·१२८५८
उत्तररामचरितम्।
६
महाकविश्रीभवभूतिप्रीतम् ।
वि, ए, उपाधिधारिणा पण्डितकुलपतिना
भौजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य
विरचितया व्याख्यया समलमृतम्
लेनैव संस्कृतं प्रकाशितञ्च ।
वतीय संस्करणम् ।
कलिकातानगया॑म् ।
सिद्धेश्वरयन्ते
मुद्रितम्।
ई १८६५.

·भारती-भवन पुस्तकालय
प्रयाग
क्रमिक संख्या 12-
विभाग - 2
पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B, A.
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.
HERPETHEATRANSLATION

·उत्तररामचरितम्। प्रथमोऽङ्कः। - इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे विन्देम देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् ॥ १॥ विश्व शरीरं गुणकतिविद्वतं यस्य चानन्तशती: सत्य' के यस्य रूपं धनुभवसुभगं योगिनां योगदृश्यम् । व्याप्त सर्वत्र सृष्टिस्थितिलयगुणको निर्गुणी योऽगुणत्वाद यावान् यस्मिश्च योऽहं कृतिमयवपुषा संस्थितः सोऽहमास्ते कर्म प्रसूतिः प्रभवः फलानां न तस्य कर्ता ह्यपरोऽस्ति मत्तः । अतो मयाऽस्मिन्नहर्मव वन्यः प्रभुत्व मास्तामपि में प्रकायाम् । छात्राणां सुखबीधार्थ श्रीजीवानन्द शर्मणा । नियते विस्तृता व्याख्या नामा च मुखबोधिनी । (१) आशौर्नमस्तिया वन्तुनिर्देशो बाहि तन्म खमिति शास्त्रादात्मनश्च वन्दनीयत्वादपरिच्छिन्नस्थापि तस्य वामावसिद्धिप्रयोजनतया वाचावावच्छेदेनैव आत्मानं नमस्कृत्य वाक् सिद्धि प्रार्थयते । इदमिति । पूर्वेभ्यः प्राचीनेभ्यः माचौक्यादिभ्यः कविगुरुभ्यः, यती वा मानि भूतानि नायन्ते येन नातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तत्वमसि श्वेतकेती इति, स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमान इत्यादि च श्रुतेः । "ब्रह्माणं वालीकि विदुः- इति, कृष्णा पायनं विद्धि व्यासं नारायणं प्रभुमिति च स्मृत्यादौ दर्शनात् तेषाम- व्यात्मनोऽशरूपत्वादिति भावः । नम इति वाकी वाको वाक्येतिहासत्यादि छान्दोग्ये, वचो घजिति छान्दसोऽयं प्रयोग:। वाक्य यमितत्तथोक्त बहा नमः नमःशब्दस्य वाक: उच्चारमं यस्मिन् प्रभार है इति क्रियाविशेषणमेतत, वयमित्य ह्यम्। इदं वक्ष्यमाणं प्रशास्महे प्रार्थयामहे । किमिदमित्याह, चात्मनः परमात्मनः कलामंशभूताममृतां सत्यत्वाद्रसवत्वात निरतिशयमुखहेतुत्वाच्च वेह- ·२ उत्तररामचरितम्। नान्धन्ते * सूत्रधारः । अलमतिविस्तरेण * * । अद्य खलु भगवतः कालप्रिय- नाथस्य यात्रायाम् (क) आयमित्रान् (ख) विज्ञापयामि, ? बदनन्त्र कालव्यापिनौं वाचं वायूपा देवता, काव्यालापाच ये केचिद् गीतकान्य- खिलानि च। शब्दमूर्तिधरस्वैते विष्णोरंशा महात्मन इति विष्णुपुराणवाक्यात् शब्दमच्या वाण्या कामधेन्वादितन्त्रोक्त वाक्याच वर्णमय्या अपि वाण्या देवतात्वमव- गम्यवे । विन्देम लभेमहौति। विदधातीविधिलिङ् । पूर्वेभ्यः कविभ्यो नमस्कारपूर्वकं वयमिदं प्रार्थयामहे यत्तेषां प्रसादात् तदीया रसभावमयी निखिललीकमनीहारिणी वाक् अस्य ग्रन्थस्य प्रणयने अस्माकं सहायभूता भवतु अस्य प्रस्तावस्य वालोक्यादिकविवाक्यमूलकत्वात्तेश्य इयं प्रार्थनेति भाव: । वृत्तमनुष्टुम् । अथवा पूर्वेभ्यः कविभ्यो नमः तेषां काव्येषु पथप्रदर्शक- त्वात्, वा अथवा किं तेभ्यो नमस्कारेण, वयं कम आत्मानं विष बा, कवेर्वाक- सिद्धिप्रयोजनवाद वाचश्च तस्यांशत्वादिति भावः । इदं प्रशाचा प्रार्थयामह 'यदात्मनः विष्णीवा कलाम अमृतां देवता वाचं विन्दम इति । अन्यथा भय काव्यस्यासम्भववादिति भावः । * नन्दन्ति प्रसीदन्ति देवता यव सा नान्टी। तथाहि, देवहिजपादी. नामाशीर्वादपरायणा | नन्दन्ति देवता यम्मात्तस्मानान्दौति कोनितेत्यलङ्कार- बाक्यम् । सा च सूत्रधारण कर्तव्या। + सूत्र प्रस्तावना धारयति प्रवर्तयतीति सूत्रधारः नाटकस्थापको नदः । तथाहि, वर्तनीयतया सूत्र प्रथमं बैन सूचते। रङ्गभूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते इति साहित्यदर्पणाम् । * * अतिविस्तरेण पलं वागबाहुल्यं निष्पयोजनमिति भावः। अलं भूषण पर्याप्तिशतिधारणवाचकम् इत्यमरः । ++ उज्जयिनीस्थितस्य कालप्रियनाथस्य महाकाल इत्यपरायस्य च शिव- मूत्तरित्यर्थः । सद्भाजधान्युज्जयनी महापुरी सदा महाकालमहेशयोगिनीति, महाकालं यजेद्देव्या दक्षिणे धूमवर्थ कमित्यादि च दर्शनात् । धूम्रवर्ण कमित्यादि च दर्शनात् । अन्य देवमूर्तेः प्रतिष्ठास्थानमपि महाकालशब्देनीच्यते, प्राचावन्तौनुदयनकधाकोविदग्रामवद्धान् पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरौं श्रीविशाजां विशालासियाद्यारस्य, पुण्य यायास्त्रिभुवन- गुरोर्धाम चण्डौम्वरस्येति, अप्यन्यचिन् जलधर महाकालमासाद्य काले इति च नदीकायां, महाकालं नाम पूर्वोक्तचण्डौशरस्थानमिति च दर्शनात् अन्योता काब- ·SAFECURIORNDIA प्रथमोऽदः ३ एवमत्रभवन्तो विदांकुर्वन्तु (ग)। अस्ति खलु तत्रभवान् काश्यपः (घ) श्रीकण्ठपदलाञ्छनो (ङ) अवमूतिर्नाम । यं ब्राह्मणमियं देवौ वाग वश्येवानुवर्तते उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोच्यते ॥ २॥ मनष्यते प्रियनाथस्यैव नामान्तरं महाकाल इति सत्प्रतिष्ठास्थानञ्च महाकालशब्देनीक्त- मित्यनुमन्यामहै। Consult this : -अपरञ्चानेन महाकविना खाधिष्ठान- विज्ञापनार्थे महावीरचरिते दक्षिणापथान्तर्वति पद्मपुरनगरस्य निर्देशात् पद्मपुरय चावन्तीसान्निध्यात् तदुत्ता कालिदासोक्ता च शिवमूत्ति रकैवेत्यनुमानम् । यिनी स्थाविशालाऽवन्तौ पुष्य करण्डिनौति च विशालावन्त्युजयन्यश्च एकार्थप्रति- पादिकाः। (क) यान्यव मनौधा इति, याधातीस्त्रन् । कालमियनाथोत्सवे जन- समागमे मिलितसभायाम् इत्यर्थः । (ख) आर्य मिथान् पूज्यतमान्, कर्तव्यमाचरन् काममकत व्यसना. चरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य इति स्मृत इति, स्याटुत्तरपदे मिश्र- स्त्रिषु श्रेष्ठार्थवाचक इति दर्शनात्। कालप्रियनाथोत्सवे समागतान् पूज्यतमान् रसाखादनिपुणान् पण्डितान् ( Lords and gentlemen) विज्ञापयामि इत्यर्थः। (ग) अनभवन्तः पूज्यतमा उदाराशयाः । विषु तत्रभवान् पूज्यस्तथैवाव- भवानिति वैजयन्ती। एवमिदम् इत्यर्थः विदांकुर्वन्तु नानन्तु । (घ) काश्यपः कश्यपगोवोद्भवः। ब्रह्मणी मानसपुवी मरीचिस्तत्पुत्र: काश्यपः तदंशजः काश्यपः कश्चित् मुनिविशेषः स आदिपुरुषो यस्य सोऽपि कायपः । ङ) श्रीः सरखतौ कण्ठ यस्य स तथोक्ता इति पदमुपाधिाञ्छन विशेषकं यस्य स तथोक्त: श्रीकण्ठोपाधिक इत्यर्थः । शोभासम्पतिपद्मासु लझौः श्रीरिव दृश्यते इति कोषः । (२) ब्राह्मणं यं भवभूतिम् इयं सुप्रतिष्ठिता वान्द वी वश्या वशीकता अभिप्रायानुसारिणी रमग्रीव अनुगच्छति इङ्गितमावेणैवाभिमतं साधयति इत्यर्थः । वाचि तस्यैतादृशी प्रभूता यत् कवेरभिलाषमात्रेणैव सा इगतमतिनिगूढमनिर्व- चनीयमपि रसभावं यथागतं प्रबन्धादिषु प्रवर्त यति इति भावः। एवं वयवाचा ·उत्तररामचरितम्। भारती-भ क्रमिक विभाग एषोऽहं कार्यवशादायोध्यिकस्तदानीन्तनश्च संवृत्तः (च)। [समन्तादवलोक्य।] भो ! भो ! यदि तावदत्रभवत: पौलस्त्य- कुलधूमकेतो: (छ) महाराजरामस्य अयम् अभिषेकसमयो राविन्दिवमसंहृतानन्दनान्दोकः तत् किमिति विश्रान्तचार- णानि चत्वरस्थानानि (ज)। तेन श्रीकण्ठभवभूतिना महाकविना प्रणीतम् उत्तरं रामचरितं, शिक्षीपनयन. ताड़कावधवनप्रस्थानरावणनिधनादि पूर्व चरितं विहाय रामस्य उत्तरचरिता- नामभिनयनादुत्तररामचरितमित्यस्य नाटकस्य पाख्या । नाटकत्वञ्चास्य, नाटकं ख्यातहत' स्थात् पञ्चसन्धिसमन्वितम्। पञ्चादिका दशपरास्तवाङ्का: परि- कीर्तिताः। इत्यादि साहित्यदर्पणीत सूवेणीपयुज्यते । प्रयोच्यते अभिनेष्यते अवस्थानुकरणादिना सम्पाद्यते अस्माभिरिति शेषः । अभिनयश्च पङ्गैर्वच नैवेश- भूषादिभिः रसप्रकाशकमुखरागादिभिश्च क्रियते। उक्तञ्च, भवेदभिनयोऽक- स्थानुकारः, स चतुर्विधः । आङ्गिको वाचिकश्चैवमाहाय्यः सात्त्विकतधेति । उत्तमनुष्टुप् । (4) एष सूत्रधारोऽहं कार्यवशात् प्रयोगानुष्ठानानुरीधाद्धेती: अन्यत आगतोऽपि अयोध्यायां भव: इति आयोध्यिक: अयोध्यावासी इत्यर्थः तदानीन्तनश्च इदानीन्तनीऽपि रामसमकालिक संहसः सञ्जातः अन्यथा प्रयोगस्यासम्भवादिलि भावः। (छ) पुखत्यस्य ब्रह्मपी मानसपुत्रस्य दशानां प्रजापतीनामन्यतमस्य कस्यचित् मुनि विशेषस्य अपत्यं पुमानिति पौलस्त्यो रावणस्तस्य कुलं वंशस्तस्य धूम- केतुः धूमकेतुरिव प्रलयकारणं तस्य तथोक्तस्य दशाननकुलान्तकस्य इत्यर्थः । (न) राविश्व दिवा चेति राविन्दिवम्। समाहारी लेकवचनं क्लीव- लिङ्गता च, व्याप्तार्थे अत्यन्तसंयोग वा हितीया। असंहता: अविश्रान्ताः आनन्दयन्ति इति भानन्दा: भानन्दजनिका: नान्यः प्रसाद नक्रिया: मङ्गलाचर- णादीनीति यावत् यस्मिन् अभिषेकसमये स तथोक्तः, समयविशेषणमेतत् । अवि- शान्तानन्दलहरोक इत्यर्थः । विश्रान्ता: निरुदामा: अभिनयादिव्यापाराभावात् तूचीम्भूता इत्यर्थः चारयन्ति प्रथयन्ति कौत्ति मिति चारणाः नठाते येषु तानि तथोक्तानि चत्वरस्थानानि रङ्गप्राङ्गणानि । (चत+वरच् इत्युणादिसूत्रम्, चत्-यात्रा तमात् उरुन् प्रत्ययान्ताच्चतुरिति शब्दो व्युत्पाद्यते । चत्+याच् ·प्रथमी। [प्रविश्य नटः।] भाव ! प्रेषिता हि इत: खमहात् महा- राजेन लङ्कासमरसुहृदो महात्मानः लवङ्गराक्षसाः, सभा जनोपस्थायिनो नानादिंगन्तागता ब्रह्मर्षयो राजर्षयश्च यदाराधनाय एतावतो दिवसान उत्सव आसीत् (झ)। +उर्-धमकं उगताविति सौवम् । यात्रा हि जनाः चतुर्दितु धमन्तीकि धातुइययोगाच्चतुरिति शब्दी व्युत्पाद्यते । L. Quatour इति सस्कृतं चतुरित्येक- धातुमूलकमेवेति मन्यन्ते । लतः चतुर् +अरच-चत्वर-Eng: Quartu. L. Quartarius. It. Quartiere. Pr. Quartier. Sp. Cuartel. Ger, Quartier. D. Kwartier. Dan. Quarteer. Sw. Quarter. All derived most probably from Quartour 29t meaning four, चत्वर meant perhaps originally a fourth part or portion hence a division of a house or locality yard a principal division for 21 an open place &c. while agt means room for an elephant; one who has his eyes towards four sides or every side hence expert, cunning, dexterous 7, what is seen at every side that which is before the eyes. See Dictiomary for the meanings of Quarter. (झ) मावेति सूत्रधारसम्बोधनम् । आवयति स्थापयति प्रयोगमिति भावः सूत्रधारः। सूत्रधारं बदेड्डावमिति च साहित्यदर्पण। प्रेषिताः खस्थान- प्रतिगमनार्थमनुसता यथासत्कारं प्रेरिताश्च । इत: नया अयोध्याया इत्यर्थः । लवन्तः सन्तो गच्छन्तीति लवङ्गाः वानरा: उपलक्षणात् भल्ल का अषि मुग्रीवहन. मज्जानवदादयः राक्षसाः विभौषणादयः। Perhaps रूक्षः, रक्ष: and राक्षस: are all derived from the same root. रूक्षः न इशून्य. अठीरः रक्षः ( रक्ष्यते हविः अस्यादिति ) रक्ष-अनुन् रचाखव राचसा खार्थे अण् । सभाजनार्थम् अभिषिच्यमानस्य रामस्य सम्माननाथम उपहारादिभिः ससुम- स्थिताः नानादिशामन्तात् प्रान्तात् नानादिग्भ्य इत्यर्थः अयोध्यामागताः त्वभाने च स्वरूपे च अन्तं शेषे पुमानपि। नाशे प्रान्ते च सीमायां निश्चरेऽव बके पुमानिति शोषः । ब्रह्माणच ते ऋषयति ब्रह्मर्षयः, रानानश्च चरमयति अपि सयौवहन ·भारती-२ a उत्तररामचरितम्। क्रमिक विभान अन्यच्च। वशिष्ठाधिष्ठिता देव्यो गता राघवमातरः । अरुन्धती पुरस्कृत्य यन्ने जामातुराश्रमम् ॥ ३ ॥ सूत्र । वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि कः पुनरसौ जामाता ? नटः। कन्यां दशरथो राजा शान्तां नाम व्यजीजनत् । अपत्यकतिका राजे लोमपादाय यां ददौ॥ ४॥ विभाण्ड कसुतस्तां शृष्यशृङ्ग उपयेमे, तेन च साम्प्रतं यनः हादशवार्षिकं सत्रमारब्धं, तदनुरोधात् कठोरगर्भासपि बधू जानकी विमुच्च गुरुजनस्तन गत इति (ञ)। Naaaaam - राजर्षयः उभयत्रापि कर्मधारयः । ब्राह्मणा ऋषयः वशिष्ठाद्याः, चविया ऋषयः जनकविश्वामित्राद्याः इति हिविधा ऋषयो निमन्त्रिता आसन् । (২) বমিষ্টনি। এমিষ্টন নন্নালা ৰম্ভব। ঋঘিষ্টিন? অছি- Thalita a feat atqarat: Headed or Presided by Vasishtha. देव्यो राघवमातरः कौशल्यादिका: अरुन्धतौं वशिष्ठ पनौं पुरस्कृत्य अयंकावा यज्ञे यज्ञोत्सवे नामातुराश्रमं गताः ! (४) कन्यामिति। राजा दशरथः शान्तां नाम कन्यां दुहितरं व्यजी. ननन् उत्पादयामास । अपत्य कृतिका कृत्रिमविकाखरूपां स्मृत्यादिशास्त्रानु- सारेण पश्चात् लोमपादन राज्ञा दत्तकपुत्रिकावेन स्टहीतामिति यावत् यां कन्या राज राजर्षये लोमपादाय ददौ दत्तवान् । राजा दशरथ: खतनयां शान्तां राज्ञ लोमपादाय पुलिकाखरूपेण ग्रहणार्थ ददावित्यर्थः । भव रामायणम् । स्वङ्गराजी वै लीमपाद इति श्रुतः । स राजानं दशरथ प्राथयिष्यति भूमिपः । अनपत्योऽमि मे कन्यां सखे । दातु त्वमसि । शान्तां शान्तेन मनसा कन्याथै वर- वर्णिनीम् । श्रुत्वा दशरथो वाक्यं प्रकृत्या करुणात्मकः । दासते तां तदा कन्यां स राजा विगतज्वरः। खपुरं बास्यति प्रीतः कृतार्थनान्तरात्मनेति । तां कन्यामध्ययङ्गाय प्रदास्यति स पार्थिवः । ऋष्यशङ्गोऽपि च प्रीती लब्ध्वा भार्था' भविष्यतीति । १ । १० । (ज) (पश्चात) विभाण्डकस्स मुनेः सुतः पुत्व; ऋष्यश्राङ्गतां कन्यां मान्नाम् ·प्रथमोऽङ्गः। । सूत्र। तत् किमनेन एहि राजदारमेव खजातिसमयेना उपतिष्ठाव: (ट)। गाव: नटः । तेन हि निरूपयतु राजः सुपरिशुद्धामुपस्थान- स्तोत्रपद्दति भावः (ठ)। सूत्र। मारिष ! (ड)। ! सर्वथा व्यवहर्तव्ये कुतो ह्यवचनीयता। यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुवे टुर्जनो जनः ॥५॥ ! उपयेमे उदवीट परिणीतवान् । तेन च ऋष्यश्रङ्गेण हादशवार्षिक हादशवर्ष. साध्य सवं यजः आरम्यम् उपक्रान्तम् । तख मारमयजल ऋष्यश्रङ्गन्स्य अनु- रोधात् अभिलाषात् प्रार्थनाया इति यावत् कठोरः पूर्णे गर्भो यस्याः सा तथी- कामपि मधू जानकों विमुच्च त्यका गुरुजन: कौशल्यादितन वदीययनस्थाले (ट) तदिति । तत् तदा अनेन बथाकाजहरणेनेत्यर्थः किम् ? किमपि प्रयोजनमिति भावः। तत् किमन्येनेति पाठ यावं तदन्येन अन्य- काव्येण राजसमौपगमनादन्यकाय गत्यर्थः किं प्रयोजनम् । एहि खजातिसमयेन अस्माकं नातिधर्मेण जात्याचारस्तुतिपाठादिक्रमेणैवेत्यर्थः। समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविद इत्यमरः । राजहारने व उपविष्ठावः गच्छावः । (ठ) सुपरिशुद्धां सर्वथा दोषरहिताम् उपस्थानस्य उपासनाया: या स्तोत्र- पद्धति: स्तुति प्रणाली तां नृपोचिवस्तीवप्रकारमित्यर्थः । (ड) मारिष आर्य्य ! भायार्थ प्रतिपादकनाटकादिप्रयोज्य एष शब्दः । रिष् वधे निषेधार्थ कमाशब्देन समासः । मा=म रेषति नामादिना अनिष्ट जनयतीति मारिषः, मारिष: शोकभोव्या- नाघ्योक्ती पुसि यौषितीति मेदिनी। (५) सर्वति । व्यवहर्तव्ये व्यवसाय सर्वेषां समालोचनीय वृत्यर्थः वस्तुनि सर्वथा सर्वप्रकारण भवचनीयता अनिन्द्यता कुतः ? न सम्भवतीति भावः। शिनिश्चये। स्त्रीणां यथा वधा वाचा, स्त्रीणामिव बाचा, स्त्रीयां वाचाञ्चेत्यर्थः साधुत्वे निर्दोषत्वे ऽपि जनी बीक, दुर्जनी दुष्टः दोषशंभौति यावत् ·भारती-२ उत्तररामचरितम्। क्रमिक विभाग नटः। अतिदुर्जन इति वक्तव्यम् । देव्यामपि हि वैदेयां सापवादो यतो जनः । शव रक्षोग्टहे स्थितिमू लमग्निशुद्धी त्वनिश्चयः ॥ ६ ॥ सूत्र। यदि पुनरियं किंवदन्ती महाराज प्रति स्यात् लतोऽतिकष्टं स्यात् (ढ)। सवतौति शेषः । जनाः साध्वौषु अपि योषित्सु मुसाधिताखपि कवितासु च कथ- मामि दोषमाशंखन्तीति सावः । सर्वधा व्यवहर्तव्यमिति पाठ तु, येन प्रकारेणेष्टं लेनैव व्यवहलव्यं यतः पद्धरतिशुद्धत्वेऽपि निन्दापरिहारसम्भावना भातीति (६) पतिदुर्जन इति वक्तव्य तायां हेतुमाह। देव्यामिति । यती यस्यात् जनी लीक:, जातावेकवचनम्। देव्यां वैदेह्यामपि परमपतिव्रतायां सवथा निर्दोषायामपि जानक्या सापवादः सनिन्दः निन्दाशील इत्यर्थः । कखात् न दुर्जन इति वक्तव्यमिति भावः । अथ निन्दामूलं दृढ़ चेत् तदपायार्थ- अतीकारश्च न सम्यगित्याशङ्याह रत इति । रक्षसी राक्षसख रावणस्य स्ट हे भवने स्थिति स एव अस्य अपवादस्य मूलं कारणम् । इदन्तु न सम्यक, परग्रहे स्थितिमावेणैव पतिव्रतायाश्चरिवदोषो न शनीय इत्यर्थः । सत्यपि सम्भवे अग्निपरीक्षा सा शङ्का परिहत्त व्या, एवंविधपरीक्षाया: सम्यक्त्वात् । किन्तु अस्था अनिशुद्धौ अग्निपरीचया शुद्धिनिश्चयेऽपि तस्य न निश्चयः न निर्णयः न प्रत्ययः अपि तु सैव दोषाशझैत्यर्थः । अयवाद कारणस्य सम्बकत्वं तन्निराकरण- कारणस्य चासम्यक्त्वेऽपि न जनस्य निश्चय इत्यहं ब्रवीमि अतिदुर्जन इतीति सावः। इति कथोहावः। (ढ) यदि चुनः यद्य वमियं किंवदन्ती कुत्सितवादः, किंवदन्ती जन- श्रुतिरित्यमरः । किम् ( कुत्सितं )+ वढू ( वाक्यम् ) (डौष ) लोकापवाद इत्यर्थः महाराजं रामं प्रति स्यात् भवेत् । यदि पुनर्निश्चयार्थ कं तत- स्वदा अविकष्टमतिश्चममःनीमकारणं भवेत् । राम प्रति इयं किंवदन्ती मां निरतिशयं व्यथयतीति भावः । राजाहः सखिभ्यष्टच् इति टचप्रत्ययेन महाराज इति पदं सिद्धम् । महाराज शेदिति पाठे यदि इयं किंवदन्ती महाराजश्रुति- विषया भवेदित्येवार्थः ।

·प्रथमोसः । नटः । सर्वथा ऋषयो देवताच श्रेयो विधास्यन्ति (ण)। [परिक्राम्य (त) ।] भो! भोः ! केदानी महाराजः ? [आकर्थे ।] एवं जनाः कथयन्ति (थ)। नेहात् सभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि नीलोत्सवेन जनकोऽद्य गतो विदेहान् । देव्यास्ततो विमनसः परिसान्वनाय धर्मासनाद विशति वासग्रहं नरेन्द्रः ॥ ७॥ इति निष्क्रान्तौ। प्रस्तावना (द)। d (प) ऋषयो वशिष्ठाद्याः, देवता ब्रह्मादयश्च श्रेयो मङ्गलं विधास्यन्ति करिष्यन्ति, सान्त्वनावाक्यमेतत् । एवं विधपुण्यव्रतस्य महात्मनो रामस्य न कदा- चिदपि देवा ऋषयश्चाशुभं सहिष्यन्ते प्रत्युत बती धर्मस्ततो जय इति न्यायाल शुभमेव विधास्यन्ति पती नाशुभमाशङ्कनीयनिति भावः । (त) राजभवनगमनार्थमिव पदान्तराणि गत्वेत्यर्थः । (थ) जनानामुत्तरमा कर्य इव इत्यर्थः । (७) किं कथयन्तीत्याइ, स्नेहादिति । जनयो विदेहः खे हात प्रौल्या सभामयितु सम्भाषणादिना जामातृन् रामभरतादीन् प्रीणयितुम् एत्य अयोध्यायां राजभवनमागत्येत्यर्थः प्रमूनि एतानि दिनानि दिवसानि उत्सवेन श्रानन्दव्यापारेण्ड नौवा यापयित्वा विदेहान् विदेहस्य जनपदान स्वराज्यमित्यर्थः गतः प्रस्थितः । सतस्यात् पिटगमनादित्यर्थः विमनसः उत्कण्डिताया देव्याः सीतायाः परि- सान्त्वनाय विनोदनाथ मरेन्द्री रामः धर्मासनाद विचारासनात् स्त्रीयसिंहासना- दित्यर्थः वासटहं शयनागार विशति प्रविशति । रानकार्यमपि परित्यज्य देव्याः परिसान्त्वनाथ स्वयमेव याति इति सीतां प्रति रामस्य संहातिशयो धीसितः । वसन्ततिलकावृत्तम् । (द) इतीति। इति एवं प्रकारेण मिथःसम्भाषणानन्तरं प्रस्तुत विषय- मयतार्थ इत्यर्थः नटस्वधारौ निष्क्रान्तौ रङ्गस्थानानिय यतः । (निष्क्रान्त: (Eng. Exit.) प्रस्तावना भामुखमिति वा नाना ख्यातेयं प्रस्तुताचेपिसी मिथासम्भाषणा। तथाछि, नदी विदूषकी वापि पारिमार्थिक एक वा।

·भारा १० ভৰালৰিল । क्रमि विर रात ततः प्रविशति (1) आसनोपविष्टी रामः सीता च । रामः । देवि ! समाश्वसिहि, न ते हि गुरवश्चिरं शनु वन्ति अस्मान् वियोक्तम् (न)। त्यत्त किन्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्रामपकर्षति । सङ्कटा ह्याहिताग्नौनां प्रत्यवायग्रहस्थता ॥८॥ सौता। जाणामि अज्जउत्त! जाणामि (प) किन्तु सन्दावारिणो बन्धुजणविप्पोपा होन्ति (१)। (१) जानामि भार्यपुत्र ! जानानि, किन्तु सन्तापकारिणो बन्धुजनवि- प्रयोगा भवन्ति । धारण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते चिर्वाक्ये : खकार्योत्यैः प्रस्तुताचेपिभि- मिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाना प्रस्तावनापि सा इति साहित्यदर्पणम् । (4) प्रविशति अभिनयस्थले इत्यर्थः = Eng. Enters. (न) अमान् विहाय स्थातुमित्यर्थः । (८) यदि तथा न शक्न वन्ति तदा किमिति अमान् परित्यज्य तिष्ठन्ती. त्याह, किन्विति । किन्तु यत् तिष्ठति तब हेत्वन्तरं विरोधीति किन्तुशब्दार्थः । किन्तत् हेत्वन्तरमित्याह । अनुष्ठानानां जपहीमादिपारविक कर्मणां नित्यत्वं कन- व्यता कषु खालचा ऐहिक कार्येषु खच्छन्द चारित्वम् अपकर्षति निवारयति अश्वत्पद काशिणां मुनीनां व्रतादिपारविक पुण्य कर्माणि तान् सांसारिकविषयोप- भोगादिकर्मभ्यी निवारयन्तीति भावः । हि तथाहि विशेषेणेत्यर्थः, आहिताः (पा+धा+ ) यथाविधि स्थापितोऽग्नि स्ते तथीकामा साग्निकानामित्यर्थः स्टहस्थता सधर्मः प्रत्यवायैः विघ्न : नित्य कर्मबाहुल्यैरित्यर्थः सङ्कटा, सं सौर्णः कट: स्थानं यत्र तथोक्ता निरवकाशा सद्भुला इत्यर्थः । हेत्ववधारण प्रश्न- विशेषेषु तथाहि हि इति कोषः। विनोऽन्तरायः प्रत्यूह नृत्यादि चामरः । कतदारपरिग्रहाणां हिजालौनां यथाविधि वैवाहिकानेराधानं तपिश यावज्जीव सायं प्रातर्होमादि कर्म कर्तव्यम् एवं रक्षितेन अग्निना पुनर्मूतानां तेषां दाइ करपौय इति । (4) जानामि जामामीवि शोकावेगात् विकतम् ।

·ParvwadNAARHPEASALAAMADARAMETA प्रथमोऽङ्कः । रामः। एवमेतत् एते हि हृदयमर्मच्छिदः संसारभावाः । येभ्यो बीभत्समानाः सन्त्यज्य सर्वान् कामान् अरण्ये मनी. षिणो विश्रास्यन्ति (फ)। [प्रविश्य कञ्चुको] (ब)। रामभद्र ! [इत्योक्तो साश. इम्] (भ)। महाराज ! रामः। [सस्मितम् । ] आर्य ! ननु रामभद्र इत्येव मां प्रति उपचारः शोमते तातपरिजनस्य । तत् यथाभ्यस्तमभि- धीयताम् (भ)। कञ्चु। देव ! ऋष्यशृङ्गाश्रमात् अष्टावक्रः सम्प्राप्तः । सौता। अज्ज ! तदो किं विलम्बीअदि ? (२)। (२) आर्य ! ततः किं विलम्बाते?। (फ) एवमेतत् एतदेवप्रकारमेव, बया यदुक्तं तत् सत्यमेव इत्यर्थः । एते पनुभूयमानास्तत्सदृशाशान्ये इत्यर्थः हि (निश्चये) इदयस्य मर्माणि सन्धि- स्थानानि विन्दन्तीति से तथीकाः हृदयन्धिविनषका: वैराग्यजनका इत्यर्थः संसारभावा: जगद्दिषयाः । येभ्यो विषयेभ्य इत्यर्थः वीभत्समानाः ( बध् निन्दायां खार्थे सन्, यतोऽपायभीजुगुप्सापराजये प्रसादादानभूवाणविरामान्तर्द्धिवारणं नंपीति जुगुप्सापादानात् पञ्चमी) जुगुप्समाना: विरक्ताः सन्त इत्यर्थः, मनसा ईषन्ति कुँचन्ते ये ते ईषन्तीति ईषिणः मनस इषिण इति वा मनीषिण: आत्म- दर्शिनः पण्डिता इत्यर्थः सर्वान् सकलान् काम्यन्त ये ते कामाः विषयास्तान् सन्त्यज्य सम्यग् विहाय विषयवासनां परिहाय इत्यर्थः अरण्य वने विश्रा- भ्यन्ति सुखीभवन्ति ईश्वरध्यानेन आत्मानं विनोदयन्तीति भावः । संसारलोभा- पनीदनसूचनार्थ विधाम्यन्तीति अमधातोः प्रयोगी युक्त एव । (ब) अन्तःपुरचरी इद्धी विनी गुणगणान्वितः। सर्वकार्थिकुशल: कचुकौत्यभिधीयते। जरावैलव्ययुक्तेन विशेद गावेण कञ्चकी। इति भरतः । (भ) रामभद्रेति नाम्नैव सम्बोधनाभ्यस्तो वृद्धः कञ्चुकी नवाभिषिक्ते राने महारान इति पदप्रयोगमकुर्वन् स्खलितवागासौदित्यु पचारमनभयम् उपचारो ·उत्तररामचरितम्। वि रामः। त्वरितं प्रवेशय । [ कञ्चुको निष्क्रान्तः।] [प्रविश्य आष्टावक्रः।] खस्ति वाम् । रामः । भगवन् ! अभिवादये, इत आस्थताम् । सौता। भअवं ! णमो दे, अवि कुसलं सजामातुअस्य गुरुजणस्स अज्जाए सन्ताए अ? (३)। रामः। निर्विघ्नः सोमपौथौ, (म) श्राबुत्तो (य) मे भगवान् ऋष्यशृङ्गः आयर्या च शान्ता ? सौता। अह्मवि सुमरेदि ? (४) they (8) So they remember [अष्टा। उपविश्य।] अथ किं, देवि! कुलगुरुभंग- वान् वशिष्ठस्त्वामिदमाह । (३) भगवन् ! नमस्ते अति कुशलं सनामारकस्य गुरुजनस्य प्रार्थ्यायाः भान्तावाच। (४) अमानपि स्परति ? fantaquad TETETT at, Eng Etiquette or forms prescribed by authority to be observed in social or official life, Observance of the proprieties of rank and occasion. (म) सोमः स्वर्णवर्ण पूतिलताकारलताविशेषः । स च हिमवत्सन्निहित. प्रदेश जायते। पुष्टिहर्षैकाग्रोन्मादादिकरत्वं तस्य रसस्स गुण: । पुरा खलु मुनयो यज्ञादौ विशेषतस्तु सोमयागे शकरया मिश्रयित्वा पासवौलतं तसं पौत्वा श्रात्मानं बहु मन्यन्त स्म । सोमः सोमरसः पौतोऽनेनेति, इनि प्रत्ययः । पीत- मनेनेति वा पौती, सीमस्य पीतौति तथोक्तः । वृषोदरादित्वात् तस्य स्थाने थः । यथाविध्यनुष्ठितसोमयाग इत्यर्थः । स च यागी न सर्वसाध्यः अस्य वैवा. र्षिकत्वाद बहनत्वात् बहुदक्षिणत्वाच । (य) आवृत्ती भगिनीपतिः। नाटकादावेवैष प्रयोगो दृश्यते ।

·V प्रथमोऽङ्कः। ११ विश्वम्भरा भगवती भवतौमसूत, राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते। Farnar Creator तेषां बधूस्त्वमसि नन्दिनि ! पार्थिवाना, येषां कुलेषु सविता च गुरुवयञ्च ॥८॥ तत् किमन्यदाशास्महे, केवलं वीरप्रसवा भूयाः (7)। रामः । अनुग्रहीताः स्मः । लौकिकानां हि साधूनामर्थ वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ १०॥ अष्टा। इदञ्च भगवत्या अरुन्धत्या देवीभिः शान्तयार । (१) भगवती विम्व विभौति विश्वमारा पृथिवी मवतीमसूत प्रसूतवतो, प्रजापतिसमः प्रजानां रदकावेक्षणे विधासदृशः राजा जनकले पिता, सविता ब्यः जगतां द्रष्टा दर्शयिता पाता पाबनश इत्यर्थः जनः येषां पार्थिवानाम् कुलेषु कुलस्य इत्यर्थः गुरुः पिता उद्भव कारणं वंशमूलम् इत्यर्थः । अपरच वयं, प्रजापतिपुत्रत्वात् पवित्रत्वात् प्रभूततेजस्लत्वाच्च विहीवपूज्या इत्यर्थः ( येषां कुलेषु ) गुरवः उपदेष्टारः। गुरुस्तु गोष्थती अहे गुरौ मिवरि दुर्भर इत्युभयत्रापि विश्वः । हे नन्दिनि ! नन्दयतीति पुत्रीसदृशानन्दमदत्वात युति! त्वं तेषां पार्थिवानां सूर्य वंशीयानाम् इत्य यः राज्ञां वधूः खूषा । ' वसन्ततिलकम् । (र) तत् किमन्यदाशाम पाशी:करणीयमस्ति। अन्यत् प्रवादअहि- व्यर्थः । खोकेषु यद यत् प्राय नौवमस्ति पुत्रव्यतिरिक्त तत्तव पश्येव । अतसे पुवादन्यदाशीर्वचनीयं किमपि न पश्याभौति भावः । नाना कैबर्ष गौरः प्रसवी यस्याः सा तथोक्का भूया प्रत्याशिषि पाशीलिङ। (१०) लौकिकानामिति । लौकिकानां सामान्यानां साधूनां बाप हिवाकामैव, पथ प्रतिपाद्यविषय मनुवर्तते पनुसरति, पुनः किन्तु वर्षः पति- पाविषयः श्राद्यानाम् पादिभवानाम् ऋषीणां वाचमनुधावसि पवतते। एमयपचा एव सत्यवादिन: किन्तु खौकिका: साधवः सिद्धमर्थ कथयनिषद यत् कथयन्ति वत् पक्षात् सिद्ध' भवतीति तेषां विशेष इवि भावः । २ ·क्र शि उत्तररामचरितम्। भूयोभूयः सन्दिष्टं, यः कश्चिगर्भदोहदो (ल) भवति अस्थाः सोऽवश्यमचिरात् सम्पादयितव्य इति । रामः। क्रियते यद्यदेषा कथयति । सीता अष्टा। ननान्दुः पत्या च देव्याः सन्दिष्टमुष्यशृङ्गण, वत्से ! कठोरगर्भा इति न आनौतासि, (व) वत्सोऽपि राम- भद्रस्त्वहिनोदनार्थमेव स्थापितः। तत् पुत्वपूर्णोत्सङ्गाम् (श) आयुष्मती द्रक्ष्यामीति। रामः। [ सहर्षस्मितम् । ] तथास्तु। भगवता वशिष्ठेन किमादिष्टोऽस्मि ? अष्टा । श्रूयताम् । जामाटयज्ञ न वयं निरुद्धा. स्त्वं बाल एवासि नवञ्च राज्यम् । युक्ताः प्रजानामनुरञ्जने स्या- स्तस्माद्यशो यत् परमं धनं वः ॥११॥ इति । यथाह भगवान् मैत्रावणिः (प)। रामः। । (ख) दुह्यत इति दोहः । दुही घञ्। गर्भस्य शिशी: दीहार्थमा- काध रसादिकं ददातीति गर्भदोहद: गर्भिण्यभिलषितपुष्टिसाधनपानभोजन- विहारादि पथ्यम् इत्यर्थः । (साध इति भाषायाम् ) (व) यानादिधमपञ्चैव साधमात् स्त्री न चाहतीति शास्त्रादिति भावः । (श) उत्सङ्गः क्रीड़ः। (११) नामेति । वयं जामातुः ऋष्यश्रङ्गस्य यज्ञेन निरुद्धाः ऋत्विक्लेन अतिनः सन्तः पावद्धाः परिसमाप्नेः प्रतिगन्तुमक्षमा इत्यर्थः । त्वं बाल एव अबहुनश्चैव असि नवं नवाधिगतञ्च राज्यम् । प्रजानां लोकानाम् अनुरञ्जने सद्विचारादिना प्रतिपालने युक्तः एकाग्रचितः स्थाः भवे; तस्मात् प्रजानुरखनात् बत् उत्पन्न यशः वत्वयुष्माकं परमं सर्वोत्कृष्ट धनम् । (प) मित्रश्च वरुणच तौ मित्रावरुणौ तयोरपत्यं पुमानिति । कल्यैके मिनस्य कल्पान्तर छ वरुपयापस्यतया वस्खेबमाख्येति पौराणिकाः ।

·MANANERISAREENADA प्रथमोऽङ्कः। नेहं दयाञ्च सौख्यञ्च यदिवा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति में व्यथा ॥१२॥ सौता। अदोज्जेव राहवकुलधुरन्धरो अज्ज उत्तो (५) * । रामः । कः कोऽत्र भोः ! विश्राम्यतां भगवान् अष्टावक्रः । अष्टा। [उत्थाय परिक्रम्य च । ] अये! कुमारलक्ष्मणः प्राप्तः । इति निष्क्रान्तः। [प्रविश्य लक्ष्मणः। जयति जयति प्रायः । आर्य । तेन चित्रकरणास्मदुपदिष्टमार्यस्य चरितमस्यां वौथिकायाम् (स) अभिलिखितं, तत् पश्यतु आर्यः । रामः। जानासि वत्म ! दुर्मनायमानी देवी विनोद- यितुम् । तत् कियन्तमवधिं (ह) यावत् ? (५) अतएव राधवकुलधुरन्धर पार्यपुत्रः । (१२) से हमिति । लोकानां प्रजानाम् पाराधनाय अनुरञ्जनार्थ सेहं ममत्वं दया परदुःखप्रहरणेच्छां सौख्यं सुखसमूहं सौख्यं सुखसाधकविषयसमूहम् इत्यर्थः। यदि वा अथवा किमधिकम् इत्यर्थः नानौं सौता प्राणाधिकामपि इत्यर्थः मुञ्चत स्यजतो में मम व्यथा नास्ति, किमधिकं प्रियतमाया भपि प्रिय- लरा में प्रजा इति भावः । अतएव भवन्तं राघव कुलधुरन्धरं रघुवंशीयनरपतिगणाग्रगण्य वदन्तीति भावः । (स) वीथिकायां कुद्योपरिभागे (देयालेर उपरदिके) पचान्तर अस्य नाटक स्यास्मिन शे। चित्रं करीनीति चिवकर: चित्रशिल्लो. पचान्तर चिवः विचिवरचनाशक्तिसम्पनः करः हस्ती यस्य सः कविरित्यर्थः। वीथिः पङतौ यहाङ्ग चेति मेदिनी। (इ) यावदयोगे द्वितीया ।

·१६ उत्तररामचरितम्। लक्ष्म। यावदााया हुताशने विशुद्धिः । रामः । शान्तम् (क्ष)। उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः । तीर्थोदकञ्च वनिश्च नान्यत: शद्धिमहतः । १३॥ देवि देवयजनसम्भवे ! (क) प्रसीद, एष ते जीविता. वधिः (ख) प्रवादः । (evie relerty कष्टं जन: कुलधनैरनुरञ्जनौय- १ स्तन्नो यदुक्तमशिवं न हि तत् क्षमते। evil words (2) अदृश्यम श्राव्यमित्यादियुद्धा असहिष्णुता प्रकाशकवचनमिदं, भान्त- पदमव्ययम्। शमधाती: णिच+क्त प्रत्ययप्रयोगनिष्पन्नीऽयं शब्दः । (१३) उत्पत्तेः जन्मतोऽपि इत्यर्थः परिपूतायाः शुद्धायाः। शकशीधि- नादियोगरूपवीजाधान कर्मणि जीवस्य जन्म उच्यते तदपविवं, पश्चात् तदादि- संवलितं गर्भाशयाद भूमावबतरणं जन्म, तदप्यपश्विम्। एतत् सर्वजीवानामेव सम्भवति किन्त्वयोनिसम्भवत्वात सीतायाः साम्यधिर्नास्तौति भावः । एवम्भूः ताया अस्था: शद्धार्थ पावनान्तरैः अपरैर्वयादिपवित्रतासाधनैः किं, निष्पयो- ननम् इत्यर्थः । यह सौताया अग्निपरीक्षा सा बीकानां मन:शुद्धार्थ न तु तनशद्धार्थमिति भावः। तत्र दृष्टान्त दर्शयति। वीर्धानां गङ्गादौनामुदक च वङ्गिन चन्यतः पावनान्तरादित्य थैः शुद्धिन अहंतः। नगपावनानां प्रकृति परिवानां शुद्धार्थ मन्यत् पावनं व्यर्थ मिति भावः । हटान्ताखकारः। दृष्टान्तत सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिविम्ब नमिति रह क्षणात् । (क) देवा इज्य न्तेऽस्मि निति देवयजनं यज्ञभूमिः, सैव सम्भवत्यमादिति व्युत्पत्त्या सम्भव उत्पत्तिस्थान यस्याः सा तथोक्ता। (ख) जीवितावधिः नीवितं जीवनकालः अवधिः सौमा बस्स स तथोकः भावनौवम् इत्यर्थः । सर्वथा दुष्परिहरणीय इति भावः । (१४) कथमपवादिनस्व या न दण्डिताः प्रत्यक्ष अनुमोदिता एव इत्यान सम्प्रति सनिवेदं स्वानुष्ठिता यामग्निपरीक्षायां इतुमुक्का पातादीषमपसारयति । वमिति। कुलमेव धनं माध्यतया रचणीयं येषां तै: तथोक्तः जनः जनः साधारणः अनुरञ्जनौयः तेषां छन्दामुवतनै पात्मनः शिवं कुर्वनपोत्यधः पद्य- ·. प्रथमोऽवः। १७ नैसर्गिको सुरभिण: कुसुमस्य सिद्धा मू िस्थितिर्न चरणैरवताडनानि ॥ १४ ॥ warmpig. सौता। भोदु, अज्जउत्त ! भोदु, एहि पेक्वझ दाव दे चरिदं (६)। [इति उत्थाय परिकामति।] लक्ष्म। इदं तावदालेख्यम् । सौता। [निर्वर्ण्य । ] के एदे उवरि पिरन्तरहिदा उवस्थुवन्ति विप्र अज्ज उत्तं (७)। लक्ष्म। देवि ! एतानि सरहस्यानि जम्भकास्त्राणि (ग) (६) भवतु, बायपुच ! भवतु, एहि पश्यामस्ताव परितम्। (७) के एते उपरि निरन्तर स्थिता उपस्तुवन्नीवार्य पुत्रम् । इत्येव काष्टम। मोदनीयः, न तु दण्डनीय इति साधः । नः अस्माकं सम्बन् बत्तत्, अवाच्यमित्यर्थः, शिवम शुभं दुर्वाक्यमिति यावत् कथमग्निपरिशुद्धिं विना सीता याद्या इति यदुक्तमित्यर्थः तत् ते तव तादृशप्रथितयशसः स्वभावपरि- पूताया इत्यर्थः न चमं न योग्यम् । लोकानुरागस छातत्वत्प्राप्तार्थ मेव मया वह्निपरीक्षा ते अनुमोदिता न हि मन अप्रत्ययार्थमिति भावः । अत्र निदर्शना- मुखेन हेतुं दर्शयति । नैसर्गिकति । तथाहि सुरभिणः सुगन्धिनः कुसुमस्य भूनि जनानां शिरसि स्थितिनैसर्गिको स्वाभाविको इति सिद्धा चिरप्रसिद्धा, चरणरवताइनानि अवमर्दनानि न। अत्र वाक्याथ हयस्यान्वयोऽसम्भवन् वाश- दुर्वाक्यप्रयोगेण वदवमाननं चरणाघावेन कुसुमावमर्दनञ्च सममिति विद प्रति. विश्वभाव बोधयन्तीति निदर्शनालङ्कारः । तथा चोक्तं दर्पयाज्ञता, स भवन् वस्तु- सम्बन्धी सम्भवन् वापि कुचित्। यत्र बिम्बाविम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना । इति । तन्म यदुक्तामति पाठ यदुक्त परीक्षां विना न त्वां यांष्यामि इत्यादि वचनम् । (ग) रहसि निर्जने भवानि रहस्थानि गोप्यानि मन्त्रा इत्यर्थः तैः सह वर्षमानानि जम्भ कास्त्राणि जृम्भवन्तौति जृम्भकाणि, अस्त्राणां मोहकत्वात् प्रयु- ·उत्तररामचरितम्। यानि भगवतः कशाश्वात् (च) शौशियाम् (ड) ऋभिनुपसंका न्तानि (च) तेन च ताड़साबधे प्रसादौतानि (२) बालन ? रामः। वन्दख देवि! दिव्यास्तारित । ब्रह्मादयो बाहिताय तवा परसहस्त्रा: शरदस्तपांसि। एतान्यपश्यम् गुरवः पुराणा: खान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥१५॥ सौता। मो यामी एदाणं (6)। रामः। सर्वथा इदानीं त्वत्प्रवृतिनुमलायति (ज) एनेपाजिति लावानिवचया बठी। कचित 1 (८) नन्दो नन एतेषाम् एटा इत्येव पाठः तेषु माविमीयालयलद्रा जड़नादिर चमन चान्दगि इत्यर्थः अस्त्राणि सन्न हिप्यन्त इति बचारि रहन्ना वो ननद को विवानिति मदिना । (घ) विशालिन र कसित पूर्वराषः (मातामहः) । ) कुशिका: विश्वामित्र स बितरह, बाधिक कि राजा रस पिता शोपिक विमitwajषयातील (क) प्रमादा ते सन्तुष्यते न भी बैन कार्डधु तानि प्रसादानि सानुबई. दानानि । अमादः प्रसाद कतानि प्रसादी कतानि । (१५) ब्रह्मादयः पुराणा: प्राचीनाः प्राहिम वा इति यावत् गुरब:: शासितारः ब्रह्मणा बैहब, वेदहरू की हा या बिर: प्रजाविरिषभ छ- वाप्यमरः । हिताय राय, सहसात् र ति नःसहसास्ताः शरदी वर्षाणि स्यादृतौ वमरे शादत्यमरः । व्याप्तदर्थ दिनोभा । कामशी बहुविधानि दुम्कराणि तबा, तपांचीति पहुवचनम् । एतानि अस्त्र- रूपाणि घस्त्ररूपेण परिणतानीव्यथः तपोमयानि वमन उदभूतानीत्यर्थः खाणि खकीयानि ते नांखेव अपश्यन् दृष्टवन्तः । इतमुपजातिः । (ज) उपस्थास्यन्ति उपगमिष्यन्ति, लश्वाधिनतानि भविष्यतीबर्ष । तपांसि तदा ·HOMRANA प्रथमोऽङ्कः । १८ । 7 सौता। अणुग्गहीदसि ()। লিহিলা। सौता। अहे दललवणोलुप्पलसामलसिसितमसिण- सोहमाणमंसलदेहसोहगण बिमत्यिमिदताददौसमाण सुन्दरसिरी अणादरलंडिदसङ्करसरासणो सिहण्ड मुखमुह- मण्डलो अज्जउत्तो आलिहिदो (१०) * । लक्ष्म। आये ! पश्या । सम्बन्धिनो वशिधादीनेष तातस्तवार्चति । गौतमम शतानन्दो जनवानां पुरोहितः ॥ १६ ॥ । (१) अनुग्रहीतास। (१०) हो दबन्नवनीखीयलण्यामलनिग्धमसूण शीभमानमासलदह- सौभाग्य विझवलिलिलतानश्यना न सुन्दरवी: अनादरखण्डित शङ्कराचालन, शिखण्ड मुग्धमुखमण्डल मार्य पुत्र शालिखितः । * अहो इति। अहो ( बिस्मयानन्द यागे ) दलतीति दलत् प्रफुल्लत् बन्न. बनौलोत्पलम् अल या विधवासिलेन्दी बरीम स्टा : संदिव श्यामलं मेचकं सिन्ध लावखमयं कोमलच, कट गाउँ कार्कश्या दरहित विमाञ्च, शोभमानम् अङ्गसौल- वत्वात् सुन्दर मांसल सुघाटलहढ़नां भवदित्य यः बईहं तस्य यत् सौभाग्यं सौन्दर्य तेनोपलचित:, विमवेन स्तिमितं निशुलं यथा तघा तातेन पित्रा जनकेन दृश्य- माना सुन्दरी श्रीः शोमा यस्य स त योन शोना सम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिक दृश्यते । तथा अनादोरण हेतु या खण्डितं भग्न शङ्करभारासनं हरधनुन स तथोक्त:, शिलुण्डेन का कप क्षेत्र मुग्ध सुन्दरं, सुब्धः सुन्दरमूढ़योरिति मेदिनी। मुखमण्डलं यस्य स तथोक्तः, आय्य तो राम इत्य यः आलिखितश्विवितः । (१६) सम्बन्धीति । एषः न वाल: जनक: जनकानां जनकदेशाधिक पतीनां पुरोहित: पुर: अग्रे हित: स्थापितः नङ्गलाय मन्त्रायु पदेशार्थ सर्वोपरि डापितः पुण्खादिकणि उपदेशको गुरुरित्यर्थः । गौतमः शतानन्दः । शतानन्दो ·भा उत्तररामचरितम्। To रामः। दृष्टव्यमेतत् । जनकानां रवूणाञ्च सम्बन्धः कस्य न प्रियः । यत्र दाता ग्रहोना च स्वयं कुशिकनन्दनः ॥ १७ ॥ सोता। एदे एदे क्खु तकालकिदगोदाणमङ्गला(झ) चत्तारो भादरो विवाहदिक्खिदा तुझे। अह्म हे जाणामि, तमि- मेव पदेसे तखिज्जव काले वत्तामि (११) * । रामः। एवम्। (११) एते खलु तत्कालत योदानमङ्गलाचत्वारी धातरी विवाह- दौचिता यूयम् । षही जानामि, तस्मिन्ने व प्रदेशे तस्मिन्न व काले बनें। हि महल्यागर्भनाती गौतमपुवः । सम्बन्धिनः विवाहअन्यसम्बन्धवत: ऋषिला. दात्मीयांश्च वशिष्ठादौन् पर्चति प्रत्युङ्गच्छति । (१७) रघूयास पत्यानौति रघवस्तेषाम् । जनकानाम् जनकस्य अनक- बंशीयानाच्च । उभौरव कुलवीः पूज्यत्वात् विश्वामित्वे दानग्रहण कतत्वोप- चारण प्रशंसामाचम् । जनकरघुकुलयोः सम्बन्धः कस जनख न प्रियः प्रीति- बन सम्बन्धे खयं कुशिकनन्दनः विश्वामित्रः खय दाता दानका अहौता छ । (झ) तमेव कालं विवाहमा बालमित्यर्थः, कालभावाध्ववादामिति काले हितीया। कृतं गवां केशानां दानं छेदनं तदेव मङ्गलं शुभकर्म येषां ते तथीकाः, गौ पित्ये बलीवः क्रतुभेदर्षिभेदयीः। खी तु स्याहिश भारत्या भूमौ च मुरमायपि। पुस्त्रियोः खर्गबजाम्बरश्मिदृगवायलीमखिति विश्वः । दो छेदे इति दोधातोर नट् इति गोदानं केशसंस्काररूपं कर्म । गोदानेत्यत्र मोदानं गोपशुवितरणरूपं मङ्गलं कर्म इति केचित् । * अहो इति । नानामि अनुभवामि मन्ये इत्यर्थः अहं तस्मिन्न व प्रदेश वनकालये विवाभाधिष्ठित स्थाने, तमिन्न व काले हरधनुर्मादिकाले इत्यर्थः या अस्थि ।

·प्रथमो २१ समयः स वर्तत इवैष यत्र मां समनन्दयत् समुखि ! गौतमापितः। अयमाग्रहीतकमनीयकङ्कण- स्तव मूर्त्तिमानिव महोत्सवः करः ॥१८॥ लक्ष्म। इयमाया, इयमपि धाया माण्डवी, इयमपि बधः श्रुतकीतिः (अ)। वच्छ ! इपि अबरा का (१२)। लक्ष्म । [ सलज्जमितं खगतम्।] अये ! ऊर्मिलां पृच्छति आा। भवतु अन्यत: सञ्चारयामि (ट)। [प्रकाशम् । आये! दृश्यतां द्रष्टव्यमेतत्। अयञ्च भगवान् भार्गवः। सौता। [ससम्भमम् । ] कम्पिदमि (१३।। लक्ष्म। आयें ! पश्य अयमार्येण [इत्योता] । रामः। [साक्षेपम् । ] वत्स ! बहुतरं द्रष्टव्यमन्यतो सीता। ! । । दर्शय। (१२) वत्स ! इयमपि अपरा का। (१३) कम्पितासि । (१८) एवमस्य व । यहदसि तत्तथैवेत्यर्थः । समय इति । स समयो बनते इव, यव यांस्मन् समये समादानसमये इत्यर्थः, हे सुमुखि ! गौतमार्पितः गौतमेन प्रतानन्देन मम करे स्थापित इत्यर्थः, पवम् पायहीतम् पामुक्तं परि- तिमित्यर्थः कमनीयं सुन्दरं काय येन तथोक्ततव कर: भूणिमान् महोत्सन इव मां समनन्दयत् । (अ) चिने इसं निर्दिश्य इत्यर्थः । (ट) अभिनिवेशवामि ।

·। चिता, तथा मुग्धी मनीहरः पालीक: २२ उत्तररामचरितम्। सौता। [सन हबहुमानं निवण्यं ।] सुडु सोहति अन्न उत्त ! एदिणा विणअमाहप्पण (१४) *। लक्ष्म। एते वयमयोध्यां प्राप्ताः । रामः। [सास्रम्। ] स्मरामि हन्त स्मरामि। जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे। माभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः ॥१॥ इयमपि तदा जानकी। प्रतनुविरलैः प्रान्तोन्मौलन्मनोहरकुन्तलै: दशनमुकुलैर्मुग्धालोकं शिशर्दधती मुखम् । ललितललितैोत्स्नाप्रायैरक्वत्रिमविनमै- रकत मधुरैरम्बानां मे कुतूहलमङ्गकैः ॥ २० ॥ (१४ ) सुष्टु शोभसे आर्यपुत्र ! एतेन विन यमाहात्मेनन । महात्मनः शिवगुरोर्जगत्पूज्यस्य भार्गवस्य पराजयलाघवं स्वस्थ विजयरूपावदानगौरवञ्चासहमानस्य रामय सचिव परिवजनेच्छारूपौदार्येण इत्यर्थः। माहात्मन आतिशय्येन । (१६) वातपादेषु जनके. गौरवात बहुवचनम्। जौवत्सु विद्यमानेषु सत्म नवे दारपरिग्रहे परिणये सति माभिः कौशल्यादिभिः चिन्यमानानाम् एवमेवं भविष्यति एवमेवं करिष्याम इति भाविसुखजनकत्वरूपेण अनुभूयमानानामित्यर्थः नः अम्माकं ते हि दिवसा: प्रानन्दनानि गता: अतीताः । (२०) प्रतन्विति । तथा प्रतनुभिः शैशवकालिकत्वात् क्षुट्रैः विरलैः परस्परासं हतैः तथा प्रान्तेषु उन्मौलन्तः क रन्त: मनोहराः कुन्तला: कैशाः येषां दर्शनं यस्य तथोकं मुदृश्यमित्यर्थः मुख दधती धारयन्ती शिवरियमपि जानकी इति पूर्वयान्वयः । ललितललितैरतिसुन्दरैरित्यर्थः । खलितं विषु सुन्दरम् इत्यमरः । पातिव्ये हिरुक्तिः । ज्योत्स्नाप्रायैः कौमुदीसदृशैलावण्यमयैरित्यर्थ ·प्रथमोऽङ्कः। एषामन्यरा। रामः। [अनुत्तरमन्यतो दर्शयन् । ] देवि वैदेहि ! इङ्गुदौपादपः सोऽयं शृङ्गवेरपुरे पुरा। निषादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत् समागमः ॥२१॥ लक्ष्म। [विहस्य खगतम् । ] अये मध्यमाम्बावृत्तान्तो- इन्तरित आर्येण (ठ)। सौता। अह्मो एसी जटासञ्जमणवुत्तन्तो (१५) *। पुत्वसंक्रान्तलक्ष्मौकैर्य दृवेक्ष्वाकुभिः शतम् । धृतं बाल्य तदायेंण पुण्यमारण्यकं व्रतम् ॥ २२ ॥ (१५) अही एष जटासंयमनवृत्तान्तः । नास्ति कविमी विधमः विस्खास: भङ्गीविशेषः येषु अन्जावविधरित्यर्थः मधुरैः कोमलैरङ्गकैमें मम अम्बानां मातणां कुतूहलं वात्सल्याद्दर्शनौमुक्यम् अकृत अजनयत् । वृत्त हरिणी। (२१) सः अयं पुरोवर्ती शङ्गवेरपुर इङ्गदीपाटप: इङ्गुदीफलबच्चः, यन बचमूले पुरा स्निग्धेन मिवेण निषादपतिना गुहेन, वयस्यः खिग्धः सवया इत्य- मरः। सिह+क्त:। समागमः मीलनम् श्रासीत् । (ठ) अन्तरिती व्यवहितः भाच्छादित इति यावत् । वृत्तान्त: आचरितम् इत्यर्थः । वृत्तान्तमिति वृत्तमिति वा पाठस्तु समीचीनः। वृत्तान्तमिति पाढे वृत्तान्तम् आचरितं खरूपार्थे भन्तशब्दस्य लौवलिङ्गत्वात् वृत्तान्तमित्यस्य कौवत्वम् । * जटासंयमनवृत्तान्त: जटाबन्धनव्यापारः । (२२) पुवेति । पुवसंक्रान्तबमोकैः पुनन्यस्त राज्य शासनमारैः बढेक्षा- शुभिः प्राचीन: इक्ष्वाकुवंशीयः यत् श्रारण्यक व्रतं कृतम् अनुष्ठितं तत् पुण्यम् सं एयकम् अरण्यवासादिरूपं व्रतं नियमः भायण बाल्ये धृतम् भवबम्बितम् ।

·उत्तररामचरितम्। ! सौता। एसा पसापुससलिला भअवदो भाईरही (१६) रामः। देवि रघुकुलदेवते ! (ड) नमस्ते । तुरगविचयव्यग्रानुर्वाभिदः सगराध्वरे कपिलमहसामर्षात मुष्टान् पितुः प्रपितामहान्। अगणिततनूपातं तवा तपांसि भगीरथो भगवति ! तव स्पृष्टानद्भिश्चिरादुददीधरत् ॥२३॥ सा त्वम् अम्ब ! सुषायामरुन्धतीव सौतायां शिवानुध्यानपरा भव (ढ)। एष भरद्वाजावेदितचित्रकूटयायिनि वर्मनि वनस्पतिः कालिन्दौतटे वटः स्यामो नाम । (१६) एषा प्रसन्नपुख्य सलिला भगवती मागौरयो । (e) है रघुवंशसम्भूतभगीरथप्रतिष्ठिते ! कपिलशापासशस्योद्धारवर्चि ! ( २३ ) तदेव विद्वणीति । तुरगेति । है भगवति ईश्वरि! सगरावर सगराख्यस्यावासपूर्वपुरुषस्य कस्यचिद्राज्ञः यज्ञे अन्वमेधे इत्यर्थः तुरगस्य इन्द्रगोषि- बस इत्यर्थः यज्ञीयाश्वस्य विचये पर्वषो व्यग्रान् उत्सुकान पौंभिदः खमें मच्छ च अश्वाचे षचे व्यर्थ प्रयवत्वात् पातालगमनाथै भूविदारिप इत्यर्थः, पशत् चमर्षाद विरोधात् कपिलस्य महामुनेस्लेजमा मष्टान् दग्धान् भयावशेषानित्यर्थः पितुः प्रपितामहान् पूर्वोक्तस्य सगरनृपतेरात्मजस्य असमञ्चय पष्टिसहसंख्यकान् बैमानेयमातृनित्यर्थः । भगीरथस्तदृवंशीय एव इत्यर्थः । सगरादसमबस्तु असमन्नादयांशुमान् । दिलोपीशुमतः पुत्री दिलीपस्य मनोरथ इत्यादि रामायणम्)। अगणित: अवज्ञात: अविचारिती वा वन्वाः शरीरस्य पात: पतनं अधिन् तपःकर्मथि, स्त्रियां मूर्तिस्त नुस्त नूरिन्य मरः । तद यथा तथा तपास उत्तरोत्तरं दुष्काराणीत्यर्थः तमा चिरात् तपसा खर्गादवतारितायाखव अधि: अखिले, सृष्टान् तान् उददौधरत उद्धारयामास । वत' इरिणी। (3) कल्यायचिन्तावत्यरा भव । शुभानुभ्यायिनी भवेत्यर्थः । श्रेषसं भिवं भद्र वयाचं महछ ममम् इत्यमरः ।

·प्रथमोऽङ्कः। २५ रामः । [सस्मृहमवलोकयति।] सौता। सुमरेदि एदं पदेसं अज्जउत्तो (१७)। रामः। अयि कथं विस्मयते। अलसलुलितमुग्धान्यध्व सञ्जातखेदात् अशिथिलपरिरम्भेर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालौदुर्बलान्यङ्गकानि त्वमुरसि मम कल्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥२४॥ एष विन्ध्याटवौमुखे विराधसंवादः (ण)। सौता। अलं दाव एदिणा, पेक्खामि दाव अज्जउत्त. हस्थधरिदतालवेण्टादवत्तं अत्तणो दक्विणारसप्मवेसा. रम्भं (१८)। रामः। एतानि तानि गिरिनिरिणौतटेषु वैखानसाश्रमतरूणि तपोवनानि । (१७) मरति एतं प्रदेशमाय पुचः । (१८) अलं तावदेतेन, पश्यामि तावदार्यपुत्व हस्तततालवन्तानपत्र• मात्मनो दक्षियारण्य प्रवेशारम्भम् । भन भत्तण इति पाठस्तु न मनोरमः । ( २४ ) अलसेति । यत्र यस्मिन् प्रदेशे लमध्वनि पथि सञ्जाती यः विदा परिश्रमस्तस्माडेती: भलसानि क्रियाजड़ानि तुलितानि शिथिलानि अतएव सुग्धानि मनोहराणि, तथा प्रशिथिलैगः परिरम्भैरालिङ्गनदत्त संवाहनं मर्दन येषु तानि तथोक्तानि, तथा परिमदिताः विदलिता: या: मृणाल्यस्ता इव टुई. खानि अङ्गान्येव पङ्गकानि, भादरी कः । मम उरसि वचसि कृत्वा निधामेत्यर्थः निद्रामवाप्ता गता निद्रिता भासीरिति शेषः। वृत्त मालिनी । (थ) विराधी नाम कषिद्राक्षस रहस्य संवादी वृत्तान्तः। सन्यायः संरोध इति वा पाठे विराधकत्तकामटुगमनयाधा इत्येवार्थः । १ RE MAL SHASAN MAHARMAmity- ·उत्तररामचरितम् । যানিয়য়: মামিলী গজল नोवारमुष्टिपचना ग्रहिणो ग्टहाणि ॥२५॥ लक्ष्म। अयमविरलानोकहनिवहनिरन्तरस्निग्धनौलपरिस- रारण्यपरिणदगोदावरीमुखरकन्दर: सन्ततमभिष्यन्दमानमेघ- मैदुरितनीलिमा जनस्थानमध्यगो गिरिः प्रस्रवणो नाम (त)। देना । ( २५) एतानौति । गिरिनिझरिणीनां गिरिनदीनां तटेषु प्रान्त षु रतानि तानि पूर्वदृष्टानि इत्य यः वैखानसानां यतिविशेषाणाम् श्राश्रमतरको येषु तानि तथोक्तानि तपोवनानि सन्तौ ति शेषः । येषु तपोवनेषु अतिथये हितम् आतिधेयम् अतिथिसेवा एव परमं प्रधानं कर्म येषां ते तश्रीकाः, यहा तिथेयेषु परमा: प्रधाना: ग्रेष्ठा इत्यर्थः अतएव नौवारमुष्टि' पन्ति येते तथोता: अतिथिसेवार्थ नौवारपाकशीला न तु स्वार्थ मिति भावः । शमिनः शमदमाधु- पेता रहिणः तपखिरूपग्रहस्था इत्यर्थः गृहाणि भजन्त । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (त) भयं पुरतो दृश्यमान इत्यर्थः, अविरलैर्निविड़ेः, न भोकः स्थान जहतौल्य नोकहा: वनाः । वृक्षो महीरुहः शाखौ विटपौ पादपस्तरः । अनो- कहः कुट: साल: पखाशी द्रुद्रुमागमा इत्यमरः । तेषां निवाः निचयातनिर- सरं निरवकाशम्, अन्तरमवकाशावविपरिधानान्सद्धिभेदतादये। छिद्रात्मौस- विनावहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च इत्यमरः । विविड इत्यर्थः तथा खिग्ध: ममृणः, खिग्धस्तु महणे सान्द्र इत्यमरः । नौल: श्यामबच परिसरः परिसृतपयं- तभागः ( Surface. ) पर्यन्तभूः परिसरः इत्यमरः । यस्य ततधोनीन अर- पेन परिणवा परिवेष्टिता, परख परितो नद्धा विस्तवा वा या गोदावरौ तया मुखर: गोदावरीकल्लोल कोलाहलेन शब्दायमान इत्यर्थः कन्दरी गुहा यस्य स तथोक्तः, सन्ततमविरतं, सततेऽनारताबान्तसन्तताऽविरतानिशम् । नित्यानव- रताजसमित्वमरः । अभिष्यन्दमानैः स्ववद्भिः वर्षद्भिरित्यर्थः मैचैमेंदुरित: मेदुरः त: स्निग्धीक्त इत्यर्थः नीलिमा श्यामलत्वं यस्य स तथोक्तः, जनस्थानमध्यग: सिरि: प्रस्रवणी नाम। दाक्षिणात्य प्रदेश दण्डकारण्यान्त वर्ति तदुत्तरसीमा- स्वरूपं वानप्रस्थादौनां जनानामाश्रमस्थानं कितिदल्पारण्यं जनस्थानमिति नामा प्रसिद्ध मासीदिति पौराणिका: । उक्तञ्च अनेनैव दण्ड कानुद्दिश्य महाकविना जन- स्थानपर्यन्तानि दौर्धारण्यानि दक्षिण दिशमभिवर्तते इति । न केवलं दण्ड- केयं जनस्थानमपीत्यादिकम् । अत्युच्चत्या नियतप्रतिबदमे चत्वात् मेघानां च लिखुतखवणादव गिरेः प्रसवयोव्याख्या इत्याशयः ।

·प्रथमोऽङ्कः। मरसि सुतनु ! तस्मिन् पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपासुस्थयोस्तान्चहानि ? । स्मारसि सुरसनीरां तत्र गोदावरी वा ? स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयोर्वर्तनानि ? ॥ २६ ॥ अपिच। किमपि किमपि मन्द मन्दमासत्तियोगात् अविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । अशिथिलपरिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णोः अविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥२७॥ (२६ ) शोभना तनुर्यस्याः सा, हे सुतनु ! तस्मिन् पर्वते प्रसवो इत्यर्थः बाणेन प्रतिविहितया कतया पर्य या सेवया सुस्थयोरज्ञातवमणादुिःखयोः श्रावयोत्तानि महानि दिवसानि स्मरति किम् ? तव सुरसं नौरं यस्याः तां तथीको स्वादुसलिलां, रसो गन्धे रसः स्वाद तितादौ विपरागयोः । शा- रादौ वे वीये देहधात्वम्बुपारद। इति मेदिनी। गोदावरौं स्मरसि वा ? गाम् अम्ब ६दतीति गोदाः नास्तासु वरा श्रेष्ठत्यर्थः, शैष । तदुपान्तेषु तत्- सौमासमौषवर्तिप्रदेशेषु सतटेष्वित्यर्थः श्रावयोः वर्चनानि वासक्रीड़ाधमचादि- स्थानानि सारसि च ? मालिनीबत्तम् । ( २७) किमपौति। भासत्तियोगात् परस्परगात्रसंसर्गात् भासनिर्मिल. नम् अविच्छिन्नता तस्याः योग: घटना इति षष्ठीतत्पुरुषः। अविरलितौ पर- स्परमिालती कपोली गण्डौ ( गालटुटि इति भाषा ) यस्मिन् जल्प नकर्मणीत्यर्थः तद यथा तथा प्रक्रामेण परस्परपयायव्यतिरेकेण औत्सुक्यातिशयात् यथागत- भावक्रमेण स्वर्थः मन्दं मन्दं मृटु मृदु किमपि किमपि संलापसुखार्थमेव क्वचिदिदं क्वचिदन्यदित्यर्थ: अल्पतीः कथयती: तथा अशिथिलो गाढ़ी यः परिरम्भः आलि- गनं तस्मिन् व्याप्ती निरतौ एकैकमन्योऽन्यं परस्परमित्यर्थः, एकै कमिति षष्ठी अध्ययत्वान्न विभक्तिनिर्देशः। दोणौ वाह ययोतयोः तथोक्तयोः पुन: पुनर्गादा- जिङ्गनव्यग्रहस्तयोरित्यर्थः भावयोः सम्बन्ध रावि: अविदितम् अज्ञातं यथा तथा ता: यामाः प्राराः, दो यामप्रहरी समावित्यमरः। यस्याः सा तथोक्लेव व्यरंसौत ।

·उत्तररामचरितम्। एषा पञ्चवव्यां शूर्पणखा। सोता। हा अजउत्त! एत्ति जेव देसणं (१८)* रामः। अयि विप्रयोगवस्त ! चित्रमेतत् (थ) । सीता। जहा तहा होदु, दुज्जणी असुहं उप्पादेड (२०)। हन्त ! वर्तमान इव मे जनस्थानवृत्तान्तः प्रति- भाति। रामः। ! अथेदं रक्षोभिः कनकहरिणच्छाविधिना तथा वृत्तं पापैयथयति यथा क्षालितमपि। जनस्थाने शून्ये विकलकरणरायंचरितैः अपि पावा रोदित्यपि दलति वजस्य हृदयम् ॥२८॥ (१८) हा पायं पुच्च ! एतावदेव दर्शनम् । (२०) यथा तथा भवतु, दुर्जनोऽमुखमुत्पादयति । विरता प्रभावा पासोदित्यथैः । ऐकान्तिकभीगनिरतानामहप्तानां प्राशिनां सुख- काली हि अज्ञात एव गच्छतौति भावः । मालिनौहत्तम् । * एतावत्कालपर्यन्तमित्यर्थः । नूनमेव इयं राचसो मां असिष्यति तन्त्र पुन• रावयोरन्योन्यदर्शन मिति भावः । एषा तु भासन्नवन गमनरूपा भविष्यवाणीव ध्वन्यते । (थ) विप्रयोगी विच्छेदः तस्मात् वस्ता भौता तत्सम्बोधने। वियोग- भौर। न पुनरियं तत्त्वती राक्षसो, अपितु चिव चिवार्पिता मूर्तिः । भवत्याः न वासकारणम् । (२८) अधान वाक्यालङ्कार। इदं पुरीवति यद दृश्यत इत्यर्थः पापैः पापात्मभिः रक्षोभिः राषः कनकमयो यो हरिणस्त व यत् छल कपटः तस्य विधिना अनुष्ठानेन कनकमगरूपधारिमारीचमायरीत्यर्थ: तघा तत्पकारं तदि- स्यर्थः पाहत्तम् पाचरितं कृतमित्यर्थः । एष पापात्मभिः कृतः सौताहरणरूम इत्तान्तः इत्यर्थः । यथा यत्, चालितम् अपसारित प्रतिकतमपि ·NARISATIONPARINEETIMOMHIRSHAMAKAHADRASANA प्रथमोऽङ्कः। सौता। [सासम्।] अइ देव रहुउलाणन्द ! एव्ववि मम कारणादो किलिन्तो पासी (२१)। लक्ष्म। [ रामं निर्वर्ण्य साकूतम् ] (द)। आय ! किम- तत्। प्रयन्ते वाष्यौघस्त्रुटित इव मुक्तामणिसरो विसर्पन धाराभिलुंठति धरणी जर्जरकणः । (२१) भयि देव रघुकुलानन्द ! एवमपि मम कारणात् कान्त पासौः । विद्या रावणनिधनसौतानयनकार्यादिना निर्विषयोकतमपीत्यर्थः व्यथयति पौड्यात मामिति शेषः । शून्ये सीतारहिते इत्यर्थः जनस्थाने विगता कला सामर्थ्य येषां तानि तथोक्तानि, कला तु भागभेद स्यात् कुसौदेऽवयवे गुणे। विद्या सामध्ये संख्यासु नौकायां कपटे तथेति कोषात् । करणानि इन्द्रियाणि येषु, करणं साधकतम क्षेवगावेन्द्रियेषु पपौति विश्वः। तैः तथीः भाय्यस्य रामस्य चरित: रोदनादिचेष्टित वा पर्वतः, महीने शिखरिमाइदहायंधर पर्वताः । अद्रि- गोवगिरियावाचल शैलशिलीचया इत्यमरः। रीदिति क्रन्दति बजस्य प्रति कठिन- स्यामि हृदयमपि दलति विदीयंतीति मन्ये । अपि शङ्कायाम् । गहासमु. सयप्रणशकासम्भावनाखपौत्यमरः । बर्तमानबदनुभूयमानत्वावर्तमानप्रयोगः । विकल करुणैरिति पाठे विकलानि भतएव करुणानि शोकोद्दीपनानि । शिख. रिणौ वृत्तम् । (द) निर्वय निकाय, रामस्य भाषादौन हत्यर्थः । साकूतं साभि- प्रायम् (भा+कू+ला भावे ) कथ भवतोऽधना प्येष भाव इत्यादि लक्ष्मण स्थानि- प्रायः चाकूतं, कवेस्तु भाविसौतावनगमनदुःखव्यापारात रामौतयोर ज्ञावकार- पयोरपि स्वाभाविको उत्कण्ठा इति भाशयः । (२६) अयमिति । अयं ते तव नर्जरा: पतन्त: कथा: विन्दवो अस्य तथोक्त: वायौधः अनुप्रवाह: त्रुटितस्छिन्नी मुक्तामणिमयः सरतीति सरी मोल्य- दमिव, सरो दध्य नगत्यो शौभावमालासनौरो इति मेदिनी। धाराभिर्विसन् S ·उत्तररामचरितम्। वत्स! निरुद्धोऽप्यावेगः स्फरदधरनासापुटतया परेषामुन्नेयो भवति विरसाक्षातहृदयः ॥ २६ ॥ रामः। तत्कालं प्रियजनविप्रयोगजन्मा तीब्रोऽपि प्रतिक्षतिवाच्या विसोढ़ः दुःखाग्निमनसि पुनर्विपच्यमानो हृन्मर्मव्रण इव वेदनां करोति ॥ ३० ॥ सीता। हद्दी हदो अज्ज अहं वि अदिभूमि गदेण रण- रणरण (ध) अज्ज उत्तसूरण विप्र अत्ताणं पेक्खामि ( २२)। लक्ष्म। [खगतम् !] भवतु अन्यतः क्षिपामि (न)। [चिवम् (२२) हा धिक हाधिक अा अहमपि प्रतिभूमिं गतेन रणरकेन पाय- पुचशून्यमिव आत्मानं पश्यामि । घरमी लुठति भूमी पत्तीत्यर्थः । निरुद्धोऽपि अन्त:संयमितोऽम्यावेग: शोका- वेग: विरसं निर्दयं यथा तशा मामातं ताड़ितं हृदयं येन स तथोक्तः अत एव शीकाधानात् फुरत् कम्यमानम् अपरयोः नासायाच पुटं यस्य तथोक्तस्य तव भावेन स आवेग इत्ययः परधामधेपासुनेवी अनुसेयो भवति । व शिख- रिणी (३०) तदिति । प्रियजनस्य सौताया: विप्रयोगात् विरहात् जन्म यस्य स तीतः तीनोऽपि दुषिहोऽपि दुःखाग्निः प्रतिकति वाञ्छया प्रतिविधानेच्छया विशीढ़ः कथमपि सीढ़ इयः पुनर्षिपच्यमान: चित्रदर्शनेन अधुना पुनरूद्दीतः म दुःखाग्रिरित्यर्थः आवातादिना पुनविपच्यमानः पुन: पाकं प्राप्यमानः इन्धन ब्रा व हृदयसन्धिस्थानयतस्फोटक इद मनसि वेदनां करोति व्यथां जनयति । बत प्रहर्षिणी । (घ) अतिशविता या भूमिस्वामतिभूमिं चरमसीमामित्यर्थः गतेन रव- रसकेन सरीन, रयते प्रदाते यत्र रणो पञ्, हित्वादनन्तरं संज्ञायां कन् । (न.) चिपानि सञ्चाश्यामि, अन्य विषये अस मानसम् अभिनिवेशमामि इत्यर्थः।

·प्रथमोऽङ्कः। । सीता। रामः। अवलोक्य प्रकाशन । ] अर्थतन्मन्वन्तरपुराणस्य (प.) गृध्र- राजस्य तत्नभवतः तातजटायुषः चरित्रविक्रमोदाहरणम् । हा ताद ! निब्बुढ़ो (फ) दे अपञ्चसणेही (२३)। हा तात काश्यप शकुन्तराज! क पुनस्त्वा- दृशस्य महतस्तीर्थस्य (ब) साधो: सम्भवः । लक्ष्म। अयमसौ जनस्थानपश्चिमत: चित्रकुञ्जवान् नाम दनुकबन्धाधिष्ठितो दण्डकारण्यभूभागः, तदिदमृष्यमूक- पर्वते मतङ्गस्य आश्रमपदम्, इयञ्च अमणा नाम सिहशवरी, तदेतत् पम्पाभिधानं सरः । जत्थ किल अज्जउत्तेण विच्छडिडदामरि- साधौणं (भ) पमुत्तकण्ठं रुदिनासौ (२४)। सौता। (२३) हा तात ! नियंढस्ते अपत्य स्नेह: (२४) यन किल माय पुरेश विच्छर्दितामांधीनं प्रमुक्त कर दितम् भासीत् । (प) महाप्रलये मन्ना परिवर्तनं भवतीति प्रसिद्धिः। सम्प्रति हि खायम्भुवमनो गोरधिकारः । अस्थ मनी: पूर्वतरस्य कायचिदपरम नो: काला- इतमानस्य इत्यर्थः । अथवा महाप्रलये सर्व जीव प्रलयात् स्वायम्भुव मनीर्यदन्तरमव- काशस्तत्काखप्राचीनस्य । यहा एकसप्ततिचतुर्युगमित परिमाण कालस्य प्राची. नस्य । मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामकसप्ततिरित्यमरः । [३११४४८०..] एतन्मितवर्षवय सस्य वा । (फ) नियंढः निष्पादितः प्रतिपादितो वा । पपत्योहात् यत् कर्तव्य तत्वया कतमिति भावः । (4) विद्यादिविविधगुणयुक्तपावस्य । तीर्थ मास्त्रावरचेवीपायनापी- रजःस च। अवतारर्षिजुष्टाद्यपानोपाध्यायमन्त्रि विवि मेदिनी । (म) विच्छादितः एट्रिती योऽमर्षः प्रचान्तिः असहिष्णुतैति यावत् नख श्रीमं सौतावियोगवैवाव्य वामित्यर्थः ।

·३२ उत्तररामचरितम्। रामः। देवि! रमणीयमेतत् पम्पासरः । एतस्मिन् मदकलमल्लिकाख्यपन- व्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः। वाष्पाम्भः परिपतनोहमान्तराले संदृष्टाः कुवलयिनो भुवो विभागा: ॥११॥ लक्ष्म। अयमार्यो हनमान् । सौता। एसो सो चिरणिबिणजीअलोअपञ्चद्धरणगुरु ओवभारी महाणुभाओ मारुदी (२५) * । (२५) एष स चिरनिर्विसजीवलीकप्रत्युद्धरणगुरुकीपकारी महानुभावो मारुतिः । (३१) एतस्मि निति । हे देवि! एतस्मिन् पम्पासरसि, वाथाभसा बापवाणाम् भख गामित्यर्थः परिपतनमुहमच तयोरन्तराले अवकाशे (Interval), मदेन हर्षेण कलन्तीति कलातेषां कलानां मधुरा स्फुटध्वनिकारियां यदा मदेन कली मधुराम टध्वनिर्वेषां ते तथोक्तानां मल्लिकाख्यानां मल्लिकानामकाना ईसविशेषाणां पक्षाधूता; विकम्पिता: अत एव स्फु रन्तश्चञ्चलाः उरवी दौर्धा: दण्डा: मृणालाः येषां तानि तथोक्तानि पुण्डरोकाणि तीपलानि येते तथोक्ताः कुवलयिन: उत्पल वन्तः) पुण्डरीक सितान्योनमिति, स्यादुत्पलं कुव- लयमिति चामरः। भुवी विभागाः भूखण्डा इत्यर्थः संदृष्टाः। इन मह. बिगी। * चिरनिर्विवस्थ परक्रीयादिहेतुकचिरदुःखितस्य, परक्रीयापमानादेनि- वैदः खावमाननेति साहित्य दर्प यात्। नौवलोकस्य प्रत्युद्धरणात् दुःखमोचनात् गुरुकोपकारी महोपकारी महानुभावी नहातेजाः, मारुतस्यापत्यं पुमानिति मारुतिः पवनपुत्रो हनुमान् । बैलोज्यौंडक्षरावणवधान केवलं ममैवोपकारी अपितु निखिखभुवनानामपि उपकारी ह्येष मारुतिरिति भावः ।

·प्रथमोऽङ्कः। । सौता। रामः। दिध्या सोऽयं महाबाहुरजनानन्दवई नः । यस्य वीर्येण कतिनो वयञ्च भुवनानि च ॥३२॥ वच्छ! एसो कुसुमिदक अम्बतरुतण्डविदवर- हिणो किणामधेो गिरी। जस्थ अणुभावसोहम्गमेतपरि- सेसधूसरसिरी मुहुत्तं मुच्छन्तो तुए परुदिएण अवलम्बिदो तरुपले अज्जउत्तो आलिहिदो (२६)। सोऽयं शैलः ककुभसुरभिर्माल्यवान् नाम यस्मिन् नील: स्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः । (३३)। (२६) वत्स! एष कुसुमित कदम्बतक्ताण्डवितवहिण: किनामधेयो गिरिः। यव अनुभावसौभाग्यमावपरिशेषधूसरश्री: महत भूच्छन् त्वया प्रह- दितनावखम्बितस्तकतले पायपुच पालिखितः । (३२) दिव्य ति। दिथ्येति वर्षसूत्र कमव्य यम पदी इत्यर्थः सः प्रसिद्धः महावाहुः भुजबलसम्पन्नः पचनानन्दवर्द्धनः पञ्जनानन्दन: हनुमान्, यस बौध्येण पराक्रमेण वयं भुवनानि चिन गन्ति च कति नः कृतार्थाः । + वत्स! एष कुसुमान्येषां जातानीति कुसुमिता: पुष्पिता: ये कदम्ब- तरवस्तेषु ताण्डविता: नृत्यन्तः पुं नृत्यं ताण्डवं प्रोक्तं स्त्रीनृत्यं लास्यमुच्यते । मयूरा यत्र स तथोक्तः। मयूरो कईणो बहोत्यमरः । किंनामधयः होत्यमरः । ति किमायी गिरिः, नामैवेति नामधेयः स्वार्थे धेयः । यत्र गिरी पर्वते तरुती इक्षस्य अधोभागे अनुभाव: प्रभावतेज इति यावत् सस्य सौभाग्य समद्धिस्तम्भावस्थ परिशेषादवशिष्टत्वात् धूसरा पाण्डुसर्या श्रोः कान्तिर्वस्य स तथोक्तः पायपुत्रः मुहम मूच्छन् प्रचदितेन अत्यन्तं रोरुद्यमानेन त्वया भालम्वितः कृतः इत्येवं- अकारण पालिखितपिवितः । (१५) ककुभैरर्जुनपुष्पैः) नदौसों वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुन इत्यमरः । सरभि: सुगन्धिः। सुरभित्रांचा वर्पणः । इटगन्धः सुगन्धिः स्थादित्यमरः। सः ·उत्तररामचरितम्। रामः। वत्सैतस्माद विरम विरमातःपरं न क्षमोऽस्मि प्रत्याहत्त: पुनरिव स मे जानकीविप्रयोगः ॥३४॥ अत: परमार्थस्य तत्रभवतां कपिराक्षसानाज असंख्यातानि उत्तरोत्तराणि कर्माश्चयाणि, परिश्रान्ता चेय- माया, तद् विज्ञापयामि वित्राम्यतामिति (म)। अज्जत। एदेण चित्तदंसणेण पञ्चुप्पसदो- हदाए अस्थि में विस्पप्प (२७)। रामः। ननु आज्ञापय । सौता। जाणे * पुणो जाणे * पुणो वि पसरगम्भीरासु वणराइस सीता। (14 (२७) पायंपुन ! एतेन चित्रदर्शनेन प्रत्युत्पन्न दोहदाया अस्ति मे विज्ञा- छा। अयं माल्यवान शैलः । यस्मिन शैले नौल: मौलवर्ण: खिग्धः शीतख: न तनः भवाविभूत: तीयवाह: मेघ: अयति अवलम्बते । मन्दाक्रान्तावृत्तनिवइख अस्य अईश्लोकस्य अपराई गमीत्या पूरितम् । (३४) वत्स ! लक्ष्मण ! एतस्मात् माल्यवत् पर्वतवृत्तान्तादित्यर्थः विरम विरम निवत्तख, भावहातिशय वौपसायां विरूक्तिः । अतः परं द्रुष्टुमिति शेषः न चमोऽस्मि न शक्नोमि, स पूर्वमनुभूत: से मम जान कौविप्रयोगः पुनः प्रत्यात इव पुनर्लधप्रसर इक नवीभूत एवेत्यर्थः । मन्दाक्रान्ताइत्तम् । (म) प्रत इति । अत: परम् अस्मात् परम आर्यस्य रामस्य तवभवतां महात्मनां कपिराचसानच असंख्यातानि पगणितानि उत्तरोत्तराणि परेभ्यः पराणि उत्कृष्टेभ्यः उत्तष्टानीत्यर्थः कर्माचाणि कर्माण्य व पाश्यापि चाहत- कर्मागत्यर्थः, इयमाया सौता च परिश्रान्ता, तद विज्ञापयामि निवेदयामि विश्राम्यतां विधामी लभ्यतामिति । *बाने इक्कामौत्यर्थः ।

·प्रथमोऽङ्कः। my विहरिस्मं पवित्तणिम्मलसिसिरावगाहाञ्च भवदी भाईरहीं अवगाहिस्सं (२८)। रामः। वत्स लक्ष्मण! लक्ष्म। एषोऽस्मि। रामः। अचिरं सम्पादनीयोऽस्या दोहद इति, सम्प्रत्येव गुरुभिः सन्दिष्टम् । तत् अस्खलितसुखसम्पातं रथमुपस्था- पय (य)। अज्ज उत्त ! तुोहिं वितहिं गन्तब (२८)। रामः। अयि कठिनहृदये ! एतदपि वक्तव्य मेव (र)। सौता। तेण हि पिन मे (३०)। लक्ष्म। यथाज्ञापयति आर्यः। [इति निष्क्रान्तः।। रामः । प्रिये ! इतो वातायनोपकण्ठे मुहत संविष्टौ भवाव: (ल)। सौता। । ! (२८) जाने पुनरपि प्रसन्न गम्भौरासु वनराजिषु विहरिष्यामि, पवित्र निर्मलशिशिरावगाहाच्च भगवतौं भागीरथीमवगाहिये । (२६) आर्यपुत्र ! युष्माभिरपि तव गन्तव्यम् । (३०) तेन हि प्रियं मे । (य) अस्खलित: अनुहातः अतएव मुखयतीति सुखः सुखजनकः सम्पाती गमनं यस्मिन् स तथोक्तः। रथशकटादिगमन काले यद्रथादीनां चाश्वत्व तेन च श्रासनस्थानस्य यदुत् कम्पः ऊच घाती वा य आसीनमुत्थाम्य पश्चात् सहसैव पातयति स एवीहातः तद्दोषरहित इत्यर्थः । (२) त्वमहश्च पृथगिति चिन्तयितुमपि शनीषीव्ये तत् सम्बोधनम् । (ख) उपकरखें सन्निधौ संविष्टौ शयानी) समीपे निकटासन्नसनिकष्ट- सनौड़वत् । सदेशोऽभ्याससविधसमादसवेशवत् । उपकण्ट्रान्तिकाभ्यभ्य- नाम्यभितोऽव्ययमिति, बथा स्थानिद्रा शयनं खापः खनः संवेभ इत्य पौति चामर AMORN ·उत्तररामचरितम्। । सौता। एवं भोदु, ओहोरिज्नामि * क्खु परिमम- जणिदाए णिहाए (३१)। रामः । तेन हि निरन्तरमवलम्बख (व) मामत्र शयनाय। जौवयन्निव ससाध्वसश्रमस्खेदविन्दुरधिकण्ठमर्म्यताम् । बाहुरैन्दवमयूख चुम्बितस्यन्दिचन्द्रमणिहारविनमः ॥ ३५ ॥ [ तथा कारयन् सानन्दम् । ] प्रिये ! किमेतत् । विनिश्चेतु शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किसु विषविसर्प: किमु मदः । (३१) एवं भवतु, अपहिये खलु परिश्रमजनितया निद्रया । * अपहिये अपडतास्मि अभिभूतासीत्यर्थः । (ब) निरन्तरं निर्नासि अन्तरमवकाशी यस्मिन् तत् । कालव्ययमन्तरेणैव इत्यर्थः, अथवा गाढ़मित्यर्थः । अवलम्बख क्रियाविशेषण मेतत् । (३५) नौवयनिति । साधु अत्यन्तम् अस्यति विक्षिपति मनः इति साध्वसं भयम् । दरवासी भौतिभौ: साध्वसं भयमित्यमरः। वेन सह बत्तमानी या श्रमः खेदः, पालेख्यगत राक्षसादिदर्शनो त इत्यर्थः तस्मात् खेदविन्दवो धर्म- विन्दवो यस्मिन् वासौ स तथोक्त: अतइन ऐन्दरिन्दुसम्बन्धीयैर्मयूखैनन्द्रकिरण: चुम्वितः स्पृष्टः अवएव स्वन्दति सवतीति स्यन्दी तुषारशीकरवानित्यर्थः यचन्द्रमणि. हारः चन्द्रकान्तमणिस तस्य विधम: विलास इव विधमी यािन् स तथोक्तः, अथवा तस्य विधमो मान्तिः यस्मिन्, यो बाहुः खेदाईत्वा तुषारनाविचन्द्रकान्त- मणिहारसदृशो जातः, यहा खेददिदुसिक्ते यस्मिन् वाडौ तुषारनिस्यन्दिचन्द्र- मणिद्वारमान्तिर्भवतीति भावः स तथोतो बाहुः नौवयतीति जीवयन्निव मामिति शेष: अधिकण कण् अर्यता स्थाप्यतामित्यर्थः। तत् कृत्वा सन्तप्तहदयं मां भौतलं कुरु इति भावः। रथोडनाइत्तम् । (२६) प्रिये! किमेतम, एतद एषा वत्त माना मदीयावस्था का, नाई तां नितु मनोभौति भावः। तदेव विवणोति, विनिश्चेतुमिति । एतदित्यने न सर्वेषामन्वयः तच पूर्वोल्लिखितैतत्शब्ददर्शनादूह्यम् । एतन्मदुपभुज्यमानं सुख. मिति वा, अन्यथा कथमेष सेवार्थ माग्रहः। दुःखमिति वा, अन्यथा कथमिर ·प्रथमोऽङ्कः । तव स्पर्श स्पर्श मम हि परिमूढ़ेन्द्रियगणो विकारश्चतचं चमयति च सम्मौलयति च ॥ ३६॥ सौता। [विहस्य । ] स्थिरप्पसादा तुझे, इदो दाणिं किमवरं (३२) *। म्बानस्य जीवकुसुमस्य विकाशनानि सन्तर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोकहानि ! कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥३७॥ नामः। (३२) स्थिरप्रसादा यूयम्, इत इदानौं किमपरम् । सुप्तप्रभावमपि उत्कण्डा, प्रमोश्यैतन्याभावी वा, अन्यथा कथमात्मनोऽस्तित्वमपि नानुभवामि, निद्रा खापो वा, अन्यथा वनसदृशं किमेत दलौकिकमनुभवामि, विषविसर्पः विषप्रवेशजन्यः कामेण मोहचैतन्य करो रोगविशेष: बा, अन्यथा कथं क्षणे ज्ञानशून्यता क्षणे च ज्ञानं, किसु मद: मद्यपानान्मोहमिश्रित पानन्दविशेषी वा, अन्यथा कुत एतन्मनश्वाञ्चल्यं, सम्मोहानन्दसम्भं दी मदी मद्योपयोगज इति साहित्य दर्पणे मदलक्षण दर्शनात् । इत्येष मदीयो भाव इत्यर्थः विनिशेतु निवं तु न शक्यः । अशक्ती हेतुमाह, तवेति। तब स्पर्श स्तरों प्रतिस्पर्श इत्यर्थः परिमूढः इन्द्रियगणी यस्मिन् स तथोक्ती विकार: मम चैतन्यं भ्रमयति च सस्मोल यति आच्छादयति च सम्मोहयति च इत्यर्थः । एकस्य” मम चैतन्य धूण्य मानम् अपरस्पर्श च सुखमाहात्मवादाच्छादितं भवति तत् कथमहं विनि- चिनीमि किमवस्थीऽहमितीति भावः । शिखरिणीवृत्तम् । * यूयं स्थिरः निश्चलः प्रसादः अन्यान् प्रति प्रसन्नता प्रीतिरिति यावत् येषां ते तथोक्ताः। अमान् प्रति चिरमैवैतादृशी ते पौति: यन्मामेवं सुखप्रद- तया बहु मन्यसे पतस्ते प्रीतिरेव ते मुख कारणम् दूत: अमात् परं किम् अपर कारणम् इदानीमति न किमपी व्यथैः, पात्मन: प्रसादगुणेनैव वं प्रसन्नीऽसि नाव असदगुषोऽनुसन्धय इति भावः । (३७) हे सरोरुहाचि ! इन्दीवरनयने ! एतानि ते तव सुवचनानि मानस्य सांसारिक श्रमसन्तापादिना शुष्क प्रायस्य जीवकुमुमय इत्पुयख विकाश- नानि प्रफुल्लीकरणानि, सन्तर्पणानि आत्मनस्तृप्तिसाधनानि, सकलानामिन्द्रि- पां मोहनानि मोहकराणि, तथा कर्णयोः अमृतानि अमृतवत् सुखप्रदानि, 8 ·उत्तररामचरितम्। m सौता। पिवद! एहि संविसा (३३)। इति शयनाय समन्तती निरूपयति । रामः। किमन्व एव्यम् । श्राविवाहसमयाद ग्टहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः । वापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया रामबाहुरुपधानमिष ते ॥ ३८ ॥ सौता। [निट्रां नाटयन्तौ। ] अस्थि एदं अजउत्त ! अस्थि एदं (३४) *। [इति खपिति । ] रामः। कथं प्रियवचना वक्षसि प्रसुप्तव। [निववं सस्नेहम्।] इयं गेहे लक्ष्मौरियममृतवर्तिनयनयोः असावस्याः स्मों वपुधि बहुलश्चन्द नरसः । । (३३) प्रियंवद ! एहि संविधामः । (३४ ) अस्तौदमार्य पुत्र ! अस्तौदम् । मनसश्च रसायनानि रसस्य वीर्य स्य अयनानि चाधानानि बाधिव्यथादिनाशकानि औषधानि उत्साहशक्ति प्रदानीत्यर्थः, रसो गन्हें रस: खादे तितादौ विपरागयोः । सङ्गारादौ वे वीर्ये देहधात्वम्बु पारदे । इति विश्व कोषात् । यज्जराव्याधि- विध्वंसि भेषजं तद्रसायनमिति भैषज्यरत्नावलीकृत तन्वबपनाच रसायमस्याय- मेवार्थः प्रमखते । वसन्तविजक वचम् । (३८) आविवाहति । विवाहसमयात् श्रा आरभ्येत्यर्थः, पाशब्देन सुप्- सुपेति समासः । स्थानावच्छेद गई वदन बने च, पुन: कालावच्छे दिऽपि शैशवे, तटनु तत्पथात् यौवने च खापहेतुर्निद्रालग्न नम श्रन्यया त्वजिन्नया स्त्रिया अनु- पाश्रितः अनालम्वितः अनुपभुक्त इत्यर्थः, एष रामबाहुस्ते तव उपधानं शिरीधान, मासीदिति शेषः, अधुनाऽपि तदस्तु, कि तदर्थमन्व धणेति भावः । रथी- • अस्तौदं वदेव भवति इत्यु वा उपाधानौकत्य खपिति इत्यर्थः । (२६) इयमिति । इयं गेहे रहे लौः श्रीः, नयनयोः नेवर या ·प्रथमोऽङ्कः। अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमणो मौक्तिकसर: किमस्या: न प्रेयो यदि परमसहस्तु विरहः ॥३९॥ प्रविश्य प्रतीहारी। देव ! उवविदो (३५)। रामः । अये कः। प्रती। प्रासमपरिचारो देवस्म दुम्म हो (३६) * ! रामः। [खगतम्। शुद्धान्तचारी दुर्मुखः, स मया पौरजानपदान् अपसर्पितु प्रयुक्तः । प्रकाशम्।] आगच्छतु । प्रतीहारी निकान्ता। [ प्रविश्य दुर्मुखः । स्वगतम्।] हा कध' सौदादेइए ईरिसं अचिन्तणिज्नं जणाववादं देवस्स कधइस, अहवा खिोओ क्खु ईदिसो मन्दभाअस्म (३७)। - (३५) देव! उपस्थितः । (३६) पासनपरिचारको देवस्य दुर्मुखः । (३७) कथ सौतादेव्या ईदृशमचिन्तनीयं जनापवाद देवस्य कृषि- ज्यामि, अथवा नियोगः खलु ईदृशी मन्दभागस्य । वर्तिः अमृतमयी बत्तिः अञ्जनशलाका पत्षि कज्जललेपनार्थ तूलिकाविशेषः, असतवत् नयनानन्द दायिनीत्वर्थः, असौ अस्याः प्रियाया: स्पर्श: वपुषि गाने बहुलः प्रचुर: चन्द नरसः, अयं काल अर्पित इति शेषः बाहुः शिशिरः शीतलः मसूण: उज्जलव मौक्ति कसरः मुक्तामाखा। इत्वम् अस्याः किं न प्रेयः प्रौति- कर यदि पर केवलं विरहन्तु असवः सीढुमशक्यः । शिखरिणी हत्तम् । * 'आसनी निकटस्थ: सन् परिचरति सेवते इति शासनपरिचारकः । + शुद्धान्त अन्तःपुरे चरति परिचरतीति। स्त्रागारं भूभुजामन्तःपुरं खाद- वरोधनम्। शुद्धान्तवावरोधश्च त्यमरः । चरण परीचितुम् । पप-पृष्ठत: सूप-गमने ।

·उत्तररामचरितम्। रामः। [सौता उत्खप्रायते।] हा अज्ज उत्त ! कहिं सि (३८)। अये ! सैवेयं रणरणकदायिनी चित्रदर्शनाद विरहभावना देव्याः वनोद्देगं करोति। [सम मङ्गमस्या: परमशन्।] अतं सुखदुःखयोरनुगुणं सर्वाखवस्थासु यद विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् स्नेहसारे स्थितं भद्रं तस्य समानुषस्य कथमप्येकं हि तत् प्राप्यते ॥४॥ (३८) हा पायं पुत्र ! कुन पसि । (४०) अथ चिरविरहनिपीड़िताया अभ्यस्तपरिदेवनायास्तदेकजीवितायाः प्रियाया वनवासे एवमेव विलपितानि पासन्नित्यनुध्यायन सर्व सामर्षसहकारण खीयसौभाग्यम् एतादृश्याच स्त्रिया गुणवर्णनं वाथयित्वा तस्या दुःखसन्तापादौन् अनुशोचति । अतमिति । विधा इतं भेदं गतं होतं भिन्न तस्य भावः ते भिन्नभावः तन्नास्ति यस्य तत् यत् भाारूपमनिर्वचनीयं वस्तु सुखदु:खयोः पत्युः अद्वैतम् अभिन्न समान पत्या समसुखदुःखमित्यर्थः, यत् सर्वासु अवस्थासु सुखेषु दुःखेषु चेत्यर्थः अनुगुणम् अनुकूलं, न च मुखेषु अनुकूलं दःखेषु च प्रतिकूलमिति भावः, यव यस्मिन् इदयस्य विषयाजनपरिरक्षणविनशनादिदुःखसन्तप्तयेत्यर्थः विश्रामः, यद्धि जीवितालम्बनमिति भावः यसिन रस: अनुराग: रसो गन्ध रस:खादे निनादौ विपरागयोः । इति विश्वः। जरसा बाईकयन न हाब: न हरणीयः प्रकत्रिमत्वादखार्यकत्वाच हद्धेऽपि वयसि यत्र न प्रेमहानिरित्यर्थः । तथा कालेन समयेन जनस मौपे परिचयविस्तारीयो त्यर्थः पावरणस्य हृदावर- पास्य लज्जादः अव्ययादपगमात् परिणते परिपक्क संह एव सारः स्थिरांश: सारी वले स्थिरांशे च न्याय्य लौवं वरै विषु इत्यमरः । तस्मिन्, यत् स्थित, यथाकालेन दुग्धादर्जलांशापगमात् परिणते ने इसारे नवनीतमावाद्यवशिष्ट स्थात् वदवलज्जासङ्कोचादरपममानन्तरं परिणतनेहसारे रूपान्तरितं प्रियारूपं यद वस्तु स्थित मित्यर्थः, तस्य तादृशस्य शोभनस्य मानुषस्य मियारूपस्य एकमविच्छिन्न तत् मनःकल्पितं निष्पत्यू हमित्यर्थः भद्र' मङ्गलं, श्रेयसं शिवं भद्रं कल्यायो ·মঘমী:। । टुर्मु। [उपसृत्य । ] जअदि जअदि देशो (३८)। रामः। ब्रूहि यदुपलब्धम् (श)। दुर्मु। । उवञ्चुअन्ति देब पोरजाणबदा, विसुमरिदा अझै महाराअदसरहस्स (ष) रामदेएण त्ति (४०)। रामः। अर्थवाद (स) एषः, दोषन्तु मे कञ्चित् कथय, येन स प्रतिविधीयते। दुर्मु। । [सास्रम्। सुणादु देवी (४१)। [कर्णे] एव- मेवम्। रामः। श्रहह! तीव्रसंवेगो वाग्वजः । [इति मूर्च्छति।] दुर्म। श्रास्मसदु देवी (४२)। रामः। [आवस्य ।]] हा हा धिक परग्रहवासदूषणं यद् वैदेवाः प्रशमितमद्भुतैरुपायैः । (३९) जयति जयति देवः । (४.) उपस्तुवन्ति देवं पौरजानपदाः, विस्मारिता वयं महाराजदश- घय रामदेवेनेति । (४१) मृणोतु देवः । (४२) आश्वसितु देवः । शुभमित्यमरः । कथमपि कथञ्चिदपि प्राप्यते । अपि अशक्य सम्भावनायां हि हि निश्चितम् । निर्दोषस्य परमपरिपूतस्यापि समानुषस्य निज प्रत्यूहशुभसङ्टन- अतीव दुर्घटमिति भावः। शार्दूलविक्रीडिम् वृत्तम् । (श ) उपलब्ध ज्ञातं, बुद्धिमनीषा को प्रज्ञा शेलुषी मतिः। प्रेचीमह ब्धि- चित् संवित् प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतना: । इत्यमर कोषात् । प): रूम ल्यर्थदशामिति कमणि षष्ठी। (स) किञ्चिदमुचितमिति बुडाा यत् कस्यचिदर्थ स्य निन्दाया: स्तुते वा घादः सोऽर्थवादः। भव तु स्तुत्य थवाद: गुचाकथनमित्य थैः ।

·४१ उत्तररामचरितम् । एतत् तत् पुनरपि दैवदुर्विपाका- दालक विषमिव सर्वतः प्रसृप्तम् ॥ ४१ ॥ तत् किमत्र मन्दभाग्यः करोमि। [विमुथ सकरुणम् ।। अथवा किमन्यत्। सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् । यत् पूरितं हि तातेन माञ्च प्राणांश्च सुञ्चता ॥ ४२ ॥ सम्प्रत्येव भगवता वशिष्ठेन सन्दिष्टम्। अपिच । यत् सावित्रैर्दीपितं भूमिपालैः लोक श्रेष्ठैः साधु शुद्धं चरित्रम् । मत्सम्बन्धात् कश्मला किंवदन्ती स्याचेदस्मिन् हन्त ! विनामधन्यम् ॥ ४३ ॥ हा देवि ! देवयजनसम्भवे ! हा वजन्मानुग्रहपवित्रीकृत- वसुन्धरे! हा जनकवंशनन्दिनि! हा पावकवशिष्ठा- रुन्धतीप्रशस्तशीलशालिनि ! हा रामैकजीवितै ! हा महा- - (४१) अद्भुतैराशयरग्निपरीक्षारूपैः । अलर्कः मत्त कुकुर। भूनकी भषक: वा स्वादलर्कस्तु स रोगित: इत्यमरः। तखेदमालक मत्तकुक्क रदंशजात- मित्यर्थः । प्रसृप्त व्याप्तम् । प्र+सृप ( गतौ)+त। कदाचिच्छरीरप्रविष्ट' कुक्क रविर्ष यथा मन्त्रादिना प्रति कृतमपि पुनरलक्षितरूपेण सर्वावयवेषु व्याप्त सत् बहु कालानन्तरं दारुविकाररूपेण पाविर्भवति तदिदं वैदहीगतं परग्रह- बासदूषणं अग्निपरीक्षादिना प्रतिकतमपि पुन: सर्दराज्याङ्गघु विसतं तदधुना सर्वथैवेदमप्रतिविधेयं नातमिति भावः । प्रहर्षिली कृत्तम् । (४३) सविता सूर्यः । सूर इत्यारभ्य भानुहंसः सहस्रांशुस्तमनः सविता रविरित्यमरः । तदीयः सूर्यवंशीथैरित्यर्थः । साध्विति क्रियाविशेषणम् । साधु अतिशयेन दौपितम् । कमला कलुपिता मलिना निन्दामयीत्यर्थः । अस्त्री पर पुमान् पाभा पापं किलिषकल्मषमित्याधमरकोषदर्शनाव । मालिनी.

·प्रथमोऽङ्कः। । रखवासप्रियसखि! हा तातप्रिये! हा स्तोकप्रिय- वादिनि ! कथमेवंविधायाः तव अयमीदृशः परिणामः । त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वय्यपुण्या जनोक्तयः । नाथवन्तस्त्वया लोकास्त्वमनाथा विपत्यसे । ४४॥ [दुर्मुखं प्रति । ] दुर्मुख ! ब्रूहि लक्ष्मणम्, एष ते नूतनो (ह) राजा रामः समाज्ञापयति। [कणे ] एवमेवम् । दुर्मु। कधदाणी अगिपरिशुद्धाए गवभपरिस्फुडिद- पवित्तरहु उलसन्ताणाए देईए टुज्जणवणादो एब अणज्ज अभवसिदं देवेण (४३) । रामः । शान्तम् । कथं दुर्जनाः पौरजानपदाः । इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः प्रजानां जातञ्च दैवाइचनीयवीजम् । यच्चाद्भुतं कर्म विशुद्धिकाले प्रत्येतु कस्तद्भुवि दूरवृत्तम् ॥४५॥ । (४३) कथमिदानीमग्निपरिशुद्धाया गर्भपरिस्फुटित पविवरघुकुलसन्ता- नाया देव्या दुर्जनवचनादेवमनायमध्यवसितं देवेन । Harayennai ( ४४ ) त्वयेति । त्वत्पुण्य : नगन्ति पविवाणीत्यर्थः त्वथि ननानाम् एतानि निन्दावचनानि बया जनाः, नाथ्यन्ते प्रायन्ते इति नाथा: अभीष्टपदार्थाः मङ्गलानीत्यर्थः तदन्तः सम्पन्ना भवन्तीति शेषः त्वं खयं मयि नाधे स्थिते सती. त्यर्थः भनाथा पशरणा सनी विपत्स्य ते विपन्ना भविष्यसि ? सर्वधा विगयों- ऽयं संसार: निर्विवेकश्च विधिरिति भावः । अनुष्टुपवत्तम् । (इ) नूतनः पदृष्टाश्रुतपूर्वचरित इत्यर्थः यतोऽखैतादृशी विसंवादिनी इत्तिर्यविदितसर्ववृत्तान्तीऽपि निरतिशय हवानपि सर्वथा निर्दोषां तद्वनौविता प्रियतमा जानकौं प्रति एवं नृशं समाज्ञापयतीति भावः । (४५) वचनीयस्य निन्दाया वीजं कारयम् । दूरदत्त दूरे खवायां वृत्त सम्पन्नम्। उपजातिवृत्तम् ।

·उत्तररामचरितम्। रामः। तद् गच्छ। दुर्म। हा देइ ! (४४)। [इति निष्कान्तः।। हा कष्टमतिबीभत्सकर्मा नृशंसोऽस्मि (क्ष) संवृत्तः। शैशवात् प्रभृति पोषितां प्रियां सौहदादपृथगाश्रयामिमाम् । छझना परिददामि मृत्यवे, सौनिको ग्रहशकुन्तिकामिव ॥ ४६ ॥ तत् किमिति अत्यर्शनीयः पातकी देवों दूषयामि। [सीतायाः शिरः खैरमुबमथ्य बाहुमाकर्षन्। ] अपूर्वकर्मचाण्डालमयि मुग्ध ! विमुञ्च माम् । श्रितासि चन्दननान्त्या दुर्विपाकं विषद्मम् ॥ ४७ ॥ 1 (४४) हा देवि! (क्ष) अतिबीभत्स्य ते अतिशयेन निन्द्यते इमिति वीभत्सं, कर्मणि पञ्। नधन्य तादृशं कर्म यस स तथोताः । नन् मानवान् शंसति हिनस्तीति दृशंसः। न+शन्स+अण् । (४६) सू प्रेरणे तुदादि ग+क्त= सून+भाप स्त्रौ सूना प्राणिमधस्थानं प्राणिबधश्च । सूनं सूना वा जीविका यस्य स सौनिक: मांस विक्रयो ( कसाइ इति भाषा)। रहस्य शकुन्तिकां क्षुद्रपक्षियौं ग्रहपालितपक्षिणीमिवेत्यर्थः । खगे विहङ्ल्यारम्ब शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तम कुन हिजा इत्याद्यमरः । रथोड़ता- (४७) अपूर्वेति। चण्डाल एव चाण्डालः, कर्मणा भाण्डालः कर्म- पाण्डालः, अपूर्वः पूर्वमोगा चरणस्याभावादिति भावः, यः कर्मचाण्डालस्तं तथोक्तं मां विमुञ्च परित्यज अतिनिष्करणं मामाश्रित्यैव तवेतादृशं दुःखमिति त्वं चन्दनवान्या चन्दनचमेण दुःखजनको विपाकः परिणामी यस्य ततधोक्तं प्राण संहारकमित्यर्थः विषद्रुमं विष श्रिवाऽसि । वं शीतलवीधन मां इदि ·प्रथमोऽङ्कः । । उत्थाय । हन्त विपर्यस्तः सम्प्रति जीवलोकः, अद्य पर्यवसितं जीवितप्रयोजनं ( क ) रामस्थ, शून्यमधुना जीर्णा- रण्यं जगत्, असारः संसारः, कष्टप्रायं शरीरम्। अशरणो. ऽस्मि, (ख) किं करोमि, का गतिः, क गच्छामि। अथवा, दुःखसंवेदनायैव राम चैतन्यमर्पितम् । मर्मोपघातिभिः प्राणैर्वनकोलायित स्थिरैः ॥४८॥ हा अम्ब अरुन्धति ! हा भगवन्तौ वशिष्ठविश्वामित्रो ! हा भगवन् पावक ! हा देवि भूतधात्रि! हा तात जनक ! हातात ! हा मातरः ! हा प्रियसख महाराज सुग्रोव! हा सौम्य हनुमन् ! हा परमोपकारिन् लङ्काधिपते विभीषण ! हा सखि विजटे! दूषिताः स्थ परिभूताः स्थ रामहत- अथवा को नामाहमेतेषामाह्वाने (ग) । केन। परिपालयसि मां पुनः प्रायन विषमिति न जानासीति महतो वे भान्दि- रित्यर्थः । (क) विपर्यतः विरुई परि सर्वत: अतः विक्षिप्तः। विरुद्ध परिणत इत्यर्थः अधुना सर्वमेव मे विषतुल्यं प्रतिभाति प्रियतमान्यपि वस्तूनि मे अमियापि नातानि किमधिकं जीवितमपि कष्ट जनकमिति भावः । अस्य प्रयोजनमद्य पर्यवसितं, सुखमेव जीवितप्रयोजनं मम तु सम्प्रति सर्वथैव तस्यासम्भवत्वादतः परं जीवनधारणं निषप्रयोजनमित्यर्थः । (ख) अशरणोऽस्मि अनवलम्बीऽस्मीत्यर्थः । हिणी सचिव: सखी मिधः प्रियभिष्या ललिते कलाविधावित्यर्थः या मे श्रासीत् तया विना अहं सवै. रेव जनैविरहितोऽस्मीति भावः । भरणं हरक्षिबीरिनि बादवः । (४८) मियते यमादाहतादिति मर्म, मृघातीर्मनिन् प्रत्ययः । जीवन- स्थानम् । ममणि आघातो विद्यते येषां तैस्तथीतस्तथापि स्थिरैः निशलैः प्रायः वज्र कोलम् अतिकठिन इत्यर्थः यो वजदण्ड स्तेनैवाचरितं न भग्नमित्यर्थः । अनी कठिनता प्राणानां यन्मर्माहता अपि न देहानिरवा इति भावः । (ग) रामइतकेन अतिपापकारित्वात् इतात्मना गमेणेत्यर्थः, अनादरे ·उत्तररामचरितम् । ते हि मन्ये महात्मान: कृतघ्न न दुरात्मना। मया ग्टहीतनामानः स्पृश्यन्त इव पाप्मना ॥४८॥ योऽहम् विश्वम्भादुरसि निपत्य लब्धनिद्रा. सुन्मुच्य प्रियरहिणी ग्टहस्य शोभाम् । प्रातस्फुरितकठोरगर्भगुर्वी कव्याझ्यो बलिमिव निघृणः क्षिपामि ॥ ५० ॥ [सौताया: पादौ शिरति कृत्वा।] देवि ! देवि! अयं पश्चिमस्ते रामस्य शिरसि पादपङ्गजस्पर्शः (घ)। [इति रोदिति।] [ नेपथ्ये।] अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम् (ङ) । कः। दूषिताः संसर्गादिना अपवित्रीकृता: परिभूतास्तिरलता अवमानिता: अथवा पक्षान्तरे, कोऽहं किमधिकारी अहमित्यर्थः । महमेतादृशः पापात्मा यत् तादृशानां पुण्य चरितानां महात्मनां नामापि मुखे कत्तुं न योग्यो- ऽस्मीति भावः। (५०) विशम्भात् प्रियतम इति विश्वासात् । समौ विश्वासविश्रभावित्य- भातन व्याघ्रादिभयेन स्फुरितः दी!च्छासिहदयेन सौ कम्पिका चल्य गत इत्यर्थः कठोरः पूर्ण: यो गर्भस्तेन गुर्वी मन्थरां गर्भवेदनोपगतत्वात मात्मपरिवादा) पलायितुम प्यचमामित्यर्थः । भाव्यं मांसमदन्तीति क्रव्यादः श्वापदा व्याघ्नादयः तेभ्य: बलिमिव ग्रासार्थोपहारमिव चिपामि ददामि। नाति घपा कणा यस्य स तथोताः। कृपा दयानुकम्पा खात् कारुण्यं करणा होत्य. मरः । प्रहर्षिणीहत्तम् । (छ) पश्चिमः शेषः । एतादृशः पविवात्मा वं यत्तव पादपङ्कजं मम शिरसि स्पर्शनयोग्यम् अत: शिरसा स्पृशामि, एष च स्पर्श: शेष: नाहमेतादृशस्त्र पादपकजस्य चिरोपभोगे समर्थोऽस्मीति भावः । (छ) अब्रह्मण्य विप्रायां वेदानाञ्चाविनाश्यानां नाशी नात इत्यर्थः ।

·प्रथमोऽङ्कः। ! - रामः। ज्ञायतां भोः ! किमेतत् । [पुनर्ने पथ्ये।] ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम्। लवणत्नासितः स्तोमस्त्रातारं त्वामुपस्थितः ॥ ५१॥ रामः। आः ! कथमद्यापि राक्षसत्रासः? तद् यावदस्य दुरात्मनः कुम्भौनसौ पुत्रस्य समुन्मूलनाय शत्रुघ्न प्रेषयामि। [कतिचित्पदानि गत्वा, पुनः प्रतिनिहत्य।] हा देवि ! कथमेवंविधा गमिष्यसि । भगवति वसुन्धरे ! श्लाघ्यां दुहि- तरमवेक्षस्व जानकीम् (च)। जनकानां रघूणाञ्च यत् कृत्स्न गोत्रमङ्गलम् । यां देवयजने पुण्य पुण्यशीलामजौजनः ॥ ५२ । इति निष्कान्तः । सौता। हा सोन्म अज्ज उत्त ! कहिं सि। [सहसोत्याय।] हद्दी हद्दौ दुस्मिविणरणरणअविष्पलद्धाहं अज्ज उत्तं आंक- न्दामि। हद्दी! हद्दी! (छ) कध' एआइणीं मं परिसुत्तं अब्रमाण्यमबध्योजावित्यमरः । ब्रह्मणे विप्राय वेदाय वा साधु यत् तबदायम नास्ति ब्रह्मण्य वेदविहितं यत्र तदब्रह्मण्यम्। सर्वनाशप्राय उत्पाती जात इति भावः । तच्च प्रतिकर्तव्यमिति फलितार्थः । (५१) तीम: समूहः । (च) कथमेवंविधा गमिष्यसि । एवमज्ञात कारणा विश्वस्तनिद्राऽपि, अचिरेण तु वनगमनायाहुतास्मान् परित्यज्यापुनदर्शनाय असहायैव गमिष्वसौति नाव: मन्दभाग्या पुनस्तु मत्परित्यागात् अस्मात् वयादव नि:सहाया त्वमिति तत् किमव विधेयमित्याह भगवतीति । पृथिवीस हाया तिष्ठेत्यर्थः । (0) चक्षुषी निमौल्यैवेदमा पश्चात्तु उन्मौल्य दृष्टा च हाधिक हाधिक वधमेकाकिनौमित्यादि।

·उत्तररामचरितम् । उमित्र अज्ज उत्तो गदो, ता किं दाणी एदं, भोदु तस्म कुविस्मं जड तं पेक्वन्तो अत्तणो पहविस्मं । को एस्थ परि- जणो ? (४५)। [प्रविश्य दुर्मुखः । ] देइ! कुमारलक्खयो विमवेदि, सज्जो रहो, आरुहदु देईत्ति (४६) । सोता। इअमहं आरुझि। [उत्थाय परिक्रम्य ।] परिस्फरदि वि मे गभभारो, ता सणि गच्छम (४७)। दुर्मु। इदो इदो देई (४८)। सौता। णमो णमो तवोधणाणं, णमो णमो रहुउलदे- वदाणं, णमो णमो अज्ज उत्तचरणकमलाणं, णमो णमो सअल- गुरुश्रणाणं (४८)। इति निष्क्रान्ता: सर्वे! । इति चित्रकदर्शनो नाम प्रथमोऽङ्कः । (४५) हा सौम्य आर्य पुत्व ! कुवासि । हा धिक हा विक् दुःखप्र. रगरण कविप्रलब्धाहमार्यपुत्वमाक्रन्दामि । का धिक् हा धिक् कथम् एका- किनौं मां प्रसुप्तामुझिवा आर्य पुचो गतस्तत् किमिदानीमेतत्, भवतु तस्य कोपिष्यामि यदि तं प्रेक्षमाणा आत्मन: प्रभविष्यामि, कोऽव परिजनः ? । (४६) देवि! कुमारलक्ष्मणी विज्ञापयति, सज्जो रथः, भारोतु देवीति । (४७) इयमइमारोहामि। परिस्फुरतीव मे गर्भभारः, तत् शनै- गच्छामः । (४८) इत इती देवी। (४९) नमो नमस्तपोधनेभ्यः, नमो नमी रघुकुलदेवताभ्यः, नमो नमः भार्थपुचचरणकमलेभ्यः, नमो नमः सकलगुरुजमेभ्यः । amaramanand .

·द्वितीयोऽङ्कः। नेपथ्ये।] खागतं तपोधनाया: (क)। [प्रविश्य । अध्वगवेशा (ख) तापसी!] अये वनदेवता इयं फल कुसुमपल्लवायेण मामुपतिष्ठते (ग)। प्रविश्या । वनदेवता। अयं विकीर्य । यथेच्छ भोग्य वो वनमिदमयं मे सुदिवस: सतां सद्भिः सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवति । तरुच्छाया तोयं यदपि तपसो योग्यमशनं फलं वा मूलं वा तदपि न पराधीनसिह वः ॥ १ ॥ मर्पिय तण्डुलाः । क) म सुखेन भागतमागमनं, सुखस्व भागतं प्राप्तिर्वा । अध्वनि पथि गचतौति श्रध्वगा पथिका तदुपयुक्त: वेभी यस्याः श्रध्वनी नोऽध्वनोऽध्वन्यः पान्यः पथिक इत्यपि । (ग) अध्य: पह पूजायां पञ् न्यादित्वात् कुत्वम्। पूजार्थोपचारः दूर्वाहतादिः। मूल्ये पूजाविधावय इत्यमरः । श्रापः क्षीरं कुशाग्राणि दधि यवाः सिद्धार्थ कञ्चैवमष्टाङ्गाध्यं प्रकीर्तितम् । सिद्धार्थ श्वेतसर्षपः । रक्तविल्वाक्षतैः पुष्यः दधिर्वा कुशस्तिलैः । सामान्य: सर्वदेवा नामोऽयं परिकीर्तित इति देवीपुराणम् । रक्तवित्वं कुडुमं जाकाण इत्यप भाषा। अभाव दधिदुग्धादानसं वा प्रकल्पयेदित्याचारादर्शः। चन्दनीदक- संमिश्र दत्त्वार्य कुसुमं रवे: । मधुपर्क इत्यादि स्मृतिः। दधि सर्पिलं चौद्रं सिता चैतेश पञ्चभिः। प्रोच्यते मधुपर्कस्वित्यादि च शास्त्रदर्शनात् प्राक्काच- प्रथित पूजार्थट्रव्याप तान्य वगम्यन्त (१) यथेच्छमिति । इदं वनं वी युमाकं यथेच्छं यथारचि भीग्य मम घरस्येति नाभिलाषसोचः करणीय इत्यर्थः । कुत इत्यत आह अमिति, अयम् उपस्थित इत्यर्थः मे सदिवमः भवत् समागमात् शुभदिनमित्यर्थः कद- मखत्समागमात् सुदिवस इत्यह पुलामिति, सन्तीति सन्तस्तेषां सता प्रापिना पुस्येन मुक्तेन कथमपि दैवान महिलारणादित्यर्थः सहिः साधुभिः सङ्कः समा- ·उत्तररामचरितम्। ताप। किमत्रोचते। प्रियप्राया वृत्तिविनयमधुरो वाचि नियमः प्रकृत्या कल्याणी मतिनवगीतः परिचयः । पुरो वा पाहा तदिदमविपयामितरम रहस्सं साधूनामनुपधि विशुद्ध विजयते ॥ २ ॥ इन्च पविशतः। वन। कां पुनरत्रभवतीमवगच्छामि। नाप। आत्रेयो अस्ति। वन। आवेयि ! कुतः पुनरिहागस्यते, किं प्रयोजन वा दण्डकारण्खप्रवेशे? आमोभवति । अतः साधोसंवतः समागमाछपेग पुरखपरिपाकालेन अनुमीयते ज्ञायतेऽयं मे सुदिवस इति पालितार्थः । मदीय पुख्खीपचय सन्या कान् भवदा- गमनात् मयाध दुलभः साधुसेवाबहरः प्राप्त इति भावः । सत्य साधी विदा- माने प्रशस्तऽभ्यहिते च सदित्युमयवाप्यमरः । तरूपणं स्थाया तीयं जलं यदपि तपस्सी योग्यं फलं वा मूलं वा अशनं यत्किञ्चित् फलमूलादि सीज्यमनास्तीति आवः तदपि तपस्वियोम तप:साधनाय सुटुलभ ज मूलाद्यपीत्यर्थः इह बनी वी युष्याकं न पराधीनं युस्माकमधीनमेवेव्यथः । आत्मद्रव्य बत् यथासुखनु भुळे ति भावः । शिखरिणौहत्तम् । (२) समभ्यर्थ नपरितुष्टा तापसी वनदेवतायाः साधुत्वं प्रशंसति । प्रियेति । साधूनां सतां वत्तिर्वर्तनं खभाव इत्यर्थः प्राधेच बाहुल्येन प्रिया निरतिभयप्रीतिजनिका, वाचि वाकये नियमी व्यवस्था विनयेन शिष्टाचारविधिना मधुरः सुखदः, मतिबुद्धिः प्रकृया स्वभावेन कल्याणो जीवानां शुभकरी, परि. चयः प्रणयः अनव गौत: कपटादिदोषरहितत्वादनिन्दितः समधिकटप्तिसाधक इत्यर्थः । तत्तमात् पूर्वोक्तबहुलगुणवत्त्वादित्ययः पुरोऽयं पशाव पर वा अवि- पासित: अविपर्ययित रस: अनुरागी यस्मिन् तत् तथोक्तं नित्यप्रीतिकरमित्यर्थः अनुपधि अकपटं विशुद्ध सर्वथा निर्दोष साधूनामिद रइस्पं साधाररशेवमनि- वचनीयं चारतमित्यर्थः विजयते सर्वोत्कर्षेण वत्तते। कपटोऽस्त्री व्यानदमी- घसद्ध केतवे इत्यमरः । शिखरिणीदत्तम् ।

·द्वितीयोऽः। । आत्रेयी। अस्मिनगस्त्य प्रमुखाः प्रदेश भूयांस उौथविदो वसन्ति । तेभ्योऽधिगन्तुनिगमान्तविद्या वालमौकिपार्खादिह पर्यटामि ॥ ३ ॥ वन। यदि तावदन्येऽपि सुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्म वादिनं प्राचेतनमृषिं ब्रह्मपारायणाय उपासते, तत् कोऽय- मत्र आाया दीप्रवासप्रयासः (घ)। आले । तत्र महान् अध्ययनप्रत्यूह इति दीर्घप्रवासोऽङ्गी- शत: (ड)। कौशः? पाने तस्य भगवतः केनापि देवताविशेषेण सर्वप्रका- रागतं स्तन्य लागमात्रके क्यसि वर्तमानं दारकट्टयमुपनी- तम् । तत् खलु न केवलकृषीणामपितु सचराचराणां भूता- नामान्तराणि तत्त्वानि उपस्नेहयति (च)। (३) भनिनिति । अधिन् डकारण्य प्रदेश यांसी यड्व: उगी सामवेदान्तर्गतगानविशेषं विदन्तौति तथोक्तासाद्गीतविडांसः अगस्य प्रमुखाः अगत्यप्रभृतयो सुनयः इत्य य: बसन्ति तिष्ठन्ति, तेभ्यः निगमान्तविद्यां वेदान्त- विद्यामधिगन्तुमध्ये तु वाल्मीकिपाश्र्थात् वाल्मो के: सकाशादिह दण्डकारण्ये पच्च- दामि तेषामाश्रममन्विष्य भमानौत्य धेः। इन्द्रबजाइत्तम् । (घ) पुगश: प्राचीन: प्राचीनत्वाविशेषज्ञः प्रथितः पूजितश्च यो क्रम जमविषयकं वाक्यं वदति उपदिशतीति ब्रह्मबादी तं तथीतम्। प्रचेतसोऽपन्य पुमानिति प्राचैतसो बानीकि स्तम्। ब्रह्मणी वेदस्य पार अयनं यमन साही पावेदेषु सम्यगव्युत्पत्तिसाधनमित्य घे: तस्यै । (ङ) प्रत्यू ही विनः, विनोऽन्तरायः प्रत्यूह इत्यमरः । (च) दार कवयं शियम् पान्तराणि तत्त्वानि अन्तरिन्द्रियाणि गूढस्था- नानि पदमर्माणि इत्यईः ।

·उत्तररामचरितम्। वन। वन। अयि तयोर्नामसंविज्ञानमस्ति ? आने। तयैव किल देवतया तयोः कुशलवी इति नामनी प्रभावश्च प्राख्यातः । वन। कीदृशः प्रभावः ? आने । तयोः किल सरहस्यम्मकास्त्राणि आजका । सिद्धानि इति । अहो नु भोः! चित्रमेतत् । आने । तौ च भगवता वाल्मीकिना धानीकर्मवत्स- लता परिरह्य पोषितौ परिरचिती च, वृत्तचौड़कर्मणोच तयोः त्रयीवर्जमितरा विद्या: सावधानेन परिनिष्ठापिता:, समनन्तरच गर्भकादशे वर्षे क्षात्रेण कल्पेन उपनीय तौ त्रयोविद्यामध्यापितौ, न ह्येताभ्यामतिप्रदीप्तप्रज्ञाभ्यामस्मदादें सहाध्ययनयोगोऽस्ति (छ)। यत: वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव, तथा जड़े, न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिकरीत्यपहन्ति वा। भवति च पुनभू यान् भेदः फलं प्रति, तद् यथा प्रभवति शुचिलिम्बोदग्राहे मणिन मृदा चयः ॥४॥ (छ) वयौवज ऋग्यजुः सामेति वेदवयं वर्जयित्वा उपनयनात् प्राक वेदाध्ययनस्य अवैधत्वादिति भावः । स्त्रियाम् ऋक् सामयजुषी इति वेदा- जयस्वयौत्यमरः। चावण कल्पन धावण विधिना। अतिशयेन प्रदीप्ता.प्रज्ञा मेधा ययोस्ताभ्यां तथीनाम्याम् । (४) गुरुरध्यापकः प्राजे प्रज्ञावति शिष्य यथा विद्या वितरति ददाति, जड़ अल्पबुद्धावपि शिष्ये तथैव अविशेषेणैव इत्यर्थः वितरति । न तु तयोः प्राज्ञा- प्राज्ञयो ने शास्त्राधबोधे शक्तिं सासय करोति जनयति वा खलु वाक्यालङ्कार। निवेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खल्लित्यमरः । फलं प्रति पनः फले पुनः ·हितीयोऽङ्कः। ३ छन। अयमसी अध्ययनप्रत्यूहः । मात्ने। अथ अपरः कः? आत्रे। अथ स ब्रह्मर्षिरेकदा मध्यन्दिनसमये नदी तमसामनुप्रपन्नः, तत्र युग्मचारिणोः क्रौञ्चयोरेक व्याधन विध्यमानं ददर्श, आकस्मिकप्रत्यवभासाञ्च देवीं वाचमनु- ष्टुभेन छन्दसा परिणतामभ्युदैरयत् (ज)। मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाखतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमबधी: काममोहितम् ॥ ५ ॥ इति । वन । चित्रमानायादन्योऽयं नतनश्छन्दसामवत्तार: (झ)। रित्यर्थः तयीः भूयान् महान् भेटी विशेषो भवति । सत् तथाहि शुचि: खच्छी मणिः दर्शन प्रस्तारादिम्बिोदयाई प्रतिविम्बयहणे बथा प्रभवति समर्थी भवति मृदा स्मृत्तिकानां चयः स्तूपः तथा न प्रभवतीत्यर्थः । उपमाल झारः। हरिणी- इत्तम्। (ज) मध्यं दिनति अलुक षष्ठीसमासः, तदेव समयस्त थिन मध्याह्न. समबे इत्यर्थः। युग्मीभूय चरतो: मिथुनभावेन स्थित योरित्यर्थः। श्राकथिाक: अकस्मात् दृष्ट कारण विनापि सम्पद्य मानः प्रत्यवभास: प्रकाशी यस्यास्तां तथी- ताम्। छन्दसा पद्यरूपेण, छन्दः पद्येऽभिलाष चेत्यमरः । अभ्युदैरयत् उच्चा- यासार। (५) मा निषादेति । रेनिषाद ! वं शाश्वती: निरन्तरा: सना: वत्स- रान् चिरकालमित्यर्थः प्रतिष्ठा स्टिातिमाश्रयमित्यर्थः मा गमः न प्रापस्य सीत्यर्थः, ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठा इत्यादिश्रुतेरन्यत्र च काव्यशास्त्रादिषु तथैव प्रदर्शनात् । माश- ब्दयोगादतीतप्रयोगी, न अमागभश पार्षोऽयं प्रयोगः । न कदायित्व निरू- गमेकत्र वासं प्रापस्य सौति भावः । यत् यस्मात् त्वं क्रौञ्चमिथुनात् क्रौञ्चाभि- धेयवकइन्दात्, क्रौञ्चः कोच व इति भाषा । काममोहितं रममापमित्यर्थः 7 एक क्रौञ्चमवधीः इतवान् । (क) आम्नायते परम्पराक्रभेए अभ्यस्य ते इत्यानायो वेदतमात् तच्छन्दक ·उत्तररामचरितम्। । आत्रे। तेन खलु पुनः समयेन तं भगवन्तसावित शब्दब्रह्मप्रकाशमृषिमुपसंगम्य भगवान् भूतभावन: पद्मयोनि: अवोचत्, ऋषे ! प्रबुद्धोऽसि वागात्मनि ब्रह्मणि, तद् ब्रूहि रामचरितम्, अव्याहत ज्योतिराषं ने चक्षुः प्रतिभातु, आदाः कविरसि इत्युत्बान्तर्हितः अथ भगवान् प्राचेतसः प्रथम मनुष्येषु शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्त्तमितिहासं रामायणं प्रणि- नाय (ब)। हन्त तहि पण्डितः संसार: (ट)। आत्रे। तस्यादवोचं, तत्र महानध्ययन प्रत्य ह इति । वन। युज्यते। आवे। विश्रान्तास्त्रि, भद्रे! सम्प्रति अगस्त्याश्रमस्थ पन्थानं ब्रूहि। वन । इतः पञ्चवटीमनुप्रविश्य (5) गम्यतामनेन गोदा- वरीतौरण। इत्यर्थः अन्यो भिन्नोऽयं न तनोऽभिनवचन्दसालवतारः प्रशाशः इत्यर्थः उनुष्टुप्छन्द सो नियत प्रयोगात सम्यक् शुद्धाभावाचास्य न तव स्वनिर्देशः । (ज) आविस् सम्म खे भूत: शब्दरूपनमश: प्रकाश: अनुष्टुप छन्दोरुपैड ब्रह्माण: उदयो यस्मात् तं तथोक्तम् । पन, विशुनामिका मल योनि: उत्पत्ति- स्थानं तस्य स तथोक्तः ब्रह्मा इत्या थैः । प्रबद्धः प्रकार ज्ञानवान् । अव्याहतम् अप्रतिहतं ज्योतिर्यस्य तदृषिसम्बन्धि ते चतुः प्रतिसातु । अव्याहतं सत् ते ज्ञानचक्षुषो ज्योतिदुरवगाहनच्य / प्रविशतु प्रकाशयतु चैत्य यः। अन्तहितम् अन्तर+धा+क्तः। विवतः परियामः यथेदं जगत् ब्रहरी विवर्तः । (ट) इन्तति हर्षे, इन्त हर्वेऽनु कन्यायां वाक्यारम्भविषादयोरित्यमरः । लहि तदा संसार: पण्डि तो जात इति शेषः । अधुना स भगवान् जगदुद्धरणी प्रवृत्तः इति भावः । (ठ) पञ्चाना बटानां समाहार: पञ्चवटी, समाहारहिगुः । अश्वत्यो विलाचच वट धानपावशी ककः । शास्त्र पञ्चवटीत्युक्त वि। सा विद्यते ·CELEARNISATNAKES हितीयोऽक्षः। ५५ । ? प्रात्रे। [सवाष्या।] अपि एतत्तपोवनम् ? अपि एषा पञ्च. वटी? अपि सरिदियं गोदावरौ ? अपि अयं गिरिः प्रस्रवणः ? अपि वनदेवता जनस्थानवासिनी वासन्ती त्वम् ? (ड)। वास। अस्ति एतत् सर्वम् (ढ)। आत्रे। वत्से जानकि ! स एष ते वल्लभवन्धुवर्ग: प्रासङ्गिकीनां विषयः कथानाम् । खां नामशेषामपि दृश्यमान: प्रत्यक्षदृश्यामिव नः करोति ॥६॥ वास। [समयं गतम् । ] कथं नामशेषामित्याह । [प्रकाशम् । ] आयें ! जिन अत्याहितं सौतादेव्या: ? (ण) । आने। न केवलमत्लाहितं सापवादमपि। वास। कथमिव? आत्रे 1] एक्लेवम् । । [कणे यत्र सापि पञ्चवटी। बाहुल्ये नैतहटानां विद्यमानत्वात् सहनस्य पञ्चवटीति प्रसिद्धिरासीत्। (ड) अव सर्वले व अपि प्रश्नार्थ बोध कालव्य यम् । गर्दासमुच्चय प्रमशङ्का- सम्भावनाखपि । (ढ) असीति सताखी कारवाचकमन्य यम् । यदाय तत्तथैव इत्यर्थः । (६) प्रसङ्गायि तानां कथानां तब वाक्यानां विषयः प्रतिपाद्यः त्वया एवमेवमित्यादिप्रकारेण वर्णितः सम्प्रति तु प्रत्यक्षविषयीभूत इत्यर्थः स एष ते वल्लभः प्रियो बन्धुवर्ग: दृश्यमान: सन् लामैव शेषो यस्यास्तां तथोतां नाममावा. बशिष्टां मृतामपीत्यर्थः त्वां नः छायाकं प्रत्य दृश्यामिव साचादुपस्थि तामिद करोति । उपजातिवृत्तम् । (ग) अत्याहित ममङ्गलं प्राणहानिरित्यर्थः । अति ( अतिशयं )+श्रा (नीचैः)+धा (स्थापने)+ त । Deep depression, cause of deep depression. अत्याहितं महाभौतिः कर्म जीवान पक्षि चैत्यमरः ।

·ते অনামান। वास। अहह! दारुणो देवनिर्घात: (त)। [इति मूच्छति।] वास। हा प्रियसखि ! हा महाभागे ! ईदृशस्त निर्माण- रामभद्र! रामभट्र! अथवा अलं त्वया, आर्ये पात्रेयि! अथ तस्मादरण्यात् परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सौतादेव्या: किं वृत्तमिति काचिदस्ति प्रवत्ति: ? (थ)। आत्रे। नहि नहि। वास। हा कष्टमायारुन्धतीवशिष्ठाधिष्ठिते रघुकुल- गृहे, जीवन्तोषु च प्रवृद्धराज्ञीषु कथमिदं जातम् ? आत्रे। ऋष्यशृङ्गसत्रे गुरुजनस्तदा आसीत्। सम्प्रति परि. समाप्तं तद हादशवार्षिक सत्रम्, ऋष्यशृङ्गेण च सम्पज्य विस. र्जिता गुरवः, ततो भगवती अरुन्धती नाहं बधूविरहिताम- योध्यां गमिष्यामि इत्याह, तदेव राममाभिः अनुमोदितम् । तदनुरोधाभगवतो वशिष्ठस्य परिशुद्धा वाचो, (द) यथा वाल्मीकितपोवनं गत्वा तत्र वत्स्याम इति । अथ स राजा किमारमः सम्प्रति ? (ध)। (त) दैवक्रतवबाधावसदृशोऽयमाघात इत्यधैः । निर्घाती विद्युत्काबै- -राघात इत्यमरः । (ध) ते तव निर्माणस्थ सृष्टेभांगी विधावाऽवधावितोऽश ईदृशः ? एतदहनार्थमेव त्वं सृष्टासीरिति भावः। सुतरां निविवेकः निष्करुणाश्च विधा- नति अधुना तवीपालम्भनादिना म कोऽपि गुण इति भावः। प्रत्तिर्वाता। पार्ना प्रवत्तिई तान्त इत्यमरः। तद्विषयिणी कापि कथा यूयत इत्यर्थः । (द) तदनुरोधात् वशिष्ठेनीत मित्यर्थः । (4) भारभ्यते, क्रियत इत्यारम्भः कर्म का प्रारम्भोऽस्येति किमारमः कि कर्मा कस्मिन् कमथि व्याप्त इत्यर्थः । रानति हेतुगर्भसाधेपोक्तिः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। ५७ वास। श्रात्रे। तेन राज्ञा क्रतुरश्वमेधः प्रक्रान्त: । वास। अहह ! धिक परिणौतमपि (न)। आने। शान्तं पापम् । का तहिं यज्ञे सहधर्मचारिणी ? आत्रे। हिरण्मयो सीताप्रतिकृतिः । हन्त भोः (प)। वजादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ७ ॥ आने । विसृष्टश्च वामदेवानुमन्त्रितो मेध्योऽश्व:, उप- कल्पिताश्च यथाशास्त्र तस्य रक्षितारः, तेषामधिष्ठाता च वास। (न) सस्त्रीको धर्ममाचरेदिति स्मरणादश्वमेधादिषु च स स्त्रीकस्यैवाधि. कारात् अश्वमेधः प्रशान्त इति पात्र यवचने राज्ञः सस्त्रीकत्वमपि ध्वनितम् अत- एवैत हासन्तीवचनम्। परिणयान्तरमन्तरेण तादृशैयज्ञस्यासम्भवादिति भावः । न केवलं निरपराधा मे प्रियसखी निर्वासिता, दारान्त रोऽपि परिस्टहीत इत्या. क्षेपः । (प) हर्षविषादर्स हविस्मयोक्तिरियम् । तदेव वितणीति वज्रादपोत्या दिवक्ष्यमाणली। (७) वनादिति। बज्रादपि कठीराणि अति कठिनानि पक्षान्तरे कुसु- मादपि मृदूनि मृदुतमानि, यानि सौताया: पुष्पाघात दुःखमपि सोढुमशतानि प्राणेभ्योऽपि प्रिततरां निरतिशयर्सहभावितां दिर्दोषतया ज्ञातामपि तां भायो साधारणजननिन्दया परित्यक्त सहानीत्यर्थः लोकोत्तराणामलौकिक गुणवतां महतां जनानां चेतांसि हृदयानि विज्ञातु विशेषेण ज्ञातु क: अर्हति योग्यो भवति न कोऽपौति भावः । स्निग्धा सीता विसर्जितेति विषादः स्निग्धी रामो न निष्करुणः पापकारोति विश्वजनीन प्रवत्तिरेव प्रमाणमिति न्यायात् निर्दोषा. मपि साधारण जनविहितां सीतां विहाय महतो नि:स्वार्थता प्रजावत्सलता न्याचपरता च दर्शिता रामेणेति च हविषादहर्षविस्य यानां कारणम् ।

·उत्तररामचरितम् । वाम। आने। लक्ष्मणात्मजश्चन्द्र केतुः दत्तदिव्यास्त्र सम्प्रदायः चतुरङ्गसाधना- वितोऽनुप्रहित: (क)। [सने हकौतुकास्त्रम्।] कुमारलक्ष्मणस्थापि पुत्वः हन्त मातीवामि। अत्रान्तरे ब्राह्मणेन नृतं पुत्रमुक्षिप्य राज- 1 हारे, सोरस्ताड़नमब्रह्मण्यमुबोषितं, ततो न राजापराधमन्त- वण प्रजासु अकालमृत्यश्चरतीति आत्मदोषं निरूपयति करुणामये रामभद्रे, सहसैव अशरीरिणी वाक् उदचरत् (ब)। शम्ब को नाम बबलः पृथिव्यां तप्यते तपः । शौर्षच्छेद्यः स ते राम! तं हत्वा जौवय हिजम् ॥८॥ इति उप-श्रुत्वैव रुपाणपाणि: पुष्पक विमानमारुह्य सर्वा दिशो विदिशा (अ) शूद्रतायसान्वेषणाय जगत्पतिः सञ्च- रितुमारब्धवान्। (फ) अनुमन्वितः सन्त्र संस्थात:। मेधाय यज्ञाय हित: मध्यः यज्ञीय:: ध+ यत् । यहा मेध वधे । मध्यते बध्यते असाविति मध्य: यज्ञ वध्यः इत्यर्थः अश्वस्तुरङ्गः यज्ञीय तरङ्ग इत्यर्थः । उपकल्पिता निर्दिष्टा नियोजिता इत्यर्थः। अधिष्ठाता अधि अधिकत्वेन प्रधानत्वेन स्थाता स्थिनिशील: प्रधान- पदारूढः। अधिनायकः सेनापतिरित्यर्थः । दत्तः दिन्चानां अस्त्राणां सम्प्र. दाय: समूहो मै म तबीत: तथा चत्वारि अङ्गानि चैषां तेस्तथीकै: साधने: उपकरणैः इत्यश्वरथपादातरूपसै न्वैरित्यर्थः रक्षण साधनैरन्वितः अनुगत: अनु - प्रहित: प्रेरितः। हत्यश्वरथपादात सेनाझं साक्षतुष्टवामिति, निवर्चनोपकर- शानुन ज्यासु च साधनर्मिति चामरः । (ब) अव अस्मि नन्तर पत्रकारी । उरसो वक्ष सताड़नेन सहितम् । राज्ञः अपराध स्तम् एन्तरेण विना, अन्तरगत्य व्ययं तदनी गेन च अन्तराऽन्तरण युक्तः' इति हितीया। उद्वत्व रुपेण शरीरं नास्ति पस्या इति शरीरिणी म जिहादिसंयोगादुचारिता अपितु खयमुदचरत् उदतिष्ठत् । दैववाची उड्न तेत्यर्थः । (८) वषलः शूद्रः। शीर्षषि मस्त कावच्छेदे केयः कर्तनीयः । (भ) पायपाणि: खद्धहस्तः । कपाण: खने कुरिकाकोरपि योनि- ·द्वितीयोऽङ्कः। । वास। वास। शम्बूको नाम धूमपः शूद्रोऽस्मन्नेव जनस्थाने सपश्चरति, तदपि नाम रामभद्रः पुनरपि इदं (म) वनम् अल- हुयात् । पात्रे। भद्रे ! गम्यतेऽधुना। एवमस्तु, कठोरीभूतोऽयं दिवस: (य)। तथाहि कण्डूल हिपगण्डपिण्ड कषणोत्कम्येन सम्पातिभि. घंर्मन सितबन्धनैः स्वकुसुमैरर्चन्ति गोदावरीम् । छायापस्किरमाणविष्किरमुखव्याकष्टकौटत्वचः कूजत्लान्तकपोतकुक्कुटकुला: कूले कुलायद्रुमाः ॥८॥ नौति मेदिनी। पुष्पक पुश्चकनामकं प्रसिद्ध विमानं व्योमवानन् । व्योमयानन् । विमानो. ऽस्त्री व्योमयानमित्य मरः । दिदिशः पूर्वदक्षिणादरन्तर्गियो दिशः। दिशी मध्ये विदिक स्त्रियामित्य सरः । (म) अपि पत्र सम्भावनायाम् । गर्दासमुच्चयनशङ्कासम्भावनाखपि इत्य- मरः। द्वितीयमपि समुच्चयार्थकम् । (य) प्रचण्डात पतापादतिदुःसह इत्यर्थः । (८) कालेति । कूल गोदावरीतीरे स्थिता इति शेषः तथा छाया- यामपस्तिरमाणा: कोटनिष्कोषणार्थ तरुवल्कलेषु चचाघातं कुर्वन्त इत्यर्थः ये विष्किराः पचिण: । खगे विहङ्ग इत्याद्यारण्य नगौको बाजि विकिर वि विष्किार पतचव इत्यमरः । तैर्मुख : करणैावष्टा आकर्षणेन वहिष्कृताः कौटा: याम्य- स्तधोक्तास्वची वल्कलानि येषां ते तथोक्ता: तथा कूजन्ति शब्दं कुर्वन्ति शान्तानि भातपतापात् खेदमुपगतानि कपीतानां कुक्कि टानाञ्च कुलानि येषु ते तथोक्ताः कुखायद्रुमा: विहगावासभूततरवः । कुलायस्तु पुनान् स्थानमा स्यान् मचि. बास के इति मेदिनी। कण्ड्युतानां विपगण्डांपण्डाना करिक पोखभागानां, होम्यां मुखनासाभ्यां पिबन्तीति विपाः हस्तिनः ।। दन्तौ दन्तावलो इती हिर- दीऽनेकपो हिप इत्यमरः । कषणेन घषणन यः उत् कम्पः कम्पनं तेन, सम्पा- तिभिः समूहेन पतद्भिः तथा धर्मेण भातपेन संमितानि, विश्लेषितानि वन्ध ना नि ·उत्तररामचरितम्। ক্ষুলি এৰিল লিচা লন । विष्कम्भक: (र)। ततः प्रविशति सहयोद्यमाखनी रामभद्रः । रामः। रे हस्त दक्षिण ! मृतस्य शिशोईिजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनी कपाणम् । रामस्य गानमसि दुर्वहगर्भखिन्न- सीताविवासनपटो: करुणा कुतस्ते ? ॥१०॥ [अथ कथञ्चित् प्रहृत्य (ल)। ] कृतं रामसदृशं कर्म (व), अपि जीवेत् स ब्राह्मणशिशुः ? (श)। [प्रविश्य दिव्यपुरुषः। ] जयति जयति देवः । दत्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे सौवित: शिशुरयं, मम चेयमृद्धिः । वन्तानि येषां तैस्तथीती: ख कुसुमैः वर्मः स्यादातपे ग्रीष्मेऽप्युम खेदाम्भसीरपीति मेदिनी। गोदावरौं अर्चन्ति पूजयन्ति । अर्चन्तीति वादिगणौयाचंधाती: प्रयोगः। हत्तं शार्दूलविक्रीड़ितम् । (र) वर्णितानां वर्ष नीलानाच कधानामंशत: सहपत व निर्देशी विधाम्नः । सच अकादौ प्रयोज्यः । तथाहि, वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । सद्भितार्थन्तु विष्कम्भ आदावास्य दर्शित इत्यादि साहित्य दपणे। (१०) जीवातवे पुनरुज्जीवनाय । जीवातुरस्त्रियां भक्ष्ये नौविते जीवनौषध इति मेदिनी। रामस्येति, वं दुर्वहगर्भभारमन्थरायाः सौताया निर्वासनसमये स्य रामस्य गावम् अङ्गम् असि भवसि, ते तव करुणा दया कुत: ? भतिकठिनस्य रामस्यामलावयि करुणा न सम्भाव्यते एवेति भावः । बसन्ततिलक वन्तम् । (ल) दयाचित्तत या अति कष्ट नेत्य यः । (ब) अहं यादृशः क्रूर तादृशं क्रूरं कर्म छत वानित्यर्थः । (१) यदि न जीवति तदा वृधेदं हत्या कर्म इत्याशझावचनमेतत् । (११) दत्तति । यमात् क्वतान्तादपि दत्तम् अभयं ये न स तथीले भवनिमारक इत्यर्थः मृतस्य थियोः सञ्जीवनात् मम चीद्धारात त्वं यमादपि परि- ·हितीयोऽङ्कः । शम्बूक एष शिरसा चरणी नतस्ते, सत्सङ्गजानि निधनान्यपि तारयन्ति ॥ ११ ॥ रामः। इयमपि प्रियं नः, तदनुभूयतामुग्नस्य तपसः परिपाक: (घ)। यवानन्दाच, मोदाच, यत्र पुण्याच सम्पदः । वैराजा नाम ते लोकास्त जसा: सन्तु ते ध्रुवाः ॥१२॥ शम्बू । युभत्यादप्रसादोपाय एष महिमा, (स) किमत्र सपसा। अथवा महदुपक्वतं तपसा (ह)। बारी क्षम दूति भावः। कुती यमादप्यमयप्रदत्वमिति सद्दर्शयति, त्वयि दण्ड' धारयति दण्ड विदधतौति तस्मिन् तथोक्त सति अयं शिशुब्राह्मणपुत्रः सञ्जीवितः मम च इयन द्धिः समुन्नतिः । एष एवं देवत्व प्राप्तिहेतुकत्वादुपवत इत्यर्थः शम्बू कोऽहं शिरसा ते तव चरणी नतः नमस्कतवानित्यर्थः । नाहं ते उपकारी प्रत्युत संहारकत्वादपज्ञारक एक तत् कुतः अप्रियकारिणि एवं विनय इत्याह । सदिति । सत्सङ्ग जानि साधुसंखगजातानि निधनान्यपि मरणान्यपि तार- यन्ति उड्डारकारणानि भवन्तीत्यर्थः । साधुकृतं सर्वमेव कर्म हिताय भवतीति भावः । वसन्ततिलकं इत्तम् । (प) परिपाकः फलम् । (१२) यत्र लोकेषु आनन्दा: ब्रह्मानन्दविशेषा इत्यर्थः । आनन्दं ब्रह्माणी विहान् न विभति कुतश्चन । मोदाः प्रेमायः ब्रमणि पौसिविशेषा इत्यर्थः, यत्र च पुस्खा: पविचा: न पार्थिववत् कलुषिता इत्यथैः सम्पदः, विराजी ब्रह्मण इमे ते वैराना नाम ते जसाः तेजीनया नित्यालीकसम्पन्ना इत्यर्थः लोकाः ब्राखोका इति यावत् । ते तव सम्बन्ध ध्रु वाचिरपरिभोगयोग्याः सन्तु भवन्तु । एवम्भूतं ते तपसः फलमखिति भावः। अनुष्टुप्हत्तम् । (स) युधमन्यादानां युष्माकमित्यर्थः यः प्रसादः प्रसादः अनुग्रहस्तस्मादुपाय: भागमो घस्य स तथोता एष महिमा । कथितपदप्राप्तिरूपमाहात्मा युगमदनु. ग्रहेणैव लभ्यं न तपसः फलमिति भावः । () अथवा पक्षान्तरे वपस एवैतत् फलं यत्तवावागमनमिति तपसा महोपकारः कृतः।

·SAY उत्तररामचरितम्। अन्वेष्टव्यो यदसि भुवने भूतनाथः शरण्यो मामन्विष्यन्त्रिह वृषलकं योजनानां शतानि। कान्वा प्राप्त : स इह तपसां सम्प्रसादोऽन्यथा चेत् कायोध्यायाः पुनरुपगमो दण्डकायां वने व ? ॥१३॥ रामः । किं नाम दण्ड केयम् ? [सर्वतोऽवलोक्य । ] अां, (६) स्निग्धश्यामाः क्वचिदपरतो भोषणाभोगरूक्षाः, स्थाने स्थाने मुखरककुभो झाङ्गतैर्निराणाम् । .. (१३) तदेव विवृणोति, अन्वष्टव्य इति । भुवने वर्गमनपातालात्म के विजगति भूतानां प्राणिनां नाथः पतिः अतएव शरणे रक्षणे साधुस्त्रितापात्मक- संसारात् परित्राणार्थमाश्रयणीय इत्यर्थः । शरणं रचणे हे इति वैजयन्ती अतएव अन्वेष्टव्यः यत्नतः साक्षात्करणीयः मनुष्यरूपेण साक्षान्नारायणस्वमित्यर्थः इषखक शूद्राधनं, अनादर कः । मासन्विष्यन् साक्षात्कुर्वन् योजनानां शतानि कान्वा अतिक्रम्य इह सिन् प्रदेश यत् प्राप्तोऽसि भागतोऽसि, सतपसा तपो. निमित्तक इत्यर्थः सम्प्रसादः भवदनुग्रहः अन्यथा चेत् तन्नो चेदित्यर्थ: वो युधमाका- जन्ये व्यानामित्यर्थः अयोध्यायाः शतयोजनदूरवर्तिया: दण्ड काया वने दण्ड- कारणे पुनरुपगमः रावणादिबधानन्तरं पुनरागमनं व कुतः, न सम्भवेदवेत्यर्थः । अतस्तपस एवैतत् फलं यदन्वेष्टव्योऽपि भवान् मया इह प्राप्त इति भावः । मन्दाक्रान्ताहत्तम्। (१) अनुभूतखापि प्रतिस्मृतस्य द्रव्यस्य चिह्नदर्शनादिना यत् सरस्म तत्प्रतिपादकमिदम् । श्रां प्रग्या स्मृती वाक्येऽपौत्यमरः । (१४) खिग्धेति। कचित् कुवचित् दिशि स्निग्धाः मधुरा: नयनप्रीति- करा इत्यर्थः यथा स्यात् तथा श्यानाः श्यामवर्णाः, अपरत: अन्यस्यां दिशि औषणो यः श्राभोग: पूर्णता असीमविस्तार इत्यर्थः तेन रुक्षाः अस्निग्धाः नयन. ज्ञान्तिकरा इत्यर्थः, तथा स्थाने स्थाने निराणां मातैभर्भरशन्दै खरा: ध्वनिताः ककुभः दिशी येषां ते तथोक्ताः, दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरि- तर ता इत्यमरः । वथा तीर्थानि भूमिजलादः प्रभावाद्यदङ्ग तस्थानानि । प्रभावाद ताइ नः सलिलस्य च तेजसां परिग्रहान्मुनीनाञ्च देशानां तीर्थता मना । आश्रमाः मुनीनां निवासाः, गिरयः पर्वताः, सरिती नदाः, पर्चा ·हितीयोऽङ्कः। एते तीर्थाश्रमगिरिसरिहर्तकान्तारमिश्राः संदृश्यन्ते परिचितभुवो दण्डकारण्यभागाः ॥ १४ ॥ शम्बू । दण्डकैवेयमत्र किल निवसता देवेन, चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । त्रयश्च दूषणखरविमूहानो रणे हताः ॥ १५ ॥ येन सिद्धक्षेत्र ऽस्मिन् (क) जनस्थाने मादृशानामपि भौरुजानपदानामकुतोभयः (ख) सञ्चारी जातः । न केवलं दण्डकेयं, जनस्थानमपि । शम्बू । वाढमेतानि खलु सर्वभूतलोमहर्षणानि उन्मत्त- चण्डश्वापदकुल सङ्घल गिरिगह्वराणि जनस्थानपर्यन्तानि दौर्धारण्यानि (ग) दक्षिणां दिशमभिवर्तन्ते । । खाता: । धनुःसहखाण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दधरा गर्नास्ता: परिकीर्तिताः इति । बान्तारा: दुर्गमवत्मानि, महारण्य दुर्गम पथे कान्तारा: पुत्रपुस कमित्य मरः। तैर्मिया मिथिता युक्ता इति यावत् परि- चिता: पूर्वदृष्टा भुवः स्थानानि येषां ते तथोक्ता एते सन्म खस्था इत्यर्थः दण्ड - कारण्यख भागाः अशा: प्रदेशा इत्यर्थः संदृश्यन्ते विलोक्यन्त भयेति शेषः । मन्दाक्रान्तावत्तम। (१५) दूषणश्व खरच त्रिमूट च शेषोक्तः विशिरा इति नाम्ना प्रसिद्धः ते तथोक्ताः। अनुष्टुपहत्तम् । (क) चेन टूषणखरादिराक्षसनिधनेनेत्यर्थः । सिद्धानाम अणिमादि- सिद्धसुनिविशेषाणां चेव स्थानं तस्मिन् । (ख) नास्ति कुतोऽपि कारणात् भयं यस्मिन् सञ्चार स: । (ग) वाढमिति स्वीकारसूचकमव्य यम ओम् एवमित्यादिवत् । सर्वेषां भूतानां प्राणिनां लोमानि हर्षयन्तीति लोमहर्षणानि भयङ्कराणीत्यर्थः, उन्म- तानि अतएव चण्डानि उग्रतराणि यानि श्वापदानां हिंसपशूनां कुलानि जातयः सङ्खला पाकीर्णाः सौर्ण सङ्कुला कोणे इत्यमरः । सकुला कोणे इत्यमरः । गिरिगहरा येषां तानि तथोक्तानि, नमस्थानं पर्यन्तः शेषसीमा येषां वानि तथोक्तानि, दीर्धारण्यानि दण्ड कारखानि दूत्यर्थः ।

·ভৰৰমবিন। तथाहि निष्कूजस्तिमिताः कचित् क्वचिदपि प्रोचण्डसत्व खना: खेच्छासुप्तगभौरभोगभुजगवासप्रदीप्ताग्नयः । सीमानः प्रदरोदरेषु विलसत्खल्याम्भसो याखयं दृष्यद्भिः प्रतिसूर्यकैरजगरखेदद्रवः पोयते ॥ १६॥ पश्यामि च जनस्थान भूतपूर्वखरालयम् । प्रत्यक्षानिव वृत्तान्तान् पूर्वाननुभवामि च ॥१७॥ [सर्वतोऽवलोक्य । ] सर्वथा प्रियारामा हि वैदेही प्रासोत, एतानि तानि नाम कान्ताराणि, किमतः परं भयानक स्यात् (घ)। । (१६) क्वचित् कुवचित् प्रदेश निष्क जाः पक्ष्यादीनामपि ध्वनिरहिताः स्तिमिता निश्चलाश्च । एतेन सिंहव्याघ्रादिश्वापदसञ्चारी ध्वन्यते । काचिदपि प्रोचण्डा पामिषालाभाद्रौद्रतरा: सत्वानां श्वापदाना खना: शब्दा बासु तात- धोकाः, क्वचिच्च खेच्छया मुप्तास्तथा गमीरा अपरिमेया भोगा: शरीराणि येषां ते तथोक्ता ये भुजगा अजगरा:, भीग: सुखे धने चाहे: शरीरफणयोरपीति विश्वः । तेषां त्रासै विषमयै रित्यर्थः प्रदीप्ता: प्रज्वलिता अग्रयो यास तास्तथीना:, तथा प्रदराणां भूविदाराणां विदीर्णभूखण्डानामित्यर्थः उदरेषु मध्येषु गर्तमध्येषु इत्यर्थः विलसत् स्वल्यमम्मी जलं यास ताः, प्रहरी रोगभेदे स्यात् विदारे भर- भङ्गयोरिति मेदिनी। धोकाः सीमानो भागा इत्यर्थः विद्यन्ते इति शेषः । एदेन भुवः प्रचण्डात पतापशुष्कात्वं व्यज्यते । यासु सीमम इत्यर्थः दृष्यतिः पिया- सातः प्रतिसूर्यकैः ककलासैरजगराणाम् पातपशान्त्या निद्रितानां पूर्वोत्तानों वृहत्सर्माणामित्यर्थः खेदद्रवः धर्मवारि, खेदस्तु खेदने घमें इति मेदिनी। पीयते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (घ) मा विशेषेण रम्यते अस्मिन् इत्याराम उपवनं (पा+रम+घञ्) प्रियः पारामी यस्याः सा तथोक्ता वनदर्शनीतसुका दूत्यर्थः । पारामः खादुप- वनं कचिमं वनमेव यदित्यमरः। पत्र लक्षण्या वनमावञ्च बोद्धव्यम् । कान्ता- राणि महारण्यानि, कान्तारोऽस्त्री महारण्ये विले दुर्गमवत्म नौति मेदिनी । ।

·द्वितीयोऽङ्कः। । चास। त्वया सह निवस्यामि वनेषु मधुगन्धिषु । इति हा रमते सीता हस्तस्याः स तादृशः ॥ १८॥ अकिञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दु :खान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥१६॥ शम्ब। तदलमभिर्दुरासदैः। अथैतानि मदकलमयूर- कण्ठकोमलच्छविभिरवकीर्णानि पर्यन्तैः अविरलनिविष्ट. जौलबहलच्छायतरुणतरुपण्डमण्डितानि असम्मान्तविविध- मृगयूथानि पश्यतु महानुभाव: प्रशान्तगम्भौराणि मध्यमा- रण्यकानि (ङ)। एतानि तानि सौतथा सह सया प्रोत्या दृष्टानि इत्यर्थः किं वस्तु अत: परम् एभ्यः अधिकं भयानकं स्वाभवेत्। सौता विना अद्य स काल मेव तत् दुःखा. स्पदमिति भावः। (१८) लयेति । अहं नया सह नधुगन्धिषु कुसुमलधुसुरभिषु वनेषु निवत् स्यामि, न ने राज्यादिसुखषु प्रयीज नमिति भावः इति उक्त त्ययः हा शोकावेगसूचकध्वनि: सीता रमते मानन्दं प्रकाशितवती । तस्याः सने हा मयि प्रतिस्तादृशः बासौदिति शेषः । मदक सुखा सौता पासीदिति भावः । (१६) अकिञ्चिदिति । न किञ्चित् सुखकरं कुर्वाणोऽपि प्रियजनः कैवलं सौख्यः दर्शनसनसन्माषणादिमाव जनित: सुखप्रवाहैरिति भावः । अकारणनैव सुख जनकलेनेत्यर्थः दुःखानि शरीरिवादपरिहायान् संसारसन्ता- पानित्यर्थः अपीहति निवारयति । तत् तस्मात् यो ननः यस्य प्रियः स हि तस्य किमपि अड्तमनिर्वचनीयमित्यर्थः द्रव्यं वस्तु । (ङ) भथ रामस्य उत्कण्ठां लक्षयित्वा सा च वनस्य कठोरताजनिति शुद्धया पुनस्तदुपशमार्थ कठोरतां परित्यज्य सिग्धत्वं बीते तदित्यादिभिर्वक्ष्य. माण वचनैः। तदिति। तत तस्मात् एभिः दुःखनासायते एभिरितिः दुरा. सदै:खोत्पादकै जर्जीवानामातपलान्त्यादिसूचकैर्वन विवरणैरित्यर्थ: अलं निष्पयी- जनम् । अथ पुनर्वाक्यारम्भे पश्यतु महामाग एतानि प्रशान्त गम्भौराणि मध्यमारण्यानि। प्रशान्त त्वं गम्भीरलञ्च ख्यापयति । सति । मदद ·ভৰামহিন । इह समदशकुन्तानान्तवानौरवीरुत्- प्रसवसुरभिशातखच्छत्तोया वहन्ति । দৰাহিয়াভৰলুনি- स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निभरिण्यः ॥ २० ॥ अपिच । दधति कुहरभाजामन भल्लू कयूना- मनुरसितगुरूणि त्यानमम्ब कतानि । মিমিৰসেয: ত্রান মন্ত্রীলাল इमदलितविकीर्णग्रन्यिनिष्यन्दगन्तः ॥ २१ ॥ हर्षेण कला मधुरं कारवं कुर्वन्तः ये मयूरास्तेषां प्रफुल्लाजातिव्यथैः वारका- तहत् कोमला सुन्दरी छविः कान्नियेषां तैलयोनौ पर्यन्तैः परिसरैः अवकौनि व्याप्तानि, तथा भविरलं खाद गिवि बधा तथा निविष्टा रिकता भएका नौलेन बहला गादश्यामा प्रगाढ़ा इत्यर्थः काया वेषां वे तधीलारूपाय नवा- नाश्च समधिकवीम्यादिवसा नानीहरा इत्य ध; ये तरूपहा मोरहश्रेष्ठासगड, तानि भूषितानि, तथा असम्भान्तानि अयादितिबाल खचहान्टचराणि विवि- धानां कृमाणां पशूनां यूथानि वेषु नानि तपोमाजि। (२०) इह भाखिन् प्रदो जव्यनारखमागे धन्यः समः उहः शाकुन्तैः पक्षिभिः आक्रान्तानाम् अधिष्ठिकानां वालोरवीनुमा वेवालालां मसः पुष মূৰৰীঘি জ্বীলি গ্রীকালি মীনালি ধানি লিলি বালি গালি थासां तास्तथोनाः, तथा फलराणां फल सब्हाना परिणामाद्धेतीः प्रशामा: श्यामवर्णाः ये जम्बनिकुञास्तेभ्यः सूखलनेन पतन मुखराणि शब्दायमानानि सुरोणि खोतांसि बहवः प्रवाहा यामां तारुपीताः, निरिखी नदी बदन्ति गच्छन्ति। शन फलानां परिणामः शञानां श्वावं लानां पलने चहेतुः । मालिनीवृत्तम् । (२१) वतीति । पत्र असिन्नरण्यप्रदेश कुरमाजी गवरस्थिताना भन्न कयूना तरुणमल्लू कानाम, अनुरसितेन प्रतिध्वनिना गुरूणि हिगुणितानि इत्यर्थः अम्बूकतानि सनिष्ठीवध्वनयः, भल्लू का कि शौयादिवसात निष्ठीदनसहितं ध्वनि कुर्वन्ति । अम्बू कावे समिष्ठीवमित्य मरः । स्त्यानं बाई ति । अपरमल्ल क- शब्दशनया क्रोधात् अविरत धुल्कारसहितं ध्वनि कुर्वन्तौति भावः । तथा भल्ल कौनां वृचविशेषाणां शिशिरः शीतलः कटुस्तौद्रः कषायः सुरभित्र, कटुतिका ·हितीयोऽङ्कः । रामः । [सवाध्यस्तम्भम् ।] भद्रः शिवास्ते पन्थानो, देवयानं प्रतिपद्यख पुण्येभ्यो लोकेभ्यः (च)। शबू। यावत् पुराणब्रह्मवादिनमगस्त्यमुषिमभिवाद्य शाश्वतं पदमनुप्रविशामि। [इति निष्क्रान्तः।] रामः। एतत्तदेव हि वनं पुनरा दृष्टं यस्मिनभूम चिरसेव पुरा वसन्तः । भारण्यकाच सहिपहप रताः खधले सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसना: ॥ २३ ॥ अपिच । एते त एव गिरयो विरुवन्मयूरा- स्तान्ये व मत्तहरिणानि बनवलानि । S कषायान्तु सौरभ प प्रकीतिता प्रति हलायुधः । तथा हस्तिभिनंदसायिक भिरित्यर्थः। दन्तीत्याद्यादम्य इभः स्तम्बरमः पद्मोत्यमरः । दलिता मर्दिशा विकीर्ण परितो विनिताश या ग्रन्धयः पापोत्यर्थः ताहां निधन्दस्य निसवस्य सत्यर्थः गन्धः स्वायते वईते मदगन्मिश्रितः सन् हिगुणीभूय परितः प्रसर- भौति भावः । एतदपि रामस्य मन:प्रसादनार्थ वर्णितम् । मालिनीवत्तम् । (च) रामस्य तु सौताविरहशोकावेगः एभिरपि शब्ब कवचनं प शामित:, अपितु एकाग्रतया दईित एवेति स कचिडाप्प स्तम्भयित्वा शर विचजति शिवा इति । ते तव पन्थानः शिवाः सुखजनका: सन्विति शेषः, धुरखेभ्यः पविबेग्यो लोकेभ्यः स्वर्गलोकेभ्यः इत्यर्थः भागसमिति शेषः, देवयानं रख प्रतिपद्यख प्रान हि भारीहयेत्यर्थः । (२२) एतदिति । तदेव प्रियया सह पूर्व मुख्नेनाध्युषितम् पा पुन ८ःख करमित्यर्थः एव हनम् अद्य पुनर्स्ट टम् । यसिन वने इत्यर्थः पुरा पूर्व चिर- मेव बहुकालं व्याप्येत्यर्थः वयं सौता लक्षण: अक्षञ्चेत्यर्थः वसन्तः कृतनिवासा अतएव खध रता हिश्च सहस्थाच पारण्य का वानप्रस्थाश सन्तः सांसारि. केषु एकदैव मनुष्यजन्मलभ्येषु सर्वेषु सुखेषु इत्यर्थः रसज्ञा अभूम पाखादज्ञा भासन् । अवास्माकं मुखभीगानां परा काष्ठा नाता इति भावः। टङ्गाराद्री नले वीर्य मुवणे विषशक्रायोः। भाखादे च रसं पाहुरिति शब्दार्थवः । वसन्त विलकं वचम् ।

·उत्तररामचरितम्। आमञ्जुवञ्जुललतानि च तान्यमूनि नौरन्धनौलनिचुलानि सरित्तटानि ॥ २३ ॥ मेघमालेव यशायमारादपि विभाव्यते गिरिः प्रस्रवण: सोऽयं यत्र गोदावरी नदी ॥२४॥ अस्यैवासीन्महति शिखरे ग्रधराजस्य वास- स्त स्याधस्ताइयमपि रतास्तेषु पोटजेषु । गोदावयाः पयसि विनतश्यामलानोकही- रन्तःकूजन मुखरशकुनो यत्र रम्यो वनान्तः ॥२५॥ ( २३ ) एत इति । ते एव पूर्वपरिचिता इत्यर्धः एते गिरयः पर्वताः । सान्धव पूर्वदृष्टानौत्यर्थः मत्ता: प्रफुल्ला हरिणा येषु तानि तथीतानि वनस्थखानि । लानि च ममणादिनोपभुक्तानीत्यर्थः अनि सम्म खयौनि पा सम्यक् मञ्जवी मनोहरा व जलता अशोक वक्षा बेषु तानि तथोक्तानि, वञ्जुलोऽशोके इत्यमरः । नौरन्धा निरवकाशा निविड़ा इति यावत् नीला नीलवर्णा निचुला वानीरा जलवेतस इति यावत् येषु तानि तथोक्तानि । वानीरे कविभेद स्थानिचुल: स्थल वेवस इति शब्दार्णवः। सरितत ठानि दृश्यन्ते इति शेषः । वसन्ततिलक (२४) पारादपि समीपादपि । भारादित्यव्ययम् । पारारसमीपयो- रिति विश्वः । अनुष्टुपचम् । (२५) अस्यैव गिरी: प्रसवणस्येत्यर्थः महति विशाले शिखरै रङ्ग, शिख. शरोऽस्त्री द्रुमाग्रेऽद्रिश्टङ्गे पुलककक्षयोरिति मेदिनी। रघ्राणां दाक्षिणात्याना शकुनि इति भाषा। राजा ध्रराजः तस्य, राजाहः सखिभ्यटजिति टच प्रत्ययः। गरुडात्मनस्य पिटसखस्यास्मत्पूजितस्य भटायुष इत्य घे: वास पासी. दिति भीषः। तस्य तदास स्वाधस्तानिनप्रदेशे वयमपि तेषु पूर्वाध्युषितेषु पर्पोट- जेषु पतनिर्मित कुटौरषु रताः स्थिताः । यव यस्मिन् प्रदेश गोदावया: पयसि विनतानां फलभरावनतानां श्यामलानामनीकहानां वृक्षाणां श्री: शोभा यस्मिन् स तथोक्तः, तथा मुखराः शब्दायमानाः शकुनाः पक्षिणः। शकुन्तिपक्षिशकुनि- शकुन्त शकुनहिजा इत्यमरः । येषु स तथोक्त: अतएव अन्तमध्ये कूनन् प्रति. ध्वनित इत्यर्थः रम्यः सुदृश्यसुश्राव्य मुसब्यवादिना मनोहर इत्यर्थः वनान्तो वनम, अन्तः स्वरूपे नाश ना स्त्री शेषे पन्तिकै विषु इति मेदिनी। दृश्यते इति शेषः । मन्दाक्रान्तावत्तम्।

·इतौ योऽङ्कः। 42 आ, सदवैव सा पञ्चवटी, यत्रातिचिरनिवासेन विवि- धविश्वम्भातिप्रसङ्गसाक्षिण: (छ) प्रदेशाः, प्रियायाः प्रिय- सखौ च वासन्ती नाम वनदेवता प्रतिवसति, तत् किमिद- मापतितमद्य रामस्य (ज)। सम्पति हि चिरोहगारी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः कुतश्चित् संवेगान्निहित इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूढग्रन्थिः स्फुटित इव हृन्ममणि पुन- घनीभूतः शोको विकलयति संमूळयति च ॥२६॥ तथापि तान् पूर्वसुहृदो भूमिभागान् पश्यामि। [निरूप्य।] अहो अनवस्थितो भूमिसनिवेश (झ)। तथाहि (छ) पा इत्यभिज्ञाने । विविधानां नानाप्रकाराणां विशम्माण विश्वास- मनितानां पतिप्रसङ्गानां लज्जासोचादिवर्जित विखक्षणप्रेमालापविहारादीनां साक्षिणः ट्रष्टारः पाधारभूता इत्यर्थः । (ज) का विपदुपस्थितेयमित्यर्थः । (२६) चिरोहेगेति । चिरादुद्देगं हदयदाहमारमत इति चिरीदेगा- रम्भी सर्पकुक्क रादिविषयस्येव कालान्तरपरिणामीत्यर्थः तीव्रः अत्युग्रः विषरसः विषद्रवः, रसो गरे रस: खादै तिक्तादौ विपरागयोः । टङ्गारादौ द्रवे वीय देहधात्व म्बुपारद इति विश्वः । प्रसृत व सर्वाक्यवेषु व्याप्त इव । अस्त्रविशेषस्य शकलः खण्डः, शकलं त्वचि खण्डे स्याद्रागवस्तुनि बस्कल इति मेदिनौ। कुतश्चित् स्थानादागत्येति यावत् । संवेगादतिवेगाग्निहित इव अन्तः प्रविष्ट इव । हदेव मम जीवनस्थानं तखिन् रूढ़ी नाव: ग्रन्थिः स्फोटवन्धः पुन: संहित इत्यर्थः ब्रणः पुनः स्फुटित इव यस्य स तथोनाः व्रणः स्फोटक: स्फटित इव विदीर्ण पूर्व । यहा हृन्ममणि रूढ़यन्थिः नातसन्धिः कदाचिदि- दारणानन्तरम् । एवं पुनर्घनीभूत: पूर्वापेक्षया पुनः सान्द्रीभूतः सम्प्रबद्ध इत्यथैः शोक: प्रियाविरजं दुःख मां विकलयति व्याकुलौ करोति संमूळयति च सम्मोहयति विवशं करीतीत्यर्थः । सम्प्रतीत्यस्य सवैरेव वाक्यैः सहान्वयः ।। शिखरिणौउत्तम । (क) पूर्वपरिचितानित्यर्थः । अवस्थान्तरित इत्यर्थः । मूमिसंस्थान भूमिभाग इत्यर्थः। पुरा यादृशं भूमिसंस्थानं दृष्टं अधुना म तथा भवस्थित मित्यर्थः । ।

·उत्तररामचरितम् । पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्षितिरुहाम् । बहोटं कालादपरमिव मन्य वनमिदं निवेश: शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढ़यति ॥२७॥ हन्त परिहरन्तमपि (ज) मामितः पञ्चवटीन हो बला. दपकर्षतीव। [सकरुणम् । ] यस्यां ते दिवसास्तया सह मया नीता यथा खे रहे यसम्बन्धिकथाभिरेव सततं दीर्घाभिरास्थीयते । एक: सम्प्रति नाशितप्रियतमस्तामद्य रामः कथं पापः पञ्चवटीं विलोकयतु वा, गच्छत्वसम्भाव्य वा ॥२८॥ (२७) पुरा यव सरिता नदीनां सोतः प्रवाई: असीदिति शेषः, अधुना तव पुलिनं सैकततटमस्तीति शेषः। क्षितिरुहां वृक्षाणां वनविरलभावो विप. ध्यास वैपरोल्यं यातः । धनतास्थाने विरलत्वं विरलतास्थाने घनत्वं सञ्जात- मित्यर्थः । बहो: कालात् परमित्यर्थः दृष्टमिदं वनम् अपरमिव अन्यद् वनमिव मन्ये अनुभवामि । कथ नेदमपरं कथं वा पूर्वदृष्टमिदमिति निर्णय इत्याह निवेश इति । शैलानाम् अनति परिवर्तनत्वात् पूर्वावस्थानामित्यर्थः निवेशः संस्थान कत्र्त इदं तद् वनमिति बुद्धिं द्रढ़यति दृढ़ीकरोति । अन्यथा ज्ञानानुप. पत्तिरिति भावः। शिखरिणीवत्तम् । (अ) परिहरति त्यजतीति :परिहरन्तं त्यजन्तम्। मा पञ्चवटौं परि. व्यज्य गच्चतमपीत्यर्थः । (२८) यस्यामिति। यस्यां पञ्चवक्ष्यामित्यर्थः स्खे रहे यथा स्वीय रहे इव, यद वा यथा तथैवैवं साम्ये इत्यमरः । ते दिवसाः तथाविधमुखदिनानी- त्यर्थः तया मप्रियया सह मया नीता यापिता:, दीर्घाभि: प्रशंसा बाहुल्याहि. तारिताभियं तसम्बन्धि कथाभिर्यत्पञ्च वटी कथाभियाँ पञ्चवटी तया मया च इति शोषः आस्थीयते भाद्रियते। सम्प्रति नाशिता नाशार्थ विसृष्टत्यर्थः प्रियतमा प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा माया येन स तथोक्तः अतएव अद्य एक: प्रियाविरहित इत्यर्थः पापः पापात्मा रामः तां चिरसहचरीभूतामित्यर्थः पञ्चवटौं कथं वा विलोक्यतु कथ वा असम्भाव्य असमाहृत्य गच्छतु प्रियाया: सम्बन्धवत्वात्तदा- हतत्वाञ्च मिया पञ्च वटी, अत: सा सुख करो, किन्तु यत्सम्बन्ध बत्त्वात् पञ्चवटी ·द्वितीयोऽङ्कः। ७१ [प्रविश्य । शम्ब कः।] जयति देवः । देव ! भगवानगस्त्यो मत्त: श्रुतभवत्सन्निधान: (ट) त्वामाह, परिकल्पितविमानाव- तरणमङ्गला (ठ) प्रतीक्षते वत्सला लोपामुद्रा, सर्वे च महर्ष- यस्तदेहि सम्भावयास्मान्, (ड) अथ प्रजविना (ढ) पुष्यकेण खदेशमुपसङ्गम्याश्वमेधाय सज्जो भविष्यसौति। रामः। यथाज्ञापयति भगवान् । शम्बू । इतस्तहि देवः प्रवर्त्तयतु पुष्यकम् । रामः। भगवति पञ्चवटि! गुरुजनानुरोधात् क्षम्य तामतिक्रमो (ण) रामस्य । शम्ब। देव ! पश्य पश्य । कूजत्कुञ्ज कुटौरकौशिकघटाघुल्कारवत्कोचक- स्तम्बाड़म्बरमूकमौकुलिकुल: क्रौञ्चावतोऽयं मिरिः । प्रिया सा स्मृता, अत सा दु:खकरीत्ये कैव पञ्चवटी तद्दर्शनेन सौताबरणकारह- तया दु:खाय च सुखाय च भवतीति अवावस्थानमितीगमनं वै तदुभ यमणि अशक्यं रामति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (ट) मत्तः मन्मुखादित्यर्थः श्रुतं भवतः सन्निधानं तव अत्रागमनमित्य र्थः येन स तथोक्ताः । (ठ) परिकल्पितानि हौतानि विमानादवतरणकालोचितमजखानि मङ्गलद्रव्याणि मङ्कलजनकदूर्वाचतादिवस्तूनि यया सा तथोक्ता । (ङ) आगमनेन सम्मानयेत्यर्थः । (ढ) प्रकाटी जवी विद्यते यस्य तेन महावेगवतेत्यर्थः । (या) अतिक्रम: विनयातिक्रमः । (२६) कूजन्तीनां शब्दायमानानां कुञ्जकुटीरकौशिकघटानां कुञ्जस्थित- पेचककुखाना, कौशिको नकुले व्यालग्राहे गुग्गुलुशक्रयोः । कोषज्ञोलू कयोश्चैव विश्वामित्रमुनावपौति मेदिनी। ये घुत्कारा धुद इत्या कारका रवास्त इन्तसहि- शिष्टा ये कीचकस्तम्बाः वंशविशेषगुच्छाः ( स्तम्बः-भाड़ इति भाषा)। कोचको दैत्यभिट्ट वाताहतसखनवंशयोरिति मेदिनी। तेषाम् आडम्बरेण वादितशब्देन, ते हि कीचकवंशाः युयें खनत्यनिलीद्धता इति छिद्रान्तर्गतवत्कारभन्दादस्यित- ·७३ उत्तररामचरितम्। एतस्मिन् प्रचलाकिनां प्रचलतासुद्दे जिताः कूजितै- कहलन्ति पुराणचन्दनतरुस्कन्धेषु कुम्भौनसाः ॥२६॥ জামিল एते ते कुहरेषु गझदनदगोदावरीवारयो ঘানিলীবিলীলামন্তৰা: প্রীষীনী কম্বিন্যা। अन्धोऽन्यप्रतिघातसङ्गुलचलतकल्लोलकोलाहले. कृत्तालात इमे गभीरपथस: पुण्याः सरिसङ्गमाः ॥ ३० ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे । इति पञ्चवटी प्रवेशी नाम हितीयोऽङ्कः। लोषकशब्देनेत्यर्थः। बाड़म्बरस्तु द स्याडर्षे तूर्यस्खनेऽपि च । मायोजनेन শুল্ক হ্মা সুলশান । इति कोषः। सूका: वासान्निःशब्दानि मौकुलि- कुलानि वायसमूहा यतिन् स तथोक्तोऽयं क्रौञ्चावती नाम गिरिः विद्यते इति पोषः। एकट्टा बलिभुम् ध्वाजी मौकुलियसोऽन्यदिति मेदिती। एलन्मिन् गिरी प्रचलतामिलस्त ती धावतां प्रचलाकिनां मसूराणा, प्रचलाकिसितापान शिखाबलगतव्रता इति विकाण्ड शशेषः । कूजितैः शब्दः उजिता उदगं प्रापिताः व्याकुला इति यावत् कुम्भौनसा: सर्पविशेषाः, कुम्मोनमः क्रूरसपें स्त्रियां लवण- आसरौति मेदिनी। पुराणचन्टगतककन्धेषु उद्देलन्ति पलायनार्थ चञ्चला: सन्तः जई गच्छन्तीत्यर्थः । उत्पूर्वकभ्वादिगणीयवेधातोः प्रयोगः। रीति- यातष्विति पाठ रोहिणतरुषु वटवक्षेषु । शार्दलविक्रीडितं वृत्तम् । (३०) एत इति । कुहरषु गहरेषु गङ्गदं यथा तथा नदतीति वत्सधोक्तम् भव्य भव्यक्तशब्दवदित्य धे: गोदावया वारि जलं येषु तेथीता: गोदावरी- नलकल्लोलितकुहराः, मेवै: श्रालम्बिता पाश्रिता मौलयः शिरांसि येषां ते तधोक्ता असएव नौलामिशिखराषि श्यामश्राङ्गाणि येषां ते तथोक्ताः एतेन तेषां मह- दौन्नत्यं सौन्दर्यञ्च सूचितं, ते एले पूर्वानुभूता दक्षिणा दक्षिणदिग्वर्तिनः चौपी- भूतः पर्वताः सन्ति । तथा अन्योन्यप्रतिघातेन परस्पराघातप्रतिघातेन सङ्गुलं ससंघीभं यथा तथा चलन्ती गच्छन्ती ये कल्लीलास्तरङ्गास्तेषां कोलाहलै: कलकख- शब्दैः चाखा उत्कटाः, उचाल उत्कटे श्रेष्ठ विकराले सवनम इति मेदिनी। मभौरमगाधं पयो वैवां वे तथोक्ताः पुण्याः पवित्राः सरित्सङ्गमाः नदीसग्नि पावाः। शार्दूलविक्रीडितं वत्तम् ।

·अथ तृतीयोऽङ्कः ततः प्रविशति नदोहयं तमसा मुरला च । ! तमसा। सखि सुरले ! किमसि सम्भ्रान्तेव ? मुरला। भगवति तमसे ! प्रेषितास्मि भगवतोऽगस्त्यस्य यनमा लोपामुद्रया सरिहरा गोदावरीमभिधातु, जानास्येव यथा बधूत्यागात् प्रकृति, अनिर्मिन्त्री गभौरत्वादन्तY ढधनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥ १ ॥ तेन च तथाविधेष्टजनकष्टपातजन्मना (क) प्रकर्षगतेन . (१) पनिर्भिन्न इति । गभीरत्वात् गाम्भीर्यात् गाम्भीर्यातिशयवशादित्यर्थः अन्तर् अन्तःकरणे गूढ़ा गुप्ता घना अतिशयिता व्यधा पीड़ा यस्य स किन्तु अनि - भिन्न: मनसी निभेदं न गतः अप्रकाशित इत्यर्थः रामस्य करुणो रस: सौता- वियोगजन्यशीकसम्भार इत्यर्थः, पक्ष गभीरत्वात् अतिनिनवलस्थितत्वात् अन्त- मध्ये गूढ़ा गुप्ता घना अतिशयिता व्यथा निर्भिद्य वहिर्गमनार्थमभिघाती यस्य स तथोक्तः अनिभिन्नः पानानिर्भेदं न गतः अप्रकाशित इत्यर्थः, अतएव पुटे अन्तर्निरुद्धमृदादिपाकपावे पाक: अग्निज्वालया पचनं यस्य स तथोक्तः सन् प्रतिकाशते प्रतिभातीति तथोक्तः पुटे पच्यमान इत्यर्थः रसः पारदः इव नातः भन्तरे दयमानस्य पारदस्य सन्ताप व रामस्य मनसः सन्तापातिशय इति भावः। अव रमशब्दस्य श्लिष्टत्वात् सपना मालङ्कारः । रसव करणविप्र- लन्भाख्यः पङ्गार: अङ्गित्वेन बनते, विप्रलम्भ रतिः स्थायी पुनः सम्भोग हेतुक साहित्यदर्पणात् । (क) तथाविधस्तादृशा दृष्टजने प्रियजने यः कष्टस्य अनिष्टस्य पात: पतन संघटनमिति यावत् नया स जन्म उत्पत्तिर्य स्ख तेन सौतानिवासनसदेनेत्यर्थः । Mara ·उत्तररामचरितम्। दौर्घशोकसन्तानेन (ख) सम्प्रति अतितरां परिक्षीणी राम- भद्रः, तमवलोक्य कम्पितमिव (ग) मे हृदयम्, अधुना च प्रतिनिवर्तमानेन रामभद्रेण नियतमेव पञ्चवटीवने बधूसह- निवासविसम्भसाक्षिण: (घ) प्रदेशा द्रष्टव्याः, तेषु च निसर्ग- धौरस्यापि एवं विधायामवस्थायाम् अतिगम्भीराभोगशोक- क्षोभसंवेगात् (ङ) पदे पदे महान्ति प्रमादस्थानानि शङ्क- नौयानि (च) रामभद्रस्य, तद्भगवति गोदावरि ! तत्र वया सावधानया भवितव्यम् । वौचौवातैः शोकरक्षोदशीतैराकर्षद्धिः पद्मकिञ्जल्कगन्धान्। मोहे मोहे रामभद्रस्य जौवं खैरं खैरं प्रेषितेस्तर्पयति ॥२॥ (ख) दोघेण बहुकालव्यापिना शोकसन्तानेन निरवच्छिन्नशीकपरम्पर- येत्यर्थः । (ग) रामस्यानिष्टाशयेति भावः । (घ) बध्वा सौतया साबै सहनिवासे एक बावस्थाने यो दिसम्भः खश्चन्द चेष्टितं तस्य साक्षिणो द्रष्टार:, निर्जनत्वात् सौतारामयोः परस्परमसचित- चेष्टितानि यत्र अभूवन्नित्यर्थः । (ङ) अतिगम्भौर: प्रगाढ़ः पाभोगः प्रसरी यस्य साथी यः शोकस्तेन यः चोभः मर्मणि भाघातस्तस्य संवेगात् प्रावल्यात् । (च) प्रमादस्थानानि, प्रमादः अनवधानता व व्याकर्तव्यबुद्धिराहिय महदनिष्टमिति यावत्तस्य स्थानानि उत्पत्तिस्थानानि कारणानीति यावत् । সুজুলীয়ালি মুঞ্চালীঘালি। रामस्य महान्ति अनिष्टानि सम्भविष्यन्तीत्यनु- मन्यामहेइति भावः । (२) वीचौति । शीकराणामम्ब कणानां चोदेन चूर्णसम्पण शौते: शीतलैः पद्मकिचल्वगन्धान कमलके शरसौरभान भाकर्षद्धिः पाकृष्य वशिः खैरं स्वैरं मन्द मन्दं यथा स्यात् तथा प्रषितैः प्रेरितैः तव वीचौवातेस्तरङ्गवायुभिः रामभट्रस्य जीवं जीवनं मोहे मोहे प्रतिमुग्धावस्थायां तर्पय पोषय। विधौ रोट। इतीति सुरलामुखेन अगस्त्य पनद्या वाक्य समाप्तिसूचकमव्ययम् । चिनी।

·तीयोऽङ्कः। ७५ तम। उचितमेव दाक्षिण्य रहस्य, सञ्जीवनोपायस्तु मौलिक एव रामभद्रस्याद्य सन्निहितः (छ)। मुर। कथमिव ? श्रूयताम्। पुरा किल वाल्मीकितपोवनोप- कण्ठात् परित्यज्य गते लक्ष्मणे, सौतादेवी प्राप्तप्रसववेदना आत्मानम् अति दुःखसंवेगानङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती, तदैव तत्र दारकइयं प्रसूता, भगवतीभ्यां पृथ्वीभागीरथीभ्यां अभ्युपपन्ना रसातलञ्च नौता, स्तन्यत्यागात् परेण च तहारकहयं तस्याः, प्राचेतसस्य महर्षगङ्गादेवी खयमर्पितवती (ज)। मुर। सविस्मयम् । ईदृशानां विपाकोऽपि जायते परमागतः । यत्रोपकरणीभावमायात्येवंविधो जनः ॥ ३ ॥ सम। इदानीन्तु शम्ब कवृत्तान्तेनानेन सम्भावितजन- स्थानागमनं रामभद्रं सरयमुखाटुपश्रुत्य भगवती भागीरथी, (छ) दाक्षिण्यम् आनुकूल्यम् । मौलिक: मूलीमूतः रामस्यैतादृशशीक- मोहादिकस्य बत् मूलं कारणं तदेव अद्य शोकमोड़ादेरपनीदनकारणं रामस्य निकटवर्तीत्यर्थः । सौता अद्य रामस भतिनिकटे वर्तते इति भावः । (ज) उपकण्ठात् समीपात् । प्रसूता प्रसूतवती, वर्जरितः। अभ्युप- पन्ना अनुग्रहीता। तस्याः सौताया: । प्राचैतसर वालीकः। परखचो. याटकसम्पदानाभावात षष्ठीनिदेश: न चतुर्थी । (३) ईदृशानामिति । ईदृशानां रामसदृश परमातचरितानामित्यर्थः विपाकोऽपि दमाविर्य योऽपि परमादभुत: असाधरण इत्यर्थः । यत्र विपाके एवंविधः पृथ्वीभागौरथौवाबौकिसदृशो नन: उपकरणौभावम् उपकारित्वम् बायाबि प्रायोति उपकरणार्थ सहायो भवतीत्यर्थः । -- ·उत्तररामचरितम्। यदेव भगवत्या लोपामुद्या न हादाशङ्कितं तदेवाश च सीतासमेता, केनचिदिव ग्रहाचाग्व्यपदेशेन (झ) गोदावरी विलोकयितुमागता। सुर। सुविचिन्तितं भगवत्या, राजधानीस्थितस्य खलु- तैस्तैर्जगतामाभ्युदयिकैः कार्येा पृतस्य नियताश्चित्तविक्षेपाः, अव्यग्रस्य पुनरस्य (अ) शोकमाहितीयस्य पञ्चवटौप्रवेशो महाननर्थ इति, तत् कसिदानी सीतादेव्या रामभद आश्वासनीयः स्यात्। उक्तमेव भगवत्या भागीरथीदेव्या, यह वयजन- सम्भवे सौते, अद्य खलु आयुमतोः कुशलवयो दशजन्म- संवत्सरस्य संख्यामङ्गलग्रन्थिरभिबध्यते, (ट) तदात्मन: पुरा. ঃ নানী আল বালমি দমবনাম জুলি तारमपहतपाप्मानं देवं वहस्तावचितैः पुष्पैरुपतिष्ठव। च त्वामवनिपृष्ठवर्तिनौमस्मत्प्रभावाइनदेवता अपि द्रक्ष्यन्ति, किं पुनमा इति, अहञ्च आज्ञापिता, तमसे! त्वयि प्रशष्ट- प्रेमैव बर्वत्सा जानकौति, अतस्त्वमेवास्या: प्रत्यन्तरीभवेति, (ठ) साहमधुना यथादिष्टमनुतिष्ठामि । (झ) ग्रहाचारव्य पदेशन रहकर्मच्चलेन । (ज) श्राभ्युदायिकरुन्नतिसाधकः बहुभिः प्रजाहित करव्यापारैरित्वर्थः । चित्तस्य विलेपाः विविदितु क्षेपाः बहुधा नियोगा: प्रजाकार्थेषु एव व्यापृतत्व- मित्यर्थः । नियता: नियन्त्रिता: अवश्यम्भाविन: अतः शोके न अवकाश इति भावः । अव्ययस्य पुनः, सम्प्रति अविक्षिप्तचित्तस्ये त्यर्थः । (८) संख्यार्थः वयःकालनिरूपणार्थ: मालार्थ य हस्ते धारणौये सूने गन्धिः यमिनस संख्यामजयन्थिः वयःसंख्याधग्रन्थि बन्धनाबसर इत्यर्थः अद्य प्राप्तः । (ठ) पुराणपुरं पुरा भवं श्वशुरकुलानां प्राग्भवं श्वशुरं वशुराणाम् पादि- ·तौयी। मुर। अहमप्यमुं वृत्तान्तं भगवत्यै लोपामुद्रायै निवे. दयामि, रामभद्रोऽप्यागत एवेति तर्कयामि। तम। तदियं गोदावरीङ्गदानिष्कम्य । परिपाण्डुदुर्बलकपोलसुन्दर दधती विलोलकवरोकमाननम् । करुणस्य मूर्तिरथवा शरीरिणी विरहव्यथेव वनमति जानको ॥ ४॥ मुर। इयं हिसा। किसलयमिव मुग्धं बन्धनाहिप्रलून हृदयकुसुमशोषौ दारुणो दीर्घशोकः । उलपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव धर्म: केतकीगर्भपत्रम् ॥ ५ ॥ पुरुषमित्यर्थः । भानवस्य मनीरुभूतस्य । द्रक्ष्यन्ति द्रष्टुं शक्ष्यन्ति । तरीभव सहचारिणीभव । (४) परिपाण्डित्यादि। परिपाण्डू दुर्भरप्रियपरित्यागशीकाभिभवात् पाण्डवौँ दुर्बलौ च चौणौ च कपोलो गण्डौ यस्मिन् तत् तथोक्तं तथापि सुन्दरं मनीहरं तथा विलोला संस्काराभावात् चलखिनी कबरी केशपाय: यछिन् सत् सोनाम भाननं मुखं दधती धारयन्ती नानको जनकनन्दिनी सौता कर- खस्य मोकस्य मूर्तिः पाचतिरिव मूर्तिमान् शोक इवेत्यर्थः अथवा शरीरिणी मूर्तिमतौ विरहव्यथैव वनमेति पागच्छति । इत्त मञ्जुभाषिणी । (५) शरदिनः भरकालभव: धर्मः भातपः, धर्मः स्यादातप ग्रीमेऽप्युभ- दामोरपीति मेदिनी। कैतक्याः कैत कहक्षस्य गर्भपवं कुसुममध्यमतदल- मिब, हृदयं कुसुममिव वत् भीषवतीति तथोक्ता दारुणः दुःसह इत्यर्थः दीर्घ- शोकः दीर्घकालव्यापी भोक: प्रियविरहजः सन्तापः झुग्धं मनोहरं बन्धनात् चन्तात् विप्रलूनं विच्छिन्न किसलयं नवपल्लवभिव अस्याः सौताया: परिपाण्ड, भाण्डवणे चामं वशं शरीरं, ग्लयनि ग्लानिं पापयति । इत्त मालिनी ।

·उत्तररामचरितम् । इति परिक्रम्य निष्क्रान्ते । विष्कम्भकः । [नेपथ्य । ] प्रमादः प्रमादः (ड)। ततः प्रविशति पुष्पावचयव्यग्रहता (ड) सकरुणौत- सुक्यमाकर्णयन्ती सीता। सौता। अह्महे, जाणामि पिअसही मे वासन्दौ वाह- रदि (१)। पुननेपथ्ये । सीतादेव्याः खकरकलितैः शल्लकोपलवा. रग्रे लोल: करिकरमको यः पुरा पोषितोऽभूत् । सोता। कि तस्म (२)। युननेपथ्ये । बध्वा साई पयसि विहरन् सोऽयमन्येन वेगा- दुद्दामन हिरदपतिना सन्निपत्याभियुक्ताः ॥ ६ ॥ (१) अही, जानामि प्रियसखी मे वासन्ती व्यारहति । (२) किं तस्य ? (ड) प्रमादः अनिष्टापात:। (ढ) पुष्याण कुसुमानामवचये चयनकाये व्यग्री व्याप्ती इलो यस्था: सा. तघोता। (६) पुरा पूर्वस्मिन् काले अंग्रे सम्म खे लोलः पल्लवग्रहणार्थ चञ्चल: य:: करिकरभकइतिभावकः, करमकोऽत्र शावकमाववाचकः । सौतादेव्याः स्खकरकलिते: स्वहसन अवचितैः शल्लकौनां तदाख्यानां वक्षविशेषाणां पल्लवाग्रे: अग्रपवैः पोषित: पालितः अभूत सोऽयं करिकरभकः वध्वा साच निजस्त्रिया सह पथसि जले बिहरन् क्रीड़न् अन्येन अपरेण केनचित् उद्दामेन उच्छुलेन मतेनेच यः हिरदपतिना गजपतिना वेगात जवेन, दर्यादिति पाठे बलगर्वात सन्निपत्य कुतोऽपि समागत्य अभियुक्त: पाक्रान्तः । मन्दाक्रान्ता वृतम् ।

·हतीयोऽङ्कः।
1
!
सीता। [ससम्भ में कतिचित्पदानि गत्वा। ] अज्ज उत्त !
परित्ताहि परित्ताहि मम तं पुत्त। [विचिन्त्य । इहो
हद्दी ताईज्जेव चिरपरिचिता' अक्खराई पञ्चवटीदंसणेश
मं मन्दभाइणी अणुरुन्धन्ति, (ण) हा अज्जउत्त ! (३) [ इति
मूर्छति।]
[प्रविश्य तमसा। ] वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि।
[ नेपथ्य । ] विमानराज अवैव स्थीयताम् ।
[सौता। समाखस्य ससाध्वसोकम्पोल्लासम् । अाहे (त)
जलभरिदमहत्थणि दगम्भौरमंसला कुदो णु एसा भारदी?
णिग्योसभरन्तकरणविवरं मंपि मन्दभाइणी झत्ति उस्सा-
वैदि (४)।
[तम। सस्मितासम् । अयि वत्से !
-
(३) आर्यपुत्र ! परिवायख परित्रायख मम तं पुत्व कम् । हा धिक
हा धिक् तान्ये व चिरपरिचितानि अक्षराणि पञ्चवटीदर्शनेन मा मन्दभागिनी-
मनुरुध्यन्तहा पुच !
(४) अहो नलभूत मेघस्त नित गम्भीरमांसला कुती नु एषा भारती ?
निर्धीषधियमाण कर्णविवरा मामपि मन्दागिनों झटिति उच्छास्यति ।
(ण) ससम्ममं ससाध्वसम् । सम्भमः साध्वसेऽपि स्थात् संवेगादरयोर.
पौति मेदिनी। अक्षराणि भन्मुखोक्षारितानि पदानीत्यर्थः, अनुरुध्यन्त अजु-
सरन्ति । अभ्यासवशात् अधुनापि उच्चरन्ति ।
(त) जलभृतस्य नलपूर्णस्य मेघस्य स्तनितमिव गर्जितमिव, गम्भौरा धौरा
मांसला वीर्यवती एषा भारती वाणीत्यर्थः तु वितके कुतः कस्मात् प्रभावात
उत्पन्न त्यर्थः । झटिति शीघ्रम् उच्चासयति नौवयति रामदर्शने भामां जन य.
वीति भावः।

·उत्तररामचरितम् । किमव्यक्तेऽसि निनदे कुतस्त्येऽपि त्वमौदृशौ। स्तनयिनोमयूरोव चकितोत्कण्ठिता स्थिता ॥ ७ ॥ सौता। भवदि! किं भणासि अपरिप्फुड़त्ति। मए उण सरसंजोएण पञ्चभिप्राणिदं, अज्ज उत्तो जेव वाह- रदि (५)। तम। श्रूयते, तपस्थतः किल शूद्रस्य दण्डधारणार्थ- मैवाको राजा जनस्थानमागत इति । सौता। दिहिया अपरिहोणराअधम्मो क्खु सो रात्रा (६)। नेपथ्ये । यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बन्धवो मे यानि प्रियासहचरश्विरमध्यवासम् । নালি নালি অলিফি गोदावरौपरिसरस्य गिरेस्तटानि ॥ ८॥ (५) भगवति! किं भणसि अपरिस्फु टेति । मया पुनः खरसंयोगन नत्यभिज्ञातम्, भाष्यपुत्र एव व्याहरति । (६) दिध्या अपरिहीनराजधर्म: खलु स राजा। दिध्या भाग्यन अपरिहौन: अपरित्यक्तः राजधर्मों येन स तथोक्तः यथाशास्त्रमनुष्ठितराजकार्य:, दैववशात् विरहविधुरोऽपि राजधर्मान्न विचलित इत्यर्थः । (७) किमिति । स्तनयिनीर्मेघव, अम मेघी वारिवाहः सनयिन वखा- इक इत्यादामरः। निनदे शब्दे मयूरी इव कुतस्ये कमादपरिज्ञातस्थाना- दागतेऽपि भव्यक्ते अपरिस्फुट कस्यावमिति अनिश्चित निनद, विमानराज अनेक स्थीयतामित्येवंरूपे शब्द इत्यर्थः किं कथम् ईदृशी चकिता चञ्चला उत्कण्ठिता उत्सुका च स्थिता । (८) यत्र ति। यत्र तटेषु द्रुमा बचा अपि, तथा मृगाः पशवोऽपि मे नम बन्धवः बहुकालमेकत्रावस्थानाद प्रणयिनः, यानि सटानि प्रियया सह घर- ·সুনীয়া। ८१ सौता। [दृष्ट्वा । ] हा कधं पहादचन्दमण्डलावण्डरपरि- क्खामदुबलेण आपआरेणण, अब सोन्मगम्भौराणुभावमत्त- पञ्चभिप्राणिदो अज्जउत्तो जेव, ता मं धारहि (७)। ति तमसामाश्लिष्य मूर्च्छति । [तससा धारयन्ती।] वत्से ! समावसिहि समाव- । सिहि। नेपच्य। । अनेत्र पञ्चवटौदर्शनेन अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरद्योहामं ज्वलिष्यतः । उत्यौड़ इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोति माम् ॥८॥ (0) कथ प्रभात चन्द्रमण्डलापाण्डपरिक्षामदुर्वले नाकारण, व्य सौम्य गम्भौरानुभावमात्र प्रत्यभिज्ञात आर्य पुच्च एव, तन्मां धारय । प्रभातचन्द्र मण्डलभिवापाण्डरो धूसरवर्ग:, परिक्षामोऽतिकशस्त था दुर्बलश्च य आकारतेन उपलक्षित इति शेषः, सौम्येन गम्भीरण धोरण अनुभावमा ज्ञापन आकार- विशेषेण प्रत्यभिज्ञाती प्रकष्टं विदिवः। SEAR तीति तथोक्त: प्रियया सौतया स हत्यर्थः चिरं बहुकालम् अध्यवात्सम् । क्रियाविशेषणाभिनिदिशाधिशौ स्थानबध्युपावस डढं ही इति अधिपूर्ववसते: कर्मलं तेन च हितीया। बहवो निभेरा जल प्रवाहा येषु ते तधोनाः कन्दरा गा येषु तानि तथोक्तानि एतानि तानि पूर्वपरिचितानीत्यर्थ: गोदावया नद्याः परिसरस्य प्रान्तवर्सिन इत्यर्थ: गिरी: पर्वतस्थ सटामि प्रदेशाः । उत्सः प्रसव वारिप्रवाह निर्भरी भर इत्यमरः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (१) अन्तरिति । अन्त: अन्त:करणे लौनस्य गूढं स्थितस्य अद्य अधुना उदास त्वरितं मर्वमाच्छाद्य धग धगिति घोररावं उचलिष्यत: दुःखायो शीका- नलस्य धूमस्योत्पौड़ इव धनीभूतः धूमराशिरिव मोह: मां मम चैतन्यमित्यर्थः पाहणीति पाच्छादयति, अतिशये न शोकाभिभूतोऽमौत्यर्थः ।

·८२ उत्तररामचरितम्। । - हा प्रिये जानकि!। तम। [खगतम्। इदं तदाशङ्कितं गुरुजनेनापि। सीता। [समावस्य। ] हा ! कहं एद (८)। [पुनर्नेपथ्ये। ] हा देवि! दण्डकारण्यवासप्रियसखि ! विदेहराजपुत्रि! [इति मूर्च्छति ।] सौता। हही हद्दी में मन्दभाइणिं उद्दिसिअ आमौ. लन्तणेत्तणीलुप्पलो मुच्छिदो जेव, हा हा कहं धरणीवर्ट निरुस्माहणीसहं विपल्हस्थो, (थ) भगवदि तमसे ! परि- ताहि परित्ताहि जीवावेहि अज्जउत्तम् (e)। [ इति पादयोः पतति।] तम। त्वमेव ननु कल्याणि । सञ्जीवय जगत्पतिम् । प्रियस्पर्शी हि पाणिस्ते तत्रैव नियता भव ॥१०॥ । । (८) हा! कथमिदम् । (2) हा धिक हा धिक मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य पानीलनेवनीलोत्पलो चूच्छित एव, हा हा! कथं धरणीपृष्ठ निरुत्साहनिःसहं विपर्यतः, भगवति लमसे! परिवायख परिवायस्व जीवय भार्यपुत्वम् । (थ) पामौलती मुद्रिते ने नौलोत्पले इव यस्य सः तथोक्तः सुद्रितनयन इत्यर्थः । निरुत्साहात् निरतिशयशीकावेगेन उत्साह शात् वैला व्यवशात नि:स. हम् पक्षममवशमित्यर्थः यथा तथा विपर्यस्तः निपतितः । (१०) ननु भी: कल्याणि! शुभे! त्वमेव जगत्पति क्षितीर्थ राममिति शेषः सञ्जीवध करस्पादिना सचैतन्यं कुरु । एष रामरुप्रतीकारस्त्वयैव साध्यो नान्यवेत्येवकारार्थः । कथं मयैव साध्यो न च त्वया इत्याशङ्ग्याइ, प्रियस्पर्श इति। हि यत: ते तव पारिः करः मियः स्पर्शो यस्य स तथोक्ताः रामामि. ज्ञानत्वात् वहियोगात्तस्य तस्य चैतन्यसम्पादक इत्यर्थः । तस्मादित्यूचं ववैव पाणिना स्पर्श एव नियवा व्यापृता भव । नियती भवः इति पाठ नियत:

·हतीयोऽङ्गः। AD सौता। जं भोदु तं भोदु, जधा भअवदी भणादि (१०)। ससम्भनं निष्कान्ता। ततः प्रविशति भूमौ निपतित: साखया सौतया स्पृश्यमाम: सातादोच्चासी रामभद्रः। सौता। [किञ्चित्सहर्षम् आत्मगतम् (द)। ] जाणे पुणोवि पञ्चागदं वित्र जीविदं तेल्लोअणाहम (११)। रामः। हन्त भोः किमेतत् । प्रश्नोतनं नु हरिचन्दनपल्लवानां निष्पौड़ितेन्दुकरकन्दलजो नु सेकः । आतप्तजीवनमनःपरितर्पणो मे सच्चीवनौषधिरसो नु हृदि प्रसिक्तः ॥११॥ (१०) बदुभवतु तदभवतु, यथा भगवती भणति। (११) नानामि पुनरपि प्रत्यागतमिव जीवितं विलोकनाथस्य । निश्चित: भव: सजीवनं निरती जन इति पाठे निरतः अभ्यतः तवे व नियतः अनुध्यानशील: अयं जन इत्यर्थः । यदर्थमेष एतादृशः सीकरहः करस्पर्शन सामनुस्य पुनरेवोज्जीविष्यतीति भावः । (द) आत्मगवं मनोगतमित्यर्थः, पाठकपरिज्ञानार्थमेव हि तव नाटके लेखनं वस्तुतस्तु मनोगती भावः । स च भावः मन्दमुच्चारणीयः। तथाहि । अश्राव्यं खलु यदवस्तु तदिह खगत मतमिति दर्पणम् । (११) प्रश्नोतनमिति । नु इति सर्ववैव वितक। किमेतदिति पूर्वे- पान्वयः। किं नु एवद हरिचन्दनपल्लवानां तन्नामहच विशेषस्य किसलयानाम्, अङ्गुलिस्पर्श द्योतनार्थ पल्लवपदग्रहणम् । प्रश्चयीतन' द्रवः रस इति यावत, अलौकिककारण व्यविरेकेण कुतोऽयमलौकिकसुखसम्भव इति भावः । विशेषपल्लवरसाद वा कथमेषा सुखोत्पादसम्भावनेत्याच निष्पीडितेति । निष्पी. डित: रसार्थ करण श्रामर्दित: य इन्टुकरकन्दल: सुधांशुरश्मिसमूहः तस्माजा- यत इति तथोक्तः सेक: रसधारापतन नु, मन्ध सुधांशुकिरणानि एकवीकल्य ·उत्तररामचरितम्। स्पर्श: पुरा परिचितो नियतं स एष सञ्जीवनश्च मनसः परिमोहणश्च । सन्तापजां सपदि यः प्रतिहत्य मूर्छा. मानन्दनेन जड़तां पुनरातनोति । १२ ॥ सौता। [ससाध्वसोत्कम्पमपमृत्य (ध)। ] एत्तिकं ज्जेव दाणिं मे बहुदरं (१२)। रामः। [उपविश्य । ] न खलु वत्सलया सौतादेव्या अभ्युपपन्नोऽस्मि ? (न)। । ? (१२) एतावदेव इदानों में बहुतरम् । क्षेनचिदामद्य रसोऽयं नि:सारित: अन्यथा अमृतस्य कुतः सम्भव इति भावः । श्रातप्तयोः सन्तापदग्धयो जौवन मनसोः परितर्पण: सम्यक मुखदः, सञ्जीक्यतीति सञ्जीवन: भीषधेः कस्याश्चित् लतायाः रसः हृदि हृदये प्रसिताः प्रलिप्ती नु, अन्यथा व्यथापगसात् कुतोऽयं दग्धजीविते सुखोत्पतिरिति भावः । व.प्रकृत- वस्तुनी ज्ञानाभावाद्रामस्य सन्देहः न प्रतिभीस्थित: अपितु प्रकृतः सन्देह एव इति न सन्देहालङ्कारः प्रकते अप्रकात वस्तुनः प्रतिभोत्थितसन्देहस्यैवालङ्कारत्वात् । नयाच साहित्य दर्पणम, सन्देहः प्रकृतेऽन्य स्ख संशयः प्रति भीस्थित इति । वसन्त- तिलकं वृत्तम्। (१२) स्पर्श इति । पुरा पूर्वकाले नियतम् अभीक्षा परिचितः अभ्यत: मनसः सञ्जीवन: उत्साहप्रदः परिमीहणश्च भानन्दसम्भारात मोहोत्पादक: चित्त- द्रुति कारकः इत्यर्थः स एष स्पर्शः, यः सन्तापजां सौतावियोगजन्या मूळ मोई सपदि तत्चयात् झटितीत्यर्थः प्रतिहत्य निवार्य पुनः आनन्दनेन सुखोत्पादनेन जड़ता सुखजां मूामित्यर्थः पातनोति करीति । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (घ) ससाध्वस करुणमिति पाठे भयशीकसहितम् । (न) सीतादर्शनाभावात् विस्मयोतिरियम् । वालया र इशीलया, भस्य पपन्न, अनुग्रहीतः ।

·तृतीयोऽङ्कः। सौता। हही हद्दौ कि ति मं अज्जउत्तो मग्गि: स्मदि (१३) (प)। रामः । भवतु, पश्वामि। सीता। भअवदि तमसे ! ओसरह्म, जइ दाव मं पेक्खि- स्मदि, ततो अणभणुस्वादससिधाणेण अहिपि मम महा- राओ कुविस्मति (१४)। तम । अयि वत्से ! भागीरथीवरप्रभावाद वनदेवतानामपि अदृश्या संवृत्तासि। सौता। आं, अस्थि एदं (१५)। हा प्रिये जानकि! ननु प्रिये जानकि ! सौता। [समन्युगद्दम् * 1 ] अज्जउत्त ! असरिसं क्लु एदं वअणं इमस्म वुत्तन्तस्म। [ सास्रम् । ] अहवा किं त्ति वज्जमई जम्मन्तरेसु वि पुणो असम्भाविदटुलहदंसणं मं ज्जेव मन्दभाइणीं उद्दिसिअ वच्छलस्म एवं वादियो अज्जउक्तस्स उवरिणिरणकोसा भविस्म, अहं एदस हि प्राणामि मम एसोत्ति (१६) (फ)। (१३) हा धिक् हा धिक् किमिति मामाये पुवी मार्गिष्यति । (१४) भगवति तमसे ! अपसराम, यदि तावन्मां प्रेक्षिष्यते, तदा धन- भ्यनुज्ञातसविधानेन अधिकमपि मम महाराजः कोपिष्यति । (१५) भां, अस्ति इदम् । (१६) भार्यपुत्र ! असदृशं खलु एतहचनमस्य इत्तान्तस्य । (प) मार्गिष्यति पन्विष्यति । * समन्यगइदं सशीकस्खलितं यथा तथा। मन्युरव शोकः, मन्युः शोक ऋतौ क्रुधौत्यमरः । (फ) असमिति। पार्यपुत्र! एतइचनं हा प्रिये जानकीति सनेह- ·उत्तररामचरितम्। रामः। [ सर्वतो विलोक्य सनिवेदम् ।] हा! न काचित् सौता। भवदि तमसे ! णिकारणपरिचाइणोवि एदस्स एदिणा एवंविधण दसणेण कौदिसो मे हिअआणुबन्धोत्ति (ब) ण प्राणामि ण आणामि (१७)। तम। जानामि वत्से ! जानामि। तटस्थ नैराश्यादपिच कलुष विप्रियवशात् वियोगे दौस्मिन् झटिति घटनोत्तम्भितमिव । प्रसन्न सौजन्यादपितु करुणैर्गाढ़करुणं द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन् क्षण इव ॥ १३ ॥ किमिति बज्रमयौं जन्मान्तरेषु अपि पुनरसम्भावितटुर्लभदर्शनां मानेव मन्द- भागिनीमुद्दिश्य वत्मलस्य एवंवादिन पार्यपुत्रस्य उपरि निरनुक्रोशा भविष्यामि, अहमतस्य हृदयं जानामि ममापि एष इति । (१७) भगवति तमसे ! निष्कारण परित्यागिनोऽप्येतस्य एतेन एवंविधन दर्शनेन कीदृशी मे हृदयानुबन्ध इति न जानामि न जानामि सम्भाषणम् अस्य वृत्तान्तस्य निर्दयनिर्वासनरूपव्यापारस असदृशमयोग्यम् । अध- वैति। अथवा पचान्तरे वचमयौं वज्रनिर्मितां वचसदृशकठिनामित्यर्थः अन्यथा कथं निर्वासनानन्तरमपि न मृतास्मीति भावः जन्मान्तरीष्वपि परनन्मखपि पुनरसम्भावितं दुर्लभं दर्शन रामदर्श नं यस्याः तां तथोक्तां मन्दभागिनौं मामेव उद्दिश्य वत्सलस्य सहवत: एवेवादिनः प्रिये नानकौत्यादिवचनेन शोकं कुर्वत इत्यर्थः पायं पुवस्य उपरि इति अनेन प्रकारेण असदृशं खलु इत्यादि रामदुःखी. व्यादकवचनकथनेनेति भावः । निरनुक्रोशा निर्दया कठोरेति यावत् भविष्यामि । न मयैतहतव्यमिति भावः । (ब) हृदयस्य मनसोऽनुबन्धः अवस्थाविशेषः । (१३) तटस्थमिति । तव हृदयं मनः नैराश्यात् पुनः समागमसम्भावमा.

·तौयोऽङ्कः। te रामः। देवि! प्रसाद इव मूर्तस्ते स्पर्श: स्नेहाशीतलः। अद्याप्यानन्दयति मां त्वं पुन: कासि नन्दिनि! ॥१४॥ सौता। एदे दे अगाधदसिदसिणेहसंभारा आणन्द- णिस्सन्दियो सुदा मए अज्जउत्तम उल्लावा, जाणं पञ्चएण णिकारणपरिचाअसल्लिदोवि बहुमदो मे जम्मलाहो (१८)। रामः। अथवा कुतः प्रियतमा, ननं * सङ्कल्याभ्यास पाटवोपादान एष रामस्य भ्रमः । (१८) एते ते अगाधदर्शित हसन्धारा पानन्दनिध्यन्दिनः श्रुता मया चार्य पुत्रस्य उल्लापाः, येषां प्रत्ययेन निष्कारणपरित्यागशख्यितोऽपि बहुमती में जन्मलाभ: अगाधमधिक बधा तथा दर्शित: से हसम्भार: प्रणयातिशयं बेषु ते। पानन्दनिष्यन्दिन: परमानन्दजनकाः। उन्लाषा: उर्विलापाः । अहेतुकं यः परित्यागी निर्वासनं तेन तज्ननितकलझेन इत्यर्थः, शल्यतः अका- रणनिर्वासनजनितकलङ्गपडित इत्यर्थः । बहुमतः साध्यः । .. विरहात तटस्थ मुदासीनम् अपिच विप्रियवशात् निष्कारणनिर्वासनरूपाप्रिय- कार्यवशात् कलुष कोपाकुवं दोघे दीर्घकालव्यापिनि अस्मिन् वियोमे विरहे झटिति अकस्मात् घटनया मिलनेन उत्तम्भितमिव स्तब्धप्राय, सौजन्यात् इ. व्यञ्जकवाक्यादिना रामस्य निर्दोषत्वावगमादित्यर्थः प्रसन्न प्रीतम, अपितु अपिच करुणैः शोकव्यचकैः रामख वाक्चेष्टितादिभिः गाढ़: घनीभूतः करण: शोको यस्य यस्मिन् वा तत् तथीतम् प्रतएव अस्मिन् क्षणे अधुना प्रेमणा दयितं प्रति प्रोत्या ट्रवीभूतम् इव ट्रवत्व माधमिव अवमित्यर्थः मानमिति शेषः । शिखरिणी वृत्तम। (१४ ) नेहेन नेहरसेन पार्द्रः सिक्तः अतएव शीतलः सन्तापहारक इत्यर्थः ते स्पर्शः मूर्तः मूर्तिमान् प्रसाद इव अनुग्रह इव मम नैष्ठुर्थेऽपि अभग्नस्ते प्रणय इति पादरातिथ्यात् प्रणयेऽपि प्रसादत्वीपचारः। अद्यापि निर्वासना- दिनिर्दयव्यवहारानन्तरमपि हस्ते मदगावस्पर्शात् पुनर्ग्रहीतेऽपि माम् पानन्द- यति सुखयति । हे नन्दिनि पानन्ददायिनि ! वं पुन: कुन पसि भवसि । * सङ्कल्पानाम् अभ्यासेन पौन:पुन्येन यत् माटवं नैपुण्यं तदेव उपादानम् उत्पचिकारण यस्य सः ।

·उत्तररामचरितम्। । [नेपथ्ये।] प्रमादः प्रमादः। [सीतादेव्या खकरक- लितरित्य पव्यते।] रामः । [सकरुणौत्सुक्यम् । ] किं तस्य ? पुनर्नेपर्व । पध्वा साईमित्युत्तराई पठ्यते । सौता। को दाणी अहिउज्जिस्मदि (१८)। रामः। क्वासौ दुरात्मा यः प्रियायाः पुत्रकं बधूहितीय- मभिभवति। [इति उत्तिष्ठति।] [प्रविश्य। सम्भ्रान्ता वासन्ती। ] कथं देवो रघुनन्दनः । सौता। कहं पिअसही मे वासन्ती (२०)। वास। जयति जयति देवः । रामः। [निरूप्य।] कथं देव्याः प्रियसखी वासन्ती वास। देव ! त्वर्यतां त्वयंताम, इतो जटायुगिरि- शिखरस्य दक्षिणेन सीतातीर्थेन गोदावरीमवतीर्य सम्भा- वयतु (भ) देव्याः पुत्र देवः । सौता। हा ताद जटायो! सुख तुए विणा जणढाणं (२१)। । (१९) क इदानीमभियोक्ष्यते, कोऽधुना तस्य रक्षणार्थ मया नियोक्ष्यते इत्यर्थः । पहिजिस्मदीयत बिउज्जिादौति पाठ: समीचीनः । (२.) कथं प्रियसखी मे वासन्ती। (२१) हातात नटायो ! शून्य त्वया विना जनस्थानम् । (1) सौतायातीर्थ नलावतारः घट्टप्रदेशः तेन, सौता येन घडून प्रत्यहं गोदावरीमवतरति स्म तेन घटेन इत्यर्थः । तौथं योनौ जलावतारे चेति विश्वः । सम्भावयत रक्षयतु ।

·द्वतीयोऽशः। वास। । ! रामः। अहह ! हृदयमर्मच्छिदः खलु अमी कथो- दाताः (म)। इत इतो देवः । सौता। भअवदि। सच्चों एव्व वणदेवदावि सं ण पेक्वदि ? (२२)। तम। अयि वत्स ! सर्वदेवताभ्यः प्रकष्टमैखयं भागी- रथौदेव्याः, तत् किमाशङ्कसे । सौता। तदो अणुसरह्म (२३)। [इति परिक्रामतः।] रामः । [परिक्रम्य । ] भगवति गोदावरि ! नमस्त। वास। [निरूप्य । ] देव देव! मोदख विजयिना बध- हितीयेन देव्याः पुत्रकेण । रामः। विजयतामायुष्मान् । सौता। अह्महे ईदिसो एसो संवुत्तो (२४)। रामः। देवि! दिध्या वसे। येनोहच्छहिसकिसलयस्निग्धदन्ताङ्गुरेण व्याकष्टस्त सुतनु ! लवलीपल्लवः कर्णपूरात्। सोऽयं पुत्रस्तव मदमुचां वारणानां विजेता यत् कल्याणं वयसि तरुणे भाजनं तस्य जातः ॥ १५ ॥ । (२२) भगवति ! सत्यमेव वनदेवतामि मां न प्रचते ? (२३) ततोऽनुसरामः । (२४) ही ईदृश एष संवत्तः । (म) कथोद्दाता:-कथानां पूर्ववृत्तान्त घटितानां वचनानां उहावा उच्चा- पानि । (१५) हे मुतनसुन्दरि! उगच्छत्तिष्ठत् नवोभिन्नमित्यर्थः बत् विस- ·रामः। उत्तररामचरितम्। सौता। अविउत्तो दाणी अभं दीहाउ इमाए सोमा- देसणाए होटु (२५)। सखि वासन्ति ! पश्य पश्य कान्तानुवृत्ति चातुर्यमपि अनुशिक्षितं वत्स न । लौलोत्खातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु सम्पादिताः पुष्यात्पुष्करवासितस्य पयसो गण्डूषसंक्रान्तयः । सेकः शौकरिणा करण विहितः कामं विराम पन- यत् नेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं धृतम् ॥१६॥ (२५) अवियुक्त इदानीमवं दीर्घायुरनया सौम्यदर्शनया भवतु । किसलयं मृणालपल्लवं यालाग्रमित्यर्थः तदिव निग्धौ कोमलौ दन्ताडु अचिरोगतदन्तौ यस्य तेन तथोक्तीन । येन करिशावकेनेत्यर्थः । ते तव कर्णपूरात् कर्णाभरणात् लवलीपल्ल बनिर्मितादित्यर्थः लबलीपल्लव:, लवली नीयाड इति इति भाषा । व्याहट: भाशय ग्रहीतः। मद सुचां मदसाविणा मचानामित्यर्थः बारणानां हस्तिनां विजता सीऽयं तव पुत्रः पुनीतः स करिशावक इत्यर्थः वरुणे वयसि यौवने यत् कल्याणं मङ्गलम् अतिशयितबलशौर्यादिकं तव भाननं पाव जातः। मन्दाक्रान्ता हनम् । (१६) यत् ययात् हेवीः से हात् अनुरागवशात् लीलया अळ शेन उत्- खाता उत्याटिता ये मृणाल काण्डाः मृणालतम्बाः/ काण्डः स्तम्ने तरुस्कन्धे बाणेऽवसरयोरपीति मेदिनी। तेषां ये कवलच्छेदा ग्रासार्थखण्डास्तेषु पुष्पानि- विकसद्भिः पुष्करैः पौः, विसप्रसून राजीवपुष्कराम्भीरहाणि चेत्याद्यमरः । वासि वस्व सुरभितस्य पयसः नलस्य गण्डूषाणां संक्रान्तयः सञ्चारा: सम्पादिताः कताः। सम्पातिता इति पाठे गण्डूषधारा: सम्पातिताः विचिताः। तथा, शौकरिणा जल कणवता जलखाविणेति यावत्, करेण शुण्ड् न, करी वर्षांपले रश्मी पाणी प्रत्ययशुण्डयोरिति मेदिनी। कामं पर्याप्तं यथा तथा सेकः सेचन विहितः सम्पादितः। बिरामे पन: से कानन्तर क्षेत्यर्थः अनरालम् अवक्र मालं मृणालं यस्य ता य नलिनीपवं पद्मपनं तदेव आतपर्व, भावपाचायते इति पात- कारणं छवमित्यर्थः धृतम् । इत्तं शार्दूलविक्रीड़ितम् । RAN ·तृतीयोऽ ११ । । सौता। भवदि तमसे! अअं दाव ईदिसो जादो, दे उण ण आणामि कुसलवा एत्तिएण कालेन कौदिसा वित्र होन्ति (२६)। तम। यादृशोऽयं तादृशौ तावपि । सीता। ईदिसी अहं मन्दभाइणौ, जाए ण केअलं णिर- न्तरं अज्ज उत्तविरहो पुत्तविरहोवि (२७)। तम। भवितव्यता इयमीदृशी। सीता। किंवा मए पसूदाए, जेण तादिसं पि मम पुत्रकाणं ईसिविरलकोमलधवल दसणुज्जलकवोलं अणुबन- मुद्धकाअलिविहसिदं णिबइकाअसिहण्डअं अमलसुहपुण्ड- रोअजुअलं ण परिचुम्बिदं अज्जत्तेण (२८) (य)। तम। अस्तु देवताप्रसादात्। (२६) भगवति तमसे ! अयं तावदीदृशी जातः, तौः पुनर्न नानामि कुशलवौ एतावता कालेन कीदृशौ इव भवतः । (२७) ईदृशी अहं मन्दभागिनी, यस्या न केवलं निरन्तरमार्थ पुत्रविरहः पुत्रविरहीऽपि। (२८) किं वा मया प्रसूतया, येन तादृशमपि मम पुत्रयोरीषहिरल. कोमलधवल दशनोज्ज्वल कपोलमनुबद्धमुग्धकाकलीविहसितं निबद्धकाशिखण्ड- कसमलसुख युण्डरी कयुगलं न परिचुम्बितमार्य पुवेण । (य) किंवा मया प्रसूतया, येन हेतुना तादृशमपि मम पुत्रयोः ईषहिर- लानि अनति चनानि कोमलानि सुकुमाराणि धवलानि श्वेतानि दशनानि दन्ता बस्मिन् तथाच उज्ज्वलौ कान्तिपूरें कपोलो गण्डौ यस्मिन् तच्चेति तथी- कम्, अनुब भियते सुग्ध मनोहरे काकलीविहसिते काकली मृदुमधुरास्फुट- शब्दः विहसितं मधुरहावं च से यस्मिन्, काकलौ तु कले सूची इत्याद्यमरः । मनरखरं विकसितमिति च साहित्यदर्पणम् । निबद्धौ धृतौ का कशिखण्डको ·उत्तररामचरितम्। सीता। भवदि तमसे ! एदिणा अपञ्चसंसुमरणेण उस्मसिदपण्हुदस्थणी ताणं अपिदुणो समिधाणेण खणमेत संसारिणी झि संवुत्ता (र) (२८)। तम। किमत्र उच्यते ? प्रसवः खलु प्रकर्षपर्यन्तः स्नेहस्य । परञ्चैतदन्योऽन्यसंश्लेषणं पित्रोः (ल)। अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंचयात्।। आनन्दग्रन्धिरकोऽयमपत्यमिति बध्यते ॥ १७ ॥ (२६) भगवति तमसे ! एतेन अपत्यसंस्मरणेन उच्कसितप्रन तस्तनी तमोश पितुः सविधानेन क्षणभाव संसारिणी असिम संवत्ता। बाकपक्षौ येन तत्तथीतम, अमलसुखपुण्डरीकयोः निर्मलमुखपद्मयोयुगलम् पाध्ये पुत्रेण पत्या रामेण न चुम्बितम् । विफलं पुवयोर्जन्म मम च मन्दभा. मिन्धा गर्भधारणमिति भावः । (र) अपत्यसंघरणेन पुत्रयोः सारणात् उच्छसितौ दुग्धागमात् स्फीती अनुतौ क्षीर सवन्तौ स्तनौ यस्याः सा तथोक्ता तथा तयोः पुत्रधीः पितुश्च इत्यर्थः सन्निधानेन समोपावस्थानन क्षणमात्रमहं संसारिणी पतिपुत्रवती संवत्ता जाता। आपामरसाधारणोपभोग्य' गाईस्थफलं सत्खपि पतिपुवादिषु भया नोपभुना- मिति भावः। (ल) प्रसवः अपत्यं खलु निश्चित रहस्य अनुरागस प्रकर्ष पर्यन्तः प्रक- बस्य आतिशय्यस्य पर्यन्तचरमसीमा । अपत्यजन्मनैव इन्द्रानामनुरागस्य पर- भीत्कर्षी भवति नात: परमस्य उत्कर्ष: सम्भाव्यते इति भावः। परश्च अपरच एतत् एष प्रसव इत्यर्थः विधेयप्राधान्यात् जीवलम् । पिवी: माता च पिता च लौ पितरौ एकशेषहन्दसमासः। तयोः अन्योन्य संश्लेषणम् अन्धोन्यस्य परस्परस्य संमिष्यते बनेनेति संषर्ण बन्धन सन्धिस्थान संयोजनग्रन्थिरिति यावत् । (१५) उपर्यु तमेव वित्रणीति अन्तरिति । नाथा च पतिश तौ दम्पती जायाशब्ट्स दमादेशी निपातनात् । तयोः अन्तःकरणतखख मनःसारस्य गूढनिहितस्य अन्तःकरणसारभूतस्य पदार्थस्य इत्यर्थः से संत्रयात् उभयोरेव ·हतीयोऽङ्कः। । वास। इतोऽपि देव: पश्यतु । अतरुणमदताण्डवोत्सवान्ते खयमचिरोहतमुग्धलोलवहः । मणिमुकुट इवोच्छिखः कदम्बे नदति स एष बधूसखः शिखण्डौ ॥ १८ ॥ सीता। [सकौतुकासम्।] एसो सो एसो सो (३०)। रामः। वत्स ! मोदव, वयमद्य वामहे । सौता। एव भोदु (३१) । रामः। भ्रमिषु कृतयुटान्तमण्डलावृत्ति चक्षुः प्रचलितचतुरन ताण्डवैमण्डयन्त्या । करकिसलयतालैर्मुग्धया नत्यं मानं सुतमिव मनसा त्वां वत्सलेन स्मरामि ॥१९॥ (३०) एष सः एष सः । (३१) एवं भवतु। प्रगाढ़नेहस्य एकास्पदवादित्यर्थ: अपत्यं न पतति अश्यति अयादिव्ययम्) एक: पानन्दग्रन्थिः उभयोः सहसम्मिलनादानन्दमयोऽयं ग्रन्थिरित्यर्थः बध्यते प्रणय. भशनिवारकग्रन्थिरयं स च हन्धर्मसारण हसूण बध्यते इति भावः । यथा कैनचित् भशभयादात्मानं दृढ़ कुवचिद बध्यते रहस्यैः सहसूवेण अपत्वे पात्मानं बध्यते इति ध्वनिः । (१८) अधिरोद्गत: संप्राप्तयौवनत्वात् नवोदगत: सुग्धः मनोहर: खोल: चञ्चल: वह कालापी यस्य स तथोक्तः, अतएव उद्गता शिखा तथोक्तः, मणिमुकुटः मणिमय: शिरोवेष्टः इव प्रवीयमानः, वधूसखः वधू- हितीयः सन्नित्यर्थः, स एष सौतया पुरा पोषित इत्यर्थः शिखण्डौ मयूरः धत. रुणेन पनल्ये न मातेति यावत् मटेन हर्षेण हेतुना य: ताण्डवीत्सवः नृत्योत्- सवस्तस्यान्ते अवसाने कदम्ब कदम्बतचे खयं खभावतः नदति शब्दायते । पुषिताग्रा इत्तम् । (१८) ममिष्विति। धमिषु चक्रगविधमणेषु कता पुटयो वावरणवी- चूड़ा यस्य स ·28 उत्तररामचरितम् । हन्त तिय्यच्चोऽपि परिचयमनुरुध्यन्ते। (व) कतिपयकुसुमोगमः कदम्बः प्रियतमया परिवर्डितो य आसीत्। सीता। [निरूप्य सास्रम्।] मुठ्ठ पञ्चभिप्राणिदं अज्न- । उत्तेण (३२)। राम:। स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः खजन इवात्र यतः प्रमोदमेति ॥२०॥ वास। अत्र तावदासनपरिग्रहं करोतु देवः । एतत्तदेव कदलीवनमध्यवर्ति कान्तासखस्य शयनीयशिलातलं ते। (३२) सुष्ठु प्रत्यभिज्ञातमार्यपुत्वा । रन्तरभ्यन्तरे मण्डलावृत्तिः वर्तुंलाकारचमणं येन तथाभूत चक्षुः प्रचलित यो: चञ्चलयोः चतुरयोः सविलासयीच बीस्ताण्डवैनत्यैः पुनः पुनः सञ्चारैरिति यावत् भण्डयन्त्या भूषयन्त्या मुग्धया तदानौं नवयौवन सम्पन्न या सौतया करकिसलयाभ्यां नवपल्लवाभ्यां सम्पादितै: तालैः काल क्रियापरिमाणैः करतलसंधीगमन्दसूचितैः कालपरिमाणैरिति यावत् नयमानं त्वा मुतमिव वत्सलेन सहमयेन मनसा सारामि। मालिनी वृत्तम् । (द) अनुरुध्यन्ते भनुसरन्ति स्मरन्ति इत्यर्थः । (२०) कतिपयानां कियतां कुसुमानां पुष्पाणाम् उद्गमः उद्भवः यस्मिन् स तथोक्तः स्खल्यावयवत्वादिति भावः, या बदम्बः प्रियतमया सौतया परि- वर्द्धितः नखसेचनादिना परिपालितः पासीत् । देव्याः सीतायात कदम्ब- सरुमिति शेषः एष गिरिमयूरः स्मरति । यतः यस्मात् पत्र कदम्बतरौ स्वजने इव खमारतुल्यसीतापरिवर्द्धितत्वात् पात्मीयलोके इव प्रमीदम भानन्दम् एति शाशीति। पुष्पिताया वतम् ।

·वृतीयोऽङ्कः। ८५ अत्र स्थिता तृणमदाद बहुशो यदेभ्यः सौता, ततो हरिणकै विमुच्यते स्म ॥२१॥ रामः। इदं तावदशक्यमेव द्रष्टुम् । [इति अन्यतो (श) रुदबुपविशति।] सौता। सहि वासन्दि ! कि तुए किदं अज्जउत्तम मम अ एवं दंसअन्तौए। हद्दी! हद्दी! सो ज्नेव अज्जउत्तो, ते नेव पञ्चवटीवणं, सा ज्जेव वासन्दी, ते जेव विविहविस्मम्भ- साक्विणो गोदावरीकाणणु सा, ते जेव जादनिविसेसा मिअपक्विपादवा, सा ज्जेव चाहं, मम उण मन्दभाइणोए दोसन्तं पि सब ज्जेव एदं णत्ति, ता इदिसो जीअलोअम्म परिवत्तो (३३) *। (३३) सखि वासन्ति ! किं त्वया कृतमार्यपुत्रस्य मम च एतद्दर्शयन्त्या। का धिक् ! हा धिक् ! स एव भार्यपुत्रः, तदेव पञ्चवटीवनं, सैव वासन्ती, एक विविधविसम्भसाक्षिणी गोदावरीकाननीद्द शाः, त एव नावनिर्विशेषा गपक्षिपादपाः, सैव चाई, मम पुनर्मन्दभागिन्याः दृश्यमानमपि सर्वमेवैतन नातीति तदीदृशी नौवलीकस्य परिवर्तः । (२१) अथ बासन्ती रामख उपवेशनार्थमादिष्ट शिलातलं विवणीति रामी- कतिर्यक परिचयस्मरणं च द्रढ़यति एतदिति । कान्तासखस्य प्रियासहचरस्थ ते तव एतत् तदेव पूर्वाभ्यस्तमेव कदलीवनमध्यवर्ति भयनीयशिलातलं शय्या- भूतः शिलाखण्डः। यत् यस्मात् पत्र शिलातले स्थिता सती सीता एभ्यः इरिणकेभ्य इत्यर्थः बहुश: बहुवारं तृणं भक्षणार्थमित्यर्थः पदात् दत्तवतो वत: तस्मात् कारणात् हरिणकैः एतत् शिलावलमिति शेषः न विसुच्यते स्म अद्यापि न परित्यज्यते । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (श) इदं शिलातलम् । अन्यतोऽन्यस्मिन् प्रदेश । * किं त्वया कृतं, शिलातलप्रदर्शनेन आवयोः शोकमुद्दीपयन्त्या त्वया महदनिष्ट मनुष्ठितमित्यर्थः । नाननिर्विशेषाः जातेभ्यः पुत्र भ्यः नास्ति विशेषः ·उत्तररामचरितम् । वास । सखि सौते! कथं न पश्यसि रामस्य अवस्थाम् (ष)। कुवलयदलस्निग्ध रङ्गैर्ददौ नयनोत्सव सततमपि ते खेच्छादृश्यो नवं नवमेव यः। विकलकरणः पाण्डुच्छायः शुचा परिदुर्बलः कथमपि स इत्यु नेतव्यस्तथामि दृशां प्रियः ॥२२॥ सौता। पेक्खामि सहि ! पेक्खामि (३४)। तम। पुत्रि! पुत्रि! पश्यन्तौ प्रियं भूयाः (स)। सौता। हा देव! एसो मए विणा, अहम्पि एदेण विणेत्ति सिविणेवि केण सम्भाविदं आसौ। ता मुहुत्तकं पि (३४) मेचे सखि ! प्रेक्षे । प्रेक्षे पश्यामि । प्रभेदी येषां ते वथीताः पुचतुल्या प्रानन्दजनका इत्यर्थः । एतन्नाति मुखीत- पादकत्वेन न भवति मुखाय न भवतीत्यर्थः। ईदृशः एतादृशः मौवलोकन भुवनस्य परिवर्त: विप्रयास: खकीयदशाविपर्ययेा जनातामपि गुग्यविषयेय इति भावः । (ष) सौतां दृष्ट्वा नैषा वासन्यु क्तिः किन्तु तामुद्दिश्यैव, भागीरथीवरात रामबह वासन्त्या अपि सोतादर्शनासामात् । (२२) कुवलयेति । सततमनिर्बाधं ते तव खेच्छया इच्छामावण दृश्योऽपि यथावस्थ'दृश्यमानोऽपौत्यर्थः यो रामः कुवलयदलस्निग्धै.नीलोत्पलदलकोमलैः अवयवैरङ्गैः नवं नवमेव पननुभूतपूर्वमेव, नयनयोः, उत्सवं भानन्दं ददौ । एवमभूतमधुरमूर्तिः य पासीदित्यर्थः । शुधा त्वहिरहशोकेन विजखकरण: विवशे-- न्द्रियः पाण्डुच्छायः मलिनकान्तिः परिटुबल: अत्यन्त मशः स ताशी मधुर- भूत्ति': इत्यर्थः अयं पुरोवों स रामः स इति स एवायमिति कथमपि कथञ्चित् उन्नेवव्य: अभिज्ञावव्यः तथापि दृयां चक्षुषां प्रियः प्रीतिकरः । हरिखी उत्तम् । (स) प्रियं रामं पश्यन्ती प्रेक्षमाया भूयाः भव । निरन्तरं प्रियं प्रेचख । पुनस्तव प्रियेण समागमी भवतु इति भावः ।

·तृतीयोऽङ्कः जम्मन्तरादो विश्र अणुलदसणा वाइसलिलन्तरम् (ह) पेक्वामि दाव वच्छलं अज्नउत्तं (३५)। [इति पश्यति।] तम। सस्नेहास परिष्वज्य । विलुलितमतिपूरैर्वाष्यमानन्दशोक- प्रभवमवसृजन्ती वृष्णयोत्तानदीर्घा । नपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते धवलबहलमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥२३॥ ददतु तरव: पुष्य रयं फलैश्च मधुश्चुरतः स्कुटितकमलामोदप्रायाः प्रवान्तु वनानिला: । (३५) हा देव ! एष मया दिना, पदमप्यतेन विनेति स्वपि कैन सम्भावितमासीत् ।- तन्मुहूर्तकमांप जन्मान्तरत इव अनुलब्धदर्शना वाय- सलिलान्तरेषु पश्यामि ताब इत्सल मार्य युधम् । (१) जन्मान्तरत अन्य खिन् जन्मनि इव. सप्तम्यां तसिल । वाष्पसखि- खानां अश्वजलानां पतनीदगमन योरन्तरेषु अवकाशेषु । ( २३ ) विलुलितेति । श्रानन्दशीकाभव मिलनानन्दात् विरहशोकाच्च प्रभवः उत्पत्तिर्यस्य तं तथोक्तम् अतिपूरैः प्रचाहवैम: विलुलितं विगलितं वाष्पमश्रुजवम् अवसजन्ती मुञ्चती, वृषण्या प्रबलदर्शनेच्या हेतुना उत्ताना विस्फारिता च दौर्धा च निश्चलत्वाद्दौघव प्रतीयमाना सेहनिष्यन्दिनी संसूचिका अमन- राहित्यात् प्रमादातिशयाच्च धवलबहला अतिशय शुधा अतएव मुग्धा मनी. शारिणी च अतएव दुग्धकुल्येव दुग्धजद इव, कुल्याल्या कविमा सरित् इत्य- मरः । प्रतीयमाना ते तव दृष्टि: हृदयेशं जीवितेवरं सपयति अभिषिञ्चति । यथा काचित् कञ्चित् सपनार्थ ने हद्रव्येण समभिलिप्य जलं वर्षति तहसन दृष्टि: राम से हैन संयोज्य अश्रुजलं वर्षतौति ध्वनिः। मालिनौवृत्तम् । ( २४ ) मधु शीतन्तौति मधुशुवतः मधुखाविण: तरवो वृक्षाः पुष्पैः फलैश करणैरध्य पूजासाधनं मधुयुतानि पुष्पाणि फलानि वेत्यर्थः ददतु रामायेति शेषः । स्फुरितानां विकसितानां कमलानां पनानाम् भामोदय सौरभस प्रायो. - 2 ·उत्तररामचरितम्। । कलमविरल रत्युत्कण्ठाः कणन्तु शकुन्तयः पुनरिदमयं देवो रामः खयं वनमागतः ॥ २४ ॥ रामः। एहि सखि वासन्ति ! नन्वितः स्थीयताम् । वास। [ उपविश्य सास्रम् । ] महाराज! अपि कुशल कुमारलक्ष्मणस्य ? रामः। अश्रुतिमभिनीय । करकमलवितीणेरम्ब नीवारशष्य - स्तरुशकुनिकुरङ्गान् मैथिली यानपुष्थत् । भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्तरोऽदयोग्यः ॥ २५ ॥ महाराज ! ननु पृच्छामि, अपि कुशलं कुमार- वास। बाहुल्य येषु ते तथोक्ता: वनानिला अरण्य वाताः अथवा सलिलवाता:, एतेन प्रोत्यमयुक्तं, प्रवान्तु प्रकृष्ट' मुखकरमित्यर्थः वहन्तु । रत्या प्रियागमनसमुक्तेन अनुरागभरण उत्कण्ठा अर्वाः कण्ठा येषां ले तथोक्ता उन्नमित ग्रीवा इत्यर्थः शकुन्तयः पक्षिण: अविरलम अजसं कलं मधुरं यथा तथा वणन्तु गायन्तु । कुल इत्याह । देवी भगवान् रामः खयं पुनः भूयः इदं वनमागतः । राज्ञी रामस सम्माननार्थं तरव: अध्य भाननधारिण: सरीवरवाता: व्यजनकारिणः पक्षिण वैतालिका भवन्विति भावः । वनाधिदेवतात्वात् वासन्त्या कधितमेतद् युक्तमेव । हरिणी वृत्तम्। (२५) मिथिलस्य मिथिलाधिपतेर्जनकस्य अपत्य स्त्री मैथिली नामको करः कमलमिव तेन वितीदिनैः अम्ब नौवारशष्यैः जलनौवारधान्यनबोगत. पैः करणैः यान् तपशकुनिकरङ्गान् इक्षपक्षिरिणान् भयुष्यत् पोषयामास । तेषु तरुशकुनिकुरद्धेषु सत्स, प्रस्तरस्य पाषाणस्य उद्देदे उद्भिद्य द्रवीकरणे योग्यः समर्थः द्रव इव कोऽपि अनिर्वचनीय इत्यर्थः मम हृदयस्य चित्तस्य विकार: शोकादिजन्यविज्ञतिर्भवति। अनेन विकारण पाषाणा अपि ट्रवीभवन्ति कि पुनमींसारगस्थिसञ्चयोऽयं देह इति भावः । मालिनीवत्तम् ।

·हतीयोऽङ्कः। रामः। [खगतम् । ] अये महाराजेति निष्प्रणयमास- न्त्रणपदं, सौमित्रिमात्र च वाष्यस्खलिताक्षरः कुशलप्रश्नः, तथा मन्ये विदितसौतावृत्तान्तेयमिति (क्ष)। [प्रकाशम् ।] अां कुशलं कुमारस्य। [इति रोदिति।] वास । अयि देव! किमिति दारुणो दारुणः खलु असि (क)। सौता। सहि वासन्दि ! कि तुमं सि एवं वादिणी, पिबारहो क्खु सब्बस्स अज्जउत्तो, विसेसदो मम पित्र. सहीए (३६)। वास। त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं हितौर्य त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । (३६) सखि वासन्ति ! किं त्वमस्य एवंवादिनी, प्रियाहः खलु सर्वस्व चाय पुत्रः, विशेषतो मम प्रियसख्याः। प्रियाह:-प्रियवचनाहः । (१) निष्यन्यं प्रणयाभावसूचकम् धामन्त्रणपदं सम्बोधनपदम् । सौमित्रि- भावे केवले लक्ष्मणे च, खमणमावविषयः न तु सौताविषय इत्य थैः कुशल प्रश्नः मङ्गलजिज्ञासा। सच वायत्खलिताचर: वाणी वाष्पभरावरुद्धकरहतया सूखलितानि अस्पष्टीक्षारितानि अक्षराणि यस्मिन् स तथोकः। तथा तेन ईतुना मन्ये विदितं ज्ञातः सौतात्तान्तः सौतानिर्वासनव्यापारः यया सा तथोक्ता इयम् । इयं सीतानिर्वासनहत्तान्त ज्ञातवतीत्यर्थः अन्यथा सीताया अपि कुशलं पृच्छेदिति भावः । (क) दारुणी दारूय: अतिदारुणः अतिकठीरः। अन्यथा को जनः निष्कारवां निरपराधां सहधर्मियौं निर्वासयतीति भावः । (२६) त्वं मे मम जीवितं जीवितवत् प्रियतमेत्यर्थः, त्वां विना नाह जीवामीति भावः। त्वं मे द्वितीयं हृदयम् असि भवसि सर्वविषयेष्वं व परस्परमेकात्मतया पपरम् अन्तःकरणमिव त्वदज्ञातं मे किमपि रहखं नास्तीति भावः । त्वं मे नयनयोः कौमुदी ज्योत्स्ना कौमुदीव सिग्धकरी प्रौतिजनि- लैति यावत् न मे चक्षुषस्वया विना धिरिति भावः। त्वं में अङ्क अमृत S ·१०० उत्तररामचरितम् । इत्यादिभि: प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव, शान्तमथवा किमिहोत्तरेण ॥ २६ ॥ इति मूर्छति । रामः । स्थाने खलु वाक्यनिवृत्तिर्मोहच (ख)। सखि ! समाश्वसिहि समावसिहि वास। [समाश्वस्थ । ] तत् किमिदमकार्यमनुष्ठित देवेन। सौता। सहि वासन्दि ! विरम विरम (३७) । रामः । लोको न मृष्यतौति (ग)। वास। तत् कस्य हेतोः। रामः। स एव जानाति किमपि (घ)। (२७) सखि वासन्ति ! विरम विरम । भवेत्यर्थः । ईदृश कठोरवाक्य कथनात् विरता सुधावदनिर्वचनीय सुखीत्पादिनी त्वदधिका सुख कारणं मे किमपि नास्ति, इत्यादिभि: प्रियशतैः श्राव्य मधुर शब्दैः मुग्धां. सरखदयाम अनुरुध्य प्रौषयित्वा तामेव निरतिशयविस्तहदयां त्वदकमात्रजीवितानित्यर्थः निर्वासितवानिति वाक्यशेषः वासन्या नि:श्वासवाष्पावरोधशोकसम्भारद्योतना) कविना न लतः तदुचारणाशक्तर्वासन्त्याः तवैव विश्राम इत्याशयः । अथ सा धात्मानं संयम्ब खोयाधमत्व निवारयन्ती भाइ शान्तमिति। अथवा शान्तम् असहनत्वान्न कथा- नाहम् इह अस्मिन् सौताविषये उत्तरेण वाक्येन, सौतायास्नादृशदशाविपासात् परेश वाग्विन्यासेन किं, किं प्रयोजनम्, अधुना तत् सर्वथैव निष्प योजनमिति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (ख) वाक्य नित्ति: वासन्या वाग्रीधः मोहश्च स्थाने खलु युज्यते एव, अतिशयित भोकोद्दीपक वादस्या: निर्वासनजन्यवासन्तौहगतभावस्थेत्यर्थः । (ग) न मृथति न सहते सौताया ग्रहावस्थानं न तेषां वाञ्छितमित्यर्थः । (घ) स एव जानाति, नान्यो जानातीत्यर्थः, तादृशज्ञान प्रकत कारखा- ·द्वतीयोऽङ्कः। ननु धोरमतः तम। उचितस्तदुपालम्भः (ङ)। वास। अयि कठोर ! यशः किल ते प्रियं किमयशो परन्। किमभवहिपिने हरिणीदृशः कथय नाथ! कथं वत मन्यसे ॥ २७॥ सीता। तुम ज्लेव सहि वासन्दि ! दारुणा कठोरा अ, जा एबविलवन्तौ पदौवेसि (३८)। प्रणय एवेदं व्याहरति शोकश्च (च)। रामः। सखि! किमत्र मन्तव्यम् । (३८) त्वमेव सखि वासन्ति ! दारुणा कठोरा च, या एवं विलपन्ती प्रदीपयसि । त्वं बिलापन आय्य पुत्रस्य महियोगदुःख पुनरुद्दीपितं करीषी- जा एवं अजउत्त' पदित्त पदोवेसि इति पाठे या एवमार्य पुर्व प्रदीप्त प्रदीपयसि। त्यर्थः। भावान्न मया न वान्येन बुद्धिमता ज्ञातव्य मिति भावः सर्वथा अज्ञा निष्करुणा लोका: लोकानुरञ्जनञ्च मे कर्तव्यं तत् किं मया क्रियतां सौतापरित्यागादन्यत् इति फलितार्थः। (ड) तस्य लीकस्य उपालम्भस्तिरस्कार: उचित: न्याय्यः आसीदिति शेषः । (२७) अयि कठोर ! हे कठिनहृदय ! किल निश्चितं ते तव यशः शौतिः प्रियं यश एव तव श्रेष्ठ नान्यत् किञ्चनेति भावः । ननु भोः अत:पर किं घोरं दारुणम् अयशः अकीरिस्ति यत् है नाथ! हे प्रभो! हरिणीदृशः मुगलोचनायास्तस्याः सीताया विपिने वने किम् अभवत् कथय । तव खेद. सूचकमव्ययं, कथं किंप्रकारं मन्यसे, वारमेकं चिन्तय किमभवत्तस्या इत्यर्थः शोकबाहुल्याद बिरुक्तिः। द्रुतविलम्बितं वृत्तम् । (च) प्रायः राम प्रति अनुराग: शोकस्वनिर्वास नजनिती दुःखातिशय इदं पूर्वोक्तप्रकारम्, अधि कठोरेत्यादि वासन्तीकथितमुपालम्भवचनं व्याइरति कथयति, भीको मोइश्च तामेवं वादिनौं करोति अती नासाः दोषः इत्यर्थः ।

·१०२ उत्तररामचरितम्। वस्तै कहायन कुरङ्गविलोलदृष्ट स्तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालसायाः । ज्योत्स्नामयौ च मृटुबालमृणाल कल्पा क्रव्याभिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ॥ २८॥ अज्जउत्त ! धरामि एसा धरामि (३८)। रामः। हा प्रिये जानकि! कासि । सौता हद्दी। हद्दी! अज्जउत्तोवि प्पमुक्त कण्हं रोइदि (४०)। सौता। ! (३६) आर्यपुत्र ! प्रिये एषा धिये । एषा अहमिति शेषः। प्रिये जीवा- मीत्यर्थः। रानस्य दुःखातिशयमसहभानाया: विस्मृतात्मनः सौताया इठोक्किा- रियम् । (४०) हा धिक ! हा विक! बायं पुवोऽपि प्रमुक्तकण्ठ रोदिति । प्रमुक्तः कण्ठी यथिन् प्रमुक्त कण्डम् उच्चैः स्वरमित्यर्थः । (२८) वस्तस्य भीतस्य एक हायनस्य एकवर्धवयकस्य कुरङ्गस्य हरिणस्येक विलोला चपला दृष्टिय स्या: यस्यास्त धोक्तायाः, हायनो न स्त्रियां वर्षे पुंस्य चित्री- हिमेदयोरिति मेदिनी। भयात् अतिशय चञ्चललोचनाया इत्यर्थः कुरङ्गदृष्टिः खभावत एव चञ्चला वस्तस्य एक हायनस्येति च विशेषण इयं चाञ्चल्यातिशय- द्योतनाथै भौतत्वात् शिशुत्वादधिकचञ्चला हि हरिणदृष्टिर्भवति । परिस्फु रि- तस्य भयादतिकम्पित स्य गर्भस्य भरेण भारेण अलसायाः मन्थरायाः आत्मवाणा- समर्थाया इति यावत् तस्याः सीतायाः ज्योत्स्नामयी च चन्द्रिकामयों च चन्द्रि- कावत् से हलावण्यमयी चेत्यर्थः । ज्योत्सामयी वेति पाठ ज्योत्सात्मिकेव ज्योत्सावत् में हलावण्यमयी कार्कश्यादिदोषरहिता च। मृदुवालमृणाल कल्या कोमलमृणालाकुरनिभा अतिपेलवा स्पर्श भङ्गुरा इत्यर्थः अङ्गलतिका देह- खता नियतं निश्चितं कव्यं मांसम् अदन्तीति तैस्तथोक्तैमासलीलु पैः श्वापदेविलुप्ता भवितेत्यर्थः । वसन्ततिलकं उत्तम् । E ·तीयोऽङ्कः। ! । तम। वत्स ! साम्प्रतिकमेवैतत्, कर्तव्यानि दुःखितै- दु:खनिर्वापणानि (छ)। यतः पूरोत्पी तड़ागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया। शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरव धार्यते ॥ २९ ॥ विशेषतो रामभद्रस्य बहुतरप्रकारकष्टो जीवलोकः । इदं विखं पाल्यं विधिवदभियुक्ततेन मनसा प्रियाशोको जीवं कुसुमसिव धर्मः लामयति । खयं कृत्वा त्यानं विलपनविनोदोऽप्य सुलभ- 'स्तदद्याप्युच्छासो भवति ननु लाभो हि रुदितम् ॥३०॥ (क) वत्से साअतिकमेवैतत् उचितमेवैतत् । दुःखितैः शोकाने बनै- रिति शेष: दुःखनिर्वापणानि शोकोपशमनानि विलापरीदनादीनीत्यर्थः कर्तव्यानि । (२६) तड़ागस्य जलाशयस्य पूरीत्पीड़े जलवाहिजन्थे निगमोहाते सति परीवाइः प्रवृद्धजलांशनिःसारण प्रतिक्रिया प्रतीकारः । अन्यथा अन्तःक्षय- सेतुभ समीपस्थ भूमज्जनादिदोषीत्यतिरिति भावः। च तथा शोकचीमे प्रबल- टुःखावेगे सति हृदयं चित्त प्रलापैः प्रमुक्तकण्ठ रुदितैः धाय्यते पुन व्यवस्थाप्यते । यथा जलनवौ जलनिःसार तड़ागादिरक्षणोपायः तथा शोकबद्धौ तहकार- रूपसप्रलापरोदनमेव आत्मवाणी पाय इति भावः। (३०) बहुवरप्रकारकट त्वमेव सूचयति इदमिति । अभियुक्तन निरनर- मवहितेन मनसा इदं विश्व जगत् विधिवत् यथाविधानं पाल्यं रक्षणीयम् अन्यथा अधर्मा पत्तरिति भावः । -तच राज्यपालनमतीवकष्टरमित्यभिप्रायः धर्म पातपः कुसुममिव कुसुमं यथा तथा प्रियाशीक: सौताविच्छेदसन्तापः जीव जीवन क्लमयति ग्लपयति। एतदपि कष्टात् कष्ट तरमिति भावः । खयं त्याचं प्रियापरिवर्जनं कृत्वा विलपनबिनोदोऽपि पश्चात् रोदनादिना शोकापनीदन- चेष्टापि असुलभः न सुलभावकाशः बिज्ञाचारविरोधिया न सङ्गत इत्यर्थः । शोकापनोदनचेष्टापि न शक्या इत्येतदपि महत् कष्टकरम् । पूर्वोत्ताप्रकारए कदाचिदपि रामस्य न दुःखावेग प्रकाशावसर इति महाँस्तस्य केशः। नन् तन्मात् अद्य अधुना अस्मत्समीपे । अपि सम्भावनायाम् । उच्चासः भोका- ·१०४ उत्तररामचरितम्। रामः। कष्ट भोः कष्टम् । दलति हृदयं गाढ़ोहेगो विधा न तु भिद्यते वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कन्तति जीवितम् ॥३१॥ सौता। एवमेदम् (४१) । रामः। हे भवन्तः पौरजानपदाः ! न किल भवतां स्थानं देव्या रहेऽभिमतं तत- स्तृणमिव वने शून्ये त्यता न वाप्यनुशोचिता। (४१) एवमिदम् । यतः, शोक- वैगस्य प्रकाश: यद्बुदितं भवति ननु तत्लामी हि लाभ एव । दीमे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते इति भावः। शिखरिणी वृत्तम् । (३१) दलतीति । गाढ़ीवेग: प्रगाढ़शोकसम्भारः हृदयम् अन्तःकरणं दसति पिनष्टि। न तु तत् हृदयं द्विधा दिखण्डीभूय मिद्यते विदीयेति । भिदाते इति कर्म कर्तवाच्यप्रयोगः । विदोणे सति हृदयापायात् ल शोऽपि न स्यादिति आवः । विकल: विवशः कायः देहः मोहं दुःसहशी कसम्भारात् अचेतनभावं वहति धारयति, चेतनां च न मुञ्चति न परित्यजति । क्षणे क्षणे चैतन्यञ्च भवतीत्यर्थः । चिरमोहरूपमृत्यौ सति सर्व एव शोको निर्वापित: स्यादिति भावः। अन्तर्दाइ: मनस्ताप: तनु शरीरं ज्वलयति, न च तां भस्मसात् अमाव- शेषां करोति। तथा सति न मे दुःखं स्यादिति भावः। विधिविधाता मर्मणि विनतीति मर्मच्छेदी मर्मस्थानच्छेदनशील: प्रहरति मामिति शेषः, बलात् मम मर्माणि छिनचीत्यर्थः, जीवितं प्राणान् न कन्तति न छिनत्ति न इन्ती- तेन मे सकलदुःखावसानं स्यादिति तदन्यथाभूतेन सर्वेणैव भावेन दारुणो मे दैवदुर्विपाक इति भावः। इरिणी वृत्तम् । (३२) किलेत्यतीतघटनायां, दन्याः सौताया हे स्थानमवस्थानं भवतां त्यर्थः ।

·तीयोऽङ्कः। चिरपरिचितास्ते ते भावाः परिद्रवयन्ति मां इदमशरणैरद्याप्येवं प्रसौदत रुद्यते ॥ ३२ ॥ तम। अतिगम्भौरमापूरणं शोकसागरस्य (ज)। वास। देव ! अतिक्रान्ते धैर्यमवलम्बाताम् (झ)। रामः। सखि ! किमुच्यते धैर्यमिति । देव्या शून्यस्य जगतो हादशः परिवत्सरः । प्रनष्टमिव नामापि न च रामो न जीवति ॥ ३३ ॥ ! न अभिमतम् आसौदिति किलार्यः । ततस्तस्मात् कारणात् सा इति शेषः वणमिव अनादृतघासादिवत् शून्ये वने त्यता मयेति शेषः, न वापि सा अनु. शोचिता । अवतामनुरञ्जनार्थ मेव मया एतानि दुष्कराणि कतानि इत्यर्थः । चिर- परिचिताः सौतया सह पुरा चिरमनुभूतास्त ते भावा: पदार्था: महौरहवर्हि- शिलातलादयः मां परिट्रवयन्ति सर्वथा व्याकुलौ कुर्वन्ति, इदम् अस्मात, कार- पात् इदमित्य व्ययम्। अशर गैरनवलम्बैः अस्माभिरिति शेष: एवम् इत्य" मद्यते विलप्यते। अद्यापि अधुनापि बहुकाले गतेऽपीत्यर्थ: प्रसीदत यू यमिति शेषः । अधुना भवत्प्रसादः अकिञ्चितकरीऽपि मम सान्वनार्थ *विष्यतीति भावः। भवतामनुरञ्जनाथ मेव मया पूर्वोक्तानि दुष्कराणि कृतानि भवनिम्नु मदर्थं न किमपि कृतमिति पौरजानपदानुद्दिभ्य शोकः । हरिणी इत्तम् । (ज) आपूरणं पूर्णता। अवगूरणमिति पाठे अवगूरणम् श्रावतः । (झ) अतिक्रान्ते अतीतविषये सौतावियोग्ररूपे धैर्यम् अवलम्बातां मतस्य शोचना निष्फला तब धैर्य्यावलम्बनमेव श्रेय इति भावः । (३३) किमुच्यते धैर्य मिति । मतप्रदर्शितात् परमपि धैय्यमस्ति इति साचेपोक्तिः। धैर्यस्य विषयः कः कथ्यते भवता मया हि धैय्यस्य परा काठा प्रदर्शितेति भावः । तदेव दर्शयति देव्या इति । देव्या सीतया शून्य स्थ जगती लीकस्स हादशः परिवत्सरः संवत्मारः पवते इति शेषः, तस्या इत्यू ह्य सौतायाः नामापि प्रनष्टमिन विलुप्तमिव सुदीर्धकालात्ययवशादधुना तस्याः नामापि कैनचित्रोच्चार्यते इत्यर्थः, च अथच रामी न नीति इति न । रूपेण पाषाणमयोऽहमद्यापि वर्तमानोऽस्मि अतः प्रियतमाविरहेपि यन्मन जीवनधारणं तद्धि पराकाष्ठा धैर्यस्येति भावः ।

·उत्तररामचरितम् । ! सौता। मोहिदमि अजउत्तस्स एदेहिं बधणेहिं (४२)। तम। एवं वत्स ! (ज)। नेताः प्रियतमा वाचः स्नेहाः, शोकदारुणाः । एतास्ता मधुनो धाराश्चयोतन्ति सविषास्त्वयि ॥३४॥ रामः। अयि वासन्ति ! मया खलु यथा तिरश्चीनमलातशल्य प्रत्यप्तमन्तः सविषश्च दंशः । तथैव तीव्रो हृदि शोकशङ्कु मर्माणि कृन्तन्नपि किं न सोढः ? ॥३५॥ सौता । एवं ह्मि मन्दभाइणी पुणोबि आआसारिणी अज्ज उत्तस्स (४३)। एवमतिनिष्कम्प स्तम्भितान्तःकरणस्यापि मे संस्तुतबहुतरप्रियदर्शनादुद्दामोऽयमावेगः (ट)। तथाहि रामः। (४२) मोहितास्मि आर्य पुवस्य एतैर्वचनैः । (४३) एवमस्मि मन्दागिनी पुनरप्यायासकारिणी पाय पुवस्य | आयास. कारिणी दुःखहेतुः । (ज) एवं यदुच्यते तत् तथैवेत्यर्थः । (३४) ने हाः संहबहुला एता वाचः शोकदारुणा: प्रियतमा अपि शोकसूचकत्वाद टु'सहा अती मां विषयोकृत्य विह्वलयन्तीत्यर्थः, न प्रियतमाः नाभीष्टाः। एताता मधुनी धारा: इवेति गम्यते त्वयि सविषा विषमिश्राः चीतन्ति गलन्ति । (३५) अन्त: हृदये प्रत्युप्त विद्ध तिरश्चीनं तिर्यग्भावापन्नम् पलातशल्यं ज्वलदारमयशल्य यथा, सविषी विषात्मको दंशश्च दन्त प्रवेशच यथा तथैव तहदेव तीव्रतीक्षण: नितरां दुःसह इत्यर्थः हृदि निहित इति शेषः भोकशङ्खः भीककौल: मर्माणि कन्तन् छिन्दन्नपि किन सोढ़ः मयेति शेषः। तत् किमपरं करिष्यामि धावलम्बने तहदेति भावः । उपजाति वृत्तम् । (ट) अतिनिष्कम्पम् अविनिश्चलं यथा तथा स्तम्भितं स्थिरीकतम् अन्त:- ·तृतीयोऽङ्कः। १०७ लोलोल्लोलक्षुभितकरुणोज्जृम्भणस्तम्भनार्थ यो यो यत्नः कथमपि मया धीयते तं तमन्तः । भित्त्वा भित्त्वा प्रसरति बलात् कोऽपि चेतोविकार स्तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः ॥ २६ ॥ सौता। एदिणा अजउत्तम दुव्बारदारुणारम्भेण दुक्ख. संक्खोहेण पफ्फुरिदणि अदुःखं विअ आकम्पिदं मे हिअ (४४)। [ खगतम्।] कष्टमभ्यापन्नो देवस्त दन्यतः क्षिपामि (ठ) तावत्। [प्रकाशम् ] चिरपरिचितानामेतेषां जनस्थानभागानामवलोकनेन श्रात्मानमानन्दयतु देवः । वास। - (४४) एतेन श्रार्य पुत्रस्य दुरिदारुणारम्भ ण दुःखसंचीभेण प्रस्फु रित- निजदुःख निवाकम्पितं मे हृदयम् । करणं येन तस्य तथोक्तस्य यत्नेन धैर्यमालम्बा स्थितस्येत्यर्थः मे मम अयम् आवेगः शोकप्रवाह: संस्तुतानां पूर्वपरिचितानां बहुतराणां प्रियाणां जनानां वस्तूनाच दर्शनादुद्दामः अतिभूमि गतः। परिचित वस्तुदर्शनात् तु सहसोड तोऽयं वेमः कष्टेनापि न निवर्तनीय इति भावः । (३६) लोलादपि उल्लीलम् अतिचञ्चलं यथा तथा क्षुभितस्थ उद्देल करुणस्य शोकस्य यज्ञमण पाविष्कारः तस्य स्तम्भनार्थं प्रतिरोधार्थ मया यो यो यत्रः कथमपि कृच्छ्रेण आधीयते क्रियते, कोऽपि अननुभूतपूर्व: अनिर्वचनीयशेती- विकार: चित्तवैक्तव्यं तीवस्य जलस्य अप्रतिहतरयः अनिरुद्धवेगः श्रीध: प्रवाह सैकतं सिकतामयं वालुकानिर्मितमिति यावत् सेतुम् आलिमिव तं तं यनमित्यर्थः भित्त्वा भित्त्वा पुन: पुन: भडवा मीची कृत्ये त्यर्थः बलात् वेगेन अन्त: मनसि प्रसरति प्रविशति । अती यवेनापि न निवारयितुं शक्योऽयं धोकावेग: वत् किं पुनरुपदिश्यते भवत्या । मन्दाक्रान्तावत्तम् । (3) कष्टमिति दुःखसूचकमव्ययम् । अभ्यापनः निरतिशयशोकाकुलः, धाधिपानि विषयान्तर पाकर्षामि विषयान्तरासक्तचित्तं करीमीत्यर्थः ।

·HNAARI उत्तररामचरितम्। रामः। एवमस्तु। [इति उत्थाय परिक्रामति।] सौता। सन्दौवनाओ ज्ञव दुक्खस्स पिास होविणोदणो. बामा ति मदि (४५) । वास। देव देव! अस्मिन्नेव लताग्रह त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षण: सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूहोदावरौरोधसि । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीच्य बद्धस्तया कातय्यादरविन्दकुमलनिमो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥३७॥ सौता। दारुणासि सहि वासन्दि ! दारुणासि, जा एदेहिं हिअअमम्मगूढ़सल्लसरिसेहिं पुणो पुणो मं मन्दभाइणों अज्ज उत्तं वि दूणाबेसि (४६)। रामः । चण्डि जानकि! इतस्ततो दृश्यसे दूव न चानु कम्पसे (ड)। (४५) सन्दीपना एव दु:ख स्य प्रियसखीविनीदनोपाया इति मन्यते । (४६) दरुणासि सखि वासन्ति ! दारुणासि, या एतैर्हदयमर्मगूढशल्य- सदृशैः पुनः पुनमा मन्दभागिनीमार्य पुत्र मपि दुनौषि । क -- (३७) अखिन्न व पुरीवर्तिनि इत्यर्थः लताह निकुञ्ज वं वस्था: सौताया: भागे प्रत्यागमनवमनि दत्ते ईक्षणे येन स तथोक्तः अभवः पासी: गोदावरी गतायाः सीतायाः प्रत्यागमनविलम्बात् तदागमनपथि सणदृष्टिक्षेपं प्रतीक्षमाण पासीरित्यर्थः। सा पुन: सौता हंसः कृतमाहितं कौतुकं दर्शनाभिलाषः यस्याः सा तथोक्ता सती गोदावा रोधसि तौर चिरमभूत् चिरं तस्थौ । प्रायान्त्या गोदावरीतटात् प्रत्यावत्तयेत्यर्थः तया सीतया त्वां परिदुमनायितमिव काल- विलम्बानितरामुत्कण्डित हृदयमिव बौक्ष्य दृष्ट्वा कातयात् त्वत्कोपसम्भावनाजनित- व्याकुलतया अरविन्दकुद्मलनिभ: कमलकोरकसनिभमुग्धः मनोहर: प्रणामार्थ: अञ्जलि: त्वत्प्रसादायेत्यर्थः बद्धः रचितः पासीदिति शेषः । भावविक्रीडितं (ड) मां प्रति क्रुद्धासौति चण्डीति सम्बोधनम् ।

·तीयोऽङ्कः । हा हा देवि ! स्कुटति हृदयं ससते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमन्तज्वलामि । सौदबन्धे तमसि विधुरो मज्जतौवान्तरामा, विष्वमोहः खगयति, कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥३८॥ इति मूर्छति । सीता। हद्दी हद्दी पुणोबि प्पमूढ़ो अज्जउत्तो (४७)। वास। देव! समाखसिहि समाश्वसिहि । सीता। हा अज्जउत्त! मं मन्दभाइणी उद्दिसत्र सबल जौअलोअमङ्गलाधारस्म दे जम्मलाहस्य वारं वारं संसइद- जीविददारुणो दसापरिणामोत्ति हा हदमि (४८)। इति मूच्छति । तम। वत्स! समाश्वसिहि समाखसिहि, पुनस्त्वत्या- णिस्पर्श एव सञ्जीवनोपायो रामभट्रस्य । (४७) हा धिक ! हा धिक् ! पुनरपि प्रमुढ़ भार्यपुवः । (४८) हा पाय पुच ! मा मन्दागिनीमुद्दिश्य सकलजीवली कमङ्गला- धारस्य ते जन्मलाभस्य वारं वारं संशयितजीवितदारुणी दशापरिणाम इति हा 'हतास्मि । दशापरिणामः दिशापर्यवसानम् अवस्थान्तरमित्यर्थः । संशयित जीवितं यक्षिन् स चासौ अतएव दारुणश्चेति संशयितजीवितदारुणः । (३८) हा हा देवि ! सौते ! हृदयं स्कुटति विदीयंते, देहबन्धः शरीर- बन्धनं संसते शिथिलोभवति, जगत् विश्वं शून्यं मन्थे, अविरता अविश्रान्ता ज्वाला शोकाग्निशिखा यथिन् तद यथा तथा अन्तः अन्तःकरणे ज्वलामि दग्धी- ऽथि, विधुर: कातरः अन्तरात्मा सौदन् श्रवसन्न: सन् अन्धे अन्वकरणे प्रगाढ़े इति यावत् तमसि अन्धकारे मज्जतीव निलीयत इव, तथा मोहः अचैतन्य विष्वक् समन्तात् सर्वविषयानित्यर्थः स्थगयति पावणोति मोहाच्छादनात् विश्वेषु न किमपि में ज्ञानविषयौभवतीत्यर्थः । मन्दभाग्योऽहं कथं किं करीमि अति. विधानार्थमित्यर्थः । न कमप्युपायं पश्यामौवि भावः। मन्दाक्रान्ता वचम् । १० STEPHAWANAPANNAPAR ·रामचरितम्। ११० । ! यो थमद्यापि नोच्छसिति, हा प्रियसखि ! सौते! कासि, सम्भावयात्मनो जीवितेश्वरम् (ढ)। सौता। ससम्भमसुषमृत्य हदि ललाटे च स्पेशति । वास। दिल्या प्रत्यापनचेतनो रामभद्रः । रामः । आलिम्पन्नमृतमयैरिव प्रलेपै- रन्तर्वा वहिरपि वा शरीरधातून् । संस्पर्शः पुनरपि जीवयनकस्मा- दानन्दादपरविधं तनोति मोहम् ॥३॥ [आनन्दनिमौलिताक्ष एव] सखि वासन्ति ! दिध्या वईसे। वास। देव कथमिव ? रामः। सखि ! किमन्यत्, पुनः प्राप्ता जानको। वास। अयि देव ! कसा? रामः । [स्पर्शसुखमभिनीय । ] पश्य ननु इयं पुरत एव । वास। अयि देव! किमिति मर्मच्छेददारुणैरेभिः प्रलापैः प्रियसखौदुःखदग्धामपि पुनर्मन्दभागिनीं मां दहसि। सीता। ओसरिदुमिच्छामि, एसो उण चिरसवभाव- सोम्मशीअलेण अज्नउत्तप्फंसेण दोहदारुणं वि सन्दावं भत्ति हरन्तेण वज्जलेबोबणद्धो विन सिहन्तणीसहविपज्जत्यो बेबदि अबसो विथ मे हत्थो (४८)। । (४९) अपसर्तुमिच्छामि, एष पुनश्चिरसद्धावसौम्य शीतलनार्य पुत्रस्यर्शन (द) सम्भावय आत्मप्रदर्शनेन सञ्चौवय । (१९) संस्पर्श: अनुभूयमान इति शेषः पमृतमयैः सुधात्मकः प्रलपैः अन्तर्वा वहिरपि वा उभयविधानरित्यर्थः शरीरधातून देवोपादानभूतमांसा- मुमचास्थिसिरावप्रमतीन् पालिम्पन् सदयं व्याप्न वन् सन् जीवधन् मामिति शेषः पुनरपि अकस्मात् अज्ञात कारणात् भानन्दात् पपरविधं मुखजन्यमित्यर्थः मोहं विषयान्तरायणरूपं तनोति विस्तारयति प्रवर्त्तयतीत्यर्थः । प्रहर्षिणीदत्तम् ।

·हतीयोऽङ्कः। रामः। सखि ! कुतः प्रलापाः । गृहोतो यः पूर्व परिणयविधी कङ्गणधर- श्चिरं खेच्छास्पर्शरमृतशिशिरैर्यः परिचितः सीता। अज्ज उत्त! सो ज्जेव दाणिं सि तुमम् ? (५०)(ण)। रामः । स एवायं तस्यास्तुहिनकरकौपम्यसुभगो मया लब्धः पाणिललितलवलोकन्दलनिभः ॥४०॥ दूवि स्टहाति (त)। दीर्घदारुणमपि सन्तापं झटिति हरता बज्रलेपीपनद्ध व खिद्यनि:सहविपर्ययस्ती वैपतेऽवश इव में इस्तः। चिरसद्भावेन चिरप्रणयेन अविचलितप्रेमणा इत्यर्थः । सौग्यी मनोहरः शीतल: सिग्धसेन बज्रण यो लेपी लेपनं तेन उपनद्ध इव दृढ़निवद्ध इव उत्थापयितुमशक्य इत्यर्थः । खिद्यन् साविकभावी, कात् धर्म- वान् निःसहं नितरां विपर्यस्तः विरुद्धमा गतः इदानी नेतादृशभावस्थानौचित्या- दिति भावः । (५०) आर्यपुत्र ! स एव इदानीमसि त्वम् ? स एव मदेकान्तानुरागवा- नित्यर्थः। (थ) इदानीम् इदानीमपौत्यर्थः त्वं स एव असि मां प्रति तादृक्प्रणय- चानव असि त्वयि न कोऽपि विपर्ययो लक्ष्यते मम तु दशाविपर्ययः कैवल- मदृष्टाधीन इति भावः । (४०) पूर्व परिणयविधौ विवाहसंस्कारावसरे कङ्कर्ष कराभरणविशेष यहा वैवाहिकमङ्गलसूवविशेष धरतीति कसणधरः यः प्रियायाः पाणिः मया ग्टहीवः, यः असतशिशिरैः सुधावकीतलैः सुखकरैरित्यर्थः खेच्छास्यशैंः खेच्छया स्पर्शा: मल्कतका इत्यर्थः तैः चिरं दीर्घकालं व्याप्य परिचितः परिज्ञात: इति पूर्वाह्यर्थः। तस्याः सौताया: तुहिने: करकै: वर्षांपलैश सह यत् औपन्य- मतिशीनत्वात् सादृश्यं तेन सुभगः सन्तापहारकत्वात् सुसेव्यः, ललितं मुकु- मारं यत् लवलोकन्दलं लवलीप्ररोह: तबिभः तत्सदृशः स एव अयं पाणिः कारः मया लब्धः प्राप्तः । शिखरिणी वृत्तम् । (द) सौताइतमिति शेषः ।

·उत्तररामचरितम्। । सौता। हद्दौ हद्दी अज्ज उत्तयफंसमोहिदाए प्पमादी वसु मे संवुत्तो (५१)। रामः । सखि वासन्ति ! आनन्दनिमौलितेन्द्रिय साध्व- सेन परवानस्मि, तत्वं तावदेनां धारय (थ)। वास। कष्टमुन्माद एव । सौता। ससम्मममाचियापसर्पति * । रामः। हा धिक प्रमादः, हा धिक् प्रमादः । करपल्लवः स तस्याः सहसैव जड़ाज्जड़ः परिभ्रष्टः । परिकम्पिण: प्रकम्पी करान्मम खिद्यत: खिद्यन् ॥४१॥ सौता। इहौ हही अज्जवि अणबस्थिदस्थिमिदमूढ़ घूमन्तणणो ण पज्जवस्थाबेदि आत्ताण (५२)। (५१) हाधिक हा धिक आर्यपुत्रस्पर्श मोहितायाः प्रमादः खलु में संवत्तः। प्रमादः अनवधानबाजनिती दोष इत्यर्थः । (५२) हा धिक् । धिक अद्यापि अनवस्थितस्तिमितभूढघूर्णनयनो न (घ) भानन्देन निमौलितानि अवशानि इन्द्रियाणि यख स तथोकः, साधु अत्यन्तम् अस्यते विक्षिप्यते अनेनेति साध्वस हर्षातिरेकसम्भूतवैलव्यं तेन परवान अखि पराधीनः अयि नामात्मनि प्रमवामीत्यर्थः । अती नाई सीता धारयितु' शक्रोमीति भावः । * धादिस्य आजष्य रामकृतं खकीयं पाणिं वखादाकृष्ण दूरमपमृत- वतीत्यर्थः । ( ४१ ) मम करात् तस्याः सौताया: स करपल्लव: कोमलाङ्गुलिकरः परि- भष्टः पतितः । करात इत्यस्य विशेषणानि नड़ात् परिकम्षिण: खिद्यतः । करः इत्यस्य विशेषणानि क्रमेण जड़ः प्रकम्पी खिद्यन्। एतेन राममौतयो- रुभयोरपि समः साविकमावाधिगमः मुचितः । साविकमावश्च साहित्यदर्पणे, स्वम्भः खेदोऽथ रोमाञ्चः खरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवण्य मन प्रलय इत्यष्टौ साविका मताः । मात्रा हत्तम् पाUजातिः ।

·बतीयोऽक्षः। सम। महासकौतुक निर्वण्य । सखेदरोमाञ्चितकम्पिताङ्गी जाता प्रिय सशंसुखेन वत्सा। मरुबवाम्भः प्रविधूतसिता कदम्बयष्टिः स्फटकोरकेव ॥४२॥ सौता। [खगतम् । ] अह्महे ! अवसेण एदेण अत्ताण- एण लज्जाविदति भअबदौए तमसाए, किंति किल एसा मणिमादि एसो दे परिचाओ एसो अहिअासङ्गोत्ति (५३) (द)। राम। [सर्वतोऽवलोक्य । ] कथं नास्त्येव, ननु अकरणे वैदेहि ! सोता। सञ्चम् अकरुणनि, जा एवं विध तुम पेक्खन्ती रणं धरामि ज्नेव जीविदम् (५४)। पर्यवस्थापयत्यात्मानम्। अनवस्थिते अस्थिर स्तिमिते निश्चले सूढ़े विषयज्ञान- रहिते तथा घूछन्तौ विषयग्रहार्थमितस्तत: धाविते नयने चक्षुषी यस्य सः। पर्यवस्थापयति प्रकृति स्थं करोति तथा कत्तुं न शक्नोतीर्थः । (५३) अहो ! अव पोन एतेनात्मना लज्जापिवामि भगवत्या समस्या, किमिति किल एषा मंस्य ते एष ते परित्यागः एष च हृदयासङ्ग इति ।। (५४ ) सत्य मकरुणायि, या एवंविधं त्वां पश्यन्तौ घराम्येव जीवितम् । (४२) वत्सा सौता लियस्य रामस्य स्पर्शजनितेन सुखेन हेतुना सखेदानि खंदााणि रीमाञ्चितानि एचकितानि कम्पितानि च अङ्गानि यस्याः सा तथोक्ता सती मरुता वायुना नवाना सा घ वर्षारम्भ नबइष्टजलेन च यथाक्रमं प्रविधूता कम्पिता सिक्ता चिताच सती तथा स्याटा विकसिता: कोरकाः कलिका अस्मा: सावधाभूता कदम्पष्टिः कदम्ब शाखेव नाता। वृत्तमुपजातिः । कारउपमा (द) लज्जापिताबि खन्नामापितासि । यहा बज्जधावीर्घन्तात् साम् ततः क्त: । दृदयासङ्गः चैतोऽनुरागः। परित्यागे हृदयानुरागस्थानौचित्यात बनवि भावः ।

·उत्तररामचरितम्। रामः। क्वासि देवि! प्रसौद न मामेवंविधं परित्यक्त- महसि। - । सौता। अई अज्जउत्त विवरीदं वित्र एदं (५५) (ध) । वास । देव ! प्रसौद प्रसीद, खेनैव लोकोत्तरेण धैर्येण संस्तम्भयातिभूमिगतविप्रलम्भमात्मानं (न ) कुतोऽत्र मे प्रिय- सखी सोता। रामः । व्यक्तं नास्ति, (प) कथमन्यथा वासन्ती अपितां न पश्येत्, अपि खलु स्वम एष स्यात्, न चास्मि प्रसुप्तः कुतो वा रामस्य खमः, सर्वथा स एवैष भगवान् अनेकवारपरि- कल्पनानिर्मितो विप्रलम्भः पुनः पुनरनुबनाति (फ)। (५५) अयि आर्यपुत्र ! विपरीतमिदेदन । (घ) अयि आर्यपुत्र विपरीतमिवैतत् । एतत् वदुत मवि विपरीत विरुद्धमिव श्राभातीति शेषः । यतत्वमेव मां परिष्यतावान् नाहं त्वां परि त्यक्तवती। पतिव्रता विनीता सीता रामवाल्यन न्यथा प्रतिपादयितु न शक्नोति द्योतनाय इव शब्दप्रयोगः। (न) खेन ख कोयन खाभाविकीन । लोकाचारेण असाधारणेन । संस्त- भय स्थिरौकुरु। अतिक्रान्ता भूमि चरमसौमाम् अतिभूमिः तां गतः सौमा- विग इत्यर्थः विप्रलम्भो विरहशीको यस्य तं स थोकम् । (प) व्यक्तं नास्ति नास्तीति व्यक्तं सत्य मेव बास्तीत्यर्थः । (फ) अनेकवारं बहुशः परिकल्पना पुनः पुन: चिन्ता तया निर्मित: उत्पादितः निरन्तरचिन्ताजन्य दूत्यर्थः स एवं पूर्व बहुशः अजुभूत इत्यर्थः विप्र- लम्भः थमः मृगशिकावत् शून्येऽपि सीतादर्श नादिरूपः पुनः पुनः माम अनु- बध्नाति मया सह धावति इतः पूर्व बहुवार बनेनाहं विप्रलचः सम्प्रत्यपि वथैव जात इत्येवसत्यन्त' प्रतारितोऽमौति भावः । तस्स दुर्निवार्यत्वैश्वर्ययोगी अगवानित्यनेन ध्वन्यते।

·रतीयोऽङ्कः। सौता। मए ज्जेव दारुणाए बिप्पलदो अज्ज उत्तो (१६)। वास। देव! पश्य पश्य । पौलस्त्यस्य जटायुषा विघटित: कायसोऽयं रथः पश्यैते पुरतः पिशाचवदनाः कङ्कालशेषाः खराः । खड्गच्छिन्द्रजटायुपक्षतिरितः, सौता ज्वलन्तीं वहन् अन्ताकुलविद्युदम्बुद इव द्यामभ्युदस्थादरिः । ४३ ॥ सौता। [समयम् ।] अज्ज उत्त! तादो वावादीअदि, अहञ्च अबहरिआमि, परित्ताहि परित्ताहि (५७)। (५६) मयैव दारुणया विप्रलब्ध बायपुरः। दारुणया निष्करुषाया। विपलब्धः प्रतारितः। (५७) आर्यपुत्र ! तातो व्यापादाते, महञ्चापड़िये, परिवायख परि- वायख। यती जटायु: व्यापाद्यते हन्यते, रावणेनेति शेषः । । (४३) जटायुषा जटायु मकरधराजेन, जटापरिमाणमायुर्यस्येति तेन, चिरकालजीवित्वातसेयं संज्ञा। विघटित: भन्न: पौलत्यस्य पुलस्त्यपत्रस्य राव- पस्य कृष्णायसा का वर्णधातुना लौहविशेषेण निर्मित: अयं दृश्यमानः रथः वर्त्तते पश्य त्वमिति शेषः । पुरत: भयती वनाना पिशाचवदना विकट- मुखा इत्यर्थः कशालशेषा: अस्थिपञ्जरावशिष्टाः संसा: जटायुनिइता रावणरथ- बाइनमहाकायस्वधरविशेषाः वर्तन्त तानपि पश्येत्यू ह्यम् । इत: अथात् पुरतो निर्दिश्यमानात् स्थानात् अरिः शत्रुः रावण इत्यर्थः खड्न छिन्न जटायो: पचवी पक्षमूले येन स तथोक्तः सन अमिन्नेव खाने जटायोः पचती किन्न इत्यर्थः ज्वचन्तौं लावण्यमय्या कान्या जाज्वल्य मानां सौता बहन् रहून् अन्तः अभ्यन्तरे व्याकुला चञ्चला विद्युः यस्य स ततः अम्व ददातीति अन्वुदी मेघ इव रावणस्य राक्षसस्य कृष्णवर्णनात् हत्कायलाच मेघौपम्य द्याम् आकाश, द्योदिवौ ६ स्त्रियावनं व्योमपुष्कर नम्बई नमोऽन्तरीक्षं गगनमित्याद्यमरः । अभ्युदस्थात् अभ्युत्पपात । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।

·उत्तररामचरितम्। + रामः । [सवेगमुल्याय।] प्राः पाप ! तातप्राणसीताप- हारिन् ! क यासि *। वास। अयि देव राक्षसकुलप्रलयधूमकेतो ! अद्यापि ते मन्युविषयः । सौता। अहो उहात्ति म्हि संवुत्ता (५८)। रामः । अन्वर्थ एवाय मधुना प्रलापो वर्तते (ब)। उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरैः विमर्दैवीराणां जगति जनितात्यद्भुतरसः । (५८) अहो ! उन्मत्ताऽस्मि संवता। उन्मत्ती हि प्रतिक्रान्तविषयमपि वर्तमानतया ग्रहाति तादृशविषयग्रहणं ममापि वत्तते, अनोऽहम् उन्मचाविस अन्यथा कुत एतद्रावणादिदर्शनम् इति भावः । . * तातस्य जटायोः प्राणान् सीताच अपहरति यः सः, तत्सम्बोधने । + राक्षसकुलस्य प्रलयधूमकेतुस्त त्सम्बोधने । प्रलय काले धूमकेतुर्यथा लोकानां क्षयकारस्तथा त्वमपि राक्षसानामित्यर्थः । मन्युविषयः क्रोधपानम् अतीति काकुः अधुनाऽपि स व ते नात्य वेत्यर्थः (ब) अधुना सम्प्रति रावणाद्यभावात् अर्थमनुगतः अन्वर्थों यथार्थ एव अयम्, पाः पापेत्यादि मत्कृतः प्रयोगः प्रलाप: निर्विषया वाक् वर्तते प्रवत्तते। रावणाद्यमावादधुना तादृशः प्रयोगः निरर्थकतया प्रतिपन्नी भवतीत्यर्थः । यथार्थमेव इदम् अनर्थ कं वचः अधुना वर्तते। एवं सौतास्पर्शादिव्यापारोऽपि परिकल्पनानिर्मित एव न पुनरधुना सन्देहविषयः । (४४) रावणापहतायां सीतायां तद्वियोगः सीढ़ः कथमिटानी न सद्यते साथै वा एतादृशः प्रलापादिः प्रवत्तते इत्याशयामदोष निवारयति । उपा- थानामिति । उपायानां पुन: सीताप्राप्त : साधनानां भावात् सद्भावात् अधुना तु उपायाभाव इत्यर्थः । अविरता: अविश्रान्ता: ये विनोदाः उद्धारार्थ सौताच षणसेतुबन्धनवैरनिर्यातनमन्त्रणाविनयलाभादिव्यापारास्तेषां व्यतिकरः सम्पर्को मिलनमिति यावत् वैषु तादृशैक्षैराणां विमः परस्परमिलनदर्शनाम- ·हतीयोऽङ्कः । वियोगो सुग्धाच्या: स खलु रिपुधातावधिरभूत् कथं तूष्णीं सह्यो निरवधिरिदानीन्तु विरहः ॥ १४ ॥ सौता। णिरबधित्ति हा हदम्हि मन्दभाइणौ (५८)। । इति रोदिति । रामः। हा कष्टम्। व्यर्थं यत्न कपीन्द्रसख्यमपि मे, वौयं हरीणां वृथा, प्रज्ञा जाम्बवतोऽपि, यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि । (५९) निरवधिरिति हा इतास्मि मन्दभागिनी । निरवधिरिति पूर्ववत् विरहावसानं समागमसम्भावना च इत्यहं हताभि पुनःसमागमाशय व जीविता अधुना सदभावात् मृत्ययातनावविरतिशथयातमा मां परिभवति न तो सोढुं शक्रोमोति भावः । राधर्षनिधनादिव्यापारः जगति जनितः उत्पादितः अति उत्कटम् अतः विस्मयः एव रसयतौति रसः मनसो द्रुतिकारणं येन स तथोक्तः अधुना तु विनोदकारणामाबान्न तादृश इत्यर्थः। मुग्ध मनोहर अक्षिणी लीचने यस्याः तस्यास्तथोक्तायाः सौतायाः वियोग: विरहः खलु प्रसिद्धौ रिपूर्णा शवणं रावणादीनां घाती बध एव अवधिः . पर्यन्तः यस्य स तादृशः अमूत् वृदानीन्तु अधुना तु उपायाभावादप्रतिविधेयश्च विनोदामावाद दुःसहच इति पूर्वसूचित, नास्ति अधिरन्ती यस्य स तधीतः अनन्ती विरहः कर्थ तूचौं व्यापारान्तरा- भावात् वामाव विनापि सह्यः सहनीयः । न कदापि सहनीय इत्यर्थः पतएव नैष प्रलाप: अनैसर्गिक इत्यधिक्षेपणीयः न वा विस्मयजनकः अपि तु नैसर्गिकवादवश्वम्भाबी एव। शिखरिणीद्वत्तम् । (४५) यत्र यस्मिन् स्थाने में मम कपीन्द्रसख्यं सुग्रीवमैत्रम् अपि व्यर्थ निष्फलं न पूर्ववदुद्धारक्षममित्यर्थः । हरीणां वानराणां चमूभूतानामित्यर्थः । शुकाहिकापिकैषु इरिर्ना कपिले विष्विस्यमरः । वौयं पराक्रमः वृथा निष्फलम् । यत्र जाम्बवत: भल्ल कपतेरपि प्रज्ञा प्रखरा बद्धिः वधेति शेषः । यत्र वायोः पुत्रस्य हनूमतोऽपौत्यर्थः गति: न प्रस्तीति शेषः । यत्र विश्वकर्म- वनयी नलोऽपि मार्ग सेतुबन्धनादिना पन्यानं कर्तुं न क्षमः न समर्थः सौमितेः ·११६ उत्तररामचरितम्। भौता। मार्ग यत्र न विश्वकमतनयः कडे नलोऽपि क्षमः सौमित्रपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये! कासि भोः ॥४५॥ बहु मसाबिदमि तं पुब्बबिरहं (६०) रामः । सखि वासन्ति ! सुहृदामिदानों दुःखायैव रामस्य दर्शनं, तदिदं कियचिरं त्वां रोदयिष्थति, तदनु- जानीहि मां गमनाय। सौता। [मोहगं तमसामवलम्बा।] भअबदि तमसे गच्छादि ज्जेव अज्ज उत्तो (६१)। तम। वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि, ननु आवामपि आयुभतोः कुशलवयोवर्षवर्द्धनमङ्गलानि सम्पादयितु भागी- रथीपदान्तिकमेव गच्छावः । सौता। भअबदि ! पसीद, खणमेबि दाब दुल्लहं जणं पक्खामि (६२) - -- (६०) बहु मानितास्मि तं पूर्वविरहम् । एतेन रामवचनेन अस्मि अह पूर्वविरहं रावणाहरणाजन्यं वियोगं बहु यथा स्यात्तथा बहु कवेत्यर्थः मानितास्मि मन्यते, जान्तात् तः ततः आम्। (६१) भगवति तमसे ! गच्छत्ये वार्यपुत्रः । (६२) भगवति ! मसौद, क्षणमावमपि तावत् दुर्लभ जनं पश्यामि । खत्मणस्यापि पविणां बाणानामविषये यत् वक्ष्मणस्यापि पाणानाम् अविषय इत्यर्थः एवम्भूते तब मम अज्ञाते इत्यर्थः क्व कुव स्थाने हे गे मम प्रिये जानकि ! असि वसे ? पूर्व सुग्रीवस्त्र सैन्यादिदानसाहाय्यात् वानराणां पराक्रमवाल्यात् नाम्बवती मन्त्रणावलात् इनमती जलधिलकनसीतोद्देशनब्रह्मास्त्रानयनादिसार्व- भौमिकव्यापारात् नलस्य सेतुबन्ध नसौष्ठवात् लक्षणस्य इन्द्रजितादिवपक्षमादभुत- युद्धकौशलात् त्वमुद्धृतासी: अधुना तु तेषां सर्वेषामेव वैफल्यं पश्यामीति नितान्तं निराशोऽयोति भावः। शाबविक्रीडितं वृत्तम् ।

·द्वतीयोऽङ्कः।
।
।
रामः । अस्ति चेदानीमखमेधाय सहधर्मचारिणी मे (म)।
सौता। [साक्षेपं स्वगतम्।] अज्जउत्त ! का सा (३३)।
रामः। हिरण्मयी सौतायाः प्रतिकृतिः ।
सौता। [सोच्छासं सासम् ।] अज्जउत्तो दाणी सि
तुमं, अम्मए उक्खाणिदं दाणी मे परिच्चाअलज्जासल्लं अज्ज.
उत्तेण (६४)(म)।
रामः। तत्रापि तावहाष्पदिग्ध चक्षुर्विनोदयामि।
धमा सा, जा अजउत्तेण बहु मणाअदि, जा
अ अज्ज उत्तं बिणोदयन्ती आसानिबन्धणं जादा जीअलो-
अस्स (६५) (य)।
सीता।
(६३) आर्यपुत्र ! का सा ? का, सहधर्मचारिणीति शेषः ।
(६४) पार्यपुत्र इदानीमसि त्वम्, पही! उत्खातमिदानी मे परि-
स्यागलज्जाशल्यमार्यपुत्रेण ।
(म.) जैव मे विनोदीपायी भविष्यतीति भावः ।
(म) मत्प्रतिकतावपि अनुरागितया यथार्थ एव भार्यपुत्रशब्दभाक् त्वमसि
इत्यर्थः। परित्यागजन्या या लज्जा लीकसन्निधौ अप्रतिभत्वं तद्रूपं यत् शल्य
तदुत्खातं मम हृदयादुद्धतमार्यपुत्रोण। मत्प्रतिकृतिकरणात् मयि अनुरागी
मत्पवित्रता च लोकेषु प्रदर्शिता आर्यपुत्र गणेति भावः ।
(य) रामस्य परियशान्तरमसितायाः सीतायाः श्रुतप्रतिकृतिवत्तान्ताया
अपि पूर्वावेगवशात्, तवापि तावद्वाष्पदिग्ध चतुर्विनोदयानौति रामवाक्याच
पुनरुत्पादिततत्शतायाः सीताया निवेदवचनमिदम् । च सा धन्या अहम
अश्चन्या, सा बहुमानिता अहम् अवमानिता, सा पार्यपुत्रस्य विदोदनस्थानम्
अहं न तथा सा आर्यपुत्रस्य सुस्थतायाः राज्ये भनौदायस च कारणमिति
आशानिबन्धनम् अहन्तु न तथा प्रत्यादि वन्यते । एतेन स्त्रियः खामिनः
सर्वानपराधान् सहन्ते किन्तु दारान्तरपरिग्रहं सर्वथा न सन्त इति भावोऽपि
व्य व्यते ।

·१२० उत्तररामचरितम् । - तम। [सस्मितने हा परिष्वज्य।] अयि वस! एवमात्मा स्तूयते (र)। सौता। [सलज्जमधोमुखी स्वगतम्।] परिहसिदाहि भवदौए तमसाए (६६)। वास। महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रसादः। गमनं प्रति युजर्यथा कार्यहानि भवति तथास्ताम् (ल)। सौता। पडिउला दाणों मे वासन्दौ संवुत्ता (६७)। तम। वत्से ! एहि गच्छावः । सौता। [ सकष्टम्।] एब्ब करम्ह (६८)। तम। कथं वा गम्यते यस्यास्तव । ६ प्रत्युप्तस्येव दयिते सृष्णादीर्घस्य चक्षुषः । (६५) धन्या सा, या आर्य पुत्रेण बहु मन्यते, या च भार्यपुत्र विनोद यन्ती पाशानिबन्धनं नाता जीवलीकस्य । (६६) परिहसितानि भगवत्या तमसया । (६७) प्रतिकूला इदानों में वासन्तौ संचा। प्रतिकूला रामसमागमे विन- कारिणी तगमनानुजानादिति भावः । (६८) एवं कुर्मः। गच्छाव इत्यर्थः। (२) एवमात्मा स्तूयते त्वत्प्रतिकृतिमेवोद्दिश्य रामेशैतदुताम् अती धन्धा सा इत्यादिना त्वम् आत्मप्रशंसनमेव करोषौति भावः । (ल) अस्माकमयं व्यतिकरः समागमः महान् प्रसाद्यते अनेनेति प्रसादः कर्तव्येषु विषयान्तरेषु अनवधानताजनक इत्यर्थः अनेन समागमेन त्वमपि मां परित्यक्तु नेच्छसि अहमपि न वां शोके च वयं निमग्ना इति सर्वमन्यत् विस्म ता- ऽयीत्यर्थः । कुत एवदित्याह गमनं प्रतीति। अहं त्वत्कत व्य ऽन्तरायो न स्वामित्येव स्मरणार्थं वदामि ममनं प्रति पुनर्यथेत्यादि । तब कार्यान्या ममाणि शानिरित्वती येन कार्यहानिन स्वात् तथा कुर्विति भावः ।

·तीयोऽङ्गः । १२१ मर्मच्छेदपरैयनराकर्षों न समाप्यते ॥ ४६ ॥ सौता। णमो णमो अपूब्बपुसजणिददंसणाणं अज्ज उत्त- चरणकमला (६८) (व)। इति मूर्चति । तम। वसे! समावसिहि समावसिहि। सौता। [समावस्य] किश्चिरं वा मेहन्तरेण पुणिमा. चन्दस्म दंसणं (७०) (श)। (६८) नमो नमोऽअपूर्वपुण्यजनितदर्शनेभ्यः पार्थ पुचचरण का मतेभ्यः । (७०) किवञ्चिरं वा मेघान्तरेण पूर्णिमाचन्द्रस्य दर्शनम् । (४६) कथं न प्रकार वा बस्यो मन्तु शक्यते । कुत एतदिया यस्या इति यस्यास्तव दयिते प्रिये राने प्रत्य तखेव गौरं प्रविखेव राया प्रवलदर्शनेच्छया दीर्घस्य दीर्घभावापन्नस्य कियकाल तदर्शनत्वात् तस्य इव । अक्षतया विस्फारितत्वादनिनिषत्वाच दीर्घस्य वेत्यर्थः चक्षुष: मर्मच्छेदपरैः पाक. श्रणव्यापारी हृदयविदारकरित्यर्थः यत्नः पाकर्षः दयित दर्शनात् आक्षेपः न समाम्यते एतावता शालेनापि न सम्पूर्णः क्रियते । क्रियते । यथा केनचिटू बीजक. वस्तुना युक्तस्य पदार्थान्तरस्य योजकवस्तूद्धरणं विना न परस्परं पार्थक्य सम्भवति तहत् दृश्या मिलितायास्तव दृष्यद्धारं विना न इती गमनं सम्भवति दृष्टेशद्वारश्च बाकर्षादिना शल्योद्धारबन्यमव्यधाजनकः स च नितरां दु:सहः अती रामम् इत: परित्यज्य तव अन्यत्र गमनं न सुकरमिति भावः । (4) अपूर्वेण अत्युत्कटेन पुण्येन जनितं दर्शनं येषां तेभ्यः मया किमणि अपूर्व पुण्य कृतं तेनाद्य प्रायपुवचरणदर्शनं जातमिति भावः । (श ) मेघाच्छन्नं दुर्दिने कदाचित् पूर्णचन्द्रदर्शनमिव ईदृशायां अबैगुण्य- दशायां मम आर्यपुवदर्शनं सुदुर्लभमेव केवलं पूर्वकत पुण्यवायोरानुकूल्येन कथा ञ्चिन् चणिक दर्शनमाप्तम् अती नाहं मन्दमागिनी अनेनैव पाश्वस्तायोति ११ ·उत्तररामचरितम् । तम । अहो संविधानकम् । एको रस: करुण एव निमित्तभेदा. द्भिवः पृथक् पृथगिवाश्रयते विवर्त्तान्। आवर्तवुहु दतरङ्गमयान् विकारा- नम्भो यथा, सलिलमेव तु तत् समग्रम् ॥ ४७॥ रामः। अयि विमानराज! इत इतः । इति सर्व उत्तिष्ठन्ति । तमसाबासन्यौ सौतारामौ प्रति। अवनिरमरसिन्धुः साईममहिधाभिः स च कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता। (४७) संविधानकं विधानियमित कार्य कारणभाववैचित्रा केन कारणेन किं कि कार्य सुत्पाद्यते तनिरूपणे न शक्यमित्यर्थः। तदेव समर्थ यति एक इति। एक एव करुणी रसः प्रियविच्छेदजन्यो मनोविकार: निमित्तभेदात् दर्शनस्मृत्यादिकारणविशेषादित्यर्थः । भिन्नः सन् पृथक् पृथक् विवान् भिन्न- रूपान् हर्षविषादादिरूपानित्यर्थः आकारान् श्राश्रयते। यथा अम्भः जलम् भावबुद्ध दतरनमयान् गतिवशेन पूर्णमानत्वात् वायुमध्यतया विम्बमयत्वात् पवनचाखिततया तरङ्गात्मकत्वाञ्च विविधान् आकारान् आश्रयते इति शेषः, तु किन्तु तत् समग्रमेव एकं सलिलं जलरूप एका एवं पदार्थः । सीतायाः प्रियधिरजन्यमनोविकारोऽपि कारणभेदात् इर्षविषादह्रौऋतितिनिदासूया- प्रमतीन् बहनाकारान् धने । अतो हर्षादयोऽरपि करुणरसस्य विकारा इत्येतदाश्चय संविधानकं पवामीत्यर्थः । वसन्ततिलक वृत्तम् । अलङ्कारः उपमा (४८) अवनिः पृथ्वी, अमरसिन्धुः मुरधुनी गङ्गा, अन्यविधाभिः अमा- दृशोभिः तनसासशीतिः नदीभिः वासन्तीसदृशोभिः वनदेवताभिश्वेत्यर्थः साई छन्दसाम् एकत्र अनुष्टुप्संहतीनामित्यर्थः पाद्यः प्रयोता तत्पूर्वनेकन बहुला- जुष्टपच्छन्दमा प्रयोगादर्शनात कुलपतिः। सुनौनां दशसाहस' योऽन्नपानादि ·चतुर्थोऽङ्कः। १२३ सच मुनिरनुयातारुन्धतीको वशिष्ठ- स्त्वयि वितरतु भद्र भूयसे मङ्गलाय ॥ ४८ ॥ इति निष्कान्ताः सर्वे। इति छाया नाम हतीयोऽङ्कः । अथ चतुर्थोऽङ्कः। ततः प्रविशतस्तापसौ। एकः । सौधातके! दृश्यतामद्य (क) भूयिष्ठसन्निधा- पितातिथिजनस्य समधिकारम्भरमणीयता भगवतो वल्मी. केराश्रमपदस्य। तथाहि, नौवारोदनमण्ड मुष्णमधुरं सद्यःप्रसूताप्रिया- पौतादत्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति । पोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षि: स वै कुलपतिः स्मृत इति लक्षणोपेतः मुनि- चिौकिः अनुयाता अनु सह धर्मार्थ बाता सहधर्मिगौत्यर्थः अरुन्धती यस्य तथोक्तः स मुनि: वशिष्ठश्च भूयसे महते मङ्गलाय भुवनहितायेत्यर्थः बयि भद्र भङ्गलं वितरतु ददातु। त्वन्मङ्गलेनैव भुवनमगडमिति भावः । मालिनीवत्तम् । (क) भूयिष्ठं बाहुल्येन सन्निधापिता: निमन्त्रणेन जनरवेण च समुपस्था- पिता अतिथि जना यस्मिन् तस्य तथोक्तस्य भगवतो वाल्मौकेराश्रमपदस्य अद्य समधिकारम्भरमणीयता अतिथिसेवार्थ' बहुतरस्थानासनपानभोजनपरिवेशनादि- कार्यगौरवात् रमणीयता दृश्यतामनुभूयताम् । (१) तपोवनमृगः बामहरिणः सद्यः प्रसूतया अचिरमुक्त गर्भया प्रियया खपवधा पौतात् अत्यधिकम् अतिरिक्त पौवावशिष्टमित्यर्थ: उष्ण मधुरच सुखा- ·उत्तररामचरितम्। गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः कर्कन्धूफलमिश्रशाकपचनामोदः परिस्तीयते ॥ १॥ सौधा। आअदं अणमाअकारणं सविसेसभूदं अज्ज जिसकुच्चाणं (१)। (ख) प्रथमः। [विहस्य । ] (ग) अपूर्वः कोऽपि ते बहुमान- हेतुर्गुरुषु सौधातके !। सौधा। भो भाण्डाअण! किणामधेओ एसो महन्तस्स स्थविरसस्थस्स धुरन्धरो अज्ज अदिधी आश्रदो (२)(घ)। (१) पागतमनध्याय कारणं सविशेषभूतमद्य जीर्ण कू नाम । (२) भी भाण्डायन ! किनामधेय एष महतः स्थविरमार्थस्य धुरन्धरोऽद्या अतिथिरागतः। a द्यमित्यर्थः नीवारोदनमण्ड पर्याप्तं यथेष्ट' यथा तथा आचामति पिवति । मण्डस्य बहुलत्वात् सद्य:प्रसूतापि मृगी न समस्त मण्ड भोक्तुं शशाक अव- शिष्ट न मृगस्यापि पर्याप्त आहारोऽभूदित्यर्थः । किञ्च सर्पिषत: सहतस्य कृत- पक्वस्येत्यर्थः भक्तास्य अन्नस्य स्फुरता उच्छता गन्धेन सौरभेण मनाक् ईषत् मनागप्यल्प मन्दयोरिति मेदिनी। अनुसृतः अनुगत: मिश्थित इत्यर्थः । कर्कन्धाः कोल्याः फलैः मित्राला शाकानां वास्त कादीनां पचनादुस्थित पामोटः कृत- पक्कभक्तामोदसहित: कोलिफलमित्रशाकपाकादसगग्धविशेष इत्यर्थः परिस्तीर्यते सर्वतो व्याप्नोति। शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् । (ख) अद्य जीर्ण कुर्चानां पक्वश्मश्रूणामतिबद्धानामित्यर्थः । सविशेषभूत विशेषरूपम् धनध्यायकारणं पाठनिषेध हेतुः। सीपहासवचनमिदम् । (ग) हे सौधातके! गुरुषु अपूर्वः प्रधानं कोऽपि असाधारयः इत्यर्थः बहु- मानस्य विशिष्टगौरवस्य हेतुः कारणम् अतीति शेषः। तन्न युक्त' तेषु एवं कथयितुमिति भावः । (घ) स्थविरसार्थस्य इव समूहस्य, धुरवरः श्रेष्ठः स्थविरधुरन्धर इति हास्य- करः प्रयोगः।

·चतुर्थोऽङ्कः। भाण्डायनः । (ङ) धिक् प्रहसनम् । नन्वय मृष्यशृङ्गा- मादरुन्धती पुरस्कृतान् महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भगवान् वशिष्ठः प्राप्तस्तकिमेवं प्रलपसि । सौधा। हुवासट्टो (३)। भाण्डा। अथ किम् (च)। मए उण जाणिदं, वग्धो वा वित्रो वा एसो त्ति (४)। (छ) माराडा। मा: किमुक्तं भवति ?। (ज) सौधा । तेण परावड़िदेण ज्नेव सा वराइआ कल्लाणिमा मड़मड़ाइदा (५)। (भ) माण्डा। समांसो मधुपर्क इति आम्नायं बहुमन्यमानाः सौधा। (३) वशिष्ठः। (४) मया पुनर्जातं, व्याघ्री वा हको वा एष इति । (५) तेन परापतितेनैव सा वराकिका कल्याणिका मड़ मड़ायिता। RAMMAR (ङ) प्रहसनं गुरुजनान् प्रति उपहासः, असम्मानसूचकवाक्य प्रयोग इत्यर्थः । धिक् निन्दितमित्यर्थः । स्थविरसाधस्य धुरन्धर इति प्रयोग एव हास्यजनकः। (च) अथ किम्, सम्मातिसूचकपदमिदम् । (और क्या)। (छ) बहुरोमपूर्णसर्वशरोरत्वात् व्याघ्री वा इत्यादि । सोपहासोतिरियम् । (ज) किमेतदयुक्त' भणसीत्यर्थः । महांसे अनुचितवाक्प्रयोग इति भावः । बडा श्रेष्ठं उद्दतमं वशिष्ठमेवमुपहससि । (झ) परापतितेनैव पागतमावेणेव व्याघ्रादिवदित्यर्थः। सा अस्मत्परि- चिता वराकिका दौना शोच्येत्यर्थः कल्याणिका वसतरी मड़ मड़िति शब्दन अक्षिता। तत् कथ न भयामि व्याघ्री वा वको वेत्यादीति भावः । (ज) समांसो मांससहितः, मधुना पृक्यते असाविति मधुपर्कः मधुसंयुक्त- ·१२० उत्तररामचरितम्। श्रोत्रियायाभ्यागताय वत्सतरी महो वा निर्वपन्ति यह मेधिनः, तं हि धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति । (ज) सौधा। भो णिगिहीदोऽसि। (ट) भाण्डायनः । कथमिव । सौधा। जेण आप्रदेसु वसिहमिस्मेसु वच्छदरी विस- सिदा, अज्जज्जेव पञ्चागदस्त राएसिणो जणश्रम भबवदा बम्मीएणवि दहिमहुहिं जेव निव्वत्तिदो महुवको, वच्छदरी उण विसज्जिदा। (ठ) दध्यादिः (मधु+पृच्+घञ्)। सच पूर्वमुक्तः । मधुपर्कच श्रीवियाय प्रदेय समांसी विहित इत्येवंरूपम् श्राम्नायं वेदवचन बहुमन्यमाना: भाद्रियमाणा: स्टहैदरैमधन्त सङ्गच्छन्त इति हमेधिन: ग्रहाश्रमस्या भ्यागलाय बरहागताय श्रोत्रियाय बन्सतरीम् अल्पवयकां गीव त्यां, महान्तम् उक्षाएं नहीक्षं महाहषभ, महाजहच्छा निर्वपन्ति ददति । धर्मसूत्र कारा धक्षिार्थ विधिनिषेध- जनकीपदेश सूबर सथितार: धर्मशास्त्रमणेतार पुल्प यः इत्येवं समामनन्ति समु. पदिशन्ति हि निश्चयवाचकः। तदनुसारशैव अद्य परसोवियाय वशिष्ठाय कल्याणिका दत्तेति भावः । श्रोत्रियलक्षणञ्च, एका शाखा अकल्यां वा षड़ भि- रङ्गैरधीत्य वा। षट्कर्मनिरती विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्मविदिति देवल: तथाच, जमाना ब्राह्मणो जयः संस्कारैहिज उच्यते। विद्यया याति विप्रन विभिः श्रोत्रिय उच्यते इति यादभाष्यम्। मानाय्यते अभ्यस्यते इत्याम्नायः । आपूर्वम्वाधातीर्घ । वत्सतरौति द्रार्थे तर प्रत्ययः । निपूर्ववपधातुर्दाने वर्तते। (ट) निग्टहीतः पराभूतः । इत्यनेन भाण्डायनसा ज्ञानवत्त्वमुपसति । मधुपर्क स्य जीवहिसासमेतस्य शास्त्रार्थवे सर्ववैव तदनुष्ठाने त्यात् तत्तु न भवतीकि त्वम् अनर्थकं कथयसीति भावः । (3) येन आगतेषु वशिष्ठसि श्रेषु वसतरी विशासिता, पद्य एवं प्रत्या गतस्य राजजनकस्य भगवता वाल्मीकिना दधिमधुभिरेव निबत्तितः मधुपर्कः, वत्स तरी पुनर्विष्टा । अनर्थकवचनं द्रढ़यति । येन हेतुना वशिष्ठमिश्रेषु महामान्येषु वशिष्ठनिश्रेषु भागतेषु सत्सु वत्सतरौ विशसिता मारिता, किन्तु मया सम्यक ज्ञातमित्यर्थः यदा एव प्रत्यागतस्य राजर्जनकस्य सम्मानार्थ मधुपर्क: वाल्मीकिना माचीनब्रह्मविदा महर्षिणेत्यर्थः दधिमधुमिरेज निर्वनित: Hindi ।

·चतुर्थीऽङ्कः । भाराड़ा। अनिवृत्तमांसानामेवं - कल्पमृषयो मन्यन्ते निवृत्तमांसस्तु तत्रभवान् जनकः । (ड) सौधा। किं णिमित्तम् ? (६ ) (8) भाण्डा। स तदैव स तदैव सौतादेव्याः सादृशं दैवदुर्विपाक- मुपश्रुत्य वैखानसः संवत्तः, तथास्य कतिपये संवत्सरा- चन्द्रौपतपोवने तपस्तम्यमानस्य । (ण) (६)किं निमित्तम् । उम्पादितः वत्मतरी पुनर्विसृष्टा। किन्तु वत्स तरी मधुपके परित्यक्तान इत्ता इत्यर्थः । सामान्यतो मधुपर्कस्य दधिकृतमधुशर्कराम्बुविहितत्वात् उनल, दधि सर्पिर्जलं क्षौद्र सिता चैतैश्च पञ्चभिः। प्रोच्यते मधुपर्कस्तु क्वचिदन्ध विधोऽपि चेति । (ड) मांसादनिहलानां मांसभक्षणमौलानामित्यर्थः अतिथीनामिति शेष: ऋषयः धर्मशास्त्र प्रणेतार: मुनयः एवं त्वदुक्त मांसरहितमित्यर्थः कल्प' विर्षि मधुपर्क विधानमित्यर्थः मन्यन्ते स्मरन्ति । तत्रभवान् पूज्यः, विषु तवभवान पूज्यस्त थैवानभवानपीति वैजयन्ती। जनकन्तु निवृत्तमांसः मांसभक्षणाद विरत:, अतएव तसिन् विसृष्टा अनिवृत्तमांसे पुनर्वशिष्ठ प्रथमकल्पभूता वत्सतरी दत्त ति भावः । (3)किं निमित्त जनको निहत्तमांस इत्यर्थः । (ण) दैवं पूर्वजन्मार्जितं कर्म । पूर्वजन्मार्जितं कर्म तवमिति कथ्यते । कथा, प्राग्जन्मनि कृतं कर्म शुभ वा यदि वाऽशुभम् । दैवशब्देन निर्दिष्ट मिह जन्मनि नबुधैरिति । पूर्वजन्म च वर्तमानकालख प्राक्काल इति बोध्यम् । शारीरस्य प्रतिवणध्वसत्वात् प्रावति शरीरस्य च परकालेऽनवस्थानात् कर्म च अपरहातमपीति बोध्यम् । विपच्यत इति विपाकः, (भावे घञ्)। परिणाम: फलमिति यावत् दैवस्य पूर्वकतकर्मणी दुष्ट फलमिति दैवदुर्विपाकः । वैखानसः भानप्रस्थः विशेषेण खनति विदारयति धर्नार्थम् आत्मानं शयति इति वैखा- नसः। वि + खन + ड भन असु कर्मः खार्थे अणू । कतिपये संवत्सरा अनीता इति शेषः। RE Mer

·उत्तररामचरितम्।
सौधा। तदो कित्ति आअदो (७)।
भाण्डा। चिरन्तनप्रियसुहृदं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
सौधा। अवि अज्ज सम्बन्धिणीहि समं संवृत्तं से दंसणं
ण वेत्ति (८)।
भाण्डा। सम्प्रत्येव भगवता वशिष्ठेन देव्याः कौशल्यायाः
सकाशं भगवती अरुन्धती प्रहिता, यत् स्वयमुपेत्य वैदेहो
द्रष्टव्य इति
वतम् ।
।
सौधा। जधा एदे स्थविरा परप्परमिलिदा, तधा अम्हेवि
बटुकेहिं समं मिलिअ अणमाअमइसवं खेलन्ता सम्भावेम्ह ।
(त) [इति परिकामतः ।]
भाण्डा। तदयं ब्रह्मवादी पुराणराजर्षिजनकः प्राचे-
तसवशिष्ठावुपास्य सम्प्रति आश्रमवहिक्षमूलमधितिष्ठति, य
एषः। (थ)
हृदि नित्यानुषतोन सौताशोकेन तप्यते।
(७) तत: किमिति पागतः ।
(८) अपि अद्य सम्बन्धि नीभिः समं संहत्तमस्य दर्शनं न वेति
(१) यथा एते स्थविराः परस्परमिलिताः, तथा वयमपि बटु कैः सम
मिलित्वा पनध्यायमहोत्सव सम्भावयाम ।
ST-PACHHI
(त) स्वविरा बद्धाः। बटुकैः अल्पवयस्क : ब्राह्मणैः । अनध्यायमहोत्सव
पाठविनरूपमानन्दजनकव्यापारम् । सम्भावधामः सम्मानधासः ।
(थ) ब्रह्मवादी वेदोपदेष्टा । प्राचेतसवशिष्ठो उपास्य बालीकिवशिष्ठी
माराध्य दर्शनसंलापादिक कलेत्यर्थः ।
(२) हदीवि । इदि अन्तःकरणे नित्यानुषतेन सववावस्थितेन सौवा.

·चतुर्थोऽङ्कः । अन्तःप्रसृप्तदहनो ज्वलन्निव वनस्पतिः ॥ २ ॥ इति निष्कान्तौ। विष्कम्भवः । ततः प्रविशति ननक:1 5 जन। अपत्ये यत्तादृग्दुरितमभवत्तेन महता विषतास्तौव्रण व्रणितहृदयेन व्यथयता। पटुर्धाराबाहौ नव इव चिरेणापि हि न मे निकन्तन् मर्माणि क्रकच इव मन्यु विरमति ॥ ३ ॥ कष्टम् एवं नाम जरसा दुःखेन च (द) दुरासदेन भूयः भोकैन सौतावियोगदुखेन, अचमध्ये प्रस्मृप्तः उह लितः दहनो वद्भिर्यस्य सः, तथाभूती वनस्पतिः शमीवृक्ष इव तप्यते तापमनुभवति । (३) अपत्ये दुहितरि सौतायां ताक् तथाविध अतिशोकावहमित्यर्थः बद दुरितं वननिर्वासनरूपं दुर्गतं दुर्गतिर्दुरवस्थेति यावत् । अभवत् । महता विपुलेन तीब्रा उग्रेण व्यथयता दु:खयता तथा व्रणितं चतं हृदयं येन तेन तथोक्ती न तेन दुरितेन विषक्ताः धृत: नव: नूतनः अतएव पटु: छेदन पटुः अतिती- व्रत्वात् कैदनकुशल इति यावत् धारावाही धारया कर्तनसाधनायभागेन वहति पुनः पुनः निगमोहमाभ्यां सरतीति तथोक्त: मर्माणि अन्तःसन्धिस्थानानि निकृन्तन् छिन्दन् अतएव क्रकच: करपवमिव मे मम मन्युः शोकः चिरेणापि कालातिक्रमेणापि न विरमति। मन्धुपच्चे धारया सातत्येन निरन्तरमित्यर्थः वहति सञ्चरतौति धारावाही निरन्तरस्थायौ अनिवृत्त इति यावत् । सीता- निर्वासनं मामतिशयं व्यधयतीति भावः। शिखरिणौहत्तम् । (द) दुरासंदन दु:सहन। पराक: हादशाहीपवाससाध्य: प्रायश्चित्तरूप- ब्रतविशेषः। उक्तञ्च, यतात्मनोऽप्रमत्तस्स हादशाहमभोजनम् । व्रतं पराक इत्यादि । सान्तपनं सन्तापयतीति सान्तपनं सं+ तप+विच् ल्युट स्वाधेपण । पञ्चगव्य कुशोदकपानेनैकदिनम् उपवासेन चैकदिनमिति है दिवसिकवतभेदी- ऽयम् । तच्चोक्तम् । गोमूत्र गोमयं क्षौरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकारावीप- वासश्च कृच्छ्र सान्तपनं विदुरिति । तत्प्रभृतिभिस्तपोभिवतै यो बाहुल्येन पाना होता विशोषिवा इति यावत् रसधातवी मैदीमांसपमतयो यस्य । अब ·उत्तररामचरितम् । १ । पराकसान्तपनप्रभृतिभिस्तपोभिरात्तरसधातुः अनुपयुज्यमानो न अद्यापि मे दग्धदेहः पतति, अन्धतामिस्रा हि असूा नाम ते लोकास्तेभ्यः प्रतिविधीयन्ते ये आत्मघातिन इत्येवमृषयो मन्यन्ते, अनेकसंवत्सरातिक्रमेऽपि च प्रतिक्षणपरिभावना. स्पष्टनिर्भासः प्रत्यग्र इव दारुणो न मे दुःखसंवेग: प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसम्भव देवि सौते! ईदृशस्ते निर्माणभाग: परिणतः, येन लज्जया स्वच्छन्दमाक्रन्दितुमपि न शक्यते। हा हा पुत्रि! अनियतरुदितस्मितं विराजत्- कतिपयकोमलदन्तकुमलाग्रम् । शरीरान्तों द्वमावो रसशब्दवाच्यस्तदन्धी धातुरिति बोद्धव्यम्। यहा रसा एव धातवः देहधातवः मेदोमांसासक्नायुमज्जाप्रभृतयः यस्य । रसो गन्ध रसा खाद तिवादी विषरागयोः । मङ्गारादौ द्रवे वीव्ये देहधात्वम्बु पारदै इति मेदिनी। अनुपयुज्यमान: अन्नपानादिना पसेव्यमानः अनाहारः । उपयुज्यते कार्येषु इति अनुपयुज्यमान: भग्नः इत्यर्थः । दग्धदेहः केशकरदेहः । पतति विनाशं गच्छति । अन्य अन्धकरणं तामिखं तमःसंहतिः प्रगाढ़ तम इत्यर्थः यत्र प्रतिभीषणदुःखीत्पादका इत्यर्थः । नास्ति सूर्य: यच पालीकमाव- रहिताः सुखगन्धरहिता इत्यर्थः अतिधीरनरकविशेषाः। ये आत्मघातिनी भवन्तीति शेषः तेभ्यः तेषां शास्यर्थमित्यर्थः प्रतिविधीयन्त । अन्वं तमः प्रवि- शन्ति ये के चात्मनो जना इति श्रुतिनिर्दिष्टत्वादिति भावः । अन्यथा महम् एतदुदुःखपरिहारार्थ मामघाती भवेयमिति भावः । प्रतिक्षणं परिमावनया परिचिन्तया स्पष्टः परिस्फटी निर्भास: प्रकाशः यस्य स तयोक्तः प्रतिक्षणं मनसि वर्णमान इत्यर्थः अतएव प्रत्यग्र इव चिन्तात्यागेन अलुप्तत्वात् नतन इव प्रतीयमान इत्यर्थः दारुणः हृदयविदारण: दुःखसंवेगः शोक प्राबल्यम्। भाक्रन्दितु येदितुम् । (४) बनियतं विषये असम्बद्ध विषयसम्बन्धरहितम् बहेतुकमिति यावत् रूदित रोदनं भिवं मृदुइसित यखिन् तत् तथोक्तं विरानन्ति विकासमानानि ·चतुर्थोऽङ्कः। १३१ वदनकमलकं शिशोः सारामि सवलदसमञ्जसमन जल्पितं ते॥४॥ भगवति वसुन्धरे ! सत्यमतिदृढ़ासि । (ध) त्वं वह्निर्मुनयो वशिष्ठग्रहिणी गङ्गा च यस्या विदुः माहात्मय यदि वा रघोः कुलगुरुदेवः खयं भास्करः । विद्यां वागिव यामसूत भवती, शुदि गतायाः पुर- स्तस्यास्त्वं दुहितुस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाः ॥५॥ [ नेपथ्ये ।] इत इतो भगवतीमहादेव्यौ जनकः। [ दृष्ट्वा । ] अये (न) राष्टिनोपदिश्यमानमार्गा - कतिपयानि शिशुत्वात् अल्पसंख्यकानि कोमलानि सुकुमाराणि (कचि ) दन्तानि कुद्मलायाणि यखिन् तत्तथोक्त कुद्मलसदृश कोमलविरलदन्तवदि. त्यर्थः तथा सूखलत् पतत् न सम्यक् परिस्फुटमित्यर्थः असमञ्जसं न कट कर्म- क्रियादिसूचकयथोचितविभक्तमादिसमन्वितं भजु ललितं सुखरत्वात् सुश्राव्यमिति यावत् जल्पितं भाषितं वचनं यस्मिन् तत्तथीत शिशीः ते तव वदनं कमलमिव शिशुकालिक कमल सदृशं ते वदनमित्यर्थः बारामि। अव रुदितहसित पदानु. रोधात् मुखकमलमित्यु पमितसमासः। रुदितहसि तयोः मुख एव सम्भवान् मुखस्य प्राधान्यं तच उपमित समासेनैव भवतीति । पुषिताग्राहत्तम् । (घ) अतिढ़ाऽसि अतिकठिनहदयासीत्यर्थ: । दृढ़त्वमेव ख्यापयति त्वमिति । (५) त्वं, वद्भिरभिर्मुनयी वशिष्ठ बालोकिप्रभृतयः वशिष्ठहियो अरुन्धती गङ्गा सुरधुनी च रघोः कुलगुरुः कुलोद्भवः देवः खयं भास्कर: सूर्यो यदि वा सूर्यश्च व्यर्थः यस्याः सीताया माहात्मा विदुः। भवती यां सीता वाग्वाणी विद्यामिव तत्त्वविद्यामिव असूत वाक् यथा विद्याम उद्गिरति तहत् त्व निर्दोषां याम् उद्भावयामासेत्यर्थः, है दारुणे! कठिनहृदये ! शुद्धि बताया निर्दोषायाः वह्नौ निदोषत्वेन ज्ञाताथा पदुष्टायाः तथा दुहितुः कन्याया अपि खतनयायाः सीबायास्तथा तेन प्रकारेण विशसनं अनाधवत् आत्मीयादिहीनवत् प्रतीकार- चेष्टां विनैवेत्यर्थः विशसनं निर्वासनदण्डन वने व्याघ्रादिभिर्विनाओं कछ' दोन प्रकारण अमष्यथाः सोढ़वती। सर्वथैवैत दसहनीयं प्राविमिरिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् । (न) रष्टिना तदास्येन कबुकिना।

·उत्तररामचरितम्। १ न ते । भगवती अरुन्धती। [ उत्थाय ।] कां पुनर्महादेवौत्याह । [निरूप्य। ] हा कथं महाराजदशरथस्य धर्मपत्नी प्रियसखी मे कौशल्या, क एवं प्रत्येति सैवेयमिति। आसौदियं दशरथस्य रहे यथा श्रीः औरेव वा किमुपमानपदेन, सैषा। कष्ट वतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥ ६ ॥ असमपरप्रायो दशाविपक्सः । य एव मे जनः पूर्वमासौन्मूर्ती महोत्सवः । क्षते क्षारमिवासचं जातं तस्यैव दर्शनम् ॥ ७॥ REV # (६) इथं पूर्वनिर्दिष्टा अधुना अनभिज्ञातव्या इत्यर्थः कौशल्या दशरथस्य महाराजस्य रहे श्रीर्य था बमोरिव पासीत् रामवनगमनदशरथमरणादः माक साचात् राजलक्ष्मौरिव तवातिष्ठदित्यर्थः । अथवा उपमानपदेन औपन्य वाचकस्तथा शब्दप्रयोगेण किम् उपमानभूताया थिया अस्या अभेदत्वात् भौपम्य- वाचकपद प्रयोगी निरर्थक इति भावः। अभेदलमेव कथयति सैवेति । सौरव एषा। अड़ी वत कष्टं सैव खुमौः दैववशेन विधिवशेन दुःखात्मकं दुःखखभावन, मात्मा देहे कृतौ जीवे स्खमाने परमान्दनीति विश्वः । नियत. दुःखोपजीविनम् अन्यत् अपरं मनुष्यातिरिक्तमित्यर्थः किमपि अज्ञाताश्रुतपूर्व किञ्चित् भूतं जन्तु जाता। अहो विपाक: दमापरिणामः। भया एवन्तः परिणामः को मनसि अमि अचिन्तयदिति भावः। वसन्ततिलकं वृत्तम् । (७) अपरप्राय: बाहुण्टोन अपरः अन्यसदृश इति यावत् । इति पाठ अपरभावंगत इत्यर्थ । प्रपूर्वगत्यर्थ दून धावीरच् । अयं दशावि- पायः परविधदुःखजनकत्वात् अपरविधी जाल इत्यर्थः । इति पाठ पापः ली शाजनकः । अयं मुनरपरः पापी जात इत्यर्थः पापत्वमेव कथयति । य इति । य एव ने मदात्मौयो जनः पूर्व मूर्ती दर्शनादिना अतिशयानन्दजनकत्वात् मूर्तिमान् महोत्सव व आसीत् तस्य एव मनस्य दर्शनं चते शरीरस्य निवत्तस्थाने स्फटितवणादौ वा चारं लवणमेव अत्यन्त दुःखननकत्वात् असह्य' जातम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ततः प्रविशति परुन्धती कौशल्या कबुको छ । ! अरु। ननु ब्रवीमि द्रष्टव्यः खयमुपेत्य वैदेह इत्येष व कुलगुरोरादेशः, अतएवाहं प्रेषिता, तत: कोऽयं पदे पदे महान् अध्यवसायः। (प) कञ्चु । देवि ! संस्तम्भयात्मानम्, (फ) अनुरुध्यस्ख भग. बतो वशिष्ठस्यादेशमिति विज्ञापयामि। कौश। ईदिसे काले मिहिलाधिवो दहब्बोत्ति समज्जेव सवाई दुक्खाई समुभवन्ति। ण सक्कणोमि उव्वत्तमाण- मूलबन्धनं हिअअं अवत्याविदु (१०)। (ब) अचक: सन्देहः। अरु। (१०) ईदृशे काल मिधिलाधियो द्रष्टव्य इति सनम् एव सर्वाणि दुःखानि समुद्भवन्ति । न शक्नोमि उहतमानमूलबन्धनं वदयमवस्थापयितुम् । (१) महान् अध्यवसाय प्रमासु स्थितासु तत्कन्याया 'एवम्भ तेषु कथं तखामती वर्तिष् इति वैदेहदर्शने निश्चयः दृढ़बुद्धिर्वा । यहा महान् अनध्य- बसाय इति पाठ महान् अनध्यवसाय: वैदेहदर्शने महती अनभिमतिः । (फ) सामानं संसभय धैर्यावलम्बनेन आत्मानं स्थिरीकुरु अनुरुध्यख अनुस आत्मानं निग्गय वशिष्ठस्य पादशं प्रतिपालय खयमुपेत्य वैदेहं पश्य तं सम्भावय चैत्यर्थः । (ब) द्रष्टव्य इति चिन्त्यमानाया ने युगपदेव सर्वाणि दुःखानि उद्देलन्ति । खजनस्य हि दुःखमयवी विडतहारमिवीपजायत इति भावः। उहत मान- मूलबन्धनम् उद्दमानम् उत्पाटितं मूलबन्धनं प्रधानबन्धनं यस्य बत् तथोक्तम् । दुःसहदुःखझाटिकासंवेगाछिन्नबन्धनं मे हृदयं न अवस्थापयितु व्यवस्थापयितुं यथापूर्व संस्थापयितुमित्यर्थः न शक्नोमि समर्थाऽसि। उदघट्टमानैति पाई उपते उदलतीति उद्दमानः उई लत् वेगाटुच्चलित इत्यर्थः ।

·वित्त ते इति व्युत्पत्त्या उद्दहस्य श्रेष्ठार्थत्वम् । उत्तररामचरितम्। सन्तानवाहीन्यपि मानुषाणां टुःखानि सहन्धुवियोगजानि। दृष्टे जने प्रयसि दुःसहानि स्रोत:सहनैरिव संप्लवन्त ॥८॥ कौश। कहं वच्छाए बहए एवं गदे तस्स राएसिणी सुहं हंसेम्ह (११)। अरु । एष वः माध्यसम्बन्धी जनकानां कुलोहहः । याज्ञवल्कयो मुनिय॑स्म ब्रह्मपारायणं जगौ॥८॥ कौश। एसो सो महाराअस्स हिमआणन्दो वच्छाए (११) कथं वत्साया बध्वा एवं गते तस्य रानः मुख दर्शयामः । (८) सन्तानेन धारावदविच्छेदन वहन्ति प्रवर्तन्त इति सन्तानवाहीदि धारावादीनि अविरत प्रवहमानानौति यावत् सतः पाहतस्य प्रियवति यावत्, सदरती आदरानादरयोरिति पाणिनिः। सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यहिते च सन् इति चामरः। सन्धीरात्मीयजनस्य, बध्नाति मनः संहादिनेति बन्ध- धातोरु प्रत्ययेन सिद्धः। पुत्रवध्वादवियोगात् बिच्छेदात् जायन्त इति तथीकानि प्रियजनविप्रयोगजन्मानि दुःखानि प्रयसि जने पात्मीये जने दृष्ट सति सीत:- सहरिव सहस्रधाराभिरिव उपलचितानि अतएव दुःसहानि असयानि सन्ति संप्लवन्त सीमानमतिक्रम्य अई चलन्नि हृदयमाच्छाद्य शोकस्य प्रादुर्भावो भव. तौति भावः । खजनस्य हि दुःखमयती विवत हारमिवीपजायते इत्यस समा कालिदासस्य कुमारसम्भवे उक्तिः इन्द्रवजाहत्तम्। (६) एषः पुरोवौं वो युष्माकं साध्यः सम्बन्धी अतिप्रशस्थ: बन्युः जन- कानां जनकवंशीयानाम् उइतीति उहहः कुलस्य .उहहः कुलोडहः कुलश्रेष्ठः यम् अम्मै याज्ञवल्क्यो नाम प्रसिद्धी मुनिः ब्रह्मा ईश्वर एव परम् अयनं प्रतिपाद्य तदेव पारायणं, खार्थे पाः अस्य शास्त्रस्य । वेदमित्यर्थः जगौ कथयामास उपदिशति यावत् । यहा ब्रह्म वेदम् इति द्वितीयान्तं पदम् । पार भयनं गमनं यस्मिन् कर्मणि तद यथा तथा समातिपय॑न्तमित्यर्थः जगौ। अथवा पारं समाप्ति अयते अनेनेति पारायणं समतांशं ब्रह्मणी वेदस्य पारायणं सकलं वेदमित्यर्थः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। बहए पिदा राएसी, हद्दी हद्दी सम्भाविदम्हि अणुवट्टिदमह- सवे दिअहे। हा देव, सव्व एब्ब तं णस्थि (१२) (भ)। जनकः । [उपसृत्य । ] भगवति अरुन्धति ! वैदेहः सौर- ध्वजोऽभिवादयते। यया पूतम्मन्यो विधिरपि पवित्रस्य महसः पतिस्ते पूर्वेषामपि खलु गुरूणां गुरुतमः । चिलोकौमङ्गल्यामवनितललोलेन शिरसा जगहन्यां देवीमुषसमिव वन्दे भगवतीम् ॥ १० ॥ (१२) एषः स महाराजस्य हृदयानन्दी वत्साया बध्वाः पिता राजर्षि: हा धिक् हा धिक सम्भाविता अस्मि अनुपस्थितमहोत्मवे दिवसे, हा देव ! सर्वमेव तन्नास्ति । (भ) हा धिक् हा क्षिक सम्भाविताऽस्मि अनुपस्थितमहोत्सवे दिवसे । सीतायाः पुवप्रसवात् परनुपस्थित महोत्सवे दिवसे अनेनाइम् आगमनादिना सम्भाविता भविष्यामीति विपुलाशया वहिताहं सम्प्रति शोकजनकव्यापारात् परं दुःखमये दिवसे कर्तव्यत्वात् सम्भाविता दर्शनादिना वद्धिता ननितगौर- बामि। हा दैव, सर्वमेव तन्नास्ति पाइादकरं सर्वमेव मे पपास्तं, न रु महाराजी वर्तते न च मे बधूः सम्भावित पुत्री सौता न च तत्प्रसवः । रामा- दिरपि शोकसंभिन्न हृदयः अञ्च एतादृशोमवस्थां गता, तत् कुतो मे सम्भावनं कुती मे सान्वनेति भावः । (१०) पूर्वेषां प्राचीनानां गुरुणां पूज्यानां गुरुतमः पूज्यतमः ते तव पतिर्वशिष्ठः पविवस्व विशुद्धस्य महसी तेजसः निधीयतेऽस्मिन्निति निधिराधारी- ऽपि अतिशयपवित्रोऽपौत्यर्थः यया भवत्या पात्मानं पूतं पवित्रं मन्यते वयाणं लोकानां समाहारः त्रिलोकी तस्याः मङ्गल्यां मलकारिणी जगहन्यां विभु- वनयून्यां तां भगवती भवतीम् उषसं प्रात:सन्ध्यादेवीमिव अवनितखलोलेन भूमौ नतेन शिरसा वन्द प्रणमामि । शिखरिणी उत्तम् ।

·उत्तररामचरितम्। अरु। परं ज्योतिस्ते प्रकाशताम्, अयं स त्वां पुनातु देवः परोरजा य एष तपति (म)। जन। आय एष्ट! अपि कुशलमस्याः प्रजापाला- मातुः (य)। कञ्च। [वगतम्। ] निर्विशेषमतिनिठुरमुपालब्धाः स्मः । [प्रकाशम् । ] राजर्षे ! अनेनैव मन्यु ना चिरपरित्यताराम- भद्रमुखचन्द्रदर्शनां नार्हसि त्वं दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम् । रामभद्रस्यापि दैवदुर्नियोगः कोऽपि, यत् किल समन्तात् प्रहत्तवीभत्सकिंवदन्तीका: पौरजानपदा नाग्निपरिशुदिमध्य- ल्पकाः प्रतियन्ति इत्यतो दारुणमनुष्ठितम् (र)। जन। आः ! कोऽयमग्निर्नाम अस्मत्प्रसूतिपरिशोधने (म) परं परमं ज्योति: ब्रह्मरूपं तेजः परं ब्रह्मज्योतिरित्यर्थः ते तव प्रका- वाम् पाविर्भवतु परं ब्रह्म ते ज्ञानविषयीभवतु इत्यर्थः । अयं देवः सूर्य इत्य यः बां पुनातु पवित्रौ करोतु । रजस: रजीगुणात् परः परवर्तीति परीरजा: रजसा अस्पष्टः सन्नित्यर्थः य एष तलोनाशक इत्यर्थः तपति तापनेन जगत् पवित्रीकरोति । अपूतस्य ब्रह्मज्ञानासम्भवादिति भावः। (य) प्रजापालस्य प्रजार्थ निर्दोषां सीतां त्यक्तावत इति प्रजावल्लभस्य राज्ञी रामस्थ मातुर्जनन्या मत्सम्बन्धरहिताया अनिष्ट कारणस्य कारणीभूताया इत्यर्थः कौशल्यायाः कुशलं मङ्गलम् । अपि मत्सुतां निर्वास्य प्रजा पालयत: सुखिनो रामस्य मातुः कुशलमित्यभिप्रायः । (र) अतिनिठुरम् पतिकठिनाक्षरम्। उपालब्धाः तिरस्कृताः । अने- नैव मन्युना क्रोधन चिरं परित्यक्तं रामभद्रस्य मुखदर्शनं घया तां तधीताम् । समन्तात् सर्वतः प्रहत्ता जाता बीभत्सा अतिजुगुप्सिता किंवदन्ती निन्दा येभ्यस्ती तथीकाः । अल्पका: नौचाशयाः। प्रतियन्ति विश्वसन्ति। दारुणं मर्मभेदक कर्म। । (ल) आः इति अमर्षसूचकमव्ययम् । कोऽयं न शक्तिमानित्यर्थः पावन- तापचे अस्मत्प्रसूतिसमीपे सोऽतिलघुरिति भावः । रामपरिभूताः रामेण ·चतुर्थोऽ। । कष्टमेवंवादिना जनेन रामपरिभूता अपि वयं पुन: परि- भूयामहे (ल) अरु। [निःश्वस्य। एवमेतत्, अग्निरिति वत्सां प्रति परिलघूनि अक्षराणि, सौतेत्येव पर्याप्तम् । हा वसे ! (व)। शिर्वा शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा विशुद्देत्कर्षस्वयि तु मम भक्ति द्रढ़यति । शिशत्वं स्वणं वा भवतु ननु वन्यासि जगतो गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥ ११ ॥ सवमानिताः। सौतायात्यागात् विशेषतस्तु सापवादत्यागादत्यन्तमवमानिता वरं रामा सम्प्रति प्रसूतिपरिशोधनरूपमेवम् असहं वाक्यं वदवा जनेन पुनरपि परिभूयामहे परिभूताः स्म । (ब) वत्सा प्रति वत्साया: सौताया: सम्बन्ध तथा सह तुलनयेति यावत् अगिरिवि नाम परिलधूनि पतिक्षुद्राणि पक्षराणि भावाभिव्यञ्जकवर्णानि । अधिरिति वर्षमात्रोचारणान्येव भवन्ति न तु अर्थप्रकाशकानि भवन्ति महातेजसः समीप अल्पतेजस इव तव अग्नस्तेजो न स्फु रति अत: परिशुद्धिविषये सौता- समीप अग्निरिति नामापि न कर्तव्यं सौतायास्तस्य होनत्वादिति भावः । सौतेत्येव पति सीतेति वर्णोच्चारणेनैव पाप्त यथेष्ट' शुद्धिविषये इति शेषः । सीता इति वर्णमावाणामुच्चारणेनैव सबै पवित्र स्थात् का तथा: सामान्यपाव- नान्तरण शुद्धिरिति भावः । (११) त्वं शिशुळ शिष्या वा मम सम्बन्धे यत् असि भवसि तत् तव शिशुत्वं शिष्यत्वं वा तथा तिष्ठतु नाहं तदनुरोधेन कर्त्तव्यं परित्यजानौति भावः । त्वयि विशुई : पवित्रताया उत्कर्षः आतिशय तु मम भक्ति पूज्येष्वनुरागो भक्तिस्तां द्रढ़यति ढ़ौकरीति पुण्यातिशयात् त्वां पूजनीयां मन्ये पूजार्थ' में प्रवत्तिश्च भव- तौति भावः। कथं शिशौ शिष्यायां वा पूजाप्रवृत्तिः कथं वा सा विधीयत इत्यत पाह शिशुत्वमिति । शिशुत्वं बालिकालं वा भवतु स्वयं स्त्रीत्वं वा भवतु ननु निश्चितं त्वमिति शेषः जगती वन्द्या पूजनीया असि । गुणाः पूजा- स्थानं पूजास्पदं पूज्या इत्यर्थः भवन्ति गुणिषु यल्लिङ्ग स्त्रीत्वपुंखादिबोधकं न च तत् पूज्य न च वयः अल्पवर्षमधिकवर्ष वा पूज्य भवति । गुणवत्वमेव पूजायाँ प्रवर्तकमिति भावः। शिखरिणीदत्तम् ।

·उत्तररामचरितम् । -- कौश। अम्मो उम्मौलन्ति वेणाओ (१३)। [इति मूर्च्छति।] जन। हा कष्ट! किमेतत् । अर। राजर्षे! किमन्यत् । स राजा तत्सौख्य स च शिशुजनस्तं च दिवसाः, स्मृतावाविर्भूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदलिखम् । विपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढ़ा तव सखी पुरन्धीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १२ ॥ जन। कष्ट, सर्वथा नृशंसोऽस्मि, यश्चिरस्य दृष्टान् प्रिय- मुहृदः प्रियान् दारान् न स्निग्ध पश्यामि (श)। स सम्बन्धी माध्यः, प्रियसुहृदसौ, तच हृदयम्, स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम् । (१३) अहो उन्मौलन्ति वेदनाः । उन्लोवान्ति उद्दीपिका भवन्ति । (१२) सहदि मिवे त्वयि दृष्टे सति स: राजा दशरथः, तत् सौखा युवयोः तत् बन्धुत्व प्रौतिः, स च शिशुजनः सीतारूप: बालिकाभूता सौतेत्यर्थः, ते च दिवसाः सुखसुभगा: काला इत्यर्थः, तदखिलं समस्त' तत् स्मृतौ अस्था इति शेषः आविर्भूतं प्रकाशमानम् आसीदिति शेषः अथ अनन्तरं पूर्ववृत्तान्त- संस्मरणानन्तरमित्यर्थः पुनः घोर अस्मिन् विपाले सौताया जुगाचयवर्णनाश्रवणा- जाते दशाविपर्यासे तव सखी सुहत् कौशल्या विमूढ़ा हतचेतना जातेति शेषः । हि तथाहि, पुरन्धीणां कुलस्त्रीणां चित्तं चेतः कुसुमवत्त सङ्गनारमतिकोमलम् शिखरिणी वृत्तम्। (श) प्रियवन्धोः । प्रियान् दारान् प्रिया स्वियं जिन्दा सह क्रियाविमो- षणमेतत् । (१३)स दशरथः शाध्यः प्रियः सम्बन्धी, असी दशरथः प्रियसुहत् प्रिय- सखा, तत् दशरथस्य इत्यर्थः । विधियानाधान्यविवधया कौवनम् । हृदयं ·चतुर्थोऽङ्कः। १३ शरीरं, जीवो वा, यदधिकमतो वा प्रियतमी महाराजः श्रीमान् किमिव मम नासोद्दशरथः ॥ १३ ॥ कष्टम् इयमेव सा कौशल्या। यदस्याः पत्यु रहसि परमं दूषितमभू- दभूवं दम्पत्योः पृथगहमुपालभविषयः । प्रसादे कोपे वा तदनु मदधौनो विधिरभू. दलं वा तत् स्मृत्वा दहति यदवस्कन्छ हृदयम् ॥ १४ ॥ अरु। हा कष्टम् ! अतिचिरनिरुदनिःश्वासनिष्ठुरं हृदय- मस्याः (प)। दूव वाक्या- मम द्वितीयमनुभवस्थानमित्यर्थः, स दशरथः साक्षात् प्रत्यक्षभूतः मूत्तिमानिति यावत् आनन्दः मम निरतिशयहर्षचेतुरित्यर्थः, अपि च निखिलं सम्य ण जीवित- फलं जीवनस्य वाञ्छितम् अखण्ड' फलमित्यर्थः मम जीवने महता पुण्य सत्येन यत् फलं परमभौसितम् आसीत् दशरथरूपबन्धुलामेन तत्समग्र प्राप्तमिति भावः। नौवितपदमिति पाठे नौवितपदं जौबनाबदं दखिन्न व आधारभूते मे जीवनमासीदिति भावः । शरीरं देहः जीव: नौवनं वा अथवा अतः आभ्यां यदधिकम् अत्यन्तं प्रियतमः स मे तदा प्रासौदित्यर्थः अत इत्यूयं श्रीमान् महाराजी दशरथः मम किमिव नासीत्। सर्वमेवासौदित्यर्थः । लद्धार, एवाथै वा प्रयुक्तः। शिखरिणीवतम् । (१४) अस्था: कौशल्यायाः वा अथवा पत्युर्दशरथस्य रहसि निजने अनन्य- जनविदितमित्यर्थः यत् परमं प्रधानं दूषितं दोषी प्रणयकलह इति यावत् अभूत् तव कलहेऽहं दम्पत्योः जाया च पतिश्च ती दम्पती, मायाशब्दस्य दमादेशः । तयोर्जायापत्योः पृथक जायायाः पत्यु एकैकस्य उपालम्भस्य तिरस्कारस्य जायायाः पत्यु दोषकथनस्पेति यावत् विषयः पावन् पभूवम् । नन्तरं तयोः कधित दोषश्रवणानन्तरमित्यर्थः परस्परस्व प्रसाद कोप वा मधीन: मदायत्तः मदिच्छानिरूपित इत्यर्थः विधियवस्था अभूत्। वा अथवा तत् स्मृत्वा अलं तत्स्मरणं निरर्थकमित्यर्थः हृदयम् अवस्कन्ध आक्रम्य दृति सन्ता- पयति । शिखरिणीवृत्तम् । (ष) पतिचिरम् भतिदीर्घकालं निरुद्धी यो नि:श्वासः तस्मात् चिरनिःश्वास निरोधादित्यर्थः निष्ठरं स्थिरं निश्चलम् अखाः हृदयम् ।

·MARATHIS १४० उत्तररामचरितम्। जन । हा प्रियसखि ! [इति कमण्डलूदकेन सिञ्चति।] कञ्च। सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदः प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्ड विवर्त्तनदारुणो विधिरहो विशिनष्टि मनोरुजम् ॥ १५ ॥ कौश। [संज्ञां लब्धा।] हा वच्छे जाणइ ! कहिं सि, सुमरामि दे विभाहलच्छौपरिग्गहेकमण्डणं पप्फुरन्तसुद्ध- हसिदसुद्धमुहपुण्डरो, आप्फुरन्तकोसुदचन्दचन्दिासुन्द- रेहिं अङ्गेहिं उल्लासहि, जादे ! पुणोवि उज्जोएहि उच्छङ्ग, सब्वदा महाराओ भणादि, एसा रहुउलमहत्तराणं बइ, अम्हाणं उण जणअसम्बन्धेण दुहिदिशा एव्व (१४) (स)। (१४) हा वत्से जानकि ! क्वासि, बरामि ते विवाहलमोपरिग्रहैकमण्डनं प्रस्क रच्छुडहसितमुग्धमुखपुण्डरीकम्, प्रास्फु रत्कौमुदचन्द्रचन्द्रिकासुन्दरैरङ्गैरुला- सय, नाते! पुनरप्युद्योतयोत्सङ्ग, सर्वदा महाराजी भगति, एषा रघुकुल- महत्तराणां वधूः, अमाक पुनर्जनक सम्बन्धन दुहिता एव । ( १५ ) विधिविधाता दैवं वा प्रथमं पूर्व मुहदिव मिवमिव एकः अहितीयः रस: अनुरागी यव तादृशाम् अनुकूलता प्रकटय्य दर्शयित्वा सकलसुखसौभाग्य' दत्त्वेत्यर्थः सुखप्रदः सन् पुनस्तत्परम् अहो पाय॑म् अकस्माजनितेन विवत- नेन रूपान्तरपरिणामेन अकस्माद रूपान्तरपरिग्रहणेत्यर्थः दारुणः मर्मभेदी सन् मनोरजं मनःपीड़ां विशिनष्टि विशेषण जनयति । रसो गन्धे रस: खादे विक्तादौ विपरागयोरिति मेदिनी। द्रुतविलम्बितं इत्तम् । (स) कासि अमान् विहाय कुन गतासि। विवाहलमाः परिणय- संस्कारजनितरमणीयतायाः परिग्रही धारणम् एव एकमहितीयं मण्डनं भूषणं यख तत्, प्रस्फरता विलसवा शुद्धन निर्मलेन इसितेन मुग्ध' मनोहरं यत् मुख- पुण्डरौकं मुखकमलम् । पा सम्यक स्फु रन् विलसन् यः कौमुदस्य कार्तिक ·चतुर्थोऽङ्कः। जन। कञ्च। यथाह देवी। पञ्चप्रसूतेरपि राज आसौत् प्रियो विशेषेण सुबाहुशत्र:। बधूचतुष्कोऽपि यथैव शान्ता प्रिया तनूजास्य तथैव सौता ॥१६॥ हा प्रियसख महाराज दशरथ ! एवमसि सर्व- प्रकारहृदयङ्गमः कथं विस्मय॑से कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनं सम्बन्धे विपरौतमेव तदभूदाराधनं ते मयि । त्वं कालेन तथाविधोऽप्यपहृतः सम्बन्धवीजन्तु तद् घोरेऽस्मिन् मम जीवलोकनरके पापस्य धिग्जीवितम् ॥१७॥ । - मासस्य शरत्कालस्येत्यर्थः चन्द्रस्तस्य या चन्द्रिका ज्योत्स्ना तहत् सुन्दरैः मनी. उल्लासय प्रानन्दय । जाते वत्से। उद्योतय अलङ्गुरु उत्सङ्गम् अङ्गम् उपविश्य अद्य शोभां जनयेत्यर्थः जनकसम्बन्धन दुहिता एव, सौता बधूरप्यस्माकं मिवस्य जनकस्य हिटत्वेन अस्माकमपि दुहिता इत्यर्थः (१६) सुवाही: सुबाहुमाम करावणानुचरराक्षस विशेषस्य शत्रुः हन्ता राम: पञ्च प्रसूतयोऽपत्यानि यस्य तस्य तथोक्तस्य अपि रामादिषु चतुर्ष पुत्र षु शान्तायां नाम कन्यायामिति पञ्चसु अपत्येषु अपीत्यर्थः राज्ञः दशरथस्य विशेषेण प्रिय भासीत् । तथा बधूचतुष्क ऽपि वधूचतुष्टयेऽपि तनजा शान्ता यथैव अस्य प्रिया प्रीतिभाजन सीता तथैव प्रिया आसौदिति शेषः । उपजातिः वृत्तम् । (१७) किलेति प्रसिद्धौ। कन्यायाः पितरः कन्यायाः पितर: जामातुराशम् आत्मौर्य जनं पूजयन्ति किल इति प्रसिद्धम् इत्यर्थः । ते तव सम्बन्ध मयि तत् चारा- धनं विपरीतमेव । वं जामातु: पितापि कन्यायाः पितरं मां चिरसख्य सम्बन्ध नाराधयति इति तद विपरीतम् श्रासीदित्यर्थः। तथाविध: तादृशसम्बन्धवान् सत्पुरुषस्लम धपि निन्दायां कालेन अपहृतः अस्मालीकान्नीत: सत इत्यर्थः । एतादृशोऽपि लीक: कालेन अपनियते इति कालेन महदनुचितमनुष्ठितमिति भावः। गर्दा समुच्चय प्रश्न शङ्का सम्भावनाख पोत्यमरः । न केवलं कालेम स सम्बन्धी पपहत: तु किन्तु तत्सम्बन्धि अस्य वैवाहिकबन्धनस्य बीजं सौतारूपञ्च अपहृतम्। अतएव धीरे सम्प्रति दारुणे अस्मिन् जीवली कनरके घोरनरका. रूपे परिणते अमिन जौवलीके इत्यर्थः पापख भोकमलिनस्य मम जीवितं ·१४२ उत्तररामचरितम्। कौश। जादे जाणइ ! किं करेमि, दढ़वज्जलेवघड़ि- अवधणिञ्चलं जेव हदजीविदं मं मन्दभाइणों ण परिच- अइ (१५) (ह)। अरु। प्राश्वसिहि राजपुत्रि ! वाष्पवित्रामोऽप्यन्तराले कर्तव्य एव, अन्यच्च किं न स्मरसि, यदवोचदृष्यशृङ्गाश्रमे युमाकं कुलगुरुस्तदुपजातमेव, किन्तु कल्याणोदक भवि- थति (क्ष)। कौश। भवदि ! अदिक्कन्तो मणोरहो (१६) (क)। / (१५) जाते जानकि ! कि करीमि, दृढ़वचलेपघटितबन्धनिश्चलमेव हतभीवित मां मन्दागिनौं न परित्यजति । (१६) भगवति ! अतिक्रान्ती मनीरथः । -- जीवनधारणं धिक् । धिक् समवेत्यादिना द्वितीया । मम जीवनं कैवलं दु:खायेति भाव: । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (ह) दृढ़ी यो वज्रवतलेपः तेन घटित: कती यो बन्धः वहिर्गमहाररोध: तस्मात् निश्चलं तेन निश्चलं वा स्थिरमेव न निर्भिद्य वहिर्गन्तुं शक्तमिति यावत्, अन्यथा वहिरगमिष्यदिति भावः हतं शोकदग्धत्वात हतप्रायं जीवितं नौवनं मन्दमागिनौं दुःसहदुःखभाज पापकारित्वादृदुःसहदु:खभोगार्थ मेव जीवितामित्यर्थः मां न परित्यजति न परिहाय गच्छतीत्यर्थ: (छ) अन्तराले अवकाशे पवित्रान्तवाष्पविसर्जनं न कर्त्तव्यमिति भावः । अपरञ्च न त्वया एवं भग्राशया भवितव्यं यतः कल्याणीदक मिदम शुभमित्या अन्यदिति। तत् कुलगुरुकधिविषयम् उपजातं समीपवर्ति शीघ्रभावीत्यर्थः । किन्तु कल्याणं मङ्गलम् उद: चरमफलम, उदकः फलमुत्तरमित्यमरः । यस्य तत्तथीत भविष्यति । अतः एतदशुभं शुभपरिणाममिति च ज्ञात्वा नेताहग- विरत वाधवारिविसर्गः कर्तव्य इति भावः । (क ) मनोरथ: पुनः सौतासभागमाशा अतिक्रान्तः अतीत: दूरं गतः । वधाविधा आशा मुचिरं मनसो मता हिखश्वापद सङ्कुले बने विसर्जनाद बहु- काबानन्तरं सम्मति सौतायाः पुनदर्शनं नितरामसम्भवमिति भावः । ) ·चतुर्थोऽङ्कः । अरु। तत् किं मन्यसे राजपुत्रि! मुषोयं तदिति, नहौदं सुक्षत्रिये अन्यथा मन्तव्यं, भवितव्यमेव तेन (ख)। आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां ये व्याहारास्तषु मा संशयो भूत् । भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मौनिषता नैते वाचं विलु तां व्याहरन्ति ॥ १८ ॥ नेपथ्य कलकलः। सर्वे पाकर्थयन्ति । अद्य खलु शिष्टानध्याय इत्युद्धतं खेलता वट्नां कलकल: (ग)। (ख) मृषोद्यं मिथ्याकथनम्। वशिष्ठेन यदुक्तं तत् कि मिथ्या मन्यसे इति भावः। (मृषा+ बद+क्यप) मुखचिये ब्राह्मणेषु भक्किमति चचिये इत्यर्थः । अन्यधामनने ब्राहाणापमानं स्यात्तेन च पापं स्यादती नान्यथा मन्तव्यं त्वया सुचविययेति भावः । (१८) आविर्भूतं गोचरीभूतं ज्योतिब्र झामयं तेनः येषां तेषां तथोक्ताना साक्षात्क्तब्रह्मणमित्यर्थः ब्राहाणानां वशिष्ठादीनां महर्षीणां ये व्याहारा: वचनानि तेषु संशयः सन्देही मा भूत तेषु सन्देई मा कार्षीरित्यर्थः । कुल इत्याह, एषां हि ब्राहाणानां वाचि बाक्य भन्दयवौति (भन्द +र) भद्रा उत्तमा अव्यर्था इति यावत् लक्ष्मीः सम्पतिः सिद्धिरिति यावत् निषता संलग्ना. एते ब्राह्मणा विल तां अर्थादपेतां निरर्थकां असत्यामित्यर्थः वाचं न व्याह- रन्ति न उशिरन्ति । (वि+मगतौ + + ) एषां वाक् सर्वदैव सफला भवति न कदाचिनिष्कला भवतीति विश्वासः कर्तव्य एवेस्वधः। शालिनीतम्। (ग) शिष्टः समुदाचारसूचकः अनध्यायः पाठपरिहारः। वशिष्ठादीनां महर्षीणां समागमात् तान् प्रति उपचारसूच कोऽयमवकाश इत्यर्थः । तथाहि मनुः, अनध्यायी मद्यमाने समवाये जनस्य चेति । उद्धतम् उद्दामम् प्रत्यय अवधी- रितप्रनिबन्धमिवि यावत् ।

·१७४ उत्तररामचरितम्। कौश। सुलहसोक्खं दाव बालत्तणं होदि (१७) (ब)। [निरूप्य ] अमहे! एदाणं मम को एसो रामभद्दल. छोपरिसोहिदेहिं सावन्ममुद्धललिदेहिं अङ्गेहिं अह्माणं वि लोअणाई' सौदलावेदि (१७) (ङ)। अरु। [अपवाय सहर्षोत्कण्ठ खगतम्।] इदं नाम तनागौरथौनिवेदितरहस्यं कर्णामृतं, नवेवं विद्मः कतरो- इयमायुमतोः कुशलवयोरिति (च)। जन। कुवलयदलश्यामस्निग्धः शिखण्डकमण्डनो वटुपरिषदं पुण्यश्रीकः श्रियेव सभाजयन् । पुनरिव शिशुभूतो वत्सः स मे रघुनन्दनो झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥१८॥ १७) मुलभसौख्य तावद बालत्वं भवति । (१७) अहो! एतेषां मध्ये क एष रामभद्रलमोपरिशोभित सावष्टमा मुग्धललितैरङ्गैरमाकमपि लोचनानि शीतल यति । । (ब) सुखमम् अनायासबभ्य सौख्य सुखभोगी यस्मिन् तत्तथोक्तम् । (ङ) रामभद्रस्य या जमौः श्रीः रामसदृश सौन्दादिरित्यर्थः तया परि- शोभितः। सावष्टम्भैः ससौष्ठवैः सुघटितरित्यर्थः अतएव मुग्धैः सुन्दरैः बलितः मनोहरैः शीतलयति तर्पयति (च) भागीरथ्या गझ्या निवेदितं विज्ञापितं कथितमिति यावत् रहवं गोप्यं परिचयादिक यस्य तत्तथोक्तं कर्णयोरमृतम् अन्तमिव मुखपदम्। भागीरथ्या मुखाटू यस्य वृत्तान्त शुवा मन कर्णयोः परिप्तिरासोदित्यवः तस्य बारकइयस्य एक इति भावः । (१६) कुवलयदलवत् नौलोत्पलदलवत् सिग्धः मरण कोमल: श्यामश्च कृष्णवर्णश्च, शिखण्डकः काकपचः मण्डनं शोभाननक' यस्य स तथोक्तः, पुण्या पवित्रा दोषशून्येत्यर्थः श्रीः शरीरशीमा यस्य स तथोक्तः, प्रिया रूपेण वटनां शिशूनां परिषदं मण्डलं चतुर्दिग्वर्निवालकसमूहमित्यर्थः सभानयन् अवस्थानेन , ·चतुर्थोऽङ्कः । काञ्चु । नूनं क्षत्रियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये । जन। एवमेव । तथाहि, चूड़ाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तुणोदयं पृष्ठतो भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरी धत्ते त्वचं रौरवीम् । मौा मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च माञ्जिठिकम् पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डं तथा पैप्पलम् ॥ २० ॥ भगवति अरुन्धति ! किमुत्प्रेक्षसे कुयस्योऽयमिति अरु । अझैव वयमप्यागताः । जन। आर्य ग्रष्टे ! अतीव मे कौतुकं वर्तते। तद्भग- । सगौरवं कुर्वन्निद अलकुर्वन्निवेत्यर्थः कोऽयं शिशुरित्यर्थः, पुनः भूयः शिशुभूतः स वाल्यदृष्ट: मे वत्सः रघुनन्दन इव दृष्टः सन् झटिति अञ्जसा दृशोनयनयो- चमृतासनम् अमृताञ्जनकायं सुधामय कज्जललेप बत् नयनयोः मुख जनयती. त्यर्थः । प्राकृतिसादृश्यात् बाल्य स्थित रामवत् कोऽयं मे दर्शन सूखमुत्पादयतीति भावः। इरिग्रीवतम् । (२०) पृष्ठतः पृष्ठदेश अभितः उभययोः पार्थयोच डाभिः चूलाभिः केश- रित्यर्थ: चुम्बितानि स्पष्टानि ककस्य तन्नामपक्षिविशेषस्य पनाणि बाणमूल- संयोजिता: पक्षा बस्य तथोक्ता तूणीहयं बाजाधारयुगलं, तथा भस्मनां स्तोकम् अल्पपरिमाणं प्रलेपभूतं परिमितं भत्ता त्यर्थ: पवित्र शुद्धिकारक लाञ्छनं चिह्न यस्थ तत्वधीतं भस्मलितमित्यर्थः उर: वक्षः, तथा रुरुमंगविशेषतत्सम्बन्धिनौं त्वचं, तथा मूळ बणविशेषस्तत्तन्तुनिर्मितया सेखलया कटिसूबण नियन्त्रित बद्धं मनिष्ठा लताविशेषस्तद्राण रक्तवर्णम् अधीवासः परिधान तथा पाणी हस्ते कार्मुक धनुः पक्षसूत्रवलयं बखयीकृतम् अक्षसूत्र रुद्राक्षमाला तथा पिज्यल: अश्वत्यः तत्काष्ठनिर्मित दण्डं यष्टि' परी धारयति । चचियब्रह्मचारिणाम् अश्वत्यदण्डस्य विधानात् । तथाहि गौतमः, वैल्वपालायौ ब्रापास्य दण्डौ अश्वत्यपैलवी शेषे । तथा मनुरपि, ब्राह्मणो वैलपालामौ पत्तियौ बटवादिरौ, इत्यादि। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।

·उत्तररामचरितम्। । वन्तं वाल्मोकिमेव गत्वा पृच्छु, इमञ्च बालकं ब्रूहि, केऽप्येते प्रक्यसस्त्वां दिदृक्षव इति (छ)। कञ्च। यदाज्ञापयसि। [इति निष्क्रान्तः । ] कौश। किं भणध, एवं भणिदो आगसिरमदित्ति (१८)। अरु । भिद्येत किं सद्वृत्तमोदृशस्य निर्माणस्य ? (ज)। कौश! [ निरूप्य। ] कहं सविणअंणिसामिदगिठिव- अपणो विसज्जिद इसिदारो इदो अहिमुहं पसरिदो ज्जेव सो वच्छो (१२) (झ)। जन। [चिरं निर्वये । ] भोः किमध्येतत् । महिनामेतस्मिन् विनयशिशुतामोग्धाममणो । विदग्धैर्निग्राह्यो न पुनरविदग्ध रविशयः । (१८) कि भणथ, एवं माणित प्रागमिष्यतीति । (१९) का सविनयं निशामितष्टि वचनी विसर्जितर्षिदारकः इतोऽभि- सुख प्रसृत एव स वत्सः । (छ) प्रकष्टमधिकं वयो येषां ते प्रवयसो बद्धाः। दिदृक्षवो द्रष्टुमिच्छवः । (ज) ईशस्य अलौकिकरूपसम्पन्नस्य निर्माण स्य गठनस्य आकारस्य अनमूर्तिसम्पन्नस्खेत्यर्थः, सत् साधु हत्त चरितं कि भिद्येत किममानिन्न भवेत् । आधु वृचं किमसिन् साधुओं न तिष्ठत् ? तिष्ठत्येव यत्राकतिस्तव गुणा बसन्तीति न्यायादिति भावः। (झ) निशामितं श्रुतं स्टष्टिवचन येन सः, ष्टि वचन श्रुत्वेत्यर्थः । विस- जिवाः परित्यक्ताः ऋषिदारका जुनिवाल का येन सः, सहचरमुनिशिशून् परि- त्यज्यत्व धः । (२१) एतस्मिन् बालके विनयः शिष्टाचार शिशुतामौग्धा शैशवनिबन्धन- सारत्वं ताभ्यां मरणः विग्धः महिमा माहामानाम् उदारखभावानामित्यर्थः अतिशयः उत्कर्षः विदग्धैर्विचक्षण नियायः बोद्धं शक्यः न पुनरविदग्धैः ।

·चतुर्थोऽङ्कः । १४७ । मनो मे सम्मोहः स्थिरमपि हरत्येव बलवान् अयोधातु यहत् परिलघुरयस्कान्तशकलः ॥ २१ ॥ [प्रविश्य लवः स्वगतम्।] अज्ञातनामक्रमाभिजनान् पूज्यानपि न: खत: कथमभिवादयिष्ये। [विचिन्त्य । ] अयं घुनरविरुद्धः प्रकार इति वृद्धेभ्यः श्रूयते। [सविनयमुपसृत्य । एष वो लवस्य प्रणामपायः (ब)। [अरुन्धतीजनकौ। ] कल्याणिन् आयुष्मान् भूयाः । कौश। ताद ! मे चिरंजीव (२०)। अरु। एहि वत्स! [ इति लवमुत्सङ्गे कृत्वा खगतम्।। दिध्या न केवल सुत्सङ्गचिराममनोरथो मे सम्पर्णः । कौश। जाद ! इदो वि दाव एहि। [उत्सङ्गे जवा।] अम्महे ण के अलं दरविअसन्तणोलुप्पलसामलुसदेण देह- बन्धन कवलिदारविन्द केसरकसाअकण्ठकलहंसणिणाददी- हरदीहरेण सरेण अरामभहमणुहरदि, णं कठिणकमलगभ- पक्खलो सरोअपफंसोवि तादिसोज्जेव वच्छस्म । जाद (२०) तात ! में चिरं जीव । बलवान् सम्मोहः अस्य बालकस्य दर्शनजन्य' हर्षजाय स्थिरं निश्चलं तपः- समाधिनियतवाद विषयेभ्यः संयतमपौत्यर्थः मे मम मनश्चित्तं, परिलघुः अति. क्षुद्र: अयस्कान्तस्य मणिविशेषस्व शकल: खण्ड: अयोधातु लौहधातु यहत् यथा वेत्यर्थः हरति आत्माधौनं करोति । शिखरिणौवृत्तम् । (ज) अज्ञातानि नामानि, क्रम: यथायुक्तम् अभिवादन पौर्वापयं, अभि- जन: कुलं च येषां तान् तीतान् । खतः स्वयम् अन्येन वृद्धजनेन अनावैदिवः सनित्यर्थः । अविरुद्धः शास्त्राविरुद्धः लौकिकाविरुद्धश्च । S HERS ।

·१४८ उत्तररामचरितम्। पक्खामि दाव दे सुहम्। [चिवुकमुन्नमय्य निरूप्य सवाष्या- कूतम्।] राएसि! किं ण पेक्खसि, णिउणं णिविज्जमाणं से मुहं वच्छाए मुहचन्देण संवददि ज्जेव (२१) (ट)। जन। पश्यामि सखि ! पश्यामि । कौश। अम्मो उम्पत्तीभूदं विष मे हिअअं, किम्पि चिन्तअन्तो बहु विष्पलवदि (२२) (ठ)। . (२१) जात ! इतोऽपि तावदेहि । मही न केवलं दरविकसन्नीलोत्पल- श्यामलीनतेन देहबन्धन कवितारविन्दकेसरकषायकएकल हंसनिनादीर्घ- दीर्धेष स्वरेण च रामभद्रमनुहरति, ननु कठिन कमल गर्भपक्षमल: शरीरस्पर्शोऽपि नाह एव वत्सस्य। नात ! प्रचे तावत् ते मुखम् । राजर्षे! किं न प्रेक्षसे, निपुणं नियमाणम् अस्य मुख वत्साया बध्वा मुखचन्द्रेण संवदति एव । (२२) अहो उन्मत्तीभूतमिव में हृदय, किमपि चिन्तयत् बहु विप्रलपति । SHANKitarai (ट) दरम् ईषत् विकासत् यत् नीलोत्पलं तहत् श्यामल: उन्नतच तेन । देहबन्धन शरीरसङ्गठनेन । कलित: भक्षित: अरविन्द केशरः पाकिञ्जल्क: येन स अतएव कषायः मधुरः कण्ठः कण्डस्वरी यस्य सः तथोक्ती यः कलहंसः राजहंसः तस्य निनाद व दीर्घदौर्घः अति दीर्घः तेन । अनुहरति अनुकरीति कठिन: कुद्मलावस्थो यः कमलस्तस्य गर्भ व पाल: कोमलः । संवदति सादृश्य कथयति । (3) किमपि चिन्तयत् अकारणम् अनिर्वचनीयम् असम्भावनीयं चिन्तयत् बहु नानाप्रकारं विप्रलपति सर्वती विरुद्धं प्रलपति । अयं रामतनयः, सौता जीविना वर्तते इत्यादिप्रकारेण समाश्वसितीत्यर्थः अहो उन्मत्तीभूतमेव मै हृदयं किमपि एतस्य मुख' विप्रलभते इति पाठे किमपि अनिर्वचनीय नानाभावीसमकारणम् एतस्य शिशीर्मुखं, कर्तृभूतम् उन्मत्तीभूतम् इव असम्भव- मसङ्गतं चिन्तयदित्यर्थः मै हदयं विप्रलभते प्रतारयति । अयं ते पौवा, अस्व माता जीविताति तया च समागमस्ते भविष्यतीत्यादिप्रकारेण चिन्तयत् में मानसं सौसादृश्यात् तथैवेत्यादिवाक्ये नैव मा प्रत्याययति यथाकश्चिज्जनः प्रलपन्तं कञ्चिदुन्म तदनुवर्तनेन मिथ्याचारेण च प्रतारयति सहदिति भावः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। जन । निरूप्य। वत्सायाश्च रघूहहस्य च शिशावस्मिन्नभिव्यज्यते सम्पूर्ण प्रतिविम्वितैव निखिला सैवाशतिः सा द्युतिः । सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसी,' हा हा दैव ! किमुत्यथैर्मम मन: पारिप्लवं धावति ॥२२॥ कौश। अस्थि दे मादा, सुसरसि वा तादं ( २३)। लवः। नहि नहि। कौश। तदो कस्स तुमं ( २४)। लवः। भगवतो वाल्मीकः । (२३) अस्ति वे माता, स्मरसि वा वातम् । (२४) ततः कस्य त्वम् । (२२) अस्मिन् शिशौ बालके वमाया: सौताया: रघहहस्य रघुकुलश्रेष्ठस्य रामस्य च निखिला सम्य पर्ण सैव आकृतिः सैब मुर्तिः मा तिः सा कान्तिः कान्तिसहिता सीतारामसम्बन्धी या मूर्तिरित्यर्थः सम्प र्णम अविकलं प्रतिविम्विता एक। रामसीत यी: सम्य गां सादृश्यमस्मिन् बालके लक्ष्यते इति भावः। न कैबले दर्पणवलगत प्रतिविम्बे इव आकारकान्यो: सादृश्यम् अपितु बाल्यादौ- नामपोत्याह। सा वाणी वाक्, स एव विनयः शिष्टता, असौ सहजः स्वाभा- विक: पुण्यानुभावः पविवप्रभावोऽपि। अतः सर्वमेव रामसीतागतं सौसादृष्य दृश्यते तत् कथ न मन्ये रामसीतापुत्रोऽयमिति भावः । अथवा गटश्चिा- कैव दुरारोहा आशेव मे चाञ्चल्याथ कल्पते, तत् तस्याः नित्तिरेवोचिता, मनस्तु न विरमतीत्यत आह हा हेति । हा हा देव ! विधे! मम मनः पारिम चञ्चले सत् कि कथम् अकारण नेत्यर्थः उत्पथैः शिवरयं सीतापुत्रः रामभद्र- नन्दन इत्यादिना मनसोऽतिक्रान्तम् अधिगन्तुमिव उत्मथैः दुराशामा रित्यर्थ; धावति । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ।

·१५० उत्तररामचरितम्। कौश। कौश। अजाद ! कहिदब कहेहि (३५)। लवः। एतावदेव जानामि । [नेपथ्ये।] भोः भोः सैनिकाः ! एष खलु कुमारश्चन्द्र- केतुराज्ञापयति, न केनचिदाश्रमाभ्यर्णभूमिराक्रमितव्येति (ड)। [अरुन्धतीजनको।] अये! मेध्याश्वरक्षाप्रसङ्गादुपागतो वत्सश्चन्द्रकेतुरद्य द्रष्टव्य इत्यही सुदिवसः । वच्छलक्षणस्म पुत्त्रको आणवेदित्ति अमिश्र- विन्दुसुन्दराई अक्खराई सुणीअन्ति (२६)। लवः। आर्य ! क एष चन्द्र केतुर्नाम । जन। जानासि रामलक्ष्मणौ दाशरथी। लवः। एतावेव रामायणकथापुरुषो। अथ किम् (ढ)। लवः। तौ कथं न जानामि । जन। तस्य लक्ष्मणस्यायमात्मजचन्द्रकेतुः। लवः। उर्मिलापुत्रस्तहि मैथिलस्य राजर्षेदौहित्रः। अरु। [विहस्य । ] आविष्कृतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन (ण)। ! । (२५) पयि नात! कथयितव्यं कथय । (२६) वत्सलच्मणस्य पुत्रक प्राज्ञापयवौत्यकृतविन्दुसुन्दराखबरापि श्रूयन्ते। (ड) आश्रमख मुन्धावसथस्य अभ्यर्ण समीपवचिनी भूमिः। (अभि + अई ( पौड़ा)+ तः)। (ट) अथ कि तदन्यत् किं तदेव इत्यर्थः। (हिन्दी) और क्या । (प) कथायाम् आख्यायिकायां प्रावीण्य वृद्धवदिचक्षणतम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः । [ । जन। [विचिन्त्य । ] यदि त्वमौदृशः कथायामभिज्ञस्तन ब्रूहि तावत् पृच्छामस्तेषां दशरथात्मजानां किन्नामधेयानि अपत्यानि केषु केषु दारेषु प्रसूतानि ? (त)। लवः । नायं कथाप्रविभागोऽस्माभिरन्येन वा श्रुतपूर्वः । जन। किं न प्रणीत एव कविना? लवः। प्रणीतो न तु प्रकाशितः। तस्यैव खलु कोऽप्येक- देशः सन्दर्भान्तरेण रसवानभिनेयार्थः कृतः, तञ्च खहस्त- लिखितं मुनिर्भगवान् व्यसृजभरतस्य मुनेस्तौनिक सूत्र- कारस्य (थ)। जन। किमर्थम् ? लवः। स किल भगवान् भरतस्तमप्सरोभिः प्रयोजयि- थतीति। जन। तत् सर्वमस्माकमिदमाकूतकरम् (द)। लवः। महतो पुनस्तस्मिन् भगवतो वाल्मौकेरास्था, केषाञ्चिदन्तेवासिनां इस्तेन तत्पुस्तकं भरताश्रमं प्रति (त) दशरथात्मजानां दशरथपुत्राणाम् इति निऔर वष्ठी। नामान्धव नामधेयानि, खार्थे धेयप्रत्ययः । कानि नामधेयानि येषां तानि किन्नामधेयानि, अपत्यानि । (थ) अन्यः सन्दर्भः सन्दर्भान्तरस्तेन सन्दर्भान्तरण बन्यप्रबन्धन । अभिनयः मटाबैरनुकरणादिना प्रकाशनीयः अर्थः प्रतिपाद्यवस्तु यस्य स तथोक्तः । अभिन- यस्तु नटेरङ्गादिभिरवस्थानुकरणम् । यदुक्तं दर्पणकारैः, भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः । आनिकी वाचिकश्चैवमाहार्यः सात्त्विकस्तथा । वयः परिमाणमस्येति विक' तौादिविक तौर्यविक वाद्यगीतनृत्यात्मिकम् । (द) श्राकूतं कुतूहलं करोति जनयति यत् तत्, कौतूहलजनकम् । (घ) तस्मिन्, अभिनेयाथै सन्दमें । भास्था, यनः । अन्तेवासिनां शिया- ·उत्तररामचरितम्। प्रेषितम् । तेषामानुयात्रिकश्चापपाणिरप्रमादार्थमस्मद चाता प्रेषित: (ध)। कौश। जाद ! भादावि दे अस्थि ? (२७)। लवः । अस्ति आर्यः कुशो नाम । कौश। जेहोत्ति भणिदं होदि (२८)। लवः । एवमेतत्, प्रसवक्रमेण स किल ज्यायान् इति। जन । किं यमजावायुष्मन्तौ ।। लवः। अथ किम्। कथय कथाप्रबन्धस्य कीदृशः पय॑न्तः ? (न)। अलोकपौरप्रवादोहिग्नेन राज्ञा निर्वासितां देवयजनसम्भवां सीतादेवीमासन्नप्रसववेदनामेकाकिनीमरण्ये परित्यज्य लक्ष्मण: प्रतिनिवृत्त इति । कौश। हा वच्छे सुद्धचन्दमुहि! को दाणिं दे कुसुम- भूदस्म सरीरस्म देव्वदुब्बिलासपरिणामो एअलिआए णिव- डिदो (२९) (प)। जन। लवः। । (२७) जात ! मातापि तेऽस्ति । (२८) ज्येष्ठ इति मणितं भवति । (२९) हा वो मुग्धचन्द्रमुखि ! क इदानीं ते कुसुमभूतस्य शरीरस्य दैव. दुर्विलासपरिणाम एकाकिन्या निपतितः । नाम् । भानुयाविकोऽनुचरः। चापपाणिर्धनुर्हस्तः । अप्रमाद: विन्त्रनिरा- साय सावधानता अर्थः प्रयोजनं यत्र तत्, यहा प्रमाद्यते अनेनेति प्रमादी विघ्नः प्रमादनिवारणार्थम् अप्रमादार्थ नञत्र निषेधार्थकः । प्रेषितः प्रेरितः, वाल्मीकिनेति शेषः। (न) पर्यन्तः शेषांशः । (५) कुसुमभूतस्य कुसुमोपमस्य, भूतं मादौ पिशाचादौ न्याये सत्योप- मानयोरिति कोषः। अतिकोमलस्येत्यर्थः । कः कीदृशः। दैवस दुःखकर:

·Tadka चतुर्थोऽङ्कः। हा वत्से! नूनं त्वया परिभवञ्च नवञ्च घोरं ताञ्च व्यथां प्रसवकालकतामवाप्य । क्रव्यागणेषु परितः परिवारयत्सु सन्त्रस्तया शरणमित्यसकृत् स्मृतोऽस्मि ॥ २३ ॥ लवः। [अरुन्धती प्रति। ] आये ! कावेतो ? अरु। इयं कौशल्या, अयं जनकः । लवः। सबहुमानखेदकौतुकं पश्यति । जनः। अहो दुर्मयादता दुरात्मनां पौराणाम्, अहो रामस्य राज्ञः क्षिप्रकारिता (फ)। ! ७ बिलास: क्रियास्फतिय सिन् स तथोक्तः परिणामः चरमदशा देवकातदुष्परिणाम दूत्यर्थः । यहा दैवस्य विधदुविलास: बिडम्बना तेन य: परिणाम: चरमदशा। विधेविडम्बना विना कदापि तादृशः दुःख करः परिणामी न भवतीति भावः । एकाकिन्या: नि:सहायायाः। निपतित: जात:। (२३ ) नूनं निश्चितं त्वया नवम् आकसिकं घोरं भयानक परिभवं निर्वा- सनरूपं वज्रपाताधिक तिरस्कारमित्यर्थः, प्रसवकालकतां प्रसवसमयीत्यादितां तां दुःसहनीयां व्यथाञ्च अवाप्य आसाद्य क्रव्यागणेषु व्याघ्रादिहिंसजन्तु वर्गेषु परितः समन्तात् परिवारयत्सु वेष्टमानेषु सन्त्रस्त या नितरां भीतथा त्वया शरण. मिति भयेषु पिनादिरेव रक्षिता इति हेतोः असकृत् वारंवारं स्मृतोऽस्मि तात ! वाहि पितः! कासि कासि इत्यादिप्रकारेण भूयोभूयः पाहतोऽस्यौत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (फ) मर्यादा समाजसुस्थिति हेतु कार्यानुसरणम्। बियते नश्यति बनया इति भU मृ + यत्, स्त्री प्राप् । असौख्यस्य नाशस्य वा कारणरूपा क्रिया ता दाति छिनत्ति इति मादा। लोकसंस्थितिः, स्थितिः, नियमः, सीमा कर्तव्यसीमा, क्रिया, कर्त्तव्यं काय, औचित्यमित्यादिशब्देनोपपद्यते । तस्यां दुर्गताः कपणा: दुर्मर्यादास्त षां भावः दुर्भांदता अतिक्रम: हद्धिः, औचित्यातिक्रमः सौमीलङ्घनाद वृद्धिरिति बोद्धव्यम्। पनार्यता इत्यर्थः । क्षि' शीघ्र विवे- चनामकवेत्यर्थः करीतीति तथोक्तः तस्य भावः अविष्यकारिता । ७ ·१५४ उत्तररामचरितम्। । एवढेशसघोरवज्रपतनं शखन्ममोत्पश्यतः । क्रोधस्य ज्वलितु धगित्यवसरश्चापेन शायेन वा। (२४) कौश। भवदि! परित्ताहि परित्ताहि, पसादेहि कुविदं राएसिं (३०)। अरु । एतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनखिनाम् । राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याच कृपणा: प्रजाः ॥ २५ ॥ जन। शान्तं वा रघुनन्दने तदुभयं तत्पत्नभाण्डं हि मे। भूयिष्ठहिजबालबद्दविकलस्त्रैणश्च पौरो जनः ॥ २६ ॥ -- (३०) भगवति ! परिवाहि परिवाहि, प्रसादय कुपितं राजर्षिम् । (२४) एतत् विश ममेव वैशसं क्रूरं घोरं दारुणं वज्रपतनं सौतानिर्वा- सनमित्यर्थः शश्वत् निरन्तरम् उत्पश्यतः चिन्तयतः मम क्रोधस्य क्रोधान: चापन धनुषा मापन अभिसम्पातेन वा धक् इति शब्देन सहसा ज्वलितुम् अवसरः समयः। क्षत्रियत्वात् चाप: ऋषित्वात् शापः इति हिविधी मे रनिर्यातनी- पाय: । एवमुपायवानपि अहं कदाचित् कमिन्नपि चापः शापी वा न प्रयुक्त- वान्। किन्तु अद्य सौतानिर्वासनदारुण वज्रपीड़ितोऽहं चापेन बा एतयो- ईयोयें नोपायेन भवत् वैर निहत्य मनसोडनलं निवारयेयमिति भावः । अय- महं सरामान् सकल पौरजानपदान् हन्मौति फलितार्थः । शार्दूलविक्रीड़ित- बत्तस्य पूर्वार्द्धम् । (२५) परिभूतानां परापमानितानां मनस्विनां तेजस्विनाम् एतत् वैरनिर्यातनं हि प्रायशित सान्त्वनीपायः यहा परापमानितानां तेजस्विनां चित्त प्रायः बाहुल्येन एतत् एतादृशं वैरनिर्यातनोन्मुख' भवतीत्यर्थः, किन्तु पत्र वैराभावात् न वैरनिर्यातन' सम्भवतीत्यत आह राजनिति । हे राजन् ! रामस्त अपत्यं नामाकृत्वात् सुहत्पुवत्वाच तव पुत्रसदृशः अती न निातनीव: स इति भावः । कृपणा दीना: क्षुद्रा इति यावत् प्रनाश्च पाल्या: रक्षणीयाः । अती नायं क्रीवस्यावसर इति भावः । (२६) वा पक्षान्तरे रघुनन्दने रामे तटुभयं चापः शापश्व शान्तं निरस्त रागे तदुभयोरेकोऽपि न प्रयोन्यः । अव कारणमाह, तत् मे मम पुत्रभाण्ड ·चतुर्थोऽङ्कः। [प्रविश्य संत्रान्ता वटवः।] कुमार! अश्वोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेषो जनपदेषु श्रूयते, सोऽयमधुनास्माभिः प्रत्यक्षीकतः। लवः। अश्खोऽश्व इति पशुसमाम्नाये सांग्रामिकेचा धब्बते, तद्भूत कौश: (ब)। वटवः। श्रूयताम् । पश्चात् पुच्छं वहति विपुलं, तच्च धुनोत्यजन दौर्घनौवः स भवति, खुरास्तस्य चत्वार एव । शष्याण्यत्ति प्रकिरति शतत्पिण्डकानाम्नमात्रान् किं वाख्यातैव्रजति स पुनर्दू रमेोहि यामः ॥ २७ ॥ इति उपसत्याजिने इस्तयोश्चाकर्षन्ति । [ सकौतुकोपरोधविनयम् । (भ)] आर्याः । पश्यत पश्यत, एभिनीतोऽस्मि। [इति त्वरितं परिकामति।। लवः। पुत्ररूप हपान पौरी जनश्च भूयिष्ठा बहुला हिजा ब्राह्मणा: बाला: शिशवः वृद्धा. वाई क्यग्रस्ता: विकला विकलाङ्गाः विकतन्द्रियाच खञ्जकुजादयः अन्ध- वधिरादयश्च स्त्र णं स्त्रीसमूहश्च यस्मिन् स तथोक्तः अतस्तस्मिन्नपि चापः शापी वा न प्रयोज्यः इत्यहं निवृत्तीऽसौति भावः । शार्दूलविक्रीडितहत्तख उत्तराईम् । (ब) पशु समानाये पशुशास्त्रे । सांग्रामिके युद्धशास्त्र । (२७) स: अश्वः पश्चात् पश्चाभागे विपुलं दीर्घ पुच्छ लाडूलं वहति धार- यति, नञ्च पुच्छमित्यर्थः अजखं वारं वारं धूनीति सञ्चालयति, दीर्घा गोवा अस्य स तथोतो भवति । तस्य खुराश्चत्वार एव शष्पाणि बालटणानि अक्ति भचति, भानमावान् आम्न फलपरिमाणान् शकत्पिण्ड कान् पुरीषखण्डान् प्रकिरति व्यजति वा अथवा श्राख्यातः आकारवर्णनादिभिः किम, एहि एहि यामः तं द्रष्टुमित्यर्थः । उत्कण्ठायां बिरक्तिः । न कालविलम्ब: करणीय इति भावः । कुतः, स पुन रं ब्रजति गच्छति । अतःशीघ्र यामः एट्रि एहीति। मन्दाक्रान्ताहत्तम् । (भ) कौतुकमश्वदर्शनार्थम् । उपरोधी वयस्थानाम्। विनयः जनक- कौशल्यादिकं परित्यज्य गमनाय अनुज्ञाप्रार्थ वेषु शिष्टाचारः।

·ভৰামবিন। [अरुन्धतीजनको।] पूरयतु कूतूहलं वत्सः । कौश। भवदि ! जाणामि, एदं प्रणालोअनन्ती ण जीआमि (म) विभ, अदो असादो भविष पेक्वम्ह दाव गच्छमाणं दौहाउम् (३१)। अरु। अतिजवन (य) दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते। [प्रविश्य कञ्चको।] भगवान् वाल्मीकिराह ज्ञातव्य- मतदवसरे भवद्भिरिति (र)। जन। अतिगम्भीरमेतत् किमपि भविष्यात (ल)। भग- वति अरुन्धति! सखि कौशल्ये ! आर्य रष्टे! स्वयमेव गत्वा भगवन्तं प्राचेतसं पश्यामः। [इति निष्कान्तो वृद्ध- वर्ग:।] वटवः । पश्यतु हि जमारस्तदाश्चर्यम् । दृष्टमवगतञ्च नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्व इति । ! (३१) भगवति ! जानामि, एतमनालोकयन्ती न जौवामीव, अतोऽन्यतो भूत्वा पश्यामस्तावनच्छन्तं दीर्घायुषम् । (म) न नौवामीव ने हाधिक्यातहियोगलसहिषाबलवदसुस्थचिचास्मीति (य) अतिनवेन अतिवेगेन। टूरमतिक्रान्ती बहुदूरं गतः । बालकत्वात् 'चञ्चलखमावः। (र) अवसरे यथाकाले भवद्भिातु' शक्यते एव तत् किं ममात्र विज्ञापन प्रयवेन। भायमवसर इति नाह मधुना वक्ष्यामीति तात्पर्य्यार्थः । (ब) एतत् शिशुविषयक वृत्त' किमपि प्रतर्कितम् अतिगम्भौरम् अति गुरुतरं भविष्यति।

·चतुर्थोऽङ्गः । १५७ वटवः । कथं ज्ञायते लवः। ननु मूर्खाः ! पठितमेव युष्माभिस्तत्काण्डे । कि न पश्यथ, प्रत्येक शतसंख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणव रक्षितारस्तत्प्रायमेवेदमपि दृश्यते, यदि इह न प्रत्ययस्तहत्वा पृच्छत (व)। वटवः। भो भोः! किन्प्रयोजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्य- उति [ सस्मृहमात्मगतम्।] अये! अश्वमेध इति विश्वविजयिनां क्षत्रियाणामूर्जखलः सर्वक्षत्रियपरिभावी महान् उत्कर्षनिकषः (अ)। नेपथ्ये। अयमश्वः पतकेयमथवा वीरघोषणा। सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ड कुलहिषः ॥ २८ ॥ T (ब) तत्काडे अश्वमेधप्रकरखें। कवचा बौद्धि विद्यन्ते येषां ते कर- चिन: वर्मधारिणः। दण्डिन: यरिधारिणः। निषङ्गिया: तूसौरवन्तः । (श) उत्कर्षे उत्कर्षलाभ वा सस्प हम्। जर्नी वजमस्यास्तौति कर्जखलो बलवान् विरुद्धवादादिभिरखण्डनीय इत्यर्थः। सर्वेषां पवियाणां परिभावय- लौति परिमावी पराभवसूचकः । उत्कर्षस्य प्राधान्यस्य निकषः स्वर्णादः कषण प्रस्तरवत् उत्कर्षापकर्ष परीक्षा हेतुरित्यर्थः। उत्कर्षनिष्कर्ष इति पाठऽपि स एवार्थः। उत्कर्षः निष्कष्यते कियपरिमाणोऽस्मिन्नुत्कर्षसारः इत्यावष्य दृढं निष्पौड्य वा निर्णी यते अनेनेति उत्कर्षनिष्कर्षः । (२८) सप्तमु लोकेषु एकस्य अहितीयस्य वीरस्य दशकण्ठकुखहिषः रावण. वंशध्वंसकारिख: रामस्य अयमश्वमेधीयोऽश्व: इयं पताका वैजयन्तौ विजयसूचक- केतुरिति यावत् अथवा इयं वौर घोषणा अश्वपताकाइपा, नायमश्वः पताका वा अन्य प्रयोजना किन्तु रामस्य अद्धितीयवीरत्वप्रख्खापनार्थ बोकेषु प्रचारिता इत्यर्थः अव यः कश्चित् प्रतिवादी भवति तदर्घ बा उत्सहते स मम पताका वा प्रतिबन्नाविति भावः । १ ·BALRAMMilana १५८ उत्तररामचरितम्। लवः। [सव्यथमिव।] अहो! सन्दीपनानि अक्ष- राणि (ष)। वटवः। किम् उच्यते, प्राज्ञः खलु कुमारः (स)। लवः। भो भोः ! तत् किमक्षचिया पृथ्वौ ? यदेवमुद्धत- सुबोष्यते (ह)। [ नेपथ्य।] अरे ! महाराज प्रति कुतः क्षत्चियाः । लवः। धिग् जाल्यान् (क्ष)। यदि के सन्ति सन्त्व व, केयमन्या विभीषिका । किसुतौः, शरसम्बाधां पताकां वो हराम्यहम् ॥ २८ ॥ भो भो वटवः ! परिहत्य लोष्टैरभिन्नन्तो नयत एनमल एष रोहितानां मध्ये वराकश्चरतु (क)। HERE (प) सन्दीपनानि मावदाहीनि अक्षराणि वचनानि असह्यानि खर एतानि वचनानीत्यर्थः । (स) किमुच्यते एभिरिवि शेषः । अयमश्वः पताकेयमित्यादिमा यदेभि- कक्त' न तस्य भावार्थ' वयं विम इति कियतां बटूनामुक्तिः। अपर व कियन्तः तं कुमारं रोषितं दृष्ट्वा श्रये अश्वमेध इतीत्यादिना यदुक्त कुमारण सदैव प्रख्या ज्यते एभिः तत् किमर्थं पुनरव प्रश्नः विरज्यते । प्राज्ञः कुमारः सर्वमेवानन बध्यते इत्यनेन प्रकारण वटवः कुमारं समयं स्तुवन्ति । (इ) अचनिया वीरशून्येति भावः । उद्धनम् अतिक्रान्तमादमतिगर्वितम् इति यावत् । (१) नाल्मान् पामरान् । जानः स्यात् पामरे क्रूरेऽसमीक्ष्यकारिणि चिष्विति मेदिनी। (२६) यदि ते महाराजरूपाः विभौषिकाः भयहेतवः सन्ति सन्तु एव इय. मन्या अपरा महाराजातिरिक्ता अपरा का विभीषिका। महारान इति ते परमविभौषणपदं तच्चाहं वृणाय मन्य इति भावः। उत्तौः वागाड़म्बरैः किं, वो युमाकं शरण तणविशेषेण भाणेन वा सम्बाधा मिलनं यस्याः सां तथोक्तां भराग्रबद्याम् अतितुच्छामित्यर्थः । पवाकां केतुम् अहं हरामि स्टहामि । (क) रोहितानां मृमविशेषाणां, रोहितं कुङ्कुमे रक्त ऋजुशक्रधरासने । पेसि स्वामीनमृगयो)दे रोहित कद्रुमे । वराकः तुच्छः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। वटव:। [प्रविश्य सक्रोधदपः पुरुषः।] धिक चापलं, किमुक्त- वानसि, तीक्ष्णनौरसा ह्यायुधौयश्रेणयः शिशोरपि न दृप्ता वाचमनुसहन्ते, राजपुत्रश्चन्द्रकेतुराकष्टशरासनः, सोऽप्यपूर्वा- रण्यदर्शनकौतूहलाक्षिप्तहृदयो न परापतति अद्यापि, तत् वरितमपसर्पतानेन तरुगहनेन (ख)। कुमार ! कतमनेनाखेन, तर्जयन्ति विस्म- तिरशस्त्राः कुमारमायुधौयश्रेणयः, दूरे चाश्रमपदमितस्तदेहि हरिणल तैः पलायामहे (ग)। लवः। [स्मितं कृत्वा।] किं नाम विस्फुरन्ति शस्त्राणि । खजुरारोपयन् । ज्याजिह्वया बलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र- मुद्दारि घोरघनघर्घरघोषमेतत् । (ख) तौहया क्षमागुणरहिता: नौरसा: नेहरहिसा: हि निश्चितम् आयु• धीय शेषयः सैनिकनिचयाः। आयुधेन जीवन्तीति आयुधीयाः। दृप्तां गर्वि ताम् । अपूर्वस्व अदृष्ट पूर्वस्य अरण्यस्य वनस्य दर्शनाय यत् कौतूहलम् औत्सुक्यं तेन भाक्षिप्तमाकष्टं हृदयं यस्य सः । परापतनि आगच्छति। अपसर्मत पलायध्वम् । (म) तर्जयन्ति, भर्क्सयन्ति । विस्फ रितानि प्रदीप्तानि कम्पितानि च शस्त्राणि बेषां ले। कुमारं तजयन्तीत्यन्वयः। इरिणम तैः, हरिणवत् द्रुत- मविभि:। (३० ) ज्या मौर्यो एव जिह्वा रसना तया बलयिते बखयाकारण पालिटे कबलग्रहमार्थ व्यत्रतया स्पृष्ट वेत्यर्थः उत्कटे कोटी अटन्धी एव दंष्ट्र यस तत् तथोक्तम्, उद्गारी उगच्छन् धीरः भयङ्करः घनस्येव मेघस्येव घर्धरः वर्धर- त्याकारः श्रवणविकट इत्यर्थः घोषः शब्दो यस्मात् तत्तथोक्तम् एतत् चापं धनुः शासप्रसक्तस्य जगनासाय उद्यवस्व हसत: विकटकासं कुर्वतः अन्तकस्य यद्ध बक्यन्त्र वस्य जुम्भा व्यादानं वहिङ्गम्बि तदनुकारि विकट भयङ्करम् उदरं ·उत्तररामचरितम् । ग्रासप्रसत्ता हसदन्तकवनयन्त्र- जृम्भाविड़विविकटोदरमस्तु चापम् ॥ ३० ॥ इति यथोचितं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे। জুৰি জীয়ালী লাল অনুগ্রী अथ पञ्चमोऽङ्कः। ! [ नेपथ्य । ] भो भोः सैनिकाः ! जातं जातमवलम्बनम- स्माकम्। नन्वष त्वरितसुमन्त्रनुद्यमान- व्यावलात्प्रजवनवाजिना रथेन। मध्यं यख तसथो तमस्तु भवतु । एतद ज्यासंयुक्तम् एतन्मदीयं चापं जगदग्रासी. यतकतान्तस्य मुखसहरं भवतु अजसं चवनिपातं करोतु इति भावः । मुखे जिह्वा अति, वनुधि सा कुतः ज्वाजिहति । अन्य सुखे चहेतुः दंष्ट्रा अस्ति, धनुषि कुतस्तत्सम्भावना कोटिदंष्ट्रति । জাল निवासचालनं भवति धनुष सा कुत: ज्याजिया बलयितेति। अस्य मुख भवण काले मड़ मड़ायितशब्दी भवति, धनुषि सः कुतः टङ्काररूपं धनवर्धर- घोषमिति। कुतोऽसदाहादैन वा भक्षयेदिति मच्चा पमपि सर्व रामसैन्यम् पाहादैन अवविधतीति। कुती यन्त्र इति यथा बन्चे त्वरित निष्पेषादिना समोन बनायासेन च काय साधयति तत् मे चापमिति । कुतो जुम्भा इति महाकाले मुखज्यादानमावश्यकमेव । कुतस्त इनुषि ? तत्त ज्याधनमध्यगत: अवकाघ्यः। कुतः अन्तकतकं तत्तु ज्ञसेन विश्वमपि मचितु' समर्थमिति । मन चापमपि सहत सक्खसैन्यं क्षणेन विनाशयितुं समर्थम् । इति एतत् साङ्ग- रूपकम्। वसन्ततिलक इत्तम् । । (१) मा भोः ! त्वरितं शीव्र सुमन्त्र प तदाख्येन सारधिना नुद्यमाना: मयमाणावाषिता इत्ययः व्यावदगन्तः द्रुतं धावन्तः प्रनवनाः प्रबल वेगवनको ·पञ्चमोऽङ्कः। उहातप्रचलितकोविदारकेतुः श्रुत्वा नः प्रधनमुपैति चन्द्र केतुः ॥१॥ ततः प्रविशति सुमन्त्रसारथिना रथेन धनुष्माधिः साइत हर्षसम्भ्रमचन्द्रकेतुः । चन्द्र। आर्य सुमन्त्र ! पश्य। मुनिजनशिशुरेकः सर्वतः सैन्य काये नव इव रघुवंश स्याप्रसिद्धः प्ररोहः दलितकारिकपोलग्रन्घिटङ्कारघोर- ज्वलितशरसहसः कौतुकं में करोति ॥ २॥ किरति कलितांकञ्चित्कोपरज्यन्मुख श्री. रनवरतनिगुञ्जकोटिना कार्मुकेण । । बाजिन: अश्वाः बस्य सेन तघोक्तेन, उहातेन भूमेन्धुरत्वात् ऊर्ध्वाधःप्रतिघातेन प्रचलिता: मुहुः कम्पिता: कोविदारकाष्ठनिर्मिता: ध्वजाः रथध्वजा यस्य सः तथोक्तः एषः चन्द्रकेतुः वो युमाकं प्रधनं युद्ध शुत्वा उपैवि प्रागच्छति । महर्षि शीवतम्। (२) एक: एकाकी असहाय इत्यर्थः मुनिजनशिशु: मुनिबालकः, रघूनां वंशः अन्वय एव वंश: वेणु: तस्य अप्रसिद्धः नबोगतत्वादसम्यक् पूर्णदेहः नवः नबजात: प्ररोहः करीर इव रघुवंशसम्म त बालक इवेति फलितार्थ: अन्यथा एवम्भ त- बौर्यस्यासम्मवादिति भावः । सैन्ध काये इस्त्यश्वरथपादातरूपसैन्यदेह इत्यर्थः सर्वतः समन्ततः सर्वाङ्गेष्वित्यर्थः । ज्वलितेतिक्रियाधिकरण मेतत् । दलिताः विदारिताः ये करिकपोलग्रन्थयो गनगण्डसन्धिस्थानानि तेषां ये टङ्काराः टं टं इत्या कार- सन्धिभङ्ग हेतु कशब्दाखै|रं भयानकं यथा तथा ज्वलितानि कपोलेषु आघातवर्शन अग्न्युत्पातात् ज्वलितानि दीप्यमानानि शराणां सहस्राणि यस्य स थोक्तः सन् मे मम कौतुकं विस्मयं करीति जनयति । भव रघुवंशे वंशलारोपः शिशौ प्ररोह- त्वारोपे हेतुरिति परस्परितं रूपम्। मालिनी इत्तम् । (३) कलितः कृतः यः किञ्चित् कोपः ईषत्क्रोषस्तेन रज्यन्ती छत वसी मुखत्री वदनकातिर्यस्य स वथीतः समरशिरसि रणमूई नि युद्धब्यापाराविश्ये ·उत्तररामचरितम् । समरशिरसि चञ्चत्पञ्चचूड़श्चमूनाम् उपरि शरतुषारं कोऽप्ययं वौरपोतः॥ ३ ॥ आश्चर्यमाश्चर्यम्। सुमन्वः। आयुष्मन् ! अतिशयितसुरासुरप्रभावं शिशमवलोक्य तवैव तुल्यरूपम् । कुशिकसुतमखद्विषां प्रमाथे धृतधनुषं रघुनन्दनं स्मरामि ॥४॥ चन्द्र। इमन्त्वे कमुद्दिश्य भूयसासारम्भ इति हृदयमपत्र- पते (क)। अयं हि शिशुरेककः समरभारभूरिस्फुरत्- करालकरकन्दलीकलितशखजालैबलेः। इति यावत् चञ्चन्त्यः चतुर्दिक्षु हस्तपदश्रवणचक्षुरादीनामनियतनियोगात् चञ्चलाः पञ्चचूड़ाः पञ्चशिखा यस्य स तथोक्तः, अभिनवकृतचूड़ाकरण संस्कारात् कुलधर्मोपदिष्टपञ्चशिखाधारणं पञ्चशिखी वेति बौधायनमरणात् । कोऽपि अपरिचित: अयं बौर: पीत: वीर: शिशु: अनवरतम् अविरतं निगुनन्यौ पाक- पंचविप्रकर्षणाभ्यां झझमिति शब्दं कुर्वन्यौ कोटी घटन्धौ यत्र तेन तथोक्तन कामुकेण धनुषा चमूनां सेनानामुपरि शरतुघारम् अगणित तुषारष्टिमिव शर- वृष्टि किरति वर्षति ! मालिनीवृत्तम् । (४) अतिशयितः अतिक्रान्तः सुरासुराणां प्रभावः पराक्रमी येन ते तधोक्तम् । एतेन चन्द्रकैतोहीनताख्यापनमाशयाह अतएव तवैव तुल्यरूपं सदृशं शिशुम् अवलोक्य कुशिकसुतस्य कुशिकनन्दनस्य विश्वामिवस्य मखं यज्ञ विषन्तीति तथोक्तानां यज्ञनाशकानां राक्षसानामित्यर्थः प्रमाचे निधने प्रमाथकाले इत्यर्थः धृतधनुषं ग्रहीत कार्मुक रघुनन्दनं रामभद्रं सारामि । देहसादृश्येन वीर्य सादृश्येन च अयं बालकः रामवत् में प्रतिभातीति भावः । वतैव तुल्य. रूपमिति पाठे वत आह्लादे तुल्यरूपं रामसदृशकान्तिम् ।। पुष्पिताग्राहत्तम् । (क) एकम् एकाकिनं सहायान्तरविरहितम् इमं शिशुम् उद्दिश्य दूर्म प्रतिबोधनार्थे भूयसां बहूनां सैन्धानां मे बलानामारम्भः शरादिचेपणव्यापार: अशक्तिसूचकोऽयं सकलसैन्धसमवाय इत्यर्थः इति हेतोः उदयम् अपनपने लज्जते मनसि में खजा जायते इति भावः ।

·पञ्चमोऽङ्कः। कणकनककिकिरणोझणझणायितस्यन्दन- रमन्दमददुर्दिनबिरदवारिदैराकृतः ॥ ५ ॥ सुम। वत्स ! एभिः समस्तैरपि किमस्त्र, किं पुन- व्यस्त : (ख)। चन्द्र। आर्य ! त्वबंतामनेन हि महानाश्रितजनप्रमाथो ऽस्माकमारब्धः। तथाहि, आगुञ्जगिरिकुञ्जकुञ्जरघटाविस्तीर्णकर्णज्वरं ज्यानि?षममन्ददुन्दुभिरवैरामातमुज्जृम्भयन् । वेलद्भरवरुण्डमुण्डनिकरैर्वीरो विधत्ते भुवः प्यत्कालकरालवत्रविघसव्याकौर्यमाणा इव (५) अयनककः एकाकी सोऽपि नितान्तमल्पवयस्क इति कः शिशु लक: समरभारी रणमूर्द्धनि युद्धव्यापारबाहुल्ये इति यावत्। समररेणुष्विति पाठे रणस्थलीस्थितधूलिषु भूरि बहुलं स्फु रन्ति चाचल्यात् विद्युदिव दौप्यमानानि करालानि मौषणानि करकन्दलीकलितानि गुल्बसदृशहतैष्टतानि शस्त्रनालानि मायुधसमूहा येषां तैः तथोत: क्वणन्तीभिः शब्दायमानाभिः बनककिङ्किणीभिः सुवर्णमयक्षुद्रघण्टिकाभिः झणझणायिता झन् झन् इत्याकारण शब्दिताः स्यन्दना रथा येषु तैस्तथोक्तैः तथा अमन्दः वेगवाही थी मदः स एव दुर्दिनं धारावर्षों वेषां तादृशा हिरदा एव मेघा येषु तैस्तथोक्तैर्बलेरमत्सैन्यैः चाहतः आच्छादितः। श्रव हिरदसहिता: सैनिकाः मेघाः स्फु रत्शस्त्राणि विद्युत सण्टिकरथशब्दाः निर्घोषाः हस्तिनां मदसावश धारावर्ष इति सुधीभि- वोद्धव्यम् । रूपकालङ्कारः। पृथ्वी इत्तम्। (ख) एभिः सैन्यैः । समस्तैः सर्वैः । अस्य बालकस्य किं किमस्य क्रियता- मित्यर्थः । किं पुनर्व्यस्तैः व्यस्तैर्विभक्त. पृथक् पृथक् युद्धं कुर्वभिः पुनः किं कि क्रियताम् । एमिरख पराजयः सर्वथैवासम्भव इति भावः । (६) अयं वीरः, पागुञ्जनां प्रधनीत्यसैन्य कोलाहलादिकं श्रुत्वा भयेन शब्दायमानानां गिरिकुञ्जकुञ्जराणां पार्वतवनगजानां घटामिः समूहै: विस्तीर्णः प्रबद्धः पतएव कर्णानां ज्वरः पौड़ा यमात् तं तथोक्त वनहस्तिशब्दैः प्रवद्धत्वात ·उत्तररामचरितम् । सुम। [खगतम् । ] कथमौदृशेन सह वत्सस्य चन्द्रकेतो. ईन्दसम्पहारमनुजानीयाम्। [विचिन्त्य । ] अथवा इलाकु- बटहवृद्धाः खलु वयं, प्रत्युपस्थिते च का गतिः (ग)। चन्द्र। [ सविस्मयलज्जासम्भमम्। धिक् प्रतिनि- तानि (घ) सर्वतः सैन्यानि मम। सुम। [रथवेगमभिनोय। ] आयुष्मन् ! स एष वाग्वि- षयौभूतस्त स वौरः (ङ)। चन्द्र। [विस्मृतिमभिनीय।] आर्य ! किं तन्नामधेय- माख्यातमाख्यायकैः ? (च)। सुम। वत्स! लव इति ! - .. कार्यपौड़ाजन कमित्यर्थः। तथा अमन्दैः गौरैः दुन्दुभिरवैः ढकाशब्दैः प्रामात स्मीतं विबुद्धमिति यावत् न्यानिर्घोष मेघवटू गम्भौर ज्यानिनादन उम्भयन् उत्पादयन् भुव: रणभूमौः वेल्लता पूर्ववत वेगवशाद धावतां भैरवाणां भयङ्कराणा रुण्डानां बन्धानां मुण्ड निकरैः शिरःसमूहै: भुवि पतितरित्यर्थः कृप्यन्तौति ब्रयन् तस्य भोजने पर्याप्त गतस्य इति यावत् कालस्य कृतान्तस्य कराल बक- यौः विधसै; अन्नैः कृतान्तभुक्तावशिष्ट रिवेत्यर्थः व्याकीर्य नाया व्याप्यमाना विधते। उत्प्रेक्षालङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितम् । (ग) ईदृशन प्रभूतपराक्रमशालिना। इन्दसम्प्रहारं इन्हयुद्धम् । इक्ष्वाकु. गडबडा: बहुकालं व्याप्य इलाकुवंशे अवस्थानान्तेषां युद्धनियमादिकं सर्वमेवाव- गतोऽसि युद्धे तेषामप्रतिवर्तनरूपं व्रतञ्च जानामौति भावः। प्रत्युपस्थिते च का गतिः। युद्धञ्च अधुना उपस्थितमेव, तदस्थिन् उपस्थि वे युद्धे युद्धानुज्ञादानादन्यत् किं कर्तव्यम्। नान्यत् किञ्चित् कर्तव्यमस्तीति भावः । (घ) प्रतिनिहत्तानि परामुखीभूतानि । (ङ) अस्माकं वाचां विषयीभूतः गोचरीभूतः । एमानपरिभवनीय इत्यादिरूपेण कधित इत्यर्थः स सम्प्रति चक्षुषा प्रत्यक्षीकत इत्यर्थः । (च) आख्यायकैः रणक्षेत्र समरारम्भप्राक्काले उभयपक्षीय प्रधानपुरुषाणां सांग्रामिकाणां नामधेयानि कथ्यन्ते इति व्यवहारः। भाख्यायकैः नामधेयं कथयद्भिः सत्कथनार्थनियुक्तः ।

·वृञ्चमोऽङ्कः। चन्द्र। भो भो लव! महाबाहो! किमेभिस्तव सैनिकैः । एषोऽहमेहि मामेव, तेजस्त जसि शास्यतु ॥ ७॥ सुम। कुमार! पश्य पश्य। व्यपवर्तत एष बालवीरः पृतनानिर्मथनात् त्वयोपहतः । स्तनयित्न रवादिभावलौनामवमर्दादिव दृप्तसिंहशावः ॥5॥ ततः प्रविशति त्वरितोइतक्रमो (छ) लवः । लवः। साधु, राजपुत्र ! साधु, सत्य मैक्ष्वकः खल्वसि, तदयं परागत एवास्मि । नेपथ्य महान् कल कलः । लवः । [सावेगं परावृत्त्य । ] कथमिदानों भग्ना अपि प्रतिनिवृत्य युद्धाभिसारिणः पय॑वष्टभ्य निघ्नन्ति मां चमूप- तयः (ज) धिग जाल्मान् । (७) भो भी महावाको लव ! एभिः सैनिक : तव किम् एभिः सह युद्धेन किम्, एतत्पराजयेनापि न किमपि गौरव मिति भावः । एषः अहम् उपस्थित इत्यर्थः, एहि त्वं युद्धार्थ मां रहाण इत्यर्थः । तेजस्वद्रूपम् इत्यर्थः तेनसि मद्रूपे इत्यर्थः । शाम्यतु शान्ति गच्छतु । यथा एक तेजः महति अपरस्थि- स्सेजसि मिलित्वा विलीनं भवति न पुनस्तस्य दर्शनं भवतीति भावः । मत्- पराक्रमेणैव ते पराभवी भविष्यतीति निष्कष्टार्थः । (८) स्तनयिबीघस्य रवात् नि?षात् निघोषं श्रुत्वा मेघशब्द नाकष्टः मन्नित्यर्थः इभावलौनां हस्तियूथानाम् अवमर्दात् प्रमाथात् सिंहशावः सिंह- शिशुरिव एष बालवीर: शिशुवीरः बवा उपइत: युद्धार्थ माहूतः सन् पृतनाना धमूनां निर्मथनात् संहननात् व्यपवर्तते प्रतिनिवर्तते। चौपच्छन्दसिक (छ) त्वरित: तेजसा त्वरायुक्तः उद्दतः सदर्पश्च क्रमः पदचेपी यस्य सः तथोक्तः। (न) भग्ना पपि मदस्वनिर्भिनदेहा अपि अशक्ता पपीत्यर्थः। युद्धाथ ·AATAKAMANANEMA उत्तररामचरितम्। अयं शैलाघातक्षुभितवड़वावत्र हुतभुक्- प्रचण्डक्रोधार्चिनिचयकवलत्वं व्रजतु मे। समन्तादुत्सर्पन घनतुमुलसेनाकलकलः पयोराशेरोघः प्रलयपवनास्फालित इव ॥ प्रति परिक्रामति । चन्द्र। भो भोः कुमार ! अत्यन, तादसि गुणातिशयात् प्रियो मे, तस्मात् सखा त्वमसि, यन्मम तत्तवैव । तकिं निजे परिजने कदनं करोषि नन्वेष दर्पनिकषस्तव चन्द्रकेतुः ॥ १० ॥ । अभिमरन्ति मामनुसरन्तीति युद्धाभिमारिणः युद्धार्थमामता: पर्यावष्टभ्य परितः सद स्थित्वा दणात्मानं स्थापयित्वेत्यर्थः । (८) प्रलय पवनेन प्रलयवातेन भारमालितः संहारार्थ प्रेरितः पयोराश अबुधेरोध: प्रवाह इव समन्तात् सर्वदिक्षु उत्सर्पन प्राशैलङ्गम् उद्गच्छन् अयं घनः सान्द्रः, तुमुलः सङ्गुल: सेनाकल कल: सैन्य कोलाहल: शैलानां पर्व- तानाम अाघातेन चुमित: चाञ्चल्यं प्रापित: यो वड़वाव बहुतभुक् वाड़वानल: इत्यर्थः स एव प्रचण्ड: अत्यनः य: मे मम क्रोधार्चिनिचयः क्रोधानलशिखासमूहः तस्य कवलत्वं ग्रासत्वम् एकवारमात्रमुख प्रवेशयोग्याशनीयत्वं व्रजतु प्राप्नोतु । क्रुद्धस्य मम दृष्टिमावेशव सर्व एषः कोखाहल: प्रशमं यायतीति भावः । शिखरिणीदत्तम् । (१०) वम अन्य तात् अत्याचयंजनकात् गुणातिशयात् गुणाधिक्यात् हैती मे मम प्रियोऽसि प्रत्ययपान भवसि, तस्मात् कारणात् त्वं सखा मित्र- मसि, अतएव यत् मम मदीयं वत् तव त्वदीयमेव । तत् तस्मात् कारणात् निजे मदीयत्वात् त्वदीये परिजने सैन्यनिचये किं कथ कदनं प्रमा' करीषि पीड़ा जनयसीत्यर्थः । ननु भोः एष चन्द्र केतुरहतव दर्पस्य वीरत्वगर्वस्य निक- ध्यते वर्णम् अमिबिति निकष: कषणप्रस्तरः वर्णपरीचाभूमिरिति यावत् । प्रकतवीर्यवत्वात् ते गर्वः सारवान् न वा इति मयि एव वे वीरत्वमर्वस्य परीक्षा भविष्यतीत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। लवः । [ सहर्षसम्भ्रमं परावृत्य । ] अहो! महानुभावस्थ प्रसन्नकर्कशा वौरवचनप्रयुक्तिविकतनकुमारस्य । तत् किमेभिः एनमेव तावत् सम्भावयामि (झ)। पुननेपथ्ये कल कलः। लवः। [ सक्रोधनिर्वेदम्।] आः कदर्थितोऽहमेभिर्वार वारं वीरसंवादविघ्नकारिभिः (ज)। [तदभिमुखं परि- क्रामति।] चन्द्र। आर्य ! दृश्यतामेतद्रष्टव्यम्। दर्पण कौतुकवता मयि बइलल्यः पश्चाबलैरनुसृतोऽयमुदीर्णधन्वा । हेधासमुद्धतमरुत्तरलस्य धत्ते मेघस्य माधवतचापधरस्य लक्ष्मीम् ॥ ११ ॥ (झ) महानुभावस्य उदाराशयस्थ, अन्यथा एतादृशौ वचनमजी न स्यादिति भावः । प्रसन्ना स्निग्धा कशा रुक्षा च महावंशसम्भूतत्वात् खाभा- विकसौजन्याहीररसी, काचेति भावः । वीरवचनप्रथुक्तिः वीरोचितवाग्विन्यासः । एभिः सैन्यैः । सम्भावयामि युद्धप्रियत्वात् वीराणां, युद्धेनैव एनं चन्द्रकेतु सम्मानयामीति भावः । (ब)निवेदः विरक्तिः। कदर्थितः कः कुत्सितोऽर्थः बदर्थः कुत्सित- पदार्थः ततः कृतौ णिचि कर्मणि क्त: कर्थितः कुत्सिवलेन कतावज्ञः अन्याय्य- ब्यवहारण उद्दे जित: इत्यर्थः । कः स अन्याय्य व्यवहार इति विशेषय मुखेन कथयति, वारं वारं वीरसंवादविघ्न कारिभिः वीरेण चन्द्र केतुना सह यः संवादः संग्रामप्राकालीचित: संलापतस्य पुनः पुन: विनकारिभिर्व्याघातजनक क्रोधसूचकमव्ययम्। (११) कौतुकवता सकौतूहलेन दर्पण वीरोचितवीर्यगर्वेण मयि बई कृतं लक्ष्यं दृष्टिनिच्चेपो येन स तथोक्तः अनेन चन्द्रकेतुना पुरस्कतत्व' व्यज्यते । भश्चात् पृष्ठतः, बलैः मदीयैः सैन्यैः अनुसृतः अनुधावितः, उदीर्थम् उद्यतं धनुः ·उत्तररामचरितम्। सुम। कुमार एवैनं द्रष्टुमपि जानाति, वयन्तु केवलं परवन्तो विस्मयेन (ट)। चन्द्र। भो भो राजानः ! संख्यातौहिरदतुरगस्यन्दनस्थैः पदाता- वकस्मिन् कवचनिचितैमध्यचर्मोत्तरौये। कालज्येष्ठेरचरमवयःकाम्यकाये भवनि- योऽयं बड्दो युधि परिकरस्त न वो धिग् धिगस्मान् ॥१२॥ लवः । [ सक्षोभम् । ] कथमनुकम्पते नाम। [विचिन्त्य । भवतु, कालहरणप्रतिषेधाय जुम्भकास्त्रेण तावत् सैन्यानि संस्तम्भयामि (ठ)। [इति ध्यानं नाटयति ।] भाई अम्। शरासनं येन स तथोक्ता: अयं बौरः देधा पात् पुरतच समुद्धतयोः प्रवहती: मरुतीर्वातयोर्मध्ये तरलस्य चलितस्य, मघोन इन्द्रस्येदं माधवतम् ऐन्द्रं सब- माधवतचापधरस्य कृतेन्द्र धनुष: मेघस्य मेघस्ववेत्यर्थ: खी श्रियं शोभामिति यावत् धत्ते धारयति । वसन्तति वकं इत्तम् । (3) वीरस्वभाव: बीरैरेव बोध्य इत्यर्थः । विनयेन परवन्तः परवशा: जड़ीकता इति यावत् । (१२) संख्यां गणनाम् अतीतैः अतिक्रान्नैः अमण्यैरित्यर्थः हिरदतुरगस्य- न्दनस्थैः हत्यश्वरथारुडैः कवचैः वर्ममि: निचितैः भावः तथा कालेन वयसा ज्येष्ठ : सर्वधा श्रेष्ठसाधनसजनैरित्यर्थः भवद्भिः पदाती पादचारिणि एकखिन् श्वहितीये मध्य यज्ञीयं धन उपवीतरूपं भावावरणं यस्य तस्मिन् गावावरणशून्छ इत्यर्थः पचरमेण अभिनवेन वयसा काम्यः कोमख: कायो यस्य तस्मिन् तधोक्त अस्मिन् शिशौ योऽयं परिकरः समारन्भः रणायोद्यम इति यावत् बहः कृतः । भवेत् परिकरः सङ्ग पर्यकपरिवारयोः प्रमाढ़गानिकाबन्धे समारम्भ विवेकयो- रिति मेदिनी। तेन समारम्भ ण हेतुना वो युष्मान् विक युष्माकम् अम- सम्बन्धित्वाच अस्मानपि धिक् । मन्दाक्रान्तात्तन् । (उ) सक्षोभ सयधम् उपकरणसमन्वितेन तवलेन सह युद्ध खाशक्ति- सूचकेन चन्द्रकेवीर्वचनेनात्मानमवज्ञातं मन्यमान इत्यर्थः। संस्तम्भवामि सम्मोह- जननेन निरुदमानि नौरवाणि च करीमीत्यर्थः ·पञ्चमोऽङ्कः। सुम। तकिमकमात् अस्मत्सैन्यघोषः प्रशाम्यति ? लवः। घश्याम्येनमधुना सप्रगल्मम् (ड)। सुम। [ ससन्भमम् ।] वत्स ! मन्ये कुमारणानेन जुम्भकास्त्रमामन्त्रितम् (ढ)। चन्द्र। अन कः सन्देहः । व्यतिकर इह भौमस्तामसो वैद्युतश्च प्रणिहितमपि चक्षुर्घस्तमुक्तं हिनस्ति । अथ लिखितमिवैतत् सैन्यमस्पन्दमास्त नियतममितवौय्यं जम्भते जृम्भकास्त्रम् ॥ १३॥ স্বাস্থমাস্তু। पातालोदरकुचपुष्चिततमःखामेनभोजृम्भके कृत्तप्तस्फुरदारकूटकपिलज्योति-लहौप्तिभिः । ड) सप्रगल्भम् उच्चैर्वचः प्रयोगेण सगर्वमित्यर्थः । एनं पश्यामि मही. शास्त्र निराकरणोऽस्य वाग नुरूपं सामथ्य कियत्परिमायं पण्यामीत्यर्थः । (3) पामन्धित मन्त्रोच्चारणपूर्वक प्रयुक्तम् । (१३ ) इह सैन्य मध्ये भीम: भीषण: तमसोऽयं तानमः विद्युतोऽयं वैद्युतः । चः समुच्चयायकः। तमसो विद्युतच उभयोरयं व्यतिकरः सन्निपातः, प्रणिहित अनोषु चोपप्रशमनं किमिदमापतितमिति निर्णयार्थ प्रयुक्तमपि चक्षुः यस्तम् पादौ तमसा विद्युता च महसा भाकान्त पश्चात् मुक्त व्या कला हिनस्ति विनाति, अथ किञ्च एतत् सैन्यं लिखितमिव पटे चिवितभिव अस्पन्दं निश्चेष्टम् শ্রাদ্ধ নিহনি। अतः नियतं निश्चितम् अमितम् अपरिमितं यौव्य प्रभावी यस्व तत् तथोक्तां जम्भकास्त्र जम्भते प्रादुर्भवति । नृम्भकास्त्रस्य प्रादुर्भाव विना एल सर्व न सम्भवतीति भावः। मालिनीत्तम । (१४) पातालस्य सहजान्धकारस्य रसातलस्य सदर मध्य अधिकान्धकारी इत्यर्थः ये कुञ्जा वृक्षलतादिनिर्मितच्छायाराः तेषु ततोऽपि गाढ़ान्धकारेषु इत्यर्थः पुजितानि सञ्चितानि एकीकृतानि निरतिशयसान्द्रोकतानौति यावत् बानि समांसि पन्धकाराणि तैरिव श्यामः वणवणः, तथा उत्तप्तं अग्नि संघोगेन ·उत्तररामचरितम्। कल्पाक्षेपकठोरभैरवमरहास्तरवाकीर्यते मौलन्म घतडिकडारकुहरैविध्याद्रिकूटैरिव ॥ १४ ॥ सुम। कुतः पुनरस्य जुम्भकाणामागम: स्यात् (ण) ? | भगवत: प्राचेतसादिति मन्यामहे (त)। सुम । नास्य व्यवहारोऽस्त्रेषु, विशेषतो जम्भकेषु। यतः, कशाश्वतनया ह्येते कशाश्वात् कौशिकं गताः । अथ तत्सम्प्रदायेन रामभद्रे स्थिता इति ॥ १५ ॥ चन्द्रः। अपरेऽपि परमोपचौयमानसत्त्वप्रकाशा: खयं हि मन्त्रदृशः पश्यन्ति (थ)। जुम्भकास्त्रः .. अग्निवर्ण सत् स्फुरतीति सरत् इवलं तरदमिति यावत् यत् भारकूट पित्तई तस्य यत् कपिलं पिङ्गलं ज्योति: तदिव ज्वलन्ती उज्ज्वला दीप्तिः छ तियेषां तै: तथोक्तः : कल्पस्य प्रलयकालस्य पाक्षिप्यते संहियते एभिः इत्या- चेपाः संहारहेतवः तथा कठोरा: प्रचण्डा: तथा भैरवा भौषणाच ये मरुतः जन पञ्चाशवायवः तैयस्तैः चालित: भीलन्तः संसजन्तः मेघा येवु ते तथा तडिदिः विद्य द्भिः कड़ाराणि पिङ्गल वर्णानि कुहराणि गह्वराणि येषां, कुदरं गहरे छिद्र कौवं नागान्तरे पुमानिति मेदिनी। ते, तैश तैः मौलन्धतडित्कड़ार- कहरैः विध्याट्रिकूटैः विध्यपर्वत शरिब नमः भाकाशम् अवाकीर्यते व्याप्यते । उतशालङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (ग) आगम: प्राप्तिः लाभः । अस्येति शेधे षष्ठी न करि उभयप्राप्ती कर्मण्ये वेति नियमात्। (त) प्राचेतसाद बालोके । एवमुत्तरत्रापि अस्य बालीकैः । (१५) एते जन्मका: हि कशाश्वस्य मुनेस्तनया: लशान मुटा इत्यर्थः शाश्चात् कौशिक कुशिकपुत्र विश्वमित्र गताः, अथ अनन्तरं तस्य विश्वामिवस्थ सम्प्रदायेन शिष्यत्वेन सम्प्रदानेन, सम्प्रदानेनेति पाठ सुगमम् । हेतुना राम- सट्रेस्थिताः तिष्ठन्ति । व्यवस्थिता इति पाठ स एवार्थ: (छ) परमम् अत्यन्तम् उपचीयमानं परिवईमानं यत् सत्त्वं सत्त्वगुणः तस्मात् प्रकाशः तत्त्वप्रकाशः येषां ते तथोक्ता: पपरे अन्ये मन्चदृशः मन्चरहस्य- विदोऽपि स्वयं हि मिश्चितं पश्यन्ति, जम्भकादौनौति भेषः । हा शिधितु, ·पञ्चमोऽङ्कः। । सुमः। वत्स ! सावधानो भव, परागत: प्रवीरः [कुमारौ अन्योऽन्यं प्रति। ] अहो प्रियदर्शनः कुमारः। ससहानुरागं निर्वस्य यदृच्छासंवादः किसु, किमु गुणानामतिशयः पुराणो वा जन्मान्तरनिविड़बन्धः परिचयः । निजो वा सम्बन्धः किमु विधिवशात् कोऽप्यविदितो ममैतस्मिन् दृष्ट हृदयमवधाने रचयति ॥ १६ ॥ एषः, यद्रसमयी कस्यचित् कचित् प्रौतिः, यत्र लौकिकानासुपचारस्तारामैत्रकं वा भूयसा जौविधर्म मपि धनवन्तौति भावः। यहा परमम् अत्यन्तमुपचीवमान' यत् सत्त्व नदेव प्रकाश्यते अनेनेति प्रकाश प्रकाशसाधनं येषां ते तथोना:। सर्व नाम प्रका- शादिसाधनं प्रकृतेरन्यतमांशः । यदुक्त गीतायां, तब सत्त्वं निर्मललात् प्रकाश- कमनामयमिति । (१६) किमु यदृच्छया दैवगत्या जातः बहेतुक इत्यर्थः संवाद: संखापहेतु- मैत्री आसक्तिरिति यावत् । न च तत् सम्भवति दृष्टीऽदृष्टी वा. सर्ववैव फलं प्रति हेतुरस्य व इत्यत पाह किमु गुणानां वीर्यादीनामविश्यः पातिशय्यम कथं वा गुणातिशये एवं पूर्वपरिचितवदस्मिन् मौतिर्भवतीत्या वा अथवा जन्मान्तर अन्धस्मिन् जन्मनि न तु कदाचिदिह जन्मनीत्यर्थः निविड़: दृढ़: बन्धी बन्धनं यख तादृशः पुराणः परिचयः बन्धुत्वादिसम्बन्धेन ज्ञानं किमु वा विधिवशात् देवानुरोधात् अविदितः अनभिज्ञातः कोऽपि निनः स्वाभाविकः सोदरत्वादिरूपः सम्बन्धः एषां मध्ये एकतम इत्यर्थः दृष्टे एतस्मिन् मम हृदयम् अन्तःकरणं अवधीयतेऽनेनेति अबधानं स्थिरतासाधन संयोगभेद रचयति करोति। यहा अवधानम् आसक्ति प्राविमिति यावत् रचयदि कारयति । शिखरिणौवत्तम् । (द) भूयसा प्रायेण एष नौविधर्मः प्रापिखभावः यत् कस्यचित् चित् कधिचित् जनविशेषे रसमयी बकरी प्रोतिर्भवतीति शेषः। यत्र यस्या गौतौ खौशिकानां लोकसमूहानां वारामैवक चदूराग इति वा उपचारः कार्य ·उत्तररामचरितम्। चक्षुराग इति, तमप्रतिसंख्येयमनिबन्धनं प्रेमाणमाम- नन्ति (द)। अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया। स हि स्नेहात्मकस्तन्तुरन्तमर्माणि सौव्यति ॥ १७ ॥ कुमारी अन्धोऽन्य प्रति एतस्मिन् मसृणितराजपट्टकान्ते मोतव्याः कथमिव सायका: शरीरे। यत्प्राप्तौ मम परिरमणाभिलाषात् उन्मौलत्पुलककदम्बमङ्गमास्त । १८ ॥ हैतुत्वारोपः तदारीपाच या प्रोति बीका तारामैवकं बा चचराग इति वा बदन्तीत्यर्थः। व्याहार इति पाठ व्याहारः उतिः माना क्यनलिति फलि. तार्थः । तारामैत्रकादिनाचा उपचरितं प्रमाणम् पाप्रविसंख्येयम् अचिन्तनीय हेतुकम् अनिवन्धनं कारणहीनं स्वभावजमित्यर्थः पामनन्ति कषयन्ति तौकिका इति शेषः। साराणाम् उभययोः अन्मतारयोमैवमेव नैवकम् पादरी कः । परस्परजन्मतारातो गए ने यत्र मित्रातिमित्रतारकान्यत् यद्भवति तदेव प्रेम हेतु रित्यर्थः चक्षुषोः दृश्यष्टनेवयोः रामः अशुराम स एव या प्रश्चय हेतुः तेन नई तुक प्रणवस्य अनिर्वचनीयत्वं सुध्यते। (१७) नास्ति हेतु स बहेतुः हेतु विना बातः इत्यर्थः यः पठे पात: प्रवणता पक्षपात: प्रणय दूत्यर्थः तख प्रतिक्रिया विनाशचेष्टा नास्ति न सम्भ. वति तादृशः प्रहयः केनापि कारणेन न नश्यतीति भावः । स हि खेहात्मकः प्रथयरूपः तन्तुः मूवम् अन्तर्भ विपित्त व अनुभवसाधनानि सूक्ष्म कीमखभडुराथि तत्वानि सौव्यति स्वसञ्चारेण दृढ़ युक्ति । (१८) मसहित: चिकणीकृत: यो राजपष्टः मषिविशेषः तस्मिन्निव कान्ते कमनौये एतखिन शरीरे कथमिव सायका: शरा: मोक्तव्याः प्रयोक्तव्याः यस्थ शरीरस्य प्राप्ती परिरभणस्य निरवाखिङ्गानस्व अभिलाषात् मम अङ्गम उन्मीलन्तः उद्गच्छन्तः पुखका रोमाञ्चाः कदम्बं विकसित कदम्ब पुष्य यव ताइ- मङ्गम् पाते वर्तते। यहा उन्मौखदुगच्छत् पुषककदम्ब रोमाञ्चनिचली अधि- ·RAKANPhiri पञ्चमोऽङ्कः। किन्वाकान्त कठोरवेजसि गतिः का नाम शस्त्रं विना शस्त्रेणापि हि तेन किं, न विषयो जायते यस्येदृशः। किं वक्ष्यत्ययमेवमद्य विमुखं मासुद्यतेऽप्यायुधे वौराणां समयो हिदारुणरसः स्नेहक्रमं बाधते ॥१८॥ सुम। [लवं निर्वण्र्य सासमात्मगतम्।] हृदय! किमन्यथा परिकल्पसे (ध)। मनोरथस्य यहीजं तद्दे वेनादितो हतम् । लतायां पूर्वलूनायां प्रसूनस्यागमः कुतः ॥ २० ॥ खादृशम् । उमौलत्पुबक कदम्बमित्यास पूर्वसमासे उपमालङ्कारः। महर्षिणी बन्तम । (१९) किन्तु पक्षान्तरे भाकान्त' धृतं कठोरम उग्रम् अति दुःसहमित्यर्थः तेजः शौर्यागौं येन तस्मिन् लथोकी अस्मिन् प्रयुक्त शस्त्र इत्यर्थः वीर शस्त्र विना शस्त्र प्रयोगं विना का गतिः क उपाय: नाम सम्भावनाया। शस्त्र प्रयोग- व्यतिरिक्तसन्यत् किमपि न कर्तव्यमिति भावः । अपि यस्य शस्त्रस्य ईदृश: एवम्भूत: महाविक्रमशाली पुरुष इत्यर्थः विषयः लक्ष्यो न जायेत न स्यात् तेन शस्त्रेण किं तादृशं शस्त्र' सर्वथा निष्प योजनमिति भावः । अयमेव वा वीरः उद्यतेऽपि आयुधे शस्त्र युद्धविमुख समरपराङ्मुख मां कि वक्ष्यति कथयि- थति। अविदित कारणोऽयं नेहान् समरपराम खमपि मां सर्वथा कापुरुष गणयिष्यतीति भावः दारुणः तीव्रः रसः वादो यस्य प्रति कटुरित्यर्थः वीराणां समयः पाचारः, समयः शपथाचारसिद्धान्त त्रु तथा धियोव्यादि मेदिनी । संक्रमं संहाचारं बाधते प्रविबधाति । इन्त वीरनियमेन सिग्वेष्वपि सह- प्रकाशो न सम्भवतीति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (3) परिकल्पसे तर्क यसि। जम्मका स्त्र त्यागेन रामपुच त्वमिति शेषः । ( २० ) मनोरथस्य रामात्मजरूपस्य पाशाविषयस्य यत् वौज निदानं सीता- रुपं बत् देवेन दुर्दैवेन आदितः पूर्वमेव हतं नाशितम् । अतएव मन्परिकल्पित- मस्य रामपुववं सर्वथैव असम्भवमिति भावः। तदेव निदर्श नया समर्थयते । यूर्वलूनायां पूर्वच्छिन्नायां लतायां प्रसूनस्य कुसुमस्य फलस वा आगमः उद्भवः कुतः न सम्भवति एवेत्यर्थः। प्रसूनन्तु फले पुष्प इत्यमरः। निदर्शनाखवार। ।

·उत्तररामचरितम्। चन्द्र। अवतरामि अहमाये ! सुमन्त्र ! स्यन्दनात् । सुम। तत्कस्य हेतोः (न)। चन्द्र। यतस्तावदयं वीरपुरुषः पूजितो भवति (4) अपिच खलु आर्य ! क्षात्रधर्मः परिपालितो 'भवति (फ) न रथिनः पादचारमायोधयन्तीति शास्त्रविदः परिभाषन्ते (ब)। सुम। [खगतम् ।] कष्ट' बतानुप्रपन्नोऽस्मि (म)। कथं न्याय्यमनुष्ठानं मादृशः प्रतिषेधतु। कथं वाप्यनुजानातु साहसैकरसां क्रियाम् ॥ २१ ॥ चन्द्र। यदा तातमिश्रा अपि पितुः प्रियसखं धर्मार्थ- संशयेषु आयमेव पृच्छन्ति, तकिमार्यो विमृशति (म)। (म) तत् स्यन्दनावतरणम् । कति सर्वनामत्वात हेतावपि षष्ठी। (प) पूजितः पूजनीयः पूजयितुमही वा अहार्थे निष्ठा। तच भूतले. ऽवस्थितस्यास्य रथावरणादेव भविष्यतीति भावः । (फ) रथादवतरणे कारण नाह अपिचेति अनेन ववियोऽपि पालिती भवति भविश्यतीत्यर्थः भविष्यत्मामी प्ये लट् । (4) यत: शास्त्रविदः पण्डिता: रथिभिः पादचारेषु शस्त्र प्रवीगो न कर्तव्य इति वदन्तीत्यर्थः। अत: सर्वथैव रथादवतरणामुचितमिति भावः। (भ) अनुप्रपन्नः कर्त्तव्याकर्तव्यज्ञानरहितः । विपदमनुपप्रपन्न इति पाटे अनुपप्रपन्नः प्राप्तः । (२१) मादृशः मनः कर्तव्याकत व्यविषये उपदेशकः इत्यर्थः न्याथ्यं युति- सिडम अनुष्ठानं कर्म पादचारिणा लवेन सह रथात् अवतीय पादचारिश अस्य कुमारस्य युद्धमित्यर्थः कर्थ कैन प्रकारेण निषेधतु निवारयत इत्यर्थः भपिच कथं वा कया युक्त्या वा साहसमैव एकः केवख: रस: पाखादा चन्द्र- कैती: प्रतिकारणमित्यर्थः यस्या, वाशी क्रियाम् ईटशवीरेण सह पादचार. युद्धमित्य थे: अनुजानातु अनुमोदताम् । अनेन पादचारयुद्धमतीव विपत्कर- मत चन्दकैतीरिच्छासम्पादन विधाय एतस्मिन् विपदविरित न किमपि अन्यत फली पश्यामीति भावः। (म) विमृति विचिन्तयति । भातमित्राचामपि पूज्यवावानामपि ·पञ्चमोऽङ्कः। १७५ सुम। आयुष्मन् ! एवं यथाधर्ममभिमन्यसे (य)। एष सांग्रामिको न्याय एष धर्म: सनातनः । इयं हि रघुसिंहानां वौरचारित्रपद्धतिः ॥ २२ ॥ चन्द्र। प्रतिरूपं (र) वचनमार्यस्य । इतिहासं पुराणञ्च धर्मप्रवचनानि च । भवन्त एव जानन्ति रघूणाञ्च कुलस्थितिम् ॥ २३ ॥ मुम। सहासं परिष्वज्य । जातस्य ते पितुरपीन्द्रजितो निहन्तु- वत्सस्य वत्म ! कति नाम दिनान्यमूनि। सन्दिग्धविषये उपदेष्टा भवान् कथमखिन सामान्य प्रश्नस्य उत्तरदाने विचिकित्सा इति भावः। (ब) ययाधम धर्मानुसारेण अभिमन्यसे युद्ध कर्तुमभिमतीऽसि । (२२) एष पादचारिणा सह पादचारण संग्राम: कार्य इति सौग्रामिको युद्धशास्त्रसम्मती न्यायः युक्तिः, एष सनातनः चिरन्तनः धर्मः । चिरानमेव धर्म योधा अनुसरन्तौति भावः । न कैवलमन्ये योधा एनमनुसरन्ति तहशीयाः पूर्वपितरीऽप्येनमनुसृतवन्तः इति तत् कर्तुं युक्तमवेत्याह। इयं हि रघुसिंझाना बौराणां चरिवमेव चारित्रम् पाचारः तस्य पद्धतिः पन्थाः रघूणां कुलक्रमागतः श्राचार इत्यर्थः । पद्धतिः-पद् + इति: ( हुन् + क्ति ) नियतप्रक्रमवशात् पाद- चरण: मार्ग:। (२) प्रतिरूपं शास्त्रसङ्गत युक्तिसङ्गतं च । (२३) तदेव दर्शयति । भवन्त एव इतिहासं श्रुतं पुरावत, पुरा ग्रन्थनिबद्ध प्राचीनवृत्तान्त' च धर्मसम्बन्धीनि प्रवचनानि गाथाः च यथा धर्मनिर्ण- यार्थ प्रकष्टानि वचनानि येषु तानि धर्मशास्त्राशीत्यर्थः । नानन्ति विदन्दिर तथा रघूणां रघुवंश्यानां कुलस्थितिं कुलाचारं च जानन्ति विदन्ति । ( २४ ) हे वत्स ! इन्द्र जितवान् इति इन्द्रजित् (जयतेभू ते क्विम्) तस्य इन्द्रजितः तदाख्यरावणपुनस्य निहन्तुः निधनकारिणः नातस्य तत्सरुवा ·उत्तररामचरितम् ! तस्याप्यपत्यमनुगच्छति वीरवृत्त दिया गतं दशरथस्य कुलं प्रतिष्ठाम् ॥ २४ ॥ सकष्टम्। अप्रतिष्ठे रघुज्येष्ठे का प्रतिष्ठा कुलस्य नः । इति दुःखेन तम्यन्ते त्रयो नः पितरोऽपरे ॥ २५ ॥ अहह ! हृदयमर्मदारणानि एतानि चन्द्रकेतो. बंधनानि (ल)। लवः। हन्त ! मिश्रीकृतो रसक्रमो वर्तते । यथेन्दावानन्दं ब्रजति समुपोढ़े कुमुदिनी अर्थवास्मिन् दृष्टिर्मम, कलहकाम: पुनरयम् । झणत्कारअरक्कणितगुरुगुञ्जहरुधनु- धृतप्रेमा बाहुर्विकचविकरालोल्वणरसः ॥ २६ ॥ स्थतजन्मवृत्तान्तवेत्यर्थः ते पितुर्लक्षणस्य अमूनि जन्मत पारस्य वर्तमानक्षण- पर्यन्तानि कति कियत्संख्य कानि दिनानि नाम (नाम अल्पार्थसमावना- बाचकम् )। तस्यापि सुतरामल्पवयस: लक्ष्मण स्वापि (अपि अल्प व सम्भाब- नायाम् ) अपत्यम् अल्पादल्यवरवयस्कम् इत्यर्थः वीरवत् वीराधारम् अनुगकृति अनुसरति । दिल्या (आहादसूचकमव्ययम् ) दशरथस्य कुल प्रतिष्ठा गौरव- पहं गतं प्राप्तम् । बसन्ततिलक वृत्तम् । (२५) रज्येष्ठ रामे अप्रतिष्ठ नाति (पुत्र या) प्रतिष्ठा वंशस्थितिर्यस्य तस्थिन् सति । सन्तानेनैव लोकानां पर काले स्थितिर्भवति । तदेव वंशरक्षणं माहितं लीक्रेष्विति नः प्रमाक' कुलख का प्रतिष्ठान सुप्रविष्ट त्यर्थः । अनेन दुःखेन हेतुना न: अस्माकम् अपर वयः पितर: पिटतुल्या भरतादय इत्ययः तप्यन्त दुःखायन्त मनस्तायं प्राय वन्तीत्यर्थः । ( ल ) हृदयस्य मर्मस्थानानां दारणानि विश्लेषणामि । (२६) इन्दौ चन्द्रे समुपोड़े समुदिते सति कुमुदिनी यथा, तथैव अस्मिन् सम दृष्टि: भानन्दं प्रौतिमफुल्लता ब्रमति प्रामीति । पुनः पचान्तर भागत्कार- ·MAHANISTERTAINMENT । येन स तथोक्तः अतएव वि पञ्चमोऽङ्कः। चन्द्र। [अवतरणं रूपयन्।] आर्य! सावित्रश्चन्द्रकेतुः अभिवादयते ( व)। सुम । अजितं पुण्य मोजखि काकुत्स्थस्येव ते महः । श्रेयसे शाश्वतो देवो वराहः परिकल्पताम् ॥ २७ ॥ अपिच, देवस्त्वां सविता धिनोतु समरे गोत्रस्य यस्त पिता त्वां मैत्रावरुणोऽपि नन्दतु, गुरुयस्त गुरूणामपि । ऐन्द्रं वैष्णवमाग्निमास्तमथो सौपर्णमोजोऽस्तु ते देयादेव च रामलक्ष्मणधनुर्व्याघोषमन्त्रो जयम् ॥ २८॥ रूपं क्रूरं कर्कशं क्वचितं ध्वनिः यस्य तेन तथोक्त न गुणोन झणत्कारक्रूरक्वणिते- नेत्यर्थः गुञ्जत् शब्दायमानं यद गुरु टुर्वहं धनु: तमिन धृतं तं प्रेम अनुरागो वीर्यवान् रसः वीररस इति यावत् यस्मिन् स तथीत: अयं मतसम्बन्धी बाहुः कलकामः कलहं कामयते तथाभूत श्रास्त इति शेषः । वीररसस्य सन्तोष- व्यन्चितप्रणयेन मिश्रणात उल्वणतेति बोध्यम् । शिखरिणी वत्तम् । (व) सावित्रः सविटगोत्रीत्पन्नः । (२७) अथ सुमन्त्रः अजितमित्यादिना शोकहये नाशिषं प्रयुङ्क्ते । अनित परैरनभिभूत पुण्य' पवित्रम श्रीजखि अर्जितं प्रवलमिति यावत् का कुतस्थ स्थ रामस्य इव, ते तव महस्त जः अस्तु इति शेषः । एवं शाश्वतो नित्य: वरम् अभीष्टम् न जहाति ददातीति वराह: विषणु: श्रेयसे विनय श्रीलाभाय परि- कल्पता सम्पद्यताम् । कपि सम्पादन माने च चतुर्थौ । (२८) अपिच यः सविता सूर्यो देवः ते तव गोव स्य कुलस्य पिता उद्भव- हेतु: आदिपुरुष इति यावत् स समरे त्वां धिनीतु प्रौणातु असह्यतेजःप्रदानेन त्वां वर्धयतु इत्यर्थः । यस्ते गुरूणामपि पितृणामपि गुरुः उपदेशकः, गुरुस्तु गौष्यतौ श्रेष्ठे गुरौ पितरि दुर्भर इति शब्दार्णवः । स देवी मैवावरुणः मित्रावरुणयी. रपत्यं वशिष्ठः त्वाम् अभिनन्दतु आशी:प्रयोगेण संवर्द्धयतु । तथा ऐन्द्रम् इन्द्र- सम्बन्धि वैचव विष्णु सम्बन्धि पानिमारुतम् अग्निसम्बन्धि वायुसम्बन्धि चेत्यर्थः क ·उत्तररामचरितम्। लवः। कुमार ! अति हि नाम शोभसे रथस्थ एव कृतं कृतमत्यादरेण (श)। चन्द्र। तहिं महाभागोऽप्यन्यं रथमलङ्करोतु । लवः। आर्य ! प्रत्यारोपय रथोपरि राजपुत्रम्। सुम। त्वमप्यनुरुध्यख चन्द्रकेतोर्वचनम् । लवः। को विचारः खेषु उपकरणेषु। किन्तु अरण्यसदो वयमनभ्यस्तरथचाः (ष)। सुम। जानासि वत्स ! दर्पसौजन्ययोर्यथोचितमौरयितुम्, यदि पुनरौदृशं त्वामैच्वाको रामभद्रः पश्येत् तदा अस्य स्नेहेन हृदयमभिष्यन्देत। लवः। मान्यः सुजन: स राजर्षि: श्रूयते [ सलज्ज- सिव (स)। वयमपि न खल्वेवंप्रायाः क्रतुप्रविघातिनः क इह च गुणैस्त राजानं न वा बहु मन्यते । । सौपण सुपर्णी गरुड़स्तत्सम्बन्धि एतेषां सदृशमित्यर्थ: तेज: ते तव अस्तु भवतु । पपिच रामलक्ष्मणयोरिव यस्तव धनाघोषः स एव मन्त्रः स जयं देयादेव तुभ्यं जयं ददाखेव । युद्ध रामलक्ष्मणयोरिव ते धनुषी ज्याधीषो भवतु तयो- रिव जयलाभोऽपि भवतु इति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (श ) कतम् अलं निष्पयोजनम्, प्राग्रहातिशयद्योतनाय हिरतम् । (प) खेषु मित्रतापनले न भवदीयोपकरणानामपि ख कोयतुल्यत्वात् खकी- येषु उपकरणेषु रणसामग्रीषु को विचार को विवेकः भवदीयरथारोहणे न दूषण- मित्यर्थः । किन्विति पचान्तरावलम्बने हेतुद्योतकम्। वनवासिवेन रथा- रोहणस्य अनभ्यस्तत्वान्न तदारोहणं क्रियते इत्यर्थः । (स) सलज्जम् एवं मान्यस्यापि राजर्षे: मध्यावधारणात् लज्जासहित- मित्युक्तम् । ( २५) ननु यदि सुजनः स राजर्षिरिति श्रुत' वहि कथं तस्य ऋतुविधानः ·पञ्चमोऽङ्कः । तदपि खलु मे स व्याहारस्तुरङ्गमरक्षिणां विकृतिमखिलक्षवाक्षेपप्रचण्डतयाऽकरोत् ॥ ३८ ॥ चन्द्र। [ सस्मितम्। ] किन्नु भवतस्तातप्रतापोकः- ऽप्यमर्षः। लवः। अस्त्वमर्षो मा भूहा, एतत्तु, पृच्छामि, दान्तं हि राघवं राजानं शृणुमः, स किल नात्मना दृश्यति नाम्यस्य प्रजा ईदृश्यो जायन्ते, तत् किमस्य मनुष्था राक्षसी वाचं वदन्ति (ह)। PMSTARTING क्रियव इत्यवाह वयमिति। वयमपि न खलु, खलु अनुनयसूचकमव्य यम । एवंप्राया: ईशा: ऋतुप्रविघातिनः यज्ञविघ्न कारिणः । यथा स राजर्षि : सुजनः तथा वयमपि सुजना न कुजनाः न वा मध्यावनिरोधादिकामस्माकमभ्यस्त कर्म येनैतत्कृतं किन्वन हेतुरन्योऽस्तीति भावः । अथ चेदेवंविधे कार्य हेतुर्विजि- मीषा पयोरन्य तरः सम्भवति तदुभयञ्च दुराशयत्वसूचकमित्य पचायामाह क इह चेति । को वा नन: इह जगति गुणैः शौर्यादिभिः ते राजानं रामं न्द्र बहु मन्यते। रामस्य प्राधान्यं जगति सबैरेव स्वीकतम् अती न विजय लिया अशीऽयंत इति भावः । पक्षान्तरे दुह नगति की वा इष्टा ननो न गुमैः सं राजानम् अबह मन्यते क्षुद्रं मन्यते सर्व एवेत्यर्थः यथा ईटा अबहु मन्यते वयमपि तथा अबहु मन्यामहे वेन सोऽस्माकं हषविषयोऽभवदिति मावः। रामस्य महत्वे क्षुद्रले वा नोऽमाकं नाव पेक्षा किन्तु तत्कृतेन मध्या- अशिरीलिखनेन रानन्यापमानरूपमर्यादातिक्रम् एव मामेवं व्यवसाययतीत्या तदपोति। तदित्यव्ययम्। तदपि तथापि विजिगीषा षयोरन्धरामावे. ऽपौत्यर्थः तुरङ्गमरक्षिणाम् अश्वरस्वकाणां रामनियोजितानामित्यर्थः । व्याहारः अयमश्वः पताकैयमित्यादि रामानुमोदितं वचनम् अखिलानां सम- स्तानां आवाशाम आचेपेच तिरस्कारण वीरत्वापहवरूपापमानेनेति यावत् हेतुना या प्रचण्ड ता औद्धत्यं रामस्येत्यर्थः नया हेतुना मे मम विकृति निष्का- रणापमानितेषु राजन्यवर्गेषु पक्षपातेन मनोविकारम् अकरोत् जनयामास । बत स्ववैव चिन्त्य को दुर्जन इति भावः । इरिणीद्वत्तम् । (इ) अमर्षः असहिष्णुता । दान्तम् अहङ्कारशून्यत्वेनेन्द्रियदमनकारियम् । पात्मना खयम्। दृष्यति दयं करोति । ईदृश्यो हताः ।

·१८० ভননি। कौतिं सूते ऋषयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तदृप्तयोः मा योनिः सर्ववैराणां सा हि लोकस्य निऋतिः ॥ ३०॥ इति ह म तां निन्दन्ति, अथेतरामभिष्टुवन्ति (क्ष)। कामान् दुरधे, विप्रकर्ष त्यलक्ष्मी दुष्कृतं या हिनस्ति। ताञ्चाप्येतां मातरं मङ्गलानां धेनु धौराः सूवृतां वाचमाहुः ॥ ३१ ॥ सुम। परिपूतखभावोऽयं कुमारःप्राचेतसान्तेवासी वदति अभिसम्पन्नमार्षेण (क)। लवः। यत् पुनरन्द्रकेतो! वदसि, किन्नु भवतस्तात्- ७ (३०) ऋषयो मन्वादयः उन्मत्तस्य हप्तस्य च बाचं राक्षसौं वाचमित्यर्थः माहुदन्ति । सा वाक् सर्वेषां सर्वप्रकाराणां वैराणां विरीधानां विज्ञाना- मिति यावत् योनि: कारणं, सा हि लोकस्य जनस्य नि ति: दुर्गतिमूलम् अमङ्गल हे तुरिति यावत् । ऋति: कल्याण व त्मनोरिति च मेदिनी। निष्कान्ता ते: निऋतिः। () इति अमात् हेतीः । इतराम् अराक्षसौं सूनृतामित्यर्थः । (३१) या वाक् कानान् अभीष्टान् अभिलषित विषयान् दुग्धे भाकर्षति भानीय ददातीत्यर्थः, अलक्ष्मीम् अनिष्ट कारणं विप्रकर्षति आवष्य दूरीकरोति, कीर्ति मुख्यातिं सूते जनयति, दुष्क त दुष्कर्म हिनस्ति तब्जन्यफल काम- नया नाशयति विफलीकरीतीत्यर्थः । अतएव धीराः पण्डिताः सूनृतां वाचं ताम् एतां वाचं सत्यां प्रियाचेत्यर्थः प्रियं सत्यञ्च सूतृतमिति दर्शनात् । मङ्गलानां सकलकल्याणानां मातरं प्रसविौं धेनु कामधेनुसदृशीम् धाः ब्रुवन्ति । शालिनीवृत्तम् । (क) परिपूत: सर्वथा पवित्रः खभावी यस्य स तथोक्तः । प्राचवसस्य बाल्यौके: अन्तेवासी शिष्यः भाषेध ऋषिकतेन संस्कारण विचारूपेण अभिसम्पन्न संस्शतं सर्वथा दोषरहित' परिपूतमिति यावत् । यथाऽस्य खभावः परिपूतः तथाऽस्य वचोऽपौति भावः। प्राचे तसान्त वासोति हेतुगर्भविशेषणम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। ग्रंतापोत्कर्षेप्यमर्ष ति, तत् पृच्छामि, किं व्यवस्थितविषयाः क्षत्रधर्मा इति १ (ख) सुम। नैव खलु जानासि तं देवमैक्ष्वाकं, यदेवं वदसि, तहिरग्यतामतिप्रमङ्गात् (ग)। सैनिकानां प्रमाथेन सत्यमोजायितं त्वया। जामदग्न्यस्य दमने नैवं निर्वतुमर्हसि ॥ ३२ ॥ लवः। [ प्रहासम् । ] आर्य ! जामदग्न्यस्यापि दमनः स राजा, इति कोऽयमुच्चैर्वादः । सिई खेतहाचि वौय्यं हिजानां बाह्वोर्वीय यत्तु तत् क्षत्रियाणाम् । शस्वग्राही ब्राह्मणो जामदग्न्य- स्तस्मिन् दान्ते का स्तुतिस्तस्य राज्ञः ॥ ३३ ॥ ख) चवधर्माः किम् ? विपूर्वात् सिनु बन्धने इत्यस्यात् भावे पच्। विषयः सम्बन्धः । व्यवस्थित: स्थिर: विषयः सम्बन्धी येषां दे तथोक्ताः भव- तौति शेषः । चवधर्माणा प्रतापादौना सम्बन्धः किम् ? राम एष स्थिरः न अन्यत्र सम्भवतीत्यर्थः । (ग) अतिप्रसङ्गात् अतिरिक्त प्रस्तावात् अनर्थकवागवाहुल्यादित्यर्थः । (३२) सैनिकानां प्रमाणेन विक्लवीकरणेन हेतुना त्वया बोजायितम् श्रीजखिवदाचरित' सत्यम् । किन्तु तेनैव हेतुनेति अर्थात् जामदग्न्यस्य विभुवनैकवीरस्य परशुरामस्य दमने दर्पहारिणि विजेवरीति यावत् राम एवम् उद्यमित्यर्थः निर्वस्तुं कथयितुं नाहसि । (३३) अथ कोऽयमुर्वाद इत्यादिना परशुरामदमनेन न रामस्य पराक्रम- प्रकाशः, न वा तस्य प्रशंसायोग्यत्वमिति यत् सूचितं तव हेतु दर्शयति सिद्ध. मिति । हिनानां ब्राह्मणानां वाचि हि वाक्ये एव वीयं बलं वाचि हीति- शब्दात् न बाहीरित्यर्थः एतत् सिद्धं सर्वजनप्रसिद्ध न एतत् प्रमाणान्तरप्रयोग- सापेक्षमित्यर्थः । बाह्वोस्तु यहीयं तत् चवियाणां क्षत्रिया एव बाहुबलेन प्रसिद्धा नान्ये, इत्यपि प्रसिद्धम् । बाहुवौय्ये ब्राह्मणानामधिकार एव नास्तीति भावः । ब्राह्मणी नामदग्न्यः शस्त्र प्रहातीति शस्त्रयाही शस्त्रमानग्राहीति । १६ ·उत्तररामचरितम्। ! ! चन्द्र। [सोमाथमिव ।] आर्य ! आर्य ! कतमुत्तरो- त्तरेण (घ)। कोऽप्येष सम्प्रति नवः पुरुषावतारो वीरो न यस्य भगवान् भृगुनन्दनोऽपि । पर्याप्तसप्तभुवनाभयदक्षिणानि पुखानि तातचरितानि च यो न वेद ॥ ३४ ॥ लकः। को हि रघुपतेश्चरितं महिमानञ्च न जानाति, यदि नाम किञ्चिवक्तव्यमस्ति, अथवा शान्तम् (ङ)। वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु, किं वय॑ते सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते। माहीत्य नेन बाहुबल सम्पन्नः स इति नियम्यते इति भावः। तस्मिन् दान्त पराजिवे सति तस्य राज्ञः रामस्य का स्तुतिः प्रशंसावचनम्। मालिनीत्तम् । (घ) सीमाथं सक्षोभम् । उत्तरस्य वाक्यस्य उत्तरेण प्रत्युत्तरेण च कृतम् अलम् अयोग्यत्वादोश वाक्यस्य उत्तरं न विधेयमिति भावः । (३४) सम्प्रति एष कोऽपि अदृष्टपूर्व: अश्रुतपूर्वच नव: पुरुषावतार: जात इति शेषः । भगवान् भृगुनन्दनीऽपि यस्य न वौरी वीरशब्दवाच्यतया न गण्य इत्यर्थः। यश्च पर्याप्ता सम्पन्ना सप्तानां भुवनानाम् अभयस्य राक्षसादिविश्व- व्यूहविनाशनात् अभयदानस्वेत्यर्थः दक्षिणा प्रतिष्ठा येभ्य: वानि तथोक्तानि पुण्यानि पवित्राणि दोषरहितानि तातस्य ज्येष्ठतातस्य रामस्य चरिवानि न वैद न वेत्ति । वसन्ततिलक' वृत्तम् । (ङ) यदि नाम यदि तु किमपि किचित् वक्तव्यं निन्द्यमस्ति घोषवा शान्त तत्कीर्तनेनासमित्यर्थः । (३५) बद्धा वयोज्येष्ठाः रामादयः न विचारणीयचरिता: इद्दत्वात् सत् असत् वा इति न विवेचनीयं चरितयेषां ते न विचारणीयचरिताः तिष्ठन्तु यथा तथा स्थगितचरिता एवं भवन्तु तेषां चरितविचारगालमित्यर्थः । इत्याइ, किं वयते वण्र्य माने सति दोषबाहुल्यात्तच्चरितस्य दोषोद्घाटनमेव भविष्यतीति स्थगनमेवोचितमिति भावः । तदेव इङ्गितहारण ज्ञापयति मुन्टेति । सुन्दरख तदायराचसविशेषस्य स्त्रियाः वाड़काया नाम कस्यास्थित् खभावदुर्बलायाः शिशुसास्थाया अपि इत्यर्थः दमनेऽपि अखण्डं परिपूर्ण यमी येषां ते तधोकाः ·पञ्चमोऽङ्कः। १८३ यानि नौण्यकुतोभयान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यहा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यभिज्ञी जनः ॥ ३५ ॥ चन्द्र। प्रा: तातापवादभिन्नमाद। (च) अतिहिं नाम प्रगल्भसे (छ)। लवः । अये मय्येव भुकुटीधरः संवृत्तः (ज)। सुम। स्फुरितमनयोः क्रोधेन । तथाहि । ! लोकै नगदि महान्तो हि पूज्या एव । भतिजधन्यचरिता पौति भावः । खरस्य खराख्यराक्षसस्य आयोधने तेन सह युद्ध यानि वीणि अकुतोभयानि नास्ति कुतः कस्मात भयं भयप्रकाशः येषु तानि अपरामुखानि पश्चाद देश प्रतिनिहत्तानि पदानि पदचेपाः स्वपातमयन पश्चात प्रतिनिवृत्तपदविक्षेपा इत्यर्थः भासन् वा एवम इन्द्रसूनीरिन्द्र पवस्य बाचिन: निधने वधे यत् कौशल युद्ध कार्य- दक्षता ससौदित्यर्थः अपरेण सह युध्यमानं बालिनं प्रति प्रच्छन्नभावेन वाप- क्षेपात् युद्धनौतिविरुद्धम अनिजघन्य' यत् अशक्तिप्रकटनमित्यर्थः तवापि वस्मिन्नपि अपि शब्दात् तेषु सर्वेष्वित्यर्थः नन: अभिन्नः सर्वे एव तत् सर्व नान- न्तीत्यर्थ: अत एतादृशानां चरितानां वर्णनयाऽलमिति भावः। (पूर्वार्द्धात् परम्) वर्तते इति अधिकपाठे, हुमित्यब्धयं मारणे। सत्यं तेषाम् आमा- हात्मासूचकचरित' वर्तते इत्येवार्थ स्मारणेन दर्शयति सुन्द त्यादि । शार्दूल विक्रीडितं वृत्तम् । अव रामायणस्य धार० ३० सर्ग वाक्यम् । विकल: स कृती बाणैः खरो रामेण संयुगे। मत्ती रुधिरगन्धन तमेवाभ्यद्रवद द्रुतम् । तमापतन्तं संक्रुद्ध कृतास्त्रो रुधिरामुवम् । अपासर्पद डिविपदं किश्चित्त्वरित विक्रमः ॥ (च) तातख ज्येष्ठ तातस्य रामस्य अपवादन निन्दया मित्रा भग्ना अति- क्रान्तति यावत् मादा सदाचारपद्धतियन स तथोक्त तत्सम्बोधनम् । (छ) प्रगल्भसे तदाणात्मनि अतीव गवं दर्शयसीत्वीः । (न) भ्र वी: कुटी च कुटौ भु भङ्गो तां धरतौलि च कुटौधरः सञ्जातकोपः संवत्तः सनातः। वीर्यादिना रामस्य अल्पब सूचनात मयि कोपप्रकटनमनुचित- मिति भावः ।

·१८४ उत्तररामचरितम् । चुडामण्डल बन्धनं तरलयत्याकूतजो वेपथुः किञ्चिकोकनदच्छदस्य सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः। धत्ते कान्तिमकाण्डताण्डक्तियोभङ्गन वक्त्रं न वो. चन्द्रस्योकटलाञ्छनस्य कमलस्योभ्वान्तभृङ्गस्य च ॥३६॥ कुमारौ। तदितो विमदंक्षमा (मा) भूमिमवतरहवः । इति निक्रान्ता: सके। इति कुमारविक्रमी नाम पञ्चमोऽङ्कः । R षष्ठोऽङ्कः। ववः प्रविशति ( क ) विमानोज्ज्वलं विद्याधरमिधुनम् । विद्याधरः। अहो खलु अनयोविकर्तनकुलकुमारयोः अकाण्ड- (३६) आकूत प्रतिहन्दिपरासवेच्छा तस्मात् जायते यः तथोक्तः क्रोधी- त्पन इत्यर्थः वेपथुः चूड़ामण्डलस्य पञ्चूड़त्वात् शिखासमूहस्य बननं बद्ध शिखामण्डलमित्यर्थः सरलयति चञ्चलीकरोति। खयं स्वभावत: कीकनद- च्छदस्य रतोत्पलदलस्य किञ्चित् सदृशे ईषल्लोहिते इत्यर्थः नेवे रज्यत: क्रोधोद्रेकात् कोकनददलवत् सम्प रक्तवर्णतामानुतः । वनां मुग्नम् अकाण्ड अकस्मात ताण्डवितयोः अर्ध्वाध:प्रचलितयोः भुवीभङ्गन कौटिल्येन उत्कटं व्यक्तं लाञ्छनं कलको यस्य वधीक्तस्य चन्द्रस्य, उद्यान्तौ उपरि समन्तौ भृङ्गो ममरी यस तथोक्तास्य कमलस्य च कान्तिं धत्ते धारयति । व्यक्त कोधलक्षण स्वात् इत्यंभूत तस्स मुख सलाञ्छनचन्द्रवत् चञ्चलममरपद्मवञ्च शोभते इत्यर्थः । शार्दूलविक्रौ. डितं इत्तम्। (झ) विमर्दाय रण व्यापाराय क्षमा योग्यां युद्धोपनामित्यर्थः । mamminate (क) विमानीज्वलं विमानशोभित व्योमयानासमित्यर्थः । विद्यावर मिथुनं स्त्रीपुंसकपविद्याधरदयम् । विमानोज्ज्वले नेत्यपि पाठः करणे बतौया ।

·षष्ठोऽङ्कः। कलहप्रचण्डयोः उद्योतितक्षात्रलक्ष्मीकाणि अद्भुतोभ्रान्त- देवासुराणि विक्रान्तचरितानि ( ख )। तथाहि प्रिये! पश्य पश्य । झणमणितकङ्गणकणितकिङ्किणीकं धनु- वनद्गुरुगुणाटनीकतकरालकीलाहलम् । वितत्य किरतोः शरानविरतस्फुरचूड़यो- विचित्रमभिवईते भुवनभोममायोधनम् ॥ १॥ विजृम्भितञ्च दिव्यस्थ मङ्गलाय योरपि । स्तनयित्नोरिवामन्द्रं दुन्दुभेदुन्दुमायितम् ॥ २ ॥ तत् प्रवर्त्यताम् अनयोः प्रवीरयोः अनवरतम् अविरललु- (ख) विकर्तनकुलकुमारयोः सूर्यवंशबाल कयोः चन्द्र के तुलवयोरित्यर्थः । अकाण्ड कलहप्रचण्डयो: आकस्मिक विवादमीषण यीः । उद्यीतिता प्रकाशिता चावलक्ष्मीः क्षत्रियवीर्यादिकमित्यर्थः, यैः तानि । अदभुतेन विमा घरसेन उधान्ता विमूढ़ा देवासुरा: सुरदानवा येभ्यस्तानि । विक्रान्त चरितानि, विक्रमसूचकानि शस्त्र कार्याणीत्यर्थः । (१) झणदिति । झणझणितानि झणझणेति शब्दं कुर्वन्ति यानि करणानि भूषणविशेषाः तानौव क्वणिता: शब्दायमाना: किङ्किण्यः क्षुद्रघरिटका यत्र तत, तथा गुणाटनीभ्यां कृत: कराल: कोलाहल: शब्दविशेषः यस्य तत् । श्रतएव ध्वनत् शब्दायमानं गुरु अन्य दुर्वहं धनुहस्तेन कृत्वेत्यर्थः शरान् वाणान् किरती: वर्षतीः निरन्तरं क्षिपतीः इत्यर्थः । अविरतम् अविश्रान्तं यथा तथा स्फरन्न्यः शोभमानाः चूड़ा: शिखाः वयोस्तादृशयोः कुमारयोरिति शेषः, भुव- नभीमं सर्वलोकभयङ्करं, विचित्रम् अपूर्व दृष्टवादाचर्य जनकम् आयोषनं युद्धम् अभिवईते उपचीयते। पृथ्वीवृत्तम् । (२) विजृम्भितमिति । इयोरपि चन्द्र के तुलवयोः, मङ्गलाय कल्याणाय रणोत्साहवईनायेत्यर्थः, स्तनयिनो: मेघस्येव मेचतुल्य गम्भीररवकारिण इत्यर्थः । दिव्यस्य स्वय॑स्य दुन्दुभर्वाद्यविशेषस्य आमन्द्रमविगम्भीरं दुन्दुमायितं दुन्दु मैति ध्वनिः विजृम्भित चतुर्दिक्षु व्यापृतम् ।

·उत्तररामचरितम्। लितविकचकनककमलकमनीयसंहतिः अमरतरतरुणमुकुल- निकरमकरन्दसुन्दरः पुष्पनिपातः (ग)। विद्याधरी। ता किंत्ति उण अाण्डविप्फुरिदतड़ि- च्छड़ाकड़ारं वि अम्बरं झत्ति संवुत्तं (१) (घ)। विद्याधरः। तत्किनु खलु अद्य *। त्वाष्ट्रयन्त्रवामिभ्रान्तमार्तण्डज्योतिरुज्ज्वलः । पुटभेदो ललाटस्थनीललोहितचक्षुषः ॥ ३ ॥ विचिन्त्य । अां जातं, वत्सेन चन्द्रकेतुना प्रयुक्तमस्त्रमा ग्नेयं, यस्यायमग्निच्छटासम्पातः। सम्पति हि, (१) तत् किमिति पुनरकाण्डविस्फु रिततड़िच्छटाकड़ारमिव अन्दर झटिति संवत्तम्। (ग) अविरलेत्यादि। अविरलं निरन्तरं यथा तथा लुलितानां पति- तानां विकचकनककमलानां कमनीया मनोहरा सन्ततिः विस्तुति: यस्मिन् स तथोक्तः, अमरतरूणां देवपादपानां मन्दारादीनां ये तरुणसुकुलनिकरा नवी- शिन्न कलिकासमूहास्तेषां मकरन्दै : नानाविधैः रसै: मिश्रितरसगन्ध रित्य धैः सुन्दरः सुरभिः। (घ) अकाण्डे अकस्मात् विस्फ रित या प्रचरन्त्या वड़िच्छटया विद्युद्दीप्तमा कड़ारं पिङ्गलवर्णम् । * तत् किं नु खलु अदा । किं नु इति वितके खलु प्रसिद्धार्थस्य बीत- नार्थम् । यत् प्रलयकाले महाकालरूपी रुद्रः सृष्टिनाशाय नगद्दाहक बतौयं अग्निरूपं नेवमुन्मौलयिष्यतीति प्रवादी वर्तते, तत् कि तत् तादृशप्रसिद्धार्थस्य द्योतनाथ नातं वदित्य व्ययस्यार्थः । (३) त्वष्टुः विश्वकर्मण इदमिति वाष्ट्र तख त्वष्टसम्बन्धिनः यन्त्रस्व शाथा- विशेषस्य चमिरावर्त्तनं तेन भान्तस्य पुनः पुनरुल्लिखनात् विद्युदिव चतुर्दिनु अमृतस्य मातण्डस्य सूर्यस्य बद् ज्योति: लदिव उज्ज्वलः, ललाटस्थस्य नील- खोहितचक्षुषः हरनेवस्य रतीयस्थेत्यर्थः पुटयोरावरणयोर्भेदः विघटनम् उन्को. लनमित्यर्थः ।

·চষ্ঠী। १८७ अवदग्धकवुरितकेतुचामरे- रपयातमेव हि विमानमण्डलैः । दधति ध्वजाङ्कुशपटाञ्चलेष्विमाः क्षण कुगुमच्छुरणविचमं शिखाः ॥ ४ ॥ आश्चर्य, प्रवृत्त एवायम् उच्चण्डवजखण्डावस्फोटपटः उत्सर्पिस्पलिङ्गगुरुः उत्तालतुमुललेलिहानज्वालासम्भारभैरवी भगवान् उपबंध: (ङ)। प्रचण्डचास्य सर्वतः सन्तापः तप्रियामङ्गनाच्छाद्य दूर मपसरामि। [तथा करोति। (४) अवदग्धाः सटा अतएव करिता: विचिविता: केतवः ध्वजपटा: चामराणि च येषां तैः तथीः पारब्धदाईरित्यर्थः विमानमण्डलैः व्योमयान- श्रेणिभिः अपयातमेव पलायितमेव । ध्वजाकुशपटानां ध्वजदण्डांशुकानाम् अञ्चलेषु प्रान्तेषु इमा: शिखा: अनलार्चिषः क्षणं । क्षणे चणे कुङ्कुमेन तदाख्यलो. हित काठगुडिकया यत् कुरणं रञ्जनं तस्य विभम धान्ति' दधति जनयन्ति । यहा इमाः शिखा: नायिकाभूताः ध्वनानां नायकभूतानां पटाञ्चलेषु वस्त्र- प्रान्तेषु क्षणे उत्सवसमये यत् कुश्मविच्छुरा फल्गुरञ्जनं तज्जन्यः यः विधमः ध्वजानां शोभा तं दधति कुर्वन्ति । यथा वसन्तीत्सवसमये पलायितानामपि जनानां वस्त्रेषु रागः क्रियते तहदिमाभिः शिखाभिः ध्वजानां चलितानामपि अंशुकेषु राग: क्रियते इति भावः। मञ्जुभाषिणीवृत्तम् । (ङ) उच्चण्डः अतिवेगवान्, वञ्चखण्डानां हीरकाणाम् अवस्फोट विदा- रणे पटुश्च । उत्सर्पिभिः अद्धं गतैः स्फ़ लिङ्गैः गुरुः उच्चतरः, पटुरवस्फ लिङ्ग इति पाठ उच्चण्डा: अतिकठिना: ये वज्रखण्डाः हीरकखण्डास्त बामवस्फोटेन जाता इव पटुः अतिविपुल: यो रवः स्फुखिङ्गश्च गुरुरतिदुःसहः । पटुतर- स्फुलिङ्गविकृतिरिति पाठ-उच्चण्डः अविभीषणः यो वज्रखण्डस्य कुलिशस्य अवस्कोटः दिशो विभिद्य गमनम् आविर्भाव: आविभू तवज्रखण्ड इत्यर्थः स एव पटुतरा अतिविश्वालाः स्फ लिङ्गा अग्निकणा एव विकृतिय ख स वथोक्तः वज्रखण्डसशस्फु लिङ्गवानित्यर्थः । एष पाठ एव श्रेयानिति मन्यामहै। उत्ता- लेन अत्युनतेन तुमुलेन सङ्कलन लेलिहानेन उत्सर्पतेत्यर्थः ज्वालासम्भारण शिखा- समूहन भैरवो भीषणः अयं भगवान् उपवुध; वह्निः प्रवृत्त एव ।

·१८८ उत्तररामचरितम् । । विद्याधरी। दिहिया एदेण विमलमोत्तिअफलसौदल. सिणिद्धमसिणसोवाणमंसलेण णाहदेहप्फंसेण आणन्दमन्द- मुउलिदघुसन्तलोषणाए अन्दरिदो ज्जेव सन्दावो (२) (च)। विद्याधरः। अयि किमत्र मया कृतम्, अथवा अकिञ्चिदपि कुर्वाण: सौख्यदु:खान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥ ५ ॥ विद्याधरी। कहमविरलविलोलघुमन्तविज्जु लदाविला. समण्डिदेहिं मत्तमोरकण्ठसामलेहि ओत्थरीअदि णहस्थल जलहरेहिं (३) (छ)। विद्याधरः। हन्त हन्त कुमारलवप्रयुतावारुणास्त्रप्रभाव: खलु अयम् । कथमविरल प्रवृत्तवारिधारासहस्र सम्पातैः प्रशान्तं पावकास्त्रम्। विद्याधरी। पि मे पिनं मे (४)। विद्याधरः। हन्त हन्त भो भोः सर्वमतिमात्र दोषाय (२) दिध्या एतेन विमल मौक्तिक फल शीतल स्निग्धमसण सोपानमांसलेन नाथदेहस्पर्श न आनन्दमन्दमुकुलितघल्लोचनाया अन्तरित एव सन्तापः । (३) कथमविरलविलोलघूर्णविद्युल्लताविलासमण्डि तैमत्तमयूरकरहश्यामले- रातीयते नमस्तलं जलधरैः। ( ४ ) प्रियं मे प्रिम मे। (च) विमलं यत् मौक्तिकफलं तदिव शीतलं खिग्धं कीमलं मरणं चिक्कणं च यत् सोपानं तदिव मांसलं कोमलं तेन तथा प्रानन्दन स्पर्शजनितसुखेन मन्दम् ईषत् यथा तथा मुकुषिते निमौखिते घूर्णन्तौ च लोचने यस्यास्तस्याः तथी- लाया: ममेति शेषः । (५) द्वितीयेऽङ्क ६५ पृष्ठायाम् एष: श्लोक: विद्वतः । (छ) पविरलं धनं विलोलम् अतिशयचञ्चलं च यथा तथा पूर्णत्या विस- पन्त्या विद्युल्लतायाः विलासेन आविर्भावतिरोभावेनेत्यर्थः महितैः भूषितः । पाखीयते व्याप्यते ।

·षष्ठोऽङ्कः। १८८ यत् प्रबलवातावलिक्षोभगम्भौरगुणगुणायमानमेधमेदुरान्ध- कारनौरन्धनिबद्धम् एकवारविश्वग्रसनविकटविकरालकालक- ण्ठमुखकन्दरविवर्त्तमानमिव युगान्तयोगनिद्रानिरुद्धसर्वहार- नारायणोदरनिविष्टमिव भूतजातं प्रवेपते (ज)। साधु वत्स चन्द्रकेतो। साधु, स्थाने वायव्यास्त्रमौरि- तम् (झ)। यतः, विद्याकल्प न मरुता मेघानां भूयसामपि । ब्रह्मणीव विवर्त्तानां वापि विप्रलयः कृतः ॥ ६ ॥ विद्याधरी। णाह ! को दाणिं एषो ससम्भमुक्खित्तका- । (ज) प्रवलवातावलि क्षोभेण प्रचण्ड वात्याभिधात जनितवेगेन गम्भीरं यथा तथा गुणगुणायमानैः गुणगुणति शब्दायमा नै: मेधैः मैदुरं सान्द्रं गाढ़मिति यावत् यत् अन्धकारं तेन नोरन्ध निरवकाशं यथा तथा निबद्धम पाच्छादित भूतजात जीवसमूह: एक नैव वारेणु निमेषादिचेष्टापरिमितसमयेन विश्वग्रस- नाय जगदग्रासाय विकटः बिजन्मित: विस्त त प्रत्यर्थः विकराल: अतिभीषण: यः कालकण्ठस्य नीलकण्ठस्य महादेवस्य मुखकन्दः मुखविवर तसिन् विवर्त- मानं चेष्टमानमिव युगान्त प्रलयकाले यो यो सर्वविषयेभ्यः अन्तःकरणवत्ते. निरोधस्तद्रूपा या निद्रा तया निरुद्धानि निबद्धानि सर्वाणि दाराणि इन्द्रियाणि येन तथोक्तास्य नारायणस्य जगत्सष्ट रुदरे गर्भ निविष्ट' प्रविष्टमित्र सत् प्रवेपते प्रकम्यते । अनेन लक्षणेन मरणमासन्न दृष्ट्या सर्व प्राणिजातं भयेन कम्पते इत्यर्थः। (झ) ईरित' प्रेरितं प्रयुक्तमिति यावत् । (६) विद्याकल्पेन ब्रह्मतत्त्वज्ञानसदृशेन मरुता चन्द्रकेतुनिक्षिप्तवायव्यास्त्र- प्रवर्तितवायुना, विवर्तानां जगत्प्रपञ्चानाम् आभासमानानी जगतामित्यर्थः ब्रह्मणि इव, भूयसा बहुलानाम् अपि मेवानां लवप्रयुक्त वारुणास्त्रसम्भूताना- मित्य थैः कापि विमलयः संहारः कृतः । एकं ब्रह्मवास्ति, यद नगतरूपेण प्रतीयमानं भवति वस्तुतस्तन्नात्य व, ब्रह्मण्य व तथा क्षमो भवति । यदा ब्रह्मज्ञानं जायते तदा नश्यति, इति वैदान्तिक मतम् । तदेवाश्चित्य एषः शोकः ।

·१८० उत्तररामचरितम् । रममिदपट्टकञ्चलो दूरदोजेब महुरबअणपडिसिद्धजुज्मबा. बारो एदाणं कुमाराणं अन्तरमि बिमाणवरं ओदरावैदि (५) (ज)। विद्याधरः। [दृष्ट्वा एष शम्बकबधात् प्रतिनिहत्तो रघुपतिः । शब्द महापुरुषसंविहितं निशम्य तगौरवात् समुपसंहृतसम्प्रहारः । शान्तो लवः, प्रणत एव च चन्द्र केतुः, कल्याणमस्तु सुतसङ्गमनेन रातः ॥ ७॥ इति निएकान्तौ, विष्कम्भकः । ततः प्रविशति रामी लव: प्रणतन्द्र केतुश्च । पुष्य कादव तरन् । दिनकर कुलचन्द्र ! चन्द्र केतो! सरमसमेहि दृढ़ परिष्वजख। रामः । (५) नाथ ! क इदानीमेष उस भ मोक्षिप्त करममित पट्टकाञ्चलो दूरत एव मधुरबचनप्रतिषिद्ध युद्ध व्यापार एतयोः कुमारयोः अन्तरे विमानवरमवतारयति । / (अ) ससम्ममं सावेगम् उक्षिप्तेन उन्नमितेन करेण इस्तेन भ्रमित: पट्ट कास्य उत्तरीय स्य अञ्चल: प्रान्त भाग: येन तथोकः। जीत्तञ्चली इति पाठे स एवार्थ: । (७) महापुरुषेण रामेण संविहितम् उच्चारितं शब्दं युद्धान्निवत्तख इत्येवं- रूपं वाक्यमित्यर्थः निशम्य श्रुत्वा ततौरवात् तस्य रामस्य महापुरुषलक्षणस्य गौरवात् गुरुत्वात् पूज्यत्वात् तदाक्यस्य अनुलकावादित्यर्थः समुपसंहतः परि. इत इत्यर्थः सम्प्रहार: वाणादिप्रयोगः येन तथोक्तः सन् बब: चन्द्र केतुश्च शान्तः शमं यतः बाणादिकं विमुच्य युद्धान्निवते इत्यर्थः प्रथात एव प्रणामनियायां रतश्च वभूति शेषः । अधुना सुतसङ्गमैन पुत्र समागमेन राज्ञः रामस्य कल्याण मस्तु शुभं भवतु । वसन्ततिलकं वृत्तम । (८) हे दिनकरकुलस्य सूर्यवंशस्य चन्द्र! पाहादकत्वात् चन्द्र तुल्य दृम्यर्थः चन्द्र के ती! सरभमें सह ( रभसी वैगइर्ष योरिति विश्वः) अथवा ·षष्ठोऽङ्कः। १८१ तुहिनशकलशीतलैस्तवाङ्गः शममुपयातु ममापि चित्तदाहः ।। चन्द्र। अभिवादये। रामः। [उत्थाय सस्नेहान परिष्वज्य।] अपि नाम कुशलं तव दिव्यास्त्रधरदेहस्य ? चन्द्र। कुशलमत्यद्भुतक्रियस्य प्रियदर्शनस्य लवस्य अभ्यु- दयेन। तद्विज्ञापयामि, मामिव अविशेषेण मत्तः शिवतरण चक्षुषा पश्यतु अमुं महावीरप्रकाण्डं तात: (ट) रामः। [लवं निरूप्य।] दिध्या अतिकल्याणाकतिरयं वययो वत्सस्य (8)। बातु लोकानिव परिणत: कायवानस्ववेदः चालो धर्मः श्रित इव तनु ब्रह्मकोषस्य गुप्तैत्र। सामानामिव समुदयः सञ्चयो वा गुणाना- माविर्भूय स्थित इव जगत्पुण्यनिर्माणराशिः ॥ ८ ॥ लवः । अहो पुण्यानुभावदर्शनोऽयं महापुरुषः । सरससं द्रुतमित्यर्थः एहि आगच्छ । दृढू गाढ़ यथा तथा परिष्वजख पालिङ्ग । तुहिनानां शकलैः खण्डैः इव शीतलैस्तव अङ्गः मम चिचदाहः सौताविरह- ननितः तथा तदपत्यासम्भवादिजनितश्च मनस्तापः शमं शान्तिम् उतयातु प्राप्नोत् । पुष्पिताग्रावृत्तम् । (ट) शिवतरेण शुभतरेण समधिकरहवतेत्यर्थः महावीरप्रकाण्ड महा- बीररूपं प्रशस्वपदार्थम् । (ठ) कल्याणी नधुरा प्राकृतिर्यस्य स तथोक्तः । (६) बोकान् जनान् वातुं विपदी रचितु कायवान् मूर्तिमान् परिणतः भूत: पत्रवेदः अस्त्रविद्या इव ब्रह्मकोषस्य ब्रह्माण्डस्य गुप्ता रक्षणाय तनु देह श्रित: मूर्तिमान् इत्यर्थः क्षालो धर्म इव सामथ्यानां बीर्यादीनां समुदयः सम- वाब इन गुणानां दयादाक्षिण्णादीनां सक्षयः समष्टिरिद नगतां पुण्यनिर्मादा- राशि: पुण्यरूपपदार्थसमूह; आविर्भूय मूर्तिमाश्रित्य इव स्थित: प्रवर्तते इत्यर्थः बचतुष्टय त्मे चायाम्। सा चेह क्रियीत्प्रेचा। मन्दाक्रान्ता इचम् ।

·१८२ ওলামবিন। आश्वासरूहमलौनामक मालस्वनं महत्।। प्रकष्टस्येव धर्मस्य प्रसादी मूर्तिसपुरः ॥ १०॥ आश्चर्यम् । विरोधो विश्रान्तः, प्रसरति रसो निहतिघन- स्तदौहत्य कापि ब्रजति, विनय: प्रह्वयति माम् । झटित्यस्मिन् दृष्ट किमपि परवानरिस, यहिवा महार्वस्तीर्थानासिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥ ११ ॥ रामः। तत् किमेकपद एव दुःखविश्रामं ददाति उप. रोहयति च कुतोऽपि निमित्तान्तरात्मानम्, अथवा स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्ष इति विप्रतिषिदमेतत् ( ड )। व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु. नं खलु वहिरूपाधीन् प्रौतयः संश्रयन्ते । (१०) श्राश्वासः विपन्नेभ्यः अभयदान ने हः वात्सल्यं भक्ति: पूज्य घु अनुराग तासामेकमाहितीयं प्रधानमित्यर्थः । एक मुख्यान्य कवला इत्यमरः । माधारः, प्रकृष्टस्य पूर्ण रुय धर्मस्य मूा देहेन सञ्चरतीति सूर्तिसञ्चरः मूर्तिमान प्रसादः पवित्रता मूत्तिमान् पवित्रो धर्म वेयर्थः । उत्प्रे चालङ्कारः । (११) अस्मिन् महापुरुष दृष्टे सति माटिति सहसा विरोधः युद्धानुरागः विश्रान्वः, निईत्या स्वच्छन्द सुखेन धनः सान्द्रः रसः सुखपूर्णः शान्तिरस इत्यर्थः असरति प्रवहति तत् युद्धकालजातम् भौद्धव्यम् उग्रता कामि कुनापि ब्रजकि गच्छति अधुना तत् सर्वथैव नास्ति इत्यर्थः । विनयः भतिः मां प्रदयति नमः यति। किमिव नेव ईतुना परवान् पराधीनः अखि अकस्मात् भामा अस्स महापुरुषस्य अधीनी भवतीत्यर्थः । अथवा तीर्थानां गुरुयामिव पञ्चवा तीर्थाना परमेश्वरमाहात्मासूचकानाम् अइ वपदार्थवां स्थानानामिव महती महापुरु- पाशं महाघः महामान्यः कोऽपि अनिर्वचनीयखरूपः अविश्मयः उतकों वर्तते इति शेषः। शिखरिणी उत्तम् । (ड) उपने इयति ने इसुत्पादयति । नेहः निमित्तख सयपेच: निमित्तसापेक्षा, व्यपेचया सह व मानः इति यवदन्ति तत् विप्रतिषिद्ध निमित विना ने हप्रवच्या हेतुना निरस्तमिति भावः। तदेव द्रढ़यति पान्तर इति ।

·মষ্টীড্র। Pune विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीक ट्रवति च हिमरश्मावुगते चन्द्रकान्तः ॥ १२ ॥ लवः । चन्द्र केतो! का एते। चन्द्र। प्रियवयस्य ! ननु तातपादा एते । लवः । ममापि तर्हि धर्मतस्तथैव, यतः प्रियवयस्य इत्यात्य, किन्तु चत्वारः खलु भवतामवंव्यपदेशभागिनः तत्र- भवन्तो रामायणकथापुरुषाः तद्दिशेषं ब्रूहि (ढ)। चन्द्र। ननु ज्येष्ठतातपादा इति अवेहि। लवः । [ सोल्लासम् । ] कथं रघुनाथ एषः, दिध्या सुप्रभा- तमद्य, यदयं देवो दृष्टः । [ सविनय कौतुकं निर्वखं । ] तात ! प्राचेतसान्तवासी लवोऽभिवादयते ( ण)। रामः। [ सन हम्।] आयुष्मन् एोहि । [ सस्नेहं परि- वज्य।] अयि वत्स ! कतं कृतमतिविनयेन, अनेकवारम- परिलथं परिष्वजल (त) । " (१२) आन्तर: परस्परस्य अन्त:करण वर्तों कोऽपि अज्ञात इत्यर्थः हेतुः पदार्थान् मनुष्यादौन् व्यतिषजति सङ्गच्छते। अन्तःकर हत्तिः कोऽपि धर्मः परस्य वनातीत्यर्थः । तत् बन्धनमेव प्रीति: अथवा अन्तर्वत्तौं वस्तुधर्म एव प्रौते- रुत्पादक इति भावः । प्रौतयः स्नेहा न खलु वहिरुपाचीन वाह्य धर्मान् अङ्गसौष्ठवादीन् आश्रयन्त , न तान् आश्रित्य प्रवर्तन्ते इत्यर्थ: । तदेव सामान्य मर्थ विशेषेणार्थयेन द्रढ़यति । हि तथाहि पतङ्गख सूर्यस्य उदये पुण्डरीक पद्म विकसति, च अपिच हिमरश्मौ चन्द्र उगते सति चन्द्रकान्तो द्रवति । उभयवान्तवर्तिधर्मस्यैवानुरागहेतुत्वं यथा तथा अवापौति भावः । अर्थान्तरन्यासः । नालिनी वृत्तम् । (ढ) तथैव तातपादा एव ! एवं व्यपदेशभागिनः, व्यपदिश्यते संज्ञायते बनेनेति व्यपदेशः सम्बन्धवाचकपदं तं भजन्तीति तथोक्ता: तातपादपदार्हाः । (शा) अन्ते समीपे पठनार्थं वसतीति अन्तेवासी शिष्यः । (त) अपरिह्मथम् अशिथिलं गाढ़मिति यावत् ।

·उत्तररामचरितम्। परिणतकठोरपुष्करगच्छदपौनमसूणसुकुमारः। नन्दयति चन्द्रचन्दननिष्यन्दजड़स्तव स्पर्शः ॥ १३ ॥ लवः। [ स्वगतम्।] ईदृशोऽस्मादृशान् प्रति अमीषा- मकारणस्नेहः, मया पुनरेभ्य एव अभिद्रुग्धमज्ञन, यदायुध- परिग्रहं यावत् अत्यारूढ़ो दुर्योगः। [प्रकाशम् । ] मृष्यन्तु इदानी लवस्य बालिशतां तातपादाः (थ)। रामः। किमपराद्धं वत्स न। चन्द्र। अखानुयाविकेभ्यः तातप्रतापाविष्करण मुपश्रुत्य बौरायितम् अनेन (द)। ननु अयमलङ्कारः नत्रस्य। न तेजस्तजखी प्रसृतमपरेषां प्रसहते स तस्य खो भाव: प्रतिनियतवादकतकः । मयूखैरश्रान्त तपति यदि देवो दिनकरः किमानेयग्रावा निकत इव तेजांसि वमति ॥१४॥ (१३) परिणतं प्रस्क रितं कठोरं सर्वाङ्गमम्पूर्ण यत् पुष्करं पद्म तस्य यो अच्छदः अन्तर्दलं तदिव पौनः स्थ ल: कोमल इत्यर्थः ममृणः सिग्धः सुकुमार: अभिनवच चन्द्रस्य चन्दनस्य च यो निष्यन्दः रसः स इव बड़: शीतलः नव स्यर्थः शालिङ्गनजन्यः पनुभवः नन्दयति मां प्रौणाति। श्राा जातिः । (थ) अभिद्रुग्धं विद्विष्टम् । एभ्य इति द्रुहयोगे उपहष्टवेऽपि बाहुलकान् चतुर्थों । श्रायुधपरियमिति यावदयोगे हितोया। दुर्योगः दुःखकरः योग: घटना संग्राम इत्यर्थः । अध्यारूढ़ः इचैर्मतः एतावानधिक इत्यर्थः । पाल्-ि प्रातामक्षताम् । अजानता मयेदं कृतमिति मे चमखेति भावः । (द) वौरायितं वीरेणेव चाचरितम् । (१४) वेजखौ ननः अपरेषां जनानां प्रसवम् उडतं तेन: न प्रसहते । प्रतिनियतत्वात् प्रकृव्या नियन्त्रितत्वात् खसावनिवडत्वादित्यर्थः न कृतक: न कृत्रिमः खो भावः खभावधर्म इत्यर्थः। इसमेवार्थमर्थान्तरन्यासेन ट्रदयति मयूखैरिति । तन्नो चेत् देवो दिनकरः सूर्यः मयूखैः किरछै; यदि यदा प्रान्तम् ·षष्ठोऽङ्कः। १८५ चन्द्र। तात! अमर्षोऽप्यस्य शोभते वीरस्य, पश्यतु हि तात: प्रियवयस्यविनियुक्ताजृम्भकास्त्रनिष्कम्यस्तम्भितानि सर्वतः सैन्यानि। रामः। [विलोक्य ।] वस लव! संगियन्तामस्त्राणि, त्वमपि चन्द्रकेतो! निर्व्यापारविलक्षितानि (ध) सान्त्वय बलानि। लवः । यथा आज्ञापयति तात:। [इति प्रणिधानं (न) नाटयति] चन्द्रां यथादिष्टम्। [इति निष्कान्तः ।] लवः। प्रशान्तमस्तम्। रामः । बस! सरहस्य प्रयोगसंहरणानि अस्त्राणि आम्नाय- वन्ति (प)। ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तमा परःसहस्रा: शरदस्तपांसि अविरतं तपति तापयति तदा भाग्ने ययावा सूर्यकान्तमणि: किं कथं नित इव तिरस्कत इव तेजांसि अग्नीन् वमति उशिरति । तेनवि खभावादेव, तत्र नान्यत् कारणमस्तीति भावः । पत्र सूर्य कान्तरूपतेजखि विशेषेण तैनखिजाति- रूपसामान्यायं स्य समर्थनात् विशेषेण सामान्यसमर्थ नरूपीऽयमर्थान्तरन्यासः । शिखरिणी वृत्तम्। (1) व्यापारस्थाभावः निर्व्यापार निवेष्टता तेन हेतुना विलक्षितानि लज्जितानि । (न) प्रणिधानं समाधिम् । (प) रहस्य मन्त्रः तेन सह वर्तमानः मन्त्रोच्चारण सरकत इत्यर्थः प्रयोग: वक्ष्ये क्षेपणं संहरणं पुन:प्रत्याकर्षणं च येषां तानि तथोक्तानि अस्त्राणि भानाय- वन्ति उपदेशवन्ति गुरूपदेशात शिक्षासापेक्षाणीत्यर्थ: बिना गुरूपदेभं न तादृशा- नामधिगमः सन्भवतीति भावः ।

·उत्तररामचरितम्। । एतान्यपश्यन् गुरवः पुराणा: खान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥ १५ ॥ अर्थतन्मन्त्रपारायणोपनिषदं (फ) भगवान् कशाश्वः परःसहस्रपरिवत्सरान्तेवासिने कौशिकाय विश्वामित्राय प्रोवाच, स तु भगवान् मह्यमित्येष तु पूर्वानुक्रमः । कुमा- रस्य पुनः कुतः सम्प्रदाय इति पृच्छामि। लवः। खत:प्रकाशानि आवयोरस्त्राणि । रामः। [विचिन्त्य । ] प्रष्ट पुण्यपरिपाकोपादान: कोऽपि महिमा स्थात्, दिवचनन्तु कथम् (ब)। लवः। चातरी आवां यमजौ। रामः। स तर्हि द्वितीयः का [ नेपथ्ये। भण्डयायन ! भाण्डवायन ! आयुष्मतः किल सवस्य नरेन्द्र सैन्यै- रायोधनं ननु किमात्य ? सखे। तथेति । अद्यास्तमतु भुवनेष्वधिराजशब्दः क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शमसद्य यान्तु ॥ १६ ॥ । ( १५ ) एषः श्लोकः पूर्व प्रथमेऽझे १८ पृ० व्याख्यात: (फ) मन्त्राणां पारायणं समग्र मन्त्र इत्यर्थः तद्रूपा या उपनिषत् निगूढविद्या, एषा मन्त्र पारायणरूपा उपनिषत् एतन्मन्त्र पारायणोपनिषत् ताम । (ब) प्रकष्टानां विशिष्टानां पुख्यानां यः परिपाक : परिणाम: स एव उपा- दानं कारणं यख स तथोताः । भवतु पुखविशेषमहिमाम्येषां सम्भवः, द्विवचनम् आवयोरस्त्राणौत्वव भावयोरिति द्विवचन प्रयोगः कथं त्वया वत इत्यर्थः । (१६) ननु भो सखे! किम् आयुनाती दीर्घायुषः लवस्व नरेन्द्र न्यैः राज- सैन्यैः आयोधनं युद्धम् माल्य ? नवौषि तथा तत्प्रकार इति गते सति (दून धातोः क्विप् तत: सप्तमी) तैः सह युद्धे सतीत्यर्थः अद्य भुवनेषु जगत्म अधि- राजशब्दः अतं विनाशम् एतु प्राशीतु । अद्य चत्वस्य लियजाते: शस्वशिखिनः अस्त्राग्नयः शमं विलयं यान्तु भजन्तु । यदि तटुपरि तेषां शस्त्रधातः स्यात् तदा अहं युद्धकर्मणि प्रबत्तः सर्वानेव राजन्यवर्गान् हनिष्या मौति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।

·षष्ठोऽङ्कः। शिक रामः। अथ कोऽयमिन्द्रमणिमेचकच्छवि- @निनैव दत्तपुलकं करोति माम् । नवनौलनौरधरधौरगर्जित- क्षणबद्धकुलकादम्बडम्बरन् ॥ १७ ॥ लवः । अयमसौ मम ज्यायान् आर्य: कुशो नाम भरता- श्रमात् प्रतिनिवृत्तः। रामः। [सकोतुकम् । ] वत्स ! इत एव आह्वयनमध्या- खुमन्तम्। लवः। एवम्। [इति परिकासति।। ततः प्रविशति कुशः । कुशः । सात हर्घधैव्यं धनुरास्कालयन् । दत्तेन्द्राभयदक्षिणेभंगवतो वैवखतादामनो. टुप्तानां दहनाय दीपितनिजक्षवप्रतापाग्निभिः । आदित्यैर्यदि विग्रहो नृपतिभिर्धन्यं ममैतत्ततो दौमास्त्रस्फुरदुग्रदीधितिशिखानोराजितज्यं धनुः ॥ १८ ॥ विकट परिकामति । (१०) अथ इन्द्रमयोरिव इन्द्र नीलमगेरिव मेचका श्यामला छविः कान्ति- यस्य स तथोक्तः कोऽयं ध्वनिना कण्ठ स्वरेण एव दत्तपुल के जनितरोमाञ्च' मा नवः नतन: नौल: श्यामल: य: नीरधरः पयोधरः मेघ इति यावत् तस्य धौर- गजितक्षणे गम्भौरगर्जन काले वर्षास्वित्यर्थः बद्धानि जातानि कुद्मलानि मुकु- लानि यस्य तथोक्तख कदम्बतरो: कदम्ब वक्षसेव डम्बरः सादृश्यं यस्मिन् तं तथोक कटस्वतरु सदृशमित्यर्थः करोति । मञ्जुभाषिणी इत्तम् । (१८) विवखतः सूर्यस्य अपत्यं पुमान् वैवखतः मनुः सूर्य बंश्यः इत्यर्थः तस्मात् मनो: बा आरभ्य (आयोगे पञ्चमी) दत्ता इन्द्राय देवराजाय अभय- दक्षिणा असुरेभ्यः अभय सूचकावासदानं यैस्तैस्तथोक्तैः, दृप्तानां बलगवितानां दइनाय दर्पहरणाय दौपिनः प्रचालितः निजः चक्षप्रतापानिः चचियतेजः ॐ ·१९८ उत्तररामचरितम्। । रामः । कोऽप्यस्मिन् क्षत्रिय पोतके पौरुषातिरैकः। दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धौरोहता नमयतोव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद् गुरुतां दधानो वौरो रसः किमयमैल्युत दर्प एव ॥ १८ ॥ लवः। [उपमृत्य। ] जयति आर्यः । कुशः। ननु आयुमन् ! किमियं वार्ता युद्ध युद्धमिति। लवः। यत्किञ्चिदेतत्, उरुदृप्तभावमुत्सृज्यार्योऽस्मिन् विनयेन वर्तताम्। कुशः। किमर्थम् ? लवः । अत्र देवो रधुपतिस्तिष्ठति, स च नियति आवयो- रुत्कण्ठते च युमत्सन्निकर्षस्य । यैस्तादृशैरादित्यैः सूर्यवंशसम्भूतैः सूर्यवंशसम्भूतत्त्वात् प्रलयसूर्य सदृशदाहात्मक तेजीविशिष्टैश्चेत्यर्थः नृपतिभिः राजभिः यदि विग्रहः युद्ध ततस्तदा दीप्राणां दौप्तिमताम् अस्त्राणां स्फु रन्त्यः विस्मराः चतुर्दिषु चञ्चलं खेलन्त्यः या उग्राः प्रचण्डाः दीधितिशिखा: किरणज्वाला: ताभिौराजिता नीराजनारूपमङ्गला. चरणचिह्निता निरतिशयदीप्तिशालिनीत्यर्थः ज्या मौौं यस्य तत् तथोक्तम् एतत् मम धनु: धन्यं श्लाघ्यम् । आ मनो: स्थिरयशसां विसुबनविजयिनां प्रतिइन्दिनी पराजयेन निखिलभुवनाभिमबीतयश:समागमात् मे युयुत्सा चरितार्था भविष्य- नौति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (१९) केनेदमनुमीयते पौरुषाधिक्यमित्यत आह दृष्टिरिति । दृष्टिः नयनभङ्गिः विलोकनप्रकार इति यावत् अस्य क्षत्रियपीत कसेत्यर्थः तणीकृत: वणवदविलधुत्वेन गणित: जगच यस्य विभुवनस्य सत्वसार: बलसारांशसमष्टि- रित्यर्थः यया सा तथोका, धीरा गम्भीरा गम्भीरत्व सूचिकेत्यर्थः उद्धता वीरत्व. सूचिका च गतिः पदक्षेपप्रकार: धरिवौं नम यतीव सःसहापि सती तथाविधा गतिं सोढुं न शक्नोतीवेत्यर्थः । कौमारके बाल्ये वयसि अपि गिरिवत् गुरुता धारयन् अयं किं मूर्तिमान् वीरो रस: उत अथवा दर्प एवं ऐति पागच्छति । वसन्ततिलक इत्तम्।

·षष्ठोऽङ्कः। १८८ लवः। । कुशः। [सतकम्।] स रामायण कथानायको ब्रह्म घोषस्य (भ) गोपायिता। अथ किम्। कुशः। आशंसनीय पुण्यदर्शन: स महात्मा, किन्तु कथ मस्माभिरुपगन्तव्य इति न सम्मधारयामि (म)। लवः। यथा गुरुस्तथोपचारेण । कुशः । अपि कथं नामैतत् लवः। अत्युदात्तः सुजनश्चन्द्र केतुः उर्मिलेयः प्रियवयस्य इति सख्येन मामुपतिष्ठते, (य) तेन तत्सम्बन्धेन च धर्मतात एवायं राजर्षिरिति। कुशः। सम्पति करणीयो राजन्येऽपि प्रश्रयः (र)। लवः । पश्यतु एनम् आकारानुभावगाम्भीर्यसम्भाव्यमान विविधलोकोत्तरचरितातिशयमार्यो (ल) महापुरुषम्। कुशः । निर्वण्य। अहो प्रामोदिक रूपमनुभावश्च पावनः । (भ) ब्रह्मघोषस्य वेदस्य । ब्रह्मकोषस्येति पाठे ब्रह्माण्डस्य जगत इत्यर्थः । (म) आशंसनीयं प्रार्थनीयं पुण्यं पवित्रं दर्शनं यस्य स तादृशः । कर्थ कीदृशेन उपचारण । न सम्मधारयमिन अवधारयितुं शक्नोमौति यावत् । (य) अत्युदात्त: अत्युदारः। उपतिष्ठते उपचरति । (र) सम्प्रति राजन्येऽपि प्रश्रयः करणीय इत्यनेन सोचवाक्येन कुशल वयोः स्वजात्य जता ब्राह्मणाम्मन्यता च लक्ष्यते । (ख) श्राकारेण प्रशान्तसूया अनुभावेन प्रभावेण गाम्भीर्येण अनभिगव्या- शयत्वेन च सम्भाव्यमानः अनुनीयमानः विविधः लोकोत्तरः अलौकिक चरिताति- शयः चरितीत्कर्षः अस्माभिरधीत: भार्गवदमनपिटसत्य पालनाइल्यादिमीचन- सेतुबन्धनराचस कुल निव हणादिव्यापारः यस्य तथोक्तम् । (२०) अहो आशय प्रामोदिक प्रमोद करम् अानन्दजनकमित्यर्थः प्रसा- दिऋमिति पाठे प्रसन्नतासूचकं प्रसन्नमित्यर्थः रूपम् पाकतिः पावनः पविना ·२०० उत्तररामचरितम्। ! स्थाने रामायण कविर्देवों वाचं व्यवौवणत् ॥ २० ॥ [उपसृत्य ।] तात ! प्राचेतसान्तेवासौ कुशोऽभिवादयते । रामः। एहि आयुष्मन् ! अमृतायातजौमूतस्निग्धसंहननस्य ते । परिष्वङ्गस्य वात्सल्यादयमुत्कण्ठते जनः ॥ २१ ॥ [परिष्वज्य खगतम्।] तत् किमपत्यसयं दारकः । अङ्गादङ्गात् मृत इव निजः स्नेहजो देहसार: प्रादुर्भूय स्थित इव वहिश्चेतनाधातुरेव । सान्द्रानन्दक्षुभितहृदयप्रनवेनेव सृष्टो गावं लेष यदमृतरसस्रोतसा सिजतीव ॥ २२ ॥ अनुमानः प्रभावश्च । श्रतएव रामायण कविः वालीकि स्थाने यथा पाव एक ( स्थाने इत्य चितार्थ कमव्ययम् ) वाचं देवीं व्यवीणत् विकृतवान् । तहिषयक- कथाविवरणं युक्तमेव कृतं वाल्मीकि नेत्यर्थः । व्यवीकृतदिति पाठे रामायण कवि- चंद याचं देवौं व्यवौ वतत् एतत्जयामधिकृत्य काव्यरूपेण पर्य रण म यत् तत् स्थाने युक्ता मेव। (२१) अयं जनः वात्सल्यात् हात् हवी: बहरीन जलेन पाशातः परि. पूर्ण: यी नौमूतः मेधः स इव स्निग्धं संहननं वपुर्यख तस्य धोक्तम्ल ते तव परिष्वङ्गस्य पालिङ्गानस्य उत् कण्ठते आलिङ्गनखाभार्थसुत्सु की भवति । ( २२ ) निजः खौय: मदीय इत्ययः सं इजः उपस्थितन इजन्य रस: वात्सल्यरस इत्यर्थः । देह एव सारो यस्य स देहसारः मूर्तिमान् सन् भङ्गात् अङ्गात् म त इव क्षरित इव । चेतनाधातु: चैतन्यम् एव प्रादुर्भय शरीरेणा- विमू य वहि: स्थित इव। सान्द्रेण प्रगाढेन आनन्देन तुभितम् पालीड़ित यद हृदयमन्तःकरणं तस्य प्रखवेन मन्थो तेन सारेण सृष्ट इव । यत् यस्मात् नये आलिङ्गने सति अन्तरससोतसा सुधारस प्रवाहण गावं सिञ्चतीव अयमिति शेषः । अथवा सान्द्रानन्दनभितहृदयहृदय प्रसवेनेव सृष्टः नेइज: निजी टूइसार: पगात् अङ्गात् सत इव । चेतनाधातुरिव वहिः स्थित इव ।

·षष्ठोऽङ्कः। २०१ लवः। तात! ललाटन्तपो धर्मदीधितिस्तदत्र साल- च्छाये ( व ) मुहर्तमासनपरिग्रहं करोतु तातः । रामः। यदभिरुचितं वत्साय । सवे परिक्रम्य अप्रविशन्ति । रामः । स्वगतम् । अहो प्रश्रययोगेऽपि गतिस्थित्यासनादयः । साम्राज्यशंसिनो भावाः कुशस्य च लवस्य च ॥ २३ ॥ वपुरविहितसिद्धा एव लक्ष्मीविलासाः प्रतिजनकमनीयं कान्तिमत् केतयन्ति । अमलिनमिव रत्नं रश्मयस्ते मनोज्ञा विकसितमिव पझविन्दवो माकरन्दाः ॥ २४ ॥ भूयिष्ठाञ्च रघुकुल कुमारच्छायामनयोः (श ) पश्यामि । कठोरपारावतकण्ठमेचक वपुर्वृषस्कन्धमबन्धुरांशकम्। (व) ललाटं तापयतीति ललाटन्तपः। घी उणा दौधितयो रश्मयी यस्य स उच्चारश्मि: सूर्य: । सालच्छाये सालानां साल वृक्षाणां छाया साल- च्छायं तस्मिन् । बाहुल्या छायान्तस्य कौवता । (२३) अही आश्चय प्रश्रयस्य विनयस्य योगे सम्बन्धे अपि कुशस्य स्वस्थ च गति: स्थितिः श्रासनम् भादिर्येषां ते तथोक्ता: भावा: अवस्थान कार्यादयः साबाज्यशसिन: राजलक्षण व्यञ्जकाः । एतौ राजपुत्राविव प्रतिभात इति भावः । (२४) ते प्रसिद्धा मनोज्ञा मनीहराः रश्मयः ज्योतौंषि अमलिनम उज्ज्वलं रवमिव माकरन्दाः मधुसम्बन्धिनौ विन्दवः मधुविन्दव इत्यर्थः विकसितं पद्ममिय, अविहिता अनाहाव्या अपि सिद्धा खभावसिद्धा लक्ष्मीः श्रीः शरीरसौन्दर्य- मित्यर्थः विखासाः मधुरभावललितचेष्टितादयश्च प्रतिजनक मनीयं सकललोक- मनोहरं कान्तिमत् द्युतिमत् लावस्यमयमित्यर्थः पनयोर्वपुः केन यन्ति राज- लक्षणवत्तया सूचयन्ति । मालिनीवृत्तम् । (श) छायाम् कान्तिम् । रघुकुलकुमारसदृश कान्तिम् । (२५) वपुः कठोरस प्रौढ़वयसः पारावतस्य कण्डवत् मेचक श्यामलं S ·उत्तररामचरितम्। प्रसन्नसिंहस्तिमितञ्च वीक्षित ध्वनिश्च माङ्गल्य मृदङ्गमांसलः ॥ २५ ॥ [ सूक्ष्म निरूप्य ।] अये न केवलमस्मदङ्गसंवादिनी प्राकृतिः (ष)। अपि जनक सुतायास्तच तच्चानुरूपं स्फुटमिह शिशुयुग्म नैपुणोनेयमस्ति। ननु पुनरिव तन्मे गोचरीभूतमक्षणो- रभिनवशतपत्रीमदास्यं प्रियायाः ॥ २६ ॥ मुक्ताच्छदन्तच्छविदन्तु रेयं सैवौष्ठमुद्रा स च कर्णपाशः। नेत्र पुनर्यद्यपि रतनौले तथापि सौभाग्यगुणः स एव ॥२७॥ । हषस्य स्कन्ध इव स्वान्धी यस्मिन् तत् तथोक्तम् अबन्धुरांशक सुघटिताव यवं बौक्षित प्रसवसिंहस्येव तिमितं निश्चल प्रसादचिङ्गसूचकमित्यर्थः ध्वनिः कण्ठध्वनि: माङ्गल्यस्य शुभ कर्मणि वाद्यमानस्यैत्यर्थः मृदङ्गाखेव मांसलः स्निग्धगम्भीरः आनन्दी- त्साहजनक इत्यर्थः । वंशस्थ वृत्तम् । (अ) अस्मादङ्ग संवादिनी असादाकारसदृशी। ( २६ ) नैपुणे न निपुणतया उनेयम् अनुमेयम् सूक्ष्मती विभावनीयमित्यर्थः जनक सुताबा: अपि च तव मया यटनुभूतमित्य थे: अनुरूपं सौसादृश्यम् दुइ असिन् शिशुयुग्म ऽपि स्फुटं स्पष्टम् अस्ति विद्यते। प्रियायाः अभिनवशतपत्र- श्रीमत् नवविकसित कमल सदृशं तत् प्रास्यं ननु मुख पुनः मे मम गोचरीभूत- मिव । तत्मादृश्य दर्शनात्तदेव पुन: स्मातविषयीभूतमित्यर्थः। मालिनीहत्तम् । (२७) मुक्ता दूब अच्छा निर्मला या दन्तच्छवि: दशनकान्तिः तया दन्तुरा संखापादि काले सौताया दृश्यमानतादृशदन्तत्वात् वत्सारणाक्ष दन्तुरीति प्रयोग: दशांकरणीज्ज्वला इत्यर्थः सैव सा सीतासम्बन्धिनी एक सौतासदृशी इत्यर्थः पीठमुद्रा भोष्ठावरणं सच स सीतासम्बन्धी एव कपाश: सुन्दर कण- युगलम्। शोभायं पा शप्रत्ययः । (पाश: केमादिपूर्व: स्यात् तत्म, कर्या- पूर्वकः। सुकणे चेति मंदिनौ ) नेत्र पुन: लोचने तु यद्यपि रक्त च नौले च रक्तनौले तथापि स एव सौभाग्य सौन्दय्यमेव गुणः नवयीरित्यर्थः। वीरलक्षण- वादचिन् मियुगले नेवयो रक्तिमापि दृश्यते इति भावः । अतिशयोक्तिरल- द्वारः। उपनाति: वृत्तम् ।

·षष्ठोऽशः। २०३ तदेतत् प्राचेतसाध्युषितमरण्यं यत्र किल देवी परित्यक्ता, इयञ्च अनयोराकतिर्वपुश्च, यदपि स्वतःप्रकाशानि अस्त्राणीति, तत्र विमृशामि, अपि खलु तचित्रदर्शनप्रासङ्गिकमस्त्राभ्यनु- ज्ञानमुद्भूतं स्यात्, नहि असाम्प्रदायिकानि अस्त्राणीति पूर्वे. षामपि अनुशुश्रुमः अयञ्च संप्लवमानमात्मानं सुखातिशयो हृदयस्य मे विनम्भयते भूयिष्ठञ्च मया द्विधा प्रतिपन्नो देव्या गर्भभार आसीत् (स)। [सास्रम् ।। पुरारूढ़े नेहे परिचयविकासादुपचिते- रहो विसधाया अपि सहजलज्जाजड़दृशः । मयैवादी ज्ञात: करतलपरामर्शकलया विधा गर्भग्रन्थिस्तदनु दिवसैः कैरपि तया ॥ २८ ॥ . । (स) तदैतदित्यादि। खतः प्रकाशानि अस्त्राणि "स्वतः प्रकाशान्यावयो. रस्त्राणौति” यत् लवेनोक्तः मन्त्राधिगमहत्तान्त इत्यर्थः, तव विमुशामि तस्मिन् विचिन्तयामि मे मनसि इदं बत्त ते इत्यर्थः। अपि सम्भावनायाम् । चित्र- दर्शनप्रसङ्गात् कृतम् अभ्यनुज्ञानं चित्रदर्शनकाले मम "सर्वथेदानौं त्वत्प्रसूतिमुप- स्थास्यन्तौति” १८पृ० यत् सम्भावितपुत्त्रां गर्भिणौं सीतां प्रति कथनं तदेतत् मदनुज्ञातम् अनयोः खत:सिद्धशस्त्रागमलात् सफलं जातं भवेत् अपि कुत एषा सम्भावनेत्याह नहि असाम्प्रदाधिकानि प्रस्त्राणीति पूर्वेषामप्यनुशुश्रुमः । सम्प्रदाय: गुरुपरम्परा तं विना पागतानि असाम्प्रदायिकाजि गुरुपदेशं विना प्राधानीत्यर्थः अस्त्राणि जम्भकास्त्राणि । इत्येतत् प्राचीनानामपि प्राचीनेभ्योऽपि न हि अनु- शुश्रुमः श्रुतवन्तः । च पुनः अयम् अनुभूयमान: मे मम हृदयस्य अन्तःकरणस्य मुखातिशयः कुशलवदर्भ नजन्य: सुखसम्भारः समवमानं मम सतावताविति विचिन्त्य उच्च तं मम प्रात्मानं विखम्भयते तवैव एतौ पुत्रौ इति प्रत्याययति । भूयिष्ठञ्च बहुवारं पुन: पुनरित्यर्थः। द्विधा प्रतिपन्नः विधा दिनयत्वेन प्रतिपनः विदितः । (२८) पुराढ़े पूर्वजाते से है प्रणये परिचयविकासात् परस्परं प्रति पर- स्थरस्य से हादिवृत्तेः प्रकटनात् उपचिते वृद्धि गते सति रह: रहसि विसधाया अपि गर्भ मत्कृत करतलपरामर्श काले इदं रहोउत्तं न केनापि द्रष्टुं शक्यम् इति ·२०४ उत्तररामचरितम्। [मदिवा।] तलिमिती पृच्छामि केनापि उपायेन। लवः। तत्किमेतत् । वाष्पवर्षण नीतं वो जगन्मङ्गलमाननम् । अवश्यायावसितस्य पुण्डरीकस्य चारुताम् ॥ २६॥ कुशः। अयि वत्स! विना सौतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपते: प्रियानाशे कत्नकिल जगदरण्यं हि भवति स च न हस्तावानयमपि वियोगो निरवधिः किमित्येवं पृच्छस्यनधिगतरामायण इव ॥ ३० ॥ रामः। [खगतम् । ] अये तटस्थित पालापः, कृतं प्रश्न, दग्धहृदय ! कोऽयमाकस्मिकस्ते नेहपरिप्लवो -- MINSi HORI विलव्याया अपि सहजया स्वाभाविक्या लज्जया जड़ नियन्द हशी नयने यथाः तखाः तथोक्तायाः प्रियायाः गभंग्रन्धिः गर्भबन्धः प्रथमावस्थः असम्यकपुष्टगर्भ इत्यर्थः मयैव प्रादौ प्रथमं करतले न यः परामर्श: मा सञ्चारः संवाइन वा तद्रूपा या कला क्रिया तया विधा हयात्मक इति ज्ञात: अनुभूत: तदनु तत्पश्चात् कैरपि दिवसैः किहिनानन्तरमित्यर्थः तया सौतया ज्ञात इति शेषः । शिखरिणीवृत्तम् । ( २६) वी युष्माकं गौरवात् बहुवचनं जगन्मङ्गलं जगत्कल्याण करं दर्श नेन प्रसादजनकत्वात् सर्वहित करमित्यर्थः एतत् भाननं सुख वाध्यवर्षेण अशु- प्रवाईण, अवश्यायेन हिमजलेन अवसिक्तस्य अभिवष्टस्य पुण्डरीकस्य पद्मस्थ जाकता किं कथं नीतम्। ३०) चौतादेव्या विना रघुपतेः रामख किमिव न दुःख' दु:ख जनकम् । हि यतः प्रियानाशे प्रियभाऱ्यांवियोगे सति कृतम समग जगत् अरण्य' भवति अरण्यतुल्यं दुःखापदं भवतीत्यर्थः किलेति निश्श्ये । स तादृशः तावान् तन्परि- मागः निरतिशय इत्यर्थः सेह: अयं निरवधिः अविच्छिन्न: यावदायुषं स्थायी इत्यर्थः वियोगोऽपि विच्छेदश्च । तादृश हातिशयेन ईदृशो विर: नितराम- तब इति भावः । अतएव अनधिगतम् अनधीतं रामायणं येन सः तथोक्ता इव अज्ञातरामहत्तान्त इव किं कथं कस्मादित्यर्थः इत्येवम् इत्यनेन प्रकारण तात ! किम- तदित्यादिप्रकारेख इत्यर्थः पृच्छसि निज्ञाससे राममिति शेषः । शिखरिणौहत्तम् । Nummarge ·वठोऽङ्कः। -- विकारः, एवञ्च निर्मिन्नहृदयावेग: शिशुजनेनाप्यनुकम्पितो- ऽस्त्रि, भवतु तावदन्तरयामि। [प्रकाशम् । ] वत्सौ ! रामा- यणमिति श्रूयते भगवतो वाल्मौकेः सरखतौनिस्यन्दः प्रशस्ति- रादित्यवंशस्य, तत्र कोतूहलेन यत्किञ्चिच्छ्रोतुमिच्छामि (क)। कुशः। स कृत्स्न एव सन्दर्भोऽस्माभिरावृत्तः, स्मृत्यु प- स्थिती तावदिमो बालचरितस्यान्त्येऽध्याये हौ श्लोको (ख)। रामः। उदौरयतु वत्सः । कुशः । प्रकृत्यैव प्रिया सौता रामस्यासोन्महात्मनः । प्रियभाव: स तु तया स्वगुणैरेव वर्धितः ॥ ३१ ॥ तथैव रामः सौतायाः प्राणस्योऽपि प्रियोऽभवत् । हृदयं त्वेव जानाति प्रौतियोगं परस्परम् ॥ ३२ ॥ इति । क) अये आलाप: कुशलवयो: परस्पर कथनं वटस्थित: तटे लचिताति- कान्तदेशे स्थितः मलचितात् अन्यथासूचक इत्यर्थः । अनयोः संलापन ज्ञायते नै तौ सौतामुतौ यत: सौताया अन शीर्जनमौल्वे सौतादेव्यति प्रियानाश दूति रघुपते रिति वियोग इति च असम्बन्ध सूचकानि पदानि न स्युः । अत: प्रश्न एतयोर्मातापिट गते नेत्यर्थः कृतम् अलम् । सौता पुत्र प्राप्तिरूपदुराशाजनित- सन्तापजनकत्वात् सन्तापितत्वाच दग्धति हृदयविशेषणम् । आकस्मिक: अहे. नेहजन्यः परिल वः चाञ्चल्यं यस्मिन् स तथोक्तः । आक िकस्त पारि- सव इति पाठ पारिलवी नृत्य वच्चाञ्चल्यमयी विकारः । निर्मिन्नः प्रकाशित: इति यावत् हृदयावेग: चित्तक्षीमः । अन्तरयामि दूरीकरोमि । सरखती. निस्वन्दः सरस्वत्याः वाच: निस्यन्दः स्फु र सोकरूपेणाविर्भावः । प्रभस्तिः कौर्तिवर्णनम् । (ख) वत्सः आद्योपान्तः । सन्दर्भो ग्रन्थः । आइत्तः अभ्यस्त.। मृत्युप- स्थितौ स्मृतिपथारुढ़ौ। (३१) सीता जानकी महात्मन: उदारचित्तस्य रामस्य प्रकृत्यै व स्वभावत एव प्रिया प्रीति प्रदा पासीत् । स तु प्रियभावः पत्य नुराग: तया सौतया स्वगुणैः कीयविन यसौजन्यादिभि: गुण सन्तानैरेव वईिस: बद्ध प्रापितः । (३२) तथैव यथा रामस्थ सौता प्रिया तहदेव रामः सौतायाः प्राणेभ्यो- १८ PayPISHAN ·उत्तररामचरितम् । रामः । कष्टमतिदारुणो दयनीपघाता, हा देवि ! एवं किल तदासीत्। अहो निरन्धयविपर्खालविरतबन्यो विप्रलापर्यवसायिनस्तापयन्ति संसारहतान्ताः (ग)। कतावानानन्दो निरतिशविनलबहला, क तेऽन्योन्यं यानाः, क्वचनु गहनाः कौतुकरसाः। मुखे वा दुःखे वा का नु खलु तदैक्यं हृदययो. स्तथाप्येष प्राणः स्फ.रति न तु पापो विरमति ॥ ३३॥ भोः कष्टम्। प्रियागुण सहस्राणामेकोमौलनपेशलः । य एव दुःस्मरः कालस्तमेक हारिता वयम् ॥ ३४ ॥ तदा किञ्चित् किञ्चित् हातपहलहोलिः कतिपयै- ते परसरेण अनुभूताः पिजीवितादपि प्रियः प्रणयवान् अभवत् । हृदयनिक परस्पर परस्परस बार मोतियोगं जानाति । नस अन्यैः निर्वचनीय इति भावः । (ग) एवं किस त दासीत् तदा एवम् एतत्प्रकारः भगवदर्शितप्रकार इति शावत किल एव मासीत् प्राव थी: प्रीतियोग इति शेजः । निरन्वयन अहेतुना आकसि के नेत्यर्थः विपासन अवस्थापरिवर्तन विरसा अव्यधाभूता हर्तिभावी व ते तथोक्ता:। विमलभी प्रिय बस्तुवियोगजनितशी पर्यवसन्त पार- मामन्तीति ते तथोक्ताः। (३३) निरतिशयः सातिग: यी विखशः प्रणयः विभासो वा तेन बहल आन्द्रतर इत्यथैः तावान् तादृश आनन्दः हर्ष; हा कुतः । अन्योन्यं परस्परं प्रति सबा: क कुतः । कचनु कुती वा तथा गहनाः प्रगाढ़ाः औतुकरसा उत्सव व्यापाराः, कौतुकल भिलाष यादुत्सवे नमहर्षयोरिति मेदिनी। मुखे वा दुःखे वा हृदययोः परस्परस्य मानसीस्तत् पूर्ववत् ऐक्यं परस्परसमदुःख. अखिलं वा क्व कुतः। अधुना एतेषां न किमप्यतीत्यर्थः । तथापि तादृशसकल. मुखानामपगमेऽपि एष पाप: दुःखसंविन इत्यर्थः प्राण: जीवनसूचक: निश्वासवायुः एक रति प्रवर्त्तते न तु विरमति न तु विश्राम्यति देहात् अपगच्छतीत्यर्थः । शिमदारिणीनतम । (३४) प्रियाया: गुणसहस्राणाम् पसंख्यगुणानामित्यर्थः एकः अद्वितीयः ब: उन्मौलनपेशल: प्रकाटनावनम्न: प्रकटनमवण: प्रकाशकर इत्यर्थः दुःला सार्नुमशक्यः तमेव कालं वयं मारिताः ।

·षष्ठोऽङ्कः। ! स्तदोषविस्तारि स्तनयुगलमासौन्म गदृशः । वयाने हाकूतव्यतिकरधनो यत्र मदन: प्रगलमव्यापारः स्फ रति हृदि मुग्धश्च वपुषि॥ ३५ ॥ कुशः । अयञ्च मन्दाकिनौचित्रकूट वनविहारे सीतादेवी- सुद्दिश्य रघुपतेः श्लोकः । त्वदर्थमिव विन्यस्तः शिलापट्टोऽयमग्रतः । यस्यायमभितः पुष्य : प्रवृष्ट इव केसरः ॥ ३६ ॥ रामः। [सलज्जितस्त्रहकरुणम्।] अतिनामायं मुग्धः शिशु. जनो विशेषतस्त्वरण्यचरः। हा देवि! स्मरसि वा तस्य प्रदे- यस्य तत्समयविसम्भातिशयप्रसङ्गसाक्षिणः, कष्टं भोः कष्टम् । श्रमायशिशिरोभवत्प्रतमन्दमन्दाकिनी- मरुत्तरलितालकाकुलललाटचन्द्रद्युति । अकुडुसकलङ्कितोज्ज्वल कपोलमुत्प्रेक्ष्यते निराकरण सुन्दरवण पाशसोन्यं मुखम् ॥ ३७॥ (३५) तदा तस्मिन् काले मश: हरिणलोचनाया: प्रियाबा: तत् सन. धुगल काच इयं विञ्चित् किञ्चित् कृतपदं स्ती कशः हताधिष्ठानं प्रकाशितं सदि- अर्थः कति जवैः अल्परित्यर्थः अहोभिर्दिवः ईषदिस्तारि किञ्चित् विस्तारवत् पासीत् । यत्र यस्मिन् काले वयसः बौबनस्य खेहस्य प्रणयस्य आकूत स्य अभिलाषस्य च व्यतिकरण एकत्र संघटनेन घन: प्रगाढ़: मदनः काम: प्रगल्भः प्रौढ़ः व्यापार: यख तादृशः समाधि कारमः सन्नित्य धः हृदि अन्तःकरणे, मुखः लज्जावहात अनभिज्ञेयः असख्यक प्रकाशित इति यावत् तादृशश्च सन् स्फुरति पाविर्भवति । शिखरिणौवतम् । (३६) अयं शिलापट्टः शिलाफलकः त्वदधमिव तव उपवेशनार्थमिवेत्यर्थः अग्रतः पुरतः विन्यस्त: पातितः। यस्य शिलापट्टस्य अभितः सर्वत: पुष्पैः प्रष्ट इव तवागमनात् आनन्द सूचनायें छत पुष्पवृष्टिरिब अयं केशर: वकुलबक्ष: आरत इति शेषः। सेवकवत् पासनादिकं दला दण्डबमानस्तिष्ठतौति भावः । (३७) श्रमायुभिः शमजलैः खेदविन्दुभिरित्ययः शिशिरोभवत् शीतलं प्रसृतेन प्रचलता मन्देन सुदुना मन्दाकिनीमरुता सुरगङ्गावायुना तलि तैः लम्पिवैः पलकै चूर्णकुन्तलैः कलङ्कसदृशैरित्ययः आकुलस्य स्पृष्टस्य संपृक्तस्यैति ·२०८ उत्तररामचरितम्। [स्तम्भित इव स्थित्वा । सकरुणम् । ] अहो नु खलु भोः । चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा निहित इव निर्माय पुरतः प्रवासेऽप्याखासं न खलु न करोति प्रियजनः जगज्जौारण्य भवति हि विकल्पव्युपरमे कुकूलानां राशौ तदनु हृदयं पञ्चत इव ॥ ३८ ॥ नेपथ्य, वशिष्ठो वाल्मीकिर्दशरथमहिष्थोऽथ जनकः सहैवारुन्धत्या शिशुकलहमाकण्यं सभयाः । जराग्रस्तैर्गात्रैरथ खलु विदूराश्रमतया चिरेणागच्छन्ति त्वरितमनसोऽपि श्रमजड़ाः ॥३८॥ रामः। कथं भगवन्तौ अरुन्धतीवशिष्ठी, अम्बा, जनक यावत् ललाटरूपचन्द्रस्व द्युति: कान्तिय सिन् तत् अतएव सर्वथैव चन्द्रोपमः मित्यर्थः। कुडुमन कलङ्गितौ चिड़ितौ तथापि उज्वलो कपोलौ यझिन् तन, निराभरण: भूषणरहितः तथापि सन्दरः यः श्रवण पाश: मुन्दर कर्णयुगलं, सुन्दरा पाशप्रत्ययः । तेन सौम्यं मनोहरं मुख तवैति शेष: उत्प्रेक्ष्यते मया प्रत्यक्षबत दृश्यते । पृथ्वीवृत्तम् । (३८) चिरं दीर्घकालम् अनवरतमित्यर्थः ध्यात्वा ध्यात्वा एकाग्रचित न चिन्तयित्वेत्यर्थः निर्माय कल्पनाबलेन तन्मूति गठित्वा पुरत: अग्रत: पिहितः उपस्थापित इव प्रियजन: प्रणयिनीप्रवासेऽपि आश्वासं सान्त्वनां न करोति इति खलु न सान्त्वनां करोत्ये वेत्यर्थः । विकल्पस्य कल्पनाया व्यु परमे विनिवत्ती सति कल्पनानिवृत्तौ तादृशमूतैरपि युपरमै सतीत्यर्थः जगत् जोशी नीरस शुष्का- शाखापल्लवा कौगभग्नद्रुममरण्य तहद विरागहेतुर्द:खसन्तापकरच भवति हि। तदनु ततः परं हृदयं कुकूलानां तुषानौनां। कुकूलं शक सौर्ण शुध ना तु तुषा- नले इति मेदिनी। राशौ पच्चते दह्यते इव । शिखरिणौहत्तम्। (३६) शिशु कलहं चन्द्र कैतुल वयो: युद्धमा कख्खं श्रुत्वा सभया भौता: अतएव त्वरितमनसाः शीघ्रमागन्तुकामा अपि विदुराश्रमतया रणभूतेषामावसथानों १. टूरवत्ति तयेत्यर्थ: जराग्रस्त: वाईकादति दुई लैटु वहै ।त्य यः गानः शरीरैः उप- लचिताः श्रमजड़ा: अमकातरा: वशिष्ठी वाल्मीकिः अथ जनक: अरुन्धत्या सह दशरथमहिष्यः कौशल्या ५, एकत्वेऽपि गौरवाद ववचनम् । चिरेण भागन्ति । शिखरिणी हत्तम्।

·षष्ठोऽङ्कः। २०६ अत्रैव कथं खलु एते द्रष्टव्याः। (सकरण विलोक्य] अहा! तातजनकास्तु देवादलवायात इति बजे जैव ताड़ितोऽस्ति मन्दसाग्यः। सम्बन्धस्मृहणीयतामसुदितैर्जुटे वशिष्ठादिभि- हटापल्लविवाहसलमहे तत्वानयोः सङ्गतम्। সম্বন্ধীয়ানী ভিখ প্রহণ কামৰ होर्ये किं न खहलक्षाहमथवा रामेण किं दुष्करम् ॥४०॥ नेपथ्यो ।] कष्ट कम् । अनुसावमानसलुपस्थित नियं सहसैव वौच्च रघुनाथसौदृशम् । प्रथमझूढजनकप्रबोधनाद् विधुराः प्रलोहमुपयान्ति मातरः ॥ ४१॥ रामः। हातात हा मातरः। हा जनका! (१०) पन्नास वैवाहिकासन्यास सहनीयतया माध्यतथा प्रबुदितः प्रोतः वशिष्ठादिभिः जुष्ट अधिष्ठित अपत्यविवाहमाललहे अपत्याना अन्याक सौता- दौनां च विवाहपशुभकर्मणि बी महः उत्सवः तस्मिन् तातयोः पिताशशुदयो: दशरथजनकायोरित्यर्थः तत् स्मृतिपयवर्ति सङ्गतं समागम दृष्ट्या अधुना इंश दयदाइके महावैश दाहाविपत्यावे सति पितुः सखायं पिशख' वधुरम् ईदृश पूर्वखोकवर्णितप्रकारं पश्यन् अहं कि सघं सहस्रधा न दौखें न विदर्यो अवामि। अश्वा रामेण सौतापरिहारिया पाषाणहृदयलेत्य यः किं काय दुष्करं कर्तुम शक्यम् । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् । (४१) ईदृश्यम् एवम्यकारम् अनुभावनाविण पूर्वलचिता कारचधादिना ससुपस्थिता अतिमागता वृता अभिन्नालेति यावत् शौः हर्ष यस संवाद सीताशोकलिन शौर्ण कायलात् अयं राम इति कष्टन अभिज्ञेयमित्यर्य: रघुनाथ रान सहसैव बौक्ष्य विलोक्य प्रथम प्रसूढस्य भयंका ति ज्ञातुमश कख पशात अनुभावादिना ज्ञातवत इत्यर्थः जन कास्य प्रबोधनात् अयं रान इति विज्ञानात मातरः कौशल्यारुन्धत्यादयः विधुरा: रामसावस्थादर्शनात शोकाभिभूताः सत्यः नमोहं मूछी म उपधान्ति उपगच्छन्ति । नञ्जुभाषिणी इत्तम् ।

·उत्तररामचरितम्। जनकानां रघूणाञ्च यत् कृत्स्न गोत्रमङ्गलम् । तसिाबकरणे पापे वृथा व: करुणा मयि ॥ ४२ ॥ यावत् सम्भावयामि। [इति उत्तिष्ठति।] कुशलवी। इत इतस्तातः । सकरुणं परिक्रम्य निकान्ता: सवें। इति कुमारप्रत्यभिज्ञानी नाम षष्ठोऽ: सप्तमोऽङ्कः। ococcoom ततः प्रविशति खममा । mergerime लक्ष्मणः। भो भो भगवता खलु वाल्मीकिना सव्र क्षत्रपौरजानपदाः प्रजाः सहास्माभिराइय कत्न एव सदेवा- सुरतिय गुरगनायकनिकायो जङ्गमः खावरश्च भूतग्रामः खप्रभावेण सन्निधापित: आदिष्टवाहमायण वा लक्षाण ! भगवता वाल्मीकिना समातिमसरोभिः प्रयुज्यमानां द्रष्टु सुपनिमन्त्रिता: स्मः, तगङ्गातौरमातोद्यस्थानमुपगम्य क्रियता समाजसनिवेश इति । तन मामयस्य भूतग्रामस्थ समुचितस्थानेषु समुपवेशनं मया ( क)। अयन्तु, - (४२) ननकानां रणाञ्च यत् कात्न समग गोवमङ्गलं. गोवस्य मङ्गल- भतं सर्वकल्याण निदानभूतमित्यर्थः सीतारूपं तमिन् उमय कुल कल्याणभूते पवित्र दूत्यर्थः सौताधने अवारुणे नास्ति करुणा दया यस्य तस्मिन् तथीको परिणाममचि. न्यैव अकारणं सौतायामति नृशंसदण्डविधायिनि पापे पापात्म के मयि बी युमाक करुणा दया वृधा निष्फला दयाया मङ्गल कारणे प्रवर्तनात् मत् पापस्य प्रायशिक्षा- भावात् पुनर्मङ्गल स्थाशक्य सम्भावनत्वाचसा निष्फलेति नाहं दयाह इति भावः । (क) देवानां अमुराणां तिरश्चां पशुपक्षिणाम् उरगाणां सर्माणाञ्च नायक निकाय: अधिराजसमूहः तेन सह वर्तमानः । पातीदास्थान बीपादवाद्य स्थानं रङ्गभूमिभिव्यर्थः ।

·सप्तमोऽङ्कः। राज्याश्रमनिवासेऽपि प्राप्त कष्टमुनिव्रतः । वाल्मौकिगौरवादाऱ्या इत एवाभिवर्तते ॥१॥ ततः प्रविशति रामः । रामः। वत्स लक्ष्मण ! अपि खिता रङ्गप्रेक्षकाः । अथ किम् । रामः । इमो पुनर्वसौ कुशल वो चन्द्र केतुसदृशीं स्थान- प्रतिपत्तिं लम्भवितव्यो (ख)। लक्ष्म। प्रभुस्नेहप्रत्ययात्तथैव कृतम्। इदन्तु आस्ती राजासनमुपविशतु आर्यः । राम उपविशति । सर्वे वोपविशन्ति। रामः। प्रस्तूयतां भोः। [प्रविश्य सूत्रधारः । ] भो भो भगवान् भूतार्थवादी प्राचेतसः सजङ्गमस्थावरं जगदाज्ञापयति, यदिदममाभि- रायेण चक्षुषा समुद्दोच्य पावनकरुणातरमं किञ्चिदुष- निबद्धं, तत्र कार्यगौरवादवधातव्यमिति ( ग )। (१) राज्येति । राज्यामनिवासेऽपि राज्य रूपः धाश्रमः एव निवासी यस्य तस्मिन् तथोक्तेऽपि प्राप्त स्वीकृतं कष्ट दुःख कर मुभिद्रतं ब्रह्मा चयं येन सः, तादृश आर्यों रामः वाल्मीको यत् गौरवं बहुमान बुद्धिस्तस्माद्धेती: इन एव अभि- वर्तते आगच्छति । (ख) स्थान प्रतिपत्ति स्थानदानेन प्रतिपत्तिं गौरवम् । (ग) प्रविश्य सूत्रधार इत्यादिना गर्भाइमारभते । गाडी घधा साहित्य- दपणे, अशोदरप्रविष्टो यो रङ्गहारा मुखादिमान् । अहोऽपरः स गर्भाव: सौजः फलवानपि इति । भूयार्थवादी, भूतं सत्यम् अर्थमभिधेयम् इति वृत्त- रूपं वदति यः सः, सत्येतिहास वनेत्यर्थः । सजङ्गमच्यावरं सचराचरम् । पार्वेश्य, ऋषिसम्बन्धिना ध्यानरूपेणत्य धेः । किञ्चित् रूपक भिति षः। झाय्य गौरवाए रुपकाभिनये यत् गौरवं समादरस्त मात् ! HER ·२१२ उत्तररामचरितम् । रामः। एतदुक्तं भवति। साक्षात्कृतधर्माण ऋषयः, तेषाममूलसाराणि भगवतां परोरजांसि प्रज्ञानानि न कचिलु व्याहन्यन्त इत्यनभिशनीयानीति (घ)। [ नेपथ्ये।] हा अज्जउत्त! हा कुमार लक्खण ! एत्रा- इणों मन्दमाइणी असरणं अरसे आसणप्रसबबेअणं हदासं साबदामं अहिलसन्ति, साहं दाणिं मन्दभाइणी भाइर. होए अत्ताणं णिक्खिबेमि (१)। लक्ष्म। [आत्मगतम् । ] कष्टवतान्यदेव किमपि सूत्र । विश्वम्भरामजा देवी राज्ञा त्यता महावने । प्राप्तप्रसवमात्मानं गङ्गादेव्यां विमुञ्चति ॥ २ ॥ इति सूत्रधारी निष्क्षान्तः । बामः। देवि! क्षणमपेक्षत। लक्ष्म। आये ! नाटकमिदं नाटकमिदम् । रामः। हा देवि! दण्डकारण्यवासपियसजिएम रामाई वदुर्विपाकः। लक्ष्य। प्राय ! दृश्यतां तावत् प्रायः - (१) हा आयपुत्र ! हा कुमार खाय! एकाकिनी मन्दभागिनी अश- रणामरखे आसन्न प्रसववेदनां हताशा ऋामदा मानभिलमन्ति, साहमिदानों मन्दागिनी भागीरथ्यामात्मानं निक्षिपामि। (घ) अमृतसाराणि अमृतवत् सार उत्कर्षः येषां तानि ब्याहन्यन्त प्रति- इतानि न भवन्ति सारव तेषां ज्ञानविषयाणि भवन्तीत्यर्घः अनभिशकुनीयानि न सन्देहविषयाणि । परीरजांति रजोगुणेन असंस्पृष्टानि सलगुणप्रधाना- नीत्यर्थः । (२) विश्वति। विश्वं विभत्ति या सा विश्वम्भरा पृथिवी तस्या श्रामजा कन्या देवी सीता राज्ञा रामण महावने त्यता सती प्राप्तप्रसवं समुपस्थित प्रसव कालम् आत्मानं शरीरम्, आत्मा देहे वृतौ जीवे खभावे परमात्मनीति विश्वः । गङ्गादेव्यां भागीरथीप्रवाहे इत्यर्थः विमुञ्चतिनिधिपति ।

·মমী। । । ! ! रामः। एष सज्जोऽस्मि वजमयः । ततः प्रविशत्युत्सङ्गितकै कदार काभ्यां पृथ्वीगङ्गाभ्यामवलम्बिता सीता। रामः। वत्स लक्ष्मण ! असंविज्ञातमनिबन्धनं तम इव प्रविशामि, धारय माम् । गङ्गा । समाश्वसिहि कल्याणि दिध्या वैदेहि ! वईसे। अन्तर्जलं प्रसूतासि रघुवंशधरौ सुतौ ॥ ३ ॥ सौता। [समाश्वस्य । ] दिट्ठिा दारए पसूदम्हि, हा अज्ज उत्त (२)। [इति मूर्च्छति । लक्ष्म । [ पादयोन्पित्य । ] आर्य ! आर्य ! दिध्या वा- महे,कल्याणप्ररोहो रघुवंशः। [विलोक्य । ] हा हा कथ क्षुभितवाष्योत्यौड़निर्भरः प्रमुग्ध एव आर्यः। [इति वीजयति । पृथ्वी। वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सौता। [आश्वस्य । ] भवदि ! का तुम इअं अ (३)। पृथ्वौ। इयन्त श्वशुरकुलदेवता भागीरथौ। सोता। भअवदि ! णमो दे णमो दे ( 8 ) भागौ। चारित्रोपचितां कल्याणसम्पदमनुगच्छ । लक्ष्म । अनुग्रहीताः स्मः । भागौ। इयन्तु जननौ ते वसुन्धरा । सौता। हा अम्ब ! ईदिसी अहं तुए दिट्ठा ()। । । । (२) दिष्ट्या दार कौ प्रसूतास्मि, आर्यपुत्र ! (३) भगवति ! का त्वमियञ्च । (४) भगवति ! नमस्त नमस्ते । (५) हा अम्ब! ईदृशौं अहं त्वया दृष्टा। ईदृशौ चिरदु:खभागिनी व्यर्थः । । ! (३) समेति । हे कल्याणि ! वैदेहि ! सौते ! समाश्वसिहि आश्वस्ता भव त्व दिव्या भाग्येन वईसे सौभाग्यवती असौत्यर्थः । कुत इत्याइ अन्तरिति । जल- स्यान्तः अन्तर्जलं नलमध्ये रघुवंशधरौ रघुकुल प्रदीपौ सुतौ पुत्रौ प्रसूता असि ।

·२१४ उत्तररामचरितम्। ! ! । पृथ्वी। एहि वत्से ! एहि पुनि! [इति सौतामालिङ्गा मूर्च्छति।] लक्ष्म। सहर्षम्।] दिध्या पृथ्वीगङ्गाभ्यामभ्युपन्ना आउ। रामः। [अवलोक्य । ] करुणतरं खलु एतहर्त्तते, विश्व- भरापि नाम व्यथत इति जितमपत्य हेन, यहा सर्व- साधारणो ह्येष मोहग्रन्थिरन्तश्चरश्चेतनावतामनुपल्लव: संसार तन्तुः (ङ)। भागौ। वत्से वैटेहि ! देवि भूतधानि ! समाश्वसिहि । पृथिवी। देवि ! सीतां प्रसूय कथमाश्वसिमि । एकश्चिरं राक्षसमध्यवास: साङ्गो, हितोयश्च सुदुःश्रवोऽस्याः । भागी। को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तो- गणि दैवस्य पिधातुसौष्टे ॥ ४ ॥ पृथिवी। भागौरथि ! सदृशमुक्तम् । युतामेतहा(च)राम- भद्रस्य। । ! (3) विश्वम्भरापि विश्व सर्व विभर्ति धारयतीत्य खिलले शसहनक्षमा सर्व. सहा पृथिवी सापि व्यथते यदा लशमनुभवति तदा अपत्य खेहेन सन्तानवात्सल्यन जितं सोत्कर्षेण स्थितम्। मोह: संजनित नाद्य न्यि बन्धनं यस्य सः । चेतनावतां सर्वप्राणिनाम् अन्तश्वरीऽन्तः करणवत्तौ । अनुपल्लव: अनुच्छेद्यः ( ४ ) अस्या: सौतायाः दीर्घकालं राक्षसमध्यवास एकः, अङ्गेन तदपवाद- स्याङ्गभूतेन विविधापवादेन सह वर्तमानः स्वामितपरित्यागः द्वितीय उभय एवेत्यर्थः सुदुःश्रवः श्रीतुमपि अशक्यः किमु सहनमा श्वासनं वैति भावः । को नाम जन्तुः को जन: नान सम्भावनायां, न ताशस्य ननस्य सम्भव इत्यर्थः । पाकाभिमुखस्य कार्यरूपेण परिणामतः देवस्य कारणय हाराणि तत्साधनरूपभवितव्यहाराशि पिघातुम् अपिधातुम् आच्छादनेन निरोडुं तत्परि. शमनबाधा जनवितुमित्यर्थः ईष्ट शक्नोति । न कोऽप्यवश्यम्भावि कारण फलं निवर्तयितुं प्रभवति अती ननुष्यासाध्ये दुर्निमित्त किं तथा शोक इति भावः । इन्द्रवजाहत्तम्।

·सप्तमोऽङ्कः। २१५ - न प्रमाणीकतः पाणिर्बाल्ये बालेन पौडितः। नाहं न जनको नाग्निर्नानुत्तिन सन्ततिः ॥ ५ ॥ सौता। अज्जउत्तं सुमराबिदमि (६)। पृथिवौ। आः कस्तवार्यपुत्रः ? सौता। [सलज्जास्त्रम् । ] जहा वा अम्बा भणादि (७)। रासः । अम्बनि! ईदृशोऽस्मि भागौ। भगवति वसुन्धर ! शरीरमसि संसाबस्य, तत् किमसंविदानेव जामाने कुप्यसि। * घोरं लोके विततमयशो, या च वह्नौ विशुद्धि- लगाहीप कथमिव जनस्तामिह अहधातु । - (६) आर्यपुर्व सारितामिछ। (२) यथा वा अन्दा अति । (घ) युतमेवहा वा पक्षान्तरमपि द्रष्टव्यम् । एतत् किं युलामासीत् अपितु सर्वथैवैतदनुचितमासौदित्ययः । (५) बाल्ये शैशवे बाल कैन रामेण पौड़ितः विवाहसंस्कार अग्निसाक्षात्कार यथाविधि तत्तद्दिव्यपूर्वकं टहीत इत्यर्थः बाल्यादपि निर्दोषत्वेन परिचित पाणि: करः न प्रमाणीकृतः न अवैक्षित: विचारणीयतया न गणितः । सर्वदोषदर्शित्वात् माटत्वाच अहमपि भवेक्षणीयो जिज्ञास्य भासमिति भावः । न जनक: पिनत्वात् सोऽपि अवेक्षणीय आसीत् सोऽपि न अवेचितः। नापि अग्निः सौताया निर्दोषत्वं सूचयति इत्यर्थः । अग्निशुद्धावपि त्यागे अग्निवचन- मप्रमाणीकृतमिति भावः । अनुत्तिः सौतायाः वगतजीवितायास्तथाविधा बनवासला शखौकारपूर्वकसेवा अपि न भवेचिता न च सन्ततिः गर्भस्थ पुत्त्वरूपा- ऽपि न भवेक्षिता इयं मरिष्यति न वा इति न विचारितम् । * देहानां पार्थिवत्वात् शरीरभूता, उत्पत्तिकारणमित्यार्थः । असं विदानेव रामकतसौतापरित्यागकारणमविजानतीय । नामावे रामाय, जामात्र इत्यन, यस दित्सासूया क्रोधेत्यादिना चतुर्थों । (६) लोके नगति धोरमतिदुर्विषहम् अयश: रचीग्रहस्थितिमूलं वितलं खर्वती व्याप्तम्। ननु कथमग्निपरीचिताया अयश इत्यत भाइ बति । लका- ·। ! यावत् इवाकूणाम् इक्ष्वाकुवंशीयानां कुलधनं धानुक्रामकः परमी धर्मः उत्तररामचरितम् । इक्ष्वाकूणां कुलधनमिदं यत् समाराधनीयः कृत्स्नो लोकस्त दतिगहनं किं स बत्म: करोतु ॥ ६ ॥ लक्ष्म। अव्याहतान्त:प्रकाशा हि देवता भूतेषु विशे. घेण गङ्गा, तदयमञ्जलिस्त (च)। रामः। अब ! अनुवृत्तस्त्वया भगीरथग्टहे प्रसादः (क)। पृथ्वी। देवि ! नित्यं प्रसन्नास्मि वः किन्वापातदुःसह स्नेहावेगनैवं ब्रवीमि न पुनर्न जानामि सौतास्नेहं राम- अद्रस्य (ज)। दह्यमानेन मनसा दैवाहसां विहाय सः। लोकोत्तरेण सत्वेन प्रजापुण्यैश्च जीवति ॥ ७ ॥ ही याच वही अशी विशुद्धिः सौतायाः शुद्धिपरीक्षा ताम् इह. अयोध्यायां जनः कथमिव श्रद्दधातु प्रत्ये तु । ननु किं तस्य श्रद्धया अश्रद्धया वा अन्नधानां पुनः अपवाद नासुपचा दण्डो वा रामस्वायत्त आसीदिति कच न स हपायो- इवलावत इत्यत आह यदिति यत् हात् सो लोक: प्रजा: समाराधनीयः रञ्जनौ यः तदिदम् अति गहनम् अन्येषां बुद्धिभिः दुष्प वैश्यम् अन्र्दुबोयामांत वेत्यर्थः स वत्सः सौतापरित्याग विना उपायान्तरविरहितः पापाचभूत अस्माकं पुवतुल्यो राम: किं करोतु कमुपायमवलम्बतु । मन्दाक्रान्तानलम। (च) अव्याहत: न विरुद्धः अन्त: अन्त.करणस्य प्रकामो अन्तमध्ये दयादि- विविधान्तःकरण इत्तेः स्फुरणम् इत्यर्थः याभ्यस्ता: हि। देवानां समूहा इति देवताः । भूतेषु प्राणिषु । भूतानामन्तःकरण इत्त यस्तासां यथेच्छ हग्या इति भावः । (छ) अनुत्तः अविच्छेदनाभ्यस्तस्य प्रसादस्य अनुसरणं कृतः । न एष न तना- ऽनुग्रह इति भावः । (न) वः युग्मत्प्रसादपावायां भगीरधवेश्यानाम् । (७) दैवात् दुर्दैववशात् वन्सां सीतां विज्ञाय परित्यज्य दह्यनानेन विरह शोकसन्तप्तं न मनसा पलाँचत इत्यर्थः स रामः लोकोत्तरण अलौकिकेन सत्वेन धैव्येच प्रजानां पुखैश्च इष्ट साधनभूत: रामप्रवत्ति त धर्मेश जीवति प्रायान् धार- यांत, अन्यथा तादृमशीन न नौवेदिति भावः ।

·सशमोऽङ्कः । २१७ । । ! रामः। सकरुणा हि गुरवो गर्भरूपेषु (झ)। सौता। [रुदतौ सताञ्जलिः।] णेटु मं अत्तणी अङ्गन्सु विल अम्बा (८)। रामः । किमन्यद् ब्रवीतु । भागी । भान्तम् ! अविलीना वत्सरसहस्राणि भूयाः। पृथ्वी । बसे! अपि रक्षणीयौ ते पुत्रको (ज)। सौता। अणाधाम्हि (2)। * बामः। हृदय! वजमयमसि (ट)। भागौ। कथं त्वं सनाथाघ्यनाथा। सीता। कौदिसं मम अभब्बाए सणाधत्तणं (१०) (ठ)। देव्यो। जगन्मङ्गलमात्मानं कथ त्वसवमन्यसे । आवयोरपि यत्सङ्गात् पवित्रत्वं प्रकृप्यते ॥ ८॥ । । (८) नयतु मामात्मनोऽङ्गेषु विलयनम्बा । (2)अनाधाथि। (१०) कीदृशं ममामव्यायाः सनाथल्वम् । (भा) गर्भरूपेषु अपत्येषु । (ज) पुत्रको इमो परमादरपात्रभूतौ सद्य:प्र मूतौ तनयौ रक्षणीयौ परि- थालनीयौ अनयोः रक्षणानुरोधेनापि त्वया जीवितव्यमिति भावः । अपि पनु- नथसम्भावनाया। * पनाधामि। नास्ति नाथ: मा ग्रासाचादनादिना मम सन्तानयोः पालयिता यस्याः सा अहं क एतौ परिरचयिष्यन्तीत्यर्थः । अणापति, किं एदेहि इत्येव पाठः श्रेयान् । तत्याठे अहम् अनाथा, मम एतान्यां पुचाभ्यां किं याभ्यां भत्तः सन्तोषो न स्यात् तामाभ्यां गलग्रहभूतान्यां दुःख कराभ्यां पुत्वान्यां किं प्रयोजनमिति भावः । (ट) एतत् सीतावचनं शुत्वापि न विदीर्यसे इति भावः । (3) श्रमच्याया: अमङ्गलास्यदाया: भन्दभागिन्या इत्यर्थः । (क) नगती मङ्गलं कल्याचनिदानम् पात्मानं कथमक मन्यसे तिरस्करोषि । १९ ·उत्तररामचरितन् । लक्ष्म। आर्य ! श्रुतम्। रामः । शृणोतु लोकः। नेपथ्यो कल कालः । रामः। अद्भुततरं किमपि । सौता। किंत्ति अन्तरिक्खं पज्जलदि (११)। देव्यो। ज्ञातम्। कृशाश्वः कौशिको राम इति येषां गुरुक्रमः। आविर्भवन्ति तान्ये व शस्त्राणि सह जृम्भकैः ॥ ॥ निपथ्ये ।] देवि सौते ! नमस्तेऽस्तु गतिर्नः पुत्रको हिते। आलेख्यदर्शने देवो यदाह रघुनन्दनः ॥ १० ॥ सौता। दिट्टिा अस्थदेअदाओ परिप्फुरन्ति ( १२) लक्ष्म। उक्तमासौदार्येण सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुप- खास्यन्तीति। । पव्याकुलं (११) किमित्यन्तरी प्रज्ववति । पज्जाउलमिति पाई। कल कलपूर्णम् । (१२) दिध्या अस्त्रदेवताः परिल्स रन्ति । यस तव सङ्गगत सम्पत्ति भावयोरनि पवित्र वेन प्रसिद्धयोरपि पवित्रत्व प्राप्यते परिवईये। (e) कशावः, कौशिकः कुशिकनन्दनो विशामित्रः रामः इति एवंरूप: वेषां शस्त्राणां गुरुक्रमः उपदेशक पौर्वापधम् । अर्थात् आदी कशाश्वः तती विश्वामिवः ततो रामः येषां शस्त्राणां प्रदातारः तानि एव शस्त्राणि जम्भकैः प्रयोगसंहारमन्त्र : सह श्राविर्भवन्ति प्रकाशन्ते । (१०) हे देवि सौते! ते तुभ्यं ननः नमस्कारः अस्तु । ते तव पुत्र को नः प्रमाकं गतिराश्रयः प्रभुभूतौ इत्यर्थः । कथमेत दिया । पालख्यदर्शने वीथिकायां चित्रदर्शनकाले देव: रघुनन्दनः यत् एतदभिप्रायकम् माह तस्मादित्यर्थः सर्वथेदानौं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्वन्तौति बाक्यानुसारौव वयं खत् प्रत्वं भजाम इति भावः।

·सप्तमोऽङ्कः। २१८ देव्यो। नमो वः परमास्त्रेभ्यो धन्या: स्मो वः परिग्रहात्। अनुध्यातैरुपेतव्यं वत्सयोभंद्रमस्तु वः ॥ ११ ॥ रामः। क्षुभिताः कामपि दशां कुर्वन्ति मम साम्प्रतम् । विस्मयानन्दसन्दर्भजर्जराः करुणोर्मयः ॥ १२ ॥ देव्यो। मन्यख वल्से ! रामभद्रतुल्यौ इदानीन्ते पुत्त्रको ! संवृत्तौ। । सौता। भअवदीओ! को एदाणं क्वत्तिोचिदं कम्म करिस्मादित्ति (१३)। रामः । एषां वशिष्ठगुप्तानां रघूणां वैशवहिनौ। कष्ट सौतापि सुतयो: संस्कारं न विन्दति ॥ १३ ॥ देव्यो। पुत्ति ! किं तबानया चिन्तया, एतौ हि वत्सौ स्तन्यत्यागात्यारेण भगवतो वाल्मो केरययिष्यावः, स एवैतयोः অন্তত আত্মিনি। यथा वशिष्ठाङ्गिरसावधौ प्राचेतसस्तथा । (१३) भगवल्यौ ? क एतयोः पवियोचितं कर्म करिष्यतीति । (११) परमास्त्रेभ्यः अहिंसवात् विजयप्रदत्वाच- प्रधानभूतेभ्यः अस्त्ररूपेभ्यः छः युमभ्यं नमः, वयं वो युग्माकं परिग्रहात स्वीकरणात् धन्याः स्मः साध्या भवामः। बसयोः सद्योजातयो: कुशलवयोरजुध्याः ध्यानैः उपेत व्यं युषाभि- रागन्तव्यम् । वो युष्माकं भद्रं कुशलमस्तु । (१२) विस्मयः आनन्दच सयोः सन्दर्भ: ग्रन्धन निश्रणमित्यर्थः तेन जर्जरा: अङ्गराः करकोर्नयः शोकतरङ्गाः क्षुभिताः भङ्गस्य प्राक् चलाः सन्तः सम्प्रति मम कामपि अनिर्वचनीयां नाहं यां वाक्येन प्रकाशयितु शक्रोमौत्यर्थः तो दशाम अवस्थां कुवन्ति । (१३ ) कष्टं वशिष्ठ गुधानां वशिष्ठरचितानाम् एषां रां रघुवंशीयानां वंशवहिनी कुलवधूः सीतापि मुतयोः संस्कार संस्काराणां कारं न विन्दति न जानाति । (१४ ) वशिष्ठश्व, भानिरसः शतानन्दश्च तौ ऋषी ऋक सूबप्रणेवारी यथा ·उत्तररामचरितम्। रघूणां जनकानाञ्च वंशयोरुभयोरुभयोर्गुरुः ॥ १४ ॥ रामः । सुविचिन्तितं भगवतीभ्याम् । लक्ष्म। आर्य ! सत्यं विज्ञापयामि तैस्तैरुपायैवलो कुशलवी उत्प्रेक्षे (ड)। एतौ हि जन्मसिद्धास्त्री जाती प्राचेतसान्मुनेः । वौरी सम्प्राप्तसंस्कारी वयसा हादशाब्दिकौ ॥ १५ ॥ रामः। वत्स इति परिप्लवमानहृदयः सन् मुग्धोऽस्मि (ढ)। पृथ्वी। एहि वत्से ! पवित्रीकुरु रसातलम् । रामः । हा प्रिये ! लोकान्तरससि गता। सीता। णेदु मं अत्तणो अङ्ग विलयं अम्बा, ण सक्कह्नि ईदिसं जीअलोअपरिबत्तं अणुभविदुम् (१४)। रामः । किसुत्तरं स्यात् । पृथ्वी। त्याग स्तन्यस्य यावन्मन्नियोगतः पुत्रकयोरपेक्षत, परेण ते यथा रोचिष्यते ( ण)। (१४) नयतु मामात्मनोऽङ्गेषु विलयमम्बा, न शक्कासि ईदृशं नौवलोक- परिवर्तमनुभवितुम् । परिवर्त्तम् अवस्थान्तरम् । । तथा तहत् प्राचेतसो वाल्यौ किरपि रघूणां रघुवंशी यानां जनकानां जनक वंशीया नाच वंशयोः कुल यो: गुरुः संस्खा। (ड) सै: सादृशैः उपायैः लक्षणः त्वदधिगत शास्त्र प्राप्तादिभिः वाबौके. रधिगतविनवाचारसुसंस्कृतार्षज्ञानादिभिश्त्यर्थ: उपलचितौ १५) जन्मत एव सिद्धानि अधिकतानि अस्वाचि ययोः तौ तथोक्ती, वयसा हादश हाधिकैः दशभिः पूर्ण: अब्दः वयःसंख्य कवत्सरस्त' प्राप्तौ हादशा- ब्दिकौ एतौ वीरौ प्राचेतसात् वास्योर्मुनेहि सम्प्राप्त संस्कारौ लश्वसंस्कारौ। अत: सीतापुवावे वैतावित्य नुमन्ये इत्यर्थः । (द) इति प्रमाद्धेती: परिमवमानं सन्देहसागरतरङ्गोपरि दोलायमान- मिव पतिशयेनाकुलमित्यर्थः इदयं यस्य तथोक्तः सन् मुग्धोऽसि। मत्पुत्रा- वेतौ न वेति संशयारुदचित्त इति यावत् ।

·सप्तमोऽङ्कः। ! भागौ। एवं नाम। तती निष्कान्ता गङ्गापृथ्वीसौताः । रामः । कथं विलय एव वैदेह्याः सम्पन्न:, हा देवि दण्डकारण्यवासप्रियसखि! हा चारित्रदेवते! लोकान्तरं पर्यावसितासि (त)। [इति मुह्यति।] लक्ष्म। भगवन् वाल्मौके ! परित्नायख, एष ते काव्यार्थः (थ)। [नेपथ्ये ।] अपनीयतामातोद्यक, भो भोः सजङ्गमस्थावरा: प्राणभृतो मामाः । पश्यत, महर्षिणा भगवता वालो- किना अनुजातं पवित्रमाश्चर्यम् (द)। लक्ष्म। विलोक्य । मन्यादिव तुभ्यति गाङ्गमम्भो व्याप्तञ्च देवर्षिभिरन्तरीक्षम् । आश्चर्यमाया सह देवताभ्यां गङ्गामहौभ्यां सलिलादुदेति ॥ १६ ॥ [पुनर्नेपर्थे ।] अरुन्धति ! जगहन्ये ! गङ्गापृथ्वी भजख नौ । ! Hindustritishiked (ण) स्तन्यस्य स्तनदुग्धस्य तत्पानवेत्यर्थः त्यागस्त यावत् त्यागपय्य न्तमित्यर्थः । यावत् योग द्वितीया ते तुभ्यं ते इत्यत्र या दित्सासूया रुचीत्यादिना चतुर्थी । (त) पर्यवसितासि प्रस्थितासि । (घ) रामस्यैतादृशावस्थोत्पादनं जनानां दुःखजननञ्च ते काव्यप्रयोजनम् । (द) पातीद्य कं वाद्यादि अभिनयादिक्रियासाधनम् । अपनीयताम् अप- सार्थतां रङ्गच्यापाराद विरम्यतामित्यर्थः । অনুমান অন্যথা হালাল पवित्र दोषरहितं शुद्धिकारकम् आश्शय्ये परतः प्रकाशमानमा तं वृत्तान्तम् । (१६) माझं गङ्गासम्बन्धि अम्भः नलं मन्यादिव पर्वतादिना विलोड़नादिव क्षुभ्यति इतस्ततः उद्देल्लति । अन्तरौक्षं गगनञ्च देवर्षिभिर्व्याप्तम् । तद्दर्श- नार्थ सर्वे देवास्तव भागता इत्यर्थः। आशय्य देवताभ्यां गङ्गामहीभ्यां सह पा- सौता सलिसात् गङ्गासलिलात् उदेति उद्गकति । इन्द्रवज्रावृत्तम् । (१७) हे जगतां वन्द्य ! पूज्ये ! अरुन्धति ! नौ आवां गङ्गा च पृथ्वी च ते ·२२२ उत्तररामचरितम्। । अर्पितेयं तवाभ्यासे सौता पुषव्रता बधः ॥ १७ ॥ लक्ष्म। दिध्या आश्चर्यमाश्चर्यम् । आर्य! पश्य पश्य कष्टमद्यापि नोच्छसिति आर्यः । तंतः प्रविशति अरुन्धती सीता च। श्ररु। त्वरख वत्से वैदेहि ! मुञ्च शालौनशीलताम् । एहि जीवय मे वत्स प्रियस्पर्शन पाणिना ॥१८॥ सौता। [ससम्भ्रमं स्पृशन्तौ ।] समस्मसिटु अज्जउत्तो(१५)। रामः । [ समाश्वस्य सानन्दम्। ] भोः किमेतत् । [दृष्ट्या सहर्षाद्ध तम् । ] कथं देवौ। [ सलज्जस्मितम् । ] अम्बा अरु न्धती सर्वे च प्रहृष्यन्त ऋष्यशृङ्गशान्तासमेता गुरवः । अरु। वत्ल ! एषा भगीरथ ग्रहदेवता सुप्रसन्ना गङ्गा। [ नेपथ्ये। ] जगत्पते रामभद्र ! स्मथ्यतामालेख्यदर्शने मां प्रत्यात्मनो वचनम्। यथा, सा त्वमव धर्मतः स्नुषायामरु- न्धतीव सौतायां शिवानुध्यानपरा भवेति, तनानृणास्मि जाता। अरु । इयन्ते खचूर्भगवती वसुन्धरा । [ नेपथ्ये । ] उत्तञ्च पूर्वमायुमता वत्सात्यागे, यथा भग- वति वसुन्धर ! श्लाघ्यां दुहितरमवेक्षख जानकीमिति, तद- धुना कृतवचनास्मि प्रभोवत्सस्येति (ध)। । (१५) समाश्वसितु प्राय पुत्रः । गङ्गापृथ्वधौ भजख विशेषेण जानीहि। इयं पुण्यवता वधूः सौता अभ्यासे समीपे अर्पिता। (१८) हे वत्से वैदेहि सौते ! वरख त्वरां कुरु, शाखौनशीखतां लजा मुञ्च त्यज, एहि भागच्छ, प्रियस्पशन पाणिना करण में वसं रामं नौवय सचैतन्य कुरु । (ध ) वत्सत्यागे सीतापरित्यागकाले। कसं प्रतिपालितं वचनं बदगुरोध. रूपं यथा मा थोता। पवित्वात् नामावबाच्च प्रभोवत्सस्य चेवि पदव्यम् ।

·सप्तमोऽङ्कः । २२३ रामः। कथं कृतमहापराधो भगवतीभ्यामनुकम्पितः, प्रणमामि वः। अरु । भो भोः पौरजानपदाः ! भगवतीभ्यां जाह्नवीवसु. धराभ्यामेवं प्रशस्यमाना ममारन्धत्याः समर्पिता, पूर्वञ्च भग- वता वैश्वानरेण निर्णीतपुण्यचारित्ना, सब्रह्मकैश्च देवैः संस्तुता सावित्रकुलबर्देवयजनसम्भवा सौतादेवी परिग्टह्यतामिति कथं भवन्तो मन्यन्ते (न)। लक्ष्म । एवमाययारन्धत्या निमिताः प्रजा: कृत्व भूतग्राम आर्या नमस्करोति, लोकपालाश्च सप्तर्षयश्च पुष्पवृष्टि- भिरुपतिष्ठन्ते (प)। अरु। जगत्पते रामचन्द्र! नियोजय यथाधर्म प्रियां त्वं धर्मचारिणीम् । हिरण्मय्याः प्रतिकृतेः पुण्यप्रकृतिमध्वरे ॥ १८ ॥ सौता। [खगतम्। ] जाणादि अजउत्तो सीदादुक्ख पमजि९ (१६)। । (न) दैश्वानरेण अग्निना। निीतं पुण्यं चरित्रमेव चारिवं यस्याः सा । संस्तुता प्रशंसिता। कथं भवन्ती मन्यन्ले किं भवतां मतं भवति । (प) भूतग्राम: प्राणिवर्ग: लोकपालाः इन्द्रादयः ते च "इन्द्री बहिः पिढ- पतिः नै तो वरुणो मरुत् । कुवेर ईशः पत्यः पूर्वादीनां दिशां क्रमादित्य- मरः। सप्तर्षयः मरीच्यादयः। ते च "मरीचिरविः पुलहः पुलस्त्यः क्रतु- रङ्गिराः । वशिष्ठश्च तथा सप्त ऋषयः परिकीर्तिता इति । उपतिष्ठन्ते सम्भाव- यन्ति । . उपपूर्वस्थाधातीरूपासनायें आत्मनेपदं भवति । ( १८) त्वं हिरण्मय्या: हिरण्यनिर्मिताया: प्रतिकवेः प्रतिमूत्तः पुण्या न शिल्पादेः परिहीनमन्त्रविज्ञानादिगठिता अनुकतिरपितु तस्या आदर्शभूता (भासल) प्रकृति: खभावसम्पन्ना भूति: तां धर्मचारिणी सहधर्मियौं यथाधम धर्मानुसारेण अध्वरे यज्ञे उपस्थिते अश्वमेधे इत्यर्थः निवीजय प्रतिष्ठापय । तया सह अवमेध सम्पादयेत्यर्थः ।

·उत्तररामचरितम्। ! यथा भगवती आदिशति। लक्ष्म। कृतार्थोऽस्मि। सौता। जीविदम्हि (१७) लक्ष्म। आर्य ! एष निर्लज्जो लक्ष्मणः प्रणमति (फ)। सौता। वच्छ ! ईदिसोवि चिरं जीव (१८)। अरु। भगवन् वाल्मौके ! उपनौयेतामिमौ सौतागर्भ सम्भूतौ रामभद्रस्य पुत्रको कुशलवौ। [इति निष्कान्ता (व)] । रामलक्ष्मणौ। [ दृष्ट्वा । ] तथैव तत् । सौता। [ सवाष्याकुला। ] कहिं ते पुचका मे (१९)। ततः प्रविशति वालीकिः कुशलवौ च । वाल्मी। वत्को कुशलौ! एष रघुपतिः पिता युवयोः लक्ष्मण: कनिष्ठतातः, सीतादेवी जननी, एष राजर्षिर्जनको - । । मातामहः। सौता। [सहर्षकरुणाद्भुतं विलोक्य ।। कहं तादो (२०)। कुशलवौ। हा तात ! हा अम्ब ! हा मातासह ! रामलक्ष्मणौ। [सहर्षमालिय।। ननु वत्सो! पुरः- । प्राप्ती स्थः । (१६) जानाति भार्यपुवः सीतादुःख प्रमार्जयितुम् । (१७) नौविवामि। (१८) वत्स ! (दृशोऽपि चिरं नौर। ईदृशोऽपि भार्यपुत्राचया मां विवासयत्रपि। (१९) कुव तो पुवको में । (२.) वथ वातः। निलंजः वदविवासनरूपनिठुर कार्यकारित्वात् उचिता या खन्ना तया हीन इत्यर्थः । (4) उपनीयतां रामसमीपमानीयेताम्।

·सप्तमाउड । सौता। एहि जाद कुश ! एहि जाद लव ! चिरस्म परि- स्मजध पुणो जम्मन्तरगदं जणणिं (२१)। कुमारौ। [तथा हाला। धन्यौ खः । सौता। भअवं ! प्पणमामि ( २२)। वाल्यौ। वत्से ! ईदृश्येव चिरं भूया: (भ)। सौता। अम्महे तादो, कुलगुरु, अज्जाजणो, सभत्तुमा अज्जा सन्तादेई, सलक्खणा सुप्पसमा अज्जउत्तचलणा समं कुसलवावि दौसन्ति, ता णिब्भरम्हि आणन्देण (२३)। | नेपथ्य कलकक्षः।] वाल्मी। [उस्थायावलोक्य च। ] उपहतलवणो मधुरेश्वरः प्राप्तः (म)। लक्ष्म । सानुषङ्गाणि कल्याणानि (य)। रामः। सर्वमिदमनुभवबपि न प्रत्येमि यहा प्रकृति- रियमभ्युदयानाम् (र)। (२१) एहि जात कुश ! एहि जात लव ! चिरस्य परिष्वजेथा जन्मान्तर- गतां जननीम्। (२२) भगवन् ! प्रणमामि । (२३) श्राश्चयं ! तात:, कुलगुरुः, श्राव्जनः, सभत्तका• शान्तादेवी, सलमणा: सुप्रसन्ना भार्यपुत्र चरएा: समं कुशल बावपि दृश्यन्त, तनिर्भराणि भानन्देन । तातो जनकः, कुलगुरुवशिष्टः, श्रा-जनः कौशल्या, सभर्तृका ऋष्यशङ्ग- सहिता। निर्भरा परिपूर्ण । (भ) खामिमुवसहिता । (स) उपहतो विनाभितो लवणो तदाख्य राक्षसी येन स तथोक्ताः । मधुर अधुना मथुरेति प्रसिद्धा नगरौ तस्था ईश्वर: राजा शत्रुन इत्यर्थः । (य) सानुषङ्गाणि सागवत्तीनि, कल्याणान्तरजनकानीत्यर्थः । নন্দ सम्पदमनुभनाति विपञ्च विपदमिति प्रसिद्धार्थः । (र) सर्वमिदं पुवाभ्यां सह सौतायाः प्राप्ति: वशिष्ठवाल्मीकिजनकादीनां CPNASAGAR ·उत्तररामचारतम्। । । वाल्मी। रामभद्र! उच्चतां, किन्ते भूयः प्रियसुपकरोमि रामः । अत: परमपि प्रियमस्ति । तथापीहमस्तु । पाप्मभ्यश्च पुनातु वर्दयतु च श्रेयांसि सेयं कथा मङ्गल्या च मनोहरा च जगतो मातेव गढ़ेव च । तामतां परिभावयन्वभिनयविन्यस्तरूपां बुधाः शब्दब्रह्मविदः कवेः परिणतप्रज्ञस्य वाणीमिमाम् ॥ २१॥ इति निष्कान्ता: सर्वे। इति सम्मेलनं नाम सप्तमोऽङः । समाप्तमिदं महाकविभवभूतिविरचितमुत्तरराम. चरितं नाम नाटकम् । मानुग्णाइ प्रसादः लवणवधानन्तरं शत्रुघ्नसमागमः इत्यादि सर्वनेतालू अनुवाद पश्यन् टखन्नपि न प्रत्येजि सत्यतया न विश्वसिलि मन्दभाग्यस्य लन एतत् सर्वनस- भवसिति भावः। यहा अथवा. अधुदयानां कल्याण सम्पदाम् अयं प्रशतिः खभावः। भूरिकल्याण सम्पत् एवं स्वप्नवदप्रत्ययायदं अयहि एवेति सावः । (२१) जगती माता सर्वभूतधानी निखिखजीकमालयिनी नहीव सधा गङ्गव भागीरथीव मङ्गल्या कल्याणजननी मनोहरा च सुखदा हा दृवं राम- चरितरूपा कथा प्रबन्धः पाप्मभ्यश्च पृथ्वीभागीरथीवत् पापेभ्यः पुनातु पवित्रीकरोतु यांसि मङ्गलानि च वईयतु । शसेविता सती कार्य सा श्रेयांसि विधातु इत्यत माह तामेतामिति । बुधाः पण्डिताः एब्दकपब्रह्माणं वेत्ति यस्तस्य परि- साता परिपाक गता भ्रमचाञ्चल्यादिदोषरहितेत्यर्थः प्रज्ञा बद्धिर्यस्य तस्य धोक्तास्ट कवेर्वाचौकस्तामैतां रामायणरूपाम् अधुना अभिनयैः अवस्थाद्यनुकरणैर्विन्यस्तरूपा प्रदर्शितप्रकाराम् इमां मद्रचितां वायौं रामचरितरूपां परिभावयन्तु समालोच. नया संवईयन्तु । भगबहाल्मीकि करचितरामायणागुगतत्वात् सत्का तन्नाटकमपि लोके सुखकर समादरणीयञ्च भीत इति भावः । शार्दूलविक्रीड़ित वतन् । इति श्रीजीवान विद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता सुख धिनी टीका समाधा।

·9 casa
OXON
UTTARA RAMA CHARITA
00060
A DRAMA
BY
BHAVABHUTI,
d
Edited and Published with a Commentary
BY
80892000022%
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent Free Sanskrit College,
THIRD EDITION,
CALCUTTA
PRINTED AT THE SIDDHESWARA PRESS,
0808080808001030
1895
To be had From Pandit Jibananda Vidyasagara B. A.
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.

·उतरामचारतमा کرد নানি গুনিনালি। 10 আজ জঘন্য ३५ भानिनौविवार संचिटोकाया षष्टकम् पाणिनीयम् ३६ बम रामायणम् ३ उवादिसूचम् सटीक ३७ (चम्य रामायणम्) भोजचम्पू । कविकल्पद्रुम (धातुपा:) 100 शतकावलिः कलापव्याकरणं बाकावन्त्र ३६ माधव अन्य काव्य पातुरूपादर्श: ४० मेघदूत मल्लिनाथकत टीकासहित ७ परिभाषेन्दुशेखर सटीक ४१ मेघदून सटीक मुलभमूल्यकम् । ८ मुग्धबोध व्याकरणम् सटीक ४२ रघुवंश काव्य सटीक 2 वाक्यमञ्जरी (वङ्गाक्षरैः) ४३ रघुवंश मूलमाय७,८,१२ सर्गाः १. वैयाकरणभूषणसार ४४ राजप्रालि सटीक ११ बकौमुदी व्याकरणम् ४५ शिशुपालवधकाव्य सटीक (माघ) १२ लिङ्गानुशासनं सटौवा ४६ गद्यकथासरित्सागर सम्पूर्ण १३ शब्दरूपादर्श: १०- ४७ कादम्बरी विस्तृतव्याख्यासहिता १४ शब्दार्थ रत्नम् Ho४८दभाकुमारचरितगद्यकाव्य सटीक १५ सारखतव्याकरण सटीका पूर्वान् ? ४६ दार्दिशत्युत्तलिकासिंहासन १६ सारखतव्याकरणं सटीक उत्तराद्धर ५० पञ्चवन्नम् विपाशर्मकन सटीक। १७ सिद्धान्तकौमुदी सरलासहिता १.५१ बहुविवाहबाद १८ऋतुसंहार काव्य सटीक ५२ वासवदत्ता गद्यकाव्य सटीक १९ काव्यसंग्रह मूलनाव ५३ देतालपविंशतिः (सरगद्य) २० काव्यसंग्रह सटीक प्रयामागः ५४ करविजय २१ काव्यसंयह सटीक द्वितीयभाग: २ ३५ भोजप्रबन्ध सरल गय २२ काव्य संग्रह सटीकटतीयभागः २ ५६ हर्षचरित सटीक बागमशन २० २३ किरातार्जुनीयकाव्य सटीक १॥ ५० इर्षचरितवाणमतगद्य २४ कुमारसम्भवकाव्यपूर्वखरह सटीका ५८ संस्लवभिचामरी प्रथमभाग: २५ कुमारसम्भवकाव्य उत्तरखण्डसटीका संहशिक्षामारी दितीयभागः ।। २६ गीतगोविन्द काव्य सटीक ६. संसातशिक्षामञ्जरी हतीयभाग:० २७ चन्द्रशेखर सम्म काव्य ६१ संहातशिवामनरी चतुर्थभाग: 10 २८ नलीदव काव्य सटीक ६२ हितोपदेश सटीक २९ नैषधचरितम् काव्य सम्पूर्ण सटीक५ ६३ अमरकोष ३० नैषधकान्य नवमसर्गपर्यन्त सटीकर॥ ६४ वाचस्पत्यम् (उदभिधान) १० ११ पुष्पवागविलास काव्य सटीक ॥ ६५ मेदिनीकोष ३२ विदन्मोदतरङ्गियो (चम्य काव्य). २३ भट्टिकाव्य टीकास्यसहित ६७ अनर्धाधवनादक सटीक मुरारि]र १४ भामिनीविद्धासकाव्य सटीक अनर्धराघवनाटक मूलमाल dicom ·PAR सररामचरितनाटक सटीका १ १०३ काव्याबहारसूवनिवामनानक ० कर्पूरमरीबाटिया सटीक १०४ वाग्भटालङ्कार पकौशिलवारक सटीका १०५ सरखतीकण्ठाभरण सटीक ७२ चैतन्यचन्द्रोदयनाटक सटीक १०६ सङ्गौवमारिजात सीतशास्त्र]१५० ७३ धनञ्जयविजयनाटक सटीक १०७ छन्दोमञ्जरी उत्तरनाकर सटीक । ७४ नागानन्द नाटक सटीक १०८ श्रुतबोधः (छन्दोग्रन्थ) सौक ७५ नागानन्द नाटक मूख १०६ पिङ्गखछन्दः शास्त्र इत्तिसहित ॥ ७६ प्रकोषचन्द्रोदयनाटक सटीक ११० महानिर्वाणतन्नम् सटीक ७० प्रसन्नराधवनाटक जयदेवकत १११ सारदातिलक तन्त्रम् ३ ८ प्रियदर्शिका नाटिका सटीक ॥० ११२ मन्नमहोदधि तन्छ सटीक ७६. वसन्ततिलक भाग नाटक 0 ११३ रुद्रयाजल तन्न ८० बालरानायसनाटका सटीक ११४ इन्द्रजालविद्यासंग्रह ८१ विक्रमोर्वशी नाटक (सटीका) ११५कामन्दकी नीतिसार: १२ बिधशालभञ्जिकानाटिका उटीदाM० | ११६ चाणक्य शतकम् उटौला ८३ देणीसंहारनाटक सटीक ११७ शुक्रनीविसार: सटीक ८४ मल्लिकालारुतनाटक सटीका ११८ गयाश्राद्धादिपद्धतिः ८५ महानाटय हनुमन्नाटक सटीक ११९ तुलादानादिपद्धतिः (बङ्गावरी) ८६ महानाटकम् (हनुमन्नाटा) ॥ १२० धर्मशास्त्रसंग्रह ८७ महावीरचरितनाटक सटीक १० १२१ वीरमित्रोदय (तिशास्त्र) ३ ८८ महावीरचरितनाटक मूखमान ॥. १२२ मनुसंहिता कुल कमजत टीका- मालतीमाधवनाटक सटीक सहित • मालविकाग्निमित्रनाटक सटीक १ १२३ वेदान्तदर्शन सभाष सटीक मुद्राराक्षसनाटक सटीक १२४ भामती (वेदान्त)वाचस्पतिमियकतर २ स्मृच्छकटिकनाटक सटीका १२५ वेदान्तपरिभाषा २३ रत्नावलौनाटिका सटीक १२६ वेदान्तसार सटीक ८४ शकुन्तलानाटक सटीक १२० विवेकचूड़ामणि वेदान्त ५ काव्यप्रकाश अलबार सटीक १२८ पञ्चदशी (सटीक) बैदान्त २६ काव्यादर्श सटीक (अलङ्कार) १२६ सिद्धान्त विन्टुसार: (वेदान्त) 0 ६७ कायदीपिका अलझार सटीक ॥ १३० पूर्णप्रशदर्शनम् सभाथ ६८ कुवलयानन्द अलङ्कार सटीक १३१ साहादर्शन ( भाष्यसहित) २ ए चन्द्राबीक प्राचीन अलङ्कार १३२ सांख्य सूत्र अनिरुद्धविरहित १०. दशरूपकम् ( अलवार) १३३ साझासार १.१ साहित्यदर्पण सटीक अलङ्कार१॥ १३४ सांख्य तत्त्व कौमुदी सटीक साहित्यदर्प द्याम् (मूलमान) १३५ सांसकारिका गौड़पादभाष्य ।। १ ·१५६ नौमांसादर्शनम् भाष्यसहित १२ १६८ शमयजुवैदस प्राविषि १३७ मीमांसापरिभाषा १३माण्डिल्यस्व सभाष्य १६६ सामवेदसहिता सभाथ १२६ नैमिनीय (न्यायमालाविस्तर) ६ १७० अग्रिपुराणम् १४. अर्थसंग्रह (लौगाचिमीमांसा) । १७१ अध्यात्मरामायणम् सटीक १४१ न्यायदर्शन सभाष्य संवत्ति २॥ १७२ करिकपुराणम् १४२ भाषापरिच्छेदः मुकावती १७३ गरुडपुराणम् १४३ भाषापरिच्छेदमुलावली दिनकरौ१॥ १७४ सटीक बायोकिरामायण १३४ शब्दशक्ति प्रकाशिका ( न्याय) ॥ बालकाण्डम् १४५ कुसुमाञ्जलि सटीक (न्याय) १७५ विष्णु पुराणम् सटीक १४६ उपमानचिन्तामथि: १७६ ब्रह्मवैवर्तपुराण सम्प से १४७ आत्मतत्त्वविवेक (वौडाधिकार) २ | १७७ मत्स्यपुराणम् १४८ अनुमानचिन्तामणि: सटीक ४॥ १७८ मार्कण्डेयपुराणम् १४६ वकान्त (जगदीशकत) न्याय ।। १७६ लिङ्गपुराणम् १५० तर्कसंग्रह इं अनुवादसहित १० १८० श्रीमद्भगवझौता सभाष्य सर्ट १५१ पातञ्जलदर्शन (सभाष्य सटीक)२ १८१ अष्टाङ्गहृदय (वाग्मट) वैद्यक, १५२ पावनलदर्शन भोजहात्तिसहित १ १८२ चक्रदत्त (वैद्यक) ९५३ वैशेषिकदर्शनम् सटीक १८३ घरकसंहिता (वैद्यक) सम्म, १५४ सर्वदर्शनसंग्रहः [दर्शनशास्त्र] १८४ माधवनिदान सटीक १५५ आथर्वणोपनिषद सभाष्य १८५ भावप्रकाश (वैद्यक) १५६ पारयसंहिता सभाष्य १८६ मदनपालनिघंटुः (वैद्यक) १५० शकेन कर प्रश्न मुण्ड भाण्डूक्ष १८७ रसेन्द्रचिन्तामणितथारसरवा उपनिषद (सदीक सभाष्य) १८८ गावरसंहिता (वैद्यक ) १५८ गायवी व्याख्या १८६ सुश्रुतसंहिता सटीक (वैद्यक १५६ गोपथब्रामण (अथर्ववेदस्य) १८० सुश्रुतसंहिता मूलमान (वैद्य १६. छान्दोग्य उपनिषद सटीक सभाष्य १८१ चिकित्सासारसंग्रह वासेना १६१ तैत्तिरीय ऐतय श्वेताश्तर सआयर, १९२ गणिताध्यायः भास्कराचार्य । १६२ दैवत तथा षड् विशवाझवसभाष्य १८३ गोलाध्यायः भास्कराचार्यकर १६३ निरुती समाष्प सटीक १६४ हहत्संहिता वा वाराहीही १६४ दृसिंहवामनौ सभाष्य १६५ भावकुतूहल (ब्योतिष) १६५ वृहदारण्यक सटीक सभाथ १२६ लीलावती भास्कराचार्यरचित १६६ मुक्तिकोपनिषत् १८७ वीजगणित भास्कराचार्थरचित । १६७ कियज्ञवेदसंहिता सभाष १९८ सूर्य सिद्धान्त सटीक कलिकाता संखवविद्यामन्दिर बि, ए, उपाधिधारिणः बोनोगानन्दविद्यासागर-भट्टाचार्यख सकामात समानि।