·रुद्रकविविरचितं
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यम्
RASHTRAUDHAVAŅŠAKAVYA
OF
RUDRAKAVI
EDITED
BY
EMBAR KRISHNAMACHARYA,
Adyhakshy, Sanskrita Pâthas'âlâ, Vadtal,
WITH AN INTRODUCTION
BY
C. D. DALAL, M. A.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERVEYT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA JAEKWAD OF BARODA,
CENTRAL LIBRARY,
BARODA.
1917,

·Fullwhed by Jabardas Sakharam Kudalkar, M , LL. B, Curator of State Librarles Baroda, for the Baroda Gorernment, and Priated by Ramchandra Yosu Shedge, at the Nudaya Sagara' Press, 23, Kolbhat Lape, Bombay Price Rs 1--12-0.

·INTRODUCTION. The Rashtraudha Vans'a Maha Kavya, which is presented to the public as the fifth number of the "Gaekwad's Oriental Series', is a historical poem containing the history of the Bagulis of Mayora gir, from the originator of their dynasty Rashtraudha, king of Kanouj to the reign of Nårågana Shah, ruler of Maytragul, and the patron of the author The Author of the poem and the date of composition, The author of the Rashtraudha Kivya is Rudrakavi, a south. erner. He was patronised by King Nariyana Shah of Mayaragırı and it was under the latters order that he composed the present work in S'aka 1518 ( 1596 A D) Rudra composed another work, called Jahangir Shah Charitra, a prose work divided into Ullåsas, at the order of Pratapa Shah, the son of Nirayana Shah A fragment of this work discovered at Nasık shows that many verses of the present poem are repeated in that worh, e 8 (1) Masala SIST . VI 8, T. III 18 (2) PHOTO T. XI 36, ** IV 3 (3) fiagiforgalaaya to XI 39, 376 IV 5 (4) 769 art T. XX. 95, 57. IV. 12 The name of the author's father was Ananta, while that of his grandfather was Kes'ava He was patronised by Ntriyana Shah and his son Pratapa Shah The present work was composed by the author after hearing the subject matter from Lakshmana Pandita The summary of the Poem, Once Sıva was playing at dice with Parvati on the peabs of Mt. Karlása One of the dice accidently struck the moon in Sira's crest, and a boy of eleren sprang from the moon. Pleased with his prayer, S'iva granted him the kingship of Kåayakaba At this time Latani, who seems to be the tutelary goddess of the kings of Kanyakubja, requested that the boy should be given to her for the throne of Kanouj Sıva grant ed her request. Virabhadra presented but with a sword af victory TAtana then took the boy and gave him to the hing Nariyana of Kanouj of the solar race, who was praying God for a son The ·11 INTRODUCTION goddess, remaining invisible, told the hing that the boy will be known as Rashtraudha, as lle would support both his kingdom and the family He learnt the four lores from Gautama Rishi, the military art from Kartikeya and the Vedas from Siva. No particulars of his reign are recorded After lum Virascna, Kantivira, Sihasiyir. juna, Mallikarjuna, Jayasila and Gangyala successively came to the throne Gangijala got through the favour of goddess Latani, two sons Kilasena and Gopachandra Kilasena, his elder son, succeeded him After a long reign, he went to forest for penance, placing his brother on the throne. There in the forest, he pleased Låtani and Gautama through his penance and through the worship of Mahalala got the hingdom of Ujjiyanî. With the sword given by the goddess Chabresvari, he vanquished his eneines and entered his capital Kanouj With his younger brother, he then set forth towards the Nortlı The victorious king gave over the Kurukshetra to the Brahmanas Hear ing that the King of Kasi sached Kanouj with large forces, Kalasena started with his brother to rescue his capital Seeing the waters of the Yamund unfordable, Kilasena wavered in his determination His younger brother, seeing this, cut off his own head and offered it to his brother for crossing the river Kilasena crossed the river and kıllıng the army of the king of Kasi, entered victorious into the city In order to bring his brother to life, he worshiped the goddess Chakres'vari, who by joining the head and body of his brother brought him to life As the head of Gopachandra joned obliquely appeared dreadful, the goddess called him Bågula The decendants of Gopachandra were henceforward called Bigulas Kalasena then putting Gopachandra on the throne of Kanyakubja ruled over Uຽain Mahi Kalingadeva, who succeeded Gopachandra, con quered the countries of Karnata, Lats, Anga Kalinga, and Vanga, After hım Tripurdri, Khadgasena, Arjuna, Bhimasena, Balltladeva. Vatsarâja, Neganatha, Parsurima, Raghava, Virivapala, Sures'a, Kanhara and Sinhana occupied successively the throne of Kanouj Sinhana had four sons The elder Jakharaja came to the throne, whilo tho other three Harihara, Yas'asvån and Sohada went to the court of Jazasında of Anahuapura (capital of Gujarat) for service Harihara through the worship of Siva, got the kingdom of Iddra Bhadhars (the fort of Idar) Yas'asri and Sohada returned to ·INTRODUCTIOY 111 Kanou), and after paying their respects to the elder brother Jakharaja, set out for conquest on their way, they conquered the Dasyds and performed a sacrifice From the sacrificial fire suddenly came forth two wlute goddesses Dhanya and Punyi who gavo lum the boon that he will be invincible in battlos, that he should worship them and that his progeny will be known as Sitânaba Sobada then marched to the South and coming to Pippalagrama destroyed the Náhalas and five hundred Bhils The ruler of the village was much pleased and handed over the village to Sohada, who established lus throne there Yasasvaa, the elder brother of Sohada married the daughter of Råmadeva of Devagiri and residing in the impregnable fout of Devagırı protected the village of Talakunkana His son, Gajamalladeva, who conquered the Gurjaras and the Malavas, took the kingdom of Allauddin, the lord of Yavanas by killing him Mlugi succeeded him and conquered Råmarija of Devagırı, the lord of nine lacs of achers It was only at the humble request of his minister Hemadrı that Ramadeva was released after being made a feudatory prince Mulugi conquered twelve hings His son Peyideva defeated Mayıdeva of the Lanbi race the ruler of havinasahasrades'a (Navsarı?) and burnt Bardoli His son Ninadeva conquering Mahes'a, the lord of shepherds secured Mt Salázır and built Jaitrapuri Having established himself at Salagiri, he took Mayuragiri and also Pis'olagırı after conquering its ruler Jagachchiya The victorious king then performed a sacrifice in Yajnakheta, and gave over that town to the sacrificial priest of the Gautama family as dakshini He also conquered Jagarihadeva the king of the Åbhuras At the request of his queen Jaitrå he handed over the town Jaitrapura to her Jaitri gave to the Brahmanas horses clephants, gold, silver, houses, fields and new clothes She also made over sisteen towns to the Bribpanas and dug many tanks and wells At that time the lord of Delhi who had after conquer ing Karnata, Lita, Uthala, Choln, Gauda, Kalinga, Vanga and other countries, killed in battle Ramarija of Råmagırı attached Nånadeva Nanadera held out for a year but was eventually hilled by seven hundrel warriors. Eladeva, who succeeded his father, destroyed tho Yavanss in battles, conquered Vijjualadevarija ·IV INTRODUCTION the son of Bhima, and ruled peacefully in Silagiri His son Kbadgasenn performed many a sacrifice and defeated cight thousand Mogul warriors with their leader Vallıha, took possession of Lalingåchala and took its ruler a prisoner. Ho released Ballava and Rånarija, who were attacked on all sides by the Yavanas in Vetanagara His son Râma, the ornament of tho Bagula race, killed Ling Kamala who had taken shelter in a sca foit. His son Virasena burnt Lohapura of the Yavanas. When, on account of the infancy of his son Jopideva, the hingdom of the Bigulas was being shattered to pieces, the ministers approached Ninadeva, the king's paternal uncle, to be their hing Nananeva, after holding consultation with old mimsters, acceded to the request and performed the hingdom giving sacrifice and gave gold, cows etc to the Brahmanas. The Ling dreamt a very auspicious dream With auspicious omens, he proceeded to recover his nephew's lost king dom He tool possession of Saligiri and gradually Maydrichala, Chamarachala, Pas'ola Parvata and also many other impregnable forts. He defeated the proud Yavanas on the banks of the Godavari and helped the hing of Milya in taking Mandapådrı (Mandu) After conquering the king of the South, he plundered the town of Vaiduri At Anantapura, he gave plenty of gold to Brahmanas He filled his country with Brahmanas and freeing them from care about their subsistence with giants of land, he made them sing the S'abdabrahma, and as hus mind was fixed in the Parabrahma, he was called Nånabrahma. Jaitråpuri was fixed by him as his capital After him ruled his son Bhairava Dindima and other pocts were patronised by him To him the Gurjaru king sent presents His son Domarija resorted to Mayulagırı His son Mahadeva was a very devout worshiper of Mahadeva, and erected a temple of that god on Mayuragiri e propitiated' the goa' witú dis déroronai' prayers and asked of him the boon of a heroic son granted him the request and his wife Månavati gave buth to a son. The astrologers prophesied that he will conquer his enemies and extend bis kungdom. As he was obtained through the favour of Bhairava, and as he was to become dreadful to enemies in battles, he was named Bhauaya King Mahideva gave plenty of gold to Bråhraamas on this occasion The god ·INTRODUCTION V long time. Bhairavasena's reign was very glorious. The ruler of the Mandapa Parvata ( the fort of Mându ) sought protection from Bhairavasena through the fear of Salem Shah, Bhairavasena defeated Sulem Shah and gave shelter to the ruler of Mându for a Bahadur Shah, the Sultan of Gujarat, came to conquer the South, and called Bhairapasena in his aid. Bhairavasena set forth with the consent of his counsellors to join Bahadur Shah, who now attacked Devagiri." A battle ensued, in which Bhairavasena showed much bravery, but was wounded in the forehead. Nizam Shah, the ruler of Devagiri, was at last conquered, and his long-collected wealth was looted, and a general was placed on the fort by Bahadur Shah. Bhairavasena was now requested by Bahadur Shah to join him in an attack on Chittagre. The king of Chittaure, seeing the king of Gujarat with Bhairavasena, made peace and gave a large amount as indemnity. Hearing of this attack, Humayun came with a large force. Bhairavasena fought with him and defeated him. Bahadur Shah embraced the victorious hero and gave him great honour and sent him to his capital, offering many presents such as horses, elephants, gold, clothes, royal umbrellas, chouries and his ovyo bracelet. 1 f. Shoojaat Khan, governor of Balwa, on going up to the fort one day, in front of the king, was attacked by one Othman, a person whom he had deprived of {u13 right hand some time before, and who now, concealing himself by the road side, rushed out, and inflicted a dagger wound on Shoojaat Khan, who without further enquiry, conceiving the act had been preconcerted with the king, fled with precipitation towards Malwa with all his troops The king pursued him as far as Mendo, but hearing that he had fled to Banswalla, be returned, leaving Eesa Khan Soor, with twenty thousand horse, at Oojela, to watch his motions. These events occurred in the year 954. Briggs' Ferishata Vol. II p 134. ? When the light of the sun of Bahadur Shah fell on the fort of Auler, Baharji Raja of Baglana was admitted to the honour of kissing the carpet The Saltan showed him much kindness, and gave him two magnificant ruby ear-sings. Baharji, by way of showing his loyaliy, give one of his sisters in marriage to the Sultan, and the next day at the Sultan's desire, ho married another of his sisters to Duhammad Khan Agiri and the Sultan marched thence When he passed the Baglana frontier, and entered the confines of the Sakhan, he bestowed on Babarji the title of Bahr Khan, and seat him against the fort of Chaul with orders to rarage and plunder that country. After that he pressed on by forced marches to Ahmednagar. liratı Sikandari PP 162-163. 3 This is not borne out by Vlahomedan Historians. See Briggs' Ferishta Yol II pp. 270 270, 296-311. 9 ·ti ITPODLCTIO Onca n leimal Brühmana, bearing thio surimo of Garuda, hearing the liberality and the fun of Bhairavaseni camo to Mayuragırı froni Benores and told the king his intention of per forming a Sona sacrifice Bhairavasena gara lain plenty of gold and jonel All thus was spent by the Brilimina in performing the Soma sacrifice Sceing that tho Brilimiana had nothing left with him tho hing granted him the village of Lohshila; ahhetaha. Blairarasena then nuarchod sith his army to the river Godis ari. After bathing in the river and worsłupping the god Tryambaka ho proceeded to depilahlcta ( Xiphiad ) and defcating the general of the enemy, ho looted his long-collected riches horses and ten furious clepliants On the peak of Saptas'noga, he paid lus respects to the cighteon-armed goddess He then besiegel Hasta gır (Hatgar) which, though held out by the Tarriors of Nizam Shah was at last taken by Bhairavasena by brcahing open cho gates of the forts with tho tushs of furious clephants and hilling tho chic warriors of the chemics After stationing one of his chief Worriors with an army on the fort the victorious king attached tho fort of Galana (Galan) Hero too the battlo lasted for ono year but crcntually tho fort surrendered to lum The fort of Alingala (Alangal) which contained inuch wealth was then taken by him by hilling its commandant. Bhurasasena had seven sons- Jayadarna, 2 Virasena 3 Nemadova 4 Mrayana, 5 Mby aundeva, 6 Lakshadhira and Ambadera. Virasena the second son succeeded bin During his reign Pathan Hapasi' with a powerful army camo to the fort of Vyåri (10 the Navasarı District) Frightened at thus news Virasena toquested his brother Narayana to march against him Nårlyana proceeded against the enemy and completely routed the forces of the enemy Changis Klan tho Governor of Gujarat, then asked for the help of Virasena against Mira Virama and Niriyana both joined with an army and gave battle near Thalner but Mlira could not be conquered on account of the help he received from Tapala Khana of Virita Changiskhan had to fly away at night leaving all hus bag and baggage on the field Närlyana Shah also retreated 1 Probably Al Klan Habel 1 wo murdered Chang - Khan ·NITRODUCTIOY, vii but he returned to Changis Khan all that lie had left on the field. The Emperor Akbar, beaning the fame of Virama Shah, invited him to his court. Accepting the invitation, Virama Fent to Delhi, where he got honours from the Emperor. After his return from Delhi, Virama plunged himself into amorous pleasures and the chief queen Durgåvatî, who had captivated his heart, became all powerful. Durgavatt told her husband to remove his brother from Mayůragiri Virama, who was completely under the thumb of Durgåvati, ordered his ministers to call Sarngadhara, the Brahmana of Narayana, and asked him to tell Narayana to leave Mayůragiri at once. The Brahmana's request for permission to reside in the adjacent village of Vadrudari was not granted. Narayana Shah went to his village Sıdavada with his family. At this time the commandants of the forts of Viramasena approached Nåråyana Shah and requested that through the weakness of Virasena, enemies were trying to recover their lost forts and therefore it was necessary that Narayana Shah should take possession of the forts of Virana. It was with much hesitation that he accepted the offer and took possession of S'aligiri. The officers of the fort and the people acknowledged him as their ruler. Virama on hearing this, sent his general Yekalas Khan for getting true information about the movements of Nirayana Shah. A Brahmana, named Nimba Dihshita, met him on his way, and 10 Meeran Moobarik Klan was succeeded by his son Meeran Mabomed In the same year Chungız Khan of Gujarat, instigated by Etimad Khan, the prime minister of Moozuffar Shah III, invaded the district of Nadduhar, and baridi seppelled the Kanserb officers to retreat houdy pushed on to the fortress of Tainere Jeeran Mahomed Khan, hearing of this in road, called on Toofal Khan for assistance, end the conbined forces of Kandesli And Derar marched to the Festern frontier On arrival at Talnero, they found Chung Klian strongly posted witli ravines on hu flanks, and his artillery and carriages of all descriptions forming a barrier in fuus front. Becran Jabomed Klan used erery effort in valo, during the day of his arrival, to induce Chungiz Khan to quit his position, bat during the night Chungır. Khan fed singly to Daroach, leaving his army and all his artillery 10 the hands of Meeraa Jahomed Khan, who on the following day occupied tlio ground, which the enemy had quitteu Driess' Terishta Vol. IV PP 317-18.

·V111 INTRODUCTION hearing from him that Narayana was recognized as tho ruler of Saldırı, Yehalas Khin returned and informed Virama about it Viramı was frightened and repcnted of lis folly Ho then sent his step-mother Lumiyuji with an errand to Nariyana Shah to come to him and enjoy his hingdom. Nariyana made lus clder son Pratipa Shah hus heir apparent, and entrusting to his care the fort of Saligiri, marched to Mayuragiri The ministers and the people received him with great joy and honour and Nariyana Shah was crowned as the hing of Mayarngiri Lumiyuji and the Brahmanas Sirangadhara and Bharapandıta wero sent to bring Virama and his wifo Dargavati, who had taken shelter through fear on the top of the fort Virama was appeased and taken to Nariyana Shah Virama embraced Nariyana Shah and handed over the kingdom to him Narayana Shah gave gold, jeu els, villages, clothes, and a palace full of riches to his brother for residenco Narayana Shah was very popular and during his reign the people were contented and happy The kwg undertool works of public utility like almshouses, and places of giving water to travellers in every village and town The generals of the hing of the South encamped at Anantapura with a desire to take Mayura giri Nariyana Shah viewed from the fort the large army of the enemy gathered at Narapura for 2 battle Filled with rage, he stationed his archers on all sides of his capital, and the fire of guns was pou on the surrounding army from the forts of Morichala, (Mora fort) Harıgırı and Mayůráchala The enemy was routed, and retreated to Anantapura One of the warriors of the enemy marched to Arivi with his army, but there they were plundered by the warriors of Narayana Shah The enemy s army then went to Devapura, but here too it was scattered by Narayana Shahs army After taking some days' rest, the enemy s army again wished to have an engagement Through the fear of the terrible firing, the army now marched to Jimbavati by a circuitous way, keeping on the left the mountains of Ghâta Sarla, Nåråchala and Hariņamála A terrible army gathered at Mokhavata On hearing this, Nariyana Shah hastened there with a large force From the fort at the entrance ·INTRODUCTION 1x to the town of Jaitrapura, Narayana Shah engaged the enemy with his archers, who killed the warriors of the opposing army with showers of arrows The enemy fled away, leaving on the field flags, horses, elephants and treasures which were looted by the victorious army of Narayana Shalı Narayana Shau only took the banners of tho enemy and the royal clephants Other things woro allowed to remain with his Farriors, who were moreover favoured with grants of villages, jewels, precious clothes and gold Nariyana Shah now set out with his harem on a pilgrimage to Nasıl A Mabommedan officer camo there to collect the tax from pilgrims He was thrown into the river by the soldiers of Narayana Shah, who however taking pity on hım dragged him out After bathing in the river, he gave much wealth to the Brihmaņas and worshipped the gods Sundares' vara and Kapalı Mahes'vara He also worshipped at Panchavatî the image of Rima with Lakshmana on the right, Sitä on the left and Hanuman with folded hands in the front From Devasthana, he sent his harem with bus son in law Mangalajit and his Brahmana Sarngadhara to Mayuragiri With a desire to take the bingdom of Javåri, (Javar) he went with his arniy to Pithapura (Peint) The king of Javåra whose capital was looted by the advance force of Nåriyana Shah came to hın trembling with fear, with straw in his mouth and use on his neck, and fell at his feet He requested Nåråyaņa Shah to take some villages and give him back his kingdom Making thus the king of Javårı his feudatory, Narayana returned to Ramnagar, the capital of Råmadera Hearing the fate of the king of Javårı, Ramadeva appeased him by giving him horses, elephants, and the fort of Pendavala Gangadása, father of langalajit, son in law of Nåriyana Shal, requested Nariyana Shah, who had encamped near Khamalpura on a hunting tour, to put Mangalajit on the throne of Vasudevapura which was wrested from him by his elder son Tapadisa Making his way through dense forests by felling the trees with axes and tusks of elephants, he reached Vasudevapura, and filling the sur rounding ditch with wood and stone, took the town, looted its ·INTRODUCTION wealth and set it on fire Tanadàsa fled for his life from forest to forest. The town of Vasudevapura was rebuilt and Mangalajit was crowned as its ruler Burhan Shah' sought the help of Nariyana Shah for conquering the southern country Narayana marched with his army to Vatagråma, near the Galana fort He sent from there half of his forces to join Burhan Shah and he himself remained in the village, obstructing the path of the enemy's forces Nariyana Shah's арту defeated the enemy and crowned Burhan Shah as the king of the southern country Burhan Shah sent many presents to Narayana Shah, who now looted the towns lying on the borders of Mt Galana Cantos 14 to 17 are taken up with conventional poetical des. criptions of amorous sports in the spring, playing in water, seasons, the capital, the noon time, the setting sun, sexual pleasures and the morning. Narayana Shah crected in the village of Chinchili a magni. ficent temple and there he got installed the images of gods Vis've s'vara and Vishnu In the town of Jattrapura before the god Babes’vara he preformed the Agnishtoma sacrifice and gave to the Bråbmanas land, golden ornaments, clothes, dinners and houses On another occasion he got himself and his family weighed against gold and jewel and distributed it among the Brâhmanas Once ho went to the temple of Mangatunges'vara and there he made the gift of the hides of black antelopes and performed the Rudra sacrifice In this canto the poet, while describing the sacrifices, has shown his knowledge of the Puryamımânsi and the sacrificial literature Murad Shah, son of Albar, encamped with his army in Bhrigupura (Broach ) for conquering the hingdom of Nizam Shah.' Albar had given lum a letter to Nåriyana Shalı ordering him to join Murad en lus expedition in the south, with a present of a pair of valuable Kashmir cloths and a white horse Murad Shah sent one of lus warriors with the letter to Nariyana Shah 1 Burhan Mizan Slialı of Ahmednagar ! Ide Brisss I erishta rol III PP 291 301 ·INTRODUCTION Obeylog the orders of the Emperor, Narayana Shah marched with his army to Broach His sons Pratápa Shah and Hari harr followed him up to Panchamubby on the banks of the Tapti On his reaching Ankleshvar, Murad sent his officers with presents to receive him. Crossing the Nurbudi in the boats sent by Murad, Narayana Shah came to Broach He advised Murad to know beforehand the depth of the chemy through secret messengers and to postpone the expedition till the beginning of autumn Narayana Shah then visited S'ullatirtha on a pilgrimage and there worshipped the gods Humlära Vis'ves vara and Våraha Mabeshvara. His gifts to the Brahmanas on this occasion were 60 large that Murad Shah came there to see him making donations Entrusting the work of chanting the Gopila Mantra to Brahmanas, he returned at the request of Murad to Broach Here too he worshipped the gods Somes'vara and the goddess Saindhavi. Murad then presented him with valuable clothes and ornaments, a sword with a golden sheath embedded with jewels, elephants and horses Nariyana then tool leave of Murad and set out for his capital At tho town of Pippalavatihi on the Taptı he bathed in the river and worshipped Brahmi Narayana then reached his capital andste the joy of the people At the end of the monsoon, Murad sent a messenger to Nariyana Shah for joining him At this time Pratipa Shah, his eldest son, 189 sent on his earnest request to help Murad Pratipa Shalı yolaed Murad rith his aring at Dhayıt (Dayta) The combined forces halting at Nandurbir and Nerpura came to the enemy's country of Gilana, uch they looted freely. Khan Khanan and Birjahlan with Mir' of Khandesia joined them in the town of Purirat Alurad was enraged at their delay but was appeased by Pratipa Shah Khan Klianan then requested Murad to gho the generalship of the armies to Nir, but Murad refused, as it was alrcady given to Pratap Shah After plundering and burning the town of Parivat, they reached the Karparı yıllage on the river Godirari and Jooted at Prallp? Shah lere performed ablution and gave to the Brilimanas plenty of gold, jon ols, elephants and I l's Alls han Ferishita.

·xi INTRODUCTION, horses. Plundering the villages on tho say, they reached Punya. stamblia on the Godavari. Pratipa Shah hero too bathed in the rirer and rrorshipped Vis'res'rara and inade donations to the Brahmanas. Pratipa Slal provented the army from plundering the town, which however was at last looted, when vacated by tho inhabitants through fear. Plundering on their way Nerpurn, Dovilayalt (DeFalali,) Ridhapuri and Nandigrima, the armies reached Ahmednagar, the capital of Nizam Shah, and besieged it. PratApa Shah took a leading part and fought so bravely as to excito the wonder and admiration of Murad Tho fort was then stormed. The commandants of the forts surrendered and requested tho Princo to Icaro the fort to them and take the kingdom of Virata (Berar). The victorious armics then turned to Virata. Pratipa Shah performed ablution at Meghanharapura and enriched tho Brahmanas with rich gifts. Reaching Bildpura in the Virita country, the armies mado a halt thero on account of the monsoon.' 1 In 1595 Ahmednagar, the capital of the Natram Shahi Saltans, was the scene of fearful struggles between the different parties in the state Their mutual animosity reached such a pitch that one party committed the fatal error of appealing for aid to Sultan Murad, the second surviving son of the emperor Akbar, who was then in Gujarat awaiting the opportunity of interfering in the affairs of the Deccan. The prince and his commander in ohref, the Khan Khanan at once marched southward through Berar as far as Admednager, to which capital they laid siege. Those who had anyated the prince to interfere now bitterly repented for their rash action and for a time at least all parties were united in their opposition to the inrader The siege dragged on and the heroic endeavours of the Sultan Chand Bibi had already disheartened the Mughal leaders when news arrived that the eunuch, Suhail Khan, the commander in chief of the Bijapur troops, with an army of 70,000 horse, inoluding, as well as his master's force, the troops of the Golconda kingdom and such of those of the Ahmednagar kingdom As were not shut up in the capital, was marching to the relief of the beleaguered town The Khan 1 Khanan, as cautious as Sultan Murad was rash, made overtures of peace and a treaty was concluded, by the terms of which Berar was deceded to the drughal empire, on condition that the imperial troops withdrew from the hereditary dominions of the Nizam Shahı dynasty, and refrained from molesting the independent king doms of the Deccan. The Mughals accordingly retreated into Derar, and Sultan Murad settled at Balapur, which he made his military head-quarters About ten miles from the town be built himself a palace, and named the village which grew up round at Shahpur Of the palace it may now be said perterunt etiam rtence Balapur thus became for a time, the capital of Berar Historical landmarks of the Deccan pp 172 173 ·INTRODUCTION Yill Pratápa Shah, however, anxious to see his father, returned with the consent of Prince Murad and Khan Khinan to Mayůragırı with large presents from Murad and a promise of a portion of the conquered country, to join them, however, at the end of the monsoon for conquering the kingdom of Illakban (Suharl) Nariyana Shah had four sons, Pratápa Shah, Harihara, Chaturbhuja and Rajasinha Pratápa Shah had also a son named Bhairavasena, How much of this is corroborated by Mahomedan historians will be seen from the footnotes Most of the places mentioned in this work can be identified in the Atlas sheets of the Navsarı, Surat, Khandesh and Nasıl districts The Bâgulas a clan of the Rathods The Bigulas of Alaydragiri, lihe the Rathods of Northern India claim them 1 Ogilby 16-0 (Atlas V) shows Baglan as the territory of Dube Pratap Shah According to the local story during Vughal rule the fort wag ruled by two independent Kshatriya chiefs Pratap Shah and Bhairav Shah These chiefs held about 1500 villages tl e present district of Baglan and the Dang They were very rich and had jewels of great value and a white elephant The Vaghals required the chiefs to do homage at Delhi The chiefs refused and the hill stood a siege of twelve years but had then to surrender The country fell to the Vughals and the gems and the white elephant went to Delhi On ono of the stono pillars of the temple of Gapaputi on Vuller Fort there is a Varatbı inscription dated Shale 1531 ( 1012 A. D) Parudhavi Samvatsara. It is in four lines of Devanagara letters and records the building of a Mandap by Pratap Shah who was the chief of Baglan. There is also ono grant dated Budhrar Paush Shuddha 8th Shake 1557 (1634 AD) In it Dhairawshah confers on a Brahman named Vir Joshut as mucb land, Lelonging to hasba hans of the Baglaa Prant as can bo cultıvated with ono plough and a well situated therein . The word Pagula ia Jarathi means a fabulous animal of tho cat-kind Migula Bort is still used in Varathi to frighten little children. It is stated in the present poem that Goprchandra was called Digula as his head was put Atts to as to frighten people. The name Bugalan seems to mean the country of the Bigulas. 3 Vayuragiri u tho santo as Julher According to a local tradition the fort was lell in the times of the Pandavas by two broll ers Vagdradbran agu Tamra hraje Mulher Fort in catáni oa alill about tro milcs south of Mulber town and 2000 feet above the plais, les at the bead of the Basan 3 ·INTRODUCTION The 10- Baglån seems to have been ruled in early times by local chiefs who had one of their head quarters at Srler in the north west scriptions of the Nasıl caves show that from B C 200 to A D 200, Nasuh was under the Åndhrabhrityas or Satavahanas, who ruled at Paithan Early in the fifth century (A D 416 ) the north Deccan seems to have been under the Abhira tribe, whose capital is believed to have been at Adjanırı, five miles east of Trimbal The Åbhiras, according to the Puranas, remained independent only for sixty seven years The Rishtrakůtas then seem to have exercised suzerainty over Baglun Under them Mayurakhand (the modern Marhlında ) was a fort of great importance, as it was from here that the Rishtrahita King Govinda III (785-810 A D) issued his two copperplate grants, both dated A D 808 It is not certain that Maytral bandı was the capital of the Rashtrakatas After the overthrow of the Rashtrakůtas by Tailapa Chalukya about 970 AD, tho suzerainty of Nasıl and the North Deccan scems to have been divided between the Chaluhyas of Gujarat on the North and the Chalubyas and Kalachars of Kalyan till 1182 A D The Yldavas of Chandor and Dovagırı then cxcrcised lordshup over Biglin It is mentioned in the Rash traudhahivya that Yasasvin, Sohada and Harihara, brothers of JALharaja of Kanouj, accepted service under king Jayasınhadeva of Anahıllapura (Gujarat) Harihara got the kingdom of Idar, while the other two returned to Kanuaj, whence they again set out for conquest. Sohada como in the land of Ahıras and Bhills in the Nasth district and at Pippalgram, he killed Abiras and five hundred Bhulz in battle and established bumself at Pippalgaon Yasasvin, on the other liand, married the daughter of Rimadera of Deragin and got from lm the vilago of Talakunhana Gajamalladera seems to have extended hus possessions by taking somo country under the stay of Allaudin His son Malugi scoms to havo made still further extensions, as it is mentioned that he conquered in battle tho Yldara hing Rimarlja, whom he released at the request of lus famous minister Hemadrı by making lum lus feudatory. At tho end of the thirteenth century Biglin 13 mentioned as a district dependent on Gujarat, bordering on this dominions of His son ·xvi NTRODUCTION. Ramdev, the Devgiri king. In 1297, Ray Karan, the last of the Anhilvada kings of Gujarat, on his defeat by Ulagh Khan, Ala-uddin's general, with the help of Ramdev of Dergiri, for several years maintained his independence in Baglan. In 1306, Ala-uddin's general Malık Kafur encamped on the borders of the Deccan, and sent Ray Karan an order to deliver up his daughter Devaldevi, then a girl of thirteen years. Ray Karan refused to give up his daughter, and as a last resource, in spite of the objections to marrying her to a Maratha, agreed to the proposal of Ramdev of Der. giri that she should form an alliance with his son Shankaldev. Ulagh Khan, the Gujarat general, was ordered to force his тау through the Baglan hills. For two months Ray Karan defeated all his attenupts, but at last the Blusalmans prevailed. Ray Karan was defeated and forced to Ay, leaving his elephants, tents and eqipage on the field. Ulagh Khan persued him without success. While balting for two days mithia & march of Devgiri, some thirce hundred of his troops tent without leave to see the cases of Ellora. On the way they fell in with a party of Hindu horsemen, and after a sharp fight, secured the lady whom they wero escorting, and found that she has the princess Deraldevt. She has carried in triumph to Delhi and became the wife of Khizr Khan, Ala-ud-Din's son. In the same year, when Ramder of Deragad agroced to hold his territory as a tributory of Delhi, his power was extended to Navsari in Gujarat. This must hare incladed the possession of Baglan. In 1370, after the overthrow of the Hindu prince of Dergiri, Baglan at least in nama became subject to the Muslaman rulers of Devgiri or Dayltabad. It was lålugi's grandson Ninadera, who seems to havo founded the hingdom of Bigulas at Mayuragiri. He took Slligiri (Saler) from Mahesa, the chief of the Gopas, and gradually occupied the forts of Mayurichala (Malher) and Pisol and fixed his hcad quarters at Jaitrapari' (JaitApara), a villago near tha Bulber 1 Tho Deglas chief's heal.quarters were at Jaitraptra, Tillago near the Wolher fort, which is former times is hid to have been a largo place, tho Telus' kouses along bunleriaz 100 It is gow nearly deserted though there aro remans of Aumerous callingt esil Gazetteer ·INTRODUCTION. xyü fort. The Tarikhi-i-Ferozshahi says that about 1340 A. D. the mountains of Mulher and Salher were held by a chief named Mandev which seems to be a mistake for Nånadeya. The establishment of a kingdom in Nasik by the Bågulas can thus be fixed in the beginning of the forteenth century from their own record and their claim to have occupied the Deccan from the fourth century does not thus seem to be correct. In 1347 in the disturbances, which caded in the Deccan becoming independent of Northern India, the Bahamani kings seem to have lost hold of Biglan In 1366, in the reign of Mahammad Shah Bahamani I, the Baglan chief is mentioned as making common cause with, and sending troops to help the rebel Bairam Khan Mazindarani, who was causing disturbances near Danltabad. The Biglan chief" with many supporters accompanied Bairam Khan to Paithana but on hearing of the Bahmani king's approach, deserted the cause and fed. A for years later, in 1370, when Malik Raja, the founder of the Faruki dynasty, established himself in Khandesh, he marched against Raja Baharji, the Baglan chick, and forced him, to pay a yearly tribate to Delhi. This Baglan chief claimed to be of the stock of the Kanouj Rathods and to have been established in Baglan since 300 A. D. They claimed to have at first been independent, coining their own money, and stated that they afterwards lost their power, and paid tribute to Gujarat or to tha overlord of the north Deccan, whichever happened to be the stronger. Each chief on succession took the title of Baliarji.' At the close of the fourteenth century, on the establishment of tho Musalman dynasty of Ahmadabad, Biglan secms to hayo become tributary to Gujarat. In 1429, Ahmad Shah Bahmani I., who was then at war with Gujarat, laid the country waste, and unsuccessfully attempted to take the fort of Tambola. About 1490 it is noticed that, under the able government of two brothers Malik Wagi and Mahk Ashraf, who were in power in Daulatabad, the robbers, who infested Baglan wero brought under subjection, and 1 Baharji cazzot bo etactly identified with Bagala, the title of the chiefa of Dagian, It may be from Dhaitaia but that is the name of some of these chiefs and not their title ·XVI INTRODUCTION the roads, for the first time, were safe enough for merchants and travellers to pass without guards In 1499 Ahmad Nizamshah, the founder of the Nizamshai dynasty, compelled the Biglan chief to pay him tribute After the conquest of Ahmadnagar by Baha durshah in 1539, Baglan seems to have been under Gujarat control, as in 1548 the Båglan chief is mentioned as serying the Gujarat king with 3000 horse In 1573, when Gujarat was conquered by the Emperor Akbar, Baharji of Baglan came with 3000 horse and paid his respects to the Emperor at Surat He afterwards did good service by handing over the Emperor s rebel brother in law Mirza Sharaf ud din Hussain whom he seized on his way through Baglan Baglan is described in the Ain 1 Akbarı ( 1590 ) as a mountain ous well peopled country between Surat and Nandurbar The chief was of the Rathod tribe and commanded 8000 cavalry and 5000 infantry Apricots, apples, grapes, pineapples pomegranates and citrons grew in perfection It had seven forts, two of whuch, Mulher and Saler, were places of unusual strength When he conquered Khandesh in 1599, Albař attempted to take Baglan Pratapshah, the chief, was besieged for seven years but as there was abundance of pasture, grain, and water, and as the passes were most strongly fortified and so narrow that not moro than two men could march abreast Akbar was in the end obliged to compound with the chief giving him Nizampur, Darta, and Badur with several other villages In return Pratapshah agreed to tale care of merchants passing through his territory, to send presents to the Emperor, and to leave one of his sons as a pledgo at Burhanpur The chief was said to bave always in readiness 4000 maros of excellent breed and one hundred elephants He is also said to haro coined mahimudis Pratápa Shah seems to have good relation with Emperor Jahang', as is evident from the Jahangir Charitra composed by the author of tho present poem at tho instance of Pratapa Shalı 1 On Friday the 21th Raja Dhargir Zamındar of Baglins, came and Waited on me Ilis game is Pratap erery Raja there has been of that place ·INTRODUCTION. xix In 1629-30 Khaja. Abul Hasan, who was sent with 8000 horse to recover Nasik, Trimbak, and Sangamner from Khan Jahan Lodi, marched through Båglan and the chief met bim with 400 horse. A grant, dated 1635 shows that Biglan was afterwards ruled by Bhairava Shah, Pratap Shah's successor, Io 1409 the chief of S'aler and Mulher furnished 3000 men towards the force that was posted at Ramnagar in Dharampur to guard Surat from attack by Balıkkambar of Ahmadnagar. In 1637 Biglan was attacked by Aurangzeb." The chief submitted and was made commander of 3000 horse. He received they call Bharjiy He has about 1,500 horse in his pay ( mauajibkk war), and in time of need he can bring into the field 3,000 horse. The province of Baglana lies between Gujarat, Khazdes, and the Deccaz It has two strong forts, Saler and Nåler (Muler ), and as Muler is in the midst of a populous country he lives there himself The country of Baglana has pleasant springs and running waters The mangoes of that region are very sweet and large, are gathered for nino months from the beginning of immaturity until the end It has many grapes, but not of the best kiads The aforesaid Raza does not drop the thread of caution and prudence in dealing with the rulers of Gujarat, the Deucan and Khandesh He has never gone himself to see any of them, and if any of them has wished to stretch out his hand to possess his kingdom, he has remained undisturbed through the support of the others After the province of Gujarat, the Deccan, and Khandesh came into the possession of the late king ( Akbar ), Bharjiv came to Burhanpur and had the honour of kissing bis fest, and after being enrolled among his servants was raised to the Tuansab of 3 000 At this time when Shah Jahan went to Burhanpur, he brought eleven elephants as an offering He came to Court 1n attendance on my son, and in accordance with his friendship and service was dignified with royal favours, and had presented to him a jewelled sword, an elephant, a horso, and dress of honour After some days I conferred on bom three rings of jacinth (p&qût), diamond, and ruby. demoirs of Jahangir p 396. 1 of Between Khandesh and the Surat coast lies the district of BAGLANA It is a small tract, stretching north and south for about 160 miles from the Taptı river to the Ghatmusta hills of the Masih district, and 100 miles east and west across the Gbats It contained only a thousand yıllages and Bine forts, but no town of note Small as was its area, its well watered valleys and hillslopes smiled with corn fields and gardens, all kinds of fruits grow here and many of them were famous throughout India for their excellence. The climate, except in the rainy season, 19 cool and bracing Tłe State vas farther enriched by the fact that the main lize of traffic between the Deccan apd Gazerat liad run through it for ages.

·INTRODUCTION the grant of Sultanpur and Ramdagar in Dharampur on paying a yearly tribute of £ 10,000 (Rs 1,00000) Biglan was famous for its temperate climate, its streams, and the abundance of its trees and fruits It was 200 miles long and broad, with thirty petty divisions and about 100 yıllages It was bounded on the north by Sultanpur and Nandurbar, on the east by Chaqdor, on the south by Trimbak and Nask and on the west by Surat and the territory of the Portuguese According to the traveller Tavernier (1640-1666 ), Baglan, under which he included North Konhan except the Portuguese territory, was A Rathor family claiming descent from the royal horse of ancient Kansu) had ruled this land in unbroken succession for fourteen centuries The Rajahs styled themselves Shah and used the distinctive title of Baharji. They corned money in their own names and enjoyed great power from the advantageous situation of their country and the impregnable strength of their hill forts, two of which, Saler and Mulher, were renowned throughout India as unconquerable Bat this posit on and these strongholds became the cause of their ruin when the Mughals conquered Guzerat and Kbandesh and wanted to join hands across Baglana An independent prince and master of mountain fastnesses could not be left in possession of the main route between these two provinces of the empire The great Allar had lavaded the district but after & scren years fruitless siege he had compounded with the Rajah, Pratap Shabby ceding to him several villages as the price of protection to all merchants passing through his land Bairam Shab was now seated on the throne of Pratap Aurangzeb sent an army of 7000 men under Malozi A Decoani oflicer in tho Imperial service and Duhammad Tahir Khurasan] (afterwards Wazir Khan) to besiege the capital Julher This fort covers the spacious top of a low hill close to the Nosim river 9 miles north-east of Saler As is the case with all Daccanı forts it shelters a walled village lower down the hill side alled the Barı or in the language of further south the Pettab Hero lived the Rajah and his family On 16th January 1638 the Mughal army in three divusions stormed the lower fort or Bari with heavy loss on both sides Tho Rajah with some 500 men retired to the upper fort and was there blockaded A months close investment reduced him to submission He sent his mother and minister to offer to Aurangzeb the leys of his other e ght forts and to bez for himself a post in the Emperor s service (15th February) The overturo was accepted he was created a Commander of Three Thousand and consoled with 4 estate in Sultanpar a district in Khandesh north of tho Taptı. On 4th June bo traonated Mulber his kingdom was sopered and its revenue fixed at 4 lakhs for the present. A month later his kioman Itadba surrendered the fort of Popla 9 miles south of Saler One hundred and twenty pieces of artillery large and small, were seized in the forts, Sarkar s History of Aurangzeb pp 60-53 ·INTRODUCTION, Ixi enriched by the passage of the great stream of traffic betireen Surat and Golkanda. The country was full of banian, mango, moha, cassia, Thajur or wild date, and other trees. There were vast numbers of antelopes, hares, and partridges, and towards the mountains were wild cows. Sugarcane was grown in many places and there were mills and furnaces for making sugar, The ways were safely guarded. In 1670 Moro Trimal, one of Shivaji's officers, took Saler. In 1972 Såler was besieged by Muhabab Kluin, but a furce, sent by Shivaji to raise the siege, after severe fighting, succeeded in driving off the Moghals. In 1964, Prince Muhammad Azam gained the fort by promises and presents. In 1723, tho Nizam establi himself as an independent ruler in the Deccan; and, under him, thero was a cominandant at Mulher and a governor of Biglån. In 1751, Saler and Mulher are mentioned as the chief places in Biglia, whero Baglanıque, balf Marathi and half Gojarati, was spoken. In 1795, after the battle of Kharda, in Ahmednagar, Biglån was ceded by the Naizám to the Peshwa, and along with Khandesh, formed the charge of a Sarsubhedâr, named Balaji Sakhârâm, who took a prominent part in the Bhil massacres of that time. The fort of Såler is said to have been given by the Peshwa for dress money to Råni Gahinâbîi, the wife of Govindråv Gaikwår. After the Peshwa's defeat, Baglån passed to the British, by the surrender of the fort of Mulher, on the 3rd of July 1818. TIN 1869 Baglan formed part of Khand sh, when it was transferred to Nasik. In 1875, Baglan, with its two petty divisions of Jäykheda and Abhona, was divided into two subdivisions, Biglan with its liead-quarters at Satana, and Kalvan, Saler is at present in the Navsari district of H. H. the Mahirajah Gaekwad." The Ms. Material. The present edition of the Rashtraudha- Vans'a Kavya has been based on the single Ms. of the poem hitherto known. It was found accidently by Mr. R. A. Shastry while examining the Mss. collection of a Deccani Brahmana in Baroda. It bears the date of Samvat 1745 and consists of 60 leaves. 1 Much of this a formation is taken frota the Nasık Gazettcer,

·Genealogy of the Bâgulas of Mayûragiri
नारायण King of Kanonji
राष्ट्रांड
वीरसेन
कान्तिवीर
।
साहसीयार्जुन
मल्लिकार्जुन
-
जयशील
गद्वाज
कासन
गोपचन्द (बागुल)
।
महाकलिङ्गदेव
।
त्रिपुरारि
रासेन
अर्जुन
भीमसेन
बहालदेव
वत्सराज
नागनाथ
परशुराम
राघव
विरावपाल
परेश

·सुरेश* कान्हर । सिंहन जासराज (ruled over Kanouj) (got the हरिहर यशस्वान् (went to the सोहड South and married (went to the South fort of Iddir) the daughter of Rd and got the title madeva of of Sitamba for Devagiri) his line) गजमल्लदेव मागि नानदेव ( took possession of the forts of Saler, Mayuragiri, and Pusola and fixed lis head-quarters at Jaitapura) एकदेव रागसेन राम वीरसेन नामदेव । जोपिदेव भैरव डोमराज महादेव भैरव जयदर्ग वीरसेन or वीरमशाह नेमदेव नारायणशाह घाउदेव लक्षपीर अम्यदेव प्रतापशाह हरिहर चतुर्भुज राजसिह भैरवसेन

·CONTENTS.
Introduction iv-xxi
Genealogical table xxii-xxiii.
Text1-118
I राष्ट्रीटवंशोत्पतिः
II महेश्वरवरमदानः
III शालागिरिमयूरगिरिग्रहणप्रतिकलहः
IV नानदेवराज्याभिषेकः
V भैरवसेनोत्पत्तिः
VI भैरवसेन विजयः
VIT वीरमसेन विजयः
VIII शालागिरिविजय.
IX नारायणशाहाभिपेकः
x राज्यमहोत्सवः
XI वैरिवीरपरिभवः
XII गोदावरीयानाप्रसङ्गः
XIII मृगयाविहारयासुदेवपुरीविजयः
XIV 'वसन्तमण्डितवनविहारः
XV जलकेलि-ऋतुवर्णनम्
XVI नारायणराजधानीमध्याहसायाहवर्णनम्
XVII कामक्रीडाप्रातःकालवर्णनम्
XVIII तुलापुरुषसोमयागादिविविधधर्मवर्णनम्
XIX शाहमुरादसमागमकौतुकः
XX निजामशाहविजयः
Indexes 1-1
Corrigenda 5

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यम्।
श्रीमान् भूतसमूहनिर्मितिविधौ यः संस्मृतो वेधसा
गोविन्देन चराचरस्थितिविधौ यः सादरं वन्दितः।
यः स्वात्मन्यखिलप्रपञ्चविलये सम्भावितः शम्भुना
सोऽयं विश्वजनीनचारचरितो लम्बोदरः पातु नः ॥१॥
दैन्यं याति पितामहे परिहते दैवेन देवेश्वरे
भूतानां निवहे निमजति महाकल्पान्तकालोदये ।
निश्शाङ्क जगदीश्वरो विहरते यन्मण्डलस्याश्रया-
न्मार्तण्डाय जगच्छरण्यचरणाम्भोजाय तस्मै नमः ॥२॥
जायन्ते सकलानि मगलतनोभूतानि पूतात्मनो
यस्मानूनममूनि येन विभुना जातानि जीवन्ति च ।
लीयन्तेऽपि च यत्र सैन्धवशिलाखण्डानि सिन्धाचिव
श्रीनाथाय सनातनाय महसे कस्मैचिदस्मै नमः ॥ ३ ॥
यस्य द्वारि पुरारिवारिजभवस्वर्गश्वरादित्रय-
स्त्रिंशत्कोरिदिवौकसः सुरलतापुप्पोपदापाणयः ।
श्रीमानस्तु पुरस्सरोऽस्तु भगवानेवेति सम्भावय-
न्त्यन्योन्यं तमनन्यमानसतया श्रीरामचन्द्रं भजे ॥४॥
हिमाचलतपःफलं कुचपराजितभीफलं
चलं मदनभूपतेर्भववितिचिस्फूर्जितम् ।
नमद्विबुधमण्डलीमुकुटहीरनीराजित
महः कनककेतकीकुसुमकान्ति चन्दामहे ॥५॥

·प्रथमः सर्गः। मही तोयं तेजः सततगतिराकाशमिति य- समस्तं त्रैलोक्यं प्रभवति यदिच्छाविलसितम्। यदीयो निश्वासः परिणमति वेदैकवपुपा महादेवो देवो गुरुतरमुदे वो भवतु सः ॥ ६ ॥ मुदा किमपि नृत्यतो नटनरेन्द्रचूडामणे- श्चिदम्बरसभापतेरमरमौलिभिर्वन्दितम् । चमत्कनककिङ्किणीमुखरनूपुरप्रोल्लस- त्पदाभिनयताडितक्षितिपरागमाराधये ॥७॥ कल्याणि वाणि करवाणि तवापि कामं दुरजाड्यहरणं चरणप्रणामम् । एपा नवीनरचना मम येन विद्व- चेतश्चमत्कृतिकरी प्रसरीसरीति ॥८॥ सन्तः समस्तनिगमागमतत्वनिष्ठाः श्रीमत्प्रणामविधये करसम्पुटोऽसौ । पनां ममाभिनवनिर्मितिमादरेण निर्मत्सरेण मनसा परिशीलयन्तु ॥९॥ काव्यं कर्तुमजानताऽपि यदयं यनो मयारभ्यते राष्ट्रीढक्षितिपालवंशमहिमा सोऽयं समुज्जृम्भते । यत्सूते सलिलं नितान्तविमलं चन्द्रोपलः शीतलं सोऽयं सान्द्रसुधामयस्य महिमा शीतयुतेः केवलम् ॥१०॥ राष्ट्रीढवंशोद्भवभूमिपाल- ललाममालां गुणवर्णनीयाम् । श्रीशाहनारायणसन्निदेना- ष्ट्रीरुद्रनामा कविरातनोति ॥ ११ ॥ पुरा कदाचिन्नतये समेता. न्देवाननुज्ञाप्य गृहाय सद्यः । कात्यायनीमईमृगाङ्कमौलिः फैलासशैले रमयाम्यभूय ।। १२॥

·३ राष्ट्रीटवंशमहाकाव्ये । वाग्देवता वैणिकवायनादै- मनोहरैरप्सरसश्च नृत्यैः। गीतामृतैस्तुम्बरकम्बलाद्याः सिपेविरे शैलसुतामहेशौ ॥१३॥ परस्परप्रेमभरानुवन्धा- दभिन्नचित्ताविव शोभमानौ । अन्योन्यभूपापणवन्धरम्य तत्रान्तरे द्यूतमदीव्यतां तौ ॥१४॥ निजैरपा स्मितसङ्गासाहै- रनामूढे सति चान्द्रच्डे । मेनाकिशोरी गिरिशस्य सर्वां चन्द्रादिभूपामचिरादजैपीत् ।। १५ ।। भूयो रिरंसामधिगत्य पत्युः शुचिस्मिता हैमवती पमाण । इमानि मे वल्लभ भूपणानि यदि स्युरन्यानि तदा रमख ॥ १६ ॥ इति प्रियाया गिरमाकलय्य प्रीतिप्रकोपारुणलोचनश्री। जटाकलापादिवपुःमदेशा- दादाय सर्वाभरणं दिदेश ॥१७॥ रित्तरदावलिमौलिगवा- भङ्गमसद्गाकलितान्यसङ्गा । सखीपु चिस्मेरमुखीपु याला कोपाकुला तानि मुमोच कान्ते ॥१८॥ ततो महेशः स्तुतिभिः प्रणामः सन्तोपयामास नगेन्द्रकन्याम् । तुष्टा ददौ मन्मयराजधानी सस्सै भवानी पणभूषणानि ॥ १९॥ .

·प्रथमः सर्गः।
कात्यायनीपाणिसरोजकोश-
विलोलिताक्षक्षपितादथेन्दोः ।
गर्भान्वितैकादशचार्पिकोऽभू-
दभूतपूर्यप्रतिमः कुमारः ॥ २० ॥
यालो विशालोदयभूमिपालो
भावीति भाग्याक्षरभासिभाला।
गौरीगिरीशौ पितरौ स नत्वा
तुष्टाय पुष्टाननचन्द्रशोभः ॥ २१ ॥
आद्यत्रिवेद्याद्यनयद्यविद्या-
विद्योतितब्रह्ममुग्खैकवेद्यौ।
त्रिलोकहेतृ भयसिन्धुसेतू
युवां चिदानन्दघनौ स्मरामि ॥ २२ ॥
इत्थं कुमारस्तुतिकौतुकेन
प्रमोदपीयूपनिमग्नचित्तः।
तस्मै चरं साम्यशिवो दयालुः
श्रीकन्यकुब्जेश्वरतामरासीत् ॥ २३ ॥
अत्रान्तरे काचन लातनाख्या
समेत्य देवी गिरिजाहराभ्याम् ।
विलीनभूमीपतिकन्यकुब्ज-
राज्याधिपत्याय शिशुं ययाचे ॥ २४ ॥
साम्यः शिवः प्रार्थितयोगतुष्ट-
स्तस्याः करे यावदिम दिदेश ।
तापसभायां सासापरासी
च्छीचीरभद्रो नरकेसरीय ॥ २५ ॥
स वीरभद्रः समरेकजेनं
म्वद्नं फुमाराय किल प्रदाय ।
विधाप गौरीशिवयोः प्रणाम
सायाप साधाप तिरोपभूव ॥ २६ ॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
एपा भवानीगिरिशौ तदानी-
मामन्य चादाय करेण डिम्भम् ।
पश्यत्सु देवर्पिगणेषु सद्यो
नभस्तलं विद्युदियोजगाहे ।। २७॥
नारायणो नाम नृपः सुतार्थी
यत्रेश्वरं ध्यायत्ति सूर्यवंश्यः।
सा रुद्रदत्तेन सहामुनास्सि-
नवातरत्काञ्चनमेखलेन ॥२८॥
अलक्ष्यदेहा तमवोचदेपा
राजन्नसावस्तु तवैकसनु।
अनेन राष्ट्रं च कुलं तवोद
राष्ट्री(ष्ट्रो)ढनामा तदिह प्रतीतः ॥२९॥
आकर्णपनद्भुतभारती तां
ददर्श राजा पुरतस्तनूलम् ।
धनुर्धरं काममनोभिरामं
राजीवनेत्रं मुखनिर्जितेन्दुम् ॥ ३० ॥
प्रमोदयाप्पातलोचनोऽसौ
सवेपथुः कपटकिताशयष्टिः।
चिरादभून्नन्दनवनचन्द्र-
विलोकनानन्दतरगसिन्धुः ॥ ३१॥
उत्सनमारोप्य निपीय वक्र
मुखः परिस्पृश्य करोदरेण ।
नृपस्तथा नन्दनमण्डनेन
यथा मुकुन्देन ननन्द नन्दः ॥ ३२ ॥
लाभः सुतालिगनतो न कश्चि-
दालिगने कण्टकडिम्भपीटा।
मानन्दमालिद्वितुमेप राजा
नालिनितुं चापि तमाचमा ॥ ३३ ॥

·प्रथमः सर्गः। अथ प्रजानेत्रचकोरचन्द्र कुमारमादाय पुरं प्रविश्य। चके कृती गौतमदिष्टकाले स सौवसौराज्यपदाभिषिक्तम् ॥ ३४ ॥ विद्याश्वतस्रः किल गौतमः शस्त्रं पडास्यान्निगम गिरीशात् । सानन्दमध्यष्ट कुशाग्रबुद्धि- यजेष्ट वीरः समरेपु शत्रून् ॥ ३५ ॥ सर्वाभीष्टमवाप पण्डितजनो दण्डं च दुष्टो जनो भूमिौरिव दीप्तिमाप परमां सर्वा ननन्दुः प्रजाः। मार्तण्डान्वयमौलिहीरमुकुटे राष्ट्रौढपृथ्वीपती सन्मार्गेण चतुःसमुद्रपरिखं भूमण्डलं शासति ॥ ३६ ॥ यत्कीर्तिनिजगत्सितीकृतिकृते कृखा प्रतिज्ञामिमां तत्का विशदीचकार सकलं भूभूधरादि क्षणात् । नो शक्ता मलिनारिवऋविशदीकारे प्रतिज्ञाक्षते- बीडाव विलय सागरगिरीन्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ ३७ ।। श्रीमद्वागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्येऽस्मिन्नयमादिमो निरगमत्स! निसर्गाज्वलः ।। ३८ ।। ॥ इति श्रीमखिलभूपालमौलिशालिमाणिक्यमालामरीचिवीचिसमर्चितचरण- सरोजमयूरगिरिकेसरिश्रीनारायणशाहमहाराजोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्र- कवीन्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये प्रथमः सर्गः समाप्तः ॥

·.यष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
द्वितीयः सर्गः।
तदीयसूनुर्महनीयसेनः
पराक्रमन्यकृतभीमसेनः।
शशास भूमीमय वीरसेनः
प्रतापसंशोपितवीरसेनः ॥१॥
नृपेण तेनाजनि कान्तिवीरः
प्रचण्डमार्तण्डकृलैकधीरः।
यात्रासु पङ्कीकृतसिन्धुनीरः
परावलीदीपशिखासमीरः ॥२॥
तसादभूदद्भुतभागधेयः
श्रीसाहसीयार्जुननामधेयः।
नारीचकोरीनयनकपेयः
क्षीरोदरिन्दुरियाप्रमेयः॥॥
तस्मान्महीपालकुलावतंसः
श्रीमल्लिकापूर्वपदोऽर्जुनोऽभूत् ।
तस्यात्मजोऽभूजयशीलनामा
प्रौढप्रतापेन सहस्रधामा ।। ४ ।।
गङ्गाजलो नाम ततो नरेन्द्रा-
न्महीपनिधर्मरतिर्यभूव ।
असावतीनेऽपि विशालकाले
मनोभिरामं तनयं न लेमे ॥५॥
निधाय राज्यं सरियेषु राजा
तपोवनं प्राप्य पधूमहाया।
श्रीलाननायाः कुलदेयतायाः
प्रमत्तये भूरि तपक्षचार ॥६॥

·द्वितीयः सर्गः।
..
वामे करे कोकिलमुद्दहन्ती
तदन्यपाणी कमलं भजन्ती।
वर वृष्णीष्वेति नृपं बदन्ती
देवी पुरस्तात्मकटीयभूव ॥ ७॥
तेजोमयीं तामवलोक्य मूर्ति
महीपतिर्विस्मयगद्गदाभिः।
मातर्जयेत्यादिपदावलीभि-
नुनाव संसारसमुद्नौकाम् ॥८॥
अथ प्रजां प्रार्थयति क्षितीशे
देवीभुजाभ्यां पृथुकावभूताम् ।
तयोर्वरीयान्किल कालसेनो
वीरः कनीयानथ गोपचन्द्रः॥९॥
तौ बालवीरौ रणरङ्गधीरी
समर्प्य गङ्गाजलपार्थिवाय।
कामस्य दात्री जगतां विधात्री
तिरोबभूवागतपालयित्री ॥ १० ॥
स भूमिपालः कुलपालनार्थ
निनाय चालौ निजराजधानीम् ।
वितायमानक्रतुरक्षणार्थ
रघुप्रचीराविव गाधिसूनुः ॥ ११ ॥
सिंहासनं मण्डयमानमेनं
श्रीकालसेनं स्वपदेशभिपिच्य।
स्वयं विमानेन समेत्य राजा
पुरन्दरार्दासनमध्युवास ॥ १२ ॥
निर्विश्य सौराज्यग्वं चिराय
श्रीकालसेनः फिल गोपचन्द्रम् ।
निधाय राज्ये गुरुगीतम-
स्तपोवनं तामना जगाम ॥ १३ ॥

·or
राष्ट्रौलवंशमहाकाव्ये।
स लातनायाअपि गौतमः
प्रसादमासाद्य वने तपोभिः।
ततो महाकालपदारविन्द-
योगादभूजयिनीनरेन्द्रः ॥१४॥
चक्रेश्वरीदत्तकृपाणभिन्न-
प्रतीपभूपालयलो यलीयान् ।
पुनः शतानन्दसखः स्वकीयां
स कन्यकुब्जा नगरी जगाम ॥१५॥
अवाप्य चैनां कुलराजधानी
मनुप्रणीतं चरितं विवृण्वन् ।
दिकचक्रवालं विजिगीपुराशा
ययायुदीनीं सह सोदरेण ॥ १६ ॥
जित्वा धनं पार्थिवचक्रवत्ती
दत्त्वा कुरुक्षेत्रमधि द्विजेभ्यः ।
निनाय गोविन्दपदारविन्द-
कथासुधाभिः कुशलं स कालम् ॥ १७ ॥
काशीश्वरो भूरियलैस्तदानीं
द्राधान्यकुजां नगरीमरीत्सीत् ।
वियोगसन्तापभरः शरोधः
सारैरिय प्रोपिनपङ्कजाक्षीम् ॥१८॥
ततस्तदाकर्ण्य च कालसेमी
निरस्तसेनोऽयरजेन साईम् ।
तुरङ्गरूटस्तरसाभिधाय-
नध्वन्यगायां यमुनामपश्यत् ॥ १९॥
भयङ्करां नीलगभीरनीरा
फलिन्दकन्यामयमाफलस्य ।
मुहुर्मुहुर्हितपाहुवीर्यः
पश्चात्मयातुं मतिमातनान ॥ २० ॥

·१० द्वितीयः सर्गः। क्षात्रो जघन्योऽयमिति वाणं पन्धुं रुपा भूपतिरायभापे। रे मुज्वबुद्धे(?) किमिवापगाया- मावारपारीणमिहावलम्बे ॥ २१॥ इत्थं सचिन्ते सति कालसेने छित्वा शिरः खं स्वयमेव सद्यः। कलिन्दकन्याजलमुत्तरीतुं कबन्धमस्मै विततार बन्धुः ॥ २२ ॥ नृपः पतङ्गेन पतङ्गकन्या- मुत्तीर्य घोरं समरं विधाय । निहत्य काशीपतिसैन्यभारं पुरी मृगाक्षीमिव निर्विवेश ॥२३ ।। ततो नृपः सोदरजीवनाथ चक्रेश्वरी सेचितुमाससार । संपूज्य तां पूजयितुं समूर्धा पाणी कृपाणीमुररीचकार ॥ २४ ॥ हस्ते तमालम्ब्य जगत्तयाम्बा वरं वृणीष्वेति गिरं जगाद । मातः परासोर्मम बान्धवस्य प्राणान्प्रयच्छेति वरं ययाचे ॥ २५ ॥ आनाय्य चिल्लीचटकाशरीर- संधारिणीभ्यां वनदेवताभ्याम् । शिरत्कयन्धायवनीशयन्धोः सा सन्दधे प्राणसमूहधाम्नी ॥२६॥ १may toमन्द.

·राष्ट्रीटवंशमहाकाव्ये। यत्तिर्यगासक्तममुष्य शीर्ष भयानक भासुरमर्मकाणाम् । तस्मादसौ यागुल इत्युदारां वाणीमभाणीदुचितां भवानी ॥ २७॥ ये चन्द्रगोपक्षितिपस्य वंश्या- स्ते वागुला इत्यभिधाय देवम् । ख्याता भविष्यन्ति समस्तलोके तमेवमुक्त्वा जननी तिरोऽभूत् ॥ २८ ॥ ततः समागत्य समेतसैन्यः प्रतापदूरीकृतविश्वदैन्यः । वुभोज भूयः सुभुजः सवन्धुः स कन्यकुब्जानगराधिपत्यम् ॥ २९ ॥ श्रीकालसेनः किल गोपचन्द्र महारथस्तत्र पुरेऽभिपिच्य। ज्योतिर्मयन्नमवतीमवन्ती पुरीमधिष्ठाय चकार राज्यम् ॥ ३० ॥ भूलोकचन्द्रादय गोपचन्द्रा- दभून्महापूर्वकलिङ्गदेवः। यो पागुलो बाहुबलादजेपी- कर्णाटलाटाङ्गकलिङ्गवङ्गान् ॥ ३१ ।। तस्मादधासीनिपुरारिनामा भूपालजम्बालनिदाघधामा । तदीयसनुः किल खड्गसेनः सौराज्यसिंहासनमध्युवास ॥ ३२ ॥ तसादभूवर्जुनभूमिपाल कण्ठेलसन्मौक्तिकरनमालः। ततो नृपोजायत भीमसेनः सङ्ग्रामभूमाविव भीमसेनः ।। ३३ ।।

·द्वितीयः सर्गः। एतत्तनूजोश्य जुगोप भूमि बल्लालदेवः कृतदेवसेवः । बल्लालदेवादश वत्सराज श्रीवत्सराजादथ नागनाथः ॥ ३४ ॥ तस्यापि सूनुर्नयनाभिरामः सम्पूर्णकामोऽजनि पशुरामः । श्रीराघवस्तस्य बभूव सूनुः श्रीराघवध्यानसमीरसूनुः ॥ ३५ ॥ तस्मान्महीपालविरावपूर्वः पालोऽभवत्पालितविश्वलोकः। अमुष्य सूनुः समभूत्सुरेशो यः सौरपाली नगरी जिगाय ॥ ३६॥ तदङ्गजा कान्हरनामकोऽभू- द्यशोभिराशोभितसर्वलोकः। तस्मादभूपतिचक्रवती श्रीसिंहनः सिंहसमानवीपः ॥ ३७॥ विज्ञातसर्वार्थविचारतवा- श्चत्वार एतस्य सुता बभूवुः। तेषां महीयान्महनीयकीर्तिः श्रीजाखराजोजनि पुण्यमूर्तिः ॥ ३८ ॥ तस्यानुजन्मा हरिशब्दपूर्वः श्रीमान् हरोऽभूचरितैरपूर्वः। जातो यशस्त्राननुजोऽस्य गेय. स्तस्यानुजः सोहटनामधेयः ॥ ३९ ॥ श्रीकन्यकुब्जानगराधिराजे भूमण्डलं शासनि जाखराजे । जगाम नत्वा विनयी जनेशं तहन्धुवर्गो गुणवान्विदेशम् ।। १० ।। .

·१३
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
ते सर्वभूपानवधार्य कृपा-
न्कुलावतंसा नरराजहंसाः।
गुणार्णवश्रीजयसिंहदेव-
पुरीमविन्दन्नमहल्लसंज्ञाम् ॥ ४१ ॥
पुरस्कृतास्ते गुणिनोऽधिजग्मु-
स्तस्याश्रयं प्राप्य गुणातिरेकम् ।
रथ्यागतो हार इवाम्बुजाक्षी-
वक्षोरुहाम्भोजसमाश्रयेण ॥ ४२ ॥
वैदेशिस्तैर्जयसिंहदेव-
भूपाश्रयात्मापि विशेपतः श्री।
गोविन्दवक्षस्थललम्यनेन
श्रीकौस्तुभेनेव समुद्रजेन ॥४३॥
प्रौढप्रतापैरखिलैरमीभि-
स्तदाश्रयादिग्वलयं विजिग्ये ।
विवेकसमाद्भवभीतिजालं
धर्मार्थकामैरिव निर्विरामैः ॥४४॥
स्ववीर्यलब्धं हरिशब्दपूर्वी
हरः स्वतन्त्रं पदमाप्तुकामः।
श्रीसारणेशं तपसा सिपेवे
दिना शिवाधा सहि राज्यलासः॥ ४५ ॥
परमसारणशङ्करपूजनै-
यहुतिथे दिवसेप्यतिवाहिते।
अनवलोक्य फलं विधुरोऽकरो-
रिहरोऽरिहरो हरवर्णनम् ॥ ४६॥
कत्तिसितनागा नागाजिनविरचितोत्तरासगा ।
सुरनरदनुजालम्या साम्यामूर्तिरादिमा जयति ॥ ४७ ॥

·द्वितीयः सर्गः।
सादितासुरकदम्बकीर्तये
देवदैत्यनरगीतकीर्तये।
कल्पितविभुवनैकपूर्तये
मामिका प्रणतिरष्टमूर्तये ॥४८॥
भवभयभक्षनं जनेश भसितभुजङ्गमभोगभूपिताइम् ।
सकलभुवनसंभवं भवानीविदितमहाविभवं भवं भजामि ॥४९॥
पातु मां पार्वतीचेताकुमुदानन्दचन्द्रमाः।
शङ्करः कोटिमार्तण्डप्रचण्डयुतिमण्डलः॥५०॥
यत्रेयं भगवति जाग्रति त्रिलोकी
जागर्ति स्वपति विलीयते क्षणेन ।
एकस्मै गततमसे नमोऽस्तु तस्मै
कस्मैचित्रिभुवनभूपणाय पुंसे ॥५१॥
वैकुण्ठे सति कुण्टे धातरि कातरीभवन्मनसि ।
शक्रे चक्रितदैवे कवलितगरलः शिवो जयति ।। ५२ ।।
यत्पौरन्दरमाधिपत्यमतुलं चक्रे स लङ्केश्वर-
स्तन्माहेश्वरलोचनाञ्चलचमत्कारैकलीलायितम् ।
यनिर्वाणमवाप राघवशरवातेन कालीपते-
स्तत्कैलासनिवासकम्पकुपितभ्रूक्षेपविक्षोभितम् ॥५३ ।।
मनसा वचसा च कर्मणा वा
भवतो नान्यदुपास्यदैवतं मे।
इह विश्वमनस्सरोजहंसो
भगवानेव महेश्वरः प्रणम्यः॥ ५४॥
इति नुतिवचनप्रसन्नगौरी-
परिवृदपादसरोरुहप्रणीतम् ।
हरिहरधरणीपतिः सुराज्यं
चिरतरमिडिरभूधरे चकार ॥ ५५॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये। श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिपवित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्ये शम्भुवरमदानललितः सर्गो द्वितीयोऽगमत् ॥१६॥ इति श्रीमदखिलभूपालमौलिशालिमाणिक्यमालामरीचिवीचिसमर्चितघरणसरोजमयूर- गिरिकेसरिश्रीनारायणशाहमहाराजोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवीन्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये महेश्वरवरप्रदानो नाम द्वितीयः सर्गः॥ तृतीयः सर्गः। ततो यशस्वी नृपसोहडश्च द्वौ भ्रातरौ जग्मतुरग्रजस्य । श्रीकन्यकुब्जानगरेश्वरस्य पादारविन्दार्चनसाभिलापौ ॥१॥ श्रीजाखराजक्षितिनायकस्य पादारविन्दं शिरसाऽभिवन्द्य । भूयोऽपि राष्ट्रौढकुलाद्रिसिंही दिकचक्रवालं ययतुर्विजेतुम् ॥ २॥ दस्यूनमुद्रान्पथिलंदभद्रा- नापीचनीतोरणमालवासान् । निहत्य तं चाऽथ विजित्य देश द्विजाग्रहारं कुरुतः स सारम् ॥३॥ जटीश्वरानुग्रहवृद्धतेजाः श्रीसोहडो नाम महीमहेन्द्रः । राष्ट्रमदामिष्टिमियाज पज्या ऋत्विकप्रदेयीकृतभूरिवित्तः ॥ ४॥ inay bo तब्यमुदान.

·१६ तृतीयः सर्गः। तस्मादकस्मानिरियाय धन्या. पुण्येति देवीद्वयमग्निकुण्डात् । राजानमाहेति भवानजय्यः सङ्ग्रामरङ्गे भविता रिपूणाम् ॥ ५ ॥ खदेवताभिः सह नूनमावां सिते त्वमम्ये परिपूजयस्व । अतः परं त्वत्कुलबागुलानां भविष्यतीदं विरुदं सिताम्बम् ॥ ६॥ ताज्यामिति प्राप्तवरो नरेन्द्रो जेतुं ययौ दक्षिणदिक्प्रदेशम् । स पिप्पलग्राममवाप्य तत्र व्यनीनशनाहलमण्डलानि ॥ ७ ॥ ततः समुत्थाय विधाय भाटी(?)- माटीकमानः किल वारिसङ्घयम् । लोकानशेपानवबाधमाना- नमारयत्पञ्च शतं स भिल्लान् ॥ ८॥ स वारिसङ्ग्राममवेक्ष्य रम्य- मानन्दमाविन्दत भूमिपालः। तां राजधानीमदधात्तदानी- मतिधिपत्तत्र नृपासनं च ॥९॥ श्रीसोहडाग्रप्रभवो यशस्खा. न्स रामदेवस्य सुतां विवाह्य । दुराक्रमे देवगिरी निपण्णो जुगोप पल्ली तलकुङ्कणाख्याम् ॥१०॥ १may be "राटी".

·१७
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
तस्मादधासीद्गजमल्लदेवो
विजित्वरो गुर्जरमालवानाम् ।
अल्लाबदीनं यवनाधिनाथ
निहत्य यस्तस्य महीं जहार ॥११॥
तस्मादभून्मालुगि नाम भूपः
सङ्ग्रामविद्रावितवैरिभूपः।
रणेऽजयद्यो नवलक्षसङ्ख्या
धनुर्द्धराधीश्वररामराजम् ॥ १२ ॥
हेमाद्रिनाम्नः सचिवोत्तमस्य
प्रणामपूर्वप्रचुरार्थनाभिः।
श्रीमालुगिर्देवगिरीशराम
सामन्तमाधाय पुनर्मुमोच ॥ १३ ॥
पाणिग्रहं कीर्तिमृगेक्षणायाः
सङ्ग्रामकेलीभवने विधाय।
विनिर्जितदादशराजचक्र
सहस्रधामेव रराज राजा ।। १४ ।।
दिवं गते मालुगिभूमिपाले
तदीयसूनः किल पेयिदेवः ।
दिक्सुन्दरीभूपणकीर्तिशाली
सिंहासनं पित्र्यमलञ्चकार ॥ १५ ॥
यो लङ्किवंशप्रभवं नवीन-
साहस्रदेशेश्वरमाहवे ।
विजित्य वीरेश्वरमायिदेवं
महापुरी पारडलीमधाक्षीत् ॥ १६ ॥
तस्मादभूपतिनानदेवः
सुवर्णपूर्णीकृतभूमिदेवः।
प्रतीपवीरानवजित्य युद्ध
य: पत्तनं जैत्रपुरं चकार ॥ १७॥

·१८
राष्ट्रोदयंशमहाकाव्ये ।
विजित्य यो गोपपति महेशं
जग्राह शालागिरिमुचशालम् ।
यन्मूर्ति दीपेन सुरा निशीधे
तमिस्रपक्षेऽपि सुखेन यान्ति ॥ १८ ॥
कल्पद्रुमाणां नवपल्लयानि
स्फुरत्मसनानि च कौतुकार्थम् ।
रामा यमामय मनोभिरामाः
करेण चिन्वन्त्यपरिश्रमेण ॥१९॥
यस्यान्तिके सभरदिन्दुपिम्यं
समुल्लसन्मन्दिरहंसबुध्या।
पुनः पुनः स्मेरमुग्वाः कुमाराः
करारविन्देन परिस्टशन्ति ।। २० ॥
यन्मेखलालम्बियलाहकौघे
तडिल्लनाविभ्रममुद्वहन्तीम् ।
पत्युः समीपेऽपि विराजमानां
सपननारी न विवेद बाला ॥ २१ ॥
यस्मिन्नगेशे नयनाञ्चलेषु
निधाय कालाधनमङ्गनाभिः।
सुधाकरे यग्निरणेजि पाणिः
स कालिमाऽद्यापि सुधांशुविम्ये ॥ २२ ॥
यस्येन्द्रनीलावलिशालिशृङ्गा-
मुत्तुगमायुम्वति भानुविम्ये ।
राहपरागनमतो द्विजेन्द्राः
लानादिकर्म द्रुतमाचरन्ति ॥ २३ ॥
यस्मिन्मृगाक्ष्यो मुखसाम्यलक्ष्मी.
परीक्षणाय क्षणधीरमिन्दुम् ।
कर्तु क्षिपन्ति श्रवणावतंस-
यवाकुरं चन्द्रकुरङ्गवशे ॥ २४ ॥

·तृतीयः सर्गः । १९ तारामणीन्दर्शयतेऽपि दातुं प्रतिक्षप प्राप्तवतेऽपि यन्न । नार्यां मृगाङ्काय मुखारविन्द- विलासमद्यापि न शिक्षयन्ति ॥ २५ ॥ यो वेधसा कौतुकिना हिमाद्रि- विन्ध्याद्रिहमाचलमन्दरेभ्यः । साराणि वस्तून्युपनीय चक्रे लकेशशैलादपि दुर्विलङ्यः ॥ २६ ॥ आस्थाय शालागिरिमीदृशं तं चिरान्मयूराचलमग्रहीत्सः। ततो जगच्छायनृपं क्रमेण विजित्य जग्राह पिशोलशैलम् ॥ २७ ॥ जित्वा नृपेभ्यो वसु नानदेवः श्रीयज्ञखेटे मखमाततान । अध्वर्यवे गौतमगोबजाय तद्दक्षिणं चादित यज्ञखेटम् ॥ २८ ॥ आभीरभूपालकुलकसिंह पराक्रमोत्सारितवीरसिंहम् । महीपतिर्मुक्तमुकुन्दसेवं जिगाय जन्ये जगरीकदेवम् ।। २९ ।। ततः कदाचित्स सुखोपविष्टो जैत्राख्यया वल्लभया कयाचित् । द्विजाग्रहारादिचिकीर्पयैव सम्मार्थितो जैत्रपुरं व्यतापात् ॥ ३० ॥ सा तत्र जैत्राभिधपद्मनेत्रा धरासुरेश्यो विततार सारम् । तुरगमातङ्गसुवर्णरूप्य- निकेतनक्षेत्रनवाम्बरादि ॥ ३१ ।।

·२०
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
पुराणि सा पोडश वेदविग्यो
महीसुरेभ्यः प्रददौ यथावत् ।
परश्शतारामतडागवापी-
कूपादि भूपालवधूस्ततान ॥ ३२ ॥
इत्थं नृपे धर्मवधूसहाये
तस्मिंश्चिरात्कुर्वति धर्मराज्यम् ।
अत्रान्तरे कोरितुरुप्कसैन्यै-
दिल्लीश्वरः शालगिरिं रुरोध ॥ ३३ ॥
कर्णाटलाटोत्कलचोलगोड-
कलिङ्गवङ्गादिसमस्तदेशान् ।
विजित्य यो रामगिरेरधीशं
श्रीरामरामं(ज) समरे जघान ॥ ३४॥
भूपालदिल्लीश्वरयोस्तदानीं
संवत्सरं घोरतरो रणोऽभूत् ।
दिल्लीपतेः सैन्यवलं विशालं
श्रीनानदेवस्य तु दुर्गमेव ॥ ३५ ॥
ते नानदेवं शतसतवीराः
सर्वरुपायैः समरेपु जनुः।
दिवं गते तत्र तदीयसून-
रध्यास्त सिंहासनमेकदेवः॥३६॥
रणेषु हत्वा यवनानशेपान
भीमात्मजं विझलदेवराजम् ।
जित्वा च शालागिरिवर्त्तमानो
निष्कण्टकं राज्यमसी चकार ॥ ३७ ।।
ततस्तदीयस्तनयो युभोज
भूपीठमावारिधि खड्गसेनः ।
गुरुं पुरस्कृत्य मखैरनेकै-
योविष्णुमीजे पशुबन्धमुख्यैः ॥ ३८ ॥

·तृतीयः सर्गः।
२१
."
स मल्लिकाख्यं यवनाधिनाचं
जित्वाप्टसाहस्रमुगूलवीरान् ।
हृत्वा ललिङ्गाचलमस्य नाथं
धृत्वा ददौ यन्दिकृते सभूपम् ॥ ३९॥
वेटाभिधाने नगरे कठोरै-
रावेष्टितो यो यवनेन्द्रवीरैः।
समेत्य सद्यः परिभूय सर्वा-
नमूमुचहल्लवरामराजौ॥ ४०॥
तस्मादभूहागुलवंशहीरः
श्रीरामनामा रणरङ्गधीरः।
पयोधिमध्यस्थगिरी निगूढ़
जघान योऽसौ कमलक्षितीशम् ॥ ४१ ।।
तदीयसूनुः किल वीरसेनः
सिंहासनं पैतृकमाससाद।
यो यावने लोहपुरे समन्ता-
दकालहोलोत्सवमाततान ।। ४२ ।।
दिवं गतेऽस्मिन्सति तत्किशोरे
सिंहासनाध्यासिनि जोपिदेचे ।
तदाऽचिरादर्भकनायकत्वा-
तदर्मराज्यं शिथिलाद्मासीत् ।। ४३ ॥
राष्ट्रं समन्तादभिवर्तमान-
महीभृतामामिपभावमाप ।
असावधाने सति नाम चित्ते
नाकाम्यते किं यपुरेव गृधः ॥ ४४ ॥
दिनकरकुलहीरवीरसेन-
क्षितिपकिशोरनरेन्द्र मेदिनी सा।
पहलमदगजेन्द्रमध्यवल्ग-
स्कलभकरस्थसरोजिनीच रेजे ॥४५॥

·२२ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । तत्र कोऽपि कलहः प्रकृतीनां सारवस्तुहरणाय भूव । वर्मनीय पतितामिपपेशी- भक्षणाय सरमातनयानाम् ॥ ४६॥ केचित्तत्र गिरीन्द्रदुर्गमपरे कोशं तुरङ्गान्परे निन्युः केऽपि मदान्धकुचरकुलं वाराङ्गनाः केचन । इत्थं लुपठनधोरणी क्षितिभुजामालोक्य पाटचरै- मार्गोऽसौ दिवसेऽपि दुर्गमतरः कष्टं तदानीमभूत् ॥ ४७ ॥ इत्थं वीक्ष्य प्रकृतिपुरुषाः केपि निर्विण्णचित्ताः सैपा शालागिरिनरपतेरुत्तमा राज्यलक्ष्मीः । माभूद्वैरिक्षितिपतिकरालम्बिनीति प्रशस्त ज्ञात्वा जग्मुः प्रथमपतेः सोदरं नानदेवम् ॥४८॥ तं मन्त्रिप्रकरमवेक्ष्य नानदेवः साम्राज्यं त्वधिगतकल्पमेव मेने । तयुक्तं विधिरपि कोविदः क्रियाणां प्रारम्भं घटयति भाविकानुकूलम् ॥ ४९ ॥ श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे। भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्ये प्राकृतमण्डलोत्थकलहः सर्गस्तृतीयोऽगमत् ॥५०॥ ॥ इति श्रीमदखिलंभूपालमौलिशालिमाणिक्यमालांमरीचिवीचिसमर्चितचरण- सरोजमयूरगिरिकेसरिश्रीनारायणशाहमहाराजोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्र- कवीन्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये शालागिरिमयूरगिरिप्र- हणप्रकृतिकलहो नाम तृतीयः सर्गः ॥

·२३ ।
चतुर्थः सर्गः
चतुर्थः सर्गः
सोदरस्थविरमन्त्रिसत्नियां
संविधाय नयकोविदस्ततः।
नानदेवनृपतिः सभागृह
शिश्रिये सचिववन्धुभिः समम् ॥१॥
गम्यतामिह मया न वेति तान्
पृच्छति क्षितिपतौ विचक्षणे ।
एक आह सचिवो जरत्तरः
पश्यता सकलमन्त्रिणां पुरः ॥२॥
आर्य कार्यजलधौ मनीषिणो
मन्त्ररूपतरणिं चितन्वते ।
सर्वकर्मणि विपद्विपश्चिता
कार्यसिद्धिरिह पाक्षिकी मता ॥३॥
राज्यदानविधये महीपते-
र्मार्ग एव वहनाय वा पुनः ।
त्वां नयन्ति किमितीति वेद को
मन्त्रिणां दुरवबोधमिद्भितम् ॥ ४॥
मत्रिणः किमु निसर्गवैरिणा
त्वत्सहोदरनरेन्द्रसूनुना।
प्रेपिता इह भवजिघांसया
किं वयं नु युवयोर्वधैषिणः ॥५॥
श्रूयते कतिचिदेपु मन्त्रिणो
म्लेच्छभूपत्तिमुपाश्रिता इति।
किन्त्वमी त इतरेऽथवा ततो
गन्तुमर्हसि न तत्र सर्वथा ॥ ६ ॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
इत्युदीर्य वचनं मुनिव्रते
तत्र मन्त्रिणि शिरः प्रकम्पयन् ।
कोऽपि वृद्धसचिवो महीपतिं
वक्तुमित्थमुपचक्रमे वचः ॥७॥
देव पाक्षिकविपत्तिशङ्कया
न क्रियेत यदि काचन क्रिया।
लोक एप तदजीर्णशङ्कया
भोजनेऽपि न कदा प्रवर्त्तताम् ॥ ८॥
वंशजामुपगतामपि नियं
कामिनीमिव गुणैकलालसाम् ।
खामुपेक्ष्य कुरुतेऽन्यगामिनी
यस्तदीयमयशो विचारय ॥९॥
भूपते दलपतेरुपाश्रया-
सौवदुर्गनिचये वशीकृते।
म्लेच्छभूमिपतिभिस्तदा कथं
हन्त यागुलगतिं विचारय॥१०॥
भूतिभचकमपास्य संशयं
गन्तुमत्र कुरु तूर्णमुद्यमम् ।
तनिहत्य कुलराज्यघातकान्
चन्धुसूनुमभिषिञ्च तत्पदे ॥११॥
चालनायकतया भिदां गतं
वीक्ष्य राष्ट्रमधिपस्य मत्रिणः
खां प्रगल्भपमन्वयोवं
संविहाय शरणं व्रजन्तु कम् ॥१२॥
इत्यमस्य वचनामृतं हितं
नीतिरीतिचतुरं मनोहरम् ।
सर्वसभ्यजनताभिनंदितं
मेदिनीपतिरुरीचकार तत् ॥ १३ ॥

·चतुर्थः सर्गः। कि परेण वचसा मया स्वयं कार्यमेव कुलराज्यरक्षणम् । इत्थमुक्तवति भूपतौ गुरु- गौतमान्वयभवोऽप्यवोचत ।। १४ ।। वेधसोऽपि सुतरामभीप्सितां निर्णयामि भवति क्षितीशताम् । अत्र कार्यविपये विलम्बन केवलं पुरुपकारकम्पनम् ॥ १५ ॥ मा दराद्य कुरु राष्ट्रदं मखं सोमयागमथवाऽत्र दक्षिणम् । तृर्णमेव निजवंशमेदिनी- कामिनीकरपरिग्रहं कुरु ॥१६॥ इत्यवेत्य वचनं पुरोधसो राष्ट्रदं मखमियाज भूपतिः। ऋत्विजोऽथ सकलानपि द्विजान वृत्तिधेनुकनकैरपूपुजत् ॥ १७ ॥ मन्त्रिणः स्वसुहृदस्तथा सखीन् पार्श्वगानपि यथोचितं नृपः। अम्बराभरणरबहेमभि. 'स्तोपयनविशदङ्गनागृहम् ।। १८ ॥ पार्थिवोऽथ निशि निद्रयाश्रितः समवृत्तिषु पवित्रविग्रहः। कामपि प्रियतमा मदालसा पर्यरन्ध कठिनोन्नतस्तनीम् ॥ १९ ॥ आरुरोह मदमन्दगामिनं घण्टिकारवमनोहरं गजम् । सुन्दरीचमरयुग्मवीजितः सन्ददर्श नटनर्तनोत्सवम् ।। २० ॥ रा.

·२६ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । प्रातराहितयथोचितक्रिया प्राप्तभूपणविधिः सदो गतः । भूपतिर्द्विजगणाय सादरं रात्रिवृत्तमखिलं न्यवेदयत् ॥ २१॥ पार्थिवं निजगदुर्विपश्चित- स्तन्निमित्तमवधार्य मङ्गलम् । मन्महेऽद्य भविता भवानहो सर्वभूमिपतिमण्डलेश्वरः ॥ २२ ॥ दैवविद्भिरवनीसुपर्वभिः सन्निवेदितशुभग्रहोदये। राज्ययोगिसमये प्रतापया- नारुरोह नृपतिस्तुरङ्गमम् ॥ २३ ॥ स व्रजन्प्रथमतः सुवासिनी वीक्ष्य गामथ पुरः सतर्णकाम् । दक्षिणानथ मृगानसाववै. न्मेदिनीं करतलाग्रवर्तिनीम् ॥ २४ ॥ यावदेति स गिरेमपत्यका तायदस्य नृपतेरधित्यकाम् । सैनिकैः समधिरूध चैरिण- स्तानिगृह्य जगृहे महीधरः ॥ २५ ॥ शालशैलमधिगम्य दुर्गम दुष्टनिग्रहविधानकोविदः। प्राड्डियाकमतमास्थितोऽवनि नानदेवनृपतिः शशास ताम् ॥ २६ ॥ राज्यकारिणि चिराय सादरे नानदेवघरणीपुरन्दरे। येऽन्यपर्यतनिवासिनः परे तेऽपि शक्षितभयाश्चकम्पिरे ।। २७॥ .

·चतुर्थः सर्गः ।
अन्यदुर्गविजयाय पार्थिवे
प्रस्थिते द्रुतमदुद्रुवन्नृपाः।
तावदेव वनचारिणो मृगा
नैव यावदुपयाति केसरी ॥२८॥
राज्यमेतदखिलं तवैव भो-
स्तन्निमित्तमयमुद्यमो मुधा।
रक्ष रक्ष शरणागतानिति
प्रोचुरेनमिति केऽपि भूभृतः ॥ २९ ॥
कोशजातमखिलं चिराजितं
संविधाय नृपतेरुपायनम् ।
अद्य नस्त्वमिह सौवसेवकान्
स्थापयेति कतिचित्तचिरे ॥ ३० ॥
यावनक्षतजपूरवाहिनी
सम्प्रतीर्य मुजवीर्यनौकया।
अनचुम्बिशिखरं नृपः क्षणा-
दग्रहीदध मयूरभूधरम् ॥ ३१ ॥
चामराचलपिशोलपर्वती
नानदेवनृपतिगृहीतवान् ।
कीर्तितिवचसा वशीभव-
न्मेदिनीप्रणयिनीकुचाविच ॥ ३२ ॥
स्तम्भाभिधानगुरुदेवरमालशैली
दोर्दण्डखण्डितविपक्षयलो गृहीत्वा ।
अन्यानपि मघुरदुर्गमदुर्गशैलान्
जग्राह विग्रहपरिग्रहकालरुद्रः ॥ ३३ ॥
गोदावरीतटभुवं समुपेत्य वीर
पाणिग्रह मधुरकीर्तिसरोरुहाक्ष्याः।
दृप्यत्तुरुष्कघरणीपतिवीरघोर-
सह स्वयंवरमहे कलयानकार ॥ ३४ ॥

·२९ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । साहाय्यमाधाय स मालवानां भर्तुर्जिगीपोः किल मण्डपाद्रिम् । जित्वा ततो दक्षिणभूमिपालं द्राक् वैदुरी नाम पुरीमलुण्ठत् ।। ३५ ।। अथ सपदि महेन्द्रराजधानी- ललितमनन्तपुरं समेत्य भूपः। सममदित समस्तदानजातं कनकतुलापुरुषादिकं द्विजेभ्यः ॥ ३६ ।। राष्ट्र ब्रह्ममयं चकार सकलानानीय यहाह्मणा- न्शब्दब्रह्म यदध्यजीगपदयो नैश्चिन्त्यमाधाय तान् । यन्नित्यं जनकेश्वरादपि परब्रह्मैकनिछो भव- नानब्रह्मतया प्रसिद्धिमगमद्रमाण्डभाण्डे ततः ॥३७॥ अधिगतवति भूमीकामुके तत्र जैत्रा- नगरमधि पुराणं पिन्यसिंहासनं तत् । अथ परमममन्दानन्दसन्दोहपूर्णाः कथितमनुयभूवुर्नागरा रामराज्यम् ॥ ३८ ॥ श्रीमद्भागुलभूमिपालतिलकनीशाहनारायण- स्फुर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढघंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा. काव्येऽस्मिन्विजयाभिषेकरसिकः सर्गस्तुरीयो ययौ ॥ ३९ ॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमाणिस्यमालामरीचिवीचिसमर्चितचरणसरोजश्रीमयूर- गिरिकेसरिश्रीनारायणशाहमहाराजोद्योजितदाक्षिणात्यरदकवीन्द्रविरचिते राष्ट्रीदवंशे महाकाव्ये राज्याभिपेरो नाम पतुर्यः सर्गः॥

·पञ्चमः सर्गः।
२९
पञ्चमः सर्गः।
नानदेवनृपतेरथ सूनुः शोभया विजितमाधवस्नुः ।
तीर्थसार्थविनियोजितयूपः क्षमा जुगोप किल भैरवभूपः ॥१॥
तेन कल्पतरीप्सितदानैः सम्पदा च सुरनायकलक्ष्मीः ।
विद्विपोऽपि सकला भुजसारैः सूर्यवंशतिलकेन विजिग्ये ॥२॥
अर्थिचातकघनः कुलवाटीचन्दनो रिपुभुजङ्गसुपर्णः ।
यश्च चो००लकडिण्डिममुरसानेकसत्कविपिकालिरसालः ॥३॥
कामिनीनयनपालिचकोरीचन्द्रमाश्चतुरवीरधुरीणः ।
यश्च गुर्जरमहीपुरुहूतप्रेपितोल्लसदुपायनशाली ॥४॥
मेदिनीवलयपालनशीलो डोमराज इति तत्तनयोऽभूत् ।
यः सपनजनकुञ्जरसिंहः शिश्रिये गिरिधुरीणमयूरम् ॥५॥
यत्मतापतपनो रिपुनारीनेवनीरतटिनी विततान ।
यद्यशोहिमकरोऽखिलविद्वदुःखसागरहरोद्भुतमेतत् ॥ ६ ॥
स्फुरदर्पकन्दर्पदपत्रमूर्ति-
महीमण्डलीमण्डनीभूतकीर्तिः।
महादेवपादारविन्दानुरक्तो
महादेवनामा तदीयः सुतोऽभूत् ॥ ७ ॥
यदीयं गुणग्राममानन्दकन्दं
सहस्राननैरप्यशक्तः प्रवकुम् ।
घरालम्बदम्भेन पातालमूले
भुजलाधिपो लजया निर्ममन्न ॥८॥
धरित्री पवित्रीकृना यचरित्र-
दिशां पृन्दमागोभिनं यद्यगोभिः ।
यदीयप्रतापप्रतप्तः पतद्गः
पयोधि पत प्रत्यहं महूतुमति ॥९॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
करान्दोलनमस्खलत्कङ्कणाली.
टणत्कारजाग्रत्स्मरनाजिनीभिः।
स्फुरचामराजितः सुन्दरीभिः
सदा शोभयामास सिंहासनं यः॥१०॥
नमन्मेदिनीकान्तकोटीरकोटि-
स्फुरद्रमभादीपनीराजिताद्विः।
धरादेवदारिद्यविद्रावणो यः
प्रतीपक्षितीशानशेपानजैपीत् ॥ ११॥
महादेवपादारविन्दप्रसादे
तुरनद्विपेन्द्रादिसेनाप्रक।
परप्रेयसीवर्जने सत्यवादे
प्रजापालने तादृशः कोऽपि नाभूत् ॥ १२ ॥
एतस्य क्षितिपालधोरणिमणेरालोक्य भक्तिं परां
कैलासाचलसाम्यमस्य च गिरेः सम्पूर्णमापादितुम् ।
देवः शैलसुताविनायकगणैः सार्द्ध मयूराचले
नित्यं वस्तुमुपाययौ स भगवान्गोकर्णपल्लीश्वरः ॥ १३ ॥
श्रीमान्मयूरगिरिमूर्द्धनि निर्विराम
कृत्वा शिवालयमतीव मनोभिरामम् ।
तस्मिन्विधाय विधिवच शिवप्रतिष्ठा
तुष्टाव भक्तिभरकण्टकिताङ्गयष्टिः॥ १४ ॥
निस्सङ्गोऽपि नगाधिराजतनयादेहार्द्धधारी सदा
निश्चेष्टोऽपि चराचरं विरचयनिस्खोऽपि विश्वम्भरः।
निष्कामोऽपि समस्तकामनिलयः शान्तोऽपि विश्वान्तका
सर्वेशोऽपि दिगम्बरो विजयते चन्द्रार्द्धचूडामणिः ॥१५॥
कालान्तकाय कलिकल्मपनाशनाय
ब्रह्मादिदेवनुतपादसरोरुहाय ।
विश्वेश्वराय भवसागरतारकाय
भूघ्राण(?)मध्यनिलयाय नमः शिवाय ॥ १६ ॥

·पञ्चमः सर्गः।
हिमकरखण्डकिरीट सुरतरङ्गिणीमिलजटाजूदम् ।
वामागीभवदवलं वन्देऽहं तं परं ब्रह्म ।। १७ ॥
उन्मीलनवयौवनाः सुनयनाः सानन्दमालिशिताः
सर्वे खाडकषायतिक्तमधुरमायाश्च भुक्ता रसाः।
नानागीतविनोदवाद्यविभवः कालः कियान हापितः
चेतः कापि न हि प्रसन्नमधुना विश्राम्यति श्रीशिवे ॥ १८ ॥
भवसागरस्य परमं तरणं करणं सुखस्य विपदां हरणम् ।
वरणं विमुक्तिसुदृशः शरणं चरणं हरस्य करवाणि चिरम्॥१९॥
मानसे मुनिजनेन गोपितं दीपिचर्मपरिधानशोभितम् ।
योगिनीमधुरगीतिमोदितं सन्ततं नमत नीललोहितम् ॥२०॥
शम्भवाय च मयोभवाय ते शङ्कराय च मयस्कराय ते ।
श्रीशिवाय सकलार्थदाय ते सर्वदा शिवतराय ते नमः ॥२१॥
नमनीयपदाम्बुज सुरैः कमनीयं हिमशैलकन्यया।
भजनीयमनन्यचेतसा मननीयं मुनिभिः शिवं भजे ॥ २२ ॥
अपि लानान्नानाविधतनुभृतां यत्रिपथगा
विधत्ते कैवल्यं करकमललीलामलकवत् ।
प्रवाहैस्तत्सहयैत्रिभुवनमिदं पावयति य-
त्मभावः सोऽयं श्रीशिव तव जटासंश्रयभवः॥ २३ ॥
याले लीलाविलासैरलमलिकुल ते म गुञ्जारवैः किं
किंवा कोलाहलैस्ते पिककुल विकलैः केकिनः किं निनादः ।
रे रे कन्दर्प दर्प परिहर भवतां सङ्गखेदादिदानी
सानन्दं मानसं मे पुरहरचरणाम्भोरुहध्यानमग्नम् ॥ २४ ॥
कत्तिसभुजङ्गमस्तकमणिस्फूर्जत्फपोलस्थलं
कल्याणैकनिदानमाननजितप्रोत्फुल्लपङ्केरुहम् ।
खेलहालकबाहुलेयललितक्रीडाभिरानन्दितं
साम्ब धाम किशोरचन्द्रकलिकाचुडालमीदामहे ॥ २५ ॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
मुनिमानसहंसाय संसारभयहारिणे ।
सुरवंशावतंसाय साम्बाय महसे नमः ॥ २६ ॥
आनन्दसन्दोहगलन्मरन्दे
कालीचलापाङ्गमिलन्मिलिन्दे ।
सानन्दवृन्दारकवृन्दवन्ये
वन्दे महादेवपदारविन्दे ॥ २७ ॥
हुकारमानदलितान्तककिराणां
संसारसागरसमुत्तरणोन्मुग्यानाम् ।
येपां गृहेपु कुलदैवतमिन्दुमौलि-
स्तेभ्यो नमस्कृतिरियं नरपुङ्गवेभ्यः ॥ २८ ॥
कात्यायनीकेलिबिलासलोलं
समुल्लसत्कुञ्जरचर्मचोलम् ।
वक्षस्थलव्यालफणावचूलं
चेतश्चिरं चिन्तय चन्द्रचूडम् ।। २९ ।।
सत्यं विज्ञानमानन्दमुदासीनमनञ्जनम् ।
शिवः शर्म जगद्धर्मब्रह्म शर्म तनोतु नः ॥ ३० ॥
तातः शिवो मे जननी भवानी
धात्री च गङ्गा दुरवापसगा।
भ्राता गणेशो भगिनी च विद्या
गणाः सखायः सुकृतं सहायः ॥ ३१॥
शिवों दयालु: शिवमाश्रयेऽहं
शिवेन धन्योऽस्मि नमः शिवाय ।
शिवात्परं नास्ति शिवस्य विश्वं
शिवेऽस्तु चेतः शिव मे प्रसीद ॥ ३२ ॥
इति स्तुघानाय नृपाय देवः
सन्दर्शयामास निजस्वरूपम् ।
वरं वृणीष्वेति वदन्तमूचे
ततो महादेवमहीमहेन्द्रः॥ ३३ ॥

·पञ्चमः सर्गः।
३३.
प्रसिद्धं नामास्तु मरहर मयूरेश इति ते
सदा ते सान्निध्यं भवतु भगवनत्र च गिरौ ।
अमुष्मिस्त्वद्रूपे भवति भजनं यस्य लभता-
मसौ सर्वान्कामान्परममवसाने तव पदम् ॥ ३४ ॥
विजेता वीराणां विमलकुलवल्हीकलयिता
प्रसादात्ते शम्भो भवतु गुरुकीतिर्मम सुतः ।
मयूराद्रौ राज्यं मम कुलभुवां च क्षितिभुजा
निरातङ्कं भूयात्सुकृतमयमाचन्द्रतपनम् ॥ ३५॥
वरं प्रतिश्रुत्य तथेति तस्मै तिरोदधे बालमृगाङ्कमौलिः।
भूयोऽपि भूदेववितीर्णवित्तः श्रीमेदुरं मन्दिरमाजगाम ॥३६॥
सम्यक् पालयतः प्रजाः प्रतिमहीपालानपाकुर्वतः
कीति दिक्षु वितन्वतोऽस्य जगतीपालस्य काले शुभे।
नाना मानवती प्रिया गुणवती प्रासूत सूनुं सती
कौसल्येच दिनेशवंशतिलकं रामं रमामन्दिरम् ।। ३७॥
शत्रूनेप विजेष्यते क्षितिभुजां राष्ट्राणि चादास्यने
पूर्वपां च पशो हिरण्मयतुलादानादिभिर्धास्यते।
द्वारियं प्रहरिप्यते च विदुषां सम्यक् मजास्त्रास्यते
यालोऽसाविति वीक्ष्य जन्मसमयं ज्योतिर्विदः भोचिरे ॥३८॥
भविता समरेपु भैरवोऽसावुपलब्धोऽपि च भैरवप्रसादात् ।
इति चारु विचार्य कार्यमार्यस्तनयं भैरवनामकं चकार ॥३९॥
पिवणामानुण्यं गतवति महादेवनृपती
ददाने विप्रेभ्यः कनकमिह पुनोत्सवविधौ।
हरे भी लीनं यत कनकगर्भेण विधिना
सुरभीतं हेमाचलवसतिभङ्गोदयधिया ॥४॥

·४
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिन्नयमात्मजोत्सवविधिः सर्गोऽगमत्पञ्चमः॥४१॥
॥ इति श्रीमदखिलभूपालमौलिमाणिक्यमालामरीचिवीचिसमर्चितचरणसरोज-
मयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितरुद्रकवीन्द्रविरचिते
राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये भैरवसेनोत्पत्तिर्नाम पञ्चमः सर्गः ।।
पष्टस्सर्गः।
जनमानसरञ्जनप्रवीणः पृथिवीनायकधोरणीधुरीणः ।
वसुधामय शास्त्रशस्त्रविद्याचतुरो भैरवभूपतिः शशास ॥१॥
यदसाववसन्मयूरशैले नयरीत्या न विपक्षभूपभीत्या ।
न हि हिंस्रभिया मृगाधिराजोगिरिराजस्य दरी वरीभरीति॥२॥
गुणिनं तमवाप्य भूमिपालं प्रकृतीनामय मण्डलं विरेजे।
स्फुरदुज्वलधाम मध्यरत्नं परमोचैरिव हारमौक्तिकानि(नाम्)॥३॥
दिननायकवंशमौलिरत्ने धरणी शासति भैरवेऽसपने ।
निजधर्ममवर्णयन्त वर्णा नयविद्याविनयादिकोपपन्नाः ॥४॥
सकलानपहाय भूमिपालान्निजमौलेरुपरि प्रतिष्ठमाने ।
स चकार परं सितातपत्रे क्षितिजम्भारिरखण्डहेमदण्डम् ॥५॥
अपि देवलिपोप्रतिश्रुतादयधिकं यच्छति सर्पपाचोन्या।
रमणीयसुवर्णशृङ्खलाभूत्परमं भैरवभूपपाणिप ॥६॥
कलधौतभरेण भूमिदेवप्रमुखाष्टादशजातयो विनम्राः।
विहिता इति तस्य दण्डनीतिःश्रवणायैव न तु प्रयोजनाय ॥७॥
जनताघनतापहारिणोऽस्य क्षितिपालस्य गुणोधकीर्तनेन ।
गुरुहर्पजुपां परं प्रजानां नयनालीपु पभूव याप्पपाली ॥८॥

·पष्ठः सर्गः।
रिपुकालसुलेमशाहभूमीपतिभीत्या चतुरङ्गसैन्ययुक्तः ।
अथ मण्डपपर्वताधिनाथः शरणं भैरवभूपमाजगाम ॥९॥
स विजित्य सुलेमशाहवीरं रणधीरं निजदोलप्रतापैः ।
चिरमाश्रयमाश्रितानुरक्तः प्रददौ मण्डपपर्वतेश्वराय ॥ १० ॥
परिपालयति प्रजाः क्षितीशे निजवंशोचितधर्मसम्भ्रमेण ।
अथ गुर्जरदेशपात्रिशाहः शमनीयां ककुभं ग्रहीतुमागात् ॥११॥
मदगन्धिसहस्रवारणानामपि लक्षद्वयवाजिनामधीशः।
सुलतानवहादुरः सहायं विनयाद्धैरवराजमाजुहाव ॥ १२॥
सकलप्रकृतिप्रधानमुख्यान्गुरुमालय च भैरवक्षितीन्द्रः ।
किमु नामविधीयतामिदानीमिति पप्रच्छ विचार्य कार्यकारी ॥१३॥
अधिगत्य सभासदां विचारं सचिवेन स्थविरेण सम्बभाये।
सकलं भवता न बुध्यते किं तदपीयं गुरुगौरवाय पृच्छा ॥१४॥
असुभिर्वसुभिश्च पालनीया कमनीया नवकीर्तिरेव भूपैः ।
भवताऽस्य सहायकर्म तस्मादिदमङ्गीक्रियतामिदं मतन्नः ॥ १५॥
इति वाचमवाप्य तस्य राजा धुरमुाः सचिचेपु सन्निधाय ।
चतुरङ्गबलान्वितस्तुरङ्गं सितमारुह्य यहादुरं प्रतस्थे ॥१६॥
तमुपागतमादरानरेन्द्रं त्वरितो हर्पभरेण गुर्जरेशः।
अशनैर्वसनैर्गजैस्तुरङ्गैर्मणिहेमाभरणैरुपाचचार ॥ १७ ॥
अथ भैरवभूपति रतीशद्युतिमासाद्य यहादुरः सहायम् ।
अभिरामनिजामशाहलक्ष्मीकमलाक्षीकरपीडनोद्यतोऽभूत् ॥१८॥
अमुना विभुना विरोचमानं बलमादाय चतुर्विधं विशालम् ।
त्वरया परया स गुजराणामधिपो देवगिरिं जगाम जेतुम् ॥१९॥
विजयाय समागतं निशम्य प्रतिभूपालयलं निजामशाहः।
अथ देवगिरेः स्ववाहिनीभिः सममुत्तीर्य समाजगाम योद्धुम्॥२०॥
यवनाधिपतिर्विलोक्य सेनां परमेनां प्रतिभूपतेर्यिभाय ।
किमु वन्यगजा भवन्ति शूरा मृगराजे गहनं विगाहमाने ॥२१॥
समरस्तुमुलो भयङ्करोऽभूदुभयोः सङ्गतसेनयोस्तदानीम् ।
फलहो दिवि देवसुन्दरीणामपि वीरप्रवरान्वरीतुमासीत् ॥२२॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
सिंहनादमभिनीय दुःश्रवं खड्कभीपणभुजो महारथः।
दक्षिणक्षितिपतेः पताकिनीमाविवेश रणधीरभैरवः ।। २३ ।।
प्रतीपवीरे क्षितिपालसैन्ये सम्प्राप्तदैन्ये करवालपाणिः ।
श्रीभैरवेन्द्रो विचचार वीरो नेता तरूणामिव दाववह्निः ॥२४॥
अथ कोऽपि भटश्चकार कोपात्करवालवणमस्व भालभागे।
सतुतं विनिहत्य तूर्णमेव क्षितिपालोनिजसैन्यमध्यमागात्॥२५॥
अमुष्य भालस्रबदस्रधारामारादुपेतो रणदुर्मदस्य ।
ससम्भ्रमं गुर्जरभूमिपाला स्वपाणिनैव प्रणयान्ममार्ज ॥ २६ ॥
अथ क्रुधा गुर्जरमेदिनीपतिः स्वयं समागत्य सवीरभैरवः ।
बलेन निर्जित्य विपक्षभूपति क्षणादसौ देवगिरिंगृहीतवान्।॥२७॥
सुलतानयहादुरस्तदानीं सबलो देवगिरेरुपर्युपेत्य ।
अचिराय विपक्षवीरभूमीपतिलक्ष्मी चिरसञ्चितामलुण्ठत् ॥२८॥
सेनापति तत्र निधाय शैले धुरन्धरो गुर्जरपाविशाहः ।
सहामुना भैरवपार्थिवेन समागतो देवगिरेरधस्तात् ॥२९॥
त्व जो विजयभाण्डगृहं तचित्रकूटमपि देहि गृहीत्वा ।
इत्ययाचत तुरुष्कनरेन्द्रो भैरवाय रणभीमरवाय ॥ ३०॥
किमतः परमस्ति नाम भाग्यं यदसौ गुर्जरमेदिनीमहेन्द्रः।
कुरले मयि पाणिवन्धमुचैरिति मत्त्वा तदुरीचकार राजा ॥३१॥
विपक्षपक्षक्षयदक्षमेनं सपक्षमासाद्य नरेन्द्रसिंहम् ।
यहादुरः क्षोणिपतिःससैन्यो द्राक चित्रक्टाभिमुखःप्रतस्थौ।३२॥
सभैरवं गुर्जरभूमिपालमायातमाकर्ण्य विचार्य सन्धिम् ।
स चित्रकूटाधिपतिर्विनम्रो ददावुभाभ्यामपि भूरिदण्डम् ॥३३॥
सेन्तमुपादापा निम्तमको हुमायनितापिप्राप्त
तत्रागतामस्य निशम्य धाटीमुपागतः कोपविलोहिताक्षः॥३४॥
स यावदायाति पुरो विरोधी दिल्लीपतिस्तावदसौ पुरस्तात् ।
उपागमरवभूमिपाला स्तम्यरमस्येव मृगाधिराजः॥ ३९ ॥
तत्र पश्यति यहादुरभूपे विस्मयोत्थिततनूरुहकूपे ।
भीमसेननिभभैरवदिल्लीपारयोरतितरां समरोऽभूत् ॥ ३६ ॥

·पप्ठः सर्गः। ३७ भैरवे समरसीन्नि जिगीपी सिंहनादयधिरीकृतविश्वे । कौतुकादुपगतैरथ देवैराकुलं गगनमण्डलमासीत् ॥ ३७॥ सगौरवा भैरवपाणिसङ्गा रिपूत्तमाः कृतदोहदश्रीः । तत्खड्गधारा रणभूम्यरिष्टे कीर्तिप्रतापी यमलावस्तूत ॥ ३८ ॥ द्विषद्गणे सगरजातभङ्गे समीपमागत्य बहादुरेन्द्रः । आलिङ्गय चैनं जयिनं भुजाभ्यामानन्दमाविन्दत भूरिमानम्॥३९॥ वाजिवारणहिरण्यदुकूलस्त्रीयवीरकरकङ्कणमुख्यम् । पारितोपिकमनेकममुष्मै गुर्जरक्षितिपतिर्विततार ॥ ४०॥ सङ्ग्रामविद्रावितधीरवीरं मित्रं पुरस्कृत्य नृपालमेनम् । सम्प्रासकीर्तिः स्पृहणीयमूर्तिर्ययौ तदानीं निजराजधानीम्॥४१॥ छत्रचामरतुरङ्गगजादिस्फारवस्तुनिवहैः परितोष्य । आदिदेश किल गुर्जरभूपस्तं मयूरगिरये विनयेन ॥ ४२ ॥ मयूरगिरिनागरीनयनधोरणीलालस- त्सरोरुहसतोरणीकृतनिशान्तवातायनम् । प्रविश्य पुरमुज्वलप्रथितकीर्तिपूरः प्रजाः स बागुलपुरन्दरः पुनरमन्दमानन्दयत् ॥ ४३ ॥ राष्ट्रौदक्षितिपालभालतिलकधीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्ये भैरवकृमिपालविजयस्सर्गस्तु पष्ठोऽगमत् ॥४४ ॥ ॥ इति श्रीमदखिलभूपालमौलिशालिमाणिक्यमालामरीचिवीचिसमर्चितचरण- सरोजमयूरगिरिफेसरिश्रीमहाराजाधिराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणा- सरुद्रकवीन्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये भैरवसेनविजयो नाम पष्ठस्सर्गः ॥

·૨૮
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये
सप्तमस्सर्गः।
अथ कोऽपि बुधोऽनवद्यविद्यारमणीयो गरुडोपनामधारी।
कलिकर्णममुं निशम्य काशीनगराद्धैरवराजमाजगाम ॥१॥
तमुपागतमादरातिरेकाड दौवारिकवेदितो विधिज्ञः।
स्फुरदय॑सुवर्णपात्रपाणिः क्षितिपालोऽभिजगाम जातहर्षः ॥२॥
'उचितोचतराभिरर्चनाभिः प्रमदोत्फुल्लविलोचनो नरेन्द्रः।
मणिकाञ्चनविष्टरे निविष्टं परमानर्च मनीपिणां वरिष्ठम् ॥३॥
विहिताखिलसागसार्थवेदः परमातिथ्यविनीतमार्गखेदः।
विहिताञ्जलिना स भूमिदेवो जगदे भैरवभूभुजा तदेदम् ॥ ४॥
अपि पण्डितरत्नपावनी सा रजनीजानिकिरीटराजधानी।
कुशला परिवर्ति यत्प्रसादात्पदवी नैव दवीयसी पुरारेः ॥५॥
भवतश्चरणारविन्दपूजां कुरुतामेप मनोरथेन केन ।
अथवाऽत्र भवत्समागमोऽयं मम पूर्वार्जितपुण्यपाकहेतुः ॥६॥
इति तस्य निशम्य गामुदारामनुकूलां मुदितो जगाद विद्वान् ।
विनयार्णव भूपते तवास्मादवलोकादपरो मनोरथः कः॥७॥
जगतीवलये नृपो भवाहविशुद्धः कचिदीक्षितश्श्रुतो वा ।
भवतः प्रतिगृह्य हेम तसादिह सोमेन नृसोम यष्टमीहे ॥ ८॥
इतिवाचममुष्य पण्डितस्य स्फुटमाकर्ण्य महीपतिः प्रसन्नः ।
उपनीय सुवर्णटकभारान्कनकरलानमचीकरविजस्य ॥ ९॥
गरुडाय सुवर्णदानमेतत्किमपूर्व भवतीति सम्प्रधार्य ।
पुनरस्वरसादनयरनमकरं चापि तुरङ्गमानदासीत् ॥ १० ॥
निसिपएकासिनो जनस्य स्त्पनीयौ लिनरस्तुभारभूतम् ।
अधिकाधिगमे गतस्पृहोऽर्थी क्षितिपालोऽपियलेनभूरिदायी॥११
गरडोऽध तथा चकार यागं सकला येन दियौकसो हविभिः ।
अनिवारितमन्नहमदानः क्षितिदेवा अपि भूरितृप्तिमीयुः ॥१२॥
समयाऽयभृथे कृताभिपेकं द्विजमाकर्ण्य शरीरमावशेषम् ।
मुदितोनृपतिःप्रसह्य तस्मै फिल लक्षालयखेटकं व्यतापीत्॥१३॥

·सप्तमः सर्गः।
.
स कदाचिदहर्निशं ददानः कमनीयं मतिमास्तिकी धानः ।
सहितः पृतनाभिराशु गोदामतिमोदाकुलमानसः प्रतस्थे ॥१४॥
समहीमघवा विधाय गङ्गा(गोदा)पयसि लानविधिविधिप्रवीणः ।
अथ तन्निकटे ददर्श लिङ्गं किमपि त्र्यम्बकनामधेयमेकम् ।। १५ ।।
मणिकाचनमालिगोसहस्रद्विपजात्याचसुवर्णरत्नवः ।
जनजीवनदो महीमहेन्द्रः सकलानां परिपूरणं वितेने ॥१६॥
स समेत्य निफालखेटमस्मिन्भटमुत्पाट्य विपक्षभूमिभर्तुः।
चिरसञ्चितसम्पदं तुरझान्मदमत्तान्दश सिन्धुरानलुण्ठत्॥१७॥
अधिरुह्य च सप्तशृशशैलं यहुजन्मार्जितपुण्यपूरपाकैः ।
अथ तत्र ददर्श दृष्टिसृष्टेः फलमष्टादशयाहुमादिदेवीम् ॥ १८ ॥
अधिगत्य जगत्रयैकमातुश्चरणाम्भोजरजाकणप्रसादम् ।
अथ हस्तगिरि ग्रहीतुकामस्तरसा भैरवभूपतिः प्रतस्थे ॥ १९॥
स्थतुझतुरगनागपत्तिमकरैर्भूपतिराततज्पधन्वा ।
परितो निररोध हस्तशैलं किरणैर्मरुमिव प्रचण्डधामा ।। २० ॥
समरं तुमुलं वितन्वतोऽस्य क्षितिपालस्य निजामवीरवगैः ।
इह हस्तमहीधरावरोधे वत पण्मासमितो जगाम कालः ॥ २१ ॥
स कदाचिदतीय जातकोपः शिखरिद्वारि समं वलेन लग्नः।
प्रसभं मदमत्तदन्तिदन्तस्फुटघातैरुदपाट्यत्कपाटम् ॥ २२ ॥
विनिय बली सपत्नभूमीरमणमाणसमानमेकवीरम् ।
उररीकुरुते स्म हस्तशैलं विजयी भैरवसिंहसार्वभौमः ॥ २३ ॥
अथ हस्तगिरी सवाहिनीकं निजमेकं विनिघाय वीरमुख्यम् ।
अपरं किल गालनाख्यशैलं जयशील स यली नृपश्चचाल ॥२४॥
पृथिवीपतिरद्भुतप्रतापः सह सैन्येन ललाग तत्र दुर्गे।
अथ दुर्गपतिः समेतसेनः समरं कर्तुमुपाजगाम घोरम् ॥ २५ ॥
अधिदुर्गकपाटमन्दमानं समरः सङ्गतसेनयोस्तदासीत् ।
इदमव्यभिचारि सर्वदा यत्परिरेभे नृपभैरवं जयश्रीः ॥ २६ ॥
स निहत्य घलेन दुर्गपालं परमालम्बितपौरुपो यशस्वी ।
: रिपुदुर्गमलाइलाख्यदुर्ग घनलक्ष्मीपरिपूर्णमेय लेभे ॥ २७ ॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
विनियुज्य तदीयरक्षणार्थ निजसेनापतिमेकमेकवीरः।
स्पृहणीययशाः स्वराजधानीमभिमानी धरणीपतिर्विवेश ।। २८ ।
श्रीरामं परिपूजयन्ननुदिनं सम्भावयन्भूसुरा-
न्दुर्गाण्याकलयनरीन्विदलयन्सम्यक् प्रजाः पालयन् ।
सत्कीर्त्या भुवनत्रयं धवलयन्कुर्वन्प्रतापोदयं
साई मन्त्रिजनेन भैरवनृपो राज्यं चिरं भुक्तवान् ॥ २९॥
श्रीभैरवक्षोणिपतेरुदाराः सप्ताभवन्कामसमाः कुमाराः ।
तेपां वरीयानथ जेयदर्णस्तस्यानुजोऽभून्नृपवीरसेनः ॥ ३० ॥
तस्यानुजन्माऽजनि नेमदेवस्तस्मादनु मापतिलक्ष्मधाम ।
नारायणो नाम गुणार्णवोऽभून्नारायणाराधनसावधानः ॥ ३१ ॥
तस्यानुजोऽजायत मांउदेवस्तस्यानुजन्माऽजनि लक्षधीरः।
श्रीलक्षधीरस्य किलानुजन्मा सन्मानधामाऽभवदम्बदेवः ॥३२॥
ततः परं भैरवभूपसिंहे पुरन्दराासनशोभमाने ।
श्रीवीरसेनः शमितारिसेनो नरेन्द्रसिंहासनमाससाद ॥ ३३ ॥
आनन्दिताशेपजनो घदान्यो यशोभिराशोभितदिकदम्बः।
प्रौढप्रतापः सह मन्त्रिवगैः स नीतिरीत्यैव महीं शशास ॥ ३४॥
अत्रान्तरे गुर्जरदेशयल्लवव्याराख्यदुर्ग चतुरङ्गसङ्गिनी ।
प्रचण्डदोर्दण्डपठाणहापसीप्रतीपभूपालचमूः समाययौ ॥ ३५ ॥
इमां समाकर्ण्य विपक्षवाहिनीमुद्वेलकल्लोलपयोधिभीपणाम् ।
यशोधनो वीरमशाहभूपतिनितान्तचिन्ताकुलमानसोऽभवत्।।३६
महारथं मध्यमपाण्डवोपमं विमृश्य नारायणमात्मवान्धवम् ।
आकार्य सङ्ग्रामकृतां धुरन्धरं सगौरवं वाचमुवाच वीरमः ॥ ३७॥
समागताः सम्प्रतिभूरिवैरिणो व्याराख्यदुर्गे विजिगीषवः श्रुतम् ।
राज्यं तवैवेदमतस्त्वया सखे यदनयुक्तं त्वरितं विधीयताम् ॥३८॥
इति ब्रुवाणे रमणीयमग्रजे तदैव नारायणमेदिनीपतेः।
रणे जयश्रीकरपीडनोत्सुकः पुनः पुनर्दक्षिणयाहुरस्फुरत् ॥३९॥
ततः परं वीरमशाभूपतिर्दिदेश साङ्ग्रामिकवस्तुसङ्ग्रहम् ।
वासांसि मातङ्गतुरगमानपि प्रीताय नारायणवीरमौलये ॥४०॥

·सप्तमः सर्गः। ४१. तदा मुदा भैरवतुर्यनन्दने तुरङ्गमुचैश्रवसः सहोदरम् । जवादलङ्कुर्वति शत्रुविक्रमे महानभूत्सङ्गरतूर्यनिस्वनः ॥ ४१॥ करालसाकामिकवेपभूपितः प्रवीणवैतालिकगीतविक्रमः। प्रतीपभूपालकरीन्द्रकेसरी नारायणक्ष्मापतिरभ्यपेणयत् ॥ ४२ ॥ नृपेण ताम्बूलमुखी विभूपिता मनोहरा श्वेतदुकूलधारिणी। विलोकिता वारविलासिनी पुरःसाक्षाजयश्रीरिव वीरगामिनी॥४॥ सर्वत्र नारायणशाहभूपतेः सति प्रतापे किमनेन साम्प्रतम् । इतीव धूलीपटलैः खुरोद्धतैस्तुरङ्गमास्तस्य दिवाकरं प्यधुः ॥४४ ।। अथ स्फुरत्केतनचञ्चलाचलर्गजोपरिस्थैः परितर्जयनिय । स शाहनारायणसैन्यवारिधिळलोकि दूरादरिभिर्भयाकुलैगा। ततः परं सङ्गतयोस्तयोर्द्वयोः कृपाणयाणममुखाखिलायुधैः। सविस्मयप्रेक्षकरोमहर्पणः प्रकाममासीत्तुमुलो महारणः ॥ ४६॥ अत्रान्तरे भैरवराजनन्दनो वीरश्रियालिङ्गितचारुविग्रहः । चण्डाहनादः करवालमावहन्वीरः खयं योद्धुमगादरातिभिः॥१७॥ महीपतिः संपति भूमिदेवतामांशुभाखत्करवालखण्डितः । विजेतुकामः क्षितिपालमौलिभिः स नालिकेरैरिच पर्यपूजयत् ॥४८॥ श्रीशाहनारायणकीर्तिगणया द्विपद्गुणाकीर्त्तिकलिन्दकन्यया । सा शोणितापूरसरस्वतीमती धभौत्रिवेणीव तदा रणक्षितिः॥४९॥ शुण्डाः प्रचण्डा मदमत्तदन्तिनामनोदयज्ञैरवसिंहशावकः । प्रचण्डद्न्तावलदन्तघहनादथास्य खगः शतसण्डितोऽभवत् ॥५०॥ ततः समादाय करालमुद्गरं स सत्वरं सगरचत्वरं गतः । कठोरकण्ठीरवनादभीपणः श्रीभीमसेनस्य तुलामगाहृत ॥५१॥ स मुद्गरेण प्रतिपन्धिदन्तिनां प्रचण्डशुण्डारदनानचूर्णयत् । तथा रिपूणामपि हन्त पातितः कलेवरैर्भूतगणानतीतृपत् ।। ५२ ॥ भूपालसिंहो रणकानने पलादास्फोदय भद्रद्विपकुम्भमण्डलम् । समन्ततःपर्यकिरत्स्फुरद्यशो विशोभिमुक्ताफलजालमुचलम् ॥१३॥ द्विषां तुरङ्गाद्विरदादिसम्पदो न केवलं तेन भटेन लुण्ठिताः। दिगगनाचन्दनलेपनायितं यशोऽपि तत्पूर्वपरंपरार्जितम् ।। ५४ ॥

·૪૨
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
शेपेषु केचिद्दधिरे परततां परेऽपलायन्त नितान्तकातराः।
तृणानि दन्तेपु निधाय चेतरे नरेश्वरं ते शरणं प्रपेदिरे ।। ५५ ।।
ततोऽगमद्धैरववंशभास्करः सहैव सैन्येन मयूरभूधरम् ।
अमुं जयश्रीपरिरम्भसुन्दरं सहोदरं वीक्ष्य ननन्द वीरमः ॥५६॥
कृतं कुलक्ष्मापतिकीतिरक्षणं त्वयाद्य वीरेत्यभिनन्द्य भूपतिः ।
दिदेश तस्मै मणिहेमभूपणस्फुरत्तुरङ्गादिकपारितोषिकम् ॥ ५७ ॥
ततः परं गुज़रदेशभूपतिः ससैनिकश्चिदसखाननामकः ।
विजेतुकामः किल मीरपार्थिवं सहायमाकारयति स्म वीरमम्।।५८॥
श्रीवीरसेनोऽपि यशोधनश्चमूमादाय नारायणवन्धुसंयुतः।
समाययौ चिद्गसखानपार्थिवं परोपकारोहि सतां कुलोचितः॥५॥
ततो मयूराचलसिंयोस्तयोः सानाध्यमासाद्य तुरुष्कपार्थिवः ।
सथालनेरे नगरे मनोहरे ततान ताम्राम्यरमन्दिरावलीम् ॥ ६०॥
सहायमासाद्य चिराटभूपति टपालखानं गजयाजिसाधनम् ।
अभूदजय्यः किल मीरभूपतिःसमीरणंप्राप्य यथा हुताशनः॥६१॥
ततः परं चिङ्गसखानभूपतिर्विहाय तत्रैव समस्तसम्पदम् ।
श्रीवीरसेनक्षितिपाललम्बनाजगाम तत्रैव निशिस्वपत्तनम् ॥३२॥
अथ प्रभाते निजगु रेशयोर्भाण्डालयद्रव्यगजाश्वसैनिकान् ।
अभीः पुरस्कृत्य निजां पुरीमगाउनुर्द्धरो भैरवतुर्यनन्दनः ॥६३ ॥
सम्प्रेष्य तां गुर्जरनाथसम्पदं नारायणक्षोणिपतिः कृपार्णवः ।
खसम्पदा क्षेमकरो महारथः खयं मयूराद्रिपुरीमुपागतः ॥ ६४ ॥
अकब्यरो गुर्जरदेशराज्यं चिरात्समादाय गुरुप्रतापः।
आकारयामास किलानुरागाद्विलोकितुं वीरमशाहभूपम् ॥ ६५ ॥
स प्रेमतः किन्चिदुपायनीयमानीय सेनासहितः समेत्य ।
अकन्वरक्षोणिपतेः समीपे तस्यौ कियत्कालमथ क्षितीशः ॥६६॥
चिरं परमकब्बरावनिपुरन्दरादादरा-
दरातिकुलजित्वराध मनोरथं प्राप्य सः।
प्रविश्य च पुरीमिमां सपदि वीरमोर्वीपति-
निरन्तरमरीरमन्मदनसुन्दरः सुन्दरीः ॥ ६७ ॥

·अष्टमः सर्गः।
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण-
स्फर्जकीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्ये भैरवनन्दनोत्सवविधिस्सोऽगमत्सप्तमः ॥ ६८॥
इति श्रीमदखिलभूपालमौलिललाममालामरीचिवीचिचुम्बित्तचरणसरोज
महाराजश्रीनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवीन्द्रविरचिते
राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये पुत्रोत्पत्तिर्नाम सप्तमस्सर्गः ॥
अष्टमः सर्गः
दुर्गावती नाम ततोऽयपत्नी
सयौवना मन्मथराजधानी।
चिरं निरस्ताखिलकार्यजातं
श्रीवीरसेनस्य मनो जहार ॥१॥
दुर्गावती कामविमूढचेत:-
कान्ताय यद्यत्परमादिदेश ।
नृपोऽपि तस्मिन्गुणदोपचिन्ता-
मनाकलय्यैव चकार तत्तत् ॥ २ ॥
श्रीवीरसेनः प्रमदानिदेशं
विना प्रयातुं पदमप्यशक्तः ।
अन्तःपुरे चारविलासिनीनां
सङ्गीतनृत्योत्सवमाततान ॥ ३ ॥
ममापि जेता तनुशोभयवा-
सावित्यस्यन्निव पश्चयाणः।
यलं समालम्ब्य विलासिनीनां
श्रीवीरसेनं सुतरां लिगाय ॥४॥

·४४
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
रजोगुणालिट्तिमानसेन श्रीवीरसेनेन निपेव्यमाणः ।
स कामिनीनां निकरश्शरीरी शृङ्गारसम्भार इव व्यराजत् ॥५॥
उपास्यसेवां द्विजवर्गपूजां स्ववंशरीतिं नरपालनीतिम्।
लोकापवादादपि नाम भीतिं न भूमिपालो गणयाञ्चकार ॥ ६ ॥
आद्यावसाने शनकैतीयः क्षीणस्तुरीयस्य कथा तु दूरे।
तृतीयमेव क्षितिनायकोऽसौ पुमर्थमझीकुरुते म सङ्गी॥७॥
स दर्शनं जातु जनरलभ्यं यन्मत्रिणां गौरवतो दिदेश ।
वातायनालम्बिपदाम्बुजेन तत्केवलं कल्पितमल्पकालम् ॥८॥
निरन्तराराधितकामसेने तस्मिन्निजे भर्तरि वीरसेने।
सा राज्यलक्ष्मीः कलुपीकृतागाम्लानाऽभवत्खण्डितनायिकेव ॥९॥
'नरो यली नीचवलं ययाधे पाटचरा स्पष्टचरा यभूवुः।
न कोऽपि कस्यापि नतिं चकार स्वकामचारेण जना विरुः ॥१०॥
भृत्यास्तुरङ्गाश्च गजाः कृशाङ्गास्तदा मिताहारतया यभूवुः। .
नारायणो नश्शरणं स भूयादद्येति किं भूरि तपांसि चक्रुः ॥११॥
दुर्गायनी माह ततो नरेन्द्रं तदेति नारायणमात्मयन्धुम् ।
कलत्रपुत्रानुजमित्रयुक्तं मयूरदुर्गादयतारय द्राक ।। १२ ।।
नो चेदसौ सम्प्रति राज्यलक्ष्मीमिमां त्वदीयां गुणलोभनीयाम् ।
यथोचितोपायचतुष्टयेन शनैः शनैरेय यशे विधाता ॥ १३ ॥
अथाह राजा जलजायताक्षी ग्रामैः कियद्भिस्तु मयैव दत्तः ।
तुरङ्गमातयलादिहीनः फालं नयनेप करिष्यते किम् ॥ १४॥
दुर्गावती माह पुनर्नरेन्द्रं न वेत्सि लुब्धेगितमट्न सम्यफ ।
स येतनानां द्विगुणप्रदानाद्वद्वलैरेव भवेद्वलीयान् ॥ १५ ॥
पिता तनूज पिनरं तनूजो निहन्तुमाकाहनि राज्यलोभात् ।
न चित्रमेनकिल पन्धुवर्ग न राज्यलोभादपरोऽस्ति लोभः ॥१६॥
तम्मादिदं नैव नरेन्द्र कार्य मृहुर्तमानं मदते विलम्यम् ।
अनः परं भूरि यो नियाय विधेयमेयोत्तममन कार्यम् ॥ १७ ॥
इत्यं ममाफर्य गिरं रियायास्तां पनसा युक्तिमतीमयेला ।
सद्यस्ततो मधिसमूरमुख्यानाकारयामास महीमहेन्द्रः ॥१८॥

·अष्टमः सर्गः।
४५
एतानुपेतानखिलं निवेद्य प्रियोपदेशं नृपतिर्यमापे ।
तहाह्मणां शाईधराभिधानमाकार्य तणे करणीयमेतत् ॥ १९ ॥
एवं निदेश शिरसा गृहीत्वा महीपतेर्मत्रिगणः सहर्पः ।
आकार्य नारायणशाहवंश्यमहीसुरं शार्ङ्गधरं वभाण ॥ २० ॥
त्वया सपुत्रेण मयूरदुर्गागन्तव्यमयैव विभोनिदेशात् ।
त्वरान्वितः सम्पति तत्र गत्वा नारायणायेति निवेदयस्व ॥२१॥
अथाऽवदच्छाधरों मनीपी नारायणक्षोणिपतेः प्रियायाः।
वास्थ्यं सुतस्यापि भवेच यावत्तावनिवासो नगरेऽन देयः॥२२॥
ततोऽब्रवीन्मन्निगणः पुरेऽस्मिन्मुहूर्तवासेऽपि कृतं कथाभिः ।
मियाकुमारी शिषिकाधिरूढी कृत्वाऽशु दुर्गावतारयैनम् ।।२३।।
भूयोऽवदच्छाघरो विपपणः प्रभोर्निदेशादिदमस्तु किन्तु ।
समीपतो बढुदरीतिनामनामे निवासाय निदेशनीयम् ॥ २४ ॥
अथाहुरेते नृपतेनिदेशान्मा सन्निधौ वट्ठदरीं श्रयन्तु ।
किन्तु स्वकीये सिडवाडनामग्रामे निवासाय विभोनिदेशः॥२५॥
ततः परं शाघिरेण सर्व न्यवेदि नारायणपार्थियाय ।
किंचित्प्रकोपेन नरेश्वरोऽपि प्रस्थानसम्भारमचीकरत्सः ॥ २६ ॥
श्रीशाहनारायणभूमिपालः कुटुम्यमादाय निजं समस्तम् ।
अशिश्रयत्तत्सिरवाडखेदं धर्मात्मजो द्वैतवनं यथैव ॥ २७ ॥
अत्रान्तरे पूर्वनृपाहृतानि स्वकीयदुर्गाणि च तानि तानि ।
रन्धैपिणां भूमिभुजां ग्रहीतुमाशाङ्कुरश्चेतसि किश्चिदासीत्।।२८||
इत्यं निशम्यातित विषपाततः समत्रा अपि दुर्मपाल।
श्रीशाह नारायणभूमिपालं गुणैरुदारं शरणं प्रपन्नाः ॥ २९ ॥
महीमहेन्द्रोचितमादरेण प्रणाममाधाय विधेयदक्षाः ।
दुर्गाधिपाः प्राञ्जलयः शरण्यं श्रीशाहनारायणमित्यसूचुः ।।३।।
पुरातनक्षोणिभृता प्रमादादुपेक्ष्यमाणां कुलराज्यलक्ष्मीम् ।
आदाय दुर्गाप्यखिलानि राजन्नङ्गीकुरु त्वद्गुणसानुरागाम् ॥३१॥
अथाह नारायणभूमिपालो ममाग्रजन्मा स यथातथाऽस्तु।
मया तु राज्यग्रहणादिदानी त्रातुः कथं दुःखमहो विधेयम् ॥३२॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
श्रीवीरसेनक्षितिपस्य किं च राज्यस्य भोक्ता तनयोऽपि नास्ति ।
इतः परं राज्यमिदं ममैव व्यर्थं ततो लौल्यमिदं पुरस्तात् ।। ३३॥
इत्थं निशम्य क्षितिपस्य वाचं दुर्गाधिकारिप्रकरो जगाद ।
रन्धैपिणो भूमिभुजः खराष्ट्र ग्रहीतुकामा इति किंवदन्ती ॥ ३४ ॥
अतःपरं किं विधुरं पुरस्तान्महारथे त्वादशि जागरूके।
मनोरमा यत्कुलराज्यलक्ष्मी: प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिगामिनी स्यात्॥३५॥
विनापराधेन मयूरशैलाद्वधूनिदेशादवतारितोऽसि ।
तजन्यखेदाभिभवो न कमादासीनमुत्थापयति द्रुतं त्वाम् ॥३६॥ •
तथापि चेदग्रजभूमिपालविपादसम्पादनतो विभेपि ।
तुरङ्गमग्रामहिरण्यभूषारतादिदानैः परितोपपैनम् ॥ ३७॥
इत्थं समाकर्ण्य गिरं तदीयां राजा समं पञ्चदशाश्ववारैः।
कलत्रपुत्रानुगतो ग्रहीतुं शालागिरि प्रास्थित तृर्णमादौ ॥ ३८॥
सुवासिनीमूर्द्धनि पूर्णकुम्भं मालाकरी माल्यकरामपश्यत् ।
गोपालवालां दधिपात्रहस्तां द्विजद्वयं वत्सवती च धेनुम् ॥ ३९ ॥
अथान्तिके योपखलाभिधानग्रामे तुरङ्गांस्तनयोपनीतान् ।
ततः परं पायिकवाख्यवाटादानीयमानं लभते स्म चार्थम् ॥४०॥
इत्थं पुरस्तादवलोक्य राजा दैवोपनीतां शकुनावली ताम् ।
आनन्दपीयूपनिमग्नचित्तो राज्यं तदाऽमन्यत लब्धकल्पम् ॥४१॥
उत्कण्ठितो धीरसमीरलोलट्ठमावलीपल्लवपाणिकम्पैः ।
शालागिरिस्तुगतुरङ्गरूढं समाजुहायेव नरेन्द्रमेनम् ॥ ४२ ॥
दिगन्तविश्रान्तविशालकीर्तिः प्रतापसन्तापितवैरिमूर्तिः ।
हिमाचलं सिंह इव क्षितीशः क्षणेन शालागिरिमध्यरोहत्॥४३॥
उपायनीकृल मनोरमणि प्रभूतवस्तूनि च दुर्गपाला।
जनाश्च सर्वे जयशब्दपूर्व नारायणं नाम नृपं प्रणेमुः ॥४४॥
पौरस्त्रियो बल्लभपुत्रवत्यस्ताम्बूलसम्पूर्णमुखाः प्रसन्नाः ।
श्रीशाहनारायणपार्थिवाय नीराजनां माङ्गलिकी वितेनुः ॥४॥
ततोऽभवन्मगलतृयघोपः शक्रो यमाकर्ण्य समीपमेव ।
प्रतीपभूपागमनभ्रमेण द्वाराणि सद्यः पिदधे नगर्याः ॥ ४६॥

·अष्टमः सर्गः अदात्तदाऽसौ गिरिकोशजातं द्विजातिवर्गाधिपनि नेभ्यः । घटेन सङ्ख्याय तथा हि मेघा सर्वत्रचपी न विशेषदशी ॥४७॥ महीधरो भूमिभुजा विरेजे महीधरेणापि महीमहेन्द्रः । पूर्वाचलो धर्ममरीचिनेव धर्मद्युतिः पूर्वमहीभृतेव ॥ ४८ ॥ पुरन्दरेणेव सुराः सरागाः सदाशिवेनेव गणाः सहपाः। श्रीशाहनारायणपार्थिवेन प्रजा ननन्दुः परिपूर्णकामाः ॥४९॥ अत्रान्तरे बोपखलाभिधानग्रामानरः कश्चिदुपेव तूर्णम् । नारायणोहन्त हयान्गृहीत्वा कापिंप्रयातीति शशंस राज्ञे ॥५०॥ श्रीनारायणनृपतेरशेपवृत्तं विज्ञातुं निजमथ वीरमक्षितीशः। वीराश्यं वलयुतमेकलासखानं साशङ्कः सपदि नियोजयाम्बभूव ॥५१॥ गच्छन्नसौ पथि ददर्श पुरः समेतं श्रीनिम्यदीक्षित इति द्विजवर्यमेकम् । पप्रच्छ चेति भवता श्रुतमस्ति किश्चि- नारायणः क परिवर्ति नरेन्द्रवन्धुः ॥५२॥ अथाग्नजन्मा वदति स्स चाचं नारायणः सम्भृतसैन्यभारः। शालागिरी खामिलयास्ति सर्व- सामन्तचूडामणिचुम्थिताधिः ॥ ५३ ।। तत्त्वया बलवतोऽस्य मेदिनीवासवस्य निकटे न गम्यताम् । आगतस्य मृगराजसन्निधौ का गतिर्ननु मृगस्य भाविनी ॥५४॥ इत्थं निशम्य वचनं द्विजपुङ्गवस्य प्रोद्भूतभीतिभरकम्पितगात्रयष्टिः। वीरो निवर्य समुपेत्य मयूरशैलं राज्ञे समस्तमिदमाकलयाञ्चकार ॥५५॥ राजा तमाकर्ण्य गुरुप्रतापं कुर्वन् गजः सिंहमिवानुतापम् । खचित्तसिंहासनशोभमानकामास्पदे साध्वसमभ्यपिञ्चत् ।। ५६॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
दुर्गावती प्रणयिनीमपि वीरसेन-
श्वण्डि स्फुटं त्वदुपदेशविपाक एपः।
इत्थं निनिन्द निजमप्यवलाप्रधान
घालाधिपो न खलु मङ्गलमाप कोऽपि ॥ ५७॥
जनता मुदिता मिथस्तदानीमवदभ्रातृपराभवो न पथ्यः ।
बत पश्य विभीपणाभिपगाद्दशकण्ठः कथमापदं प्रपेदे ॥५८॥
स्वयमेव कृतो नृपेण पन्धुं परिभूय प्रसभं स्वराज्यभङ्गः ।
न हि सुप्तभुजङ्गमः प्रकोपं चरणास्फन्दनमन्तरा करोति ॥ ५९॥
श्रीमन्मयूरधरणीधरतस्तदानीं
पौराः स्वकीयहितदत्तदृशः समग्राः।
शालाचलोदयगिरिभकटप्रताप
नारायणाम्बरमणिं शरणं प्रपन्नाः ॥ ६॥
उपायमन्यं सकलं विचारय-
खगेश्वर राजिलविक्रमायितम् ।
लुमायिजिं नाम सपत्नमातरं
धरापतिः सन्दिदिशेऽनुजं प्रति ॥ ६१॥
अहं जरामृत्युचमूपराजितो
न मे सुतो राज्यमिदं तवैतत् ।
इमा धुरन्नः परिवोदुमक्षमा-
नरेन्द्र नारायण पालयाधुना ॥ ६२॥
अथ सपदि समीपं प्राप्तवत्या जनन्या
निगदितमनवा वाचिकं वैरसेनम् ।
मम हि परमधर्मः पालनं यद्गुरूणा-
मिति नरपतिहीरो नम्रमङ्गीचकार ।। ६३॥
श्रीकृष्णदीक्षितगृहे स्फुरदग्निहोने
सम्प्राप्य भोजनमयं परमप्रसादम् ।
नीत्वैकरात्रमपि तत्र मयूरदुर्ग
नारायणक्षितिपतिः किल गन्तुमैच्छत् ॥ ६४ ॥

·नवमः सर्गः। ४९ श्रीमन्तं चतुरमुदारधीरवीरं जेतारं सकलदिशां जयन्तकल्पम् । श्रीनारायणनृपतिः प्रतापशाहं सानन्दं न्यदधि तदैव यौवराज्ये ॥ १५ ॥ श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्य(ऽस्मिन्किल शालदुर्गविजयस्सर्गोऽगमचाष्टमः) ॥ ६६ ॥ ।। इति श्रीमदसिलभूपालमौलिललाममालामरीचिवीचिचुम्बितचरणसरोजमयू- रगिरिकेसरिमहाराजश्रीनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवीन्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये शालागिरिविजयो नाम अष्टमस्सर्गः ॥ नवमस्सर्गः। प्रतापशाहाभिधमनसूनुं निवेश्य शालागिरिगोपनार्थम् । श्रीशाहनारायणसार्वभौमो मयूरशैलं प्रति गत्वरोऽभूत् ॥१॥ दिशा प्रसन्नाः सहसा बभूवुर्ववौ समीरोप्यनुकूल एव । मृगास्तदा दक्षिणतो विचेरुः फलं विपकं तरयो चितेरुः ॥२॥ मार्गे दधिक्षीरघृतादिपूर्णान्घटानतिस्वादुफलावलिं च । ताम्बूलपर्णक्रमुकप्रसन्नान्यादाय पौराः क्षितिपं प्रणेमुः ॥ ३ ॥ यान्तः सलीलं मदमुद्रहन्तः सम्प्राप्य नारायणशाहसेवाम् । घण्टारणत्काररवैर्मगेन्द्रानाकारयामासुरिव द्विपेन्द्राः ॥४॥ अमन्दनियन्मदवारिसान्द्राः सेनागजेन्द्राः पुरतः प्रचेलुः । विशालशालाचलमौलिचुम्बिस्रवत्पयोदा इव सेवमानाः ॥५॥ अवाप्तवन्यद्विपगन्धवाहै—ताङ्कुशैः कोपकपायभावः । मोघीकृताधोरणयत्नमीपे स्थातुं न वा गन्तुमपि द्विपेन्द्रैः॥ ६॥ रा.

·राष्ट्रीढवंशमहाकाव्ये।
भूमण्डलीलङ्घनभूरिददुदक्षिपन्नग्रपदे तुरङ्गाः।
गजान्गुरूनध्वनिरोधहेतूनुल्लाझ्य तानीपुरिय प्रयातुम् ॥७॥
श्रीशाहनारायणवाजिराजिमेद्वत्खुराधातनिपीडिताङ्गी ।
वसुन्धरा स्यन्दननेमिधाराचीत्कारसीत्काररवं व्यधत्त ॥८॥
नारायणक्षमापतिसैन्यभारभुनो भुजङ्गाधिपतिः कथञ्चित् ।
स्फारीकृतोत्फालफणासहस्रस्तम्भेषु कम्पेन धरामभापत् ॥ ९ ॥
इतस्ततो वत्मनि सङ्गतानां सङ्गेन सामन्तपताकिनीनाम् ।
नगापगानामिव देवगङ्गा पुरस्सरी संयवृधेऽस्य सेना ॥१०॥
अनेकमातङ्गतुरङ्गसझी परैरलइयो निजकामचारी।
कपिटुतादेकहयेभयोनेर्यभौ समुद्रादधिकं बलौघः ॥ ११ ॥
उत्तुङ्गमातङ्गधुरीणगामी सामन्तभूमीपतिचक्रवती ।
मयूरशैलं रमणीयमारात्तमक्षिलक्षीकुरुते स्म वीरः॥ १२ ॥
समीरलोलन्नगरीपताकाचेलाचलव्याजकलापभारम् ।
यो वीक्ष्य नारायणमेघमारान्मदोदयालाण्डवयाञ्चकार ॥ १३ ॥
कृत्वा विहारं रजनीशशिभ्यां मुक्तानि मर्नु जलधौ गताभ्याम् ।
तल्पादिव द्रानयति प्रभाते ताराप्रसूनानि यतोऽभ्रदेशः॥१४॥
धरापरागेण च यत्र नृत्यद्वाराङ्गनाचमणोत्थितेन ।
मग्नेन पङ्कीभवता सुधांशी कलङ्कशङ्कायतरो वितेने ॥१५॥
यत्तुङ्गशृङ्गस्खलनप्रसङ्गमकामसम्भावित भयभीत्या ।
दिनेश्वरः प्रार्थितविश्वकर्मा चक्रे निजस्यन्दनमेकचक्रम् ॥ १६ ॥
यदीयशृङ्गे स्खलति प्रतुङ्गे दिनेश्वरस्यन्दननेमिधारा ।
मयूरमोराचलमध्यभागे कुतोऽन्यथा सण्डितभूमिरेखा ॥१७॥
यत्रैकवीरा शयरीशरीरा नीराजिता वीरकिरीटहारैः।
खभक्तसर्वेप्सितदानदक्षा साक्षादहो नन्दति विश्वमाता ॥१८॥
चिदेहपुत्रीपरिपूजितो यश्चराचराधारपदारविन्दः।
सिन्दूरपूरतिचुम्यिकुम्भो गजाननस्तिष्ठति यत्र साक्षात् ॥१९॥
उत्फुल्लमल्लीलवलीमतल्लीवल्लीसमुद्यत्सुमच्छलेन ।
कैलासहेमाचलशीतशैलानदर्शनीयान्हसतीव भूयः ॥ २० ॥

·नवमः सर्गः।
दृष्टोऽपि भूयिष्ठमसौ नृपस्य परं चमत्कारभरं चकार ।
भेमैकपात्रं रमणीयवस्तु प्रतिक्षणं नूतनतां तनोति ॥ २१ ॥
दिगन्तचित्रान्तगभीरभेरीभाङ्कारकोलाहलमाकलय्य ।
पर्याकुलः पौरजनस्तदानीं सौधाग्रमासाद्य ददर्श सैन्यम् ॥२२॥
स प्राप नारायणसैन्यभारो मयूरशैलं मुदितस्तदानीम् ।
सूर्योऽपि पूर्वाचलमौलिहवें नारायणं वीक्षितुमारोह ।। २३ ।।
स नागरीभिनयनारचिन्दैराचारलाजैश्च कृतोपचारः।
उत्तोरणं वारणराजहार्य(?)श्चतुप्पथं मापदुरुप्रतापः ॥ २४ ॥
उत्तुङ्गसौधाग्रलसत्पताकाचेलाञ्चलाकारणमादधानम् ।
समस्तसम्पत्तिभरण पूर्ण समासदराजगृहं महीपः॥ २९ ॥
अमात्यवाँ विनयप्रधानो नयमधानो विलसद्गुणाय ।
श्रीशाहनारायणपार्थिवाय राज्याभिपेकोत्सयमित्यकापीत्॥२६॥
आनीय गङ्गायमुनादिनानासत्तीर्थसार्थादमलोदकानि ।
सुवर्णकुम्भानभिपेकहेतोरपूरयन्मन्त्रिगणस्सहर्षः ॥ २७॥
तीर्थाहतः काञ्चनकुम्भतोयैर्गुरुं पुरस्कृत्य समन्त्रघोपम् ।
नारायणं भैरवभूपराज्ये समुल्लसन्मङ्गलमभ्यपिञ्चत् ॥ २८ ॥
सुवर्णकुम्भाहरणप्रवीणपाणिस्खलत्कङ्कणनादमिश्रः।
ससम्भ्रमं पौरविलासिनीनां मचीरमनुध्वनिरुलास ॥२९॥
तूर्याणि नेदुर्नन्तुनटोघाः समुन्नगुर्गीतकलाप्रवीणाः ।
पेछुः प्रयन्धान्विन्दावलीनां तमोत्सवे मागधयन्दिनोऽपि ॥३०॥
द्वात्रिंशता हेममयम्दारैः सिंहः समासादितभूरिशोभम् ।
सुमेनं मृगरादियासी सौवर्णसिंहासनमध्यतिष्ठत् ।। ३१॥
परिस्फुरत्काशनदण्डशोभि घ्त्रं निरीक्ष्य क्षितिपालमौली।
मुखभिया निर्जितमिन्दुपिम्यं किमागतं सेवितुमित्यमानि ॥३२॥
आन्दोलनायत्करकरणालीकोलाहलोनिद्वितमन्मधाभ्याम् ।
महीपनिलोहितचामराभ्यां विलासिनीभ्यां परिवीज्यते म्म ॥३३॥
गुणोत्करस्पर्शयन भूमि हिरण्मयीमेव विधाय योढा ।
स मौलिना हैमकिरीटभाजा विचक्षणरित्यनुमीयते म्म ॥ ३४ ॥

·५२
.
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
मन्त्राक्षौरक्षतशक्तियुक्तैरहो हरिद्वारससङ्गपिङ्गैः।
तस्यार्चितः प्राह ललाटपट्टः सुवर्णवगैरिव भाग्यशोभाम् ॥३५॥
भूमण्डलाखण्डलमण्डलानां स्यादेप नूनं तिलकायमानः ।
प्रसाधकैरित्यनुमाय हैमस्तदीयभाले तिलको न्यधायि ॥३६ ॥
सौवर्णपदं मुकुटे दधानः स्फुरहुकूले विमले वसानः ।
स राज्यलक्ष्मी रुचिरांवृणानस्तदा विवाहोत्सवभागिवाभूत् ॥३७॥
गवां गणं काञ्चनमालिनीनां प्रदाय राज्ञा जगतीसुरेभ्यः ।
अमोचि कारागृहवर्तिलोको न केवलं पञ्जरपत्रिणोऽपि ॥ ३८॥
अथ स्फुरचामरवीजितस्तां सभां विभान्तीमभिगम्य रम्याम् ।
श्रीशाहनारायणभूमिपाल सिंहासनं मण्डयति स्म हैमम् ॥३९॥
बुधैरनेकैर्गुरुभिः कवीनां गणैः कलानां निधिभिश्च याऽसौ ।
अनेन गोत्रप्रतिपालकेन रेजेऽधिकं गोत्रभिदः सभायाः॥४०॥
मित्रद्विजज्ञातिगुरुप्रधानविद्वत्सुहृद्वान्धवगायकाद्याः ।
निरन्तरं दक्षिणपार्श्वभागे तिष्ठन्ति यत्र क्षितिवल्लभस्य ॥४१॥
अनेकनानास्त्रधराः प्रवीरा यत्र प्रभोः पश्चिमदिग्विभागे।
सामन्तसम्बन्धिवयस्यपौरचमूचराश्चोत्तरदिग्विभागे ॥ ४२ ॥
यस्यां पठन्मागधयन्दिसूतगन्धर्वनृत्यद्भरता नृपाये।
दूरेण तेभ्योऽधरभूमिभागे सदा निपादाधिपवृन्दमास्ते ॥ ४३ ॥
यस्यां महाराजनिदेशसारा दिगन्तविश्रान्तयशःप्रसाराः।
गुणैरुदाराः परिभूतमारास्तिष्ठन्ति वीरप्रवराः कुमाराः ॥ ४४ ॥
यस्यां नमन्मौलिललामदीपैर्भूपालपादाम्बुजहेमपीठम् ।
समस्तसामन्तनृपालवीरा नीराजयन्ति स्फुटमादरेण ॥ ४५ ।।
यत्र स्फुरत्पण्डितमण्डीनां चकास्ति पडूदर्शनसागरपु।
तत्वावयोधामृतसारदोहे(हो) विचारमन्याचलचारुयोपः ॥ ४२ ॥
साहित्यगर्भंर्विशदप्रसादैः पीयूपधारामधुरैर्वचोभिः ।
सभा कवीनामधिपावदानं यस्यामुपश्लोकयति प्रवीणा ॥४७॥
लोकत्रये. भूतचरं भवन्तं तथाखिलं भाविनमर्थसार्थम् ।
करारविन्दामलकायमानं ज्योतिर्विदो.यन्त्र निवेदयन्ति ॥४८॥

·नवमः सर्गः।
सर्वेषु रोगेषु चिराय दूरे येभ्यो भयादेव पलायितेपु ।
नानारसोत्तारणजन्यखेदं भजन्ति यस्यां न कदापि वैद्याः॥४९॥
अनेकसङ्गीतविदामजनसान्निध्ययोगात्सुतरां प्रवीणाः।
गायन्ति यस्यां क्षितिपालकीर्विलासशारीशुकराजहंसाः ॥५०॥
यस्यां सदा चारसरोरुहाक्षीविलासलास्योत्सवकौतुकानि ।
सचेतसः कस्य न चित्तवृत्ति कुर्वन्ति कन्दर्पसमुद्रमन्नाम् ॥५१॥
समग्रभूपालचरित्रलक्षं विधाय यस्यां ननु पूर्वपक्षम् ।
श्रीशाहनारायणराजवृत्तं सिद्धान्तयत्युत्तमयन्दिन्दम् ॥५२॥
गुणैरुदारे नृपतौ गुणिभ्यस्तद्याचितादप्यधिकं ददाने ।
यत्रोपविष्टो जितकल्पवृक्षो वदान्यवर्गोऽपि चमच्चकार ॥ ५३ ।।
मरीचिवीचीरमणीयरत्नस्तम्भाः स्फुरत्काञ्चनभित्तयश्च ।
सभाजनाङ्गप्रतिविम्यसङ्गात्सजीवचित्रा इव यत्र रेजुः ।। ५४ ।।
चतुःसमुद्रावलिराजमानवसुन्धरामण्डलमन्दिराणाम् ।
आनन्दसन्दोहजुपां जनानां सम्पद्यते यत्र समस्तकार्यम् ॥१५॥
नमस्कृतो यत्र जनैः स राजा दिने दिने लन्धकलाकलापः।
तमो विलुम्पन् जगति प्रजानां नवोदितश्चन्द्र इव व्यराजत् ॥५६॥
यत्रोपविष्टः सुकृतकनिष्ठः सतां धरिष्ठः प्रचुरप्रतिष्ठः।
तदाऽवदद्वागुलवंशदीपः प्रतीतचित्तः परमातवर्यान् ।। ५७ ॥
यत्सर्वे मयि सानुरागमनसः साम्राज्यमासादित
पूर्वपां च यशः स्थिरं यदरयो जाताश्च वाताहताः ।
सोऽयं पर्वतनन्दिनीशमहिमा देव्या जनन्यास्तथा
श्रीमद्धेरवपार्थिवस्य चरणाम्भोजप्रसादोदयः ॥ १८ ॥
चिरंजीव महाराज सत्यमेव वचस्तव ।
सभाविभासिभिः सभ्यैरिति भूपोऽभ्यनन्दितः ॥ ५९॥
निशम्य नारायणभूमिभर्तुवेतश्चमत्कारकरी गिरं ताम् ।
आनन्दवल्गत्पलितोरमौलिस्ततोऽचदच्छाईघरो गरीयान् ॥३०॥
राजस्त्यदीया जननी यमाम्या सा केन वा जगतामियाम्या।
पतिव्रतान्दपचिनचित्रचारित्रसम्पादनसिद्धभूमिः ॥११॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
यस्याः समाकर्ण्य गुणानगण्यान हराबुदश्चत्पुलके सलज्जा।
तपोविधानाय तदादि पद्मा पद्मासनं मुञ्चति नाधुनापि ।। ६२ ।।
गोभूमिवासाकलधौतमुक्तातुरङ्गमातङ्गनिकेतनानाम् ।
अकल्पितान्याश्रितकल्पवल्या दानान्यनेकानि यया कृतानि ॥६॥
दत्तं विना विस्मरणं न यस्याः कदापि कस्यापि विवेकवत्याः।
मुधागिरं माधवकीर्तिगालाता न पस्पर्श यदीयजिह्वा ॥१४॥
या भैरवानन्दकरी विराजद्विशालनेत्रा मणिकर्णिकाठ्या ।
कारागृहान्मोचितसर्वजन्तु,राणसीवातितरां विरेजे ॥६५॥
यस्याः शरचन्द्रमरीचिगौरीगुणस्तरगरिव राजमाना ।
भागीरथीव स्पृहणीयकीर्तिः सर्व वरीवर्ति जगत्पवित्रम् ।। ६६ ॥
या श्रीमहादेववधूरपर्णा कापि स्फुरत्काञ्चनकल्पवल्ली।
सदैव नारायणवन्द्यमाना गौरीव कल्याणकरी विरेजे ॥ १७ ॥
अरुन्धतीमुख्यसमस्तसाध्वीश्चिराय चित्तानितु(१)वाक्यरुद्धाः।
आत्मानमावध्य किलात्मनैव या मोचयामास गुणैरुदारा॥२८॥
अस्मादृशानामिव मूर्तभाग्यं नारायणो नाम च वर्णितोऽभूत्।
तस्याःप्रसादेन यमाम्बिकायाः किं किं न सम्भावितमिष्टजातम्॥६९॥
इमां समाकर्ण्य गिरं मनोज्ञां गरीयसी शाईधरद्विजस्य ।
श्रीशाहनारायणसार्वभौमस्तदा मुदा निर्भरमभ्यनन्दत् ॥ ७० ॥
अथ शार्ङ्गधरात्मजेन राजा जगदे लक्ष्मणपण्डितेन तेन ।
श्रवणेन वृहस्पतिः कुमारः पितृभक्त्या विनयेन लक्ष्मणो यः॥७॥
यस्याः कुक्षौ दिनकरकुलोदारकोटीरहीरः
साक्षान्नारायणनरमणिर्विश्वसंरक्षणाय ।
कौसल्याया इव नृपवरो रामभद्रोऽक्तीर्णः
सेयं केपामिव गुणवती नार्चनीया यमाम्या ॥ ७२ ॥
अद्यापि दानोदकसिन्धुपिन्दुवातस्फुरन्मौक्तिकहारहृद्याम् ।
विप्राग्रहाराः सुतरामुदाराः सर्वत्र यस्याःप्रथयन्ति कीर्तिम्॥७३॥
इत्थं गिरं लक्ष्मणपण्डितीयामाकर्ण्य नारायणभूमिपालः।
आनन्दसन्दोहसुधासरस्वत्तरङ्गारिङ्गत्तरमानसोऽभूत् ॥७९॥

·दशमः सर्गः।
लुमायिजि शाईधराख्यपण्डितं ततस्तृतीयं किल भावपण्डितम् ।
दुर्गावतीवीरमसेनहूतये स प्राहिणोन्मूर्ध्नि मयूरभूभृतः ।। ७५ ।।
ते तत्र गत्वा विनयमधानरमुष्य वाक्यः परितोष्य राज्ञः ।
तौ दम्पती वीतभयौ तवानीमानिन्युरुवीशतमन्युधाम ॥ ७६ ॥
आलिङ्गय गाढ सुमुजो मुजाभ्यां मूर्धानमाधाय च सानुरागम् ।
श्रीवीरसेनः प्रणतं पुरस्तादुपस्थितं सोदरमित्यवादीत् ।। ७७ ।।
आयुष्मान्भव वत्स सम्प्रति जरावैक्लव्यविप्लाविताः
क्षोणीरक्षणसङ्कटाद्वयमितो निष्कास्य वीर त्वया।
श्रीगोविन्दपदारविन्दभजने सानन्दमासादिताः
सेयं कापि तचौचिती विजयते भक्तिं गुरौ तन्वतः ॥७८ ॥
एवं श्रीवीरसेनक्षितिपकुलमणेर्वाचमाकर्ण्य सारा-
मेतस्मै शाहनारायणधरणिपतिर्धर्मपत्नीयुताय ।
दत्त्या नानासुवर्णाभरणमणिगणग्रामवासोहयादीं-
स्तूर्णं संपत्तिपूर्ण सततवसतये सौधमेकं व्यतार्षीत् ।। ७९ ।।
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाह नारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशानिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिन्नवमोऽभिपेकरसिकस्सों निसर्गाज्वलः ॥ ८॥
॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचियीचीचुम्बितचरणसरोज-
मयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवीन्द्रविरचिते
राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये नवमस्सर्गः ॥
दशमस्सर्गः।
अथो मयूराचलसानुभानुर्नुपः प्रजाऽऽपत्तिवनीकृशानुः ।
पुरन्दरीजते स्म सारं चिराय साम्राज्यमुखावतारम् ।। १ ।।
स नीतिरीतिं मनुना प्रणीतां नितान्तमानन्दकरी वितन्वन् ।
अभून्मयूराचलराजहंसः समस्तभूपालकुलावतंसः ॥ २॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
सम्प्राप्य तं सर्वगुणाभिरामं राजानमाजानुविलम्बियाहुम् ।
आनन्दसन्दोहनिमग्नचित्तास्तदा बभूवुः प्रकृतिप्रधानाः ॥ ३ ॥
वगैरसङ्कीर्णतया पवित्रैः स्फुरचरित्रैर्विदधे स्वधर्मः ।
पट्टाम्परेपु प्रचुरेपु वर्णसार्यमासीत्परमस्य राज्ये ॥४॥
तस्मिन्महीं शासति राजसिंहे सद्योमनोहारिणि कामुकानाम् ।
अभूत्परं पङ्कजलोचनानां नेत्राश्चले तस्करशन्दवृत्तिः॥५॥
सिंहासनाध्यासिनि तत्र वीरे मृगीदृशामेव विलोचनानाम् ।
यभूव कालाञ्जनपङ्कसगादकीर्तिपूरः श्रुतिलकनेन ॥ ६ ॥
तस्मिन्नृपे फुर्वति रामराज्ये बभूव दण्डः कुसुमोत्कराणाम् ।
धम्मिल्लभारे परमङ्गनानां नितान्तमासक्तिमुपागतानाम् ॥७॥
प्रकुर्वतोः कामुकदृष्टिरोधं कठोरयोरुन्नतवृत्तयोश्च ।
वक्षोजयोरेव मृगेक्षणानां तस्मिन्नृपे काश्चनशृङ्खलाऽभूत् ॥८॥
तदीयराज्ये वनवासिनीनां मृगागनानां च पुराङ्गनानाम् ।
स्पी परं चञ्चलचेष्टितानां विलोचनानां विपये बभूव ॥९॥
मनसिनां मानसमीनबन्धे जालायमानः स्मरधीवरस्य ।
विलासिनीनां मलिनोतिवक्रोवेणीकलापः परमाप बन्धम्॥१०॥
तस्मिन्नहो जाग्रति राजहीरे कदापि नासीत्कलहः प्रजानाम् ।
विदग्धयूनोः परमं कदाचित्सप्रीतिपूर्वः क्षणमाविरासीत् ॥११॥
तस्योदये दातरि दक्षपाणौ कुर्वन्निपेधं परिवेपकस्य ।
परं न वामः सहते स्म पाणिः शौचैककार्ये विहिताधिकारः॥१२॥
तस्मिन्महीं शासति वीरहीरे परं नवोढाजनमानसेषु ।
भयावतारः प्रियसङ्गमेऽभूदन्यन्न कुत्रापि कदापि नासीत् ॥१३॥
तस्मिन्महीं रक्षति पादपानां नासन्फलान्येव पचेलिमानि ।
नितान्तमानन्दजुपां प्रजानांभाग्यान्यपि प्राग्भवसञ्चितानि ॥१४॥
सर्वत्र सत्रप्रकरप्रपाणां सङ्गे पुरग्रामपथान्तरेषु ।
तेन क्षितीशेन सति प्रणीते दीनान्धसङ्घा न कदाप्यसीदन्॥१५॥
तन्वत्यमुग्मिन्कुशलं प्रजानां बभूव देवः किल कामवी।
प्रभूतसस्या च मही प्रशस्ता प्राप्तानि पौरैः पुरुषायुपाणि ॥१६॥

·दशमः सर्गः।
कोपाकुलान्सामभिरर्थलुब्धान्दानेन भेदेन तथा समर्थान् ।
दण्डेन नीचान्वशयन्नरेन्द्रः स्वाधीनमाधादिति सर्वराष्ट्रम् ॥१७॥
समन्ततो जामति तत्प्रतापे वातोऽपि पस्पर्श न पान्धलोकान् ।
कुतः कथा तत्र च तस्कराणां कुतस्तरां नाम धनापहारः ॥१८॥
तस्मिन्परं भूभुजि दाडिमानां भिदेलिमं नो हृदयं बभूव ।
भूमण्डलाखण्डलमण्डलानामपि प्रचण्डाशुगखण्डितानाम् ॥१॥
बिम्योष्ठनेत्रोत्पलकान्तिसङ्गाद्ञोपमं तचकितारिनार्याः।
नीतानि मार्गेऽखिलभूपणानि चौरेण मुक्ताफलकन नीतम्॥२०॥
दिने दिने निर्मलदाननीरनारायणेनैष विवदितो यः।
तस्य स्फुरत्कीर्तितरोःप्रतीमः पुष्पाणि ताराः फलमिन्दुपिम्बम् ॥२१॥
आपूर्वशैलाचरमाचलाच प्रालयशैलान्मलयाचलाच ।
आज्ञा यदीयां शिरसा समग्राभूपामिव क्षोणिभुजोवहन्ति।।२२॥
अस्ताचला मागुदयाचलस्तु प्रत्यक्तुषारादिरवारिवभागे ।
उदक पटीराचल इत्युदारास्तदीयकीतर्गतयो विचित्राः ॥ २३ ॥
सन्ति क्षितौ भूमिभुजः सहस्रं राजन्वती भरमनैव राज्ञा ।
दिवि ग्रहा जाग्रति वा न के के मार्तण्डशोभामुपयातु को वा ॥२४॥
त्रैलोक्यमुक्ताफलकर्णपूरैः स्वकीर्तिकर्पूरपरागपूरैः।
दिकन्यकानां कुतुकेन धूलीकेलीविलासानकरोनरेन्द्रः ॥२५॥
आश्चर्यमेतस्य विराजमाने प्रतापसूर्य रिपुसुन्दरीणाम्।
मुखारविन्दानि निमीलितानि प्रभूतपूरा नयनाम्युनद्यः ॥२६॥
मयूरभूमीधरसंस्थितोऽपि समस्तभूमीपतिमण्डलानि ।
सहस्रधामेव करैरुदारैश्चारैः समाफ्रामति स म वीरः ॥ २७ ॥
भक्त्याज्यमर्णीकृतरामचन्द्रः कीया वराकीकृतपूर्णचन्द्रः ।
दानेन कर्णस्तरसा सुपर्णः सोऽभूदभी: पालितसर्ववर्णः ॥ २८ ॥
स प्रत्यजानादभिरूपमेव व्यधात्प्रतिज्ञातममोघमेव ।
स नूनमेकत्र मुधामतिज्ञा प्रतिश्रुतादप्यधिकप्रदाने ॥२९॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
आपातरम्यैर्विपयैरमीभिः कदाप्यनाकृष्टमना मनखी।
घमैकमूर्तिर्वयसा युवाऽपि ज्ञानेन वृद्धः समभून्नरेन्द्रः॥३०॥
लोकोत्तरां तस्य शरीरशोभामालोक्य खर्वीकृतरूपगर्वः।
' मन्ये महादेवगग्निकुण्डे खदेहपातं मदनश्चकार ॥ ३१ ॥
पदातिमातङ्गतुरङ्गमाणां पुरा कृशानाममुना नृपेण ।
निदाघसन्तप्तसरोवराणां धाराधरेणापि कृताऽतिपुष्टिः ।। ३२ ।।
महौजसो दत्तनितान्तवित्ताः सङ्ग्रामसम्प्राप्तयशःप्रतापाः ।
धनु तो भूमिपुरन्दरस्य प्राणैरपि प्रत्युपकर्तुमीपुः ॥ ३३ ॥
नारायणक्षोणिभुजा सनाथा सम्पूर्णसगिविराजमाना।
-आनन्दपीयूपपयोधिमग्ना सा राज्यलक्ष्मीः सुतरां विरेजे ॥३४॥
विद्वन्मण्डलकल्पपादपवनं विद्योतिवाग्देवता-
सङ्केतायतनं नितान्तकमलालीलाविलासास्पदम् ।
लक्ष्मीवल्लभभक्तिभाण्डभवनं भूमण्डलीमण्डनं
कीर्तेः केलिनिकेतनं विजयते श्रीशाहनारायणः ॥ ३५ ॥
यत्कीर्तिः प्रसरीसरीति परितो यत्पाणिपञ रमा
सानन्दं विजरीहरीति वदने वाणी नरीनति च ।
श्याम धाम बरीभरीति हृदये यो रामनामास्पदं
सोऽयं धर्मरतिः सदा विजयते नारायणमापतिः ॥३६॥
यस्मादुत्पन्नशङ्काः प्रतिभटपृथिवीनायकाः सायकाङ्काः
कौपीनाकाः कथञ्चिगिरिवरविवरे वासरान्वायन्ति ।
नम्रक्ष्मापालमालामुकुटमणिमहोराजिनीराजिताङ्के-
स्तस्मान्नारायणक्षमापतिकुलतिलकात्कः परः सार्वभौमः ॥३७॥
निलं नूतनहेमरङ्कनिकरैश्चाम्पेयपुष्पोत्करै-
बिश्वाशावनवीथिमुजवलमहामुद्राभरैर्माधुरैः।
यः श्रीमाननवेक्षणीयवपुपं कुर्वन्वसन्तोऽद्भुतः
सानन्दं सकलं यशःपरिमलैर्ब्रह्माण्डमापुरयत् ॥ ३८॥

·एकादशः सर्गः।
राष्ट्रौढक्षितिपालभालतिलकश्रीशाहनारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽसिन्दशमः सुराज्यमुदितः सर्गोगमत्सुन्दरः ।। ३९ ॥
॥ इति श्रीमसिलभूपालमौलिमुफुटललाममालामरीपिवीचीचुम्बितचरणस-
रोजमयूरगिरिफेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवी-
न्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये राज्यमहोत्सवो नाम दशमस्सर्गः॥
एकादशः सर्गः।
एतस्मिन्समयेऽथ दक्षिणमहीपालस्य सेनाधिपाः
श्रीनारायणशाहदोर्यलमहावहेः पतङ्गा इव ।
प्रोन्मत्तद्विशतद्विपायुतयुगप्रेतत्तुरङ्गैर्युता
मूढाः प्रापुरनन्तनामकपुरं जेतुं मयूराचलम् ॥१॥
अथ विपक्षसपक्षचमूचराः स्फुरदनन्तपुरस्थपटीगृहाः।
समरकामनया मिलितास्तदा नवपुरे वपुरेव किमुज्झितुम् ॥ २॥
जयरमावरणोत्सवसूचकस्फुरणपीवरदक्षिणयाहुना।
सपदि भैरवभूपतिसूनुना परिगतोऽरिगतोऽखिलगोचरः॥३॥
नवपुरोपगतारिपताकिनीविघटनाय मयूरगिरेरधः ।
अथ नियोजयति स चमूचरं स चतुरं चतुरङ्गपलान्वितम् ॥४॥
सिततुरङ्गगतो नृपतिः प्रतिक्षितिपुरन्दरकुञ्जरकेसरी ।
निरगमनयनाहिरुलसत्परिजनोऽरिजनोदयशान्तये ॥५॥
महीपतिः केलिसमीपतः
पर्वतराजधान्याः।
प्राकारमूर्धानमुपेत्य तूर्ण विपक्षसैन्यार्णवमीक्षते स्म ॥ ६ ॥
भानुः प्रतापिभिरुदारयशोभिरिन्दु-
स्तातः प्रजाभिररिभिः कुपितः कृतान्तः।
कल्पद्रुमो गुणिजनर्मदनोऽङ्गनाभि-
नारायणक्षितिपतिः स तदा व्यलोकि ॥ ७॥

·राष्ट्रीटवंशमहाकाव्ये।
अस्याद्रेः कटकस्थलेषु परितः प्रान्तप्रदेशेषु च
प्राकारेपु चतुष्पथेषु नगरद्वारेवगारेपु च ।
वीरानग्रयलान्धनुःशरकरानाधाय नारायण-
क्षोणीशः किल दक्षिणक्षितिपतरक्षौहिणीमक्षिणोत् ॥ ८॥
मोराचले हरिगिरौ च मयूरशैले
दुर्गाधिकारिनिकराः समरमवीराः ।
नालीकमुख्यनिखिलमचुरमचण्ड-
यन्त्रोदरेप्वविभरु सममौपधानि ॥९॥
नानाविधागणितयन्त्रगणेषु वतीसंसर्गमात्रसमयज्वलदौपधेषु ।
कोलाहला प्रलयकालभवत्करालश्रीकालभैरवविरावगुरुबभूव ॥१०॥
लोकानाकुलयनभः कवलयन्दिकुम्भिनः कम्पयन्
भूगोलं चलयन् गिरीन्विदलयन्नम्भोधिमुढेलयन् ।
दिग्वृन्दं भ्रमयन्मनो विकलयन्ब्रह्माण्डमास्फोटयन्
तत्रातर्कितमेककालमभवद्यत्रालिकोलाहलः ॥ ११ ॥
दिग्व्यापी देवतानामनिमिपनयनश्रेणिपु खैरचारी
धूमस्तोमस्तदानीं समजनि रभसादम्बुदाडम्बराभः ।
जानीमः शाहनारायणविशिखमहावर्पशाम्पत्प्रतीप-
क्षोणीपालप्रतापप्रखरतरचिराशीर्णवैश्वानरस्य ॥१२॥
ततः प्रतप्तायसगोलमण्डलः खमण्डलं व्याप्य दिशः प्रकाशयन् ।
विपक्षकक्षं प्रति भैरवात्मजप्रतापदावाग्निरिवागवानगात् ॥ १३ ॥
जाज्वल्यमानायसगोलकाली वैरं चचारारिवरूथिनीपु ।
भक्तिप्रसन्नीकृतचक्रपाणे नामवन्तीव सुदर्शनाली ॥१४॥
केनाप्यायसगोलकेन कतिचिद्व्यापादिताः कुञ्जरा
धावन्तस्तुरगाश्च केनचिदहो दग्धाः कति स्यन्दनाः।
अन्येनापि पदातयः कतिपये केनापि सेनाधिपाः
शत्रूणामिति तुर्यभागरहिता सेना तदानीमभूत् ॥ १५ ॥

·एकादशः सर्गः।
अत्रान्तरे शिखिमहीधरतोऽवतीणों
नारायणक्षितिपतेः पृतनाधिनायः।
उच्चै दन्किल पलायनलालसानां
पृष्ठे ललाग सहसा रिपुसैनिकानाम् ॥ १६ ॥
केपि श्वाससमाकुलाः परिपतद्दन्तं निपेतुः क्षिती
केचिनिस्सहजानुभागविकलाः कम्पाकुलाश्वस्खलः ।
अन्ये केचन तत्र कातरधियः प्राणान्जहुस्तत्क्षणं
पुत्रानः परिपालयेति शरणं वीरा ययुश्चापरे ॥ १७ ॥
खद्गत्रुटद्वानविनिर्यदरप्रवाहविप्लावितदुर्गमार्गाः।
शेपाः परेऽनन्तपुरे कृतानि प्रापुः कथञ्चित्पटमन्दिराणि ॥१८॥
अथ ते रथकुरवंशभरैरपरैरपि भूमिरुहप्रकरैः ।
खरया परया कटकं परितो रिपुतो भयतो वलयं विदधुः ॥१९॥
केचित्तन विपन्नवान्धवमुहन्मित्रादिशोकाकुलाः
सन्तेपुर्वसनर्यवन्धुरपरे घोरासिधाराबणान् ।
अन्ये कालमुखान्तरालपतिताः सा हेमकुम्भस्तनी
हा भूयः परिरप्स्यते मियतमा सोद्वेगमित्यालपन् ॥ २० ॥
महीपतिस्तैपु तथाविधेषु पराक्रमं नोत्सहते स कर्तुम् ।
फदापि सूनुः किमु सिंहिकायाः प्रक्षीणमिन्दु ग्रसते मनस्वी॥२॥
श्रीनारायणशाहपार्थिवगुरू प्रत्यर्थिपृथ्वीभृतां
साटोपं परिणीय कीर्तितनयां कुन्दावदातां खयम् ।
अस्मिन्नेव महोत्सवे हरिहराहतेः कुमारस्य च
मोलासेन विवाहमङ्गलमहाकार्य व्यपादादरात् ॥ २२॥
तूर्ण प्रतीपनृपतेरथ कोऽपि वीरः
माप सवर्गविजयाय पुरीमरावीम् ।
नारायणक्षितिपतेः सुभटेन तस्यां
जित्वैनमस्य सकलापि चमूरलुण्ठि ।। २३ ।।
अग्रान्तरे रिपुचमू कमनीयदेवस्थानाभिधानपुरमाशु समाजगाम ।
सेयं मयूरगिरिनायकसैन्पमध्याह्वीरेहरिष यपुर्नवभिनिरस्ता॥२४॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये। विनीय तत्रैव दिनैः कियद्भिः प्रहारमूर्छा स पुनर्बलौघः। भुक्त्वाऽवशिष्टप्रबलवकर्मप्रभावनुन्नो रणमाचकाल ॥ २५ ॥ वामे विधाय फिल घाटशिलाख्यशैलं नाराचलं हरिणमालमहीधरं च । पूर्वानुभूतविविधास्त्रनिपातमीत्या वक्राध्वना सपदि जाम्बवटीं ययुस्ते ॥ २६ ॥ ततो मयूराचलतीर्थभूमौ शरीरपातं किमु कर्जुकामम् । प्रचण्डमाटीकत मोखघट्टे वटोपकण्ठे कटकं भटानाम् ॥ २७॥ आकर्य तान्मोखवटे समेतानारायणक्षोणिपतिस्तदानीम् । विहारसौधान्निजवीरवगैराशोभितां भद्रसभामयासीत् ॥२८॥ तं सूर्यपादान्वितमेघडम्बरच्छत्राधिकच्छायमुखेन्दुमण्डलम् । परिस्फुरचामरयुग्मवीजितं सामन्तभूमीपतयो ववन्दिरे ॥ २९॥ विपक्षपक्षक्षयसाधनानि प्रदाय तेभ्यः क्षितिपालमौलिः। तुरङ्गमुत्तुद्गतरं सिताङ्गं सान्नाह्यमारोहदुदारतेजाः ॥ ३० ॥ मयूरगिरिगह्वरपतिविरावतारीभव- द्रणत्समरडिण्डिमध्वनिगभीरभेरीरवैः। जगाम सुरकामिनीकथितमण्डनाडम्बरः स्फुरत्कटकसागरः समरजित्वरः सत्वरः ॥ ३१॥ अरिनीहारनाशाय नारायणनराधिपः । जैत्रापुरद्वारदेशप्राकारशिरसि स्थितः॥ ३२॥ अधुनच पराजितैरमीभिर्मशकैर्न स्वयमाहवः प्रशस्यः । इति चारु विचार्य राजसिंहः प्रतिवीरेषु युयोज पत्तिसैन्यम् ॥ ३३॥ उभयोरथ सेनयोस्तयोः समरोऽभूत्तुमुला समेतयोः । दिवि देवचकोरचक्षुपामपि(चीरान्मति)विग्रहोऽभवत् ॥ ३४॥ तम्र सद्गरकुतूहलहवें भैरवक्षितिपनन्दनसैन्ये । लक्ष्यते म परमं जयलक्ष्मीपक्षपातकमनीयकटाक्षः॥ ३५ ॥ श्रीनारायणशाहसैन्यजलदे चश्चत्कृपाणीतडि- दाग्नि छनरिपुप्रतापतपने पाणावलि वर्पति।

·एकादशः सर्गः।
पूर्णा शोणितवाहिनी सुरवधूकन्दर्पदावानलः
शान्तोऽभूद्विरराम चैरिवनितासीमन्तमार्गादयः ॥३६॥
चक्रुत्यकुतुहलानि परितो वलमत्कयधालयो
धीरोत्तालकपालतालरणितं तेनुः पिशाचाङ्गनाः।
श्रीनारायणभूमिपालतिलकप्रौढप्रतापं जगुः
सन्तृसाः पिशितेन राक्षसगणाः सङ्ग्रामरङ्गाङ्गणे ।। ३७ ॥
तान्पलायनपरान्परानथ प्रेक्ष्य भैरवतनूजसैनिकैः ।
वस्नवारणतुरङ्गमायुधद्व्यसम्पदखिलाऽपि लुण्ठिता ।। ३८ ॥
निर्यच्छोणितपूरतानपुपः खैरं रुवन्तो मुह-
य॑ञ्चन्मुद्रघातभग्नदशना दिग्याससो निस्रपाः ।
उद्गुच्छजठराननालसहितास्तेनूनमासन्पुन-
जन्मानो रणभूमिमातुरुदात्तत्कालमेव च्युताः॥ ३९ ॥
विहाय कीति धनसारगौरीमकीर्तिमादाय विधेयमूढाः ।
सर्वे प्रतीपक्षितिपालशूराः शरीरमात्रेण ययुः खदेशम् ॥ ४० ॥
अथ द्विपां केतुतुरङ्गनागान्वस्त्राणि शस्त्राणि च कोशजातम् ।
आनीय नारायणराजसिंहं प्रणेमुरुत्फुलमुखाः प्रवीराः॥४१॥
विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्मकेतुं तथा नृपैकाश्रयवारणेन्द्रान् ।
यल्लुण्ठितं येन तदेव तस्मै नपः प्रमोदादददादुदारः ।। ४२ ॥
विरत्नरनाभरणाम्बराणि सुवर्णरकानय भूपणानि ।
ग्रामाननेकानपि सैनिकेश्यस्तदाऽददाश्रूमिपतिः कृतज्ञः ॥४३॥
उद्दामदुन्दुभिनिनादगभीरभेरीभावाररावमुखरीकृतदिक्कदम्यः ।
सेनाचरैः सममगादगराजसारो भद्रासनं सपदि भैरवभूपसूनुः॥४४॥
तत्र समनि सुवर्णमञ्चक मण्डयन्वसुमतीशतक्रतुः ।
किङ्करीकृतसमस्तभूपतिर्भूमिमेकनगरीमिवामुनक ॥ ४५ ॥
अत्रैवावसरे गुरुर्दिविपदां मन्ये द्विजेन्द्राहणं
दारिद्यद्विमुखान्वयं दलयितुं सिंह समभ्यागतः ।
श्रीनारायणभूपतेर्जिगमिपामाकर्ण्य गङ्गादयो
दानाम्वुव्ययशकयेय सरितो गोदावरीमाश्रिताः॥४६॥

·६४
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकश्रीशाहनारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिन्नगमत्कृतारिविजयः सर्गोऽयमेकादशः ॥ ४७ ।।
इति श्रीमदखिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचिवीचिचुम्बितचरणसरोज-
मयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवीन्द्र-
विरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये वैरिवीरपरिभवो नाम एका-
दशः सर्गः॥
द्वादशः सर्गः।
संसारहारिभुवनन्नयवर्तिनाना-
गङ्गादितीर्थपरिवारनिपेव्यमाणाम् ।
ब्रह्मादिदेवमुनिवृन्दविराजितीरां
गोदावरीमथ नृपो विदिक्षुरासीत् ॥१॥
श्रीमत्प्रतापयुवराजमुदारवीर्य
भूपालनाय विनिधाय मयूरशैले।
श्रीमान्महीपतिरगाचतुरङ्गसेना-
मादाय नासिकपुरं सपुरन्धिवर्गः ॥२॥
तत्रान्तरे चतुरतादृशसार्थलोभा-
लक्षं ययुः सकल दिग्भवतैर्थिकौघाः ।
एका करातु पदवीं परमा पुरस्ता-
मायस्तदीयगमनानुगतिः समग्रः ॥ ३॥
प्रौढप्रतापविशदीकृतमार्गवीथि-
नारायणः सकलवीरकिरीटहीरः ।
नानादिगायतनतैर्थिकसार्थमेनं
गोदावरीमनयदात्मकुटुम्बकल्पम् ॥ ४॥

·द्वादशः सर्गः। सानन्दजानपदवृन्दमहोपहार- मन्नम्रताम्रपटमण्डपमन्दिरैश्च । रम्याः पथि क्षितिपतेरभवन्निवासाः श्रीमत्पुरोपवनराजिविहारसाराः॥५॥ नीत्वैकरात्रमय हस्तगिरी पुरस्ता- ट्रच्छन्नसौ दुरितकुञ्जरसिंहनादम् । दिग्विश्रुतः श्रुतिपथातिथिमातिथेयो गङ्गाप्रवाहरवमादरवानकापीत् ॥ ६ ॥ नेत्रारविन्दजनपः फलमुत्पलादयां गोदावरीमुभयतीरचरीमपश्यत् । उत्तीर्य चापि शिविकासनतस्तदानी- मष्टोत्तरं शतमसावकरात्मणामान् ॥ ७॥ पद्धाञ्जलिः पुलकमण्डितगात्रयष्टि- नारायणक्षितिपतिस्तटिनीमनीपीत् । कल्याणि गौतमि विमुक्तिपदाचरोह- निणि सप्तमुखि देवि सदा नमस्ते ॥८॥ संसारहारि सुखकारि सुधानुसारि श्रीमन्मुरारिपदवारि निवारितारि। गोदावरी विमलयारि विपन्निवारि श्रेयस्तनोतु मदनारिशिरोविहारि ॥९॥ नानाविधमधुरपोनिनिविष्टजन्त- नालोक्य जन्ममरणादिकदुःखदग्धान् । संसारदुस्तरमहार्णवमुत्तरीतुं विश्वेश्वरेण कृतिना भुवि भावितासि ॥१०॥ इत्यादिकोमलपदापलिभिः स्तुवानः पद्भ्यां नजन्मणिसुवर्णमयार्घपाणिः श्रीभैरपक्षितिपुरन्दरनन्दनोऽसी गोदावरीतरभुवं रभमादविन्दत् ॥ ११ ॥ रा.

·राष्ट्रीडवंशमहाकाव्ये ।
गोदावरीपरिसरे नयनाभिरामे
स्फारीकृतेषु परितः पटमण्डपेषु ।
भूमीपतिः शुचिमतिः सलिलावगाह-
सम्भारसम्भ्रममचीकरदादरेण ॥१२॥
अत्रान्तरे परमसाहसिकप्रतीप-
भूपाधिकारिपुरुषः परतः समेत्य ।
निश्शेपदेशजनसहमवेक्ष्य तुष्टः
प्रत्येककाञ्चनकरग्रहणोत्सुकोऽभूत् ॥ १३ ॥
तं दामनद्धनिखिलावयवं तुरुष्कं
माक्षेपयत्पयसि पार्श्वचरैरगाधे ।
नारायणः परमकारुणिकस्तदानी-
मनाहयत्करममुष्य जलाकुलस्य ॥१४॥
नारायणक्षितिपतेः सपदि प्रसादा-
दासाद्य मजनविधानविरोधमुक्तिम् ।
गोदावरीजलनिमज्जनतोऽपि सङ्घाः
संसारबन्धनविमुक्तिपटुत्वमापुः ॥१५॥
आचार्यमार्यमथ मन्त्रविदः समग्रा-
नाहय सर्वदिगुपागतभूमिदेवान् ।
राजा जितेन्द्रियचयः किल देशकालौ
स्मृत्वा यथाविधि निमन्वनमन्वतिष्ठत् ॥ १६ ॥
लानं विधाय परिधाय च धौतवस्त्रे
विद्धान्विधाय विधिवजपतर्पणादि।
घन्यो वदान्यजनमौलिमणिर्हिरण्य-
श्राद्धं विधाय दशदानविधि व्यधत्त ॥१७॥
नारायणः कनकभूपितगोसहस्रं
मत्तेभवाजि(रथराजतोहमभारान् ।
दासीः प्रभूतमहिपीरपि रनराजी
राजीवचारुनयनो व्यतरद्विजेभ्यः ॥ १८॥

·द्वादशः सर्गः। ខ្ញុំ विच्छिन्नभूसुरपरश्यातवृत्तिभूमी- भूपो न केवलममुश्चदहो तदानीम् । किन्तु प्रभूतफलदाः स्वयमप्यपूर्वा- स्तनादित द्विजगणाय सहस्रवृत्तीः ॥१९॥ नारायणक्षितिपतिं प्रवदन्ति मन्दाः कल्पद्रुमेण सदृशं कवयो मुधैव । कल्पद्रुमः स खलु कल्पितमेव दत्ते श्रीमानकल्पितमपि क्षितिनायकोऽसौ ॥२०॥ तस्मिन्धनं ददति भूमुजि दानशूरे कस्यापि कर्णपदवीं न जगाम कर्णः । पातालमूलमगमहलिभूमिपाल: सिन्धुं मुरारिरविशत्कमलां गृहीत्वा ॥ २१ ॥ एतेन सर्वधरणीसुरमण्डलेभ्यो दानोटेन विनिवारितमादरेण । दारिन्धमाकलयति म्म नितान्तभीतं नारायणक्षितिपतेरथमण्डलानि ॥ २२ ॥ दाता समस्तविदुपां न यथेष्टदाता दाता यथेष्टमिह नैप समस्तदाता। दाता यथेष्टमय चापि समस्तदाता नारायणो वसुमतीयलये स एकः ॥ २३ ॥ श्रीभैरव क्षितिपकेसरिनन्दनेन. दारियदन्तिनि हते घरणीसुराणाम् । तत्कुम्भमण्डलविदारणतूर्णनिर्य- सत्कीर्तिमौक्तिकचयेन दिशो विरेजुः ॥ २४॥ येपामुपोषणमभूदपि मक्षिकाणां वंशावकाशयति धामनि भिक्षुकाणाम् । नारायणक्षितिपदत्तसुवर्णट स्तेषां गृहेषु विलुठन्ति सुमेरकूटाः ।। २५ ॥

·राष्ट्रौडवंशमहाकाव्ये। नारायणक्षितिपतेरथ सुन्दरीणां लक्ष्मीवतो हरिहरस्य च नन्दनस्य । ........................................... 104.00.................... ॥२६॥ सम्पूज्य भूसुरगणानिति भूमिपाल: श्रीसुन्दरेश्वरकपालिमहेश्वरौ च । रुद्राभिषेकमुखपोडशपूजनाङ्गै धीमानपूपुजदुदारपदैः स्तुवानः ।। २७ ।। सानन्दवेदमयघोपविराजमान- भूदेववृन्दपरिवारविशेषशाली। श्रीरामचन्द्रचरणाम्बुजदर्शना नारायणः सपदि पञ्चवटीमयासीत् ॥ २८॥ चामे विदेहतनयां कलधौतगौरी सेवारसाङ्कमपि लक्ष्मणमन्यपार्थे । अग्रे कृताञ्जलिपुटं च समीरसूनुं मध्ये स राघवमलोकयदभ्रनीलम् ।। २९ ।। सीताहनूमदनुजैः सहितस्य साक्षा- पूजां यथा रघुपतेरकरोन्नरेन्द्रः । सा रत्नकाशनमयी मनसाऽपि नूनं केनापि कल्पयितुमत्र तथा न शक्या ॥ ३० ॥ इन्दीवरोदरसहोदरकान्तिपूर विश्वेश्वरं भुवनमण्डलकर्णपूरम् । नारायणक्षितिपतिर्मदनाभिरामं श्रीराममस्तुत समस्तविपदिरामम् ॥ ३१॥ अये राम ते नाम कं नाम लोकं पुनीते धुनी ते न पादोद्गतेव । अतोरामनामाभिध तीर्थरनं चिरं मेऽस्तु नाथेति याचे भवन्तम्॥३२॥ यस्य ब्रह्म मुखादजायत चतुर्विद्याविलासास्पदं याहुभ्यां भुवनैकपालनपरं क्षत्रं पवित्रं परम् ।

·द्वादशः सर्गः। ६९ जरुभ्यां धनधान्यधारणमुखव्यापारभाजो विशः शूद्राः सज्जनसेविनश्चरणतस्तं रामभद्रं भजे ॥३३॥ चित्ताचन्द्रश्यापश्चण्डरश्मिः श्रोत्राल्लोको वायुरग्निस्तु वक्रात् । नाभेरनं शीर्पतो द्यौर्दिशोभूः पद्यांजाता यस्य तं नौमि रामम्॥३४॥ सकलभुवनपालं ताटकाशान्तिकालं कनकनिभदुकृलं सौवभक्तानुकुलम् । दशवदनकरालं योगिचेतोमरालं हतकलिमलजालं राममालम्बयामः ॥ ३५ ॥ श्रेयाकल्मपजन्ममन्मथविपत्सम्पत्समाकर्पण- क्षोभोचाटनमोहमारणवशीकारप्रकारक्षमम् । यागत्यागसमाधिदीक्षणपुरश्चर्यादिचर्या विना याचे स्वां रसना सदा जपतु मे रामेति मन्नेश्वरम् ॥ ३६ ॥ सन्तुष्टस्य तवाक्षिकोणकलया रङ्कोऽपि शकायते रुष्टस्याथ तयैव देव कलये शकोऽपि रङ्कायते । तेन त्वामिदमेव मैथिलसुताप्रापोवर प्रार्थये यन्मां दीनदयानिधान करुणादृष्ट्या समालोकय ॥ ३७॥ निशाविक्लवा चक्रवाकीव सूर्य चकोरीव चन्द्रं मयूरीव मेघम् । समुद्दिश्य भो जानकीनायक त्वां मनोवृत्तिरानन्दमाविन्दते मे ॥३८॥ स्वामी कोपसमाकुलोऽपि सुतरां दासाय सीतापते कृत्वा बन्धनमेकमेव कियता कालेन तं मुञ्चति । स्वामिन्पुनकलन्नमित्रधरणीगेहादिचिन्ताशतै- ध्वा मामधुनाऽपि मोचनविधौ वार्ताऽपि नाधीयते ॥ ३९ ॥ श्रीरामनामपठनाय महान्तराये जिहे सदा मधुरवस्तु ददामि तुभ्यम् । युद्धे जयाय गुडमापघृतादिपिण्डैः किं सैन्धवं न कुशलाः परिपालयन्ति ।। ४० ॥ रसना मम रामनामसङ्गादिह गमावलुपैतु पावनत्वम् । अविवादमयः सुवर्णभावं न किमु स्पर्शसमागमादुपैति ॥ ४१ ।।

·७० राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये। रुचिरं तव नाम निर्मलं जपतां राम किमत्र दुष्करम् । इति वेद्मि तथापि हन्त मे हृदयं धावति यत्र कुत्रचित् ॥ ४२ ॥ रघुनाथ विचित्रमत्र किं परिपूर्णा करुणाऽस्ति यन्मयि । अपराधपरम्परावृतं न हि माता समुपेक्षते सुतम् ॥ ४३ ॥ प्राचीनदोपोद्भवदुःखमन्तं भोगादुपैतीति यदुक्तमस्ति । तत्सावकाशं रघुवीर तत्र यत्र त्वदीयो न कृपाकटाक्षः ॥ ४४ ॥ नार्थजातमिदमादरणीयं चित्तमेतदमलीकरणीयम् । रामनाम शरणीकरणीयं लीलया भवजलं तरणीयम् ॥ ४५ ॥ नानाराक्षसपाटनकचतुरं ब्रह्मादिभिर्वन्दितं नीलाम्भोजदलद्युतिं च विमलं पीताम्बरं सुन्दरम् । विश्वाधीश्वरमेकमादिपुरुषं राजीवनेत्रं मुदा श्रीरामं समुपास्महे रघुकुलालङ्कारचूडामणिम् ॥ ४६॥ राम चेन्मम ददासि न सङ्गं तं वियोगमपि राघव देहि । येन सा जनकराजकुमारी राम राम रमणेति यभाण ॥४७॥ तृष्णी स्थितासि किमु जानकि हन्त मात- जर्जानासि किं न रघुवीरवियोगखेदम् । तत्त्वं कथं कथयसीति न राममेनं दीनं समानय विभो निजपादपद्मम् ॥४८॥ सौमित्रे त्रिभुवनसार्वभौमकर्णे विज्ञप्तिं कथय ममापराधिनोऽपि । बालवाललितभवदचोविनोदैः सानन्दो रघुपतिराशु धास्यतीमाम् ॥ ४९॥ समीरसूनो वचनं मदीयं विज्ञाय विज्ञापय राघवाय । परोपकारैकफलाय नूनं सतां महाराजगृहे निवासः ॥५०॥ सुग्रीवेण पुरा प्रसन्नमनसे रामाय संप्रार्थिता किष्किन्धोऽथ विभीपणेन कृतिना लका महीमण्डनम् । दातुं किञ्चन पृच्छतेऽपि भवता नाद्यापि तद्याचितं तत्संमार्थय मारते मयि कृपापागायलोकागुरम् ॥५१॥ - ·द्वादशः सर्गः। स्तुति त्वदीयां कियती विधाय खामिन्मया हन्त विरम्यते यत् । अमादशक्तेरथवा तदेतत्नेयत्तया राघव ते गुणानाम् ॥ ५२॥ समर्प्य रम्यस्तवपूर्वमेवं पुष्पाञ्जलिं रामपदारविन्दे । पुनर्यमाम्बातनयो मनखी गोदावरीतीरनिवासमागात् ॥५३॥ हैयनवीनलपितानि तीर्घश्राद्राभूतानि रसोत्तराणि । अन्नानि लक्षावधि भूमिदेवानभोजयद्भूमिपतिस्तदानीम् ॥५४॥ गोदावरीरोधसि सप्तरात्रं विनीय संप्रस्थितसैन्यभारः। धरावलारातिरवाप्प देवस्थानाभिधग्राममतिष्ठदीपत् ॥५५॥ जामातरं मङ्गलजित्प्रवीरं दत्त्वा समं शार्ङ्गधरं द्विजं च । तत्रायमन्तःपुरपङ्कजाक्षीः प्रास्थापयत्केकिगिरिं ससैन्याः ॥५६॥ द्विपां विनेता हरितां विजेता जवारिराज्यग्रहणोत्सुकोऽसौ। समस्तसेनासहितस्तदानीं महीपतिः पीठपुरं समेतः ॥ ५७॥ महापटागारमख(?था)स्य तस्य व्यधात्तडागस्य तदोपकण्ठे। उत्फुल्लपङ्करहलोचनयों वीक्षांयभूवेव नरेन्द्रमेनम् ॥ ५८॥ मनोरमं केवलधर्ममूर्ति राजानमाजानुभुजं निरीक्ष्य । यो विस्मयादम्धुजकोशदम्भान्नितान्तरोमांश्चितमूर्तिरासीत् ॥१९॥ स यावदभ्येति महीमहेन्द्रः सेनाचरैस्तावदहो पुरोगैः । सर्वा जवारिक्षितिनायकस्य सौराज्यलक्ष्मीरचिरादलपिठ ॥६०॥ मुखे तृणं कण्ठतटे कुठारं कृत्वा जवारिक्षितिपः सकम्पः । दयासमुद्रं शरणं शरण्यं नारायणं भूपतिमाजगाम ॥ ६१॥ चिरार्जितं रतसुवर्णराशिमुत्तुङ्गमातङ्गातुरङ्गसङ्घान् । राज्यादुपानीय जवारिराजो नरेन्द्रपादाम्धुजयोः पपात ॥ १२॥ कियन्यपि ग्रामपुराणि तूर्ण प्रदाय नारायणपार्थिवाय। कृताञ्जलि: किङ्करतावलम्बी जवारिराज्यं स नृपो ययाचे ॥६॥ एवं जवारिक्षितिपं क्षणेन खसेवकीकृत्य विशालकीर्तिः । 'रामाभिधानं नगरं नरेन्द्रः श्रीरामदेवस्य विजेतुमैच्छत् ॥ ६४ ॥ स रामनृपतिः समाजिगमिपाममुष्य प्रभो- जैवारिधरणीपतेरपि निशम्य वार्तामिमाम् ।

·७२ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये। स्वराज्यहितहेतवे सपदि दण्डदानं शिव भवेदिति विचारयन्वयमियाय नारायणम् ॥ ६५ ।। श्रीरामनामनृपतेर्गजवाजिराजी- मादाय पेण्डवलनामगिरिं स देशम् । सानन्दमागमदुदारयशास्तदानीं नारायणक्षितिपतिर्निजराजधानीम् ॥ १६ ॥ अस्य क्षोणिपतेः प्रतापशिखिनो निश्शेपमेधायते शत्रूणां पटलं तदीयमयशो जानामि धूमायते । मार्तण्डांशुलसत्कृपाणलतिका ज्वालाकलापायते दारिद्यप्रसरः समस्तविदुपां सद्यः पतङ्गायते ॥ ६७ ॥ हस्ताग्रेण सुरद्रुमाग्रकुसुमस्तोमावचायेच्छया दिक्सारङ्गविलोचनास्तनघनश्रीखण्डलेपायिताम् । सोल्लासं दिवि यस्य कीर्तिमतुलां गायन्ति देवागनाः सोऽयं दातृशिरोमणिर्विजयते श्रीशाहनारायणः ॥ ६८ ॥ श्रीनारायणशाहकीर्तिमतुलां लोकत्रयव्यापिनीं कैलासेन महीभृता तुलयितुं धाताऽभवत्सोद्यमः। तत्पूय गिरिशं ततः शशिकलां पश्चात्तु मन्दाकिनी- माधायाप्यतुलेति नाभिनलिनं विष्णोर्विवेश हिया ॥ ६९ ॥ धातः किं ननु तुल्यते हिमवता सार्द्ध यशः कस्य वा श्रीनारायणभूपतेर्वत भवान्व्यक्तोऽधुना वैदिकः। कस्माद्व्याप जगप्रयीमिदमसौ कुत्रेति न ज्ञायते धाता घालसरस्वतीयचनतो भग्नोद्यमोऽभूदतः ॥ ७० ॥ मार्गे पृच्छन्ति पान्थानिति पुलिनपतत्कृजितः सिन्धयोऽयं श्रीमन्नारायणक्षमापतिरिह कुशली शास्ति विश्वम्भरां किम् । यस्योद्यत्खद्धाराहतरिपुतरुणीनेनपानीयपूर- स्फारीभूतप्रवाहाश्चिरमिह जलधेः सद्गसौख्यं भजामः ॥७९॥ श्रीनारायणशाहसैन्धवखुरक्षुण्णां क्षितिं मूर्छितां संवीक्ष्य प्रतिभूपतिमियतमाः सिञ्चन्ति नेग्राम्युभिः ।

·द्वादशः सर्गः। लीलाकम्पितकर्णतालपवनः संवीजयन्ति द्विपा जानीमो दिवि धूलिधोरणिरियं छायार्थमुत्सर्पति ॥ ७२ ॥ वाटी विष्टपमण्डलीह विततो जागर्ति कीर्तिद्रुम स्तही बलमालवालवलयं तस्यैप नारायणः । दानाम्मा स विभर्ति तस्य जलधिः कूपः पयोदा घटी- यन्नं तत्र चकास्ति तस्य घटनाकारी च वर्षाऋतुः ॥७३॥ नाकारं शेपनागाक्षितिभरसहनाद्वीरवीरत्वयोगा- द्राकारं रामचन्द्रादविनतदमनादेव याम्यं यकारम् । जाने कर्णाण्णकारं परमवितरणादेवमादाय वर्णा- विष्णोरङ्गानुरूपां पटुरदित विधिस्तस्य नारायणाख्याम् ॥७४ ॥ नवोढवनिताकुचैरिव मुदुर्दरैस्तत्क्षणं खिलीकृतमनोजवैः प्रणयिनीकटाक्षरिव । तदीयतुरगैः क्षणादियमकारि वाराङ्गना- धनागममनोरथैरिव वसुन्धरा गोष्पदम् ॥ ७५ ॥ सोऽयं कार्तिकपर्वरात्रिरमणस्फारद्यशोमण्डल: स्पष्टज्येष्ठकठोरधर्मकिरणप्रौढप्रतापोदयः । श्रीमदैरवभूपुरन्दरकुलालङ्कारचूडामणिः कल्याणं कुरुते स्म भूमिचलये भूदेवचिन्तामणिः ॥ ७६ ॥ श्रीमहागुलभूमिपालतिलकनीशाहनारायण- स्फूर्जकीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशामिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्ये(तानिपेवणादिविपयस्सगोऽगमद्वादश:) ॥ ७७ ॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचिवीचीचुम्बितचरणसरोज- मयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवीन्द्र- विरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये गोदावरीयात्राप्रसङ्गो नाम द्वादशः सर्गः॥ रा.१.

·७४
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये
त्रयोदशः सर्गः।
अध प्रजापालनलब्धकीर्तिमहारथो मन्मथरम्यमूर्तिः।
राज्ञां स्वधर्मोऽयमिति क्षितीशः स्वच्छन्दमैच्छन्मृगयाविलासम् ॥१॥
सवागुराचित्रकसारमेयश्येनावलीजालधरैरनेकैः ।
चलैः परीतः परितः प्रतीतः पतिः प्रजानामगमद्यशस्वी ॥२॥
स ग्वामलाहानपुरोपकण्ठे दृष्याणि दत्वा विततज्यधन्वा ।
शार्दूलसारङ्गमहावराहमृगादिकीर्णान्यविशदनानि ॥३॥
वल्लीपु संवेशितकोमलाइयो मधुवतारोपितनेनशोभाः।
मनोभिरामं तुरगाधिरूढं व्यलोकयन्काननदेवतास्तम् ॥ ४ ॥
उत्तस्थुपां पल्पलपदमध्यात्पर्यस्तमुस्ताकवलं नरेन्द्रः।
प्रकाशमाः पदसन्निवेशैरयोधि मार्ग वनसूकराणाम् ॥५॥
आकर्णमाकृष्टसयाणधन्या विचक्षणश्चञ्चललक्ष्यपाते ।
क्षणादविध्यनृपतिः प्रकोपात्सघुर्घरं यन्यवराहयूथम् ॥ ६ ॥
एभिः स्वदंष्ट्रादलिताः कियन्तो दुरात्मभिः पान्थजना निगीर्णाः।
इतीव कोपेन नृपेण नीताः कृतान्तदंष्ट्राकुहरं वराहाः ॥ ७ ॥
अमीमदन्तःपुरसुन्दरीणां विलोचनस्पर्द्धनवृद्धगर्याः ।
इतीय कोपाकलितः कुरानृपः सपत्राकुरते स्म सद्यः ॥ ८॥
जपादिकाले जगतीसुराणामतीव चर्मासनमहमस्य ।
शार्दूलयूथं हतवानतोऽसौ सतां तु हिंमा हि परोपकारे ॥१॥
अधिज्यधन्या जगतो नियन्ता पापर्द्धिकौतृहलकैनन ।
अन्यानपिक्षोणिपतिः प्रचण्डानदण्टयत्काननदृष्टसत्यान् ॥१०॥
मयूरकृमीधरनामगन्धानायं निहन्ति म्म मयूरयूनः।
कृपालयः प्रत्युत पालनाय स्म तानुदारानुररीकरोति ॥ ११ ॥
पम्मशानुलमुग्यान्कुरगाँटीलाविहगान शुकसारिकादीन् ।
महीपतिर्जीवन पर धृत्वा पटीनिवासानगमत्मसन्यः॥१२॥
ततो हठाढग्रिमनन्दनेन श्रीनानदासेन गृहीतराज्यः।
यम्मावारन्मगलजित्कुमारः स गागदेवः क्षितिपं जगाद ॥ १३ ॥

·..
त्रयोदशः सर्गः।
उहुद्धमद्भाग्यभरमभावादुपागतस्त्वं मृगयामिषेण ।
श्रीराघवो गौतमदारदैवान्मखच्छलेनेव वनान्तभूमिम् ॥ १४ ॥
श्रीतानदासेन बलादृहीतं श्रीवासुदेवाख्यपुरं विजिल।
तत्राभिपिञ्च क्षितिपालमौले जामातरं मुगलजित्प्रवीरम् ॥१५॥
तदाङ्गदेवस्य वचो निशम्य प्रफुल्लरक्तोत्पललोचनश्रीः ।
नारायणक्षोणिपतिस्तदानीं सवाहिनीको विजयोत्सुकोऽगात् ।।१६॥
घोरैः कुठारैः करिणां च दन्तैर्भग्नेषु नानाविधभूमहेषु ।
असौ विहरैरपि दुर्गमाणि व्यधात्प्रकाशानि महावनानि ॥ १७॥
तैरेवकारीरुपलैश्च लोटैरापूर्य पुर्याः परिखां गभीराम् ।
सा वासुदेवाभिधराजधानीमनीकिनी तस्य मुदा विवेश ॥१८॥
पुरीमिमां पाटितभूरिवीरैः पशूपहारैरिव पूजयित्वा ।
सा तानदासेन चिरप्रणीतां सौराज्यलक्ष्मीमखिलामलुण्ठत् ॥१९॥
सम्बन्धिने दातुमिवाग्निसाक्षि नरेश्वरस्तां नगरीमधाक्षीत् ।
यभार या भर्गविलोचनामिजाज्वल्यमानत्रिपुरस्य शोभाम्॥२०॥
विरोधिनः कीर्तिमिव क्षणात्तां भस्माशेपा नगरी विधाय।
नृपो निवासाय नितान्तमाराचाम्पेयवाटी नगरी समेतः ॥ २१ ॥
अत्रान्तरे भैरवभूपसूनुप्रतापसन्तापितचित्तवृत्तिः ।
जीवं समादाय स तानदासो वनानान्तेषु पलायते स्म ॥२२॥
श्रीगोमुसे तस्य विहारगेई गत्वा मयूराचलमौलिसिंहः ।
नालीकशय्यासनदिण्डिमादिप्रभूतवस्तुप्रफरानहापात् ॥ २३ ॥
श्रीवासुदेवान्यपुरी विशाला पुनर्नवीनां विरचय्य राजा।
आनन्दिताशेपजनामझापान्मनोरमांमुहलजित्करस्थाम् ॥२४||
सम्मिन्पुरे जाग्रति राजसिंहे वीरेन्चरे मुद्गलजिन्मनम्बी।
दिगन्तयातस्य निजाग्रजस्य स्थाने तदाऽभूहिटि भूरियास्तेः ॥२०॥
श्रीगागदेवस्य पितुः समग्रस्त्वया निदेगः परिपालनीयः ।
नारायणक्षोणिपतरितीमां गिरं स चीरः शिरसा यभार ॥२॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये श्रीवासुदेवाख्यपुराधिराज्ये नियुज्य जामातरमित्युदारम् । तत्रैव नीत्वा कतिचिदिनानि प्रस्थातुमैच्छच्छिखिभूधरेन्द्रः ॥२७॥ ततो मयूराचलराजधानी संप्राप्य नारायणसार्वभौमः । चिरस्य सिंहासनसन्निविष्टो नितान्तमानन्दयतिमलोकान्॥२८॥ ततः कदाचिदुरहानशाहक्षोणीभुजा दक्षिणदेशलब्ध्यै । सम्प्रार्थितो गालनपर्वतस्य वटाभिधग्राममगाददूरे ॥ २९ ॥ सम्प्रेष्य तृण धुरहानशाहसाहाय्यहेतोर्निजमर्द्धसैन्यम् । ग्रामं तमेव स्वयमध्यतिष्यत्स रुद्धभूरिप्रतिवीरसैन्यः ॥ ३० ॥ नारायणक्षोणिपतेरुदाराश्चमूचरास्तत्र निहत्य वीरान् । अथ क्षणाद्दक्षिणदेशराज्ये वुर्हाणशाहं नृपमभ्यपिश्चत् ॥ ३१ ॥ तत्रास्य वीरैर्यदकारि सोऽयं नारायणक्षोणिपतेः प्रतापः । प्रातः समन्तादरुणस्तमित्रं निहन्ति भानोमहिमा सनूनम् ॥३२॥ अनेकमातङ्गतुरङ्गरत्नसुवर्णवस्त्रादिकवस्तुजातम् । नारायणमापतयेऽनुरागात्संप्रेपयामास वुहाणशाहः ॥ ३३ ॥ चुर्हाणशाहक्षितिनायकेन दत्तानि सानन्दमुपायनानि । समीपमानीय चमूचरास्ते नारायणक्ष्मारमणं प्रणेमुः ॥ ३४ ॥ नारायणक्षोणिपतिस्तदानीं जगत्रयख्यातभुजप्रतापः। अपेतभीलनशैलराजपर्यन्तनिश्शेषपुराण्यलुण्ठत् ॥ ३५ ॥ महीपतिः स्यन्दनहस्तिवामीमहोक्षदासेरकहारितार्थः । रिपोर्मयूराचलराजधानीमागत्य सिंहासनमध्यतिष्ठत् ॥ ३६ ॥ दिड्नारीकर्णपूरीकृतविमलयशोमण्डलीपुण्डरीका संघीभूतांशमाला मनुजपतिरयं राजते नः पृथिव्याम् । एवं सम्भाव्य नारायणधरणिपतिप्राज्यसाम्राज्यभूमी फल्याणं सानुरागाः प्रतिदिनमधिकं तेनिरे लोकपालाः ॥ ३७ ।। श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।

·चतुर्दशः सर्गः।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिन्मृगयाविहाररसिको रामेन्दुसर्गाऽगमत् ॥ ३८ ॥
॥ इति श्रीमदखिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीथिवीचीचुम्बितचरणसरो-
जमयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवी-
न्द्रविरचिते राष्ट्रौदवंशे महाकाव्ये मृगयाविहारवासुदेवाख्य-
नगरविजयो नाम त्रयोदशः सर्गः॥
चतुर्दशः सर्गः
नारायणक्षितिपतेः कुसुमावलीभि-
हर्पपकर्पमिव कर्नुमनास्तदानीम् ।
चूताङ्कुरे करतले कलयन्प्रसून
श्रीमान्वसन्तसमयः समुपाजगाम ॥१॥
लवङ्गीमालिङ्गन्सरसमभिचुम्बञ्जलजिनी
मतल्लीमातन्वन्नवहसितलीलाविलसिताम् ।
चिरं कुर्वैश्चञ्चसुलककु(क)लितां केतकलतां
भजन्वल्लीमल्ली मलयपवनो मन्दमयहत् ॥२॥
अथ मदनमहीपतिर्वसन्त
सहचरमेनमवाप्य जातहर्पः।
मुखरितपिकडिण्डिमः समन्ता-
त्सकलजगद्विजयाय संमतस्थे ॥ ३ ॥
कुसुमभरनमन्तः पल्लवैरुल्लसन्तः
कति कति न घसन्ते पादपाः सन्ति कान्ते।
मधुरतरमरन्दे मनगुञ्जिन्मिलिन्दे
तदपि गुणविशाले कापि शोभा रसाले ॥४॥
कति न सन्ति मघौ कुसुमद्रुमाः किसलयातिनिर्जितविद्रुमाः।
कलयते स्म रसाललता परं नियमिनोऽपि मनो वनितापरम् ॥५॥

·७८ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये जानीमहे नीरजलोचनानां मानं निहन्तुं मदनो जगाम । भृङ्गी यतो गायति वल्लियाला प्रसूनजालान्परितः करोति ॥ ६ ॥ वनस्थली कैरवकोरकस्तनी मधुव्रताक्षी सरसीरुहाननाम् । परिस्फुरत्पल्लवपाणिशालिनी प्रसूनहासां सुरभिर्व्यभूपयत् ॥७॥ कन्दर्पमार्तण्डमरीचिजालज्वालाकलापेन करालिताङ्गः। मनखिनीमानसंविद्यमानं मधुः पपौ मानपया प्रतीमः ॥८॥ किंशुकाग्निशकलादधि धूमस्तोम एव किमु भृङ्गशरीरः । अन्यथा किमिति पान्धवधूनामश्रुपाटलविलोचनलक्ष्मीः॥९॥ किंशुकीयकुसुमालिपावके माधये खलु समागते सति । सोमयागमिव कर्तुमुद्यतः कोकिला प्रतिदिनं मुदाऽपठत् ॥१०॥ मदनस्य यशो भृङ्गा जगदुः कलकूजितैः । मल्हीपल्ली वितनुते कलिकापुलकाङ्कुरान् ॥ ११ ॥ शमनवाहनकासरकातरत्वरितसप्तिसमूह इवांशुमान् । अगमज्झितदक्षिणदिक्पथः समुचितामलकाधिपतेर्दिशम्॥१२॥ मेपमाप सहस्रांशुर्गान्धारखरभदिभिः । पञ्चयाणयशोगानसकौतुकमना इच ॥ १३ ॥ विभिदे स्मरसिंहेन कान्ताकोपगजः किमु । पाटलाकलिकाः शङ्के तस्य शोणितविग्रुपः ॥१४॥ वसन्नकालो मदनस्य गेहं दत्तः प्रदीपोऽत्र नवं पलाशम् । शिखाधनं तस्य मधुव्रताली पतङ्गमाला जनधैर्यपाली ॥१५॥ न जन्मकालो न च साधुसङ्गमा कुलं गुणानां परमं निदानम् । महीसमीपे सुरभी च जातं सौगन्ध्यमाधत्त न कर्णिकारम् ॥१६॥ अन्नान्तरे रम्पयसन्तलक्ष्मीमहोत्सवालोकनकौतुकी सः। सानन्दमन्तःपुरसुन्दरीभिस्ताभिः समं निप्कुटमभ्युपेतः ॥१७॥ महीमतलीकुसुमालिशाली यासां विशालः कयरीकलापः। निगीर्णशीतांशुकलाकलापस्तमःपरीवार इव व्यराजत् ॥१८॥ यामा प्रस्नाकुलकेशपाशे सिन्दूररेखा परभागमागात् । भागीरथीभानुसुतामवाहसङ्गे समायातसरसतीव ।। १९ ।।

·चतुर्दशः सर्गः ।
अर्द्वन्दुघाटीकरयल्ललाटः सौभाग्यलीलालिपिहेमपट्टः ।
जानामि यत्कर्णकुटी कुटीर: श्रीजानकीराघवकलिसारः ॥२०॥
नारायणक्षोणिपतेरजेयं मनो विजेतुं नु कटाक्षवाणैः ।
रतेरनङ्गस्य च कार्मुके किं यासां ध्रुवावुल्लसतः सलीले ॥२१॥
जानामि याः काञ्चनकल्पवल्लीः समाश्रितौ लोचनखानौ तु ।
याभ्यां मुखाम्भोरुहमण्डलोऽपि मीनं गतश्चन्द्र इव व्यराजत् ॥२२॥
यासां सरोज्जीवनसौधकुण्डे विलोचने कजलपङ्करेखा।
सरोजसौरभ्यनितान्तलुब्धद्विरेफमालेव समुल्ललास ॥ २३ ॥
यन्नासिकाकान्तितिरस्कृतानि तिलमसूनानि वनं श्रितानि ।
मुखेन यासां विजित सुधांशुः कृतास्पदः श्यामिकयाऽधुनापि॥२४॥
आदाय यासां विजितात्सुधांशोः सुधाभिरापूरि मुखारविन्दम् ।
एकत्र यन्नीचकलः ऋशीयानालोक्यते प्रातिपदोऽयमिन्दुः ।। २५ ।।
यदीयदन्तावलिनिर्जितानि मग्नानि सिन्धौ नवमौक्तिकानि ।
क पल्लचे पादपरागलेशे विम्बेऽधरच्छायलवोऽपि यासाम् ॥२६॥
यदीयविम्याधरकान्तिपूरैर्मुक्तामणिः पाटलदीप्सिरासीत्।
सोल्लासनासाशुकपोतचनुसमुहल्लसद्दाडिमवीजकल्पः ॥ २७ ॥
यत्कण्ठशोभाविजितः स कम्युः श्रीवासुदेवं भजतेऽधुनापि ।
वीणापि यासां खरखर्यगर्या वाग्देवताराधनमातनोति ॥ २८ ॥
भुजैर्मणालैरिच कण्ठनालै:()करैः सरोजेरिय सानुरागैः।
नम्बः प्रसूनैरिय या महीभृङ्गानोः सरोजिन्य इव व्यराजन् ।।२९॥
चित्तेऽवकाशं रमणाय दातुं यासां स्तनौ किं पहिरभ्युपेती।
तामण्यमापातमवेक्ष्य चाग्रे चिरं समुत्थानसमुन्नती किम् ॥३०॥
यासां कुचौ चूचकपाचिचूटप्रासादभूती रतिकामयोः किम् ।
नाभीतलाघालजरोमवल्लीममनगुच्छाथिय भृङ्गलीही ॥ ३१ ॥
वितानदीहरिणाधिराजदेवागनानामपि मध्यभागः।
इति प्रयीयं विजितेति यासांमध्यो बलीभिस्तिभिःशशंस॥३२॥
याः कामदेवस्य लमन्नितम्यविम्यकचको रथ एव मन्ये ।
आमय यत्रैप विचित्रस्यों हर्षेण नदियमभ्युदीने ॥३३॥

·.. राष्ट्रौढवशमहाकाव्ये यदूरुशोभाविजिता नितान्तं बिभर्ति रम्भाभिभवेन शैत्यम् । सनू पुरैर्यचरणैर्जितानि सहंसपद्मानि वनं श्रयन्ते ॥ ३४ ॥ याभिर्महीमण्डलभासिनीभिः प्रसाधिताभिर्निजकामिनीभिः । प्रकाममाभासत भूमिपालस्तारावलीभिः सकल शशीव ॥३५॥ कुसुमशरविलासजैत्रमूर्ति नरपतिमन्त्र कुरङ्गशावनेत्राः। घनमदमदनोदयादुदञ्चत्पुलककपोलमलोकयन्नपाडैः॥३६॥ लीलावलम्बितपरस्परपाणिपद्माः कामालसाः कमलकोमलकान्तयस्ताः। आलीविनोदवचनोद्भवमन्दहासाः कामप्यनगमधुरामलभन्त शोभाम् ॥ ३७॥ ततो नरेन्द्रोऽपि विनोदसुन्दरो दरोदितापागतरगरिगणैः। अननसंरगदपाङ्गमङ्गनाजनं घनानन्दमयं व्यलोकयत् ॥ ३८ ॥ ताः प्रिये मदनसुन्दरे रमामन्दिरे तरलमानसैः स्थिताः। भूतले तु कलये कलेवरैः केवलं कमललोचनाः स्थिताः ॥ ३९ ॥ उत्तुड़े फुचतटयोरतीव निम्ने मध्ये तु स्फुटतरमुन्नते नितम्थे । भूभर्तुः स्खलति मनः स्म वल्लभाड़े धीराः किं खलु विपमेषु न स्खलन्तिः॥४०॥ भूरिभूपणविभूपिताः स्फुरत्पाणयो विलसदंशुकाञ्चलाः । तत्र राजवनिता विरेजिरे जगमाः कुसुमिता लता इव ॥ ४१ ॥ अथमत्तचकोरचारनेत्रा परिणेत्रा सहिताः स्फुरद्विहाराः । कुसुमावचयाय ताश्चिराय प्रतिवल्लि प्रतिपादपं विचेरुः॥४२॥ मदमन्दमतगजमन्दचरः कुसुमाकुलकेशकलापभरः । कलकङ्गणनृपुरनादकरः सविलासमियाय वधूनिकरः ॥ ४३ ॥ मन्दमन्दपरिधूतकदम्यः कम्पचापलकरो बनवायुः। फामसायकविमोचनजन्मा सुन्दरीभिरविवादममानि॥४४॥ पश्यति प्रियतमे रमणीनां प्रस्फुरत्तरलहारमणीनाम् । उत्तरोत्तरविचित्रचरित्रं तत्र चेष्टितमतीव दिदीपे ॥ ४५ ॥ " ·चतुर्दशः सर्गः। ४१ गति विना स्थातुमशक्यमेव गतौ पुनः स्यादभिमानभङ्गः । सखीसमूहादिति कापि नारी नारायणं गन्तुमगन्तुमैच्छत् ॥४॥ काऽपि केलिकनकोत्पलको निर्दयं करतलेन ममर्द । काऽपि चम्पर्कदलं चपलाक्षी लीलया नखमुखेन लिलेख ॥४७॥ विलासमन्दं बदनारविन्दं करारविन्दे विनिधाय काचित् । नारायणं रम्यमुखारविन्दं चित्तारविन्दे वनिता निदध्यौ ॥४८॥ सुव्यक्तभास्नत्कुचकुम्भभारा वल्लीव पुप्पस्तबकाभिरामा। वलदलीभगमलीकमन्या बाला तमालं द्रुतमाललम्ये ।। ४९ ॥ कापि कुन्तलकलापबन्धनच्छमनोन्नमितपाणिपल्लया। किञ्चिदेव कुचकुम्भमण्डलमान्तभागकलिकामभासयत् ॥५०॥ किश्चित्समालोकितसस्मिताली धर्माम्युसङ्कीर्णकपोलपाली। काऽपि त्रपानम्रमुखी नवोढा वोढारमालोक्य चिरं चकम्पे ॥२१॥ अबोचत सखीमिदं चपललोचना काचन प्रमोदभरनिर्भरे किमपि पार्थिवे शृण्यति। पुरा परमगौरवं मयि यभ्व भूमीपते- ने वेभि सखि विद्यते किमु न विद्यते साम्प्रतम् ॥५२॥ मुग्धेऽपराद्धममुना किमु ते यदेनं धूचापविदुतफटाक्षशरैनिहंसि । सख्येति चाक्यमुदिता परिहासपूर्व काचिन्निशाकरमुरली चिमुखीयव ॥ ५३ ॥ नायक त्वमसि नैफनायिकः सा त्वदेकशरणा कृशोदरी। तेन तद्विगणनां विधेहि मा स्वाप्रितककरणा हि सूरयः ॥ ५४॥ अन्तराललयशङ्कया यया चन्दनं फुचत न चर्चितम् । कान्त किं नु मकरीव वारिणः सा तपातिविरहं सहिप्यते ॥२५॥ किश पञ्चविशिम्योऽपि पञ्चभिः सायकैरिह तनूकरोति ताम् । अभ्युपेत्य पतिमित्यमुच्पना काचिदित्यनुचरी समादिगत् ॥५६॥ पालामेवमदर्शपत्प्रियसी तम्मै नृप प्रेक्ष्यतां यनिश्शेषकलाक्लिासिनि कलानाथे समुन्मीलति ।

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये। ध्वान्तं भूरि विजृम्भते विकसति खैरं सरोजावली पीनं माद्यति चक्रवाकयुगलं संबाधसंयोगतः ॥ ५७॥ नारायणक्षितिभृता खयमेव दत्तां मालां विलोक्य ललनाकुचकुम्भयुग्मे । भारो बभूव कनकाभरणं परस्थाः स्त्रीणां प्रियप्रणय एव हि भूरिभूपा ॥५०॥ लसन्मालतीमालिकां कण्ठदेशे नवालक्तरागं च विम्याधरोप्ठे। कुचेचन्दनं धीक्ष्य काचित्सपल्या:मिये सापराधेऽपियोपातुतोष||५९ आरामशोभामवलोकयन्त्या वसन्तलक्ष्म्याश्चरणाम्बुजोत्थान् । लाक्षानुरागानिव नीरजाक्ष्यो बालप्रवालान्ददृशुर्लतासु ॥ ६ ॥ वधूजने चिन्वति पुष्पमालां भयाकुलाः पट्पदपायिकौघाः। आरामपाला इच कामराज कोलाहलैर्जागरयाम्बभूवुः॥ ६१॥ पुष्पाद्यावचयं मधुर्वनपतिश्चाम्पेयपुप्पच्छला- स्कन्दर्पक्षितिपाय किं कलयितुं तेने दिवादीपिकाः । कामोप्येनमुवाच कोकिलरवैः पश्याधुनैव मिया- धूचापास्तकटाक्षमार्गणगणैर्जेष्यामि नारायणम् ॥ १२ ॥ निर्विराममनुरागसम्पदामास्पदानि मृगशावलोचनाः। गन्धलेशरहितानि कर्णिकाः कर्णिकारकुसुमानि चक्रिरे ॥ ६३ ॥ नरपतिवनितास्ततोपिरेमुश्चिरकुसुमावचयेन भिन्नगावाः । सहजमपि मदालसा युवत्यः किमुत वनान्तविहारखेदभाजः॥३४॥ आरादारामयापीविहरणकुतुकी केतकीगन्धयन्धु- मन्दव्याघूतनीलोत्पलदलमुकुलो मालतीलिमाली। तासामारोहपीनस्तनवहनघनखेदविच्छेदहेतुः केलीमाकन्दवीथीविपणिमभिववौ दाक्षिणात्यः समीरः॥६५॥ मदकलसहकारालम्बिरोलम्यगुजा- रवपिककुलचश्चत्पश्चमैः संप्रकीर्त्य । फुसुमभरविकासरस्य भूपस्य कीर्ती- दिशि दिशि च विकीर्य द्राग्वसन्तः प्रतस्से ।। ६६ ।।

·पञ्चदशः सर्गः।
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिन्मधुपुष्परागरसिको मन्वंकसर्गोऽगमत् ॥ १७ ॥
॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमुफुटललाममालामरीचिवीचिचुम्बितचरणसरो-
जमयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्र-
कवीन्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये वसन्तमण्डितवन-
विहारो नाम चतुर्दशः सर्गः॥
पञ्चदशः सर्गः
नारायणक्षितिपतेः मथितप्रभाव-
प्रौढप्रतापकिरणैरिव तप्तमूर्तिः।
व्यक्तोदयः प्रतिदिनोपचिताकैतेज:-
पुञ्जर्निदाघसमयोऽथ समाजगाम ।।१।।
उद्यत्कठोरतरभास्करधामदग्ध-
पादाम्बुजेव शनकैरगमद्दिनश्रीः।
चण्डांशुशोपितसुधस्य लघोः सुधांशोः
सद्योगतेषु (?चरणेपु) निशा कृशाऽभूत् ॥२॥
कणे वारिजमानने मृगमदं कर्पूरपूरं कुचे
मौलौ चम्पकचारुदामवलयं बालं भृणालं भुजे ।
कण्ठे वालसरोजहारलतिकामालम्बमानास्तदा
दृष्टाः कस्य सचेतसः म न मनः क्रीणन्ति वामध्रुवः ॥३॥
कलयामि दिवाकरः करालद्युतिरारुह्य वृपं बभूव रुद्रः।
स परं कथमन्यथा विधत्ते परितापं पुरसुन्दरीजनानाम् ॥ ४॥
किं विना शिशिरवारिणेति किं वायुराप कृशतां शनैः शनैः ।
भास्करोऽपि सुतरां तृपाऽऽकुलो भूरि वारि सरितां समाददे॥५॥

·.. राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । हरितो हुताशनमुचः परितः सरितोऽपि वीतपयसो विहिताः। जनता सरांशुमहसाऽऽकुलिता मदनो वधूकुचतटीमगमत् ॥६॥ अथ भैरवभूमिपालसूनुः सह शुद्धान्तकुरङ्गलोचनाभिः । कमनीयविलासवासवापीजलपालीपु विलासकेलिमाधात् ॥७॥ वेल्ल जावल्लिविलोलिताम्भोनिमजदुन्मजदुरोरुहाणाम् । शरीरवहया वरवर्णिनीनां सा दीर्घिका हेममयी यभूव ॥ ८॥ पूर्णीकृतानां जलयन्त्रिकाणां धाराजलैश्चामरचारुशोभैः। निमीलिताक्ष्यः सरसीरहाक्ष्यः परस्परं सस्मितमभ्यपिश्चन् ॥९॥ नारायणक्षोणिभुजा सलीलं सिक्ते प्रियाया बदनारविन्दे । मुखेन्दुरासीत्प्रतिनीरजाक्ष्याः सिक्तो गलल्लोचनवारिपूरैः ॥१०॥ विलोक्य तासां मुखचन्द्रमाराद्वापीसरोजानि निमीलितानि । कोकासशोका दिवसेऽप्यभूवन्यभुःप्रसन्नानि च कैरवाणि ॥११॥ कस्तूरीमलयजकुमावलेपे वीचीभिः सपदि हृते विलासवत्याः । उद्वीक्ष्य स्तनकलशे स्फुट नखाङ्क सन्तेपे पयसि हिमेऽप्यहो सपल्या ॥ १२॥ सहैव नारायणपार्थिवेन निदाघसन्तापभरं निरस्य । उत्तीर्य तोयादवलासमूहो जग्राह वस्त्राभरणानि सद्यः ॥ १३॥ अकशुकमुरस्थलं स्फुटनखाइशोभी कुची पिलोचनमनानं (गल)दलक्तरागोऽधरः । धनं जघनमण्डनं विगतशाटकं योपितां रतान्तसमयश्रियं सलिलकेलयस्तेनिरे ॥१४॥ निदाघमपि निर्जित्य जलकेलिमिपादिति । नारायणघरापालः सुन्दरं मन्दिर भितः॥१५॥ श्रीशाहनारायणपार्धिवस्य प्रौढप्रतापं परितः प्रसार्य। प्रचण्डमार्तण्डमरीचिदम्भान्निदाघकालोऽपि विनिर्जगाम ॥१६॥ चचत्पीनपयोधरा पलतडित्वत्कयक्षच्छटा चिनेन्द्रायुधमण्डना घनतमाकस्तूरिकालेपना। .

·पञ्चदशः सर्गः।
८५
श्रीनारायणशाहपार्थिवगुरोरालोकनायेव कि
प्रादपङ्कजलोचनाऽथ शनकैराविर्वभूवाद्भुता ॥ १७ ॥
घनकुम्भिनि गर्जति घोरतरं हरिरम्बुधिमिन्दिरया सहितः ।
घनिताकुचदुर्गत मदनस्तपनोऽपि भिया घत सिंहमगात् ॥१८॥
जलप्लुतां वीक्ष्य वनीं विलासैः पयोमुचामष्टमसिन्धुशङ्की ।
बहिः फणीन्द्रो वहति म मन्ये फणं शिलीन्ध्रोदयकैतवेन ॥१९॥
पर्जन्यो मुदमुदपादयजनानां
दावाग्निज्वरमहरन्महावनानाम् ।
कल्याणं कलयति च स चातकानां
याहुल्यं स्म वदति पान्धपातकानाम् ॥ २० ॥
रटद्धनघरहेन सृष्टस्य प्रावृपा हठात् ।
खण्डाइव मृगाङ्कास्य बलाका दिवि रेजिरे ॥ २१ ॥
सार्द्ध सुधांशुद्युतिमुग्धदुग्धैः संभुज्य तारावलिकपूरम् ।
उच्छिष्टदोपापनयाय तोयस्ततान गण्डूपमिवाम्धुवाहः ॥ २२ ॥
अत्युष्णमाखाय सहस्रभानु निपीडितो नीरधरो नितान्तम् ।
मुहुर्मुहुर्हन्त मरीचिदग्धां तडिद्गसज्ञा तरलीचकार ॥ २३ ॥
केकिनि कणति कोमलकण्ठे वाति च स्फुटकदम्बसमीरे ।
मानिनीजनमनस्थितमानस्तत्क्षणेन शतशर्करितोऽभूत् ।। २४ ॥
लाटीमण्डलपीवरस्तनतटीपाटीरपाटचरः
कार्णाटीगणकर्णपूरकलिकानिद्रा)भरद्रावकः ।
आभीरीकुचकुम्भधर्मकणिकाभूयस्सुगन्धीभव-
कस्तूरीमकरीपुरस्सरचरः प्राप्तः कदम्बानिलः ॥ २५ ॥
लात्वा सलीलं वियदम्वुराशी प्राकृशाद्या भवनं व्रजन्त्या।
निप्पीडितात्किनु बलात्पयोदचेलात्पयो निर्गलितं समग्रम् ॥२६॥
नारायणक्ष्मारमणाय जैनप्रयाणवाचालतुरगामाय ।
अमन्दमागल्यचिकीर्पयेव ततः समेता शरदम्वुजाक्षी ॥ २७ ॥
प्राकृशाद्याः सुतरां जरत्याः मापुः पयोदाः पलितानुकारम् ।
समुत्थितायाः शरदद्गनाया मरालमलीररयो यभूव ॥ २८ ॥

·८६ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । शृङ्गारलक्ष्मीर्मदनस्य राज्ञो नीराजनां विश्वजयाय तेने। तारावलिस्तत्र किलाक्षतालिः सम्पूर्णचन्द्र कलशो पभासे ॥२९॥ मदने कृतसन्धाने मित्रं प्राप्य निशाकरम् । भावालस इव श्रीमान् भानुः कन्यामशियत् ॥ ३०॥ बल्लभस्य जलधेरयं रिपुः कुम्भजो मुनिरुदेति हा पुनः । चिन्तयेव शरदीति सिन्धवो लेभिरेति तनुतां दिनेदिने ॥३१॥ चण्डांशुशीतांशुविराजिनेत्रा काशैः प्रकाशैः कुमुदैः सहासा। शरद्वधूौरपयोधरश्रीः सचेतसः कस्य मनो न जहे ॥३२॥ पराभूतनिश्शेषभूवल्लभाय प्रचण्डप्रतापाय नारायणाय । मरालीविरावैजयं कीर्तयित्वा सहर्ष शरत्प्रेयसी संप्रतस्थे ॥३३॥ अथ नारायणक्रीडादैर्घ्यसम्पादनाय किम् । रजनी रचयन्दीर्घा हेमन्तऋतुराययौ ॥ ३४ ॥ हेमन्तकालं समवाप्य मित्रं धनुः समाकर्पति पञ्चयाणे। संरक्षणार्थ दिननायकोऽपि समाललम्ये धनुरादरेण ॥ ३५ ॥ रविः खमहसां वोढुं परितापं किमक्षमः । उत्तरां दिशमुत्सार्य दक्षिणां दिशमाययौ ॥ ३६ ।। नीहारसंभारनितान्तशीतं द्विजातिभिर्दत्तमपि प्रसह्य । हेमन्तमासे तरणिः प्रभाते सन्ध्याय॒तोयं यहु नैव मेने ॥३७॥ हेमन्तावसरे सरोजनिकरैलीनं वने कैरवै- निर्मुक्तं नियतेलाद्भगवता मन्दायितं भाखता। उन्मीलन्महसाप्यनेन सहसा चन्द्रेण दीनायितं किं मे स्यादिति चिन्तयेय कलये क्षीणोऽभवद्वासरः ॥ ३८ ॥ पूर्याम्युधिलानसमागतेन शीतेन मन्दीकृतकान्तिपूरः । जानीमहे वासरसार्वभौमः मातः करेणाम्यरमाललम्ये ॥ ३९ ॥ ध्वस्तं सरोजैस्तपनेन शान्तं मानेन दूरगतमगनानाम् । इत्यं विपक्षाभिभवेन तुष्टा हेमन्तरात्रिबहुतुन्दिलाऽभूत् ॥४०॥ परीरभ्य वक्षोजमास्पृश्य चमत्कपोलं समाजुम्यायिम्याघरोष्ठम् । पटीरद्रयं पाणिनादाय कान्तः प्रियांभीपयामास निर्गन्तुकामाम् ॥ ..

·पञ्चदशः सर्गः। मलिनीकृतयामिनीशविम्यामिह नारायणसार्वभौमकीर्तिम् । परितो मिहिकामिपाद्वितन्वन्नपि हेमन्तऋतुः कचिन्नगाम॥४२॥ नारायणमहाराजभजने मदनेरितः । समाजगाम शिशिरः प्रियालिङ्गनकौतुकी ।। ४३ ।। नलिनीविरहेषु पीडयन्मां भवताऽसौ मकरध्वजो निवार्यः। इति कि मकरं सरोजवन्धुः सपदि प्रार्थयितुं समाजगाम॥४४॥ कर्णे कुन्दं वदनकमले पूगताम्बूलपूरं मुक्ताहारं कुचपरिसरे चारुचैलं नितम्थे । सान्द्रानन्दे शिशिरसमये विभ्रती पङ्कजाक्षी यस्य कोडं भजति जनता तस्य भाग्यं ववन्दे ॥४५॥ अरुणस्य तुपारकम्प्रपाणिप्रचलत्तीक्ष्णकशाभिघातयोगात् । त्वरया परया हरेस्तुरङ्गाः प्रययुर्यत्तदभूद्दिनं लघीयः॥४६॥ आलिङ्गय स्तनभारमादरभरादाचुम्ब्य बिम्बाधरं वक्राम्भोरुहमाकलय्य निविडं निप्पीड्य कण्ठस्थलीम् । अन्योन्यं च निबध्य बाहुलतया निद्राणयोः कामिनो. रित्यं कौतुकमीक्षितुं किमु चिरं दीर्घायते स क्षपा ॥४७॥ जग्राह नीहारमिपेण मन्ये नीलाम्परं दिग्वनितासमूहः । ऊष्माऽपि पङ्केरुलोचनानां वक्षोजसन्धिं ध्रुवमध्युवास ॥४८॥ विरेजिरे वल्लिपु कुन्दकोरकाः कुत्रं श्रिताः शीतभियेव तारकाः। हिमानिलस्पर्शविमुक्तमुत्तमं मरोऽप्यनगत्वममन्यताऽऽत्मनः ॥४९॥ जरामिव वहन्नङ्गे पिशगदलकैतवात् । निर्गलत्कुन्ददशनः शिशिरोऽभूजरत्तरः॥५०॥ चिरपरिचितकुन्दं हन्त हातुं न योग्यं कथमुदपपरं या चूतम.दुपेक्षाम् । इति तदुभयगाढप्रेमयद्वान्तरात्मा परिहरति न यातायातखेदं स्म भृङ्गः ॥५१॥ नरपतिरवलोक्य तामृतूनां घनतरकोसुमसम्पदं प्रसन्नः। परमकृत रसालकीर्तिपूरैः सततवसन्तमहोत्सवं जगत्याः ॥५२॥ .

·८८
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
श्रीमद्वागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढबंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिऋतुकेलिकौतुकविधिस्तिथ्यकसर्गोऽगमत् ॥ ५३॥
॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचिवीचिचुम्बितचरणसरो-
जमयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणासरुद्रकवीन्द्र-
विरचिते राष्ट्रौढवशे महाकाव्ये जलकेलि मतुवर्णनं नाम
पञ्चदशः सर्गः॥
पोडशः सर्गः।
अथ क्षितीशः शिखिराजधानीलक्ष्मीसमालोकनदत्तचित्तः ।
आवेष्टितः पार्श्वचरैः समन्तादारुह्य मातगमगात्मनोलीम् ॥१॥
समन्ततस्तोरणरोचमानां निरन्तरानन्दसमुद्रपौराम् ।
नरेश्वरस्तां नगरीमपश्यन्निजां मरुत्वानिव राजधानीम् ॥२॥
यत्र स्फुरनपुरशिक्षितानां पदैर्यधूनां मियगामिनीनाम् ।
यभूव कूजत्कलहंसराजीविराजिरक्तोत्पलभूपिता भूः ॥ ३ ॥
वहन्ति तारानिकरा यदीयप्रासादभागेपु कपोतशोभाम् ।
अपि स्फुटस्फाटिकराजहंसः शङ्कां करोति ध्रुवमण्डलस्य ॥४॥
जनेन तुष्टेन यदीयहढे विलोक्यते सर्वपदार्थजातम् ।
पुरा मुरारेरदरे गभीरे दीर्घायुपा तेन तपखिनेय ॥५॥
लसन्मृगाङ्कोपलभित्तपदा विलासवापी प्रतिरात्रि यन्त्र ।
विभर्ति चन्द्रोदयवर्द्धमानकल्लोलिनीयल्लभशीललीलाम् ॥६॥
नारायणेनानिशसेव्यमाना लक्ष्मीवता विश्वहितेन याऽसौ ।
आनन्दपीयूपनिमग्नलोका वैकुण्ठलोकानुकृति करोति ॥७॥
समुल्लसचम्पकपुप्पगौरी निकेतकेलीवलभी भजन्ती।
विभाति यस्यां सरसीरुहाक्षी कन्दर्पपृथ्वीपतिदीपिकेय ॥८॥

·पोडशः सर्गः। अधालिकारूढचकोरनेत्रा समीरलोलाम्बरपल्लवश्रीः । विद्योतते यत्र सुवर्णरम्भास्तम्भावनदेव महापताका ॥९॥ कामोत्सवोत्कण्ठितमानसाभिर्मदालसाभिः सह वल्लभाभिः। सौधाग्रभागेपु विहारभाजांयस्यां वितानीयति यामिनीशः॥१०॥ परैरयोध्या मथुरा च मायानिधिः प्रकाशीकृतलोकदर्पा । उनकाचीरसिकानयन्ती मनोहरद्वारवती पुरी या ॥११॥ विचित्रवादिनरवैस्तुरङ्गाहेपारवैारणहितैश्च । नित्यं सहस्रद्विजवेदघोपो यस्यां न शुश्रुतिमार्गमेति ॥ १२ ॥ अग्नित्रयीसम्भवघूमरेखा यस्यां समन्नाहुतिपुण्यगन्धा । उत्फुल्लनीलोत्पलपत्रलीला कर्णावतंसीयति दिग्वधूनाम् ।।१३।। विधाय घेणी चमराणि यस्यां वक्षोरुही हाटकसम्पुटौघान् । दन्तांश्च मुक्ताः करसंज्ञयैव क्रीणन्ति वीथीपु वणिमृगाक्ष्यः॥१४॥ सीतासुमित्रातनयान्वितस्य समीरपुत्रेण निपेचितस्य । श्रीरामचन्द्रस्य मनोहरं या प्रासादमुचैस्तरमादधाति ।। १५ ।। भक्तिमकाजतां जनानां विश्रान्तिचिन्तामणिमन्दिराणाम् । श्रीवासुदेवादिकदेवतानांप्रासादमालाविलसन्ति यस्याम् ॥१६॥ अधुनैव विलोकितेच सेयं नगरी विस्मयमाततान राज्ञः। अवलोकितमप्यनेकवारं कुरने प्रीतिरहो पुनर्नवीनम् ॥ १७ ।। तत्रान्तरे यामिक एत्य कश्चित्कृताञ्जलि: पार्थिवमापभापे । मध्याह्नकालो परिवर्ति राजन्नहाय माध्याहिककर्म कार्यम् ॥१८॥ निश्शयमझे मिलितां जनानां छायां निरीक्ष्यातिरपा प्रतप्तः । भाखानसावम्बरमध्यचुम्मी क्षणं कथञ्चित्पुरतो न याति ॥१९॥ पातुं विलोलवसनाः फुरगाः पयांसि काहन्ति मरीचिकासु । लद्दीकृताशा मनुजा इवामी सुखानि भोक्तं भवधोरणीपु ॥२०॥ मध्याहे जलतालवृन्तमनिला सर्वात्मना सेवते यारि खेदमिपेण शीतलवधूवक्षोजमालम्यते । निद्रा नेत्रमुपैति पक्ष्मपटलच्चायाश्रयादेव किं पान्धानामपि पादयोनिपतति छायापिमा यात्विति ॥२१ ।।

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
धर्माम्भो नकुलस्य लेदि रसनाप्रान्तेन चक्षुःश्रवाः
खैरं केसरिणोऽपि यालहरिणः श्वासानिलं जिप्रति ।
किं बमोऽम्यरमध्यचुम्यति (म्यिनि) परं भानौ तृपार्ता किमु
च्छायाप्युल्लसदालवालसलिले मूले तरोलीयते ॥ २२ ॥
कान्ताचश्चललोचनाञ्चलचमत्कारे विरामं गते
म्लाने कोमलचम्पके परमितो जैत्रा न मे मार्गणाः।
सङ्ग्रामस्तु कथं भवेदिति धिया जेयस्य निद्रामय-
व्यामोहाय जगत्रयस्य मदनः प्रस्खापनास्त्रं दधौ ॥ २३ ॥
अङ्गारान्वमति स्फुटं वसुमती ज्वालान्प्रसूते हरि-
सप्तायश्श्रियमातनोति गगनं तापं विधत्ते पयः ।
वातेनापि पलायितं कचिदहो साडम्बरे भास्करे
चित्ते चन्दनशीतले चलदृशां लीनो मनोभूरभूत् ॥ २४ ॥
तस्मिन्निगद्य समयोचितवाचमित्थं
तूष्णीं स्थिते विहितकर्मपटुः पुरोधाः।
अत्येति हन्त दिनमध्यममुं सुराणां
पूजेति तं सपदि विज्ञपयाम्बभूव ॥ २५ ॥
ततः समागत्य महीमहेन्द्रः सानन्दमभ्यगविधि व्यघासीत् ।
नदत्सु तूर्येषु नटोत्तमेपु नृत्यत्सु गायत्सु च वैणिकेपु ॥ २६ ॥
अभ्यङ्ग्य कार्णागरण पूर्व सुगन्धिना तैलवरेण नार्यः ।
उद्वर्तयन्तिस्म तमेणनाभिकाश्मीरकर्पूरपटीरपद्धैः ॥ २७ ॥
ततः प्रसादं कनकाम्बरादि प्रदाय तौर्यनिककोविदेश्यः ।
महीमहेन्द्रो विधिवद्विशुद्धरुष्णाम्बुभिः लानमुपाचरद्राक् ॥२८॥
ततः स धौते परिधाय वस्त्रे पवित्रमूर्तिः कमनीयकीर्तिः।
सन्ध्यांसुवर्णादिपवित्रपाणिः कृत्वाव्यधासीपितृतर्पणानि॥२९॥
स पोडशर्चेन यथाविधानं सम्पूज्य पञ्चायतनं नरेन्द्रः।
सम्पूर्य कामानपि मुक्तिदो यस्तं मनराजं जपति स राजा॥३०॥
स(माप्य)मर्य जप्यं कुलदेवतानां पादारविन्दे कृतपाणियन्धः ।
संस्तुत्य घानम्प नतेन भूर्भा नृपः परंधाम हृदि न्यधासीत् ॥३१॥

·पोडशः सर्गः।
विधाय सम्यग्यलिवैश्वदेवी यज्ञं पितॄणामपि धर्मशीलः।
पादारविन्दं धरणीसुराणां प्रक्षाल्य राजाऽदित नित्यदानम्॥३२॥
पड़े पवित्रीकरणप्रवीणैर्मिन्त्रैः सुहद्भिः सह सच्चरित्रैः।
हिरण्मये भोजनभाजनेऽसावभुङ्ग नानाविधमन्नमीपत् ॥ ३३ ॥
भूपतेरथ सुखं निपीदतः पण्डितैः सह कलाविचक्षणः।
हास्यगर्भमभवत्परस्परं नैककौतुककथामहोत्सवः ॥ ३४॥
अत्रान्तरे निलययायिवयोविरावैः
शंसन्निव स्मरनरेन्द्रजयप्रयाणम् ।
चश्चजपाकुसुमगुच्छसहोदरश्री-
र्भानुर्यभूव चरमाचलचूलचुम्बी ॥ ३५॥
सायन्तनी कामपि वीक्ष्य शोभा प्रदत्तचित्तं गुरुविस्मयाय ।
नराधिपं कोऽपि जगाद विद्वानकालविज्ञोऽवसरं जहाति ॥३६॥
विधाय जाग्रत्कमलां त्रिलोकी राजन्निदानी जलधि प्रयाति ।
पश्यायमन्तइशयशौरिनाभीसरोजयोधाय सरोजयन्धुः ॥ ३७॥
वयस्यतीते रविणा समस्तं सन्यस्तमेतेन किमु प्रतीमः।
फापापयासोधरणात्तथाहि विलोक्यते लोहितमूतिरेपः ॥ ३८ ॥
माची विहाय प्रचुरानुरागो यद्वारुणीं सद्गतवान्पतङ्गः।
असाचिदानी परमानुतापात्करोति पातं चरमाद्रिमौलेः ॥३९॥
पतद्गसिंहे पतिते पयोधी कोपादिव खमतिबिम्घजातात् ।
निरुन्धते दिग्वलयं समन्तान्नागेन्द्रनीलानि ततस्तमांसि ॥४०॥
नवनवघननीलं वासरे नूनमूर्द्ध
रविकरनिकरणालम्वितं यद्वभूव ।
अपरजलधिमध्ये मग्नमेन विना त-
गगनमिव तमिस्रं भूतले पातमेति ॥ ४१ ॥
चने तमस्तोमघनेऽपि भीमे न गण्यते भीरभिसारिकाभिः।
अभीष्टकार्ये गणयन्ति सन्तः किंवाऽन्तरायं ननु नान्तरीयम्॥४२॥
मार्तण्डकान्तोपलमण्डलेभ्यो निर्गय यः पावकजालपूरः।
हा चक्रवाकीहृदयानि भेजे तत्पूर्वधूमस्तिमिरं किमेतत् ॥ ४३ ॥

·९२
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
कालसर्पगरलाकुलीकृते नायके दिनकरे सरोजिनी ।
कुमालान्तरगतालिमण्डलीकैतवेन विपपानमाचरत् ॥४४॥
अस्तं गते विपां पत्यौ विशन्ति ज्वलनं विपः।
स एव पतिरग्रेऽपि लभ्येत कथमन्यथा ॥४५॥
श्रीनारायण ते प्रतापदहनज्वालाकलापारुणं
प्रत्यकपर्वतघर्पणोपलतटे सन्ध्यारुचोल्लेखितम् ।
अम्भोभिः शमितं निर्दिनकर सौवर्णपिण्डं स्फुर-
त्तारारनचयं प्रदाय गगनागृह्णाति रत्नाकरः॥ ४६॥
वित्रस्तं तिमिरं चकोरनिकरा निर्याधमानन्दिताः
सिन्धुर्यन्धुरितो विकासिकुमुदैरामोदिता मेदिनी।
इन्दोर्यद्यपि नाम रश्मिनिचयः सम्पादित साम्प्रतं
सर्व तावदिदं तथाऽपि जनता तं द्रष्टुमुत्कण्ठते ।। ४७ ।।
सम्पादयन्सपदि कैरवकोशकारा-
गारे नियन्त्रितमधुव्रतवृन्दमुक्तिम् ।
निर्मोचयन्मियतमाकुचपन्धनानि
श्रीमानसावुदयते रजनीनरेन्द्रः ॥४८ ॥
पश्य प्राचीनशैले पवनवलयितो धातुजन्मा परागः
शक्राशापङ्कजाक्ष्याः कठिनकुचतटे कुडमस्याङ्गरागः।
आरक्तं नेत्रपेयं मधु रजनिवधूभालसिन्दूरबिन्दुः
कन्दर्पप्राणयन्धुर्विलसति जगदानन्दकन्दोऽयमिन्दुः ।। ४९ ॥
वामाझ्या नवयावरागविलसद्विम्याधरेणादरा-
देपोऽचुम्यि च येन तेन परितः शीतयुतेः शोणिमा ।
कस्तूरीनवपलेपितकुचद्वन्द्वेन चालिनिय-
न्मध्ये तेन च नीलिमा हिमकरे मन्ये समुनृम्भते ॥५०॥
केचित्पत पयोधेरथ मृगमपरे केचिदकं निशायां
पीतध्यान्तं परे भूप्रतिफलमितरे केऽपि खण्डेन्द्रनीलम् ।
चूमा श्रीशाहनारायण घरणिगृहे त्यत्मतापमदीप-
ज्वालासानिध्यकालाचनमयमुदधेः सूनुरन्तर्दधाति ॥५१॥

·सप्तदशः सर्गः।
श्रीमत्करविणीवनं कमलिनीवृन्दं विमुक्तं श्रिया
सान्द्वानन्दधराश्चकोरनिकराः कोकाश्च शोकाकुलाः।
शीतांशुप साम्प्रतं समुदितस्तिग्मांशुरस्तं गतः
संपत्तिर्जगतो विपत्तिरपि वा नैपा चिरस्थायिनी ॥५२॥
दिमण्डलं तिमिरपङ्कधनं मयूखैः
प्रक्षालयन्निव तपोवलकीर्तिपूरैः।
इन्दुर्विलोकय जगद्विजयप्रयाण-
प्रारम्भकुम्भ इव भाति मनोभवस्य ॥५३॥
इत्थं तस्य गिरं निशम्य मुदितः काश्मीरकस्तूरिका-
पाटीरादिसुगन्धयन्धुरतरं कर्पूरदीपोज्वलम् ।
आस्तीर्णमचुरप्रसूनविलसत्पर्यङ्कमुवीपतिः
सम्पूर्णीकृतपूगवीटिकमगादानन्द्रकेलीगृहम् ॥ ५४॥
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकश्रीशानारायण-
स्फूर्जत्कीर्सिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे ।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्येऽस्मिन्नगरद्विकालकथकः सर्गोऽगमत्पोडशः ।। ५५ ॥
॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचिवीचीचुम्बितचरणस-
रोजमयूरगिरिकसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवी-
न्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये श्रीनारायणनगरीमध्याह्नसा-
याहवर्णनं नाम पोडशः सर्गः ॥
सप्तदशः सर्गः।
अथ तत्र केलिभवने मनोहरे हरिणीदृशो नवविलासशालिनीः ।
नृपतिस्तृतीयपुरुषार्थवारिधेः परपारतारणतरीररीरमत् ॥१॥
मन्मथोऽपि निखिलायुधविद्यालक्ष्यलक्षणनिरीक्षणदक्षः ।
मानलक्ष्यमनुलक्ष्य वधूनां सन्दधे धनुपि वागममोघम् ॥२॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
काश्चीकङ्कणरत्ननूपुरभवज्झाङ्कारकोलाहलै-
रुन्निद्रीकृतचित्तयोनिरलसोन्मीलन्मिलल्लोचना ।
घण्टाडम्बरचुम्विकुलरगतिः काऽपि प्रियाधिष्ठितां
मल्लीवल्लिपलाशपल्लवमयीं शय्यामयासीद्वधूः ॥ ३ ॥
सखीजनवचाशतैरियमहो नवोढा वधू-
रिदमयममागता परि(र)मितः समालोकय ।
इमामतुलकौतुकाकुलमुरीकुरु प्रेयसी-
मिति प्रियसस्त्री सखीमुपनिनाय तं कामपि ॥४॥
विम्योष्ठचुम्यनविधौ विमुखीयभूव
क्रोडीकृतौ च गमनाभिमुखी बभूव ।
पाणिद्वयं च कुचकोरकयोधाव
स्पर्श हठग्रहविधौ च सखीं जुहाव ॥५॥
निमोचने च न जगाम न वा जगाम
व्यालोकने च वदने नितरां ननाम ।
शय्यानिवेशनविधौ न न नेत्युवाच
प्रेमप्रसादवचने न किमप्युवाच ॥ ६ ॥
नीवीविमोचनविधौ च करं रुरोध
फ्रोधेन भर्सनविधौ च दरं रुरोद ।
मुग्धाङ्गना यदपि काऽपि भयं यभार
प्राणेश्वरस्य च तथापि मनो जहार ॥७॥
कामोन्मत्तसपापप्रनयनासुलिग्धभाखमय-
व्यक्तालतफरक्तपादकमलन्यासाङ्कयक्षास्थलम् ।
निर्यस्कन्चलनीललोचनजला लोलत्कपोलद्युतिः
सेा काचन चचरीकनयना भूपालमालोकन ॥८॥
सत्रयाऽपि सुतरामधोमुखी नूतनोदरमणी नराधिपम् ।
सौधरनयलयानुपिम्यिनं रम्यवेपमनिमेपमैक्षत ॥९॥
पाले रम्पस्तारहारस्तयायं व्याजादेचं वक्षसि न्यस्तहस्ते ।
फान्से किचित्कृश्चितागी नवोढा हारं दूरं लत्रयोक्षानकार॥१०॥

·सप्तदशः सर्गः।
९५
आः प्राणेश मुहुर्विलोकयसि किं साश्चर्यमङ्गानि ते
किंघाऽपूर्वमिह मियेऽखिलजगल्लावण्यलक्ष्मीरिह ।
नेत्रे नाथ मुहुर्निमीलयसि किं दृग्दोपविच्छित्तये
नारीनायकयोरिति स्मितगिरस्तेनुः स्मरोत्तेजनाम् ॥११॥
मन्दकम्पितकरद्वयखेलत्कङ्कणफणवियोधितकामम् ।
पर्यरम्भि रमणेन विगाढं तत्र कापि रमणी रमणीया ॥१२॥
कस्तूरिकाकुङ्कुमनीललोहितौ स्वयम्भुवौ वामदृशामुरोरुहो ।
धरावलारातिरतीय शङ्करावपूजयचारु नखाङ्ककिंशुकैः॥ १३ ॥
अधरोष्ठविम्बमवलोक्य भूपतेर्निजनेत्रचुम्बनविलग्नकजलम् ।
विनिवर्तिताननसरोरुहा मुहुर्हसितं नियन्तुमशफन्न सुन्दरी ॥१४॥
भजते तय सितसुधानिदानतां मृगशावकाक्षि किमिहेति पृच्छतः।
हृदयेश्वरस्य करदर्पणं करे चरवर्णिनी चतुरमुत्तरं ददौ ॥ १५ ॥
किं हालाहलदाहशान्तिविधये वालामुखेन्दुश्रितः
किं नारायणपार्थिवाय समुपानीतस्तया भीतया।
कान्तानां कवरीमुजङ्गसदृशः सीमन्तवीथीफणा-
पर्यस्तो नु ललाटिकामणिरभात्केलीविमर्दलथम् ॥ १६ ॥
क्रीडाचमविहारघन्मुखवियोः कन्दर्पहिन्दोलवत्
प्रोदश्चत्कुचकाचनाचलविपर्यासे मुखेन्दं प्रति ।
धावस्कामिमुखेन्दुयुग्मघटनासंभ्रान्तनक्षत्रव-
कान्ताया विपरीतकेलिकरणे हारः म दोलायते ॥ १७ ॥
सुतनुरुरु विभोरुरो निरोद्धं घनपरिरम्भणदायिनी न सेहे।
असहत न भृगीदशोऽपि तुगस्तनभरदूरनिवारितं नरेन्द्रः ॥१८॥
वीर खदालोकनतो मृगाक्ष्याः पलायितुं वान्छति वाल्यमस्याः ।
तारण्यमिच्छत्यधिवस्तुमेनां सखीति कस्याश्चिदमुं जगाद ॥१९॥
यदपि कुरिलिता भृगीदृशा भ्रू रतिपतिना तदनामि नाम चापम्
यदकृत दयिता तदातु हुंडं मनसिजमार्गणमुक्तिहुंकृतं तत् ॥ २० ॥
गौरानि कुर्याः फुचहेमकुम्भे मा चन्दनं मण्डनसम्भ्रमेण ।
कान्ते मुवर्ण रजतापलेपो हानि परां प्रत्युत संविधत्ते ॥ २१ ॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये।
इत्थं निगद्य क्षितिपालमौलि सानन्दमाचुम्व्य कपोलपालीम् ।
परिस्फुरचम्पककोरकाङ्गीममन्दमालिङ्गदनङ्गकल्पः ।। २२ ।।
न माल्यं धम्मिल्ले न च नयनयोरञ्जनरुचि-
ने पचाली गण्डे किमपि न च रागोऽधरदले ।
न चालेपो गात्रे न च कुचतटे हारलतिका
न च श्रोणी काञ्ची तदपि तरलाक्ष्यः शुशुभिरे ।। २३ ।।
अमन्दसीत्कारसमीरधाराविधूतदन्तक्षतवेदनानाम् ।
विलासिनीनारतनिस्सहानां निद्राशु नेत्राभिमुखीयभूवारा
ततो वतंसोत्पलमुत्पलाशं किञ्चित्समुन्मीलनकैतवेन ।
मनोविरामं रजनीविरामं शशंस कणे वरवर्णिनीनाम् ॥ २५ ॥
चललोचनानि चललोचना जनाः स्फुटकरवाणि च कुमुदतीचयाः ।
पततुल्यकालमुभयानिचोभयेचिररात्रिजागरवशादमीलयन् ॥२६॥
समन्ततो मगलतूर्यनादे दिकचक्रवातेपु विजृम्भमाणे।
वैतालिकाः कोमलकान्तवाचः प्रयोधयामासुरथ क्षितीशम् ॥२७॥
जयजय क्षितिनायकमण्डलीमुकुटमण्डन भैरवनन्दन।
दिनमुखश्रियमाशु विलोचनद्वयचमत्कृतिभिः सफलीकुरु॥२८॥
ध्वान्तस्तोमजिगीपया जिगमिपोर्मार्तण्डपृथ्वीपतेः
सन्ध्या ताम्रपटीकुटीव महती प्राभातिकी भासते ।
जानीमस्तिमिरस्य कीर्त्तय इव क्षीणाः क्षणात्तारका
जाताश्वाम्बुजिनीः पराभवभयादस्ताद्रिमालम्यते ॥ २९॥
किञ्चित्किञ्चिदुदश्चिते दिनकरे वामझवां निप्पभाः
श्रद्वारा इस नेत्रहीनदयितस्याग्रे प्रदीपाकुराः ।
मूर्खाणामिव मानसं न किमपि व्यालोकते कौशिक-
श्रेणी भोपितभर्तृकामुखकलामालम्पते कैरयम् ॥ ३० ॥
पद्मिनी दिनकरण योधिता जृम्भते भ्रमरयाप्पयर्पिणी ।
चमवाफवनिताऽपि यल्लभं दुर्लभं निशि चिराप चुम्यति ॥ ३१॥
पूर्याद्रिमाणिस्यविभूषणाय दत्त्वाय॒मम्मोरयान्धवाय ।
समित्यदीपा(प्ता)मिपुभूमिदेयाः सद्यो हविर्जुहतिम पृतम् ॥३२॥

·सप्तदशः सर्गः। ९७ लक्ष्मीकान्त मुकुन्द माधव हरे श्रीराम सीतापते गौरीवल्लभ भर्ग शङ्कर शिव श्रीकण्ठ मृत्युञ्जय । भो मातर्जगदम्ब पार्वति शिवे हेरम्य लम्बोदर स्वामिन भास्कर पाहिमामितिमुहुःप्रातःस्मरन्ति द्विजा॥३॥ उत्तिष्ठ क्षितिपालभालतिलक श्रीसूर्यमालोकय श्रीमन्नाथ गजाननाय महसे संप्रार्थयाभीप्सितम् । गोविन्दं कमलाविलासनिलयं श्रीराममाराधय श्रीकण्ठं जगदीश्वरं पुरहरं चित्ते चिरं चिन्तय ॥ ३४॥ सायंमातरुदश्चददिकमलमक्षालनालालसः लात्वा ताम्रतनुः परिक्षिपति यत्माच्या प्रतीच्यां रविः। तन्निणेजनवारियावकयतोर्यस्याः पदाम्भोजयोः सन्ध्यावुद्धिमिहातनोत्यनुदिनं तामम्बिकां पूजय ।। ३५ ।। इत्यनिन्यनुतिगीतिमट्लैर्यन्दिनन्दनजनैः प्रयोधितः । सन्मतिः सपदि मेदिनीपतिर्मुश्चति स्म कमनीयमञ्चकम् ॥ ३६॥ सवनादिकर्मणि कृते सकलं मुकुरादिमनलमवेक्ष्य पुरः । अतिथिपियो विरचिताभरणः श्रवणातिथि तिथिमसायकरोत् ॥३७॥ ततः समागत्य नयप्रधानाः प्रणेमुरेनं प्रकृतिप्रधानाः । पराधिपः सुन्दरदृङ्गिपातः स्वस्त्राधिकारेषु च तानयुक्त ।। ३८ ।। नित्यं प्राच्यमतीच्यक्षितिघरकुचयोर्यद्गुणग्रामदाम- प्रोदभत्कीर्तिमुक्ताफलपटललसत्तारहारं दधाना । वीरश्रीशाहनारायणधरणिपतिश्रेणिकोटीरहीरे धीरेऽम्मिन्सानुरागा समजनि सुतरां मेदिनी कामिनीव ॥३९॥ श्रीमहागुलभूमिपालनिलकनीशाहनारायण- स्फर्जकीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना न्द्रण सृष्टे महा- काव्येऽम्मिन्नगमन्मुनीन्दुगणितः सगों विहारोत्सयः॥४०॥ ॥ इति भीमदम्पिटभूपाटमालिमुगुटललाममालामरीचिचुम्यिनयरणसरोजम- पूरगिरिफमरिभीमहाराजनारायणगाहोरोजिनदाभिणान्यरुटकरीन्द्रविर- मिते गोटवी महामध्ये कामीडाप्रातःकालगणनं नाम मादमः मगः॥ .

·९८
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
अष्टादशः सर्गः ।
अध नारायणः श्रीमानास्तिकी धियमुद्वहन् ।
धर्माननेकशः कर्तुमचीकमत सादरम् ॥ १॥
भूपतिश्चिचिलिग्रामे गगनोदरघुम्यिनम् ।
अकरोन्मुकुटोदारं प्रासादं चारुमण्डपम् ॥२॥
नत्र विश्वेश्वरं साक्षात्तथा विष्णुं चतुर्भुजम् ।
पुरस्कृत्य महीदेवान्पार्थिवः प्रत्यतिष्ठिपत् ॥ ३॥
सम्पूज्य विधिवढ्यो गिरीशपुरुषोत्तमौ।
गोभूमिरदाकनकर्ताक्षणापर्यपूपुजत् ॥४॥
यथाविधि कृतहाँमः प्रीणयित्वा दिवौकसः ।
नृपतिर्विविधै रनै मुरापर्यतर्पयत् ॥५॥
इति सम्पूज्य भूदेवान्स दत्तसफलाशिपः।
स्वकीयमगमत्सौधं निरन्तरमहोत्सवम् ॥ ६॥
अथ जैत्रपुरे रम्ये श्रीवायेश्वरसन्निधौ।
अग्निष्टोमाभिधं यागमचिकीपन्महीपतिः॥७॥
इच्छामात्रसमानीतसामग्रीहष्टमानसः ।
ज्योतिप्टोमाख्ययागस्य स सम्भारानचीफरत् ॥ ८॥
अथ क्षितिपतिर्विभ्रवदनेन वियोः कलाम् ।
अष्टमूर्तरभन्मूर्तिरष्टमी विजितेन्द्रियः ॥९॥
प्रामादिपोटशलिग्भ्यः प्रादादाविधं पदम् ।
वरणागतया यज्वा यज्ञविद्याविशारदः ।।१०।।
सहितः पोडशविम्भिरित्रमाल्यानुलेपनः ।
प्यराजत्पार्थिवः पर्यावरीमार्यभामवत् ॥ ११ ॥
परणोचितमम्भारमम्भ्रमानन्दविम्मिताः ।
ऋविजो यायिय किमायातेति मेनिरे॥१२॥
पुनणर्मगहोपि म विसर्जितकुललः।
फेनापि तेजमा यज्ञमण्टपे मण्टितोभियत् ॥ १३ ॥

·अष्टादशः सर्गः।
९९
दीक्षितो न ददातीति श्रुतिप्रामाण्यभङ्गभी।
राजा मनोरथैरेव दानव्यसनमानुत ।। १४ ॥
यज्ञाधिकारपशुना समिज्य विधिमार्गतः।
आग्नीपोमीयपशुना नारायणन्पोऽयजत् ॥ १५ ॥
न हिंस्यादिति वाक्येन लौकिक्येव निषिध्यते।
हिंसा वैधी तु तद्भिन्ना न निषेधस्य गोचरः ॥१६॥
घृताहुत्युज्वलस्फूर्जदग्निज्वालोणविग्रहः ।
दामांशुषद्धपशुको यूपः सूर्य इवायभौ ॥ १७ ॥
दर्भसन्दर्भधम्मिल्ला तनुमध्या सुमेखला ।
पुरोडाशस्तना वैदिविरराज वधूरिव ॥ १८ ॥
औदुम्बरी महावेदिः स्थिता रेजे नवांशुका ।
प्राग्वंशमण्डपं रम्यं वरीतुमिव सङ्गता ॥ १९ ॥
अग्रहीदथ विक्रेतुः सोमं राजा गवादिना ।
अम्बुधेरिव मन्थाद्रिरज्ज्वाकर्पण माधवः ॥ २० ॥
आरब्धवानथातिथ्यं सर्वप्रकृतिधर्मवित् ।
प्रमाणादिप्रसङ्गान्तद्वादशाध्यायतत्त्ववित् ॥ २१ ॥
ईजिरे ऋत्विजः प्रातःसवने वपया ततः ।
पुरोडाशेन मध्ये तु तृतीये हृदयादिभिः ।। २२ ।।
अनडुन्नयचर्मात्तसोमाभिपवशब्दतः।
आचिरासीदथोत्साहः कोऽपि पुण्यस्य यज्वनः ॥ २३ ॥
हवींपि यजमानस्य जायया वीक्षितानि ते ।
अग्नौ कृतप्रणयने जुहवामासुऋत्विजः ॥ २४ ।।
अभ्रंलि हैरिवाहृता धूमैराहुतिगन्धिभिः।
इन्द्रादिदेवता जक्षुर्मन्त्रपूर्व हुतं हविः ॥ २५ ॥
ग्रहैर्दशभिरध्ययुर्जुहाव हविरादतः।
चमसाध्वर्यवः सोमं चमसैर्जुहुवुर्मुदा ॥ २६ ॥
सदो मण्डपमध्यस्थाः सोमपानं वितेनिरे ।
नारायणमहाराजप्रसादादविजो मृदा ॥ २७ ॥

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये ।
नारायणमहाराजश्चिरं जीवतु भूतले ।
सोमपानभवानन्दपूर्णा इत्याशिपं दुः ॥ २८ ॥
ग्रावस्तुत्सोमपानार्थी कात्यायनमुनेर्मतम् ।
उत्थाप्य दूपयामास कुमारिलमतं श्रयन् ॥ २९ ॥
ऋत्विग्मण्डलकीर्णस्य मण्डपस्यावनीपतिः ।
श्रियं कामपि संवीक्ष्य घनानन्दमविन्दत ॥३०॥
यत्र सोमसुधापानं कर्तुमिन्द्रः समागतः ।
नातः परतरं तीर्थमित्यूचुः सदसि स्थिताः ॥३१॥
केवलं स्वर्गिणः स्त्रीयाः पूर्वजा नामुना कृताः।
ऋत्विजामपि सभ्यानामामुप्मिकफलालयाः ॥ ३२॥
अथाद्यविक्चतुष्काय गवां द्वादशकं नृपः।
प्रत्येकं व्यतरद्वधं तृणीकृतसुरद्रुमः ॥ ३३॥
द्वितीयर्विक्चतुष्काय प्रत्येकं गोचतुष्टयम् ।
यच्छति स्म कलौ कर्णः शतक्रतुनिभो नृपः ॥ ३४ ॥
तुरीयविक्चतुष्काय प्रत्येक गोत्रयीमदात् ।
विध्युक्तां दक्षिणामेवं व्यभजद्गोशतं नृपः ॥ ३५ ।।
ततः स कनकं प्रादादात्रेयाय द्विजन्मने ।
असहयातद्विजेभ्यस्तु व्यतरद्भूरिदक्षिणाम् ॥ ३६ ॥
ग्रहादियज्ञपात्राणि गृहीत्वा सपरिग्रहः ।
राजावभृथयज्ञाय रथारूढो नदीमगात् ॥ ३७॥
विजेतुमिव संसारविपक्षमभिषेणयन् ।
व्यरुचपतिस्तुर्य घोपं अष्टजयारवः ॥ ३८॥
विधायावभृथेष्टिं स व्यसृजत्सलिलाशये ।
सोमावलिप्तपात्राणि ततः लानमुपाचरत् ॥ ३९ ॥
नाभूदवभृथस्नानात्पूतात्मा कैवलं नृपः।
सह लानं प्रकुर्वन्तः सर्वेऽपि जगतीसुराः ॥ ४० ॥
दीक्षाविमोकमादाय नारायणमहीपतिः।
व्यधादुदवसानीयामिष्टिमृत्विक्समन्वितः ॥ ४ ॥

·अष्टादशः सर्गः।
२०१
विधाय विधिमार्गेण मापणीयेष्टिमप्यसौ।
समकल्पयदानन्दसिन्धु ह्मणतर्पणम् ॥ ४२ ।।
नारायणमहीपाल: कलिकालविजित्वः।
अनिवारितमन्नानि भूमिदेवानभोजयत् ॥ ४३ ॥
भूमिभिपणैः खणैर्वसनैरशनैहै।।
सकलानपि भूदेवान्भूपालः पर्यपूजयत् ॥ ४४ ॥
अथ पत्नीयुतो राजा मयूरगिरिमण्डनम् ।
धर्ममूर्तिः समायातः सुन्दरं राजमन्दिरम् ॥ ४५ ॥
ततः कदाचिदानन्दभाजनीकृतभूजनः ।
तुलापुरुपदानानि कर्तुमैहत पार्थिवः ।। ४६ ।।
अस्पोत्कटतुलादानविधिकर्मविभाविनः ।
अमुष्य वपुषः पुष्टिमाशासत महीसुराः ॥४७॥
वेदवेदाङ्गपारीणानाद्वय सकलद्विजान
तुलापुरुपदानस्य सङ्कल्पमकरोन्नृपः ॥ ४८ ॥
सम्पूज्य विधिवत्पूतः सम्पूर्य धनसम्पदा ।
नारायणमहाराजस्तुलामध्यास्त निस्तुलः ॥ ४९ ॥
कस्तूरीतिलकोद्भासिभालभागस्तुलागतः।
नृपः सर्वकलापूर्णः सुधाकर इव व्यभात् ॥५०॥
राजा तुलागतः सर्वद्विजानन्दकरोदयः ।
विपक्षध्वान्तविध्वंसी सहस्रांशुरिव व्यभात् ॥ ५१ ॥
हेनो पदभवदुःखं गुचया सह तोलनात् ।
तदपास्तमभूदस्य नृपेण सह तोलनात् ॥५२॥
तुलागतमहाराजनारायणमुखश्रियम् ।
कामप्याकर्ण्य शीतांशुः शङ्कया मलिनाननः ॥५३॥
विष्णोरंशेन चानेन हेम्नः संतोलनोचिता।
ख्यातं भगवतोक्तं नु घातूनामस्मि काञ्चनम् ॥५४॥
सुवर्ण पीतमेवेति युक्तं मीमांसकोदितम् ।
अन्यथाऽनभिभूतस्याभिभूतेन कुतस्तुला ॥ ५५ ॥

·१०२
राष्ट्रीढवंशमहाकाव्ये ।
स्तुवन्त्वस्य तुलादानविधि केचन नो वयम् ।
ददतः वर्णममितं तुलादानविधिः कियान् ॥ ५६ ॥
नारायणतुलाभार्ग परिस्पृश्य करैः स्थिताः।
अन्तःपुरकुरङ्गाक्ष्यः कमला इय रेजिरे ॥ ५७ ॥
नारायणतुलाभागमालम्वन्त मृगीदृशः।
सपनी तुलितां लक्ष्मी लघूकमिव क्षणम् ॥ ५८॥
कलिकर्णावतारोऽसौ विविधां धनसम्पदम् ।
समस्तभूमिदेवेभ्यो व्यतरदानधर्मवित् ॥ ५९ ॥
ततः स्त्रीयतुलामात्रदानासन्तुष्टमानसः ।
स तुलापुरुपं पुत्रकलत्रैरप्यकारयत् ॥ ६० ॥
नारायण चिरं जीव चिरं पालय मेदिनीम् ।
चिरमाचर दानानि द्विजा इत्याशिपं ददुः॥ ६१॥
मणिहारं पदे कण्ठे नूपुरं कङ्कणं श्रुतौ ।
ताटङ्क मूर्ध्नि तद्भिक्षुयाला मूढास्म युञ्जते ॥ ६२ ॥
ततः कदाचित्समये वदान्यकुलनायकः।
नृपः समगमत्पुण्यं मङ्गतुङ्गेश्वरालयम् ॥ ६३ ॥
तत्र कृष्णाजिनस्यापि दानमाधत्त पार्थिवः ।
यदीयमहिमा वाचां गुरोरपि न गोचरः ॥ ६४ ॥
खीचकार नृपादस्मात्कृष्णाजिनपरिग्रहम् ।
कुवेरस्पर्द्धया किन्तु वेदवेदाङ्गपारगः ॥६५॥
नारायणेति यन्नाम मोक्षाय परिकल्पते ।
तस्येदानी करस्पर्शी नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ ६६ ॥
यत्तु निन्दावचः प्राचामेतद्दानपरिग्रहे ।
तन्नावकाशं भजते नारायणपरायणे ॥ ६७ ॥
न भूयः पुरुषः स स्यादित्युक्तं युक्तमेव तत्।
नारायणकृपापात्रे पुनरावर्तनं कुतः ॥ ६८ ॥
भवत्मतापदावाग्निज्वालान्तर्गतमिन्धनम् ।
शत्रुवृन्दमिवैनो म इत्युवाच नृपं द्विजः ॥ ६९ ॥

·अष्टादशः सर्गः।
१०३
ततः क्षितिपतिस्तस्मै दक्षिणामददत्तदा ।
सुवर्णभूपिता धेनूईमटङ्कांश्च भूरिशः ॥ ७० ॥
अथ रुद्रप्रसादाप्तसम्पदारोग्यसन्मतिः।
द्विजानाहय रुद्रस्य प्रारम्भमकरोन्नृपः ॥ ७१ ।।
प्रसूनतारापतिशालिमौलि पाटीरभूतिस्पृहणीयगानः।
ज्वलत्यतापानलमादधानो महीपतिः शम्भुरिव व्यराजत् ॥७२॥
विष्णो(रंशात्मनानेन शिवोहमिति भाविते ।
माधवोमाधवाद्वैते विश्वासः कस्य नाभवत् ॥ ७३ ।।
मेखलागुणनियन्त्रितमध्या पूर्णभूपितपयोधरकुम्भा।
सङ्गता हुतहुताशनयूना कुण्डभूः प्रियतमेव विरेजे ॥७॥
उदुम्बरादिदुमतोरणाढ्यः स्फुरत्पताकाकदलीसलीलः।
शिवस्य सान्निध्यवशेन तुल्यः कैलासशैलेन स मण्डपोऽभूत् ॥७॥
महीसुरा होमविधि वितेनिरे दिवौकसस्तन हविर्ववल्भिरे ।
धनश्रियो भूमिपतेर्जजृम्भिरे सुमेरुमुख्या धनिनश्चकम्पिरे ।।७।।
नरपतिर्नितरां मुदितं रवेदनयोरपि युग्ममतर्पयत् ।
जपदशांशतया परमेकतो विगतसंख्यतया पुनरन्यतः ।। ७७ ।।
एतेन क्षितिपालमौलिमणिना रवैर्धनैर्धेनुभिः
सौवर्णाभरणैरनेकवसनः सम्भाविता इत्यमी ।
दारिद्यं किमु नः प्रदग्धममुना राज्ञः प्रतापाग्निना
किंचात्रागतरुद्रनेत्रशिखिना विप्राः स्म संशेरते ॥ ७८ ॥
अनेन धन्येन नितान्तमान्यैर्गजाश्वदानादिकभूमिदानः ।
सर्वाणि दानप्रतिपादकानि शास्त्राणि सार्थानि चिरात्कृतानि ॥७॥
आपूर्वाचलपश्चिमाचलयुगादाचन्दनक्ष्माधरा-
दागौरीगुरुभूधरादपि महीं सम्पादयन्विप्रसात् ।
कुर्वन्वैरिनरेन्द्रवृन्दरुधिरापूरैः शतं सागरा.
न्कीति भार्गवतोऽधिकां समचिनोन्नारायणमापतिः॥८॥

·राष्ट्रीढवंगमहाकाव्ये ।
श्रीमहागुलभूमिपालतिलकधीशाहनारायण-
स्फूर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे।
भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा-
काव्ये यागविधानवर्णनपरः सगॉयमष्टादशः ।। ८१ ।।
॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचिवीचीचुम्बितचरणसरो-
जमयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रकवी-
न्द्रविरचिते राष्ट्रौढवंशे महाकाव्ये तुलापुरपसोमयागादिविवि-
धधर्मवर्णनं नामाष्टादशः सर्गः ॥
एकोनविंशः सर्गः।
अकबरक्षोणिपतेस्तनूजः ससैनिको दक्षिणदिग्जयाय ।
रेवातटे शाहमुरादनामा ततो भृगुक्षेत्रमुपाजगाम ॥१॥
अकबरक्षोणिपुरन्दरेण सम्प्रेपितं प्रीतिविशेपलेखम् ।
काश्मीरवासोयुगुलं महाह तथा सितं सैन्धवमेकमश्चम् ॥ २॥
वस्थापि तद्वत्मणयोपहारं प्रदाय मुख्यं निजमेकवीरम् ।
नारायणक्षोणिपतेः समीपे सम्प्रेषयामास मुरादशाहः ॥ ३ ॥
ततः परं शाहमुरादमन्त्री सद्यः समागत्य मयूरशैलम् ।
नारायणक्षोणिपतेः पुरस्तात्सोपायनं लेखमदादुदारम् ।। ४ ।।
भ्रातुः सुतोऽहं भवदाश्रयेण त(त्व)वागतो दक्षिणदिग्जयाय ।
आर्येण तत्रोचितमाशु कार्यमित्याद्यसौ वाचयति स्म लेखम् ॥५॥
अकव्यरमेमनिदेशमेनं तथेत्युरीकृत्य महीमहेन्द्रः ।
ताम्बूलचेलप्रमुखप्रदानैर्दानैकशूरः समभावयत्तम् ॥ ६॥
तत्र स्थितः शाहमुरादभूपो रिपुक्षये मन्त्रविवक्षयाऽसौ ।
राजन्समाकांक्षति दर्शनं ते नरेन्द्रमित्याह तदा स मन्त्री ॥७॥
इत्थं समासाद्य वचस्तदीयं शुभे मुहर्ते कृतमङ्गलश्रीः ।
सेनाविरावैर्जयतूर्यनादैाप्ताम्बरः प्रास्थित राजसिंहः॥८॥

·एकोनविंशः सर्गः। अनुप्रयान्तीः प्रणयमकर्पान्मृगीदृशो जैत्रपुरान्निवल । नाना पुरी पञ्चमुखीति तापीतदोपकण्ठे समवायि राज्ञा |॥ ९॥ प्रतापशाहं युवराजमेकं हरं द्वितीयं हरिशब्दपूर्वम् । अनुनजन्तौ तनयो विसृज्य पुरोगमत्पञ्चमुखीनगर्याः ॥ १० ॥ श्रीशाहनारायणमेदिनीन्द्रः सद्यः समासाद्य ततोऽङ्कलेशम् । न्यवेशयत्तत्र विचित्रघोपं सैन्यं रजोधूसरकेतु राजा ॥ ११ ॥ तत्रागतं शाहमुरादभूपः शुभाच तं सम्प्रति नोच्यते तत्। यदाऽचलचैप मयूरशैलात्तदादि वार्ता जगृहे स वीरः ॥१२॥ अर्थप नानाविधखाद्यजातं राजोचितं तस्य करे प्रदाय । मयूरशैलाधिपतेः समीपे सम्पयामास निजप्रधानम् ॥ १३ ॥ स मन्त्रिमुख्यः प्रचुरोपहारं समर्प्य नारायणपार्थिवाय । वस्वामिनः प्रेमविशेपवादानचीकथद्गौरवसप्रसादान् ॥ १४ ॥ मुरादशाहस्य पुरस्कृताय तस्मै नरेन्द्रः कुशलान्यपृच्छत् । आर्य त्वदीयप्रणयास्पदेऽस्मिन्कुतोऽशुभानीत्ययमप्युवाच ॥१५॥ ततः परं शाहमुरादभूपः श्रीशाहनारायणपार्थिवाय । अपाररेवाजलमुत्तरीतुं ताः प्रेपयामास तरीः स्वकीयाः॥१६॥ यासु प्रतुङ्गा गुणवृक्षराजी महापताकावसनच्छलेन । पितुर्हिमांशोर्मिलनाय यान्त्या निःश्रेणिवद्राजति नर्मदायाः॥१७॥ ताभिस्तरीभिः सुतरामगाधामुत्तीर्य रेवां सह वाहिनीभिः। उद्दीनहंसावलिचक्रवाकं स राजहीरः परतीरमागात् ॥ १८ ॥ अकव्यरक्षोणिपतेः कुमारः सगौरवं गौरवनन्दनाय । सद्यः समादिश्य निजाप्तवयं रम्यांमहाही शिविकांदिदेश॥१९॥ नारायणक्षोणिपतिस्तदानीं विवे(?)पितं तस्य निवासमागात् । मुरादशाहोऽपि घनप्रमोदादुपाचरत्तं गुरुगौरवेण ॥ २० ॥ ततो महार्हासनसंस्थितोऽयं नारायणक्षोणिपुरन्दराय । सुवर्णमाणिक्यमणिप्रपीतं स वीटिकापूर्णमदत्त पात्रम् ॥ २१ ॥ परस्परालोकनजातहर्पप्रकर्पभाखद्वदनारविन्दौ। सुखं निषण्णौ प्रचुरानुरागादपृच्छतां क्षेमभरं मिथस्तौ ॥ २२ ॥ रा.१४

·राष्ट्रौढवंगमहाकाव्ये
कस्तूरिकाचन्दनकुङ्कुमाद्यैः सुगन्धिभिव्यभरैरनेकैः ।
सम्पूज्य नारायणशाहमूचे दिल्लीपतेः सूनुरतिप्रतीतः ॥ २३ ॥
पराजितानेकनराधिपस्य सर्याप्तवर्यस्य सतां मतस्य ।
नारायणक्षोणिपतेर्निदेशात्कार्याणि सर्वाणि समाचर त्वम्॥२४॥
एवं समादिश्य विशिष्य राजा दिल्लीपतिर्निर्जितसर्वदेशः ।
निजामशाहक्षितिपालराज्यं विजेतुमायु ससैनिकं माम् ॥२५॥
अकव्यरक्षोणिभुजान युक्तं यत्मेपितोऽहं भवदाश्रयेण ।
नारायणानुग्रहमन्तराऽसौ जीयेत याम्या कथमन्यथा दिक् ॥२६॥
अतः परं किं क्रियतामिदानीं तन्मे भवान् शंसतु कार्यमार्यः ।
सतां विमर्पण कथं हि कार्य फलोपधानाय भवेदवश्यम् ॥२७॥
एवं मुरादक्षितिपालयाचं निशम्य नारायणराजसिंहः।
युत्तयन्विताभिर्मितयाक्सुधाभिर्मुखारविन्दं समयुतसम्यक् ॥२८॥
अकव्वरक्षोणिपतेः प्रभावात्कि किं न साध्यं जगतीतलेऽस्मिन् ।
तथापि शक्तित्रयमण्डितोऽपि विचार्य कुर्यादिति राजनीतिः॥२९॥
सहस्ररश्मेरपि यत्र तेजो मन्दायते का नु कथा परेपाम् ।
नरेन्द्र तस्यां दिशि दक्षिणस्यां त्वयाप्रयाणं सहसा न कार्यम् ॥३०॥
चारा विधेयेषु नितान्तदक्षास्तीधैः किलान्तः पदमाशु कृत्वा ।
प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिमण्डलस्य जलाशयस्येव तलं विदन्तु ॥ ३१ ॥
अयं प्रयाणप्रतिवन्धहेतुर्यलाहकानां समयोऽपि यातु ।
शरत्समायास्यति चेयमारात्साक्षाजयश्रीरिव भूपतीनाम् ॥३२॥
परेतरेभ्यः सकलं चरेभ्यो विज्ञाय वृत्तं प्रतिभूमिभर्तुः ।
विधेहि राजन्शरदि प्रयाणं विजेष्यसे सर्वरिपूपितेव ॥ ३३॥
स एप देशश्च तवैव पित्रा पुरा जितस्तेन महारथेन ।
ततो भृगुक्षेत्रपुरे त्वयाऽस्मिन्संस्थीयतां तावदिदं मतं नः ॥३४॥
इत्थं समाकर्ण्य (नयप्रधानां) मयूरशैलाधिपतेगिरं ताम् ।
मुदाऽन्वितः शाहमुरादवीरः साकृतमगीकुरुते स्म धीरः ॥ ३५ ॥
मनोहरानोकहवाटिकायां विस्तारितानि स्वयमात्मवगैः ।
नारायणक्षोणिपति नरेन्द्र प्रस्थापयामास पटीगृहाणि ॥३६॥

·एकोनविंशः सर्गः।
यथोचितं स्वीयधनुर्धरेभ्यो दत्वा निवासं शिखिशैलराजः।
पटोपकार्या रचितोपचारां दत्तोपहारां सुखमध्यतिष्ठत् ॥ ३७॥
कुवेरदिग्भूमिपतेः कुमारो दिने दिने प्रेषयति स तस्मै ।
खाद्यान्यनेकानि तथा सुगन्धिद्रव्याणि चान्यानि मनोहराणि ॥३८॥
तयोर्महीमण्डनयोस्तदानीमभूददत्तान्यकथाप्रसङ्गा ।
दिने दिने काचन वर्तमाना संवादसन्दोहकुतूहलश्रीः ॥ ३९ ॥
अत्रान्तरे शाहमुरादभूपमापृच्छय नारायणभूमिपालः।
रेचातटे माधवकृष्णभू(?पू)ते ससैनिक प्रास्थित शुक्लतीर्थम् ॥४०॥
तत्तीर्थमासाद्य नृपः प्रभाते तुझं पटागारमथो वितत्य ।
समागतैस्तैर्थिकविप्रवृन्दैरावेष्टितः स्नानसमुत्सुकोऽभूत् ॥ ४१ ॥
कराम्बुजं शाधिरद्विजस्य तथाऽन्यतो लक्ष्मणपण्डितस्य ।
प्रेम्णा समालम्ब्य करद्वयेन स नर्मदावारिणि मङ्गुमागात्॥४२॥
यथाविधि लानविधौ प्रणीते विधाय सन्ध्यापितृतर्पणादि ।
सद्यः समस्तेप्सितदानसिद्धं गोपालमनं जपति स्म राजा॥४३॥
महीपतिस्तत्र यथाविधानं महाप्टदानादिविधि विधाय ।
गवां शतं काञ्चनमालिनीनां घनं धनं च व्यतरद्विजेभ्यः ॥ ४४ ॥
भूमीभुजा भूरिसुवर्णपृष्ट्या पीते कृतेऽस्मिन्सति शुक्लतीर्थे ।
न ज्ञातवानस्मि किमद्य मार्ग व्यासः समेतोऽपि मुहुर्मुमोह ॥४५॥
सुवर्णभारं ददतोऽस्य राज्ञो रत्नाङ्गुलीयं सुतरां विरजे ।
चिन्तामणिस्तत्करदानदीक्षाशिक्षार्थमायात इति प्रतीमः ॥४६॥
पूर्व हि चाणाख्यनृपेण तीर्थे यत्रोदृतं तत्र नराधिपेन ।
द्विजन्मनां दत्त....."भाग्यं चिरस्य कालादुदधारि भूयः ॥४७॥
हुङ्कारविश्वेश्वरमादिदेवं श्रीश्वेतवाराहमहेश्वरं च ।
रत्नैः सुवर्णैर्विविधोपचारैरपूजयत्तत्र नृपो यथावत् ॥ ४८ ॥
सानन्दमन्यानपि देवयर्यान्सम्पूज्य नारायणसार्वभौमः ।
सहस्रशस्तन च भूमिदेवानभोजयन्नार्मदतीरदेशे ॥४९॥
आकर्ण्य नारायणभूमिभर्नुलोकोत्तरं दानकुतूहलं तत् ।
तरीरधिष्ठाय मुरादशाहो विलोकितुं सत्वरमाजगाम ॥५०॥

·१०८
राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये
तदर्शनाद्विस्मयदत्तचित्ते तस्मिन्गते शाहमुरादभूपे ।
आचार्यगङ्गाधरमुख्यविमानृपः समाहूय यहूनवादीत् ॥५१॥
दिल्लीशसूनुप्रणयानुरोधात्तूर्ण भृगुक्षेत्रमहं व्रजामि ।
युष्मान्वृणोमि प्रयतानिदानी गोपालमत्रस्य जपाय विप्राः ॥२२॥
एतस्य मन्त्रस्य जपं भवद्भिहाँमादि सर्वाङ्गयुतं विधाय।
तस्मिन्भृगुक्षेत्रपुरे मदर्थ श्रेयः प्रदातुं क्रियतां प्रसादः ।। ५३ ।।
तथेत्युरीकृत्य नरेन्द्रवाचं हर्पपकर्पोज्वलवक्रशोभाः।
आरेभिरे मन्त्रजपं यथावद्रेवातटे मन्त्रविभागविज्ञाः॥५४॥
ततो भृगुक्षेत्रमुपेत्य राजा सोमेश्वरं पूजयति स्म सम्यक् ।
खमे वितीर्णप्रचुरप्रसादां सर्वोपचाररथ सिन्धुदेवीम् ॥५५॥
परस्परालोकनजायमानलोकोत्सरानन्दकुतूहलश्रीः।
भूमण्डलाखण्डलयोस्तदानीमग्वण्डिता कापि पुनर्वभूव ॥५६॥
क्रीडाप्रसङ्गेन ततः कदाचिन्नारायणाय क्षितिनायकाय ।
प्रचण्डदन्तायलयूथयुद्धं सन्दर्शयामास मुरादशाहः ।। ५७ ।।
तत्रान्तरे निर्मलशुक्लतीर्थादुपागतेभ्यो धरणीसुरेभ्यः ।
रेवातटे धानि पितामहस्य श्रेयोऽग्रहीड्रैरवभूपसनुः ॥५८॥
पदैः समेतं दशभिर्महीन्द्रः सुवर्णटङ्कद्वितयं द्विजेभ्यः ।
सम्पाद्य पूजामथ दक्षिणार्थे सानन्दमेकैकमदादुदारः ॥ ५९ ॥
ततः परं शाहमुरादवीरो मयूरशैलं प्रति गन्तुकामम् ।
विज्ञाय नारायणराजसिंह संभावयामास सवीरवर्गम् ॥ ६ ॥
वासांसि सप्तगुणितानि नृपोचितानि
श्रीमन्ति मूल्यरहितानि च भूपणानि ।
रत्नौघकाञ्चननियद्धपिधानकोशं
जाज्वल्यमानमतुलं करवालमेकम् ॥६१॥
दानाम्बुगन्धभरलुब्धमिलिन्दवृन्द-
क्रोधोदुरद्विरदयूधमृगेन्द्रतुङ्गम् ।
उद्दामदजितगंधवहांश्च वाहा-
नमै ददौ परमकव्यरराजसूनुः ॥ ६२ ॥

·एकोनविंगः सर्गः। १०९ यथोचितं भैरवनन्दनस्य प्रवीरवर्गानपि भूरिहान् । वस्त्रैः सुवर्णमणिभिस्तुरङ्गैः सम्भावयामास मुरादशाहः ।। ६३ ।। अथ तत्र कुवेरदिनियन्तुः सुतमामय पवित्रननमूर्तिम् । शिखिभूधरवतिराजधानीमगमङ्गैरवनन्दनः ससैन्यः ॥ ६४॥ श्रीशाहनारायणविप्रयोगादकम्यरक्षोणिपतेः कुमारः। नितान्तचिन्ताकुलमानसोऽभूत्सतां वियोगाद्धि परो न खेदः ॥१५॥ तापीतटे पिप्पलवाटिकापुरीमासाद्य नारायणमेदिनीपतिः। लानादिकं तीर्थविधि यथोदितं तत्रापि कृत्वा विघसंस्म सेवते॥३०॥ तत्रैकरानं प्रणयादुपित्वा सवारिसा पुनरभ्युपेतः । अत्रान्तरे दर्शनलोलचित्तः प्रतापशाहोऽपि पुरः समेतः ॥१७॥ प्रतापशाहो मुदिताननश्रीगुरोरवन्दिष्ट पदारविन्दम् । तत्रत्यवृत्तान्तममुं सुताय न्यवेदयत्सर्वमय क्षितीशः ॥ ६८ ॥ नीराजितः पौरसुवासिनीजनैः सनन्दनो यन्दिजनाभिनन्दितः। गृहे गृहे पद्धदुकूलतोरणां पुरी विशालामविशद्विशाम्पतिः॥३९॥ उन्मीलत्कीर्तिपूरं मलयजमधुरं दिग्वधूनां वितन्यन् जातीमहीमताहीविकसितकुसुमस्तोमकर्णावतंसम् । फुर्वन्नानन्दसान्द्रानपि निग्विलजनानीतिभिर्मानचीभिः माज्यं साम्राज्यसोस्यं सततममजत श्रीयमाम्यातनूजः ॥७॥ श्रीमद्वागुलभूमिपालतिलकनीशाहनारायण- स्फूर्जत्कीर्तिचरिप्रचिनितपदे राष्ट्रीदयंशाभिधे। भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना मद्रेण सृष्टे महा- फाव्येऽव्यरसनुमहरसिकः मर्गाऽभूमीमितः ॥७१॥ ॥ इति श्रीमदसिलभूपालमौलिगुटठलाममालामरीचिकीपिपुम्बितचरणमरो- जगपूरगिरिफेमरिश्रीमदापननारायणशाहोद्योनिवदाक्षिणात्याह- फवीन्द्रपिरपिते राष्ट्रौदवंगे महामान्य गाहमुरादसमागम- कोतुको नाम एकोनविंशतितमः सर्गः

·राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये
विंशः सर्गः।
जगाम
ततः शरत्कालमवाप्य दिल्लीपतेः सुतो दक्षिणदिग्जयाय ।,
सैन्यैः सह दूतमेकं प्रस्थाप्य नारायणपार्थिवाय ॥१॥
कुबेरदिडूनाथतनूजदूतः समेत्य सद्यः शिखिराजधानीम् ।
कृतप्रणामो निहितोपहारः श्रीशाहनारायणमित्थमूचे ॥२॥
महीपतेः शाहमुरादभूपः प्रतीक्ष्य कालं भवतोपदिष्टम् ।
निजामशाहक्षितिपालदेशं सम्प्रस्थितः सम्प्रति सैन्ययुक्तः ॥३॥
तस्मिन्महाकर्मणि राजसूनुः सहायमाकासति जित्वरं त्वाम् ।
सा दक्षिणा दिक् क्षितिपालमौलेस्तव मतापेन विना न जेया॥४॥
मत्स्वामिनः कार्यमकर्तुमेतद्भवानहो नार्हति सर्वथैव ।
केपां न किं किं कृतमार्यवयः सहायकार्य भवदीयपूर्वैः ॥ ५॥
विजित्य दिल्लीपतिपार्थिवाय दत्ते त्वया दक्षिणदिक्प्रदेशे ।
गास्यन्ति सर्वेऽपि यशस्तवोचैरतः परः को ननु दीर्घलाभः॥६॥
जयोदयो याम्यदिशः समन्तात्पीयूपपूरोपमकीर्तिलाभः ।
अकब्बरो मित्रमितित्वदीयांसौभाग्यशोभांनसहोऽस्मि वक्तुम्॥७॥
अलं विलम्ब्य क्षितिपालमौले तुरङ्गमङ्गीकुरु सांयुगीनम् ।
आलिङ्गितुं त्वां तरसा जयश्रीरुत्कण्ठते वासकसनिकेव ॥८॥
आदाय तां दूतवरस्य वाचं ननं निपण्णं निकटे नृपस्य ।
प्रतापशाहं प्रभयाऽनुमेया समाययौ काचन वीरलक्ष्मीः ॥९॥
निरन्तरध्यातमुरारिमूर्तिवीरश्रियाऽलिङ्गितचाममूर्तिः।
प्रतापशाहः प्रथितप्रतापः प्रणम्य राजानमिदं न्यगादीत् ॥१०॥
आर्य त्वया दिग्वलय विजित्य स्वयं यशोभिः समपूरि भूरि ।
इह प्रतापं विनियुज्य कार्य कीनि तदेकांतरितां विधेहि ॥ ११॥
तय प्रभावादनुलेपिकार्ये भृत्यो लघीयानपि नैति भङ्गम् ।
भूपालपश्चानन तावकीने कुतः किशोरे विजयान्यशङ्का ॥ १२ ॥
ममापि नायं जननाय धर्मों यद्विद्यमाने मयि यूनसूनी ।
सहस्रशो निर्जितवैरियन्दः पुनः प्रयासि त्वमरीविजेतुम् ॥१३॥

·विदशः सर्गः।
इति वाणाय वृहद्भुजाय निवारितायापि कृताग्रहाय ।
प्रतापशाहाय महीमहेन्द्रस्तयेति सन्देशमदात्तदानीम् ॥ १४ ॥
श्रीशाहनारायणराजसिंहं गङ्गाभिधानां जननी च नत्वा ।
आपच्छ्य सर्वानपि वन्धुवर्गानसायगाच्छाघरस गेहम् ॥१५॥
तन्नैप नारायणराजसूनुः सम्प्राप्तमन्त्राक्षतमालश्रीः।
सलक्ष्मणं शाईघरद्विजेन्द्रं प्रणम्य चालिङ्गय चिरादनन्दत् ॥१६॥
राष्ट्रौढवंशे तिलकायमानः पितेव राजन्विजयीभवेति ।
भूदेवयो गनयोरुदारां प्रसन्नयोराशिपमग्रहीत्सः ॥ १७ ॥
दिगन्तरालं रणतूर्यनादे विगाहमाने विजये मुहत ।
प्रतापशाहश्चतुरङ्गसेनासमन्वितः श्वेतयं व्यरोहत् ॥ १८॥
ताम्बूलसम्पूर्णमुखी प्रसन्नां लीलाम्बुजं पाणितले दधानाम् ।
तारुण्यपूर्णा स्तनहेमकुम्भामसावपश्यत्पुरतो मृगाक्षीम् ॥ १९ ॥
कुर्वनभो भूतलवद्रजोभिर्भुवं नभोवद्गजमेघसद्धे।
प्रतापशाहस्य महारथस्य वरूथिनीनां स रराज भारः॥ २० ॥
दिल्लीशशालाचलसार्वभौमकुमारयोरश्विसमानभासोः।
महापुरे धापिटनानि रम्ये तयोरभूदर्शनकौतुकधीः ॥ २१ ॥
गजैस्तुर सनैरनेकैः सुवर्णरवाभरणैरदारैः ।
तौ राजवीरी मुदितो नितान्तं मिधाम सम्भावयतस्तदानीम् ॥२२॥
ततः परं शाहमुरादभूपः प्रतापशाहं निजगाद वीरम् ।
आर्यः स नारायणमार्वभौमो पिर्नि कश्चित्कुशली धरित्रीम् ॥२२॥
पुरा मयूराट्रिपतेरमुप्य गुरोः पुरस्तादवसं सशक्षः ।
महारथं त्यामधुना ययस्यं सम्माप्य सम्पूर्णमनोरथोऽम्मि ॥२४॥
पलेन रूपेण न कामकल्पं सहायमासाद्य सखे भवन्तम् ।
मन्पेभुना दक्षिणदिनृगाक्षीमालिग्गिनामेव करऽवलम्य ॥२५॥
निशम्प तां शाहमुरादयानं प्रतापशाह लितपूर्यमाह ।
त्यप्रेमपीयूपनिमग्नचित्ते ताने न वार्ताऽपि शिवतरस्य ॥ २६ ॥
रणाणं याति तव प्रतापे के नाम सेनापनयो रिपूणाम् ।
नभोगणं भापति गाहमाने दिइमण्डले फोनु तमोऽचकागः ॥२७॥

·राष्ट्रौढयंशमहाकाव्ये
दिल्लीशकण्ठीरवसनुना तत्पुरः प्रयाणं क्रियतामिदानीम् ।।
अलं समालम्ब्य विलम्बमस्मिन्नरातिभूपालपदापहारे ॥ २८ ॥
प्रतापशाहस्य गिरं गभीरामित्थं समाकर्ण्य नितान्ततुष्टः।
मुरादशाहः कृतवैरिदाहस्ततः प्रतस्थे नगरात्ससैन्यः ॥ २९ ॥
तौ राजवीरौ रणरङ्गधीरौ कुलैकहीरौ तरसा समीरौ ।
महापुरे नन्दुरबारसंज्ञे सानन्दमेकां वसतिं व्यधाताम् ॥३०॥
ततः परं नेरपुरे मनोज्ञे नीत्वैकरानं धरणीमहेन्द्रौ।
प्रत्यर्थिनां गालनशैलदेशं समेत्य सोल्लुण्ठमलुण्ठतां तौ ॥ ३१ ॥
अत्रान्तरे यो नृपखानखानो यः शाहबाजादिमखानकम्युः।
वीराविमौ द्वावपि खानदेशान्मीरान्वितौनिर्ययतुःससैन्यौ ॥३२॥
कोपाकुलं खीयविलम्बदोपात्प्रतापशाहं समवाप्य मित्रम् ।
अन्यानपेक्षं च मुरादशाहं निशम्य ते वेगभरं वितेनुः ॥ ३३ ॥
श्रान्तान्महेभान्कियतस्तुरङ्गानुपेक्ष्य वर्त्मन्यपि पत्तिसङ्घान् ।
अमी पुरे पारवदाभिधाने जवान्मिलन्ति स्म मुरादशाहम् ॥३४॥
मुरादशाहक्षितिपेन रोपाददित्सितं दर्शनमप्युदारम् ।
प्रतापशाहः प्रतियोध्य चैनान्यलात्पुरस्कारयतिम वीरान्॥३५॥
श्रीखानखानोऽथ नृपं ययाचे मीरस्य सेनामुखनायकत्वम् ।
प्रतापशाहाय पुरैव चैतद्दत्तं मयेति क्षितिपोऽप्यवोचत् ॥ ३६॥
श्रीखानखानस्य गुणप्रियस्य प्रतापशाहस्य गुणास्पदस्य ।
दिने दिने चन्द्रकलेच रम्या संवर्द्धमानाऽथ बभूव मैत्री ॥३७॥
ततः पुरं पारवदाभिधानं निश्शेपविप्रोपितपौरवर्गम् ।
ते धीरवीराः परिलुण्ठ्य सर्व भस्मावशेष व्यदधुः क्षणेन ॥३॥
ततः परार्दाधिकसैन्यभारास्तं कूपरग्राममवापुरते।
यस्मिन्नहो पश्चिमवाहिनी सा गोदावरी नाम नदी चकास्ति।॥३९॥
सरोजनेत्रांदरफेनहासां मरालमञ्जीरविरावमक्षुम् ।
प्रतापशाहः समवेक्ष्य गोदां स्वमातरं संस्मरति स्म गङ्गाम् ॥४०॥
तत्रैप नारायणशाहसूनुः स्नानादिकार्य विधिवद्विधाय ।
रतैः सुवर्णर्वसनैः समनं शुक्लेश्वरं पूजयति स्म देवम् ॥ ४१ ॥

·विशः सर्गः। ११३ प्रतापशाहेन महीसुरेभ्यो न केवलं निर्भयमेव तत्र । सुवर्णरत्नोत्करगोसहस्रदिपेन्द्रवाहायपि दत्तमासीत् ॥ ४२ ॥ मुरादशाहक्षितिपेन तत्र ग्रामे समग्रा समहारि सम्पत् । प्रतापशाहेन तु दाननीरव्ययेन ग व परं व्यलुण्ठि ।। ४३ ।। प्रतापशाहक्षितिपेन सार्द्ध ततः परं शाहमुरादवीरः । खेटानि मार्ग परिलुण्ठ्य पुण्यस्तम्भाभिधानं नगरं समेतः॥४४॥ प्रतापशाहक्षितिपालसिंहस्तत्रापि गोदासलिले निमज्य। भूदेवतेभ्यो बहुदत्तवित्तो विश्वेश्वरं प्रीणयति स भत्त्या ॥४५॥ अथ प्रवृत्तेपु पुरस्य पुण्यस्तम्भस्य दाहाय महारथेषु । प्रतापशाहः करुणाचित्तो न्यवारयत्तान्विविधैरुपायैः ॥ ४६॥ अनेकभूदेवनिकेतनानां संरक्षणं यत्कृतमादरेण । गङ्गावतीसूनुरगादुदारं तेन ध्रुवं मन्दिरदानधर्मम् ।। ४७ ।। पलायिताशेषजनं पुरं तटास्तदा हन्त हटादलण्ठन् । प्रतापशाहः प्रचुरमतापो न चाहरत्तैर्थिकमर्थलेशम् ॥ ४८ ॥ ततः परं बिल्वपुरं मनोजं देवालयाली च पुरं प्रवीराः। राधापुरीं प्राप्य ततस्तु नन्दिग्रामं विरामं समयाम्बभूवुः ॥४९॥ सर्वाण्यपि ग्रामपुराणि मार्गे समन्ततस्ते परिलुण्ठ्य शूराः। अथाह्यदाख्यं नगरं विशालं तत्रस्थभूपस्य जवादवापुः ॥ ५० ॥ सत्रौपधापूरितयुद्धयन्त्रैः स्फुरदनुर्याणकृपाणकुन्तः। आगस्त्यदिङ्गायनिवासभूतं दुर्ग समन्तादथ तैररोधि ॥ ५१ ॥ शितशररूपलेरधनालिकाविनिहितज्यलदायसगोलक। मिलितयोरुभयोरथ सेनयोः प्रववृते समरस्तुमुलस्तयोः ॥ ५२ ।। दैवं चेदनुकूलमेव हि तदा पाणी जयनीरियं नो चेत्केलिनिकेतनेऽपि सहसा भनो भवेनिधितम् । केमी नाम विपक्षवीरनिकराः सारं विचार्यादरा- दित्यं योद्धुमगात्मतापधरणीपालः करालः स्वयम् ॥ ५३ ॥ वेगप्रकर्पादनवेक्षणीयतृणीरवाणाहरणप्रपन्धः । आकर्णमाकृष्टशरासनोऽसौ सहस्रगस्तत्र शरानमुञ्चत् ॥ २४ ॥ रा.१५ ·११४ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । निरन्तरास्ते पिहिताकेविम्बाः शरा विरेजुर्वियति व्रजन्तः । महाभुजङ्गा इव भोक्तुकामाः प्राणाख्यवायूनरिसैनिकानाम्॥१५॥ केऽपि च्छिन्नभुजालताः कतिचन व्यालूननासापुटा: केचिद्व्यस्तविलोचनाः कतिपये निर्भग्नभालस्थलाः । केपि नोटितपाटितोष्ठदशना विच्छिन्नशीः परे शत्रोः सैन्यचरा प्रतापधरणीपालस्य बाणैः कृताः ॥५६॥ पीनोत्तुङ्गधनस्तनाः सुवदनाः सम्प्राप्य वातायनं भ्रूकोदण्डचलत्कटाक्षपिशिखश्रेणीभिरेणीदृशः । साहाय्यस्य चिकीर्पयेव कलये प्राणेश्वराणां तदा कन्दर्पप्रतिमं प्रतापनृपति व्यालोकयाञ्चक्रिरे ॥ ५७ ॥ उन्मीलन्जयतूर्यनादकलिते धूलीपटीमण्डपे सङ्कामोत्सवधाम्नि कुञ्जरघटाघण्टारधैर्नादिते । श्यामायाः करवालवल्लिसदृशः पाणिग्रहं कौतुकी सानन्दं व्यदधात्प्रतापधरणीपालो विशालोदयः ।। ५८ ॥ प्रचण्डकाप्ठैरुपलैविशालरापूर्य सद्यः परिखामगाधाम् । प्रतापशाहः प्रतिवीरदुर्गमाकारमारोहदुदारवीर्यः ॥ ५९॥ अनया करवालधारया परिलूनैररिमस्तकोत्करैः। परिपूज्य स भूमिदेवतामगमत्कीर्तिमयं महावरम् ।। ६० । उद्वर्णखगहतलोहशिरस्त्रनिर्य- द्वहिस्फुलिङ्गकवलीकृतवक्रनेत्रम् । भूयः प्रतापनृपतिः प्रतिवीरमानन् भूरिस्तुतोऽरिभिरितो विजयः परः कः ॥११॥ केचित्प्रतापनृपयाहुबलप्रसादा- नाकं समेत्य समरव्यथिती व्यधाताम् । तत्राप्यहो कलहमेकसुराणानार्थे दैवं न मुञ्चति जनं जननान्तरेऽपि ।। ६२ ॥ मतङ्गजायैः सकलयलाङ्गैरबैध शरबरखिलैः कराल. प्रतिप्रवीराः प्रचुरप्रयत्नैः प्रतापशाहं प्रवलं प्रजहुः ॥ ६३ ।।

·विशः सर्गः तत्कटे कोमलपद्मपत्रलीयत्वमापुर्द्विपदायुधानि । दैवेऽनुकूले सति सर्वमूले नूनं कृतान्तोऽपि न हन्तुमीटे ।। ६४॥ तंत्रान्तरे शाहमुरादभूपः प्रेमप्रकर्षाद्भयमीक्षमाणः । युध्यन्तमेकाकिनमेव दुर्गे प्रतापशाहं मुहुराजुहाव ॥ १५ ॥ अथ मतापशाहोऽपि कि जातमिति सम्भ्रमात् । निपङ्गी कवची धन्वी तस्यान्तिकमुपागमत् ॥ ६६ ॥ अथ शाहमुरादभूमिपालो मुदितः माह वचः प्रतापशाहम् । विजितैव न केवलं त्वया भूरपि पीयूपसगोत्रकीर्तिधौता ॥१७॥ लक्षशोऽपि च परीक्षितस्य यत्सन्मणेनिकपघर्पणं पुनः । कामचारकरणं जडात्मनां नाह किं मनसि गाढमूढताम् ॥ ६८ ॥ सत्यं त्वमसि गाङ्गेयः क्षितायेकमहारथः । विगणय्य गणास्त्राणि यदेको हतयान्रिपून् ॥ ६९ ॥ नारायणकिशोरस्य न चित्रं विश्वतो जयः। चमत्कारि गणश्चैतन्नितो दुर्गाधिपोऽपि यत् ॥ ७० ॥ इति निगद्य मुरादधराधिपः पुलकपालिकरक्षितविग्रहः । उपजुग्रह नराधिपनन्दनं धनतरं नितरां जयतत्परम् ॥ ७९ ॥ ततः परं शाहमुरादपीरप्रतापभूमीपतिखानखानाः । प्रत्येकमातन्वत तत्र दुर्गप्राकारपाताय महासुरङ्गान् ॥ ७२ ॥ आपूर्य तानान्तरगर्तगर्भानतिप्रचण्डीपधधोरणीभिः। ज्यालाजटालीकृतवर्तिकामिनदीपयन्ति स्म नरेन्द्रसिंहाः ॥७३॥ अतिमतताः प्रतिपन्धिदुर्गमाफारपापाणण्याः करालाः। समं समुत्पतुरमी जनानामुत्पातशहां हृदि धारयन्तः ॥ ७४ ॥ पिरेजिरे वर्मनि चारिदानाममी पचण्टोपलगण्डशैलाः । सोऽपि यान्वीक्ष्य पुनर्गिरीणां पक्षप्रमादाशुदधार यनम्॥७॥ विपिनमासीत्यमेव भूमी विशालपापाणपरम्परा यत् । श्रीराधणाम्भमि तारिता मागुत्पातिता च त्रिभिरेभिरधा॥ मतः परं रम्यमुपायनीयमानीय नानाविधयस्तुजानम् । अनन्यगत्यात्मविदो चिपक्षा पीरमपी तां शरणं ययुस्त ।।७।।

·राष्ट्रौढयंशमहाकाव्ये।
प्रदीयतां सम्प्रति केवलं नः सौराज्यमेतत्प्रथम प्रवीराः।
तद्राधमायैस्तु विराटराज्यं तानाहुरेवं रिपकः शरण्यात् ॥७८ ॥
अतः परं किं ननु भूरि भाग्यं यत्प्रार्थयन्ते रिपवः स्वयं नः ।
इत्थं परामृश्य तथेति चोक्त्वा विराटदेशं प्रति ते प्रचेलः ॥७९॥
तत्तीर्थमथ ते यत्र मर्दितो लवणासुरः।
प्रापुर्मार्गवशाद्धीरा मेघंकरपुरान्तिके ॥ ८०॥
प्रतापशाहः किल तत्र तीर्थे स्नानादिकर्माणि विधाय सम्यक् ।
भूदेवदारियकरालदैत्यं दानायुधमईयति स्म सद्यः ॥ ८१ ॥
महारथास्तेऽथ विराटदेशे बालापुरं प्राप्य मनोऽभिरामम् ।
पुरोपमेयेपु पटालयेषु पर्जन्यकालं गमयाम्बभूवुः ।। ८२ ।।
तीर्थेषु निश्शेपितविप्रदैन्यः प्रतापशाहः शमितारिसैन्यः ।
श्रीशाहनारायणराजसिंहसन्दर्शनोत्कण्ठितमानसोऽभूत् ।। ८३॥
गुरुं समालोकितुकाममेनं विज्ञाय नारायणशाहसूनुम् ।
अवोचतां शाहमुरादराजश्रीखानखानक्षितिपौ तदानीम् ॥४॥
यावचतुर्मासनिवासकारी पितुः समीपे त्वमुदारवीर्य ।
पुनः समायाहि यदिल्लखानराज्यापहाराय शरन्मुहत्तै ॥ ८५ ॥
इत्थं निगद्य स्फुटमेकदेशराज्यं प्रतिश्रुत्य च तौ नरेन्द्रौ ।
रसै सुवर्णैर्वसनैस्तुरङ्गै गैश्च सम्भावयतः स्म वीरम् ॥ ८६ ॥
परिपृच्छय ततः प्रतापशाहः प्रणयी शाहमुरादखानखानी ।
शिखिशैलविराजिराजधानीं गमिकर्मीकुरुतेम भूरिसैन्यः ॥८॥
श्रीमहागुलमेदिनीश्वरकुलालङ्कारचूडामणिः
प्रत्यर्थिक्षितिपान्धकारतरणिभूदेवचिन्तामणिः ।
लक्ष्मीकीर्तिसरखतीसुजनतासङ्केतकेलीगृहं
सोऽयं विश्वहितप्रतापधरणीपालः सुखं जीवतु ।। ८८ ॥
पान्थान्गच्छत्युदन्वानिति तटविहरद्वाजहंसारथैर्य
सानन्दं क्षेमतः किं क्षितिमिह विजयी शास्ति शाहप्रतापः ।
एतनारायधारादलितरिपुवधूहक्पयःपूरभूरि-
स्फारीभूताम्बुधारी कलशभयमुनेनिर्भयः संवसामि ॥ ८९॥

·विंशः सर्गः । ततो मयूराचलराजधानीमासाद्य नारायणसार्वभौमम् । प्रतापशाह सुतरामकापोदानन्दपीयूपतरङ्गिणीशम् ।। १० ।। श्रीनारायणनृपतेर्जयन्ति पुत्राश्चत्वारः प्रथम इह प्रतापशाहः । तस्पान्य स हरिहरश्चतुर्भुजास्यस्तत्पश्चात्तदवर(जस्तु राज- सिंहः ॥ ११ ॥ टोकलोचनचकोरसुधांशोः श्रीप्रतापतृपतेरपि सूनुः । सार्वभौमभजनीयगुणानामास्पदं जपति भैरवसेनः ॥ १२ ॥ नारायणमहाराजकीर्तिपान्धमृगीदृशोः । इति काऽपि गिरां भव्या भनी विजयतेतराम् ॥ १३ ॥ का त्वं कीर्तिः किमीया शिस्सिगिरिपतेः क प्रपास्यम्युराशि कि कार्य श्रीनिदेशः कपय कथमपे तात सिन्धो जडात्मन् । गाम्भीपदार्यधायप्रमुग्वगुणगणं मत्पति मानुकार्षीः स्वत्कोपान्मत्सपदीसदनवियुधसान्मामसौ यत्करोति ॥ ९४ ॥ श्रीनारायणशाहपार्पियकुलोत्तंसाय सर्वाशिपा- मावासाय सदर्पमाशिपमहो का नूनमाशासहे। अस्मै पण्डितन्दकामनिधये चेदायुराशास्महे तनामाशिप एवं सन्ततनिजापासार्थमावासते॥१५॥ पापल्लमीकटाक्षो विलसति ललित: कैटभारेमगन्दी पावब्रह्माण्डदीपस्तपति दिनमणिः कौमुदी यापदिन्दी। पीरश्रीशाइनारायणपरणिपतिप्रेणिहीरथ ताय- वंशो विवापतंसो जगति विजयनां मेदिनीपालनाय॥१३॥ आसीत्कोऽपि महीमहेन्द्र फुटालङ्कारहीरायटी. तेजापुअनितान्तरक्षितपदा श्रीवाल्यो युयः। पिद्वन्मण्दलमण्डनं ममभवसम्मादनलाभिष- स्तन्पुको जगदम्पिकाद्विकमलद्वन्दार्पनामासधीः ॥ २७॥ राष्ट्रौदक्षिनिपालामाटालारपूडामणि श्रीनारायणशालीपनपिधः मत्कीर्तिमुकापाठीम् ·११८ राष्ट्रौढवंशमहाकाव्ये । विद्वत्कुण्डलभूपणानि विशदश्लोकैरगुम्फद्गुण- स्फारैः पण्डितमण्डलाम्वुजरविः श्रीरुद्रनामा कविः॥९८॥ निस्सारीयति सारिका पिककुलं रीयति व्याकुलं हंसाली परमाकुलीयति शुकीमालाऽपि मूकीयति । यामाकये किलाधरीयतितरां सौधाधरी माधुरी सेयं कापि सरस्वती रसवती रुद्रस्य विद्योतते ॥१९॥ शाके भोगिशशीपुभू (१५१८) परिमिते संवत्सरे दुर्मुखे. मासे चाश्वयुजे सितप्रतिपदि स्थाने मयूराचले। श्रीमल्लक्ष्मणपण्डितोदितकथामाकर्ण्य रुद्रः कविः श्रीनारायणशाहकीर्तिरसिकं काव्यं व्यधान्निर्मलम् ॥१०॥ श्रीमहागुलभूमिपालतिलकश्रीशाहनारायण- स्फुर्जत्कीर्तिचरित्रचित्रितपदे राष्ट्रौढवंशाभिधे । भव्ये दक्षिणदिग्भवेन कविना रुद्रेण सृष्टे महा- काव्येऽस्मिन्कृतवैरिवीरविजयः सर्गस्तु विंशोऽगमत् ॥१०१॥ । इति श्रीमदखिलभूपालमौलिमुकुटललाममालामरीचिवीचीचुम्बितचरणसरोज- मयूरगिरिकेसरिश्रीमहाराजाधिराजश्रीनारायणशाहोद्योजितदाक्षिणात्यरुद्रक. वीन्द्रविरचिते राष्ट्रीढवंशे महाकाव्ये प्रतिवीरविजयो नाम विंश- तितमः सर्गः ॥ समाप्तम् ।

·An alphabetical index to the geographical names in the Rashtraudhayana mahâkâyya. - Page line Page line अङ्कलेश चित्रकूट भर ११ २० चिराट २८७५९.१२ चोल भमहल जवारिराज्य अरावी ६१ २४ जाम्बवटी भाषद ११३ १८ १५ २०६२.२०६९८.१३ इशिरभूधर तलक्षण १६ २४ उन्जयिनी तापी १०५ २ देवगिरि १६ २३,३५.१२७२६.१० १६& १९; २.८ देवस्थानपुर ६१ २५,७१.८ देवालयाली ११३ १५ कर्णाट ११ २०, २०.९ | धाथिद(पुर) १११ १६ ११ २०,२०,१० नन्दिमाम काशी नन्दुरबार १५२ ६ कुरुक्षेत्र नर्मदा or रेवा १.५ १९६१८ रिमाम ११२ २३ नवपुर खानदेश ११२ निपालखेट १० खामल(पुर) नेरपुर गालनील ३७ २३; ot.६६ पध मुसी १११२.८ पचवटी ६८ १२ गुरुदेवरमालील २७ २१ पारवर ११२ १४ गुर्जर पिप्परप्राय १६ ११ गोदा पिप्पलवाटिका १०९ पिचोलशेत १२:२७.१७ २. पीटपुर घाट पुष्यसम्म(नगर)११६ २७ १७ पाडवरागिरि यारपी गोमुए गौर चामापल बापवाटी चिपितिप्राम १८२ ·(२) Tage lino ११३ १५ Page line २१ सोहपुर ७ २०१२० .. विल्वपुर वोपखल(माम) भृगुक्षेत्र मण्डपाद्रि मयूरगिरि ६ + ४. १७ बदरी २८ २,३५, २ वटग्राम १९ १०, २७. १६१ २९. वासुदेवपुर ११; ५९, १२,६०, विराटदेश ५,१०४.१६ पेट(नगर) १७ २ व्याराख्यदुर्ग ११६ शालागिरि ६२ ८९ शुक्रतीर्थ १४ सथालनेर सप्ताशैल ११३ १६ सिडवाड २० ११ सौरपाली सम्भशैल २१ हरिगिरि १८ २, २०.८७२१. “२१४६.२.६२२ १०७ ८ मालव मेधंकरपुर मोखघट्ट मोराचल यज्ञखेट यमुना राधापुरी रामगिरि राम(नगर) ललिझाचल १२ १४ १२ २७ २१ . ६. हस्तगिरि लाट २०,२०.९ ·An alphabetical index to the proper names in the Rashtraudhavansama hâkâvyą. भ अकबर अम्वदेव अर्जुन *- अलावदीन एकदेव एकलासखान कमलक्षितीरा कान्तिवीर कालसेन काहर कृष्णदीक्षित सनसेन गड़ा Page hine Page lide ४२ २१,१०५, २१/ जैना २२ १२ जोपिदेव १८ । ११ २५ टपालखान ४२ १३ १७ ३ डिण्डिम २९ २. २० डोमराज २९ १० ४७ ११ तानदास ७४ २६ २१ १२ निपुरारि ११ २१ दुर्गावती ४३ ९,५५.२ ८ ११ नागनाय १२ १३ मानदेव ४५ १५ मानदेव(नानब्रह्म) १२ १२ ११ २३, २० २६ नारायण ५ ५ ११२ ९ नारायणशाह ४. १०:४२.९४ १११३ ४५ १५ निजामशाह १०६ ६,३५.२० २ निम्बदीक्षित १४ १ नेमदेव ४० ९ पठाणहापसी ४१ १८ | पशुराम १२ ६ १२ पानिशाह (मुलतानबहादुर)३५ ६ १८ १ पेयिदेव १७ १८ १०७ २१ प्रतापशाह ४३ १११.१० १९ ११ वाळवराज ८ २० बल्लालदेव १२ ३ दुरहानशाह भावपण्डित १२ २० भीमसेन ११ ४० भैरव गाजल ८ . गाधर गजमहदेव গভ गादेव गोपचन्द्र (बागुल) गोपपति चाणाख्य चिसखान जगच्छाय जारीश्देव जयशील * जयसिंहदेव जातराज जेयदर्ण ८ ·Pago line Page line १ १९ १५:५५.१ ४८ १५ ११ १८ १२ ३ २० २२॥ १२ लक्ष्मणपण्डित लुमायिजि वत्सराज विग्झलदेवराज विरावमहीपाल वीरसेन or वीरमशाह वीरसेन वीरसेन शतानन्द शाधर ८७ &५५.२० महिक मल्लिकार्जुन महाकलिङ्गदेव महादेव महेन्द्र मानवती मालगि मीर म(म)लजित् मुरादशाह माउदेव यमाम्या यशस्खान् ४२ V ४ ८११२.१० २१ १०४ ११ ४० ११ ५३ २७, ५४. २४ १२ २३ ४५ २,५३. २५० ५५.१,७१.९ ११२ ९ शाहवाजसानकम्यु साहसीयार्जुन १२ राघव ११ सिंहन १२ २१ १६ २२ १६ ११ १२ ८ राम रामदेव रामदेव रामराज रामराज रामराज যাদু लक्षधीर मुरेश मुलेमशाह | सोहड हरिहर हुमाऊ हेमादि १२ ६८ २,१०५.३ २० १२ २१ ५ १२ . ४० ११ ·Corrigenda. पृष्ठे. पदो. अशुद्धम्. अमहल शुद्धम्. अनहल्ल शिवाची तद्दक्षिणां २० सथालनेरे १२ शिवाघी तद्दक्षिणं सथालनेरे शोभि छ अमुग्मिन् सधी शोभिच्छ अमुष्मिन् सती पतति च्छा सन्न्यसं ७६ पतति छा २८ सन्यसं १५ न वाऽऽजगाम नवा जगाम ९४ सुदृशः सदृशः दलथः ૧૬ " . इलयम् भूगेन्द्र विषस देवतेभ्यो भगेन्द्र विधस १०८* ८ देवतेभ्यो अथामदास्यं ८ ११३ अथाबदाख्य ११३ १८ Index. अनहाल विराट ६ अमहाल चिराट १ १ आह्मद अह्मद थालनेर ८ १ सथालनेर २ ११