·शालायनत्रौतसूत्रभाष्यम्। श्रोम्। १ पुरुषस्य बुद्धिपूर्वकारिणो ऽभ्युदयं निःश्रेयसमुपादिमितं तच्च विशिष्टक्रियामाध्यम् । मा च वैदिको क्रिया. नान्या का चित् । कुत एतत् । प्रमाणत्वादिस्य । कथं वेदस्य प्रामाण्यम् । अपौरुषेय- वान्। 'अर्थप्रत्यायकत्वात् । बाधकप्रत्ययाभावात् । तत्प्रभवत्वाच्च कल्पस्य प्रामाण्यम् । स च कन्यः परिनिष्यन्त्रप्रयोगरूपकस्योपदेशको यन्थः। पदार्थरूपोपदेशमाचप्रयोजनो वैदिक एवायमर्थ इत्यभ्युदय- निःश्रेयमार्थिभिरादयः भकलपुरुषार्थसिद्धये। तस्यैतदादिसूत्रम् । १. पुरुषस्याभिमतफलदायी जगदुत्पत्तिबीज यज्ञः। यद्यपि च द्रव्यदेवतात्यागात्मा तथायंत्र भाङ्गो विवक्षितः । इदमर प्रधान- मेवान्यङ्गानि यमितिकर्तव्यता । एवं माध्यमाधमरूपेण मर्यादया थुनिसिद्धया प्रथयिष्यामः । गुरावात्मनि च बहुवचनं शिष्टैः सार्यते। तत्र चोदयन्ति यसमिति द्वितीया न प्राप्नोति । अवयवषष्ट्या १ A पर्ववैदिकी। १० प्रत्ययः । १ A खयो । ४ पुरुषार्थस्या | A पर।

·२ शाझायनश्रौतसूत्रभाष्ये। तु भवितव्यम्। अकृत्स्नत्वात् । तदयुतम् । कुतः । श्रुनेः । स एष सर्वकामस्थ यज्ञः । म एष वर्गकामस्य यज्ञ दति। तस्माददोषः । यज्ञमित्येकवचनं जात्यपेचम् । अधिकारसूचमेतत् । प्रतिज्ञाप मिथ्यबुद्धिममाधानार्थी । २. यजमिति दितीयान्तं प्रकृतमिह प्रथमया विपरिणम्यते । तदर्थः म इति निर्देशः । स यज्ञस्त्रयाणां वर्णनां भवतीति वाक्य- शेषः। अथका मच्छब्दः माधुवाचौ पूर्वपदम्। चयाणामित्युत्तर- पदम् । नेतदुतं भवति । शोभमानां चया वर्णानां यजे ऽधि- कारः। तदेवमगहीनाभोचियषण्डशद्रवज अधिकारः सिद्धो भवति। किं पुनः कारणं अर्थिनः समर्थाय शुद्राः प्रतिलोमाश्च नाधिकि- यन्ते। उच्यते। श्रुतिदर्शनात् । अयज्ञियाना एतयज्ञेन प्रसृजति शुद्रांस्वदिति भतपथे। ३. माझणय पचिपथ ब्राह्मणचियो। नयोर्यः शूया जाता पुचस्तस्यावर्णत्वान्न प्राप्नोति । वैश्वस्य च यः करण्यामुत्पद्यते तस्य च म प्राप्नोति। तदधं वचनम्। ४. संयोगः संबन्धः इदमस्येति विशेषनिर्देशः । नमकृत्वा यदि- धौयते तत्माधारणं भवति । [घे तच प्रकृताः। परिभाषासूचमेत- व्यायप्राप्तम्। अत्रोदाहरणम् । दर्शपूर्णमासौ घयाणं वर्णनाम् । अम्बाहार्यवतर्णमृविजाम् । ५. मंयोगो इसाधारण्येन ध्यपदेशः । तेम हेतुना मंयुग्या- । १UCom. प्रजातः।

·शासायनश्रौतसूधभाष्ये। युच्यमानं व्यवतिष्ठते । व्यवस्थितविषयं भवति । प्रार्थशात्र संयोगो ऽभिप्रेतो न शाब्दः । तद्यथा । पुरोधाकामयज्ञो ब्राह्मणस्य । सो- मागमग्निचयनं दौचासंयोगात् । ६. विभिष्टमंनिवेशः भरीरस्यसूचो यज्ञोपवीती मिष्टप्रसिद्धः । तथा च मनुः । उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवौत्युच्यते बुधः । सव्ये प्राचीनमावीती निवौती कण्ठसब्जने ॥ (२,६३) ईदृशो यज्ञोपवीती देवार्थानि कर्माणि हविःप्रक्षेपप्रमतीनि तदङ्गानि चेत्थंभूतः करोति। कुतः। उपवीतं देवानामुपव्ययते देवलममेव तत्कुरुत इति वचनात् । ७. प्राचीनापवौतौर तापसव्य इत्यर्थः । पितृणमिमानि 'पियाणि । पिण्डपिढयजत्राद्धादौनि। तानि प्राचीनापबीती कुर्यात् । कर्मग्रहणमनुवर्तते । तेनोदौरतामिति शंसने न प्राची- नावौती । कर्दधर्मश्चायं। प्राङ्न्यायानौत्यत्र कर्मधर्मः। तेन मर्वसाधनानां दक्षिणाचारता । अतो योगभेदेनोप्तम्। ८. येनाधिकरणेन होत्रादिना संयुज्येत संवध्येत तेनाचमन- प्रति । नान्यथा । तेन च संयुक्तः प्रत्तकर्मा न व्यावर्तत । व्याव- तनं भ्रमणं तन कुर्यात् । तथा च कात्यायनः । विस्त्यात्य वेतर- थात्तिः। १ अर्थ.1 A नागाब्दः । १ A om. u here and further on. ४A ins पानि कर्माणि पिचानि कमाणि C in marg. ५ इति पैचाः मन्यन in marg. मसनप्राचौमावौती । इनि पैमा सनप्राचौनाबौनी सत्येन ·१.१.१६-१८.] शासायमश्रौतसूधभाष्ये। ५ मा भूदिति सूचारम्भः परिभाषाणामनित्यताज्ञापनार्थम् । तेना तथा च शाखान्तरीयो होचासमासः ।. १७. यदनादिटकर्दकं बाइच्यं तद्धोता कुर्यात् । चकारो वा- इयानकर्षणार्थः। वचनविरोधाभ्यां मैत्रावरुणादयो ऽपि कुर्युः । सप्त होतार मृतुगो यजन्तौति होलाब्दप्रयोगात् । १८. प्रभृतिशब्द आदिवचनः । त्रिमयामारभ्य ये सुग्गणा सुक्समुदायास्तेषां प्रथमायामुत्तमायां च त्रिरुतिः प्रत्येक कर्तव्या। किं सर्वत्र । नेत्युच्यते । अन्यत्र जपेभ्यः। जपान्वर्जयित्वेत्यर्थः । विप्र- भृतिविति गणविशेषणं कुर्वन्नेतज्ज्ञापयति । क्वचिद्धि को ऽपि गणो ऽस्ति। किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्। श्रावर्तते पागणे मनो- तेति पदये ऽपि मनोताया श्रावृत्तिः मिद्धा भवति । १६.अत्र श्रोकार श्रादेशो विधीयते । स च देशवात्स्थानमपे- क्षते । तदुच्यते । स्वराणामृचि संनिविष्टानां यो ऽन्त्यः खरस्तदादेः स्थाने विधीयते । तत्र कदाचिदृगन्ते स्वरः केवलो भवति। कदा- चित्मव्यञ्जनः। स चोभयरूपो ऽपि च्छन्दोमानमित्युच्यते। तस्य यदादौ व्यञ्जनं तत्तदङ्गमेव । तस्मात्परमोकारस्य स्थानम्। अत- स्तस्मिनावति । स च शुद्धः अपृक्त इत्यर्थः । चशब्दास्वपिदुत्तमा- दृगचरात् । तत्रोदाहरणम् । उपांयाजो भवति । भवतं दाइ मयः । श्रोमिति । तच्च वक्ष्यमाणेन सूत्रेण । उत्तमस्य छन्दोमान- 1 B om. तेम। १ A हो। १० प्रत्येकं प्रत्येकं। .A कचिद्वियएको इपि गणो। ५A.

·१.१.२४-२५ शासायनश्रौतसूनभाष्ये । छ मित्याचक्षते । रूढा हि तस्यैव संज्ञेत्यर्थः। संततमितौतिकरणः प्रदर्शनार्थः । तेन सहितं चेति । तथा च श्रुतिः । श्राद्ध एव प्रणवः स्थाच्छस्वानुवचनयोर्मध्य ति ह माह कौषीतकिस्तथा मंहितं भवतीति । २४. योऽयं पूर्व उक्नो धर्मस्त्रिप्रभृतिश्वित्येवमादिषु सर्वेषा- मृग्गणानां व्यवहितानामपि शोसावो इत्यनेन भवति । ये कर्म- संयोगेन चोद्यन्ते। हविर्धानप्रवर्तनादयश्च । न त जपानामक्रिया- संयोगात्। २५. विदूरेष्वन्तहितेषु च अपिशब्दादनन्तहितेषु च कर्मस्वध्व- र्यादिभिः क्रियमाणेषु गणमध्ये ऽन्तरेण प्रथमामचं परिधानौयां चोत्तमाचं संतानार्थः कर्ता अर्धर्चन करणभूतेनाकाइति । तत्क- माध्वादिभिः क्रियमाणं प्रतीचत इत्यर्थः । तद्यथा। जातायानु- बहीति। विदूरे उदाहरणम्। तद्यथा। समानजातीयानुसमयेर ऽञ्जनौयायास्तृतीये वचने प्रथमे यूपे अर्धर्चावसानं कृत्वा तत एवं इतरेषु यूपेषु अर्धर्चमर्धर्चमचनीयाया उक्वा ततो यदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताधा क्षयो मातुरस्या उपस्यो ३ उच्छ्रयस्व वनस्पते समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्तात् जातो जायत ऊर्ध्व ऊ षु ण नः पाह्यहमो नि केतुना विश्वं समत्रिणं दह । यदूर्ध्वस्तिष्ठा इत्येवमादि प्रतियूपमुच्चार्य । १ Com. भवति। १ A समानजानीयाथा धनु० जानौथा धनु०। १B सस सान।

·न भाडायनौवसूममाथे। [१.१.२४-३.. . २६. अर्धावसानन्याया अर्धचन्याया एवंधार्मिका इत्यर्थः । याः कृत्रिमा राविपर्यायस्तोत्रियानुरूपाचालदर्थः सूधारम्भः। तन अभ्यासमात्रा पोदना। भावमानचोदना । ननु चोकमर्थं सूचं कथं रहतौं सस्वोत्तमं पादं प्रत्यादायोत्तरखाः प्रथमेनावमायेति । न दोषः । उदाहरएमपञ्चार्थवादस्पेति। कार पूर्व सह समु- चयार्थः। २७. अर्धर्धन्यायाचदन्यत्तदपनाङ्गवति । पौणि पदानि समस्य पनौनामवस्येदित्ययं विधिः कथं नाम प्रातरनुवाक एव भवेदेव- मर्थ सूत्रम् । मनु चक चान्यच प्राप्नोति। उच्यते। अस्य सूचकारस्थ मौलिरेषा। आधे हि दृष्टो यो धर्मः स सर्वच भानोति इति । नद्यथा । हानिरसने अप उपस्पृश्येत्युक्वान्यवोपस्पृश्येत्याह माग्यहणं करोति । २८. उरचारणन्यायः । को ऽसौ । सम्वेदः। चकारोऽन्यच जपेभ्य इत्यस्यानुकर्षणार्थः। श्रत एतदुकं भवति। यज्ञे जपवर्ग- सम्वेद उर्भवतीति । अतश्च राग्वेदविहितं पजुरूहप्रवरनाम- धेयादि मर्वमधेर्भवतीति। २८. पांग गाईपत्ये पनौसंयाजेचरन्तीत्य विकल्पो म भवति । भावप्रायपनिदेशाछुतिविहितं लक्षणं द्रष्टव्यम्। यथैवेवं मिथः मंग्टप्लौरविति । २०. समित्येकौभावमाचष्टे । स्वारः स्थानम् । एक स्थान A • माहिए. Cin marg. मेसिय) १Bom. रमि। धमा ·१.१.३१-३६] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। मन्द्रादि कार्यम् । शब्दानां ध्वनौनामित्यर्थः । न्यायतेतिवचनात्प्रयोक्नुः खात्युपेचम् । चशब्दो ऽन्यत्र जपेभ्य इत्यस्थानुकर्षणार्थः । ३१. यज्ञ इत्यनुवर्तते । ऐकखर्यमेकश्रुतिप्रयोगः कार्यः । भाव- प्रत्ययनिर्देशो लक्षणन्तरमापणार्थः । तेनाजपन्यूजामामखिति सिद्धं भवति । चकारः शब्दानामित्यस्यानुकर्षणार्थः । पृथग्योगकरणन पूर्वसूचे यो विधिः स विकल्पेन भवतीति विज्ञायते । ३२. तरामितौपदर्थे । प्रणवादीनामुच्चरेव विधानात् । ३३. पुनःप्रणववचनादेतलभ्यते। प्रेषव्यवहिते च । शस्त्रान्ती- याच प्रणवादुच्चैस्तरां याज्या भवति । ३४. यायाया उच्चस्तरां वषट्कारः कर्तव्यः । ३५. याज्यया वा ममो वषट्कारः। उच्चैस्तरां वेति विकल्पः । ३६. प्रणवादयः प्रसिद्धाः । मंप्रैषग्रहणं साहचर्यार्थम् । यत्र संप्रेष उच्चैस्तत्र प्रणवादयो ऽपि । अतो न पन्नोमयाजादिषु । तत्र मापांत्वमेव विधानात्। उपांशहविर्यागचोदनावित्यर्थः । ३७ उपांग्रहविःविति वर्तते । उपांशहविःपु देवतानाम- धेयं वक्ष्यमाणेथ्यावाहनादिषूपांश भवति । देवतानामवचनान्न इवि- र्नाम । नामवचनानाख्यातमजुपतेति शब्दः । धेयवचनं प्रत्यक्षाभि- धानार्थम् । ततो न मेधपतिः । चशब्दादृगादौ च । ३८. भूर्भुव इत्ययं मन्त्रः प्राग्याज्यायाः प्रयोक्कयो जपधर्मेण । ३८. पुरस्ताजपानन्तरं ये यजामहे । याज्यान्ते वौषट् । तत ओजः महः सह श्रोजः खरिति उपरिष्टात्। इतौति नियमार्थम् । १A.Nः।

·१ . शासायनौतसूत्रमाथ्ये। [१.१.8-1. ततो याज्यानडवे ऽपि न गणधर्मः । चतुष्टयग्रहणां परस्परामपे- हार्थम् । ततो घेयजामहप्रतिषेधे सत्यपि पुरताजपस्थाप्रति- पेधः । सर्वाखिति यदि नोच्येत नतो ये यजामह इत्यात्मनेपद- घजवचन बहुयजमानके कर्मणि मन्त्रादौ व्यवतिठेत । सर्वग्रहणातुर सर्वच भवति । चौनन्याजान्यनतीत्युका इत्यनुयाजयाच्या इति वक्ष्यति । तेषु यजामहो न भवतीति । ४१. वाजिनस्याग्ने पौहोत्यनुवषट्कारः। मोमस्याग्ने वौदीयनु- वषकार इति वक्ष्यति । तच येयभामहो भास्ति । मनु च अमु- वपवारस्य याज्यामंजव नास्ति । सत्यम् । येयजामप्रतिषेधाशाज्या- संजापि भविष्यति। ४२. वक्ष्यति । चतुर्माची याशिकी अतिरिति । अतस्तेन भुतेन चतुर्माण याज्यान्तेन । वषट्कारस्य वौषट्शब्दस्येत्यर्थः । संधानमध्यवच्छेदः कार्यः। इत्यंभूतेन याज्यान्तेन संधानं विद्धता मुतो ऽपि विधिन एव। खरस्यायं सुतः । तद्धर्मवात् । व्यञ्जनानां व सन्ध्यन्तरविधामाधाज्याम्ते । ४३. अभुतेन वा थायान्तेन वषट्कारस्य मंधानं कार्यम् । पूर्वए मह एकपोगे क्रियमाणे पक्षे याकरणसिद्धा धिमाधा मुतिः स्यात् । तबियत्यर्थं पृथक्मूचकरणम् । ४४. तत्भुतसंधामम् । अपांशयाचे उपांगुयाजमाचके। न 1 D० परस्परमापेचाम्। जपण्यापि प्र.AC.MA om. Binserts a niter ये यजाम Aनाम AC मुनिः।

·१.२.१-२ शाहायनश्रौतसूचभाष्ये। केवलमग्नीषोमीयवैष्णवयोः किं तर्हि सर्वत्र तनूदैवतादावपि मुतसंधानं नास्ति । ननु च उपांशयाज इतीयमनौषोमीयवैष्णवयोः संज्ञा । तत्रैव सुतसंधानप्रतिषेधः प्राप्नोतीति । सत्यम्। अस्तौतिवचनात्सर्व- चोपांश्यजने प्रतिषेधः । २. १. श्रावाह्यते ऽनेनेत्यावाहनः । को ऽसौ । श्राकारः । तमा- कारं भावयेत् । चतुर्मात्रं कुर्यादित्यर्थः । ननु आवहादिं लावयेदिति वक्तव्यम् । सत्यम् । किं तु यस्मिन्कर्मणि या यष्टुमभिप्रेतास्ता एवावाहयितव्यास्तदभिप्रायमेवमुझम् । अत श्रावह देवान्यजमाना- येत्यत्र श्रावहादिः लुतो न भवति । श्राह। किमर्थं सावयेदिति एयन्तनिर्देशः । उच्यते। अमिं होचायावह । अब प्लुतेन मह प्राकारीभूतस्या समानावरे सस्थान इति दीर्घ एव प्राप्नोति । स मा भूत् । सुत एवं यथा स्यादिति एयन्तनिर्देशः । २. योऽयं चतुष्टये निर्दिष्ट एकारान्तो येयजामहे एप सुतादिः न च व्यञ्जनस्य नुतिः। श्रसामर्थ्यात् । अनुस्वारं मकार इति च याज्यान्तस्य वर्णान्तरोपदेमात् । तथा च । ऊकालो ऽज् हखदीर्घप्लुतः । अचश्चेति (पा० १.२. १७.२८)। वैयाकरणाः। हुस्खो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचौति भिक्षाः। पुरस्ता- पूर्वस्मिन्देशे। याज्यानामिनि षष्ठीनिर्देशादुपांशयाजे ऽपि प्राण- संधानं भवत्येव । तथा चावलायनस्य सूत्रम्। प्राणमंततः प्रणवः १ B adds इति! | Bाकारस्य), १ प्राति: १... कार्यः।

·भासायनश्रौतसूधभाये । माधा। पुरोनुवाक्यायास्तथापूर्वषट्काराविति । अागूःशब्दश्च तेषां येयजामहे प्रमिवः। यजे भवा याजिकी। कासौ सुतिः। भुतेन थाज्यान्तेनेत्येव- मा चतुर्माना कार्या । या पुनराम्नायपाठे स्वनिगदोका मा व्याकरणलक्षणेन चिमाचा। तस्या यजे ऽपि प्रयुज्यमानाया न चतुर्माचता। किं कारणम् । य व्याख्यास्याम इति यजाधिकारे याज्ञिकौति वचनात् । अतः अध्वर्यवेपोरपा३ इति चिमाचैव । अधः खिदामोर दिति वाचःस्तोमे प्रयुज्यमाना त्रिमाचैव । याज्ञिक्ये या केवला न पाठे। यज्ञे च सस्थाचतुर्माचता नियम्यते । ४. याव्यान्त इति वक्ष्यमाणमिदं संबधते । चामर्थ्यात् । याव्यान्ते. वर्तमानानां सन्ध्यवराणं एकारादीनां चतुणी मध्ये ये दे नालव्ये सन्ध्यक्षरे एकारच ऐकारश्च ते प्रत्येक प्राकारच सुत कारय माविकः अनेन रूपेण भवतः। अभूततद्भाव इति चि: (पा. ५. ४. ५.)। प्रचोदाहरणम् । बटारं मोमपीतया वी- षट् । ऐकारस्योदाहरणम् । श्रादिवसूनि म च वाचास्मा २६ वौषट् । ५. श्रोष्ठः स्थानं ययौस्ते ओष्ठ्यस्याने सन्ध्यवरे श्रोकारथ औकारथ । तच त्रोकार भाउ ईदृभं रूपमापद्यते। एवमौकारः। समु देवी दधातु नाउ वौषट् । ननु ओकार आमन्त्रितजः प्रया इत्येवमादिमा स्वतणेन सर्व एक प्रग्टह्यो याम्याम् तस्य किं पहणेन । मत्यम् । किंतु बाष्कालानामाग्यशम्तदर्थ वचनम् । TA पाविपशाम पाई राषABा.

·१.२.६-१९.] माहायगौतसूधभाष्ये । १३ ६. सुतापेक्षमन्यत्वम् । सुतादन्यानि याज्यान्तस्याप्नुतपक्षे प्रकृत्या भवन्ति । प्रथमया प्रश्त्या यथास्वभावमित्यर्थः। श्रवराणौति वचनात् प्रातिशाख्यगतमपि विकारं नापद्यन्ते । तद्यथा । मचित्यु- कारः पवते सर्वत्राप्यपदान्तभाक् । सुता याहौत्यतो ऽन्येषु पदेव- छेति विग्रहे। दमा हरौ वहतस्ता नो अच्छ वौषट्। एवं प्रयोगः। एवं मशब्दो ऽयुदाहार्यः । श्राहकारोभावश्चाप्लुतपचे न भवति । ७. प्रकृत्येति वर्तते । एकारश्च श्रोकारश्च मग्टह्यौ सन्तौ प्रकृत्या भवतः । सुतपो ऽपौति सूत्रारम्भः । ८. सन्ध्यवराणां तालुस्याने इत्यारभ्य यदुक्तं तद्याज्यान्ते भव- ति। वक्ष्यमाणं च । मध्ये ऽधिकारात् । ८. यः प्रातिशाख्ये रेफौति संजित ऊमा रेफी पञ्चमो नामिपूर्व इत्येवमादिना प्रकरणेन स याज्यान्ते वषट्कारेण मह मन्धौ रेफमापद्यते। उदाहरणम् । असि वत्ता वामस्य देव भूरे वौषट् । १०. विसर्जनौय इति वर्तते । अरिफितो विसर्जनीयो याज्यान्ने लुप्यते । प्रदर्शनमस्य भवतीत्यर्थः । उदाहरणम् । युग- ग्रावा जायते देवकामाश्वौषट् । ११. याज्यान्त इति वर्तते। याज्यान्ते वर्तमानो मकारो वषट्कारेण मह मन्धी अनुस्वारमापद्यते । अनुस्वारः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धः । अस्योदाहरणम् । जिहामने रक्षषे हव्यवाहां वौषट् । १ प्रामि.....। २ प्रामि.१.२.

·१३ पाहाघनश्रौतसूत्रभाष्ये । [१.२.१२.१. १२. विसर्जनोयो रिफित इत्येवमादिभ्यो यान्यन्यानि। उक्रेभ्यो ऽन्यानि तानि मकत्या भवन्ति । प्रकृतिशाच प्रातिशाख्यलक्षण- मभिमेता। अतो यथालक्षणं भवन्तौत्यर्थः । ननु मापधस्तु स्वर- घोषवत्यरो रेफ रेफीति विपर्जनौयस्थापि प्राप्तमेव । नेत्युच्यते । कथम् । अनामिपूर्ववाद्याज्याने विसर्जनीयस्य । कथमनामिपूर्वः । उच्यते । सुकारादयो दश नामिनः खरा इति दशानां नामि- संज्ञा । न तु सुतस्य । तस्माद्रिफितस्य सन्धितः । ननु स्तुप्यते रिफित इति किमर्थमुद्यते। "प्रातिशाख्यलक्षणेन सहोपस्य प्राप्ती स्तोपः । एवं सईि अनुस्वारं मकार रति किमर्थमुच्यते । अन्नःस्वासु रेफवजें परासु तांतामिति मा भूदित्येवमुतम् । १३. वषट्कारे च ौकारः स चतुर्माचो भवति। ननु वष- वारे औकारस्थासंभवात्कथं एवमुक्तम् । श्राह। वौषट्मन्दो वषट्कार इत्युच्यत इत्येतस्य ज्ञापनार्थम् । तेनोवेस्तरां वषट्कार इत्येवमादौ सर्वच वौषट् शब्दो द्रष्टयः। सुत इति वक्तव्ये चतुर्माच इत्युच्यते । पुरस्ताद्दौघमित्यच दिमाचो मा भूत् । १५. धौपडित्यच वौ वरौ। तयोरौकारस्य चतुर्माचतोका । अकारस्थानेन सूचेपोचते। श्राह। यद्येवं अकारथेनि वक्तव्यम् । उच्यते । स्वधा मम इति वषट्वारस्य स्थाने वक्ष्यति। तच स्थानि- १ यमायुलेम्यो थान्यन्यामि शनानि तानि प्र• Bom यधनानि C in marg. प्रातिप्राति...Aneerts मधA निक्षोप १.१.१ . सारयति शिवम् Bum .cा।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। । . । बद्भावात्मुतिः प्रतिवर्णं मा विज्ञायोति । अतश्च तत्रापि दयोरेव भवति । १५. उभावप्यौकाराकारौ यथाखं भवतः । वाशब्दो विक- ल्पार्थः । पक्षे पूर्वी ऽपि विधिः। ननु न वा इति सूत्रं कर्तव्यम् । नेत्युच्यते । चतुर्मात्राया एव प्रतिषेधः प्राप्नोति । न तु व्याकरण- सुतेः । तन्निटत्त्यर्थं प्रकृत्येति । उभावित्युच्यते । स्वधा नम इत्यत्र धा इत्यस्य मुत्यर्थम् । यत्रैवोभौ तत्रैवायं पक्षः स्यात् । १६. पक्षे श्रीकारः प्रकृत्या भवति । वाशब्दो विकम्पार्थः । १७. पलित्यत्राकारः प्रकृत्या भवतीति जाबकर्ण्य प्राचार्या मेने। प्राचार्यग्रहणं पूजार्थम् । वेत्येव हि वर्तते । १८. खमतस्थापनार्थं सुयज्ञाचार्यः श्रुतिमुदाजहार। तत्रैवो- कम् । यद्भुखं तथन्तरं यद्दीधैं तद् रहदिति । एवं रहतो रथ- न्तरस्य च रूपं संपादयन् वषट्कुर्यात् । वौ इति दीर्घ चतुर्माब- मित्यर्थ: । पलिति इस्खं माचिकमित्यर्थः । १६. येयजामहशब्दमुच्चार्य अनन्तरं देवतादेशनं द्वितीयान्तं कुर्यात् । सपुरोनुवाक्ये प्रदाने। चशब्दः कुर्यादित्यस्यानकर्षणार्थः । यत्राप्या देवताशब्दो विद्यते यथामिं स्तोमेन वोधयेति तचापि नियमतः कुर्यात् । दुज्यमानाया श्रादेशन दिनीयान्तं.चेत्येतद्वा- क्यार्थमामामिद्धम् । २०. मप्रैपे प्रदाने देवतादेशनं न विद्यते। न कर्तव्यमित्यर्थः । . .१ A चतुर्माविकमिः।

·२६ शाहायनश्रौतसूत्रमाथे। १.२.१५-२५. तराब्दी नियमार्थः । यत्रापि प्रेषे देवतादेननं नास्ति यथा धाना मोमानामिन्द्रेति तवापि याज्यायामादेशनं न भवति । २१. परिभाषेयं द्रव्यनियमार्था । वक्ष्यति। ब्रह्मा जुहोति प्रताइती जुहोति इत्येवमादौ मर्पितं विलीनं जानौयान् । इतिकरणात् प्रत्ययान्तरेणाप्युके। तद्यथा। विमुषां होमः। सुसमिद्धे जुजपुरित्येवमादौ सर्वच । २२. येषां होममन्त्राणामाबाय एवान्ते स्वाहाकारो न पठितस्तेषां अन्ते कर्तव्यः । २३. समिध श्राधीयन्ते इयन्ने यैर्मन्स्ते पमिदाधानमन्त्राः । तेषामप्यन्ते स्वाहाकारः प्रयोक्तव्यः । पूर्वसूत्रेणैव मिद्धे सत्यारम्भी नियमार्थः । अतः भाकलहोमे उदकानलौस्तीनमु जुहोतीतिर नखाहाकारः। २४. कर्म प्रधान मन्त्रो गुणभूतः । तस्य गुणस्य भेदादश्रुतो ऽपि गुणौ माहचर्यादनमीयते । सूचानारम्भे एकार्थाना रदमाप इत्येवमादीनां विकल्पः स्यात् । नामार्थानामुट्रियमाणामृताहुति- मित्येकस्यामेव क्रियायो मन्त्रसमुच्चयः स्यात् ।समा भूदिति सूचा- २५. कं प्रपद्ये तं प्रपद्य इत्येवमादौ मन्त्र भित्रवाक्ये ऽपि सूबाचायोक इतिकरण द्रष्टव्यो मन्त्रान्तज्ञापनाय । चकारः समु- वयार्थः । अतय केषां चित्खाहाकारः। केषां चिनमस्कारः। केषां चिदमिभन्दा।। १॥ देशामध्यने सारावार प्रयोद। B inserts Nषा C in marg. ins पादो। .BIBापक र B भि।

·शाहायनौतसूत्रमाये । २६. करणशब्दोऽचाधिपूर्वी द्रष्टव्यः । अतोऽधिकरणेषु होन- चमसे ऽवनधतीत्येवमादिषु ते त्वा भतितमिति मन्त्रान्तेनावनय- नकर्मणः मनिपातनम्। मन्त्रस्यान्तः कर्मण श्रादिः। एवमनुष्ठानम् । अधिकरणेविति वचनादाप्यायनोपम्यानपर्युक्षणादिवनियमोऽधि- करणभावात् । मनिपातनमिति। यत्रैकत्र निपातनं मंभाव्यते तत्र । न त क्रियमाणानुवादिषु । भिन्नदेशावस्थानात्क ः। २७. परिभाषयमवधिनियमार्था। यदा संप्रेषितोऽध्येषणपूर्व चोदितस्तदा होटमैत्रावरुणदिः पठेत् । यदैवाध्वर्युरादानुबहि यजेत्यथैव ने कुर्वन्ति य ऋचा कुर्वन्तौति शतपथे। २८. संप्रेषित एव । २८. इतिकरणोऽत्र परिसमाप्यर्थः । यदनुकान्तमेतत्सर्वयज्ञेषु भवतीत्यर्थः। ननु असंयुज्यविधानान्सिद्धम् । मत्यम् । किंतु ग्टया- रण्यकविधानोने न प्राप्नोति । तदर्थं वचनम् । । ३. उक्ताः परिभाषाः । श्रुतिक्रमेणेदानौं अग्न्याधेयपुनराधेयाग्नि- होत्रहोमानां फमः । तत्राग्याधेयपुनराधेययोः कंप्रपद्यादेरङ्गजात- स्यापठितवादग्याधेयपूर्वत्वाचामिहोत्रहोमस्य क्रमं भिवा हतीया- ध्यायपरिपठितौ दर्शपूर्णमामौ श्रुतिफमेणैवाइ । १ A अध्यषणार्थ पूर्व घोदि. । चध्येषणपूर । १ A in, अये C पप्येव । 3 ·१८ शाहायनश्रौतसूत्रभाथे। १ः वक्ष्यति पत्नीयजमानौ व्रत्यमन्नौयाताभित्यादि । तत्पूर्वद्युः क्षत्वा ततः पौर्णमामेन इविषा यजते यजमानः । इविषेति जास्थ- पेचमेकवचनम् । यदनेन हविषागास्त इति दर्शनात् । यद्भपूर्ण- मामोरुपवमति न वा अननस्य देवा इविरअन्नौति श्रुतेः । यद्यपि श्रुतावाधानकर्म पूर्वमुक्तं तथापि पौर्णमास प्रथमाये तसं भवत्यरमावास्यं द्वितीयाया द्वन्यनेन दर्शपूर्णमासयोः प्राथम्यं दर्गि- तम् । अतः सूचकारेण दर्शपूर्णमामौ प्रथम सूचितौ । २. उपोय्य यजत इत्यर्थः । इयोरपि दर्भपूर्णमासयोरेक एवोपवासो मा भूदिति पृथक्मूचम् । ३. ई एवेति नियमार्थ प्रारम्भः । अतो ऽनयोरेव पूर्वोत्तर- योरुपदेशो न ज्योतिषामयनोकयोः । चातुर्मास्येषु पादौचितायन- दाचायणयाजिनमिथिचयं मानोति । मानाय्यस्य हिरे यहकाल- लात् । तच हि संस्थितायां पौर्णमासमिति (३.१ ३.२८) वचनात्तवापि कथं नाम दे एवं पौर्णमास्यो स्यातामिति नियमः । अतस्तर पूर्वम्यामेन्द्रय दोहः पयस्या दोहय । अन्यथा समाप्ते वैश्वदेवे स्यात् । ४. द्वे एव वक्ष्यमाणे। ५. यो तिथिगुपवमतो ऽस्तमयममोपे पूर्णचन्द्रमा उदियात् । उत्पत् । यां चोपवमतो ऽस्तमितमात्र शादित्ये चन्द्रमा उत्सत् । ते पौर्णमास्यो वेदितव्ये । कैचिमूचकारैः तिथिचयं पौर्णमामी- th inserts पतः। from. inA; in marg. in c. Aमापि। 80देष।

·१.३.८-८.] शासायनश्रौतसूनभाष्ये। संज्ञकमुद्दिष्टम् । ज्योतिषामयने च संवादादयं लक्षणोद्देश: रुतः श्रुतिलिङ्गात् । पर्यसमयमस्तमित इति श्रादित्यविशेषणम् । कुतः । लोकप्रसिद्धेः । पूर्ण इति चन्द्रमसो विशेषणमन्यस्थाप्यभिचारात् । ६. श्वः अनन्तरे श्रागामिन्यहोराचे न द्रष्टा इति । एवं स्थान्मतं केनचित्प्रमाणेन। भविष्यदनद्यतने। यदि चन्द्रो न भविता। यस्मिंचाहनि वर्तमाने ऽदर्शनं चन्द्रमसः संभाव्यते ते अमावास्ये इत्युच्यते । ७. तब तस्मिन् पूर्णमासौद्रये अमावास्याइये च इज्यायां कर्तव्यायां कालं प्रति यथाकामी खेच्छया कर्ता स्यात्। ननु च पौर्णमामौदयोपदेशात् अमावास्थादयोपदेशाद्यजत इति वचनात्कर्तु- Cगकालर प्रति स्वेच्छा सिद्धव । कि सूबारम्भेण । उच्यते । अनारभ्यमाणे सूत्रे पक्षान्तेपक्षान्ते देवे दष्टौ प्रानुनः कालस्योप- स्थितवाद्यथाप्रतिमासम् । ८. वक्ष्यति व्याख्यातौ दर्शपूर्णमासौ प्रकृतिरिटिपशबन्धाना- मिति । तत्र न जायते के दर्शधर्माः के पौर्णमामधर्मा इति । अावाहनादयश्च शब्दाः माधारण्येन पठिताः। तेषां चार्षमाम्नानं मन्त्राणां प्रस्ताविति यथापठितानां प्रयोगः प्राप्नोति । तदिवे- कार्थमिदमारभ्यते । इविग्रहणमिहानुवर्तते । क प्रकृतं हविषा यजत इति। तच वतीयैकवचनान्तं दह प्रथमावड़वचनेन विपरि- पाम्यते । वक्ष्यति । उभयत्राग्नेयः पुरोलागो ऽमौषोमीय उपांयाजो वैष्णवो वामौषोमीयश्च पुरोलागः पौर्णमासे हवियेन्द्रामो रिसंवाद। .देशाच यजन। २० पचामो only | ·शासायनौतसूत्रभाष्ये । सिंनयतो द्वितीयो ऽमावास्यायामेवमाधुपदेशाडूवौषि व्यवलिइन्ते। मिद्धमेवैतदुत्तरार्थ बध्यते । ८. हवि:संयुकाच ये देवताशब्दा अनौषोमौयप्रभृतयस्ते चारा- इनादिषु यथोपदेशं भेदेन प्रयुज्यन्त इत्यर्थः। इति पौर्णमास्यामित्येव- मादःसूबद्दयस्थापरो व्यायामार्गः। एतत्यौर्णमास्यामेतदमावास्यायाम ईपादुपदेशाट्यवतिष्ठन्ते । अमकरण भवन्तीत्यर्थः । ननूपदेशात्प्राप्तिव व्यवस्था। मत्यं । उच्यते । शाब्देनैव संयोगेन व्यवस्था भवति । नार्थन। उका चार्थनापि व्यवस्था। सेह नेष्यते। शाब्देनैव व्यवस्था नियम्यते । यदि पुनरार्थ नैव व्यवस्था स्यात् ततो वत्मापाकरणसंयोगात्सांनाय्यपक्ष एक प्रत्याभनं प्रमज्येत । राकासिनीवाल्योस्तु राका पौर्णमास्यां स्यात् मिनीवाली अमावास्थायां यथासंख्ययोगात्। अतस्तन्मा अदिति सूधारभः । श्रुतौ च मंयोगः पठितः । स च व्यवस्था हेतुर्भवति । तसंयुताय शब्दाः । तदिति सर्वनाम्ना पौर्णमास्यमावास्थयोर्निर्देशः । पूर्वसूण मान्दे संयोगे प्राप्ते वचनं पाकरणिकसंयोगप्रापणार्थम् । पौर्णमास्यमावास्याप्रकरणमंयुक्ताः कंपपद्यादयो दर्शपूर्णमाघयोरेव थवनिष्ठेरन् मनु सर्वार्था अनारम्यवादा इति त्वा सच' को दोषः स्यात् । उच्यते । अप्राकता भवेयुः । अतश्च मतिषेधो अर्थ (८.१.४.) इत्येवमादिभिर्न निवर्तरन् । १०. अमयुज्य विधीयमानं साधारणमिति प्राप्त अमंदेहाथ पचमम् । पूर्वयोगियोस्तदपवादो मा भूदिति । A गजरा दूपरहने अपने DC (by all ) •. याचा. A पधारोहात्। २ Abm. मेष! . are ·१.३. ११-१५.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ११. उभयोः पौर्णमास्यमावास्थाकर्मणोराग्नेयो ऽनिदेवताकः पुरोलायो भवति । उभयत्रेत्यधिकारार्थम् । पुरोलाणग्रहणं होतीपयुज्यत इति चेत् । उच्यते । उपयुज्यते । यत्रानेयः पुरोस्ताशस्तवामिर्धा भुवो यजस्येति याज्यापुरोनुवाक्यायुगलम् । यत्र पुनरामेयमाज्यं तत्र प्रायणीयादृष्टम् । १२. उभयत्रेति वर्तते । अग्नीषोमीयदेवताक उपांयाजसंजो यागो भवति । उपांइधर्मकः । श्रुत्युपदिष्टस्यापि श्राज्यहविषो ऽनुपदेशो प्रत्याशने प्राज्यभवणस्याप्रतिषेधार्थः । १३. उभयत्रेति वर्तते । वाशब्दो विकल्पार्थः । विष्णुदेवत्यो वा उपांशयाजो भवति । विष्णुरुपांगर यष्टव्यो ऽजामित्वायेति शाखान्तरात् । अमीषोमदेवत्यः पुरोलाशः पौर्णमामे इविषि भवति । हविःशब्देन कर्म लक्ष्यते । अतश्च पौर्णमासे कर्मणि भवतीत्यर्थः । चशब्द उक्नेन सह समुच्चयार्थः । ततस्तृतीयत्वं सिद्धं भवति । पौर्ण- मासग्रहणमुभयत्र मा भूत् । इविषीति वचनं पुरोलाशस्य पौर्ण- मासौविकारप्रापणार्थम् । ततय ऐन्द्रे पुरोला पौर्णमामौविकार- सिद्धिः । १५. ऐन्द्रायः पुरोलाश: असंनयतः सानाय्यमकुर्वतः । सानाय्य- मिति संस्कृते दधिपयसी उच्यते । तद्वितीयममावास्यायां इवि- विकल्पेन भवति । असोमयाजिनो ऽपौत्येतस्मादेव वचनात् ज्ञायते । यस्मिन्पचे एतम्न तस्मिन्नन्द्रामो द्वितीयः। दितीय इति त्रयोदशा- १४. .

·२२ शासायन श्रौतसूत्रमाये । [१.३.१५-६.१. मावास्याथामाहुतयो यन्त इति चरकाणं श्रुतिरुपयाज- प्रतिषेधार्था । तत्परेण सूचितम् । १६. इन्द्रदेवत्यं खानायं मनयतः मांनाय्येन यागं कुर्वतो द्वितीयं हविर्भवति। तदाहु मोमयाजी संनयेतदु समेव नये- दिति गतपथे। सोमयाजी मंनयेत्कामादितर इति कात्यायनस्य । १७. महेन्दो देवता अस्येति माहेन्द्रं सांनाय्यम् । वाशब्दो विकल्पार्थः। सर्वचार हविरुपदेशो येन च द्रव्ये यक्ष्यमाएः स्यादिति (४.१.२) तज्जातीयाशनमनिषेधार्थः । १८. अमावास्यायामिति वर्तते । विष्णुदेवायमुपांशपा कुर्यात् । कः । असंनयन् असांनाय्ययाजौ। अथ यदसंनयन् पुरो- लामावन्तरेणोपांचाज्यस्य यजतौति श्रुतत्वात् । तुमन्दो ऽच व्यवस्थितविकन्पार्थः । तेनामावास्यायां मांनाध्ययाजिनो ऽमौषोमो। अमानाय्ययाजिनो विष्णुरिति। एवमेतानि प्रधानान्युक्तानि । केषांविच्छाखिनां प्राक्सोमयागादेकपुरोडाशा पौर्णमासी । ना- प्युपांशुयाजो ऽस्येव । तच्च सूचकाराः प्रायेण चर सूचयन्ति । उत्मत्रानुष्ठानत्वात् । उत्पभानुष्ठानं च न कर्तव्यम् । महामते लिन- दर्शनात् । तदेतत्पुराणमुमचं न कार्यमिति । आमन्त्रित पाहतो होता हौत्रस्य कर्मपः कती 1 श्रारण मध्येम । उत्करं घेधेकदेमं विटतौर्य प्रणौताबमसादिया श्रापः । A om, ..com..

·१.४.२-५.] शाहायनश्रौतसूधभाष्ये। उत्करं प्रणोतायेति द्वितीया अन्तरान्तरेण युक्त इति। दक्षिणेन प्रपदेन दक्षिणपादाग्रतलेन बर्हिषः स्तोर्णस्याक्रमणं कुर्यादिति वाक्यमेषः । होटग्रहणं यजमाननिवृत्त्यर्थ मिति चेत् । न । यज- मानस्य त्रीण्याईयाण्यभिव्याहत्येति व्यपदेशात् जायते अन्यो व्याह- तति। अतो होलग्रहणमामन्त्रितविशेषणम् । तेन होतेवामन्त्रितः। श्रतो ब्रह्मादीनामनामन्त्रितानामप्ययमेव सञ्चरः । तथा च कात्या- यनः । मणौतोत्कराविष्टिस्वित्यविशेषेणाह । २. स्तोर्णया वेदेोऽन्तः पश्चादौ तेन संमिता तुल्या पार्णिः पादस्य पश्चिमो भागः कार्यः । ननु बर्हिराक्रमणमधिकृतं कि वेदिग्रहणेन । उच्यते । यत्रापि बर्हिराक्रमणप्रतिषेधस्तचाप्येवमेव स्थानं यथा स्यादिति। ३. सव्यं पादं पश्चात्कृत्वा चशब्दतस्तत्रैव दक्षिणेन स्थानम्जु- कायावस्थानः कुर्यात् । श्रामौनन्यायताया अपवादः। स वै तिष्ठ- बवाहेति शतपथे। ४. अग्नये समिध्यमानायेत्यादिना निगदेन संप्रेषितः किं कुर्यादित्याकाहित आहे । ५. कं प्रपद्य इत्येवमादिकं मन्त्र जपित्वा ततो वक्ष्यमाणं करोति । दौर्घपाठः शाखान्तरीयत्वात् । अथ यत्पुरस्तात्मा मिधे- नौनां जपति स्वस्ययनमेव तत्कुरुत इति श्रुतेः । मन्त्रम्य चेदं A on. 371 P B C insert yatafaz prefafa after GEURI PA दक्षिणेन यानेन अजः।

·२७ शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१.६-८. तात्पर्य वस्त्ययनार्थनैव 1 अतो विकृतिषु नोहः । अप्रेषादिवचनं परिभाषितवात् । नेन यत्रापि हौत्रस्थानावृत्तिका तचापि संप्रेष- वशादम्यानुवचनस्यात्तिर्यथा स्यादेवमर्थ संप्रेषवचनम् । जपो ऽपि मंप्रेषितस्यैव यथा स्यादेवमर्थं च । ६. चिः भामिको हिंकारः कर्तव्यः । नामामा यज्ञो ऽस्तौति शतपथे । मकारहकारयोर्मध्ये ऽनुस्खार इति हिंकारलक्षणं छन्दोगानाम् । ७. हिंकारं परपरेणमंहितं चिरुच्चार्य ततः प्र वो वाजा अभिराव इत्येतां प्राणमावसंहितां संदध्यात् । न तु साहितिकेन लक्षणेन । कुत एनत् । उपशब्दप्रयोगात्। मध्यमया वाचा | मध्यमेन स्यानेन । हिंकारोऽपि मध्यमेनैव स्यानेन । कुतः । जपिति पूर्वच विशेषवचनात् । सामिधेन्यङ्गत्वाच हिंकारस्य । हिंसत्य मामिधे नौरवाईति। विहिकरोतीति श्रुतल्यात् । मामिधेन्य रति संज्ञा श्रुतिमिद्धेवेति न कृता । ८. अग्ना याहि वीतय इति वचः। इलेन्यो नमस्य रति यः । एवमेतौ बचौ । ननु अन श्रा याहि बौतय इत्येका। लेन्यो नमम्य इति हो हौ। एवं कस्मान भवति । उच्यते । यधेवमभिप्रेतं स्यात् अमश्रा थाहि वीतय ईलेन्य रति पडिरयेवं घूयान् । एकादश मामिधेनौरवाहेति च श्रुतेः । ८० एकाग्रहणं रचाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । ननु पचेवमभिप्रेत स्थात्पूर्वण ,मह ममामं कुर्यात् । उच्यते । तं वा एतं दृषण्वन्तं I chhalt प्रेषितः तस्। . । पाक्तित। B पूर्ववर्ष । - ·१.४.१.१४] शाझायनोतराजभाष्ये। २५ 1 हवमन्वाहेति शतपथे । पूर्वस्तृचो वृषखानयंत नदिलक्षण इति समासो नामयत । १०. उत्तरविवच्चार्थमेकेत्युक्तम् । श्रावापस्थानार्थं च । ११. यत्रयत्र मतदश मामिधेन्यः कर्तव्याः तत्रतत्र समिध्य- मानो अध्वर इत्येतास्तिस्रो ऽनुवक्तव्याः । १२. साप्तदश्यमनारभ्याधौतम् । तयोस्तुन्यबलयोर्विकन्ये प्राप्ते साप्तदश्यमेभ्यः प्रतिषिध्यते । तत्माप्तदश्यं च मामिधेनौनां दर्शपूर्ण- मामादौषितायनवज प्रतीयात् । मायनाभ्यामिति ममामो' वर्जनक्रियया मह योगात् । यत्पुनः परिभाषितं साप्तदश्यं च सामिधेनौनामिष्टिपबन्धेवितितचोदकानारभ्यवादयोः२ प्राप्तयो- रनारभ्यवादविहितं विकृतिषु माप्तदश्यं नियम्यते । यत्पुनरयमेषु पाञ्चदग्य पद्यते तन्मुन्ययनतुरायणयोर्विकल्पार्थम् । प्राग्रयणे त्वयनसंज्ञा न भवति । इति दर्शपूर्णमामायनानौति वचनात् । १३. ता वै गाययो भवन्तौति खश्रुतौ । विशिष्टास्तु भाखान्तर एवमेव यथोक्ताः १४. श्रा जुहोता दुवस्यतेत्यस्यास्तृतीये वचने यः प्रणवस्तेमाने महरि असि ब्राह्मण भारतेति संदध्यात्। उत्तमायै हतीये वचने प्रणवेन निगदमुपसंदधातौति श्रुतत्वात् । सामिधेन्य श्राग्नेय्यः स चामिराहवनौय इभसमिन्धनदारेण स्तूयते । तं त्वा समिद्भिरगिर श्रुताः । पाचदम्य साप्तदाय instead १.क्रिपया A क्रिया BCI RC in marg of प्राप्त। १० मई here and elsewhere, 4 ·शाहायममौतसूत्रभाष्ये। [१.३.१५-१६ ३.२)। .. इति विशेषलिङ्गात्। इत उत्तरेण चानुवचनशेषेण स एवं स्तूयते । दयं वा इदं मवे छन्दस्वनं पाच्छन्दछतं च तेन सर्वेणानि स्तवानीति श्रुतेः (को०७० १५. ऋग्ने महाँ असि ब्राह्मण भारतेति निगदखएहस्य प्रपवेम मंधानवचनानायः मह संधानम् । अतः परस्तादित्यर्थः । अर्वाचि अवरोदेणेत्यर्थः । यजमानस्य न होतः। चौणि नाभ्यधि- कानि । आर्षयाणि एषिनामानि । ते च शुषयो ये यस्य यज- मानस्य पूर्व मन्त्रदृशो यावन्तो वा प्रतिगोचं स्मर्यन्ते । तदभि- धायिनः शब्दा ऋणप्रत्यययुका अामन्वितविभक्तियुताय अचा- रणीयाः । कुत एतत् । मानवेति मदर्शनात् । तद्यथा। वासिष्ठ- . मायापारापर्येत्यादि । यद्यप्येतरेयिणामेकावस्याभ्यासेन चिमख्या- पूरणमुझमभ्यधिकसंख्यानां च ममामेन तथापि यथा स्मर्यमाण- वोच्चारयितव्यानि। स्मरपास्य दृढत्वात् । ततयामंहितानि असमस्तानि पवाव्यानि । वासिष्ठादिभिः गदैरमिरेवामन्यते । तथा हि वाक्यसंगोगः। यद्येवं कथं न ह वा अमायस्य देवा हविरगन्तीति (को • ५० ३.२) । नैष दोषः । यजमानस्य हि वामिष्ठलादमि- वशिष्ठ सयुधने । तेगोत्पादितवान् । १६. दिगोषः मौतः स्वयमुपनौतादिः । मद्यया । समाप PACm umarg विरेण। CA रणेने(') यस्य च देर त्यनेन भनम् । पतं पदयदे मिदमुपस स्थानोति ।। मामान्य। प्रत्यच. Aपपत्यप्रत्यय BCT B.R.AC.का। Bom होम . उपमतामेदिक उपतमादि। in ·१. ४.१७-२२] আস্থাযসম্মাননায়। आजोगतिः। कृत्रिमस्त देवरातो वैश्वामित्रः । तुशब्दो वाशब्द- स्यार्थ। तथा च मनुः । गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेद्दन्त्रिमः क्वचित् । गोत्ररिक्यानुगः पिण्डो ध्यपैतिददतः स्वधा (८.१ ४२) १७. अब्राह्मणस्य यजमानस्य यो होतेत्येवं मा विज्ञायोति । यजमानाधिकारो ऽनुवर्तते । त्रियादेर्यजमानस्य पुरोहितप्रवर- कीर्तनेनामिं स्यात् । प्रवरग्रहणादापासून स्वार्षयेण भवति । १८. मानव एवं वा सर्वेषां यजमानानां ब्रूयात् । १६. देवेद्ध इत्येवमादिकं ताहवन इत्येवमन्तं निगदखण्डमुक्का विरमेत् । तस्य सप्त पदानि समस्यावस्येदिति (कौ ०७० ३.२) श्रुतेः । देवेद्ध इत्यनेः स्वाभाविको गुणः । तेन पियायामनूहः । २०. अथ चत्वारीति श्रुतेः । (कौ ० ७ ० ३.२) २१. अथ चत्वारोति श्रुतत्वात् । चमसो देवपानो देवांस्त्वं परिभूरसौति खाभाविको गुणौ । अतो न पित्र्यायामूहः । २२. विशब्दो नामावाची। नाना विरमन् प्रतिवाक्यं देवता आवाहयति । अथ ययवग्राई देवता आवाहयतीति श्रुतेः । श्रावाच्यतीति ण्यन्तनिर्देशाद्देवता इति च द्वितीयानिर्देशाद्वक्ष्यमाण- मन्तवाक्यार्थ उपवर्णितः । अतथ यो ऽयं पूर्वप्रक्रान्त श्रावनौयो ऽमिः स एवाध्येष्यते । तत पाहवनौयदिवे कहः सिद्धः ।

·२ शाहलायनीतसूचनाये। [१.५.१-8 अथावाहन १. देवानिति पियायामनूहः सामान्यवचनात् । तत्राकारस्य सुनिः मानोति चेत् । न । देवाष्देनाच यागाभावात् । २. यघाज्यभागयोरभावस्त कथं नाम नैतो शब्दावुन बच्चतामिति मंज्ञाकरणम् । अम इत्येतदामन्वितमावाद्यानां प्रथमस्य पदस्य भवतीति सवनीय आमेये श्रुतिपाठो ज्ञापकम् । श्रावह देवान्यामानाथामिमग्न श्रावह वनस्पतिमावति तथाल्य- भागयोरभावे ऽण्यामन्त्रितप्रयोगात् । ३. अच ये पौर्णमासौदेवतावाचिनः शब्दास्ते पौर्णमास्या प्रयोक्रव्याः । नामावास्यायाम् । ये मावास्यादेवतावाचिन: शब्दास्ते मावास्यायां प्रयोक्रव्याः । न पौर्णमास्याम् । अर्थाभिधानेन मन्त्रा उपकुर्वन्ति नान्यथेति । तथा चोक्तम् । यथार्थ वा शेषभूत- संस्कारादिति जैमिनिना । अनेनायुक्तमेव । इति पौर्णमास्यामि- स्यमावास्यायामित्युपदेशाधवतिष्ठन्ते तत्संयुनाश्च नाम्दा इति । ४. देवा श्राज्यपा' इत्यत्र नकारतोपः 1 नकार श्राकारोपधः पद्यामो ऽपि खरोदयो लुप्यत (प्रातिमा ४, २६) इत्यादी लक्षणस्य प्रदर्मितवान् । यत्र वेश्देवं हविस्तत्र विश्वान्देवा आय- हेस्येत सिद्धं भवति । पृषदाज्यपानिति पथौ प्राप्नोतौति चेत् । न । पत्र देवानामाज्यपामा प्रिया धामानौनि प्रेपे ज्ञापकादमूहः । A om . Bामनिवनापिरोमान्। १० देशाब। • Boom नकाराः LAnserts प्रथाला पाजामाRANI मिरे Cinsril ·१.५.५-] शाहायमौतसूचभाष्ये । - ५. श्रथ यदमि होत्रायावाहयति खिष्टक्षतं तदावाहयतीति श्रुतेः । पित्र्यायां कव्यवाहनविशिष्टे ऽनौ । अग्निं कव्यवाहनं होत्रायावत्यूहः। ६. ननु अत्राकारस्य सुतिर्न प्राप्नोति । स्वस्थ महिनो यागाभावात् । उच्यते। यद्येव वाचावाह वाचा यजति तेनो हैवास्य खो महिमष्टो (को०७० ३. ३) भवतीति यागानुग्रहवादात् लुतो भवति । ७. शब्दखरूपप्रदर्शनार्थ इतिकरणः । तेनाचाप्याकारस्य लुति- नास्ति । समाप्तमनुवचनम् । वरुणप्रघासे पाहवनीयौ हौ भवतः । तत्र यद्यध्वर्युरग्निभ्यां समिध्यमानाभ्यामिति संयति ततः संप्रेषव- भादूहः। स उच्यते। अग्रौ महान्तौ यो ब्राह्मणौ भारतौ । चोदना- संदेहत्वात्पवरनाम्नामनूहः। देवेचौ मन्विद्धवापिष्टुतौ विप्रानुमदिती कविसस्तो ब्रह्माणमिती ताहवनौ । प्रण्यौ यज्ञानां रथ्यावध्वराणा- मनूतौ होतारौ तूर्ण हव्यवाहो । आस्पाचे जुकौ देवानां चमसौ देवपानावरां दूवानो नेमी देवान्युवां परि भुवौ स्थः। श्रावहतं देवान्यजमानाय अमिमग्नौ श्रावहतं सोममावहतं अमिमावहतं सोममावहतं सवितारमावहतं सरखतौमावहतं पूपणमावहतं इन्द्रामौ श्रावहतं वरुणमावहतं मरुत श्रावहतं कमावहतं देवा प्राज्यपार श्रावहतं अग्निं होचायावहतं खं महिमानमावहतं श्राच वहतं जातवेदसौ सुयजा च यजतम् । ८. उपविश्येति वचनमूईजानुविशेषणार्थम् । दक्षिणेन प्रादे- देवंचाय।

·३. शाहायगौतसूचमाश्ये । [१.५.१-१.. नेति उभाभ्यां मा भूत्। ननु एकवचनमचास्ति किं दक्षिणेनेति वचनेन । सत्यम् । अस्ति जातावष्यकवचनम्। श्रत उभाभ्यामेवेत्या- प्रोत । भूमिमन्वारभ्येति वचनाइहिरपनौयेति गम्यते। ८. अस्य प्रतिष्ठाया मा छिमि इत्येवमादिमन्त्रः । अस्मिन्मन्ने पञ्चदभेन बजेणेति मामिधेनौसयाभिप्रायो विकल्पः । अतः साप्त- दाय सप्तदशेन । उपसत्सु नवकेन । एवं यावती मया तावतिथेन बजेणेनि ब्रूयात् । ६. १. अमुकभर्मा होता मानुष इत्येवमध्वर्युणोक्तः। अस्मिन्नव- धाविमाह। २. मानुष इत्येवमन्तेन मन्त्रेण प्रवृतः देव सवितरित्येव- मादिकं मन्त्र जपति किमर्थं मानुष इत्युकः प्रकृती जपित्वेत्यु- भयम् । उच्यते । प्रत इति वदन् प्रवरणनिमित्तलं जपस्य दर्शयति । पौ च यजमानस्यापि प्रवरणमस्ति। मोमे च मंचावरुणादौनाम् । तेषामप्ययं मन्त्री मा भूदिति विभेषवचनं मानुष इत्युक्त इति । उपोत्याय सस्मिन्नेव प्रदेशे अध्वयोदक्षिणममं दक्षिपोम प्रादेशेन अवारभ्य स्पृधा सव्येन च वामहस्तप्रादेभेन प्रामौत्रस्य दक्षिणमंसमेवं युगपदधारभ्य इन्द्रमधारभामह इत्येवमादिक मन जपति। ४. पएमोरित्येवमादिकं मन्त्र अवस्न्ध विमुच्यांभोजपति । ३. LAips, ·मावायगौतसूत्रभाष्ये। प्राप्तमेवैतत् । माहचर्यार्थमुच्यते । किमुकं भवति। अध्वर्यु संस्मृण्य तिष्ठति (५.१५.६) इत्युक्त' षण्मोर्वोरिति जपित्वा तिष्ठति । ५. ऐन्द्रीमारतमित्येवमादिना मन्त्रेणवर्तते । दक्षिणं बाहु- मन्विति बाहुवचनात्तचैव स्थित श्रावर्तते । ६. आवर्तनादनन्तरं होरषदनाच्छुक टणमादाय उभयतो मूलतो ऽग्रतश्च छित्वा' ततो निरस्तः परावसुरित्येवमादिना मन्त्रेण निरस्येत् । दक्षिणापरं दिगन्तरालं प्रति। ननु च्छेदनक्रियया निरमनमन्त्रस्य 'किमयं व्यवधानं सूचितम् । उच्यते । समानं होत्रा रणनिरमनमित्यत्र तदन्तर्भूतयोस्तृणादानच्छेदनक्रिययो- ग्रहणं यथा स्यादिति। अङ्ग छोपकनिष्ठिकाभ्यां होषदमात्तृणमिति सूत्रान्तरम्। ७. रणनिरसनमन्त्र श्राभिचारिकस्तदुच्चारणे ग्टह्यवचनाद- पामुपस्पानं सिद्धम् । तदुच्यते । पित्र्यायां मन्त्रोत्सर्ग ऽपि यथा स्यात् । श्रग्रहणं च वषकृत्योपस्पर्शनम्। उत्तरौष्ठ उत्तरमुप- स्पृश्येत्येवमादौ यथा स्यात् । ८. होटपदनमिति प्रकृतं हमिति च । होटषदने हप्कं हां निदध्यात् । प्रकाशकविशेषणं भाखान्तरात् । स्वशाखायां तु ब्रह्मत्वप्रकरणे । अथ यद्ब्रह्ममदनात्तृणं निरस्यति भोधयत्येवै- नत्तत् इति (को० ० ६.१३) अविशेषेण शोधनश्रुतेः। ६. होटषदनाधिकारो ऽनुवर्तते। होरपदन उपविशेत् । SACSIA inserts दक्षिण बालमन्या.। १Com. अवि।

·माशायनबोतसूत्रमाथे। (१.६.१५-२ इदमहमविमोरित्येवमादिना मन्त्रेण । स्यदादिनिर्देशः क्रमार्थः । मौदामौति मन्त्रवर्णदुपवेशने सिद्ध उपविश्येति वचनं होडषदन उपवेशनार्थम् । इतरथा ऊर्ध्वजानुरुपविगेत् तथा दृश्वात् । १०. उपस्थ उत्सङ्गः। उपेत्य यस्मिन् पुत्रादयस्तिष्ठन्ति । म प भमजानोरूपविष्टस्य भवति । तं दक्षिणोत्तरिणं दक्षिणवयवोगत- तर छला प्राचौ पाणी प्राचौं दिशं प्रत्यश्चितौ प्रगुणाङ्गुली प्रग्टह्य हस्तसंपुट कृत्वा । यद्यप्येवमेव परिभाषितं तथापि लोके जवांवपि पाणी संपुटौछतो क्रियते । तत्रित्त्यर्थं प्राञ्चाविति । ११. नमो धावापृथिवीभ्यामिति मन्त्रं पठन् गाईपत्याइ- वनीयावीत। १२. उदग्गछन्वेष वामाकाम इति पठेत् । बाहेति वन् दर्शयति नायं जपः । अतय पियायामनुत्सर्गः । १३. विश्वे देवा इति यद्यपि सूकादिस्तथाप्येका प्रतीया- दन्यवेनि वचनादेका । तदद्य वाचः प्रथमं ममौय । नमो मधयो नमो अर्भकेभ्यः । १३ प्रथमोत्तमयोन चिर्वचनम् । न पैकवर्यम्। अन्यत्र जपेभ्य इति (१.१.१८) वचनात् । १४. 'अवमायेत्यचावाच्यम् उत्तरचीपांशुत्ववचन मुद्दोपांव बयो: मनतासभरादिति चेत् । न । मापत्सिंभवो ऽस्ति ।

·१.६.१५-२६] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ३ तत्र मंधानं मा भूदित्युच्यते अवमायेति। अस्य दियजमानके बहु- यजमानके च जहः प्राप्नोति । म उच्यते । साधु वां यजमानौ देवता। साधु वो यजमाना देवता। पित्र्यायां च । अमिः कव्यवाहनो होता' वेवग्निः कव्यवाहनो होर वेत्तु प्रावित्रं माधु ते यजमान देवता। १५. अनुच्चै रित्यर्थः । अत्रापि दियजमानके । यावनिं होता- रमाथाम् । बहुयजमानके । ये ऽग्निं होतारमवृषध्वं । पिया याम् । यो ऽमिं कव्यवाहनं होतारमवृथाः । एवमूहः कर्तव्यः । १६. एतवतौमित्येवमादिना मन्त्रणाध्वर्युः सुचौ ग्राहयित्वा ततः पञ्च प्रयाजान्यजति । सुचावादाप्येति वचनं सुगादापनसंज्ञा- र्थम् । सुचाविति दिवचन विवक्षितम् । अत एकसुक्के नायं मन्त्रः । वरुणप्रघासेषु सुग्वहुवे ऽपि भवति । उत्तरस्यां वेदो होटकर्मेति (३.१ ४.१५) वचनात् । अत एवाध्वर्युपदस्यानूहः । श्रादायेति ल्यबा निर्देशो ऽङ्गाङ्गिमंबन्धज्ञापनार्थम् । अतः प्रयाजानुयाजाचा परिहाप्येत्येवमादौ (८.२ ५.२) नायं भवति । ईलामहै देवानिति पियायामनहः । मर्वत्रास्यार्थस्याविशेषात् । तथा च शतपथे। मनुय्या वा ईलेन्याः पितरो नमस्या देवा यजिया इति । पञ्चेति कर्मभेदार्थम्। अतः प्रयाजानामन्तरालेषु होतुर्न वाग्यमः। द्विगो- अस्यापि पञ्चैव न षट् । प्रयाजानिति शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । पञ्च यजति इति नियमात् । दिगोत्रस्य समस्य यागः। स्थातामुभे वाश्विनयाज्याधर्मः श्रुतेरिति दर्शनात् । १Com.होगा। १com, हो। 5 ·२९ शाहायमश्रौतसूत्रभाथे। 1 १. समिधः समिधो अन श्राव्यस्य व्यन्विायनया घरच्यते म प्रथमः प्रयाजः। श्रामेयाः प्रयाजाः । सौचौकश्चावामिः। प्रया- जान्मे अनुयाजांस केवलानिति लिङ्गात् । अतश्च नाहवनीयः । तेनावनौयविकारे ऽप्यवामिपदस्थानहः। ननु होविशियोऽमिः खिएकत् । कथमेतत् जायते । अथ यदमि होचायावाइयति खिएष्टतं तदावाहयति नथा नावाग्निं होचादित्याह पशवो वै प्रथाजा रुद्रः खिटष्टदिति श्रुतेः (कौ बा० ३. ३. ४)। अयं च मौषौको होलविशिष्टः । होचादई वरूण विभ्यदायमिति लिङ्गात् । ततः पियायां कव्यवाहनेत्यूहः प्राप्नोति । उच्यते । अन्य एवं कन्यवाहनो ऽग्रिने मौषौकः । कथं ज्ञायते । मन्त्रवर्णात् । यो अनिः क्रव्यात्पविवेश वो स्टइमिमं पश्यनितरं जातवेदमम् । सं हरामि पिट यशाय देवमिति तम्माट्यपदेशादन्यः करवाहनः । अतः पिव्यायामनूहः । प्रथमग्रहणस्य प्रयोजनमुच्यते । इति प्रया- जयाज्या (१,७,६) इत्यतिकरणः प्रकारार्थः । एवंप्रकाराः प्रथाजयाज्यर इति । किमेवं मिश्यति । उच्यते । केषिदश्वर्पूणो मिरविन्दा दशप्रयाजातब लटा अनियतस्थानः । तख प्राथम्यं मा भूदिति प्रथमवचनम् । २. ननूनपादन आज्यस्य वेवनया द्वितीयः प्रयाजः । द्वितीय दत्यमति वमिष्ठादीनामयं सोत्तरश विकम्पेन । नरामो अम आज्यम्य वेवमया याज्यया द्वितीयः प्रथाजो Ais दिनीरा।

·शासायमौतसूत्रभाष्ये। भवति । वसिष्ठादौनाम् । अवापि द्वितीय इत्यनुच्यमाने पूर्वण मह विकल्पः स्यात् । वमिष्ठानकानां नरासो ऽत्रीणां पैक इति कात्यायनवचनात्। अत्रीणां नराभंसो विकल्पः । तैः सह समामो वधवानां विकल्पार्थः । कण्वानां तनूनपानराशंसावुभौ पद्यते । तत्र पचे समुच्चयः । पक्ष ऽन्यतरेण प्रयोगः । तथैव संकृतीनामपि यथा स्थादेवमर्थः समासः । राजन्यानामसमामात्पूर्वेषां समासे तुल्य- धर्मता सिद्धा । अतश्च यथोक्रो ऽर्थः । ४. दलो अग्न आज्यस्य व्यन्वित्येतया याज्यया वतीयः प्रयाजो भवति । येषां तनूनपानराशंमावुभावानानौ तेषामुभयोर्भिन्ना- भित्रयोः पाठमामान्यात् प्रयोग श्राशयेत । तन्नित्यर्थ बतीय- वचनम् । ५. बहिरम भाज्यस्य वैचित्यनया यान्यया चतुर्थः प्रयाजो भवति। चतुर्थ इति संव्यवहाराय मंजा । वक्ष्यति । चतुर्थोत्तमा- वन्तरेण चत्वार (३.१ ३.१८.) इति । तबास्य ग्रहणं यथा स्थात्। ६. वाहानिमित्येवमादिकया याज्यया उत्तमः प्रयाजः । व्यवस्था तु देवतापदानां चोदनोपदेशात् । अमेहातुः खस्य च महिनो निगमप्रतिषेधार्थर व्यवग्रहप्रतिषेधार्थं च दण्डकपाठः । श्रावाहनदृष्टत्वात्माप्नोति। अन्वयस्य प्रशतिरित्याख्येति वचनात् (१.१६.२)। इति प्रयाजयाच्याः । इतिशब्दः प्रकारे। ततो TA B Comशले। निगद । निगम: C निगदमा भावाने प्राप्तिः।

·भाहायनश्रौतसूधमाथे। मिचविन्दायां लप्टा अन श्राज्यस्य वेतु इति नवमो दामो वा भाखान्तरात् । स्वाहा देवा श्राज्यपा जुपाणा अग्न भाज्यस्य व्यन्त्यिति हैक बाहुः । अस्य प्रतिषेधार्थ इति प्रयाजधाज्या इति नियमवचमम् । १. मिर्टचाणि जहनत् त्वं सोमामि सत्पतिरित्येतावाज्यभागी पौर्णमास्यां भवतः । अथ यत्पौर्णमास्यां वाचनावाज्यभागौ भवन (को० मा० ३.५.) इति श्रुतेः । शुगुद्देशेभाज्यभागसंज्ञा । ततः श्रूय- माणं माकृतं नामधेयमन्यस्मिन्द्रव्ये प्रकृति निवर्तयनीति (८.१.३) मदन्तावाज्यभागौ इत्येवमाधुच्यमाने पचोरेव निवृत्तिर्भवति । यद्यपि सामान्याधियम (१.१६.१८) इति सिध्यति तथाप्येवं सति प्रतिपत्तिगौरवं स्यात् । वार्चनावितीयमनुगता संज्ञा । ततः सार्वकामिक्यां केषांचिदेव तावन्यावाज्यभागौ भवतः । पामो- पधाते सति कामो लभ्यते । अभिचारे । तच हन्तरर्थवत्वात् । पायर्यायामिष्टौ च । तचापि पाभा वै तृत्रो यो भूतवारयित्वा निष्ठति कल्याणकर्मण: साधोरिति श्रुतेः । अभिमस्तो मृषा कृळू उरेदामेयमेव वा । निर्वपेत पुरोलाशं वायव्यं पश्यमेव च इत्येवमादौ सध्यर्थ वार्चनौ भवतः । अन्वर्थसंज्ञाविज्ञानात् । A B inserts रनि alter ars. cा को...। . A •पिदेनाबायभायो।

·शासायनश्रौतसूवभाव्ये । । २. अमिः प्रनेन मनाना सोम गौर्भिवा वयमित्येतावमावा- स्थायाम् । आमावास्ये कर्मणि । धन्वन्ताविति संव्यवहारार्थ संज्ञा । अन्वर्थमंज्ञा च । तत चयिण एते एव । पुरोनुवाक्यग्रहणं चन तं याज्यासंनिधिमिद्धेः । ३. श्राग्रेयसौम्ययोर्यथामधेन । ४. अनिर्मूर्धा दिवः ककुदित्याग्नेयस्य पुरोलागस्य पुरोनु- वाक्या । अमेरिति नोक्तं पुरोलामस्यैवैतौ यथा स्याताम् । तती हविर्यज्ञसोमेषु पुरोलाभानामेवैते भवतः । पाषु तु विपर्यामः कर्तव्यो यातयामलदीपात् । ५. भुवो यज्ञस्य रजमश्च नेता एषा याज्या । श्राग्नेयस्येति वर्तते । ६. श्रमीषोमाविमं सु मे एपा उपांशयाजस्य पुरोनुवाक्या भवति । यथा पूर्वत्र तद्धितेन निर्देशस्तथेहर न कृत उपांशुयाज- चोदनायामेव भावार्थम् । ७. उपांशयाजस्य जुषाणवित्येवमादिका याज्या । ८. इदं विष्णुर्वि चक्रमे पुरोनुवाक्या । वपट् ते विष्णवास श्रा कृणोमीति याज्या ! वैष्णवस्योपांयाजस्य । तद्धितनिर्देशो नियमार्थ इत्युक्तम् । अब पुरोनुवाक्या याज्येति नोकम् । पूर्वच दिसतं पारिभापिकमिति न्यायः सिद्धः । अतः प्रतीकग्रहणं याज्यापुरोतवाक्यानामिति (१.१ ७.१) अविशेषे मत्यपि पूर्वा पुरोनुवाक्या ततो याज्या । ६. वैष्णवस्येति वर्तते । जुषाणो वा निगदी वैष्णवस्य याज्या- RAVCom. न। A निगरिरातः।

·३८ शाहायमौतसूधभाष्ये। लेन भवति । कथमेतत् ज्ञायते याज्यावेन भवतीति । नम्वयं विकपः पूर्वेण थाज्यानुवाक्यायुगलेन युनः। नेत्युच्यते । एक- वानिगदस्य यायावेन च दृष्टवान् याज्यालमध्यवधीयते । जुाणो विष्णुराज्यस्य इविषो वेलित्येवं प्रयोगः सामर्थ्यात् । १०. अग्नीषोमा सवेदमा पुरोनुवाक्या । युवमेनानि दिवि रोधनानौति याज्या । कस्य । अनीपोमोरस्य पुरोलामस्य । पुरो- लापास्तद्धितवायस्तस्य चोतं प्रयोजनम् । ११. इन्द्रामी अवसा गतं पुरोनुवाक्या । प्र वर्षणिभ्यः पृतना हवेषु याध्या । तद्धितनिर्देशः पुरोलाशाभिधायौ उक्रायोजनः । १२. एन्द्र मानसिं रयिं पुरोनुशया । प्र समाविषे पुरुहत भवन् याज्या । इति सानाय्यस्य । सानाय्यस्येति वचनं नियमार्थम् । श्रतो नान्यस्येन्द्रन्या हविधः । १३. महाँ इमो य भोजमा महाँ इन्द्रो नुवदा सर्पणिमा इत्येते याज्यानुवाक्ये माहेन्द्रस्य मानाय्यस्य । १४. इन्द्रं वो विश्वतस्परि पुरोनुवाक्या । मादयस्व इरि- भिर्य न इन्द्रेति याज्या । एते याज्यानुवाक्ये रद्रस्य न महेन्द्रस्य । किंविशिष्टस्येन्द्रस्य । अप्रतिनिधेः । कीदृशः प्रतिनिधिः कीदृशो वाप्रतिनिधिः । उच्यते । यः कस्यचित् स्याने सादृग्गेन भवति भ भनिनिधिरित्युच्यते । तद्यया। अयमेवामावास्यायामिन्द्रयन्द्रमसः मतिनिधिः । कथमेतत् जायते । इन्द्रयन्द्रातिनिधिरिति Amरेममा ·शाश्वायन श्रौतसूत्रभाष्ये। श्रुत्यर्थवादात् । अथ यदमावास्यायामिन्द्रं यजत्येतज्योतिर्वा अमावास्या न हब चन्द्रो दृग्यत (को० ब्र० ३. ६) इति । किमेतेन सूत्रेण सिद्धम् । चरः मानाय्यालाभे सायंदोहस्थाने वा पुरोलाश इत्येवमादौ एन्द्र मानसिं रयिं प्र समाहिष इति याज्यापुरोनु- वाक्ये मिद्धे भवतः । कथं नामाप्नुतः । सानाय्यास्येति नियमात् । अतो प्रतिनिधेरिति देवताविशेषणवादैन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्व- पेत्पुरोलाणं वेति भेदेनाप्युपपातात्तत्प्रतिनिधिः प्रायश्चित्तं वेति । यथास्तु तथास्तु । एन्द्र मानसिं प्र समाहिष इत्येते' भवतः । मनु दृष्टचन्द्रायां प्रतिनिधिकार्याभावात् नैते प्राप्नुतः । उच्यते । मांनाय्यस्येति वचनाद्भविष्यत इति । अमावास्याव्यतिरेकेणेन्द्रस्य हविषः मांनाय्यवर्जितस्य इन्द्रं वो विश्वतो मादयख हरिभिरित्येते याज्यानुवाक्ये भवतः । सत्चविषये तु यः कात्यायनपठित ऐन्द्रः पचाराव श्रोदनो वा तस्यामावास्यायामपौन्द्र वो विश्वतो मादयस्ख हरिभिरिति । तत्र हि प्रत्यासंभवात् । ऐन्द्रं पञ्च- गरावमोदनं निर्वपेत्पुरोला वा यद्योदनौयन्ति यद्यपूपौयन्तीति श्रुतेः (कात्या. १२. २. १२)। यदि यजमाना बुभुक्षया श्रोदन- मिच्छन्ति यदि पुरोस्लामिछन्ति तत ऐन्द्रः पञ्चशराव श्रोदनी वा । अतो ऽसौ न चन्द्रप्रतिनिधिः । । काया. १५...१-५। ९ B adds । B in marg परोलामो था। ४ । रते। ५ B adds पुरोक्षागो वा।

·शामायनश्रौतसूत्रभाथे। कारणम् । तथाच १. पिप्रीहि देवा उपन्तौ यविष्ठ एषा स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या भवति । पुरोनुवाक्यायहण निगव्यपेतवादृधः संदेहयुदामार्थम् । २. बच प्रयोगः । ये यजामहे ऽभि खिएशतमिति । किं अथ यदग्निखिएकतमन्ततो यजनौति श्रुतेः । प्रेषे च तथा दृष्टम् । होता घरदमि खिष्टकृतमिति । मंप्रेषः । अयालग्निरिति पददयस्यार्थः इवानगिर्वक्ष्यमाणा देवताः खिएकदभिधानं पनत् । कुतः । एष ६ वे देवेभ्यो हविः प्रय- छतौति श्रुतेः। अतश्च खिएकदिकार ऊः । तद्यथा पिव्यायाम्। घेवधामड़े उनि सव्यवाहनमयालशिः भव्यशाहम इति । अव- भागनियमार्यो दण्डकपाठः । तद्धेके देवता पूर्वी कुर्वन्ययावारा- दिति । नव्युदामार्थय दण्डकपाठः । अनुयाजवदप्रयाजमुदयनीयं तैत्तिरीयाणाम् । अतश्च तेषामुदयनीये मयाजा न मन्ति । अनुयाशा विद्यन्ते । तच भविष्यत्वप्यनुयाजेषु अयाड् देवानामा- ध्यपानां प्रिया धामानीत्येवमेव प्रयोगः । श्रयालिति लुइन्छन्दसि कालवये ऽपि विधानात् । अनः कव्यवाहनस्य होतः प्रिया धामानीनि पित्र्यायामूहः । जातवेदा इति गुणपदं वरुणस्यापि उन्धम् । अनशवरथे ऽप्यूहः । ये यभामहे ऽसौवरुणावयायामनौ- वरुणवः मिया धामान्ययाष्टां मोमय प्रिया धामान्ययाही वरुणस्य मिया धामान्ययाप्टो देवानामाज्यपानी प्रिया धामानि | Balden ·१.१०.१-7 शासायनीवसूत्रभाष्ये। ४१ यतामग्रीवरुणयोहात्रो: प्रिया धामानि यवतां वं महिमान- मायजतामेज्या इषः कृणुतां तावध्वरौ जातवेदसौ जुतां हविरित्यूहः । अग्ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः एषा सह निग- देन याज्या ।- ३. वषट्त्येति स्वरप्रत्ययो गार्थतां खिष्टकतो ज्ञापयितुम् । अतो ऽन्यचापि यत्रयत्र खिष्टकदर्थवादस्तवतत्र वयदृत्योपस्पर्शनम- पाम् । अप उपस्पृश्येत्यन्वयदृष्टत्वात् । अथ यदप उपस्पृशति शान्तिर्वै भेषजमापः शान्तिरेवैषा भेषजमन्ततो यजे क्रियत (को. ब्र० ३.६.) इति श्रुतेः । १. दलोपतानं करिय्यतः । भाविनीलोपहान इत्यर्थः। पाणे- दक्षिणस्य या प्रदेशिनी अङ्गुष्ठादननाराङ्गुलिस्तस्यां प्रदेशिन्याम- नकि यक्षयत्यध्वयु। २. उत्तमे च पर्वणि मध्यमे च। तस्या एव प्रदेशिन्या वे स्थाने अध्वर्युणाभ्यने । तयोर्यत्पूर्वं तद्वाचस्पतिना ते इतस्य प्रान्ना- मौषे प्राणायेत्यनेना मन्त्रेणधरौष्ठे निलिम्पेत् । यद्वितीयमञ्चन तन्मनमपतिना ते इतस्य प्राश्नाभ्यूर्ज उदानायेत्युत्तरौष्ठे निलिम्पेत् । श्राध्वर्यवस्याङ्गुलिपर्वाचनस्योपदेशो निराकाझार्थः । 13. प्रमातत्य । 6 २ प्राणायेति पूर्वमननमधरोहै।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। । (१.१२.१ । ३. अपामुपस्पर्मनं छला ततो ऽन्यत् । माषान्तर एवमेव विहितत्वात् । ४. दक्षिणेन हस्तेन उत्तरेला धारयन् । इलामुपश्यत इति संबन्धः। उत्तरेलायहणं शास्त्रमव्यवहाराषम् । उत्तरेला प्राश्वेत्येव- मादिषूपस्थितं द्रष्टव्यम् । ५. धारयबिलामुपश्यत इति संबन्धः । अमंकुषिताङ्गुलिना दक्षिणेन पाणिना उत्तरेला धारयति । भव्येनेलापात्रीम् । मीन होदधम र पाचौं च संयच्छतौति मोमे दर्शनान् । ६. क्रमार्थं वचनम् । इन चवार्यवदानान्यध्वर्युर्ददाति । पञ्चमं होता स्वयं धीयात् । ७. जपिवेलामुपहथत इति संवन्धः । स्वयमित्यययोपयुज्यते । श्रात्मनो मुखसमित इदयसंमितां वा । न यजमानस्य । धारयन् किं करोतीत्यत आह । १. उपहतं सदित्येवमादिकं जपं जपिवेलामुपश्यते । 'नपिवेति वचनादुपांशमयोगः । अनेकस्वयं च । १. सोपाइनेत्येवमादिस्तम्मिनुपह्नत इत्येवमन्तो निगद रलो- पट्टानमंजस्तनोपकानं कृत्वा । Bषमादिमन्त्र ·१.१२.२-७ शाहायगौतसूचभाष्ये। . । २. अनन्तरमिला जिप्रेत् । ३. अन्तरिलं दूलामध्ये दूलोपहानमंज्ञकस्य निगदस्य मध्ये चतरवानिति उच्छृमिति । तत्र मैत्रावरुणीति प्रथम उच्छामो निराकाइलात् । वर्धानिति द्वितीय उच्छामः । पुचे इति हतीयः । अन्ते चतुर्थः । ४. यदा इलामध्ये चतरवाननं तदा ब्रह्म देवकृतमुपहतमिति दितीयः । यज्ञपतिशब्दस्यानेकयजमानके ऽयनहो देवताभिधान- मिति संदेहात् । उपहताविमौ यजमानौ दियजमानके । उप- हता मे यजमाना इति बहुयजमानके । सर्वखार (१५.१.. उत्तरम्यां देवयज्यायामित्यस्यानुत्सर्ग:३ । अस्थियज्ञे तु दोषणौया- पुरुषसंस्कारामौर्वर्जमिति कात्यायनवचनात्सर्वाशिषामभावः (२५. १३. ४ ३) । अपरे पुनः क्रतुवैगुण्यभयात्प्रयोगमिच्छन्ति । ५. इलामौत्येवमादिना मन्त्रणोत्तरेला संपाम्य भवयित्वेत्यर्थः। फ्रमार्थः क्वाप्रत्ययः । ६. इतरा या पायामस्ति तां यजमानपश्चमा विजः प्राश्नन्ति। यजमानो ब्रह्मा होताध्वर्युरागौप्रयेति वाजिने पठिताः। पञ्चैव । न मैत्रावरुणः प्रतिमस्थाता वा । प्राश्येत्यनुवर्तमाने पुनर्वचनं मन्त्रमति- षेधार्थम् । ७. भक्षणानन्तरं तावदाग्यमो धोतर्यावन्मार्जनं न कृतम् । ब्रायजमानयोस्त्वन्यत एव वाग्यमः सिद्धः । १ Bom. निगदस्य । २ A ins ब्रह्म देवछतमुपहन इति द्वितीय and alters द्वितीयः । एनीयः to तौयः। चतुर्थः resp.1 R A • स्यौदः। ४ पटन। BC(orig) om. न। ।

·भासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ८. दमाप प्र वहतेत्यादिना इन यथावायपठितेनोपशु- प्रयोगेण मार्जयन्त इलाभवचितारः । इलाइवान्मार्जनस्य । मार्जन मूर्धन्यवसेको ग्रयोक्तावात् । अङ्गिय मार्जन गान्ति भेषजमाप इनि लिङ्गान् । अन्तर्वद्यवस्थित पविधाभ्यां संयुक्त पाचे। पवित्र- बतौनि मतप्निमाहुणभूते पवित्र ! अतस्तदभावे ऽपि पनी- मंयाजनेषु मार्जनम् ।. ८. कृते मार्जने पवित्रप्रतिपत्त्यनन्तरमध्धयार्भागपरिहर खत्रु- तिविहितम् । तदस्माकमवधित्वेनोपदिष्टम् । यजमानभागस्याप्यत्र परिहरणमस्येव । न तु प्रोषिते । ब्रह्मणस्नु सर्वदा भवतीति मर्वच निर्दिष्टम् । एतस्मिअवधावन्वाहार्यरंजकमोदनं दक्षिणाग्रिपञ्चमाह- रन्ति । बहुवचनमविवक्षितम् । अवधिलेनोद्दिश्यमानत्वात् । १०. यासपौष्टिषु भागपरिहरणं अन्वाहार्यहरणं च नास्ति ताखप्येष एव दक्षिणाकालः । सर्वासामिष्टीनामिति वचनात् । न त पशो मत्यपि भागपरिइरणे । ११. श्रादिष्टदक्षिणास्ववाहाया न भवति । आदिष्टदक्षिणा पाण्यणमिवविन्दाप्रश्तयः । १२. एषा स इत्येवमादिना मन्त्रेण समिधमानौधमचिप्ती होतानुमन्वयते। अनेकवर्यमुपांश २ प्रयोगः। अथ यत्ममिधमनु- मन्वयत रमस्य वा एपेकानिशिष्टा भवति । सम्मादेनामनुस्तौतीति (को. • . ३..) श्रुनेः। यदोभानुवचने जहस्ततो चापि। 1 AC (see मा instead of सिद्वान्।1ACom परि। १० Ets min fú. has gig in marg!

·१.१३-१४.१.] भासायनश्रौतसूचभाष्ये। ५ स उच्यते । एते वामग्नौ समिधौ ताभ्यां वर्धयां चा च प्यायेथाम् । अनुमन्येति काप्रत्ययो ऽनुयाजाङ्गप्रज्ञापनार्थः । १३. चीननुयाजसंज्ञकान्वक्ष्यमाणान्यजति याज्याधर्मेण पठति। विग्रहणं कर्मचयप्रदर्शनार्थम् । अनुयाजानिति शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । १३. १. श्रयं प्रथमो ऽनुयाजः । २. अयं द्वितीयः। ३. विरम्येत्यर्थः । ४. इति एता एव सर्वत्र । ततः पित्र्यावभृथयोरनूहः । न च तनूनपाद्याजिनो विकार इतौतिकरणस्य नियमार्थत्वात् । १. अध्वर्युणा सूता बदौत्येवमन्तेन निगदेन संप्रेषितो वक्ष्य- माणं सूक्रवाकमाहेति वाक्यमेषः । ननु संप्रेषितो ऽन्वाहेति परि- भाषितमेव। मत्यम्। निमित्तार्थस्तु संप्रेषपाठः। मामिधेनीसंप्रेषवत् । वक्ष्यति । अप्रत्तदैवते दुष्टे नात्तिरस्ति हैात्रस्य । तथा नावृत्तिः प्रत्तदोषे ऽस्ति । अत्र होवात्तिप्रतिषेधे ऽपि संप्रेष भारत्तेनिमित्तं भवति। ततः संप्रेषवशादावृत्तिर्भवति। २. अमेवं सूकवागसौत्येवमन्तं निगदखण्डमुक्का विरमेत् । Com 791 PA माय! RA विकार इनिक | Cins रति।

·शासायनत्रौतसूत्रभाष्ये। [१.१७.२-१७ . यजमान धावाधथिवी तामित्येवमनं निगदसण्डमका विरम्य ततोऽनन्तरम्। ४. अभयस्तावित्येवमन्तं निगदखण्डमुका विरम्य ततो निन्त- रमा ५. तयोराविदीत्येवमन्तं निगदखण्डसका विरम्य ततोऽनन्त- रम् । ६. अवचने ऽप्यवमानं वाक्यपरिसमाप्नेः। एवमुसरेवपि द्रष्टव्यम्। ७. हविरजुषतेति हविःशब्दः मायेण प्रधानवाची दृष्टः । तदा- मायया उदकस्यापि पाठः । अग्निरिदमिति च केषांचित् । नविवृत्त्यर्थ च दण्डकपाठः । स्वस्य च महिनः मनिषेधार्थम् । ८: प्रधानहविर्निगमनम् । उनं दण्डकपाठप्रयोजनम् । ६. अक्रातामित्यन्यवापि। द्विदेवत्य एवमेव यथा स्यादिति भकलपाठः । ननु कौमो ऽन्यथा प्रानोति । उच्यते । अषाता- मिति । किं कारणम् । जहण्याच्छान्दमाराम् । अकातामिति तु चान्दनम्। १०. चवं व्यवस्था । ११. पूर्ववद्विधारः। १२. यथेष्ट व्यवम्या। यथेष्ट व्यवस्था। १४. अचापि अफतेत्येवमेव बहुदेवते नियमो यथा स्यात् । मतपतेति लाक्षणिको मा भूदिति सानुपङ्गः पाठः। निसमो। -10 ·शाझायनश्रौतसूत्रभाष्ये। 8७ १५. खिष्टकनिगमनमेतत् । अतश्च पियायामूहः । अमिः कव्यवाहनो हो।ण हविरजुषतावौधत महो ज्यायो ऽकृतेति । १६. अत्राप्यवमानं क्वचित्रामधेयग्रहणात् । १७. अमौसौ इति एवं प्रथमया विभक्त्या युक्त नामनी यजमानस्य । न होतः। अभिव्याहत्य । अभौतिवचनानोपनाम- केन । विस्पष्टं निरवकाशम् । तथा च श्रुतिः । उच्चैर्टलीयाद्य- घप्याचार्यः स्यात् इति । नामनौ इति भाखान्तरात् । असाव- साविति वौमानिर्देशः प्रथमानिर्देशश्च ममामप्रनिषेधार्थ पृथगव- मानार्थं च । ननु कतमे वे नामनौ । उच्चैकीयादिति वचनादुप- नामकस्याप्राप्तिरेव । गुह्यनाम्नोऽपि । तदस्य पिता माता च विद्या- तामिति नियमादिहाप्राप्तिः। नामकरणे पूर्व तु दैवतं सर्वति' तुमब्दप्रयोगात् । सर्वत्रेति वचनादिह नवरदेवताश्रयं पूर्वं व्याव- हारिकमुत्तरम् । १८. अभिव्याहत्येति क्वाप्रत्ययदर्शनात् द्वितीयेन नाम्ना उत्तरां देवयज्यामित्येवमादेर्निगदखण्डस्य मंधानम् । अथ पञ्चा- शिपो वदतीनि वचनात्पञ्चाशिषः पठिबावमानम् । १८. अवसानमत्र वाक्यपरिसमाप्नेः । अत्र सूनवाके ऽगि- शब्दो होटशदरहितः। ततधाहवनीय उच्यत इति सका। संप्रेषेत दैव्या होतारा इति दर्शनात्विष्टकृतो ऽभिधानमिति माना। एवमयं चोदनासंदेहः । तस्मादेषाममिपदानां विकारे- स्वप्यनहः ( B C मिरवारकम् । १ मा•z.१.१५ ।

·शालायनौतसूत्रभाये। [१.१३.९-२९ २.. एममिव्यस्य पदस्य स्थाने न इति वा प्रक्षिपेत् । २१. दरं च वीतं चेत्यारभ्य नमो देवेभ्य इत्यवस्येत् । मनु संधाकरणं विना कथमस्य मास्ने संव्यवहारः। विटन्निगदे सूक्त- वाके च (१. १६. १०.) अन्यत्र चाग्नौधोमीयामूक्रवाके नाम- पदणं ( ६.१.१४.) इत्यादिषु । उच्यते । संप्रेषोहारणमामांचया मामिधेनीनाम् । सूक्रवाकमन्त्राणमूह उच्यते । वियजमानके । श्रीमती वामस्मिन्यजे यजमानौ द्यावापृथिवी स्ताम् । ब- पजमानके। श्रीमन्वती वो ऽस्मिन्यते यजमाना चावाथिवी ताम्। अस्यादिति अधिर्धातुर्दिवादौ खादौ प पद्यते । ततश्चोदना- संदेहादनूहः । वियजमानके । प्रायासाते रमौ यजमानौ। बड- यजमानके । आशामत इमे यजमानाः । स्वयमपि मचादिषु यज- मानस्य धोत्रं कुर्वतोऽहं यजमान इति न भवति । खरिमान्यज- मानानिति महावते दर्शनात् । वियजमानके । अमिशर्मप्रजापनि- गर्माणौ। देवदत्तयञ्चदत्तावुकरा देवयज्यामागासाते भूयो हविष्क- रणमामामाने श्रायुरागामाते सुप्रजास्वमामामाते दिव्यं धामामा- साते। यदनेन हविषाशासाते तदन्यास्तां तदृश्यास्तां तदाभ्यो देवा रामन्नां तदनिर्देवो देवेभ्यो वनुतां वयमः परि मानुषाः । अथ बड़यभमानके। अनिर्मप्रजापतिधर्मसोमर्माणो देवदत्तयज्ञदत्त- विषुमित्रा उत्तर देवयज्यामाभामते भूयो हविष्करणमाभामत श्रायुराभासते सुमनास्लमानामते दियं धामागासते। यदनेन -- ·१.१४.२२-२६] शासायनश्रौतसूत्रमाव्ये 88 हविषाशासते तदन्यासुस्तदृध्यासुस्तदेभ्यो देवा रासन्तां तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनुतां वयमग्नेः परि मानुषाः । २२. स्तोर्ण बईिषि अञ्जलिमुभयहस्तसंयोगं निधायावस्थाप्य जपति नम उपेत्यन्तं मन्त्रम् । अथ बर्हिषि प्राञ्चमञ्चलिं निधाय जपति नम उपेतौति श्रुतेः। २३. भयो—हीत्येवमन्तेन निगदखण्डेन मंपितोऽध्वर्युणा होता तच्छयोरावृणीमह इत्येतामृचमुक्कोपस्पृशेत् । परिभाषिते ऽपि संप्रे- पवशात्कथं नाम हौत्रावृत्तिः स्यात् । शंयोर्वाक इति शास्त्रमव्यव- हाराथै संज्ञाकरणम् । पुरा शंयोर्वाकात् शय्वन्ता वेत्येवमाद्यर्थम् । उक्कोपस्पृश्येति क्वाप्रत्ययः शंयोर्वाकस्योपस्पर्शनमङ्गमित्येतस्य ज्ञाप- नार्थम् । २४. अग्निहोता वेत्वित्यादि सुगादापनम् । तत श्रारभ्य मन्द्रया वाचा तावद्यावदुत्तम श्राज्यभाग इष्टः । जपानामयं नियमो न भवत्यप्राप्तत्वात् । अग्निमन्यन एपवामाकाशादौनामनियमः प्राक् सुगादापनात्। २५. प्रधानयागादारभ्य परं मध्यमया मध्यमेन स्थानेन । २६. अनुयाजेभ्य प्रारभ्य उत्तमया वाचा उत्तमेन स्यानेन । अनुयाजप्रमवद्यानुयाजाङ्गत्वादुः। PA ins. इनि पुनर्वचनम्। 7 ·साझायन नौतसूचभाथे। १.१५.१-3. १५. १. उपांश मृदुना मब्देन पनौसंथाजसंजोगेश्वरन्ति पन्या- प्रोप्राध्वर्यवः । होतरपि तद्देशगमनं तथैव च क्रियेत्येवमर्थमिद- शुक्रम। २. मोमाद्याशनसो देवता यजति । ते वै चत्वारो भव- तौति श्रुतेः। ३. राका च सिनौवाली च राकामिनीवाल्यौ । देवने । उभयपदार्थमधानलाहन्दस्य । प्रज्ञाकामति प्रजोत्पत्तिमिच्छतो यजमानस्य । ननु पठौनिगः किमर्थम् । उद्यते। रजतीति पूर्वसूत्रे परस्मैपदनिर्देशाद्धोतर्यजमानार्थ मजामिच्छत इत्या- गताध्वयं मृतमिचनिनि यथा । पूर्व ग्रहपनेरिति राका- मिनीवाल्योर्यागक्रमात् पाठक्रमश्च सर्वच विवक्षित इत्येतज्ञायते । ग्रहपतिरित्येकदेगनिर्देश उपलक्षणत्वात् । ४. पतीत्युतम् । कथमित्याकाहिते याज्यानुवाक्या: प्रती- कपहऐन पठति । नार्थता मुची दादर यां यागानी प्रत्येक यथामध्येम देवे भवतः। घोमस्य याज्यापुरोनुवाक्यायुगलम् । श्रा प्यायख समेत ते पुरोनुवाक्या सं ते पर्यामि समु चन्नु वाजा इति थाज्या । आ प्यायस्व मदिन्तमेस्यैषा न भवति। गायत्रीरहित- वात् । अप्राथम्याच । एवमपि सति पावस्तीचे मकस्तपादपाः । अनेनेव प्रमेण तच तिसो मा भूवनिति । ननु आयायितवती- नामिति तोक्तः कथं संदेहः । पापोहिष्ठीयाभिरिनिवदामधेन Dति पदा ·१.१५.-8.] शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। ५५ । मोमाप्यायने तु मोम विश्वेभिग्राइभिरिति लिङ्गात् सुतरामा- गयेत । तस्मात्सकलपादपाठः । त्वष्टुर्याज्यानुवाक्यायुगलम् । इह त्वष्टारमनियं पुरोनुवाक्या । तन्नस्तुरोपमध पोपयित्रु याज्या । ननु तन्त्रस्तरोपमगुतमिति प्रथमा। कस्मादतिक्रम्यते । उच्यते । त्रिष्टुप् याज्या कर्तव्या । न च मा त्रिष्टुप्। यत्र पुनस्त्रियपि पुरोनुवाक्यात्वेन विनियोकुमिप्यते तत्र मकलपादपाठ: मंदेहव्यु- दामार्थः । तद्यथा। पिशङ्गरूपः सुभरो वयोधाः तम्मनुरोपमध पोपयित्नु देवस्त्वष्टा सविता विश्वरूप इनि पुरोनुवाक्या इति । अनौपोमीयप्रकृतित्वात् बाष्ट्रस्य तुन्यप्रतीकत्वात् प्राथम्याच्च । नव- स्तुरोपमहुतमिति मा भूदिति सकलपादपाठः । एवं वैश्वामित्रीणां पशौ यातयामत्वे वासिष्ठौं' प्रयुज्यते । देवानां पत्नौनां याज्यापुरो- नुवाक्यायुगलम् । देवानां पनीरुशतौरवन्तु नः पुरोनुवाक्या । उत मा व्यन्तु देवपनौरिति याज्या। यदि देवानां पनी राकामहं सिनीवालौति दृचा इत्युच्येत ततः पाठक्रमनियम एशौकतः स्यात् । ततो देविकाहविःपु विपर्यासो न स्यात् । प्रत्येकं प्रतीक- ग्रहणधव यातयामदोष उत्प्रेक्ष्यते तत्र विपर्यास: मिद्धो भवति । राकाया थाज्यानुवाक्यायुगलम्। राकामहं सुहवां सुष्टुती हुवे पुरोनुवाक्या। यास्ते राके सुमतयः सुपेशम इति याज्या। सिनौवान्या याज्यानुवाक्यायुगलम् । सिनीवालि पृथुष्टुते पुरोनु- ॥ १Bins ध्यावा। Pcom नियम ! : A यवयत्र । दोष। ५A नवना।

·१२ शाचायनयौतसूत्रभाथे। - A वाक्या । या सुबाडः खड्गुरिरिति याज्या । अमेर्टहपतर्याज्यानु- वाक्यायुगलम् । अग्निहोता ग्रहपतिः स राजा पुरोनुवाक्या । वयच त्वा सहपते जनानामिति याज्या । वयम् वा टहपत इत्यच इतिकरण नियमार्थः । अवैता भवन्ति । अन्यथा प्रथमोपदिष्ट- स्वात् सर्वच प्राप्नुयुः। ५. यथा ह त्यसको गौर्य चित् । एतामेव सजपित्वा नान्य- त्किंचित् नत दलामुपहयते । दलोपहतेत्येवमादिना निगदेन । अथ यदृचं जपति खस्त्वयनमेव तन् कुरुत इत्यर्थवादान्तरादर्शना- देवतावानेव जपो नोपहतं सहदिति । ६. अत्र पनौसयाजेलायां उपहतो ऽयं यजमान इत्यस्य स्थाने उपहतेयं यजमानौति वा विकारो भवति। ननु यजमानगन्दी इकारान्तस्ततो यजमाना एवं प्राप्नोति। तद्यथा। पचमाना ब्राहा- गौति । सत्यम् । पुंयोगादाण्याथामिति (पा. ४.१.४८) वचनाद्यजमानौति भवति । नत कारं पठन् सूत्रकार एवज्ञाप पति यजमानप्रयुको थाग इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । सत्रेषु मृते यजमाने न परिममाप्तिः पनी जौवतीति रुला । अतथ नेदिष्टिना महेतरे यजमानाः परिममापयन्ति । मतभाई- काया सदनाकर्म । ननु ये च यज्ञपति वानित्यत्र कथं । उच्यते। विभाषा सपूर्वस्येति (पा० ४, १, ३४)। ईकारस्य पते विधानादेवमपि माधुः प्रयोगः । यथा पामस्य पति होति (पा० ४. १. ३२)। दिपीके । उपहने इमे यजमान्यौ । पनपनौके । उपहता दूमा Aपन्या ·१.१५.७-१०.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । પૂર यजमान्यः । ननु प्रकृतावूहो न प्राप्नोति। उत्तरस्यां ततावूहन- वचनात् । सत्यम् । किं तु प्रकृतौ यथार्थानां स नियमः । श्रय- थार्थानां तु प्रकृती विकृतौ च सर्वत्रोहः कर्तव्यः । विकारग्रहणाच्च । अश्वमेधे दर्शपूर्णमामादिभिः संस्कृतायतस्रो जाया उपक्तृप्ता भवन्ति । नत्र संस्कारत्वादूहः । पत्नौः मनोति च भाखान्तरे प्रैषपाठात् । ७. येयमनन्तरेला एतदन्ताः पनौसंयाजाः । पनौसंयाजा इत्यधिकारे पुनः पत्नीसंयाजा इति वचनं नियमार्थम् । तेन दृष्टीनामिलान्तत्व उक्ने पूर्वा इला प्रत्येतव्या । उत्सृजन्तः कर्माणि यन्तौति जापकम्। ८. शंयोर्वाकः शंयुस्तदन्ताः पनौसयाजा वा भवन्ति । अस्मि- बपि पचे दूला कर्तव्यैव । कुत एतत् । पूर्वविधानादिलायाः । ८. प्र वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशादित्येवमादिना मन्त्रेण पत्नीसनहनं योक्तं नान्यत् । पनौसयाजप्रकरणात् । तदिमुञ्चति । वेदं विमुच्य पूर्वतरम्। ननु क्रियामन्त्रयोर्मध्ये वेदं विमुच्येति किमर्थम् । उच्यते। साहचर्यार्थम् । अतथ यत्र वेदविमोकप्रति- षेधस्तत्र योत्रविमोकप्रतिषेधोऽपि भवति । तद्यथा। दोषणीया- प्रस्त्यानबन्ध्यायाः संस्थानान्न वेदे पन्नों (८. १२.९) वाचयती- त्येवमादिषु योन्नविमोकप्रतिषेधः सिद्धो भवति । १०. अञ्जलिरुभयहस्तसंनिवेशः । तस्मिन्ननली पत्नौसक्ने योत्रं वेदं च विमुक्तं कृत्वा वक्ष्यमाणं करोति । पत्न्याः मंनिधानाभावे - 1 A प्रष्टनो यथाधाना समवेतार्थानां तु म नियमः। २ A यथायथा.c (sec. h.) adds यथार्थानाम् । १० प्रैषाभावात् । ४ A • याजा इनि करणान् ।

·५० शाहायगौतमचभाष्ये। [१.१५.१९-१५. श्रनालम्भुकावे वा नद्देशे। तदा वन मन्त्रः । कुत एनन् । अग्नि- होचहोमे चलौ च यन्याः सखा सृजामि प्रजया धनेनेत्यन- लाविति (२.१०. ५) यानात् । पन्यनेकवे ऽयेकम्याः परार्थ- वात् । संभवे पति एवंरूपाणि कवर्थानि ज्येष्ठा पनौति । कुतः । सवर्णसु विधौ धर्य ज्येष्ठया न विनेतरा इति' मारणात् । ११. अद्भिः परिपिञ्चमिति वचनासर्वत्र परिषेको ऽनिर्दिष्ट- द्रव्यको ऽभिः कर्तव्यः । अन्वयदृष्टं सर्वच भवतीति । वेदयोने दति यदि नोच्येत वेदस्यैव केवलस्य स्यात् । अनन्तरवात् । जपतौति वदनादुपांगडप्रयोगः । अनेकवर्य च । १२. एवमन्तं मन्त्रं वेदयोको परिषिपञ्चपेत् । १३. प्रतवन्तं कुलायिनमित्येवमादिक मन्त्रं वेद प्रअलौ स्थिते ऽपनीय योकं होता पर्चा वापयति । भाणयतीत्यर्थ: । गको सत्यामर्धम भाणयेत्। अर्धन्यायारार्थ इति वचनात् । अको तु यथाकथंचित् । वाचनस्य प्राधान्यात् ।। १४. मा पन्नौ बणनि वेदादुसष्य अन्तरेण मध्य करू न्यस्यत इति । प्रक्षिपतीत्यर्थः । उपमर्गादस्यत्यूमोरित्यात्मनेपदम् । न्यस्यन इति । कर्चभिप्रायेण क्रियाफलार्थ वा । ततधानेका अपि कुयुः । १५ तन्तुं तवयजमो भानुमविधि इत्यनेन मन्त्रेण गाई- प्राधादुत्तरतः । आ वहिषः स्तोर्वा चावहिराहवनौयान्न तो तावत् । उत्तरेण गाईपश्यमित्यमति पनौदेशादेव प्राप्नुयात् । .

·१.१५.१६-१६.१.] शामायनश्रौतसूत्रमाथ्ये । ५५ १६. प्राणो ऽमोत्येवमादिना मन्त्रेण वेद वेदस्यावशिष्टं पत्तदुपतिष्ठते । वेदाधिकारे ऽपि पुनवेदवचनमास्तरियविकन्ये ऽपि होतरुपम्यानार्थम् । कथं वास्तरिदविकन्यः । उच्यते । तमा वेदे- रास्तुणानीति मतपणे पत्न्या पास्तरिटत्यविधानात् । १७. एतेनाग्ने ब्रह्मणा वावृधख प्रयाड् यजं जातवेदा आभ्या- मुरभ्यामाहवनौयमुपस्याय । उपम्यानं नाम भकिनमेण मनमाभि- स्तपितार्थमिद्धये देवतोपधावनं तत् कृत्वा ततः । १८. प्रथमे उपस्पर्गने उपस्पृश्य । द्रव्यमुकं श्रापः ना उपस्पृश्य । मनु अनन्तर श्रावनोयो ऽधिकृतस्तमुपस्पृशेत्कम्मान' भवति । उच्यते । वेदोषमुपम्यायेति प्रश्ते पुनराइवनौयमुपस्यायेति वच- नान् । अथ यदप उपस्पृशति शान्ति भेषजमापः शान्निरवैया भेषामन्ततो यजे क्रियत इति श्रुतेः । उत्सृज्यते होता । व्यवाया- दिप्वनादृतो' भवतीत्यर्थः । १. व्याख्यातावङ्ग प्रधानदारेणोको दर्मपूर्णमामी। व्याख्यातव्या- न्यपि दम्पूर्णमासयोरङ्गानि मन्ति । तद्यथा। प्रथमप्रयोगेऽन्वा- रमणीया। अनुनिर्वाप्यः पिण्डपित्यज्ञथ केषांचित् । तेषामपि विधतावतिदेगः प्राप्नोति । ननिवृत्त्यर्थं व्याख्यातवचनम् । दर्शपूर्ण- 1 पनि। १४ दिनो ACTC (sec. h) | ·शासायन श्रौतसूधमाथे। ११.२६.१-२० मामाविति च व्याख्यातयोः संज्ञाकरणं शास्वसंयवहारार्थम् । वक्ष्यति । पूर्वा दर्शपूर्णमामाभ्यामचारभणौष्टिरित्येवमादिषु श्रन- योरुपस्थानं यथा स्यात् । न च कौण्डपायिनामयनीययोर्यहणा- मनयोरेव धर्मान्धानात् । दर्भशब्देनामावास्यमुच्यते। तस्य पूर्व- निपातः समासे ऽन्पान्तरलात् । अनुष्याने तु पौर्णमास प्रथमम् । कुत एतत् । यद्यपरपचे भङ्ग नौथानास्य यज्ञविकर्षः स्थादिति ज्ञापकात् । प्रकृतिराद्या प्रतिमूल' योनिरित्यनन्तरम् । केषां मतिः। दृष्टिपशवन्धानां दीनां पाहबन्धानां च टिरिति प्रयाजानुयाजाद्यङ्गकलापमहितं यागकोच्यते। पाठबन्धशब्देनापि श्रौतः पायागः । अतय न शाखापशूनां दर्भपूर्णमामौ प्रकृतिः । अपरे तु वर्णयन्ति । व्याख्यातवचनं शिष्यबुद्धिसमाधानार्थम् । अतश्च था: काचिदिष्टयस्तासां प्रथमप्रयोगे दर्शपूर्णमामाङ्गलादपा- रमणीयेज्या भवति । न च पिण्डपित्यशो दर्शस्थाङ्गम् । न्याया- नरमेनड्याण्यातम् । २. व्याख्यातो ऽमिष्टोमः प्रकृतिादशाहस्यकाहाना (८.१.१) त्यग्निष्टोमः खधर्मदशाहमवेति । व्याख्यातो द्वादशाहः प्रकृतिः भत्ताहीनानामिति दादशाहः वधभैरहौनमम्बेति।. अग्निष्टोमश्व चोदकपरंपरयाति । तत्रामिष्टोमस्यापि प्रकृतिले यथा स्यादिति सूबारम्भः । किं सिद्धमिति चेत् । श्रूयमाणं प्राप्नं नामधेयमन्य- मिन्द्रव्ये प्रकृति । ८. १. २) निवर्तयतीत्यानिटोमिकस्याप्यहीने निवत्तिः मिद्या भवति । अचोदाहरणम् । संपातौ तु निविद्धाने Aom.पथा। होगदक्षिा... निमन।

·१.१६. ३-४.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। इति (१६. २०.१५.) श्रूयमाणे जनिष्ठाउौयेन्द्रस्य नु वौर्याणी- त्येतयोनिवृत्तिः मिद्धा भवति । कस्य पुनरन्वयो येनैवमुच्यते । अन्वयस्य प्रकृतिरित्याख्येति। फलस्य नान्वयः । कर्मनिबन्धनत्वात् । तया यावन्नौवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्यस्य नियमस्य विकृतिष्व- नन्धयः । दर्शपूर्णमासकर्मनिवन्धनत्वात् । यत्र दर्शपूर्णमासौ तत्रायं नियमो न च विकृतिषु दर्शपूर्णमासौ। किं तर्हि तद्धमता । तथा च जैमिनिः। कर्मणस्वप्रकृतित्वात्फलनियमकर्डसमुदायस्थानन्वय- नित्वादिति। ३. येयं प्रकृतिस्ता दर्शपूर्णमासाख्या । अस्यामेव तावञ्चिन्यते। किं प्रधानं कानि चाङ्गानौति । किमेतया चिन्तया प्रयोजनम् । प्रधानविना श्रावृत्तिः । अङ्गविनाये चानावृत्तिः । प्रकृतौ चैत- चिन्धमानं विकृत्यर्थमपि भवतीत्ययमवमरः । अन्तरेणाज्यभागी विष्टकृतं च यदिज्यते तत्प्रधानमिति संवन्धः। यश्चार्य प्रदेशः खिष्टकदाज्यभागयोरन्तरावर्ती तमावाप इत्याचवते जैमिनिप्रभृतयः सूचकाराः । अनया संजया व्यवहरन्ति । अस्य तु प्रयोजनं । अनिर्दियस्थानमस्मिन् देशे श्रोग्यत इति । तेन संज्ञानमिति च जपेरन् (३. ६.३)। अमे वायो विद्युदित्येवमादि (४.८. ४) प्रधानानन्तरं प्रोक् विष्टकृतो भवति । ४. यानि मामिधेन्यनुवचनादीनि प्राज्यभागान्नानि यानि च खिष्टकृत्प्रमतौनि परतस्तानि तदङ्गानि । तदिति सर्वनामा । १B प्रदेधे। * A om. नानि । 1 8 ·a भासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। मधान- भावापिक' प्रधानं निर्दिम्यते । तस्य इतराङ्गानि । उक्रमा- चिन्ताप्रयोजनम् । ५. तेषामगानामभित्रकाले प्रधानप्रयोजने विभवः किरस्ति। अनुवन्ति हि मकरानान्युपकर्नुमित्यर्थः । तद्यथा । पौर्णमासे बहुवे ऽपि कालाभेदात्मकदङ्गानि। तरायणे च कालभेदात्पृथक् । ६. यमहत्यात बहनामुपकरोति तत्तन्त्रमित्युच्यते । अतथ लक्षणसूत्रमेतत् । तेन दौवर्णयादि सकदहणे । ७. यत्र तद्धितेन वा चतुर्था वा मन्त्रवर्णेन वा देवताभिः मंयुकः शब्दः श्रूयते। किंविशिष्टाभिर्देवताभिः । उच्चावचाभिकी- भिरल्याभि । तर सर्वच प्रदान प्रत्येतव्यम् । मदानं याग रशिरि- सोको ऽर्थः । प्रधानमशेयस्य चेयं संज्ञा । मदानमावर्तते । तस्य प्रदान विष्टदिसं चेति (१५.२.१७) शास्त्र व्यवहारार्थम् । मनु उधाव- चामिरिनि न वमव्यम्। पदान्तरस्यासंभवात् । वचते। प्रदानाभि- प्रायमेतत् तद्यथा । मित्रविन्दायाँ बहीनामेकं प्रदानम् । पशदेवता- पाचकस्या एव प्रदानदय च । तस्मात्प्रदानविप्रेषणमुच्चावचामि- रिनि। मनु पञ्चविलश्चकः पञ्चपएर्विशाखयूप इनि देवनामयोगा- भारात् प्रदानं न प्राप्नोति । उद्यते । समा स्टोनीपतीभ्यामिति ममाभिवचनाझविष्यनि । विमाखयूपे च यूपद पनान् । यथा लोके किमोरेण सह बडवेत्युक्त धेनुर्वडवेत्यनुकमपि गायते श्रूयत इति ·१.११.८-१..] शासायनश्रौतसूत्रमाध्ये। वचनाच्छाखान्तरश्रुतस्यापि देवतासंयोगस्य परिग्रहः पञ्चविलस्य च देवतासंयोगः शतपथश्रुतौ । महर्लिग्भ्यो निर्वपतौति न प्रदान- सृत्विगुद्देशेन विहितत्वात्। कुतः। शतपथे तमेते चत्वार लिजः प्राभनौति प्रामनवचनात् । तथा तेभ्यो ऽध्वर्युश्चातष्प्राग्यं ब्रह्मौदन निर्वपतौति च । ८. तत्र तस्मिन्प्रदानस्य नानारूपे श्रवणे यो विकारो भवति म उच्यते। याया देवता विक्षतौ चोदिता तद्देवते याज्यापुरोनु- घाक्ये एव भवतो नान्ये । एकमपि वैकृतं प्रधानं बहना मारताना निवृत्तिं करोति । प्रधानत्वसामान्यात् । ८. इदं चान्यन् । निगमस्थानेषु वक्ष्यमाणेषु देवतादेशमव्यूह- नादिषु च सा देवता या यत्र चोदिता । न पर्यायेणात्मकत्व- रूपेण वा नैरुकवत्। श्रतश्च येनैवाभिधानेन चोदिता तेनैवोप- लक्ष्यते । प्रकाश्यत इत्यर्थः । १०. निगमस्थानशब्दयुत्पत्तिरादरार्था । स चादरः प्रायश्चि- त्तविशेषार्थः । ततश्चावाहनादौनामन्यथाकरणेन मन्त्रानुजपमार्च प्रायश्चित्तम् । अपि च । यस्मादिज्यमाना एव निगच्छन्ति तस्मा- निगमस्थानानौतिवचनात्विष्टद्यागाभावे अग्निं होत्रायावहत्येत- स्पदं न भवति । कुतः संदेहः। होटवकार्ययोगादमेहतिः। श्रा- वाहनादौनि वर्जयित्वान्यत्रानिग्यमानस्यापि शब्दोच्चारणमस्येव । तद्यथा । अमिता वेवग्निहोत्रमित्यादौ । वनस्पतिषे न। यत्रा- मेतिः प्रिया धामानि। सूकवाक च । अमिमद्य होतारम- - B •पथे अतः। १ उपदेशेन B •विगएदेशेन। ३ । देगेन ।

·शावायनत्रौतसूत्रमाथे। १. १६.११-१२ होतेनि। उत्तम प्रयाज इत्यत्र उत्तमशब्दो यदि न क्रियेत ततः प्रथाज दज्यमाना निगच्छन्तौति वटवनस्पत्योः प्रयाजेवियादर्भ- नात् नयोरेव निगमनानि स्युः । विष्टकृत्रिगद इति निगदवनं संज्ञार्थम् । देवतावचनं चोदितदेवतार्थम्। ततो भ्रान्त्यावाचितस्ये- न्धमानस्थापि न निगमाः। ननु पर्यनिरुतस्य राष्ट्रस्यज्यमाना- भावाविगमाभावः प्राप्नोति । तथा तव वनस्पतेः विष्टसदिलं भक्षश्च । उच्यते । पर्यमिकृतमुत्सृजन्ति (८.९७.५) रति मिद्धे न मंस्थापयन्तौति वचनं भर्वधर्मप्रापणार्थम् । ततो भवत्येवावाहनम् । तथा देवतादेशनादिष्वपि निगमस्थानमंज्ञा। हेवारम्भात् । श्रत उपांसहविःषु धामप्युपांशता भवति । न च त्वा दृष्टत्वादन्येषां कपिञ्चलादीनां पर्यमिकतानां त्वाधर्माः श्रतुक्रामन्नश्च विकारा- व्याख्यास्याम इत्युत्तरसूचे यानात् । ११. ग्रन्थमनुसरन्तो विकारानुक्क्रोन्यो विकारेभ्यो ये अन्यथा भवन्ति ताण्याख्यास्यामः । असमोइन प्रदर्थयिष्यामः । ये चोझास्ते च मन्ति याथानुक्रमिय्याम इति शब्दः । तद्देवते याज्यापुरोनु- वाक्ये इत्युक्रम्। अनुक्रामन्तो ऽन्यथा वदिय्यामः । तद्यया। एन्द्र याचि परिभिः मखे विष्णो वितरं विक्रमस्खेत्यधन विकम्पः। दूध- माना देवता निगच्छन्तीत्युतम् । तदन्यथाप्यनुफामन्तो वर्णयिष्यामः। थथा। न्दं वसुमन्तमावत्यादौ । श्रनिकोषु पर्यायेणापि देवनाना- मेत्येवमादिश्रुतेर्वधनादन्यथा वक्ष्यामः । १५. वक्ष्यति । अग्नये पवमानायेष्टिः पौर्णमासौविकारः। तत्र LAB देशाम् ।

·१.२६. १३-१५] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । वार्चनावाज्यभागी प्रतौयाजानौयादित्यर्थः । मामिधेनौखिएकृत्य- तिषेधार्था दूयं परिभाषा। अन्यथा चोदितेन सह विकल्पः स्यात् । ननु वाघ्नौ वृधन्वन्ताविति सर्वत्र वक्तव्यं किं पौर्णमासौविकारो ऽमावास्थाविकार इति वचनेन । उभयमंज्ञार्थम् । किं कृतं भवति । पौर्णमासं प्रथमायै तन्त्रं भवतीत्यस्याप्ययमेवार्थ इति ज्ञापितं भवति । १३. प्रतीयादिति वाक्यमेषः । १४. पौर्णमासौविकार इत्युक्ते वार्चनौ । श्रमावास्याविकारे वृधन्वन्तौ इति वचनात् अनुक्ने न किंचित्प्राप्नोतीति तदर्थ वचनम् विकल्पभूतौ विकन्येन भवत इत्यर्थः । १५. देवतया हेतुभूतया प्रतीयात्। कथम् । यत्रानिर्देवतात्वेन श्रूयते ऽगोषोमौ वा तत्र वाघ्नौ । यचेन्द्र इन्द्रानो वा तत्र धन्वन्तो। १६. इयमपि हेतावेव पञ्चमी। हविषा वा हेतुभूतेन हविषा वा लिङ्गेन प्रतीयात् । कथम् । श्रौषधद्रव्यं पौर्णमासे । सानाय्यट्र- व्यममावास्थायाम्। १७. प्रतीयादिति वर्तते । यत्र हेतुसंनिपातः। तद्यथा । ऐन्द्रमेकादशकपालं पुरोलाशं निर्वपेदाग्नेयं पय इति । तत्र हविषो बलीयस्त्वम् । तत्र ऐन्द्रे पुरोलाणे वार्चनौ । श्राग्नेये पयसि वृधन्वन्तौ । १८. सर्वार्था दयं परिभाषा । श्राज्यभागार्थायास्तु विकल्पस्या- नवकाशः स्यात् । अत्रोदाहरणनि। विराजो (३. १३. २३) . १c ins: - - वाहनं। तेषां देवताशम्दादिष्वपि निगमखानासंचा। Pानिय- माद instead of वचनाद् । ३ B पोर्चमा resp. घामावास्यम् ।

·शाहायगौतसूत्रभाष्ये। [१.१६.१६-२.. खिष्टरुन इत्युक्तमामान्यादृमेव नियम्यते। न निगदः । श्रतो निगदानिवृत्तिः। कयाशभौयेन जनिष्ठाउग्रीयम्य नित्तिः। सूकन सूतस्यैव सामान्यात् । बहुदेवतस्य प्रत्यभिमनमने सब एन्ट्राम पाज्यानुवाक्यायुगलम् । इन्द्रानौ वै सर्व देवा इत्यर्थवादभामान्यात् । अन्याय इति चेत् । पच्यते। अमयां गतौ घेन केनचिसामान्येन व्यवस्था युका। १६. तदन्यत्र भायनाभ्यां दर्शपूर्णमामाभ्यामित्यच (१.४.१२) वस्तुत्तेना न पध्दतः । तदिहानूधत एवामदेहार्थम् । उत्तरसू- पार्थ च। चमब्द इसिपाहबन्धाधिकारानुकर्षणार्थः । २०. अविकल्पार्थ सूत्रम् । दृष्टिपशुबन्धेवेव वचनादन्यत् । सोमे तु मरयपि वचने दोक्षणीयादिषु विकल्पो भवति । तथा च मतपर्थे । तस्य सप्तदश मामिधेन्यो भवन्ति । उपमत्सु सु यावदादिष्टं कुर्यादिवि यत्नान विकल्पः। नासाधर्मातिदेश इति न्यायाधातु- मास्यमोमेषु । पिव्यायामेकेव मामिधेनौ। अनय मित्रविन्दायां पञ्चदशेष सामिधेन्यः । माखान्तरे तु सहस्र मामिधेनौनामानातम्। तेन मह विकन्यो न भवति । ननु विश्वजिति' केषांचिदेकविंशतिः सामिधेन्या माखान्तरे। तथा इकापसौ मतपथे। तस्कविंशतिः सामिधेन्यस्तेषां सतविंशतिः मामिधेन्य इति सच कथम् । उच्यते । श्रममा नय विशेषाभावात्माप्तदम्येन मह विकस्यः । । A ज्युले कमा• 1 न्युहे हबमा | RA प्राना• CHERIनमान मेन्ट्राचा...AO (in marg) is पिशाचिन पचभातAins, मिति।

·१. १६. २१-१७.१.] शासायनश्रौतसूत्रमाध्ये । २१. काम्यासु कामसंबन्धेन चोदितासु। तद्यथा। मार्वकामि- क्यमये कामाय इत्येवमाद्यास स्त्रीलिङ्गनिर्दिष्टाम उपांशहविष्वं कार्यम् । यज्ञाथर्वणं वै काम्या दृष्टयस्ता उपांश कर्तव्या इति श्रुतेः। लिङ्गदर्शनाच्च । अथो सर्व वै कामा विभकिषु तस्मादुपांश भवन्नौति खश्रुतौ (२.५) । २२. प्रकाम्यास्खपि दोक्षणीयाद्यासु तथा अनिर्दिटेम्वपि च तद्यथा सौर्यस्योपांश प्राजापत्यस्योपांश इत्यादिषु । ग्रन्थमनुसरन्तो व्याख्यास्यामः । अविकल्पार्थो ऽयं योगः। देवत उच्चैरुपांशतायां (१३.१.३) चेयुके ऽपि स्वमतपरिग्रहार्थं वचनम् । १. हविषां विधानप्रक्रमे प्रतीकग्रहणमृगादिग्रहणं याज्यापु- रोनुवाक्यानां प्रत्येतव्यम् । एतामामृचा प्रतौकानि विभक्रय इति श्रुतौ प्रयोगदर्शनात् । एतदुकं भवति । यागचोदनाप्रक्रमे यत्प्रती- कग्रहणं तद्याज्यापुरोनुवाक्यानां प्रतीयात् । यघन्यः प्रयोजनान्तर- संबन्धो नास्ति । अत्रोदाहरणानि । सेमिं बटारं देवानां पनीरनिं ग्टहपतिमिति यजतीति प्रकृत्याच । श्रा प्यायस्व सं ते पयांसोह लष्टारं तं नस्तरोपमित्यादि । तथानये ऽग्रिमत इति प्रकृत्या- निमग्निं हवीमभिरित्यादि । तथा प्रायोयेष्टिः। पथ्या स्वस्ति- मग्निं सोममित्याद्यनुक्रम्य खस्ति नः पयासु खस्तिरियमे नयाग्ने TA •प्रधान• B विप्रदान A •प्रकरणे B याचाची.। ए Bins. थाहा ·शाहायनश्रौतसूबभाथे। {१.१०.२-० वं पारयेत्यादि । न घेदन्यो ऽर्थसंयोग इति कस्मात् । उच्यते । श्राग्ने यो वा दयोः पूर्वाज्येन तनूदेवताः पुरस्तात्पुरोलाशखामि पत्रमानं पावकं च गुचि चोपरियाविश्वेभिरमे अनिभिरमे विश्वेभिरमिभिरिति (१.३.६.१.) खिष्टकदर्थन संयोगात्प्रधान- येते न भवतः । अमे जुषखेत्याइतो इयमानाचाम् । उपप्रियमित्याह- वनीये इयमानायामिति नेते याज्ये। अनौपोमप्रणयनमयोगान् । २. दिममतिषु यतिषु देवतालिङ्गरहितेष्वपि चोदनानुपूर्यण याज्यामुरोनुवाक्ये भवतः । तद्यथा। दूतं वो विश्ववेदसमिति दिदेवत्यानामिति (१४.५१. १४) चोदनाग्रहणे असति यागा- नुपूर्यण स्यात् । को दोष इति चेत् । उच्यते। पण्डपुरोलाये इक्रियमाणे ये एव पाठपुरोलामस्य प्राप्ते ते एव प्रानुनः पयोः । तम्मा भूदिति चोदनाग्रहणम् । ३. न केवल चोदनानुपूर्वेण व्यवस्था किंतहि देवतेन प्राधा- न्यम्नतिभामा शब्देन । चोदितदेवतापर्यायेणापौत्यर्थः । ४. लिङ्गमुच्यते । लिङ्गेनात्यन्तमचरित यदुधार्थमाणं लिङ्गिन प्रत्यायति । यथा । धूमकेतुः पुरुयन्द्र रत्ययः । तेन लिनेम । न केवस्नं पूर्वेरेव कारणव्यवस्था । ५. उपसनमुपसगी गुण इत्यर्थः । अतथ मगुणास देवतास घोदितास अनधिगच्छन् अप्रामुवन् ममि मगुपो देवतालिने दैवतेन देवतासम्देम केवलेन तुष्येत् । आमनस्तष्टिं कुर्यात् । न तु LAorm पनि सिमोश B सिोनोग्य सिमात्यों।

·शाहायहथौतसूत्रभाष्ये। ६५ न कुर्यात् । यत्र सूचकारेण याज्यापुरोनुवाक्ये नोके तत्रैवं कुर्यात् । तद्यथा। विवेभ्यो देवेभ्यो वार्षिकेभ्यो जागतेभ्यः सप्तदशेभ्यो वेरूपेभ्य इत्यादौ । ६. उपसृष्टाः सगुणा एव निगमस्थानेषु भवन्ति । तद्यथा । अग्निं तपस्वन्तं जनदन्तं पावकवन्तमावहेति । ७. भौक्षां पुनःपुनर्या काचिद्देवता तस्यैतस्यै देवतायै हवि- थोद्यते । एकमिन्नेव कर्मणि । तद्यथा। श्रामेयं कृष्णग्रोवमालभेत मौम्यं बधुम्। अामेयं कृष्णग्रोवमिति चरकाणम्। तत्र प्रथम- स्थागेयस्याग्ने नयेति षट्कः । द्वितीयस्था ते वत्सा मनो यमदित्य- गये कामाय पट्क उक्तः । ननु सगुणा एताः । उच्यते। निर्गुणम्य चोदितस्य गुणो भवनपि न दुय्यति। यथा प्र तत्ते अद्य शिपिवि- टेति । देवतायै हविश्वोद्यत इति देवतावचनात्काये प्राजापत्याः प्राजापत्य इतरे । को वे प्रजापतिरित्यर्थवादात् । तथा प्रजापति क इति च । हविश्वोद्यते तत्रेति वचनाद्यस्मिन्नेव हविपि पूर्वमुपदेश श्रौषधमाज्यं वा तत्र व्यवस्था । प्रथमोपदिष्टे प्रथमचोदनायामुप- दिष्टे इत्यर्थः । याज्यानुवाक्ये इति । ननु याज्यैव केवला । यात- यामलदोषाशङ्कया ते इति वचनादिपर्यामेनापि ते एव । वर्षीयमी (१. १७. ११) तु याज्येनि तत्र तुगन्दाग्नियमः । सर्वत्र प्रती- यात् । मर्यवेव जानीयात् । ८. इदं चान्यदुच्यते । दृष्टयो बहुप्रकारा: शाखान्तरेषु काम- विशेषमंयुक्ताः पद्यते। ताच पृथक्वतः नानात्वेन न शक्या विगण- यितुं ततश्चान्यानपि धर्मान्यथोकाननुतिष्ठेत् । तद्यथा। म यदि . 9 ·शावायन प्रौतसूनभाष्ये । [१.९७८-१९. दृष्टिकामः स्याद्यदीया वा यजेत दर्भपूर्णमामयोः यादृष्टिकामो वा अस्मीति तत्रोक्ता अध्वर्यु ब्रूयात्पुरोवातं च विद्युनं च मनमा- ध्यायेति प्रभाणि मनसायायेत्यामौ स्तनयितुं च वधं च मनमा- ध्यायेति होतारं मस्येतानि मनमायायेति ब्रह्माणमित्येवमादयो धर्माः शाखान्तरोया याद्या इत्येवमर्थः सूबारम्भः । ८. तत्र तेवपि शाखान्तरेषु या अनादिष्टयाज्यापुरोनुवाक्या देवताः तासु गायचोचिष्टुभौ । गायत्री पुरोनुवाक्या चिटुथाज्या इत्येतथा व्यवस्थया। तद्देवते या देवता चोदिता । न तु भकि- माचेण। यथा। आग्रेयौ गायवौति । परीच्छेत् । सर्वतोऽविच्छेत् । गायत्रीचिएभोरलाभे उपिणहं रहतौं च परिहाप्य अन्यानि माशतानि विरालयमानि छन्दांसि ग्रहीतव्यानि । कुतः। विरालष्टमानि इ वा एतं छन्दांमि गोपायन्ति यो ऽसौ सपति तो ते संपदं मोहयन्ति ये ऽविच्छन्दोभिर्यान्वौत्यपरेण दर्शमात् । नोणिहा वषट्कुर्यात्र हत्या वषट्कुर्यादिनि चरकाणाम् । अभावे ऽन्यथापि नामौराविमामिति धनात् । ११. पुरोनुवाक्यातो याज्या वर्षीयमी गुरुतरा कर्तव्या । हाम्दो नियमाः। तेन यच विपर्यासेन मघौयमौ सत्र म विष- यस् यद्यपि अभीक्षणचोदभार ये ने इति परियतात् । मथा च महिनो याज्यापुरोनुवाकाविपर्याय सूचकारेणेव फ्तो यनः Bom, bo morda from you to Cong, from fire to all १॥ कालिप कारणम्। इदिनि चा मिराममानिससि पोर- बानि । मन बारक्षम्। ॥ भोपचोदनापी यो नि परिपमान 0 मोपदेषताए। . com. पायापुरीनुवाकया। - ·१.१०.१२-१५.] पाहायनचौतसूचभाष्ये। उत्तरस्य महिमो याज्यापुरोनुवाक्ये विपर्यस्येदिति (१६.१.१२)। विष्छन्दमो न विपर्यामो भवति । विष्णुप्जगत्योश्च पिष्टुप वर्षी- यमी। शौनकवचनात् गुर्वचरायण गुरुत्ति मवं गुर्वधरं चेटुभमेव विद्यादिति (३.१८.३३)। १२. पूर्वीकाभाये मति ममे वा । तुम्घप्रमाणे कन्पयितव्ये। १३. यच ययोर्याज्यापुरोनुवाक्ययोरेतेषां वक्ष्यमाणानां लक्षणानां किंचिद्भवेत् । पुरोनुवाक्यालक्षणन्यप्यसंभवे याज्यायां पामाणि। याज्यातक्षणान्यपि पुरोनुवाक्यायाम । कथं नाम स्युरित्येवमर्थः सूधारम्भः। किंचिस्यादिति वचनात् हुवे हयामि श्रावामहे पिप पाहि अपाः एवमादि । न त यथापठितान्येव प्रामाणि । १४. ऊवे हवामहे श्रुध्यागायेदं यहिर्निपौद देवतानामेति पुरोनुवाफ्यालवणनि । हुवे हवामहे एते एव कर्मवचने । नान्ये लक्षणात्वेन पहीतये ददामि प्रवीमौति। कुतः । किंचिदचनामिद्धे सुमार्थयोः पाठात् । श्रागहीति मोपसर्गमतः पुन:पाठः। निपीदेति सोपमर्गमेकं लक्षणम् । देवतानामेति । नामधेयमिति नोक पर्या- यान्तरस्थापि यहणार्थम् । न घेटय तौशधिकारे ऽपि मति लवणनीति वचनापाएकान्यप्येतानि लणनि । १५. अद्धि पिबेत्येतेषां न स्वरूपेण ग्रहणम् । किं तर्हि उप- लवणमात्रए। कुतः। लक्षाधिकारे पुनर्लक्षणानीति वचनात् । अतथ कचिद्धातव्यत्ययो भवति। न चैतदलाचणिक नेगमेषु तवतत्र यहणत् । तथा घ श्रुतिः। आइतौधमित्यभिकपा (६.८) जुषस्त्र ·शाहायकयौतसूत्रभाष्ये। [१.१७.१९१९. (को. प्रतिहयंत्यभिरूपा । देव यायेत्यभिपा। इविभती इविषः । बंहि- छमिति बडत इव हि पुरोलामः । म वाहवा मिस्तं जीवसे न ०७० १८.१३) इति हविषो वाहवेति तद्धविधो ऽङ्गानां रूपं इत्येवमादीन्याह। किमेवं मिद्धमिति चेत् । उच्यते। गायत्रः सर्वखार इति प्राधतानां म्याने तप्लिङ्गयुका गायन्यः कर्तव्याः । तत्र केन- चिसामान्येन लिङ्गं मिद्धं भवति । १६. पूर्वस्मिन् मदेशे लक्षणं यस्या: स्यात् मा पुरोनुवाक्या सादुलक्षणा । १७. उपरिलवणं यस्याः मा उपरिष्टलक्षण । दितीये अर्ध 'चा पादे लक्षणं यस्याः मा याज्या समुद्धा । प्रदेश विशेषस्योकस्या- भावे अनियम इति पृथक्वारम्भात् । १८. अनधिगधनलभमानम्तद्देवते। तदिति भवनाना चोदि- तायाः परामर्थः। मा देवता अनयोरिति अतद्गुणमविज्ञानो पौहिः । तेनेतसिद्धं भवति । गन्तरम्वेनापि देवतापदेनोपल- चिते चाहो । यथाभितष्टीयमांगादिपु । अधिगमानधिगमौ प यमुचमासाविषयौ। तथा दैवते दर्शनात् । तच दातयीप्रधानेव देवताचिन्ता। यतः नयाभ्यां यजेत् । नमाभ्यो नमनगौलान्या पुनःपुनःप्रयोगे ऽस्ययातयामाभ्यामित्यर्थः । यजेदिति वचनादिष्टि- पशमोमेषु मर्वत्र। १८. इतिशब्द एवमष्दम्यार्थ। हेदेव । न विकन्पं कुर्यात् । . i Cinsi A om hit Bom, fer & 1481 v Afmer: 13 - ·१.१०.२०.] शाहायनमौतसूत्रभाष्ये। चु विकारो न विद्यत इत्यनेन ऊहेद्यथार्थं प्रापयेदित्यर्थः । विदेवतयहुदेवतेपु हविःषु । अनयोचोगुणिपदस्याभावात्कदाचि- दाहवनीयो हविर्वहनार्थमभ्यर्थत इति संदेहः स्यात्तदर्थं विदेवत- बहुदेवतेविति वचनं । अहेलता मनसेत्यनयोर्वा अनूहार्थम्। मनसा देवानां वाचा पार्थिवाना मिति लोकप्रसिद्धेः ॥ श्राश्टणुतं श्राश्टणुत ।। वां गौर्भिः । वो गौर्भिः॥ निषीदतं नः । निषौदत नः॥ गच्छतं। गच्छत ॥ जुषेयां । जुषध्वं ॥ वीतं । वौत ॥ २०. इदं चानादिययाज्यापुरोनुवाक्यास पक्षान्तरम् । प्राक- तौर्याज्यापुरोनुवाक्याः स्वधर्मेणानुब्रुवन् होता तां विकृतिचोदितां देवतां प्रणमेत् । कथम् श्रात्मनोऽभिमुखीकत्य इदि विज्ञानमयों प्रकृतिमभिलिख्य नानात्वचिकैकत्वैः संकल्प्य मनसा ध्यायेत् । तथा च श्रुतिः । यस्यै देवतायै हविर्टहीतं स्यात्तां मनमा ध्यायेद्दषट्करि- य्यनिति । दिरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चाय- व्यमिति ॥ इति शाङ्गायनसूत्रपूर्वार्धभाष्ये प्रथमो ऽध्यायः। हत्त्वक in m.urg दि।

·श्रय हितोयो ऽध्यायः। १. १. उतमेतद्याख्याती दर्शपूर्णमासौ प्रशतिरिष्टिपाडवन्धाना- मिति न च दर्शपूर्णमामादिकाः क्रिया गाईपत्याहवनौयाम्वाहा- यंपचनादिभ्यो विनापि मिश्यन्ति । श्राधामादिगुणविभिष्टाच गाईपत्याचाण्यां लभन्ते । मान्येनोपायेनाहताः। तदर्थमुद्यते । वमन्ने माहाणस्थान्याधेयमिति । वसन्त सतस्तस्मिन् पातौ वाटाणस्य चनमानस्याग्न्याधेयाष्यं कर्म भवति । कुत एतत् । माधणे वमन्त श्रादधौनेति अत्यन्तरात् । खशाखायामयग्युत्पत्तिोपत्वेन तन- देवताभ्य इष्टय उमा: । अस्मिन्चे लोके उभये देवमनुष्या पासु- रित्युपक्रम्य एता वा अमेस्तषसचदेता देवता यजत्यवामिः साज: सतनः मौतो भवतीति। २. ममामं पूर्वण। ३. कृतयाण्यानम् । ४. वैश्यस्यायं विकल्पो ऽनन्तरलात् । ५. गिभिर् अतुः सर्ववर्णनां वमन्तादिभिर्विकल्पत रति 'वाक्यमेषः । एवमेव भाखान्तरे ग्रुतत्वात् । १. वमन्तादिष्वपि अनियमः मोमेन यक्ष्यमाणम्य । तथा प युतिः । मोगेन यक्ष्यमाश पादधामो न प्रयन भवत्रम् । ७. उषु चतुष्वेवानयोस्तिथ्योराधामं कुर्यात् । तत्रामावास्या- ·२.२.१.] शाड्डायनश्रौतसूत्रभाथ्ये। धाने पूर्वस्यामुपवामाधुपक्रम उत्तरस्यामग्न्युत्पत्तिरिष्टयश्च । कुतः । शतपथश्रुतेः । पौर्णमास्थाधाने तु चतुर्दश्यामुपवासाद्युपक्रमः पौर्ण- मास्यामग्गुत्पत्तिरिटयश्च । श्वोभतेऽन्वारम्भणीया पौर्णमामं च । कुतः । काठके दर्शनात् । तच पद्यते । श्राधानं चेत्पौर्णमास्यां पूर्वी ननदेवताभ्य उपवसेदुत्तरामवारम्भणीयायै पर्वणे चेति । ८. उक्नेम्वेवर्तुपु पूर्वेण सह विकल्पार्थी वाशब्दः । शुद्धपत्रे शुक्रपचे पुण्ये नक्षत्रे पुण्यादौ श्रादधीत । ८. काममंयुक्तानि यथाश्रुतानि ग्राह्याणीति शेषः। तद्यथा । वहुईव प्रजया पशुभिर्भवति य एवंविदावोहिण्यामाधत्ते। श्रियं ह गच्छति य एवंविद्वान्मृगशीर्ष श्राधत्ते । पूर्वयोरादधीत पुरस्ता- कतईवासी भवति । उत्तरयोरादधीत श्वःश्रेयस हैवास्मा उत्तरा- वद्भवति । हस्ते श्रमी श्रादधीत य इच्छेत्न मेदीयेति। चकारो विकल्पानुकर्षणार्थः । १. उच्यन्त इति वाक्यमेषः । किमर्थमेतत् । उच्यते । पूर्व- कालैः मह ममुच्चयो मा विज्ञायौति। अथशब्दस्तहि अमर्थको ऽनन्तरमेव कालवचनात् । सत्यम् । इष्टिकाला इत्यस्य पूर्वपदेन सहानन्तर्यार्थनार्थवान् भवति । तथाहितामित्वे मत्यपि दृष्टिकरण- पने शौकते यावदिष्टयो न कृतास्तावदन्याः क्रिया यागहोमरूपा १com. सह।

·०२ शामायनौतसूचभाये। [२.२.२-9. न भवन्ति । अदिति वा अन्वान्याधेयं संतिष्ठत इति (१४.२.२१) लिङ्गात् । २. वाशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते । मद्यस्तस्मिन्नेवाहनि। दाद- गाहे दादशाहान्ते। मनमौनिर्देशात्। एवं मासादयो द्रष्टव्याः । कुतः । शाखान्तरअक्षणात्। २. एतास्ता इष्टय उच्यन्ते यामां काला उकाः । अनये पव- मानगुणायेष्टिः कर्तव्या । एवमेव श्रुतलात् । ४. वाचनावाज्यभागावित्यर्थः । मिद्धमेवैतत् । पुरीलाशाह- विष्वादानेयत्वाच्च । तथाप्युच्यते । अस्या एव द्वितीयत्वे वृधयन्ती मा भूनाम् । आमावास्यं दितीयाया इति श्रुतेः । ५. अम अापि एव पुरोनुवाक्या । ऋग्ने पवस्व स्वपर याज्या। ६. तं हि शवन्त ईलते अनुवाक्या । ते स्वाम ये अपये याज्या । एते खिएछतौ। ईनितवत्यौ हव्यवाचत्यो प्रथमाय संयाज्ये इति श्रुतेः। श्रूयमाएं माटतं मामधेयमन्यमिन्द्रव्ये प्रकृति निव- नयतीति मारतयोनिवृत्तिः। निगदस्य चानिरन्तिः । अतुल्यत्वात् । इमेघौयायां च निगदप्रतिषेधात् । ७, अमये पावकगुहायेकं हविः । अनये गाचिगुणाय दिनी- पम्। एषा दिवौया दृष्टिः स्वौलिङ्ग निर्देशात्। पाक्कएपी गुणौ। दो घमौ यजनौति श्रुतेः । अग्नये प पावकाय गुपये ति भोकम् । शरेवानिरहितम्य यागो मा विज्ञापौति । एता ABCat 4.

·शाहायनयौतसूचभाष्ये। वा अनेस्तन्वस्तधदेता देवता यजतीति संदेहः स्यात् । अन्यथा सह समानतन्त्रोपदेशे एतदीयं तन्त्र दिवशब्दात् । ८. वृधन्वन्तावाज्यभागौ। ६. अग्ने पावक रोचिषा पुरोनुवाक्या । स नः पावक दौदिवो याज्या प्रथमस्य इविषः । १०. अमिः शचिनततम इति पुरोनुवाक्या। उदग्ने शुचय- स्तव याज्या दितीयस्य हविषः । ता वै गाययो भवन्ति । अभि- रूपा भवन्तौति लिङ्गात् । ११. अमिममिं हवीमभिः पुरोनुवाक्या । अग्निनामिः समि- ध्यते याज्या। यमौ द्वितीयाया इति श्रुतेः । १२. दृष्टिग्रहणमनुवर्तते । अदितये रतौया इष्टिर्भवति । द्वितीयारतीयायहणमिष्टिवयेणायमेक श्राधानकल्प इत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थम् । १३. खममे सप्रथा असि मोम याम्ते मयोभुव इत्येतावाज्य- भागौ । सदन्तौ नाम वेदितन्यौ। संजाकरणं शास्त्रसंव्यवहारार्थम्। १४. उत वेत्येषा ऋक् प्रधानन्य पुरोनुवाक्या । १५. महौमूवादिका प्रधानस्य याज्या। १६. मेद्धो अग्ने दौदिहि पुरो नः खिष्टकृतः पुरोनु- वाक्या। दमो अमे वीततमानि हव्येति याज्या। सप्तदशमामि- धेनौका हतीयेत्यारभ्य सर्वस्य एवमेव श्रुतत्वात् । अयमाधानकल्पः खशाखायामुक्तः । वक्ष्यमाणास्तु माखान्तरात् । ननु सबधिराजोः संघाकरणं विनापि शास्वसंव्यवहारमिद्धिः । यथा वैराजमाज्यं 10 ·Hg पाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। - धनस्तोमौयं वेति। नापि संगा कृता । कथं नाम सार्वकामिया भूतिकामस्य मदन्तौ स्याताम् । दोलनाद्यश्रीकामस्य विराजाविति उद्धवसंपदायः। १७. चतस्र इष्टयः कार्या इति श्रुत्यन्तरम् । तन्मतानु- सारिणो ऽपये प्रथमां कुर्युः । ननु देवतोपदेशो न कर्तव्यो थाध्या- सुवाक्यासिङ्गमिद्धदेवतावत् । उच्यते। रदमेवोदाहरणमगीर त्य ब्रूमः । श्रमे घुधेन जाग्टवे ।। एवमादिगुणमयुको मि. प्रनीयते । ननु याज्यायां गुणाभावादमंदेहः । उच्यते । नावण्यं याज्यानुवाक्ययो- रुभयोरपि गुणा दृश्यन्ते। यथा शुनामौरीये। तस्मादनव्या देव- तेति । अग्नये प्रथमा। अमये पवमानाथ द्वितीया। दितीयाले पौर्णमामोविकार इत्युक्रत्वात्पौर्णमासाराज्यभागौ। श्रमये च पाय- कायागये च शुचये बतौया पोका । अदिनये चतुर्थों यथोक्रेव । १८. अमे घुम्वेन जाटवे पुरोनुवाक्या । पप ला जुको मम थाज्या। अन्तस्ता हवामहे पुरोनुवाक्या। अमिं स्तोमेन बोधय याज्या। खिएशत एते भवतः सा वे गाययो भवनौति। भिरूपा भवन्तौति लिङ्गात्। Y १. कल्पान्तरमामा चतहामिष्टीनाम् । प्रथमा च दितीया च ममामतन्ने भवतः । अनिरनिथ पवमानः । तत्र पवमामाश्रय तन्नमित्युगमाइटियनान् । मसंयाज्यारूपमिति च श्रुतेः । सवालों ·२. ३.२-- शासायनश्रौतसूघमाष्ये। ७५ पौर्णमासावाज्यभागौ। यथोका याज्यानुवाक्याः । तं हि शश्यन्त ईलते ते स्याम ये अनय इति खिटकतः। २. समानतन्त्रे भवतः । तत्राग्नेयौ प्रथमा । ततः पवमान- पावकशुचयस्तन्त्र तत्र भूयसां माधर्म्यमिति न्यायेन (१३.१४. ५) पावकाड्याश्रयं तन्त्रम् । तेनामावास्या विकारः । उता; प्रधा- नयाज्यानुवाक्याः । अग्निमग्निं हवीमभिरमिनामिः समिध्यत इति विष्टकृतः । ततो ऽदितये बतौया । ३. अपरः कल्पः । पूर्वोकान्येव पञ्च हवौंषि विशः कृत्वा । अग्मिय शुद्धः । अग्निथ पवमानः । ईदृशौ प्रथमा। तब पवमान- संवन्धि तन्त्र । तदुतमिश्रिवचनात् । अतः पौर्णमासीविकारः । तं हि शश्वन्तस्ते स्यामेति मंयाजये। अग्नये च पावकायागये च चये द्वितीया यथोका। ४. दिहविष इति पञ्चभिर्न संभाव्यते। तदर्थमाह । अदिति- देवत्यस्य हविष ऐन्द्रानो द्वितीयो भवति । ब्राह्मणस्य यजमानस्य । अबादितिप्राधान्यात्सप्तदश मामिधेन्यः सदन्तावाज्यभागी विराजौ संयाज्ये। अदितेः उत त्वामदिते महि महौमू षु मातरमिति । ऐन्द्राग्रस्येन्द्रामो अवसा प्र चर्षणिभ्य इति । ५. द्वितीयो ब्राह्मणस्य । अवाप्यनौषोमा सवेदमा युवमेता- नीति विशेषः । ६. श्रादित्यस्य द्वितीय ऐन्द्रः। राजन्यस्य , चत्रियस्येत्यर्थः । याज्यानुवाक्ये इन्द्रं वो विद्यतो मादयखं हरिभिरिति । ७. श्रादित्यस्य दितीयो वैश्वदेवः । वैग्यस्य यजमानस्य।

·मांसायमौतसूत्रमाष्ये। ८. विश्वे देवास था गत पुरोनुवाक्या । तौ% बर्दिषि समि- धाने याज्या 1 भारद्वाज्यौ । यत्तु ता वै गायव्यो भवन्तौति श्रुति- वचनं तत्तनदेवताविषयं तत्मकरणत् ।। दिनीय ईत्यप्रधानवचनात्पू- बोकास अदिनिप्रधानमन्त्रम्।। ६. अनन्तरं कल्पदयमुद्यते। तवेकसिग्कत्ये आग्रेयो द्धा प्रथमा। अदितये द्वितीया । अयं प्रथमः कम्त्यः । अपर सिन्कल्ये तनूदेवतामहित श्रायः पूर्वस्यो । दितीया बदितय एव । अयं द्वितीयः कल्पः । कृत एतत् । आयोति तद्धितनिर्देशात् । दयो- रिति दयोः कस्पयोः । अनन्तरे दितीयावचनात् (२.३.१२) पूर्वयुत्तरस्या सत्यामर्थमिद्धमेव । नथाणुच्यते । अनये प्रथमामिति यदुकं अस्यां नस्य प्रापणार्थ। तेनाने द्युधेनोपं वा जुहोऽनिस्लानिं स्तोमेनेति खिष्टकृत इति मिद्धं भवति ।। १०. अयमपरः कपः । घुरोलाजस्थानेयस्य पुरस्ताधागात प्राज्येन ननूदेवताः। आज्येनेनि वचनम् । एता एव तनूदेवतासंज्ञा या ज्येनेज्यन्ते। पुरस्तात्पुरोलामस्येति श्राज्यभागानन्तरम् । अग्निं पवमानं यजति । नस्य पूर्वपदिष्टे याज्यानुवाक्ये। नतोऽनिं यजति । तस्याने घुम्नेनोप वा जुहः । यद्यनिर्मूर्धा भुवो यइ- मोति प्रथमोपदिरे तथापि ते म भवतः । कुतः । दशम्यविकता- प्रेयौति धापकात्। श्राधानिकीनामेवानिदेशो भवति । पुरोला- गयागानन्तरं पावकमुषौ वियपध्दात् । ११. यस्मिन्पक्षे धाज्येन तन्देवता दूज्यन्ते तसिवेव विष्ट- तो वाज्यानुवाक्ये भवतः ।

·२.३.१२-१४ शाझिायनत्रौतसूत्रभाष्ये। 90 १२. उभयोरपि कल्पयोः । द्वितीयेति वचनात् । १३. वृधन्वन्नावाज्यभागावित्यर्थः । · श्रआमावास्यं दिनीयाया इति प्राप्त एव वचनमन्येषामदितिधर्माणां 'प्रापणार्थम् । तेन सप्त- दभ मामिधेन्यो विराजो संयाज्ये इति एतद्भवति । अन्यथा हती, यात्व एवैते धर्माः स्युस्तत्र दृष्टत्वात् । न द्वितीयात्व इति । १४. तक्षण एतास्ताक्षए दृश्यः । तक्षा. चैवर्णिक एवानया- वृत्त्या जीवन् रूच्या वा एवमुच्यते । तस्य भाखान्तरे विशिष्टकालमा- धानमुक्तम् । तस्येता दृष्टयः शाखान्तर एवोकास्तमिद्धेन सूचकारो व्यवहरति । अतच नान्यम्यता भवन्ति । तनूदेवनाभिरिति तनू- देवतासंज्ञकई विभिरेकहविष दृष्टयस्त्यई कर्तव्याः। एकस्मिनहनि अग्नये पवमानाय यथोता। द्वितीये ऽहनि अग्नये पावकायाश्रमा- वास्याविकारो ऽने पावक स नः पावका मिममिं हवौमभिरग्निनामिः समिध्यत इति खिष्टकृतः । तीये ऽहनि अग्नये गएचये। तस्या अप्यमावास्याविकारो ऽग्निः शुचिप्रततम उदग्ने शुचयो श्रमिमग्निं हवीमभिरग्निनामिः समिध्यत इति खिष्टकृतः। एवमेतास्तित्र दृष्टयस्त्रिभिरहोभिः कुर्यात् । वैष्णवदितौयाभिरपरं व्यहं एवमेव व्याप्नुयात् । वैष्णवो दितीयो यामां ता वैष्णवद्वितीयाः । काः पुनस्ताः । तनूदेवताः । कुतः । प्रकृतत्वात् । वैष्णवम्य द्वितीयात्वेन गुणभावेन निर्देशात्तनूदेवताधौनानि तन्त्राणि । इदं विष्णुर्वषट् ते विष्णविति वैष्णवस्य याज्यानुवाक्ये । श्रादित्यदतीयाभिरपरम् । तनूदेवताभिरिति वर्तते। वैष्णवदितीयाभिरिति च। श्रादित्यं बतौयं हविरामां वैष्णवदितीयानां तनुदेवतानाम् । श्रादित्यवती-

·मानापनौतसूत्रभाष्ये।
[२.३.१५--२२०
थाम्तनदेवता इति ममामार्थः। अतस्तन्प्रधानत्वात्तदधौनानि तन्त्राणि।
एवं नवभिरहोमिनवेता एयः । दशम्यविधतामेयौ। दामे ऽहनि
'विष्टता न तनूदेवतासंपृका आगेय्यवेष्टिः। विक्षनेत्यसति श्राज्येन
तनूदेवताः स्युः । अतय तनूदेवताव नर्ममानिः । नेन विश्वेभि-
रमे अनिभिरमे विश्वेभिरगिभिरिति खिष्टधनः । अमे धुवेनोप वा
जुह इति प्रधानस्य ।
१५. सर्वास्खाधानेष्टिषु उपांशहविष्टा हविःशब्देन प्रधानं
तत्यते । उपांत्वं प्रधानदेवतायागम्येत्यर्थः । सर्वशब्दोऽनन्तरा-
पामेव मा भूत् ।
१६. मर्वासु चशब्दात्।
१०. सर्वग्रहणमनुवर्तमानमपोह न संबधते । विभफिभेदात।
न पायं देवताधर्ना भावप्रत्ययेनानिर्देशात् । अतश्च व्यामिश्रायों
न साप्तदश्यम्।
१८. सर्वाखिष्टिषु प्रतिविभज्य दीयन्ते । तस्त्रान्तरदर्शनात् ।
चतुर्विंशतिं दद्यादिति शतपये। गवामेषा मंख्या न्यायभिद्धा ।
१६. दक्षिणा इति महतम् । दादा दद्याद्वादश चे मामाः
भवासरः संवत्सरग्यवाया पनि श्रुतेः । यजमानो दद्यात् । नविक।
भाजीविकाधारणदार्विज्यस्य ।
२०. वाशब्दो विकन्पार्थः । पूर्वयोरपि योगयोद्रष्टव्यः ।
२१. दक्षिणेति वर्तते । श्रममामनिर्देगः क्रमार्थः ।
२२. सवर्णशनमा प्रसिद्धम् । रथो युक्तः सामर्थ्यात् । वामो
| Bins अधिकता। 10 मिदंगात् ।

·२.३.२३---२५० : शासायनश्रौतसूत्रमाथे। ७८ वस्त्रम् । जम्छोगः पुभिङ्गात् । यद्यस्थानः स्थादग्रौध एवेनं.प्रात- दद्यादिति शतपथे। , चमन्दः सर्वा खित्यनुकर्षणार्थः। श्रतः प्रतौष्टि प्रतिविभज्य दानम् । २३. हितेष्वमिवनन्तरं दादभरात्र खयं यजमानो ऽमि- होत्रं जुद्धयात् । एतस्मादेव द्वादशरात्रनियमादेतावमीयते । अन्यत्र ऋविगग्निहोत्रहोता। पने यजमानः । शधियवैश्ययोस्तु स्वयंहोमः पचे ऽपि न प्राप्तः । तयोरप्यत्री द्वादशरात्रमविशेषेणोच्यते । कुत एनन् । शतपथश्रुतेः । ते होचुः । को न इदं होय्यतीति । ब्राह्मण एवेति पृटपतिवचनम्। २४. द्वादशराबमेव चभब्दात् । न नर्मयुनं त्वनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ (महाभारत १.३४ १२) इत्येवंविषयमप्यनृतमेष्वक्षःस प्रतिषिध्यते । यक्ष साक्ष्ये शूद्रविट्क्षत्रविप्राणं यत्रतेतिौ भवेधः । नक वक्तव्यमनृतं तद्धि सत्यादिभिव्यते ॥ (मनु ८. १.० ४) एवमाद्यप्यनेन श्रौतेन बाध्यते । कर्माङ्गत्वादवग्यम् । २५. दादाराचमेव । बहुभ्यो ऽपि पहुवचनात् । मृत्योपरोधे- नापि । काङ्गवान् मत्यवदनं चातिथिभ्यश्च दानमिति याव- नौवं केचिदिच्छन्ति । १ अन्यन । ६, ou. तु वदन।

·. शासायन श्रौतसूममध्ये। : (२.१.१-७. २६. श्राहितानिग्रहणागपौष्टिभ्य एते व्रते। प्रतग्रहण- मनये अतपतय इत्यस्याः प्रापणार्थम्। अनिदा निरूढपाना। तस्यैव नित्यवात्। मांसमर्थप्राप्तम् । न वनौषोमौयादिषु । तर विशेषवचनात् । ओषधौनामारण्येनानिक्षा पारस्थानाम। घाग्येण याम्याणाम् । श्रोषध्यः फलपाकान्ता इति प्रसिद्धम् । १. दर्शपूर्णमासारम्भ इति श्रुतत्वात् । मोमाधाने ऽपि निहत्ते सोमे दर्शपूर्णमासारम्भ एव । दर्शग्रहणं वसिष्ठयज्ञयाजिमस्तदारम्भे ऽपि यथा स्यात् । अवारमणीयेत्यारम्भमनुभवति । तेन मन्म- योगः सिद्धो मवति । २. बागावैष्णव एकादशकपालः । भरखत्ये परः । भरखते द्वादशकपालः। एवमेव गाखान्तरे श्रुतत्वात् । ३. पुरोनुवाक्या। ४. याज्यात ५. पावका नः मरखतौ पुरोनुवाक्या । इमा जुहाना युभदा नमोभिः याज्या। ६. जनौयन्तो वयवः पुरोनुवाक्या। म वाधे नयाँ योष- पास याज्या ७. पूर्वः सह ममुच्चयार्थयभन्दः । अवारम्भौयामेके गाखिनः पञ्चहविषं कुर्वनि । बौणि पूर्वानानि । अग्नये भगिने चतुर्थम् । अनये प्रतपनये पञ्चमम् । एक इति दिकम्पार्थम् । 'T ·२. ५.१- शाझायनश्रौतसूत्रभाष्ये। . ८. लममे वीरवद्यशः पुरोनुवाक्या। लं भगो न था हि रवमिपे याच्या। ६. बमने व्रतपा असि पुरोनुवाक्या । यदो वयं प्र मिनाम प्रतानौति थान्या । १०, उभयत्राविशेषात्। उभयवेव चशब्दात् । १. कामेभ्यो हितं काम्यम् । पुनराधेयमिति शास्त्रमव्यव- हारार्थम् । वक्ष्यति । पञ्चकपाली पौनराधेयिकौष्टिः । याः पुन- राधेये ता इविष (८. १३.४.५) इति । अजानानस्य कामान् कुर्वतो ऽपि काम्यानि । यस्यासंपत्तिः स एवमुच्यते । २. उदासनमिहाग्न्युत्सर्ग: । स च पुनराधेयार्थ एव प्रकरणात् । ३. पुरोनुवाक्या । ४. पृष्टो दिवि पृष्टो अमिः पृथिव्यां याज्या । अमेश्वानर- गुणस्य । श्रामेयस्यानिमूर्धा भुवो यज्ञस्य । ५. वर्षाप मध्ये पुनराधेयस्य सोदामनस्य कालः । ६. मध्यावर्ष एव । घाब्दात्सर्वचानिमित्ते । नक्षत्रवचनात्पुन- खो। ७. अयं वा कालः। या भाषाया उत्तरा अनन्तरेत्यर्थः । PAC हायुत्पनः । ९ वाप्रकः। निमिने। 11 ·शासायनौतसूधभाष्ये। [२.५.---१६. - नई न तस्मिन्काले पूर्वपचे पुनर्वसुभ्यां संपद्यते येवैषापाच्या उपरि- ष्टादमावास्या भवति तस्यां पुनरादधीतेनि (को० अ० २.३) श्रुतेः । ८. मध्यन्दिनो मध्याहः । 'मथन्दिनच कालः अन्यः मह समुच्चीयते चगब्दात् कालवचनाच स्वतन्त्रो ऽपि । ८. पश्चकपालः पुरोलामो भवतीति श्रुतेः। श्रुत्यनुकरणं नदुक्रयान्यानुवाक्याव्यवस्थार्थ च । चशब्दादन्यवाप्यस्मिन्पदपरयः । १०. पञ्चकपाल एव चमब्दात् । ११. विषु मध्यमेषु वक्ष्यमाणेषु। चशम्दानरागसे समुच्चीय- माने श्रुत्यन्तर उभयोः प्रयोगदर्शनात् । अग्निशब्दान्न वेत व्यन्विति सब्दौ विहतो नाभ्यधिको। एतस्माध नियमादमौन्यजेत्यपि संप्रेषे ऽन्यवानूहः। १२. ननूनपान ऽमिमिति प्रयोगो मा भूदिति वचनम् । तनूनपादिति प्रदर्शनार्थमतो नराममयाजिनो नराभंसो मिमिति भवति । कुतः। विभक्रिभिः प्रयाजानुयाजान्यजतीति (कौं. ब. २.४) विशेषश्रुतेः। १३. वार्चनस्लेव स्थित इति श्रुतिवचनात् । १४. पूर्व भाज्यभाग इति वर्तते। अग्मिं स्तोमेन बोधयेति वामये बुधिमते पूर्व कुर्यादिति हैक आहुरिति (को० प्र० ९.४) श्रुतेः। १५. अन अायूंषि पवन इत्युत्तरस्य पुरोनुवाक्येति श्रुतेः। अथ पद्यमये पवमानाय धिपेरषाये पवमानायानुनूहोति ब्यासो वाहन चायूंषि पदम दायादि (२.२.३.१२) शतपथश्रुतेः । १६. उत्तर भाज्यभाग इति वर्तते। इन्दुमडणायामये का। ar ·२.५.१७-२३ शासायनश्रौतसूचमाये। उत्तर भाज्यभाग इति भाखानरात् । अंथ यद्यमय इन्दुमते धिये- रत्रमय इन्दुमते ऽनुहौति ब्रूयात्सो ऽन्वाई 'पु प्रवाणोति (२. २.३.२३) शतपथश्रुतेः। १७. अनिर्मूर्धा दिवः ककुदयं वा उत्तर ज्यभागः शाखा- न्तरात्। १८. यथाचोदितं तथैव यजनि चतुर्थ्यन्तेन। नद्यथा। जुषाणों ऽमिः पवमानो जुषाणे ऽनिरिन्दुमान् इत्यादि। तथा चैव शत- पथंश्रुतिः। यथायोदितवचनं नियमार्थम् । ततः सार्वकामियाम- सोदितवात्सददादिर्न याज्ययोः । १६. अमे तमधेति पुरोनुवाकया। एमिनों अरिति याच्या अधा ह्यमे पुरोनुवाक्या खिष्टकृतः। श्रामिटे अद्य याज्या । हविय इत्युक्तं व्यवहितखाचोदनाप्रकरणस्य। पदपतयो याच्यापुरोग- वाक्याः । व्यतिषका भवन्तौति (को॰ ७० २.५) श्रुनेः । २०. अनुयाजयोरयं विकारः । अमे स्तोमं मनामहे ऽमा यो मर्यो दुव इति श्रुतिप्रदर्शितत्वात् । २१. यो ऽयमनिशब्दः घट्स स्थानेषु तं विभक्तिसंज्ञयाचदते याज्ञिकाः । एतासामचा प्रतीकानि विभनय इति (को० न. २. ४) श्रुतेः। २५. ना इविरन्तप ऽयुपांश । ना इत्यतिरेकात् । अंगन्तु भवतीति इतोरविशेषात् । पभब्द उत्तराभ्यां मह समुच्चयार्थः । २३. चशब्दात्पूर्वश्च बुद्धिमान् यदि । आगन्तुवाविशेषात् । । १० याम्यायाः ·माशायनमौतसूत्रमाष्ये। टा (२.५.२०-२ २४. जयमुक उपांमु कुर्वन्ति विमतीरत्तरमाव्यमागं इवि- रिति (को १०२.) श्रुतेः। २५. सर्व वा कर्म सह पूर्वाभ्यामनुयाजाभ्यामुपांशु भवति । भा मर्वेव समाभिधेनीकोपांच भवत्या पूर्वाभ्यामनुयाजाभ्यामिति (कौ• ७० २.) श्रुतेः। १६. अयं वा पक्षः । हविरन्तमुपांश भवति । श्रुत्यन्तरान् । १०. केवलमुपांशु भवति । माखान्तरदेव । ९८, संव्यायः पटः मावारो वा । म कीदृमः । अरन् बौर्ण- स्वाञ्च पुनरुस्यूतः। सूचा वा' मंहनः । कट्रयः निष्कृतः संस्कृती ऽपि कुयनाः। श्रमद्धान् बलौवर्द हतीयः। हिरणं वा बतौयमेषा दक्षिण। १८. द्वितीयेति सिद्धे सति वचनं पुनराधेमोमे इन्वायातम- प्रतिषेधार्थम् । ३०. श्रआमावास्यावान्यभागौ । मिष्टं प्राह तन्त्रम् । ३१. वामन्दो विकल्पार्थः। अमावास्याविकार रति वर्तते ।। ३२. सब नो अमे ऽवमो भवोतीति पुरोनुवाक्या । वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् पाज्या। प्रतिफरणादस्यां संस्थितायामग्नि- पोरहोमो न तु यचकयालेण्यां । कुतः संदेशः । थुताविदं देव प्रत्यवं पुनराधेयस्य रूपमित्युपक्रम्य तस्यां संस्थितायां यजमानो ग्रिहोत्रं जुधोति मंस्थिते अग्न्याधेये ऽनियोचं हथत इति संदेहः स्यात् । अच याचिकमीमांसकानो विप्रतिपत्तिर्दधिणयाम । उभ- .गावापरतः in marg पाADr.।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। च्यू यौदक्षिणा ददाति या अग्न्याधेये श्रुता याश्च पुनराधेये ताः समुचिताः पुनराधेये दीयन्त इति याज्ञिकाः । तथा च कात्या यनः । अग्न्यायिकौश्वेश्छ्रुतेरित्याह (४:११.१३)। मीमां- सकास्तु वदन्ति । नाश्ताधानः पुनराधेयाधिकारी। तेनाधाने दक्षिणा याचोदितास्ता दत्ताः पुनराधेये च पौनराधेरिकीर्ददाति । स एवमुभयोर्ददाति । अत्र निर्णयः। अन्यस्याः शाखाया उपलभ्य कात्यायनेनोक्तम् । अन्यमाखान्तरीयं मीमांसकैविचारितम्। हादश- रात्रं स्वयंहोमो स्थादित्यादि समानमाधानेन। तथा च कात्या- यनः । अग्न्याधेयवदन्यदित्याह (४.११.१४.)। ६. १. अमिहोत्रमिति वक्ष्यमाणस्य दर्विहोमकर्मणो नामधेयम् । तदाहितामिवजीवं सायंप्रातरभ्यस्तं कुर्यात् । यावजीवमग्रिहोत्रं जुहोतीति शाषान्तरश्रुतेः । इहापि सायं च प्रातश्चेति दिवकार- करणदयमेवार्थः प्रतीयते । जुहोतिग्रहणं जुहोतिधर्मप्रापणार्थम् । जुहोतिरामेचनाधिक उपविष्टहोमः स्वाहाकारमदानः । सायमा- रम्भशायं मातरपवर्गः। नथा हि संप्रदर्शनाच्छतपये । तस्येतिकर्त- ध्यतोद्यते। २. अत्तमयमंनिधौ हि प्रायेण छाया: मंसूज्यन्ते। तस्मात्का- लात्पुरा गाईपत्यादनेराहवनौयं पृथक्करोति। ३. प्रातस्तनं होमं कर्तमद्यतः प्रभात्यां राव्या गाईपत्यादा- हवनीयमुद्धरेत्।

·शाहायनयौनसूत्रमाष्ये। ५ -- . ४. मादुःभन्दा प्रकाशमवचनः । मकामीकरणं कुर्युः सर्वेषा- मनौनां नित्यती यजमानाः। अस्मिन्नेवोद्धरणकाले। नित्यत इति बड़वचनं सर्वप्रकाराय ततश्च सोमे ऽथस्मिन्नेव काले मीना मकामनम् । तथा च परका । दौचित वा पच्छ । पबिवाचं पच्छ । प्रामौत्रानौपचालयेति प्रेषः। ५. गतश्रियः पाप्तश्रियो वक्ष्यमाणाः । अवानाधणः श्रुत- संपन्नः । पामणौमखामौ । राजन्यश्च राजनि साधुः । पचियो या। एते नित्यश्तो भवन्ति । ६. उद्धवरणमन्त्रो' ऽयं लिङ्गात् । ७. अनेन मन्त्रेण भूमौ अमिं स्थापयेत् । मन्तलिङ्गात् । माचं प्रणयेत् । तस्मामास्वमिं प्रणयतौनि दर्शनाम् । वैयकुलादित्त- वतो वा (आय श्री. १.२.१) भालादा ती गाईपत्यादिवतीये दक्षिणतो दक्षिणमं स्थापयेत् । पाखान्तरवणात्। अस्माकं तु समानयोनिकावाहवनौपदक्षिणामो। अरशियोनिर्गाईपत्यः। तस्मा- दितरौ। अथ यदरप्योरगौन्समारोहयत इति लिङ्गदर्भनात् । ८. अशा यदेन दस्यच राव्या यदेम इति विकास। प्रातही- मार्थ उद्धरणे। ६. प्रदक्षिणामः समन्तात्पापिना मोदकेन चिः प्रभाष्टिं नाम- मूहनमित्याचसत इति रह्योकन विधानेन परिममुध होण्यन् होम फरियश्चित्यर्थः । अतो म हत्वा परिममूहनं पर्युषणरत् । होमकमे- शेव परिसमूहनपर्युक्षणे होयविति वचनात् । १. खतं सा सत्येन इत्येवमादिमा मन्त्रेण चिस्तिमिानि- - ·२.७.१-४ भासायनौतसूपमा थे। देशान्मन्त्रावृत्तिः । एकैकमग्निं पर्युष्य धारां नयेदिनि वाक्यपरि- ममाप्तिः । इला चैवमेव पर्युक्षणं । लाघवार्थमिहेवोकम् । ११. प्रात:मे सत्यं वर्तेन परिपिञ्चामीति पर्युषणम् । १२. यज्ञस्य संततिरमीत्येवमादिना मन्त्रण गाईपत्यादार- भ्याविच्छिनामुदकधारा आहवनीयात् अभिमायाहवनौयं धारा नयेत्। एवमेव शाखान्तरश्रवणात् । १३. होमकास्त एवंनत्मायश्चित्तं प्रकरणात् । यदि प्राग्धारा- दानादमीनामन्तरा श्वापदो यायात् ततस्तन्तुं तन्वन् रजमो भानुम- विहीत्येवमादिना मन्त्रण धारां दद्यात् । चयो ६ वाव पशवो इमेध्या दुर्वराह एखक: श्वेनि शतपथे (१२.४.१.४) विशेषश्रवणदे- तेवेवान्तरा गच्छत्सु प्राययित्तम् । १. प्रथमास्तमिते ऽस्तमितमात्रे इत्यर्थः। मायमस्तमिते पुरा नमसस्तस्मिन्काले जुड़यादिति (को० अ० २.६) श्रुतेः । २. वान्दो विकल्पार्थः। ग्रहबर्जमेकदिनवबौद्भेदकाले जुड़- पात्। एवमपि भाषान्तरान् । ३. प्रातस्तनो होमकास्तः। उपोदयमुदयसमीपे विगताया- मुषसि । प्रातः पुरोदयादपहते तमसि तस्मिन्काले जुयादिति (कौव०२.६) श्रुतेः। ४. वाशब्दो विकरपार्थः। प्रथम इति वर्तते । प्रथमोदिन आदित्ये जुइयादेवमपि शाखान्तरे श्रुतत्वात् ।

·६८ भावायगौतसूपमाथे। [२.७.y- ५. पुरस्ताधो ऽमिहितः कालः प्रथमास्तमिते मातरुपोदर्य युषिने तवैव मनः खुर्यात् । इतरौ तु कालौं पश्चादभिहिती। दृश्यमाने वा नदवे उदिते वेति तो मनस्यपि नारोपयेत् । नम् प्रतिषिद्धयोः किमर्थमुपदेशः । ज्ञापनार्थः। यत्र खश्रुतिरस्ति तत्र शाखान्तरं विद्यमानमपि नादर्तव्यम् । तुशब्दो नियमार्थः । ततः कोण्डपाथिनामयने ऽययमेव कालः। श्रपरे वादिविकल्पार्थमे- तत्सूत्रं व्याचक्षते। ६. अत एव प्रथमास्तमितानुदितयोहातव्यं येन तवापराधे प्रायश्चित्तं श्रुत्यन्तरे पश्यते । इतरपा हि उदिते ऽपि विधानादप- राधाभावाभायश्चित्तविधानमनर्थकं स्यात् । श्रादिसंकरिपतस्लेति व्याख्यान्तरमा ७. यदि संस्कृतं हविरादित्यो ऽभ्युदियात्ततस्तदाहवनीयहो- मार्थमुसीयानच्छुसंस्तावदामौत यावत्तमनमुच्छामाभिकाइर। नतः ममिदाधानानन्तरं यथामाप्तमाइतिदयं इन्वर भरग्या यमस्येत्येतस्मा- नपाइरं दत्त्वा गौ ह्मणस्य वर इति । ततो भूरिति पूर्वस्या आहुतेरनुमन्त्रणं चरकश्रुतेः। वयंहोमी पूर्वर्बिजे अन्यस्मै श्राह्मणाय वा दद्यात् । प्रोषिते ऽपि १ दानमन्पाहार्यवत् । कौएडपाचनीये सनवाददानम् । श्रद्धताभ्युदित एवैतत्प्रायथित्तम् । नेतरच। तथा श्रवणात् । निहत्ते चाहवनौये होमे ऽभ्युदये सर्वप्रायश्चित्तम् । विशेषप्रायश्चित्तावचनात् । अनुताभ्याशमये च नेतत् । अभ्युदित- मिति विषो निर्देशात् । ! निमेषात! प्राधिसभात B.me.

·२.७.८-१२.] शासायनश्रौतसूत्रमाये। - ८. अथवा अहुत्वैव तदभ्युदितं हविः उदुम अपनीय पूर्वमुद्धृत- माहवनीयं अन्यं प्रणीय विना मन्त्रेण । प्रणीयेति प्रदान्तरेण निर्देशात् । जुहुयादिति होममात्रोपदेशान्न परिसमूहनादिः । होमार्थस्यैवैतत् । न साधारणस्य । विरोधात्। ६. पयो ऽग्निहोत्रीचौरम्। न लौकिकम्। यवागूः पाकविशेषो विरलद्रवा । सा च बौहियवयोरन्यतरद्रव्यका । दधि गव्यं अनग्नि- होत्या अपि । तथैवाज्यम्। इति नित्यानि कामसंयोग दिनानि- होत्रहवौंपि। पयमा जुहुयादेष ह वै सर्वामामोषधीनां रमो यत्पयो मर्वैरेव तट्रमैरमौनीणतौति (कौ• ब्र०२.१) श्रुतेः । तदु वा श्राद्धर्यदशनस्यैव जुहुयादिति च । १०. दनो नाधिश्रयणमुदनिरूढेषु समिधमादीप्यावज्योतनमपां प्रत्यानयनं पुनरवज्योतनं च भवति । ११. श्राज्ये ऽमिहोत्रहोमार्यवेनादिमिते नापः प्रत्यानयति । श्रुत्यन्तरात् । ततो ऽधिश्रयणमवज्योतनं पुनरवज्योतनं च भवति । यानि पुनहींमद्रव्याणि शाखान्तरेषु श्रुतानि । तद्यथा } तण्डुलैबल- कामो मांसेनाभिचरन्नोदनेनानाधकामो ऽभिष्टिकामः मोमेन यजकामसौलेन वर्दस्काम इति वचनानि तेषां च तत एव यथा- श्रुताः संस्काराः कार्याः । १२. श्रयमपरो विशेषः । श्राज्यस्योद्दासितस्य मतः कुशतरुणे म्योनलक्षणे वृणीमाज्ये प्रत्यस्य तत्स्थयोरेव पवित्रयोरुनयेत् । B३चनान् । १ विकन्यः । 12 ·भाडायगौतसूत्रमाष्ये। छते । ददं धारादान प्रायश्चित्तममकानुप्रमकम् ददानों धारादाना- दनन्तरं यत्कर्तव्यं तदुष्यते। १३. अम्वाहार्यपचन इति दविणः संज्ञा । तस्मादुचरतः पश्चात्थितः प्रत्यमुखो यजमानस्तिष्ठशुकायावस्य आदित्यमुपति- स्तुत्या अनुकूलयति । मत्य सुताय लेत्येवमादिना मन्त्रण । सायं सायंतने होमकर्मणि। अस्तमितहाईपत्यमुपतितेति छन्दो- गानाम् । तमप्येतस्मिनेर देश स्थितः अनेनैव मन्त्रए । पूर्वाह चेदु- दवसानीया ममाप्यते तत्र संस्थितायां सायममिहोत्रं जुहोतीति वचनात् । तवादित्योपस्यानं प्रामुखः कुर्यात् । उपस्थानस्य तथा न्यायात् । १४. प्रातहोमे यजमान प्राइवनौयं समीपे स्थिवीपतिहते। एत सत्याय त्वेत्येतेन मन्त्रेण । १५. उत्तरेण देगेनाम्याहार्यपचनं यजमानस्य संचर। प्रवेश- निष्कायो। यजमामवचनान केवप्लममिहोने । १६. दक्षिणदेशस्य पवादावनौयादवधेरामनं यजमानस्य सर्वच । तस्माद्दक्षिाषेद्यन्तमधिस्पृशषामौतेति शतपथे। १०. दविणतापवाहाईपत्यादिव्यर्थः । १८. दृष्टिरमीत्येवमादिमा मन्टेशप भागमति भन्नलि- . । १८. यजमान एव चमब्दात् । 4 om. प्राथपिन B •नुस & Badd चिन after सम्।

·२.८.१-] शासायनश्रौतसूत्रभाध्ये। १. दक्षिणतो वितानस्याग्निहोत्रीमग्निहोत्रहोमार्थी धेनुमुप- सृजन्ति सवत्सां कुर्वन्ति । ये तव परिचारकाः। बहुवचनमविव- चितम्। तेन दो वाप्येको ऽपि वा। अग्निहोत्रौति संज्ञा व्यवहाराय। २. उपसृष्टारो यजमान लिक् चभब्दात्। एते ऽमिहोय- मौनां चान्तरेण न संचरेरन् । ३. शूद्रेणाग्निहोत्री न दोहयेत् । न चोपसर्जयेत् । स्वयमुप- मर्जनदोहनेन विरुष्यते प्यन्नत्वात् । ४. श्रमये देवेभ्यो धुब्बेत्येतत्मायं जपति । होमयिता । मायं- संयोगेन विधानान मध्यन्दिने । ५. सूर्याय देवेभ्यो धुवेतीमं मन्त्रं प्रातर्जपेत्। मा या पूर्वा- इतिस्ते देवा इत्यनया कल्पनया देवेभ्यो धुक्ष्वेति । दक्षिणग्न्याहु- त्यभिप्रायं वा । ६. अशनायापिपामे इत्यादिकं मन्त्रं सायंप्रातर्जयेन् । सायंमा- नरित्युच्यते । प्रायेणाशनायापिपासे अहन्येव पीडाकरे इति कस्य- चिदाशका । सा मा विज्ञायोति । ७. अग्निहोया अन्वाहार्यपचनेन दौरेणेति एवं स्त्रीवत्सायां गवि जपेत् । ८. उदीच इत्यनुच्यमाने प्राचां निरूहणं स्यात् । एषा हि तस्य दिक् प्रज्ञातेति श्रुतेः । अनधिश्रयणैये ऽपि होमद्रव्ये निरूह- पामवज्योतनार्थम् । व्यन्तानङ्गाराग्करोतीत्यविशेषश्रुतेः (को० न २. १)। उदमिरूढेवधिश्रयणम् । उत्तरत उपाचार इति परि- ·६२. शाहायनश्रौतसूत्रमाये। [...6-18. भाषितवात् । गाईपत्येन वोरणेति विकार इति नियमाः। तत कौएडपायिनीये न प्राजहितेन वोरणेति । ननु म गाईपत्यो ऽत इति वचनाच्छालामुखीय एवं अयणं प्राप्नोति । नेति भूमः । मांममग्निहोत्रं जुहतीति नावा धर्मातिदेशात्प्राजहित एवं गाई: पत्यः । गालामुखीय एव च होमो वचनात् । तदितरास्वनी- यमुपकरपते यदुत्तरवेदावग्निहोचं जुळ्यादिति शतपथे। ८. यदधिथितं तगाईपत्य उत्तरतो निरूढेवनारेषु ममिध- मादीप्यानेष्ट्या चतुषावेद इत्यनेन मन्त्रणवज्योतयेत् । अथ यदधि- नित्यावन्योतयतौति श्रुतवान् । १.. समाप ओषधीनां रसेनेत्यनेन मन्त्रेण सुवेणा: प्रत्या- नौथ। अथ यदपः प्रत्यानयतीति स्वश्रुतिः (२.)। सुवेण मन्त्रश्च भावान्तरांत् । ११ प्रतितप्याप: चूपों पुनरवन्धोत्यं । अथ यापुनरवज्यो-. तयथप एव तच्छ्रपयतौति (२. १) श्रुतेः। प्रनितयेति वणी- मिति शाखान्तरात् । १२. त्रिरित्युपसादनादत्तिः । उपमादमिति गुल् । उप- साद्योपसाधेत्यर्थः । उदगिति दिद्रियमः। चिरुपमादमुदग्धोमीय- मुदायतीति (२.१) श्रुतेः। १३. एवमुपसादयनुदासयेत् । अनुच्छिन्दग्निव हरेदिति (२.१) श्रुतेः। १४. नमो देवेभ्य इत्यनेन मन्त्रेण गाईपायस्य ये दक्षिणतो TAom RI.चाहीमो। २(orig) दिलवकल्प।

·२.८.१५-२१.] शाहायनातसूचमाध्ये। २२ झारास्तानुपस्पृशेत् । अथोपवेषेण दक्षिणतो ऽङ्गारानुपस्पृशति नमो देवेभ्य इति श्रुतेः। १५. सुभूताय व इति अनेन मन्त्रेण ये उदीचो ऽङ्गारास्ता- प्रत्यूहेत्। प्रतिपादयेदित्यर्थः। तथा प्रत्यूहेद्यथा सुप्रत्यूढा भवन्ति । तथा चैव श्रुतत्वात् । १६. गाईपत्ये संस्कारा इति तन्त्रान्तरे परिभाषितत्वात् । गाईपत्ये सुवं प्रतितप्य सुचं चानेन क्रमेण प्रत्येकं दिश्चकारकर- णात् । उन्नयति स्थालौतः । स्याल्याः सुवेणेद्धृत्य सुचि उन्नयति । श्रशनायापिपासीयेन मन्त्रेण सुचा सुवेण वोरणेत्येतावान्विकारः। १७. चतरात्तं वा पञ्चावृत्तं वा विकल्पः । चतुरुनयेचतु- टयं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याप्यै पञ्चकृत्व उन्नयेत्याङ्को वै यज्ञो यज्ञस्यैवाश्या इति (२. १) श्रुतेः । १८. उन्नीयमाने प्रतिस्रुवं मन्त्रावृत्तिः शाखान्तरात्। मन्त्री ऽपि भाखान्तरादेव। १८. उन्बीते सर्वस्मिन्न प्रतिसुवम् । सुचं सुपुष्करं संस्पृ- शेत् । सुवं स्याल्यां मुक्का भाखान्तरात् । २०. मजूर्दैवेभ्य इत्यादिकं मन्त्रं सायं जपेत् । समुपस्पर्शन- मन्त्रीमा विज्ञायौति जपतीत्युक्तम् । २१. प्रातरयं जपः । कौण्डपायनौये मध्यन्दिने ऽपि शाखा- न्तराद्धोमः । तत्र तत एव यथोकम् । . १ A सुसमाः प्राRA निनयति Bom. उद्। १ A उपसर्मने। : Mss. कु.

·शासायगयौतसूत्रभाष्ये।
[Ret.t-१८.
८. इतयोराजत्योरुत्तरत उत्तरे देशे प्रतीची प्रत्यगभिमुखों
सुच सायंतने होमकर्मणि दिरुपमोधयति हस्तेन । तामुत्तरतः
मायमुपमार्टि प्रतीचौमिति (२.२) श्रुतेः ।
१.. उपमार्टीति वर्तते। पुष्करस्य दक्षिणं प्रदेश लेखान्त
उपमार्टि।
११. कुगेषु मुग्धारणार्थेषु पूर्वमुपमार्जनं निलिम्पदोषधीः
प्रोणामौति ध्यायन् । चत्पूर्वमुपमार्टि तत्कूचे निलिम्पतौति (९.२)
श्रुतेः । उत्तरत उपाचार इति परिभाषणादयेषु ।
१२. यदुत्तरं तदेवं प्रतिपादयेत्। महेव तेन पाणिमुत्तानं
दविणेन कूर्च निदध्यात्। पिप्रौणामौति मन्त्रं मनमा ध्यायन्।
माचौनापीती अप उपस्पृशेत् । यद्वितीयं तदक्षिणेन कूर्चमुत्तानं
पाणिं निदधाति पिटुंस्तेम मीणानौति (२.२) श्रुतेः।
१३. दिः प्रदेशिन्या मारयेत्यारभ्य मागुदीपीमुद्दिमतीति
खूबच्छेदः । तथापि तु ल्यवन्तानि खण्डग्य उध्यन्ते । प्रदेशिन्या-
डानन्तरा। तथा इतमिष्टं दिः प्राम्सोपब्दिमध्छन्दवदित्यर्थः ।
अथ यद्रिः प्रदेशिन्या पानातीति (२.२) श्रुतेः ।
१५. बुचमुदङ् पर्यापत्य श्रुत्यन्तरात् ।
१५. नया खुश प्राग्दण्डया भचयित्वा गाखानारात् ।
१६. तां प्रत्यग्दण्डां पर्यस्य परिविष्य ।
एकर • C मेवान सप
.. Paddhsti sगमूने पार्न पाणि
कुन पिढन प्रीयामीति निरिम्पायुमरमपमानम् ।

·२.६.१०-२२. शासायाश्रौतसूत्रमाये। . . १७. जिहया नितरामाखाद्य । श्रथ यत् खुचं निलढि सर्पदे- वजनास्तेन प्रौणातीति (२.२) श्रुतेः । १८. तामेव सुचं प्रक्षाल्य । श्रथ यत् सुचं मार्जयते रोदेव- जनांस्तेन पौणतीति (२.२) श्रुतेः । १६. अनन्तरमाचम्य । २०. प्रागुदञ्चिता अप श्रासिच्य तयैव सुचा प्रश्तत्वात् । अथ यत्मागुदीचौरप उत्मिवतीति (२.२) श्रुतेः । २१. तां सुचं प्रागुदञ्चितामुद्यमयति । अथ यत्पागुदीचौं सुचमुद्दिशतीति (९.२) श्रुतेः । खुचा भक्षयति मुचं निलंढीति हस्ते मंपादयेत्। हस्तस्य सुक्संपत्तिदर्शनान्मारतेषु । तदानः । कथ- मस्येते पुरोनुवाक्यवन्तो यान्यवन्तो वषट्टते सुचा इता भवन्तीति। एतेषां वै सप्तपदानां मारतानां यानि चौणि प्रथमानि पदानि धा त्रिपदा गायत्री पुरोनुवाकाथ यानि चत्वार्युत्तमानि मा चतुप्पदा चिष्टुब्याज्येदमेव कपुच्छलमयं दण्ड इति (शतपथन्त्र ६.३.१.१६) अभिनयेनर इस्तं दर्शयति । तस्माद्धस्तेन प्राशनं हम्नस्य निर्लहनं । शिष्टाचारच एवमेव । २२. एकस्मिन् होम एकहोमः । यदुनं तदेकहोमे ऽपि कर्म भवति । परिसमूहनपर्युचणे होममयुकामझ्या न प्राप्नुतः। तदा- शावानिवृत्त्यर्थ वचनम् । अतश्च यत्पूर्वमुक्तं यच्च वक्ष्यमाणं तत्सर्वमेक- होमे ऽपि भवति । भाइक्नीय एव जुड़यादिति हैक आडरिनि (२.३) वचनात् । १B.R. RA बमभिनरम। A सद्यस्य । ० 13

·शासायनमौतसूचमाष्ये।
[२.८.६-१०
+
..
८. हुतयोराजत्योरतरत उत्तरे देशे प्रतीचों प्रत्यगभिमुखों
खुर्च सायंतने होमकर्मणि दिरुपमोधयति हम्तेन । तामुत्तरतः
मायमुपमार्टि प्रतीचौमिति (२.२) श्रुतेः ।
१०. उपमार्टीति वर्तते । पुष्करस्य दक्षिणं प्रदेश लेखान्त
उपमाष्टि।
११. कुशेषु सुग्धारणार्थषु पूर्वमुपमार्जनं निलिम्पदोषधीः
पौणामौति ध्यायन् । वत्पूर्वमुपमाटि तत्कू निलिम्पतौति (२.२)
श्रुतेः । उत्तरन उपाचार इति परिभाषणादग्रेषु ।
१२. यदुत्तरं नदेवं प्रतिपादयेत् । महेव तेन पाणिमुत्तानं
दक्षिणेन कृचे निदध्यात्। पिहन्प्रौणामौति मन्त्र मनमा ध्यायन्।
माचौनापबीती श्रप उपस्पृशेत् । यद्वितीयं तद्दक्षिणेन कूर्चमुत्तानं
पाणिं निदधाति पिलुस्तेन मौणतीति (२.२) श्रुतेः ।
१३. दिः प्रदेशिन्या प्राग्लेत्यारभ्य मागुदीची मुद्दिशनीति
सूचच्छेदः । तथापि तु त्यवन्तानि खण्डा उच्यन्ते । प्रदेशिन्या-
छानन्तरा। तथा तमिएं दिः प्राप्नोपब्दिमछब्दवदित्यर्थः ।
अथ यदिः प्रदेभिन्या प्रामातीति (२.२) श्रुतेः ।
१४. सुचमुदङ् पर्याहत्य श्रुत्यन्तरात् ।
१५. नया मुचा प्राग्दण्डया भवयित्वा गावान्तरात् ।
१६. तां प्रत्यग्दण्डो पर्यस्य परिचिय ।
Vा मेरलेखा में उप.! * Paddhati कुगमूमे उभा पाणि
कुर्यन पिदा प्रीवामीमि मिनिम्पत्युत्तरमुपमार्जनम् ।

·२.६.१७-२२.] शासायमश्रौतसूघभाष्ये। ८० १७. जिहया नितरामाखाद्य । अथ यत् सुचं निलढि सर्पदे- वजनांस्तेन प्रोणातौति (२.२) श्रुतेः । १८. तामेव खुचं प्रक्षाल्य। अथ यत् सुचं मार्जयते रचोदेव- जनांस्तेन प्रोणतीति (२.२) श्रुतेः । १६.अनन्तरमाचम्य । २०. प्रागुदश्चिता अप श्रमिच्य तयैव सुचा प्रकृतत्वात् । अथ यत्प्रागुदीचौरप उत्मिञ्चनौति (२.२) श्रुतेः । २१. तां खुचं प्रागुदञ्चितामुद्यमयति । अथ यत्प्रागुदीचौं सुचमुद्दिमतौति (२.२) श्रुतेः । सुचा भक्षयति सुचं निर्लेढीति हस्ते संपादयेत्। हस्तस्य सुसंपत्तिदर्शनान्मारुतेषु । तदाहुः । कथ- मस्यते पुरोनुवाक्यवन्तो याज्यवन्तो वपद्धृते सुचा इता भवन्तीति । एतेषां वै सप्तपदानां मारतानां यानि चौणि प्रथमानि पदानि मा चिपदा गायत्री पुरोनुवाक्याथ यानि चत्वार्युत्तमानि सा चतुष्पदा चिष्टुप्याज्येदमेव कपुच्छलमयं दण्ड इति (शतपथन • ६.३.१.१६) अभिनयेन हस्तं दर्शयति। तस्माद्धस्तेन प्राशनं हस्तस्य निर्लहनं । शिष्टाचारय एवमेव । २२. एकस्मिन् होम एकहोमः । यदुक्तं नदेकहोमे ऽपि कर्म भवति । परिममूहनपर्युक्षणे होमप्रयुक्रामदया न प्रानुनः। तदा- शानिवृत्त्यर्थं वचनम् । अतश्च यत्पूर्वमुक्तं यह वक्ष्यमाणं तत्सर्वमेक- होमे ऽपि भवति । आहवनीय एव जुडयादिति हैक पारिति (२.२) वचनात् । , B.TA.I. A अनभिनाम। २० रुयस्य। 13 ।

·शासायनश्रौतसूत्रमाष्ये। १३. ततः सर्वेषु न केवतमाहवनीये गाईपत्यदक्षिणग्यो- रपि । तुगन्दः खमतप्रकटनार्थः । मर्वेषु लेब जुहुयात् । पूर्णामुद- कस्य सुनमुत्तरेण गाईपत्यमदूरेण निधायावस्याप्य । -- १. २६ पुष्टिमित्यादिभिः समन्त्रिकास्तिस्त्रः । एका लम- न्त्रिका इति गाईपत्ये। २. पूर्ण सुचमिति सुग्गडणारसुवेणेता श्राऊतयः। वृष्णी- मिति वचनादसंसृजनुत्तरतः । चतुर्थों ति पधनं पुष्टिपतिर्दधात जनयविति मन्त्रान्तो मा विजायोति । गाईपरथग्रहणं यावन्तो गाईपत्यास्तावास कुण्डपायनौये होमः । समिधमाधाय होमः । आइतिस्तत्समिधि वमतीति श्रुत्यन्तरदर्शनात् । अवाहार्यपचन- पहणं गाईपव्यवत् । तत्सवितुर्वरेण्यमिक्मंदेहनिरामार्थ चतुर्थी- ग्रहणम् । ३. भूर्भुवः खरित्येता महाव्यातयः प्रसिद्धाः । ताभिः पति- मन्त्रं तिस पातयः। तिस इति वचनान पूर्वाभिः सह समुश्चयः। ब्रह्मवर्चसकामस्य फलसंबन्धेन पक्षान्तरम् । ४. अनये वादायाधपतये वाहेत्येषेव चतुर्थी । न तु यार त्युपहिता। ५. याः स्युछि म्यापिता यस्तास्वेधा करोति । कथम् । अग्निहोचस्याल्या भागः । तथा गाईपायस्य पयामागः । अअलौच ·२.११.१-३.] शाहायननौतसूधभाथ्ये। पत्न्यास्तृतौयो भागः । यद्यप्यनालम्भुका पनी बह्यो वा पत्न्यस्तथापि धमेव । श्रारम्भसामर्थ्यात् । ६. अनालम्भुकायां पन्यामासनप्रदेशे वष्णौमपो निक्षिपेत् । अञ्जलौ मन्त्रवचनात् । एकवचनं च विवचितम् । ततः पनौवहुवे ऽपि एकवानलिं' प्रतीच्छेत् । ७. सुचैवापस्त्रिषु स्थानेषु कृत्वा तां प्रतितप्य गार्हपत्ये ततो निदधाति स्थापयति । १. दक्षिणतः स्थितस्य न्यायवचनादुदमुखस्य माझखस्य वा यथासम्भवम्। २. उपप्रयन्तो अध्वरम् । अयमग्निः सहस्रिो वाजस्य शति- नस्पतिः। उभा वामिन्द्राग्नी श्रावधै। अयं ते योनिचत्वियः । अयमिह प्रथमो ऽधापि धाभिः। अस्य प्रनामनु धुतम् । एतामा षणामित्युच्यते किमर्थम् । केषां चिच्छाखिनामन्यः क्रमः । तड्युदा- सार्थ । तदेतत्समाहार्य षडचम् । तस्य त्रिः प्रथमां विरुक्तमामिति । तस्योपवती प्रथमा प्रत्नवत्युत्तमेति । तथा स वै त्रिः प्रथमां जपति बिरुत्तमामिति (शतपथब्र० २. ३. ४. १७) च। श्रतश्च नपित्वेति सूत्रमेषः ३. श्रायुर्दा इत्येवमादिकं मन्त्र जपित्वा ततः । १रकामेवा । (sec. h ) प्रपच्छत् ।

·भाडायमौतसूचमाये । [२.१.१-५ ४ चिचावसो स्वस्ति ते पारमयीय मं मन्त्र निर्जपति । ५ संवमित्यादिकं मन्त्रमुपविश्य नपेत् । अथासौनः सं त्वमग्रे सूर्यस्य वर्धसागचा इति (शतपथा २.३.४.१०) । ६. अग्भ स्त्र इत्येवमादिना मनोण अग्निहोत्रौं गामभ्येति प्रक- रणात् । अथ गामभ्येत्यभाग्भो वो भौय महस्य महो वो भदौ- पेनि मतपषश्रुतेः (२. ३. ४.१५)। . १२. १. मंहितासि विश्वरूप्यूर्जा माविंश गौपायेनेत्यनेन मन्त्रण अमिहोच्या ललाटमुपस्पृशेत् । २. उप बामे दिवेदिवे रति हवेनामे मो अन्तम प्रति देपदेन बचेन गाईपत्यमुपतिष्ठत इति वाक्यमेषः । म गाईपत्यमुप- तिष्ठत उप लाग्ने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम् । ममो भरत एममोति प्रतपथश्रुतेः (२.३.४.२८)। अथ दिपदा मेवं म इत्यादि। ३. एस एहोत्यादिमा मन्त्रेणमिवोर्षों गामभ्येति प्रकरणात्। ४, काम्या एतस्येवमादिना मन्त्रणाग्निहोत्रीवसस्य ललाट- मुपपोत् । ५. भोमानं वरणमित्यनेन बनोत्तरतः स्थितः प्रामुखी स्याहार्यपमनमुपतिष्ठते। अषान्तरेणा हवनौयं च गाईपत्यं च प्रा तिहमग्रिमौषमा नपतौति मतपपश्रुतेः । - ·शासायनश्रौतसूघमाध्ये। . ६. अन्तरेण गाईपत्याहवनीयौ स्थितो महि बौणमवो ऽस्विति सूक्तं जपिला तत आहवनौयमुपतिष्ठते। ७. तत्सवितुर्वरेण्यमित्यस्याः श्रुतिः। अथ सावित्री। कदा चन स्तरीरसौति वालखिल्यास । अस्याः श्रुतिः । अथेन्द्री। परि ते दूलभो रथः । अस्याः श्रुतिः । अथाग्नेयो। तथा बिरेतां जपतीति शतपथश्रुतयः । एवं यजमानेनाहवनीयोपस्याने कृते ऽनन्तरमार्वि- ज्यम्। ८. सर्वेषु त्वेव जुहुयादिति स्वश्रुतौ (कौ• ब्रा० २. ३) प्रयत्ना- दयमेव पक्षः सूत्रकारस्थाभौट इति ज्ञापनार्थस्तुशब्दः । महाव्याह- तिभिस्तिभिर्मन्त्रैः प्रत्येकम् । तिस्रस्तिस्रः समिधो ऽन्यादधाति यो जुकद्भवति । यजमानो ऽन्यो वा । यः पुनरेकहावी एकहवन- साधुकारौ माहवनौय एवाभ्यादध्यात् । यजमानो ऽन्यो वा। २. वाचं विसृजत इति सूत्रान्तः। याजमानमेतन्मन्त्रार्थसाम- र्थ्यात् । देवस्तन्तुरमीत्यादिना मन्त्रेण आहवनीयस्य दक्षिणतो जारमुपस्पोत्। १०. ततो ऽमि तन्तुरमीत्येवमादिना मन्त्रेण सुवीर्येणेत्येव- मन्तेन श्राहवनौय एव प्रार्थते । मानुष इत्यारभ्य पुत्रग्रहणान्तो मन्त्रः । यावत्पुचमावर्तते पटे। आमन्त्रितान्तेनाभिव्याहरणमसा- वित्यस्य स्थाने पुत्रनामग्रहणम् । वाक्यार्थसामर्थ्यात् । जन्मना १ मतपषत्र.२.३.४ १.. Kat Sr. S. IV. 12,10 (Comm) Kat. Padah. Pag. 396, 19. Sankh. Paddh. fol. 20 सवितुर्वरेण्यं कदाचन सरोरसि परिने पूलभ इति विनिभिराहवनीयमुपयाय) , B.रान्। RAdsand UML MUNIL ·शासायनौतसूत्रमाये। १२. १३.१-.. ज्येष्ठ्यम् । सुप्राण्यादर्शनात् । दौचितस्यापि नामग्रहणमविशेष- श्रुतेः । जौवां नामग्रहणं भवतीति वचनात् । ११. श्रात्मनो ग्रहीयादविचमानपुचः वचनमामात् । श्रपुच इति वक्रव्ये ऽशातग्रहणं पुंस्वविज्ञानार्थम् । पुत्राधिकारे पुनःपुत्र- ग्रहणान देवनादौनां । न दुहितः । न शूद्रस्य । बयाणां वर्णा- मामित्यधिकारात्। १२. मत्येनावमथमित्यनेन मन्त्रेणचम्य यजमानो वा विस- जते । अथ यदप पाचम्य प्रतं विसृजते ऽखेव तदुतं दधाति । ता अस्य मनं गोपायन्या पुनहोमादिति (कौ• ० २. ४) श्रुतेः । १. पूर्वममयुज्य विहितवान्मयन्दिने ऽपि भवति कुण्डपाय- मौये। अनुपम्यानं वा प्रातरिति (२.१३.६) प्रतिषेधो ऽथश- न्दादिमेषाधिकारादस्यैव भवति । न तु यत्पूर्व मुक्तामृत भत्याय खेति । २. याजमानमधिकृतं । भर्भवः खरित्येवमादिना मन्त्रणाहव- गौचमुपतिष्ठने। ३. दक्षिणतःपद्यादाहवनौयादासनमित्युक्त। चोर्ध्व श्राइव- मौयोपस्यानं छत्वा तस्मिन्नेव दे स्थित इतरावग्नौ पतिष्ठते । अन्याय्यमप्येतच्छाखान्तरीयादचनात्कर्तव्यम् । एकदौ घोपस्थान- मिति (५. ४. ३) । नचाप्येवमेवेच्छन्ति । 8. अभयं त इत्येवमादिना मन्त्रण गाई पत्यमुपतिष्ठते । AM ·१३.५-१७.१] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। - ५. अभयं त इत्येवमादिना मन्त्रेणान्याहार्यपचनमुपतिष्ठते । अन्वाहार्यपचनो दक्षिणग्निः । ६. उपतिष्ठत इति वाक्यशेषः । तन्त्रणोपस्थानम् । बहुवच- नात् । तत्रैव स्थितः । तुल्यत्वाद्देशस्य । ७. समान तुल्यं सायंतनेन यच्चाविज्यं यच याजमानम् । महाव्यातिभिस्तिसस्तिस्रः समिधो न्यादधातीत्यत श्रारभ्य यावहतं विसृजत इति । किमन्यदास्ते येनैवमाह। एतत् ज्ञापयति । मायमपि व्रतविवर्जनादनन्तरं पर्युक्षणं भवति यजमानस्य । इतरस्य - ममिदाधानात् । ८. अनेन अथ प्रातरित्यादिना (२. १३. १) पचे मायमपि याजमानं भवति । पचे सायं वात्सप्रेण। एवकारकरणद्यस्मिन्नपि पचे प्रातरनुपस्यानं तस्मिन्नपि पचे प्रातस्तनं याजमानं वात्सप्रेण सह सायंहोमे विकल्यत एव । किं च कारणम् । न स्यात् । मंनियो- गशिष्टस्यान्यतरापाये दूतरस्याप्यपाय इति न्यायात् । ६. एतस्मिन्नपि पचे समानं समित्प्रमतीति समानरचनाव- त्येव । १. याजमानप्रसङ्गेन प्रवासप्रारम्भे याजमानमुच्यते । प्रवत्स्यन्त्र- मौनिहत्याप्रसकान्। गाईपत्यस्य पद्यात्प्रामुखःस्थितः सर्वानौवने। अभयं वो ऽभयं नो अस्वित्यनेन मन्त्रेण । एतावानेव मन्तः। न 1A •हत्य । प्रचालिन्मा. C (in marg) दलिता B seems to read like c.

·माडायनोसरचमाथे। [२.१.१-७. कामेन व उपतिष्ठ इत्याउनुषणः। तचीपस्थानमिवृक्षणमिति विगेयात् । २. नयत्येवमादिना मन्त्रण गाईपत्यमुपतिष्ठने। कुत एतत् । उपतिष्ठत इति श्रुतेः । अथ यत्मवास्थय प्रोषिवाधामौनुपतिष्ठत इति विभेषात् । मतपथे च । ८ गाईपत्यमुपतिटते नर्य प्रा में पाहौति। ३. अर्यत्येवमादिना मन्त्रणाम्बाहार्यपचनमुपतिष्ठते । उत्त- रेण स्थितः। तमिति यमादागत्या येवमेव । अर्थाद्दक्षिणेक्षमाणः । ४. स्वेत्येवमादिना मन्त्र पाहवनौयमुपतिष्ठते । दक्षिणाग्नि- मुत्तरेण गत्वा । ननु चायमेव संघरः सर्वदा प्राप्तः। उच्यते । व्यवेतो ऽमौ प्रवमतीत्यविशेषात्कदा चिदितरयोरयुत्तरेण यायात् । तविकृत्यर्थ वचनम्। ५. अत्रमेतावता मन्त्रण पौणि पदान्यभ्युकृत्य विहरणं ममन्त्र हवेत्यर्थी वौगोपदेशात् । ६. मम्मलितानामुपस्थानम् । यावत्प्रचलितास्ताबदाग्यमनमि- त्येतदुभयमनेम सूत्रेणोकम् । ७. अनियन्दनाग्रिहोत्रहोमो लक्ष्यते। उपस्थानशब्देन च पाज- मानम् । अतश्चैतदुकं भवति । अमिहोत्रहोमीययाजमानस्यानर्थलुप्तं संभवदथै प्रवमन् जपेयजमानः । अत्र लोकः । । चिः पाद-

·२.१४.
शाझायन श्रौतसूत्रभाष्ये।
१.५
-
याजमान जपेत्सर्वं न बम्भ म्य न संहिता'।
नेले न काम्यातो देवः प्रोषितो यद्यनातरः ॥
८. याजमानग्रहणं फ्रत्वक्रित्वर्थयोरनुष्ठानार्थम्। तत्र क्रत्वर्थ
प्रातिनिधिकः कुर्यात्पुरुषार्थे यजमानः । चशब्दो ऽनर्थलुप्तमित्यस्या-
नुकर्षणर्थः । अग्न्यन्वाधानपिण्डपिढयज्ञौ तु प्रातिनिधिकः कुर्यात् ।
ब्रह्मालेन यजमानस्य पाठव्यवधानात् । पर्वणीति वचनात् । येष्वेव
संवत्सरसन्धिषु नित्यानि यजमानेन प्रत्यक्षेणोपक्रान्तानि तेम्वेव
प्रोषितो याजमानं कुर्यात्। तद्यथा ।पक्षसन्ध्योर्दपूर्णमासौ। क्रतुमुखेषु
चातुर्मास्यानि । अयनाद्यन्तयोनिरूढपशुबन्धः । तथा च मनुः ।
अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ते धुनिशोः सदा ।
दर्भन चार्धमासान्ते पौर्णमासेन चैव हि ॥ (४. १५)
सस्यान्ते नवमस्येच्या तथर्वन्ते दिजो ऽध्वरैः ।
पशना ह्ययनान्ते च समान्ते सौमिकर्मखैः ॥ (४. १६)
यस्य यावन्नौविकः प्रयोगः तस्य याजमानं पोषितो ऽपि
कुर्यात् । तथैव प्रक्रमात् । कथं कुर्यात् । जपेन संपादयेत् । तदु-
यते । दृष्टिरसि पाभानम् । अग्ने वायो अनुपदस्यम् । मयौदमि-
न्द्रम्। श्रा प्यायतां ध्रुवा । सदसि सन्म इत्यादौ । सं ज्योतिषा-
भूमेत्युत्सृज्यते । तथा भूर्भुवः स्वः सं मेति । तथैव अग्ने बतपते यो
नो दूरे देटौति च । लोकौ चात्र ।
टिरग्ने ऽनुपदयं मय्याप्यायनमेव च ।
॥
एल रहि। काम्या एन
१० (in marg): शुम्भ स्याम्भो यः। संहितामि।
मयि वः । देवतन्नरमि।
।

·भाडायनरौतसूचभाये। जथाः पञ्च क्रमेण प्राक् पूर्णपाचाभिमानात् ॥ श्रमिसंबद्धमुत्सृज्य जयमूर्ध्वमशेषतः । अग्ने व्रतपते जयं पाहि मां च विकन्पतः ॥ ६. अनपेतमनपगतं कारणं हेतुर्याजमानस्य । तम्प्रयुकलात्क- मेण: । अतश्च प्रोपितो ऽपि ध्यानेन संपादयेत् । प्रक्रान्ते चंग- मान आगच्छत्पूर्व जपित्वा शेष कुर्यादिति तैत्तिरीयाणाम् । नैमि- तिकमपि हामवायादि प्रातिनिधिकेन कारित प्रोषितो यदि जानीयात् । ततस्तत्रापि याजमानं कुर्यात् । १०. मन्धिवेलयौरग्निहोत्रवेलयोरित्यर्थः । द्विवचमनिर्देशात् । वाशब्दो ऽग्न्युपस्यानस्थानर्यलुप्तं प्रदसन् जपेदित्यनेन मह विकल्पार्थः । एवमर्थमेवैतस्य सूचस्थारम्भः । पर्वणोति सिद्धे ऽपि सति। प्राचम्य वाग्यतो भूत्वा यावद्धोमकालः । पुनराचम्य ततो महायातिभि- विमर्ग:। ११. अग्न्यागारस्य दर्शनगोचरे वाग्यमनं कुर्यात् । प्रोष्याय- धुपस्थायाप्रसर्ग नेन चैवोत्सृज्यत (२.१५.७) इति वाग्यमः । १.अभयं वो ऽभयं नो अस्विति उत्तरतो वितानस्य स्थितः। तथैवेति माने चकार उपस्थामस्य प्रकारान्तरमपि चास्तौति मजा- पनार्थः । तथा च शतपथे । म वै सलु वणीमेवोपतिष्ठतेति । २. उपतिष्ठते पयादाहरनौयस्य प्रामुखः स्थितः । मतनष्टे- स्वपि पाषु मन्यो भाविनीमाभिषमङ्गौलत्य ।

·शाट्वायमौसमूचभाष्ये। ३. विद्यमानानां हणानामपचयनं उपविग्न कर्तव्यम् । तत उत्थाय समिदाधानम् । एतत्सर्वेष्वग्निपु कार्यम् । अथोपविश्य हएण- न्युपानुम्पतीति वाजिश्रुतेः । ४. उपविष्ठत इति वाक्यमेषः । ५. उपनिष्ठत इति शेषः । अभिद्युम्नादिपाठो ऽमे पुरौय्याथ- र्याने ग्टहपते नर्येति मा विज्ञायोति । ६. व्यवायं कुर्वन्प्रवमति। श्राहवनौयमपरेोदमुखस्तेन चैवो- स्मृभ्यत इति समानम्। अनुपशान्तेषु च प्रतिनिहत्तस्य त एवाग्मयो ऽमीनिति वचनात् । प्रवासार्थवादुद्धरणस्य । प्रवासे ऽनिहत्ते ऽन- पत्तकर्माणो न लौकिकाः । ७. तेनैव मार्गेण नेनैव च न्यायेन प्रतिदिशमप्यपस्याय प्रोषित उत्सृज्यते । वाग्यमादिनियमान्मुच्यते । १६. १. वास्तोप्यतौयं हविः कर्तव्यम् । धौव्ये प्रवासे । कुतः । प्रव- स्थनित्यधिकारात् । स एव ध्रुवः प्रवासो यत्र पुनर्सहं नागन्तव्यम्। इतरस्वध्रुवः यत्र प्रोय्यायन्निति भवति । तेनैतदुक्तं भवति। याया- वरप्रतिपत्तौ वास्तोप्यनियागो भवति । न केवलं ग्टहानिक्रामतः किं नहिं अन्येष्वपि संप्रयातेषु। संप्रवृत्तेषु प्रयाणके वित्यर्थः । किमे- कैकमप्यहरवस्थाय यानि संप्रयातानि। नेत्युच्यते । दाराबादूर्ध्व- 1A • मिष्ट । २8 खाय वानिमः C •याययाम ।

·साहायगयोतसूचभाष्ये। भवरे अर्ध दभराच सर्वस्तोक इत्यर्थः । तथा च तैत्तिरीयकम्। यव दशावमुषित्वा प्रोत्तत्र वास्तोप्पतिं यजेदिनि । २. अनयो यच तिष्ठन्ति तदनो ऽमिष्ठम् (आप. ६.२८.७) । तस्य दक्षिणे अनडुहि युक्त । दक्षिणो युक्तो भवति भयस्य योनं पर्याहतमिति घरकाणम्। ननु एवं मति अनोयायिनामेवैतकर्मी नेत्युच्यते । प्रयाणप्रयुक्तलास्कन्धवाहिनामपि भवति । उपोह्य चौवरम् । श्रारोग्य वित्तमित्यर्थ. । अमिष्ठस्या एवामपः समाख्या- भात्। वास्तोप्यते प्रति जानीयस्मानिति पुरोनुवाक्यामनूच्य वाम्तो- प्यते गरमया संसदात इति यजति । प्राप्तस्य पुनर्वचनं परिमझा- र्थम् । परिसहा प्रकृति निवर्तयतीति । प्राकृतस्य प्रशदेनि- त्तिः । प्रत्याभनाग्न्यन्वाधानयोरनिवृत्तिः । ३. ते इविय्यनावर्जितर त्यजेत् । यजपाचं चौवरं चेति चशब्दः । तथा च भाषान्तरम् । यायावरप्रतिपत्तौ ग्रहपतिरि- त्यागममधिकृत्य । न हौनमन्वावर्तयेद्रुद्राय हि तबीयते । यद्धौनमन्वाइरेक्तद्रुद्रभूनमन्वाइरेयुरिति ।

·२.१०.१६. शासायनश्रौतसूधमाथ्ये। १. समारोहयमाणो यजमानः । याजमानमेतत् । श्रात्मनेपद- प्रयोगात् । गाईपत्ये ऽनौ हस्तौ प्रतितप्य प्राणान् ब्रह्मत्वोकेन क्रमेण संटगेत् । एहि मे प्राणानारोऽत्यनेन मन्त्रेण । २. सकृत्समर्शनं प्राणानां मन्त्रेण कला पुनः पाणौ प्रतितप्य यूपणों प्राणसंमर्शनम्। महदेवमेवापरम् । ततः पाणी प्रतितप्य पूर्ववन्मन्त्रेण प्राणममर्थनम् । पुनस्तूष्णीं पूर्ववविः । न तु प्राणगता वीमा मन्त्रे वहुवचनात् । ३. अयं ते योनिविय इत्यनेन मन्त्रेणारणी प्रतितपति । पूर्वमधरारणिं तत उत्तरारणिम् । अरण्यनुप्रहरणे तथा दृष्टत्वात् । अस्मिन्पक्षे रण्योरेवारोपणमतो न प्राणान्सम्मोत् । ४. पूर्ववयाख्या । तत्र संमनमिह प्रतितपनम् । एतावान्वि- प्रेषः । ५. उद्धृत्याहवनौयं यथा गार्हपत्यान्प्राणेश्वरप्योर्वा । एवमाहव- नौयादपि । ६. नित्यस्तादाहवनौयादन्यस्मिन्नरणिभाण्डे समारोपः । पृथ- गरणिध्वनीन्समारोहयत इति यावन्तो धार्यन्ते विज्ञायन्ते सहार- पोभिस्तावतीभिहि संकर्ष। संकर्षा हि नाम मीमांसा दादशाध्या- १० (in marg) पुनः। १ मन्त्रेण पारपौ। ३० न्यस्मिन्। A नाव. सौमिः स्वदम्तौभिदि संकर्षों नाम | RCom. हि नाम ; sct. I. adds नाय ।

·साहायगयौतसूचभाष्ये। [२.१०..-. थादूर्ध्वमस्ति । पाहवनीयवचनादिणामिनित्यतो ऽपि समारो- प्यते। तयोरेवारण्योः । अथ यदरण्योरमोग्समारोहयत इति (कौ न.२.६) युतेः। ७. अनस्तमिते आदित्ये ययाग्नि मन्थनं भवनि। पशब्दाद- नुदिते । एकयोनिसमारूढानां मचन्मन्यनं शवाहवनीयदक्षिण- ग्योरुद्धरणम्। श्रारण्यके दर्शनात् । मथित्वामी वित्येति। तथैव चानयनं नित्यश्तो नित्यश्तत्वात् । ५. उपावरोहेत्येवमादिना मन्त्रणात्मनः मकामादरण्योरुपाव- रोह्य । कथम् । नासिकया प्राणमरण्योर्मन्त्रान्तेन निक्षिप्य ततो मन्यनं कुर्यात् । दुरोण इति लिङ्गाह एव स्थितस्य यः समारो- पस्तवेतद्भवतीति' नामदा कर्तव्या। भार्या यचामयो ऽपि वैति ग्टहावचनात्तदपि हमेव। प्रवस्यविति चाचानुवर्तते । तेन शामिकः प्रवास्पन्समारोहयमाणे ऽन्यत्रापि च यत्र समारोपञ्चोधते तवैवं कुर्यात् । मन्यनाधिकारे मन्थनपदणं लौकिके मन्यनप्रति- षेधार्थम् । कथं विद्यमाने ऽमोर मन्थनं प्राप्नोतौति चेत् । अध्यते लौकिके चेति लौकिके काठे न संस्कृतयोररप्योरुपावरोहणमि- त्येवं कम्य चिदामा स्यात् । ८. पचान्तरमेनत्। लौकिके वामावुपावरोह्य तत उद्धरणं छत्ला नतो होमः । ततः परिममाप्ते होमे लौकिक एवं प्राणेवर- Com IB 91 A ins plaki xom. TETIT and has in marg पावरोरणयोर insteady Bius, अमिः।

·२.१७. ६.
शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये।
ण्योर्वा समारोपयितव्यः । दिरभ्यासो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टा-
चारस्तदाचरणं चायुय्यमिति।
इति शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये द्वितीयो
ऽध्यायः समाप्तः।
शाङ्खायनकसूत्रस्य समं शिय्यहितेच्छया ।
वरदत्तसतो भाग्यमानी यो ऽकरोनवम्।
१om. in B,

·अथ तृतीया ऽध्यायः।
---
१. संस्थितायां ममाप्तायां पौर्णमास्यां पौर्णमासे क्रमणि ।
कुतः । कालम्यामस्थानात् । इन्द्राय विझगुणाय । दृष्टिग्रहणं
वाक्यमाकल्यय गुणस्येष्टिशब्दव्यवधानात् । केवलाय चेन्द्राय केचित् ।
अनुनिाप्यया वै देवा इत्यारभ्य एवमेव विधानात् । ननु अवा-
रमणीयाप्रकरण एवैतदिधानं मंबद्धतरम् । सत्यम । नित्यत्वात् ।
लक्षण्यादिह विधानम्।
२. सुधन्वन्तावाज्यभागौ।
३. इन्द्र वचमभि वाममोजः प्रधानस्य पुरोनुवाक्या । म्हगो
न भीमः कुचरो गिरिठा याञ्चा।
४. जुष्टो दमूना अतिथिदुरोणे पुरोवाफ्या। अग्ने गर्ध महते
पौभगाय याज्या खिरशतः ।
५. अमावास्ये कर्मणि परिममावे अनन्तरमदितय दर
कुर्यात् ।
यौर्णमामावाज्यभागादित्यर्थः ।
७. ये वैसधस्थ खिष्टकतो याज्यानुशक्ये जुष्टो दमूना अग्ने
जति ते अचापि भवतः । ये ते इति यत्नादि वैधम्य क्रिया
'ततो ऽस्यापौत्यनेन विकल्पमुभयोः प्रदर्शयति । स चादिविकल्पः
भाखान्तरात्।
१४नियते।

·३.२.१-.] शाहायनौतसूचभाष्यं । ८. एते दृष्टी प्रक्रम्य यावनौवं कर्तव्ये । दर्शपूर्णमासयोरपि यावज्जीवमेव क्रिया संस्थितायामिति वचनसामर्थ्यात् । चभब्दाच्छा- खान्तरोतच चिंगतं वर्षाणि दर्थपूर्णमासाभ्यां यजेत पञ्चदश दावा- यण्याजौति कालः सिद्धो भवति । 2. अतीतायां फलेच्छायामवाप्ते वा फले प्रयोग श्रा अन्ता- स्परिसमापयितव्यः । । २. १. अनागते अनुपस्थिते पर्वणि पक्षसन्धौ यथोक्तम् । श्वो म टेति यदहश्य न दृश्यतेत्यस्मिन्भ्रान्या। श्रआमावास्ये कर्मणि प्रक्रान्ते अभ्युदिता नाम इष्टिः कर्तव्या । तस्मिन्नेवाग्न्यन्वाधान इष्टिमात्र न प्रायश्चित्तान्तरमिटिवचनात् । संज्ञाकरणं सहकारिसंप्रत्ययार्थम् । २. सगुणानि बौणि हवौंपि यथोक्तानि श्रुतौ। इतिकरण नियमार्थः । समस्ता एव यष्टव्याः । अतश्च यद्येकस्या अपि यागे निवृत्ते ऽभ्युदयविज्ञानं स्यात् न देवतापनयः । सामस्याभावात् । ३. निरुप्ते ते हविर्घहणे जाननभ्युदितं चन्द्रमसं तानेव ये ग्टहीतास्ताण्डुलौभूतान्चिभजेत् । श्राध्वर्यवमपि सदेतदुच्यते । श्रावा- इने ऽपि ते ऽदेवतापनयज्ञापनार्थम् । तानेवेत्यतिरेकादमांनाय्य- याजिनो ऽपि विभागः । अग्ने दा दाशुषे रयिं पुरोनुवाक्या । दा नो अग्ने सहतो दाः सहस्रिणे याज्याग्नेतिः । १Bom. न। १० संदेह instead of पदेनद। 15 ·१९७ शासायनयौतसूचभाये। . ५. महसा ते मता वयं पुरोनुवाक्या। श्राव भर माकिरेत- त्परिठात् याज्या इन्द्रस्य प्रदाता किमित्ते विष्णो परिचयं भूत्पुरो- नुवाक्या। वषट् ने विष्णविति याया। विष्णोः शिपिविष्टस्य । ६. वृधन्वन्तावाज्यभागावित्यर्थः। कर्मान्तरमेतत्। नामावास्य- मतश्च सप्तम मामिधेन्यः । ७. धेनुर्दविणा। किंविशिष्टम् । चौषु । पिमयाका दूषवो धस्य नदेवमुच्यते । चशब्दादम्वाहार्यच। ८. यथाविहित काले चामावास्यं भवति । यद्येवं नोच्थेत दोषनिर्घातार्थत्वात् प्रायश्चित्तानां न स्यादामावास्यम् । चशब्दालते ऽस्यामावास्ये पुनःक्रिया । कालो हि नित्यानां करणे निमित्तम् । खोकमप्युदाहरन्ति । एवं हि कर्माणि शतान्यकाले कार्याणि नित्यानि पुनः स्वकाले। कालो हितेषां करणे निमिषं पत: श्रुतौ यशपषादपायः । तथा च गाखान्तरम् । अनस्तमिते चेदग्रिहोत्रं जुड़या व रत्युप- स्थाय पुनरस्तमिते जुळ्यात् । अष्टायां चेत्पुनर्युष्टायामिति । यानि तु विशेषवचनानि तच वचनसामान्। किमन्यत् । उच्यते। तद्यथा । उदवसानीयान्ने ऽग्निहोचहोमः 1 मुमूर्षीय प्रातराकृति- रामावास्यं च । तथा च । चतुर्दभ ग्रहीतानि मतदुषयते हविः । एका ममित्सककोमो ऽर्धमासाय कल्पते । वषमान्तराध्येतानि । अमय यथायुतस्य कास्तम्य स्खविषयेष्वपवादलेन वर्तन्ते। कम्यो सपिपये प्यप.।

·३. ३.१-२.] शाहायमश्रौतसूत्रमाथ्ये। चिदध्वर्युशाखायां अभ्युदिते पिष्टविभागः । कस्यां चित्पचे पुरोलाशो दधिपयोभ्यां मिश्रयित्वा। क्वचिदिभागासंभवात् प्रायश्चित्तं समाप्य पुनःक्रिया । प्राक् चेत्कालादामावास्यं पौर्णमास वा प्रवर्तताग्ने नय श्रा देवानामिति संयाज्ये कुर्यादिति तैत्तिरीयाणाम् । असंनयतश्च विभाग इत्येवमादि माखान्तरोयमभिप्रेत्य काले चामावास्यमिति । चशब्द आचार्यकोकः । ६. अभ्यात्तिः अभ्यावर्तनं पुनःक्रियेत्यर्थः । मा पिण्डपिढय- जस्य नास्ति । कुत एतत्। परिगणितानामेव पदार्थानां भाखान्तरे ऽनुवादात् । यत श्राह । स यद्यग्टहीतं हविरभ्युदियात् प्रज्ञातमेव नदेव प्रतचर्या यत्पूर्वार्दुग्धं दधि हविरातञ्चनं तत्कुर्वन्ति । प्रति- प्रमुञ्चन्ति वत्सांस्तान् पुनरपाकुर्वन्ति तानपराले पर्णशाखयापाकरी- तौति शतपथे ११.१.४.१) । १. श्वो न द्रष्टेति यदहश्च न दृश्येत ते अमावास्ये इत्येतस्मि बतौते पर्वणि यद्यामावास्यं प्रक्रान्तं भ्रान्या ततो ऽभ्युट्टष्टा नामे- धिर्भवति । २. अनये पथिकृते प्रथमं हविः द्वितीयमिन्द्राय वन्ने बतौ- यमग्नये वैश्वानराय । एवमेव श्रुतत्वात् । १B कालो।

·शाहायगयौपसूपमाष्ये। .. 8. १. ३. वेत्था हि वेधो अध्वनः अनः पथिकतः पुरोनुवाक्या । श्रा देवानामपि पन्थामगन्मेति याज्या। 8. वाहत्याय भवसे इन्द्रस्य तृचनः पुरोनुवाक्या । महदान पुरुइत नियन्तमिति याज्या । ५. वैश्वानरस्य पुरोनुवाक्या । ६. नाभि यज्ञानां सदन रयोणमिति याज्या । ७. अमिः प्रबेन सोम गौर्भिरिति । ८. दण्डव उपानही च दक्षिण पूर्व एवाग्निपणे ऽभ्युद्दष्टा मापश्चिमलात् । सर्वाणि पास्यामजानौटिवचनात् । ८. अभ्युद्रष्टायां समाप्तायो तस्मिशहन्यामावास्यं भवति । सायंदोको शस्तनो विद्यत एव । चयदान् । पूर्वमपि कदा चिदामा- वास्यम् । नया च मतपथे। म अामावास्येन विधिनैवेष्ट्वाथेटिमनु- निर्वपति तदव श्यो वेनि । १.. अतर कुण्डपायिनामयने सचकिया । अमावास्यायां च श्राद्धे न्यार्थयोरप्यनौकरणपिण्डदानयोरनभ्यात्तिः एतस्मादेव थनात् । एकषिपनि न श्रादयं ममानधर्मकं भवति । पिण्ड- दागारतिप्रतिषेधादिति सुद्धर्मप्रदायः । १. अमये किविमिष्टाय! अमिमते । एतदुकं भवति । अग्नि- रमिमामन देवमा । तस्मै इष्टिं कुर्यात् । यदि पूर्वाद्धते ऽयौ Bखमेवाधि-पिता AB न्यायपोर ।

·३.१,२-८ शाहायनश्रौतसूचमाष्ये। सत्यन्यो ऽग्निरभ्युद्भियते । नतु कार्य नियमो भूमावेवाग्निरुद्धर्तव्य इति । उथते । अमिं पृथियामिति लिङ्गात् । ननु विध्यपराधे प्रायश्चित्तमिति तसिन्नेव प्रकरणे एता एयः करमानोच्यन्ते । धर्मभेदादिति बमः । नत्र हि कर्लद्रव्यकालाभावे तस्यैतस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयात् । याज्यापुरोनुवाक्ये वा अनुद्रुत्य जुहुयात् । याज्यां धा केवलामनुद्रुत्येति पतत्रयं तस्मिन्प्रकरणे विहितानाम् । दह त परे यथोक्ता इण्यः । पचे सर्वप्रायथित्तमिति । कुतः । व्यवस्यैषा श्रुतेः । २. अग्नये पथिकृते ऽाकपालं पुरोडाशं निर्वपेदिति शतपथे। यदि विद्दतानग्रीनन्तरेण शकटं यायानियतकालानां वा दर्शपूर्ण- मासादीनामतिपत्तिः स्यात् । ३. मिथ: परस्परतः संसृष्टेम्वमिषु । अनपत्तकर्मसु । दयो- रपि संहटयोर्वहुवचनस्थाविवक्षितत्वात् । श्रमये वीतये इष्टिः कर्तव्या । ४. दूष्टिरे वाग्नये विविचये। ग्राम्येण सह संसर्ग। लौकि- केनेत्यर्थः । ५. अरण्ये प्रकर्षण प्रदछन् ग्राममप्यागतः प्रदाव्य इत्युच्यते । सेन सह संमर्गे नये संवर्गाय दृष्टिः कार्या । ६. अमये शुचय इष्टिं कुर्यात् । क्रव्येण सवामिना संसर्गे । ७. अग्नये ऽमुमत दृष्टिं कुर्यात् । यदि वैद्युतेनामयः संसृष्ये- ८, व्याधिप्राचुर्य खजनविषयम् । तस्मिन् मति रुद्राय दृष्टिं ·शाहायनश्रौतसूत्रमाये। कुर्यात् । श्रमय इति नानुवर्तते । अमये कामायेति ज्ञाएकात् । ८. महत्यध्वन्यध्वप्रसिद्धि के । नदुपक्रमे पूणे पथिकत इष्टिं कुर्यात् । १०. सर्वकामप्रयोजना सार्वकामिकी रष्टिः । श्रमये कामाय कर्तव्या । प्रतिकामं प्रयोगो न्यायात् । ११. अपये मतपतय दृष्टिः कर्तव्या ! कमिबिमिले। प्रत्य- बेलायां वत्यमहः सकलं प्रवामेन व्यायः । श्रमत्यं वा मैथुनमांस- भोजनादि परिखा । १२. श्रमये मतभूत इष्टिं कुर्यात् । मस्यवेलामिति संवध्यते। प्राय॑श्रुकरणं विभिष्टं तन्वान्तरे । १३. अग्नये धामवत इष्टिं कुर्यात् । ग्रघदाहे निमित्ते। १४. मरुम इप्टिं कुर्यात् । यमौ प्रजातायाम् । एद्रायामपि तुल्यत्वात् भवति । ग्रहोतं कर्म । यमौ मनातायामिति लिङ्ग- मायौरविवक्षा । ५. १. अग्निममि वीमभिरगेमिमनः पुरोनुवाक्या । अनिमानिः समिध्यते पाया! अमेः पथिकतो येत्या हि वेध था देवानाम् । १. श्रम प्रा याहि दोनये अमेवों नेः पुरोनुवाक्या । यो अपि देववीतये थाज्या। A.प्रसहिलाके D ववमिरिहाय. Rom. पौष The Common Sutra for ina .0(in marg) ..

·शाड्डायनश्रौतसूचमाध्ये।
३. कया नो अग्ने विवसः सुकृति अमेर्विविचेः पुरोनुवाक्या।
वाममे मानुषौरौलते विश: याज्या ।
४. कुवित्सु नो गविष्टये अनेः संवर्गस्य पुरोनुवाक्या । मा नो
अस्मिन्महाधने परा वर्भारमदिति याज्या। अग्निः शचिव्रततमः
उदः चयः इत्यनेः शुचेः ।
५. अस्खमे मधिष्टव अमेरमुमतः पुरोनुवाक्या । उरौ महाँ
अनिवाधे ववर्ध याज्या।
६. कद्रुद्राय प्रचेतसे रुद्रस्य पुरोनुवाक्या। अम्माम ते सुमतिं
देवयज्यया याज्या।
७. वयम् त्वा पथस्पते पूष्णः पथिकृतः पुरोनुवाक्या । पथस्पथः
परिपतिं वचस्या याज्या ।
८. अग्मिः परेषु धामखित्येवमादिका राजत्यन्तामः कामस्य
पुरोनुवाक्या । अग्याम तं काममग्ने तवोती याज्या । खमने व्रतपा
यज्ञो वयमग्नेर्वतपतेः।
८. अनेर्वतमतः पुरोनुवाक्या ।
१० याज्या।
११. कृष्णा रजांमि पत्सुतः अग्नेः चामवतः पुरोनुवाक्या । ले
वसूनि पुर्वणीक होतः याज्या ।
१२. मरुतां पुरोनुवाक्या।
१३. वातत्विषो मरुतस्त्वेषनिर्णिज: मरुतां याज्या। श्रिये कं
वो अधि
तनयु
वाशौरिति वा। पत्र व्यवस्थितविकन्यं वृदयाजि-
का व्याचचते। दयोः सरूपयोर्जनने वातत्विषः । असरूपयोर्वहु-

·१२ . शासायनश्रौतसूत्रमाय्ये। जनने वा श्रिये कं वः। उकानां चतुर्दशानामिष्टौनां सप्तदश मामिधेन्यः पौर्णमामावाज्यभागौ नित्यः खिष्टकृत् । है. १. ज्ञातयः सपिण्डाः सनाभयो ऽपि वा। संविदानाः कार्येषु भिषमतयः संमति हत्वा । बदेवतामंज्ञकामिरिमेका निर्वपरन्। एजेरनित्यर्थः । संन्युयानौनाहितामयः । बनाहितामयस्चितरानु- पामते । दयोद्यापौष्टिरुपपातात् । श्राश्वलायनके उच्यते। संज्ञा- भ्यामनिर्वसमान्सोमो रुद्रवानिन्द्रो मरुत्वावरुण धादित्यवानिति । तवामाकमपि । मन्त्रलिजात्। अमिहोचायणिनः पूर्णाहुतिरर्थ- लोपे प्रतिनिधिरिति वचनान् । यदि ज्ञातीनां के चिद्द पूर्णमास- याजिनः के चिदनिहोरायणिनम्नतः सर्वेषां पूर्णाहुतिरविरोधात् । २. पुरोनुवाक्या। ३. याज्या । एकं प्रदानमेकबाधाज्यानुवाश्यायुगलस्य । श्राव- इलाहाप्रथाटजोषणशब्दा: मन्प्रदानवत् । प्रदानं च। मुख्यया वृत्त्या यजशब्दः । यज्ञाभिप्रायेण पावहखाहादयः । कुत एतत् । मतपथश्रुतेः। तमुत्तमे प्रयाजे स्वाहाकारेणेव सर्वं यजं समस्याप- यमिति । एकमदानानामेकेनैव कृतार्थत्वात्मकदावाहनशब्दः। ननु च कि कारणमनि वसुमन्तं सोमं रुद्रवन्तमिन्द्रं मरत्वन्तं वरुणमादित्य- बन्तमावइत्येवं भवति न' भिषविभक्तिका देवता खचार्यम् । उच्चते। होता यवदग्विना सरस्वतीमिन्द्रं सत्रामाणमिति दर्थ- RAora. It4.भात । १०मदाद । BC (orig) om M ·३. ७.१-८] शाहायरीतसूचभाष्ये। १२२ नात् । सूत्रकारेण च होता यक्षदश्विना सरखतौमिन्द्रं सुत्रामाण- मिति प्रेष इत्येतस्यैवार्थस्य द्योतनाथ गुरुनिर्देशः कृतः । ४. संज्ञानमुशना वददित्येतत्मूलं जपेरन्। ज्ञातय एव नलि- जशब्दात् । सूत्रं जपेरन् । लिङ्गेन परिभाषायां वाधितत्वात् । प्राक् खिएकतो जपेरन् प्रधानमनिधानात् । १. विधिं वक्ष्याम इति वाक्यशेषः । मित्रकामस्य भवत्यन्वर्थ- संजाकरणात् । २. भाखान्तरग्रुतेः । ३. अग्निना रयिमभवत् श्रानेयः । गयस्फानो अमौवहेति सौम्यः । ४. पुरोनुवाकया। ५. याज्या। ६. नू नो राख सहस्रवत्खिष्टकृतः पुरोनुवाक्या। उत नो ब्रहान्न विषः याज्या । ७. गवां न्यायगिद्धेः। ८. एकप्रदानत्वाद्दडदेवतावनिगमाः । पुरोनुवाक्यायां यः क्रमो देवतापदानां तेन क्रमेणवाहनादिपु देववाप्रकाशनम् । तद्यथा अग्नि मोमं वरुणं मित्रमिन्द्रं सहस्पति सवितारं पूषणं सरस्वती वष्टारमावहेति । यः सहस्रौ गोभिरवसा रूपाणि समन यज्ञै- रिति 'निगमेषु देवताग्रहणात् । TA Bins.ना ·१२२ शाहायनौतसूधमाध्ये। येयजामहानन्तरं च आदेशास्तत्र देवतानुपूर्य याज्यावत्कु- र्यात् । तद्यथा। ये यजामहे बटारं सरस्वती पूषणं सवितारं रहस्पतिमिन्दं मित्रं वरुणं सोमं अग्निम् । देवतादेशन एवायं विकल्पः श्रुत्यन्तरात् । १. फारुगुने मासे भवा फाल्गुनी पौर्णमामी । ननु फाल्गु- नौयेति प्राप्नोति वृद्धाच्छ (पा. ४.२. ११४) इति । नैष दोषः । संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति । प्रयोग: प्रारम्भः। न मछत्करणम् । अदीक्षितायनानां सर्वेषां घमामेव । २. फाल्गुनमाम एव या अमावास्या। न तु वर्षासु फाल्गु- नौभियुका । कुतः । भुखं वा एनत्संवत्सरस्येति (को० ब५. १) मकरात्। ३. इयन्तं कालं दावायणमंजकस्यानुष्ठानम् । ४. सर्वेषामदौचितायनानां संवत्सरंभंवत्सरं वा क्रिया। नौवं वा । दर्भपूर्णमासायनत्वात् । काम्यत्वे मंबासरमेव । ५. अदौदितायनानि काम्यान्यपि प्रयुञानस्य दर्शपूर्णमासो न वर्तते । न क्रियते इत्यर्थः । नित्ययोः मनिषेधः । कौण्डपाय- मौयौ तु भवत एव । ६. विधिं वक्ष्याम इति वाक्यमेषः । याव- १B. 1 म. Bins चा alter | A कामाय B काम्पले काम्यारा ·शाहायनश्रौतसूत्रमाप्थे। ७. पौर्णमास्यां भवानि पौर्णमामानि हवौंधि। प्राग्नेयः पुरो- लाश: अमीषोमीय रुपांड्याजः अनौषोमीयः पुरोलामः। एता- नि पूर्वस्यां पौर्णमास्यां भवन्ति । ८. पुरोलाशः । केवल एव वाग्रौषोमीयः पूर्वदुर्भवति । ६. उत्तरस्यां पौर्णमास्यां श्राग्नेयः पुरोलाशः । ऐन्द्र च मांनाय्यं भवति । ऐन्द्रं चेत्येवं नपुंसकनिर्देशात् । मानाय्ये मिद्धे सांनाय्यवचनममावास्या विकारार्थम् । पौर्णमास्यामित्यतिरेकः पि- एपित्यज्ञनिहत्यर्थः। १०. अपरयवं लप्णपदं सकलं 'दौषितमतो भवति । तानि च दौचितव्रतान्याध्वर्यवादेव गमयितयानि । यथा वपापण्यौ शुलगवे। अमिहोत्रहोमो न प्रतिषियते । पुरुषसंस्कारप्रकरणात् । तथा चामिथिभ्यो ददातीत्युक्तम् । ११. पूर्व वेति विकल्पः । अपराधे बातयती व्रतग्रहणात्। १२. अभ्यननं शरीराभ्यङ्गः । तत्साहचर्यादाविकस्याप्युपभोग- प्रतिषेधः । अतश्चाविके कर्णमये शयनप्रतिषेधो ऽपि । हतमन्येन परिहितं तन्न वस्ते न परिधत्त इत्यर्थः । पपूलितं रजकधौतम् । आच्छादनार्थी ऽपि वसिरनेकार्थत्वाद्भावनामुपभोगार्थी द्रष्टव्यः । १३. हविरुच्छियमनिहोत्रहोमाद्यवमिष्टमन्नौयात् केवलम् । दीक्षितप्रतपक्षे ऽपि । क्षत्रियवैश्यावपि वचनात् । इलाभक्षवत् । १० रति रेकर;in marg. भब्दः । १० सकल । PC in marg. अशात् । BAपहपयोगात्।

·शाहायशीतसूधभाष्ये। १४. तथानीयाद्यथा सुप्तता न भवति । १५. सोमं राजानमित्येवमादिकं मन्त्र मनमानुष्य तमे- वार्य ध्यायतनाति नावशेषयति ।। १६. पूर्वस्याममावास्यायामामावास्यानि हवौं षि भवन्ति शा- खान्तरात्। १७, खथुतेः । श्रमावास्याविकार उभयचं 1 : २८. श्रामेयो मेधावरुणौ च पयस्या। चगदादायेन ममा- भतन्ता श्रुता । श्रुतावियमेवेकेति संदेहः स्यात् । अमावास्यावचन- मंत्र पिण्डपिहयज्ञार्थम् । अमावास्यादिकाराथें पयम्याश्चनम् । १८. तेन याताधौ पयस्थायाः पुरोनुवाक्या ! उत वा वितु मद्यावन्धः याया। २०. नछयोरिति गंयोवाकः एतसंज्ञकः । तस्मात्पुरा ऊर्य वा अनन्तरमनावाह्य अनावाहितायाजिनो. यजति । इज्यमाना देवता निगच्छन्तीत्यभावेनापोज्यमामाना निगमने मा तदप- वाद उच्यते। तथा चोमामनुझामन्तस्तम्य विकारान्याख्यास्याम इति । २१. चागक्षमः माखान्तरेवन्यथापि भवति । निगमखत्तमे पदे प्रधानसूकवाकयोः । परिमार्थमेतामचम् । अतथान्यच मति- प्राज्यपा जुयाणा इत्यम्यानुयामार्थत्वादनन्तरं वाजिपदं सूतवाके १ खिएशत्पदानन्तरम् । खगखायामसिव फ्रमे बेधः। IC (in marg) instead of UTHM I B7441 ·३.८.२२-२६.] शासायनश्रौतसूधमाश्य। १२५ वाजियागात् । ततं एवं प्रयोगः । खा हा देवा श्राज्यपा जुषाणा खाहा वाजिनो अन श्राज्यस्येति। वाजिनो श्रम इति सन्धिः । ममिद्धो अग्न इति दृष्टवात् । यथार्थं च सूनाक इति । यदि प्राक् सूकवाकादाजिनः प्रचारस्ततः प्ररूनिवत्रियमः। सूक्रवाके जुषिपदं कारितान्तं न भवति । देवा इति तु भवति श्रुत्यन्तर- सामर्थात् । ऊर्च त सूकवाकाहाजिनाचरणम् । २२. श्रुत्यन्तराद्ययापठितमेव प्रयोक्तव्यम् । २३. शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु वाजिनम्यं पुरोनुशक्या । वाजेवाजे ऽवत वाजिनो न इति याज्या । ऊर्ध्वजानुरूजुः । अनासनोपविष्ट इत्यर्थः। अनवानमनुच्छ्स्यार्ध यति । अर्धशुर- नवानमिति याज्यायामेव यजतिमन्दातिरेकात् । णमुलनिर्देशा- चानवानाको पुनःपुनरारत्तिः। यावच्छकितमनवानम् । तथा च पडे ऽहनि श्रुतिः । यद्यप्यवान्यात्पुनःपुनः प्रतौसारमुपशि- तेव। (को०७०२३.५)। २४. श्रासन उपविग्य वाजिनम्याग्ने वौहोत्यनुवषट्कारं कुर्यात् । अनुवषट्कारमंज्ञा येयजामहप्रतिषेधार्थम् । वषट्कारमनु क्रियत इत्य- नुवपदारस। श्रतो न संप्रेषमपेजते। २५. यजमानादयो वाजिनशेषमन्योऽन्यमुपह्वय भतयेयुः । २६. उभयत्र यजमानो भवति। ऋत्विजां प्रथमः पश्चि- मय। १ मा वा इनि उति: instead of बघा च षष्ठे हनि युनिः ।

·शासायनीतापमाष्ये। [३.१०.१. २७. यन्मे रेतः प्र धावतीत्यादिजो मंयि धेहीत्यन्तो वाजिन- भधमन्तः। १. विधि वक्ष्याम इति वाक्यशेषः। २. प्राग्नेयः पुरोलाश: सरखत्यै परः। पशब्दाविहविरेक- तदा मखान्तरश्रुतेः । पौर्णमामौविकारो न्यायात् । ३. अनौषोमीयः पुरोखायः मह उपांशयाजेन । अनौषो- भौय एवोपांपाजः माहचर्यात् । मानाय्यं चन्द्रं नपुंसकनिर्देशात् सांनाये सिद्धे अमावास्याविकारार्थ सानाय्यवचनम् । ४. परपक्षं दौचितवत इत्यादीनि मतानि । चेति मिद्धे दाचायणयाचिकानौति वचनात् जायते श्रदौचितायनेषु पूर्वस्य प्रकृतित्वं नास्ति। ५. दिहविरेवेष्टिः भाखान्तरात् । ... ऐन्द्रायम्य मैरावरुण्या पंयम्यया सहेकतन्त्रता भन्दात् । पयस्यापहशममावास्याविकारार्थम् । ७. ममानं तुम्यं वाजिनं दाक्षायणयाचिकेन मह । कुतः तवैवेतिकर्तव्यताविशिष्टस्य दृएत्वात् । -- २. मार्दनियोति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो 'नामधेयं तप यद- कव्यं तदुच्यते।

·३. ११.१.] शाकायनश्रौतसूत्रमाये। २. उभयानि दार्शपौर्णमासिकानि । कुत एतत् । पौर्णमा- मानि पूर्वाणोति वचनात् । उमयानौति वचनात् उभयविध उपांयाज एकस्यामेवेष्टो। - ३. अव्यवहितानि वचनात् । ४. अन्तस्वा हवामहे पुरोनुवाक्या । अस्माकमग्ने अध्वरं जुष- ख याज्या। उत्तरस्याग्नेयस्येनि वचनादसिष्ठयजे ऽयुत्तरम्यैव (३. . ११.१.)। ५. दर्शप्रतिषेधो ऽयं श्रुत्यन्तरात् । ६. श्रुत्यन्तरवचनात् । तुशब्दाजीवपिटकगीवानाहितयोस्तथैव विकल्पः । ७, गौनकयज्ञसाकंप्रस्याय्ययोहोचं दर्शपूर्णमासान्न विक्रियते। दर्शपूर्णमासवदित्यर्थः । ततः महानुनियाभ्यां कर्म । अन्येषु वदो- चितायनेषु नानुनिष्प्ये कृत्स्नोपदेशात् । भनु सार्वसेनियजो ऽनन्त- रस्तदीया धर्मा अब कस्मानामान्ते । उच्यते। नादौषितायनेषु परस्परतः प्रतिविकारभावो ऽम्ति । कुतः । ब्रतानि च दाक्षायण- याचिकानौति ब्रतानि चेति मिद्धे दावायण्याज्ञिकानौति दला- दधे वचनात् । काम्ययोस्तु गौनकयजमाकंप्रस्वाय्ययोः फलभेदादा- ध्वर्यवे च कर्मविशेषाम्नानाद्धोतरपि विकारो ऽस्येव । १. सार्वसेनयजे यद् याख्यातं तदमिष्ठयजे ऽपि भवतीत्यर्थः । किं च तत् । उभयानि हवौंय्येकस्यामिष्टौ । ननु सार्वमेनियज्ञव- ·शासायनयौतमुघभाष्ये। [२.१२.५-१५. । ५. दमं यजमिदं वचः सौम्यस्य पुरोनुवाक्या । या ते धामानि दिवि या पृथिव्यां याज्या । रतौति वचनात् मोमेशाध्ये इविर्यजसोमे। वयायामेते एव विपर्यस्येते इति । ६. मधुपर्को दधि मधु च मित्रम् । मौम्यस्येति ध्रुवनेतज्ञा- पयति। नैन्द्रामादीनां मधुपर्को न सौम्यस्य वत्सः । किमेतस्थ ज्ञापने प्रयोजनम् । विराजौ विरकृत उभयत्र । ७. दूयं वामस्य मन्मन ऐन्द्रामस्य पुरोनुवाक्या। हचिं नु स्तोमं नवजातमध याज्या। ८. श्रा घा ये अमिमिन्धते प्रामेन्द्रस्य पुरोनुवाक्या । सुक- मांगः सुरुचो देवयन्तः याज्या । ८. महौ धौः पृथिवी र मो द्यावापृथिवीयस्य पुरोनुवाक्या। उर्वी पृथ्वी बहुले दूरेअन्ने याज्या। वैश्वदेवस्य पूर्वोपदिष्टे विश्वे देवासः स्तौ वहिषौनि । वैश्वदेवद्यावापृथिवीयौ यागा अपांशा भवनः । चशब्दा- प्राजापत्यथ वेणुव्याम् । तां ईक आग्नेयों वा वारुण वा माजा- पत्यां वा कुर्वन्नौति श्रुतेः (कौ• ब्रा० ४. १३)। अमूवणं चकारे- व नभम। ११. मर्वाप्रयणेवर्मयोगविधानात् । १२. प्रथमगर्भजः मथमज उथते । १३. तम्बाब्देनाचाहान्युच्यन्ते । दर्शपूर्णमामगब्देन चामेया- दौनि। तचामेयादीनां यान्यङ्गानि नान्येवाच भवन्ति । नाभ्यधि- कानोव्येतसामान्यम् । एतदिकन्पेनोच्यते । पूर्वमानयादीनि नत . ।

·३. १२.१४-१७.] शालायन श्रौतसूत्रभाष्ये । ऐन्द्रामादौनि । दर्भपूर्णमामाभ्यामिति । सहाथै हतीया। अपि वा पौर्णमासे वामावास्ये वा हवौंध्यनुवर्तयेदिति (कौ० ब्रा० ४.१४) श्रुतेः । दक्षिणवाहार्य एव तद्यद्येतस्यै ग्लायादिति श्रुतेः। श्रन्यव तु समानतन्त्रवचने दक्षिणया अग्रहणम्। कुतः । वेणुययामेतत्तन्न- मेषा देवतेपा दक्षिणेति तन्तदक्षिणयोभैदेन पणत् । १४. वाशब्दो विकन्यार्थः। नवानां नौहीणां यवानां च यथाकालं पौर्णमासं वा दाग वा कुर्यात् । प्रानयादौनि प्रोहिय- वद्रव्यकाणि नवैः कुर्यादित्यर्थः । १५. अयं वा परः । अग्निहोत्रं यवाग्वा मायंप्रातर्जुहुयात् । एवमेव प्राले सायंप्रातर्वचनं परिमझ्यार्थम् । तेन समानतन्त्रा वा दर्शपूर्णमामाभ्यामित्यन्यतरस्य ग्रहणम् । दर्शपूर्णमासौ वा नवाना- मित्यत्र च। १६. अग्निहोचौ धेनुः नां नवान्चौहीन्यवान्या पादयिवा। तस्या मशत्तर्पिताया दुग्धेन मायंपातरनिहोत्रं जुड़यात् । तस्या दूत्येतत् अत्यनुकरणं कुर्वता सूचकारेण श्रुत्यन्तरोना विधयः सविताः । तथा च । कुण्डपाथिनामयने छन्दोगानां हविष्यस्याध्व- युर्जुद्धयात् । कात्यायनशाह (४. ६. १०)। दर्शपूर्णमामानौजानो दचिणाभिपक्कं चानुप्याग्य बाणभोजयेत् किंचिद्दद्यात् । श्रमि- होत्रायणिनो नवैः मायंप्रातरग्रिहोत्रहोमः। तदाभिताया वा पयमा । दीक्षितव्रतं च उपमत्सु रौहिणौ कुर्वीत । सुत्यासु सव- नौयानिति (४. ६. ११-१५) श्रुत्यन्तराणि । १७. एतच्चावस्याविशेषेण पदान्तरम् । स्वयंकर्टकमेव गाईपत्ये ·शासायनोससूनमाथे। २१२ माहवनौये सक्रापिणो ऽपि। स्यालौपाक नदिधिना। भाग्रयण- देवताभ्य इति वचनात् सौम्यस्थापौति वृद्धमंप्रदायः। श्रावनौथे जुड्यादित्याहवनौयवचनं प्रष्टतवान् गाईपत्ये मा भूत् । विक चतुर्थी इति सति संभवे चतुर्थीभ्यः । स्वाहाकारेणेति । प्राग्रयण- देवताशब्देन वाहाकाराम्तेन जुङ्गयात् । प्रतिश्रुतहोमधर्मप्राप्ति- र्जुहोत्युपदेशात् । चरोः पाकयज्ञबादरो दक्षिणा । सर्वच स्यालो- पाकादिषु कर्मस्तिति वृद्धसंतदायः । १३. १. श्रुतिपाठक्रमेण चातुर्मास्यान्याह। फाल्गुने मासे भवा फा- स्गुनी पौर्णमामी। श्रुतौ नक्षत्रयोग श्रौचित्यानुवादः। तस्या चातुर्मास्यप्रारम्भो भवति। चातुर्मास्यानौति वक्ष्यमाणस्य वैश्वदेवादः पर्वषतुष्टयस्य नामधेयम् । मौमिकानामपि फागुम्यामेव सत्या। पुरस्ताहौधोपमदः कृत्वा । कुस एतन् । नामधेयसामर्थ्यात् । २. चातुर्मास्यप्रयोगः । शाखाम्तरात् । ३. चातुर्मास्थान्यारश्यमानो वैद्यानरोपपार्जन्यया धजेतेति घरकाशम् । भारस्यमान पति नभिमन्नेवाहनि इति भविष्याच- नम् । तरमाय चतुर्दग्नामग्रिग्रहणम् । इटिपरणात्पृथकवा एक- स्मिन्पर्वणि ४. शतावानं वैश्वानरं नाभिं पजानामिति धैश्वानरस्य। पजे- पापा ·२.१९५-१५.] शाझाएमश्रौतसूधभाष्ये। न्याय प्र गायत पार्जन्यस्य पुरोनुवाक्या । यस्य प्रते पृथिवी नन- मौति याज्या । ५. उत्तरस्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवायं पर्व भवति। संजाकर शास्त्रसंव्यवहारार्थम् । प्रधानानि नावदाह । ६. इविविशेषः शाखान्तरात् । सौम्यो ऽपि चरकाणमुपांइ । तदभिप्रायः समासः । ८. चरुसामान्यात्समासः । १. हविर्विशेषः शाखान्तरात् । १०. पयस्या स्त्रीलिङ्गाछुतेश्य । ११. एककपालः श्रुतेः । चशब्दो ऽटानां समुच्चयार्थः । १२. श्रामेयमौम्पयोः पूर्वोपदिया एव। हिरण्यपाणिमूतये सवितः पुरोनुवाक्या । उदीरय कवितमं कवीनामिति याम्या । सारस्वतस्थ पूर्वोपदिष्टे एव । १३. पूषन्तव व्रते वयं पौष्णस्य पुरोनुवाक्या । एकं ते अन्यद्यजतं ते अन्यद्याच्या। २४. दुहेव वः खतवम: मस्तां खतवसां पुरोनुवाकया। चित्रमर्क टणते तुराय याज्या । वैश्वदेवद्यावापृथिवीययोः पूर्वाप- दिष्टाः। १५. अनिमन्थनौया इत्यधिकारः। ना श्रासन्नेषु हविषु भवन्ति। अवधिद्यायम् । तेनोर्ध्वमपि व्रतग्रहणात् । कुत एतत् । हविरामादनधी ऽभिमर्थन नसंबद्धं च प्रतग्रहणम् । माहतानां PC in marg) धार्थनौ नित्यविश्छदादिमेवान् । प ·शासायनश्रौतसूचभाष्ये। [१.११.१६-२८. . धर्माणां यद्ययधिकमाह तब प्रायमः सूबकारचणब्दं प्रयुक्त । १६. बा३ति वाक्यमेषः । मंप्रेषितवचनं तशाद् धेष शाह- ज्यर्थम् । १०. अभि बा देव सवितरोभानम् । १८. मही द्यौः पृथिवी च नः । १९. वामने पुष्करादधीत्येतास्तिस्रः । पूर्व च हैं। न विक- यो मन्यनलिङ्गाकया। ९०. जातायानुहोरयुक्तः। उत वन्तु जन्न इत्याह । २१. यदा हस्तेन धार्यते। संप्रेषो ऽपि केषांचिदस्ति। तद्यो- तनार्या धार्यमाणायेति चतुर्थी। २२. श्रायं हस्ते न खादिनमित्यस्या एवोत्तरे सचौ प्र देवं देववीतये था आतं जातवेदमौत्येते प्रतियमाणयानुचौत्युक्त । श्राहा २३. एतामाहा २४. एतामाह। २५. सं मर्जयन्त सक्रतुं एतामाह । २६. इतौति वचनाप्न कचिद्दि क्रियन्ते। अग्रिमन्यनीया इति मास्वसंव्यवहारार्थ संज्ञा। २०. अयं चापरः मक्षतितो विशेषः । मथा च श्रुतिः । अथ यषव प्रधाजा नवानुयाजा इति । २८. चतुर्थं कृत्वा उत्तममहत्वा अनारे सवारी भवन्ति । 1om,inc. .

·.९३.२१-४६.] शाहायनश्रौतसूत्रमाये। १३५ । २६. श्रयमेकः। ३०, प्रागन्ननां द्वितीयः। २१. आगन्तूनां बतौयः। २२. आगन्तूनां चतुर्थः। एते चत्वार एवमेव गाखान्तरे पठिताः। २३. स्वमग्ने सप्रथाः सोम यास्त इति । ३ ४. सावित्रद्यावापृथिवीयौ यागावुपांश भवतः । चशब्दा- वैश्वदेवी पयस्या । शतपथश्रुतेः । ३५. प्रेद्धो अग्न दमो श्रम इति । तथैव श्रुतत्वात् ३६. एवमेव श्रुतत्वात्। ३७. श्रुतत्वात्। ३८. प्रथमं च द्वितीयं चान्तरेण षट् कुर्यात् । तुशब्दो निय- मार्थः । कचित्पशावभ्यासेन दादशमझ्यापूरणम् । तत्राप्येते पलेव । ३८. पक्षां प्रथमः । ४०. पणां द्वितीयः । ४१. षहां बतौयः। ४२. पलां चतुर्थः। ४३. यहां पञ्चमः। ४४. षणां षष्ठः । शाखान्तरे एवमेव पठितवात् । ४५. ममान तुल्यं दाचायणयाज्ञिकेन वाजिनम् । तत्र धर्म- विधानात् । ४६. ममाप्तायां वैश्वदेविक्यामिष्टौ पौर्णमासं कुर्यात् । अथ यत्परस्तात्पौर्णमामेन यजत इति श्रुतेः । अयनयाजिनो यथाराप्तम्। • .

·शाहायस्यौनसूचमाथे। [१.१४.. अत्र संस्थितार्या पौर्णमासमिति वचनं ज्ञापकम् । प्रक्रान्तकमरवाये ऽपि नित्यानां कालो न बाध्यत इति । ४७. प्रागुत्सर्गादेतान्यन्नरालेषु प्रतानि कुर्यात् । मतवचनारेषे प्रातपती भवति । मामम्यार्थपाप्तस्यानशनम् । ब्रह्मचर्य च मैथुन- निवृत्तिः। अयं पुचवतः प्रथमः कल्पः । प्राभिरा अधः ते । प्रधागयनं तैत्तिरीयारामुक्तम् । उपसौर्णमनुपस्तीर्ण वा यत्र वातो नान्तरा यायात् काठामने वा अधःपयनमिति । आसनमप्यध एव । कुतः । तस्मादु काममेवोपरि भयौतेति युतो मत्या मांसोपर्यामने चेच्छमिति (१६.१.२६) कात्यायने नासनगयनयोः साहचर्यसूच- नात् । तुकाले वा आयामुपेयादिति अपुषस्य वा जापासरच- पार्थं वानुकल्पः । जायाग्रहणं ममानजातीयार्थ विवार्थ । मत्य- वदनं येषामाधाने दादाराचमेवेति पक्षस्तेषामिह कर्माङ्गलेनो- च्यते । येषां तु तत्र चावलौवमिति परम्तेषां मयं हैवायोदित भवतीति विदुषो ऽपि प्रतिषेधार्थम् । १४. १. वस्पप्रधामा इति वच्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम् । ते वरुपप्रघासा आषायां भवन्ति । फाल्गुनौमधोगस्य गमानस्य । भाषादौगुणावृत्या प्रतिपदवाभिधीयते । मनु चातुर्मास्यानौति समाख्यानात्कास्तमिद्धिः । नेत्युच्यते । अधिकमामिके ज्येष्ठ्या वरुण- प्रधामाः प्राप्नुवन्ति । ननित्यर्थ वचनम्। भाषाढये तु प्रथम A विभागाचे ·शासायनौतसूचभाष्ये। एवापाढे । प्रथम वा नियम्येति न्यायात्। न च पुनर्दितौये। उपचारो ऽविज्ञात एवेति श्रुतेः । एवमितरयोरपि । २. चैत्रौप्रयोगस्य यजमानस्य श्रवणायाम्। प्रतिपद्येव । शाखा- न्सरश्रुतेः। ३. वैश्वदेवे भवानि हवौंषि पौष्णपञ्चमानि भवन्ति तथैव श्रुतेः। वैश्वदेविकानौति वचनात्तद्धर्मकाणि। ततः सावित्रस्थोपां- पाता। ४. अथ यदन्द्रामो द्वादशकपाल इत्येवमादिश्रुतेः(को०७०५.४) । ५. चोदनाप्रकरणे हविषां प्रतीकग्रहणं याच्यापुरोनवाक्याना- मिति परिभाषितवाद्याज्यापुरोनुवाक्या उच्यन्ते। तत्र पौणान्ता- नामैन्द्रामस्य च पूर्वोपदिष्टा एव । इमं मे वरुण श्रुधौ हवं पुरो- मुवाक्या वारुण्याः। तत्त्वा थामि प्राण वन्दमानः याज्या। पयस्या- वचनाद्यत्र पयस्यया वरुण दुज्यते तचैते याज्यानुवाकये। तेन सौचामणे वारुणस्योदुत्तमं वरुणाव ते हेद इति । ६. मरुतो यद्ध वो बलं मारुत्या पुरोनुवाक्या । यूयममा- नयत वस्यो अच्छ याच्या। ७. हिरण्यगर्भः समवर्तता पुरीनुवाक्या कायस्य । यः प्राणतो निमिषतो महिला याच्या । इतिकरणे नियमार्थः। ततः पर- मत्सु मारते पशौ विपर्यास इति वृद्धसंप्रदायः । ८. तत्प्रयुक्रमनुवचनमित्यभिप्रायः। श्रावनौयग्रहणं तस्यो- तरतो ऽवम्यानार्थम् । पञ्चमौनिर्देशादेकदेशमण्यने प्रणयनीयाः। TA instead of रह। 18 ·भाडायनोस सुधभाये। (२.१.८-१०. - २. देवं देष्या धियेति भवन हर्ष प्रष्ट्रियमाणाधाबाहेति ( कौन.६.२ श्रुतेः । आमा तिहणामामौनः प्रथमामाह । श्रा- मौनवचमादिलायावत्यादेरनुवचनमेषस्थानियमः। १०. उत्तरे हे प्रणीयमानमनुसंयन्त्रनुयात् । ११. इस्लाथात्वा पदे वयं एतो साधमामयोरियोरनुब्रूयात् । १२. श्री विश्वेभिः वनोक देवैः सौद होत: ख उ लोके चिकित्वान् नि होता होटषदने विदान इति मन्नवतौभिः भवम- नुस्तीतीति (को०३०८.२) श्रुतेः । त्वं दूतस्वमु नः परस्या इति दूरावस्या परिदधानीति श्रुतिवचनान् भवं दूनो धर्य इति । नि होतेति । इति नोकम् । माखान्तरे पाठकमान्लान् । १३. गायत्रः सर्वखार इत्युच्यमाने प्येता एव । कुतः । पति- जोदात् । अमिमणयनीया इति संज्ञा भारतसंव्यवहारार्थम । १४. अयं च प्रणयनीयाधर्मयशम्दात् । यस्मिन्प्रदेश धामीनेन प्रथमामूका तच स्थित्वोत्सृज्यते वाग्यमात् । परिधाय दक्षिणं माहु- मन्बाध वायमो यतं मायेत्येति न सूचितं परिभाषितत्वात्। १५. अन हे वेदो। ददिया पोत्तरा चेति । तेनामियमे प्राने नियम उच्यते । उत्तरस्थो वेदो होडकर्मति होस्वधनाद्बह्म- पजमानयोर्दशिणस्थाम् । कर्मवचनासमामनिर्देशार पशमरसु मेघा- वरुणस्यादि। १६. श्रुतलापपरपि। १७. गौव गर्भग्रहणसमर्था । अमवांश्च सेचनममर्थः । एतो दक्षिण। ।

·३.१०.१८-२..] शासायन श्रौतसूत्रमाष्ये। १८. न नमिनस्यातरप्राधान्यात् । म चोभौ । मिथुनार्थवा- दात् । अत एव विमोचनवाचने प्रप्येतस्य । १८. वारण्याः पयस्याया यो निष्काषः शेषम्तेन भागद्रव्येणा- वस्थमवैति यया मोमे । तत्र श्रुतौर धर्मानानात् । ननु हविरुप- देशः किमर्थमुच्यते। चोदनाप्रकरणे हविषां प्रतौकग्रहणं याच्या- पुरोनुवाक्यानामिनि परिभाषया उहं हि राजा गत दनि याज्यानुवाक्ये यथा स्थाताम् । वारुण्या इति वचनं मित्तयागशेष- प्रज्ञापनार्थम् । अतो निष्कापविनाशे श्राज्येनावभ्यो न तु वाजि- नवनिष्कायोत्पादनम् । यथा मोम इति वचनाद्दक्षिणनिन्तिः। २. उरं हि राजा वरुणचकार पुरोनुवाक्या । मतं ते राजभिषजः सहस्र याज्या । अथ यदमु वरुणं यजतौति (कौ•७० ५. ४) श्रुतेः । अत्र पद्धतिः । यजमानो धिषण्यान्समीक्षत इति धिष्ण्याभावान भवति । ऋत्विगौचणं तु सोम एव । कुतः । अत्रानूब- न्ध्यायां वेति सूचे अवशम्दाहार्षद्रतवरुपमघामयोः प्रतिषेधः । उरु हिराजेति यजमानो जपत्येव । सोमाभावाम सामनिधनम् । अपु पादावधान यजमानस्य विशां चास्येव । कुतः। अवधाय वार- पौष्टिरिति ल्यपादिशात् । सर्वा चेप्टिरखेव । मह प्रायश्चित्तरिति वचनात् । प्रधानयाच्यानुवाक्ये उक्ने एव । शेषं यथासूत्र मौमिकेन पौर्णमामौविकार इत्यारभ्याहवनीये ममिधावादधाति देवानां ममिदमोति पूर्वी वृष्णोमुत्तर वृष्णों पनी गाईपत्य इति थावत् । । A B नाभो म चोभो। Aanो।

·३. १४.१५-२..] शाहायनश्रौतसूत्रभाथे। १८. न मतिप्रस्थातुरंप्राधान्यात् । न चोभौ । मिथुनार्थवा- , दात् । अत एव विमोचनवाचने प्रप्येतस्य । १६. वारुण्याः पयस्याया यो निष्कापः शेषस्तेन भागद्रव्येणा- वझयमवैति यथा सोमे । तत्र श्रुतौ धर्मानानात् । ननु हविरुप- देशः किमर्थमुच्यते । चोदनाप्रकरणे हविषां प्रतीकग्रहणं यान्या- पुरोनुवाक्यानामिति परिभाषया उरं हि राजा गतं त इनि याज्यानुवाक्ये यथा स्याताम् । वारुण्या इति वचनं मित्तयागशेष प्रज्ञापनार्थम् । अतो निष्काविना श्राज्येनावमथो न तु वाजि- नवनिष्काषोत्पादनम् । यथा मोम इति वचनाद्दविणनिन्तिः । २. उरं हि राजा वरुणश्चकार पुरोनुवाक्या । गतं ते राजन्भिषजः सहस्रं याज्या । अथ यदमु वरुणं यजतौति (कौन. ५. ४) श्रुतेः । अत्र पद्धतिः । यजमानो धिष्ण्यान्समीचत इति धिष्ण्याभावान भवति । अलिगौचणं तु सोम एव । कुतः । अचानूब- न्ध्यायां घेति सूत्रे अत्रशब्दाद्दार्षद्रतवरुणप्रधामयोः प्रतिषेधः । उरूं हिराजेति यजमानो जपत्येव । सोमाभावान सामनिधनम् । असु पादावधानं यजमानस्य ऋत्विजां चात्येव । कुतः। अवधाय वार- ौष्टिरिति ल्यवादेशात् । सर्वा चेप्टिरखेव। मह प्रायश्चित्तैरिति वचनात् । प्रधानयाच्यानुवाक्ये उक्ने एव । शेषं यथासूत्रं मौमिकेन पौर्णमामीविकार इत्यारभ्याहवनौये समिधावादधाति देवानां ममिदसौति पूर्वी तृष्णौमुत्तरा वर्षे पन्नो गाईपत्य इति धावत् PA मनो। A B देनाभो म चोभो।

·प्राडायनश्रौतसूपभाष्ये। (८.११.२.१०)। इति मृदुधियां सुखप्रतिपत्त्यर्थमुकम् । प्रकृतमुच्यते। २१. अग्निमन्थनौयायेत्येवमाद्यच तुल्यं वैश्वदेवेन । " १५. १. माकमेधा इति कर्मणो नामधेयम् । तत्प्रयोगः कार्तियां भवति फाल्गुनीमयोगस्य यजमानस्य । २. पायहायणी मार्गशीर्षों पौर्णमामी। तस्यां माकमेधा- चौपयोगस्य यजमानस्य । २. अंगये ऽनौकवगुणायेष्टिः। सद्यःकाला पूर्वस्या पौर्णमा- स्याम् । पूर्वद्युर्माहाहविष्या इत्यर्थः । पूर्वात इति सौरमामाभि- । प्रायेण। ४. अगरनौकवतः पुरोनुवाक्या । ५. मैनानौकेन सुविदयो असो याज्या। पौर्णमामावाज्यभागी नित्यः विष्टलदविशेषान् । ६. मरुगः भातपनमुणेभ्यो मथन्दिने चर्भवनि। अध याध्य- न्दिने मरुतः मांतपनान्यजतौति (को०० ५.५.) श्रुतेः । ७. सांतपना इदं इविस्तां मांतपनानां पुरोनुवाक्या। यो नो मस्तो अभि दुईपायुर्याज्या । यो नो मरुतो कतानि मर्त्य इति म भवति जगतीलात् । श्रमावास्थावाज्यभागौ देवतातः । म. सायं रात्रौ मरुग्यो ग्रहमेधविशिष्टेभ्यश्चर्भवति । सायं दिनान्तमिति पदुयते नदिह न भवत्यर्थवादमन्त्रलिङ्गदर्शनात् ।

·३.१५.१-१४.]. शासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये। २.१ । । . मांतपनीयायां वृत्कर्षदग्निहोत्रमित्यस्मिन्नपि विचारे अस्तमित एव ग्टहमेधौया प्रतीयते । ननु कथं सांतपनीयायामसमाप्तायां अन्न- रामिहोत्रं यते। उच्यते। पौर्णमासस्यैवोत्कर्षः श्रुतेः। पूर्वपचे साकमेधैरिटं भवतीति च हेतदर्शनादमिहोत्रं यथाकालमेव । ततो ग्टहमेधौया। ८. अमिना रयिमनवदामेयः। गयस्फानो श्रमौवहा सौम्यः नियमार्थं वचनम् । १०. रहमेधास आ गत मरुतां पुरोनुवाक्या ग्टहमेधानां। प्र बुध्ना व ईरते महांसि याज्या। केषां चिच्छाखिनां मस्ती ग्रहमेधिनो ऽत्र देवतात्वेन । नत्यक्षे देवतादेशनम् । ये यजामहे मरुतो ग्टहमेधिनः प्र बुना वः। अस्मत्पधेत ये यजामहे मरतो ग्रहमेधान्म बुध्या कः। ११. वां चित्रश्रवस्तमं विष्टकृतः पुरोनुवाकया। यदादिष्ट सदमये याव्या । १२. खिशशन्निगदस्य प्रतिषेधः । प्रकृतत्वात् । १३. कंप्रपद्यादि पञ्चदशेन वञ्चेण पाभानं भाव्यमवबाध इति सप्तदभेन वेति यावत्सर्वं प्रतिषिध्यते सामिधेन्यङ्गार्थवादात् । १४. श्राज्यभागादियागक्रिया दलामार्जनान्ता या इला अस्था दुज्यायाः । इज्यावचनादियमेवेज्या न प्रयाजाः। किमत इति चेत् । मानुष इत्युक्तस्य देव सवितरित्यारन्य' प्राक् सुगादापनात्कर्तव्य- १ Com. देव सवितरित्यारम्य ।

·शाहायगौतसूचभाष्ये। [.१५.१-८. (८.११.२.१०)। इति सूदुधियां सुखप्रतिपायर्थमुक्तम् । प्रातमुच्यते। २१. अमिमन्थनौयाश्चेत्येवमावत्र तुल्यं वैश्वदेवेन । . १५. १. साकमेधा इति कर्मणो नामधेयम् । तन्मयोगः कात्र्तिक्या भवति फासगुनोपयोगस्य यजमानस्य । २. प्राग्रहायणी मार्गशीर्षों पौर्णमामी। तस्यां माकमेधा- वैवीप्रयोगस्य यजमानस्य । ३. अंगये ऽनोकवगुणायेष्टिः। भद्यःकाला पूर्वस्या पौर्णमा- स्याम् । पूर्वद्युर्माहाहविष्या इत्यर्थः । पूर्वाभ इति सौरमाभाभि- प्रायेण । ४. अमरनौकवतः पुरोनुवाक्या । ५. मैमानौलेन सुविदको अस्मे याच्या । पौर्णमामावान्यभागी नित्यः विष्टदविशेषात् । ६. मायः मांतपनगुणेभ्यो मध्यन्दिने चर्भवति। अध यन्मध्य- न्दिने मरुतः मौतयनान्यजनौति (कौ. ०५. ५.. श्रुतेः। ७. मांतपना इदं हविर्मरुतां मतिपनानां पुरोनुवाक्या। यो नो महतो अभि दुईणयुर्याज्या । यो मो मरुतो वृकताति मर्य इति म भवति जगतीलात् । श्रमावास्यावाज्यभागौ देवतानः। ८. भायं राचौ मरयो महमेधविमिष्टेभ्यश्चरर्भवति । मायं दिनान्तमिति पदुष्यते तदिह न भवस्यर्थवादमम्वविदर्भनात् । ..

·३. १५.६-१४] २९१ शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। मांतपनीयायां उत्कर्षदग्निहोत्रमित्यस्मिन्नपि विचारे अस्तमित एव ग्रहमेघौया प्रतीयते । ननु कथं सांतपनौयायामसमाप्तायां अन्त- रामिहोत्रं यते। उच्यते। पौर्णमासस्यैवोत्कर्षः श्रुतेः । पूर्वपक्षे साकमेधैरिएं भवतीति च हेतदर्भमादग्निहोत्रं यथाकालमेव । ततो ग्रहमेधोया। ६. अमिना रयिमनवदामेयः । गयस्फानो अमौवहा सौम्यः । नियमार्थं वचनम् । । . १०. ग्हमेधास था गत मरुतां पुरोनुवाक्या ग्टहमेधानां। प्र बुना व ईरते महांसि याज्या। केषां चिच्छाखिनां मरुतो ग्रहमेधिनो ऽत्र देवतात्वेन । तत्पचे देवतादेशनम् । ये यजामहे मस्तो ग्टहमेधिनः प्र बुध्या वः। अस्मत्पचे तु ये यजामहे मरुतो ग्टहमेधान्न बुध्या वः। ११. वां चित्रश्रवस्तमं खिष्टकृतः पुरोनुवाक्या। यदाहिष्ठ तदग्नये याच्या। १२. खिष्टकृबिगदस्य प्रतिषेधः । प्रकृतत्वात्। १३. कंप्रपद्यादि पञ्चदशेन वज्रेण पामानं भाटव्यमवबाध इति सप्तदशेन वेति यावत्सवं प्रतिषिध्यते सामिधेन्यङ्गार्थवादात् । १४. प्राज्यभागादियागक्रिया इस्लामार्जनान्ता या दला अस्या दज्यायाः । ज्यावचनादियमेवेज्या न प्रयाजाः। किमत इति चेत् । मानुष इत्युकस्य देव सवितरित्यारभ्य प्राक् सुगादापनाकर्तव्य १Com. देव सविमरित्यारम्य ।

·भावायनौतसूत्रमाथ्ये। [१, १५, १५-१० तोका भवति । यद्यध्वर्युर्मानुष इति न ब्रूयादेन्द्रीमास्तमावर्त इत्यादि प्राक् खुगादापनात्कार्यम् । १५. नस्य ग्राहमेधौयस्य चरोनिष्काघ म्यासीविलद्रव्यक प्रातः पूर्णदाख्यं जला। ते वाहते वानिहाचे । कुतः । त- पथात् । अथ प्रातईते वाग्रिहोत्र जिते वेति । तस्य निष्कापमिति ब्रुवन् पराशना दर्शयति । ततो महणे न मन्त्रेणोपवेमनम् । ननु पूर्णदर्य हुवेष्टिमिति भिन्नकर्ट के कथं वाप्रत्ययः । पचते । पूर्ण- दर्षः केपो चित् यजतिरपि भवति । तथा चाक्षलायनः । पूर्णदर्व चेदाश्रावयेयुरिति । अत्र याच्यानुवाक्ये । पूर्णा दर्वि परा पत सपूर्ण पुमरा पत । ववेव विक्रीणवा एषमूर्ज मनकातो (मै.स.१.१०.२) । पुरोनुवाक्या। देहि मे ददामि ते नि मे धेहि नि ते दधे । अपामित्यव मंभर को अम्बाददते ददन (श्राश्व० २.१८.१९॥ इति याया। यथाश्राषितमादेशमम । मरुतः फ्रोलिभ्य दृष्टि कुर्यात् । दृष्टिवतनमतिरिकं केषां पिछाखिनामन्यदपि विर- हौति ज्ञापयति । १६. क्रौलं वः गधी मारतं मरुतां क्रोशिमा पुरोनुवाक्या । पर्वतथिमाथि छवो विभाय याच्या। पौर्णमामावाच्यभागौ नित्यः खिष्टकदविशेषात् । १०. इत उत्तरं यदुच्यते तन्महाविथैव भवनौति वेदित- यम् । अतो ऽन्यासामिष्टौनां दक्षिण प्रतिवद्ववति । ग ·शाहायमश्रौतसूधभाष्ये। १८, ऐन्द्रानान्तानि वारुणप्रघासिकानि षड् इवौंषि भवन्ति । वारुणप्रघासिकानौति वदस्तद्धर्मान्प्राप्तादर्शयति । श्रतश्चावभृथः प्राप्त प्रतिषिध्यते। १६. माहेन्द्रवर्वेश्वकर्मणश्च एककपालः । २०. षणां माहेन्द्रस्य च पूर्वोपदियाः। विश्वकर्मणे वाचस्पति विश्वकर्माणमूतये पुरोनुवाक्या। या ते धामानि परमाणि यावमा थाज्या । क्वचिदध्वर्युवमाश्विकर्मणं इविः पश्यश्च वैश्वकर्मण एकस्मि- कर्मणि स्यातां । तत्र वपायां विपर्यासार्थ इतिकरणः । २१. वैश्वकर्मणे याग उपांच भवति शाखान्नरात् । २२. ममानमन्यदरुणप्रघारिति वचनात् दयोः प्रणयने प्रा वचनम् । किं चान्यत् । २३. ऋषभो वृषभ इत्येकार्थः । अनवान् सेक्का दक्षिणा । अथ यदृषभं ददातौति (कौ०७० ५. ५.) श्रुतेः । २४. माकमेधेषु न वाजिनयागो भवति । नावस्थः । वाजि- नप्रतिषेधं कुर्वन्नेतज्ञापयति । पयस्यायां सत्यामपि पृथक्षोदनया वाजिनं भवति । अतश्च पूर्वकारिवशात्सोमे क्रियमाणमप्यस्माकम- चोदितमिति शत्वाविवाक्य ऽनुष्टुप्संपदि न मंख्येयम् । २५ वरुणप्रधामधर्मातिदेशो ऽयम् । अतश्च महदाज्यभागादि भर्व भवति । ननु समानमन्यवैश्वदेवेनेयुच्यमाने ऽवभृथप्रतिषेधो ऽपि न कर्तव्यः । उच्यते । समानानि षट् संचराणौति (को०७० ५.५) श्रुतत्वात् । यथाश्रुति सूचकरणं न्याय्यतरम् । ।

·माझायनौरसूत्रमाग्थे। १. तस्मिन्नेवाइन्यपराहे। कुनः । श्रुतेः 1 अथ यदपरा पिट- यजेन (को० ६.३) चरन्तीत्ययमब्दयानन्तर्यवाचिनात्। पिथे- ति मंज्ञा। चिरविर्वक्ष्यमाणेहविर्भिः । ननु वक्ष्यमाणखादेव मिद्धे त्रिहविरिति किमर्थम् । उच्यते । के विद्यमो ऽप्यत्र चतुर्थः । तस्य चातुर्मास्यदेवतासंख्या मा भूत् । इष्टिवचनावावमेध एतहे- वस्याः पशवः । तथा च कात्यायनः पिढयम्बकपुमरुतवर्जमित्याह (२०.७.२२.)। पुरुषमेधे तु भवन्ति । असंभवासंख्यायाः । २. यथोदिष्टा देवताः। ३. अयं च प्रकृतेर्विकारः। यानि खिष्टकदापिकान्यमिपदानि तानि कव्यवाहनविशियानि भवन्ति । तद्यथा । अग्निं कव्यवाहनं होचायावह। अमिः कन्यवाहमो होता वेबमिः कव्यवाहनो हो बेसु । यो अग्निं कव्यवाहनं होतारमवृथाः। यद्यप्यध्वर्युवरणं म करोति तथाप्यावाहने तत्वात् । ये यामहे ऽमिं कव्यवाहन- मयालमिः कव्यवाहनः। यदः कस्यवाहमस्य होतुः प्रिया धामानि । अमिः कव्यवाहनो होघेण विरजुषतेति । ४. खं सोम प्रचिकितो मनीषा। मोमो धेनुं मोमो अर्वन्त- माशं मोमस्य पिथमतः पुरोनुवाक्ये। वं मोम पिरभिः संविदामो याया। पिटमत इमि मिद्धे सोमस्येति वचनं नियमार्थम् । ततः पुरुषमेध एतद्देवत्ये पथौ यातयामदोषासौम्य स्य घरोदन्ये कश्य- पितये ।

·३. १६.५-२१] शासायनश्रौतसूत्रभाथे। ५. उदौरतामवर उत्परामः । अङ्गिरमो नः पितरों नवग्वाः पितृणां मोमवतां पुरोनुवाक्ये। ये नः पूर्व पितरः सोम्यासः याया। ६. उपहताः पितरः सोन्यासः । श्राई पिढन्सुविदवा अवित्मि पितृणं बर्हिपदा पुरोनुवाक्ये । बर्हिषदः पितर ऊत्यर्वाक् याज्या। ७. अव सृज पुनरग्ने पिलभ्यः । ये चेह पितरी ये च नेह पिणामग्निवात्तानां पुरोनुवाकये । अग्निश्वात्ताः पितर एह गच्छत याज्या। देवतावचनं नियमार्थम् । ततः पशूनामप्येवंदेवताना- मेता एवं ८, य एते चा उतास्तेषां प्रतिदेवतमेकैका याज्या भवति । एवमुक्त न ज्ञायते कतमा सेति । तदर्थमाह । देवे पूर्व पुरोन- वाकये । स देदे पुरोनुवाक्ये अन्वाहेति शतपथे। अथ यत्तिस्रस्तित्र एकैकस्य हविषो भवन्ति । तथाकयत्येवैनान्प्रथमया दितीयया गमयति प्रेव टतीयया यच्छतौति (को २० ५.७) श्रुतेः । ८. ते पुरोनुवाक्ये नानाप्रणवर्मयुक्त। न च प्रणवेन संतते - भवतः। ये ताटपुर्दवत्रा जेहमानाः अग्नेः कयवाहनस्य पुरोनु- वाक्या । त्वमम ईलितो जातवेदी याज्या । कव्यवाहनस्येत्येताव- तापि मिद्धे खिष्टकृत्पदनिरामार्यमग्नः कव्यवाहनस्येति वचनम् । प्रतक्ष ये यजामहे ऽग्निं कव्यवाहनमयालिति प्रयोगः। ११. सर्वस्य कर्मणः प्राचीनापवौतिले प्राप्ते वचनं श्रुत्यन्तरात् । 19 ·আয়াঘনীনুপমাঘ। [३.११.१२-१. पिन् सोमवतः पिन् बर्हिषदः पिट्नमिवातानग्निं कव्यवाहन- मेना देवताः प्राधौनापवीती यजति । १९. येषुयेषु स्थानेषु देवताभिधानं तेषुतेषु प्राचौमापबीती म केवलं याग एव । अनुवर्तयतीति वचनादाक्शब्दमाहवनौयाभि- धायिनमपि प्राचौनापनौती। ननु मोमे पिटमतौज्यमाने यूहन- मन्ने अपनुदलिति किं यज्ञोपवीतिना वक्रव्यमुत प्राचौनापनीति- नेति। उच्यते । प्राचौनापवौतिना। कुतः। भूयसां साधान् । १२. म चित्पिमतः सोमस्य प्राचीनापवौतिवमित्यर्थः । १४. सर्वमेव यज्ञोपवीतौ कुर्यादिति जादको प्राचार्या । . १५. संप्रेषेष्वाश्रावितादिषु स्वधाभन्दै स्वर्वादिभिः क्रियमाणे थे. यजामह इत्यस्य स्थाने तद्धर्मफमेव ये स्वधामह इति बूधात् वषटकारस्य म्याने स्वधा नम इति । १६. अन्याहार्यपचनाद्दचिणे देशे प्रदूरत एव परिहते पित्र्यया चरन्ति । होतुः प्रदेशविज्ञानार्थमिदमुनम् ।, १७. माहाहविषो वेदिमयेण गत्वा पैल्यजियसंचरेण प्रविग्न दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठति । ननु कथं भायते माहाहविषौं वेदिमिति । उच्यते । तदीयस्थाबाहार्यपचनस्य प्रकृतवान् । परामुखस्य च मियाखन्यायात् । अग्रेण वेदिं भवेत्येतत् कथं लभ्यते । गोति कायोपाध्याहारात् । सूचकारेण तु वाक्य शेषो न पठितो ऽस्मिन् कर्मणयमेव मंचरों न गमनमात्रमित्यभिप्रायेण । तिष्ठतौति होतुर्- 1 Cir निममौ! A.वि. A महाविद्या A Bom | ·१. १६.१९-२६. शासायमीनभूत्रमा थे। १० नुवादो ऽधिकारार्थः । पूर्वाकम्त मंचरः सर्वेषाम् । अथ यदुदयः परेत्याथ यत्माच उपनिशम्येति बहुवचनं श्रुतेः । १८. प्राकृतं बर्हिराक्रम न करोति । अध्वर्युव शादुपांश- चरण शब्दात् । .१८. प्रातानां जपानामुत्सर्गः भाखान्तरात् । २०. येषु कर्मस करणमन्त्रप्रयोगो अपवदुपांश भवति तेषु मन्त्राणामुत्सर्गः । कर्माणि तु कर्तव्यानि । तद्यथा। भूमिसमझना- ध्वर्यु मानवहिष्यनलिनिधानानि । ११. वक्ष्यति । उपमदा चरन्नौति। तत्राप्यं धर्मः । आचार्य- ग्रहणं विकल्पार्थम् । २२. पियायामविकल्पार्थं वचनम्। प्रकरणाकर्तव्यान्येव जपमन्त्राणि कर्माणिं । अनुत्सर्ग इत्येष न्यायः । एतद्युनतरमित्यर्थः । २३. उशन्तस्तानि धीमहीत्येकां सामिधेनों चिरुकायमुस्मृज्य देवद्ध इत्यादि ब्रूयात् । २४. बहिवर्जितामयाजानिट्वा ततः श्रानो अग्ने खंभोममित्ये- नावाज्यभागौ।जीवनवन्ताविति मंशा आयुकामख भार्वकामियर्थी। २५. दूला नेति सिद्धे उपइयेति वचनमोठाचनप्रयोगार्थम् । प्रान्तौति लिङ्गात्संदेहो मा भूत् । २६. भागानवधायोञ्छन्ति । उत्तरेलायामप्येवमेव । भाग- वाविशेषात् । बड़वचनं पूर्वकारिक्शात् कदारिद्वएमपीति नियमार्थम्। - . । C(orig) पि विकल्पा ·. '१४८ शासायनत्रौतसूधभाष्ये। २०. अनन्तरमध्वर्युर्यजमानो वा पिलभ्य उदकादि ददानि । तस्मिन्दत्ते मार्जनम्। तथैव श्रुतवात्। १. यत्र सवा दक्षिणाग्निः प्रयते तत्र देवरका: किंशकाः। भागमश्चेदया वित्येवमादिकं मन्त्र जपन्न उत्तरेणावाधार्यपक्षम गत्वा । कथम् । माहाहविर्षों वेदिमयेण नतः मव्येनावृत्त्यापरेण गार्हपत्यं यजमानर्मचरेण प्राङ्गवाहवनौयमुपतिष्ठन्ते। २. समदृशं वा वयं पक्षिः प्राथम्यात् । अक्षवमीमदन्त उपोषु ष्टाही गिरः। एताभिराइवनौयमुपस्थाय। बाइग्नीयवाच महादविषः । यत्पुनरांहवनौयप्रेक्षणं प्रायश्चित्तहोमश्च तत्परिश्रितस्थे ऽसौ । कुतः । दक्षिणामिराहवनौयवदिति कात्यायनवचनान् । ३. मनो या इवामह इत्यादिना बचेन दक्षिणाभिमुपतिष्ठन्ते। उपम्थानाभावः सर्वप्रणयने। समाप्ते पुनरानीतो ऽसौ दक्षिणमि- 'भविष्यतीति चेत् । मत्यम् । तावदसावाइवनौय एव । ४. श्रात एतु मनः पुनरित्यस्याः स्थाने श्राम एतु मनः पुन- रिति यः। ५. अग्निं तं मन्ये यो वसरित्यादिना चेन । अग्ने नो अन्तम इति च दैपदेन धेन गाईपत्यमुपतिष्ठन्त इति वाक्य शेषः । १. नच्चदुर्देवहितं गाफमुखरदित्येतयादित्यमुपतिष्ठन्ते। अथ यत्प्राच उपनिष्क्रम्यादित्यमुपतिइन्न इति (कौन. ५.७) श्रुतेः।

·१.१०. १३. १८.२.] शावायनश्रौतसूत्रमाथ्ये।
१८
४
७. देवं बहिरिति वर्जयित्वा अनुयाजौ यजेत् । अथ यत्प्रया-
जानुयाजेभ्यो बर्हिमन्ता उसृजन्तीति (को००५.०) श्रुतेः ।
८. नामनी यजमानस्याभिव्याहत्येति चोदकप्राप्तम्य प्रतिषेधः ।
श्थ यात्मकवाके यजमानस्य नाम न मानौति (५.७) श्रुतेः।
८. गंवन्तवेयमिर्भिवति । अथ यत्पनौमयाजेन चरन्तीति
श्रुतेः।
१०. जुहोतिममुदायम्त्यम्बका इति! नान्मस्याप्य ततो मैत्रयरुः
अथ यदुदश्चः पर्यय व्यपकैयरन्तौति श्रुतेः । ब्रह्मवार्थ उपदेशः ।
पाकयत्रो ऽयम्। मेयरुरिति इविरुपदेगादयमेधे नैतद्देवत्यः परः।
११. वाशब्दो विकल्पार्थः । अदितये वा चर्भवति । अथ
यदन्तत दृष्ट्वेया यजत इति श्रुतेः।
१२. मित्रम्य चर्षणीरतो मिवस्य पुरोनुवाकया । महाँ
श्रादित्यो नममोपमधो याज्या। ननु अदित्या अप्यते कमान
भवतः । वनक्षण्यनिर्देशात् । एकत्र तद्धितः एकत्र चतुर्थी ।
१३. मंम्यिवायां विरिष्ठां पौर्णमास पर्व भवत्येवमेव
शुतत्वात् ।
१८.
१. शुनामौर्यमिति चतुर्धम्य चातुर्मास्यपर्वणो नामधेयम् । तत्र
विधि वक्ष्याम इति वाक्यमेषः ।
२. पौष्णपर्यन्नानि वैश्वदेदिकानि वैश्वदेवधर्मकाणि बोषि
भवन्ति।

·१५० शादायनयौनसूचभाष्ये। इ.१८५-१५.". ३. शनासौर्यः पुरोलामः । वायव्य पयः। पयोवननं वाज्या- पुरोनुवाक्ययोर्नियमार्थम् । मौर्य एककपान्नः । हैं. इमामोराविमा वा जुषेयां गुनासोरोयम्य पुरोनुवाकया। एनं नः फाला विचषन्तु भूमि याञ्या । ५. तव वायकृतस्पते वायोः पयोहविषि पुरोनुवाक्या । पर- यवयवांसो मधून याज्या ६. तरणिविश्वदर्शतः मौर्यस्य पुरोनुवाक्या । दिवो उरचचा उदेत याज्या । इतिकरणाचेते वपायाः । ७. मौर्या याग उपांश कर्तव्यः । ८, शुक्नो ऽन्यो दक्षिण भवति। अथ यच्छ्रेता दविणेति श्रुतेः । ८. श्वेत एव । यद्ययं श्वेतं न विन्देदपि गौरव श्वेतः स्यादिति प्रतपथे। १०. आयोगो यग बलीवाभ्यां सहितमुच्यते । ते प्रायोगा दादराया यस्मिन् मौरे तबादशायोगम् । भौरं हलमुध्यते । मा वा दक्षिण भवति । दिर्वायदान चतुर्विशतिरपि गावः श्वेताः । समानमन्यद्देश्वदेवेनेति माप्तं प्रतिषियते । १२. अमिमन्यनादि। १३. अमथ्यमाने लगौ माप्तमपि वैश्वदेविकं तन्त्र म भवति। किं तु पौर्णमास भवति। कुतः । न मन्यमय िपच प्रयाजा भवन्नि भयो ऽनुयाजा रति शतपथे। खश्रुतिस्तु या न मप्यते पौर्णमासमेव तन्त्रं भवति । ननु एवं श्रूयमाणे पाचदम्यं प्राप्नोति । Cnmarg बबाम्या भावान्तरात्।

·१.१८१४-२९.] शाहायनश्रौतसूचभाष्ये। नेत्युच्यते । एवं श्रुतायामेवोदवमानौयायां पौर्णमामौविकारवचना- साप्तदश्यं यथा तददिहापि । अध्वर्युवशात्तु महापि मन्यनेन पौर्णमा- समेतत्तन्त्रम् । दक्षिणा तु चोदकप्राप्तापि विशेषश्रुतया वाध्यत एव । १४. अध्वर्युवशात्पने शनामौराविन्द्रवन्तौ तयोरियं पुरोनु- वाक्या। १५. याज्या । १६. इन्द्राय वा शुनासौराय कात्यायने । तस्येन्द्रम्य शुना- मौरस्येयं पुरोनुवाकया 1. १७. याज्या। १८. शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रं इन्द्रस्य शुनस्य पचे हविः । केषां चिदधणं तद्दशादियमिन्द्रस्य शुनस्य पुरोनुवाक्या । अश्वा- यन्तो गव्यन्तो वाजयन्तो याज्या । १८. साकमेधाख्यं पर्व परिममाप्य तस्मिन्नेव विहारे शना- मोयें पर्व कार्यम् । ननु अन्वक्षशब्दात्तम्मिन्नेव क्षण इत्येतसिध्यति न त तस्मिन्नेव विहार इति। उच्यते। सिद्धं वैजवापकाइचनात्माक् पौर्णमामामिद्धो ऽधिकार इति । तत्र पयते । प्राक् पौर्णमामात् शनासौर्यम् । अतस्तस्मिन्नेव विहार इति मिद्धम् । परमत्सु यूपी ऽपि स एवाविशेषात् । २०. वाशब्दो विकन्यार्थः । शनासौर्यस्य माध्यां वा करणम्। पौर्णमांमौग्रहणान्मुख्यामुख्ययोरनियमः । २१. सोमेनाग्निष्टोमेन। उत्सर्गी अतोन्मोचनम् । अयं तावत्प्र- चमः कन्यः । तदभावे पशुना दृश्या वा। तुन्यो विकन्यः । एव- ·९५२ प्रशासायनयौनसूचभाष्ये। [२.१८.२९-१८.. मेवाश्वलायनवचनात् । ननु कथमेतत् ज्ञायते । अनिष्टोमेनेति । प्रत्यवरोहणौयः सौमिकामामुत्सर्गः । तत्र संकल्पविकृतस्योपदेशात् । ऐकाहिकमनादेश इति वचनात् । अग्निष्टोमेनाग्नेयेन पशनाओव्ये- श्येति भाखान्तरात्। २२. भावामरिकाणि चातुर्मास्यान्युकानि स्वश्रुतिपाठक्रमे- ऐव। पञ्चवर्षप्रयोगाणि गाखान्तरीयाणि । तेषु वैश्वदेवात्पूर्वधुः शनामोर्यमपरेधुर्वेश्वदेवं भवति । पारस्थमानसंयोगावैश्वानरीय- पार्जन्या श्रादावेवान्तत एवोत्सर्गः । . १९. १. विधिः कर्तव्याकर्तव्यप्रतिपादकः शब्दः। तत्प्रतिपादितस्थ कर्मणो अपराधे धेषे प्रायश्चित्तं भवति। अथ यत्प्रायश्चित्तप्रतिनि- धौन् कुर्वन्नि थदातीर्जुझतीनि नामीदिनमार श्रुतत्वात् नेनैव क्रमेण सूचितम् । लक्षणासूचगेतत्पूर्वकार्युक्रम्यापि करणार्थम् । ब्रहाण यानि होतव्यानि तान्येवाचोयन्ते । अन्यच तु यथाधिकारं कर्टव्यवम्या । ततशामिहोत्रहोमे नत्कर्तेव । शुलगवपठितानि अनेकपश्चर्यानि । घयोदगाध्यायविहितानि होतुरेवेति वृद्ध- संप्रदायः । स्वश्रुतौ ब्रह्मणस्तच होमवचनात् । २. प्रायश्चित्तं प्राकृतमेव । तच्चेरिपासोमदर्विहोमानां विध्य- पराध नैमित्तिकमङ्गम् । तम्य यथाचौदितम्यामभवो ऽर्थचोप: १८चारिसमा •बावे निमिः। १Chas मावापश्यामि insteadt 20 (sec. b) ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । ३.१८.३. १५६ -- धिरिति । कुतः। । कर्द व्यकालाभावलक्षणस्तत्र प्रतिनिधिर्भवति। श्रानुकल्पिको विधि- र्भवतीत्यर्थः। तद्यथा । मर्वप्रायश्चित्तं सर्वैः प्रत्यचविहितः मह विक- स्पेनापि भवति। तुल्यत्वात् । न चायं द्रव्य एव नियमः प्रतिनि- एप प्रतिनिधीनां धर्म इत्यविशेषवचनात् । अतश्चाभावविकल्पाः प्रतिनिधिशब्देनेहोच्यन्ते । तद्यथा। प्रायश्चि- तेष्टौनां स्थाने तयै तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादित्याश्वलायनस्य । याज्यापुरोनुवाक्याभ्यामृगभ्यामिति चरकाणम् । तथा च स्मृतिः । दृष्टिं वैश्वानरौं नित्यं निर्वपेदंब्दपर्यते। तृप्तानां पशुगोमानां निष्कृत्यर्थममंभवे ॥ (मनु ९१. २०.) ३. असंयुज्यविधानामिद्धे मंज्ञार्थं वचनम् । सर्वप्रायश्चित्तमंजे आहुती इत्यभिप्रायः। महाय्यादतिमर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यान्तरमि- त्येवमाद्यर्थमदोषेष्वपि संज्ञाकरणम् । श्राहुतौ इति लिङ्गमिद्धे वचनं परिसध्यार्थम् । पाहुती एव केवले । नान्यदाधाराधारादुप- कारकमङ्गम्। परिसमूहनादि तु मंनिपत्योपकारकं भवत्येव । ननु कास्था विशेषः । उच्यते । गाहणं कर्मणं कालातिकमादिभ्रेषः। प्रतिश्रुतस्तन्त्राद्दहिः। अन्तस्तन्त्रेषु तु गाय॑षु श्रौतेषु वा होममात्रम् । परतन्त्रोत्पत्तयो जुहोतिमात्रा इति कात्यायनवचनन्यायात् । ननु श्रौतविध्युपदेशो गा मंभवन् भवति । गाये च परिसमूहनादि श्रोते इत्येतत्कथं लभ्यते । न्यायसूत्रप्रणयनादृद्धमंप्रदायाच ! तत अम्बिधामारण्यकयोरप्येतत्समानम् । १B न मचाया PB नियमाःA नियम। ३ Cing अपिवा। ४ Bविधौ. पमानात्। C नन कस्य विषयः । ( A श्रेषप्रति PC धेष । प्रनिमम । .तम्। EA on •भवन् ।

·२५० पाहाधनौनसूचभाष्ये। [१.१६... ४. पाहवनीयो निराधारः महितीनां न केवल प्रायश्चित्ता- तौनामेवेति सर्वग्रहणम् । परिभाषासूचमेतत् । एवं चेत् प्रथमा- ध्यायादौ सूबमेतयुज्यते । नेति चूमः । मायधिकमिति तच वसनादाधितानेराइवनीय एव पाकयजाइतयो मा भृवचितौर सूत्रितम् । पाहवनौय इति प्रथमानिर्देभायो यवाहवनौया स्थाना- पत्या वचनेन वा तत्संबन्धा एवं प्रायधित्ताडतयो ऽपि कर्तव्या इत्येतत् मिटुं भवति । ५. 'चशब्दः सर्वग्रहणानुकर्षणार्थः । सर्वातीनां होमपा जुहर्भवति। ननु पाकयज्ञेषु कथम् । उच्यते । को च विशेषः । स्मार्ता जुहोतयः पाकयज्ञा पच्यन्ते। तेन माइतौनामित्युच्यमानं जुहोतिसामान्यात्तत्रापि भवत्येव। यव बनिविशेषस्य पात्र विशेषम्य वा स्मरणमस्ति तच तदेव भवनि । तद्यथा । कर्म स्माते विवाहानौ कुर्वीत प्रत्यहं ग्रहो। .दायकालादृते वापि श्रौतं वैतानिकामिषु ॥ ‘इति याजवलको (१, ६०)। तथा च ग्टह्ये । सुवः पात्रमाज्या- इंहिषु । ननु कथं ज्ञायते आध्यातिविति । उच्यते । अन्ये रविषि मध्ये पाणै ये कुशाम्तान् दक्षिणेना संग्टह्य मूले मथेन तेषामयं सुत्रे ममनकि मथमाज्यस्थाल्या मूलं घेति सवस्थाज्या:- तिषु दर्शनात् । अथ चेत् स्यालोपाकेषु चुच्चयं मध्यं मुवे मूलमाज्य- स्वास्यामिति विशेषनादाचाऊतिषु सुवः पाचमित्यवगम्यते । ननु पूर्णनिहोमो ऽमिदोदोमो ऽपि वा स्थालीपाकमेवेत्यायधण- चकः प्रक्षगवई पाकयाधर्मकाम्नेषु वे काणचाहतौरिति नियमान .

·१५५ ३.१८.६-८.. शालायनश्रौतसूत्रभाष्ये। . प्रायश्चित्तानि पार्वणवत् सुवेण प्राप्नुवन्ति । मत्यम् । तदपवादार्थ- मेव सूत्रमारधम् । इह सूत्रपठितानां जुहूश्च पात्रमिति। परि- धिकर्मणि तु पाकयजधर्मके प्राप्तस्य सुवस्य वारणेन सुवेणेति पुनर्ग्रहणात्प्रायश्चित्तहोमे ऽपि जुहर्न भवति । पिण्डपित्याचे जुइरेव दर्याङ्गत्वात्। एतेनैव धर्मेणनाहिताः पिण्डपिढयज्ञ इत्येतावन्मात्रातिदेशादनाहिताग्नेः प्रायश्चित्ताइतिषु, खुव एव. पात्रं धर्मवचनात् । पूर्णाहुनिषु मर्वत्र चुक्षा पूर्णया चतुर्थहीन- माज्येनोपायेन मंपाद्य . जुहुयात् । कुत एतत् । तन्त्रान्तरे दर्शनात् । ६. चतुर्टहौतमाज्यं प्रायश्चित्तेषु जुहा होतव्यमित्ययं नियमः। कुतः । श्रुतेः । प्रायश्चित्तवचनमधिकारार्थम् । ७. अनन्तरमव्यवहितं दोषादपराधात्प्रायश्चित्तम् । कुतः । यस्मादनिहतदोषेण सहोत्तरस्थ संबन्धो नास्ति। क्रिमकोपपरिहारार्थी होतः । दोषवचनायवहितविज्ञातस्यापि दोषनिर्घातो युक्तः । अतश्च '. शस्त्रानुवचने ममाप्य प्रवृत्तस्य चाङ्गकर्मो ऽन्ते प्रायश्चित्तहोमः । प्रवृत्तिनिषेधात् ।। ८. दोषविशेषे मन्त्र विशेषेणैव साक्षाद्विहितं स्वशाखायामन्यत्र चास्ति । तत्र तस्मिन्नुभे कुर्यात्। के उभे। किं माखान्तरीयं च खशा- खोत्थितं च । नेत्युच्यते। मर्वप्रायश्चित्तम् चाधिकारिकं च । विशेषा- धिकारविहितमाधिकारिकम् । तत्कवा ततः मर्वप्रायश्चित्तम् । सूत्रे . १ रेष।१क्रमकाय ।

·माझादनयोतसूधमाश्थे । तु मर्वप्रायश्चित्तम्य पूर्वपाठादमभवे मर्वप्रायश्चित्तेनापि दोषोपचातः । दिशगब्दाद्धोमप्रायश्चित्त एव ममुच्चयो नेतरस्मिन् । ८. यस्य प्रमादादुद्धरणाई श्राइवनौये अनुङ्क्ते पारिलो भ्यस्तमियान् मो ऽन्येन याजिकेन ब्राह्मणेन श्रोत्रिवपुषेणोहर कारयेत् । तस्य च कुर्वतः सुवर्ण दर्भप्रबद्धमतो नयेयुस्वर्षिकाः, परिचारकाः। रजतमभ्युदिते । अन्यत्पूर्ववत् । उद्धरणक वरो देवः। शाखान्तरात् । १ . . यद्यग्निहोचहोमार्थमुद्धृत श्राहवनौयो ऽनुगच्छत् नतो गाईपत्यादुद्धरणं मन्त्रेण कृत्वा तमिमवेवौद्धरणे नत्काल एवापये ज्योति मते दृष्टिं कुर्यात् । शाखामारश्रुतेः। यस्थाहवनीय उद्धनो ऽमिहीच उपयायासो ऽनये ज्योतिमते ऽष्टाकपाल निर्वपेदिति । ननु पौर्णमास्याममावास्यायां वा क्रियमाणायां ज्योतिभत्यां चोदको उनुग्रहातो भवति। किमर्थं निमित्तादनन्तरं-कियते । उच्यते । मात्यमेव यदि दयमान्युत्पत्यर्था न स्यात् । अग्न्युत्पत्त्या तु ज्योनि- भती। तस्मात्तमिव काले कर्तव्येति । प्रासनिके तु दर्शपूर्ण- मासाथै उहते उद्धरणकाले ऽप्यनुगते ज्योतिभती न कर्तव्या । कुतः प्रासनिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थवादिति न्यायात् । नित्यश्ते ऽप्यनुगते न ज्योतिप्रती । पुरुषार्थवानित्यधारणस्य । नया जमिनि: धारणे च परार्थवादित्याह। ११. पदने चयस्तवामेधानिमतः पुरोनुवाक्या। विज्योतिषा शता भात्यनियाधा। ।

·३.१६.१५-२४. शाश्वायनत्रौतसूत्रमाये। १२. अभ्यस्तमिते ऽभ्युदिते च प्रकरणात् । गाईपत्ये ऽनुगते पूर्वमुद्धृतमाहवनीयं गार्हपत्यत्वेनाध्यवसाय दक्षिणाग्निमप्यपतो नीला : श्रावनौयं विना मन्त्रेणान्यं प्रणौयाग्निहोत्र जुद्धयात्। होमः प्राप्त एवानद्यते प्रायश्चित्तहोमप्रतिषेधार्थम् । होमार्थमेव गाईप- स्याध्यवमानम्। ततः परिसमा होमे ऽन्यस्य मन्थनम् । जुहुयादिति वचनादिष्यर्थ विहारे नेतद्भवति । तत्र मन्थनं कृत्वा सर्वप्रायश्चित्तं 'इला गार्हपत्यस्य स्थापन कार्यम् । अथ यदि गार्हपत्यो ऽनुगच्छेद- रणौ वाव स गच्छत्यरणिभ्यां हि साधतो भवतीति शतपथ- श्रुतेः। १३. श्रयमपरः पक्षः। श्राहवनौयं समारोछोत्तरतः स्थिला निर्मथ्य गाईपत्यमाहवनौयं मणीय दक्षिणाग्निं च विद्वत्य तत्र होममध्यवस्येत् । परिसमापयेदित्यर्थः। कथं चासौ परिममापितो भवति। यदि सायं तर्हि प्रातस्तनो ऽपि होमस्तत्रैव क्रियते । प्रातश्चेनिमित्तं प्रातस्तन एव केवलो होमः। परिसमाप्ने प्रातस्तने होमे ततः समारोप्याग्रौनरण्योर्निर्मथ्य चिरंतनेभ्यो ऽग्निस्थानेभ्यो भस्मोद्धरणं कृत्वोपलिप्य गाईपत्यमुपस्यापयेत् । तथा च शतपथः । इत्थमेव कुर्यादरप्योरमौन्समारोह्योददवसाय निर्मथ्य जुहद्दसेन- थाहन को चन परिचयां करोति नवावसान उ अस्थाभितोरात्र जतं भवति (शतपत्र. १२. ४. ३.१०.)। १४. उभयोर्गार्हपत्याइवनीययोरभ्यस्तमितयोरभ्युदितयोवा- TA अन गारंपत्यम मयनं कला संस्थाप्याहवीये जुड्यान प्रायविनम् च c fin marg.) आपकाय instead of मन्य कार्य of BC.

·९५८ চায়ালন্সীন দলষ্ট । [३.१८.१५-१६ न्यतरम्मिन् सन्ध्याकाले गाईपत्योर्मुकमधरारणिं कृत्वा उत्तरारो मन्यनं कुर्यात् । एवमेव शाखान्तरे श्रुतत्वात् । १५. अथ. चेदाई पत्योल्मुकं मन्थनयोग्यं न विद्यते ततोऽरणी गाईपत्यभरमना मंस्पृश्य गार्हपत्यं मथिला विहत्यामये तपखने जन- इते पावकवत्गुणयेष्टिं कला नतो होमः । १६. पुरोनुवाक्या। १७. इति थाब्धा । पुनरेतच्छ्रुत्यन्तरम् । यस्योभावनुगता- वादित्यो ऽभिनियोचेदम्युदियाहा' पुनराधानमेव तत्र प्रायश्चित्त- रिनि वपनमामर्थातेन सह विकल्पः । वक्ष्यमाणसूबोको वा तथापि विषय इति । १८. इत्येवंप्रकार एवाग्न्यभावे मायमभ्यम्तमितयोरनुगतयो- म्तट्वस्थयोः प्रातरभ्युदितयोः प्रायश्चित्तमुच्यते । किं तत् । अन्धा- धेयनोत्पादयेत् । अनन्तरमेव। न वमन्ताद्यपेक्षेत। तथा अभ्यस्त- मितयोरिति निमित्तान्तरम् । प्रातहीमकाले ऽनुगतयोरयुदित- योस्तदवस्थयोरेवाभ्यस्तमितयोरम्याधेयमेव नव प्रायश्चित्तम् । तथा अनुगमादन्यैन कारणेन नष्टयौर्दम्युभिरदर्भनं मोतवीरनुपलभ्यभा- नयोर्महता वा भयेन पुनराधानाप्राप्तयोरन्याधेियमेव प्रायश्चित्तम्। के चिदध्याहारेण सूचावय वर्णयन्ति । अन्येन वा कारणेनोत्पश्च- पोर्नष्टयोरिनि कारणभन्दमध्याहारं कृत्वा । अरणै एकं कारणं प्रमिहमेव । अन्यत्कारणमुपावरोहणमन्त्रः। उपावरोह जातवेद: इति। तच सौकिके माबुपावरोहणे ते माक् समारोपादनुगम- १ (१) बमबार। .

·३.२०.१-५.] शावायनश्रौतसूचभाष्ये। योरन्याधेयमेव प्रायश्चित्तम् । द्विवचनमत्राविवक्षितम् । अग्न्यभाव- मात्र विवक्षितमिति। १. उपसृष्टा सवत्सौकता यद्यग्निहोत्री धेनुरा दोहनिष्यत्ते- वाश्येत ततः सूयवसाद्भगवती हि भूया इत्यनेन मन्त्रेण घाममुष्टिं तम्यै दद्यात् । तदाहर्यस्याग्निहोत्री दोयमाना वाश्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिरिति स्तम्बमाच्छिद्य ग्रामयेदेतदेव तत्र कर्मति शतपथे। ५. यापस्यैवोपविणेत्तत श्रादण्डप्रहारेणोत्थापयेत् । यस्मा- भौषेत्येवमादिना मौल्हुष इत्येवमन्तेन मन्त्रेण उत्थाप्य च। उद- स्याद्देव्यदिनिरित्येवमादिना वरुणाय चेत्येवमन्तेन मन्त्रेण तामेवानु- मन्त्रयेत् ।। . ३. अथवा येयमुपविष्टा तामुत्याय्यादुग्धां देश्याय ब्राह्मणाय दद्यात् । अर्थादनृविजे। ऋत्विक् तु नैव देयो ऽनाचारात् । तथा च जैमिनिः । देव्यो वा चोदनादित्याह । ४. हविरेव संस्कृतं होमार्थ द्रव्यम् । तस्मिन् भूमौ पतित ददं प्रायश्चित्तम्। अच्छायं वो मस्तः योक एत एतयर्चा । तथा ययोरोजमेत्यादिना पूर्वहतावित्यन्तेन अनिरुपनिनौयामाव्येत्यर्थः । नतो ऽस्कानधितेत्यादिना अदित्यन्तेन स्वन्त्रमनुमन्त्रयेत । ५. यद् ब्राह्मणो भोज्याभोन्यनिन्दकः साधुकारौ न भवयेदेत- Chipat instead.

·भाडायगौतसूत्रमाणे। . . दुष्टय लक्षणम्। अनेन दुष्टमध्यवस्येन्नान्येन। लक्षणप्रहलादेनको- टावपवस्य हविषो न मृत्प्रक्षेपेण सद्धिः। १. तस्य दुष्टमय मनिपत्तिमव्यपेवस्या प्रक्षेप इत्यर्थः । दुष्टादन्यस्मिनदुष्टे षे विद्यमाने प्रयोजनममयं तेन ममा- पनं कार्यम्। ८. यत्र सु मध्यादववि पूर्वाधादवधतीत्यादिवरनं तय मंच- पूर्वार्धादेन प्रदोषापहारे शेषस्य निष्पयोजनवादभाव एव। अनश- चान्यदुत्पादयेन्मध्यपूर्वार्धाद्यर्थलासंस्काराणाम् । ८. प्रक्रान्तश्रुतद्रयापहारै तनातीयासंभवे थटूपतो रमतच मामान्यतमं तत्कार्यक्षमं च मन्येत तत्प्रतिनिध्यात्। कुतः । याग- चोदनयेव द्रव्यस्य प्राप्तवाषियममाचं नौमादिश्रुतयः । न च निव- मानुरोधेन प्रधानकर्मणो हानियुका तस्मात्प्रतिनिधिनापि प्रकान्त परिसमापयितव्यम् । १०. वाचनिकानामपि प्रतिनिधीनां एष एव धमी यः पूर्व- सूचोकमततो नेदिष्ठिनो यजमानधर्माः। तथाच कात्यायनः । म नर्मकर्मयोगादिति। ११. अयं चापरः प्रतिनिधेर्धर्मः। अविकारः अनूछः गम्दा- माम् । श्रुतद्र्व्याभिधायिना भन्देनाभिधानं न प्रतिनिधिव्याभि- धाधिनाम् । तद्यथा। छागाभावे मेष उपादोयमाने होता वाद- पौधोमो 'कागस्येत्येव भूयात् । नन्वेवमनभिधामामलप्रयोगानर्थय स्थान् । उच्यते। नद्धि प्रतिनिधिद्रव्यं श्रुतस्यबुधवोपादोषते । TACIFer. 1) शेवाका ·१. २०.१२-२६.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये । द्रव्यान्तरवुद्या । जश्व क्रियमाणो द्रव्यान्तरवुद्धि जनयेत्तस्माद- विकारः शब्दानाम् । १२. अप्रत्तदैवतं यावदेवतामुद्दिश्य न प्रक्षिप्तं तादृशे दुष्टे . हौत्रस्यानावत्तिः। किं कारणम् । असंस्पर्शितत्वात् । प्रोक्षणादेस्तु संस्कारस्यावृत्तिर्भवति। सांनिपातिकत्वात् । अत उच्यते। अन्यद्धविः संस्कृत्य प्रयच्छेद्देवतायां इति । १३. प्रतितावदानशेषं यदि दुष्टं स्यात्ततस्तस्मिन्प्रत्तदोषे मति हविरन्तरस्यानात्तिः। अनुत्पादनमित्यर्थः । प्रधानार्थे हि इवि- रुत्पाद्यते न गुणार्थमतः शेषभाजां खिष्टकदादौनां लोपो भवति । १४. यत्परं कार्यमारादुपकारकं न प्रतिपत्तिकर्म तदाज्येन कर्तव्यम् । तद्यथा निष्काषहोम उच्यते । पयमाग्निहोत्रावृता प्रव- बशेषहोम इत्येवमादीन्युदाहरणनि। यत्पुनः पुरुषार्थं यथा हविरुच्छिष्टाशनो इविशेषभक्ष इति तत्र प्रतिनिधियुक्तः । ममाप्तिः श्रेयसौति ह स्माह कौषीतकिरिति (८.६) श्रुतेः १५. चोदिताभ्यो या अन्यास्तासु देवताविष्टासु. अज्ञानादा दुष्टद्रव्येणेष्टासु अपरिसमाप्ते तन्त्र प्रदानमावर्तते। पुरोनुवाक्या प्रेषो याज्या च । प्रदीयते अनेनेति प्रदानम् । १६. अशेषे तन्त्र सकला इष्टिरावर्तते दुष्टादुष्टसमुदाये ऽप्या- वृत्तिः श्रुतत्वात् । - 1 A पयसा अमिहोनावताप्रवायं 0 पयसा यजो ऽग्रिदोबाटनाप्रवशेष, sec. h. del. यजो । पयस्यायनोनिडोचाना।

·शाज्ञायनौतसूत्रमाणे। ...... १०. यो यस्योपकरोति म तस्य गुप्त उच्यते । यथा उह- रामन्त्री मेः। श्रवद्योतनादयश्च मस्कारा हविषः । तत्र प्रमादा- दुद्धरणमन्त्रम्य लोपे उद्धरणम्यावृत्तिन भवति । अवद्योतमादौना स प्रमादादकरणे ऽन्यस्य हविषः पुनःक्रिया न भवति । कुतः । संनिपातप्रधानलात् । मनिपतन्ति यस्मिन्गुणाः म मंनिपातस्तस्य प्रधानवादनावृत्तिः। प्रधानवावर्तिनी हि गुणाः । न गुणवशवर्ति प्रधानम् । ननु मर्व एव धर्माः प्रकरणात्प्रधानात्पूर्वप्रयुकास्ततश्चाव- द्योतनादयस्तादीन करमान कियन्ते। उद्यते । मंनिपत्य हिते प्रधानस्योपकुर्वन्ति । नान्यथेति । १८. यच मन्त्रेणाइतिरुमा यथा प्रजापत इति चतुर्थीति मा प्रमादाप्रजापतये स्वाहेति हुतां प्रजापते न बदिति मन्त्री म प्रयुक्तः । कचिप्रहामं थाज्यापुरोनुवाक्याभ्यां विना प्रत्तम् । नए पश्चान्मन्त्रः प्रयोमाच्यो न प्रयोक्तव्य दमि मंदेह पाह। मन्त्र नानु- जपेत् । कुतः । अभिधानसंस्कारद्वारेण मारयन्त उका मन्त्रा उप- कुर्वन्ति । अनिकान्तश्च स कालस्तम्मानानुजपेत् । . १८. अनुजपेन्मम्वमित्येवं जाकी प्राचार्यो मन्यते। भाचा- यहणं विकल्पार्थम् । उभयथा श्रुतेः । प्रयोगनियमाददृष्टम् । २०. चोदिताभ्यो या अन्यास्ताभ्यो इविम्हणे ते ऽन्यास वा श्रावाहिनास न ग्रहणं नावानं चागौकुर्यात् । किं तर्हि चोदि- ताभ्यः प्रयच्छन् । कुतः । छोदिताया: प्राधान्यात् । यस्तावाहिता इविहले वा भाग्या संकीर्तितास्ता बान्येन यजेत् । श्रुत्यन्तरात् । १ पोदनाधान ·३.२१.१-५.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । , १. इष्टयो दर्शपूर्णमामाद्याः । पशुबन्धा अनौषोमीयप्रभृतयः । बहुवचनं पशुवधानामनेकप्रकारत्वात् । मोमे चेति जातावेकवचनं । एतेषु प्रायश्चित्तं ब्रह्मा जुहोति। कुतः । एतेष्वेव ब्रह्मणे वरयां लिङ्गात् । तदाङः किंविदं किंछन्दमं ब्रह्माणं वृणौतेत्यध्वर्युमित्येक स परिक्रमाणां क्षेत्रज्ञो भवतीति। छन्दोगमित्येके तथा हास्य त्रिभिदैईविर्यज्ञाः संस्कृियन्त इति । प्रायश्चित्तं ब्रह्मा जुहोतीत्येत- दपि श्रुतेरेव। यदै यज्ञम्य स्खलितं वोल्वणं वा भवति ब्रह्मण एव नत्माहुस्तत्म त्रय्या विद्यया भिषज्यतौति (को० ० ६.११.१२)। २. इष्टिपशवन्धेषु सोमे चेत्यनुवर्तते । ऋग्वेदविहित कर्मणि यदि वियपराधो भवेद्भः खाइत्येतावता मन्त्रण गाईपत्ये जुद्ध- यात् । अथ यदृच्युल्वणं स्याञ्चतुर्टहौतमाच्यं ग्रहोला गाईपत्ये प्रायश्चित्ताहुति जुङयाङ्कः खाहेति (६. १२) श्रुतेः । ३. यदि यजुर्वेदविहितकर्मसंबन्धी विध्यपराधः स्यात्ततो भुवः - वाहेत्येतावता मन्त्रण प्रायश्चित्ताडतिं जुडयादवाहार्यपचने ऽसौ । ४. मोमे तु वितत श्राध्वर्यवे भेष श्राग्नीप्रीये जुद्धयात्। अथ यदि यजुय्युल्वणं स्याञ्चत हीतमाज्यं ग्टहीत्वाचाहार्यपचने प्राय- इवियज्ञ श्रामीधीये मौम्ये ऽध्वरे भुवः स्वाहेति ० ७० ६.१२) श्रुतेः । प्रागानौधोत्पत्तेर्दचिणानौ। श्राहवनीय इत्यपरे। ५. मामवेदविहिते कर्मणि चेद्विथ्यपराधः स्यात्वः साइत्ये- नावता मन्त्रेणाहवनीये जुड्यात् । श्राइवनौयग्रहणं पूर्वयोराध- चित्ताहुतिं जुड्यात् ·१६४ शाहायनश्रौतसूत्रमाध्ये द्वानिवृत्त्यर्थम् । अथ यदि माम्युल्वणं स्यान्चतुर्टहीतमाव्यं सही- वाहवनीये प्रायशित्ताइतिं जुळ्यात्वः स्वाहेति श्रुतेः । ६. यव वेदविशेषत्वेन दोषो न विज्ञायते । यथा। यज्ञोप- वौतिना कर्तव्यं पद्धभिखेन कर्तव्यमिति तथापराधे भूर्भुवः खः खाहत्येतावता मन्त्रणा हवनौय एव जुहुयात् । श्राहवनीयः सर्वा- इतौनामिनि परिभाषितत्वात्। अथ यद्यविचातमुल्बर्ण स्थाचत- होतमाम्यं रहीवाहवनीय एव मायश्चित्ताडतिं जुड़याहूर्भुवः स्वः वाहेति श्रुतेः । ७. उपस्यानासंभवे प्रतिनिधिरयम्। प्रायश्चित्तमतिनिध्योः प्रकरणात् । यदि कथं चित्प्रवास्यनमोन्समौक्षत इत्येवमादिक विधि- मरुत्वा प्रवामो भवति तनो ऽनुपस्थाय प्रप्सर्ग मिभिः मह वियोगे प्रवासे इत्यर्थः । प्रतिदिभमुपस्यानम् । यस्थो दियग्निहोचग्टहं तत्मत्यभिमुखः कुर्यात् । #. अमीनुपम्यायाप्रमगै यथा प्रौय्यायबित्युक्तं तथैव कुर्यात् । प्रतिदिशमुपस्थायाप्रमर्ग प्रतिदिशमेव कुर्यात् । तत रह सूचा- रम्भानृणापचयनममिदाधाने न भवतो ऽर्थक्षोपात् । ६. समारोहयमाण इत्यादिना समारोह्याप्रवासे मति न लो- किक उपावरोझोपस्थानम् । किं तर्हि मन्थनं कलोपस्यानं कुर्या- दिति वाक्यरोषः । ..१०. अनुपस्थाय प्रसगै । यथा गाईपत्यस्थयोराहवनौपदधि- साम्योरपस्थानं तयारण्योरपि प्राप्नं प्रतिषिष्यते । ११. अहोमेन कारणोन अनिज्यया वा निमित्तभूतया प्रकि- १

·साझायनश्रौतसूचभाये।
।
होनो ऽपि कर्मभ्यो ऽमौनोत्सृजेत् । कर्मा अग्नयस्तदशकौ निः-
प्रयोजन धारणमिति कृत्वा कस्य चिदुसिसचा स्यात्तनिवृत्त्यर्थं
वचनम्।
१२. अनुत्सृजन् किं कुर्यादित्याकासित श्राह । यदाक्रिया-
ममर्थस्तदा कालातिकमनिमित्तं प्रायश्चित्तं कृत्वा। तुशब्दाच्छा-
खान्तरामातमपि । ततो ऽतीतानि कर्माणि प्रतिनिदध्यात् ।
प्रतिनिधिश्च शाखान्तरे विहितः । तद्यथा ।
चतुर्दश चतुर्टहौतानि सदुबयते हविः ।
एका समित्मकद्धोमो र्धमासाय कन्यते ॥
तस्यायमेव विषयः । दिरभ्यामो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टा-
चारस्तदाचरणं चायुय्यमिति।
इति शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये तृतीयो
ऽध्यायः समाप्तः।
१Com

·अथ चतुर्थोऽध्यायः। ao- उक्रानि माक्सौमिकानि कर्माणि। तेम्वेव याजमान वक्रव्यम्। तदुच्यते। १. प्रत्यमिति वध्यमाएनियमवगोषनाधुच्यते । तत्पनीषज- मानौ परतः। तयोहिं याजमानमिति न्यायसिद्धत्वात् । भोजनस्य कालनियमं तावदाह । २. वासापाकरणमिति गोभिना प्रसिद्धः कालो ऽपराधः । ततः प्रावक्ष्यमाणमनौयाताम् । किं पुनस्तद्रत्यमित्याकालिन ३. उतभ्यो यदन्यत्तद्वत्यम् । मामादौन्यनत्यानि । तस्मादेतेषां यथाविषयमुपभोगवर्धनम् । अन्यथाकरणे ऽनत्यं वा चरित्वेति मान- पनौष्टिः । येन च द्रव्येण यक्ष्यमाण: स्यादिति प्राधान्येन यद्योग- माधनं तब्बानीयात् । यदन्यत्तत्यं तदनीयात् । यक्ष्यमाण इति च भविष्यकालनिर्देभावागापधुर्मत्यचरपाम् । At परनसुनो भाषमा शो करोडसम्माषण।

·शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। .१. अग्न्यन्नाधानमिति नाम्ना कर्म गाखान्तरे प्रमिद्धम् । तदुच्यते। यजमानाधिकारो ऽनुवर्तते । न पन्या. मामर्थ्यात् । अनौन्विहत्य प्रादुष्कृत्य वा नित्यधारौ तानवादधाति समिधः । कथमेतत् ज्ञायते ममिध इति । श्रादधातिशब्दात् । तत्कर्म । उच्यते। दष्टिपहबन्धेषु । कः पुनरस्येष्टिपबन्धाङ्गस्य कर्मण: कालः । उच्यते । पूर्वद्यः। पूर्वस्मिन्नहनौत्यर्थी अर्थाद्विभक्तिर्विपरिण- म्यते। दृष्टिपाबन्धेभ्यः पूर्वद्युरिति । उपदिष्टः की होमद्रव्यं कालच । विधिमिदानीमुपदिशति । २. श्राहवनौये ऽनौ महाव्याहत्योत्तमया खरित्येतया ममि- धमादध्यात् । समिदाधानमन्त्राणां चेत्यन्ते स्वाहाकारः । महान्या- तयो विशिष्टक्रमाः मार्थवादाः व्यस्ताः समस्ता उताः । ततः सूचकारस्य व्यवहारः । ३. गाईपत्ये ऽनौ प्रथमया महाव्याहत्या समिधमादध्याभूरि- त्येतया। ४. मध्यमया महाव्याहत्या भुव इत्यतया दक्षिणग्नौ ममिध- मादध्यात्। ५. देवे चिथ्वप्यग्निषु चशब्दात्समुच्चिताः प्रत्येकं मन्त्रवत्या मह तृष्णौमादध्यात्। ६. पूर्वोकाः समिधो नव । दशमौं समिधमाहवनौय श्राद- A om.ar | RA शम्दानिधनाः प्र• B शब्दासमुचिना C शब्दारसमु- धिमादा प्र.jin marg. समिदिमाः।

·মুম্বাঙ্গীনমুনাষ্ট্র। [8. २.७-१.. । थान् । समस्ताभिर्महायातिभिभूर्भुवस्वरिति । एतत्पैञ्चमम्ब- चाधानम्। ७. पक्षानरमेतदग्न्यन्नाधानस्य । महान्याइतौनां मन्त्राण स्याने तेनैवामिकमेण चतस मुचो विश्व्यस्य सुषेरेकदेवभूताः आधायक्रमेण प्रथमा प्रयोक्तच्या समिदाधानमन्त्रवेन। नद्यथा। ममाने पर्चा विवेषु अस्वित्यनया इवनौये ममिदाधानम् । तत- स्वष्णों दे। मम देवा विहवे मन्तु सर्व इत्यादिकया गार्हपत्ये। ततम्बष्णों दे। मचि देवा द्रविणमा यजन्तामित्येतथा दक्षिणमौ । ततस्वष्णों । मह्यं यजन्तु मम यानि हव्येत्यादिकया दशमी- माहवनौये। ८, यो विहव्यस्य शेपो देवीः पलुरुरुरु नः कृणेतेत्येवमादिकः षलर्चः सह खेलिकया विहव्यस्येषिनिर्देशात् तेन शेषेणागौना- मुपस्थान प्रकरणात् । एतत्कौषीतकमग्न्य न्वाधानम् । अपरः कल्पो ऽन्यम्वाधानस्य उच्यते। ६. अप नः शोशुचंदघमित्येताः मन्त। अग्ने नय सुपथा राये अस्मानित्येका। यस्वा इदा कौरिणा मन्यमान इत्येका।नो अग्ने अधरादुदकादित्येका । एवमेना दश । एताभिर्वा दभिरा- हवनौयादिषु पूतिन क्रमेण ममन्त्रिकास्तिसस्तिस्; ममिध बाधाय दशम्याहवनीय आदयात् । १०. प्रामये वाचमौरयेति पचकं सक्षम् । इमं स्तोममाईते जातवेदम इति षोडशकम्। श्राभ्यां सूकाभ्यामुपस्थानमनौनाम् । আঘলশাখাল।

·मासायनौतसूत्रमाथे। ५ ११. पूर्वीलेनैव क्रमेण दशापि समिधस्वष्णौमादयादित्येत- प्रागहीयमान्यन्वाधानम् । प्राचार्यग्रहणं विकल्पार्थम् । १२. यत्पूर्वमुकं महाव्यानिभिरग्न्ययाधानं तत्पैञ्यं मतम् । आचार्यग्रहणं कौयर्थम् । १३. विव्येन यदुक्रमन्यवाधान तत्कौषीतकं मतम् । प्रा- चार्ययहणं पूजार्थम् । १४. अप नः शोशुचदमित्येवमादिकमन्चन्वाधानमारणं मतम् । तदेतदनेकविकल्पमन्यन्वाधानं भाखान्तरादाचार्यणोपभ- इतम्। १. पिण्डयित्यज इति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयं शास्त्रसंव्यव- हारार्थ पिण्डप्रदानप्राधान्यदर्शनार्थं च । कालमिदानीमाह । अपराहे ऽमावास्यायां कर्तव्य इति वाक्य शेषः। कथमित्याकाशित भाइ । २. स्वपंचरेण पात्राणि नयेत् । यथोद्दिष्टान्यविरोधात् । ३. गाईपत्यस्याग्नेः पश्चाद्दक्षिणायेषु दर्भेषु समयं प्राञ्चं निदश्यात् । कुत एतत् प्राञ्चमिति । दक्षिणग्रेषु कुशेविति न्यायप्राप्तस्य पुन- वचनात् । ४. तम्यैव स्क्यस्योपरिष्टात्यायाधारानीहौनिदध्यात् । ५. तस्यैव स्क्यस्य पुरस्ताद्दक्षिणमुखे शूर्प स्थानों निदध्यात् । ६. प्राच्य मयं जानु भूमौ निपात्य । नौचा मुष्टिना अधो- १ A कुया 22 ·दापायनौतसूत्रभाग्थे। - मुखहस्त मुटिनेत्यर्थः । प्रौपीरटमाति । सकृति प्रोषावचमात् । पिब- न्मनस्यनुस्मरन् । क्क ग्टहाति। स्वान्यां शूर्पस्थायां । संनिधामात् । स जघनेन गाईपत्यं प्राशेमापवौतौर भूत्वा दक्षिणमौन एवं मातीति च गतपथे कियत्परिमाणान् ग्टज्ञातीत्यंत प्राद। . ७. मौचा मुष्टिना सदपि ग्टनन् श्रार्थनोपायेन तथा टी- चात् यथा. स चर्भवति । न यवागः । कुत एतत् । स इति वच- नात् । किविशिष्टश्चरुः । अधोविलाश्टतः । स्थालौबिलादध आश्ट- तश्च । श्राडगेषदर्थे । ईषष्कृत इत्यर्थः । अधोविल अाग्रतश्चेत्यधी- बिलाटतः । अपूर्णस्थालोको' भन्दखिन्नत्यर्थ: । एवमवस्यो यथा भवति तथा श्रोहीन् ग्टहीयात् । ८. पत्न्या एकवारं कण्डितानित्यर्थः । ईदृस्तिण्डुलान् । ८, पूर्वोक्तलक्षणं चरम् । १.. असंछतेन तेन चस्मभिधार्य। कुन एतत् असंछते- नेति । प्रदेववान् । १९. २ बरं मतौा दियुदासयेत् । १२. अवमवि प्रदक्षिणमित्यर्थः । परिसमुध ग्रनोकिन विधिना । महतत्वाद्दचिणाग्निं परिस्तीयांनियतादर्भः। सर्वतः पर्युध । कियात्रयमप्येतदप्रदक्षिणं कुर्यात् । यावदुक्तं चाच कर्म- प्रातिविकाराभावात्। A B मनसा सरम् । Aom, RA B विपरिमाणाम् परि- माथेन। Ac(see.h)सादीपावो । FA मना। मदरसा (AO (orig) पटिनामि. Bअदिता। .ABअपरेषत्वान्। ८ o(sec. b.) पश्चात ·8.8.1-8.] शाहायनौतसूत्रमाये। . १३. दक्षिणं जानु भूमौ पातयित्वा । १४. यज्ञोपवीती विशिष्टविन्यासशरीरस्यसूत्रादिः । प्रामुख भासीनो मेक्षणेन दव्यांकारेण प्रादेशमावेण प्राभुखेन यजियेन वक्ष्यमाणा पाहुतौ होति । इह यज्ञोपवीतौति प्राङामौन इति वचनात्मवें प्राचीनापवौतौर दक्षिणामुखः कुर्यात् । पन्या मत्फलो- कृतानित्यारभ्य जुहोतीव्यन्तं सूत्रम् । तथापि क्वाप्रत्ययान्तानि खण्डमो व्याख्यायन्ते । सौत्रान् होममन्तानिदानीमाह ।। १. स्वाहाकारान्तस्त्रिभिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं मेक्षणेनाङ्गुष्ठपर्वमात्र- मवदाय तिस प्राइतौर्जुहोति । २. इत्यारभ्यावाचौनपाणिनेति सूचन्तः। खण्डमस्तु व्याख्या- यन्ते वान्तानि प्रतिपत्तिलाघवार्थम् । होमान्ने मेतणमनुग्रहरेत् । अमो मेक्षणमन्यादधाति तल्खिरभाजनमिति शतपथश्रुतेः (२.४.२.)। आइत्यङ्गलादनशब्दाच यज्ञोपवीतीत्येव । ३. दक्षिणमेदविणस्यां दिशि स्फ्येनोद्धन्यादपहता इत्येव- मादिना मन्त्रेण वेदिषद इत्येवमन्तेन । विसर्जनौयान्तो मन्त्रः । श्राध्वर्यवे तथा दृष्टत्वात् । दक्षिणासंस्यं सहादुनमार्जनम् । दक्षिण- न्यायानि पियाणीति परिभापितलात् । अथ दक्षिणेनान्याहार्य- परनं मकदुलिखति तदेदिभाजनमिति शतपथश्रुतेः । ३. नदुन्माष्टमुदकेनोपमिञ्चेन्। ABखुमादि। Bom.

·૧૭૨ शाहायगौतसूत्रभाष्ये। [8. B. ~१९. ५. ये रूपाणीत्यादिना मन्त्रेण दक्षिणान्युमुकं मानि उप- पृस्य दृचिणाध निदध्यान् । कुत एतत् दक्षिणग्न्युस्मुकमिति । मकतवान् । माग्नौति मन्त्रवर्णात् । अथ परस्तादुभमुकं निदधाति स निदधाति ये रूपाणीति मनपथश्रुतेः (२.५.९.१४) । ६. तस्मिन्मष्टे कुमाविदयात् । किंविशिष्टान्। मूले सक- छिन्नान्। अथ मकदाचिनान्युपमूलं दिनानि भवन्तौति शतपथे। दिनानि छिनानि। ७. अमाविति मर्वनाम्नः स्थाने । पिटनामामन्वितमुच्चार्य अवनेनिच ये च लामचानु। अनेन मन्त्रेण कुमेष्वाधारेबपो निश्चेित्। वासनपाणिना अराचीनहस्तेन पिस्तौन इत्यर्थः । ८. एवमवस्यैनैव इस्तेन दक्षिणतःपूर्वस्मादवनेजनप्रदेशापिता- महस्यामन्त्रितनामोद्देशः । पूर्व केण मन्त्रणावनेजनं कुर्यात् । १. एवं दक्षिणत इति वर्तते। मपितामहस्यामन्त्रितनामोशः पूर्ववत् । १०. अयमपि पिढनामोद्देशपूर्वको ऽवनेजनवत्। एतन इत्ये- तावता भिवः । तथापि संदेहव्युदामार्थः सकलः पठितः । अनेन मन्त्रण हुतमेषपिण्डान् यथारनेजितमिति वचनात्तेनैव मन्या- सेन निदध्यात्। उभौ पिण्डौ निदध्यादेकस्मिन् स्याने । पिहभेदे पिट- दिवे । पुचिकापुत्रादिविषयं च पिदित्वम् । तथा मनुनोत्रम्। । A insertsg .याचा रक्षेम-C inserts in marg. laon पात्। . Cadds in marg उदासी ·13. B. १२-१५.] 'ज्ञावायनथौवसूचभाष्य ।। १७३ दौरियो शिवं रिक्यमपुत्रस्य पितईरन् । स एव दद्यात्तत्पिण्डं पिचे मातामहाय च ॥ इति (८:१३२) एवं दिगोत्रवे पितामहपिनामहस्यानयोरपि दौदौ । पिण्डौ निदध्यात् । अवनेजनमप्येवं तादर्थात् । ११. जीवपिटकस्यैतत्कर्म न भवति । प्रेतेभ्यो ददातीति तन्त्रान्तरदर्शनात् वाकयोषाच । यो परामु वै पराव पिनरी गता इति। दम जौवेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरो अर्थनेतम्। शतं जीवन्तु शरदः पुरूषौर- अन्नदृत्यु दधता पर्वतेन ॥ इति नौवेभ्यश्चैवैतां पिसभ्यय मर्यादां करोत्यसभेदाय । तस्मादु इतनौवाच पितरच न दृश्यन्त इति लिङ्गात् । १३. जौवतान्तहितो जौवान्तहितः। को सौ। पितामहादिः पित्रादौ जीवति । तस्मा अपि पिण्डदानं न भवति । कुतः । न जीवन्तमतिददातौति श्रुतैः। १४. जीवपिटकस्य पदान्तरम् । येभ्यः पिता पिण्डान्ददाति तेभ्यः पुत्रो ऽपि दद्यात् । तथा च श्रुत्यनरम् । पितापुत्री वेदादि- तामौ स्थाता येभ्यः पिता दद्यात्तेभ्यः पुत्रो ददातीति। १५. न जीवपितुरस्तोत्यस्यैतत्पदान्तरम् । होमान्ती वा पिण्डपित्यजुरे भवति । A inserts efirip B in text and com. SAIME I P all MSS. + ·शाहायमौतसूत्रभाष्ये। [४.५.५-३. १६. अत्र पितर इत्यादिक मन्त्र जपेत् । अत्र जपत्थर पितरो मादयध्वं यथाभागं पितर भाषायध्वमिति । यथाभागम- नौतेत्येवेतदाडेति मतपथश्रुतेः । मन्त्रवर्णाश्चानुदेशो ऽप्यवगम्यते । १०. बासौन एव पर्यावृत्यौदङ्मुखो भवेत् । अथ परापर्या- वर्तते तिर इव वै पितरो मनुष्येभ्य इति श्रुतेः (१०२.४.२.२१.)। १८. श्री तमनात् को ऽर्थः । आ उच्छामाभिकारत् । एवं चिरासित्वा ततः । १९. पिण्डाभिमुखो भूत्वा अमोमदन्त पितर इत्येवमादिक मन्त्र जपेत् । म वा श्रा तमितोरामौतेत्यु बैंक पाकरेतावान् असुरिति स वै मुहर्तमेवामित्वायोपपत्य जपत्यमोमदन पितरो यथाभागमवौषतेति सपथश्रुतेः (२.४.२.१०)। २.. यथापूर्वमवनेजनं तं तेनैव प्रकारेणवनेयानन्तरम। १. नमो वः पितरो जौवायेत्यादिना दत्तत्यन्तेन मन्त्रण पिलभ्यो नमस्कुत्पिण्डेषु पितृगमनमारोपयन् । २. एतद इत्यादिना मन्वेण प्रयाणामपि पिण्डानामेक मूव- मुपरि दिपेन् । काममविशेषात् । तथा दितीयम्। तथा रतो- यम् । गाखान्नरोपदेशात् । २. आजमित्येवमादिना पितृनित्येवमन्तेन मन्त्रणावमेजनो- दकोषं पिमंनिधौ निनयेत् । A.भो।

·8. ५.8-1..] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । - ४. पिण्डान्ययान्युप्तानेवावजित् । शाखान्तरश्रवणत् । यत्पुनः भातपथमथावजिघ्रति प्रत्यवधाय पिण्डानित्यवधायावजिवतीत्येतस्य प्रतिपादकम् । तेन सहास्य विरोधः । इत्येवं सर्वशाखाप्रत्ययत्वेऽपि प्रतियाखं व्यवस्ययैव याजिका अनुष्ठानमिच्छन्ति। भाखानानात्वा- न्यथानुपपत्तेः। इतरथा सर्व एवोपदेशः सापेक्षः स्यादिति। विकल्प- पक्षे ऽपि स्वशाखोतविधिः पक्षे ऽपि भवत्येवेति न दोषः। तथा च । ऊनी वाप्यधिको वापि यः स्वशाखोत्थितो विधिः । तेन संतनुयाद्यज्ञं न कुर्यात्पारतन्त्रिकमिति (गोभिलपरिणि. २.६२.)। ५. पिण्डानित्येतदधिकृतम् । निर्वापादेशादादाय पिण्डान् पात्रे ऽवधाय प्रानीयात् । प्राशनविधानादवधानमर्थप्राप्तमुच्यते। कर्म- समाप्तौ प्राशनं यथा स्यादिति । ६. अथवा ताग्पिण्डान् ब्राह्मणाय दद्यात् । ७. अमु वा पिण्डान् वियेत् । ८. पुधार्थिनी पनौ मध्यमपिण्डमन्नौयादाधत्तेत्येवमादिना अमदित्येवमन्नेन मन्त्रण। ८. पिण्डानवघ्रायानन्तरमुल्मुकं दक्षिणानौ कुर्यात् । १० सकदाच्छिवान् कुमान् दक्षिणानावेवानुप्रहरेत् । अयं क्रमः गाखान्तरात् । शातपयश्रुत्यानुक्रमान्यत्वं अग्नौ भकदाच्छिना- नभ्यादधाति पुनरुल्मुकं विसृजतीति तथापि यथासूत्रमेव कर्त- व्यमित्यवाभिहित एव न्यायः। 1A प्रनिशाखाव्यवस्थव शिवस्व C प्रानिशा अवस्यैव । १ A माक्षेपः । PA inserts यद्यपि .

·शासायनीत सूत्रमा। । ११. पिण्डपिढयज्ञो पराकमावास्थायामित्यमावास्याधिका-, रमुपजौवनाह। अथामावास्यायां यवाग्वैवामिहोत्रं जुड्यान्। सावं. प्रातहमिद्रव्यनियमार्थ वचनम् । एवमेव शाखान्तरे श्रुतलात् । ननु भनयतो ऽयं नियमो याम्खाग्रिहोत्रहोमः संनयतस्तां राबिमिति (का • ४. २. १७.) श्रुतिश्च मातपयौ मायंदोहप्रकरणएवाह । अथ यवाग्वैवैतां रात्रिमनिहो जुहोतीति (१.७. १..१०). सत्यम् । अस्ति बन्याश्रुतिर विशेशेणामावास्यां प्रशत्य मैचायणी. पानाम् । यवागूमनिहोचं जुहोतीति। मेवाचार्यण सचिता। १२. पर्वाणि पक्षलयनमंवत्सरमन्धयः । पर्वणति जात्यपेचमे- कवचनम् । तत्रोपवसथ्यप्रयुतो यजमानेन स्वयंहोमः कर्तव्यः । तथा चौपवमथ्थप्रयुकता' खयहोमस्यैकच शातपयौ अनिदर्शयति । १ यदि याम्या घोषधौरमाति पुरोडाशस्य मेधमन्नानि यद्यारणा श्रोषधौराति बर्हिषो मेधमन्नाति यदि वानस्पत्यमनातीभस्य मेषमन्नाति यदि पयः पिबति मानाय्यस्य चाज्यस्य च मेधमन्नाति यद्यपः पिबति प्रणेतानां मेधमन्नाति यदि नानाति पिढदेवत्यो भवति । तदाह । किमानमिति स्वयं हैवेनां रानिमग्रिहो. जुहुयात्म य वा प्रान्नाति तेनापिटदेवत्यो भवत्याहुतिर्वा एषा स यदेवैतामामन्याइति जुहोनि तेनौ एतेषां मेधानां नानानोति। भनु यधे अमिहोचायणिन.' पौर्णमासमावास्ययोः स्यहोमो न प्राप्नोति । सत्यम् । अविशेषेणैव श्रुतिरन्यवास्ति । तथा भक्थिति। १० या AC by marg. add.) वाशीयाना। पी- .ANोपयसषत्रपोगAL ·शासायन औवसूजभाष्ये। १७७ तद्यथा। एते ह वै रात्रौं सर्वा रात्रयः समवयन्ति या आपूर्यमाण- पश्चस्य रात्रयस्ताः सर्वाः पौर्णमामों समवयन्ति या अपचीयमाण- पचय रात्रयस्ताः भर्वा अमावास्यां समवयन्ति म यो देवं विद्वान् खथमुपवसथे जुहोति सर्वदा ईवास्य स्वयं इतं भवतीनि शतपथे। नवनायुपवमय इति श्रुतिः । नेत्युच्यते। पौर्णमास्यमावास्ययोनि- गमनमाधमेतत् । खयंडोमय पर्वणोति चन्दादन्यच यदव शाखा- सरोकम्। किं च तत् । स्वयंहोमागको उपासौनो उपसर्पणा- मकावामनमः। १३. एतेनैव धर्मपोत्येवकारकरणांत्र गाण। ततश्च दचि- पातः पृथक्रियते । अनाहितानेः कृतावमयस्येत्यर्थः । पिण्डपिढयजो भवतीति वाक्यगेषः। तथा च श्रुत्यन्तरम् । अप्यनाहितानिना कार्यः। १४. पिण्डपिढयज्ञ इति वर्तते । विनापि दतिया पिण्ड- पिढयो ऽवश्यं कर्तव्यः। तथा धानुग्रहदभनम् । तदाहुर्यत्सवाम- राय संवमरमदो दोहन्ने कयमेषां पिण्डपित्यशो ऽनन्तरितो भवतीत्यौपामनेरिति (१२.३.५.५) गतपथे। ६. १. अनौमम्वादधातौष्टिपशवन्धेषु (४.२.१) पूर्वद्युरित्येतस्मा- मूत्रादिष्टिपशबन्धेष्वित्यधिकारो ऽनुवर्तते। अग्निहोत्रं . यवाग्वैव मायंप्रातरिति सायंप्रातहणस्यैतत्प्रयोजनम् । कथं नाम मातरनि- Cin mong på; 9) all MSS, ·মান্ধাবনস্মীনাঘ। .१७८ . अमिहोत्रे श्रुतो ब्रह्मा कुण्डपाये ऽपि तत्तथा ॥६॥ कर्मणः क्रिममाणस्य प्राय श्रासनसंचरौ। दक्षिणान्यायतः सूचे अमौनां चाव्यवायतः ॥७॥ इते हिरणवद्धोमे अनुगच्छति दक्षिणः। परीत्यानः क्रये वृत्त आ निधानात्तथा भनेत् ॥८॥ प्रवर्याभिष्ट पद्याक्षिणामेरुदमुखः । श्रामिवा चानुमंयाने यायात्माग्दक्षिणेन नम् ॥६॥ श्रामौतोद खो नित्यं वेधसाद्दशिणाइदिः । वेदिमानप्रमृत्यान्तात्मति माक्ष्यस्य संभवे ॥१०॥ अमिप्रणयनं सामावन्यत्र च यथोदितम्। प्रवासादने बेति दक्षिपणेनाविरोधतः ॥११॥ श्रामौ यदि धर्मः स्याद्दक्षिणेनानिमासनम् । खरत्पात्रोत्तरेणेत्य आस्तवादेष संचरः ।। अनुव्रज्य ततो धर्म गवा तीर्थन चासनम् । यजमंचर एष स्यात्मत्यगगमनमिच्छतः ॥१३॥ अध्वरं दक्षिणेनैव शास्लामीनपरेण तु । मध्यन्दिने चेदाग्नौधे धर्मस्तत्रैव संचरः ॥१४॥ प्रविष्यं दक्षिणेनैव तत्रैवास्त उद खः । यज्ञसंचरमास्थायानुयायात्सदसः पुनः ॥ १५ ॥ तेनैव शौघमागत्य प्राग्धोमात्तत्र चासनम् । प्राप्ते तेनेव निःसर्पहर्मोत्सादनकर्मणि ॥१६॥ परिबन्दमनुनय प्रत्येयाच यथागतम् । ॥

·शाशायनमौतसूत्रमाथे। . .यजसंधर एवं स्यात्पर्यत्येवाभिषेचने ॥२८॥ कुर्वता न्यायवचनं व्यवायं प्रतिषेधता । उकमेव भयञ्जेन तदेवेदमुदाइतम् ॥२८॥ २. पियायामिष्टौ पश्चात्यायम् । सुमन्दः खमतमकाशकः । शाखामारे कचित्पुरतात्प्रत्यमुखौ ब्रह्मयजमानावासाते। कचि- इक्षिणत उदभुखौ। तथा च कात्यायनः। पिढया उपांचरणं पुरमादुपचारो अझयजमानयोः पूर्ववति। १. अध्यकर्मत्येतस्मायण इत्येतत्मकतम् । गाखान्तरेषु पिया-. यां प्रायजमामयोर्विपर्ययश्रवणमस्ति । तद्यथा वाजसनेयके । इत्यं यजमान ब्रह्मा र पश्चात्परीतः पुरस्तादग्रौत्। तथा इवि:प्रचा- रकाले । यजमानच मया च पुरस्तात्परौतः पश्चादग्रौत् । पुनर- नयाजप्रचारे । यजमानश्च ब्रह्मा च पश्चात्परीत इति । ईदृशो विपर्ययो यजमाननिमित्तः। यजमामहेतको यजमानाभिप्रायो अक्षणः। कुतः। शाखासरमवलम्याचार्पण सूचितम्। दक्षिणतो- न्यायं याजमानमिति। विपर्ययश्च पित्र्यायां ब्रह्मयजमानयोः शाखा- मारे भनियोगशिष्टस्तस्माधणमानवगाड्यवस्थेति । १. अधण रति वर्तते । श्रयेण पूर्वणेत्यर्थः । तथा च कात्यायमः। दक्षिणतो महायजमानघोरामने पश्चाद्यजमानो वेदिस्पगित्याह । ५. निरस्तः परावस्यो ऽस्मान्देष्टि यं च वयं दिमस्तेन सहेति एक हपमुभयतः प्रतिविद्य दक्षिणापरमवान्तरदेश निरस्याप उपत्कृष्टत्येतदुपदिष्टम् । १ पमहाननिमितरतुवो। .

·शाहायनश्रौतसूत्रमाष्थे। १५ प्राकृतेषूच्चमानस्तु वैकतेष्वातिदेशिकः ॥ ७ ॥ आ विमोकात्मणीतानां कृतः सांतपनीयकः । न कार्या ग्टहमेधीये पूर्ण तथैव च ॥ ८ ॥ पियायामादितो वेदः क्रियायामनिसंघरे । विपर्यये १ कर्तव्यत्यम्बकेवपरस्तथा ॥६॥ उखामभरणे स्वधे करणे धूपपाकयोः । आच्छर्दने सहोदापे महावीरा उखासमाः ॥ १० ॥ निर्भतिस्तम्बयजुषोः मौरस्य च मियोजने । मोमक्रयादावामौत पदे देशे क्रयस्य च ॥ ११ ॥ परिधाने च शालायां वृष्णीमेव तो यतः । चयने गाईपत्यस्य चितिमणयने तथा ॥ १२॥ चयनादौ पुरोषादौ कुम्भपे तु रेवते । प्रवर्यादौ च सर्वत्र अनुप्रध्यासनं ततः ॥ १३ ॥ अनिमित्ते पि कर्तव्यो यत्र राचिर्यवायिका । प्रादौ तंतमनुव्रज्य धर्मात्मादे समुक्षणे ॥ १४ ॥ अनिप्रणयने चैवमुको प्रतिरथे यथा । वैश्वानरस्य शालायां मारुतानां च तन्त्रतः ॥ १५ ॥ पुनरम्वेत्य होमादौ देशभेदादि हासनम् । खामनायो इविर्धाने नभ्यम्ये चेदनाहते ॥ १६॥ श्रादौ नोपरवाणां तु प्रविष्टो यदि नभ्ययोः । श्रागारमासनस्यैक्यातूष्णौमेव मस्तिथा ॥ १७ ॥ औदुम्बर्यास्तु संमाने संस्कारः स्थासमन्त्रकः ।

·४. ६. १२-१७ शासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये। तस्माद्यावदृचा यजुपा साम्ना कुर्युखप्णौं तावदानामौतेति श्रुतेः। १२. ऋत्विज्ञामयं नियमः। वजत्वयुक्रेन वाक्येन प्रकरणस्य वाधितत्वात् । सर्वेषां वेति च दर्शनात् । सर्वास गनिषु समन्त्रि- कासु । मन्त्रवखिति प्रशतवात् । येन प्रकारेण ब्रजन्ति । यया श्रानुपूर्या देशान्तरमृविजो गच्छन्ति । ततो देशादन्येन प्रकारेण समागन्तव्यम् । यथा मैवावरणप्रभृतयः सदः प्रविष्टा अच्छावाक- प्रभृतयो निःसर्पन्ति । एवमन्याखपि गतिपु द्रष्टव्यम् । सर्वधन्दा- सर्वास समन्त्रिकास। श्रमन्त्रिकासु चेत्यपरे। कुतः । अयं प्रत्या- गमननियमः शाखान्तरात् । १३. अग्निप्रणयनं विशिष्टधर्मकमुकमेव । तस्मिन् क्रियमाणे ब्रह्मानुसमियात् । १४. स यदा यः संभारेषु प्रतिष्ठाप्यते तदा ब्रह्माणोऽप्यु- पवेधनम्। १५. प्रत्यङ्गदक्षिणग्न्याधेये ब्रह्मणो अश्वो भवति । नबापि सहेमेनोपवेशनमित्यनेन संबन्धेनेदमायातम्। १६. सर्वेषां वाग्न्याधेयिकानाम्मलिजामयो भवति । १७. कर्मानुज्ञापनार्थमामन्त्रितो ब्रह्मनिति संयुद्यन्तेन सं- बोधित श्रोमितिः सुतमुक्कार यथाकर्म प्रसौति । यद्यत्पृथ्स्तत्त- देवानुजानाति। १ Com सर्वदात्। १ AC संयुध्यन्तेन, B मद्या ते । ३ B C तमु । 24 ·। 8.ई. १२-१७.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। T 2. . तस्माद्यावदृचा यजुषा माम्ना कुर्युस्खपणौं तावदमासीतेति श्रुतेः । १२. पविजामयं नियमः। वहत्वयुलेम वाक्येन प्रकरणस्य बाधितत्वात् । सर्वेषां वेति च दर्शनात् । सर्वासु गतिषु समन्त्रि- कासु । मन्त्रवखिति प्रकृतत्वात् । येन प्रकारेण ब्रजन्ति । यया श्रानुपूर्त्या देशान्तरसत्विजो गच्छन्ति । ततो देशादन्येन प्रकारेण समागन्तव्यम् । यथा मैत्रावरुणप्रभृतयः सदः प्रविष्टा अच्छावाक- ममतयो निःसर्पन्ति । एवमन्यास्वपि गतिषु द्रष्टव्यम् । सर्वशब्दा- सर्वासु समन्त्रिकासु । श्रमन्त्रिकासु चेत्यपरे । कुतः । अयं प्रत्या- गमननियमः शाखान्तरात् । १३. अग्निप्रणयनं विशिष्टधर्मकमुक्कमेव । तस्मिन् क्रियमाणे ब्रह्मानुसमियात्। १४. स यदा इभः संभारेषु प्रतिष्ठाप्यते तदा ब्रह्मणो ऽप्यु- पवेशनम्। १५. प्रत्यङ्गदचिणाग्न्याधेये ब्रह्मणो अश्वो भवति । तत्रापि सहेभेनोपवेशनमित्यनेन संबन्धेनेदभायातम् । १६. सर्वेषां वाग्न्यायिकानामुविजामश्वो भवति । १७. कर्मानुज्ञापनार्थमामन्त्रितो ब्रह्मानिति संबुद्ध्यन्तेन मं- बोधित श्रोमिति' मुतमुक्कार यथाकर्म प्रमौति । यद्यत्पृष्टस्तत्त- देवानुजानाति । . BBC - १Com संबंशदान् । PAC Sबुध्यन्नेन, B मुंबुझा ते। 24 ·मासायनत्रौतसूभमाये। १. प्रणौतामणयनकाले ब्रह्मणो वाग्यमनं भवनि। कालवचना- दसत्यपि प्रणयने भवति । प्राक् पात्रासादनात्मक्षतिवत् । २. हविष्फदेहीत्युथमाने वासिमगा ब्रह्मणः। प्रणतासु मणीयमानास वा यच्छत्या हविष्कृत उदादनादिति श्रुतेः । पशौ इविकृतो ऽभावात्मणौताप्रणयने वा धत्वावधेरभावादनन्त- रमेव विसृजेत् । मनु पाइपुरोलागे हविष्कृदस्ति । मो अधिर्भवि- प्यति । मत्यम् । पश्चर्यप्रणौतामयोगेन वाग्यमनं शतम् । न च तव हविष्कृदस्ति । अत एवोक्नं संयोगायवतिष्ठत इति । ३. रच विराष्ट्रति भाणो धाग्यमनम्। किमवधिकम् । उच्यते । अनुयाजप्रसवेन वाबिमर्गः। वक्ष्यति । ओं प्रतिष्ठेति प्रमौतौति मोऽनुयाजासवः । बरेच विष्टकत्यानुयाजानां प्रसवा- दिति श्रुतेः । वाग्यमावधिनियमः । 8. माभिचाख्यमवदानमध्वर्युणा पाचस्यमा मिषस्य बेत्या- दिना मन्त्रणा ब्रह्मा मसौधते । ५. प्रतीक्षणादनन्तरं देवस्य स्वेत्यादिमा मन्त्रेण प्रतिरक्षाति । सदाशिना पतिग्टमातीत्यायलायनसूचम्। ई. प्रनिराश मतः प्रथिव्यास्वेत्येवमादिमा मम्लेण माग्दण्ड भूमौ स्यापपेदपोध दर्भान् । तान हणनीति (६.१७) श्रुतेः । ७. निधानादनन्तरमुपकनिष्ठिकयाष्ठेन प्राशि कीयाच पाचम् । From रविमा to •सूपम् om. inct ·8.9.2-0.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १८७ ८. तत श्रादाय पावादग्नेष्वास्येन प्राग्रामौत्यनेन मन्लेण प्राग्नीयादमचूर्णयन् । दन्तैरनुपस्पृशचित्यर्थः । ८. प्राणि प्राण्याचामेच्छान्तिरसौत्यनेन मन्त्रण । १०. आचमनादनन्तरं वक्ष्यमाणान्प्राणान्चक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः समृ- प्रति। ननु उभयं यदि सर्वमेव वक्ष्यमाणं को ऽस्य सूत्रधार्थः । उच्यते। प्राणसमर्थनसंज्ञाकरणम् । अतो यचयत्रीच्यते समानं प्राणममर्थनमिति तपतचेतदुपस्यापितं भवति । ११. मापापा अमीत्येवमादिना मन्त्रेण युगपन्नामिकाविवर- प्रदेश मुखविवरप्रदेशं च सलोमकं दक्षिणेन पाणिना संसोत् । १२. धनुष्या इत्येवमादिना मन्त्रण चचुपी युगपासंम्शेत् । १३. श्रोत्रपा अमोत्येवमादिना मन्त्रष्ण श्रोत्र संमृत् । प्रतिश्रोचं मन्त्रात्तः । युगपत्रमनाशनः । १४. इन्द्रस्य वेत्येवमादिना मन्त्रेण नाभिमभिमृशेत् । १५. को ऽदात्कमा अदादित्येवमादिना मन्त्रणवाहार्य ब्रह्मा प्रतिटीयात् । उपस्पृशतीतरदिति वचनादुपस्पृशन् । १६. ब्रह्मा प्रकृत एव अध्वर्युणा ब्रह्मन्प्रस्यास्यामौति प्रचो- दितः किं कुर्यादित्यत आह । १७. देव सवितरित्येवमादिकं मन्त्र जपित्वा ततः उत्तमया वाचा ओं प्रतिष्ठेति प्रसुयात् । श्रोकारोऽच मुतः । अवोहः । तेन यज्ञपती इति दियजमानके। तेन यजपतीनिति बहुयजमानके । तथा रहस्पतिद्देति तस्मिनापि मन्त्र। म यज्ञपतौ इति दिय- जमानके । स यजपतीनिति बहुयजमानके।

·१८८ पाहायन श्रौतसूत्रभाथे। [..८.१-२. १८. मणौतास विमुक्ताखस्मिन्नवधौ प्रमाण उपार्जनमव्यावर्त- नादौनां नियमानाम् । कचित्कर्मान्तरेऽन्यस्मिन्मणयनमन्यस्मिन्वि- मोकः । यथा सांतपनीयामणौतानां दविहोमान्ले विमोकः। यथा च महाहविःप्रणीतानां अम्बकान्ते । यथा चागिचित्यायामहरन्ते विमोकः । अन्तरोपसदो चिनोतीति श्रुतेः। एवमादिषु मह्मण पा विमोकादनाम । १६. बहाभाग इति समाख्यात आध्वर्यवे। ब्रहाभागो यजमानभाग इति । तस्य प्रणीतासु विमुक्तासु भह्मणा प्राशनं कार्यम् । १. दृष्टिपरश्वधाधिकारो ऽनुवर्तते। अदभेनेत्येवमादिना मन्त्रणज्यमवेदते पनौ। कुनः । माखान्तरात् । शाषान्तर एव पावेदयिनुरूपदेशात्तत्प्रयुक्रमवेक्षणम् । अतय यूपाडत्यादिषु न भवत्यवेक्षणम् । अमेणिहामौत्ययमोपमिकस्य भाज्यस्य गुणस्तेम विकारेश्बनूहः । श्रात्मार्था लिङ्गात् । अतो मुख्यः कुर्यात्परार्था- नौत्ययं न्यायो न भवति । १. श्राज्यमवेचत इस्यनुवर्तते । तेसो ऽमौत्येवमादिना मन्वे- LAC (see h) भ्यावर्गमाः। १ om. in A1 P Adds चर्भन्नेम यूपाजनितीम एनिमात्यायनः ।

·शाश्वायनौतसूत्रमाये। . १८८ ज्यमवेक्षते यजमानः । वेद्यामादनमध्वर्युकढकं । तस्मिन्निरत्ते । श्रतो न युपाहुत्यादिषु । परार्थः । श्राशौर्योगाभावात् । इत उत्तरं यजमानाधिकारः। ३. वाचं यच्छतौति सूत्रान्तः । खण्डशस्वच्यन्ते । क्रमवर्तित्वा- दाचः । ध्रुवा श्रमदनित्येवमादिना मन्त्रेणाभिम्रणेद्धवौं षि महाज्ये- बहुवचनात् । श्रामन्नानि । आमादनक्रमेणेत्यर्थः । अत्र न्यायविदः प्रत्येक मन्त्रावृत्तिमिच्छन्ति । तेषामसमवेतार्थत्वात्मकतौ विकारेव- मूहः। याज्ञिकास्तु मदुच्चारितेनैव सर्वेषामभिमर्थनमिच्छन्ति । तेषां समवेतार्थत्वादिकारेषु यथार्थमूहः । ध्रुवा असदभुवाण्यमद- नित्यर्थः । यदा त्वेकं तदा ध्रुवममदत् । यदा वे तदा ध्रुवे अस- दताम। ता विष्णो पाहि तानि विष्णो पाहीत्यर्थः। तत एक- हविक तद्विष्णो पाहि । विहविष्के ते विष्णो पाहिए। यज्ञपति- शब्दो यजमानवचनस्तस्य विकारेषु यथार्थमूहः । यज्ञपती दियज- मानके । यज्ञपतौम्यहुयजमानके । देशकालयोस्तु भेदे पृथगभिम- नम् । तद्यथा। वरुणप्रघासेषु दक्षिणोत्तरयोर्विहारयोर्देशभेदात् । पशावाज्यानां वपायाः पुरोलाशस्थानानां च पृथक्पृथकालभेदात् । पश्चङ्गाभिमभने यद्यपि वहन्यङ्गानि तथाप्येकप्रदानत्वादेकवचनम् । कुतः। तयो नैव हविषौ अपयित्वेति दर्शनात् । सौचामण्यां सुराग्रहाणामभिमर्शनं पुरोलागविकारत्वात्। पयोयहाभिमर्शनं सांनायविकारत्वात् । अवस्थहवियो नाभिमर्थनमामादनाभावात् । १c (orig) om from. द्विविके to पाहि and adds (in marg.) यसो दिसत्या ! यमान मजले। १ नुस्यभेदे।

·१४. शासायनयौनसूधभाध्ये। परायों ऽयम्। कुतः । पत्र हि यजमानो हविःपालनाय विष्णुम- धीच्छति। ४. हविरभिमर्थनादनन्तरं यजमान श्रात्मानमुपस्पृशेत्पाहि माभित्येवमादिना मन्त्रेण । हदयदेशस्याभिमानमात्मायतनम- मिद्धः। भित्रकाले इविरभिमर्शने सर्वान्तस्यानन्तरमात्मीयस्पनिं प्राविवत् । श्रात्मार्था ऽयम् । ५, आत्मोपस्पर्मनादनन्तरं दृष्टिरमीत्येवमादिना मन्त्रणाचा- भेत्। एतावानेव मन्त्री मा विज्ञायोति सकलपाठः। प्रत्यागा- मौर्यागादात्मार्थः। ६. श्राचमनादनन्तरममे मतपत इत्येवमादिना मन्त्र पाहव- नौये ममिधमाधाय वाग्यमनं कुर्यात् । अच हि यजमानेनाइव- नौयो ऽधौप्यने । हे भगवनमे मतपते दुःशकमप्येतद्रुतं वत्प्रमादा- द, परिष्यामि । तत्र मे गतिरपरिहौणा भवतु । तच्च मे यथा- भिलषितफलसंपत्त्या भम्रध्यताम् । यत इदमनतान्मानुषात्सत्यं देव- त्वमहमुपैमि। भनुय्येभ्यो देवतामुपेमौत्यर्थः । तमश्च मत्या नृतयो- रिहान्यार्थलात्मत्यपि सत्यवादिवे प्रतत्वेनाभ्युपगते चातुर्मास्यादि- स्वपि प्रयोकव्य एवायं मम्तः । वरुणप्रघासेवाहवनौयद्वित्वे ऽन्यतर- स्मिन्समिदाधानमुपैमोत्यभ्युपगतलात्। अवस्थे लभाव एवैवमादै- यथा सोम इति वचनात् । सांसपनौया चेत् पूर्वकारिवगात् ममि- एयजुरम्ता ततस्तचाविमुभत्वाच सहमेधोयायां प्रनग्रहणम्। मोमा- १०.बीच sec... यौ। AB • ·8.८.७-१) शासायनश्रौतसूचमाये। तस्तन्त्र न व्रतग्रहणं कृतत्वात् । तथा च कात्यायनः। अग्न्यन्वा- धानवतोपायनारण्यभोजनदानब्रह्मवरणनि दौक्षपौयाप्रति प्रागु- दवसानीयाया न भवन्ति सोमे सतत्वादिति । पिञ्चायां न बत- ग्रहणं महाहविषो ऽन्तर्भावात् । आत्मार्थं व्रतग्रहणं वाग्यमश्च । पुरुषार्थत्वात् । अचमनत्रतग्रहणयोः साहचर्यम् । मेथ्यो भूत्वा व्रतमुपायानोति शतपथे श्रुतत्वात् । ७. अग्ने वायवित्येवमादिकं मन्त्र जपन्मन्त्रार्थ मनमा ध्यायेत्। हे अन्यादयो देवा वो युभाकं सलोकतामहं प्राप्नुयामिति। अकामो ऽप्युपदेशमामर्थ्यात्। प्रधानयागानन्तरमयं जपो ऽनिर्दिष्टस्यानलात् । आत्मार्थ आभीर्यागात् । ८. यत्कामो वा यजमानः प्रधाने भवेतं कामं ध्यायेत्सलो- कतां व इत्यस्य पददयस्य म्याने। तद्यथा। कारोर्याम् । अग्ने वायो विद्युञ्चन्द्रमो दृष्टिमशीयेति। ८. अनुपदस्थमित्येवमादिकं मन्त्र जपनाकामं समुद्रं वा मनसा ध्यायेत् । अस्थार्थ उच्यते। अनुपदस्यं न उपदस्यतीत्यनुप- दस्यम् । अनुपचयाईमित्यर्थः । किं तत् । अन्नाद्यम् । पानवानौति माप्नुयामहमित्यर्थः । उपदेशसामर्थ्यात् कामान्तरेय्यपि । निष्कामो ऽपि यथोतं ध्यायेत् । आत्मार्थ भार्यागात् । . . १Com म भवम्नि का.८..।

·शाधिनधीतसूचमाष्ये। परार्थी ऽयम्। कुतः। अब हि यजमानो हविःपालनाय विष्णुम- धौछति । ४. हविरभिमर्शनादनन्तरं यजमान प्रात्मानमुपस्पोत्पाहि मामित्येवमादिना मन्त्रण। पदयदेशस्याभिमर्थनमात्मायतनम- सिद्धेः। भिन्नकाले हविरभिमने सर्वान्तस्थानन्तरमात्मोपनि प्रकृतिवत् । आत्मायो ऽयम् । ५. आत्मोपस्पर्मनादनन्तरं दृष्टिरसौत्येवमादिना मन्त्रेणाचा- भेत्। एतावानेव मन्त्रो मा विज्ञायोति सकलपाठः । प्रत्यागा- शौर्योगादात्मार्थः । ६. प्राधमनादनन्तरमने प्रतपत इत्येवमादिना मन्त्रणाइव- नौये ममिधमाधाय वाग्यमनं कुर्यात् । अत्र हि यजमानेनाइव- नोयो ऽधीयते । हे भगवनमे प्रतपने दुःभकमप्येतद्रुतं स्वप्रमादा- दई परियामि । सच मे शफिरपरिहौता भवतु । तच मे यथा- भिलषितफलसंपत्त्या सम्ध्यताम् । यस इदमनृतान्मानुषामत्यं दैव- लमहमुपैमि। मनुष्येभ्यो देवतामुपेमौत्यर्थः । ततय भत्यानृतयो- रिहान्यार्थवाहत्यपि सत्यवादित्वे प्रनवेन्नरभ्युपगते रातुर्मास्यादि- स्वपि प्रयोकव्य पवायं मन्त्रः । वरुणप्रघावाहवनौयदिवे ऽन्यतर- मिन्ममिदाधानमुपेमौत्यभ्युपगतस्वात् । अवस्थे वभाव एवैवमादे- यथा सोम इति वचनात् । मांतपनौया चेत् पूर्वकारिवमान पमि- ष्टयजुरन्ता ततस्तवाविमुकत्वान गइमेधौयायां मनग्रहणम् । मोमा- . १०.धीचते; see.h. +ध्येष्यते। AB •वे ।

·8. ८,७ शासायनश्रौतसूघमाथे। १६१ । न्तस्तन्त्र न चतग्रहणं कृतत्वात् । तथा च कात्यायनः। अन्यन्वा- धानवतोपायनारण्यभोजनदानब्रह्मवरणनि दोषणयाप्रमति प्रागु- दवसानीयाया न भवन्ति मोमे कृतलादिति । पित्र्यायां न व्रत- ग्रहणं महाहविषो ऽन्तर्भावात् । श्रात्मार्थ प्रतग्रहणं वाग्यमय । पुरुषार्थत्वात्। आचमनव्रतग्रहणयोः साहचर्यम् । मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानौति शतपथे श्रुतत्वात् । ७. अग्ने वायवित्येवमादिकं मन्त्र जपन्मन्त्रार्थ मनमा ध्यायेत्। हे अग्न्यादयो देवा वो युमाकं मलोकतामई प्रामुयामिति। अकामो ऽप्युपदेशसामर्थ्यात्। प्रधानयागानन्तरमयं जपो ऽनिर्दियस्थानत्वात् । आत्मार्थ भाभीयोगात्। ८. यत्कामो वा यजमानः प्रधाने भवेत्तं कामं ध्यायेत्सलो- कतां व इत्यस्य पददयस्य स्थाने। तद्यथा। कारोर्याम् । अग्ने वायो विद्युञ्चन्द्रमो दृष्पितैरिति । ६. अनुप यया स्युरिन्देिकं मन्त्र जपनाकाशं समुद्रं वा मनमा ध्यायो । अस्वार्थ उच्यते । अनुपदस्यं न उपदस्यतीत्यनुप- दस्यम् । अनुपचयाईमित्यर्थः । किं तत् । अन्नाद्यम् । श्रानवानौति प्रामुयाममित्यर्थः । उपदेशसामर्थ्यात् कामान्तरेष्वपि । निष्कामो . इपि यथोकं ध्यायेत् । श्वात्मार्थ मौर्यागात् । . RCom म भवम्ति का.८.१.।

·[४.११.१. भाडायनकौतसूचभाष्ये। १४४ घष्ठेषु पराक्रमध्वं पठाः सप्तमेषु पराक्रम, सप्तमा अष्टमेषु परा- क्रमअष्टमा नवमेषु पराकमध्वं नवमा दशमेषु पराक्रम, दशमा एकादशेषु पराक्रमध्वम् । ईदृमस्य माखान्तरे पठितस्य प्रयोकव्यस्य मदेपमाह। २. एवं मयानुपूर्वण प्रत्यादायोत्तरं मथमया विपरिणम्य ततः मान्यन्तेन संदधदेकोत्तरमेकोच्चयेनेत्यर्थः । श्रा एकादशभ्यो यावद- ममा एकादभेषु पराकमध्वम् । ततः । २. अमे पृथिव्या इत्यारभ्य स्वाहाकारान्तो मन्त्रः। श्रयमि- त्यस्य स्याने यत्कामो यजमानस्तं घूयात् । यद्यथा । वर्गमाप्ति समृध्यताम्। खगी मे कामः समृध्यतामित्यपरे। ४. प्रजापते न वदेतान्यन्य इत्यनया चतुर्थों होतव्या। मध्या- वचन नियमार्थम् । अनेकयजमानके ऽपि न प्रतियजमान होमः। ऊहस्तूच्यते । अयं नौ कामः दियजमानके । अयं नः काम इति बजयजमानके । १. आ प्यायतामित्येवमादिना मन्त्र ए यजमानः समिष्टय- जुहोमसंनिधौ सुचमाश्येनाप्यावयेत् परार्थः । 1A •म। .A adds हितार्ण । चायायायः सूया म् यचंपनी नामाइति प्रति । देवयमो देवान्दोतुमिचका पर्याप्तम स्वेनेयं ध्रुवा पा प्यायनाम् । पमापुनः पूर्वमाम् । सूपयाः सपाया पवाया गौरूपधारिया जप. प. पूर्वस्वमसंधान स. पाप्यापा। किंच! अदित्या वैदिकपाचा अधिया पो मने मामा धुमा उपधारा महापारा पुम पुनः सिषमानाभिरामधाराभिदपेनापत रप। भुषाम instead of पचम् in marg. एवेन पूरपिला भ्रगभिषांपुर्ण वर्षयति ।

·१६५ ३. ११.२-११.] पाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २. अध्वर्युकर्डकः समिष्टयजुरित्याख्यो होमः । तत्र यजमानः पानमन्वारभते । सामर्थ्यात्परार्थः । ३. मदमि सन्म इत्येवमादिना मन्त्रण पूर्णपात्रमध्वर्युसमर्पित- मभिम्टश्य यास्तत्रापस्ताभिर्दिशो व्युदुक्षति । वक्ष्यमाणकर्मन्त्र स्ता अभिषिञ्चतीत्यर्थः । श्रात्मार्थ श्राशौर्यागात् । ४. वक्ष्यति । मकृत्सकृन्मन्त्रेण दिदिस्तूष्णीमिति । प्राच्येत्येवमादिना मन्त्रेण प्राचौं दिभं व्युदुक्षति । मन्त्रलिङ्गात् । मन्त्रणैकवारममन्त्रकं दिः । ५. अपसव्यं कृत्वा पूर्ववद्दक्षिण दिशं व्युदुक्षति । दक्षिणयेत्येव- मादिना मन्त्रण। ६. प्रतीच्येत्येवमादिना मन्त्रेण प्रतीचौं दिशं व्युदुक्षति। यज्ञो- पवौती पूर्ववत् । ७. उदीच्येत्येवमादिना मन्त्रणोदीचौं दिशं व्युदुरति पूर्ववत् । ८. ऊर्ध्वयेत्येवमादिना मन्त्रेणोधी दिशं व्युदुक्षति । मन्त्र- लिङ्गात् । इतिकरणो मन्त्रान्तप्रदर्शनार्थः । अर्थभेदात्तु प्रतिदिशं यथोक्तो मन्त्रभेदः । १. उतार्थमेतत् । पूर्णपात्राभिमानमाशौर्यागादात्मार्थम् । दिशां व्युदुक्षणमपि तत्संयोगात् । १०. विष्णुक्रमान् क्रमत इत्येवमन्तं सूत्रम् । त्यवन्तानि खण्डशों व्याख्यायन्ते। क्रमार्थशायं प्रत्ययः। श्रापो.हि हा मयोभुव इत्येव- माद्याभिस्तिभिर्युदुक्षणशेषा अपो ऽभिग्य । ११. अच्छायं वो मरुतः लोक एतु । ययोरोजमा स्कभिता ·१६५ भासायनीवसूनभाष्ये। [४.१२.१-३. रजांमोत्याभ्यां मन्त्राभ्यां ता अपः प्राचौनिनीयोदीनौति दिग्वि- कल्पः । १२. समुद्रं व इत्येवमादिना मन्त्रण प्रशता अपो ऽभिमन्न- येतानुपस्पृमन् । अभिमन्त्रणं तदभिमुखेन भन्या मन्त्रोचारणम् । १३. में नो देवीरभिष्टय इत्येवमाद्याभियतहभिररी भि- हमेत् । १४. समिन्द्र को मनमा मेषि गोभिः संवर्चमेत्याभ्यां मन्त्राभ्यां प्राणानुपस्पृशेत् । प्रायोकेन क्रमेण । १५. अनु न इत्येवमादिना मन्त्रेण मुखमण्डलं पाणिमा विमोधयति ततः। १२. १६. विष्णुक्रमाख्यं क्रमएं करोतीत्यर्थः । क पुनस्तत्करोतीत्यत . १. वेदेो दक्षिणश्रोणिदेशो दक्षिणापरः कोणः । नमादा- रभ्य क्रमते तापद्यावदाहवनौयः । २. स्यानाइक्षिणं पादं गमनाभिमुखमुद्यम्य वेदेतिभागमाचे स्थापयेत् । दिवि विष्णुरित्येवमादिना मन्त्रण। नरमादध्वनो होनतरं मयं स्थापयेत् । ३. अन्तरिक्षे विष्णुरित्येवमादिना मन्त्रेण द्वितीयं फ्रमणं कुर्यात् । . 1Bप उपखपम्प -- ·शासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये। ४. पृथिव्यामित्येवमादिना मन्त्रण बतीयं क्रमणं कुर्यात् । ५. दिचु विष्णुरित्येवमादिना मन्त्रेण तिर्यपादं निदधाति । न त फ्रामति परस्मैपदोपदेशात् । ६. तमहमित्येवमादिक उदों वाक्यशेषः । समानतुल्यः । सर्वेषु मन्त्रेषु प्रयोकथ्य इत्यर्थः । ७. अगन्म स्खरित्येवमादिना मन्त्रेण प्राचौं दिशमीपते । ८. ईचत इत्यनुवर्तते । सं ज्योतिषाभूमेत्यनेन मन्त्रणाइव- नौयमोचते। वरुणप्रघासेवाहवनीयौ दौ। तयोईयोरपीक्षणम- विशेषात् । ऊहथ न भवति । ज्योतिःमब्दस्य दीप्तिवाचकवात् । ६. ईचत इति वर्तते। समहमित्येवमादिना मन्त्रेण प्राचौमेव दिशमीक्षते । एवकारान पूर्वण सह विकल्पः । १०. जपतौति सूत्रच्छेदः। ल्यवन्तानि तु खण्डको व्याख्या- चन्ते । एवं च निर्देश: क्रमार्थः । वयंचरित्येवमादिना मन्त्रण- दित्यमुपतिष्ठते। दर्शनगोचरं गत्वा । कुत एतत् । अथावेत्येव- मादिना ग्रन्येन महानते विशेषात् । ११. ऐन्द्रीमातमित्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणं बाहुमा- वर्तमानमन्वावृत्य । होटवदिति नोक्तम् । तत्रावर्तनमात्रमत्र तु भ्रमणमिति विशेषात् । १२. मन्याला एत्य गाईपत्यमुपनिष्ठत इति शेषः । कथ- मुपतिष्ठते वपणों मन्त्रण वेत्यत आह । १३. अग्ने ग्टहपत इत्येवमादिको मन्त्रो गार्हपत्योपस्थाने । 10 येवमादिना। १० मिविशेषात ।

·भाग्यनौतसूत्रभाष्ये। [१.१२.१-३ अमुयादित्यस्य म्याने पञ्चम्यन्तं पुरनाम ग्टहीयात् । प्रत्येक्रम् । मर्वेषां तु पुत्राणाम् । नामानौति बहुवचनात् । नामपहणप्रयोग उच्यते । अम्यूरि नो गाईपत्यानि सन्तु गतं हिमा मह्यं देवदत्तात् । अस्यूरि• मह्यं यज्ञदत्तात् । एवं यथापुत्रमन्यूर्यादेरादृत्तिः सामर्थ्यात् । १४. भूर्भुव इत्यादिना मन्त्रणास्य प्रकृतस्य गाईपत्यस्याहार- मुपस्पृशेत् । १५. यशो बभूवेत्येवमादिकं मन्त्र खदेने स्थिती जपेत् । १६. यथा माम्वतयहणत् । मा ७.. अग्रे मतपत इत्येवमादिना मन्त्र पाहवनौये समिधा-- १५. अनु न इत्येवमादिना गुनाह दयात् । १८. विस्टवागनन्तरं कुर्यात् । १८. यो नौ दूर इत्येवमादिना मन्त्रणाहवनीयस्य मनानि विदामाणि काहादौनि दग्धशेषाणि तस्मिन्नाहवनीये प्रक्षिपेत् । २०. गोमा अग्रे ऽविर्मा अश्वी यज्ञ इत्येवमादिकं वचं यश- भानदेश भामौनो जपति । १. प्रजातिकाम इति सूचान्तः । ल्यान्तानि तु खण्डमो व्याख्या- चन्ते। उदयं तममस्परि। तचतुर्देवहितं शुकमुच्चरन् ।' संदृशस्त इत्येवमादिकं यः । एनेस्तिभिर्मन्त्रैरादित्यमुपस्याय । ९. यथा पूर्वमुझ दक्षिणं बाड़मवारत्येति । मधारडूबोपविश्य नतः। 1 m ·२६८ 8. १४.१-३.] शाड्वायन श्रौतसूत्रभाष्ये। ४. इदं हविरित्येवमादिना मन्त्रेण पयोमरं कुर्यात् । प्रजा- तिकामः प्रसूतिकाम इत्यर्थः । ५. भभूतिद्धितामिच्छन् मंबुभूषन्त्रित्युचते। दधिकावणो अकारिपमित्यनेन मन्त्रेण दधिभर कुर्यात् । वामदासमुच्चय- प्रतिषेधः । है. मं यज्ञपतिराशिषा। अनेन मन्त्रेण यः समाख्यातो यजमानभाग इति तं प्राश्नाति । ७. प्रवमति सति यजमाने ममिष्टयजुषा महाध्वर्युर्जुहुयात् । न प्रातिनिधिकः । पनौ वा भक्षयेत् । एवमों होमोपदेशः । । . १४. १. यजमानाधिकारो ऽनुवर्तते । अमिहोत्रदर्शपूर्णमामचात- संस्थादीनि कर्माणि मुमूार्यजमानस्य यथाचोदितकालानपेक्षया जीवतो यजमानस्य शौनं प्रधानकरणमात्रेणापि संस्थाप्यानि । २. यद्यपि प्रक्रान्तापरिसमाप्ते कर्मणि यजमानो बियते तथापि तदन्तं तत्कर्म । नास्ति तस्य समापनम् । समापयितुर- भावात् । ३. एवमाद्याः क्रिया नैरन्तयेण कृत्वोपोहन्यग्निभिः। ताः क्रियाः क्रमेणोच्यन्ते । यानि यत्र प्रक्रान्ने कर्मणि हवौंषि संभवन्ति तानि तत्र यो ऽयं श्राहवनीयो मुख्यस्तत्कार्य वा वर्तते तत्र प्रचप्तव्यानि । । १४.निधिका। १B.कानयोरपेक्षया । ३ B प्रक्रान्ने ऽपरिसमान्ने।

·शाहायनौतमूभभाष्ये। [8.१४.8-1. • ४. महार्य वापयित्वेत्यर्थः । रोमनखानौति रोमगन्दः केश- मोरप्युपलक्षणार्थ: । प्रेतयहणं पत्न्या अपि पूर्वमारियर क्रियार्थम् । ५. श्रामुत्य प्रेतमनुलेपनमुम्पादिभिरस्तंछत्य। एतहरे हत्या अन्यइंध्यमाणदेश फर्नव्यम् । कः पुनः स देश इत्यत आह । ६. किं कुर्यादित्यत आह । ७.रत उत्तर प्राचौनाबौनिना कर्तव्यम् । कुस एतत् । श्राचारार्थवादमन्त्रलिङ्गेभ्यः । अपेत वीत विच मर्पतात इत्या- दिना पूर्वाक देश पलामशाखया विसज्य । ८. रुपयेन करणभूतेन उन्मृज्य पद्धृत्येत्यर्थः । अन्युक्ष्य । अनिरूपमित्येव्यर्थः । इत्येवं देभसंस्कारं ततः । ८. माग्दक्षिणाभिमुखौं माग्दचिणयः काशिनि कला । १०. तस्या एव काष्ठचितेः पुरस्तादावनौयं निदध्यात् । पवाद गाईपत्यं दक्षिणती दक्षिणाग्रिम। ग्टह एवोद्धरणं कृत्वा मकटेन नौयन्ते । अमयो यजमान माखान्तरात्। ११. काचितिमारोपथितं गार्हपत्यं दहिणमं सनरेण थजमानभरीरं नयेत् । मनु प्राप्त एव न्यायतो यजमानस्य संचरः। उपते । प्रवासे मृतस्यासस्य व्यवेतो ऽसौन् प्रवमति तेन वोन्यत इत्यादवनौयं दतियाग्निं चान्तरेणहरणमा खात् तषियचे Com. età & on. tbe words from * to . ..ACषामाया पाचारात ।

·२०१ २. १४. १२-१८] शाहायनश्रौतसूत्रमाथ्ये । १२. काष्ठचितौ उत्तानं प्रबं निपात्य ततः । १३. दक्षिणतचितेः पद्यादा गां चानुस्तरोमनां वा। अनुस्त- रणीति तस्याः संज्ञा । वक्ष्यति । अनुस्तरण्या गोधर्माधिषवणमिति। अजां छागौं रोहिणीमेव । अनयोरन्यतरां दक्षिणामुखौं प्रोभ्य प्रकर्षण गरले गाढं बद्धेत्यर्थः । ननु उभः कुम्भपूरणे स्मयते। सत्यम् । अनेकार्था हि धातव इत्यदोषः। प्रयोगद्य संदृश्यते । दामा यदों सुसमुन्धमवाधुरिति । ननु छान्दमप्रयोगदर्शनात्तत्रैवायं माधुः कथं सूचकारेण प्रयुक्तः । उच्यते । वेदार्थयाख्योन्मुखानां नायं दोषः । १४. तस्या अनुम्तरण्या जीवन्याः संज्ञप्ताया वा वृक्कावून- मलनावरुभ्यामुद्धरेन् । पृष्ठतः पृष्ठेनेत्यर्थः । १५. तौ वृक्को दक्षिणामावीषदुष्णौ कृत्वा नत अति द्रव मारमेयौ श्वानाविति दाभ्याम्मुग्भ्यां इस्तयोः प्रेतस्य निदध्यात् । अनाहिताग्नेरौपामने स्वाहार्यविकारत्वान् । पिण्डपिढयजवदिति मर्वमेतद्भवतीति वृद्धसंप्रदायः । १६. प्राणायतनानि मुखं नामिके चचुषी कौँ तेष्वेकक हिरण्यशकलं निदध्यात्। १७. अग्नेर्वम परि गोभिर्ययस्वेत्यनया मृचा अनुस्तरणीवपया गायस्य मुखमण्डलं प्रच्छाद्य ततः । १८. दविणे हस्ते याचानेय्यभिमुखानि कार्याणि प्रेतपादौ चेति देवयुवं जुइमामेव्ययां मादयतीति शेषः। जुहादीनामनेकव- 1 BC (in marg.) पूर्वाधिकारत्वात् । २ B em. प्राणायतनानि । १० has only दक्षिण रहे जुई पादयनौनि; in marg, साया । देवयुवं corrected A देवय । 26 ·२०२ भावायनौतसूधमाष्ये। [8. ९४.१८-२१ संभवे सर्वेषां यथास्थानं प्रतिपत्तिरविशेषात् । सत्तेषु पत्तियां साधार- हान्यन्यानि पाचाणि भवन्ति । तेषां बचान्त उत्सर्गः । नादात्। अतय मत्रिणे म्हतस्य स्खैरेव पार्दाहः । अपि वान्यानि पात्राणि माधारणनि कुवारनिति मीमांसकाः । पंस्थितदर्शपूर्णमासस्य कृतमयोजनान्यपि धारयेद्दाहाय। अनाहिताम्यमिहोचायणिनोः स्थालीपाकपूर्णाहुतिसुक्षौ जुहूविकारत्वान् । एतेन पृषदाज्येन प पूरयित्वा सादयेच्छुत्यन्तरात् । भानुलोम्येन च न्यायात् । १६. मध्ये पाणौ शवस्योपसतं कुर्यात् पूर्ववत् । २०. ध्रुवां तेन पृषदाज्येन ए पूरयित्वा प्राग्दक्षिणचीमेवी- रसि सादयेत् । २१. नथैव पूर्णमनुलोमा प कण्ठे स्थापयेत् । २२. अमिहोचवमैष्टिकं च धपाया उपरि नासिकयोः प्रदेश स्थापयेत् । ननु नामिकयोरित्यके वपाया उपरीति कथं गम्यते । वपया मुखं प्रच्छायेति पूर्वविधानात्। एवं च मत्यन्येष्वपि प्रदेशेषु वस्वान्तहितेषु सादनं युज्यत एव । २३. माभिचहरणपाचं दक्षिणे कर्णे निध्यात् । २४. प्रणीताप्रणयनं मव्ये कर्ण निदध्यात् । २५. पुरोलाणकपालानि शिरसि स्थापयेत् । २६. पावाए इति केचित्पठन्ति । म च पाठः मम्यग- मम्यगिति श्रुतिनो निर्णयः । 1 Don wito रात.cin marg) आयाम्। 0 {sec.t.) दस्या in marg.छ।

·२०३
१. १४.२७-३६.]
शाहायनश्रौतसूचभाष्ये।
२०. समवत्तधानी मिलापाचौमुदरे कुर्यात् ।
२८. निदध्यात् । पान्यावित्यविवचितं वचनम् ।
२६. पूर्ववत् ।
३०. क्रत्वर्थस्य कृष्णाजिनस्य प्रतिपत्तिर्न पुरुषार्थस्य ।
३१. उपस्य उत्सङ्गः। तस्मिन्नरणी निदध्यात् । अवापि
द्विवचनम विवचितम्।
२२. ऊचाईयोरप्युलूखलं निदध्यात्। अष्ठीवतोर्मुसलम् ।
अठौवच्छन्देन' हप्कमद्धे उच्यते ।
३३. शूपं च प्रकटं च शूर्पशकटे। ते पादयोर्निदध्यात् ।
३४. पादतो ऽनिहोचपात्राणि उपवेषस्यालोकूर्चादीनि ।
अनाहिताः पार्वणपिढयज्ञपात्राणि । विकारकत्वात् ।
३५. जुहादीनि सर्वाण्युरोकृत्योकर तानीति । एतेन पृषदा-
ज्येन चासंस्कृतेनामदेयत्वात् । सर्वाणि पूरयित्वा पावाणीतराणि
च । तानौति वचनात् ।
२६. अयं वै लत्त्वमित्येवमादिकया षट्पदया उपोहन्ति ।
प्रापयन्यग्निभिराहवनौयगाईपत्यदक्षिणान्याख्यैर्यजमानशरीरम् ।
पुत्रादयो यथाधिकारम् । असौ स्वाहेत्यसावित्यस्य स्याने प्रेतमा-
मग्रहणं प्रथमान्तं मामात् ।
।
TA inserts here पाठीवनी जाननौ इति पचमारके द्विजाननिनि मन्चभाष्ये।
पाठीवदभ्यो नानुभ्यामित्यरमे कपभ्यामिनि मन्त्रभाष्ये च । २ B •ः सर्वेष पितु
पिट.1
RC påfa yatenu 'The reading of B I bare not noted.
# B
यथाविकारम्।

·शावापात्रौतसूत्रभाष्ये। [e.१५.१-८. मैनमग्ने वि दही माभि शोच इत्येवमाधा दम जपिया सव्यावृतः सव्यं बाहुमम्बाश्त्यानवेक्षमाणाः पृष्ठतो ऽनिमौलयन्तः मौ प्रकामन्ति । प्रागुदमुखाः। २. मृत्योः पदं योपयन्तो यदेतेति दाभ्यामृग्भ्यामनुमन्त्रयते प्रक्रामतः पुरोहितो ऽन्यो वा । ३. आपो हि हा मयोभुव इत्येतामूकम् । सवा च सोम नेधि चेति सूक्तम् । प्राभ्यां सूनाभ्यामुदकं मस्पृशन्ति । नान्नौ- त्यर्थः । कथं हानि। शिरोस्युदके नमनेनापवेभयन्तः असंभाव- मानाः परस्परमान्यननुघर्षयन्स इत्यर्थः । ४. प्रत्यायन्तौति सूचच्छेदः । स्यबन्तानि तु खण्डम उच्यन्ते । असाविति नामपाई मपिण्डा उदकाञ्चलिमेकं दधुः । ५. पदकादुत्कामन्ति । आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्त्वित्येव- मादिना मन्ण। अहतमधोतं नवं वास: परिधायानगरम् । ७. तच्चक्षुर्देवहितं समुचरदित्येवमादिना मन्त्रेणादित्यम्- पहायतः। ८. कनिष्ठो ऽयत इतरे तमनु । एवं प्रत्यागच्छन्ति ग्यधान् । सपिण्डा बहुवचननिर्देशात् । 2. एकमिनुपाचे दूर्शकाण्डानि यवा धान्यन प्रमिद्धाः । मर्षपा ओषधिविशेषाः । एतत्त्रयं मिशिया: एके गोमये Corig, पेष.1 ·8. १५.१०-१२. शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २०५ निधाय ततः अम्मन्बती रोयते संरभध्वमित्येवमादिना मन्त्रेणाभ्य- समग्मानमग्निं च यच पूक्तिमुदपात्रमेतत्त्रयमपि संस्पृशन्ति सपिण्डाः। १०. अधाशय्या भूमौ शयनम् । श्रासनमप्यध एव । अन्यत्र साहचर्यदर्शनात् । इविश्यमधारालवणं तद्भवता । भावप्रत्ययनिर्देशो लिङ्गमङ्ख्ययोरविवद्यार्थः । ततश्च सर्व सपिण्डास्तस्त्रियश्च प्रतानि कुर्युः । प्रत्यूहनमकरणं नित्यानां कर्मणां सन्ध्योपासनादौनां दृष्टार्थानां च यथाप्राप्तानां च कृषिनिकर्तनादीनाम्। किमवि- गेषेण । नेत्युच्यते । वैतामवर्जम् । वैतानं त्रेताग्निकर्म। तस्याप्रति- बन्धः। कियन्तं कालमेनानि तानि। उच्यते । एकरात्रमेकमहो- रात्रमित्यर्थः । त्रिरात्रं वा । एवमेव नवरा बेति विकल्पः । श्रा वा मंचयनाद्ब्रतानि । अस्थिसंचयनं वक्ष्यति । अपरपचे संचि- त्येत्यादिषु । श्रा वा तस्माद्ब्रतानि भवन्ति । स्मृतिषिद्धस्य वचन- मन्यथाकरणे प्रातपत्यर्थम् । ११. अघशब्देनाच मरणमुच्यते। येष्वहःसु सपिण्डमरणं मंत्रतं नान्यघाहानि । कतमानि पुनस्तानि । मरणादारभ्यैकराचादौनि। पानि प्रतैर्याप्तान्युतानि तानि न वर्धयेयुनाभ्यधिकानि कुयुः । कानधिकारपतेर्न व्यानुयुरित्यर्थः । एतदनेनोच्यते । यद्यपर- पदो ऽन्तनवाहर भवति तत था वा संचयनादित्ययं पदो गौ- १Cमस्थ प्रतिषेधः। PAC (orig) चनेनोच्यते B C (sec. 1) अन्यनोचते। ३४ वरक नवाई C orig sतरं वाई।

·भावायन श्रौतसूत्रभाथे। [.१५.१२-१६. - कर्तव्यः । अथ चेदूर्वा नवाहानादर्तव्यः । वर्णवयस्याप्येतदर्मयोग- विधानात् । इति ६ माह कौषीतकिरिति खपत्तीकरण युनिप्रदर्शनम्। १२. अरण्ये निखनन्तीनि सूबच्छेदः । अपरपक्षः कृष्णपदस्त- स्मिन् या अयुको विषममध्याका रात्रयो मरणादारभ्यकत्रिपञ्च- सप्तसु संचयनमस्टयां मंगोपनं पूर्व पलाशपुटे नन्वान्तरदर्शनात्। १३. यं बमने ममदह इत्येताभ्यामृग्भ्यामुदकेन चौरमिश्रेणा- स्यौनि निर्वाप्याग्यां नापमुपभमप्येत्यर्थः। विगततापानामपि निर्वा- पणमविशेषात् । १४. शरीरशब्देनावास्योन्युच्यन्ते । तान्यनन्तरं पुराणे घटे प्रक्षिपेत् । १५. उत्ते स्तनामि पृथिवौं त्वत्परोस्यनेन मन्त्रेण तं घट म्हलोप्टेनापिदध्यात् । १६. उच्छ्वख पृथिवि मा निबाधया इत्यनेन मन्चे पाते सुरूंगयामित्यर्थः । तस्यां निषाय प्रवेश्य ततः। १०. उच्चञ्चमाना पृथिवौ स तिष्ठवित्यनेन मन्त्रेण परिमिने विदध्यात्। परिमितं चित्यक कुलकं समानमित्येको ऽर्थः। तच परिमितदारं क्रियते । तचास्थिकुछ सुरुङ्गार्या प्रवेश्यावस्थापयेत्। १८. यदेतत्यंचयनं निखननोपलहितमेतदरण्ये कुर्वन्ति । १६. अमिभिः संस्कुर्वन्नौति सूचान्तः। उपलभ्यमानानि भरौराण्येवाचत्य ययोता क्रिया । परौरेषदृश्यमानेषु पुरुषास्थि. १०भियानम् In marg प .पंगा एरंगा ।

·8. १५,२०-२६.] शाहायन श्रौतसूत्रमाष्ये। २०७ समानमयाकैः पलागन्तैः प्रतिनिधिकरणम् । तदुच्यते । त्रीणि परिणतानि पलान्तानि विन्यस्तव्यानोति वाक्यमेषः। कथमि- व्याकरक्षित आह २०. वक्ष्यति । पुरुषाकृतिं कृत्वेति। तस्या आक्षतेः भिरसि कर्तव्ये चत्वारिंशत्पलामन्तानि निदध्यात् । २१. ग्रीवायां कर्तव्यायां दश यथाप्रदेशं निदध्यात् । २२. बाहोः कर्तव्ययोः शतं निदध्यात्। किं विशिष्टयो होः । अंसामयोः । एकोऽसशब्दोंऽसफलकवचनः । अपरोंऽसतिर्धातरनु- मब्दपूर्वा गत्यर्थः । तेनैतदुक्तं भवति । अंसानुगतयोः अंससहित- योरिति यावत्। २२. उरःस्थले कल्पयितव्ये शिपलान्नानि निदध्यात् । २४. जठरमुदरं तस्मिन् कन्पयितव्ये यथामदेणं विंशतिपलाश- वृन्तानि निवेशयेत् । पलामन्तानि लौकिकेन भन्देन पक्षामवि- टकान्युच्यन्ते । २५. सृषणप्रदेश पट पलाशवन्तानि अवस्यापयेत् । २६. चत्वारि पलाशतानि गिने कन्पयेत् । २७. जवाः कर्तव्ययोः मतं पलाशवृन्तानि निवेशयेत् । २८. दयोरपि जानुजवावासमुदाययोः विंशत्पलाम- न्तानि निदध्यात् । २८. पादयोरङ्गुलीषु च सर्वासु यथाप्रदेशं विंगतिपलाश- चन्तानि निवेशयेत् । १B यात्।

·সুন্নাহীনযুগাথ। ३०. अविकलाङ्गे यजमाने ममौत एवं चौणि षष्टिशतानि । विकलाङ्गेऽपि समाहानिराकृतेः प्रतिनिधित्वात् । ३१. उकया पलामन्तरचनया पुरुषारुतिं कृत्वा तत ऊर्ण- सूत्रः म्यूप्लास्यूलमध्यमः स्नायुवत्परिवेश्च क्रमेण यवमीमबद- स्थिभिन्नः प्रलिप्य मर्पिधाभ्यज्यानन्तरमग्निभि हादिसंस्कारण संस्कुर्वन्ति पुरादयः । एवमेव शाखान्तरविहितलात् । जौवतः कर्माणौत्युभम् । यदा पुनर्गौवत एव पनौ मियेत ततो यजमा- नेन किं कर्तव्यमित्यत आह । ३९. अस्मिन्पाको नियोगमयमुत्प्रेक्षते । पूर्वमारिया अमि- संस्कारो ऽन्यानयनमाधानं च। तत्र पूर्वमारिण्या अमिसंस्कारा- याथाकाम्यं वचनात् । अन्यानयनमांचितं पुनराधानं तु विधीयत इति । सांतपनेन वेति । संतापजेरित्यर्थः। संतापजैरितिकर्तव्यता घणमानदाहविषया मतपये पयते । इहापविरोधारीव द्रष्टव्या । इत्यमेव कुत्तिल एवं स्थालौरेटवे घूयात्तास गोमयानि च गुम्बलानि चावधाय नाना चियनिषु प्रज्यात् । ते ये नतः मंतापाद्मयो जायेरंस्तैरेनं दहेयुरिति (१२.५.२.३) । दूत- रेपा परित्यागः कृतार्थत्वात् । १६. १. परिधिकमति वक्ष्यमाणस्य कर्मणे नामधेयम् । परिधि- ACM9f1477* B pot quite legible. B TA पुनराधामं च। दारयेप।

·B. १६.३-] शाहायगौतसूधमाष्ये। २०४ . मंगल शान्तिरनिष्टान्तर्धानमित्येको ऽर्थः । तदर्थं कर्म परिधिकर्म। तद्रतापवर्ग कर्तव्यम् । व्रतान्युतान्यधःशयादीनि । तदन्ते प्रेतकर्म कृत्वा प्रत्येनमा सपरिवारेण ग्टने ऽनो कर्तव्यम् । प्रत्येना मृतस्य प्रत्यनन्तरो रिक्यभागुयते । कथं कर्तव्यमित्यत थाह। २. अनवान् वस्लोवर्दः । तदीयं चर्म रोहित वर्णतः। तस्य- वादास्दग्यौवं प्राग्यौवं वोपरिलोम चोपस्तौर्य तस्मिविश्यमाजः सर्व एवोपविभन्ति । दर्भपु चोदगग्रेषु प्रागग्रेषु' वा । ३. जुहोतौति सूचान्तः । ये चर्मण्युपविष्टास्तांथाग्निर चालरे- मामानं ताभ्यक्तं स्यापयिवेदमन्यत् पतिथुतहोमविधेरभ्यधिकम् । ४. पाम्या रथाङ्गत्वेन प्रमिद्धास्ताः परिधिवदावमथ्यस्य पवाद- विणत उत्तरतय कृत्वावस्थाप्येत्यर्थः । ५. फवेति वर्तते । शमीमयमनियतमयाकमिन्धनाथ पालामं वेमं च ष्णौं प्रोक्षितमनौ प्रक्षिपेत् । ६. वरणविकारेण कमविकारेण वा स्रवेण वक्ष्यमाणा ज्या- तौजुहोति । ७. दक्षिणं पाद तिर्थश्चमितरम्य जलाया श्रधो न्यस्येतरं चैवमेवेतरम्य एवमामीनः कृतोपस्य उपस्यकृत् उच्यते। इत्यंभूत ऋत्विक् जुहोति । किं चान्यत् । समचारन्धेषु यानि कर्माणि प्रत्येनमा महोपदिष्टानि तेवन्चारधेषु । संशब्दात् कृतोपस्येवन्वार- धेविति लभ्यते। कतमे पुनस्ते श्राडतिमन्त्रा इत्याकाक्षित श्राह । ८. रमं जीवेभ्यः परिधि दधामि इत्येवमादिकाम् । याजु- 1 Com प्रागये था। Ric नायानि रिरक्यं चा।

·२१. भासायदौतसूत्रभाष्ये। [8.१६.६-११. वैदिका परैत मृत्युरित्येवमादिकां द्वितीयाम् । अप नः शोशन- दधमिति माग्ने नय यस्ता छदा वं नो श्रम अधरादित्येनार पारणे ऽग्न्यन्वाधाम उकास्ता दहातिदिष्टा याचारणे दशावा- धान इति । ८. तूप्पौमित्येवमन्तं सूत्रम् । खण्डास्तु व्याख्या क्रियते । दादा इखा पाक् खिटकतो वक्ष्यमाणमित्येवमयं मयावचनम् । यथाहान्यनुपूर्व भवन्तीत्याभ्याम्टग्भ्यां दतिपामसमनु चमोपविष्टानोचते। ११. अननं ककुदादि छतेन मंग्य ततः। १२. दर्भशलाकाभिः स्त्रीणमविधवानां चर्मण्युपविष्टानाम- होण्यनकि दक्षिणं पूर्व सव्यमुत्तरमिमा नारीरविधाः सपनौरि- त्यनेन मन्त्रेण । १३. प्रतिस्वियमेवं कुर्यात् । १३. उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्याभ्यामुग्भ्यां हावकोऽनुमन्त्रयते । प्रत्येनामभृतीनुत्तिष्ठतो ब्राह्मणस्य दक्षिणं वाङमन्चारधाम् । एवं र सति नैाह्मणस्य दक्षिणं वाङमवारभ्योत्थातव्यमिति गम्यते । १५. अनडुहो वा पुछमन्वारन्धानुत्तियतो ऽनुमन्लयते। १६. अनवान् भकटवाहा । नवं वस्तम् । कांस्यश्च सुवो यदि छवः स एव देयः। Bom घामुदिको । ९० पधरादिनि वा दाभिरिता वादये।

·२.१७.१-8.] शाहायनश्रौतसूत्रमाये। १०. दक्षिणतो मेर्ववहिरण्यादिवित्तमवम्याप' प्रत्येनाः पेटकर्णपाकरणममर्थः विः प्रदक्षिणं धनं करोति । १८. यदेतत्परिधिकर्मीतमेतत्प्रत्येनमि मति भवति । १७. १. गार्श्वकर्मप्रमङ्गेनायर शूलगवाख्यः काम्यः शाखापशरिहो- ध्यते। श्रुत्यन्तरोफत्वात् । खशाखायामप्यथ यत्रमिभिर्यजमान मंन्यापयन्तीत्यम्यानन्तरं (को०मा० ६.१ ० ) प्रजापतिः प्रजातिका- मस्तपो ऽतप्यतेत्युपक्रम्य भवशादौनां नाम्नां शूलगववपाहोममन्त्र- दृष्टानामर्थवाददर्शनादिदेव सूचकारेणोकः । तत्र रुद्रं गवा यजत इत्यनेन श्रुत्यनुकरणेन रुद्राय गोद्रव्यको यागो विधीयते । स्वम्त्य. यनायानपामनायेत्यर्थः। २. प्रमिद्धा घस्य गाखान्तरेस्वप्येषा मंजा। रौद्राय भरिण: शूलादयो रोगाः। या ते दिद्युदवसृष्टा दिवस्परीत्येवमा दिमि- मन्त्रलिङ्गेस्तत्रतत्र दृश्यन्ते । ननिवारणायें चैतत्कर्म भवतीत्येतदपि संजया ज्ञापितं भवति । इतिकर्तव्यतामिदानीमाह। २. शद्धपक्षे शक्रपक्ष इत्यर्थः । उपोयेति पूर्वयुवतं ययोकं कृत्वा । पुष्ये नवरे पुयादौ । प्रागुदीच्यां दिथि एतत्कर्म 1 भवति। ४. ममेणेवमादीन्पदार्यान् कृत्वा नियुननि मन्यनमावमध्य- बसुरिया। २ B गाईपत्य. गाई।

·२९० शाहायात्रौतमनमाये। [B.१६.६-१८. वैदिको परैत मृत्युरित्येवमादिकां द्वितीयाम् । अप नः शोशुध- दघमिति सप्ताग्ने नय यस्ता धदा वं नो श्रम अधरादित्येता आरुणे ग्न्यवाधान उकास्ता दहातिदिष्टा याचारपणे दभाषा- धान इति। ८. वणौमित्येवमन्तं सूत्रम् । खण्डास्तु व्याख्या क्रियते । द्वादश इत्या प्राक् विष्टक्षतो वक्ष्यमाणमित्येवमर्थं मध्यावचनम् । १.. यथाहान्यनुपूर्व भवन्तीत्याभ्याम्टग्भ्यां दक्षिणमंसमनु चमीपविष्टानोचते। ११. अञ्जनं चैककुदादि एतेन संमृग्य ततः। १२. दर्भशलाकाभिः स्त्रीणामविधवानां चर्मण्युपविष्टानाम- होष्यक्ति दचिणं पूर्व सव्यमुत्तरमिमा नारौरविधवाः सुपौरि- त्यनेन मन्त्रए। १३. प्रतिस्त्रियमेवं कुर्यात् । १४. उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्याभ्यामृगभ्यां हावको ऽनुमन्त्रयते । प्रत्येनाप्रमतीनुत्तिष्ठतो बाहाणस्य दक्षिणं बाहुमचारधान् । एवं च पनि तेर्माह्मणस्य दक्षिणं वाजमवारभ्योत्यातव्यमिति गम्यते । १५. अनडुहो वा पुच्छमन्चारधावत्तियतो ऽनुमन्त्रयते । १६. अनवान् शकटवाहः । नवं वस्त्रम् । कांस्यश्च सुवो यदि कृतः स एव देयः। Dom पानुदिका । २० पदिनि पा समिरिटमा भाषणे । २० संमध।

·माझायनोतराममाये । B.१०.१-8.] २९१ १०. दक्षिातो नेवसहिरण्यादिवित्तमवम्याप्या प्रत्येनाः पेटकर्णपाकरणममयः त्रिः प्रदक्षिणं धनं करोति । १८. यदेतत्परिधिकर्माफमेत प्रत्येनमि मति भवति । १. गायकर्मप्रमशनाया गनगवारयः काम्यः गापापरिको- थते। श्रुप्यन्तरोफलात् । म्वगायायामयय यत्स्वेरनिभिर्यत्रमानं मंग्यापयन्नोरयम्यानन्तरं (को० मा ६.१.) प्रजापतिः प्रजातिका. मतपो ऽतप्यतेत्युपगम्य भागांदीना माग्यो गनगववपाहोममन्त्र- दृष्टानामर्थवाददानादिव सूरकारेणोकः । तत्र रुद्रं गवा यात परयनेम श्रुत्यनुकरणेन मद्राय गोद्रव्यको यागो विधीयते । बम्त्य- चनापानापामनायेत्यर्थः २. प्रमिद्धा घम्य गावानरेषा मंगा । रौद्राय भूरियः शम्पादयो रोगाः। या ने दिधुदवस्टा दिवरपरीत्येवमादिभि- मन्सन्निने मतवतत्र दृश्यन्ते । तग्निगरपाय चैतत्कर्म भवतीत्येतदपि मंगया जापितं भाति । इतिकर्तव्यतामिदानीमाह । २. गद्धपचे शकपद इत्यर्थः । उपोयेति पूर्व धुर्मतं ययोक्तं कला। पुणे मतरे पुग्थादौ। प्रागुदीचा दिमि एतत्कर्म भवति। ४. मेवमादीन्पदायान् कृत्वा नियुनकि मन्यनमावमय्य- बहिणाबाईपन्य मार।

·२१२ माझायनरौतसूचमाथे। {२.१७.५-१२ स्थामेररणिया समारोपपूर्वकम् । वैश्यकुलादाइतस्यापि वचनात् । प्रा प्रणय न , प्रागुदश्वम्। एकदेशस्य प्रणयनमुत्तरच पश्चिमे ऽनौ पूर्व माविति (१४) कार्यदर्शनात् । ५. प्रणीतस्याः पुरस्तात्मपर्णां पलाशाखां निखनेन् । है. तस्याः शाखाधा उत्तरतः परं यथाचोदितमुपस्यापयेत् । प्रशवक्षनाकेरिछागमपोच्छन्ति । ७. उपाकरणमाध्वर्ययं तस्यायं मन्त्रो लिङ्गात् । ८. पूर्ववत् । ८. रुद्राय वा जुष्टं नियुनामौत्यनेन मन्त्रेण पा नियुनकि पलामशाखायाम् । १० पर्यनिहतमाध्वर्यवेण पर्यमिकरणेन तमेवोदचं नयन्ति । बहुवचनमविवक्षितं भाखान्तरे मितुः पशनयनोपदेयात् । ११. 'यं नयन्ति तं पशं मंजपयन्ति। पाशिरस प्राध्या दिशि शिरः कृत्वा । उदौर्चा पादान् । प्रतौया वादिशि गिरः शवोदोच्यामेव पादानिति । एवं स्थित मंझपयन्ति। श्चापि क- वचनमविवक्षितम् । माखान्तरे मितुरेकलात् । प्रयोजकलेन वा विवचा। अरवमाणमवाम्यमानमित्यर्थः। १२. यापडरित्येवमादिना मन्त्रण रखमाशे मति पी जुहु- यात् । प्रायश्चित्तातिरेषा । नतय प्रधा चतुहौवं जुड़ा जुड़- यात् । कुत एतत् जुड़ेति । पाखापगोः सूचे उपदेशात्। १३. आञ्या तौ होतीति सूचच्छेदः। वपोद्धरणं नाभि- प्रदेगात्कृत्वा । नयेव वपाश्रपक्षोः मोर्णवम हत्वा ततः प्रशान्त । .

·8.१८.१-५. शाचायनश्रौतसूचभाष्ये। '२१३ . १४. यो ऽसौ प्रणीतम्तस्मिन् वपां श्रपयित्वा ततः । १५. वपामभिधार्य ‘प्रचरयित्वेत्यर्थः । उद्दास्योपस्तीर्णयां पाच्या निधाय। १६. पूर्वममिं शिवंशिवमित्यनेन मन्त्रेणर चिः पर्युक्ष्या- नन्तरम्। १७, वक्ष्यमाणैर्मन्त्रैः। . १८. १. सुवेण जुहोति । सुवः पात्रमिति स्टोर तद्धर्मकाणां परिभाषितत्वात् । या तिरश्चीत्येवमादिना मन्त्रेण स्वाहाकारान्तेन । २. यस्येदमित्येवमादिना मन्त्रेण स्वाहाकारान्तेन द्वितीया- माज्याहुतिं जुहोति । हवामह इति मन्त्रान्तमंदेहव्युदासाथै द्विती- यावचनम् । ३. अग्ने पृथिव्या अधिपते वायो इन्तरिक्षस्थाधिपत इत्येव- मादिना मन्त्रेण खतौयामाहुतिं जुहोति । हतीयाग्रहणं यादृशेन मन्त्रेण याजमाने तौया तादृगेनाचापि यथा स्यात् । ४. प्रजापत इत्येवमादिना मन्त्रेण चतुर्थो माज्याहुतिं जुहोति। चतों ग्रहणात्मायश्चित्तमप्यन्तरा न होतव्यमिति । ५. अनुमहरति पलाशानौति सूत्रान्तः । बौणि पलाशपत्त्राणि मध्यमानि संवृत्तानि मंबद्य संसौयौत्तराधर्येण मौकर्यात् । श्राज्ये- नोपस्तौर्य ग्रहो दृष्टत्वात् । १ यित्वेत्यर्थः । २0 adis स्वाहाकारान्लेन । RAB एधते। भटनानि A om, ·२१४ शाहायमयौनसूधमाष्ये। (४.१८८-१३ ६. उपस्तौ वपामवधाय नतोऽभिधारणमस्या श्राज्येन कुर्यात्। ७. थावतामहमित्येवमादिना मन्त्रण स्वाहाकारान्तेन वर्मा जवा ततः । ८, आहुत्यनन्तरं पलाशपर्णनि तमिवानौ मक्षिपेत् । ८. वपापण्यौ चानुपहरेदाध्वर्यवोतलक्षणे । तथैवानुप्रहरेधया तेषामुभम् । १०, दायत इत्यनेन मन्त्रेण वपापण्यनुमाहरणादनन्तर- मुत्तरामाज्याति हुत्वा तथैव पर्युवति । यथा पूर्वमुझं भिवंशिव- मिति चिः पर्युवति। श्राज्यग्रहणमसंदेहार्थम् । उत्तरायणमन्येय्वपि शाखापत भावार्थम् । ११. स्यालीपाकपहणं तद्धर्मप्रात्यर्थम् । पछिमामिपहर्ष पूर्व मावधिकतलान्मा भूत् । १२. नस्यैवानेतरतो ऽवदानामि अपये। मांसमिति नोकम्। कथं नामावदानधर्मा श्राध्वर्यवोहा भवेयुरिति । ११. यो ऽसौ स्यालीपाकः श्टतः तं च यूपं च । यूपशब्देन बमोथते । मांसमङ्गभ्यो ऽवखण्याज्य च संक्रतं पाठक्रमेण पाचा- नरे' समस्य जुका स्थालीपाकधर्मवत्पूर्वे ऽसौ भयो:प्रयोरिति मन्त्रेण चिः पर्युषणं कृत्वा जुहोति। कुत एतत् पूर्व माविति। अनौ पथिम इति वक्ष्यमाणत्वात् । 1 पचा1ि0वदापचय Band A are corrupt RAinserts पदेशन From _पी towar om. inc.

·8.१८.१-१० शाझायनचौतसूत्रभाष्ये। २९५ . १. स्वाहाकारान्तः पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चाङतयः । स्थालौपाक- धर्मेण जुहुयात्। २. गंयोःशयोरिति त्रिः पर्युच्येत्यर्थः । ३. तान्येवावदानानि स्थालौपाकादौनि। न तु जाघनौमेव केवलाम् । न च संनौतावमिष्टं संनौयेति वचनात् । ४. जुहोतीति शेषः । ५. अचापि जुहोतिधर्मेणैव । स्वाहाकारान्नैः पञ्चभिर्मन्त्रः पञ्चैवावदानधर्मविशिष्टर' पाहतोर्जुहोति । शंयोःपांयोरित्यहते हुने चाविशेषात् । ७. अनुदिशतीति सूत्रान्तः । पश्चिमादमेरारभ्य यावद्विक- ननप्रदेशस्तावत्प्रागुदीचभिमुखानि षट् पलामपचाणि मध्यमानि निदध्यात् । ८. तेयु पणेषु लोहितमिश्रमूवध्यमवदध्यात् । ८. तदूवश्यं लोहितमिश्र रुद्रसेनाभ्यो ऽनुदिशेत् । अनुदेश इदमस्येदमस्येत्यवधार्य समर्पणम् । १०. पडेता स्ट्रमेनाः । पडेव पर्णनि निहितानि । तत्र यथामममनुदेशो युज्यते । श्राघोषिण्ण इति स्वौलिङ्गामन्त्रित- बहुवचनान्तः साकाहः। तथा प्रतिघोषिष्यः । एवं संघोपिण्यः । तथा विचिन्वत्यः । एवं श्वसनाः। षष्ठस्तु निराकाझो मन्त्रः । तदीयो . TA Com. धर्म। १Com. बहुवे। marg.) चा instead of च। ३ MSS. om. धनु। ४० (in ·४.१६.१-१..] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २१५ १. स्वाहाकारान्तः पञ्चभिर्मन्त्रः पञ्चाऊतयः । स्यालीपाक- धर्मण जुहुयात् । ४. ९. गंयोगंयोरिति त्रिः पयुच्येत्यर्थः । ३. तान्येवावदानानि स्थालौपाकादीनि। न तु जाघनौमेव केवलाम् । न च संनौतावभिष्टं संनौयेति वचनात् । जुहोतीनि गेषः । ५. अचापि जुहोतिधर्मेणैव । स्वाहाकारान्नैः पञ्चभिमन्त्रैः पञ्चैवावदानधर्मविमिष्टा' पाहुनीर्जुहोति । ६. शंयोःशयोरित्यजते ते पाविशेषात् । अनुदितीति सूत्रान्तः । पश्चिमादग्नेरारभ्य यावदिक- तनप्रदेशस्तावत्प्रागुदीयभिमुखानि षट् पलाशपचाणि मध्यमानि निदध्यात् ।... on पावन्धिक्य पाहत उपाकर रणरूपा प्रतिदिग्यन्ते । यत्रासामुपदेशस्ततो ग्रहौनव्याः । ध्वयंवे नमः। ५. यद्यपि श्रौते पगौ यूप्यचविशेषाः प्रमाणविशेषाय अभ्य- अनाष्टायिनियमाय मन्ति तथापि भाखापशषु पत्ताशयाखेव । इति देवतायै वपामिति । इतिकरणस्तद्धर्मप्रापणार्थ: । देवतावचनं यावतामहमोश इत्यम्युर निवृत्यर्थम् । देवतायै हविः खिष्टकते चेति वचनात् वनस्पतियागवपापपुरोडामनिवत्तिरपि। नर्नु केन १ instead of यूयः । २ B इथे C पर्थः instead of चन। २ A om, वपापस B om. वा Chrs aपापपुरोलागयोनि। 29 ·[३.२०.. शाशायगौतसूत्रभाष्ये। - वनस्पतियागपागपुरोलाशयोः शाखापाषु प्राप्तिः । उच्यते । श्रोता अपि शाखापभवो वकीर्ण भिमस्तादीनां लौकिके ऽनौ भवन्ति । तघास्ति प्राप्ति: । मनु भुमो पाइपुरोलाशपर्ण कात्यायनेनोक- मवकौर्णिपणोः । सत्यम् । मनुना वृतम् । (११.११९)। अवकोणे तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे। पाकयज्ञविधानेन यजेत नेतं निशि ॥ इति । ननु' पाकयज्ञविधानेन पशपुरोलाभवनस्पत्योः कुतः प्राप्ति- रिति । ज्यते। कात्यायनीये प्रत्यक्षा श्रुतिः। मानवे त्वानु- मानिकौति । सत्यमेव । तथापि वनस्पतेः प्रतिषेधार्थमेतदवनम् । देवतायै हविः खिष्टक्षते चेति । गाह्यं तु भानया परिसङ्मया निवार्यते । अप्रकृतत्वात्तस्य । मंनिपत्योपकारकमपि शूलगवोक- मन्येषां पशूनां न प्रतिषिध्यते । कुतः। श्रारादुपकारका परि- सध्यानात् । अतो ऽन्येष्वपि परषु यथामा कर्म लिख्यते । तत्रार्धपाइव पूर्वद्युरुपवामः भावसथ्यसमारोपो मन्थनं प्रणयनं परिसमूहनं ब्रह्मयजमानयोरुपवेशन प्रणीताप्रणयनं स्तरणं पवित्र- च्छेदनं भाज्यस्यान्यादानं पथिमे ऽमावधियणमुद्दामनमुत्पवनं प्रोक्षणं शाखानिखननं उत्तरतस्तस्याः पशोरुपस्थापनं रणेनोपस्पर्शनं अमु त्वां जुष्टमुपाकरोम्यमुमै ला जुष्टं मोक्षाम्यमुभे त्वा जुष्टं नियुन- ज्मोति यथादेवतं पलाम शाखा नियोजनं पर्यमिकरणं उदमयनं मंजपनं पुरस्तानाभेर्वपोरखेदमं वपापण्योः पच्छादनं प्रदालनं DCT: AC om. माशा। Aom धाग्निः। Aom, पश। instead ofचतः।

·8.२०.६.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २१९ पूर्व ऽनो अपणं अभिघारणं उदासनं ततो विष्णोईस्तो ऽसौति कुमसुवयोरादानं प्राघारौ महाव्याचतिहोमः ततस्विषु पलाश- पर्णषु संहाषेधूपस्तरण वपावधानं अभिघारणं ततो ऽमुमै स्वाहेति देवतामुद्दिन होमस्ततः पलामामुपहरणं वपाथपण्योद्य ततः पश्चिमे ऽनौ स्यालीपाकश्रपर्ण उत्तरतो ऽवदानथपणं स्थास्तीपाकयूषमामा- न्यादीनां मनयनं ततः सुचावदानधर्मणमुझे स्वाहेति देवतामु- दिग्न होमस्ततः विष्टछत्ततो महायातयः ततः सर्वप्रायश्चित्तं ततः प्राजापत्यान्तं हुवा ततो. दक्षिणदानं ततः मव्ये पाणी कुमा इत्यादि अमेर्वासो ऽसौति ततः पर्युदणमिति । ६. ये पश्वर्याः स्यालोपाका येषां वा पाना सह विकत्यः यथाएकार्या गोपगुरजपशः स्यालीपाको वेति (ट० ३.१४.३) तेषामाग्रेयः सौम्यथाव्यभागौ। प्राप्तयोरेवाज्यभागयोः पुनर्वचनं शाखापर प्रतिषेधार्थम् । देवतायै वपामिति घरोस्परि या लगिव मा वपाकारसामान्येन वपोच्यते । तां देवतायै जुहुयात्। देवताये हविः खिटकते चेति परिमंण्यानात् स्थानापत्तेः प्राप्तानां पर- धर्माणां प्रनिषेधार्थे । आज्याहुतियेवंप्रकारेय्येव स्यालीपाकेपु विष्ट- रुदनन्तरं पाठक्रमादनुमतये खाइत्यनेन मन्त्रेण सुवः पात्रमिति गायेषु वचनात् सुवेण होतव्या । १ 4 मौविनेषु। १ B ins. समिदापाम। १ B पजः स्या. 4 सा जपाकापामान्यम वपोचवे।

·शाहायनत्रौतसूचभाष्ये। [8.२१.१-५. २२० 1 १. गावापश्चनुकल्पसंबन्धेनेदमुच्यते । अतो यद्यप्याचार्याया- प्रेय इत्येवमादयः भाखापावी ग्रह्मोकास्तथापि तेषामिह पाठा- वैकल्पिकमनुष्ठानम् । मधुपर्कस्तु नियमतस्वैवर्णिकानामाचार्य- दौना परिसंवत्सराद्ग्टहमागतानामवश्यं कर्तव्यः । तेनेहाभिधीयते । विजो वृणौत इत्यनेनापि वक्ष्यमाणेन यादृशस्तादृशो वास्य संबन्धो नास्ति । तेने होपदिश्यते । प्राचार्यादयश्चत्वारः प्रसिद्धाः । सांतकथाच समावृत्तमाचो ग्टह्यते । प्रियय दुहितः परिणयनार्थ- मागतो वरः। एते उर्ध्या भवन्ति । अर्घ्य इति विशिष्टेतिकर्त- व्यताको मान्य इत्युच्यते । प्रियशब्दो विशेषणं मा विज्ञायोति पग्रहणम् । २. अहं वर्मत्येवमादिना मन्त्रेणाचार्यादिरर्थ उदभुषः प्राङ्- मुखो वा विटरमधिष्ठायास्ते तर वाधितिष्ठति। पक्ष्यति। कूर्चः पाद्यमग्रमाचमनीयं मधुपर्को गौरिति वेदयेतेति। अतथार्थप्रदापा पूर्वमावेदितो ऽध्यासनाधिष्ठानयोर्विकम्त्यः। विष्टरं कूचं वोपादाय। ३. अर्धदाचावेदितं पाद्यं मनिग्टनाति । विराजो दोह इत्येवमादिना मन्त्रेण पादप्रक्षालनार्थमुदकं प्रतिग्रहीयात् । अर्घ्य मिरयुक्तो ऽर्घदाचानन्तरमपः प्रतिग्रसीयात् । श्राधमनौयमिति प्रचोदितो ऽर्घदाचानन्तरमापो हिडा मयोभुव परघेवमाद्यामिस्तिसृभिः प्रत्येक बिराचामेत् । ४. ३० तिठेत् । वर्षमा नियमः। AC (orig) om. ।

·8.२९.६-१५. शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २२९ ६. मधुपर्क इत्युको ऽर्घदावा पात्रसंपुट' सदधि मधु यथा प्राशि ब्रह्मा ईचते तथेवणं कुर्यात् । कथं च तत् । मित्रस्य वा चक्षुधा मतौर इत्यनेन मन्त्रेण । ततो ऽनन्तरम् । ७. तथैव प्रतिग्टहानि यथा अन्दा । कथं च तत् । देवस्य खा सवितः प्रसवे ऽचिनोर्वाभ्यां पूणो इस्ताभ्यां प्रतिग्टहामि । ततावान्मन्त्रो ऽत्र तु यासे ब्रह्मवर्चमायेति मन्त्रोपजनः । ८. तत्पात्रं कांस्यमकांस्यं वार कांस्यशब्देनोच्यते । तत्प्रतिग्टहा सव्ये पाणौ निधाय तस्मान्मधुपर्क ग्टहौलाङ्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गल्या पूर्वार्धादुपहत्य पूर्वार्ध कांस्याख्यस्य पाचस्य निलिम्पेत् । वसवस्वेत्येवमादिना मन्त्रेणैकवारं द्वौ वारावमन्त्रकम् । ८. पितरस्वेत्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणार्धादुपहत्य दक्षिणार्धं निलिम्पति । श्रमन्त्रकं दिः । कांस्यस्येत्येतदनुवर्तत एव । श्रादित्यास्वेत्येवमादिना मन्त्रेण निलिम्पनमादानं च पूर्ववत् । पश्चार्ध इति विशेषः । ११. रुद्रास्वेत्येवमादिना मन्त्रणोत्तरार्धं निलिम्पेत् पूर्ववत् । १२. पात्रमध्यान्मधुपर्कमङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामादाय विश्वे ला देवा इत्येवमादिना मन्त्र णो, चिपेत्सवमन्त्रेण विस्तूष्णीम् । १३. उकार्थमेतत् । १४. तं मधुपर्क महाव्यादतिभिर्मन्त्रस्तिभिर्भर्भुवः खरिति प्रत्येक प्राश्नीयात् । १५. महाच्याद्दतिभिस्तिसृभिरित्यनुवर्तते । समस्तामिस्तिस- १० पुट। २०ins. in marg. प्रसौष्य । १ A om. धकांस्यं वा । - ·२११ मामायनमौतसूत्रमाथ। [+ २१.१४-२५. भिर्महाव्यातिभिश्चतुयें पिबेत्। प्राशनत्रयस्य पवाग्मधुपर्कमेषस्य कियतो ऽपि पानं शखा ततः। १६. मधुपौच्छिष्टं बाधपाय प्रदद्यात्। लिङ्गमवाविवक्षितम् । १७. सर्व वा मधुपर्क पिवेत् । १८. अशु वा प्रतिपेदिति शेषप्रतिपतिपक्षचयम् । १६. नो देवीरभिष्टय इत्यादिकाभिवतहभिभिपरत- स्थलमभिटमेत्। १०. समानं तख्यमित्यर्थः । ब्रह्मालविहितेन वा याजमान- विधितेन वा माणसमर्मनमविशेषान् । अत एव च समानमुरोऽभि- मनादौति नोक्रम् । साहचर्याशाजमानेनेव नियमो मा भन्। २१. समान चमब्दाद्याजमानविहितेन । अन्यथासंभवात्। २२. अनन्तरमर्षदाचा गौरित्येव वक्रव्यम् । यद्यपि गोछाग- स्थालोपाकानां विकल्पितानामन्यनमस्यौपादानं कृतं तथापि गौग:- रित्येवं वाव्यम् । अतः प्रागेतमाहोप्रवदनात्तूष्णीमर्थ प्रामौन । २२. रथं गौखदर्थमस्माभिहन्तव्येत्यनेनाभिप्रायेण गौरित्यर्थ इममर्थ बोषितः। २४. अर्थः प्रनिभूयात् । श्रौं कुरनेति । यथाभिलषित संपादयतेत्यर्थः । श्रोमित्येतस्य भुनिरभ्शदानार्थत्वात् । २५. माता रुद्रापर्ण दुहिता वसूनामित्येवमादिकामचं अपिता नतः श्रीमुझुमत हान्यत्तु एवं वा छूयान् । 1 BinareAA चन्या । B•चिम शिपिन) ·१. २१. २६.] शासायनश्रौतसूघभाष्ये। २२३ २६. कूर्चादौनि यथाकालमर्घप्रदो' वेदयेत। विस्त्रिवेद- येतेति तन्त्रान्तरात् । दिरभ्यामो ऽयायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायु- व्यमिति। इति शासायनश्रौतसूचभाष्ये चतुर्थी ऽध्यायः समाप्तः। शाखग्यनकसूत्रस्य समं शिव्यहितेच्छया । वरदनसुतो भाष्यमानायो ऽकरोत्रवम् । A ध्यपायपदो पायाधी। Rom. in A (BP) ·( २२४ ) अथ पञ्चमो ऽध्यायः। १. उकानि प्रागैष्टिकानि कर्माणि सौमिकानि कर्माणि । सोमस्यावसरः । तदर्थमाह । १. श्रुताध्ययनमहणधारणश्रौतस्मातकर्मानुष्ठानवनो मायाणा फषय दहोच्यन्ते । कुतः । को न अषिर्भविष्यतीनि न एताननू- पानानपश्यनिति निरुक्तदर्शनात् । शतपथथुतेछ। यो वै ज्ञातो ऽनचानः स पिरिति । तेषां पुवा बायास्तान्यूनस्तरुणननूचा- मानध्ययनव्याख्यानवमानृविजो यजतो तणैते । यजव्यापाराया- भिप्रसादयतीत्यर्थः । मोमेन यक्ष्यमाणः । मोमेन यक्ष्य इत्यभि- महत्तः। (प्राय ग्र० १.२३.१) । २. धतुरो महर्विजो वृणीते । सर्वान् वा सदस्यसप्तदशान् । उभयं शाखान्तरात् । ३. चन्द्रमा मे देवो ब्रह्मा एतदुपांड। त्वं मानुष एतदुच- यात्। एवं प्रमाणं कृणोते मन्त्रलिङ्गात् । ४. एवं सर्वान् वक्ष्यमाणानृविड्नामान्तं मन्त्रमुपांशका शेष- मुच्चैरिति । १Bing बथा BBCad भौमिकानि कमावि, Chas हिनामिकादि in marg. २०.प्राथ. in marg instead of प्र!

·५. १.५-१०.] शाहायनश्रौतसूत्रमाष्ये। २२५ ५. उगातारं वृणोते मन्त्रवत् । नौ दैव इति दियजमानके। नो देव इति बजयजमानके । एवं सर्वेषु वरणमन्त्रेषु पूर्वेषु चोत्तरेषु च । ६. अनेन मन्त्रण होतारं वृणोते मन्त्रवर्णदित्युकम् । ७. वायुम इत्येवमादिना मन्त्रणाध्वयं वृणीते । ८. प्रजापतिर्म इत्येवमादिना मन्त्रेण सदस्यसंज्ञकं वृणोते । प्रजापति। देव इति दियजमानके । नो दैव इति बहुयजमानके । अयमुपद्रष्टा भवति। सर्पत्सु न शून्यं सदस्कुर्यादिति छन्दोगानाम् । ८. मृतवो म इत्येवमादिना मन्त्रेण होनामिनो वृणीते । होत्रका होनाशसिन उच्यन्ते । १०. भगै म इत्येवमादिकं मन्त्र वृत ऋत्विक् जपिवानन्तरं जपात्पृच्छति यदि पूर्वं न ज्ञातो यो ऽयं यज्ञः कर्तव्यः। किमय- महौन उत नेति । कच्चिच्छब्दः किंगब्दस्यार्थे । अनुदेश्यः म उच्यते यः कलान्यस्मै जीवते मृताय वा अनुदिश्यते। यथा कात्यायनेनोक्तम् । उखां चेदविधन्मियेत मोपकरणमाहितान्याहता दग्ध्वा नेदिष्ठ्यग्निं चित्ला तमस्मा अनुदिशदित्येक इति । न्यस्ता- खिज्यस्तु न्यस्तं परित्यकमालिज्यं यस्मिनन्येन केनचिद्यजमानस्य दोषेण । नीतास दक्षिणम् यः शेषः स नौतदक्षिणो यज्ञशेषः । एवं दृष्टादृष्टदोपपरिहारार्थम् । यद्येतेषामन्यतमो न भवति ततः प्रनिग्टणोति । इतरथा प्रत्याचष्टे। प्रतिनवः कियाभ्युपगमः । प्रत्याख्यानं तद्विपर्ययः। १ Bins. सर्वपां। अयमपि प्रष्टा। ३ का.१.१४ १३ ·२२६ शाचायनश्रौतसूधभाथे। २. १. षिवरणादनन्तरं देवयजनजोषणम् । महर्खिजो यज- मानश्च प्राकमवणं देवयानं जोषयेरन् । भावान्तरात् । २. पूर्वोत्तरयोर्दिशोर्यदन्नरालं तदवनतं देवयजनं यज्ञका- मस्य कुर्यात् । ३. यमिन्देवयजने स्थिती होता सामिधेन्याधनुब्रुवनाहानीय- मादित्यमपश्च नदीतडागादिश्ववस्थिताः पश्येत्सवाझवसकामस्य देवयजनं भवति । ४. श्रद्धपने दौशाप्रक्रमः । पुण्ये नवचे पुण्यादौ समापनं १ सोमस्य । ३. १. अपराहे दौरणोवार्मज्ञका अनाविष्णुदेवताका दर्भिवति। मंचाकरणं विविध दोषणयेत्येवमार्यम् । २. नियमार्थ वचनम् । पूर्वकारिवणाविरन्तरे ऽपि । ३. पञ्चदश मामिधेनौरवाहेति श्रुतेः । ४. दृष्टिविभय्यने । उपांशहविरियमिहिर्यचापि यहनि हवौं षि भवन्ति। ५. मेद्धो अन दमो अम इति विराजो खिशतो याज्यानु- वाक्ये भवतः माखान्तरात् । | A ins. दोषणीधामा। . com. भाषागारात् । re ·शाझायन श्रौतसूत्रमाये। २२० ६. नित्ये वा खिष्टकतो याम्यानुवाक्ये भवतः। विराजौ स्विष्टकतो वेति सूचे कर्तये विराणमित्ययोस्तुच्यतामशापनायें सूत्रभेदः । अतश्च यत्र यातयामवदीप भागयते तत्राविनियुकयोः क्रिया मिद्धा भवति । ०. उत्तरस्या देवयज्यायामुपड़तो भयसि हविस्करण ददं मे देवा हविर्जुषन्ताम् । एता लायां तिस आगिपः । एतामा म्याने ऽन्य यजम्यागुर उपमगीय इत्येतानि पट् पदानि भवन्ति । उपहतो ऽयं यममान इत्यस्य प्रारतस्येच पाठः मन्ध्यर्थः। रति- करणय विम्पयार्थः । इस्लायामुको विशेषः । सूकावाके उच्यते । उत्तरां देवयज्यो भूयो इविष्करणमायुः मुम्जास्वं दिव्यं धामेति पचागिपो नामग्रहणम्यानन्तराः। तामा म्याने ऽस्य यजस्यागुर उदृधमगोयेति षट् पदानि भवन्ति । नव वक्ष्यमाणसूत्राभिप्रायेण यजमाननामग्रहणमुत्सृज्य तस्मात्पूर्व पदचयं सहोत्या सूत्रकारेण प्रयोगः प्रदर्शितः । प्राशस्त इति धावमानार्थं पठन्ति । एवं व्यवस्थितमिलायां सूकावाके १ कुर्यात् । माकायसवनिक्याः पुरोलामेलायाः । एतीयमवने भवा तातोंयमवनिकौ । पुरोलागेला सवनीयपुरोलाशसंबन्धिनौ दला। प्राक् तस्या भागुर उदृचमगोये- त्येवमादि यथोक कर्तव्यम् । ८. वक्ष्यत्यानेयः सवनीय इत्यादि। प्राकम्मान ये सूकवा- कास्तेषु चोदकप्राप्तं यजमाननामग्रहणं प्रतिषिध्यते । ६. यं दौदणेया दष्टिः पनौसयाजान्ता भवति। नव । Com. इति। . Bसरा ·२२८ शावायनचौतसूपभाष्ये। [..-. श्रुतत्वात् । शाहवनीयोपस्थानमप्रतिषिद्धमामौत्तदप्यनेन प्रतिषिध्यते। घान्दादयमपि दौवणीयाधर्मो न केवलं पौर्णमामौविकारादयः । ४. १. दोक्षणीयानन्तरं नवनीतानं कृताननं मित्तवापनवाचन त्यकाङ्गुलिं यजमानं शाला प्रवेभ्याध्वयुरोभणनि जुहोति । तमध्वर्युमन्दारभ्य मनो म इत्यादिकः पञ्चभिमन्त्रः पञ्चेवाजती- रनुमन्वयेत । याजमानमेतब हौचम् । २. एतेरेव पञ्चभिर्मन्त्रः । ३. एकदौ च यज्ञे वक्ष्यमाणमुपस्थानमौसभणानन्तरं कुर्यात् । एतदपि याजमानं चशब्दात् । ४. मनो दोचामित्येवमादिना मन्त्रणाहवनीयमुपनियत इति वाक्योषः । ५. वा दौवामित्येवमादिना मन्त्रेण गाईपत्यमुपतिष्यते। १. प्रापामित्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणा निमुपतिष्ठते । ७. बहवो दौचासंख्याविकल्पाः शाखान्तरेषु । तदभिप्रायेणी- कम् । अपरिमिता दौवा इति । दौवाधर्मयुशान्यहानि दीक्षा इति ज्यन्ते । तासां दौवाणामपवर्ग परिसमानावित्यर्थः । माघ- पोयसंजका टिभवति। दरिग्रहणं विस्पष्टार्थम् । ९ Ains चना बोभने। *

·५.५.१-१९.
शाहायनश्रौतसूचमाथे।
२२९
५.
१.यजतीति वाक्यशेषः। इविरुपदेशो याव्यानुवाकयानियमार्थः ।
२. चोदनानुपूर्वण याज्यानुवाक्यायुगलान्याह। पथ्यायाः स्वस्तेः
पुरोनुवाकया स्वस्ति नः पथ्यास धवसु । याज्या स्वस्तिरिद्धि प्रपथे
श्रेष्ठा।
३. आग्नेयस्य पुरोनुवाक्याग्ने नय सुपथा राये अस्मान् । याच्या
अग्ने वं पारया नव्यो अस्मान् ।
४. सोमस्य पुरोनुवाक्या व सोम म चिकितो मनीषा ।
याज्या या ते धामानि हविषा यजन्ति ।
५. सवितः पुरोनुवाक्या तत्सवितुर्वरेण्यं । याज्या य इमा
विश्वा जातानि।
६. अदितेः पुरोनुवाक्या सुत्रामाणं पृथिवौं धामनेहसम् ।
याज्या महौमू पु मातरं सुबतानाम् ।
७. दयं प्रायणौया पञ्चदशसामिधेनौका भवति ।
.८. अस्या एवापरो धर्म उपांशहविष्वम् ।
१. चोदकमाप्तयोः प्रतिषेधः शाखान्तरात् ।
१०. त्वां चित्रश्रवस्तम खिष्टकृतः पुरोनुवाक्या । यदाहिष्टं
तदनय याज्या ।
११. भय्वन्ता मायणेयेति श्रुतेः । एतावन्तो वैशेषिकाः
भायपोयाधर्मा नान्य इति पशब्दः। श्रतश्च ये ऽस्मिन् प्रकरण
TET: प्रायणैयाधास्त एवोदयनीयायामतिदिश्यन्ते । नान्ये
आशिषामनिर्वचनमित्येवमादयः ।

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १. प्रायणीयानन्तरं मोमक्रयः । ततः परिवहनम् । तच होत: संप्रेषितम्यानुवचनम् । नदेतस्मिनवधौ भवति । राजानमिति मो- मख्ख पायो न्यस्मिन्मदेथे संव्यवहाराय । २. गकटचक्रयोशलतोः प्रतिरुद्धे वर्मनी उध्यते । तयोर- नरेण तिष्ठन् भद्रादभि श्रेय इत्यादिकामनुभूयात् । ३, दमां धियं शिश्चमाणस्य देव बनेषु व्यारि ततान मोम यास्ते मयोभुव इति तसः। एताः षडयन्तरेण वमनी अनुमय- वनयात् । ४. शाला पूर्वणानर्यवः प्रकटमवस्थाप्य प्रपादयनित प्रवेशयन्ति शालायां सोमम् । दशयेये तु प्रयागारं नयन्ति। तचापि कथं नाम होतान्वियादित्याध्वर्यवस्य पालामणेत्यादरुपदेशः । ५. येनाध्वर्वादयो बयुर्यथा हवनीयं पूर्वेण वापरेण वा ते- भानुममियाद्धोता। ६. या ते धामानि हविषा यजन्तौति ग्रहोमोमान्मपद्य- मानाननुप्रपद्य ततः । ७. येन प्रजेयुस्तेनानुममियादिनि यद्यपरेणाप्यावनीयं गत- स्तथापि प्रत्येत्यायेणहवनौयं दक्षिणामुखः स्थित पागन्देव सतु भिर्वर्धत उयमिति परिदयात् । ८. पायथ्याप पत्रञ्यते धाग्यमादेः । 1B • cong.) मुद्रे।

·५.७१-७. शासायनश्रौतसूत्रमाध्ये। २३१ ६. उपसर्जनौरधिश्रयति मदन्तौयेत्यातिथ्यायां । मदन्य श्रा- ध्वर्यवोका' मदन्याख्या श्रापः । ताभिरुदकार्थ उदकप्रयोजनमुप- स्पर्गनादि कुर्यादत ऊर्ध्वमानौषोमप्रणयनात् । १. मोमपरिवहनादनन्तरमातिथ्यानामेटिभवति । वैषणवी विष्णुदेवत्यमस्यां हविः कर्तव्यम् । मंज्ञाकरणं शास्त्रसंव्यवहारार्थम। २. वाघावाज्यभागावित्युक्तं भवति । ३. प्रधानयाज्यानुवाकये । विष्णोर्नु कं कौर्याणि म वोचमिनि पुरानुवाक्या । प्र तद्विष्णुः स्तवते वीर्येणेति याज्या । ४. होतारं चित्ररथमध्वरस्य यस्ता खश्वः सुहिरप्यो श्रम इति संयाज्ये इति श्रुतेः । ५. अग्निमन्यनीयानुवचनमासन्ने हविष्यमिट इत्यभिप्रायः। एवं व्रतग्रहणाभावानुत्तिर्यजमानस्य प्रदर्शिता भवति । तथा च कात्यायनः । अन्य चाधानव्रतोपायनारण्यभोजनदानब्रह्मवरणानि दीक्षणीयाप्रति मागुदवसानीयायाः मोमे कृतवादित्यन पाह। ६. व्यमिष्टिरेवंधर्मिका भवति । ७. एवमेव श्रुतेः । १ Bom. मदन्याया। १c (in marg) क्रयशात instead of .वहनात २ ० (in marg.) rinstead of !

·शाहायगश्रौतसूत्रभाष्ये। [५.६.५-18. परणमानीधीये भवति तदा तस्मिन् प्रवेशो दक्षिणेन हारेण व्यवायात्। श्राहवनौयखरपाषाणामुत्तरत इति नोभम् । कचिसर्व- पामसंभवात् । तद्यथा। बामौत्रीये नाहवनौयो भापि छौ खरी। यथासंभवं मंचर वाहवनौयासमासालभ्यते। ६. प्रवर्यप्रचारप्रदेशस्य पद्यात्संनिधाबुपविभेत् । ७. अध्वर्युणा। ८. अर्धच मंदधदेकका मकारान्तप्रणवावभानयुकामभिष्टौति । ६. एकमतमध्याको ऽयटग्गणस्तस्ययं प्रथमा । शाखान्तरीयत्वात्मकनपाठः । ११. विकस्पितान्तस्य भावान्तर भावानात् । अझ अज्ञान प्रथम पुरस्तादिति प्रतौकग्रहणात् मावित्रीः प्रथमा अभिष्टौतीति व श्रुतैः (कौ• ८.३)। १२. अनन्ति यं प्रथथन्तो न विप्रा इत्येतां महावीरमुखें ऽज्यमाने ऽभियात् । स यता होताम्बाहामन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा दनि तदेतं प्रचरणौयं महावीरमाज्येन समनकौति शतपथ- - अनेः (१४.१.३.१३) । अध्वर्युथुतिवमात् पूर्वमभ्यञ्जमादारभव्यम् । १३. में मौदख मही' अभौति खरस्ययोर्मुञ्चपञ्चन्तयोरुपरि महावीरे माद्यमाने ऽभिष्टुयात् । १४. भवा नो अग्ने समना उपेतो तपो वो अन्तर" ANबनौयादौमामममामाने, C (sec.h.) यम over are and w over भ्य! .C(in marg.) रानात्। १c om ति। Cak| Cबमारं।

·५.६० १५-२६.] शासायनश्रौतसूचमाये। २३५ अमिवान् यो नः सनुत्यो अभिदासदने। एतास्तिस्रो झारेषपोय- मानेवभिष्टुयात्। १५. कृणुध्व पाजः प्रमिति न पृथ्वीमित्येवमाद्याः पञ्चाभिष्टुयात्। १६. परि वा गिर्वणो गिरः। श्रधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचः। एते अभियात् । ऐन्द्यावभिरूपे अभिष्टौतीति (८. ४) श्रुतेः। १७. एकं ते अन्यद्यजतं ते अन्यत् । अर्हन्विर्षि मायकानि धन्चेति । पौणों च रौद्रौं चाभिरूपे अभिष्टौतीति श्रुतेः । १८. पतङ्गमनमसरस्थ मायया वचं सूकम् । सके द्रप्सस्य धमतः समखरनिति नवकं सूनाम् । एते अभिष्टौति । १८. पवित्र ते विततं ब्रह्मणस्पते वे सूची। २०. वि यत्पवित्रमित्यादिका कन्पजामभिष्टौति। ता द्वादश पावमान्य इति (८. ५) श्रुतेः । २१. अयं बेनचोदयत्पृश्निगर्भा इत्येतदष्टकं सूकमभिष्टौति। नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तमित्येतां वर्जयित्वा । २२. गणानां ला गणपतिं हवामह इत्येकोनविंशतिक सूक्तम् । २३. सहददेम विदथे सुवीरा इति एतदवसरप्राप्तं पठन् वौरकामायै पत्न्यै यथाभिलषितं वीरं युवं ध्यायात् । २४. का राधद्धोत्राश्विना वामिति एता नवाभिष्टुयात् । २५. श्रा नो विश्वाभिरूतिभिरित्येतास्तिसो ऽभिष्टयात् । PC adds ता द्वादश पापमान्य इति थुः। Poom, अभिष्टोनि। त्ये. नामुड़त्याभिष्टयान्।

·शाहायगौतसूत्रभाष्ये। [५.१.१.-:. २६. प्रातर्यावाणा प्रथमा यजम्वमिति पञ्चचे सूकं पौर्वाहिके प्रवर्यप्रचारे ऽभियात् । १०. श्रा भास्यनिरुषसामनौकमिति पञ्चमेवापराहिले प्रध- यमचारे ऽभियुयात् । २८. ईले हावापृथिवी पूर्वचित्तय इत्येतत्पञ्चविंगतिक सूकं मर्वमुत्तमेन स्वरेणाभियुयात् । उत्सृज्य मध्यमां वाचम्। २८. अखतीमित्येता पठित्वा धुभिरक्रुभिरित्या परिशि- व्याध्वर्युणा रुचितो धर्म इत्युक ऽरूरचदुषमः पृमिरयिय इत्येताम- भियुयात् । कानिर्देशः क्रमार्थः । ३०. लेघावीयम्योत्तमयानुवचन परिसमाप्य । अवापि परि- धानि क्रमाथा निर्देशः) ३१. अनुवचनान्ने मदन्तौरुपस्पृश्योत्थाय ततो ऽवकामानाम- मुवाकेनाध्वर्यबोक्रेन महावीरमुपस्थाय मदन्तौस्पस्पृश्योपविशति । १. चयस्त्रिंगदुत्तरा अभिरूपा दोहनौया अभिटौतीति श्रुत- लात् । दोहनौयाचवमर इदानीम् । तत्र यदा गामाइयत्यध्वर्युदो- हाय तदा उप ये सुदुघा धेनुमेतामित्येतामभियात् । २. चिखतौ वसुपनी वसूनामित्यागच्छन्यो गवि । ३. गौत्यनुवर्तते । अभि त्या देव सवितरित्वेतामनुव्यात् । अभिधीयमानायां बध्यमानायामित्यर्थः । 140om. परपश्च मध्यमा याचम्। १Tue Coam on 31 is om. in D.

·५.१.. 8-१२. शासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये। २३० - ४. समी वत्सं न मादभिः सं वत्स दूव मादभिरिति हे अध्येते अभिष्टयान् उपसृज्यमानायां गवि। संवत्सौक्रियमाणाया- मित्यर्थः। ५. यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभुरित्येतामभिष्टुयात् । वत्से स्तनं ग्टहति सति। ६. गौरमौभेदनु वत्सं मिषन्तमित्येतामभिष्टुयात् स्तनादुन्मुच्य वत्से नौयमाने। ७. नमसेदुप मौदत मंजानाना उप मौदनभिजु इत्येते दोग्धर्युपमीदत्यभिष्टुयात्। ८. दोहेन गामुप भिक्षा सखायम् । दुइन्ति सप्तेकाम् । श्रा दाभिर्विवखतः। श्रात्मन्वनभो दुह्यते तं पयः। समिद्धो अमिर- चिनेति कल्पजा। ममिद्धो अनिषण रयिर्दिव इति कन्पजैव । तदु प्रयवतममस्य कर्म । एताः मप्ताभिष्टुयाद्दुह्यमानायां गवि । ८. अधुचत्पिप्युपौमिषम् । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते । एते अभिष्टु- यादुत्तिष्ठति मति दोग्धरि। १०. उप द्रव पयसेत्यादिको कन्पजामाहियमाणयोः पयमो- रभिष्टुयात् । ननु कतमे एते वे पयसी। उच्यते । येनैव क्रमेण- ध्वर्युगी दोग्धि तेनैव क्रमेण प्रतिप्रस्थाता अजां मयूखे बड्दा दोधि । अतो गव्यं श्राजं च दे पयसौ। ११. केषां चिदध्वर्यणमानीय पयसौ खरस्य एव महावीरे श्रासेकक्रिया। तत्रामिच्यमानयोः पयसोर्यथासंख्यमा सुते सिञ्चत श्रियमित्येकस्मिन्ना नूनमश्चिनौकपिरित्यपरस्मिन्नभिष्टुयात् । .

·२३८ भाडायनचौतषमाये। (५.१.१२-२.. १२. उदुय्य देवः सविता हिरण्ययेत्युद्यम्यमाने खरान्महावीरे। १३. बाजमनेयके पयाहरणादनन्तरं खरान्महावीरमद्य- म्योपयमन्यामाधायासेकः। तचासेकोद्यमनकर्मणविपर्याये यथा- • कर्माभिष्टुथान। १४. अनन्तरं यागार्थमध्वर्वादयः श्राहवनीयं व्रजन्ति तेषु प्रवृत्तजनेयुर प्रैत ब्रह्मणस्पतिरित्येतामभिष्टुयात् । १५. नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तमित्येताम्मृचमनुमंयन्त्रभिष्टुयात् । काननुमयनिति चेत् । येषु प्रजासु पूर्वाना । १६. यत्र तस्य संभवः । क च तस्य संभवः । मौत्ये ऽइनि प्रवम्य फ्रियमाणे सदमि छोटषदनमस्ति । सघामौत्रीयाद्यजतिदेशमनुगत्य प्रत्ये त्योत्तरेणाग्रौघीयं गत्वा पूर्वया धारा मदः प्रपद्य होरपदन उपविग्य वक्ष्यमाणं कर्म करोति । अन्यत्रामनमाचम्। श्रासौनन्याय- मिनि परिभाषितत्वात् । १७, अध्वर्युण संप्रेषितः । १८. उभा पिबतमश्विना गायत्रौ । ततो वा धर्म इत्यादिका कल्पज्ञा पिष्टुप् । श्राभ्यामेकोष्ठत्य मध्ये ऽनवस्यन् वषगुर्यात् । दाभ्यां यजेत् त्रिष्टुम्वतीभ्यां पूर्वाञ्च इति (८.७) श्रुतेः । १८. धर्मस्यामे वोहीत्यनेनानुवषट्करोतीति पूर्वाल यौर्वाधिक प्रवयंचरण इत्यर्थः । १०. यावदुममेव । नाभ्यधिकं सामिधेन्याचपौत्ययशम्दस्यार्थः । . १॥ यदामिनयोः परमार्शमाघम्, Om marg) पापियमानपीः पयार। A प्रजन्या ·.५.१०.२९-३३.] मालायनश्रौतसूत्रमाथ्ये । २३६ प्रागाथम- २१. अस्य पिबतमश्विना गायत्री। यदुनियाखाजतमित्येव- मादिका जगती कल्पना । जगदतीभ्यामपरात इति श्रुतेः । २२. यथा पूर्वाहे। २३. स्वाहात इत्येवमायुभयत्र अमंयुज्यविधानात् । २४. मखे मखायमभ्या वत्खेत्येतामागच्छति सत्यभिष्टुयात् । उत्तरपूर्वाधं गत्वाध्वर्युरागच्छति। सो ऽस्याभिष्टवावधिः । २५. माद्यमाने इति महावीरं खरे सादयत्यध्वर्युस्तस्मिन्नवधौ गन्धर्व इत्या पदमस्य रक्षतीत्येतामभिष्टुयात् । २६. आवर्तनं महावीरपात्रस्य न्युजताकरणम्। तत्कुर्वनि मत्यध्धयाँ सं घेमित्था नमखिन इत्येतामभिष्टुयात् । एम मण्डलं तत्रभवा प्रागाथिका। २७. नत्रावणामग्निहोत्राता होमस्ततः पुरा इविईविनो महि सद्म दैव्यमित्येतामभिष्टुयात् । २८. हुतशेषस्य प्राणभनो ऽवघ्नाणमात्रमित्यर्थः । २८. शाखान्तरादुभयोस्तानेव समुपद्येति । ३०. एवमेव द्रष्टयम्। २१. हुतं हविरित्येवमादिको भक्षमन्त्रः । ययोरेव भक्ष- स्तयोरेवायं भक्षमन्तः । न केवलस्य यजमानस्यानन्तरत्वात् । ३२. श्रा यस्मिन् सप्त वासवा इत्येवमादिकां कल्पजामभिष्टु- यात् । संसाधमानेषु अध्वर्युण महावीरपावेषु । ३३. सूयवमाद्भगवती हि भूया इत्याशीर्वत्या परिदधातीति (८, ७) श्रुतेः।

·RS शाहायनत्रौतसूचमाध्थे। [५.११.१-B. २४. मदन्नौरुपस्पृग्न वाग्यमादुत्सृज्यते । शान्तिकरणं प्रक्रिय- मृचं (वा. २६.१) वाचमित्यादिकमध्वर्युवभादाद्यन्नयोर्भवत्येव । २५. सुत्य प्रधाों वा भवत्यहन्यहनि यावत् त्यम् । श्राग्री- भौये प्रवर्जनम् । होमस्खाहवनीय एव। सुते बहिष्यवमाने पौर्वा- शिकः प्रचार । माध्यन्दिने पवमाने आपराधिकः । एवमेव श्रुत- वात् । पूर्वकारिवशात्तु क्रिया। ३६. आतिथ्यानन्तरं मानूनबमोमाप्यायनोरोभिमनप्रस्तरेनि- हवनं तत्वोपमदा परन्ति । प्रवर्यरहिते यज्ञे। प्रवयंवति तु प्रवम्य संस्थाप्य । १. उपसत्वरूपमिदानीमुच्यते । उपमद्याय मौल्हुष इत्येता- स्तिसः सामिधेनौराह पूर्वाहे। यौर्वाधिक्यामुपसदौत्यर्थः । कथं पुनराह। अर्धचे संदधदनुच्छूममेकैकां मप्रणवा मकारान्तप्रणवाव- मानां दिएका हतीयेन वचनेनोत्तर संधायावस्येत् । २. मामिधेनौराहेति संबध्यते। दमा मे अमे समिधमित्य- नास्तिसः आपरासियामुपसदि । ३. अनवानमेकेका सपणवां द्विरुक्का बतीयेन पूर्वस्या वचनेन सद्धमणवान्तमोत्तरां बंधायावस्यति दे अनुच्छ्रसन्पठतीत्यर्थः । ४. बतौयायास्तृनौये वचने या प्रणवस्तेनानिमावह मौममावर विष्णुमावहेति मंध्यात् । यषापठितमेवेतनाम्यधिक परिसंख्या- (A मान्यदक्षिक

·५.९१.५-१२.
शासायनश्रौतसूत्रमाथ्य।
૨૪૧
नात् । प्रणवेन संधानोपदेशात् अग्ने महाँ अमीत्येवमादेरावह
देवान्यजमानायेत्येवमन्तस्य चाभावः । तिस एव देवता व्यवस्यवा-
वाहयेत् ।
५. सुगादापनेनामिहोतेत्यादिना सकलेन सुचावादाप्य । श्रा-
दाप्येति निर्देशः क्रमार्थः ।
६. तस्मादु तत्रोपांग चरेयुरिति श्रुतेः (६.१) ।
७. अमिर्टचाणि जतनत् अग्नेः पुरोनुवाक्या। य उग्र दव
पर्यइति याज्या।
८. वं मोम क्रतुभिः सुक्रतमः सोमस्य पुरोनुवाक्या । पाल्हं
युत्सु पृतनासु पप्रिमिति याज्या।
८. यः पूर्याय वेधसे नवीयसे विष्णोः पुरोनुवाक्या । तमु
स्तोतारः पूर्य यथा विदेति याज्या ।
यावदादिष्टं यावदुक्कमित्यर्थः । प्राकृतस्य खिटशदादेनि-
वृत्यर्थं वचनम्।
११. अमेर्य उग्र दवेति पुरोनुवाक्या। अग्नित्राणोति याया।
सोमस्यापाल्हं युखिति पुरोनुवाक्या। त्वं सोम क्रतुभिरिति याज्या।
विष्णोस्तमु स्तोतारः पूर्वमिति पुरोनुवाक्या । यः पूर्व्यायेति
याज्या । एवमापरालिके उपमचरणे विपर्यासः । एवमियमिष्टिये.
नैकोपसगण्यते । दूतरे श्रष्येवमेव द्रष्टव्ये ।
१२. दमां मे अग्ने समिधमित्येतास्तिस्रः मामिधेनौद्धितीये
ऽहनि पौर्वाधिक उपसच्चरणे ऽनुयात् ।
A गया।
31

·२४२ মুত্রসন্ধীনগদায়। [५.१२.. १३. द्वितीय एवाहन्यपराने उपमद्याय मौल्हुष इत्येतास्तिसः मामिधेनौरनुयात् । शेषं हस्तनवत् । १४. येनैव प्रकारेण प्रथमे ऽहन्युपसत्तेनैव हतीये ऽप्यहनि कर्तव्या । एवमेनास्तिस उपमदः स्वश्रुतौ । श्रुत्यन्तरे तु ज्योति- टोम एव दादशाप्याबातास्तव किमयमेव चिको दण्डकलितवत् चतरावर्तत उत' खत्थानड्या दादासंख्यापूरणमिति संशय १५. या प्रथमे ऽहनि सा चतुरई क्रियते । या द्वितीये माप्येवमेव चतुरहम। या बनाये मा चतुरइमिति । एवमेवाः खकालाः स्वस्थानस्या एव विवर्धरनेवं क्रमोन बाधितो भवति । तमन्दः संचय युदामार्थः। १६. प्रत्यहं वा विपर्यासं कुर्यात् । यधुपमदो विवर्धरैन् एव- मपि श्रुतलात् । केचित्तु श्रुतिमन्यार्थी मन्यमानाः पूर्वपक्षमेतदि- छन्ति । मिद्धान्तसूची तु पूर्वम् । १०. श्वोभाधियो सायायां पस्तदुपवसथशब्दवाथम् । तस्मिन्मातरूभे पौर्वाधिकमुपसचरणमापरराधिकं च समाप्य । ततो ऽन्यत्कर्म। १. अभिप्रणयनं चातुर्मास्येषक तदिहोपवसथे ऽहनि भवति । प्रवरहित बजे। Bom.व। .Com एमा) १Com.

·माशायनीवसूत्रमाथे। २. 'उपवमये प्रातः समवर्य यज्ञे प्रवापसदौ समस्या महा- वीरपात्रोदासनं भवति। ३. तच महावीरपात्रोदामने प्रस्तोता सामगानं करोति । किं ततः। ४. तत्र तस्मिन्नस्तोतुः सामगाने होतरपि निधनोपायः । मामनिधनोपगमनं पठनं होतरपि भवति। होटवचनं ब्रह्मादि- निवृत्त्यर्थम् । तब प्रस्तोता माम गायति तब होर्निधनोपाय इति सूचदयकरणं मौत्ये ऽहनि प्रवर्दीपचे नचैव भवात्सादनं तचापि होर्निधनोपाय इति ज्ञापनार्थम् । ५. ननु भ्रष्टावसरत्वादप्रवर्य च विधानान प्राप्नोति । उच्यते। शुनावविशेषेण व्याख्यातम् । ब्रह्म वा अग्निस्तद्यदुपवसथे ऽग्निं प्रणय- न्तीति। तत्प्रवर्यात्मादनादूर्ध्वमुपवमये यथा स्यादिति सूचारम्भः । येषामपि सौत्ये ऽहनि महावीरपात्रोद्वासनं तेयामप्युपवमथ एवामि- प्रणयनम् । व्याख्यातवचनात् । । १. श्रुतिक्रमेणाग्निप्रणयनादनन्तरं हविर्धानप्रवर्तनमाह'। हवि- निप्रवननमिति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम् । तदर्थमामन्त्रितो पाहतो होता यत्करोति तदुच्यते । २. हविः सोमाख्यं धीयते ऽवस्वायत इति । हविर्धाने शकटे . १C (ia marg.) अमीन हाधितो भवति । RAC (sec. b.) समाय । १० (in marg.) आप्रवायें। ४ com. श्रुति माह।

·२४४ मादायनचौतापमाष्ये। ५.१२.३--- उच्छेते । ते पाचौ शालामग्रेणाध्वयुणावस्यापिते तयौदक्षिणस्योत्तरं वीत्तरम्य च दविणमन्तरेण तिष्ठन् होता हविर्धानाभ्यां मवर्य- मानाभ्यामनुहोति संप्रेषितः । किं करोतीत्यत आह । ३. अपेतो अन्यमित्येवमादिना मन्त्रेण लोटं प्रतिषेत्। कथम् । दक्षिणपादायतलेन प्रतीचौं दिशं प्रति । ५. प्रेता यशस्य गंभुवेति तिष्ठन्ननुयात् । श्रामीनन्यायप्रति षेधार्थ पुनस्तिष्ठदचनम् । ५. धावा नः पृथियौ इमं तयोरिहृतवत्ययः । यमे दव यत- माने यदैतम् । एतान्तिसो दक्षिणस्य हषिर्धानस्योत्तरं वीपम- लम्रो ऽमुसंयन् अनुयात् । म माच्चं दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तर वीपनियेतेति (६.४) श्रुतेः । ६. अधि इयोरदधा उक्थ्यं वच इत्येतामनुयात् छदिषि कौलादावुपरि दीयमाने। ७. विश्वा रूपाणि प्रतिमुञ्चते कविरियतामनुभूयात् । परि- श्रीयमाणयोः रतुभिर्वध्यमानयोईविर्धानयोः । ८, नाभिर्यमिान्फलके तमभ्यम् । तत्स्ययोईविर्धानयोरा वामु- पखमद्हेत्येतामनुब्रूयात् । यदैने भन्यस्ये कुर्युरथा वामुपस्यमद्रु- हेति (८. ४) श्रुतेः । ५. केचिदध्वर्यवो नभ्यस्यकर्म पूर्व कुर्वन्ति । सतो मध्यमस्य छदिए प्रारोपणम् । नघ कर्मविपर्यासे ध्वयुवरयाकर्म । श्रा. वामुपस्यं पूर्वाधि इयोरित्युत्तरा । toविवि जादापरि रोयमाने ।

·५.९४.१-५.] शाझायनश्रौतसूत्रभाये। २४५ १०. परि वा गिर्वणो गिर इत्येतया परिधाय परिसमा- प्यानुवचनं ततो ऽन्यत्कर्म । ११. यत्र स्थितेनानुवचनस्य प्रथमोका तत्र स्थित्वा उत्सृज्यते व्यवायवाग्यमनभमणदिनियमात् ! यत्र तिष्ठन्तत्स्यित्वेत्यनुवादपरेण स्थानविधानमतो नामीनन्यायः । १. श्रुतिक्रमेणामौषोमप्रणयनं वक्तव्यम् । तस्य तावदवधि- माह । मितेषु निष्पादितेषु। यज्ञागारेषु सदोहविर्धानानौधेषु अशेषोमो प्रणयन्ति । तत्राग्निमानौधौयं प्रणयन्ति । मोमं हवि- र्धानम् । ततः किमित्यत आह । २. तत्प्रभृतीत्यनीषोमप्रणयनप्रभृतीत्यर्थः श्रानबन्ध्यायाः संन्या- नात् । वक्ष्यति । मैत्रावरुणौ च वशानूयन्ध्येति। श्रा तदीययापार- परिसमाः। अन्तरेण मध्ये चावालोत्करौ तीर्थं प्रवेश इत्यर्थः । ३. कर्म कुर्यादिति वाक्यमेषः । ४. उत्तरेणानौवीयं धिष्ण्यं श्रामीघ्रशरणस्यमान सदयोत्तरेण गत्वा ततः। ५. अध्वर्युख प्रतिप्रस्याता चाव। तावुत्तरेण यजपाबाणि चान्तःपात्यदेशस्यानि तानि चोत्तरेण गत्वा । पूर्वया द्वारा गालां प्रविश्य । अयं यज्ञसंचरः सूत्रानरे प्रसिद्धः। तामतिपत्त्यर्थमन्यवायो- दाहरणप्रपञ्चाथ चोकम् । १ पादेशः।

·२४४ गावायत्रौतसूपभाष्ये। (५.१२. ३-८. ४. -- उच्यते । ते प्राची गालामयेणाध्वर्युषावस्या पिते तयोर्दक्षिणोत्तर वत्मोत्सरस्य च दक्षिणमन्तरेण तिष्ठन् होता हविर्धानाभ्यां प्रबर्य- मानाभ्यामनुधौति संप्रेषितः । किं करोतीत्यत आह । ३. अपेतो जन्यमित्येवमादिना भन्येण लोटं मक्षिपेत् । कथम् । दक्षिणपादायतलेन प्रतीचौं दिशं प्रति । मेनो यज्ञस्य शंभुवेति विष्ठमनुयात् । अमीनन्यायप्रति- षेधार्थ पुनम्ति उद्धनम् । ५. द्यावा नः पृथिवी इमं तयोरिदृतवत्ययः । यमे व यत- माने यदैतम् । एतास्तिसो दक्षिणस्य इविर्धानस्योत्तर वापसं- स्लमो ऽनुमंयन् अनुयात् । स प्राच्यं दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तर वोपनियेतेति (६.४) श्रुतेः। ५. अधि दयोरदधा उक्थ्यं वच इत्येतामनुभूयात् छदिषि कौलादाबुपरि दौयमाने। ७. विश्वा रूपाणि प्रतिमुचते कविरित्येतामनुब्रूयात् । परि- श्रीयमाणयोः रज्जुभिर्वधमानयोईविर्धानयोः । ८. नाभिर्यस्मिन्फलके तमभ्यम् । सरम्ययोहविर्धानयोरा चामु- पम्यमद्रुइत्येतामनुब्यान् । यदैने नभ्यस्ये कुर्युरथा यामुपस्यमहु- इति (८.४) श्रुतेः। ८. केचिदध्वर्यवो मान्यस्य कर्म पूर्व कुर्वन्ति । ततो मध्यमस्य अदिष श्रारोपणम् । तच कर्मविपर्यासे ऽध्वर्युवमाययाकर्म। श्रा वामुपस्य पूर्वाधि दयोरित्युत्तरा । विसं जादापरि यमाने।

·५.१०.१-५.] माधायनौतसूचभाष्ये। २४५ १०. परि वा गिर्वणो गिर इत्येतया परिधाय परिसमा- प्यानुवचनं ततो ऽन्यत्कर्म। ११. यत्र स्थितेनानुवचनस्य प्रथमोना तत्र स्थित्वा उत्सृज्यते व्यवायवाग्यमनधमणादिनियमात् । यच तिष्ठन्तत्स्यित्वेत्यनुवादपरेण स्थानविधानमतो नासौनन्यायः । १४. १. श्रुतिक्रमेणानौषोमप्रणयनं वक्तव्यम् । तस्य तावदवधि- माह। मितेषु निप्पादितेपु। यज्ञागारेषु मदोहविर्धानानौधेषु अनौषोमो प्रणयन्ति। तत्रानिमाग्रौधीयं प्रणयन्ति । सोमं हवि- र्धानम् । ततः किमित्यत आह । २. तत्प्रभृतीत्यनीषोमप्रणयनप्रभृतीत्यर्थः । पानूबन्ध्यायाः संस्या- नात् । वक्ष्यति । मेत्रावरुणौ च वशानूवन्ध्येति। प्रा तदीयव्यापार- परिसमाप्तेः । अन्तरेण मध्ये चावालोत्करौ तीर्थं प्रवेश इत्यर्थः । ३. कर्म कुर्यादिति वाक्यशेषः । ४. उत्तरेणगौघीयं धिष्ण्यं प्रामौत्रभरणस्यमनिं मदद्योत्तरेण गवा नतः । ५. अध्वर्युथ प्रतिप्रस्याता चाध्वयं। तावुत्तरेण यजपात्राणि चान्तःपात्यदेशस्यानि तानि चोत्तरेण गत्वा । पूर्वया द्वारा शाला प्रविश्य । अयं यज्ञसंचरः सूत्रान्तरे प्रसिद्धः। तत्प्रतिपत्त्यर्थमव्यवायो- दाहरणप्रपञ्चार्थ चोकम् । . पाचादेशः।

·भाडायनत्रौतसूचमाये। ६. गालामुखे भवः शालामुखौयो ऽमिस्तस्य पश्चादुपविश्य संमेषमपेदत इति शेषः। ७. इति कार्यान्तरे। तेन कदाचिदध्वयुवणादमये प्रष्ट्रिय माणायानुनूदि सोमाय प्रष्ट्रियमाणायेति देति। ८. एतामेवामीन: मेषमनुवचनस्य तिष्ठन् । ८. उत्तिछ प्रचणस्पत इति लिङ्गादुत्तिष्ठत्सु । प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरित्येतां प्रवजा लिङ्गादेव । ११. होता देवो अमर्त्य इत्ययं वचः । उप बामे दिवेदिव रति वचः । एतौ बचावनुमंयवतमयात् लिङ्गम्यायाच । १२. होता देवो अमर्त्य इत्यस्य वचस्य बतीयायाचि भूतानां गर्भमा दध इति यः पादस्तं ध्रुवन् गर्भकामाय पत्न्ये गर्भमियं लभतामिति ध्यायादुत्तरेण सदो ऽनुसंयन् । उदरं वै सद इति सामान्यात् । १३. श्रामीप्रीयारणे अध्वर्यवो ऽग्निं निदधनि स्थापयन्तीत्यर्थः । अतःप्रमत्यामोधोये प्रायवित्तमाध्वर्यवं यथा स्यादिति सूचारम्भः । १४. श्रमे जुषस्व प्रति इर्य तदर दरयेवामामौत्रीय पद्धती हूयमानायामनुभूयात् । ता संप्रत्येतामनुयात्। श्रमे जुषस्व प्रति हर्य तइच इति नस्या एवैषा याश्येत्यर्थवादादानियहणाच तदा- वृत्तावावृत्तिः । (कौ• भ.६.५) १५. उत्तरेणामौनीयमग्निं असंयन् । सोमो जिगाति गात- विदिस्यतालिस्रो अनुयात् 1 Aनि प्रकार। १ सामान्य देव ·५.१३.१६-२४. शाहायनश्रौतसूत्रमाय्य। २४७ . १६. उप प्रियं पनिप्रतमित्याहवनौये हूयमानायामाहुताव- नुभूयात् । अस्यामप्याडतिरेव प्रयोजिका । श्रर्थवादात् । १७. तमस्य राजा वरुणस्तमश्विनेति हविर्धानं प्रपाद्यमाने सोमे ऽनुयात् । ब्रजं च विष्णुः सखिवाँ अपोर्णत इत्येतद् ब्रुवन् गोत्रपदं ग्रहोयादिति वृद्धवार्ता । १८. अन्तश्च मागा अदितिर्भवामौत्यनुब्रुवन्ननुप्रपद्य ततो ऽन्यत्कुर्यात् । १६. दक्षिणे ऽनसि कृष्णाजिनमास्तौर्य तस्मिन् भोमं निदधा- तोत्याध्वर्यवे निवृत्ते नेनो न योनि मदनं धिया कृतम् । गणानां वा गणपतिं हवामहे । अस्त-भाद् द्यामसुरो विश्ववेदा इत्यता उत्तरतो दक्षिणस्यानसो दक्षिणामुखस्तिष्ठन्ननुयात् । २०. एवा वन्दख वरुणं हन्तमित्याशीर्वत्या परिदधातीति (६.६) श्रुतेः । २१. सव्याद्धविर्धानयोर्यदागारं तस्य पूर्वस्यां दारि। प्रवे- शनिष्काशाविरोधेन बहिरुपविभतीति । विनापि कर्मणेहोपवेशन- विधिरयम्। २२. यद्यपरया दाराध्वर्युभिः सोमः मयाद्यते ततस्तेनैव होता- नुममियान ब्रहायजमानौ होरवचनात् । २३. प्राधमाने ऽनुप्रपद्येत्येवमाद्यपरथापि द्वारा प्रपाद्यमाने पूर्वणैव तुन्यम् । २४. दक्षिणेन बाजना आटतो दक्षिणवृत् । नादृशो ऽपरया १Cबस्था.शा..

·२४ माशायमश्रौतसूत्रमाये। दारा निश्रम्य तनः सव्यात्मवृत्तरेण हविर्धाने हविर्धानकटोप- लचितमागारमुत्तरेण गत्वा तत्रैव पूर्वस्यामेव दापविशति । १. अनौषोमदेवताकेन पहना श्वोभाविनि मोत्ये यजते । य एवामौ मोमस्योपत्रमये ऽमौषोमौयस्तमेव तेनामोतीति लिङ्गात्। नम्वन्यचोपवसथाब्देन पौर्णमास्यमावास्ये उच्यते। सत्यम् । प्रधान- यागात्पूर्वमहस्तवायुपवसथशब्दवाच्यम् । अवापि सत्ममानमेव । ननूपवसथशब्दो ऽतिरिष्यते । प्रस्तत्वात् । सत्यम्। अनौपोमौयस्यै- वायं कालनियमो थथा स्यात् । नान्येषां तापक्षतीनाम् । तथा र निकल्हेनायनाद्यन्नयोर्यजत इतीज्यार्थेष्वेवानीषोमौयधर्मा नान्येषु । २. यूपायाज्यमानायानुहोत्युमः प्रचन्ति लामध्वरे देवयन्त इत्यवाहा ३. उछौयमाणायानुगृहीत्युनः उच्छ्यख वनस्पते । समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्ताञ्जातो जायते सदिनले अहाम् । ऊर्ध्व ऊ पुल ऊतये। ऊया न पायमो नि केतुना। इत्येता अनुयात् । ४. परिवीयमाणायानबूझौत्युक्तः युवा सुदामा: परिवीत श्रागादिति परिधाय परिसमायानुवचनम् । यूपायाज्यमानायेत्येव- मादिसंप्रेषग्रहणं प्रयोजकार्यम् । अतस्तदशादुपये ऽपि यूप धर्ममाप्तिः। ५. भुकायावस्यो निमन्यनीया प्रवाह । तिष्ठषिति - नाष पश्चाद्देदः। प्रवाहेति वचनात मति मन्यने। मन्थनमन्वित्यर्थः ।

·५. १५:१-१२. शाहायनौतसूत्रमाये। २४६ . ६. यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इत्येतया परिदध्यात्तं मर्जयन्तेति मादुरका । एतया न्वत्र च चातुर्मास्येषु चांथ यत्र पथरालभ्यते तदेतां पराचौमनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति त्रिष्टुमा परिदधातीति (८.२) श्रुतेः । ७. अवैव तिष्ठन्सामिधेनौरवाह । मनोतास्नादनन्तरं श्रुता- वुन्नात्वात् । स एव क्रमो मा भूदिति वचनम् । नन्वाजतिनपणार्थ- स्वादिभस्य श्रुतिक्रमाच नत्रैवेभाधानमनुवचनं च युक्तम् । उच्यते । नेयम्य हविक्षपणार्थतेवर सध्या नियमात् । मनौतामाप्तदश्यार्थवा- दसंबन्धेनार्थवादार्थ । तत्र श्रुतिः । ८. पडशब्दः प्रधानावदानवचनम्। श्रतः प्रधानावदानदेवता- मावाह्य अव्यवहितं वनस्पतिमावाहयेत् । एवमेव श्रुतत्वात् । ८. प्रकृतिवदध्वर्युमाग्रीधं च संम्म्य परमोर्वी रित्येवमादिक मन्त्र जपित्वा तिष्ठति। १०. मित्रावरुणयोरित्येवमादिना मन्त्रण यजमानो मैत्रा- वरुणाय दण्डं समर्पयति । ११. मित्रावरुणयोरित्येवमादिना भन्त्रेण यथार्थम्। यादृश मतियहणार्थस्तादृशं विपरिणम्य दक्षिणपूर्वाध होतस्तिष्ठन् प्रति- ग्रहीयात् । १२. दण्डं प्रतिग्टह्य मैत्रावरुणे दक्षिणद्दक्षिणेन होतार गवाग्रतः स्थितः पूर्वो होतुः प्रतिपद्यते । . * A C (sec. b.) asfat instead of eft & A Com. पर ह। ४ । घरमाथ।

·माशायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १५. उत्तरेणं हविर्धाने इति हविर्धानागारमुत्तरेण दक्षिणे- मानौषीयं धिष्ण्यमदूरे गत्वा पूर्वया दारा मदः प्रपद्य स्वस्थ धिष्ण्यम्य पवादपविश्य मैत्रावरुणः होता तु होटषदने एवमनेन क्रमेण संचरप्रवेशनोपवेशनानि कला एकादश वक्ष्यमाणकान् मयाजान्यजति । कथमित्थत श्राद। १. ग्रेवा होता यवग्रिमित्येवमादयः पाशकाः । होता यवदिन्द्रं हरिवामित्येवमादयश सौमिकाः प्रमिद्धाः। ते सर्व एव मैवावरणस्य भवन्तीति लावायें परिभाषणम् । २. संप्रेषे १ प्रदाने पुरोनुवाकया मैत्रावरुणस्य भवन्ति । पकारः पूर्वण सह समुच्चयार्थः । ३. मयाजाधिकारादूर्ध्वम् उत्सृज्यते मेवावरण इति धावत् । थथा प्रेषा मेचावरुणस्य तथानुवचनान्यपि। पर्यमिकरणदौनि तस्येव भवन्ति । ४. प्रेषानुवाक्यानुवचनानि प्रहाण: कुवक व तिष्ठन्दडाक- शुभस्यो मैचावणे ऽनुपूयात् । ५. समिधः प्रेष्यति विमिटेन मषेण संप्रेषिती होता यक्ष- दमिं ममिधा उपमिधा ममिद्धमित्येवमादिना प्रेषसूक्षेनोभयवता तनूनपाखरामान्यतरप्रयोगेश प्रत्येकमुत्तरेषु' मेय्यमेश्येत्युको मैत्रा- वरुणः प्रेयति । प्रेषानादेत्यर्थः । . १Com, परमादा २ Bins रता -- ·साझायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २५१ ६. दाशतयोपु दशैवामीसूकानि। तेषां सामान्यविनियोगा- यमेतत्सूत्रम् । तेन तं मिमि देव त्वष्टर्यद्ध चार त्वमानलित्ये- नयोर्विशेषविनियोगे सति प्रयाजत उद्धारः। एतयोः स्याने ऽन्या- पये कर्तव्ये । यातयामलदोषपरिहारायेति वृद्धसंप्रदायः । ७. यदायो यजमानस्तदार्पय्या श्रामियो भवन्ति । तद्यथा । वैश्वामित्रस्य यजमानस्य ममित्ममित् । वामिष्ठस्य जुषस्व न इति । ८. अथवा समिद्धो अद्य मनुष दुरोण इत्येताः सर्वेषां भवन्ति । थेषामपि समानार्थयमाप्रीसूक्तमस्ति । अब्राह्मणस्य तु ममिद्धो अधे- त्येतदेव भवति । न पुरोहितार्ययम्। प्रवरमात्रस्य नदीयस्य वचनात् । १. यस्तु मारामंमयाजी' संभवत्वायमाराशंसस्तस्य स्खैव कार्या समिद्धो अद्य मतप इत्यत्रासंभवाबाराशंस्थाः । अबोदाहरणम् । प्रायस्य ममिद्धो अधेति वैकल्पिके प्रयोगे नरामः सूपूदतीति. भवति। येषां खा न विद्यते तेषां वामिठौ। निरुने तथा दृष्टत्वान्। १०. दशभिः प्रयाजैश्चरित्वा पर्यग्नये ऽनुपूहीत्येवो मंप्रेषितो ऽग्निहोता नो अध्वर दत्याधास्तिस सूची इवाइ मैत्रावरुण: परि- भाषितवात् । ११. उप मेय्य होतईया देवेभ्य इत्यध्वर्युषा संप्रेषिती मैत्रा- वरुणो जेदमिरमनदानमित्येवमादिकमुपप्रैपसंज्ञकं प्रेपमाह । १२. उके मेत्रावरुणेनोपौषे दैयाः शमितार इत्यादिक- A संभवसायमान, ये 1 A त्यध्वर्युषोती।

·५२ शाशायनमौतसूधमाये। [५.१७.१-३० मधिगुमंजं गैषं होतानुभूयात् । चक्रवचनादभिगोराहत्तायुपमेष- स्थातिः। १७. १. मेधपतिभब्दस्योहविकारो वक्ष्यत एव । २. 'अम्मा इति पुलिङ्गकवचनम् । 'आभ्यामिनि द्विवचनम् । 'एभ्य इति बड़वचनम्। तत एवं पाइद्वित्वे परावजवे च वच- नोहः । एकमिन्स्लीयनौ मास्था अग्निं भरत। दयोः प्राभ्याममि भरत । बहुषु प्राभ्यो अग्निं भरत । पुलिङ्गपश दिले अन्वेनी माता मन्यतामिति । बहले अन्वेनान्माता मन्यतामिति । स्त्रियाम् । अन्वेनां माता। दिल्वे अन्वेने माता। बड़वे अन्वेना माता । मन्यता- मित्यस्यानूहो ज्ञानिनामभिः समानाधिकरणवात् । ३. पुरुषे एकस्मिनालन्यमाने उदीचीन अस्य पदो निधत्तात् । पुरुषपहिले उदीचीनां एनयोः पदो निधत्तात् । पुरुषवडले उदीचौनों एषां पदो निधत्तात् । स्त्रिया एकवे बदौचीनों अस्याः पदो निधत्तात् । स्वौपशदिवे उदौचौना एनयोः पदो निधत्तात् । वडले उदौलोना आमां पदो निधत्तात् । ननु पास्यति मथमा- देयम्तेन द्विवचने अनयोरिति प्राप्नोति । मेन्युच्यते। अम्मा अप्रिं भरतेति प्रथमकथनादन्वेनमिति प प्रशतवात् । चरकाणां चानु- दात्तपाठादन्वादेशो ऽस्यशब्दः। पृथिवौं गरीरमिति पश्येकवे । शरोरे शरोराणौति दिवहोः । Cins..com. पत्र। १ चकारका ·५.२७.४-६.] शाशायनरौतसूचमाये। २५३ ४. एकधकधेति वक्ष्यत्येव । अस्येति पूर्ववदूहो विकारेषु । पुराशब्दो ऽव्ययम् । तस्य दिवचनवहुवचनयोर्विशेषाभावात् वौथ्या दित्वबहत्वप्रदर्शनमन्यथानभिधानात्। पिश अवयवे पिश च्छेदने वा धातुः । अतो निरवयवां वपामुखिदतादच्छिन्दन्त इति वेति। अपिशम दूत्येकवचने प्राप्ते ऽपिशम इति बहुवचनं तेनायथार्थ- नियमादमूह्यम् । वपामुखिदतात् । वपे उतखिदनात् । वया उत्खिदतात् । यथावचनं विकारेषु। अन्तरित्यव्ययम्। तस्य वौम- यैव दिवबहुवयोरभिधानम्।। ५. अस्येति प्रदर्शितम् । द्वित्वे वक्षसी बडवे वक्षामि। प्रश- सेति प्रक्षप्टेन गासेनेतिर केयां चिन्मतिः । अपरेषां प्रशस्तौ बाह इति। ततोदनामदेहाद-हः । वाहनिति बाजबहुवे। दोषा- पोति बहुवचनं तद्दले। कश्यपेवांसानच्छिद्राः श्रोणीः कवषोरू- न्स्रकपर्णाष्टोवतः । पश्चनेकवे बहुवचनान्येतानि । ननु छान्दम आकारः सर्वासा विभकोनामविशेषेण मर्यते। किं तत्रोहेन । उच्यते । शलादिप्रतिषेधो ज्ञापकम् । भवत्येवंरूपाणमूह इनि । ६. पड्विंशतिशब्दस्योपरिष्यादिचारः करियते । अन्येति शत- विचारम् । श्रनुध्येत्यव्ययं निययेनेत्यर्थः। गात्रंगात्रमिति वौपाय- वाभिहितवादविचारः । अस्येति पूर्ववत् । अनूनमित्य स्थाविकारः । प्रकृतावहितत्वात् । । - १c (orig.) •नियमवादूनं alt to नियमवाद छ। A •धान, C •धानान। RAभामनेनेति।

·२५४ शासायन श्रौतसूत्रमाये। [५.१७. ७०५९. । ७. अवध्यगोहमिति वक्ष्यति । पार्थिवमित्योहानूहः । जब- ध्यविशेषएवात् । ८, अग्नेति विकारेषु यथासमानातमिति वक्ष्यनि । ८. वनिष्ठु स्यूलान्त्रम् । पश्चनेकत्वे तस्योहः। अस्येति पूर्व- बदूधम् । मा राविष्ट मा छिसौटेत्यर्थः । ततश्च पशदिवे वनिष्ट्र एनयोर्मा राविष्ट । बहले पनिटूनेषां मा राविष्ट । स्त्रियाम् । अस्था एनयोः प्रामामिति यथोक्तम् । पमिछुमंनिधानादुरूकेण पाभिधानमिति मौमांसकाः ।, तस्मादपाभिधानं । सर्ववत्तादुरु करोतीत्युरूकम् । इविरभिप्रायं नपुंसकम् । अत ऊहः । उरूके उरूकाणेति यथावचनम् । नेधुभाकमपि पुचे वा पोचे वा रविता हत्तेत्यर्थः । रवच्छिद्यादित्यर्थः । हे भमितारो पुमाकमपि कल्या- एमत्यभिप्रायः । न्यूने ऽप्यधिगौ नवैवोच्छासाः । नदधिकारे मत्य- धिगुवचनात् । नवकत्वो ऽधिगाववानिति (१०.४) श्रुतेः । इदयनामे इन्यमालभेतेति वपानिवृत्तौ पुरा नाभ्या अपिशमो वपामुखिद- नादुरूकं मन्यमाना इत्युद्धरेत् । मारमा अयि भरतीवध्यगोहमवा रक्षः संजतादिनि च छतलात्। तत्र पाठ उच्या मध्ये ऽवमानम् । हतेन संस्थापने मनमभिगुं ब्रूयात् । अनन्नरायमु तहि पपि जपे- दिति मतपथे (१.१.२.८) पाया हविर्घहणे आनोयजुषा दर्शनात् । ९.. अभिगो मौवमित्यादिना चिः परिधाय तत उभाव- पापयेत्युपांश जपेत् । ११. नेदस्य संजप्यमानम्याध्यक्षा श्रमामेति मतपथे (३.८.१. १५) मर्वेषामविशेषात्संजप्यमानम्येक्षणप्रतिषेधः ।

·५.१८.१- शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। २५५ १२. पदाज्यावेक्षणमेव न सर्वप्रायश्चित्तमपि। प्रायश्चित्त- वचनात् । १३. यां कांचिप्णवौमित्य विशेषात् । प्रथमं वा नियम्येति न्यायादिदं विष्णुर्वि चक्रम इति । . १. स्तोकेभ्यो ऽनुहोति मंप्रेषितो मैत्रावरुणो जुषस्व मप्रथस्त- ममित्येकां दमं नो यज्ञममृतेषु धेहीति पञ्चकं सूकमन्वाह । २. वाहाकृतिभ्यः प्रेग्यनि संप्रेषितो होता यक्षदग्निं स्वाहाज्य- स्येति प्रेय्यति। ३. पापीणां विनियुकानामविनियुकोत्तमा याज्या । ४. प्रसिद्ध उत्तमः प्रयाजः । तं वपां चान्तरेण होदमैचावर- योग्यमनं भवति । न स्वाहातोश्च वां चान्तरेण वाचं 'विसृजेतेति (१०.५) श्रुतेः । ५. तो न पशौ न मोमे करोतीति वचनात् । सवनौये चावाहनश्रुनेरथावाहन अवह देवान्यजमानायामिमग्न भावह वन- स्पतिमावहेति दर्शनात् । ६. यदि यजति ततो ऽग्निः प्रत्नेन सोम गौर्भिरित्येवेति । श्रुत्यन्तरादयं विकल्पः । ७. ये दापौर्णमासिका निगमा श्रावाहनादयस्तेवाज्यभाग- देवते अग्नीषोमो निगच्छतः। यथायथं निगमान् लभेते इत्यर्थः । १C (in marg) चानावादन। या instead चावाहन..

·शासायदौस सूत्रमाष्ये। [५.१५.---१२. ननु मिद्धमवेतदिज्यमाना देवता निगच्छन्नौति वचनात् । सत्यम्। मवनावाहनयुतिदर्शनादाज्यभागयोगपचे ऽपि निगमाभावसंदेहः स्यात् । स मा भूदिति सूत्रारम्भः। मनु तस्या आवाहनश्रुतेः का गतिः । उच्चते। तत्रेतावन्माचं विवक्षितम् । प्रधानादनन्तरं वन- स्पतेरावाहमिति । दापौर्णमामिका निगमास्तम्विति बहुवचन- मुद्दिश्यमान विशेषणवादविवक्षितम् । ८. दापौर्णमासिकान्निगमाहूरभवेषु औषेषु नान्यभागौ निग- छतः। शाखान्तरेवन्यथापाठात् संदेहो मा भूदिति स्पार्थ सूत्रम् । ६. अनौपोमाविमं सुम इति वपायाः पुरोनुवाक्या कर्तव्या । १०. होता पदमौषोमो काग न्येयप प्रेपो भवति । ११. युवमेतानि दिवि रोचनानौति थाम्या । वपाया इत्ये- सन्मशतमेव । विकारेषु यथाचोदितम् । पशादित्वे हागयोपयो- मदमोः । पहबहुले कागानां वपाना मेदमाम् । एकदेवत्यो जुषतां विदेवत्ये जुयेतां बहुदेवत्ये जुषन्ताम् । १२. मैबावरुणः पूर्वस्ततो होतेति । यथाप्रपवमुपनिष्क्रम्य चालालं गला तम्मिन्निदमापः प्र वदतेति बचेनीयस्पृश्य मार्जयिवे- त्यर्थः । अथ चालाले मार्जयस अनि शतपथश्रुतेः शानिराप इति च वाक्यशेषादगिर्जिन नत्सवोत्मन्येते होटमैत्रावरुणौ । व्यवायादेनियमात् । चावतम् । Bom. वपयों reep वपान मदस .. मेरमा । .Com वि..।

·५.१८.१--. शादायनीतरत्रमाये। २५० १. पापुरोसाशनचारायाध्वर्युणमन्त्रितौ होटमैत्रावरुणौ चा- वालोत्करावन्तरेण मविण्यामौनीयं धिण्यमुत्तरेण होटधिष्ण्यं चोत्तरेण गला यथाधिपयमुपविगतः । २. पम्हपुरोलागस्याग्न्यन्वाधानादौन्यङ्गानि प्राप्तानि प्रतिषि- ध्यन्ते । पश्वर्यान्यनानि पशुपुरोलाभस्याप्यय प्रयोजनं साधयन्ति । य एव पोस्तैरर्थः क्रियते स एव पशपुरोलामस्थापौति । कुतः । विभवात् । विभवः मामर्थ्यम् । दृष्टादृष्टसंबन्धिन्युपकारे कर्तव्ये । पप्रयुकान्यपि समानीत्यर्थः । २. तत्रोदाहरणम् । अनौयोमौयम्य पशपुरोलाशमन्वचि देव- सूभ्यो वौषि इति वक्ष्यति । तेषां च प्रैपरहितं प्रदानम् पशुपु- रोलाशस्य च सप्रेषम् । तत्र विष्टक्षति मंदेहः । किं पशुपुरोलाश- खिएकदिलामग्न इत्येवमादिर्भवतु पशपुरोलाशप्राधान्यात् किं वा ऐष्टिको देवसूहविषां भूयस्त्वादिति । तत्र सूत्रेणेव निधयः । पुरो- ताखिएकत्समवाये ऽपि। पशपुरोलाखिएकदिलामम इत्यादि- भवति ममवाये ऽपि । वहुवे ऽप्येषामागनूनाम् । कुतः । प्राधान्यात् पशुपुरोलागम्य । तत्रैव देवसूहविषां प्रक्षेपात् । तथा ध तत्रैव माध्यन्दिनश्रुतिः। प्राथाय्याहानये खिष्टशते प्रेग्येति । यापुनः सपाषु चातुर्मास्येपु कात्यायनवचनं पाइपुरोलागमन हवौंपि - १ सप्रयुतानि पायानि नानि परो., Com. पपपरो. साधयक्ति A B (orig) om. एपाम् । 33 ·२५ शासायनम्रौतसूत्रभाष्ये। [५.१८४-८. निर्वपति तेषां खिष्टकडूयस्लादिति युक्तं तत् । तेषां' तब प्राधा- न्यात् भूयस्वात् न्यायस्य परिपुष्टवादितिर हेयर्थः । ४. प्रयोगः कर्तव्य इति धाकाषः। अचायातानि वाषि अतुल्यानि । अतस्तेषामतुल्यानामनन प्रयोगः कार्यः । कस्यायमूह- प्रतिषेधः । इविरभिधानखेति ब्रूमः । यद्ययमूहप्रतिषेधो न स्यात् सतयरुपुरोलामानामन्यायानने ऽनिमय होतारमणौतायं यज- मानः पचन पतौः पचंवरुपुरोलाभानिति प्राप्नुयात् । न घेथ्यते । मदर्थ मतिषेधः क्रियते । ५. नेति प्रतिषेधस्य सन्तीत्यनेन मह संबन्धः। निगमा निगदाः । श्रावृत्यपेक्षं बड़वचनम्। विष्टकनिगदस्य चार्य प्रतिषेधः। केषाम् । पाहतन्त्रे चौद्यमानानाम्। यदि पुनः कथं चिदिश्यात्तिर्भवति छवियो नागदोपापहारनिमित्ता ततः खियशभिगदो भवत्येव । कुतः । पशमन्ने चोद्यमानानामिनि विशेषणात् । ई. श्रमौषोमा यो अध वामिति "पशपुरोलाभस्य पुरोम- वाक्या भवति। ७. होता यादग्रौषोमो पुरोलाशस्य इत्येवमादिक: मेषो भवति । पुरोलामयोः पुरोलामानां शुषता जुषन्तामिति यथा- प्राप्तो विकारेपूहः । ८. अग्नीषोमा पिश्तमर्वतो न इति पाइपुरोलामस्य याज्या। A बान्यापनामा चातुमायदेवतामा वेग .Cine .Com पर १CTIभू• BCबान्यात

·५.१६६-१७
शाहायनौतरनमाये।
६. इलाममे पुरुदंसं सनि गोरिति पशुपुरोलाविष्टशतः
पुरोनुवाक्या भवति ।
१०. होता यचदग्नि पुरोलाशस्येत्येवमादिकः पशपुरोलागस्य
खिष्टक्षतः प्रेषो भवति ।
११. अग्निं सुदौति सदृशं ग्टणन्त इति याज्या ।
१२. संमार्जनानामिला निर्वयं पशना घरन्ति । ममार्थ
सूवम् ।
१३. मनीतायै हविषो ऽवदीयमानस्यानुहोत्युक्तस्वं ह्यमे
प्रथमो मनोतेत्येतन्मनोतासूनमन्वाह । मनोति संव्यवहारार्थ
संज्ञाकरणम् ।
१४. अमोयोमा य आहुतिमित्येषा पयोः पुरोनुवाक्या।
प्रधानपश्चवदानानामित्यर्थः ।
१५. होता यचदोषोमो छागस्येत्येवमादिकः गैपो भवति.
देवतान्यत्वे प्रातिपदिकोहः । एकत्वबजत्वयोर्वचनोहः । छागस्येति
दिल्यबद्धत्वयोर्वचनोहः । स्त्रियां लिङ्गोहः । मेषादिषु प्रातिपदि-
कोहः । पुनधान्य अहविकारो वक्ष्यते ।
१६. अग्नीषोमा हविषः प्रस्थितस्येत्यस्था यायाया अर्धर्ष
तावदिरभेद्यावद्दमाहोमः ।
१७. ते वमाहोमे अस्था एव याज्याया उत्तरार्धर्चानो
वपट्करोति प्रधानक्षेपाय।
१Com, खिष्टतः।

·शाज्ञापनौतसूधभाष्ये। [५.२५-१. १८. देवेभ्यो वनस्सने हवौंषीत्येवमादिका वनस्पतेः पुरोनु- वाक्या। १८. होता यचदनस्पतिमित्येवमादिकः प्रेषः । अत्र छाग- स्येति यथाविकारमूह्यम् । छागयोग्छागानामिति । ततौ पशु- द्वित्वे ततान्पशबहुवे। स्त्रियां तचैतामिति एकत्वे तचैते दति दिवे तचैता पति बहुवे । रमीयां वक्ष्यति । २०. वनसते रशनया नियूयेत्येवमादिका याज्या भवति । २१. पिपौघि देवा उभतो पविष्टेति खिष्टशतः पुरोतुवाक्या कार्या । प्रष्टनिमिद्धस्थाप्युपदेभो नियमार्थः । नतो बाईस्पत्यमेवा- वरुणोविराजौ। २२. छागस्येति विकारेषूफ ऊहः । २३. ये यजामहे ऽये यदधेनि याज्या । निगदप्रतिषेधः गाखान्तरात् । २४. इलामुपहास्थमानत्यत बारभ्य मार्जनपर्यन्तं कर्म हवा तत एकादशामुयाजान्यजति । १. देवं बर्हिः सुदेवं देवैः स्यादित्येवमादिभिरेकादशभिर्य- अत्यन्तमध्ये ऽनवार प्रेष्यति मैत्रावरुणः परिभाषितलात् । वरु वार्याणि यजमानाभ्यां वसु वार्याणि यजमानेभ्यो यथा विकारमूहः। १८ माविभिनयका दिया।

·५.२०.२-५. স্মাশ্রযলীনযুমাত্র। २६९ २. प्रथमदितीयौ तु पलन्तरेणेत्येवं नवसु यथाक्रमेण प्राप्ते- वाह। ३. अष्टमनवमौ देवो नराशंसो देवो अग्निरित्येतावन्तरेणा- गत वक्ष्यमाणै भवतः । श्रागन्तुवचनातिरेकादिष्टकापशी दाद- शानुयाजके अचवागन्तुप्रक्षेपः। ४. देवो वनस्पतिरिति नवमः । देवं बर्हिरितीनामिति दशमः । ५. सूना प्रेय्येति संप्रेषितो ऽग्निमद्येत्यादिकं सूतवाकोषमाह । दियजमानके । अमिमद्य होतारमणौतामिमौ यजमानौ पचन्तौ पक्रोः पचन्तौ पुरोलाशं बननाक्नीषोमाभ्यां छागम् । बहुयज- मानके। अग्निमद्य होतारमणतेमे यजमानाः पचन्तः पतौः पचन्तः पुरोलाशं बध्नन्तो ऽनौषोमाभ्यां छागम् । पुरोलाशद्वित्व- बद्धत्वयोः । पुरोलायौ पुरोलाशान् । देवतापदमूह्यं यथादेवतम् । छागदित्ववङ्गत्वयोः । छागौ छागान् । स्त्रियां छागां छागे छागाः । सूपस्था अद्य देवो वनस्पनिरभवदनौषोमाभ्यां छागेन । देवनापद- मुझं यथादेवतम्। छागदिवबहुवयोः । छागाभ्यां छागैः । स्त्रियां छागया छागाभ्यां छागाभिः । अघतां तं मेदस्तः । एकदेवत्ये । अघतं मेदस्तः। बहुदेवत्ये। अस्तं मेदस्तः । पशुदित्वबजत्वयोम्तो भेदस्तः तान्मेदस्तः । प्रति पचतारभौष्टामित्यत्र पचनेत्योकारानं १Cोषाह। २ B अभ्यागन्नुक । २ Bins प्रति पचतापमोटामवीरता पुरोलाभेन। ४ Ains घसत्तं मे बघसंस्त म इति वा। - Ains ते मेदस्त'। CB .त्याका ·२६२ সুন্নিবীনগনাই। [५.२..--. वाजसनेयिनां । प्रत्ययभौटा पदतो यजमानत्यर्थः। अपि वा मेदमश्च पोश्च सात्वं द्विवचनं स्थादिति चोदनासंदेहास्पचते- व्यनूधम् । अपभौटामित्युपरिष्टाहक्ष्यति । अवीवृधेतामिति च । परपुरोलामदिवबहुलयोः। पुरोलागाभ्यां पुरोलागः । त्वामद्य पृषे चाय पौणं नपादित्यमिप्रार्थनवादद्यानि ! अौतार्थ यजमान इत्यूहेन । प्रदर्शित जहः पूर्वच । ना या देवा देव दा- नान्यदुरित्ययथार्थवादनूह्यम् । तान्यो । दियजमानके तान्याभ्यां । बनायजमानके तान्येभ्यः । ६. प्रसङ्गेनोक्तं ग्रन्थलाधाय। अनिमद्य होतारमणीतायं मुन्वन्यजमान इत्येवमादिकं भौमिकाण्यं सवनीथपगौ भूयात् । अत्रापि वियजमानके । अग्निमद्य होतारमणौतामिमौ सम्वन्नौ यजमानौ पचन्ती पहीः पचन्तौ पुरोलायो बनान्तौ । यथादेव । कागो छागान् । इन्द्राय सोमं सुम्वन्तौ भृजन्तौ इरिभ्यां धानाः। बायजमानके । अनिमद्य होतारमणतेमे सुम्पती यजमानाः पचन्तः पनीः पचन्तः पुरोलामान वनन्तः । यथादेवतं । छागौ छागान् । इन्द्राय सोम सम्वन्तो भजन्ती हरिभ्यो धानाः। प्रवी- दृशेतामिति विवरनं सदनीयदेवतां पशपुरोला देवतां चाभि- प्रेत्य । कुन एतत् । ऐतरेयश्रुतेः। सबनीयस्य श्रेत्पशपुरोला कुर्युरचौरधेतां पुरोला रित्त्येवं ब्रूयात् । सवनौयेरेवेन्द्रो वर्धते पायुरोलाभेन पशदेवतेति । ७. शेगा शंयोर्वाक उके यथाप्रपन नैध मार्ग प्रविष्ट १Cशाद instead oनस्परिशदा १८ प्रधान instead of प्रार्थना ·भाडायगोनगूचभाष्ये। नैवोपनिष्क्रम्योत्सृज्यते । व्यवायभ्रमणवाग्यमादिभ्यः। उत्सृज्यते मैचा- वरुणः । नात्र उदयशूलोपस्थानापेक्षा । ८. मालामिति पनौमालोपलक्षणम् । तां होता गत्वा पनी- संयाजान्तमग्नीषोमीयमस्तमिते समापयति। शालाग्रहणं सदस्येवा- पस्थितस्य पनौसयाजा मा भूवन्। होत्यहणमुत्सृज्यते मैत्रावरुणः शाला गवेति संदेहव्युदासार्थम् । दिरभ्यामो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायुय्य- मिति । इति शासायनश्रौतसूचभाष्ये पञ्चमो- ऽध्यायः समाप्तः। { C उन्मुथते ।

·( २६७ ) अथ पष्ठोऽध्यायः। १. अनौषोमौयेणोपवमये पश्यना यजत इत्यन प्रारभ्य यः पश्वर्थतया कर्मकलाप उक्तः स एवान्येषां पशनां प्रकृतिद्रष्टव्यः । कुतः । प्राथम्यादङ्गमाकल्याञ्च । अयोग्यं मन्त्रजातं प्रायेण दर्शपूर्ण- मामयोरमौषोमोये च पभावानातं यतो ऽतो विवनिपूचिन्ना प्रस्तूयते । २. ऋषीणामिदमार्यम् । किं पुनस्तत् । आम्मानमध्ययन मन्त्राणाम् । अभिधायकमनभिधायकं वा नोक्षितव्यं प्रती। कुतः । अपूर्वत्वात्प्रकृतेः । तेन एतवतीमध्वयों बुधमित्येकवचनं दयोः सुचोरादापने ऽनभिधायकमपि' मत् पानातं भवति। आर्ष- मानानं मन्त्राणं प्रताविति यादवैदिक जहः। श्रतो ऽस्य विनाये सर्वप्रायथितम् । ३. यथार्थमिति योयो ऽर्थस्तं तमभिधातम् । उत्तरस्यां तता- वित्युत्तरस्यामियायां विकलावित्यर्थः । अर्थस्य विकारोऽर्थवि- कारः । सपक चिट्रव्यान्यत्वेन छ चिनिङ्गान्यत्वेन क चिसध्यान्यत्वेन क विदचनान्यत्वेन क चित् मारतद्रव्याभावेन । तस्या विकारस्यो- स्पत्तिरूपेणानभिधानान् । उत्पत्तिः प्रतिः। तद्रूपेण वैकृतस्यार्थ- (Cसावन्य १B सो १BC •यिकम । ४Con,मा पियामिति चोविकाराचा (Com..

·शावायन श्रौतसूधमाष्ये। । स्थानभिधानात्। शब्दविकारमनार्ष वैतार्थाभिधायक क्रियमाण- मुहं खुवते याज्ञिकाः । रूढा हि तस्येयं संज्ञेत्यर्थः। तदन्वाख्यानं भास्वसंव्यवहारार्थम् । ऊहेविदेवतबहुदेवतेषु । यथार्थमूह इत्येव- मादिषु द्रष्टव्यम्। ४. अथाधत्तं यजमानाय शंयोरिति दियजमानकवजयज- मानकेषु यजमानस्य विकारे प्राप्ते वचनादृश्चनभिधाने ऽपि विकारो न विद्यते । यूयते' वा एतदृचो ऽक्षरं यदूइति । तस्मादृचं नोहे- दिति श्रुत्यन्तरे प्रतिषेधात् । ५. श्रावह देवान्यजमानायेति प्रकृतौ । दियजमानके विकारे यजमानाभ्याम् । बहुयजमानके यजमानेभ्य इति। ननु यथार्थमु- 'तरस्यां नताविति लक्षणरम्भावहिरादिभिः प्रतिषेधाच्च विनायु- दाहरणेन मिद्धमेव । सत्यम् । प्रयोगनियमार्थस्वारम्भः । अतः अकर्षभिमाये ऽप्यनुदेशे कला चिन्तया क्रियायां यजमानशब्द एव प्रयोकव्यो न प्रयोगान्तरमिति वक्ष्यमाणस्य शब्दविकारस्य संक्षेपतः प्रयोजनमुच्यते । प्रयोगनियमार्थमाचार्यण सूत्रं कृतम्। अतो ऽयं यथापठितः कर्तव्यो ऽन्यत्र लादणिकः । ६. श्राशासाना मेधपतिभ्यां मेधमिति तावनीपोमाभिप्राय द्विवचनम् । एकदेवत्ये पशो मेधपतये। बहुदेवत्ये मेधपतिभ्यः । प्रयोगनियमार्थ वचनम्। एतेन स्त्रीपशो मेधापतिरिति न १ Badds चु द्रश्यम् । cf. Comm. on I, 16, 5. C विधाने। PA पूति, BCइपने। F A ins, शुन्यमार एवमेव यागन (न्यायात!)! ५० मेषप.1- ·আপ্পায় মীনপাষ্ট। । । भवति । यशाभिधाने तु मेधाब्दे विवचिते देवताधाय स्खौले मति मेधपल्या इति प्रयोगसंदेहो मा भूदिति । ७. मेधपतिभ्यां मेधमित्या मेधमित्येतत्पशपदम् । तत्पर- हिवे मेधौ । मले मेधानित्येवं प्रयोगव्यम्। अनारम्भापशाभि- धानमिति गम्येत प्रकरणत् । ततो ऽनूहः स्वात्तस्मात्सूत्रारम्भः । स्त्रीपशो मेधाम् । योमधे । बहुषु मेधाः। के चिन्मेधशब्दं जाति- वचनं मन्यन्ते । तेषां स्वीपों मेधों मेथ्यौ मेधौरिति। एवं छाग- लेपिनो सूत्र एवोह ईदृशः पठितः । ८. आत्तामधेत्यस्य विकारः। एकदेवत्ये अददछ । बजदेवस्ये आदरोति। प्रयोगनियमाथै सूचम् । थुप्यन्तरात्। भूते जून- घतने ल स्यात् । ततयाघसदघमषिति प्रामुयात्। ननु प्राप्ता- मधेति प्रश्तो लुङः प्रयोगादाददादधिति युगमेव। उच्यते । छान्दशः पाशतः प्रयोगः । अहेन तु लाचणिकन भवितव्यम् । स मा भूदिति सूचारम्भः) ६. पस्तां नूनमित्यस्य विकारः। एकदेवत्ये घस्तु भूनम् । बहुदेवत्ये घसन्तु मनमिति । प्रयोगनियमः श्रुत्यन्नरान् । लाक्ष- णिक ऋतु मूनमिति । तत्र कर्तव्यम् । हान्दममपि सूचोक कर्म- ध्यम् । सूचारम्भमामात् । १०. अघनिमित्यम्य विकारा। एकदेवत्ये अचमत्तं भेदस्तः। बहुदेवत्ये अघसंस्त मेदस्तः । अघमतामिति न्याय्यं द्विवचनम् । प्रयतामिति छान्दसम् । मन्त्रे घमहरेति (पा. २.४.८०) 10 प्रलय। परोपमा.com ।

·६.१.११-१५. पाहण्यनौतसूभभाष्ये। लेनुकं कृत्वा अघत्तामिति तु मकारस्य तकारोत्यत्तिः । अदृष्टो वर्णव्यत्ययस्तस्यालाचणिकत्वात् । एकवचनवजवचनयोः सकारस्य श्रवणं युक्तम् । अघसदघमनिति । ११. अघत् एकदेवत्ये। अदन् बहुदेवत्ये । रूपदयमेतच्छा- न्दसं अघत्तामिति प्रारूतस्य वर्णव्यत्ययस्य छान्दसलमामान्यात् । श्रुत्यन्तरग्दा प्रयोगनियममीछत्याचार्यणोपदिएम्। १२. उपाव स्रवद्रभौयांममिति पविशेषणम् । तस्य पर- 'दित्वे रभीयांसाविव कृत्वौ । बडवे रभौयस इव कृत्वो। उपमानस्य संप्रत्यर्थं वोपमार्थे वोभयथा दर्शनात् । यत्र पक्षणाप्यार्षचोदनानुग्रहः स्यात्म पदो ज्यायानिति ऊ एव न स्यात् । इयते च श्रुत्यन्तर- पाठात् । तदर्थः सूबारम्भः । स्त्रीपशावपि के चिदिच्छन्ति । रभी- यौमिव रभौयस्याविव रमीयमौरिवेति । १३. अग्रभीष्टामिति देवतावचनम् । अयभीदित्येकदेवत्ये । अग्रभोपुरिति बहुदेवत्ये । हकारप्रतिषेधार्थ सूचम् । यहोभन्छ- न्दमौति प्रक्षतौ इकारस्य भत्वं छान्दसं विकृतावपि वचनात्तादृश- मेव भवति। १४. अवौधेतामिति देवताभिधायकम् । एकदेवत्ये अवी- धत । बहुदेवत्ये अवीवृधन्त । हेतुकर्षमभवादणिजन्तादेव सिंच: स्थाने पङ कृतो व्यत्ययेन । लाक्षणिकं तु अवर्धिष्ट अवर्धिषवेति । तन्मा भूदिति सूचारम्भः । १५. तदश्यादिति सूक्रवाके यजमानस्याशीर्वचनम् । तइह- Aom. घो। * A ins, कृत्वौनि रमीयांसमिव ।

·( शाहपनौतसूत्रमाये। यजमानके प्रशासरिति भवति । प्रदर्शनार्थमेतत् । तेन दिया- मामके अग्यास्तामिति मिटुं भवति । श्राभिषां सूनवाले परिगण- नादनागोरथमेतत्पदमिति । व्यत्ययेन च शुभष्ट्रस्य लोप इति मन्यमानः कश्चिद यानाम युरिति द्विवचनबद्धवरने कुर्यात् । सन्निवारणार्थ सूबम्। १६. तदृध्यात्सूकवाक एव । तस्य पूर्वाक एवं न्यायः । शुध्या- स्तामिति वियजमानके। १७. यद्यदत्तोकमतेति यजमानाभिधायि। तस्य दियजमामके यधदचौकमेताम् । बडयजमानके पदचौकमन्तेति । अक्षकमेतां दिवचनमचकमन्तेति बहुवचनं सावणिकम। तमूचारम्भमामात बाध्यते। १८. तीतिप्रकारे अनेन प्रकारेण यजमानाभ्यां यजमानेम्ब इत्यादिकः शब्दविकारः कर्तव्यः । वक्ष्यति । मतदानीषोमोया रति । तब होता थपदमौषोमौ छागस्यछागस्येति या पाभि- धानं प्राप्नोति । मसतान सप्तदभाना । महरचनेन वा कागानामिति । नर बहुवचनेनेवाभिधानं कार्यम। कुतः । यजमानाभ्यां बज- मानेभ्य रति दर्शनात् । एवं च सति प्रातिपदिकोपग्रही परम- पदमात्मनेपदं च कालपुरुषा उत्पत्तिवावन्ति । . न विक्रियन्ते ऽर्थभेदात् । तेषु विक्रियमाणेधन्य एवार्थः संपद्यते। प्रदविकार इति। यः भदो विकतुं शक्यते स एव विकर्तव्यो भाव्ययम् । . 10 (orng) वाम in marg.पी युग ..om. पायजमानके। १ •प्रदए।

·६.१.१६-२२.] शासायनीतसूचभाष्ये। ૨૬ तदौमयैवानेकार्थाभिधायकं भवति । ततः पुरापुरा नाभ्याः । अन्तरन्तरेवेत्यादि सिद्धं भवति । १६. स्तृौत बहिः । सूर्य चक्षुर्गमयतात् । दिशः श्रोत्रम् । वातं प्राणम्। अन्तरिचमसम् । एकधास्य त्वचं । पुरा नाभ्याः । अन्तरेवोभाणम् । माता मन्यतामित्येवमादौनि ज्ञातिनामानि । ज्येनमस्य वक्षः। भला दोषणौ। कश्यपेवांसा । कवषा नेकपर्णति पदव्यम् । अवध्यगोई पार्थिवम् । अन्ना रतः संसृजतादित्येतानि सूत्रपठितानि विकारे ऽप्यनयानि । यथासमामातम् । प्रतिवद्धि- कारेषु भवन्ति । नेति वक्तव्ये यथासमानातवचनमधिकारार्थम् । २०. चोदनाशब्देनाबाभिधेयमुच्यते । न तु क्रियामवर्तकं वच- नम्। तत्र प्रकाग्यस्य संदेहे ययाने त्वं सूकवागसि तदस्मै देवा रामन्तामित्येवमादौ अमिपदे आहवनौये होटगुणविशिष्टे वा विसतिष्वपि यथाममानातं कर्तव्यम् । २१. मेषशब्द एकदेशवाचौ। भूतशब्द उपमायाम् । भेषभू- तानि मेषतल्यानि याकांक्षस्य मन्त्रस्य निराकांचीकरणानि। अपू- र्वाणि पूर्वमन्त्रमध्ये अपठितानि तानि यथासमाम्नातं भवन्ति । यत्र न समानातानि तत्र न भवन्तीत्यर्थः । तत उपहतौ वायु- रिन्द्रवायू मह प्राणेन सह वर्चसा तयोरहमुपहतः सह प्रापणेन मह वर्चमेत्येवमन्तो मन्त्रो न भषयामौत्यध्याहारः । २२. श्राय दूत उत्तरो वक्ष्यमाणको ग्रन्थः । तत्र निगदा यजुर्विशेषाः। ते च यथासमाम्नातं भवन्ति । चशब्दाग्निविदछ । . Bom. अभिपदे मिटे वा।

·२७. भावाधरौतसूपमाष्ये। [६.१.२५-२७. . प्रषास्तूहान्ने प्रतौकग्रहणात् । य एते प्रकाश निगदाचेति च व्यप- देशात् । श्राययहणादने मी अमि ब्राह्मण भारतेत्येवमादी- नामूधः । २३. एकधास्य वचमाञ्चतादिस्य चेकधाशब्दस्यानेकपशौ वौशा। अवयवादयत्रमिद्धे सूबारम्भः इति ममासेन वेत्यस्यापि विकल्पो यथा स्यादिति । तेन विधा चिंधेत्येवमाद्यपि मिळू भवति । २४. पचिमतिरस्य वडय . इत्यच पइिंशतिसदस्यानेकपची दौसा। २५. अनन्तरसूत्रयोक्तमितिकरणेन पराम्सम्यते । तदा भवति। समासेन वा प्रयोगः मयासंकलनेनेत्यर्थ: । तद्यथा। विपशी दापचापदेनयोर्वतयः । षलशौतिशते इत्येकादमिन्याम् । २६. बङ्गीमध्यासंकल्पनस्य प्रयोगः। एष भोभनतरः पछी भिप्रेत श्राचार्यस्य । तदर्थ न्यायवचनम् । २७. एकदेवतादिदेवतयोचाभिधेययोः भब्दान्तरयोः गम्दान- रेण परामासमानयोझवदचन कार्यम् । तद्यथा। निरूल्हपशवन्धे न्यूइनमिन्द्राग्नौ वनस्पतिस्तमपनुदन्विति । नघतदुदाहरणं प्रकृतिव- सिद्धम् । षच्यते। मन्त्रगते ऽभिधाने क चिदन्यथापि दर्शनात् मंदेहः स्वादिनि । नद्यया । उपहती वायुरिंद्रदायू इति प्रक्रम्य तयोरह- मुपहत इति दिवचनेनेव' परामर्भस्तदेवं संदेहो मा अदिति - A B कश्यमे।। . B.TA. निमचे। Bom. हि। A in मिनिमसम्।

·शाहायनौतसूधभाष्ये। २७१ २८. ममानजातीययोः पुंस्त्रियोः सह वक्तव्ययोः पुंवत्प्रयोगः कार्यः । तद्यथा । मेषश्च मेषौ च मेषौ २८. अपिशब्दो विकल्पार्थ: । तरशब्द ईषदर्थ । अन्यतरस्यां शब्दप्रवृत्तौ मिथुनेषु पुंवद्भावैकशेषो न भवतः । इन्द्रेन्द्राण्याविति पथा पितरावित्यत्र भित्रायामपौतिर समाम विकल्पार्थ सूत्रम्। २०. करत एवामौषोमावित्यवायमेवशब्दो देवतानामधेयेन महाकारान्तः संघीयमानो दृष्टः। वानस्पत्यमैत्रावरुणादिप्रेषेषु मका- रान्तः। तस्य विकृतिषु व्यवस्था क्रियते । देवतानामधेयस्य खरादेईि- देवत्यस्य यत्संधान एवंशब्देन करतशब्दपूर्वण तलुप्तमकारण कार्यम् । ततः सामर्थ्यादकारेण मन्धिर्भवति । तद्यथा । करत एवानौषोमौ। करत एवाश्विनौ । करत एवेन्द्राग्नौ। करत एवेन्द्रवायू इति । खरादेरिति वचनादिह न भवनि। करत एवं मित्रावरुण। विदे- वत्यस्येति वचनादिह न भवति । करदेवममिरिति । २१. यशवहये ऽपि मति यः सूतवाकमधे बनञ्छब्दो सौ सहदेव भवति । न प्रतिपशु श्रावर्तते। ३२. सूपस्या अद्य देवो वनस्पतिरभवदित्येतत्पशुभेदे ऽपि मझगवति । व्याख्यातो ऽनीषोमीयः प्रशतिः पशूनामिति सर्व विधानां पशूनां प्रकृतिमभिधाय तत्समङ्गेनोभयविधानाइ । ३३. रौक्ष्यादादित्योदगयनस्यादावन्ते च तयोरेवाहोरेन्द्राग्नी निरूल्हपड्वन्धः कार्यः । कुतः । श्रुत्यन्तरात्। निरूल्हो नित्य इत्यर्थः। PAC (sec. I.) 9 instead of ! PAC (sec. b.) भिमयोरपौनि । १Bom. मह वहव्ययी।

·९०२ भासायनौतसूपमाये । २४. अतिसंवत्सरं प्राषि शरदि वक्षन्ते वेति माखान्तरोका- नामन्यनमस्मिन् कार्यः। ३५. त्रयस्तिंगत्पशभाजना इति श्रुतौ परिगणमान शाखा- मारचोदितेषु काम्येष्वनुष्ठानसंदेहो मा मदिति सूत्रारम्भः । श्रुतौ तु खपाखादृष्टानां परिगणनमर्थवादार्थम् । एकादभिन्यौ पर्जन्यो वायुस्खया प्रगापतिः । सूषमिवावरुपौ चयर पितरो ऽदितिः ॥१॥ शुमासौरी चयखिंपदेते वै परइभाजनाः । गुणदेषामनन्यवमभिन्नो कप्रजापती ॥२॥ ३६. मर्व पशवो ऽमिप्रणयनादयो हदयालोपस्थानाम्नाः सोमार्थमनौषोमीयं धावनं च मुका। प्रणयमस्य मोमार्थम्य विभव- न्यायात् । पदयालोपखानमनयोः प्रशिषिध्यने शाखामारात्म के नामौषोमौषस्य पनोः करोमि भामेयस्येति शतपथश्रुतेः । ३०. पवधिकारो ऽनुवर्तते । पमा खतन्त्रेण यक्ष्यमाणस्य प्रागावपाधानात् । शमावणी सघकाला दर्भिवति । पशुना पक्ष्यमाप प्रामाविष्णवमेकादशकपालं पुरोला निर्वपेदिति पर- काणम् । सोमतन्त्रम्येषु पमुषु नेपा। त एकगतं प्रयाजानुयाजा भवन्नौति श्रुनो जाएकात् । तथा पशमन्नु चातुर्मास्येषु पूर्वपुः पारा कर्मनि वदनेतत् भापयति । गुणभूतेषु पाषु नामावेषणवी भवति । पतो भोमर्गपश्विष्टकापोन्द्रापौष्णमौचामणेविभासयूपर्ण- पाषु। पकारादबारम्भया रेति । चशद वामन्दस्वार्थ के शि. Bam.Com. समर ·शाहायगौतसूचभाष्ये। २७३ दाहः । यक्ष्यमाणसंयोगेनामावैष्णवी पठिता। प्रारम्भसंयोगेना- बारम्भणीयेति । प्रथमप्रयोगे विकल्पो ऽयम् । सर्वाखेव विकृतिषु प्रथमप्रयोगेऽन्वारम्भणीयां के चिदाहः । अपरे याजिका विकृतिव- न्वारम्भणीयां नेच्छन्ति । अनयोपपत्या। दूयं बारम्भणौया उप- देभेन दर्शपूर्णमामयोरङ्गमतिदेशेन विकृतीनाम् । बहिय प्रयोगा- क्रियते । सा प्रश्तेदपूर्णमासयोर्विश्तेय मौर्यादीनां तन्त्रेण विज्ञा- यते । कथम् ? उच्यते । यथैव यूपयाकर्मकलादिति । यूपः प्रकृतेरगौ- पोमौयस्य विकृतेश्च भवनौयानबन्ध्ययोस्तन्त्रेण भवति । एवमिय तन्त्रण प्रशतिविशत्यर्था भविष्यति । ननु च सर्वविक्षतौनां प्रकान्त- बायकान्तापरिसमाप्तिदोष एवं प्राप्नोति । नेत्युच्यते । नैष दोषः । मईविकृतीनां कर्तमभक्यत्वात् । एवं च दृष्ट्याहत्तौ मकदारम्भसंयो- गादिति मकदारम्भणैया लभ्यते । इतरथास्या अात्तिः स्यात् । यन्विदमत्र व्याख्यायते अप्रत्नपूर्वस्य कर्तुः प्रवर्तनमारम्भः द्वितीया- दिप्रयोगे च नाप्रवृत्तपूर्वः कर्ता श्रत प्रारम्भाभावान प्रयाजवदारम्भ- पौया चेति तदयुतम् । यस्मात्प्रथमो हि पदार्थः कर्मण प्रारम्भ उच्यते स पुन:पुनरपि क्रियामारभमाणस्य भवत्येव । प्रतिदिनमपि पाकं कुर्वन् पाकमारभत इत्युच्यते । रूपे च शस्त्रस्य समाप्ते रूपा- तरं प्रक्रममाणो रूपान्तरं प्रारभत इत्युच्यते। एवं च चातुर्मास्याभ्या- वृत्तौ तदारम्भार्थाया वैश्वानरपार्जन्याया श्रावृत्तिः सिध्यति इतरथा हि द्वितीयादिप्रयोगे प्रारम्भस्वाभावान स्यात् । कृतवान् । रति देन । १० पम् instead of यम्। १० (orig.) प्रचलौना। Com.मा 85 ·२०४ भाहायमौनधूनभाये। [६.२.१-२. ३८. चोदकप्राप्तमपि सदेतदेव उच्यते । दौक्षणैयाधर्मप्राप- पार्थम् । एवमेव शाखान्तरथवणात् । ततो ऽपराले पौर्णमासी- विकारः पञ्चदशमामिधेनौकोपांशुहविर्विराजौ खिष्टकृती निग्य बेत्य ने विधयः मिद्धा भवन्ति। धरना यमिष्टियशब्दात् । ३९. प्रकृतादोषोमीयादन्यस्मिन्पनौ सूतवाके नामग्रहणं यजमानस्य कार्यम् । चमदानिर्वचनं चाभिषामिति । प्राक्तातौंथ- सवनिक्या इत्येवमाधुके पि अन्यत्र चानौषोमौयादित्युच्यते । नेन विशेषवाचनासामान्यस्य बाधो मा भूदिति । ४०. वक्ष्यमाणमनुवचनं प्रातरनुवाकः । तत्सति यान्यादि- मदिष्टानि श्रादि (च) होला विनियुक्तानि तानि भस्लानुवच- मयोः सूतानि सकतानि दिनथानि। ६६ परिभाषा सूफपह- समदेशामगात्। ४१. मस्तानुवचनेभ्यो ऽन्यत्रादिप्रदेो ऽप्येकां प्रतीयात् । २. १. ऊर्ध्वमर्धरावान्महारावम् । नसिमन् प्रानरनुवाकार्य होता- मन्त्रितो ऽयेणारौधीयं धिष्ण्यं तिष्ठन् प्रपदः अपपड्या थितः माग्दिगुपस्थानादेवमवस्यो जपनि । २. भूः प्रपद्य रत्येवमादिकं पिलभ्यः प्रतिममस्कारेभ्यो वो ऽपि नम इत्येवमन्तं मन्वं प्रपदो अपति । नमः पिलभ्य रनि माचौनोपवीती। . १com. पिBात् ।

·६.३.१-८.] शाझायनचौवसूषभाये। २०५ २. वक्ष्यमाणैमन्त्रैः यथास्यं च मन्त्रलिङ्गेभ्यो देवताः । १. अस्यां मे माच्या दिशीत्येवमादिना मन्त्रण प्राचीम् । तदभिमुखो ऽन्यदिकस्ये ऽपि चन्द्रमभ्युपतिष्ठते । २. अस्यां मे दक्षिणस्थां दिशौत्येवमादिना मन्त्रेण दक्षिणां यथारूपमुपतिष्ठते। दक्षिणमिति नियमार्थम् । नेत्यां मृत्युरिति संदेहः स्यात् । ३. अस्यां मे प्रचीच्या दिशीत्येवमादिना मन्त्रेण प्रतीचौं यथारूपमुपतिष्ठते। ४. उदीयनुवादः सव्यादिधानार्थः । ५. उपतिष्ठत इति सर्वत्रानुवर्तते। दिगनुवादः प्राडिन्त्यस्य विधानार्थः । ६. अस्मिन्मे अन्तरिक्ष इत्येवमादिना अन्तरिक्षमुपतिष्ठते । प्राडेवाधिकारात्। ७. उपतिष्ठत इति वाक्यांशो ऽनुवर्तत एव । हद्रथन्तरे म त्यत श्रारभ्य सुत्रामाणं पृथिवी धामनेह- समित्येतयर्चा मह जपित्वा । अनन्तरं किं करोति । १. जपानन्तरं दक्षिणेन बाहुनावृत्त्यागौधोये ऽसौ भूर्भुव: खरित्येवमादिकैर्मन्त्रैः स्वाहाकारान्तः पलाहुतीः सुवेण हुवा नतः सध्यारद्धविर्धानयोः पूर्वस्यां दायुपविशेत् । १० अभिधामा।

·२०० झाडायनोसनभाये। १.. देवेभ्यः प्रातविभ्यो नमूहोत्युको हिंकारमपि मध्य- मेन खानेन हत्वा मातरमुवाकाख्यमनुवचनमाह। ११. प्रातरनुवाले याः पयस्तासामयं धर्मः। चौपादा- धायावस्येत् दाभ्यां पादाभ्यां प्रणुयात् । १२. अन्ये येतदित अर्वमनुवर्तते । यावत्प्रतिप्रियतममिति । बायो रेवतीः क्षयथा हि वस्ख इत्येतामापोरेवतीयशितां घिरनूध तत वायं फतुमचाहा थोषस्थमिति मागत आमेयः करुयते। अशनुष्टुभमिति प्रागतो गायत्रमुच्यते । अनयोः संज्ञाकरणं बाड़- ल्यार्थ शास्त्रव्यवहारार्थ छ। ४. मवई २. নব सूकम्। १. दादा सूकम्। अव म वा वारवनमित्य ना कुपो दम । ५. एच सूकम्। १. पञ्च सूकम्। ७. नव सूकम् । ८. दूतं वो विश्ववेदसम् । अष्टकं सूकम् । २. अमेहल महः असि। एक सूमाम् । १.. अर्चन्तस्ला हवामहे । षर् सूक्तम् । A पौरिस्पेनमिना, C (in marg.) तो दिनाना ·६.१.११-२६.] शासायमश्रौतसूत्रभाष्ये। २०७ ११. अमिं स्तोमेन बोधय । षदं सूक्तम् । १२. उपसद्याय मौल्हुषे । पञ्चदश सूकम् । १३. दमे विप्रस्य वेधसः । त्रयस्त्रिंशत्यूचं सूक्षम् । १४. ममिधानिं दुवस्थतेति । त्रिंशदृचं सूक्तम् । १५. अमिं हिन्वन्तु नो धियः । पञ्चकं सूकम् । १६. प्रामये वाचमौरय । पञ्चकं सूकम् । १७. त्वमग्ने यज्ञानामित्यत भारभ्य षड्विंशतिर्मचः । १८. अथशब्दः क्रमनियमार्थः। संज्ञाकरणं बाहुल्यार्थम् । संव्यवहारार्थ च। १६. ते ते अग्ने बोताः भाखान्तरे सूतादिस्ततः सूतपति- हेधार्थमेकेत्युतम् । २०. होताजनिष्ट चेतनः । अष्टकं सूकम् । २१. वं हि तिवद्या इत्येता इचो नव । २२. अमे कदा त श्रानुषगित्येवमाद्याः पञ्च । २३. क्रमार्थी ऽथशब्दः । संव्यवहारार्थ संज्ञा। बाड यार्थ छन्दोवचनम् । २४. समस्य यद्दियुता सस्मिन्नुधनित्येता सुचः पञ्च । १५. यो मर्त्यबसत तावा । चौण्येतानि सूक्रानि। एक- पञ्चाशदृचः। २६. प्र वो देवं चित्महसानममिमित्यादौनि पञ्च सूक्रानि । चिंगदृचः । Com. सानिषेधार्थम् ।

·२७८
शासापनौतमप्रमाये ।
२७. बने इनुषसामूों अस्थात् । एवमादीनि मा
सूकानि । एकोनपञ्चाशदृतः ।
२८. अगना महा नममा यविष्ठं त्रिकं सूकम् ।
२८. जनार्थम् ।
३०. एना वो अग्निं मममा दादाचें सूकम् ।
२१. ५ को यह पुरूष विशत्यूचं सूकम् ।
३२. अग्ने विवखदुषस एता ची हादश ।
२३. सखायस्वा वाहमहे । एता एचोऽयो।
२४. प्रदर्शि गात वित्तमः । एता चश्चततः ।
३५. समिद्धचित्समिध्यसे । एतास्तिस ऋचः ।
३६. अयममिः सुवीर्यस्येति पदं सूकम् ।
३७. उको ऽर्थः पूर्वच ।
३८. सूझ नवकम्।
३६. ईलिया हि प्रनौयं सून चिंगदुचम् ।
४.. पुरु बा दाश्चायोचे । सूतं वचम् ।
४१. पूर्ववदुको ऽर्थः।
४२. वेदिषद प्रियधामाय सुथुते । एताः सप्त सचः ।
४२. एति म होता मतमस्थ मायति सूझ सार्चम् ।
४४. यजेन वर्धत जातवेदसं चयौदा सूकम् ।
४५. जनस्य गोपा अजनिष्ट जाम्टविः । षढूं सूकम् ।
४६. व्याख्यातमेतत् ।
४७. अभिमन्ये यो वसुः सूक्र दशकम् ।

·भाशायगश्रौतसूपमाष्ये।
२०८
५.
१. ऋतं वक्ष्यामोति शेषः । अनुवचनैकदेशस्थ वक्ष्यमाणस्य संज्ञा
प्रागाश्विनात् ।
२. अथशब्दः क्रमार्थी ऽनुवर्तते। गायत्रमिति संज्ञा चावा ।
३. कस्त उपः कधप्रिय इति तिस्त्र मुच एताः ।
४. प्रति व्या सूनरी जनी सप्तकं सूकम् ।
५. क्रमार्थी ऽथशब्दः। संज्ञार्थं चानुष्टुभमिति ।
६. उषो भद्रेभिरा गहि सूक्तं चतष्कम् ।
७. उपस्यमिति वर्तते ।
४. उपो रुरुचे युवतिर्न योघेत्यादीनि चत्वारि सूझानि ।
ऊनविंशतिरेताः।
८. नार्थः।
प्रत्यु अदभॊति सूझ घट्कम् ।
११. मह वामेन न उषः । पोलार्च सूकम्।
१२. कृतव्याख्यानम् ।
१३. उपस्तचित्रमा भरेति विस्र सुचः ।
१४. उन्नार्थम्।
१५. एता उ त्या उषस: केतुमक्रतेति चतस्त्र काचः ।
१६. कृतव्याख्यानम् ।
१७. महे नो अद्य बोधयेति दार्च सूक्तम् ।

·शासायनौतसूत्रभाष्ये।।
[६.६.१-१८.
२८.
४.
१. तुमचाईति वाक्यशेषः ।
२. वक्ष्यमाणम् ।
१. अश्विना यञ्चरौरिष इत्येवमाद्यास्तिस पचः ।
प्रातर्युजा वि बोधयेत्येतायतस कृतः ।
५. अश्विनावश्यावत्या एतास्तिस्र इचः ।
१. एषो उपा अपू- पञ्चदशकं सूकम् ।
७. गोमदू पु नासत्या एते देसचौ ।
८. दूरादिहेव यत्सतौ एता भुचः षट्त्रिंशत् ।
६. उदौराथामृतायते अष्टादश सूकम् ।
१०. श्रा मे हवं नासत्या नवकं सूकम् ।
११. शनव्याख्यानम् ।
१२. योविंशत्यूचं सूकम् ।
१३. यदद्य स्थः परावतीत्येते सूते दशके । अन्येत्येतदनु-
वर्तत एव ।
१४. छतयाख्यानम् ।
१५. श्रा भात्यनिरुषसामनौकमिति दे सूने पञ्चके ।
१६. नासत्याभ्यां बहिरिव प्र वृन्ने एतानि चौणि सूतानि ।
एकपटिरेताः ।
१७. वसू रुद्रा पुरुमन्तू धन्ना विः । षटू सूकम् ।
१८. युवो रजामि सयमासो
विभतिचः ।
: सूर्ण दशकम्।
.

·६.६.१६-३३.] शासायनश्रौतसूचभाय्ये। १६.तं युञ्जाथां मनसो यो जवौयानिति दे सूनो द्वादश ऋचः । २०. ग्रावाणेव तदिदर्थं जरेथे अष्टकं सूकम् । २१. धेनुः प्रत्नस्य कामान्दुहाना नवकं सूकम् । २२. क उ अवकतमो यज्ञियानां वे सूने सप्तके । २३. स्तुषे नरा दिवो अस्य प्रसन्तेति दे सूने। अनूच्येति वर्तते । परिहाय परित्यज्येत्यर्थः। संवा प्रतेत्येतार सकरीमुक्का अन्यां विंशतिमाह। २४. श्रा वामित्येवमादौनि पञ्च सूझान्यनच्य एकत्रिंगदेता . २५. उनार्थमेतत् । २६. दूमा उ वां दिविष्टय इति पदं मूक्तम् । २७. अयं वां मधुमत्तम इत्यस्य सूकस्य प्रथमानुक्रव्या । ततस्तृतीया । ततः पञ्चमोत्येवं तिसः । २८. उतार्थम् । २६. युवोरु पू रथं हवे एताः पञ्च । २०. व्याख्यातम् । ३१. विश्चिनो श्रद्या भवतं नवेदमा द्वादशचे सूक्तम् । ३२. ईले द्यावापृथिवी पूर्वचित्तये पञ्चविंशकं सूकम् । ३३. यो वां परिज्मा सुखदश्विना रथ इति दे सूने चतुर्द- ५. मनीषा। समानम् त्यत्पुरुहतमुक्थामिति वचं तत्पुत्रः । एवं पायामेकत्रिंशत् । • RAins. पक्षपर्दा । ३ By C (in marg)मा १०. महेनौ ·भासायनौतसूत्रमाथे। २४. उकार्थम् । ३५. प्रति प्रियतमं रथं नवकं सूकम् । म चिचनका- दश। इति एतदेव प्रातरनुवाकानुवचनम् । श्रावतयोस्त्रिवचनेन ३१. उत्मृज्य वार्च मध्यमाम् । उत्तमेम स्थानेन प्रति प्रियत- ममित्यस्योत्तमया परिदयात् । अभूदुषा शत्पशरित्यागोत्या. परिदधातौति (११.६) श्रुनेः । तस्यां वाचमुत्सृजाति च । ३०. परिधानामन्तरमया वाजं देवहितं मनेमेत्येता दिपर्दा जपति । ३८. इति प्राग्दिपदायाः सहसपरिमाण मातरमुवाकः । मंजाफरणं संयवहारार्थम् । २८. वाशब्दः पचान्तरपरिपदार्थः । विभापि कामभयोगम् । एतस्य साहसस्य सूचीकस्य यानि छन्दसि तेषामपरित्यागेन प्रतिच्छन्दय । प्रतिपत्समारोहणौथाना चाघन्तानामित्यर्थः । पय- धिकानि चौणि मतान्यनुयात् । तानि च शुद्धैः कल्पितान्युथन्ने । तर के चिौ मोकौ पठन्ति । ताविमौ । श्राद्यन्तयोः प्रतिच्छन्दः सूकम्यवापि धोभयम् । पच मतेति यत्तस्याद्वादशानुष्टुभान्य ॥३॥ अग्रिमौलेय ईलिन मासस्थाभ्यो' ·६.१.३०-०१. शाहायनौतसूत्रभाष्ये। २३ अन्ये तु दण्डकं पठन्ति । मो ऽयुच्यते । श्रापो रेवतीस्विर्व- चनमुपप्रयन्तो नवाग्रिमौले नव तमु ला पाथ्यो षेति चयोदश होताजनिष्टेत्यष्टौ अग्ने कदा त श्रानुषगिति दश यो मत्यैम्पिति विंशतिरगन्म महेति तिसः एना वो अग्निं दादभायमग्निः सुवीर्य- स्येति षट् वामने मनौषिण इति नवेलिवेति त्रिंशत्पुरु खेति दवं वेदिधद इति सप्त जनस्य गोपा इति पलग्निं तं मन्य इति दम कस्त उष इति तिस्रः प्रति व्या मप्तोषो भद्रभिश्चतष्कमुपो रुरुच इत्येकोनविंशतिः प्रत्यु श्रदयितौति षट् सह वामेन षोलगोषस्त- ञ्चिच मिति तिसः एता उ त्या इति चतस्तो महे नो अद्यति दमा विना यज्वरौरिष इति तिसः प्रातयुजेति चतस्रः पाश्विना- वश्वावत्येति निस्रः पामे हवं नवा नो विश्वाभिरिति चयोविंशतिः कूष्ठो देवाविति दमा भातौति दश नामत्याभ्यामिति पञ्चविंश- तिरतारिमेत्येकादश याभिः कण्वमित्येका युवोर पू रथमिति पञ्च त्रिथिनो अद्येति दादश समानमु त्यं टचं प्रति प्रियतममिति नवोत्तमा चिरेवं पटिश्च बौणि च शतानि । ४०. वाभन्दो विकन्पार्थः । ऊर्ध्वं मतान्न शतमेवेत्यभिप्रायः । थाथाकामी यजमानः श्रुत्युक्तानां मझ्यानामन्यतमामौकुर्यात् । ४१. सर्वेषु पक्षेषु पाङ्गानि सूनानि नोद्धरेत् । विंशोत्तर- प्रतः प्रातरनुवाक उच्यते । आपो रेवतीः इयथा हि वस्ख इति उपप्रयन्तो अध्वरमिति नवाग्निमौले पुरोहितमिति विसः । यो मानुषा युगेति चतसः नेते अग्ने बोता इत्येका १com.खलानि।

·२८ माशायन श्रौतसूचमाष्ये। . परतावानं विचेतममिति चतसः समस्य-यद्दियुता ममिश्रित्येका स महा विद्या दुरितानि माशानिति दे एना वो अनि नममेति तिखः सं त्वं नो राय: शिशौहौति चतस्वस्तामग्ने मनीषिण इति तिसः म चन्द्रो विप्र मर्त्य इत्येका वेदिषदे प्रियधामाय सधुत इति तिस्रस्वामने अङ्गिरमो गुहा हितमित्येका अग्निं तं मन्ये यो वरिति दम कम्त उप इति हे श्रा द्यां तनोषि रमिभिरित्येका उषो भद्रेभिरा गहौत्येका युछनौ हि रमिभिरित्येका उपो रुरुचे युवतिर्न योपेत्येका अश्वावतीोमतौन उपाम इत्येका प्रत्यु अदायतीत्येका सं नो राया रहता विश्वपेसमेत्येका उपस्तधि- चमा भरेति तिस्रः एता उ त्या उषसः केतमकतेत्येका अधि पेशमि वपते नृपरिवेत्येका महे नो अध बोधयेति दशाश्चिना यज्वरीरिष इत्येका युञ्जाथां रामभं रथ इति तिसः श्रा नौ विश्वाभिरूतिभि- रित्येका के याधः कं ह गष्कथ इत्यष्टौ श्रा भात्यनिरुषसामनौक- मिति मव अहेम यज्ञं पथामुराणा रति तिसः दूमा उ वां दिविष्टय रति दे याभिः कालमभिष्टिभिरित्येका युवोरु पू रथं व दत्येका जुजराणा घिदग्विनेत्येका चियित्री प्रद्या भवतं न वेदति दे अध्वर्य वा मधुपाणिं सहस्यमित्येका मति प्रियतम रथमित्येका एतदिंगनिमतम् । त्यजेदनुष्टुभः मतमतादेविमायुधः । चिष्टुभौ दे जात्येका एवं दशातं भवेत् ॥ 'त्यो AC (in mire-) ·६.७.१-५. शाहायननौतसूत्रमाप्य । २५ सप्तविंशतिशतान्यनुयादित्यत्रापि वृद्धसंप्रदायो लिख्यते । अर्चन्तस्वेत्यतः प्रति शतमग्रे सहवूनपञ्चाशत् प्र वो यहमिति विंशतिरेनि प्र होतेति सप्ता नो यातं दिवस्परोति विंशतिर्या- वाणेवेत्यूनषष्टिरौले द्यावापृथिवी पूर्वचित्तय इति पञ्चविंशतिरेत- स्मिन् सहसादुद्धृते मप्तविंशतिशतानि भवन्ति । ४२. पुरोदयादध्वर्यव उपांशुनाम्नी ग्रहस्य होमकालं मंभा- वयिय्यन्तौति मन्यमानः मझ्यादिनियममुत्सृज्यापि परिदध्यात् । ४३. उदिते ऽन्तर्यामग्रहहोम आध्वर्यवः । श्रा तस्य परि- समाप्तेर्वाग्यमनं हातुः । १. अप व्य होतरित्येवमुको अध्वर्युणा होता प्र देवचेत्ये- तत्मूतं पञ्चदशकं दादगी परिहाप्य वक्ष्यमाणेन फ्रमेणानुबूयात् । २. प्र देववेत्यतस्त्रिर्वचनमगणयित्वा' नवानच्य ततो ऽध्वर्युणा 'बाहुतावमु इयमानायामेकादशीमनुब्रूयात् । ३. पानीयमानास्वमु दशमीमभुयूयात् । अप दय्य होतरि- त्युक्त इति मंप्रेषवचनादस्विति गम्यते । ४. प्रति यदापो अदृश्रमायतीरिति दृश्यमानासु अप्मु तदा- धारेषु मामात्। ५. मैत्रावरुणचममस्य वमतीवरौणं च संपर्क क्रियमाणे समन्या पन्युप यन्यन्या इत्येतामनुब्रूयात् । १Com प्रदेवयनम् । २ com. ध्वर्युणा।

·মুৱিযিলীলা।
[1.04-18.
६. पापो न देवोरुप यन्ति होत्रियमित्येनामनुबयान् ।
होवचमसे ऽवनौयमानास्वा ।
७. र धेनवः पयसा वर्षापा इत्यनुभूयाविर्धानमानीथमा-
नाव। श्रा धेनव इति सूतादिनदेशात् सूतं प्राप्नोति । तषि-
मृत्त्यर्थं मामुत्युतम् । एकामुक्केत्यर्थः । गन्नेन प्रणबेनावस्येत् ।
८. अध्वर्यवैषीरपा ३ इत्यनेन मन्त्रेणावयं पृच्छत् । अन्याहत्य
निष्टन्तमध्वर्य वचनात् ।
अध्वर्युः प्रत्याहोतेव नममुरिति ।
अध्वर्यवेषौरपा इत्यध्वर्युण पृष्टेमोतेव नवमुरिति प्रत्यु-
कस्तास्वनर्यवाधावेत्येवमादिकं निगर्दै प्रतिपदते । निगदग्रहणं
यस्य पौला मद इत्यस्या अपि निगदप्रतिपत्त्यर्थम् । तेनाविवाक्ये न
संपादनम् । निगलात्।
११. उपविगतौति सूरच्छेदः । अम्क्यो यन्यध्वभिरित्यता
अधचं सोत्तरम्या उक्का ततः ।
१२. उपोत्थाय ततस्तमिव प्रदेऽध्वर्युमघावृत्य तदभि-
मुखः स्थिबोत्तराम । कस्याः । अम्बय दस्यतम्या अध्यर्धायाः। नतम्ना
नो हिन्वन्सवरमित्यर्धमपो देवोरिति च सकलामेवमध्यर्धामनूच्च ।
१३. प्र देवचेत्यस्य प्रकृतत्वात् उपोत्तमाम । तदवस्य एवं
घमन्दात्।
१४. यस्योपोत्तमानूना नस्सवोत्तमया परिधाय परिममाप्य
प्र देवचेत्यादिकमनुवचनं ततः ।
Com. मिनर

·६.८.१-41 शासायनश्रौतसूचभाष्ये । २८७ १५. पर्यावृत्य प्रामुखः स्थित्वा यत उपोत्थितस्तमिन्नेवोपवि- प्रात्यन्यस्यानुपदेशात्। १. प्राणं म इत्यादिना मन्त्रेणोपांशुमंजक ग्रह हयमानमनु- प्राणिति । अनुनिश्चमितीत्यर्थः । २. अपानं म इत्यादिना मन्त्रेणान्तर्याममंजक ग्रहं झयमान- मन्ववानिति । प्राएमन्तः प्रवेशयतीत्यर्थः । ३. उत्तरेणाहवनौयमन्तर्वघेव बहिष्पवमानाख्येम स्तोत्रेण स्तुवते छन्दोगाः । सूचारम्भो ऽस्य प्रदेशस्यास्तवमंज्ञार्थः। स्तोत्रस्य चास्य बहिष्पवमानसंज्ञार्थः यावच्च स्तुवते तावन्मचावरुण प्रास्ते। न तूप- वेशनप्रसवमात्रम्। ४. श्री स्तुतेति सूत्रान्तः । स्तवत्सूहाटषु दक्षिणतो प्रमा मैत्रावरुणयोपविण्य वक्ष्यमाणेन क्रमेण अपप्रसवौ कुरुतः । प्रामुखो मेघावरुण उपविणेत् परिभाषितत्वात् । ब्रह्मणो वचनं यजमाननि- त्यर्थम् । म बङ्गाममोपे उपविशेत् । श्रीपगाचं ह्यम्य भवतीति श्रुतेः। ५. ब्रह्मन् स्ताव्यामः प्रभास्तरित्युक्तौ एवमुद्गादमिया मैत्रा- वरुणयोकावनन्तरं कुरुतः । ६. श्रायुमत्य इत्यादिकं प्रसवे इत्येवमन्तमेकारान्त मन्त्र मपित्वा ततः। AC (orig.) अन्यमादुपवेगनान् । २ ० (in marg.) प्रोग instead of Aom.! सूत्रातः । ४ Bom. पदमनाम् Com. मम्। प्रसव ·२८ शाहायनौतसूचभाष्ये। [६.८.७०-१५ । ओं स्तुतेति सुतादिना मवनधर्मणैकखर्यमाहतः । ८. यः पूर्वोक्त श्रायुमत्य इत्यादिजपपूर्वः ओं सुतेत्येष प्रसकः सर्वेषां स्तोत्राण पारिभाषिकः । ननु अनुक्र एवायं प्रथमदृएला- दितरेषु बुद्धिमानचेस्यति । नेति भूमः । अनुमानिको बुयषयः पारिभाषिकेण प्रत्यक्षविहितेन 'बाध्यते । नदर्थे वचनम् । ८. असतो मेत्यादिकं मृत्योर्मामृतं गमयेत्येवमन्तं मन्त्रं यज- मानो जपेत् । कस्मिनवधौ । पवमानानुपपरिष्यन् परमानानुपया- स्यमित्यर्थः। मेनो मोत्यादिकं यशोदापमित्यन्तं मन्नं यजमामो जपेत् । स्तुत्ते बहिप्पवमाने । ११. सुपर्णे ऽसि पत्वा चिटुप्छन्दा इत्येवमादिक मन्त्र यज- मानो जपेत् । स्तुते माध्यन्दिने पवमाने, १२. सखामि पत्ला जगच्छन्दा इत्येवमादिक मन्त्र यजमानो अपेत् । स्तुते पार्भवे पवमाने । १३. "येनो ऽमि पत्वा गायचच्छन्दा इति निराकाडे ऽपि मन्चे यो ऽयमनु बा रभ इत्यादिक उदो उभ्यधिक दूव मन्त्रः समान इतरयोरपि मन्त्रयोः । न्यून्ह छन्दस्यपि दगराच एतेषामनूहः । सर्वखारादिपु चाविकारः। कुतः । उत्तरयोः पवमानयोग्छन्दो- बहुवे ऽपि मति मर्वेषामनुपलक्षणता . 1 A देन । उपमास्यम् पयमानानियः। १com. नुते मादि। .On समान उदया। - A निगार धोरपि मय शोया सम C विमन्त्राग यम्। (AC (tee. b.) on म्।

·६.८.१-8.] प्राणायगौतसूत्रभाष्ये। एस १४. उपइना देवा इत्यादिक मन्तं श्रोचेण त्वा भक्षयामी- त्येवमन्तं स्तुते वहिप्पवमाने होता जपेत् । होरवचनं यजमाना- धिकारनिवृत्त्यर्थम् । १. भवनेषु भवः भवनीयः । वपया प्रातःमवने घरन्ति पुरो- लागेन माथन्दिने अगस्तृतीयसवन इति य उनः स श्राग्रेयः कर्तव्यः । एवमेव श्रुतत्वात् । २. ऐन्द्रानो वा मवनौयः पशुः कार्यः। य एष श्रालभ्यते तमेतमैन्द्राग्नः स्यादिति हेक पाहुरिति श्रुतेः । ३. ऐकादशिना वा श्रानेयमारस्वतसौम्यपौष्णवाईस्पत्यवैश्वदे- वैन्द्रमारतेन्द्रागमावित्रवारुणाः। एते कामवनौया भवन्ति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचान (१२. ८) वामन्यतेत्युपक्रम्य सवनौयपकरण एवेकादमिनीपाठात् । वाशब्दातिरेकात् स्तोमायनं वा श्रुत्यन्तराञ्च । ४. एको यूप एषां त इमे एकयूपाः पनवः ऐकादशिना अन्ये वा । तचैकयूपेबैकादशिनेषु क्रियमाणेषु प्रतिपशु परिव्ययणीया बिस्विरावर्तते । प्रतित्रिकं चावमानं भवति । रशनापृथक्वात् रमनासंप्रेषपृथक्वादित्यर्थः । अथ यद्येकयूप एकादशिनौमालभेरन्प- शौपशावेवाध्वर्युः संप्रेष्यति पचौपशावेव युवा सुवासाः परिवीत प्रागादिति सैव परिधानौया मा परिवौयमाणयेति (१०.२) श्रुतेः । १com. मा। २ B•frना पाठात् । १ Bc चौथे। 37 ·शासायनत्रौतसूत्रभाष्ये । [२.१.५-. ५. वक्ष्यमाणो विधिः । नतु एकापेष्वैकादमिनेषूकमर्याधाना- पूपेषु भविष्यति । मत्यम् । नेकादशिनेश्वैव । अयश्वमेधपुरुषमेधा- दिषु यथा स्थादेवमयं वचनम् । १. आहवनीयसंनिधिस्थे' परिव्ययणीयामुक्का भवसु यूपेष्व- अन्ति त्वेत्येका । उच्छ्रयोथाः पञ्चः। परिव्ययणीया चेत्येताः सप्त। प्रतियूपं नवखाह। ननु सप्तवेताः । अतः सप्तग्रहणं नियमार्थम् । तैन दशमे ऽहन्युष्यस्वेयनुष्टुवपि नौद्धर्तव्या । ७. एकादशे यूपे ऽयं विशेषः । प्राप्तते ऽनुवचने यो ऽयमूर्ध्व ऊ पु ए इति बाईतः प्रगाथस्तमुक्ता प्राक् परिधानीयाया यात्री नरो देवयन्तो निमिम्युरिति सूकमेषमुत्तमावर्जमन्वाह। . ८. दादा उपभयो भवति। वितष्ठ इति नि तर बाध्वर्यवे। नं परिममाते एकादशस्यानुवचने उत्तमयानुमन्त्रयते। वनस्पते मतवमा इत्येतया । १. पूर्वपुरयुष्यएमध्वर्युवशावति । सघ मध्यमस्य परिव्यय- णान्त नित्यमेव । दक्षिणोत्तराणां घूपाना परिव्ययणवर्ज कर्म। तादृशे ऽध्वर्युभिः क्रियमाणे पूर्वया परिदध्यात् ऊया न इत्येतया । १०. मंतानो ऽनुवचनाविच्छेदः। म यम्याभिप्रेतः म मतामार्थी होला । मो ऽर्धर्चनेव काझेन । वामम्द उत्तरसूचप्रयोजनः । एव- कारकरणमिटतरो ऽयं पर इति जापनार्थम् । (ADCमोधे। . Ains प बाद यूपाना समो मेमे पनपमध तिहनौन पाण। अन्यथपः नर पानुने परित्यनमन्वयसे । सात ..एमारानA पाना १CARTA ·१.८०११-१६.] माहायनौतसूभभाष्ये। २८१ ११. वाशब्दो विकन्यार्थ ऽनुवर्तते । समानजातीयानुसमयः कर्तव्यः । कथम् । सर्वेषामनवौयाः सर्वेषामुच्छ्रयणैयाः सर्वेषां परिव्ययणीया इति । १२. केषां चिदध्वर्यणां यूपेभ्यो ऽज्यमानेभ्यो ऽनुहोत्यूईन मंप्रेषः । तत्रानुवचनमेकादशे ऽन्तरेण परिव्ययणीयां प्रगाथं प याची नर इति च सूमोषमन्वाहेति । यथैकादशे तथोहेनेति वक्रव्ये तुन्यार्थतामेकादायहणम्योत्तमग्रहणम्य च दर्शयति । तेन यदेकादश उन तदुत्तमे यूपे ऽश्वमेधपुस्पमेधयोरपि मिटुं भवति । १३. मवनपशदेवतामावान वनस्पतिं च । विदेशम्ययागेष्वपि माजापत्यादिवयमेवावाहनक्रमो' वचनात् । १४. इन्द्रं वसुमन्तमित्याधाः सवनदेवताः । तथा चैव श्रुतत्वात् । श्रतो यचाप्यन्यदेवत्यानि सवनानि तत्राथूहः मिट्टी भवति । अनिरुतसवनचोदनायामावाहने ऽप्यनिरुतता । १५. कात्यायने व्यूहदर्शनात् । पशदेवताप्रयुकं मवनदेवता- नामपि भवतीति । तदागदानिवृत्यर्थ । सिष्टकामूक्तवाकमेषेषुर प्रतिषेधः । १६. सूकवाके विकन्यः । यादृशं प्रष्टतौ निगमनं हविरजुष- तहविरजुपतेति तादृशं भवनदेवता लभन्ते । निगच्छन्तौति वर- नात् । इन्द्रो वसुमाग्मवनमजुपतेति हि स्थान सवनभावान् । १ पम् instead of ! A अमिवतामबB वमन BAB सूत्वाकप्रथयमस्य विप्रेषेषु ( B बाके )।

·शापायगौतसूत्रभाश्थे। १७. अध्वर्दू संग्टगम पएसोरिति अपिता प्रचारानुपूर्येणार वक्ष्यमाणके प्रताडयाख्ये श्राइतो जुहोति। १८. जुष्टो वाच इत्यादिना सरखत्या इत्येवमन्तन मन्त्रण पूर्वाति जुहोति । यदा मुख्यः कुर्यात्परार्थानौति मुख्यो वियन- मानके जुहोति। महयजमानके का। मदा यथार्थमूहः। स उच्यते। नुष्टी वाचो भूयास्त जुष्टौ वाचस्पतेरिति दियजमामके। जुष्टा वाची भूयासम शुष्टा वाचस्पतेरिति जयजमानके। मान्ते वाहाकार: सतत्वात् पुरस्तात्स्वाहाकारेणेति च श्रुतौ मन्त्रविशेषणात् । १६. उत्तरामाहुतिममन्त्रिको मुहयात् । . १. अमे नय सुपथा राये अस्मानिरधामेयम्य पोर्वपायाः पुरोनुवाक्या । अग्रे लं पारया नयो अस्मानिति परापुरोलामन्य पुरोनुशया । श्री वमम्मपुयोध्यमौवा इति पोः पुरोनुवाक्या, एवमेतातिसः। वक्ष्यति। विसस्तिसः पूर्वा पुरोनुवाक्या पाया: पुरोलामस्य पगोरिति । मप तावत्पुरोनुदाक्या SAT: । भुवो धजन्य रजमधनेतेति बपाया थाया। म. शमाय भामवे भरध्वमिति पापुरोलागस्य थाधा । म कारवी ममना वचमामा रति पगो- धोया। वक्ष्यति । तिसस्तिस उत्तरा याज्या रति । एवं भर्वेषु घट्लेषु योज्यम। & Com. et al (sec.), and ale na list lost of the Bitra ति।

·शाक्षायनयतसूत्रभाष्ये। २८३ २. श्रा नो दिवो रहतः पर्वतादा । सरखतौं देवयन्तो हवन्ते । सरखत्यभि नो नेषि वस्थः । यावीरवी कन्या चित्रायुः । महोदमा धायमा सस एपा । दमा जुहाना युभदा नमोभिः । इत्ययं षवः पारखतस्य । ३. वं मोम प्र चिकितो मनीषा । खमिमा श्रोषधीः मोम विश्वाः । सोमो धेनुं सोमो अर्वन्तमाशम् । या ते धामानि दिवि था थियाम्। पाल्हं युत्सु एतनासु पपिम् । या ते धामानि हविषा यजन्ति । एता पट् सौम्यस्य । ४. पूर्वमा श्रागा अनु वेद सर्वाः। प्रपये पथामजनिष्ट पूपा। पथपथः परिपतिं वचस्या । शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्यत् । यास्ते पूपन्नावो अन्तः ममुद्रे। पूषा सुबन्धुर्दिव ा पृथिव्याः। इति पटकं पौष्णस्य । ५. श्रा दैव्या वृणीमहे ऽवामि। श वेध नौलपृष्ठं रहन्तम् । रहस्पतिः समजयवसूनि । म हि शुचिः शतपत्रः स शुन्ध्युः । स सुष्टुभा म रखता गणेन । स श्रा नो योनि मदत मेष्ठः । इत्येताः षड् बाईस्प त्यस्य । ६. विश्वे अद्य मरुतो विश्व ऊती। यं देवासो ऽवथ वाजसातौ यं वायध्ये यं पिपृथात्यंहः विश्वे देवाः श्टणु तेमं हवं मे । ये के च ज्मा महिनी अहिमायाः । ते हि यज्ञेषु यजियास ऊमाः सधस्यं विश्वे । स्तीर्ण बर्दिपि समिधाने अनौ सूनेन महा । एताः षड् वैश्वदेवस्य । ७. इन्द्रं नरो नेमधिना हवन्ते । इन्द्रो राजा जगतवर्षणीनाम्। . ।

·शरसायमौतसूभाये।
इन्द्र चवमभि वाममोजः । उहं नो लोकमनु नेषि विद्वान् । श्रा
नो विधाभिरूतिभिः सजोषाः । बा ते शुभो वृषभ एतु पक्षा-
दिनि षडैन्द्रस्य
८. गोमदश्वावद्रयवमुवीरम् । इये नरो मरुतो मृलता नः।
शुचौ वो हव्या मरुतः शुचौनाम् । परा वेदधरमा अव । या
वः गर्म मशमानाय सन्ति । यूयमस्मानयत वस्यो अछ । एता
घामारुतस्था
८. उमा वामिन्द्राग्नी बाइषध्यै। पाचहणा वृहभिः ।
ना योधिष्टमभि गा एट्र ननम् । शनि स्तोमं नवजातमद्य ।
गौर्भिविमः प्रमतिमिच्छमानः । प्रवर्षणिभ्यः पृतनावेषु । एता
घडेन्द्रामस्य ।
१०. श्रा नो देवः सविता चायमाणः। श्रादेवी यात मविता
सरत्नः। सविता यः पृथिवीमरम्पात् । वाममध मदितर्वाममु वः ।
येते यन्याः सवितः पूर्खामः । अस्मभ्यं तहिवो अधः पृथिव्याः ।
एता घट सावित्रस्य ।
१९. अस्तनाद घामसरो दिववेदाः । तत्त्वा यामि प्रहाणा
वन्दमानः । श्रव ते इलो वरुण ममोभिः । एवा धन्दस्व वरुणं
रहन्तम् । एमां धियं भिक्षमाणस्य देव । उदुत्तमं वरुण पाममम्मत् ।
एताः षद्वारपस्य।
१२. एका प्रचो थाज्यामुवाक्या ऐकादभिमाना भवन्ति ।
१३. न केवलमैकादशिनानावेते पदाः किं तईि अन्येषा-
मधेवदेवतानां पशनाम। नेष्टिष्वेवदेवतास्वपि पाव रति क्षमात्।
.
.

·शासायगौतसूत्रभाष्ये।
११.
१. इन्द्रा नु पूषण वयमित्याचा ऐन्द्रापौष्णस्य पशोपड् भवन्ति।
२. सोमा पूषणा जनना रयौणमित्येताः षट् सोमापौष्णस्य
पशोः ।
३. सं वां कर्मणा मभिषा हिनोमौत्येता पलैन्द्रावैष्णवस्य पशोः।
४. नासत्याभ्यां यईिरिव प्रवृ । पलेता आश्विनस्य पगो-
र्भवन्ति ।
५. विष्णोर्नु के वीर्याणि प्र वोचम् । एताः पवैष्णवस्य पशोः ।
६. रात्रौ व्यस्यदायती। एताः षड्राच्या भवन्ति । रात्रिदेवत्यस्य
पशोः।
७. भूरिं वे अचरन्तौ चरन्तम् । एतरः पड घावाप्रथिवीयस्य
पशोः।
८. जनीयन्तो न्वयव इत्येतास्तिसः । स वावृधे नया योषणासु।
दिव्यं सपणे वायस रहन्तं । यस्य व्रतमिति च यही खैलिका ।
एताः षट् सरस्वतः । भरखानाम देवताविशेषस्तस्य ।
८. य इमा या भुवनानि जुदित्यताः षट् चतौँ परि-
हाय वैश्वकर्मणस्य पशोर्भवन्ति ।
१०. श्रा ते पितर्मरुतां सुखमेतु ।
एताः षड् रौद्रस्य
पगोः ।
११. अहं स्ट्रेभिर्वसुभिश्वरामीति वाग्देवत्वस्य पभोरेताः
षड् भवन्ति ।
१२. उक्तानां षट्वानामयं विनियोगः। सूबोकन फ्रमेण प्रति-

·२८६ शाहायनमौतसूत्रभाष्ये। [६.१२.१-२. षदं विसस्तिमः पूर्वाः पुरोनुवाक्याः कर्तयाः । एका पायाः । एका पशपुरोलागस्य । एका पभोः। एवमेव तिसस्तिस उत्तरा याज्याः। १३. मदनीयस्य पमोः के चित्पशपुरोलामं न कुर्वन्ति सुन्य- स्वादुपालम्यस्यापि । १४. करणं पारपुरोलामस्येत्येप एव न्यायः । कुतः । सोमार्थ: मवनौयहविर्भिः पश्चर्थस्य नित्तिरन्याय्येति । १५. सावित्रश्च वाग्देवत्यथोपांच भवतः । म केवलं प्रदेशात- रोको मौर्यप्राजापत्यौ। १६. पशुगणे प्रतिपश मनोवासूकमावर्नने कालभेदात् । १७. भातर नुवाकादि प्रातःमत्रनम्। तस्मिन्मान:मवने परि- ध्ययणोयादि वपानं पाएकं कर्म कला' यथाप्रपत्रमुपनिष्क्रम्यागौ- पोमीयवदुपस्पृश्य चाबाले । प्राप्तस्यानुवादः क्रमार्थः । १. वक्ष्यमाणेन विधिना धिण्याचक्ष्यमालानुपण्याय भदः भविशन्ति | होता मंचावरुणो छावाको गावस्तुत् मया प्राधा- पाच्छमी पोनामोधः मदस्यो यजमानय । युगपच्छाखान्तराज- वचनाच्च । म्वगाखायां तु ते नममिता होतारमतिहमन्त इति होनेवोपस्याता । २. अग्रेण हविर्धाने तिष्ठन्तो नौपम्येयममीपं गला तंतमीच- माणा अन्यदिनुवा अपि । न केवलं प्राभुषा पदभुखा वा । १com ना। .Cins मार्जनम्।

·६.१२.५-१६ शाहायगीतगुनमाष्ये। २८७ ३. सम्रालसीत्येवमादिना मन्त्रणाहवनौयमुपतिष्ठन्ते । ५. पद अनुषङ्ग इत्येको ऽर्थः। रौद्रादिमन्त्रशेष उत्तरेषश्य- नुपलव्यः । तान्सदः प्रसस्यनमस्यति नमो नम इति (१३.१) श्रुतेः । ५. अननुषङ्गो वा पाखान्तरात् । ६. अपिजो ऽमि दुवखानित्यनेन मन्त्रेणोपतिष्ठन्ते । यो निराहवनौये मथित्वानुमहतः । ७. परिषद्यो ऽसि पवमान इत्यनेन मन्त्रणास्तवमुपतिष्ठन्ते । वास्तव उच्यते यत्र बहिप्पवमानेन च्छन्दोगाः स्तुवते । ८. प्रतकासि नमस्खानित्यनेन मन्त्रण चालालमुपतिष्ठन्ते । ८. कव्यो ऽमि हव्यसूदन इत्यनेन मन्त्रेण पडअपणमुपतिष्ठन्ते। १०. समुद्यो ऽपि विश्वभरा इत्यनेन मन्त्रेण उत्करमुपतिष्ठन्ने। ११. दचिणारतो भूत्वा विभरसि प्रवाहण इत्यनेन मन्त्रेणा- मौधमुपतिष्ठन्ते । १२. सदशानोभं च प्रविशन्तो यथाकालं तयोरेवोपरि द्वारस्यू- णाविभाखस्यं वलौकाघभिमन्ति दिवस्पृष्ठमसौत्येवमादिना मन्त्रेण । १३. सुतस्य द्वारावित्येवमादिना मन्त्रणोभाभ्यां हस्ताभ्यां दायौं ममग्न प्रविशेयुः। १४. प्राग्रौधौयं प्रविण्योत्तरेणमिं गच्छन्ति । ये मदः प्रविष्टाः सन्तः प्रत्यञ्चो धिषण्यानतिकामन्ति । के पुनस्ते ( यजमानग्रावस्तु- सदस्यवर्जिताः । येषां संचरं वक्ष्यति अग्रेणोत्तरेण सर्वान् धिष्ण्या- गच्छन्तीत्येवमादिना ग्रन्थेन । १B मिहतो निरा .. B सह। 39 ·शासायनोतमूत्रमाये। [६.१२.१५-२३. १५. मलिम्बुचो ऽसौत्येवमादिना मन्त्रणासादमच्छाबाकस्योप- निष्ठन्ते । तं च वक्ष्यति । अच्छावाकः सौदव्युको ऽग्रेण मद उत्तरेण खुतिमुपविश्येति । १६. बहिरमोत्यादिना मन्त्रेण होधिषयमयतिरन्ते । धि- एएयग्रहणं मदोऽधिकारनिवृत्यर्थम् । १७. धिपधाधिकारी ऽनुवर्तते । श्वाची ऽसि इत्यादिना मन्त्रेण मैत्रावरुणधिष्ण्यमुपतिष्ठन्ते । १८. तुथो मौत्यादिना मन्त्रेण ब्राह्मणाच्छमिनो धिप्पा- मुपनिष्ठन्ते। १६. अभिगमीत्यादिना मन्त्रेण पोढधिष्यमुपतिष्ठन्ने । २.. अवस्युरमीत्यादिना मन्त्रण नेटुधिष्ण्यमुपतिष्ठते । २१. हारिरमि बम्भारिरित्येवमादिना मन्त्रणाच्छावाक- धिष्ण्यमुपतिष्ठते । २२. बन्ध्युरसि मार्जालीय इत्यनेन मन्त्रेण मार्शालीयमुप- तिइन्ते । न चैव स्थिता अवेच्येत्यारमात् । २३. शुन्ध्युरम्युपमध इत्यनेन मन्त्रेण ब्रह्ममदनमुपतिष्ठन्ते । अवेक्ष्येव । नव स्थिताः । २४. प्रतधामामि स्वातिरित्यनेन मन्त्रेणौदुम्मरीम। अवे- ध्योपतिष्ठन्ते । नत्र स्थिताः । २५. समुद्रो ऽमि विश्वव्यचा इत्यनेन मन्त्रेण मद उपतिहने। तंत्र स्थिताः । अार्वहिवाशुवोच्य । पामासादाधिकारals to •प्राई सदी में भावाधिकार ·६.१३.१-३.] शासायन श्रौतसूत्रभाष्ये। २६. अजो ऽस्थेकपादित्यनेन मन्त्रेण शालामुखीयमुपतिष्ठन्ते। पनौगालामंनिधिस्थाः । २७. अहिरमि बुध्य इत्यनेन मन्त्रण प्राजहितमुपतिष्ठन्ते । प्राजहितश्चिरंतनो गाईपत्यः । २८. अन्नदास्यन्नपतिरित्यनेन मन्त्रेण व्रतश्रपणमुपतिष्ठन्ते । व्रतश्रपणो दक्षिणमिः। सत्त्रेषु केषां चिन्नानागार्हपत्यव्रतपणाः। तेषां यथास्वमुपस्यानमूहो वा । अहयः स्य घुध्याः । अन्नदाः स्यान्न- पतय इति । १. अनयः मगरा इत्येवमादिना मन्त्रेण सर्वान् धिण्यानुप- तिष्ठन्ते । सदसः पुरस्तात्तिष्ठन्तः । तत्र हि वहवो दृश्यन्ते । भूयसां माधात् । २. श्रध्वन इत्यादिना पथि स्तादित्येवमन्तेन मन्त्रेणादित्य- मुपस्यायानन्तरम्। ३. मैत्रावरुणपूर्वा उदञ्च इति येषामग्रेणोत्तरेण सर्वाधिण्या- गच्छन्तौति संचर उकस्ते निर्दिश्यन्ते । अतश्च मैत्रावरुणप्रभृतयो धिष्ण्यवन्त इत्युक्तं भवति । अच्छावाकं परिहायेति वदता गाव- स्तुतः प्रवेशः साधितो भवति । पूर्वया द्वारा मद इति वचनादा गौधः स्वमागारं दक्षिणया द्वारा संमृम्य पूर्ववत्सदः प्रविशेत् । 1B मन्त्रेण शाल मद्रिधिया। १B पूर्वयातिपदता C (in marg.) पचनाम् । 8 Bom. भदः।

·शायिनीवसूपभाष्ये। ६.१९.४-१९. १. सदः मसर्पन्तौति वर्तते। विश्वे देवा अनु मा प्रमर्पत इति मन्त्रः । प्रतीक होताच तिस शुचो जपन्नः सदः प्रसर्पन्ति । ५. अच्छावाकधिष्ण्यं यावदयेण ततस्तासानुत्तरेल । एवं गच्छतां दक्षिणधिष्ण्योदक्षिणधियः पूर्वी गच्छेत् । ६. गवा खधिष्ण्यप्रदेभं दक्षिणधिष्ण्योदक्षिणधिष्ण्यः स्वस्थवम्य धिष्ण्यस्य पश्चादुपवित् । द्वितीयं सदीग्रहणं मदःप्रवेमधर्ममापणार्थम्। मिटं निग- व्याख्यातम् । ८. एते ये प्रविष्टास्ते मासमाप्ते सवने पथिमेन हारेण निःस- रन्ति श्रुत्यन्तरवचनात् । १. अविद्यमानधिष्ण्यानामन्तरेण होदधिषण्यं मैत्रावरुणधिष्ण्यं चासमाते भवने संचरो भवति । प्राग्गतिपु ब्रह्मणे ऽपरया द्वारा भविष्टत्वात् । प्रत्यग्गतिवितरेषां पूर्वया द्वारा प्रविष्टखात् । १०. मदस्यन्यत्र वा ये घियायवन्तम्लेषां खंखं धिष्ण्यमुत्तरे- पामोधस्य प्राग्गतिषत्तरेण स्वं धिष्ण्यं प्रत्यग्गतिथ्यपरेछ । ११. यद्यधिकृताः स्वकार्यणोदश्ची गच्छेयुः पश्चार्धनासौषीयस्थ गच्छेयुः । स्वरयोदग्गरतामेष विमंस्थितसंचरः । १२. दक्षिणा चेद् मजेयुमार्जातीयस्य पद्यार्धन वा प्रजेयुः । १३. येनैव मार्गण गनास्तेनैवाव्यावर्तमानाः प्रत्यापन्ति। पश- प्दादविलम्बितम्। Accoris) निर्मचामि। . Bom. हिवाल (see b) del. थे।

·६.१२.१४-१५.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १४. ऊय प्रातःसवनात्मसर्पणमुच्यते तत्र समस्तोपस्थानप्रम- तिनामयः सगरा इत्यादिना यथोकन मन्तकर्मकलायेन' प्रसर्पन्ति। १५. यदाध्वर्युराह प्रशास्तः प्रसुहौत्यों सर्पतेति प्रशास्त आहेति संप्रेषवशासंभन्नेषु च्छन्दो (०) गेषु सप्पा पोलशिनमुपयन्तौति च श्रुति- दर्शनात् प्राप्तस्य समस्तोपम्यानप्रभृतेरादित्योपस्यानं रात्रिपर्यायाश्वि- नयोः प्रतिषियते । अन्यत्र दैवान्मानुषादा प्रतिबलात् । कालोत्कर्ष सत्यस्तमिते ऽप्यादित्योपस्थान प्राप्त्यर्थम् । तर हि प्राण उपस्थेयो यदयं प्राणो ऽध्यात्ममित्यर्थवादात् । दिरभ्यासो ऽध्यायपरिसमाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायु- व्यमिति । इति शासायनश्रौतसूचभाप्ये पाठो ऽध्यायः समाप्तः। माहायनकसूत्रस्य समं शिय्यहितेच्छया। वरदत्तसतो भाय्यमानौ यो ऽकरोत्रवम् ॥ IA om. कौ।। Bाणाथा इन्यायथः। Om, in A C. - ·श्रथ सप्तमोऽध्यायः। पञ्च - १. १. श्रुतिकमेण मदाप्रमर्पणादनन्तरं सक्नौयपुरोलारामशर- माह । प्रहप्येति प्रसर्पणानुवादः परिभाषासूत्रैर्व्यवहितवात् । माता- सवनसवनीयाङ्गार्थः प्रसर्पणस्थानुवाद इति वृद्धसंप्रदायः । अथ इवि- प्पलया चरन्ति पशवो वै विपतिः पश्नामेवाप्य तानि वै हवींषि भवन्ति दधिधानाः मकवः पुरोलामः पयस्येति (९३.१) श्रुतेः। एवंरूपेबपि हविःषु पुरोसाभेरित्युक्त पौर्णमामौविकारार्थम् । मत्र- नीयज्ञाकरणं गास्वसंव्यवहारार्थम् । ५. धानावन्तं करम्भिणमिति पुरोनुवाक्या भवति । वैश्वा- मिचीरनुभवनमित्यादिश्रुतेः (२८. २)। ३. होला पददिन्द्रं हरिवों इत्यादिको ऽनुसवनं मरनौयपुरो- लामानां प्रेषः। अनुसवनमिति प्रमहसुपजीवता लाघवार्थ मिहयोग । तैत्तिरीयाणमितरयोरपि सवनयोः पयग्यास्ति । तदुपलक्षणपति- वेधार्थ यथासमानातवचनम् । ४. मवनीयहविःमैषम्य पासवनमभिदधत्मयोगं करोति । वच्या त्युसर्गिणामयने (१३.२.) यद्देवतो वा सदनीयः स्यात् नत्र पशुतन्त्र हौश्यबायातयन्तीति । नत्र भवनपदानां विशेषणना- मुसर्गः कर्थ नाम स्यात् । मवनाभावादित्येवमयं सूत्रम् ।

·७.२.१-३.] शाहायनश्रौतसूत्रभाष्ये । ५. तादृशेनवानुमवनं यथासवनाभिधायिना प्रेषेण यजति । किमविशेषेण । नेत्युच्यते। उद्धृत्य होतायचमित्येवंशब्दमुद्धृत्य होतर्यजशब्दं च । इन्द्रमित्यस्य देवतादेशनस्योद्धारः । सप्रेषेतुन विद्यत इति परिभाषितत्वात् (१.२.२.)। उद्धृत्यादेशपदमिति (५. ४.४) चाश्वलायनस्यामंदिग्धमादेशपदमेतत् । है. सवनीयहविःस्विष्टकृतो वैश्वामिचौरनुमवनमित्याद्यविशेषश्रुतेः । ७. होता यदमिं पुरोलागानामित्येवमादिकः सर्वेपु सवनेषु विष्पत्यां विष्टकृत्प्रेपो भवति । ८. अनुसवनमेव चशब्दात् । समानमन्यत्प्रातःसवनेनेति सिद्धे ऽनुमबनवचनं नियमार्थम् । ततो यत्रापि पशपुरोलामस्य भवनौयानां च समानः विष्टकृत्तचाप्येष एव प्रेपो याज्या च । अवचने तुन स्यात् । पुरोलागखिटासमवाये ऽपि इति (५. १६. ३) यत्नात् । २. १. ऐन्द्रवायवय मैत्रावरुणश्च द्वौ ग्रहयागौर आश्विनश्च बतीय इत्येते विदेवत्यसंज्ञा अनेनैव क्रमेण सवनौयपुरोलाथानन्तरं भवन्ति। २. माधुच्छन्दस्यावभिरूपे द्विदेवत्यानां प्रथमन्य पुरोनुवाक्ये अन्वाहेति (२८.२) श्रुतेः । ३. होता यवदायुमयेगाः । होता यदिन्द्रवायू अर्हन्तेत्येव- मादिको प्रेषौ। 10 om सवन। २० रव । त्रैषो यान्यायचने दि म्याम् । पुरोस्ता०। २० पछी यागावाग्नि ·शासायनीतसूघमाथे। [७.२.४-१५ अयं पिबा मधूनाम्। । मतेना नो अभिष्टिभिः। एते चाज्ये भवतः । श्रुत्यन्तरात् । ५. गार्ममदौं १ मैधानियों चौपारयोरभिरूपे अवाप्ति श्रुतेः (२८.२)। ६. होता यदन्मिवावरणेत्येवमादिकः मेयो (.) भवति । ७. श्रुत्यन्तरान् । ८. प्रातर्युजा वि बोधयेत्यादिनस्य पुरोनवाक्या । मेधातियों चेति श्रुतेः। ८. होता यदश्विना नासत्यत्येवमादिक प्रेषो भवति । १०. वास्धामा भस्पती इति याज्या । श्रुप्यन्तरात् । ११. द्विदेवस्थानामयं वैशेषिको धर्मः । १२. तस्मादनवानं यजतीति (१३. ५) श्रुतेः । १३. इतरयोरसंभवात् ऐन्द्रवायदपाहणं निधमार्थम् । सेनोप्त- रयोः षष्ठे ऽप्यनि न दोदो प्रयायो । ऐन्द्रवायवस्य च दावेद न . . । १४. ऐन्द्रवायवस्यैव नानावषदार एव । अतय पठे ऽहन्यणेन्द्र- वायवस्थ छौ वषारौ पानझेप्योस्तंघदाभिस्तदहर्न वषट्कुर्वन्नौति श्रुतिभापकम् । तरयोरप्येकैको वषट्कारः । एतदेव सापकम् । १५. वषटारदिवे ऽपि भनि पुरस्ताजपो येयजामहोशःमः मरूदेव ।

·७.३.१-१.] शाझायनयौतसूचभाष्ये। १. ऐतु वसुः पुरूवसुरित्यनेन मन्त्रण ऐन्द्रवायवमध्वर्युहस्ताङ्ग- हौत्वापोर्तुत्य दक्षिणमूलं तस्मिन्निदध्यात्। निहितानां चाच्छादन- मवेक्षणं च न कुर्यादा प्रतिभक्षितस्य भेषस्य निनयमात् । २. ऐतु वसुर्विदवसुरित्यनेन मन्त्रण मैत्रावरुणं प्रतिग्टह्य तं दक्षिणेनेन्द्रवायवं नीत्वा तस्य दक्षिणतःपश्चान्निदधाति । ३. ऐत वसुः संयदसरित्यनेन मन्त्रेणाश्विनं प्रतिग्टय तं दक्षिणेन पूर्वावैन्द्रवायवमैचावरुणौ नीला तयोरेवोत्तरतःपश्चानिद- धाति । संलग्मानिदध्यात् । श्रभिधानत' वाभित इति (१३.५) श्रुतेः । तानवग्टह्यास्ते नेत्प्रवर्तन्ता इति श्रुतेः। स्वयं धारयेत् । अप्रवर्तनपरत्वादन्यो ऽपि वा धारयेत् । ४. याः सोमद्रव्यसंबन्धेन याज्या विधीयन्ते तासु सर्वासु मोम- स्याग्ने वहीत्यनुवषट्कारसंज्ञको मन्त्रो याज्यावेन भवति । अन्वर्यसंज्ञा चेयं वषट्कारमनुभवतीति। न संप्रेषमपेक्षत इत्यर्थः। यत्राप्युक्यशा यज मोमानामिति संप्रेषस्तत्रापि सोमस्याग्ने वौहौत्येकवचनमेव । सर्वग्रहणात्। विदेवत्यादौन्परिहाप्य। नानुवषट्करोतीति श्रुतेः । ५. अग्नीत्पानीवतस्योपांशु यज । मावा व याचौरिति तैत्तिरीयाणां संप्रेपः । तत्र प्रतिषेधो ऽन्यत्र विकल्पः । १ AC प्रोर्तुत्य। १ B प्रनिक्षितस्यावनयात्। २ B has महोबा मस्यैव दक्षिणापर प्रदेणे करावयं निदधाति instead. c has रेतु दधाति in marg. in the test: स्पटमेतत्। BC अभिधानतर। AC वतन दुवेः। (B माचाभू नाव तु। 39 ·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १. उघीयमानेभ्यश्चमसेन्य इत्युक्त उपायमानसूकमा ला वहन्तु हरय इत्येतत् । ता वे नवाबाह मव षा अब चमसानुनयन्तीति (२८. २) श्रुतेः । वलु हेके प्रातःमवन उनीयमानेभ्यो ऽन्वाहरि- व्ययं पक्षो नेष्टः सूकवचनात् । संप्रेषपाठः क्रमार्थः । २. होना यदिदं प्रातः प्रातःभावस्थेत्येवमादिकं प्रेषं मेवा- वरुणो ऽवाह । पूर्व चानुवचनम् । परिभाषितत्वात् । ३. इदं ते मोम्यं मष्धिति प्रस्थितानां याज्येति (१३.६) श्रुतेः । ४. नृचक्षसमित्येवमादिना मन्त्रण होवचमसमंजक चमभं होता प्रतीचते। ५, वयोधसमित्येवमादिना मन्त्रण प्रशतं होवधमर्म प्रति- शीयान्। ६. प्रकृतं होलचमसमुरः संस्पर्मवेविदेवस्यांशोरुस्थाम् । पूर्वमुनीयमानसूनानूच्यमानेम ये चममा उषौतास्ते सर्व पव वषट्कारेण इताः। ततधवारः पदः प्रवेगिताः। घोराछोहार- यजमानचममाः । मिष्टानां पुनरुनीतानां वक्ष्यमाणा शेषकर्मतका यजन्ति । ८. मिषं वयं इवामद रत्येत पुरताजपो पेयजामहोजामहः ८. रद वा पमित्येतय याति । B.सरमा ·७.४.१-१७ भाशायनश्रौतसूपभाष्ये। १०. ब्रह्मपुरुष एव होचकः पोता मरतो यस्य हि क्षय इत्येतया यजति । ११. नेष्टाध्वर्युपुरुषो होत्रकः । मो ऽने पबौरित्यतया यजति। १२. उक्षान्नाय वमानायेत्येतयामौत्री ब्रह्मपुरुषो होचको . यजति । १३. अयालमौदित्येतस्मिन्नध्वर्युणोक्ने ऽयालित्यागौधो घूयात् । ननु कथमेतज्ज्ञायते ऽध्वर्युणोन इति । उच्यने । उत्तरसूचे हो- वचनात् । १४. स भद्रमित्यादिकं सवनधर्मेणाह होता । १५. मोमभवपरिभाषेयम् । श्रनारभ्य किंचिदुच्यते। उचिप्य सोमपाचं प्रारमणात् । भवयिथ्यन्त इति भविष्यप्रयोगात् । याज्ञिक- नामधेयैनं लौकिकैः । असावित्यामन्त्रितकलनामधेयमयोगेणोयहय- खेत्यनेन सह सामर्थ्यात्। कार ऋत्विजो यजमानश्चान्योऽन्यस्मिन्न् कर्मव्यतिहारेणोपहवमनुजामिच्छन्ते। प्रार्थयन्त इत्यर्थः। साधारणोषु मोमेस्वयं न्यायो युज्यते । कदा चिवतरं पास्यामौनि। अमाधा- रणेषु च । नानुपहतेन सोमः पातव्य इति श्रुतेः । १६. होमाभिषवकारिणः पूर्वो वषट्कर्ता भषयवचनात् । तसिंध मति तदिपरीतस्य न्यायस्यानवतारात् ।

·शासायनत्रौतसूत्रभाष्ये। [७.१.१. १८. अब श्रुत्यन्नरोक्तं विरेन्द्रवायवशेषस्थावनयमम् । मन्त्र दिस्यते। ११. अवमर्जनं विमोकः । स न कर्तव्यो दिदेवत्यानाम् । थावस्खस्यस्वस्थ शेषस्यावनयनं न कृतमिति। उता सोमभवपरि- भाषा । इदानीमवसर प्राप्त विदेवत्वभव उद्यते । । १. दह वमरित्यादिना भन्णेन्द्रवायवग्रहमध्वर्यवे दत्त्वानन्न- रमुपड़तौ वायुरित्यादिना भवयित्वा तमेवेन्द्रवायवं प्रयहणमम्लेण पुनः मटा भवमन्त्रेण पुनर्भक्षयति। ऊरौ न निदधाति। नाम- धुर्मुधति' ना होता परिमध्यानात् । २. अध्वर्यव इति वर्तते । २६ वसरित्यादिना मन्त्रण । मेचावरुप ग्रहमध्वर्यवे प्रग्टह्मानन्तरम् । ३. उपहती मित्रावरुणावित्यनेन मन्त्रेण मैनावतणं या भक्षयति । ४. पाश्चिमं ग्रई तमूरोरादाय धिरः प्रदक्षिणं पर्याणीय अवेच्य नेनेव मार्गेण प्रत्यानीवावेधते । सर्वतः परिवारमाश्विनस्य भदयतीति (१३.६) श्रुतेः । अवेक्षणं तु भाखान्तरात् । ५. दहाध्वर्यवे प्रयच्छति । न पूर्वम् । पाश्चिमवचनात् । ६. उपहती देवावित्येवमोदिना मन्त्रेणाचिनं भवयित्वानन्तर- IC • ItA PERece.by del ·2.५.७-१९. शाक्षायनश्रौतसूत्रभाष्ये। मुपस्पृश्य । दिदेवव्यभवपद्धतिरत्रोच्यते । अध्वर्य उपवयस्खेत्युप- हवमिष्ट्वा तेनोपहत उपड़तो वायुरित्यादिना भवयेत् । सत उरोऽभिमर्थनमपामुपस्पर्मनं च । एवं यथोकमैन्द्रवायवं मैचावरुण- माश्चिनं च । अध्वर्य उपहवस्तस्य होमाभिषवकारित्वात् । वषट्कार- निमित्तो हि भवो द्विहिं तस्य वषट्करोतीत्येन्द्रवायवे हेलारम्भात् । ७. उपस्पृग्योष्ठनिलिम्पनादिना दस्तामुपवयते । इलाङ्गमुप- स्पर्शनम् । तेनेतरयोरपि सवनयोर्भवति। दिदेवत्यानां प्रथमो भयो ऽथेलाथ होट चमम इति (१३.६) श्रुतेः । उपस्पर्मनं माखान्तरात् । ८. चमगाध्वर्यवश्चममानिलासमीपमुस्विपन्ति । ८. होता सव्येन होढचममं पाचौं च संयच्छतौति (७) श्रुतेः । १०. सर्वचाज्यलेपेन मोमसंस्पनी वर्जनौयो न केवलमन्त्र । ११. इलामुपहयत इति प्रकृतम् । तामुपइय अभवयित्वेत्यर्थः । इलायाचायं नियमः । तत उत्तरेला प्रामात्येव प्रकृतिवत् । उप- हयेलामवघायावस्यति प्रामात्युत्तरेलामथाप पाचम्य होचमसं भषयतौति श्रुतेः । एवमुत्तरेलाभवाचमनानन्तरं प्रस्थितमंज्ञका- सवनमुखौयाम्होत्रादिभिर्वपद्धृतान्भक्षयनि होचादयः । प्रातःसवने प्रस्थितभक्षे वृद्धसंप्रदाय उच्यते। होता तावदध्वर्य उपहयख प्रति- प्रस्यानरुपयस्खेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपइतस्तेजमे वा ब्रह्मवर्चमाय भदयामौति भक्षयत्ययं शुक्रनिमित्तो भवः। भवयित्वा मं नो भवे- RA.ins पद्य A B om. चोथवे B. om. भक्ष। RA ins. सर्वत्र । २० •कारितनात् । .A रेन्द्रवायवे हेलारक्षात् B वायववयोव । अबुप. att. to चमपः। AC (orig.) •सवनौयान्दोचा। .C होना वचनाद पव। .

·भावान मौतसूपमाष्ये। त्यनयोरो ऽभिमुश्य नत उपस्पृशेत् । ततो ऽवयुणा भक्तेि होता प्रतिमस्थातरुपदयवेत्युपहवमिदा तेनोपहतः पूर्ववदचोरोऽभिमर्म- नोपस्सनानि कुर्यात् । अयं मन्थिनिमित्तो भरः । ततः प्रतिम- स्थाचा भविते होता पुनरध्व! पृष्ट्वा ताभ्यामुपहत उनीयमान- घषदारनिमित्तं भक्षयत्युरोऽभिमर्शनादि च करोति। ततः पुन- हबिचममे समाख्यानिमित्तभक्षार्थमध्वर्य उपक्षयख प्रतिपस्यातरुप- जयखेत्युपहवमिदा नाभ्यामुपहतो भवादि पूर्ववत् कुर्यात् । तत आप्यायनं थोषम् । अथ ब्रह्मचमघम् । ग्रह्मानुपइयस्खेति तेनोपहतः पूर्ववद्भवणादि सर्वं कुर्यादाप्यायनवर्जम् । तत उहाचमसम् । उगातार उपयध्वमिति उपहवमिष्ठा रुपहतः पूर्ववद्भक्षणादि कुर्यात् । सर्व- मायायनवर्जम'। म त्वस्योगालवर्ज भक्षणप्रसिद्धः। अथ यजमानचम- सम् । यजमानोपहयख सुचबुपङ्गयखेति दोपहवमिदा तेनोपड़ता पूर्ववद्वपादि कुर्यात् । अथ मैचावरणाचममम् । प्रभास्तरुपक्षयख अध्वर्य उपहयखेत्युपहवमिष्ठा ताभ्यामुपाहतः पूर्ववद्भवणादि कुर्यात् । ततो पाह्मणाछसिनश्चममम् । ब्रह्मानुपहयस्ताध्वर्य उपक्षयखेत्युपहव- मिक्षा ताभ्यामुपहृतः पूर्ववद्भवणादि कुर्यात् । नतः पोहचमसम्। पो- तरुपयस्वाम्वर्य उपायखेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहतः पूर्ववलक्षणादि कुर्यात् । ततो नेष्ट्चममम् । नेष्टरुपदयस्वाध्वर्य उपयस्वेत्युपश्वमिदा ताभ्यामुपहतः पूर्ववनवणादि कुर्यात् । तत प्रामोधचममम् । अग्री- 1 चमो. Bc om. the passage beginning, wity sोना नरम ending with सत. पुनः कोचमधे मटकारसमाका(पहार in marg) | 16in marg पोलम् ।

·०.५.१९-१०.] शासायनश्रौतसूधमाष्ये। दुपदयस्वाध्वर्य उपझयस्खेत्युपदवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहतः पूर्ववद्भवणादि कुर्यात् । एवं होतुर्भः। अथ ब्रह्मोहाता यजमानश्च होतरुपइयस्खे- त्युपहवमिट्वा तेनोपहता यथाचमसं होटवद्भक्षणादि कुर्युराप्यायये- युश्च । अथ मैत्रावरुणे ब्राह्मणच्छंसी पोता नेटामोधच होतरुप- हयस्वाध्वर्य 'उपयस्वेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहताः खंखं चमर्स होटवद्भवयेयुः । पुनश्च समाख्यानिमित्त होतरुपहियखाध्वर्य उप- कयखेत्युपहवमिष्ट्वा ताभ्यामुपहताः खंखं चमसं होत्वत् भक्षित भक्षयेयुराप्याययेयुश्च । इति प्रस्थितभक्ष उक्तः । अथ प्रकृतमुच्यते । १२. तेजसे त्वेत्यादिभक्षमन्त्रः प्रातःमवने श्रौत्सर्गिकः । १३. ओजसे वेत्यादिमन्त्री माध्यन्दिने सवने श्रौत्सर्गिक एव । १४. व्यवस्थितः प्रतिमवनमुत्सर्गः । वचनात्मकरणं भित्त्वा । १५. शं नो भव घद श्रा पौत इन्दो इत्यनयोरो ऽभिमृत् सोमं भवयित्वा । भवयित्वेत्यतिरेकात्सर्वत्र विदेवत्यादिवपि । १६. एतावदाप्यायनं न सोमायेक इति ज्ञापनार्थ यथा- प्राप्तस्योपदेभसूचम् । १०. श्रा प्यायखेत्यादिका ऋगाप्यायनी। ततो न द्रव्यान्तरम् । अनया मव्यहस्तस्थितस्य चमसस्य दक्षिणेन स्पर्धनम् । प्रातःसवनवच- नात्प्रातःसवन एवानया। नोत्तरयोः सवनयोः। अन्यथा विकल्प समुच्चयो स्याताम्। १होतरुपयख C in marg| . B देन। १BC (orig.) om, होत. पपडयख। & According to C (marg.); has रट्वा माधयुषा भ.। .com. वेनसे. बने। 20 om. सोजसे. बने। .Cin marg. पाया instead of था। FC (see. b.) ins. था।

·शासायन श्रौतसूचभाष्ये। [७.१.१५-२६. १८. सं ते पयामि समु यन्तु वाजा इतीयमाप्यायनी उत्तरयोः सवनयोः। १६. होवब्रह्मोगाटयजमानमैवावरुणब्राह्मणाच्छमिपौनेच्छा- वाकानीभचममाः मवनमुखीयाः प्रस्थिताः । तान्मक्षितप्रतिभक्षिता- बारामार्थमाप्याययन्तित २०. प्राण्यायनप्रसङ्गमुपजीवधन्यवाप्याह। श्राज्यशस्त्रे ग्रहभा- नन्तरं ये चममास्ते नारामाख्या वक्ष्यन्ते । तान्भक्तिप्रतिभचिता- नाप्याययन्ति मरुत्वतीये च । २१. श्राज्यादिषु यथोद्दिष्टेषु ये वषट्कारेण धममा हविर्धानस्था एव कम्प्यन्ते यदु कात्यायनेन माराशंसानां च कम्पनमिति ते नाराससंज्ञाः । संव्यवहारार्थ' संज्ञाकरणं । नाराशंसाना सवा- नामुपदाने नारामंस इति च । २२. देवो भीत्येवमादिना नारामानां प्रातःसवने भतमन्तः । प्रातःमवनवचनमुत्तरयोरविकल्पार्थम् । नाराभवचनं महापि पह- ऋषणायमेव नाराशंमानां भवमन्त्र इति नियमार्थम् । २३. तस्य त ऊवै. पिछभिरित्यर्थसंबन्धादेव प्राप्नोति। विकार- वचनममिष्टुति विकारान्तरपतिषेधार्थम् । २४. तस्य ते काव्यैः पिटभिरिति बतौयमवने प्रयोगः । . AC भारासासामार्थ । PA om, the Comm. on this sutra. १cमराया। शांकर मारा छाना।

·७.६.१-] शाहायनौतरानभाष्ये। ई. १. अकारान्तस्याप्यच्छावाकमब्दस्य मौदेतिशब्देन सह संबन्ध सकारण द्वित्वं छान्दमम् । भाखान्तर एवमेव प्रेषपाठात् । अथ वा। अच्छावाकः एतावत्सूत्रमधिकारार्थम् । अनन्तरं कर्म कुर्वनप्रसृप्तो ऽप्यच्छावाक' उच्यते यदि मौदेत्यविशेषेण भाखान्तरे प्रेषः । वाज- मनेयिनां प्रैषो नास्ति । तत्राप्यासनमामौनन्यायं बाइच्यमिति परि- भाषितत्वात्। २. अयेए मदमो बहिः उत्तरेण अदूरेण सुतिं पालामुखी- यादारभ्य उत्तरवेदेदारपरंपरया यो मार्गः सुनिशब्देन स उच्यते तमुत्तरेणोपविश्य । किमनन्तरमित्यत आह । ३. पुरोलामखण्डमध्वर्युण दत्तं ग्रहोला ततः । ४. क्रमार्थ संप्रेषवचनम् । केषां चिदभ्यधिको ऽपि संप्रेषः । ५. अच्छा वो अमिमवस इत्येवमाद्या ची इच्छावाकस्तिसो उन्बाह। ६. तिसृणां यो ऽन्यो प्रणवस्तृतौये वचने तेन संततं वक्ष्यमाणं निगदमाह। ७. अयं निगदः । एतस्मिनच्छावाकेनोक्ने । ८. सर्वार्थो ऽयं मध्ये ध्वर्युवचनान् द्वितीय उपहवमयमित्या- दिस्तं होतरुपहयखेति होत्रर्थः । 1 AC (sec. h.) कुत्रप्र• B C (orig.) कुर्षन प्र. | A ण नुतरे अदूरेण B परेण बुर्ति C कारण। सारे पद (orig. चवरेण)। A पज. भामेत्यादि मध्येच ·भाशायनम्रौतसूचभाष्ये । [७.६.१-१२० ६. अयं तावत्प्रथमः कल्पः । यदा होता नोपक्रयते तदेतर सपटयरनुत्तरमाद्यवात् । नायं निगदः । पूर्वस्य निगदवचनात् । ततो नैकवयं नोच्चै । अयं सुन्वन्यजमानो अयभौदित्यस्य विकारहः । उप- कास्यमानो भवति स प्रत्येतेत्येवमादिक मन्वं गाव उपड़ता इत्येव- मन्तं जपिखा तत तोपहत इत्येकवर्येण यात् ११. यः पुनरनुपहास्यमानो भवति स उत नो गाव उपड़ता इत्यातो जपेत् । अभिविधौ पायमाङ द्रष्टव्यः । उतोपहत इति न' पूयादित्यर्थः । उपास्यमान पुण्यते । उपहवं दातमिष्छन् । नविपरीतो ऽनुपहास्यमानः। न चायमुपहवः प्रायश्चित्तार्थी यथा कात्यायनेनोः । मालाममाखनौ सन्धिवेलयोर्वेषां सत्याख- प्रायथितमपराध इतरेतरसिम्योपदवमिच्छरपस्यामेकदोदौति (७.५, १५)। न प फियाविशेषणार्थो यथा मानुपहतेन सोमः पातव्यः । तत्रोपहनः । इत्युपहवच्छन्दोगाना । अतो ऽयं पयोतमेवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति शला कर्तव्यः । १२. पतोपड़त दवि मोको छावाको यजमामलेनापि सचेपु स्थितो ऽच्छाशकरचनात्। निवर्तध्वं मान गातेत्येतस्य समास्य। सूकवचनातन धारभ्य वेदोषस्य यावच्छयान मा समेघरताद- दन्द्रवेत् । चावतौरिति (१३.८) श्रुतेः। प्रकाम्नाया सधः ममा- पनम् । अनुद्रवेदिति वचनाप्न गएधी नेकवर्थम् । । .C(orig) om न। ।परवाकरना ·७.७.१-8.] शाहायनश्रौतसूचभाष्ये। ३१५ १३. होता वान्यतमो वा यजमानादीनां श्ररोचमानमछा- वाकं प्रत्युपहय निवर्तध्वमिति यथोकं कुर्यात् । १. उन्नीयमानायानुहोत्येवमध्वर्युणा संप्रेपितः प्रत्यसी पिपी- षत इत्येतत्सूकमन्वाह चतुचम् । खयमच्छावाकः सप्तमौमिति पवान्नरश्रुतेः । सूकवचनं स्वाभिप्रेतमिध्यर्थम् । अछावाकवचनं मैत्रावरुणनिवृत्त्यर्थम् । २. प्रातर्यावभिरा गतमित्येन्द्राग्न्या यजतौति (२८.७) श्रुतेः । २. पूर्वप्रसृप्तस्याच्छावाकीयां कुर्वतः ममाख्याभदो न प्राप्नोति। तदर्थ भक्षितवचनम् । अप्रस्थितवादाप्यायनं न प्राप्नोति । तदर्थ- माप्यायितवचनम् । अध्वर्यवे प्रदायेति गाराशंसमादनार्थम् । तथा च कात्यायनः । होचममवत्सर्वमित्याह । दक्षिणादित्यादि नि- यमार्थम् । मदोवचनं दिवस्पृष्टमित्यादिक्रियार्थम् । खस्य धिण्यस्य पश्चादुपविश्य निर्गत्य पुरोलाणं प्राप्नोति । उछिटदोषपरिहारार्थ निर्गमनम्। ४. पूर्वप्रहप्ता मैत्रावरुणादयः । तेषामन्यतमो यदि श्रुत्यन्त- रौयाद्धोत्राममामवचनादच्छावाकीयां कुर्यात् ततः स्वेन विमंस्थित- संचरेण सदमो निष्क्रम्याच्छावाकस्य वहिष्कर्माच्छावाकस्मौदेत्युको इग्रेण सद इत्यादिकं कृत्वा खकर्म कुरुते । पुरोलाभप्राशनं कुरुत इत्ययं क्रमः। के चित्पूर्वग्रहणाद्यो ऽच्छावाकात्पूर्वः 'प्रसृप्तः करोति। १० प्रक्ष..

·शाद्वायन श्रौतसूत्रमाथे। इतरतु यावस्तुदासप्तः । अपूर्वस्वात् । सो ऽछावाकमंचरेणैव प्रति- पद्यते । अच्छावाकौयावचनात्सकलाम । न बहिम्कर्ममाचम् । पूर्व- प्रस्तो ऽपि न यजमानो न सदस्यो विमंस्थितसंचरेणेत्यारम्भात् । प्रत्यग्गमने हिम विमंस्थितमंचरो न तु पारगमने । माद्धिष्ण्योप- स्थानम् । अच्छावाकस्य यदिःकमति नियमात् । प्रसङ्गेनान्यचापि होचाममासे ये विशेषास्त पच्यन्ते । होचाममासमन्दव तन्मान्तरे भमिद्धः । एकस्य कतरनेकार्विज्यक्रियायोगे । तत्र संचराणं सह- स्किया। गन्तव्यस्य प्रधानत्वात्। इलाभक्षणमाग्रौधे। दधिभक्षणं दाराचे। भाखान्तरोक मध्वानं तस्य वा। तथा पविग्भ्यस्तं फारयेदिनि पशभक्षणम्। महर्खिग्भ्यो निर्वपतौस्योदनभक्षणम् । एतामि भक्षणानि महत्तन्त्रलक्षणात् । मन्मधुपको गुणभूतवान् । साट्रियमाणप्रत्रः । तथा नानूनभम् । मकदुपस्पर्मनानि । महासंश- प्यमानपश्चौक्षणमायश्चित्तम्। महद्धिष्ण्योपस्यामाधुपवेशनाम्। भेद- नान्यान्युपस्थामानि । अया विटेति च गच्छन् जपो भेदेन । स्वा- श्रयत्वात् । धिण्योपस्थानादि तु पराश्रयं मर्पणगुणभूतत्वात् । तान्मदः प्रस्रवचमस्यतौति श्रुतेः । सर्पणं महत्पवेगगुणभुतत्वात् । प्रत्युपहवनस्याभेदस्तथा श्रुतेः । धानाव्यादानं भेदेन । विष्णयेचणं मकृषिःमर्पपागलात् । निधनोपायः सहस्कालासंभवात् । मादपु पादावधानम् । पृशमि वेत्यादिको ऽश्वमेधे यजमानमन्त्री भेदेना- पूर्वार्थत्वात् । मोषधहोमे होगाममास एव नास्ति । परिका- RABH यावि। 16 (in marg) प. AC भागात instead ofभूतमात्। .भेदा।

·७.७.५-८.] शासायनश्रौतसूत्रमाथ। रोहणन्यायात् । प्रायश एनदेव न्यायप्रदर्शनार्थी वा प्रपञ्चः । प्रकृतमिदानौमुच्यते। खकर्म कुरुते इति वचनं नापरया द्वारा प्रविश्य खस्य धिष्यस्य पशादास्त इत्यर्थः । ततश्चमममध्वर्यवे प्रदाय पुरोला प्राध्य पूर्वया द्वारा प्रविश्य खकर्म कुर्यात् । ५. होता स्व एव धिष्ण्ये स्थितो ऽच्छावाकौयां करोति । नाच्छावाकौये । तुमब्देनान्यस्यापि होचकस्य होदधिष्ण्य एव प्राप्तिर्दृढीकता। ६. होडविकाराणां च मैत्रावरुणप्रतीनां। होचकाणं या पान्यास्ताः स्वधिष्ण्य एव स्थितो होता कुर्यात् । गत्वा वा तदीयं धिष्ण्यम् । व्यग्रेषु वा होत्रकेषु प्राप्तिः शाखान्तरोयावचनात् । प्रैषानुवचनशस्त्रादीनि स्वधिष्ण्य एव । याज्यावचनात् । ७. अधिकारो ऽयम्। ८. अब प्रातःसवने प्रस्थितयागे होत्रका होता चानवानन्तो अनुच्छ्रसन्नो ऽर्धषु यजन्ति । तथा च श्रुतेः । चित्रं देवेभ्यो हविः प्रदास्याम इति हेवर्थवादात्। अर्धशो वेत्यर्धशः प्राप्तौ । न तु षष्ठे ऽहनि विकल्पो ऽनवानवचनात्तच । ६. कर्तार इत्यनुवर्तते। अति च। यज्ञकर्तारोत्र प्रतयन्ति । व्रतं कुर्वन्ति भुञ्जन्त इत्यर्थः । अतयन्तौति क्रियाभिधानात्सार्वका- मिकमिति गम्यते । १B परिकमा C (in marg.) प्र instead of परि। १० om. वस्या PAC (in marg.) ins. अर्धचंयो वा । एतदै इन्दसा पर्व यदर्षग निदेलर्थ- वादात्।

·मान्यन श्रीससूनभाये। [७.८१-२ बतीयमवने नाराममंनिधौ य उपास्यन्ते पिण्डास्त औयासना इति वक्ष्यन्ते । तेभ्यश्चोर्ध्वलितो प्रतयन्ति । १. नियमार्थी इथशब्दः पूर्वस्याशनस्यानियमं दयितुम् । पछत्तयाजेरिति संशाकरणं भव्यवहारार्थम्। चरन्ति प्रचरन्ति तान्कु- वन्तीत्यर्थः। २. होता यक्षदिन्द्रं होचादित्येवमादिभितप्रेषसंजरनवानं पाणमंततेनेत्यर्थः। प्रेष्यति मैचावरुणः स्वत्प्रेषेणापि। ननु प्रेष- पार्थपोरेकस्मिकर्तरि न्यायविरोधः। उच्यते । स्यादेतद्यदि प्रेषस्था- पूर्वार्थभावना' स्यात् । अब सहपतिमेषे विकारेषूठः । स उच्यते । द्वियजमानके सुग्रहपती। बहुयजमानके सुग्टहपतयः। दियज- मानके दूमौ सम्पन्तौ यजमानौ। बहुयजमानके इमे सुन्वन्तो यजमानाः । सम्रहपतिस्तमित्यनूनमग्न्यभिधानवात् । अनेन सुचता यजमानेनास्य द्वित्वबजत्वयोरुहः । आभ्यां सुम्वद्या यजमानाभ्यां । एभिः सुन्वद्भिर्यजमानः । ग्रहपती यजतं एवं दियजमानके । ग्टह- पतयो यमध्वमिति यजयजमानो । स्यादित्येतस्य स्थाने दिवबह- बधोभूयास्तां भूयासुरिति । ग्रहपते यजेस्यस्य म्याने पती यातमित्येवमूछो राभिमरायादिषु। ग्रहपतयो यजध्वमिति मलली- 1B भाषना स्थान A भावी C (orig) • पूर्वोप्यभायो म in marg पभावना !

·शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये। पिशङ्गे। सचेव्वेकस्यैव ग्रहपतिव्यपदेशाइजमानबहुवे ऽपि ग्टहपति- भब्दो यजमानपदमपि सन्न विक्रियते । ३. अनवानमिति क्रियाविशेषणं पूर्ववत् । ४. येनयेन प्रेष्यति मैत्रावरुण: सासा याज्या। तस्यतस्य प्रेषा- तोकस्य इयांस्तु विशेषः । उद्धृत्य होतायवच्छन्दं प्रतिप्रेषं चामुक यजामुक यजेति। ५. इन्द्र मोमं पिब तुनेत्येता वा होचादिभिर्याज्याः कर्तव्याः । मैधानिथ्यो वेत्यावचनानियमतः। चयोदशस्यात्यहस्याध्वर्युवभा- प्रयोगे मति मैधातिभ्येव कार्या अविनियुक्ता विनियुकानां' यात- यामत्वदोषात् । प्रैषस्य त्वेकस्य यद्यपि यथादेवतमध्वर्युवशाधाज्या- भ्यासो ऽसंभवादन्यस्या । तदनुसारेण प्रैषान्तश्रुतस्य तदेवता- तुन्यदेवता द्वैः कन्पिता एवं लिख्यन्ते । श्रा खा वहन्तु हरय इत्येन्द्रौ। हस्करादिद्युतस्परीति मारूतौ । दह बटारमनियमिति वाष्ट्री। अग्निं दूतं वृण्महे इत्याग्नेयौ । तेन याताधाविति मैत्रावरुणौ। प्रातयुजा वि बोधयेत्याश्विनौ। द्राविणेदसं प्रेष नाभ्यस्येत् ग्याज्याकल्पश्चेदगीकृतः । कुतः । तलिङ्गाया पृचो ऽसं- भवात् । स य इच्छेन्मृत्यु पाप्मानमपहन्यामित्येताभिर्यजेदित्यर्थ- वादात् । येन प्रेष्यति मा याज्येत्ययमेव पक्षः सर्वखारपराकयोः । अग्निटुति च प्रेषयाज्याकल्पो ऽनूह्मवादृचः । ६. योयो होत्रादिः प्रैषान्ते श्रूयते होतर्यज पोतर्यजेत्येवं सस १ B काया कन्या। अलानां । . यामाभ्यामो प्रेषस्य कस्य ययदभ्यासः चेन यथादेवतमध्वर्युवमाद्या गाभ्यासो ऽमभवादन्यस्य ।

·प्राडायनचौमसूत्रमाश्थे। . [७.८.७-१७. यजतीन्द्र मोममित्यामायक्रमेण । मशास्तयजेति मैत्रावरुणो ब्रान् बजेति माझाछमौ। अध्वर्यु थजतमिति प्रैषान्ते होनरेतद्यजेत्यध्वर्युराद। एव- मुमो होता क्रमप्राप्तां नदी यायामाह । ८. ग्रहपते यजेत्येतत्मेषान्ने यजमान श्राक्ष होतरेतद्यजेति। ततो होता यजति । ८. तयोः संवन्धिन्यौ क्रमप्राप्तावित्यर्थः । १.. चेषामवणाममर्वजतातैः सह क्रियायामेवं भवति । नत्र यो यस्य होमकारी स तस्मिन्नुपहवमिष्ट्वा भावनेन भवमन्त्रेणा- वजिघ्रत्योटो वा निलिम्पति । ११. अन्ते ध्वयों प्रतिप्रस्थातरि वोपहवमिष्ट्वा सावनेन मन्त्रेण यथोक भक्षणम् । पुनः प्रतिप्रस्थातर्येवोपहवमिदा । एवं दिरन्ततो होता। अध्वर्युस्टइपयोर्भवो मा भूदिति सूचारम्भः ! वाजिभिः सह क्रियायां पूर्वेषां दशानामभक्षणमेघ । सर्वतवान् । १२. एवो नियोगे । इवधब्दः संप्रत्यर्थ इनर्थः । अव चतु- थानेषु भवधिभिरोष्ठलेपन वा कर्तव्यमवघ्राणं वा । न पातव्यः सोमः । दिदेवस्येम्वप्येवमेव । तचीत होतरेव केवस्तस्य स्यात् । अधयाजेश्चरन्तीत्यपशब्दस्यास्थ चेतिकरणस्येतस्मयोजनम् । रूपं मामेसरयोः मवनयोः सर्वमेतत्प्रतिषिध्यतेहोसंबन्धस्य केवस्तस्य मति- षेधो मा भूदिति। 1c om. पो। .A in a पहा! .Bसिम्प। AC स्वामि।

·.७.६.१-६.] शासायनश्रौतसूधभार्थे। ३२९ १. प्राज्यमिति वक्ष्यमाणस्य शस्त्रस्य नामधेयम् । तच्छमिय्य- पिता मातरिश्वेत्येवमादिकं मन्त्रं अपित्वा ततः गोसावो इत्या- हावमंजकः सुतान्तः । पायनिगदचायं प्रतिमवनं यथा पठितस्तेन प्रतिप्रस्यात्रादिवपि प्रतिग्टणम न विफ्रियते । भस्वादाविति कच- नात्सर्वत्र गस्वादावयमौत्रार्गिकः । प्रातःसवनवचनं प्रातःसवनिको ऽयमित्यस्य प्रतिपादनार्थम् । तेनाइय तेनतेन यो यत्राहावास्य- स्तेनतेन प्रतिगरितारमाइय नत उपांश वृष्णौं भंसास्यममि- ज्योतिरित्यादिकं अंमेत् । २. नियमतो ऽवमानार्थमिह सर्वत्रावसानवचनं । नायमाय- निगदः । प्रउगे पुरोरुचाम्टग्वचनात् । नतथ विकृतिषु यथार्थमूहः । एवमेतं वृणोंसं शस्त्रां ततः पुरोरुचमनन्तरां पच्छो ऽवस्यन् शसेत् । ३. अग्निर्देवेद्ध इत्यादिकां पुरोरचं प्रणवान्ता' यथापठितां मित् । विकारेय्वनायनिगदत्वादियमूहितव्या । ४. प्रणवेन प्र वो देवायेत्याज्यसूतं संदध्यात्। सूक्रविद्धावपि प्रथमस्य सूतस्यायं धर्मस्तस्येत्यतिरेकात् । ५. मरुत्वतीयं नाम माध्यन्दिने सबने प्रथमं शस्त्रम् । तथा वैश्वदेवं हतीयमवने । तयोश्च शस्त्रयोः । न केवलमाज्यस्य प्रथमस्य सूतस्य प्रथममर्धचं पच्छो ऽनवानं शंभेत् । ६. तावा यस्य रोदमोत्येवमादिकमुत्तमावर्ज सूकमेषं शस्त्रा तत श्राहय पाहावमुक्केत्यर्थः। उत्तमया परिधाय शस्त्रं परिसमा- १० नियमाय मि. १com. प्रशन and has it instead 1 ·साक्षायनौतसूत्रभाष्ये। । प्थेत्यर्थः । उक्थवीर्यसंज्ञकं तदङ्ग मन्त्र जपनि भा विभा इत्येव- मादिकम् । ननु सूकमेषं स्खेत्यतिरिच्यते । मत्यम् । पावापेषु मति सम्म मकलसूकस्य प्रक्षेप इत्येतत् जापयितुं सूक्रोष जस्लेनि वचनम् । नया श्रुतिहेवर्थवादः कचित् । नदुइ माह कौषी- तकिः मंसदेव सूकस्याव्यवच्छेदायेति । ७. शस्त्रयाच्यासम्प्रेषनिमित्तमुक्थमा इत्यवराह मर्वास प्रस्त- याध्यास । न केवलमवेद ८. अन इन्द्रय दाशुषो दुरोण इति यजति । तथा श्रवणात् । १. यदाज्ये मस्ते समाप्ने सवते छन्दोगाम्तस्यैवानुशंसनमेतदि- त्येतदर्थ: सूचारम्भः । ननु मर्वच वाचनिकमाज्यम्। को ऽस्य विषयः । उच्यते । वाचास्तोमे कचित्काल्पनिक्षेषु शस्त्रेषुअन्येषां मस्ताषां पूर्व स्तोत्रमनन्तरं स्वमस्य उत्तरं स्तोषम् । परमानस्तोचाणि* प्रउगमरुत्वनीयवेशदेवानामेव श्रुतत्वात् । २. परिभाषासूरमेतदिह फियते । प्रउगस्य व्यवहिततोचस्या- प्याज्यस्तोपेश मामधन्ततिर्यचा' स्यात् । स्तोपवतां गवाणाम। म त सौचामणौशस्त्रप्रसतीनां भाखान्तरयामा प्रस्तोपवतामयं धर्मः । एषेति प्राह स्तोचकारी। तस्यायमर्थः । एषोत्तमा एक गंमत ·शासायनीवसूत्रभाष्ये। ३२३ भवानिति। उत्तमात्मतीहारादूर्ध्वमिति। प्रतीहारः मामभक्तिविशेषः । स उत्तमत्वेन विशेष्यते । तस्मादूर्ध्वमालय प्रतिगरितारं ततः शंसन्ति । आइयेति वचनादाहावो न शस्त्रम्। तेन तन्मोहे न प्रायश्चित्तम् । ३. प्रउगे वक्ष्यमाणे या अनरेण माधुच्छन्दसांस्कृचान्वायवा याहि दर्शतेति वक्ष्यमाणकानुचो व्यवयन्ति व्यवदधतीत्यर्थः। ताः पुरोरुच इत्याचक्षते। प्रसिद्धा हि तासामियं संशेत्यर्थः । प्रउग- ग्रहणं मंज्ञार्थम् । ततश्च शास्त्रे संव्यवहारसिद्धिज्ञानाच धर्मः । माधुच्छन्दसानिति प्रगण्य संज्ञायें पूर्ववत्प्रयोजनम् । मुचो व्यवय- नीति पुरोरुचाम्ग्वदनं विकारेय्यनहार्थम् । पुरोरुग्वचनम्वृक्मयायां नामग्रहणार्थ न केवलं संज्ञार्थमेव । श्रुतिप्रमिद्धत्वात्तस्याः । ४. तामां पुरोरुचा पुरस्तात्प्रत्येकमाहावः। संशस्य पुरोरुचा सूतं पुरोरुचे पुरोरुच एवाइयत इति (१४. ४) श्रुतेः । ५. परिधानौयायाश्च पुरस्तादाहावः कार्यः । ६. विश्वान्देवान्हवामह इत्येषा वैश्वदेवी पुरोरुक् । षट्पदा एव जागते सर्वेलेऽपि । सा षट्पदा भवतीति नियमश्रुतेः । ७. तस्यां षट्पदायां दाभ्यां पादाभ्यामवधाय ततोऽनन्तराभ्यां पुनरवमाय पुनश्च दाभ्यां प्रपौति । नाच गायचोसनमवमानोप- देशात् । विनामे पावसानादात्तिः । तस्यै उद्रे पदे अवपाई शंमतीति (५) श्रुतेः। ८. पारखत्या पुरोरुचि वाचःस्तोमे ऽपि विकल्पः । प्रसन्न वा अमेत् । प्रशंसनमेवाभीष्टं तेन गुरुसूचं कृतम् । तथा च श्रुतिः । TA प्रपद instead of मामप।

·भाडायगौतसूत्रभाष्ये। अन हेके भारखतौं पुरोरु शंमत्ति न तथा कुर्यात् । श्राहावस्तु नित्यः । तदनखादिकल्पे प्राप्ते वचनम्। एवं च 'मति नितरां परिधानौयां मेदिति (७.२०.१.) निष्केवाये । तचाहाव- स्यापि तादग्यात्तद्धमता। अङ्गप्रधानयोः संखारन्यायता युना। मनु प्रतिवचनमाहाकः प्राप्नोति । नेत्युथने । तम्त्रं भवत्यभित्रकालवात् । एवं च मयोपपत्तिः। षोलशाहावं वैश्वदेवं भत्येकविंशत्याहाव- मामिमारतं स्तौति। ८. बाहय वायुरोगा इत्यादिकां वायव्यां पुरोरुचं माछरखा नतो वायवा याहि दर्शयितास तिसर्ण चिः प्रथमा सिन् । वायवा याहि दर्शतत्येतास्तिसः मंसेत्तासां च प्रथमा चिरिति बाक्यभेदे ऽपि सूवेषु न दोषः। १०. थाइथ हिरण्यवर्तनी इत्येवमादिकामैन्द्रवायौं पुरो- रुचं प्रस्त्वा तन इन्द्रवायू इमे उता इत्येतास्तिमः प्रभेत् । ११. पाहूय काव्ययो राजानेत्येवमादिकां पुरोरु भस्वा ततो मिचं हुवे पूतदक्षमित्येतास्तितः मेत् । १२. श्राय देण्यावष्व इत्येवमादिकां पुरोरुष भस्ला' ततो ऽश्विना यञ्चरौरिष इत्येतास्तिसः सेत् ।' १३. पाहूयेन्द्र उक्येभिरित्यादिकां पुरोहर्च गस्ता तन इन्द्रा याहि चिचभानो इति सिस: मेत् । १४. पाहूय विश्वान्देवानिस्येवमादिकां पुरोरु षट्पदा मला नन जोमामथर्षणीयत इत्येतास्तिमः भेत्। Badds शाजनराद।

·. ११.१-8.] माझायनौतसूचमाध्थे। ३२५ १५. श्राहय वाचामहमित्येवमादिकां पुरोरचं पदे भस्वा ततः पावका नः सरखतौति तिरुणामुत्तमया परिधायानन्तरमुक्थवीय वाचं मे जिन्वेत्येवमादिकं जपति । वाचं मे जिन्वेत्येतैः सप्तभिर्वाक्यः सदैव वायव्यादिनचदेवता अाशिषः प्रार्थन्ने । तत्र मारखतहचाभावे ऽपि दशममहादौ सप्तवाशीर्वाक्यानि कथं नाम स्युरित्येवमर्थ- मुक्यवीर्यग्रहणम् । अवर्थसंज्ञाविज्ञानात्समुदायाङ्गमित्यर्थः । १६. विश्वेभिः सोम्यं मध्वित्युक्यं भस्वा यजतौति (५) श्रुतेः । । ११. १. परिभाषेयम् । स्तोत्रियानुरूपा उच्यमानास्तृवाः प्रत्येतव्याः। किमविशेषेण । नेत्याह । प्रगाथान्परिहाप्य प्रगाथान्वर्जयित्वेत्यर्थः । २. श्रा नो मित्रावरणेति स्तोत्रियः । श्रा नो गन्तं रिगाद- सेत्यनुरूपः । वैश्वामिचौ मैत्रावरुणस्य चाच्छावाकस्य च स्तोचियो भवत इति श्रुतेः। ३. प्र वो मिचाय गायतेति पञ्चमुक्यमुखम् । उक्थमुखवच- नादाच स्तोमे ऽस्योर्धमावापः । अहर्गणे त नैवम् । होत्रकाणां प्रात:- सवने कर्मति कर्मवचनातिरेकात श्रुतेश्च । ४. प्रमित्रयोर्वरुणयोरित्येतासां नवानामनुवादेन विधिः । उत्तमया परिधाय समाप्य शस्तम् उप नः सुतमा गतमिति एतया यजति । ११Me. दरममदादो। १c om. कर्म -

·पाहायनयौतसूत्रमाये । [०.१९-१३:१-
१. श्रा याहि सुपुमा हित इति स्तोडियः। श्रा नो पादि
परावत इत्यनुरूपः । प्राधणच्छभिन अलिविशेषस्य ।
९. वास्तोप्यते भूमेत्येव प्रगाथो बाईतो हर इति त परिहाय
सूकस्य अयम वा विचर्षण इत्यादिक मतकमुक्थमुखं भवति ।
३. इन्द्र वा कृषभं क्यमिति नवमेतत्सूक गयेत् ।
४. उद्देदमि श्रुताममिति विस्थामनुवादसरूपो विधिः ।
नासामुत्तमया परिधाय समाप्य अस्तम् । तत उक्थमा पज सोमा-
नामिति संप्रेषित इन्द्र क्रतुविदं स्तुतमिति यजति ।
१. फ्रमेण पूर्वः स्तोचिय उत्तरोऽनुरूपः। धावन्तः स्तोवियानु-
रूपास्त्रयाणामपि होचकाणम् । तथैव श्रुतत्वात् । वैश्वामित्रौ मैचा-
वरुणाकावाकयोः । एवमेव श्रुतत्वात् ।
२. वंच एवोस्थमुखं नवलाम् सूकस्य ।
३. अनन्तरमेताः शस्तयाः।
8. वामिष्ठौ नवर्षों पर्यासाविति श्रुतेः । इयं वामस्य मम्मन
इत्येताना मवानामुत्तमया परिधायेद्रामौ श्रागत सतमिति यजति।
पूर्ववदुक्यमा यज योमानामिनि संप्रेषितः ।
.

·७.१४.१-५.] शासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये। ३२० १४. १. वक्ष्यति। रथन्तरं पृष्ठं निष्केवल्यस्य रहदेति । तत्र रथन्तरे क्रियमाणे रथन्तरपृष्ठो यज्ञः। रहति क्रियमाणे इत्पृष्ठता स्यात् । श्रतच रथन्तरपृष्ठपचे पूर्वोक्त एव शस्वन्यासः । उहत्पृष्ठपक्षे त्वय- मुच्यते । मैचावरुणदीनां घया प्रकृतत्वाद्ययामध्येन मम्वन्धः । मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियः । इन्द्रमिहाथिनो रहदिति ब्राह्मणाच्छंसिनः । इन्द्रे अग्ना नमो रहदित्य च्छावाकस्य । रहत्पृष्ठस्येति पञ्चविशेषणम्। अर्थः प्रकृतिं निवर्तयतौति पूर्वेषां निवृत्तिः। २. राथन्तरमिति तद्धितसंबन्धात् पूर्वा रथन्तरपृष्ठपचे शस्त्र- रचनेति सिद्धम्। ३. अनुरूपं राथन्तरमच्छावाक उक्यमुखं कुरुते । राथन्तर- मुत्सृजेन् । स वा एषोऽमिष्टोम आन्यप्रभृत्याग्निमारुतान्तो यच्छस्यं चौणि षष्ठिशतान्यचां सम्पद्यन्त इति (१६.६) श्रुतेः । इन्द्रे अमेति च. पर्यासमध्ये पुनःशंसनं विनियुक्तस्यापि स्तोचियत्वे । वासिष्ठौ नवों पर्यापाविति श्रुतेः। ४. होचका मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छस्यच्छावाकाः खशस्त्रेषु सर्वच चतराहावा भवन्तीत्ययमुत्सर्गः । ५. वक्ष्यति । आश्विनादूर्ध्वमतिरिकोक्यानि। ऊधे पोलमिनो ऽतिरितोक्थमित्यादौ। तेवतिरिनोक्येषु होता चतराहावो भवति । चतराहावयन्दश्चकारेणानुरुष्यते। . । TA न्यायालय न्यासा समस्या PA ins. क्यमुखम् 1.

·१२० शासायनीवसूत्रमा। ६. अन्यपदार्थगतोऽप्याहावादोऽधिक्रियते दृष्टतोऽधिकार- प्रतः। तोचियानुरूपाभ्यां प्रत्येकमाावः । चतराहावा होरका इति वचनात् । पाहावस्थानमियमार्थ सूत्रम् । ७. अनुरूपादनन्तरो घ: प्रगापः प्रकृती तस्मादूर्भ पचममा- हावखाना वोककाणी माध्यन्दिने भवने भवति । ८. उत्यमुखाय पञ्चममाशाषस्थानं सर्वेषां होतच शेषकाणां घराचौ । राषिपर्यापेम्वित्यर्थः । ५. अन्यचापिर मवनान्ते ऽन्यप वा यदाध्वर्युरेवमाह प्रयास्त: भएकौति नदा मैचावरण ओं मर्पतेनि ब्रूयात् । १.. प्रसूताः भन्नो दक्षिणहतो दक्षिणेन गरीरभागेन परि- रता इत्यर्थः । अपरया सदोदारा निःसर्पनि । मानियमेन । कथं ताई। उत्तरेणोदुम्बरीसंशो स्यूणम् । मामेव दरिऐन बना निःसंर्पत । मनु स्वं विष्णमुत्सरेण मंचरतामुसरेणौदुसरी मर्पणं कृतं भवति । किं षषनेन । उच्यते । पनमामसदस्यमेधावरणयाव. स्टेदम् । यथा म शन्यं सदो भवति तथा सदस्यः प्रात् । सर्पसु म पन्यं पदः कुर्यादिति तस्य छान्दोग्य वचनात् । आमीषन्त' रूखमादगाराइविषया दारा । तथा संभवात् । ११. पालियो गूधपुरोगादिकरणय भयन्ति । १२. माध्यन्दिनाथ ममापेति तादर्थं पातुणे । ततय भम- स्तोपम्यानमतिमा प्रसर्पणमूर्य प्रात:मदनादित्येपछिटुं भवति । Bोशिका विपन cिule A •शाने।.A. inm. भांपाप। १०(y) ICE ·७.१५.१-8.] शासायनीवसूत्रमाये। ३२९ अपरयैव द्वारा प्रमर्पयुः । थथानिःसृप्तमिति वचनात् । यथासन- मुपविशन्तीत्ययमनुवादों दक्षिणधिपण्यो इत्यस्य निषेधार्थः । १. श्रादौ माध्यन्दिनस्य भवनम्य राजानमभिपुषन्त्यध्वर्यवः । यावस्तुत्कर्मावध्यर्थमेतत्सूत्रम्। ननु राजानमभिपुएखन्तीत्येतावदाच्यम् अन्यत्क्रमप्रकरणाभ्यां सिद्धम् । उच्यते । माध्यन्दिनस्य सवनस्याय- मादिरित्येतदपि प्रतिपादयितव्यमेव । कथं नाम। यानि माध्य- न्दिनादावुपदिश्यन्ते प्रेक्षावटखननादौनि तानि प्रागभिषवा क्रिये- रनिति। २. ग्रावस्तुदृविग्विशेषः । स पूर्वया द्वारा हविर्धानशरणं प्रवि- ज्योत्तरस्य इविर्धानकटस्य दचिणं पादमण दक्षिणाभिमुख- स्तिष्ठन्मोमोपनहनेन वासमा मुखमुत्तमाङ्ग परिवेश्य ग्राणां मोम- मभिपुण्यतां भदं शुला संप्रेषनिरपेक्षः प्रएवेनासंदधत् प्रत्यर्ध- मुच्छ्रसन्ननवानं' वा वक्ष्यमाणमनुवचनं पठति । ३. प्रतीकोकाः पञ्चैता ऋषो ऽभिष्टौति । शाखान्तरश्रुतेः । ४. श्रा प्यायख समेत ते। श्रा प्यायख मदिन्तम । सं ते पयामि समु यन्तु वाजा इत्याच्यायितवत्यः। एतासां तिहणं प्रथमामभि- टुत्य ततः प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामेत्यर्बुदार्षस्य सूकस्य हे अभिष्टौति। देवा वा अर्बुदेन च पावमानोभिच ग्राणोऽभिष्टत्यानुवन्नम्मतत्वमिति श्रुतेः । अबंदग्रहणं व्यवहारार्थम् । 1c in marg) स्ये (instead of स्था) in सयनच्याया। १० नियन। २प्रपवेन वासंदक्षता (sec h.) । Com पनि। भिष्टुत्येनि श्रुतेः। 42

·माक्षायनश्रौतसूत्रमाये।
।
[0. १५५-१०
-
५. द्वितीयामाप्यापितवतीनामा थायख मदिन्तमेत्येतामा-
प्यायितवतीमभिात्यार्बुदस्य दे। एते वदन्यविदवना मध्वित्येता-
मभिष्टुत्य ततः सपर्ण वाचमकतोप एवौत्येतामभिष्टुयात् ।
१. हतीयामाप्याथितवतीना मं ने पयांसोत्येतामभिद्युत्य ततो
बुंदरकां उगा इव प्रवदन्तः ममाययुरित्येतामभिष्णुयात् ।
७. तुन्यप्रतीकले प्राथम्येन व्यवस्था। मृष्टवतौरिति संज्ञा।
कथं नामाधवनक्रियाकाले स्युः ।
5. अचापि पूर्ववत्संज्ञाकरणप्रयोजनम् ।
२. श्रा प्यायस्व समेत त इत्येताममति कस्लभवत्यन्त एवं
विक्षतः पूर्ववदाप्यायितवत्यवृदय्यस्तो दिनोयो ऽपि भवः । अपि-
भन्दात् प्रथमो ऽपि कलशवत्यन्तः सवर्मज्ञ एव । इयांस विशेषः ।
यठीममतयः पन्चार्बुदस्य पूर्वनदिहर्तयाः ।
१०. 'अरप्यायितवतीममृत्येकादशीप्रमतयस्तिस्रो बुदस्य वि-
इतव्याः। तत्र यथासंभवमेकैको विरेदयमपि बतीयः मकः ।
मंशाकरणं भास्वमंव्यवहारार्थम् ।
११. यसिम्सने ऽभिषोतारो रहच्छन्द कुयुध्ददन्ति मदिरेश
मन्दिनेनि तचीत्कपैत् । अथ यव रहदृहदिति वृदन्ति मदि-
रेण मन्दिनेति तचेति (२६. १) श्रुतेः ।
१५. प्रथमे मवे पष्ठीमपकप॑त् ।
१३. पविषमूर्णमयं मोमगलनार्थमुहातारो कितन्पन्ति। तस्मि-
विनते सति पवित्र ते विततं ब्रह्मणस्पन इनि ई अभिष्टयात् ।
cin marg. तिभी।

·७.१५. १४-१८.] शासायनश्रौतसूत्रभाष्ये । ३३१ । १४. वितत एव पवित्र वि यत्पवित्र धिषणा प्रतन्वतेत्येका पठितव्या। १५. प्रास्य धारा अक्षरन्म धारा श्रस्य भिणः । प्रते धारा असयत इति प्राथम्यात् । एतास्तिस्रः प्र क्षरन्तौषु धाराषु पठेत् । धाराखिति बहुवचनमविवक्षितम् । कालोपलक्षणत्वात् । १६. पावमानौनां मध्ये याः कामयेत ता अभिष्टुयात् । धारा- ग्रहेषु ग्टह्यमाणेष्वध्वर्युभिः । श्रवचने प्रथमा एव स्युः। प्रथमं वा नियम्येति न्यायदर्शनात् । तुन्ये ऽपि पावमानौत्वे सौम्य एव स्युः प्रकरणात् । न तु पृष्टवत्याद्याः । विनियुक्तत्वात् । सूचकारानुप्रस्था- नादनुष्टुभो' युक्ताः । तथा हि दशमे ऽहनि मृजानो वारे पव- मानो अव्यय इति ग्रावस्तुतो याथाकाम्यमित्येतदुपपन्नं भवति । तथा च तत्कवाभि नो वाजसातममित्येता अनुयुभः प्राथम्या- त्मकती प्रसिद्धाः। १७. याथाकाम्यनिवृत्त्यर्थं यमेर्बन्धनार्थस्य प्रयोगः । १८. उत्तमे यहे ग्टहीत इति कालविधिः । अव॑दस्योत्तमया परिधायेति नियमः । श्रादायोपणीपमुत्सृज्यत इत्युप्णीषादानविधिः। वाग्यमादिनियमकर्मणशोत्सर्ग: । १६. प्रत्यहमुप्णीपादानापादः । अनय एवाइन्यु धीषमा- दद्यातुशब्दात् । 1c(in marg) सूरकारात्प्रथनाद। . A •नियमान् । ३ I beg to state that the words from Eto to safo constitute one Satra and the words from get another. I have in the edition of the text erroneousls taken them together, ·शाहायनमौतसूपमाष्ये। २.: प्रेते बदन्तु प्र वयं पदामेत्यर्बुदः । तथैवापानुक्रमणी- दर्शनात्काट्वेयो बंदः प्रेत इति । तमदं शुद्धमविस्त वाभिटु- यात् । पूर्वाशन विहारेण सह विकल्पः । स च यदाध्वर्यो निया- भ्यासेचनं पूर्व कुर्वन्ति विष्वपि सवनेषु तदाप्यायितवत्यः पूर्वं ततो ऽबुंदः सकलस्ततो मृष्टवत्यः कलभवत्य इति । देवा वा अर्बुदिन च पावमानौभिश्चेत्यविशेषश्रवणत् । १६. १. माध्यन्दिनः पवमानः बन्दोगानां प्रसिद्धः। तेन स्तवने हते दधिधर्मायेन हविषा परन्ति अध्वर्यवः यदि प्रवर्यवान्यज्ञः। २. होतर्वदख यत्ते वाद्यमित्यध्वर्युणा संप्रेषित उत्तिष्ठताव- पम्नतेत्येतामभिष्टौनि। ३. श्रातं हविरित्येवमध्वर्युणोके दितीयां सूकम्य याने इवि- रोपिन्द्र पासीत्येवाम । भिटौतीत्यमुषञ्चते। प्रथमामभिटौति द्वितीया समस्येति सूक्तयणतिरेकाप्रथमायणातिरेकाच सर्व- खारादिष्वप्येता नियमतो भवन्ति । ४. दधिधर्मस्य यजेत्येवमध्वर्युषणोकमतीचया थातं मन्य कध- मोत्येतया यति। ५. अनवानमान्ने ऽनुच्छ्मकैको मप्रवामिप्ति प्रत्यूच भयानावस्थवभिष्टौति। १. मध्ये ऽनवस्य वा tc(in marg.) Mir instead of rमय।

·७. १७.१-४] माझायनप्रौतसूत्रमाष्ये। २३२ ७. तथा यजतोत्यस्थानन्तरमनुवषट्वारस्य वचनमायनिगद- प्रतिर्थम् । ८. वषट्कारानुवषट्काराभ्यां इतस्य दधिधर्मद्रव्यशेषस्य मयि त्यदिन्द्रियं सहदित्यादिको भवमन्त्रः । ८. सवनौयपशोर्वपान्तं प्रात:मवने कृतम् । अथेदानौं पशपुरो- लाभेन विष्टसदिलेन' चरित्वा अनन्तरं पुरोलाणैः सवनौयैर्दधि- धानादिभिधरन्ति । १७. १. माध्यन्दिनस्य मवनस्य धाना इति सवनौयपुरोलाशाना पुरोनुवाक्या । प्रेष उको याज्या च । २. माध्यन्दिने सवने जातवेद इत्येषा भवनौयहविःस्विष्टकृतः पुरोनुवाक्या भवति । उक्ना याज्या प्रातःसवने प्रेषश्च । ३. अमावि देवं गोजीकमन्ध इत्येवमादिकमुन्नीयमानसून भवति। नामधेयं मातनिहत्त्यर्थम् । वामिछौमध्यन्दिन उन्नौय- मानेभ्यो ऽन्वाह ता वै दमान्वाहेति (२८. २) श्रुतेः । ४. होता यदिन्द्रं माध्यन्दिनस्य सवनस्येत्येवमादिकः नषों भवति । सुन्वतो यजमानस्येत्यनयोः पदयोर्विकृतौ यथार्थमूहः । दियजमानके सुन्वतोर्यजमानयोः । बहुयजमानके सुन्वतां यज- मानानामिति । . AC (orig) सखिए । १० (ia marg.) प्रातःसबने।

·भासायननौतसूत्रभाष्ये। ५. पिवा मोममभि यमुर्य नर्द इति होता यजति । ६. पिबा मोममित्यस्यैव सूतस्य द्वितीया मैत्रावरुणस्य याज्या भवति । अस्यैव सूकस्य । ८. अर्वाडेहिं सोमकामं वाहुरिति पोता यजति । २. तवायं सोमस्त्वमेार्वाङिति नेयुः प्रस्थितयाज्या भवति । १०, इन्द्राय सोमा इत्येवमादिकाच्छावाकस्य प्रस्थितयाज्या। ११. श्रापूणे त्रस्य कलश: स्वाइत्यामौत्रस्य प्रस्थितयाज्या। १२. प्रातःसवनापेवमुत्तरलम् । १३. उत्तरयोः मवनयोरित्यतत्मकतमेव । १४. होरचमममतौचएं स भद्रमकों नः सोमं पाययिष्यती- त्येवमादिकं यदिह नोतं तत्समानं तुल्यं प्रातःमवनेन द्रष्टव्यम् । १५. क्रमार्थो ऽनुवादः। १६. अस्मिकाले प्रस्थितभवानन्तरं दक्षिणा दातव्या । सूचा- रम्भप्रयोजनं एहस्पतिमवे विष्वपि भवनेम्वेव दक्षिणकालः । १७. दादश अधिका यमिच्छते तत् दाद शतम्। गवामिति न्यायप्राप्तस्य मधेयस्य सूचणं सुखप्रतिपत्त्यर्थम् । १८. वसन्तेवमन्ते ज्योतिषा यजेतेति नित्यत्वात् श्रावश्यकर्तव्य- तायामसमावे व दादनमतस्य चचोपपादं यथासम्भवमेकविंशति- प्रति वेति विकल्पः।

·शासायनश्रौतसूत्रमाये । ३३५ १८. १. अग्नये वेत्येवमादिना मन्त्रेण हिरण्यं प्रतिग्रहाति । ननु गोदानाधिकारे हिरण्यं प्रतिग्टहातीति किमर्थमुच्यते । असंयुज्य विधीयमानं साधारणमिति कथं नाम स्यात् । इहैव मा भूदिति ननु दातात्र भोपात्तो नापि प्रतिग्रहीतारः। श्राह । न्यायादन्या- परेभ्यश्च वचनेभ्य एव सिद्धम्। यजमानो दाता प्रतियहौतारचर्लिज इति। प्रतिविभज्य दानम् । पनौ च ददाति विशिष्टेन क्रमेणेत्ये- तच्छाखान्तरात् । २. रुद्राय वेत्येवमादिना मन्त्रेण गाः प्रतिग्टहाति । होता च कुर्यादनादिष्टमित्येतदत्र नातीयते । गवाधिकारे हिरण्यप्रतिग्रह- मन्त्रपाठात् । ३. रहस्पतय इत्येवमादिना मन्त्रेण वासः प्रतिग्टहाति । ४. यमाय वेत्येवमादिना मन्त्रेणैकशर्फ प्रतिग्टहाति । एकशफ- मित्यश्वो ऽश्वतरो गर्दभ इनि प्रसिद्धः । ५. अन्यन्मन्यौदनतिलमाषादिकं प्रजापतय इत्येवमादिना मन्त्रण प्रतिग्टनाति । ६. श्रोमित्यनेन वा मन्त्रेण सर्व प्रतिग्टलाति। वा पूर्वैरमये बेत्येवमादिकैर्मन्त्रैः । ७. को ऽदादित्येवमादिकेन मन्त्रणानुमन्वयते यत्प्राणि । म. को ऽदादित्येवमादिना मन्लेणोयस्पृगेदितरदप्राणि । - १C (in marg.) प्रायो। Rc in marg. विकल्पार्थम् । १C (in marg) प्रयम्।

·शाचायणमौससूचभाष्ये। . ६. अस्मदाता इत्येवमादिकं मन्त्रं यजमानो जपति । पत्रौ चाविशेषाद्दविण दवा। दातारमित्यस्य विकारे ऽस्यनूहः खात्म- निर्देशात् । १९. १. इन्द्राय मरुत्वते ऽनुहोत्यध्वर्युण संप्रेषितो महन्दतीय- यहयागार्थम् । तस्य कथं प्रदानं भवतीत्यत आह । २. इन्द्र मरुत्व दह पाहि सोममिति पुरोनुवाक्या भवति । ३. होता यक्षदिन्द्रं मरुत्वन्तमित्यादिकः प्रेषो भवति । ४. मजोषा इन्द्र सगणो मरुद्भिरित्यनया यजति । एवमयं सप्रेषप्रदानः । ५. केषांचिदवणमत्र ग्रहान्तरमयानुहोमो ऽस्ति । नवेष- भवनिहत्त्यर्थे। तमिति निर्देशः । भवयित्वेति वामत्ययः क्रमार्थः । मालतीयमिति संज्ञानिमः शास्वसंव्यवहारार्थः । ६. अवों गोंसायोर इत्येवमाहावः स्वप्रारम्भे सर्वच 'प्रायश्चित्तार्थम्वपि भस्तेषु माध्यन्दिने सवने । ७. प्रातःमवने भवः प्रातःमवनिकः गोसावो३ इति च उN: च माध्यन्दिने मवने शस्वमथे भवति । । ८. पा खा रथं यथोनय इत्येवमादिकं दचं स्वाइप) प्राति- पदमिति स्वप्रारम्भणमित्यर्थः । मनाकरणं शास्वसंव्यवहाराधम । •~2I OTHER .मीयमिति संघाच नि। . Bसर्वप्रा. Com.

·२.१६०९-२१००
शासायनयौनसूचभाष्ये।
८. अनुचरमिति संज्ञाकरणं मास्वसंव्यवहारार्थम् ।
१०. इन्द्रनिहवं प्रगाथमिति संज्ञानिर्देशः खग्रास्त्रोपयोगी।
११. ब्राह्मणस्पत्यमिति संज्ञाकरणमुकार्थम् ।
१२. अग्निर्नता भग इव क्षितीनामित्येकां भस्लाइय । एका-
वचनं हृचनिवृत्त्यर्थं एकपातिनीसंज्ञार्थं चोत्तरयोरपि ।
१३. वं सोम क्रतभिः सुझावीरित्येताम् ।
१४. पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानव इति ।
१५. जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्यस्य सूनस्य पस्टचं शस्त्वाझ्य
निविदं अमेत् । पट् भस्वेत्यनुवाद पाहावविधानार्थः । निविदं
वक्ष्यति । प्रथमा निविन्मरुत्वतीयस्थति।
१६. अस्मिन्सूने मदान्मदा मोदैवेति प्रथमः प्रतिगरो भवति ।
तस्य मथमायामध्वर्युः मन्मदमत्याटणातीनि (१६. २) श्रुतेः ।
होहप्रत्ययः प्रतिगर इति कथितः ।
विषमर्चानां सूनानामेकयाभ्यधिका' अर्धाः शस्खा
निविदं दध्यात् ।
१८. समसयाका मचो येषां सूझानां तानि मम नि। तेषां
मथे निविदं दध्यात्।
१६. बचानां निविद्धानानामेकां शस्त्वा निविदं दध्यात् ।
२०. यदा सूकविद्धिः पञ्च सूतानि मरुत्वतीये अस्यन्त
इत्येवमादिका भवति तदापये सूने निविदं दध्यात् यथोक्न प्रकारेण।
२१. तुभन्दः सूतविवृद्धवावित्यस्यानुकर्षणार्थः ।
.
१Cभ्यधिकाना; in marg. विषमसंध्याकारची येशी देशीर
43

·शापायनौतसूत्रमाये। २२. वनौयपवने यानि सूकानि मिविद्वानानि तेषामुत्तमाः परिशिष्य निविदो दध्यात् । एकैका सूकस्यसूझस्योत्तमाभित्यर्थः । २३. वियतं विलम्बितं पच्छः पदंपदावखएड्यानेन धर्मपर निविदः भंसति। २५. उत्तमे निवित्पदे प्रणवः कार्य: । २५. अष्टौ सूचाणि परिभाषारूपायुकानि । अथेदानों क्रम- प्राप्तमुच्यते । जनिष्ठाउग्रौयस्य पक्षां यः मेषस्तमुत्तमावर्ग मस्ता तन आइयोत्तमया परिधाय परिसमाप्य शास्त्रम् । २१. उक्थवीय रूपमनुरूपमित्येवमादिक नपित्वा ये खादि- इत्ये मघवधवर्धनिति जपति । १. रथन्तरमिति सानो नामधेयम् । तनिष्कवन्यस्य शस्त्रस्य स्तोत्रं भवति । भारम्भप्रयोजनं योन्यनुसनम् । २. रहदा पृष्ठं निम्बरस्यस्य स्तोत्रं भवति । ३. अभि ला शूर नोनुमः । अभि वा पूर्वपौतय इति तोधि- थातुरूपौ यथासोन। प्रथमः होषियो दितीयो ऽनुरूप पनि । रथन्तरस्येश्यनुशंसनसंबन्धेन पछौ। १. स्सोचियानुरूपौ मगाथाविति वर्तते। मगाथपाहणं सर्वत्र . धर्मविशेषप्रतिपादनार्थम् । Aar.0(ia marg.) पाईन instead okarva ·शाझाघनश्रौतसूधमाध्ये। ५. यदावान पुरुतमं पुरापालिति धाय्या। संयोगविहित- खादुभयच । धाय्येति संज्ञा शास्त्रसंव्यवहारार्था । ६. इह प्रगाथग्रहणं दृचार्थम् । ७. उभयं टपावध न इति हत्पचे रहासानः प्रगाथो भवति। ८. इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचमित्येतत्यूनं रथन्तरपृष्ठे मति भवति। ८. तमु छुहि यो अभिभूत्योजा इति रहपृष्ठे सति सूतं भवति। १.. मौस्तरामित्यर्थः । ११. सूकस्यायाचः प्रस्बेन्द्रो देवः मोमं पिबत्वित्यादिका निविद्भवति । द्वितीया निष्केवल्यस्येति वरनात् । तस्याय निविदो ऽनन्तरमानायपाठे समालमीत्येवमादिकं तदिह जपत्वेन चोदितम् । १२. पिया मोममिन्द्र मन्दत त्वेत्यादिकया विराजा यजति। २१ १. उभे रहद्रथन्तरे सामनो यस्य स उभयसामा मोमः । म एव केनचित्प्रत्यज्ञादिना विशेषेण रथन्तरपृष्ठो हत्पृष्ठो वाभिधीयते । तत्र तावद्रथन्तरपृष्ठे यो विशेषः स उच्यते । २. यः सूतात्पूर्वः प्रगाथ उनः पिबा सुतस्य रमिन इत्येव- मादिस्तमपनीय तस्मिन्नेव स्याने रहतो योनिं मंसति । वामिद्धि हवामह इति यदध्यूढं साम गौयते मा तस्य साम्रो योनिरित्युच्यते । १BC पित्वेन चोदि. C (in marg.) पिसाघो । १C (in marg.) परिदं instead of पदयूट and मोतं पया instead of मौयो।

·शाहापनौतसूचमाध्थे। [७, २१.३- सोम इत्यु ३. कचित्मदेशविशेष सहति गौयमाने हत्पृष्ठः यते। तब सहपृष्ठे यः सूतात्पूर्वः मगाय उभयं श्टणवच न इत्येवमादिकस्तमुद्धृत्याभि वा शर नोनुम इत्येवमादिकां रथन्तरस्थ पोनिं संशति । ४. यदेतद्योन्यनुशंसनमुक्रमेतदुत्तरासु संस्थासु । प्राकृतामग्नि- टोमसंस्थां मुक्का। अन्यास सामप्रगाथादूचं भवति । सामागायो नोत्सृज्यत इत्यर्थः । ५. यदेतदुक्तं सामनगाथमुद्धृत्यातुद्धृत्य वा रथन्तरादेः शंसन- मेतद्योन्यनुशंसनमित्याचक्षते याज्ञिकाः । ६. सहद्रथन्तरयोरेव योनिमनुसेनान्यचेत्येवमाह कौषीतकिः। कौषीतकिग्रहणं विकल्पार्थम् । इति माइत्यतिरिभवचनादय- मेवाभीष्टः पक्षः सूचकारस्य इति ज्ञायते । तथा च श्रुतिः यत्रत क्क चैते सामनी इत्यारभ्याम्नातैव । ७. परिमितं अस्थमम्मिन्प्राकृते ऽमिष्टोमे । सो ऽयमेवंरूपः । प्रगाचे प्रस्थमाने योन्यां चातिरिच्यते । तस्मात्प्रगाथमुद्धरति । परिमितस्यता श्रौता। स वा एपो ऽमिष्टोम भाज्यप्रभूत्वामि- भारतातो यच्छस्थं चौणि पष्टिमतान्यूचा संपद्यत इति (को० प्र. १६.८) मा न शक्यते बाधितुम । तस्मात्प्रगाथमहरति । ८. नादर्थ्याय चतुर्था निर्देशादाहावेन महात्तिर्ना मिद्धा, भवति। ६. प्रकरणनिष्केवल्यनिविदि पम्तायां होने वरो देयः । म चाशः श्रेष्ठः । वरो वा। गौरित्यर्थः ।

·शादायमश्रौतसूत्रभाष्ये । २०१ १. वामदेवायं माम मैत्रावरुणशस्वस्य स्तोत्रं भवति । २. कया नचित्र श्री भुवदिति स्तोत्रियः । कया वं न ऊत्येत्यनुरूपः। ३. कस्तमिन्द्र स्वावसमिति साम्नः प्रगाथो भवति । ४. सद्यो ह जातो वृषभः कनौन इत्येतत्सूक्तं सामप्रगाथादन- न्तरमाइय शसेत् । ५. द्वितीयमेतत्सूक्र मैत्रावरुणस्य । है. उमनु पु णः समना उपाके याज्यामेतां करोति । २३. १. नौधसमिति साम । नद्राह्मणच्छंसिनः शस्त्रस्य रथन्तरपृष्ठे सोमे सति स्तोत्रं भवति । २. उहत्पृष्ठे सोमे श्येतं साम.ब्राह्मणछमिनः स्तोत्रं भवति । तत्संबन्धेन शस्त्रव्यवहाराथें छान्दोग्यमयुतम् । तं वो दस्मतौषहम्। तत्त्वा यामि सुवीर्यमित्येतो प्रगाथौ स्तोत्रियानुरूपौ प्रग्रयनधर्मविशिष्टौ नौधसस्य सानो भवतः । ४. अभि प्र वः सराधनम् । प्र सु श्रुतं सुराधसमित्येतो स्तोत्रियानुरूपौ प्रपथनधर्मविशिष्टौ श्येतस्य भानो भवतः । . ५. उभयोः नेतनौधसयौरसंयोगविधानात् । ६. इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमरित्येतत्सूक्तं नौधसे मानि सति भवति।

·साधारणौनसुषमाथें ।
[७.२३.
७. श्रमावि मोमः पुरुहत शुभ्यमित्येतामू येते भावि पति
भवति।
८. उदु ममाप्यरत अवम्येत्येतत्सतं ममानम्। सामानरेवपि
वचनादृते नोद्धर्तव्यमित्यभिप्रायः ।
६. पाऔषौ वचौ वृषभस्तरापालित्यतया यजति ।
.
२४.
१. कालेयायं मामाच्छावाकास्त्रस्य स्तोत्रं भवति। तसिम्मति
सम्वमुच्यते ।
२. तरोभिवा विददसम्। तरणिरिसिषामतौति स्तोनिया-
नुरूपौ प्रपथनधर्मविशिष्टौ।
३. उदिखस्यत्येवमादिको इचः सामप्रगाथः कार्थः ।
५. भय ददाधे वीर्या येत्येतामू गंधेत् ।
५. दमामू पु प्रति मातये धा इत्येतत् दिनौयं सूतं भमेत् ।
६. पिवा वर्धख नव घा सतास इत्येतया यजति ।
२५.
१. रत उत्तरं यदक्ष्यामलछस्तेषु भवतीति पेदितव्यम् ।
२. मायेण बाइन्येन अयथाममाघातं यदृग्जातं भवति
तदुच्यते।
११ भोटदरमः।

·७.२५.३-१२.) शांद्यायमश्रौतसूत्रमाष्ये । ३. रहती पत्रिंशदक्षरा सा पूर्वानायक्रमेण । ककुब्वाम्बाय- फ्रमेण पूर्वस्था मध्यमेन द्वादशावरेणयाविंशत्यक्षरा। मतोहत्यु- तरा। सतोरहती चत्वारिंशदचरा। यस्याः प्रथमस्तीयौ दादमा- इरौ द्वितीयचतुर्थावष्टाक्षरौ सा चेदृहत्याः ककुभो वाचायक्रमे- एोत्तरा तमेवंरूपं दृचं प्रगाथ इत्याचक्षते याज्ञिका नान्यम् । ४. वाईतः प्रगाथ दूत्युच्यते। हत्या पूर्वस्यां सत्याम् । पुरस्ता-, दृहत्यादिविकाररूपायामपि सतोरहत्यामुत्तरस्यामिति स्थितम् । ५. काकुभः प्रगाथो भवति ककुभि पूर्वस्यां सतोरइयां उत्तरस्यां विपरीतादिविकृतायामपि। ६. वृहतौं भकलां शस्त्वा तस्या एवोत्तमं पादं प्रत्यादाय पुनः स्वेत्यर्थः । ७. उत्तरस्या चः प्रथमेन पादेन सह संधानं कृत्वावसाय । ८. उत्तरस्या इति वर्तते। उत्तरस्था द्वितीयेन पादेन प्रणवं कृत्वा। ६. तं द्वितीयं पादं मत्यादाय रतौयेनावसाय । १०. दितीयस्था उत्तमेन प्रणोति । ११. हे तिसः करोतीनि यास्तित्र पतास्ता एवं भवन्ति । रहती पूर्वा भवति । मोपपदा निरुपपदा वा । उत्तरे ककुभो भक्तः। एवं तिसो भवन्ति । १२. उक्तः प्रपथनधर्मः । एष रहद्रथन्तरयोः प्रगाथस्थयोरनु- शंसने भवति । 1 I abc II cdo III efs.cy instead of TTI ·शासायगीतसूचभाष्ये। [७.२५.१६-२१- १३. होत्रकाणमप्येष एव स्तोषियानुरूपयोः प्रपथनधर्मी भवति यते वृहद्रथन्तरे पृष्ठे मगाथस्ये प्रगाथारुढे भवतः । यत्र पुनरप्रगाथारूढे रद्रयन्तरे तब नारं होतुर्धर्मो न पोचकाणाम् । ननु मैचावरुणस्य गायचौ स्तोत्रियानुरूपौ तच प्रगाथाभावाद्धोर- काणमिति बहुवचनं न युज्यते । उच्यते। पूर्वकारिवणाकपि- मयथमक्रियानापि भवत्येव । नदर्थं बहुवचनं होचकाणामिति । होरट्यन्तरे पृष्ठे मगाथस्ये होरकाशमपि प्रयशनकारणे भवतो वचनात् । १४. सर्वच पृष्ठनिरपेठो यज्ञायजौयस्यायं ककुप्कारधर्मः । १५. इन्द्रनिहवसंज्ञकस्य प्राणस्पत्यसंज्ञकानों च सर्वचाचं ककुप्कारधर्मः। १६. श्रत उक्तभ्यो ऽन्यच बाईतानां प्रगाथानां धर्म उच्यते । १०. सहनौं मकस्ता भस्वा उत्तम पादं दिः मत्थादायान्ते इवसाय। १८, पत्तरस्या तो उर्धन्तेि प्रणवं कला । १६. यस्मिन्प्रणवः कनस्तमेव द्वितीयं पादं दिः प्रत्यादाय तदन्ते ऽवमायोत्तमेन प्रगावस्यार्धन मणौति २०. एवं क्रियमाणा भवन्तीत्यर्थः । २१. काकुभे प्रगाचे धर्मविशेष उच्यते । ककुभं शस्ला तथा एवोत्तमं पादं प्रत्यादत्ते । तमादाय पतोरहत्याः प्रथमेन पादेना- वधाय दिनोयेन प्रणौति। . . C(in mars) नया रण।

·शासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये । ३४५ २२. प्रत्यादत्त इति वर्तते । सतोरहत्या द्वितीयं प्रत्यादत्ते । नं प्रत्यादाय दतौयेनावसायोत्तमेन प्रोति । २३. एवं क्रियमाणः काकुभाः प्रगाथास्तिसः ककुभो भवन्ति । २४. स्तोचियत्वात्कारणादनुरूपत्वादा एतमुकं मपथनधर्म प्रगाथा लभन्ने । न तु पुनः प्रगाथत्वेनेव कारणेन । ततः सामा- न्तरुक्थ्ये योन्यनुशंसनादौ च न प्रययनम् । २६. १. इन्द्र नेदीय एदिहौत्ययमिन्द्रनिहवः प्रगाथः । स्तोत्रियत्वं विनापि प्रग्रथनधर्म लभते । २. सोचियानुरूपत्वरपिता अपि प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिरुत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते प्रेत ब्रह्मणस्पतिरित्येते ब्राह्मणस्पत्याः ककुप्कारधर्माः। ३. दाभ्यांदाभ्यां पादाभ्यामवसायावसाय पञ्चमेन प्रणवः । इति पकौनां शस्यधर्मः । ४. एतामां यथोपदिष्टानां पच्छःप्रांसनं शस्यधर्मः। अक्षर- पलायो नितिखरूपा दिपदाश्च । ततस्तयोरममासनिर्देशः । विद्यु- अगत्योस्तु छन्दोविचित्यामनेकविकारक्रियाविशिष्टयोर्लक्षणपाठात् नदीयविकारोपसंग्रहार्थः ममामनिर्देगः । न तु षट्पदानां यमा- न्तरात् । अतिजगत्यो ऽपि जगत्य एव । प्रहस्तके शस्त्रस्य तुल्य- न्यायवात् । • . १C(in marg.) विज्ञा।

·शाद्यायनौतसूभमाष्ये। [७.२८.५-६. ५. पूर्वसूत्रोक्तानां दितीयपादचतुर्थपादश्च सप्रणवो भवति । चतुर्थवचनं पञ्चपदानां चिटुनगतीनां द्वितीयचतुर्यान्तेषु भएक- क्रियार्थम् । यसु पञ्चपदानां प्रस्यविधिर्वक्ष्यते स शुभे प्राये जागते वेनि विशिष्टवैष्टुभजागतप्रायादन्यत्र यास्ता उयन्ने । म धानरं वरुणमम था वहत्व । एवेन्द्रामिभ्यामहावि हव्यम् । श्रा यः पप्रौ भानुना रोदनौ उभे। विश्वामा रहपतिर्विशामसि। बेघर धी न मारतं तविश्वणिः । ममिन्द्ररय गामनद्धाइम् । युवं यमराजा- वसोदतमिति । अथ परयः। सहगिरमे अर्षिभिः । भवविधस्य चतिः । नमोवाके मस्थिते अध्वरे नरा। षष्टिं सहसाश्वास्या- थुनामनमिति । ननु त्रिशुभ एता न यजयः । कुतः । इलारी अष्टाचराः पादा एकच दादयावर इति चिटुबधिकारे विधानात् । उच्यते । मायम्। किंतु छन्दोऽनुक्रमप्यां पष्टिं महसावस्यायुतामन- मित्येतस्याः पशिवचनात् । अथेकविंगी द्वाविंशी चविशी व पक्षय इति । तस्मात्पलिमनरेतामा शस्यम् । तर त्य नये मृतोप इन्द्रे- व्यतिच्छन्दाः । श्रमे तमद्येत्येताश्चतसः पदपकन्यः। पठी वापर- पतिः। अच्छा नो मित्रमह दति भकरो। ता मे अश्विनेति सहती। एता अर्धश: पक्षपदाः। ६. पच्छस्त्रिष्टुमगतीनामिति वर्तते । समणको द्वितीयश्च चतुर्थ- थेति च । विभेषखूच्यते । वास्तु पचपदाम्बेष्टुभे प्राये जागते वा । घेणुभेषु जागतेषु वा सूहोवित्यर्थः । तासामपुनःपदामा पञ्चपदाना- मदति instead of नि। १० हि सों। पशिसम (sec. H) मा भयम ABC (oris) मनम् ।

·७.२६, ७-८] माझायगौतसूत्रमाष्ये। मुत्तमोपोत्तमौ समस्य प्रणुयात् । पुनःपदानां तु यत्र पुनःपदम- भ्यासरूपं परुच्छेपस्य शीलं स्यान्मध्ये ऽन्ते वा तौ पादौ तब मदृशेन समस्येदेकनां नयेत् । यतो न पदेन पुनःपदस्य विप्रयोगो ऽस्ति । लोके ऽप्य हो दर्शनीयाहो दर्शनीयेत्यभ्यासस्य विप्रयोगादर्शनात् । वेष्टभजागतप्राये गताः पञ्चपदा उच्यन्ते । उगातेव शकुने माम गायसि । अयं चक्रमिषणसूर्यस्य । अध श्वेतं कलशं गोभिरकमा- पियानम् । कथा दाशेम नममा सुदानून् । इति चिनु मजायै परामत्यै। अभि न दूला यूथस्य माता । प्रेष स्तोमः पृथिवीमन्त- रिचम् । वृहदयो रहते तुभ्यमग्ने । स वं दक्षस्थाको वृधो भूः । अमिममिं वः समिधा दुवस्यते । अभि प्रयांसि सुधितानि हि ख्यः । त्वं शतान्यव शम्वरस्य । नूनो रयिं रथ्यं चर्षणिपाम् । सं वां शता नासत्या महसा। याः प्रवतो निवत उदतः । इति वाग्ने दृष्टिहव्यस्य पुत्राः । इत्यासां शस्यम् ।। उद्गातेव भकुने साम गायमि ब्रह्मपुत्र व सवनेषु शंसमो३ सषेव वाजी शिशामतौरपौत्या सर्वतो नः भकुने भद्रमा वद विश्वतों नः शकुने पुण्यमावदोष एवमाधु- दाहरणम् कथा दागेम नमसा सुदानन् । इति चिन्नु प्रजायै पामत्यै । सं वां शता नासत्या सहसा । एतागं द्वितीयत्तीयौ पादौ समस्य अणुयात् । तत्र पुनःपदत्वात् । यामां व न पुनःपदं तत्रोत्तमावपुनःपद इत्यनेन तुर्थ शस्यम् । ७. अपुनःपदे मति पञ्चपदाथस्ये उत्तमोपोत्तमौ समस्येत् । ८. याः षट्पदाः पुनःपदास्तासामयं शवधर्मः। सर्वप्रकाराणां 1 १ 0 only मो।

·माझायनौनसुधमाथे। [०.२८.८-१० षट्पदामा पादयेनावमानं कृत्वा पुनस्तथैव नतो शाम्यां प्रौति उभे यदिन्द्र रोदसौ रत्यादि। ८. अपुनःपदानां षट्पदानामयं शस्यधर्मः। दाभ्यामवमानमेकेन प्रणवः । पुनरप्येवमेव । अनीदाहरणम् । अवितामि सुन्वतो वृक- बषि इति । १.. यासु पट्पदाखष्टाधरौ एतौयषष्ठौ भवतस्तचायं अस्वधर्मः। सतस्तव.स्वादिष्ठा तच्छन्योरा मह दूत्यर्धनमः। ११. मापदानामयं शस्थधर्मः। एकनावमानं ततो दाभ्यां प्रएक: पुनभ्यामवमानं ततो दाभ्यां प्रणवः । अष्टपदानामर्धाः मस्यम् । 'विशेषानुपदेशान्। १२. राधिपर्यायान्वक्ष्यति । प्रथममयमोत्तमभेदेन । तर गायवाणां स्तोषियानुरूपायो मंसितारः प्रथमान्यादानन्यस्यन्ति । १३. मध्यमेषु राषिपर्यायेषु गायघाण स्तोषियानुरूपाणां मधमान्पादानभ्यस्येयुः । १४. गायत्राणां स्तोषियानुरूपाणामुत्तमानपादानभ्यस्येयुः । अथ यत्प्रथमेपु पर्यायेष्वित्येवमुपक्रम्य श्रुतौ (१७.८) मर्वमभिहितम् । १५. बामद उक्नेन सह विकरमार्थः। अर्धी वा प्रातःसवन सेत् । विश्वच्छन्दस्कमपि । १६. इतरयोरपि मवनयोः प्रगाथवर्जितास्तोषियानुरूपाचा- धर्मशः मेत् । Com, मे स्यादि।

·७.२००१-१३.
शाहायनौतसूत्रभाष्ये।
१. गम्वेस्वित्यधिकारो ऽनुर्वतते । सम्पु विपदेव गायत्री
द्रष्टया । न छन्दोविचित्युमा विशेषा प्राधाः ।
.१.३.. उष्णिगपि चिपदा शम्वेषु । पुरजपिणगपि ।
४. प्रकारत्रयस्यापि तन्यताप्रतिपादनार्थमुझम् । परस्परमेता-
मामभेद इति ।
५. विपदैव । एकादगातरः पादरिष स्तक्षणोपदेशात् । ततो
यद्यपि दगावरास्त्रयः पादा इति छन्दोविचित्यां श्रुधी ६वं विपि-
पानम्याट्रेरित्युपदेशे पच्छः गम्यम् । अवरपडावुपदेशे पछः गम्यम् ।
अक्षरवेराजोपदेशेऽर्धयः । अन्यत्र विकल्पः ।
६. उत्तरा या विराट् मा चतुप्पदा भवति ।
७. चतुष्पदेति वर्तते ।
८. चतुप्पदैव ।
६. चतुप्पदैव ।
चतुष्पदेव । तेन दामे ऽफ्रि तव स्वादिष्ठेति शम्यते ।
चतुप्पदैवानुष्टुप् । न षट्पदेति मृत्ला। मत्यपि छन्दोविचित्या-
मुदाहरणोपदेशे।
११. चतुप्पदैव ।
१२. यो पञ्च पादा भवन्ति ।
१३. पहा मप्त वातिष्छन्दमां पादा भन्नि । एवंम्पाणा-
1 One Sutra only in the commentary. PCins. अयापि विकास

·साहायन श्रौतसूघभाष्ये। [७.२७.१४-२२. 1 - मेव यष्ठे ऽहनि याज्याप्रतिषेधो लक्षणविधानात् । प्रायिकं च लक्षण- मन्यत्र श्रुतिवचनात् । १४. श्राबायमिद्धत्वादस्या अष्टपदावचनमन्यामामारपदानां संभवे सति सप्तपदावच्छस्यम् । अन्ये स्तिभिः प्रणवः । १५. स्तोचियानुरूपत्वे ऽपि पच्छःगस्यार्थं वचनम् । दिदिपदा शुचः ममामनन्तौति प्रग्धर्म ऽपि स्तोदियानुरूपयोर्कचः पाददय- रूपमनुशंसनमन्यत्रापि। १६. चिपदा गायचीत्येवमादिषु दो दिपदाया इत्येवमन्नेषु छन्दासु ये पादास्ते ऽष्टाचराः प्रायेण भवन्तीत्ययमुत्सर्गः। मायेणेतिवचन नाद्यच्छन्दस्काः पादा बहवो भवन्ति नदीयमेव शस्यं व्यवतिष्ठत इति। १७. जगत्याः प्रायेण दादशादराः पादा भवन्ति । द्वादमाघर- बाहन्थे र जगतीवत्पच्छाास्यं यथा स्यादिति सूत्रारम्भः । १८. उष्णिइत्योमतीयौ दौ पादौ दादशाचरौ भवतः । मेषा अष्टातरा उत्सर्गात् ।। १६. दादशाक्षराधिकारो तुवर्तते । चतुप्यदा मतोहतीत्यु- कम् । तस्याः प्रथमस्तीयौ दादभावरौ भवतः। शेषावष्टासरावुत्सर्गात्। २०. ककुत्रिपदोका। तस्या मध्यमः पादो द्वादयाघरः। इत- रावष्टावराबुत्सर्गात् । २१. पुरउष्णिगपि चिपदोका। तस्याः प्रथमः पादो हादशाचरः। २२. त्रिष्टुधिराजोरेकादशाइराः मायेण पादा भवन्ति। पूर्वा विरालेवोपादीयते। चापि। A •पादबाइये। १com, पूर्वा दोपवे।

·७. २७.२५-२६.] पासायनश्रौतसूत्रमाथ्ये । ३५१ २३. चतुष्पदोत्तरा विरालित्युक्तम् । तस्या उत्तरस्या विराजो दशाक्षराः पादा भवन्ति । २४. तामुत्तरां विराजं यानिका अक्षरपतिरित्यप्याचवते । अप्यचरविराजम् । २५. पदपति म गायत्रौविकारः। मा पञ्चभिः पादैः पञ्चा- धरैर्भवति । इन्द्र जुषख प्र वहेत्यस्य स्तोत्रियस्य प्रत्यूचं नवनवाक्ष- राणि वाचःस्तोमे ऽपि परिहार्याणीत्येवमर्थः किल सूचारम्भः । त्रिष्टुबिराजोरिष्टं तौर ताः पञ्चविंशत्यक्षरा इति । २६. न केवलं दादारा जगत्याः पादायत्वारः । कचित् पलप्यष्टाक्षरा भवन्ति । सर्वस्यास्य च्छन्दोविचित्यामुपदिएस्योपदेशः शंमितरसंमोहार्थः संदेपेणोपदिष्टः । २७. गायत्र्यादी छन्दस्यकेन द्वाभ्यां वोनके तच्छन्दस्कैव निच- दाख्या भवति । २८. एकेन दाभ्यां वावराभ्यामतिरिक्त तच्छन्दस्कैव भुरिक्- मंज्ञा भवति। प्रस्थाविकारार्थ वचनम् । २८. संपाद्यं यच्छन्दः श्रुतिवचनात् । यथा । तन्नानाछन्द- स्थानां सहस्रसहस्रं हत्यः संपद्यन्त इति । यथा सहस्रं च पञ्चदश चानुष्टुभः स्युस्तथैतदहा संपादयेदित्येवमादि । संपाद्यस्य छन्दसश्च- तुर्थभागेनाहार्यस्थ संपाद्यादितरस्य पृचः संमिताः समानसमया मिताः। तस्याहार्यस्य चतुर्थभागेन संपन्ना भवन्ति । तद्यथा। PA ins before इन्द्र पर्विचनात् । ३ This passage seems doubtful. Creads •विराजारिएं। ४ Bom. चन्नार । B •धिकार। १Com, चतुष्य तस्या।

·१५२ भासायनीतसुषमाथे। . रहत्या संपादयितयायां नवभिगायचीभिः षड्हत्यो भवन्ति । मथा नवभिरुथिमि मत हत्य इत्येवमादि योज्यम् । ३.. गाययुष्णिहाविति पिपासारूप्यासमासः । अनुष्टुबह- रयाविति चतुप्पामामान्यात् । त्रिष्टुमगत्याविति च । पानुपूर्ण छन्दमामिति छन्दसम्छन्दमयत्वारिंगतं चत्वारिंगतं महत्वतीय इत्यचोपयोगः । चतुर्विंगत्यक्षरादीनां चतुरन्तराणमिति वष- मान्मा प्रगामेत्येवमादीनामचानादरो ऽनुपयोगात्। दिरभ्यामो ऽयायपरिममाप्तौ शिष्टाचारस्तदाचरणं चायुष्यमिति । इति शावायनसूचभाष्ये सप्तमी ऽध्यायः समाप्तः। मायनकसूरस्य मम प्रियहितेच्छया। वरदनसुतो भाग्यमानी यो ऽकरोघवम् । १com यौथा। .C माझिपासामान्येन । १ समान। PC उपयोगि।अम्बे. १७.om.inA (B)।

·८.१.१.]
शाहायनश्रौतसूभभाष्ये।
अथ अष्टमो ऽध्यायः।
१. होचकणस्तान्तं माध्यन्दिनमपि मवनं परिममाप्य यथा
मध्यन्दिनाय प्रसप्ताः पथिमेन सदोद्दारेणैवमूर्ध्वं मध्यन्दिनात्ममर्पन्ति ।
२. श्रादौ प्रारम्भे बतौयमवनस्यादित्यग्रहेण यज्ञं कुर्वन्ति ।
नद्यदादित्यग्रहेण हतीयमवनं प्रतिपद्यत इति (को० वा०१६.१) श्रुतेः।
३. श्रादित्येभ्यो ऽनुब्रूहीत्येवमध्वर्युणोक्तो यदर्थं तस्य ।
४. आदित्यानामवसा नूतनेनेत्यादित्यग्रहस्य पुरोनुवाक्या ।
बिष्टुभमादित्यग्रहस्य पुरोनुवाक्यामन्वाहेति (१६. १) श्रुतेः ।
५. होता यवदादित्यान्प्रियधाम्न इत्येवमादिकः प्रेषो भवति।
अम्मै सुन्वते यजमानायेत्यस्य विकारेपूहः ।
६. श्रादित्यासो अदितिर्मादयन्तामित्येतया यजति । त्रिष्टुभा
यजतौति श्रुतेः।
प्रादित्यग्रहसंबन्धनौमाहुति हयमानां होता नेक्षते ।
नापि ग्रहशोषं भक्षयति ।
८. लाघवार्थं प्रसङ्गेनेवोनम् । मावित्रय वीक्षणमाइतेः
प्रतिपिध्यते । भक्षणं च ग्रहशेषस्य ।
१. आर्भवाख्येन पवमानेन स्तुते छन्दोगेः मनोतादौलान्तं
पशुकर्म कृत्वा । तद्यथा । मनोतासूनं प्रधानयागः सवमाहोमो
१चाइय.
.Cोधमापम् ।

·शासायनश्रौतसूत्रमाश्थे ।
२५४
वनस्पतिः विष्टशदिलामार्जनं चेत्येतत्पशकर्म कृत्वातः पुरोलाः
मवनौयैश्चरन्ति । इत्ययं पदार्थक्रमः । श्रथ स्तुते पवमाने पाना
चरन्तीत्येवमादि प्रदर्शितं श्रुतौ।
।
२.
१. रतौये धानाः मवने पुरुष्टुतेति भवनीयपुरोलाभाना
पुरोनुवाक्या भवति। होता यचदिन्द्रं इरिवानित्येवमादि यथा-
ममानातं यथासवनं वितारयति । तेनैव यजतीत्युभम् ।
२. अमे बतौये सबने हि कानिष इति खिष्टकतः पुरोनु-
वाक्या भवति । प्रेषो याज्या च पूर्वोक्ता ।
३. इहोप यात गवसो नपात इत्युनीयमानसूक्तं भवति
वामदेव्यास्तृतीयभवन उनीथमानेभ्यो ऽम्बाहेति श्रुतेः ।
४. होता यक्षदिन्द्रं बतौयस्थ मवनस्य शभुमतो विभुमतो
वाजवत इत्येवमादिकः प्रेषो भवति ।
५. इन्द्र स भिजिवद्भिः ममुक्षितमित्येतया होता यजति ।
६. इन्द्रावरुणा सतपाविमं सुतमित्येतया मैचावरुणो यति।
७. इन्द्रश्च सोमं पिवतं रहस्पत इत्येतया ब्राह्मणाच्छमी यजति ।
८. श्रा वो वहन्तु सप्तयो रघुय्यद इत्येतया पोता यजति ।
१. अमेव नः सुहवा था हि गन्तनेत्येतया नेष्टा यजति ।
१०. इन्द्रा विष्णू पिवतं मध्वो अस्येत्येनयाकावाको यजति ।
Icom. रहामाजमा

·८३.१-8. शासायनश्चौतसूत्रभाष्ये । ३५५ ११. इमं स्तोममईते जातवेदस इत्येतयामोशे यजति । अन्धस्वत्यो मद्दत्यः पौनवत्यो जगत्यो याज्या इत्येतासु श्रुत्युझ यथासंभव लिङ्गम्। १२. श्रयालगौदित्येवमादि यदिह नोझ तत्प्रातःसवनेन समानं द्रष्टव्यम्। १३. वक्ष्यमाणस्थावध्यर्थानुवादः । १४. पुरोलाशस्थ परिवापमिश्रस्येति । परिवापः सारखनेर दधि । तेन मिश्रस्य पुरोलामस्थ चौंस्तौपिण्डानत्र पितर इत्येव- मादिना मन्त्रेण । प्रतिपिण्डं मन्त्रमावर्तयन्ने । नाराशंसानां मन्नानां चममानां यथाचम चमसिनो दक्षिणत उपास्यन्ति। श्रीपासना- स्तृतीयसवन उपास्यन्ति पिढ्नेव तत्प्रौणन्तौति (१६.१) श्रुतेः । । । १. देवाय सवित्रे ऽनुहोत्यध्वर्युणोकः । २. यदर्थ मेषितस्तस्याभूदेवः सविता बन्यो नु न इति पुरो- नुवाक्या भवति । २. होता याद्देवं भवितारं परामिवां साविषदित्येवमादिकः प्रेषो भवति । अस्मै सुम्बते यजमानाय तस्य विकारेषु यथार्थमूहः । ४. दमूना देव इत्येवमादिकया यजति । विष्टुभं साविग्रहस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य जगत्या यजनीति (१६.२) युतवान् । १B सारखा ·भाटायगौतसूचमाष्ये। [८.३.५-१२. म ५. सावित्रग्रहानन्तरं वैश्वदेवं शस्त्र वक्तव्यम् । तत्प्रसङ्गेनाहाव- माह । अध्वर्यों भोगोसावो ३ इत्ययमाहावः शास्त्रादौ हतौयसवने । वैश्वदेवानिमारतयोरित्यभिप्रायो ऽमिष्टोमे शस्त्रान्तरस्यासम्भवात् । सन्ति च मंस्थान्तरेषु उक्याण्यानि शस्त्राणि हतीयमवन एव । तेषामथाहावो ऽयमिष्यते तदर्थं लोक्य इत्याह । ६. बतौयसबने ऽन्तःशस्त्र प्रातःसवनिक आहावः। पूर्वसूची- केषु मस्त्रेषु गोसावो इत्ययं भवति । ७. बतौयसबने प्रातःसवनिकः अस्त्राधिकारशानुवर्तते । चान्तःशस्वमिति घोलशिप्रती चहतोयमवने रास्तादावन्तर- विशेषेण प्रातःमवनिक श्राहावो भवति। ५. तत्सवितुर्वणीमहे ऽद्या नो देव मवितरित्येतो हचौ प्रति- पदनुचराख्यौ वैश्वदेवाण्यस्य शस्त्रस्य भवतः। वैश्वदेवाधिकारो एतस्य यजेयुक्त इति यावत् । ९. श्रद्देवः मविता बन्यो तु न रति सावित्रं सूकं सनिवित्त मित् । मावि गंमतौति (१६.३) श्रुतत्वात् । १०. एकया चेत्येवमादिकां गंसति । वाया भंसतीनि श्रुत- लात् । श्रुत्युका चास्याः शास्त्र व्यवहारा वायव्येति संज्ञा द्रष्टव्या । ११. प्र धावा यः पृथिवी नारधेत्येव द्यावापृथियौयाख्य सूर्त मनिवित्कं भंसेत् । घावाटथिवीयं शंसतौति श्रुतखात् । १२. अस्मिन्मूने मदशब्दवानध्वर्युण प्रतिगरः कार्थः । नसिन- ध्वर्युमंद प्रत्यारणानीति श्रुतेः। श्रुध्यनुकरण च सूचमसयोहाय। १० (orig.in Bषु instead ol एलादाराए।

·. १६-१८.) शादायनश्रौतसूत्रभाष्ये। १३. सुरुपत्नुमूतय इत्येतां मेत् । एकायहणं सूतनिध- त्यर्थम् । एकेति प्रथमानिर्देशः मंज्ञाभिप्रायेण । सुरूपष्बुमित्येपै- वास्याः शास्त्रसंव्यवहारार्थी संज्ञा भवति । १४. नक्षत्रथं सुतं विद्मनापम इत्येतत्सूकमा वाख्यं मनि- वित्कं गंसेत् । आर्भवं शंसतौति श्रुतत्वात् । १५. अयं वेनयोदयत्पृश्निगी इत्येका। येभ्यो माता मधु- मत्पिन्वते पय इत्येका । एवा पिचे विश्वदेवाय दृष्ण इत्येका । एता एकपातिन्यो नाम शंसेत् । श्रथ वै नामादियां बाईपत्या- मिति शंसतीति (१६.३) श्रुतत्वात् । १६. श्रा नो भद्राः फतवो यन्तु विश्वत इत्यस्य वैश्वदेवाख्यस्य सूकम्योत्तमे वे सचौ गिहा निविदं दध्यात् । श्रानोभद्रीयस्य धर्मविधानमंपन्धानुवादेन शमनविधिः । वैश्वदेवं शंसतौति श्रुत- वात् । अवध्यर्थी निविदनुवाद उत्तमाः परिमिय्य तीयमवन इति प्राप्त । १७. श्रा नो भद्रा इत्येतस्य सूकस्योत्तमा वैश्वदेवस्य शस्त्रस्य परिधानौया भवति । तस्या धर्मविशेष उच्यते । १८. पच्छो दिशंसनमर्धशस्तृतीयं कार्यम् । तस्य दिः पच्छः परिधानीयां गंमत्यर्धगस्तृतीयमिति युतत्वात् । १५. उक्यवीय भूतमसौत्येवमादिकं जपित्वा विश्वे देवाः ग्टणुतेमं हवं म इत्येतया याति । घोस्लगाहावं वैश्वदेवं गंभ- १० प्राप्नं। २ (in marg. ) वक्ष्यनि ।

·शासायनयौतसूत्रमाध्ये।
नौति मत्य तत्समदविधं भवत्येकादश देवनाशासो निविद
एक्यवीय याज्येति (१६.४) श्रुतलात् ।
१. एतस्य यजेत्यध्वर्युणोकः एतं मिमि तमस्य योनिरि-
त्येतयोयां यजति ।
२. सौम्यस्य यजेत्यध्वर्युणोकरवं सोम पिटभिः मंविदाम इत्ये-
तया यजति ।
३. परोज्यार्थम् ।
४. उह विष्णवित्यादिकयोपांशु यजति । यागवये यथा-
मंख्यममिः सोमो विष्णुरिति देवताः श्रुतिमम्नलिङ्गाभ्याम् ।
५. परीज्या भौम्यस्योभयत उपशिविभिटो
प्राज्यद्रव्यको यागः । एषो ऽन्यतरतो वा कर्तव्य उभयतो वेति ।
६. मौम्यं चढू यागावशेषमाज्यमिश्र सदो नयन्त्यध्वर्यवस्तं
होतावेक्ष्य तत्र यत्मर्पिस्तदलिन्यामुपस्पृशेत् । शासान्तरात् ।
स्वशाखायां तु हरगयेतं मौम्यं भदस्त होता प्रनिग्रह्योपनिधत्ते
ऽथास्य मर्पिष्यात्मानं पर्यवेच्याहुत्तिया मर्पिरुपस्पृशतीनि (१६.५)
श्रुतिरैः प्रतिग्रहोपनिधानात्मापदणैः सह विकल्पः ।
७. यत्तदङ्गुलियां मर्पिरुपस्पृष्टं तेन चक्षुषी विमाएं ।
एतयागाख्य
1A म अत्यन्तरत रकनो वा कर्तव्या, मामा सत्तारत एकतो ia
धामविशेष
mars.

·८.५.१-१.६.२ शाखायनश्रौतसूत्रमाष्ये । રૂષદ चक्षुभ्या इत्येवमादिना मन्त्रेण संस्कारो ऽपि सन् वचनाद्धोतर्भवति न यजमानस्य । तमुगाभ्यः प्रयच्छतौति वैकल्पिकवान सूचितम् । तथा च कात्यायनः । श्राज्यमामिच्योगाचे सौम्यं प्रयच्छतोत्याह । ५. १. अमोत्यानीवतस्य यजेत्यध्वर्युणा मंप्रेषित श्रामोध ऐभि- रने सरथं याह्यर्वाडित्येतयोपांशु यजति । अथ पानौवतग्रहण चरन्तीत्युपक्रम्य पाबीवतम्य श्रुतौ (१६.३) सर्वमाधातम् । २. वषट्कृते श्रामोधो हुतोषमभवयित्वा ग्रहपाचमादाय पूर्वया द्वारा सदः प्रपद्य वक्ष्यमाणकं करोतीति वाक्यशेषः । ३. नेष्टा ऋत्विकस्य समीपे उत्तरत उपविश्य । ४. उपम्ये वा नेष्टुरूपविशेत् । अमौन्नेष्टुरुपस्यमामौदेति मंप्रेषितत्वात् । ५. नेष्टुरुपकयख इत्युपलय नेटारं ततः । ६. तं पानौवतं ग्रई भवयित्वोपस्पृश्य नत उरोऽभिमर्गनादि कुर्यात् । ७. थथेतमिति यथागतं प्रत्येत्य प्रत्यागच्छेत्यूर्वथैव दारा । ६. १. स्तोत्र वदेतच्छस्त्रमानिमारुताख्यमित्यस्यार्थस्य जापनार्थमे- तमूत्रम् । २. वैश्वानराय पृथुपाजले विप इत्येतत्तं वैद्यानरौयाय ·शालायमौतसूत्रमाथे। भवतः। सनिविकमामिमारतस्य भस्वस्थ प्रथमं भवति। वैवानरीयं गंग- तौति (२६.७) श्रुतेः । ३. श्रा ने पितमरुना सुखमेलित्येका।रौद्री गंमतीति श्रुतत्वान्। ४. प्रत्यक्षसः प्रतवमो विरचिन इति मारताख्यं मनिवित्त सूफ मेत् । मारुतं मंमतौति श्रुतत्वात् । ५. यज्ञा यज्ञा वो अमय इति स्तोत्रियः । देवो वो द्रवि- पोदा इत्यनुरूपः । एतौ स्तोत्रियानुरूपौ प्रगायौ चजौयस्थ अथ थजायज्ञौयस्य स्तोत्रियानुरूपौ तौ वै मध्ये मिया एव शंमतौति श्रुतेः। १. म तयौं नव्यसौं धौतिममय इति जातवेदमौयायं मनिवित्कं सूझ भवति । जातवेदसौयं संमतौति श्रुतत्वात् । ७. आपो हि हा मयोभुव इत्येतास्तिमः सनि । ८, तिस इति प्रकृतं पूर्वसूचे तत्संदेहनिवृत्त्यर्थमेकाग्रहणम् । देवानां पनौरुषतौरवन्तु न इत्येते हे भवतः । राकामई सहवां सातौ हुव इत्येते तु भवतः । ११. अविदद मिचो नवौयानियेनास्तिसो घरपशिसंजाः मित् । १९. उदीरतामवर उत्पराम इत्येताः पैचौमंजिकास्तिव येत् । १३. रमं यम प्रस्तरमा हि मौदेत्येका । मानली कथ्थैर्यमो अङ्गिरोभिरित्येका । अङ्गिरोभिरा गहि यजियेभिरित्येका । एतास्तिर मेन् । संजाकरणं मास्वसंयवहारार्थम ·८. ई.१४-१८.] शासायनश्रौतसूत्रमाये। . १४. खादुम्किलायं मधुमाँ उतायमित्येतास्तिसः खादुम्कि- लोयाः शंसेत् । संज्ञाकरणमापोहिष्ठीयानां देवानां पनौनां राका- थाश्चाक्षरपटगनां पैत्रीणां यामौनां खाकिलीथानां चेत्येव- माद्यर्थम् । १५. शाखान्तरात्। १६. ययोरोजमा स्कभिता रजांसौत्येवमादिकां गंमेत् । वेणुवारुणों शंसतीति श्रुतत्वात् । विष्णोर्नु के दौर्याणि प्र वोच- मित्येका । तन्तुं तवबजमो भानुमन्विहौत्येका । वैष्णवौं चानेयों च गंमतौति (१६.८) श्रुतत्वात् । एकपातिन्य इति भास्वमव्यव- हारार्थं मंज्ञाकरणम् । १७. एवा न इन्द्रो मघवा विरप्पौत्येतया परिदध्यात् । ऐन्द्रया परिदधातीनि श्रुतेः । विशेषस्तु शाखान्तरात् । १८. उक्थवौर्याख्यं तेजो ऽसि घटिरमीत्येवमादिकमग्रिजीत- वेदा इत्यग्या निविदो ऽनन्तरमाखातं तज्जपित्वा पाठक्रमात् । १६. अग्ने मरुद्भिःमयनिर्धक्कभिरित्यतया यजति । उकानि मरुत्वतीयनिष्केवल्यवैश्वदेवामिमारुताख्यानि जस्ता णि तेवन्यदपि किं चिदनाव्यं । तदर्थमाह । १ A समाधान, BC मायाकार। c (in marg.) नाः सध्वमहाप्रया- ग्टपातीति अनला।

·२१२ पाहायनश्रौतसूत्रमाष्ये। [८.७.१-१९. . . १. पायनिगदप्रतिषेधार्थी निविदा पाठ उत्तरच इतस्तत्र या प्रथमा निविमा महत्वतीयस्य भवतीन्द्रो मरुत्वान्दोमस्य पिव- लियेवमादिका। २. द्वितीया निष्केवल्यस्य भवतीन्द्रो देव इत्येवमादिका। ३. हतीयाप्रमतयो निविदो वैश्वदेवामिमारुतयोः सप्त । तत्र चतमो वैश्वदेवे तिस पानिमारते । ४. उत्तमा निवित्योलथिनो भवत्यस्य मदे जरिवरिन्द्र इत्ये- वमादिका। ५. यावन्ति यस्मिन्छस्त्रे सूनानि तावत्य एव तत्र निविदः । एकादश देवनायतस्रो निविद इति वैश्वदेवे दर्शनात् सूकदेवता- संयोगाच। ६. वैश्वदेवामिमारुतयोरिति वर्तते । वैश्वदेवामिमास्तयोः प्रतिसूकं पुरस्तादाहावः । ७. निविदोनिविदय पुरस्तादाहावः । ८. पुरस्तात्पुरस्तादाक्षावः । अभ्यधिकाया अपि विकनिष्क कस्या इति यानात् । २. मलञ्चतौँ निर्देभात् । १०. प्रत्येकमाहावः । पोलशाहावं वैश्वदेवं शमनौति (१६.४) श्रुतेः। ११. प्रत्येकमाहावः । संख्या नियमात् ।

·८.७,१२-२१.] शाहायनीवसूधभाष्य। ३६३ १२. पानिमारत एवाधिकारात् ततो न शस्त्रान्तरे वाचास्तोमे ऽपि । १३. आग्निमारताधिकारात् । ततो न वैश्वदेवे इयो न विद्यानिति शंसनममङ्गेन। १४. पुरस्तादाहावः । श्रानिमारत एवाधिकारात् । १५. पूर्ववद्याख्या। १६. तस्मादेना अन्त्ये मस्ते शंसतौति (१६.७) श्रुतिदर्शनात् । वाचःस्तोमे ऽपि । नान्यत्र शंसनमासाम् । तस्मादानिमारुत एव सनमाहावश्च । १७. पूर्ववड्याख्या । १८. अग्निमारत एव पुरस्तादाहावः प्रकृतत्वात् । अन्यत्र शंसने सत्यप्याहावो न भवति । १६. वियतं विलम्वितं असनं वैश्वदेवस्य भवति । तस्मादेन- दारतं शंमेट्रमन्ने हाम्मिन्पभव इति श्रुतेः । २०. अभ्यग्रं द्रुतमानिमारुतस्य शस्त्रं भवति आपोहिष्ठीया- वर्जम् । एवमेव श्रुतेः । तस्मादेनदभ्यग्रं मंसेदित्यानिमारुतं प्रकृत्य (को. • ब्र० १६.७) तस्मादेनदारतं मंसेदित्यापोहिष्ठीयाः प्रकृत्य । २१. अमु सोमान्मादयित्वेत्यवध्यर्थमुच्यते । अनुयाजादि शय्यन्तं पशुकर्म कृलेत्यस्याशु सोममादनेन सह मंबन्धो ऽस्तौति जापनार्थम् । ततो वाजपेये शस्त्रेभ्य अधै हारियोजनप्राजापत्य- प्रचारवनस्पतिखिष्टकदिलामुमोममादनं ततो ऽनुयाजादि ।

·२८ शाहापनौतसूपभाष्ये। १. हारियोजनेन चरन्तीत्युतम् । तस्य हारियोजनस्य तिष्ठा सु के मघवन्मा परा गा इति पुरोनुवाक्या भवति । २. धानाः मोमानामिन्द्राद्धि च पिब चेत्येवमादिकः प्रेषो भवति । अस्मिन्सुन्वति यजमान इत्यब दियजमानके वयज- मानके च विकारे यथार्थमूहो भवति । अनयोः सुबतोर्यममा- नयोः । एषु सुन्वत्सु यजमानेषु। तस्मै किमरास्याः ताभ्यां किम- राख्यास्तेभ्यः किमरास्याः। यद्यदचौकमेतां यद्यदचौकमन्त । ३. युनज्मि ते प्राण केमिना हरौ इति याज्या भवति । त्रिष्टुभं हारियोजनम्य पुरोनुवाक्यामन्य जगत्या यजतीति श्रुतत्वात् । ४, धानाः मोमानामित्येवमादिको ऽनुवपदारो भवति । ५. ननु धानाः भोमानामग्ने बौहौति वानुवषकार इति वा- व्यम् । ततः पक्षे सामान्यप्राप्ती भवति । सत्यम् । मोपपदेपुर गोमेपु. सर्ववैवं भवतीति प्रदर्शनार्थम् । ततय सुराग्रहेषु सुरा- मोमानाममे वौधौव्यनुवषट्कारः । सोमस्याग्न इति वेति सिद्ध भवति । ६. अमु धूनत्येवमादिना मन्त्रेण प्राणभवान्भवयित्वा । सर्व एवलिजः माखान्तरात् । होधिष्ण्यस्यादेव द्रोणकलमादुगृह्य Oin. in A. O in marg. भविष्यति ।। सत्येक marg. १० (by marg. alt.) कोमपदेषु ।

·११.] माझायनश्रौतसूचमाथ्ये। ६. यथा प्राणभक्षः । तान् सवषदः हरतीत्यन्यत्र स्वामनस्थस्यैव वषट्कर्तभक्ष- हरणम् । इह तु भदं हरेदिच्छन्निति कात्यायनवचनादिकल्पः । प्राणभवादनन्तरं सर्व एव धाना व्याददते । ७. तासां भूयिष्ठा धानानामाददौतेति श्रुतेः । ८. येन हारेण सदः प्रातःमवने प्रसर्पन्ति तेनेह निःसर्पनि । पूर्वणेति नीतम् । पश्चिमेन प्रात.सबने ब्रह्मणः प्रवेशात् । ह त्यसवो गौर्य चिदित्येवमादिकयर्चा सर्व एवलिनो धिण्यान्समीक्ष्याशीप्रीयं धिष्ण्यमुत्तरेणाहनीयमाग- छन्ति । १०. भूर्भुवः स्वः स्वाक्ष स त्वं नो अग्ने ऽवमो भवोती। वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् । तदस्तु मित्रावरुणा तदग्ने । इत्येतैर्मन्त्र- रामौत्रीये चतस्त्र आहुतीशर्टहीतवतीः सर्व सुत्विजो जुहति । अनिमित्त एव प्रायश्चित्तातौरिति वचनाचतहीत- मिद्धिः। ११. श्रापुरस्ता मेत्येवमादिकेन मन्त्रेणहवनीयस्य भसमान्त- प्रदेथे भस्मन्येव । न बहिः। योनिर्वै पशूनामाहवनीय इति दर्शनात् । धाना न्युष्य मन्त्रान्तेन भस्मान्ते धानाः प्रक्षिप्य ततः पञ्चपञ्च यूपशकलानाघवनीय एवादधते । वक्ष्यमाणमन्त्रः । १. भक्षः। मानूस २०, C प्राणभद-नाम, B महितान् वष । . पषम्, A C क्षार याददते all mss. , 3 योनि, A C योनि ।

·शाहायन श्रौतसूत्रमाये।
१. एतेरस्यन्तमन्त्रस्तिष्ठन्तः सकलाजुङ्गति ।
२. पाकलाधानादनन्तरं मध्यं वाजमवावृत्योत्तरेणाक्षवनौषमम
सोमान्सन्नान्यथास्त्रं चममान् पद्यादुपोपविण्य दभंपवित्रेक्ष्यमाणेन
मन्त्रेण चेष्टयन्ते पालयन्नीत्यर्थः ।
३. ममाप इत्येवमादिना मन्त्रेण दर्भपिञ्चलेश्चममस्यद्रव्यचेष्टनं
कुर्वन्ति ।
१. घेरचितार उचैर्मन्त्रमाहुरकर्मकरणवात् ।
५. अमु धूतस्येत्येवमादिना मन्त्रेण प्रतिवमर्म प्राणभवान्
भक्षयन्ति ।
६. अच्छायं को मरुतः प्रोक एन । ययोरोजमा स्कभिता
रजामौत्याभ्यां मन्त्राभ्यां प्रतिचमभमापो याम्ताः माचीनियेयुः ।
उदीचौर्वा ।
७. समुद्रं वः म हिणोमौत्येवमादिना मन्त्रेण ता एवाभि-
मन्त्रयेयुः ।
८. मं नो देवीरभिष्टय इत्येवमरचाभितभिस्रो ऽभि-
८. कार्यमेतदर्धकर्मणि । ननु निनयनप्रभृति मुखविमा-
नानं पूर्ववदिति लावार्थ काव्यम् । उयते । यजमानस्यैव
केवलस्य मा भूदिति पुनरुतम् ।
१.. दक्षिणात मुविज श्रामौत्रीयसमीपमागत्य दधिभतएं

·८.१०.१-५.] शालायनीवसूचमाध्य। ३६० कुर्यः । यथा दधिभवमित्यनेन, दधिक्रावणो प्रकारिषमिति मन्त्रमिद्धिः। ११. मोत्ये ऽहनि सावनम्य पशोः शाखान्तरे प्रविभागेन कर्म चोदितम् । वपया प्रातःमवने चरन्ति पुरोलागेन माध्यन्दिने ऽङ्गेम्वतीयमवन दनि । तचाप्येकत्र मनीतादौलान्तम् । अपरचा- गुयाजादि वन्तम् । इह तोयमवने पनौमयाजासंस्थाप्य इतेषु नवसु ममिष्टयजुःयस्मिन्नवसरे ऽवस्याप्यं कर्म कर्तमपो ऽन्यवैति । १. पुनर्मामेखिन्द्रियमित्येवमादिना मन्त्रेण यजमानो धिपण्या- श्शेत्समौवते तस्यावावमरः । २. विजो वानबन्ध्यायां संस्थितायां यजमानः समौवेतोभा कवौ युवाना मत्येत्येवमादिना मन्त्रेण । बागब्दो धिपण्यसमावणेन मह विकल्पार्थः । ३. उरं हि राजा वरुणशकारेत्येवमादिकं मन्त्रमनुसंयनपति। ४. सर्वे कारो ऽवस्थमानो निधनमुच्चारयेयुः । ५. नमो वरुणायेत्येवमादिना मन्त्रणामु यजमानः पादमव- दध्यात्।

·भावायमौतसूलमाये।
[८.११.१-१२.
४.
१. अखवमधेन चरन्तौति श्रुतेरर्थवादादा वारणौटिर्भवति ।
३. वाचनावाज्यभागौ भवत इति श्रुतत्वात् ।
३. अस्समे मधिष्टयेत्यानेयः । अणु मे मोमो अनवौदिनि
मौम्यः । असुमन्तौ हेके कुर्वन्तीति (१८.१०) श्रुतलात् । अमु
में
मोमो अन्नबीदिति परापि मती गायत्री परिग्रह्यते प्रायोवचनात् ।
सर्वमवभृथकर्म तिटकरोति । माखान्तरात् ।
५. उदुत्तमं वरुण पाथमम्मत् । अव ते हेलो वरुण नमो-
भिरिति प्रधानस्य याज्यानुवाक्ये ।
६. स त्वं नो अग्रे ऽवमो भवोती। वं नो अमे वरुणस्य
विद्यानिति खिष्टकतो याज्यानुवाक्ये स्थानान्तरे कुर्यात् । अमी.
वरुणावादिातीति वचनात् । मारुतस्यामिं खिएकतमित्यस्य
निवृत्तिः।
खिएपधिगदम् । प्रकरणात् ।
८. खिशनिगदमेव वेति विकन्पार्थः ।
८. महिमंजकवर्जितान् प्रचाजानुयाजान्यजति ।
१.. वारुपोष्टिरतावती भवति ।
११. खिरष्कृदन्ता वेयमिष्टिर्भवति भाखान्तरात् ।
१९. षडाडतिपत्रे प्रयाजचतुष्टयं । वरुण अग्नीवरुणौ वैता-
पानि 30 (orig) म. | रमा।

·८.१२.१-४.]
शासायनश्रौतसूत्रमायो।
.
वद्भवति । अथ याः पद्धा अष्टौ वा वर्षद्धृतय इति (१८. १०)
श्रुतत्वात् । पदचयं सूत्रितम् ।
१३. येन स्त्रियावित्येवमादिना मन्त्रेण होतात्मानमभ्युक्षते ।
होदवचनं यजमाननिवृत्त्यर्थम् ।
१४. उपेच्छिवेत्येवमादिकं मन्त्रं यजमान श्रागच्छञपति ।
१५. हो सहस्रदविण इत्येवमादिना मन्त्रेण यजमानः
खासन उपविशति ।
१६. आहवनौये यजमानः खासनोपवेशनात् ऊर्ध्वं समि-
धावादधाति । देवानां ममिदसौत्यनेन मन्लेण पूर्वाममन्त्रिका-
मुत्तराम्।
१७. विरेवादधाति । पूर्वामुत्तरामिनि प्रकृतत्वात् ।
१२.
१. मायणौयया उदयनीया तुल्येत्यर्थः ।
२. याः प्रायणीयायां पुरोनुवाक्यास्ता उदयनीयायां याज्याः
करोति या याज्यास्ताः पुरोनुवाक्या इति (७-८) श्रुतेः ।
३. अयं चोदयनीयायां विशेषः ।
४. अभिं प्रथममुदयनीये यजत्यथ मोममथ सवितारमथ
पथ्यां खस्तिमथादितिमिति श्रुतौ यागक्रमनियमात् ।
१Cखा।

·१७. शाहायनौतसूत्रभाष्ये। [८.१२.५--१४. ५. उदयनीयाथा अनन्तरं मित्रावरुणदेवताका वशा बन्ध्या गौरनूपन्ध्याख्या कर्तव्या। ई. पयस्या वा मैवावरणी भवति । न गोरेवानूबन्ध्येति एवं नु यदि पहनूबन्ध्या भवति यदु वै पयस्येति (१८.१२) श्रुतलात् । ७. श्रा वा मित्रावरुणा हव्यजुष्टिमिति वपायाः। तम वा मित्रावरणा महित्वमिति पुरोलामख । आ नो मिवावरणा हव्यगुष्टिमिति हविषः । अप्रथमापि चिटुयप्रायात् । ८, युवं वस्वाणि पौवसा वसाथे इति वपाये धान्येति श्रुतेः । यहिट नानिविधे सुदानू इति पुरोलाशस्येति श्रुतेः । म बाइका मिस्तं जौवये न दूति हविप इति (१८.१३) श्रुतेः । ८. दोक्षणीयात प्रारभ्य यावदनबन्ध्याममाप्तिः नावद्दपूर्ण- मामविकारेषु कर्मसु न वेदे पनौं वाचयनि न च वेदं तृणाति । १०. स्तरणप्रदेशविशेषार्थः सूत्रारम्भः । ११. मापो मौषधीरित्येवमादिना मन्वेण दियशूस्लोपस्थान कुर्यात् । हिमिष्टं पाचौ स्य इति द्वयोः मतोः। द्विमिष्ट शप; स्य रति बडषु । नं वो गाचावृच्छताम् । तं वः शुच मच्छन्तु । एवं यथार्थमूहः । १२. सुमिचिया न इत्येवमादिना मन्त्रेणाप उपस्पृश्य ततः । १३. दुर्मिचिया इत्येवमादिना मन्त्रेण ता अपो दक्षिणा दिपन्ति पशकर्तारः। LA om. पथ्या, गौरवभूमस्या instead of बस्या।

·११५.१-६. १७.१-२] शालायनश्रौतसूचभाष्ये ।
३०१
१४. वाशब्दात्सकलाङ्गकलापा वा ।
१५. धन्वन्तावाज्यभागावित्यर्थः ।
१६. खिष्टकान्निगदरहितेलान्ता कर्तव्या ।
१. देवयजनप्रदेशादुड्डवस्यानं कृत्वा तस्मिन्प्रदेशे वैष्णव्यर्चा
न वृष्णों ग्रह्येतिकर्तव्यतया पूर्णाहुतिं केवलां जलोदवसानीया-
ख्ययध्या यजति ।
२. उदवमानौयाख्या आग्नेयौष्टिः मद्यःकाला भवति ।
३. वार्चनावाज्यभागावित्यर्थः ।
४. याः पुनराधेये प्रधानहविषः खिष्टकृतश्च याज्यानुवाक्या
उता अमे तमद्येति व्यतिषका हापि तास्तथैव भवन्ति ।
५. पञ्चकपाले क्रियमाणे पौनराधेयिकौटिभवति ।
६. समाप्तायामुदवमानौयायां मायंतनहोमविधिना यजमानो
ऽग्निहोत्रं जुहोति । मंस्थितायामिति वचनादनन्तरमेव । अथ
यदेवैषोदवमानौयेष्टिः संनिहते इथ मायमाहुतिं जुहोति काल
एव प्रातरातिमिति तयथे
श्रुतलात्
१. उक्तानि सवनानि । धर्मविशेषाः केचित्रोकास्त उच्यन्ते ।
मन्द्रया वाचा मन्द्रेण स्वरेण प्रातःसवनं प्रयुञ्जीत ।
२. भाज्यादुजैस्तरां प्रउगं प्रयुञौत ।

·२०२
शावायगयौतसूत्रभाष्ये।
(८१५.१-६०
२. मध्यमया वाचा कण्ठस्यन मारतेन माध्यन्दितं सघन
प्रयुनौत।
४. ईपदर्थं तरप्शब्दः । स्वस्थानादप्रयवबुझेस्तरां मालनी-
यानिष्केवयं प्रयुचीत।
५. तारस्थानमयोगेण ।
६. उच्चस्तरामाभिमारुतमित्यर्थः ।
कम्पान्तरमेतत् । नाचोच्छेस्तरां निम्केवस्यमिति विशेषः ।
८. सर्वमेवाविशेषात् ।
रहतीयसवनमेवानन्तर्यात् ।
१. यसी प्रयोजनाय कश्चित्प्रेष्यति म तस्यापवर्गाद्वाग्यमन
करोति ।
२. वाचं यच्छतौति वर्तते । शस्त्रादौ य आहावस्तत्प्रमत्या-
मुवपद्वाराछमितुर्वाग्यमनम् ।
३. प्रातरनुवाके नियमाने मझा वाग्यतो भवति ।
४. चममभवादनन्तरमा स्तोत्रप्रसवादाम्यमनम् ।
५. प्रसवमति च यावदनुवपद्वारस्तावद्दाग्यमनम् ।
६. १६ भद एव मघवनित्येवमादिको इतिप्रेषस्तदनं श्रुत्वा
ब्रह्मणो वारयमः । श्रागौप्रेणाने श्रा वमतीवरोण परिहरणात् ।
मायणीये वा यथाधमाधानमिति तदतिमेयः स्वातता पनौ-
संयानेभ्यो वाग्यमनं वमतीवरीणां परिक्षतलात् ।

·९.१५,०-२४.] মুম্বাহীনযুগনায়। ३०३ ७. यस्ते द्रसः स्कन्दति यस्ते अंशः द्राचस्कन्द प्रथमाँ अनु धूनित्याभ्यामुग्भ्याम्मचमृचं विग्रुषां संबन्धौ होमः । या एवास्याच विपुषः स्कन्दन्ति ता एवैतदाइवनौये वाहाकरोनौति श्रुतेः । न चैतत् सोमस्कन्दनप्रायश्चित्त नित्यत्वादस्य पुरस्तात्पवमानानामिति प्रतिपवमानम् । ८. समन्वारधान्मर्पतस्तथैव ब्रह्मानुसर्पति । ८. अन्वारन्धो ऽनुसर्पति । न च होमं करोति । पृथग्योग- करणात् । १०. चानुकृष्टमुत्तरत्र नानुवर्तत इति न्यायाद् ब्रह्मेत्येतदनु- वर्तते । अनिचित्याया मिष्टकास्थले यदमिप्रणयन तस्मिन्ननौ प्रणी- यमाने ब्रह्मा जपत्यप्रतिरथाख्यमारहः शिशान इति सूक्तम् । ११. होमार्थ नौयमानं महावीरमनुसंयन् ब्रह्मा जपति विश्वा श्राशा इत्येवमादिकं मन्त्रम् । १२. अश्विना धर्म पातं हानिमहर्दिवा इत्येवमादिकं मन्त्र वषङ्क्ते महावीरद्रव्ये इयमाने ब्रह्मा जपति । १३. अपातामित्येवमादिकं मन्त्रं ब्रह्मानुवषट्टते जपति । प्रधानमेषो ऽयं जपो ऽनुवषट्टते कालः । १४. दक्षिणतोन्यायं ब्रह्माकर्मत्येवमादि यदिहानिर्दिष्टं तन्म- मानं तुल्यमिहापि द्रष्टयं ब्रह्मकर्म । त्विकसाधारणं यत्कर्म धिष्ण्यो पम्यानरचनाधारणादिकं तदपि ब्रह्मणो भवत्येवा विशेषात् । १c in marg. सतपथेच सो।

·शासायमश्रौतसूधभाष्ये। . चतुर्थ अध्याये बहावं विधाय सोमे घेति नोकम् । यजमाममकरणे ऽकान्तरमकरणेन प्रात्यविधानात् । सोमे चेत्युच्यमाने याजमानमपि पतुर्यविचितं मोमे स्यात् । सवियर्थ तच सोमे चेति नोकम् । प्राप्ते ऽपि को दोषः स्यात् । सोमानां प्राधिोमा वा अमदनित्य- भिमनमने वायो विद्युदित्येवमादिकमभिधानमनुपदस्येत्यादि- नाकागादियान निष्केवल्यास्त्रहोमान्ने न स्यात् । तत्प्रधानत्वा- सोमस्य । १५. निर्दिष्टानिर्दिष्टमेतमोमे ब्रह्माकर्म । नान्यत् । ततस्त्रयो- दमाध्यायविहितमभष्टमे निर्दिष्टं महावीरभिन्नानुमन्त्रणादि प्रहाणी न भवतीति । सोमे ब्रह्मकर्मति परिमध्यानात् । निविदामनगारं पाठ: "पदच्छेदविजानार्थ ऐतरेषिपाठयुदा- मार्थश । उक्थवीर्याणां च न स्वस्थाने पाठः । अनुहारस्तु यः कथिकल्ये ऽथ माहाणे ऽपि वा। मम्सः पयो ऽथ गयो वा वामदेवं मिबोधत ॥ इति । वामदेवार्यता मा भूत् । निविदां तु मध्ये पाठादुक्थवीर्याणा- मपि विश्वामित्र सुधिर्भवति। तन्मध्यपठितत्वात् । मिवित्पुरोरुचः मेषा विश्वामिषस्य सर्वम इति । प्रयोगकाले च शरभिध्यानं श्रुत्य- न्तरदर्शनात् । । 10 दिकभाकामा ९ BCom. प यान् । १DVलमे। .पा.

·शाहायनश्रौतसूचभाय्ये। ३०५ १६. श्रवड्वदाण्यावमा गमदित्येवमन्ता मरुलतीये निविविंशत्य- वमाना। प्रेमं सुन्वन्तं यजमानमवलित्यस्य यथार्थमूहो यजमान- दिवबजावयोः । १७. निष्केवल्यस्येयं निवित्सह पूर्वैः पञ्चभिः प्रेमां देवो देवहूति- मवत देव्या धियेत्याद्यैरूनविंशत्यवमाना। १८. मावित्री निविदियं मह पूर्वैः पञ्चभिः विंशत्यवमाना। ११. द्यावापृथिवीयेयं निवित्रयोदशावसाना । यजमानमिति यजमानदित्वमहत्वयोः । जहः प्रेमं सुन्वन्तं प्रार्भवौयेयं निवित्सप्तदमावसाना । अस्यां प्रेमं सुन्वन्तं यज- मानमिति यथार्थमूहो विकारेषु । वैश्वदेवौयं निवित्सह पूर्वैः पञ्चभिरूनत्रिंमदवमाना।

·१०६
माहारनौतसूधमाश्यै।
[८२२-२५.
वैश्वानरीया इयं निविदह पूर्वैः पञ्चभिः पञ्चदशावसाना । :
मरुस्वतीयं निवित्पूर्वैः पञ्चभिः सह चतुर्दशावसाना ।
जातवेदसौयं निवित्पूर्वैः पञ्चभिः सह पोलभावमाना अस्यां
निविदि ममेद्धारमित्येतत्पदं यजमानाभिधायि तस्य विकृतिषु
यथार्थमूहः।
१. षोलपिन दयं निवित्पूर्वेः पञ्चभिः सह षोलशावमाना
मर्वासु निवित्ववमाने प्रणवः शङ्कः।
३. नाक रत्येकारान्तं माखान्तरदृष्टवान् ।
दिरभ्यामो ऽध्यायपरिममाप्तौ मिष्टाचारस्तदायरसं चायुष्यमिति ।
शानायनकसूत्रम्य ममं भिष्यहितेच्छया ।
वरदत्तसुनो भाग्यमानीयौ ऽकरोषवम् ॥
• इति शाहपयनसूचभाष्ये ऽष्टमी
ऽध्यायः समाप्तः ।