·Priated by Chintaman Sabharam Deole, at the Bombay Vaibhav Press, Servants of India Society's Building, Sandhurst Road, Girgeon, Bonubay. Pablighed by Nathurst Premi, Honorary Secretary Hanickchandra D. Jain Granth Male Hirsbag, Near C. P. Tenk Bombay.

·प्रस्तावना। हस्तिमलकवेः परिचयः। सोऽयं समस्तजगदूजिंतचारुकीर्तिः स्थाद्वादशासनरमाभितशुद्धकीर्तिः। जीयादशेषकविराजकचक्रवर्ती श्रीहस्तिमल्ल इति विश्रुतपुण्यमूर्तिः। (अय्यपार्यः) तद्भयक हेस्तिमल्लेति नाम प्रथितमासीत् । अयं च गोविंदभधख्यविदुषः मनुर्दाक्षिणात्य भासीत् । गोविंदमो वत्सोनीयो ब्राह्मणः पूर्वमजेन आसीन्, पवाद्भगवत्समंतभद्रविरचितदेवागमसूत्राध्ययनेन जैनो जातः । ग्रंयस्यास्य तृतीय हस्तिमढेन सूत्रधारमुरोनाख्यापितः " अस्ति किल सरस्वतीस्तयवरवदभेन भधर- गोविंदस्वामिसूनुना हस्तिमदनाना महाकवितलजेन विरचितं विक्रांतकौरवं नाम रूपामिति" । भस्मिन् तेन कविना स्वपितृनाम्ना साकं यत् 'भार' 'स्वामी' इत्येत- स्पदवयं योजितं ताभ्यो प्रतीयते कदाचित् गोविंदमः तदानीं साधुर्भारको वा प्रथितः स्यात् । अन्यच्चास्यां विक्रांतकौरवीयप्रशस्तौ वीरसेन-जिनसेन-गुणमदाद्या- चार्यपरंपराया उटेखं कृत्वा लिखितं । तच्छिश्यानुक्रमेयातेऽसंख्येये विश्रुतो भुवि । गोविंदमट्ट इत्यासीद्विद्वान मिय्यात्ववर्जितः॥ मस्या यन् गोविंदभद्ये गुणभद्रादिशिष्यपरंपरायां निरूपितः अनेनापीति प्रठी. यते यद् गोविंदमधे गृही नासीत् माधुर्भधारको वा स्यात् । अस्ति गोविंदमधे दक्षिणदेशानिवासी । तत्र स्वर्णयक्षीनाम्नी काचिद्देवी समाय- पिता जाता । तत्प्रसादेन तस्य एतत्पद्धप्राप्तिः संशता-1 श्रीकुमार, २ सत्य- वाश्य, ३ देवरवल्लम, ४ उदयमाण, ५ हस्तिमल ६ वर्तमानश्च । एवे पडपि ६ ·(२) कवयो विद्वांसश्च बभूवुः । हस्तिमलेन स्वीय-मैथिलीकल्याणनाटकस्य प्रस्तावनाय निजाग्रजः सत्यवाक्यः'श्रीमतीकल्याण' प्रभृतिप्रथानां का प्ररूपितः परं तु सत्य- वाक्यस्येदानींतनपर्यतं कोपि ग्रंथो नोपलब्धः । एतेषु कुमारकविनिर्मित आत्म प्रबोधाख्यो लघुग्रंथो ईडराख्यपुरस्य सरस्वतीभवने अस्ति । स हस्तिमल्लभात- श्रीकुमारस्यैव वान्यस्य कस्यापीति न प्रतीयते। 'राजावली' कथातः ज्ञायते यत् हस्तिमल्लस्य पापंडितादयः पुत्रा आसन् लोकपालार्याख्य एकः शिष्यश्च । अवश्यमेव तेपि विद्वासः कवयश्च भविष्यति किंतु तेषा विषये नायापि पर्यन्तं किश्चिद् ज्ञातम् । हस्तिमल्लकवेरनुजस्य वर्धमानकवेविषये जनानामयं विश्वासोस्ति यत्स गणरत्न- महोदधिनामकव्याकरणविषयग्रंथस्य कर्ता परमय भ्रमः । ततो गणरत्नकर्ता विक्रम- संवत् ११९७ अनुमिते अर्थात् हस्तिमल्लसमयात् सार्धशतवर्षपूर्वमासीत् । किंच स गोविंदसूरेः शिष्य आसीत् अयं च गोविंदमहस्य सूनुः । अन्यच्च स माधुरयं च गृहस्थः । अपरं च स श्वेतावारान्नायी प्रतीयते अयं तु दिगंबरसंप्रदायानुगोस्ति । गणरत्नमहादधिकी श्वेतावर आसीत् । अस्मिन् विषयेऽनेकानि प्रमाणानि संति । पूर्वे तु तेन स्वकीयग्रेथ यत् शतश उदाहरणानि दत्तानि तानि सर्वाणि अजै- नाना श्वेतांबरग्रंथकर्तृणामेव, दिगंवराणामेकमपि न दत्तं । द्वितीय पूर्वोकोदाहरणेषु द्वौ श्लोकावेतादृशौ ययोः श्वेतांबराणा प्रशसा दिगंबराणां च निंदा कृतासीत् । यथा वीराचार्याणाम्-- युक्तं सितांबराणां तुम्बग्रहण कुटुंबपरिहरणं । कथमन्यथा तरीतुं शक्यः संसारतोयनिधिः ॥ यथा श्रीसागरचंद्रस्य--- (गणरत्नमहोदधिः, पृष्ठ २२) अकल्पितप्राणसमासमागमा मलीमसांगा धृतभैक्षवृत्तयः। निर्मथतां त्वत्परिपंथिनो गता जगत्पते किं त्वजिनाचलंबिनः ॥ (गणर. पृष्ठ १६४) गणरनमहोदधिकर्तृनिर्मितं किमपि सिद्धराजवर्णनाख्यं काव्यं वर्तते तस्मिन् चौलुक्यनरेशसिद्धराजस्य वर्णनमस्ति । एतत्काव्यस्यानेके श्लोका गणरत्नमहोदधा- बुदाहरणस्वरूपेणोद्धृता । अणहिलपुर (पाटण) नरेशस्य सिद्धराजस्य श्वेतांबर- जनसंप्रदाये महती कृपासीत् । अनेन प्रतीयते यत् गणरत्नमहोदधेः कर्ता गुर्जरदेश- सनिकटस्थः श्वेतोबरच स्यात् सिद्धराजाणाहिल्लपुरप्रशंसाया कश्चिदपि दिगंबरानायी प्रयो लिखिष्यतीति न किंचित्संभावना प्रतीयते।

·, साराा इत्येव यत् हस्तिमहस्य भ्रातुर्वर्धमानकवेः गगररूमहोदधिकर्तश्च नामसाम्य विहाय नान्यः कोपि संबंधः अस्मिंश्च विषयेऽनेकानि प्रमाणानि निरूपयितुं शक्यानि । हस्तिमलो महान् प्रख्यातकविः प्रतीयते । तस्य विन्दवल्याः प्रशंसासूचक पदेभ्य एतत्सूचितं भवति । प्रथेस्मिन् स खं सरस्वतीस्वयंवरवल्लम, महाकवित- जेति निरूपितवान् । मैथिलीकल्याणस्याते स स्वीयं नाम 'सूकिरनकरेति प्रथयामास । तस्याप्रजेन सत्यपाक्येन स 'कवितासाम्राज्यलक्ष्मीपतिः' इति "कथयित्वा संबोधितः। • अनेन प्रतीयते हस्तिमळ इति कवेरिदं वास्तविकनामधेयं नास्ति (किंत्विदं तद्गुण-' विशेषेणैव निक्षिप्त । अस्मिन् विषये अय्यपार्यनामकविदुषा विरचिते जिनेंद्रकल्या- णाभ्युदयनाग्नि प्रेये लोको दत्त:- सम्यक्त्वं सुपरीक्षितुं मद्गजे मुक्ते सरण्यापुरे चास्मिन पाण्ड्यमहीश्वरेण कपटाद्धंतु स्वमभ्यागते। शैलूपं जिनमुद्रधारिणमपास्यासी मदध्वंसिना श्लोकेनापि मदेभमल्ल इति यः प्रख्यातवान् सूरिभिः ॥१६॥ अनेन प्रतीयते यत् हस्तिमलेन हेतुमागतस्य मदमतहस्तिनो मदो दुरीकृतः कविजिनमुद्राधारी धूर्तश्चैकेन श्लोकेन निर्मदीयन्तः । अतस्तस्य नाम मदेभमलो हस्तिमलो वा प्रथितं । एतनाटकस्य प्रथमांकेपि श्लोको वर्तते तस्मिन् कहस्तियुद्धे विजयप्राप्तेस्तनि- मित्तापांब्यनरेस्वरद्वारा सत्कारमातेरडेखोस्ति- श्रीवत्सगोत्रजनभूपणगोपभट्ट- प्रेमकथामतनुजो भुवि हस्तियुद्धाद । नानाकलावुनिधिपांड्यमहेश्वरेण श्लोकः शतस्सदासि सत्कृतवान् बभूव ॥४०॥ उपर्युक्तश्लोकद्वयेनांजनापवनंजयस्य निम्नलिखितप्रशस्तिश्लोकेन प्रतीयते यत् हस्ति- मलः पाध्यदेशीयरानः कृपापात्रोऽभूत् तदाजधान्यां च स्वबन्धुभिः सह निवासं चकार- श्रीमत्पाण्ड्यमहीश्वरे निजभुजादंडावलंबीकृते कर्णाटावनिमंडलं पदनतानेकावनीशेऽवति । तुत्भीत्यानुसरस्वबंधुविवाहविद्वद्भिराप्तस्सम जैनागारसमेतसंतरनमे (१) श्रीहस्तिमल्लोऽवसत् ॥ १ अय्यपार्येण १३७६ विक्रम संवत्सरे जिनेंद्रकल्याणाभ्युदयस्य रचना लता ·(४) द्रविडदेशसनिहितस्य मदुरा (दक्षिणमथुरा) याः समीपस्थप्रदेशानां पाण्ज्य. देश इति नाम आसीत् । कविस्थितिसमये तत्रत्य पाड्यमहेश्वरी नृपो बभूव । अयं सुंदरपांत्य (प्रथम) स्योत्तराधिकारी स्यात् । तस्य राज्यकालः १३०७ वि. संवत्सराप्रारंभो भवति । एनं कविः राजाधिराज-नानाकलांबुनिधीति लिखितवान् । अयं कवर्महदादरश्चकार । कर्णाटककविचरितस्य का हस्तिमल्लकविसमयः ई.सन् १२९० अर्थात् १३४० विक्रमाग्दो निश्चितः । अयमेव च सम्यक् प्रतीयते, यत अय्यपार्थेन स्वीयजिनेन्द्र- कल्याणाभ्युदयग्रंथः १३०६ विक्रमान्दै समातिं नीतः, तस्मिश्च हस्तिमहस्योल्लेखः कृतः । स चोल्लेख • एतादृशो येन हस्तिमल्लस्तत्समकालीनः तस्य कविना समं साक्षात्परिचयो वा प्रतीयेत । हस्तिमलये गृहस्थ आसीत् न गृहत्यागी, एतत्कयनस्योल्लेखो नेमिचंद्रकृतप्रतिष्ठा- तिलकस्यास्मिन् लोके कृतः-~- परवादिहस्तिनां सिंहो हस्तिमलस्तदुद्भवः । गृहाश्रमी वभूवाहच्छासनादिप्रभावकः ॥ १३ ॥ हस्तिमहो महान प्रसिद्ध वि. प्रतीयते । तस्य प्रतिभा परं तन्नारकेभ्य अनुमीयते अधुनापर्यंत तस्य केवलं नाटकग्रंथा एव उपलब्धाः , तेष्वयमेकः प्रकास्यते । द्वि- तीयो मैथिलीकल्याणरूपकग्रंथः त्वरया प्रकाशयिष्यते । तृतीयः सुभद्राहरणः चतु- योजनापवनंजयश्चापि उपलब्धा आसन् , ययोः प्रकाशने प्रयत्नो विधास्यते । हस्ति- मल्लस्यैक आदिपुराणः पुस्त्वरितं वा नाम ग्रंथो श्रीदोलिशास्त्रिणां सरस्वती- भवने वर्तते यस्मिन्नेकसहस्रानुमिताः श्लोकाः संति; परं स अस्मद्यष्टिपधे नायातः । 'देवचंद्रकविः स्वीय 'राजावलीकथायां' हस्तिमलमुभयभाषाकविचक्रवतीति लिखितवान् । अनेन प्रतीयते यत्स संस्कृतं विहाय कनहीभापायाश्च कविरासीत् एतद्भाषायां चापि तेन रचना विहिता स्यात् । कृतं पल्लवितेनेति शम् । हीरावाग, बम्बई निवेदक:- माघशुक्ला पूर्णिमा संवन् १९७२ वि. "मनोहरलाल शास्त्री, श्रीयुत नाथूरामप्रेमी-जैनहितपि सम्पादकेन हिन्दीभाषायाँ लिखितस्य लेखस्यानुवादोऽयम्। * * ·। श्रीमान् सेठ सिदराम पिराजी । श्रीमान् सेठ सिदरामजी सतारा जिलेकी तासगाँव तहसीलके 'सावळज' नामक ग्रामके रहनेवाले हैं । आप दिगम्बराम्नायको माननेवाली कासार नामक जैनजातिके पुरुष रन हैं । आप बड़े ही सज्जन, धर्मात्मा और जैन- धर्मके ज्ञाता हैं । संस्कृत, हिंदी, कानड़ी और मराठी, भाषाके आप अच्छे जानकार हैं । मराठी आपकी जन्म- भाषा है । संस्कृत जैनग्रन्थोंका तो आप नित्यही स्वाध्याय किया करते हैं । दिगम्बर और श्वेताम्बर दोनों सम्प्रदायके 8 ग्रन्थोंका आपने स्वाध्याय किया है । जैनधर्मके संस्कृत साहित्यको प्रकाशित करनेकी ओर आपकी बड़ी रुचि है। आप कहा करते हैं कि जैनोंका सबसे प्रथम कर्तव्य अपने प्राचीन साहित्यका प्रकाशित करना है। क्योंकि जैनसाहित्य ही जैनधर्मका जीवन है । जैनसाहित्यका प्रचार करनेके लिए आपने इस ग्रन्थकी २५० प्रतियाँ लेनेकी कृपाकरके इस संस्थाको उपकृत किया है। इस ग्रन्थमालाको सहायता देनेकी आप और भी सदिच्छा रखते हैं । अन्य धर्मात्माओंको आपका अनुकरण करना चाहिए । ।

·श्रीमान् सेठ सिदराम पिराजी
-
The Manoranjan Press, Bombay.

·ॐ नमः मिद्धेश्य । अथ श्रीमद्धस्तिमल्लकविविरचितं विक्रान्तकौरवं नाटकम्। reCoor असिमपिमुखा वृत्तिर्यन क्षिती प्रकटीकृता भरतमहिपस्सम्राट यस्यात्मजो भुवनोत्तर। सुरपमकुटीकोटी-नीराजितांनिसरोरुहः प्रथमजिनपःश्रेयो भूयो ददातु मुदा सदा ॥१॥ (नाद्यन्ते) सूत्रधार -~-अरमतिप्रसगेन मारिप इतस्तावत् । (प्रवित्र) पारिपाचक --मात्र अयमस्मि आज्ञापयत्वार्य इति । १ भोनिद्वन् ।

·२ विकांतकौरव- सूत्रधारः-शृणु तावत् । नानादिगन्तवास्तव्यपंडितोखण्डमण्डल- माण्डितामिमां परिषदं प्रार्थितवानस्मि । मारिष:-किमिति । सूत्रधारः-चिराभ्यासपढ़विता मदीयनाट्यशास्त्रविद्या सादरावलोक- नेन सफलीक्रियतामिति । मारिपः-भाव किमर्थमियं प्रार्थना। अधीतैषा विद्या क्रमत इहें पारं च गमिता प्रदत्ता पौत्रेषु प्रथितमनसा तंत्र भवता । यशोमल्लीवल्लीकुसुमसुभगं चाजनि फलम् ततः सैषा याचा सपदि तव दैन्याय भवति ॥२॥ सूत्रधारः-मारिष सत्यमेतत् । तथापीदं श्रूयताम्- एतद्देहानुभाव्ये प्रचुरंधनचये नास्ति कस्यापि तृप्तिः कांतावर्गोप तद्वत्तरुणिमेवयसा केवलेनानुभाव्ये । तस्मात्संजृम्भमाणे प्रसरति च विना देशकालव्यवस्था कीर्तिस्तोमेऽभिरामे जगति कृतमतेः कस्य वा स्याद्विरक्तिः॥३॥ किंच । अस्मदीयां नाट्यविद्यावैशयोल्लासितां कीर्तिमपहर्तुमुपाध्यायभर- ताचार्यपुत्रस्संतततंतन्यमानासूयानिवासपदैः नटॉपसदेः प्रतिबोधितः स्पर्धा- माटीकते, तां निर्मूलयितुं च अनितरदुस्साध्यसैपकाभिनयारंभसंरम इति । मारिपः-तर्हि युक्तंषा प्रार्थना परिपदा च किमाज्ञप्तमिति । १ विद्वच्छ्रेष्ठ । २ सभा । ३ वृद्धिंगता । ४ नाट्यशास्त्रे । ५ छात्रेषु । ६ पूज्येन त्वया । ५ प्रयोजनम् । ८ प्रार्थना । ९ स्वीकृतशरीरानुभवनयोग्ये । १० अधिकधनसमहे । १. स्त्रीसमूहे । १२ यौवनावस्थया । १३ प्राज्ञस्य । १४ विशदीकरणत्व । १५ नर्तकाभासैः। १६ नाटक ।

·प्रयमोऽङ्कः। सूत्रधारः- शृंगारवीरसारस्य गंमीरचरिताद्भुतम् । महाकविसमावद्ध रुपकं रुप्यतामिति ॥४॥ मारिप:--दुर्लमें सल्वीदृशं पारिपैदश्रवणलोचनासेचनकं रूपकमिति । सूत्रधारः-(स्मरणमभिनीय) आः स्मृतम्।अस्ति किल सरस्वतीस्व- न्यवरवल्लमेन मट्टारगोविंदस्वामिसूनुना हस्तिमहनाम्ना महाकवितल्लजेन विरचितं विक्रांतकोरवं नाम रूपक्रमिति । मारिपः--अपि तादृशो हस्तिमठः । सूत्रधारः- सरस्वत्या देव्या श्रुतियुगवतंसत्यमयते सुधासधीचीनां त्रिजगति यदीया सुफणितिः । कवींद्राणां चेतःकुवलयसमुल्लासनविधौ शरज्ज्योत्स्नालीला कलयति मनोहारिरचना ॥५॥ किंच। कवींद्रोऽयं वाचा विजितनवमोचाफलरसः समासारज्ञाट्या वयमपि तथा नाट्यचतुराः । कथाप्येपा लोकोत्तरनवचमत्कारमधुरा तदेतत्सर्व नः प्रकटतरमाग्येन घटितम् ॥६॥ मारिपः-वसंतसमयोप्ययं भविस्योपकुरुते प्रचुरविकसितकुसुमशरमयः । सूत्रधारः-युक्तमेतत् । अहो रमणीयता कोमलकिसलयकुलविक- सितवसंतस्य। १ प्रतिपाद्यतां । २ परिपदि विद्यमान । ३ अतृप्तिकरं । ४ कर्णभूषणत्वं । ५ • सदृशा । ६ हस्तिमदसंबंधिनी शोमनावसरणिः । ७ उत्पादयति । ८ कदलीफल । शास्त्रपरिपूर्ण । १० भस्माकम् । ११ संबंधितं । १२ विदुषः भवतः सहायते ।

·विक्रांतकौरवे- पुष्यचूतलताप्रवालकलेनामाद्यत्पिकोद्यत्स्वरा वासंतीलतिकालंतांतविचर गारवाडंबराः। फुल्लाशोकसुगंधवंधुरचरन्मंदानिलस्पंदना यूनामुत्सुकर्यति मानसममी वासंतिका वासराः॥७॥ अलमतिप्रसंगेन तद्यावदिदानीमारभ्यतां संगीतकम् । मारिप:-तेन हि किमिति विलंब्यते (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) अहो सुलोचनास्वयंवरयात्रामहोत्सवसंदर्शनाय चतुरंगबलेन सह वाराणसी प्रस्थितेन कौरवेश्वरेण समानीतस्य तत्प्रियसुहृदो विशारदस्य भूमिकामादाय रंगतरंग इत एवाभिवर्तते । तदावामप्यनंतरकरणीयाय सजीभवावः । (इति निष्कातौ) १ 'भक्षण । २ कुसुमे । ३ पुष्पित । ४ अनुगतस्य । ६ नामा ·प्रथमोऽङ्कः । प्रस्तावना। .. (ततः प्रविशति विशारदः) विशारदः-(परितो विलोक्य ) अहो वसंतसमयमोदमानतरुखण्ड- मण्डितेषु नदीतटेषु मध्याह्नपर्यंतसंचारश्रांतसेनिकजनप्रचुरा निवेशिता एव स्कंधावाराः। अध हि। कच्छान केप्यधिोरते तरुतलं प्रच्छायमध्यासते केचित्केचन सारणीपरिसरे संस्त्यायमातन्वते । वनंत्यावसथान परेथ सरसां रोधस्सु रोप्मसु मार्मानेति पुरोपकण्ठसुलभानन्यस्तु भूयान् जनः ॥ ८॥ (अन्यतोऽवलोक्य) अहो नेकविधः सैनिकानामनपायः श्रमापहरणोपायः। तथाहि । शीतापाबिखनंति केप्यधिनदं तापार्तितौः कूपकान श्रांतभूरिजलावगाहनरंसात्पूरः परैयते । ढोकतेऽद्य फलापचायचपला केचित्फलादयान गुमान कृपापांतभुयो वहंत्युपंगतानन्यानुदन्यावतः ॥ ९ ॥ (अन्यतो दृष्ट्वा)। कुल्यायामुपर्शल्यभूमिपु पुरः प्रोद्यद्विहंगारुती ज्योत्स्नानोतसि शीतपाय्यसिलतासंवाधरुद्धोमणि। १ संतोषजनक । जलपायप्रदेशान् । अधिवसति । कुल्यासमीपे। ५गृहम्। ६ तारेषु । ७ निवारितोष्णेषु १८ गच्छति । ९ प्रमादशून्यः । १० नयाम् । ११पीडिता। १२ विश्वासात् । १३ प्रापयति वापारिके । १४ प्रामतिं ।

·विक्रांतकौरदे- एते यांति कृतापगुटमधुना कांताभिरध्वश्रम- क्लांताभिःसह कर्तुमत्र कतिचित् स्वैरावगाहोत्सवम्॥१०॥ (पा दालोकितेन निर्दिश्य ) इदं तु पुनरस्मत्स्वामिन: कौरवेश्वरस्य शिबिरं नातिदूरे वाराणस्या विविक्त एवं प्रदेशे निवेशितम् (आत्मानं निर्दय) मार्गश्रमलघुकरणोल्लापं च नः शरीरम् । यावदिदानी कौरवेश्वरमवनं गत्वा प्रियवयस्यं नंयावर्त पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) अहो प्रत्यासं- निविष्टस्य कौरवेश्वरशिविरस्य महती वृत्तांता । तथाहि । ऋजुपु तरुपु लग्ना स्थूलदीपु गंध- द्विरदपरिपदेपा रुध्यते वध्यते च । इह च चिटपिखंडे वाजिनां कल्पयंति स्थगिततरणितापे मंटुरामंदिराणि ॥११॥ (पुरोऽवलोक्य ) कथमसावग्रतः समुचितस्थानकग्रहणचापलसुलभसैन्य- क्षोमचलितचेताः किमपि कुष्यन्नायासयति हस्तिपकानां पातुको गंधगजः । तथाहि । तिर्यक् पश्यति पृष्ठतोऽपसरात स्तब्धे करात श्रुतीः शिक्षा न क्षमते शिरो विधुनुते घंटास्वनायेपते। संदग्धि प्रतिहस्तिनं प्रकुपितो दानांवुगंधं निजं क्ष्यामाहंति करण याति न वशी क्रोधोदुरः सिंधुरः॥१२॥ (पदांतरे स्थित्वा ) कथमसो स्वैरचारिपरिपंथिपंथाः । तदितो वयं (अन्यतो गत्वा अवलोक्य च) कथमिहाप्यनाश्वासः (पुननिरीक्ष्य ) क्यं प्रतिव्यूटः प्रत्यूहः । १ दिनने । २वं प्रति । ३ आरोग्यवत् । ४ विचारः। ५ वाजिशाला । ६ करिणीम् ।

·प्रथमोऽङ्कः। ७ तथाहि । परिभ्रस्थानात्कथमपि समंतात्मचलितः बलीयो धावन्नयमनुसृतो वाहपितृभिः । मुखपोते पाशे विलुठति कथंचित् तद्विधौ खरपुटलग्ने सपदि निपतन गृह्यत इह (!)। ( परिक्रम्य क्षणं स्थित्वा ) अहोऽयं पौनरुक्त्यविमुखो जनस्यालयः । अय हि। तुच्छच्छायःस देशः स तु विरलजलः सोपि पाथःप्रहीणः सा भूमिः क्षारतोया परुपपदसौ शर्करा कर्करा सा । तव क्षेत्रं कंटकाढयं तृणविकलमदस्तत्तुं धूलीकरालं छायास्वयं तरूणामभिदधति मिथः शैबिरों मार्गदुःखम् ॥१३॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ) अहो स्पृहणीयं खल्वेतत् । अत्र हि । प्रच्छायशीतलमहीरुहपादमूला- न्यध्यासते प्रियतमांकसमर्पिताङ्गाः। अध्वप्रमानियनं वदनं दधत्यः कांता वनांतचलिताय समीरणाय ॥१४॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमिता वारस्त्रीणां समानि । अहो असा. धारणः सलु वारवनितानां मंडनप्रकारः । कुतः कदा पटकुटी कृता प्रशमितः कदाध्यश्रमः कदा व्यजनि मज्जन विरचितं कदा मंडनम् । गृहेप्पिर पुरः स्थितः परिचितेपु सजस्त्वती क्व चेप्यति विलासिनीजनममुं जनः कौशलात् ॥१५॥ १ पाषाण । २ फर्कमा । ३ कथयति ।। शिविरनिर्मातारः।

·विक्रांतकौरव- (विचिंत्य ) इयं सलु कार्यातरव्यापूतानां पथ्या रथ्या तदितो वयं । (परिक्रम्यावलोक्य च) इदं कौरवेश्वरभवनं । ( पार्वादालोकितेन) अये अयमुत्तरेण राजगृहबाह्यालिंदं विस्तीर्णप्रसारितध्यपटकायमाननि- पण्णः कामपि दर्शनीयतामुद्दहति राजवाहनप्रधानगंधगजः । तथाहि। हरितकलमपूलग्रंथिनासौ सलीलं व्यजनि वदनभागानग्रहस्तोद्धतेन । मृदयति तमाभिघ्नन कुंचिते चांघ्रिपृष्ठे ग्रसितुमथ गजेंद्रो दंतरंभ्रेण धत्ते ॥ १६ ॥ ( अग्रतो दृष्ट्वा ) कथमसौ प्रियवस्यो नंयावर्तः प्रतिहारस्थानानिर्गत इतएवाभिवर्तते । भवतु प्रतिपालयामि । (ततः प्रविशति नंद्यावर्तः) (परिक्रम्य ) कथमसौ अनाकलितकोलातिपातः पातयति कामुकाना- पातदुस्सहायामापदि मदनः। तथाहि । क्षणाद्धैर्यथि शिथिलयति निर्मथ्य विनयं क्षणाल्लज्जां भंजन क्षपयति विवेक पदुमपि । क्षणादन्यामन्यां सृजति रुजमंतर्बहिरपि क्षणात्कामः कामं जनयति जिगीषूश पुरुषान् ॥ १७ ॥ येन काशीराजतनयादर्शनानंतरमेव कौरवेश्वरस्तादृशी दशामयासीत् (पुरोऽवलोक्य ) कथमसौ विशारदः प्रतिपाल्य तिष्ठति । तावदुपसँपामि । (उपसृत्य ) सखे विशारद कुतस्त्वमियती वेलां विलंबित: वंचितः खल्वसि वाराणसीदर्शनात् । १ अकृतकालातिक्रमः २ प्रारंभीमाशीकृत्य ।४ अनिर्वचनीयं । ५ गच्छामि।

·प्रथमोऽङ्क। विशारदा-कदा दृष्टा वयस्येन वाराणसी ?। नंद्यावर्तः-भूयताम् । विशारदः-अवहितोऽस्मि । नंद्यावर्तः-इतस्तावन्मार्गश्रमाशिथिलगाने प्रतिश्रयमेव प्रस्थिते भवति कौरवेश्वरस्त्रिचतुराभिरूँपजनपरिवृतस्तास्ताः परिहासमधुराः कथाः कुर्वन् कियतीमपि वेलां विनोदगोष्टीमध्यासिष्ट । ततश्च जरठातपतापोद्रेक- सुलमनिद्रालसमतप्तसौनिकजनसंकुलतस्तले दुस्सहदूप्यकुटीतापताम्यच्छि- बिरजने ल्पुष्टपांशुपटलाभितप्तर्घात्रीपृष्ठे पथिकजनपर्यटनविराममूका- ध्वनि नितांतकथितसरस्सलिलतापभयपलायमानजलपतत्रिनिषेवितपत्रलतीर- कच्छांतरे निदाघोप्मदुर्निरीक्षान्तारिक्षे दुप्यमाणदुस्पर्शमर्मरधर्ममारुतपरि- स्पंदे क्रमादतिक्रांते मध्यदिनसमये मध्याह्नतापसंतप्तनमःस्थलावस्थिति- मसहमान इव अपरकाष्ठाभिमुखे लंबमाने भगवत्यंबरमणो जातायां च किंचिञ्चरणसंचरणक्षमायां क्षमायां प्रोज्झतीपु च पथिकैः समं तस्मूलानि छायासु प्रशांतपाये दिवसोप्मणि प्रहतायां च तृतीयपंहरावसानशसिन्यां मेयो प्रवर्तमाननगरदेवतायात्रामुपश्रुत्यं वाराणसीदर्शनकुतूहली सार्धम- स्माभिरुत्थितो हस्तिनाधिपतिः । विशारदः-ततस्ततः । नंघावर्तः-ततश्च निवर्तिताशेषपरिजनः परिमितास्मत्प्रमुसविसंधजन- परिवारपरिवृतः सुंदरतममणिमंटितवंदनमालालंकृतमकरतोरणां वाराण- सीमभिप्रचलितः । विशारदः-ततस्ततः। नंद्यावर्तः-ततश्च । अंमोरुहोदरपरिभ्रमलब्धगंधैः संभोगखिन्नयुवतीश्रमवारिचौरेः । १ सदनं । २ विचक्षण । ३ उष्ण । ४ भूभागे । ५ धरित्र्याम् । ६ याम । ७ श्रुत्वा । ८ निवारित । ९ विश्वसनीय ।

·विक्रांतकौरवे- गंगातरंगपरिमर्शमनोज्ञशीतैः । स्निग्धामसौ सपदि तोमगमत्समीरैः ॥१८॥ विशारदः ततस्ततः। नंद्यावर्तः प्रविश्य च वाराणसी कचिज्जीर्णोद्यानप्रदेशे तुरंगमवरा- दवरुह्य तत्रैव छत्रधारिणा अश्ववारेण तुरंगमवरं चावस्थाप्य केवलं सार्ध मया धनुर्याहिणा चासिधेनुकेन कौरवेश्वरः प्रवर्तमाननगरदेवतायात्रां काशीराजपुरीमुपसृत्य कचित्प्रचुरतररथतुरगगजपदातिसंचारदुंगमान मार्गान, क्वचित्कमलकुइमलकोमलांजलिपुंजमंजुलभक्तजनसहस्रसेकुलानि, देवकुलानि क्वचिदुन्निद्रकुसुममकरंदामोदमेदुरपवनान्युपवनानि,कचिमचल- वीचिनिश्यविलुय॑मानविकचसरसिजरजांसि सरांसि, कचित्सुरवनि- तासहायुवतीजनविहारर हाणि, क्वचिदंसदृश्यमानकामिनीवदन- कांतिवितीर्णकामिजननयनोपायनानि वातायनानि, कचित्कृततपनता- पनिग्रहाणि धारामहाणि, कचिदुल्लोलकल्लोललोलंबनिकुरुम्बकरम्बि- तप्रांतविराजितमनोशनि कुटान, शृङ्गाण्टककूटान क्वचित्पणपरिणनकुपिता- क्षिकरूक्षकंठधोयजितराजसभाः द्यूतसभाः, कचिदर्धासनोपविष्टप्रियत- मानुवर्तनप्रियान् युवनिकरान्, क्वचिदुन्मिपन्मकरतोरणनिबद्धरत्नछवि- शिखाविशिखाः पश्यन् क्रमेण राजभवनगामिनो मार्गान्नातिसंनिक- धस्य परिपुष्टपरपुष्टचटुलचंचुविघटितमुकुलितपुटविकीर्यमाणमकरंदबिंदुधा- राराजितालवालपरिसरस्य मधुमदमत्तमधुकरमनोहारिझंकारस्य सहका- रस्य तले विविक्तौत्सुक्यान मुहूर्तमासिष्ट । विशारदः-ततस्ततः। नंद्यावर्त:--अवांतरे नगरदेवतायात्रातः प्रतिनिवर्तमानस्तेनैव वर्मना प्रवर्तिष्ट गंतुं महान् पौरलोकः । १ वाराणसी। नाम । ३ नाम । ४ उपगम्य । ५ पैत्यालयानि। ६ स्वीक्रिय- माण । ७सदश । ८ भ्रमर । ९ गृहारामान । १० समूहान् । ११ रथ्या-प्रतोली र १२ सार । १३ आम्रवृक्षस्य ।

·प्रथमोऽङ्कः। विशारदः-वंचित एवास्मि यात्रादर्शनकौतुकात् । नंधावर्तः–सखे मा खेदं करिष्ठाः । सुलोचनास्वयंवरयात्रातः प्राक् पश्चाच्च दिनत्रयं नगरदेवतानामकम्पनेन यात्रा प्रवर्त्यत इति किंवदंती। न खल्वद्येव यात्रापूरणं । तद्दर्शिप्यत एव । विशारदः- :-कदा नु खलु सुलोचना स्वयंवरिष्यति । नंद्यावतः इतस्तृतीयेहीति वदति । विशारदः-भवतु कथाशेप एव कथ्यताम् । नंद्यावर्तः :-ततश्च दूरितोत्सारिताशेषजमसंमः समापताद्भिः प्रति- हारेः परिवारितं मंजुशिंजानमंजीरेण मंदप्रक्वणितमेखलागुणेन सलीलमुज- लताविक्षेपरणितमणिवलयेन पवनेरप्यालिंगनकुतूहलादिव स्तनांशुकांत- प्रवेशिभिः सेव्यमानेन स्तनमरोदहनश्रमनिश्वासेरपि रसास्वादलोभादिव निपीयमानाधरेण मणिकर्णिकारनकिरणमंजरीकलापेन वचनरसादिव स्पृष्टकपोलतलेन मुग्धहरिणममणस्निग्धविप्रेक्षितेन हासोत्तरमधुरभाषितेन शिरीषकुसुमसुकुमारशरीरेण तांस्तांश्च परिच्छदान गृह्णता वागृह्णता च पादचारिणा स्त्रीलोकेन परिष्कृतं संमुखासीनताम्बूलदायिनीसनाथं मंद- मंदसंचारिणापि पुरुषचतुष्टयेनोहर्षमानं चतुरंतयानमध्यासीना दर्शनीयानाम- पूर्व धाम दर्शनपथमागता कापि त्रीसृष्टिः । विशारदः- नंद्यावर्तः--अवतिष्टं च ततः काशीराजदुहिता सुलोचनेयमिति महान् :-ततस्ततः। जनवादः। .. विशारदः-ततस्ततः। नंद्यावर्तः :-ततश्च कोरवेश्वरस्तामपश्यत् । १ जनश्रुतिः। २ कर्णाभरण । ३ वकावलोकनेन । ४ धृतं ।

·विकांतकौरवे- निप्पन्देस्तिमितेक्षणःक्षणमसौ संजातकौतूहल: प्रादुर्भूतनितांतविस्मयरसप्रस्मेरगण्डस्थलः। व्यापारांतरशून्यमूदकरणग्रामस्तदैवान्यभूव कामप्याहितमोहरुद्धहृदयामंतर्व्यथां मादिनीम् ॥ १९ ॥ विशारदः ततस्ततः। नंद्यावर्तः-ततश्च । किमकृतकिमवादीत् कीदृशः कीदृशोऽभूत् कुरुपतिरिति वक्तुं व्यक्तमतन्न विद्मः । व्यर्धित विधुरसत्त्वः कौतुकस्तब्धपक्षमा निगलितमिव तस्यां केवलं नेत्रयुग्मम् ॥ २० ॥ विशारदः- अहो तथाविधानामप्यतिविधेयं धेर्यस्खलनमिति यत् सत्यमशरणं सत्त्वं । सखे ततः । नंधावर्तः–तथा व्रती काशीराजपुत्री । अथ सपदि यहच्छाबद्धलक्ष्यां वलक्ष- द्युतिशबलितपाता कौरवे गौरवेण । न्यधित दृशमपांगासीगनी स्निग्धमुग्धां कुघलयदलदामशामलां कोमलाङ्गी ॥२१॥ विशारदः-तदेतदुंन्मिषितोन्मादनं यदुत कामयमानस्य पुंसः प्रेयस्यां सह नयनसर्भेदः । ततः । नंद्यावर्तः :--अथ तस्यां, प्रथमतरानुभूयमानमन्मथरसमथरितविभ्रमायां तिरोहितायां क्रमेण काशीराजसुतायां कौरवेश्वरस्तन्मार्गदत्तदृष्टिरित्यमभूत् । १ चलनराहियेन स्तब्ध । २ इंद्रियसमूहः । ३ मन्मथसंबधिनी । ४ व्यधात् । ५ अभियुद्ध। ६ मिश्रणं । ७ मंद।

·प्रथमोऽङ्कः।
१३
मूढ इव विलिखित इव उत्कीर्ण इव विशीर्ण इव मुषित इव आविष्ट इव
दृत इव दीन इव।
विशारदः-अहो अतिप्रसक्तं । अथवा एतदपि संभाव्यत एव, न
खल्वंतर एवावस्थानं निपततः प्रस्तरस्य । ततः।
नंद्यावर्तः ततश्च मया हस्ते गृहीत्वा देव दृष्टैव सर्वतो वाराणसीति,
बलानिर्वध्यमानः प्राग् गृहीतामपि ताम्बूलवीटिकामनिच्छाशिथिलेन
हस्तेन मम हस्ते विसृज्य शून्यांतःकरण एवापरिक्षितपदन्यासः विसं .
स्युलया गत्या तदेव जीर्णोद्यानमासाय आरूटतुरंगमः । साधर्मस्माभिः
पुनरिहागतः।
विशारदः-ततः।
द्यावर्तः–आदिश्यमानो गोपयितुं निषिद्धाशेषपरिजनः प्रविष्टोऽभ्यं-
तरं अंतरं च मार्गायासादत्रैव स्वपन्नार्यसोधातकिस्तदागमनं ज्ञात्वा
सत्वरमुपस्थितः।
विशारदः-ततः।
नंबावर्तः–ततश्च सोधात िहस्ते गृहीत्वा किमाप वक्तुकाम इव
शयनमंडपिकां प्रविश्य पर्यकिकामलंकृतवान् ।
विशारदः-मायेण तद्दर्शनवृत्तान्तमेव आत्मनि सोदुमक्षमस्तस्मै
विवति ।
नंद्यावर्तः-वाट तथैव ।
विशारदः--युक्तमेव प्रियसुहृदे स्वानुभूतं निवेदयितुं । ससे गच्छत्वे-
तत् । एहीदानी गृहं गत्वा कांचिद्देलां विश्रमिघ्यावः । .
नंद्यावर्तः–यदाह वयस्यः ।
(परिक्रम्य निष्कांतो)
शिलायां। २ निनोनत । ३ विपकः । ४ मुलोचनायाः । ५ विद्रूपकाय ।

·विक्रांतकौर- शुद्धविष्कंमः। . (ततः प्रविशति राजा विदूषकञ्च ।) राजा-(दृष्ट्वा च तामद्भुतदर्शनां किमप्यन्तर्विस्मयमानो मनस्यकाति) इयं चेत् सृष्टा स्यादमृतनिधिनैवेन्दुवदना कथं क्लाम्यत्कांतिः सृजतु स इमामस्थिरफलः । अथैनां कामश्चेत् प्रकृतिललितः स्रष्टुमुचितः स्वसत्तायां कोन्यः प्रथममवलंबोस्य भवतु ॥ २२ ॥ विदूपक:-भो अस्स किंणु खु सा जह सुणिज्जइ रूवसोहागेण तह एव्य परमत्यदोवि। राजा वयस्य यथाश्रुतमित्यल्पमिदमुन्यते । सा सलु। शृंगारस्य गरीयसी परिणतिर्विश्वस्य संमोहिनी विद्या काप्यपरा परा च पदवी सौन्दर्यसारदिया। उद्दामो मदनस्य यौवनमदः कुल्यारतिस्रोतसां केलिविभ्रमसंपदामविकलो लावण्यपुण्यापणः ॥ २३ ॥ विदूषकः-तेणे हि जुत्वं एव्व मज्झमलोअस्स अलंकरणिं सुलोअर्णि वण्णोत्ति लोओ। राजा-वयस्य अपश्यन् कः प्रत्येति । सा हि । शीतांशोरधिनिसृता नयनयोराल्हादिनी चंद्रिका द्रागंतर्दधती मदं च मदिरातत्रैरनिर्वर्तिता । पुष्पैरप्रथिता निसर्गललिता माला मनोहारिणी जीमूतादकृतोद्गतिः स्थितिमती विद्युत्समुद्योतिनी ॥२४॥ १ भो वयस्य किं नु खलु सा यथा श्रूयते रूपसौभाग्येन तथैव परमार्थतोपि । २ तैन हि युक्तमेव मध्यमलोकस्यालंकरणा सुलोचना वर्णयति लोकः । ३ व्यापारः।

·प्रथमोऽङ्कः। चिदूपकः- अहो अच्चेअरं। राजा-अपि चासा समगेन्द्रियग्रामसमाल्हादिनी पुनरित्यमुत्प्रेक्ष्यते। गाने चंदनचर्चा मुखे सुधा बकुलपरिमलो घ्राणे । परिवादिनी श्रवणयोरीक्षणयोः शारदी ज्योत्स्ना ॥ २५॥ विदूपक:-एसा सीमा पसंसाओ । राजा-तामेव पुनस्सकोतुकं च बहुमानं च सानुरागं च निर्वर्णयतः स्मरशरनिकरनिकृतसत्त्वसारस्य प्रतिक्षणमंतर्विशीर्यमाणधेयर्यावष्टम्भपारिप्ल- बहृदयस्य विवर्तमानदुर्वारमनोरथसहस्रदूयमानस्य ममाभूच्चेतसि । आघाणव्यवधायिना स्तनतटे किं चंदनेनामुना किं गाढं परिरंभमन्तरयता स्थूलेन हारेण या । कंधानेन कि मुत्तरीयसि च येनेच्छाविहारं दृशो- यद्वा यत्स्पृहणीयमस्ति सुलभास्तस्यान्तराया अपि ॥२६॥ विदूपकः-तदो तदो। राजा-ततश्च सहयायिनि जने कुतोग्यस्मदधिष्ठितायां दिशि व्यापारि- तदृशि स्वयमपि चलशफरी चारुलोचना तत्रैव यदृच्छया प्रचलमधुकर- मालासदृशं हशमदात् । विदूषकः-ऐसो एत्थ समस्सासो जव्वअस्सोवि ताए दिहोत्ति । राजा-ततश्च सखे। लज्जाशृंखलया मनाक नियमितेस्स्मेरोल्लसत्तारकैः किंचित्कुंचितलोचनांतचलितैलीलोद्यतभूलतेः । तस्याः प्रस्फुरदाईकौतुकरसस्निग्धैरहं प्रेक्षित. रापीतश्चलितःक्षतो निगलितस्संतर्जितो निर्जितः ॥ २७ ॥ १ अहो आश्चर्य। २ एपा सीमा प्रशंसायाः । ३ ततस्ततः । एषोत्र समा- श्वासः यद्वयस्यौपि तया दृष्ट इति ।

·विक्रांतकीरवे- . विदूपकः-अहो महारंभो मयणसंरंभो । बअस्स तदो तदो । राजा-सतश्च सा यांत्येव तथा ममांतिकात् प्रत्याहत्य सत्रयं नेत्र- मग्रहस्तेन पार्श्वसन्निहितमुद्धृत्य दर्पणं तमेव • पुनस्संक्रामदस्मत्प्रतिच्छंदक- सनाथं व्यधांत । विदृपकः-अभिजादं दसणोवाअविषणाणं । तदो तदो। राजा- तु पुनस्तया दर्पणः । निणितस्सस्पृहमीक्षणाभ्यां कपोलयोस्सादरमर्पितश्च । न्यस्तश्च भूयः स्तनयोः सुदत्या मुखेन कामं परिचुम्बितच ॥ २८॥ विदूपकः- अहो पडिच्छंदएवि तुह कासीराअउत्तिए बहुमायो । राजा-वयस्य। शैत्यने वा रुचिरता बहुमान तोया मन्येत वा किमपि कारणमन्यदेव । संक्रातमत्यतिम इत्यथवास्तु तस्याः-- स्संतर्पणोथ हृदयस्य स दर्पणोऽभूत् ॥ २९ ॥ विदूषकः-होदु जाणीअदि एव्व एत्य कारणं । तदो तदो। राजा-किंच ससे। प्रवलयलयमंदानादिना देतपत्रं सुरचितमपि सख्याः संजयंती करेण । अकृत च सविलासं चार हासोत्तराणि प्रविकशितकपोला जल्पितान्युत्क्षिपंती (!) ॥ ३० ॥ १ अहो महारंभोमदनसरभ वयस्य ततस्तत 1२ अभिजात दर्शनोपायविज्ञानं । ततस्ततः । ३ अहो प्रतिच्छंदकेपि तव काशीराजपुच्या चहुमानः । ४' भवतु जानीयते एव अन्न कारणं । ततस्ततः।

·-प्रथमोऽङ्कः। १७ . विदूषकः-अवंतीण्णो विअ तिस्सा अस्से भावो । राजा-असंहार्य सलु मन्मथास्त्रमभिमतामनुरज्यतः पुंसः प्रत्यनुराग- दानं । येनेदांनीं। निधैालितयंत्रणाविचलितैस्तस्याः कटाक्षेहिते- रीपत्मस्फुरिताधरोष्ठरुचकैस्सख्या समं जल्पितैः । मध्ये चोच्छ्वसितस्तनैविहसितैर्दतांशुनीराजितः कामः कामाप में करोति मनसः कामं परामुत्कताम् ॥३१॥ विदूपकः-तदो' अ किं वुत्तं । राजा-ततश्च नातिदूरमिव गते चतुरंगतयाने चतुरंतयानविन्यस्तैक- हस्तारिणीमपरां सखीमभिभापितुकामा किल तिर्यग्यलमानवलिकं विवलन- वशनिविडितकुचतटामोगसंकुचितोरस्कमनतिच्युतशिथिलस्तनांशुकं अंस- भागावष्टब्धकपोलपालिकं सलीलत्रिकविवर्तनविश्लथकवरीभारालंकृतापरांस- भागमपांगोत्संगपर्यस्तचिकुरलोचनं अविस्रस्तकर्णोत्यलचुव्यमानभूलता- तमसो द्विगुणितोपधानावष्टंमानहितैकहस्ता सविभ्रमदर्शितपूर्वकायकां- तिकमनीया किमपि किमप्याभापमाणा च तामंतरान्तरा च चोदयंती च मदंतिकं तरलतरतारसारोदरां दृशं दृश्यमानव संसक्तमनतिचिरेण तिरोहिता काशीराजहिता। विदूपक:---तदों तदो। राजा-ततश्च न जाने किमभूवं किमकार्प किंवृत्तमिति केवलं पुनस्त- मार्गनिहितनिश्चललोचन: किंकर्तव्यतामूढः क्षणमस्थाम् । विदूपकः--वास तुहारिसाणपि तारिसो घेरभंगोत्ति अच्चाहितं । राजा-वयस्य धैर्यभंग इति नैतावतापसरति । तदा सलु । १अवतीर्ण इव तस्याः वयस्ये भावः । २ ततश्च किंवृत्तं। ३ ततस्ततः। ४ पयस्य त्ला दशानामपि ताशी धैर्यभंग इति अत्याहितम् । . २ ·१८ विक्रांतकौरवे- सत्त्वं विलुप्तमिव तप्तमिवांगमंग धैर्य विशीर्णमिव दीर्ण इवांतररात्मा । चेतः मलीनमिव लीन इव प्रबोधे मानः प्रमृष्ट इव कृष्ट इयास्मि चाहम् ॥ ३२ ॥ विदूषकः-तदो तदो। राजा-ततश्चाहं नंद्यावर्तेनारुध्यमानः शून्येन चेतसा यथाग- तमत्रायासिषम् । विदूषकः-अदो वरं जाणीअदि एव्व । राजा-(मदनावस्थामभिनीय ) सखे तद्दर्शनात्प्रभृति च । विस्रधस्य वचोपि नावतरति व्यामूढयोः श्रोत्रयोः संस्कारापिततन्मुखेक्षणसुखेनान्यद् दृशौ पश्यतः । वाह्यध्यातिनियंपेक्षमधुना प्रत्यङ्मुखं संकुच- चेतस्तद्गुणचिंतनानियमितं मुह्यत्यकाण्डे मुहुः ॥ ३३ ॥ विदूषकः-भो वैअस्स ण जुत्तं पुण तुझे एवं णाम उज्झिदूं अखं. डितपसरं धीरत्तणं । राजा-(सांतस्तापं ) वयस्य सौधातके किं ब्रवीमि । संकल्पशतविधुरितो धैर्यपरिस्खलनजातवैलक्ष्यः । लक्षीकृतः शराणां निसर्गकठिनेन मदनेन ॥ ३४ ॥ विदूषकः--भो वअस्स सुणाहि दाव जइ तारिसो-वअस्से कासाराअ- उत्तीए देसिदो भावे तदो अस्सासिदं वेअ अत्तहोदोवि जत्त जुत्तं ण एब १ ततस्ततः । २ अतःपरं ज्ञायते एव । ३ भो वयस्य न युक्तं पुन तव एवं नाम उज्झितुं अखंडितप्रसरं धीरत्वं ।४ भो क्यस्य शृणु तावत् यदि तादृशः वयस्ये काशी- राजपुत्र्या दर्शित भाव ततः आश्वासितुमेव अत्रभवतोपि यत्र युक्तं नैव सतपितुं । यतो दैवसंगदितः समासन्न एव तस्या आत्मच्छंदवशानुवर्तनेन समाराधयिता मनोरथाना स्वयंवरोत्सवः।

·प्रथमोऽङ्कः। १९ . संतप्पिदं । जदो देव्वसंपादिदो समासण्णो एव्व तिस्सा अप्पच्छंदवसाणु- वत्तणेण समाराहइत्तओ मणोरहाणं सवरूंसबो । राजा-मवतु वा तथा भवतः यथा प्रतिभाति । तथापि न तावता संप्रति समावासः । मम हि । तेस्तैमनोरथस्तस्यामापतद्भिः कथितम् । अतिवाहयितुं चेतो नालं कालकलामाप ॥ ३५ ॥ (नेपथ्ये वैतोलिको) वैतालिको-विजयतां कौरवेश्वरः सुखाय सायंतनसमयो भवतु देवस्य । प्रथम:- उन्मीलनवमल्लिकांतरगलत्सौरम्यसंवासिताः श्रांता या दिवसश्रियो हिमकणर्माम्बुकल्पैर्जदाः । पेया प्राणपुरैः सुखेन सुतरामालिंगनीया भुजै- निश्वासा इव यांति मंदमधुना वाता वसंतश्रियः ॥ ३६ ।। द्वितीयः- सायं मजनशीतला मृगमदव्यालितकंठाः स्त्रियः काश्चिन् नूतनमल्लिकामुकुलकैर्भारं दधत्यस्स्तनैः। प्रत्ययागरुधूपयाससुरभी कुर्वति चातिसजः केशांते रतिलास्यसंपद इव प्रस्तावपुप्पांजलिम् ॥ ३७॥ विदूषकः-(आकर्णितकेन ) भो अस्स उडेदु दाव समासण्णा खु साअंतणसंशा। ( उत्तिष्टतः) राजाः कथमवष्टन्धा संरब्धमकरध्वजसमरोदेला । इयं हि । मनोरथशतातांना प्रोपितानां प्रमाथिनी । निशीथिनी जगजिष्णोर्मन्मथस्य वरूथिनी ॥ ३८॥ १ दिनी । २ भी वयस्य रत्तिष्ठ तावत् समासन्ना खल सायंतनसंध्या ।

·विक्रांतकौरवे- विदूषकः-इदो ईदो। ( परिक्रामतः) राजा-(सोत्कंठम् )। अपांगव्यासंगस्खलदलसपिभ्रांतनयनं दरमोद्यइंतद्युतिदलितरागाधरदलम् । अविस्पष्टस्वेदं पुलकितकपोल भृगश स्तदद्यापि स्पष्टं मुखमभिमुखं दृश्यत इव ॥ ३९ ॥ (इति निष्क्रांती) श्रीवत्सगोत्रजनभूषणगोपभट्ट- प्रेमैकधामतनुजो भुवि हस्तियुद्धात् । नानाकलाम्बुनिधिपाण्ड्यमहेश्वरेण । श्लोकैः शतैस्सदसि सत्कृतवान् बभूव ॥ ४० ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिनस्सनुना हस्तिमलेन विरचिते विक्रांतकौरवीय- नाटके वाराणसीदर्शनो नाम प्रथमोऽङ्कः समाप्तः ॥ १ ॥ १इतः इतः।

·द्वितीयोऽङ्कः। द्वितीयोङ्कः ॥२॥ (ततः प्रविशवि प्रतीहारः) प्रतीहारः-( शयनादुत्थाय ) कथमस्माभिः समुचित एवावसरे प्रतिवद्धं । प्रातस्तरामेव गंगातीर्थाभिरक्षणाय मया गंतव्यं । यतः पूर्वेयुरेव स्वयंवरदिवसा दारिकया गंगातीर्थ एव सौभाग्यवृद्धये स्नातव्यमिति कुलवृद्धाभिरादिष्टम् । सोवस्तिके च कस्याः स्वयंवरयात्रा नेदीयसी च संप्रति प्रगेवनी संध्या। तथाहि । अनतिगलितनिद्राजाड्यदीच्यद्गलानां प्रसरति कृतहिक्कं कृजितं कुक्कटानाम् । विधति च विहंगास्तत्क्षणोद्भूतबोधाः कलकलमधिनीडं ग्रामचैत्यगुमेपु ॥१॥ तदिदानी गंगातीरमेव गच्छामि ( उत्थाय परिक्रामन् ) इयं खलु अष्ट- मावशिष्टा किमप्युत्कयति कामुकाननतिचिरविनश्वरी विभावरी। संप्रति हि। चुंवंतोऽधरपल्लवं नियमितश्वासं शनैः सुभ्रवां मुस्तानां समयं सशुष्करुदितं मंझुन्मिपच्चक्षुपाम् । आश्लपं च ससाध्वसं विरचितं द्रागुज्झतीनां रुपा कुर्वति प्रतिबोधनां प्राणयिनः प्रत्यूपप्रत्युत्सुकाः ॥२॥ इयमेव च निर्गलप्रणयरसलीलाकामिनामभिमततमा वेला । तथाहि । तत्कालप्रतिबोधितामिरलसोनिद्रेक्षणाभिः प्रियाः सीदंवीमिरर प्रदोपसुरतभ्रांतिश्लथैरंगकैः । - *-

·२२
विक्रांतकौरवे-
निर्मर्यादविमर्दनिर्दयममी विलंभरुद्धत्रपं
सेवंते रतिलंपटा युवतिभिः प्रत्यूपरत्युत्सवम् ॥ ३ ॥
(स्पर्श रूपयित्वा ) अहो सौकुमार्य निशावसानपवनस्य । संप्रति हि ।
दूरादा परिमलमसावाहरन्मालतीनां
व्यांवृद्धोऽन्तः प्रतिनवदलत्पाटलीसौरभेण ।
निर्निश्वासोन्नमितवदनं ध्राणरन्धेण पेयो
वायुःश्राति रतिविततिजा लुपते दंपतीनाम् ॥ ४॥
संप्रति च रजनीविरामविसर्जनजानतोत्कंठाय स्वादीयानेव स्वदते कोपि
रसो मिथुनाय ।
तथाहि ।
निर्गतुं प्रथमोत्थितस्य शयनात्तल्पस्थिता कामिनी
व्यत्यासानमिताननस्य सुमुखी प्रोत्तानयंती मुखं ।
कंठासक्तकरा विपर्ययकृताग्लेपस्य भूयोधरं
चुंबन्ती परिचुम्बिताधरदलं जानात्यपूर्व रसम् ॥५॥
(नभी विलोक्य निर्वर्ण्य च)
विशुष्यतः संप्रति कौमुदीजल-
प्लवस्य तिग्मांशुभयानभास्थले।
प्रणशिष्टा इव बुद्रुदा इमा
विभांति तारा विशरायरोचिषः ॥६॥
(पुनर्निर्वण्य ) कथं विभातमायमेव । अद्य हि ।
लघु विघटयितास कुड्मलान्यब्जिनीनो
झदिति घरयितारः कोककांताः स्वकांतैः।
जहति निपधशैलाधित्यकोत्संगसंग
क्षपिततिमिरलेखास्तिग्मभानोर्मयूखाः॥७॥

·विक्रांतकौरवे- चहा चिहुरभारो मालदी पाडलाणं कुसुमवइहरेण गुंफि मज्झमालं । यउलकुसुमगुच्छं माहवी फुल्लविद्धं फुरइ अ थणपढे दामों कामिणीणं ॥८॥ सुदं खु मये गदो अज्ज मंदाअणी अवेक्खिटुं सामिकोरवेसरोति । जाव एपिंह गंगातीरं गच्छामि । (परिकामति)। प्रतीहारः-~-यावदेनं पृच्छामि (उपसृत्य ।) कुतो भवान् किमत्रागतोस्ति। सोविदल्लः-ईदो कोरवेसरस्स खंदावारादो आअच्छेमि तस्स चेअ हि परिअणो। प्रतीहार:---कच्चिदिदानी मेघेश्वरोपि विस्मारयति गुणान् महाराज- सोमप्रभस्य। सौविदल्ल:--अअअ किं एत्थ बहु वण्णिअदि । पडिच्छंदअं खु सो पिदुणो। प्रतीहार:-तेन हि राजन्वानेव दिष्टया कुरवो जनपदः । तथापि तद्गुणकथाकर्णनकौतुकं तरलयति नश्वेतः । कथय कीदृश इदानी कौर- वेश्वरो मेघेश्वरः। १ " वहति चिकुरभारो मालती पाटलाना कुसुमव्यतिकरण गुंफिता मध्यमाला । बकुलकुसुमगुच्छे माधवी कुल्लविद्धं, स्फुरति च स्तनपृष्टे दामकं कामि- नीनाम् " । श्रुतं खलु मया गतोऽद्य मंदाकिनीमवेक्षितुं स्वामी कौरवेश्वरः इति । यावदिदानी गंगातीरं गच्छामि । २ इतः कौरवेश्वरस्य स्कंधावारादागच्छामि तस्यैव हि परिजनः । ३ आर्य किमत्र बहु वर्ण्यते प्रतिच्छंदकं खलु सः पितुः ।

·द्वितीयोग्यः। २५ सौयिदल्लः–तेण हि सुणिजउ एहि सु सो । चित्ते धरेइ करुणं धरणि भुअम्मि सीसम्मि पाअजुअलं परमेसरस्स । णिल्लुत्तदुक्सपिअणं सलंपि लोअं- अत्ताणपि विअ रक्खद अप्पमत्तो॥९॥ प्रतीहारः-तेन हि पुत्रवतामभ्यग्रंणीमहाराजसोमप्रमः।(पुरो विलोक्य)। इयं खलुसमुच्चरजलशकुंतमंथरारावहारिणा समीरणेन लक्ष्यते समासीदंती सुरसवंती। सौविदल्लः-केहं समासण्णा जाह्नवी । (उभौ परिक्रम्य दृष्ट्वा च) प्रतीहार:-इयं हि सा गंगातरंगेण विधारयंती सरोजजालं चलहंसमालम् । उल्लासिहारच्छविहारितोया वाराणसी सीमविहारिपूरा ॥ १० ॥ किं च । मदकलसारसलीला कल्हारविसरणमंजुलसमीरा। तामरससरसकेसर- विसराकुलसलिलकल्लोला ॥११॥ इतो मया गंगातीर्थाभिरक्षणाय गंतव्यम् । १ तेन हि ध्यतामिदानी खलु सः । “वित्त धरति करणो धरणी भुजयोः शीर्षे पादयुगलं परमेश्वरस्य । निर्लप्तदुःखवेदनं सकलमपि लोकं आत्मानमपीव रक्षत्य- असतः । २ कयं समासन्ना जान्हवी । .

·२६ विक्रांतकौरवे- सौविदला-कुदोसु सवलोअसाहारणं गंगातित्यवि अभिराक्सिजइ । प्रतीहारः-अत्र खलु काशीराजदुहिता सुलोचना सौभाग्यमज्जनार्थ आगमिष्यति । सौविदल्लः--तेण हि जुज्जइ । प्रतीहार:-क्क पुनर्भदमुखेन चालितव्यम् ? सोविदलः-गदो सु अग्गदो मंदाइणी अवेक्सिदुं सामी मे कोरवेसरो। (पुरो निर्दिश्य) ऐदं च दोरिदरअतुरिलतुरअपडिणवखुरघादणिरंतरखंडिदं सूआवेदि तस्स गमणमग्गं धरणिवढं । प्रतीहारः तेन हि युष्माभिरपि परिहर्तव्यो गंगातीरप्रदेशः । सौयिदल्ल:--अअअ तह । (निष्कातौ) १ कुत- खलु सर्वलोकसाधारण गंगातीर्थमपि अभिरक्ष्यते। २ तेन हि युज्यते। ३ गतः खल्वप्रतो मंदाकिनीमवेक्षितुं स्वामी मे कौरवेश्वरः । ४ एतच्च धोरितरयत्व- रिततुरगप्रतिनवखुरघातनिरतरखडितं सूचयति तस्य गमनमार्ग धरणीपृष्टम् । आर्य तथा।

·द्वितीयोऽङ्कः। मिश्रविकंमः। (ततः प्रविशति सोकंठो राजा विपकव) राजा- प्रागावयोरुपनतस्य समागमस्य संकेतवासभवनं तदनुस्मरामि। यत्रैव दर्पणतले क्षणसन्निविष्टा संकामिती सममहं च सुलोचना च ॥ १२ ॥ इदं तु पुनरलन्धविश्रामं परिभ्राम्यत्कथं नु नाम धार्येत धैर्यावसादतरलं चेतः। यतो हि मे। येनैव सा प्रथममिदुमुखी प्रयाता मार्गेण मां विकिरती स्मरमार्गणानाम् । तामेव संमति च मार्गयतोऽस्य भूयः पर्याकुलस्य मनतोपि स एव मार्गः ॥१३॥ निपीतो नेत्राभ्यामधररुचकः कौतुकरस- प्रसंगस्मेराभ्यां प्रथममभववत्पश्मलहशः। कथं पातुं वांछां पुनरपरयैवेयमपरा परं धैर्यध्वंसं समविदधती नो परमतिः॥१४॥ विदूपका-मौवभस्स रमाणिज खुए गंगातीरुनाणं जाब दरिखमो। राजा- यद्भवते रोचते। विदूषकः-इदो इंदो (परिक्रामतः) मोवअस्स दक्स दाव गंगातीरु- १ भो वयस्य रमणीयं खल्वेतत् गंगातीरोद्यानं यावत्सश्यामः । २ इत इतः। ३ भो वयस्य पश्य तावत् गंगातीरोयानस्य रामणीयकं,अत्र हिमध्यनिरंतरनिवद्धम- ·२८ विक्रांतकौरवे- ज्जाणस्स रामणिज्ज। एत्थ हु । मज्झआरणिरंतराणिबद्धमहाणीलमाणविडं- तकतिविसेसा जंबूणअमणिपालंदा विभ दुभंति अलीभमरखजुरा आरेव- हविडवेहि फुल्लमंजरीओ । विअसंति णिम्मलरूप्पच्छविधवलुज्जलदलाइ तवणिज्जचुण्णसारिच्छारुणकेसरुक्कराइ विद्दुमखंडविलोहिअवटुलकण्णिआइ पुण्णाइपुप्फाइ । दीसंति थोरमुत्थाहलफलिहधवलाइ णिम्महिअवहलमहरु- गंधबंधुराइ तरखणचोड्डविअलिआइ महुअकुसुमाइ । सोहंति खंडिअजण- हिअउक्खंडणसंकंतवहलरुहिरकद्दमरसरंजिआइ उद्दाममअरंदअसद्दलणहरं- कुराइ विअ बाहिरफुटगंठिविअडणसोणिमाइ किंसुअकुसमाइ । अह हि । ओत्ताणपुडइणीराइआइ बहुमंजरिलसहआरआइ । कुसुमभरभरिअसेहालि- आइ । भूरि विअसंत णोमालिआइ । थवअसआणिविडकंकेलिआइ । वि- अलंतासवविसरोल्लिआइ। मउल्लम्गममणोहरमलिआइ। उप्फुल्लसुरहिबहुवल्लि- हानीलमणिविगलत्कातिविशेषाः जाबूनदमणिपालवा इव उमंते आनीलभ्रमरकथुरा आरेवनविटपैः फुल्लमंजर्यः । विकसति निर्मलरूप्यच्छविधवलोज्वलदलानि तपनीय. चर्णसवारुणकेसरोत्कराणि विद्रुमखंडविलोहितवर्तुलकर्णिकानि पुन्नागपुष्पाणि। दृश्यन्त स्थूलमुक्ताफलफटिकधवलानि निर्मथितबहलमदिरोद्धबंधुराणि तत्क्षणवृतविगलितानि मधुककुसुमानि । शोभते खंडितजनहृदयोखंडनसंक्रातबहलरधिरकर्दमरसरंजि. तानि उद्दाममकरध्वजालनखाकुराणीव बहिस्फुटग्रंथिविघटनधनशोणिमानि किंशुककुसुमानि । अथ च । उत्तानपुटकिनीराजितानि बहुमंजरीवत्सहकारकाणि कुमुमभरभरितशेफालिकानि भूरिविकसनवमालिकानि स्तबकशतनिविडककेलिकानि विगलदासविसराम्रितानि मुकुलोद्गममनोहरमल्लिकानि उत्फुल्लसुरभिबहुवल्लिकानि निपतत्कुसुमरजोधूसराणि मलयानिलचाचल्यमानकेसराणिसर्वांगसुरभिनव्यमरुबकाणि नवगुच्छगुंफितकुरबकाणि झंकारमुखदिराणि सुखशीतलमाधवीमदिराणि मधुशी- करवत् शिशिरबकुलानि मधुरनिनदस्वरभृतकुलानि दर्शितवसंतनवविभ्रमाणि संमा- नितपवनपरिभ्रमाणि, इदानी हरति युवजनमनासि गंगातटपर्यंतवनानि । पश्य पदय । इह च सुखविनोदे कृतमदनोदये सुरनदीतीरवनोदरे ननु सहचरीसहितः -सुरजनः सुखितः मनति रतिसागरे।

·द्वितीयोऽङ्कः। आइ णिवढंतकुसुमरअधूसराइ मलआणिलचंचेष्टिअकेसराइ सवंगसुरहिण- वमरुवआइ णवगुच्छगुंठिअकुरवआइ झंकारमुहुरिंदिराइ सुहसीअलमाइ मदिराइ । महुसीअरिल्लसिसिरवउलाइ दंसिव संतणबविममाइ सम्मानि- अपवणपरिममाद एहिं हरति जुबजणमणाइ । गंगाअखरं तवणाइ पच्छ पच्छ । इह अ सुहविणोदए किअमअणोदए सुरणईतीरवणाअए णं सहअरिसहिओ सुरअण सुहिओ बुहुद्द रहरससारे । राजा-(निर्वर्ण्य ) वयस्य सम्यगुपलक्षितम् । अत्र हि । चूपंचूतांकुराग्रं क्षणमथ कलिकाः पाटयन पाटलीना- मास्कंदन कुंदकोग झटिति विघटयन कुड्रमलं कारहाटम् । मिदन मंदारबद्धं मुकुलमविकचं चंपकानां च चुम्वन् पुप्पादभ्येति पुष्पं मधुकरनिकरः प्रातहर्पनकपः ॥१५॥ अपि च । अयं च खलु मतंगजमदामोदसंवादिसुरभिसुमनाच्छादयति सप्तच्छदो गंधांतरग्रहणशक्ति प्राणपुष्टस्य ।अयं च घोतकलधातगोलककमनी- यानि सकोतुककामिनीजनाग्रहस्तग्रहणलीलाहीणि विभर्ति महाहीणि फलानि जंबीरः । इमानि च निग्धहरितानि टुंठयति विबोष्टानां प्रकोष्ठकांति पुण्डे- भुकांटानि । अयं च तरणकामिनीकर्णपूरकरणयोग्यानि वहति प्रवालपाट- लानि प्रवालान्यशोकः । अमूनि च द्रविडविलासिनीताटंकरचनोचितानि शुकच्छदछवि हरति हरति बिलोचनानि नालिकेरपत्राणि 1 इयं च तुलित- विदर्भकामिनीपानोरुस्तमविभ्रमा स्तम्मयति वीक्षणानि राजरंभा । (अन्यतो विलोक्य निवर्ण्य च) हृयामद्यानुधावत्यधरदलरुचारंजितां दंतपंक्ति गौडीनां प्रौढपाकक्रमपरिदलितः स्वैः फलरुच्छिलिंगः । निष्टतस्वर्णवर्णच्छविभिरवाहितम्राणलेहव्यगंधैः काश्मीरीगण्डशोमां कवलयति फलनिमलमांतुलिङ्गारवा १दादिमः।

·३० विक्रांतकारवे- (अन्यतो दृष्ट्वा) इतश्च । रमयति हरिद्वंतोद्विद्धैर्विलयविकाशितै- रलकरचना चोलस्त्रीणां मुखेप्येव तानितैः । अनतिजरठैः पुष्टैरेषां जपाकुसुमारुणे- विधुरमुकुलान बंधूकांस्तान्मनो बहु मन्यते ॥ १७॥ इतश्च। असौ शिरीपः कुसुमानि धत्ते सुलोचनावाहुलतामृदूनि । प्रियाकपोलच्छुरणार्चनीयै- विभाति लोध्रः सुमनःपरागैः॥१८॥ (स्पर्श रूपयित्वा ) अहो मनोज्ञकं मंदाकिनीतीरोयानमारुतस्य । अत्र हि। वर्पतः प्रविकासिकेसररजश्शूर्णान्मधुश्चोतिनः कर्पतः कलकंठकठकुहराचूतासवार्दा गिरः। सद्यः खंडितमानिनीहृदयगान मंदानिलांश्चांदना. नालेपान परिशेपयंति न परं धैर्यावलेपानपि ॥ १९ ॥ विदूषकः-वअस्स इदो दक्खिअदु मंदाइणिं । राजा-(विलोक्य निर्वर्ण्य च ) इयं खलु मदोद्भरोदाममल्लिकाक्ष- पक्षविक्षेपक्षोभणप्रक्षरदरविंदमरंदावस्कंदसांद्रसलिला सलीलविलोउमान- पाठीनपरिपाटीजटिलकल्लोला कलक्कणितानुमीयमानेंदिरवंदांदोलितवि- निद्रेदीवरवना विहारकेलीकलमायमानकोकनिनदमुखरितविकचकोक- नदकुटीरकोटरा सकौतुकवरटारटनानुसरणसभ्रांतकलहंसकुलसंकुलोत्फुल्ल- १ वयस्य इतः पश्यतु मंदाकिनीम् ।

·द्वितीयोऽङ्कः। पुंडरीकरखंडा चटुलसंकरीटकुटिलपदपंक्तिचित्रितपर्यंतसकततला प्रसाद- तुलितनिर्मलस्फाटिकतटा विघटितसौगंधिकगंधसंबंधबंधुरितगंधवाहा नंद- यति नयनानि मंदाकिनी । तथाहि । वासयति मुहुरत्र मूर्च्छता सौरभेण युगपत्समीरणम् । स्पंदमानमकरंदमदुरा- ण्युत्फलानि च महोत्पलानि च ॥ २०॥ अपि च- क्वचिजंवूकुंजप्रतिहतिपरायतितजवः क्वचिद् वृत्तावर्तभ्रमवशपरिभ्रांतसलिलः। क्वचिद्रोधःपातद्वंतविघटमानोमिनिवहः प्रवाहो जान्हव्याःप्रथयाति गभीरं कलकलम् ॥ २१ ॥ इतश्च । विसृत्य लहरीजलं नभसि दूरमत्रोत्थिता विवर्तितनिशातशुभ्रकरयालधारोज्ज्वलाः। झपाश्चदुलचंक्रमास्सपदि मीनकेतोरपि स्फुरंत इव केतवः किमपि कौतुकं तन्वते ॥ २२ ॥ विदूषकः-(निर्वर्ण्य ) मो वास्स दक्ख दाव इदो पाडिवचंदकोटि- १ हंसविशेषः । २ शीघ्र । ३ मो वयस्य पश्य तावदितः प्रतिपच्चंद्रको. टिकुटिलविकटदंष्ट्राकरालमुखकुहराः समुत्तमितकर्कशहस्ताः दृश्यते तरंत इव द्विघंटाः (गाः) । भयपलायितसकलजलचरनिकराः मकराः 1 इतय भ्रमणरमसविव्यमलविहंगपरिहियमाणपरिसराः दीर्घतरपुरयाकंदर्भिताः दधति सौहित्यं । निरंतरभ्रमरसलिलपूराः पुम्पसत्त्वाः । इतश्च । मजनोत्सुकजना- वतरणद्रोत्सारितशैवालाः निमलितजंबालाः प्रसादप्रकटप्रीतच्छंदिततीरतरनिकराः सजिता इव दर्पणा, ·ઉર विक्रांतकौरवे- कुडिलविअडदाडाकरालमुहुकुहरा समुत्तंभिदकक्कसहत्था दीसंति सरंता विअ दोघंटा । भअपलाइज्जत सअलजलअरणिअरा मअरा । इदो अ भमलरभसभाअंतजलविहंगपरिहरिजंतपरिसरा दीहरपुरसकंदगाभणा दंति • ओहित्यं णिरंतरभमंतसलिलऊरा तालूरा । इदो अ मजणागाअजणा- वतरणदूरोसारिअसंवाला णिम्मूलिअर्जबाला पसादपाअडपडिच्छंदिअतीरत- रुणिअरा सज्जिदा विअदप्पणा,जेणहव्विए हरंति हिअआई। विसत्थविहरंत- पाढीणडिंभजूथा तित्था। इदो अ मन्दवायतमंदाइणीपवणदुवंतपरंता सुव्वं- तमहरसारसणिणादमणहरा अक्खिवति लोअणाइ णिअडावगासगआ- अवावडाससितरंगआ तडकडुंगआ । राजा-(विलोक्य निर्वर्ण्य च) अहो स्पृहणीयता जान्हव्याः।अत्र हि । तरंगखोलव्यतिकरपरावर्तितदलं दृशा सारंगाक्ष्यास्तुलयति विलोलं कुवलयं । स्तनौ तस्याः कार्तस्वरकलशसौभाग्यजयिनी स्मरक्रीडादोलौ स्मरयतितरां कोकमिथुनम् ॥ २३ ॥ ( सविशेषोत्कंठम् )। यच्चक्रीकरणं करेण सदयं यद्वा नखोल्लेखन गण्डाभ्यामुपगृहनं यदसकृद्वक्रेण यत्पीडनम् । आघ्राणं कुचयोर्यदुत्पुलकयोर्यच्चार्पणं नेत्रयो- यद्वा चूचुकचुंबनं ब्रजतु तद्रष्टुं च तां नामुमः ॥२४॥ विदूषकः--अस्स अस्थि तिस्सा दंसणोवाओ। १. जानव्याः हरति हृदयानि । विपन्धविहरत्पाठीनडिम्भयूथाः तत्र । इतश्च मंद- वहन्मंदाकिनीपवनधूयमानपर्यंताः श्रूयमाणमधुरसारसनिनदमनोहरा आक्षिपंति लोचनानि निकटावकाशगतातव्यापृतशिशिरतरंगाः तटकुंजाः । २ वयस्य अस्ति तस्याः दर्शनोपायः ।

·द्वितीयोऽङ्कः । राजा-वयस्य कथमिव । विदूषकः--मणिदं सु अम्हाणं सोविदल्लेण लडेण, आगमिस्सिदि सोहग्गमजणत्यं एत्य कासीराअउत्तित्ति । राजा-तदपि द्रक्ष्यामः । (निवर्णयंती परिकामतः) (ततः प्रविशति सुलोचना नवमालिका चेटी च) नवमालिका-पिअसहि जाव मज्जणवेला ताव एत्य गंगातीठज्जाणे दिडिओ विणोदस्सम्ह। सुलोचना-जहं पिअसहि भणादि । नवमालिका-दो ईदो पिअसहि । ( सर्वाः परिक्रामंति) चेटी-निवर्य)अहो इमस्स णिरंतरुप्फुलुसराअकुसुमदाए रत्तकंबलोगुंठि- देहि पित्र पालिभद्दद्युमेहिं णिरंतरुप्फुलदाए कणंतकणअपच्छदसंउण्णेहिं पिद कंचणकोविआरपाअवेहिं णिन्मरविअसिअकसणगुच्छदाए इंदणीलमणिकिर- णसंबलिदेहि पिव तापिच्छेहि णिविडविहडिअसामलमउलदाए जिम्मलमर- गअमोहबलइदेहि पिव सरिसएहि घणपिणद्धधवलमंजरीसहस्सदाए मोत्ति- अणिअरगुच्छेहिं पिव विअसिअसिंधुवारेहिं दंसिदेण पंचवण्णअकुसुमविश्व- हुएण सज्जीवकरंत विअ पंचवाणाइ सुहविहारजोगसमग्गपुलिणसोहि- अस्स पत्तलबहलकेअइवइवेत्थिअस्स रमणिजदा गंगातीरुज्जाणस्स । १ भणितं खल्वस्माकं सौविदान रहेन । आगमिष्यति सौभाग्यमयनार्थ अत्र काशीराजपुत्रीति । २ प्रियससि यावन्मजनवेला तावदन गंगातीरोयने दृथिविनोदयिष्यामः । ३ यथा प्रियसखी भणति । ४ इतः इतः प्रियसखि ५ अहो अस्य निरंतरोकुळसरागकुमुमतया रलकंवलावगुंठितैरिव । पारिभद्गुमैः निरंतरोटसम्पपीतफुहनया कनकनकप्रच्छदसंछन्नैरिख नकोविदारपादपैः निर्भरविकसितकृष्णगुच्छतया इंद्रनीलमणिकिरणसंवलितैरिव तापिच्छैनिविडविघटितश्यामलमुकुलतया निर्मलमरकतमयूखवलयितैरिख शिरीपः घनपिनद्धधवलमंजरीसहस्रतया मौतिकनिकरगुच्छरित विकसितसिंधुबारैः दर्शितेन पंचवर्णस्मुमविच्छदेन सन्नीकुर्वत इव पंचवाणान् मुखविहारयोग्यममपुलिनद्यो- भितस्य पनिलबहलकेतकोवृत्तिवेष्टितस्य रमणीयता गंगाताराद्यानस्य । नाच- ·विक्रांतकौरवे- नवमालिका-(पुरो निर्दिश्य ) रमेणीअं खु एवं सुहसिसिरच्छाअं पिअंगुपाअवमूलं । जाव एत्थ मुहुत्तों उवविसह्म । सुलोचना-जं पिअसहिए रोएदि । ( सर्वा उपविशति) नवमालिका-हला सैरालिए जाणाहि दाव महत्तरिआहि किरंतस्स केरसी पउत्ति मज्जणसंविहाणस्सत्ति । चेटी पिअसंही भणादि । (उत्थाय निष्क्रांती) सुलोचना-(आत्मगतं ) कह रमणिज्जोवि एस उद्देसो तइंसणादो पहुदि उम्मणाअंतस्स ण देइ जिउउई हिअअस्स । जदो दीसंतावि एत्थ उप्फुल्लमंजरीपुंजगुंजितमहुअरा इमे सहआरा सुमराति तं चेअ तेण जणेण अलंकियपास सहआरपावं । पाअंतावि एदे सरअसहआरपराअ- सुराअसुरहिणो गंधवाहिणो सुमरावेंति तं चेअ तज्जणसरीरपरसमहम्पविदं समीरणं इमस्सिं च तं चेअ जणं धारअंति ण किंपि अण्णं लग्गदि चरि- दावआसे हिअए । इमाई अ तइंसणसुहदुल्छलिआइ लोअणाइ उम्मिसंतावि ण पेक्खंति अत्यंतरं । इअं अ तदो पहुदि किंपि किंपि सुत्तअंती णपारेदि इदो मुहुत्तं मुहु- १ रमणीयं खल्वेतत् सुखशिशिरच्छाय प्रियंगुपादपमूलं यावदन मुहूर्तमुपविशाम । २ यत् प्रियसख्याः रोचते। ३. हला सरलिके जानीहि तावन्महत्तरिकाभिः कि. यमाणस्य कीदशीः प्रवृत्तिः मजनसंविधानस्येति । ४. यत् प्रियसखी भणति । ५. कथं रमणीयोपि एष उद्देश तद्दर्शनात्प्रभृति उन्मनायमानस्य न दधाति निवृति हृदयस्य यतो दृश्यमाणा अप्यन्त्र उत्फुल्लमंजरीपुंजगुंजन्मधुकरा इमे सहकारा स्मार- यति तमेव तेन जनेनालंकृतमा सहकारपादपं । वातापि एते सरलसहकारपराग- सुरागसुरभिणो गधवाहाः स्मारयति तमेव तजनशरीरस्पर्शमहापितं समीरणं । अस्मिंश्च तमेव जनं धारयति न किमप्यन्यद् लगति चरितावकाशे हृदये इमे च तह- शनसुखदुर्ललिते लोचने उभिषती अपि न पश्यतोऽर्थातरं । इयं च ततः प्रति किमपि किमपि सूत्रयंती न पारयति इतो मुहूर्त मुहुः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। बाहुँदिदुव्वंदीकदव्य तेण जणेण चिंतावराई । अह अ अत्यदो एसा णिसागबला चिंता । अहं चेअ खु तेण तुलग्गामेत्तदसणसुहदाइणा महा- वाहुणा आभजाइविरुद्धं कण्णआणं आभद्दवं अगणअंतेण दक्खंतस्सवि लोअणस कदम्हि करग्गहेण एकपदेकमरिआ एसो अ तस्स अदिक्कमो जं अहं चेअ स परिदुकामा पडमं चेअ तेण णअणाणंददाणपुण्णचंदेण १. विहतिदुर्वेदीकृतेव तेन जनेन वितावराकी । अथ च अर्थत एषा निसर्गवला चिंता महमेव खलु तेन यदृच्छामात्रदर्शनसुखदायिना महा- माहुनामिजातविरुद्ध कन्यानामभिद्रदमपणयत्ता पश्यतोपि लोचनत्य कृतास्मि .करग्रहेणैकपदे कमरिका । एष च तस्यातिकमो यदहमेव स्वयं वरितुकामा प्रथममेव तेन भयनानंददानपूर्णचंद्रेणोत्कुम्हपुंडरीकसदृक्षः स्निग्धपक्ष्मलधवरुदीधैः स्वयं वृतास्मि चक्षुभिः । एष च मे विवेकबूढो मनोरयो यत् स एव भवतु सर्वोपि दिवसः, सेव भवतु सकलापि वेला, स एव भवतु सर्वोप्युद्देशः, सा एव भवतु सकलापि दिशा यस्मिन् क्षणमात्रे दर्शनमुखमासीत् । किं पुनः यदि अन्येपि अलीकलनाव्यसनेऽवर्धारितसाध्वसेऽवगाहिते यथेच्छप्रेक्षणसाहसे द्वेलोचने लभेयेति। को वा तस्य प्रत्युपकारो दर्पणस्य येन प्रतिच्छता तस्य प्रतिच्छंद दत्तं मे यथे. च्छदर्शनमुखं लोचनयोः । अथवा तुल्धः खलु स दर्पणो येन क्षांतर एव गोपितं तस्य प्रतिच्छंदकम् । निर्दाक्षिण्यश्च स जनो येन मुहूर्तमानात्तिरोभवता प्रतिच्छेदकदर्शनमपि आत्मनो न सोढं । अथवा अहमेवात्रापराध्यामि याह संपूर्ण- दर्शनमानेणापि तं जनमसंभाव्य पश्यत एव तस्य यथापुरं हि प्रस्थिता । कयं वा अत्र आत्मनोपि न प्रभवति लनेमि । याहं तद्दर्शनरमणीया भूमिमावर्त्य पुनमपि न लभे । ध्यते च मया सयौवनस्य जनस्याभिमतजनदर्शने उत्सैडि. तयोर्गल उद्वासितविनयव्यसनेऽपनीतलनातिरस्करणीको दुःसहारमकशो मदनो नाम कोवि अंतःकरणमधिक्षिपतीति । तत् किलैतत् मयेदानीमनुभाव्यते येन मे भ. पर इव ततः प्रभृतिचिंता, अन्य एष संतापगर्मो मनसो विकारः । इतश्च मे अद्य प्रवर्तते वैलक्ष्य यत्तद्दनसमये संमुखासीनया एतया नवमालिकया तत्क्षणधैर्यस्स- लनविलक्षो मेभावो लक्षितो न वेति ।

·विक्रांतकौरवे- उप्फुल्लपुण्डरीअसरिच्छेहि सिणित्थपमहलघवलदीहरेहि सों वुददह्मि चक्खूहि एसो अमे विवेअमूढो मणोरहोजसा एव्व होदु सव्वोविदिअहो । सा एव्व होदु सअलावि वेला, सो एल्व होटु सम्बोवि उद्देसो, सा एव्व होदु सअलावि दिसा । जहिं खणमेत दसणसुहं आसि । किं उण जइ अण्णाइ वि अलीअलज्जावसणाइ ओहिरदसज्झसहेवगाइ जहिच्छपेच्छण साहसिआइ दोण्णि लोअणाइ लहेअति । कोवा तस्स पच्चुवआरो दप्प- णस्स, जेण पडिच्छंतेण तस्य पडिच्छंदों दिणं मे जाहिच्छदंसणसुह लोअणाणं । अहल लुडो खु सो दप्पणो जेण खणंतरि चेअ गोपि तस्स पडिच्छंदों । णिद्दक्खिणो अ सो जणो जेण मुहुत्तमेत्तादो तिरोभवतेण पडिच्छंद असणपि अप्पणो ण सहिद । अहव अहं चेअ एत्य अपरज्झा- मि जा अहं संपुण्ण (दसण ) मेत्तएणापि तं जणं असंभाविअ दक्संतस्स चेअ तस्स जहपुरं हि पत्थिदा । कहं वा एस्थ अत्तणोपि ण पभवति लज्जेमि जा अहं तदंसणरमणिज्जं भूमि आवतिअ पुणो दंसिर्दुपि ण लहेमि । सुवइ अ मए सजोव्वणस्स जणस्स अभिमदजणदसणे उक्सडि- दधीरगलो उब्वासिदविणअवसणो अवणीदलज्जतिरक्खरणीओ दूसहार- भककसो मअणो णाम कोवि अंतकरणं आक्सिवदिति । तं किर एवं मए दाणिं अणुहविजदि जेण मे अवर एब अदो पहुदि चिंता : अण्णो एब्ब संतावगम्मो मणस विआरो इदो अ पवत्तदि वेलक्स जं तहसणसमए सम्मुहासीणाए इमाए णोमालिआए तपसणधीरक्स- लणविलक्खो मे भावो लक्सिदो ण वेत्ति। नवमालिका-(विलोक्य ) पिसहि किवि नितांति विमल- सिनसि। सुलोचना-(सवैलक्ष्यं ) जई आत्थि कह तेण कहइस्स । अज १ प्रियसारी किमपि चिंतयताव लक्ष्यसे । २ यद्यस्ति र्य तेन कथयिष्ये ।

·द्वितीयोऽङ्कः। नवमालिका-णे तुजं चिंतिज्जइ तं कहेदव्वंति गिओओ।जहा सु अबरं पडिवद्ध पत्थि तदा णं चिंतिज्जतं कहिज्जइ कृष्णाजणस्स उण सुसिणिद्धेवि जणे पडिबद्धदि भावावेदणं णिसग्गसिद्धा लज्जा । ता समान्द्रिदं मए लज्ज एव तुह अंतकरणं णिगुहावेदिति ।जदो लक्विजदि एव्व सहिलणिस्सहेहिं अंगेहिं अदिएणसेरसंभासणेण मुहेण थिमिदजिझेहि अ लोअणेहिं अणुवद्धिति कावि दुरंता तुह चिंता । हिओ णअरदेवदा- जत्तापाढीपित्ति आदिवेला तिस्सा आरंमोचि तोमि जेण तदो पहुदि अण्णारिसं ते मासिअं, अण्णारिसिअ दिहि, अण्णारिसं अ सरीरअं, अण्णारिसे एव्व तुमंवि लक्खिज्जसि । तदो अ एक्कावि इमा अदीदा जामिणी अत्थं गमअंती विवेओ अंधराअंती अंतकरणं, अभिदवंती णिहा- मुह, जिम्मूलअंती धीरं, उम्मीलअंती संतापं, सहीजणस्सवि लज्जाभारण अणुण्णामिदमुहिए अजाणंतीए कहणिजं, अमुणंतीए करणिज्जं कहं कहंपि तुह गदा। सुलोचना-(सवेलक्ष्यं सेध्य च ) किएदं किंवि हिअए काऊण विअकसेहि। - १ न खलु यचिंत्यते तत्कययितव्यमिति नियोगो यदा सल्लपरं प्रतिबंधक नास्ति तदा ननु चिंतितं कथ्यते, कन्यकाजनस्य पुनः मुस्निग्धेपि जने प्रतिवनाति भाषावेदनं निसर्गसिद्धा लभा । तस्मात् समर्थितं मया लजैव तवांतःकरणं निग्रहयति इति । यतो लक्ष्यत एव शिथिलीनस्सहरंगरदत्तस्वैरभाषणेन मुखेन स्तिमितजिह्वाम्या च लोचनाभ्यामनुवध्यमाना कापि दुरता चिंता ह्यच नगरदेवता- यायाप्रति प्रतिवेलस्तस्या आरंभ इति तर्कयामि । येन ततःप्रभृत्यन्यादर्श से मापित अन्याशी च घष्टिः अन्यादर्श च शरीर, भन्या दृश्येव स्वमपि लक्ष्यसे । ततथैकापि इयमतीता कामिनी अस्तं गमयंती विवेक अंधः- कारयंती अंतःकरणमभिद्रावयंती निद्रामुखं निर्मूलयंती धैर्य उन्मीलयंती सं- वापं सखीजनस्यापि रानाभोरणानुनमितमुख्या बानत्या कयनीयमजानत्या करणीयं कथं कथमपि खया गमिता ।२ किमेतत् किमपि हृदये कृत्वा विकत्यसे ।

·द्वितीयोऽङ्कः। ३९ राजा-(आत्मगतं ) अपि नाम सा मवेत् । (प्रकाश) यावद- मुना प्रलंबविटपेनारमंतकपादपेनातरित: पश्यामि (तथा दृष्ट्वा सहर्ष ) वयस्य दिष्ट्या वर्धसे । सैव सल्वियं ते प्रियससी । विदूषकः ( दृष्ट्वा ) केहं एसा तत्तहोदी कासीराअउत्ती । राजा-(निर्वर्ण्य सोत्कंठं) इयं सा लावण्यामृतसरिति यस्यां मम दृशौ निरुच्यासं मग्ने पदमपि लमे तेन तरितुं । स्थिरीभूतं यत्यां प्रकृतितरलं संपति मनो। यया कामः कामं हृदयमिदमंतर्व्यथयति ॥ २५ ॥ नवमालिका-महामागो सु सो जणो जो एवं णाम पिअसहीए हिअए सदापि अ वट्टइ। सुलोचना-(सलज्ज ) सहिं कीस में वाहेहि । साविदा खु से मए जइ मे पुणोवि किवि असंबंध जंपिहिसि । विदूषकः--वास्स तुह एव्व उत्तंतो वट्टदित्ति तोमि । राजा-अहो स्पृहणीयः कन्यकानां वीडाव्यतिकरः। तथाहि- निरंधाना कूटं किमपि हृदये वस्तु लिखितं तदस्वस्थैर्भावैः पुनरंनुमिमानां प्रियसखीं। सलज्जं जल्पती परिमृदितशुष्काक्षरमसौ विलक्षस्मेरास्या कथमपि तदस्याः स्फुटयति ॥ २६ ॥ (पुनर्निर्वर्ण्य ) अहो सर्वावस्थासु कामनीयकमस्याः । १. कथमेया तत्रभवती काशीराजपुत्री । २. महाभागः खलु स जनः य एवं नाम प्रियसख्या हृदये सदापि च वर्तते । ३. सखि कस्मान्मा वाधसे । शापिता खल्बसि मया यदि मां पुनरपि किमप्यसंदर्घ जल्पसि ४. वयस्य तवैव वृत्तांतो वर्तते इति तर्कयामि।

·विक्रांतकौरवे- । इदं हि-- जरठरविमयूखतापताम्यत्- किसलयदुर्वलकोमलांगयष्टयां । चकितहरिणशावलोचनाया- मभिरमते हृदयं सुलोचनायाम् ॥ २७ ॥ नवमालिका-को वा एत्थ असंबंधं मंतेदि सुसंबंधं चेअ खु एवं भविस्सदि। सुलोचना-(स्वगतं) अमोहेवादिणी होहि । राजा-इयं खल्वखंडितपराक्रमस्य मकरकेतोरसंहार्यशौर्यहेतुः सुमहा- नवष्टंभः (आकाशे लक्ष्यं बद्धा) अयि भोः कुसुमधन्वन् वृथा कत्यसे इदमुपालभ्यसे। यत्रैते स्फुरतः प्रमथ्य विनयं दीर्घे भ्रुवौ सुनुवो- यत्रते हरतः प्रसह्य तरले धैर्यग्रहं लोचने । यत्रैपास्ति विमोहनाय जगतस्तत्रस्मर श्रूयतां कोदंडे च शरेषु च त्वयि च भोः स्यात्पौनरुक्त्यं परम् ॥२८॥ सुलोचना-(स्वगतं) अविणाम सो जणोअज्जवि दंसणसुहं देज्ज । नयमालिका-(विभाव्य स्वगतं) कहं एसा चिंतामरण वलिअं खिज्जा होदु जाव इमाए हिअ अक्सिवामि। (प्रकाशं) पिसहि एसा सु सह १. का वात्रासंबंध मंत्रयते सुसंवैधमेव खलु एतद् भविश्यति । २. अमोघवा- दिनी भव । ३. अपि नाम स जनः अद्यापि दर्शनसुखं दास्यति । ४. फयमेषा चिंताभरेण बलवत् सिद्यते भवतु तावदस्या हृदयमाक्षिपामि । ५. प्रियसावि एषा खलु सह समुच्चरत्तुररकारंडवकेलिकलहकलकलगंभीरेण शब्दापयतीव मारतेन भागीरथी । तस्मादुनिष्ठ तावत् यावत् सरलिका आगमिष्यति तावन्मंदाकिनी पस्यायः।

·-
द्वितीयोऽङ्कः ।
समुच्चरंतकुररकारंडवकेलिकलअलगंभिणेण सहावेदि विज मारुदेण
भाईरहि । ता उठेहि दाव जाव सरलिआ आअमिस्सदि । ताव मंदावणी
दक्खिह्म ।
सुलोचना-जंपिअसहीए रोअदि । ( उत्तिष्ठतः)
नवमालिका-इदों' इदो पिअसहि (परिकामतः)
राजा-(निर्वर्ण्य) कथं समयसाधनः संप्रति संप्रामयते कुसुमधन्वा।
मम हि-
अस्याः कामः कठोरः स्तनतटयुगले नाभिरंधे गभीरो
विस्तीर्णः श्रोणिदिवे गतिपु कृतपदो हस्तयोर्दत्तहस्तः ।
जातोत्कंठोथ कंठे मुखमनु सुमुखं काममोठे स रांगो।
विभ्रांतश्चायमक्ष्णोर्जनयति हृदयस्याव्यवस्थामवस्थाम् २९
विदूपक:-अस्स इदो एव्व कहं आअच्छंति ।
राजा-ससे किमत्र कुर्मः । अथवा स्वयमासीदंत्योरेनयोरेदुष्ट एव
यादृच्छिक उपनिपातः।
सुलोचना--(अग्रतो राजानं दृष्ट्वा ससाध्वसं समोत्सुक्यं चात्मगतं)
अली सो एव्व एत्य समाणीदो देव्वेण ।
नवमालिका-( राजानं दृष्ट्वा अपवार्य ) पिसहि दिडिआ
वडोस सो एव्व जणो एत्य समाणीदो देव्वेण ।
सुलोचना-(सलज्जमपवार्य ) हला किं एत्य करिअदु ।
नवमालिका--( अपवार्य सस्मितं) इमं एव्व णं पुच्छम् ।
१. यत् प्रियसख्याः रोचते। २. इतः इतः प्रियससि। ३. वयस्य इत एवं
कयमागच्छतः । र, अहो स एवात्र समानीतो दैवेन। ५. प्रियसखि दिया
धर्भसे, स एव अनोत्र समानीतो दैवेन । ६. हला किमत्र किया । ५. इममेव

·४२ विक्रांत कौरवे- सुलोचना-(सेय॑मपवार्य ) हलो पुणोवि किं असंबद्धं भणासि । (अन्यतो गंतुमिच्छति । नवमालिका–पिसहि मा मा कुप्पेहि ( हस्ते गृह्णाति ) राजा-(स्वगतं) अयमत्रावसरः। ( उपसृत्य ससांत्वनम् ) अयि सरले- येन व्याकेपि कृतेन कोपो दाक्षिण्यरुद्धो लभतेऽधकाशं । तस्मिन जनेऽस्मिन्नकृतापराधे कुतो वृथा त्वं कुपिता प्रयासि॥३०॥ विदूपकः-कह कोवपणा अत्तहोदी। नवमालिका-अॅदक्खिणे कहं अपुल्चदंसणसंभावणीअस्स इमस्स जणस्स वअणं लंधेसि । राजा-सखि कुतः सल्वसौ कुपिता । नवमालिका-इमं एवं पुच्छइ । (सुलोचना सेयं नवमालिकां पश्यति ) राजा-सुंदरि प्रसीद प्रसीद । (नेपथ्ये) इदो पिअसहि नवमालिका-(कर्ण दत्वा ) पिअँसहि सरलिआ ण सहावेइ ता दो सिग्धं एहि। सुलोचना-(स्वगतं ) कहं एत्तिवि विग्घिदं । फा गई । १. हला पनरपि किमसंबई भणसि । २. प्रियसखि मा मा कुप्य । ३. कर्य कोपनाप्रभवती । ४. भदक्षिणे कपमपूर्वदर्शनसंभावनीयस्यास्य पवनं लंपयसि । ५.इमामेव पृष्छ। १. इतः प्रियसखी । प्रियससि सरलिका ननु भन्दापयति तस्मादितः शीघ्रमेदि ८. कथमेतावदपि विमितं । का गतिः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। १३ (परिक्रम्य निष्कांते) राजा-अहो क्षणदर्शनमपि न सोढन्यमीर्ष्यालुना देवेन । विदूषकः-बस्स णिचितो दाणि होहि । असाहारणो सु तत्त- होदीए तुबम्मि वहुमाणो। राजा-अतार्कितोपनतेन च दर्शनेन प्रतिक्षणविधीयमानविभ्रममाने- हितं तस्यात्रीटितम् । तथाहि- स्तनतटसमुत्क्षिता मुक्तावली परिवर्तिता सुनिहितमाप स्रष्टुं कर्णोत्पलं प्रहितः करः। विनमितमुखं सख्या सव्याजमंतरितं मुहु- मयि च निपतदृष्टौ न्यस्ते दृशौ स्तनचूचुके ॥ ३१ ॥ (विचिंत्य सोत्सुक्यं) अहो अभिरूपं तस्याः प्रियससी प्रति प्रणयरसाद कुपितं । तथाहि- नेवाधरेण स्फुरितं न रक्ते विलोचनेन स्खलितं च गत्या । सथापि कोपः परिभावितोऽस्य भिन्नकमेणैव निरीक्षितेन ॥ ३२॥ ( अग्रतो विलोक्य सोत्कंठं) क्षणमिह मदिराश्यामग्रतो मे स्थितायां स्तनतटपरिणाहात्मच्युतस्याकुतोपि । पथि च विटपिलग्नस्योत्तरीयांचलस्य क्षणकृतगतिविघ्नस्येप भूयः स्मरामि ॥ ३३॥ (सांतस्तापं निश्वस्य ) अहो दुर्विषहता प्रियाविरहव्यथायाः । येनानु- १ वयस्य निश्चित इदानी भव । असाधारणः खल तत्र भवत्यास्त्वमि पहुमानः।

·विक्रांतकौरवे- पदमेव समुत्पादितसर्वागीणपरितापा शिरोवेदनामिवापादयति । ( सवि- शेषोत्कंठं ।) भवसि भवसि मूर्धन् सत्यमेवोत्तमा यदि सकृदपि तस्यास्सेर्प्यमुक्षिप्तपाणः । रतिकलहविमर्दप्वर्चति त्वां प्रियाया- स्स परमपरिहार्यः पारिहार्यपहारः ॥ ३४॥ विदूषकः-भो वअस्स समासण्णो मज्झाण्हो जाव एहि खंदावारं एव्व गच्छेमो। राजा--( नभो विलोक्य । ) कथं गतमहर्दलम् । तथाहि । अहमिह सहसानः संगरन् वहभार तरुविटपनिपण्णस्सेवते स्थापसौख्यम् । श्रयति तपनतापात्रसन्नत्र चासो धननलिनपलाशाभ्यंतरं मंदसानः ॥ ३५॥ किंच। प्रासादोदरवासगेहतलिमेप्वद्यातपोद्वेजिन- चर्चाचंदनकर्दमाईतनुभिः सार्धं मियामिः मियाः। क्षौमांतव्यजनैः करव्यतिकराः संविज्यमानैमिथः कुर्वतः सुरतश्रमव्यपनयं तद्रालयः शेरते ॥३६॥ विदूपकः-इदो इदो पिअवअस्सो। ( इति परिक्रम्य निष्कांती) इति श्रीकवि हस्तिमल्ल्न विरचिते कोरवपौरखीयनाटके गंगामजन नाम द्वितीयोका समाप्तः ॥ २॥ १ भो पयस्य समासो मध्यान्हः यावदिदानी स्वंदावारमेव गडावः । २रत इतः प्रियवयस्यः।

·तृतीयोऽङ्कः। तृतीयोङ्कः॥३॥ Moro (ततः प्रविशति विटः) विटः-अहो अनन्यसाधारणी वाराणस्याः समृद्धिः । अत्र हि- गुण एवाहार्य भवति पुरुषाणां बहुमतं त्रियः स्वैरं हार्यः प्रणयचतुरैश्चादुवचनैः। धनं पात्र दत्तं न खलु वसुगुप्तिर्धनवशां कधीनां काप्यन्या भणितिरभिजाता विजयते ॥ १ ॥ अतश्च-- पणिजो जित्वरीमाहुः सत्यं वाराणसीमिमाम् । यदेनया व्यजीयंत विश्वान्यनगरश्रियः॥२॥ विशेषतः पुनरद्य सुलोचनास्वयंवरयात्रायामन्यैव कापि शोभा काशीराजधान्याः। तथाहि- अभ्युक्ष्यते सरसकुसुमाभ्यचिंतेगंधतोयै- पीथीमार्गाः पुरपरिजने नात्र संमृष्टशुद्धाः । पुष्पैच्योतन्मधुलवजडैनिप्पतचंचरीकै ाक्रीयते सुरभिभिरितो वेश्मनां चाजिराण ॥ ३॥ . अपि च-- उत्तंभितध्वजपटांचलघुव्यमान- ज्योतिर्विमानविततीनि विभांत्यमूनि ।

·४६
विक्रांतकौरव-
सौधान्युदस्तमणितोरणकोणनद्ध-
डोलायमाननववंदनमालिकानि ॥४॥
यावदिदानी स्वयंवरयात्राकृते समापततो राजन्यस्यावेक्षणेन चक्षुषी
संभावयामः । (परिक्रम्यानतो विलोक्य )। कथमसौ विलासबाह्यालि-
मकरध्वजस्य संगतशालारतेविक्रिया पण्यस्वीरमानामुत्पत्तिभरनं शृंगारस्य
नाभिगृहं लीलाया निर्माणभूमिविभ्रमाणामाकर्षणवदिशं तरुणजनमनोमीना-
नामवस्कंदपरबलामिद्रियग्रामस्य विनयमुखपटाक्षेपणरंगो विनीतजनवार-
णानां स्वगुणविकत्यनस्थानं पीद्वानां वैदग्ध्यविनिमयहछेकानां करा-
लगोलव्यतिकरपितृवनं वेश्याजनमातृजरतपितृपिशाचिकानां पुराणा
चामलूरुगणिकादारिकाभुजंगीनामपूर्वमहेतदर्शनं मायाप्रपंचस्य पारि-
पंथिको निश्रेयसपथपान्थानां मनोरथमात्रास्वाद्यो दुर्गतानां द्रविणवतां
सदाप्यदत्तकवाटो वेशवाटः।
किंच।
अविलंभस्निग्धं वचनमवलेह्यं श्रवणयोः
परिप्वंगस्संगव्यसनमपहस्त्येव मधुरः।
ऋतेऽन्तः सद्भावात्सपरमुपचारश्च रुचिर-
स्सहयोद्भिवानि स्तनमुकुलकैर्यत्र सुदृशाम् ॥ ५॥
(स्पर्श रूपयित्वा ) अहो वेशवी विहाररसिकस्य कोप्यतिशायी
सोरमसंमारः समीरणस्य ।
अत्र हि-
प्रौढांगनारुचिरकंठधनांगरागः
कस्तूरिकापरिमलस्पृहणीयगंधः।
सौभाग्यगर्वमरमन्थरयेव गत्या
चेतः प्रलोभयति नस्तरणो नमस्वान् ॥ ६ ॥

·तृतीयोऽङ्कः। ७ यावदेनं वेशबाटमतिलंध्य राजन्यकावलोकाय राजमार्ग समासाधयामः। अथवा दुष्करमेनमतिलंपयितुम् । कुतः। न दृष्टां विम्बोष्ठीमलमनमिमाप्यास्मि चलितुं विलम्बः स्यात्तस्तैस्सुचिरमुपचारैश्च सुदृशाम् । अपेक्ष्यंत चास्मान् प्रचुरमपराद्धाश्च सुहृदः प्रियाः प्रत्याश्वास्याः प्रणयघटनाये विघटिताः॥७॥ तदंतरायः खल्वयं मार्गः कार्यान्तरस्य । अथवा शांतं श्रेयानेव मे प्रस्तु- तकार्यातरप्रसंगस्यात्र व्यासंगः । येन- तांबूलवीटीरुपयुक्तशिष्टाः कर्पूरपारीस्सकरंडदत्ताः। माल्यानि धम्मिल्लकृताधिवासान्यमुत्र लप्स्ये मुहुरंगनाम्यः॥ ८॥ तदिदानीमेनमवगाहिये । (परिक्रम्यावलोक्य च) कथमसो वेशबाट- मुखमंडपे दुविनीता शोण्डघर्घरकंठयोपारितरूप्यघटाटेण्टा । कथं नु खल्वस्या मूर्तीयाश्शिरोर्तेरात्मानं रक्षेयं । दुर्लमः सल्वेभिर्युर्दान्तदेवित्र- मिष्टस्य ममात्रापसारः । तत् किमत्र शरणं । मवतूत्तरीयेणावकुंठितस्व- रितमस्माद्देशात्पलायिष्ये।(तथा परिक्रम्यन ) दिष्ट्या निश्शल्यः कुशल्यस्मि हन्त मोः। द्रविणस्यार्जनं द्यूते वेशे तस्य विसर्जनं । एपामायव्ययद्वारे द्वे आपि व्यसने इमे ॥९॥ (कर्ण दत्वा ) कुतः सल्वाहानध्वनिः ।( विभाव्य ) कथं चंदसेनाभव- नात् । इह सल्वांतप्रणयकेलीव्यतिकरमेकं मिथुनं प्रतिवसति । चंद्रसेनाव- शिकचकोरश्च । व्यभिचरितं खल्वस्यामभिजातसाहार्दायां परवित्ताच्छेदनेन ·विक्रांतकौरवे- गाणिकाकुलधर्मेण । यदनयोद्वपदयोरिव वर्तते परस्परार्थसंक्रमः । अतश्चैतदेवं । यतः- न बहुप्रेयसीन पुंसः कामिन्यो बहु मन्यते । पुंमांसो बहु मन्यते बहुपुंसीन योपितः ॥१०॥ (पुनः कर्ण दत्वा ) कथमिहेव भवनचंद्रशालायामपावृत्य गवाक्षं पत्या सह वीक्षमाणा चंद्रसेनेव व्याहरति । इयं खलु- अश्रांतकांतसुरतक्लमनूतनोत्य- स्वेदोदविंदुविसराईकपोलपालिः। मा मादयत्यलसविद्वलजिह्मदृष्टि- निश्वासगदगदगलत्मसरचाभिः ॥ ११ ॥ तल्पस्थितेयमुपधानविशिष्टहस्ता न्यस्तानना पुलकिनी पियमतुरंसे । आस्रस्तकेशरचनांतरितावतंसा धत्तेवधानमिह मत्यतिपालनायाम् ॥ १२॥ भवतु संभाव्यैव गच्छामि । ( उपमृत्य) अनय्यमस्तु युश्योस्संगतं । यि । अपि कुशलं भावस्येति । कयममुना कुशलपरिप्रश्नेनोटितो मे चिरादनवलोकनातिक्रमः । सहायो मास्म मामुपालमेयां अपराध्यत्र सुलोचनास्वयंवरयात्रा । यदिभकृष्ट संनिविटगनांतरशिविरनिरीक्षणकौन- केन परिभ्रमतां तृतीयोयं दिवसः । किमाहतुः । तेन हि क्षांतमिनि । एप इदानीं निष्कृतनिजातिकमदुष्कर्मा महाकविप्रबंधस्येव नित्यप्रवृत्तमुस- पाप्यम्याम्य मिथुनस्य सौरशायिको भवामि । किमाह मवती चंक्रमण- .

·तृतीयोऽङ्कः। चपलस्येव चालकस्यांतह निरुध्यमानस्य कुतस्ते प्रियसुहृदः सौख्यमिति । अलं कथांतरव्याजेनात्मनः सौभाग्यकतया। किमाह भवती । कंपितास्मि अलंक्रियतामयं शम्या इति । वासु सुलोचनास्वयंवरयात्रां प्रत्यवेक्ष्यो- पावर्तिप्ये । तदलमतियंत्रणया । किमाह भवान् । दृश्यतां भवता स्वयंवर- यात्रा । अहं तु पुनस्त्वन्मुखाच्छोप्यामीति । ( सस्मितं ) अहो चापलमत्र मवतः । यदा किं वदंती श्रवणदानमपि गृहस्थूणस्यैवादृष्टबाहिहस्य सख्युनर्नाल्पीयः । ( सस्मितं ) । अथवा प्रवर्तयतु तवापि स्वयंवरयात्रां चंद्रसेना । कथं हासोत्तरमसी पत्युहरसि पतिता । भवतु साधयामस्ता- वत् । ( परिक्रम्यावलोक्य च) कथमसो जरत्कूपिका वाराणस्याः प्रदी- पच्छाया । मदनभानोरकालपलितं तरुणानां सिनीवाली सुरतचंद्रातपस्य जंगमचंचावेशवाटस्य संमार्जनी स्णस्य विडंबयंती विलासिनी विभ्रमान्नि- जोदवसितालिंदवितर्दिका दूपयंती भोगवत्या माता निपावती । या खलु- यतस्ततस्सृतविशीर्णसूत्रा पुरामकथेव शिरालदेहा । अमुंचती मंडनमंगनाह चलत्यचारु प्रचलाकिकेय ॥१३॥ अपि चास्याः- मूले वालयवप्ररोहधवलान लब्धस्वभावांस्ततो मांजिष्ठप्रसरच्छवीनथ चरत्ककोलिनालारुणान । पश्चान्मुग्धशिरीपकेसररुचः प्रांते च काकच्छद- च्छायान्मूनिकचान करात्यपसरनीलीरसो भावितः ॥१४॥ हंत भोः, अनया सल्वयथार्थनामा भोगवती जाता येन सा भूताविष्टेव समयं परिहीयते । ग्रहप्रहातेव न विश्वस्यते विपदूषितेव वापिका नास्वा- यते । विषधराधिष्ठिताचंदनलता नोपसेव्यते । किंच बहुना चंडालिका तु ४ ·५० विक्रांतकौरवे- सा संप्रति चंडालिकेव दूरे स्पर्शस्यानिसर्गाश्लीलमुखराया हृदय इवात्मनो बहिरे भवने को वावसरमेकं लगति । तथाहि-- निष्कासयत्येकत एकमेपा प्रवेशयत्यन्यमथान्यतश्च । पति सुतायाः कपटोत्कटाभिः स्यांशावतारैरिव कुट्टिनीभिः॥१५॥ इत्थं च पुनः समर्थये। निःपा भणितिनिसर्गमधुरा निर्मत्सरा शेमुपी निष्पापा नृपता जगद्बहुमता गीतिश्च निकृता। निर्दोपा चरितस्थितिर्गुणवती वेश्या च निर्मातृका यत्सत्यं बहुनापि भाग्यवसुना लभ्येत वा नैव वा ॥१६॥ सर्वमेतदास्तां । इदं तु पुनरब धुनोति । यदद्याप्यसौ तरुणीमन्या झझ- रखर्जूरकमवरुद्धवती न जातूज्झति स्वयं वृषस्या । कथमाद्धयत्यपि । हत ध्वस्तोस्मि । भवत्तु ( उपसृत्य ) किमपि व्याज कृत्वा गमिष्यामि । (हा- स्यं निरंधन ) अथवा व्याजीकरणमपि नास्यां अर्थक्रिया प्रवर्तयति । (उपमृत्य ) वासु निषादवति सुभगा भव । अथ वयस्यखर्जूरकोप्यत्र । किं बबीपि । न जानीम एव त्वमिति । हंत साधुकृतं सर्जूरकण किं भव- त्या अपि जर्झरवादनमेव तस्मै स्वदते एपाहमर्धचंद्रकं कृत्य तमाने- प्यामि । मा कदाचिदपि भूनिपादवती विपादवतां ।किमाहमवती। कुतो मे विपादः । यदा भाव एवेवं वर्तते इति । वासु तदयमद्यापच्छे । किं प्रीपि कदा पुनर्भावो द्रष्टव्यः । न खल्विहागत्य युक्तं मित्रदुहितरमसंभाव्य गंतु. मिति । वासु स सर्जूरकमयैव मां द्रक्ष्यसि किमाह भवर्ती । तेन हि गम्यता- मिति । साधयामस्तावत् । (परिक्रम्यावलोक्य च) इयं सलु नरपिशा- चिकादर्शनप्रायश्चित्तं लोचनाभ्यामियं हि वैजयंती मकरकेतोरवलेपस्ता. रुण्यस्य पुण्यं लावण्यस्य माग्यं सोभाग्यस्य माणिक्य गाणिस्यस्य चंद्रिका ·तृतीयोऽङ्कः। ५२ जगन्नयनचकोरकाणां चंद्रमत्या दुहिता रतिचंद्रिकानाम मनकाशिनी प्रकाशितकाशीराजपुरी यशोवैभवा स्वभवनप्रांतवर्तिनः शिक्षागृहासंगी- तयोग्या जनितश्रमरमणीया निर्गच्छति । यासो- आवद्धचंडातकपीड्यमान-मध्यस्फुटालक्ष्यगीरनाभिः । प्रस्वेदसुस्निग्धदारीरयप्टिविमाति विभ्रांतविशालडष्टिः ॥ १७ ॥ मुहुत्ताभ्यासव्यतिकरचलन्मौक्तिकलता समुन्मृष्टाच्छाच्छस्तनमलयजालेपरुचिरा । चिरायासश्राम्यञ्चरणशिथिलन्यासमधुरा क्षणन्मंजीरेयं मदयति मनोरंजयति च ॥ १८॥ यावदस्या: सीबस्तिको मवामि । ( उपसृत्य) स्वस्ति भवत्यै। सुंदरि कृतं नृत्ताय ताभ्यामंजलिबंधेन । (सस्मितं) उन्मार्जितेपि वहुले हरिचंदनस्मिन् अव्यक्तमेव निविहस्तनि दृश्यमानः । लाक्षारसेन रचितः कुंचकुंभपीठे धन्यस्य कस्य वदनन विशेषकोऽयम् ॥ १९ ॥ कथमदृष्टोत्तरा सत्वरपरावर्तननर्तितस्तनकलशा सबिलासविनिहितकरत- लस्थगितस्तनतटोत्संगा सलीलचलनवाचालितमेखलाकलापा सबैकक्ष्यसाची- साचिकुरलोचमा सविभ्रमांकुरितलज्जास्मितविरुसितकपोस्तटातूर्णपश्मुसर- नपुरमसी स्वभवनद्वार एवांतरिता । चिरावात्यमुन्मेषेण फलंमीक्षणाम्यां । मवतु साधयामस्तावत् ( परिक्रम्य ) कथमसावशोकतिलकायास्सता केली- .

·પર विकांतकारवे- मतीवाल्पसुलमसुकुमारचापला सत्वरमागत्य मा हस्ते गृह्णाति (निर्वण्य) अहो लालनीयता वालस्य । तथाहि- गतिालालोलातरलतरलं चारु च वचः स्फुरदंतज्योत्स्ना प्रसररमणीयं विहसितं । स्तनौ नोद्भिद्यते न च विचरतः साचि नयने किमप्यस्या वाल्यं हरति तरुणिम्नाोप हृदयम् ॥२०॥ मद्रे किं ब्रवीपि । आह्वति भावमर्जुकेति । (ऊर्व विलोक्य ) कथम- शोकलतिकापि द्वितीयस्यां प्रासादभूमो गोपानसीमध्यासीना विटंबयंती विमानारूढां दिव्ययोपितमित एव दनदृष्टिर्मा प्रतक्षिते । भवतु प्रवक्ष्यामि । (प्रविश्य ) इयं सोपानपंक्तिः । यावदारोहामः । (नाट्येनारुह्य) वासु क- ल्याणिनी भव । किं नापि । संनिहिताममं पर्यकिकामलंकरोतु भाव इति । यथाह भवती । (उपविश्य) वासु किमिदं गवाक्षनालांतरिता विदूरे वर्तसे । कथं सविभ्रमोन्नमितभूलतमसो स्मयमानविलोचना न किमपि वीति । मवतु कथितमनया पुष्पयत्त्वम् । वासु कः खलु दराकः पुष्पवती- मशोकलतिकामसमावयति । कृतं वीडितेन । किं बीपि । इह गच्छतो हास्तिनपुरवास्तव्यस्य मंडावर्तनाम्नः कौरवेश्वरप्रियानुचरस्य त्रीणि दिना- नीति । तेन हि लब्धमेव देशांतरपरिभ्रमणफलं नंद्यावर्तेन । अथ कीदृशो गुणेनदावर्तः । किं ब्रवीपि । न क्वापि हीयते वाराणसी विटपमहत्तरादार्यमद्विलकादिति । कयं मयेवोपमीयते । भवविदभुपालभ्यते। कथं स कामी पुरुषार्थवित्स्याद्विहाय यस्संप्रति वर्तते त्याम् । अमोधमत्रं ननु पुप्पमृद्वि त्वं पुप्पिता पुप्पशरासनस्य ॥२१॥ किं चवीपि । कुतः पुनर्मावेनाप्रविश्य भवनं गंतुमुपकांतमिति । वामु समापतंति स्वयंवरयात्राये रामानस्तदवेक्षणचापलमत्र मां चलयति । किं

·तृतीयोऽङ्कः।
५३
बबीपि । तेन हि स्वैरमिहेवास्यतां । एप हि स्पृष्टमेव निरीक्ष्यते पार्श्वतो
राजमार्गः 1 कियती च वेला पुनरित एव प्रतिष्ठमानानां राज्ञामिति ।
(विलोक्य ) कथं प्रवृत्तमेव गंतुमितो नृपतिमिः । किं ब्रवीपि 1 अथ
कोयं पार्श्वचरेण चामरमाहिणानुगम्यमानो वल्गु वल्गंतं महाप्रमाणमाजा-
नेयमारुह्य राजमार्गमवगाहत इति । ( विभाव्य ) अयं खल्वनिल्वाटेश्वरः
इजरावस्य पाता।
तथाहि-
स्थगित जठरभागाः श्मश्रुमिलम्बमान-
निशितधयलधारान विभ्रतो मंडलायान् ।
अनतितरलयातास्तं पति सूचयति
प्रकृतिसरलगात्रास्सैनिकाः कौटजरात्राः ॥ २२॥
किं बीपि । कः पुनस्यमतिरयतूर्णपदगामिनं वानायुकप्रवेकमारुह्य
प्रयाति ।
(विमाध्य) कथमसावधिष्ठानस्याधिष्ठाता काश्मीरेश्वरः ।
तथाहि--
तूणीरिणः स्यूल कठोरवेणुनिर्माणवाणासनपाणयोऽमी।
गौरविषः कर्कश बमुकेगाः काश्मीरनाथं कथयति सन्याः॥२३॥
किं प्रवीपि।
कः पुनरसी विध्यशिखरोदयकायमाबद्धनक्षत्रमालोज्ज्वलनेपथ्यं स्थूल-
पृष्टं विध्यसिंधुरपृष्ठमधिरुयायाति । (विमाथ्य ) कममसी आन्ध्रदेशा-
धिपतिः विजयवाटीपतिः।
तथा ह्यमी।
मांशुमतीकाः प्रकृतिप्रगल्भाः प्रायेणकालागरुकालवर्णाः।
इंतान वहंतो गुम्दीर्घदंडानंधाधिराजस्य चरंति सैन्याः ॥२४॥

·विक्रांतकौरवे- किं ब्रवीपि । कः पुनरसौ महाप्रमाणवान्हिकनिबर्हिवर्माणमनाकुलचरणविन्यास विभाव्यमानगमनजवां वेसरवधूमारुह्यातिवर्तते इति । अयं खलु कर्ना- टकभूमेः पालयिता मान्यखेटाधिपतिः । तथाहि । अमुं परितः- उत्कीर्णशंखमणिदामपरीतकंठाः प्रालंबकर्णविनियोशितदंतपत्राः। कर्नाटका विकटविस्मयनीयवेषाः शक्त्युद्यताःमथितशक्तय आपतंति ॥ २५॥ किं ब्रवीपि । कः पुनरसी सत्वरितचदुलगामिनं कर्कशवपुपं विक्रमारूढः पादचा- रिभिरेव छत्रधारिभिरासेव्यमानः सत्वरमभ्येतीति । ( विभाव्य ) कथमसो चोलेश्वरः स्वरपुराधिपतिः। तथाहि-- कौक्षेयकान कुंचितकुन्जपृष्ठान धनूंपि वााणि च विभ्रतोमी । पैरनत्युझटदर्शनीयैश्चोलेश्वरं चोलमटा बुवंति ॥ २६ ॥ किं ब्रवीपि । कः पुनरसी नातिवर्णगमनांदोलिताभोगकिंकिणीझणझ- णारवमुसरं कलिकलभमारूढ इति । (विभाव्य) कथमसो दक्षिणमथुरा- धिपतिः पाण्ड्यः। तथाहि- शिखंडिवर्टायपिनद्धचूडामोढानि तालानि शरासनानि । यहंति मुक्तांचितहेमपत्र-कर्णा अमी पांड्यनरेन्द्रसैन्याः ॥ २७ ॥ किं ब्रवीपि । कः पुनरयमांदोलिकाधिरूढो निभतमंदगामिपरिजनो राजन्यमिति । (विभाव्य) कथं केरलपालो महोदयपुराधिपतिः।

·तृतीयोऽङ्कः। अभी हि-- आगुल्फदीर्घक्षुरिकापिनद्ध-कटीतटास्तव्यकरात्तचापाः । करैः परस्तीक्ष्णमुखान वहति शिलीमुखान केरलनाथसैन्याः२८ किं ब्रवीपि । कथमसावचपलखेलस्थूलोच्चयगामिनी करेणुकामारूढः कौरवेश्वरो दृश्यते इति । (विलोक्य) वासु केनाभिज्ञानेन कौरवेश्वरमज्ञासीः । (विभाव्य ) नूनमसावमुष्याग्रतः संमुखमासीनः स एव भवत्याः पतिन- यावर्तः । यतः सोपि नात्र लग्ना दृष्टिं प्रत्याक्षिपति । कथममुना स्मितेनैव ह्यनुज्ञातव्यमहत्येव सत्यमत्रभवती नंद्यावर्तः । तिष्ठत्वेतत् । कथय कतमः खल्वत्र काशीराजस्य जामाता भविष्यति । किं ब्रवीपि । श्रुतं मया नंयावर्तमुखात् द्विकिल वृत्तम् । सुलोचनामेघेश्वरयोः परस्परदर्शन- मनुरागश्च गरीयान तथा तथा प्रकटित इति । इति युज्यत एतत् । कुमुदाकरमेव हि कौमुदी संभावयति । व्यज्यते चास्योत्कंठतानेन लिंगेन । अस्य हि- तंद्रालसानि सुहृदा सह भाषितानि निद्रात्ययादिव जडानि निरीक्षितानि । चिंतामरोपहितपांडिमगंडशोभं प्रम्लानकोकनदमंथरकातिवक्रम् ॥ २२ ॥ वासु गतस्सों राजलोकः । यावदहं गत्वा स्वयंवरवृत्तान्तं जानामि । किमाह भवती । तेन हि गम्यतामिति ( उत्थाय ) वाराणसीसारयौवने मेघेश्वरमेव वरं स्वयं वृणीतां सुलोचनासुभगं त्वामेव नित्यसुमुखां नंद्याव- तोपि नंदयतु । (इति निष्कातो विटः1)

·५६
विक्रांतकौरवे-
शुद्धविष्कंभः।
(ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा नंद्यावर्तो विदूषकश्च)
राजा-(सोत्कंठमात्मगतं ) अहो सौकुमार्यमपि योषितां कार्कश्यमेव
पुष्णाति पुध्यायुधस्य ।
तथाहि-
उद्भिन्नकौतुकरसव्यतिभित्रलज्जा
पारिप्लवानिकृतसाध्वससंप्लवानि ।
विप्रेक्षितानि मधुराणि सुलोचनाया-
स्संतापयंति हृदयं मृदु शीतलानि ॥ ३० ॥
मुष्णाति च विषमे दूषिता शेमुपी सत्वोन्मेषं पुरुषस्य ।
तथाहि-
सममिदमधुना सुलोचनायाः
प्रकृतिचलेन विलोचनद्वयेन ।
अनिभृतमभवद्विलुप्तसत्त्वं
हृदयमधीरमधीरलोचनायाः ॥ ३१ ॥
(विभाव्य ) अहो संस्कारसंतानस्य द्रढीयसी प्रोडी येन प्रत्यक्षपरोक्ष-
योस्तन्वीक्षणं प्रति चक्षुषी न विशेषमीषदपि दर्शयतः। (आत्मानं प्रति)
किं च मोः।
नेत्रद्वयं विमिपदुन्मिपदप्यदो मे
संस्कारवद्धघटनामवलोकते ताम् ।
तब्रूहि मे दृदय यत्स्वदतेर तुभ्य-
मुन्मालयामि यदि या विनिमीलयामि ॥ ३२॥

·तृतीयोऽङ्कः।. विदूषकः-मो वस्स किं अज्ज सो एव्व गंगातीरउत्तंतो हिअए परिवत्तदि । जदो चिंतामरणिप्पंदसम्बंगो णिवादस्थिमिदो विअ सामरो पिच्छलं लच्छिसि। नंद्यावर्तः–आर्य सौधातके साधु लक्षितम् । तथाहि-- कृत्या दक्षिणपादजानुशिखरे सव्येतरं कर्बुरे हस्तेनासनहेमपीठमधुनावष्टभ्य वामेन च । अर्धनस्तपुटं विलोचनयुगं न्यस्यन् पुरो निश्चलं वारंवारमसौ विनिश्वसति च स्थूलायतं निस्सह ॥ ३३ ॥ राजा-( सवैलक्ष्यं ) सखे नंद्यावर्त वयस्य सौघातके किं बूथ । नंद्यावर्तः--देव न किमपि, इदं तु विज्ञाप्यते । स्वयमवरिष्ट परितो या त्वां नेत्रोत्पलस्रजच पुरा । तस्याः स्वयंबरोऽयं पुनरुक्तो लोकव्यक्त्यर्थम् ॥ ३४ ॥ राजा-अथ कियद्व्यवधानमस्य स्वयंवरयात्रासमयस्य । विदूषकः-णं अत्तहोदीए कासीराअउत्तीए आअमणं । नंद्यावर्तः-(पुरो निर्दिश्य) नन्धियं प्रविष्टेवात्रभवती काशीराजपुत्री । राजा-(सोच्छासमात्मगतं ) कयं प्रविष्टैव । ( निवर्ण्य ) इयं हि सा काशिपतेस्तनूजा स्वयंवरस्थानसभामुपैति । सुलोचना दीर्घविलोचनाभिः पुरांगनाभिस्सह निम्ननाभिः॥३५॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिया सुलोचना नवमालिका प्रतीहारथ) प्रतीहार:- :-इत इतो मदारिका ( सर्व यथोचितं परिक्रामति)। १. भो वयस्य क्रिमद्य स एव गंगातीरवृत्तांतो हृदये परिवर्तते यतचिंतामर- निप्पदसवीगो निर्वातस्तिमित इव सागये निश्चलं लक्ष्यसे । काशीराजपुन्या आगमन। २ ननु अत्रमवत्याः ·विक्रांतकौरव- अहो महाराजस्य सर्वातिशायिनी प्रज्ञा यदुपज्ञामियं प्रज्ञावतामगर्हणीया वधूवरसमाराधनलब्धस्तोत्रा स्वयंवरयात्रा। पिता वा माता वा भवतु स वरस्ताहगथवा कुमारी तच्छंदं निभृतमवगच्छेदिति तु यत् । तदप्येपा दत्तिर्लधयति यदस्या रमयितु- गुणं या दोपं वा स्यरुचिमनुचक्षुर्विमृशति ॥ ३६॥ सुलोचना-( अपवार्य ) सहि सञ्चं एब्ब तं जं तुए गंगातीरे दिलंबंतस्स बह्मणस्स मुहादो किपि सुदंति । . नवमालिका-किं अण्णहा हि तुह मए भणिदं आसि । सुलोचना-सहि विसरिदं खु तं पुणोवि एकवार भणाहि । नवमालिका-(सस्मितं ) विसैरिदं वा होदु पुणोवि एसा भणामि । पैसो जयोत्ति विदिओ कुरुराअउत्तो विस्संमणिज्जरसिओ विणयधामो। कामो सअंकवअणाण जणस्त कंतो संतोसपूदहिअओ समरेकमलो ॥ ३७ ॥ सुलोचना-सहि तंवि सु तेण एव्व भाणिदं इमं चेअ कजं उदि- सिअ सो जणो एत्य आअदोत्ति । १ सखि सत्यमेव तत् यत्त्वया गंगातीरे विलंबतो प्रामणस्य मुखान् किमपि ध्रुतमिति । २ किमन्यथा हि तव मया भणितमासीत् । ३ ससि विस्मृम सलु तत् पुनरप्येकवारं भण। विस्मृनं वा भवतु पुनरप्येपा भगामि । ५ ए जय इति विदितः कुहरामपुप्रो विघंभगीयरसिको विनय कथामा । कामो राशकिवदनाना जनस्य कातः संतोषप्तहृदयस्ममेरकमयः ॥ ६ ससि तदपि स तेनैव भणित. मिदमेव कार्यमुद्दिश्य स जनोऽनायात इति ।

·तृतीयोऽदः। ५९ नवमालिका-जेणे मं पत्तिआअसि । इदएच दक्ससि । प्रतीहारः--प्रविष्टाः स्मः स्वयंवरसभा (परितोऽवलोक्य) एकत्र विद्याधरराजमुख्यै- रन्यत्र भूपालकुलमकाण्दैः। इयं सभा संमति सेव्यमाना व्यनक्ति कामप्यपराममिख्यां ॥ ३८॥ अपि च मन्ये । दर्शयंति निजामुद्धि प्रतिराजमिहार्पिताम् । स्वयं भगवती लक्ष्मीः श्लाघते जगति धुचं ॥ ३९ ॥ (निर्वर्ण्य) अये परिमितोदारपरिवारता महीपतिनामाविर्भावयति वेमवं विभवस्य। पुनः। वारस्त्रीहस्तधूती हसति सितरुजां चामराणां समूहो हंसान मावृट्मवासपमुदितमनसः स्वैरमुड्डीयमानान् । लीलामालेढिमेघध्वनिनितमदं कृत्यता बहिणां च चंचन्मायूरपिच्छव्यजनपरिकरः पार्श्वतो धूयमानः॥४०॥ कथमिदानीमकंपमानसुत्तासनिधानमभिधमानविभ्रमभंगी विडंबयति कामिलोकं कुसुमधन्वा । भवतु प्रक्रांतमेवोपक्रमामहे ! (विलोक्य )- कयमसो साईगंधं यावदेन प्रथमतो दर्शयामि । (उपमृत्य) फणिनामधिपेन यो वितीर्ण विजयाधस्य भुनक्ति दक्षिणा) । १. येन मा प्रत्यायसि । अत्रैवं द्रश्यसि ।

·६० विक्रांतकौरवे- रथनूपुरचक्रवालनामा प्रथिता यस्य चकास्ति राजधानी ॥४१॥ प्रणम्रविद्याधरमौलिमालिका मणिप्रभाले प्रमिलनसार्चिपः। प्रियात्मजस्तस्य जगदृशां प्रियो नमेरसौ मेरुसमानगौरवः ॥ ४२ ॥ नवमालिका-कह एस चक्कवट्टिणो महाराअभरहस्स • अग्गमहिसीए सुभदाए जेठभादअस्स सअलविज्जाहरचूडामणीए महाराअणमिए सविसेस- परक्कमतुलिदणिअजणओ तणओ । प्रतीहारः-(सुलोचना प्रति ) किमस्ति ते चेतसि शस्यदुच्छुस- नमेरुसौरभ्यसुगंधिसीमसु । विर्तुमिच्छा गुणिना गुणप्रिये सहामुना मेरुवनांतभूमिपु ॥४३॥ (विभाव्य आत्मगतम् ) कथं परांचति वास्याश्वेतः । भवत्वपर्यनुयो. ज्याश्चित्तवृत्तयः भवत्वन्यतो दर्शयामि । (परिक्रम्य दृष्टा च ) कथमसा- वोत्तरार्थो विद्याधरकुमारः सुनमिः । योसो- विमोचयंत्यामपिवारवध्वां स्वयं च पर्यस्तविलोचनान्तः। विमोचयत्यंगदकोटिदष्टं स विभ्रमं चामरवालकामं ॥४४॥ १ कयनेष चक्रवर्तिनी महाराजमरतस्याप्रमहिण्याः मुमद्राया स्पेभानुः सकत्वद्याधरपूडामणेमहाराजनमेः सविशेषपराकमतुलितानित्रप्रनकस्तनयः ।

·तृतीयोऽङ्कः। (उपमृत्य) विनमितरिपुयक्षः पक्षपाती गुणानां विनमिरिति वितेता दुर्विनीताशयानाम् । भुजगपतिवितीर्णामुत्तरां राजताने- रवति सुकृतायान्यः श्रेणिमेणांकसौम्यः ॥ ४५ ॥ अलकामधितिष्ठतः पुरी त्रिजगत्ल्यातविभूतिवैभवाम् । अयमप्रतिमयविक्रम- स्तनयस्तस्य नयैककोविदः॥४६॥ नवमालिका-कहें एस अ मार वाहुबलिणो माउलउत्तस्स महारा- अत्रिणमिए जिम्मलचरित्तो पुत्तओ। प्रतीहारः-- मंदमंदविहरत्ववनानि स्वैरमुत्तरकुरूपवनानि । सेवितुं किममुनास्ति मनस्ते पारिजातसमनःसुरभीणि ॥४७॥ (विभाव्य आत्मगतम् ) कथमुदास्त इव । भवत्वन्यतो दर्शयामि (परिक्रम्यावलोक्य च ) कथं विद्याधरकुमारो लोहार्गलाधिपतिर्मधप्रमः । योसा समुत्पतत्केसरधूलिलुन्धा- मलुब्धपातामुपरिभ्रमंतीं। अन्येति उप्रया भ्रमरी सलीलं लीलासरोज भ्रमयन् कराभ्यां ॥ १८॥ १, कयमेष च मारः बाहुबलेमातुलपुत्रस्य महाराजविनमनिमलचरितः पुत्रः।

·विक्रांतकौरव- (उपमृत्य) यस्याग्रतः संयति संपतंतः क्षणेन निर्वासितशौर्यसाराः। मेघप्रमावा रिपयो भवति मेघनमो नाम स एप धीरः॥४९॥ नवमालिका-केहं एस विजाहरलोअसलाहणिजसोहागतंभाविदो असंभाविददोसलेसो लोहम्गलेस्सो । प्रतीहार:- अनेन साधं सुरलोकवात- व्याधूतसंतानकसौरमाणि। कल्याणि सेवस्व सुरसवंती- तीरांतमंदारलतागृहाणि ॥ ५० ॥ (विभाव्य आत्मगत ) कथमिहापि सैव रीतिः । भवतु भूपालानि- दानी दर्शयामः । ( परिक्रम्य विलोक्य च) कथमसो साधुविधानकाव- तितनयश्चक्रवर्तितनयः शरत्कौमुदीविशदोर्दीतिरकीर्तिः । योसो- दीव्यच्छलाकापरिवर्तनेन सविभ्रमोदंचितपूर्वकायः। स्रस्तं प्रकोधात्कटकं करेण सुश्लिममारोपयतीतरेण । ५१ ॥ (उपसृत्य) यस्मै कृतांजलिरदाद्विजया एव सेनानिनाथचलितः स्वयमभ्युपेत्य । १ कप एप विद्याधरलोकापनीयसौभाग्यमभावितोऽममावितदोपटेगो सोहागलेशः।

·तृतीयोऽङ्कः। एकातपत्रमयते मरतं समस्तं सिंहासनं च चमरद्वयमातपत्रम्॥५२॥ अपि च-- येनैक एव विशिखश्चतसृप्याप दिक्षु दिग्जये मुक्तः। एकत्र तुपारादावितरत्र पपात पाथसां पत्यौ ॥५३॥ चक्रेण निप्पतियनिर्जितवैरिराज- चक्रेण सार्धमतिमानुपविक्रमेण । वर्णाश्रमस्थितिगुरोभरतेश्वरस्य तस्यैप सूनुरुदपादि पुरः प्रवीरः ॥ ५४ ॥ किंच- हिमाचलांभोनिलयावर्भुव- स्त चक्रवर्ती युवराज एप तु । समस्तदेवांचितपादपंकजः पितामहश्चास्य पुनः पितामहः ।। ५५॥ नवमालिका केहं एस आउज्झाउरिवठहस्स चक्कट्टिणो महारा- अमरहस्स पदमतणओ अप्पहिहदराची जुवराअ अक्ककित्ती । प्रतीहार:- समुच्चसन्मदुरसारसालसं झरीस्सरय्वाः मृदुसारसारमः । विगाधनीहारजडो निपेचतां रहोबिहारेषु युवां समीरणः । ५६ ॥ 1. कयमेर अयोध्यापुरीवादमस्य महाराजभरतस्य प्रथमतनयोऽप्रतिहत- वियुवराजोऽर्थकीत ·६४ विक्रांतकौरव- . कथमत्राप्यनुत्सुकेव । अलक्षणो विषमेषव्यापारः । भवत्वमतो दर्श- यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमसो बलिनो बाहुबलिनः पौदना- धिपतेः कुमारो महाबली। योसौ- अंगुष्ठमुद्राप्तिपद्मराग- ज्योतिःशलाकाभिरनाकुलाक्षः । आरंजयत्यंगुलिसारणेन स्मेराणि मुक्तागुणमौक्तिकानि ॥ ५७ ॥ (उपमृत्य)- क्षोणीमा लवणोदमा हिमवतो रूप्याद्रिणा गंगया सिंध्वा चापगया पयोध्यवदिभिः पोढा विभक्तामिमां । यत्स्वीकृत्य निरर्गलं विजयते तत्संयुगे चोदितं चक्रं चक्रधरस्य वक्रितमभूद्यस्मिनू मनार पिणि ॥५८ ॥ रश्च। तृणायेदं मत्या सकलमाप साम्राज्यविभवं सबीभत्सं कृस्त्नं विषयसुखमुत्सृज्य विरसम् । तपस्तप्त्वा फर्मास्रवमाप दहन निर्जरयितुं क्षणाबद्धं चैनः शिवपदकबाट व्यघटयत् ॥५९ ।। तस्यैप तनयो यूनां विशिष्टः पौदनेयकः । अनेन रममाणा च युवतीनां विशिष्यते ॥६॥ नवमालिका-कहं एस बाहुबलिणंदणो उक्रवादपडिपक्खमाण- संकुलओ इक्खाउवंसेकभूसणं अक्सलिदणिअपरक्कमतुलिदबाहुबली कुमारमहाबली। १. फयमेप याहुयलिनन्दन उत्सातप्रतिपक्षमानशंकुः इश्वाकुरोकभूपग- मस्सलितनिजपराकमतुलितबाहुबली कुमारमहायली ।

·तृतीयोऽङ्कः। ६५ प्रतीहार- मुरतश्रमांचुकणसौरभोदुरः व्यजनानिलः कुमुदगंधबंधुरः। मुदमातनोतु भवतोस्समीरणः प्लुतनातरंगपरिवर्तशीतलः ॥ ६१ ॥ (विभाव्य स्वगतं ) कथमिहाप्यसौ कुंडोत्कंठेव । भवत्वन्यतो दर्श- यामि ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कथमसो उज्जयिनीपतेरुग्रान्वयमामहरस्य मध्यमलोकमनोः महाराजमघोनः प्रियतनयः कुमारजयंतः । योसो- निर्दिश्य किंचित्कटकामुखेन हस्तेन तेनैव पुनः सहेलम् । नीतेन सूचीमुखतां निहति स्तंभ पुरोवर्तिनमर्धवीट्याः ॥१२॥ (उपमृत्य) आज्ञाक्षराण्येव सुमुखानि पृथ्वी- मयंति यस्योजितशासनस्य । अवंतिपु प्रातललामशोभा- मलंकरोत्युज्जयिनी पुरी यः ॥६३ ॥ महीपतेस्तस्य महीयते गुणे- रसौ कुमारस्तनयस्तनूदरि। व्रजात्ररागमगुणा गुणोत्करा गुणगोपीश्रवणावंतसताम् ।। ६४ ॥ नयमालिका- एस करसक्वंसुत्तंसो दंसिदुद्दाममणोहरदेहकति- पन्भारो परिपक्वराअचकं जअंतो कुमारजअंतो। १. कथमेष काश्यपवंशोत्तंसः दर्शितोदाममनोहरदेहकातिप्रारभारः प्रतिपक्षराष. चर्म जयन् कुमारजयंतः।

·विक्रांतकौरवे- - . प्रतीहार:-( उपसृत्य) निशीथिन्यां यूना प्रथितयशसा साकममुना शरच्चंद्रोद्योतद्विगुणविशदं सौधशिखरं । रतिक्रीडाखेदव्यपनयविदग्धोपचरणं मुहुः सुप्रायातं भज कुमुदसंपर्कसुरभिम् ॥६५॥ (विभाव्य स्वगतं ) कथमिहाप्यनीहैव । भवत्वग्रतो दर्शयामि । (परि- क्रम्य ) कथमसौ मथुरानाथस्य हरिवंशप्रथमकंदर्पस्य महाराजहरिकांतस्य प्रियसूनुः सुकेतुः । योसो-. व्यापारितां दृष्टिमिह पूर्व- मपांगसंचारिततारकांताम् । प्रत्याहरत्यव्यपदेशलक्षां द्राग्गोचरो मन्मयमार्गणानाम् ॥ ६६ ॥ राजपिरस्ति हरिवंशमहीपतीना- माद्यो हरित्सु हरिकांत इति प्रतीतः। यस्साम्पमेति हरिणा हरिणांकरोचि- यकारि कीर्तिधवलीकृतविश्वलोकः ।। ६७ ॥ तस्य पृथ्वीपतेः सूनुः कामधेनुरुपेयुपां। प्रख्यातः शौरसेनोस सुकेतुश्शूरसनिकः ॥ ६८॥ नयमालिका केहं एस सोरसेणीसमुभवमहाविदतरलकोमलक- व्वबंधस्स सूरसेणमंडलस्स मंदृइत्तों महुरं अहिवसंतो मरकंतिणिम्भत्यि- दमअरकेट्ट सुकेदू । १. फयमेर शौरसेनीममुद्भवमहापिततरल कोमलकाम्यबन्धस्य गुरगेनमंडलस्य मडनायिता मधुरामधिसन् मपुरकीतिनिर्भभितम करकेतुः मुकेनुः ।

·तृतीयोऽङ्कः। -- है प्रतीहार:- अमुना यमुनातरंगभंग- स्खलनक्लेशितशीतमारतेषु। विहरस्व सुखाकरेषु वृंदा- वनपर्यंतलताग्रहांतरेषु ॥ ६९ ॥ (विभाव्य स्वगतं) कथमसौ न वापि रज्यति । तथाप्यन्यतो दर्श- यामि । ( परिक्रम्य दृष्ट्वा च ) कथमसो हास्तिनापुरका सोमान्वयककुदो निरायासनिवर्तितशत्रुजयः कुमारो जयः । योसो- नास्ते विभियकममद्य नैव विव्यते विभ्रमचोष्टितर्या । नाप्यत्र रिक्ता स्थ मुद्रास्त एच परतु सत्त्वं विवृणोत्यपूर्व ॥ ७० ॥ विदूपकः-(अपवार्य)-केहं उपस्थिदा सअवरजत्तासमत्ति । नयावती-बाडं तथैव । प्रतीहारः-( उपसृत्य) अभिषिच्य युगोयमे विधाना कुरुराज्य त्वमिति प्रबोधितो यः। कुरुराज इति प्रतीतनामा कुशलादानमवर्तयत्प्रजानाम् ॥ ७१ ॥ यस्य च- युगारभे दानकममनभिज्ञानत्यपि जने तपश्चर्याप्रादुष्करणपरवत्ताहृतधिये । १ कथमुपस्थिता स्वयवरयानापरिसमाप्ति ।

·६८ विक्रांतकौरवे- " गृहानभ्येताय स्वयमदित दानं भगवते प्रियभ्राता श्रेयान समुपचितनिश्रेयसरुचिः ॥ २ ॥ रूपेण कांत्या सहसा महिना शौर्येण दानेन पराक्रमेण । बिभ्रत्परां कीर्तिमनन्यलभ्यां तस्यैप पुत्रः शमितारिसत्रः ॥ ७३॥ यो हि-~ करिकरपरिणाहस्थूलभारांधकार-- स्थगितगगनगर्भ मेघवामरौघम् । अधरितघनघोपः सिंहनादस्वरेण व्यजयत यत एपामुष्य मेघेश्वराख्या ॥४॥ नवमालिका-६सो सु सुणिम्मलकित्तिसंभारभरिदभुवणभंतरस्स राएसिणो महाराअसोमपहस्स पढमतणओ लोअलोभणपुण्णचंदो समरमुह- परम्मुहीकदवेरिणरिंदो णिअगुणामिअसोत्तणिव्वत्तिअसअलजणसोत्तरसा- अणो पवित्तचरित्तपरायणो कोरवेसरो मेहेसरो । ता इमस्सिं संचारिअंतु विअसिअउप्पलदलमालकोमलाइ सिणिद्धमुद्धसरलपहमराइ कोदूहलफुला- विदाइ तुह लोअणाइ। सुलोचना-(स्वगतं ) कहं अंइअउत्तो । (समदनाकूतम्) १ एप सल सुनिर्मलकीर्तिसंभारमरितमुवनाभ्यंतरस्य राजमहाराजसोमप्रभस्य प्रथमतनयो लोकलोचनपूर्णचंद्रः समरमुरापराङ्मुसीकृतवैरिनरेदो निजगुणामृतश्नोत- निवर्तितसकलजनप्रोपरसायनः पवित्रचरित्रपरायणः कौरवेश्वरो मेपेखरः । तस्मादस्मिन् संचार्येताम् । विक्रमितोटालमालाशेमले निग्धमुग्धसरलपमले कौतू. हलफुल्यपिते तर लोचने। १. कपमार्यपुत्रः ।

·तृतीयोऽङ्कः।
RAN
--
अम्हो दस्सिपि इस जणं ण प्पहवम्हि ता कहं कंठे मालं अमोअइस्स !
(इति संवैक्लव्यमास्ते )।
प्रतीहार-(विभाव्य ) स्थान एव लगमस्याश्वेतः ।
नवमालिका-(सस्मितं ) पिअसहि किं अण्णदो गमिस्सामो ।
( सुलोचना साभ्यसूयलक्ष्यं मुखं ननयति,
नवमालिका-तेणे हि गहूंजदु एसा सवरमाला ।
(सुलोचना सलनमादत्ते)
नवमालिका-पिअसहि इदो एहि ।
(उभे उपसर्पराः)
नयमालिका सहि किदत्येहि एहि तुह मणोरहाइ ।
(इति सुलोचना हस्ताभ्या राज्ञः स्कंधे मालामामोचयति)
विदूषकः- सह) जेई पिअवअस्सो सोत्थि होछ ।
नंद्यावर्तः-विजयतां कौरवेश्वरः ।
राजा-( सहर्पमात्मगतं ) संपूर्णो मे मनोरथः ।
( नेपथ्ये)
(कलकलांतरं ।)
भो भो कौरव कौरय क्षणमिमौ सौभाग्यदमियो-
च्छूनी संगरभंगुरौ तव भुजौ पश्यतु सर्वे जनाः।
१ अहो दशुमपामं जन न प्रभवामि तस्मात्कथं कंठे माला च मोचयिये ।
२ प्रियसखि किमन्यतो गमिष्यामः । ३ तेन हि गृह्यतामेषा स्वयंवरमाला ।
४ प्रियससि इत एहि । ५ सखि कृतार्थयेदानी तब मनोरथान् । ६ जयतु
प्रियवयस्यः स्वस्ति भवतु ।
-

·विक्रांतकौरवे- भूपाला प्रति पालयंति यह्वस्त्वां युद्धवद्धस्पृहाः कर्तुं मानविमाननां द्रुतममी हर्तुं च ते मानिनीम् ॥ ७५ ॥ ( सर्वे शृण्वंति) कथमन्यदुपरांतमन्यदापतितम् । सुलोचना-( समयं ) हु किं एत्य सरणं । ( सविषादं ) हं कैह एत्य हविस्सदि। विदूपका-कहं एरिसं इमस्स णिटुरवअणं । राजा-(सकोपस्मितं ) जितकाशिता क्षत्रियडिंभानाम् । नंद्यावर्तः-(सको) अहो अहो परुपिका क्षत्रियकीटानां । यदेवं देवेऽप्यवधीरणागर्भमुदीर्यते । (प्रविश्य संभ्रातः) पुरुपः-आर्य महेन्द्रदन युवराजहेमांगदस्त्वामाशापयति।आनयिता मितस्त्वरिततरं वत्सा सुलोचनेति । तेन हि इत इतो भर्तृदारिका । (निष्काता सुलोचना नवमालिका प्रतीहारः पुरुषव।) नंद्यावर्तः-देव युद्धाय सन्नद्धव्यम् । तदुत्थीयताम् । ( सर्वे उत्तिरति) राजा-(सक्रोधं ) अरे रे दुर्वीतक्षत्रियकीटाः श्रृणुतेमा प्रतिज्ञाम् । पक्षम्भस्था चरमप्रतिविघटितग्रंथिबंधश्तथास्न-- थोतन्मस्तिप्कशक्लस्यपुहिनपिशितादुत्खननमानशंकुँ । 1.हंत किमत्र दारर्ण । २. हत कयमत्र भविष्यति ।

·तृतीयोऽङ्कः। ७१ त्रासातकाज्जिहासून् प्रथमतरमसून मोघसंरंभशोच्या- नाच्छेत्स्यत्येप रोपग्रहविधृतघृणः कौरयो भैरवो वः॥ ६॥ नंद्यावर्त:--रेरे अस्थानोत्थितकोधाभिभूतविहंवितवीररसाः पश्यतु विश्वपि क्षुद्राः क्षेत्रियकुलपांसनाः । निर्मुचन वाणवृष्टीनिविडनिपतनाकांबद्धांधकाराः स्वैरावस्कंदरुग्णप्रतिनृपतिशिरस्कंदसंबंधसंधीः । कल्पांतष्ठयूतधाराकवलितगगनाभोगसीनस्समंता- बंधावर्तीऽध लीलां रजयति समरे पुष्कलावर्तकस्य ॥७॥ चिद्रूपकः-इदों' इदो पिअवअसो । (परिक्रम्य निष्कांतास्सर्वे) इति श्री हस्तिमल्लेन विरचिते सुलोचनानाटके स्वयंवरयात्रानाम तृतीयोहः समातः ॥३॥ . १ कथीदशमस्य निग्रुखचने । २ इत इत. प्रियवयस्य ।

·विक्रांतकौरदे- चतुर्थोङ्कः ॥४॥ (ततः प्रविशति सरलिका) सरलिकाः-मणिदम्हि पिअसहीए णोमालिआए । सखि कीरिसी उण सअंबरकलअणाणंतरं राअउत्ताणं पउत्तित्ति राअउलं गदुअ समतदो जाणिअ आअच्छेति । ता लहु गच्छेमि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एसो हु परिहारमहत्तरो अज्जमहिंददत्तो इदो एव अभिवट्टेदि । जाव एअं उवस- प्पिस पुच्छमि । (परिक्रामति)। (ततः प्रविशति प्रतीहारः) प्रतीहारः-अहो विवेकमुग्धता क्षत्रियकुमाराणां । कुतः ? भूयांसः क्षितिपात्मजा वरयितुं यांच्छंति वत्सामिमां सर्वस्याभिमतः स्वयंवरविधिस्तद्वाढमत्रोचितः। इत्यस्मत्प्रभुणा प्रवर्तितमभूद्यत्कर्म निमत्सरं जातं प्रत्युत धैरकारणमिदं तेषां मुधा द्वेपिणाम् ॥१॥ इदं चैषामपुंयोग्यं पोरोभाग्यम् । अन्यं कंचन पंचबाणविधुरादन्यं धरित्रीश्वरं या निर्मातगुणा स्वयं वृतवती पश्यत्सु येप्यग्रतः। तां संप्रत्यभिमानदुर्गतधियो वांछंति भूयोपि ते वीभत्सोपहतां धिगस्तु विपयोन्मुग्धामिमां कामिताम् । १ भणितास्मि प्रियसख्या नवमालिकया । ससि कीसी पुनः स्वयंवरकल- पलानंतर राजपुत्राणां प्रतिरिति राजकुलं गत्वा समंततो वाऽऽगच्छति । तस्मारधु गच्छामि। २ एष खल्ल प्रतीहारमहत्तरः आर्यमहेन्ददस्त । इत एवभि- वर्तते । यावदेतमुपमृत्य पृच्छामि । यदुत ।

·चतुर्थोऽङ्कः । सरलिका- उपमृत्य ) अअअ सअंबरवेलाकलअलाणंतरं राअउ- ताणं पउत्तिं जाणि, आअच्छेमि । ता मणाहि दाव । प्रतीहारतेन हि श्रूयताम् । सरलिका-अंबहिदम्हि। प्रतीहारः-अस्ति तावत्स्वयंवरयात्रावसानविसंवादिमनोरथानामुज्जे- ममाणसंरंभरमसगरीयानुत्थितः पार्थिवानां कलकलः । सरलिका-हत्यि । प्रतीहारः-तत्र च- युक्तोऽयं गुणिनां वधूर्गुणवतीत्येके प्रसनाः स्थिताः स्वच्छंदप्रसरो मनोभव इति प्राप्तोपनिग्रहः । स्वावज्ञाजनितत्रपाहतधियस्तूप्मभूषन् परे कैचित्तामपहर्तमेव समरे प्राक्रसत क्रोधनाः ॥३॥ सरलिका-तदो तदो। प्रतीहारः-तेषु च प्रकृत्यमर्षणाः कुलूतेश्वरदुर्मर्षणप्रभृतयो निसर्ग- निरर्गलचटितं चक्रवर्तिसुतमर्ककीर्तिमुपमृत्य सोत्साहमवोचन् । यथा। आहुय शाध्यात्सकलानरेंद्रा. नकंपनः कौरवपक्षपाती। गुणित्वमारोपयितुं जयस्य तस्यायमारोपयतिस्म मालाम् ॥४॥ सरलिका-परंगुणेसु असहणदा राअउत्ताणं । तदो तदो। १ मार्य स्वयंवरवेलाकलकलानंतरं राजपुत्राणां प्राति झातुमापृच्छामि । तस्माद्भण तावत् । २, अवहितास्मि । ३ हंत । ततस्ततः । ५ परगुणेषु असहनता राजपुत्राणाम् । ततस्ततः।

·विक्रांतकौरवे- प्रतीहारः-पुनरस्यावोचन् । पितुस्तु संकेतमलंघनीयं सुलोचना साप्यनुपालयंती। त्वयि स्थिते श्लाघ्यगुणाभिरामे शोच्या कमप्यन्यमभूदृणाना ॥ ५ ॥ सरलिका-तंदो कि पडिपण्णं अक्ककित्तिणा। प्रतीहार:-ततश्च रोपोत्कर्पकपायितेक्षणेन कथितमर्ककीर्तिना । सरलिका-कहं वि। प्रतीहार:- वाढतेऽद्य विशार्यते तस्मिन्नारोपिता गुणाः । आरोपिते ससंरभ चापकोट्यां मया गुणे ॥६॥ सरलिका-अहो असरिसो माणग्गहो प्रतीहारः-स किं नामार्ककीर्तिः । सरलिका--तदो तदों प्रतीहार: :-ततश्च निसर्गनिस्त्रिंशो दर्दाशार्णः समानर्ककीर्तिमित्थम- वोचत् । अनास्थापर्यस्तस्तव यदि न घंभेत सपर कठोरः कोपामिज्वलितुमुचितस्मिन्नयसरे । कुरूणामुद्दामः प्रसरति मदः शौर्यकथया स काशीनां राजा कलयति निजीजित्यविभवं ॥७॥इति । सरलिका-तदो तदो १ ततश्च कि प्रतिपन्नमर्ककीर्तिना । १ कथमिव । शिपिलीमति । ४ महो घसरंशः मानप्रहः ५ ततस्ततः ६ राजा। ७ौदामान्येन नट। ८ ततस्ततः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ७५ . प्रतीहारः-निसर्गमीषणचेष्टितः सौराष्ट्रो मीमः ससरंभमवोचत् । का वा चक्रवर्तिन आस्था विशृंखलसंख्यसंघट्टदुर्बले कुरुकाशिबले । तदत्र- आस्ताममतिचक्रविक्रमधनः कामं भवान प्रेक्षकः कमी शौर्यविपर्ययमलघवः क्वोर्जति ते कौरवाः युद्धाबद्धधियः पृथपृथकामी सज्जा वयं भूरिशः शत्रूणां दमनाय दुर्दमभुजास्त्वद्भूलतार्किकराः ॥ ८॥ इति । सरलिका-तदो तंदो। प्रतीहार:- अनंतरं चार्ककीतिरंतःकोपपावकस्य विष इव तत्क्षण- प्रसमकीलितारातिकंठान वर्णानुदिरन्नित्यमचीकथत् । अथवा समूलकार्य ना कपणीया दोषाः। ततश्च-- अध्यस्तशौर्योद्धतमेव मिथ्यामध्यस्थमस्थानकृतातिसंधि । किमन्यदन्यायपथमवृत्तमकंपनं संप्रति कम्ययामि ॥९॥ सरलिका-अह्मो अच्चाहिदं । प्रतीहार:-शैलीयं मानशालिनाम् । सरलिका-तदो तंदो। प्रतीहारः-अत्रांतरे पार्श्ववर्ती चक्रवर्तिनवार्ककीर्तरनुपात्रायां नियुक्तो नीतिमार्गकृतवियो नाम सचिवः साधिक्षेपमवोचत् । यया । युवराज केयं पृथग्ननसुलभा प्रेक्षापूर्वकारित्वप्रवृत्तिः । किं चेदमात्मवतामनामिमतं । दुःशिक्षितजनदुरुपदेशेषु श्रोनादानव्यसनम् । कश्यायं प्राकृतननप्रवर्तितः पुरुषांतरगुणसमावर्जितचित्तायामाग्रहो योषिति । व चायं परिचितः कलु- १ युद्ध । ३ ततस्ततः । ३रुण ! ४ अहो अत्याहित । ५ ततस्ततः ।

·विक्रांतकौरवे- थानुषंगेण कलुषेतरमानसोन्मथनमन्थाः पंथाः । कुतश्चामून्यधीतानि परि- हतविवेकयंत्रणानि क्रोधोद्धतिस्वतंत्राणि वांसि । सा खलु चक्षुष्मत्ता यदुत परपरिग्रहगर्हितेषु जनुषांधत्वं कलत्रेषु । सैव च श्रुतिमत्ता यत् किल दुर्दी- तजनदुःपलपितेषु पुरुषस्योःश्रवत्वं । स खलु विक्रामति यस्य निसर्गदु- मार्गप्रसंगमलीमसैरिद्रियमलिम्लुचैन मुष्यते हृदयं । अभिजातजनहास्यता च भृशयति मानिनो यशस्विताम् । विगीता रणचुंबिता च विवृणोति पुंसा- मचातुर्यम् । किंच- अमुष्मिन राजपो प्रशमशमितस्वांतकुसृतौ न काशीनामीशे तय विगणनासौ गुणवती। पितुश्चैनं नान्यं कलयति मनस्वी तय पिता सुतानप्युद्वृत्तान्न च वृषभसूनुस्स सहते ॥ १० ॥ अपि च । का चेयं संभावना कोरवेश्वरे । सप्ताहं सप्तसतिस्थगनकृततमस्तोमविस्तारमग्ने मूर्चापारिप्लवेस्मिन् भरतप्रतिबले विक्लवे प्लाव्यमाने । वर्पतः संततांभाप्लुतिपिहितदिशः पुष्कलावर्तकाद्या येनैकेनाक्रियंत ज्वलनशरमुचा भस्मसात्कारकीर्णाः ॥११ ॥ अथ च- पुरस्सरणमात्रेण श्लाघ्यं चक्रं विशां प्रभो। मायो दुःसाध्यसंसिद्धौ श्लाघते जय एव सः ॥ १२ ॥ सरलिका-दोणिं खु सो णिरवज्जो । तदो कि पडिपणं अक्ककित्तिणा। प्रतीहारः-ततश्च निरवद्यवचःसंतर्जनचरिते क्षत्रियसभे कोरवेश्वर- शौर्यातिशयशंसनमसहमानः किमपि सावधीरण व निरवयमापिते रोप- १. इदानी खलु स निरवद्यः। ततः किं प्रतिपन्नमर्ककीर्तिना।

·चतुर्थोऽङ्कः। दूषितधीरकीर्तिीरनिहरममापिष्ट । अहो आर्यस्य कोरवयशलापने किमप्यनल्पीयः कवित्वं । कथमिव जलासाराकीर्णतूलौधतुल्याः क्षणविसरणशीला शाश्वतभ्रांतिलोलाः। श्वसनचलननुन्नाः शौर्यभोगावलीना प्रथममिह निधानं कौरवस्यांबुवाहाः ॥ १३ ॥ अथवा किमत्र चर्चया। ख्यातः पराक्रमिपु यद्यपि कौरवोसौ सत्यत्र युद्धनिकपेन गिरः प्रमाणं । आर्यस्तु पश्यतु तदस्य विशीर्यमाणं शोंडीर्यमाशु युधि शौर्यकथासमुत्थं ॥ १४ ॥ सरलिका: केहं दुध्विणिदो विअ हत्थसिक्खपि ण गिहादि। तदो तदो। प्रतीहार:-अमुं च वृत्तांतमुपलभ्य महाराजः कृतयथोचितकार्यपर्या- लोचनो मम हस्ते स्वाभिप्रेतं निवेद्य मामेवाकर्तिनिसृष्टार्थतया प्रस्थापित- वान् । गत्वा च ततोऽहं तत्प्रतीहारनिवेदितस्वागमनश्चक्रवर्तिसूनोः पार्श्व. मुपसृत्य समुचितसमुदाचारपुरस्सरमवोचम् । युवराज महाराजस्त्वामाह । विनीतो वाल्येपि त्वमसि पितुरेव प्रतिनिधिः परं प्रेक्षानिनः प्रकृतिमनघां मास्म विसृज। परेपा पैशून्यास हि च वचनीयान्मलिनता कियद्वा भिन्नं मे भरत इति हेमागद इति ॥ १५॥ १ कथं दुविनीत इव हस्तशिक्षामपि न गृहाति । ततस्ततः । २ अपनः । ३ विवेमधीनः।

·विक्रांतकौरदे- किंच कुतोपि जन्मांतररुद्धवासना विवोधलब्धास्पदकौतुकेरिते। स्वयंवरेस्मिनलमन्यया धिया परोपि मुह्यन् भवता निगृह्यताम् ॥ १६ ॥ अपिच। असिमपिकृषिविद्याशिल्पवाणिज्यवृत्तिः शिवपदपदवीमप्यन्ततो दर्शयित्वा। अवतमसि कृतोस्मिन् विश्वधाना युगंध प्रतिहतनिजवृत्तिर्मा कलिश्च भविक्षन् ॥ १७ ॥ अपि च। इयं तनूजा मम रत्नमाला गुणाधिकं त्वां सदृशी गुणेन । अनन्यसाधारणभागधेयं वरं वृणीतां मदनुज्ञयैव ॥३८॥ सरलिका-भडिदारिअं अणमालं जुवराअअकित्तिणो पहिच्छतेण सुविहिंदं महाराएण। प्रतीहार:-ततश्च लब्यावसरो निरवयः पुनरवोचत् । तदिदमिदानी- मदीनमाना दीनवमावेदितं महाराजेन यतः संप्रतिपत्तिरेव युवराजस्योत्तरमिति सरलिका–तदो तदो। प्रतीहारः-ततश्च सोलुई कथितमकीर्तिना । आस्तामार्यस्य प्राइ- 1. मदारिका रत्नमाला युवराजाकातः प्रतीच्छता मुविहित महाराजेन । सतस्ततः ।.

·चतुर्थी । विवाकतेति । मां चोदिश्य कृथितं । अरे योग्यः प्रतिभाति काशीपतिः साधु शिक्षायितुम् । स्वयंवरव्यतिकरे यौमाणिस्य भूपतेः। संकेतकूटनिष्कस्य साध्वी कूटस्थतापि सा ॥ १९ ॥ किंतु संघानमातिसंधानमिति द्वे इमे न झापि संभावितेवऽतिप्रेते। ततश्च- . । प्रयुंजानो मोहात्कपटमिममस्मास्वनुचितं नृपालो युप्माकं फलमुचितमस्यानुभवतु । अयाथातथ्योत्थस्वगुणघटनोत्तेजितमदः शरव्यः कौरव्यः स भवतु शराणां मम युधि ॥ २० ॥ सरलिका-कहं पुणोवि सो एव्व सिद्धंतो। -- प्रतीहार:- :-ततश्च निरवद्य इदमबोचत् । युवराज अतिकांतासि । शिक्षेयं किंचिच्छ्रयताम् साक्षादसि त्वं भरतस्य सूनु- रायस्य पुंसोपि तृतीय एव । तलाहसि त्वं मनुवंशकेतोः स्रटुं युगस्याविनयप्रतिष्ठाम् ॥ २१ ॥ किंच। त्वं काशिराजस्य सुतां यदिप्सुः सतापि तुम्यं प्रतिपादितका। मा सनिकास्ते फुशाला युधीति मंस्थाः प्रभूतः कुमकानिवर्गः ॥२२॥ कथं पुनरपि रा एव सिद्धांतः।

·८० विक्रांत कौरवे- सरलिका-तदो तदो। प्रतीहारः–ततश्चार्ककीर्तिः ससंरंभमवोचत् । यथा आर्य अस्त्येवैतत् । किं तु। नाहं सुलोचनार्थ्यस्मि क्षात्रो धर्मस्तु पाल्यते । तातस्यापि न विद्वेषो निग्रहे कूटकारिणाम् ।। २३ ॥ अथ च। द्वैधीभायं भजतु सहसा संहतो राजयर्गः कामं वासौ पततु निखिलः शात्रये पक्ष एव । किं नश्छिन्नं ननु रिपुशतोन्माथकीनाशदण्डौ सन्नद्धौ मे समितिषु भुजावेव साहाय्यकाय ॥ २४ ॥ ततश्च- जयावाप्त्युद्भूतप्रमदभरसंवर्धितमदं मदीयं पादांतं सपदि समरे पश्यतु भवान् । कुरूणां तत्सैन्यं जयविरहदैन्यप्रतिहतं जनः स्वैरं शोचत्वविनयफलास्यादचकितम् ॥ २५ ॥ सरलिका-अहो ककसदा सहावस्स । तदो तदो। प्रतीहारः-ततश्च निरवयः सानुशयविशादमेवमवादीत् । धिक्कष्टं । लधुकृतोस्मि दुर्विनीते मामटीकुर्वता चक्रवर्तिना । यदमुना बहुधापि शिक्षितेन जितकाशिता केवलं प्रकाशितेति । अर्ककीर्तिना पुनर्दत्तमुत्तरं न केवल मे जितकाशितेव, कुरूनपि जितानेव विद्धि इति । सरलिका-है' चक्कवट्टितणओ एवं कुप्पेदित्ति जं सर्च अञ्चहिद संकेदि मे हिअ. १ ततस्ततः । २ अहो कर्कशता स्वभावस्य । ततस्तत. 1 ३ हैन चक्रवर्तितनय एवं कुप्यतीनि यत्सत्यमत्याहित दकिते मे हृदये।

·चतुर्थोऽङ्कः। प्रतीहारः-अलमत्र तावत् शंकया सोपि मेघेश्वर एव । सरलिका- आणामि दुवंचिआ अत्य संघी करोड़ें। प्रतीहार-इत्थं च विग्रहेकरुची प्रत्यवस्थिते चक्रवर्तिते निरवयः सनिर्वेदानिश्वासमुत्थाय चिंतावेगमूक एव निरगमत् । सरलिका-तदों तदो प्रतीहार:-अहं च तूष्णीक एव निर्गच्छंतं निरवयमन्वयाशिपम् । सरलिका-तदों तदो प्रतीहार:-निर्गत्य च निरवयेन लेखार्पितनैतवृत्तांतेन त्वरितत्रियलं- धनपालं विद्याधरदूतद्वयं तत्क्षणमेव चक्रवर्तिनः पाच प्रस्थापितम् । मयाप्यागत्य यथा वृत्तं सर्वमेतन्महाराजं निवेदितम् । सरलिका-तदो तदो। प्रतीहार:-श्रुत्वा च महाराजः क्षणमिव स्तिमितः स्थित्वा सनिर्वेदम- बादीत् । कटं भी संकटे पतिताः स्मः। सुतः कुरोरेफतरत्तयोईयोः परः पुरोरेव सुतस्य नंदनः। द्विपद्भवेयं कतरस्य वत्सयो- चरं तदयाप्रतिपत्तिरेव नः ॥ २६ ॥ . सरलिका-तोरिसं सु तारिसाणं हिअअं। प्रतीहार:---आज्ञापितश्चाहं महाराजेन । मो महेंद्रदत्त किंबहुना । देवमेवान स्वमनीपितमाचरतु । तदिदानी मद्दचनात्सं हेमांगदं ब्रूहि । निष्क्रांतेषु संग्रामाय विग्रहव्यमेषु राजपुत्रेषु सार्यतां पुरमापु दुर्गरोधप्रति- हतारिप्रपंचाः पांचालिकाः। रक्ष्यतामारक्षिक: स्थिरावस्थानानि गुल्मक- स्थानानि । निखिलीक्रियतां निखिलानि पुरद्वाराणि । दुविभेदा व्यतिकार्य- १ न जानामि दुवैचिता अत्र संघी:कर्तुम् । २ ततस्ततः । ३ ततस्ततः । ४ ततस्ततः । ५ ताराल ताशानां हृदयम् ।

·८२ विक्रांतकौरव- न्तां सुदृढमर्गलादंडाः । प्रगुणीक्रियतां गाढतरसंघट्टा अट्टालिकबंधाः । प्रवेश्यतां च प्रतोलीमुखेषु विशिखांतरेषु च सन्नदयौघाधिष्ठितास्संनाह्या गंधहस्तिनः। प्रवत्यैतां च राजमार्गेषु संरब्धाश्ववाराणि दंशितगात्राण्यश्वीयानि। स्थाप्यतां च चत्वरेषु प्रयोग्ययुग्ययोजिताश्चतुरधीसारथीसनाथा रथाः । नियोज्यतां च परितः परिहृतविपत्तयः। परिहार्यतां च सुसंनद्धेनांतर्वशिकज- नेन राजगृहबाह्याली । स्वयं च वस्तेन वाराणसौरक्षणे यावत्समराव- सानं सावधानेन भवितव्यमिति । (नेपथ्ये, कलकलः ।) सरलिका–कि दोणि एदं । प्रतीहारः-(विभाव्य ) कथं प्रचलितमेव संग्रामाय राजन्यकेन । संप्रति हि । रसति समरभेरी भैरवारावधारं चलितनृपतिसंख्योद्योगशखा ध्वनति । प्रसरति च चमूनां ग्रस्तरोधोन्तरालः कलकलनिनदोऽयं काहलध्यानगर्भः॥ २७ ॥ सरलिका-जाव इमं उत्तत्तं पिअसहीए णोमालिआए णिवेदेोमि । प्रतीहार:-यावदहमपि युवराजहेमांगदाय महाराजनियोगं निवेद- यामि (परितो विलोक्य ) अहो महती समरयात्रा । तथाहि- विदधति नृपतीनां विश्वतोप्यनुवाना धरणिमनवकाशा निप्पतंतो ध्वजिन्यः। विदधति रणनाट्यप्रेक्षकाणां समंताद् गगनमपि विमानान्यद्य वैमानिकानाम् ।। २८ ॥ (निफातो) किमिदानमितन् । २ यावदिम वृत्तति प्रियसत्या नवमालिकाया निवेदयामि।

·चतुर्थोऽङ्कः । मिश्रविष्कंमः। (ततः प्रविशति आकाशयानेन विमानारूढो रत्नमाली मंदारमाला पार्श्वतो मन्थरकश्च ) रत्नमाली-प्रिये मंदारमाले चिरादुपस्थितमेतदतर्कितहेतुकं नः कोतुक! कुतः ।, एको जयः प्रगुणविक्रमलम्धकीर्ति- निग्रहपहिलधीरपरोऽर्ककीर्तिः । तस्मात्फलिप्यति तरामनिमेषतैपा संप्रेक्ष्य युद्धमिह कौरवपौरवीयम् ॥ २९ ।। मंदारमाला--देव कुदो खु गिरवज्जरज्जाणिव्वहणाणिग्गाहिंदसअललो- अविग्गहे पलाअंतेवि भारदवरिस अप्पडिहदचक्केवि. चक्कंवट्टिभरहे ईरिसाणं दुन्विणीआसंगसुलहाणं परकमो राअउत्ताणं । मंथरकः-किं करोटु पत्थ महाराअभरहो सहावदुबिअत्थाणं सों पा देवो भारदवारिससिहामणिं केलासलं आहिचसंतो। रत्नमाली-एवमेतत्। वेयात्यं सहजं नृणां दमयितुं नैवापरैः पार्यते भुंजन भारतवर्षमय स हि किं कुर्यादिमानीश्वरः । पश्य स्थाणुरपि श्रुतीरुपदिशन्नास्थाय दिव्यां सभा कैलाशाचलमौलिमनभगवानध्यास्त एवेश्वरः ॥ ३०॥ १. देव कुतः सल निरवद्यराज्यनिर्वहणनिगृहीतसकललोकविग्रहे पलायत्यपि भारतवर्षमप्रतिहतपकेपि चक्रवर्तिभरते ईदृशाना दुर्विनीतासंगसुलभाना पराकमो राज- पुत्राणां ! २ किं करोत्पत्र महाराजभरतः स्वभावदुर्विदग्धाना स्वयं वा देवो भार- तवर्षोशखामणि कैलाशशैलमाधिवसन् ।

·८४ विक्रांतकौरवे- मंदारमाला-किं बहुणा आरोविदा सोहग्गस्स अंतिमतुलं अकंपण- सोवासिणी। मंथरकः-देवं दक्स दक्स कत्थइ णिरंधसरअसमअतुरअणिअर- कटोरखुरघादसंडणवडिदा कत्यइ समंददो सरभसचलंतविअडगुडिअगंध- सिंधुराणिवहचलणचंपडणसमुप्पड़आ। कत्थई णिरंतरचरंतपाइचक्कपअपरि- बट्टणसमुहिदा । कत्थइ अविच्छिण्णगच्छंतसंदणचकुक्केरकंढणविवविदा अंधावेइ महीअलवलोहिदा सअलं वि दिसावलों मज्जदूली जालोली। रत्नमाली-(विलोक्य) चमूविमर्दक्षतभूतलोत्थितो रजीकृताशेपदिनेशदीधितिः । रजाप्रतानः प्रगुणं प्रकाशयन् ॥ ३१ ॥ (1) किंच। ख्यातः पूर्व जगति समरो मत्कृते भूपतीनां कांचित् कन्यां प्रति रणमिदं तद्यशो मे ममार्टि। इत्युद्भूतात् प्रकृतिसुलभाव स्त्री नु सा यत्नवैराद क्वापि क्षोणीधनतमरजस्छद्मना गच्छतीय ॥ ३२॥ मंदारमाला--अहो को एत्य अककित्ति को वा कोरवेसरो । कि बहुना । आरोपिता सौभाग्यस्यानिमतुलामपनगुवामिनी । २ देव पश्य पश्य कुत्रचिनिरंध्रसरयसमदतुरगनिकरकटोरमुरघात संडनवर्धिता। प्रचित्ममंनतः सरभमचलद्विक्टरगंधसिंधुरनियहचरणसंमर्दसमुत्पनिता । कुपि. मिगतरचरपदातिचापदपरिवर्तनसमुत्थिता, कुत्रचिपिटिनगरस्यदनचको- लरकर्षणविवर्धिता अंपापयति महीतर प्रलुटता सकरमपि दिशावलयं मय- धुलीगलालिः । ३ अथ कोनार्यवानि. यो वा कौरवेभरः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। रनमाली-नन्वयमांगतः सर्वमेतद्विदित्वा वाराणसी प्रति प्रहितो मंदरः। (प्रविश्य) मंदर:-जयतु देवः । रत्नमाली-अयि मंदरक किमधिगताखिलप्रवृत्तिासि । मंदरः-देव सर्वमेव विदितं मे कर्तव्यं जनस्य । रत्नमाली-तेन हि शृणुमः । मंदरः-देव किं वहुना। जित्या कौरवमाहवे नृपसुतां हतु प्रतिज्ञातवान् औद्धत्येन स पीरवः शमयितुं तस्योद्धति कौरवः । द्वैतस्मिन् महामी स काशिनृपतिः प्रोज्झन द्वयोः पक्षतां संप्रेक्ष्यात्मन औचिती दुहितरं रक्षनू पुरेऽवस्थितः।। ३३ ॥ रत्नमाली-अहो जामातृत्वमपि कौरवेश्वरस्य नावेक्षितं माध्यस्थ- करुचिना काशीपतिना । अथ सर्वमन्यद्राजकं कथमवृतत् । अथवा किमत्र प्रश्नेन । न सलु हातुं प्रमवंति चक्रवर्तिसूनोः पक्षतां सर्वेप्यु:मृतः । मंदरः--एवमेतत् । किंतु एक उज्जयनीपति यंताश्चरविरूढसोहाई- चोदितः कौरवस्य पक्षतां प्रत्यवादि । रत्नमाली-वलीयो हि प्रभविष्णुताया अपि सोहार्दम् । मन्थरका-अथ किं पटिवण्णं विज्जाहरेहिं । मंदरः- विशां प्रभोरात्मजमर्ककीर्ति- पैतृप्यसेयं सुनमिः प्रपन्नः। मेघनमोऽभूत्मविचित्य मातृ- प्यस्त्रीयतामस्य जयस्य गृयः॥ ३४॥ भय किं प्रतिपनं विद्याधरैः ।

·चतुर्थोऽङ्कः । काहला तुरुतुरीडमरुअटिमिलडिंडिममद्दलदुंदुभिकरडपडहहुडंकुडुंडुक्का- मेरीमंगापहुदि भूरिवज्जभंडतमुलकोलाहलवहलणियोसणिबिग्घविअणडि- अकोहलपेल्लिदेहिं झडंति इक्किअसअलगअणाभोअपरंतो परोप्यराहि विमुक्को दुवेहि बलेहि संगामणाडअपुवरंगकुसुमंजलिसरणिअरो। मंदर:-देव पश्य पश्यं । निशितधयलधारास्तिग्मरोचिर्मरीचि- प्रतिफलितफलांतावेगदी?पलब्धाः । निविडमभिपतंतस्संततोल्का कराला गगनमनवकाशं पत्रिणश्चित्रयति ॥४०॥ (विलोक्य) कथमधुना--- इपणामन्योन्यप्रतिहतिषु लब्धमसृतिभिः स्फुटज्योतिश्चक्रस्खलनविनिकी टुरुचिभिः । स्फुरतीभिः प्लोपग्लपितशरपक्षाभिरभितः + स्फुलिंगामियोमस्फुटमनलवृष्टिं नटयति ॥ ४१ ॥ मंदारमाला-कहं दाणि सरसहस्सवारिदसत्तिपाससंघट्टभीसणो चलंतदोघंटधडाकरालो पअटुंततुरअच्छटमभंकरो ओवडतसंदणसंदोहम- आणवो वट्टेदि रोमहस्सणो जुद्धसंगहो । वाद्यमांडतुमुलकोलाहलवालनिर्घोषनिर्विघ्नोत्लादितकौतुहलप्रेरिताभ्यां झटिति स्थगि- तसकलगगनाभोगपर्यतः परस्पराभ्यां विमुक्तो द्वाभ्यां बलाभ्या संपामनाटकपूर्वरंग- कुमुमजिलिशरनिकरः । १ कयमिदानी शरसहस्रवास्तिशक्तिपाशसंघटभीषणः चलद्विपघटाकरालः पर्यटत्तुरगच्छयभयंकरोऽवपतत्स्पंदनसंदोहभयानको वर्तते रोमहर्षणो युद्धसमर्दः ।

·८८ विक्रांतकौरवे- मंदरः- अयमिह सुभटानां शौर्यसारोद्भटानां रणरसरसिकानां वर्तते वर्धते च । शरशतविनिपातक्षुण्णसर्वाभिसारः प्रचुरसममिहारस्सांप्रतं संप्रहारः॥४२॥ मंदारमाला-अम्हो भीसणाद संपराअस्स । रत्नमाली-कथमुदग्रसंपेटकठोरः संग्रामः । तथाहि । धुंध्याघूर्णय कुट्टय क्षिपदव्यारंध संधानय भिंधि हिंधि मथान ताडय जहि व्यावर्तयापातय । विद्धचास्फालय भंज रुधि विकर व्याकर्प घोद्धरे- त्येवं प्रायमिहोचरद्वच इदं व्याजायते व्योमनि ॥४३॥ मंदरः-नन्वेष स्वयंवरकलहोपदेशप्रथमोऽध्यायः कुलूतेश्वरो दुर्मर्पणोसो। ख्यातः संस्न्यपटीयसां मुखपटीमुत्क्षिप्य इत्या प्रिय- व्याहारानधिमस्तकं करतलास्फालेन संभावयन् । संग्रामावसरमधाननिविडश्चोतन्मदश्चोतसं सात्सेकोज्वलितांकुशः करटिनं प्रोत्साहयत्याहवे ॥ ४४ ॥ अहोस्य पराक्रमप्रक्रमः । ययनुरूपमस्य निर्वहणमपि स्यात् । मोः पश्य पश्य । चरति युधि विलोहितानन- विपमधिरुह्य कुर्तभूपतिः।

·चतुर्थोऽङ्कः। हरितमलघु सत्त्वमुन्नतं पयनज गजमांगरेवकम् ॥ ४५॥ मंथरकः-को एसजिण्णसंमदीहरपरुससुण्डादंडसहेलाअट्टसम्मदिद- सेंधवाणिवहं चप्पपाअपीइणमवृत्तिअपाइकं रहसपहं जणहत्थिदहत्यिगृह गंधगइंदं आरूढो कुलूदेसरं अमिजुज्जदि । मंदरः- :-एप संलु कोरवेश्वरशरीरनिर्विशेषो नंयावर्तो नाम प्रियसखः ।। रत्नमाली-अहो नंद्यावर्तस्य कृतहस्तता। तथाहि । मुन्नः स्फोटयति द्विपां क्षिपणिभिलोहान क्षिपन मोलकान कुंतैः कृतति शक्तिमिशिसति प्रासैविपर्यस्यति । पर्यायेण करद्वयापितधनुर्विप्वक शरान चर्पति व्यूहानेप विसास्थया विघटयन् विक्राम्य विभ्राम्यति ॥४६॥ मंदरः-देव पश्य पश्य । ततश्चाब्दच्छायं प्रथनचतुरं भूरि परितः सवंतं स्त्रोतांसि प्रयलमखिलश्रांतिसहनम् । असी नंद्यावर्तस्त्वरयति कलिंगोद्भवमिमं कुलूतानामीशं प्रसममभियोक्तुं प्रकुपितः ॥४७॥ मंथरकः-कहं दूरदो एच गंदावत्तकरविमुक्केण विद्धो वाणेण कुलदे- सरस्स दाहिणो भुअसिअरो। १ क एप जास्तभदीपाशुंडादंढसदलापणसमर्दितसैंधवनिवह विद्यालपा- दपीडनमर्दितपादातिक रसप्रभजनमदितहस्तियूथं गंघगजेंद्रमारूढः कुलतेश्वर- मभियुष्यते २ वर्ष दूरत एव नंद्यावर्तकरविमुक्तेन विको वाणेन कुरतेखास्य दक्षिणो भुजशिवरः।

·चतुर्थोऽ: . विभ्रच्छरीरमधिकोच्छ्रितिकोप्यपूर्यः सर्वांगसंगशलला शलली यथैव ।। ५१ ॥ मंथरक:-अह को एस गमणजवेण सव्वदो संगरंगणं दीसतं आजाणों तुरगरअणं आरूढो फरालकरवालवावडकरो अक्ककित्तिबलं लोलावेदि। मंदरः-अयमपि विशारदनामा नद्यावर्तसमः कौरवेश्वरस्य । रत्नमाली-किं नाम दुष्करमनयोस्सुदा कोरव्येण । मंदर:-- भुजाविमौ द्वौ कुरुनंदनस्य सुदुर्जयो विक्रमसूत्रधारी। स्वयं गृहीताहवचेष्टिताभ्या- माभ्याममुप्याह्रियते युयुत्सकाः ॥५२॥ रत्नमाली–अहो श्लाघनीय शौर्यचातुर्यकं विशारदस्य । अस्य हि- छिनत्ति स्वच्छंदं सरसकदलीच्छेदमधुना तुरंगान्मातंगान प्रचुरमभितोपि प्रतिमान् । किरन पेशीराशास्यभिहतिरटत्कीकसतती- दृशंसो निख्रिशस्रिदशयुवतीत्रासरसदः ॥ ५३॥ मंथरका-अंध को एस अपहिहदगइपसरं गंधवारणं पेरतो विसारद अभिजुजदि । १.अथक एष गमनजवेन सर्वतस्संगरांगणं दश्यमानमाजानेयं तुरगरनमारूटः कालकरवालव्यातकरः अर्ककीर्तिबल लोलापयति । २. अपक एष भत्रवि- हतगतिप्रसर गंधवारणं प्रेरयन् विशारदमभियुध्यते ।

·विक्रांतोरवे- मंदर-दव पश्य पश्य । रिपुशरमुखखंडिता जात् समरखरस्य कुटुतभूपतेः। क्षरति रुधिरपूर्णतारणी सूतिरिव वीररसस्य निस्सृता ॥ १८॥ मंथरकः-केहं अण्णऐस्विदवाणधादेण परोप्परदंतांदणखडकारमुहरं झडंति संघटिदो गओ गंदावत्तगएण । रत्नमाली-हंत मोः। महतो यो मुसाइंतानंद्यावर्तस्य दंतिना। दंती सीदति कौटुतं हृपयन् खर्वितापरः ॥ ४९ ।। मंदारमाला-हत्यि पाहिदो एच एसो हत्थिसामंतेण । मंदरः-आशंसोचितमेव लब्धं कौलुतेन । श्रूयतामस्य युयुत्सोः सोत्से- कं वचः। अवयं कर्तव्यं कतिचिदतिवाद्यापि दिवसा- नलं विद्युल्लेखाविलसितविलोलैः कदमुभिः । प्रभूतं क्रीणंतु प्रथनविपणौ विक्रमपणे- यशस्थास्तु ज्योत्स्नाशुचि रणरुचि व्ययमनसः॥५०॥ मंथरकते हि सुट्ट णिउऊहें इमिणा ण उइअं। मंदरः--देव पश्य पश्य । भूयिष्ठमग्निशरसंचयसंततांगः शेते करी रदनरुग्णधरः परामः। १. कथमनवोडितवाणपातेन परस्सरदंतोत्पीडनकटात्कारमुख हटिति संघटितो गजो नंद्यावर्तगजेन । २. हंत पानित एव एप हस्ती सामंतेन । ३. तेन हि मु नियूहर्मनेन नवितम् ।

·चतुर्योक विभ्रच्छरीरमधिकोच्छ्रितिकोप्यपूर्यः सर्वांगसंगशललः शलली यथैव ।। ५१ ॥ मंथरकः-अंह को एस गमणजवेण सव्वदो संगरंगणं दीसतं आजाणों तुरगरअणं आरुदो करालकरवालवावडकरी अक्ककित्तिवलं लोलावेदि। मंदर:-अयमपि विशारदनामा नंद्यावर्तसमः कोरवेश्वरस्य । रनमाली-किं नाम दुष्करमनयोस्सुहृदा कौरव्येण । मंदरः-- भुजाविमौ द्वौ कुरुनंदनस्य सुदुर्जयो विक्रमसूत्रधारी। स्वयं गृहीताहवचेष्टिताम्या- माम्याममुप्याह्रियते युयुत्तकाः ॥५२॥ रत्नमाली–अहो श्लाघनीयं शौर्यचातुर्यकं विशारदस्य । अस्य हि- छिनत्ति स्वच्छंदं सरसकदलीच्छेदमधुना तुरंगान्मातंगान् प्रचुरमभितोपि प्रतिभटान् । किरन पेशीराशास्वभिहतिरटत्कीकसतती- शंसो निविंशतिशयुवतीत्रासरसदः ।। ५३ ॥ मंथरका-अंघ को एस अप्पटिहदगइपसरं गंधवारणं पेटंतो विसारदं अभिमुज्जदि । १. भय क एष गमनजवेन सर्वतस्संगरांगणं इत्यमानमाजाने तुरगरनमारूतः करालकरवालव्यातकरः अर्ककीर्तिवल लोलापयति । २. अय क एष अप्रति- इतगतिप्रसरं गंधवारणं प्रेरयन् विशारदमभियुष्यते । - ·विक्रांतकौरवे- marnama मंदरः-एष दाशार्णः संकर्षणः । पश्यतु देवः। महामोदमदं युद्धसहमारुह्य पीवरम् । दाशाणोऽभ्यति दाशार्ण गजं वाजिपुरोपणं ॥ ५४ ।। मंथरकः--कह दूरदो एव्व विसारदेण संकरिसणगों उदिसिम विमुक्को कअंतजीहादीहरो पासो। मंदर:-हंत भोः। मग्नेन निर्याणपथे स दंड- प्रासेन भिन्नः प्रथमः प्रभिन्नः। प्रयाति निर्याणमसौ विनिमन दंती दशार्णाधिपतेर्मदांधः ॥ ५५ ॥ मंथरका हेद्धि हद्धि। रत्नमाली-कथमुपेक्षित एव विशारदेन वाहनविकलो दशार्णवः । साधविशारद साधु मानभरोद्वहनवेवधिकोसि । मंथरकः-अथ को एस अवरो गंधगआहिरूढो तं एव विशारद अभिजुज्जदि। मंदरः-एष सौराष्ट्री भीमः। मंदारमालाः-हर्द्धि हद्धि अजगरभोगभीमेण सुंडादंडेण वेडिदो विसारदतुरंगमो भीमगईदेण । रत्नमाली-अहो विशारदस्य वैशारयम् । १. कथं दूरत एव विशारदेन संकर्षणगजमुद्दिश्य विमुक्तः कृतातजिव्हादीर्घः प्रासः।२ हाधिक् हा धिक् । ३ अथ क एपो अपरो गंधगजाघिस्दस्तमेव विशारदम- भियुध्यते । ४ हा धिक् हा धिक्, अजगरभोगभीमेन शुंडादंडेन बंधितो विशारद- तुरंगमो भीमगजेंद्रेण ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ३ अनेन हि- खरेन हेलोद्रमितेन पद्म- कांडांकुरच्छेदननिर्विवंघम् । आमूलमाट्नसदंतहस्तो भीमस्य हस्ती विहतो विहस्तः॥५६॥ मंदरः-कथं मुक्तानंदनमसो परिवृत्य प्रपलायते । देव पश्य पश्य । सौराष्ट्रस्यैप सौराष्ट्रः करी लघु पलायते । बलवानपि संग्रामे हीनः शिक्षापराङ्मुखः ॥ ५७ ॥ मंथरका-अंध को एसो आअच्छदि पिव चंडणअरपरिहगुरुमद- तागलं असिपिलमांसलंग परक्कमक एरावदसरिसं चेदिकरूसं गों आरुढो कारेवबलं अलंकरेहूँ। मंदर:- असौ कुरूणामनवग्रहश्चरन् निरंमदो नाम पताकिनीपतिः। उदेति मेघेश्वर एप संमदं दधन विभिदन प्रतिपक्षमभृतः ॥ ५८॥ -मंथरकः-को इमो पडिहदपडिपक्समणरहं रभसतुलिदपत्रहं रह आरूटो इमं अभिजुजदि। मंदर:-एप सलु बाहुबलिसूनुर्महाबली । १. अप क एप भागच्छतीव चंडनगरपरिषगुस्कंदतागरनारयिलपायलांग पराक्रमकमानैरावतमग चेदिकम् गजमाइटः कावबलललंकनुन् २. क प्रतिहतप्रतिपक्षमनोरयं रमसनुलितपत्ररथं रयमाण्ड इमममियुष्यति ।

·विक्रांतकौरवे- रत्नमाली- विमतमथनक्रोधाविष्टं विशंकटकंकट- स्थपुटघटितस्फीतोरस्कं गृहीतशरासनम् । शरधिपरिणद्धां सप्रांतं कृतांतभयंकर वपुरिदमहो श्लाघ्यं वश्यां कराति जयश्रियम् ॥५९॥ मंदारमाला-हैद्धि हद्धि । णिवडपसरणिरंतरओगाहिअअउव्व- लहिअमवाउरा सारिच्छाहिं संछण्णो कुमारेण कोरवसेणावइस्स वारणो वाणधाराधोरणाहिं। रत्नमाली-अहो प्रागल्भ्यमस्य करिणः । निबिडमभिपतंती बाणवृष्टिं प्रतिच्छन् सरभसमुपपद्य क्रोधनिर्बधरौदः। सरथितुरगसूतं शुंडयोत्क्षिप्य ठूलो- चयमिव रथमेपः क्षिप्तवान् वारणेद्रः ।। ६० ॥ मंथरकः-अहाँ अञ्चरं एसो ख सहसत्तिरहादो लहु पडिय विबत्तो धणुलढिं अवहव्विअ सुसंठिदो महीवडे कुमारो । मंदारमाला--दिहिआ अक्खदसरीरो कुमागे। मंदरः कथमिरंमदद्विरदनोपि सर्वांगिसंगिसायकप्रोतशरीरः प्रहारमू- छितः प्रसार्य पूर्वकार्य भूमौ निषण्णः । मंथरकः-कह इमो दिण्णरत्तचंदणथासअभूसिदंगो ओदिण्णो खंदादो सिंधुरस्स। १. हा धिक् हा धिक् । निविडप्रसरनिरंतरावगाहितापूर्वयष्टियमवागुरासदृक्षाभिः संछन्नः कुमारेण कौरवसेनापतेरिणो वाणधोरणीभिः । २. अहो आश्चर्यमेष खलु सह शक्तिः रथालघु पतित्वा विवलान् धनुर्यष्टिमवष्टभ्य सुसंस्थितो महीपृष्ठे कुमारः। ३दिष्टया अक्षतशरीरः कुमारः । ४ कथमेप उर्णिरक्तचंदनस्थासम्भूपिता- गोऽवतीर्णः स्कंधात् सिंधुरस्य ।

·तथाऽङ्कः रत्नमाली-योरपि वाहनमंग इति कृतमेतत् । मंदर:-. सत्तच्छदामोदसख महामः शिलीमुखाः कामवपुः परासीः। तानद्य निर्धाट्य कटांतलग्नान शिलीमुखास्तीक्ष्णमुखाः पिवंति ॥ ६ ॥ रत्नमाली-अय कावेतो प्रजविवाजिपृष्ठाधिरूढी समरसंमईदुर्दमी परस्परमयुमाते सवयस्को राजकुमारी। मंदर-देव! अर्ककीर्त्यवरजस्तुरगस्थः स्थैर्यशीर्यसदृशं तुरगस्यम् । संजयंतमजितंजय एनं कौरयानुजमसावभियुक्त ॥ ६२ ।। रत्नमाली -न परस्परं हीयते रणकमणि कुमारो। मंदरः- देव इतः पश्यतामन्यदाश्चर्यम् । अन्योन्याघातमानस्थिररदनमुखौ संसृजत्पूर्वकाया- वष्टंभस्तब्धवेगौ समतुलितबलौ यंतृणासक्तहस्ती। मर्माविच्छस्त्रवकक्षतिमथिततनू प्राप्य विक्रांतिकाष्ठा- मुकांती दंतिनौ द्वी कथमनिपततौ तितोऽमुहूर्तम् ॥६३॥ इतः पक्ष्य। मर्मसु हता आप शूराः प्रायोपगमनमनिच्छवः केचित् । धीराःस्वर्ग वीराः प्रापन प्रायोपगमनेन ॥ ६४ ॥ मंदारमाला-हण्टे मंदरअ । णिरंतसम्पदअखुरम्पकडप्पपसप्पणगुतण. १.सखे मंदरक निरंतरोप्ततितव्रप्रसन्ह्मसर्पद्रुव्यनभःस्थलदुधेशोऽप्रतिइतरर मधिरयमधिमार्ककीर्तिवलं चमनुवन् किनेष कुमारत्रयंतः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ९७ मंथरका-कहं समसंधाणमुं तहेदिणिवहकवलिदसअलादिसाअको विमुक्ककिलकिलासहमहुरं झत्ति वदरिदं विज्जाहराणं वलं हिअडअंतो णमिणं- दणं एच्च आहिजुज्जदि मेहपहो। रत्नमाली-अहो स्थैर्य वीरवतचर्यायां मेघप्रमस्य । मंदर:-किमुच्यते। चरत्यमुग्मिन घलशौर्यविक्रम- नराजते कश्चन राजते गिरी। हरी करींद्रक्षतजांबुचूपण- भवृद्धगृधायपरे यथा मृगाः ॥ ६७ ।। मंदारसाला-~-हद्धि हद्धि । अणारदागिसरंदवाणघारापूरंदादिहिपहहि परोप्परणिरंघसंदहेहि महारहाहिडिदेहि रहसहस्सेहि सञ्चदिसाअकं वेडिओ समं एव्व णमिणंदणो । ण आणे कि एत्य होहिइ । रत्नमाली-प्रिये नैतन्यसहस्र मेघप्रमस्यैवायमधरितालातचभ्रमस्य स्पंदनस्य स्पंदः। मंदारमाला-अम्हे अच्छेर जं कहिदपि ण विस्ससंति लोअणाइ । मंथरफा-ओ किं एवं विअसत्तदापिच्छगुच्छसप्पहो पिकलराअजंबू- १ कयं समसंघानमुच्यमानहेतिनियहकवलितराकलादिशानको विमुशकिलकि- लाशम्दमधुरं झटित्यवतीर्ण विद्याधराणा बलं दिव्यन् नमिनंदनमेयाभियुध्यति मेघप्रभः । २ हा विक् हा धिक् । अनारतनिस्सरद्वाणधारापूर्यमाणाष्टिपथैः परस्परनीरसंदरैमहारथाविष्टितैः रयसहसैः सर्वदिशाचक्रं वेष्टितो सममेव नमिनंदनो न जाने किमन भविष्यति । ३ अहो आश्चर्य यत् कथितमपि न विवसतः सोचने। ४ अरे किमेतत् विकसत्तापिच्छगुच्छसप्रभः पकानसंबूफलस्यामलः नीलकंठट- प्रमाकचुरः अकालोपस्थितबहुलपक्षदोषणाः अंजनधूलीपुंजसहाः राइविंदसहा. संपात भीषणः तमिनागुहातिमिरोद्वारगीरः सप्तमपातालोदरालोकः प्रसर्पति गगनांगणे अंतत एव नमिनंदनस्य ।

·विक्रांतकौरवे- हस्थलदुप्पेखो अप्पडिहदरअं अहिरहं अहिरोहिअ अक्ककित्तिबलं चमकरतो किं एस कुमारजअंतो। मंदरः-एवम् । अवेहि सैन्यं द्विषतां जयंत- ममुं मघोनस्तनयं जयंतम् । न व्यज्यते यस्य जयादिपूणा-- माधानसंधानविमोक्षकालः ॥ ६५ ॥ रत्नमाली–अहो उग्रता समरकर्मण्युग्रकुलकुमारस्य । मंथरकः-किं ऐस आणिहिदअट्टाविदवाणतंटसंघटखंडिदवइरिसरा सारो तिहुअणेकल्लरहिओ इमं अभिजुज्जतो कुमारसुकेदू । मंदरः- अवेहि विद्वेपिभयैकहेतु- ममुं सुकेतुं हरिवंशकेतुम् । द्विषां करोत्याशु विलक्षतां यः शरैः शितानामपि तच्छराणाम् ॥ ६६ ॥ रत्नमाली-मन्ये नामू परस्परस्य जेतुं प्रभवतः । मंदरः-इतो दृश्यतां छलबहुलं वैद्याधरं युद्धं । एष खलु लोहार्गला- धिपतिरनर्गलचोद्यमानवातरमीप्रतिममहाजवतुरंगमोह्यमानमधिरूढस्यंदनम- भिषेणयति विद्याधराधिराजमधिरथं सुनमिम् । मंदारमाला-कह एकदो सव्वोधि विज्जाहरलोओ एकदो अ एकल्ल मेहप्पहो । हद्धि हद्धि किं एत्थ होहिइ । १. किमेषोऽनिष्टितप्रस्थापितवाणाग्रसंघट्टखांडतवौशिरासारस्त्रिभुवनैकरथिकः इममभियुध्यन् कुमारमुकेतुः । २. कथमेकतस्सर्वोपि विद्याधरलोक एकतश्चैको मेघप्रभः । हा धिक् हा धिक् किमत्र भविष्यति ।

·चतुतिः। मंथरका केहं समसंधाणमुंचतहेदिणिवहकवलिदसमलादिसाको विमुक्ककिलकिलासहमहुरं झत्ति वदरिद विजाहराणं बलं हिअडअंतो णमिणं- दणं एव आहिजुनदि मेहप्पहो । रत्नमाली-अहो स्थर्य वीरवतचर्यायां मेघप्रमस्य । मंदर:-किमुच्यते । चरत्यमुग्मिन् बलशीयविक्रम- न राजते कश्चन राजते गिरी। हरी करीदक्षतजांबुचूपण- प्रवृद्धगृभायपरे यथा मृगाः ॥ ६७ ।। मंदारसाला-हद्धि हदि । अणारदणिसरंदवाणधारापूरंददिठिपहहि परोपाणिरंघसंदहेहि महारहाहिष्टिदेहि रहसहरसहि सम्बदिसाभकं वेडिओ सम एव्व पमिर्णदणो । ण आणे किं एत्य होहिइ । रत्नमाली-पिये नैतद्रयसहस्र मेघप्रभस्यवायमधरितालातचभ्रमस्य स्पंदनस्य स्पंद। मंदारमाला--अम्हे अच्छेर जे कहिदंपि ण विस्ससंति लोमणाइ । मंथरका-अरे किं एवं विअसत्तदापिच्छगुच्छसप्पहो पिछलराअजंबू. ५ कर्य समसंपानमुच्यमानहेतिनिवकालतमालादिशचक्रो विमुशकिलकि- लारादमधुरं झटित्यवतीणे विद्याधराणी वलं हिंडयन् ननिनंदनमेवाभियुष्यति मेघप्रभः। २ हा धिक् हा धिक् । अनारतनिस्सरद्वागधारापूर्यमाणपियैः परस्परनार-संदटेमहारयाधिरितः स्यसहनः सर्वदिनाचक्रं वेरितो सममेव ननिनंदनो न जाने किमय भविश्यति । ३ अहोभाधर्य यत् कथितमपि न विवसतः लोचन। ४ अरे किमेतत् विकसत्तापिच्छगुच्छसप्रमः पकराजबफलश्यामलः नीलकंट- प्रभाकरः भकालोपस्थितबहुलपसदोषष्यः अंजनधूलाजसदृशः राहृविवसहन. पातीषण: तमिसागुहातिमिरोहारगारः सप्तनपातालोदरदरालोकः प्रापति गमनांगण अंतत एव नमिनंदनस्य ।

·९८ विक्रांतकौरवे- फलसामलो णीलकंठकंठप्पहाकव्वुरो अआलोपडिदबहुलपक्खदोसकसणो अंजणधूलीपुंजसच्छओ राहुविवसहस्ससंपादसिणो तमिस्सगुहातिमि- रुग्गारगहीरो सत्तमपाआलोदरदुरालोओ पसप्पइ गअणंअणं अंतदो एव्व णमिणंदणस्स। मंदारमाला-(समयं ) हेद्धि हद्धि । किं णेदं । मंदर:--अहो आश्चर्यम् । दृश्यते कवलयन्निवक्षणाद् विश्वमेव सचराचरं जगत् । अंधकारनिकरः समुत्पत- निद्रनीलमणिमेचकच्छविः॥८॥ रत्नमाली-(विभाव्य ) देवि तामसमस्त्रमासूत्रितं सुनमिना । अद्य हि- क्षेणेन मूर्छामिव तामसास्त्र प्रयच्छतीदं प्रसभं जनस्य । तमःप्रभावस्तिमितायकाश- माकाशमाशाविनिवेशशून्यम् ॥ ६९ ॥ मंथरका हुँ कि णेदं जुअंतआलजलहरणिब्रहवरिसिज्जंतजलणजा- लोलिकरालो धगधगंतघोलिरुज्जलजालाजालजडिलजंतगअणपरंतो एकलो दसदिसाअकं दसअंतो सव्वंपि विडिवहं ओवाहेदि साहाणाहो । मंदरः-देव पश्य पश्य। १ हा धिक् हा धिक् । किं नु एतत् । २ हंत किमेतत् युगांतकालजलधर- निवहवयंमाणज्वलनज्वालावलीकरालो धगधगुणतोज्वलज्ज्वालाजालजदिलितगं- गनपर्यतः एकलोकमिव दशदिशाचक्रं दर्शयन् दृष्टिपथमतिवाहयति स्वाहानाथः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। जनस्याणां तीक्ष्ण तिमिरमिव संरोधि तिमिरं प्रमार्जन्नू स्त्री प्रभृत इव सार्जेन रजसा। समुत्सर्पज्ज्वालाशतकवलितव्योमपरिधि- विना काष्ठाभेदं पतति शर एतानधिरहन् ॥ ७० ॥ रत्नमाली--निर्मुक्तमानेयमस्र मेघप्रमेण । अत्र हि। जनयत्यनेकपानांपाकल इव पावकः परं दयधुम् । सूकल इव दुग्रहयः सर्वोस्माद्विभ्यभ्रमति ॥ ७१ ॥ मंथरक:--देक्स देव कत्यइ चलपडाआवलिवीजिओ हथिदग्ध- जालानालआयुक्खिओ कत्थइ करिकएण आलचालणुताओ घोलरिफुलिंग- आलिंगिओ कत्थइ चलंतजालासिहुट्टामरो कत्थइ बलंतधूमग्गर्मधारिओ करितुरअरहिमणुअणिवहविद्दावणो दहइ दहणो इमो पोरवाणं बलं । मंदरः-देव पश्य पश्य । उत्पुप्यन्नलकास्थिनालविगलन्मजाद्रवोद्रचित- ज्वालाजालजटाललोलदनलव्यासंगपीडांगकाः। प्लोपोत्पिडितकंदराबिलुठनाकांडस्फुटोत्थापिताः संत्रास पिशिताशिनां च विद्धत्यद्धा कबंधा अभी॥२॥ रनमाली-अहो विश्वमश्नाति वैश्वानरः । एष हि । १ पश्य देव कुप्रचिचतपताकावलीवाजितः हस्तिदनज्वालाजालपुंजितः कुन- चित् करिकर्णवालनोत्थापितः घूर्णमानस्फुलिंगकालिंगितः कुंवचिचलज्ज्वालाशिखो- हामरः कुत्रचित् बलमोहमाधकारितः करितुरगरयमनुजनिवहविदावशः दहति दहनः अयं पौरयाणां पलम् ।

·१०० विक्रांतकारवे- - धूमैः शामलयन प्रलिप्य गगनं निष्ठापयन्नातपं ज्वालासंततिभिर्नवान् विरचयन् धूम्याभिरंभोधरान् । उत्पातोपनकोपरागवलव्यादेहसंदेहदः । सप्ताचिः कवलीकरोति विलिहन विंबं सहस्राचिपः॥७३॥ मंदरः-- मेघप्रभस्यैप जयं ब्रवीति धूमध्वजः पौरवसैन्यधाती। नमेः सुतस्यापि पराजयाय पतन् ध्वजस्योपरि धूम एपः ॥ ७४ ।। रत्नमाली-कथमकांडवृष्टया विधाप्यते सहसा विभावसुः । नूनमुत्सृष्टं वारुणमस्त्रं नमिसूनुना। मंदारमाला-अझो अच्छेरं । रत्नमाली- प्रावृट् प्रवर्तयति चारुचलत्कलापा- नुच्चैश्शिखानतितरां शिखिनःसुखान् । निर्मूलनिर्दलितधूमशिखाकलापः प्रावृष्ययत्विह शिखी प्रलयं प्रयातः॥ ७५ ॥ मंथरका के एसरुप्पदंडधवलसलिललहिसहस्ससंसइदणिस्सेसजल- णिहिणिपडणब्भुदो पज्जलंतजंबूणदथोरभासुरविज्जलिजालजलिलो कज्जल- १ अहो आश्चर्य। २ कथमेष रौप्यदंडधवलसलिलयष्टिसहस्रसंशयितनिशेषजल- निधिनिपतनाद्भुतः प्रज्वलजांबूनदस्थूलभासुरविद्युजालजटिलः कजलमापिकृष्णसज- लजलधरनिवहभ्रायमाणसिद्धपथध्वात: संततेोचरत्स्तनितनिर्घोषभीषणो बज्रपतनमा- टितविकटमहीधरशिखरप्राग्भारो निर्भरोद्माताभिसारिकामनोरथसंभाव्यमानसंतमसः प्रवसनामथुनहृदयविदारणकरपत्रः प्रत्तः वर्षरात्रः ।

·चतुथाऽङ्कः।
5504
मसिकसणसजलजलहरणिवहभरिज्जतसिद्धपहन्दंतो संतचरंतथगिदणिग्यो-
सभीसणवन्नपडणमूडिदविअडमहीहरसिहरपन्भारो णिभामंतझग्गुलीमण-
रहसंभावणिज्जसतमसोपसंतमिहुणहिअविदारणकरपत्तो पउत्तो वारिसारतो।
रत्नमाली-
नमसोऽयं कालत्वं रचयति बहलो बलाहकव्यूहः ।
जठरशिखिकंठकाल: कालिमपि करोति नभ एव ॥६॥
अपि च ।
सौदामिन्य इमा विभांति शिखिनः पूर्व निगीर्णादिशसा
रोमंथायितुमिच्छया मुहुरथोद्गीर्णा इचांभोधरेः ।
किंचांतःकवलीकृतो जलधरैर्यश्वानरो दुर्जर-
स्तत्कोडानि विपाट्य वाढमशनिच्छद्मा विनिर्गच्छति ॥ ७७॥
मंदरः कथं प्रावृपमप्यातशेते वांतरविहितसृष्टिरियं वृष्टिः ।
अद्य हि-
निर्यकुरंगनिकुरम्बकरवितानि
चुंवंति संपत्ति कदंबकदवकानि ।
कादंबिनीनिविदनिष्पतदंबुपूराः
कूलंकपोर्मिभरिताः सरितः सरंत्यः ।। ७८ ॥
रत्नमाली-कथम् ।
रत्याबरसोप्मणस्सपुलकं निर्मग्नववेप्यमी
यूनः सोप्मसु कामिनीस्तनतटेप्यासज्जयंतः सदा ।
व्योम्नः सीमस केतकीसुमनसामच्छाः परागच्छटा:
प्यामोपितधैर्यभस्मधवला: प्रोज्झति झंझानिलाः ॥ ७९ ॥

·विक्रांतकौरवे- कथमसौ रभसोदासितसकलजलधरः समुद्वेजयति सैनिकान कल्पांतपवन- कल्पः प्रभंजनः । नूनं व्यापारितं वायव्यमत्रं मेघप्रमेण । मंदारमाली-(सभयम् ) है कि णेदं । मंदरः–देव पश्य पश्य घनौघं शौलेयं ककच इव संते जनकदु. हढायातप्रोटोदलयति तिरशीनमृजु च । हरन् धारासारं प्रसभमथ संचूर्ण्य कणशः पुरस्तादाशानां सपदि पवनोसी विकिरति ॥८॥ मंथरक- कह जिम्मूलपहुहुमेहनूहो जिस्सेसप्पमुसिदसलिलधारासारो रहसल्टूरिदधअवडपेक्सोलणपेक्सणिजोहेल सदराअच्छतचित्तलिअगम- णपरिसरो कडिणसिलाणिहरुप्पादणिग्घणो णिग्यादणिणादघग्घरघोरपो- सुपिडणझप्पिदसेएणकुहरो वडवढयदि संगरंगणं समीरणो । रत्नमाली- जलदपटलं दूरादूरीकृतभ्रममाहतं पिबति पवनो नूनं वात्यामुखैः प्रविदारितः । इदमपि पुनः शंके निर्मूलयनयमबुदान घनलयमपि प्रावृद स्वागामिनीपु न लप्स्यते ॥ ८१ ॥ (विभाव्य) कयमुपसंदतमेव चरितार्थमनेन वायव्यमत्रं । साधु लोहार्गलाधिपते साधु जाभासि निराकोशं पराक्रमितुम् । मंदर:-देव इतः कृतार्थय चक्षुषी । १.ईत किमेतत् । २. कर्यनिर्मलपमृष्टमेपयूयःनिरोपप्रमुषितमलिलधारामारः रभमोन्मालितवनपटसोलनप्रेक्षणीयः हेलापयस्तितपत्रचित्रितगगनपरिसरःक. टिनारीलानिटरोत्सातनिणः निर्यासनिनादपपरपारपोरोत्पादनवधिरितगन्यकहरः बडाहायति रोगरांगणं रामारणः।

·चतुर्थोऽङ्कः। १०३ अत्र हि- तरंगैरानानं रथ इव पितुभ्यंतरजये समुद्रं निर्मुद्रं जितमकरसंचाररभसः। कुरूणां निभिदन झटिति मकरव्यूहमधुना रथः सम्राटसूनोविघटयति वेगमतिभयः ॥ ८२॥ रत्नमाली--(विलोक्य ) कथमभियुक्तो परस्परेण कौरवपौरवो । मंदर:-कथं प्रतिषिध्य सैन्ययुद्धमेकतुलाघातमेतो कर्तुं प्रवृत्तौ । रत्नमाली-यावदीपदवतारितविमानाः परस्परव्याहारमनयोः शृणुमः। (विमानावतारनाटितकेन तिष्टंति) मंदर:-कथमित्यमाह पौरवः । अयि कौरव- म्लेच्छानां समरे कुरोः स्वजनतां तातेन संपश्यता धीराणां प्रथमेवहं प्रथमिका बद्धप्रतिक्षेप्याप । यध्वा वीररसानभिज्ञभवतो दाग्बीरपटुं कृता कीर्तिस्तां विततोत्थितामपहरत्यद्यार्ककीर्तिः क्रुधा ॥८३॥ मंदारमाला-अम्हो गरिटा दिहि ठिआ पोरवस । मंदरः कथमित्थमाह कौरवः । अपि पैतृकान कमपंचनिरीक्षण प्रक्षीव श्रूयतामयमर्थः। शीतांशोरिव तीक्ष्णांशुं तव मामुपसर्पतः । बाणैः स्पृष्टस्य पक्षस्य प्राणाशा प्रांशु जायते ॥ ८४ ॥ रत्नमाली-अहो स्थैर्य कुरुकुलकुमारस्य । कथं स कोपोत्सेकमाह पोरवः । रेरे अनिवद्धालापिन् । १ महो गरिय घटः स्थिता पौरवस्य ।

·चतुर्थोऽङ्कः। १०५ . मंथरकः--अहो अविलंक्सहो सहाओ। मंदरः-कथमित्यमाह कौरवः । अहो अनात्मनीन न जानास्या- त्मानं । अविचारिताचरणनिनो हि पुमानचिरेण विपदुपनतामास्तिक्षते । तदिदानीम्- येऽमी रथं ते परिवारयंते भवत्परित्राणकृतोप्टचंद्राः। निहन्मि तानप शरैरमोधे- स्त्वं तायदात्यक्षसि चेद्युयुत्सताम् ॥ ८९ ॥ मंदरः कथं निहता एव कौरवेणाष्टाभिश्शरैरककीर्तिस्थरक्षिणोष्टचंद्राः। रत्नमाली-कथमधुना- अष्टचंद्रविनिपातविलक्षो नष्टचंद्रतिथिनिःप्रम एपः । चक्रवर्तितनयस्य रथोद्य कुंठिताखिलमनोरथ आस्ते ॥ ९० ।। मंदरः-कथं पुनरम्याह कौरवः । अयि युयुत्सासमुत्सुक अव्युत्पन्नोसि रणकर्मणि । ततश्च । इदानीमप्यस्ति त्वयि भरतसूनौ मम घृणा क्षमाव्युद्वृत्तेषु द्रविणमिहनापैतृकमिदम् । ब्रज स्वैरं युद्धात् स्वगृहमथया प्रेतभयनं गतिस्तातीयीकी न पुनरिह काप्यस्ति भवतः॥९१॥ रलमाली-अनुकरोति सोमप्रभं प्रशमेन मेघेश्वरः । १ अहो अविलंबसहः स्वभावः।

·१०४
विक्रांतकौरवे-
अर्ककीर्तिरसावर्कः सोमस्त्वं सोमवंशजः ।
अमुमास्कंदतो मूट तवैव प्रत्युत क्षयः ॥ ८५ ॥
अपि च ।
रे सन्नतद्धतया विक्रम्य संत्रस्तः किमसि विस्मृतः वाहनिकयुद्धनिषे-
धनं । ननु तूष्णीमेवास्ते ममेयममपिणी सर्वाप्यक्षौहिणी ।
तदद्य-
शासितुं काममीशस्त्वामेकको मम सायकः ।
शोभायै दिक्परीणाहगृहिणी मम वाहिनी ।। ८६ ॥
रत्नमाली-आहो पपिकामसहमानः कथं सानुतापमाह कौरवः ।
अयि स्वयंवरमर्यादाविमेदिन्नखवितदुनियगर्वित शोचनीय इदानी
मवादृशैः पुत्रैर्महाराजभरतः।
कुतः।
स्खलन्मरीचिश्चरितादहिंसता-
त्तपांसि पाखंडकृदयजस्ते ।
त्वमर्ककीर्तिः पदवीमकीत-
गतोसि भिंदन गृहमेधिवृत्तिम् ॥ ८॥
रनमाली--युक्तमाह कौरवः ।
मंदरः-कथमवधीरणाधीरमाह पौरवः । अयि मूर्स प्रांतमपि न स्म-
गति न सल्वियमनुनयगोटी 1 तदिदानीम्-
नमत शरसहस्रोदारसंरंभभीमः
परुपपविनिपातस्फारविस्फारधीर ।
हलविघटितशत्रुक्षत्रियव्यूहबंध-
समरनिकृतियंटः सामिकोईटदंडः॥ ८८ ॥

·चतुर्थोऽङ्कः। १०५ मंथरका-अहाँ अविलंवसहो सहाओ। मंदरः कथमित्थमाह कौरवः । अहो अनात्मनीन न जानास्या- त्मानं । अविचारिताचरणनिनो हि पुमानचिरेण विपदुपन्नतामास्तिघ्नते । तदिदानीम्- येऽमी रथं ते परिवारयंते भयत्परित्राणकृतोष्टचंद्राः। निहन्मि तानेप शरैरमोधै- स्त्वं तावदात्यक्षसि चेद्युयुत्सताम् ॥ ८९।। मंदर:-कथं निहता एव कौरवेणाप्टाभिश्शरैर्ककीतिरथरक्षिणोष्टचंद्राः।, रत्नमाली-कथमधुना- अटचंद्रविनिपातविलक्षो नष्टचंद्रतिथिनिःप्रम एपः। चक्रवर्तितनयस्य रथोय कुंठिताखिलमनोरथ आस्ते ॥ ९० ॥ मंदरः-कथं पुनरप्याह कौरवः । अयि युयुत्सासमुत्सुक अव्युत्पन्नोसि रणकर्मणि । ततश्च । इदानीमप्यस्ति त्वयि भरतसूनी ममं घृणा क्षमाव्युद्वत्तेषु द्रविणमिह नःपैतृकमिदम् । ब्रज स्वैरं युद्धात् स्यगृहमथवा प्रेतभवनं गतिस्तातीयीकी न पुनरिह काप्यस्ति भवतः॥२१॥ रत्नमाली--अनुकरोति सोमप्रभ प्रशमेन मेघेश्वरः । . १ अहो अविलंबसहः स्वभावः ।

·१०६ विक्रांतकौरदे- मंदरः कथं क्रोधोद्धतिसापख्यमाख्यत्पौरवः । कथमपि रणं प्रत्याख्याय स्थिरीकृतजीवितः क्क पुनरधुना कौरव्य त्वं पलायितुमीहसे। उरसि लुठति मे ना सौभाग्यविक्रममदायिनी मम तु विशिखाः छिंदत्येते स्वयंवरमालिकाम् ।। ९२ ।। रत्नमाली-कथमुपहासोल्लासमाह कौरवः । अहो ते दुष्करकारिता यत्कुसुमान्यपि छेत्तुमातिष्ठसे । मंदरः-कथं क्रोधोत्सेकमाह पोरवः । किंच रेअनास्थयोपेक्षितविक्रम गणयसि तन्मुग्धसुकुमार समरविदग्धः । नायं तोयधरो स्थिरश्चलवपुर्नैतद्वियत्कामुकं नेयं प्रेक्षयणी तटिपलघवो नेतेप्यपां बिंदकः । जेताहं भवतोर्ककीर्तिरलघुस्थेमेदमस्मद्धनु- ाहानी विमुखे यमस्य विशिखायैते प्रहारोन्मुखाः।।९३॥ रत्नमाली-अहो परगुणाभ्यसूया पोरवस्य । मंदरः कथमवगणनादारुणमाह कौरवः । अयि भो भरतपुत्र साधु शिक्षितोसि नटविभीषिकायां यदीररसोदारप्रयोगेष्वसमर्थस्तत्रमवानित्यमेवें विकत्यसे । रत्नमाली-अहो सरसाणि वीराणां मानावष्टंभसोडासानि स्ववा- कोवाक्यानि। मंदरः-कथं क्रोधोत्सेधसंघट्टितभ्रकुटिभीषणफाटपीठकठोरमाह पौरवः। अरे दुर्मानमदनोन्मत्तनिर्मर्याददुर्वादमुसरकुरुकुलपांसन वाढमय विप- यस्तप्रकृतिरसि । यत्सुगृहीतनामधेयं तातमप्युपहासविरसं विमापसे । तद किंबहुना।

·चतुर्थोऽङ्कः। १०७ तातस्सेवकवश्यः स्वजनयति कुरूनित्युपेक्षाप्युदस्ता ताताधिक्षेपवयं मुखकुहरमिदं मृप्यते नार्ककीर्तिः । सृवमांतावलग्नोल्लुठदुमयशिखाखंडितोाधमूर्धा मल्ल प्रवेपिमल्लःशमयतु तव क्षीवमौखर्यमेपः ॥ ९४ ॥ मंथरका-हत विमुक्क एव्व पोरवेण कअंतदादाकरालधारापेरतो रभसुप्पडणमीसणसरिल्लो भटो। मंदारमाला-कहं अद्धपहएव्वकोरवेण सहसम्मोक्खसम्मोदरिदेहि सर- णिअरेहि चुण्णिदो सो मल्लो । मंदर-न तावन्मात्रमेव केतुदंडाममपि खंडितं पौरवस्य । साधु को- रज्य साधु । इत्यमाह च कौरवः । अरे अरे पौरव पश्य पश्य । ललदंटाजिढाल्लुटनरचिताकंदविरसं शिरकेतोरेतनिपतति पुरस्तात्तव भुवि । विमुक्तव्यालोलध्वजपटशिखाकेशनिचयं मदीयात्रच्छिन्नं तय च निधनं भाव्यमुपदिशत् ॥९५ir रत्नमाली कथं सर्वत्राप्यतिशेते कोरवः । मंदरः कथं पुनरप्याह क्रोधसरमभैरवः पौरवः । रेरे कौरव संप्रति क्षणक्षणं दत्तक्षणो निर्भयः स्वैरं विक्रमिणां बचांसि पठितान्यावर्तयायर्तय । निप्पर्यायविनिप्यतच्छरदातच्छिन्नांश्च पश्य क्षणा- स्वां तूणीं कवचं गुणं धनुरिपून वाहान् ध्वज सारथिम् ॥१६॥ १ इंत विमुच पौरवेण कृतांतदंष्ट्राकरालधारापर्यंतः रमसोत्सवनभीषणश- खान् भवः । २ कथमपय एव कौरवेण सहसान्मुक्तसमुतः शनिकरः चूर्णित: समहः।

·१०८ विक्रांतकौरवे- रत्नमाली-अहो दुर्भरः प्रतिज्ञामरः । मंदरः-इत्यमाह कौरवः। संधातुमेकतममुत्सहते पृपत्कं यावद्भवान् धनुपि यांचितसंप्रहारः। अस्मत्पतत्रिमुखलूनतमुस्तवेयं तावद्विधा भवति पश्य शरासनज्या ॥९८॥ मंथरकः-कह छिण्ण एव पोरवणुसिंजणी कोरवस्खुरप्पेण । रत्नमाली-युगपदेव कौरवस्य प्रतिज्ञा च साधनं संपन्न । मंदरः-देव- पश्य कोदंडदंडोऽयमर्ककीर्तर्गतौजसः। निर्जीपस्तिमितो जातः शत्रुणा समरे हतः।। ९८॥ मंथरकः-कहं झस्थि पोरवरहं आरूढण गहीदो कोरवेण विलक्सतु- हिको अक्ककित्ति । पलाइदं च समतदो पोरवबलेण । उत्थिदो अ कोरवस्स जअकोलाहलो पोरववाहुजुअअवट्टिणा पासेण कहं संणद्धो कि कुणइत्ति आसंकोमि। मंदरः कथमात्मन एव मस्तके निपतितोर्ककीर्दमदमोलिः । रत्नमाली-अहो कौशलं कौरवस्य । मंदरः :-आह च कौरवः। १ कथं दिनैव पौरवधनुरिंशजनी फौरवक्षुरप्रेण । २ कर्य झटिति परिवरयमा- कन्टेण गृहीतः कौरवेण विलक्षणतूष्णीकः अर्बकीर्तिः । पलायितं च समततः पौरखवलेन । रस्थितच कौरवस्य जयोलाहलः । पौरवगहुयुगलवतिना पान मर्थ समाफियाशंके।

·चतुर्थोऽङ्कः। १०९ अयमयमिह युद्धाबद्धगर्घान्द्रतानां भुजबलमदभार स्वैरमद्यायरोप्य । नियमयति भुजी द्वौ भारतस्यार्ककीत- युधि कुरुपतिसुनुौचयंत्वेतदीयाः ॥ ९९ ॥ मंथरकः-सव्वेवि एण्हें दिव्वअणादिण्णसाहुक्कारोपहारा कोरवेसरस्स उवरि मुंचति मंजुगुंजतमहुअरणिअरणिविज्जतमरंदणिस्संदाणम्महि- अबहलगुरुपरिमलवासिजंतगअणामोर्ग विसत्तसंताणमंदारहरिचंदणणमेरुपरि- जादभूइदं पुप्फविडिं। मंदरः-तेन हि वयमाप तथा कुर्मः। ( सर्व साधुकारमुखराः पुष्पवर्षे नाटयंति) मंदर:- देव पश्य पश्य । सुरकरविनिर्मुक्तां व्यक्तापदानचिकत्थिनी वहति सुमनोवृष्टिं सिद्धाध्वनः पतितां जयः । नृपतिषु बहुप्यम्यध्यव स्थितेषु जयश्रिया विदितगुण एवान्यां न्यस्ता स्वयंवरमालिकाम् ।। १०० रत्नमाली- पराजयमसी पाता कौरवस्य पताकिनी। पराजयमसौ प्राता पौरवस्य पताकिनी ॥११॥ मंदर-देव पश्य पक्ष्य। १. सर्वपीदानी दिव्यजनादत्तसाधुकारोपहारा कौरवेश्वरस्योपरि मुंचंति मंजुगु- जन्मधुकरनिकरनिर्विश्यमानमकरंदनियंदनियतबहलगुरुपरिमलचास्यमानगगना. भोग विकसत्संतानमंदारहरिचंदननमेरपारिजातभूयिट पुष्पवृष्टिम् ।

·११० विक्रांतकौरवे- कुरुनरपतिपाशानद्धनिप्पंदबाहु- विघटितनिजसैन्यः शोभते नार्ककीर्तिः। इयमपि दिवसांतम्लानिपर्यस्तविंवा क्षपितकरसहस्रा शोभते नार्ककीर्तिः ॥ १०२॥ रत्नमाली-(विलोक्य ) कथमधुना- कौरव्यहेतुनिहतः प्रतिपक्षभूभृ- द्वक्षःक्षरत्क्षतजपूरसमुक्षिता मा । संध्यानुरागकपिशा वरुणस्य चाशा धत्तः परस्परमभू प्रतिर्विवशोभाम् ॥१०३॥ कथं नियूंढसंगरस्संगरांगणादिनिवृत्तः कौरवः । अधच- मदद्विपानां करवारिसिक्ता मदांबुसिक्ता हयफेनसांद्राः। अमी रणादद्य परागतानां समीरणाः श्रांतिमपाहरांत ॥१०४ ।। मंदारमाला-कह समत्ता समरजत्ता । मंदर-देव पश्य पश्य । निप्पिष्टद्विपदश्च सांद्ररुधिरव्यालेपताम्यत्कराः प्रक्षुण्णमतिपक्षदंतिपिशितप्रक्लिन्नदंतार्गलाः। एते श्रेणिकृता विशंति नगरद्वारावकाशीक्षिणः प्रोन्मीलन्मणितोरणां रणमुखाद्वाराणसी वारणाः ॥१०॥ १कर्य समाता समरयात्रा।

·चतुर्थोऽ।
रत्नमाली-याचदिदानी वयमपि-
प्रगुणरणविमदभेक्षणप्रीतिवद्धं
प्रतिघटयितुमंहस्सांप्रतं संप्रयामः।
समवसरणभूमि पूतकैलासमौलि
प्रणिहितगणनाथोपस्थितां भूतमर्तुः ॥ १०६ ॥
मंदरकः यदाज्ञापयति देवः । इति
(निकाताः सर्वे)
इति श्रीहस्तिमल्लेन विरचिते सुलोचनानाटके
कौरवपोरवीयो नाम चतुर्योःसमाप्तः ॥ ४॥

·पञ्चमोऽङ्कः। कित्ति खेमेण पडिणिउत्तो कोरवेसरो। सुदं च मए घेत्तूण अक्ककित्ति प. विट्ठो वाराणसिं कोरवेसरो संभावणापुरसरं वा राअउलणिअटे णिवेसिदो कासीराएणत्ति । तदो अ उव्वेल्हवल्लफलपेलिदा आअदम्हि विअएण घड्वतं कोरवेसरं दण दट्ठीणं सुहं लहिंदुं । इयं च अग्गदो वाराणसी। जाव पविसेमि । ( प्रवेशनाटितकेन) अहो रमणिज्नदा अणिमुहस्स । अन्न हि- पंउमेसु अद्धाणिम्मीलिदेसु कुमुदेसु ईसिविअसिदेस। पिअइ ईसमअरंदं पयोसपवणो अभमलआ घडिआ॥३॥ तहहि- ईमा वेला एत्थ विलासिणीणं । सत्यो चंदणकद्दमो थणअले तंबूलवासो मुहे कप्पूरभाहिओ अणच्छसरसा कंठं हि कत्यूरिआ । णेहोल्ले चिहुरम्मि गलिकुसुमाकालाअरुध्दविए सोरम तरुणीअणस लाहदे अंगेसु सोहग्गरं ॥४॥ किंच । बहूमाणणासपञ्चाअअकुसममहावाणा मअणस्स दोण्णिचअणि- १. महो रमणीयता रजनीमुखस्य अद्य हि । २. पद्मेष्वर्धनिमीलितेषु कुमुदेवी- षद्विकसितेषु । पिवतीपन्मकरंदं प्रदोषपवनश्च भ्रमराध घटिताः ३ इयं वे लानविलासिनीनां । तथाहि । ४. शस्तश्चंदनकर्दमः स्तनतटे ताबूलवासो मुखे, कर्पराभ्यधिकोअनच्छसरसकिंठे हि कस्तूरिका । स्नेहार्दै चिकुरे मल्लिकाकुसुमानि कालागरूपिते, सौरभ्यं तरुणी जनस्य लमते अंगेषु सौभागक्यकं ॥५ वधूमान. नाशप्रत्यायककुमुममहापाणा मदनस्य देनिक्यानिरस्ता एकोत्सातप्राप्तिहृतांधका- रवनावरोहतीव तिमिरावरणनिलुप्तवाहुल्यसंकुचितं गगन गणं । आलिंगंतीव परस्परं व सरदूविघटिता आगमिष्यत्संतमसदंडदष्टदस्ता:दिशावध्वः । दृदयंवे प्रतिक्षणवर्धमानतमनिवहाः निमिरवाहिन्य इव रुपिण्यः नगरीवाथ्यः । उनलति हतापितमन्मयशरफल दिलोहिताः महीगगन गणताराः गृहे गृहे दीपिकाः । ८ ·११२ विक्रांतकौरवे- पञ्चमोऽङ्कः ॥५॥ (ततः प्रविशति कंचुकी) कंचुकी-अहो निर्जरं प्रीणाति ममांतःकरणं विजयेन वर्धमानः परनृ- पतिमानघस्मरः कुमारमेघेश्वरः । तथाहि--- प्रमदरभसादुद्यद्गद्गद्यते नितरां वचो गुणयति गुरुंगात्रस्यानंदधुर्मम वेपथुम् । तिरयतितरां वाप्पोत्पीडः प्रमोदहतोक्षिणी स्वयमपि जरा नूनं जीर्यत्यसौ बहुलीकृता ॥१॥ सर्वथा भाजनं मंगलानां सुमंगला काशीराजसुता ।(परिक्रम्यात्मानं नि- वर्य) अहो वेरूप्यं बार्धकस्य । घयांसि वेपथूभृतवारवाणच्छलात्स्वयम् । उड्डीयेव पलायंते सोद्वेगं तनुवैकृतम् ॥२॥ अथवा कुरुनंदनविजयोत्सवदर्शिनः प्रवयरत्वमपि मे श्रेयसे । याबदह- मिहेव स्थित्वा यथा न कोपि प्रवेक्ष्यति तथा द्वारदेश रक्षामि । ( इति उपविशति) (ततः प्रविशति प्रतीहारी) प्रतिहारी-दिहिआ सुसंविदो देव्वेण कोरवसो जो जेदुणा अक्क- १ दिय्या सुसंवृतो देवेन कौरववंशो यतो जित्वाशति प्रतिनितः कौरवेश्वरः। श्रुतं च मया गृहीत्वाई कीर्ति प्रविये वाराणसी कौलेश्वरस्संभावनापुरस्सरं वा राजकुलनिम्टे निवेशितो काशीराजेनेति । ततश्च उद्वेलयाल्यफलप्रेरिता मागतास्मि विजयेन वर्धनं देवं कौरवखरं दृष्ट्या दृष्टयोस्तुसं लम्धुं । इयं चापको वाराणसी । यावयदिशामि।

·पचमोऽक्षः। - कित्ति सेमेण पडिणिउत्तो कोरवेसरो। सुदं च मए घेत्तूण अककित्ति प. विट्ठो वाराणसिं कोरवेसरो संभावणापुरसरं वा राअउलणिअडे णिवेसिदो कासीराएणत्ति । तदो अ उव्वेठवल्लफलपेलिदा आअदम्हि विअएण घटुंतं कोरवेसरं दद्दूण दहीणं सुहं लहिडें । इयं च अगदो वाराणसी। जाव पविसेमि । ( प्रवेशनाटितकेन ) अहो रमणिज्जदा रअणिमुहस्स । अज हि- पंउमेसु अद्धाणम्मीलिदेसु कुमुदेसु ईसिपिअसिदेस । पिअइ ईसमअरंदं पयोसपवणो अभमलआ घडिआ॥३॥ तहहि- ईमा वेला एत्थ विलासिणीणं । सत्यो चंदणकदमो थणअले तंवूलवासो मुहे कप्पूरभाहिओ अणच्छसरसा कंठं हि कत्थूरिआ। णेहोल्ले चिहुरम्मि गलिकुसुमाकालाअरुध्दविए सोरम तरुणीअणस्स लहढे अंगेस सोहग्गरं ॥ ४॥ किंच । बहूमाणणासपञ्चाअअकुसममहादाणा मअणस्स दोपिणचअणि- 1. अहो रमणीयता रजनीमुसस्य अद्य हि । २. पोवर्धनिमीलितेषु कुमुदेष्वी. पद्विकसितेषु । पिवतीषन्मकरंदं प्रदोषपवनश्च भ्रमराश्च घटिताः ३ इयं वे लागविलासिनीना । तथाहि । ४. शस्तयंदनकर्दमः स्तनतटे तांबूलवासो मुझे, कर्पराभ्यधिकोअनच्छसरसर्किटे हि कस्तूरिका । स्नेहार्दै चिकुरे मलिकाकुमुमानि कालागरूपिते, सौरभ्यं तरुणी जनस्य लभते अंगेषु सौभागस्यकं ॥५ वधूमान- नाशप्रत्यायककुसुममहावाणा मदनस्य देनिचयनिरस्ता एकोत्सातप्राप्तिहृतांधका- रवनावरोहतीव तिमिरादरनिर्गुप्तवाहुल्यसंयुचितं गगनांगणं । आलिंगतीव परस्परं व सरदूविघटिता आगमिष्यत्संतममदंहदष्टदस्ता:दिशाश्वः । दृश्यते प्रतिक्षणवर्धमानतमोनिवहाः तिमिरवाहिन्य इव रुपिण्यः नगरीभ्यः । उनलंति तापितमन्मयशरफल प्रादिलोहिताः महीगगनोगमताराः गृहे गृहे दापिकाः । ८ ·११४ विक्रांतकौरवे- रत्था एक्कोवाअपत्तिहिअअंधआरधआवरोहंतीव तिमिरावरणणिल्लुक्कवाहल्ल- संकुइअंगअणंगणं । आलिंगंतीव परोप्यरं वासरदूरविहाडिदाओ आअच्छ- माणसंतमसदंडदहहत्थाओ दिसावहूओ दीसंति पडिक्खणवढ्ततमाप्पिवहा- ओ तिमिरवाहिणीओव्व रूविणीओ णअरवीहिओ उज्जलंति दढताविअमम्म- हतिरिहलग्गविलोहिआओ महीगअणंगणताराओ घरे घरे दीविआओ ( पुरोविलोक्य ) ऐदं खु समरावसाणसमूसुहणिस्सरंतसुलहपरिअणं महाराअउलं, ता पविसेमि । ( प्रविश्यावलोक्य च) एसो खु अअओ सो मत्तादो पहिहारहाणे उवविहो चिहादि । जाव इमादो सअलं उत्तंत उब- लहमि । ( उपसृत्य ) अअअ वदामि । कंचुकी--(विलोक्य ) कथं भद्रसेना । स्वस्ति भवत्यै । अथ कुतस्त्वं इयत्या वेलया स्वं देशं परित्यज्यागता । प्रतीहारी–हरिसेण अविसादेण अ। कंचुकी-विप्रतिपिद्धमेतत् । च्याख्यानत एवात्र विशेषप्रतिपत्तिः । प्रतीहारी–हरिसो दाब कोरवेसरस्स विनआदो कंचुकी-नैतदुन्मंत्रणं विषादहेतुं व्याचक्ष । प्रतीहारी-चकवद्दिसुदस्स अझकित्तिणो अदिक्कमेण अच्चाहिदं संकदि हिअ। कंचुकी-युक्तमेवैतत् । किंतु देवेन पुनरस्मासु प्रसीदता विपादस्था- नपि हर्ष आदिष्टः। प्रतीहारी-(सहर्ष ) अज्ज किं सच भणासि । १. एतत्खलु समरावसानसमुत्सुकनिस्सरत्तुलमपरिजनं महाराजकुलं । तत्प्रवि. शामि । २. एप खल्वार्यः सः मत्तातः प्रतीहारस्थाने उपविरः लिष्टति यावदस्मा; त्सकलं धृतातमुपलभामि । ३.आर्य वैदे। ४. हर्षेण च विषादेन च । ५. हर्पस्ता. वत्तौरवेश्वरस्य विजयात् । ६. चक्रवर्तिमुतस्याकीर्तेरतिकमेणात्याहिन शंकते हृदयं । ७ आर्य कि सत्यं भणसि ।

·पञ्चमोऽङ्कः। कंचुकी-महती सा कथा । उपविश्य भूयताम् । प्रतीहारी-तेणे हि विजएण बटुंत कुमार पेक्सि एसा आअच्छेमि । कंचुकी-भद्रे भद्रसेने निद्रायते इदानी युद्धपरिश्रांतो देवः । कथित- चाहं नंद्यावर्तसोधातकीमात्रपरिजनन देवेन, दीयतामियमेका रात्रिम निद्रायितस्य । तत्साधु रक्ष्यतां दारदेश इति । प्रतीहारी-तेणं हि पहोवं जाव देवस्स पडिबालेमि । कंचुकी-तेनं हि स्वैरमुपविश्यताम् । प्रतीहारी–ज भवं आणवेदि (उपविश्य) अज्ज वली अंखु मे कोऊहलं समरावसाणादो पर कीरिसो एत्य उततोति जाणिटुं । ता भणाहि । कंचुकी-तेन हि श्रूयताम् । प्रतीहारी-वहिदम्हि। कंचुकी-युद्धे यदा तावनिगृहीतार्ककीर्तिः कोरवेश्वरः प्राविक्षद्वारा- णसी तदेव वाराणसीपतिस्सविषादं च ससंभ्रमं चोपसत्य वैचित्यविधु- रोऽवोचत् । शोवस्यवाद चिरजीवितस्य चिरात्तदेतत्फलमद्य लब्धम् । बद्धोऽर्ककीर्तिस्समरे द्विषेति श्रुतं च दृष्टं च मया यदद्य ॥५॥ प्रतीहारी-महाणुभावो कासीरामो जेण अककित्तिणो परामवं असहमाणो ण गहिजदि। १. तेन हि विजयेन वर्धमानं कुमार प्रेक्ष्य एपा मागमियामि २. तेन हि प्रबोधं यावद्देवस्य प्रतिपालयामि । ३. यद्भवानाज्ञापयति । ४. आर्य पलीयं खल कौतुहलं समरावसानात् परं काशोत्र वृत्तांत इति ज्ञातुं । तस्मात् ५ भवदितास्मि । ६. महानुभावः काशीराजः येनाकीत: पराभवमसहमानो न गृह्यते । मणस्वा ·विक्रांतकौरवे- कंचुकी--एवमेतत् । न जातु जामातुरसौजयस्य पराक्रमः काशिपति धिनोति। धुनोति तूचैर्यशसोऽर्ककीतें- रकीतिरेपा भरतात्मजस्य ॥६॥ प्रतीहारी-तदोतदो कंचुकी-एवमेतत् । अथ साधिक्षेपमवोचत् कौरवेश्वरं काशीरामः। यथा। व, भवानात्मन एव बंधु माहत्यशंकं भरतस्य सूनुम् । विमुच्यतामेप तदाशु बंधात् समुच्यतां मुग्ध तवापि मोहः ॥७॥ अथ च। सुतोऽयमाद्यो ननु चक्रवर्तिन-- स्सुतावमाने वमतस्स एव हि। इति त्वया डिम्भ न हंत चिंतितं पितुः कुरो नुकरोपि चेष्टितैः ॥ ८॥ प्रतीहारी-सिक्खेदव्वं सिविसदो देवो कासीराएण । तदो तदो। कंचुकी-ततश्च पुनरपि काशीराजः पौरवं कौरवं चाक्षिय सोपालंभ- मदोचत् । अस्थानाभिनिवेशबद्धसमरोत्साहेन तायत्त्वया प्रेक्षापूर्वविधायिनापि न कृतं क्षायोचितं परिव । मोहादित्यमतिक्रमं विधता संभावनीये जने सत्यं कौरव तत्त्वयापि न कृतं यत्तद्विवेकोचितम् ॥९॥ १. ततस्ततः । २. शिक्षितव्यं शिक्षितो देवो कागजेन । ततम्नतः ।

·पञ्चमोऽङ्कः।. ११७ 1 प्रतीहारी:-साहु महाराज साहु सोहणं ते अपुरसासणं । तदो तदो। कंचुकीः-अत्रांतरे निरवद्यप्रेषितो विद्याधरदूतो चिंतागतिमनो- गती चक्रवर्तिसकाशादागतो लेखहस्तौ गगनतलाइवतरिष्टाम् । प्रतीहारी-कंपदि मे हिअअंकीरिसी एत्य चकवट्टिणो पछिपत्तित्ति । कंचुकी-भद्रे मा मेषीः । स खलु दिव्यमानुपः सम्यक् पश्यति । प्रतीहारी-(सह ) अन्न भणाहि कीरिसो लेहत्यो । कंधुकी-आस्तां तावद्विस्तारः । श्रूयतां पुनः कोरवेश्वराय प्रहितस्य लेखार्थस्य सारः। प्रतीहारी-कहं विज। कंचुकी-- यथार्ककीतिर्विनयात्ममाघ- निरस्ततंद्रं मम शासनीयः। तथोत्पथपस्थित एप मोहाद त्वयापि पथ्ये पथि वर्तनीयः ॥१०॥ प्रतीहारी–दणि सु मे उस्ससिदं हिअएण एरिसा तु महापुरिसा गाम । अज तदो तदो। कंचुकी-श्रूयतां च काशीराजाय प्रहितस्य लेखस्यार्थः । प्रतीहारी-हं विअ । कंधुकी- १. गाधु महायज लघु शोभन ते अनुशासन । ततस्ततः । २. पते मेह फीची अत्र चक्रवर्तिनः प्रतिपत्तिरिति । ३. आर्य मणस्व कोसो सार्यः । ४, क्यमिव । ५. इदानी खलु मे उच्छसितं हृदयेन ईशाः सलु महापुश्या नाम आर्य ततस्ततः । १. कथमिव ।

·११८ विक्रांतकोरवे- यथुप्माकमसौ बचांसि शिरसाभ्यर्थ्यानि शेपास्थया व्यामोहादतिलंघतेस्म तदयं पुत्रोऽर्ककीर्तिर्ननु । अप्यस्मिन् भवतां न कर्तुमुचितोपेक्षा समीक्षावतां मंदाज्ञो भवति प्रमाद्यति जने को वा विनये सुधीः ॥११॥ ततश्च । न द्वेष्टि मेघेश्वरमर्ककीर्ति- मेंघेश्वरो द्वेष्टि न चार्ककीर्तिम् । यथा सुहद्धूय विवांतवैरी तथा भवद्भिः प्रतिबोधनीयौ ॥ १२॥ प्रतीहारः-कहं असाहारणो कासीराए चक्कट्टिणो बहुमाणो। कंचुकी-किमुच्यते काशीराजः सल्वसौ । यो हि- भक्ति समस्तदुरितापद्दतिप्रगल्मां धत्ते सदैव परमेष्ठिनियोगनिष्ठः। व्यामोहसंशयविपर्ययवीतबुद्धि- स्तत्त्वं विवेचयति सच्चरितैकतानः ॥ १३ ॥ प्रतिहारी-अज्ज बुद्धिगदलेहत्येण किं पडिवण्णं कासीराएण । कंचुकी-किमन्यत् । सबहुमानमभिष्टुतवान् महाराजभरतं । यथा । शमं दधानो हदि योगिदुर्लमं गुणैः कियद्वा पितुरेप हीयते । तदस्य संचित्य चरंतु साधव- स्सदुष्टावं वृत्तमदुष्पवृत्तयः ॥ १४ ॥ १. कथमसाधारणः काशीराजे चक्रवर्तिनः बहुमानः । २. आर्य बुद्धिगतलेखा- फैन किं प्रतिपन काशीराजेन।

·पञ्चमोऽङ्कः । पुनरपि तमुद्दिश्यावोचत् । त्वय्येय नस्तार्यजनीनसूनौ यशस्वतीहार न माति हपः। किमन्यदेते पितरं यथा ते त्वामात्मशौचाय यया स्मरामः॥ १५॥ प्रतीहारी–जुत्तं आचक्सिदं कासीरारंण । तदो तदो। कंचुकी-ततश्च तूष्णीमासीनमर्ककीति पुनरप्यवोचत् काशीराजः। तथा। न नागै प्यश्वरपरिमितनागाश्च पृतना. स्समाराध्या यूयं ननु भरतख़्नो कतिपयैः । धनं चेदास्यामस्तदपि न वरं यत्र निधयो न वाप्यस्तालस्याः सपदि सुवतेऽमष्टिमिह वः ॥१६॥ किंच- महीखंदं दद्यां यदि तदपि हास्यं यदखिला मही युप्माकीणा हिमगिरिसरिवहममिता । न सौहार्द पायें कृपककुद युप्मामिरिह नः परं हि प्रेमाणं प्रथयति पितास्मास भवतः ॥ १७ ॥ ततश्च युवराज श्रूयतामस्मदभीप्सितम् । स्वयंवरे प्राप्य सपुप्पमालां तया समं यातु जयः स्वदेशम् । त्वां रत्नमाला गुणरलराशि . संवाहयत्वय॑मसावनर्धा ॥ १८॥ १. युफमाचक्षित काशीराजेन 1 ततस्ततः ।

·विकांतकौरवे- प्रतीहारी–सोव्वर्ण जप्पिदं कासीराएण । तदो तदो। कंचुकी । ततश्च प्रत्याख्यानेनैव कृताभ्युपगममर्ककीर्ति काशीराजः सादरमात्मन एव रथमारोप्य स्वभवनमनैषीत् । प्रतीहारी-तदोतदो। कंचुकी-काशीराजनियोगेन हेमांगदः कौरवेश्वरं राजभवननिकटव- तिन्यत्र भवने समुचितसमुदाचारपुरस्सरं न्यवीविशत् । अन्यत्तु बलं गृहीत्वा स्कंधावारं गताविरंमदविशारदौ । प्रतीहारी-तदो तदो। कंचुकी-अमुष्याश्च रात्रेस्तुर्ययामे कल्पितोर्ककीर्तेः कौतुकबंधः । कौरवेश्वरस्य तु श्वो मविता। प्रतीहारी-सव्वं कल्लाणं एव्व । कंचुकी-तदेनां रात्रिं भवत्या रक्षतामायकक्षता यावदहमभ्यंतर- कक्ष्यां परितः संचरन्नभिरक्षामि। प्रतीहारी-जें अज्ज आणवेदि । (इति निकांती) १. शोमन जस्पितं घसीपजेन । ततस्ततः । २. सदस्ततः । 1. ततस्ततः। ४. सर्व कल्याणमेव । ५. पदार्यः भापयति ।

·पक्षमोऽङ्कः १२१ मिश्रविष्कमः। (ततः प्रविशन्युपवियो राजा नंशयतंध) राजा-(आत्मगतं) भोः चिराय समरव्यतिकरतिरस्कारमनों रथयूथानाप्राता सानिधत्ते हृदये हृदयवहमासानुरोधम् । तत्मार्थयामि घटनाय रणे प्रवृत्ते नेवागसे विघटनापि मनोरया वः। लव्धक्षणाः मियतमा प्रति हे भवंतः संभूय यत्किमपि संप्रति सूत्रयंत ॥ १९ ॥ (चिंतामभिनीय ) अहो स्वैरचारिता दत्तावसराणां मनोरथानाम् । अमी हि- आलिंगत्यवलां पलादनुनयव्यापारदूरस्थितां निर्वधादनुवर्तयंत्यवचनामालापयंत्युत्मकाः । आजिमंति निरंधतीमनिमृतं घुवंति कंपोत्तरी संपातेन मनोरथानदधति धीढावकाशानपि ॥ २० ॥ ( सोत्कंठे) किंच बहुना। स्वरमध युगपद्विनिस्सृत- स्तामकंपनसवासिनी प्रति। यद्विकल्पितमभून्मनोरथै- स्तन्ममापि वचसा न गोचरः॥२६॥ (स्मृतिमभिनीय) कयमचापि सेव हदये परिवर्तत स्वयंवरयंती काशीराजमुता । यदा सर- ·१२२ विक्रांतकोरवे- मनौरथैस्तत्क्षणपूर्यमाणे- निर्यद्भिरंतर्निविडैरिवैतत् । अंसद्वयं मे पुलकैः स्फुटद्भिः प्रत्युत्थितं तत्करलालनाय ॥ २२ ॥ अथवा । कथमंसयोरेवौत्सुक्यं कथयामि । येन- दूरादहंपूर्विकयोपसृत्य प्रियाकरस्परसं जिहीर्युः। ममान्यमप्युत्सुकमंगमंग- मंसद्वये संक्रमीतं तदैपीत् ॥ २३ ॥ अंगीकरोति च न पुनरन्यानि ममाङ्गानि बहुमानः । यतः तत्पूर्वकं मे लजमर्पयंत्या स्रनिर्विशेपेण करद्वयेन । नतांसया स्पृष्यमिदं तु नीत- मुत्सतामंसयुगं शरीरे ॥ २४ ॥ प्रियतमास्पर्श इति हि किमप्यन्यत्संपन्नं रसायनमुत्कंठमानस्यांत:- करणस्य । तथाहि- न हारयष्टौ न तुपारवृष्टी न चंद्रकांते न चं चंद्ररश्मी। ध्रुवं मया जातु चिदन्वमावि मियांगसंस्पर्शसखस्य लेशः ॥ २५ ॥ किंच । तस्या अपि बिसगुणस्लमर्गुफनां कुवलयगर्भदटाममालिका कठिनयति समस्तमार्दवद्रव्यरचितेव तनुर्मुगीदृशः । किंचान्यत् ।

·पञ्चमोऽका स्रजमुपरि कराभ्यांमंसयोरर्पयंत्या छलचलितवयस्या हस्तसंचारिताभ्याम् । मम किमपि रहस्यं कर्णयोरभ्युपेत्य स्खलितवलयनादच्छद्मनेवाभ्यदायि ॥ २६ ॥ अथवा किमन्यदिह कथ्यते । आदाय दाम मयि कौसुममर्पयंत्या किंचिद्विकुंचनचलच्छिथिलोत्तरीयम् । आकम्य पक्ष्मलडशा कुसुमायुधस्य वाणैरिव स्फुटमहं परिवेष्टितोस्मि ॥ २७ ॥ ( सविशेपोत्सुक्यं ) किं च तस्याः- स्विद्यदंगुलिगुरुत्रपाजडं हस्तयुग्ममवर्श मदंसयोः। स्त्रस्तमुक्तमधुना स्मृतिं गतं सस्मितप्रियसखीकरोद्धृतम् ॥ २८ ॥ यदा खलु मे। उच्ट्रयसोवतशिखरे प्रस्थिद्यत्पुलककृतपुरःसरणे । अनुसरणमिवाधत्तां तस्याः कुचयोरिमे असे ॥ २९ ॥ नंद्यावर्तः-(विभाव्य । आत्मगतं ) कथमविच्छिन्नचिंतासंतानो देवस्य । अहो अदीर्घसूत्रता मदनस्य । यतः सनिकृष्यमाणोपि प्रणयिनी- समागमसमयो नालममुष्यात्मनोपस्थापनाय । मदतु पृच्छामि । (प्रकाश) देव केदानी मनः परिमाम्यति । यत्तूष्णमिवास्यते । राजा-सखे नंयावर्त कयं कथयामि ।

·१२२ विक्रांतकोरवे- मनौरथैस्तत्क्षणपूर्यमाणे- निर्यद्भिरंतर्निविडैरिवैतत् । अंसद्वयं मे पुलकैः स्फुटद्भिः प्रत्युत्थितं तत्करलालनाय ॥ २२ ।। अथवा । कथमंसयोरेवौत्सुक्यं कथयामि । येन- दूरादपूर्विकयोपमृत्य प्रियाकरस्पर्शरसं जिहीर्घः। ममान्यमप्युत्सुकमंगमंग- मंसद्वये संक्रमीतं तदैपीत् ॥ २३ ॥ अंगीकरोति च न पुनरन्यानि ममाङ्गानि बहुमानः । यतः तत्पूर्वकं मे स्रजमर्पयंत्या स्रनिर्विशेषेण करद्वयेन । नतांसया स्पृष्टमिदं तु नीत- मुत्तंसतामंसयुगं शरीरे ॥ २४ ॥ प्रियतमापर्श इति हि किमप्यन्यत्संपन्नं रसायनमुत्कंठमानस्यांत:- करणस्य । तयाहि-- न हारयष्टौ न तुपारवृष्टी न चंद्रकांते न चं चंद्ररश्मी। धुयं मया जातु चिदन्यभावि प्रियांगसंस्पर्शसुखस्य लेशः ॥२५ किंच । तस्या अपि मिसगुणक्लप्तर्गुफनां कुवलयगर्भदलापमालिका कठिनयति समस्तमार्दवद्रव्यरचितेव तनुर्मगीदृशः । किंचान्यत् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। (१२५ पक्ष्मानप्रथितानविदुरिसरापर्यतपातोन्मुखी माता मां मनसाकुलेन न पुनर्भावानुगैश्चेष्टितैः । प्रेमवीडिततापसाध्यसतमः सपातकंपोत्तरं दृष्टी दृष्टविनष्टसाचि चलना यांत्याः कथं कथ्यते ॥३॥ आस्तामेतत् । इदं तु कथं वृत्तम् । निर्वयं वान्मम मंथरे दशौ विवर्तयंती वलितत्रिकं मुखम् । स्वयं वृणाना यददर्शदन्य- स्तदप्यही लग्नमित्व मे हदि ॥ ३४॥ कथं चिरायते वयस्यसोधातकिः । (प्रविश्य) विदूपकः--एसो म्हि आअदो। राजा-वयस्य अपि सुसूत्रं संविधानकम् । विदूषकः-अस्स जस्स एसो सोदाअइ सइवो तस्सवि ते दुक्कर णाम । राजा वयस्य कथय कथं गतं संकेतं संगतम् । विदूषकः--अस्थि दाव णोमाणिआए सह अहं इदो गदो । राजा-अस्ति तत् । विदूषकः~-दो इमरस भवणस्स पोहिडमग्गेण पविटं पमदवणं । तहिं च पुवसंकेदिदा पमदवणपालिमा गंधमालिणी गामा दारं पालअंती ठिदा। १ एपोस्मि आगतः। २. वयस्य यस्यैपः सौधातकिः सचिवः तस्यापि ते दुष्करं नाम अस्ति तावन्नवमालिकया सह अई इतो गतः । ३. ततश्वास्य भवनस्य पश्चान्मार्गेण प्रविष्टं प्रमदवनम्।४ दस्मिथ पूर्वसंकेतिता प्रमदानपालिका गंधमालिनी नाम द्वार पालयंती स्थिता ।

·विक्रांतकोरवे- फराभ्यामुत्सृज्य स्रजमुपरि संमोहजननी बलादतीरं मम निभृतमाछिद्य च मनः । पुरो धैर्यालेपः स च सपदि धौतोदयितया न विद्मस्तानीतं पुनरथ किय(रमनया ॥ ३० ।। नंद्यावर्तः-देव किमत्र खिद्यते ? । ननु गतैव स्वयंवरकलहात् प्रमृतिदूयमानया परिसमापितसमरव्यापारं देवमवेक्षितुं कुतूहलिन्या तत्र भवत्या काशीराजपुत्र्या देवपादमूलं प्रति प्रेपिता संकेतस्थानप्रदर्शनाय सोधातकिं गृहीत्वा नवमालिका । राजा-अस्त्येतत् । गरीयान खलु कातरतया समरकर्मण्यत्याहित- मस्मासु शंकमानायाः काशीराजदुहितुः परितापः । सा हि- - स्वपतिस्वयंवरसमुत्थसंभ्रम- ग्लपितत्रपाविवृतभूरिसाध्वसा । कथमप्यभूत् प्रियतमा न मूच्छिता नवमालिकाकुसुमदामकोमला ॥ ३१॥ नंद्यावर्तः–देवेनेतच्छंकास्थानं किं तु देव इति केवलममत्काल्याणः परिणामः। राजा-सखे अद्यापि तस्याः । भंतर्निपीतनयनांबुपरिनुतानि ब्रीडाविशेषविधुरव्यपवर्तनानि । चेतस्तुएंत्यविदितोपनतप्रमोद- प्रारंमयिमचकितानि यिलोकनानि ॥३२॥ अपि च तस्याः।

·पञ्चमोऽङ्कः। (१२५ पक्ष्मानमथितासबिंदुविसरापर्यतपातोन्मुखी प्राता मां मनसाकुलेन न पुनर्भावानुगैश्चेष्टितः । प्रेमन्त्रीडिततापसाध्यसतमः सपातकंपोत्तरं दृष्टी दृष्टपिनष्टसाचि चलना यांत्याः कथं कप्यते ॥३३॥ आस्तामेतत् । इदं तु कथं वृत्तम् । निर्वर्त्य धनान्मम मंथरे दृशी विवर्तयंती वलितत्रिक मुखम् । स्वयं वृणाना यददर्शदन्य- स्तदप्यहो लग्नमिव मे हदि ॥ ३४॥ कथं चिरायते वयस्यसोधातकिः । (प्रविश्य) विदूषकः-ऐसो म्हि आअदो। राजा-वयस्य अपि सुसूत्रं संविधानकम् । विदूपक:-अस्स जस्स एसो सोदाअइ सइदो तस्सवि ते दुक्करं णाम । राजा-वयस्य कथय कयं गतं संकेत संगतम् । बिदूपकः-अंत्यि दाव णोमाणिआए सह अहं इदो गदो । राजा-अस्ति तत् । विदूषकः-दो इमस्स भवणस्स पोहिङमागेण पविहं पमदवर्ण । तहिं च पुव्वसंकेदिदा पमदवणपालिआ गंधमालिणी णामा दारं पालअंती ठिदा। १ एपोस्मि आगतः। २. वयस्य यस्यैषः सौघातकिः सचिवः तस्यापि ते दुष्करं नाम अस्ति तावनवमालिकया सह अहूं इतो गतः। ३. ततधास्य मनस्य पक्षान्मार्गेण प्रविष्ट प्रमदवनमा ४ तस्मिय पूर्वसंकेतिता प्रमदानपालि गंधमालिनी नाम द्वार पालम्पती स्पिता।

·१२६ विक्रांतकौरव- राजा-ततस्ततः। विदूपकः तदो' अ दाए सह पमदवणमग्गेण णिहुदणिहुदै सुदूरं गई । जहिं अहं वि बहुलमहीरुहसाहासहस्ससंवट्टिदादो अंधारादो मीद- मीदो अंघो विअ णोमालिआकरं ओलंविअ खलंतचरणजुअलो कहं कह पि गदो। राजा-ततस्ततः । विदूषकः-पविहं च तदो पच्छाअवउलसहआरपाडलचंपअवेडिअस्स बालुजाणस्स मज्झे उम्मिसंतचंदमणिबद्धपाअफलों णाम । तं च दंसा- विअ आअदणं गंधमालिणीए सह आअच्छदेति भणि पमदवणपालिआए सह इदो पहाविऊण सअवि तदो गदा तर्हि एव्व तत्तहोदि कासीअउत्ति आणेदु णोमालिआ। राजा-साधु वयस्य साधु । कासौ प्रमदवनपालिका । विदूपका-मदवणपक्सदुवारे एल्व दिदा पडिपालेदि । नंद्यावर्तः–सर्व समंजसं । तदुत्थीयताम् । राजा-यथाह वयस्यः। (उत्तिरंति) नंद्यावर्तः–आर्य सौघातके आदेशय प्रमवनमार्गम् । १. ततश्च तया सह प्रमदवनमार्गेण निभृत मुरं गतं । यस्मिनहमपि बालमहीरहशाखासहरसंवधितादधकायदीतभीत अंध व नवमालिशरमव- सैन्य स्सलचरणयुगलः कथं कथमपि गतः। २. प्रविष्ट च ततः प्रहायवकुलसह. भारपाटलचपकवीष्टतस्य वालोद्यानस्य मध्ये उन्मिपचंद्रमणिबद्धपादफलक कौमुदी- गृहं नाम । तच दर्शयित्वा आपतन गंधमालिन्या सह आगष्टनेति मागला प्रम- दवनपालिकया सह इतः प्रस्थापयित्वा स्वयमपि ततो गता सरिममेव तर भवती काशीराजपुषीनानेतुं नवमालिका प्रमदवन पवाद्वारे एव स्थिता प्रतिगलपति ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १२७ विदूषकः-ईदो इदो। (सर्ने परिकामंति) राजा-(सोत्कंठं आत्मगतं) अंगकरमृतसेकसोदर- मन्मथाग्निमथितस्य ताम्यतः । खेलगामिनिविना विलंविना दोहि देहि परिरंमणं प्रिये ॥ ३५ ॥ (सोच्छासं ) अये द्रष्टव्या स्वैरमद्य मे काशीराजसुता । अधवैते असकृदनुभूतसुलोचनादर्शनसुखे इदमन्यदक्षिणी प्रार्थये ( ससांत्वनं ) हे लोचने पीतमभूयुवाभ्यां चिरं प्रियाया बदनारविंदम् । पिपास्यमानस्य मयाधरस्य क्षणं तिरोधानमपि क्षमेताम् ॥ ३६ ॥ यद्वा । प्रियतमासंभावनायाभपराद्धे इमे चक्षुषी नूनं पात्रं बहुमानस्य । तथाहि- त्रपा क्रोधो धैर्य विनयमिति वा सैव शरणं न यांती सा कांता पदमपि युवाभ्यामनुसृतो। दृशौ तां चेल्लप्स्ये दृढमय परिष्यज्य न चिरं युवाभ्यां दास्यामि स्तनतटपरीणाहविद्दतिम् ॥ ३७॥ अयया सुदुर्जये इमे मया लोचने । कुतः । कुर्यां यदुपगृहमं मृगहशोनुच्छवासममस्तनं नन्वस्ति स्फुरिताधरे मम दृशोः स्वेच्छाविहारो मुखे । . १.इत इतः।

·१२६ विक्रांतकौरवे- राजा-ततस्ततः। विदूपकः-तदो' अ दाए सह पमदवणमग्गेण णिहुदणिहुदै सुदूरं गदं । जहिं अहं वि बहुलमहीरुहसाहासहस्ससंवडिदादो अंधारादो भीद- मीदो अंघो विअ णोमालिआकरं ओलंविअ खलंतचरणजुअलो कहं कहं पि गदो। राजा-ततस्ततः । विदूषकः-पविहं च तदो पच्छाअवउलसहआरपाडलचंपअवेडिअस्स बालुजाणस मज्झे उम्मिसंतचंदमणिबद्धपाअफलअं णाम । तं च दंसा- विअ आअदणं गंधमालिणीए सह आअच्छदेत्ति मणिअ पमदवणपालिआए सह इदो पहाविऊण सअवि तदो गदा तहिं एव्व तत्तहोदिं कासीअउत्तिं आणे, णोमालिआ। राजा--साधु वयस्य साधु । वासौ प्रमदवनपालिका । विदूपका-मदवणपक्खदुवारे एव्व ठिदा पहिपालेदि । नंद्यावर्त:-सर्व समंजसं । तदुत्थीयताम् । राजा-यथाह वयस्यः। (उत्तिष्टंति) नंद्यावर्तः-आर्य सोधातके आदेशय प्रमदवनमार्गम् । 1. ततच तया सह प्रमदवनमार्गेण निभृत मुदरं गतं । यस्मिन्नमपि बहुलमहीपहशाखासहस्रविधितादंधकारादीतभीत अंघ इव नवमालिकाकरमव- सैन्य स्सलचरणयुगलः कथं कयमपि गतः । १. प्रविर च ततः प्रश्यायवालसह- कारपाटलचंपकवीरतस्य पालोद्यानस्य मध्ये उन्मिपचंद्रमणिबद्धपादफलक कौमुदी- गृहं नाम । तच दर्शयित्वा आपतन गंधमालिन्या सह आगच्छति भगिला प्रम- दवनपालिकया सह इतः प्रस्थापयित्वा स्वयमपि ततो गता तरिममेव तर भयती काशीराजपुत्रीमानेतुं नवमालिका।३. प्रमदवन पश्चाद्वारे एव स्थिता प्रति गलयति ।

·বসুমী। २२७ । विदूपका-ईदो इदो। (सर्ने परिकामंति) राजा-(सोत्कंठं आत्मगतं) अंगकैरमृतसेकसोरै- मन्मथाग्निमथितस्य ताम्यतः । खेलगामिनिधिना चिलंबिना देहि देहि परिरंभणं प्रिये ॥ ३५ ॥ (सोच्छासं ) अये द्रष्टव्या स्वरमद्य मे काशीराजसुता । अथवेते असकृदनुभूतसुलोचनादर्शनसुखे इदमन्यदक्षिणी प्रार्थये ( ससांत्वनं ) हे लोचने पीतमभूधुवाम्या चिरं प्रियाया बदनारविंदम् । पिपास्यमानस्य मयाधरस्य क्षणं तिरोधानमपि क्षमेताम् ॥ ३६ ॥ यदा । प्रियतमासंभावनागमपराद्धे इमे चक्षुषी नूनं पात्रं बहुमानस्य । तथाहि- पा क्रोधो धैर्य विनयमिति वा सैव शरणं न यांती सा कांता पदमपि युवाभ्यामनुसृतो। हशी तां चेल्लप्स्ये दृढमय परिप्यज्य न चिरं युवाभ्यां दास्यामि स्तनतटपरीणाहविद्दतिम् ॥ ३७॥ अथवा सुदुर्जये इमे मया लोचने । कुतः । कुर्या यापहनं मृगहशोनुच्यासममस्तनं नन्वस्ति स्फुरिताधरे मम दृशोः स्वेच्छाविहारो मुखे। . १.इत इतः।

·१२६ विक्रांतकौरवे- राजा-ततस्ततः। विदूषकः-तदो' अ दाए सह पमदवणमग्गेण णिहुदणिहुदं सुदूरं गदं । जहिं अहं वि बहुलमहीरुहसाहासहस्ससंवड्दिादो अंधारादो भीद- मांदो अंधो विअ णोमालिआकरं ओलंविअ खलंतचरणजुअलो कहं कह पि गदो। राजा-ततस्ततः । विदूषकः-पविढे च तदो पच्छाअवउलसहआरपाढलचंपअवेडिअस्स बालुजाणस्स मज्झे उम्मिसंतचंदमणिबद्धपाअफलों णाम । तं च दंसा- विअ आअदणं गंधमालिणीए सह आअच्छदेत्ति भणिअ पमड़वणपालिआए सह दो पहाविऊण सवि तदो गदा तहिं एव्व तत्तहोदि कासीअउत्ति आणेदुं णोमालिआ। राजा-साधु वयस्य साधु । वासौ प्रमदवनपालिका । विदूषकः-मदवणपक्खदुवारे एव्व ठिदा पडिपालेदि । नंद्यावर्तः–सर्व समंजसं । तदुत्थीयताम् । राजा-यथाह वयस्यः। (उत्तिष्टंति) नंद्यावर्तः–आर्य सोधातके आदेशय प्रमदवनमार्गम् । १. ततश्च तया सह प्रमदवनमार्गेण निभृतं सुदूरं गतं । यस्मिन्नहमपि बहुलमहीरहशाखासहस्रसंवधितादधकाराशीतभीत अंघ इव नवमालिशकरमव- लंन्य स्खलचरणयुगलः कथं कथमपि गतः । २. प्रविष्टं च सतः प्रच्छायवकुलसह- फारपाटलचपकवीटतस्य वालोद्यानस्य मध्ये उन्मिपच्चंद्रमणिबद्धपादफलक कौमुदी. गृहं नाम । तथ दर्शयित्वा आपतने गंधमालिन्या सह भागच्छतेति मणिला प्रम- दवनपालिकया सह इतः प्रस्थापयित्वा स्वयमपि ततो गता तरिममेव वन भवती काशीराजपुत्रीमानेतुं नवमालिका. प्रमददन पश्चाद्वारे एव स्थिता :ति गलयति । .

·१२८ विक्रांतकौरवे- तस्याश्चेदधरं पिबेयमदयं तत्रस्त एवायते नेत्रे नेत्रविलोभनाय पिलुठत्पाठीनपारिप्लवे ॥ ३८ ॥ (स्पर्श रूपयित्वा ) कथं प्रवृत्ताः एव प्रोषितजनधैर्यभंजननिर्दाक्षिण्या दाक्षिणात्याः प्रभंजनाः । ( सोदेगं)। इतश्चोलीचूडाविचकिलघनामोदसहदः सगंधाः कर्नाटीकुचकलशकाश्मीररजसाम् । मुहुर्माहाराष्ट्रीवदनमदिराघ्राणसरसा नभस्वतः स्यांतं न हि विरहादाहं विदधति ॥ ३९ ॥ विदूषकः--(पुरो निर्दिश्य) एदं पमदवणदुवारअंएसा अगंधमालिणी (प्रविश्य) प्रमदवनपालिका-जेहूँ कोरवेसरो। राजा-भद्रे गंधमालिनि आदेशय मार्ग बालोद्यानस्य । गंधमालिनी-इदो' इदो। (सर्वे परिकामंति) नद्यावर्तः--(ऊर्व विलोक्य निर्वर्ण्य च ) कथमधुना गगनांगणरंग प्रविविक्षोः शशांकशैलूपस्य स्वच्छसुस्निग्धकौशेययवनिकास्तरणश्रियमुद्दहति श्वेतमानः प्राचीमुखे चंद्रिकास्तवकः । तथाहि। हरिकरिकरनिर्यच्छीकरासारगीराः पयनविधुतदूर्वाम्भोधिफेनायमानाः। अशरणपरिधावद्ध्यांतदत्तावकाशाः शरापरकरकंदाः सांद्रयंतींद्रकायाम् ॥ ४० ॥ १. एतनामदयनमारकं । एन गंधमालिनी.२ जयतु कारपेपरः।।.इतइतः ·पञ्चमोऽङ्कः। १२२ राजा-(विलोक्य) कथमिदानीमाखंडलदिग्वधूमुसमंडनाय संडि. तजनमानसंडनस्य वर्तते वर्धितमकरध्वजाभ्युदयः शीतदीधितेरुदयः । तथाहि । यचंद्रिकासहचरी प्रथमं प्रविष्टा । बांधकारहननं गगनेकभागम् । रक्तः शनैः प्रविशति स्वयमद्य शंके संकेतकेलिसदनं तदसौ शशांकः ॥ ४१ ॥ गंधमालिनी केहं समुग्गदो एस णिस्संरतचंदाअवसंदोहसबलि- ददसदिसाभित्तिओ। अणक्सलिदतिविरमसीचिक्कणणिग्मोक्सबलक्सिद. णखत्तकरिसरंतो तुवरंतचेच आमणरहविद्धंसगणिरसासो संसदद- विरहिजणजीविदासंसो सम्मोसिदमाणिणीमाणणाससम्माणिददुविणीदपण- इनणो जणिदजणणअणाणंदो चदो। अज हि-- जिंसहणिअडरत्तं रत्तिणाहस्स वियं अणुकुणइ थणाण तुंगवेडालआणं । १ क्यं समुद्गत एप निस्मरच्चंद्रातपसदोहसंवलितदक्षदिशामित्तिक । अनास्स- लितप्रक्षालिततिमिरमपीपंकनिर्मोक्षवलक्षितनक्षत्रमक्षिकापर्यंत । स्वरमाणाभिसारि. कामनोरथविध्वंसननिश्वास. । सशयितविरहिजनजीवितासंसः, समोपितमानिनीमान- नारासमानितदुर्विनातप्रणयिजन जनितजननयनानंदवन । भय हि । २. निषधनिस्टरक्त रामिनाथस्य विबं अनुकरोति स्तनाना तुंगवीडालयानाम् । शतिबद्दलहरिद्रा परज्यता मदनरसनिधीनां चोलिरातराणीजनस्य ॥ अथच। नमोमडपिकाविलमत्तारका मौक्तिका धृतिं दधति । विस्तारितचद्रातपयंदोपहरदगारभार.॥

·१३० विक्रांतकौरवे- अइयहलहलद्दीलेवरजंतआणं मअणरसणिहीणं चोलिअज्झाजणस्स ॥ ४२ ॥ अह । णहमंडविआविलसं- ततारआ मोत्तिआ दिहं दहइ । वित्थारियचंदावह- चंदोवअवद्धपत्भारा ॥ ४३ ॥ विदूषकः- केहं एण्हिं अदिवाहिदंधआरपाउससमओ । सरिसा- बहतगहगणकुडुंवपरिवारो उद्धन्द्धपेच्छंतलोअलोअणसुहवइत्तओ। विअसं- ततारआतामरअकुसुमाणिअरं ओगाहदि गअणसरं सिसिरंसुराअहंसो । राजा-अहो निरंकुशता शशांकरोचिषाम् । तथाहि- रभसकृतविकाशः काममुक्ताट्टहासः सुरपथपटवासोऽनल्पकर्पूरधूलिः। विशदयति दिगंतानिदुपादप्रसारः कलुपयति तु चिंतां केवलं प्रोपितानाम् ॥ ४४ ॥ अथवा पृष्टव्यमेतत् । तमम्समस्तं ग्लपयनमीषुमि- विभावरीवल्लभ विश्वतोमुखैः। तमः किमेतत्स भवानुपेक्षते प्रवासिनामांतरमात्मनोप च ॥४५॥ १. कथमिदानीमतिवाहितांधकारप्राइट्समयः सदृशापतद्ग्रहगणकुटुंबपरिवारः सार्ध्वपश्यल्लोकलोचनमुखायितृकः विकसत्तारकातामरसकुसुमानिकरमवगाहते गग- नसरः शिशिराशुराजहंसः।

·पञ्चमोऽङ्कः। यदि वा तिरंतु वराकाः प्रवासिनः स्वशरीरे तु दचप्रवेशं तमः किमस्य शोभाये कल्पते । अथवा भवतु विज्ञातं । सजलजलदनीलावपि पिंपन्मयूरी- रुडुपतिरमृतांभापूरगौरैस्तमांसि । स्ववपुपि तम एतल्लग्नमुन्मार्टि नासो शरणमुपगतानां हिंसिताको नृशंसः॥ ४६॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य) अयमरालमरालशिशुच्छद- च्छविरपाकुरुते परितो नमः । शशिकरप्रकरः प्रसरन् जगत् गवलकंठकलालमिदं तमः॥४७॥ (निर्वण्य ) अहो सांद्रता चंद्रातपस्य । संप्रति-- • रजनिसुरभिभूरिक्षीरनियंदशुभ्रः किरणपरिकरोसौ रोहिणीवल्लभस्य । प्रसृत इव विभाति स्पर्शमात्रेण यिनन् विधुरविरहिदेहान पारदासारपूरः ॥४८॥ राजा- प्रतिफलनमहार्याः कामिनीनां कुचेषु प्रतिनवधनसारक्षोदसंदोहसांद्राः। किमपि हदि विकारं कुर्चते सर्वतोऽमी तरलतुहिनबिंदुस्यंदिनश्चंद्रपादाः ॥४९॥ कथं प्रत्यासन्ने प्रियादर्शने मुहूर्तमानमपि विरहमसहमानस्तपत्थेव नः शिशिरांशुः । अयि भोः।

·१३२
विक्रांतकौरवे-
दुस्संहोपचितमन्मथव्यथा-
नर्थशून्यशिशिरांशुशन्दनः ।
चंद्रपादपतितान् प्रवासिनः
हृपयस्यकरुणः खरैः करैः ॥५०॥
किंच रे--
तपन्ममांगानि शशांक शंके
नावाप्स्यसि त्वं न पुराप्ययापः।
सुलोचनाया वदनस्य साम्यं
विलोचनैकांतविलोभनस्य ॥ ५१ ॥
अहो कठोरता चंद्रातपस्य ।
तपसि मम किमंगान्यंग चंद्रातप
प्रकृतितपन यद्वा का कथा मद्विधेषु ।
ननु वहति कलंकाशंकमंतः शशांकः
स्वयमपि भवतैध प्रत्यहं तप्तबिंबः॥५२॥
नंद्यावर्तः-देव पश्य पश्य ।
तुलयति सुदृशामसौ शशी
कुचकलशं घनचंदनार्चितम् ।
प्रियविरहविनिर्यदंजन-
दवकलपाश्रनिपातकर्बरम् ॥ ५३॥

·पञ्चमोऽङ्कः। १३३ . . राजाहत भोः रोहिणीजीवितेश्वर । प्रियाविश्लपात स्मरविशिखसंपातविधुरे न नाम त्वं कामं मयि कुरु घृणां मन्मथसख । विना हेतोरक्तान्यथ किमिति चक्राइमिथुना- नुदस्यन् विख्रसाद झटिति विघटय्य व्यथयसि ॥ ५५ ॥ (अन्यतो विलोक्य) निष्टापडतराजतदवखरांश्चंद्रातपान्नीरसान् कि यूयं पिबथ प्रसारितगलाः स्वैरं चकोरामकाः। यद्वा तापितरूप्यपिंडपरुपं चिंच गिलनंदवं 'युप्माकं सपरं निसर्गकठिनः स्वर्भानुरेयोपमः ॥ ५६ ॥ यहा रूप्यदव इत्यपि न पर्याप्तिस्तापस्य । कुतः । रूप्यद्रवो भवति नायमितः प्रसर्प- न्नूप्मायते स पतितः कियतो मुहूर्तात् । इंदुर्विलीनतनुरात्मन एव तापात् ज्योत्स्नी भवत्यपरथा कृत ईदृगौषधम् ॥ ५७ ॥ नंद्यायर्तः-देव पश्य पश्य । परिभ्रश्यदवश्यायलेशयथितःपल्लवा- अस्य संफुलमल्लिकावल्लीवेल्लितककेलिस्कंधस्य केलिदोहलविलासिनीविभ्रमप- रिंभरससमुज्जृममाणकुरवकस्तबककरंबकस्य लंबमानसरससहकारकिसल- यविडंवितवनिताललितकरतलसीकुमार्यस्य विक्रीयमाणबहलसौरमसंभावित- समीरणस्य रणरणकविवृद्धिकदर्थ्यमानमानिनीसंतानस्थ बसंतवासमवनस्य निरालस्यवर्धितमन्मयप्रमदस्य प्रमदवनस्य परा लक्ष्मीः । अत्र हि- ज्योत्स्नावगाहशिशिरः सहकारगांध- निप्यंदमानवकुलासयवासितोसौ ।

·१३४ विक्रांतकौरव-. वायुर्ददाति विरहन् कमपि प्रमोद- मामोदमानकुमुदाकरसौरभाईः॥५८॥ राजा- च्योतन्मधुलयनिकरा निकारसहकारिणोत्र सहकाराः। प्रमदाविरहार्तानां प्रमदवनमिदं प्रमादाय ॥ ५९ ।। (स्पर्श रूपयित्वा) कथमसावपि परितापहेतुरपर एव चंद्रातपो मात- रिश्वा । अथवा। अंगानि काशिदुहितुर्नवचंद्रकांत- नियंदष्टहरिचंदनशीतलानि । स्पृष्टानि नैव भवता पवमान नूनं नोचेदसौ तव कथं परितापभारः॥६०॥ इत्थं च मे विकल्पयति चेतः । इयं तु सता विनिपत्यचंद्रिका वहत्यमुप्मिन् पवने घनोप्मणि । अयं तु ततः सहसावगाहना- दिहैव चंद्रातपमुर्मुरानले ॥ ६१ ॥ अयं च मे तर्कः। केवलं लोकविख्यातां वायोरग्निरिति श्रुतिम् । वायुरुष्णो वमन्नग्निं सत्यं सत्यापयत्यसौ ॥ १२ ॥ .अथवा साधु वेदितम् । असौ वहन्नेव सुदुस्सहं दह- न देहिनां श्रांतिहरः समीरणः ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १३५ स नूनम_ज्वलनं विभावसु- विहाय तिर्यग्वलनेनं वर्तते ॥१३॥ अथ किमयापि दूरस्थैव प्रिया । विदूषकः--में इदं णिअड एव्व वालुज्जाण। एसु सु तस्स णिअडहि- दो विहरणणिम्माणविअडाणअंवो तुहिणकिरणसभेदपक्सरंतचंदम- णिसलिललच्छिणिज्झरदुव्वंतसिसिरसीअरधूलीधूसरिअपेरंतपवणो पल्लषिद- कोमलदूव्वंकुरं विव मरगअत्यले पलितं विव पोमराअमाणिकुट्टि- मेसु, उम्मिसिदं विव वेलुरिअपत्थरेसु किसलइदं विव पवालतडेसु दिणं विव फलिहप्पलहेसु गुच्छं वित्र मतिअतले णिअलच्छणपहाकरंविदं विव महाणीलभूमिसु चंदाअवं दसअंतो केलिरोहणो णाम कीलापब्बदओ। . नंद्यावर्तः--(निर्वर्ण्य ) देव पश्य । केलिरोहणमणिस्थलेप्चिमा । रोहिणीपतिमरीचिपंक्तयः । वर्तयति परिवर्तचित्रिताः पाकशासनशरासनं भुवि ॥ ६४।। राजा-(निर्वर्ण्य साशंक) अत्रसत्रपमकंपनात्मजा .. केलिकौतुकहता किमद्य हि । केलिरोहणतटाधिरोहणं मत्कराप्तिकरा करिप्यति ॥६५॥ १. नन्विदं निकट एव वालोद्यान । एप सलु तस्य निकटस्थितो विहरण. निर्माणविकटनितंबो तुहिनकरकिरणसंभेदप्रक्षरचंद्रमणिसलिललक्ष्मनिर्भरदूयमानशि- शिरशीकरधूलिधूसरितपर्यन्तपवनः पवितकोमलचर्चाकुरमिव मरकतस्पलेषु प्रदीप्य. दिवपारामणिकुष्टिमेषु सन्मिपितमिव पैडूर्यप्रस्तरेषु लयितमिव प्रवालतठेषु दीर्ण मिव स्फटिकफलकेषु गुच्छमिव मौक्तिकत्तलेषु निजलक्षणप्रभाकरवितमिव मद्दानीलभूमिषु चंद्रातर्प दर्शयन् केलीरोहणो नाम कीडापर्वतमः ।

·१३० विक्रांतकौरवे- राजा-(सस्मितं) इदं वर्ण्यते । कथं पनसकेवलं सुमधुराणि पुष्पैर्विना फलानि फलता त्वया फलविपाकमूकस्समः। चरञ्चदुलचंचरीकचरणाहतोच्चावच- प्रकीर्णसुमनोरजः पटलपाटलः पाटलः॥७१ ॥ नंद्यावर्तः-शोभनं सुभाषितम् । गंधमालिनी-इदं खु अग्गदो कोमुदीघरअं । नंद्यावर्तः-आर्य सौघातके अग्रतो भव देवस्य । यावदहमत्रैव प्रति- पालयन् तिष्ठामि । विदूषकः-तह करीअदु । गंधमालिनी-अहंपि अ इदो सहीणिओए वढेमि । विदूपका-तण हि तुमं अज्जणंदावत्तस्य सहाआ होहि । (गंधमालिनी सस्मितं नंद्यावर्तेन सह निष्कांता) विदूपका-इंदो इदो पिअवअस्सो । (परिकामतः) (ततः प्रविशति सुलोचना नवमालिका च) सुलोचना-सहि णोमालिए सच्चं एव तुए दिवो अक्खदसरीरो अज्जउत्तो। नवमालिका-सैहि कीस संकेसि णखु सो तारिसो लदो एव्व सअंद- रकलहभीदाए मइ हत्थे तुह दिण्णो भट्टिणा संदेसो । जह । (संस्कृतम- चदंब्य)। .

·पश्चमोऽङ्कः। -------- - अलंतणोमालिआवासिददसदिसं। जन्माअंतपुण्णाअमहुरंसतराणाअमाम्। अविरलदलंतकुमुअवणपन्छसउण्णसरोबरं वालुजाणं । नंद्यावर्तःअहो रमणीयता बालोद्यानस्य । अत्र हि- आसवैरनिलमाईयत्यमुं चारु भासुरयतीह केसरः। सौरभेण सुरभीकरोत्यसो कौमुदीपु सरसीपु कौमुदी ॥ ६८॥ राजा- बकुलतरवः सांद्रमोत्सर्पकौसुमसौरभाः किमपि सुरभीकुर्वत्येते भ्रमभ्रमरं नमः । अथ च कथयाम्यतेनक्तं दिवं प्रविकस्वरैः चिरसुरमिमिा कालोप्यसौ सुरनीकृतः ॥ ६९ ॥ ( अन्यतो विलोक्य ) इतोपि च । पाटलीजरठकुड्मलरंध- प्रस्खलदहलसौरभलुब्धाः। निर्भरं मधुलिहो लिहतेऽमी धूनिताननममूनि मधूनि ॥७॥ विदूषकः--भो' वअस्स कुदो एदाइ णिम्भलकुमुमिदाइ पाइलाइ वणाअंते । णिअमूलपलंवपरिपक्खसालिदेहि दीहरचाहुजुअलपरिमणिन्न- परिणाहेहि पसरतसुरभिगंधुघुराघुराइइजीहेहि फलसहस्सेहिं दंसणिनो उववणालंकारो तुमे पणसो ण वहिनदि १. मो वयस्य कुतः एतानि निर्भरकुमुमितानि पाटलानि वभ्यते । निज- मूलप्रलंबपरिपक्षस्खलितः दीर्घयाहुयुगलपरिरंमणीयपरिणाहैः प्रसरत्सुरमिगंध- फलाहौः दर्शनीयः उपवनालंकारः त्वया पनमो न पर्यते । २.

·विक्रांतकौरवे-. st- गंधमालिनी-दोवि एसा वालुजाणपरिसरवाहिणी अमरतरंगिणी णाम लीलादिग्घिआ दक्ख देव दिण्णदाणपुण्णपवाहमअक्पंहुज्जला चंद अंतफलअपवहंतणिज्झरपरिमलिअउम्मिआ उम्मिसंतकुमुदव्व पडिच्छाआं. तरिअलोआणइ उपगलइ अमअतरंगिणी । नंद्यावर्तः-इतोपि दीयतां दीर्घिकापरिसरे दृष्टिः । अत्र हि- चंचुदृष्टवरटाः कलहंसाः सैकतांततलिमे च शयानाः। ज्योत्स्नयैव शनकैर्निजशाखा- शायिताः पुलकयंति मनांसि ॥६६॥ राजा-(निर्वर्ण्य । अमृततरंगिणानिजतरंगसितासिशतेः शिशिरमरीचिदीधितिनिमीलितपद्मवदना । सरसीरुहां द्विपन्निति विदारयति प्रकट निपतितस्बिममसि निशाधिपति शतशः ॥ ६७ ॥ विदूषकः-एसो इमादा। (सर्वे परिकामति) गंधमालिनी-ऐ, सु महमहिअवहलवउलपरिमलबलइदसभलपमद. वणं । विआसुंमुहकहोरपाटलामअरंदणिम्महिअसरसगंधबंधुरं । णिन्भरवि- १. इतोपि एषा वालोद्यानपरिसरवाहिनी अमृततरंगिणी नाम लीलादीपिका । पक्ष्य देव दत्तदानपुण्यप्रवाहमयैकप्रभोबला चंद्रकांतफलकाहनिरपरिमिलितो- मिका रन्मिपत्तुमुदेव प्रतिच्छायांतरितलोचनानि उपग्रवाति अमृततरंगिणी । २. एप...। ३. एतत्खलु मुगंधिवलवकुलपरिमलवलयितसकलममदवन, विका- सोन्मुसकटोरपाटलामकरंदनिर्मथितसरसर्गपर्यधुरं, निर्भरविकसमामालिरावागितद. भादि जॅममागपुमागमधुरसार्दितमारत, अविरलदलवमुदवनाच्छदसरानगरो- वरं वालोद्यान ।

·पश्चमोऽङ्कः। - अलंतणोमालिआवासिददसदिस । जन्माअंतपुण्णाअमहुरंसतराणाअमारुअं। अविरलदलंतकुमुअवणपच्छदसंघण्णसरोवरं वालुजाणं । नंद्यावर्तः–अहो रमणीयता गलोयानस्य । अत्र हि- आसवैरनिलमाईयत्यमुं चारु भासुरयतीह केसरः। सौरभेण सुरभीकरोत्यसो कौमुदीपु सरसीपु कौमुदी ।। ६८ ॥ . राजा- बकुलतरवः सांद्रमोत्सर्पकौसुमसौरभाः किमपि सुरभीकुर्वत्येते भ्रमभ्रमरं नमः। अथ च कथयाम्येतैर्नक्तं दिवं प्रविकस्वरैः चिरसुरभिभिवाढं कालोप्यसौ सुरभीकृतः ॥ ६९ ॥ ( अन्यतो विलोक्य ) इतोपि च । पाटलीजरठकुइमलरंध्र- प्रस्खलद्वहलसौरभलुब्धाः । निर्भरं मधुलिहो लिहतेऽमी धूनिताननममूनि मधूनि ॥ ७० ॥ विदूपकः--मो' वअस्स कुदो एदाइ णिम्मलकुसुमिदाइ पाडलाइ वणाअंते । णिअमूलपलंबपरिपक्खखालिदेहि दीहरबाहुजुअलपरिरंभणिज्ज- परिणाहेहि पसरंतसुरभिगंधघुराघराजीहेहि फलसहस्सेहिं दंसणिन्नो उववणालंकारो तुमे पणसो ण वणिजदि । १. भो वयस्य कुतः एतानि निर्मरकुमुमितानि पाटलानि वश्यते । निज- मूलप्रलंबपरिपक्षस्खलितः दीर्घवाहुयुगलपरिरभणीयपरिणाहैः प्रसरत्सुरभिगंध- धुरपुरायितजिहै: फलसहसः दर्शनीयः उपवनालंकारः लया पनसो न वर्ण्यते ।

·विक्रांतकौरवे- राजा-(सस्मितं) इदं वर्ण्यते । कथं पनसकेवलं सुमधुराणि पुप्पैर्विना फलानि फलता त्वया फलविपाकमूकस्समः। चरञ्चदुलचंचरीकचरणाहतोच्चावच- प्रकीर्णसुमनोरजः पटलपाटला पाटलः ॥७१ ॥ नंद्यावर्तः-शोभनं सुभाषितम् । गंधमालिनी-इदं स्तु अग्गो कोमुदीघर। नंद्यावर्तः-आर्य सोधातके अग्रतो मव देवस्य । यावदहमत्रैव प्रति- पालयन तिष्ठामि। विदूषकः-तह करीअदु । गंधमालिनी-अहपि अ इदो सहीणिओर वद्वेमि । विद्रूपका-तेण हि तुम अनगंदावचस्य सहाआ होहि । (गंधमालिनी सस्मितं नंद्यावर्तेन सह निर्माता) विदूषकः--इंदो इदो पिअवअस्सो । (परिकामतः) (ततः प्रविशति मुलोचना नवनालिका च) सुलोचना-सहि णोमालिए सञ्चं एव तुए दिहो असदसरीरो अजउचो। नवमालिका-सहि कीस संकेसि णस्तु सो तारिसो तदो एव्व सव- रकटहीदाए मइ हत्ये तुह दिण्णो मट्टिणा संदेसो । जह । (संस्कृतम- वटंब्य)। १. एतत्सल अग्रतः कौमुवीयहम् । २. तया करोतु । ३. अहमपि च इनः ससीनियोगे वर्ते । ४. तेन हि त्वं आर्यनद्यावतस्य सहाया मद । ५. इन इतः प्रियवयस्यः । ६. ससि नवमालिके सत्यमेव त्वया 2: भातरः आर्यपुनः । सखि कस्मात् शंकसे न सतु स तारशः तत एव स्वयंरकलहमीतापा मन हस्ते तव दत्तो मना संदेशः । यथा।

·पञ्चमोऽङ्कः। द्वित्रा घटीर्गमय मां प्रतिपालयंती कः कौरवं युधि पुमानभियोक्तुमीष्टे। तचारु हासिनि मनागपि नाम शंका मा भूकंपनसुवासिनि मत्कृते ते ।। ७२ सुलोचना-केहिंदं एव्य तुए किंतु समस्सासमेत्तकंति मए ण विस्ससिदं। नवमालिका-जंह ण विस्ससिसि एहिं एव सअंदण तं विस्ससहि। सुलोचना-सहि णोमालिए जइ सच्चं एव अज्जउत्तो इद आअमि- स्सदि कहं किर अग्गदो तस्स चिटेमि । नयमालिका-अदिउज्जए किं इमाए ण कदाइ अवसाणं लज्जाए। सुलोचना-तेणं हि एसा परितेजेमि लज तुमं पुण तस्सिं आअदे अगदो भविअ मं अंतरेहि । नवमालिका--(सस्मितं ) अंतरेमि जइ तुम णिगलं देसि । सुलोचना-सहि कीस उवहसेसि । एसा अहं तुह्निका ण देमि तुह उत्तरं। नवमालिका- इण मए जपसि तेण एव्व वाहिता मणाहि। १. कथितं एवं त्वया । किंतु समावासमात्रकमिति मया न विश्वसितम् । २. यदि न विश्वसिसि इदानी स्वयमेव दृष्ट्वा तं विवस । ३. सखि नवमालिके यदि सत्यमेवार्यपुत्र इत आगमिष्यति । कर्य किल अप्रतः तस्य तियाम । ४. अत्युत्सुके फिमस्याः न कदाचिदवसानं लगायाः। ५. तेन हि एपा परित्य- जामि लला त्वं पुनः तस्मिन् आगते अप्रतो भूत्वा मां अंतरय । ६, अंतरयामि यदि त्वं निगलं ददासि । ७ ससि कस्मादुपहससि एषा अहं तूष्णीका न दामि तवोत्तरम् । ८. यदि न मया जल्लासि तेनैव व्याहृता भगस्व ।

·२४० शिकांतकौरवे- सुलोचना-हलो किंमए तस्स अग्गदो जप्पिदव्वंपि । नवमालिका-णहि णहि जहागदं वाहडिअ गंतव्यं । सुलोचनातेणे हि एहि गच्छामि । नवमालिका-हिअएण भणाहि । सुलोचना--( सेय) सहि भएमि तुए सह वर्णपि अत्थिदं । नयमालिका- माहि सो एव्व दे सहाओ भविस्सदि। विदूषकः-एदं कोमुदीघरों। एसा अ तहिं पविहा णोमालिआए सह कासीराअउत्ति। राजा-(दृष्ट्या सोत्कंठं)। उत्कंठानां बीज- मनोरथानां परिभ्रमस्थानम् । पदयस्य समुच्छसितं तदिदं मम सपदि सन्निहितम् ॥७३॥ वयस्य यावदस्यामेव वकुलपादपच्छायायां वर्तमानाः स्वैरालापमस्याः अणुमः। विदूषकः-जें वअस्सस्स रोअदि । (ततः पुरतः) सुलोचना--असमं जसभासिणी एसा अहं तुह पासादो गच्छामि । (कतिचित्पदानि गच्छति) १. गसिमिया तस्याप्रत जरियतव्यमपि। २. नहि नहि ययागतं प्या- हत्य गन्तव्यम् । ३. तेन हि एहि गच्छानि । ४ हदपेन भगत । ५. गणि विममि त्या सह क्षणमपि भागिन । ६. मा विन्यस्व र एर ते सहायो मषि- पति । ५. एतत्कौनुदा गृह एवा च सस्मिन् प्रविय नवमानिकया मह काची राजपुषी। ८. ययस्यस्य रोचते । १. थममंजगमासिनि एमा अदतर पा. दो गच्छानि।

·पञ्चमोऽङ्कः । १४१ नवमालिका-ऐसा उण अहं ण णिवारेमि सो एव्व आअदुअ तुम णिवोरदु । राजा-सखे अयमवसरः यावदुपसावः । (उपसर्पतः) नवमालिका-( दृष्ट्वा ) भट्ट एसा खु पिअसही चिराइदं तुम्हे- हिंति कुविदा णिग्गच्छेदि । ता णिचारीअदु । सुलोचना-(सलज्ज सहर्षे च ) अम्हो अज्जउत्तो । राजा--सरले कृतं कुपितेन । ( हस्ते गृह्णाति) ( सुलोचना सलज्जं मोचयितुमिच्छति ) विदूपक:-कहं वअरसेण गहिदं वि हत्थं मोएटुं इच्छसि । इमस्स उण बाहुसारं तुम्हाणं विअ तुए जामातुणो अक्ककित्तिणो हत्या पुच्छिअंतु। राजा-अयि मुग्धे कुतो हस्तमाक्षिपसि । कृतं वीडितेन । इयं परिम्लानमृणालकोमला तवांगयष्ट्रि शमद्य ताम्यति । तदेव लजाक्ष्यसनं विमुंचती ममावलम्वस्व करं नितंविनि ॥ ७॥ विदूषकः-लेद्धं मणोरहाणं फलं वअस्सेण अ अत्तहोदीए अमए उण एक्केण एत्तिअंमि भूइदमिट्टफले वणे एकवि फलं ण लद्धं । १एषा पुनरहं न निवारयामि स एवागत्य लां निवारयतु । २ भर्तः एषा सलु प्रियसखा चिरायितं युष्माभिरिति कपिता निर्गच्छति । ३ अहो आर्यपुत्रः। ४ कयं वयस्येन गृहीतमपि हस्तं मोचयितुमिच्छसि अस्य पुनर्वासारं युष्माक. मिव त्वया आमातुः अर्ककाः हस्ता पृच्छताम्. ५ लब्धं मनोरथानां फलं वयस्येन च भत्रभवत्या च मया पुनरेकेन एतावन्माने भूयिष्टमष्टफले उपरने एकमपि फलं न लब्धं ·१४२ विक्रांतकौरवे- नवमालिका-(सस्मितं ) अरे वह्मबंधुअ किंसि तुवं फललालस- चवलो मकडजाई। विदूपका-(सरोपम् ) दांसीए दूए किं मं अदिक्विवसि खल- कुट्टिणी एस गच्छेमि तुज्झ पासादो ( इति सत्वरं गच्छति) नवमालिका-(सत्वरमनुगच्छती) अज मा कुप्पा एसा तुम पणवमि। (निष्कांताः) सुलोचना--पिअसहि भएमि अहं इह एकाइणी अत्यिदु । राजा-अयि कातरे किमियमेव ते सखी। अविरतमहं सेवे रंभोरु विद्यत एव मे तय चरणयोः श्रांती संवाहनेषु विदग्धता। सपदि शिरसा श्लाघ्यामाज्ञां वहामि नियोज्यतां प्रियसखि ममाप्याई सस्यं प्रतीच्छ कृतांजलिः ॥ ७५ ॥ (मुलोचना लजां नाट्यति) राजा--प्रिये किमिदानीमपि लज्जितव्यं । (चिबुकमस्याः उन्नमयन्) समुच्छृसत्कैरवकोमलत्विपो- ददातु मोदं तव चंद्रिकामृतम् । इदं दृशोरद्य चकोरलोचने चकोरयूथप्रियकापिशायनम् ॥ ७६ ॥ (मुलोचना सलवं मुखं नमयति) १. मरे ब्रहपंधुक किमपि र फललालमचालो मटजाविः । १. दास्याः इति किं मामधिक्षिपसि खलबुटिनी एष गच्छामि तव पार्वतः । ३. आर्य मा कुपः एषा वा प्रणमानि । ४. प्रियससि विभमि अहं इह एकाविनी भासिनुम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १५३ लब्धं किल प्रियसखी तव दुर्विमोच- मिष्टं मया त्वमपि मुंच मुहूर्तमेनाम् । रंभोरु देहि परिरंभमुखं सकृन्में तिष्ठंतु तायदपरे तु मनोरथा नः ॥ ७ ॥ (नेपथ्ये) "सैहि णोमालिए णोमालिए समासण्णो खु भट्टिदारिआए रदणमालाए कोदुअबंधमुहुत्तो। ता सिग्धं मदारिश-आणेहि । ( प्रविश्य विदूषकेण सह नवमालिका ) नवमालिका-संहि एसा हु सरलिआ रदणमालाकोदुअबंघदसणत्थं 'अम्हे सहावेदि। सुलोचना-च्छाए रदणमालाए कोदुअबंधो वट्टदित्ति आपदिं कण्णरसाअणं । नवमालिका-अण्णेसदि अ तुवं महादेवी पहावदी । ता इदो सिगं एहि । सुलोचना-(आत्मगतं) के गंतव्वं । नवमालिका-भट्टै दाणिं गंतव्वं पिअसहीए अज्ज मुंचेहि कलं एव्व णं तुम्हाणं कोदंअबंधो। १. सखि नवमारिके नवमालिके समासनः खलु भर्तृदारिकायाः रनमालायाः कौतुकंबंधमुहूर्तः तस्माच्छीघ्रं भर्तृदारिकामानय । २. साख एषा खलु सरलिका रनमालाकौतुकबंधदर्शनायें अस्मान् शब्दापयति । ३. वत्साया रत्नमालायाः कौतुकबंधी वर्तते इति आपीतं कर्णरसायनं। ४ अन्वेषयति च लो महादेवी प्रभा- चती । तस्मादितः शीघ्रमेहि । ५. कथं गंतन्यं । ६. मतः इदानी गंतव्यं प्रिय- सख्या अद्य मुंच काल्य एव ननु युवयोः कौतुकबंधः ।

·१४२ विक्रांतकौरवे- नवमालिका-(सस्मितं) अरे बह्मबंधुअ किंसि तुवं फललालस- चवलो मक्कडजाई। विदूषकः-(सरोपम् ) दोसीए दूए किं मं अदिक्खिवसि सल- कुट्टिणी एस गच्छेमि तुज्झ पासादो ( इति सत्वरं गच्छति) नवमालिका--( सत्वरमनुगच्छती) अज मा कुप्पा एसा तुम पणवेमि । (निष्कांताः) सुलोचना-पिअसहि भएमि अहं इह एक्काइणी अत्थिदुं । राजा-अयि कातरे किमियमेव ते सखी । अविरतमहं सेवे रंभोरु विद्यत एव मे तव चरणयोः श्रांती संवाहनेषु विदग्धता। सपदि शिरसा श्लाघ्यामाज्ञां वहामि नियोज्यतां प्रियसखि ममाप्या सख्यं प्रतीच्छ कृतींजलिः ॥ ५ ॥ (सुलोचना लन्ना नाव्यति) राजा--प्रिये किमिदानीमपि लज्जितव्यं । (चिबुकमस्याः उन्नमयन्) समुच्छ्सत्करयकोमलत्विपो- ददातु मोदं तव चंद्रिकामृतम् । इदं इंशोरथ चकोरलोचने चकोरयूथपियकापिशायनम् ॥ ७६ ।। (मुलोचना सलचं मुर्रा नमपति) १. भरे ग्रामपंधुक किमसिल फललालमचपलो मटजातिः । २. दास्याः दूति किं मामधिक्षिपसि सलगुलिी एप गच्यामि तव पार्वतः । १. भार्य मा कुपः एषा वो प्रणमामि । ४. प्रियससि रिभेमि अई इह एकाकिनी भासिनुम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १४३ लब्धं किल प्रियससी तव दुर्विमोच- मिष्टं मया त्वमपि मुंच मुहूर्तमेनाम् । रंभोग देहि परिरंभमुखं सकृन्में तिछंतु तायदपरे तु मनोरया नः ॥ ७॥ . (नेपथ्ये) -सैहि णोमालिए णोमालिए समासण्णो खु भट्टिदारिआए रदणमालाए कोदुअबंधमुहुत्तो । ता सिग्धं मट्टदारिश आणेहि । ( प्रविश्य विदूषरेण सह नवमालिका) नवमालिका-संहि एसा हु सरलिआ रदणमालाकोदुअबंघदसणत्यं अम्हे सहावेदि। सुलोचना-वैच्छाए रदणमालाए कोदुअबंधो वदित्ति आपदिं कण्णरसाअणं । नवमालिका-अप्णेसदि अ तुवं महादेवी पहावदी । ता इदो सिग्गं एहि । सुलोचना--(आत्मगतं ) कह गंतव्वं । नवमालिका-मई दाणिं गंतव्वं पिअसहीए अज मुंचेहि कवं एव्व णं तुम्हाणं कोदुअबंधो। १. सखि नवमाठिके नवमालिके समासन्नः खलु भर्तृदारिकायाः रत्नमालायाः कौतुकंबंधमुहूर्तः तस्माच्छीघ्र भर्नेदारिकामानय । २. साख एषा खलु सरलिका रममालाकौतुकबंधदर्शनार्थे अस्मान् शब्दापयति । ३. वत्साया रत्नमालायाः कौतुकबंधो वर्तते इति आगतं वर्णरसायनं । ४ अन्वेषयति च वा महादेवी प्रमा- वती । तस्मादितः शीघ्रमेहि । ५. कयं गतव्यं । ६. मतः इदानी गंतव्यं निय- सध्या अद्य मुंच काल्य एव ननु युवयोः कौतुकबंधः ।

·१४४ विक्रांतकौरवे- . विदूषकः-(सहर्ष तुंडं परिमृज्य ) कहं कल्लं एव्व महवि सत्यि- वाअण भविस्सदि। राजा-भद्रे कांन्या गतिः । तथास्तु । (निष्कांता सुलोचना नवमालिका च) राजा--(सविषादं) अहो असहनता देवस्य । न वाग्भिः श्राव्याभिःश्रवणयुगमाराधितमिदं न वक्षश्चाश्लेपनि बिडितकुचैः प्रीणितमभूत् । न सीहित्यं वांछाप्यधरमधुपानेन गमिता गता चासौ तूष्णीमहह सहसा हंसगमना ॥७८ ॥ विदूपकः-मो वअस्स कई एव तुह्माणंपि कोदुअबंधो । ता किंति दाणिं अत्ताणं दूमसि । राजा-अहो कातरता हृदयस्य । तथाहि- . श्व एव नः कौतुकबंध इत्यमुं निशम्य वृत्तांतमिदं तु में मनः । मियायियोगव्यथमानमंतरे दृढं पुनः कौतुकबंधमृच्छति ॥ ७९ ॥ ( संतापमभिनीय ) कथं प्रियाविघटनलब्धप्रसरः प्रतनोत्येव यथापुर रजनीचरतिग्मांशु निशीथिनीनाथः । अथवा किमत्र दाक्षिण्येन । त्वमसि शिशिररश्मिः सन्निधौ शीतलांग्या यदि तदपगमे त्वं दर्शयेरध शैत्यं।. अयि शशधर सत्यं दयिष्यामी तीक्ष्णी शिरास तव शशस्य द्वी धिपाणी विर्शकम् ॥ ८॥ १. रथ यात्य एव ममापि स्वस्तिवाचनकं भविष्यति । २. भो षयस्य कास्य- मेव युवयोरपि कौनुक्रबंधः । तस्मात् किमिदानी आत्मानं धूमयनि । ।

·पञ्चमोऽङ्कः। . विदूपका-( आत्मगतं ) अहो दुप्पारपसराइ कामुअजणस्स आआसपरिदेविआइ। राजा-अये प्रचुरप्रतिपक्षसंक्षुण्णा प्रवासिनां प्रवृत्तिः । कुतः। क्षपानाथः सत्वं क्षपयति करैरुल्मुकखरै- वसंत संतापं प्रगुणयति संतj शिशिरम् । घनामोदाल्लब्धिश्वसितमथनैव श्वसनतः स्मरः प्रत्याख्यातो विरहिमनसां घस्मर दति ॥ ८१ ॥ विदूषकः--(विलोक्य ) वैअस्स समासण्णो पच्चूसो । ता हृदो गच्छेमो। राजा-(विभाव्य ) कथं विमातपाया विभावरी । तथाहि- चकोरेज्योत्स्नाभः कियदपि निपीतं परिपतव पुटेप्यं भोजानां कियदपि निरुद्धं निमिपदाम् । वियोगातः कोकैः कियदपि गतं पक्षविधुतं विशुष्कं संतप्तास्वयतनुपु शि विरहिणाम् ॥ ८२॥ सखे केदानी नंयावर्तः । (नेपथ्ये ) इतो इतो देवः। राजा-(परिक्रमन विलोक्य) अयं च किंचित्मविसार्य पक्ष क्षपांतवातक्षणलब्धबोधः। १ मदो दुप्पारमसराणि कामुम्जनस्य भाकामपरिदेवितानि । २ वयस्क समासः प्रत्यूपः । तस्मादितः गच्छावः। 4 ·१४६ विक्रांतकौर- सरोजनीसैकततल्पशायी हंसी समाश्लिष्यति राजहंसः॥ ८३॥ (अन्यतोऽवलोक्य) इयं च रात्रौ विरहव्यथार्ता कथंचिदासाद्य पतिं निशांते । तं सव्यलीकं किल मन्यमाना मुग्धा मुधा रुप्यति चक्रवाकी ॥ ८४॥ इतश्च । तिमिरनिकरशत्रोत्रस्नयः पद्मबंधो- श्शरणमिव समेतास्सद्म पद्मोदरााण। भ्रमरतिमिरकंदाः प्रोन्मिपद्योऽम्बुजेभ्यः। सकरुणमिव मुक्ताः सांप्रतं निःपतंति ॥ ८५ ॥ (निष्काताः सर्वे इति श्री हस्तिमल्लेन विरविते सुलोचनानाटके संकेतगृहं नाम पंचमोऽङ्कः समाप्तः ॥ ५ ॥ -- ·पष्टोऽङ्कः। १४७ पष्ठोऽङ्कः ॥६॥ (ततः प्रविशति प्रतीहारः।) प्रतीहार:-सुविहितं भोः प्रतिमावता काशीपतिना । येन- तैस्तैश्च समुदाचारैः सुसत्कारपुरस्सरैः। न पर मोचितो बंधात पौरयो दुर्घहादपि ॥१॥ . अनुपमगुणमूवी रत्नमालां प्रदाय प्रथमतरममुष्मै सत्कृतिप्रीणिताय । भरतपतिरनेन स्वैरमाराधितोऽभूत स्वकुलमपि गरिम्णायोजि संबंधसारात् ॥२॥ अपिच । जयश्रियो वीक्षणविभ्रमांजनं द्विपां च कृष्णीकरणं यशाश्रियः। मदांबु भूयः क्षरतां महीपतिः सहस्रमस्मै करिणामदान्मुदा ॥३॥ विंच। अत्याजितत्वरितयानजितश्रमाणां दत्तानि पंचशतकानि करेणुकानाम् । अष्टौ शतानि कलमाः शुभलक्षणाढ्या- श्चत्वारि सत्वरसलीलगताश्च विकाः ॥४॥ अपिच । श्लाघ्यायर्ताः पंचधाराभियुक्ताः सवोदिताः काशिराजेन दत्ताः।

·१४८ विक्रांतकौरवे- प्रांशूच्छ्रायाः पोडशास्मै सहस्रा- ण्याजानेया वाजिनश्चाभिजाताः॥ ५॥ ततश्च। हृदयंगमामनर्धा स रत्नमालामवाप्य चारुगुणाम् । अमनुत भरताच्चतुर्दश- रत्नेशादधिकमात्मानम् ॥ ६ ॥ प्रवृत्तं चेदं जगते हिताय रनमालाप्रदानं काशीराजस्य । अत्र हि- दत्वा किमिच्छकमनेन चिरमदानं दौर्गन्यजातमखिलं जगतो निरस्तम् । दौर्गत्यमीदृशमभूत सुहिते तु लोके यनार्थिनः कचिदपि द्रविणेन लब्धाः ॥७॥ इत्यं च निष्कांतारिभूतायां कार्यपदव्यामद्य पुनः काशीराजः सुलो- चना प्रदित्सति कोरवेश्वराय । आज्ञप्तं च युवराजहेमांगदेन, आर्य महें- द्रदत्त अद्य सलु वत्सायाः परिणयनं । तदिदानी पवर्त्यतां सिद्धायतनेषु महामहः । प्रगुणीकियतां च सकलमन्यत् संविधानकमिति । मया च यथाज्ञप्ति सर्वमनुष्ठितं यावदिदानी युवराजाय निवेदयामि । (ततः प्रविशति हेमांगदः।) हेमांगदः-अहो कीर्त्यनुरूपं चेष्टितमपि मेघेश्वरस्य । पादमिहास्ति न सदृशो हास्तिनपतिना पराक्रमी लोके । येनापवाहितोसो मरतसुतो दर्पगुरुभरतः । मेघेश्वराय मुलोचनापदानादपि साध्यं यातिमुताय रत्नमालाप्रदानम् ।

·पष्टोऽङ्कः। १४९ तस्या हि- चक्रीकृतं येन जये सुराणां चापं न पृथ्व्याः श्वशुरस्स चक्री। भद्रागुणैःलाध्यतमैः सुभद्रा श्वश्रूश्च विद्याधरलोकसारा ॥ ८॥ प्रतीहार:-( उपमृत्य) जयतु युवराजः । हेमांगद:-अपि वर्तितमनुष्ठितम् । प्रतीहारः-सर्व यथानियोगमनुष्ठितम् । हेमांगदः-किंच किंच । प्रतीहार:- पंचोपचारचतुराः परमेश्वरस्य कुवैति सर्यजगदभ्युदयाय पूजाम् । सूत्राणि कल्मपहराणि पठंति भूयः संभूय च स्तुतिविशेषविदोऽध भव्याः॥९॥ हेमांगदः-सर्व शुभोदक मगवदभ्यर्हणपुरःसरतया । प्रतीहारः-इदं चेदानीम्- प्रलंवलंबूपविभूपितांतै-- मुदायितानेरवदातशोभम् । हिरण्मयस्तंभविटंकनद्ध- प्रकीर्णक राजति राजवेश्म ॥ १० ॥ इतश्च समंततः संचरत्पर्युसुकपुरजनसंकुलमंकुरयति कौतुकं राजकुलं । अत्र हि- सरसबकुलमाला केसराक्लिष्टदष्टेः कुचकलशविलेपैर्घाणनुन्मादयति। .

·विक्रांतकौरवे-
.
MARAAMAARAN
मदनमदवदान्या मारुता कामिनीनां
विगलदलकचूर्णोदीर्णरोमांचरम्याः॥११॥
इतश्च पुनरासामावर्तमानानि स्वदंते ।
विकसितहसितांशुशीतलानि
प्रतिहसितोच्छसितस्तनांचितानि ।
कलमधुरवचांसि चेष्टितानि
प्रमदसलीलकृतोपगृहनानि ॥ १२ ॥
इतश्च दीयतां चक्षुः ।
स्रस्तोत्तरीयसि चयोन्मिपितस्तनश्रीः
पश्य स्तनांशुकधिया परिभुनपक्षा ।
मूनिखांशुचयसंवलितां करेण
हारप्रभामसकृदाक्षिपतीह मुग्धा ॥ १३ ॥
हेमांगदः-(विलोक्य) तदिदमलंक्रियते वीडितं विभ्रमेण ।
प्रतीहारः-इतोपि-
पश्य प्रांती मणिकुट्टिमस्मि-
प्रश्यत्यसौ केसरदाममृद्वी ।
पुष्पोपहारस्खलनासहानि
सीत्कारसितानि शने पदानि ॥ १४ ॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) अहो श्लाघ्यता सौकुमार्यस्य ।
प्रतीहारः-इतोपि पश्य ।
विलोक्य नीलामतले विलोचने
विनम्रगात्रा प्रतिबिंबते पुरः।
विवर्तपाठीनयुगाभिशंकया
निवर्तयत्यन्यत आफुलं पदम् ॥ १५॥

·षष्ठोऽङ्कः।
१५१
हेमांगदः-(विलोक्य) कमनीयेयं कातरा।
प्रतीहारः-इतोपि दृश्यताम् ।
आमोदलोलुपमसी भ्रमर पतंत
व्याधुन्वति प्रियसखी कबरीनिवेशात् ।
भन्नेष्वथैनमलकेप्वसमीक्ष्य लीन-
माकाश एव दृशमाकुलयत्यलक्षाम् ॥१६॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) अहो चारुता विभ्रमस्य ।
प्रतीहार:-इतोपि पश्य।
सुनिर्मलस्फाटिकभित्तिलग्नां
छायां निजां वीक्ष्य सखीति बुध्या।
मुग्धा परिप्वज्य मुद्रा विलक्ष-
स्मितेन सिंचत्यधरोष्ठमेका ।। १७ ॥
हेमांगदः-(विलोक्य ) सेयं सीमा मौग्धस्य ।
प्रतीहारः-इदं च विलोक्यताम् ।
सख्याः कपालफलके मुकुरायदाते
संवीक्ष्य कापि निजमाननमायताक्षी।
चूर्णालका प्रगुणयत्यपकीर्णचूर्णान
कर्णावतंसकुसुमं च विशेपकं च ॥ १८॥
(नेपथ्ये, कलकलानंतरं)
चैतालिकी-विजयतां हास्तिनाधिपतिः ।
प्रथमः--
क्षरद्वारापूरक्षपितसुरवीथीपरिरया
रयापातम्रश्यगरतपृतनानादरमसाः।
हुता येनांमादाः शिसिनि विनितांतोत्थितशिले
शिखारत्नं पुंसां स जयति जयः कौरवपतिः ॥ १९ ॥

·विक्रांतकौरवे- द्वितीयः- हताः कौलूताद्याः खरसमरसंमर्दमृदिताः स्थिरारूढग्रंथिर्भरतसुतमानोप्यपद्दतः। यशो येन स्वच्छं मुहुरपहृतं सीम सुदिशां सुदुर्वारो धीरः कुरुकुलकुमारो विजयते ॥२०॥ (उभावाकर्णयतः) हेमांगदः-किमेतत् । प्रतीहार:-युवराज सोयमाक्लप्तकौतुकस्य प्रवेशः कौरवेश्वरस्य । (अग्रतो निर्दिश्य ) युवराज इतः समाराधय चक्षुपी । लक्ष्मी विलासमणिदर्पणसंनिभेन राकामृगांकशुचिनातपवारणेन । आभाति सातिशयमात्मयशःप्रतान- शुभ्रेण चामरयुगेन च कौरवेन्द्रः ॥ २१ ॥ आनाभिलंवितरलप्रतिबंधशोभी प्रत्युत्तमौक्तिकहिरण्मयकर्णपत्रः । अच्छिन्नचंदनसमालभनावभासी देहप्रभाकवलिताभरणप्रभो यः ॥२२॥ हेमांगदः-(विलोक्य) अहो औदार्यमाहार्यस्य । आर्य गच्छा- मस्तातपादांतिकं । प्रतीहार-इत इतो युवराजः । (परिकम्य निष्कांती) ·षष्ठोऽङ्कः। १५३ शुद्धविष्कंमः। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा सह नंद्यावर्तविशारदाभ्याम् ) राजा-(सौत्सुक्यं आत्मगतं ) अहो रमणीयविषमता नव- वधूविभ्रमस्य । यत्र हि करस्पोद्भिः पुलकमुकुलैः स्वेदसरसैः परिव्यक्तिः प्रेम्णः प्रणयपरिणामाद्विकसिताः। न दृष्टस्तिर्यग्भिर्न खलु परिरंभैरमृदुभिः न संजल्पैः स्निग्धैर्न च वदनचंदैरुपतैः ॥ २३ ॥ इदं च तत्र मोहनमुत्सुकायमानस्य मनसः । यदुत । यचः किंचिद्वक्राभिलपति निर्गुठमसकृत स्फुरनंतर्लनस्थितितधरोष्ठः स्फुटयति । यतेते रज्यंती न खलु न दृशौ द्रष्टुमपि न- खपाते संधाना चलयति कुतोपि त्वसहना ॥२४॥ किं च तत्र वर्ण्यते । प्रत्यालिंगनतोपि यत्र सुखदा स्रस्तावमुक्तौ करौ वादोरपहार पर सरसो यत्रोपहारादपि । यत्र स्वादुरुदंचतोपि वचसो निश्वास एवाकुल: सोऽयं प्राणसमासमागमरसः प्राथम्यरम्यकमः॥२५॥ मंद्यावर्तः-इत इतो देवः । (परिकामंति) विशारदः-सखे नंद्यावर्त पश्य देवदर्शनलालसस्य पर्युत्सुकतां विला- सिनीलोकस्य । .

·विकांतकौरव- अत्र हि- अन्योन्यस्य स्थातुकामा पुरस्ताद दृष्टा देवमात्मन्यतृप्ताः। सख्यै सख्य सादरं दर्शयंत्यः स्वैरं रुंध्य द्वाररंधं पुरंध्यः ॥ २५ ॥ अपि चासाम् । विकस्मरस्मेरकपोलपाली- न्यमूनि यूनां नयनामृतानि । विभांति विस्फारितीक्षितानि मुखानि मुग्धायतलोचनानि ।। २७ ॥ नंद्यावर्तः-(विलोक्य ) अहो अतिशयिता दर्शनोत्सुक्यस्य । न भृष्टं कर्णपूरं न चलनपतितं हेमताटंकपत्रं न स्वस्त केदाहस्तं न गलितकलनं रत्नकांचीकलापं । न त्रुस्यतं च हारं गणयति सुरतव्यत्ययोन्मादितेव स्त्रीसंसत्संपतंती सपदि कुरुपतिं द्रमुकुत्कंठमाना ॥२८॥ विशारदः-ससे इतोपि पश्य । मंजीरशिंजितरसानुगतैरियं च संसज्यमानचरणा गृहकेलिहंसः । देवावलोकनसमुत्सुकचित्तवृत्तिः स्थातुं न पारयति न त्वरयाभियातुम् ॥ २९ ॥ नंद्यावतः-(विलोक्य ) कयमायासिता तुलाकोटिभ्यां हंसगामिनी । विशारदः-ससे इतः पश्यापरं प्रेक्षणीयम् । अनया हि-

·पष्टोका।
त्यज्यते सपदि साम्यसूयया
पीवरस्तनभरावमुगया।
कौतुकत्वरितयानुपातिता
मेखला पदयुगस्य शृंखला ॥३०॥
नंद्यावर्तः-(विलोक्य ) कथं विमनस्का वराकी।
विशारदः-सखे इतोपि दृश्यताम् ।
असावंसनस्ते चिकुरनिचये व्याप्तकरा
विमूढेवाक्षेप्तुं विगतमय संव्यानयसनम् ।
विनिश्वासायस्तस्तनतठलुठन मौक्तिकसरा
जवादभ्यायाता जनयति दृशोः कामपि धृतिम् ॥ ३१ ॥
नंद्यावर्तः-(विलोक्य ) अहो चारुता चेष्टितस्य ।
-विशारदः- इतोप्येता:-
व्यामिश्रान कलमाततैरधिकलाविद्धसिद्धार्थका-
नाशीाद्दतिपेशलाः कलगिरः प्रोयलसांशूज्यलम् ।
लोलद्भिर्नयनांचल गवलितान् पत्युः कुरूणां तनी
लाजानां विकिरंति कोमलहरिचितानंजलीन् ॥ ३२ ॥
(अमतो निर्दिश्य ) देव पश्य पश्य ।
अवनिपतिपरीतामास्थितो भद्रपीठी
मनुनिगदितपष्टोपासकस्थाननिष्ठः।
प्रमुदितपरिवारस्त्वां प्रतीक्ष्यायमास्ते
प्रणयिजनसनाथः सादरं काशिनाथः ॥३३॥
राजा--(विलोक्य)
गांभीर्यस्यांभसा राशि प्रश्रयस्य प्रतिश्रयम् ।
महानुभावमेनं मे तातवत्पश्यतो दृशौ ॥ ३४ ॥

·१५६ विकांतकौरवे- विशारदः-अहो महानुभावता महाराजस्य । क्षत्रांकुरेण कुरुणा हरिणा मघोना- प्येनं पुरा सह निवेपितमभ्यचित् । प्रीतो युगादिपुरुषः स्थकरांबुजाभ्या- मायर्जितैः कनककुंभभृतैः पयोभिः ॥ ३५॥ नंद्यावर्तः --एष रत्नमंडपस्य पादफलकमार्गः । तदवधार्य दीयतामितः पादो देवेन । (राजा उभाभ्या दत्तहस्तो यथोचितं परिकामति) “विशारदः-अहो नु खलु · भास्वरकार्तस्वरघनखचितमसृणकुटि- भस्य समीचीनचीनपट्टसंछन्नजांबूनदस्तंभसहस्रसंभृतस्य समुल्लसदुल्लोचप- छवितरुचिरचंद्रोपलकस्य मंदमारुतविधूयमानचंदनमालालंकृतमणितोरण- कनककिंकिणीमुखरितमुखस्य मुखविनिहितविकचनालिकेरकुसुमगुच्छभरि- तशातकुंभशतोपशोभितस्य नातिप्रौढविरूढमंगलधान्यांकुरनिकरमंजरितर- लपालिकापालिकंदलितस्य सुविभक्तमुक्तागुणपत्रभंगभंगितरंगितपताकिकापं- किपरिष्कृतस्य सविशेषदर्शनीयता रत्नमंडपस्य । नंद्यावर्तः-(निर्वर्ण्य ) अपि चात्र । हैयंगवीनाहुतिगंधपूतः कालागुरूणां गुरुरेप धूपः । चासेन नासैकरसायनेन व्यालिंपतीवाद्य निलिंपमार्गम् ॥ ३६ ॥ (तत प्रविशति उपविष्टः सपरिवारो महाराजः प्रतीहारश्च) राजा- सकलमखिलतत्त्वोद्बोधनं तत्त्वमाचं हतनिखिलविकल्पं निष्कलं तत्त्वमंत्यम् ।

·२३ महाबोधिजातकम् ।
असकृतानामपि सत्पुरूपाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति
सात्म्याच । तद्यथानुश्रूयते--
पष्ठोऽङ्कः।
राजा-(आत्मगतं) कथं प्राप्तव प्रिया । ( सापदेशं विलोक्र
सोत्सुक्यमात्मगतं)।
यावन्नैप विशोपमति परितः कंठं प्रदिग्धच्छटः
कर्पूरव्यतिपंगभूरिसुराम कस्तूरिकाकर्दम ।
यावन्न स्तनयोरयं मलयजक्षोदस्त्यजत्याईतां
तावत्कौतुकि यद्यदिच्छति मनस्तत्तत्कथं ब्रूमहे ॥ ४४ ।।
इदं च पुनरपरमपत्रपाये धैर्यस्य । यत्किल-
आमुक्तकंकणमधीरदृशः प्रकोष्ठ-
मेप गृहीतुमिममद्य कुतूहली नः।
आमुंचती स्थगितसत्त्ववलावलेपो
रोमांचसंचयमनुस्मरणेन हस्तः॥४५॥
नवमालिका-पिअसहि एस महाराओ । जाव पणमेहि ।
(सुलोचना प्रणमति)
महाराजः-(परिष्वज्य ) वत्से कल्याणमागिनी भव ( उत्यार
प्रत्यासीदति कल्याणि वेला दैवज्ञचोदिता।
प्रसीदति मनचैतत्प्रथमं शुभसवनम ॥ ४ ॥

·विक्रांतकौरवे- पठंति सूक्तानि सदर्भसंस्तर-- प्रणीतहव्याशननव्यवेदयः । अमी यथासूत्रहुतानलत्रया- स्वयीविशुद्धाः प्रथमे द्विजन्मनाम् ॥ ४०॥ अपिच- शुभ्रग्रहाधिष्ठितकेन्द्रशोभितं तृतीयपष्ठायगतेतरगृहम् । वदंति जामित्रविशुद्धमत्तनुं मुहूर्तमह्नायमुहूर्तकोविदाः ॥ ४१ ॥ अमी च । समुच्चरत्तूर्यनिनादसांद्रं प्रासादकुंचप्रतिशब्दमंत्रम् । शब्दांतराण्यंतरयत्यमीपा- मुद्धोपणं मंगलपाठकानाम् ॥४२॥ इतोपि । गृहीतमांगल्यमनोज्ञमंडना- मिहानयत्यानमिताननांबुजाम् । प्रमोदपारिप्लवमंजुजल्पितः सखीजनः संप्रति भर्तृदारिकाम् ॥४३॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा सुलोचना नवमालिका च च) नवमालिका-ईदो इदो पिअसही । (यथोचितं परिकामतः) १. इत इतः प्रियसखी।

·पष्टोऽङ्कः। राजा-(आत्मगतं ) कथं प्राप्तव प्रिया । (सापदेशं विलोक्य- सोत्सुक्यमात्मगतं)। यावश्लेप विशोपमति परितः कंठं प्रदिग्धच्छटः कर्पूरव्यतिपंगभूरिसुराम कस्तूरिकाकर्दम । यावन्न स्तनयोरयं मलयजक्षोदस्त्यजत्याईतां तावत्कौतुकि यद्यदिच्छति मनस्तत्तत्कथं ब्रूमहे ॥ ४ ॥ इदं च पुनरपरमपत्रपाये धैर्यस्य । यत्किल- आमुक्तकंकणमधीरशः प्रकोष्ठ- मेप गृहीतुमिममद्य कुतूहली नः। आमुंचती स्थगितसत्त्वबलावलेपो रोमांचसंचयमनुस्मरणेन हस्तः॥४५॥ नवमालिका-पिअसहि एस महाराओ । जाव पणमेहि । (मुलोचना प्रणमति) महाराजः-(परिष्वज्य ) वत्से कल्याणभागिनी भव ( उत्याय) प्रत्यासीदति कल्याणि चेला दैवज्ञचोदिता । 'प्रसीदति मनचैतत्प्रथमं शुभसूचनम् ॥ ४६॥ तदिदानीम् । मुंगारस्तावत् । प्रतीहारः-एप रत्न गारः। ( उपनमयति) महाराजः-(गृहीत्वा) इयं मया कारवकरयेन्दो तुभ्यं वितीर्णा गुणरत्नपूर्णा १.प्रियमति एव महाराजः । यावरणमस्व ।

·विक्रांतकौरवे- सुलोचना स्वीक्रियतां च तस्याः स्वयं वृतेन प्रथमं वरेण ॥ ४७॥ तदिदानीम्- वसुधारावार्पिते प्र- तीच्छतु करप्रदानजलधारम । गृह्णातु च करमस्या विगणितपृथ्वींकरादानः ॥४८॥ . (राज्ञो हस्ते सलिलधारामावर्त्य हस्तमस्या अर्पयति) राजा (गृहीत्वा । स्वगतं) चिरेण विस्मारितविप्रलंभः संभोगशृंगारविशृंखलोऽद्य ।. संकल्पकोट्या निविडींकृतात्मा संकल्पजन्मा हदि माद्यतीव ॥ ४९ ॥ महाराजः- मूर्तित्रयोद्भूतिविशेषभूता रत्नत्रयात्मान इमेग्नयो वः। छवाणि चक्राणि च संतु सिद्धचै । सिद्धार्चयापादितसंनिधीनि ॥५०॥ अपि च- यस्य स्वयंभुवो नाभेब्रह्मणो विदुरुद्भवम् विश्वोत्पादलयधौव्यसाक्षी चास्तु शिवाय वः ॥ ५१ ॥ प्रतीहार:- आकाश मूर्त्यभावादधकुलदहनादग्निरुर्वी क्षमातो नैस्संग्याद्वायुरापः प्रगुणशमतया स्वात्मनिप्दः सुयज्वा।

·पष्टोऽङ्कः। सोमः सौम्यत्ययोगादविरिति च विदुस्तेजसां सन्निधाना- द्विश्वात्मातीतविश्वः स भवतु भवतां भूतये भूतनाथः॥५२॥ महाराजः-इयं च ते वत्स निसर्गसिद्धेष्वर्थेषु क्षत्रियोचितमाचरि पुनरुक्तमाशास्महे। चतुायी वृत्तः कुलमनयमव्याकुलमव- लिहामुत्रापायादमलगुणमात्मानमव च । प्रजाः स्वास्त्रायस्व स्वमिव कुमतादूपितमतिः परं सामंजस्यं भज सदसतां रत्यरतिदम् ॥ ५३ ॥ राजा-एप गृह्णामि पूज्यपादस्य शिक्षाम् । नंद्यावर्तः-राजर्षे इयमस्माकं विज्ञप्तिः । मनुःप्राजापत्यः प्रथमतरमेतद्युगमुखे चरित्रं क्षत्रार्ह यदवदधीति श्रुतिशते अमुस्मिन् निस्तंद्रः कुरुपतिरसी साधु चरितं तथाप्येपा शिक्षा स्थिरयति परं प्रीणयति च ॥ ५४॥ विशारदः-राजर्षे साधु विज्ञप्तममुना । किंच । पुष्णंति कामितविशेपमनीपितार्थ- मापादयंति दुरितापगम जनस्य । युप्मादृशां प्रशमपूतसमाधिभाजा- माज्ञाक्षराण शिरसा पठितानि तानि ॥ ५५ ॥ महाराजः-महाभाग किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । संबंधमीदृशमपास्य नवीकृतोसा- वस्मास्वनल्पशुभपंक्तिरनुग्रहो यः।

·१६२
विक्रांतकौरवे-
प्राप्तो मनोरथपदाभ्यधिकः प्रमोदो
भूयं प्रियं मम किमस्ति गवेषणीयम् ॥ ५६ ॥
तथाप्येतद्भवतु ।
भूयाद्भूतेषु धर्मप्रकृतिरसुवतां निष्पकंपानुकंपा
धम्य पात्रे विसृष्टय व्ययनियतिवशादार्जयत्वर्थमायोः ।
संतानस्थापनायै विदधतु गृहिणः कामखेदापनोद
चेष्टतां चात्मनीना निरुपधिशुचये मोक्षसौख्योदयाय ॥ ५७ ।।
महाराजः-एवमस्तु ।
वयं च-
संवित्प्रकाशकौटस्थ्यमयीं मायातिलंधिनीम् ।
अपवर्गस्य पदवीं त्रयीमाराधयामहे ॥ ५८ ॥
(निष्काताः सर्वे )
इति श्रीगोविंदभट्टस्वामिनः सूनुना श्रीकुमारसत्यवाक्यदेवरवल्लभोदय-
भूषणानामार्यमिश्राणामनुजेन कवेर्वर्द्धमानस्याग्रजेन कविना हस्तिमल्लेन
विरचितः कौतुकबंधो नाम षष्ठोऽङ्कः समाप्तः ॥ ६ ॥

·ग्रंथकारस्य प्रशस्तिः।
معجبی
श्रीमूलसंघव्योमेंदुर्भारते मावितीर्थकृत् ।
देशे समंतभद्राख्यो मुनि यात्पदाधिकः ॥ १॥
तत्त्वार्थसूत्रव्याख्यानगंधहस्तिप्रवर्तकः ।
स्वामी समंतभद्रोऽभूदेवागमनिदेशकः ॥ २॥
अवदुतटमटति झटिति
स्फुटपदुवाचार्टधूर्जटेजिंदा।
वादिनि समंतभद्रे
स्थितवति सति का कथान्येपाम् ॥ ३॥
शिप्यौ तदीयौ शिवकोटिनामा
शिवायनः शास्त्रविदां वरेण्यौ।
कृत्नश्रुतं श्रीगुणपादमूले
ह्यधीतचंती भवतः कृतार्थी ॥ ४ ॥
तदन्वयेऽभूद्विदुपां वरिष्टः
स्याद्वादनिष्ठः सकलागमज्ञः ।
श्रीवीरसेनोजनि तार्किकधीः
प्रध्वस्तरागादिसमस्तदोषः ॥ ५॥
यस्य वाचां प्रसादेन ह्यमेयं भुवनत्रयम् ।
तच्छिष्यप्रवरो जातो जिनसेनमुनीश्वरः॥६॥
यद्वाङ्मयं पुरोरासीत्पुराणं प्रथमं भुवि ।
तदीयप्रियशिष्योऽभूगुणभद्रमुनीश्वरः ॥७॥
शलाकाः पुरुषा यस्य सूक्तिभिभूषिताः सदा ।
गुणभद्रगरोस्तस्य माहात्म्यं केन वर्ण्यते ॥ ८॥

·१६४ ग्रंथकारस्य प्रशस्तिः। 5504 यस्य वाक्सुधया भूमावभिषिक्ता जिनेश्वराः । तच्छिष्यानुक्रमायाते संख्येयो विश्रुतो भुवि ॥९॥ गोविन्दभट्ट इत्यासीद्विद्वान्मिथ्यात्ववर्जितः । देवागमनसूत्रस्य श्रुत्या सद्दर्शनान्वितः ॥१०॥ अनेकांतमतं तत्त्वं बहु मेने विदांवरः । नंदनास्तस्य संजाता वद्धिताखिलकोविदाः ॥ ११ ॥ दाक्षिणात्या जयंत्यत्र स्वर्णयक्षीप्रसादतः । श्रीकुमारकविः सत्यवाक्यो देवरवल्लभः ॥ १२॥ उद्यद्भूपर्णनामा च हस्तिमेलाभिधानकः। वर्धमानकविश्चेति पडभूवन कवीश्वराः ॥१३॥ श्रीमद्विपंगुडीशः कुशलवरचितः स्थानपूज्यो वृपेशः स्याद्वादन्यायचक्रेश्वरगजवशकद्धस्तिमल्लाह्वयेन । गधैः पधैः प्रबंधैर्नवरसभरितैराहतोऽयं जिनेशः पायानः पादपीठस्थलविकटलसत्पांड्यमौलिपभोघः ॥१४॥ इति प्रशस्तिः । 5504 समाप्तमिदं नाटकम् ।

·पूर्वप्रकाशित ग्रन्थ । १ लघीयस्वयादिसंग्रह-इसमें भट्टाकलंकदेवकृत लघीयनय सटीक, आचार्य अनन्तकीर्तिकृत लघु सर्वज्ञसिद्धि और वृहत्सर्वज्ञसिद्धि, तथा अकलंकदेवकृत स्वरूपसम्बोधन इन चार ग्रन्योंका संग्रह प्रकाशित हुआ है । मूल्य ) २ सागारधर्मामृत सटीक-पण्डित प्रवर आशाधरका यह प्रसिद्ध ग्रन्य उनकी भव्यकुमुदचन्द्रिका टीका सहित छपा है । मूल्य ।) प्रकाशित होनेवाले ग्रन्थ । ४ पार्श्वनाथ चरित-महाकवि वादिरान सूरीकृत मू० ।) ५ मैथिलीकल्याण नाटक-कवि श्रीहस्तिमल्लकृत नोट-ग्रन्थमालाके सव अन्य वम्बईके सत्र जैन बुकसेलरोंके पास शोलापुर जैन बुकडिपोमें और दिगम्बर जैन पुस्तकालय सूरतमें मिल सकेंगे। निवेदक- नाथूराम प्रेमी, मंत्री हीराबाग बम्बई।

·.
माणिकचन्द दिगम्बर-जनग्रन्थमालाकी
नियमावली।
Meta
१-इस ग्रन्थमालामें केवल दिगम्बर जैन सम्प्रदायक संस्कृत
और प्राकृतिक भाषाके प्राचीन ग्रन्थ प्रकाशित होंगे । यदि कमेटी
उचित समझेगी तो कमी कोई देशभापाका महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ भी
प्रकाशित कर सकेगी।
२-इसमें जितने ग्रन्थ प्रकाशित होंगे उनका मूल्य लागत मात्र
रक्खा जायगा । लागतमें अन्य सम्पादन कराई, संशोधन कराई,
छपाई, बंधाई आदिके सिवाय आफिस खर्च, व्याज और कमीशन
भी शामिल समझा जायगा ।
३-यदि कोई धर्मात्मा किसी अन्धकी तैयार कराईमें जो खर्च
पड़ा है वह, अथवा उसका तीन चतुर्थीश, सहायतामें देंगे तो उनके
नामका स्मरणपत्र और यदि वे चाहेंगे तो उनका फोटू भी उस
अन्यकी तमाम प्रतियोंमें लगा दिया जायगा। जो महात्मा इससे कम
सहायता करेंगे उनका भी नाम आदि यथायोग्य छपवा दिया जायगा ।
४-यदि सहायता करनेवाले महाशय चाहेंगे तो उनकी इच्छा-
नुसार कुछ प्रतियाँ जिनकी संख्या सहायताके मूल्यसे अधिक न
होगी मुफ्तमें वितरण करनेके लिये देदी जायंगी ।
५-इस ग्रन्थमालाकी कमेटी द्वारा चुने हुए ग्रन्थ ही प्रका-
शित होंगे।
पत्रव्यवहार करनेका पता-
नाथूराम प्रेमी,
हीराबाग, पो. गिरगांव, बम्बई

·माणिकचन्द-दिगम्बरजैनग्रन्थमालासमिति।
(प्रबन्धकारिणी समाके सभ्य)
२
"
३
"
१ राय वहादुर सेठ स्वरूपचन्द हुकुमचन्द ।
तिलोकचन्द कल्याणमळ।
ओंकारजी कस्तूरचन्द ।
४ सेठ गुरुमुखरायजी सुखानन्द ।
५ हीराचन्द नेमिचन्द आ० मजिस्ट्रेट ।
६ मि. लल्लूभाई प्रेमानन्द परीख एल्. सी. ई.
७ सेठ ठाकुरदास भगवानदास जौहरी
८ ब्रह्मचारी शीतलमसादनी ।
९ पं. धन्नालालजी काशलीवाल।
१० पं. खूबचन्दजी शास्त्री।
।
११ नाथूराम प्रेमी ( मंत्री)

·माणिकचन्द-दिगम्बरजैनग्रन्थमालासमिति ।
(प्रवन्धकारिणी सभाके सम्य)
"
"
१ राय बहादुर सेठ स्वरूपचन्द हुकुमचन्द ।
२
, तिलोकचन्द कल्याणमल ।
३
ओंकारजी कस्तूरचन्द ।
४ सेठ गुरुमुखरायजी सुखानन्द ।
५ हीराचन्द नेमिचन्द आ० मजिस्ट्रेट ।
६ मि. लल्लूभाई प्रेमानन्द परीख एल्. सी. ई. ।
७ सेठ ठाकुरदास भगवानदास जौहरी ।
८ ब्रह्मचारी शीतलप्रसादजी ।
९पं. धन्नालालजी काशलीवाल।
१० पं. खूबचन्दजी शास्त्री।
११ नाथूराम मेमी ( मंत्री)