कथाकुसुम

॥ कथाकुसुमम॥
RRORARIOR
COMPILED
RESERVE
साहित्याचार्य
श्रीमदम्बिकादत्तव्यासन
बालानां संस्कृतभाषाम्यामार्थ
प्रणीतं प्रकाशितं च ।
-
KATHA-KUSUMA.
TILIRD EDITION.
Passies8308882881838&dates
REVISED AND IMPROVED.
BY
PANDIT AMBIKA DATTA
VYAS. S. A. B. R.
JEAD PANDIT ZILLI SCHOOL
BIAGALPUR.
88888833
29
ALL RIGHTSRISIRVED.
CBKAGAPUR
PRINTED BY P. G. P TIWARI VY
1894
28SAST

भारतरत्न पं० अम्बिकादत्त व्यास साहित्याचार्य सन् १८९.

DEDICATION. श्रीहरिरब्यात् । श्रीमन्तः संस्कृतानुरागिविहांसः, बालानां शिक्षायै- विद्याया रक्षाय, संस्कृतीव्रत्य , अज्ञानहत्य च सदा प्रय. तमांनानां शुभवतां भवतां छात्र कशरणयोश्चरणयोरुप- शारीक्रियते कुसुममेतत्, पायास्यते च यद् भवदभिः प्रसादौत्य छात्र भ्योऽपि वितरिष्यत इति ॥ कार्तिक शुक्ल कादश्याम् बद्ध करसम्पुटेन ग्रन्यकत्र्तृपदविडम्बनेन श्री अम्बिकादत्तव्यासेन सं. १८४४।

॥ श्रीगणेशायनमः ॥ हितोयसंस्करणस्य उपोद्घातः ॥ प्रायः संस्कृतभाषाऽभ्यासमारब्धवतां संस्कृत सुभाषित. कुसुमाकरं प्रविविक्षगा सुकुमारमतौनां वालानां सुखा- ववोधाय अप्रकटितदुर्घटितदुरूहपदकण्ट कवेधः कोऽपि सरल ग्रन्थो न प्राप्यत इति क्रियासमभिव्याहारेण व्याहृ. तवतां तादृशः कोऽपि निम्ीयतां निम्मीयतामिति च पौन पुन्य नाग्रहग्राहिलतासुररोकतवत: केषाञ्चिदा- यंवर्याणामाज्ञां कुसुममालिकामिव शिरस्याधाय व्यरी- रचमहं कथाकुसुममेतत् । अस्मिंश्च वालानां मनोहग उपटेशपरिपूर्णाय सरलैः पदैनिबद्धाः परिकलितलेखभाष णपरिपाटोकाच पञ्चविंशतिसंख्या:स्वल्पकथा उपन्यस्ता:। "खत्मन्यप्रत्ययं चेत" इत्याभाणकानुसारेण कीदृशोऽयं. सन्दर्भ इति ममामोदुग्रा जिज्ञासा परन्तु अध्यापक रत्त मत्व न मतः शिक्षाऽध्यतैश्च पठनपाठनपरिपाटीषु नियो- जितः संस्कृतरमरसिकेश्चात्यन्समादृत इत्यवलोक्य पुनर्म- ट्रणस्याप्यावश्यकतेति चावधार्या पुनः सहृदयानां सद. यानां करकमलेषु कुसुममिव समयंत एतत् इति हृदया. लवो दयाल वो दयालवोट्रेकरबुरहून्तु । फाल्गुन कृष्ण ११ इत्यभ्यर्थयते सवत् १८४६ ग्रन्यकार:

PREFACE TO THE SECOND EDITION In revising the book for the second impreso sion I have simplified the diction and added copious foot notes and illustrations. As a new feature I have added a poetical version of every lessons in a form easy of being committed to memory. I am indebted to Pandit Mahesh Jha for this last improvement and to Babu Tara Pada Ghoshal, M. A, for the revision. Bhagalpur. the I st January 890. TIL AU TITOR. --

PREFACE
My object in writing this little book is to
place in the hands of the boys of the fourth
form in our English Schools teaching up to
the Entrance standared an easy Reader in idio.
matic Sanskrit suited to their capacity. It
will be the Second Book in an intended series
of Readers leading up to the Entrance Course
its first being my Saral Vakya, a primer not
yet published, and its third my Ratnashtak
now before the critics.
It consists of a number of short and interest.
ing fables in a form especially adapted for the
class of students for whom it is intended. Foot
notes have been given in every case they were
considered necessary and a Glossary of the
words in the text has been added to be a dictio.
nary ready at hand for preparing the lesson at
home and to serve as guide in translating the
pieces into English. This book and the Ratna.
shtak may also be used with advantage by boys
of the First and Second Classes apart from their
Entrance Course to acquire a fluency in Sans
krit Composition that will stand them in good
stead in their University Examination.
The author.

-
Bosssss
श्रीगणेशाय नमः
कथाकुसुमम् ।
प्रथमकथा।
कश्चित् ग्रामीणो गच्छन् मार्ग पतितमेकं
मुक्ताफलं प्राप । स तु तद् हस्तेन उत्थाप्य मम
क्षेत्र कोटिशो यवाः सन्ति इति किमेकेन
मुक्ताफलेन इत्यु क्ता पुनः प्रक्षिप्य प्रचलितः।
जातार एव मानन्ति सततं गुणिनां गुगाान्
हालि को()न विजानाति मुनामूल्यं कथञ्चन
१] हालिक:- हलग्राम।

( २ ) रितीयकथा। कस्मिंशिद बने दावाग्नि[२]मालोक्य भौतो मृगः पलायितः कस्य चिद व्याधस्य जाले निपपात । दैवात् तस्मानिस्सृतः कस्यचिद भल्ल कस्य कन्दरं प्रविष्टः । तेन व्यापाद्यमान- RAM [२] दावामिम् धनाग्निम् ।

[१] स्ततोऽपि पलायितः कस्मिंचित् कूप
निपतितः।
भाग्यहीनो यत्र याति यान्ति तवैव चापदः ।
वतीयकथा।
कस्याचिन्नद्याः प्रवाहे कोऽपि भल्ल कः [२]
पतितो नल वेगेन नीयते स्म । तं कम्बलं
मत्वा कोपि ग्राम्यः सोहफालं [३]नले पपात
गत्वा च तं नग्राह । तावद् भन केनापि स
गृहीतः प्राणसंशयमापेदे। सावत् तटे तिष्ठता
केनापि तस्य मित्रेण कथितम् ।
[१] व्यापाद्यमानः =नाध्यमानः ।
[२] भन्नकः = ऋक्षः।
[३] मोत्फारम् - भकूदनम् ।

( ४ )
" भलं कम्बलेन तं त्यक्त्वैव समागच्छ"
ततस्त नोक्तम् “अहं तु कम्बलं त्यजामि किं
तु पयमेव मां न त्यजति" ॥
भ्रमादपि तु दुष्टानां मङ्ग यः कुरुते जनः ।
असमर्थः पुनस्त्यक्तं तत्रैव विनिहन्यते ।
.00
चतुर्थकथा।
कस्यचिद् कस्य दंष्टायां किञ्चिदस्थिखण्ड
लग्नमासौत् । तस्य निमारणाय स कच्चित्
मयूरं प्रार्थयामास यत् “यदि भवान् मम
दंष्टायां तिर्यक् प्रविष्टम स्थिरुण्डं स्वचञ्चानि:
सारयेत् तदऽहं विचित् पारितोषिकं दद्याम्"
स तु मयूरः पारितोषिक लोभेन तस्य मुखे
खशिरः प्रवेश्य चञ्च, अस्थिखण्डं निस्मार्य
तस्य व्यथां ( १ ) शमयित्वा (२) पारितो-
[१] व्यथाम् = बाधाम् ।
[२] शमयित्वा-विनाश्य ।

( ५ ) पिकं ययाचे । ततः म भयित्वा अवदत् "मूर्ख मम मुखं प्रविश्यापि तब शिरः कुश- लेन निर्गतं किमतः परं याचसे ?" दुष्टहस्ते पतिला यः कुशीन निवर्तते । स हि तस्य महालाभ: किमन्यैः पारितोषिकैः॥ 00- पञ्चमका। करिम श्वित् कुञ्ज लदानान् द्राक्षागुच्छान् [ १ ] भाक्तुं कापि उल कामुग्वी चिरमुत्य- तन्त्यपि हातुं न शशः । ततः परातर्तमाना केनचित् शशकेन पृष्टा “मित्र, अपि भुक्ता द्राक्षा: ?" सा उवाच " तिताः सन्ति इति परित्यक्ताः [ ] द्राक्ष गुच्छान् = गोस्त नौस्तवान् ।

(।) यत्याप्तुं नैव शक्नोति तहषयति वालिशः । षष्ठवाया। कचिद् दरिद्रो वृद्धो वनात् काष्ठभारमा- नयन् पतिश्रान्तः (१) कचिद वृक्षतले उप- विष्टः खिन्न उवाच "अहो पतिदुःखितोऽस्मि कदा मे मृत्युरायास्यति?" पथ तावदकस्मात् तस्य समीपे भयङ्करमुखो मूर्तिमान् मृत्युग- पस्थित उवाच च "कथय, भायातोस्मि किं कथयसि ?" तत: स भयभीत उवाच "महो न किमपि, केवल ममं भारं मे शिरसि स्थापय" इति। किंचिद् दुःखहतः पूर्व मृत्यु वाञ्छति मानवः । दैवान्मृत्यो समायाते ततो दूरं पलायते । [जीवितामा दुरत्यया ] 00- --- [१] अतिधान्तः = स्थगितः ।

सप्तमकया। कस्यचिद गेहे एकः पक्षी पासीत् । तस्य विष्ठायां सुवर्ण मुत्पद्यते । सदध्यक्षेण तु विचारितं यत् "किं स्वल्पसुवर्ण लाभेन पमुमे- कदैव हत्वा एतस्य उदरस्थ सर्व सुवर्ण प्राप्स्या- मि' अथ तन तं हत्वा तस्य उदरे मांसर- धिरायतिरित किमपि न प्राप्तम् । ततो रुदित्वा भूमौ पतितः ॥ असन्तुष्टो जनो यस्तु करोति महतौं षाम् । दूरे तस्य महालाभो लब्धेनापि स होयते ।

(८) पएमकथा। रुडा स्थितं कश्चित् पथिको गच्छन् मार्ग कञ्चिद् गभं ददर्श । स तु पञ्चाख वडा वारं वारमुक्तवान् “भद्र एकतो भव, मयि गते पुनरेवं स्थास्यसि प्रसौद" । परन्तु गईभ- स्तमवलोकापि तथैव स्थितः । सदातुन दण्डमुत्थाप्य बलेन ताड़ितः, तदा मार्ग. त्यक्ता सपदि पपससार । "मूर्खाणा णामौषधं दण्डः" -- नवमकथा। कश्चिद वकः कस्यचिद् हंसस्य मुखात्

(८)
मानससरोवरस्य वहुप्रशंसाँ श्रुखाप्रष्ट मारब्ध
वान् कथ्यतां तत्र किं किमस्तौति ।
हंस उवाच “तब अमृतमिव जलमस्ति,
मणिमयानि मोपानानि मन्ति, मधुरगन्धौनि
च कमलानि सन्ति" । ततो वकः स्मित्वा
उवाच "तत्र शम्बूका: (१) सन्ति न वा?"
हंसेनोन 'नहि' । ततो बकः सहोहोकार
जहास ॥
महतां महिमा मुर्ख न कदाप्यवगम्यते ।
मतो दोषमदृष्ट्रव हास्यं सफल यन्ति ते ॥
दधमकथा।
कोपि जन: पाम फलानि कदा भक्षयिष्या.
मि इति चिन्तयन् तेषामेव माधुर्य
स्मरन्नासीत् । तावत् अकस्मात् केनापि
[१] शम्बूका जल शुक्लयः" इत्यमरः ।

( १. ) पथिकेन पृष्टः “भोः हे पञ्च दश च संक- नितानि (१) कति भवन्ति ?" । स पार. "सप्तदश प्रामाणि" ॥ यस्य चितं यत्र लग्न तदेव स तु बोधति । पकादमथा। कोपि वृकः कस्मिश्चित् निर्भरे जलं पातुं गतो दृष्टवान् यत् निम्नभागे एको मेषोपि जलं पिवतीति । ततस्तन विचारितं यत् कथमपि एष इन्तव्यः । परन्तु यावदहमेतस्य समीपं यास्यामि तावदेष पलायिष्यते पतो धूर्ततां करिष्यामि । एवं निश्चित्य किश्चित् (१) पक्षितानि-योजितानि ।

( ११ )
किञ्चित् चलन उवाच "परे मुर्ख पहं जलं
पिवामि तत् त्व' कथं मलिनयसि?" तेनो
त "महामान्य क्षम्यतां, मच्छिष्ट बलं
सतो न प्रवहति किन्तु भवच्छिष्टमेव इतः
प्रवहति" । वृकयोक्त"किं रे मया सहवादं
करोषि तेनोक्ता 'क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो' ।
पथ स पुनरुवाच"भद्र,(१)चान्तोऽयमपराध:
किन्तु वर्ष व्यतीतं तदा त्वया रे रे वृक इति
कथमिवोक्तम्?" स पार “प्रभो तदा तु मम
जन्मापि मासीत्।। पथ वृकः “अस्तु त्वं
नासौः तदेष तब पितासीत् शत्रुपुत्रोपि च
शत्रुरेव भवति" इति कथयित्वा तं जयाह ॥
कच्चिद दोषं कल्पयित्वा
धन्ति (२) दौनान् जनाः खलाः ।
[१] भद्रम् = बाढ़म् ।
[२] पति- नाभवन्ति ।

( १२ )
हादंशकथा।
एकदा बहवो मूषका: सभां कृत्वा विचा-
रयितुमारेभिर यत् मारिस्य (१) उपद्रवः
कथं शानो भवेत् । बहुविवादानन्तरं सर्वैः
खोतं यत् एका घण्टानां माला तस्य कगठे
दृढं लेष्टयितव्या यथा यदैव स आगच्छेत् तदैव
घगटानादं श्रुत्वा वयं विलेषु प्रविशेम । ततः
सर्वेषु प्रसन्न षु एकेन वृद्धमूषकेण कथितं
मयाऽपि स्वीकृतं किन्तु कथ्यतामतत्कार्य कः
करिष्यति ?" । ततः सर्वेतूषणों (१) तस्थ: ।
अलं तत्र विचारेण यदिधातुं न शक्यते ॥
00
--
[१] मार्जारः = विड़ालः ।
[२] तूणीम् = निभतम् (चुप इति भाषा)

(६ १३:) प्रयोदशकया। एक: कामः कुता श्चि देकं मांसपिगडमादाय कस्यविनय शाखायामुपविष्टः। तावदेकः शृR ( ! कुतोऽप ममायातस्तरुतले स्थि त्वा का कमानाक्य धूर्ततया तमुवाच "अहो ईदृशौ ग्मगौया माहतिर्मया क स्या- विपचिणी न दृष्टा धन्य'ऽहं यदद्य त्वां पग्वानि परन्तु न जाने कदा मम भाग्योद- यो भविष्यति यत् तवं कूजितमपि श्रोष्यामि" इति । अथ गणान्धः कामः कासार कर्तुमारेभे । तावत्तस्य मुखात् मांसपिगडः पपात । शृगानस्तु “यागौ तवे प्राकृति- 1] शृणामस्त कः ।

स्तादृश एव शब्दस्तादृशौ एव च बुद्धिरप्यस्ति
रत्युक्ता मांसमादाय निभृतं जगाम ॥
बभिमानी भवत्यन्धः।
चतुर्दशकथा।
एक नियंश्विनगर कंचना हापराधमत्रगत्य ग.
जा मर्वेषां नामिका छिन्ना । देवात् कोपि
वणिक् व्यापागर्थी तत् नगरं प्रविष्टः म -
नपि विग्रनित्र (१) अवलोक्य चकिती
बभूव । ते च मर्ने अमं दृष्ट्वा गरूडो गर
डाऽयमनमोऽयमनमोऽयमति कथयन्तः परं
हास्खं का मार्गभिरे। तदा म यवैव गच्छति
तत्रैव सर्वे करताड़नेह मन्ति । इत्यबलाक्य
एकदा छुश्किया स वनामिकामपि चिच्छेद।
दुष्टाः वदोषैराछन्नान्,
निर्दोषानपि कुर्वते।
()"विग्रो विगतमासिकः' (नक्टाति भाषा)

.
८वकथा
कस्यचिद् राजो मन्त्री सितगं बुद्धमान
पासोत, किन्तु मच्चि: पिता महामूख पा.
सोत् । पथै कदा के श्चित् पिशुनै ( 1 ) राजः
कर्णे कथितं यत् प्रभा मन्त्रिगा: पिता नौव.
ति, यस्य च पुष ईदृशा बुद्धिमान् तविषये
किं कथयामः राजा। तु तच्छुत्वा मन्त्रिणमा-
[1] विशुन: - वाणेजपः ।

B8- जयोक्तवान् 'काथं मम मभायां स्वपितरं नान यमि ?' स उवाच "महाराज नितान्त वृद्ध इति नानीतः ।" राजोवाच " तथापि वारमेकमानय"। मन्त्री त तथेति कयित्वा रहे भागत्य पितरमुवाच "मवता श्वो राजमभायां गन्तव्यं किन्तु कोपि किमत पृच्छत् भवता तु तूषणों स्थ यम्"। एवं शिन- यित्वा तं परास्तत्र गीतवान् । राजा तु तम वलोक्य बहुभिरादरवचनैः म्यागतं कृत्वा बहुवारं पृष्टवान् “अपि कुशली मनान् अपि कुश लौ भवान्" इति । किन्तु य किमपि नोतवान् । ततः खिनो राजा सविण मवाच “मन्छिन् मुर्खेण सह कथं व्या ३२ वम् ।" कान्ली उवाच "महाराज ! तृषा म्थ यन्” । विवायभासु मूर्खे ण, विदुषा मूर्यमण्ड ले । तूष्णीमेव सदा स्थ यं नोचेगवति टुर्गतिः ॥

(१७)
-
बोडकथा।
कौबिद्दरिद्रो कमाराधयाव इति विचार्य
कस्य प्यु देशात् शिवमाराधयितुं वगै प्रया-
तो
। तत्र एक तु क यचित् पर्वतस्य शिवरे
उपोऽयन्तु पर्वतममोपे धरातले उाविष्टो
ग हार्द वस्य नायानि जपन् भागधपितुमारे भे
अय दैवात् शिव र स्थस्य मनोये शिाः प्रथम
प्रभा भूय उक्तवान् “यावस्व भिमा"
इति । तेन पृष्टम् “पपि पधस्त मान रहे,
दत्व: ममायातो भवान् ?" गिवनोक्त ;
ततस्त न याचितं 'भगवन् प्रत्यहमहं १ .
जान पर्याप्त श्यामाकस्य पोदनं मसाले
१) च लभ । शिस्तु हमित्वा ।।१५.
*(सांग इति भाषा)
[१ दाल अति माया:

( १८ )
त्युक्ताऽधः यातोऽन्यमुवाच । तेनापि पृष्ट
किं शिवरस्थाय वरं दत्वा पागतोमि?' शिवे.
नोक्तम् “भाम् " तेनोता तेन किं याचि.
तम् ? ततः शिवेन म कथितं श्रुत्वा उवात्र
हतानि मम भाग्यानि ! यन्मम याचनौयं
तदेव तेन गोसं किमधुना याचे! तत्
प्रभो मस्यनाम ।
भल्याणयानामल्यं हि ममुदति सदादि ॥
-
मतदारथाः
कमिंसदमा
महापगो जन
चामोत् । म च या बद्रिा नामोनिया-
ऽपि भन्येषां मावि इशा मर्वदा दाखौ
भवति स्म । एकदा 'सम ग्रासे सभ्योऽधि-
कं धनं ममैव गेहे कथं स्यात' इति चिन्तय.
न् 'रनाकरोऽयं ममन्द्रो मम मनोरथ पूायि-
यति' इति निश्चित्य समुन्द्र नटे उपविष्टसपः

कर्तुमारेभे । दिनवयानन्तरं समुद्रो मूर्ति- मानुवाच रे किं वाञ्छसि ? तेनोक्त वहु- धनम्, ततः समुद्रण का शशिनी दत्ता उक्त च 'एषा त्वं यदेव याचिष्यसे तदेव दास्यति किन्तु ततो दिगुगां त्वद्ग्रामे सर्वेभ्यो दास्य- ति' । म तु तां गृहीत्वा हर्षशोकममन्वितः स्वग्रामं गतता मंपूच्च नक्षं मुद्र: प्रार्थया- माम । शान्या तु बन्न सक्षमन्यम्बाई ल. च दन: । अयं तु तदाशुन्य भतिदिनो- ऽभूत् । सेव अयं यदा यद यचते तदा ताहिरागनन्ध नभन म । ततस्तु स शंकाविधिनायामाम "किं कर नि महम. न्य भ्योऽधिकधनौ भवितुं न शकामि तद् यदि मम ग्रामे सर्व अधा भवेयुस्तदहंसर्वेषां धनानि अपहरेयम्" इति विचार्य भन्नलिं हा (१) स किनौं कथयामाम "मातर्मम बङ्का [१] पलं वडा = करो सम्पुटौखात्य ।

एक नत्रं विनाश।" ततः शसिन्या "स्व.
स्वभावान मरं तन्य एक चमचषां च इं
() अविनंत नामी । ताः मघु अन्य षु
तेन सर्वेषां धनानि अपहतानि
मयंक शं महिलागि शामिण पराञ्चनान् ।
न सहने पगेको में प्रकृत्यं न जला नगः ॥
-
मटटश कया।
कश्चिद् सच्चत: (:) शयामास गत
गम निवेदितमन्न भान न भुतो ति।
म मावत: मिह मनसा अधम्तात काचित
शिक्षितं न कन्नं था पनि रभ गदा म मवे
तम्य भक्तिमा हान्यो समाग पनि गटा
म सिंहासनगाम या मालिकानां -
.
[२] ई डिसजन प्रममिति नमभिः ।
[२] पञ्चक: = धूतः ।

---.. amr-P - १/// ( 2 हानि मंस्थाप्य जबान का १ निपात्य वगों वाद यति । घगटानादं च श्रुत्वैव म नकुन्न: शकुल्यादीनां कानिचित् व गडनि भुङक्त । यदा च म पत: जय जय प्रमः' इति कथ. वित्त्वा घराट वासति तदा मजकुन: पुन: सिंहासनस्य अर्थता (२) निभृतं (२) में- कति अकेनशु तिष्ठति । ये च तद् द्रष्टुं ममागच्छन्ति ते तस्य भक्ति प्रशंन्ता बहु दव्य दत्त्वा पूजयांगा । एवं तन बह धनम. जि। टूग्मच न्त प्रमिश्च व्य।। भय देवात् कान्य ज देशस्य महागजे। ममाइतस्तत्र गतः। महाराजमाती अत्मन्म- न्दिऽपि भगवत: प्रति । स्ति, अस्या एवाये वहान मोदकानि अमाभिनिवेद्य ते, [१] जवान काम् = विर स्करिणीम् । [२] अधस्तात् = अधोमागे । [A] निभृतम् - तूणोम्।

( २२ )
भवान् भगवन्त मोजयतु । तेनोक 'न तथा,
मत्पूजितायामेव मूर्ती मम भक्तिः"। पथ
राजा कथितम् “अस्तु समूर्तिरपि भवता
अत्रैव पानया" तेन च बाढ़ (१) मित्युक्त ।
तत्रैव स्वमूर्ति रानौता कि तु गजा तथा प्रब.
न्यः कृता यथा नकुल मानतुन शगः क (२।
ततो राजा (३) वह नैवेद्यादिकां स्थापयित्वो
त भोजय भगवन्त' मिति। स तु भयभीतो
नवनिकां पातयित्वा नेत्र निमौल्य 8) भग.
वन्त ध्यायन मनमत्र प्रार्थयामास भगवन्न
महापगधौ वच्चकोऽस्मि,श्रुतं भवानपराधि.
नोपि दयते इति, तत् प्रभा दर व स्वयं
किमपि भुव अन्यथा मम शिरछ दो
गढम् - 00मस्तु।
१ शशाक-समर्थो बभूव ।
राजा भूपतिना।
निमोब्ध-मुद्रविड़ा।

( २३ ) भविष्यति" इति कथयन् तन्मय इव रोद। भगवांस्तु क्षणिकेनापि सत्येन प्रेममा (१) परितुष्टः (२) स्वयं किष्चिर भुजे (0) अवनि- कायामपसारितायां [४] गजा तत्तथावलोक्य वञ्चकस्य चाणयोर्निपपात । अपराधान् सुबहु नान् विस्म त्यक्ष गामात्र: I पत्यन्तसत्यया भक्त्या प्रीयते परमेश्वरः । छानविंशकया। कथित् मूवौं वणिक कं पूजयामौति चि. न्तयन पत्नी ५]स्यहमन्नं ददाति इति इय- मेव ममेष्टदेवतेति निशित्य तस्या एव चरणी १प्रमणानहेन । २ परितुष्टः प्रसवः॥ . बुभुजे = भुक्तावान् । ४ अपमाग्मिायाम् दूरीछतायाम् । ३.पनी-स्त्री।

** प्रत्य हे पृम यति स्म । अथ कदाचित काऽमिः महात्मा अगत्य तं पोकाच मूर्ख कि पतौं पूजयामि कामगि भगवनमूना पूजय यथा भगवान प्रसौदेत [५] । तेनोक्त कथ्य । कां पुनयामि, म तु काञ्चन वल्पां [२ पाषाण रयीं गणेश सिं दत्वा प्रोबाय । पूजयेमां गया शनि मत, । स तु व ट- मित्य त । प्रत्यहं तामेव पुजयितुमारेको अर्थ- दादा र वापि मृषक: शनैः पराकाष्य तां मृत्ति विल विनाय । भन्यं धता १ प्रसोदित -प्रमन्ना भवेत् । ३ खल्पा = छवीम् ।

( २५ ) मूर्ति तत्र दृष्टा 'धहो इमे एवं गोशाइल. वन्तः' इति इमे एव पूजनीया, इति मोद- काद्यर्पणेन मूषकानेव पूजयितुमारेभे । पथैकदा एकं मूषकं कोपि विडालो [१] जग्राह । इत्यवलोक्य 'पहो ततोऽपि बल- वानयमित्ययमेव मम इष्टदेवः' इति निश्चित्य दुग्धदानादिना तमेव से वितुमारेभे । एकदा च केनचित्/ शुनकैन [ २ ] विभौषितो --- [१] वडाल: मार्जारः। [२] 'शुनकेन = कृकुरेण ।

( २६ )
विडालोऽपि दूरं पलायितः, तदवलोक्य स
शुनकमेव इष्टदेवं मत्वा तमेव दध्योदनादि.
ना अर्चितुमारेभे । तत एकदा करं शब्दा-
यमानं कुक्कुरं वणि पत्नौ दण्डन प्राहरत् [१]
वणिक् तदवलोक्य 'महो व्यर्थमितस्ततःपला-
ये सर्वेषामधीश्वरी एषैव ममेष्ट देवता, इति
चिन्तयन् तदने साष्टाङ्ग निपपांत।
पल्पया शिक्षया मूर्ख,
को नु शिक्षयितं (२) क्षमः।
स तु कालान्तरे (३) भूयः ।
१ प्रारत्-प्रताडयत्।
२ चमः-समर्थः।
३ भूयः-पुनः ।

(२०)
प्राप्नोति प्रकृति (१) निमाम् ॥
विंधकथा ।
-
,
(रामचन्द्रस्य मन्दिरम् ।)
कोऽपि मिर्जीविकोदरिद्रो ब्राह्मणः कषि-
श्चित् रामचन्द्रमन्दिरे बाल्मीकिरामयणस्य
१ प्रकतिम् - खभावम् ।

( २८ ) कथां कथयन्नेक वर्षे यापयामास । ततो रामचन्द्रो भगवान् हनूमन्समकथयत् "मारुत! ब्राह्मगोऽयं प्रतिदिनं मम चरित्रं रटति, किन्तु अस्म कोपि किमपि न ददा- ति तद् यथाऽयं सहस्र मुद्रा लभेत तथा भवता यतनीयम्" । हनूमांस्तु अञ्जलिं बड़ा प्रणम्य खौकृतवान् । देवात् कोऽपि धूर्नस्त- स्मिन्न व समये दर्शनं कतुमायात पासीत् । स तु प्रतिमारूपयोरप्यालपतो रामचन्द्र- इनमतोरिमा वती शुश्राव । अथ निवर्त- मानः स विचारयामास । "अहो श्रीराम- चन्द्रेणोक्त हनूमता च स्वीकृतं तदवश्यमेव ब्राह्मण एष कथंचित् सहस्र मुद्राः प्राप्स्य- ति । ब्राह्मणस्तु न जानाति संदम्म भई - ( २८ ) दत्त्वा सर्व धनमहमेव ग्रहीष्यामि” इति विचार्य ब्राह्मणस्य समौपे गत्वा उक्तवान् । "विहन् कथ्यतां, रामायगास्य व्याख्यायाः कदा समाप्तिर्भविष्यति ?" स उवाच "पर- श्खो भविष्यति किन्तु श्रोतारो वहवो न मन्ति इति दक्षिणाया भाशा नास्ति ? " धूर्ते नोनाम् । भगवन् एवं चेत् कथ्य तां कोपि उद्योगः क्रियेत । किन्तुमा किं दास्यते तत् प्रतिज्ञायताम् । ब्राह्मणो नोक्त' " मम मते तु सर्व संकलय्य शतमपि मुद्रा न भवि- ष्यन्ति । तथापि यदि भवानधिकाथं यतेत तड़वानेव कथयतु मया किं देयम् ” धूर्ते. नोक्तम् “अहं तथा यसिष्य यथा भवता सहस्र मुद्राः प्राप्ये रन् किन्तु तदई मद्य देयम्" । तच्छ्रुत्वा प्रसन्नेन ब्राह्मणेनोक्तम् । " तन्मया खोकृतम्" द्वितीयेऽहनि धूर्तेन मुद्राणां पञ्चशती तम्म दत्ता उक्त च यत् ( ३. ) "राह्यतामेष मुद्रांनिचयः श्वस्तु भवता य- याप्स्यते तत् सर्व मदीयम् । ब्राह्मणस्तु मुद्राझगात्कारेणेव हृतहृदयः सानन्द स्वी- कृत्य मञ्जषायां मुद्राः स्थापितवान् । अथ प- रेा धूर्तीऽपि ब्रामगोनसह मन्दिरं प्रविष्टः । ब्राह्मणेन च कथा समापिता परन्तु तस्मिन् दिने कोपि श्रोता नायातः । अतो ब्राह्मणेन कापि दक्षिणा न प्राप्ता । ततस्तु धूर्त स्या- यहेग घटिकां यावद् उपविश्य ब्राह्मणेनोक्त "कथय कियत्कालं स्थास्यामि" | तेनोक्त "भगवन् हतं मम भाग्यैस्तद् भवता यथे- छ (१) गम्यताम् । अथ बामणे प्रयाते धूर्ती मन्दिरं प्रविश्य हनुमन्तम् "अरे व मत ऽपि धूर्तीसि यः सर्व ग्रससे," इत्युक्ता चपेटिकया प्राहरत् ; तदा तस्य हस्तस्तवैव दृढं लग्नो बभूव । ततस्त व्याकुलं दृष्ट्वा, १ यथेच्छम-छामनतिक्रम्य ।

( १ ) हनूमानुवाच "मूर्ख वयं वयं न दद्मः किंतु दापयामस्तत् जीवितुमिच्छसि चेत् तस्मै पुनरन्यां पञ्चशतों देहि यथा स सहसं मुद्रा लभेत" । ततः स भयेन "दास्यामि दास्यामि" इति प्रतिज्ञाय मुक्त हस्तः समागल्य पुनस्तावतोर्मुद्रा दत्वा वाह्मणं प्रणनाम । परस्य लाभाद् योधूर्तपादातुं स्वयमिच्छति । तस्य लाभस्तु दूरस्तु भवति दिगुणा क्षतिः ॥ एकविंशकथ।। कस्मिंश्चिद यामे कोपि भूस्खामो पत्य- ( ३२ ) न्तमतिथिप्रिय पासीत् । दैवादेकदा वर्षौ तस्यालये बहवो यानिगः सायंसमये समा याताः । तेन स्थानादिकं निर्दिश्य सर्वेभ्यो विविधानि पन्नानि पाकपावागि च दत्ता- नि। किन्तु तस्मिन् दिने बहु अन्विष्याऽपि तेन इन्धनानि न प्राप्तानि । ततस्तस्मिन् महान्धकारे चिन्ताकुलोल वित्रं ( १ ) गृहौ- त्वा खयमेव ग्रामाद बहिनिर्जगाम, किन्तु छेदनाएं शुष्क वृक्षं न प्राप । ततः किञ्चित् कालौमन्दिरमासाद्य तेन विचारितं यद् अद्य एतस्यैव कपाट विच्छिद्य अतिथीनामिन्धन- कार्य साधयामि पुनश्च कालान्तरे देवौहार- मपि परिष्करिष्यामि । इति विचार्य स कपाटे भित्त्वा काष्ठखण्डानि पतिथिभ्यः समदात् । हितीयेऽहनि ग्रामे “मन्दिरक- पाटेकेन भन्न" इति महाकलकलो मातः। १ सवित्रम्-हाचम्।

( ३ ) पथ केनचित् तद्ग्रामवासिना दुष्ट न चि. न्तितं यदहो अशिष्टानि कपाटानि प्रह- मपि च्छित्वा आनेष्यामि को नानौत केन- किं कृतमिति । अथ सर्वत्र महान्धकारे व्याप्त रात्री लवि. मादाय सोऽपि तत्र गत्वा अन्यहारलग्नानि कपाटानि भेत्त मुद्योगं चकार । किन्तु लवि. चप्रहारसमकाल मेव महाकाली प्रकटौभूय सगर्जनं तं निपात्य तस्य वक्षसि पारूढा । ततस्तमा नादेन रोदसी पूरयन्त' कालो उवाच “मुर्ख मम जीण मन्दिरमुत्तुं कपा- टानि च नूतनीक्रत्त प्रतिजानीहि, पन्यथा तव शोणितमधुनैव पास्यामि"। अथ स भयभीत उवाच "मातः सर्व करिष्यामि प्रतिमासं च महत्या सामया पूजयिष्यामि किन्तु मां जीवन्त त्यज । भगवतौ तु “प्रतिनां भक्ष्यसि चेत् सकु-

( ४ )
टुम्वो नयमि' इत्यतान्तरधात , स तु
महता व्ययेन देवीमन्दिरं परिचस्कार ।
पगर्थचिन्ताशद्धेषु तोषं दधति देवताः ।
स्वार्थदूषितचित षु रोषं दधति देवताः ॥
हाविंशकथा ।
कचिद धूर्तः कश्चिच्छुकम “अत्र कः
सन्देहः" इत्येव स्पष्ट शिक्षयित्वा तं वि.
क्रतुं कमिश्चित् नगरे प्रविष्ट इतस्ततो
धमन् कस्यापि धनिकस्य द्वारदेशमागत्य
संदेशं प्रेषयामास, यत् सर्वशास्त्रपारगः

( ३५ ) शुको विक्रीयत इति । अथ स महाधनो धनिकोऽपि तद वृत्तान्त श्रुत्वा भाकार्य, शकस्य रजतपोठिका सुवर्ण नुपुरं च दृष्ट्वा जातविश्वासः सोत्साहम् पप्रच्छ “कथ्यतां किमस्य मूल्यमिति'। तेनोक्त "लक्षं मुद्राः" पथ तत्रत्यैरन्यैस्तेन धनिके न च कथितं "भो बहुमूल्य वाञ्छसि युक्त कथय" स तु कथ- यामास "किमनेन शक एवार्थ पृछाताम्, । एष एव प्रमाणम्" । अथ तेन धनिकेन पृष्टम “शक, किं सत्यमेव ते मूल्य लक्षं मुद्राः ?” शुक उवाच "पत्र कः सन्देहः?" तच्च प्रतिस्पष्टं सुवरं सुमधुरं च भाष- णमाकगर्य ते सर्वे मतिप्रसन्ना नाता धनि- कोपि च विश्वासमापन्नः पुनरपृच्छत् "तत्कि- महं लक्षमेव मुद्रा दद्याम् ?" ततः स पुन. रुवाच "पत्र कः सन्द हः" इति। ततस्तु एकनैव वचनेन प्रश्नध्यमुत्तीर्णम् , इति चकितः प्रसन्नश्च धनिकः अपरोक्ष्यैव तस्म लक्षं मुद्रा दत्त्वा शुकं कौतवान् । धर्तेन च विक्र का मुद्दा गृहीत्वा कथिते "प्रभो एष किञ्चिद् दाडिमादिकं भक्षयतु पिबतु च दुग्धादिकं तत एतेन मालपतु भवान्" । धनिकेन तु वाढमित्युक्त तत् प्रबन्धं भृत्यहस्त समर्पितः। धूर्तस्तु धन्यो भवान् गुणग्राहीति कथयन् निभृतं निवहते। अनन्तरं समयान्तरे मित्रैः परिवृतो धनिकः शुकमानाय्य वामहस्त उपवेश्य दक्षिणहस्त न तस्य पृष्ट परिमृशन् सादरम- वाच"कथयतु का भवतो ( १ ) जनिभूः"? शकस्तु किमपरं कथयेत् पुनः । कथयामास "मत्र कः सन्द हः' इति । ततश्चकितेषु सर्वेषु तेन पृष्ट "ननु भोः पृच्छामि का १ जनिभू-जन्मभूमिः ।

भवती जनिभूः"? इति । तेन तु पुनरुक्तम्
"पत्र कः सन्द ", । ततः स उक्तवान्
इदं तु पसम्बद्ध भाषसे” शुक उवाच
"प्रत्र कः सन्देह"स उवाच “ मन्ये एता-
वदेव अभ्यस्त (१) भवता" । शुक उवाच
अत्र कः सन्देहः । स उवाच "तरिक
मम लक्षं मुद्रा नष्टा:"? शुक उवाच "अत्र
कः सन्देह" स उवाच "अहो महामूर्यो
ऽहम्" । शुक उवाच "पत्र कः सन्देह"।
तटा स धनी पतिशोके पतितः ।
पूर्व परीक्ष्य कर्तव्यः संग्रहो गुणिनां जनैः ।
अपरोक्ष्य नरो गृहणन्नन्ततः परिशोचति ॥
वयोविंशकथा।
कस्मि चिन्नगरे कोऽपि महाधनः श्रेष्ठी
प्रतिषसति स्म । एकदा रात्रौ तस्य पत्नी
१ अभ्यस्तम् - रटित्वा मुखस्थ कतम् ।

तमुवाच "अहो इयमस्मत्प्रतिवशिनी (१)
महाशूद्री ( २ ) दरिद्रापि प्रतिरावि (३)
शष्क लौः पचति । अस्माकं तु गृहे एतावद्
धनमस्ति सथापि सुपौदनमेव पच्यते किमे-
तत्"? तच्छ्रुत्वा विहस्य श्रेष्ठिना कथितम्
"भये एषा एतत्पतिश्च अधुनापि नवनवति-
चक्र न पतितो स्तः, अन्यथा व शष्क लौ
क्वच अपूपम्" ! ततः सा जगाद "स्वामिन्
किमिदं नवनवतिचक्रम्, एतत् तु मया
कदापि न श्रुतम् ?" स उक्तवान् “अस्ति
किञ्चित्” । अथ पुनः सा साग्रहम् पबत
"कथ्यतां कथ्यतां किमिदं नवनवतिचक्रम्?"
स तु उवाच प्रिये तदिदं नवनवति चक्र यस्मिन्
पतितो बहुधनोपि उत्तमानि वखाणि न
१ प्रतिवेशिनी = प्रतिवेशिनः पत्नी (पड़ोसिन इति
भाषा)
२ महाशूद्रौपाभीरी।
३ शष्कुली (पूरी प्रति भाषा )
animal

(३८) परिदधाति, मधुराण्यन्नानि न भुङ्क्त, वि- मलानि भूषणानि न धारयति, सुभगानि सौधानि ( १ ) च न निर्माति, किमधिक- मस्मिन् चक्र पतितस्य सदा भग्नाखवा अ- स्ने हमधुर आहारः, मलिनानि सच्छिद्राणि यासांसि, जीगानि, (२) शौर्णानि (३) च पत्राणि भवन्ति । यदि द्रष्टुमिच्छसि महात्मामेततक्रस्य तदानय नवनवतिं मुद्राः। सा तु कौतुकदर्शन विवृद्धलालसा झटिति तावतोर्मुद्रा आनिन्ये । तत्पतिश्च सपदि ता वस्रखण्ड बङ्घा स्वप्रतिवेशिन्याछदिषि ( ४ ) चिक्षेप। अथान्याः प्रातरेवीत्वायाभोरण, दृष्टा, नि- भृतं पोटलिकामुत्थाप्य, बन्धनमुन्मोच्य मुद्रा १ सौधानि = प्रासादान् = रम्हाणि । २ जीर्णानि = पुगतनानि । ३ মাখানি = गरितानि। ४ छदिः = पटलम् (छप्पर इति भाषा) (8.) गणयित्वा भार्यायाः कर्णे सर्वो वृत्तान्तः क. थितः। भार्यया च "इदं भाग्यमेवावयो- मूर्तिमदस्ति" इति कथयित्वा विचार्य पुन: कथितं "नाथ इदमेकोनं शतमस्ति तत् क- थंचित् एका मुद्रा पन्याप्यर्जनौया यथा इदं पूर्ण शतं स्यात्" । स बभाषे किं कठिनम् पहं मुद्रिकायाश्चतुर्थं शं प्रत्यहं पाषाणोह हनभृति प्राप्नोमि । यदि त्व तदईन भी- जनकाय निर्वहः पई च शेषयेस्तहिनाष्टके- नैव मुद्रा सम्पन्ना स्यात् । तया धोक्त "स्यादेवं माभृच्छष्क लो [१] शक कं (२) चिपिटमेव वा भक्षयिष्याव:"। एवं सम्मन्त्रा उभाभ्यां तथैव कत्तं प्रारब्धम् । पुनरेकदा श्रेष्ठौ खपत्तों पप्रच्छ "कथय अधुना तव प्रतिवेशिनी शष्क लो: पचति न वा" । सा १ शतकम् = भर्जितधान्यचूर्णम् ( सत्तू इति भाषा) २ चिपिटम् = पृथुकम् (चूड़ा ति भाषा )।

(४१) च मन्द स्मित्वा भाषितवती "पहं भूयो भूयो गवाक्षात् पश्यामि, किन्तु यदारभ्यता- भ्यां मुद्राः प्राप्तास्तदारभ्य उभी कर्णे कर्णे न जाने किं क्षर्ण क्षणे पाल पतः शक्त भोज- नेन च दिनानि यापयतः" । अथ कालेन शतसङ्ख्यायां पुर्यायां ताभ्यां विचारितम् “अहो दृश्यतामावयोमुर्खता ए- बमावाभ्यां धर्म न सञ्चितम अधुना तु पलं शष्क ल्यपूपादिभिः' धनमेवाजयिष्यावः" । श्रीष्ठिना च भार्यया पालप्य उक्तम्, पश्य इदमेव नवनवतिचक्रमस्ति । यथालाभस्तथा लोभी लाभालोभः प्रवर्तत"।

( ४२ ) चतुर्विपकथा। कस्मिंश्चिद् देश कोऽपि राजा हंसानां महतौं प्रशंसां श्रुत्वा बहून् (१) दूरचरान् भृत्यानाड्य उवाच "महो कथमपि कोऽपि हंस [२] प्रासादनीयः” । ते च सर्व स्वीकृ- त्य दिन गताः । अथ राजा पटही घोषितो यद् “य एव कुतोऽपि हंसमाप्न यात् स राज. सभायामानयेत् तर्हि तस्मै महापारितोषि- कं दास्यते" । ततोन्ये ऽपि (३ ) परःसहस्रा जनाः पारितोषिकलोभेन इतस्ततः प्रचलि- ताः किन्तु बहुभिरपि वर्षे स्तेन राजा कोऽपि हसो नासादितः । अथैकदा सभायामुप- १ दूरचरान् = दूरपर्यन्त गन्तुं शौखं येषाम् । २ पासादनीयः- प्रापणीयः । ३ परःसहस्राः = सानाधिकाः (परशताधारी येषां परा सना शताहिकात् ) ( ४३ ) विश्य राजा चिन्तयितुमारेभे "महो कोटि- शः पक्षिणः सञ्चरन्ति किन्तु स एव न लभ्यते यो सुक्ताफलान्यत्ति (१) लङ्घनं (२) वा करोति, यश्च एकत्र मिश्रितमपि नौरं क्षौर [३] च पृथक् करोति । अपि कोऽपि गुणो समायास्यति यो मां कञ्चिदु- पायं निर्देष्यति [४] ।" ? एवं चिन्तयत एव तस्य दैवात् कश्चित् महात्मा मुनिः समायातः । राजा तु साद- रमुपवेश्य पादप्रक्षालनादिना पूजितः कुश- लप्रश्नाद्यनन्तरमुवाच । राजन् कथं दि. न्ताक्रान्तोसि ? महतो ते सम्पत्, प्रसन्नाः प्रजाः, सदाचाराः पुत्राः, विश्वासयोग्या भृ. १ अत्ति-भुती । २ लङ्घनम् - उपवासम् । ३ क्षीरम् = दुग्धम्। ४ निर्देष्यति-उपदेष्यति ।

AMAVANIAN
(४४ )
त्याः, दुईर्षाणि ( १ ) बलानि" (२)शरी-
रमरोगं, विहांसश्च सहचराः सन्नि, तन्न
पश्यामि ते टुष्पापं किमपि । किन्तत्र चि-
साकारणम् ? ततोऽञ्जलिं बड़ा राजोवाच
"भगवन् सर्व सम्पन्न भवति भवदनुयह.
पात्राणां [३] तथापि हंसाख्यस्य पक्षिणः
प्रशंसां श्रुत्वा तमेव प्राप्तुं चिरं यते किं तु
अधुनापि न प्राप्तवान् कथं च प्राप्साामि,
इति चिन्तया एवोदिग्नं ( ४ ) मे चेतः।"
ततो मुनिना कथितं श्रूयतां हंसा एवं
सर्वत्रैव न मिलन्ति, यत्र च मानसरोवर ते
मिलम्ति तत्र केषामपि गतिरेव न भवति ।
तथापि त्व (५) प्रत्यहमनदानः सर्वानव
। दुईर्षाणि = दुःखन भर्स यितुं शक्यानि ।
२ बसानि सैन्यानि ।
३ भवदनुग्रहपात्राणाम् भवरापापाषाणाम् ।
४ उहिग्नम् - विक्षुब्धम् ।
५ प्रत्यहम् = प्रतिदिनम् ।
)

(४५) पक्षिास्तोषय तथा पक्षियूथसहकारेण ( १) कोऽपि कदापि हमोपि ममागच्छत् इति सम्भाव्यते । राजा तु तत् स्वीकृत्य क्षणान्तरे मुनि विसृज्य, तामेष क्रियामारभत । पथ कालान्तरेऽन्नकणलोभेन परःसहस्राः पिकाः, शुकाः, सारसा, वकाः, कारण्डवाः, (0) मारिका, मयराश्च तत्रागन्तु मारेभिरे। राजा च भृत्यान् हमलक्षगमुक्ता भादिदेश यत् "यटि कोपि ईदृशः पक्षौ समागई त तत् सपद्य व पहं सुचनीयः" । भथैकदा लक्षावधिषु पक्षिषु शालिच- गाकमसूरनीधारादिकणानास्वादयत्म, विचि- वैश्च बहुविधैर्मधुरैः कूजनैर्दिगन्त पुरयत्म, कश्चिद् राजभृत्यः कस्यचिद वृक्षस्य शाग्वायां यथोक्तनक्षणाक्रान्त किंचित् पचियुगलं १ पक्षियूथसहकारण = पतगममूहसाहचर्येण । २ कारडवा:- जलाया: पक्षिविशेषाः ।

( ४६ ) ददर्श, तत्क्षणा मेव च रान निवेदयामास राजा तु झटिल्यागत्य हंसाविमाविति नि. श्चित्य (१) मुक्तामुष्टि चिक्षेप । यदा त तो भूतले आगत्य मुक्ता भक्षयितुमारब्धवन्ती तदा राजा प्रगनाम । उवाच च महो दुर्ल- भं भवतोदर्शनं यदद्य भाग्यबलेन मया प्राप्त- म् । ततो हंसेन कथितं "राजन् किं दुर्लभं यदि सर्वान् ( २ ) प्रौगायसि तत् परमेश्वर- मपि (३) द्रक्ष्यसि किं मादृशः” । प्रौगायेदखिलानेव यदौर्छ च्छुभमात्मनः। कोजानातिकदा कुत्र, किंरूपोमिलतिप्रभुः ॥ ) १ मुक्तामुष्टिम् -- मुष्टिपरिमिता मुक्ताः । २ प्रीणयमि= प्रसादयसि । ३ ट्रच्यमि=पवलोयिष्यमि। - (४७) १ज्ञविंशकथा। कश्चिद वृहो वैश्यः पुत्त्रं गा सहितः कञ्चि- दण्ज विक्र तुं प्रचलितः। तयोर्मध्ये पितुर्व यः BANK पञ्चाशवर्षाणि, पुत्वस्य तु षष्टादश वर्षाणि भासीत् । एवं तो हावपि अभितो (१) यस्य पृष्ठे हस्त दधानी कंचिद् ग्राम प्रविष्टौ तावत् तब कस्यचित् तडागस्य स- मौपे जलमुद्दहन्तौ भिर्वचौभिः सोभिः क्रौड़- न्तीभिर्वालिकाभिश्च विहस्य उक्तम् “ महो १ अभितः-उभयतः।

(४८) पश्यत मूर्खतामेतयोः यो सत्यपि सुन्दरे ये (१) खेदाकिनी पादाभ्यां चलतः" । तदाकर्य वृद्धः सपदि हयपृष्ठे खपुव- मारोपितवान, यावच्च पये किञ्चिद् ग्रा- मान्तरं गच्छन् आसीत् तावत् , क्षेत्रप्रान्त उपविश्य गोष्ठौं कुर्वतः कांचिद् वृद्धान् गो. पान् ददर्श । ते तु दृष्ट्वैव कथयामासुः “महो पश्यत मुर्खतामेतस्य बालकस्य यो वृद्ध पि- सरं भुमो विसृज्य स्वयं इयमारुह्य याति, धिक चैनं मुखं य (२) आसन्नमृत्युरपि एवं पुत्व (३) लाल यति तदाकण्यं स बालः सपदि अश्वा (३) दुतप्नत्य पितरमारोपयामास । किंचिदग्रे गत्वा ताभ्यां क्रौडन्तो बहवो वालका, ܙ ܙܕ १ खेदालिनी खिनौ। २ पासबमृत्यु :- किञ्चितपरिशिष्टजीवितः । ३ तासयति =लाइयति । ४ उत्प्नु त्य = सार्दनमवतीर्य ।

(४८ ) उपविश्य परस्परमाल पन्त्यः [१] क्रोडार्पित. स्तनन्धयाः खियश्च दृष्टाः । तेस्ताभिश्चोक्त "पश्यत पश्यत मूढ़तामेतस्य यः कोमलाम बालक पादचारेगा गच्छन्त श्रान्त च पश्य- नपि ( २ ) घोटकमारुह्य चलति" । तन्छ त्वा वृद्धः स्वसमौपि वपुत्वपि उपवेशयामास, एवं पुनरो प्रचस्तितौ । तावदने कस्याश्चित् नद्याः (३ सेतो: प्रान्त समागत्य गच्छन्त पागच्छन्तश्च ब- हवो जनादृष्टाः। तु इमौ दृष्टूव प्रोचुः "पश्यत, यो हावपि सहैवारुह्य ( 8 ) वरा- कमेनं पशुं मारयतः । सदाकणं तौ सपदि हयपृष्ठ त्यक्ता भूमी स्थिती चिन्तयितुमारेभाते यद् “मधुना ते १ कोड: = उत्सङ्गः । २ घोटकम् - हयम्। ३ सतीः=पालोः। ४ वराकम् = दौनम् ।

(५. )
किं करणीयं सर्वस्तु प्रकाररावां चलिती
अधुना तु अश्वमेव कथमपि उत्थाप्य (१
वच्यावः ॥
तो तु अश्वं बध्वा वोढुं प्रयतमानौ
दृष्ट्वा कोपि वृद्ध उवाच "अरे युवां सत्यमेव
महामी स्थः यो खसीकर्यमदृष्ट्वा तुच्छानां
वार्तासु कौँ दत्यः, सर्वतोषणं महाक.
ठिनमस्ति एवं करणे तु अश्वोऽपि मरिष्यति
तद् यथेच्छ गच्छतम्
। ततस्तो चिन्तां
परित्यज्य यथेच्छ चलिती।
[ २ 7 "पिण्ड पिण्डे मतिर्भिन्ना ( ३ )
तुण्ड तुण्ड सरबतौ ॥ अतस्तोषयित
सर्वान्, कः ( ४ ) क्षमेत नरो भुवि ॥ प्रो.
गयेदखिलानेतत् सत्यं यदपि वर्तते ॥
१ वक्ष्याव:%3
नेष्यावः।
२ पिण्डे - शरीरे।
३ तुण्डे = मुखे।
४ क्षमेत समर्थो भवेत् ।

( ५१
तथापितु विचार्यव प्रौशये दखिलान् नरान् ।
नौतेविरुद्ध यत्कार्य न तत् कार्य कथंचन ॥
धर्ममूलं युक्तिमूल सदा कार्य समाचरेत् ॥
इति ।
एकोनविंशशतके वेदवेदोत्तरे घरे। (सं० १९४४)
पक्ष वलक्ष कातिक्रिके वैक्रमेऽस्मिन सवत्सरे ।
अङ्गदेशे पुरे धन्य मान्ये देवनदीतटे ।
चम्पानगर्या निकटे कविकोविदकौर्तिते ॥
पम्बिकादत्तगौडेन विचरणसेविना।
प्राणायि बालबोधार्थ कथामुमकं मया ।

LIST OF ABBREVIATIONS:
-
-
अ-अव्ययम्
An Indeclinable.
पुंलिङ्गम Masculine.
स्त्री-स्वोनिङ्गम् Faminine
हि-हिलिङ्गम Masculine and feminine
न-नमकलिङ्गम् Neuter.
त्रि-त्रिनिङ्गम् Masculine feminine and neuter.
कि-क्रियापदम् A Verb.
कि. वि--क्रिया विशेषणम् Adverb.
धा-धातु: Root.
नि-निपात: Irregularly formed.
वहु-बहुब्रीहिः ।
तत्य-तत्परुषः ।
कर्मधा-कर्मधारयः ।
P.-परस्म पदम् । or Person.
A.-पात्मनेपदम् ।
C.-Conjunction.

GENERAL GLOSSARY.
-.-
अकस्मात् - अ. By cbance.
अखिल-त्रि, All, entire.
अग्र-त्रि. Chief, first, front &c अगि to go+रन्
अञ्जलि-- पुं. A cavity formed by putting the
hands together, अज to go+निच
अत:-. So, from this एतद + तमिल
अतिकुपण-वि, Very miserly. A great miser.
अति+का+ ल्युट
अतिखिन्न-त्रि, Much wearied; knocked up
अति+खिद+त
अतितराम्-अ. Much. exceedingly. अति+तराम
अतिथिप्रिय-त्रि, Eriend of guests; one who
[treats his guests; well.] अतिथि + प्रिय तत्यु
अतिशोक-पुं, Great Sorrow. अति+शुच् +घञ्
fan-fa, Much wearied, fatigued or
knocked
up.
अति+ श्रम् +
अतिमुरभि-त्रि, Very sweet-smelling. अति x
सु र इन्
प्रतिस्पष्ट-वि, Very clear प्रति स्पश्४क्त

( 2 )
-1, 3rd P. S. He eats ac to eat
2 C. P. qfl
,, fom &c.
-f, Much, excessive. qfax an
अत्यन्तसत्य-त्रि, Quite true. प्रत्यन्त+सत्य
qa-, Here; in this place.
99.-, After, moreover,
then further, now,
&c. +6, is dropped.
CEET-. Without seeing. *** ET X TV
qa--. To-day, now.
9:-. Down, down-ward. qux afy
uga-fa. That is below, underneatb, or
at the bottam. अधर व्यु ल
HEITA-7. Down, dawnwards. Furx vraifa
quufaa--fão Very rich, *x47x39
f*-fa• Of more use, when adverb
For some more use. अधिक+अर्थ
gr-fa. Superior, lord, over-lord, ofw+
ईश्वर.
अधुना-प• Now इदम् + अधुमा
authtro Lower part, The bottom 7€ +
UTOT

अनुग्रहपाव-म. Favourite, one deserving of
favour, अनुग्रह + पात्र.
अन्तत:-Lastey, from the end, at the end.
पन्त+तस्
अन्तर्धा-धा To disappear. अन्तर, अ• with-in
x धा to hold अन्तर्दधाति, अन्तरधात् &c.
अन्ध-वि. Blind. अन्ध+अच्
अन्न-न. Corn. अद+क्त
अन्नकणलोभ-पुं० Greediness for graing of corn
[अन्नकण + लोभ+ तत्पु.]
अन्ध-वि. Other, different. [अन्+यक्]
पन्यहारलग्न-4. Attached to another door,
अन्य+हर+ लग्न तत्यु
अन्यथा--प्र. Otherwise, [पन्य+थाल् ]
पन्य द्य:-त्र• Another day. next day. निपातः
पन्विषा-प्र• Having sought. अनु+६+ ल्यप्
अपर-वि. Other, different. न+पर
पपरणशक पुं, The other hare, अपर+शक,
कर्मधा.
अपराध-पं०, Offence fault. अप+राध+घञ
अपराधिन्-त्रि. One who has committed a
Fault or crime. अपराध+ इनि

( 4 )
अपरीच्य-अ..Without examining. न+परि+
ईज्ञ+ ल्यप
पपसर-धा. To fly away to be off. अप+र+
अपसरति, अपमसार
अपसारित:-त्रि, Done out, turned out 40+
स+पिच +
अपह-धा. To steal, to take away. अप+
अपहति, अपजहार &c.
अपि-4. even, yet, whether.
अपूप-पुं० A cake of flour, meal.
अभिमानिन्-त्रि.
arrogant. अभिमान
Proud.
-+-इनि
अभ्यस्त-त्रि. Practised. अभि+ अस् to throw
+ता
अमधुर-त्रि• Not sweet. नज+मधुर
अमृत-न• Ambrosia, nectar. नजमुङ + क्त
प्रये-प. Oh! Ah! In mild speech.
अयि-अ० 02 In mild address,
अरिः-पं० eneniy
परे-अ. 0? Hot In calling inferiors.
अरोग-वि• Hale, Healthy. । नत्र +रोग, बहु ।
gfag=. In order to worship or treat.

( 5 ) with respect. । अर्च + तुमुन । yff + fa, Earned, Gained. A equired. 1997 +त। आई + पुं, न, Half. अर्पण +7, To give, to make over, to dedicate. पसम् +श्र, That is all, fit, enii, no more. अल्प+वि, Little, short, small. अल्पाशय+वि, Narrow minded । अल्प+ प्राशय, . अवगम् धा. To know to obtain, अब+ गम्. अव- गच्छति &c. Passive प्रधगम्यते &c. अवलोक्य अ. Having seen. अब+ लोक + ल्यप् । अवशिष्ट -त्रि. Remaining; that is left.. अव + शिष् +त अश्व पुं, Horse. अष्टादश त्रि. eighteen. अष्टन् + दान् genzi fa: Untit, unable, without power 757 समर्थ असम्बद्ध त्रि. Unconnected, unconcerned. नज+ सम्+बन्ध् + क्त fo far. Thou art When Noun = a Sword , ( 6 ) 0 अस्मि कि. - to be+मि। अस्ति कि, He is. पम् tc be +नि अस्तु कि. Let it he, Be it s. अस to be + तु अस्थिपण्ड पुं. न. A piece of bone. अस्थि + खण्ड. तत्य अस्मत्प्रतिवेशिनी-स्त्री. Mr or our female neight. bour. रस्मद + प्रतिशिनो. तत्पु . अस्मिन्मन्दिर म. Our temple. अस्मद् + मन्दिर त्य, am. [प्र. I ] अस् to he + मि. अहम त्रि. I. Same in all genders. अस्मद Nom. Sing. अहो अ. Oh? An? alast प्राकार्य प्र. Having called. अङ्++ णिच् + ख्यप प्राकृति स्वी. Apnearance. Appearance. प्राङ्+क+तिन् प्राकृष्य अ. Having pulled or dragged. प्राङ्+ कष् + ल्यप भागत्य अ. Having come. प्राङ्+ गम् + ल्यप् प्रागन्तुम् अ. In order to come. प्राङ् + गम् + तुमुन् VITY Ý, Egerness, Favour, Senzing. Surpassing. प्रा+ग्रह+अप

( 7 )
.
पाचन-त्रि. Covered.
प्राङ+छ+त
पात्मन्-पुं. Soul. sprit, life, body. आङ् + गम्
मनिन्
पादरवचन-न. Word of respect. प्रादा+वचन.
तत्यु
प्रादाय-अ. Having taken. पा+दा+ ल्यप
आनी-धा. To bring. आज+नो. + आनयति &c.
आनीत-त्रि. Brought. आङ्+नो+क
प्रापद-स्त्री. Calaunity. भाज+पद+ किप
9199-1. Obtained, acquired, afflicted. 715+
पद+त
प्रापेदे-कि Not obtained प्राङ+ पद्+लिट 3rd
P.S.
भाभोर-हि. A cowherd. प्राङ+अभि+ इ + अच्
पान-पुं. The mango tree; न. The mango fruit.
अम्+रक
पात्रफल-न. The mango fruit. आन+फल तत्प
पायात चि. Came is come. पाड+या+ता
प्रारब्धवत्-त्रि. Has begun. ४ रमX. तावत्
TIT®91. To worship, to serve, to adore.
पाड्राध्
-

( 8 )
o
प्रारुध-अ Having climbed, mounted or as.
cended TEX TEXTO
प्रारुढ़-त्रि. Sitting, upon mounted. प्राड्x
रुह ४ तx कहूँ
पारेभे-क्रि. Began. प्राङ् रभ x लिट् Ird S. P.
प्रारोपितवत्-त्रि. Has made to climb or to
mount आङ् रुह णिच् ४ तावत्
प्रालपत-धा. To talk to converse. आङ लप
आलपत-त्रि. Talkingor conversing. आडx
लप्४ शट
पालाप-पुं• A talk; प्राङ् लपत्र घज् ।
आलोक्य-अ. Having seen. प्राडा लोक x ल्यप् ।
पाशा-स्त्री.
Hope. प्राङ अX अच्x टाप् ।
प्रासनमृत्य -वि. About to die. अामन्त्र मृत्यु बहु०
आसादनौय-त्रि. To be obtained obtainable.
आङ् सद् णिच् ४ अनीय
पासादित्-त्रि. Obtained, got. आङ् सद् णिच्
Xत
प्रास्त्रादयत्-पि. Testing. [Present P.] पाड
खद: शह
पाह+क्रि. Says, ब्रू'x लोट 3rd P.S.
पाहार-पु. Food. पाङ++घञ्।

( 9 )
आय
U
य-अ. Having Called [आङ् + हे + ख्यप]
इच्छति-क्रि He wishes or desires. [ इष् + लट
3rd P. S. ] = अभिलषति
इत:-अ From this, through this, hence. [पदम् +
तसिल ]
पति-The end, that is all [इ+तिच ]
इयम् --स्तो This इदम् F. Nom. S. ] = षा
इव-अLike, as, so.
इष्टदेव- A tutelary deity. [ इष्ट + देव कर्मधा]
इष्टदेवता-स्वी (देवता अजहल्लिङ्ग) (Same as above)
ईदृश-त्रि Like this. such = एतादृश
उक्ता-विaid, told (ब्र + ) [Past Part] = कथित
अ Having said (ब्र -वच् त्वा )
कथयिता
उच्छिष्ट--विRefuse (adj) Left, rejected. ( उत्
+शिष+त)
उत्तर-न An answer, a reply. स्वो The north
(उत्++अप)
उत्थाप्य- Having raised, having lifted. (उत् +
स्था+ (पिच् + त्यय)
इत्यतत्-त्रि Jumping, going up. (press. part.)
( उत् + पत् + पट = कूर्दमानः

( 10 ) उत्पद्यते-क्रि is produced. ( उत् + पद + नट उत्प्ल त्य-अ Having leuped, Having junped (उत् + प्लु + ल्यप् ) (क) उदरस्थ-वि Down into the stomach.(उदर+स्था+ उहत-त्रि Bearing, earrying, (pr. part. ) उदिग्न-त्रिrilled with anxiety, sorrowful, anxious ( उदx बिजxक्त) - विकल उन्नस-त्रि Having a proininent nose. (उत् + नस) उन्मुच्य-अ Having released, (उत x सुच -णिच् + ल्यप् ) D उपदेश-Advice, instruction. (उप+दिश + धज्) उपद्रव-पं Tyranny, opprce:ion. (उपx px अच्) उपविश्य-अ Having sit ( उप+-विश + काप) उपविष्ट-त्रि Being seated, sitting, sat. (sax विश् ४ क्त) अवस्थित [व्य) उपवेश्य-अHaving seated (उप+विश् + णिच् + उपस्थित-त्रि Present (उप+स्थान) उभ-त्रि Both -हि उवाच-कि ( He ) said (ब्रू or वच् ४ सिट ) p#a:--- On the one hand, from one, through one side. ( एक x तसिल)

( 11 )
.
एकव-in one, together. (एक+त्रल)
एकदा-Once upon a time, on a certain day.
( एक+हा)
एकोन-त्रि Short by one. (एक+ऊन)
एकोनविंशशतक-The nineteenth century.
( एकोनविंश+शतक)
एतावत्-त्रि 8o much, so long. ( एतदु+वति)
एव-Only, certainly, indeed.
एवम्-अ Thus, so, certaiuly = स्थम्
ओदन-न Boiled rice ( उन्द ४ ल्यट) - भक्तम्
औषध-न A medicament, a medicinal herb.
( औषधि + अण्)
क:-पुं Whd ? ( from किम् mas)
कञ्चित् - To any one (चित् & चन are added
to किम् when inflected. as, कथित्, काञ्चित्,
कौचन &c )= कमपि
कण्ठ = पुं Throat. (कण+ठ) or (कठ+अच) == गलः
कथन-अ any how. ( कथम् + चन) ( See कञ्चित्
कथम- How ? (किम् + थम)
कथयत-त्रि Saying, narrating, (कथ+पट)
(Pres part. )= वदत्
कथयित्वा-अ Having said (कथा)

( 12 ) कथा-स्वी Story. tale, fable. (कथx अड+टाप) कथाकुसम-न A flower of tales, the title of the book. ( कथाकुसुम) कथित-वि Said ( past part.) (कथx क्त) उत्त कदा-अ When ? (किम् +दा ) = कहि कन्दरः-हि A cave, a grotto. [ क x + अप्] कपाट-न The leaf, shutter, of fold of a door, [क+पट x अण] - परर कमल-न A lotus. [ कम् + कलच् ] सरोज कम्बल- A blanket [ क + बल+पच] करताड़न--- Clapping. [ का+ताड़न तत्पु.] कर्ण-j The Ear. +घज] [crowd.] कलकल पुं A Confused noise, the buzz of a कल्पयित्वा-अHaving supposod, having arranged, &c. [ लप+ णिच् + क्वा ] == मत्वा कवि-वि learned, wise, a poet. [ कु+ इन ] कविकोविदकोर्तित-विPraised by poets and learned [ कवि कोविद + कोसित सत्य, ] कश्चित्- Some one, somebody. See कञ्चित् afe'fuq-qIn a certain, In some. काका-पं A crow. वायम [कर्ण [

( 13 )
]
[भार तत्यु
कान्यकुजदेश The country of Kanouj.
कार्तिकिक-j Name of the month called. कार्तिक
October November.
कार्य-न Work, use, consequence. - कर्मन्
कालान्तर-न Another time, some other time
[अन्य+कानः । नि म]-समयान्सर
काली-स्तो Name of a Goddess. = भगवती
कालीमन्दिर-न A temple of Kali [ कालो+
मन्दिर
तत्य
काष्ठभार-KA loud of wood for fuel. ( काठ+
किंरूप-त्रि Of what Kind. (किं+रूप.बहु.)
किन्तु-अ. But. = परन्तु
किम्-त्रि. Who ? which ? or what ? also अ. as
in किं न पश्यसि ? अथ किम् । &c.
किमपि-अ. Something whatever [fकम् and अपि]
कियत्कालम्-क्रि. वि. For air hile, for sometime,
a. little, how lolng?&c.[कियत् +काल.बहु.]alsoत्रि
कोर्तित-त्रि Praised. [ कीर्ति + त] = वर्णित
कुक्कर-पुं. A dog. [कुक् + कुर् + क] = शुनक
कुल-पु.न. A grove. [कु+जन्+ड]
कुतः-अ. Whence ? why ? [किम् + तमिल]

( 14 )
कुशल प्रश्नानन्तरम्-R.After enquring into health
After the usual enquiry about health [कुशत +
प्रश्न+ अनन्तर. तत्प]
कुशलिन्-त्रि, One in health, healthy, well off.
[कुशल +इन्]
कुसुम-न A flower. (कुम् + उमक्) -- पुष्य
कूजन-न, Cooing, moaning. [कूज् + ल्यु ट]
कूप-पुं A well. [क + पक] = अन्धु
कृत-त्रि Done, made, composed, [क+त]
कोटिश:-अ. In multitude, by millions.
(काटि+शसि.)
कोमलाङ्ग-त्रि of tender frame or body.
[कोमल + अङ्गा. बह ब्रो.] - सुकुमारावयव
कोविद-त्रि. A learned man. [कु + विद+क]
कौतुकदर्शनविवृद्धलालस -f# Eager to see the fun
[कौतुक+दर्शन+विवड + लालसा बहु]
क्रिया-स्तो Act, action &c. [+++टा]
क्रियेत--क्रि. If it be done. [क Passive लिङ्]
क्रोड़त-त्रि. Playing. [क्रोड् + शट] - खेसत्
कोतवत्-त्रि. Has bought. [an adjective in use
See Rule] [ क्रो+ तावत् ]

( 15 )
कर-पि. Cruel. [कृत् [to cut] + रक्]
91-5. Crowing, the cry of a crow.
of a crow. [क्रोम+
क+घज]
क्रोडापितस्तनन्धय-त्रि, Having a child in the
lap. [क्रोड + अर्पित + स्तनन्वय बहु]
क्लेश-पुं Trouble. (क्लिश + अज्) = दुःखम्
लशयतिः -fy. Inflicts pain, troubles [क्लिश्यति
ले शयति, &c] = पीडयति
क्षण -- पं A moment. [क्षण + अच] = त्र टि
क्षगामात्रत:-... In a moment, in a tride. [क्षण+
भात्र-+-ससिला
क्षणिक-नि. momentary, short-lived. [क्षण + ठक्]
क्षति-स्वि. A wound, a harm, an interruption.
[क्षण + कतिन
क्षम् --धा. To pardon, to be able, to endure.
[क्षमते or क्षाम्यति ckc]
क्षान्त-त्रि. Exeused. (क्षम् +कत)
क्षिप्-धा. To throw. (fagfa or faga or faufa)
क्षीर. न. Milk. (घम् + ईग्न्]
क्षेत्र -- न. A fiell. (क्षि + टन)
क्षेत्रमान्त-पु. The furthest end of a field. [क्षेत्र
+प्रान्त.
तत्यु.]

( 16 )
पटवा-स्त्री, A bedstead. [खट्ट + कन्] = पर्यवः
खण्डनम्-न. Breaking, cutting, proving futile.
[खण्ड + ल्युट]
खल-पुं. A wicked & spitetul man [खल् + अच्]
Certainly, verily.
चित्र-त्रि. Sorry. exhausteti, wearied [खिद्+त]
गच्छत्-त्रि. Going [press part] [गम् + शट]
गच्छलि-क्रि. (He) Goes. [गच्छति, जगाम, गमिष्यति
&c.
गणयित्वा-प. Having counted. (गण+ कृत्वा)
गणेश:- The god Ganera. (गणपति)
[गण+ईश. तत्पु.]
गणेशमूर्ति-स्त्री. The image of Gunesa.
गत-वि Gone, reached. (गम् + कृत)
गति-स्त्री. Motion. [गम् + तिन्]
गत्वा-प. Having gone. [गम् + क्त्वा]
गरुड-पुं. The bird.god Garuda. (गगुत् + डी+
ड or ग+उठच्)
गईभ-पुं. The ass. [गई [to sound] + प्रभच्]
गर्व-पुं. Pride, arrogance. [गर्व [to be proud]
+

( 17 )
गवाक्ष-पुं, A window, an air hole. [गो a ray
of light +97 to spread +851]
गुण- Quality, qualification, merit, worth.
गुणग्राहिन्-त्रि an appreciator of worth,[गुण +
ग्रा+गिनि
गुणिन्-त्रि A possessor of worth or ability.
[गुण+इन्]
ग्रह-म, A house. [टिक रह रहे राहाणि
रहा: He] = घायः
ग्रहीत-त्रि Taken, obtaiued, seized [ग्रह+कत]
रहत्-धि Taking, seizing. [ग्रह+शह]
गेह-पुं A house. [ग+ ई४]
गोप-Eि A herdsman, a cowherd or his wife
[गो+प+ ड] = गोपाल
गोष्ठी-स्त्री An assembly, a meeting,[गो+छ+
क + ओष] = ममिति
ग्रम-धा. To swallow, to devour [ग्रसते,ग्रासयनि
&e] = कवन 10th c.
प्रह-पुं Planet, knowledge. [ग्रह पप्] = खेट
ग्रहण--न Taking, a catch [ग्रह + व्यु ट] = पादानम्
ग्रहीतुम्-प्र. In oder to take or to catch. [पह+
तुमन] = अदातुम् ।

( 18 )
-
हयः
ग्राम-पुं A village, a hamlet. (गम् +घञ्) = जनपदम्
ग्रामन्तिग्म-न Another village. [अन्यः + ग्रामः ।
ग्रामोगा-त्रि A villager. (ग्राम + वज)
घटिका-सत्रौ Twenty four minutes. (घटी। कन्
+टाप)
-स्त्री A bel], (हन् + ट+टाए)
घण्टानाद-पं The sound of a bell. (घण्टा+ नाद
तत्य)
घोटक-पुं. A horse. [घोट )to srike again) + अच्
+कन
atrag-f7. Proclaimed, announced (past part.
(घुष् + णिच् + क्त) = व्यक्तीकृत
ध्नन्ति-क्रि ('They) kill. (हन्ति इतः, घ्रन्ति &c.
च-अ. And, moreover', beside.
चकित-त्रि Astonished, startled (चक (to repel ता
चकर-न Avheel, a realm, a mill. (चक् + रक)
or च स्त्रो A beak ( चञ्चु, (to go c.)
+उ or ज)
चतुथींश-पुं A fourth part, a quarter. (चतुर्थ x
अंश )= तुरीयाग
चठिका
-स्त्री अ A slap with the
open
hand (चप
(to go+) पच - चप ( trembling )+इट - चपेट
-

( 19 )
the palm of the hand with the finger extended
+ वुन् = चपेठिका)
चरण पुं A foot. (चर् ( to go)+ ल्यु ट्) = पादः
चरित्र-न. Character, conduct. (चर् + इच)- वृत्तम्
चित्त-न. Heart, mind, (चित् + क्त) = चेत:
चिन्त-धा चु To meditate, to think. (चिन्तयति,
चिसयामाम c. )
चिन्तयितुम-अ To contemplate (चिन्त +तुमुन)
चिन्ताकारगान Subject or cause of contemplation
or anxiety (चिन्ता+कारण तत्यु)
चिन्ताकरात-त्रि Attacked with anxiety (चिन्ता
+ आक्रान्त तत्प)
fax-x Long, from a long, time, for a long
time. = (चिरेण, चिरस्य, चिरात्,चिराय,चिररात्राय,)
चेत्-अ If, (चित् (to think)+ विच्)
चेतस्-न Mind, heart (चित + असुन्)
छटिस्- न. The thatch or roof of a house [छद
[to cover7+इमि]
छित्त्वा- Having cut. [छिद + क्त्वा] = कर्तयित्वा
कुरिका-स्त्री A knife == प्रसिधेनुका
हैदनार्थ-त्रि For the purpose of cutting.

-
( 20 )
जन-पुं A man, a person. ( अन् [ to be born ]
अच्) = नर
जन्म-न. Birth. (जन् + मनिन्) = उत्पत्ति
जप्-धा. To repeat to cne's self as in praying.
(जपति, जपत: &c.) = स्ट
जप- Counting silently the beads of a rosary,
mutterring prayers. &c (जप् + अच्)
जपत्-त्रि. Repeating inaudibly. ( जप + शट.
pres part. = रटत्
जल-न Water. (जल+अच्)
जलवेग-पुं The velocity of water. (जल + वेग
तत्यु) = तोयौघ
अवनिका-स्त्रो A screen of cloth. (जु+ युच + डीए
+ कन्+टाप) = प्रतिसौरा
जातविश्वास-त्रि.inspired with confidence, (जात
+विश्वास.बहु.)
जालन. A net. [जल to compass + अण]
जौर्ण-त्रि. Old, worn out, digested.(जु+)
जीव-धा. To live. (जोवति, जीवत: c)
जोव-पुं. Life, a living thing. ( जीव + धन or
कor अच्)

(21) प्रा-चा To know. (जानाति, जानोतः, जानन्तिc) जास-त्रि. Known. [ज्ञा+त] जाट. Knowing, wise. [जा+] भारति-अ. Quickly, soon. तट-पि. Ashore or bank. [तट + पच् ] तड़ाग-पं. A pond. [तड् + अच् Irr.] सत्-. Therefore, thence. (तत् [to spread] + किप) सद-त्रि. He, she or it. ततः-अThen, thence. [तद् ससिल्] तत्क्षणम्-न. [Adverb] At that instant. [तत् क्षण, बहु.] तत्र-अ. There in that. [तद् पल्] सत्य-चि. Existing there. [तष त्य] तथा-अ. In the same way, so, [तत् थान] तदा-भ. At that time, then, [तद् दा] तहिषय-'. That subject. [तत् +विषय, कर्म- बहु, वि.] lost सम्मय-पि. Absorbed [in that] [तदु मयट in thought.] तपम-ग.

( 22 )
तसतल-न. Place or spot under a tree. [त+
तल. तत्प]
तर्हि-प्र. Then. [ तत्+हिं]
ताडित-त्रि. Beaten, struck. [ सड+ a]
तादृश्-वि. Like that. [ सत् + दृश् + विन् ]
[with कन-ताथ]
तावत्-अ.So long &c [ corelative to [थावत् ]
[तत्+डावत् ]
तावत्--त्रि. So
many, so much.
तिक-त्रि. Bitter, fragrant. [Hिe+a]
तिहत्-त्रि. Staying, standing, remaining. [स्था
+पट. Pr. P.]
तिर्यक-क्रि.वि. Crookedly.
तु-प. But, again, further, or, indeed &c.
तुण्ड-न. Mouth, [ तुडि+पण ]
तुष्-~धा. To be satisfied. [तुष्यति, तुष्यतः, &c. ]
तूष्णीम-4. Silent, quiet, calmly. [तष् + नोम्.
lengthened ]
बषा-खो. Thirst, wish, desire. (बष् [to, thirst]
+a+टाप्. also ष्णा, वर्षा+बर):

( 23 )
na-. Satisfaction, pleasure. (T4+ten.]
2. To abandon, to leave off, to give up
[RT+787)
16--21. To abandon, to avoid, to leave off.;
lama, mm, oft &c. )
2011-0. Act of giving up or putting away.
(26+
a-. Thou. (Nominatives. 8. of yum)
87-88. A large tooth, a tusk. (ča (to bite.
+)
fu1-1. The south, a present orgift upon
a sacrificial oecasion towards the south
or right hand. (*0.+*** +Z10)
30-0. A stick, n staff, pnnishment,
CEI Having given. (F1+T).
-F#(He) saw. (Ex [to see] faz 3rd P.S.)
fo---- Curds. (91+ farat ]
Ferify-fy. Curds, boiled rice and other
things. (cf8 +977*+qifc. ay]
Famfa. (He) is kind. (cu (to be kind. “
Present. 3rd P. S. ]

( 24 ),
दवा-खो. Kindness. [[दय+म+टाप् ]
दरिद्र-वि. Poor, a poor man. [दरिट्रा+अच्]
दर्शन-म. Sceing, sight, appearance. (दृश् + ल्यु.)
दा-धा. To give. [ददाति, दत्ता, ददति &c.]
दाडिमादिक-त्रि. Pomegranate and other fruits.
[दाडिम+आदि+क. बहु]
दोपयामः-क्रि. We cause to give. (दा+णिच् +
सट्
Ist P. P. giayfa &c )
दावाग्नि-पुं. A fire in a forest.
दास्यते-क्रि. It will be given. (दा Passive लूट
3rd P.8.)
दिन-न. A day. (दो [to destroy] + किनन् )
दिनत्रयानन्सर-क्रि वि. After three days.
(दिन+य+अनन्तर)
दिश-स्त्री. A direction, Also (दिश [ to show
+विनन्)
दोप-पुं. A larnp. [दोप+ aor घञ्]
दुःखहत-वि. Aflicted with pain or grief. [दुःख
+TR. तत्पु.]
दु:खित-त्रि. Eilled with grief, suffering. pain
[दुस-दुःख + ईतच्

( 25 )
दुग्ध-न. Milk. [दुइ (to milk.)+a.]
दुग्धदानादि-वि. [दुग्ध+ दान+पादि. बहु.]
दुरधादिक-पि. Milk and other things. [दुगध+
पादि+क.बहु.]
दुर्गति-स्त्रो. Wretchedness, misery, affliction
hell. [दुर+ गम+क्तिन् ]
दुर्धर्ष-त्रि. Difficult to approach or assail.
(दुर्x
वृष ४ अच्)
दुर्लभ-वि. Rare, scarce. [दुर्४ सम् + खन् ]
दुष्ट-वि. Wicked cr a wicked one. [दुष् + n]
दुष्टहस-पं. The hands or grasp of a wicked one.
[दुष्ट स्त. तत्पु.]
दुष्याप त्रि. Difficult of attainment, rare. (दुस्x
प्रx पाप)
दूरचर-त्रि. Going afar. (दूर + घर् ४ ४)
दूरपर्यन्तम्-क्रि. वि.Far and wide. [दूर + पर्यन्त]
दूरम्-क्रि. वि. Far. far off
दूषयति-क्रि. (He). corrupts or blames. [दूष +
णिच् +सट 3rd P. S.]
दृढ-वि. Firm. (दृह +n)
दृश्-धा, To see. (पश्यति, पश्यतः, पश्यन्ति, Cc.)
.

( 26 )
दैवात्-प.
दृष्ट वा-Having seen.
देव-पुं. A God, a deity. (दिव+प्रच)
देवता-स्त्री. A deity. (दिव+अच्)
देवनदोतट-त्रि. The Banks of the Ganges.
(देवनदी The Ganges + तट, सत्य.)
देवीदवारम-न, The door of the temple of a
goddess, (देवी+ हार. तत्प.)
देश-पं. A country, a recion. (दिश् +घञ्)
Accidentally.
दोष-पु. Defect, an object. (दुष + धज्.)
द्रव्य-A thidg, an object. (ट्ठ+यत्)
द्रष्टम-प. To see. (दृश x तुमुन्)
ट्राक्षा-स्त्रो. A grape. (ट्राच++टाप)
द्राक्षागुच्छ-पुं, A cluster of grapes. (द्राना+
हारदेश-पुं. Place near a door. (हार+देश. तत्य.)
हि-पि. Two.
दिगुण-पि. Twice, two times. [हि+गुप]
धन- न. Wealth, money. (धम [to produce]+पच्
धन्य-वि Fortunate, well fated. (धन+यत्)
धरातम- The earth, the surface of the earth,
the ground (धरा+तम)

( 27 )
विक- Fie ! shame. ! (धक +डिक)
धूर्त - वि Crafty. (धुर्व + सन् Irr.)
धूर्तता- स्वौ Knavery, roguery. (धूत तल + टाप)
ध्यान - Meditation. (ध्या + ल्युट)
ध्यावत्-त्रि. Thinking of, meditating upon,
(ध्ये + शत)
न-अ. No, not
नकुल-हि. An ichneumon. (+कुल)
नयमि-कि. Thou wilt perish. (४ बट)
2nd P. S.-मरिष्यसि
नदी-स्त्री. A river. - तटिनी
नवनवति-स्त्रो Ninety-nine.
नवनवतिचक्र-न, A wheel of ninety-nine.
(नवनवति+चक्र. तत्यु.)
No. =नो
नाम-प. Certainly, possibly, namely.
नामन्-न. -पाख्या
नाभित-पि. Dastroyed. (नम् +णिच् +त.)
मासिका-स्सौ. Nose (नासा+कन् + टाप)
fast-fy One's Own perpetual,
नितान्त-(क्रि.वि.) Much, excessive (नि+सम+त
नहि-प.
Name.

( 28 )
निनाय-क्रि. Took away. (मो+लिट)
निपत्-धा. To fal'. [नि+ पत्]
निपतित-त्रि. Fallen, (नि+पत्+क)
निपात्य-प. Having beaten down, having caused
to fall or having killed. (नि+पत्+णिच + ल्यप)
निभतम्-क्रि. वि. Quickly, privately. (नि+Fx
जा+मुट)
निमीत्य-प्र. Having closed. (नि+मोल+ त्य)
नियम-पुं. Bula, promise. (नि + यम् + अच्.)
निर्भर-पुं. A cascade, (निर + इ + अण्)
निर्दिय-धा. To direct. (निर्+दिश्)
निवृत्-धा.To return. (नि+वत्, निवर्तते &c.)
निवर्तमान-त्रि. Returning. (नि+ वृत्+शानच् )
निवेदयति-क्रि. (He) requests or presends. .
(नि+विद् + णिच +ति.)
निवेद्यन्त-क्रि. Are presented or requested.
(नि+विद+ Passive
निश्चित्य- अ. Having ascertained. निर् + चि+ ल्यप्)
fo@tru-,. To cause to come out, to drive
out, to extract. (निस् ++ णिच् + ल्युट)
निखत- िCome forth. (निर्+स+)
लट)

( 29 )
नोतवत्-त्रि, Took away. (as abj.) (नो+अवत.)
नीर-न. water. (नो+रक)
नु-प. A particle used in interrogation.
नूतनीकर्तुम-अ. To do new. (नूतन + वि + +
तुमुन्)
नेत्र-न. Eye. (नी+टन. Irr.)
नेवेद्यारिक-त्रि. Food and so on. (नैवेद्य+पादि-
क. बहुव्री)
पक्वान-न. Dressed food. (प्रव+ अन्न. कर्मधा)
-'. Side, wing. (पक्ष + पच्)
पक्षियुगमन, A couple of birds, (पक्षि+ युगल.
तत्य.)
पक्षियूथसहकारेण-पु. (तीया) with a multitude
of birds. (पचि+बूथ + महकार. तत्यु.) .
पक्षिन्-पृ. A bird. (पक्ष + इन्)
पच्-धा. To cook. (पचति ६c.)
पान-त्रि. Five (always plural.)
पञ्चशती-स्त्री, Five hundred. (पञ्चन् + शत.)(हिगु.)
पश्चाशत्-पि. Fifty. (पञ्चन + शत्)
-~-पं. A kind of drum. ( पट+1+ड.)
पत्-धा. To fall = स्खल

( 30 )
पतित-पि. Fallen. [पत् + क्त)
पत्री-स्त्रो. Wife (पति+ डोप)
पथिक-पि. A traveller. ( पथिन् + वुन् or कन्)
परखर-अ. The day after tomorrow.
प:सहस-पि. More than a thousaand. (पर+
सहस्र.)
परम्-म. But, only, alone, aftr, (पृ.+ अच् )
परमेश्वर-त्रि. God. (परम x ईश्वर-कर्मधा.)
परसरम-क्रि. वि. Each other.
परार्थचिन्ताशुद्ध-त्रि. Purified by anxiety for the
good of others. (पर+अर्थ+ चिन्ता+शुड)
परावतमान-त्रि. Returning. (परा+वृत्+शानच.)
परिचस्कार-क्रि. Adorned, decorated. (परि+
+लिट्, 3rd P. S.)
परितुष्ट-त्रि. Happy, glad. (परि+तुष् +n)
परित्यता-त्रि. Left, aroided, abandoned. (परि+
त्यन्ता)
परित्यज्य- Having left. (परि+सम् + ल्यप् )
परिधा-धा. T• put on.(परि+धा.परिदधाति&c.)
परिमृथत-वि. Touching, rubbing. (परि+मx
सत.)

( 31 )
परिवत्-था. To change, alter &c. (परि.)
परिष्क-धा. To adorn &c (परिक.)
परोकर्ष-पु. Another's superiority. (पर उत्कर्ष
तत्यू.)
पसायते-क्रि. (He) runs away, flies away.
(परा प्रयते.)
पश्यत्-त्रि. Seeing. (EP X श.)
पाकपत्र-7. A boiler, cooking utensil.
[पाक x पात्र, तत्पु.]
पायित्वा-प. Having thrown. [पत्x पिच्x का.]
पाच-न. A vessel, a plate, a onp. [पा अन्]
पाद-पुं. A foot. [पद धा]
पादचार-पु. Going on foot. [पपद चार]
पादप्रक्षालमादि-पि.Washing the foot and so on
(पाद प्रशासन पादि)
पारितोषिक-न. A reward. (परितोष ठा)
पारितोषिकलोम-पुं. Covetousness for a reward.
[पारितोषिक सोम]
पाषाणमव-त्रि. Made of stone.
पाषाणोहनति-जो,Wages of carrying stones
[पाषाण ४ सरहन अति ता]
fa-f. The cuckoo, black bird. [faxa**]

( 32 )
पिड-पि. A lump, heap, body. [पिडिx भ.]
पित्र-पुं. Father. [पा वच् ]
पिपति-धा. Drinks. [पाति]
विशुन-त्रि. Cruel, wicked, vile. [पिश x उनन् ]
पत्र-हि.पु.] A son [स्त्रो] a daughter.
पुनः-प.
Again. "सुहः
91-41. To adore, to worship. (gaun 8c
10th C.)
पूजिन-पि. Adored, worshipped. [पूज् xn]
पूरवत्-पि. Filling. [पुर मन]
पूरयति-क्रि Fills up. [पृ+ लूट 3rd P. S,)
पूर्ण-त्रि. Full, filled, complete, all, entire [y+
P. P.]
gå-f. First, former, prior &c, at the east.
[पूर्व ४ प्रच]]
पृच्छति-EिAsks. [प्रच्छ बट 3rd P.S)
पृथक्-अ. Separately.
पह-न. The back. [पृष्४ थक]
पोटपिका-खो, A bundle, a packet.
प्रकटोभूय-अ. Having been visibli. [प्रकटx वि
Exभू+सप]
.

( 33 )
সঙ্কা, Sert, kind. (+ +গল্প)
geTTH. Made clear, communicated.
(৪
++wিg ardP, S.)
অজ্ঞৰি-স্ত্রী.Nature, subjeet.. (+জ+ বিন্দু
ঘি, Having thrown. (a+কি+
সন্ধি-খি, Practised. (৪++)
সা-প্পী, Offspring, people subjects. (+
x+2)
ঘ.To bow, to salute. (+ল, এখনি&c.)
সনিমা. To promise.(বি+ম.মিনারি&c)
অনিনি--, Every day; daily, (সনি xশি)
মনিমা-, Monthly. (নি+মান্ত)
অনিগি- Every night. (মি+খি.)
সম্ভ, Every day. (বনি +অ+)
R, The first. (+)
- Management. (৪ + খি+অ)
.
To
manage, (a + খি+বল)
ny-fit. An owner, a proprietor, a master,
able. (u** হৃতি)
মমান, Proof, authority. (+মা+মাল)
ময়না-খি, Trying. (++মাল)
সবা- tream, flow. ++৪)

( 34 )
प्रविश्य-प. Having entered (ix विश्+यप्)
प्रविष्ट-पि. Entered, gone into, (म+विश् + )
प्रवेख-प. Having sent in, having thrown in
&c. (H+विश् + णिच् + स्था)
प्रशंसत्-पि. Praising. (प्र+शंस x पक्ष)
प्रशंसा-स्त्री, Praise, applause, commendation.&e.
(+शंस+पर+टाप.)
प्रमाय-न. A couple of questions. (मा+इय)
प्रसिद्धि-स्त्री. Fame, celebrity. (प्र+सिध + शिन्.)
प्रमोट-क्रि, Be kind, be glad &c, (प्र+म+बोट
3rd. P. S.)
प्राणसंशय-पुं Doubt in living. (पाण+ संचय. तत्यु.)
प्राणावि-कि. Has been made or composed.
(+भी+Passive लुङ)
प्रात:-प. In the morning or morning. (प्र+अत्
+पर)
प्रान्त-पं. Edge, margin, border &c.
प्राम-पि.Got, riceived &c. (प्र+पाप+)
प्राप्त म-N.Toget, to receive te. (4+प्राप्+तुमुन्.)
प्रायोति-कि. Gets, obtains, &c. (प्र+पा+बद
3rd P, S.)
प्रार्थ-था. To request, to beg. (a+पर्ष)

( 35 )
प्रारत्-क्रि. Beat. &c (Ex पहरत.)
पिय-त्रि. A friend. (प्री+क.)
पौणयति-क्रि. Pleases. (प्रो+लट 3rd P.S)
पोयते-क्रि. Becomes glad. प्रौ+ लट् 3rd P. S.
प्रोवाच-कि. Told. (प्र+ उवाच.)
बडा-प. Having bound. (बन्ध +ना)
बन्धन-न. Binding, tying, or a rope
for tying.
(बन्ध ४ ल्युट)
बख-न. Power, or army. (बस + अच्)
बसवत्-त्रि. Powerful, strong. (बन्+मतप.)
15-f4. Much, many, large &c. (afs + $ Irr.)
बहुधन-त्रि Wealthy, rich. (बहु+धन. बहु.)
बहुवार-क्रि. वि. Several times. :
बहुविध-पि. Various or of many sorts. (बह+
विधा.बहु.)
बहुविवादानन्तर-कि, वि. After a great or long
discussion, "ब+विवाह+पनन्तर.)
बाढ़म्-अ. Well, very well.
बाल-पि. A child, a boy. (बल् +ध.)
बालक-चि. A boy, infantic (बाल+क)
बारिश-पि. Ignorant. (बालि+शो+ड)
:

( 36 )
बुद्धि-स्वौ. Intellect, (बुध् +लिन्.)
बुद्धिमत्-पि. Clever, skilful. ( बुद्धि + मतप.)
बुभुजे-क्रि. Ate. (भुज् + लिट् 3rd P. S.)
बोधति-क्रि. Knows. बुध् + लट्. 3rd P. S.)
ब्राधण पुं. A Hindu of the highest caste.
(धन्+प्रण)
भक्ति-खौ, Service, worship, faith. belief,
attachment &c. (भज्x तिन्.)
भक्तिमाहात्मा-न. The greatness or glory of
farth. (मxि माहात्मा. तत्पु.)
भक्ष-धा. To eat, (wafa (c)
भगवत्-धि. Respectable, worship-ful &c.
(भग मतप)
भगवन्मूत्ति-स्त्री. An image of विष्णु, or God.
(भगवत् मूर्ति. तल्प.)
भन्न-त्रि. Torn, broken &o. (भन+n.)
भटू-पि. Prosperous, lucky, excellent, pure,
pious &c क्रि.प.पि. well मदि+रन्)
भय-म, Fear. (भी+पच्)
भयङ्करमुख Fierce-looking; or of fearful
ma

( 37 )
appearance, (भववर+मुख,बहु.)
भयभीत-पि, Afraid. (भय+भोत. त्य)
Hafaat- Having reproved or threatened,
(भळ +ar)
भन्न क-हि. A bear. +ऊक.)
भवत्-भि. Thou, but used as a respectful term
(भा+डवतुप)
भाग्य-न, Good or ill luck, fortune. (मज ४ ण्यत्)
भाग्यबल-न. The force of good or ill luck.
(भाग्य x बस तत्यु.)
Hite-fr. Unfortunate, luckless. (HIRU
+होन)
भाग्योदय- The rise of (good) fortune. (भाग्य
४ उदय, तत्य.)
भाषण---. Speeeh, uttersnce. (भाष् + स्ट्.)
भीत-पि. Afraid. (भो+त.)
भुक्षा-प. Having eaten or enjoyed. (भुज् x का.)
भुडको-क्रि. (He) eats. [भुज-सट 3rd P.S.]
भूयः-क्रि.वि. Again. बहु+थसुन्)
भूषण-न. Ornament. [भूष् + गुच्]
भत्य-fr. A servant, a slave. [४ क्य]
अत्याहस्त-पुं. The hand of a servant. [भस्य स.
ततपु.]
।

( 38 )
मेत्तम-भ. To break, to tear into pieces.
[भिद+तुमुन्.] = छत्तुम् ।
मो-प.0! (in address.)
भोजय-क्रि. Feed. [भुज् + लोट 2nd P.S.]
मम-पुं. Error, whirling. (भ्रम ४ पप्)
भ्रमत्-त्रि. Whirling. [भ्रम् ४ पट]
मच्न षा-स्त्रो. A basket, a box.
मणिमय-बि. Consisting of jewels. [मणि+मयट]
मनि-स्त्री. Talent, intellect. [मन् + तिन्]
मत्पूजित-वि. Worshipped or honoured by me
[अस्मद् ४ पूजित. तत्यु.]
मत्वा-अ. Having known or thought (मन् + at)
मदीय-चि. Mine or belonging to me. [मत्+छ]
मच्छिष्ट-त्रि. The refuce of my meals. [अस्मद् +
उच्छिष्ट. तत्पु.]
मधुर-त्रि. Sweet. [मधु+रा+क]
मनस-न. Mind. [मन् ४ असन्]
मनोरथ-पं. Wish, disire. [मनस् + रथ.]
मधिन्-j. A counsellor. [मन्धि+इनि.]
मन्ट-त्रि. Slow, dull. [मचिx घञ्]
मन्दिर-म. A temple. [मदिx किरच्.]
मयुर-हि. A peacock.

(39)
मलिन । त्रि. Dirty. [म+इतम्.]
मसिनयति-क्रि. Makes dirty.
मसूर-पुं A kind of pulse or lentil
मरतो-स्त्री. Large, big, great &c.
महाकाली-खो The goddess. महाकाली.
महात्मन्-पुं A great man. [महत्+आत्मन्. बहु.]
महादेव- The God महादेव. [मात्x देव.]
महान्धकार-पं. Deep dark or gloom.
महापराध-पुं. A great offence [महत् ४ अपराध
कर्मधा.]
महापराधिन्-त्रि. Guilty af a great offence.
[महत अपराधिन्.]
महापारितोषिक-न. A great reward.
महामान्य-त्रि.Of great respect, highly esteemed
महामूर्ख-पि. Tery stupid; a great fool.
ATITTO—. Great king, sovereign,
महालाम-पं. A great gain.
महाशूटी-स्त्री. The wife of a cowherd or a woman
of that caste. [मात्र शूट + ङोप्.]
महिमन्-पुं Greatness, [महत् + इमनिच्.]
(A prohibitive and negative particle,)
[Also माङ final rejected.]
.

(40)
मांसपिण्ड-पु.न. A lump of flesh. [मांस+पिण्ड,
तत्पु.]
मांमधिराद्यतिरिक-पि. Excepting flesh blood
and so on. [मांस+कधिर पादि+पतिरिक्त.]
मातृ-स्त्री. Mother.
मादृश-पि, Like myself. [मा for पस्पद and Ex
विन्, कञ् or क्स =माश, मादृश, or मादृष
respectively.)
माधुर्य-न. Sweetness. [मधुर + थ]
मानव-j. A man. मनु४ पण.]
मानमरोवर-पुं. Name of a lake.
मान्य-पि. Respectable.
मस्त-पुं. Air, wind.
मर्ग-पु. A road, a path. [मृग+ प्रण]
मार्जार-हि. The common cat. [मग्-पारन्]
माहात्मा-म. Majesty,greatness. [महात्मन् ४ थण]
मिष-न. A friend.
पुं. The sun.
मिल्-धा. To meet, to be connected &c.
[मिति c. 6th c.)
मिश्चित-पि. Mixed. [मित्र+a]
सुबहस-पि.Open-handed, liberal. [मुक्तत.

( 41 )
1
मुक्ता-खो. A pearl. [मुच्xx टा]
मुक्ताफम-म. A pearl,
मुक्तामुष्टि-स्त्रो. A handful of pearls.
मुतामूल्य-म. Price of a pearl. [मुता+मूख्य.
तत्यु.]
मुप-न. Face or mouth,
मुद्रा-स्त्री. A seal, a stamp, a print, coin,
मुद्रानिचय-पुं. A heap of coins or of rupees.
(मुद्रा तत्प.)
मुद्राझणकार-पु. The ring or sound of coins.
मुनि-पं. A sage [मन् ४ इन्.]
मूख-चि, Foolish, ignorant, stupid, idiotic
मूर्ति-स्त्री. Body, figure, shape, image. [मूच्छ
४ तिन)
मूतिमत्-वि. Having a body, material
[मूति - मतप्]
मूख्य-न. Price. [मूल x बत्.]
मूषक-डि. A mouse, a rat. [मूष्x + कन्]
सग-हि. A deer.
मुख-पु. Death. [म+युक्]
मेष-पं. A ram.
......

( 42 ) मोदकादि-चि. Sweetmeat and other things. Alfredo-*. A giving of sweetmeat and other things. यत्-अ. that (a conjunction.) 07-fr. Who or which. (, at and aq respectively.) यत्-धा. To try. To exert. (यतते.........) यतनीय-न. To be exerted or persevered in. (यत्+पनीयर) यन-पु. Effort, exertion. [यत् + ना] यथा-अ. As. [य+थाल] यथेच्छम्-क्रि. वि. According to wish or desire. [यथा इच्छा. पव्य.] यथोक्ताक्षणाक्रान्त-त्रि. Having qualities as described. [यथोक्ताक्षण भाक्रान्स. तत्यु.] यदा-भ. When (a relative adverb) [यद दा. यव-पुं. Barley. (यु+अप.) या-धा. To go. [ति.........] याच-धा to Request or to beg. वाचन-क्रि. Beg, request, pray: [वाच् + बोद, 2nd P. S.]

( 43 )
यापयति-त्रि. Sends. (या+ पिच् + लि.)
यावत्-पि. and , as much, as much as.
[यत्+डवत.]
युधिमूल-पि. Reasonable justified by reason.
[युति+मूस. बहु]
रमसपीठिका-खो A Beat made of silver.
[रणत+पीठिको. तत्पु.]
रट-धा. To utter. [रटति... ..]
रखाकर-पुं The ocean ; A jewel-mine [रख+
प्राकर, तत्प.]
नाटक-म.: A collection nf eight gems or
jewels [ the Title of the book. ]
रमणीय-वि. Beautiful. [रम+नीयर]
राणम् - पुं. A king (राज्+कनिन्)
राजभृत्य- पं. A courtier, the servant of a king.
राजसभा-खौ. A royal assembly or court,
राषि-स्त्री. Night. (रा-भिप.)
रामचन्द्रमन्दिर-RA temple of or dedicated to
रामचन्द्र
रामायपव्याख्या-खो. The expcaition of
Ramayana.

far-. Having cried or wept: (+1)
shut-a. Blood, (T8+føre.]
FTAT-. Having stopped or opposed....
(4+1)
File - fa, [ He ) went. [#+fuz, ard. P. S.]
7-9.1 A vocative particle but expressive of
contempt or disrespect.]
itch-hat. The earth and the sky above.
719-5. Anger, wrath. (72x957)
- One hundred thousand. [~9x sy]
9- Mark, sign, a definition......(aut
युट)
mafy-fy. Up to one hundred thousand.
-- fx. Attached to, joined to, connected
with me. (1+08]
***-*. Fasting, Leaping......-[«fa +42]
maf. Obtained, received. [+ **.
07 - 41. To get, receive.........{Hit-Passive
सस्यते
A1 - fø. Hanging. [*m +178].
afar- A spade, a small reaping book or a
siçkle. [+*77.]

( 45 )
लवित्रप्रहारसमकालम्-क्रि. वि. Just with the
stroke of the spade.
साभ-पु. Gain. [लभ x घञ्]
लाल or लाड-धा. To wheedle or to coax Causal
form of [ लन्न ]
लोभ-पं.Covetousness. [ लुभ+ घज]
बक-. A. crane.
वक्षस-न The breast.
वच्यावः-कि, We two will carry. [वह ४ लट
Ist P. D.]
बञ्चक-त्रि. A cheat, a deceiver. [ वच्च.+ण्वुल ]
वचन-4. Cheating, Frand.
वणिक-पं. One of the third Hindu tribe,
A merchant.
वन-न.
A forest.
वर-वि. Good.
बराक-त्रि Foolish,low, vile, pitiable.(a+षाकन्
वतंते-क्रि. (He) exists gc. वृत्-लट. 3rd P.S.
वर्ष-पुं न. A year. (वृष्४ प्रच.)
वर्षत--' The rainy season. (वर्ष x ऋतु.)
वलक्ष-त्रि. White.
वन-न. Cloth, ( वस्+इन् )
बाच्छ-धा. To want, to desire.

( 46 ) वाद- A discussion. (वद ४ घण्) वादयति-क्रि. (He) sounds or plays on. (वदx णि+लट, 3rd P. S. वामहस्त- The left hand. वारंवारम्-क्रि.वि. Again and again, repeatedly. वार्ता-स्त्री. A news, a talk. वाल्मीकिरामायण-न.The Ramayana of Valmiki वासस-न. Cloth. विक्रीयते-क्रि. It is sold. (विx क्रि+ Passive लट) विक्रतुम्-अ. In order to sell. (वि+को+तुमुन्) विक्र-त्रि. A saller, one who sells. (बिx क्रो+ टन्) विग्र-त्रि. Noseless. (वि+नासिका.) विचार-पुं Consideration. (वि+चर् + धज्.) विचारित-त्रि, Considered. (वि+चर+णिच् + क्त.) fafaq-, Of varions colours; wonderfull. curious. विच्छिद्य-प्र. Having cut or separated. (वि+विद+ ल्यप्.) विडाब-हि. A cat. विचरणमे विन्-चि. One who worships the feet of the learned ; the servant of the learned, विहस्-पि, learned man; a scholar. (विद्४ पट.)

( 47 ) विधातुम्-भ. In order to do, to perform. (वि+ धा तुमुन् ) विनाशय --कि. Kill, destroy. &c. (वि+नश + णिच् लोट. 2nd P. S. विनिहन्-धा. To kill, to destroy. (वि+नि+इन् विनिन्ति.) &c. विरुद्ध-त्रि. Opposed. (वि+रुध् + ता.) विश्वाम-पु. Belief. ( वि+श्वस्+घञ्.) विस् ज्य-अ. Having left or sent. &c. (वि+सृज ल्यप् ) विस्मृत्य x प्र. Having forgnt ten. (वि+ स्म + ल्यप) विटा--स्त्रो Dirt, fi' th, orature. (विर स्था४ अङ् टाप् ) वृक-पुं. A wolf. (वृक् + क++कक् ) वृक्ष-पुं. A tree. वृक्षतल-न. The place under a tree. (वृक्ष तल. तत्प. वृत्तान्त-पं. Tiding, rumour, story, tale, &c. वृद्ध-त्रि. Old. (वृ+ता.) वृद्धमूषक-पु. An old mouse. (कर्मधा) वेद-पुं. Veda, the Scriptures of the Hindus, विद्+घञ्.) बेष्टयिता [-अ. Having bound roune or surround-

( 48 )
ed. (वेष्टx णिच + वा)
बैक्रम-त्रि. Belonging to Vikrama.
वोढुम् -प. In order to bear or carry,
व्यतीत-चि. Pust, gone. (वि+ अति + इण् + क्त)
व्यथा-स्त्री. Pain, distress. (व्यथ् + अ टाप.)
~. Expenditure.
व्यथ-त्रि. Useless.
व्यवहरगोय-त्रि. To be used.(विx अव x + अनीयर
व्याध-पुं. A hunter.
व्यापाद्यमान-त्रि. In the state of being killed.
व्यापारार्थिन् --नि. 'The seekrer of a practice or
occupation. [व्यापार + अर्थिन्)
व्याप्त-त्रि. Pervaded, oceuied &e, (वि+प्राप
+क्त.)
शक्-धा. To be able. ( शनोनि. शकत: &c.
शता क-न. The powder of fried barley &c.
सिनी-स्त्री. A small shell,
मत-न, A hundred.
शतसहया+ स्त्री. The number hundred.
पत्र-पं. An enemy,
a foe. (श+न)
शत्रु पुत्र-पुं. The son of an enemy. (तत्पु.)
मन:-अ. Slowly, tardily.
शब्दः-पुं. Sound, voice, word.
.

( 49 )
शब्दायमान-न, Sounding, crying. (शब्द+क्या+
भानच्.)
शमयित्वा-प्र. Having appeased or pacified.
सम्व कां-स्त्रो. A bivalve shell; a conch shell,
शरीर--. The body. (शृ+ईरन्)
शशक-पुं. A hare.
शशाक-क्रि. Could. (शक + लिट. 3rd P. S.)
शकुनो-स्त्रो. A kind of cake-food.
शाखा-स्त्री. A branch or branch of a tree.
शाखाग्र-न. The point or tip of a branch.
(शाखा+ अग्र. तत्प,
प्रान्त-त्रि. Pacified, tranquil. (शम् + ता.)
शालिचणकममूरनोवार।दिकगा-पुं A grain of rice
Chana, pulse, or any other species of corn.
शिक्षयितुम् -अ In order to teach.
शिक्षा-स्त्री. Instruction. (शिक्ष+ अङ+ टाप.)
शिक्षित-नि. Instructed, taught. (शिक्ष+त.)
शिखर-पुं. न. A peak or top.
faute-F7. Situated on the top.
शिरस--न. The head.
शिरच्छेद-पं. The cutting of head, beheading.
(शिरर+छेद, तत्य.)
शिव-पुं. The Gud Siva.

( 50 )
शुभ-हि. A parrot.
शुभ-न. Happy, happiness, well, well-being.
शुनक-पुं. A dog.
शृगाल -हि. A jackal.
शोक-पु. Sorrow, grief (शुच्+घज्.)
शोकाविष्ट-त्रि. Sorry, over come with sorrow.
(शोक ४ पाविष्ठ. तत्प.)
शोगिन-न. Blood.
पोषयति-क्रि. (IHe) leaves.
श्यामाक्र-. A kind of grain. (Hindi सांवां)
श्रम-पं Toil, Exertion. (श्रम् + अच्.)
अम क्षणा-मो. 'The reyard of toil. (श्रम+
दक्षिणा. तत्प
श्रीरामचन्द्र--पं. The son of Dasaratha.
यत-त्रि Heard ( x क्त.)
अ त्वा + अ. Having heard, (शु,+ खा.)
अ यताम् - क्रि. Let it be heard. (थ,+ Passive
नोट. 3rd P. S.)
श्रेष्ठिन्-त्रि, A banker.
श्रोट-त्रि, Hearer.
प्रवस-अ.
Tomorrow.
संशय---'. Doubt.
मगर्जन-त्रि. With a roar. (HEx गर्जन. बहु.)

( 51 )
सङ्कलित-त्रि. Heaped, piled, compiled.
[सम्+कल+.]
सङ्गा--पुं. Association, company.
सच्छिद्र-वि. With a hole. (म+छिद्र.बहु.)
सञ्चर-धा. To walk, to go Jc. (सर + चर)
मततम्-अ. Always.
सत्य-त्रि. True (न.) Truth. (सत् + यत्)
सदा-अ. Always (सर्व+दा)
सदाचार-पं. Good conduct. (सत् + प्राचार कर्म.
or बहु.)
सन्देश--पं. A message, tidings, information.
(मम् +दिश् + धज.)
सन्देश-पं. Doubt. (मम् +-टिह+घञ्)
gafe-. Instantly, quickly.
सप्तदश----/त्र, Seventeen. [Always plural.
( Declined alike for all the genders. )
सफलयर्यात-क्रि. (He) makes fruitful. [Nominal
verb.]
सभा-स्त्रो.An assembly, a meeting. (सह+मा+
मङ+ठाप.)
समयान्तर-न, Another time.
समामम्-धा. To Arrive,to approach (सम् + भाइ
गम्.)
..

(52. )
समापित-त्रि. Finished. (मम् + पाप+णिच् क्त.
समाप्ति-स्खो. The end. (सम्+आप+ क्लिन्+.)
समाया-धा. To come. (सम् +पाङ्+या स.
मायाति .)
समाइत-त्रि. Called, Invited. (मम् +पाङ् +
ता.
P. P.)
समीप-बि. Near at hand.
समुदेति-क्रि. Rises. सम् x उत्+ण + मट.
समुद्र-पुं. Sea, the ocean. (सम् + उन्दि + रक्)
or sealed. (स+मुद्रा.बहु.)
समुद्रतट-पि. Asea-shore.
समृद्धि-खो. Increase, Prosperity. (मम् +ऋध् +
तिन.)
8777at. Prosperity, success, increase &c.
(सम् + पद + पिप.)
सम्भाव्यते-क्रि. (It) is possible. (सम् - भू+णिच +
Passive सट)
सर्व-त्रि. Every one, all,
सर्वतोषण-न To please every one. सर्व + तोषण.
तत्पु.)
मर्वशास्त्रपारग-त्रि, Learned or well-versed in
all the Shastras
सर-अ. With, together with.

( 53 )
सह-घा. To endure, to suffer, to be patient to
be content. (महते &c)
सहचर्-त्रि. Companion. (सह+ चर् + टच्.)
सहस्त्र-न.
A thousand.
सादर-त्रि. With respect, respectfully.
साधयति-( He ) makes.
मानन्द-चि. With pleasure. (सह+प्रानन्द.)
सामग्रो-खो. Apparatus, instrument, stock &c.
मायंममय-पं. The Evening time.
सारस- A Crane. त्रि. Belonging to a pond.
(मरस +षण)
सारिका-स्तो: A kind of talking bird. (मैना
इति ख्याता,)
माष्टाङ्ग-त्रि. With the body. stretched on the
ground (in prostration ) (सह अष्टन् + अङ्ग, बहु,
सिंहासन-न. Throne, the royal seat (सिंह+
श्रामन)
सुन्दर-त्रि. Beautiful, pretty.
सुबहुल-त्रि. Much, many &c, (S+बह + ला+क.
सुभग-त्रि.Good.
सुमधुर-वि. Very sweet.
सुरभि-त्रि. Fragrant, sweet smelling.
सुवर्ण-न. Gold.

( 54 )
सवर्णनूपुर-न. A gold ornament for the toes
and the feet. सुवर्ण + नूपुर.)
सुस्वर-त्रि. A sweet or melodious voice.
सूप-पु. Sauce, condiment.
87-91. To serve, togratify by service.
(मेवते &c.)
मोढवा-अ. Having suffered. (मह + वा)
[महित्वा. इत्यपि]
तफालम्-क्रि.वि. Vith ajump, (सह + उत्काल)
सोपान-न. Stairs, steps, a staircase.
मौध-पं न. A mansion, [सुधा+ अण.]
स्था-धा. To stay, stop, stand, [तिष्ठति &c.]
स्थान-न. A place. [स्था + ल्य ट.]
स्थापयनि-क्रि. [ He ] places. [स्था+ णिच् + लट]
स्थापयित्वा-अ. Having placed.
स्थालिका-खो. A pot or boiler, a dish.
स्थेय-न. To be stopped.
स्नेह-पं. Affection. [निह ४ घज.]
स्पष्ट-त्रि. Clear, evident, manifest.
स्फुटित-त्रि. Budded, blown; broken, burst.
स्म-अ. An expletive ( a particle which added
to verbs in the present tense gives them a
past signification.)

( 55 )
#69-7. Remembering. [+]
feet-Having smiled.
TIA-, One's own village. (FTX GTA)
67%-. Its own bill or beak.
H12-5. Nature, disposition. (@+ura ]
aHa7q7ig-fel. Adapted for one's food.
Fagrå-a, One's own form or image.
69-4. Self, spontaneously, of one's own
accord.
mít. A little very little,
fam, Its own hole.
Its own head.
Fatal- One's own convenience.
ETINA-. Welcome. (+1777.]
Faidiziqara-One whose heart is spoiled with
selfishness,
ao-fr. Granted, allowed.
aten. Having granted. [+afax +
त्यप्]
ifafa. Filled with sweat, perspiring
all over
88-. A gander.
- The characteristic marks of a
खशिरस-न.

( 56 )
goose. हंस+ लक्षप. तत्य.]
हंसाय -त्रि. Bearing the name Hans, called
Harsa.
रत-त्रि. Killed, slain. [हन् x.]
इत्या- स्त्रो. Killing or the sin of killing.
हनूमत् = पुं. Name of the monkey God, son of
अञ्जनो--[भनू jaw+ मतुप्.]
इन्तव्य -त्रि. To be killed. [हन्+तव्य
ध्य- पं. A horse. [हय् or हि + अच.]
इयपृष्ठ-न. The back of a horse. [इय+ पृष्ठ. तत्पु.]
'हर्षशोकसमन्वित -वि. Consisting of joy and
sorrow. [तत्यु,]
इस् - धा. To laugh [इसति &c]
उस्त-पुं. A hand. = कर
हा-प्र. Alas! [हा+कविप.-अहह,
हानिक-वि. A ploughman. [+ ठञ् ]
हासन. A Laugh, a joke [हस x ण्यत् ]
इत् - न. The Heart, the mind. [ह - वि.]
हृतहृदय - वि. One whose heart is taken away
or robbed.
हृदय- न. The Heart the thinking faculty.
इति।

मिथिलादेशान्तर्गतभौरग्रामनिवासिना
भोपाश्रीपण्डितमहेशशर्मणा कथाकुसुम-
ग्रन्थमालोक्यातिप्रसन्नेन प्रतिकथं निबद्धाः
कथाकुसुमस्य च रचयित्र समर्पिताः श्लोकाः।
::
कश्चिन ग्रामोगा एक पथि विनिपतितं प्राप मुक्ताफलं
तद्धस्त नादाय दृष्ट्वा मम किल यवका: सन्ति यव्य प्र.
भूताः । एके नानेन किं स्यादिति मनमि विचााक्षिपच्च
प्रतखे नाज्ञा जानन्ति विज्ञान प्रणमिव लज्जातु
मुक्ताफलानाम् ॥ १॥ दोवैरावेष्टयमानात्कथमपि निर-
गात्काननाहोच्य अति प्रधावन् मृगः कोऽप्यधिगम.
पुरुभौरा पतद्व्याचजाले । तस्मानिःसृत्य दैवादटनपट-
रवि प्राविशद भङ्ग गत निःसृत्यातोऽपि कूपेऽपतदिति
विपदो भाग्यौनान् असन्ते ॥२॥ कस्याश्चिच्छ वलिन्या.
पतितमयरयेगाह्यमाणं प्रवाहे भल्ल कं मम्बलं कोऽव्य
रिततटभटो मन्यमानः पपात । गला कृत्वा धृतोऽसावपि
कथमपि तं मञ्चमानो न मुक्तः प्राणं तत्याज लोमाद् दि.
पदुदवमितो मृत्यबे टुष्टसङ्गः ॥ ३ ॥
दंष्ट्राविष्टास्थि खण्डं गमय बहिरिति प्रार्थितो नौल-
अण्ठो देच्यामोष्ट वृकेगा व्यरचयदनु तत् तन्जितो
याचमानः । शौर्ष बक्लान्तरालाकुशलि निववृते मूर्ख
किन्नोऽधिकं स्यात प्रत्यायातरवाप्तिर्भवति शुभतमा
दुजनागारमानाम ॥ ४ ॥

( २ ) - द्राक्षागुच्छ क्वचिदपि बने लम्बमानं समोच्य मोक्तं ययदि न समत स्मोत्पतन्तीगाली । प्रत्यायान्ती वद सखि रसं द्राक्षमेवन्तु पृष्टा, तिता प्रोचे कलयति न सहषयत्येव मूर्खः ॥ ५ ॥ कविद् वृद्धोऽतिदीनो निजशिरमि समभाग्मादाय गच्छन्, मृत्यु पश्यामि न ख क्वचिदिति बहुधाख्यहि- षसो निषसः । पायाते तत्र मृत्यौ भयशिधिसबपुर्भार- मेवाथ वन सत्यं प्राणान्तपीडास्वपि विनिपततो दुस्त्य- जा जीवनाशा॥६॥ कश्चित् कंचित् विडगमनिशं पालितं स्वर्णगूथं हत्वा- ऽशेष कनकमुदराल नव्य, कामो न चाप। भूयोऽथायं विहितरुदितो मूछितो निष्यणत प्रायस्तृष्णा परमम- हती संपदां नाशयित्री ॥ ७॥ मार्ग स्ध्वा सगर्वकपि गतभयं गईभं कोऽपि पान्यो दृष्ट्वा संयोज्य हस्तौ विरचितविनतिः सादरं संबभाषे ॥ पार्यानि मदर्थं त्यजमयि च गते स्थायसि त्वंयथेच्छ नाश्री षोद्दण्डितः सन् सपदि विचलितो दण्डा एवास्ति मूखंः॥८॥ किं किं देवमरोवरे वद वकैः पृष्टो मरालोऽब्रवीत् सोपानं मणिनिर्मितं सकमलं पीयूषकल्प पयः । शैवालं किमु नास्ति नेति कथितो होहोति चक्रबको मूखों दोषगुग्यो विनिन्दति हसत्य चरदोषान् सतः ॥ ८ ॥ कस्याप्यानफले मनविरमगात् सप्ताश्च तपाभवत् कुत्राप्यष रसन्तदीयमनघं माधुर्यमाचिन्तयन् । पृष्टो.

( ३ ).
हेदश पञ्च भोः कति भवन्त्याम्नाणि सतेन्दुकान्याहान्तः
करणस्थितं वहिरटत्य वापि गोपायितम् ॥१०॥
मेषं कोऽपिझरे पियन्समवहारि युतन्ते मुखादाया.
तौति को नचैवमुरणोऽधोऽस्मीति वर्षात्पुर। मावोचो
करेन मे जनिरभूत्तातसवोकाऽब्रहोत् कश्चिदोषमस-
न्तमप्यथ वदन्दौनं खलो बाधते ॥११॥
घण्टामाला सुद्धा भवतु च कथमयोतकण्ठे निनाद
श्रुत्वा गच्छाम गेहं बिसमिति कथयतखाखुषु प्रत्यवोचत्।
योऽदः कोविदध्यात्कथमिति च कदाऽऽकण्यं तूष्णी
बभूवुर्याकतु व शक्य कथमपि बहधाऽलं विचारण
तस्मिन् ॥ १२॥
शाखायामात्तमांसं कमपि च करटं वोच्य कश्चिच्छुगानो
धोये नावोचदुरिति सभगवगो नेतृशोऽदर्शि कश्चित्।
धन्यः श्रोष्यामिवाचं कथमथ गुरुतान्यो षभाषेऽपतत्तन्मांस
संगद्य सोऽगाद भवति च नितरां सर्वथायः सगर्वः ॥१३॥
पण्याजीवस्तु कथित् कचिदपि नगरे यत्र विग्राः समप्रा
व्यग्रोऽभूत्तत्र गत्वा गरुड़ इति वचस्तजितम्तालिकाभिः
तात्य रेव सर्वरथ म कथमपि खां च चिच्छेद नामां
दुष्टाः
खैरेव दोषैरधिगतसविधायोजयन्येष साधून ॥ १४ ॥
प्राइनो बहुभिईठन पतिमा मूर्खः पिता मन्त्रिणः
पृष्टोऽयं कुशलं पुनर्न किमपि प्रोवाच राजा ततः । प्रोता
किं करणीयममिलनेमात्योऽवदत् सादरं तूणी स्पेय
महोऽसमामसमिती तूष्णोकता शस्यते ॥ १५ ॥

( ४ ) गतावदि दीनावुपरि तदधम्नादिति भिदा सतोरकेने- ज्याकलितपरितुष्टात्पशुपतेः । वरो वबे सूपौदनमथ न चान्येन किमपि बजाभाषि प्रायो भवति नहि दौने- ऽधिकमति: ॥ १६ ॥ दास्यत्य षैव किन्तु दिगुणमपि समग्र परेभ्योऽभ्यहरौर्या प्रत्ताजग्राह कश्चिन्द्र तजलनिधिना शङ्गिनी कोऽपिभिक्षु । चिन्ताक्रान्तः स्ववित्तहिगुणमितरमं वीक्ष्य भिन्न कचक्षुर्भूला चक्रेक्षियुग्मोझिमितरकनं दुर्जनोऽन्यापदर्थी ॥ १० ॥ कश्चिद् धृत्तॊ न कुम्लतनयं भोजयंश्मरीत्या देवो, भुतो मयि कृतदयो घोषयामाम भूमौ । राज्ञाक्षिप्तः क्षणमथ हरिं प्रार्थयामास भत्तामा तुष्टो देवः सपदि वुभुजे प्रेम सत्य' प्रशस्यम् ॥ १८॥ रामिणाभाषि वातात्मज इति दशक दापयास्मै शतानां श्रुत्वा कश्चित्तद ददद परदिने यत्तवस्यान्नमैतत्। अङ्गो कार्यामुनाप्तन्न च यदि हनुमच्छीर्षसंन्यस्त इस्तो बद्धोऽभूत् पूर्णदानावधि विततटषो होयते ऽर्थक दृष्टिः ॥ १८ ॥ कश्चिमत्वेष्टदेबी किम्ल निजरमणी पूजयन् प्राप का चित् मूर्ति लम्बोदरीयां तदधिकलिनं मूषकं तद्भुकं च । खानं मंसेवमानः पुनरपि रमणीं स्वां च तत्ताडयित्रीमान चातीव मूखः कलयति न मतिं स्वल्पमात्रोपदेशः ॥२०॥ अप्राप्य धोऽररेण व्यरचयदतिथिमोतिमान् कोऽपि देव्या नव्य तत्कर्तुमिच्छ, परमररथ च्छ त्तु कामः खलोऽगात्। देवो तं पातयित्वा बहुवलिबिलसमन्दिरं प्राप तस्मात् ( ५ ) व्यापारं यः परार्थे धममपि कुरुते तत्र तुष्यन्ति देवा: ॥२१॥ कश्चिल्लचमुदीया पृच्छतु शुकं विहांसमूचे त्र कः सन्द हस्त्वितिमात्रशिक्षितशुकः पृष्टस्तदेवा बिबोत् । तावन् मात्रकृतप्रतीतिधनिना क्रीतो यहोवा पणं सोऽगादेष करोगहन्त परतो भूयः परोक्ष्याश्रयेत् ॥ २२ ॥ प्रभुतं भुजानो नवनतिमुट्रोमधिगतस्तथा नात्ति प्रायो वसनमपिधत्ते न विमलम् । अयं कान्त करो नब- नवतिचक्रस्य महिमा यदा लाभस्तस्मादवतरति लोभः शतमुखः ॥२३॥ श्रु त्वा हंसप्रशंसा कृतरुचिरवनीजानिरेकः स्वभृत्या नाहयातिप्रयत्नदिशि दिशि गमयामाम हुताय नाप्तः । साधोराराधितस्याखिलखगनिचये तोषिते चोपदेशाद- बरासादितस्तद्धितकृतमतिकस्तोषयेत् सर्वजन्तून् ॥२४॥ विक्रतुं कोऽपि गच्छन् हयसत ससुतो धिक कृतः कामिनौभिः पनयां यातो हयेऽपोत्यतिझटिति जरना करोहावभवम् । आक्षिप्तः स्थापयित्वा सुतमपि च पुन- यक, तो योगपद्य वाहोत्तोलेऽपि सबरमह विकसितः सर्वतोषो दुरूहः॥ २५ ॥ दूति। - as -- व्यासग्रन्थमाला। [ लेखक-पण्डित अम्बिकादत्तव्यासजी ] इसमें श्री व्यासजीकृत तथा अन्य अच्छे २ लेखकों के लिखे हुये ग्रन्थ प्रकाशित हुआ करते हैं। बहुत दिनों से लोग इसके लिये चातक की भांति बाट जोह रहते थे पर अब यह सामने उपस्थित है। वर्ष के १२ अंको का मूल्य २) मात्र-अवशर हाप से न जाने दीदिये। वीराचरित्रमाला। खिों तथा बालिकाओं के लिये यह अपूर्व वस्तु है। इसमें खियों का आत्मसमर्पण, वीरता, धीरता और उनकी भाश्चर्य जनक घटनाओं से पूर्ण चरित्र रहा करते हैं। मतिः अंक वार्षिक १५) शतरंज के शौकीनो। आइये !! भापके लिये शतरंज की किताबें मौजूद हैं । शतरंज- शातुरी ॥) शतरजशिक्षक १ला भाग शतरज की . " १) बिसात , ), ") ) सबों के मंगाने का पता- व्यासकम्पनी-१४ मानमन्दिर-काशी- Printed by.S.D. Bajpeyi at B.J.P. for Publisher. ) गोटियां १) २१) श्रीयुत साहित्याचार्य पण्डित अम्बिकादत्त व्यासजी कत पुस्तकें। গিজন্বিজয় २) सामवत नाटक अवतार मीमांसा M) बिहारी बिहार ताशकौतुक पचासा ॥ साहित्य नवनीत भूर्तिपूजा (बङ्गला ) | मूर्तिपूजा (भाषा) आश्चर्यवृत्तान्त ) संस्कृताभ्यांपुस्तक १,२,1," सांख्यासागरसुधा । गद्यकाव्य मीमांसा ललिता नाटिका ) रत्नाष्टक सपदेशलता ) कथाकुसुम पण्डितपछार रामसहस्त्रनाम रामाण तर्कसंग्रहभाषाटीका) कथा कुसुमकलिका 2) दुःखद्रुमकुठार पुष्पवर्षा ५) पावस पचासा भाषाऋजुपाठ हो होहोरी - रसीली कजरी ( अपूर्व) पुष्पो पहार झूलनझमंक अबोधनिवारण অাছিকা। 1) चतुरंग चातुरी (शतरंज )m आवश्यक सूचना। इनके अतिरिक्त प्रत्येक लेखकों के लिखेहुये उन्यास, काव्य, नाटक, और, संस्कृत ग्रन्थ यहांमिलते हैं बनारसी माल तथा दूसरी चीजें भी भेजी जाती हैं। पत्र व्यवहार अवश्य कीजिये- पता-व्यास पुस्तकालय १४ मानमन्दिर काशी। SAnm बालव्याकरण धर्म की धूम J॥ तत्वदीप

No text on this page.

Front matter

कथाकुसुम