·No text on this page.

·450000000004 NYANVARVANNANANANANYANVANANVARIANVANVAAKAAVAK श्रीजैन-आत्मानन्द-ग्रन्थरत्नमाला-सप्तपञ्चाशत्तमं रत्नम् ( ५७) महोपाध्यायश्रीमच्चारित्रसुन्दरगणिविरचितं कुमारपालचरित्रमहाकाव्यम्। न्यायाम्भोनिधिश्नीमद्विजयानन्दसूरिशिष्यप्रवर्तकनीमत्कान्तिविजयमुनिशिष्यमुनिचतुरविजयेन संशोधितम् । पूज्यपादप्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयान्तेवासिमुनिचतुरविजयोपदिष्ट-अणहिल्लपुरपत्तननिवासि- प्राग्वाटवंशीयश्चेष्ठि-उमेदचन्द्रात्मज-मगनचन्द्र-भाया-चन्दनवाइ-द्रव्यसाहाय्येन प्रकाशयित्री-भावनगरस्था-श्रीजैनआत्मानन्दसभा। इदं पुस्तकं मुम्बय्यां वल्लभदास-त्रिभुवनदास गांधी सेक्रेटरी श्रीजैन आत्मानन्दसभा भावनगर इत्यनेन निर्णयसागरमुद्रणालये कोलभाटवीथ्या २३ तमे गृहे, रामचंद्र येसू शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । वीरसंवत् २४४३. विक्रमसंवत् १९७३. MMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMMM आत्मसवत् २१.

·anh Y4 Printol by Ramohanden Yogu Shodgo at the Nannya-sagar P1098, 33, Kolbhnt Lano, Bombay, l’ublishod by Vallabhadas Tribhuvandas Cundhi, Soci otniy, Jaina „Ltmananda Sabha, Bhuvanngar.

·-- ॥ प्रास्ताविकनिवेदनम् ॥ अस्यैतिहासिकप्रधानस्य पद्यरचनावर्णविन्याससुललितस्य प्रत्येकसर्गनिवेशितवर्गस्य दशसर्गनिवद्धस्य भविकजनहृदयाल्हादकस्य कुमारपाल- चरित्रमहाकाव्यस्य रचयितारो मेदपाटभूमिपालविश्राणितसान्वर्थतपा इति बिरुदेन तपोगच्छनायकत्वेन प्रसिद्धि प्राप्ताना तपस्तेजस्तिरस्कृतमात- ण्डमण्डलाना श्रीमज्जगचन्द्रसूरीशाना द्वितीयशिष्यस्य वृहत्पौशालिकशाखाप्रकटननिमित्तभूतस्य श्रीमद्विजयचन्द्रसूरेरविच्छिन्नपट्टपरंपराया सजातस्य श्रीमद्रनसिहसूरेः शिष्या महोपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणय इति काव्यस्यास्य प्रत्येकसर्गप्रान्तोपनिवेशितपद्यानां प्रशस्तेस्तथैभिरेव महाशयैर्विरचितस्य महीपालचरितमहाकाव्यस्य प्रत्येकसर्गप्रान्तगतस्य- "श्रीरत्नसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरकविर्यदिदं ततान । तसिन्महीपचरिते भववर्णनाख्य सर्गः समाप्तिमगमस्किल पञ्चमोऽयम् ॥" इत्येतस्य पद्यस्य च विलोकनेन स्फुटमेव । अस्य काव्यस्य मुद्रणात्प्राग महोपाध्यायश्रीमजिनमण्डनगणिविरचितो गद्यपद्यात्मकः श्रीकुमारपालप्रबन्धो मयैव शोषितो मुद्रितश्च भाव- नगरस्थश्रीजैन-आत्मानन्दसभाया मन्त्रिभिः । तत्र स्थिताश्च सर्वेऽपि प्रबन्धाः प्रायशोऽत्र सक्षेपतो वर्णिताः, केचिच्च परित्यक्ता अपि दृश्यन्ते । अस्य महाकाव्यस्य प्रणेतृभिर्यद्यपि खसत्तासमयः प्रशस्त्यादौ वापि साक्षान्नोपनिबद्धस्तथाप्येतद्गच्छीयकृतवृहत्पौशालिकपट्टावलीगतानाम्- "चक्षुर्वाणमनुप्रमेयसमये १४५२ श्रीस्तम्भतीर्थ पुरे येन श्रीजयपुपदसूरिगुरुणा विश्वप्रसिद्धोत्सवम् । श्रीमत्सुरिपदं गणोदयपदं श्रीरत्नसिहप्रभोरद्यापि प्रसरत्प्रतापयशसः सविन्निधे कारितम् ॥ भ ·प्रासादं विमलाईदादिसकलनीतीर्थकृन्मण्डली प्रस्वष्टादतिशायिलब्धिनिलयः श्रीरतसिंहप्रभु ! नन्दाकाशतिथिप्रमेयसमये १५०९ श्रीविक्रमाद्वासरे पञ्चम्या सितमाघमासि वसुधाधीशार्चितारिद्वयम् ॥ तस्पाणिपभरजसा सुरभीकृताङ्गाः शिष्यालयः श्रुतधरा प्रथमस्तु तेषु । श्रीहेमसुन्दरगुरुगरिमाम्बराशिरासीजिनप्रवचनस्फुटसौधदीप. ॥ उदितभाग्यविधुप्रस्तोत्तमपुतिजितान्तरवैरितमस्तति । उदयवल्लभरिराथपर. परमसंयमवान् जयति क्षितौ ॥ केनोपमीयत इहाथ तृतीयसूरि. श्रीज्ञानसागर उदारगुणैकराशि । वार्द्ध सर' श्रयतु जातु किलोपमान वाद्धि कथ सरसमस्ततयापि लक्ष्म्या । : . :: . :: तथा श्रीरतसिहसूरीणां पण्डितप्रकाण्डपण्डितश्रीशिवसुन्दरगणिप्रभृतय. शिष्या अनि सप्रभावका बभूवुः । . : . :: :: तथा महोपाध्यायश्रीमदुदयधर्मगणयो वाक्यप्रकाशमन्थ विहितवन्तः । तथाऽन्येऽपि श्रीचारिनसुन्दरसूरिप्रमुखा शिष्या ये च महीपालकुमारपाला दिसंस्कृतचरितानि वितेनिरे ॥" इत्येतेषा पद्याना निवर्णनेन बृहत्तपागच्छान्तभूतवृहत्पौशालिकशाखाभट्टारकश्रीमद्तसिंहसूरिशिष्यत्वामहोपाध्यायश्रीमच्चारित्रसुन्दर- गणीना सत्तासमयोऽपि विकमार्कीयपञ्चदशषोडशयोः शतकयोर्मध्यवर्तीत्याविष्करणं सर्वथैव घटाकोटीमाटीकते । अस्य संशोधनसमये पुस्तकमेकं नातिशुद्धमष्टचत्वारिंशत्पत्रात्मकं चिरन्तनं वडोदराराजकीयपुस्तकालयाद् द्वितीयं चाशुद्धबहुलमष्टच- त्वारिंशत्पत्ररूपं नूतनं प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयमुनिपुङ्गवशाससंग्रहात्समासादितम् । एतत्पुस्तकद्वितयाधारण सावधानतया संशोधन विहितं तथापि दृष्टिदोषेणाक्षरयोजकदोषेण वा यन्त्र कचनाशुद्धिर्वाचकमहाशयाना दृष्टिगोचरमवतरेत तदा तत्र सशोध्य वाचनीयमित्याशास्ते- प्रवर्तकनीमत्कान्तिविजयचरणचञ्चरीकः :-चतुरविजयो मुनिः।

·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरेभ्यो नमः ॥ श्रीरनसिंहसूरिशिष्यमहोपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचितं कुमारपालमहाकाव्यम्। यत्पादसेवा सुरवृक्षलक्षाद्विशिष्यतेऽत्यद्भुतदानदक्षा । अचिन्त्यमाहात्म्यनिधिः स नित्यं जिनेश्वरो यच्छतु मङ्गलानि ॥ १॥ प्रसादपोतं समवाप्य यस्यास्तरन्ति सन्तोऽखिलवाङ्मयाब्धिम् । जाड्यान्धकारनजसूर्यरूपां सा शारदा मे वरदा सदास्तु ॥ २॥ मुधा मुधा धर्मविधि विधाय यो जैनधर्म विदधे विशुद्धम् । विधूततन्द्रो भविनां मुनीन्द्रस्तनोतु भद्राणि स हेमचन्द्रः ॥ ३ ॥ परोपकारकनिबद्धचित्तास्ते सन्तु सन्तो मम सुप्रसन्नाः । सुधाभयेह स्वगिरा समयं का- व्यस्य ये दोपविष हरन्ति ॥ ४॥ दोपान्धकारं सकलं निहत्य शास्त्रं च विश्वं रचयन्ति शुद्धम् । सदा समानन्दितसा- धुचक्रास्ते सज्जना मित्रसमा जयन्ति ॥ ५॥ मनोहरां सद्गुणहारहूरां हित्वाऽसती दोषलतां प्रयाति । इहातिवक्रस्य नितान्तलोला क्रमेलकस्येव खलस्य लोला ॥ ६॥ किं निन्द्यते सोऽपि खलः कठोरः कृष्णः कटुः स्नेहविवर्जिताङ्गः। गोमण्डलोचैरुपकारयोगात्संजायते गोरसवृद्धिकृधः ॥७॥ खरस्वभावेन खलेन किं वा मां सज्जनः स्वीकुरूतात् कृती ·평원 चत् । निशीथिनीशेन विकाशितं यत्तद्वाध्यते किं कुमुदं तमोभिः ॥ ८॥ काव्यालङ्कृतिनाटकेषु रसिकस्वान्ताम्बुजाहा- दिनी नास्माकं पद्धतास्ति निर्मलतरा शाब्दे न मार्गे मतिः । नार्थेष्वप्यतिनिष्ठता परमिमां कर्तुं कृतार्थी गिरं चौलुक्यो- रुचरित्रकीर्तनविधौ धन्ये प्रवर्तामहे ॥ ९॥ महीमहेन्द्रानपरान् विहाय दयाश्रयेद्यं सुभगाश्यमन । कुमारपालः परमा- हतः स जीयाजगजन्तुपितामहाभः ॥ १०॥ विमलयति समस्तं या जगत्पीयमाना सुरसरिदिव तापं सन्ततं संहरन्ती। कथमवितथरूपा तत्कथा निर्व्यथां मे न गिरमिह रसान्या सा करिष्यत्यदोपाम् ॥ ११॥ श्रियां निवेशो वरिवर्ति देशः श्रीगुर्जराख्यो रुचिरप्रदेशः । कृतप्रवेशं सुकृतैनितान्तं न पापलेशोऽपि यमन भेजे ॥ १२॥ नदीषु गङ्गा त्रिदशेषु वज्री नगेषु मेरुः क्षितिपेषु चक्री । मतगजेविन्द्रगजः प्रधानो देशः स देशेषु तथाऽखिलेषु ॥ १३ ॥ दानेन मानेन नयेन धाच्यां यः सर्वदेशाभरणं बभूव । आसीत्सदाचारभरस्य सीमाम्बुधिजलानामिव सर्वदा यः॥ १४ ॥ यस्मिन् स्वकाले तरवः फलन्ति गलन्ति गर्दा नहि कामिनीनाम् । मिलन्ति वित्तानि धनानि पुंसां ज्वलन्ति नो जातु गृहा जनानाम् ॥१५॥ ग्रामा महाद्रगसमानरूपाः स्वर्धामरम्याणि पुराणि यत्र । लोकाः क्षितीशप्रतिमा विभान्ति महीभुजो यत्र सुरेन्द्रतुल्याः ॥ १६ ॥ अस्ति श्रीवनराजराजरचितप्रौढप्रतिष्ठं स्फुटं तत्र श्रीअणहिल्लपाटकमिति प्राप्तप्रतिष्ठं पुरम् । आतङ्कोज्झित- मानसाः प्रतिदिनं पूर्णाभिलापाः स्फुरझासो यत्र वसन्ति चित्रजनका देवोपमा मानवाः ॥ १७ ॥ अनंलिहा यत्र विलो- क्य सौधश्रेणीध्वजश्रेणिविराजमानाः । सूर्यो निजस्यन्दनभशशङ्काकुलो भवेदभ्रपथेऽपि गच्छन् ॥ १८॥ यदीयनारीन- यनाननाभ्यां सरोजचन्द्रौ विजितौ विशझे । अशिश्रिय स्तरवारिदुर्गमेकं भिया व्योमपथं तथान्यः ॥ १९॥ यस्मिन् 56 ·HMA न गवाक्षस्थितचारुनारीवनविभोझासितदिग्विभागैः । निशीन्दुविम्वप्रतिमैरजस्रं सहनचन्द्रं गगनं विभाति ॥ २० ॥ जिने- न्द्रचैत्यानि पराणि यत्र स्वलोकनिःश्रेणिसमानि भान्ति । वाताहतास्तत्र च वैजयन्त्यः सन्तर्जयन्त्यः स्वरिवोल्लसन्ति ॥२१॥ न राजहंसादपरः सरोगो दोपाकरश्चन्द्रमसः परो नो । विहाय भृङ्ग मधुपो न कश्चिद्यस्मिन्न सपादपरे द्विजिह्वः ॥२२॥ प्रदीपपात्राणि विहाय यत्र स्नेहक्षयोऽन्यत्र निरीक्ष्यते नो । न कण्टकाली वृतिमन्तरेण विलोक्यते तत्र पुरे परत्र ॥२३॥ दानेन मानेन कलाजेन रूपेण सौख्येन वलेन नित्यम् । यस्मिन् वसन्तसिदशान हसन्ति धर्मोज्झ्यमानान्निरताः स्वधर्मे ॥ २४ ॥ श्रीमूलराजान्वयमौलिरनं श्रीपत्तनेऽजायत निःसपनः । श्रीभीमदेवो वसुधाप्रधानं नृपः स्ववीर्यार्जितभूरि- मानः ॥ २५ ॥ तस्मिन् शासति पाकशासनसमे श्रीभीमदेवे भुवं नाकार्षः स्थितिमत्र भीतिततयो मुक्त्वारिहत्काननम् । तन्नारीनयनानि नित्यनिपतन्नीराणि हित्वा क्वचिन्नाभूवन्नतिवृष्टयो विघदितस्फीतेऽतिजाते नृपे ॥ २६ ॥ जाया जयन्ती वपुपा जयन्ती तस्याभवद्भूमिपतेर्जयन्ती । अगण्यलावण्यगुणेन पूर्णा सा प्रीतिपानं परमं बभूव ॥ २७ ॥ तया समं वैपयिक सुखं स भुञ्जन्ननैषीत्समयं महान्तम् । स्वधीसखे न्यस्तसमस्तभारो न राजकार्याणि विवेद किञ्चित् ॥ २८ ॥ नृपोऽन्यदा कामलताभिधानां स वारनारीमवलोक्य कल्याम् । चकार पली तरसा रसान्धः कामातुरः किं न नरः क- रोति ॥ २९ ॥ ताभ्यां रतिप्रीतिमनोहराभ्यां समं स्मराभो बुभुजे स सौख्यम् । योगीव लीनः परमात्मकृत्ये नृपोऽन्ध- भूदेप महाप्रमोदम् ॥ ३० ॥ कालेन सा कामलता पवित्रमसूत पुत्रं जितमित्रकान्तिम् । यो जातमात्रोऽपि जहार राज्ञो दुःख नितान्तं निरपत्यतायाः॥ ३१ ॥ अजीजनत्सूनुमनूनरूपं भूपप्रियान्यापि कुलानुरूपम् । पूर्वेव, सूर्य हतशत्रुशौर्य ·- चूलेव मेरोः किल कल्पवृक्षम् ॥ ३२ ॥ क्षेमं करिष्यत्यतुलं कुलस्य क्षमः क्षणादेप रिपून विजेतुम् । अतोऽभिधां पूर्वसुताय राजा श्रीक्षेमराजेति ददौ वदान्यः ॥ ३३ ॥ दानेन मानेन बलेन कर्णमयं स कर्णोऽनुकरिष्यतीति । श्रीकर्णराजेति स वर्णनीयं नृपोऽन्यपुत्रस्य ततान नाम ॥ ३४ ॥ तावाधिनेयाविव दिव्यरूपी परस्परं प्रीतिपरौ कुमारौ । निरीक्ष्य माता- पितरौ मनोऽन्तरतावविभूतां परमं प्रमोदम् ॥३५॥ वृद्धि बुद्धिमतीभिराशु गमितौ धानीभिरेतौ परांधात्रीनाथसुतावधीत- समसच्छासानभूतां क्रमात् । कामं काममरालमानससमं लावण्यलीलाननं नारीनेत्रचकोरचन्द्रसदृशं तावापतुर्यो- वनम् ॥ ३६ ॥ श्रीक्षेमराजो मरुराजपुत्री नामा सुतारां गुणवीजधानीम् । पितुर्नियोगान्महता महेन स पर्यणेपीदथ दक्षमुख्यः ॥ ३७॥ श्रियं जयन्त्या निजरूपकान्त्याः स्वर्ण स्ववर्णेन च तर्जयन्त्याः। कर्णोऽपि कर्णाटनृपाजायाश्च- कार पाणिग्रहणं जयायाः ॥ ३८ ॥ स दातुकामस्तनयाय राज्यमथापदन्तं नृपतिः क्षणेन । अन्यज्ञरश्चिन्तयति स्वचित्ते विधिविधत्ते द्रुतमन्यदेव ॥ ३९ ॥ ताते मृते राज्यधुरन्धरोऽपि श्रीक्षेमराजो वचनेन राज्ञः । पहाभिषेकं विदधे रयेण कर्णस्य वर्णप्रजपूजितस्य ॥ ४० ॥ निजाग्रजे जामददुनसत्त्वे स राज्यचिन्तां सकलं विमुच्य । कर्णो गतीकृतविज्ञ- चक्रश्चने स्वयं शासविचारमुथैः ॥ ४१ ॥ श्रीकर्णः किमु वर्ण्यते स कविभिः सद्वर्णचिन्तामणिविज्ञाम्भोजविकाशवास- रमणिभूमीशचूडामणिः । स्फूर्जत्कीर्तितरजिष्णीं दिशि दिशि प्रधनस्ततापां जना यस्य श्रोत्रपुटैः पिवन्ति विकटैरद्याप्यपू- र्णस्पृहाः ॥ ४२ ॥ गोपीपीनपयोधराहतमुरः सन्त्यज्य लक्ष्मीपतेर्मन्ये पङ्कजशगया नयनयोर्विश्राम्यति श्रीस्तव । श्रीम- कर्णनरेन्द्र ! यत्र चलति धूवलरीपटनरतन त्रुट्यति भीतिभझुरतया दारिशमुद्रा यतः ॥ ४३ ॥ इति कविकुलगोष्ठीह- 6- ·एचित्तो नितान्तं समयमयमनैपीत्कर्णराजो महान्तम् । प्रतिदिनघनदानैः प्रीणयन् लब्धवर्णान् परमभिमतदातुन कल्पवृक्षानजैपीत् ॥ ४४ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते महाकाव्ये वंशवर्णननामप्रथमसर्गे प्रथमो वर्गः ॥ ग्रन्थाग्रं० ६५ ॥ काय काश्मीरपतिः स्वपुत्रीं प्रैपीदथो मीणलदेविनाम्नीं । चकार पाणिग्रहणं महेन तस्याः स लोकोत्कृतविस्मयेन ॥ १॥ चिक्रीड निबीडतया तयालं समं कियत्कालमसौ नृपालः । श्यामा द्विधाप्यस्य बहुप्रियस्याऽप्रियाभवत्साथ विभा- ग्ययोगात् ॥ २॥ न प्रीतिहेतुः कथितो गुणौधः कस्यापि कोऽप्यन भवेदभीष्टः । धिनोति धत्तूरतरुमहेशं न केतकः सद्गुणसम्भृतोऽपि ॥ ३॥ विरक्तचित्तो नृपतिरततोऽस्या जग्राह नामापि न शीलवत्याः । धन्याभिरन्याभिरयं वधूभि- विधूतचिन्तो विललास सार्द्धम् ॥ ४ ॥ वालावलावालिशभूमिपाला नटा विटा वानरवारनार्यः । चौराश्चरा याचकवच- काश्च भवन्ति नूनं क्षणरागिणोऽमी ॥ ५॥ गवेपयन्नेष पुरं नरेशोऽन्यदा गवाक्षे निपसाद दक्षः । मातङ्गनारी मधुर- स्वरेण काचित्तदने विततान गानम् ॥ ६ ॥ अगण्यलावण्यगुणस्वरूपं रूपं तदीयं स निरूप्य भूपः । मरातुरस्तन पराः स्वनारीः सर्वा विसस्मार विचारहीनः ॥ ७ ॥ मुझे न भोगान्न रसान् भुनक्ति व्यनक्ति चिन्तां न न वक्ति किञ्चित् । शेतेऽपि नक्तं नहि तत्र रक्तो व्यक्तं नृपोऽशक्त इवाभवत्सः ॥ ८॥ विवेकदीपो हदि तावदेव स्फुरत्यहो ! दर्शितधर्म- मार्गः । उन्मूलिताचारविचारवृक्षो न वाति यावत्किल कामवायुः ॥९॥ अकार्यमेतन्नृपतिः स कार्यमत्रानुवन् कर्तुम- ·काम नार्ययोग्यम् । दिने दिने क्षीणशशीव कामं स्मरातुरः क्षामतनुर्वभूव ॥ १० ॥ चिन्तानिमित्तं सचिवो रहस्तं पप्रच्छ वात्सल्यकृदाग्रहेण । अनद्यमप्याख्यदिदं स्वरूपं भूपः खरूपप्रतिमाय तस्मै ॥ ११॥ मातङ्गपल्या सकलं स तस्या वेपं समानीय मनीपिमुख्यः । समर्पयन् मीणलदेविनाम्नया मन्त्रीश्वरस्तत्समरूपभाजः ॥ १२ ॥ वेपं वहन्ती तदशेपमेषा रात्रावगाद्भूमिपतेः सगीपं । तया समं वैपयिक सुखं स चिरं सिपेवे विपमेपुवश्यः ॥ १३ ॥ सा क्रीडतस्तस्य बहुप्रकारै- मुद्रामलान्मन्दमतेर्नृपस्य । उत्थाय तेनानुमता जगाम सम्पूर्णकामा निजधाम तूर्णम् ॥ १४ ॥ विधाय तद्धर्महरं स कर्म नृपो मनरतापमवाप कामम् । पापं विवेकी न करोति जातु कृत्वानुतापं परमं प्रयाति ॥ १५ ॥ अब्रह्मत छेदन- मिन्द्रियस्य नपुंराकत्वं बहुजन्मसु स्यात् । ततो विवेकी निजदारतुष्टो भूयाब्रुवं चापरदारवर्जी ॥ १६ ॥ प्रायः परती- गमनात्परत्र घोरे गतिः स्यानरके नराणाम् । यदन्त्यजतीगमनात्पुनः स्याद्वक्तुं न शक्नोति तदीश्वरोऽपि ॥ १७ ॥ अहो! मयाऽकारि विकारभाजा तहुष्कृतं धर्मपराङ्मुखेन । तीर्थे तपोभिर्बहुभिर्न दानः शुद्धिर्विधातुं किल यस्य शक्या ॥१८॥ जनझमीसङ्गमलीमसं खं जुहोमि देहं तदहं चिताग्नौ । कुसङ्गदोपाशुचि वझिरेव पात्रं पवित्रीकुरुतेऽत्र धान्याम् ॥ १९ ॥ संशोचते भूरि तदेति राज्ञे तदुष्कृतं जीवितनिस्पृहाय । विज्ञातवृत्तः सचिवः प्रपत्रं व्यजिज्ञपत्तं स्वकृतं समेत्य ॥ २० ॥ नृपः स गादानुशया मेने वचस्तदा तथ्यगिरोऽपि तस्य । स्वयं तु गत्वा निजगेहिनी तां पप्रच्छ सन्देहविनाशनाय ॥२१॥ मुद्रेक्षणात्तद्वचनाच तथ्यममन्यतासौ सचिवप्रपञ्चम् । त्रातारमेनोनिचयात्तथैनं प्रशंसयामास मुहुर्मुहुः सः ॥ २२ ॥ अथो रजन्या प्रहरे तुरीये श्रीमीणला साप्तसमाधिनिद्रा । स्वप्ने स्वतेजोर्जितवैरिपक्षं ददर्श सिंह स्वमुखे विशन्तम् N --55-25 ·॥ २३ ॥ न्यवेदयद्भूपतये प्रसोदात् स्वप्नं तमेपोल्लसितानननीः । दधे च गर्भ निजभर्तृयोगात्समौक्तिकं शुक्तिरिवाप्तभोगा ॥ २४ ॥ वभार गर्भातिशयादुदभ्रान सा दोहदान् द्रोहकरानरीणाम् । पूर्णेऽथ काले सुपुत्रे तनूज चिन्तामणि रोहणभूमि केव ॥ २५ ॥ विधाय संप्रीणितसर्वलोकं जन्मोत्सवं तस्य निररतशोकम् । ददौ मुदा श्रीजयसिंहदेवेत्याख्यां तृपः स्वम- समां स तस्मै ॥ २६ ॥ स लाल्यमानो ललनाभिरासीदष्टाब्दिको भूपसुतः क्रमेण । नृपासनेऽसौ विचरन् सदन्तरुपा- विशञ्चान्यदिने निजेच्छम् ॥ २७ ॥ स्वविष्टरे शिष्टदिने निविष्टं दृष्ट्वा तमिष्टं नृपतिः प्रहष्टः । पट्टाभिपेकं स्वविशेषविज्ञ- श्चक्रेऽतिशकस्य महेन तस्य ॥ २८ ॥ स्यातामुभौ नैकपुरे नरेशौ कोशे यथाऽसी विपिने हरी च । चित्ते विचार्यति नृपः स आशापल्लीमगात्तत्र विमुच्य पुत्रम् ॥ २९ ॥ कर्णावतीति प्रथिताऽभवत्सा ततः पुरी कर्णनरेशनाम्ना । ख्यातिं परामु- त्तमसङ्गमेन प्राप्नोति को न क्षितिमण्डलेऽस्मिन् ॥ ३० ॥ स मालवं जेतुमना महीशो ममार दैवादथ शीघ्रमेव । विश्वे- ऽपि विश्वे सति दैववश्ये कः कर्तुमीष्टेऽखिलचिन्तितार्थम् ॥ ३१ ॥ कृत्वा पितुः कृत्यमकृत्यभीरुः सुमेरुधीरो जयसिंह- देवः । स्वामात्यविन्यस्तसमस्तचिन्तः स पालयामास जनाभयेन ॥ ३२ ॥ वालोऽप्यसौ मालवभूमिपालमियेष लेखेशसमो विजेतुम् । अहो ! सहन्ते नहि सत्त्ववन्तो महान्तमप्यत्र पितुपिं तम् ॥ ३३ ॥ श्रीआलिगाख्यं सचिवं विमुच्य स्वदे- शरक्षार्थमसौ कृतार्थः । नृपो विशालेन वलेन साकं स मालवं कालसमो जगाम ॥ ३४ ॥ कृत्वा विप्रहमुग्रमाग्रहवशाज्ज- ग्राह धारां धराधीशो द्वादशवत्सरैर्बहुतरं विधच्चिरं मत्सरम् । आलोक्यातुलविक्रम बहुवलं श्रीगूर्जरेशं पुनर्नवा माल- वपालकः स समयाभिज्ञोऽभजन्मण्डपम् ॥ ३५ ॥ अथ निजमभिमानं मालवेन्द्रः स हित्वा क्रमयुगमनमच्छ्रीसिद्धराज्ञः Karan ·ए समेत्य । शरणमिह महान्तो दूमितानां महद्भिर्धरणिनिपतितानां भूमिरेवावलम्बः ॥ ३६॥ प्रादाद्राज्यं प्रणतजनतावत्सलः सिद्धराजस्तस्मै श्रीमानुचितचतुरो मुक्तगर्वाय सर्वम् । वीरा वैरिष्वपि विरचयन्त्यानतेषु प्रसादं स्थानं नादाकिमु जल- निधिः स्वारये केशवाय ॥ ३७॥ कर्णाटलाटमगधाङ्गकलिङ्गावङ्गकाश्मीरकीरमरुमालवसिन्धुमुख्यान् । देशान् विजित्य तरणिप्रमितैः स वर्षेः सिद्धाधिपो निजपुरं पुनराससाद ॥ ३८ ॥ इति जितनिखिलाशः सर्वसम्पूरिताशः कृतसुकृतवि- काशः शत्रुकेतुप्रकाशः । कलितसकलदेशः सोत्सवं गुर्जरेशः स्वपुरमथनरेशः स्वर्गतुल्यं विवेश ॥ ३९ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते प्रथमसर्गे द्वितीयोवर्गः ॥२॥ अथ श्रीपूर्णतलाख्यगच्छस्वच्छेन्दुसुन्दराः । सूरयो देवचन्द्राह्रा दध्युरेवं हृदि स्वयं ॥ १॥ पादलिप्तवप्पभदिवज्रार्य- खपटादयः । प्रभावकाः पुराभूवन सूरयो दूरितारयः ॥ २॥ आचार्या बहवः सन्तीदानीमप्यस्मदादयः । न तेषु तादृशः कोऽपि शासनोन्नतिकारकः ॥ ३॥ उपद्रवन्त्यही जैनान् भृशं मिथ्यादशोऽधुना । धिगस्मानश्मसङ्काशान् येषु सत्सु समत्सराः॥४॥ध्यात्वेति सूरिमन्त्रस्याराधनं सूरयो व्यधुः । विधुतान्यप्रभावस्य शासनोन्नतिहेतवे ॥ ५॥ प्रत्यक्षी- भूय तत्पीठपूजिता शासनेश्वरी । मुमुक्षुमुख्यमाचष्ट स्पष्टवागिति तं मुदा ॥ ६॥ धन्धुकनगरे युष्मान् देववन्दनतत्प- रान् । यो निपद्य निपद्यायां वालो वन्दिप्यतेतराम् ॥ ७ ॥ मोढवंशावतंसाभः पाहिणीचाविगाङ्गभूः । चाङ्गदेवायो भावी साम्प्रतं स प्रभावकः ॥ ८॥ इत्यादिश्य प्रभून् प्रीता देवता सा तिरोऽभवत् । नगरं ते च धन्धुकं ययुस्तकार्यसि- ·- NRN द्धये ॥ ९॥ पयशकस्तवैर्देवान् वन्दन्ते यावदेव ते । करलग्नसुता तावदेका श्राद्धी समागमत् ॥ १० ॥ नत्वा नुत्वा च सा देवान् ववन्दे यतिसत्तमम् । विधिवत्कुशलोदन्तमपृच्छत्स्वच्छमानसा ॥ ११ ॥ उपविश्य निपटायां सुतोऽपि जन- नीगिरा । स भालस्पृष्टभूपीठोऽनमत्तं पञ्चवार्पिकः॥ १२ ॥ सोऽयमेवेति निश्चित्य मुदिताः सूरयोऽप्यदुः । धर्मलाभा- शिपं तस्मै पृष्ठस्पर्शनपूर्वकम् ॥ १३ ॥ सर्वलक्षणसम्पूर्ण सर्वावयवसुन्दरम् । तमालपन चिरं वालं तेऽतिकोमलया गिरा ॥ १४ ॥ ततस्ते मुदिता वाढमानमं द्राक स्वमानयन् । चित्तोत्साहो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणम् ॥ १५ ॥ वास- रेऽथ द्वितीयेऽस्मिन् । स्वयं सङ्घपरीवृताः । पाहिणीसदनं प्रापुः सूरयो दूरितांहसः ॥ १६ ॥ धन्यमन्या प्रभून् सापि सच्चकारासनादिभिः । मुान्ति स्वागताचारे न कदापि विवेकिनः ॥ १७ ॥ चाङ्गदेवस्तदागत्य गुरोरङ्कमभूषयत् । भव- न्ति भाविभावानां बालचेष्टा हि सूचकाः ॥ १८ ॥ प्रणम्य पाहिणी सूरीनिति भक्त्या व्यजिज्ञपत् । भवदागमनादद्य पवित्रमभव गृहम् ॥ १९ ॥ मिथ्यादृगपि भगवन् ! पति रित पुरेऽधुना । आवर्जयति यः सङ्घ भाग्यात्माप्तं स्वमन्दिरे ॥ २० ॥ आदिश्यतां तथाप्येतन्निजागमनकारणम् । यथा विधाय तत्कुर्वे गुरोः स्खं सफलं जनुः ॥ ११ ॥ रजितास्त- इनोमिस्तेऽवदनिति शुभे ! शृणु । समस्तवनितारतं जानामि भवती किल ॥ २२ ॥ त्रिजगत्तिलकः श्रीमांश्चक्रिलक्षण- लान्छितः । यस्याः कुक्षावयं जातः सुतो वंशविभूपणम् ॥ २३ ॥ अमीभिर्लक्षणैः प्राज्यं राज्यं राजकुले भवेत् । वणिग्ना- झणयोवैशे जातः स्यान्मन्त्रिपुङ्गवः ॥ २४ ॥ अथ चेद्रतमादत्ते भाग्येन भवदङ्गजः । तदायं कलिकालेऽपि प्रथमं युगमा- १ "मुनिपुङ्गवः' इत्यपि पाठः॥

·- नयेत् ॥ २५ ॥ तदस्मभ्यममुं देहि तनयं तत्त्वकोविदे।। धन्यानामेव जायन्ते जाताश्चारित्रधारिणः ॥ २६ ॥ इत्याधु- कापि गुरुभिः पत्यादेशं विना सती । किं करोमीति चतुरा चिन्तयामास चेतसि ॥ २७ ॥ सुतं दत्त्वाधुना भद्रे ! निज- दोग निराकुरु । श्राद्धोऽभ्यधात्परः पश्चात्प्रमाणं वचनं पितुः ॥ २८ ॥ तथेति प्रतिपथाह पाहिणी तनयं रयात् । वत्स ! स्वच्छमतेऽमीपां भवान् शिष्यो भविष्यति ॥ २९ ॥ ओमित्युत्तेऽथ तेनापि सादात्तेभ्यः सुतं मुदा । उछायन्ति तत्त्वज्ञा गुरुवाक्यं न कर्हिनित् ॥ ३० ॥ ते चाजादेवमादाय यगुः कर्णावतीगथ । चाचिगः सुचिरादेहं कृतार्थो निजमा- गमत् ॥ ३१ ॥ प्रातिवेश्मिकतो ज्ञात्वा वृत्तान्तं ते विखिमधीः । सुतोहातुरः पनी प्रीतिवानप्यतर्जयत् ॥ ३२॥ त्य:- पानाशनः पुनदर्शनावधि वेगतः । कर्णावतीमगादेष क्रोधराशयो भृशम् ॥ ३३ ॥ क्रोधधूमध्वजस्तस्य ज्वलन्नतितरा मपि। गुरुवाक्यामृतैः सिक्को निर्ववौ तत्क्षणादपि ॥ ३४ ॥ श्रीमानुदयनो गन्त्री त निनायात्ममन्दिरम् । तत्र खेलन्तमा- लोक्य सुतं स मुमुदेतराम् ॥ ३५ ॥ समं सुतेन बुभुजे कृतदेवार्चन क्रियः । तुतोप च विवेकज्ञो निर्भरं राचिवादरात् ॥३६॥ द्रम्मलक्षवयं पर दुकूलानि सुतद्वयम् । ततस्तत्पुरतो मुक्त्वा सचिवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३७॥ विशात्मन एवेदं विद्धि वित्तगुतादिकम् । तथाप्येतत्कृपां कृत्वा गृहाणानुगृहाण माम् ॥ ३८ ॥ देहि मे चाजदेवाई सुतं तावकमे- तकम्। वाग्भटामभदाख्यौ मे सुतावेतौ गृहाण च ॥ ३९ ॥ पुनचानस्ति धन्योऽस्ति भवानेव महीतले । समीहन्ते निरीहा यत्सुतं श्रीगुरवोऽपि मे ॥ ४० ॥ इत्युक्तियुक्तिभिवादंबोधितो मंन्त्रिणापि सः । नादात्स्वतनयं तस्मै पुत्रस्नेहो हि दुस्त्य- जः ॥४१॥ चाङ्गदेवं समादाय तमाच्छय च मंत्रिणम् । नजालासौ पुरस्तावञ्चक्षुवे केनचित्फुटम् ॥ ४२ ॥ ततः

·SCRrst-
RSSke
स चिन्तयामास खिन्नात्यो निजमानसे । अमीभिः शकुनैर्मन्दैः स्यादुःख मरणावधि ॥ ४३ ॥ कदाचिन्मन्दभाग्येन
सुतोऽयं म्रियतेऽध्वनि । द्वयोरपि भवेन्मृत्यु समं बजतोः पथि ॥ ४४ ॥ तदमुं मन्त्रिणे दत्त्वा ब्रजामि निजमन्दिरम् ।
भूयोऽपि भावि मेऽमुष्य दर्शनं जीवतः सतः ॥ ४५ ॥ व्यावृत्य स विचिन्त्येति तमदान्मन्त्रिणे मुदा । कुर्वन्ति नहि
शास्त्रज्ञाः कार्य शकुनवारितम् ॥ ४६॥ ततः प्रमुदितो मन्त्री गाढालिङ्गनपूर्वकम् । अवादीदुचितज्ञस्तं प्रशंसन् साधु
साध्विति ॥ ४७ ॥ सखे ! मह्यं वितीर्णोऽसावनोऽपि सुतस्तव । अपमानपदं भावी योगिमर्कटवन्नमन् ॥ ४८ ॥ गुरु-
भिः पुनराप्तोऽसौ ग्राहितः सकलाः कलाः । रत्नं वैकटिकेनेव नेप्यतेऽनय॑तापदम् ॥ ४९ ॥ गुरुभ्योऽथार्पयत्पुत्रं मन्त्रि-
णैवं स बोधितः । आनीय पाहिणी चके तत्र दीक्षोत्सवं परम् ॥ ५० ॥ गुरवश्वकिरे तस्य प्रशस्यगुणशालिनः । सोम-
चन्द्र इति ख्यातं नाम कामोपमाकृतेः ॥ ५१ ॥ वरिवस्यां गुरोस्तन्वंश्चिन्वन् पुण्यकणोत्करान् । क्रमेण सकलं शास्त्रं स
जग्राहोप्रधीनिधिः ॥ ५२ ॥ प्राप पारमपारस्य वाङ्मयाब्धेः स निःश्नमम् । अंशुमान् गगनस्येव सम्पदामिव चक्रभृत
॥ ५३॥ लघुरनुगुरुसंयोगं यद्गुरुतामावभार तद्युक्तम् । तत्याज नार्जवं यन्न वक्रतामार तच्चित्रम् ॥ ५४॥ धिया कुशा-
ग्रोपमयैकयैव पपावपारं किल वाङ्मयाब्धिम् । पिवन् समुद्र चुलुकैरगस्तिस्त्रिभिस्तु तैस्तत्सदृशः कथं स्यात् ॥ ५५ ॥
संसिद्धकार्या अथ सूरिवर्याः सङ्घाग्रहात्पत्तनमापुरार्याः । चक्रे प्रवेशोत्सवमत्युदारं तदा मुदा सङ्घजनोऽपि सारम् ॥५६॥
सूर्यागमेनाप सुदं समग्रो लोकस्तदा कोक इवोत्तमाग्यः । धर्मोन्नति तत्र परां वितेने जनुः कृतार्थ स्त्रमलं च मेने ॥५७॥
समागतं दिग्विजयं विधाय वर्षैस्तदा द्वादशभिर्महीशम् । समानमन् सर्वजनाः समेत्य स्वस्वोचितं प्राभृतकं प्रदाय ॥५॥

·bat तस्मै ददुर्दर्शनिनः समग्रा धर्माशिषं वेगवशादुपेत्य । अनागतान् जैनमुनीन् विभाव्य धर्मद्विषान्येन तदेत्यवादि ॥ ५९॥ जैना विदीनसयराजमाना नायान्ति राजन्निह राजगहम् । निन्दन्ति धर्मादपरान्नितान्तं वदन्ति कान्तं निज- मेव धर्मम् ॥ ६९ ॥ न्यवेदयन् मन्त्रिवरः स्वरूपं श्रीदेवचन्द्राभिधसूरये तत् । प्रस्तावविज्ञो गुरुचक्रवर्ती जगाद तं नाशितसज्जनातिः ॥ ६१ ॥ सदा सदाचारविचारदक्षा न साधवो राजगृहं ब्रजन्ति । निरीहचित्ता निजकृत्यवित्ता रङ्क नरेशं च समं विदन्ति ॥ १२ ॥ तथापि च श्राद्धसमाधिहेतोः सर्वे क्यं सम्प्रति राजगहम् । यास्याम आचार्यवरा मिलित्वा स्वधर्मकार्येण नयैकदेहम् ॥ ६३ ॥ सङ्गत्य सर्वेऽप्यथ सूरिवर्या ययुपद्वारि विचारिधुर्याः । धर्माशिष दास्यति कोऽत्र राज्ञे विचारयामासुरिदं मिथश्च ॥ ६४ ॥ तदा दशाब्दोऽपि निरस्तशङ्कः स सोमचन्द्रो मुनिराह हर्षात्।श्रीसिद्ध- भूपालपुरो निवेद्यं मया वचस्तत्समयानुरूपम् ॥ ६५ ॥ तथेति सर्वे प्रतिपद्य हृद्यां ते संसदं सूरिवरा अवापन् । श्रीमत्क्षि- तीशाय विहाय शङ्का सोऽदात्तदाशी पदमित्युदारम् ॥ ६६ ॥ जीव जीवसम! विद्यया सदा नन्द नन्दनसमान! समान!। नन्द नन्दसम! दाननिरस्तकर्ण! कर्णसुत! सिद्धनरेन्द्र ॥६७॥अस्ति वः सुखमखण्डितमङ्गे ते विनेयनिवहाः सुखभाजः। आस्यतां किमजनिष्ट विलम्बः स प्रणाममिति भूपतिराख्यत् ॥ ६८ ॥ वासरत्रयमियाय गतानां राजकार्यवशतोऽत्र यतीनाम् । तद्विधाय वयमुत्सुकचित्ता आगता स्म इति तं मुनिरूचे ॥६९ ॥ किं नृपे तदिति पृच्छति सोऽवक् त्वत्प्र- वेशमहमत्र विधातुम् । कामधेनुजलधीन्दुदिशेभामन्त्रणं वितिविधाय समेताः ॥ ७० ॥ भूमिं कामगवि ! स्वगोमयरसैरा- सिञ्च रत्नाकराः ! मुक्तास्वस्तिकमातनुध्वमुडुप ! त्वं पूर्णकुम्भीभव । छित्वा कल्पतरोर्दलानि सरलैदिग्वारणास्तोरणान्या- हूँ ·धत्त स्वकरैर्विजित्य जगतीं नत्वेति सिद्धाधिपः ॥ ७१ ॥ तदित्युदारं वचनं निशम्य चमत्कृतो भूपतिरात्मचित्ते । अहो- ऽद्भुता बुद्धिरहोऽनवद्या विद्येति धून्वन् स्वशिरः शशंस ॥ ७२ ॥ नीत्वा तमझे स्वपटेन हृष्टः स न्युञ्छनं भूमिपति- श्चकार । अहं करिष्येऽस्य पदाधिरोपमहोत्सवं चेति गुरून् ययाचे ॥ ७३ ॥ नानाचारविचारचारुरचनाप्रीतेन तेनाथ तेऽनुज्ञाता वसतिं महेन महता स्वां स्वामवापुः क्षणात् । आश्चर्यातिशयं दधार हृदये राजा द्विजौषः क्रुधं हर्ष सङ्घजनो गुरुगुरुगुणं शिष्यस्य चानुक्रमम् ॥ ७४ ॥ " ॥ इति श्रीकुमारपालचरित प्रथमसर्गे तृतीयो वर्गः ॥३॥ ----- अथो स सोमाख्यवणिग्वरस्य गृहं गतः सुकृतप्रियस्य । सार्द्ध गुणज्ञेन गणीश्वरेणाऽगात्सोमचन्द्रो विहरन् कदा- चित् ॥ १॥ अङ्गारपूर्णः पृथुताम्रकुम्भो विनिर्गतः श्रेष्ठिगृहे तदास्ति । क्षिप्वाङ्गणेऽङ्गारभरं च निन्ये स वित्तलोभाद्वि- धनेन तेन ॥ २॥ शुद्धान्नपानं स गणिस्तदर्थे जग्राह वह्वाग्रहमागमज्ञः । तस्याङ्गणे हेमगणं निरीक्ष्याख्यत्सोमचन्द्रो मुनिचन्द्रमेवम् ॥ ३ ॥ तादृग् न भोगो न च दानयोगो निरीक्ष्यते गेहमिदं न तादृग् । अहो ! गरीयोऽत्र गृहाजिरस्थं विलोक्यते वित्तमिदं तु यादृग्॥४॥ एते न भुञ्जन्ति मितंपचत्वादेतत्तु चौरा न हरन्ति कस्मात् । तुपौघवत्कोऽपिन वित्तजा- तं नरो जहातीह बहिः प्रदेशे ॥ ५॥ तस्येदमाकर्ण्य वचः सकर्णो वणिग्वरश्चेति चकार चर्चाम् । निरीक्षितं वित्तमनेन नूनं ममाङ्गणेऽभाग्यवतोऽप्यनूनम् ॥ ६॥ इति विचिन्त्य जगाद मृदुस्वरं किमिह जल्पसि साधुक ! कल्पितम् । अथ ·यदस्ति धनं धनमत्र चेत्तदिह दर्शय दर्शनिसत्तम ! ॥७॥ अदर्शयत्तत्स्वकरण साधुस्तथापि नापश्यदयं विभाग्यः । गृहाजिरस्थान्यपि नो धनानि पश्यन्ति भाग्यै रहिता मनुष्याः ॥ ८॥ प्रत्यक्षतामेति धनं यदीदं तत्कारयाम्यस्य पदा- धिरोपम् । भाग्योज्झित स्वं स विभाव्य धन्यः श्रेष्ठीति चित्ते नियमं चकार ॥ ९॥ तज्जातरूपं स्फुटजातरूपमालोकय- च्छ्रेष्ठिवरस्ततः सः। विलोकनाभाग्यवतां भवन्ति सर्वर्द्धयोऽत्र प्रकटाः क्षणेन ॥ १०॥ निशम्य वृत्तान्तममुं जहर्ष सूरी- श्वरः श्रेष्ठिमुखेन वाढम् । निरीक्ष्य शिष्यातिशयं लभेत गुरुः प्रमोदं परमं न कोऽत्र ॥ ११॥ अभ्यर्थ्य सूरीनध तस्य वर्षे चतुईशे हर्षितचित्तवृत्तिः। श्रीसिद्धराजो रचयाञ्चकार पदाधिरोपोत्सवमत्युदारम् ॥ १२ ॥ स्वर्लोकतां पत्तनमास- साद यच्छ्रीदतां सिद्धनृपः स तत्र । श्रीहेमचन्द्रो गुरुतां जनौघः सुपर्वतां तन्नहि चित्रमन ॥ १३ ॥ यद्विलोकनवशादु- पागतोऽजारभार इह चारुहेमताम् । हेमचन्द्र इति नाम निर्ममे निर्ममेण गुरुणा तदा मुदा ॥ १४ ॥ महोत्सवे तत्र सुवर्णलक्षं व्ययेऽकरोत्सिद्धनृपस्तदानीम् । चके कृतार्थ च निजाथसाथै सोमाभिधानः स धनिप्रधानः ॥ १५॥ अथै- कदा प्राप्य गुरोनिदेशं काश्मीरदेशं प्रति हेमचन्द्रः । चचाल सूरीश्वरवृन्दधुर्यः श्रीसारदाराधनबुद्धिवर्यः ॥ १६ ॥ गत्वा प्रयाणत्रितयं मुनीशः सोऽस्थात्वचिद्देवकुलेऽथ शून्ये । घने निशीथे च विहाय निद्रां सस्मार मन्त्रं हृदि सारदायाः ॥ १७ ॥ वाग्देवता तत्र तदीयभाग्याकृष्टेव दृष्टेर्मुदमादधाना । आविर्बभूवाशु वशीकृतेव पुण्यैरगणैर्गणनायकस्य ॥ १८॥ चम्चत्काञ्चनकुण्डलद्युतिभरैरापूरयन्ती दिशः सर्वाश्चन्द्रकलोज्ज्वला हरिहरब्रह्मादिभिः संस्तुता । ब्राह्मी ब्रह्मकपाटपाटन- पटुण्ड्यौघविध्वंसनी तन्वाना दशनप्रभाभिरवदत्सर्वान्धकारक्षयम् ॥ १९ ॥ अहं तवाराधनतुष्टचित्ता समीपमाप्तेह 156 सर ·R निरीहवर्य ! । विहाय सद्ध्यानभरं वरं त्वं वृणीष्व मायासमिमं कुरुष्व ॥ २० ॥ नानाविज्ञानरूपः शुचिरुचिरवचोरञ्जिता- नेकभूपः सद्विद्यायज्ञयूपो भवभवभयभित्पुण्यपानीयकूपः । आजन्मब्रह्मलीलाकलितकलतनो ! संस्मृता त्वत्समीपमेपैष्या- मीत्युदित्वा सपदि भगवती भारती सा तिरोऽभूत् ॥ २१ ॥ प्रातर्वलित्वा स जगाम वेगात् स्थानं गुरूणां गुरुसिद्धकार्यः । किमेतदित्युत्कलिकाकुलेन निरीक्ष्यमाणो गुरुणा गुणज्ञः ॥ २२ ॥ मुक्ताशुक्तिकमुद्रया गुरुपुरः स्थित्वा च कृत्वा नति नानावन्धसुबन्धुरध्वनिभरं स्तोत्रं चकार प्रभोः। नव्यं काव्यशतेन तेन गुरवोऽप्यानन्दिता निर्भरं प्रोचुर्वश्चितचित्त तमिति ते शिष्यं स्वशिक्षाक्षमम् ॥ २३ ॥ वत्स ! चारुरचनावचनानामातनोति तव नो हदि मोदम् । किन्त्वलीकलव- तोऽपि मरीचिर्दुस्सहं कमपि तापमवाप ॥ २४ ॥ यद्वदस्यनुदिनं निजविद्यागर्वितोऽत्र वितथानि वचांसि । तैवं परभवे तव दुःखं सम्भविष्यति चरित्रजुषोऽपि ॥ २५ ॥ इमां समाकण्यं गुरोः स शिक्षा दक्षस्तदन्ते नियमं चकार । अतः परं श्रीजिनवाविरुद्ध कार्य कवित्वं च मया न कार्य ॥ २६॥ विज्ञाय शिष्यं चरणैकदक्षं नृपप्रमोदाय विमुच्य तत्र । श्रीदे- वचन्द्राभिधसूरयस्ते चक्रुर्विहारं सुविहारनत्यै ॥ २७ ॥ श्रुत्वा पुराणानि पुराणराज्ञां श्रीकर्णसूः सोऽन्यदिने निदध्यौ । धन्या इमेऽद्यापि यशो यदीयं प्रवर्त्तते शास्त्रनिबद्धमुच्चैः॥ २८ ॥ ततः समभ्यर्थं स हेमचन्द्रसूरीन् श्रुतेशावरराजमानान् । श्रीसिद्धहेमाभिधशब्दशास्त्रमचीकरत्सिद्धनृपः खकीय ॥ २९॥ विधाय पूर्ण गुरुशब्दशास्र समाययंस्ते मुदिता नृपत्य । आकार्य सर्वान् विदुषः सहर्ष सोऽदर्शयद्बुद्धिनिधिनरेशः ॥ ३० ॥ सर्वोपधाशुद्धतमं तदा तद्विज्ञाय विज्ञाय नरेश्वराय । अनन्यसामान्यतमं समाख्युश्चमत्कृतास्ते ज्ञवराः समयाः ॥ ३१ ॥ शुभे मुहूर्त महता महेन दास्यामि सर्वेभ्य इदं सुधी- ·भ्यः । ध्यात्वेति गला निजकोशगने तत्पुरतर्फ भूगिपतिर्मुगोच ॥ ३२ ॥ नरेश ! नामापि न वर्तते ते शारोऽत्र चित्रे- ऽपि गुरुपयोगः । पकेऽमुनेदं निजफीर्तिदेतोरिदं पुरोधा निशि भूपगणे ॥ ३२ ॥ एवं तस्मात्मातरेतच्छारा विवन् ! सर्वसाक्षं करिष्ये । देशयागं सूरये साम्रगन्येसाम्येवं भूपतिः प्राह कोपात् ॥ ३४ ॥ रानी मन्त्री राजनाख्यो गुरुभ्यो वृत्तान्तं तं ज्ञागणागास सर्वम् । धार्या धीमशाधुतिर्मावि शव्यं रोऽवो वन् श्रीवीतरागासादात् ॥ २५ ॥ और्व- राणुसलमारुतसंज्ञा वैरिणो जगति कारणाहीनाः। गन्धिभानुराजगाम्नुधराणां विधवृन्दमनिशं जनयन्ति ॥ २६ ॥ चिन्त- यनिति निरं गुरुरुधौराशिराकृतिकृते स कृतज्ञः । वुःखवृक्षगहने वहनामा सारदा खवरदा हदि बध्यो ॥ ३७॥ तावत्स- मागत्य जवेन भारतीत्युवाच नाचंयमवर्यमेनम् । विमुगा सादं गज सुप्रसाद प्रभो ! विपादं वितथं कथा मा ॥ ३८ ॥ अनुज्ञया सूरिवरस्य गत्वा लेखेश्वरी तन तदा लिलेख । नौतुक्मभूपालफुलप्रशस्ति द्वारिंशता शरततरः कवित्वैः ॥ २९॥ प्रातः कृत्वावश्यक सूरिता यावत्स्पस्थाः सूरिमन्नं स्मरन्ति । तापगप्रेषितः कोऽपि दूतो नत्वा तस्यामजणं प्रत्युवाच ॥४०॥ धिर विप्रान्गुनिनिन्दकान जडधियो निष्कारणं वैरिणो हाहा! किं भवितेति लोकनिवरे तारस्वरं जल्पति । सूरीशा नृपसंसदं द्विजनाप्तामवापुः क्षणादासामासिर माशु पूर्वतदिगे श्रीसिद्धराज्ञा नताः ॥४१॥ सित्वोवान नराधिपो यतिपते ! किं नास्ति मवर्णनं ग्रन्थेऽसिगशिति सूरयो निजगदुः कस्मादिदं पृच्छगते । आदाय स्वयमेव पश्यतु भवान भ्रान्ति वृथा मा कृथा विद्धो दुर्जनवाक्शरैरतितरां किं चेतना प्रोज्झसि ॥ ४२ ॥ विलोक्य काव्यानि स कोमलानि स्वश्लोककारीणि तदेत्यवोचत् । समानतारी कलिपापहारी लं वा महेशोऽसि मुनीश ! लोके ॥ ४३ ॥ रे मिजिस ! वद ·रे पदहीन ! किं वृथा निजवचोविषभारः । लम्भितोऽस्मि विकृतिं भवतेति निप्रमाह भज धीजड ! दूरम् ॥ ४४ ॥ निर्वासितोऽगाजडधीः स दूर पूरं प हर्पस्य वभार सूरिः। श्रीभूपकोपप्रशमाय कश्चिजगाद विप्रः सदसीति वाक्यम् ॥ ४५ ॥ भ्रातः पाणिनि ! संवृणु प्रलपितं कातन्त्रकन्था वृथा। कष्टं भो ! कटुशाकटायनवचः क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् । कि कण्ठाभरणादिभिठरयस्यात्मानमन्यैरपि शूयन्ते यदि तावदर्थमधुराः श्रीसिद्धहेमोक्तयः ॥४६॥ रुष्टस्तदातशपतिहिजेभ्यो नादाजडेभ्यो वरशब्दशासम् । सदानमानं यतिसत्तमेभ्यः समर्पयामास शुभे मुहूर्ते ॥ ४७ ॥ ततः समुत्थाय ययुः क्षयं ते द्विधापि विषा नृपतिप्रकोपात् । स्वमालयं प्रापुरपापचित्ता द्विधापि ते श्रीवतिनामधीशाः ॥ ४८ ॥सिद्धान्ते सिद्ध- बुद्धिधृतधृतिरनिशं कर्कशे तर्फवादे छन्दोवृन्देऽनवद्यः कुशनिशितमतिः सारसाहित्यशासे। दक्षः साहक्षणौधे स्फुटपटुवचनो नाटके पादिताधः श्रीमान् श्रीहेमचन्द्रो जगति विजयते वादिवशौघदावः ॥ ४९ ॥ दिवमिव सुरराजो धिष्ण्यराजो यथावं वनमिव मृगराजः साधुवत्सर्वजीवान् । राकलमतनिपीठं पालयन सिद्धराजो नयविनयविवेकैश्चारुराज्यं वितेने॥५०॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते प्रथमसर्गे चतुर्थो वर्गः ॥ ४ ॥ . -SS जयसिंहोऽथ भूपालो गुरुसिंहपराक्रमः । अनैपीत्स बहु कालं पालयनिखिलागिलाम् ॥ १॥ विवेद सकला विद्या कला द्वासप्ततिं तथा । द्वात्रिंशलक्षणान्युचैः पत्रिंशदायुधानि च ॥ २॥ संसिद्धसर्वविज्ञानः सिद्धमनचयः स्वयम् । सिद्धराज इति ख्यातिं स सिद्धामाप भूतले ॥ ३ ॥ दण्डमण्डितसद्धस्ते शाकुण्डलशोभिते । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गयौ जटा- ·567 *3 r कारणम् । निर्णय जूटविराजिते ॥ ४ ॥ अथैकदा पुरे तत्र योगिन्यौ हे समीयतुः । निरीक्ष्यमाणे लोकेन विस्मयोत्फुल्लचक्षुषा ॥५॥ युग्मम् ॥ पश्यन्त्यौ पत्तनं ते द्राग जग्मतुर्नूपपर्षदम् । श्रीमत्सिद्धनरेशायाशिषं दत्त्वा च तस्थतुः ॥ ६ ॥ शृङ्गिके पूरि- यित्वाथ चूरयित्वाशु सम्भ्रमम् । चक्रतुः सर्व सभ्यानां विस्मयोत्तरलं मनः ॥ ७॥ कृतं कृत्येन केनाथ भवतीभ्या- मिहागतम् । इदं मे महदाश्चर्य नस्वेत्याख्यद्धराधवः ॥ ८॥ ज्येष्ठा जगाद श्रीकर्णसुताकर्णय कुरु वर्णेश! तज्ज्ञात्वा शीघ्रमावयोः ॥९॥ विद्यते कामरूपाख्यः कामरूपजनास्पदम् । देशो न यत्र लेशोऽपि पाप्मनां क्वापि दृश्यते ॥ १०॥ तत्र श्रीसिद्धनाथाख्यो यथार्थाख्योऽस्ति योगिराट् । शतायुः साधितानेकमन्नतन्त्रपवित्रधीः ॥ ११॥ मिथः सब्रह्मचारिण्यौ तच्छिष्यिण्याववेहि नौ। सिद्धिबुद्ध्यभिधासिद्धे योगिन्यौ राजसत्तम ! ॥ १२॥ सिद्ध- ऽराज इति ख्यातं त्वन्नाम महिमाकरः । तत्रास्माभिः समनावि विनाणितजगत्सुखम् ॥ १३ ॥ योऽत्ति दन्तैः सदा लोहं सिद्धः सोऽत्र निगद्यते । अस्मद्गुरुं विना नौ वा तन्न वेत्ति परो भुवि ॥ १४ ॥ इत्युक्त्वा कटकं लोहमयं जग्ध्वा च ते बलात् । चक्राते विस्मयं राज्ञः सत्यप्रत्ययदर्शनात् ॥ १५ ॥ गुरोरादेशतो राजन्नावां तज्ज्ञातुमागते । मुञ्च ख्यातिमिमां नौ वा लक्षणं दर्शय स्वकम् ॥ १६ ॥ आकर्ण्य कर्णसूस्तस्या वचनं वाग्मिनां वरः । चिन्तयामास चित्तेन देयं प्रत्युत्तरं कथम् ॥ १७ ॥ मत्वा कालविलम्बेन सिद्धिं क्षोणीपतिः क्षणात् । विसृज्य संसदं ते च ययावन्तःपुरं स्वयम् ॥ १८ ॥ रहस्यं मन्त्रिणे प्रोच्य रात्रावुत्तरलिप्सया। कौक्षेयककरो राजा निर्ययौ तत्सखो गृहात् ॥ १९ ॥ सुप्तेषु सर्वलोकेष्वालो- कयन् सकलं पुरम् । त्रिकचत्वररथ्यासु स बभ्राम भ्रमोज्झितः ॥ २० ॥ व्योमाङ्गणं तारकराजमानं पश्यन् पुरं शून्य. A ·4-5 MAR मिव स्वकीयम् । चचाल चौलुक्यकुलावतंसः स आलिगाख्यं सचिवं समेत्य ॥ २१ ॥ बहुलनिशिनिशीथे शूचिभेद्येऽन्ध- कारे निजचरणसरोजैः सञ्चलन् सर्वमार्गे धवलगृहसमूहानापणौघांश्च पश्यन् । करकृतकरवालः सोऽभ्रमत्तत्र द्रङ्गे ॥२२॥ क्वचिद्भूकाघोपान क्वचिदपि शिवाफेत्कृतिरवान् क्वचिद्वेतालालीः क्वचिदपि चलभूतनिचयान् । क्वचित्क्रूराक्रन्दान् सुरत- निरताः क्वापि कुलटाः। स पश्यन् शृण्वन्नो नृपतिरभजनीतिरभसम् ॥ २३ ॥ दृष्ट्या पुरं सिद्ध इवैप पश्यन् केनाप्यदृष्टः स चकार सत्यम् । स्वं सिद्धराज गुरुसाधकौधैर्निरीक्ष्यमाणः क्वचिदेव यलात् ॥ २४ ॥ भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा तत्र सर्वत्र राजा सौधश्रेणी शर्कराकारकाणाम् । प्रापत्तापव्यापहारी प्रजानामस्थाच्छुत्वा जम्पतीजल्पितं च ॥ २५ ॥ पत्नी प्रोचे रत्नसिंहाभिधानः प्रीत्या नित्यं शर्कराकृत्राधानः । अद्य प्रातयोगिनीभ्यामुभाभ्यां रुद्धो बुद्धया पलि ! यत्नात् नृपो नः ॥ २६ ॥ स्वामिन्नुपायः किमु नास्ति कश्चिद्विमुच्यते येन स सिद्धभूपः । सन्ति प्रपञ्चाः शतशः शुभाङ्गि! ते बुद्धि- गम्या न तु बालिशार्हाः ॥ २७ ॥ उपायमाख्याहि पते ! तमेनमिनो भवेद्येन गताधिवाधः । वृथा कृथा माग्रहमत्र मुग्धे! रात्रौ न मन्त्रः क्रियते कथञ्चित् ॥ २८ ॥ श्रुत्वालापं तं तयोः प्रीतिबद्धं मत्वा सिद्धिं तत्र कृत्यस्य तस्य । गत्वा द्वारि ज्ञापयामास तस्य वृत्तान्तं तं मन्त्रिणं प्रेष्य राजा ॥ २९ ॥ शुचिसचिववचोभिः प्राप्तमाकर्ण्य भूपं विततमतिरुदस्था- द्विस्सयोत्फुल्लचक्षुः । नरपतिपदपझं स प्रणम्यासनं द्राक् तदनु घनधनौघं ढोकयामास राज्ञे॥ ३० ॥ अद्य देव ! सफलं मम जन्म धन्यतां गृहमिदं च जगाम । राजराज ! निजपादसरोजैर्यत्पवित्रितमिदं भवतेश ! ॥ ३१ ॥ कथ्यतां स कतमोऽस्तु पदार्थो यो धिनोति तव मानसमुच्चैः। अर्चयामि चरणौ तव येन सार्थतां मम नयामि च वित्तम् ॥ ३२ ॥ इति विनय- तु न ·C विशिष्टैः तस्य वाक्यैः प्रमोदं कमपि परममुच्चैरासनं सोऽथ भेजे । निजचरितमशेषं सस्मितं विस्मिताय । स्वयमकथयदेव शर्कराकारिणे तत् ॥ ३३ ॥ सिताकरोऽवोचदियान् प्रयाशश्चक्ने कथं देव ! किलैतदर्थे । स्वल्पेषु कार्येषु महास्वरूपा नोपक्रमं यद्रचयन्ति भूपाः ॥ ३४ ॥ विधेहि मे बुद्धिनिधे ! समृद्धं यथा तथा कार्यमिदं विचार्य । निमजतामत्तिभरे नृपाणामालम्बनं मन्त्रिवरा भवन्ति ॥ ३५ ॥ इत्यर्थितोऽसौ बहुमानपूर्वमपूर्वबुद्धिप्रवरो नृपेण । व्यज्ञापयद्विज्ञवराय तस्मै कर्णेऽथ किञ्चिच्चिरमाविमृश्य ॥ ३६॥ ततोऽतिहष्टो नृपतिस्तदैव स्वमन्दिरं सुन्दरधीरियाय । ददौ न सेवावसरं परेभ्यः स मन्त्रजापोरुमिषान्नरेभ्यः ॥ ३७॥ सिताकरोऽश्वादि नरेशदत्तमादाय सद्वस्तु ययावुदीचीम् । उल्लन्ध्य मासेन धनं च मार्ग तस्थौ पुरे क्वापि वरेण्यबुद्धिः ॥ ३८ ॥ कङ्कलोहमयदण्डमण्डितं निर्ममे स सितया क्षुरीद्वयम् । यत्कथञ्चि- दपि सारसारतो भिद्यते न गुरुभाविभासुरम् ॥ ३९ ॥ अतीत्य मासान् षडसौ क्रमेण प्रापत्पुनः पत्तनमुत्तमाय्यः । काश्मीरदेशाधिपतिप्रधानच्छलावलौघेन विराजमानः ॥ ४० ॥ स पर्षदं हर्षवशादथैत्य श्रीसिद्धराजः समलञ्चकार । आगत्य वेगान्मुदितास्तदान्ये वितेनिरेऽस्मै क्षितिपाः प्रणामम् ॥४१॥ योगिन्यौ ते तुष्टचित्ते समेत्य दत्त्वा भूपायाशिषं तस्थतुर्द्राक् । कालक्षेपं सासहितॊ गुरुनौ स्वस्थानं तत्प्रेषयेत्यूचतुश्च ॥ ४२ ॥ ताववास्थावेदितो रत्नसिंहो हद्दम्भः संसदं प्राविशत्ताम् । अव्यग्रस्थाढौकयद्भरिवस्तून्यग्रे राज्ञः प्रौढबुद्धिः प्रमोदात् ॥ ४३ ॥ स्वर्णस्थालस्थापिते ते स दत्त्वा क्षुयौ हस्ते वेष्टिते सहुकूलैः । प्रोचे भूपं प्राणमन् दत्तशिक्षं पश्यत्स्वेवं सर्वसभ्येषु दक्षः ॥ ४४ ॥ अस्मत्स्वामी बालचन्द्राभिधा- नस्तत्रानोषीसिद्धराजाभिधा ते । तेन श्रीमंस्तत्परीक्षाकृते स एते तुभ्यं प्राहिणोत्कङ्कलोह्यौ ॥ ४५ ॥ सामान्यायो योऽत्ति R ·K सिद्धः स एव भुङ्क्ते कङ्क यः स सिद्धाधिराजः । जग्धवैते तत्प्रत्ययं दर्शय स्वं सत्यो राजश्चेद्भवान् सिद्धराजः ॥ ४६ ॥ योगिन्यावयेतदर्थे पुरैते एते स्तोऽत्रात्यन्तचित्रीयमाणे । अद्यैवैतजायतामुत्तरं वा मैवं भूपः संवदन्नाददे ते ॥ ४७ विद्युद्दीने ते स्वहस्तस्थिते सोऽन्येषां दक्षो दर्शयामास तत्र । दृष्ट्वा पूर्व तत्क्षुरीद्वन्द्वमिद्धं प्रापुः सर्वे विस्मयं स्मेरनेत्राः ॥४८॥ विपादहीनः स चखाद राजा क्षुरीयुगं पश्यति सर्वलोके । चण्डं पुनर्दण्डयुगं युगान्तकरं ददौ तत्र तयोस्तदा तत् ॥ ४९ ॥ ते विस्मिते ऊचतुरुच्चकीर्ते ! न जीर्यतेऽन्यस्य हि कङ्कलोहम् । हित्वा भवन्तं भुवि सिद्धराज नेरन्द्रसद्यो- गसमृद्धिमाजम् ॥ ५० ॥ दृष्टा परीक्षा भवतः क्षमायां त्वं सिद्धराजोऽसि महीमहन्द्र ! । स्वस्त्यस्तु ते देहि वचः स्वदेश यास्याव आवां गुरुसन्निवेशम् ॥ ५१ ॥ इत्युक्त्वा ते भूभुजा भूरिवित्तसन्मानायैः सत्कृते सत्कृतज्ञे । उल्लन्ध्योर्वी वीतशङ्के स्वदेशं दुर्गादेश्ये प्रापतुः स्तोककालात् ॥ ५२ ॥ छित्वा वंशान भूभृतां सोऽथ भूरीने छत्रं भूमिपीठे चकार । श्रीसि- द्धेशो वर्ण्यते कूटशिल्पिकल्पोऽतः सोऽनल्पधीभिः कवीन्द्रैः ॥ ५३ ॥ एवं सिताकरकृतोत्तमबुद्धियोगात्तद्योगिनीद्वयम- सावजयन्नरेशः । स स्वर्गनाथ इव जातसमीहितार्थ राज्यं चकार सुचिरं रुचिरं नयेन ॥ ५४ ॥ श्रीरत्नसिंहगुरुपादसरो- रुहालिस्तेने कुमारचरितं ललितं यदेतत्। चारित्रसुन्दरकृतस्य जगाम तस्य सर्गो निसर्गविशदः प्रथमः समाप्तिम् ॥ ५५ ॥ इतिभट्टारकश्रीरत्नसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपाल- चरिते महाकाव्ये वंशवर्णनो नामः प्रथमः सर्गः ॥१॥ ग्रन्थाग्रं ३५० ॥ 5696RSS * ·॥ अथ द्वितीयः सर्गः॥ श्रीक्षेमराजनृपतेः सत्क्षेमविराजितस्य तस्याथ । देवप्रसादनामा कामाकारो भवत्पुत्रः ॥ १॥ तस्याभवत्तनूजस्त्रिभुव- नपालाभिधः समृद्धश्नीः । वसुधापालनचतुरः स्वकुलनभोभास्कराकारः॥२॥ तस्य त्रयस्तनूजा आसन्निनाशितारिदर्प- भराः। ते मूर्ता इव रेजुर्ब्रह्माच्युतशङ्कराः कुमराः ॥ ३ ॥ आधः कुमारपालः कमलाविमलानयोऽसुहृत्कालः । अनु- जोऽस्य महीपालाभिधोऽपरः कीर्तिपालश्च ॥ ४ ॥ नामलदेवी नाम्ना धाम्ना रम्भासमाऽभवत्पत्नी । पतिभक्तिनिरत- चित्ता कुमारपालस्य सत्सतीवित्ता ॥ ५॥ भगिनी प्रेमलदेवी देवीव मनोहरा बभूवात्य । कृष्णभटेनोदूढा मोढेरेशेन या हर्षात् ॥ ६॥ श्रीमत्सिद्धनरेशः पुत्र विहीनः पवित्रचरितोऽपि । चिन्तितवानिति चित्ते स मन्यमानोऽकृतार्थ स्वम् ॥ ७ ॥ पटुतटिनीतटवृक्षः सचिवविहीनं च भूपते राज्यम् । पुत्रविहीनो वंशो भवन्ति नैते चिरायुष्काः ॥ ८॥ लाला- विलमुखकमलाः बालाः खेलन्ति यत्र तत्र गृहे । तगृहमितरमरण्यं वदन्ति शून्यं सदा तज्ज्ञाः ॥ ९॥ जटिलं वसनवि- हीनं चटुलं बहुधूलीधूसरं पुत्रम् । पश्यन्ति पुण्यवन्तः शिवमिव निजकामचारपरम् ॥ १० ॥ राज्यं नाम च वंशः प्रभू- तमन त्रयं विना पुत्रम् । मामनुनाशं यास्थति सर्वघ्नोऽहं कथं जातः १ ॥ ११॥ आराधयामि तदहं तनयनिमित्तं महे- श्वरं देवम् । सन्तोपितोऽतिभत्त्या ददाति सर्व यतः स्वामी ॥१२॥ ध्यायन्नित्थं सोऽगात्प्रभासतीर्थ स्वपादचारेण । विधि- वच्छङ्करदेवं शङ्करमानर्च देवाच॑म् ॥ १३ ॥ कर्पूरागुरुधूपैरभ्यर्च्य सुरार्चितं महादेवम् । नानावन्धुरबन्ध स्तवनमका- पीन्नृपः शम्भोः ॥ १४ ॥ जय मदनदहन ! नित्यं जय भवभवचारवारक! स्वामिन् ! । नीलगल ! मङ्गलं ते पिनाकपाणे ! ha ·पिनाकेश !॥ १५ ॥ त्यक्तानपानकृत्यः शिवाग्रतः खरतरं स निर्माय । कुशमयममायचित्तः सुव्वाप क्ष्मातले क्षमापः ॥ १६ ॥ ध्यायन्विकल्पहीनः शिवमव्यक्तं नृपो दिवानक्तम् । तुर्यदिनतमीमध्ये ददर्श शम्भु यथारूपम् ॥ १७ ॥ तद्भ- क्तियुक्तितुष्टो महेश्वरोऽवोचदुच्चकैरेवम् । वद मदनसुन्दरतनो ! कस्मादाराधितो भवता ॥ १८ ॥ प्रणमन् पादौ भूपः स्तुतिपूर्व व्याजहार हरमेवम् । शशिधर ! राज्यधरं मे देहि दयालो ! कृपां कृत्वा ॥ १९ ॥ अस्ति पुरा राज्यधरः कुमा- रपालोऽग्रजात्मजाज्जातः । तत्त्वं विमुञ्च चिन्तामित्युक्त्वान्तर्दधे देवः ॥ २० ॥ व्यर्थारम्भो भूपो दध्यावेवं तदा हुदा स्वेन । जीवति कुमारपाले नूनं पुत्रो न मे भावी ॥ २१ ॥ तस्मिन् हते हरो मे दास्यति पुत्रं पवित्रगुणकलितम् । ध्याय- निति विविधतरं प्रापच्छ्रीपत्तनं वेगात् ॥ २२ ॥ तद्वधबुद्धिरथासौ जघान जनकं तदीयमात्मनः । तदंशं हन्तुमना घातकसई पुनः प्रैपीत् ॥ २३ ॥ श्रीमान कुमारपालो दुष्टं रुष्टं च भूपति मत्वा । तत्याज जन्मभूमि दधिस्थली समय- विदुरोऽसौ ॥ २४ ॥ धिप्राज्यलोमं धिगथार्थलोभं धिग्धिगूजन स्वार्थरतं नितान्तम् । येनान्धवत्पश्यति नो सनेत्रः णोति नो कर्णयुतोऽपि मर्त्यः ॥ २५ ॥ लोभेन यस्तिष्ठति सङ्कटौघे प्राप्नोति मृत्यु स नरः क्षणेन । मृतस्य सर्व ब्रजति प्रणाशं त्यजेत्ततः क्लेशकरं प्रदेशम् ॥ २६ ॥ अज्ञातवात्तै जनकं जघान हन्तुं समर्थो नहि मां नरेन्द्रः । विज्ञातवृत्तोऽनि- शमप्रमत्तं न शाकिनी हन्ति जनं यतोऽत्र ॥ २७ कूटं कुटुग्वं च विहाय सर्वं यात्वा प्रदेशं च विमुच्य देशम् । रक्षेत्स्वजी- वं मनुजोऽतियत्नात् जीवन्नवाप्नोति यतः समस्तम् ॥ २८ ॥ न लजां कामान्धो न गुणमगुणं शून्यहृदयो विवेकं न क्रोधी स्वजनमपि नो लोभवशगः। न कार्यार्थी दोपं न कुलमपि च स्त्रीवशगतो न राज्यार्थी पापं गणयति न मानी च विन- ·द्वि यम् ॥ २९ ॥ इत्थं चेतसि चिन्तयश्चिरतरं चौलुक्यचूडामणिः श्रीमान्मालवमण्डलं निजजनं लात्वा ययौ लीलया। सोऽवन्त्यां च विधाय धाम कतिचित्तस्थौ दिनानि स्वयं ज्ञातुं भूपमनः पुनः पितृपुरं छन्नोऽगमत्सत्वरम् ॥ ३० ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते द्वितीयसर्गे प्रथमो वर्गः ॥१॥ comes जानाति मां भूमिपतिः कदाचित्तका गतिः स्यादिति सोऽवधार्य । कुवासरान् यापयितुं कुमारो दधार सद्भूतिक- वेपमेपः ॥ १॥ विवेद तं वेदविदो मुखेन कस्यापि भूपोऽपि तथास्वरूपम् । ततः पितुः श्राद्धदिने कुभावानिमन्त्रया- मास स तापसौधम् ॥ २॥ जटाधरं भस्मभरावलिप्तं तं वीक्ष्य नो निश्चयमाप भूपः । ज्ञानाय सम्यक् शचित्तवृत्तिः प्रक्षाल- यामास पदौ स तेपाम् ॥ ३ ॥ विलोक्य पझाक्षितपादमेनं धौतोत्तरीयाहरणच्छलेन । यावद्ययौ शलगृहं नरेशश्चकार चिन्तामिति सोऽपि तावत् ॥ ४ ॥ सर्वः प्रपञ्चोऽस्य ममैव हेतोहनिष्यति क्षमापतिरद्य मांहि । करोमि कि कं शरणं प्रया- मि रुद्धोऽमुना बुद्धिवलेन दैवात् ॥ ५ ॥ उत्पशबुद्धिर्वमनच्छलेन गृह्णन् स्वहस्तेन निजपानपात्रम् । याहीति सर्वैर्गदितः प्रकाममगादगारात्स ततो नृपस्य ॥ ६ ॥ आकार्य मध्ये बहु दक्षिणायै व्याजेन नेष्यामि तमन्तकान्तम् । श्राग भोज- नान्ते विमृशन् गृहान्ते तस्थाविति शोणिपतिः क्षणं सः ॥७॥ आकारणार्थं पुनरागतः स विवेद तं नष्टमथो नरेशः। वधाय पृष्टे घनदुष्टबुद्धिः स्वं प्राहिणोत्सैन्यमदीनवीर्यम् ॥ ८ ॥ गच्छन् कुमारोऽपि निरीक्ष्य पश्चात्समापतन्तं पृतनासमू. हम् । स हालिकं कर्मकरेषु मुख्यं मां रक्ष रक्षेति जजल्प दक्षः॥९॥ स च्छानाच्छाद्य स कण्टकोथै ररक्ष रक्षाकुशलःक्षणं ·15546 तम् । विलोक्य सैन्यैर्ववले च पश्चादन्धा द्विषो जाग्रति कर्मणि स्युः ॥ १०॥ स्युः कण्टका भाग्यवतां गुणाय द्विषो भवन्ति स्वजना अभाग्यात् । रामस्य सेवां कपयोऽपि चक्रुर्वैरै दशास्यस्य च बन्धवोऽपि ॥ ११ ॥ ततो विनिर्गत्य जटां विहाय दधिस्थली प्राप स जन्मभूमीम् । अविन्दतानन्दममन्दमन्त्र स्वं लोकमालोक्य कुमारपालः ॥ १२ ॥ कालेन कापा- लिकवेषधारी सोऽगात्पुनः पत्तनमुत्तमर्द्धि । विलोकयल्लोकपतेश्छलौघं निनाय निर्मूढतया दिनानि ॥ १३ ॥ भूपेन बुद्धं स्वमवेत्य यावत्पलायितोऽसौ चपलायताक्षः । ददर्श तावन्निजपृष्ठदेशे प्रधावतो भूरितरान् पदातीन् ॥ १४ ॥ पश्यन् दिशो भीतिवंशात् स गच्छन् ग्रामं पुरोवर्तिनमाससाद । निवेशितं भाजनपाचनान्तरे ररक्ष तं सज्जनकुम्भकारः ॥१५॥ समं कुलालेन यशोधनाख्ये ग्रामे स्थितं वोशरिनामधेयः । भाण्डेषु निक्षिप्य ररक्ष दक्षो विप्रः कुमारं बहुरूपिणं तम् ॥१६॥ एकान्तदेशे विततान मित्रयुगेन सार्द्ध बहुशः स मन्त्रम् । तन्मन्त्रिणोद्विग्नमना द्विजस्य तावत्पिता वाक्यमिदं जगाद ॥ १७ ॥ अजातपुत्रस्य हि नाम तुल्यमालोच्यते किं बहुशो भवद्भिः । किं लाटदेशं किमु चित्रकूट राज्ये निजे दास्यति वां कुमारः ॥ १८ ॥ श्रुत्वा वचस्तत्परिपाकरम्यं मेने कुमारः शकुनं मनीपी । जगाद दास्यामि च वां यदुक्तमनेन सर्व तदहं स्वराज्ये ॥१९॥ भ्रमन्नथो वोशरिणा समं स संजग्मिवान् ग्रामयुगं समन्तात् । क्षुत्क्षामकुक्षिः कथमद्य भक्तं मध्यं- दिने विप्रमिदं जगाद ॥ २० ॥ ममास्ति भिक्षा जननी सहैव वदन्निति ग्राममसौ जगाम । निहृत्य पूर्ण स करम्बभाण्ड समागतोऽदात्कुमराय चान्यत् ॥ २१ ॥ सुप्ते कुमारे बुभुजे करम्बं स्वयं तदालोक्य हृदा स दध्यौ । हाहा जनान् स्वोद- १ 'मध्ये' इत्यपि । २ 'भरात्' इत्यपि । k ·२ P रपूरणार्थ घिर ये स्ववन्धूनपि वश्चयन्ति ॥ २२ ॥ भक्के जीर्णे भुज्यतामेतदेवं विप्रः प्रोचे श्रीकुमारं विहस्य । दत्तं पूर्व किं न तेनेति पृष्टः स्पष्टं सोऽवक् कारणं तत्पुरस्तात् ॥ २३ ॥ एकयेति जगदे घनिवध्वा लाहि भिक्षुवर! भक्ष्यमिदं त्वम्। द्वारमस्य पिहितं नहि रात्रौ दूषणं मम न चेदहिदष्टम् ॥ २४ ॥ भुक्तवानहमिदं प्रथमं तद्देव ! मा भवतु ते विपदोषः। तां निपीय सुहृदो मृदुवाचं सत्सुधामिव बुधो मुमुदेऽसौ ॥ २५ ॥ करम्बकग्राममिमं च तुभ्यं दास्यामि राज्ये सति सत्त- माय । इत्थं वदन् डागरिकाभिधानं ग्रामं ययौ तेन समं स मानी ॥ २६ ॥ माकन्दवृन्दं फलितं विलोक्य बुभुक्षितस्त- रफललिप्सयाऽयम् । तत्रारुरोहोच्चतरं स चूतमेकं कुमारश्चतुरो रयेण ॥ २७ ॥ सुवर्णवर्णानि पचेलिमानि फलानि लात्वो- तरति स्म यावत् । तावत्तदीशः कटुवाक् समेत्य जग्राह वेगेन पटीं सकोपः ॥२८॥ स्फुटचटुवननोधै! पर्टी प्राप तस्मात् सदयहृदयवृत्तिनिर्दयाच्छ्रीकुमारः । अहह महदभाग्यं साम्प्रतं वर्त्तते मे किमिह बहुभिरुक्तैश्चेति चिन्तां ततान ॥ २९ ॥ तदनु वोशरिविप्रसमर्पितां स परिवृत्य पटीमपरां पुरः । प्रतिनिवार्य तमादरतोऽचलत्सकलकौतुकदर्शनलालसः ॥ ३०॥ नगनगरसमूहान्वीक्षमाणः क्षमायां विविधविबुधवृन्दैः प्रीतिरीति वितन्वन् । अननियुवतिहारं प्राप सद्वस्तुसारं रुचिर- तरविहारं स्तम्भतीर्थ क्रमेण ॥ ३१ ॥ किमलका किमु नाकिपुरी कथं हरिपुरी किमु रावणपूरियम् । इति पुरं पुरमाकल- यन्नलं भ्रममवाप स पापपराङ्मुखः ॥ ३२॥ कतिचिदिह दिनानि स्थेयमेवं विमृश्याविशदतिविशदात्मा लोकयंलोकचक्रम् सुजनजनितहर्षा प्राप्तपुण्यप्रकर्पा सुमतिरथ विशाला पुण्यशालां विवेश ॥ ३३ ॥ श्रीहेमचन्द्राभिधसूरिराजं समा- १ 'सोऽवक् पश्चात्कारणं-' इत्यपि । ST- ·जभाज स ननाम तत्र । तस्मै ददौ सोऽपि च धर्मलाभाशिपं सुखेनोपविशेत्युवाच ॥ ३४ ॥ अवृजिनजिनपूजान- न्तरं तत्र तावदुदयन इति नाम्ना मन्त्रिमुख्यैसमेतः । गतवति जनजाते तं निरीक्ष्योपविष्टं सुतनुतनुमनोज्ञः कोऽयमेवं वभाषे ॥ ३५ ॥ कालाद्विक्रमभूपतेनवनवत्यौः शतैः शूलभृत्संख्यैरेप गर्भविष्यति महाराजाधिराजः क्षिती ज्ञात्वा ज्ञानबलेन लक्षणविदः श्रीहेमचन्द्रास्तदा मान्यः साम्प्रतमागतो निजगृहं मन्त्रिस्त्वयेदं जगुः ॥ ३६ ॥ इति गुरुवचनान्ते मानपूर्व गृहं स्वं तमनयदुदयाख्यः सोऽपि तस्थौ सुखेन । मुनिवरवरिवस्यां तन तन्वन्ननैपीत्क्षण- मिव बहुकालं श्रीकुमारो मुदालम् ॥ ३७ ॥ विज्ञातवानन्यदिने वधार्थ समागतान् भूपभटान् स तत्र । लोहेन सूरीनथ मुत्कलाप्याचलत्पुरो जीवितरक्षणार्थम् ॥ ३८ ॥ भीतस्ततोऽसौ वटपद्रके ययावस्थात्तदुद्यानतरोस्तले क्षणम् । तत्रैव ताव- निरियाय मूषको रन्ध्रान्मुखे रूपकटङ्ककं दधत् ॥ ३९ ॥ सविस्मयं पश्यति तत्र तस्मिन् मुक्त्वा तमन्यं पुनरानिनाय । दन्तप्रमाणा अभवन् क्रमेण ते टङ्कका रूप्यमया मनोज्ञाः ॥ ४० ॥ चुचुम्ब विस्तार्य मुखेन सर्वाल्लुलोठ तेपामुपरि प्रमो- दात् । स मूपको मोहवशात्क्षणेन कृत्वैकमास्ये प्रविवेश रन्ध्रम् ॥४१॥ आनीतवानेष बहिर्यथैतानन्तस्तथा नेष्यति मूढ- बुद्धिः । पाथेयहीनः किमहं वृथैव मुचे विचार्येति ललौ कुमारः ॥ ४२ ॥ आखुः समेतो न विलोकयंस्तान् वभ्राम दीनोऽनुभरं विमुञ्चन् । पपात भूमौ सहसा मुमूर्छ क्षणेन मृत्युं च जगाम मोहात् ॥ ४३ ॥ वित्ते गृहीते मयकायमाप मोहेन मृत्यु गतचेतनोऽपि । निरापराधक्षयकारिणं मां धिग् धिग् वदन्नित्थमसौ चचाल ॥ ४४ ॥ भ्रमन् क्षमायां स १ 'त्यजेऽयं चित्ते विचाथैति' इत्यपि ॥ ते -264,551 ·--- ---- पून धनेन तेन कालं कियन्तं गमयाम्बभूव । निःशम्बलोऽथ क्षुधया कृशाङ्गोऽगमत्पुरे क्वापि वरे कुमारः ॥ ४५ ॥ कस्यापि हट्टे वणिजः स तत्र मुक्त्वा कृपाणं निजमुत्तमस्य । पदातिकस्यासमनीतिविज्ञो जग्राह सायं चणकान् गुणज्ञः ॥ ४६॥ तमुत्तमं वीतधनं च मत्वा वणिग् जगौ खड्गमहो ! गृहाण । प्राप्तं हि मूल्यं चणका इमे ते कृता मया माङ्गलिके कृतज्ञे ॥४७॥ वाणीविवेकावसरोपकृत्योस्तस्य स्मरन् सिद्धपुरं जगाम । राज्यं कदा भावि ममेति भक्त्या स युक्तिवत् शाकु- निकं जगाद ॥ ४८ ॥ गतः प्रभाते शकुनेक्षणाय सार्द्ध सुधीः शाकुनिकः स तेन । श्रीजैनचैत्योपरिशान्तचेष्टां व्यलो. कयदक्ष्यमुखी कुमारीम् ॥ ४९ ॥ उड्डीय मौलौ चटिकावदन्ती स्वरत्रयं शोभनमुच्चचार । कुम्भोपरिष्टादुपविश्य हर्षान्न- नर्त रम्यं स्वरमुच्चरन्ती ॥ ५० ॥ सुखोपविष्टा विदधे कुमारी स्वरत्रयं भूजलवह्निसंज्ञम् । अवामपक्षं मुहुरुत्क्षिपन्ती तत्रैव भक्ष्यं च चखाद लब्धम् ॥५१॥ विलोक्य सर्व च विचार्य चित्ते प्रोवाच विज्ञः कुमरं मुदेति । मनीषितादप्य- धिकार्थसिद्धिः श्रीजैनधर्माद्भवतो भवित्री ॥५२॥ श्रीसिद्धभूपालभयादजसं भ्रमत्स कोलम्बपुरं जगाम । सर्वार्थसिद्धं बहुमन्त्रसिद्ध योगीश्वरं तत्र समारराध ॥ ५३॥ सन्तोषितोऽस्मै बहुविघ्नसाध्यं राज्यप्रदं मन्त्रमदात्स योगी । तत्साध- नोपायमपायहीनं दिदेश चादेशकराय तस्मै ॥ ५४ शवं समादाय ययौ श्मशाने भूतारजन्या स वलिबलिष्ठः । विधाय कुण्डं पुरतोऽमुचत्तं तत्रोपविष्टः स जजाप मन्त्रम् ॥ ५५ ॥ सहस्रसवं स विधाय जापं कुण्डेऽकरोद्धोममलं स्वमांसः। नाशाग्रचक्षुईढवद्धपद्मासनः पुनमन्त्रजपं वितेने ॥५६॥ पश्यन् सिंहव्याघ्रसादिदुष्टान् शृण्वन् शब्दान् दुःसहान् सत्त्व- हीनः । चित्तं कृत्वा निश्चलं निश्चयेन तन्वन् जापं नाप शङ्का कुमारः॥२७॥ उग्रव्याघ्रान् घुर्घररवान् दुःसहान सिंहसार्थान् र* -- ·लोलान् व्यालान् पटुकटुरवान् राक्षसान् साहासान् । घोरान् घूकानतिशितिशिवाः शाकिनीकूररूपाः पश्यन् शाहार- मपि मनाग नो प्रपेदे कुमारः ॥ ५८ ॥ सन्धुक्षन्तः स्फारफूत्कारवातैः कुण्डाग्निं द्राय वेष्टयामासुरेनम् । ध्यानस कर्तुमत्यन्तदुष्टाः श्यामाश्यामा दन्दशूका दशन्तः ॥ ५९॥ गात्रे सर्वेष्टितोऽसौ श्मशाने वासी भूतवातमध्योपविष्टः । आशावासा ध्वस्तकामो विरेजे तस्मिन् काले शम्भुवच्छ्रीकुमारः ॥ ६० ॥ रे रे दुष्टोत्तिष्ठ तिष्ठ क जापं धत्से तापं प्रा- प्यसि त्वं च मत्तः। शब्दं कुर्वशब्दवत्पूरिताशं तवायातः क्षेत्रपालः करालः ॥ ६१ ॥ क्षेत्राधीशं मामवज्ञाय मन्त्रसिद्धिं रे रे वाञ्छसि त्वं च मत्तः । करारावैशासयन् सत्वजातमागत्यास्थात्तत्पुरः क्षेत्रपालः ॥ ६२ ॥ विकृतवदनमुचैः कुकु- रारूढमेनं खरडमरकरावैः संभृताशासमूहम् । असिततमतमिश्नाकल्पमालोक्य भीति कलितविमलसत्त्वो नाभजच्छीकुमारः ॥६३॥ शुनकभसितशब्दैः कम्पयन् सत्त्वस दृढतरपदधातैः पातयन् भूधरान् । तदपि विगतशातकमेनं निरीक्ष्यो- स्कृतकलकलनादोऽन्तर्दधे क्षेत्रपालः ॥ ६४ ॥ गतवति विकराले रुण्डमालाविशाले विधृतनरकपाले श्यामले क्षेत्रपाले। तदनु सपदि तुष्टास्मीति नादं वदन्ती वदनविजितचन्द्रा प्रादुरासीन्महाश्रीः ॥ ६५ ॥ ध्यानं संवृणु लाहि साधकवरं तुष्टास्मि सत्त्वेन ते राज्यं प्राप्स्यसि गूर्जराबविषये त्वं वत्सरैः पञ्चभिः । इत्युक्त्वा सुधया विधाय विगतव्यालवणं ते क्षणादन्तर्धानमगात्प्रभातसमये सत्त्वैः समं सेन्दिरा ॥ ६६ ॥ मनसि स चिरकालाद्राज्यलाभ विभाव्य भुवमभिनवचित्रां वीक्षितुं सञ्चचाल । सुकलसकलदेशॉशयन कौतुकोको निखिलनगरकान्तामेप कान्तीमवाप ॥ ६७ ॥ पुरपरिसरे दृष्ट्या योपिज्जनवजमञ्जसा मिलितमतुलं तत्रागच्छद्विलोकनकौतुकी । निहतपुरुषं पश्यन्तीनां तदा किल योषितां सरसवचनं कर- ·-- श्रुत्वा चित्ते स विस्मयमादधे ॥ ६८ ॥ सुमुखि ! विरलदन्तं चारुकूर्चाभिरामं मुखमतिसुखमायुक् नित्यताम्बूलरागम् । श्रवणयुगममुष्यास्कन्धदीर्घ च वाले ! कलय कचकलापं चातिदीर्घ नरस्य ॥ ६९ ॥ एता विदन्ति कथमस्य विमस्तकस्य केशादिलक्षणमहो ! मम चित्रमेतत् । पृष्टाः स्वयं मृगदृशः कुमरेण तेन ताः प्रोचिरे शृणु नरोत्तम ! सर्वमेतत् ॥ ७० ॥ किणः पृष्ठे वेणी वदति सुतरामेष सरलां किणौ स्कन्धे कर्णाभरणवरलक्ष्मी निगदतः । उरः सर्व गौरं वदति नितरां कूर्च- विभवं सचूर्णश्चाङ्गुष्ठो वदति मुखरागं मतिमताम् ॥ ७१ ॥ प्रान्तारुणा विरलतां वदति द्विजानां लध्वजुलीतिवचनं स निशम्य तासाम् । पश्यन्ति सर्वमिह बुद्धिदशा महान्तो ध्यायन हुदीति सरसी सहसा जगाम ॥ ७२ ॥ सरससरसि पीत्वा पुष्करं वसपूतं श्रमहरमथ तेने मजनं सज्जनोऽसौ । सितकरकरवर्ण पालिदेशे स वयं ध्वजकलशमनोज्ञं चैत्यमेकं ददर्श ॥ ७३ ॥ कमपि परमदेवं तत्र नन्तुं स यातः सुकृतमतिरपश्यन्मस्तकं पूज्यमानम् । किमिदमिति च पृष्टः पूजकस्तेन तस्यासममकथयदेवं वृत्तमामूलचूलं ॥ ७४ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते द्वितीयसर्गे द्वितीयो वर्गः 1-26-- अन त्रासितशत्रुर्बभूव भूमिपतिः पुरा भीमः । स्थाम्ना नान्ना च सदा भीमसमो दानतः कर्णः॥१॥ निजयशसे शस्य- तमं सरोवरं वरसरोजराजियुतम् । सोऽखानयन्नरेशः परोपकारैकनिरतमतिः ॥ २॥ तस्मिन् भृते जलौघे राजा सपरि- च्छदो गयौ द्रष्टुम् । तरक्षीरसागराभं निरीक्ष्य पुगुदेतरामेषः ॥ ३ ॥ सर्वासु दिक्षु पश्यन् जलजालीसंस्थितं ददर्शकम् । ॥

·रज्जुकरणे सजं घनशुनकडिम्भकोपेतम् । मुदिताश्चरितमुदित्वा दृष्ट्वाऽपृच्छन् स्वसंदेहम् ॥ १७ ॥ वृद्धो विमृश्य चित्ते । मस्तकमतिरुचिरतरं वरभूषाभूपित भूपः ॥ ४ ॥ पश्यति विस्मितचित्ते राज्ञि सलोके शिरस्तदा वाढम् । एकेन त्रुडति जगन्निगददिदं तत्तिरोदधे तत्र ॥ ५॥ आकर्ष्याश्रुतपूर्व वचस्तदीयं चमत्कृतो नेता । किमिदमिति वीतशङ्क विज्ञान पप्रच्छ तद्धेत्तुम् ॥ ६॥ नित्यं तद्वदति तथा बलिपूजाद्यैर्न शान्तिमायाति । स चकितचेता नेता विदुषः पप्रच्छ शान्त्य- थम् ॥ ७॥ ते सर्वशास्त्रनिपुणा न जज्ञिरेऽलं तदुत्तरं दातुम् । तदनु सकोपो भूपोऽभ्यधादिदं भीपणाकारः ॥ ८ ॥ रेरे भजत विदेशं देशं त्यजताशु मामकं सर्वे । वदतैतदुत्तरं वा विचार्य चित्ते चिरं यूयम् ॥ ९॥ कन्दर्पदपंकलिता ललितापि मतिर्न जायते यूनाम् । निपुणा दीर्घविचारे सारेतरगामिनी कामम् ॥ १० ॥ वेत्ति यदेकः स्थविरः स्थिरबु- द्धिस्तरुणकोटयस्तन्नो । यो हन्ति नृप लतया स पूज्यते वृद्धवाक्येन ॥ ११ ॥ इति तैविमृश्य सर्वैर्मरुदेशे दीर्घदर्शिनो वृद्धान् । तत्प्रष्टुं चतुरतराः प्रहिता उच्चैश्चतुर्विप्राः ॥ १२ ॥ तत्र गताः पश्यदं पुरुष क्षेत्रस्थितं दृढशरीरम् । दृष्ट्वा हृष्टा यावत्प्रश्नं कुर्वन्ति ते विप्राः ॥ १३ ॥ तावत्पिता पुरो मे तेनेति निवेदितं गतास्तत्र । तावदशीतिसमातिगवयसं वृद्धं पुरो ददृशुः ॥ १४ ॥ तमजाः प्रचारयन्तं काकेति वदन्ति यावता विप्राः । तावत्पितास्ति गेहे तद्वाक्यादिति दधुश्चिन्ताम् ॥ १५ ॥ किं विद्यते शताधिकमित्यायु दिनो ययुगेंहम् । अष्टोत्तरशतवयसं ते पश्यन्वाडवा वृद्धम् ॥ १६ ॥ तं मुज- विप्रान् प्राहेति भोजनं कृत्वा । उत्तरमुत्तममेतद्दास्येऽहं भुज्यतां तर्हि ॥ १८ ॥ इत्युक्तियुक्तिपूर्व तेनाभीरेण भोजिता विप्राः । स्वगृहे निषेधवाक्यं तैरपि नोक्तं स्वकार्येण ॥ १९ ॥ स्थविरपरिवेगितं ते तदाक्षिण्याग्निजार्थमित्यर्थम् । शुन- ·부린 -- कोच्छिष्टं तकं संपपुरवमत्य दोपौधम् ॥ २० ॥ नो शूद्रभक्तदोषो न श्वस्पृष्टान्नपानदोपोऽपि । दोषज्ञैरपि गणितः स्वकार्य- लोभातुरैविप्रैः ॥ २१॥ विहिते भोजनकृत्ये स्थविरः प्रोवाच वाडवानेवम् । अध्वन्युत्तरमेतत्कथयिष्ये गम्यतां तस्मात् ॥ २२ ॥ अध्वव्ययोऽस्य मूल्यात् शुध्यति वो गृह्यतामिदं तस्मात् । इत्युक्त्वा लघुकुकुरचतुष्टयं दत्तवांस्तेभ्यः ॥ २३ ॥ चत्वारोऽपि च हस्ते लोभविहस्तास्तदैकक लात्वा । वृद्धानुगताश्चेलुः क्षिप्रं विप्राः प्रति स्वपुरं ॥२४॥ एत्य कियन्तं मार्ग वृद्धे वलितेऽवदन्निदं विप्राः । सन्देहोऽद्यापि तथा वदोत्तरं सत्तमामाकम् ॥ २५ ॥ श्रुत्वा वचस्तदीयं वृद्धोऽवददुत्तरं मया दत्तम् । तेऽवोचन्नस्माभिर्नावगतं न श्रुतं तत्किम् ॥ २६ ॥ वर्षीयान्पुनरूचे युष्माभिर्मद्गुहे कथं भुक्तम् । शुनकोच्छिष्टं तक पीतं कस्मादिदं ब्रूत ॥ २७ ॥ एतेऽतिपापरूपाः श्वानो विष्टाशिनः कथं स्पृष्टाः । युष्माभिर्विदितं नो किमेतदपि सर्वशासज्ञैः ॥ २८ ॥ शुनो गर्दभचण्डालमद्यभाण्डरजस्वलाः स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सचेलं स्नानमाचरेत् ॥ २९ ॥ ज्ञात चेत्तर्हि कथं स्पृष्टास्तेनेति भाषितेऽवोचत् । लोभेनेदं सर्व विरुद्धमपि विहितमस्माभिः ॥ ३० ॥ इदमाकर्ण्य स कर्णो वर्णगुरूनाह सस्मितं वृद्धः । उत्तरदानाय मया विचेष्टितं सर्वमप्येतत् ॥ ३१ ॥ युष्मादृशेषु युक्त्या वक्तुं विज्ञेषु युज्यते विप्राः ! । सर्वप्रसिद्धमेतद्यद्विश्वं लोभतो ब्रुडति ॥ ३२ ॥ इत्युक्ते ते मुदिताः स्थविरमनुज्ञाप्य वाडवाः प्रययुः । निजवि- पयं दृग्विषयीकृतचित्राः स्तोककालेन ॥ ३३ ॥ तत्सर्वं भूपतये निवेदयामासुराशु ते तज्ज्ञाः । सोऽवक् शिरः पुनश्चेन्न निस्सरिष्यति तदा सत्यम् ॥ ३४ ॥ भूपो भूरिपरिच्छदयुतो गतः सरसि तत्परीक्षायै । तस्मिन्नर्थे कथिते शिरो निवृत्तं क्षणादेव ॥ ३५ ॥ भूपतिना रुचिरतरं चैत्यमिदं कारितं सरस्तीरे।एतच्छिरोऽस्य मध्ये प्रतिष्ठितं तत्प्रसिद्धयर्थम् ॥ ३६ ॥ -- ·इति श्रुत्वा वृत्तं श्रुतिसुखकरं तस्य शिरसो विशत्व द्रॉ कुमरनृपतिर्विस्मितमनाः । स तस्थौ स्वस्थात्मा कतिपयदि- नानि कमवशात् । भ्रमन् गुर्षीमुवीमसकृदगमन्मल्लिविषयम् ॥ ३७॥ श्रीमलिवालविषये विदितं दितांहाः कोलम्बप- तनमसौ तदवाप भूपः । यस्याग्रतो हरिपुरी स्वमवेत्य हीनमेका पपात जलधावपरा च शून्ये ॥ ३८ ॥ प्रातः स एष्यति भविष्यति गूर्जरायां यो भूपतिः स भवता भृशमर्चनीयः । कोलम्बपत्तननृपो जगदे शिवेन स्वप्मे तदेति वसुधावलयै- कसारः ॥ ३९ ॥ तमुपलक्ष्य निवेश्य निजासने शिववचः सकलं स निवेद्य च । अतितरां निजराज्यपदार्पणे तमथ सोऽर्थितवान् वसुधाधिपः ॥ ४० ॥ राज्यं निवार्य तरसा निजकीर्तिहेतोः सत्स्वाभिधानविदितं शिवचैत्यमेकम् । सोऽ- कारयन् नृपतिना निजनाणकं च प्रावर्तयत्प्रवरसिंहसमानवीयः ॥ ४१ ॥ प्राप्तः क्रमेण पुनरुज्जयिनी कुमार आमोदय- त्परिजनं सकलं स्वकीयम्। पश्यन् पुरीपरिसरं बहुचिनरम्य गाथामवाचयदिमां शिवचैत्यभित्तौ ॥ ४२ ॥ पुने वाससहस्से सयम्मि वरिसाण नवनवइअहिए । होही कुमरनरिन्दो तह विकमराय सारिच्छो ॥ ४३ ॥ गाथां लिलेख क इमामिह लेख- मान्यः पप्रच्छ निर्मलमतिर्मुनिमेकमेवम् । इत्थं जगाद स गुरुर्गुणगौरमेनमस्याः स्वरूपमखिलं शृणु हे कुमार ! ॥ ४४ ॥ शृणु शृणु कुमर ! त्वं सिद्धसेनो दिवाकृद्धनविदितचरित्रः पूर्वमासीत्पवित्रः । स इह लिखितवान् श्रीविक्रमार्केण पृष्टः स्फुटरुचिरविचारां चारुगाथामिमां च ॥ ४५ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते द्वितीयसर्गे तृतीयो वर्गः ॥ R ·पर ब- XX श्रीसिद्धसेनाभिधसूरिराजो बभूव मिथ्यात्वतमोजराजः। अद्यापि यन्नामविभाभिभूता न वादिघूकाः प्रकटीभवन्ति ॥ १॥ विद्यामदादन्यदिनेऽवदत्सः गुरोः पुररतादिति सङ्घसाक्षम् । भवन्निदेशात्करवाणि सर्वजिनागर्म संस्कृतभाषयाहम ॥२॥ तमुन्मदं वीक्ष्य गुरुर्वभाषे धिर मूर्ख ! गर्व कुरुपे किमेवम् । विज्ञान किं पूर्वधरा अभूवन यैः प्राकृतोऽयं वि- हितः कृतान्तः ॥ ३॥ सीणां नृणां तुच्छधियां शिशूनामनुग्रहार्थं विदधे गणेशैः । जिनागमः प्राकृतभापयाऽयं तदहया भूरि बभूव तेऽधम् ॥ ४ ॥ ततः स सूरिः स्वगुरोः पदान्ते विराधकं स्वं भृशमाशुशोच । विराधिता संसृतिहेतवेस्याच्छ्री- मजिनाज्ञेति विचार्य चित्ते ॥ ५॥ संयोज्य हस्तौ निजमस्तकेऽथ निरस्तगर्वः स्वगुरोः पुरस्तात् । शोधिं स सिद्धान्त- विराधनोत्थां ज्ञातार्थसार्थो विनयाद्ययाचे ॥ ६॥ पाराधिकाख्यं बहुसङ्घसाक्षं तपस्तदा द्वादशवर्पसाध्यम् । विराधिता. ज्ञाय गुरुगरिष्ठं तस्मै स्मयापोहकृते ददौ सः॥७॥ स्वच्छः स गच्छं सहसा विहायागच्छद्वनं गर्भितवेषधारी। तन्वं- स्तपस्तद्विधिना विशालं जगाम वर्षे नवमे विशालाम् ॥ ८॥ श्रीविक्रमार्क प्रतिबोध्य धर्मोन्नति करोमीति विचार्य चित्ते । गत्वा नृपद्वारि निवारितांहा न्यवेदयद्वाःस्थमुखेन चेति ॥ ९॥ हस्तन्यस्तचतुःश्लोको द्वारि तिष्ठति रक्षितः दिक्षुर्भिक्षुरायातः किमागच्छतु गच्छतु ॥ १० ॥ समागतं तमाकर्ण्य सुकविं परिभाज्य च । तेनैव विक्रमादित्यः समा- दिशदिदं मुदा ॥ ११ ॥ दीयन्ते दशलक्षाणि शासनानि चतुर्दश । दिक्षुर्भिक्षुरायातोऽथवागच्छतु गच्छतु ॥ १२ ॥ प्रभावनाचिकीरेप प्रभुभूमिपतेः राभाम् । विवेश विशदं श्लोकचतुष्टयमुवाच च ॥ १३ ॥ आहते तव निस्साने स्फुटितं रिपुहृददैः । गलिते तत्मियानेने राजश्चित्रमिदं महत् ॥ १४ ॥ अपूर्वयं धनुर्विद्या भवता शिक्षिता कुतः । मार्गणौघः H-6 ·TKE समभ्येति गुणो याति दिगन्तरम् ॥ १५ ॥ त्वकीर्तिर्जातजाज्येव चतुरंभोधिमजनात् । आतपाय महीनाथ ! गता मात- ण्डमण्डलम् ॥ १६॥ सर्वदा सर्वदोऽसीति मुधा संस्तूयसे बुधैः । नारयो लेभिरे पृष्ठिं न नक्षः परयोपितः ॥ १७ ॥ अनुच्छिप्टेन तेनोचैर्वचसा रन्जितो नृपः । दिशां चतसृणां राज्यं विहायान्तःपुरं ददौ ॥ १८ ॥ कुरु राज्यं महीनाथ ! निजं कृतमनेन नः । इत्युक्ते प्रभुभी राजा गमनार्थ स पृष्टवान् ॥ १९ ॥ विद्वगोष्ठीरसेनेति सूरिराचष्ट स स्फुटम् । निवेश्य वासने हृष्टस्ततो भूपोऽनमद्गुरुम् ॥ २० ॥ अतिकविकविचित्तानन्दकन्दाम्बुदाभं निजरादसि तदीयं हृद्यमापीय वाक्यम् । क्षरदमृतसमानं दत्तसन्मानदानं स्तुतिमिति मतिगग्यामेप रम्यां वितेने ॥ २१॥ असारे संसारे सुमतिशरणे काव्यकरणे यथेष्टं चेष्टन्ते कति न कवयः स्वस्वरुचयः । परं दुग्धस्निग्धं मधुररचनं यस्तु वचनं प्रसूते ते वा भवति विरलः कोऽपि सरलः ॥ २२ ॥ नृपतिविहितचित्रो मित्रवत्तन तस्थौ समयमयमपारं सारमुद्यद्विनोदैः । यतिपतिरथ भूपं तं समापृच्छय वाढं त्रिनयनगृहमागाच्चान्यमादाय देहम् ॥ २३ ॥ स सायं निर्मायः शिवभुवनमध्ये यतिपतिः प्रमीलामुन्मीलत्सकलकलविद्यः समकरोत् । गतः पूजाकारी तमुपसि तथा वीक्ष्य कुपितस्तुतोदासन्मारैस्तदपि स न निद्रामपि जहौ ॥ २४ ॥ नरपतिरपि तत्रोपाययौ चित्रितान्तर्यतिपरिवृढमेवं तं वभापे दृढाङ्गम् । रचयसि किमु भिक्षो। शङ्कराशातनां हे सृजति जगदशेष भस्मसादेप रुष्टः ॥ २५ ॥ स्तवं शम्भोर्नव्यं कुरु गुरुमतेऽङ्गो भज चिरं विरश्याद्या- देवा विदधति नुतिं यस्य सततम् । ददातीशस्तुष्टः स्फुटमिह जगद्राज्यमतुलं फलं मोक्षाधुचैर्वितरति परत्रायमभयम् ॥ २६ ॥ अवददिति मुनीशो दर्शितस्वोरुमूर्तिः तदनु वदनपझं तस्य पश्यन्नृपस्य । मदभिहितनुतिं नो सासहिः शङ्क- तं ·म 고업 बभूव । C542 रोऽयं तरणिकिरणमालां यदिद्धोऽपि घूकः ॥ २७ ॥ न दोषो मे विघ्नो यदि भवति कश्चित्पशुपतेर्गदित्वैवं सूरिः स्तव- नमथ नव्यं स विदधे । कथं सिद्धः कश्चित्किमुत धिषणः किं कविरसाविदं दध्यौ राजा मनसि स च शृण्वंस्तदमलम् ॥ २८ ॥ स्वयम्भुवं भूतसहस्रनेत्रमनेकमेकाक्षरभावलिङ्गम् । अव्यक्तमव्याहतमस्तदोषमनादिमध्यान्तमपुण्यपापम् ॥२९॥ एवं स्तवं वदति यावदसौ मुनीशस्तावत्खडत्खडतिशब्दभरो क्रुद्धः शिवो ननु विधास्यति भस्मसात्त्वासित्थं ज- गाद जनता सहितो नरेशः ॥ ३०॥ चकम्पे भूरुच्चैस्तदनु सह लोकेन नितरामहो ! किं भावीति प्रभुरपि वभूवोत्सुक- मतिः। ततो धूमश्रेणिः सह मुनिपदुःखेन निरगात् क्षणाक्षोणीपीठाअमरकुलनीलातिकुटिला ॥ ३१ ॥ अथ पशुपति- १ लिङ्गं तदृढाङ्गं चतुर्धा कजमिव वरभाभिस्तत्र प्रस्फोट विद्धम् । दधदधिकरयुग्मं पार्श्वनाथस्य विम्ब विमलमुरगराजः सप्रियः प्रादुरासीत् ॥ ३२ ॥ स्तोत्रं मदीयमिह यः सहते सुराही देवः स विश्वमहितः स्वयमाजगाम । तुष्टाव पार्श्व- जिनमेवमसावुदीर्य कल्याणमन्दिरमहास्तवनेन सूरिः ॥ ३३ ॥ संस्थाप्य तत्र जिनपं भुजगाधिराजो नत्वा गुरुं निजपुरं स जगाम वेगात् । श्रीसिद्धसेनगुरुदेशनया बभूव श्रीविक्रमः स जिनराजमतैकभक्तः ॥ ३४ ॥ एकदा स्वगुरुमादरादिदं पृष्टवान्नरपतिः स विक्रमः । मत्समः कलियुगे परो नृपः संभविष्यति विभो ! किमार्हतः ॥ ३५ ॥ कलियुगे भविता पर- मार्हतः कुमरभूपतिरत्र नराधिपः । गुरुभिरित्युदिते तदलेखयत्स इह पद्यमिदं मुदिताशयः ॥ ३६ ॥ गाथावृत्तमिदं निशम्य कुमरः कालस्य सम्पूर्णतां संज्ञायाः समतां विचिन्त्य च चिरं मेने मुनीन ज्ञानिनः । निन्ये तत्र दिनानि कानि- चिदपि प्रीतः कुटुम्वाग्रहाद्भूयो भूरिकलश्चचाल विपुलामालोकितुं कौतुकी ॥ ३७ ॥ स देशेषु भ्रान्त्वा वहुषु रसिको r - ·स योगिनिपुर विवेशाश्चर्याणामनणुवसतिः क्षमापतनयः । स्थितस्तत्राश्नौपीत्रिदिवगमनं सिद्धनृपतेस्ततो गन्तुं सज्जः समभ- वदयं च स्वविषयम् ॥ ३८ ॥ संययौ चर्मकारापणं यावतोपानदादानहेतोः प्रयाणोत्सुकः । तद्वयं न्यस्तवान् पादयोस्ता- वता बालचन्द्राभिधः शिल्पिमुख्यः स्वयम् ॥ ३९ ॥ चरणरक्षणयोरनयोरहं न किल दातुमलं समवेतनम् । इति जजल्प स शिल्पिनमुच्चकैः कलितकोमलवाग विमलाशयम् ॥ ४० ॥ इदं पदत्राणयुगं चकास्ति ते पदोः सदैवाम्बुजराजमानयोः। बज स्वदेशं भज राज्यमुज्ज्वलं तं जल्पति स्मेति स शिल्पिपुङ्गवः ॥४१॥कारुतर! त्वं गूर्जरदेशे भूमिपतिं परिभाव्य कुमा- रम् । मित्र ! समेया बीतविलम्ब सद्य इदं निगदन् स चचाल ॥ ४२ ॥ नगनगरसमूहालीलया लक्षायित्वा सकलनिज- कुटुम्ब सार्बमादाय दक्षः। अगमदगपधैर्यो वायुवेगेन वॉ स्फुरदुरुतररज सिद्धद्रङ्गं दृढाङ्गः ॥ ४३ ॥ समयमयं परिभाव्य समेत निजपरिवार तत्र विमुच्य । अगमदथासिकरो निशि गेहं स्वसुरवमत्य च तत्पतिभीतिम् ॥ ४४ ॥ शर्वरीमध्यदेशे विदेशागतो जामिमेपोऽनमच्छशवेपो भिया । सोदरं मन्दिरे भर्तृभीता सती सा सती स्थापयामास साशा रहः ॥ ४५ ॥ तिष्ठन् सुखं स्वभगिनीसदने स मेने स्वं दुर्जयं गतमिवाशुभकर्म धर्मी । सस्सार सूरिवचनस्य विचारसारः श्रीमान् कुमारनृपतिश्च तदा वदान्यः॥ ४६॥ श्रीरत्नसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरगणिर्यदिदं चकार । श्रीमत्कुमारचरि- तस्य गुरुस्वरूपः सर्गः समाप्तिमगमत्सुगमो द्वितीयः॥४७॥ ॥ इति भद्वारक-श्रीरवासिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपाल- चरित महाकाव्ये हिण्डिवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ मन्था २८४ ॥ ॥

·보였 ॥ अथ तृतीयः सर्गः॥ अथ प्रमीते जयसिंहदेवे सेनापतिः कृष्णभटः स यत्नात् । षण्मासमस्तारिबलो ररक्ष राज्यं कुमारागमनं प्रपश्यन् ॥१॥ व्यलोकयन्तं बहुधा स्वदूतैर्न क्वापि वार्तामपि तस्य लेभे । ततो मृतं तं परिभाव्य चित्ते जज्ञे निराशः पृतनापतिः सः ॥२॥ चिन्ताकुलं श्रान्तशरीरमेतं व्यलोक्य तं राजगृहात्समेतम् । आगत्य भक्त्यान्यदिनेऽन्ययुत चिन्तानिदानं कुम- रस्वसा सा ॥ ३ ॥ स प्राह भद्रे! शृणु कारणं तत् शून्योऽस्ति पट्टो नृपतेरभावात् । चिन्ता तदर्थं हृदये ममास्ति राज्यं गतप्रायमिदं च मन्ये ॥ ४ ॥ बभूव यो राजपदस्य योग्यः सोऽगात् कचिद्भपभयात्कुमारः । धर्तुं न राज्यं तमृते परो- डलं हित्वा हि राज्यं जगतीं यथान्यः ॥ ५॥ अथाविरासीत्कुमरः क्षणेन ज्ञात्वा मनस्तस्य मनीषिमुख्यः । अभीष्टयोस्तत्र मिथोऽतिसृष्टा गोष्ठी तयोः शिष्टतराजनिष्ट ॥ ६ ॥ त्रयः कुमाराः स्वगुणैरुदाराः सन्ति स्ववीर्या धृतभूमिभाराः । कस्मा इदं विस्मयकार्यमीषु वितीर्यते राज्यमहो ! महीयः ॥ ७ ॥ इति विचार्य जगाम स संसदं तदुरुधैर्यपरीक्षणहेतवे । गत- भयं सनयं कुमरत्रयं स्वयमजहवदूहविचक्षणः ॥ ८ ॥ महीपालनामा समागादथो तां सभामिभ्यवच्छोभमानः स्वमूर्त्या। सनाथः श्निया सैन्यनाथाय कृत्वा प्रणामं मुदोपाविशत्तत्पुरस्तात् ॥ ९॥ सेनापते ! यच्छ निदेशमेतो जगाद हर्षादिति कीर्तिपालः । मेने स मानी हृदि हीनसत्त्वौ तौ दीमवाक्येन विचारसारः ॥ १०॥ गुरुकृपाणकरः कुमरः क्षणादमरनाथ इवाप सभामभीः। विगणयंस्तृणवन्निखिलान्नृपान् स्वयमयं निषसाद नृपासने ॥ ११ ॥ कुरु गुरुमभिषेकं त्वं विवेकेन कृष्णभट ! सुभटसमूहान् रंहसाकार्य वर्यान् । कुरुत नृपतयो रे! किं प्रणामं न मह्यं धृतधृतिरिति सोऽवक् सिद्धराजा- ·ड सनस्थः ॥ १२ ॥ सत्त्वाधिक तं परिभाव्य वेगाचक्रेऽभिषेकं पृतनापतिः सः । सोपायना भूमिभुजः सममा वितेनिरेऽसी मुदिताः प्रणामम् ॥ १३ ॥ दधारातपनं पविन विचिन शिरस्पस्य शस्याशयः सैन्यनाथः । मुदा सोदरौ सादरं पार्श्वदेशे वरे चामरे नालयामासतुहौं ॥ १४ ॥ जगुर्मजलान्युज्वलान्यजनौघा ददुर्वेदवाफ्याशिर्ष भूमिदेवाः । नृपं तुष्टुवुर्भन्दिनो हृष्टचित्ताततं नृत्यमातेनिरे वारवध्वः ॥ १५ ॥ दानमानन्दितो मानपूर्व तदादादपूर्व स पूर्वापतुल्यस्तथा। बन्दिनामिन्दि- राया भरैमन्दिरेऽदारयहारुदारियपूरं यथा॥१६॥चरमाणे संस्थितं सुस्थिताश्चारुपौराजाना गौरदेहं मुदा।तं त्ववर्धापयन् वर्तमानं निया वर्द्धमानं विधायायतो मौक्तिकैः ॥ १७ ॥ पार्श्वगोश्वामरैवींज्यमानो भृशं धार्यमाणातपत्रसपावान्नृपः । राजराजीवृतो राजपाटी व्यधाद्वारणेन्द्रोपविष्टो विशिष्टोत्तमः ॥ १८ ॥ वर्षमेकं सहर्षप्रकर्षावृतो मण्डले दण्डमाखण्डला- भोऽभुचत् । बन्दिवन्दं च माकन्ददण्डं पुनर्निःसुतानां धनं मुक्तवान् सर्वदा ॥ १९ ॥ चित्रकूटस्य पार्टी पटिष्ठो ददौ सज्जनायाथ संसज्जनानन्दनः । लाटदेशं भृशं पाटितारिजो वोशिरेरणयद्भामयुग्मावृतम् ॥ २० ॥ अदादुपानयुगलं पुरा यस्तस्मै ददौ ग्रामयुगं गुणज्ञः । इहोपकारोऽवसरे कृतोन्यैनों विस्मृति याति सतां कदाचित् ॥ २१ ॥ तस्मै ददौ यश्वणकान् गुणज्ञः पुरा कुमाराय वणिग्वरेण्यः । अदान्मुदा वागडदेशसारं तस्मै पुरं श्रीवटपद्रसंज्ञम् ॥ २२ ॥ युक्तं कुमारोऽमरराजतुल्यः क्षमाभृतो यन्निखिलानजैपीत् । करेण पन्नं दधता निजेन जज्ञे च यगोत्रभिदन चित्रम् ॥ २३ ॥ कुमारः पुरा रक्षितः कण्टकौघैः समाच्छाद्य हद्याशयेनैप येन । तमेवापयित्वा वरं ग्राममस्मै नकाराशरक्षाकरं तं वरेण्यः ॥ २४ ॥ चारुचौलुक्यवंशाम्बरे भास्करः श्रीकुमारः स्वयं दिग्जयं फुप्तवान् । भूरिभूपालमालानिषेव्यक्रमः पालयामास ·ब राज्य क्रमेण कमी ॥ २५ ॥ अनुकलं कलयन्नवमगलं दलितवान् सबलं सकलद्विपम् । शकलयन् कलिकल्मषमुल्वणं निजकुलं विमलं विदधेऽधिकम् ॥ २६ ॥ उदयनमथ तेने मन्त्रिणं तन्त्रविज्ञो निजमनसि दधानस्तस्य पूर्वोपकारम् । अभि- विदितचरित्रे वाग्भटे मन्त्रिपुत्रे निहितविषयभारोऽसौ सिषेवे सुखौघम् ॥ २७ ॥ सततसुरवाशक्तश्नोत्रः सुदर्शनदर्शनोद्यत- मतिरसौ गन्धज्ञानेऽनिशं मधुपोपमः।ललितललनाभोगाभोगंभजन् सुभगाग्रणीविषयविषयं सौख्यं दक्षो नृपो बुभुजे मुदा२८॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते तृतीयसर्गे प्रथमो वर्गः ॥ S अथो सदा श्रीकुमरः सभायामारते निरस्तारिबलः सलीलम् । तत्पादसेवां रचयन्ति भूपाः सर्वेऽपि सेवावसरे समेत्य ॥ १॥ आस्थानसंस्थे नृपतौ स कृष्णो जायाग्रजे नर्म करोत्यजस्रम् । एकान्तदेशे बहुमानपूर्व निवारितः श्रीकुमरेण नास्थात् ॥ २॥ दोदूयते मद्वचसाधुनैष स्मरत्यवस्था न पुरातनी ताम् । सदा कुमारस्य स मर्तुकामश्चक्रेऽवहेलां निजली- लयेति ॥ ३ ॥ विवेद यन्नो वनिता हि भूपाः कस्यापि वश्या न भवन्त्यवश्यम् । श्रीमान् कुमारोऽप्यवहेलकं तं गूढाजि- तोऽस्थात्किल हन्तुमिच्छन् ॥ ४ ॥ सभास्थितस्याथ नृपस्य कश्चिल्लसन्महीशावलिशालितस्य । उपायनेऽपायविमुक्तमूर्ते- श्चके करालं करवालमेकम् ॥ ५॥ स्वपाणिना तज्जगृहे कृपाणं पश्यत्सु सर्वेषु जनेषु राजा । स्तम्भे सभायाः स ददत्प्रहार तस्थौ स्वयं यावदयं विमृश्य ॥ ६॥ तावत्समागत्य कुमारमूचे कालाहृतः कृष्णभटो विहस्य । कथं विलम्ब कुरुषे नरेश ! देहि प्रहारं जहि कातरत्वम् ॥ ७॥ जगाद भूपः स्थिररूप एप विरूपभीत्या निहतो मया नो । विरूपभीतिर्वणिजां न RS CC-* ·राज्ञां कृष्णः स्मितेनेति पुनर्जजल्प ॥ ८ ॥ अस्त्वेवमेवं निगदन्नरेशोऽलुनाच्छिरस्तस्य शितासिना सः। कृतान्ततुल्यं तम- वेत्य सर्वः सभाजनः क्षोभमवाप बाढम् ॥ ९॥ आज्ञाभऊं यः करिष्यत्यजनं तस्मै शिक्षामेप दास्याम्यजस्रम् । क्रूराकारः स्फाररोपारुणाक्षः संसद्येवं त्रासयामास भूपः ॥ १० ॥दृष्ट्वा धृष्टं मारित सैन्यनाथं जातातको राजवर्गो निसर्गात् । आज्ञा- लोपं कोपिनो कोऽपि नोऽरं तेने मेने शासनं चास्य नित्यम् ॥ ११॥ सभास्थितस्याथ नरेश्वरस्य सोलाभिधो गायनचक्र- वती । अदर्शयगीतकलां स्वकीयां कलाकलापाम्बुनिधिविधिज्ञः ॥ १२ ॥ तस्मै तदानन्दितचित्तवृत्तिः सपोडशं द्रम्मशतं ददौ सः । अवज्ञया तत्सकलं शिशुभ्यः स दत्तवान् सोलकविर्मदान्धः ॥ १३ ॥ विज्ञातवृत्तो नृपतिः क्षणेन व्यवासयत्तं निजदेशमध्यात् । गत्वा स काशी जयचन्द्रभूपं शिनाय निनागतविज्ञचक्रम् ॥ १४ ॥ सन्तोषितस्तत्कलया गजेन्द्रं ददौ नरेन्द्रः स विशोफयुक्तम् । उपायने तद्विदधे समेत्य सर्व कुमाराय स मुक्तगर्वः ॥ १५ ॥ तुष्टस्ततोऽसौ कुमरः स्वद्रझं तमानयद्गानविदं गतेय॑ः । पानीयरेखासदृशोऽत्र लोके सन्मत्सरः स्यात्क्षणदृएनष्टः ॥ १६ ॥ बम्बारव केऽपि विधाय बाढं तं गायनाः प्राहुरिदं सदन्तः । त्वदीयदेशे मुषिता इदानी वयं विशोध्यार्पय तन्नरेश ! ॥ १७ ॥ कैरेवमुक्ते कुमरेण भूयो राजन् ! मृगौधैरिति तेऽप्यवोचन् । गान्धर्वकौशल्यकिरो गिरस्ता मत्वा नृपः सोलमुखं त्वपश्यत् ॥ १८ ॥ अदोऽव- दत्सोलकविर्भवन्तस्तान् दर्शयध्वं निजतस्करानः । यथा समादाय वयं स्वशक्त्या समर्पयामस्तदिहाखिलं वः ॥ १९ ॥ ओमित्युदित्वा किल गायनास्तेऽगमन्नरण्यं सह तेन वेगात् । अदर्शयन्नस्य पुरो विलोलान्मृगान् हिरण्याभरणावृताङ्गान ॥ २०॥ प्रारब्धवांस्तत्र तथा स गातुं सोलः स्थिराङ्गो मधुरस्वरेण । आकर्णयन्तो हरिणा यथैयुः शनैः शनैस्तेऽतनुना- ·दलीनाः ॥ २१॥ गायन्नगादेप यथा यथा खं पुरं परं विस्मयमादधानः । मृगाः सुगीतामृतनादलीनास्तथा तथाजग्मु- रवश्यचित्ताः ॥ २२ ॥ मृगान् समानीय पुरे स मानी गायन्नगाद्राजसभा कमेण । आकर्णयन्तो विविदुर्न किञ्चित्ते गीत- मङ्गीकृतहृद्यनादाः ॥ २३ ॥ स विस्मयं प्राप समग्रपौरैः समं नरेशस्तदवेक्ष्य चित्रम् । ते तत्र तस्थुर्मधुरं पिबन्तो गीता- मृतं निश्चलसर्वगानाः ॥ २४ ॥ योगीश्वराणामिव निश्चलानां तेषां निरुद्धेन्द्रियवर्त्मनां सः। तद्भूषणं स्वर्णमयं रयेण जग्राह कण्ठादशठस्वभावः ॥ २५ ॥ यथागतं शीघ्रमगुर्मुगारते तस्मै ददौ दानममानमीशः । अहो ! कलागीतरसोऽय- मुच्चैरेचे प्रशंसां बहुधा व्यधाच ॥ २६ ॥ इतोऽधिकं किं वरिवत्ति किञ्चिन्नादस्य माहात्म्यमहो ! महीयः । स विस्मितस्त- कलया मलान्तः पप्रच्छ सोलं नृपतिर्विहस्य ॥ २७ ॥ ततः समानीय विशुष्कशाखां स चूतवृक्षस्य सभासमक्षम् । आरोपयन्नव्यमृदालवालं नृपाङ्गणे तत्र विधाय धन्यः ॥ २८ ॥ ततः सोलो गीतं सुगतिचतुरो ग्राममधुरं स्फुरत्तानामानं स्वरगुरुतरं तारमतनोत् । यदाकर्ण्य मापोऽमृतमतरसा स्वादसरसं परान्मेने प्रीतो विषमविषतुल्यान् स विषयान् ॥ २९ ॥ कथं क्षोणीचक्र भ्रमति किमु मेघोऽमृतरसैविधत्तेऽयं वृष्टिं किमुत रतिवेतो निजमदः । अतुच्छा मूछेयं किमुत किमयं मोहमहिमा चिरं निःस्पन्दाक्षः क्षितिपतिरभूच्चेति विमृशन् ॥ ३० ॥ निपीते गीतेऽस्मिन् श्रवण- सुखदे व्याप्तवपुपः स्फुरद्रोमाञ्चेनाजनिषत जना नाद्भुतमिदम् । विशुष्को यचूतश्चिततनुरभूत्पल्लवभरैः फलैः पूर्णश्चासी- त्तदिह ननु चित्रं महदिदम् ॥ ३१ ॥ माकन्दं फलितं विलोक्य मुदितस्तद्गीतगीतामृतस्तस्मै विस्मितमानसोऽद्भुततरं दानं कुमारो ददौ । दत्त्वा हस्तिवरं च चामरयुगं सम्मानपूर्वं तदा गन्धर्वाधिपतिं चकार चतुरः सोलं विशल्याशयः ॥३२॥ EG ·सङ्गीतनृत्यसुरतोत्सवविज्ञगोष्ठीदोलाधिरोहजलकेलिमुखैविनोदैः । सर्वार्थिसार्थसुरवृक्षसमानरूपी भूपो दिनानि स बहू- नि निनाय हृष्टः ॥ ३३॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते तृतीयसर्गे द्वितीयो वर्गः ॥ ग्रन्थागं ५९ ॥ अन्यदा कुमरभूपसभायां कुगुणेशमलिकार्जुनराज्ञः । मागधो नृपपितामहनाम विश्रुतं स्तुतिपदं निजगाद ॥ १॥ तन्निपीय नृपतिर्गुरुरोपात्सम्मुखं स्वसदसोऽथ ददर्श । तावतोदयनमन्त्रितनूज आम्बडस्तमवदन्नतिपूर्वम् ॥ २॥ किं नरेश ! कुरुषे गुरुरोपमेतदर्थमरिशोपिततोषम् । आदिश त्वमिह मामहितं तं यामि जेतुमतिगर्वितचित्तम् ॥ ३ ॥ तं स्तु- वन्नतितरां निजचित्तवेदिन दिनपतिप्रतिमः सः । प्राहिणोनिहतशत्रुसमूहं तत्र पुनसदृशं सह सैन्यैः ॥ ४॥ पूरयन् दश- दिशः स्ववलौघेथूरयन्नरिभरं पथि सोऽगात् । कुङ्कुणं विगणितापरशक्तिराम्वडः कृतनृपोत्तमयुक्तिः ॥ ५॥ तं समेतमव- गत्य समागात्सम्मुखं स मलिकार्जुनभूपः । मानिनो हि ददते निजदेशे न प्रवेशमिह वैरिजनस्य ॥ ६ ॥ सङ्गरं गुरुतरं वर- वाजिदन्तिपत्तिशतमारणमासीत् । सैन्ययोरुभययोरनुभग्नं मन्त्रिसैन्यमगमल्लघुदूरम् ॥ ७॥ नष्टमात्मकटकं स विलोक्या- पासरत्सचिवराट् समयज्ञः । तावता रणभुवं स विशोध्यागात्पुरं विजयवानरिभूपः ॥ ८॥ लजितः स्वकटकेन समं द्रागाम्बडो निजपुरोपवनान्ते । एत्य दुःस्थितमनाः स्थितवान् स दर्शयन्निजमुखं न जनानाम् ॥ ९॥ तस्य मानमसमा- नमवेत्य मानिनामधिपतिर्धरणीशः । भूरिवीरपरिवारसमेतं प्राहिणोत्पुनरिमं रिपुदेशे ॥ १० ॥ क्रान्त्वा सर्व कुङ्कुणं ·5- - वाहिनीनां तीत्वा वृन्दं मन्दमन्दं स गच्छन् । सोपाराख्यं पत्तनं मन्त्रिराजो राजद्राजभ्राजितं स प्रपेदे ॥ ११॥ मन्त्री तस्थौ पत्तनोद्यानदेशे युक्त्या सैन्यं स्थापयित्वा स्वकीयम् । वीतातझं कुहाणेशाय तस्मै सद्यो दूतं प्रेपयामास दक्षम् ॥ १२ ॥ तं जगाद मृदुवाक् स्वसदःस्थं नीतिवित्स नृपतिं प्रणिपत्य । आगतं कुमरपालनिदेशात्तोपयैव सचिव नृप! भ- त्या ॥ १३ ॥ प्राग जितोऽयमिति चेतसि दर्प मा कृथा सुखविनाशनसर्पम् । निर्जितोऽपि मदनः किमु शम्भु रहसा निजवशं न चकार ॥ १४ ॥ नो महापुरुषविग्रहं जना मण्डयन्ति विबुधाः कदाचन । तं विधाय हतधीः सुयोधनो वंश- नाशमसृजन्मदान्धलः ॥ १५ ॥ तद्भवानपि विचार्य भूपते ! मन्त्रिणा सह विधेहि सौहृदम् । कोशदेशपृतनाधिकेन नो विग्रहं बुधजनाः प्रकुर्वते ॥ १६ ॥ इतीरयित्वा वचनं वदान्यो राज्ञः पुरस्ताद्विरराम दूतः । रोषारुणाक्षः क्षितिपस्तदानी दत्त्वापमानं विससर्ज तं च ॥ १७ ॥ जीवन्मुक्तोऽयं वराको मया प्राक् प्राप्तो भूयो निश्चितं मर्तुकामः । ध्यायन्नित्थं मा- नसे भूमिनाथो सोऽभ्युत्तस्थे भूपसार्थेन सार्द्धम् ॥ १८ ॥ श्रीपुजाख्यो देवदत्तोऽस्ति हारस्तस्य स्यान्नो कण्ठगे यत्र मृत्युः। गर्वावेशान्मन्त्रिणं जेतुकामः क्षोणीनाथस्तं विसस्मार सारम् ॥ १९ ॥ पटः पटिष्ठो वरिवर्ति देहरक्षाकरस्तस्य समुद्रदत्तः । रोषान्धलः क्षोणिपतिस्तदा तं जग्राह नो विग्रहवद्धबुद्धिः ॥ २० ॥ भज्यन्तेऽन्ये दन्तिनो यस्य गन्धात्तस्यारत्येको बन्धुरः सिन्धुरेशः । योढुं वाग्छन् मन्त्रिणा सार्द्धमिद्धं भूपोऽगच्छत्तं समारुह्य भद्रम् ॥ २१ ॥ संग्रामार्थ गच्छतस्तस्य राज्ञो भम्भारावाकारितः सारवीर्यः । अन्वागच्छन्निविलम्ब भटौघोऽकुण्ठोत्कण्ठोऽलं जयश्री वरीतुम् ॥ २२ ॥ निःसंख्येनोत्सं- ख्यकामेन विष्वक्सैन्येनासौ वेष्टितो भूमिपालः । स्फूर्जत्स्वोर्जस्त्रासितारातिजातस्तत्रायातोऽभात्कृतान्तोपमेयः ॥ २३ ॥ -562-6 ·-R . आलोक्यारान्मन्त्रिराट् तं समेतमारुयोचैर्हस्तिनं प्रत्यधावत् । विश्वां विश्वां व्यापयन्नात्मसैन्यैर्यद्वपात्पन्नगं वैनतेयः ॥ २४ ॥ पूर्ण पूर्ण काहलानां निनादैर्युद्धारम्भे व्योम सैन्यद्वयस्य । दुग्धं दुग्धान्तर्गतं लक्ष्यते नो यद्वत्तद्वत्सैन्ययुग्म तदासीत् ॥ २५ ॥ वाहो वाहं स्यन्दनी स्यन्दनस्थं नागो नागं पत्तिरेयाय पत्तिम् । अङ्ग्रेनाङ्गं साभजद्भरिरागादित्थं सेना स्वप्रियस्येव शत्रोः ॥ २६ ॥ मुव्यत्येके चाट्टहासान भटौघा नश्यन्त्येके कातरा राववन्तः । तन्वन्त्येके युद्धमिद्धोद्धताङ्गाः पश्यन्त्येके पातितानात्मनैव ॥ २७ ॥ नृत्यन्त्येके छिन्नशीपा रणोया धावन्त्येके सम्मुखं विद्विषां च । गच्छन्त्येके तत्र मूर्जामतुच्छां योधान् केचिन्नश्यतोऽथाह्वयन्ते ॥ २८ ॥ खशाखजि क्रोधतः केऽपि युद्धं मुष्टामुष्टि ध्वस्तशस्खास्तथैके । दन्तादन्ति छिन्नहस्ताश्च केचित्केशाकेशि द्वन्द्वमातेनुरन्ये ॥ २९ ॥ चः क्रीडां स्वक्रमोरक्षेपितेन शीणैके कन्दुकेनेव वीराः । केचित्खान्र्दन्तिदन्तानलग्नैर्दोलाकेलिं तत्र युद्धे वितेनुः ॥ ३० ॥ बाणैः प्राणान् केऽपि गृह्णन्ति तन कीलालो- घानुत्तुषोऽन्ये पिबन्ति । ऊर्च केचित्क्षेपिता दन्तिवृन्दैर्दिव्यत्रीणां त्रासमुत्पादयन्ति ॥ ३१ ॥ नष्टान् भट्टा वालयन्ति स्म तत्र कीर्तिस्फूर्त्या धीरतामादधानाः । केचिद्बाद हकिताः सैन्यनाथैर्भूयोऽकार्युः सद्धरं भग्नचित्ताः ॥ ३२ ॥ रक्तं व्यक्तं नीरतामाप भूरि कृत्तान्यापुर्मस्तकान्यजतां च । शस्त्राण्युच्चैमत्स्यतां तत्र केशाः शेवालत्वं सिन्धुतां युद्धभूमिः ॥ ३३ ॥ एवं युद्धे जायमानेऽसमाने घातैर्भिन्नं तद्दलं यावदासीत् । तावद्भूपं कालरूप पुरस्तात्प्राप्तं वीक्ष्यापासरन् मन्त्रिसैन्यम् ॥ ३४॥ कांश्चित्पादैमुष्टिघातेन कांश्चित्कांश्चिच्छौस्ताडयन्नाम्बडोऽथ । नष्टं दृष्ट्वा वैरिणो गन्धहस्तिगन्धात्सैन्यं सिंहनादं मुमोच ॥ ३५ ॥ श्रुते तस्मिन् नादे रिपुभदघटा दूरमगमद्दिगन्तं मातझा अगुरगसमाना अपि समाः। चकम्पे भूकम्प गुरुशिखरिणो ·. --- बाढगभजन निजैः सार्द्ध राजा समजनि तदा खिन्नवदनः ॥ ३६॥ निरीक्ष्य मानार्थ गतपरिकरं शोकविधुरं समेत्या- रादेवं सचिवतिलको वाक्यमवदत् । परित्यक्त्वा मानं कुमरनृपतेः पादयुगलं प्रणम्येदं राज्यं भज भज वृथा मा मृति- महो ! ॥ ३७ ॥ श्रुत्वा वाक्यं मन्त्रिणोऽतीवरुष्टो दष्टोष्ठो दाग भूपतिस्तं वभापे । इत्थं व्यर्थं जल्पतो रेऽधुना ते जिला- छेदेमाशु दण्डं करिष्ये ॥ ३८ ॥ रे रे नष्टं नास्ति तेऽद्यापि किञ्चिन्मुक्त्वा सर्च याहि देशं स्वकीयम् । मय्यत्यर्थ काल- रूपेऽद्य रुष्टे स्पर्धावृद्ध जीवितं ते विनष्टम् ॥ ३९ ॥ कोऽस्मिल्लोके वनपातं सहेत बाहुभ्यां वा लड्वयेत्को महाब्धिम् । तद्वदेवो दानवो मानवो वा का संग्रामे मत्प्रहारान् सहेत ॥ ४० ॥ आकण्येदं कर्णशूलोपमेयं राज्ञो वाक्यं स्फूर्तियुक्तं नितान्तम् । तन्वन हास्यं धन्विनामेप धुर्यो धुन्वन् शीर्प मनिराजो जगाद ॥४१॥ निःसारस्य स्याद्यथा वस्तुनो वै स्फूर्तिलोंके स्यात्तथा नेतरस्य । याहक कांस्येऽनिष्टवंशे निनादस्ताहक स्वर्णे वर्ण्यवर्णे न च स्यात् ॥ ४२ ॥ नाहं नाह नाहमित्यानतास्यो ब्रूते वाजी राजवाह्यः सुतेजाः । हहहहहमित्यूर्द्धवको गाढं गाढं रासभो रारदीति ॥ ४३ ॥ भूयो भूयः कल्पितैल्पितैः किं खोक्तं राजन् ! दर्शयास्माकमेतत् । इत्युक्तोऽसौ सिन्धुरस्कन्धसंस्थः क्रोधेनान्धो मन्त्रिणं प्रत्य- धावत् ॥ ४४ ॥ रुष्टः श्रीमानर्जुनः सोर्जुनाभो मुञ्चन् वाणान् प्राणसंहारिणोऽरम् । एकोऽनेकाकुल मन्त्रिसैन्यं चके वक्रं चापमुचैर्दधानः ॥ ४५ ॥ मुक्त्वा रोपान् कोपवान् मन्त्रिपुत्रश्चिच्छेदासौ वैरिणः पत्रिणस्तान् । कीर्त्या साकं कङ्कप- त्रेण धान्यां शत्रो छनं पातयामास पश्चात् ॥ ४६॥ वर्षन्वम्भिोदवन्मार्गणौधैर्भूयो भूयो व्यापयन स्वर्गमार्गम् । कृत्वा श्याम मानसं तस्य राज्ञस्तूर्णं पूर्णी वाहिनीमेष तेने ॥ ४७ ॥ अजनि जनितकम्पं द्वन्द्वयुद्धं तयोस्तदिति नवनवशस्त्रैरन- ·धारावलिप्तैः । असुरसुरनरेशा यन्निरीक्ष्योद्धताङ्गा अनणुरणरसौघा जिरे शौर्यवृत्तिम् ॥ ४८ ॥ तयोरेवं युद्धोद्धतमति- भृतोः शौर्ययुतयोर्वपुः पूर्ण स्वेदोदककणगणैर्दारुणरणात् । क्षणं क्षोणीनाथे क्षणमपि पुनर्मन्त्रिमुकुटे गतायातं तेने विज- यकमलात्यन्तचपला ॥ ४९ ॥ महामात्यस्येभं नृपतिरवधीतीक्ष्णविशिखैः पपातायं भूमौ सह सचिवहर्षेण सहसा । जितं भूपेनेदं मुदितमनसस्तत्सविधगा वदन्त्युच्चैांवत्सचिववधबुद्ध्युद्धरनराः ॥ ५० ॥ असमरसवशेनोत्पत्य तावत्स मन्त्री नृपतिगजमियाय प्रायसं रक्षिताङ्गः । अनणुरणरसात्तं पातयित्वा नरेशं निजकरकरवालेनैप चिच्छेद शीर्षम् ॥५१॥ निजभुजबलेनायं धूपं निहत्य मदोत्कटं स्फुटपट्ठरवान्वादित्रौपानवादयदञ्जसा । तदनु विषये संस्थाप्याज्ञां कुमारमहीप- तेर्नृपतिशिरसा सर्वं लात्वा सह स्वपुरे ययौ ॥ ५२ ॥ दददानं मन्त्री मुदितहृदयो मङ्गलमयं विवेशोच्चैः क्लृप्तोत्सववरतरं पत्तनमसौ । ततः प्रातः प्रौढां नृपशतयुतां भूपतिसभा पुरो मुक्त्वा शीर्ष प्रणतिमतनोदुत्तमतमः ॥ ५३॥ शिरो दृष्ट्वा राजा व्यथितहृदयः कुङ्कुणपतेः परित्यक्त्वा छत्रप्रभृतिकमलं शोकमतनोत् । पुनः शीपं प्रादात्स निजविषये तन सचिव । स्तदानीतं वित्तं नृपतिपुरतोऽढोकयदिदम् ॥ ५४॥ द्वात्रिंशत्स्वर्णकुम्भा अतिविशदरुचां मूढको मौक्तिकानां दिव्यो हार- श्व हेम्नां रुचिररुचिभृतां कोटयो विश्वसंख्याः। हस्ती श्वेतः परः स प्रकटमतिभृतां वारवध्वां शतानि पचोच्चैवाजिनां चायुतमतिरुचिरा दन्तिनां पष्टिरन्या ॥ ५५ ॥ तदखिलमपि दृष्ट्वा ढौकितं मन्त्रिणाग्रे कुमरनृपतिरापद्विस्मयं मानसान्तः। निखिलनृपसमक्षं मन्त्रिराजाय तस्मै द्विरदमथ तदीयं दत्तवान मानपूर्वम् ॥५६ ॥ विमलमङ्गलराजिविराजितः स्वसदनं स जगाम नृपैयुतः । स्वजननी च ननाम नयोज्ज्वला प्रमुदितः किल राजपितामहः ॥ ५७ ॥ श्यामास्यां तां मातरं मन्त्रि- ·राजो दृष्ट्वाऽपृच्छत्कारणं वारितारिः । शश्वच्छीलालङ्कृताङ्गी कुलीना स्वच्छा वत्सं सा जगादेति दक्षा ॥ ५८ ॥ निजक- लकुलतुल्यं कर्म किश्चित्त्वया नाचरितमचिरकालाज्जायते येन सिद्धिः । भवति नरकपातः कर्मणा येन लोके तदखिलमपि तेने तेन मे दुःखमेतत् ॥ ५९ ॥ अमृतरससमानं मातुराकर्ण्य वाक्यं तदनु स भृगुकच्छेऽचीकरच्चैत्यमुच्चैः । अनुदिनघ- नदानैः प्रीणयन् सर्वलोकं नृपतिपरशरीरं मन्त्रिराजो बभूव ॥ ६० ॥ इति नृपतिनिदेशादाम्बडो मन्त्रिराजो निजभुजवि- जितारिर्दिजयं द्रार वितेने । नतनृपशतमौलित्रातधौतक्रमानः सुखमतिसुखमायुक् श्रीकुमारः सिपेवे॥ ६१ ॥ श्रीरत्नसिं- हगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरकविर्यदिदं वितेनोश्रीमत्कुमारचरितस्य हि राज्यनामा सर्गः समाप्तिमगमत्सुगमस्तृतीयः ६२ इति भट्टारकश्रीरत्नसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपालचरिते महाकाव्ये राज्याभिषेकवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ग्रन्थानं ९२ समस्तसर्गे १८७ ॥ ॥ अथ चतुर्थः सर्गः॥ श्रीहेमचन्द्रसूरीन्द्रा अन्यदेन्द्रगुरूपमाः । स्वमात्रे पाहिणीनाम्य पत्तनेऽनशनं ददुः॥१॥ नानापुण्यधनं धन्यास्तस्यै शस्याशया ददुः । श्राद्धाः श्रद्धोद्धरास्तन्त्र विदधुर्विविधोत्सवान् ॥ २॥ तस्याः समाधिना पूर्णेऽनशने दिवसैस्त्रिभिः । विमानं रचयांचभव्यं भव्यजनास्तदा ॥ ३ ॥ विधिवत्सर्वकृत्येषु कृतेषु सुकृतोत्तमाः। चेलुः श्राद्धास्तदादाय महोत्सव- पुरस्सरम् ॥ ४॥ मठेति पुरुषस्याथ जटाधारिभिरुत्कटैः। श्राद्धानां गच्छतां मार्गे विवादः सुमहानभूत् ॥ ५॥ वण्ठमा- ·येर्जटाभूमिनिपुरैर्दुष्टचेष्टितैः । अभज्गत गिगानं रात्साभिधानं कुणोलतः ॥ ६ ॥ एतं श्रुतिकटु शुला तदवो दूनमानसाः। संजातात्यन्तसन्तापाः सूरयोऽचिन्तयमिदम् ॥ ७ ॥ जैनधर्मातियो दुप्पान सारिएनिधायिनः । जिनाशाराधकः साधुः स्वशत्या पारयेदिह ॥ ८ ॥ उपेक्षते खसामध्ये सति परतान् पुनर्नरः । पम्भगीति भने पोरे रा जिनाशानिराधकः ॥९॥ तदहं भूपरामरगा गयागतिविचक्षणः । रान गर्भरिपो वेगातार गिप्ये साशक्तितः ॥ १० ॥ आत्मप्रभुतया वा- मिप्रसादेनाथना नृणाम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि नास्त्युपायः परः पुनः ॥ ११॥ उपकारोऽपकारो ना यस प्रजाति निस्मृतिम् । पापाणसुहदस्तस्प जीवतीत्यभिधा गुणा ।। १२ ॥ विचार्य मुनिरं चिते जानन्तः सिद्धिमायती । शासनोत्स- र्पणां कर्तुं तेऽगमनृपपर्पदम् ॥ १२ ॥ श्रीमानुदयनागालः पुरो गत्वातिसत्लरम् । मुनीशागगर्न राशे शापयामास तत्क्षा- णम् ॥ १४ ॥ स तान् समागतान्गला राज्यमाप्तिप्रकाशकान् । मुदितो मनिणं प्रेग्याकारयामास सादरम् ॥ १९ ॥ अगायेन समं देवामात्यतुल्यारतदैत्य ते । आशीर्वाद वदान्गाय नृपायेति ददुर्गदा ॥ १६ ॥ यो मारगन्मारमरं निभूति विनद्भवानीहितकारकथ। आदीश्वरो भूतपतिवृषानः स तामहीनाभरणः पुनातु ॥ १७ ॥ इलाशीनदिनेविन्याद्रजितो रसनापतिः । गास्पतामासनेऽमुष्मिमिति पूर्नगदोऽनयत् ॥ १८ ॥ उपाविशनृपादिष्टे विष्टरे गरिसत्तमाः । कुशप्रश्नमा- तेने मुदितो नृपतिस्ततः ॥ १९ ॥ क्षमापल्लोईयोः सेवां रनयन् रमिताड़ालिः । मध्यस्थोऽसौ द्विधा मनी तस्थावस्थ एव सः ॥ २० ॥ चिरं विचारचातुर्यरुचिरः परयोरायोः । अपूर्णरगृहयोजशे तदा गोठीरसो मिथः ॥ २१ ॥ सुधारखादा- धिक पीत्वा धुततापं गुरोर्वनः । अपूर्णेच्छो नृपो वाक्यं तदुझारगिवाराजत् ॥ २२ ॥ शुभवनिर्भवद्भिर्ने प्रसादः सादह- RE:- ·中된 R- KC सदा । कार्यः स्वागमनेनेह श्रुत्वैवं सूरिरभ्यधात् ॥२३॥ भुञ्जीमहि वरं भैक्ष्यं जीर्ण वासो वसीमहि । शयीमहि महीपीठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः ॥ २४ ॥ जगाद भूपतिर्भूयो युष्माभिः सह सर्वदा । मैत्री विधातुकामोऽस्मि परत्र हितवाञ्छया ॥ २५ ॥ एवमित्युदिते भूपः प्रभूणां दूयकं ददौ । अस्खलितप्रचारार्थ विचारार्थ च सर्वदा ॥ २६ ॥ तेन तत्त्वाश्रितां वाती कृत्वा कालं कियच्चिरम् । नमतानुमता जग्मुः स्वाश्रयं सूरिसत्तमाः॥ २७ ॥ कलावता सुवृत्तेन चन्द्रवृत्तेन सूरि- णा। मुमुदे स मुनीशेन सत्सत्त्वो वाहिनीपतिः ॥ २८ ॥ सदानभोगयुक्तेन तेन राज्ञोज्वलात्मना । बभार परमां प्रीति स गुरुर्विबुधाग्रणीः ॥ २९ ॥ शश्वद्गमागमे जाते तयोर्विद्वत्प्रधानयोः । अवर्द्धिष्टाधिक प्रीतिः सिन्धुचन्द्रमसोरिव ॥३०॥ गच्छन्तस्तेऽन्यदा भूपपार्थे वीक्ष्य पणाङ्गनाम् । प्रस्तावविदुरा वेगात्पश्चाद्ववलिरे स्वयम् ॥ ३१॥ स तावत्तद्गुणप्रीतस्त- द्वार्तारसिको नृपः । तां विसृज्य गुरुस्नेहाद्गुरूनाकारयद् द्रुतम् ॥ ३२ ॥ अत्रान्तरे तरत्क्रोधरुद्धबुद्धिः पुरः स्थितः। उपहासपरो बाढं पुरोधा वाक्यमब्रवीत् ॥ ३३ ॥ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो ये चाम्बुपत्राशनास्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुल- लितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । आहारं सघृतं पयोदधियुतं ये भुञ्जते मानवास्तेपामिन्द्रियनिग्रहो वत कथं दम्भः समालोक्य- ताम् ॥ ३४ ॥ तच्छ्रुत्वा सूरयोऽशंसन् क्रमोऽयमविवेकिनाम् । किन्तु सत्त्ववतां राजन्नुत्तमानामयं क्रमः ॥ ३५ ॥ सिंहो बली द्विरदशाम्बरमांसभोजी संवत्सरेण कुरुते रतमेकवारम् । पारापतः खरशिलाकणभोजनोऽपि कामी भवत्यनुदिनं ननु कोऽत्र हेतुः ॥ ३६ ॥ इत्युक्तियुक्तिकुन्तेन तेन भिन्नरतथा द्विजः । यथा निरस्त चैतन्यः स निरुत्तरतामगात् ॥३७॥ अमी सूर्य न मन्यन्त इत्यसौ पुनरुक्तवान् । अन्यदा तत्समाकर्ण्य सूरयोऽप्येवमूचिरे ॥ ३८ ॥ अधामधामधामेदं वय- ·मेव स्वचेतसि । यस्यास्तव्यसने प्राप्ते त्यजामो भोजनोदके ॥ ३९ ॥ पयोदपटलच्छन्ने नाश्नन्ति रविमण्डले । अस्तं गते तु भुजानाः अहो ! भानोः सुसेवकाः ॥ ४० ॥ शाखाभ्रष्टः कपिरिव विप्रोऽस्थादुत्तरोज्झितः । नृपो मेने प्रभून् सर्वोत्तरा- दानविचक्षणान् ॥ ४१ ॥ जगाद सादरं सूरीनन्यदा नृपतिर्मुदा । केनोपायेन जायेत यशो जगति मे स्थिरम् ॥ ४२ ॥ अवदन् सूरयो विश्वानृण्यतो विक्रमार्कवत् । महाचैत्योद्धृतेर्वापि श्रीमदरतचक्रिवत् ॥ ४३ ॥ ततो नरपतिर्वित्तं दत्त्वा देवकपत्तने । शिवचैत्योद्धतिकृते प्राहिणोनिजपूरुषान् ॥ ४४ ॥ स वर्षेः पञ्चभिः पूर्णे जाते शङ्करमन्दिरे । यात्रायै नृप- तिश्चक्रे सामग्री मुदिताशयः ॥४५॥ अन्यदा गुरुरागेण शशंस स गुरोर्गुणान्। असहिष्णुः प्रशंसां तां पुरोधाः प्रोचिवानिति ॥ ४६ ॥ राजन्नखण्डपाखण्डाः पटुचाटुपरायणाः । अमी स्वधर्म निन्दन्ति सदा मदभृताशयाः॥ ४७ ॥ नागमिष्यन्ति यात्रायामर्थिता अप्यमी भृशम् । भगवन्तं महादेवमेते नो मन्यते यतः ॥ ४८ ॥ प्रतारितमना भूपो विप्रैः सोऽथ प्रभून स्वयम् । यात्रार्थमर्थयामासात्यर्थमव्यर्थधर्मधीः ॥ ४९ ॥ ऊचुस्ते सोधमा राजन् ! यानार्थ यतयः सदा । इष्टं वैद्योप- दिष्टं चाजनिष्ट तदिदं हि नः ॥ ५० ॥ सार्थोऽयं गन्तुकामस्यामन्त्रणं क्षुधितस्य च । निर्ममे तीर्थयात्रार्थमस्माकं यन्नि- मन्त्रणम् ॥ ५१ ॥ नरयानादि किं यानं भवन्झ्यो दीयतामिह । पृष्टे नृपतिनाऽवोचन्निति ते विकसन्मुखाः ॥ ५२ ॥ निरारम्भास्त्यक्तदम्भा यात्रार्थ यतयः सदा । ब्रजन्ति पादचारेण प्राणिरक्षणहेतवे ॥ ५३ ॥ प्रयच्छादेशमद्यैव नन्तुं नश्चै- त्यमण्डलीम् । शत्रुञ्जयोज्जयन्तादितीर्थान्यानम्य निश्चितम् ॥ ५४ ॥ प्रवेशसमये देव ! तव देवकपत्तने । मिलिष्याम इत्युदीर्य विजहः प्रभवः क्षणात् ॥ ५५ ॥ युग्मम् ॥ महता सह सैन्येन ययौ तन नृपः क्रमात् । ते च कृत्वा तदाऽऽजग्मु- 5 ·१. 발법 -46- यात्रां शत्रुञ्जयादिकाम् ॥ ५६ ॥ जहर्ष भूपतिर्बादं वीक्ष्य सूरीन् समागतान् । चन्द्र सिन्धुर्घनं केकी चक्रवाको यथा रविम् ॥ ५७ ॥ अथ बहुविधदानैः प्रीणयन् याचकौघं शिवभुवनमवाप स्वाविचारेण भूपः । भवमभिनवभक्तिय॑क्तपूजो- पचारै रुचिरतरविचारोऽपूजयच्छ्रीकुमारः ॥ ५८ ॥ अमी जैनाः शम्भु स्वमतरतयो विश्वविदितं न वन्दन्ते विप्रो नृप- तिमिति कश्चिद्गदितवान् । तदुक्त्या सम्भ्रान्तो भ्रमभरहरं सूरिमवदत् प्रभो ! शंभोः पूजां कुरुत यदि दोषो न भव- ताम् ॥ ५९॥ तदुदितममृताभं ते निपीयेत्यवोचन् विदधति यवयो नो द्रव्यपूजां नरेन्द्र !। तदिह दलितकामस्या- भिरामस्य शम्भोर्भवतु भवसमूहच्छेदिनी भावपूजा ॥ ६० ॥ एवमेवमुदिते कुमरेण ते स्वरेण मधुरेण मुनीन्द्राः । इत्थ- मर्थबहुला नतिपूर्व सन्नुतिं विदधुरुन्नतिभाजः ॥ ६१ ॥ यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया। वीतदोषकलुषः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥ ६२ ॥ त्रैलोक्यं सकलं त्रिकालविषयं सालोकमालोकितं साक्षायेन यथा स्वयं करतले रेखात्रयं साङ्गुलिम् । रागद्वेषभयामयान्तकजरालोलत्वलोभादयो नालं यत्पदलनाय स महा- देवो मया वन्द्यते ॥ ६३ ॥ भवबीजाङ्करजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा हरो जिनो वा नम- स्तस्मै ॥ ६४ ॥ गुरुरिति निरवधैर्हद्यपद्यैर्वितेने स्तवमभिनवमेवं शृण्वति श्रीकुमारे । तदनु मनुजनाथाकारितो वारि- तैना अभजदतिमनोज्ञं विष्टरं मण्डपान्तः ॥ ६५ ॥ श्रीमच्छ्रीकुमरोऽमरेशसदृशस्तत्रोपवेश्यासनेऽदादानन्दवशात्तुलाप्रभृ- तिकं दानं दयातत्परः । चञ्चत्पञ्चनिनादसुन्दरतरं पश्चादतुच्छोत्सवं चैत्येऽसावकरोच्चिरं नरपतिबातैर्वृतः सद्तः ॥ ६६ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरित प्रतिबोधसर्गे प्रथमो वर्गः ॥ C -RE- ·८- अथो स कार्याण्यखिलानि कृत्वा तस्थौ क्षणं स्वस्थमना नरेशः । विचार्य किश्चित्सुचिरं हृदन्तर्जगाद सूरि मृदुना रवेण ॥ १॥ देवो महादेवसमोऽपरो नो भवत्समो नो भगवन्महर्षिः । न तत्समोऽन्यो नृपतिसयाणां संयोग एषो. sजनि सत्तमानाम् ॥ २॥ तदत्र तत्त्वं मुनिनाथ ! सार्थ प्रकाशय प्रापितमुक्तिसार्थम् । जायेत पुण्यैः प्रगुणैर्विना नो योगः सतां दत्तसमाधिभोगः ॥ ३॥ राज्ये परे सत्यपि यस्य बुद्धिः समीहते सिद्धिमहो ! नरेश ! । धन्योऽसि राज- निति तं स्तुवन् स जगाद सूरिर्मुदितो नितान्तम् ॥ ४ ॥ कृतं पुराणोक्तिभिरत्र राजन् ! प्रत्यक्षमेनं करवाणि शम्भुम् । जानातु तत्त्वं किल तन्मुखेन भवान् भवच्छेदकरं सुखेन ॥ ५॥ अहं करिष्येऽद्य हरस्य जापमुत्क्षेपणीयो भवता च धूपः । प्रत्यक्षमागत्य यथातितुष्टः पिपर्ति वाञ्छां तव तूर्णमीशः ॥६॥ क्षमापती ओमिति तौ भणन्तौ स्वस्वोपचारोपयुतौ रजन्याम् । पवित्रगात्रौ विजने प्रयातौ शम्भोहान्तः कृतसर्वकृत्यौ ॥ ७ ॥ प्राणाप्रसंयोजितदृष्टिरिष्टबद्धासनः कामरिपोः पुरस्तात् । शिक्षा समादिश्य नृपाय सर्वो ध्यानं वितेने बतिनामधीशः ॥ ८ ॥ उत्क्षेपयामास विशुद्धवासाः संवासिताशे- पदिशं विशङ्कः । कृष्णागुरु तन गुरोः पुरस्तात्कर्पूरपूरेण युतं क्षितीशः ॥ ९॥ प्रकुर्वतोः कृत्यमिति स्वकीयं तयोनि- शीथः स्थिरयोर्वभूव । लिङ्गोपरिष्टादतिदीप्यमानं तमोहरं ज्योतिरथाविरासीत् ॥ १० ॥ किमैन्दवं भानुभवं किमेत- ज्योतिर्जगलोचनदुनिरीक्ष्यम् । विचिन्तयन्नित्थमसौ नरेशस्तदन्तरेकं मुनिमैक्षतैषः ॥ ११ ॥ चन्द्रावतंसं भुजगोपवीतं तमर्द्धनारीवपुषं निरीक्ष्य । स्फुरजटाजूटविराजमानं विसिष्मियेऽसौ सहसा नरेशः ॥ १२ ॥ पश्यन् दृशानन्दमयैकमूर्ति मत्वा महेशं स्वयमागतं तम् । कुर्वन् प्रणाम मुदितो नितान्तं कृताञ्जलिः प्राह स साहसीशः ॥ १३ ॥ अहो ! कृतार्थे ·R-SAR SGE नयने अभूतां शम्भो ! भवद्रूपनिरूपणेन । तत्त्वं भवच्छेदकरं गदित्वा तत्त्वं कृतार्थे श्रवसी विधेहि ॥ १४ ॥ अथावि- रासीदिति गीरमूर्त्ता राजन्नयं देवमयो मुनीशः । अपारसंसारसमुद्रपारं त्वयाप्तुकामेन सदा निषेव्यः ॥ १५ ॥ कलौ युगे- ऽस्मिन्नयमेव धत्ते सर्वज्ञसाम्यं शमिनामधीशः । तत्त्वं भवच्छेदकरं रयेण तदस्य वाचा त्वमवेहि राजन् ! ॥ १६ ॥ आ- दिश्य राजानमिदं महेशस्तिरोऽभवत् स्वप्न इवैष वेगात् । पूर्ण विधायाथ जपं मुनीशः क्षणेन राजनिति वाक्यमूचे॥१७॥ जीवादिशेत्यादि वदन्महीशः संवाहयामास पदं स सूरेः । आजीवितं तत्र मुमोच मद्यमांसाद्यभक्षाणि स शम्भुसाक्षम् ॥ १८ ॥ क्रमात्समेतो नृपतिः पुरं स्वं श्रुत्वागमं सूरिमुखात्समग्रम् । व्रतानि सम्यक्त्वयुतानि सूर्यसंख्यानि जग्राह विशुद्धबुद्धिः १९ ॥ श्रीयोगशास्त्रप्रमुखान् प्रबन्धान् त्रिषष्टिपुंसां चरितानि चायम् । प्रभोर्मुखान्निश्चलचित्तवृत्तिः शुश्राव सुश्रावकचक्रचक्री ॥ २०॥ द्यूतं च मांसं च सुरा च वेश्या पापद्धि चौरी परदारसेवा । एतानि सप्त व्यसनानि राजन् ! घोरातिघोरं नरकं नयन्ति ॥ २१ ॥ श्रुत्वा स इत्थं व्यसनानि सप्त तत्याज निर्व्याजमतिः क्षितीशः । व्यवासयद्गुर्जरदे- शमध्याद् ज्ञात्वा च पापैकमयानि तानि ॥ २२ ॥ जीवादितत्त्वानि विवेद सम्यग् नवाप्यसौ तीक्ष्णमतिनरेशः । बुबोध धर्म दशधा व्यधाच्च रत्नत्रयाराधनमन्वहं सः ॥ २३ ॥ विज्ञातवानेष समग्रशास्त्रं प्रभोः प्रसादादचिरेण भूपः । करो- त्यभीष्टं विहिता न किं किं सत्सङ्गतिः कल्पलतेव पुंसाम् ॥ २४ ॥ दानं मानयुतं ददत्प्रतिदिनं शीलं सलीलं दध- द्वाह्याभ्यन्तरभेदभिन्नमसकृत्तीनं तपश्चाचरन् । सद्भाव भवनाशनाय स भजन जानंश्च धर्मस्थिति सिद्धान्तामृतपानलीन- हृदयो भूपोऽभवद्धार्मिकः ॥ २५ ॥ रुचिरतरविहारान् कारयन् श्रीकुमारो निजगुरुगुरुभक्तिं विभ्रदभ्रान्तचेताः । दुरि- ·तविजयसिंह जैनधम्मै सुकर्मोद्यतमतिरिति चक्रे चक्रिवत्सोऽद्वितीयम् ॥ २६ ॥ श्रीरत्नसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसु- न्दरकविर्यदिदं ततान । तस्मिन् कुमारचरिते प्रतिबोधनाय सर्गः समाप्तिमगमत्सुगमस्तुरीयः ॥ २७ ॥ ॥ इति भट्टारकश्रीरत्नसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपाल- चरिते महाकाव्ये प्रतिबोधवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ ग्रन्थाग्रं १२५ ॥ Sk ॥ अथ पञ्चमः सर्गः॥ नृपप्रबोधाय विमायचित्तः श्रीहेमचद्रः कृतनित्यमद्रः । श्रीपत्तने सत्तमचक्रवन्धस्तस्थौ स्थिरश्रीगुणवृन्दहृद्यः ॥ १॥ स तत्र संस्थोऽपि निजैर्यशोभिरुद्धासयामास जगत्समस्तम् । व्योमाङ्गणस्थोऽपि करोति भानुर्भाभिः प्रकाशं भुवने- ऽखिलेऽपि ॥ २॥ सन्देहसन्दोहमपाचकार गुरुगरिष्ठातिशयैः ससारः । तस्य प्रशस्य प्रससार लोके सर्वज्ञनामोत्तमधाम धाम ॥३॥ काशीनिवासी स्वकलाकलापदासीकृताशेषजनः प्रकाशी। तद्देवबोधः कृतवादिरोधः शुश्राव नामान्यकृ- तावबोधम् ॥ ४ ॥ श्रीहेमचन्द्रेण समं विवादं कर्तुं समागात समदेन तन्त्र । अहो ! सहन्ते नहि मानवन्तस्तेजः परेषाम- धिक समर्षाः ॥ ५॥ मरुञ्चलाभ्यां गगनस्थिताभ्यां वेविज्यमानो वरचामराभ्याम् । उत्पाट्यमानः शिशुभिस्त्रिवहर्षप्रक- पत्किदलीदलस्थः ॥ ६ ॥ जनेन चित्रं दधताखिलेन निरीक्ष्यमाणो बहुदत्तदानः । मदेन जानस्तृणवजगत्स जगाम भूमी- शसभामभीतः ॥ ७ ॥ युग्मम् ॥ चकोरसारङ्गमयूरकीरमरालकाकोत्कृकवाकुयानान् । शिष्यांस्तदीयान् शतशो निरीक्ष्य 2- 4- ·लोकः परं विस्मयमाससाद ॥ ८॥ आशी पदं सादविवर्जिताय नृपाय दत्त्वोदितवाक्प्रपञ्चः । उपाविशत्तत्पुरतो वरेण्यां पश्यन् सभा भूपतिवृन्दहृद्याम् ॥ ९॥ अहंद्वचोधौतमनोमलोऽपि भूपः स भानूपलनिर्मलोऽपि । तामद्भुतां शक्तिम- वेक्ष्य तस्य किञ्चिच्चमत्काररसं प्रपेदे ॥ १० ॥ शमस्ति वोऽङ्गे विदधे किमर्थं निवेद्यतां स्वागमनप्रयासः । जोङ्कारपूर्व नृप- तिर्जगाद संन्यासिनं नीतिविदां स मुख्यः ॥ ११॥ त्यक्तक्रम जैनमतानुरक्तं श्रुत्वा भवन्तं भवसन्निदेशात् । पुनर्वयं स्थापयितुं स्वधर्मे समागताः स्मः स तमित्युवाच ॥ १२ ॥ विधाय तद्देशगतामितैना वात विनोदेन चिरं नरेशः।। व्ययाय दत्त्वा द्रविणं क्षणेन सम्मानपूर्व विससर्ज साधुम् ॥ १३ ॥ संवासितं जैनमतेन बाढमुपायसाध्यं नृपतिं विचि- न्त्य । विनेयवृन्देन युतः स योगी शिवालयेऽस्थात् स्थिरधीरबुद्धिः ॥ १४ ॥ तं मन्त्रतन्त्रप्रभृतिप्रयोगैरखण्डपाखण्डभरं सृजन्तम् । प्रशंसयामास जनो नवीनरुचिः सदा चारुविचारहीनः ॥ १५ ॥ भूपः स्वरूपं सकलं गुरुभ्यो न्यवेदयद्वि- स्मितमानसस्तत् । वार्तामनाख्याय सुहृज्जनाय स्वहृद्भतामेति सुखं न कश्चित् ॥ १६ ॥ स्वयोगशत्या गुरवो विहाय भुवोऽन्तरं हस्तमितं ततस्ते । व्योमस्थिताः श्रोतृसुधोपमेयां व्याख्यां वितेनुर्विहितोरुचित्राः॥ १७ ॥ युक्त्या प्रयुक्ता गुरु- भिः स्वशक्तिरपाकरोत्तां किल योगिमायाम् । प्रभेव भानो रजनी जिनेन्द्रपूजेव संसारतति क्षणेन ॥ १८ ॥ तावद्भवे- त्स्यन्दनिकात्र गुर्वी न सागरो पथमेति यावत् । ज्येष्ठो विचिन्त्यश्चटको हि तावत्समेति यावन्न च वैनतेयः ॥ १९ ॥ वृथा प्रपञ्चैकमयानि तावन्मतान्तराणि प्रभवन्ति लोके । मायातमोऽपोहदिनेशतुल्यो यावन्न सर्वज्ञमतावबोधः ॥ २० ॥ १ "प्रयोजयामास'इत्यपि ॥ २ ·कमप्युपायं हृदये विचिन्त्य नृपप्रबोधाय विधाय मायाम् । आकारयत्सोऽन्यदिने कुमारं शिवालये प्रेष्य निजं विनेयम् ॥ २१ ॥ श्रीमान् कुमारः स्वपरिच्छदेन युतो ययौ तत्र सचिन्तचित्तः । उपाविशद्योगिपुरः प्रमोदाकिमर्थमाकारयमि- त्युदित्वा ॥ २२ ॥ यन्मुक्तवांस्त्वं कुलधर्ममत्र ततोऽतिघोरे नरके नरेन्द्र !। त्वदीयमातापितरावगातां तत्राधुना स्तो बहु- दुःखदग्धौ ॥ २३ ॥ वृथा प्रपश्चेन कृतं कृतं ते तौ दर्शयाम्येष तथास्वरूपौ । जानाति सर्वं किल तन्मुखेन यथा भवा- नित्यवदत्स भूपम् ॥ २४ ॥ सकौतुकं पश्यति भूमिनाथे स्थितेषु मौनेन जनेषु तत्र । महेशपूजा विधिवद्विधाय दृढास- नस्थः स जजाप मन्त्रम् ॥ २५ ॥ आक्रन्दशब्देन समं सशोकं भूमितलान्निर्गतमुग्रगन्धम् । पुंसीस्वरूपं मिथुनं क्षणेन दयाकरं तत्र ददर्श भूपः ॥ २६ ॥ दुर्गन्धरुद्धाखिलदिग्विभागौ कुठेन नष्टावयवौ कृशागौ । भृशं श्रवत्पूतिभरावलिप्तौ विकीर्णकेशावृतदीनवनौ ॥ २७ ॥ नानाप्रहारवणजर्जराङ्गौ पृष्ठिप्रदेशे दृढबद्धहस्तौ । दीनं रटन्तौ च निरीक्ष्य तौ ते शोकं च कुत्सां च दधुनूपाद्याः ॥ २८ ॥ युग्मम् ॥ किमेतदेवं चकितः स यावन्निरीक्षते भूमिपतिः पुनस्तौ । तावच्छरी- रावयवादिचिहैरमन्यतासौ पितरौ स्वकीयौ ॥ २९ ॥ करोति चची हृदये स यावत्तावत्सदुःखाश्रुभरं विमुश्चन् । पश्यन् कुमारस्य मुहुर्मुखानं सगद्दं वाक्यमिदं पिताह ॥ ३० ॥ निःसंख्यसौख्यात्रिदिवात्स्वकीयं हित्वा कुलाचारभरं त्वया- वाम् । वत्साधुना तुच्छधियातिघोरे किं पातितौ रौरवरन्ध्रमध्ये ॥ ३१ ॥ धूर्तेन तेन वतिनास्यवश्यं वशीकृतः कार्म- णकर्मभिस्त्वम् । यतोऽनिशं तद्गतचित्तवृत्तिर्गुणागुणं वत्स ! न वेत्सि किञ्चित् ॥ ३२॥ न श्राद्धपिण्डादि ददासि यन्नो न तर्पणाद्यं वितनोपि यच्च । क्षुत्तृड्भराक्रान्ततनुस्ततोऽहं स्वर्गे प्रवेशं न लभे नरेश ! ॥ ३३ ॥ वत्सावतीर्णेन कले कुले ·- -- नस्त्वया त्रयं निर्गमितं प्रभूतम् । त्यक्तस्वधर्मेण कुधर्मभाजा स्वर्गः सुखं पूर्वजनाम चेति ॥ ३४ ॥ श्वभ्रे सहन्ते यद- पूर्वदुःखं पतौ सुराणां न विशन्ति यच्च । विनाश्नमं यद्विचरन्ति पूर्व भवत्प्रसादस्तदयं समग्रः ॥ ३५ ॥ असद्धचोभिन- रकेऽति घोरे पूर्वैः समं पातय मा स्वमाशु । लसत्प्रबोधं भज देवबोधं यदीहसे मुक्तिसुखं क्षणेन ॥ ३६॥ तत्पुत्र त्यक्त्वा जिनधर्मरागं स्वधर्ममशीकुरु मुक्तिदं द्राक् । अदभ्ररन्ध्राद्धनदुःखदग्धानस्मान् धराधीश! समुद्धराशु ॥ ३७॥ भृशं गललोचनवारिवारं निवारयन्ती वसनाञ्चलेन । मुहुर्विलापाकुलिताखिलाङ्गी दीनानना तं जननी जगाद ॥ ३८ ॥ मनोरथाः पुत्र ! पुरा कृता ये मयोदरस्थे त्वयि दीर्घबुद्ध्या । व्यर्था अभूवन् खलु साम्प्रतं ते भवत्कदाचारवशेन सर्वे ॥ ३९॥ कथं न बन्ध्या किमु निःसुताहं निन्दुर्न जज्ञे किमु भाग्यहीना । जातेन जाता भवता भवेऽस्मिन् यतोऽधमा- नामपि हास्यहेतुः॥ ४० ॥ किञ्चिद्धितं वाञ्छसि चेत्स्वपित्रोः संन्यासिन पुत्र ! तदाश्रयैनम् । यत्पादसेवांरचयन्ति देवाः कल्पद्रुवञ्चिन्तितदानदात्रीम् ॥ ४१ ॥ मासान्मया यन्नवमध्यमध्ये दधे भवान् वृद्धिमनायि कायः। तन्निष्क्रयार्थ मम मानयेदं वचः सदा मानद ! दम्भहीनम् ॥ ४२ ॥ इत्थं वदन्ती परिदेवनं सा चकार कारुण्यरसावतारम् । आकर्णयन्तो निखिलाः क्षणान्ते सभासदः साश्रुदृशो बभूवुः ॥ ४३ ॥ स्वस्वोचितं वञ्चितसर्वशत्रोस्तदेत्युदित्वा बहुधा नृपस्य । पश्यत्सु सर्वेषु जनेषु तत्र क्रमादगातां च यथागतं तौ ॥ ४४ ॥ सितोऽपि सिद्धान्तजलेन नित्यं सुबद्धमूलोऽपि फलप्रदोऽपि । तद्वाक्यवात्यानिहतः समन्तात्किञ्चिच्चकम्पे नृपबोधिवृक्षः ॥ ४५ ॥ यः कर्म यादृग् विदधाति जन्तु ते स तादृक् सद- सद्भवेऽस्मिन् । अर्हद्वचांसीति मया श्रुतानि किमुक्तमाभ्यां वत ! तद्विरुद्धम् ॥४६॥ उदेति भानुर्यदि पश्चिमायां जहाति मा 49 ---- वर ·6-*-55443 सीमामपि सागरोऽत्र । चलत्यथो मेरुगिरिः कदाचिदहद्वचः स्यान्न तथाप्यसत्यं ॥ ४७ ॥ किमिन्द्रजालं किमु दृष्टिबन्धः स्वमोऽथवा किं किमु देवमाया । विदन्ति तत्त्वं गुरवोऽत्र सम्यग् हृदा निगद्येत्युदतिष्ठतासौ ॥ ४८ ॥ साक्षाच्छिवोऽयं हरिरेष साक्षादयं स्वयम्भूरथ देवसूरिः । तमस्तवीदित्यखिलोऽपि लोकः संन्यासिनं वीक्ष्य तदाद्भुतं तत् ॥ ४९ ॥ मत्वा कुमार हदि संशयानं तत्कल्पितं तस्य यतेविचिन्त्य । श्रीवाग्भटाख्यः सचिवस्तदैव न्यवेदयत्तत्सकलं गुरुभ्यः ॥ ५० ॥ किमिदमिति कदाचित्सत्यतामेति किश्चिद्वितथमथ समस्तं भुज्यते कृप्तकर्म । अथ महदिह चित्रं दर्शितं तेन मन्ये नृपतिरिति स चित्ते चिन्तयामास भूरि ॥५१॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते विवादसर्गे प्रथमो वर्गः ॥ ग्रंथाग्रं ८०॥ योगिनः कपटकोटिभिरुच्चैस्तापितोऽपि नृपतिः प्रकृति स्वाम् । नात्यजद्विशदहेमवदेष प्राप कान्तिमधिकां च विशे- पात् ॥१॥ वन्दितुं निजगुरु नरनाथः सोऽगमत्स्वपरिवारसनाथः । नो धिनोति महिरादिह कोऽपि चक्रवाकमपरास्पृहमन्यः ॥ २॥ कालभावसदृशैरभिनन्ध तं वचोभिरुचितैश्चिरकालम् । तस्य संशयनिराकरणार्थं ध्यानमेष विदधेऽथ मुनीशः॥३॥ देवदुन्दुभिनिनाद उदारोऽभूत्क्षणेन गगने सुखसारः । किं किमेतदिति सर्वजनौघा यं निशम्य ययुरुन्मुखतां ते ॥ ४ ॥ वासयन् दशदिशो निजगन्धैरन्धयन्मधुकरान्मकरन्दैः । सम्पपात गगनादतिहद्यः कल्पवृक्षकुसुमप्रकरोऽथ ॥ ५॥ इत्य- नेकविधमुद्धतमन्धोभोजनागमनसूचकमुच्चैः । वीक्ष्य चिह्नमनिमेषगासीत्तत्र चित्रलिखितेव सभा सा ॥६॥ किङ्किणीक्वण- ·ॐ गणानणुशोभं भानुमण्डलमिवोज्वलरोचिः । अम्बरादवतरत्सुरयानं ते क्षणेन ददृशुर्वरमेकम् ॥ ७॥ भानुमण्डलमिदं किमु नव्यं वासरे किमुदयो हिमरश्मेः । पिण्डितं किमु महोऽथ मणीनामित्यचिन्तयदवेक्ष्य जनस्तत् ॥ ८॥ तद्विहायसि विहाय विमानं मानवस्थितिमियाय तदैकः । नाकिनायकसमोऽसमरूपो निर्जरः सुरवृतः स्ववधूयुक् ॥ ९॥ किं स्मरः किमु हरिः किमु शकः किं विधुः किमु विरञ्चिरथासौ । दिप्तिलुप्ततरणिस्तरुणोऽत्र कोऽयमेति जनतेति जगाद ॥ १० ॥ विजितविधुरुचिभ्यां पार्श्वयोश्चामराभ्यामतिललिततनुभ्यां वीज्यमानं सुरीभ्याम् । शिरसि विधृतचचच्छत्रमालोक्य लोकाः किमिदमिति मुहूर्त तेऽभवन्मोहवन्तः ॥११॥ इति विततवितर्कव्याकुले सर्वलोके सति विगतनिमेपं तत्पथं वीक्ष- माणे । सपदि नृपसमीपं प्राप्य साई स्ववध्वा निजजपलयभाजं सोऽस्तवीत्सूरिराजम् ॥१२॥ भविककमलहेले! कृत्तकन्द- पैकेले दलितसकलमोह ! ध्वस्तपापपरोह! भवजलनिधिसेतो! मोक्षतत्त्वैकहेतो! जय जय गततन्द्रा त्वं सदा हेमचन्द्रः॥१३॥ यतिपतिमभिनम्याष्टाङ्गसंस्पृष्टभूमी तदनु मिथुनमेतत्सम्यगासांबभूवे । नरपतिरपि बाढं वीक्ष्य तौ देहिचिहैर्निजजनकज- नन्यौ तब मेने समेतौ ॥ १४ ॥ कुमरनृपतिरास्ते यावदालोकयंस्तं मुदितहृदयवृत्तिस्तावदालिजय बाढम् । अवददिति स देवो हर्षबाष्पाणि मुध्यन्नुचितवचनदक्षः स्नेहवलीद्धवृक्षः ॥ १५ ॥ अयि मम घनकालात्सङ्गमस्तेऽद्य जज्ञे दिनमिदमतिहृद्यं तेन मन्ये नरेश!। जिनमतरुचिरेवं यस्य पुत्रस्त्वमासीस्तदहमपि च जाने धन्यमात्मानमत्र ॥ १६ ॥ जिनवचनरतेन त्यक्तामिथ्यात्रतेन तनय ! नरकमध्यादुद्भुताः पूर्वजाः स्वे । दधिविधुशिवशुभं स्वं यशो देवशस्यं कुलमपि भवतेदं निर्ममे निर्मलं च ॥ १७ ॥ सुत ! तव दिवि कीर्ति किन्नरीगीतगीतां वयमपि हृतचित्ताः सर्वदाकर्णयामः । मुदितमनस एवं 45 ·देवपतौ रमन्ते तनयनिखलपूर्वे त्वत्कृताज्जैनधर्मात् ॥ १८ ॥ प्रणयरचितचादुर्वाढमालिङ्गय पूर्वमवददिति विनीता तं ततः स्वर्वधूः सा । तव विरचितपुण्यात्पुत्र! पुण्यान्नितान्तं त्रिभुवनजनमान्य विश्नुता चाहमासम्॥१९॥ कृतसुकृतततिं त्वां पुत्ररत्नं प्रसूयाहमजनि जननीषु प्राप्तपुण्यप्रका । अथ च तनय ! कुक्षिं स्वं हि जानामि धन्यां त्वमतिविदितवृत्तो यत्र पुत्रोऽवतीर्णः ॥ २० ॥ इति विविधमुदित्वा स्नेहसम्मानपूर्वं सुरतरुकुसुमानां वृष्टिमामुच्य मोदात् । तदनु निजविमानं तत्समारुह्य हृद्यं निजभुवनमगातां दम्पती तौ च सद्यः ॥२१॥ तदतिशयसमृद्धं वीक्ष्य वृत्तं क्षितीशश्चिरतरमवतस्थे विस्म- यस्मेरचक्षुः । किमिदमिति मुहूर्त चिन्तयन्मानसान्तः स्थिरतनुनयनोऽस्थात्सर्वलोकेन सार्द्धम् ॥ २२ ॥ निविडनरकदुः- खोत्पीडितौ प्रागपश्यं स्वरतिसुखनिमग्नौ मातृताताविदानीम् । इदमृतमुत तत्किं संशयश्चेति वाढं नृपतिमनसि दोलाके- लिलीलां वितेने ॥ २३ ॥ इह निजनिजशक्त्या दर्शितं चित्रहेतोवितथमखिलमेतद्भूप ! जानीहि विज्ञ ! । अवददिति मुनीशस्तेन राज्ञा स पृष्टो जिनगदितमृतेऽन्यन्मोक्षदं नास्ति तत्त्वम् ॥ २४ ॥ स्पृशति तरणिसाम्यं न ग्रहः कश्चिदत्र भजति न समतां वै कोऽपि सिंहेन दंष्ट्री । कृतकृतकविचाराण्यत्र मिथ्यामतानि न जिनसमयसाम्यं तद्वदासादयन्ति ॥ २५ ॥ कुमरनृपतिरित्थं शुद्धसिद्धान्तवाक्यैर्विधुतसकलशङ्कोऽगाद्गृह स्वं क्षणेन । विहृतसमदवादिव्यूहद्पविलेपं सुरव- रगुरुतुल्यं सुरिराजं स मेने ॥ २६ ॥ इति स मुदितं दृष्ट्वा सूरिं निरस्ततमोबज रविमिव मुदं प्रापुः कोका इवोत्तममानवाः। निजमदमरं मुक्त्वा घूका इवाशु कुवादिनोऽजनिपत चिरं मूका भास्वद्विभाभरभासुरम् ॥ २७ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते विवादसर्गे द्वितीयो वर्गः॥ उसG KES ·पर स्वमन्नतन्त्रप्रभृतिप्रयोगैरजय्यमानार्यवरं विभाव्य।तं तर्कवादेन विजेतुमेप इथेप योगी जितवादिवृन्दः ॥१॥ अखर्व- गर्वेण नकार पत्रावलम्बनं द्वारि नृपस्य गत्वा । स सन्निपातीव च म कामो विरुद्धवाक्यान्यवदहनि ॥२॥ बाहुं स्वमुत्क्षिप्य दृढं ब्रवीमिवदन्तु ते शक्तिरिहास्ति येपाम् । समस्तवादिगुदवानलाभे मयि स्थिते कोऽपि न वेत्ति किचित् ॥ ३ ॥ बृहस्पतिः किं कुरुतां पराको ब्रामापि जिलो भवति क्षणेन । मयि स्थिते वादिकरीन्द्रसिंहे नैवाक्षरं वेत्ति महेश्व- रोऽपि ॥ ४॥ पदतर्कदक्षः क्षितवादिपक्षः समरतविद्वजनचक्रमुख्यः । निर्झटिताशेपलसद्विपक्षो मत्तः परो नारित कृतो- रुकक्षः ॥ ५॥ रे रे मदं वादिगणा विहाय यूयं मदाज्ञां शिरसा वहध्वम् । नो चेन्मदादेशवशं विहाय महीतलं यात दिग- न्तमाशु ॥ ६ ॥ ये शासनीराकरमेरुरूपाः कलाकलापामरनारिकूपाः । ये वादविद्यानिपुणा नितान्तं तेषां शिरस्येप स. पदोऽस्ति दत्तः ॥ ७ ॥ इत्यादिपद्यानि मदोद्धताः स्वोत्कर्पपोपप्रकराणि तेषु । लिलेख पत्रेषु विशेषविज्ञो हल्लेखवानेष मनीपिमुख्यः ॥ ८॥ सर्वाणि तद्र्वभरेण साकं छित्वाशु पत्राणि पवित्रबुद्धिः । अलीलिखत्सूरिरिमानि तत्र हृद्यानि पद्यान्यनवद्यविद्यः ॥ ९॥ पट्चक्रागमतर्ककर्कशलसद्वादीन्द्रमुद्रागुमश्रेणीदाहदवानलः कलिमलध्वंसी सरन् ह्रीमति । वेदाभ्यासनिविष्टदुष्टमनसां पदकर्मणां मर्मणां कन्दोत्पाटनलम्पटः सितपटः श्रीहेमचन्द्रो गुरुः ॥ १० ॥ कः कुन्तेन शितेन नेत्रकुहरे कण्डूयनं काहति कः कण्ठीरवकण्ठकेसरसटां लातुं सुधीर्वाञ्छति। कः सन्नयति पन्नगेश्वरशिरोरलावतंसः श्रिये कः श्रीमजिनशासनस्य कुरुते वन्यस्य निन्दामिमाम् ॥ ११ ॥ भकश्चपेटा फणिनः प्रदातुमयं समेतोऽद्भुतसाह- सेन । साई मया यत्किल तर्कवादं त्वमीहरो ध्वस्तसमस्तवुद्धे ! ॥ १२ ॥ क्रीडन्तु तावद्धरिणा यथेष्टं यावत्समायाति 554 ·A THIS वने न सिंहः । पुष्णन्तु धिष्ण्यानि विभां च तावदुदेति यावन्नहि चण्डरश्मिः ॥ १३ ॥ निरस्तशङ्का विचरन्तु भेका यावत्कणी नो स्फुरति स्फटावान् । वदन्तु तावद्भुवि वादिनोऽन्ये समेमि यावकिल नाहमत्र ॥ १४ ॥ ततो विवाद विदधुर्महान्तं संन्यासिना तेन समं मुनीशाः । सकौतुकं पश्यति सभ्यलोके राज्ञः सभायां भयहीनचित्ताः ॥ १५ ॥ अजय्यमेनं परिभाव्य सूरिं चकार योगी कुटिलं स भूरि । दोपं हि दोपज्ञवरो नरोऽपि न पश्यति खार्थपरः कदाचित् ॥ १६ ॥ सपान् स दर्पप्रवरान्मुमोच योगी गुरुं हन्तुमनास्तदानीम् । तन्निग्रहार्थ निजमन्त्रशस्या गुरुर्विचक्रे नकुलान् क्षणेन ॥ १७ ॥ अलीन्विलोलानमुचत्स योगी सूरि निहन्तुं हतबुद्धिवृद्धिः । तन्नाशकर्तनसृजन्मुनीशो घोरान्मयूरानुरु- राववन्तः॥ १८ ॥ स मूपकान दूपकचक्रमुख्यो महाविपास्तीक्ष्णमुखानमुम्चत् । मार्जारजातं कृतशीघ्रपातं स तज्जयार्थं विदधे मुनीशः॥१९॥ ववर्षचामभृतोऽग्निजालं स प्राप्तकालोऽथ गुरूपरिष्टात् । अकालधाराधरधारयन्तं निन्ये शमं सूरि- वरः सुखेन ॥ २० ॥ स देववोधो मशकान् शितास्यान मुमोच भूयो गुरुनिग्रहार्थम् । विधाय धूमं सह तत्स्मयेन निरा- करोत्तान्तिततान यतीन्द्रः ॥ २१ ॥ क्षणेन खिन्नो भ्रमरान भ्रमान्धो नाशाय सूरेरमुचत्स चण्डः। उपायविद्धस्तिमदौघ- वृष्टिं तस्योपरिष्टादतनोन्मुनीशः ॥ २२ ॥ तद्गन्धलोभेन तमेव सर्वे तेऽवेष्टयन्नाशु विलोकिताशम् । विधौ विरुद्ध सति जायतेऽत्र स्वमेव शस्त्रं निजघातहेतुः ॥ २३ ॥ शिलीमुखैस्तीक्ष्णमुखैरसंख्यैः शिलीमुखाभैः स कदीमानः। भूतात- वत्स्वं वपुरात्तकम्पोऽधुनादृशं भृङ्गनिवारणार्थम् ॥ २४ ॥ नृपाङ्गणे भृङ्गविदार्यमाणः स देववोधो नटवन्ननः । प्रदत्त- तालं समकालमेवाहसन् जनास्तं निखिला लिथाङ्गम् ॥ २५ ।। इत्यादि यद्यद्विदधे स योगी जयाय सूरेः कुटिलं स्वiii ·SA परभ 456 k R-56 शक्त्या । अजाकृपाणीविधिना स लेभे तेनैव घातं हतधीस्तदानीम् ॥ २६ ॥ तयोर्विवादो निजपक्षरक्षाकृतोऽकृतान्तो- द्यतचेतसोः सः। विपक्षपक्षक्षितितीक्ष्णबुद्ध्योः पण्मासमासीदिति दत्तचित्तः ॥ २७ ॥ सम्प्रेरितः सभ्यजनैनरेशोऽन्यदा प्रणम्येति जगाद सूरीन् । सीदन्ति कार्याण्यखिलानि तस्माद्विसृज्यतामेष विभो ! विवादः ॥ २८ ॥ अस्त्वेवमेवं निगद- न्मुनीशः संन्यासिनं प्राह महास्वरूपः । आद्यं बचो यस्य भवेदसत्यं तस्याजयः स्यादहनीह योगिन् ॥ २९ ॥ यदचो भवति सत्यमिदानीमाद्यमद्य विजयः खलु तस्य । किं वृथा प्रलपितेन घनेन निर्णयस्त्वरितमेव विधेयः ॥ ३० ॥ परा-g जयो यस्य भवेत्स नूनं निर्वास्यते गूर्जरदेशमध्यात् । विडम्बनां भूरितरां विधाय सभ्याः पणं तत्र वितेनुरेवम् ॥ ३१ ॥ स्थिरं समीरं चपलं च मेरुं शीतं हुताशं शशिनं तथोष्णम् । दिनं च रात्रिं रजनी च घस्रं विपर्ययेणेह वदामि सर्वम् ॥ ३२ ॥ तस्थुः प्रतिज्ञामिति ते विहाय सभासमक्षं वतिनामधीशाः । स्वमानसान्तः स विमृश्य किञ्चिद्योगी जजल्पेति तदा विहस्य ॥ ३३ ॥ कुहूदिनं सर्वसमक्षमद्य निवेदयन् जैनयतेऽहमस्मि । कुर्वन्यथा ते यदि शक्तिरस्ति हित्वाभिमानं बजे वा विदेशम् ॥ ३४ ॥ चिन्ताकुले च सकले सति सभ्यलोके ही किं भविष्यति कथं विजयश्च सूरेः । एवं विचिन्त- यति भूमिपतौ यतीशी जेतुं विवादमिदमाह मदेन तन ॥ ३५ ॥ रे रे कथं वदसि भूमिपतेः सभायां राकादिने कुहुदिनं गतसर्वबुद्धे ! । रोगाभिभूत इव भूतशतात्तवद्वारे त्वं वदन वद कथं न विलजसे धिक् ॥ ३६ ॥ अवददिति स योगी कालभोगीव दुष्टो भवति यदि कुहुर्नो छिद्यते तर्हि जिह्वा । वितथमवितथं वा ज्ञास्यते सर्वमेतत् निशि शशिरहितायां वा युतायां नितान्तम् ॥ ३७॥ सभ्याः प्रापुः निजनिजगृहं मानयित्वा वचस्तत् प्रान्तं वादं स्वगुरुविजयं चिन्तयन्तो (ECREC ·नयन्तः। सबैलोकैविदितवचनौ वादिनौ सादहीनौ स्व स्व स्थान निजजनयुतौ तावगातां क्षणेन ॥३८॥ कृष्ण पक्षे शशधर- धरा किं भवेत्पूर्णमानामावास्येयं ब्रजति विलयं किं कदाचिद्विचन्द्रा । एपाश्चर्य जनयतितरां चिन्त्यमानापि वार्ता चिन्तामित्थं मनसि विदधे तत्र सर्वोऽपि लोकः ॥ ३९ ॥ चिन्तापूर्णे सति समजने तज्जयार्थं यतीशो देवीं पझां भुवन- जननीमस्मरत्स्मेरचित्तः। आगत्याख्यत्सपदि विपदम्भोधियानाऽहियाना सादेशं मे वितर सुतरां मुञ्च चिन्तामिमां च ॥ ४० ॥ उद्यत्पूर्णमृगाङ्कमण्डलनिभं सा कुण्डलं स्वं गुरोरादेशेन मुमोच शोचिरुचिरं सायं नभोमण्डले । यदृष्ट्वा जिन- धर्मिणो मुदमगुर्गाडं चकोरा इव मिथ्याहजनतापतापमसतीव ध्वस्तसाता सती ॥४१॥ कैलाशाचलवन्नगाः सुरसरि- द्वनिम्नगा रेजिरे काका हंसवदाबभुः शुशुभिरे स्वर्दन्तिवद्दन्तिनः । सर्वे वारिधयोऽभवन् भुवि पयोऽकूपारपूरोज्ज्वला गुञ्जामौक्तिकसंनिभा विधुविभाभारैर्बभूवुस्तदा ॥ ४२ ॥ चञ्चच्चन्द्रमरीचिभिर्धवलिते लोके प्रणष्टं समं श्यामे संतमसं निलीय वदने संन्यासिनोऽस्थादिव । मन्येऽमानिव मानसे शुभदृशां हर्षप्रकर्षस्तदा विश्वेऽस्मिन् प्रससार चन्द्रकिरणव्या- जान्नितान्तोज्वलः ॥ ४३ ॥ ननु तिमिरभराव्या वर्ततेऽमावसीयं तदयमुदय आसीच्छीतरश्मेः किमेपः। भ्रममिममथ कश्चिचक्षुषोरेष दत्ते मम किमु मनसेदं चिन्तयामास भूपः ॥ ४४ ॥ चतुरतरचरौघान स्वांश्चतुर्दिक्षु दक्षो नृपतिरमित- वेगाद्वीक्षितुं प्राहिणोत्तत् । ब्यधिकदशमितं तं योजनानां प्रदेशं सपदि विपदपेतास्ते समीयुः समीक्ष्य ॥ ४५ ॥ राज- द्राजकलाकलापकलितां राकां वराकस्तदा दृष्ट्वा नष्टमतिः प्रणश्य स ययौ योगी विदेश रयात् । तत्कर्णाभरणं तमःप्रह- रणं प्रातः सुरी वं ललावादित्येन समं समापदुदयं सूरिविजित्य द्विषः ॥ ४६ ॥ तन्वन्नीरजराजिबोधमसकृदोषोत्करं ·- m संहरन्नाशोलासमलं दिशत् सुमनसा व्यूह जयन् लीलया। स्वाचारं रचयंश्चिरं गुरुकविज्ञानन्दवृन्दं दधत् शश्वद्विश्व- जनप्रकाशमसृजत्सूरिः स सूर्यप्रभः ॥४७॥ श्रीरलसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरगणियदिदं वितेने । श्रीमत्कुमारच- रितेऽत्र विवादसंज्ञः सर्गः समाप्तिमगमत्किल पञ्चमोऽयं ॥ ४८ ॥ इति भट्टारकीरतसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपालचरिते महाकाव्ये जयाले विवादनामा पञ्चमः सर्गः॥ ग्रन्थानं १९३ ॥ ॥ अथ पष्ठः सर्गः॥ अथो स देशेष्वखिलेषु हिंसां निवारयामास गुरूपदेशात् । सामर्थ्यसार्थे सति विश्वसारे पापं न को वारयति प्रवीणः ॥ १॥ कण्टेश्वरी नाम सुरी चकारित गोत्रेश्वरी तस्य जगसमस्या । समीहते सा नवरात्रमध्ये चौलुक्यवंशीयनरेशपू- जाम् ॥ २॥ शतं स्तभानां महिपस्तथैको निहन्यते पूर्वदिने पुरोऽस्याः । द्वितीयघने द्विगुणं तदेव क्रमानवेन्नन्दगुणं नवम्याम् ॥ ३ ॥ सगागतेऽस्मिन् समये नरेशस्तदुष्करं कार्यमतीव मत्वा । श्रीसूरये दूरितजीवहिंसो न्यवेदयलब्धजग- प्रशंसः ॥ ४ ॥ हिंसोपदिष्टापि ददाति रन्धं विझो न तद्विहिता तनोति । हित्वा दयां कामगवीनिभां कः करोति हिंसां सुखमाप्नुकामः ॥ ५॥ वाक्येन मातुः कृकवाकमेकं हत्वा पुरा पिष्टमयं नवम्याम् । यशोधरो दुःखभरं यमाप- जिनो विजानाति स एव वा तम् ॥ ६ ॥ स्वमन्त्रशक्त्या प्रकटां विधाय कण्टेश्वरी सूरिवरास्ततस्ते । हिंसानिवाराय दया- 45 ·प्रधानः सम्प्रार्थयंस्तां मधुरैर्वचोभिः ॥ ७॥ उक्तापि बाद गुरुभिर्ने देवी तुतोष सन्तोपविवर्जिता सा । हितोपदेशोऽपि विषायते वै दुष्टे जने दुग्धमिव द्विजिह्वे ॥ ८ ॥ देवीगृहान्तमहिषाम्मदाढ्या न मोचयंस्तेम च रोषपूर्णा । शतानि नन्दप्र- मितान्यजानां संस्थाप्य तस्या भुवनोपदेशे ॥ ९॥ कदर्थिता मूत्रमलश्रवैस्तैस्तस्या रजन्यां प्रतिमा लुलायैः । अभज्यताल निहता शिरोभिरितस्ततः सा रभसा भ्रमद्भिः ॥ १०॥ मूर्तेनिजाया महिषैः कृतां तामाशातनां गोत्रसुरी निरीक्ष्य । मदेन विश्वं तृणवद्विदन्ती चुकोप भूपाय गरिष्ठमाया ॥ ११ ॥ जिनानामन्तरमन्तरारिहरं नमस्कारजपं विधाय । स धौतवस्त्राङ्कितपूतदेहः सुष्वाप सौधेऽथ कुमारपालः ॥ १२ ॥ चक्र गदा शक्तिमथ त्रिशूलं भुजैश्चतुर्भिर्दधतीद्धरूपा । रक्ताक्षयाना रुधिरं पिबन्ती मुखेन वहिबजमुद्वमन्ती ॥१३॥ वेतालमालाकुलिता कराला ज्वालासमानोज्ज्वलदेहदीप्तिः। धोरेण हुङ्काररवेण कम्पं वितन्वती भूपगृहं जगाम ॥ १४ ॥ युग्मम् ॥ रे रे दुराचार ! विचारहीन ! किं भैरवीं वेत्ति न तुच्छबुद्धे ।। यन्मामविज्ञाय निरस्तशङ्कः सुखेन निद्रां कुरुपे त्वमित्थम् ॥ १५ ॥ एवं वदन्ती च भयं दिशन्ती सा यामिकानां यमतुल्यरूपा । तदा मदान्दोलितसर्वदेहा समीपमाप क्षितिनाथकस्य ॥ १६ ॥ तद्भर्जितं स्फूर्तियुतं नितान्तं श्रुत्वा नरेन्द्रोऽत्यजदाशु निद्राम् । उपद्रवं कर्तुमथागतां तां विवेद काली कलिकालरूपाम् ॥ १७ ॥ उनान्तचित्तोऽगु- तजातशः किमेतदेव विमृशन् शनैः सः । विनौघसङ्घातकरं हृदन्तः सस्मार सारं परमेष्ठिमन्त्रम् ॥ १८ ॥ मन्त्रप्रभावा- दशकन्न दातुं राज्ञः प्रहारं कुलदेवता सा । मुखेन दुर्वाक्यभरं किरन्ती कुष्ठीभवैवं प्रशशाप भूपम् ॥ १९ ॥ ततः श्रव- त्पूतिभरावलिप्तं कुठेन भूमीशशरीरमासीत् । भवन्ति वाचो वितथाः सुराणां लोके कदाचिद्यतिशापवन्नो ॥ २० ॥ तद्वे- रे ·ल- व्ये- दनाविहलसर्वदेहस्तदा नृपः स्थातुमलं न सोऽभूत् । अर्हदचोवासितसप्तधातुर्दथ्यौ मनस्येवमसेवितान्यः ॥ २१॥ सर्वे ऽपि मां कुष्ठविनष्टदेहं बहिर्मुखाः प्रातरवेक्ष्य लोकाः । दास्यन्ति दोपं जिनशासनस्य मालिन्यमुच्चै वि भावितेन ॥२२॥ यावन्न जानाति जनः स्वरूपमिदं हि तावन्निजदेहमेतत् । भस्मीकरोमीति विमृश्य सूरीनाकारयत्प्रेष्य स धीसखं स्वम् ॥२३॥ आगत्य वृत्तं तदवेत्य सम्यक् तस्माद्विधेस्तं नितरां निवार्य । आचार्यवर्या अभिमन्य मन्त्रैर्ददुर्जलं ते गदशान्ति- हेतु ॥ २४ ॥ अमृतममृतकल्पं तत्कुमारः पपौ द्रागजनि विगतरोगं तच्छरीरं च तेन । निजगुरुगुरुशक्तिं तामचिन्त्यां विलोक्याकलयदतुलचित्रं मानसेऽसौ स्मराभः ॥ २५ ॥ हुतहरिहरिरोचिः कामरुक् कृप्तशान्ति वपुरुपचितमासीद्यत्प्र- सादादसादम् । उपसि जिननमस्यामाशु कृत्वोत्कचित्तः क्षितिपततिवृतोऽगाद्वन्दितुं तं गुरुं सः ॥ २६ ॥ नरपतिरथ पश्चाद्वद्धहस्तां विहस्तामतिरुचिरशरीरामाश्रमद्वारि रम्याम् । अविरलकलकान्ति दीननादं नदन्ती युवतिमवनिदक्षो- ऽपश्यदेकां दयावान् ॥ २७ ॥ यतिवसतिपुरस्तादुःखिनी तां निरीक्ष्योत्कृतकरुणविलापां वाष्पसंसिक्तभूमिम् । किमिद- मिति विमृश्याश्वासनापूर्वमेवमवददवनिनाथोऽगण्यपुण्यैः सनाथः ॥ २८ ॥ विरम विरम वाले ! कामकुम्भीन्द्रशाले ! जहि जहि निजदुःखं भीरु ! धीरा भव त्वम् । अयि मयि सति भूपे पुण्यपानीयकूपे सति सति ! वद वाक्यं बाधते त्वां क एवम् ॥ २९ ॥ जय जय नरनाथेत्याशिषं सा ददाना युवतिरवददुच्चस्त्वद्गुरुर्बाधते माम् । अनृतमिति समस्तं चिन्त- यंस्तन्नरेशः स पुनरनुनयार्थ सस्मितं तां जगाद ॥ ३० ॥ अहह महदनयं वक्तुमेतन्न युक्तं कथमतिचतुरा तत्कल्पितं जल्प- सि त्वम् । किमसमशमदक्षा ज्ञातसिद्धान्तशिक्षा वद विदितविचारे ! साधवो नन्ति जन्तून् ॥ ३१ ॥ नृप ! तव कुल- A ·देवी दानवी वीतशङ्का निशि लसदपराधं ते तदाकार्पमेपा। तदिह मुनिवरेणानेन बद्धा स्वमन्त्रैर्नृपतिमुकुट ! मुक्तास्मीति सोचे पुनस्तम्॥३२॥ कृतकृतिजनहर्षी वीक्ष्य शक्ति महर्षेः क्षितिपतिरतिशक्तिं विस्मयं प्राप भूरि । सुविनयमयमात्तप्राणि- रक्षावतां तां सुदृढनियमनाच्चामोचयद्रोचमानः ॥ ३३ ॥ आनन्दोदकपूर्णचक्षुरवदद्देवी दयायाः फलं श्रुत्वा सूरिमुखेन मोक्षसुखदं संप्राप्तवोधा सती । संसारावटकोटरेऽतिविकटे मुग्धा पतन्ती धृता येनाहं त्रिजगद्गुरो ! जय जय श्रीहेमच- न्द्रानिशम् ॥ ३४ ॥ जय जय जय भद्रं तेऽस्तु भूपालचन्द्र ! त्रिभुवनजनरक्षाकारिणे वारितारे ! । अपि च जनपदान्त- मारिदुर्भिक्षमुख्यास्त्वयि विदधति राज्यं विप्लवा मा भवन्तु ॥३५॥ नत्वा सूरिवरस्य पादयुगलं दत्त्वाशिर्ष भूभुजे कृत्वा- तुच्छमहोत्सवं जिनमतं तत्वा महीमण्डले । अङ्गीकृत्य दयाधिकारकरणे साऽऽरक्षकत्वं तदा कृत्याकृत्यविचारिणी दिवि ययावन्तर्हितं देवता ॥ ३६ ॥ प्राप्योपप्लवमुक्तिमुज्ज्वलतरं कुर्वन् दिशां मण्डलं सद्वृत्तः स्वकलाबजेन कुमुदं बाढं विकाश नयन् । जीवानन्दपरो महाव्रतिपरो ध्वरतान्यतेजोभरो राजा राजसमश्चकार नितरां विश्वावनं पावनम् ॥ ३७॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरित महाकाव्ये पष्ठसर्गे प्रथमो वर्गः॥ प्रीत्या क्वचित् क्वापि स दोवलेन भत्त्या क्वचित् क्वापि नयेन दक्षः । महीतलेऽस्मिन्निखिले कुमारः प्रावर्त्तयजीवदयां दयावान् ॥ १॥ आनीय जालान्यखिलानि भस्मीचके पुरेऽस्योपवने नरेशः । स धीवराद्यान्निजदेशमध्यान्निर्वासयामास विनाशकर्तन् ॥ २॥ सर्वेषु देशेष्वपि बम्भ्रमीति तस्योत्तमं पञ्चकुलं सदैव । निवारयजीववधं धरायां संस्थापयज्जैनमतं समन्तात् ॥ ३॥ यो नाममात्रामपि जीवहिंसां करोत्यलं तेन निगृह्यते सः । यो हन्ति जन्तून सकलं गृहीत्वा निर्वा- AI १ ·स्यतेऽसौ द्रविणं स्वदेशात् ॥ ४॥ अथान्यदा श्रीजयचन्द्रराज्ञे विज्ञाय विज्ञातसमस्ततत्त्वः । स्वधीसखान् प्रेषितवान् सह हिंसानिवाराय स काशिदेशे ॥ ५॥ आस्थानसंस्थस्य नृपस्य दत्त्वा ते प्राभृतं लेखमदुः सुदक्षाः । विशेषविज्ञः स्वयमेष हर्षादवाचयत्काशिपतिहीत्वा ॥ ६ ॥ स्वस्ति शङ्करपुरे जयचन्द्रं भूपमिन्द्रसदृशं प्रणिपत्य । पत्तनात्कुमरपाल- नरेशः सादरं सविनयं वदतीति ॥ ७ ॥ क्षेममाकलय देव! सदाऽस्मास्वार्यवर्य समवेहि च कार्यम् । वर्जनीयमखिले निज- देशे प्राणिहिंसनमहो ! भवतीति ॥ ८ ॥ तदर्थमत्यर्थविचारदक्षो मुख्यः स राज्ञां बुबुधे सुधाभम् । काशीपतिस्तद्विनयेन तुष्टो न्यवारयज्जीववधं स्वदेशे ॥ ९ ॥ अमात्यवान् बहुमानपूर्वममानयत्तानसमानबुद्धिः । चतुर्दशक्रोशशतप्रमाणे प्राव- तयजीवदयां स्वदेशे ॥ १० ॥ जालानि लक्षप्रमितानि राज्ञे स प्राहिणोद्भरिधनेन सार्द्धम् । श्रीपत्तनोद्यानवने कुमारी भस्माकरोत्तानि सहाहसा सः॥११॥ सपादलक्षे विषये विदक्षः स्वजायया मस्तकतोपनीय । समपितां पाणितलेऽथ यूकाममारयत्कोऽपि वणिग्मदेन ॥१२॥ धृत्वा दृढं पायकुलेन राज्ञः समर्पितोऽसावपराधकारी। द्विलक्षसंख्येन धनेन तस्य यूकाविहारं समकारयत्सः ॥ १३ ॥ वित्ते हृते तेन पुराप मृत्युं यो मूपको मोहविमूढबुद्धिः । तदीयनाम्ना विदितं विहा- रमचीकरच्छ्रीकुमरः कृतज्ञः ॥ १४ ॥ आस्वाद्य मांसोपममन्यदा स्वस्वादेन भूपो घृतपूरपूरम् । किं युज्यते भोज्यमिदं नृपाणामतुच्छधीः सूरिमपृच्छदेवम् ॥ १५ ॥ तच्चित्तभावं प्रभवो विदित्वा वदन्निदं युज्यत एव भोज्यम् । राजन् ! वणिगब्राह्मणयोः सदापि न भुक्तमांसस्य च राजसूनोः ॥ १६ ॥ तच्छुद्धिहेतोधुतपापबुद्धिात्रिंशती चारुरुचीन विहा- रान् । अचीकरत सूरिगिरा नरेशः श्रीपत्तने सत्तमचक्रमुख्यः ॥ १७ ॥ वर्षात्रतौ जन्तुविराधनोत्थं दोपं महान्तं गम-! - ·नाद्विभाव्य । यास्यामि नो पत्तनतः परत्रेत्यभिग्रहं भूपतिराददे सः ॥ १८ ॥ सर्वत्र वार्ता प्रससार सारं कील् समं स्फूर्तिमती नृपस्य । वृत्तं सतां सूर्यमहः सुगन्धस्त्रयं स्वयं विस्तरमेतदेति ॥ १९ ॥ अभिग्रहं विग्रहबद्धबुद्धिर्निशम्य तं म्लेच्छपति छलेन । तं जेतुमागादथ गर्जिनेशो भयं जनानां जनयनितान्तम् ॥ २० ॥ स कम्पयन् सर्वदिशो वलौघैर- वाप सीमां कुमरस्य वेगात् । समीपमायातमवेत्य तं द्राक् सर्वो जनः क्षोभमवाप कामम् ॥ २१ ॥ श्रीम्लेच्छराजागमनं विदैन्यमुपर्युपर्येत्य चरास्तदानीम् । न्यवेदयन् भूपतयेऽथ सोऽभूचिन्ताकुलस्तच्छ्रवणेन शीघ्रम् ॥ २२ ॥ मामन्यथादुर्ज- यमेष मत्वाधुना छलं प्राप्य समाजगाम । स्युः शाकिनीव्यन्तरवैरिभूता नित्यं छलान्वेपणबद्धचित्ताः ॥ २३ ॥ उत्कटं स्वकटकं यदि बया यामि सम्मुखमहं यवनस्य । भजमेप लभते नियमस्तदन्यथा च विषयः सह कीा ॥ २४ ॥ इतो वन्दीकृत्वा ब्रजति जनतामेष यवन इतो भङ्गः स्यान्मे गमनविरते दुःखजनकः । इतो घोरो व्याघ्रः स्फुटमित इयं पर्व- ततटी बभूवैष न्यायस्तदिह किमु कुर्वेऽहमधुना ॥ २५॥ इति विविधविकल्पान कल्पयन्मानसान्तः स्तिमितमतिरगाच्छ्री- सूरिराजं प्रणन्तुम् । उभयमभयचित्तस्तद्विरुद्ध मिथोऽसावकथयदथ तस्मै मेरचक्षुर्नरेशः ॥ २६ ॥ चिन्तामेतां जहि नर- पते ! ते शुभं भावि सर्व नाशं यास्यत्यसुखमचिराच्छीजिनेशप्रसादात् । इत्युक्त्वा ते नृपहितकृते मन्त्रशत्त्या मुनीशा बद्धा निन्युर्यवनपमपाकर्तुमतिजनानाम् ॥ २७ ॥ लब्ध्वा छलं यः समियाय विगाजेतुं भवन्तं रिपुराजिकेतुम् । सोऽयं तुरुष्काधिपतिर्नरेशाशंसन्मुनीशो मुदितः स एवम् ॥ २८ ॥ कर्त्तः किं विदधे त्वयेति निगदन् दन्तैनिजोष्ठं दशन् पश्यन् सूरिमुखं स खण्डितसुखः प्रोचे तुरुष्काधिपः । मङ्गु र्नमिदं विहाय नृपते ! मां मोचयातः परं नान्यायं तक मण्डले ते ·खलु पुनर्जीवन करिष्याम्यहम् ॥ २९ ॥ क्षितिपततिषु मन्ये धन्यमेकं भवन्तं निजनियमममुञ्चद्यो न जातेऽपि कष्टे । विदधति धुतविघ्ना यस्य सान्निध्यमेते विततसुकृतकृत्यं कुर्वतः सूरयस्ते ॥ ३० ॥ कौन्तेयोऽत्यजदेकवारमतुलं सत्यव्रतं स्वं पुरा द्यूते हारितभूरभून्नलनृपः पुण्यैकनिष्ठोऽपि च । नात्याक्षीविपदर्णवेऽपि पतितो यः स्वं व्रतं साम्प्रतं नियाज सुकृतोद्यतस्त्वमिव नो जज्ञे परः पार्थिवः ॥३१॥ इति नुतिपरमेनं मेनकानाथतुल्योऽनयदनयविहीनो मन्दिरं स्वं कुमारः । तदनु सरसभोज्यभॊजयामास भक्त्या क्वचिदुचितविचारे नैव मुह्यन्ति सन्तः ॥ ३२ ॥ कुमरनृपतिरासामास एतः स तेन स्वसदसि दशदिग्भूपालसम्पूरितायाम्।सति सकलजनौघे विस्मिते विस्मयन्तौ निजसमयसमुत्थां चक्रतुः किंवदन्तीम् ॥ ३३ ॥ अपूर्ववस्तूनि ददौ कुमारस्तस्मै तदानन्दितचित्तवृत्तिः । पण्मासमेषोऽपि नरेशवाक्यादङ्गीचकाराझिदयां स्व- देशे ॥ ३४ ॥ सायं मायाविहीनः पुनरपि पृतनां प्रापितः सूरिवयैस्तन्त्रज्ञो मन्त्रशक्त्या पतिविरहमहादुःखदग्धां विदग्धैः । प्रोद्यद्वादित्रवृन्दोत्थितरवनिवहापूरिताशासमूहं चक्रे वक्रेतराशः समजनि जनितानन्दमुच्चैर्महं सः ॥ ३५ ॥ प्रेष्योपायन- मेष लेखसहित हल्लेखवान् भूभुजे म्लेच्छेशः स्वपुरं परारिमथनः प्रापत्ससैन्यो रयात् । सर्वस्मिन्निजमण्डले विहितवाना- खण्डलाभः श्रिया राजाऽतुच्छमहोत्सवं प्रमुदिते तस्मिन् गते वैरिणि ॥ ३६॥ कति कुमरनरेशं सुरिराजं च केचित्कति पुण्यमन्येऽप्यशंसन् । अजनिषत जनानामेकधर्मेऽपि चित्रं प्रमुदपरवशानां तत्र वाचो विचित्राः ॥ ३७॥ शान्ते तस्मिन् यवनजनितातङ्कपके विशङ्कमासीच्छक्यं सकलजनतामानसं तत्क्षणेन । मोदन्ते स्माखिलसुमनसो भूरभूद्रा- जमाना हर्षोत्कर्ष विशदमभवद्राजहंसः सपक्षः ॥ ३८ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते षष्ठसर्गे द्वितीयो वर्गः ॥२॥ गुरुगुरुशक्तिं रा-५२.

·CHS गथो फुगारस किलारित शस्ताशया स्वसा देवलदेविनानी। अगण्यलालण्यगुणानुनके या रूपकान्या विदशेशका- न्ताय ॥ १॥ तामूलवान् प्रौदपराक्रमाक्ष्यः शाफम्गरीशोऽसगरूपरम्याम् । पिनो सतोरेव सतीवरेण्या पुरा सुतारामिन वानरेन्द्रः ॥२॥ पतिव्रता तस्स गृहे वसन्ती श्रिया इसन्ती भिगमन्वई सा । गिते सारन्ती निजमेव धन्याऽनैषीनं कालमलं सुखेन ॥ ३ ॥ निफीड निर्जीडतया तयारं सार्क स शाकम्भरिभूमिपालः । स्वकर्गसत्कार्मणयोगतः सा पति वितेने स्वपशं विदग्धा ॥ ४ ॥ परस्परं तौ कुरुतो नितान्त. रसाभिरागां गुरुगारफेलिम् । क्षणे क्षणे लब्धजयाजयौ धाक् हर्ष विपादं भजतश्च किश्चित् ॥ ५॥ जानोनृपः सोऽश हसनवादीन्मदेन साई प्रियया तयेति । पश्य प्रयाती तव सारि- मेतां रे ! मारयित्वैप निवर्तयामि ॥ ६॥ अत्युत्कदं वास्यमिदं निपीय तर्नु धुनाना तमुवान सापि । किं वारितां मारि- मिमां करोषि मत्सोदरेणादरतो नरेश ! ॥ ७ ॥ कृतातिवाक्येन ददाति रन्धमुग्रगेपा सलु जीवहिंसा । न्यवारयत्तां राकलागिलायामितो हितः श्रीकुमरो गरेशः ॥ ८॥ क्रीबारसेनापि न वाव्यमित्थं नाथ ! लया तथ्यविदा कदापि । कृतं हसेनापि कुकर्मजन्तु पो च दुःख बहुधा व्यनक्ति ॥ ९॥ पतिं निवाति विचारविज्ञा तेने पुनस्तेन समं खकेलिम् पलीत्यवशां रचयन् स तस्या भूयस्तथा जल्पितवानकल्पः ॥१०॥ विभषि पापागदि नो नरेश ! प्रदत्ततापाशितरां परत्र। स्फुरत्मतापात्सुगृहीतवापाटि शङ्करो नोऽन कुमारपालात् ॥ ११॥ सर्वामिरक्षा रणयचयं मे भाताप पर्जीवपितेति नाम । यो जीवहिंसां पचसापि कुर्यात्तविग्रह शीघ्रमसौ करोति ॥ १२ ॥ आनोनुगः खिश्चमनास्तदानी कोष वाक्या- नि निपीय तस्याः । परप्रशंसामसहिष्णुरुषैरताडयत्तां स्वपदेन दर्णात् ॥ १३ ॥ शिष्टाय दुष्टो विरताय कामी निरार्गतो ॥ سری ·toot जागरकाय चौरः। धार्थिने कुप्यति पापवृत्तिः शूराय भीरुः कवये कविश्च ॥ १४ ॥ आनन्दयन्तं सुजनं त्रिलोकी गुणैः खलः कुप्यति वीक्ष्य नूनम् । किं भूषयन्तं किरणैनितान्तमालोक्य चन्द्रं ग्रसते न राहुः ॥ १५ ॥ विचारयन्ती मन- सीति तज्ज्ञा निवारयन्ती श्रवदश्रुवारम् । सा मानिनी मानवनाथमेनं समन्युरुच्चै रुदती वदान्या ॥ १६ ॥ रे रे पामर ! मा मदान्निजपदा किं ताडयस्युच्चकैः श्रीमच्छ्रीकुमरे सुरेश्वरसमे सद्वान्धवे जीवति । नादोत्रासितकुञ्जरव्यतिकरे कण्ठी- रवे भैरवे सिंही कोऽत्र दुनोति निन्दितमना लोके वनं शासति ॥ १७ ॥ त्वचेष्टितं वेत्स्यति दुष्टबुद्धे ! मद्वान्धवस्तन्न भविष्यसि त्वम् । अज्ञातवृत्ता विचरन्ति चौरा ज्ञाता नृपैर्यान्ति यमालयं हि ॥ १८॥ याहि त्वं च निवेदय द्रुतमिदं वृत्तं च वृत्रद्विषा तुल्यस्याखिलमेव मे त्वदुदितै रण्डे ! प्रचण्डैरलम् । रे रे कः कुमरोऽमरोऽपि समरे स्थातुं न मेऽलंभवे- झूमीशः खररोपदूषितमनाः स प्रोचिवान् तामिति ॥ १९ ॥ तेनापमानेन कृतेन पत्योच्चैर्वायुनेवाप लतेव कम्पम् । निवारयन्ती श्रवदश्रुवारं सस्मार सारं च पितुर्गृहस्य ॥ २० ॥ सारं समादाय निजं रयेण सा बन्धुरं वान्धवगेहमागात् । धवे विरुद्ध सति सद्वधूनां पितुहं स्याच्छरणं हि शश्वत् ॥ २१॥ श्रीमान कुमारोऽपि ननाम कामं भक्त्या स्वसारं स्वयमागतां ताम् । विनानकं चागमनस्य हेतुमेतामपृच्छद्विपरिच्छदः सन् ॥ २२ ॥ सा स्वःश्रवन्तीसदृशी दृशाश्रुपूरं श्रवन्ती सुदती रुरोद । दीनानना तत्सकलं नृपाय निवार्यमाणाय शशंस वृत्तम् ॥ २३ ॥ तं तं तेन कृतं कृतान्तसदृशे- नागश्च यं शृण्वतो रोषेणारुणदारुणाक्षियुगलस्योोत्थरोमावलेः । शत्रूणामनिशं विनाशपिशुनः केतुस्ततानास्पदं तस्या- से भ्रकुटिच्छलेन विपुले व्योम्नीव भूमीपतेः ॥ २४ ॥ निवार्य चैतामुचितैर्वचोभिदीनं वदन्तीं तरसा स्वसारम् । दिदेश ·देशादेशगासारा हा सजलगतुरागस्थापलबन्द्रगिलम् । निफरपदान्टीगिसरक्षण ताधितागिरागरलो लोकगित MERO देशाधिपतीनशेषान स्वसैन्यसाजीकरणाय राजा ॥ २५ ॥ अथ जनपदरशाहेतये मन्नपूर्ण मतिततिसहित वं गमिण तत्र मुक्त्या । नृपतिशतसमेतः सैन्यमादाय सर्वगसलदारुवित्तसं विजेतुं स पात् ॥ २५ ॥ शेषो भुशशिरोगरः राम- भयझाराचकम्मे न भूः सैन्योलूतरजोभयानिहितमानिन्द्रो टगी निजम्। रस्ता दिकरिणो रजोगिरगितो व्यास नागो- मण्डलं तस्त्थं पलता बलेन निदो मैलोनगगगाकुलम् ॥ २७ ॥ निजविषयातील प्राण तापपदं तबारकगपाटिता रिदेश कगेण । गगिगुरागण गानी तसा शाकम्भरीशः प्रालालगुतो झागागली गालिराजी ॥ २८ ॥ अपनपतिनि. जनानाम् ॥ २९ ॥ अराक्षागालोक्य बलं नगला गरेरजग्गं परिगाग पौनम् । दानादिना मेदविदानभूगो रागी परामाणि- तवासुपौषम् ॥ २०॥ प्रातः सगादाग रागगरीन्गगनन्गशौगों निजगाहनोकम् । तपरिणं जेलुगनाः गुगार: संगाग- भूमि सहसा जगाम ॥ ३१ ॥ तत्राययौ सोऽपि रणोरकगितः शाकम्भरीशः पालेन शाकम् । सैन्याय गुन्द्रनिगातुति तीक्ष्य चुक्षोभ जगत्समरतम् ॥ ३२ ॥ पाभिर्नरगाजिनां प फरिणां राहंहितः रोहितः नीतकाररश निर्मिगतरण गियो- वादिननादै शम् । पत्तीनां चहुलैरकोगरतरः फोगालैशापि तप्रैलोक्य गिरीपकार राफलं सैन्यानगं तत्क्षणात ॥ २३ ॥ नृत्योधकवन्धरजगसुधं गुहं तदाशीतगोगायवीरनिनादवादितल राहणाणा क्षणम् । गस्थिर निस्गित- गागरा इव चरस्कूटाग्रदम्भात्तदा भुन्गन स्पानि शिरांसि गर्नतनया राम्रोयगाणा इन ॥ ३४ ॥ विकटफटकगुने सोर- पक्षुः कुगारो विघटितमश हीनो राजतं स्वं ददर्श । जहा किगिदगासीलिंक भने चिन्तगा ना गवति न खलु मिथ्या कर्ग- ·१-* RAKS . रेखेति दध्यौ ॥ ३५ ॥ ध्यायन्नेवं नृपतिरवदत्सादितं सादहीनो जेतुं शत्रु स्वयमिति पुरः सिन्धुरं प्रेरयेति । स्वाम्या- देशे सपदि विहिते तेन शाकम्भरीशं भूपः प्रापन्निजभुजवलैरिवार निहत्य ॥ ३६॥ तत्रासौ निजघान शत्रुनिचयं प्राणा- पहैः पत्रिभिः सूर्यैः स्वैः किरणोत्करैरिव तमोत्रात शितैस्तत्क्षणात्। तस्यैकस्य पुरोन तेऽलमभवत् स्थातुं समस्ता द्विषो वेगो- त्पाटितकुञ्जरस्य समरे वायोस्तृणौघा यथा ॥ ३७॥ यममिव तमुदीक्ष्येालवः क्षोणिपाला हरिमिव च शृगाला नाल- मासन्नियोद्धम् । सुभटमुकुटरत्नं छाहडस्तस्य मन्त्री ध्वनितसकलदिकं सिंहनादं मुमो च ॥३८॥ तस्मिन् श्रोत्रपथं गते हत- धियः सर्वेऽपि नेशुर्गजा यावत्तावदुपायविन्निजगजं कर्तुं स्थिरं श्रीनृपः। चिक्षेप श्रवसोरसौ निजपटी द्राक् पादयित्वा स्फुटं बाणौघेन च तं जघान सहसा सार्द्ध रिपोः स्वं मुदा ॥ ३९ ॥ दृष्ट्वा स्वं सचिवं हतं हतमतिः शाकम्भरीशो भृशं क्रोधान्धः स्वयमागमन्नरवरं हन्तुं हुताशप्रभः । शस्त्राशस्त्रि तयोर्वभूव सुचिरं युद्धं समृद्धं तदा मापत्योरजनिष्ट येन रजनीतुल्यं दिनं सर्वतः ॥ ४० ॥ श्रीमान् श्रीकुमरः स्वरोपनिकरासारेण सम्पुरयन् सर्वाशारिपुसिन्धुरं निहतवान् को- धोडुरो बन्धुरम् । मङ्गु च्छिन्नपलाशिवत् क्षितितले शाकम्भरीशोऽपतन्नेशुस्तत्पृतनाचराश्च निहतं मत्वा निजं स्वामि- नम् ॥ ४१ ॥ जितजितमिति बाढं सैनिकाः संवदन्तो नृपमथ परिवर्धिष्ण्यजाता इवेन्दुम् । युगपदजनि सैन्ये तत्र चै- कत्र राजा जयवति हतशेषेऽमावशी चापरस्मिन् ॥ ४२ ॥ एतस्मिन् समये कुमारनृपतिर्दत्त्वाशु जम्पां रिपुं जग्राहोग्ररु- पेत्युवाच चतुरः केशेषु चाक्रम्य तम् । रे रे किं विदधेऽपराधनिकर जामेर्ममारं भवान् मारिं किं च निवारितां वदसि रे त्वं नित्यदर्पातुरः ॥ ४३ ॥ आक्रान्तः कुमरेण रेणुसदृशं कृत्वा मुखं निःसखः सोऽस्थाद्दुःस्थमना निरस्तनिजदोर्दप १ सर R- ·ड प्रकर्षस्तदा । कान्तः केशरिणा करीव सकलं पश्यन् दिशां मण्डलं ताक्ष्येणेव भुजङ्गमः सममुचत् स्वाशां नरेशोऽखि- लाम् ॥ ४४ ॥ तावत्तन पवित्रशीलकलिता चित्रं सृजन्ती परं त्रस्तैणीनयना ययौ नययुता सा तस्य जाया रयात् । भ्रातर्देहि सदेहितप्रद ! परां मे भर्तृभिक्षामिमां धृत्वाऽग्रेऽचलमित्ययाचत सती तं रोचमाना हिया ॥४५॥ तमथ मथित- मानं जामिवाक्येन तेनामुचदुचितवचोज्ञोऽङ्गीकृताझं कुमारः । विदधति न महान्तः प्रार्थनाभङ्गमङ्गीकृतमपि विकृति नो याति तेषां कदाचित् ॥ ४६ ॥ रतानां निकरं चकार रजसा जित्वारियादोव्रजं स्वीचक्रे विजयश्रियं निजभुजैर्निर्म- थ्य युद्धार्णवम् । एक हारि विपं ददौ स रिपवे संहारिणे केवलं श्रीकान्तः पुरुषोत्तमो वनरुचिर्जिष्णुर्वभौ विष्णुवत् ॥४७॥ सैन्यस्थानमुपेयिवानथ नृपः संशोध्य युद्धाङ्गणं प्रारब्धोत्सवसुन्दरं निजचमूमादाय हर्षान्विताम् । पत्नी प्रेमवचोभिराद- रतया तां स प्रसाद्यागमभूमीपालनिदेशतो निजपुरी शाकम्भरीशः पुनः॥४८॥ कुर्वन्नुव/वलयमखिलं जैनधर्मानुरक्तं त्यक्ताकृत्यो निजभुजवलैभञ्जयन वैरिवर्गम् । स्वाज्ञां मान्यां नृपतिनिवहैः स्थापयन्पापहीनस्तेने मेनापतिमतिरसौ दिग्- जयं निर्विलम्बम् ॥४९॥ केचिद्वाजिचयं परे करिभरं केचिद्धिरण्योत्करं केचिद्रलपरम्परां कति स्थान केचिच शस्त्र- व्रजम् । तस्मै दिग्जयकारिणे नृपतयोऽदुः प्राभृते भक्तितस्तेभ्यो मानममानमेष च कृती तनिष्क्रये दत्तवान् ॥ ५० ॥ करिनिकरमिभारिर्भानुमानन्धकारं जयति समिरभारो यावता वा तृणौघम् । सकलरिपुसमूह तावतैवैष जित्वा निजपु- रममरर्द्धिस्पर्धिचागात्क्रमेण ॥ ५१ ॥ विशति नभसि यद्वच्चन्द्रमा धिष्ण्यपकौ हरिरमरपुरी वा शङ्करः शैलराजम् । स्वपु- रमपरिभूतो वैरिभिभूरिशोभमविशदतिमहेनासौ तथा मेदिनीशः ॥ ५२ ॥ आज्ञावर्तिषु मण्डलेषु विपुलेष्वष्टादशस्वाद- ·56R96 रादब्दान्येव चतुर्दशप्रसमरां मार निवायाँजसा । कीर्तिस्तम्भनिभाँश्चतुर्दशशतीसंख्याविहारांस्तथा तृप्ता निर्मितवान् कुमारनृपतिजैनो निजैनोव्ययम् ॥ ५३ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते महाकाव्ये षष्ठसर्गे तृतीयो वर्गः॥३॥ 75- तस्मिन् सहस्रार्जुनवद्वलेन जितार्जुने शासति राज्ञि भूमीम् । चके न कश्चिन्त्रसजीवहिंसां स्फुरत्मतापानृपतेर्भयेन ॥१॥ अत्रान्तरे सुंसरनामधेयः सौराष्ट्रदेशाधिपतिस्तरस्वी । दुष्टः सुगुप्तं सुरपत्तनेशो जघान जिह्वावशगोऽजमेकम् ॥२॥ एनः कृतं छन्नमपि स्फुटं स्थान ज्ञातवानित्यतिमोहितः सः। विधौ विरुद्धे सति वानराणांशुद्धापि बुद्धिः खलु याति नाशम् ॥३॥ विज्ञातवास्तत्र शिरोवतंसस्तच्चेष्टितं श्रीकुमरः समग्रम् । हालाहलं पीतमिहातिगुप्तं चिह्नः स्वयं स्यात्प्रकटं क्षणेन ॥४॥ तन्निग्रहार्थं गुरुविग्रहेण प्रैपीस राजोदयनं ससैन्यम् । गच्छन्नदीपूर इवैष वेगात्क्रमाविषन्मण्डलमाससाद ॥ ५॥ अत्युद्धरे युद्धभरे भटानां नूनं भवेजीवितसंशयोऽत्र । वाञ्छन्ति यत्ते मरणं जयं वा स्वस्यारिसार्थान्न कदापि भङ्गम ॥ ६ ॥ तस्मादिहामुत्र च सौख्यहेतुं विधाय यात्रां विमलाचले द्राक् । सभाममुग्रं रिपुणा विधाये तत्रेति मन्त्री मनसा निदध्यौ ॥ ॥ सुधीरधीवीरपुरे विमुच्य निजां चमू वीरशताभिरामाम् । स्वयं ययावल्पपरिच्छदेन नरर्षभः श्रीऋषभ प्रणन्तुम् ॥ ८॥ सिद्धाचलं प्राप्य विशुद्धचित्तो भक्त्यानमत् स प्रथमं जिनेशम् । ददौ च हर्षाश्रुततिच्छलेन जलाञ्जलिं भूरिभवभ्रमाय ॥९॥ वासांसि वेगात्परिधाय मन्त्री धौतानि पूतानि धुतान्यचित्तः। रोमाञ्चितोऽर्चामृपभस्य हर्षादष्टप्रकारी m 56 ·रचयाञ्चकार ॥ १० ॥ कृत्वा कृतार्थ जिनपूजनेन जन्म स्वकीयं सुकृतैकचित्तः । निर्वातदेशस्थितदीपवत्स समाधिना निश्चलतामवाप ॥ ११ ॥ आगत्य गत्या द्रुतयाखुरेक इतस्ततस्तत्र चलन् जवेन । नक्षत्रमालास्थितदीपवर्तिमपाहरत्तस्कर- वत्तदानीम् ॥ १२ ॥ तद्वीक्ष्य खिन्नः स्वसमाधिभात्तां त्याजयामास स मूपकास्यात् । सुदर्शनो निश्चलदर्शनेन चित्तेन दध्याविति दीर्घदर्शी ॥ १३ ॥ अहो ज्वलन्ती यदि याति वर्तिरूई हृता मूपकसञ्चयेन । तदह्यते काष्ठमयं रयेण चिर- न्तनं चैत्यमिदं मुधैव ॥ १४ ॥ तद्राजकार्य हि विधाय कार्य चैत्यं मया शैलमयं रयेण । अभिग्रहानुग्रतरांस्तदर्थे जग्राह शीलप्रमुखान् वहून् सः ॥ १५ ॥ नुत्वा जिनेन्द्र सुनिरस्ततन्द्रः कृत्वोन्नतिं तत्र च शासनस्य । निजं समागाच्छिबिरं वरेण्यः स्मरन् स चैत्योद्धरणं मनोऽन्तः ॥ १६ ॥ वलेन साकं सकलेन कालविचक्षणस्तत्क्षणमेव सोऽगात् । हन्तुं द्विपं तं विषये तदीयेऽमेयप्रतापः सचिवाधिराजः ॥ १७ ॥ श्येनं समभ्येति च मर्तुकामो यथा वराकञ्चटकः प्रकोपात् । समा- गमन्मर्तुमनास्तथायं स्वयं वणिग् योद्धुमहो ! मयात्र ॥ १८ ॥ कुर्वन्नवज्ञामिति तस्य गाढं स्पर्धापरः सैन्यसमूहयुक्तः । श्रीसुंसरो मत्सरवान् स्वद्गादहिः सरङ्गात्स समाजगाम ॥ १९ ॥ चम्वोस्तयोर्युद्धमभूतपूर्वमभून्मिथो रोपभृतोरतीव । कृपाणसङ्क्रान्ततनुच्छलेन यद्वीक्षितुं कि रविराजगाम ॥२०॥ परस्परं सङ्गरमङ्गिभङ्गं तौ चक्रतुर्भूपतिमन्त्रिमुख्यौ । तूणी- रवत्प्राणहरैश्च वाणैः सम्पूरयामासतुराशु देहौ ॥ २१ ॥ भिन्नो वाणगणेन भूपतिरथो तत्याज जीवं रणे मन्त्री तस्य चकतै कतरिशितैः शस्त्रैः शिरस्तत्क्षणात् । लात्वा तेन समं जयं निजमयं वेगाद्विशोध्याहवं सैन्यस्थानमवाप तापरहितो भिन्नाखिलाङ्गः शरैः ॥ २२ ॥ शतं समा मे समभूत्किलायुर्विद्युल्लतालोलमपि प्रभूतम् । शिष्टानि कृत्यानि कृतानि तानि S ·श्रीजैनधर्मे गदितानि यानि ॥ २३ ॥ न मे विषादो निजनाथकार्ये प्राणैर्गतैरस्ति मनाग्मनोऽन्तः । गुरून्विना यन्मरणं रणेऽत्र तच्चित्रमेतन्नितरां दुनोति ॥२४॥ विचिन्तयन्मन्त्रिवरस्तदैव मूर्छामतुच्छामगमत्क्षणेन । पृष्टः प्रधानैर्निजदुःखहेतु- माचष्ट हृष्टः स पटिष्ठनादम् ॥ २५ ॥ वण्ठं तदा कारितसाधुवेषमानिन्यिरे तेऽन्यमनाप्य साधुम् । आनन्दितः साधुधिया ववन्दे सोऽदाच्च धर्माशिषमाशु तस्मै ॥ २६ ॥ आराधनादि निधनोत्तमकृत्यमेष तत्साक्षिकं सचिवराट् स्वयमेव चके सस्मार भूरिभववासहरं जिनानां मन्त्रं दुरन्तदुरितच्छिदुरं हृदन्तः ॥ २७॥ मन्त्रिन्नर्तिकरं परं मनसि ते किं वर्त्तते शल्य- वत् पृष्टस्तेन मुनीश्वरेण सचिवः प्रोचे स मन्दस्वरम् । जातं सर्वमपीप्सितं यतिपते ! निस्सङ्ग ! त्वत्सङ्गमाञ्चैत्योद्धारमनो- रथो मम परं पूर्णो न शीर्णायुपः ॥ २८ ॥ चिन्तामेतांजहि स हि सुतो वाग्भटोऽत्युटस्ते चैत्योद्धारं मम वचनतः कार- विष्यत्यवश्यम् । ते ते तावत्सचिव! नियमा मां भजन्तु त्वदीयारत्वं धर्मादीन भज च विसृजान्यत्तमोहेतु कृत्यम् ॥ २९ ॥ तच्छ्रुत्वा श्रमणोदितं श्रवणयोरानन्दसन्दोहदं तां चिन्तां धुतवान् समाधिविधिना धूताघसद्दो द्रुतम् । ध्यायन्पञ्चनम- स्कृतिं निजकृतं गर्हन् समं दुष्कृतं मन्त्रीशः स्वरियाय शर्मनिचयं कायं विहायाचिरात् ॥ ३० ॥ संस्कारं सारकाष्ठेरुद- यनवपुषो युक्तितोऽन्ये विधाय भूपाः प्रापू रयेण स्वनगरमखिलं तत्समादाय सैन्यम् । ज्ञात्वा वृत्तं कुमारो मृतमिति सचिवं शोचयन श्यामवनः प्रोत्फुल्लास्यो जयेनाजयदसिततमामष्टमी रात्रिमेवम् ॥ ३१॥ कुमरनृपतिरुच्चैः पत्तने वैरि- शीर्ष श्वपचकरगतं सोऽदर्शयत्तजनानाम् । सकलजनसमक्ष जीवरक्षानिमित्तमिति पटुपटहेनाघोषयचत्र रोषात् ॥ ३२ ॥ एवं जीवानलमिह मया पाल्यमानानिलायां दुष्टः स्पष्टं विगतकरुणो यो हनिष्यत्यशेषान् । पूर्व पीडां रिपुयमसमेन ·왜 प्रदत्ता मया स भुक्त्वा भोक्ष्यत्यसुखमखिलं रौरवेऽतीवघोरे ॥ ३३ ॥ एवं सज्जयवाहिनीकृतसुखः स्फूर्जतप्रतापास्पदं श्रीमद्देवसमूहसेवितपदो रम्भाभिरामश्चिरम् । कामं नन्दनतत्परो वरतरं भुञ्जन् सुखं कामजं राज्यंप्राज्यमसौ चकार नृप- तिन्यायेन नाकीशवत् ॥ ३४ ॥ श्रीरतसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरकविर्यदिदं वितेने । तस्मिन् कुमारचरिते गुरु- मारिवारी सर्गः समाप्तिमगमत्किल पठसंख्यः ॥ ३५ ॥ ॥ इति भट्टारकीरतसिंहसूरिशिष्योपाध्यायनीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपाल- चरिते महाकाव्ये पष्ठः सर्गः समाप्तः॥६॥ ग्रन्था २६७ ॥ ॥ अथ सप्तमः सर्गः ॥ श्रीमान् कुमारोऽमलमानसाय श्रीवाग्भटायोटविक्रमाय । ददावुदारोत्सवपूर्वमुचिरो वरं मन्त्रिपदं प्रमोदात् ॥१॥ प्रचण्डचण्डांशुसमप्रतापं श्रीआम्बर्ड दण्डपतिं वितेने । विसादमासाद्य नृपप्रसादं तौ पुष्पदन्ताविव रेजतुः श्राक् ॥२॥ डिण्डीरपिण्डप्रतिमैर्गुणैः स्वैरेतावजेष्टां जनकस्य कीर्तिम् । दानादिना तौ जगतीं च पूर्णा द्रागाकृपातां सुकृतव्रजेन ॥ ३॥ तावन्धिनेयाविव दिव्यदीप्ती परस्परं प्रीतियुतौ कुमारौ । महीमहेन्द्रं स्वकलाबजेनारं रजयाञ्चक्रतुरुत्तमेन ॥ ४ ॥ मृतेऽप्यमात्ये नृप ! संयम नो तत्याज वण्ठोऽशठमानसः सः । प्राप्त प्रयासेन चिनापि चिन्तारलं त्यजेत्कः किल काम- दायि ॥ ५॥ तद्वासनावासितचित्तवृत्तिर्मुग्धोऽपि शुद्धं व्रतमावभार । चङ्गात्कथं चन्दनवृक्षसझान्न चन्दनाः स्युस्तरवः ·Pr رحمن ॐ५-62-664-65. परेऽपि ॥ ६॥ अभिग्रहैस्तैगर्लपिताझ्यष्टिर्मुमुक्षुवेषं स वहन्नशेषम् । अगादगारं सचिवस्य तस्य शस्याशयो वण्ठमुनिःक्रमेण ॥७॥ तौ मन्त्रिणौ पितृसमाधिहेतुं तं वन्दयामासतुरादरेण । विद्वान्न कस्तं मनुते मनुष्यममानयद्यं जनकः स्वकीयः ॥८॥ बभूव वण्ठोऽपि स भूपपूज्य इहास्ति यत्संयमसंगमेन । विद्धं न किं सिद्धरसेन ताममियत्ति सद्यस्तपनीयभावम् ॥ ९॥ तच्चैत्यकृत्यादिसमस्तवृत्तं न्यवेदयद्वाग्भटमन्त्रिणे सः। अलात्सलील दलितान्यचिन्तः स तांस्तदर्थे नियमान्म- नीषी ॥ १०॥ तदैव चैत्योद्धरणाय मन्त्री सोऽप्रेषयत्सूत्रभृतां शतानि । विनश्वरेऽस्मिन् जगति प्रमादं कुर्वन्ति तज्ज्ञा नहि पुण्यकृत्ये ॥ ११ ॥ कुर्वाणास्ते चैत्यकाण्यजन शिल्पिवातानश्रमं किञ्चिदापुः। तेभ्योऽमेयं स्वापतेयं स यच्छन् लेभे संख्यां स्थूललक्षो न मन्त्री ॥ १२ ॥ प्रासादोऽभूधर्मयुग्मेन पूर्णस्तस्मिन् शैले मन्त्रिहर्षेण साकम् । शश्वत्पुण्योपार्जनासक्त- चित्तैः प्रारब्धं किं नोत्तमैर्याति सिद्धिम् ॥ १३ ॥ प्रासादः समभून्मनोहरतरस्ते सिद्धशैलेऽखिलो दिष्ट्या दृष्टमनोभिरेत्य तदिहास्माभिर्द्धत वय॑से । एवं गेहसमाजभाजमतुलव्यापारिमालावृतं चत्वारश्चतुरास्तदा वरनरा मन्त्रीश्वरं प्रोचिरे ॥१४॥ तेभ्योऽदाद्वेमजिह्वाः स सचिवतिलकः पञ्च पञ्च प्रमोदादोमायेनाञ्चिताशः सदसि विरचयन् विस्मितं मानपूर्वम् । यच्छन् पर्यन्यवद्यः सति निजसमये नो विधत्ते हि संख्या विष्वक् सम्पूरिताशं तमिह सुमनसो दानशौण्डं वदन्ति ॥१५॥ प्रवर्त- माने सचिवस्य गेहे महोत्सवे स्फारवरे तदानीम् । दूतः समागत्य परोऽतिमन्दं प्राहेति चैत्यं निपपात वातात् ॥ १६ ॥ अकालविद्युत्पतनोपमेयं श्रुत्वा न चुक्षोभ वचस्तदा सः । कल्पान्तवातैरपि किं सुराद्रिडं कदाचिलभते प्रकम्पम् ॥ १७ ॥ दूताय पूर्वद्विगुणां सुवर्णजिहामदात्तीक्ष्णमतिः स मन्त्री । दुःखे सुखे वाप्यमलस्वरूपां त्यजन्ति न स्वां प्रकृति ·567 तु महान्तः ॥ १८ ॥ ये धर्मधामात्र विलोकयन्ति स्वकारितं तानृषु वेद्मि धन्यान् । येषां तु तत्तिष्ठति दीर्घकालं ते वन्द- नीया जगतोऽपि मन्ये ॥ १९ ॥ पपात चैत्यं मयि विद्यमाने सत्सर्वशक्तौ तदभूद्वरेण्यम् । मृतेऽपतिष्यद्यदि कस्तदानी- मकारयिष्यत्क्षितिमण्डलेऽस्मिन् ॥ २० ॥ तत्तत्र गत्वा महतोद्यमेनाहं कारयिष्ये पुनरेव चैत्यम् । त्यजन्ति ये विघ्नहता निजानि कृत्यानि हीनाः खलु कीर्तितास्ते ॥ २१ ॥ आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैरारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः। विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥ २२॥ एवं विचार्य सचिवः सुचिरं मनोन्तरापृच्छय भूपमचलत्स्ववलेन साकम् । शत्रुञ्जयं कतिपयैरयमाप्य घनैरस्थापयन्निजपुरं तदुपत्यकायाम् ॥ २३ ॥ आकार्य सर्वानथ शिल्पिमुख्यान पप्रच्छ तचैत्यनिपातहेतुम् । अदोऽवदंरते भ्रमतीमुखेन वायुः प्रविष्टोऽन वहिर्न याति ॥ २४ ॥ श्रीपुण्डरीकाचलमौलिकल्पं पतत्यदश्चैत्यमितः क्षणेन । हीने भ्रमत्या विहिते विहारे निःसूनुता कारयितुः कृतं स्यात् ॥ २५ ॥ वचांसि तेषां सचिवो निपीय विचारयामास हृदा तदेति । अहो ! महीयो द्वयमेतदन मिथो विरुद्धं किमु तत्करोमि ॥ २६ ॥ कालेन वंशः कियतापि नाशं स्वयं समासादयतीह विश्वे । अहो ! इहामुत्र च सातहेतोने शाश्वतः कोऽप्यपरोऽस्ति धर्मात् ॥ २७ ॥ तद्वंशचिन्तामखिलां विहाय करोमि तीर्थ निरुपद्रवं द्राक् । नामास्तु श्रीभरतादि पसौ सनातनः स्तान्मम धर्मवंशः ॥ २८ ॥ ध्यात्वेति सोऽपूरयदन्तरालं भीतेर्धमत्याश्च शिलासमूहैः । यथा यशोभिर्भुवनं समस्तं चात्मानमत्युज्वलपुण्यपूरैः ॥ २९ ॥ बभूव वर्षत्रितयेन कुम्भावधीद्धरूपं जिनमन्दिरं तत् । विधी- यमानं खलु सत्त्ववृद्धैर्न याति सिद्धिं किमु कार्यमन्त्र ॥ ३० ॥ चतुर्विधं समथो हताघमजूवत्पतनतः स मन्त्री । श्रीम- 56-56 का स ·॥ ब कुमारं गुरुणा च साकमाकारयद्दारितपापपतम् ॥ ३१॥ आगत्य त्वरितं कुमारनृपतिः श्रीवाग्भटाख्ये पुरे तस्थौ सुस्थ- मना बभूव नितरां तद्वीक्ष्य चैत्यं महत्। तत्रैक कलधौतकुम्भकलितं पुण्याय पित्रोः परं चैत्यं कारितवान्निवारिततमोभारं धरित्रीपतिः ॥ ३२ ॥ भूमीशः समहोत्सवं जिनगृहे तस्मिन्नमेयं प्रभं बामेयं समतिष्ठपच्छुभदिने सद्विष्टपश्रीपदम् । सन्तोऽन्यार्थपरायणा अपि भृशं स्वार्थ सदा कुर्वते तीर्थं प्राप्य परं करोति न कृती को वा कृतार्थ धनम् ॥ ३३ ॥ प्रासादे शरदिन्दुसुन्दरतरे तस्मिन्नवीने नवामादीशप्रतिमामनन्तमतिमान् संस्थापयन्मन्त्रिराट् । मम्माणीयखनीभवं परि- करं कर्पूरपूरोज्वलं दधे तत्र नवं यशश्चयमिव स्वं पिण्डतां सङ्गतम् ॥ ३४ ॥ वर्षे रुद्रार्कसंख्यैः स्वजनकवचसा विक्रमा- कत्प्रियातर्यातैनाः सिद्धशैले जिनपतिभुवनं वाग्भटः प्रोद्धार । कोटीस्तिस्रो विविच्याव्ययपदरसिकस्तत्र लक्षत्रयोनाः स्वर्णस्योपार्जयत्सोऽचलममलमलं धीसखः सिद्धिसौख्यम् ॥ ३५ ॥ जन्मव्याधिजरादिनीरनिभृते संसारनीराकरे सिद्धा- दिर्वरयानपात्रवदनात्सन्तारयन्नाश्रितान् । कूपस्तम्भनिभं बभौ जिनगृहं तस्मिन् स्थितं निश्चलं नेतुं तत्र शिवं बभार वृषभो निर्यामकत्वं कृती ॥ ३६ ॥मन्त्रीशः शरदिन्दुदीधितिनिभं चैत्योपरिष्टाद् ध्वजं स प्रादान्मुदितो विधाय विधिना पूर्व प्रतिष्ठामहम् । तस्मिन्नार्थललाटपट्टलिखितां दैवी लिपि निष्फलां चके दानगुणेन मानववरो दारिद्यमुद्राभिदा ॥ ३७॥ निखिलजनपदेभ्योऽभ्यागतैनाकितुल्यैर्विमलगिरिरजैषीत्स्वर्गिशैलं जनौधैः । सचिवपतिरपारं तत्र सारं स यच्छन् स्फुटमभिमतदातुन कल्पवृक्षान् जिगाय ॥ ३८ ॥ कणजितकलकण्ठ्यः कम्बुकण्ठ्यो नितान्तं गतिविजितमराल्यो व्यालपन्मङ्गलानि । अविरलकलशोभं नृत्यमातेनुरुच्चैरतिसुरवरवध्वो चारवध्वः सुबद्धम् ॥ ३९ ॥ कर्पूरागुरुमिश्रितः Rs ·कति जना हुन्नन्दनैश्चन्दनगन्धान्धीकृतपट्पदैर्जिनपति पुष्पैः परेऽपूजयन् । नैवेद्यैहृदयङ्गमैरगमयन्नाशं निजाहः परेऽगृह्णन् जन्मफलं फलैः कलतरैरन्ये पुरो ढोकितैः ॥ ४० ॥ राजा रैवतकाचलं निजवलं लात्वा ययौ मन्त्रिणा सार्द्ध नेमिजिनं विनन्तुमितरत्कृत्यं विधायाखिलम् । मार्ग दुर्गममेप वीक्ष्य तरसा पद्यां सुखारोहणां तत्रावन्धयदुच्चकैः परकृते कुर्वन्ति किं नोत्तमाः ॥४१॥ मत्वा सत्वरगत्वरं क्षितितले वित्तं समस्तं कृती सिद्धाद्रावतनोद्व्यये सचिवराडू धन्यः स एको ध्रुवम् । यद्वा यद्विषये भवन्ति भुवनस्यानन्ददायीन्यहो ! कृत्यानि स्तुतिभाजनं स कुमरः मापालचूडामणिः ॥ ४२ ॥ एवं वदन्तो मुदिताशयास्ते नत्वा जिनेशं जनतासमूहाः।जनुः कृतार्थं खलु मन्यमाना निजं निजं धाम ययुः प्रमोदात् ॥४३॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते सप्तमसमें प्रथमो वर्गः ।। Me श्रीरैवताद्रौ कुमरो विधाय यात्रामथो पत्तनमाजगाम । कुर्वत्सु कार्य किल सत्तमेषु स्पृहासमानो हि भवेद्विलम्बः॥१॥ अथाम्बडो वाग्भटकारितं तं शत्रुञ्जयोद्धारमवेक्ष्य दक्षः । उद्धर्तुकामः शकुनीविहारं ययौ पुरं श्रीभृगुकच्छसंज्ञम् ॥ २॥ किलास्य मातुर्वचनं न कालावहोर्विसस्सार बुधोत्तमस्य । अङ्गीकृतां विश्वजनाय वृष्टिं विस्मारयेत् िजलदश्चिरेण ॥३॥ शुभे मुहूर्ते सचिवः स गर्त्तमखानयत्पादकृते गरिष्ठम् । विलम्ब्यमानं खलु पुण्यकार्य न याति सिद्धिं घनविघ्नरुद्धम् ॥४॥ अपूरयन्मत्सरतो रजन्यां तत्सैन्धवा नाम सुरीषु रौद्रा । किमेतदेवं सचिवः प्रभाते स चिन्तयामास निरीक्ष्य तच्च ॥ ५॥ तच्छोधनार्थं सचिवः स भूयो दिदेश भृत्यानसमानसत्त्वः । सूरीकृतोत्पातवशेन तावत्ते द्राय व्यपद्यन्त विशोधयन्तः ·पाल- व्ये- 5 Rk ॥६॥ निवासपीठे शठदेवतानां चक्रेऽत्र केनापि सुरेण विघ्नः । ध्यात्वेति तत्प्रीतिकृते प्रभूतमकारयच्छान्तिकमेष तत्र ॥ ७॥ तस्मिन् कृते काचिददृश्यरूपा देवी जगादामृदुनादमेवम् । नारीनुरूपं मिथुनं यदीह निहंसि तत्कार्यमिदं भवेत्ते ॥ ८॥ निपीय तां वाचमवाच्यरूपां दधौ हृदीदं सचिवाधिराजः । मिथ्यादृशो देवजनङ्गमाभान् धिगीदृशान् दुष्टतरान् सुरान् हा ॥ ९॥ जुहोमि जीवान् जिनधर्मविज्ञोऽमीषां वचोभिः किमु निर्दयानाम् । विमानिताश्चैत्यममी विधातुं दास्यन्ति मह्यामिह नो हि मह्यम् ॥ १०॥ हत्वात्मानं तदिह निखिलान्निर्जरांस्तोषयित्वा कार्य सिद्धिं द्रुततरमिदं प्रापया- म्येष धर्मम् । नूनं प्राणागमनमनसोऽमी गमिष्यन्ति कालात्तस्मादेभिः स्थिरमतिचलैः पुण्यमत्रार्जयामि ॥ ११॥ गर्ने तस्मिन् यममुखसमे सानुकम्पः स झम्पां निष्कम्पान्तः सरभसमदाद्धार्यया सार्द्धमुच्चैः । हाहाकार खरतरगिरा चक्रिरे तत्र लोकाः प्रान्तं प्राप्ते सति सति नरे को न दुःखी भवेद्वा ॥ १२ ॥ समुद्यते साधुपरार्थमेव मित्रे गते तत्र तदास्तदेशम् । सच्चक्रमाक्रन्दपरं रुरोद तमोऽवलिप्तेव बभूव पृथ्वी ॥ १३ ॥ अथान्तरिक्षान्तरिता तमाह सा व्यन्तरी सत्त्वगुणेन तुष्टा । वरं वृणु त्राणनिधे ! विधेहि मा साहसं विस्मयकारि विश्वे ॥ १४ ॥ भवत्परीक्षार्थमकारि सर्वमेतन्मया मायितयात्र कर्म । त्वमेव देवासुरमानवानां सत्त्वेन मन्निन् ! वितनोषि चित्रम् ॥ १५ ॥ एवं वदन्ती च मुदं ददाना देवी तदा तं विदधेऽक्षताङ्गम् । स्यात्साहसं यस्य नरस्य शस्यं तस्यात्र सेवां रचयन्ति देवाः ॥ १६ ॥ विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधिविपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । तथाप्याजौ रामः सकलमवधीद्राक्षसकुलं क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति महतां नोपकरणे ॥ १७ ॥ भवाजेयः सर्वैरहितनिवहस्त्वं भुवि सदा कुरुष्व प्रासादं विसृज निजसादं पुनरिदम् । 158 ·सुरी प्रादुर्भूत्वा प्रवरमिति दत्त्वा निजवरं धुनाना शीर्ष स्वं सपदि दिवि सान्तर्हतिमगात् ॥ १८ ॥ अवन्धयत्तत्र स पीठ- वन्धं धर्मद्रुमस्थानमिव प्रमोदात् । अदाद्विहारोद्धरणाय वित्तमल्पेतरं शिल्पिगणाय मन्त्री ॥ १९ ॥ अचीकरच्छीशकु- नीविहारं दृषन्मयं वर्षयुगेन मन्त्री । भवेद्विलम्बः किमु तत्र कृत्ये यस्मिन् सुराः स्युर्वरदा नराणाम् ॥ २० ॥ चैत्यप्रतिष्ठां स विधातुकाम आकारयद्भूपमथो ससूरिम् । विधाय पुण्यानि धनानि सन्तस्तल्लोभवन्तो नहि यान्ति तृप्तिम् ॥ २१ ॥ अतिष्ठिपत्तन कृतप्रतिष्ठां श्रीसुव्रतस्य प्रतिमा लेप्याम्।वर्षश्च हर्षाद्धनवद्धनौधैर्विश्वाश्रितं तापमपाचकार ॥२२॥ महामहे तत्र समुज्ज्वलानि नार्यो जगुर्मञ्जुलमङ्गलानि । वादिनवृन्दोदिततारनादब्रह्माण्डभाण्डं भृतवद्ध्यराजत् ॥ २३ ॥ ननृतुर- मृतभोज्यस्त्रीसमा वारनार्यः सरभसमतितुष्टास्तुष्टुवुर्वन्दिनस्तम् । ददुरतिरुचिदानं याचकेभ्यो जनौघा विदधुरधिविहार हारिहल्लीसकानि ॥ २४ ॥ सचिवपतिरथो स्वं मन्दिरं मार्गणौधैरघरहितमनाः सोऽमोपयद्धोपपूर्वम् । तदपि वितरणेच्छा नास्य शान्ति प्रपेदे जगति न खलु चेतो जातु तुच्छं सतां स्यात् ॥ २५ ॥ ददौ पताकां कृतपातकान्तां चैत्योपरिष्टाद्वि- हितप्रतिष्ठाम् । व्याजेन तस्या भुवनोपरि स्वं चकार मन्त्री रचितोरुकृत्यम् ॥ २६ ॥ छलेन केनाप्यरिणा शिरोऽपि स्वं प्रार्थितो दास्यति दानशौण्डः । नृपो विशयेति तदा दधार तं वाहुदेशे बहुमानपूर्वम् ॥ २७ ॥ स्नानादिकृत्यानि विधाय कर्तुं नीराजनां यावदभूत्स सज्जः । वैतालिकः कालविदेत्य तावत्पपाठ कश्चित्पटुवागिति द्राक् ॥ २८ ॥ मुनिसुव्रत ! सुव्रतगरिष्ठ ! हरिवंशसमुद्भव ! सजलजलदसच्छायकाय ! सन्मृष्टपुनर्भव! जातापायकषायसैन्यदृढसर्प! परन्तप! । तप- सार्जितसज्ज्ञान ! रचितपरमात्मलसज्जप ! भृगुकच्छपुरस्थित ! विंशतितमतीर्थङ्कर ! मन्मथमथन! त्वं दुःखजलधिपारं 156 ·발엔 964 गमय भक्तजनानिह शुभकथन ! ॥ २९ ॥ यच्छन्तु तुभ्यं कलमङ्गलानि श्रीसुव्रताधिप्रभवा मयूखाः। पीयूषधामोज्झक- रादिधाम येषां पुरः शान्तिमियति कामम् ॥ ३० ॥ हिरण्यलक्षं विदुषे स तस्मै ददौ तदौचित्यविदामधीशः । दाता स किं योऽर्थिजनाभिलाषं तूर्णं प्रपूर्णीकुरुते न दानैः ॥ ३१ ॥ श्रीमान्राजपितामहो जिनपतेः कृत्वा स नीराजनां श्रीसङ्घ समभोजयन्निजगृहे भक्त्या वियुक्तोऽहसा । सद्वस्त्राभरणैरभूषयदिमं मान्यः सतामादराद् वित्तं पात्रनियोजनेन सुकृती चक्रे कृतार्थ निजम् ॥ ३२ ॥ सत्कोटिरसमः स्वकोटियुगलं स्वःकोटिमिच्छन्नयं मन्त्रीशस्त्वकरोययेऽव्ययमतिस्तस्मिन्महे हारिणि । दृष्ट्वा चेष्टितमेतदीयमखिलाः प्रापुर्जना विस्मयं को वा नाद्भुतदर्शनेन भुवने ग्रामोति चित्रं नरः॥ ३३ ॥ प्राप- च्छ्रीकुमरो महेन महता श्रीपत्तनं सत्तम चित्ते तचरितं चमत्कृतिकरं सर्व स्मरनजसा । तस्मिन्नेव दिने समेत्य नृपतिं प्रोचे चरोऽन्तःसभं प्राप्तः प्रान्तदशां स चास्ति सचिवः केनापि दोषेण हा ॥ ३४ ॥ श्रवणविषसमं सोऽचीकथत्तद्गुरुभ्यः शठसुरविहितं तेऽवूवुधन दोषमाशु। ययुरथ निजशक्त्या साधुनैकेन सार्द्ध सचिवहितकृते ते तत्र रात्रौ मुनीन्द्राः ॥३५॥ निखिलशठसुरीणामीश्वरीं तेऽनुनेतुमगुरनधचरित्राः सैन्धवां शुद्धचित्ताः । दलितसकलविघ्नं सूरिमन्त्रं स्मरन्तः सपदि विदधुरुच्चस्तत्पुरो ध्यानमुद्राम् ॥ ३६॥ हुङ्कारं दधती मुखेन सुखरा हुङ्कारपूरेण सा घोरां स्वां रसनां तदाविरकरोत्सुरे- विधातुं दरम् । भृङ्गानङ्गिसुदुस्सहान् सममुचट्यालान् विलोलांस्तथा नेत्रे शोणितलोहिते च विदधे शीर्ष च सेयापरम् ॥ ३७ ॥ दृष्ट्वा चेष्टितमेतदीयमखिलं दध्यौ गुरुर्मानसे मुग्धा भापयते मुधा किमधुना मां बालवद्वालिशा । नालीभिः सरलाशया वनचराः क्षुभ्यन्ति ते पक्षिणो निस्साणध्वनिभिन्नकर्णकुहरा नो चैत्यपारापताः ॥ ३८ ॥ प्रीति यान्ति जने ·परां सुमनसः सम्मानदानाब्रुवं स्पष्टं दुष्टनरा हठेन शठतां मुश्चन्ति नो शाम्यतः। पीयूपं भुजगः पिवन् वत विषं तीक्ष्णं त्यजेन्निर्भरं मन्त्रेणैष निपीडितः कमलवत्स्यात्कोमलः केवलम् ॥ ३९ ॥ सुरीं शिक्षायोग्यां स्वमनसि विदित्वोदितमति- विनेयेनानाय्य प्रवरमुशलोदूखलयुगम् । अखण्डान् पाखण्डानिव गुरुरुपाऽखण्डयदयं मदेनास्याः साकं गुरुरपदयं तन्दुल- गणान् ॥४०॥चित्रं तन्दुलसञ्चयेषु गुरुणा दत्ताः प्रहारास्तदा देवी खण्डितविग्रहा समभवत्सा सैन्धवा तत्क्षणम् । आकृष्टं मुशलं करेण निखिलाः सुर्यः समीयुः क्षणान् माहात्म्यं महतामचिन्त्यमहिमामन्त्रौषधीनामिव ॥४१॥ तुदसि सदयचेता दीननादं नदन्तीं किमिह युवतिमेतां मुञ्च कोपं मुनीश ! । इममसममपि त्वं मे सहस्वापराधं विदधति पितरौ नो जात्व- पत्ये प्रकोपम् ॥ ४२ ॥ इति सकलगुरीभिः सार्द्धमाभापयन्ती यतिपतिरवदत्तां सैन्धवां शान्तकोपः । विगतगदमिदं स्यान्मन्त्रिणञ्चेच्छरीरं तदहमपि च मुञ्चे बन्धनाद्वोऽधुनैव ॥४३॥ सार्द्ध व्यन्तरसुन्दरीभिरगमन्मन्त्रीशगेहं रयात् सूरीशः पतितं ददर्श मृतवत्तं नष्टचेष्टं भृशम् । तद्वाक्याद्विदधुः सुधाभिरभितस्तास्तद्वपुनीरुजं धीराणां वचनेन भीतिकलिताः कुर्वन्ति किं नो जनाः ॥ ४४ ॥ रेजे राजपितामहः स निहते दोपाभ्रपूरे तदा दूरं तेन महावलेन गुरुणा राजेव तेजो- वृतः। देव्यश्चान्यखगप्रभा इव भृशं ता निष्प्रभा जज्ञिरे लब्ध्वा स्वोदयमादरेण कुमुदं विस्तारयामास सः॥४५॥ नत्वा श्रीमुनिसुव्रतं व्रतिपतिः कृत्वाद्भुतं विक्रमं रात्रावेव स पत्तनं पुनरगादज्ञातवार्तः परैः । प्राता रोगगणातुरं स्वसचिवं संशो- चते निर्भरं वृत्तान्तं स जगाद भूमिपतये शिष्यो मनीष्यग्रणीः ॥ ४६॥ नित्यं पुण्यजनप्रवर्द्धनकरे दिव्यं दधाने वपुः स्वो|जासितशात्रवे सुरपतिर्यद्वज्जयन्ते मुदा । तस्मिन् पुत्रसमे स मन्त्रिणि नृपः स्वं राज्यभारं चिरं विन्यस्योत्तमधर्म- R-

·कुमारपाल
महाकाव्ये-
॥४५॥
कर्मनिरतः सौख्यं सिपेवे स्वयम् ॥ ४७ ॥ श्रीरलसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरकविर्यदिदं वितेने । तस्मिन् कुमार-
चरिते सचिवाधिकारी सर्गः समाप्तिमगमत्किल सप्तमोऽयम् ॥ ४८ ॥
॥ इति भट्टारक-श्रीरलसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपाल-
चरिते महाकाव्ये जयाङ्क सचिवाधिकारी सप्तमः सर्गः ॥ ग्रन्थानम् १५९ ॥
अ
सर
॥ अथाष्टमः सर्गः॥
अथ श्रीकुमरस्तन्वन् वरिवस्यां गुरोस्तदा । निनाय नयवान् कालं बहुलं लोकपालकः ॥ १॥ गुरुवाक्यामृतं तस्य
पिवतो मेदिनीपतेः । न तृप्तिरभवच्चित्रं तृष्णा भृशमवर्द्धत ॥ २ ॥ गङ्गाम्बुविमलं चेतस्तस्य नागात्कदाचन । विहाया.
न्मतं स्फीतं क्षीरार्णवसमुजवलम् ॥३॥ विना नमस्कृति वाणी शिरश्च गुरुवन्दनम् । मनो जिनं श्रवः शासं नाभजत्तस्य
निर्वृतम् ॥ ४॥ द्विारं स व्यधाद्धन्यः शश्वदावश्यकं नृपः । त्रिकालं जिनपूजां च चके वक्रेतराशयः ॥ ५॥ सूरिस्त-
दर्थं विदधे स्फुटार्थान् श्रीयोगशासप्रमुखान् प्रवन्धान् । पपाठ निष्कुण्ठमतिर्नुपस्तान् पटुप्रभावानशठस्वभावः ॥ ६ ॥
सुखेन शुश्राव गुरोमुखेन त्रिषष्टिपुंसां चरितानि राजा । क्रमेण जज्ञेऽखिलविज्ञमुख्यः सत्सङ्गतिः किं न कृता करोति
॥ ७ ॥ अन्यदा वन्दितुं सूरीन् भूरिभावेन सोऽगमत् । युक्त्या परिच्छदोपेतो नत्वोपाविशदग्रतः ॥ ८॥ यावत्समय-
वार्ताभिस्तेन वार्त्तयति प्रभुः । तावदेको द्विजस्तबाध्वनीनसहगागमत् ॥९॥ विदित्वा विदुरं भावैरपृच्छत्तं महीपतिः ।
-
॥४५॥

·कुतः किमर्थमत्रागा विद्वन्नावेद्यतामिदम् ॥ १० ॥ इत्युक्तो भूभुजा युक्तिविज्ञस्तज्ज्ञो जगाद सः । कुर्वन् सभासदः सर्वान् विस्मयस्मेरचक्षुषः ॥ ११॥ शृणु सर्वजनाधार ! दुर्वारतमविक्रम !। शस्तस्मेरजने मेऽस्ति वासः काश्मीरमण्डले ॥ १२ ॥ एकदा शारदां देवी देवदानवसेविताम् । उद्युक्तः परया भक्त्या तत्राराधितवानहम् ॥ १३ ॥ सा तुष्टा मे ददौ विद्यां हृद्यामाकाशगामिनीम् । यया जगति जज्ञे मे गमागमसमर्थता ॥ १४ ॥ एकदाहमगां स्वर्ग निसर्गोज्वलमीक्षितुम् । तत्र चित्रभरं पश्यन्नाप देवेशसंसदम् ॥ १५॥ चञ्चच्चामरवीजितं धृतसितच्छत्रं पवित्रद्युतिं तत्रापश्यमदृश्यरूपमितरैलॊके- हरिं भासुरम् । तत्सेवावसरागतान् हरिहरब्रह्मादिदेवानहं दृष्ट्वा प्रापमथात्मलोचनफलं लभ्य शुभैः कर्मभिः ॥ १६ ॥ स्वर्लोकस्थितिमालोक्य तदा लोकोत्तरामहं । अन्वभूवं तमानन्दं यो हि वाचामगोचरः ॥ १७ ॥ सोमशर्मन्नयं लेखो देयः श्रीहेमसूरये । त्वया कुमारपालेन सहितायेत्युक्तिपूर्वकम् ॥ १८ ॥ पुनरागच्छते भूमी भवदाज्ञापवित्रिताम् । शक्राज्ञया लिखित्वामुं मह्यं लेखमदाद्गुरुः ॥ १९ ॥ युग्मम् ॥ ततोऽहं वाचिक लात्वाऽऽजग्मिवानत्र वेगतः । विलम्बः क्रियते कार्ये स्वाम्यादिष्टे न कहिचित् ॥ २० ॥ वार्तामत्यद्भुतां श्रुत्वाश्चर्य भेजुः सभासदः । विद्वानवाचयल्लेख लेखेशप्रहितं यथा ॥२१॥ स्वस्ति श्रीमति पत्तने नृपगुरुं श्रीहेमचन्द्रं मुदा स्व शकः प्रणिपत्य विज्ञपयति स्वामिस्त्वया सत्कृतम् । चन्द्रस्याङ्क- मृगे यमस्य महिपे यादःसु यादःपतेर्विष्णोर्मत्स्यवराहकच्छपकुले जीवाभयं तन्वता ॥ २२ ॥ श्रीमान् स्वर्गपतिः कुमार- नृपतिं सस्रोहमाभाषते राजंस्त्वं विजयस्व विश्वजनताजीमूततुल्यः सदा । प्रीतास्त्वञ्चरितामृतेन निखिला यस्मादिमे नाकिनो नो वाञ्छन्ति सुधामपीप्सितमिदं देयं त्वयैषामिति ॥ २३ ॥ उदारं नृपतिः पद्यद्वयं हृद्यं निपीय तत् । अहो ! । x4-05- ·बुद्धिरहो! व्याख्येत्यशंसत्तं मुहुर्मुहुः ॥ २४ ॥ दश लक्षाणि द्रम्माणां दश चोच्चैस्तुरजमान् । श्रीमान् कुमारपालोऽदादिन्द्र- लेखपदायिने ॥ २५ ॥ अनुज्ञाप्य नृपं विज्ञः स जगाम निजास्पदम् । कीर्ति स्फूर्तिमती तस्य तन्वानः क्षितिमण्डले ॥२६॥ नृपेऽन्यदा स्थिते सूरिसभायां सपरिच्छदे । आगमत्सुमनाः कश्चिदन्तेवासिवजावृतः॥ २७ ॥ पश्यन् स संसदं सर्वानि- त्याशीर्वादमादधे । पातु वो हेमगोपालः कम्बलं दण्डमुद्वहन् ॥ २८ ॥ चुकोप भूपतिर्थावत्प्रभूणां हीनवर्णनात् । बुबुधे तन्मनोभावं स बुधस्तावदिजिस्तैः ॥ २९ ॥ पुनर्नुपाननं पश्यन्नुत्तरार्द्धमुदाहरत् । षड्दर्शनपशुग्रामं चारयन् जैनगोचरे ॥ ३० ॥ अनुच्छिष्टेन सन्तुष्टस्तेन वाक्येन कोविदः । अदापयन्मुदा तस्मै द्रम्मलक्षद्वयं नृपः ॥ ३१ ॥ इति कोशाधिपो दानवहिकायामलीलिखत् । कविसार्थ विना कीर्तिः ख्याति नेयर्ति विष्टपे ॥ ३२॥ लक्ष्मीमिमां कति नराश्चपलामवाप्य संरक्षणाय बत भूमितले क्षिपन्ति । कारागृहे विनिहितं स्वमवेत्य तैः सा तेषांग्रहाद्वजति नाशमहो! क्षणेन ॥ ३३ ॥ उत्पा- दिता स्वयमियं यदि तत्तनूजा तातेन वा यदि तदा भगिनी खलु श्रीः। यद्यन्यसङ्गमवती च तदा परस्त्री तत्त्यागबुद्ध- मनसः सुधियस्ततोऽमी ॥ ३४ ॥ कामं रूपेण रामं निजनयविधिना धर्मजं सत्यवाचा कर्ण दानेन बुद्ध्या धिषणमनघया विक्रमं विक्रमेण । एकोऽप्यन्याननेकानसुरसुरनरान् श्रीकुमारो विजिग्ये भानुर्भासः समस्ता न हरति किमिह प्रोद्गतोऽन्य- ग्रहाणाम् ॥ ३५ ॥ एवं दानगुणेन भूमिवलयं कुर्वन् स पूर्ण भृशं क्षेत्राक्षेत्रविवेचनं रचितवान् पर्जन्यवन्नो नृपः । शश्व- न्मानवदेवदानवभुवैर्डिण्डीरपिण्डोज्ज्वलैविश्वं विश्वमपूरयन्निजयशःपूरैः कुमारस्तथा ॥ ३७॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरितेऽष्टमसर्गे प्रथमो वर्गः ॥ ON सर ·HA अत्यन्तसेवनाद्धर्ममाद्यमर्थेषु निर्ममे। कदाचित्सेवनात्कामं स जघन्यपदे व्यधात् ॥१॥ प्रापयत्परमा कोटिमर्थ सत्पा- पोषणात् । महान्तमाश्रितः को न विश्वकोटीरतां भजेत् ॥२॥अर्थेन सोऽर्थिनां कामान् नृपः काममपूरयत् । धर्मकृत्यै- निज काममपूरिष्ट निरन्तरम् ॥ ३ ॥ सभायामन्यदा तस्थौ कुमारो मारसुन्दरः । चतुर्दिशां महीपालास्तत्सेवार्थं तदाऽs- ययुः ॥ ४ ॥ दधार च्छत्रभृच्छत्रं तन्मूर्ध्नि विधुसंनिभम् । चालयांचक्रतुर्वारनायौं रुचिरचामरे ॥ ५॥ अहरत्सकलां शोभा स हरेपरिणीपतिः । जहार हारिणी छायां सद्धर्मायाः सभामिमाम् ॥ ६॥ नृत्यं पणस्त्रियस्तेनुर्गानं च वरगायनाः। द्वन्द्वयुद्धं तदा मला मागधा वंशवर्णनम् ॥ ७॥ कुर्वन् विचारं रुचिरं प्रमोदात् श्रीमान्कुमारो वरिवर्ति तत्र । शुश्राव तावच्छ्रुतिदुःखहेतुं बम्बारवं द्वारि निवारिताघः ॥ ८॥ श्रुतेन तेनाजनि भूमिनाथः किमेतदित्याकुलचित्तवृत्तिः। दृष्टे श्रुते वाथन को नवीने भजेत्परामुत्कलिकामिलायाम् ॥९॥ तन्निशम्य सभालोकाः सर्वे क्षोभं प्रपेदिरे। आतङ्ककारणं नास्ति परं बम्बारवं विना ॥ १० ॥ अहो ! नवीनमेतन्मे किं राज्ये श्रूयतेऽधुना । अथवा दूमितः कश्चिद्रावां कर्तुमिदं व्यधात् ॥ ११ ॥ विमृशन्निति भूपालस्तदाकारणहेतवे । दिदेश स्वप्रतीहारं स्वर्णकम्वाधरं तदा ॥ १२॥ द्वास्थनिर्देश्यमानाध्या तत्रैको द्विज आगमत् । आशीर्वादं नृपायासौ दत्त्वोपाविशदग्रतः ॥ १३ ॥ बम्बापातनहेतुं स पृष्टो नृपतिनाभ्यधात् । काश्यां दासीकृतारातेर्वसतिर्विद्यते मम ॥ १४ ॥ आगच्छन् गूर्जरां वीर ! वीक्षितुं क्षितिमण्डनम् । देशात्तव बहिर्यान्ती- मद्राक्षं स्त्रियमेककाम् ॥ १५ ॥ वक्रानना वक्रपदा वक्रोष्ठी वक्रनासिका। काऽरण्ये कर्णहीनेयमिति चिन्तामहं दधौ॥१६॥ कथं पिशाची किमु राक्षसीयं किं शाकिनी किल्विषिकप्रिया किम् । विचिन्तयन्नित्थमहं मनोऽन्तस्तामभ्यधां श्राग् रुदतीं ·B R-5- निरीक्ष्य ॥ १७ ॥ का त्वं पातकपुत्रिकास्म्यकमला पौत्री तथाहं कलेः कस्माद्रोदिषि वान्धवस्य निधनात् को वान्धवोऽयं तव । दारियं किमजायतास्य निहतः सोऽरं तमोवैरिणा श्रीमच्छ्रीकुमरेण कस्य शरणं तद्यासि तद्वेषिणाम् ॥ १८॥ एवमुक्त्वागमत्सा स्त्री राजस्ते यत्र शत्रवः । महता परिभूतानां तद्विषः शरणं यतः ॥ १९ ॥ अप्राप्नुवन् प्रवेशं ते द्वारि राजशतावृते । त्वदर्शनोत्सुकः सोऽहं बम्बामेतामपातयम् ॥ २० ॥ वचनेनामुना तस्य तुतोष क्षितिवासवः । कः सूक्तसु- धया सिक्तो व्यनक्ति न मुदङ्कुरम् ॥ २१ ॥ पञ्च लक्षाणि द्रम्माणां दश चोचैस्तुरङ्गमान् । विश्वेश्वराय कवये तुष्टः श्रीकुमरो ददौ ॥ २२ ॥ सार्द्ध नृपतिना सोऽथ विश्वेश्वरकविर्ययौ । श्रीहेमसूरिशालायां विद्वद्गोष्ठीरसेरितः ॥ २३ ॥ आलोक्य संसदं सूरेभूरिसूरिजनावृताम् । स ब्रह्मपरिपत्तुल्यामेनां मेने कवीश्वरः ॥ २४ ॥ सूरिशिष्यपरिक्षायै वे समस्ये समर्पयत् । व्याषिद्धेति प्रसिद्धाद्या शृङ्गाग्रेणेति चापरा ॥ २५॥ तामाद्यां निरवद्यपद्यरचनाहृयः कपीमहामात्यः पूर्वम- पूरयद्गुरुतरप्रज्ञाप्रकर्षोद्धरः । कुस्तन्मनसीति विस्मयभरं श्रीसूरिशिष्यः क्षणादन्यां मान्यतमोऽनिशं मतिमतां श्रीराम- चन्द्रोऽभ्यधात् ॥ २६ ॥ तस्याः प्रसृतिद्वयेन सरले शक्ये पिधातुं दृशौ सर्वत्रापि च लक्ष्यते मुखशशिज्योत्स्नावितान- रियम् । इत्थं मध्यगता सखीभिरभितो इग्मीलनात्केलिषु व्याषिद्धा नयने मुखं च रुदती स्वे गर्हते कन्यका ॥ २७ ॥ त्वं नो गोत्रगुरुस्तवेन्दुरधिपस्तस्यामृतं तत्करे तेन व्याधशरातुरां मम प्रियामेनां समुज्जीवय । इत्युक्ते मृगलाञ्छनस्य हरिणे कारुण्यमाजल्पतः शृङ्गाग्रेण मृगस्य पश्य पतितं नेत्राम्बु भूमण्डले ॥२८॥ स जहर्ष निजार्थेन ते निपीयाशु पूरिते। अहो! जानाति विश्वेऽस्मिन् कविरेव कवेः श्रमम् ॥ २९ ॥ शिष्या यस्येदृशाः सोऽत्र गुरुः केनोपमीयते । अन्धिना कः समस्तेन 9-4.२५ ·२-३ 156 456-6- २ यढेला अपि दुस्तराः॥३०॥ एवं विचिन्तयन् गोष्ठी सूरिभिः सह सोऽकरोत् । नहि सूक्तसुधास्वादसममस्त्यपरं भुवि ॥३२॥ स्वप्रज्ञया स्पर्द्धमानावन्योन्यं सूरिसंसदम्। अन्यदा चारणौ कौचिञ्चतुरावीयतुः परम् ॥ ३२ ॥ सभ्यान भूपादिकान् वीक्ष्य कोविदान् श्रीपतीनपि । अवोचच्चारणो वाक्यं तत्रैकः समयोचितम् ॥ ३३ ॥ लच्छिवाणिमुहकाणिए पइभागीमुहमरु । हेमसूरि अच्छाणि जे ईसर ते पण्डिया ॥ ३४ ॥ हृष्टो नरपतिस्तस्मै द्रम्मायुतमदापयत् । तुष्टामामथ रुष्टानामचिन्त्यं चरितं सताम् ॥ ३५ ॥ नृपाय वन्दमानाय पञ्चाङ्गस्पृष्टभूमये । गुरुणा स्वकरे पृष्ठे दत्तेऽवादीदिदं परः ॥ ३६ ॥ हेम तूं हालाकरमरकं जे इह उच्चन्भूयसिद्धि । जे चंपइ हिडा मुहा ते ऊपरीरिद्धि ॥ ३७॥ स प्रस्तावोपपन्नेन वचसा तेन तोषितः । भूयोऽप्यपाठयद्भूपः समये किं न संमतम् ॥ ३८ ॥ चारणेनोचिते पद्ये वारत्रयमुदीरिते । दक्षमुख्यःकुमारोऽदाद् द्रम्मलक्षत्रयं तदा ॥ ३९ ॥ इति विबुधविनोदैनन्दयन्मानसं स्वं प्रवरवितरणेनाह्रादयन् कोविदौषम् । सुरपतिरिव भुञ्जन् भूरिभोगाननैषीत् क्षणमिव बहुकालं श्रीकुमारो नृपालः ॥ ४० ॥ आइत्यादृत्य सर्वांस्त्यजति जगति या पण्यनारीव पुंसो यस्या मोहेन देही गणयति च गुणानो विवेकादिकांस्तान् । स्वासक्तानामजलं जनयति सुधियामप्यहो! या कुबुद्धि तामा- साद्य श्रियं को जललवचपलां मुह्यति ज्ञाततत्त्वः ॥४१॥ एवं स व्यसनापहो नरपतिमत्वा प्रतिज्ञापरः श्रीत्यागं विद- धेऽधिभूमिजनतां तेनानृणां चाकरोत् । मानुष्ये चपलाचले सति धने सन्ध्याचरागोपमे प्राज्ञः कोऽत्र परोपकारकरणा- गृह्णाति नो तत्फलम् ॥ ४२ ॥ त्यागः पाणितलं दया च हृदयं श्रीमजिनाज्ञाशिरः सच्छास्त्रं श्रवणद्वयं गुरुनतिर्भालं मुखं 5 RESS ·TY RSS सद्वचः । तस्याभूषयदस्तदूषणगणः सोऽलञ्चकाराखिलं विश्वं च स्वयशोभिराशु नृपतिर्भानुः प्रभाभिर्यथा ॥ ४३ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरितेऽष्टमसर्गे द्वितीयो वर्गः ।। श्रीमान् कुमारपालोऽथ जिनाज्ञापालकः सदा । सिद्धान्तामृतसंतृप्तस्वान्तश्चिन्तिवानिति ॥ १॥ अहो ! यद्दीयते दानं सनिदानमिहार्थिनाम् । वदत्यल्पफलं तज्ज्ञास्तत् कुक्षेत्रोप्तवीजवत् ॥२॥ त्यक्तसावद्यकृत्यानां सुकृतोद्यतचेतसाम् । विती- यते यतीनां यत्तदल्यं न फलप्रदम् ॥ ३ ॥ राजप्रतिग्रहं जैना गृह्णन्ति यतयो नहि । नास्ति तेभ्यः परं पात्रं तारणोत्तरण- क्षमम् ॥ ४ ॥ गृह्णन्ति ये न ते मह्यं रोचन्ते चरणोज्झिताः । रोचन्ते ये तु ते नैतद् गृह्णन्ति विगतस्पृहाः॥५॥धन्यास्ते कृतपुण्यास्ते पुमांसः श्लाध्यसम्पदः । कुर्वन्ति यतिदानेन ये कृतार्थ निजं धनम् ॥ ६॥ वणिजस्ते वरं मत्तः प्राप्तराज्या- न्महीतले । येषां वित्तं समायाति यतिकार्ये निरन्तरम् ॥ ७॥ यतिदानविहीनेनानेन राज्येन किं मम । शाल्मलीकुसुमेनेव विगन्धेन महीयसा ॥ ८॥ स शोचयन् स्वं यतिदानहीनमहीनभावो नृपतिस्तदर्थम् । गुरून् ययाचे रचिताञ्जलिः सन् श्रीसङ्घसाक्षं विनयावनम्रः ॥९॥ तमूचिरे ते चरणैकचित्ताः समग्रसिद्धान्तविचारचित्ताः। प्रतिग्रहो भूमिपतेर्यतीनां राजनिषिद्धोऽस्ति जिनेश्वरेण ॥ १० ॥ कथं जिनाज्ञां त्रिदशेशमान्यां विराधयन्तीह मुमुक्षवोऽमी । या मानिता यच्छति मुक्तिसौख्यं विमानिता संसृतिवासमुच्चैः ॥ ११ ॥ विहाय वाञ्छां तदिमां महीश ! विधेहि जैनाननृणांस्त्वमुक्म् । अवादि सुश्रावकनामधेयं पानं यतेरन्यदहो! जिनेन ॥१२॥ साधुरुत्तमपात्रं स्यान्मध्यमं श्रावको भवेत् । अविरतसम्यग- SC R ·156 दृष्टिर्जघन्यं पात्रमुच्यते ॥ १३ ॥ ततो नरपते ! जैनान दानेनानृणतां नय । चक्रे श्रीभरतश्चक्री श्राद्धभुक्तिं पुरा पराम् ॥ १४ ॥ नृपतिर्गुरुवास्येन तेनासौ मुमुदे भृशम् । तदर्थमवृथारम्भस्तत्कालमुपचक्रमे ॥ १५॥ कोटीश्वरं नृकोदीरः स तदा कोविदोत्तमम् । व्यधादाभडनामानं नाद्वोद्धाराधिकारिणम् ॥ १६ ॥ प्रतिद्रङ्गं प्रतिग्राम प्रतिमार्ग गृहं प्रति । डिण्डिम वादयामास सादिताशेपकिल्बिपम् ॥ १७ ॥ भजध्वं भो जनाः ! पापनाशनं जिनशासनम् । त्यजतापारसंगारकर मिथ्या- मतागहम् ॥ १८ ॥ विहाय कुमतं योऽत्र जनो जैनो भविष्यति । तस्मै कुमारभूपालो दानं दास्यति वाञ्छितम् ॥ १९॥ जिनाज्ञापालकाः सर्वे समागच्छत सत्वरम् । करिष्यत्यनृणान् यत्तान् नृपो मुक्तकरानपि ॥ २० ॥ इतिपटहनिनादाका- रिता वारितापं जिनमतमितपापा भेजिरे भूरिलोकाः । कुमरनृपतिदेशादाभडोऽनल्पदानैर्मुदितहृदयवृत्तिस्तान्वितेने गतान् ॥ २१ ॥ अजनिषत जिनाज्ञापालकाः सर्वलोकाः कुमतततिरियाय कापि नाशं न जाने । उदितवति सुचण्डे मण्डले चण्डधाम्नः क्वचिदपि कुहुरस्थां वेत्ति कः कौशिकालीम् ॥ २२ ॥ पूर्व वर्षे कुमरनृपतिर्द्रम्मकोटीश्चतस्रः श्राद्धोद्धारे सुकृतरसिकोऽसौ व्यये स्वाश्चकार । एवं यच्छन् सततमकरोदद्वितीयं पृथिव्यां स्वं राज्यं श्रीजिनपतिमतं च प्रणटा- रिवारम् ॥ २३ ॥ सेवां चक्रुः परिहतमदा बाडवा हेमसूरेहित्वा हिंसाकरमतितरां वेदमार्ग समग्राः । पापः पापे नयवति नयी स्याजनो राज्ञि सर्वो वार्ता सत्येयमजनि तदा जैनधर्मेण विष्वग् ॥ २४ ॥ अस्मिन्नवसरे सर्वे मिलित्वा व्यवहा- रिणः । व्यजिज्ञपन्नृपं क्लुप्ताञ्जलयः सदसि स्थितम् ॥ २५ ॥ अत्रेग्या निःसुताः प्रापुः साम्प्रतं पञ्च पञ्चताम् । द्वासप्तति- लक्षमानं तद्धनं विद्यते प्रभो ! ॥ २६ ॥ तदादिश विशांनाथ ! यथा नीत्वाखिलं क्षणात् । क्षिपन्ति सचिवाः कोशे 5 ·स्थितिरेपाऽस्ति भूभुजाम् ॥ २७ ॥ इत्युक्त्वाऽदर्शयन् राज्ञे ते तत्संख्यापट स्फुटम् । नीत्वा तं भूपतिश्चित्ते दध्यौ सन्तो- पशालिने ॥ २८ ॥ अहो ! मे विद्यते वित्तं पुरा भाग्यार्जितं बहु । ततः किं मृतद्रव्येणानेनैनःकारिणा भृशम् ॥२९॥ध्याय- निति कराभ्यां तं नृपः पट्टमपाटयत् । तदीयगोत्रवर्गिभ्यो दीयतामिति चादिशत् ॥ ३० ॥ तस्य निर्लोभतां वीक्ष्य तदा श्रीहेमसूरयः । प्रशंसापूर्वमित्यूचू रोमाञ्चाञ्चितमूर्तयः ॥ ३१॥ यस्याज्ञां मन्वते विश्वे सुरासुरनरेश्वराः । लोभमेतं जयन् राजन् ! सत्यं विश्वेश्वरो भवान् ॥ ३२ ॥ अपुत्राणां धनं गृह्णन् पुनो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोपतो मुञ्चन् सत्यं राजपितामहः ॥ ३३ ॥ अथ श्रीसिद्धराजाप्तद्वादशग्रामनायकः । वामराशिर्द्विजस्तत्र वर्त्तते भूतिकप्रभुः ॥ ३४ ॥ विद्वान् स्वविद्यया विश्वं तृणवन्मन्यतेऽखिलम् । स्पद्धते प्रत्यहं सूरीन स दूरीकृतसन्मतिः ॥ ३५ ॥ अन्यदा बजतः सूरीन् दृष्ट्वा दुष्टाशयो भृशम् । भक्तोदार सृजन्नुच्चैरुवाचेति स्वसेवकान् ॥ ३६॥ यूकालिक्षशतावलीवलवलच्चोलश्चलत्कम्बलो दन्तानां मलमण्डलीपरिचयादुर्गन्धरुद्धाननः । नाशावंशविरोधनागिणगिणत्पाठप्रतिष्ठाविधिः सोऽयं हेमडसेवडः पिलपिलत्खलिः समागच्छति ॥ ३७॥ वाक्यं तत्परुपाक्षरं मुनिपतिः श्रुत्वा न कोपं दधौ किश्चित्तं मितधौतदन्तवसनः प्रोचे क्षमावा- निति । किं पद्ये प्रथमं विशेषणमिहाधीतं न धीवारिधे ! सोऽयं सेवडहेमडेति विदुपा वाच्यं त्वयातः परम् ॥ ३८ ॥ सावद्यं निजपद्यमुज्झितमदो मत्वा गुरोर्वाक्यतो लज्जानम्रमुखो जगाम सहसा पश्यन् दिशोऽसौ जटी । निन्दां तेन कृता- मवेत्य नृपतिः श्रीसूरिभक्त्या स्वयं तद्वृत्तिं सकलामलोपयदथो सद्दर्शनाराधकः ॥ ३९ ॥ भ्रष्टः स स्वपदाद्गृहीतसकल- द्रव्यो नृपेण च्छलात्क्षुत्क्षामो विदधाति तत्र नगरे भिक्षाटनं रङ्कवत् । विश्वोद्योतकर तमोभरहरं सूर्य द्विषन्निर्भरं तद्भा- ·रब भिनिहितप्रभो भवति नो कि कौशिकरतत्क्षणम् ॥ ४० ॥ दुष्पापां परिभाव्य वृत्तिमपरोपायैर्निजामातुरो मुक्त्वा मानभरं चकार सुचिरं श्रीसूरिसेवामयम् । शालायां सकलान् निरीक्ष्य पठतः श्रीयोगशास्त्रं जनान् प्रोवाचोचरवेण सोऽन्यदिवसे भूमीपतेः शृण्वतः ॥ ४१ ॥ आतङ्ककारणमकारणदारुणानां वक्रेण गालिगरलं निरगालि येपाम् । तेषां जटाधरफटाधर- मण्डलानां श्रीयोगशासरचनामृतमुज्जिहीते ॥ ४२ ॥ नादात्तथापि नृपतिर्दढगूढरोपो प्रासं तदीयमुदयो गुरुनिन्दके सः। आवश्यकादिकविधि समधीत्य तस्थौ तत्रैव स द्विजवरो गुरुसेवनाय ॥ ४३ ॥ पोढावश्यकतत्परः प्रतिदिनं कुर्वन् गुरू- पासनां चक्रे निर्विकृतितं स चतुरो मासान् दधानः शमम् । तस्यासीत्तपसा वपुः कृशतरं घोरेण तेनाधिकं पूर्णेऽथो नियमे निजे यतिपतिं सोऽवोचदेवं मुदा ॥ ४४ ॥ चतुर्मासीमासीत्ता पदयुगं नाथ ! निकपा कपायप्रध्वंसाद्विकृतिपरि- हारव्रतमिदम् । इदानीमभ्यूद्यन्निजचरणनिलोंठितकले ! जलक्लिनरन्नैर्मुनितिलक ! वृत्तिर्भवतु नः ॥ ४५ ॥ घोराभिग्रहधा- रिणं कृतशिरःक्षौरं क्षमाशालिनं दृष्ट्वा तं न विदाञ्चकार नृपतिः प्राप्तान्यजन्मोपमम् । सूरिस्तच्चरितं चमत्कृतिकरं तस्मै समस्त जगौ तद्वृत्तिं द्विगुणामदापयदयं धम्मैकचित्तो मुदा ॥ ४६॥ वृत्तिं स्वामधिकामवाप्य मुमुदे धर्मप्रभावात्तदा चक्रेऽवक्रमनाः सदा मुनिपतेः सेवां जिनाज्ञापरः । प्रत्यक्षं बहुपापपुण्यजनितं स प्राप विप्रः फलं तस्मिन्नेव कलौ भवे निजकृतं काथवा भुज्यते ॥४७॥ एवं सर्वजनांश्चकार कुमरो जैनान्महीमण्डले मेने वैरिसमानमानमहिमाऽसौ साधुनि- न्दाकरान् । सर्वान् बन्धुसमानमानयदयं नित्यं जिनाज्ञापरान् सम्यक्त्वं दृढतामलम्भयदलं प्रोन्मूल्य मिथ्यामतम् ॥ ४८ ॥ दृष्ट्वा तं बहुदायिनं स्वहृदये धातेति चिन्तां व्यधादू व्यर्थामर्थिदरिद्रगदां मम लिपि चक्रे किलायं नृपः । विष्वम् त ·जैनमतं वितत्य तविषं पूर्ण विधास्वत्यरं शून्यान्मे निरयान् करिष्यति कृतं पापं निवार्य क्षितौ ॥ ४९ ॥ जलनिधिजल- बिन्दून् यो मिमीते समग्रान् गणयति गगनस्थांस्तारकान् योऽखिलान्या । अथ रचयति संख्यां प्राणिनां यः समेषां कुम- रवितरणानां वेत्ति मानं स एव ॥५०॥ एवं श्रीकुमरो ददत्प्रतिदिनं दानं निदानोज्झितं शीलं चन्द्रकलोज्ज्वलंच कलयंस्तन्वन्विचिनं तपः । सद्भावं भवनाशनं स्वहृदयेऽसौ भावयन्नन्वहं दुर्जेयं कलिकालमल्लमजयत् क्षोणितलक्षोभिणम् ॥५१॥ श्रीरत्नसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरकविर्यदिदं चकार । तस्मिन् कुमारचरिते वरदानसंज्ञः सर्गः समाप्ति- मगमत्किल सप्तमायः॥५२॥ इति भट्टारकनीरत्नसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपालचरिते महाकाव्ये दानाधिकारोऽष्टमः सर्गः ॥ ग्रन्था १५८ ॥ ॥ अथ नवमः सर्गः अथो स सन्देहतमोहरं तं मेने गुरुं सर्वविदं नरेशः । प्रत्यक्षदृष्टे हि महत्प्रभावे स्यात्प्रत्ययः कस्य न दृश्यरूपे ॥१॥ तमन्यदापृच्छदतुच्छभत्त्या नत्वा नरेशः शमनीरराशिम् । पूर्वे भवे किं भगवन्नकार्ष कम्र्मेह येनाहमभूवमीहा ॥ २ ॥ तमाह माहात्म्यनिधिमुनीन्द्रो मनाय विहस्येति मृषानभिज्ञः । विना जिनं कोऽपि न वेत्ति पूर्वभवस्वरूपं किल भूप ! विश्वे ॥ ३॥ भवस्वरूपं किल पुद्गलानां विवर्त्तनं कर्मगतिं च सम्यक् । हित्वा जिनेन्द्र श्रुतधारिणं वा परो न जानाति NCCC ·5 नरो धरायाम् ॥ ४॥ यस्मिन्विचारे श्रुतधारिणोऽपि शक्ता न के तत्र वयं नरेश !। नेतुं तमो यत्तनुतां न नेता सूर्यः कथं तद्धरति स्फुलिङ्गः ॥ ५॥ तस्मादमुष्माद्विरमस्व राजंस्त्वमाग्रहात्कालविचारविज्ञः। उपक्रमं यद्चयन्ति विश्वे साध्येषु कृत्येष्वसकृत्कृतज्ञाः ॥ ६॥ एवं निषिद्धोऽपि नृपः प्रकामं भूयोऽर्थयामास गुरूंस्तदर्थे । करोति विद्वानपि नो निजार्थपरः कदाचित्सदसद्विचारम् ॥ ७॥ मत्वाग्रहं तस्य दृढं मुनीशः किं कार्यमत्रेति विचारयन् सः । पद्मावती छद्मविहीनचित्तः सस्मार देवीं दितभक्तदुःखाम् ॥ ८ ॥ आविर्भूय जगाद सा भगवती कृत्येन केनाधुना नीतास्मि स्मृतिगोचरं द्रुततरं ध्यानाधिरूढं गुरुम् । का चिन्ता तव शासनोन्नतिकृतः सन्चक्रचूडामणे ! यच्छादेशमिमं नियोजय जनं कार्ये निजे सत्वरम् ॥ ९॥ प्रष्टुं पूर्वभवानगाद्भगवती श्रीसूरिवाक्येन सा पूर्वस्मिन्नथ वैरिवारदलनी क्षेत्रे विदेहाभिधे । तस्मिन्नाद्य- मनादिसंसृतिहरं श्रीविद्यमानार्हतां श्रीसीमन्धरनामधेयमनमद्भव्यावलीसेवितम् ॥ १० ॥ सद्देशनासझनि संस्थितासु कोटीषु देवासुरमानवानां । संसारसन्तापहरं दिदेश धर्म चतुर्दा भगवांस्तदानीम् ॥ ११ ॥ सा देशनान्तेऽवसरं निरीक्ष्य व्यजिज्ञपत्सूरिनतिं जिनाय । स्वामी स्वयं तं चरणैकनिष्ठं प्रशंसयामास समं नृपेण ॥ १२ ॥ अत्रान्तरे पूर्वभवान्नृपस्य पप्रच्छ देवी जगदेकनाथम् । ज्ञानेन विज्ञातसमस्तभावो जगद्गुरुस्तानवदद्दयावान् ॥ १३ ॥ जिनो यथा भूपभवान् दिदेश दधार तान् सा हृदये तथैव । रूपं पुरस्थं मुकुरे किमत्र महोज्ज्वले भाति न ताहगेव ॥ १४ ॥ ततोऽतिभक्त्या प्रणिपत्य देवी देवाधिदेवं पुनराजगाम । यञ्चिन्तनात्स्यादिह सर्वसिद्धिः स्वयं विलम्बः किमु जायतेऽस्याः ॥ १५ ॥ आख्याय वृत्त सकलं गुरुभ्यो जिनोपदिष्टं तदनिष्टहन्त्री । अन्तर्दधे दीधितिभिः प्रदीप्ता दिशः सृजन्ती सहसा सुरी सा ॥ १६ ॥ अथ ·ल- ज्ये- प्रभाते नृपतिः प्रणन्तुं प्रभून विमायः स इयाय भूयः । प्रणम्य तानिन्द्रगुरूपमेयानुपाविशच्छक्रसमः पुरस्तात् ॥ १७ ॥ स्थितेषु सर्वेषु जनेषु तत्र प्रश्नं वितेने स पुनस्तमेव । प्रारब्धसिद्धिं यदनाप्य विश्वे सन्तो भजन्ते न समाधिमुच्चैः॥१८॥ अथोऽवदत्सुरिवरो निरीक्ष्य भूपादिसभ्यान सकलान् स तत्र । काले गतज्ञानकलोऽत्र कश्चिजानाति नो पूर्वभवस्वरू- पम् ॥ १९ ॥ दिदेश देवीवचनेन यद्वत्सीमन्धरो मां जगदेकबन्धुः । निजान् भवान् मद्वचनेन सम्यक् तथा त्वमाकर्णय वर्णनीय ! ॥ २० ॥ अस्ति स्वस्तिविराजितं जयपुरं नाम्ना पुरं सुन्दरं श्रीमन्मालवमेदपाटविषयान्तर्ति भूविश्रुतम् । कोटीशालयकोटिषु स्फुटतरा यस्मिन् पताका भृशं वीक्ष्यन्ते पवनाहता इव दिवं सन्त यन्त्यः सदा ॥ २१ ॥ आराति- द्विपकेसरी नयवरः सल्लोकरक्षाकरस्तत्रासीजयकेसरी नरपतिनिःसीमशौर्योधुरः । अद्याप्येष रविः पलायनपरः स्थेमान- मालम्बते नो कस्यामपि यत्प्रतापविजितो विभ्यन्निवोच्चैर्दिशि ॥ २२॥ क्रमेण जज्ञे जयताभिधानस्तस्यात्मजो विक्रमिणां प्रधानः । स यौवनो नीचजनप्रसङ्गादभूव दुष्कर्मरतो नितान्तम् ॥ २३ ॥ जहार वित्तं धनिनां बलेन दारान्परेपामगम- च्छलेन । विनाऽपराधं निधनं निनाय स साधुलोकान् धुतसाधुसङ्गः ॥ २४ ॥ रुष्टस्ततस्तं नृपतिः स्वदेशाव्यवासयन्नाशि- तसाधुलोकम् । अहो ! सहन्ते नहि नीतिहीनं स्वपुत्रमप्यत्र महच्चरित्राः ॥ २५ ॥ निर्गत्य देशात्स वहिर्बभूव पल्लीपतिः कर्बुटकृन्निवासः। स्यात्कौशिकानामिव तस्कराणां वासो गुहायामिव शूरभीत्या ॥ २६ ॥ मनाति मार्गे व्रजतो जनौघान् गृह्णाति वित्तं सकलं तदीयम् । न शक्यते पर्वतमध्यवासी नृपेण केनापि स निग्रहीतुम् ॥ २७ ॥ पुलिन्दवृन्देन निषेव्य- माणो भृशं स चौरी विदधाति विष्वक् । अहो ! कपिवृश्चिकविद्धमूर्तिः करोति कां को चपलो न चेष्टाम् ॥ २८ ॥ SS- -बर ·सार्थोऽथ सार्थाधिपतेः समागात्तत्रार्थपूर्णो नरवीरनाम्नः । अमोपयत्तं प्रखरोऽतिलोभात् स नाहलव्यूहबलच्छलेन ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा पुलिन्द्रान् बहुलान्प्रणश्य सार्थेश्वरोऽनर्थकरानगात्सः । जीवन समाप्नोति पुनर्यदर्थ प्राणांस्तदर्थे त्यजतीह कोऽज्ञः ॥ ३० ॥ सार्थं मुपित्वाशु स भिल्लनाथः पल्लीमगात्स्वामतिलाभहतः । रावां विधातुं नरवीरनामागमत्क्रमान्मालव- नाथमार्तः ॥ ३१ ॥ निवेद्य वृत्तं सकलं नृपायावदत्स दप्पादतिदीर्घरोपः । नरेश ! मे देहि बलं यथारिं निहत्य तं स्वं धनमानयामि ॥ ३२ ॥ तस्मै भूरिवलं ददौ नरपतिस्तन्निग्रहार्थं तदा सार्थेशः समवेष्टयल्लघुतरं पल्ली प्रसुप्तां सतीम् । विष्वग् वीक्ष्य बलं स नाहलपतिनैष्वाऽचटचौरवदेकाकी शिखरं गिरेः परिकरं तत्रैव मुक्त्वाऽखिलम् ॥ ३३ ॥ निनाथ समलुण्टयद् दृढहठात्तत्कचुटं दुष्टधीनपित्तं स विलोकयन्नपि रिपुं सार्थाधिपो मत्सरी । गच्छन्ती गुरुगर्भमन्थरगति भार्या तदीयां दयाहीनो दीनमुखामखण्डितमदो धृत्वाऽऽनयन्निर्नयः ॥ ३४ ॥ विदार्य तस्या उदरं स वैरादास्फालयद्वालमलं शिलायाम् । कुर्वन्त्यकृत्यानि महान्ति हन्त क्रोधान्धचित्ताः पुरुषाः क्षणेन ॥ ३५ ॥ सर्वस्वमादाय रिपोः स पल्लीमज्या- लयत्तां ज्वलनोग्रमूर्तिः । व्याघुय्य वेगादगमत्समीपं क्रमेण राज्ञः कृतकृत्यमानी ॥ ३६॥ मदोद्धतः स्वं चरितं सदोन्त- न्यवेदयभूमिभुजे स्वयं सः। तदारुणं स्त्रीशिशुमारणादि निशम्य भूपः सहसा चकम्पे ॥३७॥ करोति दुष्कर्म जनगमोऽपि न हीदृशं किं पुनरन्यजातिः। सभासदः कम्पितसर्वगात्रा धिगित्यवोचंश्चिरनिन्दयन्तः ॥ ३८ ॥ तत्कर्म निन्दन्नृपतिर्गृहीत्वा तहसारं नयविद्रवेण । कृत्वापमानं परमं दिदेश देशान्तरं तस्य विदृश्यमूर्तेः ॥ ३९ ॥ दुष्कर्मणा तेन स निन्द्यमानः सर्वत्र हीनस्तृणवद्वभूव । अत्युप्रयोः स्यात्फलमन्त्र लोके पुण्यैनसोरित्यजनिष्ट सत्यम् ॥ ४० ॥ स दुःखसंवेगवशात्प्रयागे ·गत्वा ततस्तापसतां वभार । प्रायो जनो ध्वस्तनिजाधिकारो निर्वेदमासादयति प्रभूतम् ॥ ४१ ॥ तत्रेशपूजानिरतश्चकार तीवाणि कृच्छ्राणि निरन्तरं सः । अनूनभावः स्वतनुं तपोभिरशोषयद्दोपविमोक्षणाय ॥ ४२ ॥ तन्वन्विशुद्धं शिवधर्ममेवं क्रमादभूभूतिकचक्रमुख्यः । सदा सदाचारपरः प्रयाति यतिः प्रतिष्ठां महतीं जनेषु ॥४३॥ कालेन मृत्वा स विशुद्धभा- वाच्छ्रीसिद्धराजोऽजनि पत्तनेऽन । विना निदानं विहितैस्तपोभिः किं नाप्यते तीव्रतरैरमुत्र ॥ ४४ ॥ नीत्वा सर्वधनं विधाय बहुधाभूपोऽपमानं पुरा सार्थेशं निजनीवृतेरितनयं निष्कासयामास यत्। तस्मान्मालवमण्डलं दृढहात्सिद्धाधिपोऽपी- डयल्लोकानस्तदयोऽतुदत्कृतपुरानिन्दान् स्वशत्रूनिव ॥४५॥ यत्कोपेन जघान मानसहितो बालं पुरा जन्मनि तेनायं जय- सिंहदेवनृपतिर्जज्ञेऽन पुत्रोज्झितः । भुते कर्म शुभाशुभं निजकृतं सर्वं भवेऽस्मिन् भवी नामुक्तं विलयं प्रयाति विषमा कर्मस्थितिवर्तते ॥ ४६॥ नीचैर्गोत्रावतारश्चरमजिनपतेर्मल्लिनाथेऽवलात्वमान्ध्यं श्रीवह्मदत्ते भरतनृपजयः सर्वनाशश्च कृष्णे । निर्वाणं नारदेऽपि प्रशमपरिणतिः स्याच्चिलातीसुतेऽपि त्रैलोक्याश्चर्यहेतुर्जयति विजयिनी कर्मनिर्माणशक्तिः ॥४७॥ एवं संसृतिनाटेकऽत्र नटवत्प्राणी चिरं चेष्टते कुर्वन् भूरितराणि कर्मवशगो रूपाणि मायामयः। योनि मुञ्चति याति वा न कतमां संवेदयन् वेदना यावत्सर्वतमोपहं न लभते सम्यक्त्वरत्नं पदम् ॥ ४९ ॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते नवमसर्गे प्रथमो वर्गः अथो गतद्धिर्जयताभिधानो जज्ञे तदा ध्वस्तसमस्तमानः । पराभव प्राप्य परं रिपुभ्यः को दीनतां हीनधनो न याति ·मुझ ॥ १॥ एकोऽपि चौरी विदधाति विष्वग् वित्तं हरत्यध्वनि दुर्वलानाम् । तनोति नित्यं मृगयां बनान्तर्बुभुक्षितः किं न करोति पापम् ॥ २॥ श्रीमद्यशोभद्र इति प्रसिद्धारतत्रान्यदा सूरिवराः समीयुः । तान्वीक्ष्य तूणीरकरः स चासौ जिघृ- क्षयाऽधावदभावितान्यः ॥ ३ ॥ कुर्वन्नधिज्यं स धनुः पुरस्ताद्यात्वा यतीनेवमवोचदुच्चैः । विमुञ्चत द्राग् वसनानि सर्वे नो चेद्धनिष्यामि मुमुक्षवो वः ॥ ४ ॥ तमुग्रमग्रस्थितमाकलय्य जगाद सूरिर्मूदुनादमेवम् । भुञ्जन्नसि प्राग्भवदुष्कृतानि । किं तानि भूयोऽपि करोपि भद्र ! ॥ ५॥ करोति तत्कर्म मदेन देही हसन स्वधर्म सहसा विहाय । रुदंश्चिरं रौरवरन्ध्र- मध्ये फलं यस्य किमप्यवाच्यम् ॥ ६ ॥ एकः समायाति भवेऽत्र जीवो भवान्तरं याति रा एक एव । एकः फलं कर्मभवं च भुक्ते शुभाशुभं पूर्वकृतं कृतं सः ॥ ७॥ हित्वा परसीगमनं परार्थादानं परप्राणविमोक्षणं च । परं परं नो वरिवर्ति पापं तत्त्यागतुल्यं नहि पुण्यमन ॥ ८॥ विद्युच्चलं जीवितमभ्रमालावञ्चञ्चलं यौवनमत्र जानन् । मत्तानापाश- चलं च वित्तं तज्ज्ञस्तदर्थं कुरुते किमहः ॥ ९॥ विहाय धर्म किमधर्ममेवं निपादवत्तत्कुरुपे त्वमार्य !। पुंसा कृतज्ञेन कदा- प्युदारा नोलचनीयाः कुलदेशधाः ॥ १० ॥ गुरुवचनसुधाभिस्ताभिरेवं प्रसिक्तो हृदयगहनवी निवौ कोपवह्निः । अलभत लघुवृद्धिं तस्य संवेगवृक्षो भवति सदुपदेशो नो वृथा जुत्तमेषु ॥ ११ ॥ अहो ! विरुद्धानि बहून्यका कर्माणि जन्मप्रभृतीतनीतिः। नाद्भिर्न मृद्भिर्न च भूरितीर्थैः शुद्धिर्ममास्तीति दधौ स चिन्ताम् ॥ १२ ॥ उवाच वाचंयमनाथमेप मुनीश ! सत्यं तव वाक्यमेतत् । दुष्कर्मणानेन विना परं मे विकर्मणो नोदरपूरणं स्यात् ॥ १३ ॥ अत्युजवले राजकुले प्रसूतिर्वभूव मे भूमितलप्रसिद्धे । अहं तु दुष्कर्मवशादिहैव यतीशजातोऽस्म्यतिशोचनीयः ॥ १४ ॥ कुलं च शीलं च यशः ------ SS 64 ·सुखं च विनाशितं नाथ ! मयाधमेन । अस्मादृशां केवलमेव जन्म भवे भवेदन विनाशनाय ॥ १५॥ संजातसंवेगगुण- स्तदानीमात्मानमेवं स मुहुर्निनिन्द । शुभेन भावेन विभाज्य भव्यं दयापरः सूरिवरोऽब्रवीत्तम् ॥ १६ ॥ नीचोचितां वृत्तिमिमां विहायास्माभिस्त्वमागच्छ सहोच्चबुद्धे । धर्मप्रभावेण भवद्वयं हि भवेदमोघं भवतो यथेह ॥ १७॥ गुरोगिरे तां गरिमाभिरामामाकर्ण्य कर्णामृतवृष्टितुल्याम् । शान्तस्वभावो भवभीलुकस्तैश्चचाल सार्द्ध जयतस्तदा सः॥ १८ ॥ सङ्गः सताम लवं कृतोऽपि क्षिणोति पायान्यखिलानि पुंसाम् । हन्त्येव तापं चिरकालजातं सुधाकणः स्फीतमपीह पीतः ॥ १९ ॥ गच्छन्नजस्रं गुरुभिः समन्तैः सर्वत्र सुश्रावकलन्धमानः । तिलङ्गदेशाभरणं जगाम पुरं स उलंगरनामधेयम् ॥ २० ॥ श्रेष्ठी श्रेष्ठतमः समस्तवणिजां तत्राययौ वन्दितुं सूरीन दूरितपातकानथ मुदा तत्रौढरः प्रौढधीः । श्रद्धावन्धुर- मानसं स जयतं दृष्ट्वोपविष्टं पुरोऽपृच्छत्कोऽयमिति स्फुटं निजविधिं कृत्वा समग्रं सुधीः ॥२१॥ ज्ञात्वा वृत्तं तदीयं निज- गुरुवचसा श्राद्धमुख्यः स दक्षस्तं गेहं भव्यदेहं स्वयमनयदयो साईचित्तो विनीतम् । कुर्वन् कर्माणि नित्यं सुत इव जयतस्तत्र तस्थौ सुखेन कः स्थानं मानकारि त्यजति ततमतिः प्राप्य सन्तापहारि ॥ २२ ॥ तदा सदाचारनिरीक्षणेन धर्मप्रियोऽसावभवत्क्षणेन । कठोरमप्येति कथं न लोहं हिरण्यतां शुद्धरसमसङ्गात् ॥ २३ ॥ पूजोपहारं सकलं गृहीत्वा सोऽगाद्विहारे सह श्रेष्ठिनाऽथ । श्रीधर्मपर्वण्यखिलान्विलोक्य लोकान् जिना निरतांश्च दध्यौ ॥ २४ ॥ धन्या इमे ये निजजन्म सार्थं कुर्वन्ति नित्यं जिनपूजनेन । इहोरुपर्वण्यपि पुण्यहीनान्मत्तः परो नो वरिवर्ति दीनः ॥ २५ ॥ पूर्वं भवेs- कारि मया न पुण्यं तेनान जन्मन्यहमीदृगासम् । अतोऽपि मे भाविभवे भवित्री हीनागतिः पुण्यविवर्जितस्य ॥ २६॥ ॐ -- में ·CR- एकेन केचिजनुपार्जयन्ति धन्याः प्रधानानि जनुशतानि । प्रमादवन्तः पुनरत्र तानि निष्पुण्यकाः केचन हारयन्ति ॥ २७ ॥ धर्मार्थकामोज्झितमूर्तिरत्र वर्ते वताहं पशुवन्नरोऽपि । सर्वोत्तमं मानुपजन्म लब्ध्वा मया मुधा धिग्गमितं मुधैव ॥ २८ ॥ दुष्प्रापमासाद्य मनुष्यजन्म यो मूढबुद्धिः कुरुते न धर्मम् । क्लेशैः स लब्धं बहुभिर्महान्धौ चिन्तामणिं पातयति प्रमादात् ॥ २९ ॥ स चिन्तयन्नेवमरं धरित्री सिञ्चन् स्वनेत्रश्रवदश्रुवारैः । दयालुना श्रेष्ठिवरेण तेन तदालुलोके जिनभ- क्तिभाजा ॥ ३० ॥ बहूपरोधं स विधाय पृष्टस्तस्मै तदाचष्ट निजं स्वरूपम् । भावोऽभवद्यस्य किलेदृशस्ते धन्यो भवानि- त्यवदत्स इभ्यः ॥ ३१॥ कर्पूरागुरुचन्दनादिकमिदं लात्वा त्वमी कुरु किं खेदं कुरुपे भविष्यति शुभं धर्मप्रभावात्तव । पूजैकापि जिनेशितुर्वितनुते साम्राज्यमल्पेतर कृप्ता श्रीमदशोकवन्निजमनोभावेन भव्यात्मनाम् ॥ ३२ ॥ यस्य स्वं तस्य पुण्यं भवति हि स चिरं चिन्तयित्वेति तज्ज्ञः पुष्पाणि प्रौढबुद्धिः सनयमयमलात्पञ्चभिः स्वैर्वरादैः । भक्तिः प्रोद्भूतरोमा- कुरनिकरचितस्तैः समानर्च युक्त्या धन्यंमन्यो जिनेन्द्र निखिलसुखकरं चानमन्मानहीनः ॥ ३३ ॥ अद्याभवत्सफलता न- यनद्वयस्य देव! त्वदीयचरणाम्बुजवीक्षणेन । अद्य त्रिलोकतिलक! प्रतिभासते मे संसारवारिधिरयं चुलुकप्रमाणः ॥३४॥ एवं नुत्वा च नत्वा जिनपतिमगमन्मन्दिरं सुन्दराशश्चके तत्रोपवासं सदहनि स महद्वासनावासितान्तः । तादृग् दृष्ट्वा विवेकं सुकृतमतिरलं श्रेष्ठिमुख्यः स हृष्टः तं मेने पुत्रतुल्यं ब्रजति निजगुणैर्मान्यतां वा न कोऽत्र ॥ ३५ ॥ स्तोकैरेव दिनैरनूनसुमनोभावोऽभजत्पञ्चतां स प्राप्तानशनः स्मरन् जिनवरं गर्हन्निजं दुष्कृतम् । श्रीमद्भूर्जरमण्डले त्रिभुवनाभि- ख्याङ्गजन्माऽभवन्नाम्ना श्रीकुमरः सुरोपमवपू राजन् ! भवेऽस्मिन् भवान् ॥ ३६॥ यत्पञ्चाशत्संख्यवर्षे वितेने श्रेयोऽमेयं SR ·1 - -- प्राग्भवे श्रेष्ठिसङ्गात् । तावन्मात्रैर्वत्सरैरत्र यातैः प्राज्यं राज्यं तेन राजस्त्वयात्तम् ॥ ३७॥ चक्रे पापं यत्पुरा जन्मनि प्राग दुःखान्यासस्तेन तेऽस्मिन्भवे प्राक् । कर्मामुक्त क्षीयते नो नरेश ! रम्यारन्यं कल्पलक्षैरपीह ॥ ३८ ॥ स ऊढरः श्रेष्ठिवरो विपद्य मन्त्री बभूवोदयनाभिधानः । श्रीवाग्भटाख्याघभटाभिधानौ त्वमन्त्रिणौ तत्तनयावभूताम् ॥ ३९ ॥ पुरा- भवस्नेहवशादमीषां प्रीतिः पुरावत्समभूदिहापि । आराधितं जन्मनि प्राक्तने यत्तत्तेन भूयोऽपि नरेश ! लब्धम् ॥ ४०॥ आराध्य सम्यग जिनधर्ममत्र धर्मोन्नतिं भूरितरां विधाय । विषप्रयोगात्समवाप्य मृत्यु स्वर्द्धाम यातासि समाधिलीनः ॥४१॥ वयमपि चिरकालं संयम पालयित्वा स्वनशनविधिना च प्राप्य मृत्यु सुखेन। निखिलसुखमनोज्ञं देवलोकं तुरीयं निहतसकलशोकं सङ्गमिष्याम आर्य ! ॥ ४२ ॥ भरतभुवि नरत्वं प्राप्य भूयोऽपि भव्यं कृतसुकृतमनस्कौ त्यक्तभोगाभि- लाषौ । चरमवयसि शुद्धं संयम पालयित्वा शिवपदमपसादं भूप! यारयाव आवाम् ॥ ४३ ॥ श्रीमत्सीमन्धरनिगदितं जन्मवृत्तं निशम्य पद्मावक्रात्तव नृप ! मया शंसितं भूतभावि । अर्हत्सेवाफलमविकलं स्वानुभूतं पभूतं ज्ञात्वा चित्तं निज- मविचलं तत्र नित्यं विधेहि ॥ ४४ ॥ भूपः प्रोचे प्रभुमवितथं सर्वमेतत्तथापि कश्चिचिन्ताधृतिततिहरः प्रत्ययो वर्ततेऽत्र । अद्याप्येकोढरधनिगृहे विद्यते तत्र दासी पृष्टास्पष्टं गुरुरिति जगौ सा वदिष्यत्यशेषम् ॥ ४५ ॥ सम्प्रेष्य स्वनरांश्चकार नृपतिः शीघ्रं परीक्षां ततो वृत्ते तत्र सचिनमाप नितरां जातेयथार्थे हृदि । सूरिभ्यः कलिकालसर्वविदिति ख्यातं मुदा दत्तवान् नामासौ प्रससार भूमिवलये तत्सूर्यभावत् स्वयम् ॥ ४६॥ इत्थं सन्देहवृन्दं दलयनविमलज्ञानभानुप्रभाभि-(?) भिन्दन्मिथ्यामतानि त्रिदशनतपदः स्थापयन् जैनधर्मम् । सर्वज्ञोपज्ञमन्यद्विदधदधिध्रुवं वाङ्मयं नव्यमेवं सूरिः श्रीहेमचन्द्रो 4%-56 ·जगति विजयते सर्वविद्वद्युगेऽस्मिन् ॥ ४७ ॥ श्रीरतसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरकविर्यदिदं ततान । तस्मिन् कुमारचरिते भववर्णनाख्यः सर्गो निसर्गरुचिरो नवमः समाप्तः ॥४८॥ ॥ इति भट्टारकश्रीरलसिंहसूरिशिष्योपाध्यायनीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपाल- चरिते महाकाव्ये भववर्णनो नाम नवमः सर्गः ॥ ग्रन्थान १९२॥ 15 ॥ सर्गः॥ त ॥ अथ दशमः तन्वन्नथो सूरिवरस्य सेवां निनाय कालं स बहुं महेन । तयोवियोगासहयोर्वभूव स्नेहः सदा मांसनखोपमेयः ॥ १॥ प्रीतिः प्रतीतिः प्रभुता प्रतिष्ठा तस्याभवद्भूमिपतेः प्रकृष्टा । गुरौ च धर्मे वपुपि त्रिलोक्यां पक्षे सिते चन्द्रकलेव नित्यम् ॥२॥श्रीमूलराजान्वयभूपतीनां लूतामहाव्याधिरिहान्तकाले । संजायते लक्षनरेशमातुः शापात्सतीचक्रमणेः क्रमेण ॥ ३ ॥ सर्वाङ्गभङ्ग जनयन् स रोगो भोगापहः प्रादुरशूदथास्य । तद्वेदनाविह्वलसर्वगात्रो धात्रीधवः स्थातुमलं न सोऽभूत् ॥ ४ ॥ न मान्त्रिका नो गणका न वैद्या रोगं निहन्तुं तमलबभूवुः । शक्तोऽपि शक्नोति किमम्बुराशिं को लुप्तमर्यादमहो! निरोद्धम् ॥ ५ ॥ तद्यातनाबाधितमूर्तिरुच्चैः पप्रच्छ सूरिं गदशान्तिहेतुम् । दुर्भिक्षवाधाविधुराः स्मरन्ति विहाय लोका जलदं किमन्यम् ॥ ६॥ आयुर्घनं श्रीकुमरस्य वीक्ष्य ते दक्षमुख्या अवदन्विमृश्य । निवेश्यतेऽन्यो यदि कोऽपि राज्ये हित्वाऽमयस्त्वां तमयं प्रयाति ॥ ७ ॥ उवाच चातुर्यनिधिनरेशो वाचंयमेशं स चिरं विचार्य । हित्वापि सत्त्वं भगवंश्चि- 965 10 ·कुमारपाल- महाकाव्य ॥ ५५॥ रायुः श्रीविक्रमार्कोऽपि पुरा न जज्ञे ॥ ८॥ स्वदेहदानेन दयाईचित्तः पारापत मेघरथो ररक्ष । तत्याज राज्येन समं दयावान् राजीमती नेमिजिनो रजोवत् ॥ ९॥ धर्ममर्मविददानिजचर्मवर्म कर्णनृपतिर्वचनार्थम् । आयुरस्थिरतरं किल जानन दत्तवानिह निजास्थि दधीचिः ॥१०॥ निहन्म्यहं किं निजजीवितार्थ वराकमन्यं परमार्थविज्ञः। रङ्गस्य राज्ञोऽपि च मृत्युभीतिः स्याज्जीविताशापि समा क्षमायाम् ॥ ११॥ निवारिता मारिमिमां निजार्थे कुर्वन्नहं हास्यपदं जने स्याम् । कप्टेऽप्यनष्टोत्तमधर्मभावा न सत्तमाः स्वं नियमं त्यजन्ति ॥१२॥गिरः सुधासारसमा निपीय दयाकिरस्ता अवदद्यतीशः । निवेश्य राज्ये स्वयमेव दुःखं तत्ते हरिष्यामि नरेश्वराहम् ॥ १३ ॥ अवोचदुच्चैश्चकितो नरेशो भूयोऽपि पश्यन् प्रभुवक- पद्मम् । अनयमेतत्किमहं करोमि कार्य विचार्यादिशतार्यवर्याः ॥ १४ ॥ को देववृक्षं पिचुमन्दहेतोश्चिन्तामणि काचकृते निहन्ति । अजानिमित्तं सुरधेनुमत्र विनाशयेत्कः करिणं खरार्थे ॥ १५ ॥ सम्प्राप्तसंसारसमुद्रपारान् विश्वकसारान् हतमोहमारान् । जगद्धितांस्तद्विनिहत्य युष्मानवामि किं स्वं विगुणं गुणज्ञ ! ॥ १६ ॥ रोग निहन्तुं मम शक्तिरस्ति वाशागतं योगवलेन राजन् ! । अल विलम्बेन मदुक्कमेतद्विधेहि तत्सूरिरवोचदेवम् ॥ १७ ॥ ततः कुमारो महता महेन न्यवीविशत्सूरिवरं स्वराज्ये । सोपायनस्तं प्रणनाम मौलौ दधे पवित्रं स्वयमातपत्रम् ॥ १८ ॥ सप्राभृता भूपतयः परेऽपि समेत्य वेगादनमन्मुनीशम् । तत्पार्श्वयोर्मन्त्रिवरौ रयेण सच्चामरे चालयतः स हर्षात् ॥ १९ ॥ हित्वा कुमारं परिमुक्त- राज्यं समेतु मामेष गदोऽधुनैव । उवाच वाचंयमचक्रवर्ती तदा मुदैवं स सभासमक्षम् ॥ २० ॥ ततः कुमारं स रयेण हित्वा लूतामयः सूरिशरीरमार । क्रुद्धस्तृतीयज्वरवन्निजारिं गृह्णन्ति यद्वा छलमेव भूताः ॥२१॥ श्लिष्टं रुजा तत्र गुरोः ·शरीरमनीदृशं तत्सहसा बभूव । सङ्कान्तमन्तः किल कालकूटं भिनत्ति देहं निखिलं क्षणेन ॥ २२ ॥ रोगं हन्तुं निश्च- लाङ्गः स योगी प्राणायाम पूरकाख्यं वितेने । आकृप्योटै वायुमाधारपीठात्पुष्टं कोष्ठे धारयामास धृष्टः ॥२३॥ अास्यं श्राग नाभिपद्म विधाय नीत्वा वातं हृत्सरोजे दधार । भित्त्वा ग्रन्थिं वायुना मन्दमन्दं तन्द्राहीनोऽपूरयब्रह्मरन्ध्रम् ॥ २४ ॥ रुद्धा द्वाराण्येष शेषाणि दक्षः कृत्वा सम्यग् रेचकं स्वाननेन । अई नीत्वा तं वही रोगपिण्ड चिक्षेपाय लील- याऽलावुपात्रे ॥ २५ ॥ ऊर्दू नीते सूर्यविम्वे समन्ताचन्द्रस्तापाद्राक् सुधाभिर्ववर्ष । श्लिष्टं ताभिः सर्वरोगापहाभिर्वेगादनं चङ्गमासीदमुष्य ॥ २६ ॥ तुम्ब तद्राग मन्त्रशक्त्यैव नीत्वा स्पर्शानी सोऽन्धकूपे मुमोच । हित्वा धर्मद्वेषिणं नैप रोगो वंशेऽप्यस्मिंस्ते भविष्यत्यदोऽवक् ॥ २७ ॥ गुरुप्रसादाद्धतसर्वसादात् शान्ते गदे तत्र स मृत्युरूपे । मेने जनुः स्वस्य नवं नरेशस्तेने महं भूरितरं पुरे स्वे ॥ २८ ॥ विधाय यानां विमलाचलेऽहं नेमीश्वरं रैवतके च नत्वा । गृह्णाम्यहो ! मानव- जन्मसारमिदं स दध्यौ नृपतिर्हृदन्तः ॥ २९ ॥ शुद्धे मुहूर्ते गुरवो वितेनू राज्ञोऽस्य सद्देशललाममुच्चैः। तदा चरः कोऽपि समेत्य वेगाद्यजिज्ञपत्तं रचिताञ्जलिः सन् ॥ ३० ॥ साई नरेशैर्बहुभिः समेति कर्णो नृपस्त्वां प्रति डाहलेशः । धर्मान्त- रायं तमवेत्य वाढं गुरोः पुरः स्वं कुमरः शुशोच ॥ ३१ ॥ जातोऽन्तरायो मदभाग्ययोगादयं गरीयानिह धर्मकृत्ये । मनो- रथा भाग्यविवर्जितानां यद्वा न सिध्यन्ति निरुक्तमेतत् ॥ ३२ ॥ मितम्पचनीरधमोत्तमेच्छा सुरङ्गधूली कुसुमं वनस्य । छाया च कूपस्य विनाशमेते पश्चापि तत्रैव किल प्रयान्ति ॥ ३३ ॥ नीचा अपीच्छां रुचिरां कदाचित्कुर्वन्त्यहो ! सज्जन- सङ्गमेन । रुन्धन्ति तेपां सततार्जितानि तमांसि तां पुण्यविवर्जितानाम् ॥ ३४ ॥ स चिन्तयन्वमवादि तेन श्रीसूरिणा ·, कालविदा तदानीम् । भविष्यति द्वादशमे समाधिर्यामे स्वयं ते कुरु माऽधृति तत् ॥ ३५ ॥ तत्सूरिवाक्यं हृदये निधाय व्यधात्स यात्रोद्यममादरेण । चरो द्वितीयेऽहनि तावदेत्य न्यवेदयत्कर्णनरेशमृत्युम् ॥ ३६ ॥ सङ्घन साकं स चतुर्विधेन बुधेन सार्द्ध गुरुणा च तेन । नन्तुं जिनं श्रीविमलाचलेऽगाद् युतो नरेशैर्बहुभिः कुमारः ॥ ३७॥ पुण्डरीकगिरिराजमण्डनं पापतापनिखिलाधिखण्डनम् । तत्र नाभितनयं विनयाढ्योऽपूजयजिनपति मुदितोऽसौ ॥ ३८ ॥ पश्यंस्तीर्थ मन्यमानः कृतार्थ स्वं जन्मासौ मण्डपं द्रागुपेत्य । कृत्वा मुक्ताशुक्तिमुद्रां नरेन्द्रो मन्द्रारावं सोऽस्तवीच्छ्रीजिनेन्द्रम् ॥ ३९॥ कर्मरेणु- हरणैकसमीर ! मोहमल्लमदमनवीर ! । लब्धसंसृतिमहोदधितीर ! श्रीजिनेन्द्र ! जय मन्दरधीर ! ॥ ४० ॥ ये यजन्ति तव पादपङ्कजं तान् भजन्ति न जनुर्जरारुजः। आश्रयन्ति तव नाथ ! ये मतं सन्ततं भवति तन्मतं समम् ॥४१॥ नंनमीति तव यः पदौ मुदा तं नमन्ति निखिलाः सुराधिपाः। यत्तनोति तव पादयोनैतिं तच्छिरो नमति नापरं ॥ ४२ ॥ शासनस्य तव शासनान्तरैर्ये वदन्ति समतां जडाशयाः। ते विषेण सदृशं वतामृतं श्रीजिनेश ! गणयन्त्यचे- तनाः ॥ ४३ ॥ विहाय ये त्वां जगदैकनाथं श्रयन्ति देवानपरान् शिवाय । ते कल्पवृक्षं परिमुच्य मूढा गृहन्ति धत्तुरतरं फलार्थम् ॥ ४४ ॥ केऽपि रागनिभृता मयेक्षिताः क्रोधरुद्धवपुपः परे सुराः । वीतदोपकलुषोऽधुना भवानेक एव भगवन् ! विलोकितः ॥ ४५ ॥ नमोऽस्तु तुभ्यं जिन ! चिन्मयाय नमोऽस्तु तुभ्यं जगदीश्वराय । नमोऽस्तु ते सेवकशङ्कराय नमोऽस्तु ते प्राप्तमहोदयाय ॥ ४६॥ भ्रान्तोऽत्र तीर्थानि बहूनि नाथ ! तेष्वालुलोके किल तारकस्त्वम् । तत्तावकीने चरणेऽस्मि लग्नः कृत्वा कृपां तारय मां कृपालो ! ॥४७॥ ज्ञातात्र विश्वे भगवंस्त्वमेकस्त्वत्तः परो नास्ति कृपापरोऽपि । पुनः "5 ·te ॥ मत्तः कृपापात्रमिहापरोनो तत्किार स्वीकुरु मां शरण्य ! ॥४८॥ त्वं जीवितं त्वं जनकस्त्वमम्या त्वं मे पतिस्त्वं गति- रद्वितीया । सीदन्तमेनं निजकिङ्करं तत्स्वामिन् ! कृतार्थीकुरु वीक्षणेन ॥ ४९ ॥ स्तवीमि नान्यं न परं वदामि भजामि नान्यं न परं ब्रजामि । तन्मां पतन्तं भवसागरान्तः किं त्रायसे नो करुणासमुद्र ! ॥ ५० ॥ न चक्रिशकादिपदं समीहे त्वदाज्ञया हीनमहं निरीह ! । रत्वमप्यस्तु भवान्तरेऽपि स्वामिस्त्वदाज्ञावशवर्तिनो मे ॥५१॥ संसारनीरनिधितारक! चिन्तितार्थ ! श्रीरलसिंहगुरुसत्त्वविराजमान ! । मायादिदोपरहितां निहतान्तरारे ! चारित्रसुन्दरमति जिन ! देहि मह्यम् ॥५२॥ स्तवनमिदमुदारं भक्तिसारं विधत्ते जिन ! वृजिनहरं यस्तावकं कण्ठपीठे । सकलविपदपेतं नित्यसम्पत्समेतं भजति विमलभावोऽसौ महानन्दसौख्यम् ॥ ५३ ॥ ध्वस्तसर्ववृजिना जिनमूतीरयत्स निखिला अपि हर्षात् । सूरिरा- जवचनेन समग्रं सहनायकविधि विदधे च ॥ ५४ ॥ भूरिभूरिनिचयं प्रवितीर्य देवलोकमनृणं विदधेऽसौ । नो तथापि विरराम रसेन दानबुद्धिरसमा कुमरस्य ॥ ५५ ॥ अर्चयन्मधुमतीप्रमुखेषु श्रीजिनेन्द्रभुवनानि पुरेपु । स्थापयन् जिनमतं सुरदेशे रैवताद्रिमगमत्स नरेशः ॥ ५६ ॥ तत्र यादवकुलोदयसूर्यं ध्वस्तमोहमदनाखिलशौर्यम् । आनमद्भवलताऽतनुनेमि नेमिमेप विनिमेषगय॑म् ॥ ५७ ॥ सज्जनः सुजननः किल मन्येऽचीकरजिनविहारमिमं यः। चिन्तयन्निति चिरं स चकार चारुपुष्पनिवहेन जिनार्चाम् ॥ ५८ ॥ भरत इव कुमारस्तीर्थयात्रां स कुर्वन् जलद इव वितेने दानसापां न दक्षः। गुरुरिव नयवाक्यैः प्रीणयन् सर्वसचं हरिरिव निजद्रङ्गं भूरिरझं विवेश ॥ ५९ ॥ इति गुरुवरिवस्यां वश्यचित्तो वितन्वन् स - ·5 प्रवचनजलराशेः सूक्तरत्नानि चिन्वन् । निखिलसुखनिधानं देवलोकोपमानं समयमयमनैषीच्छ्रीकुमारो महान्तम् ॥ ६॥ ॥ इति श्रीकुमारपालचरिते दशमसर्ग प्रथमो वर्गः ॥ (AI श्रीरामवनिर्मलनीतिधान्नि तस्मिन् धरां शासति दीप्तधाम्नि । नारातयो भीतय ईतयोऽपि जनेऽभवन् क्वापि सुधर्म- भाजि ॥१॥ श्रीवाग्भटाख्यानभटाभिधानौ तौ मन्त्रिणौ चक्रतुरन्यचिन्ताम् । स्वयं तु सद्धर्मपरः करोति सुरेशवद्राज्यमसौ नरेशः॥२॥ अथ सरणमगातां तावकस्मादमात्यावुदयनतनयो द्राग दैवयोगादलङ्घयात् । कलितविपुलशोकस्तत्र लोकोऽ- खिलोऽपि प्रकटितघनसादो दीननादं रुरोद ॥ ३॥ श्रीहेमचन्द्रगुरवोऽप्युरुभाग्यवन्तस्तेऽपालयश्चतुरशीतिसमा निजायुः। ज्ञात्वावसानसमयं समयैकविज्ञाः आराधनां विदधिरेऽनशनेन सार्द्धम् ॥ ४॥ स्वामिन् ! विमुच्य किमु मामिह देवलोकं गच्छेश ! गच्छसि वितुच्छकलानिधान!। पूर्णापि सर्वजनताभिरियं धरित्री शून्या भविष्यति मुनीश! विना भवन्तम् ॥५॥ एवं वदन्तमवनीपतिमाह सूरिा खेदमुबह नरेश ! विचारविज्ञ ! । षण्मासशेषमिह तेऽपि किलायुरस्ति गन्ता भवानपि ततः परलोकमाशु ॥ ६ ॥ भूपाय शोकविधुराय निवेद्य भावि राज्यादिवृत्तमखिलं प्रशमं दधानाः । श्रीवीतरागचरणस्म- रणैकचित्ताः सूरीश्वरा दिवमगुः कमलासनस्थाः ॥७॥ कर्पूरागुरुचन्दनप्रभृतिभिर्द्रव्यैः सुगन्धैर्विभोः संस्कारं वपुषश्चकार कुमरो यद्वजिनेन्दोहरिः।धातः किं कृतवानसीति च मुहुनिन्दन विधिं निर्भर स्मृत्वा तद्गुणसंचयं मृतिसमामानछे मूर्छा- मसौ ॥८॥ शीतोपचारकरणेन स जातसंज्ञस्तज्ज्ञोऽपि मोहविवशो विललाप भूपः । दृष्ट्वापि सूरिमरणं न विदीर्यते यद् k ·ही वनकर्कशमिदं हृदयं धिगस्तु ॥ ९॥ कण्टेश्वरी गुरुसुरीं प्रकटप्रभावां बद्धा निनाय लघु यो निजमन्त्रशक्त्या । सोऽयं सुरासुरनरेश्वरसेव्यपादः श्रीहेमसूरिरभजत्सुरलोकमद्य ॥ १० ॥ धिर धिर वलं परिजनं स्वजनं धिगस्तु धिग् वैभवं विषयसौख्यमहो ! धिगेतत् । यजन्तुरत्र निजकर्मवशः क्षणेन सर्व विहाय परलोकमयं प्रयाति ॥ ११ ॥ अहह सजसि धातर्विश्वविश्वावतंसं पुरुषमखिलविद्यावन्तमुद्यत्पशंसम् । तमपि यमसमीपं प्रापयन्नात्मनैव ब्रजसि बत ! विनाशं कि कृतघ्नेश ! न त्वम् ॥ १२॥ ये विश्वोरुपरोपकाररसिका ये सर्वसाधारणा ये दीनातिहराः स्फुरद्गणधरा ये शीलरता- कराः। ये विद्वज्जनमौलिमण्डननिभा ये सज्जनानन्दना धिक् सन्तः कृपणेन तेऽपि विधिना दीर्घायुपो नो कृताः ॥१३॥ संबोधितः स निपुणैरवलम्व्य सत्त्वमादाय भस्म गुरुदेहभवं ववन्दे । तच्चाददेऽखिलजनोऽप्यखिलामयनं गर्ताऽभवद्गुरुत- रात्र यथा क्रमेण ॥ १४ ॥ रक्षाकरामखिलरोगहरां विभूतिमारात्समेत्य बहुकालमलाजनौघः । गर्ता क्रमेण गुरुनामधरा बभूव सा श्रूयत यदणहिल्लपुरेऽधुनापि ॥ १५ ॥ ताम्बूलचन्दनविलेपनभोगहीनः सुष्वाप शोकविवशः स दशाहमुाम् । इत्यादि पण्डितवचोभिरमुञ्चदुच्चैः शोक कुमारनृपतिविदिताखिलार्थः ॥ १६ ॥ अम्भोधीनपि शोपयन्ति चतुरो येऽन- न्तवीर्यान्विता ये मेरु दलयन्ति वज्रकठिनैमुष्टिप्रहारैरपि। दण्डीकृत्य सुराचलं वसुमती छत्राकृतिं कुर्वते यावत्तेऽपि जिनाः कृतान्तवदने कालेन सर्वे गताः॥ १७ ॥ लुप्तं येनान्यतेजः परमपि निखिला वोधिता नीरजाली भाभिर्विश्व निजाभिः सकलमपि किलोझासितं येन वेगात् । आक्रान्तं भूमिखण्डं निखिलमपि पदैर्येन विध्वस्तशङ्ख संप्रत्यस्तं गतोऽसौ हतवि- धिवशतः शोचनीयो न भानुः ॥ १८ ॥ भूपः श्रीकुमरः स्मरन् गुरुगुणान् संवेगरुद्धाशयः पण्मासानिति सोऽनयद्वहुतरं 55 ·M ॥ तत्तत्कथाकर्णनैः। चैत्ये स्वं वलिमात्मनैव मुदितोऽथाढौकयत्प्रौढधीख़त्वा सूरिगिरावसानसमयं चौलुक्यचूडामणिः॥१९॥ भ्रातृव्यदत्तगरदोषविशोषिताङ्गः श्रीवीतरागचरणस्मरणैकचित्तः। आयुः प्रपाल्य षडशीतिसमाप्रमाणं शिश्राय देवभुवनं स कुमारभूपः ॥ २० ॥ याते तत्र परत्र सर्वजनतातातोपमे भूपतौ हाहारावपरः पराधृतिधरश्चक्रन्द लोकोऽखिलः । नागृह्णन्पशवोऽपि शोकविधुराः ! स्वाहारनीरादिकं नीलीकजलसान्द्रकर्दमभरैर्लिप्ता इवासन दिशः ॥२१॥ हा चौलुक्य- कुलावतंस ! वसुधाशृङ्गारसद्धार ! हा हा विश्वाभयदानदक्ष ! रमणीप्रत्यक्षकन्दर्प ! हा । हा लोकोत्तमतात ! दानदलि- तोद्दारिद्रसंदोह ! हा हा धर्मप्रिय ! हा कुमारनृपते ! वासि प्रतीक्षस्व नः ॥ २२ ॥ जीमूते त्वयि विश्वतापशमने दूरं प्रयाते दिवं पूर्ण शंवरराशिभिश्चिरतरं सम्मानसंमानसम् । तप्तं तीव्रकरैर्गमिष्यति विभो ! शोषंक्षणेनाधुना हंसस्तद्विरहासहः पुनरयं स्थानान्तरं यास्यति ॥ २३ ॥ बुद्धिर्देवगुरौ कला सितरुचौ गाम्भीर्यमम्भोनिधौ धैर्य देवगुरौ क्षमा भुवि रवौ प्राज्यः प्र तापस्तव । स्थानेष्वेव कलानिधान ! सकलान्येतानि यास्यन्त्यहो ! केयं जीवदया गते त्वयि पुनर्याता विचिन्त्या प्रभो! ॥ २४ ॥ सर्वानात्मजवत्त्वया प्रतिदिनं जन्तूनिमान्पालितान् प्रीत्या कः क्षितिपालमस्तकमणे ! तान् पालयिष्यत्यहो ! एवं वाष्पनिरुद्धकण्ठनयना वाग्भिर्निजाभिस्तदा प्रोचुः प्राणिगणा जलस्थलनभोयाना दधानाः शुचम् ॥ २५ ॥ धर्मात्मन् ! परमार्हत ! प्रियकर ! मापालचूडामणे ! विद्वच्छेखर ! मारिवारक ! मृतद्रव्यप्रमोक्तर्विभो ! । तद्भूयोऽवतरैकशोऽत्र करुणामाधाय भूमण्डले एते त्वद्विरहासहा बहुतरं विज्ञापयन्त्यशिनः ॥ २६ ॥ एवं सर्वे कुमारं प्रकटितकरुणाः प्राणिनः संस्तुवन्तः पीत्वा तत्कीर्तिगङ्गां निहतकलिमला निर्वृति लेभिरे ते । स्वारीभिः सहोच्चैः सुरगणमहितः पूर्णसर्वाभिलाषः ॥ 48 न ·-र श्रीमान् स्वर्धाम्नि नित्यं सुविषयविषयं सोऽपि सौख्यं सिपेवे ॥ २७ ॥ एवं ये जिनशासनोन्नतिततिं कुर्वन्ति भव्याङ्गि- नस्तेऽत्रामुत्र च सच्चरित्रविदिताः स्युः सम्पदामास्पदम् । भुक्त्वा दानफलं चिरं दिविपदावासेषु वाञ्छातिगं स्वच्छं शाश्वतमाश्रयन्ति विततं कैवल्यसौख्यं क्रमात् ॥ २८ ॥ ॥ अथ प्रशस्तिः॥ नित्यं सच्छुक्लपक्षस्थितिरतिविशदो नाशितश्यामपक्षो विध्वस्ताशेषदोषो बहुमुनिसहितो भूरिशोभामिरामः। विश्वाह्लादं ददानो हतनिखिलतमाः शश्वदाप्तोदयोऽन श्रीमान् श्रीचन्द्रगच्छोऽपरविधुवदयं राजते शुद्धवृत्तः॥ २९ ॥ कल्याणावलिशालितोऽत्र सुमन श्रेणीश्रितो विश्रुतः श्रीमान् वृद्धतपोगणो विजयतेऽयं मेरुवनिश्चलः। विश्वालङ्करणस्य विस्तृतिजुषः सन्नन्दनस्यान्वहं भान्ति स्फातियुतस्य यस्य पुरतः पादा इवान्ये गणाः ॥ ३० ॥ तस्मिन् विस्मयकारिचारुचरितश्चारित्रचूडामणिः श्रीमान् श्रीविजयेन्दुसूरिरभवद्भव्याङ्गिचिन्तामणिः । तत्पट्टे समभून्महीन्द्रमहितः श्रीक्षेमकीर्तिगुरुः कांस्कान्नो विबुधान् धिनोति नितरां यत्कल्पवृत्तिस्तता ॥ ३१ ॥ श्रीरत्नाकरसूरयः समभवन् ज्ञानाम्बुरनाकराः कीर्तिस्फूर्तिमनोहराः शुभगणश्रेणीलताम्भोधराः । यन्नाम्नान तपोगणोऽयमभजगत्ताकराख्यां परां ख्यातेन क्षितिमण्डलेऽपि सकले सत्यां तमोहारिणा ॥ ३२ ॥ Nag RS ·4-5 Pr तस्यानुफ्रमपूर्नशैलतरणिः कामद्विपोचत्सृणिः सूरीशोऽभयसिंहप्रत्ययसिघू (प्रत्ययमभू-) धोगीन्द्रचूडामणिः । तत्पटे प्रकटप्रभावविदितो विध्वस्तवादि€निर्जज्ञे श्रीजयपुन्द्रसूरिरसमो भव्यात्मचिन्तामणिः ॥ ३२ ॥ कीर्तिर्यस्य निरस्ततापनिवहा सच्छीलदण्डस्थिता जयचन्द्रकलोज्वला दशदिशां घेतातपनायते । तत्पट्टे स्फुटवादिकुमारघटासिंहो हताहोनजः सूरीन्द्रो जयताधिरं गणधरः श्रीरलसिंहाभिधः ॥३४॥ तखानेकविनेयसेवितपदाम्भोजस्य भव्यावली वयक्षेत्र चकोरचन्द्रसदशस्यानमभूमिपतेः । शिष्याणू रचयायकार रसिकश्चारिनरम्याभिधो विश्वाधर्यकर कुमारचरितं नानाविचारोत्तरम् ॥ ३५ ॥ चके यदभ्यर्थनया पवित्रं चरिनमेतन्मयका विचित्रं । प्रवर्तिताशेषशुभः स नित्यं जीयाक्षणीशः शुभचन्द्रसंज्ञः ॥ २६ ॥ विना जिनेन्द्र श्रुतधारिणं वा सम्यक परो वेत्ति न शब्दशासम् । अतो बुधैः प्रेम विचिन्त्य शोध्यं नान्योऽस्ति धर्मो हि परोपकारात् ॥ ३७ ॥ ये मज्जाब्यतमोऽहरभिजवचोभाभिः प्रभावाशिता विश्वोझ्योतकराः प्रतापनिकरा दोषापहाः सूर्यवत् । ते मोदं ददताममन्दमुदितानन्दाः सदानन्दनाः श्रीमच्छीजयमूर्तिपाठकवरा योगीश्वराः सर्वदा ॥ ३८ ॥ श्रीरत्नसिंहगुरुपादसरोरुहालिश्चारित्रसुन्दरगणिर्यदिदं वितेने । तस्मिन् कुमारचरितेऽनशनाभिधानः सर्गः समाप्तिमगमहशमः शमान्यः ॥ ३९ ॥ -- 5655-56-55-4-55- SS ·HER 56RRERॐ६-र ॥ इति श्रीवृहत्तपागच्छनायकभट्टारकश्रीरमसिंहसूरिशिष्योपाध्यायश्रीचारित्रसुन्दरगणिविरचिते श्रीकुमारपालचरिते महाकाव्ये दशमः सर्गः ॥ ग्रन्थानं १६४ ॥ द्वात्रिंशदधिकं ज्ञेयं सहस्रद्वितयं बुधैः । चरित्रेऽत्र विचित्रेऽपि पचैहथैरनुष्टुभाम् ॥ १॥ सर्वग्रन्थानम् ॥ २०३२ ॥ ॥ समाप्तं कुमारपालचरितम् ॥ 15 ASRK55

·HER
SDOG DOCTORGANISEDIEVE
समाप्तमिदं कुमारपालचरितमहाकाव्यम्
Monal
SESSISTED
र रा रा भेट ता
S
NPUR
SRARIABAR
Velavda

·No text on this page.