख्यं कर्तृत्वाचाश्रयग्रन्थिविशेष लिङ्गशरीररूपमित्यन्ये । 'अमृ. तयोनो' मरणरहितजगत्कारणे 'सत्ये' बाधारहित 'ज्योतिषि' स्वयंप्रकाशेऽहं 'जुहोमि' प्रतिपामि, अहमनेन होमेन तत्सर्वं भस्मी करोमीत्यर्थः । तदर्थमभि- पवितं 'स्वाहा' मदीयवदनान्तरामो देदीप्यमाने मुष्ठ हुतमस्तु । सुष्वाह वा स्त्रैव बागाह वा स्वाहुतं हविर्जुहोतीति चेति निरुक्तिदर्शनात् । द्वितीयपक्षे वाग्दे- बर्तवमाह बदतीत्यर्थः। अथ मातरपा प्राशने विनियुक्तं मनमाह- सूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृते- भ्यः । पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्रात्रिया पापम- कार्षम् । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् । पद्- भ्यामुदरेण शिश्ना । रात्रिस्तवलुम्पतु । यत्किं च दुरितं मयि । इदमहं मामभृतयोनौ।

·[तृतीयो गुच्छः] वैचिरीयसंध्यामाण्यम् । २९ (प्रातर्मनाचमनमत्रार्थः) सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा । (ते० आ० प्र० १० अ०३२) सूर्यश्चेति।मत्रो गतार्थः। विशेषस्तु ‘सूर्यः' भानुः 'यद्राम्या' यत् 'पापमकार्ष रात्रिस्तदवलुम्पतु' इति, रात्री राज्यभिमानिनी देवता तत्पापमवलुम्पतु परि- हरतु । 'यत्किंच दुरितं मयि' अन्यञ्च यत्किंचिदबुख्या कृतं पाप मपि मच्चिते वर्तते तत्पापशमनार्थम् इदमहं मापमृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा' इत्युक्त्वा जलं पिवेत् । अत्र पितामहवचनम् - 'मूर्यश्चेत्यनुवाकेन झपः पीत्वा समाहितः । प्रातःकाले विशुद्धात्मा कर्मण्यो भवति द्विजः' इति ॥ अत्र मन्त्रार्थः श्लोकरूपेण पुरातनैः कथितः स लिख्यते- सूर्यो मन्युश्च मा मन्युपतयो मन्युजादयात् । मुश्चन्तु हस्तपच्छिश्नमनोवागुदरैरपि । राज्यामकार्ष पापं यद्रात्रिरेवावलुम्पतु । अशुद्धिकतमप्येनो यत्किंचिहुरितं मयि ॥ तच्छान्त्यर्थमहं सूर्ये जुहोमि ज्योतिपि स्वयम् । प्रक्षिप्यामृतयोनौ मां मुच्येय मृत्युबन्धनात् ॥ अथ मध्याहे जलपाशनविनियुक्तं पत्रं तावदाह- आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्म पूता पुनातु माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं यहाँ दुश्चरितं मर्म । सर्वं पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहः स्वाहा। (ले० आ० प्र० १० अ० ३०) आपः पुनन्त्विति । या ' आपः' सन्ति ताः पृथिवीं पुनन्तु' प्रक्षालनेन शोधयन्तु । अपां सकलदेवतास्वरूपतया परमपवित्रवस्तुत्वात्पवित्रीकरणं युक्तम् । 'आपो वै सर्वा देवताः' इति श्रुतेः । 'आपः स्वभावतो ध्याः' इति स्मृतेष। सा च पृथिवी ताभिरब्धाराभिरिति 'पूता' पवित्रीकता मुदा सतीत्यर्थः। 'माम्' अनुष्ठातारं 'पुनातु' शोषयतु । उत्तरकर्मण्यधिकारिणं करोविसः।

·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [तृतीयो गुच्छ (मध्याहमन्त्राचमनमत्रार्थ प्रयमतोन वर्षधारास्वाचामेदिति निषेधावर्षधारासु पायत्यकरणस्याऽऽचमनादे कर्तुमशक्यत्वामिगतत्वसिद्ध्यर्थमापः पुनन्तु पृथिवीमिति प्रार्थितम् । तत भूमिगतास्वप्वाचामेदितिविधायकवचनाद्भूमिगतानामपां प्राशनकरणात्पृथिव पुनातु मामिति प्रार्थ्यत इति सादरम्। 'ब्रह्मणो' वेदस्य 'पतिः सकलवेदप्रति पाचः परमात्मेत्यर्थः । 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति स्मृतेः । 'षष्ठयाः पतिपुत्र इत्यादिना पत्यादौ परे षष्ठीविसर्गस्य च्छन्दसि बहुलमिति सत्वम् । परमेश्वर 'पुनन्तु' पुनातु । बहुत्वकथनं छन्दसि । यद्वा ब्रह्मणो वेदस्य पतिरुपदेष्टा तमा चार्यमित्यर्थः । 'सुपां मुलुक्' इति सुपः मुरित्ययमादेशः । तं मामकमाचार्यमाप पुनन्तु । तस्य फलमाह-ब्रह्मेति । 'ब्रह्म' वेदस्वरूपं तेनाऽऽचार्येणोपदिष्टमिति घोषः। 'पूता' स्वयं पूतं सत्। सुपी सुलुगित्यादिना सुपो डादेशः। 'माम्' अध्ये तारं 'पुनातु' । आचार्यस्याऽऽपः प्रायत्यं संपादयन्तु । तादृशाचार्योपदिष्टवेदा न्तर्भूतसंध्यावन्दनमत्राः स्वस्य प्रायत्यं संपादयन्त्वित्यर्थः । इदानी स्वकृतपात कजातं परिगणयंस्तनिवृत्तये साक्षादेवापः प्रार्थयते--यदिति । 'उच्छिष्टम्' अव शिष्टमनं भुक्तावशिष्टरूपमुच्छिष्टं यत्' अस्ति यत् अभोज्यं' भोक्तुमयोग्यं केशकी टमूषिकापुरीपतदङ्गावपत्रं यदस्ति तदेतद्द्विविध, समुच्चयद्योतकचकाराभावश्छा न्दसः । मया कदाचिद्भुक्तम्। कीटाधवपन्नमन्नभोज्यमित्येतत्सामयाचारिकेषु दृश्यते--'यस्मिंश्चान्ने केशः स्यादन्यद्वा मेध्यममेध्यैरवमृष्टं कीटो वाऽमेध्यसेवी मूषकलाकं वा' इति । मूषकला मूपिका पुरीपमङ्गं मूषकलाङ्गमुपसमस्तमपि मूष- कपदमपेक्ष्यत इति वृत्तिकारः । अथवोच्छिष्टं पित्रादिभुक्तावशिष्टं 'पितु- ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम्' इतिसूत्रविहितमपि तयोर्धर्मानुष्ठा- नविपर्ययेऽभोज्यं भोक्तुमनहम् । 'धर्मविप्रतिपत्तावभोज्यम्' इत्यापस्तम्बस्म- रणात् । तत्र वृत्तिकारः-यदि तयोर्धर्माद्विप्रतिपत्तिरपायो भवति ततो न भोज्यम् । यद्वा भुञ्जानस्य ब्रह्मचारिणो धर्मविप्रतिषेधो भवति मधुमासादि- मिश्रितत्वेन ततो न भोज्यमिति । ताशमपि कचित्पमादादिना मया भुक्तम- स्ति । यदोच्छिष्टं सर्वजनभुक्तोच्छिष्टं यदस्ति तदभोज्यं भोजनानहम् । 'उपेतः खीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत्' इति निषेधात् । तथाविधमपि कदाचिमुक्तं मया प्रमादात् । किंच मम कर्तुर्विज्ञानकोशस्य सिदान्ते तस्यैव कर्तृत्वाश्रयत्वाभि- मानाइत्यस्यार्थः । तथा च 'दुश्चरितम्' अपि 'यत्' अस्ति अपेयापानाखाचा. खादनागम्यागमनलक्षणं गहिताचरणं मत्कृतं यदस्तीत्यर्थः। दुष्टं चरितमितिवि- प्रासामर्थ्यादुधरितपदस्पैतावानों लभ्यते । तत्सर्वं परिहत्येवि श्रेषः । ततो मामापः पुनन्तु ' इति । तथा 'असता 'भद्रादीनां दुष्कर्मिणां वा संवन्धिनं ·तीयो गुच्छः] वैचिरीपसंध्याभाष्यम् । मार्जनमत्रार्थः) प्रतिग्रह' च पुनन्तु। 'अमतिप्राचं प्रतिगृख' इत्यापलायनसूत्रे दुष्टपतिबहकरणा- अन्तरं प्रायश्चित्तं कार्यमित्युक्तत्वात् । तदर्यमभिमत्रितमुदकं 'स्वाहा' मदीये पत्रानो मुष्ठु हुतमस्तु । तेन सर्व पाप्मानं भस्मी करोमीत्यर्थः । अब प्रम- भवरे मवार्थः श्लोकरूपेण दर्शितः स लिख्यते- आपः पुनन्तु पृथिवीं पूता ताभिः पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्वेदवेद्यः पुनात्विति ।। पूतमित्यत्र पूतेति ब्रम पूता पुनातु माम् । यदुच्छिष्टमभोज्यं च यद्वा दुश्चरितं मम ।। सर्वस्मादंहसोऽस्मान्मामसनां च प्रतिग्रहात् । पुनन्त्वाप इति ध्यात्वा स्वाहेत्युक्त्वा जलं पिबेत् ' इति ॥ मार्जनमत्रानाह- दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः। सुरभि नो मुखा करप ण आयूंषि तारिषद । (तै० सं० का०प्र०५ अ० ११) दधिक्राण इत्यादि । दधीनि हवींपि काष्ठादीनि वा कामति गच्छ- तीति दधिकावा हविर्भुगग्निपुरुष इति यावत् । तस्य दधिक्राव्णः' । दधिः क्रान् अम् इति स्थित स्वरपूर्वव्यञ्जनस्य द्वित्व प्राप्त 'लवकारपूर्वस्पर्शश्व पोकरसादेः' इति वकारपूर्वस्य स्पर्शस्य नकारस्य द्वित्वं विहितं प्रातिशाख्ये । तदनन्तरमेतेषामेकीकरणे दधिक्राव्ण्ण इति स्थितम् । भाषायां तु दधिक्राण इति व्याकरणपारीणा भणन्ति । ' जिष्णोः ' जयशीलस्य व्यापकस्य । अनू व्याप्ती । अश्वरूपस्य वा। अग्निर्देवेभ्यो निलायत, अश्वो रूपं कृत्वति स्थि(श्रुतेः। वाजोऽसमस्यास्तीति वानी तस्य 'वाजिनः' । 'अन्नं वै वाजः' इति श्रुतेः । सर्वेषां देवानां मध्ये तस्यैवाबादत्वात् । अनसंपवस्येत्यर्थः । 'अनिर्वा अका. मयत । अमादो देवानार स्यामिति । स एतमनये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाक- पालं निरवपत् । ततो वे सोऽबादो देवानामभवत् । आमिर्वे देवानामबादः' इति श्रुतेः । वेगवतो वायुसखत्वादतिशीघ्रगामिन इत्यर्थः । ईशस्यामेरहम्, 'अकारिष' तस्य संबन्ध स्तोत्रं कुर्यो तस्य किंकरो भूयासमित्यर्थः । अकारि- पमित्यत्र रेफस्योपरीकारश्चान्दसः। स चामिः 'न:' अस्माकं मुखानि, प्रत्यय. लोपश्ान्दसः । अस्मत्सुकृतसमासादितसौरभ्याणि 'करत् करोतु । गन्द- - ·श्रीकृष्णपरितविरचिवं [तृतीयो गुच्छः] (मार्जनमत्रार्थः) समेवद । परिघुदानि कुर्यादित्यर्थः । किं चास्माकम् आयूंषि' । पश्चार्ये । तथा पाऽऽपि च 'तारिपत्' वर्षयतु । प्रत्युपसर्गस्य धातुना वा संबन्धः । तथा च विदिति सिध्यति । प्रकर्षेण संवर्धयत्विति विशेषः । निरुपपदोदीरित. मायुष्यमस्मभ्यं दवाऽनुगृहात्विति भावः । 'लिङ लेट्' इति विध्यादी लेटि वस्य 'सिमाहुलं लेटि' इति सिप् । 'लेटोऽडाटी' इति विकल्पेनाडागमः । अत्र मनायें पुरातननिषदः श्लोको लिख्यते- दपिकाना रविकिर्दषि क्रापति यजगत् । जयव्यातिनोंगाजिष्णोरश्वस्य वाजिनः ।। अकारिष स्तुतिं कुर्या तस्य संबन्धिनी तया । मुरभीणि मुभुद्धानि पुखानि स करोतु नः ।। प्रतारिपत्यदयाच पूर्णान्यायूंषि नः प्रभुः ॥ अत्र दधिक्रावशन्दस्य मूर्यपरत्वे तु मनायस्वेवं व्याख्येयः-दधि- काव्णो लोकयात्रानिर्वाहकस्य सूर्यस्य जिष्णोरश्वस्य व्यापकस्य वाजिनो वेगवतः । श्रेषं पूर्ववत् । मवान्ते मार्जनं कार्य तथा शिष्टाचारान् । आपो हिष्ठति गतम् । मार्जने मचान्तरमाह- हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासु जातः कश्यपो याविन्द्रः । अग्निं या गर्भ दधिरे विरू- पास्ता न आपः शर स्योना भवन्तु । ( ते० सं० का०५ प्र०६ अ०१) हिरण्यवर्णा इति । 'हिरण्यवर्णाः ' सुवर्णच्छायास्ताम्रवर्णा इति यावत् । दिवति शेषः । तथा च ब्रामणम् -- यई दिवा भवत्यपो रात्रि प्रविशनि वस्माचामा आपो दिगा दर' इति । 'शुचयः 'शुदाः सकलजगत्पावने सपर्वा इति पावन । एतारमा यास्तिष्ठन्ति । विच यासु' अप्मु कश्यपः प्रजा- पविः । यहा पश्यतीति पापका मूर्यः सर्वलोळसासी । जगवमुरित्यभिषा- नात् । आपतविपर्यासश्गन्दसः । 'कश्यपः पश्यको भवति यत्सर्व परि- पासवीवि सौहम्पाद' इति भुतेः । न (स) पाप्मु जात इति पौराणिक (ज)। 'इना' मुरेपरः। स पापा 'जावः' । 'विस्ताः' नानाम्पा 'पाः' ·तैचिरीपसंध्याभाज्यम् । (तृतीयो गुच्यः] २२ (मार्जनमचार्ष:) आपः 'अग्नि' वडवानि 'गर्भ' गर्भस्थजन्तु 'दधिरे' कुतिस्वजन्तुस्वेन स्थापितवत्य इत्यर्थः । तृतीयमप्सु नृमणाः' इति श्रुतेः। 'ताः ' एवंभूता 'आपो नः' अस्माकं '' मुखहेतवः ‘स्योनाः ' अवैषयिकमुखजनिकाय 'भवन्तु' अथवा पुस शमयित्वेति शेषः । स्योनाः मुखकारिण्यो भवन्तु । मार्जने विनियुक्तं मचान्तरं तावदार- यासार राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अव. पश्यञ्जनानाम् । मधुश्रुतः शुचयो याः पाव- कास्ता न आपः श स्योना भवन्तु । (तै० सं० का०५७०६ अ०१) यासा राजेनि । राजा यादसांपतिर्दण्डधर इत्यर्थः । 'जनानां मत्यानृते' पुण्यपापे 'अवपश्यन्' विवंचयन 'यासाम्' अपां 'मध्ये' वमनीति शेषः । ' यानि ' गच्छत्ययं पुण्यकृदयं पापकदिनि पुण्यपापानुरूप मनुग्रहनिग्रहरूपव्यापारविकीपया नत्र वमनीत्यर्थः । अपि च 'मधुश्रुतेः' मधु. स्यन्दिन्यो मधुमाविण्य इति यावत् । 'शुचयः' पावका 'याः' तिष्ठन्ति 'ता आपः । शिष्टं गतम् । यद्यपि हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इत्यत्र शुचिपा. वकपदे गृहीने इनि पौनरुक्न्यं नयाऽव्यापा(प्याद)रात्पुनर्वचनम् । मनाविषये पानरुक्त्यमपि नास्ति । तदुतं भगवता भाष्यकारेण--ईशावास्यम जामिना नास्तीनि पूर्वमत्रोक्त एवार्यः पुनरुच्यत इति । वरुणः ' कि च-- यासी देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्तरिक्ष बहुधा भवन्ति । याः पृथिवी पर्यसोन्दन्ति शुक्रास्ता न आपः शर स्योना भवन्तु । (तै० सं०का०५५०६ अ०१) यासां देवा इति । 'यासाम्' अपां 'म' भक्षण, भक्षमाहियमाणामिति भावे दर्शनात् । 'देवा दिपि' पुलोके मन्दागिन्यामिविशेषः। 'कम्पन्ति - ·- , . १४ श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [तृतीयो गुच्छः] (मार्जनमत्रार्थः) कुर्वन्ति । पूरणगुणेत्यादिना मुहितार्थे पष्ठी । पुलोके या आपो देवानां भक्ष. मस्तापत्यादित्ययः। ' याः ' च 'अन्तरिक्षे बहुषा' बहुमकारा ' भवन्ति ' सन्ति । ५ सचायाम् । 'सर्वानुदारान्सलिलानन्तरिक्ष प्रतिष्ठितान् ' इति श्रुतेः । 'याः ' आपः पृथिवीं पयसा' दृष्ट्या 'उन्दन्ति' सकललोकानुग्रहार्य पृथिवीं वर्षधारात्मना सिवन्तीति भावः । 'शुक्राः 'शुभ्रा ' आपः ' इति । गतमन्यत् । शिवन मा चक्षुषा पश्यताऽऽपः शिवयो तनु- वोपस्पृशत त्वचं मे । सर्वा५ अग्नीप्सुषदों हुवे वो मयि वर्षों बलमोजो नित्त (तै० सं० का०५३०६ अ०१) शिवेनेति । ' आपः शिवेन आपः शिवेन ' मुखस्वरूपेण । शिवं भद्रं कल्याणमिति कोचात् । ' चक्षुषा ' कटाक्षेण 'मा' मां पश्यत' । 'मयि' निरन्तरं भूयसी करणारहिं संपादयतेत्यर्थः । ' शिवया तनुवा ' कल्याणमूर्त्या 'मे त्वचमुप- स्पृशत '। मदीयां त्वचमुपस्पर्शनेन परिपृतां कुरुनेत्यर्थः । इदानीमधिकारी सकत्यमाभाषते-अनीनिति । हे आपो 'व: ' युप्माकमप्सु सीदन्ति तिष्ठ- न्तीति अप्मुषदः' जलस्यान्वाडवादीन् 'सर्वाननीन्' 'हुवे' आहयामि । किमर्थ- मित्यत पाह-मयीति । 'मयि वर्चः' दीप्तिः 'बलं' शक्तिः 'ओजः' उत्साह एतत्सर्व मयि निधत्त ' स्थापयत । मां वर्चस्विनं बलवन्तमोजस्विनं कुरुते- त्यर्थः । अग्रीनप्मुपद इति स्थिते 'अनितिपरो ग्रहोख्ययाज्यापृष्ठचहिरण्यवणि- येष्वीकारोकारपूर्णे रेफमाकारपूर्वश्व यकारम् ' इति प्रातिशाख्यसूत्रम् । तत्र भाष्यकार:- एतेष्वीकारपूर्व ऊकारपूर्वो वाऽनितिपरो नकारी रेफभावमाप- यो । सुप्यते त्ववर्णपूर्वी यवकाराविति यकारो लुप्यते । नकारस्य रेफोष्प. यकारभावायुसे च म(प)लोपाच पूर्वस्वरोऽनुनासिक इत्यकारस्येकारस्य च सानुनासिकत्वमिति म्याचक्र इति सर्व मुस्थम् । एवं मार्जनं विधाय पापपुरु- पनिर्गमनाय दक्षिणकरे जलं निधाय नासिकानं प्रापय्य वामभागे मेदिन्या निक्षिप्प सजलं नावलोकयेत् । तदुकं वासिष्ठे- रहीत्वा पाणिना पारि संचासोकाएवं जपेत् । ग्वृत्व रखिये इस्खे जसं मोकवलवे ॥ - - ·(तृतीयो गुफः] वैचिरीवसभामाग्य। (अपमनमत्रा) निपाय नासिकाने तु पापपुरुष र संस्मरेत् । विभृयामासिकायां तु निरुदमाणमारुतः ॥ पामे निक्षिप्य मेदिन्यां सजलं नावलोकयेत् । तत्र विनियुक्तं मनमाह- दुपदादिवेन्मुमुचानः । स्वित्रः साखी मला- दिव । पूतं पवित्रेणेवाऽऽज्यम् । आपः शुन्धन्तु मैनेसः । ( तै० ब्रा० का० २ प्र०६०६) ग्रुपदाति । माम् ‘एनमो मुझनु' । कर्मसाक्षी सूर्य इति शेषः । तब निदर्शनम् – 'दुपदादिव '। अपराधिना पादकीलितकाष्ठं चुपदम् । घोरादी- मिरो, प्राममध्ये दारुमयं पादकीलितं विधाय ग्रामस्वामिनः स्थापयन्तीति प्रसिद्धम् । तस्मादिवेत्यर्थः । यथा कृपालुः स्वामी तद्वन्धनादपराधिनं मोच- यति तददिति भावः । किंच- आप एनसः ' पापात् 'मा' मा 'सुन्धन्तु' गोषयन्तु । अस्मिनः त्रयो दृष्टान्ताः कथ्यन्ते-'गुपदात् ' पादकीलित- काष्ठान्, 'इन्मुमुचानः' मुक्त 'इव' । 'स्लिमः' स्वंदवान् ‘सास्त्री 'माया। 'नाव्यादयश्च'इनि निपातनात्माधुः। 'मलात्' सर्वशरीरव्यापिपरान्मुक्त 'इव। पुनात्यनेनाऽऽग्यादिकपिनि पवित्रम्। 'पुवः संज्ञायाम्' इति करण इत्रप्रत्ययः । तेन 'पवित्रेण ' सममाग्रदर्भरूपेण । 'समो सानो दौं प्रादेशमात्रौ पवित्र कुरुतः' इति श्रीने दर्शनान् । 'पवित्रं वै दर्भाः' इति श्रुतेः । तेन 'पूर्त' शोषित- माज्यस्याल्यामाग्यं निरुप्यत्यारभ्योदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारं त्रिरु. पूर्यनि शाखविधिना संस्कृतम् 'भाज्यं' सर्पिः 'इव' । एतत्सर्वं ततोपादि. निर्मुक्तं सघया परिशुदं भवति तथा मामापः सर्वस्मादेनसः शोधयन्त्विति तात्पर्याय: । अत्र कारिकाकार:- अयो जातो कश्यपेन्द्रावर्षि वैपुतवारवम् । गर्भ या दधिरे नानारूपा स्थितिवशेन ताः ॥ शंदुःख शमयित्वा नः स्योनाः सन्तु मुखपदाः। यासां मध्ये दण्डधरः पुण्यपापे विवेषयन् ॥ वरुणो याति मधुरस्यन्दिन्यः पूर्ववत्परम् । पासापपतापाणां मानं कुर्वतेऽमराः ।। .

·१५ श्रीकृष्णपण्डितविरचित- तृतीयो गुच्छ (मध्याइसंध्या_प्रदानमत्रार्थः) दृध्यात्मना या बहुधा खे च या पृथिवीमपि । पयसा तद्वताकारः सिञ्चन्तीति त्रिलोकगाः ।। शुक्रा विशुद्धास्ता आपः शंनुदाः सन्तु शर्मदाः। आपः कल्याणदृष्ट्या मां पूतः स्या इति पश्यत । तनुवा सौम्यया मूर्त्या स्पृशत त्वचं मामिकाम् । आहयाम्यप्सु वसतो वहीवो वाडवादिकान् ।। आपो यूयं यशो वर्षो बलमोजो निधत्त वै । एतत्सर्व संध्यात्रयेऽपि समानम् । जलप्राशनमत्रास्तु विशेषतो वर्णिताः। पूर्वमापो हि ठेति नवभिर्मार्जनं पश्चादपि तथैव । इतरेषु मार्जनमत्रेषु सर्वमुक्त्वा ततः कर्तव्यं तदेव शिष्टाचारात् । प्रातःसंध्यामुपासिष्य इति प्रातः । माध्या- हिकसंध्यामुपासिष्य इति मध्याह्न । सायंसंध्याविषये तु सम्यगधस्तात्संकल्पो निर्णीतः । अत्र विद्यारण्यस्वामिभिरुदाहनं माधवीये-अथातः संध्योपास्ति- विधि व्याख्यास्यामस्तीर्थ गत्वा प्रयतोऽभिषिक्तः प्रक्षालितपाणिपादोऽप आचम्यामिश्च मा मन्युश्चेति सायमपः पिबेत्सूर्यश्चति प्रातः सावित्रण सुरभिम- त्याऽम्लिङ्गाभिहिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिर्व्याहृतिभिरन्यैश्च पवित्ररात्मानं मोक्ष्य प्रयतो भवति । अथार्घ्यपदानं कर्तव्यम् । तद्विनियुक्तमत्रस्त्वनुपदमेव व्याख्यायते। माध्याहिकसंध्यायाम_प्रदानविनियुक्तं मनमाह- हसः शुचिषदसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदति- थिर्दुरोणसव । नृपदरसदृतसयौमसदब्जा गोजा ऋतुजा अद्विजा ऋतं बृहत् । (तै० आ० प्र० १० अ०४०) इरस इति । इन्त्यावनीयदेशेषु व्यापकतया गच्छतीति 'हसः' पर- मात्मा। 'सो नाम सदाशिवः' इति वचनात् । स तु की इत्यपेक्षायामाह बुविदिति । पुचौ देशेऽविमुक्तादिपुण्यक्षेत्रनाते सीदतीति 'श्रुचिपन् । 'क्षेत्राणां पतये नमः' इत्यादौ तथा दर्शनात् । बसन्त्यस्मिञ्जगतीति 'वमुः' । पासपतीति वा बमुः। 'बासनादामुदेवस्य बासितं ते जगत्रयम्' इति दर्शनात् । अन्तरिक्ष सीदतीति 'अन्तरितसत्'। 'योऽतरिते तिष्ठति' इति भुतेः। 'होता' .

·[तृतीयो गुच्चाः] वैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (मध्याहसंस्वार्धप्रदानमत्रार्थः) अनिरूपेण देवानापाहाता । 'ऋपिहोंता निषसाद' इति भुते यदा होता देवा. नामाहाता वहिस्तदूप इत्यर्यः । अनि त हणीमा' इति भुत्या पोर्देवोहत्या. वगपाद । वेद्यो भूलोकादो व्यापकत्वेन सीदतीति 'वेदिषन् । 'सा.पा इयरसव वेदिः' इतिश्रुतेः । वेद्या परिष्कृतभूम्यां सीदति तिष्ठतीति वेदिषत् । 'वेदिः परिष्कना भूमिः' इति कोशात् । 'वेदि. परोऽन्तः पृथिव्याः' इति त्या वेदिकायाः सर्वोत्कृष्टत्वावगमात् । तत्र परमात्माविर्भावो युक्त इति भावः । अतिथिः ' अतिथिमाशः । तल्लक्षणं तु स्वधर्मयुक्तं कुटुम्निमभ्यागच्छाति धर्मपुरस्कारो नाममयोजकः सोऽनिधिर्भवति । धर्मपुरस्कारः क्रत्वापनुष्ठानं पुरस्कृत्य नन्मित्यर्थ यात्रापर इत्यर्थः । केचिदभ्यागत इति वदन्तोऽभ्या- गतः स्वयं विष्णुरिनि वचनपुदाहरन्ति । नन्न । अभ्यागतस्याममात्रार्थित्वात् । अनियेस्तु वर्णिनलक्षणलक्षिनन्वेन नदिलक्षणवान् । तस्मादतिथिशब्दस्य नाममात्रार्थ्यभ्यागतोऽर्थः किं तु वर्णित एवार्थः । नन्वभ्यागतपदमपि तथाविधार्थवाचकं नानपात्रार्थिवाचकपिनि चेन् । ओं संज्ञाभेदेऽपि न तु संनिभेद इनि मारम् । दुगेणेषु गृहेषु सीदनीति 'दुरोणसन् ' । अजस्रो दीदिहि नो दुरोण इति दुर्गणशब्दस्य स्थानपरत्वदर्शनात् । ब्रह्माण्डाख्यगृह- पतिरित्यर्थः । नृषु वैश्वानररूपेण सीदनीति ' नृपन्' । 'अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देमाश्रितः' इति स्मृतः । वरे श्रेष्ठ तीर्यादौ सीदतीति 'वरसत्' । 'नमस्तीाय च' इति श्रुतेः। यद्यपि शुचिपदित्यनेनवायमर्थः सिदस्तयाऽप्या. दरात्पुनर्वचनम् । पपु जापिता नास्तीति भावः । ऋने यो निष्पादकत्वेन सीदतीति 'ऋतसन्' व्योपनि मर्यात्मना सीदतीनि 'व्योमसत्' । अप्मु जलेषु जायत इति 'अन्जाः' । 'योऽप्मु तिष्ठन्' इति श्रुतेः । जनसनखनक्रम- गमो विद्' इति विद । विहानोरनुनामिकस्याऽऽत्' इति नकारस्याऽऽदा- देशः । गोप्वन्तर्यामित्वेन प्रादुर्भूनी 'गोनाः' । 'पभुगतये च' इति भुतेः । ते यो भोक्तृत्वेन जान 'ऋतजाः'। 'भोक्तारं याकर्मणः' इति स्मृतेः। अदिषु पर्व- तेषु जात इनि 'अदिनाः । 'यः सर्वेषु भूनेषु तिष्ठन्' इति श्रुतेः । ईशः पर- मात्मा 'बृहन् ' अधिकम् 'ऋतम्' उपासनात्मकं यह निष्पादयत्विति शेषः । अथ सजलेन पाणिना त्रिः प्रदक्षिणमनुवजनं कर्तव्यम् । 'यत्मदक्षिणं प्रका- मन्ति तेन पाप्मानमवधून्वन्ति ' इति श्रुतेः । असावादित्यमवेण सोदकनैव पाणिना । प्रदक्षिणमनुबग्य वाचयेत्संध्ययोर्दयोः' इति स्मवेष ।।

·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं [तृतीयो गुच्छः] (अर्घ्यदानकालातिक्रमप्रायश्चित्तम्) संध्ययोरित्युपलक्षणम् । संध्यानामपीति अयम् । तथा चैतच संध्यात्रयेऽपि समान भवति तथैवाऽऽचाराद । वत्र विनियुक्तं मधमाह- असावादित्यो ब्रह्म । (ते० आ० प्र० २ ० २) असाविति । 'असौ' इति पाणिना निर्देशः । 'आदित्यः' परमात्मा । उभयोरैक्यानुसंधानं संध्यावन्दनस्य प्रधानभून फलं भवति । 'असावादित्यो अमेति ब्रमेव सन्ममाप्येति य एवं वेद' इति श्रुतेः । अत्रेदं रहस्यं प्रकाश्यते- कालत्रयेऽप्यHदानं कर्तव्यम् । तत्र सायंमातःकालयोरय॑त्रयं प्रकृतम् । मध्याहे त्वेकमय विहितम् । इदं च यथाकालमेव कर्तुं शक्यम् । काले त्वति- क्रान्ते प्रायश्चित्ततया प्राणायामोऽयप्रक्षेपणं च कर्तव्यम् । उभयोः समुच्चयो न तु विकल्प इत्युक्तमपस्तात् । तत्रायं प्रयोगः-विधिवदाचम्य यथाशक्ति पाणानायम्य मम सायंसंध्याकालातिक्रमणदोषपरिहारार्थ प्रायश्चित्तार्घ्यपूर्वक मर्यदानं करिष्य इति संकल्प्य नूतनोदकेन सशिरस्कया सव्याहृतिकया गापच्या प्रायश्चित्तार्यमेकं दद्यात् । एवं प्रातः । न चैवं प्रायश्चित्तकरणे प्रमाणाभावः। 'नियमातिक्रमे चान्यस्मिन्' इति सूत्रकारवचनात् । प्राणायामः पापविततया कर्तव्यः । आचान्तो विधिवत्पाणानायम्य चतुरर्यकं काला- बीतविध्यर्थं दखा संध्यां समाचरेदिति । ततश्चतुरयं देयमिति विवेकः । यथाकालमनुष्ठाने त्वेकेकः प्राणायामः कर्तव्यः । 'संध्यादावर्घ्यदाने च पाणापामैक उच्यते' इति वचनात् । षट्कर्मचन्द्रिकायामुक्तम्- 'एवं संमार्जनं कृत्वा पहिःशुद्ध्यर्थकारणात् । ततोऽभ्यन्तरमुख्यर्थ प्राणायामं समाचरेत् ' इति । अत्रायं सिदार्थ:-यथा कालासिपची संध्यावन्दनं क्रियते तथा माय- बिचार्घ्यमेकं दातव्यम् । तदनन्तरं त्रीण्याणि दातव्यानि । तत्र प्रायश्चि- पार्घ्यदानात्पूर्वमेकः प्राणायामः कार्यः । पुनः प्रधानार्घ्यदानेऽपि कर्तव्य इति चेष । एकं प्राणायाममेवाऽऽदाय प्रधानार्घ्यदानस्यापि प्राणायामपूर्वक- स्वसिद्धेः। यथा पवमानमसर्पणेऽध्वर्युमुखाः प्रसजिर इत्यत्रकेनेवाध्वपुणा सर्वेऽधायुमुखा भवन्ति । यथाऽभलायनसूत्रे ब्रह्मयजमकरण ऑपूर्वा व्यार: तय इत्येकमणवमादाय सर्वासा व्याहतीनां नारायणाशयात्मणवपूर्वकत्वम् । पयोभयोरपि दर्षपूर्णमासयोरेकामन्दारम्भणीपामादाप तदारम्भपूर्वकत्वं तद- लवेऽपीविन कोऽपि दोषः। न चोभयत्रापि प्राणायामानुष्ठानमस्तु बाप काभावादिवि वाच्यम् । वाले परनाभावात् । तत्तत्पनायामुपपचिरिरो.

·- [तृतीयो गुच्छः] चिरीपसंप्पामाज्यम् । (अर्वदानप्रकार) धाच । तथा हि प्रथमाचमनं कृत्वा पाणानायम्य पापषिचार्यदानं करिष्य इति संकल्प्य तत उत्यापाये दवा पुनरूपविश्याऽऽचम्य पुनः माणाना- यम्य प्रधानाOणि देयानीति वाच्यम् । न पारिगीतशिष्टाचारो श्यते । तस्मादुपपत्तिविरुद्धोऽयं पक्ष इत्यस्मयुक्तमेव सम्यक् । तत्रायं प्रयोग:- वणितरीत्याऽऽचम्य यथाशक्ति प्राणानापम्प देवकालावनुकीर्ख मम काला- तिक्रमणदोषपरिहारार्थ प्रायश्चित्तायदानपुरःसरमपदानं करिष्य इति संकल्प्य जलं गृहीत्वोत्याय तर्जन्यकुष्ठयोरसंसर्ग यया तथा पापभिचार्य दत्ता सायं प्रातच त्रीणि त्रीण्याणि दद्यात् । अत्र स्पतिवचनान्युदा. हियन्ते- 'पासुग्वः सतनं विप्रः संध्यावन्दनमाचरेत् । अर्यप्रक्षेपणं कुर्यादादित्याभिमुखो दिनः ' इति ॥ पानः प्रहः क्षिपेदप्मु मध्याहे ऋजुमंस्थितः । अयप्रक्षेपणं कुर्यान्सायं तूपविशन्भुवि ।। पाणिभ्यां जलमादाय गायत्र्या चाभिमवितम् । गोगामात्रमुढन्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ।। जल स्वयं प्रदातव्यं जलाभावे तु तत्स्थले । मंप्रोक्ष्य वारिणा मम्यक्पश्चादयं यथाविधि ॥ अत्रापि प्रदातव्यमित्यन्वयः । इदं च वरनं माताध्याहिककालाय. दानविपयम् । नाकम् - * उपविश्य तु मापा जले त्वर्य न निक्षिपेत् । निक्षिपेयदि मूहात्मा रौरवं नरकं व्रजेत् ' इति । मायमुपविश्य वारिणा संपाक्ष्य भूपावर्घ्यदानं कार्य न जल इत्यर्थः । आपलायनशाग्विभिरपि सायमुपविश्यवाघ्यदानं कार्यम् । तदुक्तं बचस्म. निमंग्राकारण-'सायं तिष्ठनाऽध्यविधान शाखान्तरविषयम् । आपलाय. नस्तु सायमुपविश्यवार्यप्रक्षेपणं कुर्यात् । प्रक्षेपणानन्तरमुत्थायामिरात्मानं परिषिच्य प्रदक्षिणीकृत्योपविश्याऽऽचामन्' इति । मध्याहे तु ययाकालमेक- मर्य देयम् । कालाविपत्नी नु मायश्चिार्य दवा ततः प्रपानार्य देव- मिति विवेकः। 'मध्याहे चाबलिक्षेपं सकदेव समाचरेत् ' इति वचनात् न च मध्याहे मायविचाऱ्यांनुत्याने बचनामा वस्नीयः ।

·- श्रीकृष्णपडितविरचिवं- [तृतीयो गुच्छः] (संध्याह्नतर्पणम्) 'चातुरर्ण्य तु गायत्र्या शिरोव्याहृतिसंयुतम् । कालातीतविमुख्यर्य त्रिसंध्यां तु समाचरेत् ॥ इति वचनेन संध्यात्रयेऽपि तदनुष्ठानविधानात् । अत्रार्य विशेष:-मध्याहे प्रायमात्पूर्वमापस्तम्बीयानां संध्यानुष्ठानं कार्यम् । यथा प्रावरुपासनाउनु पानानन्तरं ब्रह्मयाः पामोति तथा माध्याहिकसंध्यामकृत्वैव न कर्तव्यः । तथैव शिष्टाचारात् । स्मृतिकारैरङ्गीकाराच । आश्वलायनशाखिनां तु संध्या- बन्दनात्मागेव ब्रामयाः कर्तव्यः । ततो मध्याहसंध्येति निगर्वः । तदुक्तं स्मृतिसंग्रहकारेण- 'मध्याह्न स्नानवेलायां स्नानवस्त्रं न पीडयेत् । पीडयेयदि मूढात्मा तत्स्नानं निष्फलं भवेत् ।। तीरे निक्षिप्य तद्वस्त्रं ब्रह्मयज्ञमयाऽऽचरेत् । ततो माध्यानिकी संध्यां कुर्यादित्याश्वलायनः ' इति ॥ शौनकः-'मध्याह्न च पुनः स्नात्वा ब्रह्मयज्ञं समाचरेत् । ततो माध्याहिकी संध्यां कृत्वा च गृहमागतः ' इति । तत्र मध्याहो मुख्यकालः । 'मध्यमा स्नानकर्मणि' इति वचनात् । मध्यमा माध्याहिकी संध्या स्नानकर्मणि मध्याह्नकाल इत्यर्थः । तत्र गोणकाल:* संध्या माध्याहिकीप्यते । तर्जन्याष्ठयोगेन नार्घ्यदानं कार्यमित्युक्तं स्मृत्यन्तरे- 'तर्जन्याष्ठयोगेन राक्षमी मुद्रिका भवेत् । यो ददाति तया चार्य तत्तोयं रुधिरं भवेत् ' इति ।। एवमर्ध्यप्रदानं कृत्वा प्रदक्षिणमनुव्रज्याऽऽचामेन् । तदुक्तम्- मन्देहानां विनाशाय निक्षिपेत्तु जलाञ्जलीन् । प्रायश्चित्वार्थमाचम्य मुच्यते देत्यहत्यया' इति । अथ संध्याह्नतर्पणं कर्तव्यं शिष्टाचारात् । तदुक्तमाहिके- कमात्संध्यां च गायत्रीं ब्रामी च निजी तथा । तर्पयामीति वक्तव्यं चतस्रो देवताः प्रति ।। अमायं प्रयोगः-आचम्य प्राणानायम्य मम दुरितक्षयार्थ परमेश्वरमीत्यर्य .सायंसंध्यात्वेन तर्पणं करिष्य इति संकल्प्य संध्या तर्पयामि । सरस्वती सर्पयामि । वैष्णवीं तर्पयामि । निसनी तर्पयामीति सायं चतस्रो देवतास्वर्प- येत् । एवं पावः संकल्पं कृत्वा संध्यां तर्पयामि । गायत्री १० वामी त. •बस्मात्पुरतः पारवयं तदपिकं या त्रुटितम् । - ·- [तृतीयो गुच्छः] तैत्तिरीयसंध्याभाज्यम् । ४१ (कृतवादी संध्याकर्मविचारः) निमजी तर्पयामीति मातस्तर्पयेत् । एवं मध्याहे संकल्प कुत्ता संध्या तर्पयामि। सावित्री तर्पयामि । रोद्री तर्पयामि । निजी तर्पयामीति तर्पयेत् । अत्रायं विशेषः-संध्यात्रयेऽप्यर्घ्यदानानन्तरं केचिदखोपसंहरणं कुर्वन्ति तचाधिक- संध्याविषयं न तु वैदिकसंध्याविषयम् । प्रत्यक्षवेद वेदमूलमन्वादिमहासतिषु चाखापमंहरणस्यानुक्तवान् । तस्मादखोपसंहारादिकं न कर्तव्यमिति सर्व रम- णीयम् । अत्रेदं न विचायने-आशौचादी संध्यारन्दनमन्तिमित्युक्तमय- स्तात् । स्मृत्यन्तरे विशेषः कथितः- मंध्यामिष्टिं च होमं च यावजी समाचरेत् । न त्यजेन्मनके वाऽपि त्यजन्गच्छत्ययोगनिम्' । एनद्वननं मानसिकमध्यावन्दनाभिप्रायम् । तदुक्तं पुलस्त्येन- 'मनके मृतक चैव संध्याकर्म न संत्यजेत् । मनमोजाग्येन्मत्रान्प्राणायाममृते दिनः' इति ।। पन्चाशाचम्य कर्माधिकारपरिपन्थिन्वादाशीचकाले नानुष्ठानं संभवनीति तदपि न । नाकालिस्याः शुद्धः संभवात् । गोभिलः 'श्रीपामने नु विप्राणामहशुद्धिश्च जायते' इति । पराशर:-'अग्निहोत्रादिहामार्थ शुद्धिम्ताकालिकी स्मृता' इति । नन्वंयमप्याशीवादी मध्याकर्म कतुं न शक्यने । नदयोग्यकालवात् । अत एवं विष्णुगुगणेऽपि -- 'मयंकालमुपम्यानं मध्यायाः पार्थिवष्यते । अन्यत्र मतकाशाचविभ्रमानुरभीतितः' इति । किंच मृतकादी मत्यपि सामर्थ्य मंध्याकम न कार्यमित्याह मरीचिः- 'मृनके कर्मणां त्यागः संध्यादीनां विधीयते' इति । अत्र अमः -पूर्वदिाहनपुलस्त्यवलेन तासां वाचामाचमनाघभिवादनान्त- कर्मरूपसंध्याकलापम्य सविशेपानुष्ठाननिषेधे तात्पर्यकल्पनात् । अत एव परा. शरमायवीय-प्राणायाम विना मानसिकमन्यत्कार्यम्' इत्युक्तम् । ननु व्याधितस्य कथमनुष्ठानप्रकारः । उच्यते-ज्वरितस्य यावदनुष्ठानाभावेऽप्य- दोषान् । स्वस्थस्यब तत्रियपात् । तथाऽऽह याज्ञवल्लयः- 'अनानश्चोत्सवस्तु स विषः शूद्रसंमितः । पायधिवी भवषेत्र लोके भवति निन्दितः' इति । -- ·१२ श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्यों गुच्छ (गायत्रीहृदयमन्त्रा) भगिरपि-'नोपविष्ठन्ति ये() संध्यां स्वस्थावस्थाश्च ये द्विजाः । हिंसन्ति ते(च) सदा ते वै भगवन्तं दिवाकरम्' इति । नन्वत्यार्तस्य का गतिः । कुशलैव । पित्रा भ्रात्रा वा स्वानुष्ठानं कारयित- व्यम् । न तु सर्वात्मना लोपः। नित्यकर्मत्वात् । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे- उन्पचदोषयुक्तस्य व्याधियुक्तस्य नित्यशः । ज्वरादिना यत्किंचिदतत्वे शुद्धमम्बरं धृत्वा वाग्यतः समासीनः स्वेष्टदे. बतां ध्यात्वा विभूतिलेपनं कृत्वा तप्तवारिणा त्रिराचम्य यथाशक्ति संध्याकर्म कुर्यात् । रुग्णस्य तप्तोदकाचमनं न निपिद्धमित्यापस्तम्बमुनिराह-'तप्ताभिश्च कारणात्' इति । कारणं ज्वरादिकमिति वृत्तिकारः । अत्यार्तश्चेत्पितरं भ्रात. रमन्यं वा शिष्यादिकं समाहूय नाहमनुष्ठातुं शक्नोमि त्वमेवैतदाचरेति निर्दि- शोत् । यजमानस्योपात्तदुरितक्षयार्थमिति संकल्पः। एतेनोन्मत्तो व्याख्यातः ।। इति श्रीमद्राघवदेवज्ञवश्यश्रीकृष्णपण्डितविरचिते तैत्तिरीयसंध्याभाष्ये तृतीयो गुच्छः ॥३॥ अथ चतुर्थो गुच्छः। अथ गायत्रीजात्पूर्वमोमित्येकाक्षरं ब्रह्मेति गायत्रीहृदयं पठनीयम् । तयाऽऽह शौनकः- - - 'भोमित्येकाक्षरं ब्रह्मेत्येनधृदयमुच्यने । गायत्र्यास्तत्पटित्वाऽऽदी जपकर्म समाचरेन् ' इति ।। तदिदानी व्याख्यायते- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म । अग्निदेवता ब्रह्म इत्या- पम्। गायत्रं छन्दं परमात्म सरूपम् । सायुज्यं विनियोगम् । (ते० आ०प्र० १० अ०३३) भोमित्येकाक्षरमिति । ' ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' परमात्मेति वाच्यवाच- कपोरभेदः । एतत्सर्व व्याइतिव्याख्यानावसरे निरूपितमधस्तात् । ओपिति- • एतस्मात्पुरतः चिनियुटितमिति बोध्यम् ।

·अमिः [क्तों गुच्छः] चिरीवसंध्यामापर। (मावत्रीहदयमन्त्रा:) पनिष्पचिमकारोऽपि दर्शितः। विशेषस्तु भगवत्पादीपमतानुसारेगमपनपते । प्रपत्रसारे मनसृष्टिपकरणे निर्दिष्टम् - योऽयं परमहंसाख्यो मनः सोऽहमितीरितः । सहार्लोपेऽस्य पूर्वत्वे संघाचोमिति जायते ॥ अकारश्च तथोकारो मकारभाव(त्र)वर्ण[काः] ' इति ॥ योऽहं सोऽहमिनि परमहंसाख्यो मन्त्रः। तस्य सकारहकारयोोपे पूर्व. संधी च कुन ओमिति रूपं जायन इति वाक्यार्थः । ब्रम ध्यायचोमित्येका. क्षरमिति जगन् । तदाहुस्तत्रैव शंकरभगवत्पादीयाः- 'ओमित्येकाक्षरं वाम ध्यायमेव जपन्दिनः । अवगतमर्वकामोऽमावात्मनसाय कल्पने' इति ॥ नस्य ऋष्यादिकं दर्शयनि-आनर्दवनेति । तस्येति शेषः । आनि सकलवेदान्नानिपाचवं गच्छनीति व्युत्पत्याऽप्रिशन्दस्य परमात्मपर- त्वम् । अगिग्गीनिदण्डयानुः। 'ऑनलोपत्र' इत्योणादिकमूत्रेण निप्रत्ययो नलोपश्च । 'यो देवानां नामधा' इति श्रुतः। तम्य प्रणवस्वामिः परमात्मा 'देवता' अधिदेवतन्यर्थः । बम' परवन · आपम् ' ऋषिः। 'गायत्रं छन्द' गायत्री छन्दः । ' परमान्मं सरूपं ' परमात्मा स्वरूपं तदभिव्यक्तियोग्यस्था. नत्वादिति भावः । · मायुज्यं विनियोग' पोक्षे विनियोगः । इतिः प्रका. राथें । तथा प्रकारेण प्रणवस्वरूपं जानीयादित्यर्थः । तदुक्तं शंकरभ- गवत्पादः- प्रणव ब्रह्मर्षिः प्रोक्तश्छन्दो गायत्रमुच्यते । परमात्मा देवताऽयं मोक्षादौ विनियुज्यते' इति ॥ अन एवाग्निपदस्य परमात्मपरत्वं व्याख्यातम् । अथ सकलदेवरा गायत्री प्रार्थयते- आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्म संमितम् । गायत्री छन्दमां मातेदं ब्रह्म जुषस्व मे यदाकुरुते पापं तदात्पतिमुच्यते । यद्वात्रियोत्कुरुते पापं तद्रात्रियोत्पतिमुर्च्यते । - ·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (गायत्रीप्रार्थनाममार्थः) सवैवर्णे महादेवि संध्याविद्ये सरस्वति । (ते० आ० प्र० १० अ०३४) आयात्विति । 'वरदा' उपासकानामभीष्टफलप्रदानशीला 'देवी' गायत्री नित्यानन्दसंपमा मात्कात्मिकेत्यन्ये । आयातु' अस्पदनुग्रहार्थमस्मत्स- काशमायात्वित्यर्थः । अथ तां स्तौति-अक्षरमिति । 'अक्षर' क्षरणरहितं नित्यं ' संमितं ' सम्यग्वेदान्तप्रमाणेन निश्चितं 'ब्रह्म' परमात्मा त्वमेवेति शेषः । अस्तु ततः किं तत्राऽऽह-गायत्रीमिति । छन्दमा माता' सर्वेषां वेदानां जननी, सकलवेदनिर्गलितसारभूनत्वादित्यर्थः । तदुक्तमापस्तम्बसूत्रे- सर्वेभ्यो वे वेदेभ्यः सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम्' इति । तथाऽऽह मनुरपि-'त्रिभ्य एवं नु वेदेभ्यः पादं पादमदुहत् । तदित्यूचोऽस्याः साविश्याः परमेष्ठी प्रजापतिः' इति । 'गायत्रीं' गायत्रीछन्दोभिमानिनी देवतेत्यर्थः। प्रथमार्थे द्विनीयापाठ- श्छान्दसः । 'इदं' मत्कृतं स्तोत्ररूपं 'ब्रह्म' तपः । 'वंदस्तत्वं तपो ब्रह्म' इति वचनात् । ‘जुषस्त्र' अनुगृहाण त्वमिति शेषः । जुपस्वनि लिङ्गात् । गायत्रि त्वमागत्य मामनुगृह्य मदाचरितं स्तोत्रं जुषम्चेति स्वकृतं भगवत्यै समर्पयतीति भावः । अथवा 'वरदा देव्यक्षरं' विनाशरहितं 'संमिनं ' सम्य- ग्वेदान्तप्रमाणेन निश्चितं 'ब्रह्म' जगत्कारणं परतत्वमुपदेष्टुमिति शेषः । आयातु' आगच्छतु । अस्माकं ब्रह्मतत्वं बोधयितुमागच्छन्वित्यर्थः । एन. देव स्पष्टयति-गायत्रीमिति । 'छन्दमां माना गायत्रीं' गायत्रीपदाभिधेया परदेवता 'मे' मम 'इदं ब्रह्म' वेदान्तप्रतिपाद्यं तचं 'जुषस्त्र' जोपयतू. पदिशत्वित्यर्थः । जुषस्वति च्छान्दसं रूपम् । तस्य फलमाह-यदहादिति । अहात् ' अहि — यत्पापं कुरुते ' करांति · तत् ' पापम् - अहात् ' अहि प्रतिमुच्यते' उपासकपुरुषधौरेयेणेति शेषः । एतेन · यद्राव्यात्' इति व्याख्यातम् । अथ गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं दर्शयत सविशेष प्रार्थयते- सर्ववर्ण इति । 'सर्ववर्णे महादेवि ' इति गायल्याः संबोधनम् । ओजोऽसि सहोऽसि बलममि भ्राजोऽसि देवानां धामनामाऽसि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरों गायत्रीमावाहयामि - - ·४५ [णे गुच्छः] तचिरीयसंध्यामाग्यम् । (गावाबाहनमानार्थः) सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि छन्दर्षीनावाहयामि श्रियमावाहयामि गाय- त्रिया गायत्री च्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवताऽनिर्मुखं ब्रह्मा शिरो विष्णुईद- य५ रुद्रः शिखा पृथिवी योनिःप्राणापानव्या- नोदानममाना मप्राणा श्वेतवर्णा सांख्यायन- मगोत्रा गायत्री चतुर्विशत्यक्षरा त्रिपदा पटकुक्षिः पञ्चशीर्षोपनयने विनियोगः । (ते. आ० प्र० १० अ०३५) - एनारशे हे देवि त्वम् - ओजोऽमि' इन्द्रियाणां शक्तिरसि, सहोऽसि' शत्रणामभिभवनशक्किम, बलममि' शरीरसापर्यपाऽसि, 'भ्रानोऽसि' दीप्तिरूपाऽमि, देवानाम् ' अग्नीन्द्रादीनां धाम ' तेनो यदस्ति तमामा 'अमि' नवनानामवत्यर्थः । अथवा देवानां धाम' निवासभूमिः ' असि' भवमि । ' नाम 'इनि प्रसिद्धी । मदेवनाश्रयभूमिर्भवसीत्यर्थः । 'विध' सर्वजगहपं त्वमेव 'असि'। 'विश्वायः' संपायुःस्वरूपाऽमि । एवं 'सर्वमसि सर्वायुः इन्युनानुवादः । यद्वा 'विश्वं ममम्तं म्यावरजानं भवसि । 'विधायुः' स्थावरजातम्या गुर्गप त्वमेव भवसि । अत्राऽऽयुशन्देन सत्ताकालो विव- सिनः । न तु मुग्वनामिकानवनिप्राणाम्यवायुमंचारः । तस्य चेतनधर्मत्वा. दिति ध्येयम् । ' म ' निखिलजामजानं त्वम् 'अमि' । मर्वस्य जन्मजात- स्याऽऽयुः · अमि' प्राणधारणमसि । ' अभिः ' निखिलस्य पापस्य तिर- स्कारहनुः । ॐ प्रणवनिपायपरमात्मरूपाऽमि । एतत्सर्वे सर्वात्मपरमेश्वरम- निपादकत्वाद्वायत्र्याः संभवतीनि भावः । ताशी 'गायत्री 'मदीये मनसि ' आवाहयामि ' उपामिनुमिनि शेषः । एवं सावियादिरूपेण गायत्र्या आवाहनम् । अकस्या एव संध्यादेवतायाः काल भेदेन नामभेदानीकारावा. यत्र्यादिभेदनाऽऽवाहनमुक्तं पराशरमाधचीये- 'गायत्री नाम पूर्वाह सावित्री मध्यमे दिने । सरस्वती च साया सैव संध्या विषा मवा' इति ॥

·४६ श्रीकृष्णपण्डितविरचितं [चतुर्थो,] (गायत्र्यादिनामत्रयनि नामत्रयस्य निर्वचनं कृतं प्रन्यान्तरे- गायत्री मोच्यते तस्मादायन्तं त्रायते यतः। सविद्योतनात्सैव सावित्री परिकीर्तिता ।। जगतः प्रसवित्री वा वायूपत्वात्सरस्वती। छन्दांसि गायत्र्यादीन्यृषीविश्वामित्रादीन् ' आवाहयामि'। श्रयन्त्येता. मिति श्रीलक्ष्मीस्ताम् ' आवाहयामि ' । अथ गायत्र्याश्छन्दऋषिदेवतादि- स्वरूपं दर्शयति-गायच्या इति । 'गायच्या गायत्री छन्दः 'शिष्टं स्पष्टम् । गायत्रीस्वरूपमाह-माणापानेति । पञ्चमाणात्मिकेति कदम्बकार्यः । 'प्राणोऽ. पानः' इत्यमरवचनात्स्वरूपं वेदितव्यम् । देवदत्तकर्मधनंजयनागकुकराः पञ्चोप- पाणास्तैर्युक्ता । तस्याः कीदृशा वर्णा इत्यपेक्षायामाह-श्वेतवर्णेति । इदमुप- लक्षणम् । गायत्र्यादिभेदेन रक्तवर्णा कृष्णवर्णा चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तदुक्तम्- 'गायत्री तु भवेद्रक्ता सावित्री शुक्रवर्णिका । सरस्वती तथा कृष्णा उपास्या वर्णभेदतः ' इति ।। सा किंगोत्रेत्यत आह—सांख्यायनंनि । मांख्यायनो नाम कश्चिपिस्तेन समानं गोत्रं यस्याः सा ' सांख्यायनसगोत्रा । गायत्रीपदं व्याख्यातम् । चतुरधिका विंशतिस्तावत्परिमितान्यक्षराणि वर्णा यस्याः सा 'चतुर्विशत्य- सरा'। 'संख्याया अल्पीयस्याः' इति चतुःशब्दस्य पूर्वनिपातः। त्रीणि पदानि पस्याः सा विपदा । जीवभावे यत्नः कार्यः । ऋग्यजुःसामवेदरूपपादत्रय. युकेत्यर्थः । षट्कुलयो यस्याः सा 'षदकुक्षिः । प्राच्यादिदिक्चतुष्टयमू;- परे हे आत्य षट्कुतिर्भवतीत्यर्थः । पच शीर्षाणि यस्याः सा 'पञ्चशीर्षा'। म्याकरणं प्रथमं शिरः । शिक्षा द्वितीयम् । कल्पस्थनीयम् । निरुक्तं चतुर्थम् । ज्योतिषामयनं पचमम् । एतत्सर्व गायत्रीहृदये प्रतिपादितमिति ध्येयम् । सा कुत्र विनियुज्यत इत्यत आह-उपनयन इति । उपनयनं नामाऽऽचार्यकर्टको माणवकनिष्ठः भौतः संस्कारविशेषः । अस्मिन्विनियोग इत्यर्थः । अत्रेदमाकू. तम्-तथाविधसंस्कारस्य गायत्र्युपदेशसाध्यत्वात्सा तत्र विनियुज्यते । मचा- यस्तु गायत्रीजपमसके सम्पगने वक्ष्यते । अत्र केचिदुपनयनशब्दं निराहु:- उप समीपे नयनमुपनयनमिति । अपरे 'गर्भाष्टमे वर्षे वसन्ते ब्राह्मण आत्मा- नमुप मा नवस्वेति भूपात्' इति बोधायनवचनपुदाहरन्त उपनेतारं प्रत्युपने. वस्य मामुपनपति प्रयोजनम्यापार उपनयनमित्युपनयनपदं व्याचकुः। अथ गायत्रीया कर्वमः । रमिति पेदन शर-कुत्रवृस्या समासीनः कुशो.

·तैतिरीयसंपामाध्यम् । चितुर्थों गुच्छः] (गायत्रीजपप्रकारः) तरायां वा कुशपवित्रपाणिः पश्चिमामुखः सूर्याभिमुखो पाक्षमालामादाय देवताध्यायन्गायत्रीनपं कुर्यात्' इति । जपापूर्वमाचमनं कार्यम् । तदाह मनु:- आचम्य प्रयतो नित्यमुभे संध्ये समाहितः । शुभे देशे जपञप्यमुपासीत यथाविधि ' इति ॥ तचाऽऽचपनं श्रीतं स्पात वा कार्यमित्युक्तमपस्तात् । शावचने गायत्री. जपमित्यत्र प्रणवव्याहतियुनां गायत्री जपेत् । उपनयनकाले तथोपदिष्टत्वादिति। नन्वेवं चेन्पच्छोऽर्धर्चन इत्यादिकमपि जपकाले भवेत् । उपनयनकाले तथोप- दिष्टत्वादिति चेत्र । अग्रे तमिरसिप्यते । मणवल्याहनियुनां गायत्रीं वे जपेचतः । इति व्यासवचनाब प्रणवव्याहृतियुनां गायत्री जपेदिति गम्यते । यनु- ओंकारपूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च । गायत्री प्रणव चान्ने जप एवमुदाहृतः ।। इनि अन्न इत्यन्नप्रणवप्रतिपादकं योगयाज्ञवल्क्यवचनं तत्तु वानप्रस्थवि. पयकं, न ब्रह्मचारिगृहम्थविषयकम् । नयाचोकं चन्द्रिकायाम्- गृहम्या ब्रह्मनारी च प्रणवाद्यामिपा जपेन् । अन्नं यः प्रणवं कुर्यात्रामा वृद्धिमवाप्नुयात् ' इति ॥ तत्रत्र-संपुटव पडाकाग गायत्री त्रिपदा मना । नकपणवा कार्या गृहस्थजपकमणि ।। नत्र त्रयाणां पक्षाणां मध्ये गायकमणवा कार्या न तु प्रणवान्तसहितेति तात्पर्यम् । गृहस्थवदटोपि जपः कर्तव्यः । तथाऽह वमिठ:- गृहस्थवनु जप्तव्या मदेव ब्रह्मचारिभिः' इति । ननु कथंभूतेन गायत्रीजाः कर्तव्यः । उच्यते-सायमुपविश्य प्रत्यम्मुखो जपमाचरेत् । प्रातःकाले निष्ठन्यामुग्व इनि नियमः । तथाऽ मनु:- पूर्ण संध्यां नपत्तिष्ठन्सावित्रीयाऽदर्शनात् । पश्चिमां नु समामीनः सम्यगाःविभावनात् ' इति ॥ पूर्ण संध्यां पानामंध्यां पधिमां सायंसंध्यामित्यर्थः । अत्रेदं तवं निक- प्यते-तमाऽऽदर्शनादासंविभावनादित्युभयत्राऽऽस्ततते । तस्यावध्यर्ष- कत्वं वाच्यम् । 'आमर्यादाभिविध्योः ' इति पाणिनिस्मरणात् । सत्र पर्यादाऽवधिरिवि मूत्राः । तथा च नक्षत्रमूर्ययोर्दनं गायत्रीनपस्वैवावधि: - तु - ·- श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (गायत्रीजपे कालविशेषेण नियमाः) भवति न तु स्थानोपवेशयोः । गायत्रीजपस्यैव मुख्यतया वचनप्रतिपाद्य- वाद । तेन गौणकाले संध्यानुष्ठानवेलायामपि जपस्याऽऽवश्यकत्वेन तत्रापि सायंकाल उपविश्यैव पातस्तिष्ठभेव जपेदिति गम्यते । तथा ग्रन्थान्तरे- 'प्राकूलेषु तथा स्थित्वा दर्भेषु सुसमाहितः । प्राणायामत्रयं कृत्वा ध्यायेत्संध्यामिति श्रुतिः ' इति । इदं प्रातःसंध्याजपपरम् । संध्यां गायत्रीम् । नन्विदमनुपपन्नम् । 'तिष्ठन्मातर्जपेदेवीं ब्रह्मचारी समाहितः । इति विशेषवचनावटोरेव तिष्ठतो गायत्रीजपः प्रातर्विहितः, न तु गृहस्थस्य लभ्यते, तस्मादिदं कथं वर्णिनम् । अत्रोच्यते-भावानभिज्ञोऽसि । तत्र ब्रह्मचारिपदं न बटुपरं किं तु ब्रह्मध्यानपरम् । तदुक्तं श्रीपादः- ब्रह्मभावे मनश्वारो ब्रह्मचर्य प्रचक्षने 'इति । तेन सर्वोऽपि ब्रह्म ध्यायन्यातस्तिष्ठन्नेव कुर्यादित्यर्थः । वृषाकपिः- 'कन्यादानं च गोदानमुत्तराघारमेव च । पातःसंध्याजपं कुर्यात्तिष्ठन्नेव न संशयः ' इति ।। संध्या गायत्रीत्यर्थः । नन्वेवमपि प्रातस्तिष्ठना जपः कर्नु न शक्यते । संध्ययो हिमादासनं वाग्यनश्चेति मूत्रकारेण संध्यादयेऽपि समुपवेशनस्यैव स्वीकृतत्वादिति चेत् । मा वोचः । तत्राऽऽसनपदस्य स्थानोपलक्षणत्वाङ्गी- कारात् । अत एव वृत्तिकारः सिद्धान्तरहस्यमाह-अन्ये त्वासनग्रहणं स्थानस्योपलक्षणं, वाग्यतश्चेति लौकिक्या वाची निवृत्तिः । न तु सावित्री- जपस्येति वर्णयन्तीति । न चान्यपदप्रयोगात्कथं सिद्धान्तः स्यादिति वाच्यम् । मातस्तिष्ठतेव जपः कार्यः सायं तूपविशतव कार्य इति स्पष्टं निर्णयतां मन्त्रा दिस्पतिकाराणामाश्वलायनादिगृहकाराणां च पन्यानमवलोक्य वृत्तिस्थान्य. शन्दस्य मुख्यकल्पपरत्वाङ्गीकारात् । आश्वलायनशाखिभिरपि सायमुपवि. इयैव प्रातः स्थित्वेव जपः कर्तव्यः । तदाह भगवानाचलायनः- वाग्यतः सायमासीन उत्तरावरमभिमुख्योऽस्पष्टमुपविश्य सावित्री जपेदर्यास्तमितमण्ड- लमानक्षनदर्शनात्मातः प्रामुखस्तिष्ठमादित्यमण्डलदर्शनात् ' इति । उत्त. राबरमभिमुख्यो वायन्यभिमुख इति वृत्तिकारः । अत्र कारिकारत्ने- 'कुशासने समासीनो गायत्रीजपमाचरेत् । भातारकोदयात्सायपास्तमितभास्करात्' इति । भासरेऽस्तिमिवेऽर्घ्यदानानन्तरं कुशासने समुपविश्य वायव्यस्याष्टमो यो भाग रचरवस्विष्ठति तदभिमुखो जपेदित्यर्थः । तदुक्तं विषामित्रसंहितावास्- ·- [चतुर्यो गुच्छः] चिरीयसंध्यामाण्यम् । (जपसंख्याया आवश्यकत्वम्) 'वायव्यस्याष्टमो भाग उत्तरो यस्तवाऽऽनने । समाहितो जपेदेवी कुशपाणिरतन्द्रितः' इति । तेन मृत्रमपि व्याख्यातम् । यद्यपि गृखकारमत आ तारकोदयादिति तार- कोदयकालस्यैव जपावधित्वं प्रतीयते नतु दशादिसंख्यायास्ववापि संख्याऽऽवश्यकी। 'असंख्यानं नु यजतं तत्सर्व स्यामिरर्यकम्' इति संख्याहीनम्य वैफल्यस्मरणान् । एवं तु संख्या वापिकी त्वग- म्यने । मंकल्पस्नु नारकोदयपर्यन्तं जपं करिष्य इति । न तु दशवारमित्या. दिप्रकारेण । यतु-'गृहस्यो बमचारी वा शनमष्टोत्तरं जपेत् । वानप्रस्थो यनिश्चैव सहस्रादधिकं जपेन्' इति, तनु गौणकालजपविषयमिति न कश्चिदोषः । अत्रेदं विचार्यते- 'जपकाले तु गायत्रीमुखरजपपाचरेत् । संध्याम भित्रपादा चेत्स जपो निष्फलो भवेत्' इति । अत्र ययानिशान्नं यथाध्ययनमिति चन्दिकाकार। ननु-'अच्छित्रपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति । छिन्नपादा नु गायत्री वामहत्यां विनाशयेत्' । इनि वननान्नगविच्छिन्नपादेव जमव्येति चेम । इदं हि वचनं गायत्री- कल्पाद्यागमशाबानुगंधन तच्छायोकदृष्टादृष्टफगसिदये प्रयोगं कुर्नतां गाय- त्रीमत्रोपासकानां विच्छिन्नपादा जमव्यनि बोधयति, न तु वेदोक्तमार्गेण संध्यामु गायत्री जपनां तनि । ननपनयनकाले पच्छोऽर्धर्चशस्ततः सर्वा- मिनि गत्या गायत्रीमत्रम्योपदिष्टवानदेव नित्यं जपः किं न स्यादिति चंन्न । नदा बटोहणासमर्थत्वेन नयापदेशः कन इदानीं तु न तयुक्तम् । अन एव मुदर्शनाचार्यरुक्तम्-तस्मै कुमाराय ग्रहणार्य तत्सवितुर्वरेण्यमित्से- तामचमाचार्योबाहेनि । अन्यथा व्याहनीविहनाः पादादिष्वन्तेषु वा तपाs. धर्चयो(शोहन्न पा(पा)कमरयामित्यादिकमपि तत्कालविहितं प्रसक्तं स्याद. विशेषात् । तस्मादहणार्यमेवोपनयकाले तथोपदिष्टं न तु नियमार्यम् । अन्पषा तनः सर्वामिनि सकलगायञ्युपदेशो न स्यात् । तस्मादविच्छिमपादासर्वा गायत्री जमन्येति सिदम् । सम पूर्व जपमालिकया जपः कार्य इत्युकं तदमावेऽपि न क्षतिः । तस्य पर्वपिरपि कर्नु शक्यत्वात् । अत्र सहेतुकमाह बास:- ·श्रीकृष्णपमितविरचित [चतुर्षो गुच्छः) (प्रदोषादिकाले जपनियमः) पर्वमिस्तु जपेदेवीमन्यत्रानियमः स्मृतः । गारच्या वेदवीनत्वादिः पर्वमु गीयते' इति ।। भारभ्यानामिकायास्तु मध्यमे पर्वणि क्रमात् । तर्जनीमूलपर्यन्तं जपंदशम् पर्वम् ॥ मध्यमाङ्गुलिमूले तु यत्पद्वितयं भवेत् । तदै मेरुं विजानीयाजपे तनातिलङ्ययेत् ।। मध्यमापदयमनतिक्रम्यैव परावृत्य पुनरप्यनामिकामध्यमपर्वाऽऽरभ्य जपः कर्वम्य इत्यर्थः । पर्वभिरेव जपः कार्यों नाङ्गुलीभिरित्याह व्यासः- पर्वभिस्तु जपः कार्यो नाङ्गुलीनां निपातनः । निपातनेस्तु यजप्तं तत्सर्व राक्षसं भवेत् ' इति । अवार्य विशेषः । आपस्तम्बशाविनामयं प्रयोगः-आचम्य त्रिवारं पाणानायम्य ममोपात्तदुरितक्षयार्थ गायत्रीजपं शतवारं सहस्रवारमपरिमितवारं करिष्य इत्यागूर्य जपेत् । आगः संकल्पः । तदाह भगवानापस्तम्बः-' दर्भे- प्यासीनो दर्भाधारयमाणः सोदकेन पाणिना प्रत्यज्मुखः सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वोऽपरिमितकृत्वा वा' इति । आश्वलायनानां नवमिति प्रागु. कम् । जपलक्षणमुक्तं ग्रन्थान्तरे- 'पात भिसमं कुर्यान्मध्याहे हृदये तथा । साया नासिकामले जपलक्षणपीरितम्' इति ।। न च जपादी संकल्पकरणे मानाभावः । ' श्रुतिस्मृतिप्रचोदिनं करिप्यते गया तथा यत्यसुरा(दा तु नाss)गुरं वदेत्तदाऽऽदितो जलं स्पृशेत् ' इत्यस्येव मानत्वात् । संकल्पाभावे कर्मवेफल्यं च स्मयने- 'नच भादं न तदानं न होमो न जपस्तदा। न पामोति फलं तस्य संकल्परहितं यदा' इति ।। प्रदोषादिकाले जपनियममाह चन्द्रिकाकार:- भादे पदोरे दर्शे च गायत्री दशसंख्यया । अष्टाविंशत्यनध्याये प्रयोदश्या तु मानसम् ।। भावे पादभोजनानन्तरम् । ननु तदानीं संध्याधिकार एव नास्ति । भादादिमोचनस्य कर्माधिकारपरिपन्धित्वादिति चेन। दशवारं गायत्र्याऽ. विचित पपीता कर्माधिकारी भवति । पदुकं लोकोपकारे- - - - - ·[चतुर्थों गुच्छः] वैचिरीयसंध्यामाध्यम् । (गावभ्यर्थः) दशकृत्वः पिवेदापो गायच्या पादकदिनः । ततः संध्यामुपासीत जपेच जुहुयादपि' इति ॥ इदं सायंसंध्याविषयमिति ध्येयम् । यत्तु जपादौ न्यासमुद्रादिकं कुर्वन्ति ततूपासककर्तव्यमत्रसंध्या न वैदिकसंध्यानम् । गृहेषु पन्या. दिस्मृतिषु वाऽप्रतीतेः । हृदयादिषडान्यासाङ्गुलिन्यासध्यानादिकं त्वाचा. रानुसारेण कर्तव्यम् । एवं स्थिते गायत्रीमत्रो व्याख्यायते-ओपिति । ओंकारो व्याकृतः । व्याहृनयश्च व्याकृताः । प्रत्यग्बौक्यबोधिका शुदा गायत्री व्याख्यायने-तदिति । सा च त्रिपदा 'त्रिपदा गायत्री' इति श्रुतेः । चतुर्थपादः किमिति न पश्यत इति चेन । अधिका- राभावात् । तथा हि उपनयनं नाम श्रुतिविहितसंस्कारः । सा च अतिलि. पदा गायत्री न तु चतुष्पदा । नया च यावना मन्त्रेणोपनयनं विहितं तत्रैवो. पनीतस्याधिकारो नान्यत्र । चतुर्थपादम्याणान्तःपातित्वेन तत्र पृथगुपनय- नस्याऽऽवश्यकन्वात् । तदभावेनाथर्वणवेदान्तःपातिनि चतुर्थपादे नाधि- कारोऽस्ति । तदुक्तमुज्ज्वलायाम्- अथर्वणस्य तु वेदस्य पृथगुपनयनं कर्त- व्यम् । तथा ब्राह्मणम् -' नान्यत्र संस्कृतो भृग्वहिरसोऽधीयीत' इति । तस्माच्चतुर्थपादपाठो नास्तीनि मिद्धम् । मत्रार्थस्तु-दीव्यनि उदयास्तंगम- नाभ्यां लोकयात्रां प्रवनयन्देशान्तरं यानीति देवः। दिबु क्रीडादौ । पचायन् । दीव्यति प्रकाशन इति वा देवः । धुलोकवर्तित्वाद्वा देवः । ध्यातत्वाधृदयार• विन्दमध्ये कीडतीति वा देवः । 'देवो धुलोकवर्तित्वादेवनादेवनेन वा' इत्यभि. धानात् । तस्य 'देवस्य' । 'तत्' इनि पठया परिणम्यते तस्येत्यर्थः । 'मुपा मुलुरु' इनि पाणिनिस्मरणान् । सूने सकलजननिर्वृतिहेर्नु दृष्टिमिति 'सवितुः'। बुलचो' इति तच् । 'याभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्वाभिः पर्जन्यो वर्षति ' इति श्रुतेः। 'अनौ भास्ताऽऽहुनिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते दृष्टिटेरनं ततः प्रजाः' इति स्मृतेश्च ।। यद्वा सौति सकलश्रेयांमि ध्यातूणामिनि सविता । ' उद्यन्तमस्तं यन्तमा. दित्यमभिध्यायन्कुर्वन्त्राप्रणा विद्वान्सकलं भद्रपभुते ' इति श्रुतेः । एवंविष- स्याऽऽदित्यस्य भगवतः संबन्धि 'वरेण्यं ' पुरुषार्यकामिभिर्वरणीयं श्रेष्ठ वा । तन्वादीनां विकल्पेनयकुलकित्यनेनेयादेशः । वरेण्यमित्यत्र वर्णचतु. हयं परिवयं नतूचारणीयमिति वृदाः प्रवदन्ति । मर्नति तमस्का हन्वीति 'भर्गः 'तेजः । 'अयाधियुनिभृजिम्पः कुष' इत्पौगादिकमूत्रेजामुन्ध- .

·. , - श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (गायत्र्यर्थः) त्ययः कवर्गश्चान्तादेशः । सान्तमेतत् । शिवपरस्यैव भर्गशब्दस्यादन्तत्वं पुंस्त्वं च नार्यान्तरपरस्यापि तनियमः । ' महन्मेऽवोचो भर्गो मेऽवोचः' इति सोम- सूत्रे तथा दर्शनादिति विवेकः । अत एवाऽऽर्यप्रणीतश्लोकोऽप्यस्ति- 'भर्गः सूर्यात्मकं हारि महसो वाचकत्वतः ' इति । धीमहि ' ध्यायेमहि । प्रार्थनायां लिङ् । ध्यायतेः संप्रसारणं छान्दसम् । 'ध्यायेमहीतिशब्दोक्तौ धीमहीत्येतदुच्यते ' इति पूर्वव्याख्यातृवचनात् । एते छात्रादिसहिता वयं सौरं तेजो ध्यायेमहीति पिण्डितार्थः। एतेन न बहुवचना. नुपपत्तिः । ध्यानधारानरन्तर्यविवक्षया वा बहुवचनोपपत्तिरिति द्रष्टव्यम् । तघदर्य तदाह-धिय इति । ' यः ' सविता ‘धियः '। धिय इति द्विती- यावहुवचनम् । 'प्रचोदयात् ' प्रकर्षण मेरयति सकलकर्मानुष्ठानप्रवणा दुष्कर्म- विमुखाश्चास्मबुद्धीः करोति तस्य सवितुस्तेजो ध्यायेमहीति संबन्धः । प्रचो. दयादिति लेदपाठश्छान्दसः । एवम् ' उतनं गोपा अदृशन् ' इतिश्रुतिपर्या- लोचनयाऽऽदित्यस्यापि शिवपरत्वाच्छिवपरत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु गायत्रीमत्रः साक्षाच्छिवपर एव । तथा हि-' सवितुर्देवस्य ' सवितुरूपदेवस्येत्यर्थः । राहोः शिर इतिवदौपचारिकी षष्ठी । मण्डलान्तर्गतमिति शेषः । मण्डलान्तर्गतं हिरण्ययं भ्राजमानवपुषं शुचिस्मितम् । चण्डदीधिविमखण्डविग्रहं चिन्तये मुनिसहस्रसेवितम्' इति श्रुतेः ।। वरेण्यं ' श्रेष्ठ, शिवस्य ब्राह्मणदैवतत्वात् । तदिति द्वितीयया परिणमते । मुपां सुलुगित्यविभक्तेर्लोपः । तं सदाशिवं धीमहि ' ध्यायेमहि । सदा- शिवध्यानस्य पृथग्जनदुष्पापस्यकेन कर्तुपशक्यत्वात्तदनुसंधानकुशलः पुरुषपु- मरीकैः : सह कर्तुं शक्यत्वावहुत्वोक्तिरिति ध्येयम् । तत्किमर्थमित्यत आह- पिय इति । ' यो भर्गः ' शिवः पूर्वपादावस्थस्यापि भर्गशब्दस्यान्वयबलाद- नुषचन कार्यमिति विवेकः । ' नः ' अस्मान् ‘धियः ' अज्ञानात् । धीश. ब्दोऽत्र व्यतिरेकलक्षणयाऽज्ञानपरः। धीरे कातरशब्दवत् । ‘प्रचोदयात् ' प्रकर्षणासानपारं गमयेदिति पार्थ्यत इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे श्रुतिः- उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् । ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनि समस्तसाक्षी तमसः परस्तात् ' इति । तमसोमानात्परस्वापारमिति श्रुत्यर्थः । सर्ववेदान्तसिदान्तमवलम्य प्रकाश्यते । गायत्रीनिगमार्थोऽयं सदाचार्यप्रसादतः ।। - ·चितुर्षो गुच्छः] वैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । (गायभ्यर्थः) तदिति । दीव्यति नन्दतीति देवः । अखण्डानन्दैकरस इत्यर्थः । तदिति षष्ठया परिणम्पते । तस्य 'देवस्य' । मूते नानोपासनाफलानीति सविता । निर्विशेषस्यापि तत्तदाकारेणोपासितस्य तत्तत्फलजनकत्वाभ्युपगमात् । यहा मूते जगन्तीति सविता सकलजगदुपादानकारणमित्यर्थः। 'सविता प्रसवा- नामीशे । सविता प्रसवानामधिपतिः' इति वाक्याभ्यां सविशन्दस्योत्पस्पर्थ- कत्वान् । इदं च जगत्पालयितृत्वजगत्संहर्तृत्वयोरप्युपलक्षणम् । तथा च जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वं लभ्यते । तदिति ब्रह्मवाचि षष्ठयन्तम् । सुपा मुलुगिनिपाणिनिस्मरणात् । 'ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणविविधः स्मृतः । बामणास्तेन ' इति वचनेन तच्छब्दस्य ब्रामवाचकत्वात् । 'वरेण्यं ' पुरुषा- र्यकामिभिरर्यमानं श्रेष्ठं वा भर्गोऽविद्यादिदोषभर्नकं तेजः । 'वीर्य वै भर्ग:' इति श्रुतेः। वीर्य तेज इति श्रुन्यर्थः। भर्गस्तेजोवचनः' इति इदैः पूर्व व्याख्या. तत्वाच । अत्र प्राचीना भर्गो वृजिनभर्जनादिति भर्गपदं निराहुः । प्रमण. स्तनोरूपत्वेऽप्येषोऽस्य परम आनन्द इतिवद्भदव्यपदेश औपचारिक इति द्रष्टव्यम् । तथा चाव्यानन्दलक्षणं सर्वजगदुपादानं परिपूर्णज्योतीरूपविम्म स्थानीयं ब्रह्म वाक्यातया पर्यवसन्त्रम् । एतादृग्ब्रह्म तदूपत्वेनेति शेषः । धीमहि ' ध्यायेमहि । ननु कोऽसौ ब्रह्माभेदो विवक्षित इत्याशय प्रत्यपूप इत्याह-धिय इति । ' यः ' प्रत्यङ 'नः' अस्माकं धियः 'बुदीरन्तःकरण- वृत्तीरित्यर्थः । ' प्रचोदयात् ' प्रेरयति । अन्तःकरणवृत्यादिकं प्रकाशयतीति यावत् । तथा चान्तःकरणनदर्मावभासकसाक्षित्वन पूर्वोक्तं ब्रह्म ध्यायेमहीति निगलितायः । वस्तुनम्नु पूर्वोक्तं ग्राम धीमहि सोऽहमिति प्रत्यग्लक्षणतया ध्यायेमहि । ननु न ब्रह्म प्रत्यग्लक्षणं प्रन्युन तद्विलक्षणमेव कर्तृत्वाधनाश्रय. वादित्याशङ्कय नम्य प्रत्यग्विलक्षणत्वमेवासिदमित्याह-धिय इति । 'य:' प्रत्यग्ब्रह्म, पुंस्त्वनिर्देशश्छान्दसः । 'याशन्दश्च यदित्यर्थे लिाव्यत्ययतो भवेत् । इति लोहित्यलीलकण्ठवचनात् । जीवात्मना प्रविश्य 'धियः' बुद्धी. रन्तःकरणवृत्तीः 'प्रचोदयात् ' प्रकाशयति । तथा च विम्बस्थानीयं ब्रमेव साक्षिरूपमिति प्रत्यग्लक्षणध्यानमुपपत्रमिति न कश्चिदोषः । तस्मात्पलदयेऽपि प्रत्यग्बीक्यमेव पर्यवस्यतीति पूर्णब्रह्मैव गायत्रीमत्रार्थः । अथ गायत्रीमनार्थः श्लोकरूपेण विद्यारण्यस्वामिभिरुदाहतः । ते लोका उदाहियन्ते- .

·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (गायत्र्यर्थप्रतिपादकाः श्लोकाः) तदित्यवानोगम्यं ध्येयं यत्सूर्यमण्डले । सवितुः सकलोत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणः ॥ वरेण्यमाश्रयणीयं यदाधारमिदं जगत् । भर्गः स्वसाक्षात्कारेणाविद्यातत्कार्यदाहकम् ॥ देवस्य धोतमानस्य ह्यानन्दात्क्रीडतोऽपि वा । धीमद्यहं स एवेति तेनैवाभेदसिद्धये ॥ धियोऽन्तःकरणवृत्तीश्च प्रत्यक्पवणचारिणी। य इत्यलिाधर्म यत्सत्यज्ञानादिलक्षणम् ।। नोऽस्माकं बहुधाभ्यस्तभिन्नभेददृशां तथा । प्रचोदयात्प्रेरयतु प्रार्थनेयं विचार्यते(ताम्) । अत्र लोकोपकारे जपलक्षणं निर्णीतम्- तथा मध्याह्नसंध्यायामासीनः प्राङ्मुखो जपेत् । तिष्ठन्नपि जपेद्देवीमादित्याभिमुखो द्विजः ।। कृत्वोत्तानो करो प्रातः सायं चाधोमुखो करौ । मध्ये प्रसारितकरी जप एवमुदाहृतः ॥ गायत्रीजपादौ करशुद्धिः कार्या । तल्लक्षणं तु-- प्रकोष्ठे मणिवन्धे च पार्श्वयोस्तलयोस्तथा । तत्पृष्ठे च तदने च करशुद्धिरुदाहना' इति ।। अयोपस्थानमत्रान्व्याख्यास्यामः । तत्र सायमिमं मे वरुणेत्युपस्थानमन्त्रः। मध्याह्न आ सत्येनेति । प्रातस्तु मित्रस्य चर्पणीधृत इत्यापस्तम्बशाखिनामिति विवेकः । तत्र वृद्धवसिष्ठः- 'प्राणायामखिभिः पूतो गायत्रीजपमाचरेत् । तयोपतिष्ठेदादित्यमुदयन्तं समाहितः ' इति ।। चन्द्रिकायाम्-जपं कृत्वा विधानेन संध्योपासनमाचरेत् । उपस्थानं स्वकैमरादित्यस्य तु कारयेत् ॥ स्वकै शाखापठितैस्तल्लिोवेरित्यर्थः । सायंकाले वारुणीभिरथाऽऽदि. त्यमुपस्थाय मदक्षिणीकुर्वन्दिशो नमस्कुर्याद्दिगीशांश्च पृथक्पृथगिति । आश्व- लायनशाखिनामयं विभागः । प्रातमैत्रीभिः सायं वारुणीभिरादित्यमुपतिष्ठेत । तदुक्तमा पलायनस्पती- 'भयोपतिष्ठदादित्यमुदयन्तं समाहितः । मैत्रीभिर्वारुणेनास्वं गतं सूक्तेन वचः ' इति ।

·[चतुर्थो गुच्छः] वैचिरीपसंप्याभाष्यम् । ५५ (सायमुपस्थानमन्त्राय:) यद्यपि गवे नोक्तम्, तयाऽपि स्मृतौ तेनैवोकत्वात्कर्तव्यम् । प्रख उप- स्थानानुक्तिस्तन्मूलोत्ममशाखाया अभावात् । गृखस्योत्समशाखामूलत्वमा- पस्तम्बीये दृश्यते-'तेषामुत्सनाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते' इति । ननु स एवाऽऽश्वलायनः कथं स्मृतौ तमिवबन्धति चेत्र। अनुमेयवेदमूलस्पति- धूपस्थानस्योक्तत्वादावलायनेन स्मृनी निबन्धनं कृतमिति न कथिोषः। स्मनेरयमर्थः-पानश्चतमभिर्मित्रस्य चर्षणीधृत इत्यादिभिरादित्यमुप. निष्ठेत वारुणेन यचिद्धि ते विशो ययेति पमर्चेन मुक्तेन सायमिति । सूत्रे-'मित्रस्य चर्षणीधृत इति चतस्रो मैत्र्यो यचिदि ते विशो यथेति पञ्चर्च वारुणम् ' इति । जपान्ते प्रातः सौरमंत्रः सूर्यमुपतिष्ठेत सायं बार- णेन । यद्वाभयत्र जातवेदस इत्याश्वलायनशाखिनामुपस्थानमनः। [वस्तुत- स्त्वयं पक्षोऽयुक्तः । तस्य पूर्वोक्ताश्वलायनस्मृतिविरोधेनाऽऽश्वलायनानभिम- तत्वाद्गाश्वलायनाचारविरोधात्र । करालाश्च ला]यनास्तु कालोऽपि जात. वेदस इन्युपस्थानमाचरन्ति तयाचार्गवरुद्धमन्युपेक्षणीयम् । सायमुपस्थानमत्राक्षरार्थो व्याख्यायते- इमं में वरुण श्रुधी हवमद्या च मृडय । खामवस्युराचंके ॥ (ते० सं० का०२ प्र० १ अ०११) इममिनि । पुरा कश्चिच्छुनःगेपो नाम ऋपिः पशुन्वेन एपे बद्धः संस्तद्वन्ध- विमोचनार्थ वरुणं प्रार्थयामाम । नत्मार्थनाप्रकारश्चानन पत्रण द्योत्यते । तथा हि-हे वरुणमं मे ' मदीयं हवम् ' आहानं ' श्रुधि ' शृणु । ' श्रुणुप: कृभ्य छन्दमि ' इति हर्षिः। ' अन्येषामपि दृश्यने ' इनि दीर्घः । प्रार्थना. रूपमाहानं सृण्विति भावः । किं तेन श्रवणनेत्याशङ्कायामाह-अधेति । अद्य ' इदानी, दीर्घश्छान्दसः। ' मृडय ' वचनं परिहत्य मां मुखिनं च कुर्वित्यर्थः । नन्वावयोः कः संबन्ध इत्यत आह-त्वामिति । ' त्वां ' भव. न्तम् ' अवस्युः ' अवनमात्मन इच्युः आचके 'पार्यये । इतोऽप्य[हं त्वां शरणं गतोऽ]स्मीत्याह- तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यज- मानो हविभिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युर- ·- . श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (सायमुपस्थानमत्रार्थः) शश्स मा न आयुः प्रमोषीः॥(तै० सं० का० २ प्र० १ ०.११) तदिति । तस्मै, विभक्तिलोप छान्दसः । रक्षणायेत्यर्थः । 'ब्रह्मणा स्तुत्यात्मना मत्रेण 'वन्दमानः' नमस्कारं कुर्वस्त्वां 'यामि' प्रपद्ये । यतस्त्वं भक्तजनपरिपालको भवस्यतोऽहं त्वामेव रक्षितारं भजस्तव शरणाग- तोऽस्मि । तेन मां मृडय । अन्यथा शरणागतपरित्यागो महादोषाय स्यादिति भावः । न केवलं ममैवैतदभिमतम् । अपि तर्हि यष्टुर्यजमानस्यापि तद्रक्षण- मिष्यमाणमेवेत्याह-तदिति । ' यजमान: यजमानः ' यष्टा 'हविभिः ' आज्यादि- भिस्तदर्थ समर्पितैरित्यर्थः । करणैस्तद्रक्षणम् ‘आशास्ते' प्रार्थयते । तस्मा. दवश्यं सुखयेति भावः । विनयपूर्वकं स्वकृतं याचनं वरुणाय भगवते समर्प- यते-अहेडमान इति । हे 'वरुण' त्वम् ' अहेडमानः' अनादरमकुर्वन- कुध्यन्वा 'इह' अस्मिल्लोके 'बोधि ' मम याचनं बुध्यस्व । मत्कृतं याचन- मनुगृहाणेत्यर्थः। फलितमर्थमाह-उरुशसेति । हे ' उरुशस ' उरुभिर्मत्रैः शंसनीयस्तस्य संवोधनं हे उरुशंस । उरुकीर्ति मत्वा 'नः ' अस्माकं, यज- मानायपेक्षया बहुत्वोक्तिः । अन्यथेमं मे वरुणेत्यत्रैकवचनप्रयोगादन्यत्र बहु- वचनमयोगाचानन्वयप्रसङ्ग इति मन्तव्यम् । 'आयुः' जीवितं 'मा प्रमोषीः' मा प्रणाशय । अस्माकं वेदोक्तमायुप्यं देहीत्यर्थः । यचिद्धि ते विशों यथा प्र देव वरुण व्रतम् । मिनीमसि द्यवि द्यवि । (तै० सं० का०३ प्र०४ अ०११) यधिद्धि त इति । हे वरुण देव ते ' त्वदीयं 'यचिद्वतं ' यत्किंचिदपि कर्म 'पवि घवि ' दिने दिने प्रकर्षेण 'मिनीमसि' तर्कयामः । 'इदन्तो मसि' इति मसिशब्दे परे तदन्त इकारः । तत्र दृष्टान्तः-विशो यथेति । 'विशः ' मनुष्या अमानिनो 'यथा ' तदित्यर्थः । मदीयव्रतलोपनिमित्त- कापराचं क्षमस्वेति वाक्यशेषः। यस्किंचेदं वरुण दैव्ये जनेऽभिद्रोहं मनुष्याश्च- रामसि । अचित्ती यत्तव धर्मी युयोपिम मा - ·[चतुर्षो गुच्छः] तैचिरीपसध्यामाष्पम् । (सायमुपस्थानमत्रार्थः) नस्तस्मादेनसो देव रीरिषः। (ते० सं० का० ३प्र.४ अ. ११) यत्किचेति । हे 'वरुण दैव्ये ' दिव्यलोके बतिनि 'जने ' त्वयीत्सवः । यत्किं च ' किंचित् ' इदमभिद्रोई' स्वल्पमधिकं स द्रोहम् ' अचिती अचित्त्याऽज्ञानेन ' मनुष्याश्वरामसि' कुर्मः । किंच 'तव यत् ' अपि 'धर्मा' धर्म दीर्घश्छान्दसः । त्वदीयं कर्म ‘युयोपिम' विनाशयामः । है । 'देव तस्मादेनसः ' दोहान् ‘नः' अस्मान् मा रीरिषः' मा हिंसी । पर्पलो. पनिमित्तमनः परिहत्यास्मान्परिपालयेत्यर्थः । किंच- कितवामो यहिरिपुर्न दीवि यहाँ पा सत्यमुत यन्त्र विद्म । सर्वा ता विष्य शिथिरेव देवाथा ते स्याम वरुण प्रियासः। (तै० सं० का०३ प्र. ४ अ. ११) 'कितवासः' धुर्नसमानाः । 'आजसेरमुस्' इति जसेरसुगागमः । स्वार्थसाधनपरा ऋत्विजो 'यत्' कर्मा 'रिरिपुः' नाशितवन्तः । 'न दीवि' सम्यग्व्यवहतो न पानिन्नत्ययः । यदेत्यव्ययदयं पक्षान्नरवाचि । घेति पाद- पूरणवाचको निपातः । यद्वाऽथवा यन्पापं 'सत्यम्' अवश्यं कनमज्ञात्वैव कत- मित्यर्थः । (*पद्वायमित्यनयः ।) उनापि च यदर्मस्वरूप 'न विव' न जानीम इति यावत् । वाश्रमचादिनस्य धर्मस्य तत्त्वं न जानीप इत्यर्थः । अस्तु ततः किं तत्राऽऽह-सर्वेति । 'मा' सर्वाण्यस्विरिभर्नाशिनं सात्वा कृतमझानेन कृनं चेत्येवमस्माभिवंडुधा कृतान्येनांसि सन्ति तानि सर्वाण्येनासि 'विष्य अस्मत्सकाशादिशेषेणापनीतानि कुरु विनाशयेत्यर्थः । एवमधिकपातकनिरा. समाकाय क्षुद्रपापनिरासमाकाझते-शिथिरेवेति । 'शियिरेव' शियि- लानि । छान्दसपेतत् । यान्यन्यानि भुद्राणि पापानि तानि सर्वाणि विष्ये- त्यन्वयः । अय भवत्कटाक्षानन्तरं हे 'वरुण ते' तर 'प्रिवासा' मियाः 'स्याम'. पिया भवेम । अवेदं प्रतिभाति-अयं मनः सूर्योपस्थाने बिनियुक्तः । ननु वरुणलिशान्यत्रस्य वरुणोपस्थान एव विनियोगः प्रतीयत इति चेत्सत्यम् । * धनुचिहान्तर्गतमषिकम् । - - ·चित्रश्रवस्तमम् । . श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (प्रातरुपस्थानमत्रार्थः) तथाऽपि वारुणीभिरादित्यमुपस्थाय प्रदक्षिणमिति द्वितीयाश्रुत्या तल्लिक बाधित्वाऽऽदित्योपस्थान एव मन्त्री विनियुज्यते न तु वरुणोपस्थाने । एतच्च सर्व तृतीयाध्याये विचारितम् ' ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इत्यत्र । माकपस्थानमत्रमाह- मित्रस्य चर्षणीतः श्रवो दे॒वस्य॑ सानसिम् । सत्यं चित्रश्रवस्तमम् ॥ (तै० सं० का० ३ प्र०४ अ०११) मित्रस्येति । अहरभिमान्यादित्यो मित्रः । चर्षणी प्रजा । 'कृषेरादेश्व च.' इत्यौणादिकसूत्रेणानिप्रत्यय आदेश्वकारश्च । तासां धर्ता चर्षणीकृत् , तस्य देवस्य । श्रूयत इति 'श्रवः' । ' सानसिं ' सम्यग्भननीयं ' सत्यम् ' अवि- नाशि। चित्रमाश्चर्य यथा तथाऽतिशयेन श्रृयत इति भोवजनमनःमुखकरमित्यर्थः । एवंभूतं तस्य श्रवः स्तौमीति शेषः । अथवा 'चर्षणीधृतः' मनुष्याणां धारयितुः ‘मित्रस्य देवस्य ' मित्रनामकदेवस्ये- त्यर्थः । ' श्रवः' श्रोतुं योग्यं यशो महदस्तीति शेषः । ' सानसिं ' फल- दानशील 'सत्यं ' सत्यवादिनं चित्रं श्रवः कीर्तिर्यस्यासौ चित्रश्रवा अतिश- येन ताशं 'चित्रश्रवस्तमं ' यजामह इति शेषः । मित्रमेव पुनरपि स्तौति- मित्रो जनान्यातयति प्रजानन्मित्रो दोधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाऽभि- चष्टे सत्यार्य हव्यं घृतवदिधेम । (तै० सं० का.३ प्र.४ अ. ११) मित्रो जनानिति । अयं 'मित्रः प्रजानन् ' तत्तदधिकारं विद्वान्सर्वान् 'जनान्यातयति' स्ने स्वे कर्मणि नियोजयति । किंच- 'मित्रः पृथिवीं दापार 'धृतवान् । ' उत ' अपि च ' द्याम् ' । किंच 'मित्रः ' कृष्टीर्मनु- ज्यान ' अनिमिषा 'प्रबुद्धः सन्, यदा अनिमिषा' अनिमिषान्देवानि. सर्वः । विभक्तिलोपरान्दसः। ' अभिचष्टे' सर्वतः पश्यति सर्व प्रकाश - ·- [चतुर्यों गुच्छः] तैपिरीवसंध्यापाज्यन् । (मध्वाहोपस्थानविनियुक्तमत्रार्थः) यतीत्यर्थः । 'सत्याय ' अमोघफलाय सत्यात्मने वा तस्मै मित्राय 'हम' चरुलक्षणं घृनवद्धृतयुक्तं ' विधेम ' कुर्मः। प्र स मित्र मर्ती अस्तु प्रय॑स्वान्यस्त आदित्य शिक्षति व्रतेन । न हन्यते न जायते खोतो नैनमो अश्रोयन्तितो न दूराद ॥ ( ते० सं. का.३ प्र. ४ अ. ११) प्रस मित्रेनि । हे ' आदित्य यः । यजमानः 'ते' तव संबन्धिना 'व्रतेन ' कर्मणा — शिक्षति ' अनुष्ठातुं शक्तो भवितुमिच्छति । हे 'मित्र स मतः ' मनुष्यो यजमानः 'प्रयस्वान् ' प्रकर्षेण धर्मफलयुक्तोऽस्तु । 'त्वोतः' त्वया-ऊतो रक्षितः स यजमानो न हन्यने ' रोगादिना न पीज्यते 'न जीयने वरिभिनाभिभूयने । अपि च वया रक्षितम् ‘एनं' यजमानम् 'अंह' पाप्मा 'अन्तितः ' समीपे 'नानाति ' नाऽऽनानि 'दूराम' व्यामोति । महदनुग्रहशालिनं पुरुपं क्षुद्रोपद्रवा न स्पृशन्तीति भावः । मध्याह्न उपस्थानविनियुक्तं मत्रमाह- आ सत्येन रजमा वर्तमानो निवेशयंत्रमृतं मर्य च । हिरण्ययेन सविता रथेनाऽऽ देवो याति भुवना विपश्यन् ॥ ( तै. सं. का. ३ प्र. ४ अ. ११) आ सत्येनेति । 'आ सत्येनति मत्रस्य हिरण्य ऋषिरीरितः। त्रिष्टुप्छन्दश्च सविता देवता परिपठ्यते' ।। आ सत्यनेत्यादि । 'सत्येन ' लोकेन देवलोकेन 'रजसा' रजोलोकेन मनुष्यलोकेन ' आवर्तमानः ' अयं 'सविता ' सत्यलोकजनानाम् 'अपतं' रजोलोकजनानां ' मलै च निवेशयनिहरण्ययेन रयेनाऽऽयाति ' आ समन्ता- घाति । किं कुर्वन् ‘भुवना' भुवनानि 'विपश्यन् ' विशेषेण पश्यन् । ईर तं सवितारमुपविष्ठ इति शेषः । - ·. . श्रीकृष्णपण्डितविरचितम्- [चतुर्थो गुच्छः] (मध्याहोपस्थानविनियुक्तमन्त्रार्थः) उद्यमित्यस्य विश्वामित्र ऋपिरनुष्टुप्छन्दः । परं ज्योतिर्देवता । उदयं तमसस्परि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् ॥ (तै० सं० का.४ प्र.१ अ. ७) उद्यमित्यादि । 'वयं तमसस्परि ' प्रपश्चादुपरि स्थितं ' ज्योतिरुत्तरम्' उत्कृष्टतरं ज्योतिः 'उत्पश्यन्तो देवं देवत्रा ' देवेषु स्थितं देवं 'सूर्य ज्योतिरुत्तमम् ' उत्कृष्टतमं ज्योतीरूपं सूर्यम् ' अगन्म' प्रामवाम मुक्तय इति शेषः। उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥ (तै. सं. का. १ प्र. ४ अ०४३) उदु त्यमित्यादि । उच्छब्दः पादपूरणे । ' उदु त्यम् ' अमुं 'जातवेदसं देवं वहन्ति ' उद्गमयन्ति ‘केतवः ' रश्मयो 'दृशे विश्वाय ' सर्वप्राणिनां विधस्मै दर्शनाय । के प्रति, 'सूर्यम् ' अमुं जातवेदसं सूर्य प्रत्युद्गमयन्ति रश्मय इत्यर्थः । तथैवार्थवादे थूयते-' उद्यन्तं वावाऽऽदित्यमनिरनुस- पारोहति ' इति । चित्रं देवानामित्यादेः कुत्स ऋषिः । त्रिष्टुप्छन्दः । सूर्यो देवता । तमेव सूर्य स्तौति- चित्रं देवानामुर्दगानीकं चक्षुर्मित्रस्य वरु. णस्यायः । आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च । (तै० सं० का०प्र०४०४३) चित्रं देवानामित्यादि । 'देवानां ' दैत्यहनने 'चित्रमनीकम् ' अग्रिम बलम् । 'उदगाव उदैत् । कीदृशमनीकं 'चभुमित्रस्व वरुणस्यानेः' । अहरभिः मानी देवो मित्रो राज्यभिमानी वरुण उभयोरभिमान्यपिस्तेषां मित्रस्य - ·चितुर्षो गुच्छः] वैचिरीवसंध्यामाध्यम् । (मध्यासोपस्थाननिनियुक्तमत्रा) वरुणस्यामेवरात्मकं प्रकाशकं तदनीक स सूर्य उदगात् । किंव-भाषा घावापृथिवी अन्तरिक्षः सूर्य इति । स 'मूर्यः' भानुभिर्दिवं च पृषिनरी चान्तरिक्षं च लोकत्रयम् । आमाः' समन्तादमः पूरितवान् । अपि । आत्मा जगतस्तम्युषः ' स्थिरस्यास्य चराचरात्मकस्य सर्वस्य जगत आत्मा' भवत्यसौ सूर्यः । मदभीष्टसिख्यर्थमेनमहमुपतिष्ठ इति शेषः । तच्चारित्याग्रुपस्थानमवस्य वसिष्ठ ऋषिरनुष्टुप्छन्दो भास्करो देवता। तदेवोधत्सूर्यसंझकं ब्रह्म स्तौति- तन्चक्षुदेवहितं पुरस्ताच्छुकमुच्चरत् । पश्यम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं माम शरदः शतर शृणाम शरदः शतं प्रबेवाम शरदः शतम- जीताः स्याम शरदः शतं ज्योक्च सूर्य दृशे । (ते. आ. प्र.४ अ. ४२) तवमुरित्यादि । तन् ' सर्वस्य जगतश्चक्षुर्भूनं देवानां हितं 'देवहितं पुरस्तात् ' पूर्वस्यां दिशि 'शुक्र 'शुद्धस्वरूपम् । ‘उच्चरत् ' उद्यत्सूर्यात्मक ब्रह्म शरदः शनं शनं वत्सरान्वयमायुरारोग्यैश्चर्यकामिनः पश्येम' निष्ठेम । तया 'शरदः शतं जीवेम ' । तया 'शरदः शतं नन्दाप' पुत्रपौत्र. धनादिभिः समृदाः स्याम । तथा ' मोदाम ' हृष्टाः स्याम, 'भवाम' अभि- वृदनमाः स्याम, 'शृणवाम' प्रियवचनान्येव शृणवाम, ‘प्रवाम' प्रकृष्ट- वचनवक्तारः स्याम, पुरुषायुपवन्तोऽपि ' अजिताः स्याप' । तथा 'ज्योक्स मूर्य दृशे' चिरकालं मूर्यात्मकं ब्रह्म द्रामाशास्महे । य उदगान्महतोऽर्णवादिधाजमानः सरिरस्य मध्यात्स मा वृषभो लोहिताक्षः मूर्यो विप- श्चिन्मनसा पुनातु । (ते. जा. प्र. ४ म.४२) ·श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (प्राच्यादिदिग्वन्दनं तदधिदेवतेन्द्रादिदेवतावन्दनं च) य उदगादिति । 'यो महतः' समुद्रादुपरि 'उदगात्' उद्यन्दृश्यते । 'सरि- रस्य' सलिलस्य मध्ये 'विभ्राजमानः ' दीप्यमानो 'विपश्चित् ' विद्वान् 'सूर्यो वृषभः' वर्षयिता धनानां ‘लोहिताक्षः ' लोहितकिरणः 'सः' सूर्यो 'मा' मा 'मनसा' आदरेण 'पुनातु ' अनुगृह्णातु रक्षतु । अथ संध्यात्रयेऽपि प्राच्यादिदिग्वन्दनं तदधिदेवतेन्द्रादिवन्दनं च कर्त- व्यम् । तदुक्तम्- "कुर्वन्दिशो नमस्कुर्यादिगीशांश्च पृथक्पृथक"। नमः प्राच्य दिशे या देवता एतस्यां प्रति- वसन्त्येताभ्यश्च नमो नमो दक्षिणाय दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसन्येताभ्यश्च नमो नमः प्रतीच्यै दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसन्येताभ्यश्च नमो नम उदीच्यै दिशे याश्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्ये- ताभ्यश्च नमो नम ऊर्ध्वीय दिशे याचं देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमोऽध- रायै दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्ये. ताभ्यश्च नमो नमोऽवान्तराय दिशे याच देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यश्च नमो नमो गङ्गायमुनयोर्मध्ये ये वसन्ति ते मे प्रस- वात्मानश्चिरं जीवितं वर्धयन्ति नमो गङ्गायमु- नयोर्मुनिभ्यश्च नमो नमो गङ्गायमुनयोर्मुनि- भ्यश्च नमः । (ते. आ. प्र. २ अ. २.)

·- - चितुर्यों गुच्छः] तैचिरीपसघ्याभाष्यम् । (संध्यारूपपरदेवताप्रार्थनामधार्थः) तत्र मवेषु नमः प्राच्य दिश इत्यादि । तदुक्तं कश्यपेन-'दिग्देवता नमस्कारमत्रोऽयं संध्ययोर्भवेत् । मनार्यस्तु-'प्राच्य दिशे नमः' अस्तु । नमः स्वस्ति' इति चतुर्थी। एतस्यां दिशि याश्च देवताः' इन्द्रादयः 'प्रतिवसन्ति ' तिष्ठन्ति 'एता. भ्यश्च नमः ' अस्तु । नमस्कारादि नमस्कारान्तमेकं यजुरिति केचिनरुक्ताः। नमस्कारायेकं यजुः । नमस्कारान्तमेकपिति यास्कः । अत्र नमान्दः पूर्वः पूर्वेणान्वेति उत्तर उत्तरेणान्वेनीति । एवं सर्वत्र योज्यम् । कामोकापत्रिमो नमः । (तै० आ० प्र० १० अ०६१) मन्युरकापविमो नमः । (ते. आ. प्र. १ अ.६२) कामः' कामाभिमानी देवः · अकापी ' स एव करोतीति । 'नाई करोमि कामः का नाहं कना ' इति श्रुतेः। 'कुर्वन्नपि न लिप्यते' इति स्मृतेश्च । ' मन्युः ' तदभिमानी देवः । अन्यद्गतम् । तस्मै कामाय मन्यवे च नमोऽस्त्वित्यर्थः। *या पृथिवी या आपो यत्नेनो यो वायुयंदाकाशम् । पञ्चमीपाठश्या- न्दसः । तेभ्यः पञ्चभूनेभ्यो नमोऽस्त्विन्यन्वयः । अथ वासुदेवाय नमः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । समर्पयनि-ओं नम इति। ओंकारवाच्याय भगवत ऐश्वर्यादिसंपन्नायेत्यर्थः । तदुक्तमाचार्य:- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इनीरणा' इति ।। वसुदेवस्यापत्यमिति वासुदेवः । यद्वा वसन्त्यस्मिन्भूतानीति वामुः । स चासो देवचेति विग्रहः । तस्मै नम इत्यर्थः । अथ संध्यारूप परदेवतां प्रार्थयते- या सदा सर्वभूतानि स्थावरांणि चराणि च । - । -- - * एतन्मूलं मृग्यम् ।

·- श्रीकृष्णपण्डितविरचितं- [चतुर्थो गुच्छः] (द्यावापृथिविस्तुतिमन्नार्थः) सायं प्रातर्नमस्यन्ति सा मा संध्या अभिरक्ष- खो नमः॥ यामिति । सर्वाणि भूतानि 'यां नमस्यन्ति सा संध्या मा' माम् ' अभि- रक्षतु ' इत्यन्वयः । अत्रेदं तत्त्वं विचार्यते-सायं प्रातरितिविशेषोपादाना- संध्ये उभे एव न तु तिस्त्रः । अत एवाऽऽपस्तम्बसूत्रेऽपि संध्ययोबहिर्गामा. दासनमित्यत्र द्विवचनमुपात्तम् । आश्वलायनसूत्रेऽपि यज्ञोपवीती नित्योदकः संध्यामुपासीतेत्यारभ्यैवं प्रातः मासुख इत्युभयोरेव संध्ययोरुपादानं कृतम् । माध्याहिकी तु स्मृतिवचोभ्यः समागता न तु गृहकारवचोभ्यः । अत्रेदमपि मापकम् , यद्धर्मज्ञाः प्रमादादिना कदाचिन्माध्याहिकी संध्यापकृत्वैव भोजने कृतेऽपि न दोष इति वर्णयन्ति । शिवायेत्यारभ्योत्तमे शिखर इत्यन्तं पुराण- श्लोकाः स्पष्टार्थाः। उत्तम शिखरे जाते भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणेभ्योऽभ्यनुज्ञाता गच्छ देवि यथासुखम् । (ते० आ० प्र० १० अ०३६) उत्तमे शिखर इति जपार्श्व गायत्रीमस्थापनमन्त्रः । तत्पर्यन्तमेव संध्या. कर्मेति रहस्यम् । 'देवीपस्थापनान्तं स्यात्संध्याकर्म मुनीरितम्' इति स्मृतेश्च । तस्यायमर्थ:-'भूम्याम् ' अवस्थितो यः पर्वतो मेरुनामकस्तस्य मूर्धन्युप- रिभागे 'जाते ' विद्यमान 'उत्तमे ' श्रेष्ठे 'शिखरे' उत्कृष्टशिखराकारमन्दिर इत्ययः । स्थातुमिति शेषः। 'प्रामणेभ्यः' निरन्तरमुपासकेभ्यो दिनो- चमेभ्यः 'अभ्यनुज्ञाता' हे 'देवि' हे भगवति यथासुखं गच्छ' अस्मानुपा- सकाननुगृहीत्वा(ब) यथाकामं ययागतं गच्छेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । अथ स्वरक्षणार्थ पावापृथिव्या प्रस्तौति-- इदं चावाप्रथिवी सत्यमस्तु । पितर्मातर्यदि- होपब्रुवे वाम् । भूतं देवानामवमे जोभिः। विद्यामेषं वृजन जीरदानुम् । (३० ब्रा० का० २००५ ·१५ [चतुर्षो गुच्छः] तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । (यावापृथिविस्तुतिमन्त्रार्थः) इदमिति । हे 'पितः' हे लोक हे 'पातः' हे पृविवि एवं माता । असो पिता । द्यौः पिता पृथिवी माता' इति भुतेः। 'वो' पुष प्रति ' इह' कर्मणि ' यत् ' वचनम् 'उप' प्रवीमि । हे 'पावापविनी' हे घावापृथिव्यो । द्विवचनामावश्यान्दसः । 'इदं' मदीयं रचनं 'मत्स. मस्तु ' । किं तद्वचनमित्यपेक्षायामाह-भूतमिति । 'अबोभिः' अस्मदीपरतः सह सर्वेषां 'देवानां' सुराणाम् । इदमुपलक्षणम् । सर्वेषां भूतानामिति शेयम् । ' अत्रमे ' रसके । युवामिति शेषः । 'भूत' भवतम् । अस्मदादे. देवानां च संरक्षके भवनमिति यदचनमिदं सत्यमस्त्वित्यन्वयः । वयमपि भव. प्रमादान ' इषम् ' अन्नं 'वृननं ' सापजिनं 'जीरदानु' जीवनस्य दावार विद्याम 'लभेम । विदल लाभे । स्वयं तापवर्जितं भोक्तुस्तापनिवर्हकं च जीवनोपायं च यदन्नं नदलं लभेमहीत्यर्थः । इदं ततः परमाकाशादित्यादिनांकः स्पष्टार्थः । इदानी संध्याकर्मसाङपार्ष सर्वजनपदवतिगोब्राह्मणेभ्यः शुभं पार्थपन्यवरान्वितस्त्रनामकीर्तनपुरःसरं भगवनी परां देवतां प्रणपति-चतुःमागरपर्यन्तमिति । वाक्पार्थः स्पष्ट एव । अत्र मागगणां चतुष्टयमंग्या [ मप्तसंख्या या अप्युपलक्षिका । तथा च सामागरमध्ये या गावी ये च ब्राह्मणाः सन्नि ताभ्यस्तेभ्यश्च शुभं भूया. दिति वाक्यार्थः पर्यवम्यतीनि वर्णयन्ति । अपरे तु मुख्यार्थमेवावलम्य वर्ण- यन्ति । अत्र शुभपदस्य लम्तिवचनवात्तयोगे नमः स्वस्तीत्यादिना चतुर्थी । अन्ये तु शुभपदम्य हिनार्थवाचिन्वानयोगे चेनि सूत्रण( वार्तिकेन) चतुर्थीति वर्णयन्ति । भो इति पदं न रूपवचनम् । तथा च ' भोः' हे भगवति वाग्देवि संध्ये त्वामिति शेषः । अभिवादये' नमकुर्व इति केचियाचकुः । ते त्वत्यन्तं विस्मृतपूर्ववाचः । तथा हि-उत्तम शिग्वर इत्यत्रैव भगवती प्रस्थापिता । तथा च कंदमभिवादनं विनियुक्तं स्वात्तावत्पर्यन्तमे(त्वादे) व संध्याकर्म- कलापस्य । किंच ते वनधीनस्मृतिवचनाः । तथा हि-'आत्मपादौ नम. स्कन्वा गोत्रमवरपूर्वकम्' इनि । नमस्कला स्पृष्ठेत्यर्थः। आत्मपादौ तथा भूमि स्पृष्ट्येति वचनान् । 'नक्षत्रं च तथा मूर्य दिनानप्यभिवादयेत् । कनिष्ठानपि वेदान्संध्याकालेऽभिवादयेत् ॥ विना पुत्रं च शिष्यं च दौहित्रं दुहितुः पतिम् । इति वचोभिः संध्यादेवताभिवादनस्यानुक्कत्वाद्विजापभिवादनस्पैरोक- ·६. स्वार तदभिवादन प्रस्तुतवाक्पार्थः । न तु संध्यापा गरीयस्या अभिवादन मस्तीति । श्रीमद्राघवदेवाश्यः श्रीकृष्णपण्डितः। कारयामास हि स्पष्ट संध्यावन्दनपद्धतिम् ॥ १॥ इति श्रीमद्राघवदेवज्ञवश्यश्रीकृष्णपण्डितविरचिते तैत्तिरीयसंध्याभाष्ये चतुर्थो गुच्छः॥४॥ इति श्रीमद्राघवदैवज्ञवंश्यश्रीकृष्णपण्डितविरचितं तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् ।

·परिशिष्टम्। कृष्णपण्डितविरचितसंध्याभाष्यस्य मुद्रणानन्तरं मिलि तात्पुस्तकाल्लब्धस्य विशेषस्यात्र पृष्ठपक्ति- निर्देशपुरःसरं संग्रहः । - ५ पृष्ठे ११ पत्री-यद्यपीत्यादि न काऽपि क्षतिरित्यन्तस्थाने-"यपपि विवरणकारमतेऽध्ययनविधेरारावाप्तिरेव फलं न तु फळवदर्यावपोषः, तथाऽपि सकलनाविकममनेरनपेक्षिनन्वान्(!)। वस्तुनस्तु तत्रापि विघयावलो. धपर्यन्तव्यापाराभावेऽप्यक्षरावामिद्वारा(?) पर्यवसानाङ्गीकाराम कापि क्षतिः" इति विशेषः। ६ पृष्ठे १६ पनौ-न तलतमित्यस्यानन्तरमधिको प्रन्यः स पया- " तस्माद्यज्ञोपवीतिना कर्तव्यमिति सिदम् । अथ संध्यावन्दनस्य फलपि- चारः क्रियते । ननहरहः संध्यामुपासीतेति संध्यायाः कर्तव्यतापोषक मूलवाक्यमुपन्यस्तम् , तदनुपपलं तविधीयमानस्यैव दुर्जेयत्वात् । तथा दिन तावमित्यत्वम् , कामनाप्रवणानां नराणां निष्फले नित्यकर्मणि पायास- साध्ये प्रवृत्त्यनापत्तः । नापि नमित्तिकत्वम् , गृहरयाधार भन्न इन्द्रबाहु- दव्यः, पायसं ग्रामणो भांजयितव्य इव निमित्ताश्रवणात् । न चाहरहरिति कालस्यैव निमित्तत्वमाग्रयणस्य शरत्कालवदिति वाच्यम् । तया सति प्रसन्ने ज्योतिपा यजनेत्यत्रापि वसन्तस्यापि निमित्तत्वे ज्योतिष्टोमस्यापि नैमिचि- कन्वं स्यात् । नापि प्रायश्चित्तरूपम् , "गुरुतल्पगापिन: सहपणं शि परिपा स्याञ्जलावादाय दक्षिणां दिशमनावृत्ति बनेत्" इत्यादौ पापसंयोगे वरमाय- वित्तविधानात् । नापि काम्यम् , विध्युरेशे फळसंपन्याभवणात् , म तथाऽभुतफलं संध्यावन्दने स्वर्ग एव फलवया कल्पनाई, पया विष- निता यतत्यनो विश्वजियागस्याधिकारे(?) करप्ये स स्वर्गः स्यात्स. विशिष्टत्वादिति सर्वकामनाविषयतया स्वतः सुन्दरः स्वर्गः फववा कल्प्यते । तहि फलकामनायां सत्यामेव तदनुष्ठानं वदनावे तुर. नुष्ठानं न स्यात् , पशुकामनावदभावपयुक्तपित्रानुहानाननुहानात् । .

·२ परिशिष्टम् । नपया हश्यते । परं तु कृताभिषेकाः सर्वजनपदेषु एकान्तसमाहिता. स्ववाविषफलानपेक्षिणो दम्भलोभनुन्या महाजना निरन्तरं यथाकालं तदनु. ठानमाचरन्ति । तस्मात्तस्य काम्यन्वमङ्गीकृत्य कादाचिन्कानुष्ठानमङ्गीकर्नुम- नुचितमिति । न च प्रकृतं स्वर्गः फलन्वेन कल्पनीयः । तम्मान्किमनेन विधी. यत इति चेदत्र ब्रुमः । संध्यावन्दने नित्यं न तु चित्रादिवन्काम्यमिति प्रभाकरण संध्यावन्दनस्य तेन विधिवाक्येन नित्यत्वविधानान् । अन्यथा पूर्वोक्तानामकरणे प्रत्यवायपदर्शकाना बदनामाप्तवचनानां पीडा स्यात् । न च नित्यं निष्फलमिति न्यायेन संध्यावन्दनस्य नित्यत्वे निष्फलत्वं वाच्यम् । तथा च फलभून्ये तस्मिन्न कस्यापि प्रवृत्तिरिति प्रागेवोद्घोषितमिति शक्क- नीपम् । प्रभाकरैस्तथाऽभ्युपगमेऽप्यस्माभिनित्यकर्मणि प्रत्यवायनिवृत्ति- फलस्य स्वीकारात् । न चात्र मानाभावः “धर्मेण पापमपनुदति" इति श्रुतेः । "योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुदये" इति स्मृनश्च । सङ्ग फलाभिसं- पिमित्यर्थः । आत्मभुदये मलापकर्षणेन चित्तशुद्धय इत्यर्थः । “नित्यनैमित्ति- कैरेष कुर्वाणो दुरितक्षयम्" इति । “संध्यामुपासने ये तु सततं संशितव्रताः । विधूतपापाः" इति च स्मृत्यन्तरे स्पष्टमेव प्रत्यवायनित्तिफलश्रवणाच्च । तस्मात्प्र- सवापनिवृत्तिलक्षणं फलं सम्यगस्तीनि न किंचिदनुपपन्नम् । नन्वेवं चेन्नित्यका. म्पयोधिवेको न स्यात्, उभयत्रापि फलवत्त्वाङ्गीकारान् । उच्यते-फलाभि- संधिपूर्वकानुष्ठानविषयत्वाविषयत्वाभ्यामुभयोर्भेदमंभवात् । तथा हि-स्वर्ग: कामादिवाक्यसामात्स्वर्गादिकामनया यागाधनुष्ठानप्रवृत्ती यागादेः काम्पत्वं, प्रकृते तु तथाकामनयाऽनुष्ठानानिर्णयाविध्युद्देशे फलसंकीर्तनस्या- भाषाच संध्यावन्दनादि नित्यमिति रमणीयम् । ममोपात्तदुरितक्षया श्रीप- रमेश्वरमीत्यर्थं संध्यामुपासिष्य इत्यनुष्ठानमारम्भकाले फलसंकीर्ननपुरःसरं संकल्पोऽस्ति तथाऽपि न तावन्मात्रेण संध्यावन्दनस्य काम्यत्वसिद्धिः, तद्वाक्यस्य संध्यावन्दनादौ परमेश्वरार्पणलाभाय महाजनैः परिगृहीतत्वात् । बागादिकाम्यकर्मफलस्वर्गादिविलक्षणतया दुरितनिराकरणलक्षणनित्यकर्मफल- सरूपमदर्शनपरत्वाच । वयं त्वत्र धूमः-यत्कर्मकलापानुष्ठानाकरणे यत्र प्रत्य- पायः भूयते तस्कर्म नित्यं यदकरणे प्रत्यवायो न दृश्यते न तमित्यम् , तदा. पुरीकाकाराः पापानीयकाचार्या अध्ययनविषिनिरूपणप्रसा उपनयनाख्यसं. सारो नित्यः, अकरणे प्रत्यवायभवणादिति । एवं चाकरणे प्रत्यवायश्रवणा• भवणाभ्यां नित्यकाम्पविवेकः मुलभः । नन्विदं विरुदं पायपित्तस्याप्यकरणे बलवायभवनात् । तथा हि-" अतीते चिरकाले तु द्विगुणं व्रतमर्हति " इति परमेव वहिपानाकर वेन निसत्वविवेकः स्वादिति चेत्र । प्रायविचाकरणे - ·परिशिष्टम् । दोपनिरसनाय न हि दिगुणं व्रतं विधीयते परं तु पापवितैनिराकरणीपस्य प्रागुक्तदुरितस्यैव चिरकाले त्वतीते द्विगुणवतापेक्षयैव निरास उच्यते, अन्यथा प्रायश्चितानवस्थाप्रसवात् । अत्रायमभिसंधिः-विहितकर्मा- ननुष्ठानं न प्रत्यवायजनकम् । अभावस्याकारणत्वात् । परं तु तदि. रुद्धकर्मकरणमेव तया । तत्तु कुत्रचित्कायिकं कुत्रचिदाचिकं कुत्रचिन्मा. नसिकपिात विवेकः । तदुक्तं भट्टपादैः- "स्वकाले यदकुर्वस्तु करोत्सन्य दचेतनः । प्रत्यवायोऽस्य नेनैव नाभावेन स जन्यते" इति । अचेतनो मूढधी. रित्यर्थः । अस्य कर्तुरित्यर्थः । स प्रत्यवायः । स्वकाले विहितकर्मानुष्ठानकाले । यद्विडिनमकुर्वमन्यदविहितं विरुद्धाचरणं करोति अस्य प्रत्यवायस्तेन जन्यते नाभावनति कारिकार्थः । ननु काम्यकर्मणां कालेऽप्यकरणे प्रत्यवायः श्रूयते । यथा सिद्धान्त काम्यत्वेनाभिमते श्रवणे(?) अरुन्मुखान्यतीशालाहकेभ्यः (१) प्रायश्चित्ताकरणे प्रत्यवायः श्रूयते(?) तदा नोभयोर्भेद इति चेत्(?) । तदाज्यम्(1) आरम्भादृत्वमेव नित्यनामंपादकत्वम् , न तु संध्या(?)। तद्यथाकालमनुष्ठाने दोषसंकीतनयत्वं (.) तति रहस्यम् । नन्वेवं चेन्नित्यनैमित्तिकयोर्भेदोन स्यात्त. त्रापि प्रत्यवाय श्रवणादिनि चन्ना निमित्तसंयोगासंयोगाभ्यां भेदसंभवात्। तस्मा. दहरहः संध्यामुपामीननि मूलवाक्यं संध्यानित्यनाबोधकम् । तत्र प्रत्यवायनि- वृत्तिलक्षणं फलमप्यस्तीनि सर्व मुन्दरम् । अथ विधिविचारः, ननु कोऽयं विधिः । उच्यने-मानान्तरानवधारितार्थे संध्यावन्दनरूपे पत्तत्वादपर्ववि- धिरेव यजनविधिवत् । तदुक्तं भट्टपादैः-विधिरत्यन्तममाप्त इति । ननु संध्या. त्रयमध्ये कस्य प्रायम्यम् , उच्यते-" इति । ९ पृ० २२ १०-त्रिष्टुभं राजन्यो जगतीं वैश्य इत्यस्य स्थाने-"पिएभं चैव राजन्यो जगती वैश्य एव चंति " इति । १२ पृ० १५५०-लोकावभिनयतीतीत्यस्यानन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा- ननु तहिं कः पक्षः ममाश्रयणीयः । उच्यते-सायंकाले हि संध्यावन्दनं विहितम् । तथाच स्त्रकाले बलवत्यपीति न्यायेन तदेवातिपमानुष्ठानात्पूर्व कर्तु। मुचितम् । तदनन्तरमतिपत्रानुष्ठानम् । यदा पुनः सायंसंध्याकालोऽप्यतिका- तस्वदानी यथाक्रममनुष्ठानं भवनि । अतिक्रान्तावविशेषत्वात् । स्वकालस्या. तिपनत्वेन वर्णितन्यायप्रसरणाच । तस्मादतिपत्रानुष्ठानात्पूर्व स्वकाले सार्य- संध्यावन्दनं कार्यम् । अत एव भट्टाचार्यैरपि स्वकाले कर्मानुष्ठान गरीया, वदिहाय तत्काले तद्भिनं किंचित्कृतं चेन्महामत्यवायो भवतीति(91"स्वकाले पदकर्वस्तु करोत्यन्यदचेतनः । प्रत्यवायस्तु तेनैव " इति(?) । किंच-सकाले ·तु परिशिष्टम् । सावंसंध्यावन्दनं कर्तव्यमिति स्मृत्यन्तरे कीर्तितम् । “ मध्याहे समतिक्रान्ते सायंकालो भवेदि। सायंसंध्यामुपास्याऽऽदौ संध्यां माध्याहिकी चरेत्” इति । न चै क्रमानुष्ठानसंपादकवचनानां का गतिरिति वाच्यम् । सायंसंध्यावन्दन- स्थापि कालातिपत्तिवेलायां संध्यात्रयसमवाये कस्य प्रथममनुष्ठानमिति जिज्ञा. सायां यथाक्रममेवानुष्ठानं न तु व्युत्क्रमेणेतिज्ञानार्थ तथाविधवचनप्रवृत्तेः । अत्र स्मृतिवचनम्-"सायंकालो व्यतीतश्चेदस्तं याते दिवाकरे । कुर्यादाव- तनी संध्यां समारभ्य यथाक्रमम् " आवर्तनं नाम मध्याह्नः । तथा च माध्या- हिकी संध्यामिति फलितार्थः । प्रसङ्गात्किचिदुच्यते- "कुर्वीताऽऽवर्तनी संध्या रात्रावपि न दुष्यति । दद्यादर्घ्य तु गायच्या सौरसूक्तं विवर्जयेत् । मध्या- संध्या रात्री घेत्ममादाक्रियते यदि । सौरस्थाने जपेत्सूक्तं सौरं वैश्वा. नरीयकम्" इति । परमप्रकनं तु सायंसंध्यावन्दनं स्वकालेऽतिक्रान्तानुष्ठाना- पूर्व कर्तव्यम् । ततोऽतिक्रान्तानुष्ठानमिति सिद्धम् । १२ १० २९ ५०-" यदीपा" इत्यस्य स्थाने “ यथोपा " इति । १४ पृ० २२५०-बाहुमूलमुपेत्यस्य स्थाने “ वाहुमूले उप " इति । १५ १० १० १०-पादावित्यस्य स्थाने." हस्तो" इति । १५ पृ० ३०५०-मनमूलिकेत्यस्य स्थाने " मनविधायिका " इति । १७ पृ० १० १०-संहताङ्गुष्ठेत्यस्य स्थाने “ संहताङ्गुलि संहताङ्गुलि " इति । १७ पृ. १३५०-आघामेदित्यस्य स्थाने “ आचामयेत् " इति । १७ पृ० १४ १०-आचपयतीत्यस्य स्थाने “ आचामयेत् " इति । १७ पृ० २५५०-चेदित्यस्य स्थाने " चेन " इति । १८१० ५५०-प्रथमपानेनेत्यस्यानन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा-"ऋग्वेदं मीणाति दितीयपानेन यजुर्वेदं मीणाति तृतीयपानेन सापवेदं पीणात्यथ सव्य. करेण जलमुत्सनेचेन पितृन्मीणात्यय हस्तावभ्युक्ष्य तेनतिहासपुराणादीनि पीणाति मुखं दिजः परियजेत्ययममार्जनेनाथर्वणवेदं प्रीणाति द्वितीयमार्जने- नाहानि भीणात्यय पादावभ्युक्ष्य तेन विष्णुमग्निं पीणात्यथ चतसृभिरङ्ग- सिमिरोडौ संसभेचेन सरस्वती पीणात्ययास्गुष्ठतर्जनीभ्यां नासाद्वारे संस्पृ. शेषन पायें भीणात्ययास्गुष्ठमध्यमाभ्यां चक्षुषी संस्पृशेनेन चन्द्रादित्यौ धीपास्पबागुष्ठानामिकाभ्यां भोत्रे संस्पृशेत्तेनाऽऽका पीणात्ययारगुष्ठक- निष्ठिकाभ्यां नाभिं संस्थेचेन मीणात्यथ हस्ततलेन हृदयं संस्पृशेचेन च परमाणामीणाति सर्वाषिरस्तुलिभिः पिरो वा च संस्पृशेनेनापिनो देवते मीचावि वेन परबमस्थानं परब्रम मीणाति" इति ।

·परिशिष्टम् । १८१०८१०-तमेत्यादि तत्रासामोदित्यन्तस्थाने "ते तावत्महत्या। तत्कल्पनायां बौधायनसूत्रं प्रमाणमाहोस्विचनान्तरम् । न द्वितीयः । तथाविधवचनान्तराश्रवणात् । नाऽऽयः । पौधायनवचनस्य तयात्वेतिकर्तः व्यतामतिपादकत्वेन तत्र सापाभावात् " इति । १८ पृ० १३ १०-इत्यादिवचनाहमणे नम इत्याचाचारापचेरित्यस्य स्थाने-"गङ्गा च यमुना चैव श्रीयते इस्तमार्जनात् । पादाभ्यां प्रीयते विष्णुव्रमा शिरसि कीनिनः । नासत्यावत्र पीयेते स्पृष्टे नासापुटे उभे। स्पृष्टे लोचनयोस्वनी प्रीयतेत्यनलानिता (?) । स्कन्धयोः स्पर्शनादेव पीयन्ते सर्व देवताः । नाभिसंस्पर्शनामागाः पीयन्ते चास्य नित्यशः । संस्पृष्टे हृदये चास्य पीयते चन्द्रदेवता । मूर्धसंस्पर्शनादस्य प्रीतस्तु पुरुषो भवेत्" इत्यत्रापि ब्राह्मणे नम इनि प्रथमपानं म्याद्विष्णवे नम इति द्वितीयपानं स्याबुद्राय नम इति दतीयपानं स्यादवं सर्व योज्यम् । न चेष्टापत्तिः । असंप्रतिपत्तेः । न हि कुत्रापि देशे शिष्टा एवमाचरन्ति । न च तद्वचनस्य प्रीणने तात्पर्याप तत्र सामयमिति वाच्यम् । तथा प्रकृतेऽपि शीतला दृष्टिदीयताम् । अवि. शेषात् " इति । १८ पृ० १८५०-विवेक इत्यस्यानन्तरमधिको प्रन्यः स यथा-- -"इति संप्रदायः--आश्वलायनगृयपरिशिष्टकारेण प्रकारान्तरेण निर्णीतम् । तथा हि- उदकं दक्षिणेन पाणिनाऽऽदाय कनिष्ठाङ्गुष्ठौ विश्लिष्टः वितत्य तिस्रोऽन्तरा- गुलीः संहनार्वाः कृत्वा ब्राह्मण तीर्थन हृदयप्रापि त्रिः पीत्वा पाणि पक्षाल्य स्पृशाम्भमाऽङ्गुष्ठमूलनाऽऽकुश्चिनोष्ठमास्यं द्विः प्रमृज्य सकच संहतम- ध्यमाङ्गुलीभिः पाणि प्रक्षाल्य सव्यं पाणिं पादौ शिरवाभ्युक्ष्य स्पृष्टाम्भसा मंहनमध्यमारगुलित्रयाग्रेण' प्यमुपस्पृश्य साल्गुष्ठया प्रदेशिन्या प्राणबिल- यमनामिकया चक्षः 'ठिकया नाभिं च तलेन हृदयं सर्वाभिरा- लीभिः शिरस्तदरं. पं. दित्यनदाचमनमेवं दिराचम्येति । तत्र कल्प. दयेऽविगीतशिष्टाचारादाचार। दतव्यः । २० पृ० १५ १०-प्राणायाम इत्यस्य स्थाने प्राणायाममिति अयम् । २० पृ० २८ ५०-निगर्वस्तु इत्यस्य स्थाने निगमस्तु इति । २१ पृ० १६ १०-इति श्रुतेरित्यस्यानन्तरमधिको प्रन्यः स यथा- "अत्रायं भावः । ब्रामणमात्रस्य फलवदर्थावबोधपर्यवसायि सकलवेदाध्ययन विहितम् । स्वकर्म बामणस्याध्ययनमिति धर्मशानात् । तत्र देवान्मानुतात्पुरु- ·. परिशिष्टम् । पायुपोऽल्पकालत्वाचन तत्र तद्भाग्यं संभवतीत्यतः सर्वसाधारण्येन सकलवे- दाध्ययनफलसिख्यर्थ सकलवेदसारभूतः प्रणवः प्रथमतः पठितः । युक्तं चैवत्" इति। २१ पृ० १७५०-इति वचनादित्यस्यानन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा अस्य वेदसारत्वं बचवालणे-प्रजापतिरकामयतेत्यस्मिन्खण्डे प्रतिपादि- तम्" इति । २१ पृ० १८५०-ओमिति वै दैवं सर्वमितीत्यस्य स्थाने “ ओमितीदं सर्वमिति" इति । २१ पृ० १९ ५०-व्यपदेश इत्यादि स्थानन्वादित्यन्तस्थाने " उपदेशः, ननु तस्य वर्णात्मकत्वेन कथं सर्वमयत्वमिनि चंदुच्यते--तस्य सर्वमयत्वं सर्वात्मकब्रामाभिव्यक्तियोग्यस्थानकत्वात् " इति । २१ पृ० २२१० -इत्यर्थ इत्यस्यानन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा-"अन्ति- कपाढयोर्नेदसाधाविति पाणिनिस्मरणात् " इति । २१ पृ० २५०-तस्येत्यादितदभिव्यक्तियोग्यत्वमिन्यन्तस्थाने-" तस्य अमत्वमेवोक्तम् । तदभिव्यक्तियोग्यस्याखण्डानन्दचिदेकरसस्य निष्कल. इस्य परमेश्वरस्य स्वरूपपरीक्षकं निविडतरं पर्यालोचयद्भिरपि योगिभिः स्पष्टतरं ग्रहीतुमशक्यत्वात्तस्मिन्नेवाक्षरे ब्रह्मत्वव्यपदेशः । स्थूलारुन्धतीन्या- येन तस्य ब्रह्मत्वव्यपदेश इति श्रुतस्तात्पर्य वर्णनीयम्" इति । २१ पृ० २५ १०-ब्रह्मत्वादित्यस्यानन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा- तस्मादुक्त एव पन्थाः स्त्रीकर्तव्यः " इति । २२ पृ० ११५०-योगलक्षणेत्यादि दर्शनादित्यन्तस्थाने-“योगलक्षण- मुक्तम् । यदा सकलकर्मकलाप चित्तैकाग्यमावश्यकमिति संध्याकर्मकाल तत्सियसर्थमुक्तरीत्या तत्संपादकः प्रणवः कर्तव्य इति प्रथमस्तनिदेश इति गायत्रीहदयदर्शनात् " इति । २२ पृ० १३५०-इत्यर्थ इत्यस्यानन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा- शब्दयोः सामानाधिकरण्यकार्यकत्वमिति वाच्यम् । तथा च ब्रमेव भूलो- कादीनामित्यर्थः पर्यवसमः " इति । २२ पृ० १४ १०-भाव इत्यस्यानन्तरमधिको प्रन्यः स यथा-" ननु प्रमाणः सर्वात्मकत्वे किं मानमिति चेन । अथ भूमा स एवापस्तात्स उप- रिशस पपास दक्षिणतः स उचरतः स एवंदं सर्वम् , सर्व स्खलिदं प्रम "अथ ·परिशिष्टम् । नेह नानाऽस्ति किंचन, इत्यादिभुतिभ्यो प्रमणः सर्वात्मकत्वभवणात् । ननु स एवापस्तादित्यत्र सप्तम्यर्थेऽपस्तादिति प्रत्ययविधानात्सर्वगत्वमेव प्रतीयने न सर्वात्मकन्वमिति चेदुच्यते-[ब्रह्मणोऽक्रियत्वश्रवणात् । तथा च] ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वं प्रामाणिकमिति भावः " इति । २३ पृ० ९५०-इनि । मानयेदिनीत्यस्य स्थाने-"स्पृष्ट्वा चाभिएतं तोयं मर्धा ब्रह्ममुग्वन (ण) च । आपो हि ठादिभिर्मवेदः शिरसि मार्जयेत्” इति । मूर्धा गायत्रीशिरसा, ओमाप इत्यादिनेत्यर्थः " इति । २३ पृ० ११ १०--वचनादित्यस्यानन्तरमधिकं यया " अभिषुतम- भिमत्रितमित्यर्थः" इति। २४ पृ० २८५०-मानाभावादिन्यस्य स्थाने-"न मानमस्ति" इति । २४ पृ० २९ ५०- अन्नमाधनस्वादित्यस्य स्थाने-"तथात्वात्" इति । २५ पृ०५ १०-पाणिनिम्परणादित्यस्यानन्तरमधिकं यथा-" अत्र कवि- जल्पनि, उर्कशब्दस्य नान्नवारित्वं किं तु पाणवलयोर्वर्धकः कश्चिद्रसविशेष. स्तस्यार्थः । अन्यथा, इपे वार्ने त्वत्यत्र पानरुकन्यं स्यात् । तत्रेडमस इति भाष्यकारणितवान् । किमिनिन्यायमन्यन्नशिक्षिनः (?) । तया सति यो वः शिवनमा रमस्तस्य भाजयनन्यग्रेननवाक्यार्थेऽविशेषः स्यात् । ईपे त्वेत्यत्र तु इदशब्दाशब्दयोगेदनार्थकल्पनन पीनरुकन्यं स्यादिति भीत्योक्शन्दस्याम- परत्वं संयुज्यने । वाक्यान्नोऽविशेषप्रसङ्गात् । न चायं रसः कश्चिदग्रेतनवाक्य. प्रतिपायो रमोऽपि कश्चिदिन्युभयादम्बीकाराम मोपु जापिताऽस्तीतिभाष्य- कारवचनाद्वा न पोनरकन्यपिनि वाच्यम् । तत्कल्पनायामुपपत्यभावात् । ऊर्जेऽमायनिनिरुक्तिवचनव्याकोपाम । न चैवमिषे त्वेत्यत्रापि वचनविरोध पश्यन्तस्तया कथं व्याचक्षुस्तद्वयाख्यातार इति शनीयम् । प्रकरणपर्यालो- चनया नस्य निरुक्तवचनस्याऽऽपी हि ऐतिमचमनुद्दिश्य प्रवृत्तत्वात् । तत्रो- शन्दस्य रमायकन्वेऽपि न काचिदानिः । प्रकृते तु तथात्वकल्पने निरुक्तस्य निरवकाशनया सर्वथा बाध एव भवता संपादितः स्यादिति न तस्य रसा. र्यकत्वं, परं त्वस्मदुक्त एव पन्याः मुगमनीयः" इति । २५ पृ० १९५०-इन्दियमोक्ष इत्यस्य स्थाने " इन्द्रियक्षोमे " इति । २५ पृ० २२५०-रसमेवेत्यस्य स्थाने "सरसमेव " इति । २६ पृ० २२५०-शामित्सस्य स्थाने “ अमम्" इति ।

·परिशिष्टम्।
२८ पृ०५५०-च्छन्तीतीत्यस्य स्थाने " इच्छन्ति " इति ।
२९ पृ० ७ १०-स्वाहेत्यनन्तरमधिको ग्रन्थः स यथा-" सूर्ये सूर्याः
त्मके ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा" इति ।
मुद्रणानन्तरमुपलब्धं पुस्तकं मूर्यश्वेतिमनव्याख्यानपर्यन्तमे-
पास्ति न ततोऽग्रे।

·1254D. तत्सरमणे नमः भट्टोजीदीक्षितविरचितं तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । . आचम्य पाणानायम्य मातःसंध्यामुपासिष्य इति संकल्प, पापो हीति तिमभिर्जिनं कुर्यात् । तामामयमर्थः-[ आपो हि ष्ठति । (ले० आ० प्र० १० अ० १)] रे ' आपः ' उदकाधिष्ठान्यो देवताः, ' अभिमानिव्यपदेशस्तु इत्युत्तरमीमांसान्यायान् । 'हि' यस्मात्कारणाध्यं मयोभुवः' मयः मुखं भवन्ति भावयन्ति ताः । पयःशब्दो वैदिकनिघण्टे मुखनाममु पठितः । तस्मिनुप. पदेऽन्तर्भावितण्यद्भिवतेः करि किए । 'स्थ ' तिष्य । स्येत्यस्यान्येषा- मपीति संहितायां दीर्यः । पूर्वपदादिनि मूत्रेण सस्य पत्वम् । अतो हेतोः ताः ' प्रसिदा यूयं नः ' अस्मान् ‘उर्ने' अमाय । उपलक्षणमिदम् । सकलदेषयिकभोगेभ्यो ‘दशानन ' धत्त तदुपहितान्कुरुतेत्यर्थः । किंच 'महे महते 'रणाय ' शन्दाय कीतये धत्त । अपि च ' चक्षसे' दर्शनाय, तस्वसा. क्षात्कारायेनि यावत् । धत्त तसमाक्षात्कारशालिनः कुरुतेत्यर्थः । दधाते. लोटि मध्यमपुरुपबहुवचनस्य ' तप्तनप्तनथनाच ' इति तनबादेशः। यो व इति । (ते. आ०प्र० १० अ० १), आपो । न:' युष्या 'शिवतमः ' मुखनमो ‘यो रसः ' अस्ति तस्य ' तं रसम् । कर्मणः शेषत्व. विवक्षायां पष्ठी । ' इह ' अस्मिल्लोके 'न:' अस्मान् 'भाजयत' सेवयतो. पयोजयतेत्यर्थः । अत्र रष्टान्तः-' उनी: ' उपत्यः पुत्रस्य पुष्टिं कामय. मानाः मातरः ' स्तन्यं यथा पाययन्ति तदत् । वन कान्तौ । शन्तान्कीए । जमि पूर्वसवर्णदीर्घः । ' दीजिसि च ' इति निषेधस्तु न । ' वा छन्दसि ' इति वैकल्पिकत्वात् । तस्मा इति । (ते. आ० ० १० अ० १), मापः तस्मै शानरपाव प्रयोजनाय ' अरम् ' अलमत्यर्थम् । बालमूलेत्यादिवालिकेनालमो लस्य । प: 'युष्मान् । 'गमाम' शरणं गमाम शरणं गच्छाम । 'यस्य'मानस्य क्षयाय ' निवासाय । लि निवासगयो। 'एर ' 'लयो निवासे 'इलापु- ·- महोजीदीक्षितविरचितं- दाः। 'जिन्वय ' पीणययास्मानविक्षिप्तचित्तान्कुरुथ किंच 'न: ' अस्मान् जनयय ' पुत्रादिजननसमर्यान्कुरुत । संहितायां दीर्घः प्राग्वत् । ततः-सूर्यश्च० (ते. आ० ० १० अ० ३२) इति मन्त्राचमनं कृत्वा द्विराचावेत् । तस्यायमर्थः- सूर्यः ' तथा ' मन्युः क्रोधाभिमानिदेवः, तथा 'मन्युपतयः क्रोधस्वामिनस्तत्रियामका देवाः, एते सर्वे 'मा' मां ' मन्युक- तेभ्यः' कोपवतात्कृतेभ्यः 'पापेभ्यो रक्षन्तां' पापविनाशनेन मां पालय- विपर्यः । किंच 'राच्या ' अतीतायां रात्री 'मनसा वाचा हस्ताभ्यां पल्यामुदरेण शिश्ना' शिश्नेन च ' यत्पापपकार्ष तत् ' सर्व तदभिमानिनी देवता ' अवलुम्पतु' विनाशयतु । किंच — मयि यत् ' किंचिहुरितमस्ति, 'इदं ' च कर्मीभूतं मां चाहंकाररूपं कर्तारम् 'अमृतयोनी' मरणरहिने योनौ जगत्कारणे 'सूर्य' जगत्प्रेरके । राजमयसूर्येत्यादिना निपातः । 'ज्योतिषि' सायंकाशे वस्तुनि 'अहम् ' अहंकाराधिष्ठानचिट्टपो ‘जुहोमि' प्रतिपामि । होमेन तत्सर्व भस्मी करीमीति तात्पर्यार्थः । 'स्वाहा' देवतादेशनेदं त्यक्त. व्यमस्त्वित्यर्थः। मध्याहे तु-आपः पुनन्तु (ते. आ० प्र० १० अ० ३० ) इति मत्रः । अस्यार्थ:-'आपः पृथिवीं पुनन्तु ' प्रक्षालनेन शोधयन्तु । किंच ‘पृथिवी पूता'बुद्धा सती 'माम् ' अनुष्ठातारं शोधयतु । ' ब्रह्मणः वदस्य ‘पतिः पालकमाचार्यम् । सुपा मुलुगिति अमः सुः । पुनन्नु । अपि च ब्रह्म 'वेद- सरूपं 'पूता' पूतम् । सुपां सुलगिति साडी । 'मां पुनातु ' किंच 'उच्छिष्टमभोव्यं यत् ' कदाचिन्मया भुक्तमन्यन् वा यन्मम दुश्चरितं ' तत् 'सर्व' परिहत्येति शेषः । 'आपो मां पुनन्तु ' । तथा — असतां 'शूद्रादीनां 'प्रतिग्रहं च ' मया कृतं पुनन्तु । 'स्वाहा' इति प्राग्वत् । सायंकाले तु-अग्निश्च (ले० आ० प्र० १० अ० ३०) इति मनः । स मूर्यवेत्यनेनैव व्याख्यातः । 'सत्ये 'कालत्रयाबाध्ये 'ज्योतिषि' इति विशेषः। ततो दपिकाष्ण इत्यादिभिर्जियेत् । दधिक्राव्ण इति । ( ते सं० का ? म०५० ११) पचे धारयतीति दधिर्धारकः सन्कामति सर्वमाकामति वशी करोतीति दपिकावा देवताविशेषः, तस्य ‘अकारिषम्' अकार्षम् । स्तुतिमिति शेषः । आरगति सूत्रेण दधातः किः। ततो दपिशन्दोपपदात्वमेवनिए । पिहनोरित्यावर । कयंभूतस्य 'जिष्णोः ' जयशीलस्य, मालव । अत्र च्यातौ । बन् । 'वाजिनः' वेगवतः । बज गती । घमन्ता. अश्वस्य ·- - . तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । न्मत्वर्य इनिः । 'न:' अस्माकं 'मुखा' मुख्यानि कर्माणि 'सुरमि' सुरभीणि प्रसिद्धानि ' करत् ' करोतु। कृयो लेद । लेटोऽडाटौ ' इत्यद । किंच 'ना' अस्मभ्यम् ' आयंपि प्रतारिषत् 'पर्धयतु । प्रपूर्वस्तृधातुर्वर्धनार्यः । सिन्न हुलं लेटि 'इति मिप । ' मिञ्चहलं णिद्वक्तव्यः ' इति णित्वावृद्धिः। पुनरापो हि ऐति निम्रः प्राग्वन् । हिरण्येत्यादि । ( नै० म० का० ५ ० ६ ०१) 'हिरण्यवर्णाः स्वच्छाः शुचय: 'पनाः पावकाः शोधयिव्यः 'स्योनाः' विस्तीर्णाः ता आपो नः' अम्मभ्यं शं' सुरवपदा 'भवन्तु ' स्योनाशब्दो विस्ती. नार्थ नया म्योना पृथिवीनि पत्र वंदभाष्ये व्याख्यानः । उपष्टम्भकतया च वाजमयिनां ब्राह्मणमुपन्यम्नम् ' इन्द्रम्योरुमाविश म्योनः स्योनमिति विस्तीर्णो विम्तीणमिन्यव तदाह ' इति । · नाः 'काः, ' यामु 'स्नात्वा कश्यपो जात इन्दः 'जातः । उपलक्षणं चतन । म्नान जन्यमुकुनमहिना महर्पयो देवताय खं स्वं पदं प्रामाः । किंच · विरूपाः ' विविधरूपवत्यः 'या आपोऽमिम् ' अविन्धनं गमिव 'गर्भ 'दधिरे धृतवत्यः ।। यामामिति । ( न० . का. ५ प्र०६ अ. ?) वरुणो राजा यामाम् 'अपां 'म ये जनानां 'प्रजानां 'सत्यमनृतं चावपश्यन् ' जानन्सन् याति 'गच्छति । किन • या मधुनः ' अमृतं क्षरन्त्यः । शेषं प्राग्वत् ॥ यामामिति । ( नं. . का० ५ प्र० ६ ० १) 'देवाः ' इन्द्रादयः दिवि ' वर्ग यामाम् ' अपां भक्षं ' भक्षणं कुर्वन्ति । याः ' अन्तरिक्षे ' दृष्ट्यादिरूपेण · बहुधा भवन्ति । च 'पृथिवीं पयसा 'स्वांशभूनन ' उन्दन्ति ' लेदयन्ति। उन्दी लंदने । शुद्धाः । शेषं प्राग्वत् ।। शिवनेनि । (ले० सं० का० ५.६ अ० १) हे 'आपो मा' मां शिवेन ' मुखकरण । चनुपा पश्यन शिवया ननुवा भवदीयया में त्वचमुपस्पृशन ' । अपि च-अप्सु सीदन्तीति अप्मुपदः । नन्पुरुष कुनीत्यलक। सुषामादित्वात्पत्वम् । तथाभू. वः 'युष्मान् सर्वाननीन्हुवे ' आहयामीत्यर्थः । सर्वाननीनित्युभ- यत्रापि — दीदिटि समानपादे ' इति नस्य रुत्वम् । पूर्वस्यानुनासिकः । आधस्य · भोः भगोः ' इति यत्वं कृन · लोपः शाकल्यस्य ' इति लोपः। 'वर्चः ' ब्रह्मवर्चसं, 'बलं 'शारीरम्, 'ओजः ' पराक्रमं च 'मयि निषत् ' स्थापयत । - च याः शुक्राः । किंच तान ·। महोजीदीक्षितविरचितं- बतो दुपदागायत्र्याऽघमर्षणम् । द्रुपदादिति । (ले० प्रा० का० २ :०६ म०६) 'भाप: 'देव्यः 'मा' इति माम् ' एनसः ' पापात् 'शुन्धन्तु घोषयन्तु मोचयन्वित्यर्थः । दुतस्तस्मिन्पदं यत्तद्रुपदं छिद्रकाष्टरूपं निगडं तस्मात् 'मुमुवानः ' मुक्त इव । मुचेः कर्मणि कानच् । ' इत् ' निश्चये । किंच 'स्विमः 'स्वेदवान् ‘स्नात्वी' स्नात्वा 'मलात् ' यथा मुच्यते । स्लाव्यादयश्च' इति क्त्वाप्रत्ययस्यकारोऽन्तादेशः। पवित्रेण ' उत्पवन- सापनीभूतेन । ' पुवः संज्ञायाम् ' इति करण इत्रप्रत्ययः । 'पूनं ' शोधितम् 'भाग्यं ' यया मलान्मुच्येत तदन् । ततः प्रातः सायं च गायच्या, मध्याहे तु हंसः शुचिषदिति मन्त्रेणार्य दयात् । तदिति । (ते. आ० प्र० १० अ० ३५ ) पू प्रेरणे । सुवति प्रेरयतीति सविता सूर्यः, तत्संबन्धि सूर्यमण्डलावच्छिन्नमिति यावत् । दीव्यतीति देवः परमात्मा तस्य ' वरेण्यं ' सर्वैर्भजनीयम् । वृष एण्यः । अविद्याकामकर्मा दिभर्जनात् 'भर्गः ' स्वरूपात्मकं ज्योतिः ‘धीमहि ' तदेवाहमिति तदासोऽ. इपिति वा ध्यायेम । ' यः 'देवः 'नः ' अस्माकं धियः 'बुद्धीः 'प्रचो- दयात् ' प्रेरयतीत्यर्थः । बाहुलकाल्लडथे लेट् । 'लटोऽडाटौ ' इत्याडागमः । इस इति । (ते. आ० प्र० १० अ०४०) ज्ञानिनं प्रति सर्व जगहमरूपेणावभासत इत्येवंपरतयाऽयं मत्रो नारायणीयोपनिषद्दी. पिकायां माधवराचायाख्यातः । तथा हि-हन्ति सर्वदा गच्छतीत्येवं रूपः सम्शुचौ शुद्ध ज्योतिर्मण्डले सीदतीति 'शुचिषत् ' सूर्यः। तथा जगमिवसत्यस्मिमिति 'वसुः ' वायुस्तपः समन्तरिक्षे सीदतीति — अन्त- रिक्षसत् । तथा ' होता' होमनिष्पादकः सन्वेद्यां सोमयागाद्याभूनायां सीदति आहवनीयादिरूपेण तिष्ठतीति — वेदिषत् ' । तथा · अतिथिः दुरोणेषु रहेषु परकीयेषु सीदतीति 'दुरोणसत् ' । किंच नृषु ऋत्विा यज- मानत्वेन सीदतीति ‘नृपद ' । वृशन्द ऋत्विक्परतया · इमं नरः पर्वताः ' इन्द्र नरो नेमधिता' इत्यादिमवेषु बहुधा दृष्टः । किंच वरे श्रेष्ठे क्षेत्रे काशीदारवत्यादौ पूजनीयदेवरूपेण सीदतीति ' बरसत् ' । तथा-ऋते सत्ये वैदिके कर्मणि फलरपेण सीदतीति 'ऋतसत् ' । योनि आकाशे नक्षत्रा. दिलण सीदतीति 'व्योमसत्' । अयो जायते शामकरादिरूपेणेति मम्मामोभ्यः क्षीरादिरूपेण जायत इति 'गोजाः । ऋतं सत्य पपनं तस्मादपरूपेण जायत इति 'ऋतजाः । अदिभ्यः पर्ववेभ्यो - - ·चिरीसंन्यापापम् । हमादिरूपेण जायत इति ' अद्रिमाः' । इत्वं ईस इत्यारम्पादिना इलन्ते. नोपलक्षितं यजगत्तत् 'ऋतं ' सत्यं 'बृहत् ' प्रमैवेत्यर्थः । अन्जा इत्पा- दिषु ' जनसनखनक्रमगमो विट् ' इति विनत्ययः । बिहनोरित्यात्वम् । असावादित्यो ब्रम । (ले० आ० प्र० २ ० २) इति प्रदक्षिणा । स्पष्टोऽर्थः । आयातु वरदा ( तै० आ० ५ १० अ० ३४ ) इत्यादिना गायत्रीमापार- येत । वरदा देवी' गायत्र्यभिमानिनी देवता ' अक्षरं ' विनाशरहित 'संमितं' सम्यग्वेदान्तप्रमाणनिश्चितं ब्रह्म' परं तस्वं, पोषयितुमिति शेषः । आयातु ' आगच्छतु । अयमेवार्य उत्तराचे स्पष्टी क्रियते । 'छन्दसा वेदानां मानेव 'पाना गायत्री न: अस्मान् 'इदं ' सकलवेदान्तपति- पाचं 'ब्रह्म जुषस्व ' जोषयतूपदिशत्वित्यर्थः । अत्र पुरुषव्यत्ययः । ओजोऽसीति [ते. आ० प्र० १० अ० ३५] हे गायत्रि त्वम् 'ओजोऽसि' बलहेतुभूतधातुविशेषरूपाऽसि । 'सहोऽसि ' शवणाम- भिभवनशक्तिरसि । बलमामि शरीरव्यवहारसामर्थ्यरूपाऽसि । 'भ्रानोऽसि ' दीतिरूपाऽसि । 'देवानाम् ' अनीन्द्रादीनां पाम तेजो यदस्ति तमामा त्वमेव ' असि' । 'विश्व' सर्वजगदूपं त्वमेव ' असि'। 'विश्वायुः ' संपूर्णायुःस्वरूपा ' अमि' । अस्यैव व्याख्यानं 'सर्वमसि सर्वायुः' इति । अभिभवनि निरस्करोति सर्व पापमिति — अभिभूः' प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा खमेवासीत्यर्थः । ततः प्राणायाम कुर्यात् । तत्र च- ॐ भूरित्यादिः सुवरोम् ( ते० प्रा०म०१० अ०३५ ) इत्यन्तो मनोधम् । तया चास्तनादोपनिषदि भूपते- 'सव्यानि सपणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतमाणः प्राणायामः स उच्यते' इति । अत्र भूरादयः मत्यान्ता लोकमतिपादिकाः सप्त व्याहतयः । तेषां । लोकानां प्रणवप्रतिपायवमापत्वविवक्षया प्रत्येक प्रणवोचारणम् । गायत्री नु व्याख्याता । आपो ज्योतिरित्यादिको गायत्र्याः शिरोमनः । तस्याऽs. पन्तयोः प्रणवदयम् । ' आपः ' समुद्रादिकाः । 'ज्योतिः ' मादिसादि। 'मधुरादिः । ' असतं ' मुषा । एतत्सर्वम् 'ॐ' प्रीवेसर्वः । किंच 'भू, भुवः, सुवः 'एते भयो लोका बपि 'ममेवेवि मामा पापत्रवानन्तरं नायीं जपेत् ।

·, - भोजीदीलितविरचितं- वतः मूर्योपस्थानम् । तत्र मन्त्रा:-मित्रस्य [तै० सं० का० ३ ०४ भ. ११) इत्यादयः। 'पर्पणयः' मनुष्या वृष्टिप्रदानेन तेषां धारकस्य 'मित्रस्य' सूर्यस्य संबन्धि भूयत इति श्रवः ' यशः 'सानसिं 'संभजनीयम् । षण संभक्तौ । सानसि- वर्णसीत्यादिनाऽसिजन्ती निपातितः । किंच 'सत्यं ' यथार्थम् । अपि च चित्रमावर्यकरं श्रवः श्रवणं यस्य, अतिशयेन तथाभूतम् । मित्र इति । प्रकर्षेण जानन् , तत्तजीवनधर्माधर्मजातं प्रमिमाणः, 'मित्र' सूर्यः 'जनान्' लोकांस्तत्तदुचितकर्मसु 'यातयति' उद्योन(ज)यति जना यतन्ते तानसौ प्रेरयति 'यती प्रयत्ने ' हेतुमण्ण्यन्ताल्लद । किंच 'मित्रः ' एव दृष्टिद्वाराऽनं तया यागांश्च जनयन् 'पृथिवीं या ' च 'दाधार ' धारयति अपि च--' अनिमिषा ' अनिमिपेण सानुग्रहेण चक्षुषा — कृष्टीः ' कर्मवतो मनुष्यान — अभिचष्टे ' सर्वतः पश्यति । अनः · सत्याय ' मित्राय 'घृतवत्' उपस्तरणाभिधारणयुक्तं ' हव्यं । हवन योग्यं पुरोडाशादिकं विधेम' प्रयच्छेम। प्रेति । हे 'मित्र' आदित्य 'यो मतः ' मनुष्यो ‘व्रतेन ' युक्तः सन् 'ते' तुभ्यं 'शिक्षति ' हविर्ददानि । शिक्षतिर्दानधर्मेति वेदभाप्यम् । 'सः' मनुष्यः 'प्रयस्वान् ' प्रीणातीनि प्रयोऽनं नद्वान् ‘प्रास्तु' प्रभवतु । हिताश्च ' इति सूत्रेण धातूपसर्गव्यवधानेऽपि साधुन्वम् । 'वोतः' त्वया रक्षितो मनुष्यः केनापि ' न हन्यते न ' अपि 'जीयने ' । किंच-'एनं' पुरुषम् ' अंहः ' पापम् ' अन्तितः' समीपात् — नानाति 'न व्यामोति । रात् ' अपि 'न' व्यामोति । नमः पाच्य दिशे (ले० आ० प्र० २ अ० २० ) इत्यादि स्पष्टार्थम् । उत्तम इति । (ले० आ० प्र० १० अ० ३६ ) · भूम्यां' स्थितो यः पर्वतो मेरुस्तस्य पूर्धनि उपरिभागे यदुत्तमं शिखरं तस्मिन् ' जाने' हे ' देवि बामणेभ्यः त्वापासकेभ्यो — यथासुखं ' स्वस्थानं 'गच्छ '। कीदृशी त्वम्, 'अभ्यनुज्ञाता ' । अर्थाद्राह्मणैरवेति बोध्यम् । सध्या प्रवाहुः समासत्येनेत्यादिभिः सूर्यमुपतिप्त । मा सत्यनेति (ले० सं० का० ३ ० ४ अ० ११) सविता' सूर्यः 'सत्पेन 'व्यावहारिकेण ' रजसा' अन्तरिक्षलोकेन । लोका रजांस्युच्यन इस्युके। 'आवर्तमानः 'पुनरागच्छन् ' अमृतं ' देवं ‘पत्यै ' मनुष्यं च 'निवेशपन् 'सससानेजस्थापयन् ‘पश्यन् ' अवेक्षमाणो 'हिरण्यपेन' - . व्यव. - .

·वैचिरीयसंध्याभाष्यम्। ~ - - उपासकाः तममः , अगन्म अश्वाः । मुवनिर्मितेन ' आयाति' । हिरण्ययेनेत्पत्र ‘फल्म 'इत्पादिना मफ्लो मलोपः । यस्येति लोपे प्रत्ययस्वरः । उद्वयमिति ( तै० सं० का० ४ ० १ अ०७ )। 'वयम्' पापा ' परि उपरि धर्तमानं पापरहि- तमित्यर्थः । उत्तरम्' उत्कृष्टनरं 'ज्योतिः' ज्योतीरूपं देवत्रा' देवेषु देवं 'योतमान · सूर्य पश्यन्तः ' उपासनावलात्साक्षात्कुर्वन्तः सन्तः ' उत्तमं ' ज्योनिः सूर्यरूपम् । मामवाम 'तं यथा यपोपासते तदेव भवति ' इति श्रुतेः । देवत्रत्यत्र 'देवमनुष्यपुरुषपुरुम]म्यो द्विती. याममम्योबहुलम् ' इति सप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः । अगन्मेति · छन्दसि लुक्छ लिट: ' इनि प्रार्थनायां ला । ' बहुलं छन्दमि ' इति शपो छु । 'योग' इनि घातामकारस्य नकारः । पदादित्वाभिघातो न । उनु त्यमिति (ते. सं० का० १ ० ४ अ० ४३)। 'केतवः' अश्याः कंततः ' इति निरुक्तात् । इति निरुक्तात् । 'त्य' प्रसिद्ध, जात जगद्वनीति जातवेदाः सर्वनम्नं, 'देवं' योनमानं मूर्यम्, ‘उत्' उ इनि निश्चयन · वहन्ति ' प्रापयन्ति । किमर्थ 'विश्वाय' विश्वस्मै भुवनाय 'दृशे ' द्रष्टुम् । विश्वानि मर्यदर्शनं लम्बा कनार्थतां लभन्तामित्येतदर्थमिति भावः । जानवटा इत्यत्र गतिकारकोपपदयाः पूर्वपदप्रकृतिम्वरत्वं च ' (उ० पा० ४ मृ. २२६ ) इत्यमिः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । दश इति 'दृशे विरुये च ' इति च्छन्दमि निपानिनः । चित्रमिनि (ले० सं० का० १ ० ४ ० ४३)। 'देवानाम् ' इन्द्रा. दीनाम् ' अनीकं ' सकलदेवमहान्मकं 'चित्रम्' आश्चर्यकरम् । 'मित्रस्य' इत्यायुपलक्षणम् । इन्द्रादीनां मर्वेषां जगतां चक्षुरिव 'चक्षुः' ईशम् उदगान् ' उदयाचलं प्राप्तम् । नती ' जगनः ' जामस्य ' तस्युष: ' स्थाव- रस्याऽऽन्मा नियामकः। आऽमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं ' च 'आमा: तेजसा पर्यपूरयन् । प्रा पूरणे । लङ् पुरुषव्यत्ययः। तचभुरिति (ले० आ० ० ४ ० ४२)। 'तत् ' प्रसिदं परिव चभुः ' प्रकाशकं देवेभ्यो हिनं 'भुक्र ' निर्मलं पुरस्तात्सच्छुकम् 'उपरद' उद्गच्छन्मूर्यमण्डलं 'शतं शरदः पश्येम' इत्यादि स्पष्टमन्यत् । सायंकाले-इमं मे वरुण (ले० सं० का० २ ० १ ० ११) इत्यु- पस्थानम् । हे 'वरुण में' मम ' इमं हवम् ' इदमाहानं 'श्रुषि' शृणु । 'भ' मां ' मृडय' । 'लामवस्युः ' आत्मनोऽवं रक्षणमिच्छतीत्सवस्युः । ईशोऽ , ·- -- . महोजीदीक्षितविरचितं वैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । त्वाम् ' आचके ' आहये । कै शन्दे। 'छन्दमि लिट् ' इति लडथै लिडा. त्मनेपदम् । तत्वेति (ले० सं० का २० । अ० ११ )। 'ब्रह्मणा ' वेदेन 'बन्द. मान: ' स्तुवनहत्विक 'तत् ' यजमानेष्टं ' त्वा' स्वां 'यामि'। किंच पजमानः ' अपि ' इपिभिस्वत् ' एवं ' आशास्त 'प्रार्थयते । हे 'वरुणा- हेडमानः ' अनादरमकुर्वन् ‘ह ' मत्कको स्तुति 'बोधि 'बुध्यस्त्र । किंच-उरुर्महाशंसः स्तुतिर्यस्य, एवं हे वरुण ' न आयुर्मा प्रमोषीः ' न्यून मा कार्षीः। यदिति (सै० सं० का० ३ ० ४ अ० ११)। हे 'देव वरुण ते व्रतं' त्वदीयपरिचर्यारूपपहं दिवसे दिवसे 'मिनीममि' प्रमीणीमः । मीञ् हिंसायां ' मीनातेनिंगम ' इति इस्त्रः । यद्यप्येवं नथाऽपि 'विशो यथा' प्रजा इव वयं स्मः । यथा सापराधा अपि प्रजाः स्वामिनाऽनुगृह्यन्ते तथा वयमप्य- नयामा इत्यर्थः। १ वरुण दव्ये . यत्किंचेति (ले० सं० का० ३ प्र० ४ अ० ११ )। हे ' देवसमूहरूपे ' जने यत्किचेदमभिद्राहम् अपकारजानं 'मनुष्याः ' वयं 'चरामसि ' चरामः । किंच-' अचित्ती यत्तव धमा युयोपिम ' अज्ञानेन तव ' त्वदीयं 'यम' धारकं कर्म ' युयापिम ' वयं तिरोहितवन्तः । देव तस्मादनसः ' पातकात् ' नः 'अस्मान् ‘मा रीरिषः' मा हिंसीः । कितवास इति (ते. मं० का० ३ ० ४ अ०१५) । किं नवाम्तीत्याच. क्षाणाः 'कितवासः' । किनवत्यनुकरणादाग्यानण्यन्नान्पचाद्यच । पृषाद- रादित्वात्किमो मलोपः । न दीवि ' इति । देवमिव देवनं द्यौः । तस्यां दिवि । दिवेडिविः । अन्येषापपीति दीघः । इवार्थे नशब्दः । घ' पापं 'रिरिपुः 'लिलिपुद्देषवशादस्मास्वारोपिनवन्तः । ' वा ' अथवा । घेनि पाद- पूरणार्थोऽयम् । तस्य ' ऋचि तुघमातत्रोरु-याणाम् ' इति संहितायां दीर्घः । यत् 'पापं उत यन विद्यः ' कृतं न वेति न जानीमः 'ता' तानि 'सर्वा' सर्वाणि 'शिधिरेव ' शिथिलानीव 'विष्य ' विशेषेण नाशय । पोऽन्तकर्मणि । विपूर्वाल्लोटि मध्यमः । सर्वा ता शिविरेत्यत्र 'शेश्छन्दति बहुलम् इति शिलोपे ' न लोपः प्रातिपदिका. तस्य ' इति नलोपः। ' अथा ते स्याम वरुण प्रियासः 'हे. अनन्तरं 'ते' तप 'मियासः' मियाः। ' आजमेरसुक् ' इति जसोऽसु. मागमा। 'स्थाम' भवेम। इति भीमटोमीदीक्षितविरचितं तैत्तिरीयसंध्यामाप्यम् । सत्यं 'कृतम् - वरुणाथ ·1254E ॐ तत्सहह्मणे नमः । "तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम्। - अथ सायणाचार्यकृतनैत्तिरीयसंध्यामवव्याख्या प्रारभ्यते । तत्राऽऽदी भस्मलेपनमवार्यः। सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः । अवे भवे नातिभवे अवस्व माम् । भवोद्भवाय नमः । (न. आ. प्र. १० अ० १० ) सद्योजानपिनि । • मद्योनातम् ' एननामकपश्चिमवारूपं परमेश्वरं 'प्रप. द्यामि' प्रामापि । नाशाय · मयो नाताय वै नमः' अस्तु । हे सद्योजात ' भव भवे ' नत्तजन्मनिमिनं 'मां' न · भवम्ब ' न प्रेरय कितई 'अतिभवे' जन्मानिलयानमिन तत्त्वज्ञान । · भवोद्भवाय' संमारादुर्ने सद्योजाताय नमोऽस्तु । वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमा बलविकरणाय नमो बलाय नमो बल- प्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमों मनोन्मनाय नमः । (ते. आ. प्र. १. म. १८) वामदेवापेति । वामदेवाय' उत्तरवक्त्ररूपाय । तस्यैव विग्रहविशेषा ज्येष्ठाद्याः पीठदेवताः। अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः। सर्वेभ्यः सर्व शेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः । (ते. भा. प्र. १. भ. १९) * इदं केनचित्सगृहीतम् । अस्य संग्रहकर्तुनाम न ज्ञायते । - ·तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । अघोरेम्प इति । योऽयमघोरनामकदक्षिणवक्त्ररूपो देवस्तस्य विग्रहा अघोराः सात्विकत्वेन शान्ताः । अन्ये तु घोरा राजसत्वेनोग्राः । अपरे तु तामसत्वेन घोरादपि घोरतराः। हे 'सर्व' सर्वात्मक परमेश्वर 'ते' त्वदी- येभ्यः 'सर्वेभ्यः' पूर्वोक्तेभ्यस्त्रिविधेभ्यः शर्वेभ्यो ‘रुद्ररूपेभ्यः' हिंसकेभ्यो रुद्राध्यायपतिपादितेभ्यो रुद्रेभ्यः सर्वेभ्यः सर्वतः सर्वदेशेषु कालेषु च वर्त. मानेभ्यो नमोऽस्तु । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तत्रों रुद्रः प्रचोदयात् । (ले० आ० प्र० १० भ० २० ) तत्पुरुषायेति । प्राग्वक्त्रदेवस्तत्पुरुषनामकः । एतनामकमाग्वक्त्ररूपाय । द्वितीयार्थे चतुर्थी । तत्पुरुषं देवं विद्महे ' गुरुशास्त्रमुखाज्जानीमः । ज्ञात्वा च 'महादेवाय ' तं महादेवं धीमहि ' ध्यायेम । 'तत् ' तस्मात्कारणात् 'रुद्रः' देवो 'नः ' अस्मान् 'प्रचोदयात् ' ध्यानज्ञानार्थ प्रेरयतु । लिङथे लेट् । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो में अस्तु सदाशिवोम् । (त. आ० प्र० १० अ० २१) ईशान इति । योऽयमीशाननामकोर्चवक्त्ररूपो देवः सोऽयं सर्व- विद्यानां ' वेदशास्त्रादीनां चतुःपष्टिकलाविद्यानाम् । · ईशानः ' नियामकः । तथा ' सर्वभूतानाम् ' अखिलपाणिनाम् ईश्वरः' नियामकः, 'ब्रह्माधि- पतिः' घेदस्याधिकत्वेन पालकः । तथा ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याधिपतिः । ताशो यो ब्रह्मा प्रवृदः परमात्मा सोऽयं 'मे' ममानुग्रहाय · शिवः' शान्तः 'अस्तु ' ' सदाशिवोम् ' स एव सदाशिव ओमहं भवामि । अग्निरिति भस्म । वायुरिति भस्म । जल- मिति भस्म । स्थलमिति भस्म । व्योमेति भस्म । सर्व ह वा इदं भस्म । मन एतानि चषि भस्मानि । (अथर्वशिरउपनिषत् । सः ५) अधिरिति भस्मेत्यादीनापर्य उक्तो मोडकाख्यैरभियुक्तः । स्थलं ' पृथ्वी । एवं पाग्न्यादीनि पक्ष महाभूतानि 'सर्व' घटादि तत्कार्य मनधनुरुपलक्षि.

·३ - तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । तयाबदृत्यात्मकसानानि च 'मस्म' स्वतो मातीति भस्म ब्रह्म "भस्मविज्ञाननि- टस्य कर्तव्यं नास्ति किंचन" इति सूतसंहितोक्तेतस्य भासनाञ्जनाहा भस्मशान्दितमनं ब्रमैत्र निखिलमपि सकारणं दृश्यमस्तीति भावयेदिति तात्पर्यम् । भस्माभिमवणे विनियोगस्तु लिङ्गादिधेरेव वा । 'ह वै' इति निपातो प्रसिद्ध्यवधारणयोः । इतिशन्दपबकं प्रत्येकं पनानामपि भूतानां साकल्येन पगमार्थम् । मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वीरान्मा नो रुद्र भामितो वधीहविष्मन्तो नमसा विधेम ते ॥ (ने. आ. प्र. १० अ० ५३) मा नम्तोक इति । हे 'सद नः' अस्पदीये नोकेऽपत्यमात्रे तनये विशेषतः पुत्रे मा गरिपो हिंमां मा कुरु । नोऽस्मदीय भागृषि मा रीरिपः । नोऽस्मदीयेषु गोषु मा रीरिषः । नोऽम्मदीयानोप मा रीरिषः । मामितः क्रुद्धः समोऽस्मदी- यान्वीराभृन्यान्मा वधीः । वयं हवि मन्तो एवियुक्तास्ते तुभ्यं नमसा नमस्कारेण विधेम परिचम्म ॥ प्रणवस्यायः पारिजाने-तम्य मोऽहमित्यजामत्रप्रकृतिकत्वातच्छन्दमा कृनिकन स इनिशब्देन मचिन्मुग्वान्मकं परं ब्रह्माभिधीयते । अहमिति सर्व- साक्षी प्रत्यगान्मा, नयोः सामानाधिकरण्यनकत्वम् । एवं सत्यखण्डकखभावं सचिन्मुग्वात्मकं परं ब्रह्म निर्दिश्यते । स एव प्रणवार्थः । पतञ्जलिरपि-- तस्य वाचकः प्रणवः ' तस्यश्वरस्य, इति योगसूत्रेणामुमेवार्थमाह ।। अथ व्याहनीनामर्थ:-( ने० प्रा० प्र० १० अ० ३५ ) भूरा. दयः सत्यान्ना लोकमनिपादिकाः सप्त व्याहतयः । तेषां च लोकानां प्रणवपनिपायब्रह्मस्वरूपन्न विवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणम् । उपलक्षण तया सप्ताधालाका अपि प्रायाः । गायत्रीमत्रप्रतिपाघस्य ब्रह्मत्ववि. वक्षया नदादा प्रणवोच्चारणम् । व्याहनीनामवयवार्थः - भवन्ति अस्या भूनानीति मः । अधिकरण किए । भावयति प्रकाशयति विश्वमव. कासपदानेन स्थिनिप्रदानननि वा भुवः । भुवाऽन्तर्भावितण्याद- मुनि गुणाभाव'छान्दसः, उबढादेशः । मुटु अरणीयं प्राप्यं मुवः सुखम- स्मिन्माप्यत इति वा मुत्रः । एवं चैनेषामर्थः प्रणवार्थ एव । मह पूजायां, सर्वेषां सर्वपकारः पूज्यं महः । सर्गकाले सर्व वियदादि स्वस्माजनयतीति ·४ तैपिरीयसंध्याभाष्यम् । मनः । तप आलोचने, सर्वबोधयित् सर्वशं सर्वस्य प्रशास्तृत्वेन तापकं चेति तपः । सत्यमविपर्यस्तस्वभावम् । कचिद्देशे काले च केनापि प्रमाणेनाबाधितं सत्यम् । आसां सप्तव्याहतीनां प्रत्येकं सत्तास्वभावादिरूपार्थस्योक्तत्वात्पर- मार्यतत्त्वप्रतिपादकत्वात्ताहशेन प्रणवेन प्रत्येकमभिसंबन्धः । एवं गायव्यर्थ- स्यापि प्रणवानेकत्वम् । तद्यथा-यः सविता नोऽस्माकं धियः प्रज्ञाः कर्माणि वा । धीशब्दस्य प्रज्ञानामसु कर्मनाममु च निघण्टुपु पाठात् । प्रचोदयात्र- यति, लेद । तस्येत्यध्याहारः । सवितुः प्रेरकस्यान्तयामिणः । षु प्रसवेश्वर्ययो. रित्यस्य रूपम् । देवस्य प्रकाशमानस्य परमात्मनो वरेण्यं वरणीयं प्रार्थनीयं सुखै. कतानरूपं सर्वेः मुखस्यैव प्रार्थनीयत्वात् । भर्गः, भ्रस्न पाक इत्यस्मादमुनि रूपं, संसारदाहकं तत् सर्वेषु वंदेषु लोकेषु च प्रमिद्धं ब्रह्मस्वरूपं धीमहि ध्यायामः । ध्यायतेलिङ, आत्मनेपदं संप्रसारणं च च्छान्दसं, व्यत्ययन शपो लुक् । अत्रायं संग्रहः- बुद्धीः कर्माणि वाऽस्माकं यः प्रेरयनि तस्य तु । देवस्य सवितुः ख्यातं वरेण्यं चिन्तये महः ।। अथ शिरसोऽर्थः-आपो नदीसमुद्रादिगता ज्योतिरादित्यादिकं रसो मधु. राम्लादिः पदविधोऽमृतं देवः पातव्यम् । तत्सर्वमा प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्मेति सूचयितुमादावोंकारः । भरादित्रयस्याऽऽदगन्युनरुक्तिः। अत्राऽऽपो ज्योति. रिति भूतद्वयोपादानं वाग्वाकाशानामुपलक्षणम् । ब्रह्म वेदः । एवंभूत- स्वार्थस्य व्याहतित्रयार्थे क्यमाह-भरित्यादि । प्रणवव्याहृनिगायत्रीशि- रोभिः प्रतिपादितमखण्ड करसस्वभावमर्थ परं ब्रह्मवेत्यगी करोति-ओमिति । बड़ी कुर्वे ध्यायामीत्यर्थः। प्रातःसंध्या कुमारीति ध्यानार्थः स्पष्ट एव । गायच्या आवाहनमचमाह-आयात्विति [ ते. आ. म. १० १० ३४ ] । वरदाऽस्मदीष्टवरमदा देवी गायत्री छन्दांभिमानिनी देववासरं विनाशरहितं संमितं सम्पग्वेदान्तप्रमाणनिश्चितं ब्रह्म जगत्का. रणे परं तस्वमुदिश्याऽऽयातु आगच्छतु, अस्माकं ब्रह्मतत्वं बोधयितु- मागणवित्यर्थः । अयमेवार्थ उत्तरार्धेन स्पष्टी क्रियते-छन्दसां गाय. श्रीषिष्ट्रवादीनां वेदानां वा माता जननी देवता गायत्री गायत्रीशब्दाभिधेया ने ममेदं ब्रह्म वेदान्तपतिपाचं तसं जुषस्व जोषयतूपदिशत्वित्यर्थः ।। * पारिजाते तु आमोतीत्यापोऽखण्डसतास्वरूपे सर्वव्यापकः । स एव स्वयंप्रकाशना. ज्योतिः । स एव रस भानन्दस्वभावः । अमृतं तदेवामरणधर्मकं प्रह्म तदेव देशतः कालतो वस्तु. बवानयिाम्।

·तैचिरीयसंध्याभाष्यम्। . यदहादिति (ले० आ० ० १० अ०३४) । किंच हे संध्यापिये सावं. पानामंधी भवा मंध्या नादृशी या विद्याऽनुष्ठानरूपा तत्संबुदौ संध्यापिये सरम्बनि न्वद्भक्तो यदायस्मिनहनि पापं कुरुते तदहात्तस्मिनहनि तेन पापेन प्रतिमुच्यते विमुच्यनां शुद्धो भूयादिति भावः। यात्रियाद्यस्यां रात्रौ तद्रात्रि. यात्तस्यां रात्री । अन्यत्ममानम् । एते छान्दमाः प्रयोगाः । सर्ववर्णे महा. देवीति विशेषणे । गायच्या आवाहनमत्रमाह-ओनोऽसीति । [ते. आ० १० १० अ० ३५] । हे गायत्रि वमोनोऽभि बलहनुभनाष्टमधातुरूपाऽमि, सहोऽसि शणा- मभिभवननिर्गम, बरममि शरीग्गनव्यवहारमापर्यरूपाऽसि, भ्रानोऽसि दीप्तिम्पामि, देवानामग्न्यादीनां धाम नेनो यदस्ति तामाऽसि तदेव त्वमा- मत्यर्थः । देवानां घामामीत्यर्थः । विश्व मजगदपं त्वमेवामि, विश्वायुः संपू. नायुःम्वरूपाऽमि । उक्त म्यव व्याख्यानं मममि मा गरिति । अभिभः सर्वस्य पापम्य निम्म्कारहंतः. प्रणवनिमयपरमान्माऽमि । तादृशीं गायत्री मदीये मनम्यवाऽऽवाहयामि । अन्यम्पष्टम् । आप हि ऐति (२० आ० प्र० १० १० १)। हित्यत्र हि स्थेति पद. च्छेदः । हे आप! हि यम्माकारणाया गयं मया पुन: स्थ मानपानादिहेतुत्वेन मुखपापयिच्या भवथ नम्माकारणाय ना युष्मद्भगनानम्मान्दधातन पोपयत । कम्मै प्रयोजनाय, नसी परमात्मणनाय । कथंभूनार, रणाय रमणीयाय । नया मद्य ने पाया ति पट नम्म म मोक्षरूपफलवान्महने भुक्तिमुक्तिमयो- जनायाम्मापापयत । अन्यथा जीवनं व्यमित्यभिप्रायः । किंच हे आपो वा युष्माकं यः शिवनमः कल्याणनमो माधुर्यलक्षणो रसोऽस्ति तम्यहास्यां भुवि विद्यमानानाम्मान्मानयत पात्रयन स्थानं कुरुतेत्यर्थः । यथा भाजने जलं निष्ठनि नथा युप्मदीयो रमोऽस्मामु तिष्ठत्विनि भावः । अत्र निदर्शनं प्रदर्शयनि-व यथा माना: बापत्यपुत्तमं गुडादि प्राशयन्ति तथा । कथंभूना उशतीशत्योऽपन्यवृद्धिं कामयमानाः पुत्रदुहित्रादिस्नेहवत्य इति यावत् ॥ किंच हे आपो वा युष्मान्वयमरमत्यर्थं शरणं गमाम प्रामुमः । कस्मै प्रयो. जनाय शरणीकरणं यम्यास्मदीयस्य पापजालस्य क्षयाय विप्रणाशाय यूर्य निन्वय प्रीति कुरुय नम्मै तन्क्षयार्यमेव युष्माभिरपि भक्तत्वादमत्पापक्षयार्यमेव यत्नः क्रियते, अस्माभिरप्येतदर्यमेव युप्मच्छरणं क्रियतेऽन्यया कथमस्मस्पाप- ·६ तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । क्षयार्थ युष्माभिरुषम्यतामित्यभिप्रायः । किंच भो अब्देवता नोऽस्माजनयथ पुत्रदुहित्रादिजननसमर्थान्कुरुथ । आपो वा इद५ सर्व विश्वा भूतान्यापः प्राणो वा आपः पशव आपोऽत्रमापोऽमृतमापः सम्रा- डापो विराडापः स्वराडापश्छन्दाश्स्यापो ज्योतीश्प्यापो यजूप्यापः सत्यमापः सवर्वी देवता आपो भूर्भुवः सुवराप ॐ ॥ (ते. आ० प्र० ५० अ० २९) आपो वा इदमिति । यदिदं जगदस्ति तत्सर्वमापो वै जलमेव । कथमिति प्रपश्यते विश्वा भूतानि सर्वाणि प्राणिशरीराण्यापो जलं रेतोरूपेण तदुत्पादक- त्वात् । प्राणा वै शरीरवर्तिवायवोऽप्यापः । उदकेन प्राणानामाप्यायनात् । अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति-' आपोमयः प्राणी न पिवतो विच्छेत्स्यते इति । पशवो गवादयोऽप्यापः क्षीररूपेण तत्र परिणतत्वात् । अन्नं व्रीहियवा. दिकमापः । जलस्यानहेतुत्वं प्रसिद्धम् । अमृतमापः सम्यग्जायत इति सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः सम्राट् । विस्पष्टं राजन इति ब्रह्माण्डदेहः पुरुपी विराट् । इन्द्रिया- दिनरपेक्ष्येण स्वयमेव राजन इत्यव्याकृताभिमानीश्वरः म्वराट् । छन्दांसि गायत्र्यादीनि । ज्योतींयादित्यादीनि । यपि अनियताक्षरा मत्राः । सत्यं यथार्यकथनम् । सर्वा देवता इन्द्रादयः । मूर्भुवः सुवस्त्रयो लोकाः । सम्राडादि- लोकत्रयान्तार्यरूपेणाऽऽपः स्तूयन्ते । अनश्वाऽऽपो मूलकारणं परमात्मरूपेण प्रणवमतिपाचा इति वक्तुमोंकारः पठितः ।। मातासंध्याकाले जलपानार्थ मन्त्रमाह-सूर्यश्चेति (ते. आ० प्र० १० अ०१२)। सूर्योऽहनिष्पादकः मूर्योपाधिकः । यश्च मन्युः क्रोधाभिमानी देवः । ये च मन्युपतयः क्रोषस्वामिनस्वस्मिनियामका देवाः सन्ति ते सर्वेऽपि मन्यु. कृतेम्यो मदीयकोपनिष्पादितेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां पापिनं मां तत्पापविनाशनेन पाळयन्तु । किंच-अतीतया राव्या तस्यां राज्यां यत्पापमकापं कृतवानस्मि । केन सापनेन मनादिभिः शिभान्तावयवैः। तत्सर्व पापं रात्रिरवलुम्पतु राज्य- मिपानी देवो विनाशयतु । परहिंसादिचिन्तनं मानसं पापम् । अनृतादिभा. पवाचिकम् । अभिचारहोमादिकं हस्तकृतम् । पादेन गोब्रामणस्पदिकं ·वैचिरीवसंध्यामाग्यम् । पादकतम् । अभोज्यभोजनमुदरकृतम् । अगम्यागमनं शिभक्तम् । भगवा किमनेन परिमितगणनेन यत्किमपि दुरितं निष्पमिदं पापजातं सर्व तस्कर्तारं मां च लिंगभरीररूपममृतयोनी परणरहिने जगत्कारणे मूर्येऽहनिष्पादके सूर्यो- पाधिक ज्योतिपि स्वयंप्रकाशे वस्तुनि नहोमि प्रतिगामि अहमनेन होमेन तत्सर्व भस्मी कगंमि । तदर्थमभित्रितं जलं स्वाहा पदीयमुखामो हुतमस्तु । दधिक्राण इनि (ने. सं. का० १०५ अ० ११) । दषि क्रावति प्रामांनीनि दधिकावा दधिषियः कथिदेवविशेषः । अमिरित्यन्ये । तस्य देव- स्याकारिपमहं कम कृतवानस्मि । कीदृशस्य निष्णोजपशीलम्याश्वस्य व्यापिनो वानिनोऽनवनः । म देवी नोऽस्माकं मुग्ना मुग्वं सुरभि करत् कर्पूरादिद्रव्यपदानेन मुगन्धोपनं करोतु । अम्माकमायपि च प्रतारिपत् प्रवर्धयतु ।। आपी हि टा मयोभुनः न । महे० से । यो वः शिव० नः । उशती० २ः। तस्मा अरं ग य । आपा जन० च नः । एने मवाः पूर्व व्याख्याताः ॥ हिरण्यनि (ले० सं० का० ५ ० ६ ०१)। हिरण्यवर्णा निर्मलत्वेन भास्वरवादिरण्यमशवर्णोपताः । तथा शुनयः स्वयंगुदाः पावकाः स्नाना. दिना शरीगदिशद्धिनाश्च । यानामु कश्यपाळयः प्रजापनिरुत्पनः । यास्वप्सु इन्दोऽप्युत्पन्नः । अग्निं च या आशे गर्भन्न दघिरे । एतत्रयं शाखान्तरेभ्यो द्रष्टव्यम् । अत्राप्यो अपापमीनि चतुर्थकाण्ड पत्रान्ते सपानातम् । विरूपास्ता आपः म्यानाः मुग्यकारिण्यः । अतो नाऽस्माशं भवन्तु मुम्बं पापयन्तु ।। यामा गजेनि ने. मं. का० ५ १०६ ०१)। वरुणाख्यो राजाs. पापधिपनियामामा मध्यं याति गृढः संचति । किं कुर्वन , जनानां सत्यानृते अवपश्यन नानपानादी यो यथाशाखपाचरनि तत्सर्वपवपश्यन् । ताबाऽऽपो मधु रसं धानन्ति मावयनि ना मधुश्चतः । शुचय इत्यादि पूर्ववत् ॥ यामां देवा इनि (ले० सं० का० ५ ० ६ अ० १)। दिवि पुलोके देवा यामामपां मंबन्धि मारं मसं कृष्नन्ति स्वभाज्यं कुर्वन्ति । पीयूष देवैः सव्या नवापां सारभृतम् । याश्चाऽऽपोऽन्तरिक्ष दृष्टिधारारूपेण बहुधा बहुम- कारा भवन्ति, यावाऽऽपः पृथिवी सर्वा पयसा स्वकीयेन द्रवेणोन्दन्ति लेदयन्ति शुक्रा निर्मलाः, ना न आप इत्यादि पूर्ववत् ।। शिवननि ( ते० सं० का० ५ ० ६ अ० १)। हे आपो यूयं शिवेन चक्षुषा शान्तया दृश्या मा पश्यत मामवलोकयत । तया शिक्या तनुवा शान्तेन युष्मदीयशरीरंण मे सचमुपशत । अहमपि अप्मुपदो जलेषु स्थितान्सर्वानपि ·- चिरीयसंध्याभाष्यम् । अमीन्हुवे जुहोमि होमेन तर्पयामि । वो युष्मदीयं यद्वर्चः कान्तिः, या बलं, यदप्योमो पलहेतुरष्टमो धातुस्तत्सर्वं मयि निधत्त स्थापयत ॥ पर्वमानः सुवर्जनः । पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा॥ (त० प्रा० का० १ प्र० ४ अ० ८ ) पवमान इति । यो देवः पोता सर्वेषां शोधयिता स देवः पवित्रेण शुद्धिसा- धनेनास्मदीयजपध्यानादिना मा मां पुनातु शोधयतु । कीदृशः पोता पवमानः शोधनकुशलः सुवर्जनः स्वर्ग एवोत्पन्नः । विचर्षणिविविधशोधनप्रकाराभिन्नः ।। पुनन्तु मा देवजनाः । पुनन्तु मनवो धिया । पुनन्तु विश्व आयवः ॥ (तः ब्रा० का० । प्र० ४ अ० ८ ) पुनन्तु मा देवेति । ये कल्पादौ स्वर्गलोकेषु समुत्पन्नत्वेन देवरूपा जनाः, ये च स्वायंभुवमनुप्रभृतय ऋषयः, येऽपि स्वकर्मवशान्मनुष्यलोकमायन्तीत्या- यवः सदाचारपराः शुभुवांसः, ते विश्वे सर्वेऽपि धियाऽनुग्रहबुद्ध्या मां पुनन्तु ॥ जातवेदः पवित्रवत् । पवित्रेण पुनाहि मा। शुक्रेण देव दीर्घत् । अग्ने क्रत्वा करने ॥ (तं. ब्रा का० ५ प्र. ४ अ० ८) जातवेद इति । हे जातवेद उत्पनसर्वजगदभिज्ञानं देव शुक्रेण दीद्यद्दीप्त्या भासमानस्त्वं ऋतूननु अस्मदनुष्ठेयान्कर्मविशेषाननुसृत्य पवित्रेण क्रत्वा शोध- केन त्वत्संकल्पेन पवित्रवदस्मदनुष्ठितं कर्म शुद्धियुक्तं यया भवति तथा मां पुनीहि शोषय ॥ यत्तै पवित्रमर्चिषि । अग्ने विततमन्तरा । ब्रह्म तेने पुनीमहे ॥ (ते. ब्रा० काः । प्र० ४ अ० ८) यचे पवित्रमिति । हेऽमे ते तवार्चिषि ज्वालावामन्तरा मध्ये विततं विस्तृत यस्पवित्रं भुदिसापनं ब्रह्म महदमस्ति तेन वयं पुनीमहे ।। उभाभ्यां देव सवितः । पवित्रैण सवेन च । इदं ब्रह्म पुनीमहे ॥ (ते० प्रा० का. १ प्र. ४ ० ८ ) ·वैचिरीवसंध्यामाण्यम् । उमाभ्यापिति । हे सवितर्देव त्वदीयं यत्पवित्रं दिसापनम्, पब सबः कर्ममु अस्मद्विषयं प्रेरणं ताभ्याममाम्यामिदं ब्रह्म प्रवदं कर्म पुनीमहे शोषयायः॥ वैश्वदेवी पुनती देव्यागात् । यस्यै बह्वी- स्तनुवो वीतष्ठाः । तया मदन्तः सधमायेषु । वयर स्याम पतयो रयीणाम् ॥ (ते. बा. का. प्र. 4. ८) वैश्वदेवीति । सर्वदेवसंबन्धिनी या देवी शोधनकुशला साऽस्मान्पुनती शोधयन्ती, आगादागच्छतु यम्यै यस्या देव्याम्मनः शुदिहेतवो देहविशेषा वीतपृष्ठाः कान्नम्नुनयः, नया देव्याऽनुगृहीताः मधमायेषु ऋत्विग्भिः सह हर्ष- योग्येषु कर्मसु मदन्तो दृष्यन्नो वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम ॥ वैश्वानरो रश्मिभिर्मा पुनातु । वातः प्राणेने- पिरो मयोभूः। द्यावापृथिवी पयंसा पयोभिः। शतावरी यज्ञिय मा पुनीताम् ॥ (ते. वा. का. प्र. ४. ८) वैधानरो रश्मिभिरिनि । विश्वमा नराणां हितोऽनिरादित्यो वा देव: खकीयरश्मिभिर्मा पुनातु । वातो वायुदेवः प्राणेनेषिरः प्राणरूपेण देवेषु गच्छ- न्मयोभः मुम्वस्य भावयिता भवतु । द्यावापृथिव्यां च सतावरी सत्यवत्यौ यज्ञिये पसाय हित सत्यी पयमा जलेन पयोभिः क्षीरादिरसश्च मां पुनीताम् || बृहद्भिः सवितस्तृभिः । वर्षिदेव मन्मभिः । अग्ने दक्षः पुनाहि मा ॥ (त. ग्रा० का० १ प्र० ४ ० ८ ) वृहद्भिरिनि । हे सविनः कर्मसु प्रेरकाने देव मन्मभिर्मननरस्पदनुग्रहविष- यी पुनाहि पुनीहि । वृहद्भिपहद्भिरादरयुक्तस्तृभिः पापतरणसाधनैषिधिर- कालानुवृदनपैः शोधनकुशलैः॥ येन देवा अऍनत । येनाऽऽपो दिव्यंकशः तेने दिव्येन ब्रह्मणा । इदं ब्रह्म पुनीमहे ॥ (ते. प्रा. का. प्र. ४ भ..)

·१० वैचिरीयसंध्याभाष्यम् । येन देवा इति । येन भुदिसाधनेन देवाः पूर्वान्यजमानानपुनत । कश गता- विवि पातोरुत्पमः कशशब्दो गतिवाची शकारान्तः । येन शुद्धिसाधने. नाऽऽपो देवता दिव्यंकशोऽपुनत घुलोकविषयां गतिं शोधितवन्तः, दिव्येन धुलो. कयोग्येन ब्रह्मणा परिदृढेन तेन शुद्धिसाधनेनेदं ब्रह्मानुष्ठीयमानं परिवृहं कर्म पुनीमहे ॥ यः पविमानीरध्येति । ऋषिभिः संभृतर रसम् । सर्वः स पूतमनाति । स्वदितं मातरिश्वना ।। (ते. बा. का. १ प्र० । अ० ८) यः पावमानीरिति । यः पुमान्पावमानीः शोधकदेवतासंबन्धिनीरेता ऋचोs- ध्येति पठति अर्थतः स्मरति स पुरुषः सर्व रमं संसारभूतं फलमश्नाति भुते । कीदृशं रसम् , ऋषिभिः संभृतं मत्रैस्तदभिर्मुनिभिः संपादितम् । अत एवं शुद्ध मातरिश्वना वायुना स्वदितं स्वादृकृतम् ॥ पावमानीर्यो अध्येति । ऋषिभिः संभृत रसम्। तस्मै सरस्वती दुहे । क्षीर सर्पिमधूदकम् ॥ (तेः ब्रा का. १ प्र० अ० ८) पावमानीयों अध्येतीति । यः पावमानीरध्येति तम्मै पुरुषाय मरम्वती रसं दृहे कीरशम्, ऋषिभिः संभृतम् । पुनः कीदृशं, क्षीरादिरूपं क्षीरं सर्पिमधूदकमिति रसम् ॥ त पावमानीः स्वस्स्यय॑नीः। सुदुवा हि पय॑स्वतीः। ऋषिभिः संभृतो रसः । ब्राह्मणेप्वमृत हितम् ॥ ब्रा० का १५० ४ अ. ८) पापमानीरिति । याः पावमान्य ऋचस्ताः स्वम्त्ययनीः क्षेमप्रापिकाः सवाः मुटु फलं दुहानाः पयस्वतीः क्षीरादिरसहेतवश्व प्रसिद्धास्ता अस्माननुगृहन्विति शेषः । अषिभिर्मवदर्शिभिर्मुनिभी रसः फलमारः संभृतोऽस्मामु संपादितोऽस्तु । प्रम मनास्वत्पाठका बामणास्तेप्वस्पामु अमृतमविनाशि फलं हितं संपादि. वमस्तु॥ पावमानीदिशन्तु नः । इमं लोकमयों अमुम् ।

·(ते. ते: वैचिरीवसंध्यामाग्यम् । ११ कामान्समर्धयन्तु नः। देवीदेवैः समामृताः ॥ • प्रा. का. १ प्र. भ. ८) पावमानीरिनि । देवैरिन्द्रादिभिः समामृताः संपादिताः पावमानीदेवीः पवमानप. वाभिमानिन्या देव्या नोऽस्माकं लोकदयं दिशन्तु प्रयच्छन्तु तात्यान्कामानोऽ. स्मदर्थ समर्धयन्तु समृदान्कुर्वन्तु ॥ पावमानीः स्वस्त्यय॑नीः। सुदुघा हि घृतश्श्रुतः। ऋषिभिः संभृतो रसः । ब्राह्मणेष्वमृतर हितम् ॥ • प्रा. का. प्र. ० ८) पावमानीरिति । पाबमानीः म्यम्ययनीः मृदुवा हि घृतश्चत इति पूर्ववत् ।। येन देवाः पवित्रेण । आत्मानं पुनते सदा । तेन सहस्रधारेण । पावमान्यः पुनन्तु मा ॥ (त. • प्रा० का० . प्र... प्र. ८) येन देवा इति । देवा इन्दाधा येन पवित्रेण शुद्धिसाधनेन सदाऽऽत्मानं स्वदहं पुनते शोधयन्ति । महस्रधारेण सहस्रावान्तरभेदयुक्तेन तेन साधनेन पाव. मान्य ऋची मा मां पुनन्तु ।। प्राजापत्यं पवित्रम् । शतोद्यामर हिरण्मयम् । तेने ब्रह्मविदो वयम् । पृतं ब्रह्म पुनीमहे ॥ (न प्राजापत्यमिनि । यत्पवित्रं शुदिमाधनं प्रा नापत्यं प्रजापतिमंबन्धि शतोयामं दर्भनिर्मिनवाच्छनमंग्याकैरुद्यामनाडीभियुनं हिरण्मयं पापहरणसाधनेन द्रव्येण निर्मिनं तेन नाशेन पवित्रण ब्रह्मविदा वेदार्थविदो वयं पूतं ब्रह्म पूर्वमपि भुदं परिवृद्ध कर्म पुनीमह भूयोऽपि शोधयामः ॥ इन्द्रः सुनीती मह मा पुनातु । सोमः स्वस्त्या वरुणः समीच्या । यमो राजा प्रमृणाभिः पुनातु मा । जातवेदा मोर्जयन्या पुनातु ॥ (ते. प्रा.का.प्र. ४...) • प्रा. का० ११० ४५० ८) ·स्नात्वेत्यर्थे, . १२ वैचिरीयसंध्याभाष्यम् । इन्द्र इति । इन्द्रः सुनीत्या शोभनफलमापिकया देव्या सह मा मा पुनातु । सोमः स्वस्त्या क्षेममापिकया देव्या सह मां पुनातु । वरुणः समीच्याऽनुकूलया देव्या सह, यमो राना प्रमृणाभिः प्रकर्षेण मारिकाभिर्देवीभिः सह, जातवेदा उनयन्त्या क्षीरादिरसमापिकया देव्या सह मां पुनातु ।। दुपदादिवेति ( ते० प्रा० का० २ ० ६ अ०६)। राजानोऽपराधिनः पादे सच्छिद्रे काष्ठे कीलयन्ति तद्रुपदं द्रुपदात्पादबन्धनान्मुमुचान इव मुक्त- सानिव । छन्दसि लिटः कानज्वेति कानचि द्वित्वादि । स यथा चौर्यायभि. योग परित्यज्य शुद्ध इत्येव व्यवहियते तद्वत्स्विन्नः स्वेदव्याप्तगात्रः स्नात्वी साव्यादयश्च' इतीदन्तत्वं छान्दसम् । मलान्मुमुचान स यथा स्नात्वा मलान्मुच्यते तद्वदापो मा मामेनसः पापाच्छुन्धन्तु शुद्धं कुर्वन्तु । भयमवस्तु व्याख्यातः॥ गायत्रिया गायत्री छन्दो० विनियोगः (तै० आ० प्र० १० अ० ३५)। स्पष्टायमेतत् ॥ * भूः, ॐ भुवः, असुवः, (ते० आ० प्र० १० अ० ३५) पूर्व व्याख्यातमेतत् । अयोपस्थानम् । मित्रस्येति (तै० सं० का० ३ प्र० ४ अ० ११ ) । चर्षणीधृतो मनुष्याणां धारयितुमित्रस्य देवस्य श्रवः श्रोतुं योग्यं यशो महदस्तीति शंपः ॥ सानाम फलदानशीलं सत्यं सत्यवादिनं चित्रश्रवस्तमं चित्रं श्रवः कीर्तिर्यस्यातिशयेन ताशं तं यजामह इति शेषः ।। मित्रो जनानिति (तै० सं० का० ३ ० ४ अ० ११ ) । अयं मित्रो देवो जनान्सर्वान्यातयति स्वस्वव्यापारेषु प्रयत्नयुक्ताकरोति । किंच प्रना- नस्तत्तदपिकारं विद्वान् । किंच मित्रः पृथिवीं दाधार धृतवान् । उतापि च यां दापार । किंच मित्रः कृष्टीमनुष्याननिमिपा देवांश्वाभिचष्टे सर्वतः पश्यति सत्यायामोपफलाय तस्मै मित्राय हव्यं चरुलक्षणं घृतवनयुक्तं विधेम कुर्मः । मस मिति (ले० सं० का० ३ ० ४ अ० ११)। हे आदित्य यो यजमानस्तव संबन्धिना वन कर्मणा शिक्षति अनुष्ठातुं शक्तो भवितुमिच्छति, मित्र स मर्तः स मनुष्यो यजमानः प्रयस्वान् कर्मफलयुक्तः प्रकर्षेणास्तु सोतस्त्वया रक्षितः स यजमानो न हन्यते रोगादिना न पीड्यते न जीयते रिभिर्नाभिभूयते । अपि च त्वया रक्षितमेनं यजमानमहः पाप्माऽन्तितः समीपे नाश्नोति न व्यामोति दूराहूरेऽपि न व्यामोति ।।

·११ वैचिरीयसंध्यामाध्यम् । यचिदि त इति (ले० सं० का० ३५० ४ १० ११) हे वरुण देव ते त्वदी. यं चिद्वतं यत्किंचिदपि कर्म पवि वि दिने दिने प्रकर्षण मिनीमसि तर्क. यामडे । तत्र दृष्टान्त:-विशा यथा सर्वाः प्रजाः स्वस्वव्यापार पया तर्कपन्ति तदन् । हि यस्मात्त्वदीयमेव कर्म सर्वदा सर्कयामस्तस्माचा परिचरेमेति । यनिकनि (ने० सं० का० ३ ० १ ० ११)। हे वरुण मनुष्या वयं दैव्ये देवलोकवनिनि जने यत्किंदमभिद्रोहं स्वल्पमधिकं वा द्रोहमचित्ती, अमानन चगममि कुर्मः । किंच यदपि तव धर्मा त्वदीयं कर्म युयोपिम विनाशयाम । हे देव तम्मादनमो द्रोहात्कर्मनाशाच नोऽस्मान्मा रिरीपो हिंसा मा कयाः॥ किनवास इनि (ले० सं० का० १ ० ४ अ० ११ ) । कितवासो पूर्त- समानाः स्वार्थमाधनपरा ऋलिनो यत्कर्मा रिरिपुर्नाशितवन्तो न दीविन तु देवने सम्यग्व्यवहनी पावन्न । वाऽयवा यत्पापं सत्यमवश्यं कृतं शास्सैव कुनमिन्यथः । घशन्दः पादपूरणे पापवाचको वा निपातः । यध सत्यमि- त्यन्वयः । उतापि च यन्न विद्म यत्पापमज्ञानेन कुनमित्यर्थः । सर्वास्ता ऋवि. ग्भिविनाशिनमा हात्वा कुनमज्ञानन कृतमिति यानि सन्ति तानि सर्वाणि शिघिरेव शिथिलानीव विष्य विनाशयेत्यर्थः। अथानन्तरं हे वरुण ते तब प्रियामः म्याम प्रिया भवेम ।। या सदा सर्वभूतानि च । सायं प्रा० नमः ॥ पष्टार्थोऽयम् । नमः प्राच्य दिशे याश्च देवता० नमः । (ते. आ. प्र. २१. २.) अयमपि स्पष्टार्थः। उत्तमे शिखरे जाते भूम्यां धनि । ब्राह्म- णेभ्यो यथासुखम् । (२० प्रा० प्र० १० अ० ३६ ) गायत्रीदेवताविमननपत्रमाह-उत्तमे शिम्बर इति । भूम्यामास्थिवो या पर्वतो मेरुनामकस्तस्य धन्युपरिभागे यदुत्तमं शिखरं पुराणेषु प्रसिद्ध कचिनु जात इत्यस्य स्थाने देवाति पाठः । एतत्पाठे धनुधितान्तर्गतस्थाने 'मस्ति तस्मिप्रियं गायत्री देवी निष्टात । तस्मात्कारणान् , हे देवि ब्रामणेभ्यस्त्वदुपासकेभ्यस्त्वदनुप्र . म परितुष्टेभ्योऽनुज्ञानमभिव्याप्य यथामुख स्वकीयमुखमनतिकम्य स्वस्थान उत्तमे शिखरे गर्छ। इति शेयम् ।

·वैचिरीयसंध्यामाज्यम् । तदुपललितं यदादित्यमण्डलमस्ति हे देवि गायत्रि तत्र गच्छ । कदा नाते त्वदुपासनात्मके संध्याख्ये कर्मणि समाप्ते सति । कीदृशी त्वं ब्राह्मणेभ्यो ब्रामणैः, विभक्तिव्यत्ययः । त्वदुपासकैरभ्यनुज्ञाताऽऽभिमुख्येनाञ्जलिकरणपू. कमनुज्ञाता गन्तव्यमिति प्रार्थिता । कथं यथासुखं यथेच्छम् । ] स्तुतो मया वादा वेदमाता प्रचोदयन्ती पवने दिजाता । आयुः पृथिव्यां द्रविणं ब्रह्म वर्चसं मह्यं दत्त्वा प्रजातुं ब्रह्मलोकम् ॥ (ते. आ. प्र. १० अ० ३६) स्तुतो मयेति । पूर्वस्मिन्मनेऽपरोक्षतयोक्तोऽर्थोऽस्मिन्मने परोक्षतया स्पष्टी क्रियते । अत्रेदं वैदिकरहस्यं ब्रह्मलोक आदित्यमण्डलं चोभयमपि गायत्र्याः स्थानं विकल्पेनान्यतरदिति केचिदाचक्षते । अत एवास्माभिः पूर्वस्मिन्मत्रेऽ. नुक्तमप्यादित्यमण्डलं गायत्रीनिवासत्वेन मत्वाऽध्याहृत्य व्याख्यातम् । एत- स्मिंस्तु मचे स्वयमेव भगवत्या गायच्या वसतित्वेन ब्रह्मलोकं ब्रवीति । तथा- चेत्यं व्याख्या तत्र भवति-भगवती गायत्री ब्रह्मलोकं ब्रह्मणो भारतीपते- लॊकं प्रयात्विति वाक्यशेषः । कीदृशं ब्रह्मलोकम्, अतलादिभ्योऽधस्तनेभ्यो भूरादिभ्य ऊर्ध्वतमेभ्यः समस्तेभ्यो लोकेभ्यः प्रकृष्टत्वेन जातं परमात्मनः सकाशादुत्पममिति । प्रजानुमिति प्रयोगश्छान्दसः । किं कृत्वा दत्त्वा । किं किम्, आयुः शताब्दात्मकमुपजीवनम् । पुनर्दविणं मुवर्णमणियुक्तम् । पुनर्बम- वर्चसं स्वाध्यायाध्ययनतदर्थविचारतदर्यानुष्ठानानुष्ठापने नितं मुख्यं तेजः । यदृष्टा लोका आचक्षते देदीप्यमानोऽयं साक्षाज्ज्वलनिव पावक इति । कस्मै मह्यम् । कयंभूताय पृथिव्यां विद्यमानाय । कथंभूना गायत्री विनाता द्विनाति- भिसेवर्णिकैरुपास्यमाना । यदा दयोः मूर्यमण्डलयोर्माता प्रादुर्भुना । जनी मादुर्भावे । अस्माभिष्ठामत्ययः । पुनः कयंभूना प्रचोदयन्ती, अन्तर्यामिरूपेण प्राणिमात्रस्य प्रेरयित्री । अत्र लुप्तोपमोपादानम् । पवने व्यत्ययेन पवनः । पवा पाणवायुचतुर्विधं प्राणिजातं प्रेरयतीतस्ततो गमनागमनादिकं कारयति सवेति । तथा वेदमाता चतुर्णा वेदानां जननी परान्स्वोपासकेभ्यो वाञ्छि. तान्दिदातीति वरदा । कथंभूता सती मयोपासकेन स्तुतो बहुलग्रहणायत्ययेन सुता सतीत्यर्थः॥

·वैचिरीचसयामापर। १५ घृणिः सूर्य आदित्यो न प्रभा वात्यक्षरम् । मधु क्षरन्ति तद्रसम् । सत्यं वै तद्रसमापो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म मूर्भुवः सुवरोम् । (ते. मा. प्र....) घृणिः सूर्येति । भगवानादित्यो वाति वैहायसेन मार्गेणाइदिवं गच्छति लोकानुपकर्तुम् । किंविधः । जगत्प्रसवहेतुत्वात्सूर्यः । दीप्तिपत्साघृणिः । क्षरण. राहित्येन नित्यत्वादक्षरमक्षरः । केव प्रमेव । नकार उपमार्यः आदित्यसंबधिनी प्रभव । आदित्यस्योपमानान्तराभावात् । स्त्रप्रभा गोलकीभूय व्योममार्गेण गच्छनि चेयथा नया प्रभागनयमित्यभूनार्थमुपमानम् । अपि च तद्रसं तस्मा- त्पूर्वोक्तादादित्याजन्यं रममुदकं मधु मधुरं यथा तथा क्षरन्ति नयो वहन्ति । आदित्यलन्धष्टयुदकमेव नद्यो वहन्ति, अन्यथा भूमावुदकाभाव इति भावः। उत्तरार्थेनाऽऽदित्यब्राह्मणः सर्वात्मकत्वमुच्यते-तदादित्यलक्षणं मम सत्यं यथार्थभाषणं रमं मधुरादिरमजानम् । आपः मिथुनचादिगतमम्भा, ज्योति चन्द्राग्न्यादि, रमः पदार्थमात्रमारः, अमृतं सुधा, ब्रह्म प्रयी विद्या, भूर्भुवः मुवस्खय इम लोकाः, आमा कारः । वे, एनत्सर्वमादित्य एवेति मनसा विभाव. यदिति भावः । वर्षट्ते विष्णवास आ कृणोमि तन्में जुषस्त्र शिपिविष्ट हव्यम् । वर्धन्तु खा सुष्टुतयो गिरों मे यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः । (ते. मं. का. २ प्र० २ अ० १२) वषदन इति । अस्यने क्षिप्यने कर्मानुष्ठानाय देवनया विधिना वा प्रेत इत्यामो यनमानः । तादृशोऽहं ते नवाऽऽ समन्ताद्वषट् कृणोमि हविर्दान करोपि । शिपिषु पषु विष्टः प्रविष्टो यमः शिपिविष्टः पशुसाध्यो या इत्यर्थः । 'यो विष्णुः पशवः शिपिः' इति श्रुनेः । हे शिपिविष्ट यात्मक विष्णो मे मदीयं तद्धव्यं नृपम्व । मुष्टुनयः शोमनस्तुतिरूमा मे गिरस्त्वां वर्धन्तु रदि पापयन्तु । एकस्मिबपि विष्णां यूपमिति पूजार्थ बहुवचनम् । पूग्या यूयं स्वस्तिभिः अंयोभिर्नाऽस्मान्सदा पात रक्षत । इति तैत्तिरीयप्रातःसंध्यामाप्यम् । .

·तैचिरीयसंध्याभाष्यम् । अथ तैत्तिरीयमध्याहसंध्याभाष्यम् । माध्याहिकसंध्यानुष्ठानाभिमत्रितजलपानार्थ मन्त्रमाह-आपः पुनन्त्विति । [ ते० आ० प्र० १० अ० ३० ] या आपः सन्ति ताः पृथिवीं पुनन्तु प्रक्षालनेन शोधयन्तु । सा च पृथिवी पूता शुद्धा सती माम- नुष्ठातारं पुनातु शोधयतु । तथा ब्रह्मणो वेदस्य पतिः प्रतिपालकमाचार्यमेता आपः पुनन्तु । तेनाऽऽचार्येणोपदिष्टं ब्रह्म वेदस्वरूपं पूता स्वयं पूतं सन्मां पुनातु । अन्यभुक्तावशिष्टरूपमुच्छिष्टं यदस्ति यच्चाभोन्यं भोक्तुमयोग्यं तादृशं कदाचिन्मया भुक्तम् । यद्वा दुश्चरितमन्यदपि प्रतिषिद्धाचरणरूपं मम किंचि- संपन्नं तत्सर्व परिहत्येति शेषः । ततो मामापः पुनन्तु । तथाऽसतां शूद्रादीनां प्रतिग्रहं च मया कृतं पुनन्तु, तदर्थमिदमभिमत्रितमुदकं स्वाहा मदीयवक्त्रानो हुतमस्तु दधिक्राणो अकारिषमित्यादि व्याख्यातमेव । अयोपस्थानम्-उद्यमिति [तै० सं० का० ४ प्र० १ अ० ७] । वयं तमस उत्तरं ज्योतिस्तमसो विनाशकत्वेनोत्कृष्टमग्निसंबन्धि ज्योतिरुत्परिपश्यन्त उत्कर्षेण सर्वतोऽवलोकयन्तो देवत्रा देवेषु मध्ये सूर्य देवं सूर्यरूपेण वर्तमानम- मिसंबद्धमेवोत्तमं ज्योतिरगन्म प्राप्ताः स्मः । उदु त्यमिति [ते० सं० का० १ ० ४ अ० ४३ ] । केतवः प्रज्ञापकाः मूर्यरश्मयः, जातो वेदो ज्ञानं यस्मात्तं जातवेदसं देवं प्रकाशमानं त्यं तं प्रसिद्ध सूर्य विश्वाय सर्वलोकस्य दृशे दर्शनार्थमुद्वहन्ति ऊर्च वहन्ति । उकारोऽनर्थकः । 'मिताक्षरेप्वनर्थकाः कमीमिद्विति' इति यास्कोक्तेः । चित्रं देवानामिति [ते० सं० का० १. ४ अ० ४३] । मित्रादि- त्रयोपलक्षितस्य जगतो जामस्य तस्थुषः स्थावरस्याऽऽत्मा स्वरूपभूतः सूर्यः । यावापृथिवी स्वर्गभूमी । दिवो घावेति चावादेशः । अन्तरिक्षं चाऽऽप्राः सम- न्तादपूरयत् । तचक्षुरिति [ते० आ० प्र० ४ अ० ४२] । चक्षुरुक्तार्थम् । देवहितं देवानां हितं यस्मात् । सूर्यमण्डलदर्शने सति बहुलकर्मानुष्ठानप्रवृत्या देवानां हितं भवति । शुकं निर्मलम् । तत्मसिद्ध सूर्यमण्डलं वयं शतं शरदः, अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । पश्येम । अन्यत्स्पष्टम् ।

·तैत्तिरीयसंध्याभाष्यम् । अथ तैत्तिरीयसायसंध्याभाष्यम् । १७ , Latemeni सायंसंध्याकाले जलपानार्थ मन्त्रमाह-अग्निश्चेति [ ते. आ० प्र० १० अ० ३१ ] । योऽयमग्निरस्ति यश्च मन्युः क्रोधाभिमानी देवः । ये च मन्युपतयः क्रोधस्वामिनस्तस्पिनियामका देवाः सन्ति ते सर्वेऽपि मन्युकृतेभ्यो मदीयकोपनिष्पादितेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां पापिनं मां तत्पापविनाशनेन पालयन्तु । किंचातीतेनाह्ना तस्मिन्नहनि यत्पापमकार्ष कतवानस्मि । केन साधनेन, मनादिभिः शिश्नान्तावयवैः। तत्सर्व पाप- महरवलुम्पतु अहरभिमानी देवो विनाशयतु । परहिंसादिचिन्तनं मानसं पापम् । अनृतादिभाषणं वाचिकम् । अभिचारहोमादिकं हस्तकुनम् । पादेन गोब्राह्मणस्पर्शादिकं पादकृतम् । अभोज्यभोजनमुदरकृतम् । अगम्यागमनं शिश्नकृतम् । अथवा किमनेन परिपिनगणनेन यत्किमपि दृरितं मयि निष्पन्न. मिदं पापजातं सर्व तत्कर्तारं मां च लिङ्गशरीररूपममृतयोनौ मरणरहिते जग- कारणे सत्ये बाधरहिते ज्योतिपि स्वयंप्रकाशे वस्तुनि जुहोमि प्रक्षिपाम्यहम- नेन होमेन तत्सर्व भस्मी करोमि । तदर्थमभिमत्रितं जलं स्वाहा मदीयमु. खानौ सुहुतमस्तु ।। सायंसंध्योपस्थानम्-इमं म इति (तै० सं० का० २ ० १ अ० ११)। हे वरुण मे मदीयमिमं हवमाहानं श्रुधि शृणु । श्रुत्वा चाद्यास्मान्मृडय मुखय । अवस्युः पालनेच्छुम्त्वामाचके, आ समन्ताच्छन्दयामि प्रार्थये । तत्त्वा यामीति (ले० सं० का० २ ० १ ० ११) । तत्तस्मै वरुणाय ब्रह्मणा मन्त्रेण वन्दमानम्त्वा यामि त्वां पामोमि । अयं यजमानो हविभिराराध्य त्वद्रक्षणमाशास्ते हे वरुणाहेडमानः क्रोधरहिन इह कर्मणि बोधि अस्मद्विज्ञापना बुध्यस्व । हे उरुशंप्त प्रभूतस्तुन नोऽस्माकमायुर्मा प्रमोपीर्मा विनाशय । वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽवया- सिसीष्ठाः । यजिष्टो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसि प्रमुमुग्ध्यस्मन् । (ते. सं० का० २ प्र. ५अ० १२) ·वैचिरीयसंध्यामाष्यम् । संनो माइति । हेमे त्वं नोऽस्माकं भक्ति विद्वान्सविरुणस्य देवस्य हेडोऽस्मद्विषयं क्रोधमवयासिसीष्ठा अपनय । यनिष्ठो यष्टतमोऽतिशयेन यागनि पादका, पतितमोऽतिशयेन देवहविवोंढा, शोशुचानोऽत्यन्तं दीप्यमानः, विश्वा द्वेषांसि सर्वान्विरोधिकृतान्देषानस्मत्प्रमूमुग्धि अस्मत्तः प्रमोचय । स त्वं नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अब यक्ष्व नो वरुण राणो वीहि मृडीकर सुहवी न एधि। (तै० सं० का० २ प्र. ५ अ० १२) सत्वं नो अन इति । हेऽमे स त्वं नोऽस्माकमूत्या रक्षणेनावमो रक्षको भव । कीरशस्त्वम् , अस्या उषसो न्युष्टौ नेदिष्ठः, अद्यतनस्योषःकालस्योपरि- बने मातःकालेऽत्यन्तं प्रत्यासत्रः । नोऽस्माकं वरुणं वरुणेन कृतमभीष्टनिवारक पापादिकमवयव नाशय । रराणो रममाणः सन्मृडीकं सुखसाधनमस्मदीयं हविहि भक्षय । ततो नोऽस्माकं मुहब एधि सुखेनाऽऽहातुं शक्यो भव । यचिदि वे विश इति प्रातःसंध्यायां व्याख्यातमेव । . इति तैत्तिरीयसायंसंध्यामाप्यम् । इति तैत्तिरीयसंध्याभाष्यं समाप्तम् । -me-

·No text on this page.