·SRI VENKATESVARA ORIENTAL SERIES No. 25
EDITOR: Prof. P. V. RAMANUJASVAMI, M.A.
eft:
प्रश्नोपनिषत्
श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितम्
SRI RANGARAMANUJA'S
PRASNOPANISHAD-BHASYA
EDITED
WITH INTRODUCTION, TRANSLATION & NOTES
BY
DR. K. O. VARADACHARI, M.A., PH.D.
Professor and Head of the Department of Philosophy
Sri Venkatesvara College, Tirupati
AND
D. T. TATACHARYA, Siromani, M.O.L.
Assistant Editor, Sri Venkatesvara Oriental Institute, Tirupati
ORIENTAL
SVARA
O
8T
ITUTE
आनन्दनिलयम्
SRI
the
TIRUPATI
TIRUPATI
PRINTED AT TIRUMALAI-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS
1951
[Prica Rs. 2--12-0

·विषयसूची. खण्ड: १ ... ... ... ... ... ... (१) प्रजासर्गनिरूपणपरः प्रथमः प्रश्नः पुट: १. सुकेशादीनां षण्णां भगवन्तं पिप्पलादं प्रति गमनम् २. तान् प्रति पिप्पलादेन संवत्सरप्रतीक्षाविधानम् ३. कबन्धिना कात्यायनेन प्रजासृष्टिविषयप्रश्नकरणम् ४. पिप्पलादस्योत्तरम् । तत्र प्रजापतिना रयिप्राणरूपमिथुनसृष्टिः ५. प्राणो भोक्ता रयिर्भाग्यम् ६. प्राणशब्दितेन्द्रियनिर्वोढत्वात् भोक्ता प्राणः ७. भोक्ता परमात्मात्मकः ९ ८. तत्र प्रमाणं ऋड्यन्त्रः ९. संवत्सरः प्रजापतिः। दक्षिणायनं रयिः पितृयाण: १०. उत्तरायणम् । अनेनादित्यमभिजयन्ते। न पुनरावर्तन्ते १३ ११. संवत्सरात्मविषय ऋमन्त्रः १६ १२. मासः प्रजापतिः। कृष्णपक्षो रयिः, शुक्लपक्षःप्राणः १३. अहोरात्रः प्रजापतिः । अहः प्राणः, रात्रिः रयिः १८ १४. अन्नं प्रजापतिः । तस्मात् प्रजाः प्रजायन्ते १५ १६. ये अन्नपराः ते प्रजा उत्पादयन्ते। तेषामयं लोकः । ये तपोब्रह्मचर्यपराः तेषामसौ लोकः। (२) इन्द्रियेभ्यः प्राणश्रेष्ठयप्रतिपादनपरो द्वितीयः १. भार्गवस्य वैदर्भः प्रजाधारकदेवविषयः प्रश्नः २२ २. आकाशादीनां भूतानां कर्मेन्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणां च स्वयं तद्धारणप्रतिज्ञा ३. मुख्यप्राणः तन्मोहं शमयन् स्वस्य तद्धारकत्वमाह २४ ४. अश्रद्दधानानां तेषां श्रद्धाजननाय मुख्यप्राणस्योत्क्रमण प्रति- ष्ठानं च २४-२५ ५-१३. वागादीनां मुख्यप्राणस्तोत्रम् २५-३० (३) शरीरे (बहिश्च) प्राणवृत्तिविभजनपरस्तृतीयः १. कौसल्यस्याश्वलायनस्य प्राणस्य उत्पत्तिविषयः शरीरे आगम- नादिविषयश्च प्रश्नः प्रष्टुरस्य पिप्पलादेन प्रशंसा प्रतिवचनप्रतिज्ञा च ३. प्राणस्य परमात्मन उत्पत्तिः। छायाया इव मनस इव च अप्रयत्नेनैव शरीरे आगमनम् ३२ ४. प्राणस्य स्वात्मानं विभज्य पृथगवस्थान .५. प्राणापानसमानरूपेणावस्थानम् २० ... ... ... ... ... . .. २ . ...

·... ... ... ... ... ... ii खण्ड: पुटः ६. व्यानरूपेण सञ्चारः ३४ ७. उदानरूपता ८. बाह्याः प्राणापानसमानव्याना: ९-१०. बाह्य उदानः । तद्रूपतया यथासङ्कल्पितलोकनयनम् ३६ ११. एवंरूपप्राणवेदनफलम् ३७ १२. तद्विषयः श्लोकः ३८ (४) स्वमसुषुप्त्यवस्थाप्रदर्शनपरश्चतुर्थः १. सौर्यायणेार्यस्य स्वप्नावस्थाविषयः प्रश्नः ३८ २. इन्द्रियाणां मनस्येकीभवनम् ३-४. प्राणानां जागरणम्। अपानादीनां गार्हपत्याद्यात्मना रूपणम् ५. स्वप्ने जीवो महिमानमनुभवति ६. तेजसाऽमिभूतः स्वमान् न पश्यति । एतस्मिन शरीरे एतत्सुखं भवति। ४२ ७-८. परमात्मनि पृथिव्यादि सर्व प्रतिष्ठितं भवति ४३-४४ ९. जीवोऽपि तस्मिन्नव प्रतितिष्ठति ४४ १०. परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते सर्वज्ञः सर्वी भवति ४५ ११. एतदर्थकः श्लोकः (५) परब्रह्मोपासनोपदेशपरः पञ्चमः १. शैब्यस्य सत्यकामस्य प्रणवोपासनफलविषयः प्रश्नः ४६ २. ओङ्कारेण परापरान्यतरब्रह्मोपासनम् ३. एकमात्रप्रणवोपासकस्य मनुष्यलोकप्राप्तिः ४. द्विमानं प्रणवमुपासीनोऽन्तरिक्ष सोमलोकं प्राप्य निवर्तते ५. त्रिमात्रेण प्रणवेन परं पुरुषमुपासीनः सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्मानुभवति ४९ ६-७. अस्मिन्नर्थे श्लोको ५०-५१ (६) परमपुरुषवैलक्षण्यस्फुटीकरणपरः षष्ठोऽन्तिमश्च १. सुकेशस्य भारद्वाजस्य षोडशकलपुरुषविषयः प्रश्नः २. इहैवान्तश्शरीरे स पुरुषः तस्य कलासृष्टिविषयं पर्यालोचनम् ४. षोडशकलासृष्टिः ५, अकलोऽमृतः पुरुषः ५७-५८ ६. वद्विषयः श्लोकः ७. पिप्पलादेन स्वप्रतिवचनोपसंहारः ८. सुकेशादीनामाचार्यप्रशंसा " ... ... ... ... ३. ... ... ... ... : :

·श्रीः श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता प्रश्नोपनिषत् हरिः ओम् । सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी' च गार्ग्यः कौसल्पश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्च वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः॥१॥ श्रीमते र मानुजाय नमः ॥ अतसीगुच्छसच्छायमञ्चितोरःस्थलं श्रिया । अञ्जनाचलशृङ्गारमञ्जलिर्मम गाहताम् ।। व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान् गुरूनपि । क्रमात् प्रश्नोपनिषदं व्याकरिष्ये यथामति ।। सुकेशा च भारद्वाज इति॥ भरद्वाजस्यापत्यं पुमान् भारद्वाजः । नामतःसु- केशा। शिबेरपत्यं पुमान् शैब्यः, नामतःसत्यकामः । सूर्यायणस्यापत्यं पुमान् सौर्या- यणी', ईकारश्चान्दसः । गोत्रतो गार्ग्यः । कौसल्यो नामतः, अश्वलायनस्यापत्यं आश्वलायनः। भार्गवो गोत्रतः, विदर्भस्यापत्यं वैदर्भिः। कबन्धी नामतः, कात्यायनो गोत्रतः। ते हैते ब्रह्मपरा इति। ते ह प्रसिद्धाः, एते उक्ताः सुकेशसत्यकामसौर्याणी- कौसल्यभार्गवकबन्धिनः षडषयः, ब्रह्मपराः वेदैकशरणा इत्यर्थः, ब्रह्मनिष्ठाः वेदार्थ- तात्पर्यवन्तः, यद्वा ब्रह्मपराः ब्रह्मज्ञानतत्पराः, ब्रह्मनिष्ठाः तपोनिष्ठाः, “वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्मे"त्युक्तेः; परं ब्रह्म परं उत्कृष्टं निरुपचरितं ब्रह्म स्वरूपतो गुणतश्च बृहद्भूतं वस्तु 1. आ. सौर्यायणीश्च! 2. ग्रन्थमुद्रितकोशवर्जमन्यत्र हकारो नास्ति । 3. इदं पद्यं आन्ध्रनागरलिखितकोशयोः पूनामुद्रिते नागरकोशे च न दृश्यते. 4. आन्ध्रलिखितकोशे 'पुमान्' इति नास्ति. 5. आ. सौर्यायणीः। पू...णिः, 6.आ.ना.आश्वलस्य। .

·२ श्रीरकरामानुजमाष्ययुक्ता [१.१. अन्वेषमाणाः, जिज्ञासमाना इत्यर्थः । हशब्दः प्रसिद्धौ । वैशब्दोऽवधारणे । एषः अस्मद्बुद्धौ विपरिवर्तमानः परब्रह्मवित्वेन प्रसिद्धः पिप्पलाद एव षण्णामस्माकं जिज्ञासितानान्वक्तुं प्रभवतीति पालोच्य समिद्धाराद्युपायनपाणयः शास्त्रदृष्टेन विधिना पूज्यं पिप्पलादमुपगता इत्यर्थः ॥ १ ॥ प्रश्नोपनिषद्भाष्यटिप्पणी श्रीनिवासं परं ब्रह्म प्रणिपत्य प्रणीयते। रङ्गरामानुजमुनिप्रश्नभाष्यस्य टिप्पणी ॥ मूले सुकेशा चेति । छान्दसो नकारान्तः शब्द इति भाति । अत्र आयेषु चतुर्यु नामसु चकारः श्रूयते । न त्वन्त्ययोर्द्वयोः । तत्र भावोऽन्वेषणीयः । सुकेशप्रभृतयश्चत्वारः एकत्र- वासादिना कारणविशेषेण प्रथमं परस्परसमागमं प्राप्य परब्रह्मान्वेषणमकुर्वन् । एषामविदितमन्यत्र क्वापि स्थितो भार्गवो वैदर्मिः स्वयमेकाकी तादृशमेव परब्रह्मावेषणं कुर्वन्नासीत् । एवं अस्याप्यविदितं वापि स्थित: कबन्धी कात्या-न । एतब्यञ्जनाय इह नामद्वये चकाराप्रयोगः । अथ कदाचित् पृथक् पृथगागतयोरनयोयोः तेषां चतुर्णा च कथमपि मिथः समागमोऽभवत् । तदुच्यते- ते हैते इति । सूर्यायणस्येति । सूर्यस्यापत्यं सौर्यः तस्यापत्यं सौर्यायणि"रित्यन्यत्र । अश्वलायनस्येति । आश्वलस्येति लिखितकोशपाठः। अश्वलस्यापत्यमिति भाष्यान्तरे । वैदेकशरणा इति । वेदेतरप्रमाणे सर्वथा आदरशून्या इत्यर्थः । एतेन तत्प्रमेयेऽप्यनादरः फलितः। वेदप्रमेये तु आदरातिशयः कण्ठत उच्यत इत्यभिप्रेय ब्याचष्टे-ब्रह्मनिष्ठा इति । स्वरूपतत्परता पूर्वमुक्ता। अर्थतस्तत्परता इहोच्यत इति भावः । एवं विशेषणद्वयेऽपि ब्रह्म- शब्दस्य वेदवाचित्वं कृत्वा व्याख्याय पुनः वेदातिरिक्तविभिन्नार्थचोचित्वं कृत्वा व्याचष्टे-यद्वेति । ब्रह्म ज्ञेयतया परं प्रधानं येषां ते ब्रह्मपराः। तदाह-ब्रह्मज्ञानेति । एवमस्मिन् विशेषणे परतत्त्ववाची ब्रह्मशब्दः। अनन्तरविशेषणे तु तपोवाचीत्यभिप्रेत्याह-तपोनिष्ठा इति । एवं ब्रह्मशब्दस्यार्थत्रयमुक्तम्-वेदः परतत्त्वं तप इति । अत्र प्रमाणमाह-वेद इति । परपदं व्याचष्टे-उत्कृष्टमिति । किमर्थमुत्कृष्टत्वमिहोच्यत इत्यत्राह-निरुपचरितमिति । ब्रह्म- शब्दो हि उपचारेण प्रकृतौ जीवात्मनि अन्यत्र च प्रयुज्यते । तादृशौपचारिकार्थान्तरव्यावर्तनाय परत्वमुक्तमिति भावः । ब्रह्मपदं श्रीभाष्यानुसारेण विवृणोति-स्वरूपत इति । मुख्यान्वेषणस्य परब्रह्मणि असम्भवात् विवक्षितमर्थमाह-जिज्ञासमाना इति । अत्र 'ते हेते अन्वेषमाणाः एष ह वै...वक्ष्यतीति पर्यालोच्य भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः' इत्येकवाक्यता भाष्यकृतामभि- मतेति प्रतीयते । तत्र 'ते ह समित्याणयः' इति पुनः कर्तृपदोपादानस्य कथमुपपत्तिरिति विमर्शनीयम् । “स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते' इत्यनुपदमुत्तरत्र यथा क्लान्तक्रियान्वाय- तया पृथकर्तृश्रवणं तथेह अन्वेषमाणा इति शानजन्तक्रियान्वयितया पृथक् श्रवणमुपपद्यत इति न एकवाक्यत्वे विरोध इति मेनिर इव । भाष्यान्तरे तु "इत्येवं तदन्वेषणं कुर्वन्तः तदधिगमाय 'एष ह वै तत्सर्व वक्ष्यति'इत्याचार्यमुपजग्मुः । कथम् । ते ह समित्पाणयः ·१.२.] प्रश्नोपनिषत् समिद्धारगृहीतहस्ताः सन्तो भगवन्तं पूजावन्तं पिप्पलादमाचार्यमुपसन्नाः उपजग्मुः" इति वक्ष्यतीत्यन्तमध्याहारेण वाक्यं परिसमाप्य तत्र विशेषप्रतिपादनाय प्रवृत्तं वाक्यान्तरं तेह समित्पाणय इत्यादीसभ्युपगतमिति प्रतीयते। अन्वेषमाणा आसन्निति प्रथमं वाक्यम् । एवं क्लिश्यमानानि- मान् प्रति दयमानमनाः कश्चित् ऋषिं पिप्पलादं निर्दिश्य एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यति' इति जगादेत्यपरं वाक्यम् । तच्छ्रवणानन्तरं तेषां प्रवृत्तिप्रतिपादकमन्यद् वाक्य 'ते ह समित्याणय' इत्यादीत्येवमपि भवितुमर्हति । अत्र' श्रुतिवचने सर्वत्र' हकारः 'कर्णपरम्परया सर्वमिदं श्रुतम् । न तु साक्षाद् दृष्टं मिति ज्ञापनद्वारा चिरप्रसिद्धिं गमयति । अन्यत्र अवधारणादिपरः। उपसना इति । उपसेदुरित्यादिरूपेण आख्यातं न प्रयुज्यते । अपितु कृदन्तम् । अचमाशयः। आख्यात- प्रयोगे, उपसदने विवक्षितो विशेषो न लभ्येत । कृत्प्रयोगे तु बभूवुरित्याख्याताध्याहारेण अवधारणप्रतीतेः 'उपसन्ना बभूवुः। न तु प्रसक्ताऽपि उपसदनस्य निवृत्तिः निष्पन्ना' इति विशेषो गम्यते । तेन च “आगतान सुकेशप्रभृतीन पिप्पलादो झटिति न परिजमाह । अपि तु 'सन्ति हि बहवो ब्रह्मवित्तराः । तानुपगम्य पृच्छत । अहमज्ञः अल्पज्ञो वा । मुञ्चत माम्' इति तान् निवर्तयन्नुवाच । ते पुनः विशिष्टाचार्यालामेन चिरानुभूतमहाक्लेशाः आप्तानां मुखात् पिप्पलादं ज्ञात्वा तस्मिन् सुदृढामाचार्यत्वप्रतिपत्तिं कृत्वा उपसृत्य 'अनन्यशरणा व्यं परिग्राह्याः । दया कर्तव्या' इति दीनदीन प्रार्थयामासुः" इत्ययमों व्यज्यत इति । -- तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्व ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥ तान् ह स ऋषिरुवाचेति ॥ स्पष्टोर्थः । भूय एवेति । यद्यपि पूर्वमेव भवन्तस्तपोब्रह्मचर्यादिसंपन्नाः तथापि ब्रह्मविद्याग्रहणार्थ पुनरपि शरीरशोषणादि- लक्षणतपसा, योषित्सरणकीर्तनकेलिप्रेक्षणगुह्यभाषणसङ्कल्पाध्यवसायक्रियानिवृत्ति- लक्षणाष्टविधमैथुनवर्जनरूपब्रह्मचर्येण, आस्तिक्यबुद्धिलक्षणया श्रद्धया युक्ताः सन्तः संवत्सरमालं वासं करिष्यथ, वासं कुर्वन्त्विति याक्त् । ततः स्वेच्छानु- रोधेन प्रष्टव्यानर्थान् पृच्छत । यदि तानन्, वयं ज्ञास्यामः तदा वञ्चन मन्तरेण सर्वं. वक्ष्यामः । यद्यस्मासु ज्ञातृत्व निश्चयाभावेन संवत्सरब्रह्मचर्यतपआदौ बहुक्लेश- साध्ये प्रवृत्तिन युष्मभ्यं रोचते तदा सुखेन गन्तव्यमिति भावः । ततश्च गुरोः 1. आ. ना. वत्स्यथ । सन्तः' नास्ति। 8. पू. 'वासं करिष्यथ नास्ति। 4. प्र. वञ्चनाम्। 5 प्र. ज्ञातृत्वस्येति पृथक् पदम् 6: आ 'रोचेत' ना. 'रोचेत। Wis aampattact Timealan 2. प्र.

·४ . श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [१.२. ज्ञातृत्वपरीक्षामन्तरेणैव शुश्रूषा कार्येत्ययमर्थः शिक्षितो भवति । तथा गुरोरपि शिष्यसंग्रहे नातीवादरः कर्तव्य इत्यर्थश्च सूचितः ॥ २ ॥ वासं कुर्वन्त्विति । विधीयते पत्र संवत्सरवास आचार्येण | तत्र भविष्यत्त्वमानं न पर्याप्तमिति विधिविवक्षा कार्येति भावः । भवन्त इति कर्तृपदं विवक्षितम् । कुर्वन्त्वित्यस्य स्थाने कुरुतेति वा पठितव्यम् । वञ्चनमन्तरेणेति । सर्व ह' इत्यत्र अभिप्रेतोऽयमर्थ । 'पृष्टान् विषयान् वक्ष्यामः' इति हि वाच्यम् । तत्र सर्व इत्युक्तिः ‘यं कमप्यर्थमारित्यज्य' इति प्रत्याय्य वचनाभिसन्धिराहित्यं गमयतीति भावः। मूले यदि विज्ञास्याम इति । अत्र भाष्यान्तरम् - " अनुद्धतत्वप्रदर्शनार्थो यदिशब्दः, नाज्ञानसंशयार्थः * प्रश्ननिर्णयादवसीयते"-इति । अयमस्यार्थः । "यदि विज्ञास्यामः तर्हि वक्ष्यामः। यदि तु प्रक्ष्यमाणान् विषयान् वयं न विज्ञास्यामः संशयो वा तत्रास्माकं भविष्यति तर्हि न वक्ष्यामः इत्ययमर्थोऽत्र न विवक्षितः । विदितवेदितव्यो हि पिप्लादः । अत एव हि · तान् ह स ऋषिरुवाच' इति ऋषिपदमधिकं घटयति भगवती श्रुतिः। शक्यं ह्यन्यथा तेन पदेनाप्रयुक्तेन भवितुम् । तथा च वस्तुतोऽज्ञानस्य संशयस्य वात्र असम्भवात् तत्सम्भावनां प्रकाशयनयं यदिशब्दः वक्तुरनुद्धतत्वप्रकाशनपरः पर्यवस्यति । 'यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत। सर्व वो वक्ष्यामः' इत्येतावन्मात्रोक्तौ हि प्रक्ष्यमाणसर्व विषय- विज्ञानसम्पत्तिमत्ता प्रख्यापिता स्यात् । तेन चौद्धत्यमवश्यं प्रतीयेत । अतोऽनौद्धत्यप्रकाश- नायोच्यते यदि विज्ञास्याम इतीति । अत्र तु अज्ञानसंशयार्थत्वं कृत्वापि शक्यं व्याख्यानमित्यभि- प्रेत्योकं-यद्यस्मास्वित्यादि । यदि विज्ञास्यामस्तर्हि वक्ष्यामः। यदि न विज्ञास्यामस्तर्हि न वक्ष्यामः। किं कुर्याम, इत्येवार्थः । विजानतोऽपि ऋषेः कथमेवमुक्तिरिति चेत् एवं स मेने । सर्व वो वक्ष्यामः' इत्येवाभिधाने ' यद्यदस्माभिः पृच्छयेत तत्सर्वमेष जानातीति अस्मन्मुखात् निश्चयं ते लमेरन् । तन्मा भूत् । अस्मद्ज्ञानं प्रति अनिश्चय एव भवविति। किमर्थमिति चेत् गुरुत्वेन वृतस्य ज्ञातृत्वे निश्चयविरहेऽपि शिष्यैः शुश्रूषा कर्तव्येति बोधनाय । गुरुणा शिष्यसङ्ग्रहे नातीवादरः कर्तव्य इत्येतद्वोधनाय च । 'सर्व वयं जानीमः सर्व वो वक्ष्यामः' इत्युक्तौ हि तेषां परिग्रहे अत्यादरः प्रदर्शितः स्यात् । तत्परिहाराय " यदि विज्ञास्यामः वक्ष्यामः । लेशसाध्यसंवत्सरशुश्रूषानन्तरं 'इमान् प्रश्नान् नाहं जानामि' इत्ययं वक्ष्यति चेत् किं व्यं कुर्यामेति भीता यदीदानीमेव गन्तुमिच्छथ गच्छत" इति प्रतिपत्तिरुद्दिष्टेति । * “ अक्सीयते। कः। यदिशब्दः। कथम्भूतोऽवसीयते। अनुद्धतत्वप्रदर्शनार्थः। कथम्भूतो नावसीयते। अज्ञानसंशयार्थो नावसीयते । कस्मात् । प्रश्ननिर्णयात् ।'. इत्येवमन्वयस्य सुघटितत्वात् आनन्दगिर्युक्त इतिशब्दाध्याहारोऽनपेक्षित इति ज्ञेयम् । 1. पू. प्र. चकारोनास्ति।

·१.३-१.] प्रभोपनिषत् अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥ अथ कबन्धीति ॥ संवत्सरवासानन्तरमन्यैरनुज्ञातः कबन्धी पिप्पलादस्य समीपं यथाविध्युपगम्य पप्रच्छ। किमिति। भगवन् कुतोह वा इति। स्पष्टोऽर्थः॥३॥ अन्यैरनुज्ञात इति । अर्थलब्धमिदम् । एकस्य निर्देशादितरेषां पञ्चानामप्रश्नो गम्यते । ऋषिषु स्पर्धाद्ययोगात् स्पर्धया इतरानुपमृद्य अयं पप्रच्छेति न युज्यते । अतस्तैरनु- ज्ञात इति वाच्यमिति । समीपमिति । उपेत्येत्येतत् उपनयनसंस्कारार्थगुरूपसदने प्रसिद्धम् । कबन्ध्यादीनां प्रागेवोपनीतत्वादिह सोऽर्थो न सम्भवति । अतः विद्योपदेशाय आचार्यतया वृतं प्रति यदुपगमनं शास्त्रविहिन नियमसहितं तद् विवक्षितमिति भावः । तस्मै स होवाच प्रजाकामो ह वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा 'स मिथुनमुत्पादयते रयिञ्च प्राणं चेत्येतो मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥ तस्मै स होवाचेति ॥ एवं पृष्टवते कबन्धिने पिप्पलाद उवाच-अजाकामो ह वा इति ॥ अत्र प्रजापतिशब्दो ब्रह्मपरः । अस्य कारणवाक्यत्वात् । व्यासाथैः सर्वव्याख्यानाधिकरणे अत्रत्यप्रजापतिशब्दस्य ब्रह्मपरत्वस्य समर्थितत्वात् । सः प्रसिद्धः प्रजापतिः परमात्मा प्रजासृष्टिकामनया स्रष्टव्यालोचनरूपं तपः, अतप्यत कृतवान् । स तपस्तत्वेति । एवं स्रष्टव्यं पर्यालोच्य रयिप्राणशब्दितप्रकृतिपुरुषाख्यं मिथुनमुत्पादितवानित्यर्थः । केनाभिप्रायेणेत्यत आह-एतौ म इति । प्रजाकामस्य मम एतौ रयिप्राणौ अनेकप्रकारान् प्राणिन उत्पादयिष्यत इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ ४॥ मूले तस्मै स हेति । सुकेशादीनां पिप्पलादे जाता आचार्यत्वप्रतिपत्ति ज्ञापयितुं पूर्व भगवन्तं पिप्पलादमिति विशेषणम् । पिष्पलादस्य ब्रह्मवित्त्वप्रतिपादनाय ऋषित्ववचनमित्युक्तम् । अत्र पुनः तादृशविवक्षाविशेषविरहात् केवलतच्छब्दमात्रोपादानमिति विभाव्यम् । ब्रह्मपर इति । न.तु चतुर्मुखपर इति भावः । कारणत्वं हि ब्रह्मणो लक्षणम् । तदिह श्रुतं ब्रह्मपरत्वं गमय- तीति । युच्यन्तराणि च सन्ति । विस्तरभिया न तानीह प्रतिपायन्ते । तदपेक्षिभिरन्यत्र द्रष्टव्यमित्यभिप्रायेणाह-व्यासारिति । सःप्रसिद्ध इति । 'प्रजाकामो हवै प्रजापतिरासीत् । स तपोऽतप्यत' इति यद्यपि आसीत्पदमध्याहृत्य पृथग्वाक्यतया योजनं शक्यं तथापि अध्याहार- गौरवात् । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यते' इति न्यायाच एकवाक्यत्वं कृत्वा विवृतमिति 1.आ. 'स' नाति 2.आ.ना. 'एवं'. नास्ति। . mont ·६ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [१.५. बोध्यम् । वस्तुतस्तु अत्र आख्याताश्रवणं 'अतिभवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोप्यस्ति' इत्यनुशासनमिद्धमध्याहारं गमयति । तेन, 'प्रजाकामो हवै' इति विधेयविशेषणस्य पश्चात्प्रयोग- मुचितं परित्यज्य प्रथमं प्रयोगेन च प्रजापतिः अपरिहार्यतया प्रलयदशां प्रवर्तयनपि सर्वदा प्रजाकाम एव भवतीत्येवम्परमिदं पृथग्वाक्यमेव । एवम्भूततया सः प्रलयावसाने कथं प्रजाः स्रष्टव्या इत्यालोचनमकरोदित्येवम्परं स तपोऽतप्यतेति वाक्यान्तरमिति शक्यं वक्तुम् । आलोचन- रूपमिति । तप आलोचने इति श्रौतो धातुः । पुरुषाख्यमिति। इतिशब्दलब्धमेतत् । रयिं च प्राणं चेति मिथुनमित्यन्वयात् । रयिं प्राणमिति द्वितीया प्रथमार्थे व्यत्ययेनोपपाद्या। रयिं च प्राणं चोत्पादयते, इति मिथुनमुत्पादयत इति योजना वा । उत्पादितवानित्यर्थ इति । उत्पादयत इति वर्तमानार्थानन्वयादिति भावः । ऋषेस्तु भवन्ती प्रयुञ्जानस्यायमभिप्रायः । तन्मिथुनोत्पादनं भूतमपि प्रत्यक्षं वर्तमानमिव पश्यामीति । अनेन च स्वस्य तत्त्वार्थनिश्चयं सुदृढं स्थितं शिष्येभ्यः प्रकाशयति उपदिश्यमानेऽर्थे तेषां प्रत्ययदााय। . आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत्सर्व यन्मूर्तञ्चामूर्तश्च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः॥५॥ रयिप्राणशब्दार्थमाह-आदित्यो ह वा इति । भोग्यं आदत्त' इत्यादित्यः भोक्ता। स एव प्राण इत्यर्थः । तस्य प्राणशब्दितत्वे हेतुःसमनन्तरमेव वक्ष्यते । " रयिरेव चन्द्रमा” इत्यस्याभिप्रेतमर्थमाह-रयिर्वा इति । मूर्तशब्देन पृथिव्यप्ते- जांसि उच्यन्ते। अमूर्तशब्देन वाय्वन्तरिक्षे उच्यते । सर्वमपि भूतजातं रयिः अन्नम्, भोग्यमित्यर्थः । तस्मान्मूर्ति शब्दितं पाञ्चभौतिकं शरीरं सर्व भोग्यमेवेत्यर्थः ॥ ५॥ अदित्यपदस्य यो रूढ्यर्थः सूर्यः तस्येहासङ्गतत्वात् यौगिकं जीवमर्थमाह-आदत्त इति । भोग्य वस्तु भोगार्थ गृह्णातीत्यर्थः । आदित्यपदस्यार्थमुक्ता वाक्यार्थमाह-स एवेति । प्राण इति । प्राणशब्दवाच्य इत्यर्थः । रयिरेव चन्द्रमा इत्यस्येति । अथास्य वाक्यस्य का योजना? सा कस्मान दर्शिता ? उत्तरत्र चन्द्रमशब्दार्थविवरणस्यादर्शनात् 'चन्द्रमा इत्यस्य इति कथमुच्यते ? इति चेदुच्यते । 'चन्द्रमा एव रयिः' इत्यन्वयस्तावत् सुबोधः। रयिशब्दा. र्थस्य वक्तव्यत्वेन -तस्योद्देश्यत्वायोगे आदित्यो ह वा इत्येतद्वाक्यवत् चन्द्रमा एव रयिरिति वचन- भझ्या अवश्यम्भावात् । एवं स्थिते चन्द्रमशब्देन किं विवक्षितमिति प्रदर्शनीयम् । तदुत्तर- वाक्येन श्रुत्यैव स्फुटीक्रियत इत्यभिप्रेस रयिरेव चन्द्रमा इत्यस्येत्युक्तम् । ‘यन्मूत चामूर्त च भूत एतत् सर्व रयिः' इति हि तत्रोच्यते। तत्र मूर्तामूर्तसर्वभूतजातस्योद्देश्यत्वेन निर्देशात 1 आ. व्यतिरिक्तेषु 'भोग्यं नास्ति। 2. पू. ' इत्यर्थः।' इत्यतः परं 'आदित्यशब्दितभोक्तप्रतिद्वन्द्वतया भोग्यवर्गस्य चन्द्रत्वेन निर्देशः' इति दृश्यते । ३ आ. पू. 'मूर्ति'। 4. प्र. पू. 'मूर्त' । + , ·१.५.] प्रश्नोपनिषत् . अस्मिन् वाक्ये उद्देश्यवाचिना चन्द्रमशब्देन तदेव भूतजातमभिप्रेतमित्येतत् स्पष्टमेव । एतेन चन्द्रमशब्दार्थस्योत्तरत्र विवरणं न दृश्यत इत्येतत् प्रत्युक्तम् । एवं चन्द्रमशब्दाभिप्रेतार्थस्य श्रुत्यैव दर्शितत्वात् तस्य शब्दस्य यो मुख्यार्थश्चन्द्रः तस्यात्र अत्यन्तं परित्याग एवेति स्पष्टम् । अत एव तत्सहपठितस्य आदित्यपदस्यापि अविवक्षितमुख्यार्थत्वप्रतीतेः योगेनामुख्यार्थपरतैव दर्शितेय वधेयम् । किञ्च मुख्ययोः सूर्याचन्द्रमसोर्विवक्षायां स मिथुनमुत्पादयते आदित्य च चन्द्रमसं च । आदित्यो ह वै प्राणः चन्द्रमा रयिः' इत्येवंविधया पचनभञ्जया भाव्यमित्यपि ज्ञेयम् । रयिः अन्नमिति । रयिशब्दस्य अन्नं मुख्यार्थः । अत्र विवक्षिताथः भोग्यमिति । नन्विद-- मसङ्गतम् । रयिं च प्राणं चेत्यत्र रयिप्राणशब्दार्थः क इति जिज्ञासायां तदज्ञापनाय प्रवृत्तं आदित्यो वा इत्यादीति यवतरणिका कृता। तदनुगुणतया मूर्ताभूत सर्व भूतजातं रयिशब्दवाच्यमिति व्याख्यातव्यम् । तद्विहाय सर्वं भूतजात भोग्यमित्युक्ते का सङ्गतिरिति चेत्-अत्रेदं बोध्यम् । चन्द्रमशब्दो हि भूतजाते औपचारिकः । तत्र उपचारनिमित्तं वाच्यम् । भूतजातं रयिशब्द- वाच्यमित्युक्ते कथामिति जिज्ञासा जायते । सा च परिहर्तव्या । अत. इदमुभयमुद्दिश्य रयिशब्द- वाच्यमिति व्याख्येयमपि सुज्ञानत्वादन्याख्याय रयिपदप्रतिपाद्यमर्थमेवाह अन्नं, भोग्यमित्यर्थ इति । भूतंजात भोग्यमिति प्रतिपादिते हि चन्द्रमा पथा भोग्यः तथा भूतजातमपीति सादृश्य- निमित्तक उपचार इति, भोग्यत्वादेव रयिशब्दवाच्यत्वमुपपन्नमिति च प्रदर्शितं भवति । अतो न काचिदनुपपत्तिरिति । ननु चन्द्रमा एव रयिरिति न्याय्यं क्रम परित्यज्य कथं कमान्तराश्रयण- मिति चेत् मिथुनस्य अन्येन व्यवधानं न सहते श्रुतिरिति पश्यामः । तथाहि चन्द्रमसा मध्ये निविष्टेन रयिप्राणयोर्व्यवधानं स्यात् । उत्तरत्र अयनादीनां रयित्वप्राणत्वे औपचारिके। न वस्तु- तस्तत्र मिथुनभावोऽस्तीति विभाव्यम् । अथात्र अधिप्रजसंहितायां मातुः पूर्वरूपत्वात् 'रयिं च प्राणं च' इति रयेः प्रथमनिर्देश आदृतः। तदनुसारेण रयिनिरूपणे प्रथमकर्तव्ये सति किमिति 'आदित्यो ह वै प्राणः' इति प्राणस्य प्राथम्यमिति चेत् सत्यम् । तथैव रयिनिरूपणमेवात्र प्रथम क्रियते । प्राणनिरूपणं पश्चादेव अथादित्य इति । ननु आदित्यो ह वै प्राण इति प्राणवाक्यं प्रत्यक्ष प्रथमं पम्यते । सत्यं पठ्यते । न त्वेतदेव कृत्स्नं प्राणनिरूपणपरं प्रकरणम् । तत्रैव सङ्गतमपि अल्पमिदमेकं वाक्यमादौ पठितम् । कथम् । रयिनिरूपणाङ्गतया। औपचारिकोऽपि चन्द्रमा हि अत्र आदौ प्रस्तूयते रयिरेव चन्द्रमा इति । न च चन्द्रमस आदित्यं विना स्थितिः। तस्य तस्मिन् प्रतिष्ठितत्वात् । यथाऽऽनातं तैत्तिरीयब्राह्मणे “ आदित्योऽसि दिवि श्रितः । चन्द्रमस: प्रतिष्ठा । चन्द्रमा अस्यादित्ये श्रितः ।" इति । तदिह चन मोनिर्देशोपयिकतया रयिप्रकरण- शेषत्वेन आदित्यवाक्यपटनम् । न तु प्राणप्रकरणोपक्रममभिसन्धायति । तस्मान्मूर्तीति । मूर्तामूर्तभूतजातस्य रयित्वादेव तदारब्धाया मूर्तेः शरीरस्य रयित्वं भवतीत्यर्थः ।न्यस्मात् कार्ये शरीरे रयित्वं दृश्यते तस्मात्तदुपादाने भूतजाते रयित्वमवश्यम्भावीति पूर्ववाक्योक्तार्थहेतुत्वेन पर्यवसानं द्रष्टव्यम् । तदेवं रयिप्राणशब्दार्थः क इति प्रश्नस्य भोक्ता जीवः प्राणः, भोग्यं भूतजातं रयिः इति समाधानमुक्तं भवतीति ज्ञेयम् ।

·८ श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [१.६. अथादित्य उदयन् यत् प्राची दिशं प्रविशति तेन प्राच्या प्राणान् रश्मिषु सनिधत्ते । यदक्षिणां यत् प्रतीची यदुदीची यदधो यदुवं यदन्तरा दिशो यत्सर्व प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते ॥६॥ अथादित्यः। रयिनिरूपणानन्तरं आदित्यः; वर्ण्यत इति शेषः । आदित्य- शब्दितस्य भोक्तुः प्राणशब्दितत्वे हेतुरुच्यत इति यावत् । उदयन् यत्प्राची दिशं प्रविशतीति । अयं जीवः सुषुप्तिस्थानात् प्रबुद्धयमान एव सन् प्राची दक्षिणां प्रतीचीमुदीचीमधश्चोर्चच' अन्तरा दिशश्च सर्व प्रकाशयन् तत्तदिग्वर्तीन्द्रियाणि धर्म- भूतज्ञानाख्यरश्मिद्वारा बिभर्ति । तस्मात्स एव प्राण शब्दितेन्द्रियनिर्वोढत्वात् प्राण इत्यर्थः । प्राची दिशं प्रविशति प्रकाशयति। प्राच्यान् पदार्थानुपलभत इति यावत् । तेन तस्माद्धेतोः प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते पूर्व दिग्वर्तिपदार्थप्रकाशकान् चक्षुरादीन् प्राणान् धर्मभूतज्ञानाख्यरश्मिमुखेनाधितिष्ठति प्रेरयति । धर्मभूतज्ञानेन तदधिष्ठातृत्व- लक्षणसन्निधानाभावे चक्षुरादिना करणेन रूपाद्युपलम्भो न स्यात्। चेतनानधिष्ठितस्य करणस्य कार्यासमर्थत्वादिति भावः। 'यद्दक्षिणां यत् प्रतीची यदुदीची" मित्यादौ 'यद्दक्षिणां प्रविशति तेन दाक्षिणात्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते, यत् प्रतीची प्रविशति तेन प्रतीच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते' इत्यादिशेषः पूरणीयः। लाघवार्थ प्रतिपर्याय तदनुक्तिः। अत्र प्रजाः सिसक्षुः परमात्मा प्रकृतिं पुरुषं च ससर्जेति वक्तव्ये परोक्षरूपेण रयिप्राणशब्दाभ्यां तदभिलापः रयिप्राणयोश्चन्द्रादित्यशब्दाभ्यामभिलापश्च “परोक्ष- प्रिया इव हि देवा" इति रीत्या रहस्यार्थस्य स्फुटतरोपदेशानहत्वसूचनार्थः ॥६॥ वयेत इति शेष इति । अथादित्यो वर्ण्यत इत्येकं वाक्यम् । उदयनित्याद्यपरम् । अत्र कर्तृवाचिन: जी पदस्याध्याहारो वा, आदित्यपदस्यानुषको वेत्यभिसन्धिः। यद्यपि आदित्य उदयन् यत् प्राची प्रविशति' इत्येकवाक्यता खारसिकी भाति अध्याहारादिक्केशाप्रसङ्गश्च, तथापि उपक्रमे अथशब्दश्रवणात् तदर्थस्यानन्तर्यस्य आख्यातोक्तप्रवेशादावन्बयस्यानुपपन्नत्वात् वाक्य- मेदादि सर्व सोढव्यमिति भावः । प्रकाशयतीति । शरीरान्तः स्थितस्याणोर्जीवस्य स्वरूपतः बाह्यपदार्थप्रवेशो न सम्भव- तीति ज्ञानप्रसरद्वारा स वाच्यः । ज्ञानद्वारा प्रवेशः प्रकाशनमेव । न हि तपतिरिक्तं किश्चिदस्वीति 1.प्र. पू. चकारो नास्ति । 2. ना. पू. “सर्वप्राण"। 3., आ. ना. "चन्द्रादित्याभ्याम्"। 4. प्र. अस्यार्थस्य । P ..

·१.७.] प्रश्नोपनिषत् भावः । प्रकृतोपयोगितया पर्यवसन्नमर्थमाह-उपलभत इति यावदिति । वस्तूनां प्रकाशो हिं ज्ञातुस्तद्ज्ञाने सति भवति । तादशज्ञानवत्त्वमिह विवक्षितम्। यत् प्रविशति यज्जानातीत्यर्थ इति भावः । तस्माद्धेतोरिति । ज्ञापकोऽयं हेतुरिति विभाव्यम् । पूर्वदिगिति । दिवशब्देन तद्वर्तिपदार्थलक्षणेति भावः । रश्मिषु सन्निधत्ते सम्यङ् निधत्ते । सम्यङ्निधानं नाम अभिमत- कार्यकारितयाऽवस्थापनम् । इममर्थं शास्त्रप्रसिद्धेन लोकप्रसिद्धन च पदेन स्फुटीकरोति-अधिति ष्ठति प्रेरयतीति । पदार्थोपलम्मेन हेतुनाऽधिष्ठातृत्वं साभ्यम् । अत्र व्यतिरेकमुखीं व्याप्तिमभि- मतांप्रदर्शयति-धर्मभूतेति। मुख्ययोः सूर्याचन्द्रमसोरत्र सर्वथा प्रस्तावो नास्तीत्युक्तम् । तद् दृढीकुर्वन्नाह-अत्रेति । प्रकृतिमिति । यद्यपि मूर्तामूर्तविभागविभक्तानि पञ्च भूतान्येव प्राक् रयिशब्दार्थतया विकृतानि तथापि तात्पर्यगत्या तेषामप्युपादानभूता मूलप्रकृतिरेव रयित्वेनाभिमतेत्यभिप्रेसैवमुक्तमिति ज्ञेयम् । स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽनिरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥ ७॥ " आदित्यो ह वै प्राण " इति प्राणशब्द'निर्दिष्टस्य भोक्तृवर्गस्योदयमानस्य परमात्मात्मकतामाह–स एष वैश्वानरो विश्वरूप इति । यः प्राक् प्रस्तुतः प्रजापतिशब्दितः, विश्वेषां नराणां' नेतृत्वेन वैश्वानरशब्दवाच्यः, सर्वशरीरतया विश्वरूपशब्दितः, अग्रनेतृत्वादिगुणयोगेन अग्निशब्दितः, स एष प्राक् प्रजापति- शब्दनिर्दिष्टः परमात्मा “ आदित्यो ह वै प्राण" इति प्राणशब्दितभोक्तृरूपःसन् उदयत इत्यर्थः । अयं च मन्त्रो वैश्वानराधिकरणे परमात्मपरतया सिद्धवत्कृत्य भगवता भाष्यकृता व्यवहृतः । अत एवं व्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । तदेत- दृचाभ्युक्तम् । तदेतत् ब्रह्म अभिमुखीकृत्य ऋमन्त्रेणोक्तम् ।। ७ ॥ ७. परमात्मात्मकतामिति । वैश्वानरादिपदानि परमात्मवाचीनि । प्राणपदं जीववाचि। तेषामस्य च सामानाधिकरण्येन प्रयोगःशरीरात्मभावनिबन्धन इति भावः । नन्ववान्तरप्रकरणानु- रोधेन कृत्स्नमिदं वाक्यं केवलजीवात्मपरतयैव कुतो न व्याख्यायत इत्यत्राह-अयं च मन्त्र इति । इदं श्रुतिवाक्यमित्यर्थः । सिद्धवदिति । वैश्वानरशब्दः परमात्मनि च प्रयुज्यत इति प्रदर्शनाय “परमात्मनि च तदात्मन्येव हृदय्येऽनौ वैश्वानरे प्रास्यत् ' ‘स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयत' इति च" इति श्रीभाष्ये उक्तम् । तदत्रानुसन्धेयम् । स्वतन्त्रतया जीवप्रतिपादनं.'कुतो.ह वा इमाः प्रजा: प्रजायन्ते' इत्येतत्प्रश्नोत्तरप्रकरणेऽस्मिन्न सङ्गच्छेतेति भाष्यकृतामाशयः। 1.प. पू. 'प्राणादित्यशब्दः'। 2.प्र. पू. मन्त्रेणाप्युक्तम् । 2 । .

·श्रीरारामानुजभाष्ययक्ता [१. ८. - अभिमुखीकृत्यति । तदेतत् ब्रह्म ऋचा उक्तमित्येव व्याख्यातुं शक्यम् । किन्तु अमिरुप- सर्गस्तत्रानतिप्रयोजनः स्यात् । अत: 'प्रसिद्ध पूर्ववाक्योक्तं ब्रह्माभिमुखीकृत्य वक्ष्यमाणमुक्त' मिति योजना आइतेति भावः। ऋमन्त्रेणेति।छन्दोबद्धत्वादृङ्मन्त्रत्वम् । न त्वयं ऋग्वेदे पठितो मन्त्रः। विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मि शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः॥८॥ विश्वरूपं हरिणमिति । विश्वरूपं सर्वशरीरम् । जातानि वेदांसि यस्मात्स जातवेदाः । "प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी"ति सर्वज्ञानोत्पादकम् । परायणं परमप्राप्यम् ज्योतिः सर्वप्रकाशकदीप्तिमन्तम् एकं अद्वितीयम् तपन्तं जाठराम्या दिरूपेण तपन्तम् , “सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकम्" “ अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ।" इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ; हरिणं हरिमित्यर्थः । हरिशब्दस्य नान्तत्वं छान्दसम् । वर्तमानः अनुवर्तमानः । तद्विधेयतया तच्छरीरभूत इति यावत । सहस्ररश्मिः नानाविध- विषयविषयकज्ञानवान् । प्रजानां स्थावरजङ्गमात्म(?)कानां, प्राणः धारकः सूर्यः' सूर्यवत्प्रकाशः एषः जीवः शतधा देवमनुष्यादिनानाविधदेहात्माभिमानशालितया सुषुप्तिस्थानादुदयते । सर्गकाले उदयत इति वाऽर्थः ॥ ८ ॥ जाठरेति। विश्वरूपमिति प्रजासृष्टिरुता । जातवेदसमिति ज्ञानप्रदानम् । परायणं ज्योतिरित्यारोभ्यतयाऽवस्थानम् । अतः अन्ते तपन्तमित्यनेन आराधनोपयुक्तार्थसम्पत्त्यनुगुणस्तापो विवक्षित इति ज्ञायत इति भावः | अनुवर्तमान इति । उपसर्गस्य द्योतकमात्रत्वात् तदभावेऽपि अपेक्षानुरोधेन केवलधातुरपि इममर्थ प्रतिपादयितुमर्हत्येवेति भावः । नानाविधविषयेति । आदित्यरूपमुख्यार्थस्यात्र विरहात अतिशयोक्किन्यायेन एवं व्याख्यातव्यं भवतीति भावः । सुषुप्तिस्थानादिति । 'उदयन् यत् प्राची दिशं प्रविशति' इति पूर्वेण ऐकरूप्यमभिसन्धायेदम् । तत्र उदयन् यत् प्रविशतीत्युदयस्य अनुवाद्यगतत्वात् 'तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सनिधत्ते' इति सृष्टपनन्तरकालिकव्यापारामिधानाच्च तथा व्याख्यानमावश्यकम् । अत्र तु तथा विशेषानव- गमात् आद्य एवोदयः खरसतः प्रतीयते । न च पूर्ववैरूप्यं दोषः । ऐकरूप्ये प्रमाणाभावेन तस्यैव तथात्वादित्यभिप्रेत्साह-सर्गकाल इति । 1.प्र."वेदांसि वेदाः। 2. आ. ना. "परं प्राप्यम्"। ३.प्र. 'जाठरादित्यादि। 4. आ. ना. प्राणानाम् । 5.आ. ना. स्थावरजङ्गमात्म- कानां प्राणानाम् । 6.भा. ना. नास्ति। 7. आ. ना. पू. नास्ति। 8.प्र. व्यतिरिक्तेषु 'प्रकाशकः। 9.प्र. उदयति।

·१.९.] प्रश्नोपनिषत् ११ संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणश्चोत्तरश्च तो ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकभिजयन्ते त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिण प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयिर्यः पिठ्याणः ॥९॥ एवं सूक्ष्मप्रकृतिजीवशरीरकस्य प्रजापतेः रयिप्राणशब्दितप्रकृतिपुरुषरूप- भोग्यभोक्तात्मना विभागमुपवर्ण्य तस्यैव परमात्मनः अखण्डकालरूपेण स्थितस्य खण्ड- कालरूपेण विभाग दर्शयिष्यन् चित्तावतरणाय वा उपासनार्थ वा संवत्सराख्यप्रजापतेः दक्षिणोत्तरायणात्मकं रयिप्राणरूपं विभागं, तथा मासाख्यप्रजापतेः रयिप्राणशब्दितं कृष्णशुक्लपक्षात्मकं विभागं, अहोरात्रात्मककालरूपप्रजापतेः रयिप्राणात्मकं राज्य- हरात्मकं विभागं, तत्प्रसंगेन रयिशब्दार्थदक्षिणायनकृष्णपक्षराज्यपेक्षया पाणशब्दार्थ- भूतोत्तरायण शुक्लपक्षदिवसानां उत्कर्षञ्च वक्तुमारभते-संवत्सरं वा इति । तस्य संवत्सराख्यकालरूपस्य प्रजापतेः दक्षिणोत्तरशब्दिते अयने सूर्यगत्याधारभूते द्वे रूपे स्तः । तद्ये हवा इति । ह वा इति प्रसिद्धौ स्मरणे वा। अयमर्थः। तत् तत्र ये पुरुषा' इष्टापूर्ते दत्तमिति तत् कर्मोपासत इत्यर्थः । य इमे ग्रामे इष्टापूर्त दत्तमित्युपासते” इति श्रुत्यन्तरैकार्थ्यात् कृतशब्दो दत्तपरः । इष्टं यागादि श्रौतं, पूर्त खातादि । इतिशब्दः प्रकारवचनः । यागदानवापीकूपादिकं कर्म येऽनुतिष्ठन्ति, ते चन्द्रम"स्सम्बन्धिनं लोकं अभिजयन्ते अभिजयन्ति प्राप्नुवन्ति । त एवं पुनरावर्तन्ते। न त्वात्मोपसका उत्तरमार्गेण गता इत्यर्थः । तसादेत इति । तस्माद्धेतोरेते कर्मठाः प्रजास्वर्गादिलक्षणक्षुद्रफलकामाः ऋषयः क्षुद्रफलद्रष्टारः दक्षिणं पन्थानं पितृयाणशब्दितं प्रतिपद्यन्ते । एष एव" पितृयाणः रयिः अन्नप्रधानः, वैषयिकभोगात्मक इति यावत् । यद्यपि “ धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण" इत्यादिप्रमाण- 1. "इत्येष वै”। 2. आ. ना. 'अखण्डकालरूपेण स्थितस्य' नास्ति । 8. आ. ना. प्रदर्शयिष्यत् । 4. आ. पू. 'तस्य' नास्ति । ना. 5. आ. कालरूपप्रजापतेः। 6. आ. प्र.पू. "द्वे अयने"। 7.आ. 'तत्' नास्ति। *8. आ. ना. पू." तत् तत्र" नास्ति। 9. ना. 'ये पुरुषाः नास्ति। 10. आ.पू. 'श्रौतम्' नास्ति। 11. पू. चन्द्रमसः'। 12. पू 'अभि- जवन्ति' नास्ति। 13. भा. ना. 'अव एव। 14.म. 'एव' नास्ति । " "तद्वत् ·क .. १२ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [-१,९. प्रतिपन्नः पुराणेषु दक्षिणमार्गनिर्दिष्टो धूमादिश्चन्द्रान्तः पितृयाणोऽप्यन्यः। संवत्सरा- क्यवभूतषण्मासात्मा दक्षिणायननिर्दिष्टोऽप्यन्यः । तथापि दक्षिणायनशब्देन द्वयोरपि व्यवयिमाणत्वात् कालमार्गयोरेकीकृत्य व्यवहार उपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ।। ९॥ सूक्ष्मेति । न हि प्रजापतिः खस्वरूपादेव प्रकृतिपुरुषावुत्पादयतीत्युपपद्यते । तस्या- विक्रियत्वात् । अत इदं विशेषणमाक्षिप्यत इति भावः । खण्डकालेति । संवत्सरमासाहोरात्र- रूपेण त्रेधेत्यर्थ । यद्यपि ' संवत्सरो वै प्रजापतिः तस्य त्रीणि रूपाणि संवत्सरो मासोऽहोरात्र इति' इत्येवं विभागो न दृश्यते तथापि 'संवत्सरो वै प्रजापतिः' मासो बै प्रजापतिः 'अहोरात्रो वै प्रजापतिः' इति पृथक् पृथगभिधानेन अर्थतस्तथा विभाग कृतो भवतीति भावः । चित्तावतरणायेति । चित्तस्य प्रजापती, प्रजापतेवो चित्ते, अवतरणम् । स्फुटप्रतीतय इति ता- पर्यम् । संवत्सरः प्रजापतिरित्युक्ते श्रोता शङ्केत कथं संवत्सरः प्रजापतिरिति । तत्र, संवत्सरस्य हि द्वाशौ स्तः दक्षिणायनमुत्तरायणं च; तत्र एको रयिः अपरः प्राण इति प्रतिपादने, रयिप्राणरूपमिथुनसम्बन्धः प्रजापतेः प्रागुक्त. । संवत्सरो यदि रयिप्राण- रूपांशद्वयवान् तर्हि स प्रजापतिर्भवितुमर्हत्येवेति समाधानं कृतं भवतीति । यद्युच्येत-अय- नयोर्वा कथं रयित्वप्राणत्ले। उपदेशादिति चेत् संवत्सरस्य प्रजापतित्वमपि तथैवोपदेशान् निशङ्क महीष्यते। किं तत्र चित्तावतरणार्थमिति किञ्चिदभिधातव्यम्- इति तत्र तत एवाखर. सात् प्रयोजनान्तरमाह-उपासनार्थ वेति । आम्नानस्य हि फलं किञ्चिदवश्य वाच्यम् । तत्र यद्युक्तार्थोपपादकत्वं न सम्भवति, उपासनमगत्या प्रयोजनं वाच्यम् । सम्भवति च तत् । कार्याख्यानादपूर्वमिति न्यायादिति भावः। तत्प्रसङ्गेनेति । कुत इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रश्नस्योत्तरक्चनप्रकरणमिदम् । तत्र' प्रकृतिपुरुषरूपेण संवत्सरादिकालरूपेण च स्थितात् प्रजापतेः प्रजाः प्रजायन्त इत्युत्तरमभिप्रेतम् । अत्र अयनयोः पक्षयोः दिवाकालरात्रिकालयोश्च मिथ उत्कर्षापकर्षप्रतिपादनस्य नास्त्युपयोग. । अत: साक्षात्सङ्गत्यभावात् प्रसङ्गसङ्गतिरेव-धाच्येयभि- सन्धिः। आधारेति । अधिकरणे ल्युडिति भावः। स्मरणे वेति । उक्तप्रसङ्गसङ्घत्यनुगुण- मिदमर्थान्तरमिति बोध्यम् | अयमर्थ इति । श्रोतृणामवधानसम्पादनाय व्याख्यानप्रतिज्ञेयम् । इदं त्यक्तुं शक्यम् ; पाठान्तरेण वा भवितव्यमिति भाति । उपरि उपासत इत्यर्थ इत्यत्रयोऽर्थ- शब्दो वा त्यक्तव्यः । तदिति लुप्तसप्तमीकमव्ययमित्यभिप्रेत्याह-तत् तत्रेति । कृतमित्यस्य वक्ष्यमाणप्रकारेण विवक्षितमर्थमाह-दत्तमिति।द्वितीयतच्छब्दस्य इतीशब्दानन्तरं स्थानमित्यभि- प्रेत्याह-इति तदिति । तं व्याचष्टे-कर्मेति । इष्ट पूर्तमिति विशेषोपादानं तच्छब्दार्थजिज्ञासायां सामान्यमाक्षिपतीति भावः । उaऽर्थे उपपत्ति दर्शयन् स्पष्टतरं विवृणोति-य.इम इत्यादिना । आत्मनेपदं छान्दसमित्यभिप्रेत्य न्याय्य रूप दर्शयति-अमिजयन्तीति । क्रियाफलस्य भोगस्य कभिप्रायतां गयितुं व्यत्ययेनापि श्रुतिरात्मनेपदं परिगृह्णातीति ज्ञेयम् । चान्द्रमसमे- वेत्येवकारः आदित्यलोकव्यावृत्तिपरः । स्पष्टत्वादिदं नोक्तम् । एवकारार्थ विवृणोति-नविति । तस्माद्धेतोरिति । यस्मात् चन्द्रमसं गत्वा पुनरावर्तन्ते तस्मादित्यर्थः । चन्द्रलोकप्रापकत्वपुनराव- तिमत्त्वे हि दक्षिणमार्गस्य लक्षणभूते । तादृशी चन्द्रलोकप्राप्तिः पुनरावृत्तिश्च यस्मादेतेषां विद्यते ·१.१०] प्रश्नोपनिषत् १३ .. तस्मादेते दक्षिणमार्गगामिन इति भावः । एते कर्मठा इति । एत इत्यनुल्या निर्देशात् सामा- न्याधिकारित्वं ततोऽनुत्कर्षश्च प्रतीयते । तत् कर्मठा इत्यनेन स्फुटीकृतम् । नन्वीदृशानां कथ- मृषित्वमित्याशङ्कय अविरोधेन तव्याचष्टे-क्षुद्रति । अतीन्द्रियार्थदर्शित्वादव्याहतमृषित्वम् । परन्तु कृच्छलब्धां तां शक्तिं बत क्षुद्रफलवर्गमात्रे विनियुञ्जत इति खकीय शोकमाविष्करोति श्रुतिरिति भावः । 'ऋषित्वयोग्याः' इत्यपि शक्यं व्याख्यातुम् । तथात्वे योग्या अपि तथा न भवन्ति क्षुद्रफलसङ्गादिति शोकाविष्कारः । पन्थानमिति ! यद्यपि दक्षिणमित्येतावन्मानं मूले श्रूयते तत्र चोपक्रमानुसारेण अयनमित्येव विशेष्यं योजनीयं तथापि प्रसिद्धस्य संवत्सरावयवभूतस्य दक्षिणायनस्येहानन्वयात् 'स एत देवयानं पन्थानम्' इत्यादिश्रुतिप्रयोगप्रसिद्ध विक्षितार्थान्तरप्रत्यभिज्ञापकमिदं विशेष्यमुपात्त- मिति ज्ञेयम् । अर्थान्तर ज्ञापयितुमुक्तं पितृयागशब्दितमिति । एवं संवत्सरप्रजापतेर्विभाग उक्तः । तत्र दक्षिणायनसम्बन्धि प्रासङ्गिकं चोक्तम् । अथास्य रयित्वमुच्यते-एष वा इति। अत्र 'यः पितृयाणः एष रयिः' इति श्रूयमाणपदयोजना । तत्र एतच्छब्दः पितृयाणपरामशीति स्पटम् । परन्तु पूर्व दक्षिणं प्रतिपद्यन्त इति दक्षिणमार्गः प्रस्तुतः। अद्य पितृयाणस्य रयित्वे उच्यमाने पूर्वेण सह अस्य का सङ्गतिरिति शङ्का जायते। तत्र यः प्रस्तुतो दक्षिणमार्गः स एवं पितृयाण इत्युच्यते नान्य इति ज्ञापनीयम् । ज्ञापितं चैतत् पूर्वमेव 'दक्षिणं पन्थानं पितृयाण- शब्दित' मित्त्यनेन । तदिह पर्थवसितगत्या वक्तव्यमर्थ पूर्वोक्तपरामर्शिना एतच्छब्देन लभ्य- मानमिव कृत्वा आह-एष एव पितृयाण इति । तस्य कथं रयित्वमित्युपपादनाय विथ- णोति-अन्नेत्यादिना। सूचितमर्थ स्फुटीकर्तु दक्षिणायनपितृयाणयो_लक्षण्यप्रतिपादनपूर्वक शङ्कते-यद्यपीति । तथा च दक्षिणायनकालं प्रस्तुत्य, इष्टापूर्तकारिणः पितृयाणेन चन्द्रमसं प्राप्नुवन्तीत्युक्ते का सद्भतिरिति भावः । समाधत्ते-तथापीति । अयं भावः । दक्षिणायनशब्देन द्वयोरपि व्यवहारोऽस्ति कालस्य च मार्गस्य च । एवमुत्तरायणशब्देनापीति द्रष्टव्यम् । तत्र संवत्सस मुगुणतया कालस्य प्रजापत्यनुगुणतया मार्गस्य च प्रतीतिर्मवति । एकशब्दोपादानेन तु उभयोरभेदः प्रतीयते । तत्र रूपकायलकारेष्विव एकस्य प्रकृतत्वं अपरस्योपरजकत्वमात्रं, न प्रकृतोपयोगः । तत्रास्य प्रजापतिप्रकरणत्वात् तत्सम्बन्धी मार्ग एवं प्रकृतो मायः ने, कालः। तथा च पितृयाणदेवयानमार्गावेव दक्षिणायनोत्तरायणरूपतया इह विवक्षिताविति । .. अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्या- दित्यमभिजयन्ते। एतद्वैप्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायण- मेतस्मान पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः। तदेषः श्लोकः ॥१० ।। अथोत्तरेणेति । अथशब्दो वाक्यान्तरोपक्रमे । ये तावत् “किं प्रजया करिष्याम " इति विरक्ता ऋषयः कायक्लेशादिलक्षणेन तपसा, स्त्रीसंगराहित्यलक्षणेन ·औरारामानुजभाष्ययुक्ता [१.१०. - ब्रह्मचर्येण, आस्तिक्यबुद्धिलक्षणया श्रद्धया, प्रत्यगात्मविद्यया, परमात्मानमुपास्य, अचिरादिना उत्तरेणायनेन' "आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवःस एनान् ब्रह्म गमयती "त्युक्तप्रकारेण ब्रह्मप्राप्तिद्वारभूतमादित्यं अभिजयन्ते प्राप्नु- वन्तीत्यर्थः । अन्वेष्टव्यतया निर्दिष्टमात्मानं स्तुवन् तेषामपुनरावृत्तिं दर्शयति- एतद्वै प्राणानामिति । आयतनशब्दापेक्षया एतदिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । प्राणानां प्रोणभृतां आयतनं आधारभूतम् । तद्यथा स्थस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा आर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः। प्रज्ञामात्राः प्राणे अर्पिता ” इति परमात्मनः सकलचेतनाधारत्वोक्तेः । एतत परायणं परमप्राप्यमित्यर्थः । एतमान पुनरावर्तन्ते । उपासका इति शेषः । उत्तरेण मार्गेण · गताः "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यत" इत्युक्तरीत्या परमात्मानं प्राप्य न निवर्तन्त' इत्यर्थः । एष निरोधः । एषः “प्रजाकामो वै प्रजापति"रिति. प्राक प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः परमात्मा स्वं प्राप्तस्य पुनरावृत्तिनिरोधकारी । अतस्तं परमात्मानं प्रजापतिशब्दितं प्राप्तस्य तदुपासकस्य अपुनरावृत्तिरुपपद्यत इति भावः । अत्र एष इत्येतच्छब्देन प्रजापतिपरामर्शात् आत्मानमन्विष्येत्यात्मशब्दोऽपि प्रजापतिपर एव । अत एवं एतत्सर्वमभिप्रेत्य सर्वव्याख्यानाधिकरणे व्यासायैः तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते एतस्मान्न पुनरावर्तन्ते” इति अर्चिरादिगत्या अपुनरावृत्तिप्रतिपादनात् “प्रजाकामो वै प्रजापतिगरिति प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः परं ब्रह्मेति प्रतिपादितमिति द्रष्टव्यम् । ततश्च प्रजापतिमुपासीनस्यार्चिरादिगत्यप्रतिपादनात् कथं प्रजापतेर्ब्रह्मत्वमिति शङ्का निरा- कृता । तदेष श्लोकः तत् तस्मिन् संवत्सरात्मनि प्रजापतौ वक्ष्यमाणः श्लोक इत्यर्थः ॥ १०॥ १०. वाक्यान्तरेति । उत्कृष्टोत्तरायणप्रतिपादनपरवाक्येसभिसन्धिः। अमिजयन्ते ; के? न तद्वाचकं पदमुपात्तम् । कोऽभिप्रायः। तेऽतीव दुर्लभा इति । भूयिष्ठतया सुलभत्वे हि 'इमे' इति निर्देशः क्रियेत ।, उत्तरमार्गनिष्ठास्तु अत्यन्तं विरला: अत्यन्तं दुर्लभाः । किञ्च ‘इमे' इति निर्देशोऽप्यस्माकं तान्प्रत्यपचाराय कल्पेतेति बिमेति श्रुतिः । 1. प्र. 'अर्चिरायुत्तरायणेन'। 3. आ. 'प्राणभूतानाम्' 8. प्र. 'एव' नास्ति। 4. प्र.पू. इदं वाक्यं नास्ति। 5. आ. "संवत्सराख्य" ·१.१०.] प्रमोपनिषत् १५ एवं च विशिष्यानिर्दिश्यमानतयैव एषामुत्तरमार्गाधिकारिणां दक्षिणमार्गाधिकारिभ्योऽतिमात्रवैल- क्षण्यं व्यजितं भवति । तत् स्फुटीकरोति-ये तावदिति । ते हि प्रजाकामा विषयसजिनः । एते तु 'किं प्रजया करिष्यामः' इत्येवं स्थिता विरक्ता इति । कायशेति । विहितमुपवासा- दिकमित्यर्थः । तपसेति विहितानुष्ठान, ब्रह्मचर्येणेति निषिद्धवर्जन, श्रद्धयेत्यधिकारसम्पत्तिः, विद्ययेति अङ्गभूतं स्वात्मोपासन चामिप्रेतमिति भावः । उपास्येति । नष्टवस्तूपलम्भाय प्रवृत्तो हि यावदुपलम्मं तद् वस्तु सादरं बुद्धौ धारयति । तदिहान्वेषणेन उपासनं लक्ष्यत इति भावः। उत्तरेणेत्यस्य विशेष्य अयनं महाप्रकरणालभ्यते । तच्च मार्गरूपमिति पूर्वोकरीत्या स्थितम् । तदाह-अचिरादीति। उत्तरेणेत्यादितृतीयान्तशब्दमालायां प्रथमवर्जमन्ये अन्विष्येत्यत्र ल्यबन्ते अन्वीयन्ते । प्रथमस्तु अभिजयन्त इत्यस्मिन्नाख्याते । अतोऽत्र प्रथमपठितस्यापि चरम व्याख्या- नमिति ज्ञेयम् । पाठप्राथम्य तु अथेत्युपक्रम्यमाणस्यावान्तरप्रकरणस्य एतदीयतया प्राधान्या- दिति । ननु यद्युत्तरमार्मेण आदित्यं प्राप्नुवन्ति तावता चन्द्रप्राप्तिहेतुभूतान्मार्गान्तरादस्य को विशेष इत्याशङ्कापरिहाराय सप्रमाण विशिनष्टि-आदित्याचन्द्रमसमिति । प्राप्यं, तस्य यन्वेषणं भवति । तेनात्मनः प्राप्यत्वे सिद्ध अन्विष्य आदित्यममिजयन्ते' इत्यादित्यप्राप्तिः किमर्थमुच्यत इति पर्यालोचनायां तत्प्राप्तिद्वारतयेति प्रतीयते। तच्चान्यत्र स्पष्टमेवोचमिति भावः। नन्वादित्यस्य ब्रह्मप्राप्तिद्वारत्वं काममस्तु । ततोऽपि को विशेष, इति शङ्कापरिहाराय एतद्वै प्राणानामित्यादिप्रवृत्तिरित्यभिप्रायेणावतारवति-अन्वेष्टव्यतयेति । स्तुवनिति । प्रकृतोपयोगितया काश्चन गुणान् कीर्तयनित्यर्थः। गुणामिधानं हि स्तोत्रम् । एवं चास्य वाक्यस्य आत्मखरूपनिरूपणे न तत्परता। अपि तु अपुनरावृत्तिप्रतिपादने, तेन पुनरावृत्तिमतो दक्षिण- मार्गादस्योत्तरमार्गस्य विशेषप्रतिपादने चेति द्रष्टव्यमिति भावः । नपुंसकेति। अन्यथा आत्मपरामर्शितया पुद्धिजता स्यादिति भावः। आधारभूतमिति । आत्मतया धारकमित्यर्थः । अमृत निरतिशयभोग्यम् । अभयं दुःखासम्मिन्नम् । वर्गसुखवत् नश्वरत्वकृतमयशून्यमिति यावत् । परमप्राप्यमिति । ततोऽन्यत् प्राप्यं नास्तीत्यर्थः । एतस्मादिति । पुनरावृत्तिर्हि तस्यामोग्यत्वादा नश्वरत्वाद्वा प्राप्यान्तरसत्त्वाद्वा शङ्कथेत । तत् ,त्रितयमपि नास्ति । एतस्य सर्वात्मत्वात् । तस्मादपुनरावृत्तिरिति । उपासका इति । कञपेक्षायां पूर्वमन्विष्येत्यनेनोपस्थिता अन्वेषणकर्तार एवान्वेतुमर्हति भावः । एष इति । इतिशब्दः पूर्वेणान्वितः उत्तरमार्गस्य वैलक्षण्यप्रतिपादनसमाप्तिद्योतक इत्याशयः । प्रागिति । उक्तरीत्या इतिशब्देनावान्तरप्रकरणस्य समाप्तत्वावगमात् ततः परं श्रूयमाणोऽयमेतच्छब्दः परमप्रकृतं प्रजापति परामृशतीति भावः । स्वप्राप्तम्येति । दक्षिणायनेन गच्छन्त तं न प्राप्नुवन्ति । तस्मात् तेवां पुनरावृत्तिनिरोधी न भक्तीति भावः । निरोध- कारीति । कर्तरि घनिति भावः । कारणान्तरेण पुनरावृत्तिप्रसङ्गविरहेऽपि परमात्मनः खतन्त्र- त्वेन स कदाचित् पुनरावृत्तिसङ्कल्प यदि कुर्यात् तर्हि किं कर्तव्यमिति शङ्कापरिहारायायं वाक्य- शेषः। 'ज्ञानी लात्मैव मे मतम्' 'सच मम प्रियः' 'तेषु चाप्यहम्' इति वदतस्तस्य ताशसङ्कल्पकरणे कः प्रसङ्ग इति विवक्षितमित्यशयः । एवमत्र प्रतिपादितस्य अपुनरावृत्ति ·श्रीरनरामानुजमाष्ययुक्ता [१. १० हेतुत्वस्य परमात्मलिङ्गत्वात् तदधीनसिद्धिकमर्थविशेषमाह-अत्र एष इतीति | आत्म- शब्दोऽपीति । न ह्यनुपासकस्य स्वेतरोपासकस्य वा प्रजापतिः पुनरावृत्तिनिरोधकारी भवेत् । तेनायमुपास्य मात्मा प्रजापतिरेवेति । इदमत्र आकूतम् । कारणतया प्रतिपाद्यमानत्वात् प्रजाकामो ह वै प्रजापतिरिति निर्दिष्टः प्रजापतिः परमात्मेति पूर्वमेवोक्तम्। तस्यैवेह पुनः भात्मशब्देन एतच्छब्देन च निर्दिष्टस्य उपास्यत्वार्चिरादितिप्राप्यत्वापुनरावृत्तिहेतुत्वप्रतिपादना- दपि तस्य परमात्मत्वं वेदितव्यमिति । तदिदं संवादार्थ श्रुतप्रकाशिकोदाहरणब्याजेन स्फुटी- करोति-अत एवेति। संवत्सरात्मनीति । नन्वितिशब्देनावान्तरप्रकरणावसानं सूचितम् । एष निरोध इत्येतच्छब्देन च प्रजाकामो ह वै प्रजापतिरिति निर्दिष्टः परमप्रकृतः प्रजापतिः परामश्यत इत्यु- कम् । तथा सति कथमिदानी अयमेतच्छब्दः संवत्सरात्मानं प्रजापति निर्देषु शक्नोति । व्यवहितत्वात् । इति चेदुच्यते । इतिशब्देन उत्तरमार्गबैलक्षण्यप्रतिपादनसमाप्ति?त्यत इत्यु- कम्; न तु प्रकरणसमाप्तिरिति । एतच्छब्देन च संवत्सरो वै प्रजापतिरित्यत्रोपस्थित एव प्रजापतिः परमृश्यते । स तु परामृश्यमानः केवल एव परामृश्यते न संवत्सरात्मत्वविशिष्टतया ! . अस्य आकारस्य पुनरावृत्तिनिरोधकरणे अनुपयोगित्वात् । कारणत्वाकारस्यैवापेक्षितत्वात । एत- व्यञ्जनायैव 'एषः प्रजाकामो वै प्रजापतिः इति प्राकू प्रजापतिशब्दनिर्दिष्टः' इति. विवरण कृतम्, न तु तद्वाक्योपस्थितपरामर्शित्वतात्पर्येण । तस्मात् मध्ये निरोधवाक्ये अनाकांक्षितत्वेन संवत्सरात्मत्वविशेषणपरित्यागेऽपि अत्र विशिष्टपरामर्श नानुपपत्तिलेशोऽपीति । एतस्मान पुनरान्ति इति हेतोः एष उत्तरमार्ग: निरोधशब्दवाच्यो भवति पुनरावृत्ति निरुणद्धीति व्युत्पत्तेः । न च दक्षिणमार्ग एवमित्येवमपि शक्यं व्याख्यातुमिति द्रष्टव्यम् । वक्ष्यमाण इति । एष श्लोक इत्यत्रत्यस्य एतच्छब्दस्य विवरणमिदम् । बह्वरधीत इति पूरणीयम् ।' पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृति दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥ पञ्चपादं पित्तरमिति ॥ पित्तरमिति ॥ वत्सरसंवत्सर परिवत्सरेडावत्सरानुवत्सररूपाः पञ्च पादाः यस्य स पञ्चपादः । अथ वा हेमन्तशिशिरयोरेकीकरणात् षड़तवः पञ्च- तवः संपद्यन्ते । ते पादाः यस्य स पञ्चपादः तम् । पितरं सर्वस्य जनकं, द्वादशा- कृति द्वादशमासाकृति, दिवः स्वर्गात् परे परस्मिन् अर्धे स्थाने पुरीषिणं पुरीषशब्देन स्वर्णभूमिसन्निहितं ब्रह्माण्डगोळकावरणमुच्यते । सोऽस्य स्थानत्वेनास्तोति पुरीषिण- माहुरित्यन्वयः । अथशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । उशब्दः अवधारणे । परशब्द 1 ना. "संवत्सरवत्सर..."। 2. प्र. 'पञ्चपादः' नास्ति । ।

·१.१२.] प्रश्नोपनिषत् १७ उत्कृष्टवचनः । पूर्वोक्तेभ्योऽन्ये उत्कृष्टाः, इमे काल्तश्वविदः आदित्यादिग्रहसप्त- कलक्षणचक्रयुक्ते, ऋतुलक्षणारषटकयुक्ते, संवत्सराख्ये रथे जगत्सर्वं विचक्षणं कुशलं निश्चलं यथा भवति तथा अर्पितमित्याहुः ॥ ११ ॥ 'प्रभवो विभवः शुक्लः' इति पठिते षटिहायनचक्रे प्रथमे पञ्च क्रमेण वत्सरादि- नामानः । पुनः षष्ठादयः पञ्च तथा । पुनरपि एकादशादयः पञ्च लथेलानं द्रष्टव्यम् । एवं पञ्चाब्दीक्रमेण संवत्सरचक्रस्य परिवर्तमानत्वात् पञ्चपादत्वमुक्तमित्यभिप्रेय ब्याचशे-वत्सरेति । तैत्तिरीयब्राह्मणे एकत्र 'संवत्सरः, परिवत्सरः, इदाक्त्सरः, इदुवत्सरः, इद्वत्सरः' इति पञ्च नामानि दृश्यन्ते । अपरत्र चतुर्थस्येदुवत्सरस्य स्थाने अनुबत्सरः पठित इति विशेषः। एकैकस्म हायनस्य पञ्चपादत्वं बक्तव्यमिति यदि मन्येत तदनुरोधेनान्यथा व्याचष्टे- - अथवेति । पञ्चर्तव इति । 'द्वादश मासाः पञ्चर्तवः' इति वेदेष्बेवाम्नातमिहानुसन्धेयम् । ऋतुप्रवृत्तिक्रमेण हि संवत्सरो याति । तेन ऋतूनां पादत्वम् । स्वर्णभूमीति । तदण्डमभवद्धमं' 'तदण्डमकरोत् द्विधा' ताभ्यां स शकलाभ्यां च दिनं भूमिं च निर्ममे' इति मनूक्तरीत्या हिरण्मयस्याण्डस्य शकलेन दिवो निर्मितत्वात् विश्वकोशस्योपरितनी भूमिः वर्णमयी भवति । तस्या अप्युपरि यदावरणमारत तत्पुरीषपदवाच्यामिति । उत्कृष्टेति। एभिर्यदुच्यते तदेवोपादेयमिति भावः । संवत्सरात्मनः प्रजापतेः स्थानो- पदेशपरोऽयं मन्त्रः पक्षद्वयमुपन्यस्य चरमे सिद्धान्तताममिव्यञ्जयति । तत्र प्रथमः पक्षः, दिवः परे स्थाने वर्तत इति कण्ठोक्तः। दूरे स्थितस्य कथं संवत्सररूपकालनियन्तृत्वमिति शङ्कायां 'प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति' इत्यभावाधिकरणसूत्रोक्तन्यायेन सङ्कल्पमात्रेण तदुपपन्नमिति समाधानाभिप्रायेण पञ्चपादं द्वादशाकृतिमिति शरीररूपणं कृतम् । अण्डान्तर्वर्त्यपि समस्त वस्तुजातं व्याप्य बर्तमानत्वादिहैव स परमात्मा वर्तत इति द्वितीयः पक्षः। स तु परमरहस्य- त्वान्न कण्ठत उच्यते । अपि तु · सप्तचक्रे' 'षडरे' इति रथरूपणेन व्यज्यते। न ह्यधिष्ठा. तारं रथिन विना रथस्य प्रवृत्तिरस्ति । तथा इहैव स्थितः संवत्सररथं नियमयतीत्ययमेव पक्ष आदरणीय इति । जगत्सर्वमिति । अर्पितमिति पारतन्यप्रतीतेर्न परमात्मनो विशेष्यतया ग्रहणं युज्यते । अतः पारिशेष्यात् जगदेव ग्राह्यमिति भावः । मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्ल 'प्राणस्त- सादेत ऋषयः शुक्ल इष्टिं कुर्वन्तीतर इतरसिन् ॥ १२ ॥ 'यथा संवत्सरो रयिप्राणात्मना विभक्तः, एवं मासोऽपि' इत्युपासनार्थं प्रदर्श- यति मासो वै प्रजापतिरिति । स्पष्टोऽर्थः । तस्मादेत इति । यस्मात् शुक्ल: शुक्ल पक्षः। 1. आ. 3 ·श्रीरकरामानुजभाष्ययुक्ता [.१. १३. पक्षः' प्राणतया उत्कृष्टः तस्मात् ऋषयः अतीन्द्रियार्थद्रष्टारः सर्वेऽपि शुक्लपक्ष एव शोभनानि कर्माणि कुर्वन्ति । इतरे अनृषयः अज्ञाः पुनः अप्राणतया असारभूते कृष्णपक्षे कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥ रयिप्राणात्मनेति । यद्यपि 'एष ह वै रायिर्थः पितृयाणः' इतिवत् एष ह वै प्राणो यो देवयानः' इति उत्तरमार्गस्य प्राणत्वं नोक्तं तथापि 'एतद्वै प्रजानामायतन'मित्यनुक्ता 'एतद्वै प्राणानामायतनम् एतस्मान्न पुनरावर्तन्ते' इति प्राणपदघटनात् प्राणभृतां परमश्रेयः- प्राप्तिसाधनसया उत्तरायणस्य प्राणत्वमौपचारिकं सूचितमेवेति नानुपपत्तिरिति ज्ञेयम् । उपा. सनार्थमिति । एतेन पूर्वोक्ते चित्तावतरणार्थत्वे नातीवादर इति व्यज्यते । मूले तस्मादित्यस्य शुक्लपक्षस्य प्राणत्वादित्यर्थः । अस्तु प्राणत्वम् । तावता तत्र कथमनुष्टानमित्यत: सोपस्कार व्याचष्टे-यस्मात्-उत्कृष्ट इति। प्राज्ञानामनुष्ठानकालतया उत्कर्षः सूचित इति भावः । अनृषय इति । नन्वेतदनुपपन्नम् । पूर्व 'एत ऋषयः' इति श्रवणात् । यदि हि 'ऋषयः शुक्ले कुर्वन्तीतर तरस्मिन् ' इत्येतावन्मानं श्रूयेत तर्हि 'इतरे ऋषिभिन्ना अनुषयः' इति विवरणं युज्येत । एत ऋषय इत्येवमभिधाय अनन्तरं इतर इति निर्देशात्तु अन्ये ऋषय इत्येव खरसतः प्रतीयते । अतस्तथैव व्याख्येयमिति चेत् । अत्रेदमषधेयम् । 'एत ऋषयः शुक्ले कुर्वन्ति ; इतरे ऋषयः कृष्णे कुर्वन्ति' इति वचनव्यक्तौ अङ्गीक्रियमाणापां कस्यचिद्विशेषस्या- नवगमात् वाक्यमेव कृत्स्नं व्यर्थ भवति । न हि उभयोरपि पक्षयोः समं प्राशस्त्यं प्रतिपाद्यत इति युक्तमङ्गीकर्तुम् । पूर्वापरप्रक्रियाविरोधात् । म.सस्य प्रजापतित्वकथनस्य पक्षयोर्बिभज्य- पचनस्य चात्यन्तवैयर्थ्यापातात् । उपासनमात्रार्थत्ववादस्यातिदुर्बलत्वात् । तस्मात् 'एते केचन शुक्ले कुर्वन्ति । इतरे सर्वे कृष्णे कुर्वन्ति' इत्येव वचनव्यक्तिः । अत्र हेतुरपेक्ष्यते कस्मादेव केचन शुक्ले कुर्वन्ति नेतरस्मिन् इति । तत्प्रतिपादनपरमेतत् 'ऋषय' इति । यस्मादेत ऋषयः प्राज्ञाः विशिष्टकालाक्पमकुशलाः तस्मादेते विशिष्टे शुक्लपक्षे कुर्वन्तीति । एतेन, अनृषित्वादेव इतरे इतरस्मिन् पक्षे कुर्वन्तीति तत्रापि हेतुराक्षिप्तो भवति । तथाच इतरेऽनृषय इत्येव पर्यवसान- मित्यतिसूक्ष्मदर्शिताऽत्र भाष्यकारस्य निपुणं विभाव्या । 'अनृषयः अज्ञाः' इति पुनर्विवरणेन हि स्वष्टमत्र खाभिप्राय प्रकाशयतीति । .. अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ. रत्या संयुज्यन्ते ॥१३॥ अमुमेव विभागं अहोरात्रेऽप्युपासनाय प्रदर्शयति—अहोरात्रो वै प्रजा- पतिरिति । स्पष्टोऽर्थः । प्राणं वा एत इति । यस्माद्धेतोरह्नः प्राणरूपत्वं, 1.पू. “पक्षः" नास्ति Pm ·१. १४.] प्रश्नोपनिषत् १९ अत एव रत्या रत्यर्थं, प्रयोजनस्य हेतुत्वविवक्षया' तृतीया । प्राणभूतेऽह्नि स्त्रीभिर्ये संयुज्यन्ते त एते प्राणमेव प्रस्कन्दन्ति प्रकर्षण शोषयन्ति । प्राणापचारात् प्राणमेव निघ्नन्तीत्यर्थः । ननु तर्हि स्वयोषिद्गमनं गृहस्थैर्न कार्यमित्याशंक्य रात्रौ कार्य- मित्याह-ब्रह्मचर्यमेव तदिति । रत्यर्थ रात्रौ स्त्रीसंप्रयोगो ब्रह्मचर्यमेव । मैथुनमेव न भवतीत्यर्थः । तन्न दोषायेति यावत् ॥ १३ ॥ तन्न दोषायेति । ननु गृहस्थधर्मस्य खयोषिद्मनस्य दोषत्वापादकतया प्राण- रूपस्याहोऽपकर्षः, अतथाभूततया रयिरूपाया रात्ररुत्कर्षश्च प्रतीयते । न चैवमेघास्तु को दोष इति वच्यम् । 'प्राणशब्दार्थभूतोत्तरायण शुक्लपक्षदिवसानामुत्कर्ष च वक्तुमारभते' इति पूर्वोक्त- विरोधादिति चेन्न । यथा दम्पत्योः खच्छन्दवृत्तिर्गुरुसन्निधौ निषिध्यते तथेह अहनि संसर्गनिषेध इत्यभिप्रायात् । गुरूणां पूज्यत्वं हि तत्र निबन्धनम् । तथा प्राणरूपस्याहोऽपीति । अन्नं वै प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तसादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥१४॥ ननु प्रकृतिपुरुषकालात्मकं ब्रह्म कथं प्रजानामुपादानमित्युच्यते । अन्नपरि- णामभूतस्य रेतस एव प्रजोपादानत्वदर्शनादित्याशंक्याह–अन्नं वै प्रजापति- रिति । अन्नावस्थ, तदुत्पन्नरेतोऽवस्थञ्च यतः प्रजापतिशब्दितं ब्रह्मैव, अतः प्रकृतिपुरुषसंवत्सरमासादिकालान्नस्तोऽवस्थात् ब्रह्मणः सर्वाः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रजापतिशब्दितस्य ब्रह्मण उपादनत्वमुपपद्यत इति भावः ॥ १४ ॥ उपादानमित्युच्यत इति । न यात्र पूर्वमुपादानत्वं कुत्रोक्तमिति वाच्यम् । उत्पा- दिते मिथुने एकस्य प्राणस्य विश्वरूपं हरिणमित्यनेन मन्त्रेण प्रजापत्यात्मकत्वोच्या तत एव तत्साहपठिताया रयेरपि तत्सिध्या च कार्ययो रयिप्राणयोरन्तरालतयाऽवस्थानेन प्रजापतेरपि कार्यत्वं ताक्त् प्रतीयते । न चेदं तस्योपादानत्वमन्तरेणोपपद्यत इति तदपि प्रतीतमेवति । इत्याशङ्कयति । इति श्रोतुराशङ्का उत्थितां कृत्वेत्यर्थः । यद्वा इत्येवं चोद्यमाशङ्कयेति योज्यम् | अन्नावस्थमिति | आभ्यां शङ्कापरिहाराभ्यामस्य प्रश्नस्य सारार्थः प्रकाशितः। तथा हि-कुतो ह वा इमाः प्रजा प्रजायन्त इति पृच्छतः कबन्धिनः कात्यायनस्यायमभिप्रायः । स्त्रीपुंसाभ्यां मिथुनीभवद्भयां प्रजा जायन्त इति प्रत्यक्षमेतत् । प्रत्यक्षाद्यगोचरात् परमाद् ब्रह्मणः सर्वमुत्पद्यत इति तु वृद्धा याचक्षते । अत्र किं तत्त्वमिति जिज्ञासामह इनि । परं ब्रह्म 1. आ. 'विवक्षायाम्। . पू. शोचयन्ति । 3. आ.व्यतिरिक्तेषु अवस्थारूपात्"। 4. आ. 'इमाः। " ·२०. श्रीरखरामानुजभाष्ययुक्ता [१ १५-१६. प्रकृतिपुरुषौ सृष्ट्वा तदात्मतथाऽवतिष्ठते । संवत्सरादिकालरूपेण वर्तमानः तत्तदृत्वनुगुणवर्षातपादि- प्रवर्तनेन अन्नमुत्पाद्य तदात्मतयाऽवतिष्ठते । अन्नं जग्ध्वा तृप्तः पुमाम् यदा स्त्रिया संयुज्यते तदा वीर्यात्मना स्थितं ब्रह्म तस्या गर्भ प्रविश्य ततःपरं काले प्रजारूपो जायते। तस्मात् ब्रह्मणः प्रजा जायन्ते,. अन्नाजायन्ते, मातापितृभ्यां जायन्ते, रेतसो जायन्तं इत्येषां व्यवहाराणां न मियो व्याघात इत्याचार्यस्य इयता विस्तरेणोत्तरं ददतोऽभिप्राय इति । तये ह तत् प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते । तेषामे- वैष ब्रह्मलोको' येषां तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥ तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिल्लमनृतं न माया- चेति ॥१६॥ इति प्रथमः प्रश्नः॥ प्रसंगात् अमुमुक्षुनिन्दापूर्वकं मुमुक्षून स्तौति-तघेह वै(2) प्रजापति- व्रतं चरन्तीति। तस्माद्ये “ अन्नं वै प्रजापतिरिति प्रजापतिशब्दितस्यान्नस्य व्रतं भक्षणं व्रतत्वेनानुतिष्ठन्ति येऽन्नभक्षणशीला ब्रह्मचर्यरहिताः, त एवं प्रजा उत्पादयन्ते । एष ब्रह्मलोक पुत्रपश्चादिलक्षणः कार्यभूतब्रह्मरूपः लोकः तेषामेव, न त्वात्मकामानामिति भावः । येषां तपो ब्रह्मचर्यमिति । येषां कायशोषणाख्यं तपः न भक्षणशीलता, मैथुनवर्जनं ; येषु च मनस्यन्यद् वचस्यन्यत् कर्मण्यन्यद् दुरात्मना"मित्युक्तकौटिल्यलक्षणं जिह्मत्वं नास्ति, भूताहितवचनलक्षणमसत्यवचनं नास्ति तेषामसौ विरजः निर्दोषः ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकः । तथैव व्यासायैःसर्वव्याख्या- नाधिकरणे विवृतत्वादिति द्रष्टव्यम् । इति शब्दः प्रतिवचनसमाप्तौ ॥ १५-१६ ॥ इति प्रथमप्रश्नभाष्यम्। १५. प्रसङ्गादिति । कुत इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति प्रश्नस्य तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इत्यन्तमुत्तरं दत्तम् । तत्र प्रकरणं समापनीयम् । केषां ब्रह्मलोकप्राप्तिर्भवति केषां न भवतीति प्रतिपादनस्य नास्ति सङ्गतिरित्याशङ्कापरिहारायेदमुक्तम् । यदपि नान्या सङ्गतिरस्ति तथापि प्रसङ्गरूपायास्तस्याः सत्त्वात् न असक्तत्वशङ्का कार्या। कारणभूते हि ब्रह्मणि उपदिष्ठे तत्प्राप्ति- 1. आ. ना. पू. एष लोकः। 2. प्र. पू. तत्प्रसङ्गात्' 3. आ. "प्रजापतेव्रतम्"। 4. आ. ना. पू. एष लोकः”। 5. आ.ना. "कार्य रूपः” नास्ति। शोषाख्यम्"। 7.प्र. " भूताहितमसत्य 8.प्र. इतः परं 'परब्रह्मरूपं फलमित्यर्थः' इत्यधिक दश्यते । 6...आ. ... ” ·१.१५-१६.] प्रश्नोपनिषत् २१ .. कामानां मुमुक्षूणां तत्रोदासीनानामितरेषां चोपस्थितिभवति । तस्मात् तत्स्तुतिनिन्दे क्रियते इति भावः । ये प्रजापतिव्रतं चरन्तीत्यादिवा अमुमुक्षुप्रत्यायनम् । तेषामेष ब्रह्मलोक इति तेषां संसारचक्रपरिवय॑मानतया निन्दा । येषां तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्य, न येषु जिह्ममिति मुमुक्षुख्या- पनम् । तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोक इति तेषां सर्वदुःखनिवृत्तिपूर्वकमहानन्दप्राप्तयर्हतया स्तुति- रिति विभाव्यम् । अथ प्रासनिकमपि निष्प्रयोजनं न वक्तव्यम् । असझतत्वापरिहारात् । न ह्युपस्थितिमात्रं प्रसङ्गः। अपि तु उपेक्षानहत्वमपि मिलितम् । तच्च प्रतिपादनस्य प्रयोजनक्त्त्वे सति भवति नान्यथा । तथा यामुमुक्षुमुमुक्षुनिन्दास्तुसोरिह किश्चित्प्रयोजनं वाच्यमिति चेद ब्रूमः प्रश्नस्यो- त्तरं यद्यपि दत्तं तथापि एतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त' इति पूर्वोक्तं स्मरतां इयमाशङ्का भवितुमर्हति-सर्वा एव प्रजाः अमृतमभयं परायणमात्मानमन्विन्य अपुनरा- वृत्तिं कुतो न गच्छन्ति । कुत इह प्रजायन्त इति । एतत्परिहारब्यजनतात्पर्येण इमे स्तुतिनिन्दे प्रवृत्ते । जियानृतमायारहितानां हि तपमादिसम्पत्त्या विद्यानिष्पत्तिः, ततोऽपुनरावृत्तिध । तथा- विधा अतिदुर्लभाः।.खभावतः सर्वेषां जिह्मन्तादिसजिल्लात् । तदिह पुन:पुनर्जायन्ते । नापु- नरावृत्तिपदं गच्छन्तीति। प्रथमतच्छब्दं लुप्तपञ्चमीकमव्ययं कृत्वा व्याचष्टे--तस्मादिति । यस्मादनं रेतस्त्वेन परिणमते रेतसश्च प्रजा जायन्ते तस्मादित्यर्थः। द्वितीयतच्छब्देन प्रसिद्धिपरामर्शकेन जडै- राचर्यमाणमित्येतदभिधीयत इति सुगमम् । व्रतत्वेन नियतकर्तव्यत्वेन । व्रतशब्दस्य ‘पयो- व्रतं ब्राह्मणस्य' इत्यादौ भक्षणार्थे प्रसिद्धत्वात् अनस्य प्रजापतित्वेन पूर्ववाक्ये उपस्थितत्वाच्च एवमिदं भाष्यकृता व्याख्यातम् । यदि तु इतिशब्देन प्रधानप्रकरणसमाप्तिद्योतकेन अन्नोप- स्थितिर्विच्छिन्नेति स्यात् तदा प्रकारान्तरेण व्याख्यातु शक्यम् । तथाहि । अत्र प्रजापतिव्रतं नाम क्रिमिति पर्यालोचने ते मिथुनमुत्पादयन्ते' इत्येतत्सादृश्यात् ‘स मिथुनमुत्पादयते' इत्येतद्वाक्यघटित 'प्रजाकामो ह वै प्रजापति' रित्यादिप्रतिवचनारम्भस्थमहावाक्योपस्थित्या प्रजाकामनया तत्सृष्टयुचितप्रयत्नवत्त्वं प्रजापतेर्यत् तत्रोक्तं तदेवेह प्रजापतिव्रतपदविवक्षितमिति प्रतीयते । तदयमर्थः । तत् तत्र ; वस्तुतत्त्वे एवं स्थित इत्यर्थः । ये तत् पूर्वोकं प्रजापतिव्रतं प्रजाकामनया तदुत्पादनोपयोगिनं तीव्रमुद्यमं चरन्ति कुर्वन्तीति । एष ब्रह्मलोक इति । क्वचिद् ब्रह्मपदं न पठ्यते । पथ्यमानं तु युक्तं भाति । यद्यप्यु- करीत्या सर्व ब्रह्मात्मकमेव तथापि अल्पत्वास्थिरत्वादिदोषभूयिष्ठत्या नेदं विवेकिनामभिलाषास्पद- मिति भावः । येषां तप इति । यद्यपि अस्मिन् खण्डे इदं पठ्यते तथाप्पानुसारेण उत्तरत्र योजनमावश्यकमिति भावः । जिह्मत्वमिति । उत्कटं जिह्मत्वमेव मायेसभिप्रेल न मायापदं व्याख्यातमिति भाति । ग्रन्थपातो वा। विरज इति। छान्दसमकारान्तत्वम् । उपधादीर्घा- भावो का । ननु ब्रह्मणो लोको ब्रह्मलोक इति स्वरसतः प्रतीयत्त इत्यवाह-तथैवेति । उपपलि- राकरप्रन्थेषु प्रष्टव्येति भावः । इतिशब्द इति । प्रतिवचनमहाप्रकरणसमाप्तिद्योतक इत्यर्थः । इति प्रथमप्रसाटिप्पणी ·२२ श्रीरङ्गरामानुजभाष्यमुक्ता [२.१-२. अथ द्वितीयः प्रश्नः॥ अथ हैनं भागवो वैदर्भिः पप्रच्छ। भगवन् कत्येव देवाः प्रजा विधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥ देहेन्द्रियमनःप्राणादिविलक्षणप्रत्यगात्मशोधनाव प्रश्नानवतारवति । उक्तञ्च . ब्यासार्यैः “उत्तरेषु खण्डेषु प्रत्यगात्मा विशोध्यत" इति । अथ हैनमिति । कब- न्धिप्रश्नानन्तरं पिप्पलादं भार्गवो वैदर्भिः पृष्टवान् । किमिति? भगवन्निति । हे भगवन् किंसंख्याका देवाः स्थावरजङ्गमात्मिकां प्रजां बिभ्रति । तेष्वेव देवेषु कसरे देव एतत् शरीरं तकार्य(वा) प्रकाशयन्ते । कः पुनरेष श्रेष्ठ इति ॥ १॥ अथ द्वितीयः प्रश्नः महाप्रकरणार्थमाह-देहेन्द्रियेति। प्रमानामुत्पत्तिरुक्ता, स्वरूपं निरूप्यत इति समति- रिति भावः । प्रजाशब्दः प्रायो मनुष्यार्थं प्रयुज्यते। इह न तथेत्यभिप्रेत्याह-स्थावरेति! कतर इत्यनेन 'न ते सर्वे अपि तु तेषु केचिदेव, इति ज्ञायते' इति प्रष्टा सूच्यते । तद्विशदय- बाह-तेष्वेवेति । एतदिति प्रत्यक्षनिर्देश इत्यभिप्रेत्य विवृणोति-शरीरं तत्कार्य वेति । कार्य आहारविहारादि । शरीरस्य प्रकाशनं यदि निष्पादनं न तद् वागादिकर्तृकम् । यद्यभिव्य- अनं न तदाकाशादीनाम् । यधुज्ज्वलीकरणं न तत्प्रायेण भूयिष्ठनाम् । अतः तत्परित्यज्य तत्कार्यानुधावनम् । प्रकाशनं च निष्पादनमेव । यद्यत्र एतदिति पूर्वोक्तपरामर्शि तर्हि, 'प्रजाविधा- रणमेव तदर्थं कृत्वा तेषु कतरे देवाः स्वकृतं प्रजाविधारणं प्रकाशमन्ते अस्मद्वेद्यं कुर्वन्ति; कैः कृतं तत् अस्माभिः स्फुटं द्रष्टुं शक्यमिति यावत् ।' इति शक्वं विक्रीतुम् । कः पुनरिति । यद्यपि धारणादिकृतो बहवः तथापि तेषु एकेन श्रेष्ठेन भवितव्यम् ; स क इति । . तमै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरनिरापः पृथिवी वामनश्चक्षुःश्रोत्रञ्च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥ तसै स होवाच । स्पष्टोऽर्थः । मुख्यप्राणस्वैव धारकत्वप्रकाशकत्व- श्रेष्ठत्वानि वक्तुमाख्यायिकामाह-आकाशो ह वा इति । ह वा इति प्रसिद्ध्यति- 1.मा. ना. 'प्रजानाम्' 2.पू. 'बलिष्ठः। 'बलिष्ठः'। 3.आ. 'मिकाः प्रजाः। 4. आ. ना. पू. एवेव। 5. ना. 'धारकत्वश्रेष्ठत्वादीनि', ·२. २.] . प्रश्नोपनिषत् २३ शये। एषः प्रसिद्धः आकाशः, दीव्यति देवः गमनशीलः तादृशो वायुश्च, अमिरापः पृथिवी । सष्टोऽर्थः' । वान्छब्देन कर्मेन्द्रियाणि सर्वाणि उपलक्ष्यन्ते । चक्षुःश्रोत्र- शब्देन ज्ञानेन्द्रियाणि । ते प्रकाश्यामिवदन्तीति । आकाशादयः सर्वे मिलित्वा' पुरोवर्ति शरीरं प्रदय अभितः स्थित्वा वदन्ति स्म । किमिति? वयं बाणवत् सञ्चार- शीलं एतत् पुरोवर्ति शरीरमवलम्ब्य विधारयामः । अबकाशादिविविधकार्यक्षमतया धारयाम इत्यर्थः ॥ २॥ आख्यायिका कथाम् । प्रसिद्धधतिशय इति । एष ह वै आकाशः' इत्यन्वयं कृत्वा भूतेषु पञ्चमत्वेन लोके 'तम्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश.' इति सृष्टिप्रकरणेषु प्रथमत्वेन वेदे चान्यन्तं प्रसिद्ध आकाश इत्यर्थो वाच्य इति भावः । गममशीलः । देवो वायुरिति वायुमात्र- विशेषणताप्रतीत्या तदसाधारणधर्मपरो देक्शब्द इति । वायुश्चेति । श्रोत्रं चेति अन्ते श्रुतश्च- शब्दः सर्वसमुच्चायक इति झापनाय इह योजित इति ज्ञेयम् । कर्मेन्द्रियाणीति । शरीरारम्भ- काणि पञ्चभूतान्युक्तानि । अथ तदाश्रितानि द्वविधानि इन्द्रियाण्युच्यन्ते । तत्र कर्मेन्द्रियेषु वाचः प्राधान्यम् । मनुष्यासाधारणत्वात् । परोपदेशसाधनत्वाच्च । तस्मात्तया इतरेषामुपलक्षणम् । अन्तरिन्द्रियत्वेन वैलक्षण्यात् सर्वज्ञानसाधनत्वाच्च ज्ञानेन्द्रियेषु मनसः प्राधान्यम् | तस्मात् तस्म कण्ठतो निर्देशः । बाह्यज्ञानेन्द्रियेषु चक्षुषः प्राधान्यं प्रसिद्धम् । अलौकिकार्थप्रमापकश्रुतिग्रहण- साधनतया श्रोत्रस्यापि तत्तुल्यं प्राधान्यमिष्यते। तस्मादनयोरुभयोरुपादानमित्याकूतम् । ते प्रका- श्येति । नचु नपुंसकमनपुंसकनेत्यनुशासनात् तानीति नपुंसकलिङ्गेन भाव्यम् । न पुंलिजेनेति चेन। ते देवा इति विवक्षितत्वात् । अथैवं सति 'एषः प्रजां विधारसन् एतत्प्रकाशक: देवः आकाशः । वायुश्च । अग्निश्च' इत्येवं पृथग्वाक्यतया व्याख्याय 'कत्येव देवाः प्रजां विधारयन्ते' 'कतर एतत्प्रकाशयन्ते' इति प्रश्नद्वयस्य 'आकाशादय एतावन्तो देवाः प्रजा विधारयन्ते' इत्युत्तरमुक्तं भवतीति व्याख्यातुं शक्यत्वे अचित्ये च सति किमिति तच्छब्दपरामर्शोपयोगितया आकाशोह का इत्यादिना पदार्थनिर्देशमात्रमिति व्याख्यातमिति चेत् सावधानं श्रोतव्यम् । कत्येव देवा इत्यवधारणार्थः प्रश्नः । तत्र आकाशो ह वा इत्यादि न प्रतिवचनं भवितुमर्हति । एतेषामेव धारकत्वाभावात् । मा मोहमापद्यथाहमेवैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामीति प्राणधारकत्वस्य वक्ष्यमाण- त्यात्। तस्मात् आद्ययोः प्रश्नयोर्यथायथं प्रतिवचनमर्थलभ्यमेवेति कृत्वा एवं व्याख्यातमिति । मिलित्वेति। ते धदन्तीत्येकपदोपादानालन्धमिदम् । पुरोवर्तीति । प्रकाश्येत्यस्य कर्मापेक्षायां वाक्योपात्तक्रियान्तरकर्मैव इहाप्यन्वेतीति भावः । प्रकाश्येयस्प अत्र सङ्गतमर्थ- माह-प्रदर्येति । निर्दिश्येत्यर्थः । अमितःस्थित्वेति । उपसर्गार्थस्य सर्वपार्श्वसम्बन्धित्वस्य वदनक्रियायां साक्षादसम्भवात् स्थितिक्रियाद्वाराऽन्वयो वाच्य इति भावः । बाणवदिति । बाग- 1.प्र. 'स्पष्टोऽर्थः'नास्ति ।। 2. भा.ना. 'सर्वकर्मेन्द्रियाणि। 3. पू. मिलिना ..

·श्रीरजरामामुजभाष्ययुक्ता [२. ३-४. शब्दस्य पुल्लिङ्गत्वात् एतदिति लिङ्गमेददोषः । एष चासौ बाणश्च एतद्बाणः तमित्येकपदत्वं श्रुति- शैलीविरुद्धम् । काप्येवमदर्शनात् । अतः एतदिति विशेष्यवाचकं कृत्वा बाणशब्दो विशेषणतया योजितः । शरीरपरत्वात् सर्वनाम्नः क्लीबता। नियतलिङ्गत्वाद्वाणशब्दः पुमानेवेति न कश्चिद्दोष इति । इदमागच्छतीयादाविव क्रियाविशेषणतयाऽपि शक्य योजनमिति द्रष्टव्यम् । अव- लम्ब्येति । स्वरूपं यथा न विशीर्यते तथा रक्षणमक्टम्भः। कार्यकरणावसरे यथा नावसादः तथा रक्षणं धारण मिति भावः । वीत्युपसर्गार्थमाहू-अवकाशेति । आकाशकार्यमिदम् । आदिमा तत्तद्भूतेन्द्रियकार्यभेदोऽनुसन्धेयः । वान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत् पञ्चधा ऽऽत्मानं प्रविभज्य तदाणमवष्टभ्य विधारयामीति ॥३॥ तान्वरिष्ठः प्राण उवाच-मुख्यः प्राण उवाचेत्यर्थः । किमिति ? मा मोहमापद्यति । हे आकाशादयः, ईदृशीं विपरीतबुद्धिं मा गच्छत । अहमेव स्वात्मानं प्राणापानव्यानसमानोदानरूपेण पञ्चधा विभज्य थारयामीति । एवं वदतो मुख्य- प्राणस्वायं भावः । हे आकाशादयः, भवन्तः अवकाशादिप्रातिस्विककार्यक्षमाः । न तु सर्वकार्यक्षमाः । अहन्तु भवतामपि कार्यनिमित्तत्वात् भवत्कार्यक्षमः, मया क्रिय- माणे जीक्ने तु भवत्सु न कोऽपि क्षम इति ॥ ३ ।। कः पुनरेषां वरिष्ठ इति पृथ्वतः शिष्यस्य अयं वरिष्ठ इत्यज्ञातत्वात् ते प्रति वरिष्ठः प्राण इति ज्ञातवत् कथमुच्यत इत्याशङ्कय विवृणोति-मुख्यः प्राण इति । पूर्वगन्येषां निर्दिष्ट्वात् परिशेषेण मुखवं प्राणमिह विवक्षितं गृहीत्वा तस्य वरिछत्वेन निर्देशात् अयमेव वरिष्ठ इति खप्रश्नसमाधनमपि शिष्यः प्रतिपत्स्यत इत्याचार्यों मन्यत इति भावः। आपद्यथेति । पद्यतेः परस्मैपदं लस्थाने लट्र च व्यत्ययेनेति बोध्यम् । प्रातिस्विककार्येति । तत्तदसाधारणैकैक- कार्येत्यर्थः। भवत्कार्येति । 'अहमेव एतक्षणमवष्टभ्य विधारयामी ति तेषामेवोत्तरसूक्तत्वात् तेषां कार्य स्वायत्तमिति सूचितम् । पञ्चधात्मानं विभज्येत्यनेन अन्यसम्बन्धरहितं स्खैकसाध्य कार्यममिहितम् । तदाह-मया क्रियमाण इत्यादिना। तेऽश्रद्दधाना बभूवुः । सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रमत' इव तसि-. न्युत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रमन्ते तसिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथामक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रा- 1.मा. ना. पू. 'विभज्य'। 2. प्र. आ. नत्वित्यादि नास्ति। 3. आ. ना. पू. 'समर्थः। 4.प्र. 'उकामते' 5.प्र. यू. 'उत्क्रामन्ते।

·२.५.] प्रश्नोपनिषत् २५ मन्ते तसिंच प्रतिष्ठमाने सर्वा एवं प्रतिष्ठन्त एवं वामनश्चक्षुःश्रोत्र- श्व । ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ॥४॥ तेऽश्रद्दधाना इति । ते तद्वाक्ये विश्वासं न कृतवन्तः । ततः स प्राणः एषां गर्वमवलोक्य अहंकारावेशात् अष्टोत्तरशतमर्मस्थानानामुपरि स्वसामर्थ्य प्रकट- यितुं स्वस्थानात् किञ्चिदुदचलत् । इवशब्दः अल्पार्थे । साक्षादुत्क्रमणे अप्रति- समाधेयशरीरविनाशः स्यादिति मत्वा उत्क्रमणमिव कृतवानिति भावः । तस्मिन् मुख्यप्राणे उत्क्रामति इतरे सबै प्राणा उंदक्रामन् । तस्मिंस्तु प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । शरीरपातभीत्या पुनः प्रतिष्ठां प्राप्नुवति सति इतरेऽपि प्रतिष्ठिता इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-तद्यथेति । यथा मधुकरमक्षिकाः तत्र श्रेष्ठां मक्षि- कामुकामतीमनूकामन्ति, प्रतिष्ठितायां तस्यां स्वयं प्रतिष्ठिता भवन्ति, एवं वागाद्याः प्राणा मुख्यप्राणानुविधायिनो भवन्तीत्यर्थः । ते प्रीता इति । मुख्यप्राणमाहात्म्य- दर्शनप्रीता वागाद्याः प्राणा मुख्यप्राणं तुष्टुवुरित्यर्थः । स्तौतेयंत्ययात् नुः॥ ४॥ मूले तेऽश्रद्धधाना' इति । मुख्यप्राणेन भत्सिता आकाशादयः पञ्च तथेति प्रतिपद्य तूष्णीं बभूवुः। वागादयस्तु स्वस्यापि प्राणसमाख्यत्वेन मुख्यप्राणतुल्यत्वाभिमानद्रविम्ना तत्प्राधान्ये अश्वद्धधानाः स्पर्धा कुर्वन्त एवासन्निति वागादिमात्रपरामर्शित्वमिह तच्छन्दस्य बोध्यम् । अत एवोत्तरत्र एषामेव ग्रहणं नाकाशादीनाम् | उदनामन्निति । वर्तमानार्थस्या- नन्वयात् व्यत्ययेन लडर्थः कल्पनीय इति भावः । अद्याप्येषैव स्थितिरिति व्यञ्जनाय तु श्रुतिर्लटमाश्रयतीति बोध्यम् । प्रतिष्टन्ते प्र आ इत्युपसर्गद्वयपूर्वकात्तिष्ठतेरात्मनेपदम् । तुष्टुवुरिति । पूर्ववव्यत्यय इति भावः । अद्यापि नून स्तुवन्तः सन्तीति व्यञ्जनाय लट् । एषोऽमिस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः । एष पृथिवी रयिर्देवः सदसञ्चामृतश्च यत् ॥५॥ स्तुतिमेवाह-एषोऽग्निस्तपतीति । एषः मुख्यप्राणः अमिरूपेण तपति । एषः प्राण एव सूर्यः । सर्वेषां प्राणायत्तस्थितिकत्वात् । “यदधीना यस्य सत्ता तत्त- दिव्येव भण्यते" इति रीतिमनुसृत्य सामानाधिकरण्यपदेशो द्रष्टव्यः । रयिदेवः -- 1. प्र. उदचलदिव'. 2. पू. 'अभवमित्यर्थः' 3. प्र. 'द्रष्टव्यः नास्ति । पू. 'दृष्टः'। ना. सामानाधिकरण्येन दृष्टः।

·२६ श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [२. ६. अन्नभूतो देवः' । चन्द्रमा इति यावत् । सदसच्छन्दौ वर्तमानावर्तमानपरौ, प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपरौ वा, स्थूलसूक्ष्मपरौ वा, चेतनाचेतनपरौं वा । अमृतशब्दो मोक्षपरः। तस्यापि तदधीनत्वादिति भावः ॥५॥ ५. स्तुतिमेवाहेति । प्रश्नावसानपर्यन्तसर्वमन्त्रावतारिकेयम् । एषोऽपिरिति । अभिः पृथिवीदेवता । स प्राण एव । सूर्यो युदेवता । स एव वृष्टिप्रवर्तकतया पर्जन्य इति मघवानिति च प्रथते । सोऽपि प्राण एव । वायुरन्तरिक्षदेवता | सोऽपि प्राणः । एवं स्थानिदेवतात्मत्वमुक्तम् । अथ स्थानभूतलोकात्मत्वमाह-एष पृथिवीति। अन्तरिमं योश्च उपलक्ष्येते। अथ निशा- प्रकाशसूर्यव्यतिरिक्तसर्वज्योतिरात्मत्वमभिप्रेत्याह-रयिर्देव इति । एवं लोकात्मत्वं लोकपाला- त्मत्वं चोक्तम् । अथ लोकान्तर्गतसर्वपदार्थात्मत्वमाह-सदसञ्चेति । इत्थं संसारमण्डलं कृत्स्नमेतदधीनसत्ताकमित्युक्ता एतदतिक्रम्य प्राप्या मुक्तिरप्येतदधीनेत्यभिप्रेत्याहअमृत चेति । एष रयिर्देवः ; यत् सदसच्च अमृतं च तत् एष इत्यन्वयः । सदसच्छब्दाविति । अस्ति विद्यते इत्यर्थकरणात् वर्तमानाद्यर्थता । विद्यमानमात्रो- पलम्भनत्वादन्यथात्वाच प्रत्यक्षाप्रत्यक्षज्ञानयोः प्रत्यक्षेत्यादि । 'असद्वा इदमप्र आसीत् । ततो वै सदजायत' इत्यादिप्रयोगपरमर्शन स्थूलेत्यादि । 'नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः इत्याद्यनुसारेण चेतनेत्यादि । अरा इस स्थनाभौ प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् । ऋचो यज॑षि सा- मानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥ अरा इवेति । चक्रस्य नाभिनेम्यन्तराळवर्तीनि' काष्ठानि अरशब्देनो- च्यन्ते । - चक्रस्य मध्यप्रदेशो नाभिश्.ब्देनोच्यते । यथा अरा नामावर्पिताः एवम- स्मिन् प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितमित्यर्थः । सर्वशब्दार्थ स्पष्टयति-ऋचो यजृषीति । अत्र ब्रह्मक्षत्रशब्दौ स्थावरजङ्गमात्मकप्राणिमात्रोपलक्षकौ ॥६॥ ६. सदसच्चेति पूर्व यदुक्तं तदेवात्र विशदीक्रियते । तत्र इमे विशेषाः । पूर्व सामानाधि- करण्येनोक्तिः । इह तु 'प्राणे सर्व प्रतिष्ठितम् ' इति वैयधिकरण्येन । अरा इव रथनाभाविति दृष्टान्तघटना। निदर्शनार्थ ऋचो यषि सामानीति कतिपयप्रधानभूतविशेषनिर्देशश्चेति । भत्र ज्ञानं कर्म च कर्ता च' इति गीतानिर्देशक्रमः स्मर्यत इति विभाव्यम् । . 1. प्र. 'अब्भूतो देवः'. पू. 'रयिर्देवः । चन्द्रमा इति यावत्'। 2.प्र. 'नामिनेभ्योः' पू. ना. 'नामिनेमेः'। 3. ना,व्यतिरिक्तेषु' शब्दः ·२. ७-८.] प्रभोपनिषत् प्रजापतिश्चरसि गर्भ त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजा- स्त्विमा बलि हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥ एवमेष इत्यङ्गुल्या निर्दिश्य परस्परं दर्शयित्वा तद्गुणान् संकी] पश्चात् तमेव मुख्यप्राणमभिमुखीकृत्य स्तुवन्ति-प्रजापतिश्वरसीति । वं प्रजानां रक्ष- कःसन् प्राणादिवायुरूपेण गर्ने सञ्चरसि। तथा गर्भोत्पादकतया तत्पोषकतया च' पितृरूप एव वर्तमान एवं त्वमुत्पादकत्वप्रातिलोम्येन पुत्रादिरूपेण जायसे । हे प्राण, स्थावरजङ्गम्पत्मिका इमाः प्रजाः तुभ्यं त्वदाः त्वच्छेषभूताः यतः बलिं अन्नादिकं ते उपहरन्ति । यस्त्वं प्राणनादिव्यापारैः सर्वत्र प्राणिषु प्रतिष्ठितोसीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अङ्गुल्येति । प्राणमाहात्म्याज्ञानात् प्रथम गर्व आसीत् । सङ्कटे समुत्पन्ने स गों गलितः। अज्ञानं तु स्थितम्। तेन परस्परमपृच्छन् 'कथं तदधीना अस्मत्स्थितिः। अस्मदपेक्षया को विशेषोऽस्येति । एकैकः खखविदितमितरेभ्योऽकथयत् । एषोऽमिरित्येक आह । देवोऽमि- रप्येतदवीनस्थितिकः । का कथाऽस्मान्प्रति' इति तस्याभिप्रायः । एष सूर्य इत्यपर आहेत्येवं कमेण बोध्यम् । एवं परस्परोपदेशेन तस्य महिमानं समग्रं ज्ञात्वा तस्मिन् जातभूरिभक्तयः ते सम्बोध्य साक्षात्स्तुतवन्त इति भावः । एतच्छन्दप्रयोगलभ्यस्यार्थस्य गमनिकामात्रमेतत् । 'अनर्थो- पनिपातसमनन्तरं सम्भ्रान्ताः प्रजापतिमन्यं वा कञ्चित् शरणमुभगम्य प्राणमहिमोपदेशं प्रार्थया- मासुः। तदुपदेश एवार्थ एषोऽग्निरियादिः । ततो जातप्रबोधाः प्राणं स्तुवन्ति प्रजापतिश्चर- सीत्यादिने 'यपि शक्य क्तुम् । न चैवं एषोऽपिरित्यादिमन्त्रद्वयस्य अन्योपदेशत्वे ते स्तुन्व- न्ति' इत्येतद् विरुध्येतेति शङ्कयम् । ते एकोमिरित्याधुपदेशश्रवणेन प्रीताः 'प्रजापतिश्चरसि गर्भ ' इत्यादिना स्तुवन्तीत्यर्थात् । किञ्च मा मोहमापद्यथेति हि पूर्व तेषां अज्ञानरूपो मोह उकः । इदानीं स्तुवन्तीत्यनेन आख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायेन माहात्म्या- ज्ञाने स्तुत्यसम्भवात् तद् ज्ञात्वा स्तुवन्तीत्याक्षिप्यते। तथा चोकरीत्या योजना कार्यति न कोऽपि दोषः। अस्मिन् मन्त्र क्रमेण कारणरूपत्वं कार्यरूपत्वं शेषित्वं जीवयितृत्वं चोक्तम् । देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा खधा। षीणां चरित सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥ 1.ना. 'पोषकतया च' नास्ति. आ. 'च' नास्ति । 2.प्र. 'एव नास्ति। 8. आ. ना. 'बलि हरन्ति' इति मूलं तस्येदं भाष्यं च नास्ति । 4. बा. ना. 'प्रतीतोऽस्सीत्यर्थः।

·श्रीरारामानुनभाष्ययुक्तां [२, ६-१० देवानामसीति । वह्नितमः हविषां वाहकतमः । पितृणामिति । मुख्यः पितृप्रीतिहेतुभूतस्त्वमेवेत्यर्थः । अथर्वाङ्गिरसामृषीणां सत्यं उत्कृष्ट चरितं नित्यनैमि- त्तिकादिलक्षणं कर्म त्वमसीत्यर्थः ॥८॥ कहतीति वह्निः। अतिशयेन वह्निः बह्नितम इति यौगिकं पदमित्यभिप्रेत्याह-बाह कतम इति । पितृप्रीतीति । पितृभ्यो हविःप्रदानसाधनभूतेन खधाशब्देन प्रीतिहेतुर्लक्ष्यत इति भावः । अनेन देवयज्ञः पितृयज्ञः तव्यतिरिकं च सर्व कर्म त्वदनुग्रहादेव प्रवर्तत इत्युक्तम् । इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिक्षिता । त्वमन्तरिक्षे च- रसि सूर्यस्त्वज्योतिषां पतिः॥९॥ इन्द्रस्त्वमिति । हे प्राण त्वं इन्द्रः परमेश्वर इत्यर्थः। "इदि परमैश्चर्ये" इति हि धातुः । तेजसा सर्वसंहरण सामर्थ्यलक्षणेन तेजसा त्वं रुद्रः रोदनहेतुः । स्थितिकाले परिरक्षकश्चेत्यर्थः । त्वमन्तरिक्ष इति । ज्योतिषां प्रकाशकानां पतिः श्रेष्ठः सूर्यो भूत्वा अन्तरिक्षे चरसि ॥ ९॥ ९. परमेश्वर इति । अनन सृष्टिकारणत्वमभिप्रेतम् । स्थितिसंहारकारणत्वं कण्ठोक्तम् । उत्तरार्धन सूर्यादिसर्वदेवतारूपत्वमुच्यते तथा च सर्वकर्मसमाराध्यसर्वदेवमयस्त्वमित्यस्य मन्त्रस्यार्थ इति भावः । इन्द्रः परमेश्वरस्त्वं तंजसा यज्ञपरिपन्थिभ्यो रक्षोभ्यो यज्ञस्य परिक्षिता रुद्रः तेषां रोदयिता पृथिवीस्थानः अग्निः असि । त्वमन्तरिक्षे चरसि अन्तरिक्षस्थानी पाथुश्च त्वम् । द्युस्थानो ज्योतिषां पतिः सूर्यश्च त्वमित्यपि शक्यं ब्याख्यातुम् । .. यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राणते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामाया भविष्यतीति ॥१०॥ यदा त्वमभिवर्षसीति । हे प्राण त्वं यदा मेघसपी अभितो वर्षसि तदा ते त्वदीयाः इमाः प्रजाः आनन्दिन्यो भवन्ति । कस्य हेतो? कामाय 1. प्र. '... लक्षणं च त्वमेवेत्यर्थः। 2. पू. 'संहार ...'48. आ. "ज्योतिषां पतिः चन्द्र इत्यर्थ इति युक्तम् । अन्यथा द्वितीयत्वं पदं व्यर्थ स्यात्” इति टिप्पणी पत्रप्रान्ते लिखिता हश्यते। .

·२. ११-१२.] प्रश्नोपनिषत् अभिलषितार्थाय पर्याप्तमन्नं भविष्यतीति । तद्यदा सुवृष्टिर्भवति आनन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहु भविष्यती" ति छान्दोग्ये (७-१०-१) श्रवणादिति द्रष्टव्यम् ॥ १०॥ आराधनेन प्रीतस्त्वमेव फलं ददासीत्येतन्मन्त्रार्थः । व्रात्यस्त्वं प्राणैक ऋषिरता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥ व्रात्यस्त्वं प्राणेति । हे प्राण संस्कारहीनो ब्राह्मणोऽपि त्वमेव । मुख्यो मन्त्रद्रष्टा ऋषिरपि त्वमेव । विश्वस्य अत्ता संहर्ता च त्वमेव । सत साधूनां रक्षकोऽपि त्वमेव । वयं ते आद्यस्य अदनीयस्य भोग्यस्य दातारः कर- प्रदाः । किंकरा इति यावत् । हे मातरिश्चन् त्वं नः पिताऽसि पोषकोऽसीत्यर्थः । मातरिश्वनः ' इत्यत्र' नकारद्वित्वाश्रवणं छान्दसत्वादिति द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ संस्कारहीन इति । अनुपनीतस्य कुतोऽध्ययनम् ? कुतस्तरां वेदार्थज्ञानम् ? कुतस्तमामात्मज्ञानम् ? तादृशगहणीयजडतमरूपोऽसि त्वम् । न च तेन ते काचन हानिः । उत्तमऋषिरूपोऽसि । न च तेन कश्चिदतिशयः । एवं संहरणेन पालनेन वा न ते कश्चन विशेषः । अतो यद्युत्क्रामन् अस्माकमनर्थमुत्पादयसि यदि का तिष्ठन् प्रतिष्ठापयसि न तेन ते कश्चिद् पिशेषो भवति । अथापि अस्माकं तव च विद्यमान सम्बन्धविशेषं विचिन्य व्यं रक्षणीयाः । कः स सम्बन्ध इति चेत् तब यद् भोग्यं तस्य वयुमुपहर्तारः किङ्कराः। उपहृतं यथोचितमुपयुज्य त्वत्पुत्रकल्पानामस्माकं पोषकस्त्वम्। अयं स सम्बन्धः। ततोऽनुम्राह्य क्यमिति । अस्य मन्त्रस्य छायामनुसरत् श्रीदेशिकस्य अभीतिस्तवपद्यमिदं इहानुसन्धेयम्- निसर्गनिरनिता तव निरंहसः श्रूयते ततलियुग सृष्टिषद् भवति संहतिः क्रीडितम् । तथापि शरणागतप्रणय भङ्गभीतो भवान् मदिष्टमिह यद् भवेत् किमपि मा स्म तनीहपात् ।। या ते तनूवाचि प्रतिष्ठिता या श्रोने या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः॥१२॥ 1. आ.' तिषु साधुः व्रत्यः । स एव ब्रात्य इति युक्तम् । स्पष्टा चेयरीति- सज्ज्वलायामादित्यप्रकरणे इति टिप्पणी दृश्यते । 2. आ.व्यतिरिक्तेषु 'इति नास्ति।

·३० श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [२.१३. या ते तनूर्वाचीति। वागादोन्द्रियेषु तदिन्द्रियनियमनानुकूला या शक्तिः सततं प्रतिष्ठिता तां शिवां शोभनां कुरु । उक्रमणेनाशिवां मा कुरु । उत्क्रमणं मा कार्षीरित्यर्थः ।। १२ ॥ स्तुतिप्रीतेन प्राणेन किं मया सम्प्रति कर्तव्यम् ? इति पृष्टयः स्वाभिमतं प्रार्थयन्ते- या त इत्यादिना मन्त्रद्वयेन । तत्रादौ उत्क्रमणाभावप्रार्थनम् । तनूर्नाम अंशः शक्तिः । अस्माकं स्वरूपलाभः अस्मासु निहितेन त्वदीयशक्तिलेशेन । यदि त्वमुत्क्रम्य गच्छसि तर्हि सा भस्मासु स्थिता त्वदीया शक्तिः अशिवा अकार्यकरी असत्प्राया स्यात् । ततो क्यं च । तस्मान्मोत्क्रमीरिति । - प्राणस्येदं वशे सर्व त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाश्च धेहि न इति ॥ १३॥ इति द्वितीयः प्रश्नः॥ प्राणस्येदं वशे सर्वमिति । जगदिदं सर्व प्राणस्य वशे वर्तते । वश इच्छा । तदधीनमिति यावत् । यच्च त्रिदिवे स्वर्गादिलोके प्रतिष्ठितं तदपि प्राणाधीनम् । तस्मात् पुतान् मातेब अस्मान् रक्षस्व । अस्माकं स्वस्वकार्यनिष्पादन- सामर्थ्यलक्षणाः श्रियः तदनुकूलपज्ञाञ्च विधत्स्व ॥ १३ ॥ इति प्रश्नोपनिषद्भाध्ये द्वितीयः प्रश्नः ।। एवमनिष्टनिवृत्ति प्रार्थ अथेटसम्पत्ति प्रार्थयन्ते-प्राणस्येति। प्री प्रयोजनमनपेक्ष्य केवलं वत्सलतया माता पुत्रान् रक्षति । तथा त्वमस्मान् रक्षितुमर्हसि । का रक्षा? श्रियां प्रज्ञायाश्च विधानम् । न च भवदभिमतपूरणं ममाशक्यमिति त्वया वक्तुं शक्यं युक्तं वा । यत् किश्चिदस्मिन् लोके तर्तते यच लोकान्तरे तस्य सर्वस्य त्वदिच्छाधीनत्वात् । तदस्मान् रक्षेति । एतेन प्रार्थनाप्रकरणे कथं पुनर्महिमकथनमिति शङ्का निरस्ता वेदितव्या। प्रार्थनो- पयोगितया कथनात् । ननु 'प्राणस्येदं क्श'इति परोक्ष इव भाषणमनुपपन्नम् । तमभिमुखीकृत्य स्तुतिप्रार्थनयोः करणात । तवेदं वशे सर्वमिति तु भाव्यम् । सत्यम् । 'हे प्राण तवेदं वृशे' इत्यस्मिन्नेवार्थ इयं कांचन वचनमजीति गृह्यताम् । तदनुकूलेति । पुनरेवं त्वयि अपचारो यथा न स्यात् तथा विवेकं चेति द्रष्टव्यम् । इति द्वितोयप्रश्नटिप्पणी था. ना. पू. 'या' नास्ति । 2. आ. : श्रियश्च प्रज्ञां च विधेहि 8. ना. 'श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि मः'। पू. श्रीध प्रज्ञां विधेहि नः'।

·३. १-२.] प्रभापनिषत् अथ तृतीयः प्रश्नः॥ अथ हैन कौसल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यसिञ्छरीरे आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रति- तिष्ठते कनोत्क्रामते कथं बाह्यमभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ॥१॥ अथ हैन कौसल्य इति । • स्पष्टोऽर्थः । प्रातिष्ठते प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । बाह्यमभिधत्ते बाह्यरूपेण सन्निधत्त इत्यर्थः । बाह्यमित्यस्य सन्निधामक्रियाविशेषणत्वात् नपुंसकत्वम् ॥१॥ अथ तृतीयः प्रश्नः मूले कौसल्यश्चेति। उपनिषदारम्भे ऋषीणां नामनिर्देशेषु आयेषु चतुर्षु चकारघटनं अन्ययोईयोस्खदभावं चावधाय व्यभूशाम । तं विशेष स्मारयन् भगवान् वेदपुरुषः नामनिर्देशस्य साक्षाद्विपरीतेन क्रमेण ऋषीणां प्रश्नान् निबध्नन् अन्त्ययोर्द्वयोः प्रश्नानन्तरमद्य आयेषु चतुर्षु चरमस्य कौसल्यस्य प्रश्ननिबन्धनावसरे चकार घटयतीति ध्येयम् । प्राणस्येतरेभ्यः श्रेष्ठवं पूर्वमुक्तम् । तत्सम्बन्धिनो विशेषा इह प्रतिपाद्यन्त इति सङ्गतिः । बाह्यरूपेणेति। बाह्यं यथा तथाऽभिधत्त इति शाब्देऽन्वये अर्थलब्धोऽयमर्थः । सन्निधानस्य बाह्यत्वं हि कर्तृबाह्यत्वेनेति भावः। । तस्मौ स होवाचातिप्रश्नान् पृच्छसि ब्रनिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥ तस्मै स होवाचेति । स्पष्टोऽर्थः । अतिप्रश्नान् प्रश्नमतिक्रम्य वर्त- मानान् प्रश्नायोग्यान् रहस्यार्थान् पृच्छसि । तस्मात् त्वं ब्रमिष्ठोऽसि प्रायेण ब्रह्म- विदसि । न प्राकृत इति यावत् । अतस्तेऽहं योग्यत्वात् ब्रवीमीत्यर्थः ॥ २ ॥ 'अतिप्रश्नान् पृच्छसि । अतो ब्रह्मिष्ठोसि'इति तं प्रशंसन् प्रथममुवाच । तस्मात् तेऽहं ब्रवीमि'इत्यादि चोवाचेति इतिकारयोजना द्रष्टव्या। ब्रह्मविदां श्रेष्ठत्वे कथं भाचार्यान्वेषणं शिष्यवृत्तिश्चेत्यनुपपन्नमिवेदं भाति । अतो व्याख्याति-प्रायेणेति। ननु प्राणविषयैः प्रश्नः प्रष्टुः प्राणवित्त्वमाक्षिप्येत न कियदपि ब्रह्मवित्त्वमित्यत्र नात्र ब्रह्मपदं साक्षात्परब्रह्मपरम्। अपि तु सामान्यजनानां यद् दुर्विज्ञेयं, गूढं, तत्परमिति समाधानं सूचयन्नाह-न प्राकृत इति । 1. प्र. 'प्रतिष्ठते । 2. प्र.पू. नपुंसकत्वं' नास्ति। पश्चात् ·३२ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता आत्मन एवैष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायतसिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यसिञ्छरीरे ॥३॥ प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह-आत्मन एवैष प्राण इति । परमात्मन एवैष प्राणो जायत इत्यर्थः। " एतस्माज्जायते प्राणो मनः सन्द्रियाणि च ' इति श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् । “ऋथमायात्यस्मिन् शरीरे"इत्यस्मोत्तरमाह-यथैषा पुरुषे छायेति । यथा पुरुषे गच्छति छायापि सहैव गच्छति, न हि छायागमने सामग्रयन्तरमस्ति, एवमेतस्मिन्' पुरुष जीवे एतन्मनः अकृतेन अयत्नेन,कृतशब्दोऽयत्नार्थकः, यत्नमन्तरेण, आततं अविनाभावेन संश्रितम् । एवमेव प्राणोऽप्यकृतेन अयत्नेन अस्मिन् शरीरे आयाति । मनःप्राणयोः पुरुषच्छायावत् पुरुषाविनाभूतत्वात् पुरुषेण सहैव प्राणस्य सम्बन्धः । अतः प्राणगमने मनस इव न पृथकारणमपेक्षितमिति भावः ॥ ३॥ मनोऽपि दृष्टान्ततयोपात्तमिति ज्ञापयन् योजयति-एवमिति । यथा चेत्यर्थः । यथा सम्राडेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते एतान् ग्रामानेतान् ग्रामा- नधितिष्ठस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान प्राणान् पृथक्पृथगेव सनिधचे ॥४॥ आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतितिष्ठत"इति तृतीयप्रश्नोत्तरमाह- यथा सम्राडेवेति । यथा राजा कार्येष्वधिकृतान् स्वसेवकान् इमान् प्रामानवितिष्ठ इमान् प्रामानधितिष्ठेति पृथक्पृथग्विनियुज्य तन्मुखेन तेषु ग्रामेषु यथा सन्निधत्ते, एवमैवैष मुख्यप्राण इतरेषु प्राणेषु ग्रामस्थानीयेषु स्वांशभूतापानव्यानादिमुखेन सन्निधत्ते । अधितिष्ठतीति यावत् ॥ ४ ॥ तृतीयेति। आत्मानमित्यनेन प्राण एक एव बहुवा मिनों भवतीति सूचितम् । कानि तानि भिन्नानि रूपाणि । एषु प्रधानाप्रधानभात्रः कीदृश इति प्रष्टुरभिप्रायः । तत्र दृष्टान्त- प्रदर्शनपुरस्सरं मिनेषु स्वीयरूपेष्वपि प्राणस्यैव प्राधान्यं ब्रुवन् आचार्यः उत्तरमुपक्रमते-यथा सम्राडेवेति । इतरेषां प्राधान्यशङ्काऽपि न युज्यत इत्येवकारार्थः । अधितिष्ठति। मूले आत्मनेपदं व्यत्ययेनेति भावः। व्यत्ययोऽपि फलस्य वर्वमिप्रायत्वबोधनद्वारा शासनातिलङ्घने 1. आ. ना. 'अस्मिन् 2.प्र. 'प्राणानां गमने मा. 'प्राणगमने' 3. आ. ना. पू. 'मनस इव' नास्ति। 4. प्र. 'तृतीयस्योत्तर'। ।

·३. ५.] प्रश्नोपनिषत् ३३ .. खरूपहानिः स्यादिति व्यञ्जनार्थः । दृष्टान्ते 'विनियुङ्क्ते' इत्येतत् उत्तरत्र 'सनिधत्ते' इत्यनेन विरूपमित्यतः इदं ल्यबन्तं कृत्वा शेषं पूरयतीति सावधानं द्रष्टव्यम् | ग्रामस्थानीयेष्विति । अयममिसन्धिः । अधिकृतानितिवत् इतरान् प्राणानिति द्वितीयाश्रवणेन अधिकृतस्थानापन्नत्वं न मन्तव्यम् । अर्थविरोधे शब्दसारूप्यस्याकिश्चित्करत्वात् । विवक्षातः कारकाणीत्युक्तरीत्या अधि- करणस्यैव कर्मत्वेन विवक्षितत्वोपपत्तेः । न च यथा सम्राट् अधिकृतान् विनियुक्त एवमेष प्राणः चक्षुरादीन् इतरान् प्राणान् चक्षुर्गोलकादिषु स्थानेषु सन्निधत्ते सभ्यङ् निदधाति विनि- युङ्क्ते' इति ऋजु व्याख्यानं कुतो न क्रियत इति शङ्कथम् । इन्द्रियाणां तदधीनवृत्तित्वस्य पूर्वप्रश्न एवोक्तत्वेनेह अवक्तव्यत्वात् । इहापृष्टत्वेनासऋतत्वात् । ‘पायूपस्थेऽपानन्' इति विव- रणावसारे इन्द्रियाणामधिकरणत्वस्यैव स्पष्टीकरणाचेति । स्वांशभूतेति । अपानादयः खांशा एवाधिकृतस्थानापन्ना इति भावः । मूले पृथगिति। पृथक् सनिधानार्थमेव विभाग इत्यनेन ज्ञापितम्। पायूपस्थेऽपानन्' चक्षुश्श्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रतिष्ठते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्भुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥ पायूपस्थेऽपाननिति । तत्र पायुश्चोपस्थञ्च पायूपस्थं तस्मिन् अपानन् मूत्रपुरीषापकर्षणं कुर्वन् प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठितो भवति । तदधिष्ठाता भवतीत्यर्थः । मुखनासिकाभ्यां निर्गतो वायुः प्राणरूपःसन् चक्षुश्श्रोले चक्षुश्च श्रोत्रञ्च चक्षुश्श्रोत्रं तस्मिन् प्रतितिष्ठति । तदधिष्ठाता भवतीत्यर्थः। मध्ये तु समानः सन् अवतिष्ठते । एष हि समानः हुतं भुक्तमन्नादिकं समं नयति सप्तधातुसाम्यं नयति । सप्तधातुरूपेण विभागं करोतोति यावत् । तस्मात् समानवायोर्हेतोः आठारामः सप्त "काली कराळीत्येवमाद्या अर्चिषः प्रादुर्भवन्ति ॥ ५ ॥ प्राणस्य केन केन रूपेण विभागः, विभक्तस्य कथं केन प्रकारेण कस्मिन् कस्सिन् स्थितिरिति साक्षात्प्रश्नोत्तरमुच्यते । प्राणः पायूपस्थेऽपानन् प्रातिष्ठते ; चक्षुश्श्रोत्रे खयं खरूपेण स्थितः, प्राणनिति याक्त, प्रातिष्ठत इति योजना द्रष्टव्या । समानः सन्निति । समान इति विधेयविशेषणम् । प्रातिष्ठल इत्यनुषज्य वाक्यपूरणमिति भावः । 1 अत्र 'अपानं' इति सर्वत्र मूलपाठः। एतद्भाष्यानुसारेण 'अपानन् इत्येव प्रामाणिकः पाठ इति स्फुट ज्ञायते । 2. आ. ना. 'कुर्वन् सन्निधत्ते अपानवायुर्भूत्वाऽधितिष्ठतीति यावत्" । पू. 'तस्मिन् प्रतितिष्ठति। 3. आ. ना. 'सप्त ज्वाला, ..प्रादुर्भवन्ति' पू. 'सप्तार्चिषः कालीत्येवमादयः...। 5 ·श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [३.६-७. सममिति । यद्यपि समित्युपसर्गपूर्वात् अनधातोरेव समानपदनिष्पत्तिः तथापि तन्मा- त्राधीनकार्यविशेषप्रदर्शनोपयिकतया निरुक्तरोत्येदं निर्वचनं दर्शितमिति बोध्यम् । जाठरेति। एतदमिवर्धनेन भुक्तान्नजरणमस्य कर्मेति भावः । हृदि ह्येष आत्मा । अबैत देकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकै- कस्यां द्वासप्तति सप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६॥ हदि ह्येष आत्मेति । एष जीवात्मा हृदि हृदये यत्र समानरूपेण प्राण आस्ते तत्र स्वयमपि वर्तते । अत्र हृदये नाडीनामेकाधिकं शतं वर्तते । तासां नाडीनां मध्ये एकैकस्या द्वासप्ततिप्रभेदा भवन्ति । एकैकं द्वासप्ततिपमेदं प्रति शाखाभूत- नाडीसहस्राणि शतं शतं भवन्ति । तासु नाडीषु व्यानरूपप्राणः चरतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ यत्र समानेति । मध्य इति पूर्वोक्तं स्थानमेवेह हृदीति निर्दिश्यत इति भावः । हि: प्रसिद्धौ। अत्र आत्मावस्थितिकथनं यया कयाचिन्नाड्या तस्य निर्गमनसम्भवस्फोरणाय । द्वासप्ततिप्रभेदा इति । यद्यपि एकैकस्याः शतं शत प्रभेदा भवन्ति तत्र प्रतिप्रमेदं द्वासप्ततिः प्रतिशाखानार्ड सहस्राणीति श्रुतक्रमापरित्यागेन युक्तं व्याख्यातुं न तु तत्परित्यागेन अव्यवहित- श्रुताया द्वासप्तनिसङ्ख्यायाः प्रतिशाखानाडीसहस्रविशेषणत्वं प्रतीयमानमुपेक्ष्य अश्रुतप्रभेदविशे- षणत्वं व्यवहितायाः शतसङ्घयायाः प्रतिशाखानाडीविशेषणत्वं च परिकल्प्य कृतमिदं व्याख्यानं युक्तमिति भाति तथाप्येवं भाषितवत आचार्यस्य अयमाशयः । एकशनं नाडीनामिति प्रधाननाड्य उकाः। प्रतिशाखानाडीसहस्राणीति प्रनिशाखाशब्दवाच्या अवान्तरशाखानाडय उच्यन्ते । मध्ये शाखानाइयो वक्तव्याः । एवं स्थिते शतंशतमित्यतः परं श्रयमाणस्य एकैकस्या इत्यस्य ततः पूर्व निवेशनेन तासामेकैकस्याः शतं शतं शाखा.' इत्यर्थो वाच्य इत्येको मार्गः । स परैराश्रित एव। उक्तक्रमभेदं विना ''एकैकस्या द्वासप्ततिसप्ततिः शाखाः' इत्यर्थमभ्युपेत्य शतं शतमित्यस्य तु उत्तरत्रान्क्यो वाच्य इत्ययमन्योऽपि मार्गोऽस्तीति । . अथैकयो– उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमु- भाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७॥ अथैकयोर्ध्व उदान इति । अथेति वाक्योपक्रमे । (एकया) कया-, चिन्नाड्योर्ध्वमुख उदानः पुण्येन हेतुना पुण्यं स्वर्गादिलोकं, पापेन हेतुना पापं 1. भा. ना. पू. 'एतत्' नास्ति.. आ. ना. पू. 'वासु'। 3. आ- ना. 'एकाधिकशतम्। 4. अ. पू. 'प्राणः' नास्ति ।

·३५ ३ ८.] प्रश्नोपनिषत् नरकादिलोक, उभाभ्यामेव' मनुष्यलोक, नयतीत्यर्थ । " आत्मान वा प्रविभज्य कथ प्रातिष्ठत, इति प्रश्न य “यथा सम्रा डित्यारभ्य “उभाभ्यामेव मनुष्य- लोक” मित्येतदन्त प्रतिवचनम् । तन्मध्ये " अयैकयोर्ध्व उदान पुण्येन पुण्य लोक नयती" त्यनेन " केनोत्क्रमत" इति चतुर्थप्रश्नोत्तरनुक्त भवति ।। ७॥ वाक्योपक्रम हात। प्रनविशषोत्तरदानगरवावविशेषप्रवृत्तियोतनगरमिति भाव । कयाचेदिति । एकयेत्यनन न नि तो नाडीविशनो विवाक्षेत अपि सनियता याका- चिनाडी। विष्यडन्या उत्क्रमण भवन्ता नि अत्यन्तरादिति भाव । इत्येतदन्तमिति । पञ्चवृत्तिहि प्राण । तत्रोदानव ने क्यमात्मान पा-मज्य निष्ठनीति प्रश्नस्य समाधानमपरिपूर्ण भवेदिति भाव । चतुर्थेति पत्रसु वृत्तियु कया उत्क्रापत इति प्रश्न । उदानवृत्त्येति समा- पानम् । तत्र विभिन्नलोकनयन तद्वतु व आचार्येण कृपया उपदिश्यत इति ज्ञेयम् । आदित्यो ह वै बायः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुष प्राणमनुगृ- लानः । पृथिव्यां या देवता सैपा पत्रष्टस्यान्तरा यदा- काशःस समानो वायुयानः ।। ८ ।। "कय बाह्यमभिधत्त" इत्य योत्तरमाह-आदि त्यो ह वै बाय इति । चाक्षुष प्राग चक्षुर्गेवकवर्गन्द्रिा लाक स्वतहकारिप्रदानेनागृहान बहिरा- दित्य पे गोदते । यद्यपि प्राणस्यादित्यात्मकर न समवति बयोमदात्, तथापि प्राणकलाया सर्वत्र सत्येनाभेदो चाराद्वा, आसनार्थतया वा, बाह्यानामादित्यादीना प्राणात्मकत्वोक्तिरिति दृष्टव्यम् । पृथिव्या प्राणकलारूपा देवता या सा पुरुषस्या- पानवाय्वविष्ठितवायूपस्थेन्द्रिये अनुगृह्णाना वर्तत इत्यर्थ । अन्तरा यदाकाशः स समान इ ते । आकाशाविष्ठातृ प्राणकलया आकाशस्यौपचारिकी अभेदोक्तिर्दष्टव्या। एवमुत्तरत्रापि । “मन्ये तु समान । एष ह्येतद्भुतमन्न सम नयति " इत्यध्यात्म प्राणापानस्थानमध्यवर्तितया हि समानो निर्दिष्ट । बाह्याकाशस्यापि बाह्यमाणरूपस्या- दित्यस्य बाबापानरूपपृथिव्याश्च मध्यवर्तिनया समानत युज्यत इति भाव । वायु- ान इति । बाह्या वायुस्त्वगिन्द्रियानुप्राहका लगानरूप ॥ ८ ॥ पुण्यपापाभ्याम् 2 आ ना पू 'प्रतितिति' । प्रसादेन'। 5 ग म ये' इयदि अपारम' इय ननि। 7. इन्द्रमान'। 1 आना 3 आ ना पू कलाया आकशस्य च - ·३६ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [३.९-१०. अन्तरेति । आदित्यपृथिव्योरन्तराल इत्यर्थः । त्वगिन्द्रियाद्यनुग्राहक इति । अनेन चाक्षुषप्राणानुनाहकत्वादादित्यस्य प्राणत्वमित्यापि शक्यं वक्कुमिति सूचितम् । तेजो हवा उदानस्तसादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः ॥९॥ यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः। सहात्मना यथासङ्कल्पितं लोकं नतति ॥१०॥ तेजो ह वा उदान इति । बाह्यं तेज उन्नयनहेतुत्वादुदान इत्यर्थः । तसादिति । यस्माद्धेतोस्तेजस एवोदानशब्दितोन्नयनहेतुत्वं, तस्मादेव उपशान्त- तेनाः अपगतदेहौष्ण्यःसन् एषः मुमूर्षुर्जीवः यच्चित्त: यस्मिंश्चित्तं यस्य स यञ्चित्तः यत्काम इति यावत् । यादृशमनुष्यदेवादिजन्मकामो भवति तत्कामनावशेन पुनर्भव- शब्दितां पुनरुत्पत्तिं प्राप्तुं “वाङ्मनसि संपद्यते " “वाड्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्छति श्रुतिसूत्र तद्भाष्योक्तरीत्या मनसा संश्लेषविशेष मापत्नैर्वागादिभिरिन्द्रियैः सहितं प्राण स मुमूर्षु जीव आयाति । यद्यपि “इममात्मानमन्तकाले सबै प्राणा अभिसमा- यन्ती" ति मुख्यामुख्यप्राणानां जीवोपगम एव श्रूयते, न तु जीवस्य प्राणोपगमः । सूत्रितञ्च-" सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः” इति । तदर्थस्तु तदधिकरणभाष्ये उक्तः । तत्र हि 'यथा “वामनसि संपद्यते मनः प्राण" इति वचनानुरोधेन मन:- माणयोरेव वाङ्मनसयोस्संपत्तिः, तथा “प्राणस्तेजसीति वचनात् तेजस्येव प्राणः संपद्यत इति प्राप्त उच्यते-"सोऽध्यक्ष इति । सः प्राणः अध्यक्षे करणाधिपे जीवे संपद्यते । कुतः तदुपामादिभ्यः । प्राणस्य जीवोपणमस्तावच्छ्यते "एकमेवे- ममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्तीति । तथा जीवेन सह प्राणस्योत्क्रान्तिः श्रूयते “तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनुस्कामतो" ति । प्रतिष्ठा च जीवेन सह श्रूयते- "कस्मिन्नुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्सिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामिति । एवं जीवेन संयुज्य तेन सह तेजस्संपत्तिरिह “प्राणस्तेजसी " त्युच्यते । यथा मा. ना. पू. 'तेन सः'। 2. प्र. "...सम्पद्यते इत्यत्र"। ३. अ. 'श्रुति' नास्ति। 4. आ. ना. 'विशेष' नास्ति । 5. प्र. पू. सम्ममर्पः। ?

·३. ११.] प्रभापनिषत् यमुनाया गया संयुज्य सागरगमनेऽपि यमुना सागरं गच्छतीति वचो न विरुद्धयते, तद्वादिति भाषितम्', तथाप्यस्य प्रकरणस्य प्राणप्रशंसापरत्वाज्जीवस्य प्राणोपगमोक्ति- रुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् । प्राणस्तेजसेति । अनन्तरं "प्राणस्तेजसि तेजः पर- स्यां देवताया"मिति श्रुत्युक्तरीत्या तेजसा परमात्मना च संयुक्तः प्राणः तत्तजीवात्म- संकल्पानुसारेण तं तं लोकं म्रियमाणं नयति । ततश्च तेजस्सहितस्यैव प्राणस्योत्र- यनहेतुत्वात् तेजसोऽप्युन्नयनहेतुत्वेनोदानत्वं युक्तमिति भावः। यद्यपि “प्राणस्तेजसी" त्यत्र तेजश्शब्देन सर्वाणि भूतान्युच्यन्ते न तेजोमात्रमिति “भूतेषु द्वच्छ्रुतेः, नैकस्मिन् दर्शयतो हि " इति सूत्रभाष्ययोः प्रतिपादितम्, तथापि “भूतान्तर- संसृष्टमेव तेजस्तेजश्शब्देनाभिधीयत" इति भाष्योक्तेस्तेजसः प्राधान्यात् तदुक्ति- रुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ ९ ॥ १० ॥ बाह्य तेज इति । अनुपदमिदं स्पोभविष्यति। प्राप्तुमिति । अध्याहृतमेतत् । तेजसा सहितस्यैवेति । शरीरारम्भकभूतसूक्ष्मेष्वन्यतमेन तेजसेत्यर्थः । उदानत्वं युक्तमिति । भूतसूक्ष्मस्य तेजस उदानत्वे तत्सजातीयस्य बाह्यस्य तेजसोऽपि तत्त्वं युक्तमिति भावः । प्राधान्यादिति । उद्गमनसाधनतयेह प्राधान्यं बोध्यम् । य एवं विद्वान् प्राणं वेद । न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेष श्लोकः ॥११॥ य एवं विद्वानिति । एवं उत्पत्त्यागमनप्रतिष्ठादिप्रकारेण प्राणं य उपास्ते, तस्य पुरुपौलादिलक्षणप्रजाहानिर्न भवति । परिशुद्धप्रत्यगात्मस्वरूप- प्रतिपत्तिमुखेन ब्रह्मोपासननिष्पत्तिद्वारा मोक्षहेतुश्च भवतीति द्रष्टव्यम् । तदेष श्लोक इति । तत् प्राणवेदनमधिकृत्य प्रवृत्तोऽयं श्लोक इत्यर्थः ॥ ११ ॥ य उपारत इति । उपदेशाधीनस्य ज्ञानस्य विद्वानित्यनेनोकत्वात् वेदेत्यनेन उपास- नात्मकमेव वेदन विवक्षणीयम् ! फलश्रवणाचेति भावः । ब्रह्मोपासनेति । तस्यैव साक्षान्मो- क्षोपायत्वादिति भावः | अधिकृत्येति । प्राणवेदनस्य यः प्रकारः यच्च पार्यन्तिक फलमुक्तं तत्प्रतिपादनपरः श्लोक इति । 1. बा. ना. पू. श्रीभाष्यानुवादे बहुधा अन्यथाभावो दृश्यते । पू. 'तेजसा', . प्र. पू. 'प्रीतिद्वारा। 2. I.

·-- ३८ श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [३.१२. ४.१. उत्पत्तिमायति स्थानं विभुत्वं चैवं पञ्चधा। अध्यात्मश्चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥ इति तृतीयः प्रश्नः उत्पत्तिमायतिमिति । उत्पत्ति प्राणस्य परमात्मन उत्पत्ति, मनसा सहाग- मनं, अस्मिन् शरीरे पायूपस्थादिस्थानेषु स्थिति, “यथा सम्राडेवाधिकृता" नियुक्तं स्वाम्यलक्षणं विभुत्वं, अध्यात्म प्राणादिरूपेण पञ्चधा स्थिति, चशब्दसमुच्चितमादि- त्यादिरूपेण पञ्चधा बाह्यमवस्थानञ्च विज्ञाय अमृतमश्नुने मोक्षं प्राप्नोति । विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति द्विवचनं प्रतिवचनसमाप्तिद्योतनार्थम् ॥ १२ ॥ इति प्रश्नोपनिषद्भाष्ये तृतीयः प्रश्नः अध्यात्ममिति । आत्मनि शरीरे स्थितिं च पञ्चधा विज्ञायेत्यन्वयः। प्राणादिरूपेणेति । एतेन कथमध्यात्ममिति षष्ठप्रश्नस्य चरमस्य कुतः समाधान नोक्कमिति शङ्कायाःपरिहारः सूचितः। आत्मानं वा प्रविभज्येति तृतीयप्रश्नसमाधानेनैवास्यापि समाधानमुक्तं भवतीति । नन्वेवं सति पृथक् प्रश्न एवायं न प्रष्टव्यः । ज्ञातव्यांशाभावादिति चेत् सत्यम् । तथापि 'कथं बाह्यममिघत्ते' इत्येतावन्मात्रप्रश्ने तस्य पूर्णता न भवेत् । कथं बाह्यमानं प्रति प्रश्नः? तत्प्रतिसम्बन्धि आन्तर प्रत्यपि हि प्रश्नः कार्य इति जिज्ञासा जायेत | अतो निराकांक्षतया पूर्णत्वाय कथमध्यात्म- मिति प्रश्नस्य अस्ति आवश्यकता । तथापि तृतीयप्रश्नोत्तरेणैव अस्यापि प्रश्नस्य उत्तरं दत्तं भवतीति प्रष्टुरप्याशयात् तदमिझेन आचार्येण तस्य पृथगुत्तरं न दीयत इति न काचिदनुपपत्तिरिति । इति तृतीयप्रश्नटिप्पणी अथ चतुर्थः प्रश्नः हरिः ओम् ॥ अथ हैन सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवने- तसिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति - कान्यसिन् जाग्रति कतर एष देवः समान् पश्यति कस्यैतत्सुखं भवति । कसिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति ॥१॥ अथ हैनं सौर्यायणीति । स्पष्टोऽर्थः । पुरुषे; सुप्ते सतीति शेषः । शिष्टं स्पष्टम् । कान्यसिन् जाग्रति । अत्रापि सुप्ते सतीति शेषः । (कतरं इति ।) एषः द्योतनादिगुणयोगाद्देवः जीवः कतरः कीदृशः सन् स्वामान् 1.था. पू. 'भवति' नाति। 2. श्रा. ना. स्वमान् । ।

·४. २.] प्रश्नोपनिषत् ३९ स्थादीन् पश्यतीत्यर्थः । कस्य हेतोरेतत् वैषयिक सुखमित्यर्थः । (कस्मिन्निति।) स्पष्टोर्थः ॥ १॥ अथ चतुर्थः प्रश्न.। अस्मिन् प्रकरणे प्राणस्य खापकाले इतरेभ्यो लक्षण्यं प्रतिपाद्यते। सर्वेषां पर- मात्मनि प्रतिष्ठा च। कानीति । देवा इति विशेष्यस्य बुद्धावसनिहितत्वात् सामान्ये नपुंसकम् । सनिहितत्वातु उत्तरत्र ‘कस्मिन्नु सर्वे' इति पुल्लिङ्गम् । जीवेतरस्य सुखसम्भावनाविरहात प्रश्नः सुखप्राप्त- विषयो न सम्भवतीति हेतुविषयतया योजयति-कस्य हेतोरिनि । 'तरः कीदृशः सन्' इति पूर्वप्रश्नपदव्याख्यानेऽप्ययमभिप्राय इति द्रष्टव्यम् । एतदित्यस्य व्याख्यानं वैषयिक- . मिति। 1 तस्मै स होवाच यथा गार्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतसिस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनरुदयतः प्रच रन्त्येवं ह वै तत्सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति। तेन तर्खेष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभि- वदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते 'स्वपितीत्या चक्षते ॥ २॥ तस्मै स होवाचेति । स्पष्टोऽर्थः । यथा सायकालेऽस्तं गच्छतःसूर्यस्य किरणाः नानादिक्षु प्रसरणं विना आदित्यमण्डल एकीभवन्ति, पुनश्चोचतःसूर्यस्य किरणा नानादिक्षु प्रसरन्नः प्रकाशका भवन्ति, एवमेवैतत्सर्वं इन्द्रियजातं परे इतरेभ्य उत्कृष्ट देवे द्योतनादिगुणयुक्त मनसि एकीभवति । स्वस्वव्यापाराभिमुख्यविरोधिसं- श्लेषविशेषयुक्तं भवतीत्यर्थः । तेन श्रोत्रादीन्द्रियाणामुपस्तत्वेनेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । आनन्दः उपस्थेन्द्रियकार्यम् । "विसर्गस्त्वपानकार्यम् । नेयायते न गच्छतीत्यर्थः । स्वपितीत्याक्षत इत्यन्तेन "कानि स्वपन्ति" इति प्रश्नस्य । . 3, प्र. 'एव' 1. 'पुन पुनरुदय॑तः। 2. आ. पू. 'प्रचलन्ति । नास्ति। 4. आ. ना. ' भवतीत्यर्थः' नास्ति। 5. अ. 'तु' नास्ति। 6. आ. जा. पू. अनेन।

·श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [.४.३-४. - बाघज्ञानेन्द्रिय कर्मेन्द्रियाणि स्वपन्ति, इत्युत्तरमुक्तं भवति । प्रत्येकमेकत्वाभिप्रायेण स्वपितीत्येकवचनम् । शिष्टं स्पष्टम् । ॥ २ ॥ एतत्सर्वमिति । तदेतदोरत्र नास्ति विशेष इति बोध्यम् । किं तत्सर्वमिति जिज्ञासायां तेन तहीति उत्तरेणोपपादकवचनेन लभ्यमर्थमाह-इन्द्रियजातमिति। एकीभव- नानुगुणतया एकवचनमिति विभाव्यम् । दृष्टान्ते मरीचीनां विशिष्योपादानात् बहुलमवर्जनीयम् । बाह्येति । आन्तरं मनइन्द्रियमेकं विना अन्यानि सर्वाणीन्द्रियाणि खपन्तीत्युक्तमिति भावः । स्वपितीत्याचक्षत इति । अस्यानन्तरं 'ताः पुनरुदयतः प्रचरन्ति' इति दृष्टान्तचर- मांशानुरोधेन 'तत् पुनः प्रबुध्यमानस्य प्रचरति' इत्लनुसन्धेयम् । प्रकृतानुपयुक्त्वात्तु श्रुतिः स्पष्ट न ब्रवीति। प्राणानय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो न्यानोऽन्वाहार्यषचनो बगार्हपत्यात्, प्रणीयते प्रणयनादाहक्नीयः प्राणः॥३॥ यदुच्छासनिश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स' समानः चो ह बाच यजमान इष्टफलमेवोदानः स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥ कान्यस्मिन् जाग्रतीत्यस्योत्तरमाह प्राणानय इति। प्राणापानादिरूपा अमय एवैतस्मिन् पुरशब्दनिर्दिष्टे शरीरे जागरणं कुर्वन्तीत्यर्थः । स्वापदशायां बापत्सु प्राणादिपञ्चकोच्छासनिश्वासपनोरूपेषूपासनार्थ अग्निहोत्रसंपत्ति दिदर्शयिषुः तत्र व्याप्रियमाणं मन एव यजमानः, अपानो मूलाधारस्थतया गार्हपत्यः, तत्सन्निहितो व्यानश्चान्याहार्यपचनशब्दितो दक्षिणाग्निः, अपानवायुभूलकः प्राणो गार्हपत्यात् प्रणीयमानाहवनीयतुल्यतया आहवनीयः, तदाधारकावुच्छासनिश्वासौ द्वे आहवनीये' इतिनिर्दिष्टाहुतिद्वयं, उछासनिश्वासहेयभूतःसमानो वोयुः आहुती समं नयतीति निर्देशयोग्यायुः, उदानघायुस्तु यजमानस्य लोकान्तरोन्नयनहेतुत्वादुदान इत्यग्नि- होताहुत्यवयवभूतान् यजमानाभित्रयाहुतिद्वयार्ध्वर्युकर्मफलभूतानष्टावपि पदार्थान् प्रामादिपञ्चकोच्छासनिश्वासमनोरूपेष्वष्टासु दर्शयति-गार्हपत्यो हावा इति । 1, आ. पू. 'स' नास्ति ।

·४. ५.] प्रश्नोपनिषत् ४१ अत्र यद्यपि “ एवमेवेमाःसर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ती"ति ब्रह्मगमनं जीवस्यैव श्रूयते न मनसः, तथापि मनसः पुरीतद्मनश्रवणात् तद्गत- ब्रह्मगमयितृत्वोक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ उपासनार्थमिति । कानि जामतीति पृष्ठे प्राणा जाग्रतित्येवोत्तरं देयम् । तद्विहाय प्रागानय इत्यभित्वादिकं परिकल्प्य यदुत्तरं दीयते तदुपासनार्थत्वस्यापि विरहे निष्कलं स्यादिति भावः । हेतुत्वादुदान इति । हेतुत्वादिष्टफलमिति युक्तं भवितुम् । यथास्थिते तु 'लोकान्तरो- नयनहेतुत्वादुदानशब्दवाच्यो भवति । अतः स लोकान्तरप्राप्येष्टफलरूपः' इत्युपस्कृत्य योज्यम् । इष्टफलं इष्ट इच्छाविषयीभूतं फलम् । यद्वा इष्टस्य कृतस्य यज्ञस्य फलम् । । अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद् दृष्टदृष्टमनुपश्य- ति श्रुतश्रुतमेवार्थमनुभृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टश्चादृष्टश्च श्रुतश्चाश्रुतश्चानुभूतश्चाननुभूतञ्च सच्चासच सर्व पश्यति सर्वः पश्यति ॥५॥ कतर एष देवः स्वमान् पश्यती" त्यस्योत्तरमाह- अनैष देव इति । अत्र अस्मिन्नवसरे एष देवः जीवः स्वमे करितुरगादि लक्षणं महिमानमनुभवति पश्यति । जागरे प्राग्यदृष्ट तमेवार्थ अनुपश्यति अनु पश्चात्पश्यति अनुभवति । दृष्टंदृष्टं भूयो दृष्टमित्यर्थः । श्रुतमेवार्थमनुशृणोति । देशान्तरेषु दिगन्तरेषु प्रत्यहमनुभूतमर्थ पुनः पुनरनुभवति । दृष्टं श्रुतमेवानुभवतीत्ययमपि नियमो नास्ति । कदाचित्पूर्वानंनुभूतमपि. स्वशरीरच्छेदनादिकमनुभवति । विद्यमानश्चानुभवति अविद्यमानञ्चानुभवति । सर्वः पश्यति' सर्वःसन् पश्यति । द्रष्टा श्रोता प्राता गन्ता वक्ता चेत्यादिसर्वरूपःसन् पश्यतीत्यर्थः । तदानीं जागरीयबायज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुप- रतव्यापारत्वेऽपि स्वामिकैरीश्वरसृष्टैः शरीरेन्द्रियैर्द्रष्टुत्वादिमान् सन्ननुभक्तीति भावः ॥ ५॥ 1. आ..'करिकलभादि । 2. प्र. 'दिगन्तरेषु' नास्ति। ना. 'पुनः' इति नास्ति। 4. आ. ना. 'श्रुतं' नास्ति। 5.आ. ना. इदं मूलवाक्यं एतद् व्याख्यानं च नास्ति । 3.आ. 6 ·४२ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [४. ६. अस्मिन्नवसर इति । यदा मनो ब्रह्म प्रति नीयमानं भवति न तु नीतमेव तदेत्यर्थः । महिमा ऐश्वर्यमित्यभिप्रेत्याह-करितुरगादीति । करिकलभादीति क्वचित् पाठः । तमेवार्थमिति । यच्छब्दश्रवणात् यद् दृष्टमित्यनूछ तच्छब्दमध्याहृत्य तदनुपश्यतीति योजनीयम् । अर्थस्यात्र अश्रवणात् सामान्ये नपुंसकम् । विशेषापेक्षायां तु उत्तरवाक्यानुरोधेन अर्थ एवं विशेष्यतयाऽनुसन्धेय इति भावः । एवमत्र भाष्ये 'एष देवो महिमानमनुभवति दृष्टमनुपश्यति श्रुतमनुश्णोति' इत्येवं दृष्टानुदर्शनादितुल्यतया तब्यतिरिको महिमानुभवः प्रति- पाद्यतया दर्शितः । अन्यथाऽपि तु योजना शक्या। महिमानं महत्त्व जागरावस्थायामविद्यमान वैभवं शरीरान्तरेन्द्रियान्तरपग्निहानुगुणं अनुभवति प्राप्नोति, यत येन महिना अथवा यस्मात् कारणात् दृष्टदृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमनुशृणोति...सर्व पश्यति सर्वः पश्यति' इतीति बोध्यम् । देशान्तरेष्विति । अधिकरणमेव करणतया विवक्षितमित्याशयः । प्रत्यहमिति । प्रतिशब्दार्थः अनुभवे साक्षादन्व्यविरहात् अहराऽन्वेतीति भावः । इदमुपलक्षण प्रकारान्तरस्यापि । देशदिगन्तरैः प्रतिबद्धतया नियतसम्बन्धवत्त्वेन अनुभूतमित्येवमादिप्रकारेणापि हि शक्य योजयितुमिति । .. स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति। अत्रैष देवः खमान्न पश्य- त्यथ यदेतसिन् शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥ एतस्मिन्नन्तरे "सता सोम्य तदा संपन्नो भवति, तेजसा हि तदा संपन्नो भक्ती "ति श्रुत्युक्तरीत्या परप्रकाशकतया तेजश्शब्दितेन परमात्मना अभिभूतो भवति संपन्नो भवति । संपरिष्वक्तो भवतीति यावत् । तदा स्वामान्पदार्थान् न पदयतीत्यर्थः। ततश्च "कतर एष स्वप्नान्पश्यती" ति प्रश्नस्य ब्रह्मसंपत्तिविरह- दशायां मनोमात्रपरिशेषसमये स्वामान्पदार्थान्पश्यतीत्युत्तरमुक्तं भवति । कम्यैतत्सुखं भवतीत्यस्योत्तरमाह- अथ यदेतस्मिन्निति । यदेतत्सुखं भवति तदेतस्मिन् शरीरे सत्येव भवतीत्यर्थः । शरीरमेव वैषयिकसुखहेतुरित्युक्तं भवति । “अशरीरं वा- व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति श्रुतेरिति द्रष्टव्यम् ॥ ६॥ स यदा तेजसाऽभिभूतो भवतीति अनुवादरूपत्वेऽपि वस्तुत उपदेश एवायमित्यभि- प्रेत्य उपदेश्यमर्थमाह-एतस्मिन्नन्तर इति । स्वानार्थानुभवे प्रवर्तमान इत्यर्थः । रीत्येति । सम्पन्नो भवतीत्यत्रान्वयः । तेजश्शब्दितत्वे हेतुः परप्रकाशकतयेति । “ तस्य भासा सर्वमिदं विभाति"। ननु कीदृशः सन् खप्नान् पश्यतीत्येव पृष्टम् न तु कीदृशः सन् न पश्यतीत्यपि । 1. आ. ना. यदेतस्मिन् शरीरे सुखं भवति । ईशायष्टोत्तरशतोपनिषत्सु "तदैतस्मिन् शरीरे एतत्सुखं भवतीति दृश्यते । प्र. तदेतस्मिन्...' शाङ्करमूले, 2. बा. ना. पू. 'यत्सुखम् ।

·४. ७.] प्रश्नोपनिषत् अत इदमसङ्गतमित्याशङ्कयाह-ततश्चेति । ब्रह्मसम्पत्तिविरहेति । तत्प्रश्नोत्तरशेषतयैव इदमप्युक्तमिति नासङ्गतिरिति भावः। यदेतदिति । यच्छब्दो व्यवहितेनापि एतत्सुखमित्यनेन सम्बध्यते । तदाक्षिप्तस्तच्छन्दस्तु एतस्मिन् शरीरे 'इत्येनेनेति भावः । तदेतस्मिन् ' इति पा तु तच्छब्दसार्थक्याय उत्तरत्र यच्छन्दोऽध्याहर्तव्य इति भावः । अनेदं बोध्यम् । कस्यैतत्सुखं भवतीति प्रश्नस्यायमर्थः। मनागपि खानार्थानुभव विना निद्रया जायमानं सुखं कस्य कीदृशस्य भवतीनि । अत्रोत्तरं स यदा तेजसेत्यादि । जीवस्य परमात्मसम्पत्तेः प्राक् मनोमाने व्याप्रियते। तदा तदवस्थस्य जीवस्य स्वप्नदर्शनम् । यदा तु स तेन सम्पद्यते तदा मनसोप्युपरमात् खप्नदर्शनमत्यन्तं निवर्तते । ईदृशावस्थस्य निशसुखं भवतीत्याचार्यस्याशयः । स्वप्ने यदुक्तं 'महिमानमनुभवतो नि तयतिरेकप्रतिपत्त्यर्थम् एतस्मिन् शरीर इति | शरीरान्तरपरिग्रहेण खानावेषयानुभवः । अस्मिन्नेव शरीरे इदं सुखमिति । तथा च स यदा तेजसेत्यादेः पूर्वप्रश्नोत्तरशेषतां विनाऽपि योजन सुकरमिति । स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत्सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ।। ७ ॥ कस्मिन् सबै प्रतिष्ठिता भवन्तीत्यस्योत्तरमाह-स यथा सोम्येति । क्यांसि पक्षिणः, वासोवृक्षं निपासवृक्षं प्रति संप्रतिष्ठन्ते । सः दृष्टान्तो यथा, एवं : परमात्मनि सर्वं प्रतिष्ठितं भवतीत्यर्थः ॥ ७॥ वासोवृक्षमिति । षष्ठ्यर्थे प्रथमा तस्या अलुक् वं व्यत्ययेन । वृक्षमिति कर्मप्रक्च- नीययोगे द्वितीयेसभिप्रेस अपेक्षित कर्मप्रवचनीयमध्याहरति प्रतीति । वृक्षं प्रति वृक्षे इत्यर्थः । पर आत्मनीति दान्तिकानुरोधात् । तत् सर्वमिति । जीवात्मपर्यन्तं सर्वमित्यर्थः । वृक्ष सम्प्रतिष्ठितान्यपि वयांसि न परस्परमन्यन्तं संश्लिष्टानि भवन्ति । अतस्तत्र बहुक्वनम् । इन्द्रियादिकं तु अविभागमेकीभवति । अत एकवचन मिति विभाव्यम् । पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्व तेजोमाता च वायुश्च वायुमात्रा चाकाश्चाकाशमाता च चक्षुश्च द्रष्टव्यञ्च श्रोत्रञ्च श्रोतव्यञ्च घ्राणश्च घ्रातव्यञ्च रसश्च रसयितव्यश्च त्वक्च स्पर्शयितव्यञ्च वाक्च वक्तव्यश्च हस्तौ चादातव्यञ्चोपस्थधानन्द- यितव्यश्च वायुश्च विसर्जयितव्यञ्च पादौ च गन्तव्यञ्च मनश्च 1. पा. ना. 'रसनं च। 4. आ. ना. क्रमविपर्यासो दृश्यते-हस्तादा वध्यानन्तरं पाहगन्तव्यपाठ इति ।

·श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [४. ८-९. मन्तव्यञ्च बुद्धिश्च बोद्धव्यश्चाहंकारवाहंकर्तव्यञ्च चित्तश्च चेत- यितव्यञ्च तेजश्व विद्योतयितव्यश्च प्राणश्च विधारयितव्यञ्च ॥८॥ सर्वशब्दार्थ प्रपञ्चयति- पृथिवी चेत्यादिना । अत्र पृथिवीमात्रा- शब्देन पुराणेषु गन्धतन्मात्रशब्दाभिलप्या पृथिवीपूर्वावस्थोच्यते । एवमुत्तरेष्वपि मात्राशब्देषु द्रष्टव्यम् ॥ ८॥ आकाशमात्रा चेत्यन्तेन सकारणानि भूतान्युक्तानि । स्पर्शयितव्यं चेत्यन्तेन संविष- याणि ज्ञानेन्द्रियाणि : रस्यतेऽनेनेति रसः रसना । गन्तव्य चेत्यन्तेन कर्मेन्द्रियाणि । आनन्द- यितव्यं जीवात्मखरूपं उत्पादयितव्य आनन्दो वा। चेतयितव्यं चेत्यन्तेने विविधोकारं मनः। अहङ्कारः अहममिमानहेतुः। अहङ्कर्तव्यं तद्विषयः यद्वा सोऽभिमान एव । तेजश्चेति आत्मज्योतिषः प्रमास्थानापन्नं यद् धर्मभूतज्ञानं तदभिसंहितमिति भाति । अन्यस्येह सङ्गत्यभावात् । विधार- यितव्यं शरीरम् । विधारयितव्यं चेत्येतत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत इति पूर्वणान्वयः । अत्र चक्षुरादीनां सम्प्रतिष्ठा संश्लेषविशेषः । द्रष्टव्यादीनां तु अत्यन्तमह्यमाणत्वमेवेति बोध्यम् । अथवा तत्स्वरूपमपि तदाश्रितमेवेति । . एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि संप्रतिष्ठते ॥९॥ एष हि द्रष्टेत्यादि । चेतनाचेतनरूपः कर्तृकरणकर्मरूपः सर्वोऽपि प्रपञ्चस्तदाश्रित इति भावः । अत्र बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मेति निर्देशादात्मनो ज्ञातृत्वमेव न ज्ञानरूपत्वमिति वदन्तस्तार्किकाश्च' ज्ञानत्वमेव न ज्ञातृत्वमिति वदन्तो मृषावादिनश्च निरस्ता भवन्ति ॥ ९ ॥ शरीरेन्द्रियमनःप्राणानां सम्प्रतिछायामभिहितायां अद्य जीवात्मनः सम्प्रतिष्ठा वक्तव्या उच्यते। तत्र कुतः स द्रश्य स्पष्टेति बह्वाकारो निर्दिश्यत इति शङ्का परिहरन्नाह-चेतना- चेतनेति। द्रष्टेत्यादिना बाह्यज्ञानन्द्रियकरणकत्वमुक्तम् । मन्ता बोद्धा कर्तेति मनःकरणकत्वम् । पुरुष इति भूतारधशरीरविशिष्टत्वम् । विज्ञानेति ज्ञातृत्वम् । तथाच न परमुक्तरीत्या पृथिव्या- दीनि, तैरुपकरणैर्य उपक्रियते स करणाधिप आत्माऽपि तस्मिन् पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठत इत्यविशेषेण सर्वाश्रयत्वं वक्तुमेवं विशिष्टनिर्देश इति भावः । 'एष विज्ञानात्मा पुरुषः पर आत्मनि सम्प्रतिष्टते' इत्येकवाक्यतामकृत्वा 'एष हि विज्ञानात्मा पुरुषः अस्ति । स पर आत्मनि...' इति पृथग्वाक्यार्थतया निर्देशोऽपि तस्येतरेभ्यः प्राधान्यं व्यज्य ततोऽपि प्राधान्य परमात्मनो व्यञ्जयितुमेवेति बेयम् । 1. आ. 'भेदवादिनच' (2)। प्र. चकारो नास्ति।

·४. १०-११.] प्रश्नोपनिषत् ४५ परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते। स यो ह वै तदच्छायमशरीरम- लोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञःसर्वी भवति । तदेष श्लोकः ॥१०॥ स यो ह वै तदिति । अत्र च्छायाशब्देन ज्ञानसंकोचकं कोच्यते । अच्छायं अपापमित्यर्थः । अत एवाशरीरं, अलोहितं रूपादिशून्यं, शुनं स्वप्रकाश, अक्षरं क्षरणशून्यं, परमात्मानं वेदयते जानाति, सः हे सोम्य प्रियदर्शन (परमेवाक्षरं ब्रह्म वासुदेवं प्रतिपद्य) सर्वज्ञो भवति । सर्वी 'भवति सर्वकामयुक्तो भवति । तदेष श्लोक इति । तत् ब्रह्माभिमुखीकृत्यैष श्लोक इत्यर्थः ॥ १० ॥ जीवस्य परमात्मना सम्बन्धः नार्थान्तरसाधारणः । अपि तु 'तस्था प्रियया खिया सम्परिष्वक्तः' इति दृष्टन्तनिरूप्यविलक्षणाकारः परिष्वङ्ग इति बोधयन्ती श्रुतिरुपरि ब्रवीति- परमेवाक्षरं प्रतिपद्यत इति । एतदविवरणपरं भाष्यं बहुषु कोशेषु न दृश्यते 'कचित् अनन्तर- वाक्यविवरणाभ्यन्तरे ‘परमेवाक्षरं ब्रह्म वासुदेवं प्रतिपद्य ' इति पठयते । तत्रानन्वितमिदमिह अपकृष्य योज्यम् | अन्ते प्रतिपद्यत इत्याख्याततया परिणमयितव्यं च । सर्वीति । समस्यास्तीति सर्वाति इनिप्रत्ययान्त शब्द इति भावः। कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति प्रश्नस्य समाधाने पूर्वखण्डेनैव कास्न्येनोत्तेऽपि प्रसङ्गात् श्रोतॄणां पर आत्मनि अत्यन्तादरजननाय परमपुरुषार्थसाधनज्ञानत्वेन तम्य स्तुतिः क्रियत इति पूर्ववद् व्यमितीह भाष्यकृदाशयोऽवधातव्यः । ब्रह्मेति । सर्वसम्प्रतिशाभूत ब्रह्मेति हृदयम् । -- विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि संप्रतिष्ठन्ति यत्र । शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञःसर्वमेवाविवेशेति ॥११॥ विज्ञानात्मेति। सवैर्देवैः वागादीन्द्रिय सह मुख्यपाणः भूतानि महा- भूतानि च जीवात्मा च यत्र प्रतितिष्ठन्ति तादृशं शुभ्रं अक्षरं स्वप्रकाशमक्षरं' परमात्मानं यो जानाति स सर्वज्ञः सर्वमपि कामजातं आविवेश आविशति । 1. पू. ना. 'सर्वः'। 2. आ. ना. पू. 'अब' नास्ति। 3. 'तद- क्षर मित्यन्यत्र पाठः। 14.प्र. पू.. 'स्वप्रकाशमक्षरं' नास्ति। 5. प्र. 'कार्य- जालम् ।

·श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [५. १. 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती" ति श्रुत्युक्तरीत्या काम्यमानसर्वलोकसञ्चारी भवतीत्यर्थः ।। ११ ॥ इति प्रश्नोपनिषद्भाध्ये चतुर्थः प्रश्नः पर्यवसानगल्या सर्वी भवति सर्वमेवाविवेशेव्यनयोरैकार्य बोध्यम् । इति चतुर्थप्रश्नटिप्पणी. अथ पञ्चमः प्रश्न: हरिः ओम् । अथ हैन शैब्यःसत्यकामः पप्रच्छ । स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोङ्कारमभिध्यायीत कतमं वाव स तेन लोकं जयतीति ॥१॥ अथ हैन शैब्य इति । स्पष्टोऽर्थः । हवा इति प्रसिद्धयतिशये । तदित्येतदव्ययम् । स इत्येतदधिकारिसामान्यपरम् । अयमर्थः । हे भगवन् पूजार्ह यः अधिकारी मनुष्याणां मध्ये मरणान्तमोङ्कारमभिध्यायति स कतम लोकं तेन ओङ्कारेण प्राप्नोतीत्यर्थः । वाक्शब्दोऽवधारणे । प्रसिद्धौ वा ॥१॥ अथ पमः प्रशः अव्ययमिति। तमिति ओङ्कारविशेषणतया योज्यमित्याशय. | अधिकारि सामान्येति । यो ह वा इति श्रुतस्य यच्छब्दस्य प्रतिसम्बन्धी तच्छब्दः कतमं वाव स तेनेत्युत्तरत्र श्रूयते । अतोऽस्य तच्छब्दस्यान्योऽर्थो वाच्यः । तेन च प्रकृतानुगुणेन भाव्यम् । तादृशश्चार्थः अधिकारीत्ययमेवेति भावः । ' अस्ति हि सः तादृशः कश्चित् मनुष्येषु यो मरणान्त- मोङ्कारमभिध्यायीत । स कतम तेन लोकं जयतीति च योजनया प्रथमतच्छब्दस्यार्थवत्ता सुवचेति ज्ञेयम् । अवधारण इति । प्राप्या हि लोका बहवः सन्ति । तत्र कमेव प्रामोतीति प्रश्नः इति । प्रसिद्धाविति । कञ्चन लोक प्राप्नोतीति स्थितमेतत् । सर्वविदितमिति यावत् । क स लोक इति तु प्रकृते जिज्ञास्यत इति । प्रश्नचतुश्येन तत्त्वनिर्णयः कृतः । इह हितपुरुषार्थोपदेश इति सङ्गतिर्बोध्या । ." .. प्र. इदं वाक्यं नास्ति । पू. 'तव्ययम्'. 3.प्र. 'अयमर्थः' नास्ति। 4. प्र. ध्यायति । 2.प्र. 'स इत्यधिः ·५. २-३] प्रश्नोपनिषत् तस्मै स होवाच । एतद्वै सत्यकाम परश्चापरञ्च ब्रह्म यदोङ्कार- स्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ॥२॥ तस्मौ स होवाचेति । स्पष्टोऽर्थः । (एतद्वा इति)। हे सत्यकाम एतदेव परश्चापरञ्च ब्रह्म, उभयवाचकमित्यर्थः । शच्यवाचकमावनिबंधनं सामानाधिकरण्य- मितीक्षतिकर्माधिकरणे व्यासाय॑ाख्यातम् । किं तदित्यत्राह-- यदोङ्कार इति । तसादिति । तस्मादुपासक एतेनैव ओंकाररूपेण मार्गेण एकतरं परमपरं वा ब्रह्मान्वेति आस्त इत्यर्थः ॥ २॥ उपस्त इत्यर्थ इति । यद्यपि कं लोक प्राप्नोतीति प्रश्नानुगुण्येन एकतरमन्वेति अपरब्रह्मलोकं वा परब्रह्मलोकं वा प्राप्नोतीत्येवार्थो वक्तुमुचित इति भाति तथापि मोङ्कारब्रह्मणोः सामानाधिकरण्येन वाच्यवाचकभावस्य प्रतीतत्वात् वाचककरणिका वाच्यकर्मिका क्रिया उपासनमेव भवितुमर्हतीति औचित्यात प्रतीतेरेवमर्थ उक्तः। अन्वित्युपसर्गखारस्याञ्च । प्राप्तिविवक्षायां हि एकतरमेतीत्येवाश्रोष्यत । प्रश्नस्य साक्षादुत्तरं तु 'मनुष्यलोकं, सोमलोकं, ब्रह्मलोक' मित्यु. परिष्टात् तत्र तत्रेति ध्येयम् । स यद्येकमात्रमभिध्यायीत स तेनैव संवेदितस्तूर्णमेव जगत्या- मभिसंपद्यते तमृचो मनुष्यलोकमुपनयन्ते स तत्र तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संपन्नो महिमानमनुभवति ॥३॥ स यद्येकमात्रमिति । सः उपासकः यद्येकमात्रं ह्रस्वं प्रणवमपरब्रह्मवाचक- मभिध्यायीत अपरब्रह्मवाचकेन ह्रस्वेन प्रणवेन योऽपरं ब्रह्मोपास्ते, सः तेनैव एकमात्रोङ्कारकरणकापरब्रह्मध्यानेनैव संवेदितः लब्धसत्ताकः जगत्यां भुवि अभि अभ्यर्हितः श्रेष्ठःसंपद्यते । तं ऋड्मन्ता मनुष्यलोकं प्रापयन्ति । सः मनुष्यलोकं नीतः तपसा अनशनादिना ब्रह्मचर्येण मैथुनवर्जनेन श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या यदि संपन्नो भवति तदा महिमानं श्रेयस्साधकं ब्रह्मोपासनमनुतिष्ठतीत्यर्थः । न चैचो हस्वाभावात् कथमोङ्कारस्य हस्वत्वमिति शङ्कनीयम् । न्यूझे हस्वस्य ओङ्कारस्य दर्शनात् ॥ ३॥ 1. आ. ना.,पू. “ ...सामानाधिकरण्यम् । तथैव व्यासाचैरीक्षतिकर्मा- धिकरणे व्याख्यातत्वात्। १. प्र. पू. 'लोके'। .

·४८ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [५.४. अपरं ब्रह्मोपास्त इति । वाचकाभिध्यानं हि वाच्याभिध्यानायैव । अतोऽस्मिन्नेवार्थे पर्यवसानमिति भावः । अपरं ब्रह्म स्वस्वरूप वा पृथिवीस्थानक देवताविशेष वा ! संवेदित इति विद लाभ इत्येतस्मात णिचि कर्मणि क्तप्रत्यये रूपम् । अत आह-लब्धसत्ताक इति भुवीति । येन शरीरेण विशिष्ट. ध्यानं करोति तस्मिन् शरीरे वर्तमान एव मनुष्याणां मध्ये श्रेष्ठो भवति ध्यानमहिम्ना ! उत्तममनुष्यजन्मपरिग्रहानुकूलमवस्थाविशेषं प्राप्नोतीति यावत् । मरणानन्तरं हस्बोङ्कारसम्बन्धिन्य ऋचः तं पुनर्मनुष्यलोकं प्रापयन्ति । तत्र साक्षात् मोक्षो- पायभूत विद्याविशेष अविकलमनुष्ठाय मुनो भवतीत्यभिप्रायः । अथ यदि द्विमात्रेण मनसि संप पते सोऽन्तरिक्षं यजुमिस्त्री- यते । स सोमलोकम् । स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरा- वर्तते ॥४॥ अथ यदि द्विमात्रेणेति । द्विमात्रेणापरब्रह्मवाचकेन प्रणवेन यस्य मनस्य- परब्रह्मध्यानं संपद्यते, स. अन्नरिक्षाश्रितं सोमलोकं द्विमानोपासकः पुमान् यजुर्मन्त्रैरुन्नीयते । अत्रान्तरिक्षसोमलोकशब्दः ऊर्ध्वलोकमात्रो पलक्षकः आमुष्मिक- मात्रपरः' इतीक्षतिकर्माधिकरणभाष्ये समर्थितम् । आमुष्मिकैश्वर्यमनुभूय तत्पुण्या- वसाने पुनरावर्तते ॥ ४ ॥ मनसि कि सम्पद्यत इति जिज्ञासायां अर्थलभ्यं पूरयति-अपरब्रह्मध्यानमिति । नन्वत्र सम्पद्यतेः ध्यानं कर्तृः इत्येतदनुपपन्नम् । पूर्ववाक्ये यथा जगन्याममिसम्पद्यत इति उपासितुः पुरुषस्यैव प्रायणात्पूर्वभावि किशिदवान्तरफलमुक्तम् ; उत्तरवाक्ये च स तेजसि सूर्य सम्पन्न इति किश्चिदुच्यते तथाऽत्रापि उपासितुरेव मनसि सम्पत्तिरुच्यत इति वाच्यम् । मनसि सम्पत्तिर्नाम मनस्सम्बन्धिलोकप्राप्त्यनुगुणोऽवस्थाविशेषः । तस्मादुपासितैव सम्पद्यतेः कर्ता । वाक्पयोजना चैवम्- अथ यदि द्विमात्रेणाभिध्यार्य त स तेन मनसि सम्पद्यत इति - इति चेत् काममेवमस्तु । काऽस्माकं हानिः । कुतो नैवं व्याख्यातमिति चेत् श्रोतुर्बुद्धि- क्लेशपरिहारायैव । एवं व्याख्यातव्ये अन्यथा कृतं व्याख्यानं सावधमिति चेत् तन्न। न हि सर्वात्मना पूर्ववाक्यस्य उत्तरवाक्यस्य वा सारूप्यमत्रास्ति येन तथैव व्याख्यातव्यमिति निर्बध्ये- 1. आ. ना.स' नास्ति । 2. आ. पू. 'देवलोकम्। उर्ध्वमात्र' 1. आ. ना. पू. "आमुस्मिकमात्रपरः। अत एवेक्षति- कर्माधिकरणभाष्ये यदपरं कार्य ब्रह्म निर्दिष्टं तदैहिकामुष्मिकत्वेन द्विधा विभज्य एकमात्र प्रणवमुपासीनानां ऐहिक मनुष्यलोगवाप्तिं फलममिधाय द्विमानमुपा- सीनानामामुष्मिक अन्तरिक्षशब्दोपलक्षितं फलं अभिधायेज्युक्तम् । पू. 'अमुष्मिन्नैश्वर्यम्' 3. प. पू. . 5.प्र.

·५. ५.] प्रश्नोपनिषत् ४९ महि । पूर्वत्र तावत् स यद्येकमात्रमभिध्यायीतेति प्रणवस्य कर्मत्वमुक्तम् । अत्र तु द्विमात्रेणेति करणत्वम् । उत्तरत्र पर पुरुषमिति कर्मकारकं श्रुत्या निर्दियम् । अत्र तु न किश्चित् । तस्मादु- भयवैलक्षण्यात् स्थितमनतिक्लेशेन योजितमिति । यः पुनरेतं निमात्रेणैवोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये संपन्नः। यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः ससामभिरुनीयते ब्रह्मलोकं स एतसाज्जीव- घनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते तदेतौ श्लोकौ भवतः ॥५॥ यः पुनरेतमिति । यस्तु एकमात द्विमात्रत्वदशायामर्वाचीनफलसाधनेनै- तेनैवाक्षरेण परमात्मानमभिध्यायति आभिमुख्येन ध्यायति निरन्तरं ध्यायतीत्यर्थः । स उपासकस्तेजोमंडले सूर्य संगतःसन् , उदरमेव पादो यस्य सः पादोदरः, सर्प इति यावत् । यथा सर्पो जीर्णत्वचा विनिर्मुक्तो भवति, एवं पाप्मना विनिमुक्तःसन् भगवल्लोकं वैकुण्ठं सामभिः गीतिप्रधानमन्त्रैः उन्नीयते । अत्र व्यासायैः स पाप्मना विनिर्मुक्त इति तच्छब्दान्तरश्रवणात् ससामभिरित्यैकपद्यमाश्रित्य सामगान- सहितैरिति वा सान्त्ववचनसहितैः पुरुषैरिति वा अर्थ इतीक्षतिकर्माधिकरणे व्याख्यातम् । स एतस्मादिति । कर्मनिमित्तदेहिन एव जीवघनशब्दार्थतया ईक्षतिकर्माधिकरणभाष्ये वर्णितत्वात् + जीवधनशब्देन 'संसारिमण्ड मण्डलमुच्यते । मूर्ती घन" इति काठिन्यशब्दितमूर्ती धनशब्दस्य निपातितत्वात् देहद्वारत्वादा- त्मनि काठिन्यस्य घनशब्दो देहिपर एव । तस्मात्परः परिशुद्धात्मा । तस्मादपि परभूतं पुरिशयं " पूःप्राणिनःसर्व एव गुहाशयस्य"ति सर्वेषु प्राणिषु अन्तरात्मतया शयानं " भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि। निरुपाधी च वर्तते वासुदेवे सनातने” इति निरुपाधिकपुरुषशब्दवाच्यं भगवन्तं वासुदेवमीक्षत इत्यर्थः । अत २. आ. ना. 'आमिमुख्येन ध्यायति' नास्ति। 3. आ. ना. पू.'अर्थ इति वर्णितम्'। 4.आ. ना. पू. यस्य हि कर्मनिमित्त देहित्वं स जीववधन इत्युच्यते । चतुर्मुखस्यापि तच्छ्रयते। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमिति, इत्यादिभाष्योक्तेः”। 5. प्र. पू. 'संसार'! 6. आ. ना. 'आत्मसु । .आ. 'एकमात्रत्व' ·श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [५.६. -- एव "ससामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोक " मित्यत्र ब्रह्मलोकशब्दस्य सत्यलोकपरत्वशंका व्युदस्ता । तद्तानां परवासुदेवेक्षणासंभवादिति द्रष्टव्यम् । तदेताविति । तत् ओंकारध्यानमधिकृत्य वक्ष्यमाणश्लोकौ प्रवृत्तावित्यर्थः ॥ ५॥ आमिमुख्येनेति । इदं इतः पूर्वप्रयोगेष्वप्यमुसन्धेयम् । तेजसीति । बेजोरूप- सूर्यप्राप्त्यनुगुणेन अवस्थाविशेषेण सम्पन्नो भवतीत्यर्थः। कोऽसाववस्थाविशेष इति चेत् अत्रोक्तं यथा पादोदर इत्यादि । पूर्वोत्तराघविनाशाश्लेषक्त्त्वमेव तदित्युकं भवति । यद्यपि भाष्ये प्रायणानन्तरभाविसूर्यप्राप्त्यादिपरतयेदं प्रकरणं नीतमिति भाति तथापि इदमप्यामिप्रायिकतया द्रष्टव्यम् । तच्छब्दान्तरेति । एतेन एकवाक्यतापक्षमाश्रित्येदमिति स्पष्टम् । तेन सूर्ये सम्पन्नो भवति, पाप्मना विनिर्मुक्तो भवति, इति पृथम्वाक्यत्वे सः साममिरिति पृथक्पदत्वमेवति ज्ञापितम् । तदित्यव्ययं लुप्तसप्तमोकम् । तत्रेत्यर्थः । तद्विवृतं ओङ्कारध्यानमधिकृत्येति । त्रिमात्र एवोकार इह विवक्षितः। तिम्रो मात्रा मृत्युमन्त्यः प्रयुक्ता अन्योन्यसक्ता अनविप्र- युक्ताः । क्रियासु. बाह्याभ्यन्तरमध्यमासु सम्यक् प्रयुक्तासु न कम्पते ज्ञः॥६॥ तिलो मात्रा इति । अविप्रयुक्ता न भवतीत्यनविप्रयुक्ताः । विप्रयुक्ता इति यावत् । अत्यन्तद्रुतोच्चारणेन अन्योन्यसक्ततया, अतिविप्रकृष्टकालतया अत्य- न्तविप्रयुक्ततया वा प्रयुक्तास्तिस्रो मात्राः मृत्युमन्त्यः मृत्युप्रदाः। अनर्थावहा इति यावत् । मृत्युमत्य इति पाठेऽपि स एवार्थः । यज्ञादिका बायाः क्रियाः । आन्तराः मानसक्रियाः । मध्यमा वाचिकजपरूपाः । आसु क्रियासु त्रिसूषु मातासु सम्यक् अत्यन्तसंयोगविप्रयोगमन्तरेण प्रयुक्तासु सतीषु ज्ञः तत्प्रयोगाभिज्ञः पुमान् न कम्पते फलान च्यवत इत्यर्थः ॥ ६॥ तिस्र इति । यामिर्मात्रामिः प्रणवस्य त्रिमात्रत्वं भवति तास्तिस्रो मात्रा इत्यर्थः। अनेन मन्त्रेण प्रणवोच्चारणे अतिद्रुतत्वातिमन्दत्ववर्जनरूपमङ्गं विहितमिति बोध्यम् । 1:प्र. शङ्काऽप्युदस्ता' । आ. ना. पू.. " चतुर्मुखलोकपरत्वंशङ्का व्युदस्ता। चतुर्मुखलीकिगतानाम्"।

·५.७.] प्रश्नोपनिषत् ५१ ऋग्भिरेतं यजुमिरन्तरिक्षं 'ससामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते । तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परश्चेति ॥७॥ इति पञ्चमः प्रश्नः। ऋम्भिरेतमिति । सः विद्वान् ऋग्भिः एतं लोकं, यजुमिरन्तरिक्षं, सामभिर्यत्तत्कवयो वेदयन्ते कवयः क्रान्तदर्शिनः “तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय" इत्युक्तरीत्या सूरयो यं लोकं पश्यन्ति तं, ओङ्कारेणैव मार्गेणा- न्वेति । गत्वा च शान्तं ऊर्मिषट्करहित, अजरं जरामरणशून्यं, अभयं अकुतोभयं, परं सर्वकारणत्वेन सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म च प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ७॥ अस्य सन्दर्भस्य परमात्मपरत्वं “ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्स" इति सूत्रकारैः प्रत्यपादि । तदर्थस्तु तद्भाष्ये इत्थमुक्तः । " आथर्वणिकाःसत्यकामप्रश्नेऽधीयते "यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्यनेनैवाक्षरेण परमपुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्य संपन्नो यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव(४) स पाप्मना विनिर्मुक्तः ससामभि- रुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माजीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत " इति । अत्र ध्यायतीक्षतिशब्दावेकविषयौ । ध्यानफलत्वादीक्षणस्य । “यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुष" " इति न्यायेन ध्यानविषयस्यैव प्राप्यत्वात् । परमपुरुषमित्युभयत्र कर्मभूतस्यार्थस्य 5. आना. 1. आ. ना. पू. 'स' नास्ति। 2. आ.ना. 'अयनेनान्वेति'। 3.ना. परं परायणं चेति । 4. आ. ना. "ऋम्भिरेतं ऋग्भिर्मनुष्यलोकमित्यर्थः । यत् तत् कवयो वेदयन्ते । कवयः क्रान्तदर्शिनः। 'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः' इत्युक्तरीत्या सूरयो यं लोकं पश्यन्ति तमोङ्कारेणैव मार्गेणान्वेति । गत्वा च शान्तमूर्मिषट्करहितं जरामरणशून्यं अकुतोभयं सर्वकारणत्वेन सर्वोत्कृष्ट ब्रह्म च प्राप्नोतीत्यर्थः। पू. कवय इत्यत आरभ्यैव वर्तते । ...परत्वं भगवता बादरायणेन प्रतिपादितम्।' 6. आ. ना. अनयोरुभयोरपि भाष्यग्रन्थस्थाने तदर्थसङ्ग्रहमानमेवं दृश्यते । . 'अत्र हि पृथिव्यन्तरिक्षलोक- प्रायपाठात् ब्रह्मलोकशब्दस्य चतुर्मुख एव सम्भवात् चतुर्मुखः । इति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'इक्षतिकर्म व्यपदेशात् स' इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् । पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति ईक्षतिकर्मतया व्यपदिश्यमानः परमात्मा। आन्तत्वाजरत्वामृतत्वादि- परमात्मासाधारणधर्मव्यपदेशादित्यर्थ इति । . - ·५२ श्रीरनारामानुजभाष्ययुक्तां [५. ७. " प्रत्यभिज्ञानाच । तत्र संशय्यते--- किमिह परं पुरुषमिति निर्दिष्टो जीक्समष्टि- रूपोऽण्डाधिपतिश्चतुर्मुखः, उत सर्वेश्वरः पुरुषोत्तम इति । किं युक्तम् ? समष्टि- क्षेत्रज्ञ इति । कुतः ? “स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमोडारमभिध्यायीत कतम वाव स तेन लोकं जयती" ति प्रक्रम्यैकमात्रं प्रणवमुपासीनस्य मनुष्यलोक- प्राप्तिमभिधाय द्विमानमुपासीनस्य अन्तरिक्षलोकप्राप्तिमभिधाय त्रिमात्रमुपासीनस्य प्राप्यतयाऽभिधीयमानो ब्रह्मलोकोऽन्तरिक्षात्परो जीक्समष्टिरूपस्य चतुर्मुखस्य लोक इति विज्ञायते । तद्वतेन चेक्ष्यमाणस्तल्लोकाधिपश्चतुर्मुख एव । एतस्माज्जीव- घनात्परात्पर" मिति च देहेन्द्रियादिभ्यः परादेहेन्द्रियादिभिःसह घनीभूताज्जीव- व्यष्टिपुरुषात् ब्रह्मलोकवासिनः समष्टिपुरुषस्य चतुर्मुखस्य परत्वेनोपपद्यते । अतोऽत्र निर्दिश्यमानः परः पुरुषः समष्टिपुरुषश्चतुर्मुख एव । एवं चतुर्मुखत्वे निश्चिते अजरत्वादयो यथाकथञ्चिन्नतव्या इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे- “ईक्षतिकर्म व्यपदेशात्स" इति । ईक्षतिकर्म सः परमात्मा । कुतः ? व्यपदेशात् । व्यपदिश्यते हीक्षतिकर्म परमात्मत्वेन । तथा हि । ईक्षतिकर्मविषयतयोदाहृते श्लोके “ तमोंकारेणैवायने- नान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परश्चे" ति परं शान्त जरमभय- ममृतमिति हि परमात्मन एवैतद्रूपम् । “एतदभयमेतदमृतमेतद्ब्रह्मे ” त्येवमादिश्रु तिभ्यः । "एतस्माज्जीवधनात्मरात्पर" मिति च परमात्मन एव व्यपदेशः, न चतु- मुखस्य । तस्यापि जीवघनशब्दगृहीतत्वात् । यस्य हि कर्मनिमित्तं देहित्वं स जीवधन इत्युच्यते । चतुर्मुखस्यापि तच्छ्यते । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व" मित्यादौ । यत्पुनरुक्तमन्तरिक्षलोकस्योपरि निर्दिश्यमानो ब्रह्मलोकश्चतुर्मुखलोक इति प्रतीयते । अतस्तत्रस्थश्चतुर्मुख इति । तदयुक्तम् । यत्तच्छान्तमजरममृत- मभय " मित्यादिना ईक्षतिकर्मणः परमात्मत्वे निश्चिते सतीक्षितुः स्थानतया निर्दिष्टो ब्रह्मलोको न क्षयिष्णुश्चतुर्मुखलोको भवितुमर्हति । किञ्च " यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं हैव स पाप्मना विनिर्मुक्तःससामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोक" मिति सर्वपापविनिर्मुक्तस्य प्राप्यतयोच्यमानं न चतुर्मुखस्थानम् । अत एव चोदाहरणश्लोके इममेव ब्रह्मलोकमधिकृत्य श्रूयते “यतत्कवयो वेदयन्ते" इति । कवयः सूरयः । सुरिभिश्यञ्च वैष्णवं पदमेव । " तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय ।।

·६.१.] प्रश्नोपनिषत् ५३ इत्येवमादिभ्यः । न चान्तरिक्षात्परश्चतुर्मुखलोकः । मध्ये स्वर्गलोकादीनां बहुना सद्भावात् । अतः “एतद्वै सत्यकाम परञ्चापरञ्च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवा- यतनेनैकतरमन्वेति" इति प्रतिवचने यदपरं कार्य ब्रह्म निर्दिष्टं तदैहिकामुष्मिकत्वेन द्विधा विभज्य एकमात्रं प्रणवमुपासीननामैहिकं मनुष्यलोकावाप्तिरूपं फलमभिधाय द्विमानमुपासीनानामामुष्मिकमन्तरिक्षशब्दोपलक्षितं फलञ्चाभिधाय त्रिमात्रेण परब्रह्म- वाचिना प्रणवेन परमपुरुषं ध्यायतां परमेव ब्रह्म प्राप्यतयोपदिशतीति सर्व समञ्जसम् । अत ईक्षतिकर्म परमात्मेति ॥ इति प्रश्नोपनिषद्भाष्ये पञ्चमः प्रश्नः ननु त्रिमात्रप्रणवप्रकरणे अर्वाचीनफलप्रतिपादनमसझतमिति चेन्न । त्रिमात्रत्वप्रशंसा- परत्वात् तस्य । एकमात्रत्वेन द्विमात्रत्वेन च अस्य लोकस्य अन्तरिक्षस्य च यः प्रापकः स एव प्रणवः त्रिमात्रत्वेन तदुभयविलक्षणपरवासुदेवलोकप्रापक इति त्रिमात्रत्वं अतिप्रशस्तमिति । अत एव त्रिमात्रसाध्यफलस्यैव यत्तन् कवय इति, यत् तच्छान्तमिति च वैलक्षण्यातिशयो वर्णित इति विभाव्यम् ।' गत्वा चेति । अन्वेतीत्यस्य अनु मरणानन्तरं एति प्राप्नोतीत्यर्थः। तत्र उपसर्गार्थस्यानतिप्रयोजनत्वात् तमुपेक्ष्य गमनमात्रमनूदितम् । इदमुपसर्गस्य मन्दफलत्वमगत्या अङ्गीकृतम् । पूर्व तु सार्थक्ये सम्भवांते तत्परिलागायोगात् अनुवृत्तमयनं गमनं वेदनम् , उपासनामिति व्याख्यातम् ।. इति पञ्चमप्रश्नटिप्पणी. अथ षष्ठः प्रश्नः हरिः ओम् ॥ अथ हैन सुकेशा भारद्वाजः पप्रच्छ। भगवन् हिरण्यनाभः कौसल्यो राजपुत्रो मामुपेत्यैत' प्रश्नमपृच्छत । षोडशकलं भारद्वाज पुरुषं वेत्थ तमहं कुमारमब्रुवं नाहमिमं वेद यद्यहमिममवेदिषं कथं ते नावक्ष्यमिति समूलो वा एष परिशु- ध्यति योऽनृतमभिवदति तसान्नाम्यिनृतं वक्तुं स तूष्णीं रथमारुह्य प्रववाज । तं त्वा पृच्छामि क्वासौ पुरुष इति ॥ १॥ अथ हैनं सुकशेत्यादि । स्पष्टोऽर्थः। (भगवन्निति)। हे भगवन् हिरण्यनामनामा कोसलदेशाधिपती राजपुत्रो मत्समीपमागत्य इमं वक्ष्यमाणं प्रश्नं 1.मा. ना. पू. एन । 2. प्र. 'अब्रवम् । 3.आ ना.पू. 'समूलो ह'।

·श्रीरारामानुजभाष्ययुक्ता [६.१. कृतवान् । किमिति । (षोडशकलमिति)। हे भारद्वाजेति मां संबोध्याह' प्राणाद्या नामान्ताःषोडश कलाः यस्य स षोडशकलः । तं पुरुषं जानासि किमिती ' त्यर्थः । तं राजकुमारमहमेवमुक्तवान् । त्वदुक्तं पुरुषमहं न जानामि । यद्यहं जानीयां केन हेतुना ते राजकुमाराय योग्याय शिष्याय न कथयिष्यामीति । योऽनृतं ब्रूते सः मूलेन सह सर्वतः शुष्वति । श्रेयोहेतुभूतं. पुण्यं सर्वमेव नश्यतीत्यर्थः । अतो मदुक्ते त्वया अनृतशंका न कार्येति भावः । सः राजकुमारः तूष्णीं प्रश्नस्थ प्रजोजनलेशं किमपि (१) मत्तोऽलब्ध्वैव रथमारुह्य प्रवव्राज प्रकर्षण गतः । अनेन स्वलज्जा सूचिता। रथेन प्रवत्राजेत्यनेन तस्य प्रभुत्वं सूचितं भवति । तमेव षोडशकलं पुरुष पृच्छामि त्वां कासाविति । क प्रदेशे तिष्ठतीत्यर्थः । अत्राधारभूत- देशप्रभद्वारा जीवो वा परमात्मा वेति निर्णयार्थोऽयं प्रश्न इति द्रष्टव्यम् ॥ १॥ अथ षष्ठः प्रश्नः स्वलज्जेति। ऋषिकुलभवस्य सर्वस्य षोडशकलेन पुरुषेण अवश्यं विदितेन भाव्यमिति राजकुमारस्य निश्चयः । तेन म राजकुमारः तं पुरुषं जिज्ञासमानः इस भारद्वाज- मुपेत्य पप्रच्छ । अयं प्रत्युवाच नाह तं वेदेति । अत्र राजकुमारस्य विश्वासो नाभूत् । जाननेव अपडत इति मेने । अत उपदेशाय निर्बबन्ध । भारद्वाजः परमार्थत एव तं पुरुषमजानन् महत् सङ्कटमनुभूय अन्ते आत्मानं शपन्निव साभिषामुवाच समूलो वा एष इत्यादि। ततः परं भारद्वाजो वस्तुतो न जानातीति जातप्रत्ययोऽपि राजकुमारः तदज्ञानेन तस्मिन् अवज्ञामिव दर्शयन् आमन्त्रणमप्यकृत्वा झटिति ततोऽपागच्छत् । खप्रत्यक्षमपि राजकुमारप्रव्रजनं भारद्वाजः परोक्षमिव भाषते। तथा त्वरितं भारद्धाजाश्रमात् राजकुमारः प्रतिन्यवर्तत। अवज्ञाकार्य चैतत् । तेनास्य लज्जेति । रथमारुह्येति । यदि पद्भ्यां गतः स्यात् किश्चिद् दूरमनुगम्य सम्भाव्य खदशामावेद्य खस्मिन् तस्यावज्ञां परिहतुं कश्चिदवकाशो लब्धः स्यादपि । तत्तु नाभूत् । रथमाय शीघ्रगैरत्तमैरश्वैः निमेषमात्रेण चक्षुर्गोचरमतीत्य बहुदूरमध्वानं गत इति तमेवेति । य राजकुमारोपृच्छत् , यस्याज्ञानात् एवमहं तस्य भवमन्तव्य आसं तमेवे- त्यर्थः । खकीयां परमामाति प्रदय पिप्पलादस्य महर्षेः खषिये कृपातिशयमुत्पादयितुमिच्छन् भारद्वाजः एवं वृत्तं कथयामासेति ज्ञेयम् । श्रीधारभूतेति ।। षोडशकले पुरुषं वेत्य' इति राक्षः प्रश्नः पुरुषविषयः । तद्विषय एव खप्रश्नोऽप्रीति भारद्वाज आह तं त्वा पृच्छामीति । एवं सति 'कोऽसौ पुरुषः इत्येवरूपेण भाव्य प्रश्नेन, न तु कासावित्येवरूपेण । तस्मादसङ्गतमिदमिति न शङ्कनीयम् । तस्य स्थाने किम् ? किस्थानकः सः? इति पुरुषप्रश्न एव पर्यवसानादिति भावः ।। "किमिति' नास्ति। 2.प्र. पू. 'आह' नास्ति'। 3. भा. ना.पू. 'सवास। ३.अ.पू. स इत्यादि शारुह्येत्यन्तं नास्ति। 5. प्र. 'स्वल्प'। । .

·६. २-३.] प्रश्नोपनिषत् ५५ जीवो वेति । परातारं पुरिशय पुरुषमीक्षत इति पूर्वत पुरुष प्रस्तुतः । किं स एवायं राजकुमारेण पृष्टः षोडशकलः पुरुषः? उत जीव.? यदि स एव तस्य निष्कलत्वं कथं ब्रह्मवादि- भिरुच्यते । यदि जीवः तर्हि कथं सर्वाधारता परमपुरुषस्येत्येवमादिविकल्पपरिहारेण निर्ण- यार्थ इति । एतेन प्राप्यप्रापकभूतस्य परमपुरुषस्य स्वरूपनिरूपणमेतत्प्रश्नार्थ इति सूचितम् । तस्मै स होवाच । इहैवान्तश्शरीरे सोम्य म पुरुषो यसिनेताः षोडश कलाः प्रभवन्तीति ॥ २ ॥ तस्मै स हेति । स्पष्टोऽर्थः । इहैवान्तश्शरीरे सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेताः षोडश कला प्रभवन्तीतिः। सौम्य प्रियदर्शन, स पुरुषः' इहैवान्तश्शरीरे, वर्तत इति शेषः । अनेन शरीरपरिच्छिन्नप्रदेशमात्राधारत्वोक्त्या जीव इत्युत्तरमुक्तं भवति । ननु जीवस्यैव कथं षोडशकलत्वं षोडशकलाधारक्तस्रष्टुत्वयोः परमात्मन्येव.पुष्क- लत्वादित्याशंक्याह--- यस्मिन्निति । यस्मिन् पुरुषे एताः वक्ष्यमाणाः प्राणाद्या नामान्ताः षोडश कलाः- स्वसंसर्गप्रयुक्तसुखदुःखादिभोगाल्यमुपकारं कर्तुं प्रभवन्ति समर्था भवन्तीत्यर्थः । ततश्च षोडशकलाभोक्तृत्वमेव षोडशकलत्वम् । तच्च जीव- स्यैवेति भावः ॥ २॥ स ईक्षाञ्चके। कसिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि । कसिन्वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति ॥३॥ ननु षोडशकलासर्ग हेतुत्वे जीवपरमात्मनोरविशिष्टे सति तद्भोक्तृत्वं जीवस्यैव न परमात्मन इत्यत्र किन्नियामकमित्याह- स ईक्षाचक्र इत्यादि । 'इदं वाक्यं जीवाभिसंधिप्रकारप्रदर्शनपरम् । “सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य" इति भाष्ये तथोक्त- त्वात् । मदुत्क्रान्तिप्रतिष्ठासहभूतोत्क्रान्तिप्रतिष्ठः को वेति पर्यालोचितवानित्यर्थः । 1. प्र. पू. “ सौम्य...पुरुषः' नास्ति । 2. ना. पू. 'संसर्ग' पू. 'सति' नास्ति। 4. ना. पू. “सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य इति भाष्ये प्रतिष्ठा च जीवेन सह श्रूयते कस्मिन्नहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामीति' इत्युक्तत्वादिदं वाक्य जीवामिंसन्धिप्रकार- प्रदर्शनपरम्"। 3.प्र.

·५६ श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [६.४. बतश्च स्वोपकाराभिसंधिपूर्वकं जीवस्य प्राणादिस्रष्टुत्वात् तद्वोक्तृत्व संभवति । परमात्मनस्तु " न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय । उदासीनावदासीन- मसक्तं तेषु कर्मसु । न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा" इत्युक्तरीत्या स्वोपकाराभिसंधिपूर्वकस्रष्टत्वाभावान्न तस्य षोडशकलाभोक्तृत्वमिति भावः ॥ ३ ॥ मदुत्क्रान्तिप्रतिष्ठासहभूतेति। कस्मिन्नुत्कान्त इत्यादेः किमुत्क्रान्त्यधीना मदु कान्तिरित्यादिर्नार्थः । अपि तु, अहमुत्क्रान्तो भविष्यामि । तदा मया सह क उत्क्रान्तो भविष्य- तीति । मया सह कस्मिन्नुकान्ते अहमुत्कान्तः । कस्य मम च उत्क्रमणकाल एक इति यावत् । येन विना मम शरीराधिष्ठानं न सम्भवति स क इति पर्यालोचयामासेत्युक्तं भवति । स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुयोतिरापः पृथिवीन्द्रि- यम्। मनोऽनमनाद्वीयं तपो मन्त्राः कर्म लोका लोकेषु च' नाम च॥४॥ स प्राणमसृजतेत्यादि । सः जीवः एवं पर्यालोच्य प्रथमतः स्वोत्क्रान्ति- प्रतिष्ठासहभूतोत्क्रान्तिप्रतिष्ठं मुख्यप्राणं सृष्टवान् । तस्मात् श्रद्धां आस्तिक्यबुद्धिं पञ्च महाभूतानि, वागादीन्द्रियं, मनः, ब्रीद्यादिरूपमन्नं, तदायतुं शरीरेन्द्रियसामर्थ्य, शरीरशोषणादिलक्षणं तपः, ऋग्यजुस्सामादीन् मन्त्रान, ज्योतिष्टोमादीनि कर्माणि, कर्मफलभूतान् स्वर्गादीन् लोकान्, तेषु लोकेषु स्वर्गादिनामानि सृष्टवानित्यर्थः । यद्यपि षोडशकलास्रष्टत्वं परमात्मन एव, तथापि तद्धेतुभूतादृष्टारम्भककर्मकतृत्वेनाय सष्टुत्ववाद इति द्रष्टव्यम् । ततश्च स्वभोगोपकारिकाः षोडशापि कलास्तद्धेतुभूता- दृष्टारम्भककर्माणि कृत्वा सृष्टवान् । अतस्तद्भोक्तृतया षोडशकलत्वं जीवस्येति यावत् ॥ ४ ॥ स प्राणमिति तच्छब्दः इक्षितवन्तं पुरुषं परामृशति । तथा ईक्षितवान् पुरुषः प्राणसमजतेत्यर्थो भवति । इममर्थ मजयन्तरेणाह--एवं पर्यालोच्येति । तदायत्तमिति । प्राणात् अन्नान्तमसृजत । वीर्यादिकं तु अन्नादसजतेति नात्र योजना कार्या। अपि तु एतदपि प्राणादेवेति भाव । मन्त्रानिति । वायुः आपः पृथिवी मन्त्राः लोकाः, इति सर्वत्र व्यत्ययेन द्वितीयार्थे प्रथमेति नाव. । ननु प्राणात् श्रद्धादिसृष्टिरिति बाधितमेतत् । न हि प्राण एषा 1.प्र. जे अन्यत्र 'च' नास्ति । 2. ना. 'जीवस्योपपाध' इति दृश्यते। इदमुत्तरावतारिकया एकवाक्यतां याति।

·६. ५.] प्रश्नोपनिषत् घटादीनां मुदिव उपादानं भवति, येन तत एषां सृष्टिः स्यात् । सत्यम् । इदं विह बोध्यम् । प्राणादनन्तरप्रधानभूता श्रद्धा। तदभावे जीवतोऽपि पुरुषस्य यस्य कस्यापि कार्यस्यानिवृत्तः । तस्मात् प्राणतः श्रद्धासृष्टिरुच्यते । अत्र तु उक्तरीत्याऽनुपपत्तिशङ्का जायेत कथं प्राणात श्रद्धा- सृष्टिरिति । एतत्परिहाराय तात्पर्य विवरीतुमुपरि खादि मनोन्तमुच्यते। अयमत्र परिहारः । प्राणसृष्टिनोम पञ्चभूतात्मकं शरीरमुत्पाद्य तत्र चक्षुरादिभिरिन्द्रियैर्मनसा च सह तस्य पञ्चवृत्ति- तयाऽवस्थापनमेव । एवमवस्थापितः सः सर्वश्रेयःप्राप्तिसाधनशरीरधारणोपयुक्ताहारविषयां श्रद्धां जनयति । इत्थं प्राणात् श्रद्धासृष्टिरिति । एवं मनोन्तस्य सृष्टिः प्राणसृष्ट्यन्तर्गततया श्रद्धातः पूर्वभाविनी । अन्नादिसृष्टिस्तु पश्चाद्भाविनीति विभागव्यञ्जनायैव अन्नमिति पूर्वोत्तरवत् सकृनिर्देशमात्रेणानुपरम्य पुनरनादिति हेतुतया निर्देश आहतः । अन्नविर हे हि वीर्यादिकं न भवेत् । तस्मादन्ने श्रद्धायाः प्रथमप्रवृत्तिः । इदमन्नस्य वीर्यादिहेतुत्वं प्राणस्य तद्धेतुत्वं न निवारयति । द्वारहेतुत्वस्य द्वारिहेतुत्वाबाधकत्वादिति चात्रावधेयम्। इदं चेदानीं सुगम यद् वायुराप इत्यादि नावश्यं द्वितीयान्तमझीकर्तव्यम् । किन्तु खादि नामान्तं सर्व प्रथमान्तमेव अन्वयश्चैवम् । प्राणात् श्रद्धामसृजत । कथमिति चेत् - तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इत्युक्तरीत्या प्रथम तावदाकाश उत्पद्यते। ततः क्रमेण पृथिव्यन्तानि महाभूतानि । एमिः पञ्चभिर्भूतैरारब्धं शरीरं न परं प्राणेन अपि तु इन्द्रियैर्मनसा च सहितो जीवात्माऽधितिष्ठति । ततः श्रद्धा भवति । एवं श्रद्धा ससर्जेति । एवं नव कला उक्ताः। अथ सप्तोच्यन्ते। ततोऽनं भवति । श्रद्धाद्वारा प्राणादित्यर्थतो लभ्यते । अन्नाद वीर्य भवति । तपो भवति । मन्त्रा भवन्ति । कर्म मवति । लोका भवन्ति । नाम च भवतीति। स्वर्गादिनामानीति । अत्र नामेति न सर्व नाम विवक्षितम् । अपि तु कर्मफलभूत- खर्गादिसम्बन्धिनाममात्रम् । एतबोधनायैव लोकेषु चेति पुनर्लोकोपादानमित्यभिप्रायः। नन जीवात्मनो यच्छरीरारम्भकं यच्च तस्योपकरणं यच्च तत्साध्यं कर्मफलादि तस्य सर्वस्य तत्कलात्व- मुपपन्नम् । तत्सम्बन्धित्वात् । स्वर्गादिनाम्नस्तु तत्सम्बन्धविरहात् तत्कलात्वं न युज्यत इति चेन्न । कर्मप्रयोगे उच्चार्यमाणानां मन्त्राणमिव 'स्वर्गसिध्द्यर्थं अनेन कर्मणा यक्ष्य' इति सङ्कल्पे अन्यत्र च कीर्त्यमानस्य फलनाम्नः तत्सम्बन्धसत्त्वेन तत्कलात्वोपपत्तेः। नाम चेति चकारः कलान्तरसमुच्चयार्थ इति स्पष्टम् । लोकेषु चेत्ययं तु चकारः कलापरिगणनसमाप्तिद्योतनार्थः । तद्धेतुभूतादृष्टेति । एतेन “स ईक्षाश्चक्रे, स प्राणमसृजत" इत्यादिकं जीवात्मनः तादृशसङ्कल्पवत्त्वाद्यारोपेणोक्तमित्यभिप्रायः सूचितः । .. स यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्र प्राप्यास्त गच्छन्ति भिद्येते तासां नामरूपे समुद्र इत्येवं प्रोच्यते एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाः षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुष प्राप्यास्तं गच्छन्ति 8.

·न तु श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [६. ५. भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषोऽकलोऽमृतो भवति । तदेष श्लोकः ॥ ५ ॥ अथ परमात्मन ईदृक्त्वाभावादकलत्वं, तद्वारा मुमुक्षुवेद्यत्वञ्चोपपादयति-स यथेमा नद्य इति । यथा प्रस्रवन्त्यो गङ्गाद्या नद्यः समुद्रायणाः-अत्र' अयन- शब्देनाधारत्वमुखेनात्मत्वमुच्यते-समुद्रात्मिकाः, समुद्रापथस्थितिप्रतिपत्तियोग्या भूत्वा समुद्रं प्राप्य अस्तं गच्छन्ति अदर्शनं यान्ति; न तु समुद्रे वृद्ध्यादिलक्षणं विकारमुत्पादयितुं प्रभवन्ति ; तासां च गङ्गायमुनादीनां यानि गङ्गायमुनादीनि नामानि यानि च शुमकृष्णादिरूपाणि प्राक्तनानि तानि भिद्यन्ते तत्प्रवेशा- नन्तरं न भवन्ति । नामान्तरं रूपान्तरञ्च भवतीत्यर्थः । तदेव दर्शयति-समुद्र इत्येवं प्रोच्यत इति । तत् प्रविष्टं नदीजातं सर्व समुद्र इत्येव प्रोच्यते, गङ्गायमुनेति । स यथा स दृष्टान्तो यथेत्यर्थः । एवमेव अस्य परिद्रष्टुः अनुभ- वितुः भोक्तुर्जीवस्य भोगोपकरणभूता इमाः षोडशापि कलाः निरुपाधिकघुरुषशब्द- वाच्यं वासुदेवं प्राप्य अस्तं गच्छन्ति । यथा शिलातलं प्राप्य क्षुरधाराः कुण्ठीभवन्ति तथा भोगाधायिका न भवन्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-पुरुषायणा इति । पुरुष- संकल्पाधीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिका इत्यर्थः । तासां कलानां जीवविषये भोग्यभोग- स्थानभोगोपकरणत्वादिनामरूपभेदवत् परमात्मविषये भोगस्थानत्वादिनामरूपे न स्तः। तदेव दर्शयति-पुरुष इत्येवमिति । पुरुषास्थितिप्रतिपत्तिकतया पुरुष इत्येवं प्रोच्यते, न तु तद्भिन्नत्वेन तद्भोग्यभोगस्थानत्वादिना.तत्कला प्रोच्यते। स एष इति । तस्मात् परमात्मनः कलाभोक्तृत्वाभावदकल इत्येवोच्यते। अत एवामृतश्च । मरणस्य , भोक्तृत्वरूपकलासंबन्धाधीनत्वादिति भावः। तदेष इति । तत् परमात्मनः स्वरूपमधिकृत्य वक्ष्यमाणः श्लोकः प्रवृत्त इत्यर्थः॥ ५॥ ईहत्त्वाभावादिति । प्राणायधीनकर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यभावादित्यर्थः। तद्धारा अकलत्वद्वारा। मुमुक्ष्विति । षोडशकलपुरुषप्रश्नः न तत्स्वरूपव्युत्पत्तिलाभमात्रोद्देशेन कृतः । अपि तु 1. 'चासो'। 2.प्र. 'अत्र' नास्ति। 3. प्र. 'समुद्रारिमकाः' नास्ति। पू. '... प्रतिपत्तिकाः 5. प्र. पू. 'तासां च गङ्गायमुनदीनि नामानि 6. पू. तत्प्रवेशानन्तरं न भवन्तीत्यर्थः। प्र. ना. 'तत्प्रवेशानन्तरं नामान्तरं रूपान्तरं च भवतीत्यर्थः। 7. ना. पू. 'तत्र'। 8. 'पुरुषाधीन'। 9. पू. 'तत्कलादित्वेन'।.ना.'.... दिना प्रोच्यते। . 1 4.ना. यानि ।

·प्रश्नोपनिषत् ५९ यद्विषयं ज्ञानं मोक्षसाधनं तनिश्चयोद्देशेन । अतः षोडशकलपुरुषनिरूपणेऽवसितेऽपि श्रोतुरुद्दिष्ट- निश्चयसम्पत्तये निरूपितषोडशकलपुरुषविलक्षणतया मोक्षसाधनभूतवेदनविषयं वस्तु निरूपयितु- मुपरि आचार्यः प्रवर्तत इति भावः। स दृष्टान्त इति । स यथेत्युपक्रमे श्रुतस्यापि तत्रानन्वयात् क्रममेदेन इह योजना कार्येत्यभिसन्धिः । अरा इव रथनाभौ कला यसिन् प्रतिष्ठिताः। तं वेद्यं पुरुष वेद यथा मा वो मृत्युः परिव्यथा इति ॥६॥ अरा इवेति । यस्मिन् प्रतिष्ठिताः यदात्मिकाः, यदुपादाना इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । यथावत् तमेव पुरुषं मुमुक्षुवेद्यमवगच्छत। ब्रह्मज्ञानस्य फलमाह-मा वो मृत्युरिति । कः ब्रह्मज्ञानां युष्माकं परितो व्यथाः मृत्युर्मा कार्षीदित्यर्थः ॥ ६ ॥ यथेत्यस्य प्रसिद्धमुपमानार्थ अत्रानपेक्षितत्वादुपेक्ष्य उपयुक्तमर्थान्तरमाह-यथावदिति । वेद्यमित्येतत् विधेयविशेषणमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-मुमुक्षुवेद्यमवगच्छतेति । वित्तेत्यर्थे व्यत्ययेन वेदेति रूपमिति भावः । मा व इत्यनेन हि बहूनामत्र सम्बोध्यत्वं प्रतीयते । कार्षादिति । अध्याहृतमिदम् । अत्रेदं बोध्यम् । स यथेमा नद्य इत्यादिः पूर्वः खण्डः कृत्स्नः जीवपरतयापि शक्यो योजयितुम् । तथा हि । कः षोडशकलः पुरुष ति प्रष्टुरयमाशयः । यद्ययं जीवात्मा, तर्हि खाभाविकात् षोडशकलत्वात् अस्य कदापि मोझो न भविष्यतीति । तं व्यावर्तयितुमिच्छन् आचार्यः स यथा नद्य इत्यादि वक्तुमुपक्रमते । अस्तं गच्छन्ति खरूपं जहति ; भोक्तु(गोप- करणतां यजन्ति । अत्यन्तनिवृत्ततत्सम्बन्धा भवन्तीति यावत् । कदा ? पुरुषं प्राप्य । तेजः परस्यां देवतायामित्युक्तरीत्या चरमशरीरानिष्कामति जीवे तेन सह परमात्मनि सम्मन्नाखाखि- त्यर्थः। ततः परं हि तासां तज्जीवोपकरणता नास्ति । परमात्मना एकीभूतास्तच्छरीरतया केवलं वर्तन्त इति । एवं सति जीवः कथं भवतीति चेदाह-स एष इति। सः पूर्व षोड- शकल: स्थितः, एषः अद्य परमात्मलीनसर्वकल: जीव:, अकल: कलासम्बन्धरहितः, अत एवं अमृतः पुनः संसारंगन्धरहितः भवति । तथाच षोडशकलत्वान्मुक्तिर्भवत्येव जीवस्येति भावः । नन्वीदृश्या दशायाः सम्पत्त्यर्थ किं कर्तव्यनित्यत्र श्लोकेन समाधान वक्तुमिच्छन् तमुपक्षि- पति-तदेष इति । परिद्रष्टुः परिदर्शनसाधनभूताः कलाः यत्र अन्ततो लोना भवन्ति स- परमपुरुषः वेद्यः उपास्यः। उपासनेन प्रीतः सः इमां दशां जीवं प्रापयिष्यति। तस्मात् तस्योपास्ति कुरुत । कलाः सर्वा निवय॑न्ति । संसारव्यथा पुनर्न भविष्यतीति । मूले परिव्यथा इति । अयमितिशब्दः प्रतिवचनसमाप्त्यर्थः । 1. मा. 'वेदयथ'। 2.प्र. 'ब्रह्मज्ञानं फलम्। . pammam ·६० श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [६. ७-८. तान् होवाचैतावदेवाहमेतत्परं ब्रह्म वेद नातः परम- स्तीति ॥७॥ तान् होवाचेति । तान् सुकेशादीन् षडपि शिष्यान् प्रत्येतदुवाच । अहमेतावदेव परं ब्रह्म जानामि । परब्रह्मविषये ममैतावदेव ज्ञानं इतोऽधिकं नास्तीत्यर्थः ॥ ७॥ खकृतेषु सर्वेषु प्रश्नेषु समाहितेष्वपि, खखस्थानगमनाय काले प्राप्तेऽपि, षडपि ते ऋषयः ब्रह्मवेदनतृष्णातिशयेन पुनरपि कि किञ्चिदाचार्यो वक्ष्यतीति प्रत्याशां कुर्वन्तः, विलम्बि- तप्रस्थानाः, आचार्य प्रणम्य, तस्याग्रे तूष्णीमतिष्ठन् । तत इङ्गितज्ञ आचार्यस्तानुवाच-एतावदे- वेति । इदं क्रियाविशेषणम् । तदाह-एतावदेव ज्ञानमिति । ते तमर्चयन्तस्त्वं हि नः पिता योऽसाकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ८॥ इति षष्ठः प्रश्नः ते तमर्चयन्त इति । ते षडपि शिष्याः तं पिप्पलादं त्वमस्माकं संसारा- कूपारतीरप्रापकतया पिताऽसि । तस्मात् त्वत्तो जन्मैव श्रेष्ठं जन्म । “स हि विद्यातस्तं जनयति तच्छ्रेष्ठं जन्मे" ति श्रवणादिति अर्चयन्तः पूजयन्तो बभूवुः । उत्तरशान्तिस्थाने नमः परमऋषिभ्य इति' । वाक्याभ्यासः उपनिषत्स- मात्यर्थः । न चैतावदेवाहं परं ब्रह्म वेद नातः परमस्तीति शोडशकलजीवातिरिक्त- परब्रह्मनिषेधः किन्न स्यादिति वाच्यम् । “अधिकन्तु भेदनिर्देशा" दित्यादिभिर्वि- रोधप्रसंगात् । तत्र हि जीवाभेदात् ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे हिताकरणादिदोषमाशंक्य 1.प्र. 'इति वाक्यम । अभ्यास' । ना. '...स्थाने इदम् । वाक्याभ्यासः'। 2. ना. तथाहि । स्मृतिपादे तत्त्वमसि अयमात्मा ब्रह्मेत्यनेन इतरस्य जीवस्यैव ब्रह्मभावव्यपदेशात् सार्वज्यसत्यसङ्कल्पत्वादियुक्तस्य अनन्तदु खाकर स्वानर्था- वह जगत् सृजतो जीवरूपस्य ब्रह्मणः आत्मनो हिताकरणाहितकरणादयो दोषाः प्रादुःष्युरिति ‘इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिरि' ति सूत्रेण पूर्वपक्ष कृत्वा 'अधिकन्तु भेदनिर्देशात्' 'अश्मादिवञ्च तदनुपपत्तिरि ति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । तुर्शव्दः पूर्वपक्ष व्यावर्तयति । ब्रह्म प्रत्यगात्मनोऽधि- कम् भिन्नम्। कुतः । भेदनिर्देशात् । 'य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरः' 'पृथगात्मानं ·३.८.] प्रश्नोपनिषत् ६१ जीवभेदादोषाभावःसिद्धान्तितः । तथाहि तदधिकरणभाष्यम्----जगतो ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिपादयद्भिः 'तत्त्वमसि' ' अयमात्मा ब्रह्मे, त्यादिभिर्जीवस्यापि ब्रह्मानन्यत्वं व्यपदिश्यत इत्युक्तम् । तत्रेदश्चोद्यते--यदीतरस्य जीवस्य ब्रह्मभावोऽमीभिर्वा- क्यैर्व्यपदिश्यते, तदा ब्रह्मणःसार्वश्यसत्यसंकल्पत्वादियुक्तस्यात्मनो हितरूपजगद- करणमहितरूपजगत्करणमित्यादयो दोषाः प्रसज्ज्येरन् । आध्यात्मिकाधिदैविकाधि- भौतिकानन्तदुःखाकरञ्चेदं जगत् । न चेहशे स्वानर्थे स्वाधीनो बुद्धिमान् प्रवर्तते । जीवात् ब्रह्मणो भेदवादिन्यः श्रुतयः जगद्ब्रह्मणोरनन्यत्वं वदता त्वयैव परित्यक्ताः । भेदे सत्यनन्यत्वासिद्धेः । औपाधिकभेदविषया भेदश्रुतयः स्वाभाविकाभेदविषया- श्वाभेदश्रुतय इति चेत्, तत्रेदं वक्तव्यम् । स्वभावतः स्वस्मादभिन्नं जीव किमनुप- हितं जगत्कारणं ब्रह्म जानाति वा न वा । न जानाति चेत् सवैज्ञवहानिः । जानाति चेत् स्वस्मादभिन्नस्य जीवस्य दुःखं स्वदुःखमिति(मेव) जानतो ब्रह्मणो हिता- करणाहितकरणादिदोषप्रसक्तिरनिवार्या । जीवब्रह्मणोरज्ञानकृतो भेदः ; तद्विषया भेदश्रुतिरिति चेत्, तत्रापि जीवाज्ञानपक्षे पूर्वोक्तो विकल्पस्तत्फलञ्च तदवस्थम् । ब्रह्माज्ञानपक्षे स्वप्रकाशस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञानसाक्षित्वं तत्कृतजगत्सृष्टिश्च न संभवति । अज्ञानेन प्रकाशस्तिरोहितश्चेत् तिरोधानस्य प्रकाशनिवृत्तिकरत्वेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वात् स्वरूपनिवृत्तिरेवेति स्वरूपनाशादिदोषसहस्रं प्रागेवोदीरितम् । अत इदमसंगतं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमिति " इतव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषपसक्ति' रिति सूत्रेण पूर्वपक्षं प्रापव्य सिद्धान्तोऽमिधीयते " अधिकन्तु भेदनिर्देशा" दिति । प्रेरितारच मत्वा' 'स कारण करणाधिपाधिपः' 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति अनभन्नन्योऽभिचाकशीति' 'ज्ञाज्ञो द्वावजावीशनीशौ' 'प्राज्ञेनात्मना संपरि- ध्वक्तः' 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढः' 'अस्मान्म-यी सूजते विश्वमेतत्तसिंमान्यो मायया सन्निरुद्धः' 'प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेशः' 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनतां' इत्यादिभिर्वाक्थैः भेदनिर्देशात् । किञ्च यथा अश्मलोहादीनां अखिलहेयप्रत्य- नीककल्याणकतानब्रह्मैक्यानुपपत्तिः एवम् 'अखिलहेयास्पदस्य जीवस्य अता- दृशेन ब्रह्मणैक्यानुपपत्तिरिति सूत्रद्वयार्थः। एवमधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैव तदर्शनात्' 'भेदव्यपदेशाच्चान्यः' 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्मेदेन' 'उभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते' इत्यादिन्यायाश्च कुप्येयुरित्यलं प्रपञ्चेन । - (इति) षः प्रश्नः ।

·ફર श्रीरङ्गरामानुजभाष्ययुक्ता [६. ८. तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। आध्यात्मिकादिदुःखयोगार्हात् प्रत्यगात्मनोऽधिक- मर्थान्तरभूतं ब्रह्म । कुतः ? भेदनिर्देशात् । प्रत्यगात्मनो हि भेदेन निर्देश्यते परं ब्रह्म “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मान- मन्तरो यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः, पृथगात्मानं प्रेरितारञ्च मत्वा जुष्टस्त- तस्तेनामृतत्वमेति, स कारणं करणाधिपाधिपः, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनभन्नन्यो अभिचाकशीति, ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ, प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तः, प्राज्ञेनात्म- नाऽन्वारूढः, अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः, प्रधान- क्षेत्रज्ञपतिगुणेशः, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् , योऽव्यक्तमन्तरे सञ्चरन् यस्याव्यक्तं शरीरं यमव्यक्तं न वेद योऽक्षरमन्तरे सञ्चरन् यस्याक्षरं शरीरं यमक्षरं न वेद एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण" इत्यादिभिः । " अश्मादिवञ्च तदनुपपत्ति " रिति । अश्मकाष्ठलोष्ठतृणादीनामत्यन्तहेयानां सततविकारास्पदानामचिद्विशेषाणां निरवद्य- निर्विकारनिखिलहेयप्रत्यनीककल्याणैः तानस्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणानन्तज्ञानानन्दैक- स्वरूपनानाविधानन्तमहाविभूतिब्रह्मस्वरूपैक्यं यथा नोपपद्यते, तथा चेतन- स्याप्यनन्तदुःखयोगार्हस्य खद्योतकल्पस्य “अपहतपाप्मे" त्यादिवाक्यावगतसकल- हेयप्रत्यनीकानवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगु(णग)गाकरब्रह्मभावानुपपत्तिः । मानाधिकरण्यनिर्देशः “यस्यात्मा शरीर" मित्यादिश्रुतेर्जीवस्य (पर)ब्रह्मशरीरत्वात् ब्रह्मणो जीवशरीरतया तदात्मत्वेनावस्थितेः जीवप्रकार(क)ब्रह्मप्रतिपादनपरश्चैतद- विरोधी । प्रत्युतैतस्यार्थस्योपपादकश्चेति “अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः" इत्यादिभिर- सकृदुपपादितम् । अतः सर्वावस्थं ब्रह्म चिदचिद्वस्तुशरीरमिति सूक्ष्मचिदचिद्वस्तु- शरीरं ब्रह्म कारणम् । तदेव ब्रह्म स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरं • जगदाख्यं कार्यमिति जंगबह्मणोस्सामानाधिकरण्योपपत्तिः । जगतो ब्रह्मकायत्वं, ब्रह्मणोऽनन्यत्वं अचि- द्वस्तुनो जीवस्य (च), ब्रह्मणश्च परिणामित्वदुःखित्वकल्याणगुणाकरत्वस्वभावा- संकरः सर्वश्रुत्यविरोधश्च भवति । “सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेव" इत्यवि- भागावस्यायामप्यचियुक्तजीवस्य ब्रह्मशारीरतया सूक्ष्मरूपेणावस्थानमवश्याभ्युपगन्त- व्यम् । वैषम्यनघण्ये न सापेक्षत्वात्, न कर्मविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपद्यते सा- ·६. ८.] प्रश्नोपनिषत् चाप्युपलभ्यते चे" ति सूत्रद्वयोदितत्वात् तदानीमपि सूक्ष्मरूपेणावस्थानस्य । अविभागस्तु नामरूपविभागाभावादुपपद्यते । अतो ब्रह्मकारणत्वं संभक्त्येवेति । एवं “ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात्, भेदव्यपदेशाच्चान्यः, सुषुप्त्युत्कान्त्योभैदेन, उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयत" इत्यादिन्याया प्रकुप्येयु- रित्यलं प्रपञ्चन ॥ ८॥ क्षेमाय यः करुणया क्षितिनिर्जराणां भूमाक्जृम्भयत भाष्यसुधामुदारः । वामागमाध्वगवदावदतूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मदुक्तिम् ।। इति प्रश्नोपनिषद्भाष्ये षष्ठप्रश्नभाष्यम् । इति श्रीमत्ताताचार्यचरणारविन्दचञ्चरीकस्य वात्स्यानन्तार्यपाद- सेवासमधिगतशारीरकमीमांसाभाष्यहृदयस्य परकाल- मुनिपादसेवासमधिगतपारमहंस्यस्य श्रीरङ्गरामानुजमुनेः कृतिषु प्रश्नोपनिषत्प्रकाशिका। येनोपनिषदां भाष्य रामानुजमतानुगम् । रम्यं कृतं प्रपद्ये ते रङ्गरामानुजं मुनिम् ।। आचार्येण तथोकास्ते तृप्ता बभूवुः,. यावदाचार्यस्य ज्ञान तत् सर्वमस्मभ्यं दत्तमिति । ततस्ते तं यथार्हममिपूज्य प्रत्यगच्छन् । तत्र वाचिकपूजाप्रकारो मनाक प्रदर्श्यते-त्वं हि न इति । लमेव पिता । तरतमभावपरीक्षायां अन्यस्य पितुः पितृत्वमेव नास्तीति वकव्यं भवतीति भावः । पातीति हि पिता। यः शरीरजन्म दत्वा विविधदुःखानुभवं कारयति स कयमस्मान् पातीत्युच्यते । त्वं तु अस्माकं विद्याजन्म दत्तवान् । इतः परं दुःखानुभवकथैव नास्ति । अवि- च्छिन्ननिरतिशयानन्दानुभवस्तु भविष्यति । एवं त्वं पासि । तस्मात् त्वमेव पितेति ।

·श्रीरकरामानुजभाष्ययुक्ता [६.८. तमर्चयन्त इति । नेदमाख्यातरूपं प्रयुक्तम् । नाप्यन्यत् किमाप्याख्यातं प्रयुज्यते । अर्चनस्योपरतिरेव नासीत् । आप्रायणं तदनुवृत्तम। कस्यचित् कार्यस्य करणावसरे अर्चन- मिति न । गच्छन्तः तिष्ठन्तः शयानाः भाषमाणाः सर्वावस्थाः तत्प्रशंसामकुर्वन्नियभिप्रायः । योऽस्माकमिति । अस्मान् तारयसीति न कण्ठतो वक्तव्यम् । 'वं हि नः पिता योऽवि- द्यायाः परं पारं तारयसीत्युक्ते हि अस्मानिति लभ्यत एव । तस्मात् तदुपेक्षणम् । आचार्य- कृतमुपकारातिशय व्यञ्जयितुमिच्छन्तस्तु खाविद्याया अतिमहत्ताप्रकाशनौपयिकतया तद्विशेषण- तया आत्मानं निर्दिशन्ति आत्माकमविद्याया इति । अस्माकमविद्यायाः । नहीशी चिरानुवृत्तबहुक्लेशदायिनी भदृष्ठपारा अविद्या लोकेऽन्यस्य कस्यचित् । अस्याः परं पारं त्वं तारयसीति । इति षष्ठप्रश्नटिप्पणी। अागमाङ्केन्दुविदेशवर्षे प्रश्नस्य भाष्ये विवति व्यतानीत् । वृषाद्रिवोद्यदुदारचन्द्र- पदारविन्दप्रवणान्तरात्मा ॥

·टिप्पणी परिशिष्टम्. १-१. तत् सर्वमिति। अनेन प्राज्ञस्य गुरोः सविधं गत्वा सर्वसंशयपरिहारः कार्य इत्यभिप्रायोदयात् पूर्व षडिमे ऋषयः खखविदितं परस्परमुक्ता चिरं विचार्य अनधिगत- निर्णयाः क्लेशमन्वभवन् इति व्यज्यते । १-११. ऋक्संहितायामयं मन्त्रः पठितः। तत्र पदपाठे 'उपरे' इत्येकं पदम् । अस्य मन्त्रस्य सायणभाष्यमेवं दृश्यते- " पञ्चपादं पञ्चसंख्याकात्मकपादोपेतम् । एतत् हेमन्तशिशिरयोः एकत्वाभिप्रायम् । पितरं सर्वस्य प्रीणयितारम् । द्वादशाकृतिं द्वादश मासा एवाकृतयो यस्य तादृशम् । पुरीषिणं वृष्टयुदकेन तद्वन्तं प्रीयितारं वा। पुरीषमित्युदकनाम । उक्तलक्षणं संवत्सरचक्र दिवः धुलोकस्य परे अर्धे । तात्स्थयात्ताच्छब्धम् । परस्मिन्नर्थे अन्तरिक्षलक्षणे अवस्थितः आदित्यः इत्यर्थः । तस्मिन् अर्पितम् आहुः। एतदुत्तरत्र स्थितमत्राप्यनुषज्यते। ययत्रार्पितं तत्त- दधीनम्। अतः संवत्सरं सूर्यायत्तमाहुरित्यर्थः। अथ अपि च इमे अन्ये केचन वेदवादिन एवमाहुः। किमिति । उपरे उपरमन्ते अस्मिन् (इति), उपरताः प्राणिनः अत्र इति वा उपरः संवत्सरः तस्मिन् । कीदृशे । सप्तचक्रे सप्त आदित्यरश्मयस्तद्द्वारेण चक्रस्थानीया यस्य स तथोक्तः । यद्वा । अयनर्तुमासपक्षाहोरातिमुहूर्तानि सप्त सप्त चक्राणि पुनः पुनः क्रममाणानि यस्य तादृशे । षळरे षड्तव एव अरा: नामौ प्रत्यृताः संबद्धाः यस्य तथोकलक्षणे संवत्सरे रथे विचक्षणं विविधदर्शनकरमादित्यम् अर्पितम् आहुः । एतदुक्तं भवति । अमुमादित्यं दक्षि- 'णोत्तररूपभिन्नगतेः तीव्रमन्दादिभावस्य च कालाधीनत्वात्तदधीनमाहुः । अन्ये तु संवत्सराद्यात्म- कस्य कालस्य सूर्यगमनागमनसाध्यत्वात् तदायत्तमाहुः इति ।" २-८. अथर्ववेदोक्तं शान्तिकपौष्टिकर्म सर्व यत् सत्यं फलाविनाभावि भवति तत् त्वदधीनमित्यप्यर्थोऽनुसन्धयः । ३-२ ब्रह्मिष्ठोऽसीति । इयं प्रशंसा उत्तरप्रश्नत्रयकारिषु सौर्यायणिप्रभृतिष्वप्यनु. सन्धेया। आदौ नामनिर्देशे चतुर्ध्वपि चकारघटनेनोत्कर्षव्यञ्जनात् । कबन्धिभार्गक्योरेव तद- घटनेनापकर्षप्रतीतेः। ४-१. इन्द्रियादीनामुपकरणानां बुद्धिस्थत्वात् प्रश्ने कानीति नपुंसकता। प्रतिष्ठां गच्छत्सु जीवस्याप्यन्तर्भावात् तत्प्राधान्यपरामर्शेन 'कस्मिन्नु सर्वे' इति पुंस्त्वमिति विभाव्यम्। ४-७.. कस्यैतत्सुखं भवतीति पूर्वप्रश्नस्य जागरावस्थाविषयतया योजितत्वात् अस्यापि खप्रेकविषयत्वनिर्बन्धो नास्तीति भाष्यकृदाशयः प्रतीयते। उपक्रमाविरोधेन प्रशद्वयमपीदं खापावस्थाविषयमेव भवितुमर्हतीति भाति । 9.

·66 . . ४-१०. परमेवाक्षरं प्रतिपद्यत इति । इदं पूर्वान्वितं कृत्वा पूर्व व्याख्यातम् । परेणाप्यन्वयः सुवचः। य तदच्छायं शुभ्रमक्षरं वेदयते सः परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते । स सर्वज्ञः सर्वी भवति" इति। एवं सति ‘स परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते । स सर्वज्ञः सर्वी भवति' इति वाक्यभेदेनोक्तमर्थ एकवाक्यतया प्रदर्शयन भाष्यकारः ‘परमेवाक्षरं वासुदेवं प्रतिपद्य सर्वज्ञो भवति' इति ल्यबन्तं धटयतीत्युपपत्तेः पूर्वतास्यापकर्षोऽनपेक्षित इति द्रष्टव्यम् । नन्वत्र ‘वेदयते न्यस्तु' इत्युपासनं 'परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते। सर्वज्ञो भवति' इति मोक्षफलं चोच्यते । तयोरत्र का सङ्गतिरिति चेत् अत्रोच्यते । सर्वसम्प्रतिष्ठास्थानं परमात्मे- त्युक्ते साहजिकी ह्येषा श्रोतुर्जिज्ञासा-स पर आत्मा कीदृशः, स किं प्राप्तुं शक्यः, स कथं प्राप्तव्यः, तत्प्राप्ती प्राप्तुः को विशेष इति । तां खयमुत्प्रेक्ष्य भगवान् पिप्पलादः सङ्ग्रहेणैवं समादधातीति । स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठाम्' इति मुण्डकोक्तरीत्या सर्वस्याप्युपदेशस्य परमात्मवेदने तदधिगमे च पर्यवसानस्य वाच्यत्वाच्च स भगवानेवमुपदेशमुपसंहरतीति च ज्ञेयम् । 'तेषामेवासौ विरजो ब्रह्मलोकः', 'विज्ञायामृतमश्नुते' इदि पूर्वत्रापि ह्येवमुक्तम् । ६-१. सुकेशा भारद्वाज इति । षदसु ऋषिषु अयमभिज्ञतमः । तस्मादस्य उपनिषदुपक्रमे प्रथम निर्देशः । एवमितरेष्वपि पौर्वापर्ये ज्ञानतारतम्यं हेतुरिति ज्ञेयम् । प्रश्न- क्रमे तु तत्तत्प्रकरणोक्तरीत्या अर्थक्रमो हेतु. । इमे हि ऋषयः प्रश्नकरणात् पूर्व खखजिज्ञासित परस्परमावेद्य पर्यालोच्य, आदौ प्रजासृष्टिविषयः प्रश्नो भवितुमर्हति। तत: इन्द्रियविषयः । ततः प्राणविषयः । इत्यादिरीत्या क्रमान्तरं निर्धार्य तदनुसारेणैव प्रश्नमकुर्वन्निति । ..

·अनुक्र मणी. १. ऋचः । मन्त्राः। अराइव रथनाभौ कला: ५९ | पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिम् अरा इव रथनाभौ प्राणे २६ प्रजापतिश्चरसि गमें इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा २८ प्राणस्येदं वशे सर्व उत्पत्तिमायति स्थानम् ३८ यदा त्वममिवर्षसि ऋग्भिरेतं यजुर्भिरन्तरिक्षम् या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता एषोऽमिस्तपत्येष सूर्यः २५. विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वेः तिस्रो मात्रा मृत्युमन्त्येः प्रयुक्ताः ५० विश्वरूपं हरिणं जातवेदसम् देवानामसि वह्नितमः २७ । व्रात्यस्त्वं प्रागैक ऋषिः ३० २८ २९ ४५ १० अकृतेन अजरम् अनविप्रयुक्ताः अन्नं प्रजापतिः अनुवत्सर अन्वाहार्यपचनः अन्वेति अपानः अपानम् अबुवम् अभिध्यायीत अभिवदते अमूर्तम् अमृतमभयम अर्धे अविद्यायाः परं पारम् अहङ्कर्तव्यम् अहरहर्ब्रह्म गमयति अहोरात्र. प्रजापतिः २. पदविशेषा विषयविशेषाश्च । ३२ (३) आदित्यः आद्यस्य २९ (११) ५० आनन्दयते १९ । आनन्दयितव्यम् १६ आपोमात्रा ४३ ४० (३) आयतनेन ४७ आयतिम् ४० (३) आहवनीयः ४० (३) ३३ इडावत्सर ५३ | इष्टापूर्ते कृतम् ४६, ४५, ४९ / ईक्षतिकमाधिकरणम् ३९ उच्छासनिश्वासी ६ उदानः ३४ (७, ४० (४) १३, ५१ उपशान्ततेजाः ३६ (७) १६ | ऋम्भिरेतं यजुर्मिरन्तरिक्षम् ६० एकमात्रम् ४७ (३) ४४ एयायते (नेयायते) ४० (४) कृष्णपक्षः १८ गार्हपत्यः ६ ·68 ५० चेतयितव्यम् ४४ मृत्युमन्यः जीवधनात् ४९ यच्चित्तः ३६ (१०) ५. | यथासङ्कल्पितम् ३६ (१०) तेजसाऽभिभूतः ४२ रत्या संयुज्यन्ते १८ तेजोमात्रा ४३ | रयिः ५,६-११, १७, १८२५ निरोधः १३ रसयत पञ्चपादम १६ रैसयितव्यम् ४३ पर आत्मनि ४३ वयांसि ४३ परेऽक्षर आत्मनि ४४ वरिष्ठः प्राण: पादोदरः ४९ वहितमः पितृयाणः ११ वायुमात्रा पुनर्भवम् ३६ (९) वासोवृक्षम् ४३ पुरिशयम् ४९ विज्ञानात्मा पुरुषः ४४ पुरीषिणम् १६ विद्योतयितव्यम् पृथिवीमात्रा ४३ विधारयितव्यम् प्रजापतिव्रतम् २० विरजो ब्रह्मलोकः प्रत्यनुभूतम् ४१ विसर्जयितव्यम् प्रववाज ५३ विसृजते ३९ प्राणः ५, ६-१७, १८ ४० (३) व्यानः ३४ (६)-४० (३) प्राणते २८ (१०) व्रात्यः २९ (११) प्राणं प्रस्कन्दन्ति १८ शान्तम् प्राणायः शुक्ल: (पक्षः) प्रायणान्तम् ४६ षोडशकलं पुरुषम् बाणमवष्टम्य २२ (२)-२४ (३) संवत्सरः प्रजापति. ११ बाध उदानः ३६ मवेदितः ४७ (३) ब्रह्मनिष्ठाः १ अझपराः सदसच्च ब्रह्मान्वेषमाणाः १ समानः ३३-४० (४) मातरिश्व २९ (११) समित्पाणयः १ ३०(१३) सम्प्रतिष्ठते ४३ मासः प्रजापतिः १७ सम्राडेवाधिकृतान् ३२ मूर्तम् ६सर्वः पश्यति ६ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् १७ १ मातेव पुत्रान् ·69 ससाममिः स्पर्शयितव्यम् १० कबन्धी कात्यायन: कौसल्य आश्वलायनः पिप्पलादः भार्गवो वैदर्भिः ४९ ' स्पृशते ४३ हरिणम् ३. पुरुषनामानि । १,५/ व्यासार्य: १, ३१ सुकेशा भारद्वाजः १ सौर्यायणी गाठः १, २२ हिरण्यनाभः कौसल्यः ។ ५, १४, २०, २२ १,५३ ३ ५३ सत्यकामः शैव्यः २० मूर्ते धनः ४. प्रमाणवचनानि । अधिकं तु भेदनिर्देशात् (ब्र.सू) ६०-१: धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः (गी) ११ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् न च मां तानि कर्माणि (गी) ५६ (ब, सू.) ६३ न मां कर्माणि लिम्पन्ति (गी) ५६ अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः परोक्षप्रिया इव हि देवाः बृ६-२-२) (छा) ४२ पू: प्राणिनः सर्व एव (आध.) ४९ अश्मादिवच तदनुपपत्तिः (ब्र.सू.) ६२ प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणीः (श्वे) १० अहं वैश्वानरो भूत्वा (गी) १० भगवानिति शब्दोऽयम् ४९ आदित्यांच्चन्द्रमसम् (छा) १४ मेदव्यपदेशाच्चान्यः (ब्र.सू.) ६३ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः मनस्यन्यवचस्यन्यत् (ब्र.सू.) ६१ ६१ मामुपेत्य तु कौन्तेय (गी.) १४ इममन्तकाले सर्व प्राणा अभिसमायन्ति (पा.सू.) ४९ (वृ.) ३६ ३६ य इमे ग्रामे इयपूर्ते दत्तमित्युपासते(छा) ११ ईक्षतिकर्म व्यपदेशात् सः (न. सू) ५१ यदधीना यस्य सत्ता ३५ उभयेऽपि हि मेदेनैनमधीयते (ब्र.सू.) ६३ | वाड्मनसि दर्शनाच्छब्दाच (ब्र.सू.) ३६ एवमेवेममात्मानमन्तकाले (बृ.) ३६ वाड्यनसि सम्पद्यत (छा.) ३६ काली कराली (मु.) ३३ | वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म किं प्रजया करिष्यामः (बृ.) १३ | सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति (छा.) ४२ तयथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता (को.) • १४ सन्तापयति स्वं देहमापादतलमस्तकम् तयदा सुवृष्टिर्भवति (छा) २९ (ते.) १० तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूकामति (पृ.) ३६ | सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति (ग) ४६ तद्विष्णोः परमं पदम् (सुबा) ५१ स हि विद्यातस्तं जनयति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति (छा) ४२ सुषुप्त्युत्क्रान्योर्मे देन (अ.सू.) ६३ वे माइपनीचे ४० । सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः (अ.स.) ३६, ५५ ·INTRODUCTION The third Upanişad commented upon by Śri Rangatāmānuja is the Praśnopanişad. The Prašuopanişad belongs to the Atharvaņa Veda. The Praśna is one of the earliest Upanişads. It is a mystical Upanişad in the sense that it undertakes to answer important questions regarding origins, methods and paths. The topics discussed in this Upanişad are in the form of questions and answers. Because of this the Upanişad goes by the name Praśna (Book of Questions and Answers). Obviously the subjects must have entailed a lot of discussion in those early times. Though the Kena also begins with questions, yet in this Upanişad several points about which there were doubts entertained in the minds of seekers after truth, are addressed to a Teacher in the form of questions. The seekers in the Upanişad under consideration are six in number instead of one seeker alone, and the Upanişad is a bunch of six questions and their It would be clear however that the six questions are of such a kind as to involve the necessity of knowledge of the answers to the other questions also. 2. The order of the questions addressed to the Teacher is exactly the reverse of the order of names of seekers mentioned at the very beginning of the Upanişad; this may be due to the fact that the questions asked at the beginning are preliminaries to the final or ultimate questions. 3. The descriptions of the seekers as Brahmaparāḥ, Brahmanişthāḥ, Param Bsabinānveşamāņāh, lead the com. answe TS. 1, Praśnopanişad and its date: It is conceded that it is one of the earliest Upanişads. For the first time we have the mention of the expla. nation of the two paths the interpretation of the Rayi and Praña. The significance of the Omkāra, pranava, left without any explanation by the Isa, and Katha, finds a fuller treatment in this Upanişad and the Māndukya apd Mundaka.

·11 mentator Śri Rangarāmāuuja to remark that the word Brahmar in the first two adjectives has a different meaning from the Brahman in the third adjective param Brāhmānveşavāyāḥ. The Brahman in the first two means the Veda, whereas iu the third it means the Supreme Being taught in the Veda. 4. As stated already this Upanişad is esoteric and mystical in the sense that there is difficulty of comprehending its central teaching and this central doctrine could only be understood in the light of the answers given to particular questions. It, however, following to the general tenor of the Upanişadic philosophy, counsels emancipation, It grants deeper insight into practices and the instructions given by the Sage Pippalāda to the enquirers after truth to practise penance and others for a further period of one year in his Āśram which are in keeping with the importance of that teaching regarding fundamental problems, 5. The First question 'WHO IS THE ORIGINATOR OR WHICH IS THE ORIGIN OF ALL CREATURES ?' poses the most important metaphysical question. Pippalāda not merely answers this apparently simple question but also intimates further points about the process of creation itself. He says that Prajāpati (Lord of Creatures) is the origin and that, being the cause, he creates a duality or pair which is called or rather nained symbolically, so as to be significant, as Rayi an:1 Prāņa,' which are stated to correspond to such terms as Moou and Sun (Candramas and Aditya), the form and formless' the enjoyable and the enjoyer, food and eater of the food. Thise two terms are thus equations for Matter (prakrti) aud Soul (Breath or Prāņa) (Puruşa). Prajāpati fills up the entire universe with this pair or rather the multiplicity issuing from this pair through proliferation. Though thus established through these two kinds of his off-spring Prajāpati remains the universal being; in a thousaud ways he controls all of them. Thus it could be seeu that Pippaläda considers that the question not only refers to the origination of all creatures but ·also to their sustention and protection. There is thus a significant note struck in this earliest literature that the Cause in fact is also the goal and ineans of all liberation, and only the Ultimate Calise can be the granter of liberation. Or rather the truth that liberates is the truth about the original cause of all creation. Pippalāda then proceeds to explain the ways or methods of attaininent of Brahman Brahman is not only the Origiu but in a significaut sepse Brahman as Prajāpati is also present in the piocess as the unity of the two, prakſti and puruşa, Rayi and Prāņa. The process is taken in its fullest sense as temporal, and the equation of matter and souls is inade with the time or duration of the form of Sauvatsara, or year. Prajapati is said to be the Samvatsara, In this respect the Upanişad continues the view enunciated by the Brāhmaṇas. The Year which is Prajāpati is composed of two major divisions, ajanas, corresponding to the already mentioned 'originally created or produced' Rayi and Prana. These two ayanas are stated to be Pitryāna and Devayāna. Those who go by the Devayāna attain Brahman from which there is no return, whereas those who go by the Pitſyāna return agaiu and again to this world, The two words 'Devayāna' and 'Pitīyāņa' are normally rendered as the northeru and southern paths. Pippalāda again states that Prajāpati could be represented as ar Month having two pakşas or parts, the Kęspa and the śukla, dark and bright fort nights, which correspond to the already mentioned Rayi and Prāņa. All auspicious works and sacrifices are to be performed during the bright fortnight. The third correspondence is thereafter stated. Prajāpati is the entire day, comprising day and night. The night is Rayi and the day is Prāņa. Brahmacarya is absteution from sexual congress during the day, prāņa, for prāṇa is to be preserved. Finally it is stated that Prajāpati is Food from which all creatures are born. These creatures in their turn create pairs even like Prajāpati. The significance of this answer lies in the fact that Brahinan, here called Prajāpati, is uot ouly the original cause ·iv of all the creatures but also their iminediate cause in the form of time, parents, food and seed. The sage of the Praśnopanişad couusels that the practices of austerity, coutinence, and truthfulness and the avoidance of craftiness, falsehood and crookedness, are helpful iu attaining Brabman. These are indeed the characteristics of the Devayāna; these the inper or spiritual features of the path that leads to Brahman. These characteristics have already been mentioned in the Kenopanişad and the Kathopanişad. Thus the first praśna indicates the nature of the Tattva as the Source and sustention (cf. Janmādyasya yataḥ 1.S. I i 2) of all; it is the Hita and the Goal of man (puruşārtha). The Second Question pertains to the powers (devāḥ) that are the constituents of the body or rather in the body and their relation to the Breath (Prāņa). The Sage intimates by means of a parable that the Breath is the suprenie principle that upholds all the constituents of the body and the soul together. This answer clearly reveals the difference or distinctness of the soul from the body and sense-orgaus "Bieath is the supreine principle of life and it is that which keeps the soul and the body together. When that departs the soul and body fall apart. That is the reason why the Prāņa or Breath nust be preserved by means of the practise of austerity, coutinence, truthfulness, and others already mentioned, The Third question refers 'to a very subtle point, a point that is iudicated by the opening iemarks of the Sage. The question is divided into six parts. The answer to the first part reiterates what has been intimated in the reply to the first question (prašna). The Prāņa is born of the Ātman ; Prajāpati is thus identified in this part of the third question with the Atman. The second part refers to the mode of entry of the prāna into the body of the creature The answer is that it enters the body even like the mind without any effort (on the part of the body or soul). Śri Sankarācārya takes manokrta compound word meaning 'on account of action done according to the bent of the mind.' The answer to the third a's ·part of this question explains the division of prāņa into five sub-prāņas or breaths. These These are established in different places of the body and these breaths siistaiu the processes of the body. Indeed it can be seen that we have here intimations of the knowledge of psycho-physical balance being maintained by the breaths in the Upanişa dic literature. To the fourth part of the question which asks by what does the Prāņa go out, which refers to the phenomenon of death or liberation, the Sage replies that the breath departs by a particular path or nādi, by the power of the Udāna-breath, to the good or bad worlds according to the good or bad deeds done or to the human world where good and bad are mixed. Thus the existence of the Good and Bad worlds and Human world as deserts of (good and bad and) mixed deeds seems to have been quite well understood. The fifth part of the question 'How is Prāņa active out. side (the body)? or rather if breath be that which is subjective, what is the breath of that which is outside the individual ? is replied by Pippalāda who states that this is Aditya (Sun). If we remember the answer in the first Prašua about the corespondences stated there between Prāya and Aditya, Devayāna, Suklapakşa, and Ahas, we can see that this is but a reiteration of the earlier answer. Pippalada has already answered the sixth part of the question 'How is Prāņa inside' or rather 'how is it active in the individual'? when answering the third part of the question; so he simply passes over it. The Fourth praśna deals with dream-life. The senses sleep in him who is asleep in the state of dream, whereas the breaths are active. The person who dreams is the soul. It is again the soul that does not dream when it is at one with the supreme self (in deep sleep). The body it is that is responsible for its enjoyment. The final resting place of all these senses, objects of enjoyment by the senses, breaths and the soul is the supreme Self. In Him they become quiescent, and find rest.

·vi The Fifth praśna takes up the problems of means to the attainment, the Upanişad having thus far dealt with the nature of man, his origin, his breaths, body and the states of consciousness. The means for the attainment is the meditation upon Brahınan or the supreme Self with the Praňava coinprising three mātrās (three moments). The same Prapava when uttered with two mātrās (two moments) leads to the middle world (antarikşa) whereas the Pfanava uttered with one mātrā leads to the Earth world (human world). The results of such attaininents are also stated. The Sixth praśna deals with the Man (puruşa) with sixteen parts or the total Man. Breath, faith, ether, air, light water, earth, senses, mind, food, strength, tapas, mantras, action, worlds, (of enjoyment) and Name, these are stated to be parts of man. Their unity is called man. But when these forms and names are dissolved, then the Man remains without the sixteen parts, without forins and naines. In that status he is called the Person, partless and immortal. The passage is however interpreted in the Bhāşya as referring to the Paramapuruşa. He is Akala aud Amsta. It is He who inust be known by all those who want to be liberated. One should know Him, meditate upon Him if one aspires to be free from the worries of death i e, samsara.

·PRAŚNOPANISAD Cross References to other Upanişads I. 1. 2. 3. bringing fuel as sign cf. Mund Up III. 1. 5. of discipleship Brh. UÞ IV. 4. 22. tapas, brahmacarya cf. Ch. Up. II. 23. 1. and sraddha Praśna Up. V. 3. 4. : Praśna Up. III. 8. 5. 6. 8. Visvarūpam hariņam: Maitri Up. VI. 8. 9-10. Two paths : Brh Up. VI. 2. 15; Ch, Up. IV. 15. 5-6; Ch. Up. V. 10. 1-2; Mund. Up. I. 2 5, 6, 11; Mund. Up.III. 1.6; Maitri Up. VI.30; B.G. VIII. 24-26. 11, 12, 13. : Ry. I. 164. 12; Av. IX. 9. 12. 14. Food as the source : cf. Maitri Up. II. 37: Mapu of creature Smrti III. 7: B.G. III. 14; Tait. Up. II. 2. II. 1. 2-4. superiority of prāņa : cf. Brh. Up. VI. 1.7-14; cf. Av. XI. 4: 5. (sat and asat) : Mund. Up. II. 2. 1; Rv. I. 164. 6. (Spoke & hub simile): Praśna Up. VI. 6 7. : Mund Up. II. 2. 6. 8. 9. 10. 11. Ekaſsi : Mund. Up. III. 2.10; Isa Up. 16. •

·vili
: Piaśna Up. IV. 4; Maitri Up.
II. 6: cf. Ch. Up. V. 19
Mund. Up. I. 2. 4; II. 1. 8b.
ch.
Up. VIII. 6.6; Mund. Up.
IT. 2. 6; Maitri Up. VI. 30;
Brh. Up. IV. 2. 3. ; IV 3. 20-
Kaus. Up. IV. 19; Brh. Up.
II. I. 19; Yajus Sam: III 108;
: cf Ch. Up. VIII. 6. 6; Katha
Up. VI. 16; Brh.Up. IV. 4. 8,9;
Maitri Up. VI. 21, 30; VII. 11;
Ch. Up. V. 10 7; Brh. Up. IV.
4 6; Kaus. Up. I. 2. Katha Up.
III. 7-8; Katha Up. V.7; vet.
Up. V 7.12; Maitri Up. III. 2;
VI. 34; Manu Sir. XII. 55 ;
Yajus Sam. III. 207.
: Prašna UP 1.5;
: cf. Ch. Up. VI-8. 6.; VI. 15. 2.;
CM Up. III. 41, cf. B. G.
VIII. 5-6.
cf. K'aus. Up. III. 3; Kaus. Up.
TV, 20. cf. Prašna Up. III. 5.

·Harih Om PRASNOPANISHAD-BHASHYA OF SRI RANGARAMANUJA GARAM FIRST PRAŚNA I. 1. Sukesā ca Bhāradvājaḥ śaibyaś ca Satyakāmah Sauryāyani ca Gargyah Kausalyas cāśvalāyano Bhargavo Vaidarbhiḥ Kabandlī Katyāyanas te haite brahmaparā brahmanişthāh param brahmānveşamānā eşa ha vai tat sarvam vakşyatīti te ha samitpānayo Bhagavantam Pippalādam upasannah. Suteśã, son of Bharadvāja and Śibi's son Satyakāma and Sauryāyaņi (son of Sūryāyaṇa) of Garga's family and Kausalya son of Asyalāyana; Vidarbha's son of Bhrgu's family; Kabandhin of the Katyāyana family; these well-known (seers) devoted to Brahman and established in Brahman, seekers of Brahman, the Transcendent; (with the idea) that this (seer) verily would teach (us) all that, these (seers) with fire-sticks in their hands approached the Revered Pippalāda. COMMENTARY: Let my añjali go to the Beauty of Añjanādri of the hue of atasi flower bunch, with His chest adorned with Lakşmi. * Prostrating to Vyāsa, Rāmānuja and other teachers now in its turn I shall write this commentary on the Prasnopanişad according to my ability. Sukešā : Bhārādvaja imeans the male descendent of Bharadvāja, Sakeśā by name . 1. Both A and N omit this verse.

·2 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [I. 1. Śaibja : Saibya, the offspring of Sibi, Satyakāma by name. Sauryāyani : Sauryāyani, the off spring of Sūryāyapa, The lengthening of 'i' is a Vedic exception. Gārgya means that he belongs to the clan of Garga (rşi) Kausalya : Kausalya is the name. Āśvalāyana means the off-spring of Aśvalāyana Vaidarbhi : the offspring of Vidarbha Bhargava : Bhārgava by gotra Kabandhi: Kabandhi by name and Kätyāyana by clan Te ha : The well-known ete: the abovementioned six seers Sukesā, Satyakāma, Sauryāyani, Kausalya, Bhārgava and Kabandhiņ Brahmaparāḥ: Devoted to the Veda; those who depend upon the Vedas only is the meaning. Brahmanişthāḥ: Those who have great faith in the teaching of the Vedas; or else Brahmaparāḥ: those iuclined to or seeking knowledge of Brahman Brahmanişthāh: those established in askesis (tapas), since it is said Brahman means Veda, the truth and askesis Param: the excellent (nirupacaritam”): That which is not denoted by secondary significance (but denoted by primary significance alone) Brahma : That which is great in its nature and in respect of its qualities anveşamānāņ: seekers' is the meaning ha: refers to well-knowiness vai: is the particle that denotes determination eşah: this; revolving in our mind; under contemplation i.e., Pippalāda (who is) well-known as the knower of the excellent Brabman, alone 25 1. The reading given above is from the SVOI mss No 2075. The printed edition reads the faulty nirupacitam ·İ. 21 PRAŠNOBANISHAD-BHAŠEYA (vakşyati): is capable of teaching topics which we six persons seek to know iti : thus thinking samitpanayaḥ: having in their hands presents of the formi of the bundle of fire sticks and others Bhagavantam Pippalādam: The Revered Pippalāda upasannāh: approached in the manuer prescribed in the scriptures. I. 2. Tan ha sa rşir uvāca bhūya eva tapasā brahmacaryena śraddhayā samvatsaram samvat syatha yathākāmam praśnān prcchata yadi vijñāsyāmaḥ sarvam ha vo vakşyāma iti. Then that seer said to them Remain here for a year with further askesis, continence and faith and then ask ques. tions as you please. We shall explain all if we know." COMMENTARY: Tān ha sa îşir uvāca : The meaning is clear bhūya eva: even though previously you have already practised askesis, continence and others, yet in order to receive the Brahman-knowledge (from me), again' with additional tapas of the form of avoidance of cohabitation which is of the eight forms of remembrance, mention, play, seeing, and obscene speech and willing and determination and active participation with women śraddhayā: with devotion of the form of faith in the superterrestrial world Samvatsyatha : dwell ye here for a period of a year Then ask about things as you wish to ask. If those things we will know then shall we teach (you) without equivocation (vancanam antarena ) (without any reservation). Literally without the least idea of deceiving you.

·4 PRASNOPANISHAD-BRASHYA [1. 3-4. The intention is “in case you have no faith in my possessing the required knowledge and you do not like to undertake the one year's penance, continence, and others which are difficult to observe, you had better depart." Here then the principle that one should desire to hear (the teaching) with no idea of testing the master's knowledge is enunciated. Similarly it is also indicated that the Master too should not have too much anxiety to secure disciples. 1. 3. Atha Kabandhi kātyāyana upetya paprascha: bhagavan kuto, ha vā imāh prajāḥ prajāyanta iti : Then (after a year) Kabandhi of the Kätyāyana family approaching (Pippalāda) asked "Master, whence verily are these persons born?" I. 4. Tasmai sa hovāca prajākāmo ha vai prajā. patih sa tapo 'tapyata sa tapas taptvā sa mithunam utpadayate rayinca prānañcetyetay me bahudha prajāh karişyata iti, To him he (Pippalāda) said Prajāpati (was) desirous of off-spring. He practised penance. He, having practised penance, creates the pair 'Rayi' and 'Prāņa', thinking that these two will make for me manifold off-spring. COMMENTARY: Atha Kabandhi: After a year with the permission of others (his co-seekers) Kabandhi approached Pippalāda as instructed in the scriptures and asked : what ? Bhagavan: Master, whence... . ... The meaning is clear. Tasmai sa ha: He (Pippalāda) replied to Kabandhi who asked as stated above Prajākāmo ha vai : Prajāpati desirous of off-spring. Here Prajapati means Brahman, since the passage refers to the Cause (of creation), and Vyāsärya has established that the word Prajāpati refers to Brahman.' 1. The Grantha ed. gives the reading · Vakyatvät,' The Ānançagramą Printed text gives' Yakyat ';

·1. 5.) PRASNOPANISHAD-BHASAYA $ Sah: The well-known Prajāpati, the Supreme Soul desirous of creating progeny practised penance of the form of contemplation as to the things which have to be created. atapyata : made sa tapas taptvā: He having thus contemplated on the things to be created Fie created the pair called Matter and Soul mentioned here as Rayi and Prāna. This is the meaning. With what idea (purpose)? (To this query) He (Pippalāda) replies. etau me: For me desirous of off-spring these two Rayi and Prāņa will create creatures of manifold types. With this idea (He Prajāpati, created). This is the meaning. I. 5. Adityo ha vai prāno rayir eva candra mā rayir eda etat saroam yanmūrtañcāmūrtanca tasmān mürtir eda rayih. Aditya indeed is prāņa: ragi alone the Moon Rayi indeed is all this which is with form and that which is formless: therefore form alone is Rayi. COMMENTARY: Ādityah: Aditya is he who takes up (ādatte); the enjoyer ; wherefore be is prāụa, breath, is the meaniug. The reason why he is called breath will be explained immediately. Rayir eva cardramāḥ : Rayi indeed is the Moon. This he explains thus: Rayir eva etat saroan: By the word 'murta' are indicated earth, water and fire. By the word ' amūrta' are indicated 'air and 'ether' The entire group of elements is 'rayi' food, the enjoyable. This is the meaning. Tasmat : therefore mürtih: that is all the body made up of five elements is the enjoyable. This is the meaning.

·ÞRASNOPANISHAD-BHASHYA [1. 6-8. I. 6 & 7. Athaditya udayan yat prācim disam pravišati tena pracyān prānān rasmişu sannidhatte. yad dakşinām yat praticim yad udicim yad adho yad ürdhuam yad antarā diśo yat sarvam prakaśayati tena sarvān prānān raśmişu sannidhatte. (6) sa eşa vaiśvānaro visparūpah prāņo'gnir udayate. Tad etad rcā 'bhyuktam. (7) Now when the sun rising up enters the eastern direction by that (he) places in his rays the eastern breaths. When he enters the south, the west, the north, below, and above and the directions between, when he illumines all, by that he places all the breaths in his rays. Such this Vaišvānara, one having all as his form, the Breath, the fire, rises up: This is stated in the șk (verse): 1. 8. Viśvarūpam hariņam jātavedasam parāyanam jyotir ekam tapantam : sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prānah prajānām udayatyeşa süryah : The Sun, with thousand rays, the breath of Beings following Hari, having all for his form, the manifestor of the Vedas, the ultimate goal, the one burning effulgence, rises up hundredfold. COMMENTARY: Atha Adityaḥ: Now the Sun. After explaining Rayi, the Sun. ' is being explained' is to be supplied In other words the reason why the enjoyer called bere * Aditya' is called Breath 'Prāna', is given ; Udayan yat prācim disam pravišati ; When becoming awake from its state of deep sleep (suşupti), this soul, jiva, illumining all, the east, south, west, north, below, above and those spaces between these, upbears all the organs that lie in these directions, through its rays called functional consciousness or cognition (dharma-bhūta-jñāna). Therefore ·I. 6-8.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 7 it is itself prāna (breath) on account of its control over (all) the organs. This is the ineaning. Prācim disam : The East Pravisatı: enters, i.e. illumines. In other words, it becomes aware of objects lying in the East tena: For that reason Prācyān prāṇān raśmişu sannidhatte : places the eastern breaths in its rays It coutrols, directs, the organs such as eyes etc., which reveal objects in the eastern quarter, through its says called dharma-bhūta-jnana (functional cognitive consciousness). In the absence of its presence as controller of the sense orgaus through the dharma-bhūta jñāna, there will arise no perception of colour etc., through the instruments (of cognition) such as the eyes and others, since the instruments are incapable of functioning when not directed by the sentient soul. This is the idea. With regard to (the subsequent passages beginning with) yad dakşiņām etc... : the passages must be completed by supplying appropriate words such as "When it enters the South for that reasou it places in its rays the sense-organs in that direction." For the sake of brevity these words have been omitted in the text) in each of the passages. Here it should have been said that 'the Supreme soul wishing to create off-spring brought forth matter and soul' but instead of that, matter and soul are indirectly referred to as 'rayi' and prāna, and a rain 'rayi' and 'prana' are referred to as Moon and Sun. This is for the purpose of indicating that these things are not to be taught in plain language according to the maxim "Gods love the indirect indeed" (Ait. Up. I. 3). Then he teaches that the arising group of enjoyers mentioned alieady as the Aditya and Prāņa in the passage Aditya indeed is prāna', is that which has the Supreme Self as soul : si eşa vaiśvānaro viśvarūpah...... Yaḥ: Who, already spoken of as Prajāpati ·8 PRASNOPANISHAD-BEASHYA (I. 6-8, l'aiśvānaraḥ: called Vaišvauaraḥ, ou account of his being the leader of all men Viśvarüpah':called viśvarüpa on account of his having all as His body Agnih: called Agri on account of His possessing the qualities of leading (all) to the front, and etc., sa eşaḥ: this Supreme Self' already mentioned as Prajā. pati prāṇaḥ: being of the form of the group of enjoyers ineutioned as prāna in the passage The Sun indeed is Prāņa ;' udayate: rises up. This is the meaning. This mantra was referred to by Sri Rānānuja (in the Sri Bhāsya, Vasivānarādhikarana) taking for granted that this mantra has reference to the Supreme Self (and not to the individual soul). It may be therefore seen that this mantra has been interpreted as here Tad etad ..sca; Having regard to such this Brahman it is stated by the çk verse as follows: Višvarūpam: Having all as its body Jātavedasam': One from whom the l'edas have arisen, that is one who produces all knowledge, as is stated in the passage The ancient knowledge too has issued out from It': (Śvet. Up. III. 18). þarāyaṇam: the ultimate object of attaininent jyotir : possessing rays that reveal all ekam: without a second tapantam : wlio heats (creatures) by his forms of itiner stotnach fire, and Sun and others, as stated in the śrutis and surtis: "He heats one's own body froin head to feet" (Tait.); "I becoming the Vaiśvānara residing in the bodies of beings together with präņa and apāną cook the fourfold food' (B. G. XV. 14) 1. S: omniscient.

·1. 9.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 9 Harinam: Harim, Vişņu is the meaning. The use of the word Hari with the n-ending is Vedic Vartamānaḥ: Following ; in other words being His body on account of his being dependent upon Him (for all his behaviour) Sahasra-rasmiņ: possessing knowledge of many things prajānām: of the creatures, immovable and movable, prānah: supporter, Süryah : Bright as the Sun eşah: this soul śatadhā: assuming egoity in respect of different kinds of bodies such as god, man etc., udayati : arises from the state of deep sleep (suşupti) or rises up at the time of creation. I. 9. Samvatsaro vai prajapatis tasyāyane dakşinañ cottaram ca. Tad ye ha vai tad iştāpürte krtam ity upasate te Candramasam eog lokam abhijayante. Ta eva punar āvartante tasmad eta rşayaḥ prajākāmā dakşiņam pratipadyante. Eşa ha vai rayir yaḥ pitryāṇaḥ. The year indeed is Prajāpati. This has two ayanas (paths), the Southern and the Northern. So those who devote themselves to sacrifices, constructions (of tanks) and doing (gifts) (iştāpūrta-kyta) win the world of the Moon: and those alone return (to the world of Birth). Therefore those seers desirous of progeny take up the Southern path. Ravi indeed is that which is the path of the fathers. COMMENTARY: Having thus shewn the divisions of Prajāpati who has the subtle matter and souls for His body into enjoyable and 1. Cf. Brh. Up. 6. 2. 15-16. Ch. Up, 4, 15.5; 5. 10: Bh. G. VIII.24-26 2. A. V. XII 2. 52b. 2 ·10 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [I. 9. enjoyer, of the form of matter and soul (puruşa) called in this context 'rayi' and 'prāna ', (Pippalāda) begins to explain, before showiug the division of the same Supreme Self who is of the form of the oue individed time (akhanda-kāla) into dividet (or divisible) time, with a view to facilitate understanding (cittavataranāya) or for the sake of meditation (upāsana), the division of Prajāpati called the Year into 'rayi, and prāna' which mean the Southern path and Northern path, and the division of Prajāpati called month into the dark and bright fortnigăts known by the pame of 'rayi' and 'prāna,' and the division of Prajāpati of the form of night and day time known by the name ' rayi' and 'prāna' and in this connection (He begius) to show the superiority of the northern path, the bright fortnight and the day-time all of which are indicated by the word 'prāna', over the southern path, the dark fortnight, and night-time, all of which are denoted by the word 'rayi '; samvatsara......year etc., tasya : of Prajapati of the form of (divided) time called samvatsara (year) daksinam cottaram ca : called the southern and the northern ayane: paths: these are the two forms which support the course of the Sun. tad: tatra : of the two ye: those, which persons, iştapürte krtam: doing actions such as sacrifices, coustruction of tanks, and doing gifts; the word "krta' in the text is to be taken to mean datta': : given, in parity with the passage in another Upanişad "Those who residing in a village devote themselves to (activities) such as sacrifices, construction of tanks etc., and giving".. (Ch. Up. V. 10. 3). iştam: sacrifices etc., enjoined in the scripture's (sruti). pūrtam: means digging (of tanks, wells etc.) 6 1. The Grantha text as well as the two Mss. add the word srautam.' This is omitted in the Anandaśrama text.

·I. 10.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA iti: means such as these. Those who perform such actions as sacrifices, gift-giving, digging of tanks, wells & etc. attain the world of the Moon. The same persons return to this world, but not those meditators of the Self who go by the northern path. This is the meaning. tasmāt: .... for this reason these devotees of action prajākāmāḥ: desirous of small results of the form of children (progeny), heaven & etc. rşayah: seers of small results dakşinam: the southern path called pitſyāna pratipadyante: take up. eşaḥ: this pitryāna (is) rayiņ: chiefly concerned with food ; in other words, of the form of material enjoyments, Though the pitryāna known from the authority "The smoke, the night, the dark (fortnight)'' etc (Gitā VIII. 24), and mentioned in the Purāñas as the Sonthern path beginning with the smoke and ending with the Moon, and the Pitſyāņa called the Dakşiņāyana of the form of six months which are parts of the year (from the month when the Sun enters Cancer to the date when the Sun enters Capricorn) are quite different from each other, still, it can be seen that the mention of these two, time and path, as identical is proper, since both are usually devoted by the word 'dakşınā yana'. 1. 10. Athottarena tapasā brahınacaryena śraddha ya vidyayā"tmānam anvişyādityam abhijayaste. Etad vai prāņānām āyatanam etad amrtam abhayam etat parāyanam etasmān na punarăvartanta ity eşa nirodhaḥ, tad eşa ślokah. Then by the northern (path) having sought the self by means of tapas, brahmacarya, faith, knowledge, attain the Sun (Aditya). This is the abode of breaths. This is immortality void of fear. This the supreme goal. From this (the souls) never return. This is the prevention (to return). Regarding this is the verse:

·12 PRASNOPANISHAD-BBASHYA [I. 10 COMMENTARY: atha : The word 'then' indicates the beginning of the next topic. Those (seers) who as stated in the passage. 'what shall we do with (our) offspring or tapas" are desireless tapasā: by means of tapas of the form of self-mortification, brahmacaryena : by meaus of brahmacar ya of the form of abstinence from sex-activity, śraddhayā : by means of faith of the form of belief in the other world; Adityam vidyaya : by means of knowledge of the soul. abhijāyante: Having meditated upon (lit. seeking after) the Supreme Self by means of the above (four ways), attain, by the northern path of the Arcis etc., the Sun who is the gate for reaching Brahman, as stated in the passage (Ch. Up. V. 10.3) "From the Sun to the Moon, from the Moon to the Lightning, the super-human Man that leads these (souls) to Brahman". This is the meaning.' Piāna Now praising the Self mentioned as that which has to be sought after, (Pippalāda) shews that for them there is no return (to birth or saṁsāra). etad vai vai prānānām: The neuter gender 'etat in accordance with the word 'āyatanam' (which is neuter). prāņānām : stands for those who breathe (i.e. living beings) āyatanam: the supporter; since the Supreme Self is stated to be the supporter of all sentient beings in the passage. "Just as the felly is fitted in the spokes of the chariot-wheel, and the spokes are fitted in the nave, even so these subtle elements are fitted in the souls (piajñāmātrās) and the souls are fitted in the breath" (Kausitaki. Up. III.8) etat parāyanam : this (is) the ultimate goal to be attained, is the meaning. 1 The Anandasrama ed has an additional sentence here that is not found in the Grantha ed. or the SVOI. M88.

·I. 11.) 1 PRASNOPANISHAD-BHASHYA 13 etasman na punar āvartante: (here) meditators' is to be supplied (as subject). The meaning is. Those who go by the northern path return not after attaining the supreme Selt as stated in the passage* "But after attaining me, 0 Arjuna, there is no birth again there afterwards." (Gita IX.16). esah: the Supreme Self mentioned already as Prajāpati in the passage (I. 4)"Prajāpati (was) desirous of off spring" etc. nirodhaḥ: prevention: is he who puts an end to the return (to birth) of him who has attained Him. Therefore it is right to say that in the case of the soul who meditating on Him has attained Him, the Supreme Soul called Prajāpati, has no return (to birth-cycle). This is the idea. Since in this passage by the pronoun eşa' Prajāpati is referred to, the word ātman in (the previous passage) 'ātmā. nam anvişya' has reference to Prajāpati alone. Therefoie it can be seen that Vyāsärya bearing all this in his mind has said in the section "sarca-vyākhyāna' (Śri Bhāşya I. 4. 8th adhikarana) that "since in the passage: 'tapasā na punarāvartante' there is made mention of non-return' to one who had gone by the path of Light etc., he who is mentioned as Prajāpati in the passage 'prajākāmo......' (I. 4) is the supreme Brabman. tat (tasmin) : In respect of that Prajāpati of the form of the year eşa ślokah : the verse that follows (is quoted) 1. 11. Pancapādam pitaram dvādasakytim dida āhuḥ pares ardhe purīşiņams; atheme anya u pare vicakşanam sapta akre şadara āhur ar pitam iti. Some say that the Father with five feet (and twelve forms and having a cover lies in the place beyond heaven. Then 1. The original in the Srutaprakaśika has 'anāurttii......' 2. cf RV. I. 164. 12. 8. S. renders it as 'full of water cf. Trans. of RV. I. 184. 12.

·PRASNOPANISHAD-BHASHYA [I. 11 there are those others indeed who declare that (the world)" is fitted to the chariot) with seven wheels and six spokes firmly. COMMENTARY: pañcapādam : This ineans one who has five feet of the. form of vatsara, samvatsara, parivatsura, idāvatsara and anuvatsara. Or else, the six seasons (beginning with Vasanta) become five when the last two Hemanta and Siſira' are taken as one. Pancapāda means one who has these five as his feet. pitaram : father, the creator of all dvādaśākytim: Having twelve months as his forms, divaḥ pare : beyond heaven ardhe : in the place purīşinam : by the word 'purişa' is indicated the cover of the globe of the universe, which is adjacent to the golden world (svarnabhumi). He who has this abode is Purīşin. This word goes with āhuḥ: they say, atha: this word indicates consideration of another view. u: It is a determinative particle (meaning 'eva': alone). para: indicates superiority i.e., superior to those mentioned above (in the first half of the verse) 1. S. also holds the sanie view. But Griffith says that "God' is so fitted or mounted. This šloka is found in RV. I. 164. 12a; AV. IX. 9 12a. RV. I. 164. I2 (Griffith) "They call him in the farther half of Heaven the Sire five-footed, of twelve forms, wealthy in watery store. These others say that he, God with far secing eyes, is mounted on the lower seven wheeled six spoked oar' AV. IX.9. 12. (Whitney) The five footed father, of twelve shapes (akrti), they call him rich in Ground (purisinn) the far para half of the sky; then these others call (him) set (arpita) in the lower outlook that served wheeled, six spokes" Cf. Kathaka Brāhmana : Taitti. Brāhmana III, 10. 4. 3. Cf. cf. III, 9. I. 4. The reading here may be 'sannibham' instead of sannihitam which would give the mçaning; of the colonr of gold, cf Isa. 15 17 > ·I. 12-13.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 16 ime: these knowers of the truth of time saptacakse: having the seven planets, Sun, etc as wheels, şadare: baving six seasons as spokes, In such a chariot called a year, the whole world, vicakşanam : alily, so as to be unshakeable, arpitam: is fitted iti āhuḥ: Thus they say." 1. 12. Mäso vai prajapatis tasya krsnapaksa eva rayih suklah prānas tasinad eta rşayah sukla iştam kurvantitara itarasmin. Month indeed is Prajāpati: His dark fortnight is' rayi' and (His) bright fortnight is breath (prāna). berefore these seers perform sacrifices (ista) in the bright (fortnight). Others in the other (i.e. dark fortnight). COMMENTARY: For the sake of meditation, (upāsana) (Pippalàda) shews that just as the year is divided into the forms of 'rayi and prāna," so also the month is divided māsaḥ...... prānah: The meaning is clear. tasmāt. ...: therefore. Because the bright fortnight is superior (to the tark fortnight) on account of its being prāna; therefore, rşayaḥ: seers, all the seers of the trancendental things śukle : in the bright fortnight alone istam: all the desired good actions kurvanti: do. itare : (but) other seers, the ignorant itarasmin: In the other, that is in the dark fortnight which being non-prāna has no value (do these actions), I. 13. Ahorātro vai prajāpatis tasyāhar coa prano rātrir eva rayih, prānam vă ete praskandanti ye divā ratyā samyujyante. Brahmacaryam eva tad vad, rairau ratya samyujyante, ·16 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [I. 14. The day and night indeed are Prajāpati. His day time is breath. His night is rayi. Those who enjoy sexually during day time waste their breath ; (whereas) sexual enjoyment during night time is Brahmacarya itself. COMMENTARY This same division into breath and rayi) (Pippalāda) shews in respect of day and night for the sake of meditation (upasana). ahorātro vai : the meaning is clear. Because day time is of the form of breath, therefore ratyā : for sexual enjoyment. Here the instrumental case is used to denote the cause which is bere the end. ye diva samyujyante ete : by the day which is the breath those who have intercourse with women-these, prānam dai : the breath itself praskandanti : dry up very much. Due to misuse of breath they kill breath itself. Raising the question 'If so' the householders (grhastha) should not approach their wives (at all), (Pippalāda) replies (now) that they could (approach their wives) during night times. brahmacaryam eva: indeed it is continence. Intercourse with women during night times is continence itself. It cannot be called copulation (maithunam), that is, it does not cause any harm. I. 14. Annam vai Prajapatis tato ha vai tad retas tasmad imāh prajah prajāyanta iti. Food indeed is Prajāpati. From Him verily the semen. From it come forth these creatures. COMMENTARY: Raising the question as to how Brahman who is of the form of matter, soul and time, can be said to be the material cause sipce it is seen that this semen which is an evolute of ·I. 15-16.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 17 food is the inaterial cause of creatures, (Pippalāda) answers (as above) annam vai: because Brahman called Prajāpati is Himself in the state of food, and in the state of semen resulting from it, therefore all creatures come forth from the Brabnian who is of the form of different states of matter, soul, time in the foriu of year, month, etc., food and semen. So it is reasonable to say that Brahman called Prajāpati is the material cause. I. 15. Tad ze ha vai tat prajāpatioratam caranti te inithunain utpadayante. Teşām evaişa Brahmaloko Yeşām tapo brahmacaryam yeşu satyam pratişthitam. 1. 16. Teşām asau virajo Brahmaloko na yesu jihmam anţtam na māyā ceti. Therefore those who perform the prajāpati-vow bring forth a pair. For those alone this world (of Brahman). Who practise tapas and Brahmacarya (and) in whom truth is established: For those this faultless world of Brahman: in whom there is no crookedness and falsehood (and) no trickery. COMMENTARY: in this connection, deprecating those who do not seek liberation, Pippalāda praises tbose who seek : Tad ye ha vai: therefore those who perform the prajāpati. vow as duty, that is eating food called here Prajāpati, annam vai prajāpatih: (Praśna. I. 14), those who are given to eating food and incontinence, verily those alone bring forth progeny, eşa Brahmalokaḥ: this world that is of the form of sons and cattle and food"; the world of the form of Brahman as effect (kārya-bhūta), is only for those but not for the seekers of the Self. This is the idea. 1. This reading is in Anandaśrama ed. It is not found in Mss. and grantha. The Mss. (SVOI) further omits : kāryabhūtabrahmarūpa... 3 .....

·18 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [II. 1 yeşām: On whose part there is self-wortification (drying up of the body, tapas) that is abstention from eating excessively, and avoidance of sexual enjoyment and in whom truth speaking is established, and in whom there is no crookedness such as described in the passage "wicked men have one thing in the heart and another in their speech and still another in their acts,' and in whom there is no falsehood, such falsehood as is injurious to others, for them there is the world of Brahman free from all faults. Brahmalokah: means Brahman Himself is the world. That is Brahman is the ultimate goal (to be attained), since this is the interpretation given by Vyāsārya in the sarva-vyākhyānadhikarana. iti: indicates conclusion of the chapter, 1 : End of the First Praśna. SECOND PRAŚNA II 1. Atha hainam Bhargavo Vaidarbhih papraccha. Bhagavan katyeva Devāh pra. jām vidhārayante katara etat prakāśayante kah punar eşām variştha iti. Then Bhargava Vaidarbhi asked him (Pippalāda) : "Sire, how many gods support the creatures? Who (among them) illuminate this? Who again is the best among these? COMMENTARY : Now are introduced questions for the sake of elucidating the (nature of) inner soul (which is) distinct from the body, organs, mind, breath & etc... It is stated by Vyāsārya that "In the following sections the iuuer soul is clearly tanght." Atha: After the question by Kabandhin (had been answered) 1. No cominentary on the word ,mzya' is found in the taxt. 2. Hume translat es chiefest* ·II. 2.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 19 Bhargavo Vaidarbhiḥ papraccha : (Pippalāda) was asked by Bhārgava Vaidarbhi thus: Bhagavan: 0 Sire! What Dumber of gods support the creatures of the form of immovable and movable? Which among the same gods illuminate this body, the effect of thein ? Who again amoug them is the superior ? II. 2, Tasmai sa hovācākāso ha vă eşa dero vāyur agnir āpah prthivi vänmanascakşuhśrotram ca, Te prakaśyābhivadanti rayam etad bānam avastabhya vidhärayānah. To him he (Pippalāda) said: 'Indeed this ether, the god wind, fire, water, and earth, speech, mind, the eye, and the ear, these illuninating (the body), declare “We uphold and support this arrow(bāra)." COMMENTARY: Tasmai sa hovāca . the meaning is clear. With a view to describe the chief breath (prāna) as the supporter, the illuminator and the best, he (Pippaläda) narrates a story. Ha vai: indicates too-well-knowguess eşah: The well-known ether (ākāśa) Devaḥ: One who goes; from 'dit' to go. Such Vāyu, Agni, Āpaḥ, Pệthivi; vāk: by the word 'speech' are indicated by secondary significance all the motor organs Cakşuḥ śrotram ca: By the words 'eye' and 'ear' the sense-organs are indicated. Te: These Ākāśa and others : all haviug assembled and standing around said pointing to the body thus "We support and uphold the body which wanders like an arrow." The meaning is 'We support it since we are able to perform various actions such as creating space (acakāśa)." . 1, Hume translates trunk" 2. The An, text reads ākāśa.

·20 PRAŠNOPANISHAD-BHASHYA [II. 3-4 II. 3, 4, Tan varişthaḥ prāna uvāca ma moham āpadyathāham evaitat pañcadhātmānam pravibhajyaitad bānam avastabhya vidhārayāmiti. Te'sraddhadhānāḥ.. So 'bhimānād urdhvam utkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva cvotkrāmante tasmimśca prtiaşthamāne sarda eva pratisthante. Tad yathā makşikā madhukararājānam utkrāmantam sarva evotkramante, lasmimsca pratişthamāne sarvā sva pratişthanta evam vānmanaścakşuḥ śrotram ca te pritāḥ prānam stunvanti : To them, Prāņa, the chiefest breath, said 'Do not get deluded. I alone differentiating myself five-fold uphold and support this arrow,' They were distrustful. He, being proud, went up as it were. When he begins going out, then all the rest begin to go out. When he settles down then all of them settle down, even as all the honey-bees go out when their leader (king bee) goes out and settle down when he settles down. So also speech, mind, eye and ear. They (being) pleased praised breath." COMMENTARY: Tān varişthaḥ: The meaning is the chiefest breath said to this effect. Ma moham āpadyatha: Do not get deluded. Oether and others, do uot get this perverse view. I alone diffirentiating myself into the five forms of prāna, apāna, vyāna, samāna and udāna support (this arrow). What is meant by the chiefest brt ath in saying thus is " O ether etc., you are capable of, yielding sach particular effects as space and others*; but I am capable of doing your activities because of being the cause of (all) your actions. But in respect of the action of keeping alive (any creature) which I perform uone among you is capable. ! 1. cf. BG. XV, 8. BĀNA translated as arrow' means sariram. 2. Ananda ed. and Nägarī ms: add na tu sarvakāryaksamāk, ·II. 5.) PRASNOPANISHAD BHASHYÁ 21 Te aśraddadhānāḥ: They had no belief in his words. Then the Breath perceiving their pride, overtaken by pride, with a view to exhibit his power over the hundred and eight vital spots lifted himself out of his place a little. The word Siva' means a little'. In case of his actual going out there would result an irreparable loss of the body. Thus thinking he lifted himself out a little alone. This is the idea. Tasmin utkrāmati : Thus when the chief breath rose up. all the other breaths rose up. Tasmimśtu: When he settled down lest the body should fall all the other breaths settled down. Here (be) gives an illustration: Yathā makşikā madhukara : even as the honey-bees rise up to follow the king-bee in its rising up and when be settles down they settle down, even so the breaths, speech etc., do the same as the chief breath does. This is the ineaning. Te pritāh: Speech and others pleased with this manifestation of the greatness of the chief breath, praised Him. This is the meaning. Stunvanti: The change of conjugation instead of stuvanti is a Vedic exception. II. 5. Eşo 'gnistapatyeşa sürya esa parjanyo maghavan eşa vāyuh: eşa þrthioi rayir devah sadasaccāmītam ca yat. This as fire heats. This is Surya, Parjanya Indra, this Väyu ; this earth, god rayi, and sat and asat and what is immortal. COMMENTARY: He (Pippalāda) cites the hymn of praise. Eşah : mukhyaprānaḥ: this chief breath burns with the form of fire. Suryah: this chief breath is himself the Sun, since the existence of all depends upon him. The co-ordination (sāmānā. dhikaranya) is in accordance with the maxim that “whose existence is dependent on which, that is called as that itself".

·22 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [II, 6. (liberally rendered ſit means that if any thiug is dependent upon another thing then the former can be called by the name of the latter. Here the existence of Surya depends upon the chief breath. Therefore Sürya is called the chief breath itself). rayir devaḥ: That is the god who has become water; in other words the Moon. sad asat : The words sat and asat refer to the present aud the non-present, or to the perceived and the non-perceived (immediate and mediate objects) or to the gross and the subtle or the sentieut apd uon-sentient. Airta ; refers to liberation, since it also depends upou that (breath) II. 6. Arī iva rathanābhau brāne sarvam pratişthitam Rco yajumşi sāmāni yajñaḥ kşatrain brahma ca. All is established in the breath even as the spokes are joined in the nave of the chariot. The rks, yajus and samans: sacrifices, the ksatriya and the brahman (castes). COMMENTARY: Arāh: the word 'arah' means the sticks that lie between the nave and the felly of the wheel (of the chariot). The wave (nābbi) means the central part of the wheel. Just as the spokes are fixed in the nave even so are all established in this breath. sarvam: All. The meaning of 'all' is clearly elucidated by roo yajūņşi etc. Brahma kşatram ca: Here the words 'brahman and ksatra' indicate through secondary significance all the living cieatures immovables and movables. Thus having described the qualities of the chief breath pointing out at Him with the fisger to each other, now they (the other organs mentioned) praise Him addressing Hiin directly:

·II. 7-8.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 23 II. 7. Prajāpatiścarasi garbhe tvam eva pratijāyase tubhyaın prāna prajāstvima balim haranti yaḥ prāraih pratitişthasi i Thou alone the Prajāpati movest in the womb (of the creatures) and thou art born. These creatures take offerings (bali) to thee who art established by br.saths. COMMENTARY: Prājāpatiś carasi....... You being the protector of (all) creatures move in the womb with the form of wind called breath etc. (and) also being indeed of the form of the father on account of being the cause of conception and its development are born as son and others contrary to your being its cause. Prāna: O breath, these creatures of the form of movables and immovables tubhyam: are subservient to you, since, balim: the food etc., (offerings) haranti: upaharanti : (they) carry or take for you who established in all creatures through the functions of breathing and others. are II. 8. Devānām asi vahnitamah pitrnām prathamā svadha ) rşīņām caritam satyam atharvangirasām asi. Il Thou art the carrier (of oblations) to the gods: (thou art) the first oblation to the fathers: (thou art) the true conduct of the seers, Atharvans and Angirasas. COMMENTARY: Devānām asi vahnitamah: the best carrier of oblations for the gods. pitrnām prathamā svadhā: yon alone are the chief one who causes pleasure to the fathers Rşiņām.... ......: You are the most superior activity of the form of regular and occasional (nitya and naimittika) duties of the seers, Atharvans and Angirasas; this is the meaning, ·24 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [II. 9-10. II 9. Indras tvam prāna tejasā rudro'si parirakṣitā 1 Toam antarikșe carasi süryas tvam jyotişām patih. Il Thou art Indra, O Breath! thou art the Rudra by his power (tejas), (and) the protector. Thou movest in the atmosphere, thou art the Surya lord of luminaries. COMMENTARY: Indras tvam: 0 Breath you are Indra, The supreme Lord' is the meaning, since the root is 'idi to lord over absolutely.' tejasā: with power of the form of ability to slay all tvam Rudrah: you are He who causes (all) to weep Parirakşitā : means you are also the protector during the creative period (sthiti-kāla). Tuam antarikşe : you becoming the Sun. the highest among the luminaries, move in the sky. II. 10. Yadā tvar abhivarşasyathemah prāna te prajah Anandarūpās tişthanti kāmāyānnam bhadişyatiti. I When thou rainest then O Breath, these thine creatures remain joyful (with the hope) that there will be food to their heart's content. COMMENTARY: Yadā tuam: 0 Breath, when you having the form of clouds shower rain then these your creatures become blissful. For what reason ? Kāmāya : for there will be food enough for (performing) disired things; since it is stated in the Chandogya Up. (VII. 10. 1). "Whenever there is good rain then the creatures become blissful hoping that theer will be plenty of food."

·II. 11-13.] PRASNOPANISEAD-BHASEYA 25 1 II 11. Vrātyas tvam pranaikarșir attā visvasya satpatih Vayam adyasya dātāraḥ pitā tvam Matariśva nah: O Breath! Thou art orâtya, Chou al o the chief seer, the eater of the world (visva), the protector of the good. We are the givers of the enjoyable, Thou art our father, Matariśvan. COMMENTARY : Vrātyaḥ : Breath you are vrátya,' brāhman without sanctifying ceremonies. You yourself are the chief seer of the mantras. You yourself are also the destroyer of the world. You yourself are also the protector of the good-men. dayam: we are the givers to you of the eatable, that is, enjoyable. In other words, (we are) servants o Mātariśvan, you are the father, that is, our nourisher. The absence of the two 'n's in Mātaristanah can be considered to be Vedic exception. II. 12. Ya te tanür vāci pratişthita yā srotre ya ca cakşuşi Ya ca manasi santatā sivām tām kuru motkramih What form of thine is established in speech what in the ear and what in the eye and what form in the mind (is) stretched that farm make thou beneficent. Do not go out (of the body). COMMENTARY: Ya te tanür vāci... .. Which power is always established in the organs of speech etc., that is the power helping in controlling these organs, please make that power beneficent. Do not make (that power) useless (aśivām) by your going out: The meaning is : Do not go out of this body). II. 13. Prāṇasyedam vaše tridide yat pratişthitam Mateva putran rakşasva śrīšca prajnam ca vidhehi na iti i 1. Vrātya : " Vrâtyaḥ sam skārahinas syat" Amara, sarvan ..

·26 PRASNOPANISHAD-BEASHYA [III. 1-2, sons. All this (is) dependent on the will of Breath ; (also) what is established in Heaven. Protect (us) just as the mother (protects) her Bestow on us riches and intelligence. COMMENTARY: Prānasyedam: All the world dwells in His will. Vaša means will. That means the world is dependent upon His will. Yacca tridive : And whatever is established in Svarga and others is also dependent on Breath. Therefore protect us even as the mother (protects) her sons. Give us wealth (Švi) of the form of ability in performing our prescribed activities and intelligence conducive to it. End of the Second Piaśng. THIRD PRAŚNA III. 1. Atha hainam Kausalyaścīśvala yanaḥ papraccha. Bhagavan kula eşa prāno jāyate katham @yatyasm Amchat ra atmanam va pranibhajya katham prātişthate kenotkramate katham. bāhyam abhidhatte katham adhyātmam iti.. Then Kausalya Āśvalāyana asked him (Pippalāda) Sire, whence is the breath born ? How does he come into this body? and how is he established (in this body) dividing himseelf? By which does he go out? How does he exist without and within ? COMMENTARY: Atha hainam.. :The meaning is clear, prātişthate: pratitişthati : is established. Sahyam abhidhatte: exists nearby in the form of the things lying outside. This is the meaning; since bâhyam (that which lies outside) is an adverb modifying the verb 'exists nearby' III. 2. Tasmai sa hovācātipraśnān prochasi srahmiștho' sīti tasmāt te'ham bravimi.

·III. 3.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 27 He (Pippalada) said to him "you ask questions too big; You are devoted to brahman. Therefore I shall teach you." COMMENTARY: Tasmai... The meaning is clear. atiprašnān ; means things that lie beyond (all) question, that is not fit to be questioned, occult. You ask. Therefore, you are most devoted to Brahman, almost a knower of Brahman are you, that is you are not an ordinary man. Therefore I shall teach you (that) on account of your fitness. III. 3. Ātmana evaişa prāno jāyate. Yathāişā puruşe chāyaitasminnetadātatam mano 'krtenāyātyasmincharire. This Breath is born from the Self alone. Just as the shadow (chāyā) (follows) when the man goes, (and) (just as) in him this mind is always present (even so the breath) comes into this body, without effort. COMMENTARY : He (Pippalāda) gives the reply to the first question,” This breath is born froin the Supreme Self alone. This is the ineaning, since there is the passage Prāṇa is born from this, also the mind and all organs” (Mund. Up. II. i 3). Then he gives the answer to the second question : How does the breath enter the body? Yathaişā Puruşe :- Just as the shadow goes along with the man when he goes --certainly there is no other cause for the movement of the shadow-and similarly this mind without any effort attaches itself in the soul inseparably (ataram), even so breath also without effort comes into tne body. That is, the entry of the mind and breath into the body is through (with) the soul. The idea is that since breath cannot exist separated from the man, the relationship of breath is only 1. The commentary of Sankara reads the first two sentences as the apswer to the first question. It considers that the process of entry of the breath inte the body is due to the act of the mind' resulting in sin and virtue. 2. Anadaśrama ed. Teads praśnasya for prathamasya.

·28 PRASNOPANISHAD-BELASHYA (III. 4-5. with the soul (jiva). Therefore no other cause is required (than the entry of the soul into the body) in respect of the entry of the breath, even as in the case of the mind. This is the intention. ITI. 4. Yathā samrādēvādhikrtān viniyunkte etan grāmān ētāngrāmān adhitişthasvetyevamevaişa prāna itaran pranān þrthakprthageva sannidhatte. Just as the sovereign commands his officers saving " do you govern such and such villages”, even so this breath controls other breaths individually. III 5. Pāyūpasthe 'pānam cakşuśśrotre mukhanāsikābhyām prānaḥ svayam pratişthate Madhye tu samanah. Eşa hy et addhutam annam samam nayati tasmad etāh saptārciso bhavanti. (He controls) apăna in the organs of excretion and generation; himself (coming out) as prana from the mouth and nose is established in the eye and the ear : in the middle he is saulīna ; since this makes even the food thit has offered (hutam): therefore these seven flames arise. COMMENTARY:- Now He (Pippalāda) replies to the third question "How does the breath dividing itself get established? ' Yathā samrāt : Just as the sovereign assigning individually bis servants officers) in charge of certain duties with the cominand that such and such officers shall govern such and such villages is established in those villages, through them, even so this chief breath is present or controls through his own parts apāna, vyāna and others, other breaths corresponding to villages. Payūpasthe: Pajūpastha means pāyu and upastha (dvandva-samāsa) apānam : There he heath) gets established as apāna that is performing the functiou of excreting urige, faeces etc.

·III. 6.] PRASNOPANISHAD-BHASEYA 29 pranah: the wind coming out from the mouth and nose and thus being of the form of prāna is established in the eye and the ear (cakşuś śrotra), that is, he controls them. Madhye : But in the middle he stands as samāna. eşah : This, this samāna indeed hutam : food etc., that is eaten samam nayati: makes equal or appropriates to the seven eleinents (dhātus) (constituting the body) that is, divides it. tasmāt: From this Samāna breath the seven flames of stomach fire, named Kali, Karāli (Mund. Up.) arise. III. 6. Hşdi hy eşa ātmā. Atraitad ekašatam nādinām tāsām sātam śatam ekaikasyām dvāsaptatir dvasaptatih pratiśākhānādīsahasrāni bhavanty āsu vyānaś carati, In the heart indeed is the self. Here are hundred and one nadis. Each of these has seventy-two sub-nādis and in each of these sub-nădis (hitás) there are 100000+ branchnådis. In these (breath) moves (as) vyána. COMMENTARY Hrdi eşah: This soul (jiva), in the heart in which the breath resides as samāna also resides Here (in the heart) there are hundred and one nādis Each among these nādis has seventy-two divisions Each of these 72 divisions has 100,000 brauching nādis. In these (branching) nādis (breath) moves (as) Vyana. This is the meaning IIL 7 Athaikayordhva udanaḥ punyena punyam lokam nayati papena papam ubhabh yām eva manuşyalokam +6 ean 1. Ch Up VIIL. The text as it is would seem to Each of these nādis bas hundred (subdivisions) and again each one of them has 72,000 branch nādis. It is so construed by Sankala. But R. R. thinks that satam satam between tāsam and ekaikasyäm is not significant, so it must be aken with śākhānādisahasrant ·30 PRASNOPANISEAD-BHASHYA [III. 8. Then by a certain one (nāļi) the breath as udāna upward-moving leads to the good world because of merit, and to the evil world because of demerit, and to the human World because of both. COMMENTARY: Atha : indicates the beginning of a new sentence (topic). Ekaya : By a certain nāļi ürdhvaḥ : upward udānah : upward noving breath punyena : because of merit punyam lokam : the world of Svarga etc. papena : because of denierit pāpam : to the world of Naraka (hell) ubhābhyām: by both these, merit and demerit manuşyalokam ; to the human world nayati : leads, The answer to the question 'How dividing bimself does the breath get established', begins with "Just as the sovereign" and closes with "To the human world because of both." In the middle of this answer to the fourth question "By which does he go up' is given in the passage es Then by a certain nādi the breath as upward-moving udāna because of merit leads to the good world." III. 8. Adityo ha vai bāhyaḥ prāna udaynaty eșa hy enam cākşuşam prāņam anugrhnānah. Prthivyām yā devatā saisā puruşasyāpānam avaştabhyāntarā yad akaśaḥ sa samāno vayur оyanah. Verily the outer prāna rises up as the Sun (Aditya) energising the breath in the eye. That god who is on the earth that is apāna of man That air which is in the midregion is the samāna. The wind (is) vyāna..

·III, 9-11.] PRASNOPANISHAD-BHASAYA 31 COMMENTARY: Then the reply to the question "How does be exist with out ?" is given. Cakşuşam prānam: The organ that lies within the eye-ball. anugrhņānaḥ: vitalizing through furnishing the cooperative cause called the rays (aloka) prānah: The breath adityaḥ bāhyaḥ udayati : outside rises with the form of tbe Sun. Though Breath canuot be the Sun on account of difference between them, yet it can be seen that external Sun (Aditya) and others are stated to be breath etc., because of the assumption of non-difference due to the breath-element pervading everywhere, or else for the sake of meditation. Þrthivyām.... : That god who being of the form of breath-element on the earth exists vitalising the organs of excretion and procreation which are controlled by apāna-breath of the man, This is the neaping. Antarā......: It can be seen that the meation of akāśa (ether) as the same as Breath controlling the ether is due to secondary significance. This is the case with the following passage also. Samāna indeed was spoken of as existing be'ween the abodes of Prana and A pana. Similarly in the case of the outer ether also the quality of being samāna can be spoken of since that is also between the outer Aditya of the form of the outer breath (Prāna) and the earth of the form of outer apāna This is the intention. Vayur vyānaḥ: 1 he external wind is of the form of vyana on account of its vitalising the touch-organ etc., because it pervades everywhere the entire universe). III. 9. 10, 11. Tejo ha vā udānas tasmād upaśāntatejāḥ Punarbhavam indriyair manasi sampadyamānaiḥ ·32 PRASNOPANISHAD BHASHYA [III. 9-11 G Yaccittas tenaişa prānam āyāti prānas tejasā yuktaḥ Sahātmana yathâsankalpitan lokan nayati ya evam vidvan prānam veda na häsya prajā hiyate 'mrto bhavati. Tad esa ślokah : Light verily is udāna. herefore (the Puruşa) with declining heat comes to the breath together with the organs settled in the mind in order to get another birth through whatever desire he has in mind. Breath conjoined with the light and the self leads to the world according to his desire. He who, knowing thus, knows the breath, his progeny will not perish. (He) becomes immortal. There is a verse in this connection : COMMENTARY: tejo ha vă udānaḥ: The outward light is udāna since it is that which leads upward, tasmāt...... : For that reason that light alone is that which leads upwards which is indicated here by the term udāna. upaśāntatejāḥ: with the heat in his body gone out eşaḥ : this jiva (soul) at the point of death yaccittah: in which his mind is, in other words which desire be has got or which human hirth or divine or other one he desires tena : 01 account of that desire punar bhavam: in order to take rebirth indriyair manasi sampadymanaih... That jīva at the point of death comes to the breath which is with the organs of speech etc., having particular contact with the mind, as said in the commentary on the Sūtra (by Sri Rāwānuja) “ The speech with the mind as it is seen and on account of scripture" (Śri Bhāşya IV. ii 1) referring to the passage “The speech merges in the mind" (Ch. Up. VI. 8. 6.). Though the scriptures state that. All the breaths, chief aud subsidiary, go to the soul and not the soul to the breath, as in the passage to this soul at the time of death all the breaths go' (Brh. Up. IV. iii. 38) ·III. II.) PRASNOPANISHAD-BHASHYA 33 and this has been stated in the Sūtra “ It (the breath) in the controller (soul) on account of its approach to him and others (V.S. IV. ii. 4) and the meaning of the Sūtra is explained in the Commentary on that topic (adhikaraña) thus: " There the prima facie view is as follows "Just as speech and mind merge only in the mind and breath (respectively) in accordance with the passage. The speech merges in the mind and the inind in the breath' (Ch. Up. VI viii. 6.) similarly on account of the passage : 'the breath (merges) in the light' (Ch. Up. IV. viii. 6.) the breath merges in the light alone." In reply to this view, we state 'It (merges) in the controller' (V. S. IV. ii. 4). The breath merges in the controller of the organs, that is, in the soul. Because of its going to him and others, prāna is stated in the scriptures as going to the soul. “ In the same manner verily to this soul at the time of death all breaths go forth." Likewise the going-out of breath (Brh. Up. IV. iii. 38) along with the soul is stated : "When he goes out the breath goes out following hin" (Brh. Up. IV. iv. 2). and the establishment of the breath together with the soul is also stated thus : At the time of whose going upward I shall be going out and on account of whose establishment I shall be establi. shed" (Prašna Up. IV. 3). This mergence of breath in the light after its contact with the soul is stated here in the passage "The breath (merges) in the light." As the state. ment" That the Yamunā goes to the ocean" is not improper though the Yamunā goes to the ocean after joining the Ganges, even so (here)." (Śri-Bhāşya IV. ii. 4) Still it can be seen it is proper to mention the soul as going to the breath, as this passage chiefly concerns the extolling of Breath. pranas tejasā.... Then in the manner (mentioned) in the passage 'breath merges in the light and the light in the Supreme Güdhead' (Ch. Up. VI. viii. 6), conjoined with the light and Supreme Self, the breath leads the dying person to this or that world according to his will. Since thus the breath is the cause of leading upwards (to other worlds) only 5 ·34 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [III. 12. along with the light, the light also is the cause of leading upwards, the light can well be udāna. This is the idea. Though in the passage " Breath in the light ..", the word 'light' refers to all elements and not only to the light-element as stated in the Sūtras " In the elements on account of scripture to that effect" (IV. ii. 5), "Not only one (element) since (Śruti and Smrti) show" (IV. ii. 6) and the Bhāşya on these (Sūtras), it may be seen still that the (upanişadic) statement is correct, since light is the chief element (among the elements) on the strength of the Bhāşya “The Light indeed mixed with the other elements is indicated by the word light." III. 12. Utpattim āyatim sthānam vibhutoam caiva pañcadha | Adhyātmam caiva prānasya vijñāyāmptam aśnute vijñayāmstamaśnute One knowing the birth, the entry, existence and overlordship and also division of itself into five-fold forms in the body (adhyātmam) of the breath attains immortality, attains immortality. COMMENTARY: evam: to him who meditates upon the breath with reference to its origination, coming and establishment and others (i.e., going out etc.), going out etc.), there is no loss of offspring, sons, grandsons and others. And also it becomes the cause of freedom through the accomplishment of meditation on Brahman obtained through the kuowledge of the nature of the Pure Inner Helf. tad eşa ślokaḥ: In respect of the meditation on the breath, the following śloka is recited: this is the ineaning. Utpattim: The birth of the breath from the suprenie Self and its coming into the body) along with the mind. sthānam: His existence in such places of the body as the organ of excretion and procreation and vibhutuam: overlordship of the form of ownership mentioned in the passage 'Just as the sovereign commands his officers (Praśna III, 4) ·as IV. 1.) PRASNOPANISHAD-BHASHYA 36 adhyātmam...pañcadha': The five-fold The five-fold existence Prāņa etc., and also its fivefold outer existence as Sun etc., indicated by the particle 'ca' (and), vijñāya : knowing amrtam aśnute: one attains the Immortal, that is one attains liberation. The repetition of "knowing one attains the Immortal' indicates the close of the reply. . End of the Third Prasna. FOURTH PRAŚNA IV. 1. Atha hainan Sauryuyani Gārgyah papraccha. Bhagavannetasmin þuruşe kani sva panti kānyasmin jāgrali katara eşa devah staprān paśyati kasyaitat sukham bhavati kasminnu sarve sampratişthitā bhavantiti. Then Sauryāyani Gārgya asked him (Pippalāda) "Sire, which are those that sleep in this person? (and) which are awake in him ? As what does this god experience dreams ? for what reason is it that delight occurs ? and who is that in whom all are well established ? COMMENTARY: Puruşe : Person; when he is in sleep, must be added. Kāni asmin: Here also when is in sleep* must be added. eşaḥ devaḥ: Deva is jiva (soul). He is called "deva" on account of his possessing 'luminosity' etc. (attributes). katarah: Being of what nature does he experience chariots etc. (cf. Brn. Up. IV 3 I) in dieams. This is the meaning Kasya...: For what reason does delight derived from sense objects occur ? is the meaning ·36 PRASNOPANISHAD-BHASHVA (IV. 2 IV. 2. Tasmai so hovāca. Yathā Gargya maricayo 'rkāsyāstam gacchataḥ sarvā etasminstejo. mandala ekibhavanti, Tāh punah punar udayataḥ pracaranty evam ha vai tat śarvam pare deve manasyekibhavati. Tena tarhyeşa puruşo na śrnoti na paśyati na jighrati na rasayate na sprśate nābhivadate nädatte nānandayate na visgjate neyāyale svapitītyacakşate. To him he (Pippalāda) said"O Gárgya, just as all the rays of the sun who sets become one with the luminary orb and again and again when he rises (they) spread allround even so verily all that becomes one with the mind the transcendent godhead. Therefore then this person does not hear nor see nor smell nor taste nor touch nor speak nor take nor enjoy nor excrete nor move about. They say "(It) sleeps", COMMENTARY:. Just as in the evening when the Sun sets, his rays become merged in the Sun's discus without spreading in all directions, and again when he rises his rays spreading in all directions illuminate (everything!, evam tat saroam: so all this group of sense-organs pare deve manasi : in the mind that is superior to all others, having the qualities such as luminosity ekibhavati : becomes one; becomes such as has a particular contact that binders their tendencies doing their respective functions, this is the meaning tena : because of the cessation of the activities of the organs of hearing etc., Anandah: the function of procreative-organ visargah : the excretary function neyāyate: means does not move ·IV. 3-4.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 37 By the passage ending with svapitītyacakşate,' the reply is given to the question what are those that sleep in the persou ?' that those that sleep are the outer organs of sensing and action. The singular in 'svapiti' is with reference to the organs taken individually. IV. 3 & 4. Prānāgnaya evaitasmin pure jāgrati. Garhapatyo ha vā. eşo'pano oyano'nvāhā. ryapacano yad gārhapatyāt praniyate prana. yanādāhavaniyaḥ pranah. Yaduochoasaniśvā savetäva huti samam nayatiti sa samānah. Mano ha vāva yajamāna iştaphalam evodānaḥ sa enam yajamānam aharahar brahma gamayati. In this city of Brahman) the fires of breath alone are awake. The apăna indeed is the gărhapatya, "vyāna is the anvahāryapacana ahavaniya is prāna on account of being taken, as it is from gărhapatya.' Since it makes even the two oblations of the form of inhalation and exhalation it is samāna. The mind verily is the sacrificer. Udana verily is the result of the sacrifice, this leads the sacrificer daily to Brahman. COMMENTARY: Then the reply is given to the question "Which are those that are awake in him?": Prānāgnayah: The fires of the form of breath, prāna, apāna and others alone etasmin pure: In this body referred to as city jāgrati : keep awake; this is the meaning Here it is intended for the sake of meditation to show the identity of Agnihotra with the five breaths, inhalation, exhalation and the mind which keeps awake during the sleep 1. Garhapatya is that which belongs to the householder. 2. Anvahāryapacana is that fire that cooks the rice called anvahārya. 3. Pranayanam means taking of the Whavaniya fire from the garna paty, which is kept burning always.

·38 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [IV. 5. state. The active mind is the sacrificer Apāna is gārhapatya on account of its abiding in the Mulādhāra. Vyana that is adjacent to it is the southern-fire called anvāhārya-pacana. Prāņa that has its source in apāna is akavaniya, on account of its similarity to āhavaniya fire which is taken from the gārhapatya fire in sacrifice). The two functions inhalation and exhalation that are dependent upon it are the two oblations mentioned in the passage "Two in the. Āhavaniya" (Śat. Brāh.) The Samāna-breath that is the cause of inhalation and exhalation is the Adhvaryu who can be described as he who makes even the oblations. But the udāna-breath is such, since it is that that leads the sacrificer upwards to the other world. In this manner be (Pippalāda) shows the eight things that form parts of the Agnihotra (sacrifice), namely, the sacrificer, the three fires, the two oblations, and the officiat. ing priest and the result, in the eight things of the form of five breaths, inhalation and exhalation and the inind Though here according to the passage “Even so all these creatures daily approaching this Brahman do not attain it" (Ch. Ub VIII iii. 2) the approach towards Brahman is taught only in respect of the soul and not in respect of the mind, still since the mind is said 'to approach the nerve puritat it can be seen that the mention of leading the mind to Brahman who is in the puritat is reasonable. Then he replies to the question " As what does this God experience dreams ?" IV. 5. Atraişa devah svapne mahimānam anubhavati Yad drstam drştam anupaśyati śrutam śrutam evārtham anuśrņoti deśadigantaraisca pratyanubhūtam punaḥ punaḥ pratyanu. bhavati drstam cālrstam ca śrutam cāśrutam cānubhu'am cananubhūtam cananubhūtam ca saccasacca sarucm paśyati sarvaḥ paśyati, Here this God enjoys greatness in (his) dreamr, since he réperceives whatever he had perceived and rehearg whatever he had heard and whatever has been experiencedin.

·IV, 6.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 39 other places and in other directions he again experiences (in dream). He, being all, perceives all that have been seen and not-seen, beard and the not-heard, experienced and notexperienced, and the existent and the nonexistent. COMMENTARY: atra: here, iu this state (of dream) eşa devah: This soul svapne: in dream mahimānam: greatness in possessing elephants, horses etc, anubhavati: experiences. drstam: what was seen during the waking state the same one sees again in dreamı. drstam drstam: frequently seen is the meaning śrutam : heard deśa: things experienced daily in other places and in other directions he again and again experiences. There is no rule that only things that were seen and heard are experienced in dreams. At times things that were never experienced such as cutting of one's own body are experienced. saccāsacca : existent and non-existent saroah paśyati : being all one perceives; one, being the seer, hearer and the smeller, the goer, speaker and the rest, experiences, this is the meaning. The idea is though at that time of dream) all the organs of sense and action which function during the waking state are inactive, still one, becoining the seer etc., with the help of the body and organs created by Isvara in dream-state, experiences. IV. 6. Sa yada tejasā'bhibhūto bhavati atraişa devaḥ svapanānna paśyaty atha yadetasmincharire sukham bhavati. When he becomes united with the Light then this god experiences no dreams. Now whatever delight there is it happens in this body. 1 ·40 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [IV- 7. COMMENTARY: Sah: He yada : in which state tejasā: with the supreme Self here called light on account of its illuminating things abhibhūto bhavati : as stated in the passage "O child then he becomes united with the Being,” (Ch. Up. VI. viii. 1). Verily he becomes then united with the Light" (Ch. Up. VIII. vi. 3), becomes united, that is, gets embraced (by God). 'atra : in this state svapnān: dream-objects na paśyati : does not see. Now consequently the reply given to the question As what does this god experience dreams ?" is that at the time not becoming united with Brahman and when the mind alone is left (to enjoy, work ?) then one experiences the dream-objects. To the question "For what reason does the delight happen ?” he (Pippalāda) replies: ... Atha: Whatever delight happens that delight happens only when there is the body. This is the meaning. That is, the body alone is the cause of pleasure derived from objects, since there is the passage ** Pleasure and pain do not touch one when one is disembodied " (Ch. Up. VIII. xii. 1). IV. 7 Sa yathā somya vayāmsi vāsoorkşam sampratişthante Evam ha vai tat sarvam para ātmani sampratişthate || The birds resort to the tree in which they reside, just as this instance, even so do all these verily go to the Supreme Self. COMMENTARY : * In He (Pippalāda) now gives the reply to the question whom are all established ?" vayāmsi : birds ·IV. 8-9.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA vāsovrkşam : the tree wherein they dwell prati: to (must be added) sampratişthante : resort sa yathā: just as the example so also these are established in the Supreine Self. This is the meaning. IV. 8. Prthioi ca þrthivīmātrā cāpaścābomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakşusca draştavyam ca śrotram ca śrotadyam ca ghrānam ca ghrātadyam ca rasasca rasayitadyam ca toak ca sparśayitadyam ca vāk ca vaktadyam ca hastau cadataoyam copasthaścānandayi. tadyam ca payuśca visarjayita oyam ca padau ca gantavyam ca manasca mantasyam ca buddhiśca boddhadyam cahankaraścāhankartasyam ca cittam ca cetayitavyam ca tejaśca vidyotayitadyam ca prānaśca vidharayitavyam ca. And the earth and the subtle earth, and water and the subtle water, and light and the subtle light, and wind and the subtle wind, and the ether and the subtle ether, the eye and the perceivable the ear and the audible, the nose and the smellable, taste and the tastable, touch and the touchable, speech and the speakable, hands and the graspable, the genetive organ and the enjoyable, the anus and the excreble, the feet and the walkable, mind and the mindable, understanding and the conceivable, egoism and the object of egoism, thought and the thinkable, luminosity and the illuminable breath and the supportable. IV. 9. Rşa hi drastā spraştā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ sa pare 'kşara ātmani sampratishate, This indeed is the seer, toucher, hearer, smeller, taster, thinker, conceiver, doer and the person of the form of knowledge. He gets established in tbe transcender* imperishable Self 6.

·42 PRASNOPANISHAI)-BHASHYA [IV. 10-11. COMMENTARY: Now (Pippalāda) explains the word 'All in the previous mantra). Here, by the word prthivi-mātrā is indicated the earlier state of the earth which is inentioned in the purānas as gandha-tanmātra, the smell-in-itself. This (explanation) applies to all the subsequent usages of the word 'mātrā' (in itself), eşa......: The idea is that the entire world of the form of sentient and insentient and of the form of doer, instrument and object is dependent upon Him. Since here mention is made of the conceiver, and doer of the nature of kuow. ledge, the logicians who hold that the soul is only a knower not having the nature of knowledge, and the upholders of the theory of illusion who declare that the soul has the nature of knowledge and is not a knower are both refuted. IV. 10. & 11 Param evākşaram pratipadyate sa yo ha vai tad acchayam asariram alohitam subhram akşaraın vedajate jas tu somya sa sarvajñaḥ sarvi bhavati. Tad esa slokah. vijñānātmā saha devaiśca sarvaih prānā bhūtāri sair pratişthanti yatra Tad akşaram vedayate yastu somya sa sarvajñaḥ sarvam evāviveseti ! He who knows this shadowless bodiless colourless selfluminous imperishable (self) he becomes a knower of all and becomes the possessor of all. On this there is a verse : Whoever knows that imperishable, in which the soul of the nature of knowledge, breath together with all the gods (organs) and the elements are established he knowing all per fades all. COMMENTARY: ** sa yo ha vai : here by the word chāyā action (karma) which restricts kuowledge, is referred to acchāyam...... ; means free from sin, consequently, asarıram: bodiless, alohitam : colourless, void of colour.

·IV. 10-11.) PRASNOPANISHAD BHASHYA 43 śubhram: self.Juminous, akşaram: imperishable (the Supreme Self) vedayate : knows, sah: He somya: O lucky man! Paramevākşaram: Brahman, Väsudeva pratipadyate: having attained, becomes the knower of all, saroi bhavati : becomes ove with all his desires fulfiled. tad eşa ślokah: Referring to that Brahman this sloka is read; this is the meaning. sarvair devaih: together with the organs of speech etc. prānāh: chief breath, bhūtāni : the gross elements vijñānātmā: the soul yatra : in which pratitişthanti : are established tat : that + śubhram : self-luminous akşaram: imperishable (Supreme Self) yo janati : whoever knows sah: he sarvajñaḥ, knowing all sardam eva : all the created āvideśa : pervades. As stated in the passage "There happens free movement in all the worlds" (Ch, Up. VII. xv.2 Bhūma-vidyā) one becomes capable of moving in all the worlds one desires This is the meaning. End of the Fourth Prašna.

·3 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [V. 1-2. FIFTH PRAŚNA V. 1. Atha hainam Saibyah Satyakāmaḥ papraccha. Sa yo ha vai tad Bhagavan manuşyeşu prāyanāntam onkāram abhidhyāyita, katamam dāva sa tena lokam jayatīti. Tasmai sa hovāca. Then Saibya Satyakāma asked him (Pippalāda): "O Sire he who among men meditated on OM upto the end of his life, which world will he win by means of it?" To him he (Pippalāda) replied : COMMENTARY : Ha vai : indicates well-knownness sah: The pronoun sah refers to the fit-persou in general Bhagavan: O one fit for adoration (or worship) yaḥ: which fit person manusyeşu: among men prāyanāntam . upto the tiine cf death Onkāram abhidhyāyita : will incditate on the syllable OM śaḥ: he katamam lokam : which world tra: by means of that syllable jayati : wins, attains. uāva : indicates emphasis or well-knownuess. V. 2. Etad vai Satyakāma param căparam ca brahma yad onkārah Tasmad vidvān etenaivāyatane naikataram anveti, i It is omkāra Satyakāma which is the brahman superior and inferior. Therefore the knower by this means follows (takes to one of them. COMMENTAÞY : O Satyakama: etad eva: this itself param căparam ca Brahma : is the superior as well as the inferior Brahman. The meaning is that it signifies both ·V. 3.) PRASNOPANISHAD-BHASHYA 46 (aspects of Brahman). That this co-ordination is due to the relation as word and meaning is explained by Vyāsārya in the "Īkşatikarmādhikaraya" (Vedānta Sūtras I. iii 12). What is that? The reply is the Omkāra. tasmāt : therefore ; sah: the meditator ; etena eva āyata. nena; by the path of this Syllable alone ekataram : Tlie superior or inferior Brahman anveti : meditates, is the meaning. V. 3. Sa yadyekamātram abhidhyāyīta sa tenaiva samoeditastürnam eva jagatyam abhisampadyats. Tam soo manuşyalokam upanaya. nte, sa tatra tapasā brahmacaryena śraddhayā sam panno mahimānam anubhavati. If one meditates upon it with one moment (mātrā) 'by that getting established (one) becomes respectable in this world. Him the pks lead to the human world. He full of tapas, chastity and faith, there enjoys greatness. COMMENTARY: sah: the Meditator yadi......: It he meditates on the syllable pronounced short (for the duration of just one moment) which indicates the inferior Brahman, that is, he who meditates on the inferior Brahman uttering the short-syllable indicating the inferior Brahman tenaiva : by tbat meditation on the inferior Brahman alone by ineans of Omkāra of oue moment samo ditaḥ: becoming existent 1. Hume translates eka-mātrā as one element (a). two mātrās as two elements (a u) which interpretation is obviously wrong, for it is stated that the Orkāra should not be split at all. Thus Rangaramánuja points out that it refers to time-span ie., ekamātra, means having the duration of one moment doinātra as haviog two moments. cf. also Note on pp. 165 Traps. of Sankara-Bhāşya on Praśnopanisad by S. Sitaramasastri ed. 1898.

·46 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [V. 4. jagatyām: on this earth abhi : abhyarhitah : great sampadyate: becomes. tam : Him Ķcah: the rk mantras manuşyalokam upanayante: lead to the human world: saḥ : be led to the buman world tapasā : practising fasting brahmacaryena: avoiding sexual intercourse śraddhayā : with faith in the other world sampannaḥ: (if he is) full of all these (three) mahimānam : greatness, that is, the meditation on Brahman resulting in the Supreme Goal (śreyas-sādhanam) anubhavati : practises. The doubt that how this syllable 'OM' could be a short one since there is no such short sound in respect of the four vowels (e, o, ai, au) all of which are conveniently called by Pāṇini 'Ec' (pratyāhāra), need not be entertained since such a short sound is found in colloquial usage. V. 4 Atha yadi dvimātrena manasi sampadyate so 'ntarikşam yajurbhir unniyate sa somalokam. Sa somaloke vibhūtim anubhūya punarā vartate. Then if here occurs in one's mind meditation by the syllable OM with two moments one is led to the sky by the yajus, to the lunar world. He after enjoying greatness in the lunar world returns (to birth in this world). COMMENTARY: Atha yadi ......: By the syilable Om of the duration of wo moinents if oue meditates in his inind on the inferior Brahman, one is led by the Yajus (mantras) to the lunar world which rests in the sky.

·V. 5.] PRASNOPANISH AD-BBASHYA 47 sah: the person meditating by the two momented-syllable antarikşam : sky. It is held in the Ikşatikarmādhikarana (I. 3. 12) that the words antariksa and somaloka (sky and the lunar world) signifying all those worlds that are above, indicate what takes place after death. Accordingly it is stated in the Śrī Bhāşya in the ſkșatikarmāhdikarana thus : “Dividing into two as this worldly and other worldly what was mentioued already as the inferior effected (kāryam) Brahman, stating that those who meditate on OM of one moment get the result of the form of enjoyment in this human world, and stating that those who meditate on the OM of two inoments have the result of the form of enjoy. ment in the other world indicated through secondary significance by the word 'sky'. ... ..."*(Śri Bhāşya 1. iii. 12). somaloke : in the lunar world, i.e., haviug enjoyed in the other world, he returns to birth) at the end of (or after exhausting) the fruits of his good deeds. V. 5. Yah punar etam trimātrenomityetenaivākşarena param puruşam abhidhyāyita sa tejasi sūrye sampannaḥ. Yatha padodaras tvacă vinirmucyata eram ha vai sa papmanā vinirmuktaḥ sasāmabhirunniyate brahmalokam sa etasmājjivaghanāt parāt param purisayam puruşam ikșate. Tad etau ślokau bhavataḥ. He who will meditate on the Transcendent Person by this very syllable ONI with three moments he contacting the effulgent Sun, freed from sin just as the serpent gets rid of its coils, is led to the brahman-world by the sãmans. He from 1. Mss. Ieads Urdhvaloka. Ata eva is added by the Mss. This whole passage is omitted in the Grantha ed. But it is found in both the Mss. and Poopa ed. 2. THibaut: Sri Bhāsya trans. p.313-4 renders it well but the ekamātra, dvimātra aud trimātra are wrongly construed as by Hume, as referring to the syllables composing the OM (AUM).

·48 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [V. 5. this world of men perceives the Transcendent of all transcendents resting in the city. There are two verses in this regard. COMMENTARY: Yah: He who by this same syllable which as onemomented and two-momented brings about inferior results, meditates upon the Supreme Self, abhidhyāyīta : meditates devotedly, that is incessantly sah: he, the meditator, tejasi sūrye : coming into contact with the Sun in the luminous world, padodaraḥ: that which has its belly as its feet, that is the serpent, yathā tvacă vinirmucyate: just as 'the serpent' gets rid of its worn out skin, evam pāpmanā vinirmuktaḥ: even so freed from sin brahmalokam: to the world of the Lord, Vaikuntha, sāmabhiḥ: by the Samans, the songs of the Sama Veda, unniyate : is led up. Since there is another pronoun ''sa papmanā vinirmuktah" here it is explained by Vyāsārya that sasāmabhih must be one word (instead of saḥ and sāmabhiḥ), and it meaus "By persons singing the Sāmans or speaking sweet words”. etasmāt : Since it is stated in the śri Bhāş ya, Ikşatikarmā dhikarana (I. iii. 12) that he who has a body due to action is jivaghana' and that that state is ascribed to the Brahmā in the text 'who first created the Brahmā (brahmānam),' here the word jīvaghana refers to the world of samsāra. ghana : here the word ghana' refers to one who is embodied, since the word is enjoined by Pāņiņi in the sense solidity' which is called 'mūrti' in the Sūtra Murtau ghanaḥ' (Panini. III. iii. 77), and since solidity can apply to the soul (only) through its body. 3 of ·V. 6.] PRASNOPANISHAD-BHASHYA 49 tasmāt parah. beyond that, that is, the pure soul, tasmāt api parabhūtam: one who is beyond that even, purićayan: One that rests in all creatures as their inner self, as stated in the passage "The creatures are the City of Him who lies in the caves of all persons" puruşam ikşate : the meaning is that he perceives the Lord Väsudeva, the unconditioned meaning of the word 'Puruşa ' as stated in the passage " The word Bhagavan and also the word Puruşa have got unconditional significance in respect of the eternal Vasudeva." Consequently the view that the Brahmaloka in the passage · sasāmabhir unniyate' refers to the world of Brahma (Satyaloka) is refuted, since to those that go there the perception of the Transcendent Väsudeva cannot happen." This can be seen. Tad: regarding the meditation on the Syllable (OM of three moments) etau slokau: these (tollowing) two verses : bhavataḥ: are read. This is the meaning. V. 6. Tisro mātrā mrtyumantyaḥ prayuktā anyonyasaktā anariprayuktāḥ i kriyāsu bāhyabhyantaramadhjamāsu sanyak prayuktāsu na kampate jñaḥ : The three moments if uttered together merging into one another or with much interval are those which bring about death. When the moments in actions inner and outer and middle are uttered well the knower will not fail. COMMENTARY. anaviprayuktāḥ: an-a-viprayuktāḥ: very much disjoined anyonyasaktāḥ: too close; that is if the syllable is uttered too closely because of extreme speed in uttering, or too disjointedly on account of too much interval between each moment tisro mátrah: the three moments 7 ·50 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [V. 7. .. mrtyumantyaḥ: bring about death ; i.e. bring about disaster. Even if the text reads mrtyumatyaḥthe meaning is the same. bāhyāḥ kriyāḥ: the outward actions are sacrifices and others antarah: the inner actions are the mental ones madhyamāḥ: the middle ones are of the form of japa (muttering) done by the speech organ. In respect of these three (kinds of activities) samyak prayuktāsu : (when these three moments) are practised well, that is, without much over-lapping or much interval jñaḥ. the knower of its practice (tatprayoga) na kampate : does not lose the result; this is the meaning, V. 7. Rgbhir etam yajurbhir antarikşam sa sūmabhir yat tat kavayo vedayante | Tam onkārenaivāyatanenānveti vidvān yat tacchāntam ajaram amstam abhayam param cetill The knower by means of this OM-syllable attains this world by rks, the sky by the yajus, and by the samans that (world) which the seers see: (also) that which is calm, ageless, immortal, fearless, and transcendent, COMMENTARY: saḥ : the knower Rgbhiḥ; by the Rk mantras, etam lokam : this world yajurbhih: by the yajur mantras, antarikşam: the sky sāmabhih: by the sāman mantras, yat tat: that which, kavayaḥ: the seers of the Transcendent, vedayante : see as stated in the passage That most supreme abode of Vişpu the Seers always see" Onkārenaiva : by the path of the Om-syllable itself anpeti : attains, and after attaining that (he attains) ·V. 7.] PRASNOPANISEAD-BHASHYA 51 śāntam: free from the six waves (viz. kama, krodha, lobha, moha, mada, and mātsarya)' ajaram : free from old age and death abhayam : fearless in respect of anything Param: Transcendeut, higher than all on account of its being the Cause of all. He also attains that Brahman (which has the above attributes) is the meaning, It is explained by the revered author of the Erahma Sūtras (Bhagavān Bādarāyaņa) under the Sūtra "Ikşati. karma vyapadesāt sah" (I. iii. 12) " He is the object of perception on account of being stated to be the Supreme Self" that this context refers only to the Supreme Self Now the Sutra is explained in the Śrī Bhāşya on it thus : "The followers of the Atharva-veda, in the section containing the question asked by Satyakāına, read as follows : * He again who meditates with this syllable OM with three mātrās on the highest person, he comes to light and to the Sun. As a suake frees itself from its skin, so he frees himself from evil. He is led up by the Sainan verses to the Brahman-world; he sees the dwelling in the Castle who is higher than the prire soul that is higher than the individuals souls concreted with bodies "(Praśna Up. V. 2). “ Here the terins he meditates' and 'he sees' have the same object for seeing " is the result of devout meditation, person 1. Ajara : undecaying or that which does not suffer from old age. I. Thibaut translated the Sutra Wrongly taking Iksatikarma-vya. padesāt as one word as in the Buáşsa of Sri Sankara instead of taking it as two words according to Sri Ramānajare. Ikşatıkarma saḥ the ikșatikarna is He because of vyapadesa as he himn zelf reads it on page 31 . 2. The entire adhikarana is here reproduced from Thibaut's translation of the Sri Bhāşya (p. 311-814) but changes have been effected at certain laces which have been found to be incorrect in his trauslation. 3. Changes p. 311 line last insert before individuals 'pure soul higher than' and delete on p. 312 first line' and higher than those' 4 & 5. Thibaut : Vedanta Sutras (of Rāmānaja Commentary) :p 812 line 3 insert' for 'and delete the same before 'according to' ·$2 PRASNOPA VISHAD-BHASHYA (V. 7. and according to the principle expressed in the text (Ch. Up. III. 14) 'According as the man's thought is in this world,' what is reached by the devotee is the object of meditation, and more over the object of both the verbs is identical namely the highest person at both places." “The doubt here presents itself whether the highest Person in this text be the so-called four-faced Brahınā, the Lord of the mundane egg, who represents the individual souls in their collective aspect, or the supreme Person who is the Lord of all. The Pūrvapakşin inaintains the former view. For, he argues, on the introductory question, 'He who here among men should meditate until death on the syllable Om, what would he obtain by it?, the text first declares that he who meditates ou that syllable with one mātrā” obtains the world of men; and next, that he who meditates on it with two mātrās obtains the world of atmosphere. Hence the Brahman-world which the text after that represents as the object reached by bim who meditates on Om with4 three inomnents must be the world of Brahmă Caturmukha who is constituted by the aggregate of individual souls. What the soul having reached that world sees, therefore is the same Brāhmă Caturmuhha'. And thus only the attribute etasmāj. jivaghänāt parāt param is to be explained, for the collective soul i.e., Brahma Caturmukha, residing in the Brahmanworld is higher (para) than the distributive or discrete soul (jiva) which is coucreted (ghani-bhūta) with the body and sense-orga:1s, and at the saine time is higher (para) than these. The highest person mentioned in the text, therefore, is Brahma Caturmukha; and the qualities mentioned further I. ibid : read instead of that in line 7 and 8, thus 'and moreover the object of both verbs is identical, namely the highest person at both places. , 2.3 & 4. wherever there occur 'as having 'read instead with' 5. Thibaut here suddenly transla s' mātra' as syllable instead of leaving it as it is as in previous passages. It has to be rendered ar moment. 6. ibid. p. 312. line 26. Full stop after Caturmukha. New sentence starts with And ·V. 7.] PRASNOPANISHAD-BHASBYA 53 on, such as absence of decay &c. must be taken in such a way as to agree with that Brahmā. "To this prima facie view, the Sūtra replies that the object of seeing is He, i.e. the highest Self, on account of designation. The text clearly designates the object of seeing as the highest Self. For the coucluding śloka which refers to that object of seeing, declares that by means of the Omkāra he who knows reaches that which is tranquil, free from decay, immortal, fearless, the highest -- all which attributes properly belong to the highest Self only, as we kuow from texts such as 'that is the Immortal, that is the fearless, that is Brahman' (Ch. Up. IV. 15. 1). The qualification expressed in the clause' etasınāj jīva ghanāt' &c. may also refer to the highest Selt only not to Brahmă Caturmukha ; for the latter is himself comprehended by the term jivaghana. For that term denotes all souls which are embodied owing to karinn and that Caturinukha is one of these we know from texts such as 'He who first creates Brahmă' (Svet. Up. Vi, 18.) Nor is? the argument that, since the Brahman-world mentioned in the text is knowu to be the world of Caturmn. kha, as it follows next on the world of the atmosphere, the being abiding there must needs be Caturmukha, correct We rather argue as follows-as from the concluding clause that which is tranquil, free from decay' &c, we ascertain that the object of intuition is the highest Brahman, tbe Brahman world spoken of as the abode of the seeing devotee can not be the perishable world of Brahmă Caturmukha. A further reason for this conclusion is supplied by what the text says about 'him who is free from all evil being led up by the saman verses to the world of Brahman; for the place reached by him who is freed from all evil cannot be the mere abode of Caturmukha. Hence also the concluding slok: says with reference to that Brahmau-world that which the 1. Insert on line 27 instead of suitable, is to be explained 2. ibid. p. 313. line 14, omit "there any strength in' 15 ·54 PRASNOPANISAAD-BHASHYA [V. 7. wise see "l; what the wise see ` is the highest abode of Viņpu.' Nor is it even strictly trile that the world of Brahman follows on the atmosphere, for the svar ga-world and others lie between the two. “We therefore shortly explain the drift of the whole chapter as follows: At the outset of the reply given to Satyakāma there is mentioned, in addition to the highest (para) Brahman, a lower (apara) Brahman. This lower or effected (kārya) Brahman is distinguished as twofold, being connected either with this terrestrial world or yonder nonterrestrial world Him who meditates on the Pranava with one mātrā", the text declares to obtain a reward in this world. he reaches the world of men. He, on the other hand, who meditates 00 the Roanava with two matrāso is said to obtain bis reward in a super-tererestrial sphere-he reaches the world of the atmosphere. And he finally who, by means of the tri-momented? Pranava which denotes the highest Brahman, meditates on this very highest Brahman, is said to reach that Brahman, i.e., the supreine Person. The object of seeing is thus vone other than the highest Self. Here terminates the adhikarana of the object of seeing '"? 1. 2. ibid. p. 313 line 29 amend teach' into 'see' and omit 'and teach' after 'see' 8. A literal translation of the śrī Bhāsya passage has been given under Praśna Up com. V. 4. - 4. "higher' and lower' have been rendered as superior and inferior respectively. 5.6 & 7. see note 4, 5, 6 'as having 'has uniformly to be substituted by 'with' and ' syllable by mātrā' or moment. End of the Fifth Praśna.

·VI. 1.) PRASNOPANISHAD-BHASAYA 55 SIXTH PRAŠNA VI. 1 Atha hainam Sykeśa Bhāradvājaḥ papraccha. Bhagavan Hiranyanābhah Kausalyo rājaputro mām upetyaitan praśnam aprcchata. Sodasakalam Bhāradvaja puruşam vett ha. Tam aham kumāram abruvam, nāham imam veda yadyaham imam avedişam katham te nāvaksyam iti. Samūlo vă eșa parisușyati yo'nţtam abhivadati. Tasmānnärhāmyanstam vaktum. Sa tūşnim ratham āruhya praradrāja. Tam tva prcchāmi kvāsau puruşa iti. Then Sukesā Bhāradvāja asked him (Pippalāda) 'O Sire, Prince Hiranyanābha, king of Kosala, approaching me asked this question: "Do you know Bhäradvāja, the person with sixteen parts ?” I told him (the young man) this 'I do not know him.' If I knew this how could I not tell you ? He who speaks untruth indeed dries up with his roots. Therefore it does not become me to speak untruth. He quickly ascending his chariot went away. I ask you about that person, where is that person (of sixteen parts) ?' COMMENTARY : Atha hainam... : Then Sukeśa Bhāradvāja addressed him (Pippalāda) : 'O Sire, Prince Hirapyanābha by nanie, ruling over Kosala coming to ine asked me the following question. 'O Bhāradvāja, do you know the person who has the sixteen parts beginning with 'breath' and ending with 'name'. This is the meaning. aham kumāram: I replied to that Prince tbus; I do not know that person, If I know, for what reason should I not tell you, a prince and a fit disciple. He who utters uutruth his roots dry up entirely. That is, all the merit that is the cause of good results will perish. Therefore in respect of what I have told you you need not entertaiu auy doubt that it is false.

·56 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [VI. 2 sah. The prince tūşnim: without obtaining the best result of his question pravavrāja: quickly went away ; by this is indicated his own shame. rathena .....: by the statement that he went away getting upon his chariot, is indicated that he was a ruler. Tam tvā ..... : I ask you about the same persou of sixteen parts kvāsau puruṣaḥ: Where is he ? that is, in which is he? Here the question about the place of the 'person’ is asked with a view to determine whether the person is the indivi. dual soul or the supreme Self. This may be seen. VI. 2. Tasmai sa hovāca. Ih iivāntahśarīre somya sa puruṣo yasminnetah şodaśa kalah prabhavantiti. To him he (Pippalada) said "Here itself within this body youth is that Person whom these sixteen parts are capable" (of helping). COMMENTARY: tasmai saḥ......: The ineaning is clear. Here within the body vartate : exists, must be supplied By the statement that the person is supported by a space limited by the body, it must be taken to have been stated that the individual soul (jiva) is that person. If it be doubted : how can the jiva himself be stated to be the one with sixteen parts, since this possession of sixteen parts and the agency to create them can be fully referred to the supreme Self alone? He (Pippalāda) replies: yasmin....... In which person etāḥ: the following, beginning with 'breath' and ending with 'name' sodaša kalāḥ: the sixteen parts ·VI. 3.] PRASNOPANIHSAD-BHASUYA 57 prabhavanti: are able to bring about the results of enjoy. ment of pleasure and pain due to his contact with them. Now the meaning of having sixteen-parts is nothing but the state of being the enjoyer of the sixteen parts and that can be only in the case of the individual soul. If it be asked, if the attribute of being the cause of creation of the sixteen parts is common to both the individual soul and the supreme Self, what is that which restricts the attribute of being the enjoyer of them to the individual soul alone and not to the supreme Self ? He (Pippalāda) replies : VI. 3 Sa ikşāñcakre ka sminnaham utkranta utkrā nto bhavisyāmi kasmin vā pratişthite pratişthasyamīti. He saw (thought) "At whose going I shall go out? At whose establishment shall I get established ?" COMMENTARY: īkņāñcakre : He saw: The purpose of the sentence' is to indicate the manuer in which the individual soul contemplates since the Commentary (Śri Bhāşya) under the Sūtra "He in the ruler, on account of their goiug to him, and others" (V. S. IV. ii. 4) says so. The meaning is that he thought as to whose upgoing and establishment occur along with his. Here the idea is that since the soul creates breath and others with the intention of using them for his own ends, the attribute of being the enjoyer applies to him. But in the case of the Supreme Self according to the Gita - "O Dhanañjaya, those activities do not bind me, remaining as 1 do as indifferent, and having no connection with those actions" (B. G. IX. 9) Actions do not besmear ne. There is no desire on my part for the results of actions" (B. G. IV. 14) 1. This sentence is not in the Mss. & Poona ed. 8 ·58 PRASNOPANISHAD-BHASBYA [VI. 4. there is no creation with the intention of deriving any benefit to Himself. Therefore the attribute of enjoyerness of the sixteen parts cannot belong to the Supreme Self. VI. 4. Sa prānam asrjata prāņācchraddhām kham vāyur jyotir āpaḥ þrthivindriyam manah Annam annād vīryam tapo mantrāḥ karma lokā lokeşu ca nāma ca ti He created breath, from breath faith, ether, wind, light, water, earth, organs. mind, food. From food capability, vitality, tapas, mantras, action, worlds and names in the worlds too. t COMMENTARY: sah: The individual soul, thus having thought prānam asrjata : first created the chief breath whose going up and establishment accompany his own going out aud establishment. prāņāt : from that breath, sraddhām: faith in the other world kham ......... : the five elements indriyam: organs of speech and others manah : mind annam : food of the form of paddy & etc. annād viryam : From food capability (was created); the ability of the body and organs depending upon it (food), tapah: penance of the form of emaciation of the body mantrāḥ : Řk, Yajus, saman ard other mantras karma: sacrifices, jyotiştoma and others lokah : suarga and others lokeşu nāma ca: aud names such as svai ga, in those worlds asījata: created. This is the meaning.

·VI. 5.] PRASNOPANISHAD-BBASAYA 59 Though the attribute of being the creator of the sixteen >> parts belongs to the Supreme Self, still it may be seen tha the individual is stated to have the attribute of being the creator on account of his being the agent of actions whose unseen result is their cause. Therefore the individual soul has created these sixteen parts that are useful for its own enjoyment, though its actions result in the unseen effect which is their cause. Since consequently he is the enjoyer of them the attribute of having sixteen parts belongs to the individual soul. VI. 5. Sa yathemā nadyaḥ syandamanāḥ samudrā. yanāḥ samudrain prāpyāstam gacchanti bhidyete tāsām nāmarūpe samudra ityevam procyate ; euamevāsya paridraştur imāḥ şodaśa kalāḥ puruşāyaṇāḥ puruşam prapyastam gacchanti bhidyete tāsām nāmarūpe puruşa ityevam procyate. Sa eşo'kalo'mrto bhavati. Tad eşa ślokaḥ : Just as the rivers flowing towards the sea, after reaching it, lose themselves in it, their names and forms are lost and (thus) there is only mention as the sea, even so, these sixteen parts of this seer having the person as their goal reaching him lose themselves. Their names and forms are lost. There is mention only as the person. This (person) is partless (integral) and immortal. In this context the following verse: COMMENTARY: Now he (Pippalāda) explains that the Supreme Self not being such (that is with sixteen parts), is without parts, and through this, that He is that whom the seeker of liberation should kuow. Yathā nadyaḥ: Just as the rivers, such as the Ganges samudrāyanāḥ: Here the word 'ayana' by indicating the supporter refers to the form ; those of the form of the sea : becoming fit to be conceived as inseparable from the sea samudram prāpya : having reached the sea, ·60 PRASNOPANISHAD-BHASHIYA [VI. 5. astam gacchanti : lose themselves (disappear) in it, that is, are lost sight of. But they are never capable of causing change, increase and others, in the sea, and what names of them were there and what previous colours they had, white, black and others, these are lost. The meaning is that after their entering into it (the sea) they get another name and another form. This sa ine is shown (by the words) : samudra ityevam procyate : they are called the sea : There (in the sea) all the aggregate of rivers that has entered it, is called as the sea itself but not as the Ganges or Yamuna, evam eva : in the same way asya paridrașțuh : of this experiencer, enjoyer, the individual soul, imāh sodaśa kalāḥ: all these sixteen parts iustrumental to his enjoyment, puruşam : Vāsudeva who is the unconditioned meaning of the word Puruşa, prapya : having attained, astam gacchanti : lose themselves; the ineaning is just as the edges of the knives on striking the hard surface of a stone become blunted, so also these become incapable of procuring enjoymeut for the Puruşa. The reason for this is now given by him (Pippalāda): Puruşāyanāḥ: this means that their nature, persistence or continuity and functions depend upon the will (support) of the Puruşa. In other words, these parts have no names and forms in respect of the Supreme Self, as objects of enjoyment, place of enjoyment and instruments to such enjoyment, as they have name and form ir respect of the ordinary soul. He shows the same : Puruşa ityevam procyate: since there is no experience or existence of these apart from the person, they are mentioned as the person himself but not as the objects and place of enjoyment distinct from the person, ·VI. 6-8.] PRASNOPANISHAD-BHASAYA 61 sa eşah: Such this person. akalah : Since therefore there is not enjoyment of these parts by the Supreme Self, He is stated as partless (akala) amstaḥ : consequently as the Iminortal also, since death is due to contact with the parts (kalās) which make one an enjoyer. tad : In respect of the nature of the Supreme Self eşaḥ ślokaḥ : the following verse; is read (praurttaḥ) is to be added. VI. 6. Arā iva rathanābhau kalā yasmin pratişthitäh Tam vedyam puruşam veda yathā mā vo mrtyuh parivyathā iti || In whom the parts are established like the spokes in the nave of the chariot, know correctly that person who must be known. Let not death cause trouble to you. COMMENTARY: yasmin pratişthitaḥ: In whom established. This means 'made of which Tain vedyam : you know correctly the same Person sought by the seekers after liberation, vah: to you, the seekers of Brahman vyathāḥ: pains, pari : in all directions mityuh mā; let not death, 'do (give)' has to be supplied: VI. 7. Tān hovācaitāvad evāham etat param brahma veda. Nataḥ param astiti. VI. 8. Te tam arcayantas toam hi naḥ pita yo' smākam avidyāyāh parain param tarayasīti. Namaḥ parama rşibhyo namah parama rşibhyah. Then to all of) them he (Pippalāda) said " This much alone I know of this Transcendent Brahman. There is nothing beyond this." 3 6 ·62 PRASNOPANISHAD-BHASHYA [VI. 6-8. They, adoring him (saying) " Verily thou art our father who lead (us) to the farther shore of our ignorance", (departed). Homage to the greatest Rşis. COMMENTARY: tān hovica : He said to all the six disciples, Sukeśā and others, I know the Transcendent Brahman to this extent alone That is, my knowledge of the Transcendent Brahman is only this much and not more. te: All the six disciples tam : Pippalāda arcayantah : babhūvuņ: They were, adoring (saying that) “You are our father on account of your leading us to the farther shore of the sea of samsāra. Therefore the birth you have granted to us alone is the superior one, since it is stated in the scripture 'He indeed gives birth to him by knowledge ; that is the highest birth." Namah parama-rşibhyaḥ.........: Salutations to the Rşis (seers)' is read in the place of expiatory chant at the end. Repetition iudicates the end of the Upanişad. The question whether the statement that I kuow Brahman to this extent alone, there is nothing beyond this' cannot mean that there is no Brahman, distinct from the individual soul with sixteen parts, cannot be raised, since it will contradict the sūtras such as “ It is distinct because of the mention as lifferent" (V. S. II. i. 22) There in that context) indeed raising the doubt that if the Brahman is the cause of the world it being not different from the individual soul, there results such faults as non-performance of good alone, the conclusion arrived at is that there are no such faults, since the Brabman is distinct from the individual soul. 'The Bhāşya under the adhikarana (Itaravya. padeśādhikarana : II. 1, 22ff) is hereunder quoted.' 1. The translation of the Sri Bhasya is given from Thibaut's. Except, the translation of the Sütras, the rest of his translation is fairly correct ct, Vedanta Sutras : S. B.E. XL VIII. ; PP. 467-71 ·VI. 8.] PRASNOPANISH AD-BHASHYA 63 1 VEDANTA SUTRAS OF BADARAYANA: II. 1. 21-23. & rŚri Bhāşya of Sri Rāmānuja) II. 1. 2. "From the designation of the other (as non. different from Brahman) there result (Brahman's) not creating what is beneficial, and other imperfections". COMMENTARY: Śri Bhaşya : * Thou art that " This Self is Brahman' these and similar texts which declare the non-difference of the world from Brahman, teach, as has been said before, at the same time the non-difference from Brahman of the individual soul also. But an objection bere presents itself. If these texts really imply that the other one; i e., the soul is Brahman, there will follow certain imperfections on Brahman's part, viz., that Brahmau endowed as it is with omniscience, the power of realising its purposes, and so on, does not create a world of a nature beneficial to itself, but rather creates a world non-beneficial to itself, and the like. This world no doubt is a storehouse of numberless pains, either originating in living beings themselves or due to the actior of other natural beings, or caused by supernatural agencies. No rational independent person endeavours to produce what is clearly non-beneficial to himself. And as you hold the view of the non-difference of the world from Brahman, you yourself set aside all those texts which declare Brahman to be different from the soul; for were there such difference, the doctrine of general non-difference could not be established, " Should it be maintained that the texts declaring difference refer to difference due to limiting adjuncts, while the texts declaring non-difference mean essential non-difference we inust ask the following question-does the non-conditioned Brahman® know, or does it not know, the soul which is 1, hibaul's translation S. B. E. vol. XL VIII. PP. 467-471.

·64 PRASNOPANISHAD-BHASHYA (VI. 8. essentially non-different from it? If it does not know it, Brabman's omniscience has to be abandoned. If, on the otber hand, it knows it, then Brabman is conscious of the pains of the soul which is non-different from Brahman as its own pains : and from this necessarily follows an imperfection, viz that Brahman does not create what is beneficial and does create what is non-beneficial to itself. If, again, it be said that the difference of the soul and Brahman is due to Nescience and that the texts declaring differeuce refer to difference of this kind, the assumption of Nescience belonging to the soul leads us to the very alternatives just stated and to their respective results. Should the ajñāna, on the other hand, belong to Brahman, we point out that Brahman, whose essential nature is self-luminedness, cannot possibly be conscious of ajñāna and the creation of the world effected by it. And if it be said that the light of Brahman is obscured by ajñāna we point to all the difficulties previously set forth which follow from this hypothesis-to obscure light means to make it cease, and to make cease the light of Brahinan, of whom light is the essential nature, means no less than to destroy Brahman itself. This view of Brahman being the cause of the world thus shows itself to be untenable. This prima facie view the next Sūtra refutes. II, 1. 22 But (brahman is) distinct* on account of the mentions of difference. Śri Bhāşya : "The word 'but' sets aside the prima facie view. To the individual soul capable of connexion with the various kinds of pain there is distinction from Brabman. On what ground ? owing to the declaration of difference. For Brahman is spoken of as different from the soul in the following texts:- 'He who dwells in the self and within the 1 1. Here the words in the Thibaut's transi on the part of both' have been deleted as out of place. 2. Thibaut: has it as additional' (adhikam) but the meaning is really distinct 3. Thibaut has it as declaration' . 3 ·VI. 8.] PRASNOFANISHAD BHASH YA 65 self, whom the soul does uot kuow, of whom soul is the body, who rules the soul within, he is the Self, the ruler within, the immortal" (Brh. Up. III. 7.22). Knowiuz as separate the Self and Mover, blessed by Him he gains immortality.' (Śdet. Up I. 6); "Fe is the cause, the Lord of the lord of organs (i.e. the individual souls) " (Svet. Up. VI. 2); “ One of them eats the sweet fruit; without eating the other looks on " (Svet. Up. IV. 6); “There are two, the one kuowing, the other not kuowing, both unborn, the oue a ruler, the other uot a ruler" (Sret. I. 9) "Embraced by the Prājña self” (Brh. Up. IV. 3. 21): "Mounted by the Prājña self" (Bșh. Up. IV. 3. 35) " From that the ruler of Māyā sends forth all this, in that the other is bound up through Māyā (Śvet. Up, IV, 9); 'Master of the Pradhāna and the souls the lord of the gunas (Svet. Up. VI. 16); "The eternal anong eteinals, the intelligent among the intelligent, who, one, fulfils the desires of many" (śvet. Up. VI. 13); "who inoves within the adyakta, of whom the avyakta is the body, whom the avyakta does not know; who inoves within the insperishable (akşaram), of whom the innperishable is the body, whom the Imperishable does not know ; who moves within Death, of whom Death is the body, whom Death does not know; He is the inuer sell of all heings, free, from evil, the divine One, the One God Nárāyana " (Subāla Up. VII.); and other texts. II. 1. 23 And as in the analogous case of stones and the like there is impossibility of that. Śri Bhāşya : Iu the same way as it is impossible that the different 101-sentient things such as stones, iron, woud, herbs &c., which are of an extremely low constitution and subject to constant change, should be one in nature with Brahman, 1. Thibaut's translations of (the BỊh. Up. passages do not bring out Śrī Ramānuja's reading of the text. The translation of 'atma' as soul has been done in order to make the sense clear, o ·66 RASNOPANISHAD-BHASHYA (VI. 8. which is faultless, changeless, fundamentally antagonistic to all tbat is evil &c. &c.; so it is also impossible that the individual soul, which is liable to endless suffering, and a mere wretched glowworm as it were, should be one with Brahman who, as we know from the texts, such as “ Free from all sins" etc., comprises within himself the treasure of all auspicious qualities, &c. &c. Those texts which exbibit Brahman and the soul in coordination, must be understood as conveying the doctrine, founded on passages such as 'Of whom the soul is the body' that as the jiva constitutes Brahman's body and Brahman abides within the jiva as its Self, Brahman has the jiva for its mode; and with this doctrine the coordination referred to is not only not in conflict but even confirms it as we have repeatedly shown e. g., under Sūtra 1. 4. 22. Bra. hman in all its states has the souls and matter for its body; when the souls and matter are in their subtle state Brahman is in its causal condition ; when, on the other hand, Brahman has for its body souls and matter in their gross state, it is effected' and then called world. In this way the co-ordination above referred to fully explains itself. " The world is pon-different from Brahman in so far as it is effect. There is no confusion of the different characteristic qualities : for liability to change belongs to non-sentient matter, liability to pain to sentient souls, and the possession of all excellent qualities to Brahman : hence the doctrine is not in conflict with scriptural text. That even in the state of non-separation-described in texts such as, ' Being only this was in the beginning '--the souls joined to non-sentient matter persist in a subtle condition and thus constitute Brahman's body must necessarily be admitted ; for that the souls at that time also persist in a subtle form is shown under Sūtras II. i. 34; 35. Non-division, at that time, is possible in so far as 1. Avasthiteriti Kāšakrsnah ·VI. 8:] FRASNOFANISHAD-BHASHYA 67 there is no distinction of names and forms. It follows from all this that Brahman's causality is not contrary to reason. Those, on the other hand, who explain difference referred to in Sūtra 22, as the difference between the jita in its state of bondage and the jiva in so far as it is free from avidyā ie., the unconditioned Brahman, implicate themselves in contradiction. For the jiva, in so far as free from avidya, is neither all kuowing por the Lord of all, uor the cause of all, nor the Self of all, nor the ruler of all-it, in fact, possesses none of these characteristics on which the scriptural texts fouud the difference of the released soul; for according to the view in question all those attributes are the mere figment of Nescience. Nor again can the Sutra under discussion be said to refer to the distinction, from the individnal soul, of a Lord fictitiously created by avidyama distinctiion analogous to that which a man in the state of avidyā makes between the shell and the silver ; for it is the task of the Vedanta to convey a knowledge of that true Brahman which is introduced as the object of enquiry in the first Sūtra (* Now then the enquiry into Brahman") and which is the cause of the origination and so on of the world, and what they at this poiot are engaged in is to refute the objections raised against the doctrine of that Brahman on the basis of Smrti and Reasoning. The two sūtras II. i. 8 & 9 really form a complementary statement to what is proved in the present adhikarana; for the porport is to show also that things of different nature can be to each other in the relation of cause and effect. And the Sutra II. i. 7 has reference to what is contained in the previous adhikarana. Here terminates the adhikarana of Designation of the Other". 1. C2. Up. VI. 2. 1. 2. Vaişamyanairghịnye na sāpeksatvāt. 3. Na Karmāvibhagāditi cennānāditvād upapadyate capgupalabhyateca.

·68
PRASNUFAKISHAD-BHASHY:
(VI. 8.
Rangarāmānuja: Similarly the axioms enunciated in the
Sūtras: "But on account of the teaching of a distinct truth,
this is so according to Bādarāyana and since it is seen" (V. S:
III. iy. 8; " And also on account of mention of difference He
is distinct" (V. S. I. i. 21); “Because of mention as different
during deep sleep and going up (V. S. I iii. 42); and “ Both
indeed teach this as different.” (V. S. I. i. 20) will get
contradicted.
This is enough of dilation.
Here terminates the Praśnopanişad-Bhūşya
of Sri Rangarāmānuja
Printed at T.T. D. Press, Tirupati-B, 250-24-2-51