·उत्तरनैषधचरितं
श्रीहरीमहाकविविरचितं
श्रीनारायणपण्डितकृतटीकामहितं ।
श्रीमनारनवर्षाधिपतीनामर्थसहायेन.
रपियाटिक ससायियध्यक्षमहोदयानामनुमत्या
थोडाक्तर एवार्ड रोएर माइवेन संस्कृत्य
कतिकतामराजधान्यां बानियमिगन्मदायन्ने मुहित
पूबाई मनदराममान ।
सवादा १०001 र.१८ मार।

·PREFACE. S'ri Harsha's Naishadha, a poem on the life of Nala, Ktog of Nishadba, is divided into two parts, the Púrra and Uttarr Narshadha, or the first and second Naishadba, each of them containing eleven cantos, a division, for Thich there is no apparent reason, as the second is a mere continuation of the first part, nor are the two separated by any remarkable turn 10 the narrative The Púrva Naishadha was published in 1836, under the auspices of the General Committee of Public Instruction, by Premchander Pandit of the Calcutta Sunscrit College, and accompanied with a Commentary of his own The present edition of the Uttara Naishadha was pudertaken at the suggestion of Professor Lassen, and concludes the last of the six Mahakávyas* of the Hindus which remained un. published. A Mabákávya, or great poem, although belonging to the barratıre kind, 18 not an epic poem, which creats of heroic characters and deeds the Dlahabhárata and Ramayana best correspond with our idea of an heroic poem, and they are classed under the herd of Itıbása The eminence denoted by the prefix "great” refers rather to the length and general excellence of a poem, and in one instance, Káldása's Meghaduta, to its excellence alone. Tradition, resting on generat consent, declares the six poems above enumerated, along worthy of that distinguishing title The treatises on poetical composition gre a more taugible Account of this class of poetry. A Mabábárya, according to • They are the following, the Ragbusans'ı, the Kumara Sambhava and the Meghaduta di three escribed to Kalıdata, the Atratarjunija by Bharati, il S'us apalabadba by Slagha, and the Nusbadba by Sri larsba ·11 Preface the definition of the Sahitya Darp in one of thosc treatises, 18 a poem of many cantos, the liero is cither a god, or a Ihsatriya of good family, and of firm and clevated cliaracter, or the subject of the poem may be, as in Kálıdása's Raghu Vans a, several princes of the same race the principal qualities allus trated are, love, heroism and meekness the narrative itself should be taken from an Itihasa, as the Mahabharata, or from some other approred authorty, it should exceed eight cantos, each of modernte length, and be interwoven with descriptions of morning, of the sun, moon, night, the hearens, the city, dacrifice, war, travelling to another country, marriage, etc According to t1s definition, the form and mode of treatment are the test for decidig, whether or not a poem be a Mahakávya, consequently, the author of the Sahitya excludes Kaldasa's Neghaduta, and not only assigns the name of Dahalarga to others than those above mentioned, but gives it to some of hus own composition Notwithstanding the difference in the popular and the more learned definition of a Mahakarya, there is this common to both, that they are narratives of lofty or ele. Yated style and aspire to the rank of the highest order of poe. try in the language The Nashadha is one of those poeros to which the name of Great is given par excellence, and certainly, as respects the sulyject matter of the poem, it is one of the most romantic and pathetic to be found in the literīture of any langunge It is the well known story of the lore betreen Nala hing of Nishadha, and Damayantı, the drughter of Bhima, the king of Vidarblia, which is briefly this Nala was the most beauteous and hibli minded of men, Damayantı, the loveliest of womeu licaring ercrywhere of each other's virtues and accomplishments, they were reciprocally inspired with an ardent love, which they communicated to each other by the mediation of swaps-thic father, not aware of their mutual attachment, Beeing the benuty of Lis dauglitcr fnding, resolved tlint alle thould marry, and, with this vicer jurited the açıqlabour-' ·UNI Preface. ing kings to Damayanti's Swayamfara, a-festiral, where, in accordance with the ancient Hinda nte, she was to choose her ova husband-along with the princes came Iudra, Agoi, Yama and Varuna, the four Lolapálas, or dirige guar. dians of the world, in the likeness of Nala to deceive Damayanti–hanng invoked those deities to aid her in recog. nising her lover, she selected the true Nala. The story proceeds to describe their marriage and happiness, the rengeance roved to Nala by Kalı (the personified deity of the present or fourth age), bis getting hold of Nala, through an omrsion of a ceremony by the king, Mala's addiction to gambling under the enl influence of Kal, therebs his loss of the biogdom and baorkment, hrs separation from the faithful Dipayanti (who had borne him company through his Tererses of fortune, when all had abandoned him), Nala's madness, their mutual sufferings and varied Diseries, the final recorery of Nala from his mental malady, and has happy reunion with Damayant The love of Nala and Damayantſ had been first related in the Jahabharata, containing in the third part, the Vanaparra, the episode of Nala * Supce then, it has remained a favourite theme with Hindo poets, who have adorned it, as a triumphal arch, with their poetical festoons and girlands The most celebrated of these productions are the Valodapat generally ascribed to Kalıdása, which, owing to its continuous play upon words, 18 one of the most difficult of Sanscrit poems, the Nala Champú by Vibrama Bhatta, a narrative partiy prose and partly verse, and S'rí Harsha's Maishadha. * Bopp pabigshed a jepante ed tron of the text with Latin rereton under the title "Malas Mahabharts Episodium Alters emendata edito Berolisi 1832. Wilman translated it into English - Vila sad Damayasta, and other poems translated from the Sansert mato Eaglsh rense, by HH Jumat." There are German Tersions of the poem by koregurten, Rackert and Bopp + Aalodası, with the combentary of Prajakartmusra, 1813, (Caleatta ") Aulodaya, asa cum Pradscbnakar Mithileas is scholus ed., lat interpretatione atque annotationibus cibas instruit P Benary, Berol., 1836 Valodaja accompanied with a Denal troslation by r I stes, Calexita, 1816 ·11 Preface The treatment of this subject in the Malıábhárata and Naisladha is wholly different The Mahabharata tells the whole story in simple, but vigorous and noble Jangunge It is full of powerful descriptions of passion, the poet vowhere pays any andue attention to the mere form of language, bis chief exertion is devoted to attract our sympathy to the qualities and passions which he represents Refer, for example, to the deep pathos in the description of the gref of Damayanti, when abandoned by her husbaud in the solitude of the forest S'ri Harsha gives only a part of Nala's adventures and carries the story no further than the return of Nala to his capital Trith his bride Damazantı, and the description of their first uualloyed affection and happiness It is poor in incident, the greater part of the long poem being occupied with descriptions of the kind mentioned before as indispensable in a Mahalinga It does not exhibit, as the Mahabharata does, a comparatively simple state of manners and society, but a highly artificial one, and mirrors the terrible social corruptron existing at the time when the poet flourished Instead of ennobling the affec trons, or appealing to the tenderest and most sacred feelings of man, the love thich the poet describes is earth born and sen. sual it a degree far exceeding the lasciviousness of some of the Roman poets Scenes such as described in the feast of Dama (Canto 16, PP 333_101) are degrading nad revoltıng, nor are similar extrifagascics confined to an episode like that just alluded to--the absence of decent slınpe pervides throughout, and pollutes eren the hearts of the females, as is evident, for lustance, from the epcech of Damayanti's companions (Canto 16, T'p 952-59) Lien the love of Nala nnd Damnyanti, altlouglı generally tender and delicate and adorned with all the graces of the poet's exuberant fapcs, approaches often to tinreiled sensuality, and may, la trutlı, in several places, ve de- Buated a practical illustration of the hamas ástr And cry vell has the author himself described the basis upon which rest. ed the falınc of a large portion of Iltaru society in drie <lny, 122* 1 ·Y Preface the speech which he puts into the mouth of the Chárváka (Canto 17, pp 435–74), the founder of an atheistical system, who admirably demonstrates the hollowness, absurdity, and moral turpitude of the Hindu pantheon-a speech, which, indeed, the gods attempt to refute, but their rejoinder is rather a confirmation With the structure or frame of the poem our delight is nearly * unqualified The language is highly elaborate, beanpg the mirror's polish It never becomes common-place, and bears throughout a sustained tone of sprightliness and elevatron Although we find a continual play upon words for many verses together, yet, not only is the sense not lost in a mere jingle of syllables, but the general effect is often much enlianced by the harmonious contrast of open and concealed meanings The variety of metres are handled by the poet with admirable art and propriety, and the subject sparkles under his tread as gleams the ocean track in a ship's wake, rich in Imagery showered unceasingly from the cornucopia of the poet's mind He draws upon the countless stores of Hindu mythology, weaves quaint and monstrons shapes, furnished by Heaven, Earth and Hell, into a rich string of arabesques, blending together their strange variety so that they barmonise Yet may the whole be likened to dissolving fiets Perfection of form and general effect are the poet's aim, not what we moderns consider real intrinsic excellence, that 13, elevation of idea, power of invention and 1031ght into human character, rather than skull in the mere structure of language and in the stringing together of imagery, truly a bigh but not the highest gift The effort of the Sanscrit poet is brilliant-30 brilliant as to blind the reader with its blaze, until he loses, or becomes unconscions of, any defined creation of the poet's fancy Saraswati's description of tre five Nalas 13 a ready instance of the characteristic pecullarities we have attempted to describe The poet tells of the five Nalas each serse has that we may term an overt and a sab meaning or meanings, the former applyıng to Nala, ·YL Preface the latter to the god who had assumed Nala's form, and, in conclusion, the grme collocation of words has a reference to the character and manifold attributes of the five Nallas (Canto 13, pp 146–148 ) Among the best parts of the poem, I would name the whole 17th Canto, especially the powerful description of the personified deities of the chief vices, and the twenty second, in vhich the description of the moon by Danayaati and Nala is in exquisite taste and souretimes pathetic, each verse containing • complete picture in itself, in which the rich and melodious flow of the language is in perfect harmony with the subject To sum up, in structure, force and elegance of diction, in propriety and graceful ease of vşthou metre, in power of description and felicitous use of imagery—the Naishudha ranks high, and may enter the lists with any work of Sunscrit literature, but, to fit it for a place among the poems of the first order, it wants incident, action and dignity The hero does not rouse our lugher sympathies, he rei els constantly in the gardens of Armida--not as a Rinaldo who lays by Ins armour for 1 while, but as one native to the place, whose soul nevei soars beyond its dclusive pleasures The MSS of the text and commentary which I haré collated for the present edition, are the follorius, of the Text A No 055, complete, belonging to the Calcutta Sanscrit College It bears the date of 1711, and the name of the writer 1a Ananda Pırırrájaka It is rery correct B Complcte, it is the property of my Prndt, Srí Sahli Táma S'Istri, who, about 10 years ago, recerred it from Ins futlier It is also a good copy, as may be cxpected, lavius been so long in the possession of Pandits of the Commentary C No 650, belonglug to thc Antic Society, procured kom Ilennet It is a cominentary both on the l'urra and thic Ut. fara aliadlia It Is, loncier, not complete, coutuming only ·Til It is Preface Cantos 12, 14 to 17 and 21, more or less complete It has the date of Simyat 1815, and 18 tolerably correct D No 131, belonging to the Calcutta Sanscrit College It contains parts of the 14 to 17 Cantos, the 18 to 20 Cantos are complete Text and Commentary E This belongs to the Asiatic Society, and 18 copied from a MS in the Library of the Sanscrit College at Benares incomplete, containing Cantos 13 to 17 and 20 to 22 It is dated 1807, and is not very correct I Nos 128 130, belonging to the Calcutta Sanscrit College It is without date, contains Cantos 12 to 16, 18 and 21, and is tolerably correct An edition of the text was urgently required, for even in Sri Narayana's commentary, which according to a traditional account was written about 500 years ago, a great number of Farious readings are enumerated The commentary itself is very good Sri Narayana has a thorough appreciation of the beruties of his author, and is fully able to follow him into the Inbonuthide findings whether of fancy or expression Ile ex plans with accuracy and nicety all those prssages which, from the double meanings of words or their rare use, from the elabornte structure of the sentence or the obscurity of allu gion or circumstance, would otherwise Crain unintelligible Nor 19 he prolix, as us frequently the case with such commentators Thc MSS of the commentary would bcem to have bccomo very rare I haşe not seen one that is complete, and those which have been at my disposal are very incorrect, cvi. deotlr oming to the carelessness and misapprehension of the topyists, so that I Lare, in many instances, found it very difficult to restore the text of the commentary I considered it, howcfer, unnecessary to notice all the discrepancies among the MS5 , the greater pırt of them are palpable mistakes, and to cnumcratc or gire an account of them would be to furush, not rerous rcadio gº, bat a list of merc clerical errata ·Till Preface The text has been giren in accord cc Tith the reading approred of by the commentary, and although I have been frequentis dreposed to adopt a readıog uot farourably consider. ed by the commentary, I live foreborne to do so, that I might maintain the uniformity of relation between the text and commentary.

·CONTENTS Trelfth Canto Other Kings arrive at the Swayamvara, they are joined by those who came before, PP 12 Damayantı, accompanied by Saraswati the goddess of speech, enters the assembly, pp 23 Sarasvati de scribes the hings to Damayantı Her account of Rituparna, King of A Fodbrá, pp 311, of the King of Pandya, pp 12 17, of the King of Kalinga, pp 18 24, of the King of Kánchi, pp 23 31 , of the King of Nepala, pp 32 39, of the hing of the Malaga mountaio, pp 40 17, of the king of Mithilá, pp 48 53, of the King of Kámarupa, pp 61 60, of the King of Utkala, PP 01 07, of Jayants, King of Kikata pp 68 87 The loves of Nala and Damayants pp 88 93 Thirteenth Canto Saraswati's description of the four Lokapálas in the form of Nala, and of als in the likeness of the four Lokapálas, p 04, of Indra in the form of Dala, pp 95 102, of Agni in the form of als pp 103 103, of lame in the form of Nala, PP 110 116, of Taruna in tho form of Nala Pp 117 125 Descnption of Wala in the lıkencas of the four Lohapálas, in the likeness of Indra, PP 115 126 10 ilo likeneag of Agni, p 127, in the likeness of Tams, PP 125-129, in the likeness of Tarupa, pp 130 131 Descrip tron of the firo Nalas pp 146 118 Damayanti a doubt as to the ral Vals, pp 119-161 ·Contenta 111 gift to Nala, pp 329 314 Description of the marriage ceremony, continued, pp 344 331 Conrere of the town women, 352 353 Damayantı & brother, Dama, gives a feast to the assembled Kings, PP 360 401 Sala departs with Damayantı to his own country, Arrival at his capital, PP 408 415 PP 402 407 PP 432 474 Serenteenth Canto The five gods return to heaven, PP 416 421 They meet the hosts of the gods, p 421 Description of Kama, the god of lore, PP 421 424, of Krodha, the god of anger, pp 425 427, of Lobha, the god of coretousness, pp 428 430, of Moha, the god of folly, pp 431 434 Among the crowd of their Forshippers the gods see several, previously unknown to them A follower of Chárraka expounds to them his atheistical system, Indra replies, pp 470 182 Agni replies, PP 482 484 Yama replies, PP 485 489 Varuna replies, pp 489 493 The Chárráka s apology, P 494 The gods obeerve among the crowd the personified deities of the Kali and Dwapara Yugas Kali asks about Damayantı s Swayamvara Indra tells him that she has chosen Nala as her husband, pp 494 501 Kali & scornful reply He rows vengeance to Nala, pp 501 509 Sarasvati s anger, PP 508 509 Kalı yots that he will compel Nala to desert his country and his wife, pp 510 511 Indra prophesies Kali s ultimate defeat, The gods and Kali mock at each other, PP 522 528 The gods go to heaven, P 529 Kalı together with Dwapara repairs to Nala's capital, pp 529 531 On account of the holiness of the town they cannot find a place of abode, pp 531 535 At last Kalı discovers in the garden of Nala a Vibhitaka tree which he selects for his dwelling Here he remams a long time, rainly seek IDS for a fault in Mala s conduct which would give him an oppor tunity of compassing his ruin, PP 533 562 PP 512 521 Eighteenth Canto Nala delivers the administration of bus kingdom into the hands of his ministers, and retires to a splendid palace, pp 563-563 De Bcription of the palace, PP 563 583 , of Mala and Damayanti s lore, PP 586 670 ·Contents Mineteenth Canto Jorning Song of the bards to avaše Kala, pp 676 750 Twentieth Canto Nala performs the morning rites and re-enters the palace, where he meets Damayantı, pp 751-762. Their playful conversation and love, PP 763-832 Noon song of the bards, PP 833-836 Turenty first Canto Nala performs the mid-day ntes, pp 837 912 Sportire songs of Damayanti's companions in the presence of Nala, pp 913-964 Conversation between Nala and Damayantı, pp 962 984. Ticenty second Canto After the performance of the ereaing ntes Yala joins Damayanti, His description of the evening, pp 586 1006, of the night, PP 1007 1018, of the rise of the moon, pp 1018-1032 Damayanti's description of the moon, PP 1033 1034 Nala's deecription of the moon, pp 1094 1102 Conclusion, 1103-1109 P 99 ·श्ठाहर " ३ उत्तरनैपधसूचिप। कथासन्दर्भश्च । यथ नूतनागतानां राज्ञां वर्णनाथं द्वादशसारम्भः यन्येषामपि राज्ञां स्वयंवरसदस्यागमनं ततो भैम्यास्तत्र प्रवेशः ततस्तान् राज्ञः क्रमेण सरसती वर्णयितुमारेभे.. तत्र च ऋतुपरस्यायोध्याधिपतेर्वर्णनं ततश्चन्द्रवंध्य पागद्यराजवर्णनं ततो महेन्द्र पर्वतेश्वरवर्णनं ततः कांचीपुरेश्वरवर्णनं ततो नेपालदेशीयराज्ञो वर्णनं सत्ता मलयेश्वरवर्णनं ततो मिथिलाधियतेवर्णन ततः कामरूपेश्वरवर्णनं.. तत उत्कलाधिपतेर्वर्णनं.. नतो जयन्तनामककीकटेश्वरवर्यन ततो भैमीनलयोः परस्परमनुरागवर्यनं १० २४ .. .. ३२ .. ३६ 89 .. ५३ ५४ .. ९७ अन्य प्रयोदमसारमा सत्रादौ नलवेषधारिणामिन्द्रादिदिक्पालानां नलस्य च मेघेण वर्णनं तत्र इन्द्रनलयोवर्णन नतोऽमिनलयोर्वचनं. . 8.. .. १०३ .. १०८ ·२ घटा .. .. .. ततो यमनलयावान वतो वरुणनलयोनं.. ११० .. १२० बादी दिक्पालानुद्दिश्य नलसाम्येन वर्णनं । स्दानी नलमुद्दिश्य दिकपालसाम्येन वर्णनं । तन मनलेन्द्रयोवर्धन १२५ १२६ सती नलाइनल योगन.. १२० तो नलयमयोवर्णनं १२८ १२६ ततो नलवषम योर्वर्थ नं .. १३१ मुक्तिवर्ण नावणात् सन्द्रिहानाया भैया संशया- पनोदनाय नलवेधधारिणां न्यागपूर्ववानल ग्रह- याय च क्रमेण पुनः लेबेस तेयां वर्णन .. १३२ .. सद्दम नेनापि, नलनिश्चयाभावात् सन्दिहानाया भैम्याः सम्तापवर्णन .. १४. १४२ नम्या नलानुराम सौन्दर्यसेव न कारण, किन्तु पूर्व- जन्मशतसकलविशेषजन्यानुराग इति वर्णनं .. १३३ . नग्ननिथयाभावाद्देमी यनुसागतरला सती पूर्वपरि- चितं परमाप्त नलविज्ञानकुश नं इंसं समार.. १७६ सो भैमी प्रत्येक मुहमुनिरीक्षमाणापि नेषु पञ्चस कमपि भेदं ज्ञातुमकवाना बडतरमचिन्तयत् (e १०५ .. पथ चतुर्दशमगारम्मा। समाभैमी ननिया देवान् यूजयितुगुपचकामे । १८२ नमो भया देवपूजादियालवता... .. तो मैग्या भातिशयेन ते देवाः प्रमादिताः। नेपु भगए भमो यरमतीदा याचा शापक. न ·३ रहा. १३ सन्देइं परित्यज्य सरखाय तगाथाक्रमेणेन्द्रा- दीन् ज्ञात्वा परित्यज्य तं पञ्चम नलं ज्ञातवतीति १९० ततस्तज्ञानप्रकारवरीनं ततो भैमी तेषां नलस्य च भेदज्ञाना, निमेष- तदभाव वत्वादिरूपमनुष्यदेवपरिज्ञापक- चिङ्गविविदिधया भूदर्शनादि चकारेति वर्णनं १०७ ततम्नत्तचिहावलोकनेन भैम्चाः संप्रयापनोद इति वर्णन ययनले वरणरज निधातुकामाया भैम्चा लज्जाचा- हुल्यायोतिरेकाच चेयाविशेषवर्णनं .. १२ बत मैग्याऽऽस्त चसरसत्यतिवर्णवं .. १५. ततो भैया नेति नल नामांशमुच्चास्यन्या लग्नावर्शनं १८६ ततः सरख या इन्द्रमथे नीयमानाया मोताया भैम्याः सरखत्याच तात्कालिकपरस्परवागभट्टीवर्णनं १८६ सतो वागाडम्बर विश्वसितां भैमोमिन्द्रादिषु नम- स्कार्य तामनुनेतुं प्रचक्रमे सरसतीति वर्षनं . सतः परितुरविन्द्रादियु भृभयाकृताभ्यनुज्ञेषु देवी भैमीनलं प्रति वरणसनं निनायेति वगंनं ततो भैमी वरखमानयर नलं कृतार्थयति स्मेति वर्णनं (८७ ततस्तयोर्वधूवरयाम्तात्कालिकसात्विकभाववर्यनं तत इन्द्रादीनां सरसलाच खसरूपखोकारवर्णन ततस्तद्दर्शनेन तत्सदोगतानां पाणामतिविन्मय वर्णनं २१३ ततः सरखतीसहितानामिन्द्रादीनां परितुयानां भैमीनलयायातुकरूपदर प्रदान पुरःसरोक्तिवरनं २१७ . ततः सरस्वतीमहितेषु देदेषु वर्ग यियासिघु तत्र. स्थन्ट पायां जयजीनेति.परिजनालामवर्य २३६. .. .. २९५ , २.पू .. २१२, २३५ ·५ .. २५५ ततो भीमोऽपि दूतेन नलं पुनरागमयां बभूति वर्णन २५१ बतो राशादियाः पुरन्ध्यस्तत्कालोचितचित्रादिकर्म वथाऽपुपादिखाद्यव्यञ्च प्रस्तुती चकुरिति वर्णनं २५१ ववस्तात्कालिकयुरपौर शोभामुरजादिवाद्य. वैचियवर्णनं २५२ ततो भैम्या मङ्गलबानप्रसाधनादिवर्णनं .. २५६ . ततो भैमोकृतकौतुकमङ्गाला पित्रादिभ्य व्याशील. म्भनवर्णन २२ ततो नलस्य तात्कालिकमालखानप्रसाधनादि. भाभावणेनं ततो नलदर्शनार्थमागतानां पौरस्त्रीणां सम्ममवयों नं २९६ : ततस्तासां परस्परालापवर्णनं.. २८१ .. ३०३ ३२४ ३२० ध्यथ घोडासारम्भः। तत्रादी । नलस्य भीमरच्यानावर्णनं ततो भोमस्य प्रत्युत्यानादिनां नतमभ्यच्य खदुहित. प्रतिपादनवर्णन ३२५ नतो विवाहकौतुकं निरीक्ष्य भैमीसखीनां परि- हास वर्णनं .. ३२८ ततो विवाहोधितयौतुकदान मृत्तान्तवर्णन ३२६ ततो यौतुकानन्तरोचितमाल्यविधिवर्णनं ३४५ बता भीमेन वरयाविणां परिवेघवार्थनिर्दियानां वाराङ्गनानां परिहासादिचेसावर्णनं ३५३ नतः परिवेमागतवारयोयितां दर्शनेन वरयाविणी कामविकारचेयापूर्वकभाजनपारिपायवर्णन २४४ ५२ ३५६ ·ततः सखेर्नलपुर बाबप्रायभावेत.तदुद्यानश्वेशः... १५ • यथ यादमसमारम्मः। तत्र नलम्ब भैया सह सम्भोगवन ५२ योनविंसारम्भः। तत्राद्यन्तं वैतालिकयरीनं { - .९५. ०२२ ९६२ अप विंशःसारम्भः। वत्र समापितप्रातःक्रियम्य ननय सोधप्रवेशः মন মানে না বিৰা বৰালি: ततो नन्दस्व काचित्कलानान्न्या प्रियससा सह भाय.. बवनम्या नदेन सह प्रत्युतिः.. ततो नन्दम्दापि भूयस्तया सह प्रत्युतिः तती नलम्य भैम्बासह विलासवरनं तो माध्याज्ञिकुवैतालिकवर्मन .. ९.. ०५ .. ८१२ घय एकविंगःसारम्भः। तत्र ननस्य स्वानपुजादिनाध्याडिविधिवर्मनं .. वतः कासाच्चिद भैमोसमीना नवयवोपयितु- मागतानां चाट गाथावरनं ततो भैम्बालिकुल्यादिकनिरीक्षमपूर्वकं प्रियम सह प्रियभावयं ततः विदया सह नदस्य सम्माष.. ६४३ 248 ८६५ ६६८ : ६EB यच दाविंशसारम्भः। दवादी ननम्य सन्यावर्मन

·रहास
१०३२
१०६४
सतस्तमो वर्ग में
सतश्चन्द्रोदयवर्सनं
ततो दमयन्तीचन्द्रवर्णनं
तता नलस्य चन्द्रवर्णनं .
कवेः खदर्मपरिहारपूर्वकखातिशयोक्तिसहित.
सर्गसमाप्तिः
१०६४
११.३ . . १९०८

·उत्तरनैषधस्य शुद्धिपत्र। रचाह २ C ७ .. पंशयः ८१२.. सयम्बर स्वयंवरी निशेधा निधा गामीति गामोनि २० मागधे.. च्यगाधे वन्दि वन्दि २।२०१२२ बिम्ब विम्ब ध्यान पुस्तके यत्र यत्र खयम्बरेति बिम्बेति दृश्यते तत्र तत्र स्वयंवरेति विम्वति ज्ञातयं ५ रम्मा रम्मा यशी घठी .. १२ २० . २१ २१ २१ .. .. ७२ ७२ .. वां वहिः वचदीय लापि वल्लभ देसायां नृत्य भस्माहरणे हजत्येय धवन्न टएं चवखण्डयति निविडा बिन्दु.. बहिः बइमुछि सम्बाद बंशं वहिः वचनीय लपि वल्लभ वेलाय व्य भस्माहरणे दजन्येष धवल एवं च्यवखण्डयति निविडा विन्दु वहिः बद्धमुरि संवाद ७३ २ ६५ २. ११ १३१२. . २५६ २० .

·२ रष्ठा पत्तयक चाह a ... .. १८३ १८० १८ २६३ १६५ सम्बलित सविभाग बिडोज संवलित संविभाग विडोजः नाव । नवल.. युज्यन्तर २१८ २३५ २३० १५ यतन्तर नगला.. धूमावलि २३ वितो ६३ दीपाया। निश्चाक. सयरस १३ करुणाम घकालिक उदीवा ववाधे.. परम्यरेगा सर्वोऽपि " नुकूल धमावलि विभ्रतो दीप | निश्वाक- रुपरस करुणरस याकानिक उदीरिता घवाधे परस्परेण सबी धपि २५ २७० २०७ .. २९५ २८८ ५ २९५ ૨૫૬ .. ५. विवाणाः हनुमाग .. योध्यात् कुर्वत . विYथती धन दिंद्या दामित्वक्षस उडाएर पर्वधन भवन विमासाः अत्यनुनाम ध्यभोयत कुचन विधुवती धनुर्विद्या घ.मर्वसि उहीहत वर्ष न एमम्मान + ।.. . क . पगट ५८ .. इनि ·my ठाद मत्यात ३५ ३९७ ३८४ ३६र . ४२२ १२६ ३३२ १३३ ४५१ ४५४ ५ ४६८ 899 ENABAD .. दुभेऽपि व्यपहरत मुष्ये वारबार इत रव वधभयं करोत्युच्चरञ्जन वाल्ये. उञ्चल মুলা लडिवः पण्डितमन्य है सशरोरं रूच्या... कृणाको चार्वाक.. ऐन शिखिन्न राजधः तादृशं भक्ति. गालीप्रदानमेव वैमयान् दुभे यपि ध्यपहरन् मुको वारंवार व्यत एव बधभयं करोत्युच्चैरञ्जनं बाल्ये उञ्चल स्थूलाई लविता पण्डिसम्मन्यः यशरीरं रूमाया: कणाकोसे चार्वाक. छेन शिखिनमे याजुयः तादृशभक्ति गालिप्रदानमेव कत्रंभिप्राये दृष्ट्वा दद कं छ। छाया भादस्तत्ता प्रसूनै। उजञ्चल मलिनं याचा ४५ BEB १४ १२ ६ ४६६ 869 4 .. कर्तभिप्राये .. ५३६ ५.४२ ५५३ ५५५ ५८. . ४ 8 दवा ददशकं.. छदा छाया भावस्तता प्रसून | उज्वल . " मलितं .. " वहार्या ·४ माझं ५६६ ५७१ 7 मड्या नलारते নাঘষিয় पू७६ ५२ थितः .. .. रीति न प्राप्तं यत्यल्पं प्रापी- छा नलयरत वाद्यविशेष ग्रंथिः रति प्राप्तं यत्यल्पं म प्रापीत्यर्थः मूलमदसीय 'चाकमोपमई ५७ त्यर्थः। ५६ मूखदसोय वागुपदे स लेन सा लेन १५ १५ ६२० .. ." .. धृनति वियंस्य दिव्ययुवतेर्रम्मा.. ६२२ .. मेति १२ १४ ६३५ २. ६२२ ६३३ १८ .. धति विश्रग्य. दिव्ययुवतेरम्भा सेति केल तिमदनयोर तिकामया यस्य वीक्षणात् ध्व द्वाणां আছৰি नमः चा विच्छता सैव हए एदयस्य केषतीमदगयौर- तिकामयो यस्याः वीगात ध्वाक्षाणां रावि नजाः वा विच्छता मेव हर घदम्य ग्याप दमदाशा ०५. . .. .. .८२ ८०८ ०० २२ .. . ५ दपाशा पए मावात ८२६ १५ मुमाम् ·५ पंतयक पशुई ८३२ 682 बधित पसी बन्धित गन्धिः निवेद्ये .. निवेद्य.. ८२ an यत व्यत १ रह 8 दज बवन्ध नई :. बवन्ध ६०. १ .. ६.५ बिभ इलि बड़ यद समोइत्यं नयनानन्दकारि गन्तु ८५१ ६६३ ६६६ ९७४ त्वद् मुवी . " १२ ६७६ विभ ६लि वह यय समौऋत्यं नयनान्दकारि गन्तु व वैर रचा विशे भिन्दतीति म्गमा रागय.. चोचलैः उपयानन्तर वत्वा उपचिचोपि.. বাহ্মিাৰি विभर्ति विधिना •याधाम्य १४ ह १०२० १०३१ १०३५. रचा विशेषे भिन्दन्तीति म्टगयता रागण चोज्यले उदयानन्तर वत्त्वा उपचितापि मौयिकानि विभर्ति विधना याथार्य .. १०४५ २ १.8 .

·उत्तरनैषधचरिते।
दादगः सर्गः ।
ॐ गणेशाय नम |
प्रियाहियालम्व्य विलम्बमाविला
विलासिनः कुण्डिनमण्डनायितं ।
समाजमाजग्मुरथो रथोत्तमा-
स्तमासमुद्रादपरेऽपरे नृपाः ॥ १॥ ..
इदानी मूतनसमागतराजवर्णनार्थं दादर्भ मर्गमारभते ॥
प्रियेति ॥ अथो अनन्तरं अपरें अन्ये नृपा त्राममुद्रात् .ममुद्र-
मवधीहत्य दिगन्तेभ्यः मकाथादित्यर्थः । तं कुण्डिनस्य मण्ड-
नायितं भूपणवदारितगलकारक.ममा स्वयम्बरसभामा-
जग्मुः । किम्भूताः प्रियाभ्यः खनायिकाभ्यः सकामाद्या डोः
नामामनुरागजगितमुखदाचिन हत्या विलम्ब म्य॑मानम्म्य
प्राविनाः प्याकुम्नान्त:करणा: । प्रियामुगदाक्षिणानुरोधेना-
रमाक विनम्वे जाते भैमीम्बयम्बरी जानो माऽभृदिति सुद्धा
नातिमोत्साहः । तया बिलामिनः ग्रङ्गारभङ्गीमहिनाः। तथा
ग्योत्तमाः येष्ठरथा इत्यनेन विसम्मे जातेऽपि शोघागमभ
सचितं । विनामिनः वाकपन्नमेति घिनुण (पा. ३.२.१९३)
ग्यरत्तमा पनि ममामः । अपरेपर। वीमापां दितिः॥१॥

·उत्तरनेयधरिते। नतः स भैम्या ववृते वृते नपै- विनिश्वसद्भिः सदसि स्वयम्वरः । चिरागतैस्तर्किततद्विरागिः स्फुरद्भिरानन्दमहार्णवैर्नवैः ।।२।। चलत्पदस्तत्पदयन्त्रणेङ्गित- स्फुटाशयामासयति स्म राजके। श्रमं गता यानगतावपीयमि- त्युदीर्य धुर्य्य कपटाजनीञ्जनः ॥ ३॥ तत इति। ततः पदमि समाजे स भैम्याः खयम्बरो क्हते। किम्भूते पद मि। भैम्याः खस्मिन् वैराग्येण विनिःश्मद्भिर्विशेषेण मुक्रवासै चिरागतैः पूर्वमायातै पैते। तथा तर्किता ऊहि- तास्तेषु पूागतेषु राजस विरागिता अर्थाझैम्या येस्तैः। स्फुरद्भिः ग्ङ्गारभङ्ग्या प्रकाशमानैः । तथा एतेन वृतान् स्वयम्बर शेषं प्राप्तानमानियं प्रायेण वरिष्यतीति बुद्या प्रानन्दस्य महार्ण- वैरगाधममुद्रः प्रमुदिततर वैस्तत्कालमागर्नुपर्दते ॥ २ ॥ चलदिति । चलन्ति पदानि यम्य पुरस्तात् गच्छन् धुरं वहनि धुर्यः शिविकादण्डवाही जनः जनों भैमी राजके रान- मामध्ये प्रामयति मा अम्यापयत् । किं त्वा। यानगतावपि शिविकारोरणेनापि गमने मत्यपि इयं भैमी अमङ्गता नि:- महा जामेति कपटायाजात् उदीर्थ उका । किम्भूता जिविका पटान्तरितेग तापदेन भैमीधरणेम यद्यन्वणं यन्त्रणा पोरगं धुयंत्रमय नदेव पदिति अवम्यापनसचिका चेटा : वा ·हादशः सर्गः ३ नृपानुपक्रम्य विभूपितासनान् सनातनी सा सुपुवे सरस्वती। विहारमारभ्य सरस्वती सुधा- सरःखतीवाईतनूरनृत्थिताः ॥ ४ ॥ वृणीव वर्णेन सुवर्मकेतकी- प्रखूनपण दृतुपर्णमादृतं! तेन स्फुट बाशयो नवनृपदिदृक्षामात्रविषयोऽभिप्रायो यस्या- स्तां । जनीं। जायतेऽस्यां गर्भ इति जनिघसिभ्यां चेति श्रीणा- दिक द् प्रत्यये निवध्योरिति (पा. ७।३। ३५ १) वृद्धिनिषेधे छदिकारादिति (पा. ४११।११। सू• वार्तिकेन डोष् ॥ ३ ॥ नृपानिति। सा सनातनी नित्या सरस्वती देवता विभूषितं खीयसौन्दयेणारलतमामनं यैस्तान्नृपानुपक्रम्याद्दिश्य सरख- तीर्वाचः सपुवे उवाचेत्यर्थः । किम्भूता वाचः । सुधासरस्सु अम्ट- तसमुद्रेषु विहारं जलक्रीडामारभ्य कृत्वातीवातितरामाई- सनूः। तथाउनु पवादविलम्यैव उत्यितास्तस्मानिर्गताः। अति मधुरा इत्यर्थः यत्वा तुटच ॥ ४ ॥ वृणीष्वेति । गौरत्वलक्षणेन वर्णन सुवर्षकेतको समस्य गौरवलक्षणादादादृनं प्रेमास्पदीकृतं तगादधिकं वा अति गोरं सकुमारशरीरं चतुपर्णनामानं नृपं त्वं वृणोख । अय- मवनीपतिः भवन्मथस्वदेकचित्तः मन् निजामात्मीयां पर- म्परायातां पावनों पवित्रीकरणगीलां अयोध्या मुनिपुरीमपि वादिति टोकासम्मतः पाठः । । सनाभवा। अव्यय ·8 उतरनेधधधरित। निजामयोध्यामपि पावनीमयं भवन्मयो ध्यायति नावनीपतिः ॥५॥ न पोयतो नाम चकोरजिव्हया कथञ्चिदेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिका । न ध्यायति न सरति । परमानन्दरूपत्वान्मूलेन्सकाशादपि नव प्राप्तिरेतस्याधिकेत्यर्थः । अन्योऽपि विलासी गुणवतीमपि निजां प्रियामचिन्तयन्नन्यामेव ध्यायतीत्युक्तिः । त्वयतितरा- मनुरक्तोऽयमेतं वृणीवेति भावः । वर्षात् । पञ्चमी विभक्के इति (पा २२ । ४२) पञ्चमी। भवन्मयः। सर्वनानो वृत्तिमात्र स्त्रियाः पुंवत् (पां ६ । ३ । १४ । सू• वार्तिकेन पुंवद्भावः ॥५॥ नेति । हे भैमि चकोरजिया एतस्य ऋतुपर्णस्य मुखमेव- चन्द्रस्तस्य पन्द्रिका प्रसन्नतारूपा ज्योत्स्ना कथञ्चित्केनापि प्रका- रेण न पीयतां माम। चकोरजिया सत्यं चन्द्रचन्द्रिका पोयते। इयं वलीकमुखचन्द्रिकेति पीयतां मा वा। अचास्माकमोदा- मोन्यमित्यर्थः । परन्तु चिरं भवन्मुखस्पृशी वदीयमुखमेवन- तत्परे चकोरस्य चक्षुषी दमां एतन्मुखचन्द्र चन्द्रिको किमिति म आचामयसे पाययमे अपि तु पाययस्व । अलीकत्वात्तादृ- ग्रमाभावात् चकोरजिहया पानेऽकृतेऽपि तथा सन्दरखात् वर्ष नापामम्मदादीनामगावेऽपि तादृगाहादकत्वस्य मौन्द- यमा च प्रत्यक्षेण द्रष्टुं शक्यवादेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिको चक्षुपो.पा- चमोत्यर्थः । अथ पकोरशिकया भवनमुसमेवाथा अष्टतन्यादेत- मुपचन्द्र चन्द्रिकापानं कर्जुमाक्यमिति युकं । पदीय चतुभ्यां ·हादशः सर्गः। इमा किमाचामयसे न चतुषी चिरं चकोरस्य भवन्मुखस्पृशी ॥ ६ ॥ तु चिरकालमुत्तमस्य भवन्मुखस्य सेवनात् तयोरेतन्मुखचन्द्र- चन्द्रिकापानं युतं । उत्तमसेवया हि दुष्प्रापमपि वस्तु सुमा भवतीत्याशयः। चिरकालमेतन्मुखकान्तिं मादरं किं न पश्य- स्यपि तु परीनं वृणीवेति भावः । यदा जिहाया अन्य एवास्वाधे मामादेतन्मुखचन्द्रचन्द्रिकायाश्चानियहवाचको- रजिइयेयं कथञ्चिन्न पीयता नाम । वन्मुखस्पृशोचकोरनेत्र- योस्तु पानं युक्रमपोयमारपि नेत्रयो यो विषयस्य ग्रहणे सामर्थ्यमद्भावात् किं पुनर्विद्यालयोरनयोरिति भावः । एते चकोरस्यैव ने भवन्मुख स्पृशत इति नेत्रयोरमणीयत्वं चन्द्रि- कापानयोग्यत्वं विलोकनचातुयं च सूचितं । अत्र चमे: प्रत्यवमानार्थवाहतिवुद्धीत्यादिना (पा१ । । । ५२ ।) चक्षुषोः कर्मत्वं । णिपति (पा. १।३। 081) कर्चभिप्राये क्रियाफ- स्तविवक्षायामात्मनेपदे प्राप्नेऽपि निगरवानिगरण चलना- भ्योति (पा १११।८) परस्मैपदमाप्राचामयम इति चिम्यं । एवं सति चकोरस्य चक्षुषी चिरं भवन्मुखस्पृशो वत्तेते। यतः त्वमुखमेवां बड़कालं कुर्वात इत्यर्थः । अत एवेमामे- सम्मुखचन्द्रचन्द्रिका किं नाचामयमे मामाचयामिति या । इति ममाधानं। आचमनमाचामः मोऽस्या अमोति आघामवती करोतीत्यर्थे तत्करातोति (पा. ३ । १ । २६ ।) सचम्यवार्तिकणान्तस्य नक्षणप्रतिपदोक्रपरिभाषया प्रतिपदोफ- ·उत्तरमेवधचरिते। अपो विहारे तव हारविधम करीतु नौरे पृपदुत्करस्तरन्। कठोरपीनोच्चकुचद्दयीतट- बुटत्तरः सारवसारवोर्मिजः ॥ ७॥ प्रत्यवमानाभावात् निगरणादि (पा. १ १ ३1८1) सूत्रेणानु- वृत्तपरसौपदमजया परोपदस्य विधानात्मम्नापूर्वको वि- धिरनित्य इति परिभापयात्र परसौपदं न भवतीति वा । प्राचाम इति न कम्यमिचमाम् इति मिलनिशेधावखवा- भाव: ।।६॥ अपामिति । हे भैमि भारवेण सहिताः मारवा:मरवा इमे सारवा एवम्भूता ऊर्म यस्तेभ्यो जातः पृषदुत्करो विन्दुस- मूहः अपां विहारे अनेन मह जलक्रीडायां सत्यां नव हार- विभ्रमं त्वत्सम्बन्धिदार विलासं करोतु । किम्भूतः । नीरे तरन्.. तथा कठोराऽतिकठिना पीना उच्चा त्वदीया कुचदयी स्तनदयी तस्यास्तटे परिसरे चुटत्तर अतिशयेन घुद्यत् विगीर्यमाए तरः। जलक्रीडावमादिछिन्नस्वदीयो मुका- हार व शोभता । अथ च पश्यतो लोकस्य भैमीहारः कि- मयमिति विशियां भ्रान्ति जनयतु। विगतदारे देश हार- विनामानि विरोध | अथ च पदुत्को हरिणमहः क्रीडा- प्रदेशे कोडां करोलिति युझ । सरयूफ्रोडाप्राप्ययें एनं वृणीति भावः । देविकायां मरवां च भवेदाविकमारवावित्यमरः । दापिड़गायगादिमुत्रेण (पा. ६ । । १०४ ) माधुः ॥ ७ ॥ पवमानः । ..

·बादशः सर्गः। अखानि सिन्धुः समपूरि गङ्गया कुले किलास्य प्रसभंस भत्स्यते। विलयते चास्य यशःशतैरहो सतां महत्सम्मुखधावि पौरुष ॥ ८ ॥ एतद्यशःतीरधिपूरगाह पतत्यगाधे बचनं कवीनां । अखानोति । अस्य कुले वंशे पूर्वजैः मगरपुत्रैः इन्द्रनीता- शाहरणार्थ सिन्धुः समुद्रः पातालपर्यन्तं खानि खातः। क- पिलशापदग्धानां तेषामेवोद्धरणार्थ भगीरथेनानोतया गगया ममपूरि पूर्षीकृतः। तथा थोरघुनाथेन रावणयधार्थ प्रसर्भ इठेन म मिन्धुः भत्स्यते यन्धनं नेप्यते किलेति पुराणप्रमिद्ध- मेतत् । म एवेदानों अम्य यश:शतैः विलयते च । मर्चे समुद्र- मेव प्रति पार किमिति कृतवन्त इत्यत आह अहो युक्त- मेतत् । मतां महतां चारूपं महतामेव सम्मुखं धावति प्रमर- तोत्येनंशीलं। क्षुद्रान् कृपयापेक्षत एवंविधा अम्य पूर्वजाः श्रीरघुनाथय यस्मिन् वंशे ममुत्पत्स्यते तस्मिन् वंशे ममुत्पन्ना ऽयं अस्य यमांमि ममुद्रपारगामीति एनं वृणीष्वेति भावः । भंस्यते । बधेः कर्माणि स्टटि बनातेसर्वे च रुपं ॥ ८॥ एतदिति । एतम्न याम एव दीरधेर्यः पूरः तं गाइते एवं- मीलं एतदीययगोवर्शकं कवीनां वचनं पागधे अतलम्पले म्याने पतति निमन्नति । स्तोतुममामर्यादागगोचरोऽस्य यम:ममुद्र इत्यर्थः। अन्योऽपि ममुद्रा प्रवाहावगाहो अगाधे बुडति । तथा - ·उपारनैषधचरिते। एतगणानो गणनाक्षपातः प्रत्यर्थिकीत खटिकाः क्षिणति ॥८॥ भास्ववंशकरीरता दधदयं वीरः कथं कथ्यता- मध्युटापि हि कोटिरस्य समरे रोमाणि सत्त्वाकुराः। नीतः संयति वन्दिभिः श्रुतिपयं यन्नामवणीवली- मन्त्रः स्तम्भयति प्रतितिति भुजा दोस्तम्भकुम्भीनसान।।१०।। एतस्य भार्यादीनां गुणानां गणना) अङ्कपातोऽकाविन्याम: प्र- त्यर्थिनां वैरिणां कीर्तीरव खटिकाः दिणोति हिनस्ति । बह- शविन्या हि खटिकाक्षयो भवति । एतहुणा अतिभूध स्वा- गणयितुमशक्याः । एतहुणानां पुरस्तादरिकीर्त्तिन प्रतिभासत इत्यर्थः । एनं वणीवेत्यर्थः । विणेति। लघूपधलात् (पा ।। ०६) गुणप्रसकावपि सजापूर्वकविधेरनित्यवाहुणाभावः ॥६॥ भास्खदिति । हे भैमि भाखतो वंशस्तस्य करीरतां तदङ्क- रत्वं दधानः सूर्यवंशोत्पन्नो वयःसन्धी वर्तमानः अथ च मुक्का- युवाभाखान्यो वंश वेणुस्तदङ्करवं दधदतितेजस्वी प्रय- स्तुपर्णनामा वीरः कथं केन प्रकारेण कय्यतां वर्ण्यतां अपि त वर्णयितुं न शक्यत इत्यर्थः । हि यस्मात् समरे वर्त्तमानस्यास्य अध्युशपि मा बयोति प्रमिद्धापि काटिः मा त्रिकोटीनि मा- गुपशरीरे शितागि रोमाणि मत्त्वस्यान्तरिरमात्सेकस्याङ्कुरा उवाकुराः दोररमोत्साहन महामे रोमाञ्चयुकोऽयं भवती- त्यर्थः । तथा अन्य गामवर्षावलीमन्त्रः परतुपर्ण इति नामा- विनिमतामिति टीकासम्मतः पाठाम्तयः।

·द्वादशः सर्गः। नारदीर्घविरिच्चिवासरविधौ जानामि यत्कर्तता शके यत्प्रतिविम्बमम्बुधिपयःपूरोदरे वाडवः । तरपतिरूपा मन्त्रः संयति वन्दिभिः श्रुतिपथं कर्ष पथं नीतः प्रापितः सन् प्रतिक्षितिम्तां रिपूणां दोषो वाहव एव स्तम्भा- स्त एवं क्रौर्यााच ये कुमीनमाः सपास्तान् स्तमायति । एतनाममात्राकएंनाहीतानां शत्रूणां वाहवो युद्धाय न प्रम- रन्तीत्यर्थः । मिद्धवैदिकमन्त्र श्रवणाच फणिनां स्तम्भो भवति । अध्युरेति मा कोटित्रयस्य मजा । अदुरो नित्ययुलिगः । कुम्भीनमा लेलिहान इत्यमरः ॥१०॥ तादृगिति। हे भैमि अस्य राज्ञः म प्रताप एव तपनःसूर्यः कामागिरां पारं परतीरं न गाहते। कस्यापि वर्णयितुमशक्य इत्यर्थः । म कः । श्रहं तादृग्दोघे चतुर्दशमन्वन्तरपरिमित- वान्महापरिमाणं विरिचिवामरं ब्रह्मदिनं तम्य विधी करणे यस्य यदीयनाचतेजोरूपस्य सूर्यस्य कर्तृतां निर्मातां ना- नामि। सूर्यस्यु दिवमकर्ट वाद नाममपि दिनं दिनत्वात् सूर्येण फत्तव्यं तच तुर्यगमहसपरिमाणलादेतद्दिननिमीत्रा सूर्यण निमीतुममा क्यमिनि नदिनक्षणेन चिरकानावम्यायिनाऽति- दौर्ण तदीयप्रतापतपनेनैव निर्मातुं भयं न लन्येनेत्य चमुमेन डायर्थः। नया अयुधिषयमा पूरे प्रवाहमये वाडवो वड- वाननः यस्यैतदीयमतापतपन प्रतिविम्बरूप इति गई। मनानलयोः महावम्यानविरोधात् वाडवोऽमिर्न भवति किन्तु प्रतापसर्यम्य मन्निने प्रतिविम्ब भवति । किम्भूतः मः । व्योम- .

·१० उत्तरनेयधचरिते। । . व्योमव्यापिविपक्षराजकयशस्ताराः पराभावुकः कासामस्य न स प्रतापतपनः पारगिरी गाइते ।।११।। देण्याकीर्तिकलिन्दशैलसुतया नद्याऽस्य यद्दोईया- कीर्तियेणिमयी समागममगागङ्गा रणप्राङ्गणे । 'तत्तस्मिन्निनिमज्य वाहुजभटेरारम्भि रम्मापरी- रम्भानन्दनिकेतनन्दनवनक्रीडादराडम्बरः ॥१२॥ व्यापिन्यो विपक्षराजकस्य रिपुराजकस्याल्पवाद्यांस्येव तारा: नक्षत्राणि स्वप्रभावेण पराभावुकः तिरस्का । सूर्येणापि व्योमव्यापिरिचन्द्र स्य चन्द्रिकारूपं यशो नतत्राणि च पराभू- यो । एतत्मतापसूर्यास्य पुरस्तारियांसि न प्रमरन्तीत्यर्थः । पराभावुक: 1 लषपतपदम्याभूपेत्युका । ३ । २ । १५४ ॥ नयोगे न लोकेति षष्ठीनिषेधात् (पा. २।३।६।) तारा इति दितीया ॥११॥ देय्येति । अस्य राज्ञः दोहयो बाहुद्दयं तया अनिता कीर्तिश्रेणिः कीर्तिपरम्परा तन्मयी तद्रपा श्वेतत्वाइना देण्या- f रिपूर्ण पलायनाननिताऽकीर्तिः मैव कलिन्दशै लसना यमुना नया नद्या सह यद्यस्मात् रणप्राङ्गणे मङ्गामभूमी समागममगात् संयोगं प्राप तत्तमात् कारणात् नस्मिन् प्रया- गमनके गङ्गायमुनासङ्गमे बाहुजभटैः क्षत्रिययोधैः शूर- तरैः विशेषेण निमज्य लक्षणया देई त्यक्ता रम्भापरीरम्भा- मन्दम्य निकेते नन्दनवने देवोद्याने क्रीडायां यः पादर श्रामनिम्तम्याडम्बरी बाहुन्य प्रारम्भिार । योऽपि प्रयागे ·हादशः सर्गः। इति श्रुतिस्वादिततद्गुणस्तुतिः सरखतीवाङ्मयविस्मयोत्यया। शिरस्तिरःकम्पनयैव भीमजा न तं मनोरन्वयमन्वमन्यत ।। १३ ।। युवान्तरं सा वचसामधीश्वरा स्वरामृतन्यकृतमत्तकोकिला। निमज्जति मोऽपि मितामिते मरिते इत्यादि श्रुत्या नन्दनवने रम्भाद्यपरोभिः मह क्रीडति । बाहुजः नत्रियो विराडित्य- मरः । प्रारम्भि। रभेरशक्लिटोरिति नुम् (पा० ०।९।६३) परीरम्भेति । उपमर्गस्य घनीति (पा०६।३।१२२)दीर्घः॥ १२॥ दूतीति । भीमजा शिरमस्तिरःकम्पनयेव वक्रचालनयेव कला तं मनोरवयं सूर्यपुत्र मनुवंशममुत्पनरतपलं नाचमन्यत नागीचकार। किम्भूता। इति पूर्वोकप्रकारेण युतिभ्यां काम- भ्यां स्वादिता मादरमाकर्षिता तहुणस्तुतियया । किम्भूतया । मरखत्या वाङ्मयेन जनिता विस्मय पाश्मयं तम्मादत्ययोत्पत्र- पा। शिरःकम्पनस्यामयसूचकलादा-भिनयकृतः कम्पम्तत्रि- राकरणार्थी जात इत्यर्थः । अम्य मनुवंशवात्स्वम्य मोमवंगे मा- भिनापखात् कन्याभिम्नपित्तमान्दाद्यवर्णनादाऽननुरागः॥१॥ युवेति । मा वचमामधीवरा मरमती निशाकरम्न जातिः 'सितासिते सरिते यत्र सरते मघामना दिवमुत्पतन्ति । ये वेतन विजन्ति धीराले जनासा चमतत्वं भजन्ते। गति काचिदक। * गुपतिहिति पाठान्तर। गं• म.पू.। .

·१२ उत्तरनैयधचरिते। शशंस संसक्तकरैव तदिशा निशाकरजातिमुखीमिमा प्रति ॥ १४ ॥ न पाएधभूमण्डनमेणलोचने विलोचनेनापि नृपं पिपाससि। शशिप्रकाशाननमेनमीक्षितुं तरङ्गयाऽपाङ्गदिशा दृशस्विपः ।। १५ ।। सदृशं मुखं यस्यास्तां चन्द्राननामिमां पनि युवान्तरं अन्य वरं शाम वर्णयामाम। किम्भूता । स्वरामृतेन न्यकृतम्तिर कतः मत्तो वमन्तद्दष्टः कोकिला यया। तथा हि तद्दिमा यस्यां दिशि वर्ष नीयो युवा तिष्ठति नद्दिशा तदीयया दिशाऽऽभिमुख्येन संसककरैव सम्बद्धहस्ता हस्तेन तं निर्दिश्येति यावत् । सरस्वती वाणों माधुर्येणैवाश्टकोनत राजन्यनुरागेणेति खरारतपदेन सूचित। ईयरेति। म्येति वरच् (पा. ३।२ । १०५) अथ प्राणे- श्वरीत्यादेः कथं साधुलं । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति (पा ३ । २ । ७५ 1) ईशर्वनिपि डीनयोः सतोरित्यहि ॥ १४ ॥ नेति। हे एणलोचने मृगात्ति त्वं पाण्ड्यभूमण्डनं ने चाभ्यां न पिपाममि परमेकेनापि न पाएनादेशस्य चूडामपि मुकुटरत्न- भूतं नृपं पिपामस्यपि न न पश्यमि तावत् पातुमिछस्यपि नेत्य- पेरर्थः । अनुचितमेतदित्यर्थः । अधरेण तावत्र पिपाममि पर विनोधमेनापि न पिपाममोति द्वाभ्यां नेवाभ्यां न पिपाममि परमेफेनापि न पिपाममोति वा। तम्मात् त्वं शधिवत् प्रकाणं प्रमन्नं धामन थक्ष्य नमेनं नृपं घिठं दृशस्विषः नेवरगोन् : .

·हादशः सर्गः। भुवि भमित्वाऽनवलम्बमम्बर विहर्तुमभ्यासपरम्परापरा। अहो महावंशममुं समाश्रिता सकौतुकं नृत्यति कीर्तिनर्तकी ॥ १६ ॥ इतो भियाभूपतिभिर्वनं वना- अपाङ्गदिशा नेत्रप्रान्तदेभेन तरङ्गय अतिसुन्दरमेनं कटाक्ष- विलोकयेति भावः ॥ १५ ॥ भवीति। हे भैमि महावंशं महाकुलीनं मुं ममाश्रिता एत- दोयेति यावत् एवंविधा कीर्तिरूपा नर्तकी सकौतुकं यथा तथा धनाभिलापराहित्येन नृत्यति अहो श्राशय लोकगतं को- तुकं नर्तकीगतमिति न पोनरुतं। किम्भूता। पूबै भुवि भ्रमिला सकलं भूमण्डलं व्याप्येत्यर्थः । पश्चादनवलम्वं यथा तथाम्बरे गगने विहत्तु चरणाभ्यामपरम्परायां परा प्रामकाऽभ्यामपर- परया खापरोल्लया एतदीया कीर्ति लोकं पूर्भमभिव्याप्य स्लोकान्तरं व्याप्नोतीत्यर्थः । मेनाद्यनवलम्बनेन मदोत्साहवन्न- ममुमिति वा। नर्तक्यपि पूर्व भूमी भ्रमित्वा निराययं गगने नर्तितुं अभ्यासपरा मती महान्तं वेणुमाश्रित्य वेोरुपरि मकी- तुकं नृत्यति। अथच महान्तं पृष्ठवणं पायिता नर्तकीति वा ! या हिटिनि भूमावपि गन्तुं न मनोति मा निरालम् म. हान्तं वेणुमाश्रित्य नृत्यतीत्यतीव चिन इत्यादि मानव्यं । वंशा वेणी कुम्ने वर्ग पृष्ठम्यावयवेऽपि चेति विश्वः ॥ १६ ॥ रत इति। त अमाद्राजः मकामात् भिया भयेन वनाद- ·२४ उत्तरनपधधरिते। . दगिरुच्चैरटवीत्वमीयुपी। निजापि साऽवापि चिरात्पुनः पुरी पुनः स्वमध्यासि विलासमन्दिरं ॥२७॥ आसीदासोमभूमीवलयमलयजालेपनेपथ्यकीर्तिः सप्ताकूपारपारीसदनजनघनाहीतचापप्रतापः । नान्तरमटद्भिर्गच्छनि पतिभिरुचरतिशयेनाटवीत्वमरण्यानी- खमीयुपी प्राप्ता मा प्रमिद्धा निजा स्वीयापि पुरी चिराइनान्त- रधमात् पुनरवापि प्राप्तं। तथा तत्र पुलं खं स्वीयं विलास- मन्दिर रतिष्ठई पुनरप्यध्यास्यधिष्ठितं वनवुयैवेत्यर्थः। राज्य- भ्रंशदभापेक्षया ऽनेकवारं तवागत्य पुनरन्यत्र गत्वा' पुनस्तत्राग- च्छन्तीत्यर्थः । अनेन वैरिनगराण्युदामितानीति भावः। उपे- यिवानित्यत्र सूचे (पा. ३।२।१०८1) उपसर्गस्वातन्त्रवादी- युषीत्यच कसुः ॥ १७॥ श्रामीदिति। भैमि अस्मादीरात्पर उत्कृयोऽन्यो वा क श्रामीदवेदा अपि तु एवंविधोऽयमेव नलन्यः कथिदित्यर्थः । किम्भूतः । सीमां समुद्रलक्षणं पा अभिव्याप्य मीमामहितं भू- मीवलयं तस्य मलयजालेपनं चन्दनागरागखरूपं नेपथ्यं भूषणं तदेव कीर्तिर्यस्य कीर्तिचन्दनधवसितममुद्रमुद्रितभूमण्डतः । तथा मप्तामा अकृपारपारी ममुद्रपरतीराणं ममाहारः मताकृपारपारी मैव मदनं निवामम्यानं यस्य मतममुहपर- नीरवामी यो जनो लोकम्तेन धनमविच्छिन्नं उडीत उर्गीय- मामयापप्रतापो चा चापय प्रतापच वा यस्य मः । तथा : - ·हादशः सर्गः। . वीरादम्मात्परः कः पदयुगयुगपत्पानिभूपातिभूय- यूडारत्नोडुपत्नीकरपरिचरणामन्दनन्दनखेन्दुः ॥१८॥ भङ्गाकीर्तिमपीमन्तीमसतमप्रत्यर्थिसेनाभट- श्रेणीतिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानलः । पदयुगे चरणयुगले युगपत्समकालमेव पानिनः पतनशीला नमस्कारकारिण भूपास्रोपामतिभूमि अतिवइनि यानि चूडारनानि तान्येव वर्तुलवादुचलवापत्न्यो नक्षत्ररूपा- चन्द्रस्त्रियः तामां कराणां किरणानां परिचरणं मर्वतः मञ्चरणं तेन अथ च तामां इस्तैर्यत्परिचरणं चरणमेवा नया कृत्वाऽमन्दं नन्दन्तोऽतितरां ममृद्धकान्तयो नखा एवेन्द्रवान्द्रा चरणपतितमकलराजशिरोमणिकिरणमंवर्द्धितनसका- न्तिः । यशस्वी प्रतापवान् अत एव मनृपतिवन्धचरणः एता- दृष्मः कोऽपि नाम्ति तम्मादेनं वृणीवेति भावः। अन्यो ऽपि पवीकररुतचरणमंवाइनेन नन्दति ॥ १८॥ भनेति । अन्य प्रतापानलः भङ्गेन पराजयेन जनिताऽकी- ति: मेव मामत्वान्मपी तया मनीममतमा प्रतितरां मनिनी- भूताः प्रत्यर्थिमेनाभटाः गत्रुमैनिकभूगः तेषां श्रेणी ममूहः मैव ग्रामवातिन्दुककाननानि तेषु विलमति विशेषेण दीप्यते। नम्मादेतदीयाप्रतापानमादुत्पतिता उत्थिता भाग्नामनाटा- दुद्भूतं भवाति हरवतोयनेनं भानुः सूर्यः इतभुम्बधित जम्भाररिद्रम दमोनिर्वचः एते स्फुनिङ्गाः म्फुटं अग्निकणा दव जगदुरम जगतां भम्यादीनां मध्ये स्फुरन्ति गोमन्ते ।

·उत्तरनेपधधरिते।
.
नम्मादुत्पतिताः स्फुरन्ति जगदुरसङ्गे स्फुलिङ्गा स्फुटं
भालोनभवक्षिभानुहुतभुगजन्मारिदम्भोलयः ॥१६॥
एतद्दन्तिवलेविलोक्य निखिल्लामालिङ्गिताङ्गों भुवं
सङ्ग्रामाङ्गणसीम्नि जङ्गमगिरिस्तोमभमाधायिभिः ।
पृथ्वीन्द्रः पृथुरेतदुनसमरप्रेक्षोपनम्रामर-
श्रेणीमध्यचरः पुनः क्षितिधरक्षेपाय धत्ते धियं ॥२०॥
विन्दुकवनानि हि श्यामानि भवन्ति तत्र पतितोऽग्निः चरच-
टाशब्दं कुर्वन् स्फुलिङ्गान् मुञ्चति । महत्वपि हरनेवादिषु
स्फस्लिङ्गवारोपेण प्रतापानलबातितरां माहान्यं सचितं । यस्य
कणा एवम्भूताः स कथम्भूतो भवतीति ॥ १८ ॥
एतदिति । हे भैमि एतस्य पाण्ड्यस्य उग्रममरस्य प्रेक्षायै
उपनमा ममागताऽमरओणी देवमहः तन्मध्यचरः तस्य मध्ये
विद्यमानो देवत्वं प्राप्त इति यावत् एवम्भूतः पृथुइँण्यः पृथ्वीन्द्रः
पुनः चितिधराणां पर्चतानां क्षेपाय प्रोत्सारणाय धियं बुद्धिं
धत्ते। किं कृत्वा मङ्गामाङ्गणस्य मौग्नि मर्यादायां जगमानां
ग्थानात् स्यानान्तरं गच्छा गिरीणां स्तोमस्य भ्रमाधायिभिः
भ्रान्तिं कुबाणैः चलदुचतरगिरितुन्यैः एनस्य दन्तिवलैः नि-
खितां भुवं आलिहिताही व्याप्नदेशा विलोक्य । पूर्व पृथुना
खधनुः कोया जगमपध्यतानुस्मार्य क्षेत्रादिविभाग: अतः ।
एतगणान् दृष्ट्वा मनामदर्शनार्थमागनेन पृथुना एने पर्यता
उनि युधा एतदुग्मारणे पुनरपि युद्धिः शनेत्यर्थः । उपतरग-
जपाऊन्धं दारुणरणरमिकालय सचितं ॥ १० ॥

·दादशः सर्गः। १७ शशंस दासीङ्गितविदिदर्भजा- मितो ननु स्वामिनि पश्य कौतुकं । यदेप सौधायनटे पटाञ्चले चलेऽपि काकस्य पदार्पणायहः ।। २१ ।। ततस्तदप्रस्तुतभापितोत्थितः सदस्तदश्चेति इसैः सदासदा। शर्शमेति । इङ्गितवित् भैम्यभिप्रायज्ञा काचिद्दामी विद्- भेजा धंस वभाषे। ननु हे खामिनि इतोऽस्यां दिशि त्वं कौतुक पग्न । किं तत् । भौधः सुधाधवलितग्टई तस्यायमूर्द्धदेशस्तत्र वर्तमाने नटे चस्तत्वान्नर्तकतुल्ये वायुवशाचलेऽपि पटाञ्चले पताकावमनाञ्चले यत् एप काकस्य पदार्पणे चरणस्थापने श्रा- यहः तत्रोपवेशनाथें पानःपुन्येन प्रतिनिन्धिः तत्कौतुक पग्रोति सम्बन्धः । अननुरझायां भैम्यां ग्रङ्गारचेयां भावयतः पाण्यम्यायं यथा पटायले उपवेशनाथं काकस्याग्रहाऽनुचित- साथा । एतस्य पाएयस्यायं भैम्यां दुरभिनिवेश इति सूचनार्थ सरस्वतीमततदर्ण गनिवारणार्थ वा दयमुभिः । इतः एतदर्ष- नकोतुकात् मकामादिति वा ॥ २१॥ तत इति । ततः तस्या दाम्याः पूर्वाफमप्रसुतं भाषितं वर्ग तगमादुत्यितैः मदःमदा मभ्यानां इमः शाम्यैः नरसदः मा मभा पवेति तोशनं । तद्वचनं श्रुत्वा मभ्या इमन्ति मेत्यर्थः । . प्रतः मदतीकरणाद्धेतारम् भूपनेपोनिः सना वैवार्य

·उत्तरनेवधचरिते।
म
स्फुटाऽजनि ग्लानिरतोऽस्य भूपतेः
सिते हिजायेत शितेः सुलक्षता ॥२२॥
ततोऽनु देव्या जगदे महेन्द्रभू-
पुरन्दरं सा जगदेकवन्द्यया।
दार्जवावर्जिततर्जनीकया
जनी कयाचित्परचित्खरूपया ॥३॥
स्फुटा अजनि । अत्रार्थान्तरन्याममाह । हि यम्मान सिते शुभ्र-
वस्तुनि शितेः कृष्णवर्मस्य सुन्नक्षता प्रकटता जायेत । सभ्य हा-
स्वशात् मोऽधिकविवर्णी जात इत्यर्थः । मः स्वत एव श्यामः
सभ्यहास्थवशादधिकः ग्यामा जात इति वार्थः। अश्वेति। विति
मौल्ये इत्यस्मात् ण्यन्तात्कर्माणि लुटात्मनेपदं ॥ २२ ॥
तत इति । ततः कयाचिनोकोत्तरया अनिरूपितरूपया
देया वाण्या मईन्द्रभुवः महेन्द्रनामफपर्वतमम्वन्धिनो देशस्य
पुग्न्दरं स्वामिनं अनु लक्षीकृत्य मा जनो स्वयम्बरा जगदे
उता । किमतया जगतः एका देवतान्तरपरित्यागेन वन्द्यया।
पतः परायेष्टा चिज्जानलक्षणं म्वरूपं यम्यास्तया। तथा तम्या
भैम्या यदाज सजुना तेनावर्जिता वर्णनार्थमूझेशता तर्जनी
यया । तमाम् वर्ष नीये नृपे विपये वा देया एव वा पदार्जवं
धपा गया । जगदै कर्मणि नट् । पारयमपुरन्दरी चैति
निपातनात् पुरन्दरः माधु: । तर्जनोकयेति नहायेति कप् ।
(पा• ५ । ४११५3) नर्मवणे (१ । । ८४) कर्मप्रवचदीय-
मात् पुरन्दरमिति दिनीया ॥ २३ ॥

·द्वादशः सर्गः १ ९ स्वयम्बरोदाइमहे वृणीव हे महेन्द्रशैलस्य महेन्द्रमागतं। कलिङ्गजानां स्वकुचदयथिया कलिङ्गजानां श्टणु तत्र कुम्भयोः ॥२४॥ अयं किलायात इतीरिपोरवाग- भयादयादव रिपुर्वथा वनं। खयमिति। हे भमि स्वयम्वर उद्दाहस्तम क्षणे महे उत्सवे आगतं महेन्द्रलस्य महेन्द्रं खामिनं वृणीव । तच पर्वताप- सहित देश कलिङ्गदे जातानां गजागां कुम्भयोः खकुचदय- थिया सह कलिं समानशोभाख्यद्रव्याभिलापनिमित्तं कलई ग्रणु । इस्तिकुमास्वरकुचमाम्यमभिलपियन्ति परं न प्राभ्य- न्तीति भावः । खयम्बरोदाह एव मह उत्सवो यस्याम्तत्सम्युद्धि- रिति वा ॥२४॥ श्रयमिति । अयं कलिङ्गदेशाधिप धायातः किन यूयत रति ईरयन्तीति ईरिणः पाराम्तेषां वाक् तम्याः मकामाद्यं नमाद्धेतोः अन्य पिपुर्यदनं अयात् पन्नाय्य गतवान् तथा । रिपुरिति जात्येकवचनं । वैयर्थे हेतुमाछ। तान्येव अयं ममा- यात इत्येवंरूपानतराणि यास ताः श्रुताः एकवाकर्षिता: मतदीयरिपोरुत्वापगिरः अतिगयितनिद्रामनापापः एक- म्याप्यतरम्य व्यायाम विना पद्भिः गुकैन्यनेऽपि म रिपुरचामि भीपितः । पलाय्य वने गतानामपि रिपूषां उखापप्रम्नापि- ·उत्तरनेघधचरिते। . श्रुतास्तदुत्स्वापगिरस्तदक्षराः पठगिरबासि पाकैर्वनेऽपि सः॥२५॥ इतस्त्रसद्रुितभूम्दुभिरता प्रियाऽथ दृटा वनमानवीजनैः। शशंस पृटाङ्गुतमात्मदेशजं शशिविपः शीतलशीलतां किल ॥२६॥ तास्ता गिरी बहुशः पठङ्गिः शुकैनेऽपि चामिता वैरिणः स्यातुं न शकुवन्तीत्यर्थः । अतिरोऽयमिति भावः ॥ २५ ॥ दूत इति । इत अमाट्राज्ञः सकाशाचमन्तो भीता अत एव विद्रुताः पलायिता भूमृतो राजानः रुमिता परित्यक्ता प्रिया स्वखप्राणेश्वरी वनमानवीजन भिगिनेया। अथ पथात् . श्रात्मदेगजं भवत्या देगे किमपूर्वमिति अद्भुनं पृटा मतो शशि- विपचन्द्रस्य शीतलशीलतां किल ममिद्धा हिमखभावलमेव ख- देशजातमाश्चय मम अकथयन् । खदेशे वियोगाभावाचन्द्रक- राणां भीतलले वने च वियोगादुष्णत्वमित्यर्थः । प्रियेनि जा- त्येकवचनं । भई त्यका वियोगज्वरभराक्रान्ता सती बने चन्द्र- कान्तिमुष्णामनुभवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ •पधीय समान्तर एव नां गिरमिति पाठान्तरः। परन्तु एप न टीपासम्मत।

·द्वादशः सर्गः। इतोऽपि कि वीरयसे न कुर्वतो नृपान्धनुर्बाणगुणैर्व्वशंवदान्। गुणेन शवेन विधाय निर्भर तमेनमुक़वलयोर्वशी वशं ॥ २७ ॥ एतनीतारिनारी गिरिविन्न विगलदासरा निःसरन्ती स्खक्रीडाहंसमोचयदिलशिप्राशप्रार्थितान्निद्रचन्द्रा। . दूत इति। हे भैमि त्वं इतोऽपि राजः सकाशात् किमिति न वीरयमे शूरा भवमि अपि तु तस्मादपि रा भव । किं वीरा न भवम्यपितु वीरा भवम्येवेति वा । किं भूतादितः। नृपान् गन् धनुय वाणाय गुणथ चापशरमारूिपैडभि- रुपकरणः : कृत्वा वयंवदान् वम्यान् कुर्वतः । किम्भूता त्वं । उ- वस्तये उबगोरूपाऽतिसुन्दरी। किं कृत्वा । तमेनं बहुभिर्धन- रादिभिरुपकरणैबिंदियां जैच शुद्धेन केवलेन चापादिलेशर्म- स्परहितेन मौन्दर्यादिना गुपोन मौर्या कृत्वा निर्भरग- तितरां आयामरहितं वा यथा तथा व विधाय। वडमाधनः पराजयतोऽयकेनैव माधमेन जयकरणादित्यर्थः मावीमाण जयादारार्यश्च । अयं मर्चेभ्योऽपि वीरः अम्मादपि त्वमित्यप- रर्थः। वीरयमे। शूरवीरविकान्ताविति पुरादिः ॥२०॥ एतदिति । एतमाझीतानामरीणां गारी एतगीतारि- भारी गिरियिने पर्वतकन्दरायां विगतदामराऽविवाहितदि- बमा। तथा राची निःमरती विनादहिनिर्गधन्तो। तथा ·उत्तर नयधचरिते। आक्रन्दरि यत्तन्नयनजलमिलचन्द्रइंसानुविम्ब प्रत्यासत्तिप्रहष्यत्तनयविसितैराश्वसीयवसाच्च ॥२८॥ अस्मिन्दिग्विजयोद्यते पतिरयं मे स्तादिति ध्यायती कम्प सात्त्विकभावमञ्चति रिपक्षोणोन्द्रदारा धरा! तदनन्तरं स्वः खकीयो मदीयः क्रीडाम एवायमिति माहो भ्रान्ति स्तया ग्रहिनः मदोयमेनं हंस देहीति अाग्रहवान् शिशु- सोन मृशं प्रार्थिती याचित उन्निद्रचन्द्रो थामेवंभूता सती चन्द्रदाने मामीभावान् नदाग्रहशान्त्यभावात् दुःखबशा- द्यस्माद्भूरि बहु भाकन्दत् रोद तसा तोर्वहुतरे नयनजले मिलन् प्रतिविम्वरूपेण महमानो यचन्द्ररूपो इंसस्तस्य योऽनु- विम्बः मिलन यश्चन्द्रहसम्यानुबिम्वो वा तम्य प्रत्यामत्त्या मा- मोप्येन मदीयः क्रीडाईमाऽयमागत इति बुद्या प्रय्यतो मोदमानम्य तनयस्य विहसितै हासः कृत्वा तदाग्रहशान्तेराश्य- मोत् अाश्वाम प्राप। परित्यनखीयसम्पत्रमारणात् कनकईमे स्थैव भ्रान्तोऽमीत्यादि मनसि कृत्वा न्ययमीच शोकनिःश्वास धामुचत् । वाचसोत् । लडि उदय पक्षभ्य इत्यतमार्चधातुक- मोडागमः। नुडि वा यनावणेति वृद्धिनिषेधे रूपं । न्यश्चमीत् । सहि कार्यगासमयोरित्या मार्चधातुकस्याहागमः (पा 01 ३।८८) २८॥ अमिमिति। भैमि अग्मिन् राजि दिग्विजयायोचते मनि रिपवय ते सोणीद्रा राजाननेपां दाराः प्रिया वयर्तिनी धरा पृषी अर्य राजा मे पतिः खामी स्वाहुयादिति ध्यायनी ।

·द्वादशः सर्गः २३ अस्यैवाभिमुखं निपत्य समरे यास्थतिरूद्धं निजः पन्था भास्वति दृश्यते विलमयः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः॥२८ ॥ विद्राणे रणचत्वरादरिगणे त्रस्ते समस्ते पुनः कोपात्कोऽपि निवर्त्तते यदि भटः कोा जगत्युइटः। आगच्छन्नपि सम्मुखं विमुखतामेवाधिगच्छत्यसो ट्रागेतच्छुरिकारयेण ठणिति छिन्नापसर्पच्छिराः ॥३०॥ चिन्तयन्तीमती सात्विकेयु मध्ये कम्पलक्षणं साविकभावं अञ्चति गच्छति । अन्यखामिसचक भूकम्पलक्षणं भाममुत्पातं प्राप्नो- तीत्यर्थः । एवमन्याप्येवं ध्यायती सात्त्विक भावं प्राप्नोति । तथा ममरे अस्यैवाभिमुखं शस्त्राघातैर्निपत्य ऊर्द्ध आईदेशमथवोत्तम स्वर्गलोकं याम्यद्भिः गमिप्यद्भिः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः भास्वति स्र्यमण्डनमथे निजः खीयो विन्नमयः पन्या दृग्यते । दावि परपी लोके सूर्यमगढनभेदिनी परिमाड्योगयुक्त रणे चा- भिमुख इत इति वचनात् । श्रय प सूर्य चिनरुप धुत्पा- तोऽपि पियमाणेइंगते । तिहारोऽयमिति भावः ॥२८॥ विद्राण इति । चम्ते भीतेऽत एव रचत्वरात् रणान- पात् विद्राणे पनायिते ममस्तेऽरिगणे मध्ये कोऽपि भटः शूरः कोपाधदि पुनर्निवर्तते । यता जगनि कीया या उद्भटः ग्यातः श्रमी भटः अम्न ममुरामागच्यचापि विमुगतामेव पिग- मगुगतं प्राप्नोति अधिगच्छति । य प मग्मुगमागमनपि पराभुमे गात इति विरोधाभामः । यतः । द्राक् गोत्रं .

·२४ उत्तरनैयधचरिते। ततस्तदुर्बोन्द्रगुणाहुतादिव स्ववक्त्रापोऽङ्गुलिनालदायिनी। विधीयतामाननमुद्रणेति सा जगाद वैदग्ध्यमयेगितैव तां ॥ ३१ ॥ अनन्तरं तामवदन्नृपान्तरं तध्वक्तारतरङ्गरिगणा। एतस्य कुरिकारयेण उणिति यथा तथा खण्डितमपमर्पदधः पतत् शिरो यस्य मः । ठणिति लोहकण्ठास्थिसट्टजशब्दानु- करणं। अतिशरोऽयमिति भावः ॥ ३० ॥ तत इति । ततः मा भैमी तां वाणों प्रतिवचनमन्तरेणेव इति जगाद । इति किं । प्राननमुद्रणा मौनं विधीयतामिति । किम्भूना। तस्य उर्वीन्द्रस्य गुणाकर्णनसमुत्पन्नादडनादा-- दिव स्ववन्नापने अङ्गुलिरूपं नालं तस्य दायिनो अत एव वैदग्थ्यमयं पतचातुर्थबहुल इङ्गित चेरितं यस्याः मा। वचन- निषेधार्थ आधाभिनयार्थच मुरोऽङ्गुलिर्दीयते । वर्ष ननिषे- धार्थ दनाङ्गुलिस्तहुणाहुतादिवेनि लोकसत्प्रेरितमित्यर्थः । पोच नातं भवति ॥ ३१ ॥ अनन्तरमिति। अनन्तरं तदर्णननिषेधानन्तरं सरखती भूपान्तरं ना भेमों प्रत्यवदन् । किमाना तस्य वर्षमीयनपान्त- रम्याध्वनि तद्दिगि दृशमाराणामतिविशालानां तरजा ग्यापाराणां रिङ्गणं गतिर्यस्याः। दृग्यापारदर्भितवर्षनीय- .

·दादशः सर्गः 1 २५ ढणीभवत्पुष्यशरं सरस्वती खतीव्रतेजःपरिभूतभूतन्नं ।। ३२॥ तदेव किन्नु क्रियते न का क्षति- र्यदेप तद्दतमुखेन काचति। प्रसीद काच्चीमयमाच्छिनत्तु ते प्रसव काञ्चीपुरभूपुरन्दरः ।। ३३ ।। मयि स्थितिमतयैव लभ्यते दिगेव तु स्तब्धतया विलक्ष्यते । . नृपान्तरा । किम्भूतं नृपान्तरं। हणीभवत् हीनीभवत्पुष्प शरः कामा यस्मात् नं। नथा खतीव्रतेजमा परिभूतं वशीकृतं भूतलं भूमण्डलं येन तं। तरङ्गिनेवणेति च पाठः ॥ ३२ ॥ तदिति। नु भैमि एप काञ्चीपुरम्य मम्बन्धिन्या भुवः पुर- न्दरः तम्य त्वां प्रति प्रहितग्य दूतम्य मुखेन भन्देशवचनेन फला यत्त्वदीयवरणादि काइति तदेव किं न फियते अपि तु तदेव फियतां। एतदुळं कुर्वन्यामाव का पतिः का हानिरपि तु न कापि। अमिन् प्रमोद । अयं नवरते नजया श्रमन्यमानाया अपि ते काशी मेषनावन्यं प्रमान हठात् प्राच्छिनतु शिथि- लयतु। अधीरतया यन्येरुन्मोचनममहमानखोटयत वा । एनं रणोवेति भावः ॥ ३३ ॥ मयोति । पापं दधत् श्रागं वैरिपु क्षिपन्नयं राजा रति पूर्वानं दिया नयं नीतिं मम्यग उपादिगदिव। इति किं । है - ·२६ उत्तरनैषधचरिते। इतीव चापं दधदारगं क्षिप- नयं नयं सम्यगुपादिशद् द्विषां ॥३४॥ अदासमित्सम्मुखवीरयौवत- त्रुटगुजाकम्बुणालहारिणी। विषगणस्तैणदृगम्बुनिझरे यशोमरालावलिरस्य खेलति ॥ ३५ ॥ दिषः। मयि मत्समीये नयतयैव विनीततयैव स्थितिर्निवामोऽथ च खराज्ये स्थितिलभ्यते । स्तब्धतयाऽविनीततया तु पुनर्दिगेव विलयतेऽनिक्रम्यते। चेन्मपि नया भविस्यथ नई पापवत् स्थितिं प्रास्यथ । अन्यथा वाणवत् दिगन्तं यास्यथेति वचन विनोकवानित्यर्थः । ननसाधशब्दयाकाबविनीतार्थपरत- चोरप्रेक्षा ॥ ३४ ॥ प्रद रति । अस्य राजः यशोरूपा मरालावलि हमप- जिपिता भटानां गणाः सहाशेषां स्लैएं खोचन्दं तस्य दृगमुनिहरे नेववाणाप्रवाहे पेनति । किगाना। अदःममिति मगुखागता ये वीरानेपां यौवतं स्त्रीममूहः तस्य वैधयवगात् चुटनोो घे भुगाकम्पवः भायल पानि त एव टणा- लानि हरति अपनयति भक्षयति वेश्येवंगीना। ईमानी मृणा- माहाराविरोदके फ्रोडनिारणे मग्मुगागतानां गचूणां पधात् तग्विषः गायलयानि स्पोरयन्ति दम्ति पतेन पास्य फोनिभवति ॥ ३५॥ अमुव्य रणे ·‘हादशः सर्गः। 1 सिन्दूरद्युतिमुग्धमृईनि धृतम्कन्धावधिग्यामिके व्योमान्तान्पशि सिन्धुरुन्य समरारन्मोडुरे धावनि । जानीमा नु यदि प्रदोपतिमिरव्यामिश्रसन्च्याधिये- वाऽस्तं यान्ति समस्तवाहुनभुनानेजासहवांशवः ॥६॥ मिन्टूरेनि । नु मैमि ममरम्पारन्भे उडुरे उद्युक्रेऽम्य मिन्धुरे गजे धावति मनि ममम्हा वाहनाः नत्रियाम्नेषां भुनातेगां- मेव महनांसवः समाः यद्यन्तं विनाममम्ताचनच यान्ति गन्ति तप्रोपनिमिरेण रजनीमुखमन्बन्विना नममा च्या- मिया मिनिता या मन्ध्या तम्या धिया बुद्ध्या धान्येवेति वयं नानीनः । वाक्यार्यः कन्न । दिवारजन्याः मन्या भवः मान्थ्यो रागम्तमान्यायाः। किन्भृते मिन्बुमिन्दरद्युत्या मुग्गे मनोनः मृट्टी यम्न तम्मिन् । तया पृता स्कन्धाववधीधन्य म्यामिका बा- भाविकी कन्नन्नन्ने पमण्डनमा वा कानता येन तम्मिन् । तथा उच्चतया व्योमान्तःस्पृमि गगनमध्यस्पर्मिनि । तया ममगारन्मा- द्रयवशात्कोपदुःमहे वा। यद्यन्तं यान्ति नहि माया- ततिमिरमंयुक्रमन्ध्याधियेवेति वा । मन्ध्यापि किञ्चिकन्नन्नतु- न्यतिमिरयुगा मिन्दरबद्ध स्वतो रमा वरूपदिगन्तन्यर्गिनी चेनि पूनिविभिनिदर्भने मनि मार्य मन्धेतिबुद्येव तेज:- सूर्यापानम्तगमनं युकं । एवंविधं गजं दृष्ट्टा मर्चे पि पन्नायन्न एवेत्यर्थः । जानीमोग्य नदेपि पाठे अयमब्दो यदिवयं तदा वदित्य ज्ञेयः । ग्नाव नामिकेति साय कप्रत्यये । प्रत्यय- म्यादितीत्वं (पां 2131 ४४) ! १६ ! .. - ·उत्रनयधचरिते। . । हित्वा दैत्वरिपोरुरः स्वभवनं सन्यत्वदोपस्फुटा- सीदन्मर्कटकीटकृत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभं। उभित्वा निजसद्म पद्ममपि तयतावनबीटतं लूतानन्तुभिरन्तरद्य भुजयोः श्रीरस्य विश्राम्यति॥३७ सिन्धोर्जेत्रमयं पवित्रमसृजत्तत्कीर्तिपूर्तीद्भुतं यत्र स्तान्ति जगन्ति सन्ति कवयः केवा न वाचंयमाः । हिवेति । श्रीलकीरद्य अस्य भुजयारन्तर्मये विश्राम्यति शोभा च । किं कृत्वा । दैत्यरिपोर्विष्णोः स्वभवनं स्वस्य गृई उरः हिवा। तथा तन्निजसन पद्ममपि उभिरत्वा । किम्भूतमुरः । लल्या त्या त्यात शून्यवचक्षणेन दोषेण स्फुटं आमोदन्तः स्थिरीभवन्तः भर्कटकोटा ऊर्णनाभकीटास्तेपां करणेन निर्दृतं रचितं रुचिमं सितछत्र व मितछत्रं मण्डलाकार श्वेतं गी- एइ स्थापनम्यानं तद्भवन् तद्रूपीभवन् कौस्तुभाख्या मणियंत्र । किम्भूतं पद्मं । जतातन्तुभिः मर्कटीसुत्रैः मर्कटोसूत्रमदृशैः कमलमरित्यर्थः । व्यना प्रकटमवनद्धीकृतं वद्धं विमतन्तूगामेव लूतातन्तुलेनोमिः । परस्परमतिदूरे देऽपि भवने पनि गता- गताभ्यां यान्ता गनी गृहदयं परित्यज्यातिममीपवर्तिनारस्य भुगयोरेव भवनयोः सुखेन निपोदत्यत्रैव म्यिरीभवतीत्यर्थः । কাপ লালাহুল রূপা গাঙ্গা सूतानन्मुखेगोन्प्रेक्षा । नूना प्लो तन्नुवाये स्यादित्यमरः ॥१०॥ मिन्बोरिति । अयं मिन्धचिं ममुद्रम्य जेय पविचमुञ्चत पावमय नयीनिवृताहुन योरूपतडागायण अराजन् मि- ।

·दादशः सर्गः। २६ . यदिन्दुश्रियमिन्दुरच्चति जलञ्चाविश्य दृश्येतरो यस्यासौ जलदेवतास्फटिकभूजागर्ति यागेश्वरः॥ ३८ ॥ समे । यव कीर्तितडागे जगन्ति तान्ति उज्ज्वलीभवन्ति स्वानं च कुर्वन्ति । यदर्शनविषये के वा कवयः स्फुरनूतनार्थी अपि वाचंयमा मौनिनो न सन्ति अपि तु सर्वेऽपि मौनिन एव भवन्ति इत्यर्थः । अथ च के वयो जलपत्तिणः कवयः। यत्र के जलपक्षिण. के वा तापसा न सन्ति अपि तु महति तडागे बहवः पक्षिणस्तापसाच विन्द्यते। दन्दुर्यस्य कीर्त्तितडागस्य विन्दुभियं अञ्चति प्राप्नोति यदपेक्षया चन्द्रोऽल्पीयानित्यर्थः । अथ च महतस्त डागस्य जलविन्दुशाभामिन्दुरञ्चति यदीयो विन्दुरिवेन्दुरित्यर्थः । यस्य च जलं पाविश्य प्रविश्येव दृश्येतरी ऽस्मदादिनेत्रयोरविषयभूतोऽमा जगति विद्यमानः स्फुटिका एव भूर्यस्य स कैलास एव यागेश्वरः स्फाटिकत्रीशिवलिङ्ग- रूपो जलदेवता जागर्ति स्फुरति । समझायत्वाज्जले क्षिप्तः स्फटिको न दृश्यते यमेव स्फटिकपरीक्षा। उचलतरैतत्- कीर्तिक सोलनावित व कैलासो न दृश्यते । इन्दुर्जले चा- विश्य जले प्रतिबिम्वितः सन् यहिन्दुभियमञ्चतीति वा अमा- विन्दुरेव यस्य जलमाविश्यादृश्यः स्फटिकनिर्मितो यागेश्वरः सन् जलदेवता जागर्ति। कीर्तिमध्यपाती चन्द्रोऽपि समछा- यत्वान्न दृश्यत इत्यर्थ इति वा। स्पृदिति वचनात्पानिरिके काले समुद्रस्यास्पृश्यत्वात् अस्य तु भर्खदा पवित्रत्वात् । समुद्रस्य .च भूलोकस्यस्येव कतिपयस्व जनस्थ खानाईलादस्य तु लोक- ·३० उत्तरनैषधचरित। अन्तःसन्तोपवाष्पैः स्थगयति न दृशस्ताभिराकर्णयिष्य- नङ्गेनानतिलोमाऽऽरचयति पुलकणिमानन्दकन्दा । नक्षोणीभङ्गभीरुः कलयति च शिरकम्पनं तन्न विद्मः श्टण्वन्नेतस्य कीर्तीः कथमुरगपतिः प्रीतिमाविष्करोति ॥३॥ अयम्नानाईलात्तस्य वर्षयितुं शक्यत्वादस्य चाशकास्वात्तस्य च चन्द्रकमयंखनादस्य च विन्द रूपचन्द्रत्वात् समुद्र च श्रीवि- प्णुरुपाया जलदेवतायाः सुप्तत्वादच च यागेश्वरस्य जाग्रत्त्वात् । एवंविधा यशस्वी कोऽपि नास्तीति भावः । यागेश्वर दति अमी जलदेवता जागर्ति। अमी का या स्फटिकभूः यागेश्वर: कै- लामो जागर्तीति । वाचि यमो व्रत इति (पा ३।२।४०) खचि वाच्यमपुरन्दरी चेति (पा ६१३ । ६९) साधुः ॥ ३८ ॥ अन्तरिति । यस्मात् उरगपतिः शेष: अन्तःमन्तापवाय- रानन्दायुभिः कृत्वा दृशो नेत्राणि न स्थगयति नाच्छाद- यति। यतस्ताभिर्दग्मि: एतद्गुणानाकर्णयिष्यन् मन् चक्षुःअव- खादग्रुभिर्नेचाच्छादने गुणानाकर्षनशङ्कया श्रानन्दाश्रुभि- देशी नाच्छादयति । तथा आनन्द एक कन्दो मूलं यथास्तां पुग्नक अणि रोमाचपतिमपि भारचयति करोति । अगस्तिरोमाऽविद्यमानरीमा । तथा सन्तापात् शिरःकम्पनं न करोनि। यतः क्षोणीभाभीरः । यद्यई मृर्द्धानं कम्पयि- यामि तहिं भूमि: पतिष्यतीति भिया। तस्मात् कारणादे- तम्य कीर्तीः ग्रयन् गेषोऽमाःकारणे समुत्पन्नां प्रीति कथं कमान्येग प्रकारेणाविष्करोति प्रकटयति वयं तन विदाः ।। यतः ·दादशः सर्गः । ३१ आचूजायममज्जयज्जयपटुर्यछल्यदण्डानयं संरम्भे रिपुराजकुञ्चरघटावाम्भस्थन्लेष स्थिरान् । सा सेवास्य पृथुः प्रसोदसि तया नामै कुतस्त्वनकुच- पागाईपु तेषु नान् धृतवते दण्डान् प्रचण्डानपि ।।४०॥ पार्यरूपकीर्तिरयमिति भावः । सहस्रमुखत्वाहा इति घहवं ॥ ३८ ॥ पाचूडेति । संरगे युद्धसम्भ्रमे सति जये पटुरयं राजा रिपवच ने राजानच नेपां चरघटाकुन्भन्यनेषु दूरनिखा- ततया म्यिरान् गन्यायनोहम्य मम्वन्धिनो दण्डान् परान् प्रामान् वा पाचूडायं पुद्धा मर्यादीसत्य यदमजयनिच- खान। मा एतत्कर्ट का त्वदीया पृथुमहतो मेवा तया मेवया त्वं श्री कुनो न प्रमोदमि। किम्भूताय । तव कुचस्पर्द्धगर्डिपु कुच- माम्याभिन्नापियु तेषु कुम्भम्यग्नेषु तान् पूर्वामान् प्रचण्डान्द- एडान् एतवते रुतवतेऽपि । येन हि महतो मेवा क्रियते तम्मे प्रमनीभूयते । अतिशरोऽयं तमाद् वृणीवेत्यर्थः ॥ ४० ॥ मितेति । मा भैमी मितप्रिया तं राजानं उपाहमत् मितवती यतः कोय वर्षयितुं भयं महत्त्वं यम्न एवम्भूतमेव । हि यममात् निपधेन्द्रवैभवं ननमामय गिगं पारे वागगोचर वर्षयितुमपि न गफ्यत इत्यर्थः । नम्नादेतभ्य न्यूनत्वादुपाम इत्यर्थः। किम्भूतया मितश्रिया । नहुणामपा तदीयगुणाकर्ष- नसमुत्पन्न गरीन वितौर्षयेव दत्तयेव हतयेव । तया सकषि ·३२ उत्तरनयधपरिते। स्मितश्रिया दवाणिलीयमानया वितीर्णया तद्गुणशर्मणेव सा। उपाहसत् कोत्यमहत्त्वमेव ते गिरा हि पारे निपधेन्द्रवैभवं ॥ ४१ ।। निजाक्षिलक्ष्मोहसितैणशावका- मसाऽवभाणीदपरं परन्तप । पुरैव तद्दिग्वलनश्रियो भुवा भुवा विनिर्दिश्य सभासभाजितं ॥ ४२ ॥ कृपा नृपाणामुपरि कचिन ते नतेन हाचा शिरसा रसादृशा। श्रोष्ठमान्ते लीयमानया संमर्गिण्या । कीर्यमिति अमहणारी- पणार्थसूचकं पदं ॥४१॥ निजेति । अमी वाणी अपरमन्यं परन्तप राजानं भुवा पुरैव पूर्वमेव विनिर्दिम्य दर्शयित्वा त्वां भैमी प्रभाणीत् उवाच । किंभूतां तां। निजायार्लया नेचकानया हमिन एणशावको मृगशिर्यया। किंभूतया भुवा । तस्य वर्णनीयस्य राशो दिशा तागुखं चलनेन दृक्पातेन कृत्वा याः श्रियस्तामा भुवा ग्यान- भून या! किंभूतमेनं । मभया मभायैमनेाजतया मभाजितं एं पूजित वा! रिपुनापकारवादवर्थकमामानं वा ॥ ४२ ॥ सति । ये मैमि ते तव नृपाणां मध्ये कचिदप्युपरि कस्या- परि रुपा गामि हा कएं किमप्यवलोकयपि नेति न 1 ·दादशः सर्गः ३९ भवन्तुनावत्तव लोचनाञ्चना नियनेपाननृपालपालयः ॥ ४३ ॥ जुत्वमौनश्रुतिपारगामिता यदीयमेतत्परमेव हिंसितुं। युक्रेत्यर्थः । किंभूतानां । वल्लतावज्ञावधामन्चया नतेन शिरंमा रमायां भूमी दृग्येषां रमा परयन्तीति च । अन्यत्र कृपा मा भूत्राम तावत् किन्तु तव लोचनाञ्चला: अपाङ्गदृगंशः निपेयः सादरावलोकनाईः यो नेपालानां देशानां नृपालो राजा तं पिवन्ति सादरं पश्यन्ति एवंभूना अन्न यो भ्रमरभूता भवन्तु । एनं तावत् कटार्विलोकयेत्यर्थः ।। ४३ ॥ मुजुत्वेति । ऋजुत्वमवक्रता नम्रत्वं प्रियवादित्वादिरूपा विनीतता प तथा मौनं निःसन्दत्वं बानियमा युनिपार- गामिता पाकर्म पूर्णता वेदपारगामिता च एवंरूपमतीवा- तितरां विनामविधायि विद्यामकारि विगतन्यामकारि मनमि चितप्रत्ययकारकञ्च अन्नीकपवनाभ्यामक्यादा यामाभावकारि यदीयमेतरितं परं मई मव्यतिरिकच मब्बै जनं दिमितु- मेव इन्तुमेव माणप्रियधनग्रहणार्थमेव च न तु नथव्यधनमात्र- प्रयोजनं न चार्जवादिगुणानप्रयोजनं । मोऽस्य बहरमशः महान् प्रयोऽतिदीर्घच घर: दाम्भिको दम्भेन चरति इति रूपकं । अतिहारोऽयमिति भावः । दाम्भिके यावदत्तं तत् मन् एतम्य गरे विद्यत इत्यर्थः । दाम्भिकेन यत्मियते तदेतक- •रेण क्रियन रार्थ रति वा। टम्मो घिमा माया र प्रयोजन.

·उत्तरनैयधधरिते। अतीव विश्वासविधायि चेएितं बहुमहानस्य स दाम्भिक प्र॥४४॥ रिपूनवाप्यापि गतोऽवक्रीसिता- मयं न यावज्जनरञ्जनव्रती। भृशं विरक्तानपि रक्तवत्तरान् निकृत्य यत्तानसूजासृजधुधि ॥ ४५ ॥ पतत्येतत्तेजोहुतभुजि कदाचिद्यदि तदा पतङ्गः स्यादङ्गीकृततमपतङ्गापदुदयः । - मस्य प्रयोजनमिति (पां ५। १ । १०८) ठन । तेन चरनि घा चरतीति (पां ४।४।८) ठक् ॥ ४४ ।। रिपूनिति। यावन्तो जनास्तावतां रञ्जनं तदेव ब्रतं तद- स्यास्तीति एवंभूतोऽयं राजा रिपूनपि अवाप्य प्राण्यापि वा अवकीर्मितां ततत्वं न गतः प्राप्तः । यद्यस्मात् स्वशरीरादि- विषये भगं विरफानाननुरागिणोऽपि अय चैनं दृष्ट्वा विगत- रुधिरानपि तान् रिपून युधि निकृत्य बाणैश्छित्वाऽसजा रुधि- रेण कृत्ला रफयत्तरान् रफवनोऽनुरागिणेऽथच र विद्यते येपु ने रमवन्नः प्रतिगयेन रमवन्तो रक्तवतरा एवंभूतान- एजत् कार। वैरिणामपि रचनात् तत्रतत्वं न जातमि- त्यर्थ: । रावरान् कवतुर्मतुप्च ॥ ४५ ॥ पनमोनि। पनङ्गः सूर्यः एतस्य नेज एव अतभुमिः तस्मिन् पदि पदाचित् कमिश्नपि ममये पतमि तदा तद अली ·छादशः सर्गः। यशोऽमुष्येवोपार्जयितुमसमर्थेन विधिना कथञ्चित् क्षाराम्भोनिधिरपि कृतस्तत्प्रतिनिधिः ॥ ४६॥ यावत्पौलस्यवास्तूभवदुभयदरिलोमलेखोत्तरीये सेतुप्रालेयशैली चरति नरपतेस्तावदेतस्य कीर्तिः । शततमः भृशमगीकृतः पतङ्गानां शलभानां देहदाइलदंणा या श्रापदस्तासां उदयो येनैवम्भूत एव स्यात् तत्तेजमाऽतितरां सन्नापवशात् पीडितः स्यात्। एतत्तेजोऽपेक्षया सूर्यो। हीनो वयपेक्षया गलभतुल्य इत्यर्थः । तथाऽमुख्य यशः कथञ्चित् केनापि प्रकारेण उपार्जयितुमममर्थनेव विधिना ब्रह्मणाऽति- महान् चीराम्भानिधिरपि तस्यैतदीयय शमः प्रतिनिधिरनु- कल्पः कृतः कथञ्चित् कृत इति वा। यश इव यशसदृश- मिति वा । मुख्याभावे हि प्रतिनिधिरपि क्रियते। धीरादप्यु- न्चर्य अस्य यश इत्यर्थः । एवंविधः प्रतापवान् यशस्वी च को ऽपि नास्तीति भावः । मुख्यापेक्षया प्रतिनिधेयूँनत्वादेकद्वीपच्या- पिन: हीरोदादोषदीपव्यापिन्याः कीर्तेराधिक्याच ॥ ४६॥ यावदिति । हे भैमि मेतुप्रालेयोती श्रीरघुनाथशतः मेतुः पाले यी लय हिमाचलस्ता यावत् यावन्तं देप्रमभिव्याय तिष्ठतः यावत्कालं तो वर्त्तते वा एतस्य नरपतेः कीर्तिम्ना- यत्पर्यन्तं चरति धमति। किंभूतो सेतुशैली। पुलस्त्यगात्राप- ग्ययोरवणकवेरयौरवासु प्रयभूमिभूने ऽपि वानुभवन्यो भूमिवं प्राप्ने उभे ते ऽपि ये परितो दक्षिणोत्तरे दिशी नयो: कमेण ग्रामवाशुभ्रताच रोमोसा रोमानी उत्तरीयं .

·२८ उत्तरमधधधरिते। यावत्माकप्रत्यगाशापरिवृढनगरारम्भणस्तम्भमुद्रा वही सन्ध्यापताकारुचिरचितशिखाशोणशोभावुभौ च ॥४७॥ युद्धा चाभिमुखं रणस्य चरणस्यैवादसोयस्य वा बुद्धान्तः स्वपरान्तरं निपततामुन्मुच्य बाणावलीः । पूर्वकायावरणवस्वं तद्रूपी । समुद्रवन्धनशिलापरम्परा दक्षिण- दिगो रोमस्थानीया। हिमाचलय उत्तरदिवस्वस्थानीयः। तथा माक् च प्रत्यक् च पाशे माचोप्रतिच्या दिशी तयोः परिवही स्वामिनाविन्द्रवरुणो तयोर्य नगरे तयोर्यदारम्भणं प्रारम्भः तस्मिन् साम्भयोरिव सुन्दरी मुद्रा प्राकारो ययो- सावुभावद्री उदयास्ताचला च यावन्न देशमभिध्याय तिष्ठतः पूर्ववत् । किंभूतावद्री। प्रातःसायंमध्ये एव रकत्वात्पताका- रुची ताभ्यां रचिता निर्मािता शिखायां भिखरे भोणा रमा शोभा ययोस्ती । पौलस्त्येति । गोत्रापत्ये गर्गादित्वाचन, (पा.४११११०५१) वास्तुभवदिति। ची चेति (पा.७१४ । २६) दीर्घः । उभाववयवा ययास्ते उभय्या ते हरित चेति ममासे पुंवद्भावः इति वा ॥ १७ ॥ युद्धति । अनेन राजा परीणां शिरः भूमौ हठात् बला- स्कारेण विस्तारितं प्ररिति छेदात् स्पुरमणमभूत् । किम्भूता- नामरीणां। चादमीयम्य अमुच्यायं नादमीयस्तस्य रणस्याभिमुख मग्मुरी प्रारभमभिन्नजीतत्य वा बाणावलोः भरपोगनापा मुका गुजा वा मिपतता माणपतिवर्षणेग युद्ध कला रणभूमा पनिनामामिति यावन् । अथ च समाःफरणे स्वपरान्तरं स्वरमा ·हादशः सर्गः। किन्नं वावनतीभवन्निजभियः खिन्नं भरणाथवा राजाऽनेन हठादिलोठितमभूडूमावरीणां शिरः ॥४८॥ न दणादुद्वारे न गुणघटने नाश्रुतिशिखं समाको दृष्टिन वियति न लन्ये न चभुवि ! नृणां पश्यत्यस्य क्वच न विशिखान् किन्तु पतित- दिषदक्षावधैरनुमिनिरमून् गोचरयति ।। ४८ ॥ त्मनः परस्थ चान्तरं न्यूनाधिकवतारतम्यं बुद्धा वा प्रादमीयम्य चरणस्यैव अभिमुखं वाणावलीरुन्मुच्य निरायुधीभूय निपततां एतच्चरण यादण्डवन्नमस्कारं कुर्वतां । किम्भूतं शिरः।रणसम्मुख- पछे छिन्नं वा बाणैः सण्डितं सदावनतीभवत् नतयोवं भूमी पतितं मत् । तया धरण परे। अथवा निजभियो भरण स्वीय- भयपाइन्ग्रेन वा खिन्नं सत् अवनतीभवत्। द्वितीयपक्षे बलाद् विलोठिनं वामदक्षिणभागपकारीकृत। वैरिण यदि युध्यन्ते तर्हि मियन्त एव । ये च विचारका भौरवच ते भस्वाणि परि- त्यज्य राजानमेव शरणं गच्छन्ति जीवन्तोति । एवकारेणान्यः मरणो न विद्यत इति सचितं। अन्यदपि भाराकान्तं नम्रम्भ- पति। वादः प्रत्यकविकन्ये ।। ४८॥ नेति । युद्धकोतुकदर्शिनां नृणां दृरिः अम्म विशियान् फच न कम्मिन्नपि तणादुद्धारे निप्कामने उपादानकाले न पग्यतोनि मर्चब मम्बन्धः । तथा कग्निमपि गुणघटने मौर्याः • मन्धामकामे मा। घायुतिशिमं कार्य मर्यादीपरय ममारुटो ·उत्तरनैयधचरिते। .. दमखसुचित्तमवेत्य चासिका जगाद देवों कियदस्य वक्ष्यसि । भण प्रभूते जगति स्थिते गुणे- रिहाप्यते सङ्कटवासयातना ॥ ५० ॥ , कन कस्मिन्नपि सम्यगाकर्षणकाले ना तथा मोचनानन्तरं वियति कस्मिन्नपि गगनदेश न। तथा कस्मिन्नपि लक्ष्ये वेध्य- वेधे न । तथा शत्रूनिर्भिद्य ततो निर्गत्य भुवि कस्मिन्नपि भू- प्रदेशे पतितान्न पश्यन्ति । तहिं किन्तु पतितानां बाणाघातक- तमर्मवेधशागतमाणानां श्रमिष्ठानां द्विषतां वक्षाधेः दृढं प्रहत्य वहिर्निर्गतशरकृतछिः कृत्वा याऽनुमितिरनुमानज्ञानं अमून् बाणान् गोचरयति ज्ञापयति। चेदनेन वाणा न मुका- स्तीतेषां वक्षमि छिद्राणि कथं भवेयुरित्याद्यनुमितिः । चक्षुः- श्वभरिति पाठे चक्षुःष्वेव विध्यतीति भावः ॥ ४८ ॥ दमेति । हामयतीति हामिकाऽनिनीचा चेटी दमख- सुथितं तदर्षनवाजल्यनिरपेक्ष तस्मिन्नर वाऽवेत्य ज्ञाखा देवों मरखती जगाद । हे देवि त्वं त्रस्य कियत् एतदीयं कि- यचरितं वक्ष्यामि वर्षयिष्यमि अपि तु बहुत्वात् प्रत्येक वर्षयितुं न शक्यत इत्यर्थः । गुणैः मन्दिादिभिः प्रभूते मइति जगति म्यितेऽपि इद नृपे मङ्कटवामरूपा मम्मईवमतिरूपा यातना माटावामेन वा यातना तोमवेदना आप्यने प्राप्यते इति भण कथय । गर्थे गुणाः मय लगत्परित्यज्यामिमन्नेव ममन निवमन्तीति एकनवकारेण वर्षय । पृथग्वर्ण नाऽमामादि- .

·हादशः सर्गः। २८ ब्रवीति दासीह किमप्यसङ्ग ततोऽपि नीचेयमतिप्रगन्भते । अहो सभा साधुरितीरिणः क्रुधा न्यपेधदेतक्षितिपानुगान् जनः ।। ५१ ।। त्यर्थः । वाक्यार्थः कर्म । अथ च भूयमि । वर्तमाने जगति मध्ये गुणैरि हैव कप्टरूपवमतिपोडा प्राप्यते न बन्यत्र । एतस्मिन्नि- बामे गुणा उदिजन्त एवानईलादेकोऽपि गुणोऽच नास्तीति भणेत्युपहामः । अम्य कियवक्ष्यमि कथय । श्रतःपरं मा स्म वादीः । तस्मानिर्गुणमेनं गुणित्वेन कियन्तं कालं वर्षयिय्य- भौति कथयति वा। स्थितैरिति पाठे गुणविशेषणं । प्रभूने- रिति च ॥ ५० ॥ प्रवीतीति । जनः तक: क्रुधा म्वम्वामिवर्णनविधातममु- त्पनेन क्रोधेन इतोरिको भाषमाणानेतस्य चितिपमानुगान- नुचरान्यवेधत् निवारयामाम । इति किं । द६ मभायां भैम्या दामी किमपि अमातभयु] प्रवीति वदति का कम्ोत्यादि भापते । ततोऽपि दाम्ना अपि मकाात्रीचा दयं चेटी अति प्रगम्भने नितरा तया भापते । नियामकः कोऽपि नास्ति । अहो अयुमवादायये माधुः मभा। विरुद्धमवणया कामा वा प्रकारमोषेण वा अमाधुरेतागो मभा न कुत्रापीति । पवीति वर्तमानमामीप्ये भूते लट् (पा ३ । ३ । १३५ ) अमेसि पाठः.ममोदीनः । गलाइ एरले ५१ ॥ .

·उत्तरपधधरिते। श्रथान्यमुद्दिश्य नृपं कृपामयी मुखेन तद्दिङमुखसम्मुखेन सा! दमखसारं वदति स्म देवता गिरामिलाभवदतिस्मरश्रियं ॥ ५२ ॥ विलोचनेन्दीवरवासवासितैः सितैरपाङ्गाध्वगचन्द्रिकाचलैः । अधेति । अय कृपामयो बहुलकृपा मा गिरां देवता मुखेन अन्यं नृपं उद्दिग्स दमखमारं वदति स्म । किम्भूतेन । तस्योरे- ग्यस्य नृपम्य दिभुखं दिविभागः तस्य सम्मुखेन । किम्भूतं नृपं । साभूवत्पुरूरवममिव । किम्भूतां । अनिसारा अनिकान्तारा श्रीर्यस्यास्तां ॥५२॥ विलोचनेति। हे भैमि त्वं अपाङ्गाध्वगाया ने चप्रान्तरूप- भागगामिन्यायन्द्रिकायाः नेचमध्यगनीलगोलकम्यासलेरिवा- अलैरतिदीर्धेबिलोकन व्यापारः कटारीरिति यावत् नै: शाला निभात् वस्खन्तरविलोकनव्याजात् चपामपाष्टत्य मालयं मल- याद्रिस्वामिनं मायाः मम्पद्रूपाया लक्ष्या श्रालयं वा चिनिषित मिभालय विलोकय । किंभूतं । रुचः कायकान्तः श्रालयं भापदीभुले। किंभूतरसमैः । विलोचने एव इन्दीवरे नीला- पिने भीमोल्पामतुम्ने नेचे तयोर्मध्ये वामः स्थितिमाया वामि- नायित: नयमनोनिया नीतीरित्यर्थः। तथा गितेः शुभैः । गीपनकामिभिः कटार्मिक्रयेत्यर्थः । अय प विम्वोधग- ..

·द्वादशः सर्गः। ११ चपामपाकृत्य निभान्निभालय तितिक्षितं मालयमालयं रुचः ॥ ५३ ।। इमं परित्यज्य परं रणारिः खमेव भनः शरणं मुधाविशत्। न वेत्ति यत्नातुमितः कृतस्मयो न दुर्गया शैलभुवाऽपि शक्यते ॥ ५४ ।। - तुख्यानां नीलोत्पलानां वामेन पग्मिलेन सुगन्धीतः मित: तिर्यगायतशीलवादपाङ्गतुन्यमार्गगामिन्या ज्योत्स्नाया अञ्चलैः करैरुपलचितं । तथा रुचः कान्तेः श्रालयं म्यानं । तथा म: शिवः पालयो यम्य शिवमौलिनिवामिनं चन्द्रमैवैनं राजानं चपामपाहत्य पग्मेत्यर्थः । म: शिवे मा च पद्मायामिति दिवः । निभालय। चुरादावात्मनेपदिनः पाठात् परम्मैपदं चिनयं। नि- भालनं निभालम्तदानिभान्लवांतादृशं कुर्विति। नत् करोतीति पिचि (पा० ३ ॥१॥२६1स० १ वा०) मापे माधनीयं ॥५.३॥ इममिति। हे भैमि रणामः पन्नायिनः रुतमायः सत- गळ: अरिः एतम्य शत्रुः परं शत्रुभूनमथ चानिमहान्तं इम परित्यज्य म्वमेव म्वोयमेव शरणं गृई मुभा वृथाऽऽविशत् । वदीयोऽई मां रक्षेत्युका एनमेव गरणं रचितारं छतगळवा- दप्राप्य ,म्ब टाई तथैव गत इत्यर्थः । यद्यमान् दुर्गया विषमया समय भूः तया गिरिदुर्गेणेत्यर्थः । मयापि दतोऽमापात् चातुं •ग सक्यने रनि नत्तिगिग्गिं प्रविणेऽपि यम्नात् नतोऽपाकृष्ण . .

·उत्तरपधचरित।
अनेन राज्ञाऽर्थिषु दुर्भगीकृतो
भवन् घनध्वानजरत्नमेदुरः।
तथा विदूरादिरदूरता गमी
यथा स गामी सव केलिशैलता ।। ५५ ।।
इन्यते स्वगृहं प्रविश इन्यत इति किं वाच्यं। अत: खगृहप्रवेशो
व्यर्थ इत्यर्थः । अथ च पर्वत पुत्र्या दुर्गयापि बातुं न शक्यते ।
तद्द इत्वैव शरणागतञ्च रक्षत्येवायमिति भावः । शरणं गृह-
रचित्ररित्यमरः ॥ ५४ ॥
अनेनेति । एतदरणे सोऽतिप्रमिद्धा विशेषेण दूरोऽद्रिरथ
च रोहणाचलस्तथा तेन प्रकारेण प्रदूरता मामीयं गमी
गतो यथा येन प्रकारेण तव कलिलतां क्रीडापर्वतवं गामी
गमिति । किंभूनः । प्रतिवदान्येनानेन राजार्थिषु याचकेषु
विषये दुर्भगीकृतः उपेक्षाविषयतां श्रयाचनीयतां प्रापितः ।
अत एव व्ययाभावात् नवा धना मेघास्तेषां ध्वानः शब्दस्तम्मा-
चातरमेंदुरः परिपुष्ट। भवन् । विदूराद्री हिनबमेघशब्दा-
इनशलाका उत्पद्यन्ते नाय याचकैयन्ते। अमिंस्तु बहु-
मदे मति तत्र कस्यापि यादकम्यागमनाद्यभावाद्रः कृत्वा
सदुपयनान्तं यावन्मेदुरो मति म एव रवमयत्याप्तव कील-
पथ्यंतम्या भविष्यति । अति वदान्योऽयमिति भावः । भवद्-
परमानेनि पाठे भवन्ध उत्पनेभ्यो धनवानेभ्य रति व्याख्येयं ।
गमी गागीति पूर्णवम् ॥ ५५ ॥

·दादशः सर्गः। नम्रप्रत्यर्थिपृथ्वीपतिमुखकमलम्बानताम्मृङ्गजात- छायान्तःपातचन्द्रायितचरणनखोणिरणेयनेत्रे । दृप्तारिप्राणवानामृतरसन्नचरीभूरिपानेन पीनं भूलोकस्यैप भी भुजभुजगयुगं सायुगीनं विभर्ति। ५६ ।। नति। हे ऐणेयने ऐणेयो हरिणापातम्तन्नेत्रवनेत्रे यम्या- सतसंवुद्धिः । एण्यवयवभूते वा नेत्रे यम्याः। भूनीकम्य भी एष राजा मंयुगे माधु मांयुगीनं रणरमिकं भुजद्वयरूपं भुज- गयुगं मर्पदयं विभर्ति । किंभूतः । नम्राः प्रत्यर्थियौपतयः भत्रुनृपाम्तेषां मुखान्येव कमलानि तपां नम्बया बानता तद्रूपा भनेभ्यो नाता छाया धमरमम्वन्धिनी या गाभा कृष्ण- ता तम्मा अन्तःपातेन मखमध्ये प्रतिविम्वितेन चन्द्रायिता चन्द्रवदाचरिता चरण नषणिर्यम्य । किंभूतं । दृप्तानां मद- पाणामरीण माणास्यवात एवातिप्रियवादस्तरमन्तस्य सह- रोणां तरङ्गाणां भूरि तितरां पानेन पोनं पोवरं। मगर्व- नृपप्राणवियोगकरणेनोम्बि । ममानाकारत्वादतिक्रूरकर्म- वाच भुजयाः मर्पतं । माणाञ्च पवनागनत्वात् प्राणायैः पवन: पीनवं युकं । दर्परहितांचरणपातिनो वैरिणे रति मदपीमनमान्मारयत्ययमिति भावः । ऐणेयं । एण्या अपत्यं प्लोभ्यो ढक (पा. ४।१ । १९०)। एचा अवधवा इत्यर्थे एप्या टत्र (पा. ४.३।१५.८)। मयुगीनं। माध्यर्थे प्रतित्र- गादिनात् सन (पा• ४। ४ । ८८) ॥ १६ ॥ । .

·उत्तरभेषधपरिते। अध्याहारः स्मरचरशिरश्चन्द्रशेषस्य शेप- स्यार्भूयः फणसमुचितः काययष्ठीनिकायः । दुग्धाम्भाधेर्मुनिचुस्तुकनवासनाशाभ्युपायः कायव्यूहः क जगति न जागवंद कीर्तिपूरः ।। ५७ ।। • अध्याहार इति । अमुय्य कीर्तिपूरः क्व कसिन् जगति न जागर्ति न भकाशते अपि तु स्वर्गपातालमयताकेयु स्फुरति । लोकत्रयव्यापित्वं क्रमेणाह । किम्भूतः । स्मरहरगिरमि यश्चन्द्रः सस्य यः शेष एकता तस्या अध्याहारो लक्षणया पञ्चदश- कलाभिः पूरकः । वर्गङ्गाला शिवशिरःस्थितश्चन्द्रो येन पाड- शकलः क्रियत इत्यर्थः । अन्यत्राप्यपूर्णवाक्ये किमपि योग्य पदा-- तरमध्याचत्य वाक्यपूरणं क्रियते। तथा शेषस्याहे मर्पराजम्य भूयांमः सहसमस्याकाः फणास्तेषां समुचितो योग्योऽतिदीर्घः काययष्टीनिकायः गरीरखण्डिकाममूहः । फणमस्तस्य भरीरं सहस्रेण भवितव्यं । पातालं गत्वा तदीयशिष्ट शरीरपूरणं कियत इत्यर्थः । तथा मुनेर गम्त्यस्य थुलुकनं समुचित इस्तपानं नम्माघातामा भयं तम्य नाणे निरामे अभि मामञ्जम्येनोपायः माधनं दुग्धाम्भाधेः । काय व्यूहः शरीरमाः । पूर्वमेकाकित्वेग पामाद्यमभूदिदामीमेतमेतमोरूपामेकशरीरधारणात् एक- म्यामेकपाने मामाभावामानमावस्य च वीरतापादनादुग्ध- पामार म्हपत्वादुग्धे पोभमो यामि दुग्धभम रति दुग्ध- पामोनिशुगरापयतात् पानाभावात् । क्षयाभावमाधनभूतः घोगरधे: कायप्यूटरप रत्यर्थः । ५०॥

·दादशः सर्गः। १५ - राज्ञामस्य शतेन किं कलयतो देति शतघ्नों कृतं नुलक्षभिदो दृशैव जयतः पद्मानि पोरन्न । कर्तुं सर्वपरछिदः किमपि ना शक्यं परार्डेन वा तत्सत्यापगमं विनाऽस्ति न गतिः काचिदतेतद्दिा ॥८॥ गजामिति । नान्दा शतघ्नी चतुःभतीनोइकण्टकमश्चित इति शस्त्र कम्नु यतो धारयत: अन्य राज्ञां शतेन किं कृतं । तेन गम्तेण मारणात् नैरने कैरप्यम्य किमपि कत्तं न शक्यत इत्यर्थः । अथ च यः सतमारणममर्थः गम्तं गृहाति तम्य मत- मयामिरीजभिः किमपि कर्तुं न शक्यते । तथा राजा नक्षः किं । तं पूर्वतां । यतः नई वेयं भिनत्तीति नक्षभि- प्तम्य नरभिदः । यो हि कुत्रचिदप्यप्रतिहतमायकमाम्य न्न क्ष- मझेरपि किमपि कत्तुं न शक्यत इत्यर्थः । तथा राजां पद्मः पद्ममीः राजभिरपि किं । नैरप्यम्य किमपि कत्तुं न गक्यते । यतो दृव पद्मानि कमन्नानि पद्ममयकारिपाय जयतः । यो दि कमन तुन्द्रनेत्रम्तम्य गत्रुतः पराभवो न ! य च यो भूटेपमात्रेण पद्ममयापरिमितान गोजयति तम्य पद्ममो. राजभिः किञ्चित् क न शक्यते । तथा वा ममुपये गजां परार्दूनापि परामराजभिः पम्प किमपि का नो भयं । यतःमचे च ते परे गववय तांछिनत्ति तम् । यो हि वैग्मिाव- इनमें ममर्यम्तम्न पराईमयाः पत्रवः किं कुर्वनि । तत्तम्मा- देनम्य दिपा ममाणादपगम पलायनं अथ च परा पाया: मध्यापा अयपगमं परित्यागममा विना काचितिनास्ति 1 ·४६ उत्सरनेयधचरिते। वयस्ययाऽऽकूतविदा दमखसुः स्मितं वितत्याभिदधेऽथ भारती। इतः परेपामपि पश्य याचता भवन्मुखेन स्वनिवेदनत्वरा ॥५८ ।। कृताऽच देवी वचनाधिकारिणी त्वमुत्तरं दासि ददासि का सतो। ईतीरिणस्तन्नपपारिपार्थिकान् स्वभर्तुरेव भूकुटियवर्त्तयत् ॥६॥ वत खेदे अमोथाश्चेदभविष्यस्तजीविश्यम् असोयत्व नास्ति तस्मात्पलायनमेव जीवनोपायः । पलायितात्र पन्तीत्यर्थः । ल भरव्ये महायां । शतघ्नीं । मनुथ्यकर्ड के चेति ठक् (पां २।२ । ५३ ) ॥ ५८ ।। वयस्ययेति । अथ दमखमुराकूतविदाऽभिप्रायजया वय- स्थया भख्या सितं वितत्य हमितं कृत्वा भारतीति अभिदधे उका। इति किं । हे भारति त्वं भवन्मुखेन वन्मुखेन स्ववर्णनं याचतां प्रार्थयमानानामिताऽमानपात्परेषामन्येषां रा म्वनिवेदने स्ववर्णने एव त्वरा कालविलम्बामपनत्वं पग्य एतद्द- पनादिरमेति भावः । अन्यानपि वर्णयेत्यर्थः ॥ ५८ ॥ कमेनि। ग्वभः स्य स्वाभिम एय भुकुटिः कोपवभाद्भूमङ्गः पति पूा रिण भापमाणसापपारिपार्श्विकान् राज. भेवफाम न्यवपत् न्योधम् । धूपमा पेण नेमेथ ने मिवारिता .

·हादशः सर्गः।. धराधिराजं निजगाद भारती नदुन्मुखेपद्दलिताङ्गसूचितं । दमखसारं प्रति सारवत्तरं कुलेन शीलेन च राजचितं ॥६१ ।। कुतः कृतवं वरलोकमागतं प्रति प्रतिज्ञाऽनवलोकनाय वा । इत्यर्थः । इति किं। हे दामि अब राजवर्मने वचनाधिका- रिणी भाषणाधिकारिणी देवीरुता वं का भती का भवन्ती केन मयुक्ता मती अथ चासती कुलटा का त्वमुत्तरं ददामि । अत्र त्वं वनुमयोग्येति । पारिपार्श्विकान् । परिपार्थे वर्तन्ते परिमुखञ्चेति (पा. ४ । १ । २८) चकाराक् ॥ ६ ॥ धरेति। भारती दमखमारं प्रनि धराधिराजं नृपं निज- गाद कथयति समेत्यर्थः । किंभूतं। तस्य वर्षनीयस्य नृपम्य उन्मुखं मम्मुखं ईपद्दलिनेन किञ्चित्परिवर्तितेनाङ्गेन करादिना सुचितं जापितं। तथा मारवत्तरमनिवलिष्टं। तथा कुलेन शीम्नेन स्वभावेनाचरणेन वा राजस मध्ये सूचितं योग्यं श्रेष्ठं । कुलमोलाभ्यां मारवत्तरं श्रेष्ठतरं वा ॥ ६॥ कुत इति । हे भैमि ते वया भागतं स्वयम्बरार्थ वरलोक परिणेहन्दं प्रति समीकरय अनयनोकनाय श्रदर्शनायुबम- मुनाइनमानेन प्रकारेण प्रतिमा कुतः कममात् कारणात् कृता बमितामसूचित मिति पागम्तरं । म.म..

·उत्तरनयधचरिते। अपीयमेनं मिथिलापुरन्दरं निपीय दृष्टिः शिथिलास्तु ते वरं ॥ ६ ॥ न पाहि पाहीति यदलवीरमु ममौष्ठ तेनैवमभूदिति क्रुधा। रणक्षितावस्य विरोधिमूभि- विदश्य दन्तैनिजमोष्ठमास्यते ॥ १३ ॥ अपि त्वयुक्तमेतत् । वेति पाठे कुतो वेत्यन्वयः। अनवलोकनायेवेति अवधारणा वा । न केवलं वरणायैव किन्तु अनवलोकना- यापीति अर्थी वा। किन्तईि कर्त्तव्यमित्यत आह । हे भैमि ते इयं दृष्टिः एनं मिथिलाया नगा: पुरन्दरं खामिन निपीयैव मिथिलाइस्तु एतदरं। सर्वथानवलोकनादिलोकन वरमिति राजान्तरवदनानुरागेप्येनं विलोकयेत्यर्थः । अन्ये यद्यपि नावलोकितास्तथाप्नं विलोकय । विलोकनेनापि एनं सभावयेत्यर्थः । पूर्वन्या के मामान्यन उक्तत्वात् । अन्वादेशे (पा. २ । ४ । ३४ ) एनमिति समर्थनीयं ॥ ६२ ॥ म पाहीति । अन्य विरोधिमू भिरिगिरोभिः दति क्रुधा रणक्षितो मिजमाई दन्तबिद ग्य विशेषेण दष्टा श्रास्यते म्योयते । इति किं । हे श्रेष्ठ वं अमुं नृपं प्रति पाहि पाधि इति यन नवीः तेन कारणेन ममौष्ठविलुचनपूर्वकं मरण- गभूदिति । पाधि पाशति यो वदति तम र सति । पाहीमि पदाचारणे प्रथमं ननव मामयं पकार म्याध्यत्वात् खथा प' - .. -- ·समः . शह भुजेऽपसर्पत्यपि दक्षिणे गुणं सहेपुणाऽऽदाय पुरः प्रसपिणे। धनुः परीरम्भमिवास्थ सम्मदान् महाहवे दिसति वामबाहवे ॥ ६ ॥ अस्योर्वीरमाणस्य पार्वणविधुबैराज्यसज्ज यशः साङ्गोज्वलशपर्वतसित योगनिर्वासि यत् । मदर्पवात्तदनचारणान्मामयं मारिनवानिति बमेवापराधी- त्यर्थः । शवमुष्टिन्यायेन द?व न तु मुक्तति प्राम्यत इत्यनेन मुचितं ॥ ६३ ॥ भुज इति । महाहवे महति गणमम्म दक्षिणेऽपमये अय च मरने अनुकन्पेऽपि भुजे दपुणा मह गुणं मामिपि प्रादाय यहोवाऽपमति कर्णपथा गच्छति मनि पुरः प्रमर्पियो ग्युि- ममुगयापिने दृढतरमुष्ठये ऽम्य वामयाहवे मच्यभुभाध धनुः मम- दादिव दृढतारखजानाद्धर्षादिव परौरभमानिननं दिमति दातमिष्यति। दिमतीनेति वा। अन्यमिमन्नपि गुणिनि विद्याम- पाचे मामात् सजनमादाय पमायिते मति मगाम कत्तुं मग्मु- माय वामाय दुशयापि अयमेव माधुरिति मत्वा मुवंगजेन केनचिनाध्यम्देनामिनं दीयते। दृद्धमुरिगतिरोऽयमिति । महामे कामापर्यन्तमाकर्षणानुरकोष्ठत्य गगन्मुभवाम्न रति भावः । वाममारव रति । ददातियोगायों ॥ ६ ॥ पनि । समाग्मतमा गलयद् यमः एताद । - ॥

·५० उत्तरनेघधचरिते। तत्कम्बुप्रतिविम्वितं किमु शरत्पर्जन्यराजिश्रियः पर्यायः किमु दुग्धसिन्धुपया सानुवादः किम् ।। ६५ ।। निस्त्रिंशत्रुटितारिवारणघटाकूम्भास्थिकृटाऽवट- स्थानस्थायुकमौक्तिकोत्करकिरः कैरस्य नायकम् । कीदृश यश: पळणि भवः पार्वणः पूर्ण विधुश्चन्द्रः तस्य दैराज्य इयोरीजोः कर्म तत्र सज्नं तत्परं पार्वण चन्द्रमदृशमित्यर्थः । तथा सर्वैय्वङ्गेषु उज्दलस्य धवलम्य शर्बपर्वतस्य इरनिवास- भूतकैलामस्य मितश्री. शेतकान्तिस्तद्विषथे यो गर्वस्तस्य नि- वामि निराकारकं । कैलामादपि धवसतरं एवम्भूतं यत् यशः नत्कम्बुप्रतिविम्मितं मामुद्रणव पतिविम्यं किमु। तथा शरदि पर्जन्यराजिमघपतिस्तस्याः श्रीर्धवलिमशोभा तस्याः पर्यायः किमु । शब्दस्य शब्दान्तरेणोच्चारः पर्यायः। तथा दुग्धसिन्धोः हीरोदम्य पयमां दुग्धानां मर्चेण प्रकारेणानुवादः पुनरभि- धानं किमु । चन्द्रादितुन्यमेतद्यश इति भावः । अन्योऽपि अधिष्ठितराज्यः प्रतिपदं निरस्यति ॥ ६५ ॥ निर्तिशति । अम्य नृपम्यायं दृग्यमानः करः कैरेवत एव न उन्नोत: तर्कितः अपि तु मखैरव्येवमेव तर्कितः । कीदृशः कर नितिन खङ्गेन कृत्वा बुटितायाः खण्डनं मातरयाः परिवारणपटाया: वैरिगजपरम्परायाः मानां गएडम्य लाना थमिस फूटा चम्यिममृहापामयटम्याने गर्तनक्षणम्याने म्यायुकः यितिगोनो मौलिकोत्करो मुकाम हमाम्य किरः विपकः।।

·दादश् सर्गः। ५१ उन्नोतचतुरङ्गसैन्यसमरत्वङ्गत्तुरङ्गक्षुर- क्षुणासु क्षिनिषु क्षिपन्निव यशाक्षीणोजवीजवज ॥ ६ ॥ अर्थिभ्रंशवजभवत्फलभरव्याजेन कुञायितः सत्यम्मिन्ननिदानभाजि कथमप्यास्तां स कल्पद्रुमः । तथा चवारि करिनररथतुरगलक्षणानि अगानि येपामेवम्मू- नानि मैन्यानि येषु ने ममराः मङ्गामास्तेपु बगन्तचित्रं गच्छ- नसुरङ्गास्तेषां तुरैश्चरणाग्रनखतीक्ष्णाघातः क्षुषासु विदा- रितामु कष्टासु चितिषु रणक्षेत्रभूमिपु यशोम्नक्षणम्य छोणीजम्य नदुत्पादकं वीजव्रजं वीजमवं क्षिपन्निव वपन्निव । यगोक्षस्य चलात्कारणेन वीजेन इभेणैव भक्तियं । परिकरिकुम्भ- स्यमुनाफलानि वीजम्दाने जातानीत्यर्थः । अन्योऽपि पात्रम्यं वीजमह खकरेणाशय्य इलझयाम् भूमिपु वपति । वैरिकरिणां हननादेतस्य यहु यशेर जानमिति । तदप्याल्युराः खरा इति सुन्यः शब्दः । निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुम्निभ्यो निम्विंशः खड्ग इति । डप्रकरणे ममायामात्पुरुषम्योपमहान निस्सिंशाद्यर्थमिति उः। न्यायुकं। लमपतपद म्येत्युकञ् (पा. ३१२१ १५.४)। किरतीति किरः । गुपधेति कः (पा० ३ । १ । १३५) ॥ ६ ६ ॥ अर्यानि। म कन्पद्रुमः ममिः केवनं कन्यितप्रदः। अमिभन् गजनि अतिदानं अतिगयितं दानं भजति अकल्पितमपि ददति मति अर्थिभंगाद्याचजनात् पूर्वमन्पान्यपि व्ययाभा- चाइलभवन्ति यहनि जायमानामि फलानि तेषां भरप्याजेन ·५२ उत्तरनेयधरिते। प्रास्ते निळयरत्नसम्पदुदयोदयः कथं याचक- श्रेणीवर्जनदुर्य्यशोनिविडितबीडस्तु रत्नाचलः ।। ६७ ।। सृजामि किं विघ्नमिदंनृपस्तुता- वितीगिनः पृच्छति ना सखोजने । भारगौरवमिषेण कुनायितः खर्बवदाचरिताऽतिनमः मम् कथमप्यास्तां महता क्लेशन। अथ च लज्जागोपनप्रकारेणापि तिछतु कालं वातिवायत् । नम्रत्वेन लज्जागोपनं युकमिति भावः । तु पुनः रत्नाचल: याचकण्या वर्जनात् परित्यागात् जातेन दुर्यममाऽपकीया निविडिता घनीकृता प्रीडा लजा यौवमातोऽपि याचकाभावानिययाऽक्षयया रत्नमम्पदा कृत्वा य उदयोऽनुम्यूता वृद्धिमनोदयः उच्चशिखरोऽथ वा नय एव कथमास्तेऽपि तु लज्जितम्यानमत्वमयुक्रमेवेत्यर्थः । कल्पवृक्षस्य स्वर्गम्यितालाटुप्पापतया फलभरव्याजेन नम्रतया त लज्जा- परिहारः मम्भवः । रोहणास्तु एकलोकनिवामाहुप्राप- वाभावेऽपि चाचकवर्जनापजातिशयमतिनयत्वं युकं तत्तु तम्य नाम्तीपायय । कन्पवृक्षमेरुभ्यामप्ययमधिको दानशूर इति भावः । कुनायितः । लोहितादेरासतिगणवादाचारे काप एजामीति । वधूभैमी मखोजने निर्भूभङ्गादिचेरितः हाता तो भगोमिनि पृच्छति मति म्वाभिमायजापनार्थ गिा- माय वाई चा अवशयत् वर्क परे तददगवालमेव नपे नमिणम्

·दादशः सर्गः।
३
म्भिताय वलं यदवक्रयधू
स्तदेव वैमुख्यमनक्षि तन्नुपे ॥ ८ ॥
दृशाय निर्दिग्य नरेन्चरान्तरं
मधुखरा वक्तुमधीवरा गिरा।
अनूपयामास विदर्भजाश्रुती
निजास्यचन्द्रस्य सुधाभिरुक्तिभिः ॥ ६ ॥
राजि वैमुख्यं पराङ्मुखलं अन्नति अलचितं । अन्यतो विनो
कनादेवाचानादरोऽया इतीति सखीभिाकितेन राजा वा
तर्कितमित्यर्थः । इति किं । हे भैमि अहं अयनामो नृपश्च रदं-
नृपस्तम्य स्तुती विघ्नं सृजामि किं । वैलच्यमिति पाठे अमाव-
धानतया यम्मान्मुखमवक्रयत् तमादेव भूपगतमेव वैन्नच्यं मा-
निन्य लोकैननितमित्यर्थः । स्मिताय। म्मितं कर्नु क्रियार्थीप-
पदेति चतुर्थी (पा• २।३।२४) ॥ ६८ ॥
दृतिात्रय मधुरम्बरा गिरामधीश्वरा वर्ल वर्षयितुं दृगा
नेवव्यापारेण नरेश्वरान्तरं नृपान्तरं निर्दिन दयित्वा विदर्भ-
जाश्रुतो भैम्याः कर्ष निजामशं बीयवदनमेव चन्द्रम्य सुधाभि-
रमतरूपाभिरुतिभिः कृत्वा अनूपयामाम परिपूर्ण चकार उवा-
चेत्यर्थः। अनुगता थापा यत्रानूपो देशः । सुगादिना ममामाने
अदनोग इत्यूकार: (पा०६।३१८८)। अनूपे जम्नप्नुते चकार।
. नत् करोतीति शि। लक्षणया मधुरम्बराकर्मन मिमिते बका-
रेत्ययः । अपृपुरशीमभुवः श्रुतो पुनरिति पाठे गारद्युपधाया
इति किं वायमित्युपधाहम्नः (पा• 01 ४ । ३) ॥ ६८ ॥

·५४ उतरनपधधरिये। स कामरूपाधिप एप हा त्वया न कामरूपाधिक ईक्ष्यतेऽपि यः । त्वमस्य सा योग्यतमाऽसि वसभा सुदुर्लभा यत्प्रतिमन्नभा परा ॥ ७० ॥ अकर्णधारागसम्भृतां गता गररित्रेण विनास्य वैरिभिः । स इति । एप कामरूपस्य देशविशेषस्थाधिपः । अथ च मदनरूपस्थापि खामी तद्रूपधारणादित्यर्थः । स कः । यस्सया नईच्यतेऽपि न नाभिलय्यत इति तु किं वाच्यमित्यर्थः । हा कष्टमनुचितमेतत् । यतः कामाद्रपेणाधिक अनिसुन्दरः। अथवा कामाद्रपेणाधिको नेति काकुळ । यतोऽयं कामादधिकस्त- मादस्य योग्यतमा मा वं वल्लभाऽमि नितरामुचिता प्रेयमी भवसि । मा का। परा उस्कटा यस्यास्तव प्रतिमला तुन्या भा कान्तिः सतरां दुर्लभा यस्याः । मदृशी कान्तिः कस्याञ्चिदपि न दृष्टचरी। अस्यापि सुन्दरत्वादित्यर्थः । अथ च पराऽन्या रखी यम्या स्तम्यकान्तिटुर्समा मानिसुन्दरी स्वमित्यर्थः । त्वमतिस- न्दरी श्रम्य सुतरामयोग्येत्यर्थ इति वा व्याख्यानान्तरं मिट- बादुपेच्यं । सदुर्लभा । नमुदुभ्यां केवलाभ्यामिति नुनिषेधः (पा. ७111६८) ॥ ७० ॥ अति । अन्य वैरिभिः ममरे निमय नियत्य यावान मकाननरणिः सूर्यम्तन्मण्डनस्ट्रेत्यर्थः 1 भिदा भेदं विधाय कृत्वा- भवः मंमार एव दुमारवादर्षवमीण: मोक्षप्राप्तेरपुनरानी-

·हादश सर्गः
1५
विधाय यावत्तरणेभिदामहो
निमज्य तीर्मः समरे भवार्णवः ॥ ७२ ।।
।
..
रित्यर्थः। अहो आश्चर्य हरतरोऽयमित्यर्थः । किम्भूनैः ।
अरिभ्यस्त्रायत इत्यरित्रं कवचं तेन विनाऽधवाररस्मात् म-
काशाद्रचकणान्देन शरतरेण विना न विद्यन्ते कर्णाः कर्ण-
कारा लोहकण्टका यामां एवविधा धारा येषामेवंभूताः ।
कान् घरन्ति कर्णधाराः न कर्मधारा अकर्णधारा एवम्भूता
वा पागा वाणाः अदुया: शरास्तैः संमृतानि प्रोतानि
अगानि अवयवा येषां तेषां भावस्तत्ता तां गतः प्राप्तः
प्रत्यवयवविद्धरित्यर्थः । यावत् माकन्ये । अथ च कर्णधारो
नाविकः पारसगा वायुस्ताभ्यां कृत्वा ममृतानि परिपुष्टशनि
अङ्गानि रन्जुस्तम्भादीनि तरणोपायभूतानि च येषां कर्षधारा-
नुकूलवायुना वा ममतान्यङ्गानि येषां
एवम्भूता ये न भवन्ति
तभावं गतः। श्ररित्रेण जलक्षेपणकाष्ठेन विना तम्याप्यभावे
यावत्तरणे मकलाया नौकाया भेदं विधाय मकलां नीकां
स्फोटयित्वा निमज्य बुडिला अर्णवस्तोमः। हे भव शिव प्रो
प्रत्याययं कर्पधाराद्यभावे नौकायाच भेदे गुडिला तरण
तत्रापि ममुद्रस्येति प्रत्याद्ययं अघटमानघटने स
ार्य्यम-
पकं शिवनामोपारणं क्रियते । कर्णधारम्नु नाविकः। नौका-
दण्डः क्षेपणे स्यादरित्रं। स्त्रियां नौम्मरणिम्न रिः। शुमणि-
मारणिमिच सत्यमरः ॥ १ ॥

·उत्तरनैयधचरिते अमुष्य भूलोकभुजो भुजोयमभि- स्तपर्तुरेव क्रियतेऽरिवेश्मनि। प्रपा न तत्रारिवधूस्तपस्विनी ददात नेत्रोत्पलवासिभिर्जलैः ।। ७२ ।। एतद्दत्तासिघातस्रवदसृगसुदंशसार्टेन्धनैतद्- दोरहामप्रतापज्वलदनलमिलमधूमभ्रमाय । अमुध्येति । भूलोकभुजो भूपालस्थामा भुजोमभिर्वाहुप्र- तापैः परिवेग्मनि अतिमन्तापकारिबात्तपर्तुरेव ग्रीमतुरेव यद्यमात् क्रियते तस्मात् तत्र गोमा तपखिनी दीनारिवधूः नेत्रावोत्पलानि तेपु वामिभिर्जलैः अभिः। अथ च भेत्र- तुल्यकमलानां यो वामः परिमलः स विद्यने थेषु तैलेः रुवा प्रपां पानीयशाला न ददातु अपि तु ददावेव । तपखिनी गौमती सुगन्धिभिरुदकैः प्रपां करोति । अनेन पतिमार- णात् गोकव्याना मायरिनारी रुरोद वेति भावः । पानीयशालिकेत्यमरः ॥७२॥ एतदिति। श्राजिम्य लीमु मलामभूमिपु एतनामीरम्य एत- सेनामुगम्य पुगे गच्छन्ती वाजिनजामशेषां खुरेभ्यश्शरणाग्रेभ्यो जातैरनिता रजोराजिः रेणुपतिः एनम्य दिग्जैवयात्रा दिगजयकारिण्या या यात्राः रिमन्मुसं गताम्तास मग- मतुम्नं मगरम्य भर मम्मई पश्यतः कम्य जनम्य एतेन राजा दोग्योऽमिपालेभ्य: गवरण्य येषां एनेन दोऽमिपाता येभ्य. प्रपा ·हादशः सर्गः। ५० एतद्दिग्त्रयात्रासमसमरभरं पश्यतः कस्य नासीत् 'एतन्नासीरवाजिब्रजखुरजरजोराजिराजिस्वलीषु ।। ७३ ।। क्षोरोदन्वदपः प्रमथ्य मथितादेशेऽमरैर्निर्मिते खाकम्यं सृजतस्तदस्य यशसः क्षीरोदसिंहासनं अत एव खवदमनो वाऽसुदंशा अरिसहा अथ च तद्रूपा देणवम्त एव माणोन्धनानि दाह्यकाष्टानि यस्यैवंभूत एतस्य दोप्पोाकोरुद्दामप्रतापम्तीपप्रतापः स एव बलन्देदीय- मानोऽनलः तम्य मिन्नन् मम्भवन भूमा बाहुल्य यस्यैवंभूतो बहु- तरी धूमस्तस्य भ्रमाय मादृग्वादधूमेऽपि रजमि धूम इति नुये नामोदपि तु मर्चम्यापि। अपद्रवेणुरुपन्धनं दहतो बड़े- भुयान धूमो भवनि । मर्नेऽप्यरय एतत्मातापवहिना दग्धाः । अवपतिद्यायमिति भावः । माईमित्या पर्यापः । मिस्तद्भूम- भूमेनि पाठे मिलतो धूमस्य बाहुन्यं तवान्तये ॥ ३ ॥ होरेति । केषां जगतां भुवनानां मम्बन्धिना बनेगा राजा यसमाभिषेक एवात्मदा नाजनि नाकारि अपितु स्वा- दिम्यितेन मवणापि नोकैनैतदीययममाऽभिषेकः कृतः । विशे- घेनाधिष्ठानमा । किंभूतम्य यसमः । धीरोदरदपः चोरो- दमाम् चौरसमुद्राम्पो जनानि दुग्धरूपाणि प्रमय्य मन्द- रावनेन कृत्या प्रकर्षण विलोहामरैर्मयनक्रियायोगान्मयित- मिति प्रादेशे मनायां निर्मािते शनायां अथ च निर्जन मन्व- मथिनं दधि मथितमित्युच्यते। तनय हीरम्नापि मचनक्रिया- ·करनेधधधरिते। केषां नाजनि वा जनेन जगतामेतत्कवित्वामृत- स्रोतःप्रोतपिपासुकर्णकलशोभाजाभिषेकोत्सवः ॥ ७४॥ योगादस्तेमवनमाथितरूपे आदेश निम्मित सति जले स्थित्य- सम्भवक्षीरोदन्यदुदके दुग्धरूपे अतिघने कृते मतीत्यर्थः । क्षीरोदरूपं सिंहासनं शुभ्रवस्तुमात्रापेक्षया तस्यातिभवा- द्भद्रं यद्भद्रपीठं तत्वेनात्मनाथ च सुखेन वायामरहितं यथा तथा श्राक्रम्यमुपवेशनयोग्यं सृजतः कुर्वत: चोरोदपदमधि- तिछत इत्यर्थः। किंभूतेन जनेन । एतद्रचितं कवित्वं एतन्म- सन्धिकविभिनिर्मित कीर्तिवर्षनरूपं कवित्वं तदेव खादुतर- वादमृतं तस्य सोतसि प्रवाहे तो स्यूतो भृती सादरमा- कर्षनेच्छु अथ च जलभरणेच्छ कर्णावेव कलग्यो महान्ती कलशी भाजा भजता । लोके हि कसिंचिद्राजनि केनचिन्म- थिते तदीयं निशमनमधिष्ठितोऽन्यस्य केनचिदारिपूर्णेन कलश- नाभिषेकः क्रियते । धनौरूपतया उपवेशनयोग्यता सूचयित मथितादेशे कृते मतीत्युक्तं । जलोपरि उपवेशनासम्भवात् । हो- रोदादपि विमलतरं महीयतधो वैदेशिकलोकत्रयमचारि छनमिति भावः । नकं शुदखिनमाथितं पादाद्यपीम्बु निर्जल- मित्यमरः । धीरोदबदपः । उदयानुदधी चेति (पा. ८।। ११) माधुः । एक्पूरपित्य प्रत्ययः (पा० ५। ४ । ०४)। सामान्य । पारदुपधादिति यत् (पा. । ३।२ ६) पानि । कर्मणि पिए (पा. ३ । १ । ६६)॥१४॥ .

·हादशः सर्गः। ५४ समिति पतिनिपाताकर्मनद्रागदीर्ण- प्रतिनृपतिमृगाक्षीलक्षवतःशिलासु। लिखिनन्निपिरिवारस्ताडनव्यस्तइस्त- प्रखरनखरटकरस्य कीर्तिप्रशस्तिः ॥ ७५ ।। विधाय ताम्बूलपुटों कराका वभाण ताम्बूलकरकवादिनी। ममितीति । अस्य राज्ञः कीर्तिप्रशस्तिवर्णनपतिः समिति भङ्गामे पतीनां निपातो मरणं तस्यरकर्षनेन द्राक् शीघ्र प्रदीर्थानि प्रतिनृपतिसगाक्षीणां लक्षस्य वशांमि तान्येव तक्ष- एमेवाविदोषवाच्छिलास्तासु मोकवनादुरस्ताडने व्यस्तयो- दृढनिवेगितयोईस्तयोः : प्रखरा अतितीक्षणा नखरा नखा एव टवाः पापाणदारणताइविकारारंचितलिपिरिव रचित- लेखनेवास्तीति भेषः । अन्यम्यापि कीर्तिप्रगतिः गिलास सद्धिकाभिरत्कीर्य निस्यते । मऽप्यरयोऽनेन हतासत्रायर्य- गोकवणादरमता उनं कुर्वन्ति अतिशरवादम्य फीर्तिर्भवती- त्यर्थः । दृढोकेऽप्यदीर्षवाछिलाल। मौकातरम्यारमताइन जातिः । टरः पापाणदारण इत्यमरः । ममिराजीममित्यु चेति ॥ ५ ॥ विधायेति । ताम्बूनम् करदः सवर्णादिरचितहमाद्या- फारं साम्पूनधारणपात्र पटोति नाके तम्य वादिनी धारिणी काचित् भगो दमखमुभावं तदर्थमनिषेधरूपं प्रवेत्य गावा .. .

·उतारनयधचरिते।
दमस्वसभीवमवेत्य भारती
नयाऽनया वनपरिश्रमं शमं ।। ७६ ।।
समुन्मुखीकृत्य वभारभारती
रनीशकल्पेऽन्यनृपे निज भुजं।
ततस्त्रसद्दालपृपहिलोचना
शशंस संसज्जनरञ्जनी ननी ।। ७७।।
।
भारती इति बभाण ! किं कृत्वा । ताम्बूलपुटों पूगीफलचूईख-
दिरपनि यत्रैकत्र क्रियन्ते । यां मध्यदेशभाषया गुलविति
व्यवहरन्ति । तां देव्यै दातुं करायगां खोयकरतलमध्यगतां
वा कृत्वा करकं गृहीवेत्यर्थः । इति किं । हे देवि वं अनया
मोरिकया एतदीयवहुवर्षनजनितं वतास्य सकलं परिश्रम
गमं नय बहुवर्णनजनितं पापं शान्ति प्रापयेति। एतत्स्तुते-
विरमेत्यर्थः । अन्योऽपि शकमुखो वोटिकया अमं धर्म
भयनि ॥७६॥
ममिति । भारती रतीशकन्पे कामतुन्येऽन्यनुपे निज भुजं
याडं सम्यग् जन्मुखीशत्य पभार भैम्य तं दर्शयितुं तदभिभुसं
चकार। ततः अनन्तरं सहालपदिलोचना भीतमाला-
रिणमेपां मंगजनानां मभ्यामा रञ्जनों अनुरागजनिक जनों
वरार्थिनी तां भेमों गर्गम प्रभाणीत् । रतीम तुम्य इति ।
पाटः। रचनों। ग्टगरमणाभावावलोपाभावः (पा.६।४।
१४ ।ए. ३ वासिके) ॥ ७०॥

·हादशः सर्गः। अयं गुणैधैरनुरज्यदुत्कलो भवन्मुखालोकरसोत्कलोचनः । स्पृशन्तु रूपान्तवापि नन्वमु तवापि दृत्तारतरङ्गभङ्गयः ॥ ७८॥ अनेन सीर्थिकृतार्थताहता ऽऽहतार्थिनी कामगवीसुरद्रुमौ । यमिति । हे भैमि गुणैाथैः सौन्दर्यादिगुण महः अनु- रज्यन्नोऽनुरका भवन्तः उत्कला लक्षणया नद्देशनिवामिनो लोका यत्र । अथ च गुणाघेरनुरज्यन्त उत्कटाचतुःषष्टिःकला यत्र नैरुपलचितोऽयं नृपः । यस्मात् भवन्मुखालोके रमेनानु- रागेोत्कलोचन उत्कण्ठितनेोऽस्तीति शेषः । तम्माननु है रूपामतवापि मौन्दर्यातदोधिके सुन्दरि नवापि दृशा- स्तारा उज्ज्वला विमाला वा चञ्चला वा तरङ्गाः पुनर्गापा- ररूपाः कमोसास्तेषां भन्नयः प्रकारविशेषा अमुं स्पृयन्तु । अयं त्वां पश्यति त्वमप्येनं कटाः पग्य योग्यत्वादिति भावः । अमुरज्यदुत्कन इत्यनेन जनानुरञ्जनात् मम्पदाधिक सचितं । अन्यस्यामपि जलवायां चञ्चनतरङ्गभङ्गयो भवन्ति । अनुरज्य- दिति । ग्यनो डिवानतोपः (पा. १।४।२४) ॥ ७९ ॥ अनेनेति । कामगवीमरद्रुमा कामधेनुकन्पवृक्षी मिथः अन्योन्य क्रमेण पयामेनपसवाने दुग्धमेचनपमवभाजने प्रदाय प्रकर्षण दला दानस्य यमनं निधये प्रत्यहमवम्यकरणीय- ·उत्तरनैषधचरिते। मिथापयासेचनपन्नवाशने प्रदाय दानव्यसनं समानुतः ॥ ७९ ॥ नृपः कराभ्यामुदतोलयन्निजे नृपानयं यान् पततः पदद्दये। तदीयचूडाकुरुविन्दरश्मिभिः स्फुटेयमेतत्करपादरञ्जना ॥८॥ यत् कस्यामपि भानुमान्न ककुभिस्थेमानमालम्बते जातं यवनकाननैकशरणप्राप्तेन दावामिना। तया प्राप्तस्याग्रई समानुतः समाप्तिं नयतः। कस्मादित्यत पाह। किम्भूनो। मार्थिनां सर्चयाचकानां अभीष्टदानान् या कृतार्थता जन्मसाफल्यलक्षणं कृतार्थत्वं तां करोत्येवंभूतः छत् नेनानेनानिदानात् सम्प्रत्याइता नीता अर्थिनो याचका यथोसा। अर्यन्तराभावात् कामगया कम्पवृक्षस्य दुग्धमेका कृतस्तेन च पशवा भतयितुं तस्यै दत्ता इत्यर्थः । दानहरो- ऽयमिति भावः ॥ ७८॥ नृपेनि । अयं नृपः निजे पददये प्रणामवभात् पनतः नमान् यान् नपान कराभ्यां रुपया शिरमि एत्वा उदोलयत् उत्था- पयामाम। सदीया रागकोया यासूडामुकुटामामां कुरवि- न्दरम्मिभिःमाणिक्याणशोभाभिः छत्येयमेतम्य करपादयोः रनमा रक्रिमा म्फुटा ग्यत इति सेपः ॥ ८० ॥ चदिनि । भानुभाग सूर्य: कस्यामपि कमि दिगि म्येमानं, ·दादशः सर्ग। १३ एषैतडजतेजसा विजितयोस्तावत्तयोरौचिती धिक्तं वाडवमम्मसि बिपि भिया येन प्रविष्टं पुनः॥८॥ - स्थिरत्वं यत् नालम्पते अङ्गीकरोति किन्तु सर्वदा परिभ्रमत्येव । दावाग्मिना वनवहिना च घनं प्रतिगहनं काननं तमक्षणं एक केवलं शरणं रतितारं प्राप्तेन तदेकाश्रयेन यज्जातं। एतस्य भुजतेजमा विशेषेण जितयोस्तयोः सूर्यदावानलयोस्तावन्निधित एषा श्रचिती युक्तकारितरता। भीतस्य व्याकुलता वनाश्रय- णञ्च युक्त इत्यर्थः । मानी हि जितः सन् लज्जया मुखमदर्शयन् पुनदर्शनभयेनैकस्सिन्देश वासं त्यक्ता सर्वत्र परिभ्रमति सर्व- थाऽन्यस्य प्रवेष्टुमशक्यं धनं गहनं वाविशति। ताभ्यां युक्तमेव छतमित्यर्थः । तं वाडवं वडवानलं पुनर्धिक् येनास्य भिया विपि सहजगत्री अम्भसि ममुद्रजले प्रविष्टं निममं । मानी हि पराजितोऽपि वैरिणः शरणं नैति अयन्तु गत इति अभिमानि- वाभावाविन्ध एवेत्यर्थः । अथ च वाडया बाहाः। ततय माह्मणत्वाच्छचावपि भयेन प्रवेश युक्तः । शत्रुणा च तस्य रक्षणं युझ इति च सचितं । सूर्योदेरप्येतदीयं तेजोऽधिक- तरमिति भावः। म्येमानमिति । म्यिरशब्दानावे पृथ्व्यादित्वा- दिमनिधि (पा. ५ । १ । १९२) प्रियम्बिरेति। म्यादेशः (पा• ६।४ । १५७)। शरणं प्राप्तेन । दिनीयायितेति समामः (पा. २ । १॥२४॥२१॥ .

·उत्तरनेघधचरिते। . अमुयोर्योभर्तुः प्रस्मरचमूसिन्धुरभवे- रवैमि प्रारब्धे वमथुभिरवश्यायसमये । न कम्पन्तामन्तः प्रतिनुपभटा म्लायतु न तद्- वधूवत्राम्भोजं भवतु न स तेषां कुदिवसः ॥ २ ॥ अमुध्येति । अमुयोर्बीभतर्रणमरम्भात् प्रसृमराः प्रसरण- शोलायमूसिन्धुराः सेनागजास्तेभ्यो भवैः समुत्पत्रैर्वमथुभिः करिकराग्रजातैर्मदजनविन्दुभिर्जलविन्दुभिवा अवग्यायसमये नोहारकाले हिमती प्रारब्धे निर्मिते मति अतिनृपभटा वीरा अपि रिपुनृपा अन्तस्तन्मध्ये स्वीयमनमि वा न कम्पन्न अपि स्वस्माद्भयेन युफ्त एव कम्पस्तेषां । तथा तेषां रिपूणां वध्यो रमण्यस्तामां वन्नाम्भोज न बायतु अपि तु भाधिनः प्राणेशव- घस्य निथिनत्वात् वामां मुखस्य म्लानिरूचितव) तथा म प्रमिद्धो रणवामरस्तेषां वैरिणां तन्वीणां च कुत्सितो दिवमोऽमुभरूयो वामरो न भवत्वपि तु भववेव । वधनिश्चयारिणां ततस्वीणाञ्च बोकवमादित्यहममि। हिमता भरीरकम्पः कमतम्मानि- दहिनश्च भवति। शरतरोऽयं गजपतिरिति भावः। मिन्धुर- भरेरिति पाठे जगमतः कर्टभिः वमथुभिः कृत्वैति व्याख्येयं । वमथुः करिमीकरः। अवम्यायन नोहार इत्यमरः । प्रम- रेनि । एघम्मद इति कारच (पा. ३१२ । १६.1) अवशा- थेति । न्यायधति एः (पा. ३११११४१)। नेपां। पुमान् शियेत्येकोषः (पा. १११।१०)॥ २ ॥ - ·हादशः सर्गः अात्मन्यस्य समुच्चितीकृतगुणस्याहोतरामोचितो यद्गात्रान्तरवर्जनादजनयडूजानिरेष दिपा । भूयोऽहंक्रियते स्म येन च हृदा स्कन्धो न यश्चानमन् तन्माणि दल दल समिदलंकनर्माणवाणव्रजः॥३॥ दूरं गौरगुणैरकृतिमृतां जैबासकारे चर- त्येतदोर्यशसि प्रयाति कुमुदं विभ्यन्न निद्रा निशि । आत्मनीति। श्रात्मनि स्वीये स्वरूपे समुच्चितीकृतगुणस्य मेलिनसीन्दादिसर्वगुणस्यास्य राज्ञः अहातरामतिशयेनौचि- तीयं । यत एष भूजानिर्भपतिर्दिषां गात्रान्तराणं इत्स्क- न्धेतराणां वर्जनात् अवयवान्तरं परित्यज्येत्यर्थः । येन च इंदा भूयः पुनः पुनरतितरां अईक्रियते सा अहङ्कारिणा जात- मित्यर्थः। यश स्कन्धः नानमत् नम्री न भूतः तस्यैव मीणि अतिमदूनि जीवम्यानानि दल दलं खण्डं खण्डं जन- यत् चकार नान्येषां । किंभूतः। ममिति मङ्गामे अल कर्मणे अलगणिऽरिमारणसमर्थः वाणव्रजो यस्य । अपराधी हि राजा दण्ड्यः। तस्कन्ध म्यैवापराधो नान्येषां तम्यैव दण्डं शतवा- धान्येषामित्य तितरामस्यौचितीत्यर्थः । अयच्च मगुणः सदांग- नयांच मारयति भरणागतांम्त रचतीति भावः । कर्माचमा- इनामीण इत्यमरः । अनर्माण, पर्यादयो ग्वानार्थे चतु- ति ममागे (पा. २१९।१८ स.वा.) नकर्मशब्दासाथै, अषधाशितंग्वलकति स: (पा० ५ । ४ 1 01) '१३ ॥ दूरमिति । गीर गणे: धवणवणः कृत्वा दूरं भां अति- स्कन्धम्य .

·उत्तरनेवधधरिते। धम्मिन्छे तब मलिकासुमनसा माल्यं भिया लीयते पीयूषसवकैतवादृतदरः शीतद्युतिः विद्यति ॥ ८४ ॥ एतगन्धगजस्तृपाम्भसि भृशं कण्ठान्तमज्जत्तनुः फेनैः पाण्डुरितः स्वदिकरिजयक्रीडायशःस्पर्धिभिः। मृतां द्वारवां वसूनां जैत्रञ्च तदङ्ककारि च तस्मिन् अयाङ्ककारिणि एतद्दार्यशमि एतस्य बाहुयसि सकलेपु ज- गत्म चरति प्रमरति सति अथ च स्वप्रतिमलगवेषणाय भुवन परिभमति मति बिभ्यत् भीतं कुमुदं निशि निद्रा स्वप्रमथ च सङ्कोच न प्रयाति। तथा मलिकासुमनसां माल्य माला अस्मानिया तव धम्मिम् केशपाये ग्रन्य नविशेधे लोयते आत्मान गोपायति। अथ वा अदृश्य तिष्ठति। तथा गीतद्युतिशन्द्रो एतदरः प्राप्तभयः सन् पीयूष सवकैतवादमतलबण व्याजात् विद्यति खेदं मुञ्चति । य च हिमकणान् मुञ्चति । एक- योद्धा प्रकार इति का। कुमुदादिभ्योऽयधिक धवलमे- नदीयं यश इति भावः । वहिन धारयेन्मास्यमिति केशान्त- गंतमान्यधारणा म्याः मदाचारवं सूचितं ॥ ८४ एतदिति। एतम्य गन्धगजः यः सप्तम म्याने पु सवति म गन्धगजः । स्वदानमानमूत्रादिगन्धेन जितान्यकरी। विरोधि- करिगन्धममहमान इति वा गधगजः । कराभोवमियाजान् . गण्डदण्डाण मुमतगपजलवमनमिपात् प्रमुधेः ममुद्रस्या- भमुनाम्या: करिया पलभरावणस्य विर पत्रवियोगजमित ·द्वादशः सर्गः १७ दन्तद्वन्दजलानुविम्बनचतुर्दन्तः कराम्भोवमि- व्याजादभ्रमुवनभेन विरह निर्वापयत्यम्बुधेः ॥ ८५ ॥ अथैतदुर्चीपतिवर्मनाडुतं न्यमोलदास्वादयितुं हृदोष सा। भोक निर्वापयति गमयति । किंभूनः । भृशं नितरां पा पिपास या सफेनत्वात्वीराधेः पुरः प्रसर्पणेन कण्ठान्तं ग्रीवा मर्यादीकृत्य मज्जन्ती जन्ले कोडन्तो जल प्रवेभादग्यमाना तनुर्देो यस्य एवम्भूतः । तथा स्वकीया दिक् प्राची तस्याः करी ऐरावणेऽन्ये वा तत्रत्याः करिणम्पां जयक्रीडा तयो- पार्जिनेयंशाभिः मह पर्रािभितइदुग्चले: फेनैः जलावगाह- नोडूनर्निमग्नदेहोर्द्धदेशे पाण्डुरित: धवलीकृतः । तथा दन्त- इन्दस्य दन्तदयस्य जलेऽनुविम्वनं प्रतिबिम्बस्तेन कृत्वा चलारी दन्ता यस्य सः । जसमध्ये विद्यमानत्वाद्धवन्तवाचतुर्दन्तत्वा- रावण एवायमिति धान्या समुद्रः सुखी भवतीत्यर्थः । श्रा- समुद्रं दिविजयीत्यर्थः । ८५ ॥ अथेति। अद्य मा भैमी न्यमीलत् अविपक्षमको चकार । किंभूना । अतिप्रीत्या मधुमजा वरणमधूकमालया नैषधस्व नाम जपति तछोलाऽत्त एव स्फुटीभवन् प्रत्यजायमाणः ध्या- नेन चिन्नमातिशयेन पुरः स्फुरन् अयम्विततयाऽवभाममानो ननो यम्माः मा। तत्रोप्रयते । एतयोपितेर्वनिया ममुप- समहनमायाँ पदि विद्यमानं पाम्बादयितुमिव। पासर्यम्य तमि वर्गमानवात्तदनुभवार्थ ने अप्यन्तः प्रविष्टे रवेत्यर्थः ।

·२८ उत्तरनैयधचरिते। मधुसजा नैपधनामजापिनी स्फुटीभवद्यानपुरःस्फुरन्नला ॥८६॥ प्रशंसितुं संसदुपान्तरञ्जिन श्रिया जयन्तं जगतीवरं जिनं। गिरः प्रतस्तार पुरावदेवता दिनान्तसन्ध्यासमयस्य देवता ॥८॥ तथाधिकुऱ्या रुचिरे चिरमिता यथोत्सुकः सम्प्रति सम्प्रतीच्छति । मले एवानुरका सती नेत्रनिमीलने नैव तं नृपं निरीतीच. कारेति भावः। अन्योऽपि जपमालयाभीटदेवतामन्त्रजपं कुर्वन् तां साक्षात्क नेत्र निमीत्य ध्यानेन तां साक्षात्क- रोति ॥ ६॥ प्रभसितुमिति । दिनान्तसन्ध्याममयस्य देवता सरखती पुररवदेव पूर्ववदेव ता अतिगम्भीरमधुरा गिरः प्रतस्तार उवाच । किं कत्तुं। ममदः सभाया उपान्तौ उभयपावी रन- यत्येवं भीलं श्रिया शरीरशोभया कलाऽतिसुन्दरं जिनं युद्धदेव जय अगत्याः पृथिव्या ईश्वरं राजानं प्रगमितुं वर्षयितुं । यिथा ममदुपान्तरश्चिन जयन्तं जगति शायर्यादिना रन्द्रपुत्र- तुम्य कोकरदेशप्रभवानिन चौद्धं राजानमिति वा जयना- मामानं वा। जगदीचरमिति पाठे जिनविशेषणं ॥ ७ ॥ तनि। चिरे सुन्दरि त्वं तथा तेग मकारणाधि- ·- दादशः अपाङ्गरजस्थललास्यन्नम्पटाः कटाक्षधारास्तव कीकटाधिपः॥८॥ इदंयासि दिपतः सुधारुचः किमङ्कमेतद्विपतः क्रिमाननं। कुर्या: अधिकारं कुर्याः । तथा कयं । यथा येन प्रकारेण कोकटाधिपः मगधदेशम्वामी तत्कटाक्षेमु जामु क: मन् चिरे- पिता: तव कटानधारातिर्यगवलोकन परम्पराः मम्प्रतीदानों मम्प्रतीति अङ्गीकरोति । किंभूता धाराः । अपाङ्गो नेत्र- प्रानामाम्मवणं रगम्यन्त नायगाला तव नाम्ये मविनाममन्द- गती लम्पटाः। चिरपिता समिति वा । चिरेत्यकारानमप्य- व्ययं तेन ममामः । एवमेवंगातीयेऽन्यत्रापि ज्ञातव्यं ॥ ८८॥ इमिति । असिन्नेयु नोकेषु धाविभिः प्रमरणभोग्नेः लोकत्रयमुञ्चन छापौरम्य चभिः विशेषेण भीपिता नो- कत्रयान्निामिता ताममी कृष्णपतरात्रिरेव मपी दंयामि अम्न की पितः अमइमानम्न मुधारचयन्दम्याई कम्न- मथच मनिधि धावति गोत्रं गच्छति प्रविाति किं किंवा पत- द्विपत एनपचाराननं प्राप्नातीनि मंगयः । एतद्योभियन्द्रा- सशत्रुमपानिरिमाम्य मकसम्यापि जगतः देतीकरणानत्र मिय- म्तमग का मती मनिनं चटकन रमेनछत्रुममय प्रायेण गता । यो चियेन पराभूयते म नदेरिण माययतीत्यर्थः । अयमनि- • सरी पमम्मीति भावः । अन्योऽपि भीपितः स्नगोत्रं याति।

·७. उतरनयधचरिसे। यशोभिरस्थाखिललोकधाविभि- विभीपिता धावति तामसी मपी॥८॥ इदंनृपप्रार्थिभिरुज्झिताऽर्थिभि- मणिप्ररोहण विवृध्य रोहणः । कियदिनैरम्बरमावरिष्यते मुधा मुनिर्विन्ध्यमरुद्ध भूधरं ।। ८०॥ शाम वस्तु सगोत्रमिति। तामसी तमासम्बन्धिनी राचिः मयी ग्यामवस्तुमात्रगता श्यामिका च यथाक्रम चन्द्राई शचुमुखं धावति किमिति वा। गिरन्तरोद्योतकरणादेतत्कीया निष्काशितेव ताममी स्त्रीभावभोर्भ चन्द्र स्थात्मङ्ग गता। श्रत एव राचिकालिमा चन्द्राङ्के दृश्यते । सर्वस्यापि खेतीकरणात ग्यामिकापि निर्वामिताऽन्यत्र स्थातुमगकतयेव रिपुमुखं गता। अत एव विवभिनेषु वैरिमुखेपु कालिमा दृश्यते । एतद्विषतः। दिपःमतुर्वेति (पा. २ । ३ । ६८ सु. ६ वा.) पठीसमासः ग्यामस्य च ॥ ८ ॥ पदमिति। अतिवदान्यस्यास्य नुपम्य प्रार्थनशीलैरर्थिभिया- चकैरनेनैव समस्तकामानां पूरितवादुग्मितः परित्यक: प्रत एव स्वच्ययाभावान्ाणिप्ररोहण विध्य अङ्कुरोपाया विशेषण सद्धि प्राप्य रोहण मेहः किद्भिः कतिपयैरम्पैरव दिनः अम्मरमावरियते आच्छादयिष्यनि यतस्तस्मानानिरगतिर्वि- मध्यमामानं भूधर मुधैवागद्ध मदागमगपर्यन्त त्वया न वर्द्धि- नयमिति नियमन थैव वाग्यमकरोत् । नयभावेऽपि.

·द्वादशः सर्गः।
७५
-
भूशक्रस्य यांसि विक्रमभरेणोपार्जितानि क्रमा-
देतस्य स्तुमहे महेभदशनस्पोनि कैरक्षः
लिम्पद्भिः कृतकं कृतोऽपि रजतं राज्ञा यश पारदै-
रस्य वर्णगिरिः प्रतापदइनैः स्वर्ण पुनर्निर्मितः॥२१॥
रोहणेनैव सूर्यगतेः प्रतिबन्धकस्य करियमाण वादगस्त्यप्रया-
सस्य वैयर्थमेव जातमित्यर्थः । अगस्त्येन विन्ध्यरोधम्म पुराण-
प्रसिद्धः। अतिवदान्योऽयमिति भावः । श्रावरियते । विकल्प-
वादिटो दीर्घतेति (पा. ७।२।२८)। अरद्धेति । लडात्मने-
पदं ॥८॥
अशकस्येति । वयं विक्रमस्य भरेण बाहुल्येन क्रमापारि-
पायात् उपार्जितानि एतस्य भूशक्रस्य पृथ्वीन्द्रम्य यामि कर-
घरेषः मुमहे वर्षयामः । यसमा भूयस्वादर्णानां पञ्चाम-
यात् स्तोतुं न शक्नुमः । सामान्याकारेण कथञ्चिदर्यन्त इत्यर्थः।
किम्भूतानि । महेभा: परिहायमा गजा ऐरावतो वा तेषां
दशनैः सह पईन्त एवंगोलानि तौराणि। स्वर्ण गिरिमें-
सरन्येषां राजा लिम्पनिर्यगोलक्षणेः पारदः शतकमसत्यं र-
‘जतं कृतोऽपि प्रनेपनिर्मितपाण्डधुनितां नौतोऽपि मन् अभ्य
प्रतापरुपैर्द निरनिभिः
पुनः
खएं निर्मितः कृतः। प्रतापस्य
पीतत्वानुवर्षरूपता प्रापितः । पारदमेपमेन सुवर्ण शेतीभवति
पहितापेन घोडीमे पारदे पुनः काञ्चनमेव भवतीत्यर्थः । एत-
तापाये परेषां यमामि न अमरन्ति । पाखी मतापवायानाः
.मोऽपि मास्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥

·उत्तरनेघधचरिते। यद्भर्तुः कुस्तेऽभिषेणनमयं शको भुवः सा ध्रुवं दिगदाहरिष भम्मभिर्मघक्ता सूरैः कृतोडूलना। शम्भोमा वत सान्ध्यवेलनटनं भाजि व्रतं द्रागिति क्षोणी नृत्यति मूर्त्तिरप्टवपुपोऽग्वृटिसन्ध्याधिया ।। १२॥ यदिति । अयं भुवः शक्रो भूमीन्द्रः यस्था भूमे पत्युः अभिषेणनं मेनयाऽभिगमनं कुरुते सा चोणी भूमिः इति मनसि कृत्वा लोहितलेनोत्पातिकी अमृग्यः रुधिरस्ति- द्रूपा या सायमन्ध्या तस्या धिया भ्रमबुद्ध्या द्राक् शीघ्र नृत्यति गात्रविक्षेपं करोति कम्पत इत्यर्थः । वत खेदे। ध्रुवमुत्प्रेक्षे । किम्भूता मा 1 दादादिन्धनज्वलनसम्भावात् दिग्दारिव दिग्दाशादिशामौत्पातिकनिर्हेतुकलोहितदीप्तेः प्रभवैरिव म- घवतेन्द्रेण स्टीचितैःभस्मभिः कृत्वा कृतं तमुलनं अगलेया यचा मा । इति किं। शम्भोः दिनरात्रिमन्धिरूपायां बेलायां काले भवं सान्ध्यवेनं सायमन्ध्याकालसमुचितं नटनं नृत्यरूपं प्रतं नियम: माभाजि भग्नो माझदिति खयं नृत्यतीत्यर्थः । यतः अष्टमूर्तेर्जमाद्यष्टमूर्तः गम्भारका मूर्तिः पृथ्यो। शिवो घि मन्ध्याममये मृत्यं करोति नर्तिवात्तथापि नृत्यमार- यमित्यर्थः । यमुहिग्य अयं प्रयाणं करोति तगिन्दे दिग्दा- भाररिभकम्परमरहिम्नक्षणास्तत्पराजयसूचका उत्पाता भवन्ति । अयमेव विजयत इत्यर्थः। जमान्दातापभ्वनिवा- घवः भिवगर्नयः । यमयाभिगमग राजमा भिनमित्व- ·हादपः सर्गः। प्रागेतहपुरामुखेन्दु सृजतः सृष्टः समयस्त्रिपा कोशः शोषमगादगाधजगतीशिल्पेऽप्यनल्पायितः। निःशेषद्युतिमण्डलव्ययवशादीपलभैरेप वा शेषः केशमयः किमन्धतमसस्तोमैस्ततो निर्मितः।। ८३॥ मरः । यद्भर्नुः । भर्टशब्दस्य पत्यर्थत्वाद्याजकादित्वात् समामः । (पा०२।२१) सेनयाऽभिगमनमभिषेनं। सत्यापपाशेति (पा० ३ १ ११२५) पिचि लुट् । उपमात् सुनोतीति (पा. ८) २२६५) पत्वं । दिग्दारित्यत्र नस्येदमित्या (पा 8 ॥३॥१९०)। सन्धिवेलायां भवं साधिवेलं। मन्धिवेलेत्यः (पा• 8 | ३.१६) । इन्द्रः शिवस्य भस्माहरेणेऽधिकारी अत एव दिशा दाहं कृत्वा भस्मार्पितवान् रति केचित् ॥ ८२ ॥ प्रागिति । प्राक् मादी अंगाधजगतीशिन्येऽपि धमा- दबैलोक्यनिर्माणविषयेऽपि यस्विषां समस्त: मकस्लः को भाण्डारागारमच्चयः नाम्पायित: अपवनाचरितः किन्तु ता- बानेवाक्षयः स्थितः । श्रामुसेन्दु मुखचन्द्रमभियाप्य एतस्य वपुः मजतः सष्टुः ब्रमणः सम्बन्धी म लिपा ममस्त: कोशः मोर्च ममाप्ति अगात् प्राप घथितः। यतश्चरणप्रतिमुखपर्यन्तावय- वनिग्माणार्थमेव पूर्ण न तु केशनिमाणार्थ । ततसाम्मात् कान्ति- उयादेतोः केशमय: केशारः केशरूपोऽम्य एप मेयो भागः नि:शेषं द्युतिमण्डनं ममतमोजारागिम्तय व्ययवसामागवशात् भाभावम्तम इति न्यायात् पचभै. सुप्रापैः मुलभैरन्धतमम- ·उत्तरघरिसे। तत्तदिगजेचयात्रीगुरतुरगखुरायो तैरन्धकार निवीणारिप्रतापानलजमिव सृजत्येप राजा रजोभिः। । स्तोमैगीढान्धकारमहः कृत्वा किंवा निर्मितः इत्युत्प्रेचा। सन्द- रतरोऽयं केशाखातिनीला घनाश्शेति भावः । ईपलभैः। श्र- नार्थ खल् । उपसर्गादेव खल्घञानान्यत्रेति नियमानुमभावः (पा. ७।१ । ६७)। अन्धतमसः । अवसमन्वेभ्य स्तमसः इत्यच् (पा० ५। ४ । ७८) ॥२३॥ नदिति। एष राजा तासां प्राच्यादीनां सर्वासां दिशां जैत्रा जयकारियो यात्रास्तासु उद्भुरा उत्साहवन्तोऽतिबलिन- स्वरङ्गास्तेषां खुरायैरुद्धनैर्रजोभिः कृत्वा अन्धकारं सृजति।कथ- भूतमिव । निर्वाणः शान्तः परिप्रतापानलस्तस्मादनन्तरजात. मिव अन्धकारं सूर्यप्रकाशस्याच्छादितत्वात् तमः सृजति। अनले शान्ने भाभावरूपोऽन्धकारो भवति । एतस्य दिग्जययात्रायां प्रारथायां मधामपि वैरिणां प्रतापः शान्तो भवतीति भावः। तरङ्गवाजत्यञ्च । तथा एतस्य कीर्तिप्रतानैर्यशोविस्तारेव च विधुभिर्वहुभियन्द्रः युधे युद्धार्थ श्राइयमानः पद्धापूर्व- माकारित एव राहु: भियेव भयेनेव भूगोलस्य भूमण्डलस्य छायामयेन मायारूपेण घ्याजेभ गणितविद्भिः ज्यातिपिक- गणितशास्त्रमामाण्येन उम्नेयस्ताः कायः गरीरं यस्यैवंभूतो भन्। एतत्कीर्तिममूहचन्द्रान् दृष्ट्वा एकरण्य जेतुमायालादा- अणा स्वतोपायितुं भूगोलछायरूपं मायागयारीरं घनमि- ·दादश. सर्गः। भूगोलछायमायामयगणितविदुन्नेयकायो भियाभू- देतत्कीर्तिप्रतानविधुभिरिव युधे राहुरायमानः ॥६४ ॥ आस्ते दामोदरीयामियमुदरदरी यावलम्ब्य त्रिलोकी सम्मातुं शक्तिमन्ति प्रथिमभरवशादत्र नैतद्यांसि । तामेतां पूरयित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिनः पाण्डुपद्म- छमापन्नानि तानि दिपदशनसनाभीनि नाभीपथेन ॥५॥ त्यर्थः । ज्योतिःगारखे च भूगोलछायैव राहुवेनाका । अन्यो ऽपि भवोर्भातः म्वनोपायितुं रूपान्तरं धारयति । एतादृगो यशम्खी कोऽपि नास्तीति भावः । निर्वाणेति । निर्माणोऽवात उति तम्य एलं (पा ८।२।५.)। छायमायेति । विभा- पामेनेति पटलं (पा० २।४ । २५) ॥८४ ॥ श्राम्त इति । या दयं विनोकी नोकत्रयो दामोदरीया उदरद- श्रीविगार्जटरकन्दरामवनम्न्याश्रियाम्ते चबाम्नां दामोदरीदरम्बितायां चिनोक्यां प्रथिमभरवमान् महत्वया- न्यादतिमामातुं सुमेम म्यातुं न शक्नुवन्ति अममर्यानि मन्ति नान्यतिप्रमिद्धानि विपदान: मनाभीनि मदृमागि प्रतिगे- गणि पतम्य यांमि तामेता विष्णू दरदरीम्यितां नमधितां चिम्नाकी पूरयिवावशिष्टानि तामुदरदरी तस्यां चिलाकों च परिपूर्णावशिष्टानि वा पाण्डपन यापनामि भाभीममुपय- धयमकमनच्याजमापन्नानि तदाकाराणि ममि मधुश्रमिनो विकामाभोरपेष्ट पया मार्गण निरगुरिव निर्जग्मुरिव मस्ट- ·उत्तरनैयधचरिते। अस्यासिर्भुजगः स्वकोशसुपिराकटः स्फुरत्कृपिणमा कम्पोन्मीलदराललोलवलनस्तेषां भिये भूभुजां । सयामेषु निजाङ्गुलीमयमहासिौषधीवीरुधः पास्ये विनिवेश्य जाङ्गुलिकता यैनीम नालन्विता ॥८६॥ वासयातनाभिया वहिर्निर्गतानीव श्रीविष्णोनाभी धवलं कमल अन्यथोत्प्रेचितं पाण्डुपद्मं न किनवेदद्यांसि । अथवा करि- दन्तधवल तुल्यान्यतिभूयांसि चास्य यशांसोति भावः । दामा- दरीयां । दृद्धाच्छः (पा० ४।२।१९४) । प्रथिमा। पृथ्या दिखादिमनिन् । (पा०५।१।१२२)। नाभीपथेन । ऋगादिना समामान्तः (पा० ५।४।७४) ॥ ५ ॥ अस्येति । अस्यामिरेव भुजगस्तेषां भूभुजां राज्ञां मिये भवतीति भेषः। किंभूतः । खकोश एव चर्ममयं पिधानं तदेव सुपिरं वल्मीकविवरं तस्मादाकरः वहिष्कृतः सद्यो तश्च तथा स्फुरन् प्रकाशमानः उत्तमलोचजातिविशेषत्वात् कृषिणमा ग्या- मलं यस्य । सोऽपि सद्यो धृतत्वात् स्फुरत्कालिमा । तथा कम्पेन नत्र हस्तान्दोलनेन कृत्वा उन्मीलत्यः प्रकटीभूता अराला वक्रा लीना येपु तादृमानि वलनानि गतिविपा यस्य । मोऽपि वझगतिर्भवति । तेषां केषां। यैः महामेषु मिजाजुलीमय्याः खीयागुतीरूपाया महामिदीपध्या वोरुधः स्पर्शमात्रेण वि. पप्पाः वप्राः पर्व पन्थियाटाग्रपर्ययन्विषय ग्राम्ये मुखें विनिवेग्य जागुलिकता विषवेधना गारुडिकता नालविता ·दादा सर्गः। यः पृष्ठं युधि दर्शयत्वरिभटश्रेणीपु यो वक्रता- ममिन्नेव विभर्ति यश किरति क्रूरध्वनि निठुरः । दोपं तस्य तथाविधस्य भजतचापम्य गृहन् गुणं विख्यातः स्फुटमेक एप नृपतिः सीमा गुणग्राहिणां ॥९॥ । गाम प्रमिद्धौ । मोऽपि येन म्वमुखे मिद्धौषधीपर्व न मिति- प्यते तमेव यथा मारयति तथा एतदीयः खङ्गोऽपि ये गवाणि न त्यजन्ति दैन्याच मुखे अङ्गुनीपर्व न धारयन्ति नानेव हन्ति नान्यान् विनीतांग्करणागतांश्च । विषवेद्यो जागुनिक इत्यमरः ॥८६॥ य दनि । परिभटग्रेणीषु सरतरवैरिम पु विषये युधि यः पृष्ठं दर्शयति परामुखः पलायते श्रय च यं प्रत्याकृप्यते तम्य सुभावात् पृष्टं दर्शयति । य: अम्मिन् म्वस्वामिन्येव नृपे वक्रतामन्जुलं स्वायय एव कृतघ्नत्वं विभर्ति। अथ वान्यम्यैता- दृग्यलाभावात् अम्मिन्नेव वक्रतां विभर्ति मान्येन न म्बीकतुं भक्त इत्यर्थः । तथा यो निष्ठुगे निर्दयो दाक्षियरहित: मन् क्रूरध्वनि अनेन महाप्रियभापणं किरनि । अथ च परिण- नादरेराजन्म क्रूर वैरिणां भयावई शब्दं किरति क्षिपति । दोपं दूपर्ण अय च पाहं भजतः तयाविधम् तम्य चापम्म नथाविधमान्यम्न वा कम्पचिगुएं गुनगोर्यादिकं गृहन् वर्षयन्। अय च माझेयाहिपां धनुर्द्धरा मौमा पर्यन्नावधिः म्फुटं •विण्यातः प्रमिद्ध एक एप गगा। एवंविधो धनुर्द्धरः मम- .

·उत्तरनैषधधरिते। अत्यारिप्रकरः शरश्च नृपतेः सद्ध्ये पतन्नावुभौ सीत्कारञ्च न सम्मुखौ रचयतः कम्पच्च न प्राप्नुतः । तद्युक्तं न पुनर्निवृत्तिरुभयोर्जागर्ति यन्मुक्तयो- रकस्तत्र भिनत्ति मित्रमपरश्वामित्रमित्यहतं ॥ १८॥ नय कोऽपि नास्तीत्यर्थः। धनुः पृष्ठदर्शनेनैतस्य पलायनाभावः चितः॥ ८७॥ अस्रोति । अस्य नृपतेरुभी सये सङ्गामे क्रमेण सन्मुखी एतत्स- याखं वैरिसम्मुखच पतन्ती सन्तो मीत्कारं दुःखाभिव्यकं दना- मध्ये निर्गतं पक्षवातजनितञ्च ध्वनिविशेषं यन्न रचयतः कुरुनः यच मरणभीतिजनितं दुर्निर्गतत्वजनितञ्च कम्पं न प्राप्नुतः । उभी को। अरिप्रकरः वैरिमः शरश्च एता हो । तथा मुक्तयोः प्राप्तमेवधनुष्युतयोरुभयोर्यत्पुनर्निर्त्तिः जन्म प्रत्यागमनञ्च न जागर्ति भवति तत्म युक्तमुचितमेव । द्वयोरपि तुख्यधर्म- वात् । तईि पिलक्षणं किमित्याशङ्कायामाह । तत्र तयो- ईयोर्म एको वैरिमः मित्रं सुझदमथ च सूर्य भिनत्ति । अपरय गरः अमित्रं सूर्यव्यतिरितमथ च वैरिणं भिनत्ति दिधा करोतीत्यद्धन पाय तुल्यकर्मोर तुन्यकारभकपम्स विरुद्धयादिव्यर्थः । घावन्योन्यममुचये। दुःखभयराहित्येग रणे मग्मुखः पतति शत्रुमाः । दाविमा पुरुषी लोके सूर्यमण्डल- मेदिनी इति वचनात् सुर्यमण्डल भित्या मुकिं प्राप्नुतः। अदृ- ढमुश्तिया मुभवाण: कम्पनीकारी रचयति। तदकरणाच दृढमुरिनाय सचिता। दृढमुरित्वेन मुतो वेरिमध्ये न पुग- .

·A द्वादशः सगः। धूलोभिर्दिवमन्धयन् वधिरयन्नाशाः खुराणां रवै- वीतं संयति खञ्जयन जवजयैः स्तोतन गुणैर्मूकयन् ! धाराधनसनियुक्तजगता राज्ञाऽमुनाधिष्ठितः सान्द्रोत्कालमियादिगायति यदास्पटुं तुरङ्गोऽपि गां॥el रायाति वैरिएं हन्तीत्यर्थः । हरतरोऽयं शत्रुमा हतवानिति भावः । वाण पक्षे मम्यक् मुखं पुसामग्रं वा यस्येति ॥ ८८ ॥ धूलोभिरिति । धर्माराधने सम्यनियुक्त प्रेरितं जगद् येने- बंभूतेनामुना राज्ञा अधिष्ठित धारूढस्तरोऽपि धूलीभिः खुर- जरजोभिः दिवं वर्गलोकं अन्धयन् अन्धं कुर्वन् चक्षुः प्रविश- ट्रजम एव निमीलितनयनं कुर्खनित्यर्थः । तथा खुराणां रवैः समुच्छलनशब्दैः कृत्वा श्राशा दिशःप्रान्तनिवासिनो जनान् बधि- रयन् बधिरतया शब्दान्तरग्रहणाशकान् कुर्वन् । तथा संयति सङ्गामे जवस्य वातवेगस्य जयः वायो:मकागादतिवेगतया वातं खनयन् पङ्गु कुन् । तथा गुणैः तुभिः स्तोहन् अश्वजय. रूपलक्षणादिवर्णनकारिणे जनान् मूकयन् गुणाधिकवेन भामरत्वेन स्तोतमममर्थान्मूकानिव कुळन् । एवंभूतः मन्ननन्तरं मान्द्राण निरनाराणामुत्फान्नानां चतुर्भियरक्रुत्पतनानां मिपात् पदैकेनापि चरणेन गां भुवमयक्ष धेनुंम्पष्टुं तम्याः स्पर्शनं का विगायति विशेषेण जुगुप्तते । धार्मिको राजा निषि- हमाचरतः स्वाधीगान् पापिनो दण्डयति। अहं तु वदधिष्ठितः . मदा गोपनियां पापं कुर्वन् दण्यः स्यामिति युद्धा पदा

·CO
उत्तर धधधरिले
एतेनोत्कृत्तकण्ठप्रतिसुभटनटारब्धनाच्याडताना
कटं द्रष्टव नाभूवि समरसमालोकिलोकास्पदेऽपि ।
अश्वैरखैरवेगैः कृतखुरखुरलीमक्षुविक्षुद्यमान-
क्ष्मापृष्ठोत्तिष्ठदन्धकरणरणधुरारेणुधारान्धकारात् ॥ १० ॥
:
न स्पेशति चेत्यर्थः। धार्गिको जवनावश्चायमेवेत्यर्थः। अन्ध-
यन्नित्यादी तत्करोतीति णिजन्ताग्छन । ६८ ॥
एतेनेति । ममरममालाकिनो ये लोकास्तेपामापदे स्थान-
भूतायामपि भुधि । अथवा समरसमालोकिलोकानां देवाना-
मास्पदे गगने वियति । एतेन राज्ञा उत्सत्तकण्ठाः छिन्नग्रोवाः
कवन्धरूपाः प्रतिसुभटाः रिपुवीरास्त एव नटा नर्तकास्तैरार-
थानां नायागुतानां नृत्ताश्चर्याणां द्रष्टा नाभूदेव करमेतत्
दुःखमेतत् । नत्र हेतुः। अस्वैरवेगैः शीघ्रजवैरः कृता खरैः
शला खरली अभ्यामभूमिः पुरः पुरः न्यामा वा तया मंतु
मनोज्ञं शोघं वा विशेषेण चुद्यमानं चूर्णाभवत् माएं भूतन्त्र
कम्मातिष्ठन् उत्पनन् अनन्धमन्धं करोति अन्धरण एवंभूतः
रणधुरारेणु: रणप्रारम्भ एव समुत्पन्ना रेणुस्तस्य धाराः भवा-
हाम्नजनितादन्धकारात्। रणविलोकनार्थमागरपि मागवे-
देवरपि अश्वपुरोत्यितरजःपूरितनेत्रैः कवन्धनृत्यं नालोकी-
त्यर्थः । मन्दव भन्दयोः स्वैरं इति मेदिनी । एतत्याचोत्तमा-
ऐति पाठः माधीयान् । द्रष्टा । बन्। रणधुरा । सुगादिना
ऽ । (पा. ५।४।०४) ॥ २० ॥

·दादशः सर्गः । ER उन्मीलल्लीलनीलोत्पलदलदलनामोदभेदखिपूर- क्रोडक्रीडद्दिजालीगरदुदितमरुत् स्फालवाचालवीचिः । एतेनाखानि शाखानिवहनवहरित्पम्पूर्णद्रुमालो- व्यालीढोपान्तशान्तव्यथपथिकदृशां दत्तरागस्तडागः॥१०१॥ वृदो वार्हिरसौ तरङ्गवलिभं बिभ्रदपुः पाण्डुरं इंसालीपलितेन यष्टिकलितस्तावद्दयोबंधिमा। उन्नीलदिति । एतेन राज्ञा एतादृशस्तडागः अखानि । किंभूतः । उन्मीलन्ती विकसन्ती लीला विलामो येपी तानि नीलोत्पलानि तेषां दलानि पत्राणि तेषां दलनं विकासनं तदुद्भवेनामादेन परिमलेन भेदखो पुष्टः बहुलपरिमलः पूरः प्रवाहस्तस्य कोडे उत्सङ्गे क्रीडन्ती दिजाली इंसादिपशिस्तस्या गरयः पक्षेभ्य उदित उत्पन्नी मरुदायुः तस्य स्फालः मवेग- गमनं महो वा तेन वाचालाः शब्दायमानाः वीचयो यस्य । तथा शाखानिवई: गवरिपतनश्यामपद्य पूर्षा द्रुमान्यः वृक्षपाय: तामियोलोढः व्याप्तः उपान्तस्तीरप्रदेश- स्तेन शान्ता वाथा ग्रीमोमपीडा यामां तामां पथिक दृशां योभोमपीडा येषां पथिकानां वा दृश: नामां दत्तः रागः मनापो चेन । अभ्य तडागम्यातिरमणीथलं सखजनकावं अस्य च धार्मिकत्वं सूचितं ॥ १.१ ॥ द्ध रतिप्रिमी अनेम निर्मितमाडागः दो महान् वाहिः ममुद्रः। ममुद्रापेक्षयापि महानित्यर्थः। अथवा ऽमी वारि ·उत्तरनैषधचरिसे। विषञ्चन्द्रिकया च कं विकचया योग्यस्फुरत्मङ्गतं स्थाने स्नानविधायिधार्मिकशिरोनत्यापि नित्यादतः ॥ १०२।। मूतः। धीयतेऽस्मिन् वार्द्धिवारिस्थानं तडाग एव उद्धोऽतिप्रवयाः। कि- तः। तरङ्गः कृत्वा वलिभं वलियुतं । तरङ्गा एव वा कसङ्कु चितस्यूलभरीरावयविशेषस्थाने जाता यस्येत्यर्थः । तादृगतरङ्ग- रूपाभिलिभिर्भाति इति वा। हमालीपलितेन इंसपक्षिा- पेण जराजनितश्चैत्येन पाण्डुरं धवलं प्रवाहरूपं वपुः विभत्। तथा यध्या मध्यनिक्षिप्तकोर्तिस्तम्भरूपया कलिता ज्ञानपरि- माणोऽलङ्कत इत्यर्थः । अथ च सवलच्छरीरधारणार्थ दण्डेन युको तशरीर इत्यर्थः । तथा तावतामनिधहनां धयां पक्षिण बंहिमा वाहुल्यं यत्र । अथ च तावतः शतसमीपवर्तिनो वयमो वार्द्धकस्य बंहिमा यस्थ । तथा विकचयाऽतिप्रकाशमा- नया चन्द्रिकथा योग्यं समुचितं स्फुरत् प्रकाशमानं मङ्गतं मैत्र यस्य । ज्योत्स्वावन्निमस्तं । अथ च ममुद्रत्वादेतज्जलं ज्योनाम- त्रमुचितं कं जल विभत् । अथ च विगतकेया चन्द्रिकया खा- सित्येन चान्दीति कान्यकुच्चभापायां तया उचितं स्फुरन्मेत्र के गिरो पिभत् । यदा केशरहितेन मालित्येनोपलचितं । तथा पोग्यं वार्द्धकाशितं स्फुरत् मकर सङ्गतं मम्यग्गत कम्पनं यम्य शिरममात् । तथा मानविधायिभिधार्मिक गिनत्यापि यत् मिायामः नत् स्याने उचित । धार्मिक र नानादी तीर्थ नम- मियते वाईपि। ममुद्रण पर्वमेव पर्यायान्यनादेसम्म भर्घ्यदे- - ·दादशः सर्गः तस्मिन्नतेन यूना रुह विहर पयः केलिवेलासु बाले नालेनास्तु त्वदक्षिप्रतिफलनभिदा तत्र नीलोत्पलानां । तत्पाथोदेवतानां विशतु तव तनुछायमेवाधिकारे तत्फुल्जाम्भोजराज्ये भवतु च भवदीयाननस्याभिषेकः ॥१०३ ।। : त्याधिक्यं भमुद्रात् । वलिभमिति मत्वर्थे तुन्दिवलीति भः । (पा० ५। २ । १३८) । द्वितीयाव्याख्याने पचाद्यत् (पा. ३ । १।१३४)। बंहिमेति । बहुलस्य भावः। पृथ्वादित्वादिमनिचि (पा० ५। १ । १२२)। प्रियस्थिरेति बंदिरादेशः (पा०६।४। १५.७)। धार्मिकः । धम्मं चरतीति ठक् (पा. ४।४।४५)॥१०२।। तस्मिन्निति । हे बाले तस्मिन् तडागे त्वं एतेन यूना सद विहर क्रीड। तथा तत्र तडागे पय:केलिवेलास जल- फ्रीडावमरेषु गोमती वा तत्रैव नालस्य दृग्यत्वात् । प्रतियो- माभिमायं बहुवचनं । नीलोत्पलानां तवाचिप्रतिफलनात् नेत्र- प्रतिविम्बात् मकशाद्भिदा भेदः नालेन कमलदण्डेनास्तु । पति- भादृग्यादिदं वा नीलोत्पलमिदं वेति मंदे हे मनातं यत् तन्नी- नोत्पलमनालञ्च बन्नेत्रमिति नान्नमेव निर्णायकं भववित्यर्थः। तथा तस्य पायो जस्लं तस्य देवतानां अधिकार प्राधिपत्ये वा नव तनुछायं त्वदीयशरीरप्रतिविम्वमेव विशतु । तज्जल- देवताम्याने स्वच्छ रीरप्रनियिम्ममेव भववित्यर्थः । फुसानां विकमितानां अमोजानां राज्ये खण्डे अथ चाधिपत्ये भवदीयाननय बदीयमुखकमलस्य च अन्नक्रोडावशात् अभि- ·उत्तरयधचरिते। एतत्कीर्तिविवर्तधौतनिखिलत्रैलोक्यनिर्वासिते- विश्रान्तिः कलिता कथासु जगतां श्यामः समयैरपि। जज्ञे कीर्तिमयादहो भयभररस्मादकीर्त्तः पुनः सा यन्नास्य कथापथेऽपि मलिनच्छाया बबन्ध स्थिति॥१०॥ कोऽथ च पट्टाभिषेकः भवतु । नीलोत्पलजलदेवनाफुम्बकम- सापेक्षया भमीनेत्रशरीराननमधिकमिति सचितं । तनुछायं। विभाषासेनेति पण्डवं (पा० २।४ । २५) ॥ १३ ॥ एतदिति । जगतां स्थावरजङ्गमात्मकानां भुवनानां सम्व- धिभिः समग्रैरपि ग्यामः कृष्णैः कञ्जलादिपदार्थ: गुणैवी कथासु वातीखेव विश्रान्तिः कलिना श्राश्रयोऽङ्गीतः। किम्भूतैः ज्यामः । एतस्य कीर्तेर्यशमः विवर्त्तन परिणामेन विशेषेण वर्ननं स्थितिवी तेन धातावलीकृतानिखिलात् सकलात् कन्दरादिमहितात् त्रैलोक्यान् मकामाविर्वामिनिष्कासितैः। कोा लोकत्रयस्य श्वेतीकरणात् तत्र ग्यामगुणानां माम्प्रतगदर्श- नात् पूर्व ग्यामानि वसुन्यभूवनिति वातीमावशेषाणि ग्यामा- निजातानि सर्वथा न मन्तीत्यर्थः। तथा कीर्तिमयात् कीर्ति- अधुरादमाद्राज्ञः मकागात् अकोः युनर्भयभरै तिवाहुयै- जजे नातं अहो भायं । कीर्तेरकीतच विरोधात् कीर्ति- रूपादमादकोःभयं युक्रे इत्यर्थः। एतत् कुतः। यद्यमानालिन- छायाऽतिक्षणा माऽपकीर्तिः अस्य कथापयेऽपि ग्यितिमात्रयं न समन्ध नाफरोत्। एतत्कथामार अकोनिलेशस्याप्यभावात

·दादपाः सर्गः।
अथावदगीमसुतेङ्गितात् सखी
जनैरकीर्तिर्यदि वास्य नेष्यते ।
मयापि सा तत् खनु नेष्यते परं
सभाश्रवःपूरनमालवन्जिता ॥ १०५ ।।
-
कीतिरव वर्यत इत्यर्थः । यश्च यस्मादिभेति स तदीयकथा-
भारम्भ एव मलिनो भूवाऽन्यत्रैव गच्छति । अविद्यमानमपि
शभविषाणादि वचनगोचरो भवति अकीर्तिस्तु वचनगोचरो
ऽपि नाभूदित्यायें । अविद्यमानाया अयकीर्तेर्भयोत्पादना-
दतिचिचं । जरतामिति पाठे वृद्धानां कथाखिति व्याख्येयं ।
जज्ञे। भावे लकारः ॥ १४ ॥
अथेति। अथ सखी भीमसुतायाः इङ्गितात् अननुराग-
सूचकात् भूवेशनादिचेष्टितात् सरखतीमवदत् । किं । हे वाणि
जनैरस्य अकीर्तिर्यदि नेय्यते वा नाभिलय्यत एव तत् तर्हि
मयापि माऽस्याकोतिः खलु निश्चितं नेय्यत इति यद्यपि
तुल्यं तथापि पर कोऽपि परः कचिदिशेषोऽस्ति । मभाया:
सभास्तोकस्य अव:पूरतमालवलिनां कर्णाभरणतमालवलित्वं
नेय्यते पापयिय्यते । जनानामसम्मतां भविषणादिवदमती-
मप्यस्याकीर्तिमेव सवी सभा श्रावयिय्यामि इत्यर्थः । वाया-
स्तदर्षननिवारणं चकारेति भावः । अकोत!लवात्तमालव-
मित्वं । दयते । दयः कर्मणि स्तट । नेय्यते । गोत्रः प्रधानकर्मणि
लट् ॥ १५ ॥

·उत्तरनवधधरिले । अस्य क्षाणिपतेः पराईपरया लक्षीकृताः साया प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणतिमिरप्रख्याः किलाकीर्तयः । गीयन्ते स्वरमटम कलयता जातेन बन्ध्योदरा- न्मूकानां प्रकरण कूर्मारमणीदुग्धोदधेरौधसि ॥ १०६ ॥ अकीर्तिमेव वर्षयति । अस्येति । हे वाणि मूकानां प्रकरण समूडेन अस्य क्षोणिपतेरकीर्तयः किल प्रसिद्धं निश्चितं वा कूर्मरमणी ककपिका तस्या दुग्धादुत्पत्रमोदधेः रोधसि नीरे गीयन्ते। किंभूताः । परार्द्धात् गणनावधेः सकाशात् परया ऽधिकया साया लतीकृताः गणिताः पराद्धादप्यधिकाः । तथा प्रज्ञाचक्षुर्मिीत्यन्धः अवेच्यमाणं दृग्यमानं तिमिरं नत्- प्रख्यातनुल्या अनिश्यामाः। किंभूतेन प्रकरण । अष्टमं स्वरं निपादादिमाखरातिरिक कलयताडोकुर्वता। तथा बन्ध्या- दरात जातेन । एवमम्याकीर्तयः स्थिता: सभायां पाविताः । पराद्धाधिका मझाइन्धस्य दर्शनशक्तिः तिमिरस्य च चाप- रूपलं म्वरभ्याएमलं वन्ध्योदराजन्म कछपिकाया दुग्ध एतामि यथा मर्व्यथा न मन्ति तथेतदिशेषणयुक्ता प्रस्थाकीर्तयोऽपि न मनोति पर्यवमानश्या वर्णनैव कृता । उपधामार्थत्वमङ्गतामिः। খ লাল কীদ: দুর্নবিত্ববিসি শফ সদ্ব্য: कीयो गोयन्ते किस्न पर्यवमानश्याऽम्य कीयो न पश्येवेति निन्दैवाश होनि वा। कछपी पदर्शमेवापत्यानि पानयति न दुग्गेन्ति मितिः। प्रशाचा योगिनो ज्योतिर्दिनाकम:

·डादशः सर्गः। तदक्षरैः सस्मितविम्मितानना निपीय नामीक्षणभङ्गिभिः सभा । इहास्य चास्यं किमभून्न वेतित विदर्भजा भूपमपि न्यभालयत् ।। १०७ ॥ नलान्यवीनां विदधे दमस्वसुः कनीनिकागः खलु नीलिमालयः । .. निठास्तिमिरं न पश्यन्ति वा।तिमिरप्रख्याः तिमिरवत्प्रख्यायन्ते। भूल विभुजादित्वात् कः (पा० ३ १२ । ५ । वा० २) ॥ १०६ ॥ तदक्षरैरिति । विदर्भजा इहाम्यां मभायां एतदीयवचन- विषये वाऽस्य वर्णितस्य नृपम्य हास्यं किमभूत् किंवा नाभूत् इति कारणात् स्वभावात्तमपि भूपं न्यभाल यत् श्रीदामीन्येन म- प्रमुखदृष्ट्या ददर्श न त्वनुरागादित्यर्थः । किं कृत्वा। अनुरागाभा- वेऽपि हास्यरमकृताभिरीक्षणभनिभिः अवलोकनप्रकारविशेपः तो सभां निपीय मादरमवन्नाक्य । किम्भूनां मभां । तस्याः मख्याः विध्युपक्रमैनिषेधे पर्यावमितेः पूफिरतरः कृत्वा मसिम- तानि मविमितानि माय-णि चाननानि ययाम्नां । । नृपेऽस्म हाम्यं जातं न वेति वा । मितमहितां विगतमितत्वं विरुद्धं । विरोधाभामः ॥ १०७॥ गतेति। पतिमनाया भैम्या नस्तान्यावानाकनमनुचितमि- रयाग परिरनुत्तरमर्गे वर्णयिय्यमाणस्य ननम्न प्रस्तावनां फरोति । दमखमः कनोनिका नेत्रतारा नलादन्यम्य नृपम्य .

·उत्तरनैषधधरिते। चकार सेवा प्राचिरक्ततोचितां मिलनपाङ्गः सविधे तु नैपधे ॥१०८ ॥ दृशा नलस्य श्रुतिचुम्बिनेषुणा करऽपि चक्रछलनम्नकार्मुकः। वोधामवलोकनरूपामाग: अपराधं विदधे चके । किम्भूता । खलु यसान्नीलिन्नः कालिनः श्रालयः स्थानं । मलिनो हि निषिद्धमाचरति। अपाङ्गस्तु कटाक्षः पुनः मविधे द्वितीयपङ्की त्रिचतुरेभ्योऽनन्तरमुपविट नैषधे सत्यनले मिलन सम्बद्धः सन् शचिरततोचिर्ता धवलरकत्वयोग्या सेवां चकार । धवलरक्त- वलक्षणसामुद्रकलक्षणयुकोऽपाङ्गतु नल एव मंल मेोऽभूदि- त्यर्थः । अथ च शुचेः पापभीरोः अनुरक्तस्य च स्वभानेन उचितां खामिभनोचितां इति वा । स्वामिभको हि खामिनमेव सेवते न बन्यमित्यर्थः। कटाक्षेणान्यावलोकने दोषः । एजुदृश्या बन्यविलोकने दोषी नेति न पातिव्रत्यततिः कापि । नलमेव कटाविलोकयति स्मेति भावः। इन्द्रान्दिषु चतुर्पु अलीक- नलेषु मखपि मत्यनलवेऽजातेपि तत्रैव सत्यनले एवानुराग- याहुल्याएवात् कटाक्षनिरीक्षणं युझं ॥ १.८॥ पदामी बोकचतुरयेन परस्परागराग वर्ण यति । दृनि । तता भैमोकटापविमोकनानन्तरं खयमनगरहितः परस्य गमाव दृगादिभिरङ्गरवयवैधन्धिनां धनुर्द्धरत्वं अनुकल्य पाकणंगामिनायाणकपेन चनुपा जनीं भैमीमार्दयदपीपिउत्। - ·हादशः सर्गः । स्मरः पराङ्गैरनुकल्प्य धचिता जनीमनङ्गः स्वयमार्दयत्ततः ।। २०६ ॥ उत्कण्टका विलसदुञ्चलपत्रराजि- रामोदभागनपरागतराऽतिगौरी। किंभूतः स्मरः । करे नलस्यैत्र इस्ते रेखामयराज्यादिलक्षणरूंप- चक्रछलेन ननं चक्राकारं कार्मुकं यस्य सः। भैम्या कटानले वीचिते सति नलेन कटारूचिता मा सती कामातुरा जातेति भावः । मुख्यानाभावे चानुकन्पोऽप्यङ्गीक्रियते । पार्दयत् । अर्द हिमायां एयन्ताप्लङ । धार्दिददिति पाठे लुङ्॥ १.८ उत्कण्ट्कैति । सा भैमी रुद्राक्रुधः रुद्रकृतशापपरित्याग ममुद्भवात्कोपाद्धेता: तस्य रुद्रस्यारिः कामः तस्म वुद्याऽयं काम एवेति खुद्या नले विपये वामस्य स्वयम्बरण स्थितेरर्थितां अभिलापुकत्वं अटत दधार । नले भाभिलापा जातेति भावः । खशत्रुममाश्रयणश्च युक्रमेव । केव । काञ्चनकेतकीव । किंभूता मा केतको च । उत्कण्टका उदितरोमाचा उर्धीभूतसचीतुन्य शकाया च । तथा विलमन्ती शोभमाना नीलपीतादिभिर्व- रज्ज्वला प्रकाशमाना उच्च लेन ग्यारेण वा प्रकाशमाना विलोकमादिङ्गारोपाया एवंभूता वा कसूर्यादिरचिता कपोलबोजादी पचराजिः पत्रवनी पत्रपहिर्यस्याः। शोभमा- नोज्वलवर्षपत्रपकिया तथा प्रामादं विलेपज मुरभिगन्ध हो वा स्वाभाविक परिमलच भजतीनि भाक् । तथा अपगतोऽनु- N ·. उत्तरंनषधचरिसे। रुद्राधस्तदरिकामधिया नले सा वासार्थितामधुन काञ्चनकेतकोत्र ॥ ११० ।। सन्नालीकनले चलेतरमनाः साम्यान्मनागष्यभू दप्यये चतुरः स्थितान्न चतुरा पातुं दृशा नैपधान्। रागो यस्था एवंभूता न भवति अतितरां अगपरागतरा। नस्ले अतितरामनुरागिणी। न विद्यते परागः पुष्परजो यस्यामेवंविध न भवति नितरां अनपरागा अनपरागतरा अतितरां पराग- महिता । तथाऽनितरां गौरवही उभयपि। गौरी पार्वतों अतिमान्ता वा भैमी। सुवर्मकेतकी यथा रुद्रकोपस्य वामः वमति: तस्यार्थितां अभिलापुकलं दधार तस्य स्थानं बभूवेत्यर्थः। नया भेग्यपि नलविषये नलवैरिकामबुड्या नलशत्रुः काम एवेति मलमम्बन्धित्वेन मा पौडयतीति धिया रुद्रकोपस्यात्मनि यो वासस्तदर्थितां दधारा रुद्रकोपस्य म्यानं जाता नितरां यकोपा जानेत्यर्थः । काममाम्यं नल स्योकं । नलेन कटाक्षवीपणे ते मातितर कामपीडिता जातेति भाव इति वा। गीरीमतिका- म्तेति तत्पुरुषे । गोखियोरुपमर्जनस्येति (पा. १।२ । ४८)। इम्बस्वमालेः अनिगारिरिति स्यात्। नथापि सदिकारादफ़िन रति (को. प. ३३ । पं. ३ । पा. ४।। ४५ । वा.)। इम्बान्तादपि पक्षे डोपि अतिगौरीति मङ्गच्छते ॥ ११. ।। मदिति । न अस्तीको नाम्नीक: म चामी नलरा नाम्नीक- मला मत्य ननः । म पामा नानीकनलय नमानीकनलमि-

·बादशः सर्गः।
८१
आनन्दाम्बुनिधौ निमज्य नितरां दूरङ्गता तत्तला-
लकारीभवनाज्जनाय ती पातालकन्याश्रमं ।। २११ ।।
.
बदृष्टवश घटितदुर्घटदर्शने मत्यनले चलेतरत् निपलं मनो
यस्याः मा। तत्रैवानुरक्ता सती मा भैमी अये म्यितानपि चतु-
रचतुःमयकानलीकान् साम्यान् मत्यनलमाम्येन नलान् दृशा
नयनव्यायारेण पातुं कटार्विलोकयितुं मनागत्यल्पमपि
चतुरा कुमला नाभूत्। किंभूता। आनन्दाम्बुनिधी श्रानन्दरूपे
समुद्रे निमज्य क्रीडित्वा नलावलोकनानिचला भूत्वेति यावत् ।
नितरां दूरङ्गता इर्षस्य परमकाहां प्राप्ता नलगता च । तथा
तस्यानन्दसमुद्रस्य तलं तस्यालङ्कारीभवनाम्जनाय पाताल-
कन्याधम अतिसौन्दर्य्यादानन्दवसाच निर्निमेषतया समुद्र
निमज्य तलगमनेन च किमियं नागकन्येति भ्रमबुद्धिं ददती
जनयन्ती। अलङ्कारीभवते इति पाठे तम्य नलस्य भूतस्तस्य
उपवेशनेनालङ्कारभूनायेन्द्रादिलोकाय नन्वन्नक्षणाय जनाय
वा पातालतलस्थालवारीभवते वासुक्या दिनागलोकाय वा
पुर:स्थिताबलाकारानपीन्द्रादीनन्यराजवदतुश्चैव विलोकयति
स्म। अदृष्यवशाच व्यवहितमपि सत्यनले कटाविलोकयति
मेति भावः। तनलेतिपाठे तेपामस्तीकनलवात्तदानों स्वीयेन
रूपेणासारभूताय जनाय सत्यनलायेत्यर्थः ॥ १११ ॥

·उत्तरनेघधचरिसे।
सर्चखं चेतसस्ता नृपतिरपि दृशे प्रतिदायं प्रदाय .
प्रापत्तदृष्टिमिष्टातिथिममरदुरापामपाङ्गोत्तरङ्गां ।
श्रानन्दान्ध्येन वन्ध्यानकृत तदपराकूतपातान् स रत्याः
पत्या पीयूपधारावलनविरचितेनाएगेनाश लोढः ॥ ११२॥
सबखमिति ॥ स नृपतिनलोऽपि चेनमः मवखं प्राणवप्रियां
तां भैमी दृ खनेवाय प्रोतिदायं मन्तोषजनितं दानं प्रदाय
प्रकर्षे ए दत्त्वा कटाक्षेण अनिसादरं दृधा अमरदुरापां इन्द्रा
दिभिर्दुलभा लोकोत्तरखरूपां अथच तेषां कटाणानव-
लोकनात्तैर्दुरापां अपाङ्ग नेत्रप्रान्ते उत्तरङ्गां चलत्कलोला
अनिचञ्चलां कटाक्षरूपां तहएिं भैमोदृधिमेव दृष्यातिथि
प्रियमभ्यागतं. प्रापत् लेभे। भेन्या पूर्व कटाविलोकिताऽनन्तरं
तेन मा विलोकिता अनन्तरं पुनरपि नयास विलोकित इत्यर्थः।
अनन्तरं च रत्याः पत्या कामेन पीयूषधारारूपमतिनिर्वापक-
बादमृतरूपं यदलनं भैमीकृतं वलितग्रोवमवलोकनं तेन झवा
विरचितेगाशुगेन भैमौकटाक्षरूपेण पाणेनाशु भीघ्रं सीटो
विद्धः मानतः तदपराः तस्या भैमीटरपरेऽन्ये हतीयादयाचे
प्राकृतपाता: अनेकभावाभिव्यञ्जका व्यापारविशेपास्तान् पान:
न्दाग्येग हषायुपरिपूर्णनेत्रतया यदान्यां प्रदर्शनलेन पन्ध्यान्
मिष्फलान् अकृप्त ! भैमोदितीयकटाक्षवीक्षणेनैवानियती काम-
विवश: भास्यामतृतीयादिकरावनिरीक्षणागि नददोंति भावः।
भन्योऽपि तरः कचित् मध्यं ददाति प्रतिनियवानिधि
मायानन्दमाप्पान्यो भवति ॥१९॥

·दादशः सर्गः। १२ श्रीहर्षे कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरःसुतं श्रीहोरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामजदेवी च यम् । तस्य द्वादश एप माचरणाम्भोजालिमोलेर्मचा- काव्येऽयं व्यगलनलस्य चरिते स! निसर्गोज्ज्वलः ॥११३॥ श्रीहर्षमिति । पूर्वार्धार्थः पूर्ववत् । माता वागीश्वरी जननी च तस्यावरणावेवाम्भोजे तयोरलिरूपो धमररूप: मैलियस्य । यदा माहचरणमम्बन्धिनी पूजार्थं घरण्योरूपाकिता अभा- जालिः कमलमाला ताफ्नो मौलिर्यस्य । वागीश्वर्या जनन्या वा प्रमादरूपेण एतनिर्माल्यकस्येत्यर्थः । द्वादशानां पूरणः सर्ग: व्यगलत् समाप्तः। स्वभावत उज्ज्वल इत्यर्थः ॥ ११३ ॥ इति श्रीवेदकरोपनामक श्रीमन्नरसिंहपण्डितात्मजनारायणकृते नै- पधीयप्रका द्वादशः सर्गः ॥ शुभमस्तु ।।

·उत्तरनपधचरिते। त्रयोदशः सर्गः। श्रीलक्ष्मीरसिंह जयतः। कल्पद्रुमान् परिमला इव टङ्गमाला- मात्माश्रयां निखिलनन्दनशखिवृन्दात् । तां राजकादपगमय्य विमानधु- निन्युनलाकृतिधरानथ पञ्च वीरान् ॥१॥ इदानों इन्द्रादिपञ्चनलीसनं योद मर्गमारभते । कन्पद्रुमेति । श्रथ विमानधुः शिविकावाहिनः तां भैमी राजकाद्राजसमूहान् अपगमय्य निववं नलानिधरान् नस्लवे- पधारिणः पक्ष वीराबलमहितानिन्द्रादीन्निन्यु: प्रापयामासः। शिविकावाहिनां तेषु पञ्चस नलोऽस्ति वा न वेति अपरिशा- नात् ननस्यापि ननरूपधारकत्वं घटते। यस्य यद्यं तद्धारित तम्यापि युक्रमेवेति कायापेक्षयापि युज्यते । वीरपदेन गाय ना. यकगुणः के किस्मात्कां।कानिवा परिमना मनोहरा: गन्धाः ममस्ताः नन्दनमाखिनो देवोद्यानतरवः तेषां एन्दात् अात्मा श्यां परिमलाश्रितां ममाम्नां भ्रमरपशि परावर्य अनिश पान् कस्पद्रुमामिवा कम्पद्रुमा नन्दनम्यितापेक्षया अधिका- सचान्यराजापेषया ते पीत्यर्थः । मामिलापपूरकलमान्यात् । P ·प्रयोदशः सर्गः। ₹५ साक्षात्कृताखिलजगज्जनताचरित्रा तत्राधिनाथमधिटात्य दिवस्तथा सा ऊचे यथा स च शचीपतिरभ्यधायि प्राकाशि नस्य न च नैषधकायमाया ॥२॥ ब्रूमः किमस्य वरवर्णिन वीरसेना- भृति द्विपदन्नविजित्वरपौरुपस्य। - मन्दारादिपि चतुर्पु कन्पद्रुमशब्दप्रयोगः। भैम्या अप्यात्मा- अयविमाने म्यिनत्वात्। नयतिर्दिक 113॥ माक्षादिति। मा देवी तत्र तेपु मध्ये प्राधान्यानिवेध- नक्रमानुरोधाच दिवोऽधिनाथमिन्द्रमधिकृत्योद्दिन तथा तेन प्रकारेणचे अकथयत् । यथा येन प्रकारेण म शचीपतिरिन्द्र- थाभ्यधायि उतो भवति । नम्येन्द्रम्य नैषधकायस्य माया छद्म न च प्राकाधि प्रकटितं भवति। किंभूता। माक्षात्यतं अखिन्नजगतां जनताचरित्रं जनममूहत्तान्तो यया मा। यथा इन्द्रादीनां प्राकट्यं न विष्णोराजया वर्षनं च मौनिले प्रतिभाचयो न तथाऽवोचदिति भावः । मावादिति विशेपणे नलरूपं छत्वा भागतानामिन्द्रादीनां जानौचित्यं सूचते ॥ २ ॥ ब्रूम इति । १ वरवर्षिनि उत्तम भैमि वयं श्रमोन्द्रम्न वीराणां वा मेनायाः मन्यम्न उद्भूतिं उलटेवयं मामयं वाइन् वा किं घूमा वर्षयामः। वर्मनाभक्दवादागगोचर इत्यर्थः । किम्भूतम्य । दिपन्न मिगे यो यमनामा दैत्यस्तम्य विशिवरं जय- 1 1 ·उत्तरनैषधचरिते। सेनाचरीभवदिभाननदानवारित वासेन यस्य जनिताऽसुरभोरणश्रीः ॥३॥ + - नशीलं पौरुषं पराक्रमा यस्य । यस्य रणश्रीः सेनाचरीभवन्ती मैनिको भवन्तौ यो भाननदानवारी गणेशनारायणा नयोवा- मेनाधिष्टानेन कृत्वा जनिता कृता असरभोर्दैत्यभय व्यया मा। असुरेभ्यो देवानां या भीस्तस्या ईरणं क्षेपणं तेन या श्रीः मा यस्ख जनितेति वा । वागगोचरोऽस्य चरितमित्यर्थः ।। नलपक्षे तु अस्य वीरमेनाख्यनृपादुत्पत्तिं किं कथामः अपि तु न । अकथनेऽपि लोकत्रये प्रसिद्धलात्। स्वगुणैरेवास्य ख्यातलाया। अन्यो हि खयं न प्रसिद्धसास्य पित्रादिप्रमिद्या वर्षनं क्रियते । अयं तु न तथेति भावः । किंभूतस्य । द्विषतां बलस्य सैन्यस्यानिकस्य सत्त्वस्य वा जि- खरं पौरुष पराक्रमी यस्य । यस्य रणनीः सेनाचरीभवन्तः मैनि- का भास्तेषां पाननदानवारि मुखदानोदकं तस्य वामेन गन्धेन सरभिनिता । रलयोः मावयासेनायामचलीभवतां पर्वता- यमानानां भानामिति वा । मत्तगजबाहुल्यमनेन सुध्यते । एवमिन्द्रननयोरभेदमुद्रिर्यथा तथा भवति तथा देव्योमा रण- शम्दो लक्षणया रणभूमी वर्तते । इतः योकादारभ्यात्याजीति पावत् प्रथममिन्दादिवर्णन पथानानवर्णनं। प्रत्याजीत्यादीप मनधर्षमं प्राथम्येन दिग्पाग्नवर्णनं पशादिति यम्। लोका- दिश प्रथमा ति प्रोकेग मनम्य प्राधान्यमिारिणेत्यादि एतीपथा दिपालानामप्राधान्यनिर्देशात् । उष्णपावती - ·प्रयोदशः सर्गः। १७ -- - शुभ्रांपाहारगणहारिपयोधरांक- चुम्बीन्द्रचापखचितामणिप्रभाभिः । शीने शीतस्पी तपात्यये । भर्ट भत्ता च या नारी सोच्यते वरवर्णनीति दृद्धाः । उत्तमा वरवर्मनीत्यमरः। वरो वा यस्या इति वा । अतिशायने धर्मशीलवान्ताच्चेति इनि: (पा०५ । २ । १३२॥ ३ ॥ भेति । एप इन्द्रः ममिति च याबासु विलासगतिषु च दण्डयात्रासु वा । अमरवाहिनीभिः सुरसेनाभिः अवास्यते अंनुगम्बते. किं विधाभिः। नांश्चन्द्रः हरसम्बन्धिनो हाररः एकादशरुद्रास्तेषाङ्गणः समूहः हरसम्बन्धिना वा ये गणाः नन्दिप्रभृतयस्तान् सर्वानपि हरन्ति श्रात्मना सह नयन्ति तत्महिता इति यावत् । एवंविधाः पयोधरा मेघाः। हरस्थापत्यं हारः स्कन्दो गणपतिर्मपाश्चेति वा। तेषामकचुम्बी खामित्वा- न्मध्यवर्तीन्द्रः शुभांशहारगणान् हरत्यात्मना सह नयत्येवं भोलः पयोधराङ्गचुम्बी च एवंविधो वा य इन्द्रस्तस्य चापं तेन खचिता सम्बद्धा घुमणिप्रभा सूर्यशोभा यासु ताभिः भ्रांश्वादिभिः गक्रधदुप्तेन सूर्येण च प्रकर्षण भान्ति-ताभि- वी। तथा बहुः प्रचुरो लाभो धनादिप्राप्तिर्येषु रणेषु अर्चिता- * भिः पूजिनाभिः । दैत्यजयाबहुला आभा दीतिर्गमा ताश्च ना राषितानि वी। मेघानामपि कामरूपत्वात् मैनिकत्वं युज्यते। चन्द्रादिभिर्विभिटेन्द्र चापेन च ये आकागे चिता वृद्धि प्रापि- ता सूर्यशोभा याम्विति वा । तैः सत्ता वृद्धिं प्राप्ता वा चन्द्राद- ·१८ उत्तरनैषधचरित। अन्चास्यते समिति चामरवाहिनीभि. यात्रा चैप बहुलाभरणार्चिताभिः ॥ ४ ॥ - यस्तेजखिनस्तत्तेजःसम्बन्धेन सूर्यतेजः प्रचुरं यत्र जातमित्यर्थः ।। गलपक्षे एप नल: मभरयां दण्डयाचासु च चामरधारिणीभिः अवास्यते सेव्यते । किंभूताभिः। शुभ्राः मिताः अंशवो यस्य तेन हारगणेन मुन्नाहारसमूहेन कृत्वा हारो सन्दरः पयोधरानः स्तनमध्यस्तचुम्बिनी तत्सम्बद्धा इन्द्र चापसम्बद्धसूर्यप्रभेव प्रभा यामा ताभिः। चाऽप्यर्थः । यात्राखपीति योजना। हारमध्य- गमणीनामनेकवर्णवादिन्द्रचापसम्बद्धसूर्य प्रभामाम् । तथा त एव बहुलानि प्रचुराणि श्राभरणानि तैरर्चिताभिरल कृताभिः। प्राधान्याद्धाराणाङ्गणं । श्राभरणग्रहणं नहातिरिक्तालङ्का- राणां अता न पोनरुत्यम् । एतेन यथा मभायां निर्भय श्रास्ते तथा सङ्गामथाचाखपीनि व्यज्यते । साभ उद्दीतउलयोः । द्युम- णि सारणिमित्रः। ममियुद्धे सभयाञ्च इत्यमरः। हरशब्दातम्ये- दमित्यम् (पा. ४ । ३ । १२०)। हारी। ताच्छीन्ये णिनिः । अपत्ये वा अन इञ् (पा. ४ । १ । ८५)। यदा भ्रांगधार- गणेन हारिण: पयोधराः स्तनास्पामशः पार्थप्रदेशः तथुम्वी रन्द्र पापो गयपदविशेषनेग मम्बद्धा दियरमप्रभा यामा नाभिः । इन्द्रपापवदाकाशव्याशा दिव्यमणिप्रभा थामां ताभि- रिति वा । चिचमणिप्रभामम्यग्निताः शधनु:मदृशा भयनीति यहम्ने पराभरणभंपिताभिरित्यर्थः । गप दीमिर्मवरणयोः ।।

·त्रयोदशः सर्गः। है क्षोणोम्स्तामतुलकर्कशविग्रहाणा- मुद्दामदर्पहरिकुञ्जरकोटिभाजां। पक्षविदामयमुदयबला विधाय मनं विपज्जलनिधी जगदुज्जदार ॥५॥ क्षोणीति। इति पद्यं कुचचित्पुस्तके दृष्टं। तस्यायमर्थः । अयं क्षोणीमतां पर्वतानां पक्षछिदां विधाय कृत्वा विपन्जल- निधी पापाममुद्र मनं पक्षमहितैः पर्वतैः झक्षणीकरणाजग- दुज्जहार उच्चकर्पत्यर्थः। पर्वतपनवेदनाविपद्रहितं कृतवानिति भावः। किंभूतानां । अतला अत्युच्चाः कर्कशाश्च विग्रहा देहा येषां । तथा उद्दामदाणां अत्युद्भटानां हरिकुञ्जराणां मिड- हस्तिनां कोटिं भजतां । एकमिन् मदेशेऽनेकसिंहानामन्यस्मि- नत्युद्भटानामनेकानराणामित्यर्थः । किंभूतोऽयं । बलाई- त्यादुदग्रः उदग्रवलः । यदा उदग्रं पौरुष यस्य मः ॥ नलपचे श्रतुलानात्युचान् मलक्षणांच कीन् श्वेताश्वान् ग्यन्ति मार- यन्ति एवंविधा विग्रहाः शरीराणि वैरं वा येषां । उद्दामदर्ता हरयोऽया गजाय तेषां करहिं भजतां । वैरि- नृपाणां पक्षविदां महायचेदं कुपिछेदं वा कृत्वा उदयं बम्ल पौरुष मैन्यं वा यम्य । अयं नलो वैरिकतापत्समुद्र मग्नं जगदु- नहार । वैरिणे इवा आपद्रहितमकरोदित्यर्थः ॥ ५ ॥ तथा ·उत्तरनेघधचरिते। भूमीभूतः समिति जिष्णुमपव्यपायं जानीहि न त्वमघवन्तममुकथञ्चित् । भूमीमत इति । हे घटस्य मतिभटी स्पर्द्धिनो स्तनौ यस्या- स्तत्सम्बुद्धिः । हे भैमि त्वं ममिति मडामे भूमीमतः पर्वतान् जिपणु जेतारं। तथा न विद्यते पर्वजस्य अपायो नामो यस्य। तम, अमघवन्तमनिन्द्रं न तु नैव जानीहि अपि विन्द्र एवाया इन्द्रस्य सहस्रनेत्रत्वान्नायं तथेत्यत आह । वं एनदीयं शयं पाणिम- तिक्रान्तं प्रस्तादपि दीर्घ अत एवाछुतमार्यकारि कथञ्चिद् गुप्तं नलरूपधारणाच्छादितं बहुनेत्रस्य भावो वाहुने ना- लोकसे न पग्नमि गुप्तवान्न तु विद्यमानबादित्यर्थः । भयावति- फ्रान्तं हस्ततलयोर्नेत्राणि न मन्तीत्यर्थ इति वा । बडनेत्र- समूई वाहुनेत्रसम्वन्धिनमेतदीयमतिशयमुत्कर्ष वार्यमिति वा। नलपवे त्वममुं श्रघवन्तं सपापं न जानीहि पुण्णझोकवात्। रणे राज्ञो जेतारं । तथापगतो विशिष्टोऽपायो यस्मात्तं। रणे अपगतो व्यपायः पलायनं यस्मात् अपलायमानमित्यर्थः। एत- হী অলিগৰিনিনম্বথবিলাতাই সাৰৰয়া- दाही हस्ते म्यिनं नेत्र चीनांडकं गुप्तं यथा तथा द्रव्यान्तरवि- नोकनव्याजेन गालोकमे अपि वानाकयेत्यर्थः । यादव ने च याउने । शयमतिकानं याद इस्तपरिमाणाधिकपरिमाणी नेत्रे च प्रएतादप्यधिकत्यर्थः । ननं यथा नया नास्ताको अपि खानाकयेति वा । प्रतिगयं पाहुनेचं वाध प्रतिशयिती वदान्ग जयी ययाम्तावनियो। नेचे १ गयमतिमानो प्रतिगया ध!

·3304 प्रयोदशः सर्गः । गुप्तं घटप्रतिभटस्तनि वाहुनेत्रं नालोकसेऽतिशयमहुतमेतदीयम् ॥ ६ ॥ लेखा नितम्बिनि बलादिसमृद्धराज्य- प्राज्योपभोगपिना दधते सरागं। एतस्य पाणिचरणं तदनेन पत्या साई शचीव हरिणा मुदमुद्दहस्ख ॥ ७ ॥ अनिश्ये चेति नपुंमकैक्शेपेण वा यारयेयं । एतदीयं गुप्तमनेन पालितं। वहवश्व ते नेतारय बहनां वा नेतारम्तेषां ममूहः अतिशयिता हस्ता यस्य । लक्षणया वदान्यं उत्कटमालोकय । शूरा वदान्या अप्यनेन पापिता इत्यम्दोत्कटत्वं व्यज्यते। कुलिभ- भिदुरम्पविरित्यमरः। नेत्रं पथि गुणे च म्बे इति विश्वः। जिष्णुः। ग्लाजिम्यय नुरिति ताच्छोन्ये नुः (पा० ३।२।१३८)तियोगे भूमीभूत इति न लोकेति (पा० २ । ३।६८)। पष्ठीनिषेधात् द्वितीया। बहने चशब्दात् भावममुहमम्पन्धे यण (पा. ४।२। ३७)। पचे प्रापङ्गलादेकवद्भाव: (पा० २।३।२)॥६॥ नेखा इति । ई नितम्बिनि अतियुनिविडनितम्बे भैमि यखादीनां यत्तदृचनमुचिप्रमतीनां समृद्धं मम्पूर्ण राज्यं राज- भावः तम्य मान्यो यः उपभोगस्तम्य पिगुनास्तरमहनाः लेखा देवाः एतस्येन्द्रस्य पाणी च घरी च पाणिचरणं मरागं मानु- रागं यथा तया दधतेधारयन्ति।हमानादात्याणिं नमस्कारार्थ च चरणावियर्थः। तत्तग्मादनेन इरिगेन्द्रेण पत्या माई सचीव 3304

·१०२
उत्तरनेयधचरिते।
आकर्ण्य तुल्यमखिला सुदती लगन्ती-
माखण्डलेऽपि च नलेऽपि च वाचमेताम् ।
रूपं समानमुभयत्र विगाहमाना
श्रोत्रान्न निर्णयमवापदसौ न नेत्रात् ॥ ८॥
मुदमुद्दहख धारख । नलपचे सरागमरुणं एतस्य पाणिचरणं
कई सैन्यखान्चमात्यादिभिः इंधेन वा बलेन सदस्य रा-
ज्यस्य प्राज्य उपभोगस्तस्य सूचिका सामुद्रिकोतलक्षणभृताः
ध्वजादिलेखाः कर्मभूताः दधते धारयति । दध धारणे एक-
वचनान्तमस्मिन् पक्षे रूपं । तस्मादनेन पत्या नलेन सह इर्षे
धारयख । केन केव । हरिणेन्द्रेण शचीव । लेखा अदितिनन्द-
नाः । पिनो खलसूचकावित्यमरः । नितम्ब भन्दादतिशयार्था-
दिनिः (पा० ५।२।१३२) । पाणिचरणं । प्राण्यङ्गलादेकव-
द्भावे पण्डत्वं (पा० २।४ । १७) ॥ ७ ॥
प्राकार्यति। असौ सुदती भैमी एता पूर्वानां अखिला
वाचमाखण्डलेऽपि च नलेऽपि च तुवं लगन्तों समानसम्बन्धा-
माकपर्य उभयत्र इन्द्रे नले च समानं स्पं ऐक्यरूपञ्च विगा-
हमाना जानती विशेषावलोकनादपि विशेषमनुपलगभमाना
यथाक्रम यात्रावणेन्द्रियात् नेवाश्चतुरिन्द्रियाच निर्णय
नावापत् न प्राप। अनयेन्द्रः स्तुतः किंवा नलः । तयोः मरूप-
वादयमिन्द्रो गाना वेनि नानाभीदित्यर्थः : अपि चेनि ममुदायों
परम्परममुचयपाचकी। अपापत् । हदिवादट् ॥८॥

·त्रयोदशः सर्गः। शक्रः किमेप निपधाधिपतिः स वेति दोलायमानमनसं परिभाव्य भैमीम् । निर्दिश्य तत्र पवनस्य सखायमस्यां भूयोऽसजगवती वचसां स्रज सा ॥८॥ एप प्रतापनिधिरगतिमान् सदायं किं नाम नार्जितमनेन धनन्जयेन । शक इति । मा भगवती मरखती भूयः पुनरपि वचमः सज वाभालां अमृजत् । किं कृला। तत्र तेयु मध्ये अस्यां भैमीममीपे पवनस्य मखायमग्निं नर्दिाद्दिश्य । पुनः किं कृत्वा भैमों इति दोलायमानं दोलेव भवत् सनो यस्यास्तां परिभाव्य सञ्चिन्य । इति किं। एप किं शक्रः सत्यं दृष्टः निपधाधिपति- नलो वेति दोलेवाचरति । कर्तुः क्यड् मलोपश्चेति (पा० ३ । १।११)। क्यडिभानचि दोलायमानमिति । श्रन्यां मामीपिक अाधारः॥८॥ एप इति । ई भैमि एप प्रतापम्य निधिः प्रायोपस्पर्ग- ग्यानं । तथाऽयं मदा उनिमानूईगमनयुतः अन्चलनोऽय- मित्यर्थः धनञ्जयन बहिनाऽनेन किं नाम का मजा गार्जितं न प्राप्त। अग्निश्वानगे वहिरित्यादिकं नाम निर्वचनयोगात् माप्तमित्यर्थः । मईपामपि नाम्नां निर्वचनमम्वेव । नाम मम्भा- बनायां अमिनाऽनेन किं नाम वन्तु न प्राप्नं। लेजमानां परमा- सूनां मळचाविरलत्वेन विद्यमानत्वादिति वा । अनेन धनन-

·उत्तरनैषधचरिसे।
हेम प्रभूतमधिगच्छ शुचेरमुग्मान्
नास्यैव कस्य च न भास्वररूपसम्पत् ॥१०॥
।
-
यशब्देन कृत्वा सार्थक नाम किं नार्जितमिति वा । धनञ्जयत्वा-
देतस्य वंशाचेरप्पित्तादमुभादग्नेः प्रभूतं बहु हेम वर्णमधिगच्छ
मानुहि । धनमिच्छेद्भुताशनादित्युक्तः । अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ष-
मिति श्रुतेः। अस्मात् सवर्ण प्रथममुत्पन्न । अस्येवाग्नेरिव कस्य च
न कस्यापि भाखरा देदीप्यमाना रूपमम्पन्नास्ति तेजोमात्र-
विवक्षया। तेजाव्यतिरिक्तस्य कस्य च न एक भाखरं रूपं दृर-
मित्यर्थः ॥नलपक्षे एप नलक्षात्रतेज:म्यानी तथा सदोदयवान्।
तथाऽनेन जयेन कृत्वा किं नाम धनं नार्जितं वैरिण विजित्य
धनमर्जितं । दायो दानं तेन मस्तिमिति वा। एतेन धनार्जनस्य
खोपभोगः फलं न किन्नु दानमेव मुख्यं फलं वदान्यत्वं च
सूचितं । मदा अयः इभावहो विधिर्यस्मादिति वा । शुधेः
खधामीपार्जितद्रयादमुभान्प्रचुर सुवर्ण प्रानुदि। गचे टङ्गा-
ररूपादिति वा । अस्य नलम्बेव भाखरा कायकान्तिसद्धि:
वाम्याप्यन्यम्य नास्ति । भा दीप्तिः खरः कण्टशब्दः रूप मौन्दर्य
तेषां मम्पदस्यैव कम्यापि नाम्तीति वा। तेजखो मधुरखरः सुन्द-
रयेत्युक। बोनिरोषो धननयः। भुचिरपित्तमार्वगु दरयमरः ।
धनत्रयः । मनायां मरजीत्यादिना स्वच् (पा. ३।९।
४६)। अपिदिति मम् (पा.६१३१६) । भाम्बरं । भोभ-
भामिनि वरच् (पा• । २ । १०५) ॥ १० ॥

·प्रयोदशः सर्गः। १०५ अत्यर्थतिपटुताकवलीभवत्तत् तत्पार्थिवाधिकरणप्रभवस्य भूतिः । अप्यङ्गरागजननाय महेश्वरस्य सञ्चायते रुचिरकर्मि तपस्विनाऽपि ॥ ११ ।। अत्यति। हे रुचिरकर्मि मोभनवणेन्द्रिये भैमि अस्या- मेरत्यर्थाऽतिमयितहेतिपटुता ज्वालापाटनं तस्य कवलीभवन्ति ग्रामीभवन्ति तानि तानि पार्थिवानि पृथिवोकार्याणि हणका- ठकरीपादीनि तान्येवाधिकरणं भस्मन एवाधारः ततः प्रभव उत्पर्तिर्यस्या एवंविधा भूनिर्भमा तपखिनोऽपि पाशुपतादि- प्रतनिष्ठस्य महेश्वरस्य शिवम्याङ्गरागजननाय उद्भूलनेनाङ्गानां विशिष्टवीत्पत्तये सजायते मम्पद्यते । एतत्सम्बन्धि भम्मापि ईश्वरस्य तपस्विनोऽपि उपकृत्यै प्रभवति अन्यस्य भवतीति किं वक्तव्यमिति स्तुतिः। रुचिरकणे ति पाकिचातुरीविषये माव- धाना भवेति व्यज्यते । एतदरणे भस्मैव केवलं नान्यत्किञ्चि- दिति विचार्य वणीवेति व्यजाते। नन्नपचे अङ्ग रुचिरकर्णि अस्व नलस्य भूतिः मम्पत् महेश्वरस्व महानिकस्यापि त्यामध- मङ्गाम्य मुनेरपि च अभिलापममुद्भूतये मम्पद्यते । ममेदृष्कमम्प- गयादिति धनिको मुमुक्षुद्यापि वस्य भूतये स्पृहयतीत्यर्थः । धनिकस्य तपखिनोऽपि ईऱ्यांजननाय मम्पद्यत इति वा । किम्भूता सम्पत् । अतिशयेनावपटुनया मोनोपमहारादिमन्त्र- मयोगमामर्थन यामीभवन्नम्ते च ते पृथ्वीवराय तेषामधिको - ·उतारनैषधचरिते। - - एसन्मुखा विवुधसंसदसावशेषा- माध्यस्थ्यमस्य यमतोऽपिमहेन्द्रतोऽपि। रणस्तस्मादुत्पन्ना। म प्रभव उत्पादको यस्या इनि वा। चात्र- तेजसोपार्जितेत्यर्थः। रागोऽनुरके मात्सर्यो । हेनिज्वालायुधेऽपि च। पार्थिवेति। तस्येश्वर इत्यधिकारे (पा० ५ । ११४२)। सर्वभूमीत्यण (पा०५11 1 ४१)। रुचिरकीति । नामिको- दरोष्ठेति (पा० ४ । १ । ५५)। डीष् ॥ ११ ॥ एतदिति । हे पिटमुखि अमेषा भाऽसौ विवुधर्मसत् देवमभा एष एव मुखं यस्याः मा। अग्निमुखा वैदेवा इति श्रुतेः। अस्थाग्नेर्थ मतोऽपि महेन्द्रतोऽपि माध्यस्यं श्रासनापेक्षया दिगषे- क्षया च मध्ये विद्यमानत्वं अस्ति । त्वं महखिनं तेजोयुकं महत्सु तेजस्सु विषये इनं खामिनं चैनं उपैहि प्राप्नुहि। येन मदारुण काष्ठमहितेनामुना करी: किरणशोभा उद्धा रता वा- प्रियते। पिटमुखीति सम्बुझा धन्यवं व्यज्यने । धन्या पिटमुखी कन्या धन्यो माटमुखःसुत इति सामुद्रिकोकः ॥ नलपर्व अमो जगति प्रमिद्धा पुरो दृग्यमाना च निखिला विद्वत्समा एत- नमुखा एनप्रधाना। यथा मर्वेष्वङ्गेषु मुखं प्रधान तथा विद्ध सभायाममौ । के विवुधा इति पृष्टे प्रथमममा गणन इत्यर्थः । पुण्यशोकलान्। एष मुखो यस्यास्तादृशीति वा। अस्य यमतः ममः वर्तिनोऽपि इन्द्रादयधिक माध्यस्य व्यज्यते । पक्षपातरहितसं गडमिचयोमम्पदण्ड इत्यर्थः। तमे: मायविभफिकलासाकपा- लांगतादिन्द्रयमधारतामध्यवर्ति इति केचित् । नेगखिनमे ·त्रयोदशः सर्गः। एनं महखिनमुपैहि सदारुणेच्चै- येनामुना पिटमुखि प्रियते करयोः॥ १२ ॥ नैवाल्पमेधसि पटेोचिमत्त्वमस्य मध्येसमिनिवसतो रिपवस्तृणानि। प्रानुदि। येनानेन मदा मज़दा इस्तशोभा अतिशयेनारुणा रका धार्यते ! खिनं शोभनं पतिमेनं मह पूजय। तथा एममुपैहि एतत्समीपं गच्छति वा। महखिनमुत्सववन्तं वा । विद्यप्रकाशे मकारान्तस्य महःशब्दस्य पागत्। मुलं मुख्य च वन्ने स्यादित्यजयपालः । पिता मुखं यथा इति ममामे मुखेनैव मुखस्य सादृग्यात् पिट मुखमिव मुरं यस्या इत्यत्र पर्यवस्यति । नैवेति । एधमि काटे पटोजीचन्यमानम्नाम्याग्ने रुचिमत्त्वं दीप्तियुक्तत्वं अन्पं नैव किन्तु पहित्यर्थः।जाञ्चयमानम्याम्य इन्धने दीप्तिमत्त्वं अन्यं नैव तत्सम्बन्धादधिकं दीप्तिमानयं भवतीत्यर्थ इति या। तथा मध्ये ममित् ममिधां काष्ठानां मध्ये निवमता वि- धमानम्य दणानि रिपकः शत्रवः । रिपुनागो यया वेगेन फ्रियते तथा ममद्धेनामेन तानि जणमात्रेण दान्त इत्यर्थः। प्रादेशमा- वाणां पलाशाम्यादिकाष्ठानां मध्य इति वा। दहलाके ममि- ग्मध्ये वा उत्यानवान् अड़े चलन् तरमी वेगवानयं विरोधिना फेन उदकैन पराभवितुं पुनः शक्यो भवति नेनैव शान्तिमति मान्येने त्यर्थः । भयो भवति अपि तु न । वेगेनोत्थितम्याम्न वा- ·उत्तरनेधधचरिते। उत्थानवानिह पराभक्तुिं तरखी शक्यः पुनर्भवति केन विरोधिनायं ।। १३ ।। साधारणोझिरमुषर्बुधनैपधाभ्या- मतां निपीयन विशेषमवाप्तवत्याः। रिणापि शान्तिः क मशक्येत्यर्थ इति वा नलपक्षे पटायहण- धारणादिसमस्याल्पमेधमि मन्दप्रजेरुचिमत्त्वं मोतियुक्तत्वं नैव अयोग्यत्वात्तस्येति भाव इत्यर्थः । तथा ममिन्मध्ये सङ्ग्राममध्ये निवमतोऽस्य वैरिणतृणानि अकिञ्चिन्करा इत्यर्थः । दह रणे भूलोके वा तरखी उत्थानवान् वेगवान् बलवान् वायं केन रिपुणा जेतुं शक्योऽपि तु न केनापि । कस्याप्यजय्योऽयमित्यर्थः । उत्यानमुदयः इदंसदृशोऽपि उदयी बलवांश्च नास्तीत्यर्थः । भवतीति सम्वोधनं वातरी वले च वेगे चामेधः ममिदित्य- मरः । अल्पमेधमि । नित्यममिच्प्रजामेधयोरित्यच (पा' ५। ४ । १२२)। नित्यग्रहणादन्यस्मादपि भवतीति वृत्तिकारी: प्रयोगानुमारेण अमिच् । मध्ये ममित् । पारे मधो पठ्या वेति (पा. १।१ । १८)। अव्ययीभाव निपातनादेवम् । प्रय इति (पा. ५ | ४ ११११)। वैकल्पिकत्साहजभाव: भविठं। शकषेति (पा.५१४१६५)। अकियार्थवेऽपि शकि- चोगानुमन् ॥ १३ ॥ माधारणीमिनि । उपर्युधनपधाभ्यां अमिनलाभ्यां भाषा- * অামসঙ্গি সিদ্ধান্তই বসবাসঘা: মমি परा

·प्रयोदशः सर्गः1
.
१०
ऊचे नलोऽयमिति तम्प्रति चित्तमेक
ब्रूने म चान्यदनलोऽयमितीदमीयं ॥ १४ ॥
विशेष तारतम्यं न अवाप्तवत्या जातवत्या भैम्याः पुरोवर्तिनं नं
प्रति एक चित्तं मनः त्रयं नल इत्यूचे अन्यदपरं चित्तं अय-
मनल इति ब्रूते स्म । नलव्यतिरिकोऽयं च वहिरिव्यकथ-
यत् । युगपदालोचनमतिप्रमगान्मनमः प्रति शरीरमेकत्वस्य
माधितलादेकस्मिन्नपि मनमि क्रियाभेदादवम्यान्तरमाप्नेर्भेद
वोपचर्यते । एकमेव तं पुरोवर्तिनं अनल इति प्रत्यूचे। प्रका-
प्रमेयेशानलोऽयमिति ब्रवीति स्म मनः । तथा श्रयमन्यान्
वैरिण द्यति चवखण्डयति अन्यद् स चासो नलयेति च घूते
स्म। अच व्याख्याने प्रथमरचितक्रमभङ्गोऽपि न भवति । एकस्य
वैरुप्याविरोधाभामय। शोचिकेश उपवूध इत्यमरः । उपमि
बुध्यत
इति उपर्युधः । इगुपधेति कः (पा० ३।१।१३५) अह-
गदीनामिति रेफः (पा. ८ । २ । ७० वा. १) । तन्याथै-
रिति तोया। (पा. २ । ३ । ७२)। अन्यदेति पचे कः ।
ममानं आधारमस्य माधारणं अनेक प्रत्यविशिष्टं भम्पन्न ।
पृषोदरादिः । ततस्त्रियां पादाघाभ्यां चेत्यत्र (पा. ५ । ४ ।
२५)। आमोधमाधारणादनिति वार्तिकादनि डीप वा। प्रक-
रणार माधारणभूमिरित्यादादिव अत्रपि घटते । इदमीयं
त्यदादिनात् ददाछः (पा० ४।२।६) ॥ १४ ॥

·उत्तरनैयधचरिते। यतादृशीमथ विलोक्य सरखती तो सन्देवचित्रमयचित्रितचित्तवृत्तिम् । देवस्य सनुमरविन्दविकासिरश्मे- रुद्दिश्य दिकपतिमुदीरयितुं प्रचक्रे ॥ १५ ।। दण्डं विभार्ययमहो जगतस्ततः स्यात् कम्पाकुलस्य सकलस्य न पकापातः । एतादृशोमिति । अथ सरखती अरविन्द विकासिनः कम- लविकासकरा रमय: किरणा यस्य देवस्य रवेः दिक्पति दक्षिणदिशः पतिं सर्नु अन्येषां पुत्राणां दिक्पतिवाभावाद्यमं उद्दिश्य उदीरयितुं वक्तुं प्रचक्रे श्रारंभे। किं कृत्वा। एना- दृशीमुक्तसंशयास्पदीभूतां नथा नलनिश्चयाभावात् सन्देहः । तुल्यरूपदर्शनाद्देव्युक्तिचातुर्यादा चित्र। नलनिश्चयाभावात्र- लप्राप्तिविघात्रामः तः मंशयाशर्यवाः चित्रिता नानावि- धारता चित्तवृत्तिर्यस्याः मा। एवंविधां तां भैमों विलोक्य । चित्तभित्तिमिति पाठे चित्तव भित्तिर्यस्याः। भित्तीहिचित्रं युकमित्यर्थः । एपेव दृश्यत इत्यर्थः। एतादृशीत्यदादिषु दृश पति कनि (पा० ३।२।६.)। भामर्वनाम इत्यावे (पा.६ ३१८१)। टिद्वेति डोपि (पा० ४।१।१५)। एतादृशीनि मिदं ॥ १५ ॥ दणमिति। यही मम्योधने अयं यमो दण्डं ग्वायुधं विभर्मि तपागाईता: पुराणादिदर्भगेग कम्पा नरम पाप ।

·त्रयोदशः सर्गः। स्वबंद्ययोरपि मदव्ययदायिनीभि- रेतस्य सम्मिरमरः खन्नु कश्चिदस्ति ।। १६ ।। भीरो: मकलस्य जगतो भुवनस्य पकपातो वुडनं न स्यात् भवेत् । पङ्के महारौरवादी नरके वा एतद्भयात् पापं कोऽपि न करोतीत्यर्थः। अहो आश्चर्य । अन्यो यष्टिं धारयति अन्यस्य च कम्पमानस्य कईमपातो न भवतीत्यमगतेः। तथा चिकित्सा- मामर्थयोः खवैद्यगर्दसयोरपि मदव्ययदायिनीभिः गर्वक्षयं कुर्वाणाभिरतस्य रुभिः प्राणिकर्मविपाकदर्भनेनानेन प्रेरि- नाभिः पीडाभिः न मियत इत्यमरः कश्चित् किमस्ति अपि तु न कोऽप्यस्ति। कर्मजरोगाणां ताभ्यामप्यचिकित्स्यत्वादित्यर्थः। स्वयंचयोरपि नाम रुजापनयनमामर्यामभवसूचनार्थ॥ नलपक्ष श्रयं नलो दण्डं शासनं यतो विभर्ति ततः शासनभयात्क- पाकुलम्य सकलस्यापि लोकस्य पक्षपाती न भवेत् पूर्ववदे- नस्माद्भयात् अयं दण्डं चतुरङ्गमैन्यं विभर्ति ततः शत्रुभयात् कम्पाकुलस्य लोकस्य पकपातः दुःखपातो न भवेत् मैन्येनैव वैरिणां निहतत्वाबोकस्य दुःखनाग इति वा । सौन्दर्येण प्रमि- यो मत्ययोरपि गळक्षयकारिणीभिरस्व रुग्भिःकायकान्ति- भिरुपलचितोऽय देवोऽपि कश्चिदस्ति किमु यपि तु नास्ति । देवेषु मध्ये दमावेव सुन्दरतमा तावप्यनेन जिता यतः। ये लेत- समीपम्याः रमणीयास्त एतद्रूपधारणादेव न ठ खभावेने- त्यर्थः । पोऽस्तो भादकई मी। अस्ती पई पुमान् पाभा । स्युः ·उत्तरनेधधधरिते। - मित्रप्रियोपजननं प्रति हेतुरस्य सज्ञा श्रुताऽसुहदयं न जनस्य कस्य । छायेगस्य च न कुत्रचिदध्यगामि ततं यमेन नियमेन तपोऽमुनैव ॥ १७ ॥ प्रभास्युचिन्विड्भा इत्यमरः। स्वोरगुजाद्युतिः शोभा इति मेदिनो। दायिनीभिरिति ताच्छील्ये णिनिः ॥ १६ ॥ मित्रेति । अस्य यमस्यापजननं उत्पत्तिम्प्रति सज्ञा नानी मित्रप्रिया सूर्या पत्नी हेतुर्निमित्तं श्रुता श्राकर्णिता । छाया- नास्त्री तु कुत्रचित् कुचापि पुराणादौ ईदृगस्योत्पत्तिं प्रति हेतु ध्यगामि नाश्रादि। किन्तु गनेश्वरसैवेत्यर्थः। यमा यमी श्राद्धदेवः सजायातनयास्त्र य इनि पुराणं । अयं यमः कस्य जनम्य असुहृत्प्राणहती न अपि तु सर्वस्यापि प्राणहती । अमुना यमेनैष नियमेन नकोपवासादिजतेन कृत्वा नपस्त धर्मः कृतः । अत एवास्य पुत्रत्वं धर्मराजत्वं चेत्यर्थः ॥ नलपचे प्रस्थ नलस्य मजा नाम ग्रुता सती मित्रप्रियस्य सुइदियस्योपजननं प्रति उत्पादन प्रति हेतुः। अस्य मला सुदृदिएजननं प्रति हेतुः। । युता स्यातेत्यर्थ इति वा पुण्योकत्वात्। अयं कस्य सुध- मित्रं न अपि तु मम्यकपरिपालगादुपकारिखादा मर्चशापित- एदेवाईक प्रत्यक्षे दृग्मा अस्य छाया कायकान्तिः कुत्रापि नर- मुरोरगेषु माध्यगामि महा। मुन्दरतरोऽयमित्यर्थः । छाया रोनिः लोकपानममिरयर्थ रति वा । अव जगत्पावन कोऽपि ·त्रयोदशः सर्गः। किच्च प्रभावनमिताखिलराजतेजा देवः पिता ऽस्वरमणी रमणीयमूर्तिः। न करोतीत्यर्थः । अमुना नलेनैव यमेन ब्रह्मचर्यादिनियमेन मकादिप्रतेन च तपम्तप्तं त्वदर्थमिति भेषः । छाया स्थादातपा- भावे प्रतिविम्बायोपितोः।तपद्यान्द्रायणादौ स्याद्धर्भ इत्यादि विः । अध्यगामीति। दो गाङादेशे कर्मणिचिण । यमेनेति। परे इतो तीया ॥ १७ ॥ किञ्चेति । केवलं मजास्य अननीत्येव म । किच्चान्यच प्रभया दीप्याऽवनमितं तिरछातं अखिलं राज्ञयन्द्रस्य जो येन सा तथा रमणीयमूर्तिः अम्बरमणिः सूर्यः देवोऽस्य पिता। अस्य यमम्य उत्कान्तिदा नामिका अथ च मरणदा भकिरायुधवि- शेपः कमनु नक्षीकृत्य न प्रतिभाति समर्था न भवति अपितु सर्वमनु समर्थव । परेवन्येपु जनेषु गदान रोगाग्नियोः प्रेरयि- तरस्य कृपावं ग्यामवञ्च परपीडाजननेनापचय इत्यर्थः। अस्य छएवं लोहवं लोहवत्कठिनान्तःकरणवमित्यर्थ रतिया ॥ मस्तपने प्रभावेन पराममेण नमितमकलभूपप्रतापः। अम्बरमणि: सूर्यः : कामस्तदद्रमणीयमूर्तिः देवो राजा वीरमेनाऽस्म पिता । देवो विजिगीपुरिति वा । महाकुलीनत्वमस्य सचित। राज्ञ रहस्य वा प्रभाया बनेन भक्षणया ममूझेन तेजःमान छत्वा मितमन्पोछतममिनभूपतेजो येनेति वा। अमरमपोभि- वखारयेः रुवा रमणीयमूर्तिरिति वा । मन्द ईयन्तोऽपि अनि ममोधनं ।.रमणीनां तीणां रमपयोग्या मूर्तियमोति - ·उत्तरनैषधचरिते। उत्क्रान्तिदान कमनु प्रतिभाति शक्तिः कृष्णत्वमस्य च परेषु गदान नियोक्तः ॥१८॥ एका प्रभावमयमेति परेतराजौ तज्जीविनेशधियमन्त्र निधेहि * मुग्धे । था। अन्य शक्तिरायुधविशेषः कं वैरिणमनु उत्क्रान्निदा मर- एदा न भवति । अस्य शक्तिः सामर्थ्य के .यममनु उत्कान्तिदा मरण प्रदान प्रतिभाति अपि तु सम्भाव्यत एवायमादन्येषां भयं तस्याप्यमाद्भयं शूरवातिशयो द्योत्यते इति वा । तथा आधु गदा शस्त्रविशेष प्रयोकुरस्य कृष्णवं देवकीपुत्रत्व। गदायुद्धभावी- प्याद्रीप्णममानवमित्यर्थ इति वा । अस्थ राधः परा उत्सया इपुसम्बन्धिनो गदाः रोगाः दुःसहवाणजनिताः पीडा इति यावत् । तान् अर्थाद्वरिषु प्रयोकुरस्य कृष्णत्वम नत्वं च। वाण- युद्धप्रावीण्यादर्जुनममानोऽयमित्यर्थ इति वा। राजा प्रभा मृपे चन्द्रे यचे चचियानयोः। को ब्रह्मात्मनि लोकेपु सामने सर्वनानि च । भतिलप्रभावादी शानिः प्रहरणान्तर । इत्यादि विश्वः ॥ १८ ॥ एक इति । अयमेकः परेताः प्रेताः तेषां राजी पी वि. पये प्रभाव मामर्थमेति । तत्तस्मादचास्मिन् जीवितेगधियं बना कमुद्धि विधेहि कुरु मुग्धे उभयोमदमणानागे मशागर्भ- मानवात् दसवादरम्याग्निभातुर्यस्य यमस्य भूमेषु प्राधिप । . निधन्वेति माठामारं।

·प्रयोदशः सर्गः1 भूतेषु यस्य खलु भूरि यमस्य वश्य- भावं समाश्रयति दस्रसोदरस्थ ॥१८॥ गुम्फो गिरा शमननैषधयोः समानः शसामनेकनलदर्शनजातशझे। भूरि प्रचुरं भूतं वग्यभावमधीनत्वं समाप्रति प्राप्नोति । प्राणियु मध्ये प्रचुरं भूतं यस्य यमस्य वशि वशवर्ति मत् अभावं विनाशमेवाअयतीति वा। मुमुक्षवः कनिपये नदपेक्षया भूताना प्राचुर्य खलु निश्चये मप्राणिनाम एतदधीन इति मिय ये- मायमन्तक इति किन्न जानासीत्यर्थः ॥ नलपक्षे पराय इतरे प्रात्मीयाय तेषामाजिः परान्डांस्तेजस्विनाऽपि इतरे पन्ति चोदीयमः कुर्वन्ति ये नेपामाजिरिति वा। पगेलटा या रतरेषां वैरिणामाजिरिति वा। तस्यां अयं गलः एक एव प्रभावमेति । तथा भूनेषु पृथिव्यप्तेशोवाय्वाकाशेपु मये इयमि- रयभिनयेन सकला भूः मौन्दर्येण दरमहोदरश अश्वितस्यस्य यस्थाम्य वग्नलमात्रयति। तस्मान्मुग्धे सुन्दरि अस्मिन् माणेश- युद्धिं निधेहि । तथा ममा मत्रीका वं यत्र एतदरणे प्रयन कुरु । एवंविधः शारः प्रमुशक्तियुक्रः सन्दरश्च कोऽपि नास्ती- रयेनमेव वृणीवेति भावः। इतरमब्दात् परे तत्करोतीति णिच पपाधचि पिस्तापः ॥ १८ ॥ गुम्फ इति । मममनैषधयोः यमनम्नयोर्विपये ममानः दन्यः पूर: गिराहम्फः देव्या वाणसन्दर्भः विदर्भवसु- ..

·उपारनेमधचरिते। ॥ चित्ते विदर्भवसुधाधिपतेः सुतायाः यन्निर्ममे खलु नदेष पिपेष पिटम् ।। २० तथापि तत्रभवतीमृशसंशयालो- रालोक्य सा विधिनिषेधनिवृत्तिमस्याः। पाथःपतिम्प्रति धृताभिमुखाङ्गुलीक- पाणिः क्रमोचितमुपाक्रमताभिधातुं ॥२१॥ धाधिपतेः सुतायाः भेन्याश्चिन्ते यच्छङ्कां संशयं निर्मामे तत् खस्नु निश्चितं एष पिष्टं पिपेष चूर्णमेव चूर्णितवान् इति दृष्टान इत्यर्थः । चूर्णचूर्खनं यथा वृथा नथेदमपीत्यर्थः । किम्भूने चित्ते। अनेकेषां नलानां दर्शनेन जातशत्रै उद्भूतसंशये।गुम्फः स्याहुम्म मे गुच्छे इति विश्वः ॥ २० ॥ सत्रेति । तत्रभवती पूज्या मा सरखती फ्रमोचितं क्रमप्राप्तं परिपाटीयोग्यं यथा तथा वाभिधातुं वसुमुपाक्रमता किं कृत्वा। सत्र यमेऽपि यमत्यर्थं मंशयालोः मन्दिहानाया अस्या भेन्या विधिनिषेधाभ्यां मकाभानिवृत्तिं प्रवृत्तिनिवृत्यारभाव पा. लोक्य । किंभूना। पाथर्मा पयमां पतिं प्रभु वरुणं प्रति एतः अवस्यापिनः अभिमुखाङ्गुलीकः सम्मुखकरशाखः पाणिर्यया । सत्रभवच्छन्दः पूज्यार्थः। श्रगुतीकेति। नपतयेति कप (पा. ५। ४।१५३)। उपागमत। पाभ्यामिति तङ् (पा. १ ।। १४)। अभिधालु। अभियोगे शकषेति तुमुन् (पा. 2181 (५) ॥२१॥ - ·प्रयोदशः सर्गः। या सर्वतोमुखतया व्यवतिठमाना यादोरणैर्जयति नैकविदारका या। . येति । एतस्य भूरितरवारिनिधयः समुद्रा यहां मा चमू- जयति सीत्कर्षेण वर्तते। सा का । यस्याः परतो रोधः पर तीरं प्रतीतिविषयो दृग्गोचरो न। सेनायां समुद्राणामपि मि- लितत्वात् परं पारं न दृश्यत इत्यर्थः। मा का। या सर्वतोमुखस्य जलस्य भावेन व्यवतिठमाना व्यवस्थिता जलमयीत्यर्थः । या यादोरणैर्जलजन्तुशब्दस्तत्मनामैवा उपलक्षिता । तथा या नेकविदारका ऽनेककृपका । नैकान् विदारयति नैकविदारः कस्योदकस्याय आगमनं यस्यां मा। खवेगेन सर्वनामकरमुदक यस्यामस्तीत्यर्थ इति वा । या नकविदारं कं यस्यामेवभूता वा। यस्याः परतो वैरिण यस्माद्दा रोधः अावरणं न जानगोचरं। निवाभिमुखस्य पयमः कस्यापि निवारयितुममक्यत्वात् इति वा। यस्याः परप्रदेशात् प्रतिमग्मुर्ख इतिनिर्गमनं तहोचरी नरो मनुय्यः अधोऽधस्तादेव प्रवाहवेगेनाध एव गच्छतीति भाव इति वा ॥ नलपक्षे एतस्य भूरी तरवारीणां एकधारपतन- खड्गानां निधिः स्थानं सा चमुर्विजयते । या मम्मादपि लोकात् सर्वसेनाभ्यो वा मुखतया श्रेष्ठतया व्यवतिष्ठते । मुख- शब्दो लक्षणया श्रेष्ठवाचकः। सतः म दिक्षु मुखं यस्यास्तद्भावेन व्यवतिष्ठत इति वा। अनेनानेकदिग्व्यापित्वात् सेनायाः प्राय सूच्यते । या दोर युद्धैर्भुजास्फालनशब्दैवापलचिता। ..

·२१८ उत्तरनैषधचरिते। एतस्य भूरितरवारिनिधिश्चमूः सा यस्याः प्रतीतिविषयः परतो न रोधः॥२२॥ नासीरसीमनि धनध्वनिरस्य भूयान् कुम्भीरवान् समकरः सहदानवारिः। दोरणैर्जयतीति वा। यादोरणैरमुष्य मलामैः सिंहनादेवी जयति सेनाजयेनास्य व्यपदेश न किन्तु स्वयमेवामी युद्धं कुरुते नाभयथा नलवर्षने तात्पर्य । तथा नैके विदारका योद्धा यस्यां सा । दोरणैः कृत्वा नेकविदारः कायो यस्खाः सेति वा । यस्याः परमाच्छचोः सकाशाद्रोधः श्रावरणं न ज्ञानगाधरः केनापि रोढुं न शक्यत इत्यर्थः । परमात् मनीतिविषयः सम्मुख- मागच्छन्नरो मनुष्योऽधो हीन एवेति वा । पुष्कर मता मुखे। कूपकास्तु विदारकाः । कायो देहः। कुल रोधयेत्यमरः । व्यव. निठमानेनि । समवप्रविन्यस्य इति त (पा. १ । । २२)। यन्यभूयस्वभयात् व्याकरणं न लिख्यते ॥ १२ ॥ नामीरेनि। नदीनामिनः स्वामी समुद्रः नामोरमोमणि जलमयमेगामुखविभागे स्थितः मन् करणभावं साधकतमव इतः गतेः रत्नैर्मुकादिभिरसमतिशयेनास्य वरुणय सुखमातगोति उत्पादयति । सुखजनने रखानि करणभूनानि । स्वामिनेऽस्मे रवानि दत्सा प्रीतिमुत्पादयतीत्यर्थः । करणे देहे भावं भाव मितः प्रातः स्वदेोत्पलैरियर्थ इति वा। अलङ्कारणभूतत्वा दणदेहम्मितैरिति वा । एवंविधेर्ररूपम्नतितो वा। अल. परणभावममारपल गतिरत एव : सगमातमोतीति वा ।

·प्रयोदशः सर्गः। उत्पद्मकाननसखः सुखमातनोति रत्नरलङ्करणभावमितेर्न दीनः ।। २३ ।। सस्यन्दनः प्रवहणैः प्रतिकूलपातं का वाहिनी न तनुते पुनरस्य नाम । किम्भूतो नदीनः । धनध्वनिः निविडशब्दः। तथा भूयान् प्रचुर- तरः।दीर्घपरिमाणलात् सप्तसङ्ख्यत्वादा।तथा कुम्भीरा नक्रास्त- दान्। मकरा मन्स्यविशेषास्तधुनः। तथा सहदानवारिः पुण्डरी- काक्षयुक्तः । उच्छब्द उदयार्थः। उगतानि विकसितानि पद्मानि येयु तानि काननानि तेषां सखा तद्युक्त इत्यर्थः । उत्साया पद्मा लक्ष्मीर्येषामेवंविधैः कानयुक्त इति वा। उल्टाटर पद्मा लक्ष्मीः खकन्या यस्मिन् स चासो वनसखचेति वा। श्रीविष्णोस्तत्र विद्य- मानत्या सक्षमीयुक्तत्वं । नाभीरभीमपदेन तीरं लक्ष्यते। तत्र नि- विडध्वनिरिति वातरङ्गन्स्य तीरे प्रतिघातात्॥ नलप भूयान् पतरः। कुम्भी गजः नामोरमुखे सेनामुखविभागे सुखमनाया- सेन रवान् शब्दान् विस्तारयति। किम्भूतः कुम्भी। घनवन्मेघवत् ध्वनिर्थस्य तथा समः प्रानुपूर्ववत्तः सलक्ष्मीको वा करःशुण्डा- दण्डो यस्य। तथा दानवारिणा मदजलेन सहितः। तथा उद्ग- तानि पञकानि कुम्भस्थले पद्मविन्दुजाखकागि यस्मिन्नेवंविधं यदाननं मुखं तद्युक्नः। तथा अलकारत्वं प्राप्तरत्नैर्दीनो न किन्तु सम्भृतः । मेनामुखं तु नासीरं। नक्रस्तु कुम्भीरः । पद्मकं विन्दु- जालकमित्यमरः ॥ २३ ॥ सेति । हे विखासवति भैमि नाम मिरवालने। अस्य ·१२. उारनेयधधरिते। तस्या विलासवति कर्कशताश्रिता या ब्रूमः कथं बहतया सिकता वयन्ताः ॥२४॥ वरुणस्य का नाम वाहिनी नदी सस्यन्दनः सवेगैः निर्झरोदक- माहिती प्रवहणे: प्रवाहैः कृत्वा कृलं तीरं प्रति अनु पातं गमनं न तनुते अपि तु सापि करोति । वयं तस्यास्ताः सिकता वालुका: बहुतया प्रचुरत्वेन कथं केन प्रकारेण चूमः कथयामः । अतिवहुवेनेयतया वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः। ताः काः। याः कर्क- शता काठिन्यं श्रिताः। कर्को जलजन्तु विभेषस्तच्छतेराभिना इति वा ॥ नलपक्षे अम्न नलस्य का नाम वाहिनो सेना सस्यन्दनः सरथैः प्रकवाहनचादिभिः कृत्वा प्रतिकूला वैरिणक्षान् प्रति पातं गमनं न करोति अपि तु चतुर्विधापि सेना करोत्येव । प्रतिकूलानां वैरिणां पातं हननमिति वा। का मेनाऽस्य नाम ख्याति प्रतिकूलांछन् पातयित्वा शत्रुमात्रं हत्वा न तमुते। नास्य ख्याति करोतीत्यर्थ इति वा। सवेगैः क्रीडारथैः शला वैरिणं प्रति गमनं करोतीति वा। अनेन मेनाया निर्भयत्वा युद्धे इपि कीडारथारोहणात्। कर्काः श्वेताश्वासोषां शराश्रिताथा- स्तम्याः पतया बाहुल्यन ता भूयस्वेन प्रसिद्धाः वालकाः वयं किं घूमः 1 ताभ्योऽपि मेना प्रचुरतरेत्यर्थः। तस्याः मकाथात् पालुका यातया किं घूमः । वाम्नुकाः कथमपि संख्यातुं शक्यन्ने मा तु ग कशिदिस्यर्थ इति वा। अमिः प्रहरणमेषां ते बा. मिकामपां भाव; श्रामिकता याः येतायताधिका; ता पामिकता अभिप्रहरणाम् पुरुषान् इति यावत् । नान महापा ·त्रयोदशः सर्ग:1 शोणं पदप्रणयिनं गुणमस्य पश्य किच्चास्य सेवनपरैव सरस्वती सा। बहतया वहुमहा कि वर्षयामः। प्रतिवद्वत्वेन वक्तुं न शक्यन्त इत्यर्थः। वहन् तयन्ते गच्छन्ति वा रन्ति वा ये ते वहुतयास्ते च ते श्रामिकाच तेषां भावानिति वा। वहवोऽवयवा येषां ते एवंविधा श्रामिका यस्यां नम्या भावानिति वा । कर्कः शुक्ल- हयः। सांयाचिकः पातवणिक् इत्यमरः ॥ पातः प्रवहणं स्मतमिति इलायुधः । प्रवहणैः । शत्यच इति एवं (पा. ८ । ४ । २८)। प्रतिकूलपातं ॥ परे द्रव्यवीमायां । विशि पतीत्या- दिना णमुन्न् (पा० ३।४।५६)। हतीयाप्रमतीनीति पाक्षिक: समामः (पा.२०२।२१)। श्रामिकाः । अमिः प्रहरणमेषां। प्रहरणमिति ठक् (पा. ४ । ४ । ५०)। अमिभिर्जयन्तीत्या- मिकाः । तेन दीव्यतीति ठक (पा. ४ । ४ । २) ॥ २४ ॥ गोणमितिा सुभगे मौभाग्यपनि भैमि त्वं एनं भुवनम्य जन- स्वाधिनाथं वरुणं भजस्व तृणोव। जलपतित्वमेवाहा वं गुणमप्र- धानमेवक माणं नाम नदमम्य पदप्रणयिनं चरणानुरागिणं पग्न। किशेत्यधिकोको । मोणेऽम्य चरण प्रणयोति किं वयं मा प्रघिद्धा मरखती नदी अभ्य मेवनपरव चरणमंवाहनादिपरवा पूर्वोकापरितोपे वायब्दः । के कमनस्य जन्नम् प्राशया: प्राधा- राः ममुद्रादिपवनान्नाः पद्माकरा वा तमिमं न भजन्ति मेव- न्ते अपि तु छोगदादयः मयेऽप्यमानुचगम्तम्य गोसावन घरने ·उत्तरनेघधचरिते। एनं भजख सुभग भुवनाधिनाथ के वा भजन्ति तमिमं कमलाशयान २५॥ शालताततिमनेकनलावलम्बा वाणीन वर्द्धयतु तावदभेदिकेयं । का कथा तिस्मात् सलिलपतिरयमित्यर्थः । कमलाशया जलाभि- लाषेण के वा लोका दमं न भजन्ति सेवन्ते स्तुवन्ति इत्यर्थ दति वा। शोणादीनां तत्तदभिमानिन्यो देवता लक्ष्यन्ते। अतस्तेषां भेवकत्वं युज्यते॥ नलप त्वं जगत्पतिमेनं नलं पतित्वेन स्वीकुरु । खीकारयोग्यत्वमेव द्रढयति । त्वं शोणं र गुणमस्य पदमण- यिनं पग्य तमिमं कमलायाः सम्पदः प्राशया अभिलाषेण वा के तोका न सेवन्ते अपि तु धनाभिलाषेण सर्वेऽपि सेवन्त इत्यर्थः । वाऽप्यर्थे। कमलाशया लक्ष्मीनिधयो धनिका अपि लोकास्तमिम न भजन्यपि तु भजन्थेवेति वाात्र प्रथमद्वितीयटतीयविशेषणे: क्रमेण सौन्दर्यकलाकौशलौदार्याणि धोत्यन्ते । सोयो हिर- वाजः स्यात् । गोण: कोकनदछविः । जीवनं भुवनं वनं । विष्टप भुवनं जगत् । मलितं कमलं जलं । कमला श्रीहरिप्रियारित्य- मरः॥ श्रामया। अधिकरणे, तेरित्यच (पा. ३।२।१५) ॥२५॥ पति। इयं पूर्वोका वाणी भीमोद्भवां प्रति नजीकृत्य भेम्या इति यावत्। अनेकनानावस्तम्यां नानानैषधविषयां भ- धानतातति मंशयवमीपरम्परा न बर्द्धयतु तावत् न पूरयत गावत् अपि तु परयत्येव। नवा एर्यिम्याः मा नवहि: नवाई - .

·त्रयोदशः सर्गः भीमोद्भवा प्रति नले च जलेश्वरे च तुल्यं तथापि यदवईयदत्र चित्रं ॥ २६ ॥ करोतु नवर्द्धयतु। भैमी प्रति सन्देहपरम्परों न्यूनसम्मृद्धि अति- बहीकरोवित्यर्थ इति वा। तावच्छब्दाऽनुमताववधारणे वा। यतो अमेदिका विशेषप्रतिपादनमकुर्वती। ममानधर्मादर्शनाद्धि मंशय उपचीयते विशिष्टधर्मदर्शनाद् व्यावर्तत इत्यर्थः । यद्यप्यत्र विषये चित्रं नास्ति तथापि नले जलेश्वरे च तुल्यमेककालं यसंशयवलोपरम्परां श्रवर्द्धयत् पूरयति स्म अत्र विषये चित्र- माश्य । न हि विषयस्यैव मन्दिहानवमुपपद्यते। यता लोके दूर- स्थिते पुरुषे पुरुषत्वं स्याणुवं वाऽनुपलभ्यार्द्धलमात्रं स्थाणुसाध- मर्यमुपलभ्य तटम्यः स्थाणुवी पुरुषो वेति मन्दिग्धे न तु पुरुष एवा- मानमूर्धमवलोक्याह वा म्याणुर्वेति । तस्मान्नलजस्लेश्वरविषयो भैम्याः मंगयो युक्तः । विषयभूतयोरेव तत्संशये महदार्थमिति भावः । विरोधपरिहारम्त तुन्यकालं यथाक्रम नले शं सुखं जलेश्वरे च कालतातति कालिमातिभयं पूरयति स्म। तथा हि यदि देव्येनं नल एवायमित्यकथयिष्यत् तदा मय्यनुरका भैमी मामकधमेनमेवावरियत्। तत्तु देव्या न कृतं वरुणश्लेषेण वर्षि- तत्वादिति।नसे सुखं जगयितव्ये यदि वाणी मां नल एवायमि- त्यकथयियत्तदा नखबुद्या भैमी मामेवावरिष्यत् नत्तु तया न छतं मच्छपेण वर्णितलादिति विपादादरुणे कालिमाऽनिभयिता जनितः काप्तताततिरप्यनेकनलावस्तम्मिनी चतुर्षामध्यवरणान् । --- ·१२४ उत्तरपधचरिते। वाला विलोक्य विवुधैरपि मायिभिस्तै- रमितामियमलीकनलीकृतखैः। अथ च मत्सन्देहावरुणं भजेन्नलसन्देहान्मां भजेदिति क्रमेण नलवरुणयोः मंशयपरम्परां पूरयति । अनेकनलावलम्वना भेम्याः संशयवनीपरम्परां न वर्द्धयतु न छिनतु वर्द्धकपूर्ति- छिदोर्यतो विशेषमप्रतिपादयन्ती। या हिं छेदासमी कुरि- का माऽनेकरणविशेषनलालम्बनां लताततिं न हिनत्तीति नाय । तथापि भैमी प्रति नले च जलेश्वरे च संशयवलोपर- परामेककालमेव यदछिनत्तचित्रम्। या हि न छिनत्तोतिभा छिनत्तीति चित्रमिति भावः । मत्सन्देहादेनं भैमी भजेदिति नलभ्रान्तिः। नलमन्देहान्मां भजेदिति वरुणधान्तिः वरुणवा- चिशब्दमद्भावात् । सेपवकोत्यादिज्ञानचतुरा भैमी वरुणं न वरिष्यतीति निश्चयेन नलभ्रमनाशः । नलेऽनुरका भैमी मन्न- तिपादकशब्दमद्भावान् मां न वरिय्यतीति निश्चयेन वरुणभ्रम- नाश इति वा विशेषमप्रतिपादयन्ती वाणी सरखतीति। वा देव्या नामग्राइमई वर्णितः। तो मां वरिय्यति न वेति वरुणस्य चन्देशी गतः । इदानीमवशिष्टोऽमेवमध्येवधेयमनुरति मा वरिष्यति न वेति नानमन्देशे गत इति भाव इति वा । त्या दियाण्याविभेषो विचाऱ्यांजीकरणीयः ॥ २६ ॥ मानामिति । इयं भगवतो मरखतो निषधाधिराजमुहिक तो पाना भगीमाहा उवाच। किंकलातां भैमी अलोकन:

·त्रयोदशः सर्गः । १२५ आह स्मता भगवती निषधाधिराज निर्दिश्य राजपरिपत्परिवेषभाजम् ॥२७॥ अत्याजिलब्धविजयप्रसरस्वया किं विज्ञायते रुचिपदंन महीमहेन्द्रः । लोकतखैरमत्यनैषधीष्टतात्मभिः मायिभिग्छ नपरैरपि विबुधै- वैरमितामप्रतारितां विलोक्या किम्भूतं नन्न । राजा परिष- सभा तस्याः परि ममीपे वेपं श्टङ्गारं भजनि। परिशेषमिति पाठे परिशेष उपान्तः।वालामपि विबुधैरपि अपिरुभयत्र मम्ब- ध्यते । वाला हि प्रतार्याने इयं वालापि न प्रतारिता तेवेकस्या- प्यवरणात्। ये च विबुधाः जातारः ते मायिनः खुलाः कथं मायिभिरपि वाला न प्रतारितेत्याद्ययं । राजपरिपदः परि- वेषरूपणात नलस्य चन्द्रवं ध्वनितं । परिषत् । मदिरप्रतेरिति पलम् (पा.१३।६६) ॥२७॥ अत्याजीति । बया मझा महेन्द्रो नन्न: किं न विज्ञायतेऽपि तु विशेषेणेन्द्रादिभ्यो भेदेन मत्यत्वेन जानीधीत्यर्थः । किणतः। अतिशयेनाजी मङ्गामे अनिशयिते वा आजी लब्धः प्राप्त विजयस्यारिपराभवनम्य प्रमरो वाहुन्यं येन । तथा रुचेरनुरा- गस्य कान्तेवा पदं म्यानं । तयामा अर्थिनमर्थिनं प्रतीति प्रत्यर्थि या दानवता दानपरता दाने अर्थिनं प्रत्येव वा वसतया जिनेन्द्रियतया वा प्राहिता कृता या चेष्टा याचकानुकृनव्या- पारम्तेन परदारदर्भमादिनिवृत्तिव्यापारेण च जीतवाहन- ·उत्तरनेघधचरिते। प्रत्यर्थिदानवशताहितचेष्टयासौ जीमूतवाहनधियं न करोति कस्य ।।२८ ॥ स्यार्थिहेतोः प्राणामपि रणवद्ददता राजविशेषस्य धियं बुद्धि दानातिशयेनार्थिपरतन्त्रतया च जितेन्द्रियतया च किमयं जीमूतवाहनधियं कस्य न करोति दानशूरत्वादिचयमस्व स- चितं । प्रत्यर्थिनो वैरिणे द्यन्ति प्रत्यर्थिदा अनाः प्राणाः येषां ते अतिशूरास्ते वथा अधीना यस्य तस्य भावस्तत्ता तया कृता छता या चेटा नया शत्रुधशीकरणव्यापारणेन्द्रबुद्धिं कस्य न क- रोति अपि तु सर्वस्यापि करोति । इन्द्रो यथा शत्रून् करोनि नथायमपीति वा ॥ इन्द्रपक्षे श्रयं महेन्द्रस्वया किन्न विज्ञायते अपि विन्द्रत्वेन निश्चयः । किम्भूतः । प्रतियितः प्राजिः सट्टामा यस्थ । तथा लो विजयेनार्जुनेन कृत्वा प्रमरो वंशविस्तारो येन ततः कर्मधारयः। प्रसव रति पाठे नलपक्षे जयलाभः । इन्द्रपक्षे लया विजयोऽर्जुनः। विजयत इति विजयो जयो जय- तो वा प्रमकः पुत्रो येन। रुचिपदं तेजःम्यानं । तथा मही जान्छ- चवान् । नथायं प्रत्यर्थिदानवानां गतेषु अक्षिता मनिकूसा रेटा धितम्य भत्रोवा या अत्त्वक्तस्तन्नाशकरो व्यापारम्तेनेन्द्र- युद्धिं कस्य न करोति । अथ चायं महेन्द्र स्वया किमित्य- स्याजि कैन हेतुना त्य: । अयं न विज्ञायते विज वाचरति विगायते एवंभूतो न भवति अपि तु विद्वानेवेत्यर्थः । तथा परिपदं कामिाम्यानं न। नया मही नेति । नन्नारया का ·प्रयोदशः सर्गः येनामुना बहुविगाढसुरेश्वराध्व- राज्याभिषेकविकसन्मइसा बभूवे। व्याख्येयं । एवं गुणविशिष्टम्य परित्यागे किञ्चिदपि कारणं न पश्याम इति भावः । महेन्द्रस्त्वया विज्ञाय किमित्यत्याजि उचितमेव कृतमित्यर्थः। किम्पने मम्भावनायां वा । त्यागे कार- एमाह । लध्वो विना चणा गरुडेनातहरणसमये जयस्य प्रसरो विस्तारो यस्य गरुडेन पराजित इत्यर्थः। तथा अरुचिपदं अननुरागस्यानं । तथा न मही उत्मवरहितः मदा दैत्यभ- यात्। श्ररुचिस्यानं महेन्द्र स्वया किन्न विज्ञायते अपि तु ज्ञान एव । यतोऽत्याजि त्यत इति वा । अस्मिन् पचे न मदोत्यत्र ननः श्रावृत्तिः। अतिशयितरणे लब्धा विना जयप्रमरो यस्येति वा।विजयस्तु जये पार्थ इत्यमरः। विज्ञायते। उपमानादाचारे कर्तुः क्यड् (पा० ३।१।१०।११) ॥२८॥ येनेति । येनामुना नलेन वहतिगयेन विगाढः मेवितो सुरेश्वरस्थाध्वा मार्गः त्रिलोकोप्रतिपालनलक्षण: येन । तथा राज्ये योऽभिषेको मङ्गलस्वानं तेन कृत्वा विकमन्महो यस्यैवं- विधेन बभूवे जातं। पूर्वेण कर्मधारयः। बहुवारं सेवितो देवे- न्द्रेण मार्गी लोकपालनप्रकारी यस्येति वा। पद्यात् कर्मधारयः। इन्द्रेण लोकपरिपालनमम्माच्छिक्षितमित्यर्थः । न भैमि पत्र पञ्चम मध्ये स्वयम्बरे नामग्राई नाम गृहीला एवममुना पूर्वान प्रकारेण मया उदीरितमुनं तं मनमनु लची कृत्य तेन चावर्जन ·उत्तरनैषधचरिते। आवर्जनं तमनु तेन नु साधु नाम- याई मया नलमुदीरितमेवमन ॥२८॥ यच्चण्डिमा रणविधिव्यसनच तत्त्वं बुध्वाशयाश्रितममुष्य च दक्षिणत्वं । पतिनाङ्गीकरणं साधु शभं। सत्यं नलमेनं सर्वथा तृणीष्वेति भावः। वहिपक्षे येनानेन वहिनाऽनेकवार अनुभूतो यः सुरेश्व- राध्वरेषु देवेन्द्रयज्ञेषु प्राज्याभिषेको घृताप्लवस्तेन कृत्वा विक- खरतेजमा जात। बड़वारं विगाढ श्रावर्तित इन्द्र आयाहीत्या- दिना पाहतः सुरेश्वरो यत्र तादृशेषु यागेषु प्राज्याभिषेकस्तेन कृल्ला विकखर तेजसा जातमिति वा । ननु भैम्यत्र पञ्चम मध्ये नाम गृहीत्वा एवं पूर्वोकप्रकारेण मयोकं तमनलमग्निम्पति ते नव वर्जनं साधु अपि तु न माधु पादति खेदे श्रावर्जन पनिले. नाङ्गीकरणं साध्विति वा नु भैमि तमनु ते वर्जनं न साध्विति वा। पूर्वार्द्धन मयंदा परानभोजनेनैव परिपुटोऽयमिति त्यागः सचितः। तथा ननु भैमी मया नाम गृहीत्वा कथितं न लान्यमय च वहिमनु ते वर्जमं माधु भद्रं । प्रा हर्षे न मैमि आवर्जनं भामर्थन वर्जनं न माधु अपि तु साध्येवेति बा। था पावर्जनं मामम्येनाङ्गीकरणं नव न माधु किन्नु वर्जनमेव मा. ध्विति वा । नामयाई । दिनीयायामित्यनुपी नाश्या दिशि- पोनिति णमुम्न (पा• ३181५८) ॥२८॥ पदिनि । रोऽवधारणे यान पण्डिमा फूरत्वं रणविधी नमन ते ·प्रयोदशः सर्गः। १२६ सैषा नले सहजरागभरादमुयिान् नात्मानमर्पयितुमईसि धर्मराजे ॥ ३० ॥ सङ्गामविधाने व्यमनमेव वैरिणां विगतासुकरणमेवेत्यर्थः सदा- नपि वैरिणो माग्यत्येवेति भावः । रणविधी व्यसनमिव व्यसनं यचण्डिमा क्रीयं यच्च रणकर्मणि व्यसनमिति वा। सैपा वं प्रमुथ्य प्राशयमभिप्रायमाश्रितं मनमि म्यितं दक्षिणत्वं सरलवञ्च तत्मवं बुद्धा जाला पाणिमाश्रितं दानशूरवं वा ज्ञात्वा धर्म- सहिते राजनि धर्मेण राजमाने वा अमुभिन्नले महजरागभरात् अशचिमानुरागबाहुल्यादात्मानमर्पयितुं योजयितुं नाइमि अपि तु योग्या भवस्येवेति वा। सर्वथाऽयं वरणीय एव वयेति भावः । एतेन शहरलदाढवधार्मिकत्वान्यस्थानानि । यमपचे हे चण्डि कोपने यचामुथ्य यमम्य मारणविधिय॑मनं प्राणि- प्राण हरणशीनवं श्रागया दिशा च दक्षिणत्वमाश्रितं तत्त्वं निरुपाधिरूपं ज्ञात्वा मैपा त्वं अमले नलान्यमिन् नलसदृशे चास्मिन् धर्मराजे यमेऽकृत्रिमप्रेमरमवाइन्चात् खं योजयितुं अईसि । सर्वप्राणा एतदधीनाः दक्षिणदिक्पतियायं तम्मा- दादरणीय इति भावः । चण्डि नलान्यनामधेय अवएमाचात् कोपने सर्वदा मर्चप्राणिप्राणहरणमेव व्यमनं दोपं अमुण्य दिशा दक्षिणत्वं कलेन मरतत्वमुदारवं पाश्रितं न बनेनेत्यर्थः । तत्सम्य तात्विक युद्धा सपा वं नलादन्यस्मिन्यात्मानं योजयितुं योग्या न भवमि अमुच्य मारणविधिय॑मनं तत्तत्वं मत्यादविणतं ·उत्तरनैषधचरित। किन्ते तथा मतिरमुध्य यथाशयः स्यात् त्वत्पाणिपीडनविनिर्मितयेऽनपाशः | तु दिगानितं दक्षिणदिक्पतिलाद्दक्षिण इति देनिमित् तास्य समाख्या । तदेतदुद्धा मैपा त्वमात्मानमर्पयितुं नाईसीति वा योजना। एवंविधो न वरणीय इति भावः । अन्यञ्च कारणं। असहजरागभरात् सहजानुरागवाहुल्याभावाचेत्यर्थः । यचा- नुरागो नास्ति स न वरणीय एवेति भावः ॥ ३० ॥ किमिति। अमुय्य नलस्याशयो अभिप्रायस्तव पाणिपीडनस्य पाणिग्रहणस्य विनिर्मित ये निष्पत्तये अनपायअपगता धामा यमादयागः एवंविधा न भवतीत्यनपाश: तत्परो यथा स्यात् तथा किन्ते मतिः बुद्धिः । किंशब्दः सम्भावनायां। यथाऽयं बदरणाभिलाषसहितान्तःकरणो भवेत् तथा त्वं प्रायेण करि- व्यसीति गम्यत इत्यर्थः । श्रमी नलो भुवनं जगत् चरिष्णन घरणशीलान् कान् मानवान् मनुस्यान्त्री श्रवति रति अपि तु सानप्ययमेव रक्षति । मानवान् अभिमानी नलः कान् न रक्षतीनि वा। तस्मात् अमुत्र नले भवती रता नेति न युध किन्त्यमिगन् रता भवेत्यर्थः ॥ अमो ना पुरुपयेष्ठः अतेाऽमुन भवती रताऽनुरमति किश्व युग अपितु युफमेवेति वाभिवतीति मम्युद्धिवी ॥ वाणपक्षे अमुथ्य वरुणम्य शयः पाणियम प्रकारे सत्पाणिग्रहणनिपात्तय नपाजो न विद्यते पायो विविधः पासरचितो यथा भयेत् तथा ते पुद्धिः किं । किं प्रग्ने। पाशं या ·त्रयोदशः सर्गः। कान्मानवानवति नो भुवने चरिष्णून् नासावमुब न रता भवतीति युक्तम् ॥३१॥ श्लोकादिह प्रथमतो हरिणा द्वितीया- डूमध्वजेन शमनेन समंटतीयात् । तुर्यान्नलस्य वरुणेन समानभावं सा जानती पुनरवादि तया विमुग्धा ।। ३२॥ त्वत्पाणिग्रहणं करिस्थतीत्यर्थः । त्वत्माणिग्रहणनिष्पत्तये अस्य शयः करःस्थात् पाशो न । वत्पाणिग्रहणं शयेन करिस्थति पानं त्यवतीति भयं मायासीरित्यर्थ इति वा । असौ भुवनमुदकं तत्र- सञ्चरणशीलान् मनुष्यान् कानो ऽवति अपि तु जलप्रविष्टान् बुडनादिप्रमादादरुण एव रचति उदकमञ्चरणशोलान्मनु- च्यानोऽवति अपि तु रचतीति वा। नगेऽस्माकं भुवनं पृथ्वीलेोकः तत्र सञ्चरणशोलान् मनुष्यान् कादुदकाद्धेतुभूतानि सर्चयां धुदकं जोवनमिति वा । अमुत्र भक्ती न रता नानु रकेति न युकम्। अमुत्र नरता मनुय्यत्वं न भवतीति युक्तं देवोऽयमित्यर्थ दति वा। अमुत्र नरता नलत्वं न भवतीति युक्रमिति वा । श्रम ना च पुरुषो न भवति अतोऽमुत्र भवती रतेति युकमपि तु नेति वा। अमुब भवती न रता नानुरक्षेति न युक्त अपितु युझमेवेनि वा ॥ ३१॥ लोकादिति। यह चतुर्पु अत्याजीत्यादिलोकेपु मधे अत्यागोति प्रथमतः होकात् परिणेन्द्रेण ममं सह येनामुनेति ·उत्तरपधारिते। त्वं यार्थिनी किल नलेन शुभाय तस्याः क स्यान्निजार्पणममुब चतुथ्ये । इन्द्रानलार्थमतनूजपयःपतोना प्राप्यैकरूपमिह संसदि दीप्यमाने ॥ ३३ ॥ द्वितीयात् होकात् धूमध्वजेनाग्निना सह यचडिमेति पती- यात् लोकात् थमनेन यमेन सह किन्ने इनि तुरीयात् श्लोकात् वरुणेन सह तस्य नलस्य समानभावं तुन्यरूपत्वं जानती अत एव विमुग्धा विशेषेण भ्रान्ता मा भैमी तया देव्या वक्ष्यमाणं पुनरवादि ॥ ३२ ॥ त्वमिति। या त्वं किल नले विषये अर्थिनी साभिलाषा तथास्ते तव श्रमुत्र नले निजार्पणं स्वसमर्पणं शुभाय कल्याणाय तरये च मन्तोषाय च क न स्यात् कुतो न भवेदपि तु स्थादेव । किंविधे श्रगुत्र । इन्द्रय अनलय अर्यमतनूजो यमश्च पयःपति- वरुणय एतेषां ऐकरूप्यं दिक्पालांमत्वात् मरूपत्वं प्राप्य हा स्यां संमदि मभायां दीयमाने । न तस्मादयं वरणीय इत्यर्थः । या लं नप्लेन माभिलाषा तस्यातनामुत्र नले निणार्पणं भुभाय फ कुतः स्यादपि तु न कुतोऽपित किमित्यत बाहान्द्रामियम वरुणानां पतये ऐकरूप्पं नस्लमारूयं प्राप्ये मभायां वसति सनि एनान् ममयानकृत्या यन्नतवरणं तच्छुभाय न भवेदेव । मापं दाम्यतीत्यर्थ इति पा 1 चा सं नाने विषये नार्थिनी एवं वगर्यमानमय कम ग वृणेपि यतमाम्यायो नाममा 1 - ·प्रयोदशः सर्ग। देवः पतिर्विदुषि नैप धराजगत्या निर्णी यते न किमु न प्रियते भवत्या । प्राप्येइ सभायां प्रकाशमाने इन्द्रादीनां चतुपये मध्ये क्व कस्मिन्निन्द्रेऽनौ यमे वरुणे वा निजार्पणं शुभाय स्थात् कथय । मया बहुश: प्रेयमानाऽपि यन्त्रलं न वृणुपे तयतेषु सुन्दर- नमेषु चतुर्पु मध्ये कं वृणुषे इति कथय इत्यर्थ इति वा । अनेनाचेन्द्रादयो विद्यन्ते न वेति सन्देहो निरस्तः । परन्तु के ते कर नल इति विशेपो नीतः। अत्रेन्द्रादीनां चतुर्णा त्यागो ऽपि मतीयते। या त्वं नलेऽर्थिनी तस्यास्ते नलस्वरूपतां प्राप्येह सभायां दीप्यमाने दुन्द्रादिपु चतुपये निजार्पणं शभाय क्क स्थादपि तु न कुतोऽपि। या ह्यन्यत्रानुरका तस्या अन्यत्र निजार्पणे शुभं कथं भवेत् । अन्यच्च नलरूपधारणादेते प्रका- भन्ले न लेतेयां सहजसौन्दर्यमस्ति । तेरऽप्येते न वरशीया इति भावः ॥ ३३॥ देव इति । हे विदुपि स्पोक्तिचातुरीपरिज्ञानचतुरे भैमि एप पुरोवर्ती देवः खर्गे क्रीडाकारी अमरय धराजगत्याः भूलोकस्य पतिः पालयिता न किन्तु अर्थात् खर्गन्नोकस्य पति- रिन्द्रः लया किमु किमिति न निर्णायते इन्द्रलेन किमिति न निसीयतेऽपि तु निश्चय इत्यर्थः। किमिति वा न ब्रियतेऽपि तु वरणीयरीत्यर्थः। मया न नियित इति कुतोऽवसितं भवत्येति महायां सत्यां पाई। यता न प्रियत इति विपन्यास: सरस्व- त्या छतः। अपमिन्द्र इति चेत् तब निययः स्थान्तईि मनुय्यापे- ·उत्तरघधपरिते। मायं नलः खलु लवातिमहा नलाभो यद्येनमुमसि वरः कतरः परस्ते ॥ ३४ ॥ क्षयाऽधिकलादयं हत एव स्यात्।तत्तु न शतं श्रत इन्द्रत्वेन लया ऽयं न निशित इत्यर्थ इति वा । धराणां पर्वतानामजनमाजः क्षेपणं तब गतिरुपायभूतों बच्चस्तेन कृत्वाऽयं ना पुरुषः धाम- र्थवान् वज्रायुधो देव इन्द्रः पतिर्भती भवत्वेन किन निश्ची- यने निश्तियेत् किं वा न बियत इति वा। धराजगत्या वजस्य पतिरेप देवः लया न निधीयते इति न अपि तु नि- वित एव ज्ञात एव किमु न बियत इति वा । उशब्दः सम्बो- धने। धरान् पर्वतान् अजति तिपतीति धराज इन्द्रः स एव गतिः शरणं यस्याः माया: दिशः पतिर्देव इन्द्रो न निथित इति न परं किं न वियते इति वा । इन्द्रोन्नत व कथं दृग्नत इत्यत आह। अयं खलु निश्येन नलो न भवति तय नलवदामातीनि नलाभः । अत्र हेतुमाह। यतोऽतिशयितं मह- स्तेजो यम्म मनुथ्यापेक्षया पढ़तेजा इत्यर्थः। अत एव वरणीयः। तथा चायं ननम्नणविशेषमातुन्योऽमारभूतो न भवति किन्य- नियताऽतो वरणीय इयर्थः । अस्य वरणे निथितं अतिमपिता के मघा नन्दनवनमीडादय उरावा: अननमानः प्राणनव मेषां नाभः प्राप्तिनव भविष्यतीति रोषः। प्रवरले नन्दनवन- मोडा गधापानिनामरत्वस लया प्राध्यात रयर्थः । अंतिमरत. चिरकाममाएगण मामी भविष्यतीनि धा। एगुणविभिएम ·प्रयोदशः सर्गः। १३५ वायुना तरति अस्य विष्णवी दनं ज्येष्ठं धाटत्वेन स्वामिनमिन्द्रश्चेत् त्यजमि तईि परोऽन्यः को वरः अपि तु न कोऽपि । मचनविन्दामादेनमेव वणीवेति भावः। अथच यद्येनं त्यच्यामि तईि तब कतरी वरो ऽभीष्टा भवेन कोऽपि किन्तु परः भत्रुरेव भवेदित्यर्थः । अथ च यद्येनं त्यजसि तईि परोऽन्यः एतदनन्तरः केन सवते प्रसरति केन जलेन तीर्यते शान्तिं प्राप्यते वा यः स कत- रोऽनिर्वरो भवितेत्यर्थः । अवेन्द्र त्यागेोऽपि सचितः। तथाहि एष भूलोकस्य रक्षको दोवो राजा नलो नेति निर्षीय निरित्य तेन नलवाभावलक्षणेनैव कारणेन न प्रियते। किमिति प्रमः । युतमेवैतत् कृतमिति भेषः। धराज इन्द्र एव गतिर्जीवनोपायो यस्याः प्राच्याः पतिर्देवो न निशीयत इति न अपि तु निश्चित एव । न बियते किमिति वा इति संशयलेशस्यापि निरासार्थ देवी पुनस्तावमाछ। अयं वसम्बन्धी वञ्चित्तानुरनकोऽतिम- हानितरां तेजस्वी नलो न भवत्येव यस्लया निशितं तत्त- थ्यमेवेत्यर्थः । किन्तु नलवदाभासत इत्येव नलाकारधारणा- देवास्य भा न तु सहजेत्यर्थः। यदा यतो ऽयं नलाख्यटण विशे- पवनिःमारो भाति तस्मानितरां तेजस्वी नलो न भवतीत्यर्थः। यदि चैनं त्यजमि तई ते येष्ठः के सुखे तरतोति कतरः सुख- समुद्ररूपा नलो वरो भवितेत्यर्थः। यद्दा नेपधराजो नल एव गतिर्जीवनापायो यस्ता एवंविधया देव इन्द्रो न निधीयते कि अपि तु निचित एव । यतः पतिर्न मियते नलानुरागिणी त्वमिन्द्रोऽयमिति जावैव पतित्वेन नानीकरोपीत्यर्थः। यम्मा- ·१३६ उत्तरनैषधचरिते। वैरतिकान्तं महो यस्य तस्मादमारभूतः। यदि चैनं त्यजमि ताई तवालाभो नापि तु लाभ एवेति वा । वहिपने धरतीति धरो वाहनं स चासावजश्व मेषः धर दूव पर्वततुम्यो वा यो मेष- स्तेन कृत्वा या गतिस्तस्य वा या गतिः धरायां भूमावजेन कला या गतिस्तयोपनक्षितः पाकादिकरणारा चैलोक्यरक्षणात् पति: देवो द्युतिमानमरश्च वझिनिश्चीयत इति नापि तु नि- घीयत एव । परमेवंगुणविशियो ज्ञावापि न प्रियतेऽपि त्वग्नि- त्वेन निश्चिता वरणीय एवेत्यर्थः। धरो वाहनमजो यस्थ म धराजो पतिः स एव गतिः शरणं यस्या आग्नेय्या दिशः पति- देवोऽग्निः किं न निर्षियते निर्यातयेत् किमु न प्रियत रति वा। अग्निशेबलत्वेन किमिति भावोत्यत्राहा अयं निश्चितं नली न किन्तु ततोऽप्यतितेजस्वी नव नलवदाभातीति वा । अयं वास म्बन्धी नतो न भवति किन्वनल एवेत्यर्थ इति वा। एवंगुण- विभिटमेनं यदि त्यजमि त नः परोऽन्यः श्रेय ते को भत्ता भविताऽपि लेतत्सदृशोऽनिनेजसी कोऽपि नास्तीत्यर्थः। अथ । तव कोऽभीरः अपि तु न कोऽपि किन्नु परः मधुरैवेत्यर्थः । अवापि त्यागः सूचितः । तथा हि एप ना मनुथ्था न किन्नुप राजगत्या प्रामय्या दिशः पतिर्देवो वहिरिति भवत्या निर्षी- पते किं यतो न प्रियते त्वया मत्यमेव नियितमित्याही अयं वरित्तानुरनकोऽतिनेजम्यो नग्ना न किन्तु तदाकारधार- पाननामः । महजेयं कान्ति भवतीत्यर्थः । नन्ने विषये भाभा यग्य नेगम्मित्वं च प्रत्येव न उ देण्याम् मीत्यर्थ रति -- 1 ·प्रयोदशः सर्गः। वा। नैषधराजो गतिर्यस्यास्तया भवत्या एष दीप्यमानो देवो ऽग्निः किमु न निर्षीयते अपि तु निर्णायत एव यतो न प्रियते। अयं तव पतिर्नलो न भवति किन्तु दैत्यैराकान्तते- जास्तुणविशेषनलतुल्य इति वा । यमपक्षे एष धरान् पर्वतान् रङ्गाभ्यां खुराऽजति तिपति धराजो महिपः तस्य गत्या तेन वा या गतिस्तयोपलविता धर्मारूपत्वात् पतिः पालयिता देवः क्रीडापरोऽमरय यमो न नि«यते इति अपि तु नियित एव। परं किमु न प्रियते यम एव देवः धराजेन महिपेण कृत्वाऽर्थाद्यमस्य गतिर्यस्यां एवंभूता वा दक्षिणदिशः पतिर्न अपि तु भवत्येवेति किमु न नियते किं वा न प्रियते अपि तु यमत्वेन निर्णयो वरणीयश्चेत्यर्थ इति वा। अतितेज- स्व्ययं निथिननला गहना नापि तु धर्मरूपत्वाइहन एव । नलगहन इत्यस्य पचाधचि रूपं । यदि चैनमुभमि तर्हि तव लाभो ग किन्नु हानिरेव। यतस्तवैतदन्यः श्रेष्ठय कतरी वरः अपि तु नास्येवेत्यर्थः । अयं नतो न किन्तु तवातिमहतां मधानां प्राणनां लाभो यम्मात् मोऽतिमहाननाभः मयां प्राणा एतदधीना अतस्वया तम्मिन् वृते तव चिरकासं प्राणनं भविय्यतीत्यर्थः। यदा धर्मरूपत्वादतियतो महः पूजा यम्य म घामावनलाभर तेजखित्वादहितुन्ध इत्यर्थः। यदि चेनं त्यजसि नहिं तव वरः येष्ठः परः शत्रुः कतरोऽपि तु एत- मिन् परित्यकऽयमेव मांछत्रुरित्यर्थ इति वा । अथ च के बन्ने तरति कानि जनानि तरन्यग्मित्रिति वा कतगे वरण ·उत्सरनेषधचरिसे। - वरो भविता । अवापि त्यागः सूचितः । तथा हि। एष धरा- जगत्या दक्षिण दिशः पतिर्देवा यमो न अपि तु यम एवेति निश्चित्य तेन कारणेन न प्रियते किं धर्मराजवुझ्या देवो न निर्णायत इति न किन्तु निर्णयत एव । अतएव पति वियते किमिति वा। अयं दैत्यैराक्रान्ततेजा नलः पिटदेवो यमा नापि तु यम एवं परं तव नलवदाभाति नलाकारधारणादित्यर्थ इति वा। यदि वैनं त्यजमि तर्हि श्रेष्ठः सुखसमुद्रो नलो वरी भविता । वरुणपक्षे एष धराजगत्या भूलोकस्य पतिर्न किन्व- र्थात् पातालस्य । अत एव देवः कानिमान् अमरश्च वरुणः किं न निधीयते किं वा न मियते। अयं नलो न किन्तु अतिमहती नलवत् कान्तिर्यस्य मोऽतिमहांस्तव नलाभो भातीति शेषः । यदि चैनमुममि तर्खेतदन्यः श्रेष्य तव को वरी भत्ता अपि त्वेतास- दृशोऽन्यो नास्तीत्यर्थः । धरायां जायने धराजानि स्थावर- जङ्गमानि भूतानि तेषां गति|वनोपायो जलं तस्य पनि अपि त्वां पतिवरुणो देवः किं न निर्णायते किंवा न वियते अपि तु निणे यो वरीयत्यर्थः। अतिमहस्यातिपूज्यस्यानलस्था- मेरभावः कामयभावो यम्माद्धेता: । वरुणे हि जलरूपत्वादमि- विरोधीत्यर्थ इति वा । यदि चैनं त्यजमि नदा तव वरः श्रेष्टः कः परः शचुरपि लयमेव शचुरित्यर्थ इति । धरतीति धग धप्सा जगतः पापक: चामावजय तस्य घराजस्व श्रीविष्णोः गतिः प्रथममयनमाधारी जस्तं तरा पतिनापि तु मापतिरुण: किन निर्षायते । उदकं आपो नारा रयादिना ·त्रयोदशः सर्ग २३८ श्रीविष्णराश्रयाअथ च यदि त्वं एनं अः श्रीविष्णुः इनः खामी यस्य तं श्रीविष्णुभनं वरुणं त्यजमि तर्हि तव लाभो न किन्तु हानिरेव । तस्मात्तव कतरो वरुण एव परः श्रेष्ठो वर इति वा। अत्रापि त्यागः सूचितः। तथा हि। एष धराजगत्या: पूर्वाकप्रकारेण उदकस्य प्रतीच्या दिशो वा पनिर्वहणे देवो नापि तु स एवेति निर्णयते किमु अपि तु निहित एव। यतो न ब्रियते नायं नल इत्यादि तुल्यं । यद्येनं त्यजमि तहि तवापि महतामनानां प्राणानां लामो जीवितामीत्यर्थः।यस्मात् ते सुख- समुद्ररूप: श्रेप्टो नलो वरो भविता। नलमाप्तावेव तव प्राणा नान्यथेति भावः। इत्यादिव्याख्या सुधिया योजनीयाः। ग्रन्यवि- स्तरभयान्न लिखिताः।नलपचे अयं नैषधराजन्य नियधदेशस- म्वन्धिनो राज्ञः निषधदेशोद्भवानां लोकानां यो राजा तस्य वा गत्या ज्ञानेन वा पतिः स्वामी देवः क्रीडादियुको राजा वा ना मनुस्यो नल: किं न नियोयते किं वा न प्रियते ऽपि तु निपधाधिपो मर्त्य एवायं पञ्चमा नल एवायं इति निये- तयो वरणीयोत्यर्थः। खल्नु यस्मात्तवानिमहान् अन्नाभः विष्णु- साभाानाविष्णुः पृथिवीपतिरिति नलम्न विष्णुवादित्यर्थः । यदि चोटयवराकाइया एनं त्यजमि तहि को वरोऽमात् परोऽधि- कोऽपि तु नास्तीति ननमेव रणोवेति भावः । नतस्याप्यवरणे भटकव म्याम्यमीत्यर्थः । एष धराजगत्या भूलोकम्म पतिः खामी ना मनुय्यो मन्नो देवो राजा नापि तु मम्न एवेति किन निसीयते किंवा न नियते अपि त निदेयो वरणीयर। यम्मा- ·. उत्तरनपधचरिते। नलवरणे तवातिमहतो जीवनस्य लाभो नल प्राप्तावेव तव जीवनं भविष्यतीत्यर्थः। यदि चायं शुभावई देवरूपमेनं त्यज- मि तर्हि तव का हो वरोऽपि बन्यो नास्तीत्यर्थ इति वा। नैषधराज एव गतिर्यस्यातया भवत्या मनुष्योऽयं नलो राजा पति: किं न निशोयते किंवा न वियते अपितु उभयपि कर्तव्यं । यद्येनमुज्झमि तईि नव निश्चितमतिमहान् अलामी महदभाग्य। यस्मादेतादृशोऽन्यः कतरो वरो ऽपि त नास्येवे- त्यर्थ इति वा। एप देवो न इन्द्रादिरमरो न किन्तु भूलोकस्य पतिः मनुय्योऽतितेजस्वी नल इति किं न निश्चीयते किंवा न बियते । यदि च देवरूपमेनं त्यजमि तर्हि तव लाभो न किन्तु हानिरेव। धरायां जायन्ते धराजाः मनुष्यास्तेषां गत्या प्रकारेण मनिमेषनेत्रत्वादिलिङ्गेनैष देवो नेति किमु न नि/- यते तथा पतिरिति किमिति न प्रियते निधितं ना मनुष्यो नलोऽयं । यदि चैनं त्यजसि तहि तव परोऽन्यो घरः श्रेष्ठः कतरो लाभः अपि लेतदरणात परः कोऽपियेष्ठः लाभा ना- मोत्यर्थः। एप धरायां भूलोके अतिमौन्दर्यादजः युद्या प्राणेशो मनुयो नलो न तु देवः कश्चिदिति किं न निर्की- यते किं वा न मियते निकट म्यानामेषां पतामेतदाकार- धारणात् कृत्रिमं भौन्दर्य नेपामम्य तु महजमिति दर्शनमा- चेण तारतम्य मात्वा एष नस्लो नियेयः वरणीयरीत्यर्थः । त्यादिव्याण्या पथायुद्धितिया। नमः स्पोटगाने राशि पिटदेवे कपीचरे रस्यादि विचः ॥ ३४ ॥ . काम रति ·त्रयोदशः सर्गः। १६१ इन्द्राग्निदक्षिणदिगीश्वरपाशिभिस्ता वाचं नले तरलिताऽथ समां प्रमाय। सा सिन्धुवेणिरिव वाडववीतिहाचं लावण्यभूः कमपि भीमसुताऽऽप नायं ॥ ३५ ॥ प्राप्तुं प्रयच्छति न पतचतुष्टये ता तजाभशंसिनि न पञ्चमकोटिमात्रे। - इन्द्रेति । अथ लावण्यभूः परममौन्दर्योत्पत्तिस्यानं सा भीमसुता नले विषये तां पूर्वानां देवः पतिरित्यादिवाचं चेन्द्रामिदक्षिणदिगीश्वरपाशिभिः समां सह तुन्या श्लेषेण तेषा- मपि वर्मयित्री प्रमाय निश्चित्य तरलिता सन्देहवशात् नल- निययाभावाद् दोलायमानमनाः सती कमपि निर्वाच्यम- विदुःमई तापं श्राप । का कमिव सिन्धुवेणिर्गङ्गा सागरमङ्गमा वाडववीतित्रिमिव । वडवानलमिव यथा प्राप्नोति नलनि- यथाभावादाडवानलमिव दुःमई सन्तापं प्रापेति भावः । नले तरलिता मोत्कण्ठेति वा ॥ ३५ ॥ प्राप्नुमिति । मा भैमी निषधराजो नलस्य सम्बन्धियां विविधायां मती बुद्धी सत्यां नलविषये मन्देहे सतीति यावत् । पञ्चमी चामी कोटिश्च पञ्चमकोटावेव पञ्चमकोटिमात्रे पञ्च- मभागरूपे पञ्चमम्यानम्यमिति यावत् । एवम्भूते पञ्चानां मध्ये मत्यतरेऽनितरां मत्येऽपि नले विषये यद्धामास्तिक्यं न दधे मत्य- मलेऽपि नलोऽयमेवेति तस्या बुद्धिीदभूदित्यर्थः। मति तमा- ·उत्तरनेघधचरिते। श्रद्धां दधे निषधराइविमती मताना- महततत्त्व इव सत्यतरेऽपि लोकः॥३६ ।। भमंमिनि भैमीप्रायभिलापिणि पक्षचतुराये पक्षाणां ममीप- वर्तिनां महायानां सदृशानामिन्द्रादीनां चतुपये तां श्रद्धां सत्यनलविषयं निश्चयं प्राप्तुं न प्रयच्छति मति मैमोमायभि- लापेणातिसुन्दररूपधारणात् कृत्रिमरत्नादिष्विव मायानलेषु बहुरूपातिशयदर्शनानलनियं प्रतिषेधति सति कः कसिन्निर मतानां सायादिषड्दर्शनानां मधे एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादिश्रुतिभिः सत्यतरे परमार्थता वर्तमाने ऽपि दैतरूपे तत्त्वे वरूपे ब्रोक्योधे वा विषये लोकोऽवि- द्यावान् युनायुविचारशून्यो जनो यथा श्रद्धो न धत्ते। क मति पक्षचतुपये अनेकात्मवादिमायादिदर्शन चतुके तान- दैतश्रद्धां प्राप्तुं न ददति मति नानात्मत्वसाधकयुक्किम हसरे- कात्मनिषेधके मतीति यावत् । तस्य तत्पदवाच्यस्य लाभस्त- च्छंमिनीत्यदैततत्त्वस्य विशेषणं। माया हि प्रतिशरीरं पुरुष पहलमहीकुर्वन्ति । नैयायिकाश्च नानात्मानो व्यवम्यात रवि वचनात् अात्मनो नानात्वमङ्गोकुर्वन्ति। आईताथ देहप्रमाणा- मम्बाकारमशीकुन्नि । पोडाय स्वमिद्धान्तमिद्धानेकयुक्ति- भिरने कात्मनामेव चित्तततियाजन्यमशीकुर्वन्ति । मत् अमत्। मदगत्तमक्षणमिति पक्षचतुरयं । मदादिनः माश्या: । अमदा दिगो मोडाः । मदमदादिमो नयायिकाः। मपयामिर्मचमी: ।

·प्रयोदशः सर्गः। थत्ववादिनो वेदान्तिनः । न मत् वाधानुपपत्तेः। न हि षट्रजतं गगनादिकं वा बाध्यते । न चासत् प्रतिभासानुपपत्तेः । न हिं अत्यन्तामत् भराष्टङ्ग कदाचिदप्यवभासते। न च सदमदात्मक उभयरूपं परस्परविरोधात् । न ह्यभत्मदा अमद्भवितुमईति। उभयरूपमपि न भवतीत्यपि वनुमयुक्तं इत्यादि ज्ञातव्यं । साह्या हि प्रतिशरीरं भिन्नान् शुद्धस्वभावान् मर्चव्यापकान् बहनात्मन इच्छन्ति । नैयायिका अपि प्रतिशरीरं भिन्नान् सर्वव्यापकान् ज्ञानादिनवविशेषगुणवत अात्मन इच्छन्ति । श्राईतास्त पनि शरीरं भिन्नाम् देहपरिमाणान् मोचवि- कापशीलान् बहनात्मनोऽङ्गोकुर्वन्ति । बौद्धा हि प्रति देई भिवान् चणिक धानमन्ततिरूपान् वहनेवात्मन इच्छन्तिाभैमी- प्राप्यभिलापिणि सत्यतरे नले नल सम्बन्धिन्यां विमती मत्या- मपि मा श्रद्धा न दधे अपि तु दधावेव । अनेकनलदर्शने भत्ये पञ्चमकोटिम्ये मयै नले अविज्ञातेऽपि बन्धी वलात् प्रहादते मन इति न्यायेन अयमेव प्रायेण मत्यनलो भविष्यतीति तस्या मनमि युद्धिरुदभूदित्यर्थः । मतानां विमतावपि मत्यतरे अनिताचे लोकत इति लोकः परीचको जना यथा श्रद्धां धत्ते तथेति सम्बन्धः । मानुमिति पाठे निषधराट् नलः इन्द्रादिचतुष्टये भैमीप्रतारणार्थ स्वीयस्वरूपधारणात्तां खसी प्राप्तुं न यच्छति मति तसाभमंमिनि भैमीमायभिलाषिणि पञ्चमकोटिम्ये अर्या- दात्मनि यहां निसयं न दधे भैमी प्राई। एनसिंढरये तिबन्धके सतीयं.मया कथंकारं प्राप्यते ऽपि तु नेति तस्य ·उत्तरनेषधचरिते। १४ कारिष्यते परिभवः कलिना नलस्य तो द्वापरस्तु सुतनूमदुनोत् पुरस्तात् । भैमी नलोपयमनं पिशानी सचेते न द्वापरः किल कलिश्च युगे जगत्यां ॥ ३७॥ बुद्धिरुदभूदित्यर्थः । मतानां विमती मत्यां सदसदादिपतर- तष्टये तां सम्यक् प्रतीति निषेधति सति अभेदमिद्धिमिनि पञ्चमकोटिमात्रे चतुकोटिविनिर्मुके मत्यतरेऽप्यदैततत्त्वे यथा लोकः श्रद्धां न धत्त इति व्याख्येयं । लोकः कौतुकदर्शी म- भास्यो जन इयमेनं वरिथ्यतीति निश्चयं अयं पञ्चमः सत्य- नल इति वा निश्चयं न दधे। पञ्चमकोटिमात्र पुंवत्कर्मधार- येत्यादिना (पा० ६।३।४२) पुंवद्भावः ॥ ३६ ॥ कारियत इति। उनिधिशेषेण पुनरपि सन्देहजनितं सन्नापं वर्णयति। कलिना चतुर्थयुगेन नलस्य परिभवः पराभवः कारि- य्यते करिष्यते।दापरस्तु श्रयं वा नलोऽयं वाऽनल इति सदेह। पुनरथ चशब्दकलेन बतीयं युगं पुनस्तां सुतर्नु सुन्दरी पुर- स्तात् कले: पूर्वमेवादुनोत् अपिपीडत् । कलिवरणानन्तरं नल- पराभवं करियति। द्वापर म्यै एन नलं वरीतमेव नादा- दिव्यर्थः। तयोविरोधित्वे कारणमाह। किन यम्मात् कारणात् दापर: कग्निय द्वावपि युगे जगत्यां भून्नाके मैमोनलयोप- यमर्म विवाई न मेहेते। जातं तयोविवाई कलियथा न मोठा नचा भाविनं दापरोऽपि न मेरे। यतः पिनो खली। मिथिने ·त्रयोदशः सर्गः। २९५ उत्कण्ठयन् पृथगिमा युगपनन्नेषु प्रत्येकमेषु परिमोहयमाणबाणः । नने विवाहो भवत्येव । मन्दे हम्त प्रतिवन्धकः । तरमाऋग्लिवत् दापरम्यापि विरोधिवात्तेन मा पीडितेति युक्रमेवेत्यर्थः । वापर कला छ भैमीनलयोरभावात् तयोर्विवान महेने तो इत्यर्थः । गलनिश्चयाभावात् मा अनितमं मन्तापमापेति भावः। शब्दोषवलेनेयमुक्तिः । दापरः संशये युगमिति विश्वः । कारि- य्यते । म्यमिच मीयुट तामिवित्यादिना (पा० ६१४१६२) इट। चिखशावादचोयितीति (पा.७।२।११५) वृद्धिः। परिभवः। परी भुवोऽवज्ञान इति (पा. ३।३१५५) द्यञो विकल्पितलात् एदोरप (पा.३।३।५०) ॥ ३७॥ उत्कण्ठयन्निति । परिमोहयमाणा मोहजनका बाणा यम्भूतोऽत एव इमां मैमों प्रत्येकमेषु इन्द्रादिनलपदेषु युगपदेकमिमन्नेव काने पृयक् पार्थक्येनोत्कण्डयन मोत्कण्डा कुर्वन् अय वा नलोऽयं वा नन्न इति वुझेकै कस्मिन् विपये तुन्यकानं पृथकप्रकारणेत्कण्ठयन् पृथक्मयनमाथ्यामन्यादृ- भोमन्यादृशोमुत्कण्ठां अन्या जनयन् इति यावत् । एवम्भूतः म पञ्चवाण: निजाः सोयाः मिलोमुखाः याणामतान् शोल यत्यभ्य- स्थति। म्बीयमाणानिति यावत् । एवम्भूता पश्चमला तम्या: माफन्वं मप्रयोजनलं यद्यपि तहिं तदा तम्मिन्नेवावमरे न वन्य- रेति वयं जानोम हे. उत्प्रेवामहे । एकम्मिन्नम्ने अनुगगम्य पर्या-

·उत्तरनेघधचरिते।
जानीमहे निजशिलीमुखशोलिसङ्ख्या
साफल्यमाप स तदा यदि पञ्चवाणः ॥ ३८ ॥
येणेकेनैव वाऐन जनने भेषाणां चतुपी वैयर्थ मेव स्यात् किमयं
नल इति नलवेनोपलक्षितेषु पञ्चखपि प्रत्येकं पञ्चभिरेव बाणैः
पृथकप्रयत्नेन युगपदनुरागजनने पञ्चानामपि वाणानां माफल्ये
तदैव जातमित्यर्थः । पृथगित्यस्योत्कण्ठाविशेषणत्वात् प्रत्येक-
मित्यस्येन्द्रादिविशेषणत्वात् सम्बन्धभेदान्नार्थपोनरुत्यं । नलेषु
युगपदिमां पृथगुत्कण्ठयन् तथा प्रत्येकमेषु नलेब्वेद युगपत्य-
रिमोहयमाणा अर्थाझैम्यां विषयेऽनुरागजनका बाणा यस
म मदनः यदि निजवाणयामाफल्यमाप तहि तदैव नान्यदा।
पञ्चखपि तस्था युगपत् पृथगनुरागजननात्। तस्यामपि पञ्चाना
मपि तेषां प्रत्येकं युगपदनुरागजननाच्च । खोयवाणमध्यायाः ।
साफन्यमापेत्यर्थ इनि वा नलेषु तां पृथक मोत्कण्ठां कुबस्तथा
एषु नलेष्विव प्रत्येकमुत्कण्ठां जनयनाझैमों प्रति । यतः परि
मोहथमाणयाण इत्युभयत्रापि उत्कण्ठाजनने हेतुगर्भविशेषण।
मा भैमी पञ्चस्वपि ननयुद्यैव भानुरागाऽभूदिति भावः ।
नम्यामित्यपि च भावः । पञ्चखनुरागात् पातिप्रत्यभाममा
इति न । पञ्चवपि परपुरुषतापरिहारेण नलयुद्धवानुरागान
परिधारः। उत्कण्ठयन । इयमुत्कण्ठ ते कामरीनामुत्कण्ठाता
सुमणिघि शता । पक्षान्तरे कडा पुर्थनिति तत्करातीति
णि ॥ ३८॥

·प्रयोदशः सर्गः।
१४७
देवानियं निपधराजरुचस्त्यजन्ती
रूपादरज्यत नले न विदर्भभूः ।
जन्मान्तराधिगतकर्मविपाकजन्मै-
वोन्मीलति क च न कस्य च नानुरागः ॥ ३९ ॥
..
देवानिति । इयं विदर्भसुभूभैमी नले रूपात् मौन्दर्य्याना-
नुरज्यत भानुरका नतेऽनुरका परं रूपाद्धेतोरिति नेत्यर्थः ।
यता निपधराजरुचो नल तुम्न्यकान्तीन् देवानिन्द्रादीन् त्यजन्ती।
यदि नले रूपाद्धेतोररह्यत् तईि नलतु न्यरूपानिन्द्रादीन्
नात्यच्चत् । ते तावत् त्यकाः । तस्मान्नलानुरागे रूपं हेतुर्न
भवतीत्यर्थः । तईि कथमनुरक्रेत्याश ध्याह । जन्मान्तरे अधि-
गतं पूर्वकृतं कर्म तस्य यो विपाक: फलजननोन्मुखता तन्नन्मा
तदुत्पन्न एव कस्य च न कस्यापि प्राणिनोऽनुरागः क च न
कस्मिंश्चित् प्राणिनि उन्मीलति उत्पद्यते पूर्वतकर्गावशादेव
कोऽपि कस्मिंश्चित् प्रीतिं विभर्ति । तथा च पूर्वजन्मात सुकृत-
विशेषादेवानणेचनान्यकारणविशेपो नलेऽनुरागस्तम्याः मम-
भूदित्यर्थः । नन्न निश्चयाभावेऽपि रूपमाम्ये सत्यपि च नन
एवानुरकतया नन्नादिशिष्टरूपोऽप्यन्यस्तदोयानुरागविपयो ना-
भूत किन्तु नत एवेत्यर्थान्तरन्यामतात् पयं । अनुरागजनने
उभयोरपि पूर्वकर्मविपाको हेतुर्जेयः । अरज्यत। मन्विकर-
पाट्रज्यतेर्जिलात् कर्बभिप्रायक्रियाफलविवक्षया तड् ॥ ३८ ॥

·उत्तरनेघधचरिते।
क प्राप्यते स पतगः परिपृश्यते यः
प्रत्येमि तस्य हि पुरेव ननं गिरेति
सस्मार सम्मरमतिः प्रति नैषधीयं
तत्रामरालयमरालमरानकेशी ॥४॥
--
क्वेति । सस्मरा कामतरला धीमतिर्यस्याः सा परालकेगी
कुटिलकेशी भैमी तत्र सभायां मन्देहावसरे वा इति मनमि
विचार्य नैषधीयं नलसम्बन्धिनं नलदूत्यकारिणं अमरालय
मरालं वर्गनिवासिनं देवाश्रयं वा इंसं प्रति उद्दिश्य समार।
इति किं । स पतग: इंसः क कसिन् स्थान प्राप्यते । म कः ।
यो इंसो मया परितः सामस्त्येन एषु मध्ये सत्यं नलं मां
कथयेति विश्वास्यतया पृच्च्यते । स एव किमिति प्रव्य इति
चेत् आइ । हि यस्मानस्य इंसस्य गिरा पुरेव महटनाकाल
दव नल प्रत्येमि निश्चिनोमि। अदृष्टमजातमपि च न दूत्या
वमरे यथा ईमवचनेनाई ज्ञानवती नथाधुनापि नलनिराया-
भावे परमाप्तस्य तस्य वचनानलं निशिनामीति मदनपरव
गत्वेनाऽधीरत्वान्नलनिययार्थमाप्ततम नं मं ममारेत्यर्थः ।
प्राप्यत इत्यादि। वर्तमानमामीप्ये वर्तमानववा (पा. ३१३॥
१३१) इति लट् । निधधमम्मन्धि पधीयं नलवरणलक्षणं
कार्यमुहिग्न मं मम्मारेति वा योजना । किन नैषधीयमिति
पाटे नर्म किम निशितं प्रत्येमोति योजना 1 प्रियदूनभूनमिति
पाटा या ॥ ४॥

·त्रयोदशः सर्गः। २९६ एकैकमैक्षत मुहुर्मतादरेण भेदं विवेद न च पञ्चसु कञ्चिदेषा। शङ्काशतं वितरता हरता पुनस्त- दुन्मादिनेव मनसेयमिदं तदाह ॥४१॥ अस्ति दिचन्द्रमतिरस्ति जनस्य तत्र भान्ती गन्तचिपिटीकरणादिरादिः। एकैकमिति। एषा भैमी महता श्रादरेण प्रयत्नेन मुहुः एकैकं इन्द्रादीनैक्षत अालोकत । विशेषजिज्ञासया पुन: साभि- प्रायं ददर्शेत्यर्थः अथ च महता दरेण भयेन, पतिव्रतेयं पञ्चा- पि सादरं कथं पश्यतीति अविदितसादरावलोकनकारणेभ्यो जनेभ्यो ऽपवादभयेनेत्यर्थः । परं पञ्चसु मध्ये कञ्चिदल्पोयांस- मपि भेदं विशेषं न च नैव विवेद । अनन्तरञ्च वक्ष्यमाणप्रकारेण शङ्कामतं मन्देहपरम्परां वितरता तन्वता वितीयं च पुनस्त- च्छङ्कामतं हरता वध्यमाण प्रकारानेकयुकिभिनाशयता मनमा इयं भैमी इदं वक्ष्यमाणं बभाषे। चेतस्येवाविचारयदित्यर्थः । उत्प्रेक्ष्यते। उन्मादिनेव उन्मादवानपि भू भूयमा श्रादरेण भयेन वा प्रत्येकमोचते तारतम्यञ्च न जानानोति। महाशतञ्च करो- ति पुनस्यजति ददानि च पुनरादने चेत्येवमव्यवम्यितचित्तो भवति । तयेयमप्यव्यवस्थितचित्ताभूदिति भावः । वेद स्मेनि पाठे भूतेऽर्थे। लट् स्मेति (पा• ३३२१२१८) लट् ॥ ४१ ॥ तमेव विचारमाह। अस्तीति ॥ जनस्य विचन्द्रमतिः दो .

·उत्तरनैषधचरिते। । खच्छोपसर्पणमपि प्रतिमाभिमाने भेदभ्रमे पुनरमीषु न मे निमित्तम् ॥ ४२ ।। किंवा तनोति मयि नेपध एव काय- व्यूहं विधाय परिहासमसौ विलासी। चन्द्राविति बुद्धिः प्रसिद्धाऽस्ति। परं तत्र भ्राली प्रमाणप्रमित्य- कले एकमिन्नेव चन्द्रे विषये यो अनेकत्वप्रत्ययस्तस्मिविषये दृग- तयोर्नेत्रप्रान्तयोर्यचिपिटीकरणं अचिपिटयोचिपिटयोः करणं अङ्गुण्यग्रेण निपीडनं तदादिर्यस्य काचकामलादिदोषस्य म दृगन्नचिपिटीकरणादिदोष श्रादिः प्रथमो हेतुरस्ति । चन्द्र- दयनान्नी चिपिटादिः हेतुर्युक्तः। तथा प्रतिमाया श्रादर्शादी दृग्यमानस्य मुखादिप्रतिबिम्बस्याभिमानेऽपि प्रतिविम्बस्फुरण- रूपे भ्रान्तिज्ञानेऽपि स्वचस्यादर्शदेरुप समोघे यत् समर्पणं प्रापणं दर्पणमन्निधानं तनिमित्तं अस्तोति शेषः । दर्पणादिख- च्छवम्तमविधानादलीकमपि प्रतिविमं भामत इत्यर्थः । मे मम पुनरमीपु दृग्यमानेपु भेदभ्रमे एकस्मिन्नले विषये यः पञ्चव मयादिविशिष्टो बोधस्तस्मिन् विषये निमित्तं कारणं नास्ति । दिचन्द्रभ्रान्तो कारणनस्तीति भान्तियुका । एकोऽपि नसः पञ्चधा भामर रति ठ मदीया भ्रान्तिः कारणाभावान युका। तमादन्य एवैते के च न भविय्यन्तीति स्वयमेव मंशयचकार परिजहार चेति भावः । अभिमानाऽर्यादिदर्प जाने प्रणय- हिमयोरिति निघण्टुः ॥ ४२ ॥ पधारमाए। किं येति वा पत्रान्तरे। श्रमी प्रत्यय ·त्रयोदशः सर्गः। विज्ञानवैभवतः किमु तस्य विद्या सा विद्यते न तुरगाशयवेदितेव ।। ४३ ॥ एको नलः किमयमन्यतमः किमैलः कामाऽपरः किमु किमु द्वयमाश्विनेयौ । किं रूपधेयभरसीमतया समेष तिम्वेव नेह नलमोहमहं वह वा ।। ४४॥ नैषध एव काथव्यूचं शरीरममूई विधाय निर्धाय्यायमपि परि- हासं प्रतारणाक्रीडां तनोति किं । यतो विलामो एकोऽयसो नलः एवमपि क्रीडावशात् कायव्यूई तनोति न त्वन्ये के च न सन्नीत्यर्थः । किनो तनोतीति पाठे काकुः । कायव्यूहरचनेऽस्य शक्तिः कथमित्यत श्राह। विशिष्टस्य ज्ञानम्य विशिष्टं जान यैरेवंविधा ये कला ग्रन्याः तेषां वा वैभवं याहुन्यं तद्भुतस्तस्य नलस्य तुरगाणयवेदितेव अश्यहृदयजाटव मा कायव्यूइवि- धानरूपा विद्यापि किमुत विद्यते अपि तु मापि विद्यत एति मम्भावना । विज्ञानवैभवभुव इति पाठे। भुवः स्यानभूतम्ये- त्यर्थः । परिहामः । उपमर्गम्य घत्र्यमनुय्ये (पा० ६।३।१२२) सूत्रे वहुलग्रहणाद् दीर्घः ॥ ४३ ॥ एक इति । वा पक्षान्तरे। दह एपु पञ्चम मध्ये अयमेको नल: किं। अन्यतमः द्वितीय ऐल: पुरुरवाः किं । अपरम्तृतीयः कामः किम। शिद्दयं प्राचिनेयो अधिनीकुमारौ किमु । एव सुनेषु तेषु पञ्चसु एव अई नलमोहं किं न वहे। अपि तु तेव्वेत्र - ·१५२ उत्सरनैयधचरिते। पूर्व मया विरहनिःसहयापि दृष्टः सोऽयं प्रियस्तत इतो निपधाधिराजः। भूयः किमागतवती मम सा दशेयं पश्यामि यदिलसितेन नलानलीकान् ॥ ४५ ॥ मुग्धां दधामि कथमित्यमथापशङ्का सङ्घन्दनादिकपटः स्फुटमीदृशोऽयं । नसबुद्धिं धारथामिान तु कायव्यूहरचनादेक एव नलः पच्चधा जात इत्यर्थः । यतो रूपधेयभरस्य मौन्दर्यवाहुल्यस्य मीमतषा पराकाष्ठावेन समेयु मदृशेषु साक्षादिमोहो युक्तः । अन्यतमः । खार्थ तमम् । मोममब्दो नान्तः स्तोलिङ्गः ॥ ४४ ॥ पूर्वमिति । विरहनिःमया वियोगविज्ञलया मया से ऽयं निषधाधिराजः प्रियः प्राणेश इतस्ततः मास दिनु पूर्व- मपि स्वयंवरसमयात् मागपि दृष्टः। य इदानों दृश्यते स मोद- वशात् मर्चच पूर्वमपि दृष्य इत्यर्थः । प्रकृते किमित्यत पार । ममेयं भूयः पुनरपि मैव विरहातोद्भान्तवारूपा दशा भागत- वती किं। यदिल मितेन यस्याः सामनालीकानमत्याचप्लान पग्यामि । अपि पूज्यं इत्यनेन भूय इत्यनेन वा योजनीयः ॥४५॥ मुग्धेति। अथ पजानरे। अयवा मुग्धा मोहवमा मनो त्यं अस्ति दिचन्द्रेत्याचमेकरूपां अपना दुशहां कयं दधा मि अपि ज्वेतदयुगमित्यर्थः । यतः स्फुटं गिचितं प्रथमोः नमयाजानरूप: महन्दनादीमागिन्द्रादी पहली पर ·प्रयोदशः सर्गः। १५३ देव्याऽनयैव रचिता हि तथा नथैषा गाथा यथा दिगधिपानपि ताः स्पृशन्ति ॥४६ ।। एतन्मदीयमतिवञ्चकपच्चकस्ये नाथे कथं नु मनुजस्य चकास्त चिन्हं। टस्तेषां मायैवैषेत्यर्थः। हि यस्मादनया देव्यैव मरस्वत्यैवैपां पुरोवस्थितानां सम्बन्धिन्या गाथा: चूम इत्यादिवर्षनोका- स्तथा तथा तेन तेन प्रकारेण रचिताः यथा येन प्रकारे ना गाथा दिगधिपानिन्द्रादीनपि स्पृशनि मिष्टशब्दश नयाऽभि- धात्या वदन्ति न केवल मित्यपेरर्थः । तस्मादिन्द्रादिभिरेव मप्रतारणार्थं मायया नलरूपं तमित्येव बुद्धिर्युका न तु संशयरूपेत्यर्थः । तथाशब्दस्य दिरुपादानाद् यथाशब्दो ऽपि दिजीतव्यः। कपटोऽस्ती व्याजदम्भोपधय इत्यमरः ॥ ४६॥ . एतदिति । एतस्मिनादीयाया मतेवुद्धेववके भ्रामके पञ्चके इन्द्रादिममूडे तन्मध्यम्बिते नाथे मम माणे मनुजस्य मनुय्यस्य चिई खेदनिमेपरजापपानकुसुमत्वादिलिगं कथं नु कथमिव चकास्तु प्रकाय तां। अपि विन्द्रादिमायया नलम्य- स्यापि चिहस्य छादितत्वात्तन्न प्रकामत इति युमित्यर्थः । नलस्य स्वयमवश्वकवेऽपि छविणे गच्छन्तीति न्यायात् चतुला- मेव वधकत्येऽपि तसिद्धिः परिहामवगादा नम्न म्याम्दापि वच- कलंयुतम् एतद्राजम दृश्यमानं स्वेदादिचिसमिति भिन्न पद वा। हतखेदे अमो बहिर्मुखा देवाः। धुनं त्यकं रजो रेण:स्पी ।

·धेोः। फन्दपण्यापणाख्यशिलीमुमो वाणन पातान् पक्षमात् १५४ उत्तरनैषधचरिते। लक्ष्माणि तानि किममीन वदन्ति हन्त बहिर्मुखा धुतरजस्तनुतामुखानि॥ ४७ ॥ याचे नलं किममरानथवा तदर्थं नित्यार्चनादपि ममाफलिनैरनन्तैः । कन्दर्पशोषणशिलीमुखपातपीत- कारुण्यनीरनिधिगहरघोरचित्तैः॥४८॥ यया एवम्भूता तनुर्येषां तेषां भावो धुतरजस्तनुता रेणुमंस्पर्शर- हिततनुता मुखे मालिन्यादि येषां तानि खेदराहित्याखानपु- प्पत्वनिर्निमेषत्वादीनि देवत्वव्यनकानि तानि प्रसिद्धानि चि- हानि किमिति न वहन्ति धारयन्ति। मयि कृपया तावड युक्तानि परन्तु नोह्यन्ते करमित्यर्थः । बहिर्मुखपदं रूपारादि- त्यसूचकं । नलचिहानामस्फुट वेऽपि यदि देवचिहानि स्फुटा• न्यभविष्यस्तईि पारिशेप्यानल निययोऽयभविष्यत्तान्यपि वस्- टानीत्युभयथापि मया नलो निश्चेतुं न शक्यत इति भावः ॥४२॥ याच इति। अहं, मह्यं यूयं नलं प्रयच्छतेति, अमरान गलं याचे किं । अथवा पूर्वापरितोपे। तदर्थ नलप्राप्यर्थ नेपा नित्यानादपि ममाऽफलिने: प्रार्थितमददहिसदेवरलं पूर्यता एतावन्ति दिनानि।नित्यपूजनादपि ये नलं ग पायरोऽधुना मार्थगमात्रेण कथं दास्यन्तीति वृधव नत्प्रार्थनमित्यर्थः। किवित पोतः भोषितः फारथनीरनिधिः अपाममुद्रो थेषां नामि चत ·प्रयोदशः सर्गः। १५५ ईशा दिशा नलभुवं प्रतिपद्य लेखा वर्मश्रियं गुणवतामपि वः कथं वा । मूर्खान्धकूपपतनादिव पुस्तकाना- मस्तं गतं वत परोपकृतिवतित्वं ॥४॥ एक गहराणि गभीरविलरूपाणि गेराणि कठिनानि चि- तानि येषामेवभूतः । यस्मात् कृतेऽपि नित्यपूजने कामायक्त- तया निष्कृपत्वादफलिरित्यर्थः । याचिर्दिकर्मर। न दत्तफ- लैरिति वा पाठः। फलशव्दाद स्त्यर्थे फलबहाभ्यामिनन् (पा. ५१२।२२२। वा० ५) ततो नसमासः ॥ ४८ ॥ देवानुपालभते।ईशा इति। हे दिशामीमा दिक्पाला लेखा देवाः, नलो भूः स्यानं यस्यास्तां नलभुवं नलप्रभवां वा वर्षश्रियं रूपभोभां प्रतिपद्य प्राप्य गुणवतां मन्दादिगुणयुक्तानामपि वो युमाकं परेपामुपतिस्पकार एव प्रतं सद्विद्यते येषां ते प्रति- नस्तेषांभावस्तत्वं कथं वा कुतो वा हेतोरस्तं गतं नएं स्वयमुपका- रकत्वाभावेऽपि खाभिलषितायामपि मयि भवदर्थदूत्यकारिणे नतम्याथाकारे एते मान्दादिगुणागमनात् परोपकारिलम- प्यागतं तन्मदिषये का विनयमित्यर्थः । नलाकारधारणादेता- वती भस्मसारण किमित्ति कियत इति भावः। कपामिका मूखीः अश्रुतभावाः पुरुषा एवाज्ञानवशादधास एव कृपा प्रतिगभीरा मूर्मरूपाः कूपान्तेषु पतनात् तदधीनत्वात्तृणवि- श्रेषन्नेखनीभूतननप्रभवां रेखां वर्षश्रियं लिप्यतरगोमां प्राप्य ·उसरनैषधरिते। 1 यस्येवरेण यदखि ललाटपट्टे नत् स्यादयोग्यमपि योग्यमपास्य तस्य । का वासनाऽस्तु बिभृयामिह यां छदाऽई नाकातपैलजमेति दिमस्तु दाहम् ॥ ५० ॥ उद्धृत्यादिगुणथुनानां दोरकयुक्तानां वा पुस्तकानां यथा वा- चकपाठकायुपकारकारित्वरूपमस्तङ्गछति मूर्खस्य मूर्खलादे- बोपकाराभावादन्ये चासमर्पणादित्यर्थः । कूप पतितानामपि पुस्तकानामगुपकारकत्वमेव प्रतिपद्य स्थितानामिति समानक- ईक त्वं ॥ ४८॥ चस्थेति । ईन्चरेण यस्य प्राणिनः ललाटपट्टे यदयोग्यमनु- चितमपि अलेखि लिखितं तदयोग्यमपि तस्य योग्यं समुषित- मथें अपास्य प्रतिक्षिप्य खाद्भवेत् । योग्यमनं परित्यज्य नत्परि- धारेण स्वयमेव भवेदिति यावत्। अतो योग्यतया कार्यकरणा- भावे सति रह नलानेकापमन्दे हेन नियथार्थ यां वामना युक्ति- महं पदा विभ्यां धारयेयं मा का वासना युक्तिरस्नु भवतु अपि त्वविधा युनिनास्ति। वित्तेनान्यथाक विचारितेऽपि लतार- पट्टलिखितादन्यथा न भवतीत्यर्थः योग्यमपास्यायोग्य मेव भव- तीत्यत्र सानागा। यता जनगमभोज अौतहारपि एर्थकिरणदाई नैति मिन पुनाई गच्छति। उष्णस्पर्शीदा एकः गोतम दामक पति लोके दृष्यं तदिदं विपरीत जारागिति विरुद्ध कार्योपत्तेपिमं नामस्य मम वा नसारे घदी:

·प्रयोदशः सर्गः। इत्यं यथेह मदभाग्यमनेन मन्ये कन्यद्रुमेोऽपि स मया खलु याच्यमानः । सङ्कोचसंञ्चरदलाङ्गुलिपन्नवान- पाणिर्भवन् भवति मां प्रति बद्धमुष्टिः ॥ ५१ ।। देव्याः करे वरणमान्यमथार्पये वा यो वरसेनिरिह तब निवेशयेति। वरेणायोग्यमेव लिखितं तहि परसरयोग्यं परस्परं विहाय तस्य मम चायोग्यमेव भविष्यतीति के प्रकारं चित्ते धारयिया- म्यपि तु न कमपीति देवानां न कोऽप्यपराध इति भावः ॥५०॥ तईि कन्पद्रुमो याच्यतामित्यत श्राह। इत्यमिति । इह नलेकलेऽपि समये वा इत्यमनेन नलानेकत्वभवनप्रकारेण यथा यादृक् ममाभाग्यं नलानियात् यथा दैवाभावो दृश्यते अनेन हेतुना प्रकारेण वा मोऽतिवदान्यः कन्पद्रुमोऽपि खलु निशिनं मया पलं याच्यमानः सन् मां प्रति बद्धमुष्ठिरतिकार्पयरगु- चत्करो भवतीत्यहं मन्ये। किम्मतः। मङ्कोच एव मंचरः सन्तापेर येषां एवंविधानि दलानि फिमलयान्येव अङ्गुलयो येषामेव- भूना: पानवा एवाग्रपाणयः हस्तागाणि यस्यैवन्भूतः। अनेन एव- भूतो भवन् । अन्य म्यापि यद्धमुटेरगुलयः मडुचिता भवन्ति । कल्पितदानशोलोऽपि मदभाग्यवशान्मां प्रत्यदातैव भवेदिति भावः । अदाटलनिययात् भवन्तीति वर्तमानप्रत्ययः ॥ ५१ ॥ देव्या रति । अथवा र स्वयमरे एलेपु पक्षस मथे वा यो ·१५ उत्तरयधचरिते। सैपा मया मखभुर्जा दिपती कृता स्यात् खस्मै टणाय तु विहन्मि न वन्धुरत्नम् ॥ ५२ ।। यः स्यादमीषु परमार्थनलः स माला- मङ्गीकरोतु वरणाय ममेति चैता। तं प्रापयामि यदि नत्र विसृज्य लज्जा कुर्वं कथं जगति टण्वनि हो विडम्बः ॥५३॥ वैरिमेनिः r: सत्यनलः तत्वं तावज्जानासि अतस्तां मालां नि- वेश्य निक्षिपेत्युक्त्वा देव्याः सरखत्याः करे वरणमाल्यं वरणम धूकमाला ये ददामीति सम्भावना। खयमेवैतद्दषयति। एवं क्रियमाणे मैषा देवी या मखभुजां देवानामिन्द्रादीनां दिधतो वैरिणी कृता स्यात् । तन्मायाप्रकटनादित्यर्थः । भवतु नाम मा तहेरिणी खकार्यसिद्धिस्तु साध्येत्यत श्राह। तु पुनः रणाय हणतुल्यायानिनिःमाराय स्वस्मै स्वरूपाय अकिञ्चित्कराम- कार्थसिद्धये बन्धुरत्नं महन्मध्येऽनिश्रेष्ठां देवों न विहन्मि । मम यत् किया भवतु परंतु देवदेषरूपं मित्रविधातन करोमोत्यर्थः अन्योऽपि रणार्थ सुनः रत्नं न विनाशयति । विपती। द्विषो मित्रे (पा० ३१२।१३१) इति शतरि, गिवान्डोप (पा० १॥ १६)। मखभुजां। दिपःगत बैंति (पा० २।३।६८) पो॥५२॥ य रति । अगीषु पञ्चम भवासु मध्ये यः परमार्थनलः साय मग्नः स्यात् म मम परणाय मानामङ्गीकरोत रयि प्रकारे युया पेमि वा माम्नां तव तेषु मथे माय म प्रापयामिता ।

·त्रयोदशः सर्गः। १५६ इतरनततुलाभागेषु शेषः सुधाभिः स्नपयति मम चेतो नैपधः कस्य हेतोः। नर्लज्जा विसृज्य कथं कुर्वे अपि त्वेवं कर्तुमयुक्तं । यत: जगति मस्मिन् सभाजने श्रवति मति ही कष्टं विडम्वः । लज्जात्या- गादतिपरिहामा भविष्यतीति शेषः। सर्वेषां समक्षमेवंवचने लज्जात्यागात् सर्वेऽप्युपहसिय्यन्तीत्यर्थः। हीति खेदे । हि यस्मा- दर्थ दु खेदे दति वा । इति चेति समुदाय प्रकारे । यदि चेति वा ॥ ५३॥ दूतरेति। इतरैश्चतुर्भिर्नलैस्तुलां माम्यं भजत इति भाग एपु शेषः पञ्चसु मध्ये अन्यः पञ्चमा नैषधः मम चेतः कस्य हेताः केन कारणेन सुधाभिरमृतैः स्वपयति प्रामुतमिव करी- ति । रूपसाम्ये सत्यशेष एव मम मनसे यतो रोचते तस्मादयमेव मत्यनला भविय्यतीत्याशयः । सत्यनलत्वज्ञापकं निरुपाधिक- परमप्रेममम्बाद दृष्टान्तेनान्यथा कथयति । प्रथमेति। वाऽथ वा युतमेतत् प्रथमचरमयोरादिमान्ययोः शब्दयोरिवरैः सख्ये मैश्यां सत्यामपि चरमे याचान्ये भब्दे अनुप्रामभामांछे- कानुप्रामहत्त्यनुप्रामलाटानुप्रामाण्यमब्दाल द्वारकान्तीनां वि- लास जलासयमत्कारो विशेषेण शोभते । वर्णमाम्ये मत्यपि प्रथ- मस्यानायासगतलाद् द्वितीयस्य तु सदृशम्य पद्याद्भरिप्रयत्नमा- ध्यत्वाचरम यद्यप्यनुप्रामवं स्फुरति तथापि द्वितीयमाहित्ये प्रथमेऽपि यथानुप्रामत्वमम्ति तथा सुन्दरान्तरविच्छेदेन पद्या- ·उत्तरपधचरिते। प्रथमचरमयोवा शब्दयोवर्णसंख्ये विलसति चरमेऽनुप्रासभासा विलासः ॥ ५४॥ इति मनसि विकल्पानुद्यतः सन्त्यजन्ती कचिदपि दमयन्ती निर्मयं नाससाद। मुखमथ परितापास्कन्दितानन्दमस्या- मिह रविरचितावस्कन्द मिन्दु निनिन्द ॥५५॥ दवलोक्यमानतथैव पञ्चमशेतसे रोचते तेन त्वत्र सत्यत्वं प्रयोजक अतः सर्वेऽपि तुल्या एवेति भावः। वायमेव सोको दृष्टान्तः। वध नयोरेव प्रथमचरमभन्दयावर्षमाम्ये मत्यपि चरमे घरम- शब्द एवानुमामातियो म प्रथमशन्दे । प्रथम इत्युक्ते नागु- प्रासः। प्रथमचरमयोरित्युक्त तु चरम एवानुप्रामातिभयो दृश्यते । न तथा प्रथम इत्यर्थ इति वा । यदा श्राद्यपाद चतुः पादचावर्षमाम्ये सत्यपि चरमे चतुर्थपादेऽनुप्रामभामां विला- मो विलमति। उभयोरनुपासवे मत्ापि चतुर्थेऽनुप्रामभामा विलाम इत्युको मात्रैवानुमामलं न तु प्रथमे। सपथतीति। मित्र- पते सः। कस्य हेतोः। पछी हेतुप्रयोगे इति (पा. १।३।२६॥ पष्ठी॥५४॥ इतीति । इति उपप्रकारेण मनमि उद्यतः उत्पद्यमानान विकल्पान् अनेकाकायलंयमयोधान् दोपोनावनेन संत्यजन्नी फचिदपि पजे निर्णय निययं नासमाद। पचमु मध्ये फमिलपि গুলি গলি স আদি যা। শ্বথ গুয়াম্মদুলিযথাষা

·भयोदशः सर्गः।
श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालकारहोरः सुतं ।
श्रीदीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामन्जदेवी च यं ।।
खादूत्पादकृति त्रयोदशतयाऽऽदेश्यस्तदीये महा-
काव्ये चारुणि नैपधीयचरिते सगी निसर्गाज्ज्वलः 1५६ ॥
परितापेनास्वन्दितो अभिभूत अानन्दो यस्य। परितापेन कृत्वा
स्विन्दिता प्राप्त थानन्दो येनैवम्भूतं वाऽस्या मुखं कर्ट मिहिरेण
सूर्येण रचितः अवस्कन्दः पराभवो यस्यैवंविधं इन्दं निनिन्द
निप्रभदिनचन्द्र सदृशमभूदित्यर्थः। श्रास्कन्दनमास्कन्दः परा-
भवः परितापेन य श्रास्कन्दः म सजातो यस्यैवंविधो श्रा-
नन्दो यस्येति। तदस्येति (पा० ५।२।३६) तारकादिवादितचा
मिद्धिः ॥ ५५ ॥
श्रीमिति । अखें पूर्ववत् ॥ खादूत्पादति महदय छ-
दयाशाददायित्वात् स्वादुरमोत्पत्तिधारके ऽत्यन्तमधुरनवार्थ-
महिते त्रयोदभतया आदेऽभिधेयः मी स्वभावेनोग्यतः
व्यरमत् ममाप्त इत्यर्थः । व्यरमत् । गाड्परिभ्यो रमः (पा. १ ॥
३।८३) इति परसी पदम् ॥ ५.६॥ इति श्रीवेदरकरीपनामक-
श्रीमन्नारमिंहपण्डितात्मजनारायणरते नैषधीयप्रकाशे चया-
दशः मर्गः ॥ १२ ॥

·अतिपक: म कुमनामय एवं मायामा
उत्तरनैषधचरिते।
चतुर्दशः मर्गः।
गणेशाय नमः।
अथाधिगन्तुं निषधेश्वरं सा
प्रसादनामाद्रियतामराणाम्।
यतः सुराणां सुरभिर्गुणान्तु
सा वेधसाइज्यत कामधेनुः ॥ १॥
अथाधिगन्तुं निषधेशमेषा
प्रसादनं दानवशाववाणाम्।
अचेष्टतासी महतीरसिद्धि-
राराधनादेव दि देवतानाम् ॥२॥
पनि । अथ विकन्पदूपणानन्तरं मा भैमी निषधेमा
गसमधिगन्तुं नियेतं प्राप्नुव पोडशोपचारैरमराणां प्रभादनां
परितोषणमाट्रियतादरेण चकार । यतः वेधमा सराणों का-
मधेनुरभिमाषप्रतः सुरभिंगारसयन सथा। भूणां तु पुरु
फाममसः मा देवमादना मृा। मानलनियधार्थ मा.
चंध देवपरितपयं पफारति युगामियर्थः ॥ १ ॥
दिनार खायाम् ॥ २॥

·चतुर्दशः सर्गः प्रदक्षिणप्रक्रमणालवाल- विलेपधूपाचरणाम्बुसेकै। इएञ्च मिटच फलं सुवाना देवा हि कल्पद्रुमकाननं नः ॥३॥ श्रद्धामयोभूय सुपर्वणस्तान् ननाम नामग्रहणायकंसा। पूर्वोकार्थसमर्थनार्थमर्थान्तरन्यासमाह। प्रदक्षिणेति । हि यस्माद् देवाः नोऽस्माकं मनुय्याणां कन्पद्रुमकाननं रहकः कल्पवृक्षा एवेति कवेरुनिः । किंभूता देवाः । प्रदक्षिणरूपं महामणच वलयाकारं परिभ्रमणं तदेवालवालं तमूले जन्ल- धारणार्थं वलयाकारः सेतुः स च विलेपचन्दनादिलेपय धूपो दशाङ्गादिः नेपामाचरणानि करणानि नान्येवाम्बुमेकाः प्रद. शिणाद्याचरणच उदकम्पनानि च तैवी मृता इयमभिलषि- नच मिटच स्वभावसुन्दरं सुस्वादु च फन्तं मनोरधरूपमावा- दिकच सवाना उत्पादयन्तः। दृचा अपि वालवालटता- युर्वेदोकतमदोषनाशकनिविडिङ्गादिन्नपदोपदधूपाम्वुमेकैरिएं मिष्ट फलं सुकते। श्रावरणमिनि पाठे अङ्गप्रत्यङ्गदेवतापूजा फण्टकादितियेति व्याप्येयं ॥ ३ ॥ पूजामारगार्थ प्रथमं नमस्कारमा । अनि ॥ मा श्रद्धा- मयोभय ग्रामियमपुरा भृत्वा नाबमवेशधारिणः सुपर्वण देवान नामयणायकं रद्राय नम इत्यादिनामग्रहयपूर्वक ·१६७ उत्तरनेयधपरिते। सुरेषु चि श्रद्दधतां नमस्था सार्थसियङ्गमिथःसमस्या ॥४॥ यत्तान निजे सा वृदि भावनाया वलेन साक्षादकृताखिलस्थान्। अभूदभीष्टप्रतिभूस्तदस्या वरं हि दृष्टा ददते परन्ते ॥५॥ ननाम ववन्दे । हि यस्मात् सरेपु श्रद्धावतां नमस्या नमस्कार एव मनार्थमिद्धेयान्यङ्गानि तेषां मिथःसमस्या परस्परपूरण- हेतुः। श्रद्धापूर्व देवनमस्कार एव कारणभामग्रीसम्पादकः । तस्माद्देवं नमस्कृतवतीत्यर्थः । समस्या यथा पदानां परिपूरण करोति तथा नमस्या वाञ्छापूरणं करोतीति भावः । श्रद्धा मयी। प्रकृतवचने मयट। अपकं । शेषाद्विभाषेति कः (पा । ५।४।१५४१) नमस्करणं नमस्या । नमो वरिव इति क्या (पा०३।१।१८) ॥४॥ देवपूजाङ्गं ध्यान प्रथममा । यदिति ॥ माविलम्यान सर्वगतांस्तानिन्द्रादोन भावनया ध्यानस्य वलेन मामर्थन विजे पदि यत्मातादकृत प्रत्यक्षीचकार । मयंगतानपि ध्यानबनने कचानीय ददत्यर्थ. 1 म माताकार एव तस्या भेन्या भी যে নমসালিয়ে সনি: শিক্ষামন্। ধি पम्माष्टाने देवा; परं श्रेष्ठं परमभीष्टं परिणेतारच पदी प्रयति । म दिदेवदर्शनं निष्काम भवतीत्यर्थः । ५..

·चतुर्दशः सर्गः। हृत्पद्मसमन्यधिवास्य बुद्या दध्याक्थैतान्नियमैकताना। सुपर्वण हि स्फुटभावना या सा पूर्वरूपं फलभावनायाः ॥ ६ ॥ सभाजनं तत्र ससर्ज तेषां सभाजने पश्यति विस्मिते सा । . पूजानन्तरं पुनरपि ध्यानमाइ । इदिति । अथ पूजान- न्तरं नियमकतानाऽनन्यवृत्तिसत्परा मती हदेव पद्मं तपे सद्मनि गृहे एतानिन्द्रादीन् घुद्याऽधिवास्थाधिष्ठाय दया सर्व- गतानामपि देवानां हृदये बुझा समारोपितं रूपं ध्यानेन मातादतेति यावत् । हि यस्मात् सुपर्वणां देवानां या स्फुटा भावना ध्यानबलेन प्रत्यक्षता मा फलभावनायाः कार्यसिद्धः पूर्वरूपं प्रथमं खरूपं । कारणस्य कार्यापेक्षया नियतप्रारभा- वित्वाद्देवानां प्रत्यक्षतायाः कार्यमा प्रति कारणत्वात् कारण- मामयोरूपां देवप्रत्यचतां ध्यानेनाकृतेत्यर्थः। पूजायाः पूर्वम. नन्तरच ध्यानस्य दृष्टत्वात् अत्रानित्य स्यास्य च सोकस्य न पानरुतयं । उपान्वध्यावामः इत्यत्र (पा० ११४।४८) अण्यन्तम्य वमेहणात् स्ख इस्तदने मुनिमामने इति च एयन्तस्य वमे: प्रकृत्यन्तरत्वात् इत्पद्मनीत्याधारभ्य न कर्मत्वं ॥ ६ ॥ ईदानों देवपूजामा । मभाजनमिति । मा तत्र स्वयम्बर- ग्याने प्रकम्मादेव देवपूजारभाद् अन्यादरेण च पूजनादिगिमते ·विषम्पचा गोया पश्यिता युक्ताः पट पदा:पटपरणाः उत्तरनेयधधरिते। यामुद्यते यत्सुमनोभिरेवं फलस्य सिद्धौ समनोभिरेव ॥७॥ वैशद्यहृद्यैर्मदिमाभिरामै- रामोदिभिस्तानथ जातिजातैः। सार्थे सभाजने सभालोके पश्यति सति तमनादृत्य वा तेषी देवानां सभाजनं प्रोत्याराधनं ससर्ज चके। यद्यस्मात् फल- स्याभीयस्य मिद्धा दाने सुमनोभिः शेभनचित्तैरेवम्भूतैरेव मद्भिः सुमनोभिर्देवैः पवमत्यादरपूजनेन शन्वा प्रामुद्यते भूयते तस्मादेवमपूजयदित्यर्थः । एवमेवैवसत्येवेत्येवकार- योजना वा। पुष्यैरपि फलमियर्थमामुद्यते विकखरीभूयते । सभाजने। यस्य च भावेनेति (पा०९१३।३७)) पष्ठी चानादर इति (पा.२१३१३८) वा मतमी ॥ ७ ॥ वैगद्येति । अथ मा नवीनेवैः स्तवैः स्तुतिलोकरूपैः प्रसन सावकः पुष्पगुच्छः मनिषाकैः पुष्यगुच्छय वा तानिन्द्रादीन पान। किं विधः । वैशयेन स्पयतया प्रभादगुणेम पोः मा दयदयप्रियः। अथ च शुभ्रत्वेन मनोजः । तथा यदिया कि- टुरटवादियवरहितश्रुतिमधुरवर्षरधनाजनितेन माधुर्येण । अथ च माकुमायणाभिरामैरम एवामादिभिर्षजनकः । पर्य न मगन्ध्यमक्तिः। नया गानः परियारगिपरणा- नुवादिजानर्मिम्पनः । यय प माग्नतोगमः। नया पाय- ۔ ·चतुर्दशः सर्गः1 श्रान गीत्यन्वितपट्पदैः सा स्तवप्रसूनस्तवकर्नवानः ॥८॥ भक्त्या तयैव प्रससाद तस्या- स्तुएं स्वयं देवचतुरयं तत्। खेनानन्नस्य स्फुटता यियासः फूतकृत्यपेक्षा कियती खलु स्यात् ॥ ८ ॥ यत्र । अथ च गुमन्मधुकरैः। वैशा भब्दार्थालङ्कारापशब्द- भावदोपराहित्यं तेन मनोजवा। जातिः छन्दसि मामान्ये मालत्यागोत्रजन्मनो:1गीतिगछन्दसि गाने चेति वियः। घोति। एदयस्य प्रिय (पा० ४।४।१५) इति यत् हृदयस्य इलेखेति (पा०६।३।५।) इदादेशः अभिरम्यते यैस्तैरभिरामः । - कर्तरि च कारक (पा०३।३।१८) इति चकारादमजा- यामपि करणे घन् । ज्यात्यादिलक्षणं छन्दोग्रन्ये ज्ञातव्यं । न वा कैरिति पाठे कैवी स्तवप्रसनस्तवीन अपि तु नानाप्र- कारैःस्तवप्रसूनस्तवकै चापूपुगदित्यर्थः ॥ ८ ॥ भवति । तस्याः पातिव्रत्यादिगुणैरारावेव भफिनिर- पे स्वयमात्मनैव तुएं तदिन्द्रादिदेवचतुष्टयं तस्यामायेवान्पी- यस्यापि भाया पुनः प्रममाद प्रमन्नमभूत्। श्रन्पोयसापि भन्या ममननायां दृष्टान्तमाछ । खनु यस्मात् खेनात्मनैव स्फुटतां माकव्यं पियामार्यातुमिच्छनः सववसन्धुषणतया श्रामन्न- पञ्चतनस्यानलस्य वझे कियतो मन्धुचणार्थ फुटते गपवनम्मा- ·नग्मादयमेव प्रमादा युक यर्थः । सष्टेः । अधोगति उत्तरनयधचरिते। प्रसादमासाद्य सुरैः कृतं सा सम्मार सारस्वतसूक्तिसूहः । देवा हि नान्यतिरन्ति किन्तु प्रसय ने साधुधियं ददन्ते ॥१०॥ पेक्षा स्यात् भवेत् अपि त्वन्पैव । तादृशोऽग्निदिवेरेव फूत्कारैः मन्धुचितो दीप्यतेतरामित्यर्थः । तस्मात् खतः प्रसन्नस्थापयापि भतया पुनः प्रसन्नत्वं युक्नमित्यर्थः । तस्याश्चरित्रादय ने पवित्रात् मागेव इटा झटिति प्रमेदुरित्यपि पाठः स्पयार्थः ॥८॥ प्रसादफलमाह। प्रसादमिति। मा भैमी सुरैः शतं प्रमा- दमासाद्य सरखत्या इमाः सारस्वत्यस्ताय ताः स्रक्रयश्च शोभ- नोकयः शेषवाक्यानि तामां सृष्टनिर्माणस्य रचा इत्यर्थ- मस्मार। भेषार्थे सन्देहं परित्यज्य गाथाकमेपेन्द्रादायहरो- ऽपि ज्ञात्वा पञ्चमो नल इत्यजानांदित्यर्थः । देवीवचनम्मरण- रूपः को नाम प्रमाद इत्यत आह ॥ हि यस्मात् देवा अन्य त्किक्षित्र वितरन्ति ददति किन्तु ते देवाः ममन्ना भूवा साध्वीं कार्यमाधिकां धियं बुद्धिमेव ददन्ते। तदुकं महाभारते॥ "न देवा दाइमादाय रक्षन्ति पग्पालवत् । यन्तु रचितमिच्छन्ति मधुम्या योजयन्ति तमिति।" (पा.९।३।५२)कमंणि षष्ठी। ददने । दद दांगे ·चतुर्दशः सर्गः। २६९ शेपं ननं प्रत्यमरण गाथा या या समार्थी खन्नु येन येन। स्मरणमेव विशदयति । शेषमिति ॥ भेषं पंचमं मत्यनलं पति लक्षीकृत्य ब्रूमः । किमित्यादिराकल्येति यावत् । एप इत्यादिः माधारणीमिनि यावत् । दण्डमित्यादिमुम्फमिति यावत् । या सर्चत इत्यादिः शङ्केति यावत् । या या गाथा प्रमादात् पूर्व येन येनेन्द्रादिदेवेन सह ममार्था तुल्यार्थी मर- खत्योकोत भेषः । मा भैमी तां तां ब्रूम इत्यादिगाथां ततः प्रमादानन्तरं तदन्येन तस्मात्तस्मादिन्द्रादिरूपान्मुख्यादर्थाद- न्येन ोपगत्या प्रतिभासमानेन नलरूपेणार्थेन सह खन्नु नि- थितमलगन्तीमसम्बद्धार्थी विशेष प्रति खखाकारधारणात् भित्रमिन्द्रादिदेवं प्रतिमन्दधे योजयामाम। इयमेतम्य गाथेय- मेतस्य गाथेति भवन्धं चकारेत्यर्थः । बूम इत्यादी वाला वि- लोक्येति यावत् । नलम्य मर्चवानुम्गतत्वादिन्द्रादीनान्तु चनस्यु चतसृथ्वेव खखगाथासु अनुस्यूतत्वात्तां तामिन्द्रादिगाथां तद- न्येन वयादिना सहानगनों विषमजानात्। येन्द्रेण नलेन चाममानार्था.तामिन्द्रविषयामेव मरमार ॥ एवमितरदेवत्रित- येऽपि प्रत्येकगाथामेकविषयामेव महार। एवं चतस्वपि गाथास ननम्मानुरत्तेरिन्द्रादीनाच व्यावृत्तेरावापोदापाभ्या- मेते देवा अयमेव नल इत्यज्ञामोदित्याशय इति वा । प्रति- सो गाथावेऽपि चतुर्भिवतभिहोकर कैकम्य प्रतिपादनादेक- ·रित्यर्थः । ता गाथा मिनिताशतोऽपि तदा प्रमादादममा उत्तरघधचरिते। तो तां तदन्येन सहालगन्तों ततो विशेष प्रतिसन्दधेसा ॥ ११ ॥ एकैकवृत्तेः प्रतिलोकपालं पतिव्रतात्वं जगृहुर्दिशा या। गाथात्वसमागेपात्प्रत्येकपर्यवसानाईकवचनं । यद्दा पञ्चमं नल प्रति या या, अत्याजि, येनामुना, यक्षण्डिमा, किन्ते तथेत्या- दिका, गाथा येन येनेन्द्रादिना सह सम्बद्धार्थी तदन्येन वया दिना महालगन्ती तां तां गाथामेव विशेष भेद जानाति स्म। एकैकस्या गाथाया एकैकदेवपर्यवसानाशाणामपि गाथानां नले पर्यवसानात्परिशेयप्रमाणादयं पञ्चम एव नल इति विरे- पमजामोदित्यर्थः । अस्मिन् पक्षेऽमुमेवार्थमुक्रिविशेषेण प्रकट यितमाह । एकैकेति । उत्तरलोकस्यावतारिका कर्तव्या ॥११॥ एकैकेति। या गाथा एकैकत्तेः एकस्मिन्नेकस्मिन्निन्द्रे ऽ यमे वरणे च वर्तमानलात् प्रतिलोकपालमेककमिन्द्राहि- दिक्षान प्रति दिगामन्यादीनां पतिव्रतात्वं जयडरङ्गीपा । प्राध्यादौनामिन्द्रादिप्रतिनियतदेवत्तितया यत् यातिप्राद नत्यानित्यं तेनैवाकारण या प्रत्याजीत्यादि गाथा पोषण । अमावेकम्य केवानम्य ननम्य वाया गलेका नलेकाभिधा पिनीरव वेद रमाइलामीत् । का इय शाri मिमिता हि यथा गलम्य वाता: ऐम्यादीनां दिशामिनाचेकप्रद ·चतुर्दशः सर्गः। २७१ वेद स्म गाथा मिलितास्तदासा- वाशा वैकस्य नलस्य वश्याः ।। १२ ।। या पाशिनवाशनिपाणिनैव गाथा यमेनैव सहागिनेव। वेऽपि मर्कामा दिशां चक्रवर्त्तिनलैकवग्यवं यथा तथा गाथा- नामपीत्यर्थः । श्राशा अर्थिनां मनोरथाः वदान्यतया नलम्य यथा वग्ना इति वा । दामा इति वा पाठः । भान्तिदशाया- मुभथार्थत्वं प्रमादानन्तरं त नलैकार्थत्वं वेद स्मेति भावः । दिशां पातिव्रत्यं गाथाभिर्ट होतमित्यर्थः ॥ १२ ॥ येति । कि त इत्यादिया गाथा पाभिनव वरुणेनैव ममा तुन्यार्थी न बन्येनेन्द्रादिना ! या चाऽत्याजीत्यादिरनिपा- णिनेन्द्रेणेव ममा न त्वन्येन देदेन। या च यच्चण्डि मेत्यादिर्यमे- नैव ममा न वन्येन । या च येनामुनेत्यादिरमिनैव तुल्या ग त्यन्येन । नलस्य मम्बन्धिनों मिलितां ममुदितां चतुष्टयरूपां तां गाथामेव तदा देवप्रमादादनन्तरं मैपा भैमी नलस्य विधेपाय इन्द्रादिभ्यो भेद जागाय मेने। इन्द्रादोगामेकैकस्यामेव गाथार्या वमानवात् । नलम्य तु मर्चबानुगतत्याद त्याजीत्यादिगाथा- चतुरयप्रतिपाद्यो यः म एव नम्न रति तामेव गाथां मिलितां मन्नम्य भेदज्ञापिकामझामोदिति भावः। या नन्नम्य गाथेति वा मम्बन्धः । या पाशिनवेन्द्रणेव यमेनैवामिनैव समा गाया नम्नस्य सम्बन्धिनों मिनिनां तामेव अननस्य नलव्यतिरितम्ये- ·उत्तरघवचरिते। तामेव मेने मिलिता नलस्य सैषा विशेषाय तदाऽनलस्य ।।१३।। निश्चित्य शेषं तमसौ नरेशं प्रमोदमेदखितरान्तराऽभूत् । न्द्रादेर्भदाय मेने। मिलितया तया कृला नले निश्चिते मति नान्तरोयकत्वात्तदितरे देवा अपि तयैव निश्चिता इति भाव इति वा । मिलितां तामेव गायां नलस्य विशेषाय नथा न लेत- रस्येन्द्रादेर्भदाय मेने इति वा व्याख्येयं । था पाथिनैवेत्यादरेव- कारात् परस्परसमुच्चयार्थानानङ्गीकृत्य या नलसम्बन्धिनी गाथा पाशिनापीन्द्रेणापि यमेनाप्यगिनापि तुल्याऽभूत्ता देवः पतिरित्यादिमिलितां पञ्चायीं गाथां देवप्रमादादनसारं नलस्यैव विशेषाय मेने । प्रसन्नैर्देवैः स्वीयखीयाकारेषु तेषु पूर्व पक्षार्थत्वेन प्रतिभातामपीदानीमेकस्य नलस्यैव प्रतिपादि- कामजामीदिति भावः । देवः पतिरितीयमेव गाथा विषय पनि मेयं । अवधारणार्थेष्वयेवकारेषु इयमेव गाथा विषय रति व्याख्येयं । अयं श्लोकः निथित्य मेष, एकैकरतेरिति दाभ्यां लोकाभ्यां ममानार्थः । अनलस्येति । प्रत्येकपर्यवमायि- लादेकवपमं ॥ १३॥ मिथित्येति । श्रमी भेमो पगवशिष्टं तं पक्षम पूर्वान মায়ে শরম ল মিশ্রিত সমান মর্থ নীহরিস अत्यमापरिपुष्ट मोशामसमारं गागमं पश्याः एवंविधान -- ·चतुर्दशः सर्गः। देव्या गिर्रा भावितभगिराख्य- च्चित्तेन चिन्तार्मवयादसेदम् ।। १४॥ सा भगिरस्याः खलु वाचि काऽपि यद्भारती मूर्त्तिमतीयमेव । लिटं निगद्यादृतवासवादीन् विशिष्य मे नैषधमप्यवादीत् ॥ १५ ॥ नले निश्चिते मति नितरां घटाऽभूदित्यर्थः। रलयाः मावात् नरचामावीशच तं इति वा । अनन्तरञ्च देव्याः सरस्वत्या गिरा वचनानां भाविता प-लोचिता भनिः प्रकारो यया विज्ञामाया गिरा देव्याः सरस्वत्या वा विजातवचारचना- विशेषा मती नलनिश्यात् पूर्व चिन्तार्षदयादमा चिन्ताममुद्र- जलजन्तुरूपेण, नलनिश्चये सत्यपि तत्प्राप्युपायचिन्तासमुद्र- जलचरेण वा चित्तेन मनमा इदं वक्ष्यमाणप्रकारं पाण्यत् ऊचे। मनस्येवेवमचिन्तयदिति भावः । चित्रावेति पाठे वि- चिचदेवीवचनानुम्मरणजनितार्यसमुद्रजलधरणेति भाये- पेत्यर्थः ॥ १४ ॥ किमास्यदित्याइ । मेति । खुनु निरितं मा प्रमिद्धा मूर्ति- मतो भारती मरम्वती देवी, स्यमेवेयं मूर्तिमती मा भारत्ये- वेति भारतीत्वं विधेयं। यद्यस्मादस्या वाचि काऽपि लोकोत्तरा भङ्गिः रचनाऽस्ति नमादित्यर्थः । यम्मादियमेव मूर्तिमती भारती तस्मादस्या बपने निशितं सा कापि भनिरस्तीति वा। । 1 ·नव प्रतिपादनाद्देवः पतिरित्यनेमापि लोकपालसादे परिताय मगमञ्य वा नग्न एव खीकरणीय इति यावर १७४ उत्तरभेषधचरिते। जगन्ध सेयं मदनुग्रहेण वचम्मजः स्परयितुं चतस्त्रः । नामेव भङ्गीमाह । यत् नियममयसम्बद्धं वचो निगद्य स्पष्टमुक्का वामवादीनादृतगारवेणावर्षयत् । विशिय विशेष कवा तेभ्यो विशिय्य वा यदत्याजीत्यादिकचतुष्टयेन में मम मा का नैषधमण्यवादीत् । सर्वलोकपालांशस्य नलम्यैव वर्षनं कृतमिति युक्तमिति भावः ॥ १५ ॥ जग्रन्येति । सेयं वाणी मयि मम वाऽनुग्रहेण कृपया स्पर- यितुं नलं स्पष्टं ज्ञापयितुं याश्चतसोऽत्याजीत्यादीर्वचःसजी वचनमाला जयन्य ससर्ज। तासु मशेद्वेते वचःसजी नामयाई मया गलमुदीरितं मुभिन्नले सहजरागभरादित्येवरूपे मही महेन्द्रे नल मुदीरितमित्येवंरूपे वा नल लवयितुं ज्ञापयिर धमेते समर्थे भवतः । श्रहो पायें । ममैवायमेतावन माह महीयान्मोहः अबोधः । नले पर कथितेऽपि एतावन्न कार्म मम निरायो नाभूदित्यार्थमित्यर्थः । पूर्वोक्ता एव तो वचा मजः स्पयितुं तदर्थ स्पष्टीकर्नु ये देने वचःसजा, में यार्थिनी, देवः पतिरिव्येवंरूपे मेयं देवी जयन्य, ते द्वे वचः सजी नसं लक्षयितुं क्षमे समर्थ। लं यार्थिनीय गेन प्रथमा ग्याने म्फुटं गम्नम्यैव प्रतिपादनात् व्याग्यानानरेऽपि ए देवा ·चतुर्दशः सर्गः। २७५ देते नलं लक्षयितुं क्षमेते ममैव मोहोऽयमहो महीयान् ॥ १६ ।। श्लिष्यन्ति वाचो यदमूरमुयाः कवित्वशक्तेः खलु ते विलासाः । कस्यापि नलस्यैव पञ्चरूपत्वमम्मवादिन्द्रादेचासम्भवान्न लादन्य- स्तव कतरो वरोऽपि बन्यो नास्तीत्यपि नलस्यैव प्रतिपादनादि- त्यर्थ इति वा । अब पूर्वस्तच्छब्दो विशेय्य वचाखपरामर्थः । उत्तरस्तु तत्परामर्थकोऽपि विधेयमस्पर्शी। यत्तदोश्च नित्य- मम्बन्धात् यच्छब्दः सम्बध्यते । अन्यि ग्रन्थि दम्भि खञ्जीनामिति वतव्यमिति (पा० १।२।६। वा. १) नित्यमपितो लिट: कि- त्वविधानाज्जग्रन्येति रूपं । संयोगात्परस्य लिटो वा कित्त्वमिति केचिदिति अपिता लिट: कित्त्व विधानादा नलोपाभावः सम- र्थनीयः । युक्तान्तरेण वा समाधातव्यं ॥ १६ ॥ भिय्यन्तीति । अमुष्या देव्या अमू: पूर्वाका वाचः यदने- कार्थतया सिय्यन्ति शेषं भजन्ते खलु निश्चित कवित्वशकः काव्य- निर्माणमहजप्रतिभाया विलासाः विजृम्भणानि । कवित्वाति विना श्लेषवदोरचना निर्मातुमशक्येत्यर्थः । किल यसाद व्यतिभेदिनोऽपि परस्परापेक्षया नलापेचया वा विशेषेण सह- सनेवलादिना अतितरां भिन्ना अप्यमी लोकपास्ताः भूपालम्य नस्तस्य लीला विलामान्समाविसन्ति अनुभवन्ति नन्नाकार विभति। अथ च नलवर्षकेषु पोकेयु मूर्तीभूय प्रविष्टा इव ·उत्तरनयधचरिते। भूपाललीलाः किन्न लोकपालाः समाविशन्ति व्यतिभेदिनोऽपि ॥१७॥ त्यागं महेन्द्रादिचतुष्टयस्य किमभ्यनन्दत् क्रमसूचितस्य । किं प्रेरयामास नले च तन्मा का सूक्तिरस्या मम का प्रमोहः ॥१८॥ दृश्यन्न इत्यर्थः । अत: मेषवशान्मम भ्रमेाऽभूदिति भावः । स्लेषवशानललीलाः सन्तो लोकपाला गाथाः समाविशन्तीति वा। अन्यान्यं भिन्ना अपि लोकपाला नललीलाः सन्नाईशेन नृपलं प्राप्ताः सन्तः किलैकीभवन्ति । अतो नलस्यैव लोकपाला- शतया नत्र युतानि देवीवचामि लेपं वदनीति कवित्वशकि- विलासा एव ॥ १७॥ त्यागमिति । दूयं देवी प्रत्याजि येनेत्यादियोकचहरयेन । वं यार्थिनी, देवः पतिरित्यादिना गाथायेनापि क्रमेण स. चितस्य प्रत्यायितस्येन्द्रादिनचतुष्टयस्थ पूर्वव्याख्यानप्रकारेण परित्यार्ग किं कथमभ्यनन्दत् युक्रमेतदिति साति सोत्यर्थः । नले मां पूर्वव्याख्यानप्रकारेण प्रेरयामास । किं कथं प्रेर- यामाम एकमेव वाक्येन दयमिति कथंधकारायर्यमेतदित्यर्थ । किं गदावघायर्ये । गम्ने छ नत एवेति । चकारोऽवधारणा वा । नाममात्कारणादस्या देयाः का समिः भिमवएन- निर्माण चातुर्ग अपितु लोकोपरा। मम प्रकाश मोरया में

·चतुर्दशः सर्गः।
परस्य दारान् खन्नु मन्यमानै-
रस्पृश्यमानाममरैर्धरिबीम्।
भक्त्येव भर्तुचरणी दधानां
नन्नस्य तत्कालमपश्यदेया ॥ १८ ॥
-
अपि तु भोऽपि लोकोत्तरः । अस्या दयमुनिः क मम मोहय
केत्यर्थः । एवं देव्या इन्द्रादिचतुष्टयस्य परं परित्यागेऽभ्यनुजाते
नम्नस्य च वरणेऽभ्यनुज्ञाते ममैवं मोहो न युक्त इत्यर्थः । पूर्व
मोहोऽभूदिदानीं तु निवृत्त इत्याशयः । इन्द्रादित्यागं किम-
र्यमभ्यनन्दत् नले च मां किमर्थं प्रेरयामास उभयमपि ताव-
चकार । तदेतन्मदनुग्रहार्थमेवेति भाव इति वा । त्यागं ।
चजोः कुघियताः ७ । ३ । ५२ । इति कुलं ॥ १८ ॥
एवं विचारानन्तरं किमभूत्तचाइ । परम्येति ॥ एषा भैमी
तत्कान्नं देवप्रमादममये एवम्भूतां धरित्रों पृथ्यों अपग्मत् ।
किम्भूतां । परस्य नम्नस्य दारान् मन्यमानैरिव परनारीयुधेवा-
मरिन्द्रादिभिरस्परनमाना । खलु इवार्थे । तथा भूपतित्वा-
गर्नुनम्नम्य भन्न्येव मेवावुद्येव चरण दधानां धारयन्ती।
अन्यापि मा भर्नुचरण धारयति । देवत्वात् महजो
भूम्य-
पी मनुष्यवान् महओ भूमिस्पोऽन्यथोचितः । देवमनुष्य-
चिझे दर्मिने । दारानिवेति वा पाठः ॥ १८ ॥

·उत्तरनैषधचरिते। सुरेषु नापश्यदक्षतादो- निमेषमुमति सम्मुखी सा। इह त्वमागत्य नले मिति सञ्ज्ञानदानादिव भाषमाणम् ॥२०॥ नाबुद्ध बाला विबुधेषु तेषु चोदं तितरक्षत नैपधेतु। • पत्ये सृजन्याः परिरम्भमुळः सम्भूतसम्भेदमसंशयं सा ॥ २१ ॥ सुरेश्विनि । मा भैमी सम्मुखी मती बुद्धिपूर्व विलोकयन्ती सुरेषु अक्षणोनिमेषं नेत्रपक्ष्मसङ्कोचं नापश्यत् नार्वेक्षत। उ:- भृति नले तु अवक्षत । देवानामनिमेषत्वान्मनुयाण मेषलादित्यर्थः। तत्रोत्प्रेक्षते। किम्भूतं निमेष । सज्ञानदाना अकारणमचकातिपक्षानेष्याकरणात् इति भाषमाणमिव। इनि किं । हे भैमि त्वमागत्य दुइ मया चिहितेनले मिल संयुक्ता भवति ॥ २० ॥ नेति। मा तेषु विबुधेषु देवेपु चितेः हादं भूरेणुं लग्नं नाबुद्ध न ददर्श । नैषधे व ऐचत ददर्श। देवानां रजामम्पन्धामा वात् । नराणां नसम्बन्धादित्यर्थः । तव अमंशयमुत्प्रेक्षने। पटे भलाय परिरम्भमासिङ्गानं सृजम्मा ददत्या उ: मा गानमभूनमगोदमिव मनातमम्मन्धमिव श्रामिङ्गनवशास्र अंले सम्र वेयर्थः । पाये। मिषया चमभिप्रेति म मापरा - ·चतुर्दशः सर्गः। खेदः स्वदेहस्य वियोगतापं निनापयिष्यन्निव संसिलतोः । होराकुरश्चारुणि हेमनीव नन्ले तयालोकि न दैवतेषु ॥२२॥ सुरेषु मालाममलामपश्यन्- नले तु बाला मलिनीभवन्तीम् । . नमिति (पा० १ ४ १ ३२ । वा० १) सम्प्रदानत्वं ॥ २१ ॥ खेद इति । तया नले खेद बालोकि न दैवतेषु देवेषु । किं करिष्यन्निव । संसिस्ताभैम्यालिङ्गनं कर्तुमिच्छोः खदेहस्य नलशरीरस्य वियोगतापं भैमीवियोगजनितं वरं निापयि- प्यन्निव शमयिव्यन्निव। देवेपु खेदस्याभावानरेपु च तसद्भा- वादित्यर्थः । उदकं हि तापं शमयति । नलालिङ्गानोत्सुकस्य भेमोदेहस्य वा साविकखेदयुक्तो नलो मया प्राप्त एवेति भैम्या विर हचरशान्तिः । उप्रेक्षते। चारुणि अत्युत्तमे हेमनि सुवर्षे खचितो हीरादुर दूव । अतिगौरदेहरोमकूपम्य स्खेदजन्नकण- झनकारी हेमम्यवचारवेनात्प्रेरितः। देवता एव दैवतानि। प्रजादित्वात्वार्थ (पा० ५।४।३८) अण् । क्वचित् स्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रकृतितो लिङ्गावचनान्यतिवर्तन्त इति (पा०५।३ ! ६८) परिभाषया पट्त्वं ॥ २२ ॥ सरेविति । बाला भैमी सरेपु मालां श्रमलां निर्मला- मघानां पापग्नत् नले तु मलिनीभवन्नों पूर्वमघानां कान- ·२८० एषां मस्तमम्वन्धिनी श्रादादिम्यिता छाया प्रतियिममापि मिपां मानिामम्पदा सुम्योऽपि कामया स्पर्म गाम्नीय उत्तरनैषधचरिते। इमा किमासाद्य नलोऽद्य मुद्दों श्रद्धास्यते मामिति चिन्तयेव ॥२३॥ थिय भजन्तां कियदस्य देवा- श्छाया नलस्यास्ति तथापि नैयाम्। क्षेपणेमणा च नानां मलिनाञ्च जायमानां अपग्सत् । सरा- णामधानकुसुमावादित्यर्थः । उत्प्रेक्षते ।इति चिन्तयेव मलिनी- भवन्ती। इति किं । नलो ऽद्य स्वयम्बरदिने मद्दों मत्सकामा दष्यतिम्मृदङ्गीं इमां भैमी प्रामाद्य प्राय मां माला श्रद्धास्यते किं श्रादरेणाङ्गोकरिय्यति किं अपि तु नेति ॥२३॥ श्रियमिति । देवा अश्य नलस्य त्रियं शौभां कियजन्तां आश्रयन्तु अपि तु न किञ्चिदपि यम्मात् एयां देवानां नलस्य मम्बन्धिगी तथा तादृशी अतिप्रमिद्धा छायापि कान्तिले - ऽपि नास्ति । येषां यदीयकान्तिलेशोऽपि नास्ति ते तदीयां गोमां कथमाअयन्नामपि तु न कथचिदित्यर्थः ॥ अथ च नामि। प्रनिपिम्पतम्यास्ते न भवन्तीनि यावत्। येषां यदीप- प्रतिविम्वेगापि न माम्यं ते तदीयबिम्मश्रियं कथं भजतामि- स्यर्थः ॥ अथ पाम्य भियं किचिद्भजनां नरवनलरूपधार- তা কিন্দ্রিীষণ। নবি রামাৱিন্ধী গভয় কালিঘা माम्ति ॥ अथ चाम्य मापदं या भजन्तां तथापि नमस्य का ·१०१ चतुर्दश सर्म। इतीरयन्तीव तया निरैक्षि सा नैपधे न त्रिदशेपुतेषु॥२४॥ चिन्हैरमीभिर्नलसंविदस्थाः संवादमाप प्रथमोपजाता। सा लक्षणव्यक्तिभिरेव देव- प्रसादमासादितमप्यवोधि ।। २५ ।। अथ. चाम्य श्रियं कियाड भजन्तां तथापि भूमो नमःप्रकृतिः छाया देहव्यवहितरविप्रभोपलचितः नामाकारो नलस्यास्ति एषां तेजोरूपत्वेन नास्ति। तेजोराहित्येन च नराणां विद्यत इत्यर्थः । तया भैम्या इति पूर्वोकप्रकारेणेरयन्तीव कथयन्तीय यत्राई वर्त म एव नल इति प्रकाशयन्तीव मा छाया भैषधे निरीति दृष्टा तेषु त्रिदशेपु न । छायापि स्वाभावभावाभ्यां देव- बमरत्वव्यनिका जातेत्यर्थः । कियदिति क्रियाविशेयणं ॥ २४ ॥ चिन्हरिनि। अम्या भैम्याः प्रथमोपजाता दूत्यकालोत्पन्ना इतरनल तुम्नाभागिति पूर्वमगीतात्पन्ना बा देवीलोकानु- मन्धानोत्पन्ना वा अयमन्य एव नत इति मंवित् बुद्धिरमीभिः पूर्वान स्पादिभिथिः मंवादं म एवायं नल इति अनु- व्यवमायरूपं प्राप। पूर्व मम नस्लोऽयमिति प्रत्ययो जात इति । एतेथिनियितवतीत्यर्थः। अनन्तरञ्च मा भैमी देववनयभापकानां लक्षणानां निमेपत्तभूम्पादिचिहानां व्यनिभिः प्रकटनैरेवामादितं प्राप्नं देवप्रमादमप्यपाधि। एना- । युक्र एव ·उत्तरनेयधचरिसे। नले निधातुं वरणस्रजन्ता स्मरः स्म रामा त्वरयत्वथैना अपत्रपा तां निपिषध तेन दयानुरोधं तुलितं दधीसा ॥२६॥ खजा समालिङ्गयितुं प्रियं सा रसादधत्तैव बहुप्रयत्नम्। वत्पर्यन्तं भूस्पर्शादिनिहानि न दृयानि इदानीन्तु दृष्यने तस्मान्मम पूजया देवाः प्रसन्ना इत्ययजानादित्यर्थः ॥ २५ नले इति। अथ स्मरः तां वरणरज वरणमधूकमाल नल निधातुं निक्षेप्तुं एनां रामां भैमी त्वरयति मा शीघ्रं प्रेर यामास। श्रपत्रपा अन्यतो लज्जा च तां भैमी निपिषेध नि- वारयामास। सस्मिन् जने पश्यति भति कथमहमेनं वृणे इति लघ्नावशात्तस्या बुद्धिरुदभूदित्यर्थः । तेन कारणेन सा भैमी दयानुरोधं म्मरलज्जयोराजा प्रवृत्तिनिवृत्तिमन्देई तुलित ममानमेव दधी। भावसन्धिवशादुल्कष्टापत्रपाभ्यां मासानि क्षेपानितेपदोन्नायिताभूदित्यर्थः। बन्योऽपि तुल्याभ्यां दादी विरुद्ध कार्यद्वयार्थ प्रेपिता इयोरनुराधादीदामोन्यमेवावल- म्पते। नामिति पुनरुपादानं वाक्यान्तरसात् समर्थनार्थ । निषिषेध । ग्यादियभ्यामेनेति (पा. १३१६) यवं ॥२६॥ पोति। मा भैमी रमात् पोरया मजा गर्म ममानिङ्गायितुं मामय भूयांममुद्योगं अधीन ' . मधूकमामया ·चतुर्दा. सर्गः। १८३ स्तम्भत्रपाभ्यामभवत्तदीये स्पन्दस्तु मन्दोऽपि न पाणिपद्म ॥२०॥ तस्या हदि बीडमनोभवाभ्यां दोलाविलासं समवाप्यमाने। श्रितं धुतैणासकुलातपत्रे श्टङ्गारमालिङ्गधीश्वरयोः ॥२८॥ रैव। तु पुनमादीये पाणिपञ स्तम्भत्रपाभ्यां हेतुभ्यां मन्दो- ऽप्यन्पोऽपि स्पन्दयलनं नाभवत् ॥ २७ ॥ तस्या इति । अधीश्वरी ममी भूयमी अधीश्वरम्य कस्य- चिद्राजो वा श्रीनमोस्तम्या भैम्या इदि म्यितं वर्तमानं ग्टगारं ग्टगाररमं आलिङ्गत् । किम्भूते इदि। प्रोडमनोभवाभ्यां दो- लाविलाम आन्दोलजनितां क्रीडां ममवाप्यमाने प्राप्यमाणे । कोरियमम्बन्धात् प्रत्तिनिवृत्तिमन्द प्राप्त इत्यर्थः । तथा एणारयन्द्रस्तस्य कुलं कुलोत्पन्नो नत इत्यर्थः । स एवानपत्रं धृतं एणांककुलातपत्रं येन तस्मिन् । शाररम एव मम्राट भैमीपदयमेव मिहामनं नल ण्व छत्रं लन्नाकामी दोनाया उभयपार्थत आन्दोलनार्थ बिती पामरधारिणी वा। तम्या भावमन्धिमम्बग्नितः ग्टद्वारी राजवटुम्भत इति भावः । दोना दोनमेव भोग खयः प्रियमानिन्ति । अधीश्वरम्य नसम्म योरिति वा । अब पते शोकामाभ्यां दोमायमानां भैमी दृष्टा पानो नमः पूर्ण विमानम्भग्टनारं प्राप्तः ततः मापि ·मेचे भजोति जनप्रवादी माकामाक: सपा नदारी १८४ उत्तरनेघधचरिते। करः संजों सज्जतरस्तदीया प्रियोन्मुखः सन् विरराम भूयः। प्रियानमस्थाईपर्थ यया च प्रत्याययौ चातिचलः कटाक्षः॥२८॥ तस्याः प्रियं चित्तमुपेतमेव प्रभूबभूवाक्षि न तु प्रयातुम् । सत्यः कृतः स्पष्टमभूत्तदानी तयाक्षिलज्जेति जनप्रवादः ॥३०॥ तं तादृशं दृष्ट्वा तदीयशोभाङ्गीकारात् खयमपि तादृशी बभूवेति भावः । अान्दोलिकाछत्रचामरैरयं प्रभुरिति जायत इत्यर्थः । पितमिति पाठे हदीति विषयमप्तमी ॥ २८ ॥ कर इति । मजा मज्जतरो नितरां मनः कण्ठे निवे उच्चः कृतमालस्तदीयः करः प्रियान्मुगः नस्लमग्मुखं गन्तुं ऽधोग: मन् भूयः पुनर्नवावभाद् बिरराम निवृत्तः । तदी- थोऽतिषतः कटाय मियागनशा पथं धयों च प्रत्यायय च। दिदृधारमादईमार्गे गतोऽपि मज्जावणामध्ये मार्ग मम कटाक्षमम्मन्धाप पुनः प्रत्यारा ति भावः । गतागने करोति ॥ २८ ॥ সানি। সাবিন্দ সিয় তাঁর সাম্য ঋবি ? पुनः मम्म प्रया प्राप्तुंग प्रभूषभव मार्थ सो লাখনি माभूम् । परन्।

·चतुर्दशः सर्गः। कथं कथञ्चिन्निपधेश्वरस्य कृत्वास्यपद्मं दरवोक्षितथि। वागदेवताया वदनेन्दु बिम्ब चपावती साऽकृत सामिदृष्टं ॥३२॥ न जानतीवेदमवोचदेनाम् आकृतमस्यास्तदवेत्य देवी। नलवरणसमये सत्यः कृतोऽभूत् । अन्यथा लजायाचित्तधर्मले चित्तस्य नलप्राग्निरयुका नेत्रस्य च नलप्राप्तियुक्रेत्यर्थः । प्रीत्या चित्तं नल एव वर्तते परं लब्बावशात् कटाक्षेण विलोकथितुं नाशकदिति भावः । प्रभूषभूव। चौ चेति (पा. ७ । ४ । २६) दीर्घः ॥ ३० ॥ कथमिति। मा भैमी पावती निषधेश्वरखास्यपद्मं मुख- कमल कथं कथश्चिन्मएता कटेन लजाविगममाइमेन दरवी- वितथि ईपदिलोकितमोभं कृत्वा वाग्देवताया वदनेन्दुविम्वं लनया सामिदृएमईएमकृत । किश्चिदृदा पुना वृत्तवा- दहमकस्लमोभं चकारेत्यर्थः । चपावतीत्युभयर हेतुः । एतां मालां नलकण्ठे म्यापयेत्यामयेन देवीमुममर्द्धवाचितं चकारेति भावः ॥ ३२॥ न जानतीति। देवी प्रस्था भैम्यामतत्पूर्वोकसचिनं श्राकृत- मारायं प्रवेत्यं जावापि न जानतीय एनां भैमों प्रतोदमवोचत् । इदं. किं । रे भैमि चपोर्मिप्रतिमोरया मनाकमोलरुपनवमि-

·उत्तरनैषधपरिते।
भावस्लपोर्मिप्रतिसीरया
वितीर्यते लक्षयितुं न मेऽपि ॥ ३२॥
देव्याः श्रुतौ नेति नलाईनाम्नि
गृहीत एव पया निपीता।
अथाङ्गुलीरङ्गुलिभिः स्पृशन्ती
दूरं शिरः सा नमयाञ्चकार ॥ ३३ ॥
-
कथा ते तव भाव आशयः मेऽपि ममापि लक्षयितुं सरखत्या
अथ च विश्वास्य सखोभूताया अपि ज्ञातुं न वितीर्यते। मैं
खजावादतिगूढं यत् सूचयसि तन्मयापि न जायते। तनः
জিম্বি যা বধু জনি ঘিাষন্থা নানৰ দ্বাধই
बोधयितुमवाचदित्यर्थः । अन्यदपि जवनिकाच्छादित न 7-
यते। मदीयते लदयितुं न मेऽपीति पाठे मे मछ। प्रतिसीरा
जवनिकेत्यमरः ॥ ३२॥
देया इति। देव्याः श्रुती कर्षे गेति गलया नाधि
गृहीत एव भैम्या प्रचारित एव चपया निपीता था
मा भैमी लेनि द्वितीयमहरं पधारयितुममा मतो था
नन्तरं खया अलसीः, देव्या वा अशुलीः, सोयासमोमि।
यमी नमी निवि पीडयन्ती शिरे। दूरमाय
सकार। पमिसापप्रतिबन्धे दुःणितया सिमेसन
ममा
बालिः॥ ३० ॥

·धतुर्दशः सर्गः। करे विधृत्येश्वरया गिरो सा पान्धा पथोन्द्रस्य कृता विदस्य। वामेति नामेव वभाज साथ पुरन्धिसाधारणसम्बिभागम् ॥ ३४ ।। विहस्य इस्तेन विकृष्य देवी नेतुं प्रयाताभि महेन्द्रमेताम् । भ्रमादियं दत्तमिवाहिदेहे ततचमत्कृत्व कर चक्रप ॥ ३५ ॥ कर इति । गिरामीश्वरया वाग्देव्या विषय अज्ञाननाट- नाद्धारं कृत्वा मा करे विटत्य इन्द्रम्य पथि पान्या पथिका छता। इन्द्रं प्रति वरणार्थ नीता मा भैमी पुरीणामन्यस्त्रीणं माधा- रपः ममानः सम्विभाग: अंशो यस्य पुरन्धियु वा एवम्मूतं मर्च- स्त्रीवाचक वामेति नाम वक्रार्थत्वात् माथे नामेव वमाज भेजे। इन्द्रं प्रति देव्या नीयमानामा वकाभूदिति भावः।मार्यमेव नाम इति वा। पान्येति पूर्ववत् । पायेति पाठे, पये गताविति धा- तोतादित्वाती, पथि गन्त्री कृतेत्यर्थः। पुरन्धीनि पूर्ववत् ॥३४॥ तमेवार्थमुक्रिविपेण पुनराइ । विहोनि । वाम्यानन्तरं देवी विहस्य किधिद्धमिवा एतां भैमों वहन विवष्य मरे- द्रमभिनीत्य नेतुं प्रयाता प्रनिता इन्द्रं प्रापयितुं निर्गता। नत इन्द्रादिंगमनायोगाननरं यं भैमी चमकृत्य किमिय- मिन्द्रवरणे मां प्रवर्तयतीति युद्या भीला कर सइ पकर्ष।

·ܘ1 कारणास्पर मनादन्यमभीयं वदख कथय प्रथममपि उत्तरनेषधचरिते। भैमी निरीक्ष्याभिमुखों मघोनः खाराज्यलक्ष्मीरधृताभ्यस्हृयाम्। दृष्ट्वा ततस्तत्परिहारिणता ब्रीडा विडोज प्रवणभ्यपादि ॥३६ ॥ त्वत्तः श्रुतं नेति नले मयातः परं वदखेत्युदिताथ देव्या। बाचकर्ष किंभूतमिव करंभिमाद्रजुभ्रान्तेः अहिदेहे सर्पमरोरे दत्तमिव स्थापितमिवेत्युत्प्रेक्षा। सर्पदे हे भ्रमाद्दनं हस्तं यथा कचित् कर्षति तथेत्युपमा वा। ततो देवीकरादिति वा ॥३५॥ भैमोमिति। स्वाराज्यलक्ष्मीः विडोजःप्रवणा इन्द्रेऽत्य नम- नुरका खाधिपत्योः भैमी मधोन इन्द्रस्याभिमुखौं निरीक्ष्य मपनीनुद्या भैन्यामभ्यसूधाममइनलं अस्त दधार। हनः अनन्नारं.तां भैमी तत्परिधारिण इन्द्रत्यागिनों दृष्ट्वा इन्द्र ऽनुरका मती नीडां लज्जामभ्यपादि प्राप। इयमिन्द्रं नाभिल- पनि रथेव मयेर्यो तेति खलज्जयः। इयं भैमी स्वीरमभूता मतो निर्गुणतयेनं परिहरति तस्याई प्रिया जातेति लम्बिने- व्यर्थः । अभ्यपादि। कर्तरि चिण ॥ ३६ ॥ न्यत इति । अथ देव्या इति उदिता परिक्षामभामा भैमी मा यीव भापितनयधाऽनन् । इति किं । २ भनि मचा पत्ता नम्नविषये नेति शुतं निषेधाचा नकारः श्रुतः।

·चतुर्दशः सर्गः। हीमन्मथद्वैरथरङ्गभूमि- भैमी दृशा भापितनैषधाऽभूत् ॥३७ ।। इसत्म भैमों दिविषत्सु पाण पाणिं प्रणीयामरसा रसात् सा। आनिय नीत्वाऽकृत पान्थदुगी भूपालदिकपालकुल्लाध्वमध्यम् ॥ ३८ ॥ नल इति पदे नेति नलनामोऽद्धं श्रुतं अत नकारात् परमन- न्तरमक्षरं कथयनि । किम्भूता। होमन्मथयोर्ल ब्नाकामयो रथस्य दाभ्यां प्रत्तस्य युद्धस्य रङ्गभूमिर्नृत्यग्यानं मगवलही- कामवभोक्ता। अस्मिनले मालां मया क्षेपयेति दृश्यैव नलं निर्दिष्टवतो न वगं । न च माक्षाभकारमुधारयति समेत्यर्थः । उदिताऽथ पश्चादिति वा । वदव । भाषणेऽतिभाषणे सावन उत्साई वा तङ्। दैरथं । दिरथमम्बन्धि इति मम्वन्धेऽण् ॥३०॥ हमखिति । सा देवी भैमी पालिझ्यांकपालिकया एला भूपालस्य नलस्य दिक्पालकुलस्य च इन्द्रादिचतुरयस्य पुरः- सरोऽध्या मार्गस्तन्मयं नीला प्रापय्य पान्यदुर्गी पथिकमिन्दरा- दिपूजितभिसामथकम्पितमार्गदेवता अक्षत चकार इन्द्रादिप- चकमार्गमध्ये नोखा मुमरित्यर्थः । लज्जाभरनियतवादति- मौन्दर्याच देवतालं । केषु मासु । रमादुभयाशयपरिधानाझै- म्याच देव्यामयापरिज्ञानात् पीतेवी असरमा उर्वीप्रमतीनां पाणी पाणिं प्रणीय निमाय तालिकादानपूर्व दिविषत्सु इन्द्रा- ·१६० उत्तरंषधधरिते। आदेशितामप्यवलोक्य मन्दं मन्दं नलस्यैव दिशां चलन्तीम्। भूयः सुरानईपथादथासौ तानेव तां नेतुमना नुनोद ॥ ३९ ॥ मुखाजमावर्तनलोलमाल कृत्वालिहंरवलक्ष्मलक्ष्यम्। दिषु इसारा साम । उत्सवादी मञ्चके दुर्गामारोप्य राजवीथिषु भाम्यते तनामपि चलदुगी चकारेत्यर्थ इति वा। दिविषत्म । सत्मद्विषत्यिादिना (पा० ३।२।६१) विप् । धुभ्यां चेति (पा० है । ३ । ८ । वा० १) सप्तम्या घलुक् । इलद नादिति (पा०६।३।८) सुपामादित्वात् (पा० ८।३।८८) इति वा षत्वं । पान्यानां दुर्गा । पान्या चामो दुर्गा चेति वा ॥ ३८॥ श्रादेशितामिति । अथ अमी देवो भूयः पुनरपि अर्द्ध- थान् सकाशानलं विहाय तानेव सुरानिन्द्रादीने तुमनाःमाए. थितुकामा मती तां भैमा मुनोद श्लेति प्रेरयति मेत्यर्थः । किला । इन्द्रादिममुमुखमागच्छेत्यादेगितामारियामपि तथा मन्दं मन्दं नलव दिशां नसममुषमेव चलनी गधी । विषाक्य । श्रादेशः मनातस्याः । प्रदेशितामिति पाठे न प्रनि गत्यप्रेरितामपौत्यर्थः ॥ ३८ ॥ मुपैति । गामोद्भवा देण्यासामसपाती गुनादामुचा । केवा पिवोटुः परिणेतुः प्रथममुरतारगानिर्भर ·चतुर्दशः सर्गः। भीमोड़वा तां नुनदेऽकपालों देव्या नवोढेव दृढ विवोढुः ॥ ४० ॥ देवी कथञ्चित् खलु नामदेव- द्रीचीभवन्तीस्मितसिक्तसका। . पाली नवोढा नववधरिव । प्रहपालोमोचनमात्रेण मान्यं वि- वक्षितं न तु लिङ्गं । किं कृत्वा । परिहामवशान लसन्मुखगमन- निषेधिकानां पातीनां.सखीनां निवार सध्यञ्जको ऊं इति रकः शब्द स्तद्रूपैर्लौश्चितक्ष्यं ज्ञेयं । तेषां वा लक्ष्यं विषयभनं, पदार्थान्नलवरणनिषेधिकाखालिपु कोपवनाङ्गैया एव इंहु- कारास्तपैश्चिकैलच्वं, अथवाऽलीनां भमराणामिव यं हुई- रवचिन्हलच्यं गिपतहुञ्जअमरं त्रावर्त्तने परावर्त्तने लोल चञ्चल कपडदण्ड एव नालं यस्य एवं मुखानं कृत्वा। भवा- ढापि आलिङ्गनादि कुत्युिपदिशनोई मखीगा तास वा इंजरवचिहलक्ष्य मुखानमावर्तयति। अनमपि लोलगाम्न भ्रमरहुंझुरवलच्यच भवति । रवलक्षेनि पाठे लक्षमना इत्यर्थः ॥ ४ ॥ देवीति । देवी तां भैमीमित्याह था। किंभूतां। कथञ्चिन्म- इतारपालोमोचनादिप्रकारेण करेन खलु नियितं प्रदेक्ट्री- पीभवन्ती न देवानश्चति देवान् प्रत्यगच्छत्येवंविधा भवन्ती तां। किम्भूना मिनेन ईपद्धामेन मिझसका शिमोष्टप्रान्ना खा- भिमायापरिमानात् किशिलतामा। इति किं । हे गगा- ·- रिपेनि गर्म वरीपेष्टाऽभिमापा वा मा कमिवारिणी १६३ उत्तरधधचरिते। आह म मा प्रत्यपि शंका शहा शशाङ्कादधिकास्यविम्बे ॥४१॥ एषामहात्वा चरणप्रणाम- मेषामनुज्ञामनवाप्य सम्यक् । का अधिकं सुन्दरमाहादकं त्रास्थविम्ब यस्था एवम्भते, भैमी- सखीपायां मामपि प्रति, दूयं प्रतार्य दन्द्रादिवरणार्थ मां नयतीति। तेन च का पुनः शङ्का अपि त्वेवं अशा न कार्या मा भैपोरिति । देवानञ्चति देवीची। विश्वग्देवयोरिति (पा०६।३।८३) टेरठ्यादेशे, उगिलात् (पा. ४११६६) डोपि, अर. (पा० ६६ ४११३८) इत्यकारलोपे, घाविति (पा ! ३।१३८ ।) पूर्वस्थाणे दीर्घः । पशाबममामः । प्रदेवद्री- धीभवन्तीमिति पाठः सभ्यः । अदेवद्रीचां देवीची भवन्तों ततो नममामः, चिप्रत्ययः । शशाङ्गात् । यस्मादधिकमिति (पा० ९ । ३१८७) जापकत्वात् पञ्चमी ॥ ११ ॥ चेन्न मतारयमि तहिं पुनः इन्द्रादिसम्मुखं मां किमिति नयमीत्यागवायामाह ॥ एषामिति ॥ एपामिन्द्रादीनां पर: णयोः प्रणाममहत्वा तथा एषां मम्यग्यथा भवति तथाऽनुभा गतवरणामुमनि अप्राप्य निगचिङ्गप्रकटनमात्रानुमितप्रभादेन मभप्रायामपि माहाधिरःकम्पादिसचितामनुगामप्तमा पारे पावज्ञानादिन्द्रादिभिः मह विरोधे मनियंत - ·चतुर्दशः सर्गः।। सुपर्ववैरे नव वैरसेनि वरीतुमीहा कथमौचितीयम् ॥ ४२ ॥ इतीरिते विश्वसितां पुनस्ता- मादाय पाणौ दिविषत्सु देवी। कृत्वा प्रणम्रां वदति स्म सा तान्' भक्तयमईत्यधुनानुकम्पाम् ।। ४३ ।। युयान् वृणीते न बहून् सतीयं शेषावमानाच्च भवत्म नैकम्। अपि तु न कथञ्चित् । स्वावजानादिद्धाः मन्तः पापन्दा- स्यन्तीति तान् प्रति नीयमे न तु वरणार्थमिति भावः 1 इय- मोचितीति वा । कतमौचितीत्यपि पाठः ॥ ४२ ॥ इतीति । मा देवी इति पूर्वाफामोरिने मनि विश्वमितां नां भेमों पाणे पुनरादाय ला दिविषत्सु देवेषु विषये नमस्कार- वगाप्रकर्षण नयां छला तान् देवानिति वदनि म । इति किं । भवद्भका इयं भैमो अधुना नबनरणानुमतिरूपामनुकम्पाम- ईति इति ॥ ४३ ॥ एतदरणार्थमागतानामग्माकं ननवरणानुमनिर्दीयता- मिति कथमुव्यात त्याही परिहरति । युमानिति ॥ हे नोकपालाः दयं भैमी यम्माम्मनी पनियता एकभर्ट कैव तम्मा •भा मनमा प्रविधाय साताम रति मं• पुस्तक पाठ । 32

·सपनरम्य मार्ग फल प्रालिम कालिवा | ARIA
उत्तरघधचरिते।
तः समेतं नृपमंशमेतं
वरीतुमन्विष्यनि लोकपालाः ॥४४॥
भैम्याः सजः सञ्चनया पथि प्राक् .
खयम्वरं सक्षनयांवभूव ।
इन् युमान् न वृणोते पनिलेन नाङ्गीकरोनि ! भवासु मधे
शेषावमानाञ्च एकं न वृणते। तत्तस्मात् सर्वेकवर एपक्षयो-
दोषदर्शनाद्धेतोरेकत्र नलखरूपे समेतान् मिलिनानंशानं:-
भूतान्यो युभानेवैनं नपं, अष्टानां लोकपालानां वपुधारयते
नृप इति वचनात् युभद्रूपमैवैनं नलं नृपं वरीतुं अविष्यति
विचारयति । नले बने पूर्वानोभयदोषाभावान् नसमेत
वरीतुं वाञ्छतीत्यर्थः । वो युमाकं समेतानंशानेनं नृपमिति
परदारवादपीयं भवनिनाभिलपणीयेत्याच॥ भैम्या इति।
है लोकपालाः, वेधाः मामेवनानन्तरं स्वमन्दिरागमनवे-
सायां पथि खजो मालायाः मञ्जनया मङ्गेन पठे मर्गे प्रक
ममादाधिगतेत्यादिकथितप्रकारेण भान्निदृनम्नेषु मोर
दूश्यगतस्य मायनलम्य कण्ठे निवेपणया कृत्वा भैम्याः स्वयमा
সা দূর নয়নমূবাল। নয় বব ন সি-
ঘছাবিথ্যানুসন্ধাথায় সয়াক্কিলঘালি :
मगोगं वाधारतमपि यत्त । अन्य मम्भोगमिमि वा!
वा॥४४॥

·चतुर्दशाः सर्गः। सम्भोगमानिङ्गनयास्य वेधाः शेपन्तु कं हन्तुमियद्यतध्वम् ॥ ४५ ॥ वमीश्रमाचारपथात् प्रजाभिः स्वाभिः सहवासबनते नन्नाय। प्रसेदुपो वेदृशवृत्तभया दित्सव कोर्तेर्भुवमानयः ॥ ४६॥ पुनः शेष अवशिष्टमं हन्तुं विनागयितुं यत् नन्नाकारधा- रणादिप्रकारेण यतध्वं प्रयत्नं कुरुत, अपि तु न कोऽप्यवशि- टोडशः। तम्माहथा मयामो न कार्य: किन्वा व दातव्येत्यर्थः। वासरतम्यैवाभ्यक्तिलात् तत्राथालिङ्गनस्याभ्यर्षिततरवात्तस्य च मंत्तत्वात् कं पुनः गेपं मम्मागं हन्तुं दयद्यतध्वं इति वा । किमिति पाठे शेषा तु लोकबितिरिति कामगास्तोकन्यायेन मेषं लोकम्पितिरूपं मम्भोगं पुनईन् यत् किं यतध्वं इति व्याख्येयं । मन्ननालिगनेत्यनापन्तत्वाधुच् ॥ ४५ ॥ इदानों युक्त नरेण देवान् मान्त्वयनि ॥ वर्षेनि ॥ वा पूर्वा- परितापे । पूर्वममम्भावितमेवो मया। किन्तु दलाय कोर्दि- सेव बो युभान् भुवमानयत् भैमीखयम्बरदर्शनमाजेन नन्नाय कोत्ति दातुमेवात्रागमनं युभाकं न तु भैमीवरणार्थमित्यर्थः । किंभूनाय। यतः खाभिः प्रजाभिः मह वर्णनां माह्मणादीनां पायमाणां ब्रह्मचर्यादीनां रमत्युकादाचारपथात् मकागाद- मनने प्रयुताय । किम्भूतान् वः। ईदृमत्तभया प्रमेदुषः ·करं वसुधामधामो चन्द्रस्य नलम्य कण्ठोपकण्वं कपदसमोर मन्दाति । मा देवी मधूकमालया मधुरं सुन्दर मा. उत्तरनैषधचरिते। इति श्रुते ऽस्या वचसैव हास्यात् कृत्वा सलास्थाधरमास्यबिम्बम् । भूविभ्रमाकूतकृताभ्यनुजे- ध्वेतेषु ता साथ नलाय निन्ये ॥४७॥ मन्दाक्षनिस्पन्दतनोर्मनोभू- दुःप्रेरमप्यानयति स्म तस्या मधूकमालामधुरं कर सा कण्ट्रोपकण्ठं वसुधासुधाशोः ॥४८ । खाचाराचरणादेव निष्कपटदूत्यकरणादा प्रसन्नान् । भैया इन्द्रादीन् विहाय सौन्दर्यादिना गुणेन नल एव कृत इति इतीति । इति पूक्ति देवौवचने श्रुते सति प्रस्था देया বঘাষ জানায়ুয়া ঝিনা আমি মুখ ঘা- स्याधर चञ्चलाष्ट कृत्वा एतेषु देवेषु भूविधमरूपेणाकृतेनामय- जापकेनेङ्गितेन शाला कृताभ्यनुज्ञा नलवरणानुमतियस्तेषु कन्सु। अथानन्तरं मा देवी का नालाय नसं प्रापयितुं नलार्थ वा निनो पुनर्नलमाषीचकारेत्यर्थः ॥ ४७ ॥ कीर्तिः ॥ ४६॥ भागयति गा प्रापयनि म । किम्भूनाथाः। मन्दापि सन्नी मिग्पन्दा नियता तनुर्यस्याः महामाया इत्यर्थः । किम्पूर्ण कार' ·चतुर्दशः सर्गः। अथाभिलिख्येव समय॑माणां राजि निजस्वीकरणाक्षराणां । दुर्वाकुराख्यां नलकण्ठनाले वधूर्मधूकस्रजमुत्ससर्ज ॥ ४८ ॥ तां दूर्वया श्यामलयातिवेल श्टङ्गारभासनिभया सशोभाम् । इनोभुवा नलविषयकामेन दुःप्रेरमपि कामेनापि प्रेरयितुम- क्यं । निप्पन्देति पाठे पूर्ववत्पत्वं । दुःप्रेरमपि प्रेरयति स्मेति वरोधाभामः ॥ ४८॥ अथेति । अथ करस्य नलकण्ठममोपनयनानन्तरं वधू- मी दूर्वागुराख्यां मधूकस्रजं नलकण्ठमाले उत्समज निक्षिप्त- ती। उत्प्रेक्षते । अभिलिण्य ममर्यमाणां दीयमानां निजे- पात्मना नलस्य स्वीकरणं तत्सम्बन्धिनामहराणां मया त्वं नि- चतं वृतोऽमीति एवंरूपा वर्षानां राजिमिव । निययजा- नार्थ दिप दीयते तदिवेत्यर्थः । मालासचनानन्तरं वा- तीकरणे निययो जातः । दूर्वागुराणां ग्यामत्वादक्षरमाम्य वधूकानि लिखिताचरमन्धिम्यानीयानि । कण्ठम्य नालत्वा- मुखस्य कमलत्वं ॥ ४८॥ तामिति । भुमनलः तां माला करन विभरांवभूव । कंग्भूतां । मामलया अत एव दङ्गाररमम्य भया कान्या विभया तुम्यया दूर्वयाऽतिवेलमतितरां मयोभनदीप्तिं । तथा

·दूर्वायाप्येव दूर्वाङ्कुरा दव च जाग्रती स्फुरन्तो पुलकावलिय-
उत्तरनेपधधरिते।
माला प्रश्नायुधपाशभास
कण्ठेन भूमृदिभरावभूव ।। ५०॥
दूर्वायजायत्पुलकावलिं ता
नलाङ्गसङ्गाशमुन्नसन्तीम्।
मानेन मन्ये नमितानना सा
साध्यमालोकत पुष्पमालाम् ॥ ३२ ॥
असुनायुधस्य कामस्य पाशभामं पाशमी। मालानिक्षेपा-
नन्तरमेव कामपरवशलान्मालायाः कामपाशवं । स्यामो भवति
ग्टनार इति भरतवचनाचाारस्य न्यामत्वं । भूमृत्पयंताऽपि ।
विरांबभूव। भीह्रोति (पा० ३१११३८) श्रामि, कञ्चेति (पा.
३।११४०) भुवोऽनुप्रयोगः ॥ ५० ॥
दूर्वति ।। मानेनेाजनितकोपेन नमितानना मा भैमी
मासूयं गुणवत्यामपि तस्यां दोषारोपसहित
मिति यावत् पुष्पमालामालोकत इत्यई मन्ये शङ्ख किम्भूतां ।
यथा तथा मर्य-
स्याः तां । तथा नलाङ्गमङ्गापृशभुषमन्ती शोभमानां महा।
लनानसमुखी मत्येव मालामहित नलवक्षः कटार्विलोकि-
तवतो । अन्यापि नायिका एवंविधां सपना मानेन मनमुणे
मती भेर्यमामाकते । वीणामीयतः कोपो मानो यामशिनि
प्रिये इत्यमरः॥५१॥

·चतुर्दशः सर्गः। २६६ कापि प्रमोदास्फुटनिर्जिदान- वर्णव या मङ्गलगीतिरासाम् । सैवाननेभ्यः पुरसुन्दरीणा- मुच्चैरुन्नूलुध्वनिरुच्चचार ।। ५२ ॥ सा निर्माले तस्य मधूकमाला इदि स्थिता च प्रतिविम्विता च । कियत्यमना कियती च मना पुष्येपुवाणालिरिव व्यलोकि ।। ५३ ।। कापीति । प्रमोदाद्धर्षवशात्कण्ठस्य मगद्गदत्वादस्फुटा अ- प्रकटा निर्जिहाना निर्गच्छन्तो वर्षा अक्षराणि यस्या एवंविधैव या पुरसुन्दरीणां विलोकयितुमागतानां श्राननेभ्यः कापि लोकोत्तरा मगलरूपा धवलादिगीतिरामीत् मैवारलूमुध्व- निरुचचार उदलमत् । विवाहाद्युत्मवे स्तोां धवलादिमङ्ग- लगीतिविशेषा गोडदेभे उस्लूम्नुरित्युच्यन्ते । मोऽप्यय्यतव्यक्तवर्ष उचार्यते । स्वदेशरीतिः कविनोका ॥ ५२ ॥ मेति । तम्म नलस्य निर्माम्ने हदि म्यिता चान्तःप्रतिविम्बिता च मा मधूकमाला कियती किश्चिदममा प्रयुडिता कियती च ममा पुडिता, पुष्पेषुः कामसम्म पाणानिः शरपशिरिव प्यस्तोकि वीचिता लोकरिति नेपः । मधूकप्रतिविम्वाना कि- दिन्नःप्रवियरूपवासमाम्यमुपरिभ्यितानां चामनपाणश- माम्। मानापमाननोऽपि कामपरवगो मात इत्यर्थः ॥५३ ।।

·२०० मारी काममम्पन्धिनी गरोपामनवेदिकेव पाणायामज्ञानी उत्तरनपधचरित। रोमाणि साण्यपि बालभावाद् वरश्रियं वीक्षितमुत्युकानि। तस्यास्तदा कण्ट किताङ्गयो- रुङ्गीविकादानमिवान्वभूवन्॥ ५४॥ रोमामुरैर्दन्तुरिताखिलाङ्गी- रम्याधरा सा सुतरां विरेजे। शरव्यदण्डैः श्रितमण्डनीः स्मारीशरोपासनवेदिकेव ॥ ५५ ॥ रोमाणोति । तदा तस्मिन् समये ककिता मनात माचाऽङ्गायरिः घरीरं यस्यास्तस्या भन्दा वयोरभेदात् भावात् केशवादथ च शिावादरस्य नलस्य श्रियं भी वीक्षितुं उत्सुकानीव साण्यपि रोमाणि उदुर्योवा या फियायां मा उनीविका क्रिया तस्या श्रादानमगीकरणं इस भूवन्निव । मात्विको रोमाञ्चम्भय तम्या जात दात्यर्थः । घालाय वरश्रियं वीक्षितुं उत्कण्डिताः सर्वलादुवोवा भवन्ति। कण्ट्रकस्तारकादिः उहीविका यमीधा कप ॥ ५४॥ रोमेनि। रोमाङ्करैर्दन्नुरित उन्नतः ननीयताऽमिमा पम्या: मा रोमासयुमा, तथा रम्गधरा पिम्वोठी मा बाल- गुतरी विरेजे। किम्भूमा घेदिका : शायद: वेध्यातरी चिता गानयोः समाजमा पया मा । रोमारा ·२०१ चतुर्दशः सर्गः। 3304 चेष्टा व्यनेन्निखिलास्तदास्याः स्मरेपुवातैरिव ता विधूताः। अभ्यर्थ्य नीताः कलिना मुहूर्त लाभाय तस्या बहु चेरितुं वा ॥ ५६ ।। भराभ्याम व्यदण्डम्यानीयाः । भैम्बपि वितमण्डनश्रीः। रोमाञ्चितां तां दृष्ट्वा मऽपि कामपरवशा जाता इति भावः । उपामननित्यमरः । दन्तुरकृतं दन्तुरितं ॥ ५५ ॥ चेटा इति । तदा तस्मिन् कालेऽम्या निसिलास्ताोटा व्य- नेशन विनयाः । उत्प्रेक्षते । मारेपुवातैः कामवाणपुशवायुभिः विधूता व भ्रमणवमात् भीता दव । वाघब्द उत्प्रेक्षान्तर- समुच्चये, इवार्थे वा । तम्या लाभाय भैम्याः प्राप्तये वडभिः प्रकारचेरितुं अभ्यर्थ भैमीमेव थाचित्रा मुहन घटिकादयं क्षणमात्रं वा कलिना युगेन नीता इव । भैम्याः कामुकेन कलिना स्वस्थान्पविलामितया भैमीमलभमानेन वडविलाम- सम्पत्तये भैमीविलामा एव याचितकमण्डनार्थं नोना वेति भावः। याचितमपि क्षणमात्रमेव गोयते। मात्विकस्तान कटाक्षादिव्यापाररहिता मा जातेति भावः । व्यने गन्नित्यत्र पुपादित्वात् शेरडि (पा. ३ । १ । ५५ ।) नमिमन्योरनिलं । वफव्यं (पा. ६ । ।। १२ । वा० २) इत्येतं। भाय्यकारस्य कैयटम्य पदमचरीकारस्थापि मते छन्दस्यत्वं नभिमन्योन भाषायां । अनेशनपव श्राभुरम्येति युत्युदाहरणानगर येवं c. 3301 ·मेग दुनया यमातुलना माम्यगस्तीति शेषः । TREET उत्तरनेयधरिते। नन्यस्तमाल्यस्पृशि यजलस्य खेदं करे पञ्चशरश्चकार। भविष्यदुद्दाहमहोत्सवस्य 'हस्तोदकं तज्जनयाम्वभूव ।। ५७ ।। तूलेन तस्यास्तुलना मृदोस्तत् कम्पास्तु सा मन्मथवाणवातः। छन्दस्वेत्यवसीयते। वृत्तिकृता तु नभिमन्याभीयाविषयलम- शीत्य अमिपचाः छन्दोविषयत्वमङ्गोरुत्यैवं समर्थितं । नर्भि- भन्योरलियेवं छन्दस्थमिपारपीत्यादि (पा० ६।४।१२॥ (१) कारिका च ॥ ५६ ॥ इदानों नलस्य सात्विकत्वं वर्ष यति ॥ तदिति ॥ पञ्चभरः कामः तया भैभ्या निवि माल्यं मालां अनुरागवशात् पुनः पुनः स्पृशतीति स्पृक् तस्मिन्नलस्य करे मालिकं खेदं धर्मजलं चकार। तद्भविष्यतः उदाहरूपस्य महोत्सवस्य सम्बन्धि नियतपरख बोत्पादने हेतुभूतं हस्तोदकं कन्यादानजलमेव जनयाम्बभत्र। नलम्यापि मालिकम्वेदः प्रवृत्त इति भावः । खेदालं न भवति किन्तु इसोदकमिति ॥ ५७ ॥ उननेनि । मृदोरतिसकुमार्यास्तस्था भैम्यास्त्रलेग झापा- - मन्मथयाणवातेः कामभरपुलवायुभिः कम्पा मकपा भवतु । कापीमा चि लघुपादानेन मकम्यो भवति । हा ·चतुर्दशः सर्गः। २.३ चित्रीयितं तत्तु नलो यदुच्चै- रभूत स भूमृत्पृथुवेपथुस्तैः ।। ५८ ॥ दृशोरपि न्यस्तमिवास्त राज्ञा रागाद्दगम्बुप्रतिविम्बि माच्यम्। - तत्तुन्या । अतस्तस्याः कामवाणवातैः सकम्पत्वं युतमेवेत्यर्थः । तत्तु पुनचित्रीयितं श्राद्ययं कृतं यदुचै चन्महाराजो धीरो ऽपि म नलस्तैः कामवाणवातः रुत्वा पृथुझ्यान् वेपथुः कम्पा यस्यैवंविधाऽभूत्, तत्तैः कामबाणैश्चित्रं कृतमाश्चर्य कृतमि- त्यर्थः। बलस्य दूततुल्यस्य वा वातैः कम्पो युक्रः । अत्युच्चस्य पर्वतस्य तु वात: कम्पाऽतितरामाशर्यकारीत्यर्थः । उभावपि तु न्यानुरागी मालिककम्पयुक्ती जाप्ताविति भावः । चित्री- यितं । नमोवरिवयित्रडः क्यजिति (पा० ३ । १ । १८) क्यज- न्तात् क्तः । क्यचि चेति (पा० ७१४। ३३) इलमकारम्य ॥५॥ दृगारिति॥ भोरपि अम्बुनि क्रोधजनितेऽयुणि प्रतिबिम्बो ऽम्यास्तीति एवंशीलं माल्वं मा मधूकमाला रागानलविषयात् मोधात् अथच तननितान्नेबलौहित्याद्धेतोः सभामदां राजा दृशोरपि न्यस्त मिक, येन केनचिद्दलाविचितमिवास्त अतिष्ठत । नेत्रनाहित्यदर्भनादेवं ज्ञातमभूदिति यावत् । तथा कधित् क्रुद्धः मन् कस्यचित्रेचे वलादमुन्यादिशन्य निधिपति तदीय- नेत्रय च साहित्यं भवति अश्रु च निर्गच्छनि । तथा फ्रोधाद्दर्भ- नमात्रेण तन्मान्यमेव तेषां दयोरपि नेवयोनिक्षिप्तं मयमिवा- ·पएण्यादि नदिवाभूत्। पुतमेतत् । क्रोधादि इरमात्र बस्न भावः । समान्य रागाहगोममिवास्त। नेत्रमध्ये निदिन उत्तरपधचरिते। नृपस्य नत्पीतवतारिवाक्षणः प्रालम्ब्यमालम्बत युक्तमन्तः ।। ५ ।। भवत् । अत एव तयााहित्यमा च जातमित्यर्थः । श्रादयु- कमेतत्। न केवलमनाःकरणे शच्यं निक्षिप्तं किन्नु दृशोरपी- त्यपिशब्दार्थः । अथ च रागात् नलमीत्या भन्या मात्वं यथा नलकण्ठे न्यस्तं तथा रागात् क्रोधात् नल पर्द्धिनां सपाखं पग्यता राज्ञां नेत्रयोरपि शल्यमिव चिप्तमभूत् । यता दृगम्बुप्रतिविमि। नलमसहमानाः मऽपि राजानो मालादर्शनमात्रेण प्रोधेिधा- वशाः मङ्कुचितनेचाः पराङ्मुखाः सनस्तां न पश्यन्ति स्मेति भावः । नृपस्य नलस्य अक्षणोरन्नः मध्यः कार्टभूतः मालम्व्यं मा- लम्वं लम्बत्वं हर्षविस्फारितवं पालम्बन अङ्गीचकार एतद्युक्तं । हर्षवशाद्धि नेत्रयोर्विस्फारवं भवति । पालम्वमिति पाठे प्रात- म्वनं मालम्पः म एवार्थः । उप्रेक्षते । किम्भूतयोरक्षणाः नत्यो नवतोरिव माज्य सादरं विलोकमानयोरिव । इर्षजनितं विस्फारत्वं विलोकनजन्यत्वेन उत्प्रेषिता यहा गलनेत्रमध्यस्तका- ख्यमेव प्रासम्परजुलमिन हारविशेष अङ्गीकार । मादरवि- लोकनाम्नेवयारन्तः प्रतिलम्बिताया मालाया एजुनम्मित्वं ने- चयोचिस्फारत्वमन्तरेण न घरत इति तदेवाक्षिपति। मस नां मालां विनोकयन् पर्यवशाहिस्कारितगेत्री जात इति ।

·चतुर्दशः सर्गः।
२०५
स्तम्भस्तथालम्भितमा नलेन
भैमोकरस्पर्शमुदः प्रसादः।
कन्दर्पलक्षीकरणार्पितस्य
स्तम्भस्य दम्भ स चिरं यथाऽऽयत् ॥ ६ ॥
शल्यमिव भवति नेत्रयोश्च लौहित्य मथुचभवतीति युक्रमित्यर्थः ।
तन्मात्यं पीतवतारिव नलने वस्तु शल्यमिव भवति। नलनेत्र-
यारन्तः रागात् प्रौतेईयत्वं प्राप एतदपि युतं । प्रीतेईि हों
भवति इत्यपि युक्तमेवेत्यर्थ इति वा । पालम्यं गुणवचनादित्वात्
(पा०५।२।१२४)व्यञ्। पालम्वमिति पाठे पालम्वा हारभेदे
स्यादिति विश्वः। राति पाठे, प्रानन्दाश्रुणि प्रतिविम्बितं मान्य
राजा नलेनानुरागाभारपि न्यस्तमिवास्त । न केवलं हदि
किन्तु नेत्रयोरपि तमित्यर्थः । अत एव तन्मान्यं पिवतोनल-
नेत्रयोर्मध्छ: प्रलम्वत्वमालम्यतेनि युझ । दीघीया मालाया -
तारणार्थ नेत्रमध्येऽपि दी? जान दवेति भावः ॥ ५८ ॥
स्तम्भ इति ॥ मालानिक्षेपममयजातभेमीकरपर्थ स्तेन जाता
मुत् हर्षस्तम्य प्रसादरूपः स्तम्भः साविकभावः नलेन नया
सन्मितमा अनितरां प्राप्तः । यथा स नलः कन्दर्पस्य लत्तीक-
रपाय लच्याथ अर्पितम्यारोपितम्य स्तम्भस्य दयां व्याज काम-
विध्यसाम्भमाइग्मं चिरमायत् । कामवेध्यस्तम्भवद्भग्याः करसर्ग
जातमालिकसम्भवशानितरां निर्यापारी जात इति भावः ।
नितरां कामपीडा सपिता ॥ ६ ॥

·पथाक्रम नेपामाकारखीकारमा । मायति । मायानमा मेव वेतः । अन्योऽपि विधानममीचीनमपि निजमकीकरोनि श्राददिरे। श्राडो दोनास्थति (पा० १.३.२०) नड्रा उत्तरनेघधचरिते। उत्सृज्य साम्राज्यमिवाथ भिक्षा तारुण्यमुनड्घ्य जरामियारात् । नं चारमाकारमुपेक्ष्य यान्तं निजां तनूमाददिरे दिगिन्द्राः ॥ ६ ॥ मायानलत्वं त्यजतो निलीनः पूर्वैरहपूर्विकया मघोनः। इदानोमिन्द्रादिभिः स्वं रूपं तमित्याह । उत्सृज्येति । अथ नलवरणानन्तरं ते इन्द्रादयो दिगिन्द्रा दिक्याला यान गच्छन्तं चार सुन्दरं ने अलोकनलाकारं उपेक्ष्योन्मुच्य निर्मा महसनेत्रत्वादिलक्षणां खोयां तनूं धारान्नलसमीप एवाद दिरेगीचक्रुः। कः कामिव। कथिदाजा पायाज्यमुत्सृज्य पुण्यतया चक्रावर्तिपदं त्यका भिक्षामिव । तथा कालवशाच्छ- तारुण्यमुखध्यातिक्रम्य कचिजरामिव । उपमादयेनेन्द्राधा- काराणां नलाकारादतिधीनत्वं स्वचित। सामाज्यादिपरि- त्यागेन भिक्षाद्यगीकारे यावदुःखं भवनि नावन्नसाकारपरि त्यागेन खाकारागीकारे तेषां जातमिति भावः । नच निजन । न त ममीचीगं परकीयं। यातुमिति पाठे स्वर्गमिति । - अलीकगम्नत्यं त्यजनो मयोगः निलोनेः पूर्थमिशाला गोषि ·चतुर्दशः सर्गः। २०० भीमोङ्गवासात्विकभावशोभा- दिदृत्तयेवाविरभावि नेवैः गोत्रानुकृनत्वभवे विवाहे तत्पातिकृन्त्यादिव गोत्रशत्रुः। नैः पूर्वंनत्रैः नलागमन जनिता भीमोद्भवायाः मात्विकभाव- शोभा रोमाञ्चादिनमोम्नस्त्रा दिदृक्षयेव दर्शनेच्छयेवाहं पूर्व- मई पूर्वमिति यथा भवति तथा, यदाई पूर्वमहं पूर्वमिनि यस्यां क्रियायां मर्चे युवते माईपूर्विका स्पोन्मुक्याभ्यां श्रा- विरभावि वेगेन प्रकटीभूतं । इन्द्रेण खनेवमहलं प्रकटितमिति भावः । अन्योऽपि दर्शनोत्सुकोऽपूकिया प्रकटो भवति । अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यपूर्षिका रसतेन्यमरः । अहं पूर्लिकया । स्वार्थक: मलयटक च ।। ६२ । गोवेति । तया म इन्द्रमसः प्रवरः ददृगे इरः । म कः। गोषणबुरिन्द्रः यं वरं ग्रेष्ठं प्रवरमेतमामानं मसायं पुरय- फार पूजितवान् अथ चायमरमकरोत् । किं कुर्वन् । गोत्रयो- वमिष्टकमपाधवंशादिपुरुषयोग्नुकृनवेनाममानवेन विवाद- 'वेग वा भवे जायमाने अथच गोत्रयोर्जन्मकालीननापोरानुक- लेन बनीयकादशचतुर्थदशमादिज्योतिःगासोकमद्रागिकृट- मगावेन जायमाने विवाई विषय विवाहार्यमिति यावत् । प्रायन म्वगात् स्वयम्बरार्थ भायन् भुवमागछन् । एतावन्तं ‘कान्नमोऽभून इदानीम्नु प्रकटो जान रदर्थ.। मगायमिन्द्र- 1

·मेयः। कि एशिव । दीपिकाभिर्यपामियलिffairs
२००
स्वकामेति ॥ वायुमणोऽग्निः मिजं वपुः उडलरीभिरि
खरीभिः शिवाभिमानाभिः खुरितं व्या शितने पर।
भेग्यभिमापं परित्यज्य पुनरपि पानाच्या सरीरमा
उत्तरनैषधचरिते।
पुरश्चकार प्रवरं वरंय-
मायन् सखायं दद्दश नया सः॥३॥
खकामसम्मोहमहान्धकार-
निर्वापमिछन्निव दोपिकाभिः।
मायन् मानुवन् म प्रवरस्तया इष्ट इति वा । प्रवर शब्दरलेन
प्रवरपुरस्कार उत्प्रेक्षते । तस्य गोधानुकूलविशिष्टस्य विवाइस
प्रतिकूल्याविरुद्धत्वादिव । यतोऽयं गोत्रशत्रुरिनि छलं । नत
भैमोगाश्योरनुकूलत्वेन जायमाने विदाई स्वयमिन्द्ररूपाति-
कून्यं कृतवान् । ततश्च विशिष्ट स्थापि प्रातिकल्ये गोत्रयोरपि
मातिकल्यं जातं देवत्वात्रिराहित्याच खगोभेमोगाचयोर
प्यनुकूतावाभावात् प्रातिकूत्य । ततय गोत्रयोः प्रातिकूटऽपि
श्रेष्ठप्रवरागीकरणेनापि यथा कथशिदिवाही घटिय्यत इति
गुड्या प्रवरमार्य पुरयकारेत्यर्थः । यदा गोधानुकृस्तत्वाभा
विवाछे तम्य प्रातिकन्याहेताः प्रवरं पुरयकार समानप्रवर
बेनापि विवाधनिषेधादित्यर्थः । गानोरारयोगिता
মুঘষাঘমাথা ঘামছামিবিত্ত বিশ্ববি-
व्यादिभ्योतिःसावादून। प्रवरं इमिर्च ॥ ६३॥

·चतुर्दशः सर्गः २०६ उद्गत्वरीभिश्चरितं वितेने निजं वपुर्वायुसखः शिखाभिः ॥ ६४ ॥ पत्यो वृते भीमजया न वड़ा- वहा स्वमहाय निजुहुवे यः। जनादपत्रप्य सहा सहाय- स्तस्य प्रकाशोऽभवदप्रकाशः॥६५॥ सदण्डमालतकनेत्रचण्ड तमाकिरं कायमधत्त कानः । बस्य कामेन मम्मोहोडविवेकरूपस्तम्भवणे महान्धकारस्तम्य नि- पं शान्तिमिच्छन्निव । उत्पूर्वकगमः, गत्तरश्चेति (पा० ३१२१ १६४)करवन्तात् । टिवाणनिति (पा०४।१।१५) डोप ॥ ६४ ॥ पत्याविति ॥ यः प्रकामः पूर्व बड़ेरलीकनलवानोकारम- मये स्वमात्मानं अहाय शीघ्रं निजुहुवे गोपितवान् म तस्य वःमहायः मया प्रकाश दीभिः सद्योऽहा दिवमेन हेतुनाऽप्र- कामः अप्रकटोऽभवत् । प्रकटौभूतोऽपि सर्यप्रभाच्छादितथा प्रकटी जात इत्यर्थः । हा कष्ठं । पत्यो खखामिनि वह भीम- जया न वृते मति जनादोकादपवय लनिवेव प्रकटो नाभूत रति लुप्नोन्प्रेक्षा। अन्गोऽपि स्वस्वामिनोऽपकर्षे लजया नि- 'लोयते । ज्वालाखगोताखपि रात्रिवत् मकामाभावामि- नप्रभ एवाभूदिति भावः ॥ ६५ ।। मदमिति ॥ कालो यमःमदएई सोयबा मह वर्तमान 1 D2 ·विचमारा को गएका नामादिपपखाईशोपरि ग्रामवर्णः प्रकटेरभूत । एवं शम्दपमामान्येम एपितो उत्तरनैषधचरिते। तत्कालमन्तःकरणं नृपाणा- मध्यासितुं कोप इवोपनमः ॥ ६ ॥ हगोचरोऽभूदथ चित्रगुप्तः कायस्थ उच्चैर्गुण एतदीयः। अलकनार वस्त्रमालककं तददारों ने ताभ्यां घरइम- विभयहरं, नथा तम:किरं अन्धकारमुद्रिरन्तं कालवात् । यदा खोयग्मामलातिथयेन तममी विक्षेपकं एवंविधं कार्य दे. मधन प्रकटितवानित्यर्थः । उप्रेक्षते । तत्कालं तमिबखबर যানধায় যানঘনঘাষিনধিষ্টার ফল श्रामन्नोभूनः कालः नामः कोप इव मूर्तः । कोप एव राधा प्रकटो जात इति भावः। कुपितोऽथै विधा भवति । अासान तेन र रागादित्या (पा० ४१२११) नमः किर। धेति (पा. ३११ । १३५) कः । अन्तःकरणे। अधिोरिति (पा. १ ४ १४६) कर्मलं ।। ६६ ।। इगिति ॥ य एतदीया यमममन्धी उनितरामुश्तो वा गुण: मेवकः उधैर्गुण यस्यैवविधी वा कायम्यो राजमेवाः। স্য জালানিবিষয়বিলাকা লা শাখ:সন্ধাংশু प्रय र कार्य देहे निति कायम्यः एतदीयो गित বিষখামুনি দাঙ্গাবৈ অল্পবিস হমুদা ( ri

·चतुर्दशः सर्ग
२१९
जर्ड्स तु पत्रस्य मषोद एको
मपेर्ददच्चोपरि पत्रमन्धः॥६011
तस्यां मनोवन्धविमोचनस्य
कृतस्य तत्कालमिव प्रचेता ?
पाशं दधानः करवदवासं
विभुर्वभावाप्यमवाप्य देहम् ॥६८॥
द्रव्यान्तरेण द्रवीभूतं कन्जलं ददात्येवंभूतः, प्राणिनां [भा-
शुभकर्मगणनार्थं मच्या विलिखन्नित्यर्थः । अन्यः कृष्णगुणस्तु
मरुपरि पत्रं जयपत्रं ददन्मः सकाशाद काल दति पत्रा-
लम्बनं कुर्वन् प्रकटोऽदित्यन्वयः प्रतिगाम इत्यर्थः । ।
ऽपरस्य समुचये वर्थे वा ॥ ६ ॥
तभ्यामिति ॥ तस्मिन् काले नलवरणानन्तरं विभुः स्वामी
प्रचेता वरुण: प्राप्यं पार्थिवतेजमाद्यवयवोऽवयभ्य
प्रचुरतरजन्ना-
वयवनिर्मितमुपभोगयोग्यमम्मयं देहमवाप्य बभी। किंभूतः ।
तस्यां भैमोविषये तस्य मनोवन्धविमोचनस्य अन्तःकरणवन्धो-
नमोचनस्य पूर्व भैमीविषये पागेन वध्वा निग्रलोटत्य यदिप्तं
मनसत्तया नले हुने पनि प्रकरचेतस्वात् पुनम्नमवणमेवा-
न्मोचितं तत् तदीयमोचनस्यैव तत्सम्बन्धिनमिव करे यद्धवाम
कृतवमतिं पानं म्वायुधं दधानः । अन्यस्यापि तत्कानमेव कृत-
दत्मादिवन्धन विमोचनम्म हम्मे पाग पन्धनरज्जुर्भवति । श्राप्यं
'पूर्ववत् ॥ ६८॥

·मुपेयादिस्युपदेशपरं बुला ममार्योऽन्यां कथं पृच्छति प्राशे
मगीरधाम हाय एवागत इत्यर्थः । अन्योऽपि जगेनोमा
विपरीसमेव युध्यते । दितीया माधर्णिीयमरी हा
२१२
उत्तरनेघधचरिते।
सहद्वितीयः स्त्रियमभ्युपेया-
देवं स दुर्बुध्य नयोपदेशम्।
अन्या सभार्यः कथम्च्छतीति
जलाधिपोऽभूदसहाय एव ॥ ६ ॥
सहेति ।। स जलाधिपर वरूणेऽथ च जडस्वामी भूखतम
इति विचार्य असहाय एवाभूत् । इति किं । सहद्वितीयः सः
हाय: ख्रिथमभ्युपेयात् किं पुनरन्यां । एवं रूपं मयोपदे
नीतिमार्ग दुर्बुध्य दुयमिदमिति विचार्य,
मात्रा खसा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् ।
वालवानिन्द्रियग्रामो विदांसमपि कर्षति ।।
तथा।
कामिनी कामयेदेव निर्जने पितरं सुतं ।
मद्वितीयोऽभ्युपेयात्तां मनःपरिणतामपि ।
इत्यादिवाक्यरूपं खोपुरुषयोरेकाने मदनविकारभकशा-
देकेन स्वियं प्रति न गनयं किन्तु ममहायेनैवेति प्रतिपारब
परं नीत्युपदेशं द्वितीयया महधर्मिण्या मह वर्तमानः सिध
ঋদি ব ল রূৎয়ি। ল স্যামসামনি
न्यया तु रातमन्या रणनीति भयस्य पूर्वमर्थं त्यता दिली.
-
गोषः। विकापलास् मलाभावः ॥ १८॥

·चतुर्दशः सर्गः। २१३ देव्यापि दिव्याऽनु ननुः प्रकाशी- कृता मुदश्चक्रधृतः सृजन्ती। अनिद्भुतस्तामवधार्य चिन्है- स्तद्याचि वाला शिथिलाडुताऽभूत् ।। ७० ॥ विलोकके नायकमेलकेऽस्मिन् रूपान्यता कौतुकदर्शिभिस्तैः। इदानों देव्यापि स्वाकारो त इत्याह॥ देव्येति ॥ इन्द्रादी- नां खाकारधारणानन्तरं देव्यापि सरखत्यापि चक्रष्टतः श्रीवि- कोदो दान् सृजन्ती प्रेयसितरा दिव्या तनुरतिसुन्दरी मूर्तिः प्रकाशीकृता। देव्यापि खाकारो त इत्यर्थः । अनन्त- रञ्च याला भैमी अनिहुतैः प्रकटितैर्वीणाहंसादिभिर्भायता सरस्वती अवधार्य जाला तदाचि लेपवक्रोतयादिरूपायां तस्यां वाण्यां विषये शिथिलाहुता परित्य कार्याऽभूत् । पूर्व तु मानुपीयमोदृशं कथं वदतीनि मार्याभूत सम्पति मरखती दृष्ट्वाऽस्था एवं उनकी किमार्य अपि तु न किञ्चिदिति त्यका- थर्या जातेत्यर्थः ॥ ७० ॥ विलोकक इति ॥ अस्मिन्त्रानादेभ्यः ममागते नायकमेनके राजमो विस्ताकके विलोकयति सति रूपान्यतया नलाकारं परित्यज्य सहसमेवाधाकारधारणेन कौतुकं दयितुंगोन- मेषामेवंभूसंसर्देवीमहितैरिट्टादिभिः निर्जले जलदर्शमादि- रूपामिन्द्रशासविद्यां विदन्ति जानन्ति तेषां वृत्तिवधात् जोर- ·चित्र: ममिति समारणाभायं सचयनि। मार्यमामा मीतमगा मेम सम्वैच्छथैव वरं दातुमारांना २१४ उत्तरनयधचरिसे। बाधा वतेन्द्रादिभिरिन्द्रजाल- विद्याविदो वृत्तिवधायधायि ॥ ७१ ॥ विलोक्य तावाप्तदुरापकामो परस्परप्रेमरसाभिरामा अथ प्रभुः प्रीतमना बभापे जाम्बूनदोर्वी धरसार्वभौमः ॥ ७॥ नोपायस्य स्वयमङ्गीकरणेन नाशात् वाधा व्यधाथि पीडा वि. हिता, वताश्चर्य कर वा। खयम्बरमध्ये इन्द्रजालं प्रकटयता- मैन्द्रजालिकानां विलोककेऽस्मिन् राजमध्ये शिवधाता बाधा व्यधायि पीडाविहिता। ऐन्द्रजालिकान् परित्यज्जेन्द्रा- दीनामेव विलोकनादित्यर्थ इति तत्त्वार्थो वा । रूपान्तरं धा- रयमाणानिन्द्रादीन् दृष्ट्वा सर्वेऽपि सार्या जाता इति भाव। तेः । सा च ते च। पुमान् खिया (पा. १॥२१६७) इत्येक- शेषः ॥ ७१॥ विलोक्येनि।। अथ जाम्यूनदस्य सुवर्णस्याधिरी मेहराव मार्वमीमशक्रवर्ती अत एव प्रभुः ममर्थ इन्द्रः प्रीतमनाः महो भेमोननी एतादृ विस्तोक्य यभाषे। किम्भूनी । प्राप्तः अन् न्यरूपः दुरापः अन्यान्येन সংগফ: আম্মা সুম হয় অমামিমা দাগধানিক भावयुकी। प्रभुनाम्यूनदेयादिना वरदानमामय पनि। कामोऽभिसा ·२१५ चतुर्दशः सर्गः। वैदर्भि दत्तस्तव तावदेप वरो दुरापः पृथिवोश एव। दूत्यन्तु यत्त्वं कृतवानमायं नल प्रसादस्वयि तन्ममायम्।। ७३ ।। प्रत्यक्षलक्ष्यामवलम्व्य मूत्ति हुतानि यज्ञेषु नवोपभाक्ष्ये। २०) (पा० ५.१ ५४२) इत्यण् । अनुमतिकादीनाञ्च (पा०७।३। इत्युभयपदाद्धः :॥२२॥ किमाह मेत्यत आह । वैदर्भीति ॥ हे वैदर्भि मया तावत् प्रथमं एप पृथिवीश एव नल एव तव लत्सम्बन्धी वरः, अथ च देवप्रमादः अर्थात् तुभ्यं दत्तः । किम्भूतः। भूयोभिरपि तपोभि- दुरापः। दत्ततावद्दत्त एवेति दा। इति मैमोमुक्का नलमा । हे नन लं तु भैमीविषयेऽस्मत्सम्बन्धि दूत्यं यद्यम्मादमायं व्याज- रहितं मनःशुद्या छतवान् तत्तस्मात् त्वयि विषये ममापि वस्यमाण: प्रमादो वरदानमित्यर्थः ।। ०३ ।। प्रत्यति ॥ हे नम्न अहं प्रत्यक्षेण तक्ष्यां नेत्रदृमां मूर्ति तनुमवस्नम्य वा यजेषु तव इतानि इवीपि पुरोडागादीमि उपभोच्ये। दृगेन वरेण मम को लाभ इत्यत पाह। हि यम्मात् तदिदांमो यगमानादयय मग याममाभिराधाद- भुकमवेक्ष्य मन्त्रादधिकोऽतिरिझो यो देवम्तम्न मद्भावे विषये मंगेरते। मिमांमका मन्त्रानिरिका कर्मममवायिनी देवता ·भवानिति ।। हे नल भवानपि बद्दयिता भैम्यपि या उत्तरनेघधचरिते। संशरतेऽस्माभिरवेक्ष्य भुक्तं मखं हि मन्त्राधिकदेवभावे ॥ ७४ ॥ भवानपि त्वयितापि शेषे सायुज्यमासादयतं शिवाभ्याम् । नास्त्येवेति वेदांन्तिभिः सह विप्रतिपद्यन्ते । तस्मात् तद्विप्रतिप- तिनिरामदारा तुभ्यं कीति दातुं बदीययज्ञेषु हुतं प्रत्यो- पणैव शरीरेण भोक्ष्य इति भावः । अनी प्रतिप्तस्य इविषो भर- माद्भावमाचदर्शनान्मन्त्रप्रकायेन्द्रादीनां वाऽदर्शनात् किम यज्ञः सत्योऽसत्यो वेति मन्देहे प्रत्यक्षशरीरेण मखभोजने बर्य सन्देहो गमिय्यति । कस्मिन् मति । मन्त्रादधिके देवेषु भाडे विश्वासे सति। मन्त्रमयो देवतेत्येतत्पक्षया प्रत्यक्षायां देवता- यामधिकस्य मनोविश्वामस्थ थुक्रमादित्यर्थः। संशयनिवृत्तिरव महांसव लाभो भविष्यतीति भावः । उपभाक्ष्ये । भुजोगबगे (पा. १॥३॥६६) इति । अस्माभिरिति बहुवचन देव तान्तराभिप्रायं ।। ०४ ॥ भूग्नोकभोगनिमित्तभ्य कर्मणः शेषे असामये पति मिा विरपार्वतीभ्यां मायुज्यं महक प्रामादषतं प्राप्नुत । भवान गिवेन भैगीष पाया मरेको गानमित्यर्थः । सकर्म मा मिदं वयमेव भविष्यति किं वरदाने मेश्यन प्राह किया भेश्य गाणं प्राप्य साई मोदक मेतो देश गयो या

·चतुर्दशः सर्गः
।
२१७
प्रत्यास्मि कीटक भवितेति चिन्ता
सन्तापमन्तस्तनुते हि जन्तोः ॥ ५ ॥
तवोपवाराणसि नाम चिहं
वासाय पारेसि पुरं पुरास्ते।
निर्वामिछोरपि तन्न भैमी
सम्भोगसङ्कोचभियाधिकाशि ॥ ७६ ॥
नारको वा भविस्थामीत्यादिचिन्ता जन्ता: प्राणिनः अन्तःक-
रणे मन्तापं महांतमाधि जनयति । वरदानेन चिन्तानिवृत्ती
मनस्तापनाशः फलमित्यर्थः । भिवाभ्यां। पुमान् खिया (पा.
१।२।६७) इत्येकोषः। अस्मीत्य इमर्थेऽव्ययं वा ।। ७५ ॥
वेति ॥ हे नल निवातुमिच्छोरपि मुमुनोरपि नव वा-
माय वमत्यर्थ उपवाराणमि काशीसमीपे पारेमि अमिनद्याः
परतीरे नामचिहं त्वन्नामांकितं तन्प्रमिद्धं पुरं नलपुरमिति
यावत् पुरास्ति भविष्यति । इदानीमन्यत्र निवामेऽपि अतःपर
नत्पुरं राजधानी भविष्यति । मुमुचोरपि ते पुरं काशोमधि-
सत्य न रुतमित्यर्थः। किमिति। न सतमित्यत पाहाभैम्या मह
ममोगः सरतादिमुखं तस्य सोचाइन्पर्व तम्मादिया भये-
नाधिकागि पञ्चक्रोशपरिमितायां कानां मुफिया ब्रह्मचर्या-
दिनियमे भोगमाचभिया तत्परं न कृतं किन्तु नत्ममीप
इति भावः ॥ ६ ॥

·मिमिकऽपि देगे यच बमभिनपमि नचदाहपाकोटमा AR २१८ मा सवेचाया वो वर्तत पति वशवर्तिनी पत्येवं गोमा भूत उत्तरनैषधचरिते। धूमावलिश्मश्रु ततः सुपर्छ मुखं मखास्वादविदा नमूचे। कामं मदीक्षामयकामधेनाः पयायतामभ्युदयस्वदीयः ॥ ७७॥ या दाइपाकोपयिकी ननुर्मे भूयात् त्वदिच्छावशवर्तिनी सा। क्या पराभूततनोरनङ्गात् तस्याः प्रभुः सन्नधिकस्वमेधि || ७८ ॥ धूमेति ॥ ततः धूमावलिरेव सत्रु यत्रैवंविधं मखासाद- विदां यज्ञरमाभिज्ञानां देवानां मुखं सपा देवोऽग्निः इति के मलमूचे । इति किं। हे नल त्वदीयोऽभ्युदयस्वसद्धिः काम नितरां गदीवामयी विलोकनरूपा कामधेनुमास्याः पयायता दुग्धमिवाचरतु तददपरिमितो भवविति। मदिलोकनमा तव मम्मृद्धिाननास्तिनि नम्मे वर दत्तवानित्यर्थः । अन्यत्रापि मुखम्य भूपणं मश्रु घ युकें । कामधेनाः पयो युक्तं ! धमा लिरूपेण नागुणा ततो व्याप्त इति वा। पयायतां । फर्नुः क्या यमसोपोति (पा. ३।२।११) क्यडमनोपर वरान्तरमाह ॥ येति ॥ नन स्फोटादिजनको दशा मानादेः पाकः नयारोपथिको कारणभूता मे था গাধা गनुमशि ·चतुर्दशः सर्गः। २९६ अस्तु त्वया साधितमन्नमीन- रसादि पीयूपरसातिशायि । यडूय विद्मस्तव सूपकार- क्रियासु कोहलशान्ति शीन्नम् ।। ७६ ॥ मूर्तिः प्रकटा भववित्यर्थः । अत एव वगवर्तित्वात्तस्या मदीय- मूर्तेः प्रभुः खामी भन् त्वं शिवनेत्रञ्चालारूपया तया मदी- यमा पराभूततगार्दग्धशरीरादनगादधिक एधि भव । पूर्वमेव सुन्दरत्वेन कामादधिकः, इदानीन्तु मत्तन्यास्वदश- वर्तिवावशीभूतया तथा कामे पराभूते प्रकारान्तरेणाय- धिकतरो भवेति भावः ॥ ७८ ॥ वरान्तरमाह। अस्विति । हे नल लया माधितं राद्धमन्न तण्डुलादि मीना मस्या रमाः मपानकादयः दुग्धादयो वा ते पायो मुख्या यस्य एवम्भूतमन्यदपि पाकयोग्यं भक्ष्यं पीयूष- रमातिगायि पीयूषरममतावादमप्यनिते एवं शीलं तम्मा- दपि नितरां खादु अम्तु भवतु । हे भूप राजन् यद्यग्मात् वयं तव शील सपकाराणां क्रियामु कर्मम विपये कौवहनशानि तुमनेन शालते शोभने एवं शीनं विनः आनीमः तम्मात् तुभ्यमीदृशा वरो दत्त इत्यर्थः। गोलमित्यत्र चित्तमित्यपि पाठः। विनः । अग्मयो दयारोनि (पा. ११२।५८) यात ।। ७८ ॥

·२२० प्राविभवम् प्रकटीभवन्तु । मन्त्राखादीगि बमेव जानीहोलि त्यागधार मामादपनायनम्नसणे वीराणां पते दीरिता उत्तरषधचरिते। वैवस्वतोऽपि स्वत एव देव- स्तुएस्तमाचष्ट नराधिराजम् । वरप्रदानाय तवावदान- चिरं मदीया रसनामुरेयम् ॥ ८०॥ सर्वाणि शस्त्राणि सहाङ्गचक्र राविर्भवन्तु त्वयि शत्रुजे।। अवाप्यमस्मादधिकं न किच्चि- ज्जागर्ति वीरव्रतदीक्षितानाम् ॥८॥ वैवखतोऽपोति । वैवस्वतः सूर्यपुत्रो यमाऽपि देवः खत एव खयमेव तुयः सन् तं धराधिराज नलं इत्याचर अवोचत्। इति किं । हे नल तवावदानैर्दूत्यादिकर्मभिर्या गीययोरा भावैवी निमित्तैरियं मदीया रमना जिहा वरप्रदानाय तु वरं दातुं चिरमुडुरा उत्सुका, वरं दास्यामीति मोत्कण्ठा वि. घत इत्यहमपि वरं दास्थामीत्यर्थः ॥ ८ ॥ माणीति । हे नल माणि मन्त्र प्रयोज्यनवालादिनः । हितान्यभ्याममाध्यानि कुन्तलादीनि शस्त्राणि प्रजानां मो. तापमहारादीनां मन्या देवतादीनां वा चनः ममूहः स विधि भावः । यतः मध्वजेचे शधूणां जेनरि । मिमित्येवं घरदामि शीतनियमानां हाणागमा शाजानादधिकमुला । ..

·चतुर्दशः मर्गः । २२२ कृछ्रङ्गतस्यापि दशाविपाकं धान्न चेतः सबनतु त्वदीयं। अमुञ्चतः पुण्यमनन्यभक्तः सहस्तवास्तव्य इव त्रिवर्ग: ॥२॥ - चिदपि अवाप्यं न जागर्ति स्फुरति तम्मिन् किन्वेतदेव तेषां परमं प्राप्यं तमादयं बरो युक एवेन्यर्थः । दीक्षितानां, धन्यानां कर्तरि वेति (पा०२।३।०१) पष्टी। ८२ ॥ कृच्छ्रमिति । हे नल कृच्छ्रमतिकरदगाविपाकमवम्यापरि- वत्तं गतम्यापि प्राप्तम्य त्रापदि पतितम्यापि तव चेतः धर्मात्र वन्नत न चन्नत् । किम्भूतं चेतः । त्वदीयं बदायतं । त्रापदि मझेरप्यधर्म एव क्रियते तव तु चित्तमापद्यपि धर्मपरमेव भू- यादिति वरो मया दीयत इत्यर्थः। एतम्य वरम्य दाने हेतु- माइ । यम्मात् पुष्पममुचतोऽनन्यभनेः पापानामकस्य केवस्त- धर्मकर्मविनः पुरुषस्य धम्मार्थकामनास्तिवर्ग: स्वदम्तवाम्तव्य व बहस्ते वमति एवम्भूत दव भवति। अनन्यभने धर्म तदा- यत्तावर्थकामावपि प्राप्यते। समित्यादिना भविष्यत्कनि- प्रभाव: सचितः । मुगुम्नतात्तवेदमित्यपि पाठः। अन्यन्त्र भकि- भजनं तदभावोऽनन्यमभिधानिरिकभजनाभावाहतारिति वा । वमतोति वास्तव्यः, वमेम्नव्दन्करि लिति (पा. 121 ८६ । वा०२) तयत्। वर्ग: माः २ ·नवजनामिनापः तच देगे बदिच्छामात्रेण वर्ण मी जग्नमस्तु भवतु । जनम्यय बग्दागे तिमाह। हिमाल कपा मोकजीवनोतु वहन्ति प्राप्नुवनित नया' २२२ उत्तरनेघधचरित। स्मिताञ्चिता वाचमवोचदेनं प्रसन्नचेता नृपति प्रचेताः। प्रदाय भैमोमधुमा वरौते ददामि तद्योतककौतुकेन ॥३॥ यवामिलापस्तव तव देशे नन्वस्तु धन्वन्यपि वर्णमम्भः । अपा वहन्तीह हिलोकयात्रा यथा न भूतानि तथा पराणि ॥ ८४ ॥ स्मिनेति। प्रसन्नचेताः सन्तुष्टः प्रचेता वरुणः एनं नृपत्ति प्रति स्मिताञ्चितां हामविशदर्दा वाचमवाचत्। ई नल अई तु भैमी प्रदायाधुना तथा भैम्या चौतर्क युतकयोर्वधूवरयोः सम्वन्धि पारिवई वखाभरणादि तस्य कौतुकेन ते तव द्वीवरीददामि। कन्यां प्रदाय यत्किञ्चिदराया प्रदीयते । वेदिकायां स्थितायैव तद्योतकामिति मतमिनि। युतं युग्मं युतमेव थुतकं युतकसम्बन्धि देवं यौनकं । दचित्रेति कान्यकुलभाषायां ॥ २३ ॥ ननु है नन यत्र धवनि निर्जले मरावपि दो सोफे पचम भूतेषु या मध्ये श्राप जलानि भूतानि यति। पाल ·चतुर्दशः सर्गःग २२३ प्रसारितापः शुचिभानुनास्तु मरुः समुद्रत्वमपि प्रपद्य। भवन्मनस्कारलवोगमेन क्रमेलकानां निलयः पुरेव ॥८५ ।। भूतेजोवाय्याकाशलचणानि भूतानि लोकजीवनहेतवो न भव- न्ति । पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेतच तन्मयमिति । उद- कस्येच्छानुसारित्वं परमः पुरुषार्थ इत्यर्थः । अन्भन्तु जीवनो- पाय इति वियः॥ ८४ ॥ प्रभारीति। हे नल मर्निर्जनो देशो भवतो मनस्कारोऽ भिलापम्तम्य लवो मस्तस्योइमेनोदयेन बहदकत्वात् ममुद्रलं प्रपद्य प्राण्यापि पुरेव निर्जलवदशायां यथामोत्तथैवास्तु भवत्। किंविधः । पूर्व एचिभानुना ग्रोममम्बन्धिना सूर्येण प्रमारी विस्तृतस्तापः मन्तापो यस्य । इदानीमपि समुद्रवात् शुभ्रकिर- न चन्द्रेण विस्तारिता आपो यम्य इचेवाडवाः करणेन ध्यानया विस्तारितः मन्तापो यस्येति वा। चन्द्रोदये ममुद्धिः ममुद्रे वाइवाग्निर्युमः । तथा पूर्व क्रमेलकानामुष्टाणां निलयः म्यानभूतः । पाहुन्न तेषां तदुद्भवत्वात् । इदानों भवन्मन- स्कारलवोगमे मति नक्राणां यादोविशेषाणां ये महापां नि- नयः फ्रमेलयो मरुङ्गवन्मनम्कारलबागमे मति ममुद्रवं प्रप- चापि पुरेव सचिभानुना प्रमारितापो नास्वपि तु भवत्वेवेति ना। प्रमारिता प्रापा यति । एकपूरपधः पयमान इति ·रनि मगा। मन मय यमो भैमी। तदम्बमारि २२४ सिन् णि हत्येत्यर्थः । उगिपर्वग भूगोन्द्रं ममाgir. उत्तरनषधचरिते। अम्लानिरामोदभरच दिव्यः पुष्येषु भूयाङ्गवदङ्गसङ्गात्। दृष्टं प्रखूनोपमया मयान्यन्- न धर्माशमाभयकर्मठे यत् ॥८६॥ वाग्देवतापि स्मितपूर्वमुर्वी सुपर्वराज रभसाहभाये। (पा० ५१४१७४) अप्रत्ययः। मनम ऐकाय्यकरणं मनस्कार. বিন্ধায় নির্মিাৰিব। ঘিমামামা দানাং इत्यमरः । अतः ककमीत्यादिना (पा८५३।४६) मनं ६ | वरान्तरमाइ। अवानिरिति । हे नल भवदङ्गमत्राद्धेतो. पुष्पेषु प्रवानिरमाचर्णावयवत्वं प्रमोदभरच दिथ्यः स. र्गीयः परिमलातिशयय भूयात्। यद्यमात् प्रसूनोपमया पुट माइग्मेन पुष्पमममित्यर्थः । धर्मभ्य पुनस्थ शर्पण: मुराद चोभयम्य पुण्यसुखलक्षणस्य दयस्य कर्मठं करणे ममर्थ दत पुचादिकं वस्तु मया न दृएं किन्तु युष्य मेव देवादिपूजनेचा गिरमि धारणेन परिगलेग या सुपच करोति । कर्म। कर्मणि घटने कर्मणि पटोट (पा. १ १२ १३५) ॥ वागिति । वाग्देवता भरायपि मिानपूणे प्रमग्रमात - कित सम्पद दर्य शपरक्या: मन् मन्त: मकानभिष्टि ·• चतुर्दशः सर्गः। त्वत्प्रेयसीसन्मदमाचरन्त्या मत्ता न किञ्चिद् यहणोचितं ते ॥८॥ अर्था विनैवार्थनयोपसीदन- नाम्याऽपि धारैरवधारणीयः। मान्येन मन्ये विधिना वितीर्णः स प्रीतिदायो बहु भन्तुमर्हः ॥८॥ तव ग्रहणेचितं ग्रहीतुं योग्यं किं नापि तु मत्सकाशादपि किश्चिद्वहीतुमुचितमेव वप्रियामिचभूतया मया यद्दीयते तदप्यङ्गीकुर्विति। रभमो इर्षदेगयोरिति विश्वः। मम्मदं । प्रमोदामोदरम्मदा इत्यमरः ॥ ८७ ॥ गर्वपरिहारपूर्व स्ववरभ्य ग्रहणयोग्यत्वमेव ममर्थयते । अर्थ इति । त्वया मत्समीपमागन्तव्यं इति या अर्थना तया विनैव उपमीदत्समीपमागच्छन् खयमेव चाभवन् अन्पाऽप्यर्थः अर्धते अर्थः फलं मु धीरेनोपिभिनीवधीरयः नावजेयः किन्त्वङ्गीकरणीय एव । यमात् मान्येन मानमर्हता पूज्येन वि- 'धिना ब्रह्मणा देवेन चावितीणी दत्तः । यात्रामन्तरेण लध- 'वात्स प्रीतिदायः । प्रोत्या दानं प्रोनिदाय: अन्पोऽपि बहु मन्नु 'गारदेणाङ्गोकर्नु पई उचित ध्यई मन्ये । तरावयापि मया 'योऽन्योऽयों दीयते म यहीनय एवेति भावः धीरैरन्पोऽप्यर्थी नावजायते किन्तु पुनर्महानित्यपेरर्थः। महतोऽपि वरस्थान्पत्तो- (केवपरिहारः। प्रोत्या रायः भौतिदायः। कर्टकरणे तेति (पा.२१1३२) ममामः । दीयते दायः, कर्मणि घन ॥ ८८ - ·स्तुधि, नच ते मिद्यन्विति वा । शज्जपनं जपा यवना विशिष्ट स्परहरमयं अनिशिवरूपं तन्मे रूपं तवान्तः मिलित विमिदं रूपं गार। रपते भापमाणाय नवते मते माधव दुई मिहार वा । रपते ते मरः मिासु माहाकार्यमा उत्तरनेघधचरित अवामा वामाई सकलमुभयाकारघटनाद- विधा भूत रूपं भगवदभिधेयं भवति यत् । नमेव वरमाह । अवामेति । शश्वजपा यस्य तत्सम्बोधन नादृशं, भो नरपते नल मे मन्त्र गोप्यं मदीयरहस्यभूतं भेन्दु इन्दोभी चन्द्रकान्तिस्तया सहित ईशभागे चन्द्रकान्या युतं चन्द्रकलोपेतं पार्वतीभागे च भूषणीभूताः निश्चित प्राकारः स्वरूयं यस्य । यता ईशामात्रेण साकार विचारे क्रियमाणे अविद्यमानाकारं, तथा रार हरमयं काम तत्त्वरूपं क्रमेण भुनिमुक्तिदायि एवम्भूतं तद्रूपं अन्तःकरण मते साधवेऽर्थात् तुभ्यं । यदा ई नरपते मते माधवे मत्यर्थं मिध्यतु ममाधिदशायां माताद्भववित्यर्थः । मे नहप मिति वा । मे मम प्रमादादिति शेष इति वा । स्त्रीणां काम धानत्वात् मारपदेन स्वीभागो लक्ष्यते । तथा प पूर्वोकगुरु- आर्द्धचन्द्रयुतं उकरीत्या तुभ्यं अस. वा । पूर्वानं हरमयं मे रुपममलं अन्तः सर चिन्तय। तद्रूपं मते ने तुभ्यं मिध्यविनि वा। तटूपमम्नमन्तः स्मर, तथा भरमा रेनल मेन् चमनं कर्पूरगौरं वयं भावविधिभूल नहर भवविति वा । सक्ने ने तद्रूपं घरो वा म ने शोभनायाभोर मिधा । पदा गार शिवं शिवभूत मनप महा ·चतुर्दशः सर्गः। २२७ - तदन्तर्मन्त्रं मे स्मरहरमयं सेन्दुममलं निराकारं शश्वज्जप नरपते सिध्यतु सते ॥८॥ नोऽयं स्मारहरस्ते सिद्धातु साक्षाद्भवविति वा । अन्तर्मध्ये मन्त्राः शैवाः शाकाञ्च यश्च तादृशमिति वा । तत्किं । यद्रूपं शब्दरू- पत्वाद् भगवती भगवांश्च भगवन्ती पार्वतीपरमेश्वरी अभिधेयं वाच्यं यम्य । यदा भगवच्छब्दवाच्यं अर्द्धनारीश्वरं भवति । कंथ । यतः द्विधा स्त्रीपुंमरूपी दो भागो रूपं भूतं प्राप्तं इति वा। एतत् कृत इत्यत आह । यतोऽर्द्ध दक्षिणभागे अवामा न स्वी किन्तु पुरुष इत्यर्थः । श्र? वामभागे वामा स्त्री चेति मामा- दईगब्दात्या योज्यं । एवं विधाभूतमित्यर्थः । अवार्म दक्षि- पश्च प्रा मामस्येन वाममावाममदक्षिणच अवामा वामे च ते अर्द्ध च समी भागा भूतं प्राप्त मत् यद्विधा भवतीति वा । परमुभयोराकारयोर्घटनात् मकतं मम्पर्षकरूपमित्यर्थः । यद्रूपम? वामभागे अवामा अप्रतिकूला प्रमादावदातकान्त- मुखी वामा ती भवनि पार्वतीरूपं भवतीत्यर्थः । तद्धरमयं रूपमित्युनो:मामाद्दक्षिणार्द्ध मद्देश: पुरुषरूपं भवनि इत्युकं भवति । एतेन शनयुट्रेक: सच्यते । कोदृशं परं पर घरं का मेन्दु तथा अमन्ने मेन्दुत्वेऽपि कलरहितं । यतः मकलकलामात्र- चन्द्रयुतं । कलामात्र हि निष्फलकं भवतीतार्थ इति वा । कम्ना- भिरणिमाद्यैश्चर्य चतुःषष्टिकन्नाभियोपेनमिति वा। यपमर्दू प्रियामा वामा च मा यात्मको विष्णुः अर्दै मा वा मन्मोस वा पार्थे यदाऽवतीनि वा गतिका मा नन्मीनारायणात्मकं .. .

·२२८ यमित्यर्थः । तथा मेन्दु ईय इन्टुथ ताभ्यां मह वर्गमा निधाभू श्याभगममथुन मम् भगवान् गाभियो बारी उत्तरनैषधचरित। भवति। तद्दामनेत्रस्येन्दुरूपतया सेन्दुम ध्याने चन्द्र कलोपेतलान भेन्दुमी लक्ष्मीभागे च भूषणीभूतार्द्धचन्द्र योगात् सेन्दुम शिवाद- भिन्नत्वाद्धरमयं मामर्थ्य द्दक्षिणभागे शिवरूपं एवथून हरिह- रात्मकं मे रूपं स्मर। पूर्ववदिति वा । अईपळमागे अवा श्रीकारेण तथाऽमाऽनुसारेण मा पवर्गपञ्चमयञ्चनेन वा प्रणव- पादेनेत्यर्थः। तथा उत्तरभागे वा ओकारेण तथाऽमाऽनुखा- रेण मा पवर्गपञ्चमव्यञ्चनेन वा मणवपादेनेत्यर्थः । तथा उन्न- रभागे अवा कारेण तथाऽमाऽनुसारेण व्यञ्जनमकारण वा प्रणवेनोपलचितं प्रणवदयमम्युटितमित्यर्थः । इरमयं परति नामरूप मे मन्त्र मया जप्यमान रहस्यं स्मर चिन्तय अपाधि पूर्ववत् । हरस्य पक्षे तनो रूप मात्र अन्तमनसि सर पर जप । स च ते मिटातु । कोदृ_ मन्त्रं इरमयं हर रेफरूप तथा निराकारं अश अथ तयोराकारःखरूपं खस्येचा कारी निर्गतावाकारी यसमा निराकारं काररफयोरा रणार्थं यदकारद्वयं तद्रहित, इ, इनि व्यनगमाचहकाररे ईकारेणा चन्द्रेण युझं । तथा कमा अनुस्वारस्तसहितकों का रएपमित्यर्थः । मकानं चन्द्रकलोपेतं । मेन्दुमोकार विन्दुमा मिति वा । समस्त माझादिदोषरहितं । तत् किं । यन् रूपम যুধিয়ানমায়াম বা শুৎপবি সূফ! एषमाधुरितं । नथा पत् पूर्मगुभयोरकारयोटिंगामा एम - -- ·चतुर्दशः सर्गः। २२६ । यस्य तादृम्भवति । प्रत्येकमकारयोगाद्धरेति शिवनाम यद्धव- तीत्यर्थः। यद्दा पूर्व हर इति विधाभूतं। अनन्तरं अकारद्वयव्य- तिरेकेण व्यञ्चनरूपतया संयोगात्सकलमेकीभूतमित्यर्थः । तथा भगवती भुवनेश्वरी अभिधेया यस्य तादृशभनि वा ॥ शिवान्यो वहिमयुको प्रहादितयमन्तरा। तुरीयस्वरशीतांशुरेव ताराममन्वितः।। एप चिन्तामणि म मन्त्रः सार्थमाधकः । नगन्मातुः सरस्वत्या रहस्यं परमं मतमित्यागमात् ।। प्रणवद्दयसम्पुटितभुवनेश्वरीरूपं चिन्तामप्याख्यं मे भर- खत्याः स्वरूपभूतं मन्त्रं सार जप, म च मन्त्रस्ते सिध्यतु । भैवा- दिचिन्तामणिमन्त्रमन्भवात् मन्मवेति विशेषणं । इश्य रय मद्य ईश्व तादृभं इकाररेफमकारेकारममाहाररूपं । यद्यपीकारः पद्यानिर्दियस्तथापि मकारात् पूर्वमेव जेयः । तस्य पद्यानि- शो मन्तगोपनार्थः । तथा मेन्दु मचन्द्रं निराकारं निर्गताकार- चतुझ्यस्वरूपं तादृशं मे मन्त्र सार। इतरत् पूर्ववदिति वा । अत्र परे श्राकाररहितो मन्त्रः । कश्च लय कलो ताभ्यां महित मन्तोऽपि। निराकारं मेन्दुमिति मम्वध्यते । उभयाकारघटना- दित्यादि पूर्ववत् । तथा च तोमिनि कामराजवीज मिति ! अस्मिन् योके टोकान्तररुतो बहनां चैववैष्णवादिमन्त्राणा- मुद्धारो विजेयः। अव अन्यविम्तरभिया कटकन्पनयानया नयोगः ॥८॥ .

·पःपार मनोएरोमि (पा. २११११) यस्य पर्ण तुना तप्राप्नोग्यव किं भूयमा कथन मन्त्र विशेपेण याग यपिनिमामधेयवाहहारः (पा. ४२१११४ मारा) उत्तरनैषधचरिते। साङ्गीणरसामृतस्तिमितया वाचा स वाचस्पतिः स स्वर्गीयगीदृशामपि वशीकाराय मारायते । यस्मै यः स्पृहयत्यनेन स नदेवाप्नोति किं भूयसा येनायं हृदये कृतः सुकृतिना मन्मन्त्रचिन्तामणिः ॥९॥ मन्त्रफलमाह। सर्वेति । अयं पूर्वग्नाकोपदिएः मन्मन्व- शासी चिन्तामणिच चिन्तामणिमञ्जको मन्मन्त्र इत्यर्थ मर्म- कामदत्वान्मन्त्र एव चिन्तामणिः चिन्तामणितुल्यो मन्मन्न इत्यर्थः । स पुरश्चरणादिना क्षीणपापेन सुकृतिना येन माध- केन जपादिना हृदये चिसे शत: स साधकः माङ्गानि व्या वन्ति माङ्गोणनि तैः रङ्गारादिरमैरेवातिसादुलादत स्तिमितया श्राद्रया काव्यादिरूपया वाचा हेतुभनया वाद- स्पतिवागोगे भवति । तथा म माधकः स्वर्गीयाटगीर्ण दियानां मृगातीणां रंभादोनामपि वशीकाराय मारायने कन्दीयते । तं दृष्टा पळशीप्रमतयो देवाङ्गनाः कामपरवश भयन्तीत्यर्थः। किञ्च यः पुरुषः छतपुरथरणोऽपि यगी फलाए स्पृश्यति फनमभिनयति माऽनेन महत्पठितमात्रेण मोर मन्देशः । नगावयाऽयमेव मन्तो पदये धार्य इति भाव । माङ्गीणेत्यत्र तरसादेरित्यादिना (पा.५।२।०) २.' बारम्पतिः । पथ्याः पतिपुत्रोत्यादिमा (प• E1३।५३)

·चतुर्दशः सर्गः
२३२
पुष्यैरभ्यर्थ गन्धादिभिरपि सुभगैथारुहंसन मां ई-
नियान्तों मन्त्रमूत्तिं जपति मयि मतिं न्यस्य मय्येव भक्तः ।
सम्प्राप्ते वत्सरान्ते शिरसि करमसी यस्य कस्यापि धत्ते
सोऽपिलोकानकाण्डे रचयतिरुचिरान्कौतुकं दृश्यमस्या
मितं (पा० ११४ १३६) इति सम्प्रदानत्वं । भूयसे। वहाापो
भूचवहाः (पा० ६।४।२५८) इति भूधादेशः ॥ ८ ॥
पुचोरिति । यः माधकः चारुणा सुन्दरेण हमेन निर्यान्तों
गच्छन्तीमूहामानां इंसवाहनामित्यर्थः । मन्त्रमूर्ति यन्तमध्य-
यितमन्त्रवर्ण रूपेण परिणमदाकारां मन्त्र म्यान्तरशरीरां का
मां देवीं सुभगैरतिमनोहरः सुकुमारीः सुगन्धिभिश्च पथ्यः
गन्धधूपादिभिः पोडशोपचाररपि अभ्यर्थ तथा मथि मति
न्यस्य विषयान्तरादाप्य भ्यानबनेन यिरोशत्य देवतान्तर-
परिहारेण मय्येव विषये भकः भत्मिकतया मामेव मेवमानः
मन रेद्यदि जपति नत्तर्षि श्रमी जापको वत्सरान्ने मंवत्सरा-
वमाने प्राप्ने जाने मति चम्य कम्यापि रखीयासमूकादेरपि शि-
रमि करं धत्ते यापयति मोऽपि तीवालादिरप्यकाण्डेऽममये
ऽकम्मादा रुचिरान् रमभावगुणाम्न काग्युताम् दोषरहितान्
योका अचयति । यस्तु मिटुमन्त्रः मन् विविधान् योका वच-
यति, किं वायमित्य पेरर्थः । एतदम्माः कौतुकं दृ, अनु-
भवेनायमम्यायमत्कागे द्रष्टव्य रत्यर्थः । एवं मम्पूज्य ईमवा-
नादिध्यानपूर्वमेकाग्रेण मनमा जिपति तर्षि वात्मरमात्रेण
मिडमन्त्र. मोदंविधं भामव्यं नभन रति भावः ॥ ८१ ॥

·उत्तरनैषधचरिते। गुणानामास्थानी नुपतिलक नारीतिविदितो रसस्फीतामन्तस्तव च तव वृत्ते च कवितुः। गुणानामिति। हे नृपतिलक राजश्रेष्ठ रस्त भई वैदर्भी भैमीमथ च वैदर्भीमा रोति अल्पपदममासमममाम वा रचनाविशेष क्रमेण तव वृत्ते त्वत्सम्बन्धिनि वरि विषये कवितुः काव्यकरणे युतम्य श्रीहर्षादेश अधिकण्ठे अन्वई सदा परीर- म्भस्यालिङ्गानस्य चुम्बनादिविलासस्य यदाचरणं करणं नदेव शरणं जीवनोपायो यस्था एवम्भूनां परोरमकोडया वा हेतु- কন্যা লঘৰঘৰযলালিলসার্থনাথ লঘণয়া: ননী अथ च परीरम्भम्य होपालङ्कारस्य क्रीडाया वक्रोन्यादिविता- मस्य या सामन्येन यधरणं जानं तदेव शरणं यस्यामेवंविधा मधिकं यथा तथातितरां रचयितुं कत्तुं भवित्री भवियामि। किम्भूतां । गुणानां मौन्दर्यपातिव्रत्यादीनां, अथ च ग्रेवप्रमा दादीनां थाम्यानों ममामरूपां अवस्यिनिभूनां । तथा गारो स्वीति विदितां। नारी चेत िमैग्येव जातेति पमिद्धां। अपर रीतिपु पाशाम्यादिपु विदिता तथा नेत्यरीतिविदिता भी विधापि नेति नारीति विदिता नागों पायास्यादिति मध्ये निमगिद्धामिनि थावत् । तथा गवामदये रमेश म्बोध मौभाग्येन गतविषयानुरागेपण म्बग्मिन् नानागुरागेण या यो नामनिपुण, भय वागाचोकमशे रमः पुष्टां पयन भैमी साकण्ठानिनगपरी । लघर AR रहारादिभिः परि ·चतुर्दशः सर्गः। भवित्री वैदर्भीमधिकमधिकण्ठं रचयित परीरम्भनीडाचरणशरणामन्वहमहम्।।२।। भवद्वत्तस्तातुर्मदुपहितकण्ठस्य कवितु- मुंखात् पुण्यैः श्लोकैम्वयि घनमुदेयं जनमुदे। ततः पुण्यश्लोकः क्षिति भुवनलोकस्य भविता भवानाख्यातः सन् कलिकलुषहारी हरिरिव ।। ६३ ।। कवग्यां प्रत्यहमहं करिय्यामीति भावः। एतदपि वरदानं। नरि- ति मम्बुद्यन्तं पृथकृत्य राजश्रेष्ठ नः पुरुषेनि मोंध्य पाति प्रत्या- दि रीत्या विदितां पाञ्चाल्यादिरीतिपु च विदितामिति वा । मेषः प्रमादः ममता माधुर्य सकुमारता। अर्थव्यकिरदारसमाजः कान्तिममाधयः । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशगुणाः रमता इति बालद्वारिकाः। श्राम्यानों सीवमाम्यानमित्यमरः। प्रातिष्ठन्ध स्यामधिकरणे नुट । टिलात्डीप् । नारीत्यच पचे द्रलोप (पा०६।३।१११) इति दीर्घः। कवितुः। क वर्षने, कवृङ् स्तुतावित्यस्य वा । अधिकण्ठ । मप्तम्यर्थ व्ययीभावः ॥८२ ॥ वरान्तरमा। भवदिति। मदुपहितकरहस्य मयाधिष्ठित- कण्ठस्य भवतो वृत्तस्य चरित्रम्य स्तोतुः कवितः कवेर्मुखात् भकामावयि विषये पुष्नैयामभिरमलय मोकः पद्यैर्यगोभिश्व धनं निविडं यथा तथा जनानां मुदे होय उदेयं उदेतयं । ततोऽनन्तरं तमादा तोर्भवान् चितिभुवनलोकम्य भूविष्टप- 02

·दुरापं नास्ति किन्तु पानिमत्यात मधमपि लया मप्रापर
तथापि यस्तव मतलोपं पानिवत्यभगफः अभिसति बदर
फामं। अकरि च कारके मंज्ञायां (पा.३१३१८)ति
सोपं नसोकाययनिष्ठेत्यादिना (पा.२।३१६) पो.
२३४
उत्तरनेघधचरिते।
देवी च ते च जगदुर्जगदुत्तमाङ्ग-
रत्नाय ते कथय के वितराम कामम् ।
किञ्चित्वया न हि पतिव्रतया दुरापं
भस्मास्तु यस्तव वत व्रतलोपमिच्छुः ।। ६४ ।।
जनस्य कलियुगसम्बन्धिकलुपहारो पातकहरणशीलः मन् हरिः
श्रीविष्णुरिव पुण्यझोक इति आख्याता भविता भविश्यति । यदा
पुण्यश्लोकः मन् चितिभुवनलोकस्य कलिकलुषहारी हरिरिव
भविता । पुण्यो चारू निर्मला श्लोको पद्ययशमी यस्येति विग्रहः।
पुण्यश्लोको नलो राजेति पुण्यलोकत्वं । कर्कोटकस्येत्यनेन कत्ति-
नाभित्वमुक्त। उदेयं। अचोयदिति (पा०३।११८७) यत् ॥ ८॥
देवीति । देवो च ते च इन्द्रादयः भैमी जगदुरित्युतुः ।
इति किं । हे भैनि त्वं जगतस्तैलोक्यस्योत्तमाङ्ग शिरस्तथ
रबाय भूषणमणिभूतायै अनिसौन्दर्ययुझायै ते तुभ्यं के वश
वितराम ददाम अपि तु न कमपि । अस्मदानयोग्यं नामी-
त्यर्थः । हि यस्मात् यद्यपि पतिप्रतया त्वया किश्चिदपि व
मच रस्तुमिच्छन् म भरीवामनावत पार्य, अगणितकमा म इत्थई ।
फर्मणि घन् । मया। यावर्षयोगे पछीनिषेधात् एतीया।।
धात दितीया ॥८॥

·चतुर्दशः सर्गः २३५ कृटकायमपहाय नो वपु- विभ्रतस्वमसि वीक्ष्य विस्मिता। अाप्तुमाकृतिमतो मनीपितां विद्यया हदि तवाप्युदीयताम् ।।५।। इत्यं वितीयं वरमम्बरमाश्रयत्सु तेपु क्षणादुदलसदिपुनः प्रणादः । वरान्तरमाइ । कूटेति । हे भैमि त्वं नोऽम्मान् वीच्य यतो वेस्मितासि अतो मनीपितामाकृति श्राकारं खेच्छाशरीरं प्राप्तुं नवापि इदि मनमि विद्यया नान्या देहस्वीकार हेतुभूतया मन्त्रादिशया उदीयतां उत्पद्यतां। अम्माकं ६दि यथोदितं नया तवापीत्यपिशब्दार्थः। अपिशब्दावलस्यापोनि केचित् । किम्भूनानः। कूटकायं खेच्छामात्रेण तं मायानलशरीरं अप- हाय त्या पुनर्दियं निजं वपुर्विधतो धारणतः। अद्यापि मभुर्थदम्तदर्शनात् मेवकादिः भायर्यो भवति तदन्तु ती मय- छति । उदीयतामिति । भावे लः ॥८५ ॥ इत्यमिति । इत्यं पूकिप्रकारेण ननाय भैम्यै प वरं वि- नीर्य दत्वा देवीमहितेषु तेविन्द्रादिपु अम्बरं पाययस वर्ग- म्प्रति गन्तुं उद्यतेषु प्रारब्धगगनगमनोद्योगेषु मत्म क्षणात् क्षण- मात्रेण उत्तिष्ठतां वं खं मिविरं प्रति गन्तुं उत्थितानां नृपाणां परिजनासपनेः मेवकभापः जयजीवादिगन्दैः, राजामेवा प्रवाधानयनाथ परिजनान् पनि भाषणैः कन्या, विपुला दम .

·नितरां पुरेपी नमारमामान किधिचरित्यर्थ । पिण २२६ उत्तरनेषधचरित। उत्तिष्ठता परिजनालपनैर्न पाणा खासिवृन्दहतदुन्दुभिनादसान्द्रः ॥ १६ ॥ न दोषं विद्वेषादपि निरवकाशं गुणमये वरेण प्राप्तास्ले न समरसमारम्भसदृशं । दिग्यापी प्रणादः उदलसत् उदित इत्यर्थः । कीदृशः। मिमी. नलविवाहोत्सवहर्षादागच्छन्नाकनायकहहा खासिन्द- वसईतानां दुन्दुभीनां नादः मान्द्रो निबिडोभूतः । देवेषु निर्गतेषु राजानोऽथुत्थितास्तेषां तसेवकानाञ्च महान् कला मंजातः । देवैध दिव्यवाद्यान्याहनानीत्यर्थः । वरं । जात्यभि- प्रायेणैकवचनं । सा च तेच तेषु । पुमान् स्त्रिया (पा. ६७) त्येकमेषः । उत्तिष्ठतां । ऊईकर्मत्वात न ॥ ८ ॥ नेति । प्रतिकूला नृपतयः पुष्खयाके विद्वपार्द्रमीप्राप्रि- जनितविशिष्टमत्सरादपि देतोरसन्दरणीलतादिकं दोषं , जगुर्जगदुः। यता नले निरवकाशं अमनं । यतः मौन्दर्य माशोन्मादिगुणयले पुणगाके वा, रिणापि भन्ने दोष: प्रकाश्यते नवमन् । सुपदान्तु मन्नपि दीपो गोयते । तथा च विद्वेषे मत्यपि गुणमयत्वात् दोषलेशमम्भावनाया भावाद्दीपं नारित्यर्थः। तथा याना मोहरणार्थ ममरहमार- জায় মঞ্চ নামথিতযশায়বাহিকমথি থ গায়। पना यावरण प्राप्तागो भव्यदिव्याप्येवा, यतःस्वतः धारे मग गुणमये - ·धतुर्दशः सर्गः। २३० -- अगुः पुण्यश्लोकं प्रति नृपतयः किन्तु विदधुः स्वनिश्वासैमोहदयमुदयन्निर्भरदयम् ।।६७ ॥ भूझिलम्भितासौ करुणरसनदीमूर्त्तिमद्देवतात्वं तातेनाभ्यर्थ्य योग्याः सपदि निजसखीदीपायामास तेभ्यः । गत्यन्तररहिताः मन्तो निजासामर्थकृपास्पदवदनस्तवकैः स्व- नियामः कवाणेनिजमुखमामितेः कृत्वा भैमीरदयं उदयन्ती 'निर्भरा बहुला दया यस्य एवम्भूतं अतिमरूपं विदधुः चक्रुः । "अतिदीनांस्तान् दृटा भैमी नितरां मकृपाऽभूदिति भावः भन्या दयभूतं प्राणरूपं नलं खनियामः मरूपं चकुरिति वा ॥८७ ॥ भूभद्भिरिति । भूमद्भिः राजभिः करुण रसम्य शोकस्थायि- भावस्थ रमस्याथ च जन्नस्य नदो तस्या मूर्तिमत्या देवताया' भावं लम्भिता प्रापिता जलदेवताम्याने स्थापिता, तन्निश्यामः 'करणमारुतचित्ता मती अमा भैमी सपदि ममाद्यामाने- रेते नितरां दुःखितासमादतिमुन्दरीमत्सपोरतेभ्यो देहीत्य- चिनियोजनेनात्तातमेवाभ्यर्थ मम्पार्य निजमखी: महचरी- स्तान पित्रा तेभ्यो राजभ्यो दापयामामा नेभ्यः सखीदाने भीम प्रावयदिव्यर्थः। ते राजानोऽपि वैदी अप्लाभात् शतं गमने देशत्यागे विषये मनो यः तेषां प्राणानां वाञ्छा मतीः मखो- भिर्विजनुः। मैमोमखोलाभात् पारगममात्माक पुनन्यवर्तय- भियर्थः । किम्भूनाभिःमखोभिः। यत:भैम्याः भका मान्द्रादि- देवेभ्यः वरप्राप्तयादृच्छिकमरोरनिर्माणादिरूपां विद्या मंगिक्ष्य ·निगगिनि युग। वर्गारध:पति दुःपादयप। कोश वायु मकानं भवनि । मकरन्दो वायम्यान २३० उत्तरपधचरिते। वैदास्तेऽप्यलाभात् कृतगमनमन-प्राणवाञ्छा विज्ञानुः सख्याः संशिक्ष्य विद्यां सततधृतवयस्यानुकाराभिरभिरम अहह सह मघोना श्रीप्रतिष्ठासमाने निलयमभिनले ड्थ स्वम्प्रतिष्ठासमाने। . मम्यगभ्यस्य मतनं प्रत्यई एतो वयस्याया भन्या अनुकारो याभिः तुल्यशरीरकलाकोशलाभिरित्यर्थः । तत सऽपि भेमोप्राप्ति বৃহ ভান্ ঘিনালা তুমি মা। তুমিকি। मस्याः । श्राख्यातेपयोगे (पा ०१।४।२८) इत्यपादानत्वं ॥८॥ ইনি। স্বথ হাস; যভীবানানাৰ ঘানা ও मह श्रीः सम्पत् प्रनिष्ठा नाहाम्यं ताभ्यां ममाने, ख मिन নিয় গ্রাম অমিলীয় সনিষ্কাষৰ লিলিবরি বই नभयो गगनासकाशापारिजातादिदेववृक्षाण परिप- नत्। अति हर्षे भिग्या नले वृते हो वैर्नलस्योपरि पुष्यदृष्टि यतेत्यर्थः । उत्प्रेसने । बद्धा घता मूर्तिर्यया सा भूशिर यदा मूर्यो यद्धा युता माकारा, गलनाः पतन्तोऽस्तयो धमरा यविध मध्येच वाथ्यो यस्याः । अधःपतगगितः यमुना स्वमायुपिन्दवो यम्याः । एवगणनामरभर्नुः इन्द्रस्य कोकिमि चा। पुष्पाणां शनवार कीर्तिले भन्या पानादिन्द्रका धारः कणसम्यागे । गमागमदरा ममामामार्गाला, . -

·।
२३९
चतुर्दशः सर्गः
अपतदमरभनुभूतिवडेव कीर्ति-
गलदलिमधुवाध्या पुष्पवृष्टिनभस्तः ॥६६॥
वस्थामरैर्नृपतिमंशम, त्यजङ्गि-
रंशकिदा कदनमेव तदाध्यगामि।
उत्का म पश्यति निवृत्य निवृत्व यान्ती
वाग्देवतापि निजविधमधाम भैमीम् ॥१०॥
.
उन्यायोगाभावान्मघोनेति हतीयार्थमगुपामाथै च माक्षात्
पहशब्दः समयोजि। प्रतिष्ठाममान इति। समवमेति (पा० ।
३१२२) तो विधानात, पूर्ववत् मन (पा० १।३।६२) इति
तड्॥ ८८॥
खस्येति । तदा स्वर्गगमनममये अमुं नृपतिं नलं त्यजनि-
रमरैः अंशस्य छिदा कर्त्तनेन यत्कदनं दुःखं तदेवाध्यगामि
प्रापि। यतः स्वस्येन्द्रादेशी लोकपालांगलाद्राजः । ख इसा-
दिकर्तने यादृग् दुःखं भवति तादृशमेव तेषां नलपरित्यागे
जातमिति भावः । यान्ती स्वर्ग प्रतिगच्छन्ती वाग्देवतापि मैमों
नित्य नित्य पुनः पुनः व्याघूर्य वलितयोवं यथा तथा प-
यति मा । किम्भूतां । निजविभ्रमाणं स्वीयवचनवागादिवि-
लामानां धाम स्यानभूतां । किम्भूता । उत्का, कियस हवाम-
मात्र भूतगुणगएप्रेमभरतया मोत्कण्डा परित्यनुमशनत्यर्थः ।
प्रयवा गिजमारस्वतं विसामग्रई यान्ती गच्छनो। छिदा
पङ्गिदादिभ्योऽङ् (पा० ३।३।१० ) ॥२ . ० ॥

·भामन्दगिति मध मम्मभः। श्रेष्टमानारामाभानीमा २४० चक्राते। अमङ्गलं नाकर्षनीयमिति नृत्य गीताद्याकर्षनयाजे. नामङ्गलपरिहारं चक्रतः। बहवः मर्च धराधिपाथ राजा. दिरूपं मङ्गलमानेनिरे चक्रुः। वाचानि यादयामामरि उत्तरनैषधचरिते। सानन्दं तनुजाविवाहनमधे भीमः स भूमोपति- वैदर्भी निपधाधिपो नृपशनानिष्टोक्तिनिर्मूटये। खानि स्वानि धराधिपाश्च शिविराण्युद्दिश्य यान्तः क्रमा देको हो वहवश्वकार सृजतः स्मातेनिरे मङ्गला १०१ ।। मानन्दमिति। स भीम एको भूमीपतीराजा तनुजाया भैम्या विवाहनं पाणिग्रहणं तलक्षणे मई महोत्सवें विषये मार लिकतर्यवादनादिकं मङ्गलं मानन्दं महर्षे यथा तथा चकार । वैदर्भीनिषेधेश्वरी च दो क्षणमात्र तत्र स्थितादेव अमयका नृपमहाः नृपाणां वा ये जनाम्सेवकास्तेषां अनिटेनियः कर्ष- कठोराणि यानि मृपादोषारोपणवचनानि तामां नितरा मृष्टये परिमार्जनाय अशुभवचनानाकर्णनाय नृत्तगीतशय- पहले प्रेक्षणीयकादिदर्शन श्रवणादिरूपं मङ्गलं सजतः । লাথি ভানি ভানি মিবিবি লালিমাহিয় দী पान्ती गच्छन्तः मन्तः प्राप्तभैमोमदृशवनिताः पट इमिलना ये त्यर्थः। एतत मध्य क्रमशः पूर्य भीमयकारामनार भैमीनही चमाते नतो रागानयकुरिति फमः । किसको নি । সদ্য যুদ্ধাঙ্গম: ঘদ্ধিৰ সি ·चतुर्दशः सर्ग २०१ श्री कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीररसुतं श्रीहीर सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामजदेवी च यं । यातस्तस्य चतुर्दशः शरदिजज्योत्स्नाछतक्तर्महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सो निसर्गाञ्चलः॥१२॥ परस्परलाभा मीनलयोः । सुन्दरभैमीसखीलाभाद्राज्ञामिति च यथासयं । विवाहनं। एयन्तानपुंमके भावे, वैति (पा. ३।३।२१५) खुट् ॥ १०१ ॥ श्रीहर्षमिति। अझै पूर्ववत् ॥ भरदिजा शरत्कालीना ज्योत्ना चन्द्रिका तहदमला निर्मला निर्दोषा प्रसन्ना हादज- निका च शोभना उतिर्यस्य तस्य श्रीहर्षस्य कवेः कृती महा- | काये चतुर्दशानां पूरणः सर्गः समाप्तः ॥ चतुर्दशानां पूरण इत्यर्थे । तस्य पूरणे इडिति (पा० ५।२।४८) डट । भरदि- जेति । मप्तम्यां जनेर्ड इति (पा. ३१२१८७) प्रत्यये, माहट शरत्कालदिवां ज इति (पा० ६ । ३ । २५) सप्तम्या अनुक् ॥ १.२॥ इति श्रोबेदरकरोपनामकश्रीनरसिंहपण्डितात्मजमारा- यणरते नैषधीय प्रकागे चतुर्दशः मर्गः ॥

·पञ्चदशः सर्गः। देवान् प्रमाध भैम्यानने ताभ्यां वरान दाता देवेषु प्रार पामील यया । किं कुर्यम् । अन्येपा वन्दिमा माधारकर पनि वरानि यन् मैमोगुणागा कोमामागत्येक कुर्मी सपा नौमाधिक प्रचावन्दिन। ममन्यमामापी उत्तरपधचरिते। ॐ गणेशाय नमः। श्रीजयति । अथोपकायी निपधावनीपति- निजामयासीदरणमजाञ्चितः । वनि वर्षन् सुवहनि वन्दिना विशिष्य भैमीगुणकीर्तनाकृतां ॥ १ ॥ श्रीलक्ष्मीनृसिंहो जयनि । अथ भैम्याः स्वयबरे वरपसा मधुकमालया अक्षितः पूजितः म स्वर्गगमनेषु मामु अनन्तरं भोमेन म्वनिवामार्थ रपिता नि म्पीयां नलेनैव वा कारिता पटमयट्रय्यादिरुषामुपकाटी नि : नेपा र वन्दिमा विशिय विशेष वा पर्यन निषधावनीपतिको

·पञ्चदशः समः।
२४३
नथा पथि त्यागमयं वितीर्णवान्
यथाऽतिभाराधिगमेन मागधैः।
टणीकृत रत्ननिकायमुच्चकै-
शिकाय लोकथिरमुञ्चमुत्सुकः ॥ २॥
धनदानस्य सुबहुलमेव वर्षयति । तथेति । अयं नलः पथि
त्यागको साधारण्येन दीयमानं धनं तथा तेन प्रकारेण
वितीर्णवान् दत्तवान् यथा येन प्रकारेण मागधैर्वन्दिजाति-
विशेषैः अतिभाराधिगमेन अतिशषितगुरुत्वप्राश्या बडतरलञ्च-
धनस्य वोढुमशक्यत्वात् परिपूर्णत्वाञ्च निरपेक्षत्वात् दणीकृतं वण-
वत्या रवनिकार्य रत्नसमूह उच्चकैर्नितरामुत्सुकोऽहमहमि-
कया यहीतुं प्रत्तो लोक उञ्छ भूपतितमणुकणगणं चिरं
यहुकालं चिकाय उदित्याददे रत्ननिकायं उछमिति रूप-
कं। उच्चकैर्य हुमून्य रबनिकायमिति वा । अनेनास्य दान-
रत्वमुक्तम् । उनको धान्यानां कण श श्रादानं । रमादाने बाप-
चारिकः प्रयोगः। न कर्मणि घञ् । वितेनिवानिति पाठे त्याग-
मिति भावे घन । दानं चकारेत्यर्थः । निकाय्येति पाठे नि-
वामः । अधिकरणे ण्यत् । प्राय् धाबादः कवच, पाग्यमान्ना-
यनिकारयेत्यादिना (पा. ३ १९१९२८) निपात्यने । चिनाते-
पर्यव्याथादेशे चिकायेति भाषायां, चारिति (पा. १३१५२)
कुलम् ॥ २॥

·हिद मियां नमभते। यता पक्षमा भवमोfairy २०४ शुन इति वा । अम का। सदमि नानादेमिलितजनसमा मित्येका वाक्। तथाऽनिरूपः सुन्दरी जनः श्रीरामचन्द्रमा मकीवत् कुतः मुखभाजनं मुखग्यागं अपितु रूपवान गं दुःपमेवेनि दृष्टवात्। मुरुपयोरनयोरपि दुःपय मविशन्स मो जगा मैमोमानिमितमुपभाजनं पताऽपिमा हा उत्तरनपश्चचरिते। बपास्य न स्यात् सदसि स्त्रियान्वयात् कुतोऽतिरूपः सुखभाजनं जनः । अमूदृशी तत्कविविन्दवर्मने- रवाक्टता राजकरञ्जिलोकवाक् ॥३॥ अपेति। श्रमाविव दृश्यत इत्यमूदृश्येतत्सदृश्यन्यापि, भैरूद- तानि राजकानि नृपमझातानि रञ्जयन्येवंशीलास्तदनुजोवि- ना लोकास्तेषां सपा वाक् दोषारोपणरूपा, तस्य तयोवा भैमी- नलयोः कवयः प्रवन्धकारी वन्दिनय प्राकृतादिभाषारमंत्र- चतुरास्तेषां वर्षनैः कर्टभिरवाक्कृता तिरकता। तेषां प्रचुरतर तारखरवर्षनतिरोहितत्वात् मा वाकाभ्यां नाकर्षितेत्यर्थः । वाग- वाक्झता शब्दरूपा कृता ध्वनिमात्रं श्रुतं, न त्वयंप्यनका प्रद तत्समक्षं स्त्रियान्वयात् मम्बन्धादस्य नलस्य लज्जा न स्यात् पनि तु सनया भवितुं युझं न च तया जातमिति निर्मचारय- थागवाहोनि विरोधाभामा मदमि विपापपानमा म यादन्यग्य सुमादेवेति । अयं गिनोऽतिमादपरा । मा ·पञ्चदशः सर्गः। २०५ अदोषतामेव सतां विवृण्वते विषां झपादोषकणाधिरोपणाः । रम्यां नालभतेति खं खं प्रभुं प्रति सेवकवचनमिति वा। अति- सुरूपो भैमीलक्षणे जनः । अतः सुखभाजनमपि तु न एवंभू- नानां राजामप्राप्तेरिति वा । अमूदृशी। अदाशब्दे उपपदे भः, त्यदादिषु दृश (पा०३।२।६.) इति कनि, दृग्दृशवत्पु प्रा सर्वनाम (पा० ६।३।८८) इत्यावे, अदमा भादुरिति पा. ८।२।८०) उसे च, टिट्टाणनिति (पा. १९६१५) हो । अवाक्कृतेति पदवयं ॥ ३ ॥ राजकीयैर्जननिन्दायां कृतायामपि तयोर्निर्दोषत्वमाह । प्रदोयतामिति। द्विषां मृपाऽविद्यमानस्य दोपकणस्य दोपलेश- याधिरोपणा पारोपाः सतां श्रदोषतामेव निर्दोषत्वमेव विद्य- पते प्राकट्येन कथयन्ति। कथं । यतः सत्ये दूपणे मति विद्यमाने लोकं असत्यमविद्यमानं प्राधात आरोपयितुं खलानां जात कदाचित् उद्यमः प्रयत्नारम्भो न भवेत्। सति दोषे विद्यमा- वादेव नारोपः । अयं तावदारोप्यते । तद्यामति दोघेत- जारोपणं निर्दोषतामेव वनोत्युभयथापि परदोषोहाटनमनु- चतमित्यर्थः । मर्वया तो निःपाविति भावः । सत्ये दूपणे ति पलानामलीकं दोषमाधातुं उद्यमः कदापि न भवेत् पि तु मत्यदोपाभावेऽलोकमपि दोपं वदन्ति, ततय निर्दोष- मिवागतमिति वा। अथ च मत्ये परब्रह्मस्वरूपे श्रीरघुनाथे वषये मति प्रमाधी दूपणास्ये राक्षसे अवयं अलोकं दुराम-

·मतं वरियत्ययं वेति अनुजातः पुगः पुगीनः संयोपरा
नो देवीं भमीमातरं गम दमवापत् । इति किं ।
जामातरिम इण्डिते व मसंजामातरं मोपति तोच
२६
उत्तरनैषधचरिते।
न जातु सत्ये सति दूपणे भवे-
दलीकमाधात्मवद्यमुद्यमः ॥ ४॥
विदर्भराजोऽपि समं तनूजया
प्रविश्य हृष्यन्नवरोधमात्मनः ।
शशंस देवीमनुजातसंशया
प्रतीक जामातरमुत्सुके नलं ॥५॥
प्रियं कर्नु उद्यमः किं कदाचिन्न भवेत् अपि तु श्रीरामचन्द्र-
विषयेऽपि दूषणाख्येन राक्षसेनाप्रियं कत्तुं
तथापि यथा स निर्दोषस्तथा तैनिन्दायां तायामपि निर्देश
वेव तावपोत्यर्थः । यदा वक्री मीतायाः पातिव्रत्यपरीक्षणार
परीक्ष्यपरिग्रहादिदोपे असत्यपि परब्राखरूपे श्रीरघुनाये
कदाचित्तमेवालोकं दोषमाधातुं प्रयत्रः किं न स्यादपि ।
लोकः प्रयतत एव तथापि तत्त्वतः स निर्दोष एव तथा तार
पोति भावः। वैरिभिः मत्यमशुक्रमलीकं भवति ।
किमुतेति सचितं । द्विषां। कर्तरि पष्ठी ॥ ४ ॥
विदर्भति। विदर्भराजोऽपि उत्तमजामायप्राप्या पण
मन् तभूगया ममं मह प्रात्ममोऽवरोधमन्तःपुरं प्रविश्य भेकी
उद्यमः कृत एक
प्पो
जामोरि॥५॥

·पञ्चदशः सर्गः। २४७ तनुत्विषा यस्य ट स मन्मथः कुलश्रिया यः पविताऽस्मदन्वयं । जगत्त्रयीनायकमेलके वरं सुता परं वेद विवेक्तुमीदृशं ॥ ६ ॥ सृजन्तु पाणिग्रहमङ्गलचिता मृगीदृशः स्त्रीसमयस्पृशः क्रियाः ।। नामग्रहमात्रेण सूचितस्य नलस्य गुणगणं वर्षयति । नन्वि- ने। यस्य तनुविषा कायकानया हेतुना म मौन्दर्येण प्रसिद्धो नाथः रणमिवाकिञ्चित्करः । तथा यः कुलभिया वंशपरि- या कृत्वा कोलीन्यात् प्रमिद्धतराणाममाकमन्वयं पविता पवनं कती । अस्मत्तोऽपि महान् कुलीन इत्यर्थः । जगत्रयां यकमेलके वरममूरे ईदृशमीदृग्गुणं नायकरथं वरं परि- तारं विवेहं निर्णतुं परं केवलं तव सुता वेद जानाति न्योऽमादादिः। न विद्यते परः श्रेष्ठ यस्मादिति वरविशेषणं । पविता। लुट् ॥ ६॥ सृजन्विति । स भीमः इति श्राह म च चूते स्म निर्ययो निःपुरानिरगाचाचकारो विवाहवरां द्योतयति।इति कि। मृगोदृगो हरिणेचणाः सवामिन्यो भवत्यः पाणिग्रहो वि- हमाद्रूपे मङ्गले उचिताः नया स्तोणं ममय पाचारां स्पृश- त योपिदाचारप्राप्ता दुगादिकुलदेवतापूजा तैनयवारम्भा- क्रिया: एजन्तु कुर्घन्तु । वयन्तु पुनः श्रुतीनां सातीना विधीन ·मञ्चदश. सर्ग। २४९ अथावदद्दतमुखः स नैप, कुलञ्च वाला च ममानुकम्प्यताम्। स पल्लवत्वद्य मनोरथाकुरं चिरेण नम्वच्चरणेदकैरिति ॥ ८ ॥ तथोत्थितं भीमवचःप्रतिध्वनि निपोय दूतस्य स वलगहरात् । त, ओदितोति (पा०८१२।४५) निहानत्वं । निस्तुषं । गंतं तुषात् । तुषो दोषलेशः ॥ ८ ॥ अथेति । अथ लग्नांभके मविहिते दूता एव मुखं यस्य म मः नैषधमित्यवदत् । इति किं । भवता मम कुल बाला च याइनुकम्प्यतां चङ्गीमियतां । वालायामनुगृहीतायां मा । मम वशोऽनुग्रहीतःस्यादित्यर्थः । तथा चिरेण चिरन्तन ऽस्माकं सर्वेषां म प्रसिद्धस्त्वत्सम्बन्धविषयो मनोरथरूपाङ्कुरः गस्मिन् दिने वचरणोदकः बदोयचरणचालनोदकैः पत्र- पल्लववदाचरत पमवितो भववित्यर्थः । पासवमहिता भव- येक पदं । कञ्चन सन्देशहरं प्रेय्य तं मविनयमाकारयति ते भावः । अन्यत्रापि चिरं मञ्चितोऽङरो अलैः पल्लवितो ति। पमवत। आचारे किए ॥८॥ नयेति। म नलः दूतस्य वलादेव गहरात् तथा पूर्वाना- 'ल यया भीमेनोनं तथैवादित भीमवचम. प्रतिध्वनि यि मादरमाकर्य इति बुवन तस्मै दूताय वह प्रचुर वना- ·पादियाइक गमेष:, स्वार्थ कप। परीक्षामा २४ पाणिग्रहमङ्गलोचिता योपिदाचारज्ञा वृद्धाः । सुवासिनीति निरीयेति: भूपेन भीमेन निरीयान्तःपुरानिर्गत्य वैवाहिक घंशके नलाय भैमी दातुं प्रचक्रमे मुहर्तविलम्मानुरोशन प्रा- थमिकान् श्रोतमातीन् विधीन् अधीकरदियर्थ: । शिक्षाम- कोपरीणे: मापूर्णामित्रगुणरूपलचितंतथा मुकगापुरधा. मामपप्रधुमादापनिमुष रचिता या गुणदोषादिकोश माणादयगमाव्यं । मिरोय। शुगता। मालिका psiri उत्तरनेघधचरिते। श्रुतिस्मृतीनान्तु वयं विदधाहे विधीनिति माह च निर्ययो च सः॥७॥ निरीय भूपेन निरीक्षितानना शशंस मोहर्तिकसंसदंशकम् । गुणैररीणैरुदयास्तनिस्तुषं तदास दातुं तनयां प्रचक्रमे ॥८॥ हर्पण जुहोतोत्यादीन् मधुपादिकान् स्मानान् वैदिकांच विदभई कुर्मा इति। एवमादिश्य तदानीमेव निर्गत इत्यर्थः। शेषणं वा। समयस्पृशः। स्पृशोऽनुदके (पा० ३।२।५८)इति किन् । वयं । असादी इयोति (पा० १।२।५८) बहुवचनं ॥ ७॥ मलं शमा गिरीचितानना मोहर्तिकानां ज्योतिषिकाना । सभा अंशकं वैवाधिक मुइन शशंस । म च भीमस्तदा त यम: गुहत देय पाहावयादी (पा. १९i Ara ·पक्षदशः सर्गः। २४८ अथावदतमुखः स नैषधं कुलच्च बाला च ममानुकम्प्यताम्। स पल्लवत्वद्य मनोरथाङ्करं चिरेण नस्त्वञ्चरणोदकैरिति ॥८॥ नथोत्वितं भीमवचःप्रतिध्वनि निपीय दूतस्य स ववागहरात् । गत, ओदितथेति (पा०८१२।४५) निठानत्वं । निस्तुषे । र्गतं तुपात् । तो दोपलेनः ॥ ८ ॥ अथेति । अथ लमांशके मनिहिते दूना एव मुखं यस्य स मि: नेषधमित्यवदत् । इति किं । भवता मम कुलं वाला च पयाऽनुकम्यतां अङ्गीक्रियतां । बालायाममुगृहीतायां मा पे मम वंशोऽनुग्रहीतःस्मादित्यर्थः। तथा चिरेण चिरन्तनेन ऽस्माकं मवेंपो म प्रसिद्धस्तत्सम्बन्धविषयो मनोरथरूपाकुरः यास्मिन् दिने स्वचरणोदकः लदीयचरणचालमोदकः पक्ष- पिलववदाचरत पम्नवितो भवलित्यर्थः । पल्लवमहिती भव- त्येकं पदं। कञ्चन सन्देशहरं प्रेय्य तं मविनयमाकारयति ति भावः । अन्यत्रापि चिरं मचितोहुरो जलैः पचवितो ति। पलवत। आधारे किम् ॥८॥ नथेति। म नतः दूतस्य वनादेव गहरात् तथा पूर्वाकप्र- रेण यया भौमेनो तथैवोदितं भीमवचमः प्रतिध्वनि गय मादरमाकय इति ब्रुवन् तस्मै दूताय बड़े प्रचुरं वस्त्रा- 12 ·एतादरः मन् तपनं सुव्य प्रतीते कदा वा उदेयतीति। माचिदिति । तदा मलागममममये पापित व्याने पहा २५. उत्तरघवधरिसे, व्रजामि वन्दे चरणौ गुरोरिति ब्रुवन् प्रदाय प्रजिघाय तं बहु ॥१०॥ निपीतदूतालपितस्ततो नलं विदर्भमतोऽगमयाम्बभूव सः। निशावसाने श्रुतताम्रचुडवाग यथा रथाङ्गस्तपनं धृतादरः ॥११॥ कचित्तदा लेपनदानपण्डिता कमप्यहकारमगात्पुरस्कृता। सकारादि प्रदाय तं दूनं प्रजिघाय प्राहिणेत्। इति किं है दूत अहं अजामि गत्वा च मदीयगुरोः शहरस्य चरण वन्द नमस्करोमीति । प्रतिशब्दत्वरूपेण न राजादेशानुवादस्य न्यूना धिकताका परिहता। प्रजामि । वन्दे। वर्तमानसामीण इति (पा० ३।३।१३१) भविष्यति लट् ॥ १० ॥ निपोनेति । ततो दूतप्रत्यागमनानन्तरं निपीतं मादर श्रुतं दूतालपनं हतवचनं येन म विदर्भभत्ता भीमा धनारत मादरः मन् नलमागमयांबभूव प्रतीक्षितवान् । पुनरपि दूतैरत- नाययति स्मेति वा। यथा निभावमाने आधे मुहले भूत माभातिको तायचूतस्य कुफुटस्य वाक पेन स एकवाकुतायडरयमरः ॥ ११ ॥ থাকা ·पत्रदशः सर्गः। अन्नम्भि तुङ्गासनसन्निवेशना- पूपनिर्माणविदग्धयादरः ॥ १२ ॥ मुखानि मुक्तामणितोरणैस्तदा मरीचिभिः पान्धविलासमाश्रितः। सुधानेपचित्रादिकर्मणि पण्डिता कुभला काचिद्रमणे पुरस्कृता निर्माणार्थमेव मन्भाविता मतो स्वमार्थनावमात् कमप्यहवा- रमभिमानमगात् प्राप अनिर्वचनीयं गौरवं कृता सुधाले- पादि चकारेत्यर्थः । चतुष्कनिम्माणार्थ हरिद्राचूमिश्रित लण्डनपिष्टं तस्य दाने धान्नेपकरणे कुशला । काचिद्विजने रम- ोये बा प्रदेश तस्यां भैम्यां बडोदने कुमलेति वा। तयोम- * मीनलयोनी । तथा क्वचित् प्रदेशेऽपूपनिर्माणे मण्डकरचनायां विदग्धया चतुरया कयाचितुवामने उच्चतुगाच्यामने मन्त्रि- वेशनाटुपवेगनाडेतोरादरो गौरवमनम्भि माप्तं । उच्चामनम- निवेशादादरी वहितापमयाभावः प्राप्त इति वा । जातादे- कवचनं । काविचित्रादिकर्म काविच अपूपादिनिर्माणं चक्रु- रिति भावः ॥ १२॥ मुजानीति । तस्य पुरय तथा तत्सम्बन्धिनाममिन्नवेतना- मपि मुगानि दारोपान्तरूपाप्माननानि मुकायुकानां भगीनां रवानां मुझानाञ्च मणेनाच वा नौरम्तेभ्यः उद्गनिर्गतः अित एव पान्यविनाम उत्वाय दूरं प्रमर्पणमीलानां पान्यानां विमाममाथितिर्मरीचिभिः किरलेः कृता दरागमनममये प्रमो- *मसामति पाठोऽविधिकह ·पषिमावेतानि पुपाणीमि नेपामपि रतधामाय: मि २५२ विशिरोभमा थाभिः। सर्मदा मधुन्टेव नियमित पारि उत्तरनेघधचरिते। पुरस्य तस्याखिलवेशमनामपि प्रमोदवासकुरितानि रेजिरे ॥ १३॥ पथामनोयन्त तथाधिवासना- न्मधुव्रतानामपि दत्तविभ्रमाः। वितानतामातपनिर्भयास्तदा परच्छिदाकालिकपुष्पजा खजः ॥ १४ ॥ दहासेन हर्षजहास्थेन कुरितानि मिश्रितानि च रेजिरे मां- एयपि पुरद्वाराणि गृहदाराणि वा मुक्कामणिनोरखैरलता- नि। मलै पुरञ्च मानन्दमभूदिति भावः । हास्य मुखे भवति। तस्य पुरस्य सम्बन्धिनां वेग्मनामिति व्याख्याने न केवलं पुरतो. कानां मुखानि प्रमोदहासकुरितानि किन्तु यहाणामपीय रर्थः । तोरणात्तदंति पाठे तोरणात् पान्यविस्तासमानिन उत्थाय द्वारममर्पणशीलैरिति व्याख्येयं ॥ १३ ॥ पथामिति । पटच्छिदाभिर्ववच्छेदैनिमितानि अकालिका न्यममयजानि यस्मिन् काले यानि न भवनि तानिए पाणि नभ्या जातास्तनिर्मिनाः सजो माला: तदा पराग मममधे या पुरमा वितामता पाचर्ता पनीयत प्रापिताः। किताः। यथा मासरयादिपुष्पाणां वामसपाधि वामनात् सुगन्धिद्रयः परिगमारोपणापतानामपि को ।

·पञ्चदशः सर्गः।
२५३
विभूषणैः कच्चुकिता बभुः प्रजा
विचिवचित्रः पितत्विषो गृहाः ।
बभूव तस्मिन्मणिकुट्टिमैः पुरे
वपुः स्वमुळः परिवर्तितापमं ॥ १५ ॥
तान्येपामिति मधुवतपदेन सचितम् । तथा वस्त्रमयलादात-
पनिर्भया उष्णत्वमावरहिताः । अस्त्री वितानमुलाच इत्य-
मरः । विदाकालिकेति च पूर्ववत् ॥ १४ ॥
विभूषणैरिति । तस्मिन् पुरे प्रजाः पारा जानपदाय विभू-
'परलकाः कचकिताः नानारत्नकानिच्छादितमावयवाः
मन्तः बभुः भिरे। तथा वर्षमात्रकल्पितेपु नि वेवपि
रूपकेषु जोवमापादनादिचमत्कारकरणाविचित्र: पाचर्य-
कारिभिः फुचनिखितनानावर्णरूपकः रमपितविपः उजवनी-
छतदीप्तयो ग्टहा पभुः। एवं जङ्गमस्यावररूपान्यतया तथा
मणिकुहिमैथ मणिपद्धभूमिभिच कृत्वा उा: स्त्र महर्ज
मन्मयवपुः केनापि प्रमादिना परिवर्तिता उपमा यस्य तद्र-
पान्तरं मापितमिव
बभूवा
। पातालस्य रम्यत्वात् पातालमुपरि
जासमिवेत्यर्थ इत्युप्रेक्षा। परिवर्तिता विनिमथिता उपमा
उपमान वादिन उपमानवेन ममिद्धस्य वर्गस्य उपमेयत्वं
सतं, सपश्च तापमानं जातमित्यर्थः इति वा। स्वम्या इति
साठे स्वगात् मकामात परिवर्तितोपममिव बभूवेत्यर्थः । मणि-
कृष्टिमः उपलविते पुरे वा । मर्म्यमपि तदा मानदारं जान-
मिति भावः । कधुकस्तारकादिः ॥ १५ ॥

·२५.४ नितरां राणिनां शब्दलं अवापुः तथा धानहूं मुरजादिवाश- उत्तरनैषधचरिते। नदा निसस्वानतमा धनं धनं ননা নঝিনিনন নন। अवापुरुच्चैः सुपिराणि राणिता- भमानमानदमियत्तयाऽध्वनीत् ।। १६ ।। विपच्चिराच्छादि न वेणुभिर्न ते प्रणीतगीतैर्न च तेऽपि झर्झरे। नदेति। तदा नलागमनसमये तस्मिन् घनं कांस्थतालादिक धनं निविडं यथा निमखानतमा निरनिशयं शब्दं चकार तथा ततं वीणादिवाद्यं ततं विस्तृतं यथा तथा नितरां ननाद अन्द चकार । तथा सुपिराणि सच्छिद्राणि वंशादिवाद्यानि उच्च প্ৰৱৰিঘৰ मियत्तयेदंपरिमाण लेनामानमपरिच्छेद्यं यथा नया ध्वनोत् । धनं दृढावयव वमयश्चेति घनविशेषणं वा। तथा नतं नरस्वरूपेण विस्तृतं बहुमंध्याकञ्चेति ततविशेषणं वा । म इयत्तयाऽमानं यजमध्यमित्याग विशेषणं वा । याचं तत्र वादिनमित्यर्थः। ततं वीणादिकं वाधमानदं मुरका दिकं । वंगादिकं तु मुपिरं कांस्यताप्लादिकं घमित्यमरः । राषिता। अयग्नं रणनीति, भावग्यकामयाणिनि: (पा। ३।१०.) रति णिमा राणीति तेषां भावम्तनाता। चती रपादेरिमि (पा. १२१७) द्धिविफन्पः ॥ १९॥ विपचिरिति । येणुभिवंगणनिभिविपश्चिालावमिनी ·पञ्चदशः सर्गः। २५५ - नते हुडुक्केन न सोऽपि ढक्या न मलैः सापि न तेपि ढक्कया ।। १७ ॥ विचित्रवादिबनिनादमूर्छितः सुदूरचारीजनतामुखारवः। ममा न कर्णेषु दिगन्तदन्तिना पयोधिपूरप्रनिनादमेदुरः ॥१८॥ .. छादि । ते घ वेणुध्वनयः प्राणीतं मारवं गीतं चैः द्रुतमध्या- दिमूर्छनादिपूर्वमुच्चायद्भिर्गायकगायकगीतैनाच्छादिषतेति मर्वत्र विपरिणामेन व्याख्येयम् । शरिझराख्यैः कांस्यमय- 'वाचविशेपेयनिभिः कला तेऽपि गायकवनयोऽपि न च नैवा- छादिपत। हुडुकेन लध्वीयमा कांस्यमयेन वाचविशेषेण ने अरिध्वनयो नाच्छादिताः । ढक्कया वादिनविशेषेण मोऽपि डुकध्वनिनाच्छादि। ममदगध्वनिभिःभा ढक्काऽपि ना- छादि । ढकया लेऽपि भईला अपि नाच्छादिताः । अनपे- चितगौरवलाप वाघमात्र नत्र मिलिता ममश्रुतितासमाना । अपि विपयादिश्वनयः वादकौशलात् प्रयत भेदेनोपनमा इति भावः । विपश्यते खरोऽम्यां विपश्चिः, श्रीणादिक इप्रत्य. पान्तः ॥ २० ॥ विचित्रति । विपित्राणि नानाविधानि वादिवाणि तेषां निनादः मूर्छिनः पर्रिता तथा मुतरां दूरचारी दूरमञ्चरण- पीनः जगता जनमहातम्तममारवा मुखमन्दः, पयोधिपूरे ममुद्र- ·यस्य एवभूते कूर्म एउचतरसहस्तमात्रोछितवादिसकसित स्याल्यिाप्य यथाकुन्नाचारं स्वीणां भैम्यारा कुलाचारानतिर मेणाथ मगन मङ्गलगोनिपूर्ण प्रथा तथा तामवनोज भो २५६ उत्तरनयधचरिते। उदस्य कुम्भोरथ शातकुम्भजा- चतुष्कचारत्त्विविवेदिकोदरे यथाकुलाचारमथावनीन्द्रजा पुरन्धिवर्गः स्नपयाम्बभूव तां ॥ १८ ॥ प्रवाई प्रतिनादेने प्रनिशंदेन पयोधिपूरस्य नटे प्रतिशब्द- सेन वा मेदुरः परिपुष्टः मग दिगन्तदन्तिनां दिक्प्रानवनि दिकपाल हस्तिनां कर्णेषु न ममी तत्कीनपिपरिपूर्ण वाद- निर्गत इत्यर्थः। नानाज़ातीयमिश्रणादेकीभूतो अनशब्दों दिगन्तपर्यन्तं समुल्ललामेति भावः । स दूरेति पाठे स महानि- उदस्थति। अथ सवाद्यवादनानन्तरं पुरनिवर्गः'नौशभ- यज्ञकुलवृद्धसवामिनीममूहः चतुष्कसंज्ञेन नानावर्षकमियत स्तिकमवतोभद्रादिमण्डनेन चार्वी रमणीया लिट् कान्ति: वेदिकाया उदरे मध्ये भातकुग्मजाः वर्षघटिताः फुझीःपर, सपायभूव मनलागणारारम्भप्रश्नकाहयेऽप्यथो अथेति तर मादेकोऽयम्द प्रानभार्य, विनीयमु, मङ्गाने इति जयं । पर विधानं मरमाथमन्दिगीमिति स पाठ अपघामभूव । मिया दुपधाराय:॥१८॥ त्यर्थः ॥ १८ ॥ .

·पञ्चदशः सर्गः1 २५७ विजित्य दास्यादिव वारिछारिता-- मवा पतास्तत्कुचयोईयेन ताः। शिखामवातुः सहकारशाखिन- स्लपाभरम्नानिमिवानतैर्मुखैः ॥ २०॥ असा मुंजीतनलाभिषेचना :.:. • क्रमाद्दुकूलेन सिताशुनोचला. इयस्य वर्षाशरदान्तदातनी सनाभितां साधु ववन्ध सन्ध्यया ॥ २२ ॥ विजित्येति'। ताः कुन्यः तस्या भैम्याः कुचयोईयेन गौरव- स्वकाठिन्यादिगुणानिमयेन विजित्य दाग्यादिव वारि हारिता जलवाहित्वमवापिताः प्रापिताः मत्यः श्रानतर्मुखैः सहकार- शाखिन पाम्रवृक्षस्य शिखां पाभरे जनितां म्नानि वैवयं कालिमानमिव अवाक्षुः वहन्ति स्म । पराजितोऽपि हीभरेण नयमुखो वॉरिवाहितां प्रापितः मन यानि धते। कलशी- मुग्वे माङ्गलिका नपामा गिनियन्ते इत्याचारः। अवातुः । वह. पापणे लङि ॥ २० ॥ श्रमाविति । मुहुर्जातं जलाभिषेचनं यस्या अमा भैमी, क्रमासिता राना मिततन्नुकूलेन होमाम्बरेजचना भूपिता मती, वर्षाच शरदय तामां दयम्य मन्ध्यया मन्धिना तदातनी तदाभवा तात्कालिकों मनाभितां तुल्यतां माधु सम्यक् ववन्ध धी। वर्षाच कृतजलाभिषेका, गरञ्च भोतांना चन्द्रेणा- ।

·२५ विरेभिर ति। सथाशिकरोत्कराः केशमहाविरजिरी उत्तरजेषधचरित। असौ प्रभिन्नाम्बुददुर्दिनौका निनिन्द चन्द्रद्युतिसुन्दरों दिवं । शिरोरुहोघेन घनेन संयुता तथा दुकूलेन सिताशनोज्वला ॥२२॥ विरेजिरेतच्चिकुरोत्कराः किराः क्षणं गलन्निर्मलवारिविग्रुपां। नमःसुहच्चामरनिर्जयाजिताः सिता वमन्तः खनु कोर्तिमुक्तिकाः ॥ २३ ॥ पला इयोः सम्बन्धिन्युभयगुणेपेता, वक्षपरिधानात् पूर्व प्रा- ट्सदृगी अनन्तरं मरत्सदृशो जातेत्यर्थः ॥२१॥ असाविति । असो दिवं मिनिन्द तन्तुल्या किमानां दिवा आदी वर्षास प्रभिवरतिघन: हरदिया अमुर्दै दुहिनोलतां जलमावितां, अनन्तरं शरदारये इन्द्रद्युतिम- न्दरों। किंभूतामौ । कचिदर्षता शिरोरुहोपन केशपाशहर घनेन मेघेनोपलक्षिता। तथा दुकूलेनैव मितांना चो चला। जलाभिषेकस्यानेधु वोदकाक्षरएं चन्द्रिकास्याने डाः समिति चोध्यं ॥२२॥ जावेत्यर्थः भन्ने गमा किम्भूताः। गमतां निर्मनानां वारिविश्रुषामुदकविन्द भणं फिरनीति किरा विक्षेपका उदबिन्दून मुञ्चन्न फिंभूना रव । नममः सदोमि मदृयानि प्रतिमामानि घाम TA ·पञ्चदशः सर्गः २५६ सदीयसा स्नानजन्नस्य वाससा प्रमार्जनेनाधिकमुचनीकृता। अभ्रमभ्राजत साऽश्मशाणनात् प्रकाशरोचिः प्रतिमेव हेमजा ॥२४॥ तदा तदङ्गस्य विभर्ति विभ्रम विलेपनामोदमुचः स्फुरदुचः। गपि तेषां निर्जयेनार्जिता: म्बीकृत्य मङ्गहीताः मिताः शुभ्राः कीर्तिरूपा मुक्तिका वमन्तः खनु। वार्धं खलुभब्दः । कृष्णचामरादयतिसुन्दर स्वत्केपाम इति भावः । विग्रुपां। काणि पष्ठी ॥२३॥ सदीयति । मा भैमी अदभ्रमधिकं अवाजत अनोभत । किंभूता । प्रदोयमा स्नानजनम्य प्रमार्जनेन प्रोञ्छनकारिणा वासमा म्रदीयमा बाममा कणा म्मानजलभ्य प्रमार्जनेन करणेन पूर्वापेक्षया अधिकं यथा तया उञ्चलोकता। केव । असभाण- नात् मिलोत्तेजनाद्धेशोः प्रकाशं पूर्वीपेचयाऽनिदीमा रोचि- दीप्तिर्यम्याः मा हेमजा मौवी देवादीनां प्रतिमेव । शिला घर्षणादोपितेति सुवर्सकारपरिभापा । प्रमार्जनेन । प्रथमपक्ष नंद्यादिनात् कर्तरि न्यः । दितीयपक्षे भावे न्युट माण तेजने भौवादिकः । तस्माच्युट॥ २४ ॥ नर्देति । मुबई दरमोषत् स्फुटविकमत्काञ्चनकेतकोदलं नम्मात् मौरभं भौगन्ध्यं यद्यभ्यस्यति भिक्षते तदा नहि तदनम्ब

·२४०
वापिताया इति । मकम्नास गोताल करणादिनु कमास
पिन । भूपी मनं विनापि थियां फातीमामा
उत्तरधरित
दरस्फुटत्काच्चनकेतकीदलात्
सुवर्णमभ्यस्यति सौरभं यदि ॥ २५ ॥
अवापितायाः पचिवेदिकान्तरं
कलातु तस्याः सकलासु पण्डिताः।
क्षणेन सख्यचिरशिक्षणस्फुट
प्रति प्रतीक प्रतिकर्म निर्ममुः ॥ २६ ॥
विनापि भूषामवधिः श्रियामिय
व्यभूपि विज्ञाभिरदर्शि चाधिका।
भैमीशरीरस्य विभ्रमं विलामं विशिष्टां भ्रानि वा विभनि।
किंभूतस्य विलेपनम् । यतकदमादेरङ्गरागेण धामाद मुवति
तम्य । तथा स्फुरनी रुक् दीप्तिर्यस्य । खाभाविकगौरकानिना
अभ्यङ्गानन्तरमशारागः छत इति भावः । यदि तहति सब
न्धादभ्यस्यति विभौति न लिङ्, लिडर्थ लट् । क्रियानिय
त्तिन्तु न विवक्षणीया ॥२५॥
বিদ্যন্ত ঘনি: ফুলাঃ ময়: ঘিামঘললিষ্ট ধর্ম
भद्रादिभूपिनं वेदिकाया नारं मध्य प्रशारण्यानं शादि.
नाया: प्रापितायास्तस्याः भैम्याः पनि प्रतीक प्रत्यय fr
যিবধাৱষ্কাৰাবান েয লিনি অা হয় প্রধান
प्रतिकर्म करणं निर्मगुरमुः ॥ २६ ॥

·पञ्चदशः सर्गः। २६१ न भूपयैपाऽतिचकास्ति किन्तु सा ऽनयेति कस्वास्तु विचारचातुरी॥२०॥ परमशोभा वं भैमी विज्ञाभिः अलङ्कारचतुराभिः सखीभिः व्यभूपि विभेषेणामण्डि। अधिका अनत कृताङ्गकान्तितोऽधिक- कान्तिरदर्भि च। परंतु विचारचातुरी एकतरनिश्श्यरूपे विचारे प्रावीचं कस्यास्तु न कस्यापि । इति कि एषा भूषया पूर्वापेक्षया अधिक म चकास्ति किन्तु मा भूपैवानया भैया कृत्वाऽधिकं शेभने। भैम्या भूषणनाञ्च परस्परमन्पर्काच्छोभा- तिशयो यो दृश्यते तच भूषणेभैन्या: शेमातिशयो न जनितः किन्तु भैम्या भूपणानामिति विवेकः कस्यापि नाभूदित्यर्थः । पूर्वापेक्षयाधिकं वा शोभते सेति भावः । भूषां विनापि श्रि- यामवधिरियं विज्ञाभिर्विशेषेण बडना प्रयासेनाभूपि पूर्वापे- क्षया इयमधिका किनिति तारतम्यज्ञामार्थे पुनः युनः विलो- किता चा परनियं भूषया नाधिचकास्ति किन्तु मा भूषाऽनयेति ताबिकविचारचातुरी कस्थास्तु पुनः सख्या जातेत्यर्थादपि तु न कस्याचित्। प्रयामेनासत्य पुनः पुनर्विलोक्यापि विज्ञा- भिरपि अनया मण्डनं मण्डितं मण्डी दूयं मण्डिते इति तारतम्ब न जातमेव। परंभूषणानां वैयर्थ माधारणत्वं वाधि- कमोभाकारिवं वेति किमपि न निश्चितं किन्तु धान्ता एव जाता इत्यर्थ इति वा । तम्या निरतिश्या कान्तिीति भावः । पूनाका चातुरी कम्यान्नु कस्थाञ्चिदेव विदुय्या न ·पगागोपगेयभावः । चपको हेमपुषकः। एमय कविता धम्पककग्निकां चन्द्रम्य शिरमि न्यम्यति तदा तां पाममणीय पगेनीयभूतोपगेश्यर्थः । यन्धकग्य अधर गोनात्यमयला पगारापककग्निकाया गगगिनातिन कम्य पन्द्रम्य पदमा २६२ उत्तरनैषधचरिते। विधाय बन्धूकपयोजपूजने कृतां विधार्गन्धफलीवलिथियम् । निनिन्द लब्धाधरलोचनार्चनं मनःशिलाचित्रकमेत्य तन्मुखम् ॥ ८ ॥ तु मर्चस्या इति वा। अलङ्कृतं तद्दपुषेव मण्डनमिनि विचा- रचातुरी कस्यचिन्मनक्षण महाप्राज्ञभ्य कस्य ब्रह्मणो वाऽस्तु । मया श्रीहर्षेण ब्रह्मणा वा एवं निर्षतुं शक्यते नान्येनेत्यर्थ इति वा । कस्याः पुनर्न जाता अपि तु मर्चस्या अपोनि वा ॥२७॥ विधायेति । लब्धं प्राप्तं अधराभ्यां लोचनाभ्याच हा अर्चनं पूजनं येन । ओष्ठनेत्रेण रमणीयमिति यावत् । एरिथ तन्मुखं भेनीमुख कर्ट माङ्गलिक मनःशिलाख्यगारधातुविध पनिर्मितं चित्रनिलकं एत्य प्राप्य बन्धूकेन पयोजाग्या नीनो- त्पन्नाभ्याञ्च पूजने पूजाइयं मला, अनन्नारं शतां विधोयन्द्रभान धिनी गन्धफया चापककनिकया छत्ता यग्निः श्रियं कान्तिं निनिन्द। यदि यन्धूकोत्यस्तैः चन्द्रग्य पूजा, पूजा নালিসা गन्धरलीयगर:! २८ ।

·पददशः सर्गः महामघोना मदनान्धतातमी नमःपटारम्भणतन्तुसन्ततिः। अवन्धि तन्मूईजपागमञ्जरी कयापि धूपग्रहधूमकोमला ॥२८॥ पुनः पुनः काचन कुर्वती कच- छटाधिया धूपजधूमसंयमा होकत्रयेण केशप्रसाधनं वर्षयति । महोति । कयापि केशप्र- साधनचतुरया सख्या तया भैम्वा मूर्द्धजपाश: केशपागः तद्रूपा मौगन्ध्यादेचाच मञ्जरी प्रथमोद्भिनकन्निकाङ्कुरदण्डः अव- न्धि मंयता। किंभूता मञ्जरी। महीमोना भूमीन्द्राणां मद- नेन कामविकारेण अन्धता विवेकशून्यता मैव तमो नाममी रात्रिम्तम्यास्तमोरूपस्य पटम्यादरकलादविवेकरूपस्यारम्भणे निर्माणे विपये तन्तुमन्ततिः सूत्रपरम्परा तानकरूपा। तथा धूपग्रइएमाधनस्य मष्ट्रिय धातुभयम्य करण्डकादेः मम्ब- धिना दधमानकर्परागरुचन्दनादिपरिमन्नबहुसेन धमेन कोमलेपच्छुष्का तहदतिसुन्दरी नितरां ग्यामा। राजानो रात्री नील पवस्वादिकं परिधाय विचरन्तीति वा । नन्नप- राया अपि तस्याः केप्रपा दृष्टा राज्ञां कामोद्रेकाद्विवेकशू- न्यता भवतीति भावः ॥ २८॥ पुनः पुनरिति । काचन मखी तस्याः भैम्या मूर्द्धज: केश- पाश खन्नक्षणं साधनप्रनम्बचपणत्वमाम्बाञ्चामरं चिराइना ·२६४ च। कचच्छटा तो यमुना तदा तणिन् ममये अर्पितः मिरती परायणतेग मशीयमा भनेग पराभवेग भगा पुपता उत्तरनैषधचरिते। सखोम्मितेस्तर्किततन्निजनमा वबन्ध तन्मूईजचामरं चिरात् ॥ ३० !! बलस्य देव हलेन भाति या कलिन्दकन्या धनभङ्गभङ्गरा। तदापितेस्ता करुणस्य कुड्मलै- जहास तस्याः कुटिला कचच्छटा ।। ३१ ॥ कालेन बबन्ध । चिरकाल हेतुमाह। किंभूना। कचछटाधिया मैमोकेशपाशभ्रान्या मादृश्यात् धूपजस्य धूमय- मर्मुः संघमनं पन्धनं कुर्वत । तथा नड्डान्तिदर्शनीनां स्मितर- न्योन्यमुखविलोकनपूर्वविलमदीपद्धास्यैः कृत्वा नर्किनः केश- पागभ्रमेण धूपजधूममयमगरूपो निजः स्वीय; भ्रमो यथा ॥ ३०॥ वनस्येति । कुरिला अतिवका या तम्याः कचछटा कुन्न श्रेलि: यलस्य बलभद्रम्य इलेनापया मती धननिविभीमा रङ्गहरा उपायचा कलिन्दम्य पळतम्य कन्या यमुर्गव भाति न्यौः करुणाख्यम्य वृक्षग्य हमनेः कनिकामिनामा यमुना খ য য় যাবতিলা মুভি ফুখিনা খসি খা- एक रत्ययः । मामा शमिया पुष्यामडना च तम्या: मलिगि मामले मेति भावः । पूयं तन्या ·पञ्चदशः सर्गः। २६५ धृतैतया हाटकपट्टिकालिके बभूव केशाम्बुदविद्युदेव सा। मुखेन्दुसम्बन्धवशात् सुधाजुषः स्थिरत्वमूहे नियतं तदायुषः ।। ३२ ।। ललाटिकासोमनि चूर्मकुन्तला बभुः स्फुटं भीमनरेन्द्रजन्मनः। इदानों तु धिका जातेति भावः । जहामेवेति वा। यम- नाकर्षणं हरिवंशादी जेयम् ॥ ३१ ॥ ललाट प्रसाधनं वर्धयति । तेति । एतया अलिके ललाटे था हाटकस्य सुवर्णस्य पट्टिका ता मा केशाम्बुदानां कुन्तल- रूपजलदानां तेषु वा विद्युदेव बभूव । क्षणप्रभायास्तस्याः कथं स्थिरलमित्यत आह । मुखेन्दुसम्बन्धवशाद्धेतोः सुधाजुषोऽसतं सेवमानस्य तदायुषो विद्युदरम्यानस्थ स्थिरत्वं नियतं निश्चित अहमूहे तर्कयामि । अमृतपानाद मृतत्वं तस्या जातमित्यर्थः । सुवर्मपट्टिकया ललाटमलङ्कृतमिति भावः । यदायुष इति वा पाठः । ऊहे। ऊह वितर्के ॥ ३२॥ कुन्त लान् वर्मयति ॥ ललाटिकेति। ललाटे रचिताया रिखाकाराया ललाटिकायाः पत्रपायाया अलकारविशेषस्य सोमनि पर्यन्त प्रदेशे भीमनरेन्द्रजन्मनो भैम्याचुर्णकुन्तला वक- (कुण्डसीभूताः केशाः कज्जलरूपस्य धूमस्य वलयः श्रेण्यः स्युट- ििमव भभुः । किंभूता वषयः । मनःमिलायाचित्रकं तितकं - 22 ।

·মামা বাসন সুমি। ঘধি গাফিশালিস। শুনহিল । মনঃমিলান্ধিী धमोहतः कज्जलधूमवायः ॥ ३३ ॥ अपाङ्गमालिङ्ग्य तदीयमुच्चकै- দি ব্রা নিননন যা। अपाति सूचं तदिव द्वितीयया নঃস্মিযা নযিন্ত বিলাঘন। ৪। नद्रूपी यो दीपः तस्मात्सम्भवो यासान्ताः । तथा भ्रमीः धया বঙ্গীমানা বিনি : ধ:। নয় মল:যিলসি- लकेनैव कामोद्दीपनात् तस्य दीपत्वं । धूपधमनभवा करें লতি: ৰূিল নিত্ৰক্ষা মনি। বন্যায় কাজিয়ে স। কান্ কানক্কা (যা ৪।।) চুদি ফয় ক্বাব্দঘন জঙ্গলঙ্কা শুনি। ঋমিমি। মুম্বল জলিনা খাত্তা স্কা সীবনযাঙ্গামি মৃৎ- জলিনাসহীথি হতেন। ৱিনীহা মাহমছবয় ঘফিল ৰূহ যিম্বাধন মনীৰ বিৰু ইয়াৰ যিয়ায় বা যাহীন বখৰি খাবি। সাধ্য ছিল মানসিয়া কাফালানোয়াখাযঘা থালৈ। মিশিসব বিতৰি পৰি যধিঃ বদিহোলয়ে য" সরে থাকায় দিব্যি হিস্কায়খানা ·पञ्चदशः सर्गः। २६० अनङ्गलीलाभिरपाङ्गधाविनः कनोनिका नीलमणेः पुनः पुनः । तमिस्रवंशप्रभवेन रश्मिना स्वपद्धतिः सा किमरजि नाजनैः ।। ३५ ॥ असेविषाता सुपुमां विदर्भजा- दृशाववाण्याञ्जनरेखयान्चयं । . शैशवापेक्षया तारुष्णेन कटाक्षविक्षेपादिविलासवशाध्यप्रतोते दर्यकरणार्थं सूधपातो युक्तः । नेत्रे कज्जलाञ्चिते इति भावः ॥ ३४॥ अनङ्गेति। अगङ्गालीलाभिः कटाचविक्षेपरूपैः कामविलाः कृत्वा पुनः पुनरपाङ्गधाविना नेत्रप्रान्तस्पर्शिनः कनोनिका नीलमणेर्ने वतारकारूपस्येन्द्रनीलरत्नस्य तमिस्रवंशप्रभवेनाथ च श्यामान्वयजेनानिकृष्णेन रश्मिना सकज्जलरेखारूपा मा स्वप- द्धतिर्मिजागमनमरणिः किंमरलि अञ्जमैन । सदा तन्मार्गग- मनेन स्वसम्बन्धात्तारकानीलमणिकिरणैरेव नेत्रप्रान्तो नोली कृतो न तु कन्जलैरिति उत्प्रेक्षा। कामोल्लिखितनिरतिशयक- टाक्षश्रीतुल्याञ्जन शोभालङ्कारतां जगामेति भावः ॥ ३५ ॥ अमेविषातामिति । विदर्भमादृशी अननरेखया अन्वयं सम्बन्धमवाप्य स्मरेण वाणोक्तवार्वाण प्रापितयोः पयोजयोः नीलोत्पलयोः सुषमां परमां मोभां असेविषातां अलभतां । किंभूतयोः। सव्यापसव्यबाणाकर्षणामुजदयेऽधिकरणे ज्याकिण

·लनाय सयो: रुणमारनेत्रयोः प्रदूरवर्ति ममीयवर्ति पर
तम्य भावमाता माननपनिमनमकर्म भनि गा धनमाला
म्फुर मिनि पाठे स्फुट प्रकट गरेषायां पा प्रदूरवर
उत्तरनैषधपरिते।
भुजद्दयज्याकिणपइतिस्पृशाः
स्मरेण वाणीकृतयोः पयोजयोः ॥ ३६ ।।
तदक्षितत्कालतुलागसा नखं
निखाय कृपणास्य मृगस्य चक्षुषी।
विधिर्यदुइ मियेष तत्तयो-
रदूरवर्तिततता स्म शंसति ॥३०॥
पद्धतिः ज्याधानणवैवर्य रूपकिणमार्गः नां स्पृशत दनि र
नयोः। नलमुद्दिमाकर्षवाणाकर्षणात् कान्तविश्रानो-
नेत्रनीलोत्यस्तपाणयोर्भुजज्याकिणमभावना युका । पर
रेखे किण तुन्छे नेत्रे च मरनीलोत्पलबायतुल्ये इति भारः
नदशीतिः विधिर्ममा तदक्षपोर्टगमेवाधिकयोभमोरेरयोः
तत्काले तस्मिन् पाणिग्रहोचिताअनप्रमाधनममये तुमा
ग्यकरणं तद्रूपेणागमाऽपराधेन हेतुना नवं निषाय हर
মাহৰি ঘঘুখী ও ভষ্মপঘিয় বন্ধু কবি অমি
पपोमो प्रदूरपशिने तयाभाव मि वा गोपनी
गनिगणनाकार भवति॥10॥

·पञ्चदा सर्ग २६६ विलोचनाभ्यामतिमात्रपीडिते ऽवतंसनीलाम्बुरुहद्दयों खलु । तयोः प्रतिद्धन्दिधियाऽधिरोपया- म्बभूवतुर्भीमसुताश्रुती ततः ॥ ३८॥ धृतं वतंसोत्पलयुग्ममेतया व्यराजदस्यां पतिते दृशाविव। श्लोकदयेनावतंसनीलोत्पले वर्षयति । विलोचनाभ्यामिति । बुलु यतः भीमसत्तायाः श्रुती का विलोचनाभ्यां पाकर्षपूर्ण- वादतिमात्रमतितरों पौडिते पराक्रान्ते ततस्तस्मादात्मपरा- भवकारिणेस्तयोर्ने त्रयोः प्रतिदन्दिनी तुल्यबले इमे नीलोत्पले इति धिया बुद्येव स्खशिरमि अवसरूपनीलाम्बुरुहदयी अधि- रोपयाम्बभूवतः पारोपितवन्ती दधरित्यर्थः । लुप्तेान्प्रेचा । खलु वात्प्रेक्षायां । अन्योऽप्यधिकेन पराभूतस्तस्मादात्मानं तद्दि- रोधिनं सन्निधापयति । नीलोत्पलकरणीयं कर्म नेत्राभ्यामेव कृतं न तु नीलोत्पलाभ्यामधिकं किञ्चित् कृतं, नीलोत्पले कर्ण- भूषणीकृते इति च भावः ॥ ३८॥ तमिति । एतया कर्षयोपरि तं वर्तमोत्पलयुग्मं, भैमी तत्क। वा पश्यतः कस्यचिद्रसिकस्य विलासिनो दृभाविव व्यरा- जत् । किंभूतस्य। मनोभुवा कामेन अविवेकित्वमेवान्ध्ये उद्भुत- नेत्रत्वं गमितस्य प्रापितस्य । किंभूते दृशौ। अस्यां भैम्यां पति- ते निषले । ततो रमिकलादेवापराहत्य लगिला सम्बध्य स्थिते ·२७० ॥ 1 नपाणां चतुगी बाणानो मानिः मामयो नेपाल वा मीलोत्पलाभ्यां यामामग्री थम्य। एवंविधापे मानि साल इत्यर्थः । स्वासकर्षकसमाधिनवान्दरिमोस उत्तरनेघधचरिते। मनोभुवान्ध्यङ्गमितस्य पश्यतः स्थिते लगित्वा रसिकस्य कस्यचित् ॥३८ विदर्भपुत्रीश्रवणावतंसिका- मणीमहःकिंककार्मुकोदरे। उदीतनेत्रोत्पलवाणसम्भृति- नलं परं लक्ष्यमवैक्षत स्मरः ॥ ४० ॥ स्थिरतरे इत्युत्प्रेक्षा । कचिदिलामो भैम्याः कर्णी प्रथममेव दृष्ट- वान् ततस्तस्य नेत्रे कर्मयोरेव लग्ने स्थित नोपलइयमित्यर्थः । नेत्रगमनादेवास्थान्ध्य । अन्यदपि पतितं वस्त कुत्रापि लगिता तिष्ठति ॥ ३८ ॥ रखावतंस वर्णयति । विदर्भति। भारः नलं परं केवन श्रेष्ठं वा लक्ष्यमवैतत आगच्छ मतीक्षितवानित्यर्थः । किंत। विदर्भपुचोवण्योरुपरि अवतंमिकाया मणः भूषणभूना माणिक्यादिरनचितमुवर्णकमिका तासन्धीनि माविया दिरवानि नामां महजस्तटेव किंककार्मुकं पनागकुसुम धनुः तस्यौंदरे विषये उदीना समुत्पत्रा লামায়ে थाय অষণভিক্ষা गाण ममः कामपरी भविष्यतीति भावः। সমাধহনপিঘিাষ অলংগো : गरण र • ॥

·पञ्चदशः सर्गः। २७१ . अनाचरत्तथ्यमृषाविचारणां तदाननं कर्मलतायुगेन किं। बबन्ध जित्वा मणिकुण्डले विधू दिचन्द्रबुद्ध्या कथितावस्हृयका ।। ४१ ॥ अवादि भैमी परिधाप्य कुण्डले वयस्थयाभ्यामभितः समन्वयः । 55 श्लोकदयेन कुण्डलप्रसाधनमाइ । अनाचरदिति ॥ सादृ- श्यात् स्फुरितया दिचन्द्र झा द्वौचन्द्राविति भ्रान्तिज्ञानेनैती द्वौ चन्द्रो तवोत्कर्षे न सहेते इति भैम्यास्तदाननस्य वा पुर- स्वादसूयको स्पर्द्धाकारिणी कथिती प्रतिपादिती मणिकुण्डले रत्नखचित सवर्मताटङ्के एवंविधा द्वौ चन्द्री जित्वा तदाननं- कर्ट, कईलतायुगेन कृत्वा यवन्ध किं । ननु विचन्द्रबुद्धेरेव खरूपेणामत्यत्वात् स्त्रीवाञ्च तदुक्तऽर्थे कथं तस्य प्रवृत्तिरित्या- शङ्ख्याह । किम्भूतं । तय्यम्टषा विचारणां अनया कथितं सत्य- मसत्यं वेति विमर्शनमनाचरदकुर्वाणं । शोभासम्पन्मदेन मत्त- वादित्यर्थः किं किमिति बबन्ध न अपित्वनुचितमेतत्कतं । यतः भत्यासत्यविचारणाभावादिति भाव इति वा । अन्योऽपि दुर्मदः भत्यासत्यविचारमकुर्वन् कस्यचिदस्यकस्य वचनादनपराधि- नमपि कञ्चित्पाशादिना बभ्राति । चन्द्राकारे मणिताट तया एते इति भावः ॥ ४२ ॥ श्रवादीति । कयाचिद्रयस्थ या सख्या कुण्डले परिधाप्य ·धृष्टानियास मुधपाऽरतम्य मम्मिणि तुम्गापा २७२ दीप्तये प्रकारानाथ निवेशितं न्यन यचागेन लगाल मिर • उत्तरनैषधचरित। त्वदाननेन्दोः प्रियकामजन्मनि श्रयत्वयं दौरधरी धुरं ध्रुवं ।। ४२॥ निवेशितं यावकरागदीप्तये लगत्तदीयाधरसोम्नि सिक्थक । कर्णयोनिविष्य भैमी अवादि इत्युका। इति कि। हे भैमि तवान- नेन्दोः श्राभ्यां कुण्डलाभ्यां अभित उभयोः पार्ययोरयं मम- बयः समीचीनःसम्बन्धः । मियस्य नलस्य कामा रत्यभिखाधः तस्य जन्मन्युत्पत्ती विषये दौरधरों पूर्वोत्तरराभिस्थ गुरुपुश- योर्मध्यराशिम्यचन्द्रस्य दुर्धराज्यस्य महायोगस्य सम्बन्धिनों धुरं भार ध्रुवं निश्चितं पाश्रयतीति । ध्रुवमुत्प्रेक्षायां धा। दुर्धराये महायोगे जातपुत्रादिर्यथा वृद्धि प्राप्नोति तथा कुणसा- लकृतमुखचन्द्रदर्शनमात्रेण नलस्य रमणाभिलापो दृद्धि प्रा- थतीति भावः । गुरुभार्गवयोर्योगशद्रेणेव यदा भवेत् । तरा तु दुर्धरायोग इति ज्योतिर्विदांमतमिति शास्वादनुभषम् ॥४२॥ अधरममाधनमा मिवेशित मिति। मोनि ऊदेगे धावकम्यालय रागो मोहितिमा हस तदीयोऽधरोयल মষ্টি, মহা সসফালি খুলি খীন অধিষে ম भौषि शिवा नित्यं स्यातुं प्रामुकमुम्कष्ठितमिव पान सुधार ·पञ्चदशः सर्गः। २७६ रराज तत्रैव निवस्तुमुत्सुकं मधूनि निषूय सुधासधर्मिणि ॥४३॥ स्वरेण वीणेत्यविशेषणं पुरा ऽस्फुरत्तदीया खस्तु कण्ठकन्दली। अवाप्य तन्त्रीरथ सप्त मुक्तिका- सरानराजत् परिवादिनी स्फुटं ॥४४॥ सिस्थकस्य कदाचिदप्यमम्बन्धात्तलाभात्ता परित्यनुमशक्तमिव नचैव स्थितमित्यर्थः । प्रमाधिका अल तकस्य स्थित्यर्थं अधरे मक्यकं निवेशयन्ति, अधरस्य मधुनोऽधिकलं सूचित। अन्यदपि चीनमाश्रयं परित्यज्योत्तममाश्रयति। लुप्तोत्नेक्षा। यधर्मिणि धर्मादनिच केवलात् (पा ५१४१२४) इति धर्मभन्दादनिधि, समानस्य छन्दसोत्यत्र (पा०६।३।८४) छन्दसौति योगविभा- गात् समानस्य म श्रादेशः । ममानधर्मा या मा मधमा तस्यां, मन इति (पा० ४।२।११) न डीम् ॥ ४३ ।। कण्ठप्रसाधनमाहा खरेणेति। तदीया कण्ठ एव कन्दली - तमाकुमा-दिगुण वाहढागतप्रथमाकुरदण्डोऽनिमधुरेण ख- रेण कृत्वा पुरा पूर्व अविशेषणं विशेषणरहितं यथा तथा सामान्येन वाणे यमित्येव खलु निश्चित अस्फुरत् अभामत, तु रुद्रवीणादिबहुवीणाभेदेषु विशिष्टतयेयमिदंसज्ञेत्यर्थः । तथालङ्कारभमये सप्त मुनिकामरान सूचनोतमाफिकदाराने- तर्जनीमध्यमाभिधातोत्पद्यमानध्वनियजिनपञ्चमादिरागा; 12

·मथाषियामित्यपि कचिापाठात् महाकविप्रयोगाघासार
थायन्तोऽपि । ततः। श्राण्यातोपयोग (पा.१७४२८)
२७४
उत्तरनेघधचरिते।
उपास्यमानाविव शिक्षितुं सतो
मृदुल्वमप्रौढमृणालनालया।
विरेजतमाङ्गलिकन सङ्गतो
भुजौ सुदत्या वलयेन कम्वुनः ॥ ४५ ॥
पदृसूत्रादिरचिताः सप्त तन्वीरवाय, विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः
सप्तभिः परिवादिनीत्यमरवचनात् स्फुटं प्रकटं परिवादिनीति
विभिएसना मती पराजत् अशोभत । स्फुटमुत्प्रेक्षायां शा।
वीणाभ्योऽपि मधुरतरखरा, कण्ठकन्दलीसप्तसरमुक्ताहाराब
कृता
चेति भावः ॥४४॥
भुजप्रसाधनमाह । उपेति ॥ माङ्गलिकेन मङ्गलं प्रयोजन
मस्थ मङ्गलार्थरचितेन कम्युनः शसस्य वस्लयेन करणेन सती
युक्ती सुदत्या भैम्या भुजा विरेजतुः । उत्प्रेक्षते । अप्रीडा मासा
या म्हणालनाला तया विसदण्डेन तनः भुजाभ्यां सकामात् मुदुन
शिक्षितुं उपास्यमानाविव मेव्यमानाविव । मृणालादपि कोम
ततरी भुजा वित्यर्थः । गोहदेशे विवाहकाले मनवसथधारर
माधारः । यालेन चाभ्यासः मुकर इत्यीकपदं। नासानास
रामसम् । माङ्गनिफेम । प्रयोजममिति (पा.११.८)
॥४५॥

·पञ्चदशः सर्गः। २७५ पदद्दयेऽस्या नवयावरञ्जना जनैस्तदानीमुदनीयतार्पिता। चिराय पद्मौ परिरभ्य जायती निशीव विल्लिष्य नवा रविद्युतिः ।। ४६ ।। कृतापराधः सुतनोरनन्तरं विचिन्त्य कान्तेन समं समागमम् । - श्लोकदयेन पदप्रसाधनमाह । पदेति ॥ तदानों तस्मिन् साधनसमये अस्याः पददये ऽपिता रचिता नवा श्राद्री गावकरञ्जना अलतकरञ्जना जनवादयसमये जाता अतिर- रविद्युतिरिव उदनीयत अतयंताकिम्भूता रविद्युतिः। निशि बी सूर्यस्यास्तममयवशात् पद्माभ्यां सह विथिय्य दिने पुनः झै चिराय परिरभ्य जाग्रती तिष्ठन्ती। रविद्युतियथा पद्मेषु श्रेयमधिकां करोति तथा यावकरञ्जना तत्पादयोरिति भैमी- परी पद्मतुल्याविति भावः । चिराय विनिय्येति वा । चिर- वेधुनावन्योन्यं प्राप्य गाढमालिज्य तिष्ठत इति उक्तिः ॥ ४६ ॥ कृतेति ॥ पूर्व विरावस्थायां बहुतरचन्तापकारिवात् उतनाभैम्याः कृतोऽपराधी येन स कुसुमेपुः काम एव पावकः प्रमतां तु अथुमा कानेग मलेग म मा मैन्धा. समागमं वेचिन्य स्फुटं नियितं चरणी मिषेवे अपराधमार्जनायेत्यर्थः । कामस्यामित्वे हेतुमाह। यतः मोऽग्निः रागनिहा रागो लोहि- तेमैव चिहं यस्य रनिम्ना वझिरयमिति जायते। अथवा अनु- ·फिशिदूषः। पचणापामसकारणामापूषा मफार बार निमार्ण रथैव भव दुःपपमान किशिपुः । किम म परित्यर्थः । याश्रितलादमिराकार्यवेग मितानि उत्तरनैषधचरिते। स्फुटं सिषेवे कुसुमेधुपावकः स रागचितश्चरण न यावकः॥४७॥. स्वयं तदङ्गेषु गतेषु चारुता परस्परेणैव विभूषितेषु च। राग एव चिहं यस्या अनुराग एव हि काममनुभावयति। तस्मात कामाग्निरेवायं न त्वयं यावकोऽलककः स पावको नेति वा। अन्योऽपि प्रोपितभर्टकायाः कस्याश्चित् कृतापराधः संस्तप्रिया- गमनं विचिन्यापराधमार्जनाय तत्पादयोः पतति । साल तत्पददर्शनादेव नलस्य कामो को भवितेति भावः ॥ ४ ॥ सहजशोभामाशाम्यं वर्षयति । स्वयमिति ॥ स्वयं भूषणं विनैव परस्परानपेक्ष्यञ्च तस्या भन्दा अङ्गेषु मुखाद्यवयवेषु प्र. त्येकं खोयखीयमौष्ठववशातरणिमारोहवशाच पास्तां गतेषु सत्म परपरेणैवान्योन्येनैव च विशेषेण भूषितेषु प्रत्येकं मौन्दर्भ मत्यपि अन्योन्यमाचर्य्यदशान करानुगुणी भुजी भुजानपुरी करावित्येकस्याङ्गस्यापरेण तम्य च तेनैव मायोका- मग्रीमहानात् सन्दरतरेषु मामु तानि मनःशिसातिलका- दीनि असकरणागि किमधिरे अपि तु स्वकरणप्रयोजन । । भायः । तोपा करणं स्वाभूत्। स एष पारगी se

·मञ्चदशः सर्गः।
२७०
किमूचिरेऽलकरणनि तानि तत्
वृथैव तेषां करणं वभूव यत् ।। ४८॥
क्रमाधिकामुत्तरमुत्तरं श्रियं
पुपोष यां भूपणचुम्बनैरियं ।
पुः पुरस्तस्यपि रामणीयके
तया ववाधेऽवधिबुद्दिधोरणिः ।। १८ ॥
नवयनाम सावयं जातमिति भावः । अलं वृथाकरणं येषा-
मिति च वबोधिणापि सान्वयं जातमित्यर्थः । पूर्वमलंशब्दस्य
भूषणार्थत्वं पञ्चादप्रयोजकत्वानिषिद्धार्थत्वमिति चेत्यर्थः। कि-
मूहिरे इति पाठे किमर्थं शतानि न जाने इति शेष इति वा
॥४८॥
भूपणकान्युन्कर्षे वर्षयति । क्रमेति । इयं भैमी भूषणचुम्व-
नैर्भूषणसम्बन्धः कृता उत्तरमुत्तरं यथा तथाऽग्रे क्रमेण पूर्व-
पूर्वभूषणापेक्षया उत्तरोत्तरभूषणेनाधिकामतिमयितां यां
श्रियं पुपोष तयालवारमोभया रामणेयके सौन्दर्य पुरः
'पुरस्तम्युषि स्थिरतरे मति अवधिः बुद्धेरियत्ता बुद्धेधैरणिः
परम्परा बवाधे वाधिता। दूतोऽन्यद्रामणीयकं नास्तीति यदि
वृद्धिर्भवेत्तदा अधिवेत् पूर्वरामशेयकेयत्तावान राम-
पीयकान्तरेण पुनर्न स्फुरति मति अवधिर्वाधित इत्यर्थः । तस्या
भषणे मेभा निरवधिरभूदिति भावः । धरणिरिति देश-
अब्दः ॥ ४ ॥

·उत्तरनेघधचरिते । मुकुरस्य मण्डले मणीसनाभी बभौ निजास्यप्रतिविम्वदर्शिनी विधोरदूरं स्वमुखं विधाय सा निरूपयन्तीव विशेपमेतयोः॥५०॥ जितस्तथास्टोन कलानिधिर्दधे विचन्द्रधीसाक्षिककायमाया । 1 मणीति । मणीमनाभी मौक्तिकादिरबतस्येऽतिखच्छ मु. कुरस्य मण्डले दर्पणतले पुनर्निमास्यस्य स्खमुखस्य दर्पणमान- प्रतिविम्यं पश्यत्येवंशीला दर्शिनी मा भैमी मुखं विधाः दपंव- रूपस्य प्रतिविम्वरूपस्य वा चन्द्रम्य अदूरं निकटवर्ति विधाय कृत्वा एतयोर्मुखचन्द्रयाविशेष तारतम्य निरूपयनीव विधा रयन्नीव पौ। मन्निधी हि विशेषः स्फुरति । विम्यापेक्षया সনিৰিয় লুলীৰ ঘৰুচিনি মিয়া বিঘিন দুটি भावः । भूपणानन्नरमादर्शविलोकनमिति लीजातिस्वभाव प्रतिविम्पदर्शिनी। बाभीषणे णिनिः ॥ ५॥ जित इति । नया आस्थेन जितः कस्तानिधियो । चिपिटीकरणादिनिमिता इग्यितादनिमिता पन्द्राविति धीम्य पुरुषस्य म एव माती माया पहाः माथा चौवामतः फायो पस्य पदम्य तम्य भावना दधे यभार । एकपादई मैमोगुगेग जित रति गापामा ककापा पन्द्रेण धन इत्यः। ar अध प प्रकार ·पञ्चदशः सर्गः २०६ तथापि जिग्ये युगपत् सखीयुग- प्रदर्शितादर्शवभविष्णुना ॥ ५॥ किमान्नियुग्मार्पितर्पणद्दये तदास्यमेकं बहु चान्यदम्बुजम् । माक्षिणो र चन्द्राविति बुद्धिरेव प्रमाणं। कलानिधिपदनानेक- गिन्पजलाम्मायिककायव्यूहनिर्माणकलामपि वेत्तीति सूचित । द्वाभ्यामेकजयस्य सुकरत्वात् करस्थितादर्शछलेनानेकका यत्वं यद्यप्यङ्गीकृतं तथापि युगपत् ममकालं मखीयुगेन प्रकर्षण दर्गि- ताभ्यामादर्शाभ्यां कृत्वा तयोर्वाहुना अनेकेनापि वहभविष्णुना बहभवनशीलेन सता तन्मुखेन चन्द्रो जिग्ये जित एत्र । हस्तम्य- दर्पणसहितमखीदर्पणद्वयं प्रतिफलितमुखप्रतिविम्वैः मह विम्व- भूतस्य मुखस्यानेकवान्मुखतुल्यदर्पणछयेन मह विम्बभूतस्य मु- खस्य स्वमदृशैरादर्भः खप्रतिविम्वैः मह वा अनेकलात् पञ्चस द्वयोर्विजयस्य सुकरवादित्यर्थः । पूर्व शोभया जिताऽपि म- याधिोम मुखं जेतुमारधवांस्तथापि मुखस्याधिकतरमा- लान्न गमार्कति भावः। यहभविष्णुनेति चिः ॥५१॥ किमिति । प्रालिथुग्मेनार्पिते दर्शिते दर्पणदये बहुषु प्रति- विम्वेषु मध्ये एकमेकं प्यायोग्यमय च मुख्यं तदास्यं भैमीमुवं अन्यच्च हिमेषु शिशिरतपु अथ च काम्येषु केदारादिहिमयु निर्वाय निवार्य निवाएं विनाशमथ च मादं कृता प्राप्यति यावत्, निगाममाधिभिः रात्रिसवन्धिभिः सोचैरथ च पर- ·२८. मोसमधनुभिः पभि मामस्त्येन रशिव लोकमती उत्तरनैषधधरिते। हिमषु निर्वाप्य निशासमाधिभि- स्तदीयसालोक्यमितं व्यलोक्यत ।। ५२ ॥ पलाशदामेति मिलन्छिलीमुखै- वृता विभूपामणिरश्मिकार्मुकैः। अलक्षि लक्ष्यैर्धनुषामसौ तदा रतीशसर्बस्वतयाभिरक्षिता ॥ ५३॥ मात्मदर्शनोपायः कृत्वा तदीयं भैमीमुखसम्बन्धि माताकय मा. दृश्यमथ च सालोक्यलक्षणां मुक्ति दतं प्राप्तं बहु अनेकम किं लोकर्यलोफयत । किमुत्प्रेक्षायां । भैमीमुखानिवियतो री- नत्वात् पद्मानि केदारादिहिमचूर्षनानि भूत्वा तन्मुखप्रतिदि- म्यस्य ममीपे स्थितानि किमित्यर्थः । पद्मभ्यो मुखमधिकमिति भावः । अम्बुजमिति जात्येकवचनं । निर्वापर्ण निर्वापरतं करोति प्यन्ताम्यपि निर्वाप्येति हिमेवात्मानं विनामेत्यर्थः । सालो ममानस्येनि योगविभागात् म श्रादेशः ॥ ५९ ॥ पसाणेति। श्रम भैमो पलाशानां किंशकानां दाम माटे. थमिति भाग्या मिम्तन्त श्रागच्छन्तः शिस्तीमुखा धमरा वभूतैरथ च किंशाकानां धनुराकारतात् गिनदारी विभूत मणोना विशिष्ठानद्वारमम्पधिमाणिक्यादिरशानां रह फार्मुफेरिद्रधनुभिता वेष्ठिता मती तदा भूषणानमारका रतोमय कामध्य मर्चवतथा परमधमलेग रेता धना ·पञ्चदशः सर्गः। २८१ विशेषतीर्थेरिव जगुनन्दिनी गुणैरिवाजानिकरागभूमिता। जगाम भाग्यैरिव नोतिरुज्वलै- विभूषणैस्तत्सुपमा महार्घतां ॥५४॥ तर्किता। कुन्नाः प्रविशनीतिवद्धनुषां धनुर्द्धराणामित्यर्थः । कान्तिमायामित्रतया नलसर्च स्वभैमी कामो रचतीत्यर्थः ॥५३॥ विशेषेति। तस्था भैम्याः सुषमा स्वाभाविकी परमा शोभा विचिभूषणैः : कृत्वा महार्घतामतिश्रेष्ठ्यं जगाम । का कैरिव । जहुनन्दिनी खत एव श्रेष्ठापि गङ्गा विशेषताथैः प्रयागादि- भिरिव । तथा आजानिकरागभूमिता जननं जनः न जनो इजनः अजनेन निवृत्तं । तेन निर्दृत्तं (पा० ५.१।७८) इति ठक इकादेशः अनुगतिकादित्वादुभयपदद्धिः। श्राजानिक: महजो रागस्तस्य भूमिः स्थान पुत्रादिस्तस्य भावस्तत्ता सहजा स्नेहपात्रता गुणैः शीललावण्यादिभिरिव 1 तथा नोतिरुज्वलै- नीतिमाधितफल प्रतिवन्धनाशनान् प्रकाशभाग्यैः पूर्वकृताभ- कर्मभिरिव । भागीरथी सर्वत्र छैव परं प्रयागादो माहा- म्यानिशयः। यत्रानुरागस्तत्र श्रेष्ठ्यं परंतु शीलादिना अनु- रागस्य निरतिशयत्वं । तथा नीतिमार्गानुमरणं श्रेष्ठमेव पर- माञ्चलभाग्यैरनुगृहीतं श्रेष्ठतरं भवतीत्यर्थः। मण्डनम्नस्या निरतिभया शोभाऽभूदिति भावः । उज्वलैरिति उपमानो- 'पमेयः सम्बन्धनीयं । अाभकर्मणेऽपि भाग्यस्याभिधायकत्वात् ·२२ उत्तरनैषधचरित। नलात् स्ववैश्वख्यमनाप्नुमानता नृपप्रिया भीममहोत्सवागताः। तदथिलाक्षामदधन्त मङ्गलं शिरःसु सिन्दूरमिव प्रियायुषे ।। ५५ ॥ तन्नित्यर्थे भाग्यविशेषणमेव वा। उपमानत्रयेण क्रमेण पा- विश्यं गुणवत्वं भाग्यवत्वञ्च सूचितं । विशिष्यन्ते इति विप्रेषणः पचाद्यच् ॥ ५४॥ नलादितिानलात् मकाशात् स्वस्थात्मनो वैश्वस्य वैधव्यमनाई श्रप्राप्तुमानता भैमीचरणप्रणामप्रवणा भोमस्य कन्याखपम ररूपे महोसवे श्राकारिताः सत्य भागता नृपप्रिया र राजमहिय्यः प्रियायुधे स्वप्राणेश्वरजीवनाय मनातरूपमिन्दा गिय स्खशिरःसु तस्या भैभ्या अध्याय रणयोती सर्व यदधन्त अधारयन् । पत्युरायुर्विवृद्धये अन्याः खियः तारा का यथा गिरःस मिन्दूरं धारपनि। तथा प्रणामप्रभूदा भैम्या एतदीयाः प्राणेगा रक्षणीया रति प्रार्थिती नसासमा যমান্ দ্বিীনি যুবা বায়ভিক্ষীয়ায় মীকে प्रणामं सतवाय रति भावः । प्रणामादेव वा पार्टी हार गया। विश्वस्ताविधये ममे इत्यमरः । वैश्चर्य। खन (पा.१७११९४)। दध धारणे, मस्ति। चरिद्रा पामर्थप मिन्दरं फस गया। पामकच नापूर्ण गाशागर भम् ॥ मामला ·पञ्चदशः सर्गः। अमोघभावेन सनाभिताङ्गताः प्रसन्नगीर्वाणवरातरजाम् । ततः प्रणमाधिजगाम साडिया गुरुर्गुरुब्रह्मपतिव्रताशिपः ॥ ५६ ॥ तथैव तत्कालमथानुजीविभिः प्रसाधनासजनशिल्पपारगैः। केशसंस्कारकवरीकरकर्णविभूषणं । भर्तुरायुध्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता ॥ इति स्कान्दावचनम् ॥ ५५ ॥ श्रमाचेति । ततो मण्डनानन्तरं प्रणम्रा सतगुर्वादिच- रणमणामा सती हिया गुरुः अधिकलज्जेत्यर्थः, मा भैमी गुर्वोः पूज्यतमयोः पित्रोस्तथा बाह्मणानां वामनःकायकर्मभिः पतिमव्यभिचरन्तीनां पतिव्रतानां वृद्धशोभनसुवासिनीनाञ्च अविधवा सुभगा अरपुत्रा भवेति अाशिष अधिजगाम बाल- भत । किम्भूता प्राभिषः । अमोघभावन मफतत्त्वेन प्रसन्नानां गीर्वाणानां देवानां पूर्वोता वरास्तत्सम्बन्धिन्योऽक्षरस्रजो व- ममालास्तामां मनाभितां बन्धुलं गताः प्राप्ताः, सत्यवेन तत्तु- याः ॥ ५६ ॥ तथैवेति । तथैव भैम्या वेदिकोदरे यथा मङ्गलस्नानादि कृतं तेनैव प्रकारेण क्रमेण च तत्कालं तस्मिन्नेव कालेऽथ मग- नस्नानानन्तरं प्रसाधनाम अनं भूषण करणं तत्सम्बन्धि शिल्पं ।

·२८४ उत्तरनैषधचरिते। निजस्य पाणिग्रहणक्षणचिता कृता नलस्यापि विभार्विभूपणा ॥१७॥ नृपस्य तत्राधिकृताः पुनः पुन- विचार्य तान् वन्धमवापयन् कचान् । विज्ञानं कौशलं तस्य पारगैः विशेष विशेषतः टारादिभिः अनुजीविभिः मेवकैर्निजस्य विभाः खखामिनो नलस्थापि पा- णिगणपणेचिता विवाहकाले योग्या विवादरूपात्मवयोग्या वाविभूषणा छता रचिता। निजस्येति स्वयंप्रवृत्तिः सचिता । विभारित्यविलम्मः सूचितः । भूषयनियुरादिः तस्मादुर . शोोकदयेन केशप्रभाधनमाह । नृपस्येति। तच के प्रया- ঘনঘিনা লাঘিনা: এন: এলৱির্থ সgaষমাঘ कनिकादिमा प्रमाधर्म एला, अथ च धूपजधूमण्यापि विध मानतात् पुनः पुनसतानिावगादेते केशा एव ग म पनि राप्रियिय, कानि पुष्पाणि कुध मायामीति चोग्यायोमार विषायं वा, मपम्य तान् कचान पमिशादिरपणाविषय एपं पभ वापयन् प्रापयामामुः। तान् काम् । यः कः दि गलतः पयाम् यति गहायक नायू कमापियरी रमाय समन्धी फमापनीलोपानिधिः कप्तानीमा লিখি: দায়দাবি খাবিক: সযঘাষিin- प: । पापभीमारणे व उपनिधि विभाति: - ·मञ्चदशः सर्गः २५ कलापलीलोपनिधिर्गरुत्त्यजः स यैरपालापि कलापिसंसदः ॥ ५८ ॥ पतन्त्रिणां ट्राधिमशालिना धनु- गुणेन संयोगजुषां मनोभुवः। निधिः स वैराच्छादि जित दवेत्यर्थ इति वा । नल के विला- प्रस्य ग्टहीतत्वात् निर्विलासतया निरर्थकं वहिभीरं त्यजति इति सूचनागरुत्त्यज इति पदं साभिप्रायं। यैः कः पत्तत्या- गिन्या मयूरसंहतेः कलापोभानिक्षेपः अपालापि गृहीत्वा नास्तीत्यपलापितः। यः परस्य निक्षेपं गृहीत्वा न दत्त्वा परं प्रता- रयति स राज्ञोऽधिकृतैः पुरुषैः पचाइद्धा शिक्षिणीयो भवति । मयूराः शरदि पक्षान्मुञ्चन्ति । पुमानुपनिधियाम इत्यमरः । अवापयन् । भानावर्घन्ताल लुडि द्वितीयस्वैकाचा दिवं गत्यर्थ- वादणी कर्तुली कर्मलम् । अलम्भयनिति वा पाठः ॥ ५८ ॥ । पतत्रिणामिति। अर्जिता लब्धा मार्जनश्रीरभ्यङ्गजनिता स्नि- धियोभा येन । तथा ट्राधिना शालते एवंशीलेन तस्य नलस्य किचेन केशपायेन सह समेत्य सम्बन्ध प्राप्य कुड्मलैमल्लिकादि- कारकैः कर्दभिः, द्राघिमशालिना तथा अर्जितमार्जनश्रिया पुनः पुनः अङ्गुयादिमा घर्षणालध्वमार्जनसम्बन्धिसिग्धशाम- लेव भ्रमरमालारूपेण धनुर्गुणेन संयोगजुषां सहिताना मना- भुवः कामस्य पतत्रिण सैभाग्यं सादृश्यमालम्भि केशपाशस्य बमरमालारूपेण कामधनुर्गुणेन साम्यं । कोरकाणाञ्च पुष्प- ..

·भानममाधममा गलग्रन्ति ।रवणधिताया वीरकम २८६ उत्तरमेघधचरिते। कचेन तस्यार्जितमार्जनश्रिया समेत्य सौभाग्यमलम्भि कुड्मलैः ॥ ८ ॥ अनर्घ्यरत्नौघमयेन मण्डितो रराज राजा मुकुटेन मूर्द्धनि। वनोपकानां स हि कल्पभूरुह- स्तता विमुञ्चन्निव मञ्जमञ्जरीं ॥६॥ नलस्य भाले मणिवीरपट्टिका- निभेन लग्नः परिधिर्विधोर्वभौ। रूपैाणे नलस्य च कामेनेत्यर्थः । अतिविशाल नौलतरकाल कालतनलकेशपाशदर्शनमात्रेण . भैमी कामवशा भविनेति भावः । कचेन । जात्येकवचनम् ॥ ८ ॥ मूर्द्धप्रसाधनमाह । अनर्थेति ॥ अनर्घारनीयमेयेन अमत्स्य दिव्यमाणिक्यादिस्नघटितेन मुकुटेन मूर्द्धनि मण्डितो राजा म नलः हि यस्मादनीपकानां याचकानां प्रतिधनदामात्र भूरूपः कम्पगृक्षस्तता देताः मञ्जमघरों कन्पदृशोधिता रहा रमाकुरपरम्परां विमुञ्चन्नुहिरनिव रराजांची दिशा पणयपुप्पफलयुकां मनरीमुहिरति । कम्पवृक्षम्य मनरीर, फमासाद्रयमयो। मनरीयाने मुकुटम्सास्किरणा वा म फारा मुकुटमणिफिरणा ऊद मिर्गछन्तीत्यर्थः । रयर्थ दडादिसाधः। मनरीरिति च पाठः ॥ ॥ कस म ·पञ्चदशः सर्गः। तदा शशाङ्काधिकरूपतां गते तदानने मातुमशनुवन्निव ॥१॥ बभूव भैम्याः खलु मानसौकस जिघांसतो धैर्यभरं मनोभुवः। विन्या वीरपुरुषधाऱ्यांया धीरपट्टिकानाम्न्या वाऽऽस्यातायाः सुवर्षपट्टिकायाः श्रवणयुगपद्याद्भागमात्रव्यापिन्या निभेन व्या- जेन नलस्य भाले ललाटे लनः सन् विधाश्चन्द्रस्य परिवेघा वभी। मुखचन्द्रेऽपि चेत् परिवेशः सम्पूर्षमण्डले किमिति न दृश्यत इत्यत आह । किं कुर्वन्निव । नदा मियामझामकाले भूषणकाले च हर्षवशाभूषणवभाच्च प्रशाङ्काधिकरूपता च- इन्द्रापेक्षयाधिकपरिमाणलं गते प्राप्ते तदानने मातं तुल्यम- माणताञ्च प्राप्नुमशक्नुवन्निव । 'अल्पपरिमाणस्य यदलकरणं नदधिकपरिमाण स्यैकदेश एव तिष्ठति न तु सर्वं मण्डयितुं शक्रोति तस्मात् मुखैकदेशे भाल एव परिधिः स्थित रति युक्तमिति भावः । मणिकिरणांनां मण्डलाकारत्वेन पट्टि- कायाः T: परिवेशांकारलं.युक्तम् । अतिमुदहनितिः च पाठः लोकत्रयेण तिलकं वर्षयति । बभूवेति । मनोभुवा धनु:- उमीपे सम्भृता मनोरता उपभु भुवो: समीपे नस्य नलस्य वर्तुलं चर्च तिलकस्तटूपिणी गुस्तिकेव मृन्मयगोलक इव बभूव । किम्भूतस्य । भैम्या मानांकसं मनमि वर्तमानं धैर्यभरं धैर्यवा- ·२९६ . . विधता, नया चन्दनविन्दुमण्डमा चन्द्रदेव मयी श्रियं किंग उत्तरने यधरिते। उपभ्रनहर्तुलचिवरूपिणी 'धनुःसमापे गुलिकेव सम्भूता ॥२॥ अचुन्नि या चन्दनविन्दुमण्डलो नलीयवंत्रण सरोजतर्जिनां। हुल्यमथ च धैर्यभरमेव 'मानससरोनिवासिन इस पवित्यान- विद्यने धैर्थभरो यस्येवंविधं वा इमं जिघांमतो इन्तुमिचतः । भुवोः कामधनुस्तं तिलकस्य च गुलिकात्वं । भूसमीपस्थितवर्नु लतिलकदर्शनमात्रेण भैमी कामवशा भविष्यतीति भावः। अन्यो ऽपि ईम इन्तुमिच्छन् क्षत्रियो धनुपि गुलिका सन्धत्ते, राजय तिलको दृत्तो वर्नुला नृपवैश्ययोरिति वचनात् । मानमार्क- खोप्रेचायां खतु । चित्र स्यादडतालेख्यनिलकेविति विशः। चिचच नद्रूपक्षेति कर्मधारयादिनिर्वा। चित्ररूपतेति वा पारी तिलंकवरूपतेत्यर्थः ॥ ६२ ॥ • अधुम्यौनि। वृत्तादिना गुणेग मरोजतर्जिना कमल नदधिकेनापि च कमलतर्जगंधशादेव चन्द्ररूपेण जलीयेन च সহ আঘলযিমলী নায়েললিক গল্প ममनोका का तन रोहियादिमध्ये तारका गतिरी गध्यवर्जिगोष्टता। तथा चन्द्रमध्यवत्तिनी नारका म्यान मगो माघरी क्षमा मा गया जाते.त्यात पा! का पन कापि तारका मलीनता किमत का पन.और + पाश ·पञ्चदशः सर्गः। २८८ श्रियं श्रिता का चन तारका सखी कृता शशाङ्कस्य तयाङ्कवर्तिनी ॥ १३॥ न यावदनिधममेत्युदूढता । नलस्य भैमीति हरेर्दुराशया। स विन्दुरिन्दुः प्रहितः किमस्य सा न वेति भाले पठितुं लिपीमिव ।। ६४॥ , इन्द्रायवर्तिनी भवेत् सा भापि सख्येव कृतेति वा । सरो- नतर्जिनश्चन्द्रस्य मध्यवर्तिनी रोहिण्यादिर्भवतहि चन्दन- त्ततिलकमरोजतर्जी नत्तमुखचन्द्र तत्तुल्यो भवेन चैवमित्यर्थः । नदा तन्मुखपद्मचन्द्राभ्यामधिकतम जातमिति भावः। काञ्च- मेति पाठे अतिशयितां श्रियं श्रिता ॥ ६॥ । नेति । हरेरिन्द्रस्य इति एवंरूपया दुराश्या अनुपपद्य- तानासम्भावितचिन्तयास्य नलस्य भाले ललाटे मा भैमी कि- स्ति न वेति मन्दिह्यमानरूपां लिपी ब्रह्मलिपी अतरपत्रि न्देिशनिरासाय स्पष्टं पठितुं वाचयितुं मचन्दनविन्दुरेवेन्दु- न्द्रिः प्रहितः प्रेषित व इत्युत्प्रेक्षा । इति किं । भैमी यावद- प्रभ्रम अमिप्रदक्षिणीकरणपर्यन्तं नलस्य उदूढतां परिणीता गार्या नैति गच्छत्तीति। यद्यपि स्वयंम्बरो जातस्तथापि वत्सप्तपदी गमनं भैमी नलभार्या न भवतीतीन्द्रस्य दुराशया विन्दुश्चन्द्र एव प्रहितः किं । पतित्वं सप्तमे पद इति सति- रामाण्याद् यावद मिभमणं भैमी नस्लमत्तां नैनि । अध्यातिपेनि- ·सायमेव पन्द्रमारापात् एवमी पामधा तथासन्दिर २६. निजी स्वीयो अनुविम्मा प्रतिवियों तयोः समागमात् सामना ५८) कम् । तत्र प्रापिम पद्यपि प्रत्ययसयाय उत्तरनैयधचरिते। कपोलपालोजनितानुविम्बयोः समागमात् कुण्डलमण्डलद्दयी। नलस्य तत्कालमवाप चित्तभूः रथस्फुरच्चनचतुष्कचारुतां ॥ ५॥ श्रितास्य कण्ठं गुरुविप्रवन्दना- दिनम्रमौलेश्चिवुकायचुम्बिनी। यं चन्द्रद्वारा बुद्धा नत्प्राप्यर्थं वयं प्रयतामह इति दुराशया लिपिवाचनार्थ प्रेषितो ललाटे स्थितश्चन्द्र दूब तिलको राज इति भावः । यावदमिमममध्ययीभावः। लिपी। कदिकार- दिनोकारः (पा० ४११६४५ मि.को) ॥ ६४ ॥ कर्षभूषणं वर्षयति। कपोलेति । तत्काल नमिाणन ममथे नलस्य कुण्डलमण्डलदयी कर्षभूषणीभूतमडसाकारत एडलद्रयो कपोलपात्यां प्रशस्तातिखच्छनसकयोलयुग्मे द्धतायित्तभूरथे कामरथे स्फुरदिलमत् चकचतुक तस्य रा नां मौन्दर्यमवापा रथयतराको भवति। पालो फस्तक, ' ফরিদাবাঘিজ যায়। যাযা: সঙ্গ মসি (ব। का प्रयोगः ॥२५॥ वितेति । अश्य कण्ठं श्रिता मुभावनिः मालिका ·पञ्चदशः सर्गः। अवाप मुक्तावलिरास्वचन्द्रमः- स्रवत्सुधातन्दिलविन्दुवृन्दतां ॥६६॥ यतोऽजनि श्रीबलवान् बलं विपन् बभूव यस्याजिषु वारणेन सः। विन्दुवृन्दं तस्य भावकत्ता नामवापा किम्भूतस्य। गुरूणां पित्रा- दीनां विप्राणाञ्च वन्दनया विनम्रो मौलिर्थस्था अत एव कि- भूता हारावली चिवुकायचुम्बिनी हन्त्रग्रस्पर्शिनी । मुनाना स्थूलत्वं वर्चुलत्वं च सूचित। पूर्णचन्द्रदर्शनवनलदर्शनाद् गुवा- दीनां प्रीति तेति भावः ॥ ६६ ॥ लोकत्रयेण भुजभूषणं वक्ष्यति। यदिति। सतहजो नलभुजो मुद्राभिर ङ्गुलीयकैः सहितः समुद्रस्तस्य भावं अथ च दएदा- दण्डनादिराजधर्मपरिपालनान्मुद्रा मियमस्तत्माहित्यं बभार भेजे । जर्मिका दधारेति भावः । म कः। यतः यस्मा जाद्धेतोः स्त्री शोभा राज्यलक्षीवी अजनि उत्पन्ना। तथा प्राजिषु यस्य भुजस्य वारणेन यत्कटकेन शत्रुविमर्दनेन कृत्वा वलं शत्रुमैन्य दियन् पराभावुक्रः मन् म नलो बलवानुत्साहयुक्तः शक्तियुको ॥ बभूव । यलतनिवारणेन बलवान् भत्रुमैन्यं पराभावुकोऽभू- देति बा। वाशब्दचार्थे। ततयाजियु वलं द्विषन् म नलो यस्य पत्कर्ल के ण भङ्गामेण यलदानभूदिति भावः। शत्रुमैन्यं विषम् व प्रमिद्धोऽतिवलोऽपि शत्रुः सङ्गामेषु यस्य कर्मभूतस्य वारणे नराकरणे बस्तवान् न बभूवेति वा । प्राजिपु बलं विपन् म ·यत्करस्तानतिप्रसिद्धान धनान् बहन् कमला लीमर्थय भेजे घरमारसागरामधीरजनि यदुत्पनेन वारयनैरामनार सपसारातिः पाणिभु यस्लवानभूत्। पय दृश) सामिना पिपो मेधाम पूरयमि। राममामाघधिमा मुद्रिका र पहना, पपार पलानिमिप पाठः। समिर कमज २६२ उतारनैयधधरिते। अपूपुरत्तान् कमलार्थिना धनान् समुदभावं स बभार तडजः ॥ ६ ॥ प्रसिद्धः शत्रुर्यस्य मङ्गामे विषये वस्तवान्नाभूदिति वा । बार- णानामिनः स्वामी वारणेनामी सच अतिप्रसिद्ध ऐरा- वत: स वारणेन: मः यस्य नलभुजबलं द्विषन् बलेन सह सई मानः महामेषु बलवानभूत् । होनवलोऽयुत्तमैतडजबलपहूंचा बलवत्त्वप्रतिष्ठां लेभे। वरं विरोधोऽपि ममं महात्मभिरिति न्यायादिति भाव इति वा। सङ्गामेषु बलं दैत्यं पराभावुक परन्द्रोऽपि यस्याजियु येन भुजेन मह सङ्गामे बलवायाभूत रन्द्रादप्ययं यलोति भाव इति वा । वयोरभेदाइलन वर पलायनं नद्दा, सङ्गामेषु याचतेन निवारणेन स बलारानि रपि बलवान् पलायनपरोऽभूत् न तु स्यातुं शक्न रनि था। एवं शोलान् याचकान् अपूपुरन परिपूर्णचकर प्रतिवरान इत्यर्थः । यहा सन्दरवधूकाहिण वरान् य. पपार, वा মাথা ঈল বিবাঘিনা হয় নি বা। স্ব স্ব ধাম व्यमरः। कममा श्रीवररिपोरिति विश्व.। यमन ।

·पञ्चदम् सर्ग । कृतार्थयनर्विजनाननारतं बभूव तस्यामरभूरुहः करः। नदीयमूले निहितं द्वितीयवत् ध्रुवं दधे कङ्कणमालवान्नतां ॥ ६ ॥ रराज दोर्मण्डनमण्डलीजुपोः स वज्रमाणिक्यसितारुणवियोः। घनर्थ कविधानात्कः । अपूपुरदिति पूरयते नुडि हस्खे, दीर्घा सघोरिति (पा.१४८४) अभ्यामस्य दीर्घः । पपार,पृधातोः पूरणार्थानिट, इटं बाधित्वा परसाद वृद्धिः ॥ ६ ॥ हनेति । तथ्य करः अमरभूरुहः कन्यवृत्तो यतः बभूव। किं कुर्वन् अर्थिजनान् याचकलोकान बहुधनदामादनारतं मदा कृतार्थयन् माप्नप्रयोजनान् कुर्वन् । तम्मात्मणिबन्धरूपे नदी- यकरमूले निहितं स्थापितं द्वितीयवद्वितीयेन वैवाहिकेन सूत्र- मयेन माङ्गलिकेन कङ्कणेन युद्धम् मोवार्म कवण मालवालतां दधे तदीयकरकल्पतरोः कङ्कणमालवालम्याने जातमित्यर्थः । वृत्तमूले पालवालदयं भवति । मिलितमुद्रिकादयवत् दयो- मिलितयोर्घटनात् द्वितीयवदिति वा । ध्रुवमुत्प्रेक्षायां। विनि- वेभितं तदेति पाठः साधुः ॥ ६८ ॥ रराजेति। स नलः रराज । किं कुर्ववित्र । दोर्मण्डनं बाहुभूषणं तस्य मण्डनों श्रेणे नुते इति नुषी नयोग्गदादि- वर्तुलबाइभूषणायोर्मचमाणिक्यानां क्रमेणमितारुणविषोः -

·२६४
रेव सनत्वादिति भावः । मनग्नमादा एलि मुद्या तर
यामी सेम व विनोकिन रति नेपां मेवापात। मेवारी
उत्तरनैषधरिते
मिषेण वर्षन् दशगिङ्मुखोन्मुखौ
यशप्रतापाववनीजयार्जितौ ॥ ६ ॥
घने समस्तापधनावलम्विना
विभूषणानां मणिमण्डले नलः ।
खरूपरेखामवलोक्य निष्फली-
चकार सेवाचणदर्पणार्पणं ॥ ७० ॥
श्वेतर कदीप्यार्मिषेणाधोदिकसहितप्राच्यादिददिग्मुखाना
भन्मुखो तब प्रसरता अवनोजयेनार्जिती क्रमेण या:प्रताण
वर्षन् प्रमारयनिव। होरकमाणिक्यानां मण्डनाश्रिततात्
नहोप्योरपि मण्डनाश्रितवं युक्तं । यशःप्रताप मितरक शे-
भाविति कविसङ्केतः । वाध्याहारः ॥ ६८ ॥
घन इति । नल: ममस्ता ये अपघनाः समस्तकाङ्गानि
तानवलम्बन्ते एवं शीलानि तत्र स्थितानि तेषां विभूषणानां
যন মা শহিল লেঞ্জ ব্রয় বান্ধায় বা
परमां शार्भा स्खलावण्यपरमां मर्यादां वावलोक्य मेशा
चशाः पमिद्धाः मेवाचतरा नापितादयमेषां दर्पणार्पण पति
বিমলা না লিলীঘাৰ। খাদ্য
नेगविक्त (पा.५/२०१६) इति पणम् ॥ ०.॥

·पञ्चदशः समः। २४५ व्यलोकि लोकेन न केवलं चलन्- मुदा नदीयाभरणार्पणद्युतिः । श्रदर्शि विस्फारितरत्नलोचनः परस्परेणैव विभूषणैरपि ॥ ७ ॥ ततोऽनु वार्ष्णेयनियन्तक रथं युधि क्षतारिक्षितिज्जयद्रथः । व्यताकोति। चलन्ती व्याघुष्य व्याघुब्योत्पद्यमाना मुन् थस्य तेन निरन्तरर्पण लोकेन तदीयानां नलीयानां पाभरणानां अर्पणद्युतिः संस्थानविशेष स्थापनजनिता पौभा कैवस्वं न ध्यसो- कि किन्तु विस्फारितानि प्रभारितकिरणानि रत्नान्येव लोच- नानि येषामेवंविधैर्विस्फारितैरनलोचनैः कृत्वा वा अचेतन- विभूषणैरपि परसोरेणान्योन्यस्यादर्शीव विलोकितेव अन्योन्य- शोभाविलोकनार्थं अचेतनैरपि तेर्नेत्राणि प्रसारितानीत्यर्थः । प्राभरणभा सर्विलोकिता मण्डनमात्रञ्च खचितरत्न मिनि भावः ॥ ७१ ॥ 1 तत इति । ततो भूषणधारणादनु पश्चात् म नलो नृपः वार्णयनामा नियन्ता सारथिर्यस्य, अथ च कृष्णः सारथिर्यस्य तं रथं किरीटवान महजकिरीटयोगात किरीटिनामा पृथासू- नुरर्जुन इवारूढवान् । किम्भूतो नलो अर्जुनश्च । युधि चत्ता:भङ्गं माप्तिताः अरिचितिम्टतां वैरिनृपाणां जयन्तो जयदातारो ऽपि रथा येन। चतवैरिनृपश्चासौ जयदिपुरथो यस्येति वा। बता ·है - रदानों वरमन्दर्शनार्थं पुरनारीमग्भममा । विदर्भति। अथ रथारोहणानन्तरं विदर्भति नाम विदिवस्य कुहिम स्वर्गमापारम: मुन्दरगार्थ एव खग्या व प्रामा मी रहारष वा नरमोदयदर्शमानुरागामिद्विारी' शषि विपण ट्रएं एलप्रपाएमाःमामा माय ? उत्तरनैषधधरिते। नृपः पृथालनुरिवाधिरूढवान् स जन्ययात्रामुदितः किरीटवान् ॥ ७॥ विदर्भनाम्नस्त्रिदिवस्य वौतितुं रसोदयाद सरसस्तमुज्ज्वलं। गृहातादेव्य धुतप्रसाधना व्यराजयन् राजपथानथाधिक ॥ ७३ ॥ वैरिनृपाणां जयन्तो रथा लक्षणया अशादित्वादा महारथा- निरथाईरथममुखा योधा येनेति वा । अर्जुनपचे युद्धे हतो ऽभिमन्युवधादरिः शत्रुभूतः चिनिद्राजा अयट्रया येन । क्षतोऽरीणां कौरवाणां सम्बन्धी राजा जयद्रथो येनेति वा । तथा जनी वधूर्मइती जन्यो वरस्तासम्वन्धियां यात्रायां मुरि- तो यः । जन्या वरपतीयास्तैः सह यात्रया वा य: । प्रय युद्धसम्बन्धिन्यां विजययात्रायां यः। तथा मुकुटेन मण्डित वरयात्रार्थ निर्गत इत्यर्थः। वार्णयः । स्रपणेर पत्य, इतथानिम (पा• ४।१।१२) इति ठक्। नियन्त्रक । गातोति (पा.५॥ १५.३) कप १०२॥

·मञ्चदशः सर्गः। . अजानती कापि विलोकनोत्सुका समीरधूताईमपि स्तनांशुका कुचेन तस्मै चलतेऽकरोत् पुरः पुराङ्गना मङ्गलकुम्भसम्मतिं ।। ७४ ॥ सखीं नन्नं दर्शयमानयाङ्कतो जवाददस्तस्य करस्य करणे। गृहादेत्यागत्य निसर्गरम्यान राजपथान् अधिकं नितरां व्यराजयन् तद्योगान्तेऽप्यधिकं शुभिरे इत्यर्थः । तासामति- सौन्दर्यमुक्रम् । माऽपि तदर्शनार्थमागता इति भावः ॥ ७३ ॥ अजानतीति। नलस्य दर्शनोत्सुका अत एव समोरेण धुताई कम्पितार्द्धमपि स्तनांधुकं चोलकाख्यं कुचावरणवस्त्र अजानती अनाहतो कापि पुराङ्गना चलते वरयात्रामुखाय तस्मे 'नलाय पुरोऽयभागे कुचेन कृला मङ्गलकुम्भस्य शुभसूचकमकु- नरूपपूर्षकुम्भस्य सम्भृति सम्भारमुपदामकरोत् । समीरधूतेत्य- नेनाचेतनस्थाप्यनुरागोत्पादना कुचस्थातिसौन्दर्यमिति च व्य- ज्यते। वरस्य च पुरः पूर्वंकल घदर्भमेन शुभाय भवति । तस्मै । क्रियया यमभिप्रेति स सम्प्रदानं ॥ ४ ॥ । सखोमिति। भाऽयं नलः समागच्छतीत्येवं करेण सखों नलं दर्भयमानया दर्शयन्या कयापि प्रदर्भनार्थमेवात उत्सङ्गात सकामाजवाडेगादुदस्तस्य करस्य सुवर्ष हीरकधारानीक्षणा- "2 ·पसवामि इतरेतरयोगहरः ममापारी वा नक्षमाः परका १।४।५३.वा.) दिकर्मकवान् मखोमिति कर्मलं । मजीरिति स्तमदिति । तत् युवतीनां समूहो योवतमेव वियासतो प्याणि जमिरे । किमतं । गया एवाद मुगान्येवामुशार २९ उत्तरनेषधचरिते। विपज्य हारैस्तुटितैरतर्कितैः कृतं कयापिक्षणलाजमोक्षणं ॥ ७ ॥ लसन्नखादर्शमुखाम्बुजस्मित- प्रहनवाणीमधुपाणिपक्षवम्।' यियासतस्तस्य नृपस्य जज्ञिरे प्रशस्तवस्तूनि नदेव यौवतं ॥ ७६ ॥ ग्रभागे करणाख्ये भूषणे विषज्य वेगाभिधानवशालगिवा चुरि- नैछिन्नहारनलविलोकनरमादतकितरजातविच्छेदाधःपतन- हरितदीयमुनाफलैः कला क्षणमात्रं क्षणं उत्सवस्तासम्बन्धि वा लाजमोक्षणं कृतम् । अन्यरमणोनिरन्तरक्रियमाणलाजमोइन- मध्ये मैातिकमावणमपि नड्डमकार्यभूदित्यर्थः । दयमानदा। णिचोति(पा० १।३।७४) कर्षभिप्राये फियाफले शानधिको रित्यत्र अभिवादिदृशोरात्मने पदे चेति वक्रयात् (या वा पाठः ॥७५ ।। वरयाचोग्मुगम्य तम्य नृपम्य प्रशस्तवस्तुनि गुभमत कमाल ফিনান সােলি মাতি যার যব সধূলি ঘাঘর नया नणदादयो यस्य नन्। एवंविधपुरनारोशंगाई है।

·मक्षरशः सर्गः
।
२८९
करस्यताम्बूलजिघत्सुरेकिका
विलोकनैकागविलोचनोत्पला।
मुखे निचिक्षेप मुखदिराजता-
रुपेव लीलाकामलं विलासिनी ।। ७७॥
पाणिग्रो नितरां मम शुभायैव भवितेति तस्य बुद्धिरुदभू-
दिति भावः । प्रतिसौन्दर्य तामां सूचितं । दयाव्यादर्शदि-
दर्शनं शुभावहमिति वसन्तराजग्रन्ये ज्ञातव्यम् । धारोष्यमा-
एस्य प्राधान्या जज्ञिरे इति बहुवचनम् ॥ ७६ ॥
करेति । एकिका कापि विलासिनो पुरनारी कर
ताम्बूलं जिघत्सुरयितुमिच्छुः सती करस्यलीलाकमलं मुखे
निचिक्षेप । यतो नलविलोकने विषये एकाग्रे तत्परे दिलोर-
नोत्पले यस्याः सा । ताम्बूलभ्रान्दा कमलं मुखे निक्षिप्तमि-
त्यर्थः । कयेव मुखलक्षणे राजनि विद्यमाने कमलस्य द्वितीया
राजता तया जातया रुट क्रेग्धस्तयेव उत्तमेन मन्मुखेन सहै-
तत् स्पर्द्धत इति क्रोधादिव मुखे कमलं निक्षिप्तमित्यर्थः ।
नलसौन्दर्य्यातिशयदर्शनेन विमनस्कतोला । जिघत्नुः । लुङ-
मनोरित्यादिना (पा०२।४।३७) घमादे, द्यवृ अदन इत्ये-
(तस्माद्दा मनन्तादुः। न लोकेति (पा. २६३६८) षष्ठीनि-
षेधात्ताम्बूलं जिघामुरिति द्वितीधेति योगविभागात् समासः
॥ ७७ ॥

·पारमाणगिरीपचा श्रममुस्था देधकभाग्य कायकारि नादीत्यर्थः। तदा तदाचित कदात्मकृतवानलस्यालोकन हर्त न तु निरन्तरमिति वा । देवयावावरयात्रादिके भारादीना फवामिनामयोग्यां दिव्यां तगुश्रियं दधती अन्या कापिधारोन्य माप्तदेवानगामाम्यापि दर्शनामक्वात पदायमाणैव पा. गीमागत् तावता केवान तावरमाचेव नापमा' उत्सरनैषधचरिते। कयापि वीक्षाविमनस्कालोचने समाज एवोपपतेः समोयुषः । धनं सविघ्नं परिरम्भसाहसै- तदा तदालोकनमन्वभूयत ।। ७८ ।। दिदृक्षुरन्या विनिमेषवीक्षणा नृणामयोग्यो दधती तनुश्रियं । कयेति । कयापि खैरिया वोक्षया नलदर्भनेन विमनस्के त्यनविषयान्तरे लोचने यतस्तस्मिन् समाजे जनस एव समो- युषः समागतस्योपपतेारस्य परिरमो प्रालिङ्गनविषये सार- सैनिर्विचारिभिः निर्भयप्रवर्तनैः कृत्वा तदा नलविलोकनसमये नदालोकनं नलदर्शनं घनं नितरां सविनं यथा जारकाई कैजीरकर्मी प्रासिनर्यवधानतया नतः मा कामशास्त्रे ममय उक्तः ॥ ७८ ॥ दिदृधुरिति । नम्नदिदृत्रत एव दर्शनानुरागवभेज दिम मपक्षमहोवोतणे विभिटनेचे यस्याः माह तथा मृषा भूमी .. तथाचभूयना ·३०१ पञ्चदश सर्ग। 3302 पदायमात्रेण यदस्पशनाहीं न तावता केवलमपरोऽभवत् ।। ७८ ॥ विभूषणसंसनशंसनापित करप्रहारैरपि धूननैरपि। वाणा पदैकदेशेनापि भूमि न स्पृशनि, इय तु निर्निमेप- दर्शनात्मकतयागुष्ठादिमात्रेण केवल भूमि स्पृभाती तेनैव धर्मेण ननुल्या भाभूत् अन्यत् सबै माध्यमेवेत्यर्थ । अप्सरोऽभव- दिति। अमर शब्दस्य बहुवेऽपि अन्येत्यपेक्षयाऽभवदित्येकवच- नमपि युक्रम। आप सुमनमा वर्षी अभरस मिकता समा । एता स्त्रिया बहुवे स्युरेकवेऽयुत्तरक्रममिति वचनादेकवच- नान्तादार भन्दात् न चि । बहुजनपृष्ठवर्तिनो भित्त्यादिव्य- वहिता वा पदाङ्गुष्ठमावेण भुव स्पृशन्त प्रबिमिताजा पश्य- तीति दिदृस्णा स्वभाव ॥ ७८. 11 । विभूषणेति । अपरा अन्त करणे शरीरमध्ये अमाना मम्मद शरीरमानाधिकमान परिभ्यित नलदर्शनज प्रमोद विभू- पणाना स्रसनस्थ शमने तव मण्डन गलित तव मण्डन गलित- मिति प्रत्येक कथने विषयेऽपि नैर्द करप्रहारैरपि धून- नैरपि तच्छरीरकम्पनैश्च कृत्वा प्रमभ बलात्कारेण स्वमखोथु मम्मापयनीव प्रावीविशदिव, विचित्तत्वेन शब्दमटण्वन् करण ताद्यते पतितविस्मृतभूषणादिमवेदनाय कम्प्यते चेति। तथान्यदपि कुसलमानमध्याद्रीधूमादि वहिरवमस्थित मत् परा 330H ·मेनि। नलदर्भने म पेत यासां म्हगीदृशां शुनो कदर विलोकमाने मत्या यस्मादिमगीवभूवतीकुले जाते तर वा: मुग्यो यथा गम्नविलोकन विमनस्का भातासार स्कावपि विमनको जानापिति वा प्ररर्थः । चिमनी অাখেনি। अमान्तमन्तःप्रसभं पुरा ऽपरा सखीषु सम्मापयतीव सम्मादं ॥८० ॥ वतंसनीलाम्बुरुहेण किं दृशा विलोकमाने विमनीवभूवतः। अपि श्रुती दर्शनसक्तचेतसा नतेन ते शुश्रुवतुर्मूगोदृशाम् ॥८॥ बलात्कारेण करताडनैः करानेधूननैश्चान्तमापत रवि च लौकिकी रीतिः। नलदर्शनानुरागादतिविमनस्का जाता इति भावः । पुरा सम्मापयनीति। पुरिलुङ्नाम (पा ३।२।१११ इति भूते लर ॥८॥ বিমুযয় ঘন ফিমিনি গানি গ্রন স্বা। वतंमनीलोत्यसेन कर्षभूषणनीलाम्बुरुहेरीच मागेत्रेण भर व कि सपी तुना ते अतो किं भूषणसंसर्ग न शुश्रुवतः। श्रवणानईवान्न श्रुणुतां. की तु ओत योग्याजेपर वातुः । अमंगयच (पा. ५.४५१) इति तिः। मी 14 ·पञ्चदशः सर्ग। काश्चिनिर्माय चक्षुःप्रक्षतिचुलुकितं तावशवन्त कान्ता मैग्ध्यिादाचूडमाधैर्निचुलितमिव तं भूषणानां भणीनां । साहस्रीभिर्निमेषाहतमतिभिरयं दृगभिरालिङ्गिनः किं ज्योतिटोमादियज्ञश्रुतफलजगतीसार्वभौमभ्रमेण ॥२॥ काश्चिदिति। पश्यन्तीषु तास मध्ये कान्ताः सन्दर्यः का- "श्चत्पुरनार्यः भूषणानां ये मणयः तेषां भूषणभूतानां वा भणीनां रवानामपिः समूह: पाचूड भिखामभिव्याप्य निधु- लितमाच्छादितमिव तत्र बुडितमिव तं नलं चक्षुरूपाभ्यां प्रमृतिभ्यां अर्द्धसङ्कचितकरकुड्मलाभ्यां चुलुकितं पीतं निर्माय कृत्वा प्रतिप्रमाणाभ्यामतिविशालाभ्यां चक्षुभ्यों सादरं दृष्टि कृत्वा इति मोरध्यादनपुयादशवन्त तर्कयामासुः । इति माग्य किं । निमिषे पत्मसङ्कोचेऽकतमतिभिरनिमिषाभिः माइस्री- भिः सहस्मयाभिरिभरिभिज्यातिहमराजसूयादियज्ञा- तां वेदाछुतं यत्फलं सायं तद्रूपा या जगतो भुवन वर्गr: सादभामश्चक्रवर्तीन्द्र स्तस्य धमेणायं नल प्रालिङ्गितः पृष्टः किं । अचेतनैरपि रचनेत्रसहसवैभववशादिन्द्रोऽयमिति बान्या इन्द्रस्य महस्त्रनेत्रत्वादनेनास्माभिः सम्बन्ध युक्तमिति या ममालिङ्गितः । किमिति उत्प्रेक्षा। एतदेव च मौख्यं मौन्द- रत्नबाहुन्य चोकं । इसमब्दो यज्ञेऽपरिमितवाची । भइसं रिमाणंयासान्ताः माइस्यः नदस्य परिमाणमित्यर्थे, शतमा- विशतिकसहसवमनादणित्यण (पा०५।१।२७) ॥ ८२ ॥ तस्याः

·चन्द्रपुत्रा युधः कामातुरः मन् स्वाश्रमं मोसा ना हो
गामानं पुषमशीजगदिनि भविष्याचरपुराणे कथा लि.
मामः । विपाभ्यामिनि (पा.१०१८) भामर्थ।कर्षमा
उत्तरपधचरिते।
भवन् सुद्युम्नः स्त्री नरपतिरभूद्यस्य जननी
तमृर्वग्याः प्राणानपि विजयमानस्तनुरुचा ।
हरारब्धक्रोधेन्धनमदनसिंहासनमसा-
वलंकर्मीणश्रीरुदभवदलङ्कर्तुमधुना ॥८॥
भवन्निति । सूर्यनमा भने पुत्रः सुदुघाख्या नरपतीराजा
पार्वतीवनप्रवेशनिमित्तेन शिवशामनेन हेतुना इलाख्या को
भवन खोलं प्राप्तःमन् वुधादर्भधारणेन यस्य जननी अभूत् ।
उर्वश्याः प्राणान् रूपातिथयात् त्वग्नाया: प्राणभूतं प्राणप्रिय-
मनिसन्दरं तं पुरूरवममपि ननुरुचा कायकान्या विजयमानः
पराभावुकोऽसौ नलः अधुनेदानों धरेणारब्धः कृतः क्रोधहरू
न्धनं दाह्यो मदनस्तस्य सिंहासनं दग्धलात्काभेन शून्यमान
योग्यतया भूषयितुं अलङ्गर्भाणा कर्मतमानिसमा स्वाभावि-
को भूषणजनिता च श्री शोभा यस्थामा एवम्भूत उदभवत् भार
रति पुरखिय वासेपुरित्यन्निमयोकेन सम्बन्धः । जीर्षः काम
दग्धः पुरुरवावनेनैव जित: तस्मात् शुन्य काममिहामनं भूत
यितुमयं काम एवोत्पन्नः । अनिसन्दरोऽयमिति भावः । त.
যা দে লাল সা মহামাৱনিকালিমা
वममेकाको प्रविष्टः यो यभूव । नामेकाकिनी गन्दरौं ।
जयम, ॥2॥

·पञ्चदशः सर्गः अर्थी सर्वसुपणां पतिरसावेतस्य यूनः कृते पर्यत्याजि विदर्भराजसुनया युक्तं विशेषज्ञया । अम्मिन्नाम नया वृते सुमनसः सन्तोऽपि यन्निजरा जाता दुर्मनसो न सोढुमुचितास्तेषां तु सानचिती ॥४॥ अस्योत्कण्ठितकण्ठनोठिवरणसक्सातिभिर्दिग्धवैः खं वक्षः स्वयमस्फुटन्न किमदःशस्लादपि स्फोटितं। अर्थीति । विशेषजया गुणानामधिकतरत्वं विदूय विदर्भ- राजपुया अर्थी मां वृणीवेत्यर्थयमानः मानुरागोऽप्यमी मर्च- उपळणां मर्वदेवतानां पतिरिन्द्रोऽपि एतम्य प्रत्यक्षलक्ष्याति- गन्दर्यम्य यूनः पूर्णतारणम्म नलन छते निमित्तं पर्य्यस्याजिा शानुरागत्वे प्रभुत्वेऽपि मोन्दादिगुणानां न्यूनत्वाद्यत् परित्यक- सद्युमुदितमेद शतमित्यर्थः । नाम प्राकाग्ने, त पुन निर्जरा द्रादयत्वारोऽपि देवा: मिष्टा नाम प्रमिद्धाः गोभनातःक- 'पा अपि ममनम: मिद्धाः मन्नोऽपि वा सुमनम इति माया साताः मन्तोऽपि नया भैम्या अम्मिन्नन्ने दृते मत्ति यदुनमः विषादमनमा जाताः मा तेपामोचिती अनुचितकारिता, हुई क्षन्तुं नोचिता न युक्रा । न हि माधुभिः कार्यवशादपि धर्मः परित्यज्यते, एतैम्न परित्याभाद्रपं न गधाम इत्यर्थः । 'ययम् ।। ८४॥ अम्नेनि । सन ननम्न चिरकामं वरमालाषार्थमुत्क- उते कण्ठे मेटिन्यायानन्या पदयावन्नमिन्गा वरणपत्र: १२

·योग्यतया भूषयितुं श्रल कम्र्माण कर्मसमातिसमर्था सामान
दग्धः पुरूरवास्वनेनैव जितः तस्मात् शन्य काममिहामनभा
पितुमयं काम एवात्पन्नः । अतिसुन्दरोऽयमिति भावः।
बममेकाको प्रविष्टः सी यभूव । तामेकाकिनों गन्दा
उत्तरनैषधचरिते।
भवन् सुद्युम्न स्त्री नरपतिरभूद्यस्य जननी
तमूर्वण्याः प्राणानपि विजयमानस्तनुरुचा ।
हरारचक्रोधेन्धनमदनसिंहासनमसा-
वलंकमणिश्रीरुदभवदल मधुना ॥३॥
भवनिति । सूर्यनप्ता भनाः पुत्रः सुद्युघाख्या नरपतीराजा
আমনীনসনলিমিনন ঘিৰঘাষনন না ভায়া দ্বী
भवन् स्वोवं प्राप्त:मन् बुधागर्भधारणेन यस्य जननी प्रभूत् ।
सर्वाः प्राणान् रूपातिशयात् खर्वेशाया: प्राणभूतं प्राणप्रिय-
मतिसुन्दरं त पुरूरवतमपि तनुरुचा कायकानया विजयमानः
पराभावुकोऽमी नलः अधुनेदानी इरेणारभः कृतः क्रोधरले
न्धनं दायो मदनतस्य सिंहासनं दग्धत्वात्कामेन शून्यमसात
को भूषणजनिता च श्रीः शोभा यस्खामी एवभून उदभवत् प्रा.
रनि पुरस्त्रिय थालेपरित्यनिमोकेन समन्धः । शीर्षः कामे
घुगादी व इलो नाम राजा मृगयामाहरनिवारित
पुत्रो युधः कामातुरः मन् म्याश्रमं नीला तम्या पुडा
সামাল খালীসাহিসি মৰিাই ।
मानः। विपराभ्यागिनि(पा.१८)माम ।
यमरः ॥ ३॥

·पञ्चदशः सर्गः मा जानीत विदर्भजामविदुषों कीर्ति मुदः श्रेयसों सेयं भद्रमचीकरन्मघवता न खं द्वितीयां शचों। का शच्या रचयाचकार चरितं कायंसनः कथ्यता- मेतस्थास्तु करिष्यते रसधुनीपात्रे चरित्रे न कैः ॥ ८६ ।। मा जानीतेति। भाः सख्या यूयं विदर्भजां मुदो हपात् मका- रत् कीर्ति श्रेयमी श्रेष्ठतरामविदुषीमजानती मा जानोत किन्तु पीपेनया कीर्तिः प्रशस्य तरेति भैमी वेत्त्येवेति जानीत । य- मात् मेयं भैमी मघवता प्रयोज्येत समात्मानं द्वितीयां भी उद्रं माधु नाचौकरत् न कारयामास । इन्द्रे ते तत्पनीवा- छचोगब्दवाच्यत्वं भवेत् न खमी वृतस्तस्माद्वितीया शची ना- नवदिति युनामेव अनया सतमित्यर्थः इन्द्रे रतेऽपि कोतिर्भवि- थतीत्याशय नेत्याह। सच्यायरितं कः कविः सर्गवन्धनादिरू- पेण वर्णनात्मकं कायं प्रवन्ध रचयाञ्चकार म शचीवर्णनकारीनो स्माकमग्रेऽस्मभ्यं च कथ्यता यद्यस्ति, अपि त्वनिरूपणानाम्त्येव । एतस्याम्त भैम्याः पुनारमानां ग्टनारादीनामेव रमानां जला- सांधुनी नदी तम्या: पाचे स्थानभूतेऽथ च रमनदीप्रवाहरूपे पोसादिचरिचे विषये कैः पराशरयामशुकादिभिः कायं न फरियनेऽपि तु तैरपि भारतादी नदर्षनकार्य करियते कि नः श्रीधर्षादिकविभिरित्यर्थः । इन्द्रयरणेन यद्यपि स्वर्गसुख- प्तिमायापि तत्पनीला छचोवेऽपि तम्याः कुत्रचित् केनाप्यव- तवादिन्द्रापेक्षयाधिककोमलम्य वरणे पुष्य योकत्वात् मच-

·मेण शतमखेन शतयज्ञकरणालधखाधियत्येन देवेन्द्र पारि
भोऽपि जातमितीन्द्रम्य महत् कटं जातमिति भावः। वि
तिष्ठन्त देवेन्द्रस्यापीदृशो दशा जातेति वा उपगतेनिक
उत्तरनपधधरिते।
व्यावृत्योपनतेन हा शतमखेनाद्य प्रसाद्या कथ
भैम्या व्यर्थमनोरथेन च शची साचीकृतास्याम्बुजा | ८५।।
मादिभिः प्रत्यक्षदर्शिभिदिग्धवैयभिरिन्द्रादिभिर्दिक्पालेख-
पाभावात स्वयमस्फुटदविदीर्यमाणमपि वं वक्षः अमुथ भलम्य
शस्त्रादपि हेतोः किमिति न स्फोटितं विदारितं नलेन भाई
भैम्यर्थ युद्धमपि कृत्वा किमिति न मृत। शूराणां रणे मरणमार
यासे भवति न तु लज्जापरित्याग इति भावः।
प्रक्षेपेण स्वयमेव वा किमिति न स्फोटितमिति वा । श्रन्यादयः
स्तावत्तिछन्नु हा सोपहास कष्टं अद्य भैम्यां विषये व्यर्थमनोरथक
मता व्याहत्य परात्य उपनौतेन पचीसमोये प्रणमवार
शचीन्द्राप्यपि च कथं प्रमाद्यानुनेतुं शक्या। यतः कोपवादन
जावभादा साचोकतं वक्रोकतमासमेवाम्बुजं यया । ममुसान
बलोकनान् प्रमादनार्थमनेन कृतमपि प्रणमाचल्यादिकं न
द्रक्ष्यति ततः कथं प्रमाद्या । भैमी न लभाची घ होत्यस्य
भटः हर पैः खं वक्षः किमिति न स्पोटितं । नृपा मनु,
छुरिकादि-
..
गचीममोपे गांगेत्यर्थः ॥ ५ ॥

·पञ्चदशः सर्गः। मा जानीत विदर्भजामविदुषों कीत्ति मुदः श्रेयसों सेयं भद्रमचीकरन्मघवता न स्वं द्वितीय शचों। काशच्या रचयाञ्चकार चरितं काव्यं स नः कथ्यता- मेतस्थास्तु करिष्यते रसधुनीपाचे चरित्रे न कैः ॥८६॥ मा जानीतेति। भोः मख्यो यूयं विदर्भजां मुदो हात् सका- बात कीर्ति श्रेयमी येष्ठतरामविदुषीमजानतौं मा जानीत किन्तु इर्षापेक्षया कीर्तिः प्रशस्यतरेति भैमी वेत्त्येवेति जानीत। य- मात् मेयं भैमी मघवता प्रयोज्येत खमात्मानं द्वितीयां पचों मद्रं माधु नाचीकरत् न कारयामास । इन्द्रे रते तत्पन्नीत्वा- छचौशब्दवाच्यत्वं भवेत् न त्वी तस्तस्माद्वितीया शची ना- भवदिति युक्तमेव अनया समित्यर्थः इन्द्रे तेऽपि कीर्भिवि- 'थतीत्याशय नेत्याह। शच्याथरिनं कः कविः मर्गवन्धनादिरू- विण वर्णनात्मक कायं प्रवन्ध रचयाञ्चकार साचोवर्मनकारीनो स्माकमग्रेऽसाभ्यं च कथ्यतां यद्यस्ति, अपि वनिरूपणानाम्त्येव । रितस्यान भैम्याः पुनारमानां ग्रङ्गारादीनामेव रमानां जला- मां धुनी नदी तम्या: पाचे म्यानभूतेऽथ च रमनदीपवाहरूपे पीलादिचरिचे विषथे कैः परामरयाभशुकादिभिः काव्यं न शरियतेऽपि तु तैरपि भारतादी नदर्णनकार्य करिम्यते कि नः यौवर्षादिकविभिरित्यर्थः । रन्द्रयरणेन यद्यपि स्वर्ग सुख- तिम्तयापि तत्पनीलाच्छचोत्वेऽपि तम्याः कुत्रचित् केनायव- संतलादिन्द्रापेउयाधिकको सय वरणे पुष्णयोकत्वात् मर्च- ·तपारगी पालये वर्गलोक पार्यमाम द्राम मला तया। वैदा वहुजन्मभिरनेकजामसु वा निर्मितस्य हा धितो वा। शरीरोऽपि भैमीपुष्णवाजत्यवमात मारीरराम स्वति भाव इति वा मोऽयं गतः भीमजया महयोगमा पायमम्पन्धमनुभूय लिपां कामिाभरापामन्यवाय मा. मातीनामाप्रपा फासिवमपो वा भवत मान्य त्य: उत्तरनैषधचरिते। वैदर्भीवजन्मनिर्मिततपःशिल्पेन देश्रिया नेवाभ्यां स्वदते युवायमवनीवास प्रस्नायुधः । गीर्वाणालयसार्वभौमसुकृतप्रागभारदुःप्रापया योग भीमजयानुभूय भजतामतमद्य त्विया ॥ ८७॥ रपि वर्णनीयत्वात्तत्प्रसङ्गात् स्वस्थापि वर्षनीयवान्महतो कीर्ति भविश्थति मा च खर्गमुदः सकाशाच्छ्रेयसीति विद्यार्थट्रपरि- त्यागहारा वर्गसुखमपि परित्यज्य भैम्ग नलो त इति यु. कारित्वादेतादृशे कापि विदुषो नास्तीति भावः । दिव इति पाठे स्वर्गसुखादित्यर्थः । करिथ्यते सुद्न्तलादिट १८६ ॥ वैदर्भीति। ई सख्यः अवन्यां वासः स्थितिर्यस्य स मना युध दव कामरूपोऽयं नलनामा युवा तरण देश्रिया काय काल्या कृत्वा पश्यन्तीनामस्माकं नेवाभ्यां खदते रोपने।रिणः द्राथणादिजन्यस्य तपमा सुतस्य शिन्पेन फलभूतया । कति न्दरममुं मोत्यासानेचे पग्यत इत्यर्थः । विशिष्टया दे इथियो दे मामम्त्यं भगगां शाययतु । उभयारकर मेलमादी ·पञ्चदशः सर्गः। स्त्रीपुंसव्यतिपञ्जनं जनयतः पत्युः प्रजानामभू- दभ्यासः परिपाकिमः किमनयोदाम्पत्यसम्पत्तये । आसंसारपुरन्ध्रिपूरूपमिथःप्रेमार्पणक्रीडया- प्येतजम्पतिगाढरागरचनात् प्राकर्मि चेतो भुवः ॥८॥ नारः पुथराभिस्तेनापि दुप्रापया अलभ्यया। शतमखजन्न पुण्येन वर्गचक्रवर्तितं येन लयं तेनापि दुधापवाझैन्याः सौभा- यातिप्रयो नलस्य चन्द्रापेक्षया मौभाग्यातिधयः पुनातिथ्यच पोर्वाणालयेत्यादिना सचितः । अन्योऽप्यष्टाद्योगमनुभूय बहुपुष्शदुष्प्रापयापि भीमात् इरानातया ईश्वरप्रसादलमया विद्ययाऽदैतं परमात्मस्वरूपं भजति । नेत्राभ्यां। रुच्याना- मिति (पा०१।४।३३) सम्प्रदान । प्रारभारदुःमायया । बती- येति योगविभागात् समासः ।। ८७ ॥ स्वोति । सीमयोः सर्वयोः व्यतिपश्चन विशेषेणातितरां 'ममेलनं जनयतः कुर्वतः प्रजानां पत्युब्रह्मणः पुनरमंयोज- निमितणनोऽभ्यामेोऽनयोनलभेम्बोदाम्पत्यमम्पत्तये आचाप- (तिभावोत्कषाय परिपालिम: परिपाकेन निवृत्तः स्वारखेन (परिपतनया कोऽभूति, सर्चशोभणेजनाभ्यामः प्रत्युत्तमानु- स्पतदुभयमान फलितःकिमित्यर्थः । नया चेतोभुवः काम- स्यापि प्रासंमार मंमारं मर्यादीसत्य सादिमारभ्य प्रलयपर्यन्तं पुरधिपूरुपयाः स्योपुंम योर्मियः प्रेमान्यान्यमनुरागमनस्यार्पप- मामधन नदेव सदा मनोविनोदनरूपा कोडा लोना तयापि ·केगापि दीपितं न पाने किं पुनः मामुरागं फटारमा बनगाभिरित्यर्थः। अथ च याभिः परपोजमा एनाभिार सत्तोऽयमपीति गातुं शकरते न न्याभिरिय: । मामिारे माभिमा कटारी ग्यते याभिरवं मुशतं शा। न्याभिमा उत्तरनैयधचरिते। नाभिग्यत एप यान पथि महाज्येष्ठीमहे मन्महे यहम्मिः पुरुषोत्तमः परिचितः प्राग्मचमञ्चत् कृतः। एनजम्पत्योरनोनलभमोरूपयोगढन्द्रेणाप्यनेन यथ मि- घोऽनुरागस्य रचनाजननाद्धेतोः प्राकर्षि प्रकारकाष्ठापनया जातं । अनुरागजननकोडाया प्रकाऽत्रैव विवान्तः । उत्तर- त्राप्येवमनुरागस्थाभावादित्यर्थः । एतादृशा स्वरूपी समाना- नुराग चान्या स्तो'मी कालत्रये न त इति भावः । व्यतिप- अनं। उपसात् सुनोतीति (पा० ८।३।६५) पत्वं । परिपा- किमः । भावप्रत्ययान्तात्, पृयादिभ्य (पा०५।१।१२२) इति इमनिच। जम्पतो। जायाया जभावः ॥ ८८ ॥ ताभिरिति । महत्या अतिप्रमिद्धाया ज्येष्ठानक्षत्रयुनाया ज्येष्ठपूर्षिमायाः सम्बन्धिनि मई उत्सवे, मत्यतिप्रसिद्धेश पष्टीम यहम्भिर्यामां नेत्रः प्राग् जन्मान्तरेऽयवान्यापेक्षा प्रथम मञ्चं पयं श्चत् प्राप्तः मञ्चम्या मार्ग गच्छन् थोर रुपानमा परिचितो यहवारं दृष्टः तस्माभिरेव लोभिः पश्चि बरयाचापां यान् रथस्य पागच्छन्नेप नो दृश्यते । एता- दृकपुष्मं याभिरमादृशाभिरर्जित नाभिरेवायं द्र भोर ·पञ्चदशः सर्गः। सा स्त्रीराट् पतयानुभिः शितिसितैः स्यादस्य हकचामरैः सम्ने माघमघाभिधातियमुनागौघयोगे यया ॥८॥ ऐन्द्र गुरुः गशी चैव प्राजापत्ये रविस्था। पूर्णिमा ज्येष्ठमामस्य महाज्येष्ठोनि कोर्तितेति ॥ पुरुषोत्तमतन्योऽयं मन्महे जानीमह दति भावः । वाक्यार्थः कर्म । उत्कलदेगे ज्येष्ठपूर्षिमायां इन्द्रनीलगिरिनिवामिनः श्रीपुरुषोत्तमस्य महोत्सवः क्रियते । तत्र च श्रीकृष्णयलभद्र- प्रमुख प्रतिमाधिष्ठिता विरचितमप्नभूमिका मचा: पृथक् नि- च्छिनीति तस्य दर्शनं भूयमे श्रेयमें भवतीति पौराणिकाः। पदाऊः। दोलारूढं तु गाविन्दं मञ्चम्यं मधुसूदनं । रथम्यं केशवं दृष्टा पुनर्जन्म न विद्यते इति ।। यथा। यया स्त्रिया अघाभिघातिनी पातकविनाशिनी पमुगा गङ्गा च तयोरोघयोोंगे मङ्गमे प्रयागास्ये माघ मन्ने मकरम्य रवी माघे माम्यविच्छेदेन वानं कृतं माम्य नलम्य पत- शाम्नुभिरतिचञ्चनैः गितिमितेः कृष्णधवनक्कामरैनैवेरेव-चा- मरनेवव्यापाररूपेद्यामरैवीराट् स्त्रीराजैव म्यात् भवेत् इति मन्महे । राजा हि कृष्णधवलेद्यामन्यिते । प्रयागे माघ- नानजन्यमुशतात् स्त्री राजवं प्राप्नोति तत्र मानेन । मितामिते तु यैः स्नानं माघमामे युधिष्ठिर । न तेषां पुनरावृतिः कन्पकोटिगरपोति ।

·मा-
तत्र मयंत्र एव्यं । तेनाच माघस्य कर्मवेऽपि मरेनिभाने
निट मिद्धो भवति। यदा माध्यं यस्यां किया थाना
भारस्ययर्थः । फनुपं निभापत्यमरः । थमुगागानि
३१२
उत्तरनैषधचरिते।
वचनात् खीपु श्रेष्ठा मैव भवेदिनि वचनादित्यर्थः । अयञ्च
कटाक्षयों पश्यति मा साभोऽप्यधिका माच भैम्यैव नान्या मैम्चा
च प्रयागे सकलमाघस्नानफलं लब्धं यतो भैमीसदृशी कापि कु-
त्रापि नास्तीति भावः । ज्येष्ठोनि ।ज्येष्ठानक्षत्रयुक्ता पार्ममामोति।
नक्षत्रेण युक्तः कालः (पा० ४।२।३) इत्यणि वृद्धिः। तद्युक्तमा
साभिधायित्वेऽपि मास्मिन् पार्षमामीत्यादिना (पा. ४।२।।
ज्येष्ठी इत्येव भवति। ज्येशीइत्येव पाठे वृद्धभावश्चिन्यः सज्ञा-
पूर्वस्य विधेरनित्यवाद् वृद्धभावः कथञ्चित् समर्थनीयः। सी.
राडिति मम्बन्धषध्या निर्धारणषष्ठ्या वा समासातीति ध्य-
खा पदं। अत एव सा स्ती इत्यर्थः । अकर्मकधातुभिर्यागे, देश
कालो भावो गन्तव्योऽध्वेत्यादि (पा.११४१५१.सि को कार
कार्तिकेन माघस्य कालवाचिवात् कर्मकत्वे धातो: सकर्मक-
बान् कर्मणि विहिन नडा तस्याभिहितवान्माघः मन्स रति
प्राधे माघमिति द्वितीया चिन्या। अवार्थ घरदत्तमिर्गनि-
युद्यादिनचे (पा.१।४।५२) अकर्मकाणामिति कालभाराम
देशव्यतिरिक्षकर्मर हितानामित्यर्थी याना इति मिद्धान्तित ।
एवं कर्माणि प (पा. ३।४।६८) इत्यादावपि यचाकर्मका
याताया मम मयंपापक्षयपूर्णकमळगगार धमिद्धिर्भवती
।
निपानोऽनियमः पूर्ववत् परिधरणीयः ॥ .॥

·पञ्चदशः सर्गः। वैदर्भीविपुलानुरागकलनात् सौभाग्यमबाखिल- क्षोणीचक्रशतक्रतो निजगदे तदृत्तवृत्तक्रमः । वैदर्भीति। हे मख्यः तस्य नलम्य मम्बन्धीनि वृत्तान्यधी- तानि यानि वृत्तानि पद्यानि तेषां क्रमैः नलविषये कविभिः कृतेः अस्मदादिभिश्च पठितः कार्यवृत्तरतीतैः सकलदीपाधि- पादिराजेन्द्रदेवेन्द्रादिदिक्पालपरित्यागरूपम्य चरित्रक्रमैः प-- रिपाटीभित्री कृत्वा वैदभ्या भैम्या विपुलम्ब नलविषयानुरागस्य कलनात् ज्ञानात् अखिलक्षणीचके शतक्रताविन्द्रनासिानले स्त्रीसम्पश्चिमकलवरप्रेमापदलादिलक्षणं भौभाग्यं निजगदे पएं कथितं । निश्चितमम्माभिरिति यावत् । अतिसुन्दरोयमि- 'न्द्रादीन् परित्यज्य यस्मादेनमत तमादयमेव मुभगतमा नान्य इनि मर्निशितमित्यर्थः । भैमीछतान्नलविषयविपुला- तनुरागस्थानीकरणाद्धेताम्तम्या एव वृत्तथ्य भूतस्य चतुःप्रीत्या- दिकामदशाः स्फुटं विरय्यथानुरूपम्य वृत्तम्य चरित्रस्य क्रम- मोऽतिप्रमिद्धा ये वृत्ता वृत्तकमामीवी निगदितं । भैम्या प्रथे- तद्विषयमहानुरागजनितपूर्वविरहयथाभिरेवार्य मकलमाभा- हायनिधानमिनि मर्येषां पुरस्तात् कथितमिति भाव इति मुल्यो यः । वैदया विपुलानुरागेण नलम्य वर्षनादिति वा। किक्षा- न्यच्च अस्माकमयमास्माक: म चामी नरेन्द्रश्च भीमस्तम्माद् भवतीति भूभैमी नस्थाः सुभगता मौभाग्यं तस्याः मम्भूतये उत्प- लिये महामार्थ वा देवन्ध इन्द्रस्यावरणेन त्यागेन मापन्याभा- R2 ·रध्ययने वृत्तमिति (पा०७२।२६) सिद्धं । पारमाति विपदर्थमागपति म तम्य दाक्षियं य॑म् न मा ३१४ उत्तरनेवधरिते। किच्चास्माकनरेन्द्रभूसुभगतासाभूतये लमकं देवेन्द्रावरणप्रसादितशचीविश्राणिताशीस्तुतिः ॥ १० ॥ वासुत्राममपासनान्मखभुजा भैम्यैव राजबजे तादर्थ्यागमनानुरोधपरया युक्तार्जि लज्जाटजा। देभ प्रसादितया सन्तोपितया या विश्राणितं दत्तं सुभगा पुत्रवत्यविधवा भवेत्यादिकमाशीर्वचनं लग्नकं प्रतिभूरभूत् । शचीदत्ताशी:महसवलान्यपि सुभगेति निशितमित्यर्थः । আমী:স্থনিৰিনি সাঃ আত্মিঘা ঋষ। ঘন ঋগ্নি ঘর सत्यत्वाच्छनिर्वेद इत्यर्थः । अयन्तु पाठः साधीयान् । रन्योन्यमनुरागोचितं मौभाग्यमपि भविष्यतीत्यनुमानम् । वृत्त सम्बन्धेऽणि, तमिानणि चेति (पा० ४१३१२) श्रामाकादेशः । लमकशब्दो नपुंमकोऽपि । तस्या भैम्या वृत्तानां जातामा र নানা চাৰিবৰিনালী রূম: বিযেঘদিনে श्रामधाममिति। भयेव पासुत्राममिन्द्रमभिधाय मरी भुशां देवानामपामनात्यागा ता: राजमजे विषये समार एजा परिमार्जन युगा पार्जि हता। ययानं तयुक्रमिया यतः नम्मे इदं तदर्थे तभ्य भावमादर्थ नेग मैमोनिभिसे ' গ্রাম্যামল ঘমিলিগালুৰীয়া বালিময় যখ যায়। নয়- ·पञ्चदशः सर्गः। आत्मानं त्रिदशप्रसादफलता पत्ये विधायानया होरोपापयशकथानवसरः सृष्टः सुराणमपि ॥६॥ चतमेवेत्यर्थः। मदर्थमागतानामेषां मत्प्राप्तिीभूत् लन्ना च नातेत्यशुतमेतदिनि राजस समकृपत्वेनेन्द्रादीनपि भैमी ना- शोत्। ततश्च यत्रेन्द्रादयोऽपि त्यकास्तत्र मानुषाणामस्माकं का कथेति तेषां लज्जामार्जनं भैम्यैव युतं शतमिति भावः । म नलो र्थः प्रयोजनं यस्य तस्य भावस्तादयं तेन नलप्रयोजनत्वेन गनु- वरणार्थं यदागमनं तत्र यः पनपातस्तनिष्ठया नलानुरक्रया श्रत एवं इन्द्रादीनां त्यागः कृत इति वातर्हि इन्द्रादीनां लज्जा रोषोऽकीर्तिश्च कृतेति देवद्रोहादाभाशयां परिहरति। धन- या भैम्या पत्ये नलायात्मानं त्रिदशप्रसादस्य फलतां वररूपत्वं विधाय सुराणामिन्द्रादीनामपि होरोषापयशमां कयायाः कथामात्रस्थापि अनवमरः अवकाशाभावः सूरः रुतः । असमा- (नावणादिति सजातीयान् खस्त्रियश्च प्रति लज्जा अस्माकं प- ग्यतां नलमहणोदिति शेषः । नलं स्वीछत्य देवानपमानितव- नीत्यपयशः । देवैद्य प्रसन्नीभूय वरत्वेन नलाय भैमी दत्ता। एतदर्थमेव ते पृथिव्यामागता न भैम्यभिलाषेणेति लोकम- जोतेर्थथा देवानामपि लज्जादिमार्जनं कृतमिति सामुरा- गादनयोः शुभपरम्परैव भविता नामशङ्कालेशोऽपोतिभावः। मत्ये नयत्येति पाठः समीचीनः । श्रात्मानं विदाप्रमादफलतां नयत्या प्रापयन्येत्यर्थ.। पासुत्रामा अत्राभिविधावाड़। अव्य- ·व्यापारख यम । यतः। रण गहिए. रागवद्रशाकिरणमा गन्दगवनमभिव्याप्य मर्यादीसत्यपादि मोडाट्रिगुदयाचनमधिष्ठाय गत उदिसरस्येन्दौरिव । त्यापकान्तिं विनोपय यचा मानन्दा भवनिमयेरेयाको रजोप:न्दनमध्याम्गा अधिगोडि (पा. १४010 ३१६ उत्तरनैषधचरिते। इत्यालेपुरनुप्रतीकनिलयालङ्कारसारश्रिया ऽहंकुत्तनुरामणीयकममूरालोक्य परिस्त्रियः। सानन्दं कुरुविन्दसुन्दरकरस्थानन्दनं स्यन्दनं तस्याध्यास्य यतः शतक्रतुहरितक्रीडाद्रिमिन्दोरिव॥३॥ योभावे, अनशेति (पा०५१४।१०८) र ! मृजा। भिदादि- बादङ् (पा० ३।३।१०४) ॥ ८१ ॥ दतीति । अमूः पौराणां स्त्रिय इति पूर्वोकप्रकारेण यथा- स्फूर्ति यथाभिप्रायमन्योन्यमालेपुः संवादं चक्रुः । किगाताः। - रविन्दवत् पद्मरागवत् सुन्दरीरको करी यस्य तस्य भागन्दनं वेगवत्त्वादिगुणयोगादानन्दकारिणं स्यन्दनं रथमध्यास्य यतो गच्छतस्तस्य नलस्य अनुप्रतीकं प्रत्यवयव निलयं म्यानं येषां तेषा- मलङ्काराणां धारश्रिया श्रेष्ठशोभया फुला करमन्दियादा मधिकमिति इस्तमान्दयं वदति, इस्तमान्द्रोदमधिकमिन करमौन्दर्यमित्येवं प्रत्येकमाई कुर्बदहशारं कुर्मत तशुरामयों यकं गरीरमौन्दर्यमालोक्य मानन्दा इपंपगः । कम्मेव। ५१ मन्दमममीपे स्थितं । शतक्रतोरिदिक प्राची दिक

·पञ्चदश सर्गः।
श्रीहर्ष कविराजराजिमकुटालझारहीरः सुतं
श्रोहोरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामनदेवी च यं।
यातः पञ्चदशः शतररसस्वादाविहार्य महा-
काव्ये तस्य हि वैरिसेनिचरिते स! निसर्गाज्ज्वलः ।।१५।।
श्रीहर्षमिति। अर्द्ध पूर्ववत् । कृशेतरेणातिभूयमा ग्मेन
खादावमतरूपे नलीयचरिते पञ्चाधिकानां दशानां पूरण:
पञ्चदशः । स्वादाविति भाषितपुंस्कं ॥ ८३ ॥
दनि श्रीयेदरकरोपनामक ग्रीनरसिहपण्डितात्मजनाराय-
णकृते नैषधीयप्रकाशे पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥

·বিসতি। ঘাস খানখালিীলা মিম १ विवाद कार्यभारं तस्मिन्नारोप्य वा गृहीतानि वीरता दध्यपतपूर्णकालगादीनि मङ्गलानि येन । रथैः मारवार पुरपा प्रताये। ममवविश्यम्यः (पा .१२) अति महा जत्तरनैषधचरिते। घोडशः सर्गः। श्रीलक्ष्मीनसिंहो जयतः। वृतः प्रतस्थे स रथैरथो रथी गृहान् विदर्भाधिपतेर्धराधिपः। पुरोधसङ्गीतममात्मवित्तम विधा पुरस्कृत्य गृहीतमङ्गलः ॥१॥ विभूषणांशप्रतिविम्वितैः स्फुट शावदातैः स्वनिवासिभिर्गुणैः । हत इति । अथो रथारोहणाननारं रथैः সন্দীনিবঘিনি গ্ৰী অসধঘটন: য ধরছি। नलः विदर्भाधिपतेर्महान् प्रति प्रतम्ये ययौ । किग्मतः । अा वित्तमं प्रामानिमशे श्रेष्ठं गौतमं गौतममा एतनामान । पुगेधर्म विधा दाभ्यां प्रकाराभ्यां पुरसण्याये रुला मा कुन्ताः ·घोडाः सर्गः। ३१६ मृगेक्षणानां समुपासि चामरै- विधूयमानः स विधुप्रभैः प्रभुः ॥२॥ परा_वेशाभरणीः पुरःसरैः समं जिहाने निपधावनीभुजि। धवलेः तथा विधूयमानान्धमान शामरैः स प्रभुर्नलः ममु- पामि वोज्यते स्म स्फुटमुत्प्रेक्षे । विभूषणानां रत्नखचितनिजम- 'एडनानामंशुषु किरणेषु प्रतिविम्वितः, तथा भूशावदातैरत्यु- १ञ्चन्नैः, खम्मिन्निवमन्येवं गीलैः, श्रुतशीलमान्दादिभिर्गुणे- रिव प्रत्यच्चीझनैर्नलगुणैरिव चामरैरुपामीत्यर्थः । चाभरायपि विभूषणांशुप्रतिविम्मित्तानि । स्फुट निशित। ईदृशैशामरैरेष गुणैरिति वा ॥ २ ॥ परार्धति । निपधावनीभुजि नले परार्थानि श्रेष्ठानि वेशाभरणानि रूपालद्वारा येषां तैः पुरःमरैः मम मद्द जि- हाने चलति भति वृशाब इन्द्रः मुनाभीर इति पदस्था- भेधेयतां वाच्यतं यदि दधार नहि रूढिमात्रं दधार न तु गोभनं नामोरं मेनामुखं यथेति यौगिकतया । शुद्धत्या मुख्य- सा हत्या नले एव दृश्यते न लिन्द्र । त्रिविधाः पन्दाः केवल- मागिकाः कैवलढाः योगरूढिकाय तव पाचकादयो यौगि- का तेलपायिकादयो रोटिकाः । श्रातपत्रादयो योगरी- दिकाः। तदेवं तादृशाग्रेमराभावादिन्द्रस्य सुनामीरपदवाच्यत्वं घिम्सि ताई रुवान व्युत्पत्त्या तु नल एवोचितमित्यर्थः ।

·विकपणेति । हगेक्षणानां चामरधारिणीमा विधुमेह शन्तोनिवद्रथिभितस्तथा रथी प्रशस्तरथोपेतः म घराधित पविवाहे कार्यभार तरिममारोथ वा गृहीतागि खतर पुरपेवा प्रतम्। ममवविध्ययः (पा .१२) तिना जत्तरनपधचरित। पोडश: सर्गः। श्रीलमोन्टसिंह। जयवः। वृतः प्रतस्थे स रथैरथो रथी गृहान् विदर्भाधिपतेर्धराधिपः। पुरोधसौतममात्मवित्तमं विधा पुरस्वत्य गृहीतमङ्गलः ॥१॥ विभूषणांशप्रतिविम्वितैः स्फुटं मृशायदातैः स्वनिवासिभिर्गुणैः । वृत इति । अथो रथारोहणानन्तरं रथैः कुन्ताः नलः विदर्भाधिपतेर्महान् प्रति मतम्ये ययौ । किम्भूतः । वित्तमं ब्रह्मशानिमध्ये श्रेष्ठं गीतमं गौतममगोत्र एतमामान । पुरोधर्म विधा दाभ्यां प्रकाराभ्यां पुरकत्याचे दध्यपतपूर्णकानशादीनि मङ्गलानि येन । रथैः मार प्रो हत्या कर प ·योडशः सर्गः। ३१८ म्हगेक्षणानां समुपासि चामरै- विधूयमानः स विधुप्रभैः प्रभुः ॥ २ ॥ परायवेशाभरणोः पुरःसरैः समं जिहाने निपधावनीभुजि । धवलः तथा विधूयमानैद्यान्यमानेचामरैः म प्रभुनलः ममु- गमि वौज्यते स्म स्फुटमुत्प्रेक्षे । विभूषणानां रत्नखचितनिजम- एडनानामशुपु किरणेषु प्रतिविम्वितः, तथा भूशावदारव्य- ज्वलैः, स्वमिान्निवमन्येवंगीलैः, श्रुतगीलमौन्दर्यादिभिर्गुणे- रिव प्रत्यचीभृतेर्नलगुणैरिव चामरैरुपामीत्यर्थः । चामराण्यपि विभूषणांमुप्रतिविम्बित्तानि । स्फुटं निश्चित दृशशामरैरेव गुणैरिति वा ॥ २॥ परार्थेति । निषधावनीभुजि नले परार्थानि श्रेष्ठानि वेशाभरणानि रूपालद्वारा घेषां तैः पुरःमरैः ममं मह जि- हाने चस्तति सति वृवभाव इन्द्रः मुनामीर इति पदस्था- भिधेयतां वाच्यत्वं यदि धार तहि ढिमात्रं दधार न तु वामनं नासीरं मेनामुखं यस्येति यौगिकतया । शुद्धत्या मुख्य- या वृत्त्या नले एव दृग्नते न निन्द्र। त्रिविधाः शब्दाः केवल- गिका; केवलढाः योगरूढिकाश । तत्र पाचकादयो यौगि- । तैलपायिकादयो रोढिकाः। पानपत्रादयो योगरी- देकाः। तदेवं तादृशाग्रेमराभावादिन्द्रस्य सुनामीरपदवाच्यत्वं घिमि तईि रुयैवास्तु व्युत्पत्त्या तु नल एवाचितमित्यर्थः ।

·जत्तरनैषधचरिते। षोडशः सर्गः। श्रीलक्ष्मीरसिंहै। जयतः । वृतः प्रतस्थे स रथैरथा रथी गृहान् विदर्भाधिपतेर्धराधिपः । पुरोधसङ्गीतममात्मवित्तम विधा पुरस्कृत्य गृहीतमङ्गलः॥१॥ विभूषणांशाप्रतिविम्बितैः स्फुटं भृशावदातैः स्वनिवासिभिर्गुणैः । तृत इति । अथो रथारोहणानन्तरं रथैः कुन्ताः प्रवि- मन्तीतिवद्रथिभितस्तथा रथी प्रशस्तरथोपेतः म धराधिपा नलः विदर्भाधिपतेर्टहान् प्रति प्रसस्ये यया । किग्मनः । श्रात्म- वित्तमं ग्रह्मज्ञानिमशे श्रेष्ठं गौतम गीतमसगोत्र एतनामानं वा पुरोधमं दिधा दाभ्यां प्रकाराभ्यां पुरस्कृत्यागे फ़त्ला मम्पूज्य विवाई कार्यभारं तस्मिन्नारोथ वा गृहीतानि स्वीकृतानि दध्यपतपूर्षकलशादीगि मङ्गलानि येन । रथैः सह वर्तमार्गः पुस्पैया प्रतम्ये। ममवप्रविभ्यम्यः (पा. १६३१२२) इति तत् ॥१॥ विषणेति । ग्टगेशणागां चामरधारिणीनां विधुममय- ·म्हगेक्षणानां समुपासि चामर- विधूयमानः स विधुप्रभैः प्रभुः ॥ २ ॥ परा_वेशाभरणैः पुरःसरैः समं जिहाने निषधावनीभुजि। धवलैः तथा विधूयमानै शान्धमानशामरैः स प्रभुनलः ममु- पासि वीज्यते स्म स्फुटमुत्प्रेक्षे । विभूपणानां रनखचितनिजम- एडनानाम यु किरणेषु प्रतिविम्वितैः, तथा भूभावदातैरत्यु- जवलैः, स्वम्मिन्निवमन्येवंगोले, श्रुतशीलमन्दिादिभिर्गुणे- रिव प्रत्यक्षोभूतैर्नलगुणैरिव चामरैरुपामीत्यर्थः । चामरायपि विपशुप्रतिविम्वितानि । स्फुटं निश्चितं । ईदृशामरैरेव गुणैरिति वा ॥ २ ॥ परार्थेति । निषधावनीभुजि नले परार्थानि श्रेष्ठानि वेशाभरणानि रूपालद्वारा येषां तैः पुर:मरैः ममं सह जि- हाने चलति सति वृत्रभावव इन्द्रः सुनामीर इति पदस्था- भिधेयतां वायलं यदि दधार तईि रुढिमात्रं दधार न तु शोभनं नामोरं मेनामुखं यखेति यौगिकतया । मुद्धवृत्त्या मुख्य- या च्या नन्ने एव दृश्यते न लिन्द्र। त्रिविधाः शब्दाः केवल- यौगिकाः केवलरुढा: योगरूढिकाया तब पाचकादयो यौगि- काः । तैलपायिकादयो रोढिकाः। श्रातपत्रादयो यौगरी- ढिकाः। नदेवं तादृशाग्रेमराभावादिन्द्रस्य सुनामीरपदवाच्यवं यद्यम्ति नाई रूश्वास व्युत्पत्त्या तु नल एवोचितमित्यर्थः ।

·उत्तरनैयधचरिते। दधे सुनासीरपदाभिधेयता स रूढिमावाद्यदि वृत्रशत्रवः ॥३॥ नलस्य नासीरजां महीभुजा किरीटरत्नैः पुनरुक्तदीपया। अदीपि राची वरयाचया नया चमूरजोमिश्रतमिस्रसम्पदा ॥४॥ विदर्भराजः क्षितिपाननुक्षणं शुभक्षणासन्नतरत्वसत्वरः। इन्द्रादप्यधिको नलः। तत्पुरःसराश्चन्द्रपुरःसरदेवेभ्योऽप्यधिका इति भावः। परार्द्ध भवानि परायानि परावराधमोत्तमपूछा- चेति (पा० ४।३।५) यत्। शत्रुरेव शात्रवः प्रज्ञादिलात् स्वार्थ ऽए। दृद्धःश्रवाः सुनासोर इत्यमरः ॥ ३ ॥ नलस्रोति । तया भैमीवरस्य नलस्य यात्रया रात्री श्रदी- पि शुशुभे । किम्भूतया। नलस्य नामोरसृजां मेनायामयेमरी- भूतानां महोभुजां राज्ञां किरीटरनैः खेनैवान्धकारनिरा- करणात् पुनरुता व्यर्थी कता दीपा यम्यां तया। तथा चमूर- जोभिर्मिया पहाता तमिसमम्पत्तिभिरमहो यया । महान्ध- कारोऽपि रनदीपप्रकाशै यिष्ठप्रकाशलाददीपोत्यर्थः । महा- न्धकार एव हि वीभ्यः गोभन्त इत्यर्थः । राज मेनामुषानव- लिग गम्तस्य चक्रवर्ति सुपितं । अदीपि। भावे लः॥४॥ যিমান। বিরসা আত বিনিদানৰ বুনা স্মথ ·गेडशः सर्गः ३२९ दिदेश दूतान् पथि यान् ययोत्तरं चमूममुष्योपचिकाय तच्चयः ॥५॥ हरिदिपद्दीपिभिरंजकनभो नभवदाधापनपानिरभूत्। वारंवार नलाकारणार्थ दिदेश प्राहिणोत् । तेषाञ्च यः पूर्व- मेकः प्रेषितस्तदनन्तरञ्चान्यः । एवमुत्तरोत्तरमनतिक्रम्य पथि अमुय्य नलस्य चमूमुपचिकाय भूयसीमति । किन्भूतः । शुभस्य क्षणस्य लग्रस्य समयस्यामनतरत्वेन नेकय्येन सत्वरो वेगवान् । भूयांसो नृपाः प्रेपिताः । दूता इत्यनेनादरातिशयः सूचितः हरीति । तरखता वेगवतां अश्वानां ध्वजिनी सेना, तर- स्वन्तो ऽवा यस्यां सा वा, तस्य ध्वज तैरंगाकैर्वस्त्रनिमित्तै- स्तथा नभखता वायुना कृतं यदाभापनं परिपूरणं तेन पीनितैः पुष्टोफ्तैः मजीवसिंहादितुल्यै रिभिः सिंहेईिपेईस्तिभिर्दी- पिभित्रैः कृत्वा नत्सेनाया उपरितनं नभश्चाकाशं वनं विपि- नतुन्यमभूत् अजनि। किम्भूतं वनं। विचित्राणि नानावर्षानि चीनदेशोतवानि सूक्ष्माणि ध्वजसम्बन्धीनि चाम्बराणि वस्ता- शि तान्येव वनयो लतास्ताभिर्वमितं वेष्टितं । वने मिहादयो रक्षा लताश्च मन्ति। ध्वजपदेन वृक्षा अपि लक्ष्यन्ते । तर- खिनो ऽन्या यस्य नलस्य नरसदश्या वा या ध्वजिनी प्रकृत- वात्तस्यैव सा ध्वजिनी नभसि नभखदाभापनपीनिरंशक- 32 ·उपारनैषधधरिते। तरखदश्वध्वजिनीध्वजैर्वन विचित्रचीनाम्बरवलिवेलितम्॥ ६ ॥ भुवाऽऽयन्तों निजतारणसजा गजालिकानिलखेलया ततः । ददर्श दूतीमिव भीमजन्मनः सतत्प्रतीहारमहों महीपतिः ॥७॥ वंजैः पताकाभिः कृत्वा वनमभूत्। किम्भूता । ध्वजिनी घरि- भिरश्वरस्तिभिर्दीपिभिवा दीपान्तरवामिभिः मेनाचरीभूतैरा- नभिरुपतचिता । वनमपि सिंहादिभिरुपलचितं । विचित्रेति पूर्वदिति वा । वनपक्षे वनो मृगविशेषः । ऊर्दू विस्तृतलाद- बरगामिन्या वलयः ॥ ६ ॥ भुवेति । ततः प्रस्थानानन्तरं स महीपतिनलस्तस्य भीमरा प्रतीहारममि भीमजन्मनो भैम्या दूतीमिव ददर्श। किम्भूतां । हारे नियद्धा गजास्तेपामालि: पशिस्तस्याः कर्णानिलेन कृला खेलति चलतीति खेला तया निजया वीयया पुष्पदलर- चितया तोरण सजा तलक्षणया भुवा अनुरागातिशयोत्सुक- नया बाझ्यन्तों भीषमागच्छति भूमंझनपा श्राकारयन्ती । दूरधपि चस्तन्या भुवाशयति । राजगृहदारदर्भनेनातिमत्व- रोदिति भावः। स्त्री दादार प्रतीहार इत्यमरः। पचा- चम्। प्रतीहारः। उपमर्गस्य घनीति (पा०६।१२२) दीर्घः

·घोडशः सर्गम
स्लथैर्दलैस्तन्मयुगस्य रम्भयो-
श्वक्रास्ति चण्डातकमण्डिता स्म सा।
प्रिया सखीवास्य मनस्थितिस्फुरत्-
सुखागतप्रनितर्यनिखना ॥८॥
अयैरिति । सा द्वारभूमिः रम्भयोः कदवाारमण्ड-
नार्थ शकुनार्थञ्च रोपितस्तम्भयुगस्य छेदवधादायुवशादा अथैः
शियितर्दलैः पत्रैः कृता लम्बमानचण्डातकसञ्जेन वस्लेण
मण्डिता भूषिताय नलस्य प्रियाया भैम्याः सखीव चकास्ति
म। किम्भूता मा। अनुरागवमान्मनसि अन्तःकरणे या न-
लय स्थितिस्तया स्फुरन् सदा चित्तनिवामेनोलमन् यः सुखे-
नागत स्वागमन सम्बन्धी प्रमः सुखेनरगत इत्येवंरूपः प्रश्नः
स कृतः प्रन्मितः सुखागतप्रयतां प्रापितस्तुर्यनिखना यया सा।
चिरप्रेषिते हि नायके समागच्छति सति प्रेयस्यां वपया पणों
खितायां चण्डातकमण्डिता तत्सखी सुखागतमन्नं करोतीति
स्थितिः। अत्र दस्तानि चण्डातकम्याने। दर्यनिखनाच सुखा-
गतप्रश्नस्याने। कदलीस्तन्मो दूरुस्थानीयौ। अरुकं वर-
सीणां यदण्डातकमंशकमित्यमरः । नृपाय मुनं पुरः पाच
प्रलमि व सभागदयं । कदलीमभं वस्त्रं नर्तकोभिरन्तःप-
रिधीयमानं चण्डातकं । प्रनितेनि । तत्करोतीति वनाविधा
न तारकादिः ॥८॥

·उभरनेघधचरिते। तरखदश्वध्वजिनीध्वजैर्वन विचित्रचीनाम्बरवलिवेलितम् ॥ ६ ॥ भुवाइयन्ती निजतारणसजा गजालिकामानिलखेलया नतः । ददर्श दूतीमिव भीमजन्मनः सतत्प्रतीहारमही महीपतिः ॥७॥ वंजैः पताकाभिः कृत्वा वनमभूत्। किमभूता। ध्वजिनी हरि- भिरस्तिभिःपिभिवा दीपान्तरवामिभिः सेनाचरीभूतैरा- जभिरूपलचिता । वनमपि सिंहादिभिरपलचितं । विश्वेिति पूर्वददिति वा । वनपक्षे वनो मृगविशेषः । ऊर्दू विमतवाद- बरगामिन्या वलयः ॥ ६ ॥ भुवेति । ततः प्रस्थानानन्तरं स महीपतिर्नलस्तस्य भीमस प्रतीकारभमि भीमजन्मनो भैम्या दूनीमिव ददर्घ । किनभूतां । हार नियद्धा गजास्तेषामालि: पशिस्तस्याः कर्णानिलेन कृत्वा पेम्नति घनतीति सेता तया निजया स्वीयया पुप्पदलर- पितया तोरणसजा तलक्षणया भुवा अनुरागातिशयोन्मुक- गया आभयन्तों मोघमागच्छति भूमंजया श्राकारयन्नी । दूत्यपि चलाया भुवाक्षयति । राजदारदर्शनेगानिमत्व. रोभदिति भावः। खो दादारं प्रतीहार इत्यमरः। पचा- प। प्रतीहारः। उपमर्गस्य घनीति (पा.६।१२२) दीर्घः

·घोडशः सर्गः।
स्लथैलैस्तन्मयुगस्य रम्भयो-
श्वकास्ति चण्डातकमण्डिता स्म सा।
प्रिया सखीवास्य मनस्थितिस्फुरत्-
सुखागतप्रनितर्यनिखना ॥८॥
मथरिति । सा द्वारभूमिः रम्भयोः कदल्योहारमण्ड-
नार्थं शकुनार्थञ्च रोपितस्तम्भयुगस्य छेदवशादायुवधादा लथैः
शिथिलेर्दलैः पत्रैः कृत्वा लम्बमानचण्डातकसञ्जेन वस्लेण
मण्डिता भूषितास्य नलस्य प्रियाया भैम्याः सखीव चकास्ति
स्म । किम्भूता सा । अनुरागवमान्मनसि अन्तःकरणे या न-
लस्य स्थितिस्सया स्फुरन् सदा चित्तनिवामेनोलमन् यः मुखे-
नागतस्यागमनस्य सम्बन्धी प्रश्नः सुखेनागत इत्येवंरूपः प्रश्नः
स कृतः प्रन्मितः सुखागतप्रश्नता प्रापितसूर्यनिखनो यया सा।
चिरप्रोपिते हि नायके समागच्छति सति प्रेयस्यां वपया वणीं
स्थिताय चण्डातकमण्डिता तत्मखी सुखागतप्रश्नं करोतीति
स्थितिः। अत्र दलानि चण्डातकस्थाने। दर्यनिखनाश्च सुखा-
गतप्रश्नस्थाने। कदलीस्तम्भी दूरुस्थानीयो। अर्द्धारकं वर-
स्रोणां यदण्डातकमंहकमित्यमरः। नृपाय मुक्तं पुरः पश्चाच
प्रलम्बि वर्तुलभागदयं । कदलीसदृशं वस्त्वं नर्तकीभिरनाप-
रिधीयमानं चण्डातकं । प्रनितेति। तत्करोतीति एयन्तान्त्रिष्टा
न तारकादिः ॥ ८॥

·३२४ उत्तरनैषधचरिते। "- 1 विनेटभर्वदयभीतिदान्तयोः परस्परस्मादनवाप्तवैशसः। अजायत दारि नरेन्द्रसेनयोः समागमः स्फारमुखारवोगमः ॥ ८ ॥ निर्दिश्य बन्धूनित इत्युदीरितं दमेन गत्वाईपथे कृताई। विनीतमादारत एव पद्दता गतं तमैक्षिष्ट मुदा विदर्भराट् ॥१०॥ विने ति। नरेन्द्री भीमनला तयोः मेनयोः समागमा राजगृहदारि एवम्मूतोऽजायत जातः । किम्भूतयोः। विनेह भासकं नलभीमलक्षणं भर्ददयं तमाङ्गीतिस्तया दान्तयोः शा- न्तयोः । ताभ्यां नियमिततादृकल हादिसंरम्भयोः श्रत एवं परस्परमादन्योन्यस्मादनवाप्तमल युद्धनिमित्तं वैधमं मारणं येन। मैन्यद्दयमेलने दि कलदो भवति पर मोहानियमित- बादनयोनाभूदित्यर्थः । तथा स्कारोऽनिमहान् मुखारवस्या- पुटवर्ष विशेषम्य मुयध्वनेरगम उदयो यत्र ॥८॥ मिर्दिनि । विदर्भराड् भीमः मुदा उचितो जामातेति घर्षण नमैडिट नसमद्रासीत्। किम्भूतं । भीमेनैव माणुरो गला पन्धूम् उपदो धावन् वा स्वमातापिटसम्बन्धिना गिदिशा- माय मग्याप्य उत्पनेन यथा पागम्यतामियादिप्रकाररुदी- रितमु । पन्धुमपेग शापितमार्ग तथा दगाण्येन भैमीमाचा ·होहशः सर्ग। ३२५ अथायमुत्याय विसायं दोर्युगं मुदा प्रतीयेप तमात्मजन्मनः । सुरसवन्त्या इव पाचमागतं धृताभितोवोचिगतिः सरित्पतिः ॥ ११ ॥ यथावदन्मै पुरुषोत्तमाय तो स साधुलक्ष्मी बहुवाहिनीधरः । ईपथे कृताऽईणा ऽर्यादिपूजा यी । तथाऽनुद्धनदेशवादि- नीतं । अत एव दारत श्राद्दारमीमामेवावधीकृत्य रथादुत्तीर्य पगनां पादचारिलं गतं प्राप्तं । दमेनैव वन्धून पुरः प्रदाप्य दन इत्युदीरितमिति वा । आदारतः पदद्दयं पङ्गत इति, पादम्य पदाऽऽन्यानिगोपहनेविति (पा०६।३।५२) पादस्य पत् ॥ २० ॥ अयेति । अय ननदर्भनानन्तरं अयं भीम उत्याय प्रत्यु- त्यानं छता आत्मजन्मनो भैम्याः पात्रं योग्य प्रागतं तं नलं दोर्युगं विमार्य प्रमार्य मुदा प्रतीयेप शालिलिङ्ग । कः कमिव । मरित्पतिः मरसवन्या भागोरच्या त्रागतं पात्रं प्रवाइमिव नौकादिकं वा। किम्भूतः। एतेऽभितः पाये वीचीगतो तरह- परम्परे येन। वोचिततिरित्यपि पाठः ॥ ११ ॥ ययावदिति । अयालिइनानन्तरं महीमतां राजां पति- बहुवाहिन्या रेचरः वामी म भीमः सर्वविदे मर्चविद्याविज्ञाय भिवाय भयवशकोनायात एव पुरुषोत्तमाय पुरुपयेष्टा- पामै नलाय साधुनझी समीचीनकायकानि अत एव गिवां ·३२६ उत्तरनेघधचरिते। शिवामथ स्वस्य शिवाय नन्दिनों द्दे पतिः सर्वविदेमहीमृताम् ॥१२॥ असिस्वदद्यन्मधुपर्कमर्पित स तयधात्तर्कमुदर्कदर्शिन। भरूपांत भमों खस्य नन्दिनों कन्यां यथावदोकविधिना ददै । मधुपर्कात् पूर्व कन्यादानमित्याचारः। मधुपर्कादिविधि- पूर्वं दर्द। दातुमारब्धवानिति वा। श्रथ वडनदीवरः समुद्रः पुरुषोत्तमाय नां कन्यां लक्ष्मों यथावदेतत् साधु, तथा पर्वत- राजो धिमालयः सर्वशाय श्रीमहादेवाय वपुत्री पार्वतों ददे तदपि माधु । यदा मैनाकादिपर्वतानां पालयिता समुद्रः शि- वरूपाय विष्णवे भरूपां लक्ष्मी ददे तत्साधु । अथ वा बहु- नदीयुको हिमालयः पुरुषोत्तमरूपाय श्रीहराय पार्वती- रूपां लक्षी लक्ष्मीरूपां पार्वतीमिति वा । नलाय पुरुषोत्त- मायेव शिवायेव भैमी लक्ष्मीमिव शिवामिव भीमः समुद्र इव हिमवानिवेत्युपमाणहारी व्यज्यते। माधुलक्षीमित्यत्र सगा- मान्तविधेरनित्यत्वात् कवभावः ॥ १२ ॥ उदानों विवाहविधिमा अमिस्वददिति । म नलः अर्पित भीमेन दत्तं महमिश्रितं कांस्यपावम्यं दधिमधुपृतरूपं मधुपर्क पदमिम्मदत् घाखादितवान् तदास्वादनं उददहिगां वि- पाशतरफनपरिपाकभूनाधरचम्मनादिविचारिणां लोकानां रशियों कई व्यधात् परे । रति किं। परमादेप नग्लो भीम- ·घोडशः सर्गः यदेष पास्यन्मधु भीमजाधर मिरेण पुण्याइविधि तदा कृतं ॥ १३ ।। वरस्य पाणिः परघातकौतुकी वधूकरः पवाजकान्तितस्करः। जाधररूपं मधु यास्यन् पास्यति तस्मात् तदा मधुपर्कदानावसरे मधुपर्कास्वादनभिषेण पुण्याइविधिं भनक्षत्रादियुक्तपुण्यदि- नकृत्यं मङ्गलपूर्वमुपकममकृत । अन्योऽपि उभकार्य करिष्यन् भविवाहदिनादौ तदीयमारम्भं करोति । तथा तेनापि भेग- धरपाने मुहर्तचक्र इति जनेन तर्कितमित्यर्थः । श्रधरस्थापि खादुत्वमुक्तम् । असिखददिति । चौरादित्वात् खदेशङ् । ये तमपि पोपदेशं मन्यन्ते तैः पवाभावञ्चिन्धः । श्रषिखददिति पाठाभावादर्थस्य दुर्याज्यवाच्च चौरादिक एव । पास्यन् । लटः शत्रिति (पा० ३।२।१२४) शता । पुखञ्च तदहशेति, राजाह इति (पा ५१४८१) टचि पुण्यसुदिनाभ्यामङ्गःसोचनेति पुण्याई तब विधिरिति विग्रहः ॥ १३ ॥ वरस्येति । वरस्य पाणिः परघातकोतकी शत्रुभारणकुलू- इली, वधूकरः पङ्कजकान्तितस्करः कमलीचौरो यस्मात्तस्मार कारणात् किमु सुराज्ञि रामचति नत्र तस्मिन्विदर्भमण्डले विदर्भराज्ये तो वरवधूकरौ ककंगैः कुभैः नितरां बद्धी उभय- हस्तयोः कुशवन्धनपूर्वकं पाणिग्रहणमभूत् । तत्र कुशवन्धने का- रोमेक्षा क्रियते । एको हिंसोऽपरौर इति मायराधत्वात्

·३२८
उत्तरनैषधचरिते।
सुराज्ञितो तत्र विदर्भमण्डले
नतो निबद्धौ किमु कर्कशैः कुशैः ।। १४ ।।
विदर्भजायाः करवारिजेन यन्-
नलस्य पाणेरुपरि स्थितं किल ।
विशय सूत्रं पुरुषायितस्य नद्
भविष्यतोऽस्मायि तदा तदालिभिः ॥ १५ ॥
किमु बद्धावित्यर्थः । अन्यत्रापि सैराज्ये अन्यघातकतस्करी
कठिनतरदोरकर्षध्यते। पाणिग्रहणं जातमिति भावः । कुशै;
पाणिवन्धनमान्ध्रदेशाचारः, यथाक्रम करयो: शायं मार्दवञ्च
सूचितं । सुराजि। राजासखिभ्यरच (पा० ५।४।८१) दू-
त्यस्य नियततत्पुरुषविषयवादच बहुमीहिविषयत्वादृचः पाण्य
भावः ॥१४॥
विदर्भति । विदर्भजायाः करवारिजेन यत् तदा पाणिग्र-
हणसमये ननस्य पाणेरुपरि स्थितं तदुपरिस्थानं किल निश्चित
विपरीतरतेभषिय्यतः पुरुथायितस्य पुरुषवदाचरितस्य विपरी-
तरतस्य इति यावत् सूत्र सूचनाकारि विशय विशेषेण स-
भाव्य कौतुकविलोकनार्थ निकरम्यिताभिस्तदाप्तिभिरमायि
पद्धमितं। विपरीतरते हि स्वीपाणिरपरि भवति विवाहे
वधूकरो वरकरम्योपरि भवति । सत्रञ्च सूचनाग्रन्य इति
दियः ॥१५॥

·घोडशः सर्गः। ३२९ * सखा यदसैकिल भीमसंज्ञया स यक्षसख्याधिगतं ददौ भवः । ददेतदेष वधारः सुरोचितं नलाय चिन्तामणिदाम कामदं॥१६॥ वहोर्दुरापस्य वराय वस्तुन- चितस्य दातुं प्रतिविम्बकैतवात् । वभौतरामन्तरवस्थितं दधद् यदर्थमभ्यर्थितदेयमर्थिने॥ १७॥ इदानीमित प्रारभ्य न तेन वाहेबिति यावद्विवाहाचित यौतुकं प्रतिपादयति । सखेति। भीमसंजया भीम इति नाम- मात्रेण सखा स्वस्थापि भीमनामत्वात् किलोत्प्रेक्षायां म भयो महेश्वरः श्री भीमाय यत्तेण कुवेरेण सह यत्सख्यं मैत्री तेना- धिगतं प्राप्तं यञ्चिन्तामणीनां दाम मालां ददौ, एप न्शुरो भीमः तत्कामदं सकलाभिलपितदायि सुराणामुचित चिन्ता- मणिदाम नलाय दद। उत्प्रेक्षायामेव तात्पर्य । सुतोचितमिति पाठे भैम्युचितम् ॥ १६॥ नव वर्ष यति। बहोरिति । यचिन्तामणिदाम व भातरां। किम्भूनी बहोरपरिमितस्य तस्य तथा दुरापस्य दुर्मभस्य दिव्यस्य वराय जामात्रे दातुं चितस पुरःपुनोकृतस्त्र रबहेमवमना- देर्वस्तु नः पदार्थममूहस्य स्खम्मिन् प्रतिविम्वमा केतवायाजात् श्र- न्तरवम्यितं स्वस्य मध्ये म्यितमर्थिने याचकायाभ्यर्थितं प्रार्थितं - ·३३० उत्सरनैषधचरिते। असिं भवान्याः क्षतकासरासुर बराय भीमः स्म ददाति भासुरम् । ददे हि तस्मै धवनामधारिणे स शम्भुसम्भोगनिमगयाऽनया ॥१८॥ . मत् तदानीमेव दातुमई अर्थ वस्तुजातं दधत धारदिव । ददाविति पूर्वेण सम्बन्धः । यदा यद्यो यावद्याचिय्यते तदा नदस्त तस्मै दातव्यमिनि वुझ्यास्य नाम सार्थकीकर्तुं वसुजातं पुरस्यापितमेवेत्यर्थः 1 बहारिति भाषितपुरकं ॥ १७॥ श्रमिमिति । भीमः ततः कासराख्यो महिषाख्यो ऽसुरो येन तं भासरं देदीप्यमानं भवान्या दुर्गाया अमिं खरं व- राय ददाति स्म । तस्याः खङ्गस्तेन कथं प्राप्त इत्यत श्रा। हि यम्मात् स्फुटं वा शम्भुना मह सम्भोगस्तत्र निममया सुरतर- मामाकया ऽनया दुर्गया वैरिदलनानन्तरं वस्याः प्रयोजना- भावात् मुरतामनखे खड्गधारणस्य रमभञ्जकत्याच धवनामधा- रिणे भीम इति शिवनामधारकाय भाग्भुमेवकाय तस्मै भीमाय दर्द। मम्मी मम्यगविवेदेन निरन्तरं भोगाय निमाया ददि- पार्द्धन प्रविश्या वा तदस्तु तया प्रमादो दत्तः । लुलापी म- हिपो वादिषत्कामरमरभा इत्यमरः। भासुर। भञ्जभासेति (पा. ३१२।१६२) घुरच् ॥ १८॥ न ·योडपः सर्गः ३३१ अधारि यः प्रामहिपातुरहिपा कृपाणमस्मै नमदत्त कृकुदः । अहापि तस्या दिधबाईसज्जिना स दक्षिणार्द्धन पराङ्गदारणः ॥ १८ ॥ उवाद यः सान्द्रतराजकाननः खगौर्यहर्योदयपर्वतव्रतम्। । अधारोति।महिषासुरदिया दुर्गया प्राक् यः खङ्गोऽधारि, कूकुदः कन्यादाता भीमः तं कृपाणं खड्गं मत्कार पूर्व माल- झारममा प्रदत्त । कथं तेन लब्ध इत्याशमाह । हि यम्माद- र्धनारीश्वरलाद धवस्य भर्नुः शिवस्य अईमन्जिना अर्द्धप्रविटेन तस्याः पार्वत्या दक्षिणार्द्धन दक्षिणशरीरभागेन परागदा- रणः म खगः अदापि त्यक्तः। मखङ्गेन धबवामाई विशता यदीयदक्षिणार्द्धन तदिदारिय्यते इति भिया त्याः । अदा- योति पाठेऽनी न । तस्या दक्षिणाईन तमो यम्माददायो- त्यर्थः । श्रयं पाठः माधीयान् । मलत्यालवृतां कन्यां यो ददाति म कूकुद इत्यमरः ॥ १८ ॥ जवाहेति । य: स्वस्थ भीमम्य खगस्यैव वा गौर्य प्रताप- रूपा यः सूर्यम्तम्योदयस्तासम्बन्धी पर्वत उदयाचनम्तम्य प्रतं नियम मदा मर्योदयकारिवनक्षणं उवाद्दाधत्त । किम्भूतः । माहतराणि अन्यानि सन्माणि अङ्गकानि अङ्गानि मुद्रामु. इरपत्रीवनीरूपाणि तेषां अननं जीवनं यत्र दधार इति ·३३२ उत्तरनैषधचरिते। বনিম্ন বনধানখায়া समूढसन्ध्यः क्षतशत्रुजाजा ॥२०॥ यमेन जिल्हा प्रहितव या निजा समात्मा याचितुर्थिना भृशम् । धावत् । मान्द्रतरा वा पूर्वोतानामेवाङ्गानां काननं समूहो यत्र । उदयाचलपने सान्द्रतराणि अन्षु जोधाभागेषु वनानि यस्य । तथा भाणनेन. लोहकारचक्रघपणेन धौतया उचलीकरणेन दत्तपानीयधारया कृत्वा सनिर्झरः सप्रवाहः। धारैव निरीभूतेत्यर्थः । उदयाचलोऽपि सनिझरो भवति । तया आतेभ्यः खण्डितेभ्यः शत्रुभ्यो जातेनासृजा रकन कृत्वा सम्यक् ऊढा एता प्रातःसन्ध्या येन । मातःसन्ध्यास्थाने रकमेव येन तमित्यर्थः 1 सम्यग्धता मन्ध्यात् सरुरूपः फलकमन्धिर्थन अतिदृढमन्धिरित्यर्थ इति वा । यद्दा उतशत्रुजारजा समूढः माप्तः मन्धिर्यम्न मरुफलकमन्धिपर्यन्तं शत्रुशरीरे निमन इत्य- यः । उदयाचनाऽणूढप्रातःसन्ध्य उदयाचलातुन्योऽभूदित्यर्थः । नमधत्तेति पूर्वण मम्बन्धः। अड्केतिप, अल्पे (पा०५।३।८५) उति कः ॥ २० ॥ धमेनेति । म भीमः नाममिपुत्रिकां छुरिकामपि अगमे ददै न केवमं पद इत्यपरर्थः । न केवन पुचीमपि त कुरिका- मपि। नो काममर्थिना मैम्बनुरागिणा यमेग तं भीमं मेर्मों मई देशीति चात्मनां याचिहं दूनीप्रेषणावमरे गिजा खोया ·रोडपः सर्गः। ३३३ स तां ददेऽस्मै परिवारशोभिनी करग्रहाहीमसिपुत्रिकामपि ॥२१॥ यदङ्गभूमो वभतुः स्वयोपिता- मुरोजपत्रावलिनेत्रकज्जले। रणस्थलस्थण्डिलशायिताव्रते गृहीतदीरिव दक्षिणीकृते ॥२२॥ महिता प्रेषिता या जिव । नियतं माणहारिबाद्यमजिहा- तुल्या प्रतितीक्ष्णा शौर्येण तुटो यमो यां भीमाय दत्तवान् । किम्भूतां। परिवारशालिनों चर्मकोशेन शोभमानां। अथ सखी- लक्षणपरिजनोभिनौं। करग्रहाही हसाग्रहणयोग्य साधुमुष्टि- देशा। पूर्व यद्यपि भैमी दत्ता तथापि परिवारसाहित्येने- दानी दत्तेत्यर्थः । छुरिकां सखीच योतकत्वेन ददाविति भावः । कुरिका चामिपुचिकेत्यमरः। याचिईिका ॥ २१ ॥ यदिति। यस्याः शस्त्या अङ्गभूमी पट्टिकाया जाधोदेशी खयोपिता स्वस्थ स्वीणां उरोजपत्रावलिः कस्तूरिकालिखित- सानपत्रवली नेत्रकन्जलश्च एते इव वमतः शरभाते। किम्भूते। रणस्न्ले या म्बण्डिलायिता ब्रतवशाहो वेदिकायां शेते म स्थण्डिशायी नद्भाव एव व्रतं तत्र विषये गृहीता दीक्षा यैः स्वी- कृतनियमविशेषेण भूपतितैः शत्रुभिः दक्षिणोकते बताङ्गददि- पात्लेन शस्त्रे दत्ते। दीक्षायदेशिने हि स्वीण रम्यमलकारादि दक्षिणावेन दोयते छुरिकयैवं खचतमारणद्वारा प्रचूण रण- ·३३४ उत्तरनैयधचरिते। पुरैव तस्मिन् समदेशि तत्सुता- भिकेन यः सौहदनाटिनामिना । नलाय विश्राणयति सा तं रथं नृपः सुन्नध्याद्रिसमुद्रकापथं ।। २३ ॥ म्य लम्वण्डिल शायितायतमुपदिएं तस्मात्तस्यैते दक्षिणात्वेन दत्ते पत्रावलीनेत्रकनले दव । लोहमुहरयामवर्षेः स्खनपत्रावली- नेवकच्चलवेनात्प्रेक्षितः दयं कुरिका निश्चितपरविदारणा वैरिनार्यश्च वैधव्यात्त्यनकज्जलपत्रावल्य इति । स्वण्डि लगायी- ति। म्यण्डिलाच्छयितरि व्रते (पा० ४।२।१५) व्यण् ॥ २२ ॥ पुरेति! तम्ब भीमस्य सुतायां अभिकेनानुरागिणा यथा भैमी दातव्येति वुद्यायं न प्रेपितः किन्तु शत्रुभराक्रानभूभा- रनिराकरणद्वारा बमम्माकं सुदिति ग्रेषित इति सौहार्द- पेई नाटयति, एवमोनेनामिना पुरैव दूतीमेपणावसर एव यो रथः तम्मिन् भीमे ममदेशि प्रेषिता दत्तः, नृपो नलाय तं रथ विधाण यति रम ददौ। किम्भून । सुलंच्या अनाथामेनाति- मामणोया अद्रयः अत्युचपर्वताः ममुद्राः कापथा विषमनि- प्रगतरपा मार्गाय यस्य । मर्वत्र मचरणममर्थ। कदध्या का- पचः ममा इत्यमरः । कापथ इति। कापथ्यक्षयोरिति (पा. 1011•४) कादेशः। पगादिना (पा.५।४।७४) ममामा- मनोऽप् ॥ २ ॥ 1 ·घोडशः सर्गः। प्रहतवत्ता नलकृवरान्वय- प्रकाशितास्यापि महारथस्य यत् । तमेव वर्षयति । प्रसूतेति । अस्यापि भीमन नलाय दत्त- स्थापि महतो जवादिगुणयुक्तस्य रथस्य प्रकृया सतवत्ता स्तो विद्यते यस्य स सूतवान् तनावः सनवत्ता सारथिमत्ता, प्रकृष्ट- शामौ सूतच नदत्तावा, यस्मानलस्य कूपरेण युगन्धरण सह- योऽन्वयः सम्बन्धः, नलेन मह वा यः कूबर स्थान्वयः, तेन प्रका- शिता प्रकटीकता शोभिता च, तत्तम्मा तोरतस्य रथस्य पुष्पक- वकामगामि धनदविमानवत् प्रकटता उलयगुणयुकता पुष्प- कात् मकामादा जवादिगुणैरधिकत्वात् कुवेरस्य दृयान्न उदा- हरणं तस्य बलेन तत्मामर्थ नानुमीयते अनुमानजन्यज्ञानस्य विषयोक्रियते। न केवलं कुवेरस्य महारथस्य किन्वयापोति समुच्चयेन व्याप्तिदर्शनपुरःमरं उपनयनिगमे सूचयत्यपिशब्दः । कुवेर स्यापि महारथस्यायुतमयायुधसंयुकयुष्पकविमानेन शाखा प्रकृरता प्रकरवस्तुमत्ता प्रसप्टेन कता तेनोहमानता वा भवति। एवं कुवेरदृष्टान्तवलेनाग्रे एतस्य पुष्पकप्रकृष्टता भविव्यतीत्य- नुमीयते । यताऽस्यापि कुवेरस्थ नलकृवराख्येनान्वयेन सन्ना- नेन पुत्रेण प्रकाशित्ता प्रकटिता प्रोभिता प्रसूत्तवत्ता जनषि- हता इति भाधर्म्यदृशान्तः । पयलेनानुमानन्वेव। विमता महारथः पुषकः प्रकष्टो भवितुमर्हति नलकूबरावयप्रकाशि- तप्रसूतवत्त्वात्। यो यो नलकूवरावयप्रकाशितप्रसूतवत्तावान् म पुष्पकः मकरः । तथा कुवेर ई.त्यनुमानवभादेतत् मर्चमुच्यत ·उत्तरनेषधचरिते। कुवेरदृष्टान्तवलेन पुष्पक- प्रकृष्टततस्य ततोऽनुमीयते ॥ २४ ॥ महेन्द्रमुच्चैःश्रवसा प्रतार्य य- निजेन पत्या कृतसिन्धुरन्चितम् । स तहदेऽसौ इयरत्नमपितं पुरानुवटुं वरुणेन वन्धुताम् ॥२५ ।। जवादवारीकृतदूरदृक्पथ- स्तथाक्षियुग्माय ददे मुदं नयः। इति यथा कथञ्चित् को व्याख्येयः। किन्तु प्रकृष्टः सुतः पुत्र इति वा । पुष्पकस्य नस्लः सारथिनास्ति तेन तत्तुल्यता नास्ति। किन्तु तत्पतिना कुवेरेणेति, अस्य तु नलः सारथिरित्ययं रथो रमणीय इति भावः । कुवेरस्त युगन्धर इत्यमरः ॥ २४ ॥ महेन्द्रमिति । सिन्धुः समुद्रो नाना उच्चैःश्रवसा अथ चा- वतकर्णेन मनसणेमाय घ दीर्घकर्षन दुर्लक्षणेनाश्वेन मरेन्द्र मतार्य यद्धयरवं निजेन पत्या स्वखामिना वरुणेन अन्वितं शुभमत वरुणायादत्तेत्यर्थः । म भीमस्तदश्वरनं असी नलाय ददे। योग कथं तपथमित्यत पाहाकिभूतीयरुणेन पन्धुताम- मौकमेची अनुयहूं वर्द्धयितुं पुरा दूनीप्रेषणवमरे ऽर्पितं भी- माय दत्ता उत्यवमोऽप्यधिकमयं तरी ददाविति भावः॥२५॥ जवादिति। थोऽयो नाकागामधियुग्माय नेषयुग्माय दिवसापाः सीपम्प नेापा पादरसास्य दामा दामले ·घोडशः सर्गः। ददक्षिादरदासतां यथा तथैव तत्पांशलकण्ठनालताम् ॥२६॥ ददान: पारवग्यं कुर्वन् जवाद्धेतोः अवारीकत: अानिरीकृतो दूरो बहुयोजनो दृक्पयो नेत्रपथो येन दूरं गतवान्नेत्रयो- रविषयः मन् यथा नेत्रयुग्माय मुदं प्रीतिं न ददे. दर्शनाभाश- प्रीतिं नोत्पादितवानित्यर्थः, तथा पुनरागमनसमयेऽपि तथैव दिदृक्षादरदासतया तस्य नेत्रयुगस्य पांगलं रेणुयुनं कण्हनालं यस्य तस्य भावस्तत्ता तां लक्षणयोत्कण्ठितात्वं ददन्मुदं न ददे। तमनं दद इति पूर्वेण सम्बन्धः । यथातथाशब्दा व्यत्यस्ता योज्यौ । रूपादिविलोकनकौतुकिभिर्यावदश्वे द्रष्टुमारवस्ता- ववेगवशाद् दूरं गतत्वान्न दृरः । इदानों यद्यपि न दृष्टस्तथापि व्याघुयागमनेऽवयं द्रध्याम इति वुद्या व्यापारान्तरपरित्या- गपुरःसरं तपादिविशेषदर्शनादरानेचे प्रमार्य तत्रैव यावत् स्थितास्तावत् पुनरागमनममयेऽपि खरपुटकृतज्ञोणोरेणुसम्ब- न्धान दृष्यः। तथा चोभयथापि दर्शमाभावादकण्ठाया अपरिपू- ईत्वानेत्रयुगस्य हर्षा नाभूदित्यर्थः । श्रनिजवनोऽश्व इति भावः । जवादप्रतिषिद्धो दूरी दृपया येनातिदूर नेचाभ्यामनुगत- मार्ग इति यावदेवभूतो योऽक्षियुगाय दर्थनइ तथाऽनादृत्य यथा दिदृक्षादरदासतां ददानः संस्तथैव तस्य नेत्रयुगस्थ द्रष्टवी शुष्ककण्ठवं ददै। निरन्तरदर्शनाभावात्तादृशी प्रीतिर्न जाता, किन्तु पूक प्रकारेण नेत्रयोद्रष्टुवा भूगेणुमम्बन्धात् मुष्ककण्ठv2 ·३३८ उत्तरनयधचरिते। युग्मम् विस्पतेरादरदर्शिनादरा- दौकि यस्तम्प्रति विश्वकर्मणा। वमेव जातमित्यर्थः । द्रष्टथ्यदर्शनाद्धि दृमार्गस्य प्रतिषेधी भवति अत्र तु वेगानिमयाद्दर्शनाभावात् प्रतिषेधस्तस्येति वा। अथ च जलरहितः कृतो दूरो दृष्टिगोचरो यो मार्गः म पिपासो- चयुगाय इषं ददानि किन्तु जलावलोकने पारवयं तथापि पिपासोः शुष्ककण्ठत्वं वेत्युकिरिति वा। दासतामिति पाठे दिशादरस्य दानपात्रं ददावित्यर्थः। दाट दाने, दाण्टगाना मम्प्रदान इति (पा० ३।४।७४)निपातनादयतेऽस्मै इति दान- पात्रं । पारावारे परावाचीतीरे पात्रमित्यमरः। पचे नास्ति वारि यसिनसाववारिः। पक्षे वारणं वारः प्यन्तात् घन नाम्त्यस्यामा। अववारशब्दादवारिशब्दाच चिः ॥ २६ ॥ दिवस्पतेरिति । दिवस्पतेरिन्द्रस्य भैम्यनुरागवानीमं पादरदर्शिना विश्वकर्मणा यः तं भीमं प्रत्युद्दिन पादराद- टोकि उपदारूपेण प्रेषितः म भीमम्तमेकं महापरिमाणं मा- णिक्यं तन्मयं नद्रूपं ननिर्मितं वा महोत्रतमत्यु पतत् पाई पतन गएपमानताम्यूम्नागारादि गृहातीति ग्रहः तं नस्लेन प्रयोञ्येन पाक्तिवान् अङ्गीकारितवान् ननाय ददावित्यर्थः । प्रभाग्मियादरः तं सदनुजीविमः सस्वमिन्पेन मेवन्त इति भोकरीनिः । पतवार पनप इत्यमरः । दिवम्पतेः। तत्पुरुषे एनोनि (पा.६॥२॥१४) याहुनकात् पच्या प्रकि कस्कादि। म MP4 ·घोडशः सर्गः। तमेकमाणिक्यमयं महानतं पतगई यादितवानलेन सः ॥२७॥ नलेन ताम्बूलविलासिनोमिने- मुखस्य यः पूगकङ्गीतो न वा। इति व्यवेचि स्वमयूखमण्डला- दुदच्चदुचारुणचारुणश्चिरात् ॥२८॥ वादिसर्जनीयस्य (पा.८।३।४३) मः । षष्ट्याः पतिपुत्रेति (पा. ८।३।५३) छन्दोविषयत्वात् लोके गत्यर्थसकर्मकत्वात् कर्मणि चिए। पतत् गृहातीति पतद् यहः । पचाद्यचि (पा.३११॥ ९३४) पतता ग्रह इति (पा. ३।२।५८) अम् ॥ २७ ॥ नलेनेति । उदञ्चदुचारुणचारण उदिवरोन्नतसूर्यवदा सुन्दरादतिरकात् ऊर्द्धप्रसरकिरणोऽविशयितो यः खोयो रूपगुणस्तेन चारोवी रकतरात् खमयूखस्य मण्डलान सङ्का- देतोः ताम्बूलवित्तासिना ताम्बूलरममाचग्राहिणा पूगनागव- लीदलखण्डत्यागिना नलेन गृहीतरमत्वात् उन्नितस्त्वमी- णिक्यशकलसदृशैरुगाररूपैः पूगकणैः क्रमुकाल्पथकलैः अर्थ भृतः पूरितो न वा पूरित इति या पतः चिराद्भूयमा का- लेन सूक्ष्मेतिकया क्रमेण मुक्कसंगयीकर्यवेचि निशितस्तं ग्रा- हितवानिति पूर्वेण सम्बन्धः । समीपं गत्वा समेक्षिकयाऽयमि- दानों पूगकणैः मृत इति निश्चितः कदाचित् कदाचिच्च दूदानों न मन इत्यपि निश्चित इत्यर्थः । मृतामृतलसन्देहे रकमयू- ·उत्तरनेयधचरिते। मयेन भीमं भगवन्तमर्चता नृपेऽपि पूजा प्रभुनाम्नि या कृता। अदत्त भीमोऽपि स नैपधाय तां हरिन्माभीजनभाजनं महत् ॥२६॥ छदे सदैव छविमस्य बिभ्रता न केकिनो सर्पविषं प्रसर्पति। खमण्डल रेतुः। माणिक्यमयत्वादतिरक्त इत्यर्थः । इदानीं सा- स्वस्तस्यानवमरानाविन्युपचारे भूतवदित्युपचारः । यद्वा तम्यै- वारकत्वाञ्जनम्योहारत्यागभ्रमः । श्रमी पूगकणाः किंवा कि- रणसमूहा इति मन्दे दधिरात्रिर्णत इति वा ॥ २८॥ मयेनेति । भगवन्नं पडणेश्वर्यमय भीमं शिवमादिभिः पचाररर्चता पूजयता मेवेन मयनाम्ना ऽसुरेण प्रभुनानि भिव- नामधारके मयेऽपि भीमेऽपि या पूजा छता उपदा अकारि म भोमोऽपि तां पूजां पूजारूपहरिमाणेगारडमणिमम्बन्धि विषा- पहारममयं प्रतिविस्तृतं भोजनार्थ भागनं नेपधायादत्त मयेन नगी द मोऽपि नलायादति। अपिशब्दः मगुपयार्थः । पचनिभावादिकः ॥२८॥ इद इति। चम्म भोगनपाषम्य छवि नीनां घुतिं सदैव देऽपि पिता के किर्ना मयूराणां मर्षविषं न प्रमर्पमि तथ। रो नाफामतीत्यर्थः । म भगवान् शिवोऽच पात्रे एनदाधार ग कामपूरणेदभारयन् मरि भीमकण्ठवं माधाग्यात् । अभ ·घोडर सर्गः ननीलकण्ठत्वमधास्यदव चेत् स कालकूटं भगवानभोक्ष्यत् ।। ३० ।। विरोध्य दुर्वाससमस्खलद्दिवः स्रजं त्यजन्नस्य किमिन्द्रसिन्धुरा । अदत्त तस्मै स मदछलात् सदा यमभ्रमातङ्गतयेव वर्षकं ॥३१॥ । । पात्रे विषभक्षणे कृते सति तन्नोर्मतया नीलकण्ठत्वं न स्यादि- व्यर्थः । लिङ् निमित्ते लुङ क्रियातिपत्तौ (पा०३।३३१३८) इति खः । भुजोनवन इति (पा ०१:३।६६) नड् ॥ ३० ॥ विरोथेति । स भीमस्तस्मै नलाय मदछला दानजलव्या- जात् मदा वर्युकं वर्षणभोलं यं हस्तिनं प्रदत्त म दुर्वासमं विरोध्य रोपयित्वा तच्छायादिन्द्रसिन्धुर ऐरावतो दिवः सकाशादस्व- लत् पतितः किं भुवमागत ऐरावणः किमित्यर्थः। विरोधे हेतुः। अस्य दुर्वामसः सजं मालां त्यजन् भुवि क्षिपन् । पत्र पौराणिको कथा कदाचिदैरावतमारुहा गच्छते इन्द्राय दुर्वासमा प्रसादेन मन्दारपुष्पमाला दत्ता मा चन्द्रेण करोन्द्रकुम्मे स्थापिता सतां पाण्डादण्डेनाधयिक्षेप ततः कुपितेन मुनिना वमपि माला- वदधः पतेति सप्तः तन्मूलेयमुत्ता। वपुंकत्वे पुनरुत्प्रेचते । अभ्रमातङ्गतया ऐरावतत्वेनैव। ऐरावतो हि सदा मदजन्न सवति अयमपि तावत् स्वगीयः स एवेति सदा दानजलं मुच्च- तीत्यर्थः। अभवन्मातस्तत्तया वा ग्यामलात मजलघनतुन्य ·उत्तरनेमधचरिते। ३४२ मदान्मदग्ने भवताथवा भिया परं दिगन्तादपि यात जीवत। इति स्म यो दिक्करिणः स्वकर्मयो- विनाद वर्मनजमागतर्गतैः ॥३२॥ बभार वोज निजकीर्तये रदौ द्विषामकीय खलु दानविप्लुपः । इत्यर्थः । अस्य भीमस्य सम्बन्धित्वेनाव लत्किमिति वा। वर्गुकं लषपते (पा. ३।२।१५४) त्युकज ॥ ३१ ॥ मदादिति । यो गजः खकर्णयोरागनैर्गतैरागमनैर्गमनैश्च कृत्वा वर्षसज वर्षमाला विनव दिक्करिण दिग्गजान् प्रति इत्याह मेव । इति किं । भो दिग्गजाः भवतां बलाभिमानये- दस्ति तर्षि मदाद् युद्धं कर्तुं यूयं मदग्रे भवन मम पुरस्तात्ति- छत। अथवा चेन्मदो नास्ति तईि भिया दिगन्तस्या यूयं दिग- परं यात गच्छत । पलायिताच सन्तः तत्रैव सुखेन जोवन स्वप्राणान् रक्षत । इयं लुनोत्प्रेक्षा ॥ ३२ ॥ पभारेति।यो गजी निजकोर्तये रदी दन्ती वीजं कारणं ब- भार, दिपामकोय दानविमुषोदामोदपिन्दूनेव कारण यभार। पनामेधार्या । दन्नाभ्यां परविदारणात् स्वस्थ याममुत्पत्तेत- पो: कोर्जिकारणत्वम् । अथ च फोर्तिलक्षणस्य शुभ्रलात कारणे- नापिनाइव भवितुं युक्रमितिदनी कौनियोजभूनकन्दा- विव मदनलगन्धाधाणमारेण परगशामां भङ्गात् दानपिन्दुमा ·घोडशः सर्गः। अवाश्रमः कुम्भकुचा शिर:श्रियं मुदे मदखेदवतीमुपास्त यः ॥३३॥ न तेन वाहेषु विवाहदक्षिणी- कृतेषु सङ्ख्यानुभवेऽभवत् क्षमः ! न भातकुन्भेषु न मत्तकुम्भिपु प्रयानवान कोऽपि न रत्नराशिपु ॥३४॥ .. तदकीर्तिलक्षणत्वं । कार्यस्य श्यामत्वात् कारणेनापि तादृशेनैव भवितुं युकमिति श्यामदानविन्दव एवाकीजिमिवेत्युत्प्रेचा। तथा मुडमडनागः श्रवःत्रमैः कर्षप्रयासैरेव व्यजनचालनैः शत्वा कुम्भादेव कुचो यस्दास्तां मदखेदवतों दानरूपधादक- युक्रां गिरःश्रियं धर्मजलापहरणदारा तस्या एव मुदेशीय उपास्त मिषेये। एवम्भूतं शिरो दधानः प्रीनिमुदपादयदित्यर्थः। कामकलिखिन्नाकुम्भकुचां कामिनी म्वेदमपनयन् कामो ताल- वृन्त चालनेन वीजयतीति मदस्य खेदरूपेण धिरात्रियः स्त्री- वरूपणम् । प्रधनेत्यपि पाठः ॥ ३३ ॥ नैतिशतेन भौमेन नलाय विवाहे दक्षिणीकृतेषु कन्यादानद- चिणालेन दत्तेपु वाहेषु रथादिषु तुरङ्गेषु वा मयानुभवे मला- जाने प्रयनवानपि कोऽपि कचिदपि न क्षमः यन्तो वा दत्ता इत्येवं महापरिच्छेदे समर्थो नाभवत्, तथा शातकुम्भेष्वनेकभू- पणभूतघटिताघटितकाचनेषु न, तथा मत्तकुम्भि गलन्मदमा- नङ्गेपु न,तथा रबगमिषु न तमोऽभवदिनि । मर्दच विवाद- ·३४ उत्तरनेघधचरिते। प्रसाध भैया करग्रह वाम्यमधत्त यस्तयोः नु च दक्षिणीकृतः। हतः पुरस्कृत्य ततो नलेनस प्रदक्षिणतत्क्षणमाक्षणिः ॥३५॥ चिणीयतेविति च। बहुतरं यौतुकं दत्तवानीति भावः ॥३४॥ करेति । य श्राभुशुणिरमिस्तयोः करग्रहे विवाहे विषये वाम्य वक्रत्वं धत्त भेजे। भैम्यभिलाषान्नलाकारधारणादिदा- रा पूर्व विरुद्धोऽभूदनु च पद्यान्नलवरणावमरे भैम्या स्तुतिथ्या- भादिना प्रसाद्य मन्तोय्य दक्षिणीतः श्रानुकूल्यं नीनः मोऽमिः। नतः पाणियानन्तरं नलेन पुरस्कृत्योप्लेखनादिसंस्कारपूर्वमने प्रतिष्ठाप्य तत्वणं तम्मिन्विवाहममये प्रदक्षिणः प्रकर्षणापमयः छतः प्रदक्षिणभागेन वलयाकारण वेष्ठितः। अथ च यः पूर्व यौनकदानकान्ने वामभागेऽभूत् पद्याद्भग्या फूत्कारादिना भ- बेयानुकृतः छतः । अथ च दक्षिणभागे रुतः सोऽर्चनादिभिः मम्पूज्य नन्नेन सुतरामनुकृस्त: छातः । अथ च प्रकर्षेण दक्षिण- भागे धनः । अन्योऽपि महान् पूर्व विरोध्यते म विवाहादा प्रमाद्यानुफुनः क्रियते इत्युक्तिः । अत्र कचित् फचिदिधिक्रम- भी देगाचाराछामाभेदात् कुम्नाचारविषाद्धियः । न पुन: श्रीरकोप जाननेोऽपि । अत एव पृज्य यथाविधीति प्रापुरकापामाणिः पाशामिति प्राष्टिः मधमा- चन्दपि मा.शिरमायकत्वासापायामपि माधुर्व गेयम्॥३५॥ - ·घोडशः सर्गः। ३९५ स्थिरा त्वमश्मेव भवेति मन्त्रवा- गनेशदाशास्य किमाता हिया। शिला चलेर प्रेरणया नृणामपि स्थितेस्तु नाचालि विडोजसापिसा ॥३६ ।। प्रियांकगन्धिनिबद्दवाससं तदा पुरोधा विदधे विदर्भां। स्थिरेति। हे भैमि इममग्मानमारोहेत्युच्चार्य वं अमेव स्थिरा भवेति नलेनोधारिता मन्त्ररूपा वाक् तां भैमीमाशास्य शिलावनिचला भवेति तस्यै प्राशिपं दवा भागु अनेशत् - नागत्। उच्चारिता व प्रध्वस्ता भवन्ति । तत्रोत्प्रेक्षते हिया किं । किमिति तस्या लब्जेत्यत आह । शिला अन्पतेजमां नृणा- मपि प्रेरणया करचरण व्यापारमात्रेण चलेत् खम्यानादन्यत्र गच्छेत् मा तु भैमी पुनः अतिप्रभाविणा विडोजमा इन्द्रेणापि स्थितेः मनोव्यापारमात्रस्वोकतनल पतिवरूपाया मर्यादायाः सकाशानाचालि । पतिव्रतासीमा न त्याजितेति म्यिरतरत्वे- नाधिकाया भैया अई होनेति स्वदोपं विचिन्य लज्जैव नरे- त्यर्थः । वैधमारोहणं तेन कारितमिति भावः । नश अदर्शने अम्मा ङि पुषादित्वादङि नशिमन्योरलियेत्वमिति (पर०६॥ ४१२०वा.२) एवे रूपं ॥ ३६ ॥ प्रियेति । तदा वझिमन्निधिकाले पुरोधा गौतमा विदर्भ प्रियस्य नलम्यांशुकेन सह यन्थिना निवद्धं वामो यम्याम्तामेवं- ।

·उतारनैयधचरिते। जगाद विच्छिद्य पटं प्रयास्थतो नलादविश्वासभिवैप विश्ववित्॥३७॥ ध्रुवावलोकाय तदुन्मुखभ्रुवा निर्दिश्य पत्याभिदधे विदर्भजा। विधां विदधे चकार । उत्प्रेक्षते। पटं विच्छिद्य कर्तित्वाऽरण्ये भैमी विहाय प्रयास्थातो गमिथ्यतो नलात् मकाशादेष पुरोधा अविश्राम विश्वासाभावं जगादेव । वस्त्रं हित्वा त्वां हित्वाऽयं गभिय्यतोत्येतस्य विश्वामा न कार्य इत्यस्य वस्त्रेण सह खव- रतस्य ग्रन्थि दत्त्वैवानेन मह विचरणीयमित्युवाचेत्यर्थः । कथमे- नन्तानमत पाह। यता विश्यं मई वेत्तीति कालचयज्ञ इत्यर्थः । तस्माद्भविष्यदपि तेन ज्ञातमित्यर्थः । कलिना पराभूतो नलो घूतदारा हारितमम्सः स्वीयेस्यको वापरेण कलिना पक्षि- रूपेण तद्धारा विक्षिप्तस्य यत्तापहाराट्दस्तान्तराभावा- मोवस्वार्द्धधारी मन् निद्राणायाम्तम्या वस्त्रार्द्ध विच्छिद्य नां मधारये तरयाजेति भारते कथा । वैधमुभयवर्लयन्यियन्धनं नेन एनमिति भावः । विदधदिति पाठे कुर्खन मन्निति यो- जगा ॥३०॥ ध्रुवेनि । नम्न ध्रुवम्य दर्शनार्थमुन्गुषो भूर्यस्य टेन पत्या नयम विदर्भजा निर्दि ग्याजाण ध्रुवम्यावतोकगार्थ अभिदधे पहा । समग्या भुश एला मंजानि वा । न त म्यूनग्न पुषण स्वयंदमयोग्य त्यात मा सयमेव तं पोत् । नेन किमिति ·घोडा सर्ग किमय न स्यादणिमाक्षिसाक्षिक- तथापि तथ्यो महिमाऽऽगमोदित ॥३८॥ धवन सादर्शि वधूररुन्धती सतीमिर्मा पश्य गतामिवाणुताम् । दर्शन कारितमित्यत आह । श्रम्य ध्रुवम्य ओणमा सूक्ष्म प्रमा- एवं अधिमाधिको नेत्रगोचर. कि न म्यादपि तु म्यादेव यद्यपि तथापि स्वयदर्शनयोग्यवेऽपि प्रागमोदितो महिमा बेदीनं गौरव सत्योऽस्विति शेषः । श्रुत्युक हि प्रमाणमित्यर्थः । श्रुतिईि ततो वधू ध्रुवमोक्षयोतेति ध्रुवे दर्शिते ध्रुव पयामि प्रजां विन्द इति मा ब्रूयात् तम्मात् स्वय द्रष्टुमशक्यत्वेऽपि नन्न एवादयदिति युक्तमित्यर्थविध ध्रुवदर्शन कारितमिति भाव । एतत् मर्व कविवच. । अथ च यद्यम्याणुत्य प्रत्यक्ष तथापि ज्या- ति.शास्तोक ध्रुवमण्डलम्य महापरिमाणत्व मत्य मेव ॥ ३८ ॥ धवेनेति । मा वर्धवन नलेन अणुतामतिमन्मत्व गता- मिमां मती निवनामरुन्धती व पश्येत्युक्ता प्रदर्शि दहिता। नवाणुत्वे उत्प्रेक्षते । वरात् पूर्वमेव हदि कृतम्य मनोरथमा- ए हृदये कृतस्य भुपते. कृते लणीत स्वर्गपते. हवामाघवेन त्यक इन्द्रो येनैवभूताननादिव लजयेति शेषः। अहदि परि- णोना मतीन्द्र राणप्रायमकरव भैमो तु हृदि धारणमात्रारे- वेनि। मत्तापीयमेवाधिका मतीति भन्या मकामाचनयत्र शामित्यर्थ । म्वन रुगवमेव उत्प्रेक्षित । भूपतेनादिनि ·३० उत्तरनैषधचरिते। कृतस्य पूर्व हृदि भूपतेः कृते तणीकृतस्वर्गपतेर्जनादिति ॥ ३८ ॥ प्रसनता तत्करपल्लवस्थिते- रुडुच्छवियैम्नि विहारिभिः पथि। मुखेऽमराणामनले रदावले- रभाजि लाजैरनयोभितैर्युतिः ॥ ४० ॥ तया प्रतिष्ठाहुतिधूमपद्धति- गता कपोते मृगनाभिशोभिताम्। शब्ददयमामान्य वायपि नलभैमीलक्षणे विशेषे पर्यवस्थति। वैध- मरुन्धतीदर्शनं कारितमिति भावः । अदर्शि । एय नाच्चिए । श्र- भिवादिदशोरिति (पा.१४४५३ वा.श्रण कक्षुण कर्षात्वं । तम्य चाभिहितवाद दितीयाभावः ॥ ३८ ॥ प्रसगतेति । तस्याः भेम्या: करयोरेव पानवयोः यितर्व- मान लाजः प्रसनता पुप्पलं अभाजि प्राप्ता। पमनेषु च पुष्पाणि युनानि नथा अगया भैम्या उमितेः करानमुक्ताधि विघर- एमीनिः मनिः पथि करायागारालरूपे मार्ग उडविनक्षत्र- भोभा भेजे । योधि महत्राणि युमानि । तथाऽमराणं मुऐ इनाने ऽनया जनः रदायने: दनापंगेतिः शोभा भेजे । मुरो दापनियुना। वधो नागोमम्या छत पति भावः ॥ ४ ॥ नयनि । मया भैया प्रनिष्टा फरकुभलाभ्यां वीरता था- থিসি: ঘনাদাসানিষিসী মুনম ·घोडशः सर्गः। ३६ ययौ दृशोरञ्जननां श्रुतौ पिता तमाललीलामलिकेऽलकायिता ॥४२॥ अपहतः स्खेदभरः करे तयो- स्त्रपाजुपोर्दानजलैमिलन्मुः। दृशोरपि प्रखुतमश्रु सात्त्विकं . धनैः समाधोयत धूमलङ्घनैः ॥ ४२ ॥ कपाले मृगनाभिशोभितां कस्तुरीभाभा जाता प्राप्ता । तत ऊर्दू गच्छन्ती दृशश्चक्षुपोरञ्जनतां ययौ प्राप । ततोऽयूई गच्छन्ती श्रुतो कईयोस्तमाललीलावतंमभूते तमालदलमा- दृग्ये श्रिता । ततोऽप्यूर्द्धनरं गच्छन्ती अलिके ललाटे ऽलका- यिता चूर्णकुन्त लवदाचरिता तत्तुल्या जातेत्यर्थः । कपाले क- सूरो दृशोरञ्जनं श्रुती तमालं ललाटे चालका इति युतम् । वैधधुमयहणं कृतमिति भावः । स्थगनाभिशोभौति। कर्तर्युपमान इति (पा०३।२।७८) णिनो मृगनाभिगोभिनी तथा भाव- स्तत्ता, बत्तलोरिति (या ६।३।३५ वा०२) पुंवत् ॥ ४२ ॥ अपन्हुत इति। पाजुयोर्लज्जावतीस्तयोः करे वर्तमानः खेदभरः सात्तिकधर्मजल महो दानजस्तैमाहाणेन्या दक्षिणादा- नार्थं उत्सृष्टः सङ्कन्यजलैः सह मुहुर्वारं वारं मिलन सम्बन्धं प्राप्नु- वन् मन् अपतः दानजलयोगात् माविकः खेदोऽयमिति लो- केन न ज्ञात इत्यर्थः । करे मुद्धर्मिलन पुन: पुनरुद्भवन् दान- जलेरपछुत इति वा । तचापि कामविकारवशात् खेदं लोको ·३५० उत्तरनैषधचरिते। वहनि भीमस्य वहनि दक्षिण प्रयच्छतः सत्त्वमवेक्ष्य तत्क्षणं । जनेषु रोमाञ्चमितेषु मिश्रा ययुस्तयोः कण्टककोरकश्रियः ॥४३॥ बभूव न स्तम्भविजित्वरीतयोः श्रुतिक्रियारम्भपरम्परात्वरा । जास्यनीति भिया वा। दृशोरपि मम्बन्धि प्रसुतं गलितं सात्त्विकं कामविकारजमथु घनैः मान्द्रेणूंमलच नै माक्रमणैः कृत्वा ममा- धीयत परिहतं ताभ्यामित्यर्थात् नैरेव कर्डभिरपलपितं वा।पर- स्परस्पत्तियोः खेदादयः माविकाः प्रवृत्ता इति भावः॥४२॥ बहनोति । वहनि वसूनि दक्षिणां प्रयच्छता दक्षिणा- लेन ददता भीमम्य मत्वं दानशागडलमवेक्ष्य तक्षणं तस्मिन्नेव क्षणे आयातिशयेन रोमाञ्चमितेषु मानेषु जनेषु मध्ये तयो- ममीनप्लयोरपि कण्टककारकश्रियः कण्टककलिकाशोभा मि- थिताम् ऐक्यं प्रापुः । मालिकोऽपि रोमाशो ऽन्यजनयदा-- दयं जात इत्युपलपित इति भावः ॥ ४३ ॥ यभूषेनि । श्रुतिक्रियाया वेदविहितलाजाहोमाग्रिपरिध- मणादिकाचा प्रारम्भम्य परम्परा एकरमादनन्तरमन्यम्यार- भनमादनन्तरमन्यम्येवमप्यवहित य उत्तरोत्तरभावमादिष. पनग घेगिता, तपोरवण्यापेधिनायामपि कर्मवेगिनायां मा. निवअमिनावमनात्मकश मामय विजिवगे जयनगीना

·घोडपः सर्ग।
३५१
न कम्पसम्पत्तिमलुम्पदग्रतः
स्थितोऽपि वह्निः समिधा समेधितः ॥४४॥
दमवसुः पाणिममध्य गृहतः
पुरोधसा संविदधेतरा विधेः ।
महर्षिणेवाङ्गिरसेन साङ्गता
पुलोमजामुद्दचतः शतक्रतोः ॥ ४५ ॥
सन्
बभूव तन्नापललाप । स्तम्भवशात्ती किमपि कर्म शीघ्रं कर्तु
समों नाभूतामिति भावः । तथा समिधा यज्ञकाष्ठेन ममे-
धितः संवर्द्धिता वहिरपि अग्रतः स्थितः तयाः कम्पसम्पत्ति
सात्त्विककम्पबाहुल्यं नालुम्पत् न शमयति स्म । शीतजं हि कम्प-
मग्निः शमयति न तु भाविक तस्य तत्रासमर्थवादित्यर्थः ।
तयारन्यः साचिकापलापेऽपि स्तम्भकम्पो लोकैजीतावेति भावः ।
अवतास्तमोति पाठे न स्तम्भविजित्वरीति नझमामः । अलु-
म्पत् । मुचादीनामिति (पा० ७॥११५९) नुम् ॥ ४४ ॥
दमेति । दमखसुः पाणिं गृहतो ऽमुय्य नलस्य मम्बन्धिनो
वैवाहिकस्य श्रौतस्य विधेः साङ्गता ऽङ्गमाहित्य पुरोधमा संवि-
दधेतरां नितरां माकल्येन चके । प्रधानमात्र नलेन कृतं अङ्गा-
नि तु पुगेधमा कृतानीति भावः । कर केनेव । पुलोमजामु-
दहतः शतक्रतोः सम्बन्धिनो विधेः साता पाङ्गिरसेन मह-
पिणा वृहस्वनिनेव ॥ ४५ ॥

·उत्तरनैषधचरिते। ३५२ . स कौतुकागारमगात् पुरन्ध्रिभिः सहस्ररन्ध्रीकृतमीक्षितुं ततः । अधात् सहस्राक्षतनुत्रमित्रता. मधिष्ठितं यत् खलु जिप्णुनामुना ॥ ४६ ॥ नथाशनाया निरोपिना हिया न सम्यगालाकि परस्परक्रिया । म इति । नत: वैवाहिकविधेरनन्तरं स नलः पुरधिभिर- नापुरनारीभिरीक्षितुं वधूवरचेष्ठादिदर्शनार्थं सहस्ररीकृतं एणकाष्ठादिरचितं बहुछिद्रगवाक्षं वधूवर संवेशार्थं रचितम्ट- झारवेदिकं कौतुकागारं वृहलाव दूर्वायवाङ्कुरादिनव- मद्गलद्रव्यमहितं गृहमगात् ययौ। यहुई जिष्णुगा जयशीले- नामुना नलेनाधिष्ठितं मत् विलोकितुं नेत्रसहसावकाशदायि रमहसधारिणा सइसातम्य कवचेन मह मित्रतां माम्यं - धान् यभार तदपि जिष्णुनेन्द्रेणाधिष्ठीयते सानु उत्प्रेक्षायां नियये वा ॥ ४६॥ नयेति । वरेण वध्वा चागनाया बुभुक्षा हिया कला तथा पूर्ववत् नो निगोपि निःगेपिता बादप्ति न भुक्रमित्यर्थः। तथा परम्पमिपाइन्गन्यं चेष्ठादिव्यापारोऽपि हियेव मम्यक् मम्मुख- दनेन मानाकि न विनोफिता किन्तु इणितमात्रेणेत्यर्थः । नया यई दिनधयं यथाविधि मुक्रमाग रय नमुरतं भरपाई मरधामरिन पचा नागायि मथितं । अपमिति मध्यध ·घोडशः सर्गः। विमुक्तसम्भोगमशायि सस्पृहं वरेण वध्वा च यथाविधि व्यहम् ॥४७॥ कटाक्षणजन्यजनैर्निजप्रजाः क्वचित् परीहासमचीकरत्तरा। योज्यं । विश्वविक्रमभयाद् दिनत्रयं ताभ्यां सह भुक्तं अन्योन्य विलोकितं सहनिद्रितञ्च । परं लज्जयाऽनया च नाप्ति भुकम् नाशेषाङ्ग दृष्टं न च चुम्बनालिङ्गनादिपुष्य भवितमित्यर्थः । एकत्र शयनं विरात्रं ब्रह्मचर्य चेति विधिः शनाया। अपना- योदन्यधनाया (पा०७४३४) इति माधुः । अई। ममाहारे दिगो राजादिना (पा०५४८२) इति टच,न मध्यादेः ममा- हार इति (पर०५१४१८८)अहादेशाभावः। रात्राहाहाः (पा. २।४।२८) इति पुंस्वं! अत्यन्तमयोगे द्वितीया (पा०२।१॥२८॥ यई विमुक्तमभोगमिति योजना ।। ४७ ॥ कटावेति । भोजकुलस्य भीमपूर्ध्वजाख्यचियवंशस्याङ्कुरो वालो दमः कचिनीमदृक्पथागोचरे कस्मिंश्चिद्दे जन्यजन- वरयाविकैर्वरपक्षीयैः सह निजप्रजा परिहामपाबमूनपारवार- स्वीमुख्याः नाभिः प्रयोज्याभिरित्यर्थः, कटाक्षणान्ने त्रसञ्जया परिहास भेषवक्रोन्यादिना अर्थान्तरोपदर्शनरूपं उपहासमची- करत्तरां अनितरां कारयामास । तथा कचिच्च दरयावया निमित्तेनागवानलपक्षीयानन्यान् राजलोकान् धरापमभिः दामीस्वैरिणीमरन्धीममतिभिः पुरसुन्दरीभिाराङ्गनाभिर- ·३५.४ उत्तरनैषधचरिते। धरामरोभिर्वरयात्रयागता- नभोजयड्रोजकुलाङ्कुरः क्वचित् ॥ ४ ॥ स कच्चिदूचे रचयन्तु तेमना- पहारमत्राङ्ग रुचेर्यथोचितं । भोजयत् भोजनमकारयत् । परिवेशनार्थ काश्चित् सहभोजनार्थ काधिदादिश्वानित्यर्थः। विवाई कनीयमामेवोपहासकरणयो- ग्यवादकरपदप्रयोगो युक्तः । कटाक्षशब्दात् तत्करोतीति (पा. २।२१९६ वा०२) एयन्तात् ल्युट । निजप्रजाः । होरिति (पा. ११४५३) कर्मलं । वागतान् । भुजेः प्रत्यवमानार्थवान्, गति- बुद्धीति (पा.१181५.२) कर्मत्वं । अभोजयत् । निगरणचलना- र्थभ्योति (पा०१३।८७) परस्मैपदं ॥ ४८॥ तमेव प्रकारमाइ । म इति । स दमः कश्चिन्नलपनीयं एव- मूचे स्वजनमुखेनेति शेषः । अङ्ग हे वरयात्रिक अत्र पात्रे पासु परिवेषिकाम मध्ये वा कायन स्त्रियः तव रुचेरभिलाषस्य यथोचित उपिनमनतिक्रमेण मनास्यस्य व्यञ्जनस्य उपहारं वामयनं रचयमा कुर्वन्तु यावदभिलाष नेमनमानयन्तु किमि- नि प्रश्नः काकुः । एता एवं कुर्वन्तु त्वं भुयेति भोजनोपदेश वा। एवमुत्तरचापि। नया पिपामतः पानामाव पाना) मनोमुर्ग जप्तमपि अर्पयतो ददत। तथा दगमपि कामं पोचमपंचगा ॥ परिधामनु अव प्रामु मध्ये विविनो म्याने पा सर: माजपमानामा रुपेर्दामाचभिग्नापमोचित A ·घोडशः सर्गः। ३५५ पिपासतः काश्च न सर्वतो मुखं तवार्पयन्तामपि काममोदनं ।। ४ ।। मुखेन तेत्रोपविशवसाविति प्रयाच सृष्टानुमति खलाहसत्। यथा भवति तथा तव मनसः अपहार अपहरणं रचयन्तु स्तनादिदर्शनादिनान्तःकरण इरणं कुर्वन्तु इत्यर्थः । काय- कान्तेईता: सौन्दर्यातिशयान्मनोहरणं कुर्वन्वित्यर्थः । तथा पिपासतचुम्बनेच्छोस्तव सर्वतो नेपादिचुम्बनखाने दर्शनमा- वेण कामस्य हर्षकर मुखमर्पयन्तां । वहनां चुम्बनस्यानानामे- कत्र मुखे वर्तमानत्वान्मुखमेव तव ददलित्यर्थः । अथ च का- मस्य मोदनं हर्षकरं वराङ्गमपि चुम्बनार्थमर्पयन्तां। अथ च मुग्वं पिपासतस्तव सर्वदा वरानमेव ददत । स्थान्तमनं तु निष्ठान- मित्यमरः । पूर्वव्याख्याने तवेत्युभयत्र योज्यं । मुपं सर्चत इति, उभमतमोरिति दितीया (सि को०३६१०५०) तव ते इति च सम्बन्धमामान्ये पछी ॥४८॥ मुखेनेति । काचित् खला वनोत्यादिभापिणे हे वरया- त्रिक असौ मत्सखी पुरुषो वाऽत्र स्थाने ते तव मुखेनोपलशिवा सम्मुखमिति यावत् बदुपायेन वा त्वदाजयेति यावत् त्वया मह भोजनार्थ तव पुरस्तादाभोजनार्थ उपविगतु इति प्रयाय मम्प्रा- N मुखेनापविशन्विति स्या दत्ताऽनुमतिरनुज्ञा येन तं वरया- त्रिकं पद्यादहमत् । हासे कारएमाह। हि यमायेन साधनेन ·२५६ उत्तरनैषधचरिते। वरागभागः स्वमुखं मतोऽमुना स हि स्फट येन किलोपविश्यते ।। ५०॥ युवामिमे मे स्त्रितमे इतीरिणे गन्ने तथोक्ता निजगुच्छमेकिका। किलोपविश्यते स हि वरागभागो गुह्मदेशः अमुना जनेन ख- स्यात्मनो मुखं स्फुटं निश्चितं अतो मुखेन करणेनोपविशत्वि- त्येवमर्थपरं तद्दचनमज्ञावा तेनानुज्ञायां दत्तायां कटिदेशा- धःप्रदेशेन किलोपविग्यत इत्येवं वदता अनेन स्वमुसं वराङ्गवेग मतं यस्मात्तमाद्धास्यं युक्तमित्यर्थः । सर्वजनयोधपुरःसरं ज- हामेति वा । अथ च ते मुखेनोपविशतु अपि तु पुरीपोत्सर्गार्थ- मुपविगविति प्रयाय तदीयं जुगुमितमर्थ गृहीत्वा स्टानुमति नमइमत्। मुखं निःसरणे वके प्रारम्भापाययोरपोति विश्वः ॥५०॥ युवामिति । रमे पुरवर्तिन्या युयां मे मम सितमे उत्त- मस्त्रियो भवाइ स्वीरने न दृऐ इतीरिणे वदतः स्तवतः, अथ च भरमम्पन्धिन्या प्रियतमे भयेतां इति परिहासाददत: कष्टचिमनस्य वरपषीयस्य गले यथा स्खयोच्यते तयेत्युका गयोदयोमथे एकिका एकैव निजगुच्छ रजम्याने शारविशे- प्रमेव रत्युका न्यधशा नीति किं । हे जन्य त्वं अदः पूर्वा रमे मे रति सम्दं वदन् र पुमः कगालः छागो म भामि अपि वह हमत हाग एव स्फुरमि। य प तुकास्तगहन्यो पर: सप्टो पोभूतो न भामि । अजय गले लगा तिष्ठ- ·घोडाः सर्गः न भास्थदस्तु छगलो वदन्निति न्यधत्त जन्यस्य ततः पराकषत् ॥ ५२ ।। नलाय वालव्यजनं विधुन्वती दमस्य दास्या निम्तं पदेर्पितात्। नस्वन्तु तादृक्शब्दोऽपि स्तनन्य इति कारणान भाभसे। अथ च ररहितकण्हो न भासीति रज्जुस्साने हारं धत्ते स्मेति। उभयतो लम्बमानो हार एव गलस्तनस्याने भववित्यर्थः। ततः अनन्तरं परा दितीया रब्बुवद्यारमेव एन्वा अजमिव त- माकय्य कण्ठे वडा दूरं निनाय। अजो हि मेमे शब्दं करोति रजवा कण्ठे बद्धा प्राकृय्यत इति परिहामः । अथ च रिक्त- कण्ठो ग्रामरहितो न भासीति निजगुच्छ स्वहस्तस्थितपुष्पपान- वस्तवकं गले मुखान्तः न्यधत्त नितरां क्लाचिक्षेप, द्वितीया च दत्तमलवपुष्पग्रामं झागमिव चकति परिहामः। अथवैवम- स्मान् स्तुतिं कुर्वन् तुच्छगलो हारहरितकण्ठो न भामीति बदन्ती गले हारं परितोपवाञ्चिति वा । यदा अमात्प्रेरणा भवत्या में भियतमे इति वदंस्त्वं शुन्यकण्ठो न भासि मयापि लं वरणीय इति मालाम्याने हारमेव चिनेप। परा च तचैव वा परिहाममिषेण भोगार्थ चकति भावः । मि में में इति परिहासपचे युवामिति विन्दु युतकेन एवं वदन् युवा तरुपः छाग इति वा योज्यं । अकय्यत् लुङ्॥ ५१॥ नलायेति । नलाय नलाथै वालव्यजनं मयूरपिछतालहन्तं ·३५८ उत्तरनैषधचरिते। अहासि लोकः सरटात् पटोभिनी भयेन जवायतिलविरंहसः ॥ ५२ ।। पुरस्थलाङ्गलमदात् खला वृसी- मुपाविशत् तब ऋजुर्वरविजः। चामरं वा विधुवती कम्पयन्ती नलसेवापरा काचित् सुन्दरी दमस्य दाम्या निमृतं गुप्तं यथा तथा पश्चादागत्य पदे चरण- समीपे अर्पितान्मुकात् मरटात् ककलामात् भयेन पटमुत्पाय- वंगीला त्यक्तवस्त्रा दिगम्बरी भूना सती लोकर हासि हमिता जनहामे तुरभूदित्यर्थः । किम्भूतात् सरटात् । नहाया पाय- तिथं तसह यत्येवंशीलं रंहा वेगो यस्य तस्मात् । अत एव भयहेतोः मरटस्योछारोहणं जातिखभावः ।। ५२ ॥ पुर इति। काचित् खला धूती समागताय कस्मैचित्रि- जाय पुरम्यं अग्रे म्यितं लाडूलं पुच्छं यस्यां क्रियायां तद्यथा तथा कृमाकारां रमों एपीणामासनं श्रदात् दत्तवती । वरः थेट: वरस्य नम्नस्य वा द्विजः तत्र तस्यां पुरस्यलालताया- मेव सम्यामुपाविशदुपविष्टः । यता एजुः तस्याः कौटिल्यमजा- नानः। मा च सना निजामतेः खीयाज्ञानस्य वामनं भया भ्रामया अन्यथा म्यापितमिति वदा वदती खाजानं नारया मोत्यर्थः । नं पुनरन्याप्य पद्यास्टन पुर्ण यम्याः मा एवना पामा मा च एमी तत्प्रदा तां प्रददाति प्रददनी एवणूना पती चमत् । उपविष्टमरियमूमानारे म्यितमामन पुच्छ मिनमिव ·छोडशः सर्गः। ३५६ पुनस्तमुत्याप्य निजामतेर्वदा ऽहसच्च पक्षात्कृतपुच्छतत्पदा ॥५३॥ स्वयं कथाभिर्वरपक्षसुभ्रवः स्थिरीतायाः पदयुग्ममन्तरा। परेण पश्चान्निभृतं न्यधापयत् ददर्श चादर्शतलं हसन् खलः ।।५४ ।। भविष्यतीति बुया मया पुरोलाडूलमासनं क्षिप्तं । मदभिमाय- मजानानोऽचतुरः पातुल्यः पशोच पश्चादेव पुच्छेन भवित- व्यमिति जापयितुं परिहामयुद्यैव तां मों पश्चात्पुच्छ ददाना अहसदिति भावः। अज्ञया मया उपहासानईथोपहामाय महत्तमिति निजनिन्दां कुर्वन्तीति केचित् । श्रामनस्थापना- नभिज्ञाया निजायाः खसख्या अमतेर्वदेति वा। ऋषीणामा- सनं रमीत्यमरः ॥ ५३ ।। स्वयमिति। कश्चित् खलः परिहासचतुरः खयं खेनैव कथा- भिमदीत्यादिवातीभिःम्बिरीकृतायाः कथायवणप्रवणीकृता- या वरपक्षसभुवो नलपक्षीयायाः सुन्दया वरस्य पक्षे पार्थे स्थितायाः पादयुग्मं अन्तरा चरणद्वयमध्ये परेण स्वमसेन प्रयो- ज्येन निमतं गुप्तं यथा तथा पञ्चाङ्गागेनादर्भतलं दर्पणं न्यधाप- यत् अम्बापयत्। हमन प्रतिविम्मितानुजघनकामसदनदर्पणं दद- च । भगादिदर्शनादवहासः। पद्यादनन्तरं ददर्शति वा। पद- युग्मं । अन्तरान्तरेण युक्तति (पा०२६३६४) द्वितीया ॥ ५४ ॥ ।

·उत्तरनैषधचरिते। अथोपचारोहुरचारुलोचना विलासनिर्वासितधैर्यसम्पदः । स्मरस्य शिल्पं वरवर्गविक्रिया विलोककं लोकमहासयन्मुहुः ॥५५ ।। अथेति । अथ कामरहितकेवलपरिहासानन्तरं वरवाणां नलपक्षीयराजमहानांविक्रिया मनोविकारो याभ्यस्तथा यामां सन्दर्भनेन नलपक्षीयानां कामविकारो भवति ता वराङ्गना वि- स्लोककं द्रधार लाकं मुहरहामयन्। तपादिदर्शनममुत्पत्रका- मविकारं वरलोकं दृष्ट्वा लोकोऽहमदिति भावः । कीदृश्यः। उप- चारण कटाचक्षेपादिना खानुरागज्ञापिके प्रोतिविलोकने वि- पये उडुरासुकानि चारूण्यतिविशालानि चतुराणि विलोच- मानि यामांताःतथा विलाः कटाक्षविक्षेपादिभिः कृत्वा निवा- मिता त्याजिता धीराणां विलामिनां धैर्य मम्पद् याभिस्ताः। तथा परम्य शिल्पं कृतिरतिमुन्दरं । उपचारे परिवेपणादावुदुरारा नाथामनेघायेति वा । उपचारोद्यरचारलोचनानां विलामैः ग्याजिता धैर्यभम्पपेन तम्य मारय निस्पं विसमितं कर्ट वरवर्ग- विकारदर्मिन लोकं मुहरहामपदिति वा। स्वागयज्ञापना- रमुकामि चाणि मेघाणि यामु। तथा विलामः ग्याजिता धर्यमपघाभियांमु वा। तथा कागजनिता बरवर्गस्य मिडिया विकाराः कथों विनोफक लोकं मुरमामयनिति पारिदो कामधेपुरःसरं परिकामा प्रयत इति भावः ॥५॥ ঘূর্ণাঙ্গৰৰ ·घोडशः सर्गः। तिरोवलइनासरोजनालया स्मिते स्मितं यत् खलु यूनि बालया। तया तदीये हृदये निखाय तद्- व्यधीयतासम्मुखलक्ष्यवेधिता ।। ५६ ॥ हतं यदन्यत्करणचितत्यजा दिदृतुचक्षुर्यदवारि बालया। तदेवाह तिर इति । कस्मिंश्विधूनि तरुण मिते मानुराग हमिते सति कयाचिवालया तिरो वर्क वलवमरीजनालया चलतेो मुखकमलस्य दण्डो ग्रीवा यया एवम्भूतया सत्या यत् स्मितं ईषददासि तया बालया नदीये हदये हामितुर्वचसि तत् स्मितमेव निखाय खनिला भारोप्य असम्मुखस्य लक्ष्यस्य वेध्यस्य वेधिता वेधकता व्यधीयत कृता खलत्प्रेक्षायां । पराङ्मुख लक्ष्य- वेधकत्त्वं धुनुर्विद्यायां निपुणस्य भवति। यः परामुखः मन् लक्ष्य विधति। परामुख्यापि नस्मिन्नात्मानुरागो निवेशित इत्यर्थः । मितं लना चानुरागरिका । मया खानुरागद्यातना) हास्य कृते अनया हास्यपूर्व लज्जितं चेत्तईि यमप्यनुरकोति निश्चितवन्तं तत् स्मितमेव कामवाणीभूय अयोडयदिति भावः । बालवादेव वलिनग्रीवल। प्रोढा तु सम्मुखमेव इमति । मिते म्मितमिति कर्तरि भावे कः। वेधिता विधेस्तादादिकाता- छील्ये णिनिः॥५६॥ कृतमिति । करणस्य कर्तव्यस्य उचितं परिवेषणादि तत्य- ·२६२ उत्तरनैयधचरिते। तथा हृदस्तदीयस्य तदेव कामुके जगाद वागमखिला खलं खलु ॥ ५७ ।। नलं ददत्याः कलितानतेर्मुखं व्यवस्यता साहसिकेन चुम्बितम् । जति तया बालया यदन्यदप्रस्तुतं व्यापारान्तरं कृतं पुनः पुनर्दिदृशुः दर्शनेकुः किश्चिद्दगन्नमात्रेण द्रष्टुं प्रवृत्तमपि चक्षुर्यदवारि अर्द्ध पथात् परावर्तितं तदेवान्यत्करणं चार- एकरूपं दयमेव कामुके विषये तदीयस्य हृदः बालासम्बन्धिनो मनसः अखिला वातीमाशयं जगाद । यतः खलं सूचकं खलू- प्रेक्षितं निधितं वा । दुर्जनो ह्यन्यदीयमनोगतमन्यस्मै निवेद- यति। लज्जानुभववशादिमयप्यनुरकेति सोऽज्ञासीदिति भावः । खले इति पाठे खाशयद्योतनपरेगितज्ञानचतुरे इति कामुक विपणं ॥५॥ जसमिति। कश्चित् पिपासुजलं याययमानायाः पाद प्रक्षा- लनार्थ वा करधिजलं ददत्याः अत एव कलितानतेः नम्रीभू- नायाः कस्याचित् सुन्दाः समीपति मुखं जनमध्ये चुम्बितुं व्यवम्यता रतोयमेनात एव साहमिकेनाविचार्यकारिणा केन- पित् कामुकेग पतदारिणि पदे मन्दपाणिना विलम्बाथै विर- सानिमङ्गगत जम्नपाणिना मता पादमदास्लनमलिलपाणि- मा वा मता अन्यन्या सुम्पनमामय्यां मत्यां एकपशिलनिवि- टानामन्येषां तप विपरतां वा रक्षणस्य दर्शनस्य ईसणानां नेपाणी या पक्षमा प्रसारणार्थमनोक्षणार्थ आणाऽवमरः प्रती-

·घोडशः सर्गः।
पदे पतहारिणि भन्दपाणिना
प्रतीक्षितोऽन्ये क्षणवञ्चनक्षणः ॥ ५८ ।।
युवानमालोक्य विदग्धशीलया
स्वपाणिपाथोरहनालनिर्मितः।
श्लयोऽपि सख्या परिधिः कलानिधी
दधावहो तं प्रति गाढवन्धता ॥ ५ ॥
हितो विलम्बेन गवेषितः । पानपने पानवणे पदे चरणे विर-
लाङ्गुलिभ्यः पतदारि यस्मिन्नेवभूते । पाद प्रक्षालनपचे पत-
दारिणि पदे मन्दपाणिनेति योज्यं । अन्यनिरीक्षणावसरं स-
म्नतीक्ष्य तन्मुखं चुचुम्वेति भावः ॥ ५८ ॥
युवानमिति। विदग्धशील या चतुरया कयाचित् सन्दी
युवानं कश्चिन्तरुणमालोक्य कलानां सकलविद्याचातुर्याणां
निधी स्थानभूतायां खाशयज्ञायां प्रियसख्यां अथ च सखीरूपे
चन्द्रे रूपाणिभ्यामेव पाथरुहनालाभ्यां कमलाभ्यां निर्मिती
रचितः कण्ठाश्लेषरूपः परिधिः सोऽपि शिथिलसम्बन्धोऽपि
तं नेत्रलच्वं युवानं प्रति लक्षीकृत्य गाढवन्धतां दृढवन्धनलं
दधी वभार। अहो पायें ! कलानिधी च परिवेषो युक्तः
मथस्य गाढवविरोधात्। सख्यां चन्द्र वा कृतस्यालिङ्गनस्य
परिधेचन्द्रवन्धनरूपत्वादायं । मदालिङ्गानेछुरियं नाशय-
ज्ञापनाय सखी प्रालिनिनवती मामेवालिलिङ्गेति तदाशयम-
जामोदिति भावः ॥ ५८ ॥

·३६६ उत्तरघधचरित। नतभुवः स्वच्छनखानुविम्वन- छलेन कोऽपि स्फुटकम्पकण्टकः । पयो ददत्याश्चरणे मृशं क्षतः स्मरस्य वाणैः शरणे न्यविक्षत ।। है । मुखं यदस्माथि विभज्य सुभ्रुवा हियं यदालम्व्य नतास्यमासितम् । नतेति। स्मरस्य वाणैर्मशं ततः नितरां पीडितोऽत एव स्फुटो जातः साविकः कम्यः कण्टको रोमाञ्चश्व यस्य स कोऽपि कामी खच्छनखेषु तदीयेषु अनुविम्पनछलेन प्रतिविम्बनछ लेन प्रति- विम्वव्याजेन पयो दुग्धं जलं वा परिवेषयन्याः पाययमानायाः कस्याचिन्नतभुवः चरणे एव शरणे रक्षिणी न्यविक्षत प्रावि- शत् । कामपोडाशान्यर्थ चिरं चरणावलोकनव्याजेन प्रार्थना- प्रणनिमज्ञामकार्षीदिति भावः । भीतः सकम्पो वाणैः समल्या मन् कविकरणं विशति चत दवेति लुप्नोत्प्रेक्षा । चरणे ऽस्ति- यामित्यमरोथरणे इति दितीया दिवचनान्तं । चरणाविति च पाठः । रणमिति पाठे चरणरूपदयं रक्षितारमिति व्या- येयं । न्गविक्षत । नेविम इति (पा०१३।१७) तड् ॥ ६ ॥ मुपमिति । तयेवान्यया वा मुभुवा मुखं विभज्य वक्रोफत्य पदामाथि पददामि तथापि ट्रियं अवलम्य नज्जामाश्रित्य नताम्यमामयमुर्प यचा नया यत् प्रामितं स्थितं मृदु मञ्जुन गहरमम्पटवलें पथा तथा च वापयार्थः । अवादि युवा तदेव -- ·पोडशः सर्गः। ३६५ अवादि वा यन्मृदु गगदं युवा तदेव जग्राह तदाप्तिलमकम् ।। ६१ ।। विलोक्य यूना व्यजनं विधुन्चती- मवाप्तसत्त्वेन मृशं प्रसिविदे। उदस्तकण्टेन स्पोयानाटिना विजित्य लज्जा ददृशे तदाननम् ॥ ६॥ स तत्कुचस्पृटकचेटिदोनता- चलद्दलाभव्यजनानिलाकुलः । त्रयं तस्या प्राप्तिस्तस्या लग्नकं प्राप्तिनिसायकमिति जग्राह ज्ञातवानित्यर्थः । स्मिताद्यनुभाववादियं मया सधैवेति नि- श्चिकायेति भावः । वा समुच्चये ॥ ६२ ॥ विलोक्येति । यूना व्यजनं विधुवती चालयन्तों सुन्दरों अकस्मादिलोक्य तद्दर्शनादेवाप्तमलेन प्राप्तमालिकभावेन मता भृशं प्रमिविदे मालिकः खेदः प्राप्त इत्यर्थः। श्रानन्दोद्रिको मनोविकारः सत्त्वं तमेव प्रस्खेदं निहोतुं नाशित भपा अलीक जमाणं प्रखेदनिमित्तं सन्नापं नाटयत्येवंशोलेनाभिनयता खेदापाकरणव्याजेनोदस्तकण्ठेनोर्कीकृतमुपेन मता लजां वि- जित्य नदाननं तसा बाननं ददृशे, स्वकामपोडाजापनार्थ तथा अपग्नदिति भावः । प्रमिविदे। पोपदेशलात् पत्वं । प्र- मिसिद इति पाठविन्यः ।। ६२ ॥ म इति। म पूर्वाको युवा व्यजनं चालयन्यास्तस्याः पूर्वो-

·उत्तरनषधचरिते।
अवाप नानानलनालश्ट्रद्धला-
निबद्धनोडोभवविभ्रमं युवा ।। ६३ ।।
कायाः स्त्रियः कुचयोः स्पृटकायमालिङ्गनं चेटने करोत्ये-
वंशीला दोर्मता बाहुवल्ली तस्याः सम्बन्धि चलद्दलाभं चपल-
पर्मतुल्यं व्यननं तालवृन्तं तस्यानिलेन कम्पनसञ्जातवायुना
अाकुलो विवशीकृतः । स्तनस्पर्शिभुजचालितव्यजनविलोकनमात्र
सनातानुरागतरलः सन् नानानलानां अनेकशरकाण्डानां
नालम्य सदस्य नलनालानां मलदण्डानां वा या श्वला नि-
बन्धनहेतुलाप्तयां परस्परग्रथननिर्मितः पञ्जरस्तया नितरां
बद्धःमदुचितप्रचारीकृतः नोडोद्भवः पची तस्य विधर्म पञ्चर-
मध्य एवं यदिशिएं भ्रमणं अथ च तस्य विलासं साम्यं श्रवा-
प जनमम्मर्देऽप्यनुरागातिभयाद् व्यजनपालनचलहुजानार्वति
तत्कचयोः परम्परयापि संस्पर्थे मांसर्गिकरीत्या माक्षादिव
तत्कुचस्पटकालिङ्गनमनुभवत् जनशङ्कया यथेष्ट चेष्टितुमशक्तः
कामासुरः पनरबद्धपधिनिर्वन्धमिवानुभवदिति भावः ।
बतायाय चलदलत्वं युझं । व्यजनचालनव्याजाचलतो भुज-
म्यापि मानसमें स्पृएकाम्निङ्गनवं युतम् । नतजालेति पाठः
ममीचीनः । नस्लमामेति पाठे नानाविधाः कण्टकानां नल-
मम्बन्धिन्यः कण्ट यन्धनकारियः ग्वता इत्यर्थः ॥ ६३ ॥

·घोडशः सर्गः। ३६७ आवछटा कापि कटाक्षणस्य सा तथैव भङ्गी वचनस्य काचन । यया युवभ्यामनुनाथने मिथः कृशोऽपि दूतस्य नशेषितः श्रमः ॥ ६४ ॥ पपौ न कश्चित् क्षणमास्यमेलितं जलस्य गएडूपमुदीतसम्मदः । श्रावेतिमा कापि वर्मथितुमशक्या भावोषमनचतुरा कटा- क्षणस्य नेत्रमान्तवक्रवीक्षणस्यावछटा भङ्गिः परम्परा वा तथैव तदुचिर सा काचन कापि वक्रोन्यादिरूपा वचनभनी रचनापि अभूदिति शेषः। मा का। यया कटातावकटया वचनभङ्ग्या च का युवभ्यां मिथः परस्परं अनुनाथने अन्योन्यप्रार्थने विषये कृशोऽप्यन्पोऽपि दूतस्य श्रमः प्रयासेर न गेषितोऽविफलीकृतः। यया कृत्वा युवभ्यां न भेषित इति वा। शात्मनैव चेष्टाविशेयर- चनादारा त्वं किमेयमि अई वा गच्छामोत्यादिप्रमनिश्चयाह- नस्यानवमर इति भावः। यूनादिग्ध्यं सचितं। युवतोच युवा चेत्यत्र, पुमान् स्त्रियेत्ये कमेपः (पा. ११२।६७) कर्तरि तोया चतुर्थी वा। पितः 1 तत्करोतीति एपन्नानिष्ठा ॥ १४ ॥ पपाविति । कश्चित्कोऽपि युवा वास्येन मुखेन मेलितं यो- जितं करयुटे पानार्थं तं जलस्य गण्डूयं पेयं जलं क्षणमात्र न पपी। यत उदीतहम्मदः उत्पन्नानुरागः। तथापि किमिति न पपावित्यत आह ! तबाधरमपृत करपटते जले प्रतिविम्वितं

·उत्तरनैषधचरित !
चुचुम्ब तत्र प्रतिविम्वितं मुखं
पुरः स्फुरन्त्याः स्मरकार्मुकधुवः ॥ ६५ ॥
हरिन्मणीजनभाजनेऽपिते
गताः प्रकोपं किल वारयाचिकाः।
भृतं न शाकै प्रवितोर्णमस्ति व-
स्विषेदमेवं हरितेति बोधिताः ॥६६॥
पुरः स्फुरन्न्या विलसन्न्याः स्मरकार्मुकव वा यस्यास्तस्था मुखं
.चुम्ब । उदीतममदः सन् वा चुम्बितवान्। जले पीते प्रतिवि-
भ्यासम्भवात् पानार्थं ग्टहोते जले तस्या मुखप्रतिविम्बे प्रतिविम्ब-
जनितमुखचुम्बनदर्शनकौदहलवशात्तखा यावदवम्यानं तावन्न
पपी। गतायां तु प्रतिविम्वाभावात् पपाविति भावः । पुरः
स्फुरन्या जलं ददत्या एव मुखमिति वा ॥ १५ ॥
रिदिति। इरिन्मभोजनार्थ भाजने पात्रेऽपिते पुरः
ग्यापिते मति पत्रावस्तीधान्या भाकपूर्णत्वभ्राग्या वा किल
स्परं प्रकोपं नितरां रोषं प्राप्ता वारयात्रिका वरपक्षीया
राजाना भीममम्बन्धिभिलीकैरिति योधिताः। इति किं । इदं
वो युमभ्यं प्रवितीर्छ पा शाक: पसामादिरचपलाशैवानका-
दिग्यामध्यननैरेव वा न मतं तद्रचितं पूर्ण वा किन्त्योदनादि-
युनामपि रिननीलया लिपा मृतं न पचावली नापि भाका
इत्येवं जापितामातम्तया इत्यर्थः। वारयाचिकाः । वरयात्रा म-
पोजगमेधा रत्यर्थ, प्रयोगगमिति (पा.५११०८) ठक् ॥६६॥

·घोडशः सर्ग। ध्रुवं विनीतः स्मितपूर्ववाग युवा किमप्यपृच्छन्न विलोकयन्मुखं। स्थिता पुरस्काटिककुट्टिमे वधू तददि-युग्मावनिमध्यबद्ददृक् ॥ ७ ॥ अमीलसहाध्यमखण्डिताखिलं वियुक्तमन्योन्यममुक्तमाईवं। रसोत्तरं गौरमपीवरं रसा- दभुञ्जतामोदनमोदनं जनाः ॥ ८ ॥ भुवमिति । विनीतः ध्रुवमाचारवानिव स्मिनपूर्ववाक् मुखं न विलोकयन् अपश्यन् युवा तस्या अनियुग्मस्यावनिमध्ये भूमि- भागे बद्धदृग्याजितनेचामन् पुरः स्फटिकनिबद्धभूमौ स्थितां वधं किमप्यपृच्छत् । अये स्फटिककुहिमप्रतिविम्विततद्भगदर्श- नार्थमेव गोष्ठीमिषेण तां म्यिरीचकारेति भावः । अधोदर्शना- र्थमेव मुखं न विलोकितं । अयं श्लोकः कचित् ॥ ६ ॥ अमी इति । श्रमी जनाः रमान् स्वादुवियानुरागादोदनं अमुन्नता । किम्भूतं । लमदाप्यं विद्यमानोभाणं ईपत्कदुष्णं । तया अखण्डितद्यामावखिलः सम्पूर्ण श पाकेऽपि अविच्छिन्नं हण्डल- मिति यावत् । अमनमखिलं स्वरूपं यम्येति वा। तथा पाकममये नवनीतक्षेपात् अन्योन्य वियुकाममंलग्नमिक्यकं । तथा अमुझ अत्यतं माईव येन मुजातिगानिवीजवादतिकोमन्नं । तथा रमोत्तरं स्वावलं । तथा गौरं चन्द्रधवन । तथा अयोवरं जोरकादिसुजातिभान्निबीजलात् समं दीर्घतण्डलं अत एवा-

·३७०
उत्तरनेवधचरिते।
वयोवशस्तोकविकस्वरस्तनों
निरस्तिरथुम्बति सुन्दर दृशा।
वयं किल सस्तमुरस्थमम्बरं
गुरुरतनी होणतराऽपराऽऽददे ॥६६॥
मोदन इर्षहेतुं। परिमलबाहुल्यादा श्रामोदनं । अक्षतत्वे गल-
द्वाप्यत्वं । मार्दवात्यागे अन्योन्यवियुक्तत्वं । अतःकारणान्मा-
वैः परस्परविरोधाभामः ॥ ६८ ॥
वय इति । सुन्दरे जन्यजने दृशा वयोवशेन निर्गच्छदाग-
गच्छधेशवतारुण्यपारतच्चेण स्तोकमीषदिकखरी उल्लमितम-
एडली स्तनौ यास्यास्तां वय:मन्धी वर्तमानां मुग्धां तिरस्तिरी
वकं वक्रं यथा चुम्वति पगाति मनि मानुरागकटाक्षमात्रेणापि
चुम्बनजन्य सुखमनुभवति गुरुस्तनो तारुण्यभरपीवर दृढतरकु-
चाऽपरान्या स्त्री नदंनुरागावीणतरा अतिसलन्ना मती यथा-
म्यानम्यितमपि स्वयमात्मनैव सम्तं किल स्यानच्युतं जातमिवो-
रम्यमम्परं पदयावरणं बलादिगलितं कृत्वा पुनम्तदाच्छा-
दनाय श्राददे बगीचकार । मुग्धां प्रत्यनक्षरं हृदयावरण-
मनानं चकार। विदग्धस्वीरोतिरोदृशी । अथ च त्वमिमा-
मन्यमानी मुग्धां वागभागमहनासमां किं पग्यमि पकमालूर-
ममामानों वाग्भोगक्षमा मां पग्लेति स्वायजापनायादृर-
मपि पोगधनमान युग्ममदर्शयदिति भावः । ह्रीपतरा। तमि-
मादिप्पिति (पा• ६॥३॥३५) पुंवद्भावः ॥ १८॥

·घोडशः सर्गः। यदादिहेतुः सुरभिः समनवे : भवेत्तदाज्यं सुरभि ध्रवं ततः। वधूभिरेभ्यः प्रवितीर्य पायसं तदोधकुन्च्यातरसैकतं कृतम् ॥ ७० ॥ यदप्यपीता वसुधालयः सुधा तदप्यदः स्वादु ततोऽनुमीयते। यदिति । सुरभिः कामधेनुगावा । अथ च सौरभ्ययुक्तः पदार्थः ममुद्भवे उत्पत्तिविषये यस्यादिहेतुः दुग्धादिद्वारा प- रम्परया मूलकारणं ततो ध्रुवं तस्मादिव मौरभ्यधर्मयुक्तका- रणादिव यदाज्यं सुरभि भवेत् तस्मात् कारणगुणा हि कार्य समवयन्तोऽतिसुरभीभवितुमईन्नित, नदाज्य मेभ्यो जनेभ्यो वधू- भिः प्रवितीर्य परिवेय्य पायस क्षीरपकतण्डुलमन्नं तदोघा- त्यानां घृत प्रवाहरूपाणां कृत्रिमान्पमरिना तटयोः मेकतं कृतम्। पूर्व पायमं परिवेश्य तस्योपरि धाराप्रवाहरूपे घृते क्षिप्ते विधा भूय घृतमभितः स्थितं पायम भत्वात् घृतकुत्यामकतमिव शोभते मोति भावः । श्रात्ममारभ्यबाहुन्य मुकम् । यदाज्यमि- त्येव पाठः ॥ ७० ॥ यदपीति । यदपि वसुधालयेर्मनुष्य: सुधा अमृतं न पीता नदपि तथापि सुधारमाजानेऽपि अदः प्राज्यं ततोऽमृतादपि मकाशात् स्वाद मिटमित्यनुमीयते । यगात् सुधान्धमः बार- नाना देवा अपि तो उपर्युधेन अग्मिना दग्धगन्धिने विनाशि- ·उत्तरनैघचरिते। अपि ऋढपर्बुधदग्धगन्धिने स्पृहां यदस्मै दधते सुधान्धसः ।। ७१ ।। अबोधि नो हीनिभृतं मदिङ्गितं प्रतीत्य वा नाहतवत्यसाविति। - तमोरभाय यसौ घृताय स्पृहां इच्छां दधते । यागे हि हुतं घृतं देवा भुञ्जते। यद्यस्ताद धिकरमं नाभविय्यत्तस्मादमृतादा अपि देवा यागानल विकृतगन्धमप्येतत्यानुरागं कथमन्यवहरिय्यन् अभ्यवहरन्ति तावत्तम्मादमृतादपि विष्तगन्धमपि घृतमधि- करमं । किमुत स्पटमारभमिति भावः । मनु म्यैरपि सुधा यस्मान पीता सुधान्धमाऽपि विशियायाममै यसमात् स्पृहयन्ति तस्मादपि घ तोरदो घृतं सुधायाः स्वादुतरमनुमीयते । एकोऽन्परस- न्याधुद्धिपूर्वममृतं नाम्सादयत्येव। अन्ये च नित्यं प्राप्ताहतां अपि चाइनाय स्पृहयन्ति तमाद्धेत दयादगृतादयधिकमेतदनु- मीयते रति वा । प्रारूपवुधेन दग्धयामी गन्धय मेोऽम्यस्येनि कर्मधारयादिभिः । स्पृहरीपित (पा०१४।२६) इति मम्म- दानवम् ॥ ७१॥ श्याधीति। मी याला दोनिमृतं पाललामवावमाद- विपएं रति च नोभावमुचकं मदिगि भूविक्षेपादि मम रिनं प्रमाधि अजामोत किंवा । अथवा प्रतीत्य माता ननु रामायावतो जानवोत्येयंपा पुन: पुनीयमामां यूनो पियं मयदि कियनं मागं गतापिपाशा नित्य पाहत्य ·घोडशः सर्गः लुनाति यूनः स्म धियं कियङ्गता निवृत्य बालादरदर्शनेपुणा ।। ७२ ।। न राजिकाराइमभाजितब कै. मुंखेन सीत्कारकृता दधद्दधि। धुतोत्तमाङ्ग कटुभावपाटवा- दकाण्डकपडूयितमूर्खतानुभिः ॥ ७३ ॥ वयोगिदाहाय कटूभवत्विप- स्तुपारभानोरिव खण्डमाइतम् । श्रादरदर्भनं मादरकटाचविलोकनं तद्रूपेणेपुणा नुनाति स्म चिच्छेद । तदिगितज्ञानपुरःसरं खानुरागं प्रकटीचकारेत्यर्थः । नाखिलोकनात् मदितिं ज्ञात्वा यमप्यनुरोति युवा निशिकायेति भावः । कियगता। द्वितीयायितेति (पा०२।१। ९४) ममामः । कियद्यथातथागतेति क्रियाविशेषणं वा ॥७२॥ नेति । युग्मं । तत्र भीमगेहे भोजनावसरे वा राजिकाभी- रार्द्ध माधितं दधि दधत् दधिमिश्रितं व्यञ्जनं तैयातिध- यात् सीत्कारकता मुसेन कैर्जन्यजनैनीभोजि अपि तु मखैरपि भक्त। किम्भूतः। कटुभावपाटवात कटुवातिशयात् धुनोतमाङ्गः कम्पितशिरोभिः । नथा भोजनकाले शिरकण्डूयनस्य मान- पचनर्मिपिद्धत्वादकाण्डे प्रकाले कथिते मूर्द्धनानुनी यैः तैः। मुखस्यैव भोजनसाधनत्वे मिद्धेपि मीत्कारादिवियित्वद्योत- मार्थ मुमेनेत्युमं । राभिकाराद्धभोजिनामियं जातिः ॥ ७३ ॥ वियोगोनि । वियोगिनां स्लो'मा दाहाय पोडार्य कटू- - ·उत्तरनैयधचरिते। ३७३ सितं मृदु प्रागथ दाहदाथि तत् खलः सुहत्पूर्वमिवाहितस्ततः ॥ ७४ ॥ नवौ युवानो निजभावगोपिना- वभूमिषु प्राग्विहितभ्रमिक्रमम् । दृशोविंधत्तः स्म यदृच्छया किल विभागमन्योन्यमुखे पुनः पुनः ॥ ७५ ॥ प्रथमं दु भवन्यस्विपो दीप्तयो यस्यामादोस्तुपारभानेोचन्द्रस्याहतं खण्डमिव मितं श्वेतं तथा माक् प्रथमस्पर्शममये कोमसं अथ पयानमुखप्रक्षेपानन्तरं तानुजिहादेौपण्यातिश- याद्दादाथि दाहकारि श्राइन यानीतं तद्राजिकाराद्धम- भोजीति पूर्वेणान्वयः । तुपारभाना: भकाशादाहतमिति वा । क इव । खम्न दव। किम्भूतः । पूर्व सहदापातरमणीयस्तता- ऽनन्तरमहितो वैरी। रायो दृति कान्यकुजभापायां। मोह- रया रति दाक्षिणात्यभापया राजिकानां नाम ॥ ७४ ॥ नवाविति। वयःमन्धी वर्तमानी नवाव प्रगती अत एवं निजभावगापिनी खानुरागापहवपरी कोचिद् युवानी अभू- मिपु नोकव्यवहारयोग्यपु स्याग्गेपु वा अनुद्देगेपु वा वस्तुपु प्राक् पूर्व विहितः शत: भमेनिरर्थकभ्रमणम्य क्रमः परम्परा थप घेन चा एवम्भूतं दृचियोविभागं सतीयांशरूपं कटाई भनागमो पुनः पुनः विधत्तः स चमतुः यदृच्छया किन । শাষিণাফলব ঘামায জামমসামনাসাযিলান্ধা ·घोडशः सर्गः1 व्यधुस्तमा ते मृगाससाधितं रसादशित्वा मृदु नेमनं मनः । निशाधवोत्सङ्गकुरङ्गजैरदः पतैः सपीयूपजनैः किमपि ।। ७६ ॥ परस्पराकूतजदूतकृत्ययो- रनङ्गमारामुमपि क्षणं प्रति। .. कुरुतः न त्वनुरागणेति लोकप्रतीतिर्यथा स्यादेवं वस्त्रन्तरवि- लोकनव्याजेनान्योन्यमुखं कटाक्षिांचक्राते इति भावः । त्रि- भागमिति पूर्ववत् समर्थनीयम् ॥ ७५ ॥ व्यधुरिति । ते जन्यजना सुगमांमैः साधितं राद्धं मंस्कृतं मृदु तेमनाख्यं व्यञ्जनविशेष रमात् प्रीत्याऽशिला भुवा इति मना व्यधुस्तमा नितरां चक्रुः । इति किं। श्रदः तेमनं निगा- धवचन्द्रः तस्यात्सङ्गे वर्तमानः कुरो हरिणस्तस्माजातेः सपीयूषजस्तैः अम्मतरूपैः जतैः सह वर्तमानैः पलमांमत्यपि किं पाचि किं। रमातिशयान्मनमा एवं तर्कितवन्तस्ते इत्यर्थः। तेमनस्थातितरां खादुत्वमुक्तम् । अश्रपि । श्रा पाके इत्यस्मात् कर्णणि चिणि घटादित्वान्मित्वाबखः ॥ ७६ ।। परस्परेति । परस्परस्याकूतात् चेष्टाविशेषादेव जातं दूत- सत्यं सम्भोगमम्मतिर्ययोः कयोचियूनोः सोमथोरनङ्गमाराई सुरतं कर्तुं यः क्षण: समयस्तं प्रति उद्दिय सदा क्रियमाण- नियमापेक्षया कियचिरायुषा कियचिरं किञ्चिदधिककाल- ·उत्तरनैषधचरिते। निमेपणेनैव कियच्चिरायपा जनेषु यूनोरुदपादि निर्णयः ॥ ७७ ॥ अहर्निशा वेति रताय पृच्छति क्रमोपणशीतान्नकरार्पणादिटे हिया विदग्धा किल तनिषेधिनी न्यधत्त सन्ध्यामधुरेऽधरेऽङ्गुलीम् ।। ७८ ॥ मायुर्वर्तमानता यस्यैवंम्भूतेन कियचिरकालस्यायिना निमेषे- णैवाक्षिपस्ममोचनव का करणेन वा जने पु मध्ये बहुजनेयु वर्तमानेषु सत्म अपि निर्णयः नियय उदपादि कृतः जाता वा। कदा मम्मेग रति इङ्गितेन पृटे मति ने निमीन्य कि- विकान्त म्यित्वा जने निद्राणे मति श्रागन्तव्यमिति राधिः मकेतममय इति निरायोति भावः । उदपादि । चितेपद इनि (पा० ३१२५६०) कर्तरि कर्मणि वा चिण ॥ ७७ ॥ अपरिति । विटे कामुके रताय श्रावयोः मनोगं कर्नु श्र- सर्मिगावेति उपपकरघापम्नहितं दिनं वा गीतांडकर त्या- पम्नतिता राचिवा ममय इति क्रमेणाष्णभीतयोरभयोम्परि फरार्पणादेव पेष्टितान् कामपि पृच्छति मति विदग्धा चतुरा नाप्रमाशयमा ट्रियोपनछिता अनतर मिङ्गितेनैध तनिषेधिनी नयोदिननिशीनिषेधं हुयाणा मध्यावमधुरे रमणीयेऽधरे म्वीपोष्ठे ऽगों न्यधनाम्यापयत्। अनभिमतमर्थ निषेधगया मिाया गानः किमेवं जातमित्याचभिधायाधरे अनी प्याप- -- .

·गेडशः सर्गः। ३०७ क्रमेण कृरं स्पृशतोयाणः पदं सिताञ्च शीता चतुरेण वीक्षिता। दधौ विदग्धारुणितेऽधरेऽङ्गुली- मनोचितीचिन्तनविस्मितं किल ।। ७ ।। कियत् त्यजन्नादनमानयन् कियत् करस्य पप्रच्छ गतागतेन यां। - यन्तीति जातिः किल प्रसिद्धं। लोकस्य चैवमेव प्रतीतिर्जाता। मा तु तनिषेधव्याजेन दिने रात्री वा अनवसरः सन्ध्यैव रत- समय इत्यकथयदिति भावः । यद्दा दिने सूर्या लोकात् रात्री चन्द्रालोकात् दयमप्यनुचितं। किन्तु महान्धकारमलिना म- ग्धव रन्तुं योग्येति भावः ॥ ७८ ॥ क्रमेणेति । अयं लोकः क्षेपकः । कूरं भकं मितां शर्करां। किमिदमनेनानुचितं क्रियत इत्यनीचितीचिन्ननेन विस्मिन किल विस्मितेव। अरुणिते यावकेनेवेत्यर्थः। भावः स एव॥ ७॥ कियदिनि । छतसुरतकालनिर्खय: स एव युवा कियदन्पं ओदनं पुरःस्थितां वीक्ष्य त्यजन् पाने म्यापयन कियदोदनं च खम्पति पुनरानयन् मन् करस्य भकपुरत्यागवशात् पुरोगम- नेन खम्प्रति भक्कानयनवादागमनेन च क्रमेण त्वां प्रत्यई किमेव्यामि वं वा मां प्रति किमेय्यमोति या पप्रच्छ सा पाननं नम्नं व्यधत्त लज्जया किल । किलेत्यलोके । लोकप्रतीतो अनया लज्जया मुखं नघोछनं इति । तत्वतस्तु मुखनमीकरणेनाइमा- । A3 ·३०८ उत्तरनैषधचरिते। अहं किमेष्यामि किमेप्यसीति सा व्यधत्त नम्र किल लज्जयाननं ॥८॥ यथामिषे जग्मुरनामिषधम निरामिषे चामिपमाहमूहिरे। तथा विदग्धैः परिकर्मनिर्मितं विचित्रमेते परिहस्य भोजिताः ॥८॥ नखेन कृत्वाधरसन्निभा निभाद् युवा मृदुव्यञ्जनमांसफालिका। गमियामीति मन्दर्शितवतीति भावः । तं वीक्ष्य मुखं नम्रीकृत्य खचरणी पश्यन्ती लमेवागत्य मच्चरणयोर्निपतेति वा भावः। भोजनममये भोका कियन्तं श्रीदनं विभज्य स्थापयत्ति कियन्तं दध्यादिना म भानु यहातीति जातिः। कियन्तं त्यजन् बहु- लात् पुनर्ददानः कियन्तच पुनः पात्रं मत्यानयन्निति वा ॥२०॥ यथेति । वारयात्रिका यथा येन प्रकारेणामि मांगे अनामिषम्यामिपाद्यन्नम्य भ्रमं जग्मुः, यथा येन प्रकारेण निरा- मिषे मामलेगवर्जितेऽपि तेमनादी रूपस्वादादिभिः श्रामिप- मोई मामभमं ऊहिरे तकितवन्तः तथा तेन प्रकारेण विद- ग्धनितरां कुशनःशुपकारः कर्मभिः एते वारपात्रिका: परि- कर्मभिः माधनद्रयनिर्मित चित्रमग्नं परिहम्य पूचा भम- मिमितं परिधाम भाजिता: ॥ ११ ॥ मगेमेनिकरिद पवा हदों यनमगांमग्य फालिका खुएं ..

·घोडशः सर्गः।. ३०८ ददंश दन्तैः प्रशशंस नद्रसं विहस्य पश्यन् परिवेषिकाधरं ॥ ८२ ॥ अनेकसंयोजनया तथा कृते- निकृत्य निध्यिप्य च ताहगर्जनात्। अमी कृताकालिकवस्तुविस्मयं जना बहु व्यञ्जनमभ्यवाहरन्॥३॥ नखेन कृत्वा निभात् व्याजात् अधरमन्निभां श्रष्ठाकारां विधा कृत्वा पूर्वमधरसदृशीमपि नखेन विधा कृत्वा, मथे नखेन रेखाकरणनितरां मध्यस्थितरेखाधरमदृशों वा कृला दन्तै- ददंश परिवेषिकाधरं मांसव्यञ्जनदायिन्याः अधरं पश्यन् विह- स्रोतादृशी स्वादुतरा मामफालिका कदापि नोपभुक्रेत्यादिन- कारैस्तस्याः फालिकायाः सुस्वादुतां प्रभसाम्तावीच्च । स्वादु- तरं त्वदीयाधरमेव दशामीति हमनस्मिन्मांमखण्डे तदधरना- मारोपयन् स्वाशयं नामज्ञापयदि ति भावः ॥ २ ॥ अनेकेति। श्रमी जना वारयात्रिका वह मूलकन्दपुष्प- पत्रफलादिरूपं शाकादिव्यञ्जनमभ्यवाइरन् बुभुजिरे। किं विध। अनेकेयरं नानाविधमरीचादियाएं संयोजनका सम्बन्धन तथा कृतेः वस्वन्तरस्येव गन्धरमादिकरणात् तादृग्रमादि- निर्माणात् तद्यथा निकृत्य नितरां कर्तिला निष्णिय्य चूर्णकृत्य चाकारमान्यादिना तादृ गर्जनात् वस्वन्तरसादृश्यस्य सम्पाद- नात् रूपान्तरेण गन्धादिकारणाद्धेनाः कृतः श्राकालिकेसम-

·उत्तरनेघधधरिले।
पिपासुरसमोति विवाधिता मुखं
निरीक्ष्य बाला सुहितेन वारिणा ॥
पुनः करे कर्तुमना गलन्तिकां
इसात् सखीनां सहसान्यवर्तत ॥८४॥
यप्रभवे वस्तुनि विस्मय श्राश्चय येन इति क्रियाविशेषणं वा।तथा
प्राकृतेः श्राकारादिति वा। फलादि कर्तिवा राजिकादध्या-
दिसंयोगाद्रमान्तरोत्पत्तिस्तथा रूपान्तरापत्तिय। गोधूमादि
पिष्टा शर्करासम्बन्धाद्रसान्तरोत्पत्तिरित्यादिवैदग्भ्याद् भो-
कृणां विस्मयोऽधिवासनविशेषाचाकालिकभ्रमो युक्तः ॥ ८३ ॥
पियासुरिति । वारिणा अम्बुना सुहितेन प्लेन विटेन
मुखं निरीच्या पिपासः पातुमिच्कुरस्मि इति विवाधिता
विज्ञापिता वालाऽबुद्धवक्रोक्त्वाद्यभिप्राथविशेषा अमोढा पुन-
रपि करे गलन्तिको पाचं सुवर्षभाजगं क मनाः मती नदा-
भयज्ञानामनिचतुराणां मखीनां हमाद्धास्थाद्धेतोः महमा झटि-
ति सुप्तमबुद्ध व जलपायनारम्भमभमान्यवर्तत परावृत्ता।
महमा मम्मिता मतीति वा । कान्तरपरित्यागेन मामान्येन
पिपासुरम्मोति वदन्नयमेतदीयाधरं पिपासुरस्तोत्येतदाशय-
मियं न नानातीति मखीभिः कृताद्धास्थादियमपि तदाशयं
गावा गमन्तिकां पुमात्यापयदिति भावः । पूरणगुणेत्यादि-
ना (पा.९।९।११) मुहितार्थयोगे पाठीममानिषेधादेव वा-
रिणति रतीया ॥८४ ॥

·घोडशः सर्गः। ३८५ युवा समादित्मुरमत्रगं घृतं विलोक्य तत्रैणदृशोऽनुविम्बनं। चकार तन्नीविनिवेशितं कर वभूव तच्च स्फुटकण्ट्रकोत्करम् ॥ ८५॥ प्रलेहजस्नेहकृतानुविम्वनां चुचुम्ब कोऽपि श्रितभोजनस्यन्तः। युवेति । अमत्रगं पाचम्यं घृतं ममादित्सुम्रहीतुकामः क- थित् युवा तत्र घृने एणदृशः पुरम्बाया मृगाच्या: परिवेशि- काया अनुविम्वनं प्रतिविम्वं विलोक्य करं वहस्तं तस्य विम्बस्य नीविपु भगीनिवद्धनाभिचुम्बितववविच्छित्तिषु निवेशनशीलं चकार तवाम्यापयदित्यर्थः । तच तस्याः प्रतिविम्ब स्फुटाः कष्ठकोल्करा यस्मिन् सरोमाञ्चमभूदित्यर्थः । स्वप्रतिविम्ब- नोविग्रन्धिमोचनार्थ नाभिनोविमविध स्पर्शकारिणतत्करम्य चेष्टां दृष्ट्वा तस्य स्वमम्भोगवासना जावा तदानीमेतम्मिन्ननु- रागट्रोमाञ्चिताभूत् नादृग्वाद्य प्रतिविम्मितत्वात् प्रनिविम्ब- मपि रोमाञ्चिनमभूदिति भावः । योरप्यनुरागम्या जात इति भावः ॥ ८५ ॥ मलेति । कोऽपि विटः लियत इति लेहः प्रकटा लेहः मम्नेहः सरणादिद्रव्ययुकः अाकादिसंकतनमादिनिर्मिती द्रवद्रव्यविशेषः तमारचाते हे नैलादी तमनुविम्वनं यया छतं सितमनुविम्वनं यस्या वा एवंविधां पुरम्यां मुन्दरी, विनं ·उत्तरनैषधधरिसे। ३८२ मुहुः परिस्पग्य कराङ्गुलीमुखै- स्ततोऽनुरक्तैः स्वमवापितैर्मुखं ।। ८६ ।। अराधि यन्मीनमृगाजपत्रिजः पलैर्मदु स्वादु सुगन्धि तेमनम्। अशाकि लोकैः कुत एव जेमितुं न तत्तु सह्यातुमपि स्म शक्यते ॥८॥ । .. .. भोजनस्थलं येन एवंविधः मन् प्रतिविम्बितां तामेव करामुली- मुखैः करामुख्यगर्मुहुः परिस्पृश्य स्पृष्ट्वा चुचुम्व। कीदृशैः । स्वमुखं समवापितैस्तथा रतः खभावात् उष्णस्य तस्य स्पर्शदा ततो- ऽनु तस्मादनुरागात् किं । अङ्गुल्योः रजत्वादनुरागाचुम्बिता । किमुत्प्रेक्षा। रिक्तरिति पाठे मुहुः परिस्पृश्य ततोऽनु तदनन्त- रमेव रिक्तः प्रलेहान्यैरेव स्वमुखं प्रापितैः कराङ्गुलीमुखैशु- चुम्वेत्यर्थः । प्रलेहेति । वटकादिनिक्षेपात् तैलादिविन्दवस्तरन्ति नच जातं प्रतिमुखं प्रतिविम्वमगुच्या स्पृशति तत्र अलेहचल- नात् प्रतिविम्बभगभयात् अगुल्यले हनछ लात् परम्पर या चुम्विनवानिति भावः । तां प्रति खानुरागमदर्शयदिति भावः ॥८६॥ अराधीति। मीनेभ्यः भव्येभ्यः चित्रकादिमृगेभ्यः अजेभ्यः कागेभ्यः पत्रिभिम्तित्तिरलायकादिभत्त्यपविभिच जातः पले- भीमदु म्याद सुगन्धि पाकेन परिमलविशेषयुक्रञ्च यत्तेम- नाप्य व्यत्रम सपकारैरराधि माधितं तबाहुल्यालाकः महा- ·घोड़पः सर्गः। कृतार्थनश्चाटुभिरिङ्गितैः परा परासि यः किचनकुच्चितधुवा । क्षिपन्मुखे भोजनलीलयाङ्गलीः पुनः प्रसन्नाननयाऽन्वक्राम्य सः ॥ ८ ॥ अकारि नीहारनिभं प्रभञ्जना- दधूपि यच्चागरुसारदारुभिः। निपोय मृङ्गारकसङ्गितच्च ते- रवर्मि वारि प्रतिवारमीदृशम् ॥८॥ - तुमपि न शक्यते स्म । जेमितुं तु पुनः कुत एव अशाकि, अपि तु भोक्तुं शक्यं नाभूदेव । जेमितुं । जिमु अदने ॥ ८७ ।। कृतेति । किञ्चन किञ्चित्कुञ्चिते वक्रीकृत्याक्षिप्ते भुवा यया कयाचित्तदिङ्गितैरञ्जलिवन्धादिचेरितैः चाटुभिः प्रियवचनैश्च कृताऽर्थना समोगप्रार्थना येन तथाविधी यो विटः पुरा पूर्व परामि निरस्तः प्रसन्नाननया सरमदृष्टिव्यनितप्रमादमुण्या तया भोजनलीलया ग्राममिषेण मुखेऽङ्गुलीः प्रक्षिपन् श्वङ्गुली- संस्पर्शन तां प्रतिदीनलं सुचयन् म पुनरन्त्रकम्पि अनुगृहीतः तन्य दृछा सम्भोगस्तयाऽनुमत इति भावः ॥ ८८ ॥ • अकारोति । यदारि प्रभञ्जनात् व्यजनादिवायुमङ्गाहेतोः नोहारनिभं तुषारतुल्यमकारि यच्च अगरुमारस्य कृष्णागरो- द्दारूभिरधूपि धूपितङ्गारके सुवर्णपानपात्रे सङ्गःस्थितिर्यस्या- स्तीति तदारि । तत्र भोजनावमरे भीमगृहे वा निपीय नितरां

·उत्तरनेघधधरिते।
त्वया विधातर्यदकारि चामृतं
कृतच्च यज्जीवनमम्बु साधु तत् ।
वृथेदमारम्भि तु सर्वतोमुख
तथोचितः कर्त्तमिदंपियस्तव ।। ८० ॥
"
.
पीत्वा तैर्जस्लैः प्रतिवारं पुनः पुनरीदृशं वक्ष्यमाण प्रकारेणावर्णि
अस्तावि। पतिवारं निपीयेति वा। अगररित्येव पाठः। भृङ्गारः
कनकालुकेत्यमरः । अल्पत्वे कन् ॥ ८८ ॥
जलवर्णनमेवाइप लयेति । हे विधातः त्वया च अम्बु
उदकं यदम्टतम अकारि यच्च जीवनमज्ञमकारि नदय-
मपि भाधु उचितमेव छतम् । अमृततुल्यरमवान्प्राणधारण-
हेतुत्वाचाम्वर्थलाधुक्रमेवैतत् तस्य मन्नाद्रयमित्यर्थः। तु पुन-
रिदं धर्वतोमुखमशं वृथारम्भिकृतं अन्वर्थत्वाभावानिरर्थ-
कमेतत् एतं । यस्मादिदं जल पिवति दद पिवोऽसदादिपुरुष-
स्तथा मर्वतः मदिचु मुखानि यस्यैवविधतव कर्तुमुचितः
अम्मदादेवहनि मुखानि मप्वयवयवेयु त्व चैद करिश्यत् नाई
श्रमादादिरिदमा सप्निं पाठमशच्यत् न वेकेन मुखेनेति ।
नितरां शैत्यमाधुर्यादिगुणयुक्रमेतदिति भावः । तो ठम्ययो-
गयद्योतको। पयःकोसानममृतं जीवनं भुवनं बने । पुष्कर
समतो मुगमित्यमरः । इदपिवः । प्राधाभादिना (पा०२।१।
१९०) यः ॥८॥

·. घोडशः सर्गः। ३८५ सरोजकोशाभिनयेन पाणिना . स्थितेऽपि कूरे मुहुरेव याचते। सखि त्वमस्मै वितर-त्वमित्युभे मियो न वादातुः किलौदनम् ॥ ८१॥ इयं कियच्चारुकुचेति पश्यते पयःप्रदाया हृदयं समावृतम् । . मरोजेति । उभे मख्यौ इति मिथो वादाद् द्वैमत्यात् किला- दनं न ददतुः किम्लेति व्याजे । इति किं । मसि लं पात्रमध्ये कूरे ओदने स्थितेऽपि मरोजकोशवभिनय प्राकारो यस्य स्तन- वराङ्गप्रार्थनासूचकेन पाणिना पूर याचतेऽमी कामुकाय करं वितर देहि। द्वितीया वदति त्वं वितरेति। विवदमाने कूर- दापनय्याजेन तत्प्रार्थितस्तनवरागदानेऽन्योन्यं प्रवर्तयन्यामध्ये अन्योन्यं लब्जावधादेकतरा रिरमुरपि नाङ्गीचकारेति भावः । अनुवादादिति पाठे उतपादनुदादादुभे ऽपि स्वपमोदनं किन न ददतरित्यर्थः । दनदानव्याजैन तत्मार्थितदानम- -गोचकुरिति भावः ॥ ८१ यमिति। पयःप्रदाया: ममातं वस्तावनमपि पदयं पति विद्यार्य पम्पते पृच्छते कामुकार्य भुवं निचिनं मनोशा अथ र पराशयशेध तस्याः करदयो भङ्गारम्प धारणम्य मिषेण पधम्मात्तदुर्ग-तदीयप्रयम्य प्रतिवचनं व्यतरत् रति किं । इयं स्यो कियन्ती किम्प्रमाला चारू मन्दगे च ·उत्तरनयधचरित। ध्रुवं मनोज्ञा व्यतरद्यदुत्तरं मिपेण भृङ्गारधृतेः करद्दयो॥४२॥ अमोभिराकण्ठमभोजि तहे तुपारधाराम्मृदितेवं शर्करा। इयं विपदकयणीपयासुतं सुधाइदात् परमिवोद्भुतं दधि ॥१३॥ कुचो यस्या सेति। सुवर्णकलशीपरिमाण सुवर्षवा चैतस्याः कुचाविति तं प्रत्यसूचयदिति भावः। उभावपि मिथोऽनुरा- गादन्यान्यविलोकनपरावेव नम्बतुरिति भावः । अन्योन्यमभि- भायज्ञः केनचिन्मिषेण प्रोत्तरं ददाति ॥ ८९ ॥ अमौभिरिनि। अमौभिर्जन्यजनैस्तद्हे भीमगृहे आकएं अतिबद्ध यथा शर्करामाजि भुना । तुषारधारया हिमोदकेन दिनेव मिश्रितेव। तथा इयं विपन्न्या अश्ववैरिण्या महिय्या बकयियाः चिरप्रसूतायाः पयो दुग्धं तस्मात् सुतं जातदुग्ध- परिणामभूतं दध्ययभाजि । सुधाइदादमृतस्थागाधजलाशया- दुहृतं परमिवेत्युत्प्रेक्षा। शर्कराऽतिमीता शुभ्रा च दप्यमनवत स्वादु भं धनं रेति भावः । तदृहे ऽमीभिर्विशिष्टं दध्यभा- मि। तुपारधारया म्मृदिता अपकरणत्वं मापिता शर्करेव सु- पादादुद्दत पद्धमिवेति दधिविषयमेवोत्प्रेचा दयं वा । दभः त्यं जो स्वादु धमत्वं च सचित। एतेन पयः ग्टतमिनि पाठे भर्कग अभोणि। ग्टनं पकं म मषिोपयथाभाजि दधि -- ·घोडशः सर्गः। तदन्तरन्तः सुपिरस्य विन्दुभिः करम्वितं कल्पयता जगत्कृता। इतस्ततः स्पष्टमचारिमायिना निरीक्ष्य तृष्णाचलजिहां धृता ॥ ४ ॥ चाभाजि इति सम्बन्धः। चिरप्रसूता बम्कयिणीत्यमरः। महिय्या दधि खादुतरं भवति । दिपाशतुर्वति वचनात् इयं द्विषन्तीति द्वितीयया द्वितीयायितेति (पा०२।१२४) योगविभागात समासः । विषदकयिणी । पुंवत्कर्मेत्यादिना (पा०६।३।४२) पुंवद्भावः । ग्टतं। ग्टतं पाके (पा०६।९।२७) इति साधुः ।। ८३ ॥ तदन्तरिति । तद्दधि निरीक्ष्य मानिमयात् पणया गाम- वामनया चला चञ्चला अधरमान्तलेहिनो गलज्जला जिहा यस्य तस्य भावस्तत्ता तां भूता विश्वता, तथा अन्तरन्तर्मध्ये मध्ये सुपिरस्य छिद्रस्य विन्दुभिः राहाः शिर इतिवदभेदो- पचारा छिद्ररूपैविन्दुभिः करम्मितं मिश्रितं व्यानं बदद्दधि कन्पयता कुर्खता जगल्छता इतस्ततः मर्वप्रदेशेभ्यस्तद्दधि स्पष्ट- मचोरि प्रकटमपद्दतं, स्पष्टं सम्भावनायां अपहतमिवेत्यर्थः । अपहरत्कथं न दृष्ट इत्यत आह ! यतो मायिना। अदृ- ग्यतयाऽपपतमित्यर्थः । मफेनचीरम्य रध्याकारेण परिणामे दधनि छिद्राणि दृग्यन्ते। ब्रहाणा अदृग्यतया दधनि वर्त- मानः सारो भामिच्छया गृहीतः, अन्यथा छिट्राणि कथं दृग्यन्ते । अन्येन यशोतुं न शक्यते इति तत्रोचा। येन ·उत्तरनैषधचरिते। ददासि मे तन्न रुचेर्यदास्पदं न यत्र रागः सितयापि किं तया । इतीरिणे विम्बफल पलछला- ददायि विम्बाधरयारचच्च तत् ॥५॥ निर्मितं तस्य ब्रह्मणोऽपि जिहा चाचल्यनिर्माणात् स्वादुतम दधीति ध्वन्यते ॥४॥ ददामोति। विम्बफल तुल्यो ऽधरो यस्यास्तया सुन्दा पलव्याजात मांसव्याजाद् विम्वस फलं परिवेषितं मांसखण्ड- मेव विम्बाकारं कृत्वा इतीरिणेऽधरचुम्बनवासनया भाषमा- णाय विटाय अदायि दत्तं तत् विम्याकारं फलं तस्मा अरु- चच खदितमित्यर्थः । मदभिप्राय जावा खीकारपुर:मरं पलरूपविम्वथ्याजान्निजाधरदानमेव प्रतिज्ञातमिति सन्तुष्ट ऽभूदिति भावः । इति किं । हे विम्वोष्ठि यद्रुचेः प्रीतेरास्पद यत्र वस्तुनि मम प्रीतिः तन्मे मह्यं त्वं न ददामि । यदा यद्रुचे- रास्पदं न भवति तन्मयं न ददामि। तथा मम व्यस्थां रागः मोनिास्ति तया मितयापि शर्करयापिकि अपि तु न किञ्चित् प्रयोजनं । माधुर्य मयादयापि शर्करयापि प्रयोजनं नास्यभि- लापाभावात्। अन्येन नास्तीति किं वाध्यमित्यपिना सुध्यते । अथ च यत्र नाहित्यं नास्ति तया शेवया प्रकरणाच्छर्करयापि कि नमान्मे यत्रानुरागो रमिमकानिय तन्मनं देवीति । धनं नयेति पाटे तथा पूर्यता। फलकलादिति पाठे फलदान- ·घोडशः सर्गः। ३८ समं ययारिङ्गितवान् वयस्थयो- स्तयोचिहायोपहतप्रतीनिता । अकारि नाकृतमवारि सा यया विदग्धयाऽरनि नयैव भाववित् ॥८६॥ प्रमगव्याजात् । विम्वाकारोऽधरो यम्या इति मातम्युपमानेत्या- दिना (पा०२।२।२४।वा०५) नोत्तरपदलोपी ममामः । श्ररु- चत् पुषादित्वाद (पा०२१५५)। धुझ्यो नुडोति (पा० १॥ ३।८१) परमोपदम् ॥ ८५ ॥ मममिति । यो ययोर्वयस्ययोः मख्योर्विपये स्वाभिमाय- जापनार्थ ममं युगपत् इङ्गितवान् भूक्षेपादिचेष्टितवान् अभूत् म तयोर्मध्ये उपहतं कृतं प्रतीङ्गितं तदभिन्नापस्वीकारमचक- प्रतिचेरितं यया तामेको विहाय म्यितः मन् तवैवारनिदि- तीययैव प्रत्यनुरनितः । तया कया । यया चतुरया विदग्धया प्राकृतं प्रतीङ्गितं नाकारि प्रतीङ्गिनं कुर्वाणा मा ममी जन- मगरमितिकरण्मयुगमित्यवारि निपिडा। यतो भाववित् वैदग्भ्यस्य वेत्ता। द्वितीयया तदितिदर्शनात्तग्मिन्मनुरागा- पजिला प्रतीङ्गितं नाकरोत् जनममतमेतदनुचिततिमिनि व्याजेन मत्प्रियं प्रतीयमिङ्गितं किमिति करोतीति मापनयर्यया च तां वारितवतीति तम्या वैदग्धं । म घ नदोय गुप्तभावमा- नादाववित् मचरीमममिनिनं कुर्माणा इयमपि चतुरा। दिनोया रनितं नाकरोत्ताच न्यवारयदिति उपमेव चतुरा ·उत्तरनैषधचरिते। सखों प्रति माह युवेगितेक्षणी क्रमेण तेऽयं क्षमते न दित्सुतां । विलोम तयञ्चनमर्प्यते त्वया वरं किमसीन नितान्तमर्थिने ॥४७॥ मय्यनुरता चेति स चतुरो द्वितीयस्थामेवानुरनोऽभूदिति भाषः। विहाय स्थितः सन् इति योजना। अन्यथा हानस्य पुरुपाकी रञ्जनस्य स्वीतिभिन्नकर्ट खाका न स्यादिनि ! - रनि प्यन्ताधिए ॥ ८६ ॥ मसीमिति। यून इशितं चेष्टां ईचते एवंशीला काचित् स्वमीं प्रत्याह रम इत्यवोचत्। ई सखि यस्मादयं क्रमेण परि- पाया ते दिसुतां वत्वर्यका व्यनगण्य दातमिछुतां न हमने नगमायया नितान्तमतिचञ्चलतयार्थिने याचकाचारी यूगे वरं ठं अभीर तत्तेमनादि व्यननं विलोम विपरीतं फमर- चितं चया तथा कि मायने न दीयते अपितु लमिझायागी पुगपत् पियतामिनि कसोतिः। अथवा शामिनमगादि वा- पारनपरिपाया तव परागदामेच्युत ग मइसे तयादतितरम- नयाऽपिने मामागविममगमगागाया पर केवल ये पा नविपने वर येई परमात् पसरगोदमे वसंगानं धा रोम- परिमं सदगमपएं एअगं चपतमिति अपि मर्पयेत्युपरागः। अनिमगोग पप्रमविपदा दर मा प्रायंत

·घोडशः सर्गः।
समाप्तिलिप्येव भुजिक्रियाविधे-
दलोदरं वर्तुलयाऽऽलयोकृतम् ।
अलङ्कतं क्षीरवटैस्तदग्नता
रराज पाकार्पितगैरिकथिया ॥४८॥
व्यमरः । नितरां नातमिति पक्षे अनुनामिकस्य कीति (पा०६।
४१५) दीर्घः ॥ ८॥
समाप्तीति । वीरवटैर्दुग्धमध्यचिन्तापमाधिवट काण्यैः ए-
कानविपैः मम्बन्धादलतं तत्पूर्वी वटकथ्यतिरिक्रयननं
वर्तुलया वृत्ताकारया पाकेन तप्तने हद्दार काग्निमयोगेनापि-
तया निर्मितया गैरिकथिया शैलरमधातारिव श्रिया वट-
कानामेव गोभया रराज । विशिरवटकमम्पन्धाद् व्यवनान्तरं
रेज इत्यर्थः । विशिट्या प्रियापलचितः क्षीरवटैरलतं मत्
रेज इति वा। किमिव अग्रतां भुनानानां तेषां भुजिकियाविधेः
भोजन विधेः समाप्तः। वटकदर्शनमात्रेणान्यत्र रच्यभावाद व्यञ्ज-
नान्तरविरतेः मम्बन्धिन्या लिप्या ममाप्तिसूचिकया छकाररूप-
पुष्पिकारूपया धान्नयीकृतं पारपदोशतं दलोदरं श्रीनानादि-
पत्रमध्यमिवेत्युपमान्प्रेक्षा वा। वर्नुलया रत्तया ममानन्निप्या
मितं । पाकेन वानकेनार्पितया गैरिकश्रियालङ्कतं दमोदर-
मिति वा योज्छ। पातःपाकोऽभक इत्यमरः । ग्रन्धमेखनममा-
प्तिपचे ममानिसचकं छकारादिवर्नम्नमवरं दाक्षिणात्यः कि-
चते गारिकचिकितच फ्रियते, एवं भोजनसमाप्तिसचकं चीर-
वट कादि रति ॥८॥

·३८२ उत्तरनैयधचरिते। चुचुम्ब नोर्वावलयोर्वशी परं पुरोऽधिपारि प्रतिविम्वितो विटः । पुनः पुनः पानकपानकैतवा- चकार तच्चुम्बनचङ्घतान्यपि ॥ ६ ॥ घनैरमीप परिवेपकर्जन- रवर्षि वर्षापलगोलकावली। चुचुम्वेति । कविहिटः पुरोऽग्रे अधिपारि पानकरमपूर्ण सुवर्षा दिपानपात्रे प्रतिविम्बितां उर्वोवलये उर्वशीमिवातिसु- न्दरों कांञ्चित्परं केवलं चुचुम्बेति न किन्तु पुनः पानकस्य द्राक्षादिसाधितमधुररमप्रधानपेयट्रव्यरूपस्य यत्पानं तस्य के- नवात् प्रतिविम्बितायाः तस्याः चुम्बनस्य सम्बन्धीनि चुकृतानि चुमिति पानकानुकरण शब्दस्तस्य करणान्युच्चारणानि तान्यपि चकार । चुम्बनादिना तस्यां खानुरागं प्रकटोचकारेति भावः। अमरोपर्वरी पारी पानपात्रकमुच्यत इति धीरखामी । मत- म्यर्थेऽव्ययीभावः । उतानि नपुंमके भावे कः ॥ १८ ॥ घनैरिनि । घनेहुभिःपरिवेषकरनेकथ्यचनदायिभिर्जने- रथ च नैरेव घनैर्मे घेरमीषां भुनानानां राज्ञां कृते वर्षाप- ला: फरकामाप्नुम्यानामेमाकर्पूरशर्करालवङ्गतण्डनपिष्टररि- नानां गोप्नकानामतिवृत्तानां मकाविभेपाणामथ च कर- कास्पार्ण गामकानामावनीपहिरवर्षि वितीणी या च। कीहः। परिवेषणकर्मवशालग्यो या भुशासामां भूषणेषु ।

·बोडशः सर्ग चलड्डुजा भूषणरत्नरोचिषा धृतेन्द्रचापैः श्रितचान्द्रसौरभा ॥ १०० ।। कियह व्यञ्जनमेतदर्यते ममेति टप्तेर्वदतां पुनः पुनः । रवानि तेषां रोचिषा कान्या कृत्वा तमिन्द्रचापं यैाना- प्रकारकान्तिभिरित्यर्थः । अथ च तदेवेन्द्र चापा येषु । कीदृशी। श्रितं चान्द्रं कर्पूरमम्बन्धि मौरभं सौगन्ध्यं यथा। अथ च चन्द्र एव चान्द्रः सूर एव मौरस्तयोभी श्रिता चान्सौरभा यया । सा भीतन्वदीप्रत्त्वाभ्यां चन्द्रसूर्यसदृशीत्यर्थः। रात्रिदिनयोजी- यमानवादा क्रमेण तत्कान्तिमदृशोर चन्द्र मम्वन्धिनथान्द्राश्चन्द्र- कान्ताः एवं माराः सूर्यकान्तास्तेषां भा श्रिता यया वा । चन्द्र- सम्बन्धि मनोजवं मादृग्य थितं ययेति वा विश्वप्रकामे सुरभि- शब्दो मनोजवाची ॥ १..॥ कियदिति । एतत्तेभनादिव्यञ्जनं मम कियत् किंपरिमाणं बहुचर्यते ऽपितु दप्ता वयमिति नापणीयमिति सप्तरः पुनः पुनर्वदतां तेषां जन्यामां कियत्मघव यकतयचनमर्थते इत्ये- नजलमयेयत्ता भवनिः पृच्च्यते किमिति छलेनामूनि व्यञ्च- नामि मचातुं गणयितुं श्रमा गोलकावली भूयमी बडतरा कठिनो खटिकवतः परिवेषकैरोकि अर्पिता । भवद्भिर्थन- मममा पृटा तईनया कठिन्या एतानि गण्यतेति कठिनी वार्पितेत्युप्रेक्षा । इति वदताममूनि मयातुमिव व्यानाक्षी ·उत्तरनैषधचरित अमूनि सह्यातुमसावढीकि तैः छत्लेन तेषां कठिनीव भूयसी ॥ १० ॥ विदग्धवालेङ्गितगुप्तिचातरी- प्रवल्हिकोत्पाटनपाटवे हृदः । . बहुतरा कठिन्यर्पितेति वा योज्यं । कठिन्या च मयायते एन- ड्यननममूनीति ममेति वदतामिति चैकवचनबहुवचनानि जा- तिविवक्षय विज्ञातव्यानि ॥ १०१ ॥ विदग्धेति । कश्चित्कामुक्ये विदग्धायाचदराया बालाया मुग्धाया इङ्गिनगुप्ता चेष्टितगोपनविषये चातुरी यत्कोमल मैव दुर्जेयत्वात् प्रवल्हिका गुप्ताभिप्रायप्रबन्धविशेषः तस्या उत्पा- रने भेदने जानविषये यत्पाटवं सामर्थं प्रावीण्यं तत्र विषये नदीचितों विदग्धबालेगिनानामानुगुण्यं स्पृशद्भिः गतेमादनुरू- पैराकृतशतैर्षभिरिजिनः कृत्वा निजस्य पदः स्वीयाभिप्रायस्य रोका विवरणं प्रवन्ध प्रकर्षण कृतवान् । गुप्तान्यपि मदिजि- नानि ज्ञानवानिति चतुरोऽयमनुरक्तोनि तदनुगुणैः स्वीयथे- रितेम्तां स्वाभयं घोधितवानिति भावः ।वालाया अपि विदग्ध- मपीमिक्षया वैदग्यादिङ्गितकरणं महजमोग्भ्यात् मलज्जतया नोपनञ्च युक्तं । विदग्धः करान युवा याला च काचन तयो- रिशितगुप्तिवा । यद्दा विदग्धस्येषितं याम्नायाद्यार्थादितिम्मेव नयोधिपये या चातरी ताप्रवलिकोत्पाटमपाटवे विपये तयो- चिता पमतिः। अब दयोरपि भवताराची मया गात ·घोडशः सर्गः। ३६५ निजस्य टीका प्रवन्ध कामुकः स्पृशशिराकृतशतैस्तदौचिती ।। १०२ ।। घृतम्लते भोजनभाजने पुरः- स्फुरत्युरन्ध्रिप्रतिविम्बिताकृतेः। युवा निधायोरसि लड्डकइयं नलिनेखाय ममर्द निर्दयं ॥ १०३ ।। विलोकिते रागितरेण सस्मितं हियाऽथ वैमुख्यमिते सखोजने। इतीङ्गितम्ाज्ञापनद्वारा अतिचतुरोऽहमेव त्वया भजनीय इति वाला प्रति म्वाशयं ज्ञापितवानिति भावः । अन्योऽपि विदग्धो ऽतिगहनायाः प्रवल्हिकाया भेदने विषयेऽने कैराशयाख्यां करोति । १०२॥ घृतेति । कयिधुवा घृतयुते धान्यपूर्ण प्रसूतघृते वा भोज- नभाजने पुरःस्फुरन्या विलमन्याः पुरन्ध्याः प्रतिविम्बिता या प्राकृतिस्तम्या उरमि नछुकद्दयं मोदकयुग्में निधाय नलि- लेख, अथ पद्यानिर्दयं मम यदाऽऽवयोमयोगी भावी तदेवं नय कुचावुपचरियामीति वकुचनखततविमर्दैछुरग्मीति वा स्वागयं बोधितवानिति भावः । घृतेन गुतं घृतपुतं यस्मिन्निति था। प्राहिताग्न्यादिखात् परनिपातः (पा.२।२।३७)॥१.३॥ विलोकिते इति । रागितरेपा केनचित् कामुकेन मखोरूपे जने समितं विनोकिते मति अथ दिन्नोकनानन्तरं ट्रिया ·उत्तरनैषधचरिते। नदातिरानीय कुतोऽपि शार्करों करे ददौ तस्य विइव पुत्रिका ॥ १०४ ।। निरीक्ष्य रम्याः परिवेषिका ध्रुवं न भक्तमेवैभिरवाप्तवप्तिभिः। अशक्नुवद्भिर्वहुभुक्तवत्तया यदुन्भिता व्यञ्जनपुञ्जराजयः॥ १०५ ।। वैमुख्यं, परामुखत्वं इते गते सति तम्य मखोजनस्वालिः सखी कुतोऽपि कसमादपि स्यानात् शार्करों शर्करया रचितां पुत्रिका थानीय विहस्य मुख्यात मन्दिहानस्य करे ददी। अधरादि- चुम्बनायानेषु शर्करातुल्यरमामेनामहमेव दास्यामि खहस्त- स्थितामेनां नानीहीति मज्ञां चकारेति भावः । सखीसमूह वैमुख्यमिते सति तामा सखीनां काचित् मखी तदन्तर्वतिन्यन्या वा शारों पुत्रिका ददा। शकरा पुत्रिका परिवेषणेन मि- घेणाहं त्वां भजामीति खदानमज्ञामकरोदिति भावः इति वा। भाकरीमिति ईकारप्रत्ययः । पुबिका। पुत्रालत्रिम इति कन् ॥ १.४॥ निरीक्ष्येति । महुमुकवतया प्रत्याहारेणाभवद्भिानुम- ममथैरेभिधारयाचिकः यद्यमान्चनपुग्नानां राजयः परम्परा उभिरताम्सनामामाद्रयाः परिवेपिका निरीक्ष्य वानरप्ति- भिः गतमुभुति कमेव न रनि भुवमई मन्ये । यावत् चितं সাবসষ দাবিবর্মা। যা সিগাষামদিনিই:

·बोडपः सर्गः। पृथक् प्रकारङ्गितशंसिताशयो युवा ययोदासि नयापि तापितः । ततो निराशः परिभावयन् परा- मपेतयाऽतोपि सरोपयैव सः ॥ १०६ ।। ध्रुवं निश्चितं नैव भुकमिति वा । यथा लोको मन्यत इति मेषः। तथा व्यञ्जनपुञ्जपरम्पराम्त्यकाः। यथैभिर्न भुक्रमिति लोको मन्यत इत्यर्थ इति वा ॥ १०५ ॥ पृथगिति । पृथकप्रकारैनानाविधैरिङ्गिनश्चेरितैः कृत्वा गंमिनः कथित श्राशय अभिप्रायो येन म युवा यया स्त्रिया पदामि उदासीनीकृतः । प्रतीङ्गितेन सम्भावितयोदामीनतया तयापि नापित: यथितः। उदामीनाहि दुःसं न जनयति, अनयापि तु तादृश्या अपि दुःखं जनितमिति विरोधार्थी ऽपिशब्दः। ततोऽनन्तरं तस्यां निराशः तम्याः मकामानिरायो निर्गताभिलाष: मन् परां तदन्या परिभावयनिङ्गितेनानुक- लयन् मानुरागं पग्नन् म युवा मरोषया नयैव पूर्वमुदा- मीनयैव परितोपितो न तु दितीययेत्यर्थः । सरोषा हि दुःख जनयति न तु सुखं तयापि तादृग्यापि सम्बं जनितमिति विरोधादायथ्ये। अनमममिङ्गितकरणमयुक्तमिति तयेगित पचे न कृतं म तु नदासयमजानानाऽनुरागेणेयं मनोनिग्नं ना- करोदिति बुद्धाऽन्यामपस्यत्, ततय मा मपनीयुद्या मर्या बा- नेति भय्यनुरवेयं पूर्व तु गाम्भोप्यादिङ्गिनं माकरोत् मानु- A

·३८८
उत्तरमैयधरिते।
पयास्मिता मण्डकमण्डलाम्बरा
वटाननेन्दुः पृथुलड्डुकस्तनी।
पदं रुज्यिभुजां भुजिक्रिया
प्रिया बभूवोच्चलकूरहारिणी ॥ १०७॥
रागैव च मरोषा भवतीति रोषादनुरागमनुमाय मन्तुष्ट इति
भावः । उपेतयेति पाठे रोषाजदुपमारणार्थात् समीपमाग-
तयेत्यर्थः ॥ १०६॥
पय इति । भुजिक्रिया भोजन क्रिया भोज्यभुजां भक्ष्यं भु-
ज्ञानानां तेषां प्रिया सप्तिजननी अथ च स्त्रो बभूव । किम्भूता।
पयो दुग्धमेव सिमनं हामी यस्याः। तया क्वचिन्मृदसूक्ष्मा क्वचि-
दत्यन्ताग्निमंयोगेन गोणविन्दवो मण्डका अपूपा एव पट्टसू-
चादिरचितरूपमण्डनयुतानि अलङ्कारभूनानि वा अम्बराणि
वस्त्राणि यस्याः । तथा अतिवृत्तमाषमाधितवट करूपकुङ्कुमो-
दर्तनरकभावेनाक्षादक श्राननेन्दुर्मुख चन्द्रो यस्याः । तथा
पृथुनछुकम्तनी म्यूलानिकटिनरूपी मोदकरूपी स्तनो यस्याः
मा। तथा उज्चन्नकूर हारिणी विविशुधौदनरूपमैातिक-
मानावती। अथवोच्चलकूरेण मनोहारिणी। यतो रुचेासा-
भिनाषम्याच च कामोरनुरागम्य च पदं म्यानं । प्रियापि पूर्वा-
गुणमरिता रुचेः पदं भवति । यतः प्रियेति वा । भोज्यभुजा ।
भाग्यं भक्ष्य रमि (पा.१३६८) माधुः ॥ १.०॥

·कोहणः सर्गः। ३६६ चिरं युवाकूतशतैः कृतार्थन- श्चिरं सरोषेतिया च निर्दुतः। सृजन करतालनलीलयाचलीन्- न्यषेचि किचिदिधुताम्बुधारया ॥ १०८ ॥ न षड्विधः खिड्गजनस्य भोजने तथा यथा यौवतविभ्रमोद्भवः । चिरमिति । कयाचिच्चेच्या कश्चिद्युवा किञ्चिविधुतया वक्र- चालितयाम्बुधारया कृत्वा अमेचि मिनः । किन्भूतः । श्राकृतश- रिङ्गितमहः कृतार्थनः कृतप्रार्थनः मन् चिरं मरोयं कोपच्य- नि इङ्गितं यस्यास्तस्या भावस्तत्ता तयैव वारम्बारं निर्द्धतो नि- राकृतः मन्नपि तथा करचालनस्य लीलया व्याजेन प्रमादमार्थ- नासूचकानञ्जलीन् करयुगसम्पुटान् सजन रचयन्, अञ्जलीनि- ति वचनेन वारम्बारमञ्जले: करणं सुचितं। वारिधाराकम्पनेन स्वार्थना मयाजीकता करयुगयोजनाडिरमेति सचितं । इयं खीकारचेया करक्षालनं भुजिक्रियासमाप्निं द्योतयति ॥ १०८॥ नेति। पविधी मधुरापनवणविकटुकपायावादरूप- पटमकारो रम: खिङ्गगनस्य रमिककामुकमहम्य भोजने विषये तथा तोप न अधन उदपादयत् । यथा यौवतं स्वीमस्तस्य विधमा विनामस्म्मादुद्भवो यम्य म रमो म ममुन्मिपन् वई- मानः अपारग्रङ्गारमयः निर्मादानेकविधविभावानुभावव्य- भिषारिमंयोगजन्याटाररूपः सप्तमो रमस्तोपमधत्त । मनमत्वं

·३९
उत्तरनेषधपरिते।
पयःस्मिता मण्डकमण्डलाम्बरा
वटाननेन्दुः पृथुलड्डुकस्तनी।
पदं रुचीज्यभुजा भुजिक्रिया
प्रिया बभूवोज्ज्वलकूरहारिणी ॥ १०७॥
रागैव च मरोषा भवतीति रोपादनुरागमनमाय मन्तुष्ट इति
भावः । उपतयेति पाठे रोपात्तदुपसारेणार्थात् समीपमाग-
तयेत्यर्थः ॥ १०६ ॥
पय इति । भुजिक्रिया भोजनक्रिया भोज्यभुजां भक्ष्यं भु-
जानानां तेषां प्रिया दृप्तिजननी अथ च स्त्री वभूव। किम्भूता।
पयो दुग्धमेव स्मितं हासो यस्याः। तथा कचिन्मृदसूक्ष्मा कचि-
दत्यन्ताग्निमयोगेन शोणविन्दवो मण्डका अपूपा एव पट्टस्-
चादिरचितरूपमण्डनयुक्तानि अलङ्कारभूनानि वा अम्बराणि
वस्त्राणि यस्याः । तथा अतिवृत्तमापसाधितवट करूपकुङ्कुमो-
वनरकभावेनाझादक श्राननेन्दुर्मुखचन्द्रो यस्याः। तथा
पृथुनकम्तनी म्यूलातिकठिनरुपी मोदकरूपी स्वना यस्याः
मा। तथा उचग्नकर हारिणी विविक्रशुभादनरूपमैतिक-
माम्नावनी । अथवाञ्चलपूरे मनोहारिणी। यतो रुासा-
भिनापश्याच च कान्तेरनुरागम्य च पदं म्यानं । प्रियापि पूर्वा-
सगुणमधिमा चेः पद भवति । यतः प्रियेति वा । भोज्यभुजां ।
भाज्य भय रनि (पा. १९८) माधुः ॥ २०॥

·घोडशः सर्गः। २९६ चिरं युवाकूतशतैः कृतार्थन- चिरं सरोशितया च निर्दुतः । शुजन् करक्षालनलीन्नयाञ्जलीन- न्यपेचि किच्चिद्दिधुताम्बुधारया ॥ १०८ ॥ न पड्विधः खिगजनस्य भोजने तथा यथा यौवतविधमोद्भवः । चिरमिति। कयाचिच्चेच्या कविधुवा किधिविधुतया वक- चालितयाम्बुधारया कृत्वा अमेचि मिनः । किम्भूतः । श्राकृतश- तैरिनिनमहसः कृतार्थनः कृतप्रार्थन: मन् चिरं मरोष कोपय्य- नि इङ्गितं यस्यास्तम्या भावस्तत्ता तयैव वारम्वारं निर्द्धता नि- राकृतः मन्नपि तथा करचालनम्य लीलया व्याजेन प्रमादप्रार्थ- नारचकानञ्जनीन् करयुगसम्पुटान् मजन् रचयन्, अञ्जलीनि- ति वचनेन वारम्वारमञ्जलेः करणं सूचित। वारिधाराकम्पनेन बमार्थना मयागीकृता करयुगयोजनादिरमेति सचितं । इयं खीकारचेटा करवालनं भुजिक्रियासमाप्तिं द्योतयति ॥ १.८॥ नेति । पविधी मधुराघुम्नवणतितकटुकषायाम्वादरूप- पटमकारी रमः सिङ्गजनस्य रमिककामुकमहम्य भोज विषये तथा नाप न अधत्त उदपादयत् । यथा यावतं स्त्रीमहास्य विभ्रमो विलाममामादुद्भवो यम्य स रमो म ममुन्मिपन् वर्दू- मानः अपारग्रङ्गारमयः निर्मादानेकविधविभावानुभावय- भिचारिमयोगजन्याटाररुपः मतमो रममतापमधत्त । सप्तमवं ·उत्तरमैयधचरिते। अपारश्रङ्गारमयः समुन्मिपन् भृशं रसस्तोपमधत्त सप्तमः ।। १०६ ।। मुखे निधाय क्रमुकं नलानुगै- रथौज्झि प्रमालिरवेक्ष्य वृश्चिकम् । दमार्पितान्तर्मुखवासनिर्मितं भयाविलैः स्वभ्रमहासिताखिलैः ।। ११० ॥ अमीपु तथ्यानृतरत्नजातयो विदर्भराट् चारुनितान्तचारुणोः । मधुरायपेक्षया ज्ञेयं न त्वाद्यरमापेक्षया। पयो रसेभ्योऽन्यस्था- भावाभोजने सप्तमरमस्य सद्भावादाश्चर्यम् ॥ १८ ॥ मुख इति। अथ इस्तप्रक्षालनानन्तरं नलानुगैस्तैराजभिः कमुकं धूगफलं मुखे निधाय वृश्चिकमवेक्ष्य दमेनार्पिता दत्ता पर्णालिनागदम्मीदग्नपंमिरौज्नि त्यका। किम्भूतं वृश्चिकं । अन्तर्मुखवा मेन कर्पूरकसूरीदिररमादिरूपेण मुखमागन्थ्य- कारिणा निर्मितं । किम्भूतः। भयेन दंगनभिषा प्राविलाप्तः । अत एव वधमेणाधिके शिकयुद्या हामिता हामं प्रापिता अखिम्ना द्रटारो यः। दमेनार्पितः पर्ममध्ये वर्तमामा योऽन्त- भुसे धासतेन निर्मितामिति वा ॥ ११ ॥ अमीबिति। विदर्भ राजा दमो वा फ्रमेण चारु सन्दरं निवासंचार अतिएन्दरस सयोरिनियोस्तयाननयोः मत्था- पाययोः रमजातयामध्ये एक सय प्रियं रबजातं व स्वयमेव ·घोडशः सर्गः। ३.९ 3304 स्वयं गृहाणैकमिहेत्युदोर्य तद् इयं ददौ शेषजिघृक्षवे हसन् ॥ १११ ।। इति दिवारं चिमिष्टभोजिनां दिनानि तेषां कतिचिन्मुदा ययुः । विरटसंवत्सरवारसुन्दरी- परीष्टिभिस्तुटिमुपेयुपां निशि ॥ ११२ ।। गृहाणेति। अमीपु वारयाधिकेयु विषये उदीयं कृत्रिमत्वादनि- रमणीयकान्तिविभियं अलोकरत्नजात जिघृक्षवे ग्रहीतुमिच्छवे वारयात्रिकाय मंतद जामहेताः किञ्चिद्धास्यं कुर्वन् तयोः मत्यासत्ययार्रवजातयोईयं युग्मं तद्रूपं वा दयं ददौ । श्रमीपु मध्ये मेषजिघृक्षव इति वा । इह इयोर्मध्ये प्रेषजिघृत्तव इति वा। मेषजिघृक्षवे। हितोयेति (पा० २।२।२४) योगविभागात् समासः ॥ १११ ॥ इनोति । इति पूर्वकप्रकारेण विकृत्वा द्विवारं दिवारावी च इचि श्रदोयं मिदं स्वादु च भोजिनां भुनानानां तेषां वारयात्रिकाणां कतिचित् पञ्चपाणि दिनानि मुदा ययुः पञ्च- पट् दिनानोति मपी: नवोपुरित्यर्थः। किम्भूतानां । निधि द्विी वारा श्री दिर पोडा सम्वत्सरा यामां ता वारम्य माम्य सन्दयों वेग्या दाम्यादयतामा परीरिभियुबमादि- मेवाभिः तुएं मन्तोषं उपयुषां प्राप्तवतां । दिरष्टेनि अमुच्चः शव मुधो पाधकत्वाद् दिरिति दिप्राप्तदिःशाल इत्यत्रापदादवि- D3 33.

·8.२ उतारनैयधपरिते। उवास वैदर्भगृहेषु पञ्चपा निशाः कृशाङ्गों परिणीय ता नलः । अथ प्रतस्थे निषधान् सहानया रथेन वार्ष्णेयगृहीतरश्मिना ।। २१३ ।। परस्य न स्पष्टुमिमामधिक्रिया प्रिया शिक्षा प्रापरसाविति बुवन् । पये क्वचिदुत्सर्गस्यापि समावेश इति परिभाषया यथाकथञ्चित् परिहर्त्तव्यम् ॥ ११ ॥ उवामेति । नलः कृशाङ्गों तां परिणीय वैदर्भटहेषु पञ्च घड़ा प्रमाणमाया ता निथा उवास पञ्चपाणि दिनानि तत्र स्थितवानित्यर्थः । अथ सप्तमे दिने अनया भैम्या मह रथेन गिषधान् प्रतम्थे । किम्भूतेन । वार्णथनाखा मारथिना गृहीता रग्मयो यस्य । पञ्चचाः । समयाव्ययेति (पा०२।२।२५) समासे बहुवीही सोय इत्यादिना (पा०५।४।७३) डचिटिलोपः । निशाः । अत्यन्तमयोगे च (पा०२।१।२८) इति द्वितीया 11 ११३ ॥ परम्येति । इति ब्रुवन् म नलो भैमी स्वयमात्मनैव रथे अध्यहमदयारोपयत्। इति किं । दमा पनियां भैमों स्रष्टुं स्पर्णमेन्द्रियविषयोकर्नुपरस्य मदन्यस्य नाधिक्रिया अधिकारः। प्रिया भैमी गिरन्पप्रमाणा अमी रथय प्रांग्रुपतर इति सयमारोढुमममति, सप्तम्मा ताः जनैतितो लोकचिसः ·घोडशः सर्गः। रथेस भैमों खयमध्यरूरुह- न तत् किनालिनदिमा जनेन्नितः ॥ ११४ ।। इति स्मरः शीघ्रमतिश्चकार ने वधूं च रोमाञ्चभरण कर्कशौ। सुखलिय्यति क्षिग्वतनुः प्रियादियं म्रदोयसो पीडनभीरुदोर्युगात् ॥ ११५ ।। - सन्निमां भैमी नाम्निलिङ्ग किन्नेति व्याजे, तत्त्वतम् जनममक्ष- मालिलिङ्गव । किन्वेवं ब्रुवन् धायं परिजहारेति भावः । क- मत्वस्याविवचितलाद्रथ इत्यधिकरणे मप्तमी। अध्यकमहत् । ण चडि (पा०७४।१) इत्युपधाइखले, दोघी नधोः (पा. ४१२४) इत्यभ्यामदीर्घः। अधिवत् । यिप प्रालिङ्गन इति धातुः कपयोगे क्षः। अभिव्यदिति पाठे लुङ् ॥ ११४ ॥ इतीति । इति हेतोः शीघ्रमतिः त्वरितबुद्धिः भोधमुचितो- पायस्फुरण गोमः तयारन्योन्यविषयः म्मरः तं नम वधू भैमीच उभी रोमांचानां भरे वाहुन्छेन कर्क मन्वनी चकार बन्यो- न्यमपभोदुत्पत्रमात्विकरोमाचा जाताविति भावः । इति किं । सदीयमो घिग्धा ननुनितरां कोमन्ना महाडी र दयं भैमी, अतः प्रियावलात् मकामात् मुग्लियति नि:मरियति यतः पोडने निविडधारणे भोर दायुगं वाडयुगं यम्न तम्माछि- थिनधारिप इति । इतीव मोघमतिः स्मरः। ११५ ॥ .

·उसरनैषधरिते। 1 तथा किमाजन्मनिजाकावड़िता प्रचित्य पुत्रों पितरौ विषेदतः। विष्टज्य तौ तं दुहितः पतिं यथा विनीततालक्षगुणीभवद्गुणं ॥ ११६ ॥ निजादनुव्रज्य स मण्डलावधे- नलं निवृत्ती चटुलापतां गतः। तडागकझोल इवानिलं तटा- इतानतिळाववृते विराटराट ॥ ११७ ।। नथेति । तो पितरौ तं दुहित: पति जामातरं नलं वि- सृज्य ममेय्य यथा विषेदतुःविषयी तथा आजन्मभूति निजा- इयोः स्वीयोत्सङ्गयोर्वर्द्धिता वृद्धि प्रापितां पुत्रौं प्रहित्य प्रस्याय विषेदतः किं अपि तु नेति वैधोपमा । किम्भूतं । विनीततया सविन यत्वेन लवगुणीभवन्तः शो-दयो गुणा यस्य तं । सत्ता- वियोगादपि मगुणजामावियोगा नितरां तयोःमहो जात इत्यर्थः । महित्य । दि गती, क्यपि तुक् । विषेदतः । मदेरेवा- भ्यामलोपो। मदिरप्रतेरिति (पा.८।३१६६) पत्वं ।। ११६॥ निगादिति। म विराटराड् भीमा नलमनुप्रज्यानगम्य जाग्मण्यमावधः मकामानिहत्ती पत्तिममये चाट मिय- वचनं सपनि भाषन इति घटनापस्ताव गतः माशः प्रिय- भापण: एनालीलता मतिनमस्कारो येम म एवम्भूतः मन् व्याव. हमे मिजमहान् प्रति परात्तः । क व नागफमालव । गम्य नि- ·घोडशः सर्गः। 8.५ पितात्मनः पुण्यमनापदः क्षमा धनं मनस्तुटिरथाखिलं नलः। अतः परं पुत्रि न कोऽपि तेऽहमि- त्युदरेष व्यजन्निजौरसों ॥ १८ ॥ प्रियः प्रियकाचरणच्चिरेण तां पितुः सारन्तीमचिकित्सदाधिषु । यथा ऽनिलं वायुमनुप्रज्य तटानिवृत्ती चटुला पापो यस्य तद्भावं गतः सन् तीरात् सकाशात् तडागतरङ्गेा व्यावर्तत इत्युपमा। चटुलाप इत्यत्र कर्मप्यण् । (पा० ३।२।१) पचे मुगादिना (पा०५।४।७४) समासान्तः। स तु तत्पुरुप एवेति कश्चित् तदुपेच्यम् ।। ११०॥ पितेति । इत्युत्का उहतान्यथूणि यम्य म एप भीमो निजा- मौरभी खोयक्षेत्रवीजाभ्यामुत्पादितां भैमों व्यसृजत् प्राणिोत्। इनि कि। हे पुत्रि अात्मनस्तव पुण्यं धर्म एव पिता हितका- रित्वादस्तिनिवारकत्वाञ्च तथा तव क्षमा:मइन मनयः अना- पद: न विद्यत पापो याभ्यस्ता पापनाशिका इत्यर्थः, तव ममसम्लटिः सन्नोपः अलुब्धत्वमेव धनं। अथानन्तरं अखिलमेव तबेष्ट मल एव, किं यहना तदतिरिकमकलाभीयदलात् मम्म मल एवेति भावः । अतः परं अद्यतनदिनप्रभृति ई भीमस्ते कोपि सम्बन्धी बान्धवो न भवामीति ॥ ११ ॥ प्रिय इति।मोपानि हयं जनयति प्रियो नम्नः पितः मरन्तों - ·उत्तरनैषधचरिते। शशाम तन्माटवियोगवाडवो न तु प्रियप्रेममहाम्बुधावपि ॥ ११९ ।। असा महीमबहुधा तु मण्डित- स्तया निजापत्यकयेव कामपि। तां भैमी प्रियस्य मनीषितस्यैकस्य वस्तुन आचरणान् करणात् मनीषितस्य यदेकं मुख्यं केवलं वा करणं तस्माद्दा आधिपु पिट- वियोगजमानसपीडासु सामु चिरेण बहुना कालेनाचिकित्मत् उपचचार । कस्यचिदियस्य मेलनात् पिढवियोगदुःखं चिरेणा- त्याजयदित्यर्थः। चिरकालं पितुः स्मरन्तीमिति वा। स सर्व- जनप्रषिद्धस्तस्या माढवियोग एवामतरत्वादाडवो वडवानलः तु पुनः प्रियस्य नलस्य प्रेमा निरूपाधिकस्नेहस्तद्रूपे महाम्बुधौ सत्यपि तथा अप्रयुतप्राच्यरूप एव तम्यिवान् तस्मिन्नतिप्रियं कुर्खत्यपि स स्तोकमपि न शान्त इत्यर्थः । पिटवियोगदुःखा- न्मादवियोगस्य गौरवं सूचितं विशेषतश्च कन्यानां । अपि चित्ये। जलानलयोर्विरोधेऽपि वाडवस्याम्बुधावेव म्यितियुक्त- त्यर्थः । मामेति न तु प्रियेत्यपि च स्टार्थः । पितः । अधीग- त्यादिना (पा०२॥३१५२) षष्ठी। अचिकित्सत् । किन निवामे रोगापनयने इत्यस्माद् गुप्तिकिय इति (पा.३।१५) स्वार्थे मन्। कितयोदानेसु पाठामनन्तादपि परस्मैपदमेव न ला- त्मनेपदमिति मिद्धान्तः ॥ १२८ ॥ प्रभाविति। अभी महीमत्रप्तः तु पुनर्यहुधा अनेकप्रकारे ।

·पाहाः सर्गः। १०७ भुवा कुरङ्गक्षणदन्तिचारयो- भार शोभा कृतपादसेवया ॥ २२० । तदेकतानस्य नृपस्य रक्षित चिरोढया भावमिवात्मनि थिया। विहाय सापत्न्यमरश्चिभीमजा समग्रतद्दाञ्छितपूर्तिवृत्तिभिः ॥ १२१ ॥ मण्डितो नानारत्नादिभिरलकृतस्तया भैम्या कामप्यतिशयितां शोभा वभार। किम्भूतया । कुरणवद्धरिणवदोषणं विलोकनं दन्तिवद्धम्तिवचारो गतिस्तयो वा स्यानभूतया हरिणाच्या गजगत्या च । तथा सता पादमेवा यया । कयाक दुव । मिजो- पत्यकया पर्वतामन्नभूम्या महीमत् पर्यत व । बहुभिरि- कादिधातुभिर्मण्डितः। किम्भूतयोपत्यकया। हरिणानामीक्षणस्न इस्तिनां भक्षणम्य गमनस्य वा म्यानभूतया। तथा छता प्रत्य- न्तपर्वतानां मेवा अयणं यया। कृता प्रत्यन्तपर्वतैः मेवा यस्या इति वा ॥ १२ ॥ नदिति। चिरोढया चिरकालं प्रियमाणया अथ चिरप- रिणीतया पिया राज्यमदम्या तदेकतानम् तदेकनिष्ठस्य भैमी- तत्परस्य नृपयात्मनि विषये भावमनुरागं रविलु स्थिरीकर्नु- मिव मापन्यमेकमार्टकलीदयान्योन्येच्या विहाय समग्राणां तस्या भेम्या याञ्छितानां पदार्थानां पूर्तिः पूरणं तम्यां त्तिभिर्व- मरूपायैः छला भोमजारनि प्रोणिता। मम्पदभवेन दुर्घभा- ·8. उतारनयधचरिते। मसारमालावलितोरणां पुरों निजादियोगादिव लम्बितालकां । ददर्श पश्यामिव नैषधः पथा- मथाश्रितोङ्गीविकमुन्नतैकैः ॥ १२२ ।। न्यपि तद्वाञ्छितानि नलेन पूरितानि ततश्च मा परितऐति भावः । अन्यापि चिरपरिणीता विदुयो नवोढायामनुरकस्या- त्मनि श्रनुरागरक्षणार्थ सापत्न्यं त्यका पात्मनो ज्येष्टं रक्षयन्ती सती नवोढाया हितकरणेन प्रीतिं जनयति ॥ २२२ ॥ मसारेति। श्रय बहमार्गलइनानन्तरं नैषधः पुरों प्रिया- मिव ददर्श। किम्भूतां । ममारमालावलिरिन्द्रनीलपरम्परा अत एवापदलादिरचितमालारूपाणि तोरणनि यस्याः । इन्द्रनी- लमालावस्तियुकानि तोरणानि वहिदीगणि यस्यास्तां तथा। ऽत एव निजादियोगाम्मम्पिताल कामिव प्रमारितचूर्णकुन्तला- मिव। तथा उबरत्युः कृत्वा आश्रिता गीता उट्वी- विकां ऊकृतकण्ठतया विलोकनं यथा म्यादेपग्यामिव । विनोकिकाभिव उत्तररहवाटूरत एव दृश्यानित्यर्थः । पथा- मिति पाठे मागाणां पम्यामिव ! अन्यापि नायिका पिते ना- यके प्रयाशिनालारामती उहीविकया प्रियागमनमार्गान् पश्यति । ममाराणां नीलवादसकलं । यथामिति कई कर्मणा- रिति (पा०२१३२६५) कर्मणि पष्ठी ॥ १२२ ॥ .. - ·घोडाः सर्गः। ४.t पुरी निरीक्ष्यान्यमना मनागिति प्रियाय भैन्या निम्तं विसर्जितः । ययौ कटाक्षः सहसा निवर्तिना तदीक्षणेनाईपथे समागमम् ॥ १२३ ।। अथ नगरधुतैरमात्यरत्नैः पथि समियाय स जाययाऽभिरामः । - पुरोमिति । अयं मप्रियो मनाक ईपत् पुरी निरीक्ष्य अन्यमना दुश्चित्त इतिहेतोः अस्मिन्नवसरेऽयं सम्यक् निरी- चितुं शक्यत इति बुद्या भैम्या प्रियाय प्रियं वीक्षितुं निमृतं गुप्तं यथा तथा विमर्जितः प्रेपितो निजकटाक्षः सकलां पुरी- मनवलोक्यैव किञ्चिनिरीक्ष्य भैम्यनुरागवाहुन्यात् महमाऽसमय एव पुरीनिरीक्षणान्निवर्तिना शोधं परावृत्तेन तदीषणेन न- लकटाक्षेण महार्द्धपथ एव समागमं मम्वन्धं यया । उभावपि परस्परानुरागेण तणमाचमप्यवलोकनान्तरायं न महेने मोति भावः । नितरामनुरागः सचितः । पुरीनिरीचेति पाठे पुरी- निरीक्षणेऽयमन्यमनाः किमिति चोई प्रेषितः । रम्यं जात दूतोऽपि गुप्तं यते । प्रियाय। क्रियार्थीपपदरोति (पा० २।३ १४) चतुर्थी ॥ १२ ॥ अथेति । अथ पुरोममीपमायानन्तरं मायया छलाभिरामः म नलो नगरे वृतः म्यापितरमात्यरः मह पथि ममियाय मेलमं प्राप। किम्भूनः । कुवरले भैमीमष्तिनलदर्शनकौतुके - 1 ·उत्तरनैषधचरिते। मधुरिव कुसुमश्रिया सनाथः क्रममिलितैरलिभिः कुलहलोत्कैः ॥ १-४॥ कियदपि कथयन् खवृत्तजातं श्रवणकुहलचञ्चलेषु तेषु। कियदपि निजदेशवृत्तमेभ्यः श्रवणपथं स नयन् पुरी विवेश ॥ १२५ ।। अथ पथि पथि लाजैरात्मनो बाहुवल्ली- मुकुलकुलसकुल्यैः पूजयन्त्यो जयेति। विषये उत्कः उत्कण्ठितः। तेन वा उदूर्द्ध के गिरो येपां अर्कीकृतशिरोभिः । कः कैरिव। कुसमथिया चम्पकादिपुष्प- भाभया मनाथो रमणीयो मधुर्वमन्तः क्रमेण वसन्तागमपरि- पाच्या मिलितमध्वाखादकीतुनोत्कण्टिनरलिभिरिव । यथा मंथुज्यते सयेत्युपमा ॥ १२४ ॥ कियदिति । म नलः पुरी विवेश। किं कुर्वन् । स्वयम्बरह- तान्त श्रवण कुटपलचञ्चलेपु तेषु मन्त्रिप्रवरेपु कियत् स्वमम्म- न्धरत्तजातं म्बदौत्येन्द्रादिमायाप्रतिरूपं महत्तं वृत्तान मसेपेण कथयन् । तथा कियदपि निगमहत्तं स्वराष्ट्रजात- मेभ्योऽमारयेभ्यः मकाशात् श्रवणपथं मयनाकर्ण यन्। ग्रामगत- जानिः। अमुचेति पाठेघदःपरमिनचापीति वचनादगुरप- भेग प्यवहिनोऽपि म्वयम्बरःपराम्टग्यते ॥ १२५ ॥ अति। अथ पुरमवेमागनारं जगागांकुमार्योऽसतथिवारा:

·घोडशः सर्गः। १११ - क्षितिपतिमुपनेमुस्तन्दधाना जनाना- ममृतजलमृणालीसौकुमार्य कुमार्यः ॥ १२६ ।। अभिनवदमयन्तीकान्तिजालावलोक- प्रवणपुरपुरन्धीवत्रचन्द्रान्वयेन। निखिलनगरसौधाहावलीचन्द्रशालाः क्षणमिव निजसा सान्चयामन्चभूवन् ॥१२७॥ कम्यास्तं तितिपतिं उपनेमुः समीपमागत्य नमश्चक्रुः1 किम्भूताः। पथि पथि प्रतिमार्ग प्रात्मनो बाहुवल्लीनां भुजरूपलतानां मुकुलकुलेन कलिकान्देन सकुल्यैस्तत्तुन्यैलोजर्मन लद्रव्यतया शकुनदर्शनेन जय मोत्कर्षेण वर्तखेति शब्दपूर्व पूजयन्यः । तथा असतजलैजीताया मृणान्या विमस्येव मौकुमार्य मावं दधानाः। पुरप्रवेशे शकुनाथे कुमार्य इत्युक्तं । सकुन्यैः । दिगा- दित्वाद्यत् (पा० ४।३।५४) ।। १२६ ॥ अभीति । निखिलानां नगरमम्बन्धिनां मौधानां मुधा- धवलितगृहाणामहावन्य उपरितनग्रहविशेषपंक्रयतामामप्यु- परि चन्द्रशासाम्लतीयशिरोहा अट्टावतीनां गवाचविवराणि वातायनाख्याः, अभिनवा नवोढा दमयनी तम्या: कान्ति- जालम्यादृरपूर्वस्यावलोके प्रवणानामुत्सुकानां पुरन्त्रीणां वा- चन्द्रस्यान्चयेन सम्बन्धेन कृत्वा क्षणमिव आएमात्रं यावत्तन्मुस- सम्बन्धम्तावत्पर्यन्तं निजमजां खोयं नाम मुषचन्द्रमपन्धि- नया मान्चयं चन्द्रमाः माला गृहाणि चन्द्रमाला चन्द्राणां .

·४१२ उत्तरनधधधरिते। निपधनृपमुखेन्दुश्रीसुधा सौधवाताय- नविवरगरश्मिणिनालोपनीताम् । पपुरसमपिपासापशिलवोत्परागा- न्यखिलपुरपुरन्ध्रीनेत्रनीलोत्पलानि ॥ १२८ ॥ वा सम्बन्धिन्यः गाला इति योगमहितामन्चभूवन । मान्वया- मिवेति वात्प्रेक्षा। मा अपि पुनर्ना- गवाचविवरभैमी- मपग्लन्। नानि च तन्मुखसम्बन्धेन यौगिकत्वेन कविनोत्प्रेक्षि- तानि ॥ १२७ ॥ निषधेति। अखिलानां मकलानां पुरपुरभीर्ण नेत्राव नीलोत्पलानि निपधगृपस्य गुखेन्दुश्रीस्तलक्षणां सुधाममृतं पपुः भादरमालोकितवन्ति । किम्भूतां सुधा। माधवानायनानां विव- रेभ्यग्छिद्रभ्या गच्छन्दोवहिनिर्गच्छन्यो रन्मिन्गयो नयनकि- रणपंकयस्तद्रपा ये नाला विमयुकत्वादन्पजलपानमाधनभूताः कमलनालदण्डासम्पनीमा नेत्रसमीपं प्रापितां। किम्भूतानि नीलोत्पन्नानि । श्रममयाऽतुन्ययाऽतिभूयस्था पिपामया पाने- च्छया पांशुलवं शकत्वं मोत्कण्ठतरत्वञ्च तेनैव उत्साया ठह- छन्तो वा परागाः कोममरामि येपु तानि। गवाचविवरैः हाला नस्लमुशामा मा अपि सादरं ददृरित्यर्थः । बुगा- रीणां ममोपगत्या पारखीणच गवावान्तर्गत्या कोतुकमात्रेण दृऐरावेन कनौनिकामीनरमीनां नागारूपाणामुचिततर- विमुर। अन्योऽपि पिपामारय मामुप्फकण्टो दूरयं कृपाघुदकं ·घोडशः सर्गः1 ४१३ अवनिपतिपथादृस्णपाणिप्रवाल- स्खलितसुरभिलाजव्याजभाजः प्रतीच्छन्। उपरि कुसुमवृष्टीरेप वैमानिकाना- मभिनवकृतभेमीसौधभूमि विवेश ॥ १२८ ॥ इति परिणयमित्यं यानमेकत्र याने दरचकितकटातक्षितं चानयोस्तत् । मछिद्रकमलनालादिना पिवति न लेकवारमेव बळ पिवत्व- नईदयपोडाभिया ॥ १२८॥ अवनीति । स नलोऽभिनवकृतस्य नूतननिर्मितस्य भैमीर- म्बन्धिनः सोधस्य शानिहोमाद्यलद्धृतां भूमि उपरितनों वा भूमि विवेश । किं कुर्वन् । कौतुफविलोकनार्थ गगने म्बितानां वैमानिकानां देवानां कुसुमदृष्टी: उपरि शिरस्यादरेण प्रती- छन् खोकुळन्। किम्भूता दृयोः। अवनिपतिपथे राजमार्ग घट्टेषु विपणिम्येबद्यालकेपु वर्तमानानां स्वैणानां खीचन्दानां पाणिप्रवालेभ्यः सूलिताः सुरभयः पाकजपरिमलविशेपयुका- लाजास्तेषां व्याज मिषं भजन्ति ताः । कुनाथं कीर्यमाणानां लाजानां भवादूर्द्धदेशात् संमनाथ पुष्पष्टित्वं । ता अपि पमवेभ्यो निर्गन्ति । वैमानिकाः। चरत्यर्थ ठक् ॥ १२८॥ दूतीति। दिविषदां देवानामधीमा देवा रन्द्रादयालारो देवा नाकं स्वर्ग प्रतिगन्तुं प्रषिदधुरिव गन्नुमचिन्तयन्त्रिव नलततं विहाय गन्तं वाचां नास्त्येवेनीवयम्दः सूचयति । .

·४१४ उत्तरनैयधचरिते। दिवि दिविषदधीशाः कौतुकेनाक्लोक्य प्रणिदधुरिव गन्तुं नाकमानन्दसान्द्राः ॥ १३० ।। श्रीक्ष्य कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामजदेवी च यम् । किम्भूताः। अनयो:मोनलयोः इति पूर्वकप्रकारं परिणयं वि- वाई इत्यमुकरीत्या च एकच एकस्मिन् याने रथे यानं स्थित्या, गमनं तथा दर चकितं ईपत् सभयं सलज्नं यत्कटारन्योन्य- विलोकनं तच्चतत्मध्वं दिवि श्राकाशे म्युिला कौतुकेनावलोक्या- नन्देन परमहर्षेण सान्द्राः पूर्णाः । अथेति पाठे तयोर्टहप्रवे- शानन्तरमित्यर्थः। स्वयम्वरानन्तरमेव देवा विनिर्गता इति चतुर्दशे मर्ग यद्यप्युक्तं नथापि भूमेर्निर्गत्य नलपुरप्रवेशपर्यन्तं नलभेमोकोतुकविलोकना) गगने स्थिता इति दिविपदेन सूचितम् इदानी पुनः खगें प्रति निर्गता इत्युक्रेन कोऽपि विरोधः । किं वा अनन्तरमर्गमगत्यै कलिनलद्वेपारम्भस्याप्रस्तु- ततां परिहत्तुं नलः पुरं प्रविष्टो देवाश्च खगै जग्मुः । गच्छ- नाय नेपां मध्ये मार्ग कस्लेरुत्तर प्रत्युत्तरदागादिना प्रमका- - ·घोडशः सर्गः । ४१५ .. काश्मीरैर्महित चतुर्दशतयों विद्या विदभिर्महा- काव्ये तद्भुवि नैषधीयचरिते सर्गोऽगमत् षोडशः ॥ १३१ ॥ तस्मादुत्पत्तिर्यस्यैवंविधे वा । नैषधेशेति पाठे नैषधशामावी- शश्चेति व्याख्येयम् । कामोरेरिति पूजार्थे, मतिवुद्धीति (पा०३। १८८) इति कः, कस्य च वर्तमान इति (पा०२१३।६७) पृष्ठीविधानात् बतोया चिन्त्वा । पूजितो यः सुरैरपोत्यादि- गिटप्रयोगदर्शनाद्वर्त्तमानार्थे विहितस्य कस्य योगे पाठी भवति चकारात् प्रयोजनानुरोधेनान्योऽपि सूत्रार्थ निवला चतुर्थ बहुलं छन्दमीत्यतो बहुलग्रहणं वानुवर्ण कामोरैः करणभूते- महः सजाताऽस्येति महित इति । तारकादेराकृतिगण- वात् दूतजान्तवाभावं वा सम्पाद्य तान्तत्वेऽपि कलमानां महित इत्यादिभट्टिप्रयोगे सभामदर्शनात्, मतिबुद्धिपूजार्थेभ्य- वेति चकाराद्भूतेऽपि शिटप्रयोगानुमारेण प्रत्ययमङ्गीकृत्य कस्य च वर्तमान इति पाठोप्राप्लभावात् कर्तरि तीयैवेति वा यथा कथञ्चित् ममर्थनीयं । चतुर्दशतयों । मयायाः अव- यव इति (पा०५।२।४२) तयप। ठिठाएनिति (पा ४११५१५) डीप् । विद्यां विदभिः। न लोकति पटोनिषेधः । तद्भुवि । भाषितपुंस्वत्वं नुमभावः । पाडगः पूर्ववत् ।। १३१ ॥ इति योवेदर्करोपनामश्रीनृसिंहपण्डितात्मजनारायण- छते नैषधीयमका पोडशः सर्गः ॥ १६ ॥ पूजा .

·उत्तरनैपधचरिते। सप्तदशः सर्गः। श्रीलक्ष्मीन्टसिंहो जयतः। अथारभ्य वृथानायं धरिचीधावनथम। सुराः सरखदुल्लोललीला जग्मुर्यथागतम् ॥१॥ भैमीम्पत्ये भुवस्तस्मै चिरं चित्ते धृतामपि । विद्यामिव विनीताय न विषेदुः प्रदाय ते ॥३॥ श्रथेति ॥ सर्गमङ्गतिस्तव ! अथ स्वर्गगमनचिन्तनानन्तरं धरित्री प्रति धावनेन जनितं प्रयास थेव वृथाप्रायं व्यर्थमि- वारभ्य विधाय अगाधत्वेनानुपलचितहर्षविषादनया अथ च नटभूमि प्रति निष्प्रयोजनमागमगेन ततः पुनर्यथागतं याव- नेन च सरखतः ममुद्रस्य उलास्तरङ्गास्तदनीला येषां नत्याः सुराः प्रागमन मनतिकम्य यथागतं स्वर्ग जग्मुः। भैमी- मप्राप्येव जग्मुरित्यर्थः।भैम्यवाभात् श्रमस्य वैयर्थ। नलीमीवर- दानदारात्मगारवरक्षणात् प्रायःशब्दः प्रायोजि न तु दृधै- येत्युतम् । रथा वृथावं प्राय्यते मानति वा वृथाप्रायम् । पयागतं अव्ययीभावः । यथागर नथा जग्मुरि॥

·सप्तदशः सर्गः।
कान्तिमन्ति विमानाति भेजिरे भासुराः सुराः।
स्फाटिकाटेस्तटानीव प्रतिविम्बा विवस्वतः ॥३॥
जवाजातेन वातेन वलाहटवलाइकैः
यसनात् स्वस्य शीघ्रत्वं रथैरेपामिवाकथि॥४॥
भैमी तस्मै भुवः पत्ये ननाय प्रदाय दत्त्वा न विषेदुः पद्यात्ताप
न प्राप्ता इत्यर्थः । कस्मै कामिव । विनीताय शियाय चिरं
चित्ते एतां अभ्यस्ता विद्यामिव । दत्तापि विद्या चित्ताद्यथा
नोपरमते तथा तम्मे दत्तापि मा मगुणतया तेषां चित्तानो-
पररामेति ॥ २॥
कान्तीति। भासराम्तेजोरूपाः सराः कान्तिमन्ति रवैर्दी-
प्राणि विमानानि यदृच्छया गामिनी रथान् भेजिरे प्रारु-
सडः।के कानिव। विवस्वतः सूर्यस्य भासुराः प्रतिविम्वाः स्फा-
टिकाः कैलामम्य तटानोद । प्रतितरं प्रतिफलितत्वात् प्रति-
विम्बानां बहुलं । भासुराः । भञ्च भामेति (पा०३।२।१६१)
..
.
जवादिति । भवान् मिजवेगात् जातेन वातेन छत्वा यस्तात्
श्राकृयाः महचरीकृता मेघा यः एषां देवानां रथः वमनात्
वायोः मकामान् सस्थात्मनः शीघ्रगामिलं द्रष्णामग्रे अकयोव
कथितमिव । पाठवम्नाहकम्य वायो: पशाहामित्वात् पुग्य-
लितानां रथानां मीघ्रतमित्यर्थः । गीघ्रशब्दोात्र धमिवचनः।
वेगजेन वातेन गमनेनेति वा। वाधाताभावे मः । दमनात् ।
पञ्चमीविभमे (पा.२।३।४२) इति पक्षमी ॥४॥

·१८ उत्तरनैयधरिते। क्रमाद् दवीयस तेषां तदानों समदृश्यत । स्पष्टमटगुणैद्यर्थ्यात् पर्यवस्यन्निवाणिमा ॥५॥ लतान विद्युता नेपा रथे पीनपताकताम् । लब्धकेशिखोजेखा लेखा जलमुचः क्वचित् ॥६॥ क्रमादिति । क्रमागमनाद् दवीयसां दूरतराणां तेषां तदानों अणिमा अणुलं स्पष्टं प्रकटं समदृश्यत । किम्भूत इव । अष्टानां गुणानां अणिमादीनामैश्चात् श्राधिपत्यात् पर्यव- स्यनिव पृथकृत इव । सर्वेभ्यो महिमादिभ्यो गुणेभ्यः पृथद्भू- तत्वादिव स्पष्टं दृष्ट इत्यर्थः । स्थूलमपि वस्तु दूरत्वात् सूर्ग दृश्यते । तेषामा गुणा वर्तन्ते तन्मध्ये अणिमेव तस्मिन् समये स्पटा दृष्टो नत्वन्य इत्यर्थः । तस्मिन् काले पर्यवस्थन् स्युटोभवन्विति वा स्पटमुत्प्रेक्षते । तेषां रथानामिति वा । देवा- नामष्टगुणैर्यात् तत्सम्बन्धाद्रथेय्यप्पणिमासमागम इति व्या- ख्येयम् । दवीयमां। अतितरां दूराणां ईयसुनि, म्यूलदूरेति (पा०६।४।१५६) यणादिपरलोपे पूर्वस्य गुणः। अणिमा । पूरच्यादिः ॥५॥ ततानेति ! धचित् कस्मिंश्चिदाकाशप्रदेशे लब्धकेत शिखया ·सप्तदशः सर्ग હ पुनः पुनर्मिलन्तीपु पथि पाथोदपंक्तिपु । नाकनाथरथालम्बि बभूवाभरणं धनुः ।। ७ ॥ जले जलदजालानां वजिवज्रानुविन्वनैः । जाने तत्कालजैस्तेपा जाताऽशनिसनाथता ॥८॥ स्फुटं सावर्णिवंग्यानां कुलछत्रं महीभुजां । चक्रे दण्डमृताम्वन् दण्डवण्डरुचिं क्वचित्॥६॥ पुनरिति । इतमातो गमगवशात् पथि पुनः पुनर्मिलन्तीपु सम्बध्यमानामु पाथोदा मेघास्तेषां पतिपु वर्तमानं धनुरि- न्द्रधनुर्गिसम्बन्धवशात नाकनाथर यमालम्बते एवंशीलं मम्बर्द्ध मदिन्द्ररथस्येवाभरणं बभूव । इन्द्ररथे वर्तमानं धनुरागन- नीयु मेघपति पु क्षणं भूषणमभूदिति वा । नेघा हि मेन्द्र- चापाः शोभन्ने ॥७॥ जन्न दति । जन्नदजालानां जले तमिान् काले इन्द्रा- दिगमनममये जातेजिणा यजमास्यागुविम्वैः प्रतिविम्यैः कन्या तेषां मेघजानानां प्रशनिना वशेण मनाथता मम्वामिकता जातेति गाने। तदाप्रति मायेण मेघाना मवजयभित्यु- मेचा ॥८॥ स्फुटमिनि। दण्डभतो यमम्य दण्डः कचिदाकाशप्रदेश चर्षि मूर्य चुम्बन स्पृथन मन् तं सूर्यमेव मावणे मनोविंगे जातानां महीमुजां राजां कुलछचं बुलयेठं अय च कुम्नकमा यातं राजचिझ छत्र स्फुटमिव चके । स्वयं रत्तसादधी दण्ड- ·२. उत्तरनेषधचरिते। नलभीमभुवाः प्रेम्णि विस्मिताया दधौ दिवः । पाशिपाशः शिर कम्पसस्तभूपश्रवःश्रियम्॥१०॥ पवनस्कन्धमारुह्य नृत्यत्तरकरः शिखो। अनेन प्रापि भैमीति चमच्चक्रे नभासदाम्॥११॥ सम्बन्धाच्छत्रभिवेत्युत्प्रेक्षते । सूर्यमण्डलं प्राप्त इति भावः । उदयेऽस्तमये चन्धमाना वर्सेर यस्य स सवर्णः सूर्यास्तस्थापत्यं थावर्षिः । श्रत दूळ (पा०४।९।९५) इत्तीञ्। वंग्यः । दिगा- दित्वाद्यत् ।।८।। नसेति । पाशिपाशो वरुणपाशे गलभीमभुवारनन्यतु प्रेम्णि विषये विमिताया दिवा विस्मयवशादेव शिर:कम्पेन खस्ता भूपा भूषणं यस्मादेवंविधस्य श्रवमः कर्मस्य श्रियं लक्ष्मी दधी । तस्यास्ताटङ्करहितः कर्ण दव इमाम इत्यर्थः । अनेन दिवो नायिकावं व्यज्यते ॥१०॥ पवनेति । पवनस्य चन्द्रसूर्य्याद्याधारेषु श्रावहादिपु सप्तम स्कन्धेषु मध्ये ताराचफ्राधारभूतं स्कन्धमारुह्म नृत्यत्तरा उड्न- छन्तः करा: किरणा वालारूपा यस्य स शिखी वनिः अने- नामिना भैमी प्रापि इति नभाभदां देवानां भ्रमं चक्रे । भैमी- माप्तिपादयं नृत्यशि किमिति मईपां देवानां भानिजाते- त्यर्थः । बन्योऽपि नववधूलाभे कस्यचिन्मिवस्य स्कन्धमारुन मृत्यत्करो भवति ।।११।। .

·सप्तदशः सर्गः। ६२१ तत्कणा भारती दूनी विरहानीमजागिराम् । अध्वनि ध्वनिभिर्वाणैरनुकल्पैर्व्यनोदयत् ॥ १२॥ अथायान्तमवक्षन्त ते जनाघमसित्विषम् । तेषां प्रत्युगमप्रीत्या मिलयोमेव मूर्तिमत् ॥ १३॥ अद्रातुराजिहानं ते स्मरमयेसरं सुराः। अक्षाविनयशिक्षार्थ कलिनेव पुरस्कृतम् ॥ १४ ॥ तत्काविति। भारती वाणी भीमजागिरां भैमीवाणीनां विरहाद् दूना समाप्त तेषां देवानां की ध्वनि मार्गेऽनुकत्पैः भैमीवाणा: सकाभानन्यूनेः वीणैः वीणासम्बन्धिभिर्ध्वनिभिः व्यनोदयत् सुखिनी चकार । मुख्याभावे अनुकल्पोऽपि कार्या- र्थमङ्गीक्रियते । स्तमादीनां दिखनिष्ठा जातिः । प्रायेण ग्रात इति वचनात् कर्षाविति प्रतिनियतापेक्षं द्विवचनं ॥ १२ ॥ अथेति । अथ वाणीवीणाकणित श्रवणानन्तरं ते देवीदेवा अमित्विषं सङ्गतुल्यकान्तिं श्रायान्नं सन्मुषमागच्छन्तं जनाघ- मवेक्षन्त अपग्यन्। उत्प्रेक्षते । तेषां देवानां मत्युगमनस्य प्रीत्या वाञ्छया मिलद्युज्यमानं मूर्तिमच्छरोरं व्योमाकामिव । यतः सारीरस्य फियावत्वं युक्रम् । जनौघं भपीविपमित्यपि पाठः ॥ १३॥ अद्राकुरिति । ते सुरा अग्रेमरं पुरःसरमाजिहानमाग- छन्तं सर अट्रातुः। उत्प्रेचते। तञ्जनौघस्वामिना कलिना अताणामिन्द्रियाणां अथ च धूतपायकानां सम्बन्धिनाविन- .

·४२२ उत्तरनैषधधरिते। अगम्याथै णप्राणाः पृष्ठस्थीकृतभीतियः । शम्भलीभुक्तसर्वखा जना यत्पारिपार्श्वकाः ।। १५ ।। विभर्ति लोकजिनावं बुद्धस्य पईयेव यः । यस्येशतुलयेवाच कर्तृत्वमशरीरिणः ॥ १६ ।। यस्य अविनीतत्वस्य शिक्षार्थं पुरस्कृतमिवायेकृतमिव अथ च पूजि- तमिव । स्मरो हीन्द्रियवैकृतं कच्चें जानाति इति इन्द्रियार्थी अक्षशब्दछलेन द्यूतपाशकेपु विषये नलमविनयं शिक्षयितुं पाश- काज्ञानद्वारा नलं नियहोतं कलिना पूजितः पुरः प्रेषितच । प्रायेणे त्युत्प्रेक्षा ॥१४॥ अगम्मेति। एवम्भूता जना यस्य कामस्य परितः पार्थयोद्य- रन्तीति पारिपार्थिका वयस्या इत्यर्थः मेवका वा । किम्भूताः । गन्तुमा क्यानामनाणाञ्च राजादीनां मात्रादीनाञ्च मम्मी- गार्थं दणमिवानायासत्याज्याः प्राणा येपां ते। अत एव पृष्ठ- स्यीयते पचासते परित्यके भौतियो येस्ते वधभयं पापभयं लोकलज्जा चेत्येतत्म यस्यज्यते तादृशा निर्भया निर्लज्जा- येत्यर्थः । तथाऽप्राप्याभेद्यस्तीभेदन सतप्रतिजाभिः शम्भलोभिः बुट्टिनीभिर्भुग मञ्चखं येषां ते। मन्तीति शेषः । पारिपार्श्वकाः पूर्णवन् ॥ १५ ॥ विभीति। यः समरी लोकान् जयनीति लोकजित् नम्य भाई मयंगविगपितां विभर्ति । उपेक्षते। युद्धण्य स्पर्द्धयेव । जियो दि मारजित तिसगचुपयेय मारनियाकणिज्जिग ·सप्तदताः सर्गः। १२३ ईश्वरस्य जगत्कृत्स्नं सृष्टिमाकुल्लयन्निमाम् । अस्ति योऽस्वीकृतस्तीकस्तस्य वैरमनुम्मरन् । ॥१७॥ . इत्यभिधानात् लोकजित्पदवाचलं विभर्ति इत्यर्थः । तथा थस्थाशरीरिणः प्ररीररहितम्य दग्धदेहत्वादनङ्गस्यात्र लोके कामिनीमनोविकारं प्रति मैथुनदारा मर्वजनान् प्रति वा कर्ट त्वं सहवं । अवाप्युत्प्रेक्षते । विश्वकर्जुरीगम्य तुलयेव स्पर्द्ध- येव । ईश्वरो हि स्मरहरत्वात् मरस्य शत्रुः तम्मात् स्पईयेव तस्याभरीरकर्डवं खयमविनयेनाङ्गोछतमित्यर्थः । यथाऽभरी- रिण एवेश्वरस्य कर्टबमिति न्यायविदः। तथाऽयमप्यनङ्ग एव सन् कार्यकारीत्यर्थः । जिनमद्देशाभ्यां जितोऽपि लोकजित्वे- नागरीरकत्वेन च यः पुनस्ताभ्यां मम एवंविधोऽतिषलवा- निति भावः ॥ १६ ॥ ईश्वरम्येति । अस्त्रीरताः शस्त्रीकता: खियो येन एवंविधा यः काम ईन्चरस्येमां सृष्टिं ईयरेण निर्मितं कृत्स्नं जगदाकुल- यन्नन्यथात्ति चेतः स्ववर्ग कुर्वन् अथच पोडयन्नति। उत्प्रे- क्षते । तस्येदारस्य देहदाहजनितं वैरं मारंचिन्तयन्निव । देह- दाको मम अनेन रुतम्तम्मादेतेन रचितमेतदीयं जगत्पोडयि- यामीति वुद्या ईश्वरस्य किञ्चिदपक मममर्थः तदीयं जगत् स्वीरूपेण भरवेण पोडयंस्तेन मह सर्द्धत इत्यर्थः । प्रत्यनोकाग्रे श्रायुधानिष्कृतोऽस्तो येनेति स्त्रिया अस्वीत्वकरणे विरोधाभा- सय । अथ वा या ईअरेगापि त्रिपुरवधे मोहिनी तो गस्ती- १ ·१२४ उत्तरीयचरिते। चक्रे शक्रादिनेत्राणां स्मरः पीतनलश्रियाम् । अपि दैवतवैद्याभ्यामचिकित्स्यमरोंचकम् ॥१८॥ . कृता मानेनापि स्त्री शस्त्रीलता इत्येविषयतया स्पर्धा । भक्ति- रूपो हि श्रीविष्णुः त्रिपुरवैधे भगवती शरतां नीत इत्यागमः । अनुस्मरनिति लुप्नोत्प्रेक्षा । सृष्शिब्दो नियतस्वीलिङ्गः। त- त्परामर्थीचमामिति निर्देशः । अस्वीकृतेत्यत्रामखमलं.ता- ऽस्वीकृतेति ची (पा. ७।४।२६) इति ईकारः । पक्षेऽण् । न स्त्री अली अलीकृता स्वीयेनेति समासः । न घृतश्चेति (पा०५।४। १५३) कप ॥ १७ ॥ कुलकम् । चक्र इति। स्मरः कामः पीतनलथियां पादरदृष्ट- नलशोभानां शाकादिनेवाणामिन्द्राग्न्यादिनेबाणां दैवतवैद्याभ्यां नामत्याभ्यामपि न चिकित्स्यं प्रतिकतुं न शक्यं रोचक रुय- भावं चके । अधिकरूपस्य मलस्य दृष्टलात्तस्माद्धीनरूपे गारे दृऐ तन्नेत्राणां प्रीतिर्न जाता। न केवल स्मरं दृष्ट्वा न प्रीतास्ते किन्तु दसावपि । नयोरपि नलाशीनवादित्यर्थः । स्मरदसेभ्योऽपि ननोऽधिक इति ध्वन्यते। स्मरमनादृत्य पुरयलिता इति भावः। अथवा अरोचकं मथा अन्नादिरुयभावा रोगविशेषः । म कर्मजत्वाद्देववैद्याभ्यामपि पिकिसतुमायः किं पुनर्नु वैरिति समामामिः। भन्यन्तरेण मलरूपातिगयप्रकागतात्पर्य मुकं । पुपमामतिरस्कारात् प्रतीपय पीतनलबियामिति एतीयादि- चिनि(पा 0111०४)वद्रावान् नमकहलवाभावाभावः।

·सदिशः सर्गः। ४२५ यत्तत क्षिपन्तमुत्कम्पमुत्यायुकमथारुणम् । बुबुधुर्विबुधाः क्रोधमाक्रोशाक्रोशघोषणं ।। २६ ॥ . । अचिकित्स्यमिति । शवयार्थ प्रोयदिति (पा० ३।२६८०) यत् । दुश्चिकित्समिति पाठे कर्माणि खल्। दुर्नत्रर्थः । खलयोगात्र लोकेति (पा०२१३१६८) पष्ठीनिषेधाद्वैद्याभ्यामिति ढतीयादि- वचनं । अरोचकमिति । रोगाख्यायां एषुल्ल बलमिति (पा.३। ३।१०८) एवन्न् ॥ १८ ॥ यत्तदिति । अथ विवुधाः सुराः क्रोधं बुवृधः ददृयः। कीदृशं । यत्तत् विपन्तं यद्यदने पतति तत् विपन्तमित्यर्थः । पुनः किंविधा उद्गतः कम्पो यस्य तं उत्कम्म ! नया उत्यायुक उत्यानगीनं । तथा अरुणं .रक्तं । तथा आक्रोशाकोगधेपणं प्राक्रायः शापगालिप्रदानादिपुर:मराज्ञानघोपो यस्य तं । क्रुद्धोऽप्येवंविधो भवति । सरदर्शनानन्तरं यत्किविभाटपापा- पादि परप्रचारार्थ मुञ्चन्तं नितरां मम्वाङ्गकम्पिनं जनवार्य- माणमपि प्रवेशातिशयान् केशाकेशि योई पानःपुन्येनोत्ति- ठन्तं लोषितीभतमवार को मर्याद्रीकव्याभिव्याप्य वा पर- ·४२६ उतरनपधचरिते। यमुपासन्त दन्तोष्ठक्षतासशिष्यचक्षुपः । भृकुटोफणिनीनादनिभनिन्यासफूत्कृतः ॥२०॥ दुर्ग कामागेनापि दुर्मध्यमवलम्व्य यः । : दुर्वासोहृदयं लोकान् सेन्द्रानपि दिधक्षति ॥ २१॥ वैराग्यं यः करोत्युच्चैरञ्जनं जनयन्नपि । सूते सर्वेन्द्रियाच्छादि प्रज्वलन्नपि यस्तमः ॥२२॥ यमिति । एवंविधा जना यं क्रोधं उपासन्त सिविरे । किंविधाः। दन्तैः हतं यदोष्ठक्षतं व्रणं तस्मिन् सक् रुधिरं तस्य शिय्यभूते चतुषो येषां ते दन्तायक्षतासशिष्यचक्षुषः । किम्भूतं क्रोधं । भ्रुवोराक्षेपः सङ्कोचो भुकुटी सैव फणिनी तस्या नादः फूल्कारस्तत्तुल्यास्तन्निभा निश्वासा निर्गच्छवामावयनानां फू- त्कारी येषामेवभूता जना यं सेवन्ते तं बुबुधिर इति पूर्वण सम्बन्धः। क्रोधवशाद् दन्तरोष्ठो दश्यते नेत्र र जायेते निश्चा- सफूत्काराश निर्गच्छन्ति । यस्य सेवका एवंविधा इत्यर्थः ॥२०॥ दुर्गमिति। यः क्रोधो मदनवाणेनापि लधि तुमशक्यमन एव दुर्गमं गिर्यादिविषमदुर्गरूपं एवम्भूतं रुद्ररूपस्य दुवीममा मुने- दयं मानसमाश्रित्य शमादिमहितान् मतापि लोकान् शापा- গ্রিন মিমি। প্রীদি দুই কনসোমনিধি- मगिर्यादिदुर्गमाश्रित्य मानपि पीडति । रूपकं ममामा- मिया २१॥ वैराग्य मिनि । यः क्रोधाऽनितरां मुखादिनारित्वं सुन् ·सप्तदशः सर्गः। ३७ पञ्चेपुविजयासक्ती भवस्य जुध्यतो जयात् । येनान्यविगृहीतारिजयकालनयः थितः॥ २३ ॥ यावत् खकायं करोति नावदुबैगमपि जनयति। तथा नितरां प्रदीप्तोऽतिवृद्धोऽभिभवंशक्षुरादीनि माणि वाह्याभ्यारेन्द्रि- याणि श्राच्छादयत्येवंशीलमज्ञानमपि उत्पादयति। प्रमिद्धं तम श्रालोकाभावाच्चतुरिन्द्रियमेवाच्छादयति रूपायघणात् । ननु रसनादीनि तमस्यपि रसगन्धादीनां ग्रहणस्थ सर्वमादित्वात्, इदं तु क्रोधकान्मनसेोऽनवस्यानात् महकारिमन्निधानाभावा- चतुरादीनां रूपादिस्खविषयग्रहणासामर्थजननात् सर्वेद्रिया- छादि एवमार्यजनकं तमय य: सूत इत्यर्थः। अथ च यः पूकिप्रकारेण दैराग्यफलभूतं जनयितुं रचनं करोति प्रच- लितञ्च तमो यथा कथविद्धेनो शत्रा व्याख्येयं । अथ या अपि- विरोधार्थः।यो लोहित्यं जनयति यर प्रोतिमुत्पादयति म एव अप्रीतिमिति कथं । यय प्रकर्पण दोस्तेजारूपः सोऽन्धकार रचनञ्च दवं कथं सुते । तत्रापि मद्धेन्द्रियाच्छादनगिति विरो- धाभामः । वैराग्यमयदस्य साहित्याभावात् प्रीत्यभावार्थषा- तमाशब्दस्य वाधकार्थश्लेषात् । परिहारसूझाप्रकारेण ॥२२ ।। দ্বিানি। বলিব সত্বাৰি বিৰিৰ मति क्रुध्यताभवस्य कुप्यतो मद्देश्वरस्य जयात् खवशीकरणाद्धेतोः येन क्रोधेन अन्यविस्ट होतारिजयकाननयः परेण मारयविय भी खजयस्य ममयतत्पराभवारम्भममयः म रत्येवंरपो ·४२८ उत्तरनैषधचरिते। इस्ती विस्तारयन्निभ्ये विभ्यदर्धपथस्थवाक् । चयन्काकुमाकूतैलीभस्तत्र व्यलोकितैः ॥२४॥ दैन्यस्तैन्यमया नित्यमत्याहारामयाविनः । भुञ्जानजनसाकूतपश्या यस्यानुजीविनः ॥२५॥ नीत्युपदेशः श्रितोऽङ्गोकृतः। अन्यदा यो जेतुमशक्यः सोऽन्येन विग्टहीतो यदा भवति तदा जयो भवतीति नीत्युपदेशोऽन्यदा जेठमशक्यस्य भवः स्मरेण सह विग्रइसमये जितत्वात् जित दवेत्युत्प्रेक्षा। महेश्वरोऽपि येन स्ववशीकृतस्तस्य क्रोधस्य माहा- म्यमशक्यवर्णनमिति भावः । विग्टहीतारिजये श्रयं सप्तमीम- मामः। श्ररेयकाल इति षष्ठीममासी वा ॥२३॥ पञ्चभिः कुलक। इस्ताविति। दूभ्ये धनिनि विषये हस्ता दावपि पाणी लोभाद् विस्तारयन् प्रसारयन् । दास्यति न वेनि देतो: विभ्यत् भयं प्राप्नुवन् । अत एव अर्धपथम्यवाक् इंद- याचिर्गत्य कण्ठमागत्य मुखादनि:सरन्ती वाणे यस्यैवम्भूनः । पण्डोति वदतीति यावत् । तथा प्राकृनः काकुं सचयन्, अ गुम्नीमुखनिक्षेपादिचेरितैर्देहि देशोत्यादि भयदैन्यादिविकृतां वाणी गापयम्। एवम्भूनो मूर्ती सौमसत्र अनधेि नैर्देवयंलो- कि दृरः । ललजिसः उम्मदचा इति पाठे रमावादार्थ पञ्च- सनिको भयादग्पष्टापूर्णयाक पेत्यर्थः । नुन्ध स्नेय जातिः॥२४॥ देन्येति । नित्यं दैन्य मान्यमया: मदा दीनवधारने प्रपुरे घेषु मारमा दैन्यचयंपा वा। तथा अत्याचारामयाविनः

·सप्तदशः सर्गः।
२८
धनिदानाम्बुदृष्टयः पात्रपाणाववग्रहः ।
खान् दासानिव हा निःस्वान्विक्रिणीतेऽर्थवत्सु यः ॥२६॥
-
जाठरवप्ताननुरूपाहारगौरवादजीलरमवावित्यं दीर्घरोगि-
एः । तथा ऽयमेव मकन भोच्यते मह्यं भोक्तुं न ददाति ममी-
सीनोऽयमोदनः कीदृग्घतं दधि मह्यं किं वितीर्यममै कि-
मित्यादि दुरदृश्यापयादिना भुनानजनमाकृतपन्याः। अभ्यव-
हरतो लोकस्य साभिप्रायं विलोकका एवम्भूता यस्य लोभस्य
सेवकाः म व्यलोकोति पूर्वेण सम्बन्धःइयमपि जातिः। श्राम-
यावीति प्रामयस्योपसयानं दीर्घच (पा०५२।१२२। वा ०१)
॥२५॥
धनोति । पत्रपाण सम्प्रदानभूतवाह्मण हस्ते विषये धनि-
दामाम्बुधः मम्धनानां नराणां मरन्पसम्बन्धिजम्नवर्षणस्य
यो लोभः अवग्रहः प्रतिवन्धकः । टेवावग्रहः सम्भाव्यते ।
महाधनिकोऽपि यशात् पात्रपाणे जलं न वितरतीत्यर्थः ।
तथा निःस्वान् निर्द्धनान् स्वान् प्रात्मनः स्वीयान् पुत्रदारा-
दोन वा अर्थवत्सु धनिकेषु विषये विक्रोणीते निर्गतस्नेहाभिमा-
मिनः । कचन विनिमय्य खवशवर्तिनो दामीपुत्रानिव विन-
रति । हा खेदे, निःखेन च धनलोभवशादात्मा स्वीया वा
पुत्रादयो धनिकेषु विमीयन्ते । दामा यथा खेच्छया धनार्थ
फ्रीयन्ते तयेत्यर्थः। व्यस्तोकीति पूर्वण मम्वन्धः ॥ २६ ॥

·४३० उत्तरघधचरिते। एकदिकरणे हेव महापातकपञ्चके। न तण मन्यते कोपकामौ यः पञ्च कारयन् ॥ २७ ॥ यः सबैन्द्रियसमापि जिहां बहवलम्बते । तस्यामाचार्यकं याञापटवे वटवेऽर्जितुं ॥२८॥ एकेति । तो कोपकामी महापातकपञ्चके ब्रह्मवधादिपञ्च- महापातकसमध्ये एकद्रिकरणे एकस्य पातकस्य इयोश्च करणे क्रमेण हे कारणभूती यस्मादत एव तयोरन्पकार्यकारि- बाद् यो लोभः पञ्च कारयन् हातुल्यावपि तो न मन्यते । यतः स्वयं पञ्चापि महापातकानि गरकादीनि कारयति को- पाच योऽपि ब्राह्मणो हन्यते तस्यैकं ब्रह्मवधं प्रति हेतुत्वं कामा- हुरुतत्य गमनं स्वीकामाच नगर्नुबाह्मणस्य वधश्चेति महापा- नकदयं प्रति तस्य चेतुत्वं । धनादिलोभातु ब्रह्मवधः सुवर्ण- सेयश्च रमलोभात् सुरापानं कामलोभात् तीजानिप्रदर्शित- धनलोभाद्या गुरुतत्पगमन। इष्टमङ्ग हलोभादतैश्चभिरपि मच ममर्ग इत्येवं लोभस्य पञ्चापि महापातकानि मति हेतुत्वादधि- कात्वात् कोषकामा अकिश्चितकरी मन्यते । नाभ्यामप्यधिको स्लोभ इति भावः । एकदिकरणे इत्यत्र मझाया अन्पोयम्या या सरा३४ वा०७) इत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातः । रणे अनि गन्यकर्मप्यनादर इत्यादिना (पा०२।३।१७) चतुर्था वैकल्पि- फसात् पक्षे दितीया ॥ २० ॥ य: म रनि। यो भाभः मन्द्रियममापि मन्द्रियाणि ·सप्तदशः सर्गः। B३१ पथ्यो तथ्यामगृह्णन्तमेवं बन्धुप्रबोधनां । श्टून्यमालिय्य नोभन्तं मोहमैक्षन्त हन्त ते ॥२८॥ पडिन्द्रियाणि सद्मानि यस्य एवंविधोऽपि त्राणं गन्धलुभं चतू- रूपलुवमित्यादिप्रकारेणेत्यर्थः, बड़ यथा जिज्ञामवलम्बते न तथान्यानीन्द्रियाणि । कि कत्तुं । तस्यां जिज्ञायां याञाप- टवे चाजापटुब्रह्मचारी शिय्यस्तस्मै वटवे यात्राशकिकुशलाय श्राचार्यकं गुरुत्वमर्जितुं । लुब्धस्यैषा रीतिः । अयमत्र तात्य- यार्थः । यो लोभी दुर्वाचं प्रति विपियवाक्यरचनाय यत्सामर्थ्य नैपुण्यं तद्विषये गुरुतां विधातुमिव तस्याः सकाशात् प्रियवच- नमग्भाषणाभ्यामं कर्तुमिव शिय्यभूतस्तामतितरां मेवत इत्यर्थः। लोभवशात् मबाऽपि यानापियवाफ्यानि ग्रूते इति भावः । यात्रावटवे पटवे इति पाठे पटवे दृढाय यानावटवे इत्यर्थः । यानाचाटुपटुविषये जिज्ञायां स्वम्य गुरुतां विधातुमिधेत्यु- स्प्रेक्षा। प्राचार्यकमिति पूर्ववत् ॥ २८ ॥ पञ्चभिः कुलकम् । पय्यामिति । पथ्यां हितां तथ्यां सत्यां मातापित्रादिना कृतां वन्धुप्रबोधनां एवं मत्कर्म कुरु असन्मा कार्षीरित्यादिरूपा प्रवर्तनां अगृहन्तमनगोकुळगणं यतो जानपहुलं । तथा शून्यं अलीकं अप्रामाणिकमपि रञ्जितले- नानात्मभूतानि जडान्यपि देरेन्द्रियादीनि अनाचविद्यावि- सामवगादात्मलेन प्रामिप्य प्रतिपद्य सहसमो विद्यमानमपि नोभान्तं न त्यजन्नमेवग्भूतं माई ते देवास्त्र अनौघे ऐक्षन्न A

·०३२
उत्तरनैयधचरिते।
श्वः स्वप्राणप्रयाणेऽपि न स्मरन्ति स्मरदिपम् ।
मनाः कुटुम्बजम्बाले वालिशा यदुपासिनः॥३०॥
.
दहः । हितस्य प्रियस्य चानगीकरणात् अनिष्टशून्यापरि-
त्यागाच्च । इन्लेत्याश्चर्ये खेदे वा। मूढस्येयं जातिः ॥ २८॥
श्वः खति । यदुपासिनः यस्य मोहय सेवका वालिश
मूर्खा अथवा खयमजवाभिमानात् परोपदेशानङ्गीकाराच्च
शिवभूता एवम्भूता जनाः कुटुम्बजम्बाले मनाः पुचकलत्रादिरू-
पकुटुम्वरूपे कर्दमे बुडिता अपि मृतोऽयं पुत्रः किं करोमि इदं
कलत्रं किंवा करियति अस्य क्षेत्रादेः किं भविश्यति इत्यादि-
प्रकारेण पुनादियोगक्षेममात्रपराः शिश्नोदरपरायणाः सन्तः
श्वः परेद्यवि अतिसन्निहित इति यावत् जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु-
रित्यादिवचनप्रामाण्यादरात् अपि सन्निहिते प्राणगमने जाते
मति सन्निपातादिना धातुरखेऽपि वा यः प्राणप्रयाणे निश्चिते
सत्यपि संसारसमुद्र तारकं सरहरं न ध्यायन्ति किन्तूतप्रका-
रेण मरणसमयेऽपि कुटुम्वचिन्तामेव कुर्वन्तीत्यर्थः । इदमपि
मूढलतएज। वान्ग्रे निमग्नोऽन्योऽपि किमपि न स्मरति । श्व
श्व इति पाठे वीमायां दिः यः । खमाणेति पाठे वस्य प्राणा-
नामित्यर्थः । वियमिति कर्मलविवचया दितीया। चारदिप
इति अधीगर्थे ति (पा.९॥३१५२) पठी ॥३॥

·सप्तदशः सर्गः। ४३१ घुसामलब्धनिर्वाणज्ञानदीपमयात्मनाम् । अन्तम्लीपयति व्यक्तं यः कज्जलवदुन्चलम् ।। ३१॥ ब्रह्मचारिव्रतस्थायियतयो गृहिणं यथा। त्रयो यमुपजीवन्ति क्रोधलोभमनोभवाः ॥ ३२ ॥ पुमामिति । यो मोहः, न लब्धं निर्वाणं विनाशो न म ज्ञानरूपी दीपस्तन्मयस्तत्प्रचुर श्रात्मा मनो येषां ज्ञानिनां वमिठादीनां उन्चलमप्यन्तर्निर्मलमप्यन्तःकरणं संजां व्य प्रकटं वापयति मलहितं करोति। मोहमोहिताः कामा- धीनाः सन्तो ज्ञानिनोऽपि विद्यामित्रादयः स्वमनो मेनकादि- देवाङ्गनाप्रवणश्चकः । पूर्वमुच्चलस्थापि मनमा मोइन मा- लिन्यं कृतं। जानिनामपि चेतांसोत्यादिमार्कण्डेयवचः प्रमाणं । न लब्धः माघालतो निर्वाणेपयोगी मोचोपयोगी ज्ञानदी- परूपः स्वमकामज्ञानरूप आत्मा येतेषां दैतमानरहिता- नामिति वा । किमिव । कन्जलवत् । यथा मध्यम्यापितस्य दीपस्य कमलं मधाधवलितानां घटादीनां मधं मखिनयति महोति। ब्रह्मचारी तम्मायो वानप्रम्यः यतिः मयामी एते चयोऽप्यायमिणे गृहिणं गृहम्यं यथा अमनाच्छादनार्थ उपजीवन्ति सेवन्ते, यस्मात् योऽप्यामिणणे मानेनाम्नेन चावहम् । एहम्बरेव धायंन्ते तपाज्येष्ठा ग्रहायमी ॥ 13 ·उभरनेयधचरिते। जाग्रतामपि निद्रा यः पश्यतामपि योऽन्धता। श्रुते सत्यपि जायं यः प्रकाशेऽपि च यस्तमः ॥ ३३॥ कुरुसैन्यं हरेणेव प्रागलज्जत नार्जुनः । इतं येन जयन् कामस्तमोगुणजुषा जगत् ॥ ३४ ॥ इति मार्तवचनात्, तं लक्षीकृत्य वा प्राणधारणं कुन्ति, तथा क्रोधलोभमनोभवा थं मोई सेवन्ते यं लक्षीतत्य वा स्वरूप लभन्ते । मूढ एव क्रुद्धो लुचः कामी च भवति ॥ ३२ ॥ जाग्रतामिति । यो मोहो जायतां सावधानानामपि निद्रा अविवेकरूपं निश्चैतन्यं । तथा यः पश्यतां चाक्षुषज्ञानवतामपि अन्धता चक्षुराच्छादनाद् द्रव्यदर्भनाभावरूपमदमदस्खयहर्ष मंमारस्यानित्यदुःखरूपतां जानतामपि तदपरित्यागहेतुत्वा- दज्ञानरूप इत्यर्थः । तथा यः युने वेदशास्वाधिगमे अत्यपि मूढत्वेन जेयाजानरूपं जाय विधिनिषेधाधनिमयरूप इत्यर्थः । नथा यच प्रकाशे सौरानेयचातुषाद्यालोके मत्यपि द्रश्य- घटपटाच्छादनरूपतयान्धकाररूपः। प्रकटेऽप्यर्थ प्रतीतिप्रति- मन्धक इत्यर्थ. ॥ ३२ ॥ कुयिति । तमोगुणजुपा अज्ञानरूपेण तमोगुणमेविना येन मोहेन इतं जगत् जयन् कामो नालज्जताक एव। । तमोगुणजुषा আম্বিনরমাল ঘ ঘাথে ব সামাদনহা সার্চ रतं गम्त कुममैन्य पयादिनाम थन् अर्जुन इव । मया इतमि- व्यभिगाग सन्नी चचा गाप। अन्येन हास्य पयात् खेम ·.सप्तदशः सर्गः। ३६५ चिहिताः कतिचिद्देवैः प्राचः परिचयादमी। अन्ये न केचनाचूडमेनःकञ्चुकमेचकाः ।।३५ ।। नवोद्गर्म इवाधिौ सैन्येऽभ्यममुपेयुपि । कस्याप्याकर्मयामासुस्ते वान् कर्णकर्कशान् ॥३६ ।। हनने हि लब्जा युक्ता सा तु कामस्य न जानेत्यर्थः । मूढ एव कामपरवशी भवतीत्यर्थः। ईश्वरः प्राक् कुम्मैन्यं शूलेने इम्ति पश्चादर्जुनः शरेणेति द्रोणपर्वकथा ॥ ३४॥ कुलकं । चिझिता इति । श्रमी कामादयः कतिचित् कति- पयैर्देवैरिन्द्रादिभिः प्राचः पूर्वजातात् परिचयात् पटुतरात् समाचिहिताः चिनिधिताः ।देवानामपि कामाद्यायत्त- वात् माचीनः परिचयः । अन्ये तदुपजीविना मौद्धादयः केचन विशेषेण न जाता। यत आचूलं शिखामभिव्याप्य मर्यादोरात्य वा एनमा पापरूपेण कचुकेन मेचकाः ग्यामवर्षाःयो हि नीलवस्वादिना श्रावृतदेहः स विभेयतो न लक्ष्यते ग्यामलान इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ तवेति । उडूः त्यकमर्यादे अधिी एवातिगम्भीरे नच तस्मिन् काले मैन्ये अभ्यर्ष उपेयुपि सामीयं गते मति ते देवाः कस्याप्यनुपलक्षिताकारस्य चार्वाकस्य कर्णकर्कशान् वसा- नाकर्षयामासुः । अभ्यी। अभेद्याविदूर्य इति (पा.१२।२५) नेट् । गूरी उद्यमे मर्यादाधारणे च । उधमत्यागिनीत्यर्थः ·२८ उतरलेषरिते। ग्रावोन्मज्जनवद्यज्ञफलेऽपि श्रुतिसत्यता । का अदा तच धीवृद्धाः कामाध्वा यत् खिलीकृतः॥३०॥ केनापि वोधिसत्त्वेन जातं सत्त्वेन हेतुना। यदिमर्मभेदाय जगदे नगदस्थिरम् ॥ ३८ ॥ नानेव वर्माना। ग्रावेति । ग्रावोन्मजनवद्यावाण: सव- मीति प्रतिपादितपाषाणतरणवत् ज्योतिष्टोमादियशाना साधे खादी फलेऽपि ज्यातियोमेन वर्गकामा यजेतेत्यादिश्रुतीनां सत्यता यथार्थता यावान्मजनवाक्यस्य प्रत्यक्षवाधितत्वाधागा- नन्तरमेव खादेरदृष्टत्वात् ज्योतिरोमादियागप्रतिपादिका अतिरपि प्रत्यक्षवाधिता। तथा च यागश्रुतिरप्रमाणं प्रत्यक्ष- विरुद्धत्वात् गावोन्मजनश्रुतिवदिति प्रयोगात् यागश्रुतेरपि खगोदाववत्यतेति च व्याख्येया श्रव विपद्धलक्षणथा मत्यत्वेऽय- सायेत्यर्थः । एवमन्येषामपि वेदवाक्यानां श्रुतित्वाविशेषादममा- शवे हे धीरद्धा बुद्धिमन्नो देवाहन फरले श्रुती वा युमार्क का यद्धा कथमास्तिक्यं अपि वप्रामाणिकऽर्थे श्रद्धां न कार्या। यत् येन कारणेन यदमाटेदोक्तविष्यनिकमभिथा कामाचा पछाचारमार्ग: चिनीकृतो मद्धस्यक इत्यर्थः । युतिमाघ- स्याममाणसाद्य यसमामसिंजा कनिषिदधानि यद्दपये तदप्यममाणिकलात् त्यजतेति भावः। धीरद्धा त्युपहासः । भतिमा भवना रस्यर्थः ॥ १० ॥ केमि । केमायाजालगाया पोधिमत्त्वेनातिमान जिमभ- ·सप्तदशः सर्गः। अग्निहोत्रं त्रयीतन्त्रं त्रिदण्डं भस्मपुण्डक। प्रज्ञापौरुपनिःस्वानां जीवो जल्पति जीविका ॥३॥ हारकेण वेदस्य मर्मभेदाय जानमुत्पन्नं । वेदमर्मभेदः कर्तुमा- रब्ध इति यावत् । कथमत पाए । यद्यस्मात मत्त्वेन हेतुना मत्त्व- रूपेण लिङ्गेन, यत् सत् तत् इणिकं यथा पट इत्यादिरूपेण, जगदम्बिर क्षणिकं जगदे। प्रत्ययादिसत्त्व लिनेन विश्वस्य क्षणि- कलसिद्धावुभयलोकानुगतं स्थिरमेककारमधिकारिणमा- श्रित्य वैर्विहितानां विधिनिषेधानां निराश्रयतया वेदस्या- प्रामाण्यप्रतिपादनाइदमर्मभेदः कृत इत्यर्थः । वौद्धसिद्धान्तम् ग्रन्याम्सराहोद्धव्या विस्तरभयादत्र नोकः । अयं वका पूर्वस्मा- भिन्नथाक एव वा खमतं वेदामामानं चौद्धसंवादेन ढ- पनि। केनेति । सत्त्वेन चेतुना यस्माज्जगदरियरं जगदे तम्मात् . केनापि लोकोत्तरमजेन तेनैव चार्वाकण वेदमर्मभेदाय वौद्धन जातं । तदीयमताङ्गीकरणात् तद्रूपेणैव जातमित्यर्थः । जगा- देति पाठे योधिसत्त्वं जगदस्थिरं जगादेति व्याख्येयम् । चणि- कले मिद्धे न पापं कृतं स नए एवेति किमिति पापापमि- त्यादि प्रकरणाजभेयम् ॥ ३८॥ अमोति। नित्यं काम्यय सायम्प्रातोमरूपं अग्निहोचार्य कर्म, चयी र तन्त्रमीमांसा वेदत्रयमम्बन्धि वा पत्तन्वं वेदवि- हितोऽन्योऽपि कर्मकसापः, तया चयो दणा यत्र तत्पाग्यपत- मतं, तथा भस्मनः पुष्ट्रस्तिलको पवैवंविधं मैवादितमेतत् ·४३९ उत्तरनयधचरिते। शुद्धिवंशयोशुद्धौ पित्रोः पित्रोर्यदेकशः । नदनन्तकुला दोषाददोषा जातिरस्ति का ॥ ४०॥ मवं, प्रजाया बुद्धेः पौरुषेण मामर्थन तीक्ष्णया प्रज्ञया नि:- स्वानां हीनानां प्रज्ञया पौरुषेण च वा दीनानां, वचनेन चौर्य च बलादा ग्रहीतुमसमर्थानां पुरुषाणां जीविका जीवनोपायः। तद्वेषधारणधर्मेण द्रव्यमजितुमेव न त तालिको धर्मः । पर- लोकमाघनमिव वेदप्रामाण्यवादिनां भवति इति जोवो रहस्स- निर्जन्पति वदति। वाक्यार्थः कर्म । तदुक्रम् तेनैव । अग्निहोत्रं यो वेदाखिदण्डभस्मपुण्डकं । बुद्धिपारुषदीनानां जीविकेति रहस्पतिः ॥ भस्मगुण्ठनमिति वा वचने पाठः । तस्मादमिहोपाद्यम- माणमेवेति भावः। जीविकेति। धात्वर्थनिर्देशे णमुल्॥३८॥ इदानीं नाझप्यादिजातिधर्मानमहमानो जातिं दूषयति। शुद्धिरिति । विशुद्धमातापिजलं हि ब्राहाण्यादेर्लदणं । मा शुद्भिदुर्निरूपा। यद्यस्मात् पिचोर्मातापित्रा पितरी माता- मपितामहो मातामहीपितामया च तयोरेकशः प्रत्येक पंजदयीशुद्धो मत्यां, एवं तयोरपि पितामहादिमावपिना- महादिमारपितामयादिमातामहमातःपितामहादिमाताम- होमातापितामधादिमुद्री सत्यां एवं ग्रामणे धावत् प्रत्येक मुद्धो मायां मुद्धिः परीक्षणोया। सत्तरमादनन्नकुला एवमपरि- मितमभेदात् । अत एव दोषा दुर्वियाः। गुडसनामतोम- घो: पारम्पर्शतया मुद्धेः मन्देशात् । इन्द्रादीनामरमादीगाच ·सप्तदशः सर्गः। १३९ कामिनीवर्गसंसगर्न का सङ्क्रान्तपातकः । नानाति नाति हा मोहात् कामक्षाममिदं जगत् ॥ ४२ ॥ पुराणप्रामाण्येन व्यभिचारदर्शनादशुद्धेनिश्चयाच जातिमकर- रूपादोषात् का जातिरदोषास्ति अपि तु न कापि। यदाः। अप्येकपड्त्यां नानीयात् सम्पन्नः खजनैरपि। को हि जानाति किं कस्य प्रच्छन्नं पातकं भवेदिति ॥ नथा। अनादाविह संसारे दुारे मकरध्वजे । कुले च का मिनीमूले का जातिः परिकन्पितेति ॥ तस्मात् सङ्कीर्षयोनित्वात् सा अपि जातयो दुया एवेति जातिधमान् विहाय स्वेच्छाचारं कुरुतेति भावः । यद्वा तस्मा- दावामणमनन्तानां कुलानामदोपाभावायभिचारादिदोपर- हिता जातिः काप्यति अपि तु न कापि पूर्वपूर्वपित्रादिव्यभि- चारादिदोषान् मनापि जातिर्दुरेवेति व्याख्याता। यदा तदेति च पाठः सम्यक् । तयोः पित्रोरनन्तकुलानां दोषाभावेन कृत्वा- दोपा जातिरस्ति अपि तु मइति कुले कस्य चिद्दोषसम्भवात् सापि जाति वेति व्याख्या। यच्छब्दसामर्यात्तच्छब्दास्या- हारः । एकमः । मकवचनादिति (पा.५४४३) मत् ॥ ४ ॥ अन्यदया। कामिनीति। आहारी दिगुणःस्त्री युद्धिस्तासां चतुगुणा। पगुणो व्यवसायथ कामयारगुणः रमतः । इति वचनात् पुरुयापेक्षया अष्टगुणकामानां कामिनीनां स्त्रीणां नानाजातोयानां वर्ग:संघस्तस्य संसर्गानैःमम्बन्धः छता ·800 उत्तर नेपधपरिते। ईयेया रक्षतो नारार्षिक कुलस्थितिदाम्भिकान्। स्मरान्धत्वाविशेषेऽपि तथा नरमरक्षतः॥४२॥ कः पुरुषः मद्यान्नं प्रविष्टं पातकं पत्र एवंविधो न अपि त। संवत्सरातु पतति पतितेन महाचरन् । इति शास्तात् कृतपानकस्लीमसात् सोऽपि प्राणी सङ्का- न्नपातक एव । तस्मात् काम्यत इति कामः फलं तेन चामं रहितं एकादग्युपवामादिव्रतं नियमो यस्य । मदनेन कृषा क्षीणं निप्पलं ननं यस्य वा तजगत् सोऽपि लोकः मोहादि- चाराभावाद् तथेति यावत्, नानाति न भुले एकादग्यादी वृथैव च खाति तीर्थादी हा करम् । खयं शुचित्वेऽपि स्लीयभि- चारादिदोषर्ममात् जीणं मुनिवेऽपि दुष्टसंमान् सर्वेषां पातकिलादुपवासादि वृथैव करोति। केवलं प्रयास एव तस्य भवतीत्यर्थः । तसान खेच्छाचार एव कार्य इति भावः । चा- वीकमते विधिनिषेधाभावात्रैष दोष इत्यर्थः। तेषां सदोषत्वा- जानिरपि सर्वा सदोषवेत्युनं भवति । अभिलाषेण कृत्वा नटं प्रतं यस्य । एकादग्यां भोजनाभिलाषे सत्यपि न मुझे अभि- खाये मत्येवामावास्यादी लोनिवृत्तिः, स्वाति च तीर्थादी, नत्मन् वृथैव। कामोपहतवाद् वहिः गोधयन्नन्तरमुद्धमित्यर्थः । घामः । वायो म इति (पा.८५३) मः ईय॑येति । ईर्पया असहनलमाण हेतुना नारीः रक्षत- तामा परपुरुषदर्शनमपि कर्नु अप्रयच्छतः कुलस्थिनिनाम- सादिजातेरमााणवम्यानं नटूपेण दोन चरनिा ये तान ·सप्तदशः सर्गः। ४०१ परदारनिवृत्तिर्या सोऽयं स्खयमनाहतः । अहत्याकलिलोलेन दम्भो दम्भोलिपाणिना ॥ ४३ ।। पुरुपान् स्तोरचएमेव कुल म्यितिं मन्यमानान् धिक् ते निन्द्याः । निन्द्यत्वे दाभिकमयुकत्वमेव हेतुः। किमानान् । स्वि यः पुरुषाद्य विवेकशन्या यतोऽतःम्परान्धवस्थाविशेष साधारणे सत्यपि तथा नारीवनिर्वन्वेन नरमरक्षतः परदारसंसर्गादनिवारय- तः । न हि जातिसरो नारीणमेव व्यभिचारेण प्रयुको यतस्ता एव रक्षणीयाः किन्तु पुरुषाणामपि व्यभिचारेण । यदि रक्षणीयं तईि द्वयमपि। न चैवं क्रियते। तस्मादन्यतरस्यैव रक्षणे जातिमकरस्यैव तावदस्यात् कुलस्थित्यभावाबारीमात्ररक्षणं तेषां दम्भ एवेत्यर्थः । तस्मादी- त्यता नरस्य वेग्यादावित्र स्वीणामपि नरान्तरे प्रतिप्रतिषेधं मालध्वमिति भावः । ईर्थयेत्यनेनेयवात्र तुर्न तु धर्म इति सूचितं । अथ च स्मरा- न्धत्वाविशेषेऽपि नारीरचतोऽनेकपतिभ्यः किन्वेकमेव तम्या: कुर्वनः निरंतु स्तोवदरततः। खिया यथा एक एव पतिसथा नरस्यैकैव रखीति न किन्तु ने वहीः कुर्वन्ति तस्मादपि निन्दास्ते अत्रापि ईयैव इतः ॥ ४२ ॥ परेति। परदारेभ्यो या निवृत्तिः ताः मादरं न द्रव्याः किं पुनः स्पष्टच्या इत्येतदर्थप्रतिपादकं मास्वं मोऽयं परवञ्च- नरूपो दम्भः अहन्यया गौतमखिया सइ केलिः काममोडा तत्र लोलेन तत्परेण दगमोलिपाणिनेन्द्रेण स्वयमात्मने वानादृत 13 ·उत्तरनैषधरिते गुरुतत्पगतो पापकल्पना त्यजत द्विजाः । येषां कः पत्युरत्युच्चैर्गुरुदारग्रहे ग्रहः ॥ ४४ ॥ उपेक्षितः । परदारागमनप्रायश्चित्तविभागोऽप्येतेन दूषितः । अन्य प्रति तन कार्यमिति उपदिशन्ति खयं तु तदेव कुर्व- नीत्युपहासाऽपि सूचितः । अहल्यासम्भोगलम्पट इन्द्र एव दाम्भिकोऽन्ये परदारपरामुखाः सर्वेऽपि दाम्भिका एवेति भावः । वनइस्तत्वात् परदारमर्षणं कृतवान् तस्मादयं शास्त्री- यो निषेधो न भवति किन्वशक्तवाद्दम्भ एवेति ॥ ४३ ।। अन्यत्वाह । गुन्विति । भो द्विजा यूयं गुरुतल्पगती पित्रा- दिभा-सम्भोगे विषये पापकल्पनां, ब्रह्म हा मद्यपस्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः । महापातकिनस्लेते तथा विश्वासघातिनः ॥ इत्यादिवचनानुरोधेन महापातकसम्भावना त्यजता यार- येषां वो युभाकं पत्युः स्वामिनो द्विजराजस्य चन्द्रस्य देवानां गुर्विदादिपाठयितु इसतेदाराः नेपाङ्ग सम्भोगे प्रेत्युचर- तितरां ग्रहोऽभिनिवेशः, श्रूयत इति शेषः । वेदादिपाठनात् वृहस्पनेर्देवगुरुवातस्मात् तद्भा-गमने चन्द्रस्य दोषस्तेमाऽपि न, नसेवका यूयमपि गुरुतम्पगमनं कामं कुरुतेति भावः । यथोक। राजि धम्मिणि धमिधाः पापे पापा: समे समाः। राजाममनुवर्तम्ले यथा राजा तथा प्रजा इति । पपमपरामः गुरुभम्दमलेनवमुनामद ति पाठे जाणवः। - ·सप्तदशः सर्गः १४३ पापात्तापा मुदः पुण्यात् परासः स्युरिति श्रुतिः । वैपरीत्यं द्रुतं साक्षात्तदाख्यान वलावन्ने ॥ ४५ ।। अथ च तेज:भमूहो गुरुतन्यगमनेऽपि प्रत्यारभुदेत्येव न तु पतित इत्यर्थः । इन्द्रादिनिकटे वाल्मीकिप्रमुखा दिजास्तिष्ठन्ति तेयां सम्बोधनं । वृहस्पतेार्यायां गर्भमुत्पाद्य तत्मुतवीकाराय मोद्यमानिन्द्रादीन् प्रति चन्द्रेण महारारम्भमरगोण तेत्रः प्रकटितं। अनन्तरं ब्रह्मणां गुरुभायां त्याजितोऽपि म गर्भजपुत्र गृहीतवानिति पौराणिकी कथा। तन्पश्च शयनीये हात मन्त्रकम्नुत्रियोरिति विश्वः ॥ ४॥ पुण्य वै पुष्णेन कर्मणा पापः पापेनेत्यादिश्रुतिं दूषयति । पापादिति। परा गता अमवा यस्य स्मृतम्त्यर्थः तम्य प्राणिनः रह कृतानिषिद्धाचरणजात पापात्तापा दुःखानि पुधादि कृतादिहिताचरपजाद्धमीन्मुदः मुखानि म्युभवन्ति इति अति- राह। भावात्प्रत्यक्षेण द्रुतं शीघं वैपरोत्यं दृग्यत इति भेषः । प्रयागादो प्रातमाघमानं कुर्वतो भवदभिमतमुक्तकारिण: पुरुषस्य तदरानोमेव दुःखं भवति । भवदनभिमतपरदारमा- मादिपापकारिणस्तदानीमेव मुर्स भवतीति वैपरीत्यमनुभू- यते। अथ चैवं युतिः अबळमात्रं न तु तब किञ्चिप्रमाणं । किञ्च मृतम्य किंवा भविस्यतीति को वेद जोबना तावदेपरोत्यमनु- भूयते तत्तम्मात् श्रुतिप्रत्यक्ष्योर्विषये यूयं वसावले स्वयमेव पाण्यात कथयत भवन्त एव विचारयन्वित्यर्थः । प्रमाण योः ·988 आरघधधरिले। सन्देहेऽप्यन्यदेछाप्नविवयं वृजिनं यदि । त्यजत श्रोत्रियाः सत्रं हिंसादूषणसंशयात् ॥४६॥ .. परस्परविरोधे सबलत्वेन दुर्बललेन च व्यवम्या क्रियते। ततय यथा प्रत्यक्षानुमानविरोधे प्रत्यक्षं बलीयः । तथा श्रुतिप्रत्य- क्षविरोधे प्रत्यक्षमेव बलीय इति निश्चित्य पापात् सुखमनुः भूयत इति पापं सः कार्यमिति भावः । प्रबलदुर्बलत्वव्यव- स्थापकस्य न्यायस्याप्ययमुपदामः ॥ ४५ ॥ मन्दिग्धेऽपि परलोके त्याज्यमेवाशभं बुधैरित्यादिप्रति- वाधाढूषयनि। मन्देह इति । तच तत्र व्यभिचरितवाच्छ्रुति- प्रामाण्यानिश्चयात् पापं न कार्य जन्मान्तरे निरयादिदुःखभ- यादित्येके वदन्ति, अन्ये च येन कृतं स तु दग्धोऽन्यदेहमा- प्तिस्तस्य स्यादिश्यत्र का प्रत्याशेति वादिविप्रतिपत्तथान्यदेशाप्तः सन्देई सत्यपि पाहिकोऽपि दोषः परिवर्तव्य इति न्यायेन यदि देशान्तरं स्यात् नई पापफलं दुःखमनुभूयेतेति वुद्या यदि जिनं पापं विवज्यमईथा न कायं तईि चिया- छन्दोभ्यायिनो वमिष्ठादयो यूयं सर्च अनेककर्टकं यागं त्यजत मैवं एवं। कुतः। पइिंगायाः सम्बन्धिमा दोषस्य संगयात् मन्देशात्। मा हिंस्यात् मा भूनानि, अहिंसा परमो धर्म रत्यादि निमनिवगायागेऽपि प्रिंमा न कार्य रोके । विधिव- लादधिनपापात्पत्तिः : मा कार्यवेत्यन्ये इति मन्दै यागीय. पसईिमा न् पापहेतुः म्यात्तदा नेर प्राप्तिः किन्पनिरमेव ·सप्तदशः सर्गः। १४५ यस्त्रिवेदीविदां वन्द्यः स व्यासेोऽपि जजल्प कः । रामाया जातकामायाः प्रशस्ता इस्तधारणा ॥४७॥ सुकृते वः कथं श्रद्धा सुरते च कथं न सा। तत्कर्म पुरुषः कुर्याद्येनान्ते सुखमेधते ।।४८ ॥ स्यादिति पाक्षिकोऽपि दोषः परिहरणीय इत्यनेनैव न्यायन यागमपि त्यजत न चेदेवं पापमपि कुरुतेति भावः । संयया- दिति पाठे सम्बन्धादित्यर्थः । कस्तुषं जिनेत्यमरः ॥ ४६ ॥ त्याज्यमेवाभं बुधैरित्यपि सव्यभिचारमाह। य इति । चरिखवेदीविदां वेदत्रयवेदिनां वो युग्माकं वन्द्यो नमस्करणीयः स व्यामोऽपि इति भारतादौ जजल्पोक्तवान् । इति किं । जात- कामायाः कामाीया रिरंसोः रामाया अज्ञातकुलशीलाया अपि रमणाय इस्तधारणा पाणिग्रहणं अनीकरणच प्रशस्ता युक्रव । न केवलं वाल्मीकिः किन्तु व्यामोऽपोत्यपिशब्दार्थः । तद्दचनं भवद्भिः पूज्यत्वादनीकर्तव्यमियपि सूच्यते । साराती विकलां दीनां यो न कामयते स्त्रियम्। ब्रह्महा स तु विज्ञेयो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥ इत्याध नतीर्थयाचाविपये जम्नादिप्रसङ्ग च भारता- दो रामायणे च शूर्पनखाद्युको प्रसिद्धं । ततय पापवर्धका- यंमिश्यणुच्यते । उभयथापि दोष इति भावः । वेदविदामिति सत्यानामिति (पा.२१३१७१) पछी ॥४७॥ गुज्यन्तरेण पूर्वाफमेश। सुकृत इति । सुष्कृते चान्द्रा-

·०४६
उत्तरनेयधरिते
बलात् कुरुत पापानि सन्तु तान्यकृतानि वः ।
सवान् बलकृतानीनतान् मनुरववीत् ॥ ४८ ॥
यणादौ वो युभाकं कर्य केन हेतुना श्रद्धा आस्तिकता अपि
वनुचितमेतत् । सा च श्रद्धा सुरते कामिनीविषये न कथमिति।
नया तत्र भवितं युक्र । यस्मात् पुरुषस्तत्कर्मा व्यापारं कुर्यात्
येन कर्मणा वाऽन्ते कभीवमान एव सुखमेधते वर्द्धतेऽनु-
भूयते पुरुषेणेत्यर्थः । जन्मान्तरे व्रतादिजन्यं सुखं मन्दिग्धं
सुरतजन्यञ्चं सर्वस्य खानुभवसाक्षिकं । तस्माच्चान्द्रायणादि
सुकृतं त्याला सुरतमेवाङ्गीकर्तव्यमिति भावः । एतेन मामेर-
यभिरहा च पूर्णन वयमायुषा । प्राज्ञस्तत्कर्म कुर्वीत येनान्ने
सुखमेधत इत्यादि विडम्बिनं । दुरिते चेति पाठे परदा-
रगमनादावित्यर्थः । यतः परदारगमनानन्तरमेव सर्व इम्यते
॥४८॥
पलादिति। भी दिजा यूयं पापानि परस्त्रीगमनादीनि
पलादनुमतावमत्यामपि कुस्त तानि पापानि वा सम्बन्धीनि
छतान्यष्यकृतानि मन्तु फलदायोनि मा भवन्वित्यर्थः । यता
मनुमनेन तान् मानर्थान् व्यापारान् अक्षतामेवामवीत् ।
मगुवचनप्रामाण्यात मला पापं कुरुतेत्यर्थः । पलादत्ता पला-
एका पसादामोरुतश्च यदिव्यन्यार्थमपि मगुवचन कलेगार्थ:-
मारपरिकम्पमया प्रकृते निदर्शयम् प्रमिषन्धो विडम्पयति
॥४८॥

·सप्तदशः सर्गः। 88७ खागमार्थेऽपि मा स्थास्मिंस्तीर्थका विचिकित्सवः । तं तमाचरतानन्दं स्वच्छन्दं यं यमिकथ॥५०॥ श्रुतिस्मृत्यर्थबोधेषु कैकमत्यं महाधियां । व्याख्या बुद्धिबलापेक्षा सानापेक्ष्या सुखोन्मुखी ॥२॥ खागनि । भोस्तीर्थिकाः सम्प्रदायागतविद्या यूयमस्मिन पूर्वोतमनुवचनरूपखीयागमप्रतिपाद्येऽर्थेऽप्रमेये प्रात्मारामः स्यादिति वार्थ विषये विचिकित्सवः संशयालवा मा स्थ भवथ । इदं कार्य न वेति मंशयः परित्याज्य इत्यर्थः । मनुना श्रुत्या वा इदं कथं प्रतिपादितमित्युभयचाप्यनादरपरा वा मा भवत । तईि किं कार्यमित्यत पाहा यूयमानन्देन परदारगमनादि यं य इच्छथ तं तं स्वच्छन्दं खेच्छया निःसंशयमादरेणाचरत। आत्मारामः स्यादिति श्रुतिमामाण्यात्, पूर्वाकतिमामा- शाच संशयं परित्यज्य श्रादरेण यदृच्छया सुखमुपभुडध्व- मिति भावः त्रसादाद्यागमे यद्यपि निन्दापरास्तथापि स्वागमे निन्दा न युक्रेत्यपि सचितम्। मा निरनुवन्धकस्ततो न सुङ। नोर्थमागमेन परति ठक। मदुपाध्यायो वा तीर्थ तस्मादम्त्यर्थे उन् ॥ ५ ॥ पाकश्रुतिरसतीनामर्थमजाला त्वयैवमुकं प्याख्यानमः- माणमित्यायशाः। श्रुतीति । अनिमत्यर्थबोधेपु महाधिया- मये कमात्यमविसम्बादः कास्ति अपि तु हर्षचापि विसम्वाद एव युद्धिमलेन परस्परविजयात्। एवं मति व्याख्या पदार्थवाक्या- ·BBC उत्तरनेयधचरिते। यस्मिन्नस्तीति धीहे तद्दाहे वः किमेनसा! कापि,किन्तत् फलं न स्यादात्मेति परसाक्षिके ॥५२॥ निरूपणं बुद्धिबलं प्रज्ञायलमपेक्षते एवम्भूता। यथा यस्य स्फुरति म तथा व्याख्याति । अत एवातिवादिनः श्रुतीरभेद- परत्वेन दैतवादिनस्तु भेद परत्वेन व्याचक्षते । सा व्याख्या सुखो- न्मुखी अनायाममाध्याक्तिया अथ च सुखपर्यवमायिनी नोपेच्या नानादरणीया सैवाङ्गीकार्येत्यर्थः। श्रुतिस्मतीनामस्मयाख्यात एवार्थङ्गीकार्यः। खेच्छाचारमेव कुरुतेति भावः। ऐकमत्यमि- त्यच एका समाना अविसम्वादिनी मतिरित्यर्थः, चातुर्वण्या- दित्वात् स्वार्थे य्यन ॥ ५१ ॥ वन्मताङ्गीकारे निरयादिप्राप्तिः स्थादित्यत आह । यस्मि- विनि। यस्मिन् देहे अहमस्मि इति धीः गौरः कश इत्याधा- कारः प्रत्ययः तस्य शरीरख-दाहे सति वो युभाकमेनसा पापेन किं अपि तु पापेन निरयपातादि किश्चिदपि न कार्यते। अय- माशयः। देव एवात्मा देहातिरिको वा। यद्याद्यः कन्पस्ताई येन देन पापं कृतं तस्य विनष्टत्वाद्दे हात्मवादिनां वः पापेन किं कर्तुं शक्यते अपि तु न किञ्चिदित्यर्थः । श्रय देहाति- रिक एकात्मा देहे विनऐपि देशान्तरे देमातरे कालान्तरे । पुष्यपापफनागा भोगाम्ति तत्राप्येवं वाच्यं, सकि स्वमाधिकः परमाजिको वा । गाद्यः प्राययस्य देविषयत्वेनैव मिद्धे- सदतिरिकासमनकापनामवकागात् । ततय नहारे वः फिमेग ·सप्तदशः सर्गः। ४ . - मेत्येतदेव पुनरायातं । द्वितीयं दूषयति । परो वेदादिः साक्षी यस्य तस्मिन् देशान्तरे देशान्तरे कालान्तरे च फलभोनरि देहातिरिक्त वेद प्रतिपादिते श्रात्मनि तस्य पापस्य निरयादि फलं चेत् म चेत् फलस्य भोका तात्मनेति हेतारात्म- स्वाविशेषादिति यावत् नसात् काप्यात्मान्तरेऽपि तत् किं न स्यादपि तु भवितव्यमेव । तेन देहेन पातके कृते तदतिरिके नात्मना चेत् फलं भोक्ष्यते तईि देवदत्तेन पापे कृतेऽप्यात्म- त्वाविशेषाद्यजदत्तेनापि तत्फलमुपभोकव्यमित्ययापद्यते । किञ्च पापफलदुःखानुभवालम्बनस्य विनाशे तत् पातकफलं देहव्य- तिरिके परप्रत्ययवेद्ये प्रात्मनि चेद्भवेत् तथापि न दोपः । दुःखं घुपभुज्यमानं प्रतिकृतं भवति। उपभोक्ता चाहका- रास्पदः । देहो विनर धात्मा तु नापभोकेति फलसम्बन्धेऽपि न दोपः। ततश्च पापकारिणे देहस्य विनम्न्यानटत्यारव चापवर्गवान कचित् फलभाति खेच्छाचारमेव तुम्नेति भावः । यद्वा परथामी सानी च परसादी स एव परमाधिक श्रावोति श्रात्मलक्षणपरे देधातिरिफे मातिणि तटम्थे चेत् तत्फलं तईि कापि पापाणादा वा तत्फलं किं न स्यादपि तु स्यादेवान्यत्वाविपात् । तमाई हातिरिक आत्मा नाम्येव देहय नरः। कस्य पापफनं स्यादिति भावः । यद्वा कापि जन्मान्तरीयदेशान्तरे आत्माम्तीति पायफलं चेत् स्यात्तर्षि परो देवदत्ताधात्मा मादी यस्य तम्मिनात्मान्तराधिष्ठिते देवदत्तादिदेपि परम्य वा देवदत्तादिदेहस्य माहिया- ·४५. उच्चरनयधचरिते। मृतः स्मरति जन्मानि मृते कर्मफलोमयः । अन्यभुक्तमते टप्तिरित्यलं धूर्त्तवार्त्तया ॥ ५३ ।। जनेन जानतास्मीति कायं नायं त्वमित्वसौ। त्याज्यते ग्राह्यते चान्यदहो श्रुत्यातिधूर्तया ॥५४॥ वानि किं न स्यादपि त्वविशेषात् स्यादेवेति । अलमतिप्रस- जेन ॥५२॥ पुनरपि देहातिरिक्तात्मवादिनमपहमति। मृत इति । गतप्राण नष्टशरीरत्वानिरव यध्वस्तपूर्वानुभवसंस्कारोहोधोऽपि प्राणी पूर्वजन्मानि अनेकजन्मतत्कर्मजात्यादीनि पूर्वमई ग्राम- षोऽभवमित्यादीनि स्मरति। मृते च कर्मणां मुष्टतदुष्कृतह- पाणां फलानि सुखदुःखरूपाणि तेषामूर्मयः परम्परा भोगा वा भवन्ति। तदधिकरणा भवन्तीत्यर्थः । तथान्येषां ब्राह्मणानां भुक्तीजनैः कृला मृते ध्वस्तदेहे प्रेते बप्तिर्भवतीति धानां पर वञ्चनमात्रेण खोपजीविनां वायाऽप्रामाणिकेग वार्तामा- चेण असं सा न कार्या व्यर्थः । सर्वमप्येताधिकरणत्वादनु- पपन्न । स्खभोजनादिलाभाय पर प्रतारयति । तसाह एव थायोति भावः। अन्यभुतरित्यत्र अन्येषां प्रामणानां भुकरिनि पाठीममामः॥ ५३॥ देहातिरिमात्मप्रतिपादिकां युतिमणुपहमति । जगेगेति। निधूर्तया नितरां परवचनपरया तत्त्वममीति, ग वा एप महानग प्रारमेत्यादिग्रुत्या प्रयोजककया कोऽयमपीति अई- ..

·सप्तदशः सर्गः। १५१ एक सन्दिग्धयोस्तावत् भावि नएजन्मनि । हेनाः स्वमन्त्रादीनसागानन्यथा विटाः ॥५५॥ प्रत्ययविषयं जानता म्यूलोकोऽहं इत्याद्यहंप्रत्ययविषयो देह एव न तु तदतिरिका. कश्चिदिति देहमेवात्मानं जानता जनेन प्रयोज्येनायमम्मोति प्रत्ययविपयस्वं न भवमोति श्रम देहन्त्य ज्यने अहं प्रत्ययविपयलं नेति शेपः । न्नाके देहोऽहं प्रत्य- यविषयमात्मन्न क्षण वन ग्रामाते अङ्गीकार्यते 1 श्रहो पायं कर वा महदनुचितमेतदित्यर्थः । देहे श्रात्मभावं परित्यज्य तम्मि- नात्मनि नित्यतां गृहीला दीनातपत्रादिभिर्दे कयते तद- तिरिकात्मवेदनं कुर्दिनि श्रुत्या लोक उपदिश्यत इत्यर्थः। विप्र- लम्भकवाक्यत्वेन अनिमात्रमप्रमाणं वार्तामात्रेणानं मा न कार्ये- त्यर्थः । श्रन्योऽपि धूर्तः अन्येन रत्नादि त्याजयति काचादि ग्राध्यति । कर्ट दयम्याप्यनभिहितत्वादुभयच हतीया ॥ ५४ ॥ ननु पुत्रेच्या पुत्रम्य प्रत्यक्षोपलम्भात् ज्योतिटोमाटेगपि फ- लम्बानुमानान् अनिमात्रम्य प्रामानात् कथं श्रुतेधूत्वं इत्या- का दूपयति । एकमिति । भावनाभावनाभ्यां मन्दिग्धयोर- र्थयोः पुत्रादिनाभानाभयोर्मध्ये एकमिएमनिटं वा तावत्रि- थितं भावि भविय्यति । तत्र तयोर्मध्ये तथा मति या दरम्य पुत्रादेजन्मनि लाभे मति विटा धूताः परवधनचतुगः म्बम- स्त्रादीन् रेटन कारणभूनानाः अम्माभीन्द्रजपादि लदर्थ कृतं तेन च बया पुत्रादि नमिति बदन्तीत्यर्थः । अन्यथा ·४५२ उत्तर नेयधचरिते। एकस्य विश्वपापेन तापेऽनन्ते निमज्जतः। कः श्रौतस्यात्मनो भारी भरःस्थाद् दुरितेन ते॥५६ ।। । पुवाद्यसाभे सति तानेव मन्त्रानसाङ्गानङ्गविकलतया फलस्या- माधकान् प्राचीन पुत्रवियोगादिविपरीतफलकारिणवाडः । सामग्रीमाकल्याभावाद्यथोक्रदक्षिणाभावात् फलं ग जातं विप- रीतञ्च जातमिति धूर्ताः परान् वञ्चयन्तीत्यर्थः । तसाहए- फलपुचेम्यादिदृष्टान्तेनादृष्टफलेय्यपि फलकल्पना निरवका- शेति तिरप्रमाणैवेति भावः ॥ ५५ ॥ श्रुतिप्रामाण्यमभ्युपगमादेवाङ्गीकृत्याप्येकात्मवादिमतमनि- यापत्या दूपति । एकस्येति । विश्वेषां सर्वेषां परदारागम- नादिजनितेन पापेन हेतुनाऽनन्तेऽचये तापे गिरथादिदुःखे निमज्जतः अनन्तदुःखमगुभवतः मतः श्रीतम्य एकमेवाद्वितीयं ग्रहा, नेइ नानाम्नि किश्चन, त्यादिश्रुतिमि?कम्याद्वितीय- स्यात्मनो के भीरो पापाद्भयगीत ते तवैकस्य दुरितेन को भारो गौरवं स्यात् अपि तु पूर्णस्य प्रकटस्य शूर्पणेध न कथि- झारो भवेत्। एकात्मवादिमते प्रामाणिकस्यैकस्यैवात्मनो यदि मकम्न शरीरोपाधितपापमम्बन्धस्तदा तत्पन्नानन्याबिरया- दिदुःखानुभवावमरे तवैकरशैव पापेन कुन्दा णपाचयराशिमत- माग्न न कोऽपि भारः स्यात् । किञ्च नैर्यत् पुरणं शतं तत्त्वाव समिति पापे कृतेऽपि तव दोषो नेनि पोछ पापं कुर्यित्यर्थः । अपि पारपान सपरयवहाराभावे परदारत्वपरखवाधभा-

·समदशः सर्गः।
४५३
किन्ते वृन्तहतात् पप्पात् तन्मात्रे हि फलत्यदः ।
न्यस्य सन्मूर्दानन्यस्य न्यास्यमेवाश्मनो यदि ॥५७ ॥
वात् परदारागमनादौ पापलेशस्यायभावात् खेच्छाचारमेव
कुबित्यर्थः । भौरो तात्पर्य्यपर्सालोचनया विना भयशीलेत्युप-
हासः । तस्मादेकात्मशुतिरुपासनपरा जेया न तु तात्त्विकीति
भावः ॥ ५६ ॥
देवपूजादिबुद्धिं निराकरोति । किमिति । भा देवपजक
वृन्तात् प्रसववन्धनात् सकाशात् हतं श्रवचितं चम्पकादिकं
पुयं तस्माद्धेतोस्ते नव किं प्रयोजनं प्रत्युत दोष एवेत्यर्थः । हि
यस्माददः पुष्यं तन्मात्रे वृक्षाग्रन्त एव वर्तमानमेव फलति
फलरूपेण परिणमते न तु तेन विना । पुष्येऽवचिते फलोत्पत्ति-
प्रतिबन्ध एव भवति न बन्यत् फलमित्यर्थः । अथ देवपूजादी
विनियोगात् साफन्यमिति चेत्तदप्यमत् । अग्मनः शालग्राम-
शिवलिङ्गादेः पाषाणस्यैव मूर्ट्सि न्यास्यं यदि चेत्तत्र न्यस्तं मफ-
लीभविष्यति इत्याशयः, तईि अनन्यस्य शिलातोऽभिन्नस्य पा-
पाणम्य मूईि तत् न्यस्य निधेहि । अनन्यस्यैवेति वा न्यास्यमेवेति
वा। किञ्च भवन्मते भेदस्य प्रापञ्चिकत्वात् परमेश्वरस्य सर्वत्र
मत्त्वाच्छालग्रामादेस्वच्छिरमकादेवपूजापि पृथक पृथेति
खगिरस्येव पुण्याणि तिपेत्युपहास इति भावः । न्यास्यं । इल-
न्तवात् ण्यत् ॥ ५७॥

·४५४ उत्तरनयधरिते। तणानीव घृणावादान् विधूनय वधूरनु। नवापि नाशस्यैव का चिरंजनवञ्चना ॥८॥ · कुरुध्वं कामदेवाज्ञां ब्रह्माद्यैरप्यलडिन्तां । वेदोऽपि देवकीयाज्ञा तत्राज्ञा काधिकार्हणा ॥ ८ ॥ वैराग्यजननार्थमन्यदण्याइ। रणनीतिाहे पुरुष मुखं श्लेमा- गारं स्तनौ मांसग्रन्थी इत्यादीनि वधूरनु स्त्रीरुद्दिश्य घृणा- वादान् जुगुणावचनानि निःमारत्वेन रणानीव विधूनय त्यज । यतस्तादृशस्थ मांसादिमयस्यैव तवापि गर्हितस्यापि स्त्रियो नेन प्रकारेण निन्द्या इति चिरं का जनवञ्चना लोकप्रतारणा का- येति भावः । स्त्रिया व्यभिचारिण्यः पापनिरता इति निन्दा- वाक्यानि तवापि व्यभिचारिणो न युक्ता इति वा ॥ ५८ ॥ कुरुध्वमिति । हे अज्ञा मूखी बााणा यूयं, अहल्याया जारः सुरपतिरभूदात्मतनयां । प्रजानाथाऽथामीत्, इत्यादि सारणात् ग्रह्मविष्णुमहेशादिभिरप्यलहितः काम एव देवमाय सोपारवग्यलक्षणामानां कुरुवं । यरमादेदो- ऽपि श्रुतिरती ममैवाति श्रीभगवदचनाद्देवकीया श्राजा । श्रतमात्र वेदपायां देवाज्ञायां कामाज्ञाताधिकाईल पूधा मान्या काऽपि तु देवत्वाविशेषाद्देवाशैव कार्या कामाजापि मानमोर्यवेत्यर्थः । याज्ञादयमपि समान। तस्मात् कामदेवा- गामपि दुरध्वं न श्येकष पक्षपातः कार्य इति भावः । यदा ·सप्तदशः सर्गः। ४५५ प्रलापमपि वेदस्य भागं मन्यध्वमेव चेत् । केनाभाग्येन दुःखान्न विधानपि तथेचथ ॥६॥ तत्र दयोराज्ञयोर्मध्ये अधिकमईणं यस्या: भा काज्ञा अपितु पूर्ववदविशेषाद् इयमपि सममेवेत्यर्थः । दयामध्येऽधिकाईणा केति यूयमेव कथयतेति। ब्रह्मादिभिरप्यङ्गीकृतत्वाच्छिष्टपरिट- हीतलक्षण प्रामाण्यात प्रत्यक्षलक्षणसुखहेतुत्वाच्च कामदेवावा- धिकाईणा योग्या। वेदो हि ब्रह्मादीनामेवाजा ब्रह्मादयश्च का- मदेवाज्ञाकारिणः। ततश्च यदीयाऽज्ञा भवद्भिरनुष्ठीयते तैरपि अनुष्ठीयते या मा भवतां सुतरामनुष्ठेयैवेति भाव इति वा।पक्ष- पातात् तारतम्या ज्ञानाच मूर्खत्वं । वेदो हीति च पाठः । काम- देवाज्ञामेव कुरुध्वं यस्मादेदोऽपि देवाज्ञा । तत्र वेदेऽधिका का पूजा अपि तु कामदेवाज्ञैवानुष्ठेथा। ब्रह्मादिभिरपि अनुष्ठित- त्वादिति वा । का विगईणेति पाठे तत्र कामाज्ञायां का निन्दा कोऽनादर इत्यर्थः । देवकीया। गहादिपु जनपरयोः कुकचे- त्यत्र देवस्यचेति वक्तव्यत्वात् (पा०४।२।१३८) कुक छः ॥ ५८ ॥ श्लोकत्रयेण मीमांसकान् परिहसति । प्रलापमिति । मह- ता प्रयासेन यस्य प्रामाण्यमुपपादितं तस्य वेदस्यैव कञ्चन भा- गर्म मेरोदीद्यदरोदोत् तद्रुद्रस्य रुद्रवं इत्याद्यर्थवादमन्त्र- नामधेयात्मकं प्रलापमिवानर्थकवोरूपं चेन्मन्यध्वं श्रङ्गीकु- रुध्वं । थाम्नायस्य फ्रिथार्थवादानर्थक्यमतदानामित्यादिना पूर्वपक्षसूत्रेण प्रतिपादितस्यानर्थक्यस्य, विधिना वेकवाक्यत्वा- दित्यादिना सिद्धान्तसूत्रेण स्तुत्यर्थवादादेरुपयोगेऽभिक्तेिऽपि ·४५६ उत्तरनयघचरिते। श्रुति श्रदत्य विक्षिप्ताः प्रक्षिप्तां ब्रूथ चस्वयं । मीमांसामांसलप्रज्ञास्तां यूपदिपदापिनीम् ।। ६१ ।। अतिमार्थक्याभावादतिशतवादर्थवादादि वेदभागमनर्थकवच- नप्रायं चेनान्यध्वे तईि वहुधन व्ययायाममाध्यत्साहुःखजनकान् ज्योतिटोमेन वर्गकामो यजेनेत्यादीन् विधिभागानपि केन भाग्याभावेन तथा प्रलापरूपान् नेच्छथ नाङ्गोकुरुथ अपि तु तानपि प्रसापरूपानेव स्वीकुरुथेत्यर्थः । सोऽपि वेदो विधि- रूपः प्रलापरूपा वास्तु । न ल जरनीन्यायः समाश्रयितुं युक्त इति भावः वेदत्वाविशेषेऽप्यभाग्यमेव वैषम्यहेतुरित्यर्थः। दुःख- शब्दस्य नपुंसकत्वेऽपि दुःखं करोतीति पयन्तात् पचाद्यचि दुःखा- निति ज्ञेयम् ॥ ६ ॥ प्रकारान्तरेण मीमांसकानुपहमति । श्रुतिमिनि। ई मी- मांमायां वेदविचारे मांसला परिपुष्टा प्रज्ञा बुद्धिर्येषां ते यूयं श्रुतिं वेदं प्रत्यवं अद्धत्य श्रादरेण खोकुरुथ । अक्षरमात्रमपि मार्थकं मन्यध्वे तथा विचिप्ना वादिभिर्निराकृता भ्रान्तचित्ताः पूर्वीपरानुमन्धानविकलाः सन्तस्तामेव श्रुतिं यूपसम्बन्धिनं दिपं दापिनों दापयन्ती स्वयमात्मनैवाङ्गोरुतमामायामपि प्रतिमा केनपिचकेन खिलरूपां निहितार यूथ । चकारः पूर्वापरविरोधद्योतनार्थः । पूर्वापरानुसन्धान विकतवादवि- पारपतुरा माध्वी भवतां बुद्धिरित्युपहामार्थ मीमांमत्यादि- ममधिनं। मांमत्यनेन च न्यून दृष्टय श्रापानयापिणो यूयं ·सप्तदशः सर्गः। ४५७ को दि वेदास्त्यमुयिमन् वा लोक इत्याच या श्रुतिः । तत्प्रामाण्यादमुं लोकं नोकः प्रत्येतु वा कथं ॥ ६ ॥ न तु कुशाग्रबुद्धय इति सूचितं । ऋत्विजो यजमध्ये यजमानं यज्ञममापनाग्रहशोलं ममास्युत्तरकालभावि म्बाच्छन्द्यं विदिला कार्यवत्तावेलायामेव स्वयं यूपे यूपे इम्तिनो बचा ऋत्विाभ्या दद्यादित्येतत्प्रतिपादकानि वेदवाक्यानि यजमानस्य अद्धाजन- नार्थं पठित्वा याचन्ते । प्रत्यक्ष श्रुतिविहितदेहान्तरनिदर्शन- व्यामोहितय म यजमानः श्रद्दधानतया तथैव प्रतिपद्य तेभ्यः प्रयच्छतीति तैरेवैपा स्मृतिः प्रवर्तिता स्यादित्याय नेयं वेद- मन्नेति लोभपूर्वकमेभिरुकमिति वेदवाकानामर्थवादत्वमट्टी- करोति । ततश्च कानिचिवेदवाक्यानि प्रधानानि कानिचिद- प्रधानानीति अर्द्धजरतीयन्यायम्तदवम्य एवेत्यर्थः । यूपहम्तिनो दानमाचरन्तीति सतेर्मूलभूता श्रुतिरभिधीयते । कन्धितश्रु- निमूनत्वात् मतिरेवाश्रुतित्वेनोच्यते । यूपबदल्युश्चदिपानान् टापयतीति । वाजपेयादो हि सप्तदश हस्तिनो रया दाम्मच दक्षिणा इत्युपलचएमेतदित्यन्ये ॥ ६ ॥ को हीति । को हि तवैद यद्यमुग्मिन् लोकेऽमिा वा नवेति दिवतीकामान् कगेतीत्यादि या श्रुतिरमुमिन् नाके पर- लोक विषये सुखादिकमम्ति वा नास्तीति वा हि निश्चित को वेद अपि तु न कोऽपि त्राह ब्रवोति, तम्या: श्रुतेः प्रामाण्यात् अमुं लोकं परलोकं लोकः परोचकोऽमादादिः कथं वा कय- . L 3

·पूस
उत्तरनेघधपरिते।
धमाधम मनु ल्पन्नशक्यार्जनवर्जनौ ।
व्याजान्मण्डलदण्डार्थो श्रद्दधायि मुधा बुधैः ॥ ३॥
मिव मत्येतु विश्वामेन निश्चिनो हि, अपि तु न कोऽपि ।
यदीयास्तित्वनास्तित्वयोः श्रुतेरेव सन्देहस्तत्प्रामाण्यात् पामरो
भवादृश एव परलोकं मन्यते न तु प्रामाणिकः कश्चिदिति
भावः ॥ ६२॥
स्मृतिप्रामाण्यमपि दूषयति। धर्मेति । बहुधन व्ययायाममा-
ध्यत्वाच्छीतभयात्तीर्थस्नानाद्यशक्तत्वात् श्रो चरणमन्तापना-
दिरूपतया तत्तदिन्द्रियवेगस्य परिहर्तुमसक्यत्वात् मुखानुभ-
वमलत्वाश क्रमेणाशक्यं अर्जनं वर्जनं च ययास्ती धर्माधम
बुद्धिपूर्व जन्पन् बहुधा प्रतिपादयन् मन्वन्तराधिपतिरादि-
राजो मनुर्मुख्यस तिकी ब्रह्मपुत्रः खायदो व्याजाद्धग्मी-
धर्मापदेशक तिप्रणयनमिषेण विधिनिषेधातिकमनिमित्त-
प्रायश्चित्तदारा मण्डलम्य राष्ट्रस्य लोकन्यापराधं निमित्तोसत्य
दण्डार्थट्रयमभिप्लापुको यनस्तस्माद् बुधः पण्डितमन्यः मुधा
वृथैव अद्दधायि श्रादृत्तः । अधर्माचरण सुकरमित्यधर्ममेव
सर्वः करोति । ततय येन केनाप्युपायेन अर्थग्रहणेपाय एव
दण्डो मनुमाभिहितो न धर्मा इत्यर्थः । अयुधेरिति वा । मनु-
यचनमूनत्वात् । गनिमाचम्यामामाण्यमुभम् ॥ ६३ ॥

·सप्तदशः सर्ग: ४५८ व्यासस्व गिरा तस्मिन् अड्डेत्या स्थ तान्त्रिकाः । मत्स्यस्याप्युपदेश्यान् वः को मत्स्यानपि भाषताम्॥६४॥ पुराणप्रामाण्यं दूषयति । व्यासस्येति । दासदारिकायभि- चारजातस्य धारजायायां पुत्रोत्पादनशीलस्य व्यासस्यैव कवि- वरूपया गिरा तस्मिन् धर्मो परलोके व्याम एव वा श्रद्धा भावना आस्तिक्यबुद्धिरित्येतत् तस्माद्धेतोरद्धा निश्चितं यूयं तान्त्रिका युनिज्ञा वाक्यविचार चतुराः म्य भवय। विरुद्धलत- गया एवंविगीतेन व्यामेन प्रतिपादिते धर्मे परलोके तस्मिन् वा येपामास्तिक्यबुद्धिस्ते यूयं सुविज्ञतमा इति भावः। अथ च तान्त्रिकाः कुविन्दतन्या मूर्ती इत्यर्थः । च्यामस्येत्येकवचनेनैव- कारण विगीतत्वं सूचितं । मूलापरिशया भारतादीनां पुरा- बामाोपहासः कृतः । मत्स्यपुराणं तु माम्य रूपधारिणा विष्णु- ना मनवे ग्रामिति पृथगुपहमति। मत्स्यस्योपदेयान् वो युभान् मनुप्रभृतीन को भाषतां धुभाभिः सह मंवादं कः करोतु । यतो मस्यामपि को भाषतां । मत्स्या अपि संवादाही न भवन्ति तदुपजीविनस्तच्छिय्या भवन्तस्तु दूरे इति । को भाषतां युभान् मन्वादीन् मास्यान को वदतु अपि तु न कोऽपि । यता मत्स्यस्या- पदेश्यान् जलगलचारिभ्यो ये हीना मास्यशिय्यास्तनिर्देशका- रिण; ततोपदेशकापेक्षयोपदेग्यम्य हीनत्वान्मत्स्य शब्देनापि नाभिधेया इति भावः । एवं कूर्मपुराणादीनामुपदामः । अथ च मनुसम्बन्धित्वेन सर्वेऽपि मानवशब्दवाथा यथा तथा मत्स्य- - ·उत्तरघधचरित पण्डितः पाण्डवानां स व्यासथाटुंपटुः कविः । निनिन्द तेषु निन्दत्सु स्तुवत्सु स्तुतवान्न किम् ।। ६५॥ न भ्रातः किल देव्यां स व्यासः कामात् समासृजत् । दासीरतस्तदासीद्यन्माचा तचाप्यदेशि क्रिम् ॥६६॥ मम्वन्धिनां मात्स्यशब्दाभिधेयवं युक्तं न तु मत्स्यशब्दाभिधेय- त्वमिति को मत्स्थानपि भापतामिति युक्तमुकमिति व्याख्येयं । तान्त्रिका दृति तन्त्रमधीते वेद वेत्यर्थे वमन्तादेराकृतिगण वात् (पा०४।२।६३) ठक् । मन्स्यस्येति। कन्यानामिति ( पाराश ७१) कर्तरि षष्ठी ॥ ६४ ॥ पूर्वोकमेव व्यामन्याप्रमाणत्वं मोकदयेना ह । पण्डित इति । पण्डिता बुद्धिमानत एव कविरीत्प्रेतिकस्यार्थस्य वर्णकः तथा पाण्डवानां युधिष्ठिरादीनां चाटुनि प्रियवचने पटुः एवम्भूतः म भवद्भिराप्तत्वेनाङ्गीकतो यामस्तेषु दुर्योधनादीन् निन्दमुन निनिन्द किं? तथा तेषु श्रीकृष्णादीन् स्तुवामु मामु न तुतवान् किं ? तेषु निन्दमु स्वयमपि निनिन्द तेषु स्तुतवामु खयमपि तावेति । पूर्वविशेषणयुगम्यापि व्यामम्य पराधीनत्वात् नत्प्र- णीतं भारताचप्रमाणमेवेति भावः । अन्योऽपि पण्डितः भभुधि- तानुगुणमेव व्यवधरति तहदयमपीत्यर्थः ॥६५॥ म भवदीयो च्यामो भ्रातर्विचित्रवीर्यम्य देशां मरिया कामात गारपरवगवादगुरागान ममारटजन व्यव तिम ? किनेनि उपहामे युती च। अद्युठा तायत नेति।

·सप्तदशः सर्गः ६१ देवैर्दिजैः कृता ग्रन्थाः पन्था येषां तदाहती। गां नः किं न नैर्व्यक्तं नतोऽप्यात्माऽधरीकृतः॥ ६७ ।। कामादेव मङ्गतः। पागणिकाम्नु देवरात मुतोत्पत्तेधर्मवा- चम्याः सतोत्पादनार्थ मात्राञप्ततम्यां मक इति वदन्ति । तस्मात्तद्यथा तथास्विर्थः । तदा पुत्रोत्पादनोपन्ननिते कान्ने दाम्यां रत प्रामीदिति यत् प्रमिद्धं तत्र दामोरतेऽपि मात्रा सत्यवत्याऽदेशि धादिष्टः किं ? कथयतेति प्रश्नः। काकुरूपहा- मार्थः । अपि तु तत्र तावत्रादिष्टः । तम्माभयत्रापि मारप- रवगत्वादेव प्रवृत्तः । एवंविधम्यानारत्तवात् तद्वचनमप्रमाण- मिति भावः । ममामृजत् । दंगमनेति (पा०६।४।२५) नलोप: इदानीं देवद्विजगोभजनं दूपयति । देवैरिति। देवे ब्रह्मादिभिः द्विजैर्यानवल्क्यादिभिय कृता ग्रन्याः पुगणानि स्मृतयद्य त एव येषां भवादृशानां वैदिकानां नदादृता तेषां देवानां विजानाञ्चादृतो अादरे विषये पन्याः । देवा ब्राह्म- णाशावम् भजनीया इत्युपदेशपरा: प्रमाणमिति यावत् । स्व- पूजार्थमेव नैन्या निर्मािताः । तद्वचनग्रन्थप्रामाप्यात् देवादी- नाट्रियन्ते एवम्भूना मूी ये तैर्युभाभिमवन्यप्रामाण्यादेव गां पथरूपां सुरभि नतः मन्तितः पशोगारपि मकागात् आत्मा स्वरूपं यकं स्पष्ट नाधरीवत: किं ? नम्रोऽय च होनो न कृतः किं ? अपि तु कृत एव । नमस्कार्यापेक्षया नमस्कत्तुनितात पशोरपि मकामाद्भवन्तो मूर्खतमा इत्यर्थः । व्यनं मन्ये इति ·४६२ । उत्तरनेघधचरिते। साधु कामुकताऽमुक्ता शान्तस्वान्तैर्मखोन्मुखैः । सारङ्गलोचनासारी दिवं प्रेत्यापिं लिप्सुभिः ॥६८ ॥ यावदिति वा । खार्थपरवचनस्याप्रामाण्यवाद्देवब्राह्मण सुरभि- वन्दनं निर्मूलत्वाच्या ज्यमेवेति भावः । देवैदिजैः कृता ये ग्रन्थाः येषां वः पन्याः प्रमाणं तैर्भवद्भिस्तस्य पथः तेषां देवादीनां वा यन्यादीनां वा प्रादरणनिमित्तं गां नः नतोऽप्यात्मेति पूर्व- वत् ॥ ६७॥ इदानों परलोकमङ्गीकृत्यापि यवनां ब्रह्मचादि परि- इसति । माध्विनि। शान्तविषयभोगपराङ्मुखं वान्तं चित्तं येषां तैर्मोन्मुखैहीतदीनैरपि यज्ञेषु मात्साई प्राज्ञिकः कामुकता सम्भोगलेोभिता यदमुक्का न त्यका तत् माधु युतं । यदा साध्वी सुखकारिणी मा चामौ कामुकता मा न मुका। शान्तखान्तर्यचभि कामुकता माधु मुना त्यका। माध्विनि काका विरुद्धलक्षण थ. मुक्ता किन्नु मम्भोगैकनिष्ठा एव ते इति व्याख्येयं । सर्वचापि हेतुगर्भविशेषणमाह । किम्भूतः मार- अनोचनाभिः सुन्दरोभिः मारां श्रेष्ठां तां रमः मारः थेष्ठः पदार्थ। यम्यां तादृशी वा दिवं प्रत्यापि मृत्वापि लिपाभिः रम्भादिकाम्ययैव यजधनव्ययायाममाध्यान् यजानेव कुर्वन्ति । नैः कामुकता नैव त्यझा। अन्येषान्तु यावज्जोवमेव का मुकाव पज्यनां हमरणानन्तरमपीति प्रेत्यापीत्यनेन सचितं । सम्मा- परीणाममपि प्रह्मचर्यजीकरणेमात्मा न पचनीय रति भावः, रिख । न लायति (पा. २१३१६८) पछी ।। १८॥ नेव ·सप्तदशः सर्गः1 का शमः क्रियता प्राज्ञाः प्रियाप्रीती परिश्रमः। भस्मीभूतस्य भूतस्य पुनरागमनं भ्रमः ॥ ६ ॥ उभयी प्रकृतिः कामे सज्जेदिति मुनेर्मतं । अपवर्गेटतीयेति भणतः पाणिनेरपि ॥ ७० ॥ एतदेवोपजीव्याह । क इति। हे प्राजाः प्रकर्षणाजा भो मुखाः तस्माच्छमः शान्तिः कः अपि तु न कोऽपि । माडीक- रणेन परलोकमाधनेऽपि काम्यमानकमनीयकामिनीमम्मोगफ- लवायथैव शान्तिस्तस्मान्न कार्येत्यर्थः । तर्हि किं कार्यमित्यत पाह। प्रियायास्तरुणरमणीयरमण्याः प्रीतो प्रेम्णि तस्याः सु- खेोत्पादने विषये परिश्रमो भूयान् प्रयामः क्रियतां कर्तव्यः । शान्तिः का अपि तु न कापि । भा प्राज्ञा बुद्धिमन्तस्तारतम्य- विचारचतुराः प्रियापोतो प्रयामः कार्य: । मद्यःसुखहेतुन्वा- दिति वा । परस्त्रीगमने लोकान्तरे निरयादि भविय्यतीत्या- मध्याह भस्मीभूतस्य स्मृतस्य देहस्य भूनस्य जातस्य देहिनो वा पुनरागमनं लोकान्तरे क्रिम्यादिदेहप्राप्तिरिति यद् धमः, पर- लोकस्यैवाभावात्, तत्मद्भावेऽपि चदेहम्मेवात्मत्वात्तस्य च भस्मो- भूतत्वात् केन नरकादि भुज्यते । तस्माद्यावज्जीवं यथेच्छं सुखं भोक्तव्यमिति भावः । प्रियाप्राप्ताविति च पाठः ॥ ६८ ॥ मोक्षाधिकाराभावात् ब्रह्मचर्यादिपरित्यागेन काम एव मेवनीय इति शब्दछलेन दृद्धसम्मत्या स्वीयं मतं द्रढयति । उभयोति। अपवर्ग तीयेति भणतः पाणिनेरपि मुनेः उभयो ·४६४ उत्तरनैषधचरिते। बिधत्युपरि यानाय जना जनितमज्जनाः । विग्रहायाग्रतः पश्चाङ्गत्वरारभ्रविक्रमं ।। ७१ ॥ प्रकृतिः स्त्रीपुंमलक्षणा इयोव्यक्तिः कामलक्षणे पुरुषार्थ मेथुने धर्मे सज्जेत् प्रामको भवेदिति मतमन्तःकरणाभिप्रायो लक्ष्यत इति शेषः । अयमाशयः 1 अपवर्गे तीयेति वदतः पाणिनेः मैथुनधर्मे अशकेन नपुंसकेन तीर्थयाचा ब्रह्मादिद्वारा माझे प्रयतितव्यं स्त्रीपुंमलक्षणा व्यक्तिमैथुने भनत्वात कामभोगे अधि- कारिणी न तु तीर्थयात्राद्वारा मोक्ष इति । तसात् कामाव कार्येत्यर्थः । न केवलमस्मदाचार्यस्यैव मम्मतं किन्तु भवदीयस्य पाणिनेरपीत्ययमेवार्थः । अथ चैवं वदतः पाणिनेरप्य यमाशयः । धार्थलक्षणा द्वयी व्यक्तिः, अथ च पूर्वप्रयोज्यत्वात् प्रष्ठतिः कामे भम्बद्धवा भवेत्। धर्मार्थकाममोक्षा म्युरित्यादी कामा- व्यवहितपूर्वत्वेन तथा उकत्वात्।दतीया तु कामलक्षणा व्यकि- रथ च पूर्वप्रयोज्य प्रकृतिरपवर्गे मम्बद्धमही । अपवाद व्यव- हितपूर्व्यत्वेन तम्या उफत्वात् । तम्मादपवर्ग निमित्त कामाख्या टतीयेव व्यफिर्युका इत्युमात्वात् । मोक्ष प्रति कामम्यैव हेतुत्वात् प्रीतिरेव सुतरां कार्यति भावः अपवर्गः फल प्राप्तिरिम सूचार्य गम्दानेन अन्यथाप्रेक्ष्य सुद्धमम्मतिः स्वीयमतगमर्थनार्थ दर्शि- ना। सतीषा माति: पद इत्यगरः। उभयोत्ययजः स्यानिय- वायग्रहण टोप। मज्जेत् । यहा निद ॥ ७० ॥ गावाचिमा दूषयति। उपरियानाथ म्ब गं गन् प्रय ·सप्तदश सर्ग एनसानेन तिर्यक् स्यादित्यादि का विभीषिका । राजिलोऽपि हि राजेव खै सुखी सुखहेतुभि ॥ ७३ ।। चोर्द्धदेश गन्तु जनितमन्जना शतगङ्गास्नाना , अथ चलता- धोगमना जना अग्रतो युद्धाय पश्चाइबर पञ्चागमनशील. उरभ्रो मेषस्तस्य विभ्रम सादृश्य विभ्रति धारयन्ति । मज्जना- दुर्द्धगमन विरुद्धमिति विपरीतार्थकारिलान्मेषवनमूर्खा एवेति गङ्गास्नानेन खी भवति इति भ्रान्तिरेवेति भाव । विग्रह- स्पेति पाठे उपरि यानाच कृतगङ्गास्नाना मार्गे गच्छतो मेषस्य धान्ति मादृश्य धारयन्ति। शीतवाधया नीचग्रीवतया गमनात् भरोरस्याग्रत शिरोदे पश्चात् कटिदेशे च हस्तयोधारणात् छत्तगङ्गास्नानाना गङ्गास्नानममयेऽपि मेषतुल्यत्व । यथा जलम- ध्येऽघमर्षणे दक्षिणकरेण प्राणानायच्छत पृष्ठस्थितबाहुर्भवति, तदा नीचग्रीवतया उरभ्रमादृश्य पश्चात्म्यितहस्तस्य च पुच्छ- मादृश्यमिति मेषतुल्यास्ते जना । उच्चैर्जिगमोपोर्नीचैर्भावस्य विरुद्धम्य करणादुपहास इति व्याख्येय। यानाय विग्रहायेति । तुमति (पा०२१३।१५) चतुर्थी ॥ १ ॥ परलोकमद्भावेऽपि देहान्तरप्राप्तावपि च न किञ्चिदनिष्ट- मित्याह । एनमेति । अनेन लोकै क्रियमाणेन ब्रह्महत्यायेनमा पातकेन तिर्यक् क्रिमिपक्ष्यादि स्थाद्भवेत्यादिरित्येवम्ब- कारा का विभीषिका भयोपदर्शन कि? अपि त्वनिष्टहेतुत्ला- भावान्न किञ्चिदेतत् । हि यम्माद्राजिलोऽपि होन सर्पविषो 13 ·१६६ उत्तरनेघधरिते। हतादिवि दीव्यन्ति दैत्या दैत्यारिणा रणे । नवापि तेन युयन्तां हता अपि तथैव ते ॥ ७३ ।। : - जम्न व्यालोऽपि स्वैः स्वीयैः सुखहेतु भिर्भकभक्षणजलाहारमजा- तीयतरुणीसम्भोगादिभिः सुखकारणै: राजेव मुखी। स्वजा- त्यनुगुणाहारविहारसम्भोगादीनि विचित्राण्येव भयां सुख- साधनानि। ततः स्वपापफलभूते तिर्यानित्वे जातेऽपि सुसम- द्भावान्न किशिदनिमित्यर्थः। ममा राजिम्न गुण्डभावित्यमरः। विभीषिका धानर्थनिर्देश बुलट चाविति (पा.३।१।१३३) खुलि, भिगे हेतुभये पुगिति (पा० ७।३१४०) पुगागमे प्रत्यय- स्थादित् । (पा.७/३1४४) इतीत्वम् ॥ ७२ ॥ युद्धे इनानां स्वर्गप्राप्तिरित्यादि भारतवचनं दूषयति । ता इति। मनामे हताः मम्मुखं पतिता दिवि दियग्नि मोडन्ति इति चेद्यदि ताई दैत्यारिणा विष्णुना रणे हताः हिरण्यकशिप्रमतयो दैत्यास्तत्रापि स्वर्गेऽपि तेन मह युद्यन्तां युद्धं कुर्वन्तु। यस्माद्धता मारिता अपि दैत्या भवदीयमते नथैव रणे मन्मुखपतनात् म्वर्ग जीवन्त एव । ततय यं यं वापि मारन् भावमित्यादिवचनप्रामाण्यान्मरणममयेऽपि देवदैत्यारिणा मह विरोधश्य रिते नत्वात् म्यर्गप्राप्तावस्य मुरभावम्य तथैव वर्तमानत्वात् तत्रापि तेन म योद्धव्यमेव । तत्रापि युद्धमा पनि कुत्रचित् पुराणादो गाकययंते । तसादणे पनिवागां भरणादधिकं विचराप नाशि। रणादपनायगाम् खi ·सप्तदशः सर्गः। खच्च ब्रह्म च संसारे मुक्तौ तु ब्रह्म केवलं। इति स्वोच्छित्तिमुक्तयुक्तिवेदग्धी वेदवादिनाम् ॥ ७४॥ इत्यादि क्षात्रधर्मप्रतिपादकं वाक्यजातमप्रमाणमेवेति भावः । हता अपीत्यत्र हतो अपोति पदेन हतो हिंमायां कृतायामपि भरणे प्राप्तेऽपि । अन्यत् पूर्ववत् । हतावपोति वा पाठः ॥ ७३ ।। इदानों मायावेदान्तमिद्धान्तं दूषयति । स्वमिति । संसारे संसरणावमरे खं जीवात्मरूपः प्रपञ्चः, तथा अनाद्यविद्यावि- लामवासनाविश्वमानभेदं ब्रह्म चेति दयमप्यस्ति । तो समप्राधा- न्ययोधनार्थो । मुनी तु मोचे मनाने पुनराविद्यकजीवच्याहा- रनिने केवलं स्वप्रपञ्चरहितं ब्रह्मैव वर्तते। घटोपाधिनि- वृत्तेचंटाकामनिवृत्तावाकाशमात्रस्यावम्यानवत् संसारोपाधि- निवृत्तेः स्वनिवृत्ती एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति ब्रह्मात्मना सम्प- त्तिर्भवतीत्यर्थः । तथापि प्रपञ्चस्य शक्तिरजतवन्मिय्यादृश्य- बादित्येवं स्वस्याछित्तिरेव मुनिस्तस्या उतिर्वचनं तत्र वैदग्धी नानारूपातिनिरूपणकौशल वेदवादिनां वेदान्तमतानुमा- रिणां। श्रात्मार्थ म तखोच्छेदः प्रतिपादित इति महत् कोशलमिति मायावेदान्तमतापहामः । वेदवादिनामित्यनेन च्छान्दमात किञ्चिदपि न जानन्तीति सूचितम्। अपि च संमारे दयं मुक्ती लेकं, ततश्च इयं परित्यज्यात्माच्छेदपुरःसर- मेकं मूर्खादन्यः कोऽपि नेहते। तमामूर्खा एव त इति भावः । वेदवेदिनामिति च पाठः। वेदवेदितेति पाठे खोछित्तिमुत्युको ·४६ उत्तरनैषधचरिते। मुक्तये यः शिलात्वाय शास्त्रमूचे सचेतसाम्। गौतमं तमवेत्यैव यथा वित्य तथैव सः ॥७॥ वैदग्धीरूपा वेदार्थज्ञातता। श्रात्मविनाशो मुक्तिर्वेदार्थपरि- जानं नामेत्युपहासः ॥ ७४ ॥ न्यायवैशेषिकसिद्धान्ताभिमतां मुनिं दूपयति । मुक्कय इति। यः सचेतसा चैतन्यवतां मुखदुःखाद्यनुभवाभावात् शिलावाय पापाणावस्यारूपायै मुक्तये मुक्ति प्रतिपादयितुं शास्त्रमूचे न्यायदर्शनं निर्ममे, तदत्यन्तविमोचोऽपवर्ग इत्यनेन सकलवि- शेषगुणोच्छेदनान् मुक्तिरिति मुक्तस्य गिलातल्यलं प्रत्यपादयत्, यूथं तं स्वयमेवावेत्य विचार्येव गौतम एतनामानं मुनि यथा वित्थ जानीथ स एव तथा नान्य इत्यर्थः। म गौतम इति यथा युभाकं सातन्तथा ममापोत्यर्थः। वैशेषिकास्त नदीयमतानुमा- रिण इति भावः । अथवा नायं परं नाम्ना गौतमः किन्तु महो गौतमः परेव । सचेतमा शिलारूपमुक्तिप्रतिपादनादि- त्यर्थतोऽपि गौतम एवेति भावः । श्रात्यन्तिको दुःखनित्ति- माघः इति मुखमपि दुःखानुषङ्गिवाडेयमिति वदना, सशरीरं वाव भन्न मियाप्रिये न स्पगत इति च तच प्रमाणमुदारता वैशेषिकाणामपोयमेष युनिः मागतेति न्यायवै भेषिकमिद्धान्तो- पहासामेम शत इति ॥०५ ॥ - ·सप्तदशः सर्गः ६ दारा हरिहरादीनां तन्मममनसो भृशम् । किंन मुक्ताः पुनः सन्ति कारागारे मनोभुवः ।। ७६ ।। देवश्चेदस्ति सर्वज्ञः करुणाभागवन्ध्यवाक् । तत्किं वाग्व्ययमात्रानः कृतार्थयति नार्थिनः ।। ७७॥ हरिहरादियानान्मुकिरिति वचनानि दूषयति ! दारा इति । इरिइरादीनां लयादवोदारा:खियो भृशं निरन्तरं तेष्वेव मग्नं ध्याननिश्चलं मनो यामां एवंविधा अपि किं कमा- तोमनोभुवः कारागार सन्ति ? सदैव कामपरवशास्तिष्ठन्ती- त्यर्थः । तस्मान्न पुनर्मुक्ता इति । एतेन मदुचारितं येन शिव इत्यचरदयं । तथा। मर्पितमनोवुद्धियः म मामेति पाण्डव ॥ इत्यादिवचनहर्यादिध्यानमात्रं मोक्षकारणमिति प्रतिपा- दयतः मेवादिभावस्य मुक्त्यभावेन व्यभिचारित्वादप्रामाण्यम् ईश्वरवादिनी नैयायिकादीन् दूषयति । देव इति । भूम्यादि भकर्ट कं कायंत्राद् घटादिवदित्यादिना विचित्रस्य कार्य जातस्यासदादिविलतणेन की भवितव्यमिति मर्वज्ञस्य परमकारुणिकस्य सत्यवचसः सर्वकषुः प्रमोरोवरस्य माधिन- खात् सर्वज्ञः कालत्रयवस्तुविज्ञानवांस्तथा करुणाभाक् कपा- वान् तथा श्रवन्ध्या सत्या वेदरूपा वाक् यस्थ, नैयायिकादिमते चरप्रणीतवादाप्तवचनवावेदानां प्रामाण्यात् खतः प्रामाण्यस्य

·उपसरनैयधचरिते।
भविना भावयन् दुःखं स्वकर्माजमपीश्वरः ।
स्थादकारणवरो नः कारणादपरेऽपरे ॥ ७८ ॥
दूषितत्वादित्यर्थः । अथ च सफला यथोकार्थमाधिका वाग् यस्य
म सत्यवाक् । भवमिद्धान्तेन देवश्चेदस्ति तई अर्थिनो भुक्किम-
याद्यभिलाषिणो नोऽस्मान्, भवन्तः प्राप्तमनोरथा भवन्विति
वाग्व्ययमात्रा वाग्विमर्गमात्ररूपेण व्ययेन किं कममान्न कृता-
यति । तस्मानास्तीति भावः। अनेनाप्युपहामः सूचितः ॥ ७७।।
इदानी कर्मामीमांमकमतावलम्वेनायोग्योपालम्भनमाह ।
भविनामिति । भविनां समारिणां खकर्मजं खतपापजातं पा-
पफलभूतं दुःखं भावयन् कर्वन्, स्वयं भवदपि भावयन पुनः
स्वयं प्रवर्तयन् ईश्वरो नोऽस्माकमकारणवैरी दायादत्वादिहेतुं
विनैव शत्रुः स्यात्।
अपरेऽन्से परेऽन्ये
पुनः कारणाद्दारक्षेत्रा-
द्यपहारवन्धुवधादेव वैरहेतेोर्वैरकारिणे भवन्ति । भविनां न
इति वा सम्बन्धः।
ईयररितो गच्छेत् स्वर्ग वा शुभमेव वा।
कर्मफलदायरेण चेत् कर्मानुगुणं फलं भवेत् नई ईश्वरेण
फर्तव्यं न किश्चिदस्ति । तादृशात कर्माण एव दुःसोत्पत्तेः । एवं
मति म चेदनुभावयति तम्मदादीनां इंप एव तेन कृतः स्यात्।
नग्माप्तम्य दयानुवादयो गुणा गताः । तमात् कर्मण एव
प्राधान्यादीमरो नाम्त्येवेति भावः । पञ्चमी भयेन (पा.२।
११३०) सत्यच पचमौति योगविभागान् कारणादैरीति ममामं
सबा पाश्रममामः ॥ ०८ ॥

·सप्तदशः सर्गः। १७१ ताप्रनिष्टया साम्यादन्योन्यस्य व्यतिन्नताम् । नाप्रामाण्य मतानां स्यात् केषां समतिपक्षवत् ।। ७८ ॥ - अन्यदण्याछ । तति । प्रमाणानुग्राहकयुक्रिमहरूपम्य तर्क- म्याप्रतिष्ठा तया पर्यवमानेन कृत्वा यत् माम्ब तुन्यत्वं तम्मात् तुन्यत्वाद्धताः सुन्दोपसुन्दन्यायेन विनिमयेन अन्योऽन्यं पर- स्परं व्यतिघ्नतां दूपयतां केषां मतानां प्रमाणवेन ममानाना- मनुमानादीनां, अथ च मलामत्वैकारवनानाम्यमेश्वरत्वानीवर- वादि प्रतिपादयतां दर्शनानामप्रामाण्य न म्यादपि तु म पा- मपि तुचवन्नत्वेन परम्परविरोधादप्रमाणत्वमेव म्यात्। किञ्च मन्प्रतिपक्षो विरुद्धमाधमाधको हेतुर्यभ्य तदनुमान मत्प्रतिपदं नदत् । तम्यैवाप्रामाण्यं म्यादिति मम्बन्धः। वैशेषिकादयो यथा कृतकत्वाइट वदनित्यं भब्दं वदन्ति । मोमांमका निग्वयवत्वा- दात्मवन्नित्यं शब्दं वदन्ति । तत्रोत्तरेण पूर्वप्रदर्शिते दोपवि- शेषे पूर्वम्य यथाऽप्रामाण्यं तपेत्यर्थः । मत्प्रतिपक्षानुमाने यया ऽप्रामानं दयारपीत्यर्थः, सप्तम्यर्थ वतिः, तते नियोयतेऽर्थी यैस्ते तो अनुमानानि नेपामप्रनिष्टया ममबलद्वितीयमद्भा- वेनानिचिनखरूपयेत्यर्थ इति च व्याख्येयं । गगनं नित्यममून द्रव्यलादात्मवत् । गगनमनित्यमम्मदादिवायेन्द्रियग्राचा गुणा- धारभूतबाहटवदिति इति मत्मनिपवानुमानयोरिवेत्यर्थः ·8७२ उत्तरनेघधचरिते। अक्रोधं शिक्षयन्यन्यैः क्रोधना ये तपोधनाः । निईनास्ते धनायैव धातुवादोपदेशिनः॥८०॥ किं वित्तं दत्य तरेयमदातरि हरिप्रिया। दत्त्वा सवं धनं मुग्धा वधन लब्धवान् वलिः॥८॥ अन्यचाह । अाधमिति। क्रोधना अकारण रोषणा ये तपोधनास्तपःमर्चवाः दुर्दामाप्रभृतयो ये ते क्रोधी बहनर्थका- रित्वात् मर्वथा त्याज्य इति अकोधं शोधाभावमन्यैः प्रयोज्यः शिक्षयन्ति, अन्ये क्रोधाभावं शिक्षन्ते तान् क्रोधी न कार्य इति प्रयोजयन्ति उपदिशन्तीति यावत् । वयन्तु कुद्धा यत् किञ्चि- दाचरन्ति श्रन्यांस्खेवमुपदिशन्तीत्युपहासः । तथा येऽतिनिर्ध- नास्ते धनायव स्वम्य धनप्राश्यर्थमेव लोहादिधानां मम्वन्धिनं वादं पदं वचनं अन्योन्यरिपुमिचाभावज्ञानेन धावूनां मंयो- गात् स्वाईप्यादि मया कनुं शक्यते मदुपदेशात् त्वमपि कुरू इत्येवं रूपं धातुवादं उपदिशन्तीत्येवंशोला भवन्ति।परनु दी किञ्चिलेन दातव्यं इत्येवं परप्रतारणाबुद्दीव न तु नत्त्वतः। यतः स्वयं निर्धना इति हेतुः । तादृकमामीमद्भावे तेषागधनल म युज्यते । ततय स्वयमतोमः म कथं परांतारयति । अनेन धातु वादिनामपहामः। अन्यैः प्रयोज्यक रनभितिवात् फरि सतीया । फ्रोधनाः । झुधमएडार्थेभ्योनि (पा०३।२। २५० युच् ॥८॥ इदानी दागधर्म दूषयनि । किमिति। भी जना यूपं विसं ·सप्तदशः सर्गः। ६७३ दोग्धा द्रोग्धा च साऽयं धनिनश्चेतसा जनः । विसृज्य लोभसंक्षोभमेकदा यद्युदासते ॥ ८२॥ खादि यज्ञादी दक्षिणावेन पात्रेभ्यः किमिति दस्थ अपि तु कसौचिदपि न देयं यस्मादियं हरिप्रिया विष्णो: प्रेयसी सम्प- द्रूपा लक्ष्मीः अदातरि अकृतदानोपभोगेपणे तुष्टा प्रोति प्रा- जाति तत्रैव वसतीत्यर्थः । दाने वाधकमाइ । यस्मान्मुग्ध मूर्ती दानव्यमगपरः नयादर्कविचारशून्यः स्मृतिपुराणादा श्रद्धा- वांश्च वलिः सव्वं धनं थोवामनाय दत्त्वा बन्धनं लश्ववान, वाक- पाशेन वद्धः सन् पातालप्रवेशरूपं वन्धन प्राप्तवान् इति पुराण- कथा। दानं कर्त्तव्यमित्यत्र रमत्यादिकमेव प्रमाणं वलिप्रम- तीनां दानमभादक जातमित्यत्रापि तदेव प्रमाणं । नथा र कर्लद्रव्यपात्रायादियुनोऽपि दानविधी सति विरुद्धफलदर्भ- नाददातरि च लक्ष्याः स्थैर्यदर्शनादन्वयव्यतिरेकाभ्यां दान- धर्माः सर्वथा त्याज्य एवेत्युतमिति भावः । हरिप्रियेत्यनेन श्री- हरिणापि याचकत्वानीकारात् लक्ष्मीप्रीत्यर्थमदाबत्वमेवाङ्गी- कृतमिति च सचितं ।। ८१ ॥ पात्राभावाद्दानं न कर्त्तव्यमित्याह । दोग्धेति। अयं प्रत्य- क्षग्रहणयोग्यः सोऽपि जनो धनिन अाढ्यान नरान् दोग्या दोहनशीलः स्वामिभनदानादिविध्युपदेशादिना येन केनाप्यु, पायेन धनिकेभ्यो धनमाकर्षतीत्यर्थः । तथा द्रोग्धा मनमा तविषये द्रोहकरणशीलच, कथमेनं इन्यामेतस्य धनादि च कथं 13 ·उत्तरनैषधचरिते। दैन्यस्यायुष्यमस्तैन्यमभक्ष्यं कुक्षिवञ्चना । खाच्छन्द्यमृच्छतानन्दकन्दलीकन्दमेककम्॥३॥ गृहीयामित्यादि प्रकारेण तद्विषये द्रोहमेव चिन्तयतीत्यर्थः । सोऽप्येवमिति कथमुच्यत इत्यत आह । लोभसंचम द्रव्या- धभिलाषजनितं मगमो नितरां चोभं कर्यापारवण्य लक्षण- विकारं अभिलाषातिरेकं वा विसृज्य यधुदासते उदासीगा भवन्ति परवाकर्षणादेख्यरता भवन्ति ती को दो वा न तु हतीयस्तादृशस्वन्पीयांस्तस्माद्युतमेवातमित्यर्थः। तस्मात् परम- तारण प्रयोजनक एव दानार्थे धर्माद्युपदेश इति भावः । परम- तारकत्वात् पात्रत्वाभावाद्दानं कसौचिदपि न कर्तव्यमित्यर्थः । विषह्येति पाठे लोभातिरेक बलाविरुद्ध्येत्यर्थः । दोग्धा, द्रोग्धा ताच्छील्ये हन् तद्योगे च, न लोकेति (पा०२१३१६८) पछीनि- पेधाधुनिन दूति द्वितीया । एको दो वा एक दाः। मझ्ययाध्यये- व्यादिना (पा०२।२।२५) ममासे कृते बहुव्रीही, महोय इति (पा०५।४।७३) उच्समामान्तः ।। ८२ ॥ इदानों विधिनिषेधजानं दूपयनुपमंदरति । दैन्येति ॥ श्र- मोन्य चायाभावा दैन्यस्य निईनलम्यायुयं वर्द्धकमिरयर्थः । चाय पाचन क्रियते तायदैन्यं गापधाति नरणात्तत् कर्तव्यमेवेनि मायः। नया अभयं नाटनगग्राम्य शूकरादि, नदर्शनमिति यावत, मायुविषयगा, म्वादरविप्रमगानमेव । स्वादूतगमभध्यमिति परित्यागे गठरवर्गव भयसि म तुम धर्माः । नगमात् किं याना ·सप्तदशः सर्गः। ४७५ इत्यमाकर्ण्य दुर्घ0 शक्रः सक्रोधता दधे। अवोचदुच्चैः कस्कोऽयं धर्ममाणि कृन्तति ।। ८४॥ लोकत्रयों त्रयीनेत्रां वज्रवार्य्यस्फुरत्करे। क इत्यंभापते पाकशासने मयि शासति ॥८॥ आनन्दस्य सकलसुखस्य कन्दली प्रहः कन्दं मूलभूतमेककं अमहायं केवलं स्वाच्छन्द्यं स्वेच्छाचारित्वं ऋछत श्राश्रयत। श्रीतम्मान्मकलविधिनिषेधान् परित्यज्य सर्वदुःखहेतुवात् खेच्छाचरमेव कुरुलेत्युपदेशानमन्समाकर्स योनि शेषः। प्राचुर्य। तमो हितमिति (पा०५।१५) यत् । । अस्तैन्यं । स्तेनशब्दात, स्तेना- द्यन्त्रलापयेत्यत्र (पा०५।११२५) स्तेनादिति योगविभागात यति, अर्थाभावेऽव्ययीभावः । एवमभक्ष्येत्यत्रापि। विन्दतेति वा। विद् लाभे लोट् ॥ ८३ ॥ इत्यमिति । शक्रः, इत्यं पूर्वोकं दुलणें वेदादिदूपकञ्चाबी- कस्य दुरवर्षदाक्यमाकर्ण्य सक्रोधतां दधे सकोपोऽभूदित्यर्थः । अनन्तरं उर्नितरां तारखरं इत्यवोचत् । इति किं । एतेषु मध्ये अनिश्चितरूपोऽयं कस्कः श्रुत्यादिमूलानि धर्मरहलभू- तानि वेददूपणत् कृन्तति छिनत्ति । कोऽयं कोऽयं एवं भाषत इति वक्तृविशेषनिश्चयाय कोपाभिव्यञ्जकसम्भुमोको कस्कशन्दः कस्कादिवात साधुः ।। ८४ ।। फ्रेोधमेव द्योतयन् वेदप्रामाण्यं प्रतिजानीते । लोकेनि। पाकमासने याकासुरमर्दिनि मयि त्रयीनेत्रां प्रसिद्धचक्षुईयो- ·उत्तरनेयधचरिते। वासकीर्णतायां वा जात्वलापेऽन्यथापि वा। ब्रह्महादेः परीक्षातु भङ्गमङ्ग प्रमाणय ॥८६॥ - गोचरार्थगोचरीकरए ममर्थवेदत्रयरूपनेत्रों वेदविहिताचर- एवेदनिषिद्धवर्जनकारिणों लोकत्रयों धर्मम्यापनपूर्व शामति परिपालयति मति क इत्यमेवं भकलधर्वादूपण प्रकारेण भा- पते । किन्भूते। वचवीर्येण स्फुरन् प्रकाशमानः करो यस्य तसिन्। बच्चेत्यादिना वेदादिनिन्दकस्य कण्ठच्छेदसामर्थ खस्य सूचितम् । मयोति करेण सदयस्पर्शनपूर्व क्रोधाहवागवि- काराभिनयः । वज्रहस्तः पुरन्दर इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्ये मयि प्रत्यक्षदृश्ये सति श्रुतिप्रामाण्यं को वान्यथा कत्तुं समर्थ इति । वज्रवीर्ये त्यनेन विग्रहवत्त्वं सूचितं । ग्रातोनान्जनवत्, अग्निहोत्रं त्रयीत्यादि वेदाप्रामाण्याप्रतिपादनं चार्वाकवाक्यं दूपिनमिति जेयं । गामति मयि शासन्तं मामनादृत्येत्यनादरे सप्तमी वा ॥ ८५ ॥ । चोकदयेन इद्धिजदयीत्यादि यजातिदूषण एतं तत्प- रिहरति । वर्षेति । अक्षरे चार्वाक वाहाणादिव नाममड़ी- मंतायां मायां अन्योन्ययोनिमकराभावे सति यो जात्यलोपो प्राणवादिजानापामावः मावहारविषयत्वं तम्मिन् वा विषये ऽन्यथापि वर्णमहराध्मात्यभावे वा विषये परीचास गद्धतादिनापकेषु रमत्याधुक्षु जम्नादिदियेषु विषये प्रम- रादेाषणचियादिवधधारिणोऽभियोग्यम्य भज पराजयं ·सप्तदशः सर्गः 899 ब्राह्मण्यादिप्रसिद्धाया गन्ता यन्नेक्षते जयम्।' दिशतिमशेषस्य वर्मवंशस्य शंसति ॥८७॥ प्रमाणय मन्दिग्धस्यार्थस्य कोयन्तरनिरासेन निश्चायकं कुरु । यदि ब्राह्मणत्वादिनि स्थाई ब्रह्मवधादी कृतेऽपि त्र- महा नास्मोति प्रतिज्ञातवलिङ्गभूतो भङ्गो न स्यात् । भवति च तावत्तस्माद्भज्ञेनैव हन्यमानस्य तत्पित्रादिपरम्परायाश्च मही- त्विाद् ब्राह्मण्यादिजातेरस्तित्वं कथितं । यत्र च सङ्कराज्जा- तिसद्धिनास्ति तस्य वधादी कृतेऽपि ब्रह्महत्यादिप्रतिज्ञाचतो भगो नास्येवेति । वर्षमङ्कगजातिलो व्यतिरेकमुखेन भङ्ग एव प्रमाणं धूम इव वह्यभावेऽपोत्यर्थः। अङ्गेति प्राकृल्यद्योति सम्वोधनं । मिथ्यातत्त्वपरोक्षायामभियानुर्भङ्गेऽभियोज्यजाति- शद्धिः पातित्याभावश्च । अभियोज्यभङ्गे तु हन्यमानादेाति- द्धा सत्यामपि अभियोज्यस्यैव सङ्कीर्मजानित्वं पातित्यञ्चेति निश्चयसिद्धर्भगमेव प्रमाणयेत्यर्थ इति व्याख्येयं। यथा मति व्याख्या ज्ञातव्या ।। ८६ ।। पूचाकमेव ट्रढयति । ब्राह्मण्येति । ब्राह्मण्यमादिर्यस्य क्षत्रियादिजातिविशेषस्य तेन प्रसिद्धायां चद्दा ब्राह्मणी आदि- र्यस्याः क्षत्रियादिखियाः सा ब्राह्मण्यादिः मा चामा प्रमिद्धा च तस्या दयमुत्तमा ब्राह्मणीत्यादिप्रकारेण रूढयाः स्त्रियः गन्ता कामुकम्ता मभुजानो नरो दिव्ये जयं न ईचते पग्न- तीति, यत्, न प्राप्नोतीत्यर्थः । तन्नातीयानीक्षणमेव कई श्रगे- ·उत्तरनपधचरिते। जलानलपरीक्षादौ संवादो वेदवेदिते। गलहस्तितनास्तिक्या धिक् धियं कुरुते न ते॥८॥ यस्य वर्षवंशम्य ब्राह्मणादिवर्म महस्य मातापित्रादिपरम्परया विद्धिर्नितरां निष्पत्वं सति कथयति। ब्राह्मणोभि- चारी नरो ब्राह्मणोऽहं ब्राह्मणों नागममिति प्रतिज्ञाय यदा दिव्यं करोति तदा स पराजयत एवेति तावत्प्रत्यक्षं । तथा च गम्याया गन्तुच्च पारदार्यादिदोपदूपितत्वेऽपि तन्मातापित्रादि परम्पराया ब्राहाण्यादिविद्धिः तत्पराजयेनैव पर कथिता। यदि जातेः शुद्धिनीभविष्यत् तवं प्रतिज्ञायां कृतायामपि तयात्रीहाण वाभावाङ्गङ्गा नाभविष्यत् । स तु दृश्यत इति भङ्ग एवान्ययानुपपत्त्या जातिशद्धी प्रमाणमित्यर्थः। ब्राह्मणादिन- मिद्धायां गन्ना ना पुरुषो यदजयं भगमोक्षते तद्भङ्गेवणमिति वा व्याख्या। गन्तेति च । अन्यथा।न लोकोति (पा०२।३।६८) पठ्यभावः स्यात् । प्रसिद्धायामिति पाठे विषयमप्तमी। अन्या व्याख्या मिरत्वादुपेच्या ॥ ८७ ॥ इदानों मंवादादपि वेदम्य प्रामाण्यमित्याह । जलेति। ३ चार्वाक वेदेन वेदिने घोधिते वेदमून्नजलानलयोस्ताभ्यां वा या परीक्षा गरुत्वगिरायः म श्रादिर्यग्य तुलादियाद तादृशोऽर्थ गंयादी यथोमादर्शनरूपः म ने नव धियं बुद्धिं गन्नतिनं पागा- विवामिनं नामिवयं यग्याम्नां न कुरुते धिक। वापदार्थः कर्म । चितगेवदिश्यर्थः । जानदिप्ये हि जम्नमनः पुरुष पाकर्षपूर्ण-

·सप्तदशः सर्ग ।
४र
पुरुषमुक्तशरप्रत्यानयनमपेक्षमाणे यद्यनानौते पर उम्मन्नति
त:वाहद्धः, श्रानोते तु शुद्ध इति वेदोक जलदिव्यं तच तथैव
दृश्यत इति संवादः । वहिदिव्ये तु तप्तलो हादौ दाहादा-
हाभ्यामशुद्धिशुद्धी इव्ययुकं वेदेन । तचापि संवादः । तस्मिन्
प्रामाण्यतो संवादे सत्यपि नास्तिक्यं न जहातीत्यार्यम् ।
मूर्खतरोऽसीति भावः । तव धिग्धियं निन्द्यां बुद्धि निराकृत-
मास्तिक्यां न कुरुतेऽपि तु करोत्येव । दूषयतीत्यर्थः। तब धिक
निन्द्यां न करोति अपि तु धिक्करोत्येवेत्यर्थः । धियमिति वा ।
यतो निराकृतनास्तिक्यामित्युभयत्रापि हेतुगर्भसंवादेन नास्ति-
क्यापनयात् खरूपहानेर्धिक्कार एव कृत इत्यर्थः । जलानलप-
रीवादी ते तवापि यतः संवादः सप्रतिपत्तिरस्ति तेन कारऐन
मञ्जातगल हस्तमालिङ्गितकण्ठं नास्तियं यस्यां तां खीजतना-
स्तियां बुद्धिं त्वं धिक्कुर इत्यर्थ इति वा । अत्र गल हस्तशब्दः
परीरम्भपरः । यतस्तवापि संवादोऽस्ति । तेन खोयां धिग्-
धियं नास्तिकवादाद् दुष्टां बुद्धि दुर्वामितनास्तिश्यां कुर्विति
वा कुत्सिता रुतिः शब्दो यस्य तत्सम्बोधनं कुरुते कायद। तथा
हे अविद्यमानमते अविनीत चावीक वैदिके जलागलपरी-
क्षादौ यम्मात् संवादोऽस्ति तस्मादामिष्टनास्तियां नास्तिक-
मति धिक् मा निन्द्येत्यर्थः । इति यत्तदोः सम्बन्धमाश्रित्य वा
व्याख्येयम् । नास्ति मतिरस्येत्यर्थ, अस्ति नास्ति दिएं मति (पा.
४।४।६) इति ठकि नास्तिकः । मतिः परलोकविषया।
तद्भावो नास्तिक्यं । ब्राहाणादिखात् व्यञ् ॥ ८८॥

·४९० उत्तरनेयधचरिते। सत्येव पतियोगादौ गर्भादेरध्रुवोदयात् । आक्षिप्तं नास्तिकाः कर्मान किं मन भिनत्ति वः ॥८॥ .. इदानों ते कर्मफलामय इत्यादीनि वाक्यानि दूषयति । सतीति । पतियोगः कृता स्त्रिया भट मम्बन्धः शुक्रशोणितम- निपानलक्षणः, अयुग्मासु गमनं निषिद्धतिय्यादिवर्जनं एत. दादिर्यस्यैतादृशे वीजक्षेपादो कर्षणजलसेकादौ च वर्तमान "एवं दृष्टकारणसामय्यां सर्वदा सत्यापि गर्भादेरवादया- दनिश्चितादुवात् । करिमश्चित् काले ऽनुत्पत्तेई ताराक्षिप्तम- लौकिकस्य परलोकसाधनस्य भावेऽदृसकारण सामगीत एव मदा स्यात् । न चैवमस्ति । तस्माद्धमीधर्मरूपमदृष्टं कारणा- स्तरमस्तीत्यर्थापत्तिप्रमाणकं कर्म शुभाशुभफलकमदृष्ट, भो नास्तिका अवैदिकत्याद्रष्टुमनही वो युग्माकं मर्म पदयं किन्न भित्ति अपि तु विदारयतोव। कुतो तो भित्तीति वा । एननिदर्शनेन मचेतमो ददयेन विदारितंयुक्त तन जातमि- त्या; मूर्खतमा भवन्त इत्यर्थ. , कर्म वो मर्म दर्शन- स्वरूपं न, कि दूपयन्ति किन्तु दूषयत्येवेति वा । गाडगेन नासिका इति बहुवचनम्। गृहम्यातिपतुराम पनीपु मती- यपि पुषाधमाये एवं वेदनि अम्माभिर पत्यप्राप्तिहेतुकं धर्म माग एतम्। मातमम्यक्प्रेतकत्येनारमग्नेन केनचिा मेन प्रमियन्धः एतमादपत्य न भवतीत्यादि वा कथयन्ति । न- गमा मोकप्रपादपारम्पर्यादापोर कारणानग्मगीकर- ·सप्तदशः सर्गः । ४८१ याचतः स्खं गयाबाई भूतस्याविश्य कञ्चन । नानादेशजनोपज्ञाः प्रत्येपि न कथाः कथम् ॥४०॥ णीयम् । श्रादिशब्दाभ्यां कृषिवाणिज्य म्वामिमेवादिव्यवसाया- स्तत्फलावाप्तयय व्यायाताः॥८॥ स्मृतः स्मरति, अन्यदे है टप्तिः, सन्दे हेऽप्यन्यदेहान्नेरित्या- देवत्तरमाह। याचत इति । पापवशाद प्राप्तमगतेः पिशाचत्वा- दियोनिप्राप्तस्य खसम्बन्धिनभुदामीनं वा यं कञ्चनाविग्न सूझ- रूपेण तच्छरीरमधिष्ठाय खमम्बन्धि गया श्राद्धं निजदुर्गति परिजिहीर्षया गयायां श्राईप्रयागे माघस्नानादिजन्य पुथवि- शेषं याचतो मम सङ्कतिप्राप्त्यर्थमिदं करणीयमिति प्रार्थय- मानस्य, एवं कृते माहिय्यामीति वदतः प्रेतन्य, सम्बन्धिनीः नानादेशेभ्य भागता जनास्तेभ्य उपजाः श्रुतास्सैया जाता: मत्यत्वेन सबैषां मम्मताः कथाः कथं न प्रत्येथि । तासु कथं न विश्वमिपि । अपि तु नानाविधप्रामाणिकजनसंवादमिद्धत्वान् पूर्वजन्मकथनात् पूर्व मयात्रतावत् सुवर्षादि निक्षिप्तं तत् पग्न- नेति नियादिदर्शनसंवादाद देशान्तरकालान्तर प्रवृत्तिकध- नाद् गयाथाद्धादी कृते तस्य मगरनुमानाच ताः मर्यथा विश्वमितुं योग्या इत्यर्थः । एतेन तीर्थादिभावविशेषपरलोक- देहान्तरप्राप्तिधमाधर्ममूलस्वर्गनरकादिमाप्तीनां मानापनं म- मर्थितं । नानादेशजनेन उपजानुभविता यामान्ताः मर्जमा- चिका इत्यर्थः ॥८॥ 03 ·१८२ उत्तरनयधचरिते। नीताना यमदूतेन नामभ्रान्तेरुपागता । श्रदत्से संवदन्तों न परलोककथा कथम् ॥८॥ जन्वाल ज्वलनः क्रोधादाचख्या चाक्षिपन्नमुं! किमात्य रे किमात्थेदमस्मदने निरर्गलम् ॥ ६॥ को हितद् वेदेत्यादेरुत्तरमाह । नीनानामिति । प्राणा- पकर्षणार्थं यमेनैव प्रेषितेन यमदूतेन देवदत्तमानयेत्यादिष्टेन मनामतया धान्तेईतोः स्यूल शरीरालैङ्गिकं शरीरमाशय्य यो देवेनानायितः सोऽयमानीत दति यममामीप्यं नीतानां मर- गीयादन्येषां जनानामुपागतो सत्यामानायितो यः सोऽयं न भवति पुनरय मत्र्यलोकं नेय इत्येतत्सदृशमन्यमानयेति यम- चित्रगुप्ताभ्यामुक्के मनि प्रत्यावृत्तौ भौतिकशरीरमध्ये लैङ्गिक- शरीरे पुनः प्रविष्टे मति तहान्धवैरतावत् पर्यन्तं किं जातं त्वं कुच गतः किंवा नत्र दृष्टमियादि प्रश्ने छते यमदूतैर्यमं प्रापित- तेन च पुनरायुःशेषादत्र पातितोऽहम् । खो नरकयैवंविध इतिप्रकाशकश्रुतिस्मतिप्रमाणेषु यथा स्वर्गादिरूपं श्रुतं तादृ- मस्यैव तस्य कथनात् मंवदन्ती संवादं कुर्वन्तों परलोकसम्व- धिनी अस्तित्वकयां कथं कुतो इनोस्त्र न अद्धसे परलोका- तिले प्रमाणरूपा म मन्यमे वद । न किधिदविश्वामे कारण- ममित। नमान परलोकोऽम्त्येवेति भावः ॥ ८१॥ जयाम्नेति। अथ ज्यालमोऽग्निः क्रोधाचान, अमुंचाया पाधिपम् पापभाषणरधिषिपन्निति आवस्या, ऊचे च । इप्ति

·सप्तदशः सर्गः।
४८३
महापराकिणः श्रौतधर्मकालजीविनः।
क्षणभक्षणमूर्छाल स्मरन् विस्मयसेऽपि न ॥ १३ ॥
कि। रे चार्वाक नीच त्वमस्माकं वैदिकानामग्रे निरर्गलं निर्भयं
यथा तथा इदं पूर्वोकप्रकारं किमात्य किं पे इनि। अतः
परमेवं चेदच्चमि तर्हि तव कण्ठोष्ठमेव कुण्ठयिय्यामोत्यर्थः ।
क्रोधाविष्टजातिरियं। क्रोधावेशद्योतनार्थमेव वीमायां पुन-
रुक्तिः ।।८२॥
इदानीं नानाति स्वातीत्यादरुत्तरमाइ । मद्देति। हे क्षणं
क्षणमात्रमभक्षणेनाभोजनेन मूळलातिविहल रे नास्तिक दा-
दशादिवदिवसोपवाससाध्यमहापराकास्यव्रतवतस्तान् ब्रह्म-
चारिणः श्रौतस्मार्तरूपेणैवैकेन वलेन जोविनः प्राणधारण-
शीलानेवभूतान् मनुय्यान् स्मरंचिन्तयनपि किं न विस्मयसे ।
एतावन्ति दिनान्येतेऽभोजनाः कथमासत इत्यासव्यं न प्राप्ती-
पोत्येतन्मइच्चित्रम् । क्षणमात्रमण्यभोजनपोडायाः खेनैवानुभवे
मामोपवामादिकारिणां जीवितधारणस्य प्रत्यक्षदर्शने च म-
त्यपि भवादृश एव मूर्यो न विस्मयत इत्यर्थः। तम्माचिरमभी-
जनेऽपि जीवितधारणसामर्थ्याडूमीऽस्त्येवेति । एकादग्युपत्रामा-
दिक धर्ममन्वयध्यतिरेकाभ्यां जानीहीति भावः । पराकिण:।
शेषत्वाविवक्षायां दितीयावडवचनं। पवविवक्षया अधीगर्थेति
(पा० २।३१५२) पथ्येकवचनं वा । मूलि । अस्त्यर्थ मियादिषु
क्षुद्रजन्तूपतापाभ्यां चेयत इति वचनादुपतापकारित्ववचनादु-
पकारकारित्वाम्मच। विम्मयमे न किमिति च पाठः ॥१३॥

·eco उत्तरनयधचरिते। पुत्रेटिश्येनकारीरीमुखा दृष्टफला मखाः । नवः किं धर्मासन्देमंदेहजयभानवः ॥ १४ ॥ दूदानों यावोन्मजनवत्, एक मन्दिग्धयोस्तावदित्यादेत्त- रयति । पुत्रेति । भो नास्तिकाः पुत्रप्रास्यर्थ विहितः पुत्रफलको थागः पुत्रेष्टिः, श्येनेनाभिचरन् यजेतेति वेदवावर विहितः येन- साधनकोऽभिचारफलको श्येनः, तथा कारोरी निर्वपेत दृष्टि- काम दति वंशाङ्कुरमाधनको दृष्टिफलको यागः कारीरीत्यु- स्थते, एते यागा मुखमादिर्येषां ते, तथा दृष्ट प्रत्यक्षानुभूय- मानसुतसम्भूतिवैरिमारणलवर्षादिरूपं फलं प्रयोजनं येषां ते मखा वो नास्तिकानां युभाकं धर्मेऽस्ति वा नास्ति इनि धर्म- सम्बन्धी सन्देहो वेदवाक्यविचितादृरफलकयागादिरूपी धर्गा- स्तत्सम्बन्धी वा, अदृरफलकयागादिविधायकवेदवाक्यान्येव वा धर्महेतुत्वाद्धर्मस्तत्सम्बन्धी वा य: प्रामाण्याप्रामाण्य मन्देह एव मन्देहा सन्ध्यादये सूर्य ग्रामार्थमुत्यद्यमाना परिवहसमाई- तितः कोटयो रातमाः तेषां जये विना भानकः सूर्यरूपा विनाशका न किं भवन्ति । एवं दृष्टापि धौं न मन्यमे चिष- मित्यर्थः । किं न अपि तु भवन्येवेति वा । तिसः काया कोटी च मंदेहा नाम राधमाः । पदयन्तं महसमितियुद्यन्ति ते मदा।। गायत्र्या पाभिमप्याई जलम्सिः मन्ध्ययोः क्षिपेत् । मेन गाम्यमि ने दया बच्चभूनेम धारिणा ।।

·सप्तदशः सर्गः। ४५ दण्डताण्डवनैः कुर्वन् स्फुलिङ्गालिङ्गितं नमः । निर्ममेऽथ गिरामूनाभिन्नमर्मेव धर्माराट् ॥ ६५ ।। तिष्ठ भास्तिष्ठ कण्ठोष्ठं कुण्ठयामि हठाट्यम् । अपटु पठनः पाद्यमधिगोष्ठि शठस्य ते॥१६॥ .. इत्यादिवाक्यप्रामाण्यागायच्याभिमन्त्रितजलप्रक्षेपेण तन्ना- शपुर भरमेव सूर्योदयात् सूर्य एव तान् विनाशयतीत्युच्यते । तथा च सूर्यो यथा तानाधयति तथा मवैरपि भवदीयम- न्देहो विनाग्य एवेति प्रामाणिकमेव मब जानीहि ॥८४॥ दण्डेति । अथाऽग्निवचनानन्तरं धर्मराड्यमः स्वायुधम्म दण्डस्य ताण्डवरितसतश्चालनः गभः स्फुलिङ्गास्तिङ्गतमग्निक- पाकोडं कुर्वन् रचयन् चार्वाकवाक्शरैभिन्नमर्नेव विदारित- जीवम्यान दयामहमानो गिरामूम्मािक्यपरम्परा निर्ममे ऊचे इत्यर्थः । ऊर्मिपदेन वाचामप्रतिहतप्रमरलं सूचितं । ऊर्मिी स्त्रियामिति खोलिङ्गेऽपि ॥ ८५ ।। तदेवाइ । तिष्ठति । भे नास्तिक तिट तिष्ठ तणमाचं सहस्त्र धर्मदूषणादिरमेति वा । अयमई अधिगोष्टि गोष्टवामिन्द्रादि- सभायां अपष्टु प्रतिकृलं पाद्य पठनार्थं वचनं पठनो माय- भठस्य वाक्छन्नमात्रनिष्टम्य नास्तिकाधमस्व ते तव कण्ठोष्ठं कण्ठनालमोठी च हठाइनाकारणेदानोमेव कुण्ठ- यामि वर्षाचारणकं करोमि दण्डेन चुईचामीत्यर्थः । माणि विशेषणानि दाइत्वज्ञापने इतवः। श्रय चैवंविधच ते माणस्य ·४८६ उत्तरनेघधचरिते। वेदैस्तदपिभिस्तहत् स्थिरं मतशतैः कृतम् । परं कस्ते पर वाचा लोकं लोकायत त्यजेत ॥६॥ समज्ञानाल्पभूयिष्ठपान्यवमत्यमेत्य यम। लोक प्रयासि पन्थान परलोकेन नं कुतः ॥१८॥ अधिगोष्ठि कथामधिकृत्य वाचा युक्ती कण्ठोठं कुण्ठ्यामि युक्त्या प्रतिहतत्वानुमसमर्थं करोमि । सर्वमपि भवच्छास्तं दूधयि- व्यामीत्यर्थः । वाग्व्यापार प्रति कण्ठोष्ठस्यैव दण्डो युक्तः । अय- मपि क्रोधाइकाराविकारे। तिष्ठ तिष्ठेति क्रोधातिशयद्योत- नार्थं पुनरुतिः। कण्ठोष्ट प्रायंगलादेकवद्भावः। कुण्ठयामि, वर्तमानमामीप्ये भविष्यति लट् ।। ८६ ।। इदानों लोकत्रयेण परलोकं धर्मञ्च माधयन् को हि वेद, तकमिनिष्टयत्येवमादेरुत्तरमाह। वेदैरिति । चतुभिः एग्वेदादिभिर्वदय थाम्यिरोरुतं तदत्तस्य वेदस्य वैपश्शाया नथुनोः तदंशोपजीविभिः वेदानुसारिभिर्मतानां शतैः स्मृति- गुराणादिभिः वादिप्रतिवादिभेदीमामादिशारीश स्थिर सनं निययेन व्यवम्यापितं परं श्रेष्टं श्रन्यश्च वर्गादिलक्षणं लोक हे लोकायत गाम्तिकाधम पर केवन ने वाचा नियुमिकेन वचनमात्रेण कोऽपि विद्वान् व्यजेत् अपि तु न । किन्तु मर्चेरपि नयुणिभिः परम्नेोकः स्वीकृत एवेत्यर्थः । नदतिले मन्देहापा- दिनो को हि वेदेस्यादिनिम्तन्यपरेति भावः ॥ ८ ॥ गमेनि। एकमिन्मागीदावचं ममजामा सुम्यमायोऽ-पे ·सप्तदशः सर्गः। 869 स्वकन्यामन्यसात्कत्तुं विश्वानुमतिदृश्वनः। लोके परत्र लोकस्य कस्य न स्थादृढं मनः ॥६६॥ उत्पसङ्ख्या भूयिष्ठा वडतरसङ्ख्याच पान्यास्तेषां वैमत्यं मार्गा- न्यत्वविरोधमेव्य प्राप्य ज्ञात्वा वा इह लोके यं पन्यानं त्वमेव प्रवामि परलोकेऽपि विषये लमेव तादृशमेव मार्ग कुतो हेतोर्न गच्छमीति प्रश्नः । अपि तु तमेतमेव गच्छेत्युपदेशो वा। यथा केनचिरामो दक्षिण वा काशीमार्ग इति मार्ग पथिकेयु पृष्टपु पञ्चाममार्गे कथिते मति पञ्चाशद्भिर्दचिणमार्गे कथिो "वैधे वहनां वचनं ग्राह्यं इत्यादि" न्यायात् कुभलेन पञ्चाश- 'दुक्रमार्गेणैव गम्यते, एवं परलोकेऽप्यन्पविमतिं निरस्य वहनु- गत एव मार्ग: किमिति नाश्रियत इत्यर्थः । परलोकमार्गश लक्षणया धर्मस्तं कथं न मन्यमे, अपि तु तमेवानीकुरु । पर- लोकमत्तानिश्चयमपि गन्तव्यग्रामवत् कुर्विति भावः । नाप्र- तिष्ठयेत्यस्याप्येतदुत्तरं ज्ञेयं ॥८८॥ बहुमम्मतिमेव दर्शयति । स्वकन्यामिति । खकन्यामात्म- पुत्रीमन्यमात्क मन्यम् वराय अधीनां देयां का विश्वेषां सर्वेषां श्रुतिस्मृतिपुराणादीनां दोकानां चानुमतिं सम्मति दृशवताऽनुभवतः तथा कुर्वतय कम्य जनस्य परत्र लोके स्वर्गादो मनो दृढं निःसन्देह निशलं न स्यादपि तु सर्वस्यापि स्थादेव । न केवलमन्यस्यैव किन्तु चार्वाकस्य तवापोत्यर्थः । माऽपि परलोकवाधभिया स्वकन्यामन्यमै ददाति । यदि ·उत्तरपधचरिते। कसिन्नपि मते सत्ये हताः सर्वमतत्यजः । तद्दष्ट्या व्यर्थतामात्रमनर्थस्तु न धर्मजः॥१०॥ परलोको नाभविष्यत्तहि स्वपुत्रीमन्यस्तै कथमदास्यत् । अय- माचारः सर्वेषां सम्मतः । स च त्वयाप्यन्यस्सी पुचीदानादजीकृत एव। अन्यथा स्वपुयाः खेनैव ग्रहणमापद्येत । तस्मादन्येषा- मनुमतिं गृहीत्वैव यथा कन्याऽन्यस्मै दीयते तथा बहुममाति- दर्शनात् परलोकमध्यगीकुर्विति भावः । अन्यमात्। देयेचाचेति (पा०५।४।५५) सातिः । विश्वेति पूर्ववत् ॥ ८८ ॥ होकदयेन श्रुतिस्मत्यर्थबोधेषु, तर्काप्रतिष्ठयेत्यादरुत्तरमाह। कम्मिन्निति। धर्मपरलोकादिप्रतिपादनपराणां बहनां मतानां' मध्ये एकस्मिन्नेकस्मिन्नपि मते सत्ये सत्यत्वेनाङ्गीकते मति सर्व- मतत्यजः सर्वमतत्यागिनः परस्परविरोधात् ममतामत्त्ववा- दिनो नास्तिका यूयं हता मारिताः । तत्रायं मन्धिः । मता-- नामसत्यत्ववादिभिः किञ्चिन्मतं सत्यमगीमियते न वा, चेद- गोमियते तईि कस्यापि कन्यादानादिप्रतिपादकख खीयम- तस्यैव वा मत्यत्वाङ्गीकारात् सर्वमप्रमाणमिति मामत्य ववा- दिनो व्याघाताय मिद्धान्ताभ्यां दूपिता एवेति वैदिकमिद्धा- म्तो निप यायातं । न त्यपि पक्षे नाशिकमतनाप्यम- ग्यवादमत्यभूतथ्य दूपकवाभावानिॉपी वैदिकः पक्ष: मिद्ध पवेत्यपि मामिका दूपिताः। गिद्दोपत्वेऽपि वैदिकपक्षामनीकारे मपणेऽपि गाडीकार्य रयादि जेयम् । एपश्च नभ्येकम्य मात्र ·सप्तदशः सर्गः। ged क्वापि सङ्घरवैमत्यात् पातित्यादन्यथा कचित् । स्थातव्यं श्रौत एव स्याहर्मे शेपेऽपि तत्कृते ।। १० ।। दृध्या सत्यताज्ञानेनोभयवादिमिद्धतया पुवेष्ट्यादौ पुत्रजन्मा- दिफलमिद्धो मत्यां यत्र कचित् फलव्यभिचारस्तच कर्नाणी वैफन्याद वार्थतामात्र फलमाधनवराहित्य मात्रं तु पुनः अधर्मः प्राचीनपुत्रवियोगादिनिरर्थकः । दुःखराशिः धर्मजो न, पुत्र- ध्यादिधर्मजन्या न भवति, विपरीतं तु धर्मेण न जन्यते, किन्तु प्राचीनदुष्कर्मनिमित्तमेव । केवलं तु काकतालीयन्यायेन तम्य पुत्रेयाद्यनन्तरभावित्वं। न च तावतैव तत्काSत्वमिति च्याप्तेरि- त्यर्थ इत्यादि भातव्यम् । कम्मिन्नपि भारगमनादिनिषेधे खक- न्यादानादी विषये च वैदिके मते मत्ये मति तस्मिनंगे मत्यन्ले जीते मति ममतममगतमिति वदन्तो नास्तिका हताः । मारगमननिषेधादेरंगम्य भवद्भिरपि परिपालनादित्ययः । तथा च तथा कन्यादानमागमननिषेधादिरूपापां मत्या- मां विधिनिषेधांशानां दृष्टान्तेनान्यत्रांमे व्यर्थतामात्र वचन- मात्रेण व्यर्थमित्युच्यते न त धर्मजो वास्तवोऽगर्थः प्रयोजना- भावः। नहायान्तेन व्यर्थतामात्रमन्यत्राव्यर्थनैवेति चेत्यनमति- प्रमोंन ॥ 1..॥ उपमहता कापीति। ममातिरपि कापि कम्मिपि अरिंमाकन्यादामादी पीने वेदोक एवं धर्म ग्यातव्यं । कुतः। मायान् मर्यपामित्य य: गेपः गोतानां योद्धानां माध्यमि- ·88. उतरनेघधचरिते। कानामपि सम्पतिपत्तेः । अस्मिादेसैरप्यनिषिद्धवादगीकतत्वा- घेत्यर्थः । स्थातव्यमेवेति वा । तथा कचिदीयमाधिकारविहिते अन्यथा करणे निषिद्धाचरणे च पानित्यदोषादिहिताकरण- निषिद्धाचरण प्रत्यवायभवादपि श्रीत एव धर्म म्यातव्यं। अन्यथा वैमत्येऽपि श्रोत एव क्वचित् कस्मिंश्चिद्धर्मे म्यातव्यं । कुतः । पा- तित्यात् । यत्तु श्रीने धर्मे सेषां विप्रतिपत्तिसदनङ्गीकारेऽपि प्रत्यवायः स्यादित्यङ्गोकार्य एवेत्यर्थ इति वा। एवं भेषेऽपि नित्तनैमित्तिकाभ्यामतिरिक्त काम्ये जोतिष्टोमादावपि म्या- तव्यं । कुतः । तल्लाते तस्य वेदस्य छते कारणादिविहितत्वा- विधेषादित्यर्थः । यदा तत्कने वेद मूलत्वाच्छेषे स्मार्नेऽपि धर्म स्थातव्यं, सदाचारानुमितस्मत्या श्रुतेरनुमानात् । समाधी अपि वेदमूला इति तेऽप्यङ्गीकर्तव्या इत्यर्थः । एतेन यस्मिन्ना- स्तीति, जनेन जानतेति, एकस्य विश्वपापेनेति, स्वञ्च ब्रह्म चेत्यादेः मस्याप्युत्तरं दत्तम् । धातु वादादि दिमामाणिकमेव। अमि- विस्त माधनवैगुण्णादिति मर्वमपि समर्थितमिति शेयम्। त- स्कृतमिति पाठे हेतुगर्भविशेषणं । तम्मान्न मतानामप्रामाण्य। श्रुनिणत्योकमत्यमप्यविरुद्धमिति सोकदयतात्पर्य्यार्थः । श्र. हिमादयः मत्युकाः मर्चमाधारणधामोपु कापि श्रीतेऽपि धणे यातव्यं । पानियादित्युभयत्रापि हेतुः । मपागनुमते विदित पेन म्योयेत तर्षि विहितस्थाननुष्ठानादिति एते: पातिव्यमित्यर्थः । तथा च विहितामा केपाथिद्भवडिग्गुष्ठा- পাণিবিলা ঘায়িঘরিয়বি মসলা বা বিম ·सप्तदशः सर्गः। १६९ बभाण वरुणः क्रोधादरुणः करुणाभितम् । किंन प्रचण्डात् पापण्डपाश पाशादिभेपि नः ॥ १०२ ।। मानवाशक्यनिर्माणा कूमाद्यङ्कविना शिन्ना । न श्रद्वापयते मुग्धास्तैर्थिकाध्वनि वः कथं ॥ १०३ ।। निषिद्धे चेत् म्यीयते । तथा निन्दितम्य मेवनादिस्मता पातित्य- मित्यर्थः । तथा चैतहटान्तेनान्येय्यपि विधिनिषेधांगेषु तल्लाते: श्रोतत्वाविकोपादेव हेतोः म्यातव्यं । तेऽपि प्रामाणिकले स्त्री- कार्या इति वा व्याख्या इत्यादि जातव्यम् ॥ १.१ ॥ बभाति। क्रोधादरो रनकायकान्तिः वरुणः करुण्या उभितं वचा नितरां परुपं यथा बभाप । हे पापण्डपाग नामिकाधम त्वं नेोऽम्माकं प्रचण्डाडुःमहात्यामान विभेपि किं। बुमायां, याप्ये पागविति (पा० ५।६।४७) पासप्रत्ययः॥२०२॥ भानवेति । मानवैर्मनुष्यैर शक्यं निर्माणं यम्याः तथा कृर्मव- गहमर मिहादयोहाशिहानि येषामेवंविधं विलम्बिवरं यन्याः मा च गिला गण्डकाप्या तीर्थविशेषमम्भवा शालग्रामशिना, भो मुग्धा मूना: तोर्यिकाध्वनि मेश्वरमार्गे वैदिकाध्वनि वा वो युमाकं कयं न यद्धापयते आम्तिक्यं न प्रापयति। चित्रमेत- अवतां मर्मतरवमित्यर्थः । मनुवैरभक्यरचनं मावयवत्वेन कार्य भिलादिम्बनिमाण गमिछामात्रेण कतारं मनुयादिलक्षण- मोयरमाधिपति । विमनं मकर्ट के कार्यवाहटवत्। अनुमाना- त्पनधातायनादिमुतणे कर्तगेश मिद्धेऽपि कथमचाविश्वास - ·१६२ उत्तरनेषधचरिते। शतक्रतुरुजाद्याख्याविख्यातिनास्तिकाः कथम्। श्रुतिवृत्तान्तसंवादैन वश्चमदचीकरत् ॥ १०४ ।। इत्याशयः। एतेन देवश्चेदस्ति मज़ज्ञ इत्यादेहत्तरं दत्तमिति ज्ञेयम् ॥ १०३ ॥ शतेति । भो नास्तिकाः शतक्रतुश्च श्रीविप्पोमरुभ्यो अजा- यत इत्याजी वैग्नः म आदिराद्यो वा येषां ने प्राणादिवसाय तेषामाख्या शतक्रतमुखजबाहुन इत्यादीनि नामानि तेषां वि- गेषेण ख्यातिवात अतिवृत्तान्तसंवादैः वेदोक्नेतिहाभैः करणः वो युभान् कथं न चमदचीकरत् चमत्कारं नाकारयदपि तु वाश्यं भवतां तयोत्याध्। चमदित्य व्ययमाशयें । शताश्वमेध. तुकारीन्द्रो भवति । इन्दस्यैव शतक्रतुत्वं वेदेोकम् । लोके- नापीन्द्र एव शतक्रतुत्वेन व्यवडियते न तु वयादिरिति । तथा चाह्मणेऽस्य मुखमामोदित्यादिना श्रुत्या माधणछेत्रियादीनां मुखमत्ववाजत्वाधुक्त । लोकेनापि अझक्षत्रादय एव मुखज- वयाहुजत्वादिभियंवड़ियते न तु विपर्ययेणेति वेदोन मछ लोकम्यानुभूयमानत्वात् । संवादादपि वेटे यथोक तथैव लोको व्यवहरत्यायर्यमेतत् । प्राथये पूर्व वेदप्रामाण्यं कथं न वि. श्वमित्यपि तु विश्वमीयं नयेत्याशयः । ऊरुअपदं वृत्तानुरो. धात् मायोजि । तथापि मर्वेऽपि वाः मंहीताः। विख्यातिः भयोगिका मंधादेः प्रयोज्यो युभाक समदायर्य कथं न फार- पामामेति वा । समय अजागी च तदादि ममिनयो- ..

·सप्तदशः सर्गः। १६३ तत्तजनकृतावेशान् गयाश्रादादि याचिनः । भूताननुभवन्तोऽपि कथं श्रथ न श्रुतीः ॥ १०५ ॥ नामधमाद्यमं नीतानथ खतनुमागतान् । संवादवादिनो जीवान् वीक्ष्य मा त्यजत श्रुतीः ॥ १०६ ।। त्यादि व्याख्या येषां यामाञ्च वयादीनां मेनकादीनाञ्च तेषां लोके प्रसिदत्तान्तमंवाईतुभिर्युमार्क कमाञ्चये नाचो- करत् । लोकवेद प्रमिद्धानिन्द्रादीनुर्ब म्याद्यपमरमतान् मान् प्रतालेणैव पश्यतेत्यर्थः। तथा च वेदस्तन्मूलं परलोकादि च भामाणिकमेवेदमिति भाव इति वा। प्रथमव्याख्याने व इति पफोरि (पा. ११४१५३) त्यो कर्तुणे कर्मत्वं, चमदिति च कान्तरं। भवारिति करणे हतीया । पक्षान्तरे तु नेनैव सचेणापा कर्तुः कर्मलाभावादनभिहिते कर्तरि भंवादैरिति रतीया। वइति पठी ॥ १४ ॥ तदिति । तेषु तेषु जनेषु कृतावेशान् कृतसञ्चारान्, तथा गयाश्राद्धादि याचिनो गयापिण्डदानादिपुप्यं याचतः, पाठ- मेनभाचाम् भूतान् प्राणिनोऽनुभवन्तोऽपि पग्यन्ताऽपि यूयं युतीः कथं म श्रद्धय मत्यत्वेन मन्यध्व इति पौनरम्यं न मनीयं भिन्नवक्रत्वादेवमुत्तरोकेऽपि गेयम् ।। १.५ ॥ गामेति । नामधमाधमदूतैर्यमं नीतान् प्रापितान् प्रथ मुकयात् प्रत्यारस्य म्वतनुमागतान प्राप्तान् मंवादं चन्द्रः नयी- ग्यादि वेदर्मवादं वदनशीनान जोवान् वोध्य श्रुतीः वेदान् ·BEE उत्तरनेघधचरिते। संरम्भैर्जम्भवाः स्तभ्यमानाइलाइलन्। मूर्ड्सि बद्धाञ्जलिर्देवानथैवं कश्चिदूचिवान् ।। १०७ ॥ नापराधी पराधीनो जनोऽयं नाकनायकाः। कालस्याहं कलेवन्दी सञ्चाटुचटुलाननः ॥ १०८ ॥ .. मा त्यजत, अप्रामाणिकान् मा बेन । एवं वेदप्रामाण्यापमंहा- रात् मृत्यादेरपि वेदमूलत्वात् उक्तमर्वधर्माणां प्रामाण्यं व्यव- स्थापितम् ॥ १०६ ॥ मरम्मैरिति । अथ वेदवचनानन्तरं जम्भवः शक प्रादि- र्यस्य, इन्द्रानलादीनां मरम्भ भङ्गाद्याकारविकारैर्भातेन क- लिना पुरचलितुं सभ्यमानाविषियमानात् । इन्द्रादिमरम्भान् दृष्दा भयात् तत्सम्मुखं पदमपि चलि तुमश कादलात् कलिम- न्यात् वलन् पृथग्भवन् किञ्चिद्धार्यमवलम्य वित्राणि पदानि सम्मुखमागच्छन् दीनत्वद्योतनपुरःमरं शक्रादिनमस्कारार्थं यद्धाञ्जलिः कश्चिदज्ञातनामा पापरूपत्वेनाज्ञातनामा चार्वाक देयान् एवं वक्ष्यमाण प्रकारेण जचे ॥ १७ ॥ नेति । हे नाकनायका इन्द्रादयः अयं मलक्षण जनो ऽपराधी न यतः पराधीनः। तदेवाह। करले. कलिनायः कान- म्याई पन्दो मनुतिपाठकः । अत एव तम्य चाटुनि प्रियवचने विषये घटुर्म प्रियवादि वावदूकं वा बानमं यम्यैवम्भूनः, अथ काम न बतातरूपम्य वन्दिनी हि यमाश्रयन्निा तनिधं पदमि न च रहा। समादेगप्रियं वैदिका दिदूषणं मया

·मतदशः सर्गः।
B८५
इति तस्मिन् वदत्येव देवाः स्यन्दनमन्दिरम् ।
कलिमाकलयाच्चक्रुापरचापरं पुरः ॥ १० ॥
सन्ददर्शोन्नमग्रीवः श्रीबहुत्वकृतामृतान्।
तत्तत्यापपरीतस्तान्नाकीयान्नारकीव सः ॥ ११० ।।
कृतं यदि न करोमि त यं दण्डयिय्यतीति परयुक्तवादपरा-
धान्नाह दण्ड्यः श्रीमद्भिरिति ॥ १०८॥
दतीति । देवास्तम्मिंश्चार्वाके इति पूर्वक प्रकारेण वदति
भापमाणे मत्येव स्यन्दनमन्दिरं रथं कलिं अपरं द्वितीयं
द्वापरश्च पुरोऽये पाकलयाचक्रुर्ददृशः ॥ १०८ ।।
समिति । तेस्तैः प्रसिद्धैः ब्रह्महत्यादिभिभूतैः पापैस्तत्का-
रिभिः पुरुषैवी परीतः समन्ताड्याप्तः, तथा उन्नमन्ती दर्शना-
र्थमुच्चग्रीवा यस्दैवम्भूतः स कलिः श्रीवहुवेन कायकान्तिबाहु-
ख्येन भूपणादिभम्पदाहुन्येन वा कृताद्भुनान् कृताथान् श्र-
नाकीयान् स्वर्गरहितान् स्वर्गभवान् वा तान् इन्द्रादीन् मन्द-
दर्भ। क व नारकीव । यथा ब्रह्महत्यादिकारी पाकण्ठन-
रकमय आर्द्धग्रोवो नरकम्यः पुरुप दव। पापकारिवाद हमेवं-
रूपः पुण्यत्वाचैते दीप्तस्वरूपा इति जातवांश्च । नरकम्वोऽपि
देवानां कायकान्तिदर्शनाजायमानमुखोऽनुष्ठितपापकृतपद्यर-
त्तापः सुरानार्ततया पग्मतीत्युपमा । उन्नतग्रोव इत्यपि पाठः।
नाकोयामिति हितार्थ तमो हितमिति (पा०५।१५) शुद्ध-
लावार्थ दृद्धाछ इति (पा० ४।२।२१४) वा छः । नारकी।
मरकमम्दाद रनिः ॥ ११॥

·८ उत्तरनपधचरिते। गुरुरीढावलीढः प्रागभूनमितमस्तकः । स त्रिशङ्गुरिवानान्तस्तेजसैव विडोजसः ॥ १११ ॥ विमुखान् द्रष्टुमप्येनं जनङ्गम इव दिजान् । एष मत्तः सहेलन्नानुपेत्य समभाषत ।। ११२ ।। गुद्धिति। प्राग दर्शनात् पूर्वमिन्द्रादयः केनापि एकदिकरणे, इत्यादिरूपया गुा महत्या रीढयाऽवस्तीदो व्याप्तस्तेषु कता- वज्ञोऽपि दर्शनानन्तरं विडोजस इन्द्रम्य तेजमा पाक्रान्तः परा- भूतः तिरस्कृततेजकः सन् श्रवज्ञां त्याका म कलिः श्रममन्नपि बलात् खेनैव शकतेजमैव वा नमिता नयीयता मस्तको यस्यै- वम्भूताऽभूत् । इन्द्रादीनमशकारेत्यर्थः । क इव । विशडुनाम सूर्यवंश्या नृप दूव । स हि स्वयाजने प्रार्थितेन पुरोधमा वमि. ऐन निरस्तो गुरोर्वसिष्ठस्य अवजया व्याप्नमामिन् कृतावज मन्त्र- भिमानाविश्वामित्रेण सर्वकामिकं ऋतुं धाजितस्तत्प्रभावात् सशरीर एव स्वर्ग गच्छनिन्द्रेऽपि कृतावजः मान्सेजमा पराभूतः खाभ्रंशितः । यथा पूर्वमिन्द्रे कृतावजः मंस्तत्तेजमा परा- भूतः खाद् भंशित इत्येवं गमितममाकोऽभूदितीनिहामः । रीढावमानमावजेत्यमरः ।। १११॥ विमुखामिति। मत्तः मगम्यं एप कलिः मडेग्नं मविम्लाममु- पेत्य ममोपमागत्य तान् देवाम् मगभाषत । किनान् । एन कानि इष्टुमपि ग केवानं भापितुं पहुं वा किन्तु वोचितमपि विगुणाममटीम गावशाम् । कः कागिन । मला मिर्गानी गदि.

·सप्तदश मर्ग । 260 स्वस्ति वास्तोष्यते तुभ्यं शिखिन्नस्ति न खिन्नता। सखे काल सुखेनासि पाश हस्त मुदस्तव ।। २१३ ।। स्वयम्वरमहे भैमोवरणाय त्वरामहे । सदस्माननुमन्यध्वमध्चने तत्र धाविने ।। ११४ ॥ - रामती वा जनगमश्चण्डालो दिजानिव । किमा तान् एनं चण्डालं द्रामप्य नान्। चण्डाल पत्रमातगदिवाशतिजगङ्गमा इत्यमरः। गमोति (पा०३।२१४१) खच। खित्वानुम् ॥ १२२॥ स्वस्तीति। हे वास्तोपते इन्द्र ते तुभ्य स्वस्ति क्षेममस्ति कञ्चित् । तथा हे शिखिन्नग्रे ते तव खिन्नता चित्तगो नामित कचित् । हे मखे काल यम मुखेनामि किं । हे पाहमा वरुण तव मुदः मन्ति कचित् । गृहमात्रम्याधिपत्यादमामयं वृधव चालाजटिलव कुमिनरूपत्वमायुधधार पावैयर्यश्च मम्बुद्धिभिः सूचितं। उत्तमानां कुशल प्रश्नास्तैः म म्वाम्यन्तेोऽधिकारी सूचयति । इन्द्राय म्वम्तिप्रयोग: म्वामिभावं पाहाण्यं वा कलेचातयति। वामाम्छेन यमे ममि शब्दप्रयोगः । अयमेव गयाऽवजा चेति जयं । म्यम्त्याशी.कोमपुग्णादायित्यमरः । वा- स्तोपतिर्समधाच्छचेति निङ्गात् माधुः । तुभ्यमिति । नम:- खमोनि (पा.२३११६) चतुर्थी । इनरत्र तर मम्मन्धनीयम् ॥ ११२॥ म्बयमिति । ई देवा वयं वयम्बररूपे मासवे भैमीवर- पाय यग्मात् नगमरे मवेगा: म नत्तम्मातच धाविने म्नय- 43 ·VES उारपधपरि। तेऽवज्ञाय नमस्याच्चैरकारमकारणम् । जचिरेऽति चिरेणैनं स्मित्वा दृष्टमुखा मिथः।। ११५ ॥ पुनर्वच्यसि मामैवं कथमुद्दक्ष्यसे नु सः । सृष्टवान् परमेष्ठी यं नैष्ठिकब्रह्मचारिणम् ॥ ११६ ।। म्बर स्यानं प्रति जुगामिनेऽध्वनेऽस्माननुमन्यध्वमाज्ञापयत । त्वरावशादन्या गोष्ठी न क्रियते। अाजैव दीयतामित्यर्थः । अध्यने । तादर्थ्य चतुर्थी ॥ ११४॥ त इति । ते देवाः पूर्वाकमकारणं निहतुकं उरितिश- यितं अस्य कलेर हङ्कारं दर्यमवज्ञाय मिथो ऽन्योन्यं दृष्टमुखाः मन्तः मूर्खः स्वयम्वरवाचं किं करोतीनि स्मित्वा हास्यं कृत्वाऽति- चिरेण पापीयसाऽनेन भह कथं वक्तव्यमिति बुझा भूयासं कालं विलम्ध्यैनं कलिं प्रत्यूचिरे वक्ष्यमाणं बभापिरे ।। ११५ ॥ पुनरिति । हे कले त्वं स्वयम्बरार्थ गमिष्यामीति एकवा- रमशामादुकं तदिदमतःपरं पुनी मा एवं वच्चमि मा मावाचः । यस्मात् परमेष्ठी यं त्वां श्रामरणं गुरुकुग्ननिवामिर्ग नैष्ठिक प्रधचर्य प्रतधारिणं सृष्टवान् (म त पुनस्वं कथमुद- च्यभे परिणेथमि तयुगादयो निकलवा एव स्टाः) तम्मा. सब स्वयम्वरवाताऽमुचिताऽवकीर्णित्वापातात् । नयादेवं पुग- मा का वाच रत्यर्थः । पापरूपं प्रत्युपछामवधनमेतत् ।माधम्दम्य निरनुसन्धकावाद चमोनि वसेट् । मा मेति निषेधविषयाथै पीपायां हिमशिः पामे म्याने तिष्टनिति मिः म प किम् ।

·सप्तदशः सर्गः। BAR द्रोहिणं द्रुहिणणे वेत्तु त्वामाकावकीर्णिनम् । त्वज्जनैरपि वा धातुःसेतुर्लयस्त्वया न किम्॥११७॥ अतिवृत्तः सवृत्तान्तस्त्रिजगावगर्वनुत् । आगच्छतामपादानं स स्वयम्वर एव नः ॥ १२८ ।। श्रत पालोपः, अम्बाम्बेति (पा.८१३८७) सूत्रेण षत्वं । तत्रैव, परमे वहिरिति निपातनादेदन्तत्वं । नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वमेदाचार्य्यमन्निधी। नदभावेऽस्य तनये पुत्यां वैश्वानरेऽपि च ॥ इति स्टतिः॥११६॥ द्रोहिणमिति । द्रुहिणे ब्रह्मा त्वां पुत्रं अवकीर्णनं शतप्रत पाकण्यं निजाज्ञाभङ्गाद् द्रोहिणं गुरुद्रोहकारिणं वेतु । एवं त्वया कृते ब्रीवं जास्यतीति यावत् । अथ वा तेन ज्ञातेऽपि तव किं भयमिति मापहाममाघ । स्वजनै स्वदुपजीविभिः का- मक्रोधादिभिरपि धातुः सेतुब्रमशता धर्ममर्यादा लघः वया पुगः किन्न लधः । त्वदाजया मेवका अपि ब्रह्माज्ञा लहयन्ति सं लहायसीति किमार्थमित्यर्थः । यदा लजनैरपि मेतुर्ग सद्यस्वथा न लहा इति किं वाच्यं । बदाजानमनोचि- रयान कार्यमित्यर्थ इति काफा । धाताऽमयोनिहिण इत्य. मरः । द्रुघत्यसरेभ्यः, औपादिकः किन् ॥ ११॥ स्वयम्बरं प्रत्यागमने क्षेत्वन्तरमपि ग्रूते । तीति। एक विना मर्यपरित्यागाषिजगामु वर्तमानानां या तरुणाना मौन्दर्णविपयं गचं नुदनीति नुन नाशक: म वृत्तानो भैमीन य- ·पू.. उतरनयधचरिते। नागेषु सानुरागेषु पश्यत्सु दिविषत्सु च । भूमिपालं नलं भैमी वरं साक्वरदरम् ॥ १९॥ . म्वरोऽतित्तो ऽतिक्रान्त: मचात इत्यर्थः । भवद्भिः कथं ज्ञात- मित्यत पाहुः। म खयम्बर एव। श्रागच्छतां नोऽस्माकमपादानं निश्चलोऽवधिभूतोऽर्थ इत्यर्थः । वयमपि नत्र गतास्तत एव श्रा- गच्छाम दूति सवाऽपि वृत्तान्तोऽस्माभिजायत इति । अतोऽपि वया तच न गन्तव्यमिति भावः । विश्लेषे चञ्चलं स्थिरं वा यदु- दासीनं तदपादानमिति वैयाकरणाः ॥ ११८ ।। कथं यूनां गर्वनोदः को वा नया वृत इत्याशङ्काया- माहुः। नागेविति । नागेषु वासुकिममनिपु मानुरागेषु दि- विषत्सु अस्मदादिपु कोतुकवभादेव पन तान् सर्वाननादृत्य मा भैमी नागाद्यपेक्षया वरं मर्चगुणाययत्वा ष्ठं भूपाल सार्वभौम नखं नवरं वरं परिणेतारमववरत् वरयामास । सानादरेण नलवरणात् मर्वेषां मौन्दर्यगा गत इत्यर्थः । परसामु दिविषत्सु इत्यनेनास्माभिः कौतुकार्थ वरदानार्थमेव पगतं न तु तदरणार्थमिति १ व्याख्यानारेण सचिसमिति मेयम् । मागेविायादी, पठी घानादर इति (पा.२।३।३८) मप्तमी। अववरत् । वर पायामिति चुरादावदन्तपाठात् सार्थणिजन्नादरयतेद्यालापिलात् मन्यद्भावादिलदीर्घवाभायः ·सादशः सर्गः। ५०१ भुजगेशानसद्वेषान् वानरानितरान् नरान्। अमरान् पामरान् भैमो नलं वेद गुणञ्चलम् ॥ १२० ॥ इति श्रुत्वा स रोपान्धः परमश्वरमं युगम्। जगन्नाशनिशारुद्रमुद्रस्तानुक्तवानदः ॥ १२२ ।। - किमिति ते परित्य का इत्याशङ्कायां कारण माहुः। भुजगे- शानिति। भैमी भुजगेशान् वामकिप्रमुखान् फणागणजिहाला- लनादिवरूप्यादभदेपानमनोहरान वेद जानाति । तथा इत- गन् ननादन्यान् नरान् मनुजाधोशान् चापल्यनिर्गुणत्वाभ्यां वानरान् वेदातया अमरान चतुरत्वात् पामरानीचान् वेद । केवम् नलमेव गुणोज्दल ग्रुन वीर्योदाय॑मान्दादिभिः प्रका- मामं वेद । मर्वगुणकरत्वान्नल एव तया वृतोऽन्ये तु परि- त्यमा इत्यर्थः । विवर्षः पामगे नोच दत्यमरः । वेदेति इदा- नीमपि तथैव प्रतीतेः मत्वादर्तमानता। विभकिमतिरूपको निपाता वा। तथाऽनामोदित्यर्थः ॥ १२ ॥ इतीति । घरममन्य युग म कम्निः इतीद्रादिवचनं श्रुत्वा परमोऽयुस्टी रोपान्धः, रोपानितरां निर्विचारतया पुर:- भ्यमपि वस्वजानन्, अत एव जगवाशमम्वन्धिनी निगा, यम्या निजगमासे मनोनि यावत तत्सम्बन्धी प्रलयकाने मकान- भनयामलान मामम्पन्नो मद्रमादन्मुद्रा प्राकागे यम्ग मः । शोध- ममानितरामाविष्कृताकार इति यावत् । एवमतः मंन्तान् म- रामदो वरप्रमाणावान् ।। १९१ ॥

·५.२
उत्तरवधचरिते।
कयापि क्रीडतु ब्रह्मा दिव्या स्त्रीदोव्यत स्वयम्।
कलिस्तु चरतु ब्रह्म प्रेतु चातिप्रियाय वः ॥ १२२ ।।
पुनर्वक्ष्यमि मामैवमित्यादेहत्तरमाइ। कयेति । हे देवा
ब्रह्मा कथाऽप्यतिसन्दा गायत्र्यादिपदवाच्ययाऽज्ञातनामजा-
तिगोत्रया वाऽथ पामरलाद् यस्था नामकथने ऽप्यस्माकं लज्जा
भवति तया सुतया सह सुखेन क्रीडतु। तथा यूयं स्वयमात्मना
दिव्याः स्वर्गभवा रम्भादीः रखीः अहल्यामुख्या वा रमणीर्दी-
व्यत खेच्छया नाभिः सह सुरतक्रीडां कुरुत। प्रजापतिः स्वा
दुहितरमभ्यधावदिति श्रुत्या ब्रह्मण: स्वाच्छन्द्याद्भवतां सुतरा
स्वाच्छन्द्यमिति स्वयमित्यनेनीतम्। कसिन पुनमचर्याख्य
प्रतं यावज्जीवं चरत वाऽथवा जीवन् कलिरम्मानुपहमिय्यतीति
अनेन न जीवितव्यमिति व युमाकमनिप्रियाय नितरां तुरये
प्रेत चियतां। स्वयं सर्वः स्वेच्छाचारः क्रियते मया तु खेच्छा-
चारी न कर्तयो मर्तव्यमेवेति कीदृशीयं भवतां परमद्देपरी-
तिरिनि भोकरीत्युपहामः । अथ च यूयं ब्रह्मादयः सर्वेऽपि
खेच्छाचारिणः स्वाच्छन्द्यं कुरुत नाम कस्लिम न तादृगिति
मध्येव परत युष्माकमप्यनिप्रियाय भैगोलक्षणाय घस्तुने वि-
यतां । भवत्येकाचरं न करोमि किन्तु भैमीप्रान्तये प्रच-
नम्न मम मरणोत् म्यात्तदप्यन्विति भावः । यत्राप्युपछाम
एवं मारपयं फोडा चेति दिवः कर्ण पति (पा.१४।४३)
करपयापि कम्त्वात् जोभिरियर्थ खोरिति दिनीया ॥१९॥

·सप्तदश सर्ग।
५०१
चर्येव कतमेयं व परम्मै धर्मदेशिनाम् ।
स्वयं तन कुर्वतां सर्व ओतुं यद्दिभित श्रुती ।। १२३ ।।
नत्र स्वयम्वरेऽन्नम्भि भुव
श्रौनपधेन सा।
जगतो होश युयाभिलीभस्तुल्याम एव व ॥ १२४ ।।
उपहासमेव प्रकटयति । चर्येति । हे देवा परी अन्यस्मै
जनाय व सतादिगमन न कार्यमिति धर्मादेशिना धर्ममुप-
दिशता खय तद्ब्रह्महत्याम्वसुतादिगमन सर्व निषिद्ध कर्म
कुर्खता वा युप्माकमिय कतमैव कैव च- प्राचाररीतिरपि
तु न कापोत्याक्षेप । अचेतने अपि श्रुती को यद्भवदीयम-
हन्धादिगमन कर्म पोतु विभित अस्थत । खेच्छाचारिणां
भवता परपीडायामेव तात्पर्य्यमिति भाव । च- । गदम-
देति (पा.३।१।१०.) भावे यत् ।। १२३ ।।
तत्रेति । तत्र म्वयम्बरे नैषधेन भुव श्री सौन्दर्याभूलक्ष्मी
मा भैमी अलम्भि प्राप्ता । युप्माभिस्तु पुनर्जगतो होलोक्ये
यावती वनने मा लन्जा जगत मकाथादा, भैम्याऽनादतत्वात्
या लब्बा सा लधेति वा नलम्य युभाकञ्च लाभोऽपूर्ववस्तु-
प्रानिमुन्याभ एवाभामते। तुन्याभ एव । भकारहकारमात्र
वैरूप्य, इतरतुन्चमेवा भवभिनव लब्धा न तु भैमीति रूपस्य
दर्ण वृथैवेति भाव ! अयञ्च यूयञ्च यूय तेषा व एकशेष.
॥१२४॥

·उत्तरनयधचरिते। दूरानः प्रेक्ष्य यौमाकी युक्तेयं वववक्रणा । लज्जयैवासमर्थानां मुखमस्माकमीक्षितम् ।। १२५ ।। स्थितं भवद्भिः पश्यद्भिः कथं भोस्तदसाम्प्रतम्। निर्दग्धा दुर्विदग्धा किंसा दंशा न ज्वलनुधा ।।१२६।। दूरादिति । आगच्छतो नोऽस्मान् दूराद् दूरत एव प्रेक्ष्य योमाकी दयं बहावकणा मुखकोटिन्धकरणं युतीय । किम्भू- तानां । गुणीभूतस्य विग्रहान्तर्गतम्य युभच्छब्दस्य विशेषणं । यतो भैम्यवृतत्वात् मनातलज्जयैव हेतुना ऽस्माकं मुखमीक्षितु- मसमर्थानां । लज्जाभोलो ह्यन्यं दूरादेव दृष्ट्वा लज्जया मुखं न दर्शयति मलजा भवन्त इति युक्तमेवैतदिति भावः । श्रयमयु- पझमः। लब्जयवेति पाठे उत्प्रेक्षा। प्रेक्ष्यति वक्रणापेक्षया ममा- नकर्टवं दूरादेव दृष्टा । यौमाकोति, तस्वेदमिति (पा. ४॥३॥ १२०) अणि, तरिमन्नणि चेति (पा० ४।३।२) युमाकादेशः । युमाकमिति पाठ: माधुः । एवमम्माकमित्यत्रापि द्रव्यं । वक- ऐति नामधातार्युच ॥ १२५ ॥ यिनमिति। भो देवानन्नलवरणं पश्मनिर्भवद्भिः कथं म्यिते । श्रीदामीन्येति शेषः । अमाम्प्रतमनुचितमेवदिव्यर्थः । दुर्षिद- दग्धा भवदवजानादचतुरा मा भैमी ज्वलन्ती देदीप्यमाना झुत् कोधो यया: नया इशा शाला किमर्थं न निर्दग्धा मुतरां , भाममायमा, अपि तु नागमागर्यमद्वावं तम्प्राय माप- राध दचिनं, तदपि न शनमित्येतदप्यनुचितमे वेश्यर्थः ।

·सप्तदशः सर्गः। ५०५ महावंशाननादृत्य महान्तमभिलाषुका। खोचकार कर्यकारमदो सा तरन्नं नन्नम् ।। १३७ ।। भवादृशैदिशामोशैईग्यमानां मृगेक्षणाम् । स्वीकुाणः कथं सोढः कृतरीढस्तृणं नन्तः ॥ १८ ॥ युके दे माम्प्रतं म्याने इत्यमरः। भोरिति प्रत्येक सम्बुद्धिः ॥ २२६॥ महेति । कुलगीलादिना महान्तमुल्लारं नलं अभिलापुका मा भैमी कश्यपस्तत्वानाहावंशान दिव्यवस्वादिभूषणान् युभान् परित्यज्य सरलं चञ्चलखभावं अनिचितबुद्धिं नन्तं कथंकारं कथमिव स्वीचकार अहो पायें। महान्तं कामयमानाया देवपरित्यागेन मनुस्खवरणामहचित्रमित्यर्थः। अथ च या महापरिमाणं वाञ्छति मा विभालान् दृढान् वेणून् परित्यज्य तरङ्गस्पर्भमात्रेणापि चञ्चलं हम्बञ्च नलाग्यं द्रणमङ्गीकरोतीनि चित्रमेव । अत एव मा किं न भवद्भिर्दग्धेति भावः । अभिना- पुका। लपपत• (पा०३।२।२५४) इत्युकत्र । महान्तं इति, ‘नलोकेति (पा०२१३२६८)। पष्ठीनिषेधाद् दितीया। कथंकार पूर्ववत् ॥ १२०० इदानों नन्नः कथं मोढ इत्याह । भवादृशैरिति । भो देवा दिशामो महामद्धिभिर्मवादृग्यमा काम्बमानां मृगे- नाणां भैमों स्वीकुर्वाण: ममुदइन् अत एव भवाम् कृतगढः कृतावनः हणतन्योऽतिनिःमारः, य च नन्न सब्दवाच्यत्वात् R3 ·उत्तरनेघधधरिसे। दारुणः कूटमाश्रिय शिखी साक्षीभवन्नपि । नावइत् किं तदुदाई कूटसाक्षिक्रियामयम् ॥ १२६ ।। अहो महासदायानां सम्भूता भवतामपि । क्षमैवास्मै कलङ्काय देवस्यैवाहतद्युतेः ॥ १३ ॥ - वणभूतः म नलो भवद्भिः कथं केन प्रकारेण सोढः शान्तः। मा भवद्भिरभिलषिता तया तु भवन्तो नादृता इत्युपहासः गेक्षण) न लोकेति (पा०२।३।६८) पष्ठोनिषेधाद्वितीया। सोढः । तीषमहेति (पा०७।२।४८) इविकल्पात्, यस्य विभा- षेति (पा०७२।१५) निष्ठायां नेट ।। १२८ ॥ दारुण इति । अयं भिखी वजिर्दारुणः कूटं काष्ठराजि आनित्यानिमाक्षिके विवाई साक्षी भवनपि साक्षाया भव- अपिता प्रकाशमानोऽपि तयोभै मीनलयोस्तस्य तस्या वा उदाहे विवाहे विषये कूटसाक्षिणेऽलीकसाक्षिण: फियर्या मत्यापलाप- लक्षणों किन्त्रावहत, अपि वेदप्यनुपितं कृतं । कुटमाती हि परकीयं वस्वन्यस्मै दापयति । तदनेन प्रायशस्तत्र न स्थितमित्य- मिमाचिको विवाद एवं न भवतीति भेमी नसेन नोति भैमी नलादन्य भवरखेव मध्ये कचित् किमिति न दापिनेत्यर्थः । अथ च रारुणः पापकारिवादनिकरः पुरुपः कपटमाश्रिय प्यवहारे भा भवनपि नग्न चिते तस्य कार्यस्थोद्वारे कूट- पाहिये पते पर हमेत्यायय 11 १९८७ परी नि। हे देवा महामहापामा जखिमां दिव्यमू- ·सप्तदशः सर्गः। सा वव्रे यं तमुत्सृज्य मयमााजुपः स्व किम् । बतागासद्म नस्तस्माछद्मनाद्याछिननिताम् ॥ १३१ ।। र्तीनां भवतामपि धमेवास्मै कलाय, इन्द्रादियु मत्सपि भैमी नलं वृतवतीति अपयशमे,अथ च नसतानादररूपाय, अथ च सब्जामादन्यवनवीक्षणाशक्रिमुखमालिन्यरूपाय कन्ददाय म- म्भूना । अहो महदाश्चर्य। गुणभूतापि हमा दोषाय जातेत्यर्थः । महामहायस्य तेजखिनो देवस्य दीप्यमानम्माहतातेयद्रस्येव । यथा चन्द्रम्य आमा भूमिः कलकाय जाता भवतामपोत्यपि- भब्देन यच कलशङ्कापि नाम्तीति सचितम्। भूशन्द्रे कलर इति ज्योतिर्विदः । मःमहायानामपोति वा चन्द्रम्य यथा तथा भवतामपोनि ममुच्चयार्थी वा । आमां परित्यज्य भवद्भि- रन्यतरस्थ चेद् दण्डो नाकरिथत् तापयो नाभविष्यदिति भावः ॥ १३ ॥ मेति । हे देवा: मा भैमी यं व तं नलं उत्सृज्य यूयं व मह्यं कलये किमिति दाजुपः प्रवान्तिपरा: भ्य भवथ अप- राधिनस्तस्यापकत्तुंमशकाः मन्तोऽनयराधाय मछ किमिनि कायुका: म्येत्युपहामः । तम्माद्यूयं ब्रूत कथयत । अहं तमा- भन्नात् मकामाच्छद्मना कपटेन कथमपि वञ्चयिता प्रव नामाछिनधिहरामि। यत आगमी भवदनादररूपाप- राधन मद्माश्रयभूनतम्मात् । शदिनम्वेनैव तामाहरामि ग- छति मामनुमन्यश्वमित्यर्थः । अन्येनापराधे कृतेऽन्यम्मै छात इति युक्रमिति नोकरीत्युपदामः । ब्रूत नो युभाकममाकञ्चा- ·५० उत्तरनेघवचरिते। यतध्वं सहकत्तुं मां पाञ्चाली पाण्डवैरिव । सावि पञ्चभिरस्माभिः संविभज्यैव भुज्यताम् ॥ १३२ ।। अथापरिबृढा सोढुं मूर्खता मुखरस्य ताम्। चक्रे गिरा शराघातं भारती सारतीवया ॥ १३३ ।। ग:मद्म अनादरकरणात् अपराधिनी तो नलादानयामीति वा। मह्यं । क्रुद्रुति (पा० ११४।३७) चतुर्थो। प्राचिननि। वर्तमानमामीप्ये लट् ॥ १३१ ॥ यतध्वमिति। यूयं मो भइकनु महकारिणं कत्तुं यतध्वं यत्नं कुरुत । भैमीमाने तुमई गच्छामि यूयं मम सहायार्थ- मागच्छतेत्यर्थः । तव माहाय्ये ऽस्माकं किं फलमित्यत आह । अम्माभिरिन्द्राग्नियमवरुणैर्मया सह पञ्चभिः मा भैम्यपि मंवि- भज्य भोगकाल समानभागमेव कृत्वैवोपभुज्यतां । तथा च भव- तामपि फलमस्तीति भावः। कैः कैवापञ्चभिः पाण्डवैः पाञ्चाली द्रोपदीव। पाचालीदृष्टान्तकम्याः पतिघताया बहुभिरप- भोगेन दृएचरा इत्यलोकिकवं परिहतं । पाण्डवानामग्रभा- वित्वात् नदानों दृशानात्वेन कलेयागित्वात् भविश्यदर्थज्ञान- मामादचनं युतम् । जगत्प्रवाशनादितया पाण्डवपाशाली- नाम्नानामगोतवालदाहरणीकृत्य तामिति । पाञ्चाली। जनपदवापिनः चियम्याभिधायिनः पञ्चामभन्दः, जनपद- दात्यषिचादिति (पा. ४.९५६८) प्रयत्येऽत्र ॥ १३२ ।। प्रय पोगकमिवचनाकर्णनानन्तरं नामुकम- - प्रति ।

·सादशः सर्गः। ५०१ कीर्ति भैमों वरांश्चास्मै दातुमेवागनन्नमी। न लोढे धीरवैदग्धों धीरगम्भीरगाहिनी ॥ १३४ ॥ - यशः, तथा कारां मुखरस्यानुचितभाषणशीलस्य कलेर्मूर्खतां सोढुं चन्नुम- परिदृढाऽसमर्था भारती सरखती अर्थगाम्भीर्यात् सारया श्रेष्ठया परुषत्वाच्च तीजया दुःसहया गिरा कलेः शराघात वाणव्यथामिव चक्रे वाणवत् पीडाकरं परुषं वचनमूच इत्यर्थः । भारतीव्रयेति पाठे अर्थगाम्भीर्येण दुःमहया ।। १३३ ॥ कीर्तिमिति । हे कले अमो देवा अस्मै नलाय भैमों दातु- मेव, तथा भैमों कामयमानोऽपि इन्द्राद्यर्थं भैम्या एव दूत्यं कृतवानेवंविधोऽतिधीरः कोऽपि नास्तीति कीर्ति भैमीञ्च प्रत्यक्ष्यल यां, नयोक्तप्रकारान् वरांयासी नलाय दातुमेवागमन् खयम्बरगतवन्तो न तु भैमों वरोतुमिति वं नो वेत्सीत्यर्थः । देवा हि केनापि प्रकारेण परीक्ष्य परितुष्टाः मन्तो वरं ददते। कुतोऽहं न वेद्मीत्यत आह । यस्मादगम्भी- रस्थ तलस्पर्भस्थ गाहिनी स्पर्शिनी गम्भीरार्थग्राहिणी न भवती- त्यर्थः, एवम्भूना मूढानां बुद्धि(राणं महाशयानां वैदग्धों चातुरी न लोढे न वेत्तीत्यर्थः । त्वं तु मूर्खत्वादेतेपां अभिप्रा- यमज्ञालोपहमितवानिति भावः। अधीरेत्यकारप्रलेपेण सम्वोध, अगम्भीरगाहिनी ते धी_दग्धीमादेतेषां न लोढ इति वा। हे अधोर्बुद्धिरहित मन्दयुद्धे कले अगम्भीरगाहिनो ते धीर- वैदग्धोमचातुर्य नावादयत्यपि तु प्राप्नोत्येवेति काका वा ·५९. उत्तरनयघचरिते। वाग्मिनों जडजिवस्ता प्रतिवत्मशक्तिमान्। लोलावहेलिता कृत्वा दैवानेवावदत् कलिः ।। १३५ ।। प्रैछि वाञ्छितमस्माभिरपिता प्रति सम्पति । तस्मिन्नले न लेशोऽपि कारुण्यस्यास्ति नः पुनः ॥१३६ ॥ वृत्त कर्माणि कुर्मः किं तदा नाभूम तत्र यत्। कालोचितमिदानों नः श्टणुतालोचितं सुराः॥१३७ ।। व्याख्येयं । ली। लिहः स्वरितत्वात्तङ् । कचिल्लेढीति पाठः ॥ १३४ ॥ वाग्मिनीमिति । कलि: वाग्मिनों वा युक्तिपरपराचहरी सां देवों प्रतिवर्नु प्रत्युत्तरं दातुं शक्तिमान् असमर्थो यत: प्रत्युत्तरास्फुरणो जडजितः कुण्ठितवदनशक्तिः श्रत एव तां लीलया विलासव्याजेनावटेलितां कृत्वाऽभियं वा प्रति बहुम- धुक्रमित्येवंप्रकार परिहास्य देवानेबावदत् ।। २३५॥ छिीति । हे देवाः मम्प्रति अम्माभिरपिता भैमी प्रति वाञ्छितं अभिलाषः प्रॉछि परिमार्जितः त्यमित्यर्थः । नोड माकं पुनः कारुण्यस्य लगाऽपि तमिानले नास्ति नलमपकार्नु महप्तामा इत्यर्थः । प्रॉछि। उर्जनार्थात् कर्मणि पिण रस नि। हे देवाः स्वयम्परसपणे फर्मणि ने जाते मति किं काय हुऽपि तु किचिदिदामी कर्नु न भयं । पवाभापमा भपति मत तमामः परदारवाहीकोन ·समदशः सर्गः। प्रतिज्ञेयं नले विज्ञाः कलेर्विज्ञायतां मम। सेन भैमाच्च भूमिच्च त्याजयामि जयामि तम् ॥ १३८॥ नैपधेन विरोधं मे चण्डतामण्डितौजसः । जगन्ति हन्त गायन्तु रवे कैरवबैरवत् ॥ १३८ ॥ कर्तव्य इति च । तस्मात्तां प्रति वाञ्छितं त्यक्तमित्यर्थः । पद् यस्मात्तदा स्वयम्वरसमये वयं तत्र नाभूम स्थिताः । तदानों चेत्तत्र भविय्यामस्तईि तथैवाकरिष्यामस्तन्नाभूदित्यर्थः । हे देवा यूयं इदानों पुनभैम्या नले वृते सत्यपि कालोचितं मम- योचितं नोऽम्माकमालोचितं विचारं टएत अाकर्षयत । नले कृपालेगापि नास्ति इति मयोनं तत्प्रकारमाकर्मयतेत्यर्थः । नः। अस्मदोईयोवेति (पा. १२५८) बहुवं । भालोचितं भावेतः ॥ १३७॥ नदेवाह। प्रतिज्ञेति । हे विज्ञाः कलेममेयं प्रतिज्ञा नले विषये विज्ञायतां भवद्भिरिति शेयः । इयमिति किं । अहं तेन नलेन प्रयोज्येन भैमीञ्च भूमिश्च त्याजयामि भोघं मेचियामि अत एव तं जयामि इति प्रतिज्ञा मम चेत्तस्येवं वर्तत इति भवद्भिायत एव तथापि स्पृएं मया कथ्यते, तदाकीतामि- त्यर्थः । कलेममेत्यहङ्कारः सूचितः । तेन । अनुक्ने करि हतीया। त्याजयामि जयामोति वर्तमानकामीये भविष्यति लट् । १३८॥ नैषधेनेति । पण्डतया भूभैमीपरित्याजनद्वाराऽतिपीडा- । -

·।
५१२
उत्तरनैषधचरिते।
द्वापरः साधुकारेण नदिकारमदीदिपत् ।
प्रणीय अवणे पाणिमवोचन्नमुचे रिपुः ।। १४० ॥
कारिवानियत्वेन मण्डिताजमोऽलङ्कतनेजमा मे मम नैषधेन
सह विरोधं जगतीत्रयेऽपि लोका गायन्तु कीर्तयन्तु । कस्य
किमिव । चण्डतामण्डिताजमो रवेः सूर्यस्य कैरवैः कुमुदैः
मह वैरवत् विरोधमिव । हन्त खेदे । अयोग्येन होनतेजमा
नलेन मह विरोधारम्भात् त्रैलोक्ये यद्यष्यपयशो भविष्यति
तथापि किं कुर्म इति २ वद। अपयश:समुदयेऽपि सूयण
कैरववैरवत् मयापि नलवैरं करियत एवेति भावः। एतेन दर्पः
सूचितः ॥ १३८ ॥
द्वापर इति । दापरस्तृतीययुगरूपः सहचरः तस्य कलेवि-
कारं नलेन सह विरोधरूपं माधुकारेण माश्विनिशब्दाचार-
ऐन अदीदिपत्, माधूचितमेव त्वया विचारितमित्युद्दीपया-
भाभ, तम्य प्रोत्साहनं चकारेत्यर्थः । अथ नमुचेर्दै त्यस्य रिपु-
रिन्द्री युमाभिः साहाय्यं कर्तव्यमिति कलिनोकरस्य वचम
उत्तरत्वेतद्यापारमध्येऽमाभिर्न स्यीयत इति लोकिकाभि-
नययञ्चनवशावणे पाणिं प्रणीय यत् बया विचारितं
मदग्माभिः प्रोतमप्यममिनि वा पाणिभ्यां की पिधाय
कमिमवापत् । प्रदोदिपत् । दीपेन्नाटि, भाजभामभाप
सीप (पा• 91४11) सत्यादिनापधास्वविकन्यः ॥ १४ ॥

·सप्तदशः सर्गः। ५१३ विस्मेयमतिरस्मासु साधु वैलक्ष्यमोतसे । यइत्तेऽल्पमनल्पाय तद्दत्ते ह्रियमात्मने ॥ १४ ॥ विस्मयेति । हे कले त्वं विस्मेयाश्चर्य हेतुर्मतिर्यस्यैवंविधोऽमि यस्मात्त्वमस्मासु वर्तमानं वैलच्यं अलज्जवं माधु मम्यक्प्रका- रेण ईक्षमे जानासि । पराशयवेदितया नव तीक्ष्णपुद्धिवाइयं विस्मिताः स्म इत्युप हामः । माधूचितं यद्दलच्यं तद्यमादीक्षम इति वा । कथं भवात्सु वैलक्ष्यमुचितमित्याशङ्य समर्थयते। पुरुषो ऽनन्याय महते पुरुषायाल्पं अतितुच्छ वस्तु दत्ते इति यत् स पुरुषस्तदन्त्यवस्तुदानं कर्म प्रात्मने स्वस्मै हियमेव दत्ते। मइते थत् अल्पं दीयते तदल्पदानमेव कई दात्रे पुरुषाय लज्जामेव दन्ते। तेन तस्य लज्जैव भवतीत्यर्थ दूति वा । तथा च महले मलाय अस्माभिरल्यमेव दत्तमिति विषादादमासु लज्जा युक्त- बेति भावः। अतितरां नलमाहात्म्यं सूचित। एतेन दूरानः प्रेक्ष्यति तस्योत्तर। यद्यदि तातोति वा योज्यं । यद्दा अन- ल्पाय न विद्यतेऽन्पो यस्मादिति होनायेत्यर्थः । यदनादादि- रन्पं कस्कोऽयं धर्ममाणि अन्ततीत्याधुपालम्भवचनं दत्ते क- खसी हियमेव दत्ते । अधमस्थ महोपालम्भयोग्यस्य तवान्प एवोपालम्भः कृत इति विपादादस्माकं वैलच्यं युगामे- वेति व्याख्येयम् । अधमायान्पमपि उपालम्भादि यइत्ते तत् खम् द्वियं दत्ते। धमेन मह मम्भाषणनिषेधात् तस्योपाल- म्भोऽपि न कार्यः स वम्माभिः कृतः। तथा च पापरूपेण भवता राति तत् 53 ·५१४ उत्तरनैयधचरिते! फलसीमा चतुर्वगं यच्छतांशोऽपि यच्छति । नलस्यास्मदुपघ्रा सा भक्तिभूतावकेशिनी ॥ १४२ ॥ मह सम्भाषणमसाभिरनुचितं कृतमिति विषादादस्मासु वैतक्ष्य युक्तमेवेति वा। इयमपि वक्रोक्तिः ॥ १४१ ॥ दानात्मत्वनलमहत्त्वप्रकटनपूर्व वैलक्षण्यस्याचितों समर्थ- यते। फलेति। यस्था नलभक्तः शतांशोऽपि शततमो भागः फलस्य मीमां मर्यादीनां गिर तिशयफल रूपं चतुवर्ग धर्मार्थकाम- मोक्षरूपं यच्छति नलाय दातुं शक्नोति सारसदुपत्राऽस्मदा- श्रयास्मद्दिषया नवस्य भनिरवकेशिनो फलभता जाता। यस्था भकः शततमेनांशेन वीररस्माभिः मन्तव्य फलरूपत्वेन चतु- र्वाऽपि नलाय दातुं शक्यते तस्या निरनियायाः परिपु- पायाश्चतुर्वर्गादधिकतमस्य फलस्थाभावादस्माकं दातुममाम- र्यात् मा निष्फलैब जातेत्यर्थः । निरतिशयभनयुक्तवान्महते नलाय चतुर्वगाऽप्यन्पतरफलवादातुमयुक्तः । नादृशाय भैमी- लक्षणान्पतमफलदागे कृतेऽस्माकं लज्जा युवेति भावः । यच्छततमांशवगोरतरस्माभिर्दतमाम नलोऽप्यन्यसो जगाय पक्षावधि पतुर्य- दातुं गनोतीति यावत् मा भफिरपूर्णी मिष्फना जातेति वा व्याख्येयम् । मोऽपीति पाठे चतुर्वर्ग दद- नामग्माकं म नप्ताऽपि प्रियमाणधर्मफनमर्यादां प्रधाषणं पदानि । तणा; पुगः प्रत्यर्पणात अगाध माम्यगेव । फिन्तु नमयादिषण मिननिगया फर्गामायापि प्रमाणे नार्पणाम् - ·सप्तदशः सर्गः। ५१५ भव्यो न व्यवसायस्ते नल्ने साधुमतौ करते । लोकपालविशालोऽसौ निपधानां सुधाकरः ।। १४३ ।। न पश्यामः कलेस्तस्मिन्नवकाशं क्षमाम्मृति । निचिताखिलधर्मो च दापरस्योदयं वयम् ॥ १४४ ।। फलाभिसन्धानरहिता भनिवन्ध्या जाता। तादृशम् भकि- फलदानेऽस्माकममामात् तथा च वैलक्षण्यं युक्रमेवेति व्या- ख्येयम् । यच्छतां । सम्बन्ध षष्ठी। शतश्चामावंशति विटा लक्षणया शततमेोऽश इति। उपना श्राश्रय इति माधुः॥१४२ ॥ नलो वेराही न भवतीत्याह । भव्य इति । ई कले राग - पादिराहित्येन साध्वी निर्मला मतिर्यस्य तमिानले विषये ते व्यवमायो वैरकरणेद्यमा भव्यः गाभादी न । किञ्च निषध- देशानामाहादकत्वात् सुधाकरश्चन्द्रोऽयं नलः, लोकपाला दिक्पालास्तददिशेषेण शालते शोभते खाभाविकैन शौर्या- दिना तदंशवादा लोकपालवन्महाशयः । अतस्तेन सह वैरं तव शुभादं न भवतीति न तत् कार्यमित्यर्थः । मते इति पाठे, असाध्वी मतिर्यस्येति अकारप्रमेषेण कलेविशेषणं । मनः कलेरिति पाठे अमाधोदापरादेरनुमत इति व्यवमायविशेष- णम् ।। १४३ ॥ एतदेव स्फुटयति । नेति । वयं तस्मिन् नमाति राजिनले कन्नेस्तुर्य युगम्य नवावकाशं प्रवेशावमरं न पग्नामः सम्भावयामः। तथा भवनिावस्य दापरस्य च उदयं नलपराभवमामय न - ·५१० उत्तरनैयधचरिते। फलसीमां चतुर्वगं यच्छताशोऽपि यच्छति। नलस्याम्मदुपना सा भक्तिभूतावकेशिनी ।। १४२॥ - मह सम्भाषणमस्माभिरनुचितं कृतमिति विषादादस्मासु वैलक्ष्य युक्तमेवेति बा। इयमपि वक्रोक्तिः ॥ १४१ ॥ दानात्मत्वनलमहत्वप्रकटन पूर्व वैलक्षणस्यौचितों समर्थ- यते। फलेति। यस्था नलभः शतांशोऽपि शततमो भागः फलस्य मीमां मर्यादीभूतां निरतिशयफलरूपं चतुवर्ग धर्मार्थकाम- मोक्षरूपं यच्छति नलाय दातुं शक्नोति भास्मदुपधाऽस्मदा- श्रयास्मद्दिषया नलस्य भकिारवकेशिनी फलभूना जाता । यस्या भक्तः शततमेनांगेन वशीकृतरस्माभिः मन्तुथ फलरूपत्वेन चतु- वाऽपि नलाय दातुं शक्यते तस्या निरतिशयायाः परिपू- पायावतुर्वर्गादधिकतमस्य फलस्थाभावादस्माकं दातुममाम- र्थात् मा निष्फलैव जातेत्यर्थः। मिरतिमायभर्युकालान्महते नलाय चतुर्वगोऽप्यम्पतरफलवादातुमयुक्तः । तादृभाय भैमी- लक्षणापतमफलदागे कृतेऽस्माकं लज्जा युवेप्ति भावः। यततमांमवगोरुतरस्माभिर्दतमाम नलोऽप्यन्यगौ जनाय फसायधि चतुर्व, दातुं शमोतीति यावत् मा भफिरपूर्णी मिष्फाना जानेति वा व्याख्येयम् । मोऽपीति पाठे चतुर्वगै दद- नामग्माकं म नतोऽपि क्रियमाणकर्मफलमर्यादां अध्यार्पण ददानि । तथा: पुमः प्रत्यर्पणात् अगाकच माम्यगेव । किन সৎক্ষঘি দিমিয়া ফায়াবি স্বল্প বাংলা ·૧૫ सप्तदशः सर्गः भव्यो न व्यवसायस्ते नन्ने साधुमती कन्ने । लोकपालविशालोऽसौ निपधानां सुधाकरः ।। १४३ ।। न पश्यामः कलेस्तस्मिन्नवकाशं क्षमाम्मृति । निचिताखिलधौ च वापरस्योदयं वयम् ।। १४४ ॥ फलाभिसन्धानरहिता भनिर्वघ्या जाता। तादृशम् भकि- फलदानेऽम्माकममामात् तथा च वैलक्षण्यं युक्तमेवेति व्या- ख्येयम् । यच्छतां । सम्बन्धे पछी। गतञ्चामावंशवेति विद्य लक्षणया शततमोऽश इति । उपना श्राश्रय इति माधुः ॥२४॥ नलो वैराही न भवतीत्याइ । भव्य इति । हे कले रागद्दे- पादिरादित्येन साध्वी निर्मला मतिर्यस्य तम्मिन्नन्ने विषये ते व्यवमायो वैरकरणेद्यमो भव्यः भादको न । किञ्च निषध- देशानामाहादकत्वात् सुधाकर चन्द्रोऽयं नलः, लोकपाला दिक्पालास्तइदिशेपेण शालते शोभते स्वाभाविकैन शौर्या- दिना तदंशलादा लोकपालवन्महाशयः । अतस्तेन मह वैर तव इभादं न भवतीति न तत् कार्यमित्यर्थः । मते इति पाठे, अमाध्वी मतिर्यस्येति प्रकार प्रमेण कलेविशेषणं । मतः कम्तेरिति पाठे अमाधोदीपरादरनुमत इति व्यवमायविशेष- णम् ॥ २४३॥ एतदेव म्फुटयति ।नेति। वयं तम्मिन् उमाभूति राजि नन्ने कन्नेस्तुर्य युगम्य तवावकाशं प्रवेगावमरं न पश्यामः सम्भावयामः । तथा भवनिाचम्न दापरस्य च उदयं नलपराभवमामयं न ·उत्तरनैषधचरिते। सा विनीततमा भैमी व्यानर्थग्रहरहो। कथं भवद्विधैर्वाध्या अमितिर्विधमैरिव ॥ १४ ॥ सम्भावयामः यतो नितरां चिता अर्जिता अखिला धामी येन श्रौतस्मानधर्मानुष्टानरीतिरुभयत्र हेतुः। तस्य धर्ममयबाद- भयोः पापरूपत्वात्तत्रावकाशलेशोऽपि न सम्भाव्यत इत्यर्थः । यद्यपि देवा नलपराभवस्य भविष्यतां जानन्ति तथाथत्माह- भङ्गद्वारा कलिनिषेध एव तात्यात् अवकाशं न पश्यम इत्यूचुः । यहा पश्याम इति वर्तमानसामीथे भविस्यति लट्- प्रयोगात् प्रस्तुतोऽवकाशो नास्ति विलम्मेन भविष्यतीति सचि- तमिति शेयम्। अथ च यथासयेन तितिक्षाशीले पुरुष कल- हावकाशो न निशिनः मकलधर्मरहस्येच सन्देइस्योदयः प्रभ- वतीति युक्तम् ॥ १४४ ॥ भैम्यपि न वाध्येत्याछ । सेति। पातिमत्यादिधर्मनिष्ठला- दिनीनतमा मा भैमी व्या निईतको वैराचरणसवणेाऽनर्थ- स्तत्र ग्राऽभिनिवेशा येषां तैर्भवविधैः कथमिव वाध्या पौड- यितव्याऽनुचितमेतत् । अधो करम्। मम्मुद्धिा आर्ये वा। कैः केव । विगिरी मविपर्ययभानविनीतं मुतरामपारुतं नमा- जागं चयैवभूता भामिभागविरोधिनी प्रमितिः सम्यगनुभ- निम्ताचियरजतादिधीरिय । कथं वायरयर्थः। किनभूतर्विधर्मः। प्यधा मिप्यानोऽमर्थन गिरजताग्रही मागं पेषां सेः । प- विगोताम या ति पदोदः। श्राः कोपे, मितरामविगीत धम फलिया। १४५ ।।

·सप्तदशः सर्गः। तंन्नासत्वयगं तां वा त्रेता स्पईितुमईति। एकप्रकाशधर्माणं न कलिदापरी युवाम् ॥ १४६ ।। 1 स तन्नेति । उक्तिविशेषेण पनि लोकः पुनरपि तो न वाध्या- वित्याह । नमिति । न असत्यं नामयं किन्तु मत्य मेव युगं मत्य- युगं कृतयुगमिति यावत् । तत् तं नलं तां भैमी वा स्पर्द्धितुं तुम्नयितुं अईति तथा चेतायुगमपि स्पर्रितुमईति न तु जेहमित्यर्थः । यथा मथेन वा योज्यं । यस्मादेको मुख्यः चामा प्रकाश च तं तां च प्रकाशः प्रमिद्धो धो यस्य यस्याश्च । पश्चादेकशब्देन कर्मधारयः, लोकत्रयस्त्रीपुंममध्ये नावेव धर्मप्रधानी यतः तम्मात् सत्ययुगस्यापि चतुरणधर्म- वादेकप्रकाशधर्मत्वात् मत्ययुगं स्पर्शितुमईनि, चेतायास्तु विचरणधर्मत्वेऽपि कलिदापरापेक्षया धर्मवाहुन्यात् सतयुग- साधात् एकप्रकाशधर्मात्वमभवात मापि स्पर्द्धितुमईतीत्यर्थः। कलिदापरी युवां युगे पुनः तो स्पर्द्धितुं नाथ, रति विभक्ति- विपरिणामः कार्यः । तयोईकप्रधानवात्, युवयोद्याधर्मवा- अन्यात, युवां तालयितुमममों किं पुनर्जे तुमित्यर्थः ।श्रा मा- मन्येन सत्यं यत्र नदामत्यं तत्र तयुगं चतुचरणाधर्मयुक्तं कृत- युगं तत्र त्रेतायुगं नौ स्पर्द्धितं नाईतः अपि बईत एवेति काकुः। उतादेव हेतोः नामत्ययुगं कृतयुगं तो स्पर्द्धितुमईति । तत्रैव नयोः मत्त्वाद् धर्मप्रधानाच । त्रेतायुगश्च नाईति । त्रयाणा- मप्यधर्म मंस्पात् । तत्र तयोरमत्त्वाचेति वा। कलिदापरयोः ·५९६ उत्तरनैषधचरिते। सा विनीततमा भैमी व्यानर्थयहरहो। कथं भवधैिर्याध्या प्रमितिविभ्रमैरिव ॥ १४५ ॥ सम्भावधामः यतो नितरां चिता अर्जिता अखिला धर्मा ये श्रौतस्मार्तधर्मानुष्ठानरीतिरुभयत्र हेतुः । तस्य धर्ममयत्वार भयोः पापरूपत्वात्तत्रावकाशलेशोऽपि न सम्भाव्यत इत्यर्थ यद्यपि देवा नलपराभवस्य भविष्यत्ता जानन्ति तथाथुन्ना भगदारा कलिनिषेध एव तात्पर्य्यात् अवकाशं न पश्य इत्यूचुः । यदा पम्याम इति वर्तमानसामोये भविष्यति र प्रयोगात् प्रस्तुतोऽवकाशो नास्ति विलम्पेन भविष्यतीति सा तमिति शेयम् । अथ च यथामन तितिचाशीले पुरुषेछ हावकाशो न निश्चितः मकलधर्मरहस्ये च सन्देहस्योदयः वतीति युतम् ।। १४४॥ भैम्यपि न वाध्येत्याह । मेति। पति दि दिनीततमा मा भैमी व्यथा निईतुको ३१... स्तत्र योऽभिनिवेशो येषां तेर्भवधिः कथमिव वाध्या यितव्याऽनुचितमेतत् । अहो फएम्। ममुडिवा । के: केव । विगिरी मविपर्ययशाने विनीतं सुतरामपाटन मागं पयेवता भाभिमागविरोधिगी प्रमितिः मम्म भन्द निम्नापियरमतादिधीरिव । कथं वाध्यत्वधः।। या निष्पन्नाऽमर्थष्ट निरजमादेयं मागं घेर्मा पिणीमतमा रवि परदः। घा: कोपे, पग पनि मा.४५ ॥ । - । र , ·सनदशसर्गः। करिष्येऽवश्यमित्युत्ता करिष्यन्नपि दुष्यसि । दृष्टादृष्टा हिनायत्ताः कार्योया हेतवस्तव ॥ १४ ॥ करिय्य इति। हे कलेऽवश्यं निश्चितं करियेऽर्थानलपरा- भवं इत्युतिः प्रतिज्ञावचा यस्यैवम्भूतस्त्वं करिव्यवपि कर्तुका- मोऽपि दुप्यसि दुष्टो भवसि । अपकारस्य भविष्यत्वादिदानों साक्षात्कायव्यापाराभावेऽपि मनस्लपकारकरएवामनाया वृत- खाद् वचनेन चानुवादाद्विविधयाधकमशावाद् ब्रह्मात्याया अकरणेऽपि ब्रह्महत्यां करिष्याम्यादाविवेत्यर्थः। कुवाको दुग्यो भविय्यमीति किं वाच्चमित्यपिशब्दार्थः । श्रथ वा कती दुय्यस्येव प्रतिज्ञाभङ्गादिति किं वाच्यमिति । कार्यमाधिका दृष्टाहए- सामग्री तावत्तथा सम्पादयितुमशक्या किन्तु मा तस्य नस्य नत्तत्कर्मवशात् स्वयमेव मम्पद्यत इत्यानारन्यामः । तथा चैवं न्वया चित्ते धृतेऽनूदिते दिविधपातकमेव भवति न तु तं परा- भवितुं प्रोपोति । यद्यपि तं पराभवितुं मध्यमे तथापि नम्नाय देशाइएमामशेव तच प्रयोजिका न तु लमिति ।

·५१८
उत्तरनैषधचरिते।
पुरुषत्वात् नलेन मह चेतायाश्च स्त्रीत्वात् भैम्या मह स्पीम-
म्भावनायां पार्थक्येन निषेधो युक्त इति वा । कृतयुगं तं स्पर्रितुं
नाईति । युवामपि नाईयः। सत्य युगेऽधर्मास्लेशमभावनापि
समावेन तु नले। तथा त्रेतायामपि न तु भैम्यां । तथा चाय-
युगद्दयं ताभ्यां स्पर्द्धितुमपि न शक्यं, युवां पुनर्न भकाविति
किं वायमित्यर्थ इति वा। अथ च दस्रयोर्युगं नलं पर्द्धितु-
महति। गाई पत्याइवनीयदक्षिणाग्निचयरूपा नेता च भैमी
स्पर्द्धितुमईति । यत एकः केवलः प्रकाश उज्वलः प्रसिद्ध वा,
धर्माखभावः सैन्दर्यदिगुणो वा, ययोभैमीनलयोः प्रकाशशो-
भालक्षण धो ययोरिति वा। अग्नित्रयपक्षेऽप्येकः केवलः
प्रकाशस्तेज एव धर्मखभावो यस्था इति सौन्दर्योद्दीप्तत्वात्
पाविच्याच दरयुगमग्निवयच ताभ्यां तुल्यं भवितुमर्हतीत्यर्थः।
कलिदापरी युवां पुनर्न। असुन्दरत्वात् पापप्रधानत्वाञ्चेत्यर्थः ।
अथ चैको विरुद्धधर्मरहितः प्रकाशो निश्चितय धर्मो यत्र
तच ताश्च कलहमन्देही पर्द्धितुं नाईतः । विरुद्धधर्मवे हि
कान हमम्भवो विशेषधर्माप्रकाशे च सन्देशमम्भवः । तत्र वेकध-
न्वात् प्रकाशमानधर्मालाच कलहमन्देही न गम्भवत इति
युमिनि भावः । चेतामिचितये युगे, प्रकाशय प्रमिद्धे स्थान,
मन्देहदापरी पाथेयमरः। प्रकाभधर्मशम्दयोः पन्चे बहुमीधा.
धनादनि केवग्नात् (पा.५१४।१९४)नि ममामान्तः पद्यात्
पूषण ममामः ॥ १४६ ॥

·सप्तदशः सर्गः। ૫૧૮ करिष्येऽवश्यमित्युवा करिष्यन्नपि दुष्यसि । दृष्टादृया हिनायत्ताः कार्योया हेतवस्तव ।। १४७ ।। करिथ्य इति। हे कलेऽवग्यं निश्चितं करियेऽर्थानलपरा- भवं इत्युक्तिः प्रतिज्ञावचा यस्दैवम्भूतस्त्वं करियन्नपि कर्तुका- मोऽपि दुष्यसि दुष्टो भवसि । अपकारस्य भविष्यत्त्वादिदानी साक्षात्कायव्यापाराभावेऽपि मनस्टपकारकरणवामनाया इत- वाद् वचनेग चानुवादादिविधधाधकमद्भावाद ब्रह्माहत्याया अकरणेऽपि ब्रह्महत्या करियाम्बादाविवेत्यर्थः। कुर्वाणो दुथ्यो भविष्यसीति किं वाचमित्य पिभब्दार्थः। अथ वा की दुय्यस्येव प्रतिज्ञाभङ्गादिति किं वाच्यमिति । कार्यपाधिका दृष्टादृष्ट- सामग्री तावत्तथा सम्पादयितुमशक्या किन्तु मा तस्य तस्य तत्तत्कर्मवशात् स्वयमेव सम्पद्यत इत्यर्थान्तरन्यासः । तथा चैवं वया चित्ते धृतेऽनूदिते चेद्विविधपातकमेव भवति न तु तं परा- भवितुं शकपीति । यद्यपि तं पराभवितुं शक्ष्य मे तथापि नलाय दृशादृरमामय्येव तत्र प्रयोजिका न तु त्वमिति । मयेवं करिये मयैवं कृतमित्यादिरूपां प्रतिज्ञां प्रति खमात्रस्य कारण त्याभावाद् दृष्टादृयकारणवैगुपोन प्रतिज्ञाभङ्गस्यापि भवितवादिन्द्रोऽपि कमसमरत्वं तु को नाम वराक इति च भावः । यदा दृष्टादृयरुपा हेतवः । दृएमामयी यथा कथ- क्षित यद्यपि मम्पादयितुं शक्यते तथाप्य दृष्यमागयो त्वया न शक्यते । तथा च नम्लेन यदि परमो धर्माः सनमईि म स्वया ·५२. उत्तरनैषधचरिते। द्रोहं मोहेन यस्तस्मिन्नाचरेदचिरेण सः । तत् पापसम्भवन्तापमाप्नुयादनयात्ततः ॥ १४८॥ युगशेष नव द्वेषस्तस्मिन्नेष न साम्प्रतं । भविता न हितायैतद्वैरं वैरसेनिना ॥ १४ ॥ पराभवितुमशक्यः । श्रथाधर्माः कृतस्तबधर्मवशादेव तस्य ता- दृशी दशा भविष्यति खया कि क्रियते इत्युभयथापि दोषात्, गयेवं क्रियते, करियते, कृतमित्यादिवलाना न कार्येति भावः । इत्युक्त्येति पाठे अवश्यं वश्यं वा करिये इत्युक्त्याऽकार प्रश्लेषेणा- करिष्यन्नपि दुमि । वाभाचेणापि पापसिद्धेः किं पुनः करि- प्यन्निति । अन्यत् पूर्ववत् । कार्योयाः। तस्येदमित्यर्थः । ती हितमित्यर्थ इति वा ॥ १४७ ॥ द्रोहमिति। यः पुरुषो मोहेनानाने नापि तस्मिन् पुण्णमाके ऽनपकारिणि द्रोहमपकारमाचरेत् म पुरुषस्ततहास्मात् अनया- दन्यायाद्धेतोरचिरेण तस्मात्तादृशापकरणजातात् पापात् म- भयो यस्य तं पापं दुःखं प्राप्नुयात, बुद्धिपूर्वकारी लभत इति किं वायमित्यर्थः । मलद्रोहस्तम्मात् बया मर्चचा त्याज्य इनि भावः। अनेन गापोऽपि दत्त इति जेयम् । मोहेने त्यत्रार्था- दपिशब्दो योज्यः। मोहमोन स्वामिन् अज्ञानाश्रय मूर्खगर उति वा मम्बोधनं ॥ १४॥ युगेति। युगानां मत्यादीनां गेप कम्ने तरिमन्नने नष देपा न माम्प्रनमयुः। यम्मादेग्मेमिना मनेन मह एतत ·सप्तदशः सर्गः। ५२१ तत्र यामीत्यसज्ञानं राजसंसदिहावताम् । इति तत्र गतोमा गाः राजसंसदि हाम्यताम् ।। १५०॥ गत्वान्तरा नलं भैमों नाकामात्त्वं प्रवक्ष्यसि । पणाचक्रमसंयुक्तं पद्यमानं डकारवत् ॥ २५१ ।। मारचं वैरं ते तुभ्यं हिताय न भविता मोदक न भविष्यति । युगेपु शेप इति निर्धारणे मप्तमीममामः । साम्प्रतमध्ययम् । हितयोगे तुभ्यमिति चतुर्थो । १४८ ॥ तति । हे कन्ले तब नन्नममीपे पराभवार्थ यामि गच्छा- मीति एवम्भूतं राजमं ज्ञानं रजोगुणसहितं विचारामहं श्रत एवामदशोभनं मदर्तमानं हामिान् कान्ले देश वाम्यतां त्यज्य- तां दति, मद्भद्रमिति वा, इति विचार्येति यावत्। इति किं नत्र राजममदि तम्यां नलमभायां गतः मन् हान्यतां परिहामास्प- दलं मा गाः। एवं विचार्य नत्र गतः मध्यरुपहान्य एव भविस्यमि। न त नन्न पराभवितुं शक्ष्यमीत्येवंविधा विचारः परित्याज्य एवेत्यर्थः । श्रमसदिति विरोधाभामः। तत्र यामीति जानममत् अयुक्तं यतो राज । तहि किं कर्त्तयं नत्राइ । हामिमवेव दे श्राम्यतां न्यीयतां त एव परावर्तनीयमित्यर्थः । इति श्रमदीयं जाने मद्रमिनीतिगम्दमात्य व्यास्येयम् । विपचे माधकमाइ उत्तराईन । तत्र स्वयम्बरे गतो राजमभायां स्वयम्बरे हो किमर्थमागत इति छाम्य तामेव गमियमि॥१५॥ गति। हे कसे निपधदेशन गत्वा प्राप्य ननं भैमोमन्तरा 31 ·५२२ उत्तरनषधचरिते। मलभैम्योर्मधे अकम्माच्छी दुरितलक्षणकारणमन्तरेण वालं न मवेक्ष्यमि प्रवेशं कत्तुं न शक्ष्यमि । नलस्य पुष्पोकलाझैम्याच पातिप्रत्यादिधर्मयुकत्वात् तो पराभवितुं न शक्नोपीत्यर्थः । क दव । अमंयुक्तं पूर्व मन्धितया पृथक्कतप्रकृतिप्रत्ययविभागः पश्चात् पद्यमानं संहितया प्रयोगाईमुच्चार्यमाणमिति यावत्, एवम्भूतं पणाञ्चकं पणामिति शब्दरूपस्य वर्ष वृन्दमन्तरा मध्ये डकारवत् डकारो वर्षा यथाऽकमादिधिमन्तरेण न प्रविध- नोति माधोपमा। षटशब्दात् षष्ठीवहुवचने, पट्च तुश्चेति (पा०७।१।५५) नुटि तसहिते श्रामि, स्वादिय्वसर्वनामस्थान रति (पा० १।४।१७) पूर्वपदस्य पदलात्, झलां जशोऽन्त इति (पा०८।३८) जस्लेन टकारस्य डकारे, न पदान्तादिति (पा.८181४२) निषेधस्य, अनाम्नवतीति (पा०८।४।४२११ वा०) निषेधात् टुगा टुरिति (पा० ८।४।४१) ष्टुत्वेन नाम्ना न- कारण णकारादेशे, यरोऽनुगामिक इति(पा०८1१।४५)डका- रस्थापि अनुगामिकस्य व्यवग्यितविकम्पवादनुनामिकस्थात्र नि- त्यत्वेन णकार जाते सर्वथापि न खेन रूपेण पणामिति पद- मध्ये डकारो यथा प्रवेणं लभते तथा तयोर्मध्ये त्वमपीत्यामयः। अन्यथा विकन्त्पत्वात् पचे पटनामिति स्यात, तन्माभूदित्यत्र या- पम्मितविभापाऽङ्गीकरणीया । पपात्यव धकारः पृथक्कत्य भेमों चेति योग्यः । तथा च प्रागेण पर्यायेण मयुतं पणामिति फर्मभूत गप्दरूपं अमारा उकारी यथा न प्रविशति, अमंयुकाव. मनायो यपि वेग स्पेषायामागं वने तथापि मयुगाय म्यायां ·सप्तदशः सर्गः। ५२६ अपरेऽपि दिशामोशा वाचमेना शचीपतेः । अन्वमन्यन्त किन्वेनां नादत्त युगायुगं ।।१५२ ।। कलिं प्रति कलिं देवा देवान् प्रत्येकशः कन्निः । सोपहासं समैवर्णरित्यं व्यरचयन्मिथः ॥ १५३ ॥ नाम्तीत्यर्थ इति वा। पहामित्यत्र प्रकृतिप्रत्ययदायां प्रक- स्मादागन्तुकादेशरूपतया डकारो यथा प्रविशति तथा त्वं प्रवे- क्ष्यसीति वैधापमया व्याख्येयं । टकारवदिति पाठे, वावमाने (पा.८१४५६) इत्यवमान एव चर्वविकन्न्पात् खरथाभावात् पवित्यादिवत् पणामित्यत्र खरवमानयोरभावात् टकारी यथा न भविश्तोति माध-पमैव । क्षेपकोऽयम् । नलं भैमों। अन्तरान्तरेणेति (पा०२।३।४) द्वितीया ॥ १५ ॥ अपर इति । अपरे दिशामीशा वयादयः शचीपतेरेनां पूर्वाना वा अन्धमन्गन्त, इन्द्रो युद्धमाजापयतीत्येवमभ्यन- न्दन् किन्तु पुनर्मू युगयो: कलिद्वापरयोयुगं एनामिन्द्रागिरं नादत्त नागीचके । दिगीमानामपि ममातायां वाचि तयार- ममतेः किन्नुशन्देन मूनतरलगायन्ति चाकं । एनां। अना- देश एनादेशः । श्रादत्त । अनाम्यविकरणलात्तङ् ॥ १५९ ॥ कतिमिति । देवाः कनि युगं प्रति लोटत्य कग्निर्देवान् मायेकाः एक कमुदिन मियोऽन्योन्यं ममेघणे तुन्धरः पिटः गदः पिघाम उपहामवायमधिनं कम्निं कमाए वारसुद्धं इत्यं गव्यमाणप्रकारेए व्यग्पयन् यरचयप फतवनाः सताय- ·५२४ उत्तरनयधचरिते। तवाऽगमनमेवाई वैरसेनौ तया वते । उद्वेगेन विमानेन किमनेनापि धावता ॥ २५४ ॥ । त्यर्थः । व्यरचयन् । कोडादिकस्यादन्तवाद ग्लोपित्वान्न भन्य- भावः । व्यरचयदित्यपि पाठः ॥ १५३ ॥ इन्द्रः कलिम्प्रत्याह । तवेति । हे कले तया वैरमेना ते मति तवागमनं गमनाभावः श्र युन। उद्देगेन उस्मारजवेन त एव धावता शीघ्रगामिना अनेन प्रत्यक्षदृश्येन विमानेनाकाम- गामिना रथेन किं ? अपि तु न किञ्चित्प्रयोजनमस्ति, अन्यस्य वृतत्वादित्यर्थः । वैरमेनावुत्तरेण वा सम्बन्धनीयं । अनया नले ऽहते एव तव स्वपुराइमनं युक्तम् नलवरणानन्तरमिदानों सर्वथा गमनं न कार्यमित्यर्थ इति वा। एतावत्पर्यन्तं किं कृतं इदानों किमर्थमागगत इत्युपहासः । एतदेव वाक्यं कलिरिन्द्रं प्रत्याह॥ हे शक्र भेम्या नले वृते मति तव यथागतमागमनमे- वाचतकार्यवादिदागी खर्ग प्रत्यगमनमेय युग निर्मजवमनी- कृत्येन्द्राण्यादीनामये कथं मुखं दर्शयियमि अपि वनुचितमेतत, मर्वथा खगें प्रति न गन्तव्यमेव युक्तं इत्यर्थ इति वा । विमाने- माधाररहितेनापिधा निरोधानं तद्युफेन गितराङ्गोपितेना- मेन मुखदर्शनानुमितेनोद्वेगेन निदैन कि ? अपि तु तोपन प्य धैर्यमवनम्य निर्वदो यद्यपि या गोप्यते तथापि मया मात एव । च च भैमोममाभ्यां वरदानार्थमेव मयागाम- रयादिप्याजेन निर्वदगोपन मियते, तथापि म निर्वदी जात ·सप्तदशः सर्गः। ५२५ पुरा यासि वरीतुं यामग्र एव तया वृते । अन्यस्मिन् भवतो हास्यं वृत्तमेतत्त्रपाकरं ॥ १५५ ।। । एव । अभिमानान्यत्वान्न किञ्चिदनेन निर्वेदेन माधयितुं शक्यते । तत्तम्मात् सर्वथा दुःखं माकाीरित्युपहमितवानि- त्यर्थः। विमाने नान्यवरणादपमानेन हेतुना य उद्देगस्तेन प्रकटेन किं ? अपि तु न गोपति वा। विलुप्तमानानामिन स्वामिन् नितरामभिमानन्य इन्द्र गोपितेन वानेन निदेन किमिनि वा। उद्देगेन किं? अनेन धावता विमानेनापि कि- मिति वा। अपिधा। पातोपमर्गे (पा०३।३।१०८) इत्यड्- प्रत्ययः॥ २५४ ॥ वभिः कलिमाह। पुरेति। हे कल्ले वं यां वरीतुं इतोऽपि पुरा यामि गमिप्यमि नयाग्र एव वदागमनात् पूर्वमेव अन्य- म्मिन् ते एतदिदानों गमनं त्रपाकरं भवतो हा हाम्य का- रणं वृत्तं जातं । वर्तमानानामपि दृत्तप्रायवाद् दृत्तमित्युम । मी लोकस्तामुपहमिय्यतीत्यर्थः । एतत्तव वृत्तं गमनाचरणं हाम्वेतुभूतं पाकारि च भविष्यनीति शेप इति वा। एत- मोकः क्रियमाणं हाय तव त्रपयाऽकं दुःखं राति ददाति एवंविधं कृतं जातं प्राप्तमेवेति वा । प्रवाएपहामः ॥ इदानीं कनिरमिमाह। हे वरु त्वं यो वरीतुं पुरा यामि अयामोमाया नव भमक्षमेव वामनादृत्यान्यमिानले दृते तवैव प्रत्यक्षदृग्य वृत्तं वर्जुममाम्यं मुगं पां प्रा मामम्येन करोति नितरी ..

·५२६ उत्तरनेघधचरिते। पत्या तया वृतेऽन्यस्मिन् यदर्थं गतवानसि । भवतः कोपरोधस्तादक्षमस्य वृथा रुपः ॥ १५६ ।। लज्जावई जातमिति शेषः । हा कर। चपयाऽकं दुःखं रा- त्यादत्ते। लज्जास्पदं वृत्तं जातमिति वा। हे वो पुरा असम- मनात् पूर्व यां वरीतुमयामि त्वया प्रयोऽकारि। स्वय- म्बरं प्रति गतं नलरूपं तमिति यावत्। यदा स्वस्थ गमनात् पूज्य दूतीहस्तेनोपदाप्रदानादिद्दारा यां वरीतुं प्रयत्नोऽकारि तया तव समक्षमेव नले वृते, एतत् खर्गप्रत्यागमनलतणमा- चरणं तव त्रपां न करातीति पाकरं लग्नां नावहति । हा कएं । एवं वृत्तेऽपि निलजः सन् स्वगृई गच्छन् खां वनितां मुखं कथं दर्थयिता इति भाव इति। तया विनैव त्वत्वर्गमनो- चरणं लब्जावई सत् हास्यं हासयोग्यं । अपि तु महास्यमे- वेति काकुर्वा। मुखं लज्जाकरं वृत्तमाचरणमपि लज्जाकर- मिति वा। यामोति यावत्पुति (पा.३।३।४) भविष्यति लट् । पई, पुरि लुङ् चारमे (पा. ३।२।१९२) इति भूते तट । पत्ते यसु प्रयवे भावे चिण् ॥ १५५ ॥ यमः कलिमाह । पत्याविति । ई कम्ने त्वं यदर्थं यया नि- मितेन गतवान् गमनयुकोऽमि यां धरीतुमेव गच्छमि तया पूर्वमेवान्यमिान् पत्या ते म्खभटवेगानीमने मति भवतः कोपम्य रोधी निवारणं म्ताद्भवतु । यतोऽधमन्याभमर्थम्यात एक रथा एट फोपा निप्पम्नम्तगाकोपा निवार्य दत्यर्थ इति या॥ कलि- ·सातदशः सर्गः। ५२० यासि म्मरं जयन् कान्या योजना, महार्वता स मूढस्वं वृतेऽन्यस्मिन् किन होस्तेऽत्र पामर ।। १५७ ॥ रेतदेव यममाह । हे यम यां करोतुं गतवानमि तवा नले पत्यो इते भवतः मकामादन्योऽधम्तादधरी होनो न कोऽपि, अपितु वमेव । त्वत्सकागादन्योऽधो हीनः कःस्तादपि तु बमेव हीन दति वा । अपरोऽर्थात्वदन्यो भवत उत्पत्तितस्तं झुपक्षयं प्राप- यतीति भावः । निरर्थकजन्माऽतएवाधा हीनः कः स्तादपि तु त्वमेव हीन इति वा । सम्वुद्यन्तं दानिरर्थकजन्मन्नित्यर्थः । अचमस्य भूपरिहितस्य देवस्य स्पो वृथा। अम्मादृभानामेव रोपाः मफला न तु भवादृशानामित्यर्थ इति वा । अचम अमहन ममर्थ यम वृथा निम्कारणमस्मान् पनि रुपः कोपान् स्य मा कुर्वित्यर्थ इति वा । यस्मै यदथें चतुर्थी तदर्थेति (पा. २।१६३६) ममामः । गतवान् मतुप्। पक्षे भूते कवत् । भवतः । पछी पक्षमी पदिग्यागे। पचे प्रथमा । अाता धातारिति (पा. ६।४।१२.) प्रतिषेधात, अत्वमन्तम्य चाधातोः (पा०६४।१४) रति अमन्तत्वेऽपि न दीर्घः । अधमादिति दिशब्द वात् अध- रगम्दाद, अम्ताति चेति (पा०५।३।४) अनातिः, पूर्वाधरा (पा.५४३१३८) इत्यधरादेगर । स्पेति पाउत कर्मणि ॥१५॥ वरण: कनिमाह। यामोति । ६ करले कायकानया सरं जयन् विरुद्ध नक्षण्याऽतिकुरूपम्. महातोयनाऽवा यस्मिन् रथे, तेग शला चोजनार्घ चतु फोगपयोजगममूक्ष्मतिदूर- ·५२७ उत्तरनेयधचरिसे। .. मिदानीमपि यामि म त्वं मूढो मूर्खः । यस्माद्धे पामर नीच भैम्यान्यस्मिन्नले वृते मति अत्रास्मिन्नर्थे वर्तमानस्य ते तब हीः किं न अपि तु भवियत्येव। भाविनों वर्तमानां वा लज्जामव- गणय्यापि गच्छमि तस्मान्मूर्ख ऐवेत्यर्थः । सेनापुरःसरमनिगार कामं कज्जल तुल्यया स्वकायकान्या पराभावुकः । तथा जनौघं खमेनाममूहमपि पराभावुकः । प्रसरन्या ग्यामकायकान्या मी मेनामग्रमरं स्मरञ्च ग्यामीकुर्वन्निति कुरूप एवम्भूतो रथेन मभूढः सम्यग्ता यस्त्वं, तथान्यस्मिन् वृते सत्यपि थामि, अर्थात् स्वयम्वरं तस्य तेऽत्रार्थ स्वयम्बरे वा हीः किं न भवेदपि तु भवेदेवेति वा ॥ एतदेव कलिवरुणमाह । हे अमर देव वरुण कान्या दिव्यदेहदीश्या योजनौघं दूरदेश रञ्जयन् दीहं कुर्वन् जनौघं स्वयम्वरदेशस्य लोकं समूई चारचयन् इत्याश्चर्यदिव्यरु- पदर्शनानलाकारधारणाद्दा आत्मनि मानुरागं कुर्वन्नतिजवन- ध्ययुतेन विमानेन महता म्यामवर्षादिनार्वता हयेन वा समूढः ममारूढो यस्खं याघि स्म खयम्वरमयामी: तस्य तवान्यस्मिंस्तया लात्मम हते ह्रीः किमिति न भवति? अपत्रपः निर्लज्जेनि धिकारः। श्रई तु तदा नामं त्वं तु गतोऽपि न रत इत्यप- मानाचपा भवितुं युक्ता, परं मा न, जायत इति चित्रं । प्रत एव पाचपस्त्वमित्यर्थः। प्रवप न सियम इत्यमर इत्यर्थः । अन्गाऽप्येवगनादरे सते लज्जया मियते वं तु निर्लनो म नियम रति चिचमित्यर्थ इति वा। अचपया लज्जाभावेना- गरेत्येक पदं वा । अपाचां मत्यामप्यमरोति वा। प्रवपया ·सप्तदशः सर्गः। ५२६ नलं प्रत्यनयेताति तातोयीकतुरोययोः । युगयोयुगलं बुवा दिवि देवा धियं दधुः ॥ १५८ ।। द्वापरैकपरीधारः कलिमत्सरमूर्छितः । नलनिग्राहिणों यात्रा जग्राह ग्रहिलः किल || २५८ ।। लज्जाभावेनाम रोगं पीडामस्मादृशां रासि ददामि अत्रपा- मर । तव निर्लज्जत्वेन वयातदुःखिनो भवाम इत्यर्थ इति था। एते चत्वारोऽपि का यथाक्रममिन्द्रादिदेववचनत्वेन जेथाः। कलिकल हस्तु सचानुस्यूतः । तत्रापि पूर्व देववचः पथात्कलिवचः ।महार्वता । बर्वणस्त्रसाविति (पा०६।४।१९७) चन्तादेशः। धान्म इतः (पा०६।३।४६) इत्याकारः । यासि मेति पले, लट्सो (पा० ३।२।११८) इति भूते लट् ॥ १५७ ॥ नलमिति। देवा इन्द्रादयः तार्तीयीकतुरीययोस्तृतीय- चतुर्थयोर्युगयोहापरस्य कलेच गुगलं नसं प्रत्युद्दिश्य अनपे- नार्ति अनपगतव्यथं सर्वथा नलः पोडनीय इति नलेनि- हप्तापकारवाञ्छ बुद्धा दिवि धियं दधुः । -युगद्दयमस्मदधनं म दणाति अतः परं यत्किश्चिद्भवतु किमम्माकमिति विचार्य खर्ग गन्तुमीपुरित्यर्थः । नातीयोकः पूर्ववत् ! तीयादीकक (पा०४१२८ावा.३)। तुरीयः। चतुरन्एयता वाधवरलाप- थति (पा.५५२१५२वा ) यत् ॥ २५८॥ दापरेति। कामादिम परारस्य दापर एवैकमहायो यम्य नया मामरेण नलगभदेषेण मूर्थितो विनर वालिमारण 3 ·५३० उत्तरनैषधचरिते। नलेटापूर्तसम्पूर्तर्दूरदुर्गानमुप्रति । निषेधनिपधान् गन्तुं विघ्नः सञ्जघटे घनः ॥ १६ ॥ मण्डलं निषधेन्द्रस्य चन्द्रस्येवामन्नं कलिः । प्राप म्लापयितुं पापः स्वभीनुरिव सग्रहः ॥ १६१ ।। प्रवृद्धा वानिया पहिलो निवारणम्यानाकर्णनादायहवत् कलिः अवश्यं नलं निग्रहीय्यामीत्येवंरूपां नलनिग्राहिणणे यात्रां ज- ग्राह निषधान् प्रतम्य इत्यर्थः । किल यसाहिलस्तस्मात् प्रतस्ये उपहामे वा। एक: परीवारी यस्येति विगृह्य दापरणे- कपरीवार इति समासः। परीवारः। उपसर्गस्य धनोति (पा०६। ३११२२) दीर्घत्वं । निग्राहिणीं। श्रावग्यके णिनिः ॥ १५८ ।। नलेति । नलस्य दयापूर्तीनां यागतडागादिधर्माणां स- म्पतः सम्पूर्खत्वाद्धेतोः नितरां धर्मबाहुन्यात पापरूपं प्रस्थित- ममुं प्रनि अनु दूरं नितरां दुर्गान् दुर्गमाननेन प्रवेष्टुमशाक्य- वात निषधान् गन्तुं गमनाय निषेधन वारयन् घनो महान् निरन्तरश्च विघ्नो वक्ष्यमाण प्रकारेण मञ्जघटे मजजे। धर्म- धान्यं दृष्टा महमा तान् प्रवेष्टुं भवित इत्यर्थः । अथ च घना मेघा जलपूतः दुर्गमदेणं गन्तुं विघ्नरूपो भवन्निषेधति । दएञ्च पूर्तश्चेति इन्द, अन्येषामपि दृष्यत इति (प० ६।३।१३७) दीर्घः ॥ १६ ॥ मण्डल मिति। पापः कलि: पापग्रहमध्ये गणितत्वात पापःख- भानुरिवामान निप्पापं निषेधेन्द्रम्य भण्डलं राष्ट्र प्रमले परिपूर्ण- ·कियतापि च कालेन कालः कलिरुपेयिवान् । भैमीभ रहमानो राजधानों महोभुजः॥ १६२ ॥ वेदानुदरतां तत्र मुखादाकर्णयन् पदं । न प्रसारयितुं कालः कलिः पदमपारयत्॥१६३॥ प्रकाशं चन्द्रस्य मण्डलं विम्वमिव सग्रहः सम्यगाग्रहात् हठा- हणायोगवशाच बापयितुं विनाशयितुं ग्रसितुञ्च प्राप॥१६॥ कियतेति । कालो युगलक्षण: समयरूपोऽथ च पापरूप- बाच्छ्यामवोऽथच दारुणलात् कृतान्ततुल्यः तथाऽईमानी नलपोडने हङ्कारवान् कलिः कियतापि भूयमा कालेन भै- मीभर्नुपीभुजो नलस्य राजधानीमुपेयिवान् मानवान् । पूर्व देशं प्राविशदिदानोन्तु राजधानीमिति चार्थः । भूमिभैमीत्या- जने कलेरभिनिवेशोऽभिप्राया विशेषणदयेन सूच्यते । कियता उन्पीयसेति वा । अहमिति मननमईमान: मास्यास्तीति सर्व- काव हमेवेति मन्यते तच्छील इति वा ॥ १६२ ॥ इदानों पुरप्रवेशविधानाह। वेदानिति। तब पुरे वेदान् सगादीनुद्धरतां गुणनिकां कुर्वतां श्रोत्रियाणां मुखात् पदं पदकारकल्पितमंहिताविभागरूपं पदमशं श्राकर्ण यन् श्टण्वन् कालः समयरूपोऽथ च पापरूपः कलि: पदमेकमपि चरण- न्यामं प्रमारयितुं नापारयत् पापरूएखादित्यर्थः । एतेन नलयु- रम्य धर्मापूर्णत्वमुकम् । वेदान् । भयोगे, नलोकेति (पा.२६३ ६८) पठोनिषेधः ॥ १६३ ॥ :03 ·५३२ उत्तरमैयधरिते। श्रुतिपाठकवरेभ्यस्तत्राकर्णयतः क्रम । क्रमः सङ्कुचितस्तस्य पुरे दूरमवर्तत ॥ १६४ ॥ नावगतिधूताटोपा पादयोस्तेन संहिता। न वेदयाठिकण्ठेभ्यो यावदावि संहिता ॥ १६५ ।। श्रुतीति । तत्र पुरे श्रुतिपाठका वेदाध्यापयितारस्तेपा वक्तभ्यः सकाशात् फ्रमं पूर्वपदपरित्यागे नोत्तरपदग्रहणादिक- क्रममंजू ग्रन्य अाकर्ण यतः ग्ट एवताऽस्य कले: कमश्चरण गतिवा दूरं नितरां सङ्कुचितः क्रमाकर्णनाद्भयेन पापः पदमपि पुर- चलितुमशक्तमतता देशाद् दूरं निवृत्त इत्यर्थः ॥ १६ ॥ तावदिति। तेन कलिना वेदपाठिनां कण्ठेभ्यो मुखेभ्यः यावत्संहिता पदक्रमरूपावस्थादयविलक्षणा सुगादिरूपा ना- श्रावि नाकर्मिता तावत्कालं तावद्देशपर्यन्तञ्च प्रतिबन्धराहि- त्याद्धृताटोपा तमरम्भा मत्वरा पादयोर्गतिः मंहिता संयो- जिता। यावत्कालं यावति च देशे मंहिता नाकर्णिता ताव- त्कालं तावद्देशपर्यन्तञ्च प्रमिवन्धराहित्याच्छीघ्रगतिरभूत् । यदा यसिंच देशे मा श्रुता नदेव नस्य गतिभङ्गोऽभूदित्यर्थः । यावत् मंहिता अयावि तावत्पदयोः मत्वरा गतियोजितानापि तु तावदेव योजिता । संहिताश्रवणपर्यन्तमेव सत्वर गतिः मा ऽभूत् माननारमियर्थः ॥ १६५ ।।

·तस्य होमाज्यगन्धेन नासा नाशमिवाऽगमत् । तयातत दृऔर नासौ क्रतुधूमकदर्थिते ।। १६६ ॥ अतिथीनां पदाम्भोभिरिमं प्रत्यतिपिच्छिले अङ्गणे गृहिणां तन्त्र खलेनानेन चालवले ।। १६७ ।। पुटपाकमिव प्राप क्रतुशुयामहायाभिः । तत्प्रत्यङ्गमिवाकर्त्ति पूर्तीमिव्यजनानिलैः ॥ १६८ ॥ तस्येति। तस्य नामा अग्निहोत्रादिदोमाञ्छ होमसम्बन्धि तं तस्य गन्धेन परिमलेन हेतुना नामिव मरण वेदनामिवा- मत् अन्यभूदित्युप्रेक्षा। दूवशब्द एवकारार्थे वा । तया नेनैव कारणमौ कलिः क्रतुधूमेन कदर्थिते पीडिते दृशौ नेत्रे ऽपि अतत न प्रसारितवान् । किञ्चिन्न ददत्यर्थः । श्राज्यगन्ध- तुधूममम्बन्धमात्रेण विशथ इत्यर्थः । अतत इति तनोते डि चि, तनादिभ्यस्तथासोरिति (पा०६४।७८) पाक्षिके मिज- पे तकारस्य डिवादनुदात्तोपदेशेवनतितनोति (पा०६।४। ७) इत्यनुनामिकलेग्यः ॥ १६६ ।। अतिथीनामिति । तत्र पुरे अनेन खलेन कलिना गृहिणां गणे चमत्रले। यस्मादतिथीनां पदाम्भाभियरणक्षालमोद- रिमं पापरूपं कलिं प्रत्युद्दिश्य अतिपिच्छिले अतितरां कई- युके । एवंविधमतिपवित्रमङ्गणं प्रवेष्टुं नाशकदित्यर्थः अन्यो पि पिच्छिले देश पतति ॥ १६७॥ पुरेति। श्रमी कलिः क्रतुमा यागमम्बन्धी वहिस्तस्य F ·५३४ उत्तरनेयधचरिते। पितृणां नर्पणे वर्णः कीणाद्देश्मनि वेश्मनि । कालादिव तिलात् कालाद्दूरमत्रसदन सः॥१८॥ मातृणां तिलकैर्मने स्वमन्तीर्णमेव सः । कृपाणीभूय हृदयं प्रविष्टैरिव तस्य तैः ॥ १७० ।। . महामभिः प्रकृष्टतापैः कृत्वा पुटाभ्यां पुटयोवी पार्क उभयपार्श्व- योर्यात्रादेशान्तरमग्निमयोगमिव माप प्रतिगृहं यागवाहल्यात् वामदक्षिणपार्थयार्वगितापनितरां पीडामन्चभूदित्यर्थः । तथा पतीनां धार्मिकनिर्मितवायीकूपतडागादीनां ऊर्मयस्तद्रया- णि व्यजनानि तेषामनिलैवायुभिः तम्य प्रत्यङ्गं माझं अक- त्व छिनमिबाभूत् इत्युत्प्रेक्षा। प्रव्यवयवकर्तनेन च पीडा; निश याद् वाय्वादितरङ्गवायुस्पर्थमाचेण नितरां व्यथितोऽभू- दित्यर्थः । वईि: शुमा कृष्णवमत्यमरः ॥ १६८॥ पितृणामिति । अत्र पुरे वेश्मनि वेश्मनि प्रतिगृहं ब्राह्मणा- दिचतुर्वणै: पितृ तर्पणे जलममर्पणे विषये कोणीत् लिप्तात् पिटप्रियात् कालात् कृष्णवर्णात् तिलान् सकागात् स कलिः कालादिव मृतान्तादिव दूर नितरां अत्रमत् भयमाप। वर्ष- रिति पाठे तर्पयन्तीति तर्पणैरिति वर्णविशेषणं । तिलात् । रति जानावकवचनं ॥ १६८॥ स्नातणामिति । म कलिः नाणां स्वानं कुर्वतां वैदि- कानां तैम्तादृशेगोपीचन्दनादिरचितेललाटम्यानादिम्याद- शभितिलक : रुपाणीभूय सङ्गनामजीसत्य तस्य कलेः पदयं ·सप्तदशः सर्गः। ५३५ पमांसं मुमुदे तत्र विदन् मिथ्यावदावदं । स्त्रियं प्रनि तथा वीक्ष्य तमथ म्लानवानयं ।। १७१ ।। यज्ञयूपघना जौ स पुरं शङ्कुसखुला । जनर्धर्मधनैः कोणा व्यालक्रोडीकृताच तां ।। १५२॥ विदार्य तैः प्रविष्टेरिव खं खकीयं अन्तः शरीरमध्यं दीर्थ मेव शकतीभूतमेव मेने। कृपाणैईि विदारणं भवतीति युक्रम् । खड्गाकारांतिलकान् दृष्ट्वा विव्यथ इत्यर्थः ॥ १७० ॥ पुमांममिति। तत्र पुरे अयं पुमा म मिथ्यावदावदं मृषाभा- पिणं विदन् जानन् स्वमिचलाभान्मुमुदे। अथ पश्चात्तदनन्तरं खस्वियं प्रत्युद्दिश्य तं तथालीकभाषिणं वीक्ष्य ज्ञाखा मिचना- शादिव दुःखवशात् वानवान् बानतां गतः। पत्नों प्रति क्रीडा- याममदिति दोषाभावायथितोऽभूदित्यर्थः । न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति स्वीयुंमयोरिति भारतादौ । विदन्। विदेः शतर्वसुः (पा०७।२।३६) इत्यत्र विकन्यानुवृत्तेर्वसुभावः । एवं चतुई- शतयीविद्या विद्भिरित्यत्रापि ज्ञेयमावदावदं।चरिचलीत्यादि- ना (पा०६।९१२ वा०८) द्वित्वमभ्याम स्यात्वञ्च । सानवान् नव- तोमाकारस्य संयोगादेरात इति (पासार।४३) नः ॥१७१ ॥ यजति । सः यज्ञयूपैः खादिरोडुम्बर पशुबन्धस्तम्भः घना नितरांव्याप्तां तां पुरं शकुभिस्तीक्ष्णाग्रकोलेः मडुलां व्याप्तामिव जो मेने। तथा धर्मधनैर्जनैः कीली तां पुरं व्यालैः सः दुष्ट थापदैवा दुष्ट गजेबी कोडोकतां सर्वत्र पूर्ण व्यालाः कोडे ·५३६ उत्तरमैषधचरिते। स पार्श्वमशकगन्तुं न वराकः पराकिणां । मासोपवासिन छाया लङ्घन्ने घनमस्खलत् ।। १७३ ।। आवाहितां दिजैस्तत्र गायत्रीमर्कमण्डलात्। स सनिदधती पश्यन् दृष्टनटोऽभवद्भिया ॥१७४ ॥ मो यस्यास्तामेतादृशी कृतामिव मेगे। कीलमपादिभियाप्त म्यान यथा प्रवेष्टुमशक्यं तथा मा पुरी तस्य प्रवेष्टुमशक्या जाते. त्यर्थः। व्याला भुजङ्गमे क्रूरे श्वापदे दुपदन्तिनीति विश्वः । रेफान्ता पू:शब्दस्त्रीलिङ्गः । चः समुचयार्थ इवार्थी वा ॥१२॥ स इति । वराकः कचिदपि स्यानालाभाद्दीनः म कलिः पराकिणां दाद शराबापवासरूपपराकायलच्छविशेषव्रतचा- रिणां पार्श्व गन्तुं नाशकत् । तथा मामोपवासिना कायप्रति- छायाया अपि लइनेऽतिक्रमणे तस्या अपि समीपे गन्तुं धनं निरन्तरं अस्वलत् भ्रमपदोऽभूत् । तच्छायामपि द्रष्टुं नाग- कदित्यर्थः। वराकः।जम्पभिक्षेति(पा०३।२।१५५) कन्॥१७३॥ श्रावाहितामिति । तत्र पुरे म दिजैवर्णिकैरागच्छ वर- देत्यादिमौरावाहिनामन्तरर्कमण्डलानिया अतिशयमाम- र्थात् सूर्यविम्याग्निर्गत्य दिव्यरूपेण मनिदधतों तत्समीपमाग- की प्रात:मन्ध्याधिदेवतां गायत्री पश्यन् गायत्र्याः मका- मानयेन गायन्यवादी दृष्टः पद्यात्तदानीमेव नाम- वत्। मन्ध्यावन्दनं पुष्यतो दिशान् दृष्ट्वा गायत्री मां विना- गमिष्यतीनि मतः म्यानात् पलाय्य गत इत्यर्थः। गायची सूर्य- ·समदशः सर्गः 439 स गृहे गृहिणां पूर्णे वने वैखानसैईते। यत्वाधारेऽमरागारे कापि न स्थानमानशे॥१७५ । कापि नापश्यदन्विष्यन् हिंसामान्मप्रियामसौ। खमित्र तत्र न प्रापदपि मूर्खमुखे कलि ।। १७६ ॥ हिंसागवों मखे वीक्ष्य रिरंतुीवति स्म सः । सा तु सौम्यवृपासक्ता खरं दूरान्निरास तं ॥ १७७ ।। विम्बम्या इति ध्यानं। अर्कमण्डलादाहितामिति वा । दृएनरः। पूर्वकालैकेति (पा०२।१६४८) समामः ॥ १७४ ॥ स इति । स कलिहिणां गृहम्यैः पूर्व गृहे तथा वैखा- नसीनसम्बईते व्याप्ने वने तथा यतीनां परमहंसानां सन्या- मिनामाधारे श्राययभूते तैयाप्ते अमरागारे देवालये स्यानं नानशे पाययं न प्राप। क्वापि कम्मिन्नपोति सर्वत्र योञ्च गृहिभिर्महे पूर्ने मतीति सप्तमी वा मर्वत्र ॥ १७५ ॥ कापीति । अमी कलिः तत्र पुरे आत्मनः प्रियां दयां नि- विद्धां हिंसां अय च स्त्रियं अविष्यन् न क्वापि कस्मिन्नपि देशे नापसत्, तथा कलहप्रियावान्नामसाम्याच स्वम्य मित्रं कलिं कलई मूर्खाणामपि मुसे मम्भावितम्यले न प्रापत् । मूर्खा अपि तब न कलहायन्ते । हिंसाकल हयारभावान्तत्र स्थितिं न लेभ इत्यर्थः । अन्योऽपि यत्र मित्रखत्याद्यभावस्तत्र चणमपि न निष्ठतीत्युभिः ॥ १०६ ॥ रिमेति । मखे गोमेधारये यने दिमागों हिंभामम्बन्धिनों ·उत्तरनैयधचरिते। मानेन व्रतनिष्ठाना स्वाकोशं मन्यते सा सः । वन्धवन्दारुभिर्जनौ स्वशिरथ पदाहतं ॥ १७८ ॥ - गवों वीय रिरंसुचित्तः स कलिः निषिद्धगोहिमा मधि- येति धावति स्म । मा तु हन्यमाना गैरः पुनः भैौम्ये मोमदेव- ताकद्रव्यमाध्ये वृषे धर्म प्रासका तत्सम्वन्धिनी तत्साधिका सती अभिचारादिदुष्टकर्मराहित्यात् माग्यो रमणीयः पारलौकिको धर्मस्तत्माधिका वा खरं पापरूपत्वादुःसई रलयोरभेदात् खलं वा पापरूपं दूरादेव निरास निराचकार । अधर्मसाधन गोहिमादि दृष्ट्वा प्रवृत्तः पश्चाद्धर्मामाधनमग्नीषोमीयवैदिक- पडहिंसादि दृष्ट्वा मस्त्रिया हिंसा न भवतीति दूरात् परा- वृत्त इत्यन्ययः । मुखे इति पाठे हिंसाप्रतिपादिकां गां वाणे थपना मुखे वीच्य श्रुत्वेति यावत्, रिरमरधावत् । मा तु वाणे मौम्यप्रतिपादिका मती तं खरं अमीषोमीयं पडमित्यादिवा- क्याकर्णनमात्रेण दुःखवशानिस्तेजस्कं दूरान्निरामेति वा। श्रथ च कामातुरः सुरतेच्छुः खरो गर्दभः गां वोच्य यद्यपि धा- वति तथापि मा रमणोयषभानुरका मती विजातीयत्वाइ- भं दूरानिराकरोति। मसे यजप्रारम्भ इति वा । अथ प गौथा भाग्यं नृपभगगुमरति यूर वृषभं त्यजति। मुटते वृषभ दृष इत्यमरः। हिमागवीति गौरतद्धितेति (पा.५।४1८२) टप्॥१०॥ भागमेति। म कलिः मीनप्रतनिष्टानां वाग्यमग्रतिगां म- ·सादशः सर्गः। ५३६ ऋषीणां स वृसोः पाणै पश्यन्नाचामतामपः । मेने घनैरमी हन्तुं शप्तुं मामनिरुद्यताः ॥ १७८ ॥ मौञ्जोधुतो धुतापाढानाशशके स वर्णिनः। रज्चामी बड्डुमायान्ति हन्तुं दण्डेन मा ततः ॥१८॥ न्ध्यादिजपमानिनां वा मानेन वानियमेन कृत्वा खस्यात्मन थाक्रोशं गालीप्रदानमेव मन्यते स्म । तथा वन्द्येषु नमस्कारा- ईपु गुर्वादिषु वन्दारुभिः नमस्कुर्वद्भिर्नरैः स्वशिरश्च पदा हतं चरणताडितमिव जो अज्ञासीत्। च दवार्थी वा। वन्दा- रभिः शवन्द्योरारुरित्यारुः (पा.१२।१७३) वन्द्यानिति पाठे, तद्योगे,न लोकेति (पा०२१३१६६) षष्ठीनिषेधाङ्कितीया॥१७८॥ ऋषीणामिति । स कलिः ऋषीणां पाण हस्ते वृसीः कुशा- मनानि पश्यन् अमो पयः धनीहमुहरैमी इन्तुमुद्यता दृति मेने । तथा श्राचामतां तेषामेव हस्ते पाचमनार्थं गृहीता अपः पश्यन् अमो मामद्भिश्च वं भस्मसाभवेति शप्नुमिवेति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । मकुशानिति पाठे कुशानपञ्च पश्यन्नित्यर्थः । अत्र दैयात् कुशा एव घनतुल्याः । आचामतां । ठिवुनमुच- मामिति (पा.७।३।७५) दोर्चः ॥ १७८ ॥ माझीति । स कलिः मौनीटतो मुञ्जवणमेखलाधारिण: तथा धृत भाषाढः पालाशदण्डो यैस्तान् वर्णिनो ब्रह्मचारिण: एवमातानाशभद्दे मेने, श्रमी पुरुषा रज्ज्वा मां बर्दू नतो वन्धनानन्तरञ्च दण्डेन मां हन्तुमायान्तीति। मनोधनो 3v2 ·५४० उत्तरनैयधचरिते। दृष्ट्वा पुरः पुरोडाशमासीदुत्त्रासदुर्मनाः । मन्वानः फणिनीस्तत्र स मुमोचाश्रु च सुचः ॥१८॥ मुमुदे मदिरादानं विन्दन्नेप दिजन्मनः । दृष्ट्वा सौत्रामणीमिष्टिं तं कुर्वन्तमदूयत ॥ १८२।। धनापाढा एते ब्रह्मचारिणो न भवन्ति किन्तु मां रज्ज्चा बद्धा दण्डेन हन्तुमायान्तीत्याशश इति वा। तापाढान्नेति पाठे एवम्भूताद् ब्रह्मचारिण इति नाशशङ्के किन्वित्युत्तरार्द्ध । पाला दण्ड श्राषाढः। वर्णिनो ब्रह्मचारिण इत्यमरः । मोजो। विकारेऽन् । वास्येषां ब्रह्मचारिणामिति वर्जिनः ॥१८०॥ दृष्ट्वेति । म तब पुरोऽग्रेऽयशफमाचं पुरोडाशं अष्टादशक- पालादिमंस्कृतं परमरीरावयवं दृष्ट्वा उत्तानोलारभयेन दुर्मना दुःखित श्रामीत् । तथा सुचः सर्पफणाकारपुरोभागा वैककतादि जुहः फणिनीः मर्पिणीमन्यानोऽथु मुमोच दंशन- भिया ररोदत्यर्थः । पुगेडागो ऽकारान्तः। पुरोडाशभुजामि- टिमिति माघः ॥ १८१॥ मुमुद इति । एष दिजगानो ब्राह्मणस्य मदिरादानं मदि- राम्वीकारं पिन्दन् जानन पग्नम् अय महापातकोनि बुद्या मुमुदे। अनन्तरं च मात्रामणोमिरिन्द्रदेवताकं यागं कुर्यन्तं दिजादूयन । मोचागण्या मागयधाम् सुराग्रहांय गृक्षा- सीनि युममदिरादानस्य वैधमापधाश्रयविनाशादिव विथ्यथ ·सप्तदशः सर्गः। ५४१ अपश्यद्यावतो वेदविदा ब्रह्मान्जलीनसौ। उदडीयन्त तावन्तस्तस्यास्त्राञ्जलयो हदः ॥ १८३ ।। स्नातकं घातक जज्ञे जजौ दान्तं कृतान्तवत् । वाचंयमस्य दृष्यैव यमस्यैव विभाय सः ॥ १८४ ॥ इत्यर्थः । सौत्रामणोति देवतार्थे सम्बन्धमात्रे वाऽणि अन्निति (पा०६।४।१६७) प्रकृतिभावः ॥ १२॥ अप ग्यदिति। श्रमी वेदविदां यावतो यावत्सङ्ख्यकान् बहून् ब्रह्माचलीम् ब्रह्मयशसमये क्रियमाणान् हस्तस्वरकल्पनार्थं संयोजितान् करपुटान् वा सूर्योपस्थायिनां गायत्रीमन्त्रजपा- अलीन, ब्रतारम्भेऽवमाने च पादौ ग्राह्या गुरो: मदा। मंइत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः ॥ इति मननलक्षणन करसंपुटानपण्यत् तावन्तस्तस्य कले: हदः सकाशादसाञ्जलयारकपूर्णा अञ्जलयां उदडीयन्त उत्प- तिता निर्गताः। नदर्शनमात्रेण नितरां विदोर्णदयोऽभूदि- त्यर्थः । तदति वा पाठ उत्प्रेक्ष्यः ॥ १८३ ॥ सातकमिति । स विद्याव्रतस्नातकं उभयस्नातकच स्वस्य घातकं विश्वासघातिनं जजे मन्ये । तथा दान्तं तपःशमहं जितेन्द्रियं नरं कृतान्तवत् यममिव भयहेतुं जा ज्ञातवान् । तथा वायमा मानिनो दृष्येव दर्शनमात्रेण मानिकर्ट क- वकर्माकमोनिकर्मदर्शनेनैव व वा विभाय । कस्येव यमस्येव । यम- ·उत्सरनैषधचरिते। ५.४२ स पापण्डजनान्वेषी प्राप्नुवन् वेदपण्डितान्। जलार्थीवानलं प्राप्य पापस्तापादपासरत् ॥१८५॥ तब ब्रह्महणं पश्यन्नतिसन्तापमानशे। निर्वर्ण्य सर्वमेधस्य यज्वानं ज्वरति स्म सः ॥ १८६ ।। , कर्टकस्वकर्मकस्वकर्ट कयमकर्मकदर्शनेन वा। यमेन दृष्टेन यथा भयं तथा मानिम इत्यर्थः । स्नातकस्त्वामुतो व्रती। तपःक्लेशस। दान्त इत्यमरः। गुरवे तु वरं दत्त्वा बायाच तदनुज्ञया । वेदप्रतानि वा पारं नोवा युभयमेव वा ॥ इति याज्ञवल्क्यः नातीति स्नातकः, याजकादित्वात् माधुः, एषु लन्नः। घातकं । इन्तेर्तुलि इनस्तः। जनी जज्ञे इति जानातेः कर्त्तभिप्राये क्रियाफलाविवक्षायां, शेषात् कर्तरीति (पा.१। ३१७८) परमपदं । तद्विवक्षया अनुपमानः इति (पा ०१३। ७६) तड्। दृष्येति भयहेतुत्वाविवक्षायाञ्चापादानत्वं ॥१८४॥ म इति। स पापण्डजमान्येषी स्वपक्षीयान् वेददूषकान् विचारयन् वेदेषु पपिड़तान बीतमाकाठान प्राप्नुवन् पश्यन् तापादतिदुःखातोः अपामरत् पन्नायितः । यतः पापरूपः । क व अननं प्राप्य जलाव । पितो जलं विचिन्वन् अनि मायाजापाद्दूरं पतायते ॥ १८५॥ तपेति । म तत्र अधणं मरं परमम् महापातकिलादा- तपाययवादनितग मनोषमान प्राप। अमगारं मर्य्यमेधास्यस्य 1 Hou ·सप्तदशः सर्गः । ५४३ यतिहस्तस्थितैस्तस्य राम्भरारम्भि तर्जना। दुर्जनस्याजनि क्लिटिहिणां वेदयटिभिः ॥ १८७ ।। मण्डलत्यागमेवैच्छद्दीच्य स्थण्डिलशायिनः । पवित्रालोकनादेष पवित्रासमविन्दत ॥ १८८ ।। . यन्नस्य यच्चानं तं प्रेक्षणावदानादिमस्कारादिकर्माणा निर्वर्ण्य निद्धार्य चरति स्म नितरां तप्ताऽभूत् । सर्वमेधे हि तत्तजा- तीयकैकप्राणिहिमाधिकाराट्रह्मणे ब्राह्मण मालभेतेति श्रुत्या ब्रह्मवधस्य वैधत्वान्निराश्रयत्वात् मन्तप्त इत्यर्थः । ब्रह्माएं । ब्रह्मभूणेति (पा० ३।२।८७) किम् । ज्वरतिवादिः ।। १८६ ॥ थतीति। यतीनां सन्यासिनो हस्तस्थिराम्र्वेणदण्डैस्तस्य कलेस्तर्जना भर्सना श्रारम्भि अकारि तथा ग्टहिणां गृह स्थानां वेदैरेव यरिभिर्दण्डै तेदानां क्रमजटारूपाभिर्वा यरिभिस्तस्य दुर्जनस्य क्लिष्टिः लेोऽजनि । राम्भयटीर्दष्टा भीत इत्यर्थः । राम्भस्तु वैणव इत्यमरः। रम्भा वेणुस्तस्येदमिति (पा०४।३। १२०) अण। विष्टिः। तितुति (पा००१२।८) निषेधः ॥ १८७॥ मण्डलेति। एष स्थण्डिल शायिनो वेदिकाशायिनो ब्रतचा- रिणे नरान् वीक्ष्य मण्डलस्य तद्राप्रस्य त्या गमेवैच्छत् । तथा पवित्राणां यज्ञाद्युपकरणादीनां ग्रन्थिविशेषनिबद्धानां पाणि- स्यकुशानां ज्याद्युत्पवनमाधनानामन्तर्गर्भरहितमानानखछि- नदर्भाणामालोकनात् पवेर्वजाद्यस्त्रामस्तमविन्दत प्राप। ततो .

·उत्तरनेयधचरिते। ५४४ अपश्यज्जिनमन्विष्यन्नजिनं ब्रह्मचारिणं । क्षपणार्थों सदीक्षस्य स चाक्षपणमैक्षत ॥ १८८ ॥ जपतामक्षमालासु वीजाकर्षणदर्शनात्। स जीवाचटिकटानि विपरीतहगन्वभूत्॥२९॥ महद्भयमापेत्यर्थः । श्रगी सागा दी पवित्रमिति कात्या- यनः । स्यण्डिल एव शेते प्रतवशात् स स्थण्डिलगायी, व्रत इति (पा०३१२१८०) णिनिः ॥ १८८ ।। अपग्यदिति । स जिनं बौद्धविशेष स्वमित्रमविष्यन् ब्रह्म- चारिणं जिनं कृष्णमृगचर्मेन्तरामगमपन्यत् । क्षपणेन दिग- बरेण देवाचेगोर्थीव प्रयोजनार्थी तमपि गवेषयत् यजदीक्षया सहितस्य यज्वनोऽक्षपएं दीक्षाङ्गधर्मपरित्यागाभावमैक्षत। यद्दा अक्षाभ्यां पाशकाभ्यां पणं क्रीडां पाशकसम्बन्धिजयपराजयदेयं राशीकृतं धनं ददर्भ। राजसूये यजमानाऽर्दीव्यतीतिश्रुते- विचितत्वात् तद द्यूतं युक्तं । वैधं मध्य दुःखदं खस्थामित्रमेव जातवान् न तु मित्रमित्यर्थः। पणः। नित्यं पण इत्यप् (पा० ३। ३१६६)॥ १८॥ जपतामिति । जपता नराणां अक्षमालासु पद्माक्षरुद्रा- धादिमणिनिर्मितगपमालिकासु वर्तमानानां पकातादिवो- जाना अपगणमार्थमाकर्षणं तस्य दर्भनाद्धेतो वागां प्राणा- नागारिराकर्षणं तया जातानि करानि दुःखानि अन्ध- भूत्। यमादिपरीतहक् विरुदण। पयतिधर्ममचितवन .

·सप्तदशः सर्गः । ५४५ विसन्ध्यं तव विप्राणां स पश्यन्नवमर्पणं । वरमैच्छद् दृशारेव निजयोरपकर्षणं ॥ १८१॥ अद्राक्षीत् तब कच्चिन्न कलिः परिचितं क्वचित् । भैमीनलव्यलीकाणुप्रश्नकामः परिभ्रमन् ॥ १८॥ जानानस्तादृग्धर्मदर्शनमात्रेण महदुःखमन्वभूदित्यर्थः । अथ च विपरीतदर्शनशीलवादीजेत्यत्र व्यञ्जनमाजव्यत्यये जवयोः मावण्यन च जीवेति भवतीति जीवाक्लप्टिकष्टानुभवनं युक्त ॥ १६०.॥ त्रिसन्ध्यमिति । स तत्र त्रिसन्ध्यं प्रातमध्यान्हमायानरूपं सन्ध्याचयमभिव्याप्य विप्राणां मृत त्या घमर्षणं ऋग्भिीमा- पभिमन्त्रितं जुलुकोदक नत्प्रक्षेपणेोदकं वा पग्यन् निज- योदशोरपकर्षणं उन्मूलनमेव वरं श्रेष्टमिति ऐच्छत् । मदीय- नेत्रे यदि कोऽयुदमूलयिय्यत् तीनदुःखमूलं नादच्यतां । त- स्मान्नेत्रोन्मूलनमेव वरमिति मेन इत्यर्थः । तदपि दृष्ट्वा दुःखि- तोऽभूदिति भावः । अघमर्षणदर्शनव्यथा नेत्रापकर्षणव्यथा- तुन्या । त्रिसन्ध्यं । अत्यन्त संयोगे द्वितीया ॥ १८१ ।। श्रद्राक्षीदिति । भैमीनलयायतीकस्यानृतस्थाणु दोषलेश- मपि प्रमकामा प्रष्टुं वाञ्छन् अत एव नत्र पुरे कथकखभित्र- गवेषणार्थं परिभमन् परितो विचरन् म कलिः कचिदपि म्याने कश्चिदपि खस्य परिचितं जिनक्षपणकादिमित्रं नादातोत् । नलेन भैम्या वा तत्रत्येन जनेन वा शतेषु कचिदपि केपुचि- 3x ·५४६ उत्तरनेमधचरिते। तपास्वाध्याययज्ञानामकाएडदिएतापसः । खविधिपां श्रियं तस्मिन् पश्यन्नुपतताप सः ॥ १८३॥ कनं तत्रोपनमाया विश्वस्या वीक्ष्य तुटवान् । स मन्नान विभाव्याथ वामदेव्याभ्युपासकं ।। १८४ ॥ दपि महापातके पु मध्ये किञ्चिदपि परिचितं पातकं नादातीत्। बया भेमो नलोऽन्यत्र लोकवी स्पृष्टः किमिति कलिः पृच्छति । तदेकमपि पापं नास्त्येवेति भाव इति वा ॥ १८२ ॥ तप इति। पञ्चाग्निसाधनादि तपः, वेदपाठरूपः खाध्यायः, देवतोद्देशेन ट्रव्यत्यागा यागो यज्ञः, एषां खस्य पापरूपत्वाद् विद्विषां वैरिणां तस्मिन् पुरे श्रियं मटहिं बाहुल्यं पश्यन् अकाण्डू निम्कारणमेव दियस्तापमो येन स कलि: उपतताप अतिदा- हमापानिदुःसिताऽभूदित्यर्थः । अन्याऽपि खवैरिलक्षी पश्यनु- पतप्यते। यज्ञापेक्षया स्वाध्यायस्य अभ्यस्तित्वात् पूर्वनिपातः ॥ १८३॥ कममिति । म तत्र मुनेः उपनमाया उपासकस्य॑ ममीपमा- गत्य स्थितायाः खजायाया विजातीयाया गम्याया अगम्याया वा विश्वस्या: स्तियः कर्म कामुकं तं सम्भुनानं कञ्चन नरं वी- घ्यायं महापातकी ममानयो भविष्यतीति बुड्या तुरवान् । अथ पचाविचारणायां क्रियमाणायां तं कर्म वामदेवेन मुनि- मा दृष्टं ब्रहामाम कयानथित्रमित्यादिवामदेव्यं नाम माम तस्य मनाविद्याया अभ्युपायकं विभाव्य मावा मनो दुःखितोऽभूत् ।

·सप्तदशः सर्गः। वरिणो शुचिता तस्मै न प्रवेशं ददौ भुवि । न वेदध्वनिरालम्बमम्बरे विततार च ॥ १६५।। दर्शस्य दर्शनात् कष्टमनिटोमस्य चानगे। जुपूर्णे पोर्णमासेक्षी सौमं सोऽमन्यतान्तकं ॥ १८६ ॥ । वामदेव्योपासने माः स्तिय उपमोदन्तीति श्रुतिः। दृष्टं सामे- त्यर्थ, वामदेवायद्याविति (पा०४।२।८) डाः ॥ १८४॥ वैरिणीति । चिता लोकानां वाह्याभ्यन्तरचिता मन:- मुद्धिः गोमयानुलेपनजनिता च चिता भुवि प्रवे नमै न ददौ । यस्मादचेस्तस्य वैरिणी । नगरमध्ये मपां जनानां भूमेद्य शचित्वात् स्यातुं नाशकदित्यर्थः । तथा वेदध्वनिरम्ब- रे शब्दापये नगरमबन्ध्युपरितनाकागदेश पालम्वमाययं न विततार। अम्बरस्य वेदध्वन्या न्याययत्वात् तत्रापि स्यातुं नाशक- दित्यर्थः । चः समुसये। अन्योऽपि वैरिणे म्यानं न ददाति दर्शति । दर्शयामावास्यायागस्य अमिटोमयागस्य च दर्शनात् कष्टं महःपमान प्राप । तया पार्ममा याग- मोचते एवंशीलः मन् जघूः वधाम । तद्दनेन मुमूत्यर्थः । मोमयागं तु पन्तकमेवामन्यत । तद्दनान्मरणमेवावभूदि- त्यर्थः । अन्यस्यापि चरादिपोडा पदान्मूछा अनन्तरं मरणं भवति ।। १८६॥

·उत्तरमेघधरिते! तिनाग्यन्त वीरमान तु वीरपणो जिनाः । नापश्यत् सोऽभिनिमुक्तान जीवन्मुक्तानवैक्षत ।।१८७॥ स तुतोपानतो विमान दृष्ट्वा पृटपरपरान् । शेमशेषीभवत्सोमभुजस्तान् वीच्य दूनवान् ॥ १९८॥ तेनेति । तेन कलिना वीराग्शरान् मन्तीति क्षत्रधर्माजी- विनो धार्मिका अदृग्नन्त । वीरान् श्रेष्ठानाचारवतो उन्तीति वोरहण जिना न दृष्टाः। शूरा एव येईन्यन्ते न तु सदाचाराः तादृशा महावीरा एव तत्र तेन दृया इत्यर्थः । यहा वीरयते शूरो भवति तेजखी वहिस्तं तन्युपेक्षया नाशयन्तीति बोर हणे नयानयस्ते पुनर्न दृष्टाः । सोऽपि गृहसः साग्निक एव तत्रे- त्यर्थः। तथा स अभिनिर्युतान् येषु सुतेषु सूर्योऽस्तमेनि तादृ- शान् सूर्यास्तमयसमये निद्रितान् अनाचारांस्तत्र नापश्यन् । किन्तु जीवन्तञ्च ते मुक्काच तान् विषयपरित्यागिनो ब्रह्मज्ञा- निने वक्षत । वीरघा वीर हननयोग्या दृा न तु ये वीरान इतवन्तस्ते दृशाः। वीरमारणमपि तत्र राष्ट्रे न क्रियते इत्यर्थ दूति वा। सुप्ते यस्मिन्नसामेति गुप्ते यस्मिन्नुदेति च । अंडमानभिनिचुक्ताभ्युदितो तु यथाक्रमं ॥ इत्यमरः । वीरमाः । मूलविभुजादित्वात् कः ॥ १८७ ॥ स दति। विमान् स्पृह्म परम्परं यैस्तानन्योन्यस्पर्शिनोऽग्नता भुनानान् पृष्ट्वा तुताप! उच्छिष्टानां मिथः स्पानिपेधात्तद- निकममारिणः स्वाश्रयत्वेग सम्भाव्य घट इत्यर्थः। अनन्तरं होम- ·५४६ सप्तदशः सर्गः। श्रुत्वा जनं रजोदुष्टं तष्टिं प्राप्नोत् झटित्यसौ। तं पश्यन् पावनस्नानावस्थं दुस्थस्ततोऽभवत् ॥ १८ ॥ अधावत् कापि गां वीक्ष्य हन्यमानामयं मुदा। अतिथिभ्यस्तु ता बडा मन्दं मन्दो न्यवर्तत ॥ २०० ।। शेषीभवतमामभुजः होमावशियःसोमा भुञ्जते सोमलताचणे भुनानास्तान् वीच्य विचार्य दूनवान् व्यथितोऽभूत् । न सोमे- नोच्छियो भवतीति श्रुतेः । इक्षुदण्डे तिले सामे नोच्छिष्टं मनुरवीत् इति समतेश्च । सोमभक्षणे ऽनुच्छिष्टत्वादन्गान्यस्य- ऽपि पापाभावाद् दुःखितोऽभूदित्यर्थः ॥ १८८ ॥ श्रुत्वेति । असौ कञ्चन जनं रजोदुष्टं धूलिनं श्रुत्वा निषिद्ध- स्वीरजःस्पर्शबुद्ध्या खरादिनिषिद्धरजापबुद्ध्या दृष्ट्वा वा स्वाश्र- चाशया झटिति शीघ्रं तुष्टिं प्राप्नोत् प्राप्तः । ततेाऽनन्तरं विचा- रावमरे पवनमम्बन्धि पवित्रञ्च यहारजःस्नानं तत्र तेन वा इवस्था स्थितिर्यस्य तत्र वावतिष्ठते तं पश्यन् दुस्खो दूनोऽभवत्। वारुणन्तु जलस्नानमापाहिऐति मन्त्रतः । वायव्यं गोरजम्नानमाग्नेयं भम्मनोदित ॥ यत्तु मानपवर्षेण दिव्यं तदिति पञ्चधा । इति मनुः ॥ पावनम्नानस्य धर्मत्वात् दूनोऽभूदित्यर्थः । माप्नोत् । लड् । प्राप्त इति वा पाठः ॥ १८८ ॥ अधावदिति। श्रयं चापि यजशालायां गृहे वा हन्यमानां गां वोच्य खाययागया नुदा सन्तायेणाधावत् । अनन्तरं तु ·उत्तरनेयधचरिते। इष्टवान् स विजं दृष्ट्वा नित्यनैमित्तिकत्यज। यजमानं निरूप्येनं दूरं दीनमुखोऽद्रवत् ॥ २० ॥ श्राननन्द निरीक्ष्यायं पुरे तन्त्रात्मघातिन। सर्वखारस्य यज्वानमेनं दृष्ट्वा ऽथ विव्यथे॥२०२।। पुनस्तां गां अतिथिभ्योऽभ्यागमनार्थ इन्यमानां बुद्धा मन्द। मूर्योऽमा दुःखवशान्मन्दं शनैर्यवर्तत परावृत्तः । क्षणमपि तत्र स्थातुमशकः सन् मन्दः शीघ्रं परात्त इति वा। महो वा महाज वा त्रियायोपान्पयेदिति रमतेः ॥ २० ॥ इष्टवानिति । स विजं नित्यानि सन्ध्याम्नानादोनि, नैमि- त्तिकानि ग्रहणस्नानादीनि त्यजति तमकुवाणं दृष्ट्वा हटवान् खाश्रयाशया जहर्ष। अनन्तरमेनं यजमानं यागे शतदीक्षं नि- रूप्य निश्चित्य निराशत्वाद्दीनमुखःसन् अद्रवत् तस्मात् प्रदेगा- टूरं पलायाञ्चके । दीक्षितो न ददानि न जुहोतीत्यादिश्रुतेः । नित्यनैमित्तिककर्मत्यागस्य वैधत्वाद्दोपाभावात् ततोऽपि पखा- यित इत्यर्थः । नैमित्तिकः । शगतार्थ भवार्थे वा ठक ॥२२॥ धाननन्देति। अयं तत्र पुरे श्रात्मघातिनं कञ्चन निरीच्या- ननन्द।सर्वत एवात्मानं गोपायेदिति विध्यतिकमात् पापकार्य- यं ममायय: स्यादिति बुद्ध्यर जपेत्यर्थः । अथ विचारणायां मत्यां एनमाताघातिनं नामा मर्चस्वारस्य यज्ञस्य यज्वानं यज- मानं दृष्ट्या माला विव्यथे। आमन्त्रमरण हाचिकित्स्यरोगात. साचाधिकारी। मोऽन्येष्टी मर्चखारास्य यज्ञे प्रात्मानमेव पर ·सप्तदशः सर्गः1 ५५९ क्रतो महाव्रते पश्यन् ब्रह्मचारीत्वरीरतं। जज्ञे यज्ञक्रियामज्ञः सभण्डाकाण्डताण्डवं ॥२३॥ यचभार्याश्चमेधावलिङ्गालिशिवराङ्गतां । दृष्ट्वाचष्ट स कतारं श्रुतेर्भण्डमपण्डितः॥३०४ ।। मन्तैः मंस्कृतं पातयित्वा यज्ञभागमर्पयतोति श्रुतिः । वैधत्वा- दात्मघाते टोपाभावात् व्यथित इत्यर्थः । अात्मघातिनं । ता- छील्ये णिनिः ॥ २२ ॥ क्रताविति। म महाव्रताख्ये क्रतो ब्रह्मचारी इत्वरी च त- योरतं मैथुनं पश्यन् यजक्रिया भण्डानामसभ्यभाषणादिव्या- पारशीलानामकाण्डताण्डवमसमयोद्धतनृत्यमिव जज्ञे मेने । यताऽजो मूर्खः । भण्डा यथा बहुजनममदं गुह्यादि प्रकाश- यन्ति तथा दिदैव बहुजनसमक्षनमोलव्यापारकरणात् याग- कर्म भएड्व्यापारतुन्यमिति। यच्चानः मर्वेऽप्यमभ्या इति मेने इत्यर्थः । महाते ब्रह्मचारिपुंयन्याः मम्मवाद इत्युपनिषत् । एति तच्छीलेवरी स्वैरिणी, दण्नोति (पा०३।२।२६३) करपि तुकिच, टिड्डाणनीति (पा०४.१२५) डीम् ॥२३॥ यञ्चेति । स यज्वना यजमानस्य भा-या अश्वमेधाख्यम्ब यजस्यान्यस्तस्य लिङ्गमालिङ्गत्येवंशीग्नं वराङ्गं गुह्यं यथास्तम्या भावस्तत्ता तां दवा शुनर्वेदस्य कतार भण्डमाचट अकथयत् द्वापरस्थान इत्यर्थ. । उन्मत्तवादात्मानं प्रत्येव वा। यतोऽप- ण्डितः शारखानुमारिपण्डितवुद्धिरहितः ।

·उत्तरनैषधचरित। પૂર यथ भीमजया जुष्टं व्यलोकत कलिनन्न । दुष्टभिर्दुरालोकं प्रभयेव प्रभाप्रभु ॥ २०५ ।। तयोः सौहाईसान्द्रत्वं पश्यन् शल्यमिवानशे । मर्मच्छेदमिवानर्छ स तन्नमक्तिभिर्मिथः ॥ २०६ ।। पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेद चिकिसितम् । प्राज्ञामिद्धानि चत्वारि न हातव्यानि हेतभिः । इति राजाज्ञावनिर्विचार वेदाऽनुष्ठेयः। अश्वमेधप्रकरणे ऽश्वस्थ शिग्नं महिय्या उपस्थे गिधत्ते देत्यादि श्रुतेः कर्ता भण्ड इति शुनिक भएडवाभिधानान्मूर्खः ॥ २० ॥ अथेति । अथैवं पुरपरिभ्रमवशाद नन्तरं कलि मजया भैम्या जुष्टं प्रीत्या सेवितं नलं व्यलोकत । कमिव । प्रभया संभा- देव्या ऽथवामझतेजोशुदं प्रभाम, सूर्यमिव । किम्भूतमुभयं । दुष्टा मन्मरादिदोषोपहता दृग्बुद्धिर्येषां तैः पापलाकर्दुरा- लोकं । पुण्यकत्वात् पवित्रतया तया च युक्तत्वात् कलिप्रम- निभिः सुखेन मशक्वं, का चकामलादिदोपद्दग्भिर्दुदंश्च । महराभा फायकान्तिर्यस्या इति भैमीविशेषणच प्रकृरया का- यकान्या यायिभिईरालोकं यग्नु, नद्योगे च न लोकेति (पा. ५॥३१६८) पछीनिषेधाद् दुरदृग्गिरिति रतीया ॥ १.५ ।। नयोरिनि । म तयोर्भगीमानयोः भाई मान्द्रलं अन्योन्या- मुरागोत्कर्ष पग्मन् सम्यगिय पदि नारापव्यथमिवागमे प्राप। मयदुःोऽभूदित्यर्थः। तथा गिधोऽन्योन्य तथा नामिभिः ·सादा सर्ग । ५५३ अमर्यादात्मना दोपात्तयोस्तेजखितागुणात् । स्पष्टुं दृशाप्यनोशस्तौ तस्मादप्यचलत् कलिः ॥ २०७ ।। अगच्छदाश्रयान्वेपी नलहेपी स निश्वसन्। अभिरामं गृहारामं तस्य रामसमश्रियः ।। २०८ ।। क्रीडाकन्दाले प्रोत्यालिङ्गनचुम्बनादिभिरनुभावै. कृत्वा मर्म- च्छेदमिव प्राणहरणशरीरावयवकर्तनभिव प्रान→ प्राप। सौहाईसान्द्रत्वस्य कारणवादालिङ्गनादिनर्मणश्चैकार्थत्वान्न पा- नरुक्त्याशङ्का । मोहा। युवादिलाभावे अणि, हद्भग (पा०७।३। १८) इत्युभयपदवृद्धिः॥ २०६॥ श्रमादिति । कलि अमषात् भैमीनल पोतिनामहभशी- लवरूपाद्रोपात, तथा श्रात्मनो महायातकादिरूपादोषाद्धा- सिंकाश्रयणाशके, तथा तयाभैमीनलयासेजम्बितागुणात् मा- न्दातिशयात् क्षात्रतेजमश्चाधर्षणीयत्वरूपाहुणादित्येव हेतु- चयात् तो भैमीनलौ न पर मनमा कि दृशापि न पुनरङ्गेनापि प्रष्टुमनीगोऽममर्थ कि पुनई सादिना । एवम्भूतो यतोऽतस्त स्मान्नलावासात् प्रामादादपि सकाशात् कलिनिर्गत.। एवविधी तो दवा तत्रापि प्रवेष्टुमशकस्ततोऽपि प्रस्थित इत्यर्थ । अन्योऽपि मलिनस्तेजखिन दृशा वीक्षितुमशत स्तत. पलायते ॥ २०७॥ अगच्छदिति। जल द्वेषो नलद्वेषपरः अत एव तत्पराभ- वार्थ प्राश्रयान्वेषो निवास मृगयमाण. कुत्रचिदपि तद लाभा- हु.खादमर्पण च निश्वमन् म कलि: रामेण श्रीरामेण ममा तुल्या श्रीः शोभा सम्पद् यस्य तस्य नलस्याभिगम वृक्षादिम- .. 3४

·H8
उत्तरनेघधचरिखे।
।
रक्षिलक्षवृतत्वेन बाधनं न तपोधनः।।
मेने भानो भनाक्तत्र खानुकूलं कम्निः किल ।। २०६ ॥
मृद्धिमच्चाद्रमणीयं गृहारामं प्रामादममीपवर्ति क्रीडावर्म
अगच्छत् गतवान् । ममीपे स्थिती नियमाणायां नलदोपवि-
चारः सुकर इति गृहारामं प्राप्तवानित्यर्थः । श्रीराममाम्ये
नलम्य पावित्र्यं मौन्दर्य सम्पदाधिक्यं भाविराज्यपरित्याग-
श्चेति सूचितं । तदानीं रामस्य भावित्वे कव्यपेक्षया भूतत्वात्
प्रवाहस्थानादितया का भूतत्वादुपमा युवेति ज्ञेयं ।। २०८ ॥
रचोति । कलिः तत्र पुरे रक्षिणं लक्षं मनस्तेन यहतत्वं
परिवेष्टितत्वं तेन हेतुना प्रवेष्टुमशक्यत्वात्तपोधनः कृत्वा म
बाधयतीति न बाधनमेवगतं मेने विशेषणयलादिशेय्याक्षेपात्
तमाराम स्वहितं मेन इत्यर्थः । यतो मानी अभिमानवान् ।
नलपराभवार्थं तत्रैव निवामवाञ्छामददित्यर्थः । किल प्र-
मिद्धौ। रचिलतत्वेनैव बाधकं न पुनस्तपेाधनाधकमत-
स्तत्र पुरे तमाराममेव मनाक् स्वहितं मेने इत्यर्थः । रक्षक-
पाधे मत्यपि अदृश्यतयापि स्वम्य मवेष्टुं शक्यत्वान्न तु तपोधन
रति मनागित्युनं। एवं मङ्कटे किमिनि न्यवामीदित्यत आह ।
यता मानी। अभिमानवान् माधनीयेऽर्थे मङ्कटमपि मानिनः
महन इत्यर्थ इति वा । रक्षकतत्वेन मुनिकटकं बाधर्म मना-
गपि तपारामे नामीति तं खानुकून ताममानां नत्र प्रवेशा-
भावात् तापममिमित्तवपाधारहितं अत एव मनागीपत् स्वा-
असं म्ब निगेवंविधं मेन रनि वा ॥२८॥

·सप्तदशः सर्गः। . दलपुष्पफन्नैर्देवद्विजपूजाभिसन्धिना। स नलेनार्जितान् प्राप सत्र नाक्रमितुं द्रमान् ॥२२॥ अथ सर्वागिदासत्तिपूरणाय स रोपितं । विभीतकं ददशकं कुटं धर्मेऽप्यकर्मठं ॥२१९ ॥ सतं नैपधसोधस्य निकटं निष्कुटध्वज । बहु मेने निज तस्मिन् कलिरालम्बनं वने ॥ २१२ ॥ दलेति । म कलिः नवोद्याने वने दलैः पत्रैः पुष्पः फलथ कृत्वा देवानां अतिथीनाञ्च पूजा तद्विषयेणाभिमन्धिनाऽऽशयेन कृत्वा देवद्दिजपूजैवाभिसन्धिराशयो यस्यैवंविधेन वा, दलादि- भिर्देवपूजां कर्तुकामेन नलेनार्जितानारोपितानामादिद्रुमान् श्राक्रमितुं आरोदुमाश्रयितुञ्च न प्राप । नेपां धर्मोपयोगित्वात् वस्य च पापरूपत्वात् तानाअयितुं नाशकदित्यर्थः ॥ २१ ॥ अथेति। अथ म कलिः धर्मे धर्मकार्य विषयेऽकर्मठमकर्म- शूरमपि.पित्रादीनां देवाद्यनुपयोगाद्धर्मकार्यानईमपि सर्वे- घामुद्भिदां वृक्षाणामासत्तेःमानिध्यस्थ पूरणाय वृक्ष लतागुल्मा- दिजातिमात्रास्तोति कीर्तिपूर्तिमाचाय तत्राद्याने नलेन श्रा- रोपितमेकं सर्ववृक्षासत्तिपूरण स्वैकेनैव कृतत्वादेकसंख्यं विभी- तकं कुटं वृहं ददा अनोक हः कुटः शाल इत्यमरः। कर्मठः। कर्मणि घटत दति कर्मणि घटोऽठचा (पा.५।२६३५)। कर्मश- रस्तु कर्मठः । उद्भिदस्तगुल्माद्या इत्यमरः ॥ २११ ॥ म इति । तस्मिन् वने नैषधमाधम्य निकटं ममोपवर्तिन 312 ·५५६ उत्तरनैषधचरिते। निष्पदस्य कलेस्तत्र स्थानदानादिभीतकः । कलिद्रुमः परं नासीदासीत् कल्पद्रुमोऽपि सः।। २१३ ।। ददौ पदेन धर्मास्य स्थातुमेकन यत् कलिः । एकः सोऽपि तदा तस्य पदं मन्येऽमिलत्ततः ॥२१४ ॥ निष्कुटस्य गृहारामस्य ध्वजं लाञ्छनभूतं अथ चोचोच्चतरत्वात् ध्वजमिव तदस्थित्या नलदर्शनवशात्तदीयदोपविचारोपाय- भूतं तं विभीतक निजं खोयमालम्बनमाधारं बहु मेने। ग्टहा- रामास्त निष्कुटा इत्यमरः ॥ २१२ ॥ निप्पदस्थेति । तत्र पुरे वने च निष्पदस्थाययरहितस्य कले: ग्यानदानात् स्वेनैव तदाधारभूतत्वात म विभीतकः केवल निवामभूतत्वात् कलिद्रुमः कलिमम्बन्धी द्रुमः परं केवलमा- मीदिति न किन्तु कलिं प्रत्यभिलापपूरणात् कल्पद्रुमेोऽण्यामीत्। अन्योऽपि निराश्रयस्याश्रयदानात् कन्पद्रुमत्वेग व्यपदिश्यते । भूतावामः कलिद्रुम इत्यमरः ॥ २२३ ।। पापिना कम्निना विभीतकं म्यान प्राप्तमित्यच हेतु मुत्प्रेक्षते ददाविति । यद् यस्माद्धेतोः कलि: प्रवाहानादितयाऽतीते फलियुगममये धर्माम्यैकेम पदेन चतुर्थाशेन पदं स्यानं ददी नतस्मात् तदा नल राज्यममये कृतयुगे म विभीनकोऽपि एक एव तम्य करनेः पदं चरणोऽथ च म्यागममिन्नत् मनात इत्यई गन्ये । एतं कर्म थुगते ति गायेन कालागारे यावत् दत्तं ·सप्तदशः सर्गः। ૧૬૭ उशिविरचितावासः कपोतादिव तत्र सः । राज्ञः सागईिजात्तस्मात् सन्त्रासं प्राप दीक्षितात् ।। २१५।। . तावदेव तदानीं तेन लब्धमित्य ई मन्य इत्युत्मेचा। धर्मस्य मम्ब- न्धमात्रविवक्षया धष्ठी ।। २१४ ॥ उद्भिदिति । तत्रोद्याने उभिदि वृक्षे विभीतके विरचित श्रावामः स्थितिर्थेन स कलि: साग्नेरग्निहोत्रवतो दिजात् क्षत्रि- यात् तथा दीक्षितात् खोकताग्निहोचादियागदीचादम्माद्राज्ञः अभिषेकादिगुणयुक्तात् नलात् सकाशात् सम्यक्त्रासं महाशा- पनिग्रहं प्राय। राज्ञो दिजादित्येताभ्यां स्वाभाविकं निग्रहे सामर्थ्य सूचितं। मार्दीक्षितादित्येताभ्याञ्च तपोजनितं शापे मामय सचितं । एवंविधोऽयं समीपस्थितं मां निश्चयेन ज्ञास्यति शापं दास्थतीत्यन्तर्महद्भयं प्रापेत्यर्थः । अग्निहोत्रिण नलस्य सम्बन्धिनः कृतयज्ञदीक्षात् तस्मादतिप्रसिद्धाद् द्विजात् ब्राह्म- णाद् गीतमाख्यात् पुरोधम: मकाशात् भवं प्राप। नलाग्नि- होत्रादिपरिचायं तत्र वर्तमानात् स्वयमग्निहोत्रादिदीक्षा- युक्ताच गौतमात् पुरोधम: मकाशागोत इत्यर्थ इति वा । कस्मादिव कपातादिव । यथाऽग्निसहितादगारक्षिण: तथा ईचितात् कपातनाम्ना दिजात् पक्षिणः सकाशात् दृते विरचि- तावासः काकादिः पनी पुरुषो वा वृक्षारूढो उचाधास्यायो वा भयं प्रापत् पूर्व कदाचित्तथेत्युपमा । म यथा प्राप्नोति तथेत्यर्थः । अनिः कपातजठरमन्तःप्रविष्टाऽतएव तङ्गक्षिता ।

·५५८
उत्तरनयधचरिते।
विभीतकमधिष्ठाय तथाभूतेन तिष्ठता।
तेन भीमभुवाऽभोकः स राजपिरपि न ॥ २१६ ।।
पाषाणकणिकापि जोर्यत इत्यति । सानेरगारभक्षिणः ।
कपातविशेषा ir ह्यङ्गारान् भक्षयति । उद्भिदा दणकाष्ठादिना
निर्मितगृहः पुरुषोऽन्युगारिनेत्रात् खेोपवेशनमात्रेण ग्रहदा-
हाद्यनियमचकात् गृहोपरि विलोकनात् कपातो खुलूकप-
दिणः सकाशाद्यथा भयं प्राप्नति तथाऽसावपि प्राप्तकपोतो हि
गृहं प्रविष्टोऽनिष्टसूचकः। एवमझुतकर्मणेाऽपि स्थूलोच वृक्षादि-
रोहिणो दृयात् कपोतात्तहृक्षवासी पक्षी नरो वा स्वस्थापि
भक्षणशङ्कया शाखापतनशईया वा यथा बिभेति तथेत्यर्थः ।
एवं यथामति व्याख्यातव्यं ॥२१५ ॥
विभीतकमिति। विभीतकमधिष्ठायाश्रित्य तथाभूतेन ति-
एता तस्य धोपयोगाभावात् भयरहित्येन स्थितवता अथ च
तादृशनलदर्शनात् पूर्वाकप्रकारेण विभ्यता अत्यन्तास्थिरेण
कलिना भीमभुवोऽभीकः भैम्याः कामुकः स राजा चामादृपिश्च
राजत्वेऽपि धर्मप्रधानत्वान्मुनि तुन्यो नलो नाधर्थिः न परा-
1: 1 अपराभवे राजर्षित्वमेव हेतः । अथ च विभीतकतन्य
नरमाश्रित्य तिष्ठता तथाऽतिमहता भूतेन भूतत्वं प्राप्तेन केन-
चित् प्रेतेन पिशाचैन भीमाया भयानकाया भूमेः रणभूमेद्र-
भूमेवा हेतौरभीको भयरहितो राजर्षिधार्मिको न पराभूयत
प्रत्युचितं । भौमा भूमिगनादृत्य निर्भय इत्यर्थः । अनादरे
भूतः
पछी ॥२१६॥

·सादशः सर्गः। तमालम्बनमासाद्य वैदर्भी निपधेशयोः । कनुपं कलिरन्विय्यन्नवात्मीदत्सरान् वहन् ।। २२७ ॥ यथासीत कानने तत्र विनिद्रकन्निका लता। तथा नल छल्यासक्तिविनिद्रकलिकालता ।। २१८॥ दोषं नलस्य जिज्ञासुर्बभ्राम दापरः क्षिती। नदोषः कोऽपि लोकस्य मुखेऽस्तीति दुराशया॥२१८ ॥ तमिति। कलि: तं विभीतकं पालम्बनमाश्रयमामाद्य प्राप्य वैदर्भी निषधेशयोः कस्नुपं पापाचरणमन्चियन् गवेषयितुमित्य- र्थः, वहन् वत्सरानवात्सीत् दोषमंस्पर्शनेन विना तयोः पराभवे शकत्वाद्दोषपरीक्षार्थं वहुकालं तत्रैव स्थितवानित्यर्थः । अन्चि- व्यन् । हेतौ शता। अवात्सीत् । वसेर्लुडि,मिचि, वद व्रजेति (पा. २३) द्धा,मस्या धातुक इति (को भ्वा०पत्र१३०पंकिः ावा.) तत्वम् । वत्सरान् । अत्यन्त न्तमयोगे द्वितीया ॥२१७॥ यथेति । तत्र कानने तस्मिन्नुद्याने यथा येन प्रकारेण विनिद्रकलिका विकसितकोरका लता वली प्रासीत् तथा तेन प्रकारेण नलस्य छले श्रामकिरभिनिवेशस्तदशादिगतनिद्रो जागरूकः सावधानः कलिलक्षणः कालः समयो यत्र तद्भाव- स्तत्ता सापि नत्र वने श्रामीत्। मदा विकसितकोरकवनीसम्बन्ध- स्तस्योद्यानस्य यथाभूत तथा सदा कलिमम्बन्धोऽय्यभूदित्येताव- न्मात्रेण श्लेषमात्रेण चौपम्यं । नलछलनार्थ नलदोषान्वेषणार्थञ्च जागरूकः म कलिस्तत्रावासोदित्यर्थः ।। २१८॥ एवं कलेरवस्यानं निरूप्य दापरस्यावस्यानमाह। दोषमिति। न ·५६० उत्तरमधचरिते। अमुयिान्नारामे सततनिपतदोहदतया प्रस्सनेनिरनिशममृतांशुप्रतिभटे। असा बद्धालम्बः कलिरजनि कादम्बविग- छद छायाभ्योचितरुचितया लाञ्चनमृगः ॥२०॥ लोकापवादरूपं अभिशस्तिरूपं वा नलस्य दोष जिज्ञासापर' इत्यघटमानया दुराशया क्षिता वभ्राम । इति किं । लोकस्य मुखे जनवाीयामदोषी दोषरहितः कोऽपि नरो नास्ति मा जनो यं निर्दोषमाइ तादृशः पुरुष एव नास्तीति नलस्यापि किञ्चिद्दोषं कोऽपि वदिय्यतीति। न दोष इति पाठे लोकोता- वन्पोऽपि दोषो नास्ति अपि तु प्रायेण भविय्यतीति दुराश- येति काका सम्भावनापरत्वेन व्याख्येयम् । दोषं । न लोकेति (पा०२१३२६८) षष्ठोनिषेधः ॥ २१८ ॥ अमुभिन्निति। अमी कलि: ग्यामपक्षहमजातीयाः काद- म्वविद्यगा: कलमाख्यपचिविशेषाः तेषां छदाः पक्षाः तेषा छायाया: कान्तरभ्यङ्ग उचितो योग्यो तैलाभ्यङ्गेनैव स्वमस्पर्श-. मात्रेण ग्यातिशयकारिणी ग्यामतरा रचिः कान्तिर्यस्य तम्य भावमा त्ता तया कृष्णवर्णतया वनचन्द्र लाञ्छनमृगोऽजनि क- नमगोऽभूत् । किम्भूतः । मततं मदा निपतन् गिक्षिष्यमाणे धूमादिदोघदो यच तम्म भावमाता तया अनिशं मदा अग्नि- द्रक्फिमिने. प्रसनर्माम्नस्यादिमिनपुर्यः एत्या उचललादानन्द- বাঘিয়ামামায় সিম নিষুিনি ঘর- । .

·सप्तदशः सर्गः। ५६९ स्फारे तादृशि वैरसेनिनगरे पुण्यैः प्रजानां घनं विघ्नं लब्धवतश्विरादुपनतिस्तस्मिन् किलासीत् कलेः । भिन् पूर्वाने श्रारामे नलोद्याने बद्धः कृत पालम्बो वासे येन सः । चन्द्रे हि कलङ्गेन भवितव्यं तस्थाने कलिरेवाभू- दिति । एतेन निर्दोषे नलोद्याने कलिरेव दूषकोऽभूदित्युक्तम् । तव न्यवामीदित्यर्थः। पुपफलानामाकालिकममृद्धये वृक्षेयु वृक्षायुर्वेदोको धूपादिदोहदः क्रियते, तथा चम्पके पिण्याका- दिजलक्षेपः, वकुले सुन्दरीगण्डूपजलमदिरासेकः, रक्ताशोक च तरुणीचरणप्रताडनमित्यादिः ॥२२॥ स्फार इति। स्फारे विशालतरे तादृशि उनप्रकारेण धर्मवडले स्फारत्वेऽपि सर्वत्र धर्मपूर्ण वैरसेनिनलस्तस्य नगरे प्रजानां पुण्यहेतुभिर्घनं भूयांसं विघ्नं लभवतः प्राप्तवतो निरा- श्रयस्य कलेस्तस्मिन् नलोद्याने चिराद् बहुकालं नलदोषग- वेषणार्थ उपनतिरवस्थितिः किलाभूत् । किलेति पुराणादौ श्रूयत इत्यर्थः । प्रजानां पुण्यैः स्फारे व्याप्त इत्यर्थ इति वा हेतु- गर्भविशेषणम्। एतस्मिन्नन्तरेऽवसरे पुनरन्योन्ययोग्यमेलनाद- न्तर्मनसि अमितानन्दः प्राप्तनिःसोमहर्षः म प्रसिद्धप्रभावः स्मरो भैमीनली पाराडूं सेवितुं सुतरां पीडयितुं वा धनुः श्रुतिशिषा कमाईदेशस्तां वन्दारूः स्पर्शिनी चूडा अग्रभागो यस्य एवंविधमाकर्षपूर्ण व्यधित चकार । भैमीना नगरं प्राप्ता मुरेषु खर्गतेषु कली च वनालम्बिनि सति इतरेतरानुरागा- 32

·५६२
उत्तरनैषधचरिते।
एतस्मिन् पुनरन्तरेऽन्तरमितानन्दः स भैमीनला-
वाराडे व्यधित स्मरः श्रुतिशिखावन्दारुचूडं धनुः ॥ २२१ ।।
श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं
श्रीहीरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् ।
यातः सप्तदशः खसुः सुसहशि छन्दप्रशस्तेमहा-
काव्ये तडवि नैषधीयचरिते स! निसर्गज्ज्वलः ॥ २२२॥
समाप्तः सप्तदशः सर्गः।
निशयन चिरविर हातिसस्पृदा स्मराराधनं चक्रतुरिति भावः।
अनेनोत्तरम, सम्मोगारम्भवर्णनात् मङ्गतिः सूचिता । कलि-
कर्ट कपराभवस्य भविष्यवानायकापकर्षस्थावर्णनीयत्वाच स
नोकाः ॥२२॥
श्रीहर्षमिति। पार्द्धः पूर्ववत् । एककर्टकवात् खसर्भगिन्याः
छन्दस्य राजविशेषस्य प्रभस्तेवर्णनात् ग्रन्यस्य सुमदृशि तुल्ये
नहुवि श्रीहर्षरचिते सप्तदशानां पूरण निमजलः स्वभाव-
सुन्दरः सर्गः ममाप्तः । छन्दप्रशस्तिरपि ग्रन्यो मया कृत इति
सचिन मादाय तुल्या भवन्ति । छन्दः प्रशस्तेरिति पाठे छन्दो
यन्धकमस्वरूपनिरूपणापरस्य ग्रन्यस्येत्यर्थः। सप्तदश इति तस्य
पूरण इति (पा.५२१४८) डट् । नहुविभाषितपुरकम् ॥९२२॥
पति मेदरफरोपनामकनरसिंहपण्डितात्मजनारायण विर-
पिने मैपधीयप्रका मतदगः सर्गः ॥ १७॥

·उत्तरनैषधचरिते। श्रष्टादशः सर्गः श्रीलक्ष्मीरसिही जयत.। सोऽयमित्यमय भीमनन्दिनों दारसारमधिगम्य नैषधः तो टतीयपुरुषार्थवारिधेः पारलम्भनतरीमरीरमत्॥१॥ मोऽयमिति। मर्गसङ्गतिरुव । मोऽयमुनमान्दादि गुण- प्रभावो नलः, इत्यमुक्कप्रकारेण त्रैलोक्यनायकममतं दारमार स्त्रीरत्नभूतां तामिन्द्रादिभिरभिलथ्यमाणां भीमनन्दिनीम- धिगम्य तृतीयपुरुषार्थवारिधेः कामरूपदरवगाहजलधेः सम्ब- धिनों पारलम्भनतरों परतीरप्रापणनौकारूपां तां भैमी श्र- रीरमत् रमयामास । तादृश्या विना कामपुरुषार्थपारं काम- शास्त्रोकनानारतपारं न प्राप्यत इत्यनेन मान्दानुरागाति- शयः स्वचितः। अन्यापि तरी वारिधेः पारं प्रापयति । तारण- तरीमित्यपि पाठः। श्ररीरमत्। रमेयेन्तालुङि चङि मन्वद्भा- वादिवादिः ॥ १ ॥ 322 ·उत्तरनैषधचरिते। आत्मवित् सह तया दिवानिशं भोगभागपि न पापमाप सः। आहता हि विषयकतानता ज्ञानधातमनसं न लिम्पति ॥२॥ न्यस्य मन्त्रिपु स राज्यमादरा- दारराध मदनं प्रियासखः । अनुरागातिभचादहोराचं तत्सम्भोगे दोषमाशङ्का परिह- रति। अात्मविदिति ॥ स नलस्तया सह दिवानिशं भोगभाक् सन्नपि दिवामैथुननिषेधातिकमजनितं पापं नाप । यत श्रात्म- वित् जीवब्रह्माभेदबुद्धिमान्। उकमर्थं युत्यन्तरेण ट्रढयति । हि यस्मात् पाहता कृत्रिमा विषयैकतामता सक्चन्दनादि- विषयपरता मानेन परमात्मज्ञानेन धातं चालितं कामको- धादिमलितं मनो यस्य तं पुरुषं न लिम्पति पापसंपनिं न करोति । स्वाभाविकी हि विषयपरता पापमञ्चयकारिणी, परमात्मज्ञानवतय मा न भवति, किन्तु भोगात् पूर्व कर्मच्या- र्थमेव मा विषयपरताङ्गीकार्या। अहार्यो विषयपरता ब्रह्मा- जानिनं पापिनं न करोतीति आत्मवित् स पापं नानोतीति पुनमेवाझमित्यर्थः । विषयपरताया अहार्यत्वे दोधाभावा- दियारा तया मइ चिकीत्यर्थः। दिवानि अत्यन्त भयोगे दितीया ॥२॥ दिवामिर्ग ममागे राज्यरक्षणं कथमित्यत पाह। न्यस्येति ।।

·अयादशः सर्गः। ५६५ नैकवर्णमणिकोटिकुहिमे हेमभूमिति सोधभूधरे ॥३॥ वीरसेनसुतकण्ठभूषणी- भूतदिव्यमणिपंक्तिशक्तिभिः। कामनोपनमदर्थतागुणाद् यस्तृणोकतसुपर्चपर्वतः ॥ ४॥ स नलो मन्त्रिपु राज्यं न्यस्य नैकवर्षमणिकोटिकुट्टिमे नाना- वर्षरत्नसमूहबद्धभूमिके तथा हेमभूमिति सुवर्णभूमिधारिणि माधभूधरे मामादरूपेऽत्युच्चे पर्वते प्रियासखः सन् मदनमाद- रादासत्या पारराध सिषेवे। प्रियासख इत्यालम्बनविभावः । कामस्य धर्मविषयत्वञ्च सूचित। अत एव तदर्षनं प्रस्ता- ति। नैकवर्षे त्यादिविशेषणमामाद् भूधरो हेमाद्रिः भौधभुवं धरति नलप्राभादाकारेण परिणते ऽनेकवर्णमणिकुहिमे हम्नः सुवर्णस्य भूमिति पर्वते हेमाद्री प्रासादमौन्दर्यमुच्चत्वच सूचितं । इन श्रारभ्य नब मौधेति यावनाहाकुलकं ॥ ३ ॥ वीरमैनेति। यः माधभूधरी वीरमैनसुनस्थकण्ठ भूषणीभू- ता दिव्या मणयस्तेषां पहियानकलब्धात्तमचिन्तामणिमाला तस्याः शक्तिभिरलौकिकमामथैः : कृवा कामनयाभिलापमाने- णोपनमन्तः सन्निहितीभवन्तो नलेनान्येन वा लभ्यमाना दृष्टा अर्थाः पदार्या यचं तद्भावस्तत्ता गुणस्तस्माद्धेतोस्तृणीकृतः सुपर्वणे देवानां पर्वतो मेरुन मः।सार्थदायिचिन्तामणि- ·उत्तरमेयधपरिते। धूपितं यदुदराम्बरं चिरं मेचकैरगुरुसारदारुभिः । जालजालम्तचन्द्रचन्दन- क्षोदमेदुरसमीरशीतलं ॥५॥ कापि कामशरवृत्तवर्तयो यं महासुरभितैलदीपिकाः । तेनिरे वितिमिरं स्मरस्फुर- हो प्रतापनिकरागुरश्रियः ॥ ६ ॥ रत्नस्य मेरावत्र च विद्यमानत्वाद्यो मेरुतुल्य इत्युपमा। अब बहनां चिन्तामणीनां सद्भावात्ततोऽप्याधिक्यं वा ॥ ४ ॥ धूपितमिति। मेचकः श्यामलैरगुरुसजकैः सारैः श्रेष्ठ- दारुभिः का?श्चिरं यदुदराम्बरं यदीयो गर्भभागो धूपित वामितं यदुदराम्बरं धूपार्थ दद्यमानै स्रर्पितपरिमलमित्यर्थः । तथा धूपजमन्तापत्याजनाय जालप्रकारेपु जालजालेषु सर्येषु गवाचेपु जालानां वा जालेपु गवाक्षमपु मृतः स्थापितः चन्द्रचन्दनवादः कर्पूरचन्दनचूसंकल्पितेन मेदुरः पुरस्ततस्पर्थव- गाच्छिगिरतरः परिमलबहुलश्च यः समोरो वायुस्तेन शीतलं शीततरं। मऽप्येते उद्दीपनविभावाः। जालजाले। प्रकारे दितिः, षष्ठीसमासे वा५ ॥ फापोति। महामुरभिचम्पकादिद्रव्यमुगन्धि तैलं यास एवं- विधा दीपिका यं मधिभूधरं कापि भैमीनखालसातदेशे विति- ·- व्ययादशः सर्गः। ५६० कुमुमैणमदपवलेपिताः क्षालिताच हिमवालुकाम्बुभिः । रेजुरध्वततशैलजसजो यस्य मुग्धमणिकुष्टिमा भुवः ॥ ७ ॥ मिरं विगतान्धकारं तेनिरे प्रकाशमानगर्भञ्चक्रुः । किम्भूताः । कामशरवृत्ताः कामवाणवर्चुलाः कामगरेण कर्पूरेण धूपवि- शेषेण वा वृत्ता निष्पन्ना धूपकर्पूरगी वन्यस्तन्तुसहरचिता दोपाधारभूता देभा यामान्ताः। तथा स्मरस्य भैमीनलव्ययार्थ स्फुरन् दो प्रतापनिकरस्तस्यादुराणां प्रथमो दानामिव श्रीः- शोभा यामान्ताः । एतादृशनायिकादर्शनमात्रेण कामोत्पत्ते- स्तुन्यरूपत्वाञ्च दीपिकाः कामप्रतापाङ्कुरा दुवेत्युपमोत्प्रेक्षा। राजनिकटम्या दीपाः कर्पूरादिवृत्तवर्तयः फ्रियन्ते । पूरमय॑भयानाचा नखानादिजटागदैः। समैः समधुभिधूपो मतः कामशराभिध ॥ इति कामशरो धूपः ॥ ६ ॥ कुकुमेति। यस्य मुग्धानि रमणीयानि मणिकुटिमानि यासु ता भुवो रेजुः। किम्भूताः । कुङ्कुमञ्च एणमदः कसूरी च नयोः पद्धन कई मेन लेपिताः। तथा नलमध्ये निःनेपाझवीभूत- हिमवालुकाम्बुभिः कर्पूरवामितादकैः चालिताय । नयाऽध्वनि नलागमनमार्गे तता विस्तारिता मृदुसुगन्धयः पीनजा हिमव- समुद्भूतमातत्यादिस्रजो माला यासु नाः। अतिवेग्ध्यमागन्ध्यार्थ ..

·. उत्तरपधचरिते। नेपधानपरिमईमेदुरा- मोदमाईवमनोजवर्णया। यडवः वचन सुनशय्यया ऽभाजि भालतिलकप्रगचाता॥८॥. .. पूर्व कुङ्कुमकसूरीलेपः कृतोऽनन्तरश्च तत्पश्स्पर्शभिया कपुर- जलैः शालनं कृतं तेनाधिकसौगन्ध्यं जातं । अनन्तरञ्च भैमी- नलचरणयोर्मदुत्वामार्गे मणिबद्धभूकाठिन्यपरिहारार्थ मृदु- तर लजप्रक्षेप इति। पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयानिति पूर्व कर्पूरोदकैः चालिताः, पचाडोमर्यस्थानीयकुमकखरीपङ्गेन कृताङ्गाहर्त्तनाः, अनन्तरञ्च ती लेयमाला धनसुन्दरमणि- खचितभूषणा: सत्यः शशभिर इति वा। यत्रेत्यपि पाठः । वालुकांशभिरिति पाठे शुभ्रकर्पूरचूषैः ज्ञालिताछुरिताः कृतरङ्गमालिका इत्यर्थः । अत्र शाब्दोऽपि क्रमो घटते । लेपि- ताः । एवन्तानिष्ठा॥७॥ नैषधेति । वचम नलनिद्राम्यानदेशे सूनशय्यया पुष्परचि- नास्तरणेन यस्य सोधस्य सम्बन्धिन्या भुवो भूमेभीलस्य लला- टस्य तिलकस्तस्य प्रगल्भता रमणीयता उभाजिता । पुष्प- शय्या भूमेललाटतिलक व रेज इत्यर्थः । कीदृश्या । नैषधाङ्गस्य नमानम्न परिमर्दैन मंस्पर्शन वरुणस्य वरदानसामर्थ्यान्मेदुरो नितरामधिकीभूत अामादः मौरभ्य मावं मनोज्ञः मदैवा- पामवात् सन्दरो वर्षय ययास्तचा । तितकोऽपि कस्वादि-

·अमादशः सर्गः
कापि यन्निकटनिष्कुटस्फुट-
कोरकप्रकरसौरभर्मिभिः । ।
सान्द्रमाद्रियत भीमनन्दिनी-
नासिकापुटकुटीकुटुम्बिता ॥ ८ ॥
निर्मितत्वात् सुगन्धिः सुवर्षश्च भवति । अथ च थमम्बन्धिनि
कचन देश नलाङ्गमम्बन्धेनामोदादियुकतया पुष्प शय्यातुन्यया
ऽतिमृद्या भैम्या भालतिलकेन या प्रगल्भता प्रकाशमानताम्य
अभाजि भनिता। सम्भोगवशात्तिलकस्य पृष्टत्वादित्यर्थ इति
वा। अभाजि । प्रक्षे, भञ्ज चिणि पा०६।४।३३) इति न-
लोपः ।।८।।
कापीति। कापि क्वचित् प्रदेशे यस्य मधिस्य निकटे निरकुटे
गृहारामे स्फुटन्तो विकमन्त: कोरकप्रकरा मनिकादिकलि-
काममूहास्तेषां मौरभोर्मिभिः सौगन्ध्यपरम्पराभिः, भीमन-
न्दिन्या नासिकापुटकुटी नामिकापुटरअरूपं अल्पगृई तत्र
कुटुम्बिता 'पुत्रकलबादिमहावन्यायिता मान्द्रं नितरामाद्रिय-
नाङ्गीकृता। अन्पगृहे वहुकुटुम्नो यथा मम्मईन वमति तथा
मैमोनासिकायां तैरपितमित्यर्थः । वनोपान्तेषु दत्तदृष्टिभैमी
सकसपुष्पपरिमलं यत्र प्रत्यक्षमचभूदिति भावः। अथ च
भैमीनामापुटकुच्या कुटुखितामादृश्यं तं । कुटुम्बिनो हि
मजातीया भवन्ति । भैमीनामावाममारमतुल्यता यनिकटव-
विनपुष्प मौरभनेत्यर्थः ॥८॥

·उतरनपधपरिते।
परसबंटतवृक्षवाटिका-
कीरकृत्तसहकारशीकरैः।
यज्नुपः स्वकुलमुख्यमागो
घ्राणवातमुपदाभिरच्चति ॥ १०॥
सद्धेति। आगो वायुः, फाद्धाः पुष्प फलपखवादिमम्ट-
द्धिमन्तः सर्चतुवृक्षा वमन्तादिमकलर्तमम्बन्धिन पाम्रादयो
वृक्षा यस्यां मा, मुद्धाः सर्च छतवः मर्चे मृताच यस्यां वा,
नस्यां वाटिकायां कीरैः शशकैचञ्चपुटैः कृत्वा कृत्तानि खण्डि-
तानि यानि सहकारपुष्पाणि फलानि वा तेषां शीकरैर्मक-
रन्दविन्दुभिर्नियामविन्दुभिा उपदाभिमपैरुपहारैः कृत्वा
यजुषो यत्सौधमेविनो नलस्य भैम्या वा यस्य कस्यापि वा
घ्राणवातं नामान्यामरूपं प्राणाख्यं वायुं चज्जुषो यत्सम्बन्धी वा
वायुरा मीनलयोरन्यस्य वा वञ्चति स्म अपूपुजत् । उप-
हारैरुपतिष्ठते स्मेति वा । यस्मात् कुलमुख्य पञ्चवायुमध्ये माण-
स्यादिभूतत्वात् कुलवृद्धत्वं । कुलवृद्धथ तदीयः पूज्यते । आम्र-
शीकरानानयन् वायुर्य सेविनं जनं सुखयति समेत्यर्थः । सह-
कारभीकररित्यनेन वायोः शैत्यसौगन्ध्ये, अञ्चतीत्यनेन च मान्छ
सूचितं । सर्ववित्यत्र, प्रत्यकः (पा०६।२०१२८) इति प्रहा-
निभावः । महकारेत्यत्र पुष्पे फले वा वाच्ये प्रत्ययस्य, पुष्पमू-
लेबित्ति (पा०४।१।१६६ावा०२) तुम्। फरले लुगिनि वा (पा.
४५३।२६३) तस्य लुक् । यशुप इति वियन्तात् पठी। पहे
गुपधात् कः ॥ १० ॥

·यादभः सर्गः ५७१ कुत्रचित् कनकनिर्मिताखिलः कापि यो विमलरत्नजः किल । कुत्रचित् रचितचित्रशालिका कापि चास्थिरविधैन्द्रजालिकः ॥ २१ ॥ चित्रतत्तदनुकार्यविभ्रमा- धायिनैकविधरूपरूपकं । कुत्रेति । य: सौधः कुत्रचित क्वचित् प्रदेशे कनकेन निर्मित- मखिलमुहाधोभागादि यस्यैवंविधः क्वापि विमलरातो रचितः। तथा कुत्रचिट्रचिताश्चित्रशाला उपरितनोत्तमग्टह- विशेषाः पुत्रिका वा यत्रारचितेन चित्रेन भालते तच्छोलो वा। कापि चाम्यिराभिर्विधाभिः प्रकाशान्धकारादिरूपैः प्रकारे सत्वा ऐन्द्रजालिक व अनेक चमत्कारकारी शालिकेति शाला- शब्दात् स्वार्थ मज्ञायां वा कनि,प्रत्ययम्यादिति (पा०७३।४४) इत्वं। पचे ताच्छोन्ये पिनन्तात् खार्थे कन्। ऐन्द्रजालिकः। शिन्प- मिति (पा० ४।४।५५) ठक्।विधा विधी प्रकारे चेत्यमरः ॥११॥ चिबेति। मधिं वीक्ष्य प्राश्चर्यातिशया बहुवारं मिरी धुवन् कम्पयन् शिल्पिराट् अनिचमत्कारिनामावनिर्माण- निपुणानां राट् राजा थेटो विधिद्मा विश्वकर्मा वा जरया वृद्धलेन वातको वातरोगी अकन्धि तर्कितो देवादिभिरिति मेषः। किम्भूतं । चिचैगलेख्यचित्राघार्यरूपाणि वा तेषां तेषां अनुकार्या अभिनयानां देवर्षि मनुयादीनां विधर्म कापि चामिरवेन्द्रनाभिक इति मन पुस्तक पाठः । * 4.2 ·५७२ उारनेषधाचरिते। वोच्य यं बहु धुवन् शिरो जरा- वातकी विधिरकल्पि शिल्पिराट ।। १२ ।। भित्तिगर्भगृहगोपितैर्जन- यः कृताहुतकथादिकौतुकः। स्तूचयन्त्रजविशिष्टचेष्टया ऽयर्यसञ्जिबहुशालभचिकः ॥ १३॥ विलास विशिष्टान्तहतधान्तिं वा, श्राधायीनि उत्पादयन्ति एवम्भूतानि उनीलपीतादिवर्षवशात् कायापाणहप्यस्वर्णी- दिघटितवादाऽनेकविधरूपाणि नानाप्रकारस्वरूपाणि रूप- काणि प्रतिमा यत्र । चित्रमार्य तन्वन्ति विस्तारयन्तीति चित्रतन्ति तादृशानीति वा पूर्ववत् । अचेतनास्त्रलोकाखपि प्रतिमासु चेतमत्वादिभ्रमोत्यादिनिर्माणनैपुण्याद्भूतभरकम्पित- भिराः पिपिराडपि ब्रह्मा विश्वकर्मा किमयं जरया निमि- तोद्भूतवाताधिक्यप्रचलिनग्रीव इत्युप्रेक्षित इत्यर्थः । रमणी- यतमोऽयमिति भावः । वातकी वातरोगी स्थादित्यमरः । वा- नकी। मत्वर्थे वातातीमाराभ्यां कुक्च (पा०५२।१२८)। इति इनिः कुछ ॥ १२ ॥ भित्तीति । यः माधः भित्तिगर्भ ये रहा भित्तिभिरा- छादितानि अदृग्यमानविवराणि गीगाराणि तेषु तवा गोपितरदृग्यत्वेन स्यापितर्जनैः कृत्वा कृतं अद्भुतकथादि कोतु- कं पायर्यजनकरमणोयगोष्ठीगोननृत्तवाद्यादिसम्बन्धि को- हम पेन मः। गर्भग्ट इम्यानामग्यमानवाद्भित्तय एव गोध्या- .

·यादशः समः।- तामसीष्वपि तमोपु भित्तिगै- रनरश्मिभिरमन्दचन्द्रिकः। यस्तपेऽपि जनयन्त्रयातुका- सारदूरधुततापतन्द्रिकः ॥१४॥ दि कुर्वन्ति चित्रमेतदिति। वहिवर्तमानानां कोहलं यः क- रोतीत्यर्थः । तथा सूत्राणं तत्तत्प्रतिमादिसञ्चारिततानां यन्तानियमनादनुलक्षितम्यानरचनाविशेषात् सूत्ररूपादा य- न्वाजातया विशिष्टया अद्भुत या चेटया अन्योन्यचुम्बनालिङ्गन- तानन्ततालव्यजनादिचान्ननक्रियया कृत्वा श्रार्यसञ्जिन्यो ऽतिचमत्कारकारिप्यो बधः पालभनिका: मुवर्ष गजदन्ता- दिनिर्मिताः पुत्रिका यत्र मः । गोपितं । प्यन्तानिष्ठा ।। १३ ॥ नाममोविति। यः मधिस्ताममोय्वपि तमोपु तमोवहुल- कृष्णपदरात्रिषु भित्तिगैरवरतिभिः कुद्यखचितरनकिरणैः सुवादिषु प्रतिफलितैर्मणिवद्धभूमिकिरणेवी अमन्दा भूयमी चन्द्रिका ज्योत्ना यत्र तमोलेशस्याप्यभावात्। तथा तपेऽपि उएवहुने गोमतीवपि जलधारामचारिमण्डपस्तम्भादिरचि- नजलयन्तेभ्यो यातु कैर्निर्गमनमोलैरामारधारामम्पातैर्दू नि- तरां धुता निराशता तापजनिता तन्द्रिका मूर्चा नि:महता येन मः । भीतलात् सुखकर इत्यर्थः। ताममी। मवर्यायप्रकरणे, व्योत्दादिभ्य उपमझ्यानम् (पा०५।२।०३।वा० १) इत्यए । तन्द्रिका। तन्द्रीयदात् स्वार्थ कनि, कण (पा०1४।१३) इति इस्ख: ।। १४॥ .

·५७४ उत्तरनेषधपरिते। यत्र पुष्पशरशास्त्रकारिका सारिकाध्युपितनागदन्तिका । भीमजानिषधसार्वभौमयोः प्रत्यक्षत रते कृतारते ॥ १५ ॥ यत्र मत्तकलविवामीलिता- श्लीलकेलिपुनरुक्तिवत्तयोः। यति । यत्र साधे, अध्युपिता अधिष्ठितो नागदन्तः शयन- स्थाने सहावयवभून गजदन्तनिर्मितः पञ्चरो वा यया मा, तथा पुष्पशरस्य कामस्य वात्स्यायनादिप्रणीत शास्तं तम्य कारिका भ्याम्याहुल्यात् कामशास्त्रनिर्माणसमर्थशब्दं करोति एवम्भूता मारिका पक्षिणी, भीमजानिषधमाभौमयोभमीनलयारते विषये चुम्वनालिङ्गनादीनां प्रत्येकं कृतारते विहिताविहिते कर्मभूते प्रत्यवैचतानुकारेणानुभन्दधे, अनुवदति सम, अनुच- कारेत्यर्थः । श्रालिगनादीनां बहवो भेदाः कामशास्त्र निरू- पिताः। तत्र किञ्चिदालिङ्गनं शतं किञ्चिन्न कृर्मित्याचपश्य- दित्यर्थः शास्ते लोकरूपा कारिका भवति । यज्ञादी ब्रह्मादिः हताहतावेक्षको भवति। नागदन्तिका। पादिभाषेति (पा०५। 81२५४) कपि, प्रत्ययस्याद् (पा.७।३।४४) इतीत्वं ॥ १५ ॥ यति । यत्र मधेि, मत्तैः कलविहचटकैः शीलि- तामां मुडमुंज: फियमाणानां चुम्पनादिराहित्याजनममई करणाच असोखितानां ग्राम्याणां केलीनां सरतफ्रोडानां पुनm ·पादशः सर्गः। कापि दृष्टिभिरवापि वापिको- संसहसमिथुनम्मरोत्सवः ॥ १६ ॥ यत्र वैणरवणवस्वनः कृजितैरुपवनीपिकालिना। कङ्कणलिकनहैश्च नृत्यता कुन्नितं सुरतकृजितं तयोः ॥१७॥ रुकं वर्तते यत्र तैवा कृत्वा पुनरुक्तियुनं यथा तथा कापि कम्मिन् प्रदेशे वापिकाया उत्तमभूतानि भूपणीभूतानि तत्र वर्तमानानि इममिथुनानि तेषां सारोत्सवः सुरतकोडा तथा तयोभैमीनलयोरिभितयापारी अवापि अलम्भि अदर्गी- त्यर्थः । श्रादौ कनविरोलिं दृष्ट्वा अनन्तरञ्च इंमकेलिरिति पुनः सुरतदर्शनात् पुनरुतिः। रतान्ने अयोभूनगाचाणां का- मिनां निर्यागादिसम्भोगदर्भनं पुनः कामोद्दीपकं भवतीति का- मशास्त्रात तिर्यकममागं पम्यति ममेति भावः ॥ १६ ॥ यनि यत्र मौधे, मभोगं कुर्वतोमायोममीनलयोः सरत- कृजितं कण्ठमात्रम्याव्यक्रमधुरखररूपं वैणरवैर्वाणाशब्दः, तथा वैषदखनर्वेणुममन्धिभिर्गातः, तथा उपवनोपिकामिनामारा- मवर्तिनां कोकिनपट्पदानां इतः कृजितैः मम्भुनानाभ्यां ताभ्यां नृत्यन्नो यत्र इग्यन्ते नेय तो न ते तादृगे नृत्यतां स्वीपुरुषाणां करणादीनां कैयूग्नपुरादिभूषणगणानां कलरन्योन्योपमादितमिश्चितैय कुमितं मन्दीरतमाछा- ·५०६:- उपारगमयपरिते। सीत्कृतान्यश्टणुतां विशद्वयो- यत्प्रतिष्ठितरतिरमरायोः जालकैरपवरान्तरेऽपि तो -त्याजितैः कपटकुद्यतो निशि ॥ १८ ॥ 1 'दितमित्यर्थः । नृत्य त्यश्च नृत्यन्तव, पुमान् स्त्रिया (पा.१॥ २१६७) इत्येकशेषः । कुलितं । तत्करोतीति (पा० ३।१।२६। वा.१) ण्यन्तानिष्ठा ॥ १७ ॥ मीलतानोति । अपवरान्तरे गर्भग्टहे रतिस्मरप्रतिमाग्ट- हायेक्षया अन्यस्मिन् वा ग्टहे यिंतावपि ती भैमोनला दिवा गधावपि भित्तिभमादछिद्रग्रहनिवासवशादन्यानाकर्षन- बुद्ध्या विशङ्कयोः शङ्खारहितयो: ससम्भ्रमं कूजनादि कुर्खताः.. यद्यस्मिन् मौधे प्रतिष्ठितयोः पुरोधमोर्मन्त्रमामय चेतन्यमव- लम्थ्य प्रतिमायां कृताधिष्ठानयोरतिस्मरयोर्ये अर्च सुवर्ण- दिरचितप्रतिमे नयोः मीटतानि नखदन्तवतजपीडानुभाव-' सूचकानि सोच्छब्दाभिधेयानि शब्दितानि निशि रात्री कपट- कुद्यतां अलोकभित्तिभ्रमं याजितैालकैर्गवाक्षः कृत्वा अण्ड- णुता । दिने रजतादिभित्तीनां मणीनां वा भामा कादिनानि जालानि भित्तितुल्यानि भवन्ति, रात्री रजतादिभित्तीनां ताकमकाणाभावात्ताभिरेव कपट कुद्यत्वं त्याजितानि तानि जालरूपेणैव प्रतीयन। ततय प्रतिष्ठामामर्थात् सचेतना सुरत- लोग्नुपी रितिपारावपि गताक्षेषु दिवा जातभित्तिनमा उभा- ·यादशः सर्गः। कृष्णसारमृगङ्गभङ्गरा खादुरुचलरसैकसारणिः। नानिशं चुटति यत्पुरः पुरा किन्नरी विकटगीतिझवृतिः ॥ १८ ॥ . . वपि कुछभ्रमेणाविचार्येव विशङ्को यत्र सुरतं चक्रतुः जालमा- गेंण शब्दमञ्चाराच्च तत्कूजितानि तो युवतरिति भावः । 'युरोधसो मन्त्र प्रभावश्च सूचितः । तण्डुम्नचूर्खादिमण्डलिनं चि- त्रमयं वस्तं कपटकुद्यं । दिवोष्णप्रवेशभिया गवाक्षेषु चित्र- पटा प्रियन्ते रात्री च पवनागमनार्थमपनीयन्ते । तथा च दि- नवद्राचावपि कुद्यबुद्यां विशवं भणितानि चक्रतुरिति वा । अपणोत्याच्छादयतीत्यपवरी ग्रहगर्भः। पचाद्यच् । प्रतिक्क- तिरी घुमीत्याद्यमरः ॥ १८ ॥ कृष्णेति ! कृष्ण वर्म: मार: श्रेष्ठो.यस्य तस्व मृगस्य रङ्ग- वद्भ रातिवका बहुभगीयुका, तथा स्वादुः श्रुतिमधुरा अत एवोच्चलाः प्रकाशमानाः ङ्गारादयो रमाः तेषां उज्दल- . सैव वा रमस्सैकाऽदितीया मुख्या वा मारणिः कृत्रिमनदो ग्ट- शाररमपरिपूर्णत्यर्थः । एवम्भूता गाननिपुणानां किन्नरीण विकटा पडजादिमनस्वराणामारोहावरोहरीत्या विषमा गीति- नीनं तम्य शङ्कतिर्ध्वनिविधेयो यस्य मधिस्य पुरोदे मुखेऽनियं मदा न चुटति पुरा कदाचिदपि विच्छिन्ना नाभूत् । भैम्याः सकाशाद गानकलामिक्षातोरुचतरम्य तस्य मुन्दर द्वारि ·उत्तरनेघधचरिते। भित्तिचित्रलिखिताखिलक्रमा यच तस्थुरितिहासमकथाः। पद्मसम्भवसुतारिरंसुता- मन्दसाहसहसन्मनोमुवः ॥२०॥ . श्रागत्य गन्धर्वकन्या अपि यत्र सर्वदा जगुरिति भावः । वक्र च ज्ञानपद्भावाद्यैः सदा गायतीवेत्युत्प्रेक्षा सूयते। अथ च मृगश्टङ्गवदक्रगामिनी तथा खादूदका तथा किन्नर्थ इव कि- वा भ्रमर्थः कमलबाहुल्यात्तामा श्रेष्ठा गुचनावतिर्यस्या एवंविधा विकसत्कमलभ्रमरीम गुञ्जनयुता निर्मालजला एका कुल्या यस्य सोधस्य पुरोभागे कदाचिदीमतीवपि नाचुटत, बहुजलेव स्थितेत्यर्थः । एकविंशे मर्ग तुङ्गप्रासादवामादित्यनेन कुल्याया अपि वर्षयिष्यमाणत्वात् प्रकृते माधवर्णनोपयोगिता- दयमर्थः कविना विवक्षित इति प्रतीयते । विकटः सुन्दरे प्रोतो विशालविकरालयोरिति विश्वः । त्रुटति । भूते, पुरिलुइचास्म (पा०३।२।२२२) इति लट् ॥ १८ ॥ भित्तोनि। यत्र मौधे,पद्मसम्भवस्य ब्रह्मण: सुतायां सरख- त्या पिरंसता सम्भोगाभिलाषस्तद्रूपममन्दं महत् मा इमं अवि- चार्यकारित्वं तेन सन् स्वमामर्थ्यदर्पण मेलामो मनोभूयीस ताः । ब्रह्मणः मुतारिरंस्तायां भेगोत्पादने विषये तद्रूपं वा महत् माइभ कामसेव, तेन पारुपदप्रैण मोलामस्य कामस्य मम्बन्धियो वा इतिहाममंकथाः पुरात्ताण्यायिका भित्तिपु ·अमादशः सर्गः। पुष्यकाण्डजयडिण्डिमायित यत्र गौतमकलत्रकामिनः । पारदारिकविलासवैभवं देवभ रुदटति भित्तिषु ॥२१॥ चित्ररूपेण चित्रकारलिखितोऽखिलः क्रमः परिपाटी यामां एवम्भूताः मत्य स्तम्युः । ब्रह्मपराभवादिकामप्रभावाचिचरूपेण यद्भित्ति लिखिता वर्तन्ते स्मेत्यर्थः । ब्रह्मणः सुतारिरंसुता- दिक मन्स्यपुराणादाववगन्तव्यं ॥ २० ॥ पुष्पेति। यत्र साधे गौतमकल बमहत्यां कामयते कामी तस्य मम्भुनानस्य देवभक्षुरिन्द्रस्य पुष्पकाण्डस्य कामस्य लोक- जयजयो डिण्डिमायितं बाद्यविशेषवदाचरितं पारदारिकस्य परवीगामिनो विलासवैभवं सुवादिरचितासु भित्तिपु उटकिटकैरुत्कीर्य लिखितं । येनेन्द्रोऽपि पराभूतम्तादृ- शस्य महाप्रभावस्य स्मरस्य सेवा युवाभ्यामपि नियतं कार्येति सुवर्षगकरचितभित्तिषु कामोद्दीपनार्थ इन्द्रपारदारिकवि- लासा यत्र टङ्कमधिखिता इत्यर्थः । डिण्डिमायितं । उपमा- नात् कर्तुः क्यडन्तानिष्ठा । परदारान् गच्छतीति पारदरि- कः। गच्छता परदारादिभ्यष्ठक वक्रव्य (पा.४।४10वा०४) इति ठक् । उदटद्धि । टकिवन्ये इत्यस्मात् कर्मणि चिए 482 ·उत्तरयधचरिते। उच्चलत्कलरवालिकैतवा- जयन्तविजयार्जिता जगत् ।। यस्य कीर्तिरवदायति स्म सा कार्तिकीतिथिनिशीथिनीखसा ॥२२॥ T उचलदिति। उधत्व मौन्दर्यादिना वैजयन्ताख्यस्येन्द्रप्रामा- दस्रा विजयेन या अर्जिता लब्धा मा कार्तिकी कृत्तिकानक्षत्र- युका तिथिः पूर्णिमा तस्या. निशीथिनी रात्रिस्तस्याः स्वमा तहदत्युज्वला यस्य प्रासादस्य कीर्तिः कान्तिः, उच्चततां उडी- यमानानां कलरवाणां पारावतानामालिःपतिस्तस्याः कैतवा- याजाज्जगदवदायति स्म शोधयति स्मोज्वलञ्चकारेत्यर्थः । एते कलरवा न भवन्ति किन्तु शरच्चन्द्रचन्द्रिकातुल्या, कीर्तिरेवे- तस्येत्यर्थः । पारावतः कलरवः; स्थाप्रामादो वैजयन्त इत्यमरः। दायति । दैप शोधन इति स्वादिरवपूर्वः भकर्मकः। लट रमे (पा० ३।२।११८) इति लट्। कार्तिकी। नक्षत्रेण युक्तः कालः (पा०४।२१३) इत्यणि डोप। अत्र कृत्रिकायुक्तो दिवमः कार्तिक इति भाषितपुंस्कत्वमम्भऽपि तिथयाईयोरित्यभिधा- नात् पुंलिङ्गेन तिथिशब्देन समासे स्त्रीलिङ्गस्य समानाधिकर- पत्यात्तरपदस्याभावात्, पुंवत्कर्मधारय (पा०६१३१४२) इति सत्रेण न मुंवत्। ततश्च कार्तिकी चासो तिथिचेति समामः ·ययादशः सर्गः। ५८९ गौरभानुगुरुगेहिनोमरी- दृत्तभावमिति वृत्तमाश्रिताः। रेजिरे यदजिरेऽभिनीतिभि- नाटिका भरतभारतीसुधाः ।।२३।। शम्भुदारुवनसम्भुजिक्रिया- माधवव्रजवधूविलासयोः। गौरेति। गौरभानोश्चन्द्रस्व गुम्गेहिन्यां वृहस्सतिभा-यां तारायां विषये स्मनितो य उदृत्तभावः, गुरुतन्पगामित्वा- दाचारत्यागित्वं चन्द्रनारयोर्विषये स्मरस्याहत्तभावः कामज- नितमाम तिशयः, तनचण वा इतित्तं पुरावृत्तमाश्रिताः प्रतिपादयन्त्यः, तथा भरतेन मुनिना प्रणोता भारती भर- ताख्यो नायवेदाम्मिन सुधा अमृतरूप्यो भरतोकनाय्यरी- त्याभिनीयमानाः मत्यः सुधाप्राया ति यावत् । एवम्भूता नाटिका दशरूपकान्तर्गतचतुर सबन्धविशेषा यम्य भौधम्या- जिरेऽङ्गणे अभिनीतिभिः मालिकाङ्गिकवाचिकाहार्यभेदभिन्न- चतुर्विधैर्नटाभिनीयमानैरभिनयैः कृत्वा रेजिरे। तयोः मारो- हत्तभावस्य मितिः मम्यक् परिछित्तिः मैव वृत्तं व्यापारोऽतीतं वा प्रमेयं यचैवविधनाटकादिप्रबन्धमायिता इति वा ॥२३॥ गमिवति। यस्य सोधस्य धाटकविट सुवर्ल घटितकपात- पालिका गम्भार्दारुवने मन्दरकन्दरायां देवदारुवने मग्भुजि- क्रिया गोर्या मह दिव्यसहसवर्षपर्यन्तंया सुरतकीड़ा,माधवम्य ·५२ उत्तरनेपधचरिते। गुम्फितैरुशनसा सुभाषिते- र्यस्य हाटकविटकमवितं ॥२४॥ अहि भानुभुवि दासदारिका यच्चरः परिचरन्तमुज्जगौ। .. श्रीकृष्णस्य ब्रजवधूभिर्गोपिकाभिः मह विनामो रामक्रीडादि- स्तयोर्विषये उशनसा पक्राचार्य्यण गुम्फितैः सोकरूपेण ग्रथितः सुभाषितरतिचमत्कारकारिनवीनार्थशब्दविशेषैः कटभिवी ऽङ्कितं चितिं । घरकृष्णकामविलासवर्णककाव्यरचितकाव्य- पोकाः कामोद्दीपनार्थ यदीयहाटकविटके टरुदक्षिता इत्यर्थः कपातपालिकायां तु विटङ्गं पुनमकमित्यमरः । वि- भेषेण रयते व ते इति विटङ्गं पचिविश्रामार्थ कुद्यावहि- निर्गतं दार ॥ २४ ॥ अहीति । यस्मिन् मधेि चरतीति यच्चर: कापची एक- पितामहं पराशरमुज्जगी तारखरं गायति स्म । किम्भूतं । अनि दिने भानुभुवि सूर्यपुग्यो यमुभायां विषये दामदारिका कैवर्तकुमारों योजनगन्धा परिचरन्तं भम्भुनानं, अत एव यथाक्रमं कालस्य राज्यादेरनिपिद्धस्य ममयस्य देशस्य तीर्थदेव- म्यानादिव्यतिरिकस्यानिपिद्धस्य निजशयनादेविषयस्य परदा- रादिव्यतिरिक्रम्य स्वभा-लक्षणस्यामहात् कालादीनमहमा- मात् अधैर्य जनकात् मारात् हेतोरुमकं कामानिरेक मोदुम- ममर्थमित्यर्थः पौराणिककथ्यमानभारतादिश्रवणमात्रेए प्राज्ञः .

·अशादशः सर्गः। ५८३ कालदेशविषयासंहम्मरा- दुत्सुकं शकपितामहं शुकः॥२५॥ नीतमेव करलभ्यपारता- मप्रतीर्य मुनयस्तपोर्मवं। अप्सर कुचघटावलम्बनात् स्थायिनः कचन यत्र चित्रगाः ॥ २६ ॥ शिक्षातिशयादतिमुखरो यद्विहारी कोरः, तादृणों भारता- द्युकां कथामुच्चैरनूदितवानिति भावः । अहोत्यादिना कामा- तुरस्त्र कालाधमानत्वं समर्थितं । अन्योऽपि माधुग्वम्भूतं खपि- तामहमपि निन्दति। कैवर्त दासधीवरावित्यमरः । यच्चरः । अधिकरणे चरेयः (पा०३।२।१६) इति टः॥ २५ ॥ नीतमिति । यत्र सौधे मुनयः परमात्मज्ञानचतुरा ऋषयो क्वचन कस्मिन्नपि भित्तिभागे चित्रगाचित्रे निखिता वर्तन्ते । किम्भूताः। करनभ्यं पारं परतीरं यस्य तद्भावस्तत्ता तां नीतमेव 'लक्षणया मन्निहितभाविफलवात ममाप्तिं प्रापित- प्रायमेव, अथ च सन्निहितपरतोरमपि तपोरूपदुम्तरमर्षवं ममुद्रमप्रती-परिसमाप्यानुत्तीर्य वा नपाविनार्थ प्रेषितानामभरमा रम्भादोनामत्युचकठिनकुचलचणानां घ- टानामवन्नबनाद्धारणदाधाराद्धेतोः म्यायिनः म्यातुं मका:। कुचमर्दनादिममोगकारिण इत्यर्थः । योऽपि प्रतीर्थमाणं ममुद्र नद्यादि वा तीरमविहितेऽपि यान्तिवगादुत्तरितुमयतः म - ·उत्तरमै घधरिते। ५४ स्वामिना च वहता च तं मया स स्मरः सुरतवर्जनोजितः। योऽयमगिति नृत्यते स्म यत्- ककिना मुरजनिःस्खनैर्घनैः ॥ २७ ॥ यत्र वीक्ष्य नलभीमसम्भवे मुच्यतोरतिरतीशयोरपि । जलमध्य एव घटादिकमवलम्बनमासाद्य चित्रलिखित द्रव नि- स्थलस्तिष्ठति । कुट इति पाठे कुटः कोटें घटे गेहे इति विश्वः ॥२६॥ - खामिनेति। यस्य मौधस्य सम्बन्धिना ककिना क्रीडामयू- रेण इति हेतार्धननिविडेर्मुरजनिःखनैर्मदनध्वनिभिरथ च नैरेव मेधैर्नृत्यने स्म । इति किं । योऽयमी ब्रह्मादिवशीकार- कारी म महाप्रभावः सारः स्वामिना कार्तिकेयेन प्रभुणा च तदीयपनत्वेन तं वहता पृष्ठेन धारयता मया मयूरेण च सुरतवर्जनोनित इति । चान्योन्यसमुच्चये। कुमारस्थ नैष्ठिक- बधाचारिखान्मयूराणाच वर्षर्नुमत्तानां नेवीपान्तरन्धमार्गेण निर्गच्छतामथुमयफविन्दनां मयूरीमुखग्रहणमात्रेण गर्भम- भूतेलिगभगमहर्षणरूपरतिपरित्यागो जयतुः । मयूराश्च मेघसम्भ्रान्या मृदङ्गशब्दै त्यन्ति ॥ २७॥ यति । यत्र माधे मम्मोगपरे नलभीममम्भवे नलभेम्या वीक्ष्य मुद्यताः सुरताभिलाषिणेरथ च भ्रान्तिं प्राप्नुवोस्त या ·. यंकादशीः सर्गः। ५५ स्पईयेव जयतोज्जायते कामकामरमणी बभूवतुः ॥२८॥ जयतोः मोत्कर्षण वर्तमानयोरथ च नलभैम्या स्ववशे कुर्वतोः रतिरतीयोरतिकामयोः स्पर्द्धयेव ईर्थयेव जयाय तो पराभ- वितुं ते नलभैम्या कामकामरमणो बभूवतुः म्मररती प्रभूर्ता । सम्भोगयुती स्त्रीपुंम दृष्ट्वाऽन्यावपि स्त्रीपुंसै उदीप्तस्मरी भवत इति तादृशौ भैमीनलो"दृष्ट्वा प्रतिष्ठावभात्तच कृतावामी चेतनी रतिकामी मचातसुरतेच्छो जाती। तथा सौन्दर्याति- गयाट्रतेनले काम इति कामस्य च भैम्यां रतिरति मञ्जातनी च. जाती। एवमभूतावतियथितान्योन्यरागजमनादशीकृतभेमी. नलो यत्र मूर्ती रतिकामावेवाभूतामिति कामयाईन्ददयं जा- तमित्यर्थः । अयमेव तयोर्जयः। अथ च स्वमम्भोगदर्शनात्तयो- रपि सम्भोगवाञ्छोत्पादनाजयः । तज्जयायें बुद्धिपूर्वव्यापा- राभावात् स्पर्द्धयेवेत्युम्पेशा। स्पर्द्धाकारण न्तूकं । अथ च रति- काममविधाने यथा खो'मयोः मम्भोगवाञ्छाममुदयस्तथा नयोरपि रतिकाममन्निधानमेव प्रेमरमानियादन्योन्यमन्त्रि- धानमात्रेणैव कामममोहः प्रादुरामोदिति भावः। नलमै म्या दृधा मोई भजतारत एव नलभैमीभ्यामावां जितावित्यपि ने जेतव्ये दूति स्पर्द्धयेव जयतोरिति यथाश्रुत एव वा सम्बन्धः । अब मर्चवान्पाचतरलात प्रायः प्राप्ताऽपि पूर्वनिपातो रते ले कामभ्रमोदयाचलरनिकामपदानां प्राप्रयोगम्य, रतीशस्य च 4c ·उत्तर नेपधचरिते। नत्र सौधसुरभूधरे तयो- राविरासुरथ कामकलयः। ये महाकविभिरप्यवीक्षिताः पशिलाभिरपि ये न शिक्षिताः ॥२९॥ पौरुषं दधति योपिता नले खामिनि थिततदीयभावया । भैम्यां रतिभ्रमोदयाद्भीमसम्भवारतीशकामरमणीपदानां प- थात् प्रयोगवाचितों सूचयतीति ज्ञेयं । रतिरतीमयोर्विषये स्पर्द्धयेति केचित् । ते। प्रथमाद्विवचनान्ने । कामकामरमणों बभूवतरिति चिः ॥२८॥ कुलकं ।। तचेति । अथ तन गुणे मैधिरूपे सुरभूधर मेरो नयोस्ते कामकेलय आविरासुः स्पष्टं दिदीपिरे। ते के। ये कामके- लयो महाकविभिामकालिदासादिभिनिंगढभावदर्भिभिरपि वीक्षिता न युहिगोचरोकताः । तेषामपि न स्फुरिता इति धावत् । तथाऽनेकनरसम्भोगचतुराभिः पांशलाभिः मैरि- शोभिरपि ये न शिक्षिता अभ्यस्ताः नानाजातिशिक्षोपदेशा- दपि न ज्ञाताः । एतेनालोकिका: कामविलामा वर्षथिय्यन्त उति सचितं। द्रवकेलिपरीक्षामा इति कोलियम्दः पुंलिङ्गो ऽपि ॥२८॥ पौरपमिति। एवमानया भीममुतया एवम्भूत नन्ने विषये किचन किंपरिमाणं माध्यमं भयं न प्रापि अपि तु या भयं ·अादशः सर्गः। ५७७ यूनि शैशवमतीर्मया कियन प्रापि भीमसुतया न साध्वसं ॥३०॥ न प्राप्तं । अत्यन्यं प्रापीत्यर्थः । किम्भूते नले। पौरुषं दधति व- लिनि। किम्भूतया । स्वयं तु योषिताऽवलया। तथा स्वामिनि आत्मनः प्रमी राजनि च । स्वयं तु धितोऽङ्गीकृतस्तदीयख- भावम्तदीयत्वं वा नलदामीभूतया । तथा यूनि तरुणे। स्वयं तु शैशवं वास्यमतीर्सयाऽनतिक्रान्तया वयःसन्धी वर्तमानया। वलिनः खामिनो राज्ञस्तरुणाच्चावलया दामीभूतया बालया भयं प्राप्यत इति युक्रमिति । अत्र प्रथममम्भोगे किंवा भावी- ति ईदृ नले ईदृग्या तया महङ्ग्यं प्रापोति भावः । सवी- म्यपि विशेषणानि हेतुगर्भाणि । अथ च पिता नलविषयो भावो रमणाभिलाषा ययैतादृग्यापि स्वामिनि भर्तरि नले महङ्ग्यं प्रापि । यतः पूर्वोक्तगुणविशिष्टे पूर्वोकगुणविशिष्टया चेति । एवम्भूतेऽपि नले एवम्भूतयापि नया माध्यमं कियदन्प- मेव प्राशं बहु माध्वमं वर्तत एव तथापि किञ्चित् माध्वसं परि- त्यम् । यमाच्छ्रितो नलविषयो रमणाभिलापो यति वा। अथ च पितः परिगोलितो जातो नलविषयो यया वालया मम कझोपभाग न करिव्यतीति विनियितनलाभिप्राया भयें न प्रापेति भावः। श्रितोऽनुष्टिता नलाग्यो यया नलभावानु- कृनवर्सिन्या प्रथमसम्मेग्गे पौरुपमवनम्य क्रीडाकौतुककारो भवति, कान्ता वनुर्दशैभवा किमत्र भावीति सभया किञ्ची-

·५८
उत्तरयधचरिते।
11
दूत्वसङ्गतिगतं यदात्मनान 3'
प्रागशिप्रवदियं प्रियं गिरा।
तं विचिन्त्य विनयव्ययं हिया
न स्म वेद करवाणि कीदृशं ॥३१॥
दथजानानाऽल्प भयं विहाय प्रियभावानुकूल्यमाश्रयतीति ।
एतदनुभवसाक्षिकमिति भावः ॥ ३०॥
इदानो लज्जानुभावपूर्वं कामशास्त्रानुरोधेन प्रथममम्मो-
गक्रममाह। दूत्येति ॥ इय भैमी प्राक् विवाहात् पूर्व दूत्येन
देवदूतयापारेण मङ्गतिं गतं सम्बन्ध प्राप्तं साक्षाएं प्रिय नल
अात्मना विरहप्रकाशिनी वममाका गिरो वाणीः अशिय-
वत् अश्वयामायेति यत् तं भियस्य स्ववचनश्रावणलक्षणं विनयस्थ
व्ययं नाशं धाय विचिन्य विशेषेण स्मृत्वा हिया कृत्वा कीदृर्भ
किकरवाणीति न वेद म नाजासीत् । तदानी तन्मया मह-
दनुचित कृतं तत्प्रतिक्रिया कीदृशी प्रकृते चार्थ कि कार्यमिति
विनयध्ययसारणाजातया दिया किंकर्तव्यतामढाभूदित्यर्थः ।
उत्तमर्व सचितं। उत्तमा घि पूर्वानुचितस्मरणालजन्ते।
अतीतमरणेनापि मलज्जाभूत् भारचममोगानुभवदशाथान्तु
भननवं कि वाथमिति भावः । अभिवत् । टणतेणी पडि
दिवचने उपधाजस्वये मम्बाप्रघनीति (पा.७४।८३) मन्चनावे
सवति ग्णाति (पा०1४10)भ्यामन्य वेखा प्रियं । रोते:
पदक प्रत्यारो कप्पं ॥ २१ ॥

·यादश सर्गः। पर यत्तया सदसि नैषधः स्वयं प्राग्वृतः सपदि वीतलज्जया। तन्निज मनसि कृत्य चापलं सा शशाक न विलोकितुं नलं ।। ३२ ।। आसने मणिमरीचिमांसले या दिशं स परिरभ्य तस्थिवान् । तामयितवतीव मानिनो न व्यलोकयदियं मनागपि ॥ ३३ ॥ हत इति यदिति। तया मदमि मिलितलोकत्रयजनसमदं वीतल- ज्नया निर्लज्नया सत्या सपदि स्वयं परवर्तनाद्यभावेऽप्यात्मनैव वरणमालया कृत्वा यत् प्राक नैषधी तत् नलवर- एलक्षणं निज चापलं धाय मनमि कृत्य विचार्य,नदानों लब्जा त्याका मया महद्धार्शमवलम्बितमेतदनुचितमिति रसत्ता मा लज्जातिशयवशात्तदानों नलं विलोकि तुमपि न शशाक त्रा- य्युत्तमत्वं सचितं । तचापलं मनमि कृत्य विशेषेणेता प्राप्ता चासौ लजा च तया कृत्वा नलं वीक्षितुं नाशकदिति वा । मनमि कृत्य पूर्ववत् ।। ३२॥ अामने इति। अनुरागातिययादेकामने वर्तमानयोस्नयो- मध्ये म नलः मणिमरीचिभिः खचितोत्तमरत्नप्रमारिकिरणैः मामले व्याप्ते आमने सिंहामने म नल: यां दिशं परिरभ्य यं सिंहासनप्रदेशमाश्रित्य तम्यिवान्। दयं भैमी तां दिशं म- ·५६० उत्तरनयधचरिते। होसरिनिजनिमज्जनोचित मौलिदूरनमनं दधानया। हारि चित्रयुवतिथिया तया भर्टहतिशतमश्रुतीकृतं ॥ ३४ ॥ वेश्म पत्युरविशन्न साध्वसाद् वेशितापि शयनं न साभजत् । नागपि न व्यलोकयत् । उत्प्रेक्षते । श्रसूयितवतीव ईर्यावतीव । दिश: स्वीत्वादियं मनालिनितेति मपत्नीवुद्या असयां कत- वतीव तां नापण्यदित्यर्थः । यता मानिनी। लज्जाभयाभ्यां नापयत् तत्रेयमुत्प्रेक्षा। अस्थितवतो। कण्वादियगन्नात्कवत उगिलात डीप्॥ ३३॥ होति । निरन्तरप्रवाहरूपत्वात् हीरूपायां मरिनि निज- स्यात्मनो निमष्णनमुचिन योग्यं यस्यैवम्भूतं मालेः शिरमा दूरं नितरां नमनमानाभेर्नम्रीभावं दधानया तथा दारि गृह- दारदेशे चित्रलिखितयुवतिवत् श्रीः शोभा यस्थास्त्या लज्जा- भयाभ्यामन्तः प्रवेष्टुमशया प्रतिनिश्चलया तत्रैव स्थितया मैम्या, भैम्यागच्छति भर्नुनलस्य हतीनामाकानानां मनं अशु- नीटनं श्रुतगणश्रुतीकृतं । श्रुतमपि लज्जाभयाभ्यामनुत्तराद- गगनादाऽयुतमिव इतमित्यर्थः । नवोढाजातिरियं ॥ ३४ ॥ वेग्मेति । मा किमये भविष्यतीति माध्यमाङ्गयात् पायुर्वगम न नयमविगत् । अनन्नार भल्या नन्नेन वा वैगितापि गृपमध्ये ·यादशः सर्गः। ५६१ भाजितापि सविधं न सास्वपत् खापितापि न च सम्मुखाभवत् ॥३५॥ आत्मनापि हरदारसुन्दरी यत् किमप्यभिललाप चेष्टितं । स्वामिना यदि तदर्थमर्थिता मुद्रितस्तदनया तदुद्यमः ॥३६ ॥ प्रथमस- प्रापितापि शयनं नामजत्। ततोऽपि मख्या नलेन वा शयनं भाजितापि मा सविधं नलममीपं यथातथा नाखपत्, किन्तु दूरत एव निद्राति म्म । ततोऽपि सख्या नलेनैव वाकपान्या- दिना सविधं समीपं स्वापितापि न च सम्मुखाऽभवत् किन्तु शय्यापार्श्वपट्टिकावलमिनी परामुख्येवाभूदित्यर्थः । म्भोगे मुग्धाया जातिरियं । माध्वमादिति मर्वच । अस्वपत् । अनाति (पा.७१३८८) अट् ॥ भमुखाम्बाशाचोपमर्जनाद् (पा० ४।२०५४) इति विकन्पान डोप ।। ३५ ॥ प्रात्मनेति । हरदारवत् गौरोवत् मुन्दरी । मा भैमी त्रा- त्मनापि स्वयमेव यकिमपि यत् किञ्चिचेष्टितं तदवमरोचित कटातवीतगताम्बूनदानतानन्त चाम्ननादि अमित्तलाप कर्तु- मैच्छत् तदयें तम्मे प्रयोजनाय नदम्दानायेगितजेन स्वामिना नलेन ताम्बून्न देशीति यद्यर्थिता याचिता तत्तईि अनया भैम्या तम्य नतम्य उद्यमो याचनप्रयनो मुद्रितः ताम्बून्नादीना- मदापाशतः। तेन याचिता मती न ददाविति भावः ।

·૫૨ उत्तरनेघधचरिते। केवलं न खलु भीमनन्दिनी दूरमत्रपत नैपधं प्रति।, --:' भीमजाधदि जितः स्त्रिया हिया मन्मथोऽपि नियतं स लज्जितः ॥३७॥ जीभराद्विमुखया तया भियं ? सञ्चितामननुरागशंसिनि ।” . अपिरेवार्थ । खामिनेत्यनेनावश्यं कर्तव्यतायां मत्यामपोति सूचितं। गार्यपि प्रथममम्भोगे हरेणार्थिता मत्येवमेवाकरो- दिति ध्वनिः ॥ ३६॥ केवलमिति । भीमनन्दिनी केवलं नैषधं प्रति उद्दिश्य दूरं नितरां अत्रपत लज्जां प्रापेति न किन्तु भीमजाहदि वर्त्तमान- वादिया ल मारूपया खिया, जितः खन्नु जित दुव सोऽति- प्रमिद्धपराक्रमः पद्येव वर्तमानो मन्मथोऽपि नियतं बहकालं नज्जितः। अथ च मनो मनाति पीडयतीति मन्मथः पृषोद- रादिः। एवंविधाऽपि जितो लज्जितः मङ्कुचितश्चेति चित्रं । जीवशालविषयोऽतिपीडाकरोऽपि कामे पहुकालं तामभि- भवति मति भावः । अन्योऽपि स्तिया जितो लज्जते ॥ ३७॥ भीभरादिति । दूत्यकाले कनिनं युद्धं परीक्षितं तदाशयं भेम्पभिप्रायं मम्यक् इटमस्कारतया मरणपयाहढं मरम् विचारयन् म नग्नः शोभरादिमुपया तया विमुखत्यादेवा- সৰিনি মিয়া যি স্বামী নাৰীনি গামীণ ·यादशः सर्गः। ५६३ स स्वचेतसि नुलोप संम्मरन् दूत्यकालकलितं तदाशयं ॥ ३८ ॥ पार्थमागमि निज सहालिभि- स्तेन पूर्वमथ सा तयैकया क्वापि तामपि नियुज्य मायिना स्वात्ममात्रसचिवावशेपिता ।। ३ ।। खचेतसि सञ्जितां जनितां अनुरागाभावमम्भावनी भीतिं लु- लोप निरस्यति स्म । दूत्यवमरमप्यनुरागातिशयादिन्द्रादोनपि परित्यज्य मदलाभे रुतमरणनिश्श्येयमिदानीमनुरागं न त्य- क्ष्यतीति निश्चित्य जातां शङ्कां तत्याज । मुग्धा लज्जाभरा- देव विमुखीयं न स्वननुरागादिति निश्चिकायेत्यर्थः । तदाशयं । भेषवाविवक्षया पध्यभावः ॥३८॥ पार्थमिति। तेन नलेन भयवशादेकाकिनो नलस्य मवि- धमनागच्छन्ती मा प्रातिभिः मखीभिर्भूयमोभिः सह निज पाचं आगमि प्रापिता । भवतीभिरपि कश्चित् कान्नमनया मा- ईमागन्तव्यमित्यादिशभिताभितां स्वमनिधि प्रापितवानि- त्यर्थः । अथानन्तरं कियतापि कालेन किञ्चिदिश्यामप्राप्यन- न्तरं एकया एकाकिन्यैव तया मख्या मह मख्यन्तरपरिहारेण मनिधि प्रापिता। अथानन्तरं कियतापि कालेन तामपि मखीं कापि गन्धमान्यताम्बूलाद्याधरणविषयेऽन्नीकं नियुज्य गन्धा- धान येति कलात् मेथ्य, यतः माथिना कामगारतोनकन्याविम- ·५४ उत्तरनधधधरिते। सन्निधावपि निजे निवेशिता- मालिभिः कुसुमशस्लशास्लवित् । आनयावधिमानिव प्रिया- मकपालिवलयेन सन्निधिं ॥४॥ भणकपटपटुना चतुरेण तेन स्वात्ममात्रो नल एवं सचिवः सखा यस्याः स्वमहायवेकाकिनीऽवणेषिता स्वसमीपे स्थापिता विजनोचितं खीयमिङ्गितमदर्शयत् तदीयं वाऽपश्यदिति भावः । कन्याविसम्भणप्रकारोऽय। श्रागमि एयन्तात् कर्मणि चिण् । दिपमुलाः (पा०६।४।८३) इति दीविकन्यात् पचे एखः ॥ ३८ ॥ सन्निधावपोति। म नल आलिभिः स्वयमेव भिजे मनिधी निवेगितामपि तेनैव प्रयोजन स्वममोपे प्रयोज्याभिः मखीभिः म्यापितामपि प्रियामकपालेभैमीपृष्ठभागस्य स्पर्शिनः खीयक- भुजालिजनविशेषस्य वलयाकारण वेटनेन कृत्वा मन्त्रिधिमा- नयत्। यतः कुममशस्तः कामस्तस्य वात्स्यायनादिप्रणोतं गास्वं बेत्तीति वित्। उप्रेक्षते, व्यवधिमानिव, दूरस्या यथा प्रियां भत्रिधिमामयति। कामशास्त्रे । श्रादी रतं वायमिदं प्रयोज्यं तचापि चास्तिद्गममेव पूर्णमिति । नचा मामीप्य गाग्मोर नवाढ मचिधापयेत् । विश्वामछाना गाढामिनायागयेयं ।।

·यादशः सर्गः। ५६५ प्रागचुम्बदलिके हियानता ना कमाइरना कपोलयोः । तेन विश्वसितमानसा अटि- त्यानने स परिचुम्व्य सिस्मिये ।। ४ ।। लज्जया प्रथममेत्य हुश्तः साध्वसेन बलिनाथ तजितः। इत्यादि सन्निधिम्यापनव्याजेन गाढमालिङ्य भयं त्याजि- सवानिति भावः ॥४॥ प्रागिति । स हिया पानतामतिनमान्तां प्राक् अलिके ललाटपट्टे चुम्बत् । तिनत्तत्वात्तदानों कपोलादिचुम्बनस्या- शक्यत्वादित्यर्थः। ततः किञ्चिगतचुम्बनभयत्वात् पूर्वापेच्या दरनतामीषन्नयां किञ्चिदुनतमुखों फ्रमात् परिपाया तदानी- मेवान्यदा वा कियतापि कालेन इयोरपि कपोलयोथुम्बनेन ललाटफलकचुम्बनेन ततोऽपि विश्वमितं मानमं यस्यास्तां ततो ऽप्युनतमुखीमानने अरिनि मुखवक्राणादिभयाछीघ्रं परिचुम्थ्य दुर्लभाधर घुम्मनसाभजनितानन्दवनात् मिमिये ईषद्वक्रमह- मत् । स्फुट हामे पुनर्लज्जा स्यादिति भयादोपज्जहामेत्यर्थः । अथ च यदेतावत्पर्यन्तं त्वया वञ्चितं तद पोदानों मया लब्ध- मिति हामः। ललाटादीनि कामशास्तकानि चुम्बनम्यानानि। दूयमपि विसम्भणरीतिः ॥ ४१ ॥ लजयेति । ललाटादिषुम्मनक्रमानुभावजातमुखविपाप- 402 ·उत्तरनैषधचरिते। पर किञ्चिदुच्छसित एव तददि न्यम्बभूव पुनरर्भकः स्मरः ॥ ४२ ॥ वल्लभस्य भुजयोः स्मरोत्मवे दिसताः प्रसभमकपालिका । मितकामोदयायास्तस्या इदि मानमे किच्चिदुच्छमित एव वि- कमित एवार्भको मुग्धत्वादप्रौढः स्मरः प्रथमं चुम्बनजनितया लज्जया एत्यागत्य हुङ्कतः हुकारेन निषिद्धः। अथ, पश्चा- हलिगा प्रवलेन चुम्बनजन्गेन साध्वसेन मालिकभयेन तर्जितो भर्मितोऽस्मदीयभमोहदयस्तक्षणं ग्यानं त्वया प्रविधं तिष्ठ तिठे- त्याक्षेपपूर्व लज्जाभयाभ्यां भर्मित इत्यर्थः । एवम्भूतः मन् पुनस्तत्वणमेवान्तहितोऽभून् । जुम्बनवशात् पुनः अबलाभ्यां लज्जाभयाभ्यामुदितमात्र एव स्मरो दुर्वलः कृत इत्यर्थः । एव- कारो विलम्बद्योतनार्थः । अर्भकोऽपि किविचेष्टितुमुटुको मात्रा पूर्वमागत्य हुङ्कतः पद्यात् प्रभुणापि वाचा तर्जितः मन् मङ्कुचिता भवति । हुङ्कत दव नर्जित दवेति च प्रतीयमा- नाता ॥४२॥ वणभस्येति। समारोन्सवे सुरतोमवारम्भेऽङ्कापालिकां कृतम वेएनयाहुयस्तयाम्लिङ्गन प्रमभं इटात् दिसतोः कर्तुमिच्छता- वनभम्य ननम्न भुजयोर्मध्ये एकको भुजः यालथा सुरतामोठया मपा पिरमरोधि प्रतिपद्धः । कीदृग्या। तत्पम्य भय्याथा चाणेग स्वपृष्ठ दृढपीउगेन निरन्तरालया मिरवकाशथा।

·यहादाः सर्गः ५६० एककश्चिरमरोधि वालया तन्पयन्त्रणनिरन्तरालया ॥४३॥ हारचारिमविन्तोकने मृपा- कौतुकं किमपि नाटयन्नयं। प्रालिङ्गनार्थ पृष्ठदेशे नलभुजप्रवेशो यथा न भवति तथा दृढं गय्यामलीनयेत्यर्थः। भय्यायन्त्रणेन निरवकाशत्वामुजरोधना- चालिङ्गनविघ्नं ममाचरदित्यर्थः । अवलवादेकदैव इयोर्भुजयोः प्रतिरोडभशक्यत्वादाभ्यामपि निजभुजाभ्यामेकैकम्य नलभुजस्य पर्यायेण रोधनादेक इत्युक्रेऽपि दापि भुजौ निरुद्धाविति जेयं । एकक इति पर्यायाशयेनो। दाभ्यामेकस्यैव निरोधे ऽपि द्वितीयेन स्पर्भमाचं कर्तुं शक्यते न तु दिभुजमाध्यमह- पाल्यालिङ्गनमित्येक इत्युक्नमिति वा । अन्योन्याभिमुख्येन सप्त- योम्तयारधम्तनवाह भय्यामंलग्नत्वाच्छय्ययैव नियन्त्रिती। प्रा- निगनोद्युक: भय्यामलग्नो नन्नवाइसन्पयन्त्रणनिरक्काभवात् पृष्ठदेशे प्रवेणुमशक्यवादवरुद्धः, उपरितनम्त उपरितनेन भैमी- बाहुना चिरप्रतिरुद्ध इत्याभयः ॥ ४३ ॥ हारेति । हारस्य एकावन्यादिमुनाहारम्ब चारिमा मा- न्यं तस्य विम्तोकने विषये ऽनिवृत्तम्यूलमुकायुकोऽत्यहुनोऽयं त्वदीया हारो दर्शय दर्शयेनमित्यादि किमपि नाकोत्तर मृपाकौतुकं नाटयन्नभिनयत्रयं धवो भनी नन्नः पन्नोभ- वगादुपकुचं म्तनममीप धावत्येवं गोलेन पाणिना अदमीयं मम्गाः सम्बन्धि कण्ठमूनं कण्ट्राधोभागमरपृमत् । मान्दभीमम्म ·५६ उत्तरनयधरिते कण्ठमूलदसीयमस्पृशत् पाणिनोपकुचधाविना धवः ॥ ४४ ।। यत्त्वयामि सदसि स्रजार्चित- स्तन्मयाऽपि भवदर्हणाईति। इत्युदीर्य निजहारमर्पयन्न- स्पृशत् स तदुरोजकोरका ॥ ४५ ॥ नीविसोम्नि निहितं स निट्रया सुभुवो निशि निषिद्धसंविदः। तस्यापूर्वस्य वस्तुजातस्य दृष्टत्वात् कुचस्पर्म एव तात्पर्य्याच ना- विककौतकाभावेऽपि साक्षात्करस्पर्शममहमानायास्तस्या हार- मौन्दर्यदर्शने पाकीतुकनाटनेन कण्ठमूलस्पर्शव्याजेन कुचा- वेव पस्पति । मुग्धाविसम्भणजातिः ॥ ४४ ॥ पुनस्तनस्पर्भ उपायान्तरमाइ। यदिति। म इत्युदी का भैमीकण्डे निगमुक्ताहारमर्पयन् मन् हारार्पणमिषेण तम्या उरोजावेव काठिन्यादिगुणत्वेन कोरकी पस्पर्श । इति किं । हे भैमि मदमि मभामध्ये त्वया सजा मधूकमालया शवा यद्य- मादर्चिनः मर्वेषां मम पूजितोऽस्मि, तत्तमानमयाऽपि भत्क- ईका भवस्या अर्पणा पूजा अईति, उपकारस्य प्रत्युपकर्तयमिति न्यायाधुमति । ईणा कृतेश्यपि पाठः ॥ ४५ ॥ मोवीति । जायदवम्यायां कर निराकरिथ्यतीति बुद्धा मिशि मिद्रया निषिद्धा वारिता मंवित् जानं यस्यारतस्याः ·यादपाः सर्गः। ५४ कम्पितं शयमपासयन्निर्ज दोलनै निनवोधयाऽनया ॥४६ ।। स प्रियोस्युगकञ्चुकांपाके न्यस्य दृष्टिमय सिस्मिये नृपः । .. सभुवो भैम्या नोविमोमि रमनाकलापमोचनार्थ वमनपट्टिका- परिमरे निहितं पितमत एव नोवोस्पर्शमात्रेण कम्पितं मा- विककम्प युनं भयं इस्तं म नलः दोलनः ममुद्भूतस्वगतमात्वि- ककम्पनिमित्तहस्तचालनैर्जनितबोधंया त्याजितनिट्रयाऽनया भैम्या करणभूतयाऽपाम निराकतवान् । कीदृमः। अयं सभा- वहविधिः मम्मोगानन्दमिति यावत् तं यन् प्राप्नुवन् । अपा- मयन्निजमिति पाठे भैम्या प्रयोज्यया मः प्रयोजको नलो निर्ज करमपामयदमोचयदित्यर्थः । कम्पमानकर्मस्पर्शमात्रेण जान- बोधया तया तदीयः करो निराकृत इत्यर्थः । अनयेति करणे बतीया। पाठान्तरे तु प्रयोज्यकत्र्तरि ॥ १६ ॥ म रति म नप: प्रियाया अमयुगम्य कञ्चकांगड़के श्राव- रणभूते वस्ते दृष्टिं न्यम्याथानन्तरमेव मिम्मिये ईपदहमत् । सुमावस्वादृतत्वात् सब्जे मया द्रष्टुं मक्यत एवेत्यायेनेत्यर्थः । चपापूर्वकानेऽभिहिते मितम्यानन्तयें मधेऽप्यवहितलद्योत- नार्थमथमन्दः । नोवोम्यापितकरापामनानन्तरमिति वा । अथ नम्नम्मितानन्तरं निरातिरिव वस्तरहितेव चपाहता मती मा नदूमयुगवर वरतम्य तौवाचनेरावाराचादयामाम ।

·उत्तरनेयधचरिने आववार तदथापराञ्चलः सा निरावृतिरिव चपावृता ।। ४७॥ बुद्धिमान् व्यधित तां क्रमादयं किच्चिदित्यमपनीतसाध्यसां । किच्च तन्मनसि चित्तजन्मना हीरनामि धनुपा समं मनाक् ।। ४८॥ वस्त्रस्यातिसूक्ष्मवाद थासम्भावितनिजगोप्याङ्गदर्शना सती धना- वयवत्वमम्पादनार्थ तदस्वं तंदवलैरेव प्राणेदिति भावः । कामिनारियं जातिः। अञ्चलैरिति बहुत्वं पुनः पुनरावरण- क्रियाभेदात् ॥ ४७॥ बुद्धिमानिति। बुद्धिमान् कामशास्त्रोककन्याविसम्भणप्र- कारचतुरोऽयं इत्थं पूर्वोकरीत्या प्रमात् परिपाया तामप- नीतमाध्यमां त्याजिननवमम्भोगभयां व्यधितात। किञ्चेत्य- धिकोनो। नयमेतावदेव किन्वेतस्या मनमि वर्तमाना होस्त- चैव म्यितेन चित्तजन्ममा कामेन स्वधनुषा ममं मंह मनाग- नामि शिथिलता। कामेन धनुपि किञ्चिदारोप्यमाणे लज्जा ऽयम्या जानेत्यर्थः । पूचे कामो भयलज्जाभ्यां त्याजितः, इदानी तु भैमोभयं मानेन मिराशनं एका खो छोरवशिष्टा मा कामेग मुगेनापिनेति भयानकायोः किश्चिदपामभेग पूर्व मन्दीभूती ऽपि कामम्ताकं पुनमम नामेति भाषः । अनामि । चालझान (मि.१९५४५५) इति वार्तिकालिग पारिवालागिायाभावे ·शादशः सर्गः। 3304 सिस्मिये इसति तेन न स्म सा प्रीणितापि परिहासभाषितः खे हि दर्शयति ते परेण का ऽनर्य्यदन्तकुरुविन्दमालिक ॥४८॥ हुस्खाभावः मित्वेऽपि चिणमूलोरिति (पा०६।४।८३) पानिको दीर्घः ॥४८॥ मिस्मिये इति । तेन परिहासभाषितः परिहास प्रधानः सप्रेमवचनैः प्रोणिता जनितमोतिरपि सा तस्मिन् इसत्यपि विक- मत्कपालनयनं अलचितदन्तं मिलिमये स्मितञ्चकार। दर्शितदनं असरद्धारा तु न चकार । अन्या त परिहासप्रोणिता हमति इयं तु नेति चिचमित्यपिशब्दार्थः । हि यस्माते प्रमिद्धेऽनर्या निर्मून्याः मुलक्षणा दन्तास्त एव ताम्बूलरागत्वात् कुरुवि- न्दानि माणिक्या तेषां मालिकेऽन्पे इखे वा माले खे प्रात्मीये सर्वखरूपे का कुलीना स्त्री परेणान्येन हासेन येन केनचित् पुरुषेण च दर्शयति दर्शनवत्यौ करोति, अपि तु हास्यं स्वीणां दोषायेत्युत्तमस्तीवात् प्रकटितदशनं हास्यं न चकारेनि युकं । न झनध्य वस्तु अन्यमै प्रदर्यते । तेन सह न इमति स्मेति वा। मितहमितविहसितोपहामाहासप्रकारहस्विरमा भरतेन पर- विधो निरूपित इति सितइसितयोर्भेदः । अपी यः कति कर्टमज्ञानुवादेन कर्मवविधानात् सम्मापूर्वकविधेरनित्य- लात् परेणेत्यत्र दुर्घद्यर्थवाद्गतिबुद्धीति (पा.१८४५२) प्राप्तकम्मलाभावः ॥ ४८॥ 3304 ·उत्तरघधचरिते। वीच्य भीमतनयातनदयं मनहारमणिमुद्रयाशित। सोढकान्तपरिरम्भगाढता सा त्वमानि सुमुखी सखीजनैः॥ ५० ॥ याचते स्म परिधापिकाः सखी: सा स्वनीविनिविडक्रियां यदा। अन्वमिन्चत तदा विहस्यता वृत्तमत्र पतिपाणिचापलं ॥५१॥ वीक्ष्येति। मखीजनैस्तु मा सुमुखी मोढा कानस्य परिरम्भ- पानामालिङ्गमानां गाढता दृढपोडनं यया एवम्भूतामानि अनुमिता । किं कृला। भीमतनयायास्तनदयं, स्तनदये ममानां हारमणीनां मुद्रया किश्चिदम्भीररकोभतस्यामश्रियादित चिझितं वीक्ष्य। स्तनयोर्मनहारमणिस्थानदर्शनादन्यथानुप- पत्या गाढासिगनमनया मोढमिति सखीभिजातमित्यर्थः। सम. बीत्यनेनासिङ्गनसनातऽपि सूचितः ।। ५.॥. याधत इति। मा यदा, यमिन् समये परिधापयतीति परिधापिका: सखीः स्वनीव्याः प्रात्मीयवस्वमेखलायन्धस्य नि- विउफ्रियां गाढपन्धर्म याचते मा प्रार्थितवती तदा ताः मख्या ऽन्योन्यमुपविलोकनपूर्व विहस्यात्र मौवीमन्वयथीकरणा) रसं जातं पत्थुः पाणिपापलं मलादुन्मोचनय्यापारमम्पमिषना- सुमिनिषिपञ्चः। अन्यथैवं प्रार्थना ग पुज्यते इति धर्मवृक्ष ·यादशः सर्गः। कुर्वतो निचुलितं हिया कियत् सौहदादिवृतसौरभ कियत् । कुमलोन्मिपितसूनसेविनों पद्मिनों जयति सा स्म पद्मिनी ॥५२ ।। नाविलोक्य नलमासितुं स्मरो होर्न वीक्षितुमदान्मृगीदृशः । निश्चित वत्य इत्यर्थः । धापिद्धिकर्मा । अन्वमिन्वत । मिनाति- रनुपूली जानार्थः ॥५१॥ कुवतीति । कामशास्त्रोतलचणा पद्मिनी मा भैमी पद्मिनी कमलिनी जयति स्म। किम्भूता। कियत् किञ्चिचुम्बनादि सभा- गकर्म हिया निचुलितं स्थगितमप्रकटं कुलती। कियदालिग- नादिकं सौदाचित्तौख्या विवृतं प्रकटितं मौरभ कामशा- लोककौशलं यत्र एवम्भूतं कुर्वाणा । किशूनां पद्मिनी । कुमला- मिषितानि मुकुलान्येव प्रफुमानि सनानि पुष्पाणि मेवते मज- त्येवंमोला । अर्द्धविकमितपुष्यवती निचुचितकलिकास्थानीयां विस्तमौरभां विकसितपुष्पम्यानीयां । कियत्कसिकारूपकिय- दिकमितकमला कमलिनीव साभूदित्यर्थः। विवृतं सौरभ मनो- जलं मौगन्ध्यं वा यस्येति वा ॥५२॥ नेति। मरो म्हगीयः सभुवो भैम्या नसमविलोक्यासितुं स्थातुं हीय तमोचितुं नादात् यस्मात्तस्मात्तस्या दृपः कटा- विश्परूपा नेषव्यापाराः कमेए पतिदिमा नमाधिष्ठितरेस- 4.2 ·उत्तरनेयधचरित। . तहशः पतिदिगाचलन्नथ बोडिताः समकुचन्मुहुः पथः ॥ ५३॥ नानया पतिरनायि नेत्रयो- लक्ष्यतामपि परोक्षतामपि। मुद्दिश्य वलितयौवं वारंवारमचलन्। अथ पथात् अभिमुखं नलने बसम्मेलने सत्यनन्तरं पीडिताः मत्यः नलमप्राप्य पयो मार्गादेव मुजः पुनः पुनः ममकुचन परावृत्ताः कामप्रेरित- लादीचितुभारंभे, लज्जया निषिद्धलाच तदीक्षणात्रिहत्तेति भावः । लज्जाकामयोः समबलवाद्भावन्धिः। दृशां व्यापा- रापेक्षया बजवं ॥ ५३ ॥ नेति । अनया पतिः प्रियो नेचयोलच्चतां गोचरत्वमपि नानायि परोक्षतामगोचरत्वमपि न प्रापि। नन्वेकस्य वस्तुनः परोधता वा भवेदपरोक्षता वा भवेन्न भयता विरोधादि- त्याशयोपपादयति । खलु यस्माद्धेनोः यस्य हारमुकुररत्न- स्तम्भादेर्वसनो विलोकने सति स नलो वोच्यते तत्र तत्र हा- रादिवस्तुमि विषये नयने ददानया प्रेरयन्या मुकुरादविला- कने तत्र तत्र प्रतिविम्विती नलोऽनुपलचितदर्शनेन दृटो मा- मियं पम्मतोति नेना जातलात् उद्देग्यतया विम्वरूपस्न न इस इति विषयान्तरविलोकनयाजेन प्रसङ्गात् मनानदर्शनस्य मस्तस्त्राभयरूपताकारेण वैचिच्यादेकस्यापि विद्धाभयरूप- खरूपमम्भवे मंस्कारद्रिपाभ्यां महोत्पादनाच्छास्ते मत्यभिज्ञा-

·घरादशः सर्गः।
६.५
वीक्ष्यते स खलु यदिलोकने
तत्र तत्र नयने ददानया ॥ ५४ ।।
वासरे विरहनिःसहा निशा
कान्तसङ्गसमयं समेहत।
साहिया निशि पुनर्दिनागमं
वाञ्छति स्म पतिकलिलज्जिता ॥५५॥
वलोके च खरतरगाभयोडूनबादेसरवच्च युक्रेत्यर्थः। लज्जा-
वशात् साक्षाद्यद्यपि नापग्मत्तथापि कामप्रेरितत्वाद्दर्पणादि-
दाराऽपम्यदिति भावः । वीक्ष्यते स्मेति पाठः सुयोजः । यद्य-
स्माद्विलोकने नलविलोकननिमित्तं तत्र तत्र वस्तुनि नेत्रे द-
दत्या स वीक्ष्यते सौव तस्मातक्ष्यतां परोक्षताञ्च नानायोति
वा ॥ ५४॥
वासर इति । सा यस्माद्दासरे दिने विरहनिःमहा सम्भा-
गविच्छेदं सोढुमशक्का तस्मात् कान्तस्य सम्भोगसमयं सम्भोगम-
मयरूपां नियां ममैहत, रात्रिः कदा वा ममेव्यतीति। निधि
प्राप्तायां पत्युः केलिभिः नवनवुकामक्रीडाभिलज्जितात एद
हिया छला पुनदिनोदयं वाञ्छति स्म। प्रभातं कदा वा
समेव्यतीति। हेतुहेतुमद्भावान पोनरुक्तम् । सहजया हिया
युक्ता
ततोऽपि पतिकेलिभिविषेश सज्जितेति वा न पोनरुत्वं
॥ ५५ ॥

·उत्तरनयधचरिते। नत् करोमि परमभ्युपैषि यन्- मा प्रियं ब्रज भियं परित्यजा प्रालिवर्ग इव तेऽमित्य शवदाश्वसनमूचिवानलः ।। ५६ ।। येन तन्मदनवहिना स्थित श्रीमदोपधिनिसद्वशक्तिमा। सिद्धिमझिरुदतेजि तैः पुनः स प्रियप्रियवचोभिमन्त्रणैः ॥५७ ।। तदिति । नलः अमूं भैमों अश्वनिरन्तरं इति श्राश्चमनं विश्वास हेतुं वचः ऊचिवान्। इति किं ? हे भैमि बहुविधेय्वालि- जनचम्ननादिषु मधे यन् ले अभ्युपैषि अनुमन्यो तत्परं केवल प्रत्यर्थं वा करोमि नान्यत्, नमाज्ञियं मा प्रज, पुमङ्गभङ्गेन किं वा भावीति चित्ते एतां भियं परित्यज, यतोऽन्ने प्राति- वर्ग इव सखोपमूहतुल्यः, तस्मात्तस्मिन् यया विश्वभिषि तथा मथ्यपि विश्वमिहि भयं मायामोरिति। इह त पनि पाठे दर तुमनादी विषयेऽहन्नासिवर्ग एव, सखीकर्टके हुमनवादी यथा कापि न भौतिस्तथाापीत्यर्थः ॥ ५६ ॥ पेनेति । येन तस्या मदनरूपेण वशिमा, गोरव महीपधि- दियोपधिस्तथा निरुद्धा भक्तिः मामयं यस्य तेन, लज्जया वि. सोनेन म्यितं, म कामानिः पुनः सिद्धिमद्भिः प्रकृतार्थमाध- नममतैरकरूपैः प्रियव्य प्रिथदामि तद्रूपाप्यभिमन्यणानि ·यादमः सर्गः। यद्दिधूय दयितार्पित करं दोईयेन पिदधे कुचौ दृढ़ पार्श्वगं प्रियमपास्य सा हिया तं हदि स्थितमिवालिलिङ्ग तत् ॥ ५८ ॥ अन्यदमि भवतों न याचिता वारमेकमधरं धयामि ते । रहस्यमन्त्ररूपास्तैरुदतेजि अदीपि प्रकटीकृतमाम ऽकारी- त्यर्थः । पूर्वानाश्वासवचनैः पुनरुद्दीतकामा जातेति भावः । अन्योऽपि वहिरोषधप्रतिबद्यमति: सुमिरमिप्रकाशकैमन्त्रैः पुनरुदीप्यते। उदतेजि । तिज निशाने। निशानमुद्दीप्तकरण । अत्र चमार्थाभावान्न मन् ॥ ५ ॥ यदिति । मा दयितेन महनार्थ कुचयोरुपपित कर क- राभ्यां विध्य निराकृत्य स्वस्तिस्वरूपेण करदयेन दृढं कुची यत् पिदधे तत्तेन कुचपिधानप्रकारेण पार्श्वगं समीपे स्थितं प्रियं हियापास्य हदि स्थितं तमेवालिलिङ्गेवेत्युन्मेचा। स्वीर्ण गावस्पर्मे यन्निवारणं तदेव कामस्य परमायुधं । बालिङ्गनेन यथा कामः प्रदीप्तर भवति तथा कुचमर्दननिषेधपरेण कुच- पिधानेनापि नसः प्रदीप्तकामा जात इति भावः । मुग्धाजा- तिरियं ॥ ५८॥ अन्यदिति । इति एवम्प्रकारादुपांड: सदाभीत्या प्रार्थना- दैन्यवशात् काकुः ध्वनिविकारयुका वाक् यस्य म नली दोन- ·०८ उत्तरनैयधपरिते। इत्यसिखटुपएकाकुवा- गुपमहे इठवृत्तिरेव तं ॥५॥ पीततावकमुखासवोऽधुना मृत्य एप निजकृत्यमति । भार्थनवशात् किञ्चिदनुमती सत्यामुपमर्दे दन्तदशनोष्ठपोर- नगाढालिङ्गनादीयो हठः तेन महिता वृत्तिरधरपानादि- व्यापारो यस्य मोऽयमन्यदा करधूननादिसविनाधरपान हठ- त्तिर्यस्य वा एवम्भूत एव मन् तमधरममिखदत् अपात् । एव- मालिङ्गनाद्यपि। इति किं ? हे भैमि अहं भवती वामन्यदपरं किमपि कुचमईनादि न याचितामि पार्थचिये, किन्तईि घई एकवारं तेऽधरं धयामि पिबामीति । अपाने दीनवचनं । पाने तु बलात्कारः। एकवाराधरपानानुमतेरुपमईन था- लेन ताडिता हठवृत्तिरननुमतचिनीयवाराधरपानव्यापारी यस्येति वा। एकवाराधरपानमाचानुमती लधायामालिङ्ग- मार्धाप दितीयाद्यधरपानमप्यकरोदपराधमार्जनं बनन्तरं करियामोति बुधेनिभावः 1.पूर्वमोठपानमाधमकरोदनन्तरं नखक्षताद्यपीति केचित् । अन्यदेति पाठे क्षणान्तरे पुनरधर- पाममपि न याचिथ्य इत्यर्थः । मोऽयमति पाठे मोऽयमईः किश्चिमाचो एठो यत्रैवंविधा व्यापारो पस्य। पूर्वपाठे स इति मेयं । याचिताब! वारं। काले दितीया ॥ ५८ ॥ पोमेति । श्रमी नम इत्युक्रिप्याजेन तोरी पाणिपर्व मृष्टु- ।

·यादशः सर्मः तत्करोमि भवदूरुमित्यसो तत्र संन्यधित पाणिपन्नवं ॥ ६ ॥ चुम्वनादिपु वभूव नाम किं तथा भयमिहापि मा कृथाः । बालपन्निति तदीयमादिम स व्यत्त रसनावलिव्ययं ।। ६१॥ सुखम्पर्शतया पनवतुन्नं पाएिं मन्यधित स्रष्टुं मन्त्रिवेशितवान् । इति किं हे भैमि एष मृत्यः मदक्षण दासः पीतस्तावकमुख- मेदामो मद्यं येनाथ च पीतस्तदीयमुखस्य सुरागण्डूपो येने- वम्भूतः सन्नधुना निजकृत्यं चरणसंवाहनादिरूपं मृत्यमम्बन्धि कार्य कर्तुमईनि उचितो भवति । नत्तस्मादृहारामपुष्पाव- चयादिना खिन्नं भवदूरं त्वदीयमूर करोमि संवाध्यामि। अथ मामांदूळ करोमोति। अनेकार्थत्वात् करोतिः मंबाह- नार्थः । अन्योऽपि मृत्यो भुकमुखाच्छिचरणमवाहनं करोति ॥६॥ चुम्बनेति । इत्युदीर्य, मोऽयं नलः, मृगीदृमस्तदानीमति- नमचञ्चन्नदृभो भैम्या श्रादिम कदाचिदप्यकृतपूर्ववात् प्रथम रमनावलिव्ययं मेखस्ताकलापमोचनं निर्ममे चले। ऊरभादी वाम्ब भयञ्च भजन्या भैम्या एवंविसम्भणपूर्वकं वमनमाचकनि भावः । इति किं ? नामेत्यनुभूतविषयप्रनाभिनये, है भैमिः दुम्मनानिङ्गनादियु किं नाम विरुद्धं बभूवापि तु न किञ्चित, .

·उतरनेयधरिते। अस्तिवाम्यभरमस्तिकौतुकं सास्तिधर्मजलमस्तिवेपथु। अस्तिभीति रतमस्तिवाञ्चितं प्रापदस्तिसुखमस्तिपीडनं ॥६॥ होस्तवेयमुचितेव यन्नव- स्तावके मनसि मत्समागमः । तत्तस्मादिदाप्यमान् क्रियमाणे सुरतारोऽपि भुजपीडने वा मेखलामोचने का वृथा कारणं भयं मा कृथाः ॥ ६ ॥ अस्तीति। मा एवम्भूतं रतं प्रापत्। किम्भूतं। पारम्भसमये अस्ति वर्तमानो वाम्यभरो रतिभातिकूल्याचरणबाहुल्यं यत्र, आरम्भानन्तरच सिकातक अननुभूत चरत्वादत्याद्ययं यत्र, ततोऽपि मात्विकोपत्तेः श्रान्तेशाम्त धर्मजलं यच, तथा अस्ति वेपथुर्यच, ततः सम्भोगे प्रारब्धे भये निवृत्तेऽपि किमन्ते भा- बौत्यस्ति भीतिर्थत्र, तथा सुरतहेतुत्वादस्ति वाञ्छितमभि- नाधेर यत्र, तथा लिङ्गक्रममम्मदीदस्ति सुखं यत्र, समरमसुर- नावमानमत्रातमुखमिति यावत्, ततोऽप्यक्ति पाउन सम्भोगा- वमाने माङ्ग गाढासिन यच, एवम्भूतं प्रथममभोगमन्चभू- दिति भावः । अस्तीति (मि को.२८१७५०) विभफिमति- स्यमय । अम्ति चौरादयति ममामः ॥ ६२ ॥ प्रोनि, इति पनि दुग्ग। चतुरः कामकलाकुशतः म नमः माजिक्रियायाः मुरतधार विभनेन निविडेलगित- . r ·श्ययादशः सर्गः। तत्तु निस्लपमजस्रसङ्गमाद् ब्रीडमावति मामक मनः ॥ ६३ ॥ इत्युपालभत सम्भुजिक्रिया- रम्भविघ्नधनलज्जितर्जिता तां तथा स चतुरोऽथ सा यथा सप्तमेव तमनु चपामयात् ॥ ६४ ॥ युग्मम् ॥ ज्जानिर्मितरङ्गसङ्कोचनादिभिर्जितां अतिलन्जितां तां दति पूर्वोकप्रकारेणेपालभत मामुण्डनमूचे । मा मेमो यथा येन प्रकारेणाथोपालम्भनागन्तरं तमनु लचीकृत्य मेव लज्जि- तुमपि चपामथात् लज्जा प्राप। लब्जागुप्तिविषयेऽपि लज्जा यथा जायते तथेयमुपालब्धेत्यर्थः । मम लज्जावशादन्यथास्य चेतमि स्फुरितमिति भिया लज्जा विहाय विसमोण तेन सद चिकोडेति भावः ॥ दति किं। हे भैमि तवेयं वर्तमाना होलज्जा युका उचितव, यद्यस्मात् मत्समागमः तावके मनसि नवो नूतनो जातः, नवसम्भोगवशानिस्त्रपं निर्जजमपि मामक मनम्नु पुनः मोडं लनामावहति धारयति यत्मेयमनौचिती सामान- भ्येत्यर्थः, निर्लज्जस्य लब्जा विरोधादयुक्ता वा। सनातम- ङ्गमस्वरयतिपरिचयालना न युनोत्यर्थः । औचितो कारणान्तरमाइ। तुरप्यर्थः । अजखमङ्गमादिसर्थ मामकमपि मनो लजितां तां दृष्ट्वा यस्मासन्नते किमु यद्दा लग्नाया ·उारनेघधचरिते। बाहुवत्रजघनस्तनांघ्रितद्- वन्धगन्धरतसङ्गता नतीः । इच्छुरुत्सुकजने दिने स्मिते वीतितेति समति तेन सा ॥६५॥ खखकार्य- वक व्यं, प्रथमसम्भोगे ते मनी लज्जत इति ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ बाहिनि। तेन वीचिता मा भैमी इति पूर्वीक्त प्रकारेण समकेति मतिता। इति किं। हे भैमि उत्सुकाः साधनोत्साहवन्ती जना यत्र राचिवृत्ताकर्णनाद्यर्थमुत्मुकः सखीजनो यत्रैवंविधे वा दिने, स्मित इति भैमीसम्बोधनं वा, दिवमेऽपि ते सम्बन्धिनी:, बाह च वनं च जघनं च स्तनी च अहो च तस्य बाहादेः काममास्वमिद्धा ये बन्धा नागपा- भादीनि करणानि तेषां गन्धो लेशो विद्यते यत्र तादृशं रतं तेन सङ्गता मिलिताय ता नतयश्च नितरां नमत्वातिकौशला- तिशयनिर्मािनानवयवनम्रीभावान मङ्गता इति पृथग् वा नती- रिचार भिलापुकोऽस्मीति रात्रिनयन्धरतप्रत्यभिज्ञानं यथा भवति तथा बोषणमात्रेणेङ्गित छलानुरागातिशयाद्दिनेऽपि स्वीचं वादृयताभिलाषं तां प्रति जापितवानिति भावः । यदा पाहाता: प्रमिद्धाः क्रमेण पन्धश्च गन्धय रतञ्च मानव श्रानतिय ताः पाशोनागपाणदियन्धी वनस्य गन्धः पधिनो- मात् मेरभं गधगस्य रतं स्तमयोः मंगतपचरणयोः पतन- माननियेत्यर्थः । यसमन्धिनोशाः स्वस्वव्यापारकरणमात्रगि- ·यादशः सर्गः प्रातरात्मशयनादिनियतों सन्निध्य यदसाध्यमन्यदा । रता दुश्चित्ता जना यात्रैवाने दिनेऽपि इच्छुरस्मीति विवक्षिता मानेन वाशयं ज्ञापिता। यहा लां पश्यामि तदैव ममैवं वाञ्छोदेति बद्दर्शनमेव मम सम्भोगसमय इति च ज्ञापिते- ति भावः। उत्सुकमखोजनेस्मिते इति पाठे रातिमन्न- वाञ्छागोपनार्थं तम्मानज्जा माभूदिति अस्मिते स्मितरहिते पीडित एवंविधे ज्ञातुमेवात्सुके सखोजने सखोजनसन्निधौ पूर्वो- कप्रकारेण सा तेन सङ्केतिता शब्दिता। यद्रात्रावाचरितं बा- हुन्धादि तदिदामोमिच्कुरस्मीति राषिवृत्तान्त ज्ञापना) सखीसन्निधावेवमुवाचेत्यर्थः, अत एव मा प्रौडिता। उत्सुके सखीजने मिते प्रारब्धहास्ये सति ब्रीडितेति वा । हे भैमि ते बाहादिबन्धादीन् दिने वीक्षिता द्रष्टा एवम्भूतोऽभिलायुको ऽस्मि, रात्री यद्यपि कृतास्तथापि न दृष्याः, तस्माद् दिने तद्द- भने दिदृचुरस्मोत्येव सा तेन शब्दिता न परमहमेव किन्तु बत्मखीजनोऽपीत्युग्मुकपदेन सूचितमिति वा। शाख्यानान्तरं. गन्यगौरवभयान्त्रोकं । नतीरित्यत्र चचुर्वीक्षितेत्येताभ्यां योगे, न लोकेति (पा.२।३।६८) निषष्ठीनिषेधः ॥ ६५ ॥ प्रातरिति । भुवो जम्भजिमोन्द्रो नलः प्रातरात्मायनादु- त्याय विनियंती शीघं वदिनिर्गन्तकामा मनिरुध्य चेलाञ्चनादा सम्यक् धत्वा चितिगची भूमोन्द्राणे सन्दरों मौभाग्यवतां च ·६९६ उरमयपरिरी। तन्मुखार्पणमुखं सुखं भुवो- जन्मजिततितिशचीमचीकरत् ।। ६६ ।। नायकस्य शयनादर्मुखे निर्गता मुदमुदीक्ष्य सभ्रुवारी आत्मना निजनवमरोत्सव- स्मारिणोयमणीयत स्वयं ॥६॥ अन्यदा अन्यस्मिन् काले रात्री प्रागेव शोभयवशायदमाध्यम भाग्यं तत्तस्या मुखार्पणं मुखमादिर्यस्य तत् सुखं सरर अचीक- रत् । रात्रिमान्तसमये त्वं मटुझं चेत् करिष्यसि तर्हि दुष्करम- प्राप्यं तुभ्यं दास्यामि नान्यथेति ना मन्त्रिरुयालिङ्गनादि क्षत- वान् । मा गन्तुकामापि चेदेतदुनं न करिथामि तयं गन्तुं न दास्थति मखीनां चायमत्रागमनसमय इति विचार्य चुम्ब- नादि दवा भी निर्गतेति भावः । मुखमनायास्येनाचीकरदिति क्रियाविशेषणं वा । प्रभातसमये पदिानी रन्तव्येत्ति कामशास्त्र । चितिशचौमिति । इक्रोरिति (पा.१४५३) कर्मत्वं ॥ ६६ ।। नायकस्येति ॥ अहर्मुखे माननीयकस्य भयनानिर्गता यं भैमी सुभ्रुवां प्रौढाना सुन्दरीणां मण्यादीनां खखमाणे- सरतजनितां मुदमानन्दमुदीच्य श्रात्मनैव निजः खोयो भवः भागमवः मनोगमारा स्मारिणो स्मारणशीला मती स्वयमेवा- पणीयत सजिता । अनतिप्रौढोत्तमखीजातिः । शयनान्नि- मा मपीनां प्रीष्ठतिकपोलपत्रवलीमार्जनादि दृष्टा सम 1 ·यादशः सर्गः 1 तां मियोऽभिदधतों सखों प्रिय- स्यात्मनथ स निशाविचेष्टितं । पार्श्वगः सुरवरात् पिधों दधद् दृश्यतां श्रुतकयो इसन् गतः ॥६॥ चक्रदारविरहेक्षणक्षणे विभ्यती धवहसाय साभवत्। म्भोगचिरुन खस्वरूपेण कृत्वा निजनवारोत्सवं सखीः स्मरय- त्येवंशीला वा सतो स्वयं त लज्जे । निजधवेत्यपि पाठः। हणीञ् कंदादिः ॥ ६७ ॥ तामिति । १ नलः तां भैमी हसन् दृश्यतां गतः, खेच्छ- यैव पुनर्नयनगोचरत्वं प्राप्तः । किम्भूतां । प्रियम्य नलस्य अात्मनः खस्य च खसखों प्रति मिथो रहमि निगाविचेरितं मम्भोगादि रात्रिरत्तान्तमभिदधतीं कथयन्नी। किम्भूतः। सराणां वरात् पिधाम म्यत्वं दधत्, अत एव पार्चगा निकटम्यः, अत एवं श्रुता भैम्यभिधीयमाना रात्रिवृत्तान्तकथा येन। अदृग्गेन मया अवैव स्थित्वा मध्य गुतमिति प्रत्यक्षो भूत्वा इमन्न चाकथयदि- त्यर्थः । इमगत इति पाठे युतकथो दृशतां गतम्तामदमदि- त्यर्थः । पिधेति, पातयोपमर्ग (पा० ३।३।१.६) इत्यङ्॥ ६८॥ चति। मा भैमी चकाणां चक्रवाकाणां दारैः चक्रवाकोभिः मह विरहस्तक्षणक्षणे दर्धनकाले मन्ध्यायां, ममापि प्रिये मईतदियोगी माभूदिति क्षणमात्रमपि वियोगादिभ्यती धवम्य ·उतरनेयधपरिते। कापि वस्तुनि वदत्यनागतं चित्तमुद्यदनिमित्तवैकृतं ॥ ६ ॥ चुम्बितुं न मुखमाचकर्ष यत् पत्युरन्तरमृतं ववर्ष तत्। सा नुनोद न भुजे यदर्पित तेन तस्य किमभून्न तर्पितं ॥ ७० ॥ नलस्य इमाय हामार्थ मभवत् । सन्ध्यावन्दनमात्रजन्येनैव वि- योगेन चक्रवियोगदर्शनमात्रेण च किमिति विभेषोत्येव मा प्रियेण इमितेत्यर्थः । तावतैव वियोगेन तदियोगदर्शनमात्रेण च किमिति भीतेत्याशयाह कापि कस्मिंश्चिदस्तुनि विषये उद्य- दुत्पद्यमानमनिमित्तमकारणं वैकृतं हर्षशकभयादि यस्मिन्ने- वातं चित्तं कर्तृ श्रनागतभाविनमर्थं शुभमभं वा वदति, न- मात् भाविवियोगमुचिका साधारणी तस्या भोनियुक्त्यर्थः । भावी विरहः सूचितः । दूयं ज्ञाताखादा नितरां मय्यगुरता वेति भन्नोपशात स तेन इमितेति भावः । निभ्यती म परि- रभ्य मुञ्चशीति पाठे भयमोचनार्थं गाढमालियेव तस्यावि- त्यर्थः । विकृतिरेव वैकृतं, प्रज्ञादिवादण ॥ ६८॥ चुमितमिति । मा क्रमेण गतभीर्जितलज्जा च सती बिलु प्रियेण धुमितमारमै मुखं यनाचकर्ष वको चक्रे तम्यमान- मुखानाकर्षणं कर पायुरन्न येतमि अमृतं वर्ष । तदीयं मनः गुधारशेव परितर्ष चले यर्थः । तथा तेन समादावर्षित ·अयादशः सर्गः। नोतयाः स्तनपिधानता तया दातुमाप भुजयोः करं परं। वीतवाहुनि ततो हृदंशाके केवलेऽप्यथ स तत्कुचये ॥ ७१ ।। याचितां न ददतों नखार्पणं तो विधाय कथयान्यचेतसं। वासि न्यसितुमात्ततत्करः खं विभिद्य मुमुदे स तन्नईः ॥ २ ॥ भुजं यन्न नुनोद निराधकार तेन भुजस्वीकारेण प्रयोजन तस्य किमङ्गं तर्पिनं नाभूत् अपि तु माझं तेन प्रोणितम- भूत्। ॥७० ॥ नीतयोरिति । स नलः तया पाणिपीडनभिया स्तनपि- धानतां कुचाच्छादनता नीतयोः प्रापितयोस्तदीयभुजयो: पर केवस्तं करं दातुं पूर्व प्राप शनोऽभूदित्यर्थः । ततोऽनन्तरं वीनबाडमि अपनीतमैमीकरे इदंशक दयावरणवस्वे कर दातुमाप । अथ ततोऽपि पश्चात् केवले निरंके तत्कुचदये करं दातमाप । मुग्धाजातिः । लज्जापचयकामापचयो क्रमे- लोक ॥ ७१ ॥ याचितामिति । बमपि नखोनेखं कुर्बिति प्रेमभरेण या- चनादपि नखनतं न ददतों कयापि कथयान्यसिान गोष्ठीरस एव चेती ययास्तां विचिन्तां विधाय गोष्ठोसंवादमुखाभिन- ·उत्तरनयधपरिते। - स प्रसह्य हदयापवारणं हनुमक्षमत सुभुवो वधिः। हीमयं न तु नदीयमान्तर तद्विनेतुमभवत् प्रभुः प्रभुः ।। ७३॥ सा स्मरण बलिनाप्यहापिता जोक्षमे शमशोभताबला। भाति चापि वसनं विना न तु बीडधैर्यपरिवर्जने जनः ।।७४ ।। ययाजेन स्ववक्षमि न्यमित स्यापयितुं श्रात्तः स्वहस्तेन गृहीत- स्तस्याः करो नैवानः मम् तस्याः वहस्ततहस्तनखैः स खश- रीरं विभिद्योलिख्य मुमुदे ।। ७२ ॥ स इति । म प्रभुः खामी सुभुवो भैम्या वहिदयापवारण स्तनाच्छादि वसनं प्रमय हठाद्ध मक्षमत, तु पुनः डोमय पान्तरं अन्तःस्य भैमीसम्बन्धि तत्कामकीडानिवारक कुल- स्नोपदयभूषणीभूतमपवारकमपनेतुं प्रभुः मम नाभवत् । एवं विसापक्रमेण यद्यपि लग्जां त्याजिता तथापि हृदया. छादिवानापाकरणपूर्व कुचस्पादिना पुनरपि लज्जितैवेति भावः ॥७३॥ मेति । मा पलिना प्रभाववता अथ च प्रदीप्तेनापि सारेण दोधमे मग्गाधर्म्य अहापिताऽत्याजिता मा अपना स्त्री प्रथ च सीमा दुर्भमा मगमोभत, युमोऽयमर्थः । यो जना वम ·खादशः सर्गः आत्य नेति रतयाचितेन चे- मामतोऽनुमतवत्यसि स्फुटं। इत्यमुं तद्भिन्नापनोत्सुकं धूनितेन शिरसा निरास सा॥ ७५ ॥ या शिरोविधुतिराह नेतिते सा मया न किमियं समाकलि। विनापि भाति च सोभत एव तु पुनः प्रोडधैर्ययोः परिवर्जने परित्यागे नैव शोभते । तस्मादुक्रमर्थान्तरन्यामः। उद्दीप्तेऽपि कामे नग्जाधैर्यापरित्यागानितरां ननस्य स्पृहनीयवात मुभुभ इति भावः ।।०४॥ प्रात्येति। मा इत्येवम्भन्या स्वनिषेधार्थमपि तस्या अभि- सापने मनुनवाणोश्रवणे उत्सुकं कौतुकिनममुं धूनितेन कम्पि- तेन भिरमा छन्बा निराम निषिषेध । इति किं । भैमि वं महां मुरतं देहि प्रमीदेति सरतयापितं मां यद्यमान्नेति न प्रात्व पता हेतोरप्रमिद्धमनुमतं भवतीति न्यायेन स्फुटं मुरतं कुर्विति मामनुमितवत्य मि अनुज्ञानवती वममोति, इयं सुरतं नानुमन्यते परं मया मह न वदत्यपोत्येवं परिहामभाषणे कियमा निषेधार्थमपि किचिददिस्यतोत्यागया ननेन तदा- चनार्थमेवं यो छतेऽपि कुमना सज्जाद्ययंत्रमाविरोधूननेनैव नं न्यषेधन तु माहादतरमवाचेति भावः ।। ०५ ।। येति। ई भैमि ते या मिरोविनिः मिरकपः नेत्याह 402 ·उत्तरनैषधचरिते। तनिषेधसमसह्यताविधि- य॑तमेव तव वक्ति वाञ्छितं ।। ७६ ॥ नात्य नात्य श्टणवानितेन किं तेन वाचमिति तां निगद्य सः । साम दूत्यगतमाह तं यथा तज्जगाद मृदुभिस्तदुक्तिभिः ॥ ७७ ॥ निषेधार्थ ब्रूते मया सेयं किं न समाकलि मम्यक् न जातापि तु मभ्यगजातेवा कथमित्या। तयोः बिरोधूनिरुपयोनिषेधयार्थी मममयता तुल्यमङ्ख्यता मा नववाञ्छितं सुरतरूपं विधिं व्यक मेव वकि वदति सुरतं तवे समित्यादेत्यर्थः । दयारेव निधे- धयोः सुन्दापसुन्दन्यायेनान्योन्यपानाही नत्री प्रकृत्यर्थ गमयत इति न्यायेन च सुरतं त्वया विधेयमेवेति मां पति विधावेव मात्पर्यमिति मया त्वदाशयो ज्ञात इति भावः । इति पुन- रपि भैमीवादनार्थं वक्रोमिः । विधिरिति पाठे तस्य मत्यार्थि- नम्य शिरोधूनतिद्वयरूपी निधी नयाः ममम होनेव विधिः । मनवाभिलाप स्पष्टमेव वतीति व्याख्येयं ।। ७६ ॥ नेनि । म नम्नमा इति पोकं भिगद्योता, मा दूत्यं गतं मानं दूरयेग हेतुना वा भैमोमविधं गतं तं नर्स तदा विश्रभ्य पृण त्यादि यथा पार गाते गा, नदेव सदभिरतिमना- भिमाया मैग्या उभिगिमारापणामुकारिणीमिर्जगाद तागे- धादिमवामित्यर्थः। रति कि । मैमि, प्रमे वाचन ग्र ·'यादशः सर्गः । ६२१ नीविसीम्नि निविडं पुरारुणत् पाणिनाथ शिथिलेन तत्करं। सा क्रमेण न न नेति वादिनी विघ्नमाचरदमुष्य केवलम् ।। ७८ ॥ रूपवेपवसनाङ्गवासना- भूषणादिषु पृथग्विदग्धता । वाणि तेन मदश्रवणेन हेतुना मया नाकर्षनीयमिति वुझा वं नात्य न ग्रूपे न कि बदाक्यानि मया पूर्वमेवाकर्णितानि इदानों नेव भाषणं मया न ओतव्यमिति तथैवेयं मुखमुद्रणेति वया वक्तव्यमित्यवददिति भावः । त्वं नात्येति स्वरभया माम- वादीरित्यर्थः । किमित्याचेपे वा ॥ ७७ ॥ युग्मम् ॥ मीवीति । मा पुरा प्रथमं मम्भागारम्भे नोविमोम्नि वर्त- मानं तम्य करं स्वपाणिना निविडमतिगाढ यथा तया अम्- णत् । अथानन्तरं क्रमेण भयभङ्गानन्तरं दिनान्तरे नितम्ब- जघनस्पकारिणं नन्नकरं शिथिन्नेन पाणिना करोध । ततोऽपि लज्जाविजयानन्तरं निषेधमात्रार्थ न न नेति वादिनी सती प्रमुथ्य ननकरम्य ननदैव वा केवलं विघ्नमाचरत् । न न नेत्युने यदि न निवर्तेत मा निवर्त्ततु वदामि तावदेवमिति वचोमा- घेणं विघ्नमाचरन तु कर्मऐति भावः । मुग्धाजातिः। भय- सज्जात्यागः सचितः। ०८॥ रूपेति। मा रूपेषु देववरदानात् कायधारणनिर्मितेपु ·६२२ उारनेयधचरिने। 1. सान्यदिव्ययुवतिभ्रमक्षमा नित्यमेत्य तमगान्नवा नवा ।। ७६ ॥ इङ्गितेन निजरागनीरधि संविभाव्य चटुभिर्गुणज्ञता। । भौन्दर्यविषयेषु, वेषेषु महाराष्ट्रलाटगुर्जरादिस्सोधतवस्त्राल- कारादिङ्गारभङ्गोयु, बमनेषु नोलपोतकूलादियु वस्त्रेषु, अङ्गवामनासु चन्दनक खरीकर्पूराद्यङ्गरागेरगरुचन्दनादिधू- पैश्च कृतेषु देशामादेषु, भूषणेषु मौवर्षेषु मुक्रामाणिक्यवीर- कादिखचितेषु अलङ्कारादिषु विषये पृथक् प्रत्येकं प्रतिदिनं विदग्धतां चातुरीमेत्य प्राप्यातएव नवा नवा नूतमा मनोनित्यं तमगात् सम्बुभुजे इत्यर्थः । किम्भूता। अन्यस्या दिव्ययुवरंभा- दिवर्गस्त्रिया भ्रमे इयमेव मेति भ्रान्ती जमा योग्या समर्थ- त्यर्थः । अवहमन्वेयमिति तस्य चेतसि स्फुरितेत्यर्थः । वा वार्थः । नित्यं भवेव मागादपि तु नवीनेव जगामेति काकु- यी। अचई नूतमत्वादनुरागातिण्यादन्यावरोधातनाममो- गविमुखो नला जात इति भावः । तमेति पाठे भेमोविशे- पणं ॥ ७८ ॥ इङ्गितेति । माऽधिका मर्चगुणैरुलाया चतुरा च तं अधिक- मतितरां वशं प्रात्मन्यनुरागिणं व्यधत्त चकार। किञ्चिमाढा भूदिव्यर्थः । किं कया? इशितेन भख्यादिषु भईगुणवर्धनपूर्ण भाषणं तदोषापलाप: पथादाभिमुण्येन शयनं पूर्वमुत्यानगा- ·'यहादशः सर्गः ६२३ भक्तताच्च परिचर्ययानिशं साधिकाधिकवशं व्यधत्त तं ॥८॥ यत्नियां प्रति यदजस्तया स्वस्वरस्य लघुतां दधानया। पत्युरन्वहमहीयत स्फुट तत् किलाहियत तस्य मानसं ।। ८१॥ स्वाङ्गमर्पयितुमेत्य वामतां रोपितं प्रियमथानुनीय सा। आतदीयहठसम्बुभुक्षुता नान्वमन्यत पनस्तमर्थिनं ॥२॥ गमने तुरः प्रवासे वैमनस्यं मदाममसुखदुःखतेत्याद्यनुराग- द्योतकेन चेष्टितेन निजं अगाधत्वादनुरागमेव नोरधिं नर्स मंविभाव्य सम्यग जापयित्वा, तथा चटुभिः भवादृशोऽतिम- न्दरो ऽतितेजस्वी वदान्यः मर्चकलाकुगलः कः ? अपि तु न कोऽपीत्यादिप्रियभाषणैर्गुणजना स्वीयगुणग्राहित्वं वैदग्णं जा- पयित्वा, तथा अनिशं मदा परिचर्य या चरणमंवाहनता- लहन्त चालनादिरूपया मेवया निजां भकतां भक्तियुकताच जापयित्वा। श्रानिणं, निशामभिव्याप्य मर्यादीत्याहोराच- मित्यर्थ रति वा ॥ ८० ॥ खानमिति । मा सम्भोगार्थिने नलाय स्वाङ्ग स्तनादिकं एकाशीतितमीकस्य टीकादत पुस्तकदर्थ नामीति न विखिता।। .

·उत्तरनियधचरिते। आद्यसङ्गमसमादराण्यवाद वनभाय ददती कथञ्चन। निजम ममर्पयितुं दातुं किञ्चिदामा प्रातिकून्यमेश्य किश्चि- दङ्गमदवा अथानन्तरं तेनैव व्यापारण रोपितं उत्पादित श्रीदामीन्यं प्राप्तं प्रियं नलं चुम्बनानिङ्गनचरणपतनादिना अनु- नीय प्रमाद्य, अनन्तरं यं मां प्रमादयति चेचईि मदीप्सितं करिष्यतीति बुड्या पुनरर्थिनं तदद्याचमानं तं, तदीयां नली- यां हठात् बलात्कारेण सम्बुभुक्षुतां सम्भागेच्छुना पा मर्या- दीकृत्य नान्यमन्यत तावन्नानुमेने। पूर्व याजापूचं सम्भागे प्रवृत्तोऽनन्तरं तदीयवामत्वाद्रोपवशादोदामोन्य गतः ख्यन्तरं प्रति गमिय्यतीति बुझा तयानन्त नोऽपि यावलात् सम्भोगं करोति तावन्नानुमतोऽननरं वन- मत इत्यर्थः । चानानन्तरमेवानुमगने तादृशोऽनुरागोन वर्द्धते, नदीयमनुरागमात्मनि परां कोटि मापयितुं हेतुरूपं सम्भोगमवैच्छदिति भावः । अनुनयानन्तरं सम्भोगे कृतेऽपि श्र- नरागानिययात् पुनः सुरताभिलापिणं नानुमेन इति पुनः शब्दार्थो वा। रेषितं । एतानिष्ठा। प्रातदीयेति । मर्यादा- यामध्ययीभावो नपुंमकवानखत्वं ॥ २ ॥ श्राद्येति । मा अङ्गाकानि इस्वानि मौकुमातिशयाद नु- कम्प्यानि निजान्यङ्गानि श्राधमङ्गामेन प्रथमसम्भोगेन समन्य पादरः प्राप्नुपायामक्रियेषु, प्रथमसम्भोगे भयल नारयागपूर्व विश्वामार्थ यावान् प्रतारणाधुपायः कृतस्तावानेव पाद्यात्येष्यपि न्तरमनुनीतः सन् पुनरर्थयमा- ·अमादशः सर्गः। ६२५. अङ्गकानि धनमानवामता- बीडलभितदुरापतानि सा ॥८३॥ पत्युरागिरिशमातरु क्रमात् वस्य चागिरिजमालतं वपुः । तस्य चाईमखिन्नं पतिव्रता क्रीडति स्म तपसा विधाय सा ॥८४॥ सम्भोगेषु यत्प्राप्तये नलेनोपायः शतम्तादृशों नीति यावत् अधात् दधार। यतो वनभायातिप्रेयसे नलाय कथञ्चन भूयमा प्रयामेन तान्येव ददती, इत्यत्रापि हेतुः। यतो घन- दृढः मानवामतानोडे: मानः प्रोनिकलहोदामीनता वामता वाङ्गममर्पण प्रातिकूल्यं श्रीडा लज्जा नैः घनेन मानेन या वामता तया लज्जया च लम्भिता प्रापिता दुरापता दुर्भभ- ता येषां तानि। श्रादौ विवाहात् पूर्व यः समागमत्का- लोनेनादरेण तुन्यादराणीति वा । मानादिना तदङ्गानां दुप्पापत्वादिच्छाविद्धेर्नलीयाऽनुरागः प्रत्यई परां कोटिम- ध्यारोहदिति भावः । अङ्गकानि । इखेनुपायामिति वा कम् । वामतायुना ग्रीडेति ममासः ।। ८३ ॥ पत्युरिति । सा पतिव्रता धर्माण तपमा तपःफलेनेन्द्रादि- वरदानेन वा पत्युनलस्य वपुः श्रागिरीशं हरमाभ्यातर तरुपर्यन्तं तथा खस्स चागिरिजं पार्वतीमारभ्यालतं लता- पर्यन्तं लतामारभ्य पावतीपर्यन्तं वा आरोहणक्रमेण प्रथम +H ·उत्तरनेयधरिले। नस्थलीन जलधिन कानन नादिभून विपयो न विष्टपं। क्रीडिता न सह यत्र तेन सा सा विधैव न यया यया न वा ॥५॥ प्रियस्य पवादात्मन इत्येवं रूपेण वा, गिरिशरूपे गिरिजा- रूपं तस्मारभ्य गिरिजापर्यन्तं वा, तथा खस्य घात्मनः श- रीरं गिरिशरूपे लतारूपमित्येवंरूपं क्रमेण विधाय तत्तद्रूपं विरचय्य तस्यावलम्वितशरीरान्तरस्य समन्धि अखिलं यदा- पावेषादिक्रीडादि चाई योग्यं तदपि विधाय क्रीडति स्म । यतः पतिव्रता । न हि पतिव्रतानां किञ्चिदमाध्यमस्ति। चोऽव- धारणे। अखिल भाषावेषादि तस्यैवाई यथा तथा रेम इति वा॥८४॥ नेति । सा तेन सइ यत्र न क्रीडिता सभ्योगं नाकृत मा स्थली अन्तिमा भरेव नास्ति । तथा न जलधिः कूपमारभ्य समुद्रपर्यन्तं म जलाशयो नास्ति । तथा काननं तत् दुर्गमं वनं नासि। माद्रिभूनास्ति । म विषयः कपटादिरूपा देशविशेष एव सुखहेतुः सक्चन्दनादिवा नास्ति । तदिटपं भूर्भुवःस्वरा- धैव नास्ति । यस्यां यस्मिन् वा तेन सह मा न विक्रीडेति प्रत्येक योज्यं । वा समुच्चये। तथा मा विधैव पुरुषायितादिरूपः काम- भारताकः प्रकार एव नास्ति थया यया येन येन प्रकारेण मा न मोडिता । जलान्तःगम्भोगनिषेधे पूर्व लेाके नानारूपधार ·यादशः सर्गः। नम्रयांशएकविकर्षणि प्रिये वनवातहतदीप्तदीपया। भर्टमौलिमणिदीपितास्तया विस्मयन ककुभा निभालिताः ॥ ८६ ।। कान्तमूहिदधती पिधित्सया तन्मणेः श्रवणपूरमुत्पलं। रन्तुमर्चनमिवाचरत् पुरः सा खवनभतनोर्मनाभुवः ।। ८७ ॥ मत्स्यादिरूपित्वान्निषेधो न, मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रम्येति जेयम् । कोडिता । गत्यर्थाकर्मक (पा०३।४।७२) इति कर्त्तरि निष्ठा ।। ८५ ॥ नम्रयेति । प्रियेशुकविकर्षिणि सति तनावशाहुप्तावय- वानवलोकनार्थ नम्रया अतएव वनवातेन तो निवापितो दीप्तः प्रकाशमानो दोपो यया तया भट मौला मण्यो मुकु- ररनानि तैः दीपिताः प्रकाशिताः ककुभो दिगो विमायेन निवापितेऽपि दोपे कथमयं प्रकाश इति पाचर्येण निभालिता विलोकिताः । रन प्रकाशाजानादिम्मयो रत्ननातिशयादा ॥ ८६ ॥ कान्तति ॥ तम्य पूर्वी कम्य दिनु दीप्तम्य मुकुटमणेपिधि- सया पाच्छादितुमिच्या यवणपूर कर्यभूषणोकतं नीलोत्पन्न कान्नमूह्नि दधतो म्यापयन्ती मा रतुं खबनभ एव तनुः शरीर ·६२८ उत्तरनेयधचरिते। तं पिधाय मुदिताथ पाईयो- वोच्य दीपमुभयत्र सा स्वयोः चित्तमाप कुतुकातत्रपा तकसङ्कटनिवेशितसरम् ॥८॥ एककस्य शमने पर पुन- जाग्रतं शमितमप्यवेक्ष्य तं। यस्य गलदेच्याज धारयता मनोभुवः पुर प्रादी सरतारम्भे अर्चनमिवाचरत् चकार पुष्पपूजा शिरसि कर्तुमुचिता । रता- रम्भे च स्मरः समुचिता देवतेति तत्पूजा युक्ता । प्रकाशाभावार्थ कोत्पलेन मुकुटाणं पिदधाविति भावः ॥ ८७ ॥ तमिति ॥ सा तं नलीयं मुकुटमणिं पिधाय कापलेना- छाच प्रकाशाभावान्मुदिता मती, श्रथ पश्चात् स्खयोर्निजयो- भयत्र दयायामदचिण्याः पार्थयोपं वीच्यााट्टी दीपा दृष्टा खपित्तमघटमानघटनात् कुतुकं तद्दर्शनजातमाः किमेतदिति चमत्करणमद्भुतं श्राशय लज्जा पा श्राकस्मिकदोपदर्शनादा- तो भई गोप्यान्यपि मदीयाङ्गानि प्रियेण दृष्टानीति मका- तिशयेवातरम्तेषां सटे मम मध्ये निवेशितः मारो यत्र तत् । एवम्भूतं मायाविशेषणविधी तात्पर्य । दोपी दृष्ट्वा कौतुकादि- महिताभूदिति भावः ॥ ८॥ एककम्येति ॥ योर्दीपथामध्ये एककस्य दीपम्य मुखपेला- যবিমা ময়ষ্ট সিন্নাই যিমাণ যনি মিনথি ·ध्यादशः सर्गः1 जातवहिवरसंस्मुतिः शिरः सा विधूय निमिमील केवलं ॥८६॥ पश्य भीरु न मयापि दृश्यते यनिमीलितवती दृशावसि । इत्यनेन परिहस्य सातमः संविधाय समभाजि लज्जिता ॥१०॥ द्वितीयं दीपं नलेच्छामात्रेण पुनरपि जागतं प्रदीप्तमवेक्ष्य जाता वहिवरसंस्मृतिर्यस्याः सा स्मारणाभिनयवशादा शिरी विध्य केवलं निमिमील निमोलितवती। लज्जाभिनय: कोतु कवशात् नदीयगाप्यावयवविलोकनार्थं तस्या निरुपायत्वाथे पुनः पुनः शमितानपि दोपान् इच्छामात्रेणाजियलदिति भावः । एकस्य शमने कृतेऽपरं दीपं जायतं दृष्ट्वा शमितमपि पुनर्जाग्रतं दृष्ट्येति वा व्याख्येयं । एककः पूर्ववत् ॥ ८ ॥ पश्येति ॥ अनेन इति परिहस्य मोपदाममुका तदीयन- जापाकरणा) दीपाभावेच्छामात्रेण तमः मंविधायान्धकार निर्माय मा समभाजि मम्भुना ततो लज्जिता । इति किं । हे भोरु लज्जाभयकातरे यद्यममात्त्वं दृशी निमोलितवत्यमि नम्मात्वं मयापि न दृग्यो पग्य । नेत्रनिमीलनात्त्वया यथा खोयमङ्गं न निरीक्ष्यते तथा मयापि बदमित्यर्थः । अथ च त्वया नेचे निमीलिते मया तु सं न दृश्य मे चित्रमेतत् । यस्मान्मया न द्रष्टव्यमिति तोस्खया ने निमोलिते, तावतेय ·उत्तरनयधचरिते। चुम्व्यसेऽयमयमङ्ग्यसे नखैः लिप्यसेऽयमयमयंसे हदि। नो पुनर्न करवाणि ते गिर हंत्यज त्यज तवास्मि किकरा ॥१॥ मया न दृमासे ऽपि तु दृश्यम एव । श्रन्यो हि गोप्यमङ्ग वस्ता- दिनाच्छादयति त्वया तु नेचे एव निमीलिते। तथा च .मया त्वदीयं गोप्यमपि अझं कामं दृष्टमेवेति किं नेवनिमीलनेन पश्येति। अमुना नलेन लज्जिता मा तमः सम्यविधायानन्तर- चैवं परिहार्यमुना । भीरु । उङनात्वावदीवानखः, तामा- मान गुणः ॥ ८॥ चुम्व्यम इति । इतीति युग्मं । हे प्रिथे, भयायं त्वं चुन्थ्यसे ऽयं त्वं नखैर यो चिन्यसेऽयं व सियसे प्रालिझमेऽयञ्च हदि अर्थमे इदयोपरि धार्यसे ते तव पुनरई गिरं नो करवा- णीति न अपि तु करोम्येव यत इत्यर्थः । इमिनि सुरतमभ- महत्येन पूर्यतामित्यर्थः । त्यज त्यज इति पीडानटने, मुच्च मुञ्च मामित्यर्थः । अहं तव किडू रास्मीति दैन्यगटने ॥ इत्येयंप्रकारेणास्तीकरते मियामुरते कातरा भीरः मुरते विपये यालात्कारभीता मती श्रात्मानं यथाकथचिमोचयित- मेवेधं वदति न तु लियेति । तया यद्यपीयमप्रादेति प्रियं विलाय प्रतार्यतादृशों स्थाबुद्धिं तस्योत्पाद्य तथा प्रियमपि मार्थ मागियगद्यापि ग गुचति, पलात्कारभयान सुमगादि ·यादशः सर्गः। इत्यन्तीकरतकातरा प्रियं विप्रन्लभ्य सुरते द्रियं च सा। चुम्वनादि विततार मायिनी किं विदग्धमनसामगोचरः॥ १२॥ युग्मम्॥ खेप्सितोगमितमात्रन्नुप्तया दीपिकाचपलया तमोघने। । करोति न तु खेच्छयेति लज्जात्यागमप्यप्रकटीकृत्य चुम्बनादि पूर्वानं मकलमपि सुरतसम्भारं प्रौढतयैव विततार प्रियाय ददी। यतो मायिनी मायावती। उकप्रकारेण कपटेना- च्छादितनिजकामोन्मादप्राढिरिति यावत् । यस्मादिदग्धं व्यव- हारचतुरं मनो येषां मानवानां किं वस्तु अगोचरः विषयो न भवति अपि तु सर्वमपि माध्यमेव । चतरा हि अमाध्यमपि साधयन्ति। अलोकतरकातरेति पाठे अलिकतरं कातरेति समामः । त्यजर। वीप्सया दिम निः। किंकरेति । दिवाविभा (पा०३।२।२१) इति टप्राप्तावपि, किं यत्तबहपु कृञोऽचि- धानम् (पा०३१२।२२वा. २) इत्यच्. ततटाप् ॥८॥८२॥ खेति । स तममा घने तम्मिन् मधेिऽयच तमस्तुन्ये घने मेघे तमोरूपे मेघे खेपिातेन खेच्छामाङ्गमितमात्रा प्रकाशिता चामा तदानीमेव लुप्ता शमिता च तथा दोपिकयैव चपलया विद्युता दृरनष्टया निमिदं रतं नम्माजन्म येषां नानि च तानि तस्या मुषाकूतानि वदनेशितानि तेषां दर्भनानि तन- ·उत्तरनैषधधरिते। निर्विशङ्करतजन्मतन्मुखा- कूतदर्शनसुखान्यभुङ्ग सः ॥६॥ यद्भुवी कुटिलिते तया रते मन्मथेन तदनामि कार्माकी यत्तु ऊँ मिति सा तदा व्यधा- तत् स्मरस्य शरमुक्तिकृतं ॥४॥ इक्षितोपदिशतीव नर्तित तत्दाणेदितमुदं मनोभुवं। न्यानि सुखानि अभुतान्वभूत् । अन्धकारवशा मोखेकाविर- चितमुखाकूनदर्शन सुखानुभवार्थ वहिवरदानदात्तदानीमेव दीपिका प्रकाशितवान्। तदानीमेव च लज्जावती स्यादिति भिया पुनस्तां शमितवानिति भावः । विद्युदप्येवभूता भवति । लुप्त्यन्ताविण्य ज्ञेयः ॥ ८३ ॥ यदिति । तया रते भुवा कुटिलिते वफ्रिने इति यत् तन्म मथेन कार्मुकमेवानामि। यत्तु पुनः मा तदा सुरतममये सुरतमाम ईनि:महतावारणव्याजेन ई इमिति रतिमतजात- शब्दं व्यधात् तत् स्मरस्म शरमुनिऋतं वाण मोचन कालोमं जहारमेवात हुसार एवाभूत् । नया हुकरण कामस्य चापममममित्यर्थः । कामस्य वामन्यात् भूवादिना काम पुनरुज्जृम्भित एवाभूदिति भावः ॥८॥ रविसेति। चुम्मनरभमात्कान्नादन्तः परिपीडिताधरां दरा- .

·अपादशः सर्गः। कान्तदन्तपरिपीडिताधरा पाणिधूननमियं वितन्वतो ॥५॥ सा शशाक परिरम्भदायिनी गाहितुं वृहदुरः प्रियस्य न। चक्षमे सचन भङ्गुरभुव- स्तुङ्गपीनकुचदूरतां गतं ।। ८६ ॥ बाहुवन्जिपरिरम्भमण्डली या परस्परमपीडयत्तयोः। धरा अतएव पाणिधूननं वितन्त्रती इयं तत्मणे सुरतममये उदितमुदं मन्त्रातहर्ष मनोभुवं नर्तितुं उपदिश्तोव तं शिक्ष- यन्तीव प्रियेणेतिता, यापि नृत्यं शिवयति सापि इस्तकाभि- नयवशात् करकम्पनं करोति । उपदिशती। प्राचीनद्योः (पा. ७।१।८.) इति पाक्षिकत्वानुमभावः ॥ ५ ॥ मेति। परिरम्भदायिनी मा प्रियस्य सहदुरो गाहितुंमा- मस्त्येन स्रष्टुं न शशाक, यतो वृहत् अनिविशालं, मा च कशा- शीत्यर्थः । म च नलेोऽपि भङ्गुरे भुवा यस्यास्तम्या वक्षः मर्च- मपि स्पष्टुं न चक्षमे, यतस्तगाभ्यां पीनाभ्यां कुचाभ्यां दूरतां व्यवहितां गतं प्राप्तं । कुचमात्रमेवालिजितं नतु सब्बै वक्ष इत्यर्थः । उभावपि मम्पूर्णालिङ्गनाप्राप्तेर्नितरां मस्पृहत्वादुज्ज- भितकामी जाताविति भावः ॥ ८६ ॥ वाद्विति। तयााइव एव दैर्घकार्याभ्यां यमयः लतातुन्या - ·उत्तरनैषधचरित। थारत हेमनलिनीम्हणालजः पाश एव हृदयेशयस्य सः॥७॥ वनभेन परिरम्भपीडितो प्रेयसीहदि कुचावयापतुः । केलतीमदनयोरुपाश्रये तब वृत्तमिलितोपधानताम् ॥८॥ - म्ता परिरम्भे आलिङ्गन विषये या मण्डलो वृत्ताकाराङ्गपाली परस्परं अपीडयत् गात्रमालिङ्गात् स हृदयेशयस्य कामस्थ हेमनलिनीमणालाज्जातोन निर्मितः पाश एवास्त बभूव । प्रतिगारवान्मार्दवत्वाच्च बाहनां मौवर्षणालतुल्यत्वं । पाश- बद्धो यथा वश्या भवति तथापालीपाशेन दृढं बद्धी तो कामवी जाताविति भावः ॥ ७ ॥ वल्लभेनेति । प्रेयसीइदि वल्लभेन परिरम्भपीडितो गाढा- लिङ्गनेन वामनौकना कुची केलतीमदनयोरतिकामयारुपा- श्रये विश्राम्निम्यानभूने नत्र वचमि वृत्तमिलितोपधानता वर्जुन मग तोच्छीर्षकं भावं अवापतुः। प्रभाईि विश्रान्निाम्याने शय्यादी गण्डेोपधानं दृप्तमुशीर्षकं भवति । रनिकामी च प्रभू तत्र वते, अतस्तत्रैव वर्तमानी हत्ती वामनोभूतो कुची दयोरफोर्ष के इव यभूवतरित्युत्प्रेक्षा। केप्लती रनिपर्यायः ·यादशः सर्गः। भीमजोरुयुगलं नलार्पितैः पाणिजस्य मृदुभिः पदैर्वभौ । उत्प्रशस्ति रतिकामयोर्जय- स्तम्भयुग्ममिव शातकुभनं ॥ १६ ॥ वइमानि विधिनापि तावक्र नाभिमूरुयुगमन्तराङ्गक। स व्यधादधिकवर्णकरिदं काञ्चनैर्यदिति नां पुराइ सः ॥ १०॥ भीमजेति । भीमजोरुयुगलं नलार्पितैर्मभिः पाणिजस्य नखस्य पदैः स्तोकवनात्रोमेखिभिनखरतैः कला रतिकामयोः शातकुभ मौवण्ये तयार्यमाप्रशस्तिलिपिरूपा यत्र सेव नख- पदरूपैव यमाप्रमस्तिर्यवैवम्भूतं वा निजजयप्रकाशकं स्तम्भयुग्म- मिव बभी रतिकामयोरियमेव विजयप्रशसिनखचतादिकरणं नाम । सुवर्सवर्षवादूर्वो: सुवर्षम्तम्मत्वं । अन्यम्चापि प्रभार्यमः- प्रशस्तिर्जयस्तम्भे लिख्यते ॥ ६ ॥ वहमानोति । म तां पुरा इनि पाहावोचत् । इति किं । हे भैमि नाभिमूदयमन्तरा नादयमध्ये अङ्गक कोमन्नता- तिशयान्मर्दनामहतयाऽन्य हुखं वा मदनमदनास्ये तावकमाई न केवलं मया किन्तु वीतरागेस विधिना ब्रह्मणापि बहु नितराममानि श्रादृतं । यद्यम्मात् कारणात् म वहधिको वर्षे येषां तैरतिगोरेग्त्युत्तमः काञ्चनैरिदं कामगृई व्यधा- । 412 ·उत्तरनेयधचरिते। पोडनाय मृदुनी विगाय तो कान्तपाणिनलिने स्पृहावती। तत्कुचौ कलशपीननिठुरी चारहासविहते वितेनतः ॥ १०१ ।। दक्षत । निरनराकृतवादुष्ण शीतवातादिसम्बन्धाभावाद लो- मलाश्चाङ्गान्तरापेक्षयाधिकवर्षे वराङ्ग दृष्धा प्रदीप्तकामः भन्ने- वमुवाचेत्यर्थः । अश्लोलमपष्टु तमैथुनादन्यत्र निषेधात् वरा- नदर्शनं युक्रमिति ज्ञेयं । नाभिमित्यादौ, अन्तरान्तरेण (पा. २३१४) इति द्वितीया। अङ्गक । अल्पे (पा०५।२८५) इख (पा०५।३।८६) इति वा कन् । पुराहेति, भूते, पुरिलुड् चासो (पा०३।२।१२२) इति लट् ॥ १० ॥ पोडनायेति। कलशवत् पोवरी निष्ठुरी कठिनी च ती अति- अमिद्धगुणी नस्याः कुच कर्तभूती कान्तस्य पाणिनलिने कर कमले कर्मभूते हारस्य हासः प्रकाशन विहते आच्छादिते वितेनतुचक्रतुः । स्पृशन्तावपि नलकरी हारदीया पिहिता- वित्यर्थः । अथवा धार एव हामः तेन पराभूते सतापहासे चक्रतुः। यतो विगाच्यमानावेवाभितः स्पृष्ट्वा पीडनाय महनाय स्पृहावती माभिलाषे तेथे यतः मृदुनी मयितुमममर्थ । वयं सर्हि महतः कठिनस्य च पीडमाय म मभवतीति - दुभ्यो युवाभ्यां विशालो फठिमी चावां मयितुमशक्यावितीयं वादा तथा धार्यते, परतारतम्य न जायते भवदामिनि, ·ययादशः सर्गः या कुरङ्गमदकुगुमाञ्चिती नीललोहिताचा वधूकुचौ। स प्रियोरसि तयोः स्वयम्भुवा- राचचार नखकिंशाकार्चनं ।। १०२।। तत्कुचाभ्यां नलकरी हार हास्येन विडम्बिताविवेत्यर्थः । मतः स्पटावेव न तु पीडिताविति भावः । अकर्मकठिनी हस्तौ इति लक्षणात् काठिन्यमेव राजकरस्य गुणस्तथापि नलिनत्वनिरू- पणात् कठिनत्वेऽपि कुचापेक्षया मार्दवान्मदुनोत्युक्तं । पीडनाय स्पहावती ते मृदुनी विशेषेण ज्ञात्वा हामविहते चक्रतुरिति वा। अन्गोऽपि निष्ठुरी मृदुमुपहमति ॥ १.१॥ याविति । यो वधूकची कुरङ्गमदेन कसूर्या कुङ्कुमेन चा- ञ्छितो पूजितो कृतविलेपनी अत एवं क्रमेण नोला लोहिता च रुक कान्तिर्ययाः, अथ च नीललोहितो घरम्त कान्ती, एव- म्भूना, म नलः तयोर्यावनारम्भे प्रियारसि भैभोवतमि स्वयमेव भवता: प्रादुर्भवताः रकवक्रतीक्ष्णाग्रवानखैरेव किंगाकैः पन्ना- शपुष्यैरर्चनं पूजां पाचचार। फ्ताङ्गरागयोः कुचयो खप- दानि रचितवानित्यर्थः । अन्पनखामेखम्य व्यथाराहित्येन शो- भामाचहेतुलादर्चनमित्येवेत्युत्प्रेक्षा । कसूर्या अभ्यस्तित्वात पूर्वनिपातः ।। २०२॥ ..

·उत्तरनेयधरिते। अम्बुधेः कियदनुत्थितं विधु स्वानुविम्बमिलितं व्यडम्बयत्। चुम्बदम्बुजमुखीमुखं तदा नैपधस्य वदनेन्दुमण्डलं ।। १०३॥ पूगभागबहुनाकपायितै- वासितैरुदयभास्करेण तो। चक्रतनिधुवनेऽधरामृतै- स्तत्र साधु मधुपानविभ्रमं ।। १०४ ।। अबुधेरिति। सुरतावसरेऽम्वुजमुख्या भैम्या मुखं चुम्मत मिन्नन्नैषधस्य वदगेन्दुमण्डलं कर्ट प्रतिदिनमुदयममये अबुधेः समुद्रात् कियत् स्तोकमनुत्थितं तथा समुद्रजले जातेन खानु- विम्वेगात्मीयप्रतिविम्बेन मिलितं निरन्तरं सम्बर्द्ध विधु चन्द्र व्य इन्वयत् अनुचकार । भैमोमुख कई मलमुखं कभूत चुम्ब- दिति वा । अनेन विपरीतरतं सचितं विम्वप्रतिविम्वभावनि- रूपणेनात्यभ्यं तन्मुखयाः सादृग्वं सचितं । कामसुञ्चन्द्रोद- यनिरूपणाच कामोन्जृम्भणं व्यज्यते ॥ १०३ पूगेति । पूगफलफालिकानां भागोऽशमास्य पद्धतया कपा- यिन मवररमप्रापितः, कपायः सरभावित्यभिधानात् सुर- भिनेवा। तथा पशेनोदयभास्कराण्येन नायूनमध्ये गृहीतेन कर्पूण वामितः सरभितरन्यायाधरातरधररमैरेवाग्रतः छया तो नच मिधुवने मुरते मधुपागम्य विभ्रम मद्यपानरूपे ॥

·यादशः सर्ग: - श्राद्द नाथवदनस्य चुम्बनः सास्म शोतकरतामनक्षरम् । सीत्कृतानि सुदती वितन्वतो सत्त्वदत्तपृथुवेपथुस्तदा ॥१०५ ।। विलामं माधु सम्यग्यथा तथा, अथ च मद्यपानजन्यविलामं चक्रतुः । मद्यपानस्याने ऽन्योन्याधरपानमेव चक्रतुस्तेनैव च नितरां मोन्मादो जाताविति भावः। अन्यो ऽपि कपायरमं कर्पूरवामितं शोतलं मधु पिवति । माधु अनिषिद्धं मध्विति वा। सुरते मधुपानविभ्रममधरामृतैः : साधु यथा तथा चक्रतुः। उपदंशम्याने ऽधरामृतानि जातानीत्यर्थः । भोग इति पाठे अनुभवः । राग इति पाठे बहुताम्बून्न वर्णकमविवर्द्धमानरकि- मबाहुन्येनेत्यर्थः । कपायितैः ।तत्करोति (पा. ३११२६।१वा.) दति पयन्तानिष्ठा॥ १०४॥ वाहेति । तदा सरतचुम्बनावमरे मीत्तानि वितन्वती कुर्यती मा सुदती, तथा कामावम्याधिकारशेषेण मत्त्वेन दत्तः पृथुवेपथुः कम्पो यम्यास्तादृशी मती, चुम्बतो नायवदनस्यामत्तरं वर्णविना तत्कार्यकारित्वेत शीतकरतां चन्द्रतामाह स्म । चन्द्र- स्वाद्यथा सुखं भवति तथा नन्नमुखस्पीत्तस्या अभूदिति भावः । भोतेऽपि मीत्कारः कम्पश्च भवति मुखादचरञ्च न निर्गच्छति। गोतं कर्नु भोनमस्य भीतकरः।फनो हेतु ताछोन्ये (पा० ३।२।२०) इति ट: ।। १०५ ॥

·६80 उत्तरनयधचरिते चुम्बनाय कलितप्रियाकुचं वीरसेनसुतवलमण्डन्नम्। प्राप भर्तममृतैः सुधाउना सक्तहाटकघटेन मित्रता || १०६ ।। वीक्ष्य वीच्य पुनरैक्षि सामुना पर्य्यरम्भि परिरभ्य चासकृत् । चुम्बनायेनि। चुम्बनाय कलितः स्परः प्रियाकुचो येन तादृशं वीरसेनसतस्य वतामण्डलं, सुधांशुना चन्द्रेण मित्रता मान्य प्राप। किम्भूनेन चन्द्रेण। स्वैरेवामृतैः श्रात्मानं भत्तुं पूरयितुं सक्तः मङ्गतः हाटकघटः सुवर्षकलशो येन। मुखं चन्द्रसम, अम- तभरणार्थं चन्द्रसम्बद्ध स्वर्ण घटसमा भैमीकुचः, मुखेन्दुमा स्वीध- मटतं कुचकलशे नितिप्तं न तु तवत्यं गृहीतं इति अनौचिती नाराकानीया मुखचम्यनादमृतांश्योगादिव भैमीकुचः शान- नापो जातः, सुखशाभूदिति भावः । मुखनेत्रस्तनवाहुमूलक- पेलोष्ठयवराङ्गानाष्टा चुम्बनम्यानानि रागतः मात्रपि चेति वात्म्यायमः। मयनगमकपोलदन्नवाममुखान्त स्तनयुगलल. लाटं वा चुम्यनम्यानं । सने चूचुकं परिहत्येति विशेषः । मित्र- भन्दम्य तुभ्यार्थत्वात् सुधांगनेति तुल्याथैः (पा० २।३१०२) इति एतीया ॥ १.६॥ वीध्येति । अमुना मा वीक्ष्य वीक्ष्य पुनरीचि, तथाऽमत् वारंवार परिरभ्य च पुनः पर्थरग्भि पुनरातिनिधि तथा बाद ·यादशः सर्गः। ६०१ चुम्बिता पुनरचुचि चादरा- तुतिरापि न कथञ्च नापि च ।। १०७ ।। छिन्नमप्यतनु हारमण्डलं मुग्धया सुरतलास्यकेलिभिः । न व्यतर्कि सुदृशा चिरादपि खेदविन्दुकितवक्षसा हदि ।।१०८ ।। यत्तदोयहदि हारमौक्तिक- रासि तत्र गुण एव कारणं । राद्वारंवारं चुम्बितापि पुनरचुम्बि च । तथापि कथञ्चमापि केनापि प्रकारेणानेन बप्तिकारणमद्भावेऽपि बनिनापि न प्राप्ता ॥ १.७॥ छिन्नमिति। सुदृशा निरीक्षणे नितगं चतुरयापि मु- ग्धया सदर्पया च बालया भैम्या सुरतलाम्यकेलिभिः सुरतम- म्बन्धिभिर्नृत्यविलासैः करधूननाद्यङ्गविक्षेपविलामविशेषैः कृत्वा क्वचिछिन्नं ‘चुटितगुणमपि अतनु श्रानाभिविलसित्तादिशालं हारमण्डल मुकाहारदाम चिगदपि भूयमापि कालेन न व्यतर्कि। यतः खेदविन्दुकितं मचातखेदविन्दुवचो यस्यास्तया। सुरतया मनानखेदविन्दुमण्डलस्य हारमण्डलस्य हारमादृ- ग्यान्मोग्याञ्च त्रुटितोऽपि हारो नाबोधीत्यर्थः । स्वार्थकप्रत्य- यान्तात् खेदविन्दुकशब्दात्तारकादित्वादितच ॥ १०८॥ यदिति । हारमोनिकैस्तदीये हदि वक्षस्यथ च चित्ते 4K ·६१२ उत्तरनैयधरिते। । अन्यथा कथममुत्र वर्तितुं तैरशाकि न तदा गुणच्युतैः॥१०८ ॥ एकवृत्तिरपि मौक्तिकावलि- छिन्नहार विततौ तदा तयोः। छाययान्यहृदयेऽपि भूपर्ण श्रान्तिवारिभरभावित भवत् ॥ ११०।। यदामि स्थितं लग्नं तत्र गुणे दोरकस्तारत्वादिरेवकारणं हेतु । अन्यथा न चेदेवं ताई तदा सुरतसमये गुणच्युतस्तत्र भ्रष्टै- मौक्तिकरमुच तदीये इदि वर्णितुं स्यातुं कथं कस्मानाशाकि समथैर्न जात। अथ च तारत्वादिगुण होगैमौक्तिकैस्तदीये दरे न स्थीयने कित्तमेरे। तमादुभयरूपेऽपि भैमीपदये स्वात নাক্ষিকালামৰনিৰাশা ৱিনিঘড়ি মুখৰিলে- मानं । सुरतमम्मान्मुक्ताहारस्तुटित इति भन्यन्तरेणोक । অন্যজ্ঞাদি বিষয় প্রমালিন য য ইনু:, দ্বীন तु चित्ते स्थातुं न शक्यत इति भया सुचितं ! गुणच्युतः पञ्चमी (पा०२।१९३७) इति योगविभागात् ममामः ॥२८॥ 'एकति । तदा मम्भोगममये तथाईयोर्मध्ये एकस्मिन्नल एव तिर्यम्या एवम्भूता मौक्तिकावलिरन्यम्या भैम्या पदये छाय. पाभूषणमभूत् । किमतेऽन्य पदये। छिन हारस्य विततिर्विसारी धम्याः । यत. पानिवारीणि स्वेदविन्दवस्तेषां भरः पुरोग गावित थ्याने। दया: ममोपे मगुरुम्यितयामध्ये मन्या हारे ·ग्रयादशः सर्गः। - वामपादतललुप्तमन्मथ- श्रीमदेन मुखवीक्षिणाऽनिशं। भुज्यमाननवयौवनामुना- पारसीमनि चचार सा मुदा ॥ ११२॥ आन्तरानपि तदङ्गसङ्गम- स्तर्पितानवयवानमन्यत । नेत्रयोरम्मतसारपारणां तहिलोकनमचिन्तयन्नलः ।। ११२।। चुटितेऽपि खेदजलयूरिने हृदये प्रतिविम्बितो नला हार एवाभरणं बभूवेत्यर्थः । अन्यहृदये प्रतिविम्बितो नलस्य हार एवाभरणं बभूवेत्यर्थः। अन्यहृदय इति मर्वनामत्वात् पुंव- . द्भावः ॥ ११०॥ वामेति । वामपादतलेन लुप्तः मन्मथश्रीमदः कामसौन्द- शंगों येनातिसुन्दरेणापि अनिशं भैमीमुखवीणात् केवल- भैम्यधीनेन अमुना नलेन भुज्यमानं नवं यौवनं यस्याः सा भैमी मुदां सन्तोषाणां पारमोमनि परतीरमर्यादायां परमेा- त्कर्ष चचारावर्तत । भावावमानसमयं प्रापेत्यर्थः । वामपा- दतलमुखबीसीतिपदइयं लोकिकोतिः । एवम्भूतेन च भुज्यमा- नत्यान्मुदां परमोत्कर्ष प्राति युक्त । मुखवीक्षणं दिने रात्रावपि वरदानप्रकाशितदीपवशात् जेयं ॥ १११ ॥ श्रान्तरानिति । मल: स्वीयानान्तराञ्छरीरमध्यवर्तिनो 462 ·६२ उत्तरनेघधचरिते। अन्यथा कथममुत्र वर्तितुं तैरशाकि न तदा गुणच्युतैः ।।१०८ ।। एकवृत्तिरपि मौक्तिकावलि- । छिन्नहारविततो तदा तयोः। छाययान्यहृदयेऽपि भूषणं श्रान्तिवारिभरभाविते भवत् ।। ११०।। यदामि स्थितं लग्नं तत्र गुणणे दोरकस्तारवादिरेवकारणं हेतुः। अन्यथा न चेदेवं ईि तदा सुरतममये गुणच्युतैस्तत्र भ्रष्टैस्तै- मालिकैरमुत्र तदीये ददि वनितुं स्थातुं कयं कमानाभाकि समयैनं जातं अथ च तारत्वादिगुण ही मालिकैस्तदीये दरे न स्थीयते किन्नत्तमैरेव । तस्मादुभयरूपेऽपि भैमीचदये स्थातुं मौक्तिकानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्विविधोऽपि गुण हेतुरित्यनु- मानं । सुरतमम्मद्दान्मुनाहारस्तुटित इति भयनारणोर्क । अन्यस्यापि विदग्धस्य हृदयगामित्वे गुण एव हेतुः, गुणहीनेन तु चित्ते म्यातुं न शक्यत इति भड्या सचितं । गुणच्युतः पञ्चमी (पा०२।२।२७) रनि योगविभागात् ममामः ।।१०८॥ 'एकेति। तदा मम्भोगममये नयाईयोर्मध्ये एकस्मिनल एव प्तिर्यस्या एवम्भूता मौक्तिकालिरन्यस्था भैम्या हृदये छाय- पाभूपणमभूत् । किम्भूतेऽन्य पदये। विवहारस्य विततिर्वितारो यस्याः । पतः यान्तिवारीणि खेदविन्दवस्तेषां भरः परस्तेग भावित घ्याप्ने । दया: ममोपे मामुपस्थितयोर्मध्ये भेन्या हारे ·यहादशः सर्गः। वामपादतललुप्तमन्मथ-- श्रीमदेन मुखवीक्षिणाऽनियं। भुज्यमाननवयौवनामुना पारसोमनि चचार सामुदा॥१११॥ आन्तरानपि तदङ्गसङ्गमै- स्तर्पितानवयवानमन्यता नेत्रयोरमृतसारपारण लहिलोकनमचिन्तयन्नलः ॥ ११२ ॥ 1 त्रुटिनेऽपि खेदजलपूरिने हदये प्रतिविम्बितो गलमा हार एवाभरणं बभूवेत्यर्थः । अन्यहृदये प्रतिविम्बितो नलस्य हार एवाभरणं बभूवेत्यर्थः। अन्य हदय इति मनामत्वात् पुंब- . झावः ॥ ११०॥ वामेति । वामपादतलेन लुप्तः मन्मथश्रीमदः कामसौन्द- शंगा येनातिसुन्दरेणापि अनि भैमीमुखवीणात् केवल- भैम्यधोनेन अमुना नलेन भुज्यमानं नवं यौवनं यस्याः मा भैमी मुदा सन्तोषाणां पारसीमनि परतीरमर्यादायां परमा- स्कर्ष चचारावर्तत । भावावमानसमयं प्रापेत्यर्थः । वामपा- दतलमुखकोनोतिपदद्दयं लौकिकोक्तिः । एवम्भूतेन च भुज्यमा- नत्वान्मुदां परमोत्कर्ष प्रापेति युक्त । मुखवीक्षणं दिने रात्रावपि वरदानप्रकाशितदीपवशात् जेयं ।। १११ ॥ पान्तरानिति। नलः खीयानान्तराञ्छरीरमध्यवर्तिनो । 462 ·उत्तरनधधधरिते। भूषणैरतुपदाश्रितः प्रियां प्रागय व्यपददेप भावयन्। तैरभावि कियदङ्गदर्शने यपिधानमयविनकारिभिः ॥ ११३॥ ऽस्पृश्यमानानपि अवयवान् तदङ्गमङ्गमः सुकुमारतरभैम्यवय- वस्पर्शरतिवेधकतया तर्पितान् सुखितानमन्यत । तथा वदि- लोकनञ्च स्वीयनेत्रयाः अग्रतस्य सारेण श्रेष्ठभागेन पारण तद्रूपं समीकरणं अचिन्तय दुयुधे। पुनः पुनः भैमोगाढालि- जनदर्शमाद्यैरन्तर्वहिश्च प्रोणिताऽभूदित्यर्थः । अन्तर शब्दान् अन्तःशब्दादा भावार्थेऽण् । नर्पितान्। एयन्तात् कर्मणि का : भूषणैरिति । एष नलः प्रियामाश्निनः स्वभरीरं मण्डयभिः तारादिभिर्भपणे प्रागतुषदथ तेरस्थाः कियतोऽलङ्कातस्या- न्पस्याङ्गम्य दर्शने पिधानमयानां आच्छादनरूपाणां विघ्नानां दर्भगान्नरायाणां कारिभिस्तद्धेतुभूतेस्तैरभावि जातं । अनल- कृतं वै नाई मर्च दर्शनगोरो भविष्यत् इति भावयन्नत्वेवं समायपददित्यर्थः । भैमोमीन्दयं तस्यां नलानुरागातिशयय सचितः । रतिममये भूपण रामोचन स्वैव युक्तवाडूषणसद्भाववर्णनं यद्यप्यनुचितं तयापि थावहूषणानि मेचियति तावदपि विस्त- मामहिष्णुतया घटसुरतसूचनापणवर्णनीचिती न दोषायेति मदाप्यायनापरिहार्यभूषणाभिप्रायेण येति शेयं । भूषणानि ·अशादशः सर्गः। ६४५ गेजनानि परिरम्भणेऽन्तरं रोमहर्षजमपि स्म बोधतः । तो निमेषमपि वीक्षणे मिथो वत्सरव्यवधिमध्यगच्छा ।। ११४॥ वीक्ष्य भावमधिगन्तुमुत्युको पूर्वमछमणिकुटिमे मृदुं। स विदर्भसुभुव इति वा पाठः सुगमः । अतुषत्। पुषादिला- दडः॥ १२३॥ योजनानीति । तो रोमहर्षात माविकोत्थरोमाञ्चान्ना- तमत्यल्पमप्यन्तरं परिरम्भणे श्रालिङ्गने विषये बहनि योज- नानि बाधतः स्म। अजानतां । तथा मिथो वीक्षणे मारब्धा- न्योन्यविलोकनेऽत्यल्पं निमेषमतिपक्ष्क्षसकोचसमयमपि वत्सरेण वर्षेण व्यवधि व्यवधान बहुवर्षदर्शनविच्छेदकालं अध्यगच्छताम् अज्ञामिष्टां। अल्योयसापि देशकालव्यवधानेन प्रेमभराद न्य- न्यविच्छेदस्ताभ्याममानीत्यर्थः । बोधतः । बुध अवगमने भावा- दिकः स्मयोगे लट् ॥ ११४ ॥ वीक्ष्येति । एषः नलो मृदुं बालत्वात् सुरतभरामहां लघु- द्रवां पद्मिनीमत एव स्वस्मात् पूर्वमेव विन्दुपतनरथरूयं भाव- मधिगन्त, मातुं नेवनिमीलन गाढालिजनादिचिनोसका मलरां वौच्च ज्ञात्वा तदिन्दुस्तम्भनार्थ कोऽयमापूर्वः पुरुष इति प्रश्न पूनममजातभयामपि गलरूपधारिणा अन्नाई ·६५६ उत्तरनेयधचरिते। कोऽयमेत्युदितसम्भ्रमीकृतां .. स्वानुविम्बमददर्शदेप तां ॥ ११५ ॥ तत्क्षणावहितभावभावित- हादशात्मसितदीधितिस्थितिः। स्वा प्रियानभिमतक्षणेदा भावलाभलघुतां नुनोद सः ॥११६ ॥ भुक्तति बुद्ध्या सुरतममयममागतजनान्तरदर्शनाद्वा उदितसम- मोक्ता समुत्पादितभयां विमनस्कतया प्रतिबद्धभावादयां - नन्तरं कः कुत्र तिष्ठतीति कृतप्रश्नान्नां भैमी अछमणिकुहिमे निर्मले मणिवद्धभित्तिभागे स्वानुविम्ब प्रतिविम्बमददर्शत् दर्भ- थाभाम। मायमपूर्वः कश्चित् किन्तु मदीयमेवेदं प्रतिविम्वं तब ममान्य इति भ्रान्तिर्जातेति व प्रतिविम्ब तामदर्शयाद- त्यर्थः । अन्यतरस्य पूर्व विन्दु पतने विषमरतवारिस्यं स्यादिति विन्दुसम्भाथै अन्यचित्ततया सग्लमजनेन च भावयन्नं कुर्या- दिति कामशास्त्रात्तस्या विन्दुपातमतिबन्धमकरोहिति भावः । अददर्शत् । णिचच (पा. १६३।७४) इति तङ् । दृशोडि. गुणः । (पा०७।४।२६) तां युद्ध्यर्थत्वात् कर्मलं ॥ ११५ ॥ एवं भैम्या भावसामवेगभङ्गोपायमुत्का नलस्य भावलाभवे- गभडीमा। तत्क्षणेति। म प्रियाया अनभिमते ममये भेमी- भावनाभीसुक्यात् पूर्वमेवोदय उत्पत्तिममयो यस्यास्ता, भाव- माभे खां गिनां विन्दु युता लघुता शोधता नुनोद अन्यचित्तो- ·व्यपादाः सर्गः। ६७७ खेन भावजनने स तु प्रियां वाहुमूलकुचनाभिचुम्वनैः। करणेन व्यस्लम्वयदित्यर्थः । नदेवाह किम्भूतः । तम्मिन्नेव क्षणे निजभावौत्सुक्यसमयेऽविदितभावेन एतस्या दूव ममापि भाव- लाभयेत् म्यात्तर्हि विषमरतत्वावैरस्यमेव स्यादतस्तुन्यकालमे- वोमयोभावलाभं करवाणीति सावधानतयोन प्रकारेणेव माव- धाने वा भावे चित्ते भाविता ध्यानवामनाभिश्चिन्तिता दाद- शात्मनः सूर्यस्य मितदोधितेश्चन्द्रस्य च स्थितिमीदा गगनग- मनादिप्रकारो येन सः। तयाजेन निजवीजम्तम्भनायें खस्यैव सम्पादितवैचियः मन्निति यावत्। अथ च सावधानतया कृता सूर्यचन्द्रापरपर्यायेडापिंगलास्यदक्षिणवामनाडोम्ययामरताः स्थितिः स्थैर्य येन कुम्भितपवन इत्यर्थः । अन्यचित्ततामम्पादने नासावायुस्तम्भनेन चौपायेनैकसमयाभयभावप्राप्तिपर्यन्तं खोयं भावं म्यिरीचकारेति भावः। एतेन भझ्या नलस्य योगाभ्यामे अपि सचिनः । अन्येन तथा कर्तुमशक्यत्वात् । दक्षिण नामामु- द्रणे पुरुषस्य, वामनामिकामुद्रणे योपितो विन्दुमामो भव- नीति, कामशास्त्रात् । स्वीयं नदीयं च भावं म्बिरीचकारेति वा विस्तरेणालं ।। १२६॥ इदानों ममरतमाह। खेनेति। म तु नन्नः पुनः खेन म्वयमेव भावजनने उभयाभवप्राप्तिममये खेन मह वा खेना- मनव की यद्भावजननं तमिमन् मति वा स्वम्य भावजनन- ·उपारनेयधरिते। निर्ममे रतरहासमापना- शर्मसारसमसंविभागिनों ॥ ११७॥ विश्लायैरवयनिमीलया लामभिद्रुतमितैर्विनिद्रा । सूचितं श्वसितसीत्कृतच तो भावमकमकमध्यगच्छतां ।। ११८ ॥ समय इति यावत्, तत्र वाहुमूलं कक्षा कुचो नाभिश्च एतेषां चुम्वनैः कृत्वा रतस्य र इसि समापनात्तजगितं परमकाष्ठापन्न शर्म सुखं समापनारूपो वा शर्म मारस्तस्य समस्तुन्यो यः मंवि- भागोऽमस्त दती समरत प्रापणेन सुखिनों निर्मामे चकार । खेने- त्यस्य प्रथमदितीयव्याख्ययोः कक्षादिचुम्बनजातिः। तीया- यान्नु कक्षादेनिरन्तरं कामाधिष्ठानत्वात्तचुम्बनैरूपायैः खस्य भावप्राप्तिममये तामपि भावमल भयदिति भावः । भावभजनेन विति पाठे खोयेन भावभजनेन निमित्तेन बाहादिचुम्बनै- रिति व्याख्या॥११७॥ पुनरपि भयन्तरेण तदेवाह । विनथैरिति । ती भाव- लाभयमवशात् खोदइनेऽपि वियथैः मिथिलीभूतैरवयवैरङ्गै- माथा निद्राभावेऽपि निमीलया श्रमजनितनयनसकोचतया तथा तम्मिन् चणे द्रुतं गीचं विनिद्रानामुष्णामं इनैलोमभी- गेमास्तिथा अमितेः श्रममुखनामिफाश्चामैः मोटातेथ ने मर्चः ग्दचितं अक्रमकं पुगपत् मञानविन्दुप्युनिजन्यसुखरूपं भावम- :

·यादशः सर्गः । ६२६ प्रास्त भावमधिगच्छतोस्तयोः सम्मदेषु करजक्षतार्पणा। फाणितेषु मरिचावचूर्णना सा स्फुटं कटरपि स्पृहावहा ।। ११६ ॥ ध्यगच्छतां समरतं प्रामावित्यर्थः । भोगिनोः सम्भोगान्ते अथा- वयववादिजातिः ॥ ११८॥ श्राम्तेति । एवं भावमधिगच्छतोः सुरतान्तसुखमनुभवतो- माया: करजक्षतानां नखक्षतानामर्पणा दानं मम्मदेपु परमा- मन्देषु मध्ये प्रास्ताभूत् श्रानन्ददायिकवादित्यर्थः । नखच- तस्य सुखदायित्वं कथमित्यत आह । स्फुटं यस्मात् फाणितेपु दुग्धविकाररूपेषु खण्ड विकारेषु वा पानकेषु मध्ये मा पशास्त- प्रमिद्धामरिचावचान ना कटुरमापि स्पृहावदा मधुररमजन्या रुचिः परिहारेण दृढामिच्छामावति । तथा कटुः पीडाज- निकापि नखक्षतार्पणा नकारियाभूदित्यर्थः । मम्मदेपु ना- नाप्रकारेयु.मुरतेषु भावं प्राप्नुवोम्तयोमामिानेव ममये काम- मास्वमिद्धा कटुः पीडाजनिकापि नखचतार्पणा स्पृहावाभूत स्कुट शब्द स्वार्थः। केषु केवा फाणितेषु कटुरमा मरिचावपूर्म- नेव सुरनान्ते सतापि पुनः सुरतेच्छामेवाददीदिपदिति भाव इति वा । भावमधिगच्छतोम्तयाः कटुरपि मुग्तेयु स्पृहावड़ा या नस्वक्षतार्पणा मा स्फुटं नियिनेषु फाणितेषु मरिचावचम्- नाभूत्तद्रूषेवावी भूदित्यर्थ इति वा । माम्यण्डो फाणिनं गाड- - L ·उत्तरयधरिते। - अईमीलितविलोलतारके सा दृशौ निधुवनलमालसा। यन्मुहर्तमवहन्न तत् पुन- स्तुप्तिरास्त दयितस्य पश्यतः ॥ १२० ॥ ततक्तमस्तमदिदीक्षत क्षणं वालवृन्तचलनाय नायक। तबिधा हि भवदैवतं प्रिया वेधसोऽपि विदधाति चापलम् ।। १२२ ।। विकारः शर्करा मितेत्यमरः। चूमना सत्यापपाश (पा० ३।। २५) इति णिजन्ताधुच् ॥ ११८ ॥ अर्द्धनि । निधुवनक्रमेन सुरतश्रमेणास्तसा सुरतायासनि:- सत्यर्थः 31 मा दृशी मुहतं क्षणमात्रं श्रद्धं मीलिते ईषत् सङ्घ- चिते विलोले तारके ययोस्तादृशे यदवहद्दधार तत् तादृक भैमी चावण्यानं पश्यतो दयितस्य पुनतिर्नास्त नाभूत् पुनः पश्यत इति वा । पानःपुन्यदर्शनाभिलाषस्थानिरचत्वात् पश्य- घेवम्यित इत्यर्थः । तादृशो मा तस्य सुरतसुखायाभूदिति भावः ॥ १२ ॥ नदिति ॥ तदानीनतमा स्याः समः सुरतनः श्रमः नायक मेन्यम्नागिन यजमागमपितं क्षणमाचं तानसन्त चाननाय अदि- दीरतापदिदेश । सरतयानां तां दृक्षा व्यजनबीजगेग श्रमा- पमथनं कारेत्यर्थः। पिता भवम्य मंसारम्य काममुखमय ·यहादशः सर्गः। खेदविन्दु कितनासिकाशिख तन्मुखं सुखयति स्म नैषध। प्रोपिताधरशयानुयावक सामिलुप्तपुलकं कोलयोः ॥ १२ ॥ होणमेव पृथु सस्मरं कियत् कान्तमेव बहु निर्वृतं मनाक्। .. स्वस्य दैवतमिदेवता तदिधा भैमीसदृशी अतिसुन्दरी सौभा- ग्यवती प्रिया वेधमाऽपि ब्राणोऽपि स्वविषथे चापलमनुराग- तरलतां विदधाति करोति किं पुनर्मनुष्यस्थेत्यर्थः । पुनरपि सानुरागो जात इति भावः । व्यजनं तालवृन्तकमित्यमरः । अदिदीक्षत। नियमार्थात्दीचतेई तुमणिच् चङ् ॥ १२१ ॥ स्वेदेति । तस्या मुखं नैषधं सुखयति स्म । किम्भूतं । वेद- विन्टकाः मञाता यस्यास्तादशी नामिकाशिखा नामाग्रं यस्य, तथा प्रपिता गतः अधरशयालुरोष्ठस्थिता यावकोऽलकको यस्य, तथा परिचुम्ब नवशात् कपोलयोः मामि श्रद्धं लुप्ताः पुल- का रोमाञ्चा यस्य, एवम्भूतं मुखं दृष्ट्वा स सुखी जातः सञ्जा- नकामथ जात इत्यर्थः । श्रच पूर्वोत्तरार्द्धं व्यत्यस्ते पठनीये। अन्यथा प्राप्तपुनरात्तदोषापातः । सुखयति । मतुवन्तात्, तत् करोति (पा० ३।१।२६वा ०१) इति णिचाविष्टवद्भावात् मतु- लोपः ।। १२२ ॥ होणमिति । तदतिसुन्दरं तदीयमाननं तदा सुरतान्त- 462 ·६५२ उत्तरनयधचरिते। कान्तचेतसि तदीयमाननं तत्तदालभत लक्षमादरात् ।। १२३॥ खेदवारिपरिपूरितं प्रिया- रोमकूपनिवहं यथा यथा। नैषधस्य हगपात तथा तथा चित्रमापदपटप्णतां न सा ॥ १२४ ।। समये कान्तचेतमि विपये श्रादरातिशयालक्ष लक्षमचं ट्रव्यं अलभत । मूल्यरहितेऽत्युत्तष्टे वस्तुनि एतसवं लभ्यते इति लोकाया परमोत्कर्षस्थाभिव्यञ्जनात् परममुत्कर्ष प्रापेत्यर्थः । किम्भूतं । सुरतमुखानुभववेगमनातवीयम्मर चापलमारणादा पृथु बहुतरं होणं लज्जितमेव । तथा पुनः सुरताभिलाषधा- रणात् कियदीपत् ससार उद्दीप्तकामं। तथा मौकुमार्यातिश- यायासबाजण्याद्य सुतरां क्लान्तं मानमेवा तथा प्रनयाख्यया कामावग्यया माधनभेदावगमराहित्यादेकीभावात् परब्रह्मा- गन्दानुभवादिव महासुखानुभवविषयसुखानुभव विषयसुखा- पलापात् मनाक् निर्वृतं अन्य सुखितं विराटनानुभूतमुखमिति पावत् । रगानममये योपिन्मुखमत्यादरकारि भवतीति का- गगावं । तदा तादृक् नदाननं दृष्टा पुनः ममदाऽभूदिति भावः। अथ च ल विषयतामनभतेत्यर्थः ॥ ११३ ॥ वेदेति । नैषधम्य दक म्वेदवारिणा सुरतश्रममलेन परि- पूर्ण प्रियारोमकृपगिवई यथा पथा यावत् अपात् मादरमव- ·अयादशः सर्गः। ६५३ वान्तमान्चकचहतसंयम- व्यस्तहस्तयुगया स्फुटीकृत। बाहुमूलमनया तदुचलं वोच्च सौख्यजलधौ ममज्ज सः॥ १२५ ॥ वोच्य पत्युरधरं कृशोदरी बन्धुजीवमिव भृङ्गसङ्गत। लोकयेत् मा नलदृक् तथा तथा तावत् तावत् अपलपणता हानि नापदिति चित्रं पुनः पुनरवलोकने हि एप्तिर्भवत्यत्र तु न जाते- त्यार्थमित्यर्थः । अथ च पिपामोरञ्जलिजलेनापि पिपामा शाम्यत्यन्यास्वाकष्टवारिपूरितकूपमा स्य पुनःपुनः पानेऽपि पिपामा न मान्नेति चित्रमित्यर्थः । एवम्भूतमैमोगमकृपदर्शन- मात्रेण पुनः मकामोऽभूदिति भावः ॥ १२४ ।। वान्तति ।म मुरतर्ममाहानामान्यायुनकुसमाः कचहस्ता म्तेषां मयमाय ग्रन्दिपन्धनाय चामूर्धव्यापारितं म्युगं यया ऽनया भैम्या स्फुटीरतं तदतिरमणेयं कामवमतिम्यानमुग्ध- नतिगारं याहुमूनं वोच्च मास्यजन्नधौ ममन्न निरवधि- मुसमन्वभूदित्यर्थः । वीतेति च पाठः। कम्त इति हाब्द प्रमावाची। मुसमेव मौल्यं चातुर्दयादित्वात्मन् ॥ १२५ ।। वोच्चेति । मा सरोदरी नेवचुम्मनवमात् मननिय- नकजनैभिववर्ष तथा मनुन मभिमानं पत्युरधरं मनेण भ्रमरेए मतं मिलितं पोयगानमकरन्दं बन्धुगोपुपमिव

·५४
उत्तरनैयधचरिते।
मञ्जुलं नयनकजनैर्नि
संवरीतुमशकल स्मितं न सा ।। १२६ ॥
तां विलोक्य विमुखश्रितस्मिता
पृच्छतो हसितहेतुमीशितः।
होमती व्यतरदुत्तरं वधू
पाणिपकरुहिर्पणार्पणा ॥ १२७ ॥
वीच्य ममुत्पद्यमानं स्मितं ईषद्धास्यं मंवरीतुं गोपायितुं उत्प-
द्यमानमेव मिरोळू मागकत् समर्था नाभूत् । उत्तमस्तीवात्
भलज्जत्वात् प्राणेशस्य मविधे स्मितं कर्तुमयुक्तं यद्यपि तथापि
स्वीयमम्भोगमौभाग्यसारणवशादुत्पन्नस्य स्मितस्य संवरीतुमश-
क्यत्वात् मपनीदने च सलज्जत्वेऽपि प्रागल्भ्यागमनशया
मिप्रिय इति भावः ॥ १२६॥
तामिति । वधूभैंभी विमुखं निर्यमुखं यथा नथा परा-
पोभूप यितमिमतां कृतेषद्धास्या, विमुखी चामी शिवगिता च
भादृशी वा तां विलोक्य हमिन हेतु पृच्छत ईशितुर्नलस्य पा-
जिरेव पारुट कम तमिान् करकमाने दर्पणग्यार्पणामेवोत्तर
व्यतरददी, ग्मितहेतुमाचर, यता झीमती। म्वगेवचुम्बनव-
आना चकन्नम्न समीति नब्जावगात मातादुत्तरं दा-
तमगमा कानापितं म्बाधरं पश्येति भावम दर्पणमेवोत्तर
ददावियर्थः ॥ १२॥

·यादशः सर्गः। ६५५ भैम्या: लाक्षयाऽऽत्मचरणस्य चुम्वना- चारु भालमवलोक्य तन्मुखं। सा हिया नतनतानना ऽस्मर- छपरागमुदितं पतिं निशः ।। १३ ॥ खेदभाजि हृदयेऽनुविम्वितं वीक्ष्य मूर्त्तमिव हगतं प्रियं। निर्ममे धुतरतिश्रमं निजै- हीनताऽनि मुटु नासिकाऽनिलैः ॥ १२८ ॥ नाशयेति । कुपित भैमी प्रमाहार्थं चरणे पतनात् पद्मिनीलात् पहजा मनवन्धेन सुरतारभवशादा श्रात्मचरणम्य लाचया चुम्बनात् सम्बन्धाद्धेतो: चारु भालं नन्नाट यम्य एक- भूनं तम्य नलम्य मुखमवलोक्य निजसुरतधार्थम्मरणाजात- यालनयाहेतुना नत नतं नत प्रकारमाननं यस्याः सा एवम्भूता मती उदितं प्राप्नोदयं उदयानतरं वा उदयमनन्तरं च काल- क्रमाय वीयमानः भेषः कियदवगिरः रागो लौहित्यं यम्य तं निगा रायाः पतिं चन्द्रं भारत् । तन्मुखं तादृगभूदित्यर्थः । ईपदवभियरक्रिमचन्द्रदर्शने यथा प्रोतिर्भवति तया तादृक मुखदर्शनेऽपि तस्याः प्रीतितिति भावः । नन नोति प्रकारे विरुतिः। पतिं कर्मव विवच्या पथ्यभावः ॥ १२८॥ म्वेदेति ॥ ललाटलाचादर्शनमनातनिजमरतधार्थ मारणा- वशात् प्रिया नता मा खेदभानि यमजलयुने सदये अनुवि-

·उत्तरमेयधचरिते।
सूनसायक निदेश विधमै-
रप्रतीत चर वेदनोदयं।
दन्तदंशमधरेऽधिगामुका
सा स्पृशन्मृदु चमच्चकार च ॥ १३० ।।
मितं प्रियं नलं मून साकारं गतं चित्तस्यमिव वोच्य निजै-
रतिभिः विश्वान्तिकममन्दीभूतनामिकानिलैः कृत्वा धुता
ऽपनीतः रतनमा यस्यैतादृशं निर्ममे चकार लज्जानम्रत्वा-
नासाश्वासानां हृदय प्रतिविम्बित प्रिथमम्बन्धात अमापनोदनं
युन । निर्मम वोप्रेक्षा का । तादृशों तां दृष्ट्वा म गतश्रमः
महर्षः सञ्जातः, सापि तं तादृशं दृष्ट्वा हर्षवशानान्द तराना-
माश्चामानमुमोचेति भावः ॥ १२० ॥
सनेति ॥ सूनसायकस्य कामस्य निदेश श्राजा। तस्य
विधमैर्विलामै तुभिः अमतीतचरः पूर्वसम्भोगवेलाथाम-
ज्ञातः वेदनोद्भवो यो दुःखेादयः यस्मात् तं दन्तदंशं श्रध-
रेऽधिगामुका अधुना पोडाकारिणं ज्ञातवती। माम्दु अनि-
टुराङ्गुलीपों यथा तथा दन्तदयाधरमेवास्पृशत् । अनन्तरं
च स्पर्शज पीडानुभवात् चमच्चकार समीत्कारमग कम्पमपि
चकार। आकसिमकतयैव किमेतत्कदा जातमिति मार्या-
धाभूत्। दन्त दंशं नलोति (पा०२।३।६८) पष्ठी निषेधः
॥ १३ ॥

·यशादशः सर्गः। ६५० वीक्ष्य वीक्ष्य करजस्य विभ्रम प्रयसार्जितमुराजयोरियं। कान्तमैक्षत हतस्पृशं कियत् कोपसङ्कुचितलोचनाञ्चला ।।.१३१ ।। रोपभूपितमुखीमिव प्रियां वीक्ष्य भीतिदरकम्यिताक्षरं। तां जगाद स न वेभितन्वित ब्रूहि शास्मि तव कोपरोपिणम् ।। १३९ ।। वोक्ष्येति ॥ इयं प्रेयमा नलेन उरोज योरपरि बुद्धिपूर्वम- र्जितं कृतं करजस्य नखस्य विभ्रम कोपसम्भमव गादीक्ष्य वारं वारं विलोक्यानन्तरमेव कियत् किञ्चित् कोपेन कुञ्चितो उन्मोच्य मुकुलिती पर्यायेण गुणाधिक्यवधात् विलोचनाञ्चलो नेवपल्लवी यया एवम्भूता सती स्वयं कृतत्वात् सम्भोगममये तया जातवाच हमस्पृशं तिम्मितं कान्तमैक्षत कोपेन वक्रमपश्यदि- त्यर्थः । कोपस्यान्पत्वेन धोरत्वं भैम्या व्यज्यते वोच्च वोच्य मम्भमे दिरुतिः। इसस्पृशं स्पृशोनुदक (पा. ३१२१५८) इति कित् ॥ २३२ ॥ रोपेति ॥ मरोपरुपितं कोपयुक्तं मुखं यस्यास्तामिव दन्त- दमनादेः सुखकारित्वेन तत्त्वतः कोपरहितलेऽपि कृत्रिमको- पेन भुकुटितमुखी प्रियां वीक्ष्य भीत्या दरमौषत् कम्पितानि सगइदान्य क्षगणि यहां क्रियायां तद्यथा तथा तां इति ·उत्तरनैषधचरिते। कोपकुद्नुमविलेपनान्मना- ग्रन्चवाचि कृशतन्चवाचिते। भूदयुक्तसमयैव रञ्जना मानने विधुविधेयमानने ॥ १३३ ।। जगाद । इति किं । हे तन्वि अइ तं न वेनि कस्तव कोप- रोषरोपणां चकार ब्रूहि शास्मि तव कोपरोपणमिति च पाठः। कोपस्य रोपिणमध्यारोपक न वेद्मीत्यात्मनः कोपरोपित्वं गोप- यति ॥ १३२॥ कोपमिति ॥ पुनरपि इति किं । ननु कृशतनु अवाचि कोपवशात् अवाच्यभाषणे तथा अवाचि नम्रीभूते तथा विधु- नापि विधेया गुणाधिक्यवशादिधेया का मानना पूजा यस्यै- वम्भूते चन्द्राधिके तवानने रोषरूपेण कुडुमेन विलेपनाद्धेतो- भनागन्पीयमी रञ्जना रफिममम्पादना मा भूत न कार्या। यगादयुक्रममयैवाप्रस्तावममुहूतैव किमपि मया गापराद्ध- मिनि नितुकेयमनुचिता कोपरञ्जना त्यज्य नामित्यर्थः । अथ वाऽयं मम्भोगममयो रात्रिरियं न तु कोपरञ्जनममयः, तस्माद- न्यदा कोपः कार्याऽधुना त त्यज्यतामित्यर्थः। अथ च चन्द्रतम्ये मुपे रनमा अयुतममया माऽभूत किन्तु चुतममयेवकार्येत्ययु- क्रममयत्वमेव निपिध्यते । अथ च चन्द्राधिक तव मुखंदानों रोपरुपितं मन्नं भवतीति अयुगमगया रचना न कार्या कोपयग्यतामित्यर्थः। अथ च कोपकुहुगविलेपमरगा अयु- ·यादश सर्गः। ६५६ तिप्रमस्थत रुजा नखादिजाः तावकीरस्मृतशीकर किरत् । एतदर्थमिदमर्थितं मया कण्ठचुम्वि मणिदाम कामदम् ।। १३४ ॥ खापराधमनुपत् पयोधरे मत्करः सुरधनुःकरस्तव। क्रममया यतस्तस्मात्रैव कार्या। भीतकालेषुष्णवीर्यतया बद- नप्रसाधनं कुमुमविलेपनं युक्र, इदानों वसंतजेन श्रमजेनो- मणा श्रीखण्डपाण्डिमैवाननप्रसाधनायालं न कुडुमरञ्जने- त्यर्थः । १३३॥ विप्रमिति ॥ हे भैमि कण्ठचुम्बि मम कण्ठे स्थितं तथा कामदमिच्छादायि अतएवैतदर्थं त्वदीयकरजरदनक्षतजपी- डापाकरणाथै भैमीकरजादिक्षतपीडापनोदनं कुर्विति मयाऽ र्थित प्रार्थितं सदिदं चिन्तामणिरत्नदाम माला अटतमी- करं सुधाबिन्दु किरत् सवसत्तावकोस्वदीया नखादिजा नखवतादिजा रजाः पीडाः क्षिप्रं अस्यतु भमयलित्यर्थः। तस्मात् कोपं मा कारिति भावः । अर्पितमिति पाठे पीडामान्यर्थ मया बदीयकण्ठे नितं मत्त्वदीयकण्ठचुम्बीति व्याख्येयं । रुजा भिदादित्वात् (पा० ३।३।१०४) अङ प्रत्ययः ।।१३४ ॥ वापरामिति ॥ हे भैमि मत्करम्ब पयोधरे स्तने सर- धनुःकर इन्द्र चापाख्यनक्षतविशेषकारो मनखक्षतपोडाकरण 4x2 ·६६. उत्तरपधचरिसे। सेवया व्यजनचालनाभुवा भूय एव चरण करोतु वा ॥ १३५॥ श्राननस्य मम चेदाचिती निर्दयं दशनदंशदायिनः । शोध्यते सुदति वैरमस्य तत् किं त्वया वद विदश्य नाधरम् ।। १३६ ॥ वापराधं व्यजमस्य चालना तस्याः सकाशाद्भवतीति भूस्तथा व्यजनवीजनसमुद्भूतया मेवया अलुपत्। वा अथवा एतावत्या- पि मेवया यदि न सन्तुय्यमि तईि भूय एव पुनरपि अयं कर- स्तव चरण करोतु संवाहयतु । चरणमंवाहने ह्यपराधमार्जन भवति । तस्मान्तदयं करोवित्यर्थः । अथ च चरण सम्भोगार्थ ऊों करोत्वित्यर्थोऽवसेयः । अथ च नानवर्णरत्नमुद्रिकायुक्त- स्वाञ्चत्कुचे सरधनुःकरः, तथाचापराधो नास्येव। अथ च मेघे मुरधनुर्युक्तमेवेति पयोधरे तत्कारिणां न कोऽप्यपराधः, पपि भवेत् तथापि व्यजनवीजनमेवयावलोपितचरणमंवाह- ममपि करोलित्यर्थः। भूय एष इति पाठे एष मत्करः। अलुपत् स्टदिखादङ्। धमुःकरः दिवाबिभेति (पा० ३१२।२१) ः। मुमो:मामय इति (पा.८१४४) परे विवर्जनीयम्य मः । फरोलोनि करः पचाय । सरधनुष; कर इति षष्ठो ममामः । चाप्तमा भयंतागुम् । मिस्वरय पातिकलादृद्धिः॥ १३५ ॥ श्रामगनि।२ मुदति ममामनयद्यदिनाधितो पता ·यादशः सर्गः। ६६१ दीपलायमफलं व्यधत्त य- स्वत्पटाइतिषु मच्छिखामणिः । नो सदागसि परं समर्थना सोऽयमस्तु पदपातकस्तव ।। २३७ ॥ इत्यमुक्तिमुपहत्य कोमला तल्पचुम्बिचिकुरश्चकार सः। नियं यथातथा दमनदंशदायिनो दन्तक्षतदानशीलस्य तस्मा- तस्य यद्यपराधिता तत्तईि अपराधकारिणेऽस्य मन्मुखस्याधर विदग्य अतितरां खण्डयित्वा त्वया किमिति तद्दन्तदंशनरूप वैरं न शोध्यते व वद कथय, अपि तु अपराधिनोऽस्यावयवमोठं दन्तैः खण्डयित्वा वैरनिर्यातनं कुरु। तथा च समः समाधि- रित्यर्थः ॥ १३६ ॥ दोपेति । हे मैमि यो मच्छिखामणिस्त्वत्पटाइतिपु त्वदीय- वमनकर्षणेपु मतोपु लब्बावशान्मुखवाय्यादिना बया कृतं दोप- लोपं खकिरणैरेव तिमिरनिराकरणादफलं व्यर्थ व्यधत्त। तस्य मणेरागमि अपराधे पर केवलं करावलम्वनादिवासम- चना परिहारो नो अम्ति तगमादुपायान्तराभावात्सोऽयं मो- लिमणिस्तव पदयोः पातुको वन्दाररस्तु । उपायान्तराभावे हि नमस्कारेणापि अपराधमार्जनं क्रियते तम्मादयमपि नम- स्कारं करोनित्यर्थः ॥ १३७॥ दत्वमिति । म इत्यमुकप्रकारेण कोमलां मामयका उकि ·उत्तरनपधचरिसे। आत्ममौलिमणिकान्तिभगिनों तत्पदारुणसरोजसङ्गिनों ।। १३८ ।। सत्पदाखिलनखानुविम्वनः स्ले समेत्य समतामियाय सः। रुद्रभूमविजिगीषया रति- खामिनोपदशमूर्त्तिताम्मता ॥ १३८ ॥ . वाचं उपत्य उपहारीकृत्य प्रणामकरणवशातल्पचुम्बिनः शय्यास्पर्शिनश्चिकुराः केशा यस्य स प्रात्ममौलिमणिकान्तिर्मि- जशिखामणिद्युतिस्तद्रूपा भङ्गिनी नदी तां तत्पदे भैमीचरणी तद्रूपे अरुणसरोजे तत्मङ्गिनों सम्बद्धाञ्चकार । मणनामेत्यर्थः । नद्याश्च रक्कोत्पलसम्बन्धी युक्त एव । तल्पचम्वोत्यनेन शय्या- यामेव प्रणामः सूचितः। भङ्गास्तरङ्गाः सन्यस्यां मेति वि- ग्रहः ॥ १३ ॥ तदिति । कृतप्रणामः म नल: स्वैर्निस्तस्थाः पादयोर- विनेषु दशस्त्रपि नखेपु जातैरनुविम्बनैः प्रतिविम्यैः भमेत्य मि- लिला रुद्रस्य भूमा बहुत्वमेकादशत्वं तस्यापि स्पर्द्धावशादिजि- गौपया जेतुमिच्छया उपदशमूर्तितामेकादशमुनि धार- यता रनिस्वामिना कामेन ममतां माम्यमियाय मदीयः शत्रु- चंचकादशले धारयति नई मयापि तावामयाकेन भवित पुमिनि। एकादशत्वं यदि कामो धारयेत्तभिमीद नप- मभातम्व प्रतिविम्मममन्धको दशमूर्तिधारी नम्नम्शेगोपगोये- ·अष्टादशः सर्गः। आख्यौप कुरु कोपन्नोपनं पश्य नश्यति कृशा मधोर्निशा। एवमेव तु निशान्तरे वरं रोपशेपमनुरोत्स्यसि क्षणम् ॥ १४० ॥ त्वभूतापमा। रुद्रभीतीति पाठे एकादशभ्यो स्ट्रेभ्यो भोतेः विजिगीषया तदपाकरणा तार्यवेकादशमूर्तिता मदनो धा- रयेत्तई खप्रतिविम्बयोगादेकादशमूर्ति लम्तेनोपमीयेतेत्य- र्थः । प्रणामवशात्तन्नखेषु प्रतिविम्वित इति भावः। दशानां ममोपे उपदमाः । सत्यया व्ययेति (पा०३१२।२५) समासः। बडनीही मोय (पा०५।४।७३) इति डच् । उपदशा मूर्तयो यति ममामः ॥ १३८ । प्राख्यतेति । एष तां इति प्रास्यत अवोचत् । इति किं । हे भैमि त्वं कोपन्नोपनं कुस् । मधोमन्तम्य कृमा दिनापेक्षया स्वभावत एवान्पपरिमाण अथ च प्रतिक्षएमपचीयमाना निशा नम्नतीति, पग्य कोपापरित्यागे एवन्प्रकारेणावशिया रात्रिर्ग- मिय्यति, नम्मात् कोपं मुश्च। तु पुनस्वं एतमेव रोपषं निगा- न्तरे श्रागामि रायन्नरे दिनापेक्षया अधिकपरिमाणायां शिशिरतुरात्री घणमा अनुरोम्यमि कामयिथ्यमे परमे तन्मनागिएं मियं कोपं तदा कुरु इदानों मम्भोगार्थ प्रमन्त्रा भव । मन कोपमिदानोमेव चेत् करिथमि ननिदा किं करि- यमि तम्मादप कोपं निमान्तरार्थ म्यापयेति लौकिकरीत्या- ·उत्तरनैयधचरिते। साऽथ नाथमनयत्कृतार्थता पाणिगोपितलिजावि पवाजा। तत्प्रणामधुतमानमाननं मेरमेव सुदती वितन्चती ।। १४१ ।। तो मिथो रतिरसायनात् पुनः सम्बुभुक्षुमनसौ बभूवतुः। धुना तावत् कोपं त्यजेति तां मैमी प्रार्थयति स्मेत्यर्थः। श्राख्यत। च चिडाख्या (पा०२१४१५ ४) तः। अस्य तिवनीति (पा.३। २०५२) अड्। डिवात्तड् ॥ १४ ॥ सेति 1 अथ प्रणामभाषणानन्तरं प्रणाम मा कार्षीरित्या- दिवचनपूम्य पाणिभ्यां गोपिते निजाधिपङ्कजे थया तथा तम्य प्रणामेन धुता निरस्तो मानः कोपजमादामोन्यं यश्चैवभूताननं प्रमादात् मेरं मम्मितमेव विशन्वतो कुर्वाणा मती मा सुदती नार्थ कृतार्थनां कृतकृत्यतां अनयत् मापयामाम तावन्माण प्रमन्नाभूदिति भावः ॥ २४ ॥ नाविति। तो मिथो ऽन्योन्यरतिरसम्यानुरागरमम्यायनात् प्राप्नेः परस्परानुरागविद्धेईनोरथ च भोतिरेव रमायन प्र- शान्तगरनेच्छाया: पुनरुज्जोयनीयधं नमाहेतोः पुगः सम्मुभ- सुमनमा सुरताभिनापिचिती यभूवतुः। दितीयमुरतेच्छू जाता- पित्यर्थः। तु पुनः रजनिमायामनारचं दितीयमुरताचा समे विघयतः दुटा निर्गम यग्यासथा। अप जीवित - ·अादशः सर्गः1 चक्षमे न तु तयोर्मनारथं दुर्जनी रजनिरल्पजीवना ।। १४२ ।। स्वप्तमातशयनीययोस्तयोः खैरमाख्यत वचः प्रिया प्रियः। उत्सवैरधरविम्वपान सान्तरायपदमन्तरान्तरा ॥ १४३ ।। सत्त्वं यस्यास्तादृशी सञ्जातप्रभातसमया। अथ वान्यायुषो जन्म दुष्टमेवेति । यद्दा प्रभातस्य श्रामन्नत्वाद्विरहसन्भावनावशाद्या दुष्टा व्याकुला जनी नवोढा यस्यां मा दुर्जनी। मभोगेच्छा तु तयोर्न निवृत्ता परं प्रभातसमयस्य सञ्जातवात्सम्भोगं न चक्र- तुरिति भावः । अन्योऽपि सुरतविषये यद्रमायनं वीर्ययर्थ- मौषधं मेवमानः पुनः पुनः सुरतेच्छुर्भवति । अन्पचित्ताऽन्यापि दुष्टा वधूः सपन्यादिः स्वीjमयोः समागं न क्षमते। जननं जनिः । जनियमिभ्यामिण (मि. को उ०४ पा०२०२ पत्रे)। जनिवघोरिति (पा०७३।३५) न वृद्धिः। इलोप इति (पा. ६।३।१११) दीर्घः पने ममामान्तविधेरनित्यत्वात्कवभावः ॥ १४२ ॥ खप्नुमिति । स्वप्नुमात्तं शयनीयं शय्या याभ्यां तयोर्मध्ये प्रियः मियां मनि स्वैरं रहमि म्यिनत्वात्स्वच्छन्दं यथा तथा ख्यत चधरदानपानजैरिति पुस्तकान्तरे पाठः ।

·उपारनैषधचरित। देवदूत्यमुपगत्य निर्दयं धर्माभीतिकृतताहशागसः। अस्तु सेयमपराधमाजना- जीवितावधि नलस्य कश्यता ॥ २४४ ।। स क्षणः सुमुखि यत्त्वदीक्षणं नच्च राज्यमुरु येन रज्यसे। अवोचत् । किम्मूतं वचः परस्परमधरविम्बस्य पानं तज्जैरुत्मधैः परमानन्दकारणैर्निमितैरन्तरान्तरा मध्ये मध्ये मान्तरायाणि विघ्नानि कियन्तं कालं अनुच्चारितानि सुतिडन्तानि पदानि यत्र ॥ १४३॥ किमुवाचेत्याछ । देवेति । देवदूरयमुपगत्य अङ्गीकृत्य निर्दय यथा तथा धर्माद्भीरया पित्तथा दूत्याकरणे प्रतिश्रुतापरि- पालनाद्धमा लुतेति लुप्यमानाद्धाप्रीत्या धर्मस्यैव वा भी- तिनलायत्ततणा तया हेतुभूतया कृत तादृशमगिाच्यं भवत् पीडनरूपमुकप्रकारमागोऽपराधो येन तस्यापराधिना नलस्य मम जीवितायधि यावज्जीवं घा वग्नता भवदधीनता मेयम- पराधस्य माजना माधचिची अम्नु । अधप्रति यावदाई जोवामि तावत्तव वग्यः किंकर एवेति प्रति मत्वा ·ययादशः सर्गः। सन्नलस्य सुधयाऽभिषेचनं यस्वदङ्गपरिरम्भविधमः ॥ १४५॥ प्रार्म किं हृदि हरे प्रियार्पणं किं शिवाईघटनं शिवस्य वा। महानुत्सवः मोभनवदनत्वादेवेत्यर्थः । अथ च यत्र महत्त्यपि काले भवदीक्षणं म महानपि काल: सुखरूपत्वात् क्षणतुन्यः सुखेनातिवाहितुं शक्य इत्यर्थः। तथा येन त्वदिपये मदीयेन मदिपये त्वदीयेन व्यापारेण ले रञ्चमे प्रीता भवमि, तच्च तदेव मम उरु राज्यं वदनुरागहेतुापार एव मामाचं न तु मकलभूमण्डलाधिपत्यमित्यर्थः। तथा यस्तदङ्गस्य परिरन्भ- विभ्रमः आलिड्ननविलासः बच्छरीरेण मदने कृतो वा परि- रम्भविभ्रमः तदेव नलस्य मम सुधयाऽमृतेनाभिषेचन अभितः नानं। सुधाभिषेकादपि भवटङ्गसङ्गः सुखकर इत्यर्थः। सर्वथा त्वमेव मम सकलपुरुषार्थमर्चस्वभूतामोत्यर्थः ॥ १४५ ॥ शति । हरेः श्रीविष्णोः हदि प्रियार्पणं लस्याः म्यापनं किं नाम अर्थ सुखं तथा वा अथवा शिवम्य गिवायाः पा- त्या अर्द्धन घटनं किं भर्म नदयन्पीयः । तर्हि किं नाम परमं मुखमित्याग दाइ । ननु तनि भैमि महेषु सुरतोत्सवेषु तव तं प्रतिप्रमिद्धं मरिदुदचतानंदीममुट्रयोरिवान्वयं मन- धमभिवजन्नोपलम्भेन तादाम्यलवणं अयमहं अयं शभावइ- विधिपं वा मम्बन्ध कामये वाञ्छामि एदेवताभ्य इति . +12 ·उत्तरनषधचरित। -- देवदूत्यमुपगत्य निर्दयं धर्मभीतिकृततादृशागसः । अस्तु सेयमपराधमाजना- जीवितावधि नलस्य वश्यता ॥ १४४।। स क्षणः सुमुखि यत्त्वदीक्षणं नच्च राज्यमुरु येन रज्यसे। अवॉचत् । किम्भूतं वचः परस्परमधरविम्बस्य पानं तज्जैरुत्सवः परमानन्दकारणेनिमितैरन्तरान्तरा मध्ये मध्ये सान्तरायाणि विनानि कियन्तं कालं अनुचारितानि सुतिङन्तानि पदानि यच ॥ १४३ ॥ किमुवाचेत्याई । देवेति । देवदूत्यमुपगत्य अशोकृत्य नियं यथा तथा धागोत्या चित्ता दूत्याकरणे प्रतिश्रुतापरि- पालनाद्धी स्नुष्णेतेति स्नुष्यमानाद्धमानीत्या धर्मस्यैव वा भी- तिनलोपलक्षणा तथा हेतुभूतया छनं नामनिर्वाच्च भवत् पीडनरूपमुशाप्रकारमागोऽपराधा येन तम्यापराधिना नल म्य मम जीविनायधि यावज्जीव या वन्सना भवदधीनता सेयम- पराधम्य मार्जना माधयित्री अम्त । अद्यप्रति चावदई गोवामि नावात्तव वग्नः किंकर एवेनि प्रतिमा तथ्यों मया समपराधं घमम्वेत्यवोचदिति भावः। मार्जना यन्तागाये ५।। १४४॥ म रमि। हे मुमुखि यावदोषणं म रम ननस्य मम षणा ·यादशः सर्गः। तन्नलस्य सुधयाऽभिषेचनं यस्वदङ्गपरिरम्भविभ्रमः ।। १४५ ॥ शर्म किं हृदि हरेः प्रियार्पणं कि शिवाईघटनं शिवस्य वा। महाभुत्सवः शोभनवदनबादेवेत्यर्थः । अथ च यत्र महत्त्यपि काले भवदीक्षणं म महानपि काल: सुखरूपत्वात् क्षणतुला: सुखेनातिवाहितुं शक्य इत्यर्थः । तथा येन त्वद्विषये मदीयेन भदिपये त्वदीयेन व्यापारेण व रज्यसे प्रीता भवसि, तच्च तदेव मम उर राज्यं त्वदनुरागहेतुळापार एव मायाज्यं न तु सकलभूमण्डलाधिपत्यमित्यर्थः। तथा यस्वदङ्गस्य परिरम्भ- विधमः आलिङ्गनविलासः खच्छरीरेण मदने कृतो वा परि- रविधमः तदेव नलस्य मम सुधयाऽमृतेनाभिपेचनं अभितः स्नानं। सुधाभिषेकादपि भवदङ्गमङ्गः सुखकर इत्यर्थः । सर्वथा त्वमेव मम मकलपुरुषार्थम चस्वभनामीत्यर्थः ॥ १४५ ॥ शति । हरेः श्रीविष्णोः हदि मियार्पएं लक्ष्म्याः स्थापनं किं नाम शर्म सुखं । तथा वा अथवा शिवस्य शिवायाः पा- वत्या अर्द्धन घटनं किं शर्म नदयन्पीयः । तईि कि नाम परमं मुखमित्याशयाह । ननु तन्यि भैमि महेषु सुरतोत्सवेषु तव तं प्रतिप्रमिद्धं मरिदुदयतार्नदीममयोरिवान्वयं मन- न्धमभिवजलोपलम्भेन तादात्यलक्षणं अयमहं श्रयं शभावइ- विधिरूपं वा सम्बन्ध कामये वाच्छामि एदेवताभ्य इति +2 ·उत्तरनेयधचरिते। कामये तव महेषु तन्धित नवयं सरिदुदन्नदन्वयम् ।। १४६ ।। धीयतां मयि दृढा ममेति धी- वक्तुमेवमवकाश एव का। यद्विधूय वणवद्दिवस्पति क्रीतवत्यसि दयापणेन मौ ॥ १४७॥ शेषः । महेषूत्मवेषु मध्ये तव सरिदुश्चत्वमेव कामये नालन्यदिति वा। हरेईदि प्रियार्पणे शिवस्य च शिवार्द्धघटने आलिङ्गना- दीनां पृथस्थित भित्रदेवमाध्यत्वादालिङ्गनादिजन्य सुख ता- वन्नास्येव किन्यैकदेशस्पर्शमात्रजन्यमेवास्ति तस्मादाक्यार्यदि पृथतं तईि नदा सुरतममये वीरवदे कीभावोऽस्त । यद्यपथ- स्वमिर ताई नदीममुद्रजलवत्तादाम्यमेव भवतु न तु हरि- लक्षादिवफ़ेदोशेख रति भावः । नन्वहमित्यपि पाठः । तव मयेति पाठे अयमहमिह भूलोके मया सह ते तव तादृl मरिदुदन्वत्त्वं कामय इत्यर्थः ॥ १४६ ।। धीयतामिति। हे भैमि मयि त्वं ममेति धीनिंथिता युद्धि- यतां न्यस्यतां । मयि स्वमुद्धिरासमारं त्वया फ्रियतामिति वामेव अभिधातुमष्यवकाशः अवमर एव कः अपि तु तात्विक 'एवं वनुमवकाशलेशोऽपि नाम्ति । यद्यपाद्धेतो: दिवस्पतिमिन्द्र रणवणेन तु वर्तते रणवदेव यथा तथा एमिय परियज्य रयाएपेण पणेम मुन्न मां प्रोतवत्यमि! उदामोने हिमम ·यादशः सर्गः। श्ट्रयता निम्तमानिभिर्भव- दाग्विलासमसकृन्मया किल। मोधराघवविव→जानकी श्राविणीभयचलासि वीक्षिता ॥ १४८ ॥ बुद्धिः कार्यत्यारोपः प्रार्थते। विक्रीय मून्येन गृहोते वस्तुनि तु स्वत्वं न्याय्यमन्त्येवेति तदारापो न प्रार्यत इत्यर्थः। यदि मयि खलं नाभविष्यत् ताई इन्द्रं परित्यज्य मां नावरिय्यः कृत- वत्यमि तावत् तस्मादेवमपि मया याचितुमयुक मेवेति। नव किं- करोऽस्मीति भावः । दिवस्पति दयापणेनेत्येताभ्यां इन्द्रापेक्षया त्वदपेक्षया वाहमतितरां गुणवानिति वृत रति न किन्तु मद्द- रणे तव कृपेव हेतुः । मा यावज्जोवं कार्यत्यर्थः ॥ १४ ॥ ग्दखनेति ॥ किल कदाचित् समये शालिभिः मखीभिः सह अमत् भवत्या वाग्विलामं कथामवाट निमृतं पश्चादा- गत्य जातं यथा तथा वरदानाददृग्यत्वेनावगुण्ट यथा तथा ग्दखता निभृतं रहमि म्यितत्वात् मच्छ्रवणवाभावात् स्पएं स्वछन्दं मखीभिः मह भवत्मवादं किल शनैः पवादागमनाद दृशीकरणादिना कपटेन ग्यतामता वा मया वं दीक्षिता एवम्भूता दृयामि । किम्भूता मोघं वही परीक्षार्थ अकारणे औराघवेण विवा त्यझा स्वमित्रेवानुरकापि जानको ग्रो- तोति तच्छोला मोतेव भयेन वायागराइया भीत्या च व्याकु- ना। तम्मात् किंकरभूने मय्यन्यथाधीन कार्येति भावः । यद्दा ·उत्तरनैयधचरिते। क्षुप्तपत्रविनिमोलितक्षुपात कच्छपस्य धृतचापलात् पलात्। त्वत्सखीषु सरटाछिरीधुतः खं भियोऽभिधनीषु वैभवं ।। १४८ ॥ त्वं मदीयविरहान्भया निजा भीतिमीरितवती रक्षाश्रुता। नोज्झितास्मि भवतों तदित्ययं व्याहरहरमसत्यकातरः ॥ १५० ।। यस्माद्भोता दृष्टामि तस्मादवयं मयि नवानुरागोऽस्तीति नि- चित्य धीयतां मयि विवेमयुक्रमिति भावः। राघवः गोत्रा- पत्ये विदादराकृतिगणलाद । बहले तु योश्चेति (पा. २१४१६४) अजोलुक् । तेन रघूणामवयं वक्ष्ये इति साधुः ॥ १४॥ दुति समिति युग्मं । अयं नतः तां प्रति इति वरमभीर च्यारित उवाच। अभयदानं प्रादात् । इति किं। हे भेभि कदाचित् सखोसमूहेन सह गोच्यां प्रसङ्गात् काकस्मादिभे- नीति तथ्य कथ्यतामित्यन्यान्य भयहेतुमने ते गुप्तानि स्पृशानि पचाणि चम्मेवगातोऽनुयादिना स्पृटमार: मन् विशेषण निमोलितः महुचितामात् तुपामजान्नुमंशाकादोषधिषिशे- पात् मकामादर सुतरां विभेमोति कयाचिदुर्ग। एतं पा पस्न पेग स्वभावत एव पणतः कच्छपस्यु पलाममात् अह- ·ध्ययादशः सर्गः। ६०१ सङ्गमय्य विरहेऽस्मि जीविका यैव वामथ रताय तत्क्षणं। मिति अन्यया कथितं । अनिशं शिरोधुतो मुर्टानं कम्पयतः प्रतिक्षणमन्यवर्णत् मरटात् कृकलासात् मकामादहमिति अपरयेत्येवं त्वत्सखीपु खं निजं भियोभयस्य वैभवं हेतुं अभिद- धतीयु भाषमाणासु सतीषु कयाचिदम्माभिर्निजभयहेतुरुक- स्वयापि कथ्यतामिति त्वं प्रत्युक्ने मनि नलदियोगाद्धेतोरई विभेमि क्षणमात्रमपि तेन न भाव्यमिति तस्मादेव विभेमि वन्यस्मादिति मदीयविरहान्निजां भीति रहमि ईरितवती वं मया श्रुतामि यस्मात् तस्मात् माऽभैपोः । अहं भवती कदाचिदपि नोमितास्मीति, यतः अमत्ये नानाप्रलोभनविपये कातरो भीरः भाविनस्वागम्य दैवाधीनत्वान्नामत्यवादिल- मिति भावः । यदा अमतीय्वकातरः सतीपु विपये भीरुरेव अतस्तद्भयनिराकरणार्धमेवमवददित्यर्थः । दुप्नेति चुपस्पर्म रति तौदादिकात् अनिटो निष्ठा। गिरोधुत इति किवन्तं ॥ १४८॥ १५॥ मोति। हे भैमि त्यतो देताः रुपया कुपितयेव निद्रया अम्यां रावी श्रावयोनॉपमद्यते श्रामन्नतयानभूयते। किमिति: वितर्के । इति किं। हे भैमोनली यैवाई निद्रा विरहे विवा- हात् पूर्व वियोगममये वां युवां म्वप्नदर्शनादिवशात् मङ्गमय्य मंयोग प्रापय्य युवयोः जीविकाम्मि प्राणधारणतुरभूमि- ·उत्तर नेपंधचरिते। हन्त दत्य इति रुएयावयों- निद्रयाद्य किमु नापसद्यते ॥ १५१ ॥ ईदृशं निगदति प्रिये दृशौ सम्पदात कियदियं न्यमोलयत् । त्यर्थः । तत्क्षण तस्या मम मम्वन्धिनं क्षणं अवसरं वा अथ विवाहानन्तरं खकार्यार्थ रताय युवां दत्यः। रात्रिलक्षणे. मदीयममय एव सुरतस्य क्रियमाणत्वात् हन्त कटमनुचित कृतं उपकारं न मरथ इत्यर्थः । प्रायदि कृतोपकारा हि तदीयेऽवमरे अन्यस्मै दत्ते सति कोपात् स्वामिसमीपं नागच्छ- तीति, श्रापदि कृतोपकाराया मम रात्रिरूपोऽवसरः सुरतायं दत्तो युवाभ्यां, मां तु मदीयावमरस्य लेथोऽपि न दत्तः प्रभा- नपर्यन्तं सुरतस्यैव करणादिति कोपवशादितिवाऽऽवयोनिद्रा नायातीति नलस्तामवाचदित्यर्थः । श्राप्रभात ताभ्यां कामके- लयः छता इति भावः। न क्षणमिति पाठे येव जीविका संस्था मम रताय पीताय क्षणमन्पमपि ममयं न दत्य इति रुष्टयेति व्याख्येपं । मङ्गमय्य त्यपि लघुपूर्वादिति (पा० ६।४।५ ६) गैर- यादेशः । जीविका कतरिषुल वां पटी द्वितीया दिवचने वा- मादेशः ।। १५९ ॥ ईमिति। रयं प्रिये दृशमेवम्प्रकारमन्यदपि निग- दति मोध मगादाद्धात् मुरतानन्दजयमादिति यावत् । मामाहेतोः दोगे कियत्मामीनयत् किञ्चित् निमोनितवती है ·व्ययादशः सर्गः। प्रातरान्नपति काकिने कन्न जागरादिव निशः कुमुद्दती ।। १५२ ।। मिश्रितोरु मिलिताधरं मिया स्वप्नवीक्षितपरस्परक्रियं। तो ततोऽनु परिरम्भसम्पुटे पोडनां विद्धता निद्रतः ।। २५३ ।। श्रममनातया निट्रया प्रयोजिकयेति शेषः । निदद्रावित्यर्थः । श्रान्तो हि निद्राति ममदादेवं गदति मतीति वा दृशौ न्यमो. लयन । मम्मदादिव पियप्रियाक्रियवणमञ्जातहर्षवधादिवेत्यर्थः। आनन्दातिशयसुखमनुभवन् हि निमीलितदृग्भवतीति प्रती- व्यमानोत्प्रेक्षा वा । कियदित्यनेन दृशो निमोन्ननस्य सचिन- त्वांद्धन्यवं तस्याःसूचितं । केव। प्रातः कोकिले कलं मधुरास्फुट- ध्वनि ओचसुखं श्रालपति मति कुमुदिनी व यथा निमोलि- तात्पन्ला भवति तथेयमपि। कम्मादिव निशोरात्रिमबन्धिनो • जोगरादिव । रावावनिद्रोहि प्रातो घूर्णनेन निमौनयति 'कुमुदिन्यपि रात्रावनिद्रावगादिव प्रातर्निमीनयति, तस्मादि- यमपि प्रतीयमानात्प्रेक्षा। न्यमोमिन्नत् इति पाठे ण चडि भाजभामेति (पा०1४॥३) पाक्षिक उपधा इम्बः । जागरात् भावेद्यत्रि जाग्रो विचिकित्विनि (पा.७॥३॥८५) दृद्यप- वादो गुण: ॥ १५२॥ मिश्रितेति। ततोऽनु तादृकप्रियभाषण मध्य एव भैमोनिद्रा- नन्तरं परिरम्भरूपे मम्युटे म्येषपेटिकायामिति यावत् । तदत्र ३० ·६७ उत्तरनेषधचरिते। तद्यातायातरंहग्छलकलितरतिशान्तिनिश्वासधाराs- जस्रव्यामिश्रभावस्फुटकथितमिथःप्राणभेदव्युदास । बालावक्षोजपचाङ्गुरकरिमकरीमद्रितोर्वोन्द्रवक्ष- चिहाख्यातेकभावाभयदृदयमयावन्दमानन्दनिद्रां।।१५४॥ पुनरपि पीडनां गाढालिङ्गनं विदधती कुचाणी ता, मिश्रिती परस्परानन्तरालघटिता ऊरू यस्यां क्रियायां तद्यथा भवति नथा, मिथः पानवमादन्योन्यमिलितावधरी यस्यां क्रियायां तद्यथा भवति तथा, स्वप्ने वीक्षिताः परस्पर क्रियाः अन्योन्गचुम्व- नादियापारा यस्यां तद्यथा तथा निदद्रतुः । क्षीरनीरा- लिङ्गनं कृत्वा निद्रितावित्यर्थः । पीडनां । एयन्त लाधुच ॥ १५३ ।। तदिति । तत् दन्दं स्त्रीपुंममिथुनं श्रानन्दन सम्भोगसुखभ- रेण निद्रां त्रयात् मापा किम्भूतां निद्रासम्बन्विश्वासानां याता- यातयोनिमप्रवेशयोः सम्बन्धिनोरंहसो वेगस्य छलेन बाजेन कलिता अङ्गीकृता या रतिश्रान्तिनिश्वामधाराः सुरतश्रम- मनातनिश्वासपरम्परास्तासामन्योन्यमजनमनवरनं सुतरा यो व्यामिश्रभावः निद्रावशभैमीनामानिर्गतश्वासपरम्परासु निद्रा- वगनलनामान्तर्गतनिश्यामपरम्पराः प्रविष्टा एवं वैपरित्ये । इति मिश्रीभावार्थमिव यातायात,तथा च जले जलप्रवेशवदन्योन्य- मिश्वाम परम्पराणां यो नितरामभेदोपसम्भ' इति यावत् । तेन कर्यभूतेन म्फुट स्पष्टुं कथितो मिथोऽन्योन्यस्य प्राणानां भेद व्युदा- मो भेदनाशः प्राण यम्य नत् । तथा बानाया बोजी सनी नप पधाकुराः पवमीभूताः तत्पचवलीषु वर्तमानाः फरिम-, ।

·अयादशः सर्गः । ૬૫ योहर्ष कविराजराजिमुकुटानकारहोरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामजदेवी च यम् । यातोऽस्मिन् शिवशक्तिसिद्धिभगिनी सौभात्रभव्ये महा- काव्ये तस्य कृती नलीयचरिते सऽयमष्टादशः॥१५५।। कर्यः कस्तुर्यादिरचिता इम्तिमकर्यम्ताभिर्मुद्रितं चिह्नितं नि- द्राममयकतगाढालिङ्गनवमात्संलग्नप्रतिरूपकं कृतं उर्वोन्द्रवक्ष- म्तद्रपंचिन्हं तेनास्याता नितरां स्पष्टं कथित एकभाव एकलम- भेदो यस्यैवम्भूनमुभयो मोननयोईदयं वक्षःम्यलमथ च चित्त- पत्र। यातेत्यादिवालेत्यादि च दयं क्रियाविशेषणत्वेन वा योज्यं । आत्मैक्यं गरीरैक्यञ्च क्रमेण वर्सितमिति जेयं । उभ- योरपि मिश्रितश्चामवादे कप्राण शब्दोषादस्पेचितं ॥ १५४ ॥ श्रीहर्षमिति । पूर्वार्द्ध पूर्ववत् । भिवस्य मकेश्च मिद्धिर्यत्र शिवशक्रिमाधनं यत्र कृतं शिवशक्रिमाधननामा ग्रन्थः । शिवभ- कोति पाठे शिवम्य भकिः मिद्धिर्यत्र शिवभमिप्रतिपादको ग्रन्थ- विशेषः तन्य भगिनी एककर्षकत्वात्तम्य विषये भौधावण शोभ- नभ्रारभावेन भव्ये मगम्ते तत्तुन्यमरमशब्दार्थन्यामे नतीयच- रिने अष्टादगानां पूरणः मर्गः ममाप्तः। शिवभकिमिद्धिरपि मया छतेति मचितं । मधात्रमित्यत्र भावे युवांदिवादण। अष्टादशः । तम्य पूरणेडट् (पा ०५।२।४८) । १५५ ॥ रति श्रोवेदरकरोफ्नामीनारायण पण्डितकने नयधीय- प्रकामे यादमः मर्गः ममाप्त: । 402 ·उत्तरनैपधचरिते। ऊनविण सर्ग । श्रीलधीरसिहै। जयत । निशि दशमितामालिङ्गल्या विवोधविधित्सुभि- निपधवसुधामीनाकस्य प्रियाहमुपेयुप । श्रुतिमधुपदस्रग्वेदग्धीविभावितभाविक स्फुटरसम्मृशाभ्यक्ता वैतालिकैर्जगिरे गिर ॥१॥ निशीति ॥ सर्गमङ्गति स्पष्टा । वैतालिकैर्वन्दिभिनिरो ज- गिरे, ऊचिरें। किम्भूतै । निशि राची । बाल्य वृद्धिर्वपु पुरि प्रजोत्साहो बल मद दशकेन निवर्तन्ते मन पञ्चेन्द्रियाणि चेति वचनाद्दशद शकस्य शतायुष पुरुषस्थावमानोपलचकाऽवन्या विशेषो दशम स विद्यते येषा ते दमिनो वृद्धास्तेषा भावो दशमिता तामालिङ्गन्या अवसान प्राप्ताया मजातपायप्रभा ताया यामिन्या प्रियाङ्क भैमीममीपमुपेयुप प्राप्नवतस्तया मह निद्रितस्य निपधदेशवसुधाया मीनाङ्गस्य कामस्य न लस्य विको धार्थ गिर विधिसुभि कमिच्छुभि । कीदृश्य गिर पोषा श्रुत्यो श्रवणयोर्मधु अम्टवरूपा अतिमधुरा पदस्रक् सुप्तिडन्त पदमाना तस्या वैदग्ध्या वक्रोत्यादिरचनाचातुर्येण विभाविता ·ऊनविंशः सर्गः। जय जय महाराज प्राभातिको सुषमामिमां सफलयतमा दानादो दरानसपक्ष्मणः । ध्वनिवृत्त्या व्यञ्जनाव्यापारण प्रकाशिता भाविका रत्यादिम्बा- यिभिचारिमरकारिरुपैभावैर्यता, जापिता इति यावत् । तादृशाः स्फुटाः प्रमत्रतरत्वेन वालिरपि प्रनीता ये रमा: ग्टगारादयस्तैर्भशं नितरामभ्यताः सर्वत: मिकाः एकपदमपि नीरसं यासु नास्ति अतिरमिका नलप्रवाधायें भागधैर्मधुरं प्रातवर्णनमारब्धमित्यर्थः । रत्यादयः म्यायिभावाः निर्वेदाद- यस्तयविंशव्यभिचारिणः। वैतालिका बोधकरा इत्यमरः । दशमोऽवम्याविशेषो विद्यते यम्यामी दशमी, अति दृद्ध इति योगरूढोऽयं मन्दः दमिन्या दृद्धाया भावो दमितेति वा। विशिष्टतालो चिताल: मशिन्पं येषां ते वैतालिका: मिन्पमिति (पा.४।४।५५) ठक् । मौसगायिका इत्यर्थः । नदुळ । वैता- लिकास्तु कय्यन्ते कविभिः मोखमायिकाः । राजः प्रवोधममये घण्टाशियाम्नु घाटिकाः । जगिरे गैगन्दे कर्मणि तड्। - मिन् मर्ग ब्रुम इति यावद्धरण छन्दः ॥ १ ॥ अयेति ॥ भो महाराज वं जय जय मोत्कर्षण वर्तम्ब । वंदमां प्रत्यक्षदगां प्रामातिको मातःकालमन्भवां मन्यादि जनितां अपमां परमां मीभां दरमीपत् अनमे तत्कानमेव निद्रात्यागादोपहनयुताहानिापितपणे ययारमार्नेत्र- चौम्तयोदानान विषयोकरणाद्धेतो: मफलयतमा, अनिता ·उत्तरनेवधचरिते। प्रथमशकुनं शय्योत्यायं तवास्तु विदर्भजा प्रियजनमुखांभाजात्तुङ्गं यदङ्ग न मङ्गलं ॥२॥ वरुणगृहिणीमाशामासादयन्तममुं रुची- निचयसिचयांशांशभ्रंशक्रमेण निरंपएक। सफलां कुरु । बल्लतदर्भनेनेयं धन्या भविष्यति तम्माच्छीप्रम- हुध्यस्खेति मावः । विदर्भजा शय्योत्थाय शय्यायाः मकामाच्छी- घमुत्याध तव प्रथमं पूर्व प्रातःकालभवं च शकुन शुभसूचकं प्रशस्तमस्तु तन्म्याने भैम्येव भूयात् । उत्थिनः मन् प्रथमास्थि- तमैमोमुखमेव प्रथमं पश्येत्यर्थः। यद्यस्मात् हे अङ्ग स्वामिन् प्रियजनस्य मुखांभोजादन्यत् तुङ्गमुस्कृष्टं मङ्गलं शुभावह वसु नास्ति । प्रातरुत्याय प्रथमं प्रियजनमुखदर्शनं कर्तव्यमिति लौकिकी स्थितिः । त्वत्तः पूर्वं भैम्युत्तिष्ठविति भावः । दरा- लभपक्षात्वं तत्कालमुदुद्धस्य जातिः। पश्चाच्छयनं पूर्वमुत्था- नमित्युत्तमकुलस्त्रीजातिय । जय जयेति वीमायां विरुतिः । प्राभातिकी प्रभाते भवेति, कालाह। सफलयतमां मफल- गब्दात् तत् करोनोति (पा०३।१।२६।वा०२) एवन्ता मादि नमपि किमेत्तिडित्यामुः (पा० ५।४।११)। शय्यात्यायं अपादाने परीमाथामि (पा०३।४।५२) णमुल ॥ २ ॥ वरणति॥ राजन हरेरिन्द्रस्य महिषी राजी श्रमी प्राची हरित् दिक इनः प्रागभागे अमःभारम्भमागा एव निजमुम मम् निमिरत्यागे प्रमादमिपानमन्मयागात् गीरं महाभ धनी ·ऊनविंशः सर्गः। तुहिनमहसंपण्यन्तीव प्रसामिपादसा निजमुखमितः नेरंधत्ते हरेमहिपो हरित्॥३॥ अमहतितरास्तादृक् तारान लोचनगोचरा- स्तरणिकिरणा द्यामञ्चन्ति क्रमादपरस्पराः । विभर्ति, उत्प्रेक्षते । कथंभूतेब । वरुणस्य गृहिणे भायी प्रतीची- मागामामादयन्तं अभिगच्छन्तमतएव रुचीनिचयम्य कान्ति- समूहरूपस्य सिंचयम्य वस्त्रयांशा भागास्तेषामपि अंशन लेशन मंशस्तम्य क्रमेणेकैकमागापागमक्रमेण निर्गता अंशवो यस्य नि- रंशुक, अथ च विवस्त्र अमुं तुहिनमइस पश्यन्तीव । मय्यनुरक- स्वभ्युदयभागऽभूदिदानीमेतस्थामनरक मां दशामापन्नोऽय- मितीव हमतीत्यर्थः । अन्यापि नारी अनुरागातिविक्षलं गल- दस्तं परस्त्रोमेवमानं विटं दृष्ट्वा मुखं मेरं करोति । प्राच्या- मरुणोदयोऽभूत् । प्रतीयां वरुणकिरण प्रमरणवधाचन्द्रोनि:- प्रभोऽस्तं जिगमिपुरम्ति । तम्माछोघं बुधखेति । अंगेन बंगः हतीयेति (पा०२।११३०) योगविभागात् ममामः । ततः यष्ठीममामः । इतः मनम्य तमिः । एवम्भूतं चन्द्र पम्पनी इतो ऽस्माइतारिवेति इतो दृग्यमानादम्मात् प्रमादमिषादिति वा। सम्बन्ये पश्चदेव ॥ ३ ॥ अमइतीति ॥ भो राजन् अमहतितरा: खम्पेणैव सना- तरा ध्रुवारंधत्यादयस्ताराः इदानी तादृक् पूर्वदमोचनगो- घरा न भवन्ति स्वरूपेण समत्वात् । पूर्वमपि चक्षुमतापि - ·उत्तरनैयधचरिते। कथयति परिश्रान्ति रात्रीतमः सहयुद्धना- मयमपि दरिद्राणप्राणस्तमीदयितस्विषां ॥ ४॥ . महता यत्नेन या 'दृश्यन्ते ता दूदानों सर्वथा न दृश्यन्त एवं दत्यर्थः । तादृश्या बहुसयाः पूर्वस्थूलाः प्रकाशमानाश्च यास्ता- रकाः खात्याद्रीदयस्ता: मम्मति सुतरामन्याः सूक्ष्माश्च भयो नेत्रगोचरा न भवन्तीति वा । यस्मात् तरणेः सूर्यस्य किरणा: अपरस्पराः अहमहमिक्रया सततमविच्छेदेन प्रवृत्ताः सन्तः क्रमात् द्यां गगनं अञ्चन्ति गाइन्ते। सूर्यकरस्पर्शवशानिःप्रभ- खात् तारा न दृश्यन्ते इत्यर्थः । तथा दरिद्राणाः चीणाः प्राणा: अमवा यस्यैवं भूतोऽस्त जिगमिपुः । अयं तमीदयिता निशानाथश्चन्द्रो ऽपि रात्रितममा सह युद्धनां मङ्गामं कुर्व- तीनां निजलियां परियान्तिं मामस्येन ग्लानि रणपातं च कथयति । न केवलं विष एव दरिद्राणप्राणाः किन्तु चन्द्रोऽपि इत्यपि शब्दार्थः। अतिशयेन मइत्योमहनिनराः। घरूयेति (पा०६१३१४३) हवः । ततो न सभामः । गोचरः पुमान् । अपरे च परे च अपरस्पराः अपरस्य क्रियासातत्य इति (पा.६। ९।२४४) सुट । वां सततमविच्छेदेनाञ्चन्तीत्यर्थः । मह युद्धनां महेनि (पा० ३१२६६) युधेः कनिषि वनोरघेति (पा. ४।११७) डीप रेफान्तादेशथ प्राप्ती बनोमश (पा.४॥१॥णया १) रति निषेधात्रभवतः । दरिद्राण इति दरिद्रातरार्धधातुक इत्यादिना (पा.६।४।११४ावा.) प्राण्यालोपो, न दरि- ।

·जनविंशः सर्गः। स्फुरति निमिरस्तोमः पाप्रपञ्च इवोच्चकैः पुरुसितगरुचचचच्युटस्टचुन्वितः । अपि मधुकरी कालिमन्या विराजति धूमल- छविरिवरवेलाक्षालक्ष्मी करैरतिपातकः ॥५॥ ट्रायके लोपो दरिद्राणे च नेय्यत इत्यादि (पा.६।४।११।। कारिका) निषेधान्न भवति ॥ ४ ॥ स्फुरतीति। भो राजन् तिमिरस्य स्तोमः समूहः खाचाखमों अतिपातुकैः प्रतिकामद्भिःततोऽप्यधिकं रमतरैःरवेःकरैः कृत्वा पुरूणं वहनां मितगहतां श्वेतपदाणं ईमानां पञ्चभियपले. अरुणिया विलमद्भिर्वा चपुटैः स्फुटं यथा तथा चुम्बितः स्पृष्टः पहम्य प्रपञ्चः ममूह व उचकैः अतितरां स्फुरति भने । तिमिर स्तोमः प्रविष्टसूर्यकिरणपात् विससननार्थ परम- ध्यप्रविष्ट ईसारणवलयचञ्चुपुटभ बलपड़वच्छोमतेतरामित्यर्थः । तथा प्रात्मानं काली मन्यते कालिंमन्या प्रतिकृष्णा च भमर्य- पि अरुणतरः सूर्यकिरणैः धूमन्नच्छविरिव कृष्णारुएकातिरिव मोभतेतरां। सूर्यकर मस्ताः तिमिरं चाऽत्योभूतमिति धूमला शाहिनावित्यमरः। उपकरच्ययवादकम् । मधुकरी नातिवाचिवाङीष् । कालिंमन्या प्राममानेसति (पा २२।८३) उम्। दिवादिलात् ग्यन् बित्यनव्ययति (पा.६॥३६६) इस्खः । अरुदिपदिति (पा.६६०) मुम् । नावासी ननोति (पा.२०६८) षष्ठीनिधः ॥ ५ ॥ भावः।

·उत्तरनयधचरिते। रजनिवमथुपालेयाम्भःकणक्रमसंस्तैः कुशकिशलयस्याकैरग्रेशयरुदविन्दुभिः। सुषिरकुशलेनायासूचीशिखांकुरसङ्करं किमपि गमितान्यन्तर्मुक्ताफलान्यवमेनिरे ।।६।। रविरुचिऋचामोङ्कारेषु स्फुटामलविन्दुता गमयितुममूरुच्चीयन्ते विधायसि तारकाः । 3 रजनीति ॥ रजन्या वमथुवत् करिणीमुखानिर्गतजलवत् पालेयाम्भमो हिमजलस्य कणा लेशास्तेषां गलनक्रमेण संमतेः मश्चितः कुशकिसलयस्यायेशयेरपस्थितैः सुचौतीक्ष्णायभागस्थि- नैरनिर्मलतरैरुदविन्दुभिर्दिमजलकणैः कर्मभिः मुक्राफलान्य- वर्मेनिरे अवगणितानि, मौलिकतुल्यैजीतानीत्यर्थः । किम्भूतानि मुक्ताफलानि, सपिरे विवरकरणे कुशलेन मणिकारेण मध्ये कि- मपि लोकोत्तरं स्तोक वा प्रयासूच्या लोइस्च्या वेधनशला- कायाः शिखैव सूक्ष्मत्वादडुरस्तेन मकरं मयोग गमितानि प्रा- पितान्य विद्धानीत्यर्थः । वमथुः करिशीकर इत्यमरः। द्वितो- थुच् (पा• ३।३।८८)। अग्रेशयः अधिकरणे गेतेः (पा० ३।२1 १५) इत्यजन्ते भय शब्दे एयचामेति (पा०६।३।१८) सप्तम्या अनुक् । सूची सदिकारान्डोन्। सदर पदारप् (पा । ५७) ॥६॥ रवीमि ॥ रवेः पावाहिकयो रुचय एव परच: तामां मात:- कामे रविकिरणामायूपत्वात् "एग्भिः पाहे दिवि देवईयते - v ·ऊनविंशः सर्गः। स्वरविरचना यासामुच्चैरुदात्तनयाहताः शिशिरमहसो विवादम्मादसंशयमंशवः ॥ ७॥ यजुर्वेद तिष्ठति मध्ये अहः" इत्यादि श्रुतेः। सम्वेदवाक्यानामो- झारेषु प्रारम्भप्रवणेषु अथ च लक्षणया प्रारम्भेषु उदयसमथेषु स्फुटां प्रकटा अमला खरोचारणादिदोषरहिता अनुसार- रूपां विन्दुतां गमयितुं प्रापयितुं श्रमूर्विहायमि म्यितास्ता- रकाः केनायुहीयन्तेऽववयेन ममृद्यन्त इव । वृत्तामत्लवाद्या- ग्यत्वात् एप्रणवा विन्दुनिर्माणार्थ एता गृह्यन्त इव ततो न दृग्यन्त इत्यर्थः । प्रत्यूचमोट्कारमद्भावात्तबाइल्याचाराविन्दू- नामिति बहुत्वं । अथच अद्धं चीयन्ते नीयन्त इति यावत् । सर्यप्रभोदय एव तारका नग्मन्तीति भावः । नथाम्तमयोन्मु- खादम्माछिशिरमहसचन्द्रस्य विन्वात्मकामादं भवोऽप्यामाम- चामुनि तरा उदूध प्रापन तथा गृहीतनयाऽथच लक्षणवशा- विशालतया उपरिम्यितितया च अथचाच्चैरुदात्त इति उदा- त्तलक्षणयोगाददात्तत्वेन योग्यत्वादुत्तमम्बरस्य विरचनाय निर्माणायाऽमंशयं निश्चित केनापि पता नीता व ! उदात्त म्य शिरमि उपनामानवनिकोर्खरखा निस्यते । यजुर्वेदेवर- कशाखायामुपनिषदि धेरुदात्त: ममाहारः बरित रति मक्षणं द्रष्टव्यं । चकिरणानामप्यम्तममये उपरिणमित्तात् सभापरितनरेसाम्यत्वादेवमुत्प्रेषितं । सूर्यप्रभोदमकमेण च- द्रकिरणा अपि हमीभूता इति भावः । हता इति पाठे म्बीह- ·उत्तरपधचरिते। ब्रजति कुमुदे दृष्ट्वा माई दृशोरपिधायके भवति च नले दूरं तारापती च इतौजसि । लघु रघुपतेजीयां मायामयोमिव रावणि- स्तिमिरचिकुरग्राइं रात्रि हिनस्ति गभस्तिराट् ॥८॥ साः। श्रसंशयं उभयत्रापि योज्यं । रुचि चां। मुत्यक इति (पा.६४१२८) प्रकृति भावः ॥ ७॥ मजतीति ॥ गर्भास्तराट् सूर्यः तिमिरमेव चिकुरास्तिमि- रतुल्याः केभास्तेषु गृहीत्वेनियाई रात्रि हिनस्ति लधु शीघ्र विनाशयति । कः कामिव। रावणिरिन्द्रजित् मायामयों माया- निर्मितां रघुपतेजीयां मीतामिव । कस्मिन् मति । वाक्यार्थस्य कर्मत्वात्तदीयं हिंमनरूपं कर्म दृष्ट्वा कुमुदे करवे मोई मको प्रजति मति। अथ च मोनाहिंमनरूपं कर्म दृष्ट्वा कुमुदाख्ये वानरे मूच्छी गच्छति सति । तथा नले भवति त्वयि दृष्ट्वा सूर्यो- दथममयं ज्ञावा दृारपिधापके उन्मीलितनेचे मति । यदा मस्ले त्यपि नेचयोराच्छादके भवति सति । अथ चमले वानर- सेनापती दारुणं तदीयं कर्म दृष्टा किमपि कर्त्तमशक्यलाहुः- सवमादा तारापतो सयोवे च दृशोरपिधापके हताजमिच निस्तेजस्के घामवदने मनि राषिर्गना रविरुदितः कुमुर्द, प मिमीसितं कमल पोन्मीलितं पन्द्रय मिाप्रभो जात इति भावः माघामय्याः मीनाया यध इन्द्रजिता शत इति रा- मायणे । मायामों प्रार्घमघटिटी। रावणिः अपत्याय- .

·ऊनविंशः सर्गः। त्रिदशमिथुनक्रीडातल्पे विहायसि गाइते निधुवनधुतसम्भागश्रोभर ग्रहसमुहः । मृदुतरकराकारेस्तूलोत्करैरुदरंभरिः परिचरति नाखण्डो गण्डोपधानविधा विधुः ॥६॥ वाहादित्वादिञ् । चिकुरयाई सप्तम्यन्ने उपपदे समामत्ता (पा० ३।४।५ ०) इति ग्रहेर्णमुल। गभस्तिभीराजते गभस्तिराट्। मत्सद्रियेति (पा०३१२१६) विप ॥८॥ त्रिदति ॥ ग्रहमङ्गः कादिस्थूलतारासङ्गहः चिदशा देवास्तेषां मिथुनं तस्य क्रीडासम्बन्धिनि तनये मच्चरूपे विधायमि गगने निधुवनं सरनसमईः तेन धुता विकीर्णाः खजः पुप्प- माला: तामा भाग एकदेशस्तस्य श्रीभरं भोभातिशयं गाहो श्रालम्बते, तथा विधुः खण्डः पूर्णः वृत्तश्चन्द्रः गण्डोपधान- विर्धा कपोलतलाध:स्याप्यमानहत्ताधतरोछोकप्रकारं न परिचरनि त्यति बङ्गीकरोत्येव, तदच्छोभत इत्यर्थः। किम्भूतो विधुः स्मृदुतरकराकारैः अतिमदुरंगिमरूपैस्तलोत्करैः कापी- मममूकदरंभरिः परिपूरितमध्यः । गएडोपधानं मृदुतरका- पामपूरितमध्यं वृत्तं सभं च भवति । म्यूलतरास्तारास्तन्य निकीर्यमाणकुसमतुल्या इतस्ततो दृश्यन्ते । चन्द्रोऽपि मारप्र- काभ्यामवलेन भकुचिताभिः खकान्तिभिः मध्यमेव पूरयन्म- दितगोपधानवविःयाभोऽस्तमयोनमुखा जात इति भावः । घर: ग्रहनिपिगमद्य (पा.श५८) स्यम्। उत्करः ..

·उत्तरनयधचरिते।
दशशतचतुर्वेदीशाखाविवर्त्तनमर्तयः
सविधमधुनाऽलङ्कुर्वन्ति ध्रुवं रविरश्मयः ।
वदनकुहरेप्वध्येतृणामयं तदुदच्चति
श्रुतिपदमयस्तेपामेव प्रतिध्वनिरध्वनि ॥ १० ॥
दोरम् (पा० ३।३।५७)। उदरंभरिः, फलेगहिरात्मभरि-
थेति (पा० ३।२।२६) चकारस्यानुनसमुच्चयार्थत्वादिन् मुमाग-
मश्च ॥ ६ ॥
दति ॥ दशशतानि शाखा यासान्ता एकम हम्म मख्याः च-
तुर्णस्टग्वेदादिवेदानां समाहारचतुर्वेदी तथाः गाखानामा-
श्वलायनतैत्तिरीयकादिसंज्ञानां तत्तदेदभागानां विवर्त्तनरूपा
अताविकान्यथाभावरूपाः शाखारूपतां प्राप्ताः मूर्तयः स्वरू-
पाणि येषां तादृशा रविरमयः ध्रुवं यस्मादधुना प्रातःसमये
सविधममदादिसमीपप्रदेश भूषयन्ति सर्वेऽपि समीपप्रदेश-
मागच्छन्ति तत् तस्मादयं अधेढणां पठतां बदनलक्षणेषु कुह-
रेषु दरीपु विषये श्राकर्ण्यमानवर्णानुरूपस्तेषां वेदशाखीभव-
न्मूर्तीनां सूर्यकराणमेव श्रुतिपदमयों वेद पदरूपः प्रतिध्वनिः
प्रतिभदोऽध्वनि गगने उदयनि ऊ प्रमरति । दरीपु मनि-
भन्दा युकाः । अध्वनि मध्यतारध्वनिहितं यथा तथेति वा।
अध्येतारो छि प्रातर्मन्द्रध्वनिना वेदानधीयन्ते । ध्रुवमुत्प्रेक्षायां
वा। खादयो जातः अध्येतारय वेदानधोयन्त इत्यर्थः । दम-
मोति मतिविशेषणं । चतुर्पदो ममा हार दिगोए। पद-
मधः नाप्ये मघट ॥ १ ॥

·ऊनविंशः सर्गः (७ नयति भगवानम्भोजस्यानिवन्धनवान्धवः किमपि मघवत्प्रासादस्य प्रधाणमुपना । अपसरदरिध्वान्तप्रत्यग्वियत्पथमण्डली- लगनफलदान्तवाचलभ्रमविभ्रमः ॥११॥ - नयतीति ॥ अम्माजम्य कमलकुलस्य अनिवन्धनवान्धव: अकारणमित्रं तदानन्दकारी भगवान् घड्गुणैश्वर्यसम्पन्नः सों मघवत इन्द्रस्य वैजयन्तायस्थ प्रासादस्य प्रघाणं अलिन्दं किमपि ताकं यथा तथा उपघ्नतां पाया नयति माययति प्रा- श्रयति, तावत्पर्यन्तमूर्धमागत इत्यर्थः । अथ च तं भिय्यति । परामुखपत्राः शरस्य परस्पगमेषा युक्रः। किम्भूनः, अपसरत् पुरःपलायमानमरिरूपं ध्वान्तं तस्य प्रतीच: पश्चिमाशायाः सम्बन्धिान वियत्पथे गगनमार्ग माइन्या मंघोभावेन यनगर्न संश्लेषः प्रत्यग्दिगन्तगामित्वं, लयनमिति पाठे संघीभावेन यत् तिरोधानं मामन्येनादर्शनं तेन फलन् सफलो भवन् प्रयान्ना निरन्तरः वर्णाचलस्य मेरोः प्रदक्षिणलक्षण भ्रमः म एवं विभमा विनामा यस्य । मदम् परिपालनाय रात्री भ्रमता- यामिकस्य चोरपलायनेन यथा माफन्यं भवति तथा स्वर्णच- लरवणाय सूर्यस्य भमणविलाममाफन्यं युक्रमित्यर्थः । श्रत- एव वर्णाचलपदं प्रायोजि। अत्रापि पूर्वोत्तरार्द्धविपर्यामा ज्ञातव्यः । मघाणमघणानिन्दा इत्यमरः। बान्धवः प्रजा- दित्वात खार्थाए। मघवत्मामादस्य प्रातिपदिकान्तवात्र- ·उत्तरनेघधधरिसे। नभसि मचा ध्वान्नध्वासप्रमापणपत्रिणा- मिदविहरणैः नम्पाता रवेरवधारयन् । शशविशसनत्रासादाणामयाचरमा शशी तदधिगमनात्तारापारावतैरुदडीयन ॥१२॥ लोपः। अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च । उपन्न श्राश्रये (पा. ३।१०८-८५) इति च मघापनशब्दा साधू । प्रत्यक् दिक- शब्देभ्य (पा• ५।३।२७) इत्यस्तातेः अञ्चेटुंगिति (पा.५।३।३०) लुक् । तमिलादयस्तद्धिता (पा० १११।३७५०) इत्यव्यथत्वं .. 1 नभमीति ॥ शशी निशाझवर्तिगशाख्यपविशेषस्य विध- सनं मारणं तस्माद्यस्वामी भयं तस्माचरमामाशां पधिमा दिशमयात्, यया । तथा तारा नक्षत्राणि तद्रूपैः पाराक्तैः नस्य चन्द्रपलायनवृत्तान्तस्य सूर्यमृगयारम्भत्तान्तस्य वा अधि- गमनात परिजानात् उदडीयत पलायितं । किं विधः शशी। भभमि गगने वान्तमन्धकारमाद्रूपध्वाक्षाण काकानां प्रमापणे मारणे विषये पचिणां ग्रेनाख्यपक्षिरूपाणां महा सूर्यते- जमां रह प्रारभागे विहरण; मोडनः रवेः सूर्यस्य खेन- पाता गंथागवधारयन् निधारयत् । अन्यमियपि राशि मृगयायां रोमपातेन काफादीन् मिति मति गशयुक्तः पुरुषः मदीयं शममपि मांमार्थमेतदोषाः ना नियन्तीति भिषा पसाय गच्छति। पारावता 'शीय यान्ति। सूर्यकिरणा- ·ऊनविंशः सर्गः। भृशमविभहस्तारा हाराच्च्युता इव मौक्तिकाः सुरसुरतजक्रोडालूनाासदियदङ्गणं । बहुकरकृतात्प्रातःसम्मार्जनादधुना पुन- निरुपधिनिजावस्थालक्ष्मी विलक्षणमोक्ष्यते ॥ १३ ॥ गगने खेलन्ति चन्द्रः प्रतीची गतः । ताराचन दृग्यन्त इति भावः । दह नभमोति वा। शशेन नित्यं युक्तः शो। त्रामा- दिव तदधिगमादिवेति च प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । अथ शादनः । पत्री ग्लेनः इत्यमरः। ग्लैनम्पाता च मृगया। पारावत: कन्न- रव इत्यमरः। पतनं पातः भावेघन ग्लेनानां पात: ग्लेनपातः सोऽम्यां क्रियायां वर्तते ग्लेनम्पावा मृगयेति । घनः मान्यां क्रियेनिन (पा. ४१२१५८) इति ञः । ग्लेनतिलग्येतिल म्येति मुम् ॥ १२॥ मशमिति । सुरसुरतं देवमिथुनरतं तम्मा नाता क्रीडा विनाममम्मईः अथ च सुरतुवराजादितिक्रीडामग्मई मोन नूनाचुटितात् हारात् युता मुका इव हत्ततराम्ताराः धुम- दियदङ्गणं मुराणामजिग्भूतं यगगनं निशि नितरां अपू- पुरन, तद्नगर्न अधुना पुनः बहवः महसू करा चन्य म सूर्यम्तेन अथच रजामोधकेन खनषा कृतात् प्रात:मम्माजनात् प्राभा- तिकात् सम्यभार्जनात्तिमिरनिराकरणद्वारा गोधनादथच धन्या रजोऽपनयनेन गोधनानिरुपधिरुपाधिरहिता स्वाभा- विकी निजावस्या महजदमा तम्याः श्रिया कचा तमोमबन्धि- 44 ·उत्तर नैषधधरिते। प्रथममुपहत्याधैं नारैरखण्डिततण्डुलै- स्तिमिरपरिप वीपीवलीशवलीकृतैः। अथ रविरुचा यासातिथ्य नभः स्वविहारिभिः सृजति शिशिरोदश्रेणीमयैरुदसतभिः ॥१४॥ . .. शोभात्यागादथच रजःपुप्पमालामुकाद्युपाधित्याजनात् सर जश्रिया विलक्षणमन्यादृशमीच्यते विलोक्यते। सूर्य करैगंगनं भूषित ताराश्च सर्वथा न दृश्यन्त इत्यर्थः । यदिति पाठे हस्ताभिनयादतिमादित्यर्थः । खलपूः स्थाइजकर इत्यमरः । अधिभरुः । मिजभ्यस्तेति (पा०३।४।१०६) झेर्जुम् । दिवि मोद- नीति शुसदः ममूहिषेति (पा० ३।२६६१) किए। हृद्युभ्यांडे- रुपमङ्ख्यानं (पा.६३८ वा ०१) दत्य युक् प्राप्तावपि तत्पुरुषे- कृतिबहुलमिति (पा०६।३।१४) बाहुलका लुक । दिव उत (पा०६।१।१३०) मापदाद्योरिति (पा० ८।३।१११) पत्ननि- पेधः । बजकरः खलपूपक्षे दिवा विभेति (पा० ३।२।२१) टः। उपधिः उमर्गे घेः किः (पा०३।३।८२) ॥ १३॥ । प्रथममिति । नभः कर्ट रविरुचां निमिर परिपत् तमाममू- हस्तद्रूपा दूनापर्वावस्या दूर्वाग्रन्थिपरम्परास्ताभिः शवलीकृतैः कर्युरीटर्मिश्रितस्तारैर्नचचरूपैश्य ही शापतितण्डुलः प्रभ- प्रनिम्नुपशासियोजः हवा अघे पूजां प्रथमं उपत्य दवा श्यामनारमेव स्वविहारिभिः म्वमिन् वर्तमानः स्वमत्ताकथ गिधिरण रिमय होदासूर्णविन्दवमोषां श्रेणोमयः परम्परा- ..

·ऊनविंशः सर्गः1 असुरहितमप्यादित्योत्यां विपत्तिमुपागतं दितिसुतगुरुः प्राणैर्योक्तुं न किं कचवत्तमः। पठति लुठनों कण्ठे विद्यामयं मृतजीवनों यदि न वहते सन्ध्यामानवतव्ययभीरता ॥ १५ ॥ रूपैः उदमनुभिः जलमिश्रयवचूतैः ग्रामातियं भोज्यान्नदानल- क्षणमतिथिपूजन सजति करोति। अन्योऽपि तण्डुलदादल- युतेन जलेन पूर्वमधैं दत्वा मलादिना स्वगृहप्राप्तायातिथये भोज्यं ददाति। सूर्यदीपयः पूर्व तारास्तिमिरञ्च हिमजल- कणानप्यपनयन्ति स्मेति भावः । मून्ये पूजाविधावः । मुक्ता- च तारः म्यादित्यमरः । अत्र तारशब्दः पुलिङ्गः । तार- यति मायाचिकानिति स्यन्तात्तरतः पचायन् । रविरुचा सम्बन्धसामान्यविवक्षया यष्ठी। उदकयुक्ता: मनवः मध्यमपद- लोपी। उदकानि च मनवोति वा ममामः मन्यौदनेति (पा. ६।३।६०) उदादेशः ॥१४॥ असरेति । दितिसुता दैत्यास्तेषां गुरुः कः श्रादित्येभो देवेभ्यो हेतुभ्यः उत्यां जातां अथ च सूर्यात् मनातां विपत्ति मरणं नामच करवहहपतिपुत्रवत् उपागतं प्राप्तं । अमरेभ्यो हितमपि नेषां रात्रिञ्चरत्वादनुकृन्नमपि तमः प्राणे यो संयो- जयितुं कछे लुटतों जायद्पा म्हतानां जीवनोमित्यनुगतार्थी विद्या किं न पठति । अपि तु स्पष्टं पठेदेव। परं चेदयं गझाचार्य: प्रातःकालीनसन्ध्यायां मौनमतं मौनलक्षणे निय- 402 ·उत्तरमैषधचरिते। उदयशिखरिप्रस्थान्यन्हा रणेऽत्र निशः क्षणे दधति विहरत्यूपाण्याद्रुताश्मजतुस्रवान् । मस्तस्य व्ययोभनस्तस्माद्भीरता भयशीलत्वं यदि न वहते न धारयेत्तीनि सम्बन्धः । मौनवशाग्मृतजीवनीजपाभावात् कच- मिव तमा न जोवयतीत्यर्थः । कञ्चम्य जीवनादि भारतादि- भ्योऽवगन्तव्यं । तमः सूर्यणात्यन्तं नाशितमिति भावः । असुर- हितं चतुर्थी तदर्थेति (पा०२।१।३६) ममामः। कचवत् तेन तुल्यमिति (पा०४।१।११५) वतिः। पठति वहते कालसा- मान्ये लट् । लुठती वैकल्पिकत्वानुमभावः ॥ १५ ॥ उदयेति । अहा दिनेन सह निशः रात्रेः रणे मङ्गामरूपे उजास्मिन् चणे माताकाल इत्यर्थः । तच उदयशिखरी उद- याचलस्तस्य प्रन्यानि शिखराणि कर्टणि उमभिः प्रातःकाली- नातपमन्नापैः द्रुतानां विलीनानां श्रगाजनां शिलाजनां सवान् प्रवाहान् दधति । यदा क्षणे उत्सव तुल्ये राधिविनान कारित्वात् सङ्गाम इव, मङ्गामे विहरस्त योयुद्धकौतुकदर्शन परिकीडमानः पूषा सूर्यः : ग्रहराजो यचैवम्भूतान्युदयाचलमा- मूनि यालातपमन्तापविलोनशिलाजत स्रवत्प्रवाहानेव किय- कालविलम्पधूमलीभूतरुधिरप्रवाहान् धारयन्ति । रणभू- मिपु हि कास्तविलम्बेम धूमला धिरमवाहा भवन्ति । अत एवोदयम् उदयं प्राप्नुवन् अरुणा अपजस्तासम्बन्धिमि प्रकी- भावे नमस्कार विषये च श्रादरी भन्यतिमयस्तरमाद्वेतोः अन- ·ऊनविंशः सर्गः। उदयदरुणप्रीभावादरादरुणानुजे मिन्नति किमु तत्सङ्गाच्छङ्ख्या नवेष्टकवेष्टना ।। १६ ।। रविरथहयानश्वस्यन्ति ध्रुवं वडवा वल- प्रतिवलबलावस्थायिन्यः समीक्ष्य समीपगान् । . णानुजे गरुडे मिलति मङ्ग में प्राप्नुवति मति तयाररुण गरुडयो: मङ्गाोलनाद्धेतोः रक्कप्रदीश्या नवास्तत्कालमायाकादाकृष्टा दरका यत्र तादृशी नूतनेटकानिर्मािता वेष्ठना। नवा दरका यत्र शिन्पे तन्त्रवेष्टकं तेन वेछना प्राकार इति वा । किमु न शया न ता अपि तु सैव तयेत्यर्थः । परिचारभूते दिनप्रकाये युद्यमाने तद्दर्शिनो लीलाविहारिणो यह राजस्य खामिनो महाराजाचितगैरिकसुवर्णभूपितप्राकारोयस्थितिः उचिता सम्भाव्यते । अथच दिनरायोः सेनानीभूतयोः मङ्गामे उदयाचलमानूनि तरतुल्यानि रुधिरं धारयन्ति । भटाः प्रहारवयात रमसिता भवन्ति । तत्र च दिनपदीयप्रम्यानां जयित्वात् सुवर्णमयगरुडमम्पदा एकस्य वेष्टना सुवर्ण पट्टि- काया धारणा न ता कि, अपि तु जयिनां तया भवितव्य- मेवेति, गरु डम्तेषां मुवर्णमयविरुदपहिकाम्याने जात इत्युचित- मित्यर्थः । नवेटकवेष्ठनेति स्तियाः पुंवदिति (पा०६।३।३४) मुंवत् । वेटकः । कर्तरि पुत् ॥ १६ ॥ रवीति । भो राजन् सम्पति प्रातःकाले वलम्य प्रतिषतः गत्रुः प्राचीवर्तीन्द्रस्तस्य बलं मैन्यं तवावम्यायिन्या मध्यवर्तिन्या

·उत्तरषधचरिते।
निजपरिवृद्धं गाढप्रेमा रथाङ्गविहङ्गमी
स्मरशरपराधीनस्वान्ता वृपस्थति सम्मति ॥ १७ ॥
वडवासुरग्यो गाढप्रेमाः सूयाश्चेषु दृढानुरागाः मत्यः रविर-
थहयान् समीपगान् ममीक्ष्य मैथुनाथं पात्मनोऽश्वानिछन्ति
भुवमुक्षायां निश्चितं वा इच्छन्तीवेत्यर्थः । यतः सारशरपरा-
धीनं वान्तं चित्तं यामां ताः। तथा रथाङ्गविहङ्गामी चक्रवाक्य-
पिनिजं स्वीयं परिचढं चक्रवाकं इदानी प्रातः ममीपमागमनं
दृक्षा कामवाणवशचित्ता अतएव रात्रिवियोगेन दृढानुरागा
मतो मैथुनवाञ्च्छया दृषस्यति श्रात्मनो वृधमिच्छति । कृपवर-
लवन्तं तं मैथुनायें कामयतीत्यर्थः । सूर्याश्वाः पूर्वस्यां पाग-
ताश्चक्रवाकयोद्य सङ्गमा जात इति भावः। अश्वस्यन्ति वृषस्थति
अात्मनोऽश्वानिच्छन्ति वृषमिच्छतीति च सुप आत्मन (पा.
२११५८) इति क्यचि अश्वपयोमैथुनेच्छायामिति (पा. १५॥
५१॥वा. १) मैथुनेच्छायामसुगागमः। व्युत्पत्तिमाचञ्चैतत् ।
रूया तु मैथुनार्थमिछमीत्येवार्थः । कृपयती तु कामुकीत्य-
मरः । तथा कति रामो वृषस्थतीमिति च कालिदासः । प्रभा
परिदृढ (पा०७।२।२१) इति निपातः । गाढमेमेति डावुभ्या-
मिति (पा० ४।१।१३) पक्षदयेऽपि डाए। यो वैकल्पिकत्वादेव
धनन्तः। विहङ्गमी जातिवान् डी। रथाङ्ग पामी विध-
प्रमो चेति ममामः ॥ १७॥

·उनविंशः सर्गः ६२५ निशि निरशनाः क्षीरस्यन्तः सुधाऽयकिशोरका मधुरमधुरं रोपन्त्येते विलोनितवालधि। तुरगसमजः स्वानोत्वायं वणन्मणिमन्थभू- धरभवशिन्नान्नेहायेहाचणे लवणस्यति ॥ १८ ॥ निशीति। भो राजन् निधि रात्री निरगना निराहारा श्रतएव क्षुधा क्षीरस्यन्तः श्रात्मनोव्यर्थं चौरं दुग्धमिच्छन्तः एते अश्वकिशोरकाः अनिप्रमिद्धा अन्यवालका: मधुरमधुरं श्र- तिकलभब्दं यथा तथा विन्नोलिताः पुनः पुनद्यालिताः वाल- धय: पुच्छानि यम्यां क्रियायां तद्यथा तथा हेपन्ति । हेपारवं कुर्वन्ति । तथा तब मन्दुरायां म्यिनम्मुरगाणां ममजः समूहः म्यानोत्यायं शय्याम्यानाछोघमुत्याय कणन् हेषमाणः मन् म- णिमन्यनामके भूध भवानां जातानां जिलानां मैन्धवभिन्लानां लेहायाखादनाय ईहया इच्छया पुनः पुगर्मुखादिचान्न नचे- रया वा चण: ख्यातः मन् लवणम्यति । श्रात्मनो लोलुपत्वेन सवणमिच्छति । अयकिशेरकाः प्रानः क्षीरपानार्थ पन्ने। अवाम्म प्रातः मैन्धवाम्बाद नाय ट्रेपन्त इति आतिः।सोटयो जात इत्यर्थः । दोरम्यन्तो लवणस्थतीत्यत्र चातोछायां क्यति अवतीरेत्यादिना चीरनवणयोनान्नमायामिति (पा०७१। ५ वा०२)वचनात् नान्नमायाममुक् । किगारका: अन्य दति (पा.५५३१८५) कः।हेपन्ति हेण्डम्बने। ममजः परविषयवात् ममुदौरज (पा० ३।३।६८) इत्यप । म्यानात्यायं अपादाने प- रीमायामिति (पा.३।४।५२) एनन् । लेहःभावेघञ् ॥१८॥ ..

·उत्तर नयधचरिते। उडुपरिपदः किं नार्हत्त्वं निशः किमु नौचिती पतिरिह न यत्ताभ्यां दृष्टो गणेयरुचीगणः। स्फुटमुडुपतेरामं वक्षः स्फुरन्मलिनारमन छवि यदनयोविच्छेदेपि द्रुतं वत न द्रुतं ॥ १८ ॥ उद्धिति । हे राजन् उडुपरिषदः नक्षत्रपरम्परायाः अहत्त्व किं न अपि तु औचित्यमेवैतत् तथा निशोरात्रेः श्रीचिती न किमु अपि त्वाचित्यमेव यद्यस्मात्ताभ्यां तारापङ्गिविभावरीभ्यां गणेयोपो रुचीगण दीप्तिसमूह होणतेजाः पतिः प्राणेश शन्द्रः दहास्मिन् ममये न दृष्यः । तस्मात्तयोरीचित्यमेवेत्यर्थः । धन्या- स्ता या न पश्यन्ति पतिभङ्गं कुलक्षयमिति वचनात् पतिविपद- मदृष्ट्वैव द्वयोरपि ध्वस्तत्वादौचित्येव जातेत्यर्थः । स्फुरन्ती प्रका- शमाना कलङ्कयाजेन मलिना कृष्णा प्रारमनी पापाणसम्बन्धिनी छवि: कान्तिर्यस्यैव मातं उपतेर्वचामध्यं अथ च हृदय स्पुट निथितं शाश्मं पाषाण विकाररूपं पाषाणघटितमिवातिकठिनं मलिनं चेत्यर्थः। यद्यम्मादनयोस्ताराराज्यार्विच्छेद वियोगे ऽथच विना मत्यपि द्रुतं शोघं द्रुतं स्फुटितं पापाणनिर्मित- मेवेत्यर्थः । वत खेदें। यत्। वाविशेषणं वा । स्वस्यापि विलये निकटे मत्यपि नापतिना चन्द्रेण स्वप्रेयस्याः प्रेम न दर्शित- मिनि तम्यानोचितीत्यर्थः । तारापरम्परा रात्रिय विनया। चन्द्रापि लोणतेजा त्रामन्ननाशो जात इत्यर्थः। श्राईन्तीमि पाठे पई: ममंमायामिति (पा.३।२।१२३) तर तो ·ऊनविंशः सर्गः। 'अरुणकिरणे वही लाजानुडूनि जुहोति या परिणयति ना सन्ध्यामेताममि मणिर्दिवः । इयमिव स एवामिभ्रान्तिं करोति पुरा यतः करमपि न कस्तस्यैवात्कः सकौतुकमीक्षितुं ॥२०॥ भाव इत्यर्थे ब्राह्मणादित्वात् (पा०५।१।२२४) व्यनिषित्वान- ङीष् । अर्हता नुम चेति (पा०५।२।१२४ावा ० २) नुम् । श्राम विकारणि अमानो चिकारे टिलोपःपा.६१४११४४वा . १) इति टिलोपः। श्राग्मनेति सम्बन्धेऽणि विकाराभावाहिलो- पाभावे, बागानो चामा छविश्वेति समासे पुंवत् कर्मधारयेति (पा०६३।४२) पुंवत् ।। १८ ॥ अरुणेति । भो राजन् या मन्ध्या अरुणस्य किरणरूपे वहै। उडूनि नवत्राप्येव लाजान् जुहोति । दिवो मणिः सूर्यास्तामेता प्रातःमन्ध्यां परिणयति प्रापयति विवाहयतीति अहं अवैमि मन्ये । यतः दयमिव मन्ध्या यया रकवर्णवाद निधान्ति वहि- विपर्ययज्ञानं पुरा करोति शकरोत् । यदा ययं फगति तथा म एव सूर्योऽपि रकतरवात् उयानरत्वाच्च बहियुद्धिं पुरा करोनि उदितमात्र एव करिस्थति। अथचेयं मन्ध्या पुरा प्रथम वनिप्रदक्षिणं परिभमएं यथा करोति तथैवाया अनन्तरमेव सूर्य ऽपि वहिमदक्षिणं परिभमएमिदानीमेव करियति। एव- कागेऽप्यर्थः । चतरा मकौतुकं यथा तया तम्न एर्यवि कर किरणमपोषितुं कः पुरुषो न उत्कः नोलिजलः, अपि तु ·हम उत्तरनेघधचरिते। रतिरतिपतिदेतीको धुरं निमस्तरां प्रियवचसि यन्नमाचार्या वदामनमा ततः। मन्देहराक्षसनिराकरण द्वारा श्रस्य किरणमीक्षितुं माऽप्यर्घ- दानं करोतीत्यर्थः। अथ च सकौतुकं माङ्गलिकसूत्रकङ्कणेन मह तस्य विवादुः सूर्यस्यैव इस्तमपि बोषितुं कः पुरुषो नोन्मनाः अपि तु मकङ्कणं वरकरं मोऽपि द्रष्टुमुत्कण्ठित एव । या र वधूः परिणीयते मा प्रदी वही खाजान् जुहोति, मा च वनि पूर्व प्रदक्षिणीकरोति । वगेऽपि तया सह पश्चात्प्रदक्षिणीकरो- नीति सन्ध्यासूर्युयोर्वधूवर त्यमुक्तं । अरुणादयो जातम्त प्रभया पतारा न दृश्यन्ते, अधुना रविरुदेतीति भावः । कौतुक कुतुके ख्यातं हस्तस्पत्रेऽपि कथ्यत इति विश्वः । किरण इति पचे जानावेकवचनं, परिणयति पदेशवाणत्वं । दूयमिव पुरा का- रोतीति पचे पुरिलुचेति (पा. ३।२।१२२) भूते लट् । पचा- न्तरे तु यावत्पुरेति (पा० ३।३।४) भविश्यति लट् ॥ २० ॥ रतीति। रतिरतिपत्योः रनिकामयोः इितव तं रतिद्धत कामद्वैतमिति यावत्। तरेव श्रीः शोभा ययोम्सत्सम्बोधनं हे भैमिगली नमानां वन्दिनामाचार्या वैतालिका वयं प्रिये मनोऽनुकृते वचमि यद्यमाडुरं भारं विभागस्तरां चाटुवचने वयमेव प्रगम्भतराः, नतस्तस्मान् वदामनमा अतितमा मुधाम । सूर्योदयो जानमामात् कोडा या गीघ्र शय्याचा उत्तिात नि प्रातःकाने धाम ग्रम रत्यर्थः । यायं प्रियवधनचतुरा- .

·ऊनविंशः सर्गः। ६८९ अपि विरचितो विघ्नः पुण्यद्रुहः खन्नु नर्मणः परुपमरुपे नैकस्यै वामुदेत मुदेऽपि तत् ॥ ३१ ॥ .. स्तवं यस्पं किमिति वदथेत्याशयाह । तदम्मद परुषं वच- एव पुष्पद्रुहः प्रातःकानीनग्नानमन्ध्यादिधर्मविरोधिनः नर्माण: प्रात:कालोनालिगनचुम्बनादिनिन्नामन्य पुनः प्रबोधपूर्वमुत्था- पनादिरचितोऽपि विघ्न वां युवधारकम्यै अरुषे क्रोधाभावाय उदेविति न किन्तु खलु निश्चितं मुदेऽपि हर्षायापि उदेतु । यद्यप्येतदुकं तथापि रोषो न कार्य: परुषम्यापि पुण्य हेतुत्वात्, हाऽपि यम्मानवियति। तथा च हितवादित अवयवतात्पर्यात् प्रियवचनचातुर्यमध्याहन मेवेत्यर्थः । क्रीडां विहाय घोघ्रमु- त्तिष्ठतमिति भावः । रतीत्यादिविशेषणेन नाचिती सचिता। वां युवयोर्मध्ये धरुषे रोपहीनायै एकस्यै भैम्यै मुदे नादेत भैम्या: मम्भोगप्रियवान्नमविघ्ने यद्यपि मन्तोपो न भवेत्तथापि तव प्रियपुग्नत्वादेवाम्माभिरुच्यन इत्यर्थ इति वा। भैम्या:कोपा- भावायापि नादेत मुदेऽपि नोदेतु, भैम्यारोपो वास्तु दोषोऽपि माभूतथापि ममयोचितमुच्यत एवेति वा । नक्षमादवमरो- चितभाषित्वान् पुष्पद्रुो नर्मण: परुषं यथा तथा विरचितो विनोऽपि निचितमकोपाय केवलं उदेतु इति न किन्तु मुदे- ऽप्युदेत । मदाखोपजोविना अभिहितेऽपि एरुपे रोषो न भवति किन्तु हर्ष एव भवतीत्यर्य इति वा । किन प्रियवचःप्रबोणा- अपि वयं यतो ननाचार्या जितन्नन्ना अत: स्वच्छन्दं वदाम ·उत्तरनैयधचरिते। भव लघु युताकान्तः सन्ध्यामुपाख तपोमय त्वरयति कथं सन्ध्येयं त्वां न नाम निशानुजा । द्युतिपतिरथावश्यकारी दिनोदयमासिता हरिपतिहरित्पूर्णभृणायितः कियतः क्षणात् ॥ २२ ॥ इति भावः । नग्नो वन्दि चषणयोरिति विश्वः । बदामतमां प्रेषातिमर्गेति (पा०३।३।१६३) प्राप्तकाले लोट् । तिङसेति (पा०५१३१५६) अतिशये तमम् । पुण्यद्रुहः मत्सद्दिषेति (पा० ३१२१६१) किप् । उदेतीति पाठे वर्तमानसामीप्य इति (पा.३।३।१३१) भविष्यति लट। एकस्यै तादर्थमात्रविवक्षया चतुर्थी ।। २१॥ भवेति। हे राजन् त्वं तस्मात् लघु शीघ्र युता पृथग्भूता कान्ता यस्मादेवम्भूतो भव। इदानों भैम्या सह क्रीडां त्यज । ततः सन्ध्यां नित्यकृत्योपासनामुपाख कुरु । हे तपोमय नित्यक- गाद्यनुष्ठानरूपेण धर्मणामलोज्वल गिदोष निभानुजा रायन- न्तरजाता प्राभातिको इयं सन्ध्या त्वां कथं नाम न वरयति अपि तु त्वरयत्येव । श्रथ मुतानन्तरक्षणे धुर्तिपतिः सूर्यः दिनादयं दिवस प्रारमामय यं कारी अवश्यं करियति उदेश्य- तोत्यर्थः । यतो हरिरिन्द्रः पतिर्यस्यासस्था परितो दिशः प्राथा: पूर्णभूणायितः दशमामगर्भ वाचरितो रततरः कि- चततिपतुरानेव पणाम् प्रामिता म्याता। मातःमन्ध्यामुपा- पत्यर्थः । युतेनि युमिश्रणामिश्रणयोरिनि अग्गादमिश्रणे कः यकादिपद त्यागेग अमङ्गन प्रनीगिपरिधारा पुति भिरपर्द ·उनविंशः सर्गः। 336 मुषितमनसञ्चित्र भैमि त्वयाद्य कलागृहै- निपधवसुधानावस्यापि श्लयश्लथता विधौ। अजगणदयं सन्ध्यां वन्ध्या विधाय न दूषणं नमसितुमना यन्नाम स्थान संप्रति पूपणं ॥ २३ ॥ प्रायोजिमन्ध्यापदेन कर्मानुष्ठानपर्यन्तमेव कान्तारहितो भव तदनन्तरं पुनरपि युता मंयुक्ता कान्ता येनेति मिश्रणमपि वि- वहितं एतदर्थमेतप्रायोजि वा। कान्त शब्दस्य प्रियादित्वाद्युते- त्यस्य न पंवत् । त्वर यति हेतुमलिन् । कारीति भविष्यत्यावश्यके णिनिः। तद्योगे अकेनेरिनि (पा०२।३।७०) निषेधात् दिनो- दयमिति यध्यभावः । प्रामिता लुट् । भ्रूणायितः श्राचारक्य- ङन्तात् कः । क्षणान् कालबाचित्वाद्वितीया ॥२२॥ मुपितेति । हे भैमि चतुःषष्टिकलानां गृहनिवामभूतया वया अद्य मुषितं चोरितं मनो यस्खापहतचित्तम्य त्याजितस्व- भावस्य वा निपधवसुधानाथस्य नलम्यापि विधौ श्रुतिविहितम- न्ध्यादिनित्यकर्मणि विषये यथयथतानथप्रकारता पालम्याति- भयोऽनादरातिशयो वा वर्तत इति चित्रं । परमधार्मिकोऽप्य- नेककलाभिज्ञया त्वया खवगीकारण धर्मविमुखः कृत इत्याययं अनुचितमेतदित्यर्थः । अथ च कलानिधिभूनया खया मुषि- तमनस्कन्चात्कलानिधी विधावपि अनादर इति चित्रं। कर्य शैथिन्यमित्यत आह। यधम्मात्परमधार्मिकोऽप्ययं मन्ध्यां वन्ध्या सन्ध्योपलचितप्रात:सत्यरहितां विधाय कृता विधिताकरण- - به در ·उत्तरपधचरिते। न विदुपितरा काचित्त्वत्तस्ततो नियतक्रिया- पतनदुरिते हेतुर्भक्षुमनस्खिनि मा म भूः। अनिशभवदत्यागादेनं जनः खन्नु कामुकी- सुभगमभिधास्यत्युद्दामापराचवदावदः ॥ २४ ॥ ॥ जन्य दूषणं नाजगणत् । यच्च सम्प्रति पूषणं सूर्य नमभितमगा- नाम नमस्कजुकामेोऽपि न स्याद्भवति।नामार्थे । परित्यक्तनि- त्यका सूर्यस्य नमस्कारमपि न करोतीत्युपालम्भः । अन्योऽपि कामी कस्याच्चिदामको निजधर्मपत्रीममभुचानो वन्ध्यां वि- धत्ते दोषञ्च भ गणयति सम्भोगविघ्नभूतत्वाद्दिनकरमपि नाट्रि- यते । तथा श्रयमपि । मन्ध्यादिनित्यकर्मानुठानार्थ क्षणमपि ग मुमोचेति भावः । गृहशब्दस्व पुंखाइहुवचनान्तवेऽपि बये- त्यनेन मामानाधिकरण्यं युक्तं । स्यात् सम्भावने लिड् ॥ २३ ॥ नेति ॥ भो मनस्विन्यतिधैर्ययुके मावधाने वा त्वत्मका- भाविदुषितरा नितरी पण्डिता भर्वलोकशास्वरहस्यविदुषी काम्यन्या यद्यमानामि ततस्तस्माद्भर्जुनलस्य नियतक्रियापत- गानित्यमन्ध्यादिकर्मलोपाद्यदुरितं तत्र त्वं हेतु: मा स्म भूः मन्ध्याउनुष्ठानार्थ गीघ्रमेनं मुश्चेत्यर्थः । किञ्च खस्नु यशात् उद्दामा निरगोऽतएव परावदावदः अन्यदीयकलङ्कभा- पणभीनजनः अनि भवत्या त्यागात् भवत्या कर्टभूतथा वा मोघमान् नरेनं नम्न कामुक्यामनितरां भैथुने छावयाँ गभग तत्परव कामुको पूर्माका सुभगा मौभाग्यवती भवा- ·ऊनविंशः सर्गः। ७०३ रह सहचरीमेता राजन्नपि स्त्रितमा क्षणं तरणिकिरणैः स्तोकोन्मुक्तैः समालभते नभः । उदधिनिरयशास्वत्वर्णदकुम्भदिदृदुता दधति नन्निनं प्रस्थायिन्यः थियः कुमुदान्मुदा॥२५॥ दृशी स्त्री यम्य एवम्भूतं वाऽभिधास्यति वदिष्यति । स्वीपरब- शत्वादयं नित्यकर्मापि त्यजतीति निन्दा करिव्यति तस्मादिहि- ताकरणप्रत्यवायलोकगहादिपरिहारार्थं एनं मुञ्चेति भावः । विदुषितरा उगिलात् डीपितरपि उगितश्चेति (पा०६।३।४५) पो हुखः। भवदत्यागात् सर्वनामलात् पुंवत् । पूर्वेण मह मयूरव्यं मकादित्वात् ममामः । सुभगाशब्दस्य मियादित्वात् पूर्वम्य न पुंवत् । वदतीति वदावदः पचाद्यच । चरिच लीन्या- दिना (पा.६।१।१२।वा०७) दिलमभ्यामन्यागागमय ॥२४॥ रहेति ॥ हे राजन् वं महचगें भदा महचरणधीन्नां तथा खितमा स्त्रीषु येष्ठां एवम्भूतामप्येनां आरामात्र रह मुश्च । यतः स्नोकोन्मुकैः अन्पनिर्गतीले स्तरणे: सूर्यस्य किरणैः क- रण: ममालभते अात्मानः कुडमानुलेपनं करोति। मदुचतः कुमुदात् मकामादिकामोनुसं नलिन कमानधनं प्रति मुदा प्रन्यायिन्यः प्रयाम्यन्ते नछोनाः श्रियः उदधे. मकाभा- निरयन्निर्गछन् भाम्बान् सूर्य एवोदकुम्भा जन्नपूर्णः जनशमन दिदृचुनां दर्शनेछुतां दधति धारयन्ति । मुदानिर्गताः सत्यः कमलवनं प्रतिगन्तुं सूर्यादयं प्रतीवन्त इत्यर्थः । जिग- नभः तथा ·उत्तर नैषधचरिते। प्रथमककुभः पान्थत्वेन स्फुटेक्षितवृत्रद्दा एयनपदमिह द्रक्ष्यन्ति त्वां मनांसि महःपतेः । पटिमवहनादूहापोहक्षमाणि वितन्त्रता महह युवयोस्तावलक्ष्मीविवेचनचातरीं ॥२६॥ मिषवा हि जलपूर्ण कुम्भं विप्रतीचन्ते। प्रभातं जातमित्यर्थः । तस्मानित्यकर्मानुष्ठानार्थमत्यजनीयामप्येनो क्षणमात्रं मुञ्चेति भावः । रह रहत्यागे, स्त्रितमा पूर्ववत्। स्ताकोन्मुक्तः स्तोका- न्तिकेति (पा० २।२।२८) पञ्चमी ममासः पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य (पा०६।३।२) इत्यलुक । कुमुदानिर्गता इत्यस्माता उदकुम्भः एकहलादी पूरयितव्य (पा० ६।३।५८) इत्युदकस्यौदादेशः । दिदृक्षुरित्य प्रत्ययां तत्वानलोकेति (पा० २।३।६८) षष्ठीनिषे- धाद्वितीयेतियोगविभागात् ममामः ॥२५॥ प्रथमेति ॥ हे राजन् महापतेः सूर्यम्य महामि तेगांमि प्रथमककुभः प्राध्याः पान्यत्वेन पथिकतथा तेने व मार्गणाग- मनधशात् स्फुटं मधिशेषमीरितो वृत्रधा यैस्तादृशानि मन्ति, अनुपदमनन्तरं मविधमागत्य र मामादे वर्तमान ला द्रक्ष्य- मिा विलोकयियन्ति । अनन्तर परिमाऽतिन म्याथ र प्रमातिगयस्य वचनाद्धारणात् अमतः प्रकाशादेः प्रकटीकरणं ऊरः मतय तिमिरादेपाहा निराकरणं तयोः उमाणि ममानि अनुतम्यास्यर्थ रा मजावमादूगमूह ऊहा वा उ. ग्रापि दापोदावनादर्भगमपोहाच ममामि मामान्गविशेष- ·ऊनविंशः सर्गः। ००५ अनतिशि थले पुम्भावेन प्रगल्भवलाः खन्नु प्रसभमलयः पाोजास्ये निविश्य निरित्वराः। .. भावादिनिर्णयनिपुणानि तानि रवितेजांसि युवयोरिन्द्रनल- योस्तावतीनामनेकप्रकाराणां मोभामम्पद्र पाणां लक्ष्मीनां वि- वेचनचातुरों तारतम्यविचारकोशलं वितन्यतां विस्तारयन्तु अहह चित्रं । अन्यत्रैवंविधस्य चातुर्यस्यादर्शनादाश्चर्य। इन्द्रा निशयितशोभासम्पत्तिमानला वेति संशये प्रथमदर्शनादिन्द्र भोभासम्पत्तिमत्त्वसामान्यबुद्धिः। अनन्तरं च नलदर्शनानले भोभासम्पत्तिमत्त्वविशेषयुद्धिरिति सामान्यापेक्षया विशेषस्य पलवयात्, उभयदर्शिभिः सूर्यकिरणैरिन्द्रापेक्षया शोभासम्प- त्तिभ्यां नल एवाधिक इति निर्णीयतामिति भावः। अन्योऽपि माजः ऊहापोहक्षमः सामान्यविशेषभावादिचातुरों तनोति । अन्धगवक्षममुगेनुपदं क्लोवमव्ययमित्यमरः । पटिमा पृथादिः । कहा स्त्रीलविवक्षायां गुरोचहलः (पा०३।२।१०३) इत्यप्र- त्ययः॥ २६ ॥ अनतीति ॥ हे राजन् खलु यस्मात् पुम्भावेन पीरूपेण प्रग- भवला: उत्कटशकयोऽतिष्टाः प्रतएवानतिशिथिले विका- सोन्मुखे अत्याकलिकाविधकाठिन्येऽपि पायाजास्ये कमलमुखे मकरन्दग्रहणार्थं प्रसभं ठानिविग्य प्रविग्य निरिबराः निर्ग- ममीलाः एवम्भूताः प्रलयः भ्रमराः किमपि कियदई मुखतः मुखे कला प्रानोतं किमप्यपूवरम स्वादुनरं सगेजिनोमधुरम ॥

·उत्तरनेघधचरिते। विमप मुखना कृत्वा नीतं वितीर्य सरोजिनी- मधुरंसमुपायोगे जायां नवान्नमचोकरन्॥२७॥ मिहिरकिरणाभोगम्मोक्तुं प्रवृत्ततया पुरः कलितचुलुकापोशानस्य ग्रहार्थमियं किमु। कमलिनीमकरन्दरूपं रस श्रास्वाद्यं वस्तु उपोयोगे प्रभातकाले वितीर्य दत्त्वा नवान्नं नूतनमपूर्वमथ च मेमभरात् खयमभुक- मनुच्छिरमेव जायां मधुका इत्यर्थः । अचीकरन कारयामा- सः। अविकसितेऽतिकठिने कमले अबलत्वात् मवेष्टुमशक्का रता इति कृत्वा पौरुषेण स्वयं तच प्रविश्य मकरन्ट मुखे एखा समा- नीय मधुकरीभ्यो दत्वा ताभिस्तद्देोजयामासुरित्यर्थः । किश्चि- दामनमौर प्रकाशत्वात् कमलानि विकामोन्मुखानि जातानीति भावः। अन्येनापि मातः भयोगेऽन्नप्राशन कार्यते। उपा- योग रति पाठो विभावनीयः। भक्कमुषाचशायरोति चेति ह- लायुधः। उपायोगे अर्थाद्दिनेन महयोगे प्रातरित्यर्थः । निरि- वराः। दणनाजी (पा० ३।९।१६३) तिक्करप। मुखतः कृत्येति स्वाशनम्प्रत्यय इति (पा.३।४।६१) रुनः का। जायां इको- रिति (पा.१४४५३) कर्मत्वं । जाया इत्यपि पाठः ॥ २७ ॥ मिहिरेति॥मरोजिनी कमलिनी दिनोदये प्रातःकाले प्राक अन्यदलापेक्षा पूर्णविकमितेनेकन दलेग पत्रेणापतक्षिता मा- पात्कारात्मगः पश्यतो जमण्य रति मति अनयनि। रति किं र मिहिरण्य सूर्यस्य फिरणामां आभागं परिपूर्णता ·ऊनविंशः सर्गः। इति विकसितेनकेन प्रारदलेन सरोजिनी जनयति मनिं साक्षात्कषुर्जनस्य दिनादये॥२८॥ तटतरुखगयेणासाराविणैरिव साम्प्रतं सरसि विगन्ननिद्रामुद्राऽजनिष्ट सरोजिनी। अधरसुधया मध्ये मध्ये वधूमुखलब्धया धयति मधुपः स्वादुट्कारं मधूनि सरोरुहा ॥ २६ ॥ भानु अनुभवितुमथ च भवयितुं प्रवृत्ततया कृतप्रारम्भतया हेतुभूतया पुन जनादावन्नाग्रामृत करणार्थयारोमानसोप- स्तरणमन्त्रोदकस्य ग्रहार्थ कलितो वद्धशुलुकः प्रकृतिविशेषा यया एवम्भूना किमु। भोजने प्रवृत्तेनापोभनकियापूर्वमादा- बन्ते च भोतव्यमिति स्मृतेः । अपाशानग्रहीता करकमले एकां कनिष्ठामगुलिं प्रमारयति अन्याय मंकोचयतीति मंप्रदायः । कमलविकामममयो जातस्तम्माध्यखेति भावः ॥ २८ ॥ तटेति ॥ साम्प्रतं सरमि मरेजिनी मरमस्टे तमु वर्ग- मानानां खगणीनां माराविणेमिलितैः कलकल शब्दैरिव विग- लन्तो भ्रग्यन्ती निट्रैव मुद्रा कोरकवन्धो यन्याः, यद्दा विग- नन्ती निद्रायाः सोचम्य मुद्रा भगी यस्याः सा त्यानिट्रो- मौलितकमन्नलोचनेवाजनिर जाता । कन्नकलेन च निट्रिनम्य निद्रा अपयाति। तया मधुपो धमरः मरोरुहां मधूनि कम- लमकरन्दान् वध्वाः भ्रमर्याः मुखान् नधयाऽधरमध्या ओष्ठ- गतपीयूपेण मध्ये मध्ये म्वादुसार स्वादूनि माधुर्या तिमय- ·उत्तरमैमधचरिते। गतचरदिनस्यायुधैशे दयोदयसमुच- कमलमुकुलक्रोडानोडप्रवेशमुपेयुषां। द्ध मधुलिदा भिन्नेम्वम्भोरुहेषु समायता सह सहचरैरालोक्यन्तेऽधुना मधुपारणाः ॥ ३० ॥ युनानि कृत्वा धयति पिबति । कमलानि विकषितानि भ्रम- राय नमधूनि भ्रमर्याधरश्च पिबन्तीत्यर्थः । मधुप इति मान भिप्रायं मद्यपा अप्येतादृशा भवन्ति । समन्ताद्रावाः सांरा- विणानि प्राभिविधी भाव (पा०३।२।४ ४) इनितीनुणे तात् साथै अमिनुण इत्या (पा०५।४।१५)। खाटुकार खामिण मुल् (पा०३।४।२६)। मान्तत्वञ्च पूर्वस्य खादुमौति निर्द- शात ॥२८॥ गति ॥ गतचरदिनस्यातीन चरदिनस्यायुभेऽवमानकाले सायंममये दयाया उदयादिव महुचतां स्वानानां कमलानां मुकुलानि कलिकाः तेषां फ्रोडान्मध्यात् नोडेपु प्रवेशं उपे- युपा प्राप्तानां मकरन्दावादलाम्पव्यात् सायं सन्ध्याममयेऽपि कमलेषु स्थितानामनन्तरञ्च नेषु सकुचितेषु घधिनिर्गन्तु- मगमत्वात् मंकुचत्कमसमर्मरूपेषु नीरेषु पितानामिति यावत् । फ्रेडमिति पाठे मुकुसविशिश कमलमोड मेव नोउप्र- वेशं गतामां। अनन्तरच रात्रावतीतायां रह पात:मन्ध्या- ममये भिग्रेषु पदिकमितेषु अग्भोर ममायत पूर्यदि- नानामचितेषु यदुग्मिपिनेषु सरह सुखेम निर्गम गावा- ·ऊनविंशः सर्गः। ७०४ तेभ्यः मकामादर्थानवीनकमलानि उद्दिा समागच्छता मधुलिहां अधुना सहचरैः पूर्वदिनान्ने कमलसङ्कोचात् पूर्वमेव कमलकोडानिर्गतैः सहचरैः सहचगेभिश्च मित्रक- लत्रादिभिः सह मधुना मकरन्देन हत्वा पारणाः उपाधि- तसम्बन्धीनि भोजनानि श्रालोक्यन्ते लोकैरिति शेषः । ये रात्री कमलवद्धास्ते तत्र मकरन्दाभावानिवन्धवशाच्च कृतो- पवामाः । अनिवद्धा:सहचरास्तु रात्रौ निद्रावधात् तद्वियोगा- द्धि सतोपवासाः अतः सर्वपि प्रातर्मिलित्वा विकमितकमल- मधुना पारणां कुर्वन्तीत्यर्थः । पूर्वदिनाने मङ्कुचितानि कम- लानि प्रातः पुनः किञ्चिदिकमितानीति प्रसिद्धिः। भूयान् समयो जातः तस्मादुटुध्यस्खेत्यर्थः । अन्येऽपि कस्मिंश्चिन्म होयमि हते बन्ध्यादौ वा निबद्धे कृपया सङ्कुचितही भवन्नि। केचिच महत्युपरते सति उपवामकुर्वाणा गृहमध्यं प्रविश्य दिना- न्तरे जातिभिः सह भुनते। जातिभिः मह भोकव्यमेतत्प्रे- तेषु दुर्लभमिति भावार्थः महचरपदेन सूचितः। निगडब- द्धोऽपि कारागृहेषु भिघून्मोचितः समागच्छन् मन् खस्य बन्धनवमानिराधारातिभिः मह मधुरैरन्ः पारणां कगे- ति । कोडादीनि यथायथं तो न्योपे पञ्चमी । ममायां रणः मता। सहचरैः पुमान् विवेत्येकमेपः (पा.१।२।६७)

·७१०
उत्तरनैषधचरिते।
.
तिमिरविरहात्याण्डूयन्ते दिशः कृशतारकाः
कमलहसितैः श्येनीवोन्नीयते सरसीन का।
शारणमिलितध्वान्तध्वंसिप्रभादरधारणा-
गगनशिखर नीलत्येकं निजैरयशोभरीः ।। ३१ ।।
तिमिरेति ॥ प्राच्यादयो दिशास्तिमिरस्य विरहानाशार
पाण्डूयन्ते शभा वाचन्ति, अतएव कृशाः अप्रकाशाः किञ्चि-
हमास्तारकाः कतिपयनक्षत्राणि यासु एवं विधाः । अन्यापि
प्रियवियोगात् पाण्डुरनिमनातिकशनेबकनीनिका भवति। तथा
का मरमी कमलानां इसितैर्विकामः कृला ग्वेनीव नोनीयते
न तर्यते, अपि तु सर्वा अपि सरस्यस्तैः शुभ्रायन्ते। अन्यापि
प्रियप्राप्तेः कमलतुन्यमुखहमितैः श्वेता भवति। एकं गगन-
भिखरं गगनमध्यभागः शरणार्थ स्वपरित्राणार्थ गगनं प्रति
मिलितस्य प्रत्यागतस्य ध्वान्तस्य ध्वंमिनी विनाशिनी या सूर्यप्रभा
तम्याद्यादरधारणाडेतोः निजैरयशोभरैः स्वोयरकीर्तिममूहै:
नोलति ग्याम दूधाचरतिः, अन्योऽपि भरणागतं परित्यज्य
नरिणामादरेणाङ्गोकुर्वन् दुर्यशमा ग्यामो भवनि । दिश:
मरामि च प्रमेदुः । गगनच्च नक्षत्राचाहार्य शोभापगमात् निज
भौसिमान प्राप्तमिति भावः । पाण्डूयन्ने उपमानादाचारेऽर्थे
कर्तुः क्यडिति (पा.२।१११ ०।११) क्यड्। असत् मार्चधा-
सुफोरिति (पा.४।२५) दीर्घः । वर्णवाधिगः अननशम्दात्
धर्णदगुदातादिति (पा. ४११०३८) डोप तम्य मरानोनति
भोपवणे रति धातुः। प्राचारफियन्तानीलाम्दानिछा॥२१॥

·ऊनविंशः सर्गः।
सरसिजवनान्युद्यत्पक्षार्थमाणि इसन्तु न
क्षतरुचितुञ्चन्द्र तन्द्रामुपेतु न कैरवं ।
हिमगिरिडपदायादयि प्रतीवमदः मितं
कुमुदविपिनस्यायो पायोरुदैनिज नव्या ॥३२॥
।
सरसिजेति। मरमिजवनानि न इसन्तु अपि त विक्रम-
न्वेव । यस्माद्यनुदित्वरः पत्त:महायभूतः अर्यमा सूर्ये येषां
विकस्वगणोत्यर्थः । अथ च यदीयमित्रस्योदयो भवति न
माऽपि हर्षवशादिकमत्येव । तथा कैरवं कुमुदं तन्द्रां मकोचं
नोपेतु अपि तु प्राप्नोत्वेिव यत: इतरुचिः गतन्नतोकः
सुहइन्द्रो यस्य तादृशं । चन्द्रोदये विक्रमतः कुमुदस्य चन्द्रदये
सोचो युफएवेत्यर्थः । अन्योऽपि मुहल्ये मूविशानिमी-
लति । अथो अथवा पायोरहैर्विकमितकमन्तैः रात्रिमम्बन्धि-
न्या निजनिट्रया छत्वा कुमुदवनम्बादः प्रत्यक्षदृग्नं म्मितं विक-
मितं प्रतीतं विनिमयेन गृहीतं हिमगिरेईिमाचल म्य दृषदों
शिनानां दावादांमभागिनो भदृशी श्रीगोभा यस्य धन
रमित्यर्थः । कमलानां रात्री निद्रा कुमुदानाञ्च विकामः
भातम्त कमलानां विकामः कुमुदानाञ्च मद्दोगे दृश्यते ततः
खीयां निट्रां कुमुदेझो दत्त्वा कमनैम्त विकासपरित्त्य गृहीत
इति मम्भाव्यत इत्यर्थः । सूर्य उदितः कमलानि विकमितानि
कुमुदानि च मङ्कुचितानोति भावः। प्रतीनं प्रतिपादिणे
निष्ठा । तोरमिति च पाठः अर्थः पाक एव ॥ ३२ ॥

·७१२
उत्तरने यधरिते।
धयतु नलिने माध्वीकं या न वाऽभिनवागतः
कुमुदमकरन्दोघैः कुक्षिम्मरिभमरोल्करः ।
इच तु लिहते रात्रीतर्फ रथाङ्गविहङ्गमा-
मध निजवधूवत्राम्भोजेऽधुनाऽधरनामकं ।। ३३ ।।
धयविति । अभिनवो नूतनः प्रभाते श्रागत: भगरोत्करः
नलिनवर्तमानं माध्वीकं मकरन्दं धयतु पिबत् वा न वा ।
थतः रात्री कुमुदमकरन्दोघैः कुशिम्भरिः आकण्डतः परि-
पूर्णदरः रात्री कुमुदमकरन्दवन्दः पूरितोदरत्वात् प्रातमधु
पिबतु वा मा पिषतु वा न तपास्माकमायाह इत्यर्थः । श्रन्योs-
प्याकण्ठोऽतिथि को न वा न तचादरः । रथाङ्गविहङ्गमास्तु
राबौतर्षे सकलां रात्रि तर्षि वा वियुक्तत्वात् कुमुदमकरन्दं
परित्यज्य पिपास यैव स्थित्वा इप प्रत्यनदृष्ये निजवधूवलाम्भोजे
वर्तमानमधरनामकोछमंजं मधु अधुना प्रातःसमये लिहते
श्राखादयन्ति, एतद्युक्त । तावतैव चाम्भोजस्यापि कृतार्थत्वं जात-
मित्यर्थः । अन्यत्रापि हयर्थे इच्छया उपापितस्य भोजन युक्तरं
भवति। धमरा मकरन्दमाखादयन्ति चक्रवाकाथ मानवि-
घोगापगमात् कमस्लमकरन्दमनादृत्य निजमाचरीशुम्मन्तीति
भावः । फले गहिरास्म मारिथेति (पा ३।२।१६) चाकुति-
भरिः। रापोत अस्यनिरपोरिन (पा.३।४।५७) मुल् ।
एलोपा प्रगतीति (पा.२।९।२१) ममामः ॥ २३ ॥

·जनविंशः सर्गः जगति मिथुने चक्रावेवं स्मरागमपारगौ नवमिव मिथः सम्भुनाते वियुज्य वियुज्य यौ। सततमन्टतादेवाहाराद्यदापदरोचक तदमृतभुजा भत्ती शम्भुर्विपं बुभुजे विभः ॥३४॥ - जगतीति । जगति चैलोक्यमध्ये चक्रावेव मिथुने स्त्रीपुमो भारागमपारगौ कामशास्तपारगामिनी तावेवास्य वेदिनी मान्यौ । यहा सारागमपारगा चक्रवाकावेव नगति मिथुने नान्ये एतादृशे चतुरे मिथुने सं इत्यर्थः । कुन एनज्ञातमित्यत श्राइ। यो चक्रवाकस्त्रीपुंसा वियुज्य विधुज्य पुनरन्योन्येन सह रात्री वियोग प्राप्य मिथोऽन्योन्यं नवमिव अतिपरिचयजन्याव- जाहन्यं मातिस्पृहमिव मन्भुनाते सुरतसुखमनुभवतः । जस- कामसेवनाधिरागो भवेदिति वियुज्य मम्भोगः प्रत्यग्रसम्भोगव- ट्रसातिशयचमत्कारकारी भवतीति कामशास्वरहस्यं ज्ञात्वैव तावेवं कुरुत इत्यर्थः। पत्र दृष्टान्तः । यद्यस्मात् श्रतभुजां केवलपीयूषाहाराणां सुराणां भी खामी सुलभतरामृत इति यावत् । विभुापक: प्रमों विषभक्षणेऽप्यमम्भावितोपद्रव रति यावत्। स शम्भः नोरोगकरणदारा मस्रपामारोग्यसुख- कारीअमम्भावितरोगोऽपीश्वरःमतुतममृतलक्षणादेवादाराग- ध्यादरोचकं अमृताशनानभिलापरूपं रोगमापत् प्राप। तत् तस्मात्परिहारार्थ विषं युभुने। मननमधुरतरावादजन्यारुचि- परिहारार्थमेव म कालकूटं भक्षितवान, अननरञ्च पुनर- ·७२० उत्तरनपधधरिने T विशति युवतित्यागे रात्रीमुचं मिहिकारुचं दिनमणिमणिं तापे चित्तानिजाच यियासति। विरहतरलज्जिहा वसाहयन्त्यतिविज्ञला- मिद सहचरों नामग्राइं रथाङ्गविहङ्गमाः ॥ ३५॥ म्तभरणे प्रत्य व रुचिस्तस्य यथा जायते तथा वियोग एव सम्भोगे नितरां रुचिमुत्पादयतीति बुवा चक्रवाकाभ्यां क्रियत इति तावेव कामगारवरहस्य ज्ञाविति भावः । पारगी अन्तात्य- तेति (पा०३।२१४८) डः। भम्भुनाते भुजोनवन इति (पा०१॥ ३१६६) तङ् । अनेन सम्भोगस्य वियोगादेव मृतनत्वं भवतीति सूच्यते ॥ ३४ ॥ विशतीति। युवतित्यागे चक्रवाकनिष्ठ स्त्रीवियोगे मिहि- कारुचं शीतां विशति मति रात्रीमुचं रात्रिलक्षणप्रियात्या- गिनं तथा वियोगजन्ये ताप परितापे श्रीपाये च मिजावित्ताच्च- फवाक पदयात् मकाशात् दिनमणिमणिं सूर्यकानां पियामति जिगमिषति मनि विरहेण तरलन्ती तरलेवाचरन्ती विकलो- भवन्ती खलन्ती जिहा येषां ते रथाङ्गविहङ्गमा विरहेणा- तिविझलां महचरी चक्रवाकी नामगाई स्वमतेन नाम गृहीत्वा रह प्रभाते कोडामरमि वा यहवारं आशयन्ति श्रा- कारयन्ति । अन्योऽप्यतिविज्ञतो बहु वारं नाकार्यते मिति नवेनि मन्देशात् । प्रतिपकवाकानां मयोगः परितापत्यागः परम्पगड़ागं चन्द्रधमरम्म सूर्यकानमनापश्च । प्राप्लेयं मिदि- ·ऊनविंश, सर्गः । १५ स्वमुकुलमयनॆत्रैरन्धम्भविष्णुतथा जनः किमु कुमुदिनों दुर्व्याचष्टे रवेरनवेक्षिका। केत्यमरः । रात्रीमुचं विप् । रुगिति मम्पदादित्वात्। मिहि- का रुग्यस्येति ममामः। तरलजिका तरलेवाचरतीति प्राचार किवन्ताच्छतरि पुम्वत् । . पाकयन्ति स्पर्द्धाभावात्तभावः ॥३५॥ खेति । जनो लोकः खमुकुलमयैः प्रात्मीयकम्निकानेत्ररूपैः कृत्वा अन्धभविष्णुतया अनन्धाया अप्यन्धत्वाङ्गीकागडेतोः रखें: अनवेहिकां अनवलोकिकां कुमुदिनों किमु किमर्थं दुर्माचरे दुष्टां कथयति। अवग्यदर्शनीयपवित्रस-दर्शननियमादियं मित्रोदयं न महत इति लोकः किमिति निन्दति, अपि वयुक्रेयं निन्देत्यापः । उ अहो कि निन्दतीति वा अन्ध- भविष्णुतयाऽविचारतथा रहस्यमजानन्नेव किमिति निन्द- तीति जनविशेषणं वा। कथमयुतमित्यत श्राद। श्रोतारः यूयं ग्टणुत ग्टणुत तम्याः सूर्यादर्भने हेतुमाकर्ण यत । ये राजो नृपम्य दाराः कवीनां पाणिन्यादीनां प्रतिभाममुत्पन्चेषु व्याक- रणादियन्येषु विषये निखिताम्तच्छिय्यैः पठिताश्चातः प्रवग्य- दर्शनोयं सूर्यमपि न पश्यन्तीत्यसूर्याम्पम्या राजदारा इत्येव लिखितास्तच्छियैश्च तथैव पठिताः। ननु प्रकृते किमित्याध्या भा कुमुदिनी किल मिडूं न भाविनो भवित अर्थाद्राजो दाराः, अपि तु राजयद्रस्य प्रथच नृपम्य दारा भवत्येव ।

·उत्तरनेषधधरिने । लिखिपठिना राज्ञो दाराः कविप्रतिभासु ये श्टणुत प्रदाताहर्यमण्या न सा किन्न भाविनी ॥६॥ चुन्नुकिलतमासिन्धोर्ट करादिव शभ्यते नभसि विसिनोबन्धोरन्ध्रच्युतैरुदविन्दुभिः । राजमहियो हि अतिमुरचितसादसुर्याम्पमाः, इयमपि तथा, तसादेतस्या अपि अमर्यन्पग्यता युकेति रहस्थानभित्र जमा दृधैवेतां निन्दनीत्यर्थः । किलशब्दः किमर्थो वा । अत्र य इति कुमुदिनीपरामर्गेपि दारैः सामानाधिकरणाबहुवचनं। येति पाठः समीचीनः । लिखितपठिता एकवचन बहुवचनं वा। सूर्यादयवशात् कुमुदिनी मङ्कुचितेति भावः । श्रन्धम्भविष्णु तथा कर्तरि भवःखिष्णुजिति (पा० ३।२।५७) नन्धशब्द उपपदे भुवः खिष्णुचः खित्वात् अर्टिपदिति (पा०६।३।६७) मुम् । अवे. चिका खलि प्रत्ययस्यादिति (पा०७१२१४४) कात्यूचस्येवं । लिखितपठिताः कर्मधारयोइन्हो वा । सूर्य म्पया. अमर्याल- सारयोरिति (पा० ३१९३६) खम् खित्वान्मुम् । अत एव ज्ञाप- कात् क्रियायोगिनोपि नत्रः ममामः ॥ ३६ ॥ धानुकिनेति । गगने गच्छर्भिः उदविन्दुभिरिव नभनि गुभ्यते दोप्यते। किम्मूतैरुदविन्दुभिः चुलुकः सतयुग्नुके एला पीनः तमःमिन्धुमितमिरममुद्रो येन तस्य विमिनीयन्धोः पति- मोमित्रस्य सूर्यस्य करात् किरणादेव इसात रन्धेभ्योऽत्य- भारामविवरेभ्यशुनेगलितः, चुलुकेन पीतममासिन्धारपरिव- +4 ·ऊनविंशः सर्गः । शतदलमधुम्रातःकच्छद्दयीपरिरम्भणा- दनुपदमदापट्काशङ्काममी मम तन्वते ॥३७॥ घणसुमनाथेणियोणामनादरिभिः सरः- परिसरचरेभीसा भर्तुः कुमारतरैः करैः तमानस्य रवेः कराजुलीविवरेभ्योऽधोगलिताः कृत्स्न जलवि- न्दव व भङ्गा गगने शोभन्त इत्यर्थः । चुलकितेति करविशे- पणं या। अनुपदं गगनात् सकाशात् कमलानि प्रति पातानन्तरं धनदलास्यान्यतिम्बूलानि कमलानि तेषां मधुमोनमः मक- रन्दप्रवाइस कच्छदयो मकरन्दाभागदयं यत्तटवयं तम्या: परिरम्भणात् संपादुभयताच लगना तारमी मङ्गा प्रदःप- छाशक अमुय्य पीतस्य तमःसिन्धोरधःस्थितावमिकमसम्भा- वनां वेतालिकस्य मम तन्वते विस्तारयन्ति। मकन्नेऽपि तमीजले पीतेऽवभिएतया पर व भृङ्गाः मोभन्त इत्यर्थः। अमुच्या मकरन्दप्रवाहकच्छदय्याः पद इति वा । मवाहतरदये पट्टी युक्तः गाय मकरन्दस्योपरि नोपविशन्ति किन्तु अभित इति तेषां जातिः । प्रातःकाला जातोऽन्धकारः माकच्येन विनरः भमरास्तस्नोडेभ्यो निर्गत्य गगन उडीय मधुपानार्थ कमाना- न्युद्दिन यान्तोनि भावः। चुम्नुकित इति तत्करोतीति (पा. ३॥ १२ वा.) प्यमान मुभ्यते मुझङ्दीप्ती भावे यक् ॥ ३०॥ घुसणेति। घुरणसुमनमः कुदुमकुसमानि तामां श्रेणि- सतसायीकान्तीमां पनादरिभिः अनादरणीनेः नामोऽपि ·७१७ उत्तरनयधचरिते। -- अजनि जलजामोदानन्दोत्पतिष्णुमधुव्रता- वस्तिशवलनागुञ्जापुञ्जश्रियं ग्रहयालुभिः ॥ ३८ ॥ रचयति रुचिः शोणीमेता कुमारितमा रवे- यदलिपटली नीलीकत्तुं व्यवस्यति पातुका। अजनि सरसो कल्मापी तमुवं धवलस्फुट- कमलकलिकाखण्डैः पाण्डुकृतोदरमण्डला ॥८॥ रकतरैःमरःपरिमरचरैतीरसञ्चरण शीलैः कुमारतरैरनिवा- लेभामा भर्तुः करैः सूर्यकिरणे: जलजामोदः गगनावगाहिक- मलबजलपरिमलस्तविषय आनन्दोनोत्पतिष्णुरुत्पतनशीला मधुनतावलिस्तया सवलनात् मिश्राद्धेतोः गुजापुनश्रियं अ. ईरकेषकृष्णगुचाराजिशोभा ग्रहयालुभिर्ग्रहणशीलैः अजनि तत्सदृशैातमित्यर्थ: । बाला अपि सुमनमां धीगणामप्यना- दरिण भवन्ति । घाला अपि रककराभवन्तीति केचित् । अगि भावे चिण। उत्पतिष्णुः अलङ्घात्रि (पा० ३।२।१३६) तीष्णु । शवलनं तत्करोतीति (पा० ३।२।२६षा १) प्यन्ता- नपुंमकै भावे ल्युट ॥ ३८॥ रचयतोति । यद्यस्मात् रवे कुमारितमा अतिघाला चिः मरमी गाणों रलवणी रचयति । यरमाच कमले मकरन्दा- म्वादाथें पातुका अलिपटली मङ्गणी स्वमम्बन्धादेना नीलो- कर्नु व्यवम्यति । यतयेयं धवनानां स्फुटन्तीमा कमलकलि- कानां पपई. ममृद: पाष्ट्रकनं उदरमण्डलमध्यदेशो यस्याः । A ·उनविंश सर्गः। - कमलकुशलाधाने भानोरहो पुरुषव्रतं यदुपकुरुते नेत्राणि श्रीयकृत्वविवक्षुभिः । कविभिरुपमादानाम्भोजतां गमितान्यसा- वपि यदतथाभावान्मुञ्चत्युल्लूकवितोचने ।। ४० ॥ मैतादृशे तस्मात् ध्रुवं निश्चितं इयं मरमी कल्मायो कर्बुरेवा- अनि जाता। रक्तकण येतदमिश्रणात् कर्बुरोत्प्रेक्षा । ध्रुवमु- त्प्रेक्षायां वा । बान्नातपो जातः भ्रमराः परितो धमन्ति कम- लानि विकमितानीति भावः । चित्रं किर्मोंरकल्माषेत्यमरः । माणे शेणापाचामिति (पा०४।२६४३) डोप। कुमारितमा घरूपेति (पा.६॥३१४३) हुस्खः ।पटल कल्लापा गौरादो॥३n कमलेति । कमलमात्रस्य कुशलाधाने श्रानुकून्याचरणे भाना: पद्दो प्रत्याशर्यरूपं पुरुषमन्वन्धि व्रतं नियमः, अटो- कृतपरिपालनमोलवमिति यावत, यं दृष्टाऽहो पायर्यरूप: पुरुष इति सर्वे वदन्ति । कुतो जातमत शाह। यद्यस्मात्ता- तिकानि कमलानि विकामयनीति किं वाचं किन्तु प्रियोः कान्ति लक्ष्म्योः गृहत्वं स्थानतां विवक्षुभिः वामिभिः व्याम- वास्मोकिकालिदामादिभिः कविभिः उपमादानात् किञ्चिच्छी- गृहवादिगुणमाइग्यादपि अभोजतां कमनत्वं गमितानि प्रा- पितान्यारोपितकमनवान्यपि नेत्रकमसानीति निर्दिष्टानि लोकनेवामी रविः उपकुरुते उन्मोलयनि । उदिवरे हि सये लोकनेत्रापुन्मानन्ति । अथच घटाद्यर्थपएममर्यानि - ·७२. उत्तरनेघधधरिते। यदतिमहतो भक्तिभाना तदेनम दत्वर- न्वरितमुपतिष्ठखाध्वन्य त्वमध्वरपद्धतेः । करोति। यत पालोकमहकृतमेव चतुः पदार्थग्रहण ममर्थ । यदपि अतथाभावात् श्रीगृहत्वाभावात् कविभिः कमलत्वेना- नमुरकत्वादुलूकविलोचने मुञ्चनि नोन्मीलयति । न च पदा- थानापादयति । यत्रोस्लूकस्य दृष्टिस्तवालमोरिति लोकप्रमि- द्धिस्तन्नेत्रयाः श्रीगृहत्वं दूरनिरस्तं । स्वर्येण कमलामि कमल- सुन्यानि च लोकनेत्राणि विकाश्य उसकनेचाणि कमलगणयो- गाभावादविकाग्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां स्वप्रतिज्ञा सत्या कृता । एवंविधः भत्यप्रतिज्ञः कोऽपि नास्तीत्यर्थः। कमलानि विकसि- नानि सोऽपि लोकः प्रबुद्धः कौशिकनेत्रे व निमीलिते प्रा- त:कालो जात इति भावः । श्रीराइवविवभिः द्वितीयेति योगविभागात् ममामः । उपमिनिरुपमानं नपुंसके भावे ल्युट । उपमीयतेऽनेनेति 'उपमानं सादृश्यमिति भावः ॥ ४ ॥ यदिति । यद्यपि त्व भान। अतिमहती भक्तिर्यस्यैवातो वर्तमे तत्तईि हे अध्वरपद्धतर्यजमार्गम्याध्वन्य महापाजिक मन उदित्वरमुदय रेल मेनं सूर्य त्वरितमुपनिष्ठय पूजया शीघ- मुपग्याने हेतुमाह ।हि यस्मात् इह समये प्रभाते किस प्रमिद्धं रविमभितक्षोहत्य उपायाममन्त्रणाई चिता जनालयो मन्देखोपु रातमेपु उदवज्रा जलरूपाशनिभावं प्रगम्सि योभूध ना भणोतुर्थ नीति शुशानुगामित्यर्थ. सिमः फोद्यो- k ·अनविंशः सर्गः। इच हि समये मन्देहेषु वजन्त्युदवज्रता- मभिरविमुपस्थानोत्क्षिप्ता जनाञ्चलयः किल ॥ ४२ ॥ उदयशिखरिप्रस्यावस्थायिनी खनिरक्षया शिशातरमदोमाणिक्यानामहर्मणिमण्डली। ईकोरी च मन्देदा नाम रातमाः इति पुराणश्च । तम्माद- दयात पूर्व भीघ्रमुत्तिष्ठखेत्यर्थः । प्रध्वन्यमिति पाठे अध्वरपद्ध- रधामम गाभिनं। भकिमब्दस्य प्रियादित्वात् पुंवद्भावा- भावः । अवन्य अलावर्थे अश्वनो यत् साविति (पा.५१२ १६) यत् । उदवचतां मन्यौदनेत्यादिना (पा• ६३।६ .) उद- कस्योदादेशः :। अभिरमागे (पा.१४८१) इत्यमेः कर्मप्रव- पनीयत्वाद्वितीया ॥ ४१ ।। उदयेति । इयं अहर्मणेः सूर्यय मण्डली उदयधिपरिण: उदयाचलस्य प्रम्ये मानुनि अवस्यायिनी वर्तमानाऽधया भूयसो शितराणि रकतरापि महामि तेजामि तान्येव माणिक्यानि तेषां खुनिरुत्पनिभूमिः वान्तेन तिमिरेए ध्वान्तवञ्च म्यानां पिधायिकां प्राकरदारा पाच्छादिकां रजनिरूपां दृमदं मिसां विधूयापनीय कतमेन केन जनेन विमुद्रिता उद्दारितेनि नव जाने रात्रिविगमे यता दृग्यत इत्यर्थः । वाक्यार्य: कर्म। न जाने अातं जनमित्यर्थ इति वा। अन्यापि माएि- कादिनिः पर्वतप्रग्यावम्यायिनी छप्पतरभिलापिहिताऽपि केनापि भाग्यवतोहायते । अतिगयितः कः कतमा ब्रह्मानेन 4.

·'७२२ उत्तरनयधचरिते। रजनिदृपदं ध्वान्तण्यामा विधूय पिधायिका न खलु कतमेनेयं जाने जनेन विमुद्रिता ॥४३॥ सुरपरिवृढः कर्णत् प्रत्ययहीन किल कुण्डल- इयमथ खलु प्राच्यै प्रादान्मुदा स हि तत्पतिः। विधुरुदयभागेकं तत्र व्यलाकि विलोक्यते नवतरकरस्वर्णमावि द्वितीयमधर्मणिः॥४३॥ विमुद्रितेत्यई न जाने, अपि त्वमेव जानामि। कालपरिव- कारिणा ब्रह्मणैवोद्याटितैत्यर्थ इति काकुर्वा । खनि: खलु खनिरिवेत्युत्प्रेक्षा वा। कतमः डतमच् । अतिशये स्वार्थे वा तम एव ॥४२॥ सुरेति । सुरपरिवृढः शक्रः कर्णात् कुण्डलद्वयं कर्णभूषणयुगं माह्मणवेष एला प्रतियहरूपेणाग्रहीत्। किल्लेति पुराणादी प्रसिद्ध। अथ प्रतिग्रहानन्तरं मुदा तत्कुण्डलदय खस्नु निश्चित मा दिने प्रादात्। हि यस्मात् स शस्तस्याः प्रायाः पतिः धवः रचिता च प्रियान् प्रियायै प्राच्या प्रोत्या निजकर्णादिभूषर्ष 'प्रयच्छति । तस्यै दत्तमिति कुतो ज्ञातमत बाई । तत्र माया नयोर्दयामध्ये वा विधुः मायं उदयभाक् उदिवर बारम- किरणरूममेकं कुएइल व्यग्नोकि दृएं । मातः, अधर्मणिः, नव- नरामतत्कालनिर्गताः करा रफतरकिरणा: नद्रूपखर्ण साधि सुवर्णरावणगीनं तादृशमेव दितीर्थ कुण्डसं विलोक्यते । नमात तो तय नेम प्रत्तरिय मधे इत्यर्थः । सूर्यस्य कुडलस- ·२६ ऊनविंशः सर्म दहनमविशदीप्तिाऽस्तङ्गते गतवासर- प्रशमसमयप्राप्ते पत्यो विवस्वति रागिणी। अधरभुवनात् सोहत्वैपा हठात्तरणे कृता- मरपतिपुरप्राप्निर्धत्ते सतीव्रतमूर्तितां ॥४४॥ मर्थनार्थ प्रमशानन्द्रम्य कुण्डलवमुकं । बालतरकिरणः सूर्यः उत्तममुबईमाविकर्णकण्डलमिव मोभत इति भावः। कर्णे- नेन्द्राय कुण्डलद्दयं दत्तमित्यारयके पर्वणि कथा॥ ४३ ॥ दहनमिति । या दीप्तिः रागिणी रता सती विवखति सूर्यलक्षणे पत्यो गतवामर प्रथमे पूर्वदिनावमाने मायवाल- समयमस्तमयकालं प्राप्नेऽतएवान्तं विनाशं अस्ताचन्न वा प्राप्त गते सति, अग्निोतिरित्याद्यनिहोषमन्वादिमामाष्चात् दहन- मविशतामपा दीप्तिः अधरभुवनात् पातानान् सकाशात् हठात् बलात्कारेणार्थाचरणिमेवोत्यादयं प्रापय तरणेरग्रे कताम- रपतिपुरस्य वर्गस्य प्राच्या वा प्राप्निया एवम्भूना मती तीमतया तौक्षातया मह वर्तमाना मूर्तिर्यस्याम्तत्तां धत्ते। कमेण सूर्ये ऊर्ध्व प्राप्ने दीप्तिः खरतरा जानेति भावः । या नारी भर्तरि विनाशममयप्राप्ते विनष्टे मति तम्मिन्ननु- रागिणी मती जन्मान्तरेऽपि तमाश्यर्थमग्निप्रवेभं कुरुते, मा दुम्कनैः पातालपानमपि निरयपतितं, व्यानपाडी यथा व्याल- मित्यादिवचनप्रामाप्यान्निरयाइनादुद्धत्य तम्य कृतवर्गप्राप्तिः मनोनां पनिप्रदानां व्रतमेव मूर्तिः शरोरं यम्याः, मती गौरी 402

·७२
उत्तरनैयधरिते।
बुधजनकथा तथ्यैवेयं तना तनुजन्मनः
पित्तशितिचरित्पर्णाद्याहारजः किल कालिमा ।
शमनयमुनाक्रोडै कालेरितस्तमसा पिवा-
दपि यदमलच्छायात् कायादभ्यत भावतः ।। ४५॥
तस्या वा ब्रतयुका मूतिर्थस्यास्तत्तां धत्ते। गौरीवदियमपी-
त्यर्थः। समयप्राप्ते प्राप्तापत्र इति (पा०२।२।४) समासः॥४४॥
बुधेति । तनुजन्ममोऽपत्यस्य तनौ वर्तमानः कालिमा
श्यामत्वं किल प्रमिद्धं निश्चितं वा, पितुः मिनावा शितिदरिद-
कादोनां कृष्णनीलवर्णपत्रफलशाकादीनां य श्राहारो तल्लक्षणं
शितिहरिहणे पदाद्यमदनीयं पत्रशाकादि वा तस्मानातः
सम्यामा मैवातनयत्वादित्यादि बुधानामुदयनाचार्यादीनां
यं कथा गोष्ठी तथैव सत्यैव । यद्यमाद्धेतोः भाखतः इतः
प्रत्यक्षदृग्यादमलायादुञ्चलकान्ने भाखरादपि तगमा
पिवात् तमिस्र कहारात् कापात् शममयमुनाफोडे: थमयमु-
मागनेचरः कालः ग्यामरभूयतात्पन्न । सूर्यकायस्यो ग्चललेऽपि
ग्रामतमिस्राहारपरिणतिवशात् यमादिभिरपत्यः ग्यामैनानं
नमादिर्य पण्डितकथा मत्यवेत्यर्थः। मळमपिनमः सूर्येण नागि-
समिति भावः । आद्य प्रदेः इस्लार्यदिति (पा. ३११९२४)
पत्। काम्नीव कास्नो वेति
पुमाग
खियेस्यकोपः (पा.१०
१०) तगमा कर्मणि पठो। अभूततभावे न कोड: कालो-
पिनः पहर्मन्दः छापामतः मगिरियमरपः ॥ ४५ ॥

·ऊनविंशः सर्गः।
७२५
अभजत चिराभ्यासं देवः प्रतिक्षणदात्ययं
दिनमयमयं कालं भूयः प्रहृय तथा रविः।
न खन्नु शकिता शीलं कालप्रतिरौ पुरा
यमयमुनयोर्जन्माधानेऽप्यनेन यथोज्झितं ॥४६॥
अभजतेति। अयं रविवः क्षणदा रात्रिम्तस्या प्रत्ययं प्रत्यूषं
प्रतिगञ्यवमाने इत्यर्थः । दिनमयं दिनरूपं कालं त्रुप्यादि-
लक्षणसमयं अथच तद्रूपं ग्रामं वपुः भूयो वद्धतरं यथा तथा
पौन:पुन्येन वा प्रसूय उत्पाद्य चिरकालमभ्यामं तथा तेन प्रका-
रेण अभजत अभिश्रयत्। यथा येन प्रकारेण पुरा पूर्व काल
प्रसूतिर्यस्याय च काली म्यामा प्रसूतिर्यशैवम्भूताऽमी सूर्य:
यमयमुनयोरपि प्रसदिश्यतामाधाने जन्मार्थे वीजक्षेपसमये-
ऽपि, अनेन चिराभ्यासेन हेतुना मोल कालोत्पादनस्य स्वभाव-
मुभिमत खस्नु निश्चितं न मकिता समों भविता। कालप्रसूति-
खभावः सूर्यः स्वभावस्य दुरनिकमत्वात् तावपि कालाब्दपा-
दयदित्यर्थः । उदयमानेन सूर्येण दिवसः छत इति भावः ।
प्रातःकाले क्रियमाणाभ्यामः पटुतरो भवति । चिराभ्यास मयू-
रयंसकादित्वात् ममामः। यद्दाऽकारान्तस्य चिरशब्दम्य अत्यन्त-
भयोगें चेति (पा.२१॥२८) ममामः । प्रतिक्षएदात्यये वोमा-
यामध्ययोभावे नाव्ययीभावादिति (पा.२४।८३) सपोननुक।
बनीया सप्तदोर्वलमिति (पा०२१४१८४) त्यम् अत्यमिति
निपातः कालप्रसतिः पचे पुंवत् ॥ ४६ ॥

·७२६ उत्तरनयधचरिते। रुचिरचरणः सूतोरुश्रीसनाथरथः शनि शमनमपि स त्रातुं लोकानात सुताविति। रथपदकृपासिन्धुर्वन्धुर्दशामपि दुर्जनै- यदुपहसितोभाखानास्मान् हसिष्यति कः खलः॥४७॥ रुचिरेति । सुजनैरेवरभूतो यो भाखानिति संमतः दुर्जगेर्थ- धम्मादेवं उपहसित स्तस्मादतितुच्छाम्परवर्णनापजोविनः को- नाम खलोनोपहसियति, अपि तु सर्वोप्युपहमिष्यत्येव । यथा उदिते सूर्य मद्भिः सूर्यस्याईणा क्रियते तथा खलन, एवं इच्छा एते खोदरभरणार्थ यत्किञ्चिवदन्तीत्यस्माकं खलेनिन्दायां छतायां भवादृ राजशिरोमणिभिरमाकमईणा क्रियत एवेति खलानां प्रया वृथा एवेत्यर्थः । एवं कथं स्तुतः कथमुपदमित- इत्यत आहा सूर्यः रुचिराचरणाः लक्षितलक्षणया किरणा यम्य तथा स्तम्यारुणम्य उा महत्या श्रिया सता सूर्येणैव प्रसूता उर्वी यौम्तया सनाथोऽलवती रथो यस्य सः। तथा शनि शमनं शनैशरदण्डधरी सुती लोकान् चातुं असत। शनिईिस्तुत्यादि मिद्धिमा चहेतु लोकपालतया लोकान् रक्षति। यमोऽपि दुरा- दुरायोनियहानुयही कुर्वन् धर्माधर्माचरणप्रत्तिजन गदारा रचति । एतादृशी परोपकारपरी पुत्री अमन। तथा रथंपदा- नामनाथागो चक्रवाकानां कृपामिन्धुर्दयाममुद्रा रथस्य पदेन व्यवमायेन गत्या जगतो दयागमुद्रीवा।तथा मकरलपदार्थग्रहण- मरकालोकमम्पादनदारा दृशां मर्वजम पाणां पन्धुः मिचं ·ऊनविंशः सर्गः। ७२७ शिशिरजरुजां धर्म शादयाय तनूम्टता-- मथ खरकराश्यानांस्यानां प्रयच्छति यः पयः। एवम्भूतः सुन्दरः परोपकारकरणेकस्वभावोऽपि इति स्तुतिपक्षः। रुचिस्तेजोरूपस्तापकर इति यावत् । तथा अचरणश्चरण- रहितः यदा विपरीतलक्षणया रुचिरी चरण यस्य । पुरा- गादी चरणाहुल्यादिश्याने कुष्टरदिदुष्टफलश्रवणात थानेऽप्य- चरण एव सूर्यः। विश्वकर्मणा कुन्दे पारोपितम्य सूर्यस्य तेजमा दुःमहत्वाचरणाकारो न निर्मित इति वा। श्रन्ध प्रति सुनेत्र- वचनवदचरणस्यापि रुचिरचरण त्वोत्योपदासः । तथा स्वतस्स अगमारथेरुरुशोभया मनाथो रथो यस्य स इत्यपि विरुद्ध- लत्रणा। तथा शनेः कुरयइवाचिरकालभोग्यदुःखदलायम- स्थापि जगतप्राण हरणशीलत्वात् परपीडाकरण कखभावी श- निशमनी पुत्री लोकान् चातुमसूतेत्यपि विरुद्धलक्षणा । तथा तिर्यग्यानिपचिविशेषचकवाकाणामेव दयासिन्धुनीन्येषां ताप- करलात् नादृशानामेव वन्धुनान्येषां । यदा तेजोभरण दृधि- प्रतिघातकारित्वादबन्धुरपि दृगां बन्धुरित्यपि विरुद्धलक्षणेति उपहासपचः । एवम्भूतः सूर्यः समुदेतीति भावः॥ ४७ ॥ शिशिरेति। म भानुरुदश्चति उदेति। म कः, यः शिशिरता शिशिरं दिम तम्माजाता रुक् पीडा येषां तेषां तनूमता जमानां शर्मणः सुखम्योदयाय प्राप्तये वसन्तनिदाघमम्बन्धिनं धर्ममुणं क्रमेण प्रयच्छति । अयानन्तरं वमन्तनिदाघमम्वन्धिनः खरास्तीक्षातरा कराः सूर्यकिरणास्त: बाहानं माकं जान पाम्य ·२ उत्तरनैषधचरिते। जलभयजुषा तापं तापस्पृशां हिममित्यय- म्परहितमिलत्यावृत्तिः स भानुरुदश्चति ॥४८॥ इछ न कतरश्चित्रं धत्ते तमिस्रततीदिशा- मपि चतसृणामुत्सङ्गेषु श्रिता धयता क्षणात्। मुखं येषां तेषां देहिनां सुखाय ययः वर्षासम्बन्ध्युदकं प्रयच्छति दने। ततो जलभयजुषां जलमीनानां तापं दत्ते। ततस्तापस्पशां शारदतापवतां देहिनां हेमन्ते हिम दत्ते एवम्प्रकारेण परेभ्यो यद्धितं तम्मिन् विषये मिलतां पौनःपुन्येन घटमानानां कृतेः गीततापजलदानरूपपुरुषव्यापारस्यावृत्तिरावर्त्तना यस्य । यदा कृत्यामा शीतादिदानरूपाणां कार्याणां पात्तिर्यस्यैवम्भूतः परोपकारपरः सूर्य उदेतीत्यर्थः । म्यानेति द्रवमूर्तिस्पर्धवाचि- वाभावात् सम्ममारणाभावः । निष्ठानत्वं । परहितेति पतुर्थी- तदर्थार्थति (पा०२।१।३६) ममामः । कृत्या छत्रः शति (पा. ३।२।१..) योगविभागात् किनि कतिः। चकारात् फ्यपि 'तकिचलत्या। पक्षे अर्थ विभाषापारिति (पा०२।२। १९०) पयपि तुक् ॥ ४८॥ पति । पूर्वादीनां चतरूणामपि दिशां उत्मज्ञेषु प्रान्त- देगेपु श्रिता वर्तमानातमिसततीस्तिमिर परम्पराः जणाद्ध- पमा विनागयतामपि प्रर्यम्णः सूर्यम्य रोचिां जमा, रयि: भरणं चम्म मनावं दृघतलवामित्वादेश्य प्राप्य निवमदमामं कायारूपं नमः समयितुं विनायितुं प्रामन्चर्यममागर्य- ·ऊनविंशः सर्गः। २९ तरुशरणतामेत्य छायामयं निवसत्तमः शमयितुमभूदानश्वयं यदर्यमरोचिषां ॥ ४ ॥ जगति तिमिरं मूछामअवजेऽपि चिकित्सतः पितुरिव निजादस्माइस्रावधीत्य भिपज्यतः। मभूदिति यत् इहात्रासामर्थ्यविषये कतमः को नाम जनचित्रं विस्मयं न धत्ते,अपि तु माऽप्याश्यं प्राप्नोत्येव दिगन्तगताया अपि तिमिरपरम्पगया; संहारे येषां शनिः तेषां रवितेजमा तरुतलमाम्यितं छायारूपं समीपवर्त्यपि तमः शमयितुं शकि- न भूदित्यार्थमित्यर्थः । तनु इति पाटे तनु अल्पं शरीरं वा शरणं यस्य तद्भाव प्राप्य निवसदित्यर्थः। महदाश्रयेण म्यिनमपि यो विनाशयितुं नोति सोऽन्पाययेण वर्तमानं शमयितुमपि न शकातीत्याश्चर्य मेव । तरच्छायामयं देइच्छायामयं वा तमो विहाय सर्वमपि तमः सूर्येण विनाशितमिति भावः। श्रानैश्चर्य अनीश्वरम्य भाव इत्यर्थ न नञ् पूर्बादिति (पा०५।२।१२२) भावप्रत्ययनिषेधेऽपि ब्राह्मणादिष्वनीश्वर शब्दम्य पाठात् यनि नत्रः शुचीश्वरेति (पा० ७॥३॥३०) पक्षे उभयपदद्धिः॥ ४८ ॥ जगतीनि। दम्मी नामत्यो निजात् खोयात् अम्मापितः मर्यादधीत्यवायुर्वेदं पठित्वैव भियञ्चतः । खलाके चिकित्सा कुरुतः किम्भूतात् पितुः, जगति वर्तमानं तिमिरं अथ च वस्तु- दर्शनामामर्यजनक नेत्ररोगविशेष चिकित्सतो नागयतः । श्रा- युर्वेदोकमतीकारेण ममयतः।नयाऽनमजे कमलखण्डे वर्तमानां .

·७३. उत्तरनेघधचरिते। अपि च शमनस्यासी तातस्ततः किमनचिती येदयमदय कलाराणामुंदेत्यपमृत्यवे॥५॥ उडुपरिवृदः पत्या मुक्तामयं यदपीडय- द्यपि विसिनी भानोर्जीयां जहास कुमुद्दती। मूर्ती सोचमपि नाशयतः, अथाप एवं संमजीदाविति वचनादषां मूलभूतत्वादनमजे लोकममूहे वर्तमानां मृच्छी वैचित्यध्वस्त चैतन्यभावरूपं माइमपाकुर्चतः। उपचार चतुगत कल्याएपाणेवैद्यादधीत्येव हि राजनेद्यो भवति, तस्माद्वैद्या- स्वपितुरेव वैद्यकमधीत्य ताभ्यांमिन्द्रवैद्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः । अपि च किंञ्च सर्वभूतानि शमयति नाशयतीति शमना यमस्त स्यामा सूया तातः पिता ततस्तमात् कक्षाराणां कुमुदानामपत्यवे मोचायाथचाकालमरणायोदेति। यत् यतोऽयं सूर्योऽदयो निस्कृपः माऽस्य सूर्यस्य किमगौचिती अपि त्वेषाऽस्याचित्येव कारणगुण प्रक्रमेणैव कार्ये गुणारम्भाददयताऽपमृत्युदायिता च • यमेनाप्यस्मात् स्वपितरेव सकाशात् पठितेत्यर्थः । उदयता सूर्येण तमा नाशितं, कमतान्युनीलितानि, कुमुदानि मुकु- लिसानीनि भावः । पितः आख्यातोपयोग (पा. १४९।२८) त्यपादानखं । भिषज्यतः । कंवादिः॥ ५० ॥ उद्विति । अयमिदानीमम्तं जिगमिपुः उडुपरिरचन्द्रः मायं उदितः मन् स गतेन परया सुर्येण मुmi यम वियो- गिर्नी भार्या पनिगौं पद्यगाइतराची अपीउ यत् महोचिमबाग ·ऊनविंशः सर्गः। १३१ नदुभयमतः शङ्के सरचितं निजशङ्ख्या प्रसरति नवा कार्कन्धूकणारुणरोचिपि॥५१॥ श्रुतिमयतनोभानोजीने वनेरधराध्वना विहरणकृतः शाखाः साक्षाच्छतानि दुशत्विषां । अथच करै पितवान् । यदपि चन्द्रे पद्मिनी पौडयति मति कुमुदती कुमुदविकासव्याजेन रात्री नहास, अतएव हेतोः नदुभयं चन्द्रकुमुदिन्या कर्कन्धूफखबत् पक्कबदरवत् कणारुण- चिपि षट्रककिरणे नवार्के तरुणादित्ये प्रमरति प्रकर्षण गच्छत्युदयति सति निजमतया खतानाचारनिमित्तभयमेव प्रयोगकेन मोचितं सोचं पापितं नि:प्रभोकृतमित्यर्थः । इत्यई भझे मन्ये । सुर्य उदितः पद्मिनी च विकमिता इन्द्रो निःप्रभाऽम्तमेति कुमुदिनी मङ्कुरितेति भावः। अन्यत्रायुनं प्रमेयं चोद्धव्यं । कर्कन्धर्वदरी कोलीत्यमरः। माचिनमिति प्यन्नात् फर्मणि निष्ठा, अन्यथा व्याख्याने मडुचितमित्येव स्यात् । तदुभयं निजाकया करणभूतया स्वयमेव सङ्कुचितं कृतारम्भमिति वा च्याख्येयं । कर्कन्धुतणेति पाठशिन्यः । ग्रन्थविस्तारभयात् मा- धकाधकादिनीमा सुबुद्धिभिर्विविच्य योद्धव्यं ॥ ५२ ॥ शुनोति । अहिपतिः भेषः ज्योतिःशास्त्रानुसारेण अवने मे- रधरावना अधम्तनेन मार्गेए पातालमार्गेण रात्री विहरण- कृतः परिभमतः ।तथा अतिमयी वेदरूपा ननु हो यम्य तम्याम्ब भानोम्तियां दगगतानि एकमहममेव दशनानि कठकए।- . 412 ·७३२ उत्तरनेयधचरिते। निशि निशि सहस्राभ्यां दृग्भिः स्टोति सहस्वराः पृथगहिपतिः पश्यत्वस्य क्रमेण च भाखराः॥५२॥ बहु न खरता येपामग्रे खलु प्रतिभासते कमलसुद्ददस्तेऽमी भानोः प्रवालरुचः कराः। .. दिशाखाः निशि निशि रात्री रात्री महसफणत्वात् प्रतिफणञ्च मेघदयसद्भावादाभ्यां महसाभ्यां दृग्भ्यां सहस्रद्दयपरिमिताभ- रिभिरनुक्रमेण युगपत् पृथक्च चतुःश्रवस्तात् साचात् ग्टणेति पश्यति चेत्यहं जाने। क्रियादये वामेण हेतृदयं । यतः महखराः स्वरूपणेोदात्तादिखरैः सह वर्तमानाः स्वराणां भब्दरूपत्वा- कृणेति । तथा भाखराः क्लभाखररूपाःशाखा: ततः माक्षात पश्यति च। रात्री पातालगामित्वात्तत्र च शेयस्य वर्तनाद्ध- दमयशरीरस्य किरणसहस्त्ररूपं शाखामहसं शेषो नेत्रसहस्त्र- दयस्य सत्त्वाद्युगपत् पृथगेकेन नेसहस्रेण टणेति द्वितीयेन च पश्यतीति युगपत् पृथक्थवणदर्शनाभ्यामेव पने चमहसदयस्य - मार्थक्यमभूदित्यर्थः। श्रुतिमयतरोरिति पाठे वेदरूपस्य वृक्षस्य शाखा युक्ताः । अध्वमा वलिमामेति पाठे वलिममरमातलमि- यभिधानान् म एवार्थः । द गशतानीति काकाधिवदुभयचापि मम्मध्यते । महस्वराः वापमर्जनस्येति (पा.६।३।८२) पाक्षिक- वान् मभावाभावः ॥ ५२ ॥ पजिति। येषां कराणां परता तोक्षाताऽग्रे पूझिममधे या अनितरां म प्रतिभामने म्फुरति, मर्यथा मोपलभ्यत

·ऊनविंशा सर्गः।
उचितमुचितं जान्नेष्वन्तःप्रवेशिभिरायतैः
कियदवयवैरेपामालिङ्गिताङ्गुन्निनिनिमा ॥५३॥
दत्यर्थः । यहा नममामेन नखरताऽतीक्ष्णता । पूर्वाङ्गे येषां
अतितगं नोक्षात्वाभाव उपलभते खन्नु निशितं । अथच येषा-
मुपरिभागे वहवा नबुग नखाः येषां तत्ता उपलभ्यते तेऽमी
प्रत्यक्षमा विकामहेतुवात् कमन्नानां मुहंदी वन्धानो:
कमलवन्धोवी कगः किरणा एव पाणयः प्रवान्नरचः विद्रुम-
वनकान्तयः, अथ च मरुरमालकान्तयः प्रतिवाला अथच
बान्नुपनवबद्रनकान्तयो दृम्यन्त इति पः । तथा जान्नेव्वन्तप्रवे-
शिभिः गवाचादिविवरमध्यप्रविष्टः श्रतएवायतैः नमाण्डव-
दौर्षीभूतः कियदवयः किरणैः एषां किग्णानां पाणनाञ्च
य प्रालिङ्गितः सम्बद्धः अहुन्निनिनिमा अलिदिङ्गिमा
रुचिमाऽथवाऽङ्गुलिभिर्निनिमा तत् उचितमुचितमियमतितरा
औचिती। गवादविवरप्रविष्टः किरणावयः किरणनाम-
मीतन्त्रवादायिवाझुन्निवचाहना युव, पाणोनामपि दीर्घः.
कतिपयन्वयवैरगुनिता चारता भवतीत्यपि युक्रमेवेत्यर्थः ।
अलिचामतेत्यपिपाठः। नपोऽन्तो नखर इत्यमरः । उचित
वीणायां दितिः। प्रवेनिभिस्ताविन्ये पावन्यके वा णिनिः।
प्राग्निजिता निगिधातोः पवे कर्मणि नट, पचे निहा। निति
रमणीयतया चित्तं प्राप्नोतीति गत्यात् धातोः पचायचि
पृथ्यादेरातिगशवादिनि ममर्थनीयः ॥ ५३ ॥

·उतारगैषधपरिते। नय नयनयोक् पेयत्वं प्रविशवतीरमू- भवनवलभीजालानाला 'इवार्ककराजुलीः । भमदगणकान्ता भान्ति भ्रमन्य इवाशु याः पुनरपि धृताः कुन्दे किंवा न वईकिना दिवः ॥५४॥ नयेति । भो राजन् त्वं भवनस्य गृहस्थोपरि वर्तमानानां वलभीनां गृहविशेषाणां जालाइत्वा सविवराद्धेतोर्वलभीमेवा- थात् मविरवतीरमूर कररूपा अगुलीजीस प्रवेशाद अलीतु- ख्यान् सूर्यकरान् अथच करेय्वगुलीनां युक्रत्वादर्ककराणाम- गुलीनीला दव कमलदण्डमशीनथनयोद्राक् शीघ्र पेयन गोचरत्वं नय प्रापय सादरं पश्य, त्वन्नेत्रया: कमलबाज्जाल. मार्गप्रविशास्त्वया विलोक्यमाना एताः स्वनेत्रकमलनाला इव जनेच्यन्त इत्यर्थः । जालानां कमलतुल्यत्वात्तनाला व त्वं पग्मेति वा । अमू: काः । याः भ्रमतां जालप्रविष्टकिरण मो परिभ्रमतां अणनां मरेखादिरूपरजःकणानां गणेन ममून श्राकान्ता व्याप्ता अत एव दिवो वर्द्धकिना खलेोकप्तक्षणा श्वशु- रेण विश्वकर्मणा पुनरपि कुन्दे शाण चक्रे ता पारोपिताः मत्यः धारभमन्य इव किंवान भान्ति अपि तु तथैव शोभन्ते। यदा धमन्नः गाणघर्षणयमात् परितः पतन्तः येऽणवः शाणतेजमः क- सामोपां गौराकान्तत्वं युर विश्वकर्मणा सूर्यः पाणमारोपित अति पुराणं । नयनयोराधेयत्वमिनि पाठे म एवार्थः । गुणेति पाठे गुणेग वीमेश्यर्थः । मामात मानावेकव पनं ।। ५.४ ॥

·ऊनविंशः सर्गः। ६३५ दिनमिव दिवाकीर्तिस्त दणैः सुरैः सवितुः करै- स्तिमिरकवरीनूनां कृत्वा निशां निरदोधरत् । स्फुरति परितः केशस्तोमैस्ततः पतयालुभिः ध्रुवमधवलं तत्तछायछलावनीवन्तं ।।५।। दिनमिति । दिवाकीर्तिरिव नापित इव दिवसः तीक्षण: गवितुः कगैरेव तुर्निशां तिमिरकवरीनूनां तमोरूपां वेणों छिन्नमूनां कृत्वा गिरदीधरत निद्धारितवान्। मुण्डयित्वा कापि कश्चित् के गोऽवशिरः स्यादिति गवेपितवानित्यर्थः । अथवा वहिनि कामयामाम । नापिनोऽपि व्यभिचारादिदुष्टां स्वीयां परकीयां वा स्त्रियं चुरैर्मुण्डयित्वा देशाइहिनिकामयति । ततोऽनन्तरं तन्मात् मुण्डनाहा परितस्तच पतयाम्नुभिरध:पत- नशोलैः केशस्तोमैः कृत्वा श्रवनीतलं तेषां वृतादिपदार्थानां छाया प्रतिविम्वं तस्य छलायाजेन ध्रुवं निधि धवलं ग्राम स्फुरति भोभते । वृनाधधोभागे कप्णत्वं मुण्डितकवरीपतयान्नु- केगन्दमम्बन्धसतं न तु प्रतिविम्व शतं इत्यर्थः । छायाव्यनि- रितं मर्वमपि तमो दिवमे सूर्यकाशितमिति भावः। दिवा- कीर्तिस्तु नापित इत्यमरः । कवनगे जानपदेति (पा०४१४२) डीप सूनां लादि (पा०८।२१४४) निष्ठानत्वं । निरदीधरन् धारयडि गोचडी(पा. ७१४:१) त्युपधाहम्बत्वे अभ्यामन्य मन्त्र- गावात दोषी लघोरिति (पा०1४1८४) दोघः तत्तछायेति विभापामेनेति (पा०२।४।२५) वा नपुंमकलं । ५५ ॥ ।

·७३६ उतारनैषधचरिते। ब्रमः शङ्ख तव नल यशः श्रेयसे सूटशब्दं यत्मोदयः स दिवि लिखितः स्पष्टमस्ति विजेन्द्रः । अहा श्रद्धाकरमिह करच्छेदमप्यस्य पश्य म्लानिस्थानं तदपि नितरां हारिणे यः कलङ्कः ॥५॥ इदानी गायिकानां शब्दं श्रुत्वा नमाजेन नलयशोवर्णन कुर्वन्ति । ब्रूम दूति ॥ हे नल वयं श्रेयसे मङ्गलाय स्पृष्टः कृतः शब्दो यम्य तं शङ्ख तव यश एव ब्रूमः, त्वत्कोर्तिमेव शङ्खरूप- तया वर्णयामः । शासिकैर्यः शङ्खा वाद्यते तत्त्वद्यश एव, नद- दुज्वलतरं तव यश इत्यर्थः । शङ्खखनो हि मङ्गलदीपकः । त्वद्य- शोऽपि लोकानां गाभाय नव पुण्योकत्वाद्भवति । यस्य शङ्खस्य यशमश्च समुद्रप्रभवत्वाच्छुभ्रतरत्वाच्च मोदर्यः समानाद: भ्राता स प्रमिद्धा दिजेन्द्रयन्द्रः दिवि स्परं लिखितोऽस्ति निः- प्रभवाचिचलिखित दव निर्यापारः स्फुटोऽत्र दृग्यत इत्यर्थः । वमिह गगने प्रत्यूषममये वाऽस्य चन्द्रस्य श्रद्धा निश्चितं श्रद्धाकर शङ्ख सहोदरत्वास्तिक्यतुद्धिजनकं करच्छेदं किरणविनाशमपि पम्य, मद्धेऽपि किरणा न मन्ति अस्यापोदानों न सन्ति । कि- वास्थ हरिणमम्बन्धी हारिणे यः कस्लङ्कास्पं नितरां अति- शायिनं जाने: सामतायाः म्यानमपि पश्य गट स्थाणुदरभागे गितरां ग्यामतास्ति मा सन्ट्रेऽपि तस्मादपि चन्द्रम्य महमो- दर्यात्वं मिथितं तथा चन्द्रमपि नव यो चूम इत्यर्थः । उक- प्रकारण मद्धमादयेयं चन्द्रम्य यद्यप्यमि तदपि तथा हरिण- ।

·ऊनविंशः सर्गः। ७३७ मम्बन्धी य: कलवस्तदस्य सुतरां ज्ञानिस्थानं पश्य। चन्द्रस्य श्रद्धेयशवभारतेऽपि निष्कलई शङ्खमेव तब यो बमः। न तु सकलङ्क चन्द्रमिति भाव इति वा । अथच हे राजन नव चमःश्रेयसे यथोविद्धये सयभन्दं विरचितस्मृतिवाक्यं भज- नामानं मुनि नृमः । शङ्खास्तव यशोवृद्धये स्मतिं चकारेत्यर्थः । यम्य भयमुनेः मोदी भ्राता म लिखितनामा दिजेन्द्रो ब्रा- ह्मण श्रेष्ठ दिवि स्पएमस्ति । इह लिखिते श्रद्धाकर मत्यविश्वा- सकारकं श्रद्धा साक्षानिश्चितं वा करयोः पाण्योः छेदं कर्त्तन- मपि पग्य। तथा हरतीति हारीतस्तस्य मयस्य भातुरुद्यानफ- लहरीरस्य लिखितो यः स्वकलङ्कः पापं तदेव घानिस्यानं पश्य। अथव श्रेयसे लोकानां कन्या णाय पुण्यश्लोको एटः नल इति शब्दो यस्मिन् एवम्भूतं तव यमः पद्धनामागसपिं घूमः ममा- नधर्मलान्, न तु नड्डातरं कलदिखात्, मोऽपि धर्मार्थ सति- वाक्यानि स्टवान् । यम्य भातेति पूर्ववत्। लिखितस्य चौर्य इम्तच्छेदय भारते ज्ञातव्यः । माद्धिकास्वप्रयोधार्थ राजवा- दयन्ति तमाच्छीघमुत्तिठेति भावः। लिखितमुनिरेव दिवि नारामहो जात इति केचित्। ममानोदरे मयिन इत्यर्थे मोदराद्य इति (पा•8181९.८) यः । अम्मादेन निर्देशाधन- त्ययविवत्तायामेव विभाादर इति (पा.६.३१८८) पात्तिकः ममानस्य मः । हारिणः मम्बन्ऽए । पक्षे धावग्य के शिनिः ·उत्तरमेषधारित ताराशङ्खविलोपकस्य जलज नीदणस्विषो भिन्दतः सौरम्भं चलता करेण निविडी निष्योडना लम्भितः। छेदार्थोपहताम्बुकम्बुजरजोजम्बालपाण्डूभव- छंखच्छित्करपत्रतामिद वइत्यस्तंगता विधुः ।।५७॥ तारेति। विशाखानचत्ररूपस्य मालमण्डलमञ्जस्य गा- कारणवस्य विलोपकः खप्रभया नाशकस्तस्य तथा जलज कम- सानि भिन्दतो विकासयतोऽथच यतस्ताराशङ्खविलोपकस्यात- एवं जलजं शङ्ख खण्डयतानीक्षण विषः सूर्यस्यैव शायिकशि- ल्पिनः सारम्भं मोद्योगं चलता प्रसरता अथच घर्षणवशात् साटोयं गमनागमने कुर्खता करेण रश्मिना पाणिमा च निविडां निष्पीडनां बाधां दृढा यन्त्रणाच लम्भितः पापितः अस्तं गत- मई यम्य एतादृशो विधुश्चन्द्रः शंखछेद मौकार्थमुपहतमानीतं यदम्बु जलं तस्य कम्युजरजोजम्बालः छिद्यमानशंख मनातरजय- यकर्दमः उदकसम्मन्धाद्रजः कर्दमीभवनि, तेन पाण्डूभवाद- मयावादधवलमपि धवलपरवशात् धवलं भवत्, यच्छखच्छिन् मंख छेदकारि करपत्रं तद्भावं इह प्रातः ममये वहति चन्द्र त्यर्थः। मांखिकशिम्पिनो हि छेद भाका) विद्यमान खा- दिदेश जलं हिपन्ति । दृढतरपन्यिकेदादौ च करपचं करेण मिवि पीडयनि मांखादिच्छेदकरपत्रमा चन्द्राकारं मजा- नरजापरपाण्डुरश्च भवति । अस्तमिता चन्द्रस्ताद करपत्र- तुम्मा इसा रत्यर्थः । सोदयो जानतारा नुताः कमन्नागि ·ऊनविंशः सर्गः। यत्पाथाजविमुद्रणप्रकरणे निर्निद्रयत्यशुमा- न्टोः पूरयति स यजलरुहामणा सहस्रं हरिः । साजात्यं सरसीरुहामपि दृशामप्यस्ति तदास्तवं यन्मूलाऽऽद्रियतेतरां कविनुभिः पद्मोपमा चक्षुषः॥८॥ विकमितानि चन्द्रोऽर्द्धनास्तमित इति भावः । जलजं पक्षे जा- त्येकवचनं पाण्डुभवदिति चिः ॥ ५७ ॥ यदिति । अंग्इमान् पायोजाना कमलानां विमुद्रणप्रक- रणे उन्मोन्ननप्रस्तावे एव यद्यस्मात् दृटोलीकनेत्राणि निर्नि- ट्रयति विगतनिद्राः करोति उन्मीलयतीत्यर्थः । यम्माच इरिः श्रीविष्णुः शिवपूजासमये एककमलन्यूनं जलरुहां कमलानां महर्म स्वीयेनादणा पूरयति स्म। तत्तस्मात्सरमीर हां दृशामपि वास्तवं अवाधितं माजात्यं तुन्चजातीयत्वं अस्ति । यत् भाजात्यं मूलमारोपकारणं यस्यास्तादृमी यत्रिवन्धना पक्षुपः पोन महोपमा मादृग्य कविभिः कालिदामादिभिः कविमिरा- ट्रियतेतरां अत्यादरेणोपनिवध्यते। यदि मेवाणि कमलमजा- तीयानि नामविष्यन् तईि रविः कमलोन्मोल नमस्ता तानि नोदमोलयिय्यत्, योविष्णुच कमस्लमहसं नेघेण नापूरयियत्, नयन्य प्रस्तावेऽन्यम्य योग्यताऽस्ति, तस्मात् दृशों कमलाना सा- जारयं वास्तवमम्त्येवेत्यर्थः। उदितः सूर्यः कमलानि विकमितानि सोऽपि जन: प्रयुद्धः, तस्मात् समपि प्रबुधवेति भावः । विष्णु. स्वचपा कमलमनं पूरितवानिति लिङ्गपुराणादी एथे।

·उत्तरने धधरिते1 अवैमि कमलाकरे निखिलयामिनीयामिक- श्रियं अयति यत् पुरा विततपबनेबोदरं। नदेव कुमुदं पुनर्दिनमवाप्य गर्भधम- विरेफरवधोरणाधनमुपैति निद्रामुदं ॥५८ ॥ विमुद्रणेति विगतमुद्रं करोतीत्यर्थे एयन्ताभावे ल्युट । निर्निद्र- यतीति तत्करोतीति णिच, पूरयतीत्यत्रापि । ममाना जातिः साजात्यमिति विग्रहे चातुर्वण्यादित्वात् स्वार्थे व्यञ् समानस्येति योगविभागात् ममानस्य मः। वास्तवं आगतार्थ सम्बन्धे वा अण् । तत्पपर्यायात वस्तु शब्दात् प्रजादित्वात् स्वार्थ वा । पो- पमा पठीसमासः ॥ ५८ ॥ अवैमोति । यत्कुमुदं कमलानामाकरे देवखातमरसि वा अथ च कमलायाः खस्या: श्राकरे टई कोषागारे विततं विस्तारितं पचरूपनेत्राणामुदरं येन विततानि पचाण्येव नेचमध्यानि येन तत् । विकखरं अथ च प्रमारितपद्मनेत्रोदर उनीलितने सत् निखिलयामिन्यासाकलाया रायाः सम्ब- न्धिना यामिकस्य रात्रिचतामहरमाहरिकस्य सकलराविजा- मरूकम्य श्रियं गाभा पुरा अयति अभिश्रयत्। सायमारभ्य सूर्योदयानधि पदिकमिसमभूत् । अथ च मकला रात्रि जमा- गार, नदेव कैरव पुमरिदानों दिममवाप्य गर्भ भमन्तः सूर्य- বিষয় সম্মানীদাঘষাশিলাসমগনমাটি। द्विरेफारशेषां निन्धमनातो रयमाद्रपा था पौराणा प्रसप्त- ·अनविंशः सर्गः। CE इह किमुपसि पृच्छाशसिकिंशब्दरूप- प्रतिनियमितवाचा वायसेनेष पृष्टः । भण फणिभवशास्ले तातङस्थानिनी का- वितिविहिततुदोवागुत्तर कोकिलोऽभूत् ॥ १० ॥ घर्घराखाण्डवरस्तया घनं निविडं यथा तथा निट्रामुदं निद्रा- मम्बन्धिसुखं पति, अन्तर्गतधमरं मत् मदुचतीत्यर्थः । अथ च यः कोषागारे मकन्नां रात्रि जागर्तिस दिवमे घोरणाघनं यथा तथा निद्रातीत्यर्थः । इत्यहममि मन्ये। पुरायतीति पुरिनुचामे (पा०३।२।१२२) इति भूने लट् । घोरपति घुरेधातार्णिजन्तान् युच् ॥ ५८ ॥ इति । इह प्रभाते पृच्छामिनः प्रश्नवाचिन: किमा- ब्दस्य प्रथमान्तं कपं तेनैव प्रतिनियमिता प्रनितणं शब्दान्तर- भापणाद् व्यावर्तिता वाग्येन को को इति नियतभाषिणा वायमेन काकेन फणिनः भेषाद्भवमुत्पन्नं महामाव्यलक्षणं चारतं पाणिनीयमिति यावत । तत्र तातड्लवणस्यादेशम्स म्यानिनौ श्रादेमिनो को भए कथयेति यः छतमन्न एपः कोकिलः विधिता छता या तुहीति वाक् सैवोत्तरं यस्यैवम्भूतोऽभूत । किं काकः प्रातः खभावत एव को काविति वदति कोकिलश तुको तुहोति । काकः स्वभावात् को काविति प्रथमदितीयवचनान्न प्रग्नशब्दं ब्रूते। कोकिलय तुही तुही रति तात्मेचा तुर- यि तु हो तुझोतातडामिष्यन्यनरस्यामिति पाणिनिसचम्म- ·। उत्तरनैयधचरिते। दातोपुत्रस्य तन्ते ध्रुवमयमभवत् कोप्यधोती कणेतः कण्ठे शब्दोषसिद्विक्षतबहुकठिनी शेषभूषानुयातः । सर्वं विस्मृत्य दैवात् स्मृतिमुपसि गतां धोषयन्या घुसंज्ञा प्राक्रसंस्कारेण सम्प्रत्यपि धुवति शिरः पट्टिकापाठनेन॥६॥ रणशीलः सन्तु दि स्याने तातडोविधानातुहीति तातङः स्थानिनावित्युत्तरं कोकिला दत्तवान् किं । प्रभातं जातं का- कादयः भब्दायन्त इति भावः। सूत्रवार्तिकयोमहाभाव्येणैव दाऊपादनात् फणिभवेत्युक्तं । स्थान प्रसङ्गः मोऽस्त्यन योरिति स्थानिनो त दूनीति इनिप्रत्ययः (पा०५।२।११५)॥ ६ ॥ दानोति । अयं आकर्ण्यमानः कोपि शब्दः कोपि कथित् कपोतः घुकलक्षणः पक्षी दाक्षीपुत्रस्य दरगाचसनातमाह कस्य पाणिनेस्तन्ने पाणिनीयच्याकरणे अधीतं पठनमस्थास्तीति अधी- ती पठितपाणिनीयव्याकरणोऽभवत्। अनेकेषु पाणिनिशिय्येपु मध्ये कोऽपि कपातरूपः शिव्याऽभूत् धृषमित्यमुतोते। किम्भूतः तदध्ययनवशादेव कण्ठे देवादिशब्दोघानां सिद्धये उदाहरण- साधनाय आता पृष्टा बड़ी कठिनी खट्टिका तस्याः शेषः अङ्गली. लग्नेोऽवशिष्टभागम्तद्रूपया भूषयाऽनुथातः मम्बद्धः खद्विकाशेष- रेण्या कण्ठे लेखत् इत्यर्थः। मालादिभिः पट्टिकादी पट्टिकया लिखित परित्या मरस्वतीयुया माय लिपिमामालिनग्रय- टिकादिरजमा कण्ठे रेणं रपयन्तीति नोकरीतिः । कपातम्य कण्ठः स्वभावेनैव धूमरो भवति । यः कपालः मर्म्यमपि भाव ' ·उनर्दिशः सर्गः ७१३ पौरस्त्यायां घुसणसुमन श्रीजुपा वैजयन्याः स्तोमैचित्तं हरति हरिति क्षीरकण्ठैर्मयूखैः। विल्सत्य दैवात् लतिं गतां उपमि प्रातःस्मतां दाधावदाविति पाणिनिधनां घुसंज्ञा पुनर्विचारणभिया घोषयन् पुनः पुनः पठन् मन् भूमि कानेऽतीतेऽपि मन्नत्यपि प्राक काष्टपटि- तपट्टिकानिचितसूत्रपाठादिपाउनेन मंस्कारेण पटुतराभ्या- माहितवासनया भिरो धुवति, विसतस्य प्रातःस्मतिर्भवति । कपोतय प्रातर्घशब्दं करोति, मिरच कम्पयति. तम्मादिय- मुत्प्रेक्षा । वालाय म्यामासु काष्ठघटितपट्टिकासु खट्टिका- दिलिखितं धवलाकारं सूत्रपाठादि श्रावेगेन घोषयन्तः शिरः कम्पयन्ति । योऽपि विलतं पुनः स्मरति मोऽपि गिरः कम्प- यति। दत्तस्थापत्यं अत इञ् (पा० ४।१४८५) इतो मनुश्य- जातेरिति (पा•81१६) डोप् तन्नोन विषयस्य कर्मणि सप्तमी। अधीतमनेनेत्यधीती दयादेराकृतिगएलादिनिः । घोषयन् चौरादिकात् घुषैः शना । धुवति नौदादिकात् धूत्र- कम्पन रत्यम्माच्छम्याडिवाहुणनिषेधे उवङ् ६१ ॥ पारम्यायामिति। जाम्वुनदतनुः उत्तममुबर्ण तुन्यस्वरूपो उतएव मफमाधम्य वैजयन्तास्यवोपरिवर्ती मुवर्णकलमपो मी भानुः पारस्वायां इरिति प्राच्यां दिमि कुङ्कुमेन युफ्रायाः फुङमवदा मुमनमः श्रीः मोभा तां जुषो भजन्या वैजयच्चाः पताकायाः सोमः मारूपैः धोरयुक्रकपन चण्याऽतिवास्लम- ·उत्तरनयधचरिते। C भानुर्जाम्बूनदतनुरसौ शक्रसौधस्य कुम्भः स्थाने पानं तिमिरजलधेभीभिरतद्भवाभिः ।। ६२ ।। .. यूखै. कृत्वा चित्तं इरति। इन्द्रसोधस्योपरिवर्त्तमाना वालतराः सूर्यकिरणासदीयरकपताकासमूहा इव, सूर्यश्च स्वर्णकलश इव शोभत इत्यर्थः। राजादिप्रामादेपु हि रका भूयस्यः पताकाः सुवर्णकलशाथ वर्मन्ने। चनाऽयं इन्द्र मोधस्य स्वर्णकुम्भरूपोऽन- एवैतममानवाभिरुत्ववाभिभाभिः कभिः तिमिररूपोऽति- श्यामो जलधिस्तस्य यत्पानं ग्रामेन तिरोधापन तत् स्याने नित- रामुचितं । कुम्भोद्भवो झगस्त्यः पूर्वममुद्रमधात्, श्रतः तामा- मपि भानुरूपकुम्भोद्भवत्वात् समुद्रपान युक्तमित्यर्थः । सूर्य- ऊर्ध्वमागतस्तिमिरच सर्व निरस्तमिति भावः। तोकैरिति पाठे तोकमपत्यं पताकाया अपत्यरूपैस्तत्मदृशैरित्यर्थः । पार- म्या पुरोदे भवा दक्षिणापथात्पुरमत्यगिति (पा० ७।२।८८) त्या किति चेति (पा.७।२।११८) वृद्धिः । कर्डकर्माण: कृतीति (पा.२।३।६५) कर्तरि प्राप्तापि पठी उभयमानी कर्मणीति (पा.२।२।६) नियमेग थावर्तितलात् सिमिर- जलधेरित्य चैव भवति । भाभिरित्यत्र तु कर्तरि हतीयेव ·ऊनविंशः सर्गः। ७५ दिरेव तमस्तमालगहनग्रासे दवीभावुकै- सरस्य सहनपत्रससि व्यथाणि वस्त्रोत्सवः । घाणा रयचुन्विनं विननुते नत् पिटपिटोहत- क्ष्मादिग्व्योमतमोऽघमोघमधुना मोघं निदाघद्युतिः॥६॥ दिरिनितमस्तमालानां तिमिररूपातिम्यामलतरुविशे- पाणां गहनम्य गाम्भीर्य्यन्यैव ग्रामे विनाशे दवीभावुकैर्वनव- हिता बद्भिः दिौरन्यसङ्घरेव अस्य सूर्यस्यामः किरणैः मह- सपदा मदमि पाकरे घम्रोत्सवः दिनसम्बन्धी ही वि- कामा यम्माययाणि वितीर्ण: तत्तम्मात् कारणानिदाघद्युतिः सूर्यः धर्माणामुष्णानां किरणनां ओ, ममूह अधुना दि- धैरेव कम्तमाविना पद्मविकामे च जाते रयचुम्बिनं वेगव- तरं मोघं निष्फलं वितनुने विनारयति । किम्भूनं अतएव पिएं पिएं अतत्तत्कृतं पिटपिष्टोकतं अत्यन्तचूर्णाकृतं मादि- ग्व्योमा भूदिगाकागानां तम एवाघं मान्निन्यापातकं येन। तिमिरविनासम्य कमलविकागम्य र दिरेव किरणम्त- करणे पिटपेपपवद्वैयर्थमित्यर्थः। दवदावी बनारनवही किरणोम्तमयूखेत्यादि, घस्रो दिनानी इत्याद्यमरः। वित्रैः दो वयो वा दिवाः मझाययेति (पा०२।२।२५) वयोहा, महुमोदी मोय रति (पा०५॥४॥७३) डच् । दवीभा- वुकै भुवो सपपतपदेति (पा. ३।२।१५४) नाछीन्यादा- बुकन् ययाणि दानापृणानेौरादिकारकर्मणि चिम् ।

·७४६ उत्सरनैषधधरिते। दूरारूढस्तिमिरजलधेर्नाडयश्चित्रभानु- भानुस्ताम्यदनरुवनोकलिवैचासिकोऽयं । न स्वात्मीयं किमिति दधते भास्वरश्वेतिमानं द्यामद्यापि द्युमणिकिरणश्रेणयः शोणयन्ति ॥ ६ ॥ * रयम्बिनं पिरपिष्टीकृतमिति च कर्मणि भावे वा निष्ठा दूरेति। श्रयं भानुः तिमिरजलधेस्त मःममुद्रस्य शोषकत्वाद्दा- डवो बडवानलरूपचित्रभानुरग्निस्तथा ताम्यन्त्याः खिद्यन्या वनरु हवन्याः कमलवन्या एव कानायाः केल्या क्रीडया वैधा- सिकः परिहासकः क्रीडानकारी,लामात्रेण विकासक इत्य- र्थः। तथा दूरं गगनमार्गमारुढ ऊर्ध्वमागतः एवम्भूतः सन् खा- स्मीयं स्वीयतेजीरूपत्वात् महज भाखरं श्वेतिमानं स्वपर प्रकाशक सकभाम्वररूपत्वमद्यापि दूरारूढत्वेऽपि किमिति कुनो न दधते 'धारयनि, तथा द्युमणेः सूर्यस्य किरणयेणयाद्यापि द्या गगनं किमिति न माणथन्ति रकीकुर्वन्तीति मनदयं । यदा स्वीयं रूपं रवि पत्त इति कुन जातमित्याशय प्रत्यक्ष प्रमाण यति, यादद्यापि सूर्यकिरणपंकया गोषयन्ति तस्मा- दाम्बर वेतिमा सूर्येण न त इति जायत इत्यर्थः । एवंविगिरः दूरारूढः मन्त्रातमारमादद्यापि पर्याकरणा: खीयं गपामावरवं झिमिति न दधते न धारयन्ति । ऊईमागतः ए: कगमामि च विकमितानि तमाकोषमुत्तिठेमि भावः । 1 ·ऊनविंशः सर्गः। प्रातवर्णनयाऽनयां निजवपुर्भूपाप्रसादानदा- देवी वः परितोपितेति निहितामान्तःपुरीभिः पुरः। सूता मण्डनमण्डली परिदधुमाणिक्यरोचिर्मय- क्रोधावेगसरागलोचनरुचा दारिद्यविद्राविणों ॥६५॥ चित्रभानुर्विभावसुरित्यमरः। दूरारुढः गम्यादिदर्शनात्समामः । वैहासिक इति विहामे नियुक्तः सप्रयोजनं शिपम्बाम्येति । तत्र नियुक्त (पा० ४।४।६८) इति वा शिन्पमिति (पा०४॥४॥ ५५) ठक् । प्रयोजनमिति (पा०५।१।१०८) ठाञ् । खात्मीयं वृद्धाछः (पा० धार।११४)। दधते दधधारण इत्यस्यैकवच- नान्तं धात्रय बहुवचनान्तश्चेति । श्वेतिमा पृथ्यादिः। शोणं • कुर्जन्तीति तत्करोतीति प्यन्ताषाविष्टवद्भावः पुंवद्भावः एि- लोपा वा ॥ ६४॥ प्रातरिति। सूता मण्डनमण्डलों भूयण श्रेणों परिदधुः तत्तदनुवाद्यवयवेषु धारयामासुः । किम्भूतां आन्तःपुरीमि- रवरोधमचारिणीभिः मखीभिरिव्युबा पुरी मागधानामग्रे निहितां म्यापितां। इति किं। हे मागधा: अनया प्रातवर्णनया प्रयोजिकया परितापिता नितरां सन्तापं प्रापिता देवी रुता- भिषेका राजी भैमी निजवपुर्भूषाः खोयशरीरालङ्कारभूता. नेकविधसुवर्णमणिप्रभृतीनि भूषणान्येव प्रमादान् पारितो- पिकाणि वो युमभ्यं अदादिति । पुनः किम्भूनां माणिक्यरो- चिर्मयया परागप्रभारूपया क्रोधस्य आवेगः प्राडम्मरम्तेन 422 ·०४८ उत्तरनैयधचरिते। श्रागच्छन्भणतामुपः क्षणमथानिथ्यं दृशोरानशे वर्गङ्गाम्बुनि वन्दिनां कृतदिनारम्भाप्तुति पतिः । आनन्दादतिपुष्पक रथमधिष्ठाय प्रियायौतुक- प्राप्त तैरवरागतैरविदितप्रासादतो निर्गमः ॥ ६६ ॥ सरागलोचनरचा अरुणनेत्ररुचा शत्वा दारिद्र्यस्य विद्राविणे पलायनकारिणों मयि स्थितायामप्यच त्वं कथं नाम म्यातुमि- च्छमि इति क्रुद्धयाऽनया माणिक्य प्रभारूपनेवारणकान्या कृत्वा दारिद्यं दूरादपसारिता एवं प्रभातवर्णने क्रियमाणे भैम्या निजशरीरभूषणैस्ते सम्मानिता इत्यर्थः। अन्योऽपि रोषारुणलोच- नरुचा किश्चिविद्रावयति। श्रान्तःपुरीभिरिति बहुवेन मापि- कयेत्यादिना भूषणानां भूयस्लममूल्यवञ्च सचितं । देवी अदा- ' दित्यनेन च मलः स्नानार्थं गतः प्रासादे नास्तीति सचितं । मात तपाठीकमव्ययं। परितोषिता एयन्तानिष्ठा। भानापु- रीभिः मम्मन्ऽन् । अन्तःपुरिक्येति पाठे अन्तःपुर शब्दात् अन्तः- पूर्वपदानिति (पा० ४।३।६०) भवार्थ ठञ्। रोचिर्मयेति वियाः पुंवदिति (पा• ४।३।२४) पुंवत् ॥ ६५ ॥ श्रागच्छचिति । भूपसि स्वः वन्दिना दृगोरातिथ्यं प्रेक्षण- विशेषोनितप्रेमभक्रियायेम गोचरव पानशे सेभे। किम्भू- मानो क्षणमाचमुषः प्रभातसमयं भणनां वर्णयतां । किमानः मार्गशामुनि मन्दाकिनीगने कृतदिनारमामुतिः छतमाता- मातः, तथा प्रवरागत नवगिंगगानन्तरमागतस्तेमागधे- - ·ऊनविंशः सर्गः1 82 रविदितोऽजातः प्रासादतो निर्गमः राजगृहाइहिनिगमो यम्य । तथा प्रियायौतुके भैनीपाणिग्रहणसमये कन्यादानप्रतिहा- तया दोयमाने वस्तुनि मध्ये प्राप्तं अतिपुष्पकं अनिकान्त- पुष्पकाख्यकुवेरविमानं अतिरमणीयवेगवत्तरं सर्थनापतित- गमनञ्च रथमधिष्ठायारुह्यानन्दान्जवातिशयमचातदादा- गच्छन् । मागधागमनात् पूर्व न तु वर्णनानन्तरं प्रबुद्धः प्रामादानिर्गच्छनित्यर्थः । अतएवं भैम्यवेते सन्मानिता इति पूर्वलोके उक्त । तम्याः परमधार्मिकत्वं सूचितं । कृतदिनार- भामुनिरागच्छन्नित्यनेन वक्ष्यमाणभैमोप्रत्युगमनं उत्तरमर्ग- विश्व सूचिता। गलस्य पुण्यझोकवान सर्वत्राप्रतिहतत्वात् तस्य च रथस्य पूर्वमेव सुलड्यादिममुद्रकापथमित्यादिना सर्ववाप्रतिहतगतिन्बोनेथ । अतिपुथ्यकोत: स्वर्गगमनोकि- र्युकैव । बानशे असोतेयेति (पा.७१४।७२) नुट् । अनिपुष्पक अत्यादय: फ्रान्ताद्यर्थ इति (पा०२।२।१८वा०५) समासः। रथं अधिशीडित्याधारस्य (पा. ११४१४६) कर्मवं। योतक- प्राप्तमिनि पाठे कर्डकरणेति (पा०२।२।२३) ममामः । श्रव- रागतः काला इति (पा०२१।२८) द्वितीया ममामः । मा- सादतो निर्गमः पञ्चमोतियोगविभागात् ममामः ग्रीहिः ॥६६॥ पाहु- ·७५० उत्तरनेघधचरिते। श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीदौरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । एका न त्यजतो नवार्थघटनामेकानविंशे महा- काव्ये तस्य कृतौनलीयचरितेसा निसर्गाचलाणा . :: श्रीहर्षमिति । पूर्वाधः पूर्ववत् ॥ मुख्यां नवार्थघटनां नवा- धनिर्मितिमत्यजतोऽमुञ्चतः नूतनमेव प्रमेयं सर्वत्र वदतः ओह- घस्य । एकानविंशः विंशतेः पूरण इत्यर्थे डटि विंशर्डितोति (पा. ।। ) लोपे च विंशः । तत एकोनविंश इति, ढतीयेति योगविभागात् समासे एकादिकस्य वाऽगिति (पा०६।३१७६) नजाः प्रकृतिभावः एक शब्दस्याटुगागमञ्च उति श्रीयेदरकपनामकश्रीमन्नरसिंहपण्डितात्मजना- रायणकृते नैषधोयनकाशे एकानविंशः सर्गः ॥

·उत्तरनैषधचरिते। विभः सर्गः। श्रीलक्ष्मीसिंह। जयतः । सौधाद्रिकुटिमानेकधातुकाधित्यकातटम्। स प्राप रथपाथोमृदातजातजवो दिवः ।। १ ।। ततः प्रत्युदगाडैमी कान्तमायान्तमन्तिक । प्रतिची सिन्धुवीचीव,दिनोवारे सुधाकरम् ।।२।। मौधेति । मर्गसङ्गतिस्तव । म, रथ एव पाथोत् मेघः दिवः स्वर्गात् गगमाच्च माधो राजमदनमेवाद्रिसम्म कुट्टिमः नानावर्णनेकमणिवद्धभूमिः मैवानेकधातुका नामाविधगैरि- कादिधातुयुकाऽधित्यको भूमिस्तस्यास्तट पर्यन्त प्रदेश प्राप । किमानः वातात् सकाशादधिको जातो जो वेगा यम्य । यदा जातो जो यम्न म जानजवः वातो जातजवो यमाद्धेतो: तेनापि यमाद्रथात् मकामाडेग: शिक्षितः, अथवा तेन जात- वेगः मेघाऽपि उक्तविशेषणविशिष्टो पर्वतार्द्धदेशं गगनात् प- नति । धातुति शेषादिभाषेति (पा०५१४१५४) कम् ॥ १ ॥ तत इनि। ततः मौधाईभूमिप्राप्यनन्तरं दिनोंकारे दिन- प्रारमी प्रभारी अन्तिकं पायान्तं सुधाकरं चन्द्रं प्रतीचोमि- स्थवीचोव पयिमदिकममुद्रसरोव भैमी रथादवतीर्यानिक ·उतरनैषधरिते। स दूरमादरं तस्या वदने मदनकदृक् । दृष्टमन्दाकिनीमारविन्दोरविन्दत ॥ ३॥ तेन खदेशसन्देशमर्पितं सा करोदरे। बभाजे बिभ्रती पद्मं पद्मवान्निद्रपद्मदृक् ॥४॥ गृहपरिमरप्रदेशमागच्छन्तं कान्तं नलं प्रति लक्षीत्योदगात् प्रत्युज्जगाम। एतेन भैम्या नले श्रादरातिशयः सचितः अनिक इत्यपि पाठः । अधिकरणे चेति चकारबलात् दूरान्तिकार्थ- भ्योऽपि सप्तमीविधानात् सप्तमी। वीची कृदिकारादितिडी (पा०४११४५।वा.) दिनोंकारे शेमाडोथेति (पा०६।८५) पररूपम् ॥२॥ स इति । दृष्टा मन्दाकिन्याः हेमारविन्दश्रीर्येन एवम्भूतः म मलः तस्या वदने दूरं वर्णकमलादपि नितरामादरं अवि- न्दत लेभे, अतएव मदने एका केपला मुख्या वा दृक् यस्य मः वर्णकमलादप्यधिक तत् दृष्ट्वा म मम्भोगवामनयाऽपग्यदित्यर्थ । एका दृग्यम्बेति एक दृक् मदने एक दृक मप्तमीति योगविभा- • गात ममामः । माद्यति महर्षी भवतीति मदनः नन्यादित्वात् भयुः ततः ममानाधिकरणे वा योधिः ॥ ३ ॥ नेनेति। मा पव श्रोरिव मचाजे, किग्णूता स्वदेशयागम- गममये मन्दाकिनीम्वर्णकमम्न मम क्रीडार्थमागेयमिति मन्दे- मरूपं पचं तेन नन्नेमार्पितं दत्तं करोदर मिझती, तथा या- दुपिपरक विकमितकमलतुमनेचा लपीटपि करे पचं .

·विंशः सर्गः । ०५३ प्रियेणाल्पमपि प्रत्तं वर्ड मेनेतरामसौ। एकलक्षतया दथ्यौ यत्तमेकवराटकम् ॥ ५ ॥ प्रेयसाऽवादि सा तन्वी त्वदा लिङ्गनविघ्नकृत् । समाप्यतां विधिः शेषः क्लेशश्चेतसि चेन ते ॥६॥ धारयति प्रमादादिकमितपद्मदृक भवति। मन्देशः कर्मणि घञ्॥४॥ प्रियेति । अमी भैमी प्रियेण प्रेम्णा दत्तं एककमलरूपत्वात् अल्पमपि बहु मेनेतरां नितरां बड मेने । यद्यस्माद्धेतारको मुख्यः वराटको बीजकोशो यस्य तं पद्मं एकमेव लक्षं नयनवि- पयो यम्य यम्मा वा तद्भावेन वस्तु विलोकनपरित्यागेन तदेक- परतंयाऽत्यादरेण दथ्यो, अचिन्तयत, गभां पुनः पुनरपरादि- त्यर्थः । अथ च यद्यन्पमपि दत्तं वइतरं न मन्येत तटेक यामी वरारकर तमेककपईकमपि एकलनमंख्यापरिमितट्रब्यत्वेन न ध्यायेदिति श्रेषप्ततिभात्यार्थापत्तिः । तेन प्रेम्णा स्वर्णकमल- 'दानात् 'मन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वनि' इति न्यायेन तत् स्वर्णकमन्न लचकॉटिपराईट्रव्यादपि नितरामधिक मेने इति भावः । प्रियपदेन प्रेमभरः सचितः । पद्मम्य पुनिङ्गत्वात्तमिनि पुंनिर्देगः ॥ ५ ॥ प्रेयमति प्रेयमा नलेन मा मेमो इत्यवादि उमा।इति कि। नन्धि समाथि नवानिवनविनं करोतीनि छत् म मेपः घान- मन्ध्यानन्तरकरणोयत्वेनायमिरः युनिस त्युकाइनलिकमणीयो 54 ·७५४ उत्तरमैयधचरिसे। कैतावान्नर्ममाविदिद्यते विधिरद्य ते। इति तं मनसा रोपादवोदचसा न सा ।।७।। नित्यानिक्षेत्रादिरूपो विधिर्मया ममाप्यतां परिपूर्णीक्रियता तदेव वदेति सामप्रश्नः। परं यदि ते चेतमि भालेशविलम्बवशात् रशः खेदश्चेन्न भवेत् ममागतेनालेषलोलुपेन गया भवदाम्लेषः कर्तव्यः। परं अनारा थस्तपःशेषो विधिरस्ति स पुनः प्रसन्नचि- तत्वेन यद्यनुजामामि तोव समाप्तिं नेव्यते नान्यथेत्यर्थः । भैमीकर्मकालिनविषयमेतत्, भैमीकर्टकालिङ्गमविषये श्रमा- लिङ्गनखिन्नां तां प्रत्येवं तेन प्रार्थना कृतेति भावः । विधेः शेष दूत्यपि पाठः ॥ ६ ॥ केति । अमौ भैमी इति रोषात् ईयंया तं मनमैवावोचत् ममस्येवमेवाचिन्तयत्, न वचमा साक्षावाचेत्यर्थः । इति किं । है प्रिय नर्ममावित् पालिङ्गनादि केलिरहस्यभेदी एतावान् अतिबहुल: अद्यापि ते तव विधिः क कुतः, कियति वा काले, विद्यते अपि तु नास्त्येव । सोऽपि विधिस्वथाचरित एव केवलं ममासिङ्गनाथ जात्युत्तरमाचमेतत् । यद्दा अद्युतावान् क विद्यते. अपि तु नास्त्येव । पूर्व कदाप्येतावतो विधेरदर्शगात् । इद- मपि शारयुत्तरमेवेत्यर्थः। रोषार्थः रोपवशामजायगादा मा मासान यभाष इत्यर्थः। प्रतारणामेव मम करोरोपीति रुया भूदिति भावः । मर्ममर्म विध्यति इति प्यधेः फिपि मग्नमारणे गरि रनौति (पा.६०३।११६) पूर्णपदश दीर्घः ॥ ७ ॥ u ।

·विंशः सर्गः । ७५५ क्षणविच्छेदकादेव विधेर्मुग्धे विरज्यसि । विच्छेत्ताऽहं चिरं न स्वा हृदाऽऽह स्म तदाकलिः॥८॥ सावजेवाथ सा राज्ञः सखों पद्ममुखीमगात् । लक्ष्मोः कुमुदकेदारादारादम्भोजिनीमिव ॥६॥ क्षणेति । तदा भैमोचिन्तावसरे गृहारामस्य विभौतकनि- वामी कलिः इदा मनसा इति श्राइ मा अवचित् । इति किं । हे मुग्धे मूढे भैमि क्षणविच्छेदकात् क्षणमात्रवियोगकात् विधे- नित्यकर्मण एव देतोस्त्वं विरज्यसे उद्दिमा भवमीति काकुप्रभः। एतावता उडेगो न कार्य रत्यर्थः। यतोऽहं कलिस्ता त्वां चिरं बहुकालं न विच्छेत्ता त्वां विच्छेदभाजां न करिय्यामि, अपि तु वियोजयिय्याम्येवेति । एवमई करिथ्यामि न जानामीति मप्रतिभं मनोरथमकरोदित्यर्थः। भावी वियोगः सूचितः । विच्छेता ताछील्ये बन्। खेति त्वमाविति (पा० ७१२८७) वादेशः ॥८॥ मावति। अथ एवं नलवाक्ययवादेगानन्तरं मा भैमी नसेन अगालिगमात् स्वयमारधालिङ्गनानगीकारादा माव- जेव भापमानव मतो पद्ममुखौं नलात् मकामा म्यागमनम- नातर्पलादिकमितकमलतु न्यवदनां मखों कलानामों अगात् प्रतिजगाम। का कमात् कामिव । लमोःकुमुदानां केदारान् क्षेत्रात् बारात्रिकटे पद्यरूपवदनां अम्मा जिनों कमलिनोमिवे- व्युपमा। लक्ष्मीनिर्गमे च कुमुदक्षेत्रस्य यथा वानलं तथा 512 ·उत्तरनेघधधरिते। ममासावपि मा सम्मत् कलिदापरवत्परः । इतीव नित्यसो तास त्रेता 'पर्यटतपत् ॥ १०॥ क्रिया प्राहेतनों कृत्वा निषेधन पाणिना सखीं। कराभ्यां पृष्टगस्तस्या न्यमोमिलदसौ दृशौ ॥ ११ ॥ भेमोनिर्गमे नलस्य, अम्भोजिन्याश्च लम्यागमनानन्तरं यथा हर्षस्तथा भैम्यागमनानन्तरं मख्या इति सूचितमुपमया ॥ ८ ॥ ममेति । स नलः इतीव इतोर्नित्यमन्त्रे नित्याग्निहोत्रे विषये तां श्रावनीयगाईपत्यदक्षिणाग्निरूपेण प्रमिद्धां वेतां, अथ च बेलारूपं द्वितीयं युग श्राज्यादिना पर्यवतुषत् परितोपितवान् पूजिताय । इनि किं । श्रमी चेताऽपि कलिदापरवत् मम परः शचुमा सम्भूत्, इति । मित्रयमप्यपूजनेऽहितकारिबाच्छचुरेव भवति, एतेन चाकरणे प्रत्यवायभियैव मित्यानिदोचमकरीत् तत्त्वनम्नु भैमीपरवा एवाभूदिति भावः । घेता त्वभिचये युगे इत्यमरः । श्रवतपत् गौचङित्युपधा हुस्वः (पा.७४।५)॥१०॥ फ्रियामिति । दमयन्या इति । युग्मम् । अमी गलः घटग: मन् कराभ्यां तम्या दृशान्यमोमिलत् पिदधौ। किं कृत्वा प्राहे- ननी माभानिकों अचाऽग्निहोत्रादिकियां शत्वा, कि कुर्वन् पाणिमाऽहमागतपति तम्या अग्रे भवत्या न कथनीयमिति कर- मंजव मयीं मिधयम्, अत एव महायाभिर्मलम्य मम्मुखीभिः दमयनया बयम्याभिः ममोषितः । तथा किं कुर्वन्निव प्रमfari करदयमुनुकाभ्यां मेयसी पगारियापारगाएतयादर्थ- ·विंशः सर्गः। दमयन्त्या वयस्याभिः सहास्याभिः समीक्षितः। प्रतिभ्यामिवायामं मापयन् प्रेयसोदृशोः ।। १२ ।। तर्किताऽऽलि त्वमित्यर्द्धवाणीका पाणिमोचनात्। ज्ञातस्पर्शान्तरा मौनमानशे मानसेविनी ।। १३॥ साऽवादि सुननुस्तेन कोपस्ते नायमैचिती। त्व प्रापं यत्प्रसादेन प्रिये तन्नाद्रिये तपः ॥ १४ ॥ मायामं मापयनिव । क्रीडाकारिणामियं जातिः। युग्मपाणिनि करममृतिरित्यमरः। प्रतिप्रमाणे दृशाविति सूचित। मातनों सायं चिरमिति (पा. ४।३।२३) धुट टिवानडीप मोलेरकर्मक- त्वाइनिवुद्धीत्यादिना श्री कर्तुं कर्षाचात् दृशाविति द्वितो- या। मापयन् मा माने अस्माद्धेतुमणिचि जाता ॥ ११ ॥१२॥ तकितेति। हे प्रालि मखि मया नेत्रपिधापनी त्वं तर्किता जातामोत्येवंरूपाऽद्धा मां मुश्चेत्याद्यवचनात् अपरिपूर्णपदा वाणी यस्याः तथा खकराभ्यां नलपाण्याौचन हेतोः जातं स्पान्तरं खोयस्पर्श दिलणे नलस्पर्ण इति चया ज्ञातस्पर्शम- नरं चेता यस्या इति वा। मा मौनमान प्राप। यतो मानवि- नी मानिनी। स्पर्शन नलं जावा मामबजाय त्रेतायामनुरोs धुना वृथैव किमित्यागत इत्यभिमानात् किमपि नावददित्यर्थः। वाणीकेति नद्यन्नत्वात् नतोति (पा•५।४।१५३) कम् ॥१३॥ मेति । तेन नलेन सुतनुः गभानी मा इति अवादि उका। अयि प्रिये भैमि ते तवायं मयि कोपा नीचितो। श्रीचिनोशब्द- ·७५ उत्तरघधचरिते। निशि दास्यङ्गतोऽपि त्वां स्नात्वा यन्नाभ्यवीवदं। तं प्रवृत्ताऽसि मन्तुचेन्मन्तुं तहद वन्द्यमे ॥ १५ ॥ इत्येतस्या पदासत्यै पत्यैषा प्रेरित करौ। रुध्वा सकोपं सात नकटाक्षरमूमुहत् ।। १६ ।। - स्थाविशिलिङ्गवाचितोऽयं नेत्यर्थः । अहं यस्य प्रसादेन त्वां मापं प्राप्तवानमि तत्तपाऽग्निहोत्रादि नाट्रिये पादरेण न बुार्यामित्यादेपे काकुः प्रश्नः । एवंविधमहाफलस्य तपमोऽत्या- दरो युन एवेत्यर्थः । त्वत्मापकत्वादेवास्यादरः क्रियते न लन्यथा तम्मात् कोपं माकार्षीरिति भावः ॥ १४ ॥ निभीति। हे भैमि अई निशि तव दास्यं प्रालिङ्गनादिचु- बनादिचरणपर्यन्न सेवाकारित्वं गतोऽपि मन् प्रातःस्नात्वा खां नाभ्यवीक्दं न नमस्कृतवानिति यत् तं मन्तु अपराधं मन्तुं अजीक व प्रत्ताऽसि चैतईि वद तवापराधमाजनायेदा- नीमेव वन्द्यमे नमस्कियसे। राची दास्यं प्राप्त इत्यनेन मखीपु भैमीरात्रिवृत्तमपि सूचितम् । श्रश्ववीवदं अभि पूावमस्का- राधारादिकाददेः स्वार्थ णिति चङिपणे घडी (पा.७॥ ४।१) इत्युपधा इम्वः ॥ १५ ॥ इतीति। एषा इत्येवमुक्तप्रकारेणैतम्या: भेम्याः पदामाय चरणनिकटीभावाय प्रणामाथे पत्या प्रेरिती करो नमस्का- रारमानाचित्याद्राचित्तम्म प्रकरगेन वा मरोपं, पतिवार बोयचरणयोः पतिकरम्पर्गस्यानोपित्यादा पातको भयं तेन ..

·विंशः सर्गः अबोचत ततस्तन्वी निषधानामधीश्वरः। तपाङ्गचलत्तारझन्नत्कारवशीकृतः ॥१७॥ कटाक्षकपटारब्धदूरलहुन्नरंइसा। दृशा भीत्या निवृत्तं ते कर्णकृपं निरूप्य किं ।। १८॥ च मह यथा तथा, चरणस्पर्शात् पूर्वमेव रुवा स्वकराभ्यां निवार्य नं कटाग्मूमुहन कामाधीनं चकार। एवं तया विलोकित एव कामवमा जात इति भावः । पदासत्यै तादर्थ- मात्रे चतुर्थी।मुझेरकर्मकत्वाइनिवुद्धोत्यादिना (पा०१।४।५२) अणो कर्तुणे कर्मत्वात्तमिति द्वितीया। श्रममुहत् तिम- पिचि चडि उपधा एखादिः ॥१६॥ अवोचतेति । नतम्त स्याम्तादृपकटाक्षविलोकनानन्तरं नि- पधानामधीश्वरः तवीं वक्ष्यमाणं अवोचत । किम्भूतः तार- भब्दम्य कमोनिकावाचिते नपुंसकलिङ्गत्वात्तम्यापाड्ने चन्नतम्ता- रम्य कनोनिकायाः किरणोमामलक्षणे दर्शननमस्कारझन- कारद्यममारस्तेन वशीकृतः, यद्दा चलन्ती तरन्ना तारा यत्र तादृशद्यामा झलत्कारय नतः पूर्वया पष्ठोममामः । झन्लत्कार रति देतं पदं ॥१०॥ कटाक्षेनि । प्रिये कटावकपटेन नेवप्रान्तवनविनाकन- व्याजेनारचं कर्तुं व्यवमिनं दूरसहने प्रतिदूरदेगातिक्रमणे रहो बेगो यथाः, एतादृग्गा ते दमा कर्णरूपं यं अग्रे निरूप्य चिनाय भोत्या पुनर्नित्तं परावृत्तं किमित्युप्रेधा। दूर

·उत्तरनैषधचरिते।
सरोपाऽपि सरोजाक्षि त्वमुदेपि मुदे मम।
तप्ताऽपि शतपत्रस्य सौरभायैव सौरभा॥ १८ ॥
छेत्तुमिन्दी भवइक्रविम्बविभ्रमविभ्रमं ।
शाङ्के शशाङ्कमान भिन्न भिन्नविधिविधिः ॥२०॥
गन्तुमुपक्रान्ता हि महान्तं कूपं पुगे दृया भयेन शीघ्रं पराव-
नन्त एवा दृशेत्यनेन स्त्रीत्वं युज्यते,स्त्रिया हि भीतियुक्ता ॥१८॥
सरोति । हे भरोजाति सरोषाऽपि त्वं मम मुदे हर्षाय-
वादेपि भवमि, अङ्गामामालिङ्गानाद्यर्थ दुरापत्वेन स्पृहणीय
तरवासौन्दर्य तिशयाचेत्यर्थः। यस्मात्तप्ताऽपि उपापि
सूरः सूर्यास्तत्सम्बन्धिनी मौरी भा दीप्तिः शतपत्रस्य कमलस्य
विकासपूर्व मौरभायैवेति न तु खान्थे। मारभेत्यत्र पुंवत्कर्म-
धारयेति (पा०६।३।४२) पुंवत् भावः ॥ १८ ॥
के तुमिति।रे भैमि विधिर्भया पूर्व निष्कलद्धेऽपोन्दा विषये
अतिमादृग्यात् प्रतिक्षणं भवन् उत्पद्यमानो भक्तो वा वक्रवि-
भ्यम्य विभ्रमः विशिया भान्तिस्तस्य विभ्रम विलास केनुं शशाङ्क
पानझे, मशरूपेण कलङ्कन चिहितवानित्य के। यनो भिन्न-
भिन्न प्रकारः किश्चिकिञ्चिद्भेदयुको विधिर्घटपटादिविधानं
यन्न तामः । तस्माद्भवन्मुखग्टगायोमपद्यमानमा ग्यमा-
निगिरामाय चन्द्र कानन पिडितवामित्यर्थः । इत्यई मन्ये ।
निष्कम भयमुखं चन्द्रादयधिकमिति भावः। पानझे चीरा-
दिकामक्षणार्थीद होमिट भित्रभिन्नति प्रकार दिमिः ॥२॥

·विंशः सर्गः । - ताम्रपणेनटोत्पन्नमत्तिकैरिन्दुकुतिः । बक्षस्पर्ट्सतरा वर्णः प्रसन्नाः स्वाट्वस्तव ॥२२॥ त्वगिरः क्षीरपाोधेः सुधयैव सहोत्थिताः। अद्य यावदहो धावदुग्धल्लेपलवस्मिताः ॥ २२ ॥ ताम्रपर्णेति। तत्र वास्तवदननिर्गता वर्ण: प्रमन्नाः स्पष्ट- तराः, निर्दोषत्वादुचलाय, तथा स्वादवा मधुरा: सुयाव्याः क्रमेण मलयनिर्गतमलयदक्षिणममुद्रगामिताम्रपर्णाख्यनद्यास्टे उत्पनेः, तथा अमृतमयन्य इन्दोः कुतो जातैमालिकः मह वडा ता स्पा मादृग्मदो यैस्ते, अतिमयेन वद्धस्पर्द्धा बडू- स्पर्द्धतराः,इतुकुतिजैरिति पाटे चुकुजातैौनिकैः । ताम्र- पर्णजातस्य मोनिकस्य मन्दिये न तु माधुयें। क्षुकुदौ मी- निकानि यदि जायेरन् तदा माधुर्य्यातिययात् ः मह बद्ध- स्पर्द्धतरा इत्यभूतापमा। भविभेषम्तचीत्पन्नस्य मैकिकम्य वैद्यकनिघण्टे त्यं माधुर्य पित्तोपशमकलचा वंशान्मीकि- कोत्पत्तिः प्रमिद्धा पूर्वमुका च ॥ २१ ॥ वदिति । नव गिरः चोरपायाधेः तीरममुद्रात् मकासात् सुधयैव महोत्यिता: उत्पनाः। यस्मादद्य यावत् अद्यतनदिन- मवधीवत्य अद्यापि प्रो चिचं धावत्प्रसरत् दुग्धन्ने पनवरूपं मितं हाम्य यामां तादृम्नः। अमृतेन मह निर्गतबादमृतवन्म- धुरतोरममुद्रा निर्गतवान् मितव्याजेन दुग्धलेपनग एवा- चापि अनुबत्तने, नवलम्मितायेति भावः । धावत् धावु गतिहोरित्यमाचता ॥२२॥ 5.

·૨ उत्तरनैयधचरिते पूर्वपर्वतमालिटचन्द्रिकश्चन्द्रमा इव। अलच्चक्रे स पर्यवमतसङ्गमितप्रियः ।। २३ ॥ प्रावृडारम्भणाममोदः स्निग्धो द्यामिव स प्रिया । परिरभ्य चिरायास विश्लेपायासमुक्तये ॥ २४ ॥ चचुम्बास्यमसौ तस्या रसमनः श्रितस्मितं । नभोमणिरिवाममोज मधुमध्यानुविम्बितः ॥ २५ ॥ पूर्वेति । स नलः पर्या मलञ्चके । किम्भूतः, अङ्के सद्यमिता समारोपिता प्रिया येन सः । कः कमिव, श्रालिया चन्द्रिका कौमुदी येन स चन्द्रमा: पूर्वपळतमिव ॥ २३ ॥ प्राडिति। सः प्रियां विश्लेषः प्रातःस्नानादि नित्यकर्म- नुष्ठागवशेन नावन्मात्रभित्रदेशावस्थायितया वा वियोगस्तज्ज- निता य ायामः खेदस्तस्य मुनये निवृत्तये परिरन्थ चिराय श्राम तस्या शहभे वा। कः कामिव प्राडारम्भणे वारम्भे अम्भादो मेघा द्यामिव । किम्भूनः खिग्धः मजलत्वात् ग्यामः । मेघो यथा चीनां मेघा योगः भरदादौ मदा गगने क्रीडभिः पक्षिभिर्यः मेषः मम्बन्धमतजगितदुःखपरिहाराय जलभिया पक्षिण नोडभिवेशित्वात्तद्योगोश मुक्तये दिवमालिय चिरं निष्ठति । किम्भूतः खिग्धोऽतिमीतिमान् । अमगतिदीयादा- मेषु ॥ २४ ॥ पुखुम्बेति। श्रमी रममनः प्रेमभरपरवशः मन् तम्या गत- रोपवादाखिङ्गगमुखाचाणितगिात प्राम्य चुचम्म । कः कमिव ·विंशः सर्गः। अथाहूय कला नाम पाणिना स प्रियासखों। परस्ताद्देशिनामूचे कतुं नर्मणि साक्षिणें ॥६॥ कन्मादस्माकमास्या वयस्था दयते न ले। आसत्ता भवतोप्वन्यं मन्ये न बहु मन्यते ॥ २७ ॥ मधुमध्ये मकरन्दमध्ये अनुविम्वितः प्रतिफलितः, अत एव रममनो नभोमणि: सूर्यः अम्भोजमिव श्रितविकामं। सूर्य- पद्मयोदूंग्देशत्वात् कथं चुम्बन मिति प्रश्ने मधुमध्यानुविम्बित इत्युत्तरं ॥२५॥ अथेति। अथ चुम्वनानन्तरं स पाणिना हस्तमंजया कलां नाम प्रियायाः सखीमाहय ऊचे। किम्भतां नर्मणि अन्योन्य- रहःफ्रीडाहास्ये मातिएँ कर्तुं पुरस्तादये वेभितां म्यापितां । वेशितां प्यन्तानिया ॥२६॥ कस्मादिति । हे कले अजाम्या पद्ममुसो ते वयम्या भैमी कस्मात्कारणादम्माकं न दयते कृपां न करोति कथय पृच्छति शेषः । स्वयमेव कारणमाते भवतीपु.भवादगीपु भूयमीपु मखीषु प्रामका भामरत्वेन अनुरमा मती हितकारिणमप्यन्य मादृशं बहु यथा तथा नितरां न मन्यते, इत्यहं मन्ये, तेन मयि छपां न करोतीत्यर्थः । रात्रावात्मानं मम होन स्पृष्टुमपि नादादिति नां प्रति सूच्यते । भवदामनेरम्मा कमियं दगा अनया छतेति कला प्रत्यपि मोपुण्डनं । त्रय च नवपरिचयेऽप्य- स्माकं दयते घिरपरिचयापि ते तुभ्यं दयते। कुतः भवती 582 ·उत्तरनपधधरिते। अन्वग्राहि मया प्रेयान्निशि खापनयादिति। न विप्रलभते तावदालीरियमलोकवाक् ॥२८॥ शाह स्मैपा नलादन्यं न जुपे मनसेति यत्। यौवनानुमितेनास्यास्तन्मृषाऽभून्मनोभुवा ।। २८ ॥ - श्रासका सती अन्यं मलक्षणं बहु मन्यते। यत इत्युत्तरानुरोधेन घ्याख्येयं । अस्माकं धीगर्थेति (पा० २।३।५२) षष्ठी अस्मदो- दयोश्चेति (पा.१२।५८) एकत्वेऽपि बहुवचनं ॥२७॥ अन्विति । अल्लीकाऽसत्या वाक् यस्याः सेयं इत्युक्ता विश्वास- म्यानभूना भवादृशीरालीः सखोसावन्न विप्रलभते प्रनारयति । इति कि।मया निशि प्रालिङ्गनचुम्बनादिना खम्यात्मशरीरथी- पनयाद्दानादानुकूल्येन रमणात् मया प्रेयात्रलोऽवग्राहीति विप्रलभते प्रतारयति । मादृशान् यद्यपि वञ्चयति तथापि भवादृशीः कथं वञ्चयेदिति तावच्छब्दार्थः । अलीकवाक् न प्रतारथनीति विपरीतलक्षण था मोक्षुण्डभाषणादिप्रलभत एवे- त्यर्थः । बालीसावन विप्रलभते, अपि तु ता अपि वञ्चयत्ये- वाम्मादृशान्तु का कथेति काकुवा । तस्मादियमस्माकं न दयते इत्येव तथं जानीत मर्वथा वाऽस्था वचमि भवतीभिर्म विश्व- मनीयमिति भावः। एतेन भेदोपायप्रयोगः छत इति सचित ॥ २८॥ पुमरप्यालीकतामेवाह । पाहेति । एषा भयादृशीनां पुर इति यत् भार मारति किं । श्रई नलादनां मनमाऽपि न जुपे ·विंशः सर्गः। ०६५ अाम्यसौन्दर्य्यमेतस्याः श्टणुमो यदि भाषसे। तद्धि लज्जानमन्माले परोक्षमधुनाऽपि नः ॥३०॥ पूर्णयैव दिलोचन्या सैपालीरवलोकने । ट्राग्गन्ताणुना मान्तु मन्तुमन्तमिवेक्षते ॥ ३१ ॥ भेजे इति तदेतम्याः प्रतिवाकां, यौवने प्रस्तुते मति अनुमितेम प्रकटीभूतेन मन एव भूः स्थानं यस्य तेन कामेन कृत्वा मृया मियाऽभूत् । यदन्यम्य कामम्य मनमि धारणादमत्यप्रतिजेय- मिति निन्दा। वन्दनम्नु तारुण्यमारभ्य मय्येवानुरकेति स्तुति- रेवाम्याः कृतेति व्याजस्तुतिः ॥२८॥ आम्हति । हे कले त्वं एतम्या श्राम्यसौन्दर्य चिरपरिणी- लनजानापविशेषत्वाद्यदि भाषमे तईि वयं ग्टणमः। श्रादर्गे हम्नकद्दण्दर्भनवदमनमेतदित्याशा हेतुमाह, हि यममा- तदेतदम्या श्राम्यमौन्दर्य अधुनाऽपि विवाहमारभाद्यतनक्ष- पापर्यन्तं नोऽम्माकं परोक्षमप्रत्यदं नेत्रविषयो न जातमित्यर्थः । यतः लजया नमन्मलेनम्रमम्तकायाः नबमोलिवादेननुसं कदाऽपि न मया दृष्टं तम्मादेतदाम्यमौन्दर्य वं कथयेत्यर्थः । एनम्या मुममपि न दृएं मम्मोगकथा तु दूरापाता। यमादेत- दीयवचने मर्मथा न विश्वमनीयं रति भावः । अधुनेत्यम्य वर्त- मानार्थगत परोक्षम्य भूतार्थवादर्तमानम्य भूतविरोधात परोताधुनामदयारान्तरपरिग्रादिरोधाभाम इति ॥१॥ पर्णवेति । सैपा, पालीभवादृशोः मखोः पूर्णयैव दिलोचन्या

·उत्तरघधचरिते।
नालोकते ययेदानों मामियन्तेन कन्यये
योऽहं दूत्वेऽनया दृष्टः सोऽपि व्यस्मारिपीडभा ॥ ३२॥
।
नेत्रदयेभावलोकते मान्तु पुनः मन्तुमन्तमिव भापराधमिव
एकस्या अपि दृशः अन्तः प्रान्तदेशस्तस्यापि अणुर्लेशस्तेनापि
द्राक् झटिति क्षणमात्रमेव ईक्षते। पूर्णहिलोचन्या चिरकाल-
विलोकमस्य का कथा इत्यर्थः । सापराधाऽपि सरोषया दृशा
विलोक्यते । प्रियया च प्रेयान् दृगन्तेनैव विलोक्यते, भख्यादि-
बान्धवजन सरलैः सकलै: नेत्रैः । दिलोचन्या समाहारदि-
गार्दिगोरिति (पा.४।१।२१) डीप् ॥ ३२ ॥
नेति । हे मखि यथा येन प्रकारेण यत इति यावत्, यस्मा-
दिदानी इयं मां नालोकते, तेन हेतुना योऽई दूत्यावसरे अ.
नया दृष्टोऽयहमीदृशा मर्यथाऽनवलाकिन्याऽनयैव व्यस्मारिषि
विस्मत इति कल्पये मम्भावयामि। सम्प्रति जिज्ञासितामेषवि-
शेष मां द्रक्ष्यतीति तु कथादूगेऽम्नु, किन्तु सर्वथा नावला-
कयत्यपोत्यर्थ । स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानं यद्यमवियत्ताई
नाव व्यलोकयिय्यत, नत्वेवं, तम्माविस्टन एवाइमनयेनि
कन्पना युनोति मो मुण्ठनपूर्वकवक्रोमिः । कल्पयेत् । चिन्ता-
चौरादिकायः णिचयेति (पा.११३।७४) तड् । व्यस्मारिषि
विमरतेः कर्मणि नुइत्तमैकवचने, इटि, पमिच्मोयुडित्या-
दिना (पा.६४६२) मिचःमियुद्धागमे, तम्य दिखावे, अधी-
प्रिणितीति (पा.७१।११५) द्धिः ॥ ३२ ॥

·विंशः सर्गः। रागं दर्शयते सैपा वयस्याः सूनृताम्हतैः । मम त्वमिति वक्तुं मी मानिनो मौनिनो पुनः॥ ३३ ॥ कां नामन्त्रयते नाम नामग्राइमियं सखी। कने नलेति नास्माकं स्पृशत्याहाँ तु जिइया ॥ ३४ ॥ रागमिति । हे कले मैषा वयस्या भवादृशीः सूनृतानि प्रियाणि सत्यानि च वचनामि तद्रूपैरमृतैः कृत्वा रागं निजां प्रीतिंदर्भयते बोधयति, भवतीवतितमा मम प्रीतिरिति जाप- यतीत्यर्थः । मां पुनः त्वं ममेति एतावन्मात्रमपि वहुँ मानिनो पणीम्भवतीत्यर्थः । यता तथैव मानिनी ताभिमाना, न दि मया किमप्यपराद्धमित्यर्थः । वं मदीय इत्येतावतैव वचनेनाई मनाथः, परं तावदपि न वदतीति मय्यम्याः कृपा नाम्वेवेति मेोमुण्ठनं, लब्जावधान वदतीति व्याजेन स्तुतिवा। दर्शयते णिचोति (पा.१।३।७४) तड्। वयस्या दृगेय्यर्थवागतिवु- द्धोनि (पा. ११४५२) अणे कत्तल कर्मत्वं ॥ ३३ ॥ कामिति । हे कले दूयं का नाम मखी नामग्राई नाम गृहीत्वा नामन्त्रयते सम्बोधनपूर्व नाइयति, अपि तु मामपि। नाम शिरद्यालने। अस्माकमसात्सम्बन्धिनों तु पुनर्नलेति मम्बु- ध्यन्तामाहामंज्ञां जिया न स्पृशति नोचारयति रहयभाषणं तु दुरापास्तमित्यर्थः। वीणां भर्जुनामयणस्थ निपिङ्कवाद- नोरित्यागेपेणेपालम्भायाजम्नुनिः। श्राज्ञानमाहा, पातो. पमर्गे (पा ३।११.६) इत्या ॥ ३४ ॥ - ·७६ उत्तर नैषधधरिते। अस्याः पीनस्तनव्याने हदयेऽस्मासु निर्दये। अवकाशलवोऽप्यस्ति नात्र कुत्र विभर्नु नः ॥ ३५ ॥ अधिगत्येगेतस्या हदयं मृदुगामुचः । प्रतीम एव वैमुख्यं कुचयोर्युक्त्तवृत्तयोः ।। ३६ ।। अस्या इति । अस्याः परिदृश्यमानेऽत्र हृदये अवकाशनवः म्यानलेशोऽपि नास्ति नमान्नोऽस्मान् कुत्र कस्मिन् म्याने विभक्षु धारयतु । अवकाशले शाभावे हेतुमाह। यम्मात् पीनाभ्यामा- बाहुमूलपमताभ्यां स्तनाभ्यां व्याप्ते समन्नादावृतेऽतिमपि दयया समावेश भवति, इत्याशय माऽपि नाम्तीत्याह, अम्मास निर्दयेऽस्मद्विषये कृपारहिते । एतेन नास्याः कश्चिदपराध इति माकुण्ठं । उच्चकुचाभ्यामहमुपथैव धिये न तु मम हृदय- स्पर्शः कदाऽपि दीयत इत्याचित्वेऽप्यनौचित्यारोपादकोशि- याजसतिवा ।। ३५ ॥ अधिगत्येति । हे कले वयं ईदृगेवं पूर्व प्रकारेण कठिन तस्या हदयमधिगत्य प्राप्य ज्ञात्वा वा मृदुनामुची कठिनाश्रयद- शात् काठिन्यं भजताः कदाप्यनानिङ्गनान्मयि विषये निर्दययो- रिति यावत्। तथा युक्तमुचितं वृत्तमाचरणं ययाः, कदाचिद- प्यालिङ्गनकारणाविरुद्ध लक्षणयाऽनाचारगोलयारिति यावत एवम्भूतयारस्यामानयोः कदाचिदप्यालिङ्गनादानादै मुख्यं परा- मत्वमेव प्रतीमा जानोमः । श्रालिङ्गने कुची ममुखी भवतः । निर्दयपदयवादेव तम्या: परामुखलादेवनावेगकुचायपि ·विंशः सर्गः। . मदा मम परामखावेव जानाविध्यर्थः। अथ च स्लोणं हदय- । स्थानिमृदुत्वादेतस्या हदयमीदृगतिमृदु जालाऽपि सर्वम्य तस्या- वरणनिर्दयतं भजतो:, अत एव विपरीतलक्षणया युक्रवृत्त- योरनाचारशीलयोः। मृदु प्रति हि मृदुनैव भवितव्यं । विशेष- तस्त स्त्रियम्पति, नया च विपरीताचरणादनाचारगोलयोरत एव वैमुख्यं पराङ्मुखवं, अथच विरुद्धमुखत्वं जानोम एव । अनाचारशीला हि कम्मचिदपि खं मुखं न दर्शयति मलिन- मुखश्च भवति। एतयारयुक्तप्रकारेण पराङ्मुखत्वं चूचुकयोः ग्यामत्वान्मन्तिनमुखत्वं जानोम इति मोमुळं। अयचैतम्या हृदयं कठिनं ज्ञात्वा श्रार्जवं हि कुंटिलेषु न नीतिरिति न्यायेन नि- छुरत्वमङ्गोकुर्वता:। यस्मादुचितं वृत्तं म्यितिर्ययोरथ च युक्ता- चारयोः पराभुखत्वं प्रतीम एत्र । इदयम्योपयुद्धमुखेन वर्त- मानत्वात् हृदयं प्रति कुचो मदा पराभुखावेवेत्यर्थः । युक्रा- चारो हि कठिनहदयं प्रति निर्दयो भूवा तम्मात् पगङ्मुख एव भवति, न तु पश्यति, अथ च ईदृक् सुन्दरमन्तर परि- त्यागेनाम्या हृदयं प्राप्य कठिनतम्त्वगुणं भजता: तथा पीव- रत्वादन्योन्यमंयियोर्वर्जुन योरा विगतमुगलं निमग्नचूच कन्व- गौरत्वविरुद्धम्याममुखत्वञ्च जानोम एव । अथ चेदृगतिकीम- म्नमेतदीयं पदयं शाला प्राप्य वा मूढतामनुञ्चतारानिङ्गना- दोनामपि विषये मरुपयोरतएव युवाचारयोविमिष्टमयुवतं मुषमयं ययोम्तादृक् प्रसन्ननुपलच जानाम एवेति इत्यादि- ज्ञातव्यं ॥ ३६॥ .

·হ্রানuqদ্বনি इति मुद्रितकण्टेऽस्मिन् सोन्मुण्ठमभिधाय ता । दमयन्तीमुखाधीतस्मितयाऽसौ नया जगे॥ ३७ ॥ भावितेयं त्वया साधु नवरागा खनु त्वयि । चिरन्तनानुरागाईं वर्तते नः सखोः प्रति ॥३८॥ , इतीति । अम्मिन्नले इत्युकप्रकारेण माहुण्ठं वक्रोलादिम- हितं यथा तथा तां भैमों कला वा अभिधायोवा मुद्रितकण्डे मौनिनि मति दमयन्तीमुखादधीतं म्मितं यया नस्लवकोनिमा- की इस मीमुखं दृष्ट्वा मनातहासया भैमीमुखेनाधीतं मितं यस्याः, नलीयमाप्रामवचनात् स्वयं इसन्ती भैमीमपि हास- यति स्मेत्यर्थः । तादृश्या वा तया कलया अमो नलो जगे, अभाणि । मोत्कण्ठनं तु मात्प्राममित्यमरः। उपमु गठनमुलुण्ठः, भावे घन्, तेन मह यथा स्यादिति क्रियाविशेषणं । मुखाधी- तेति पञ्चमीति योगविभागात् समासः । पक्षे कर्ट करणे कृतेति (पा०२।१।३२) हनीयासमामः। अरसे तयेति पाठे क्रियया यमभिप्रेतीति (पा.१४४१३२वा.) मम्दानत्वं ॥ ३० ॥ कमाादम्माकमित्यम्योत्तरमाह ॥ भावितेति । हे राजन् सयेयं माधु मम्यक् भाविता सम्यक तर्किता यत्वयि विषये खलु निथितं नवरागा नवमोतिर्वर्तते नवोढवादधार्चन सलज्जा वत इत्यर्थः। त्वयि नवरागा मती नः मखोः प्रति चिरजाना- योऽनुरागमाभ्याई योग्यं यथा तथा वर्तते बहुकालोनने हवशा- निगरवदित्ययः । स्वयि नवरागा मती नः मा माना- ·विंशः सर्गः -- स्मरशास्त्रविदा सेयं नवोढा नस्त्वया सखी। कथं सम्भुच्यते वाला कथमम्मात भापता ॥ ३९ ॥ . नुरागाईमतिदृढप्रीनिर्यथा तथा वर्तते न तु त्वयीत्येकवा- क्यता वा। तम्मालज्जावमादधाश्यान्मय्युदामीना भवतोपु तु प्रीतिमती नव बुद्धिरुत्पन्नेत्यर्थः । अथ च बयेयं माधु तर्किता साध्विति काका विपरीतन्नक्षणया वा माध्वेव विपरीतमेव तर्कितेत्यर्थः । यदा अकार प्रत्येषेणमाधुतर्किता, खलु यस्मात् वयीय नूतनानुरागा अतिदृढप्रोनिवर्तते, अम्मास तु जोणा- नुरागयोग्यं यया तथा अनिशिथिलप्रीतिर्वर्तते न तु वयि । अतिपरिचयादवज्ञा इत्यादि न्यायादित्यर्थः। यतोऽम्मभ्यं दयते तुभ्यं न दयत इति पक्रवचनान् स्वया सत्यमुक इत्यर्थः । यद्वा सम्बक माविता भावं प्रापिता द्राविनेत्यर्थः यममात् बयि नवगगवाहढ प्रीतिः मतो अमान्प्रनि पुगण- प्रोतिमदृगतिशिथिलमोतिवर्तते न तु बयि । नया मभ्य- ग्भाविता यथा वयोव दृढमोतिः मतो अमान् मर्बया न गण्यतीत्यर्थः। तम्मादम्मान् वृथैव उपइममोति भाव इति मोमुण्ठं ॥ ३०॥ अवगाहोत्यादेत्तरमाह । मानि । वानां बनान्न भुनीत विरागोत्पत्तिमदया। भुनीत क्षेत्रपाभीतियाजनकममतां॥ इत्यादि मारमारतविदा कामगावर जेन तया नवोढा 5c2 ·०७२ उत्तरनैषधचरिते । - नवपरिणीता मेयं वाला नोऽभमाकं मखी कथं सम्भुज्यने, अपि तु विरागात्पत्तिभिया बलादुपमर्देन का विद्रग्यते, अत एवं वया मन्भुकत्यादेवारमासु कर्य के प्रकारेण भाषतां कथयतु, अपि तु वसतरतत्वादेव किश्चिदपि न कथयतीति स्पष्टोऽर्थः । श्रथ चैवं वक्रोक्तिः कामशास्वजन त्वयेयं नवोढा बाला कथं किंवा सम्भुज्यते, अपि तु मामस्त्वेन भोगो न क्रियत एव, किन्नु स्मरशास्तवित्वात स्वन्त्यमेव मुक्का मुच्यत इत्यर्थः । अत एवासासु किं भाषतां, अपि तु अतिपोडनाभावान्न किञ्चिदप्यमास भापते। या हि बाला सुरते नितरां पोडाते मैव सखीयु ममा- विपीडा भवति मया मेोढुं न शक्यत इत्यादि वदति, न तु मा- मिभुनमुनेत्यर्थः । अथ च कामशास्त्रशेन बया बालाऽपीयमेत- नानोऽनुकूलमेव भुक्ता, अतः कथमस्मासु भाषतां अपि तु न कथञ्चिद्भापते कस्याप्यये न कथयतीत्यर्थः । बाला हि काम- রাগভষাঘালা অক্ষা অঘি সান সুখন কথা- प्यतीव लब्बालुवात् सम्भोगरहस्यं कस्याप्यो न कथयतीत्यर्थः । तस्मादुभावपि वचको युवामस्मान् वञ्चयथ रति भावः । अथ घ सामच्छिास्त्र विदा कामशास्त्रज्ञेन त्वया नवाढेयं बाला केग प्रकारेण मन्भुज्यते मार चिन्तय तं प्रकारमित्यर्थात् राची शतमेव भगोगमकृतमय कथयमि, मगोगप्रियेण म विसतात: स्मरेति का कृभिः । कथञ्चैयमम्मामु भाषतामपि तु नापास कथयतीत्यर्थः । अथ च विपरीतनक्षणया त्वयेयं भुगता रक्षयमास कथितं फिमिति गः प्रसारयगौरयर्थः । थप नथा ·विंशः सर्गः 1 ०७३ नासत्यवदनं देव त्वा गायन्ति जगन्ति यं । प्रिया तस्य सरूपा स्यादन्यथालपना न ते॥४०॥ खयेयं वाला परिणीता कथं ममन्तामुञ्चते, अपि तु अनुचि- तमेतत् विदुषाऽपि त्वया क्रियते, मासु कथं न भाषतां अपि तु भापत एवेत्यादि ज्ञातव्यं ॥ ३८ ॥ पालीरियमलोकवागित्यंशस्य, प्राह म्मेत्यत्र तन्मृपाभूदित्य- शंशस्योत्तरमाइ॥ नामत्येति। हे देव राजन् जगन्ति त्रयोऽपि लोका यं वा खां असत्यं वचनं भाषणं यस्य तादृशं न गायन्ति किन्तु मत्यवादिनमेव वदन्ति। यद्दा न अमत्यं नामत्यं सत्यमेव भापणं यम्य तं तस्य तादृशस्य मत्यभाषिणम्ते तव प्रिया अन्यथा विपरीतार्थमलोकमालपनं भाषणं यस्याम्तादृग्यमत्यवादिनी मरूपा तुभ्यम्बभावा योग्या न स्यात् किन्तु मत्यवादिन्येव प्रिया नव योग्या स्यादित्यर्थः । तम्मादम्मामु यद नया कथितं मत्यमे- वेति भावः। अथ च वक्रोकिः, त्रयो लोका वाममत्यभाषिणं न गायन्ति, पपि तु अमत्यभापिएमेव गायन्ति। यदा पाय- दपि मत्यभापणं यम्य तं मदाऽनृतवादिनं त्वां वदनि तम्यान- तवादिनम्तवान्यथालपनात् मत्यवादिनी मदृमी योग्या न म्यात् किन्तु अमत्यवादिन्येवोचिता। एतमपि ममागमहं न कृतवा- निति वदमि तचेयमपि रात्री कृतमपि मम्भोग नेति वदति योग्य योग्येन मन्वध्यत इति न्यायो युमः, इति दापि प्रति मोमुठं । भो राजन् त्रयोऽपि लोका नामत्यवदचिनोकुमा- ·७७8 उत्तरमेयधचरिते। मनोभूरस्ति चित्तेऽस्याः किं नु देव त्वमेव सः । त्वदवस्थितिभुयैस्मान्मनः संख्या दिवानिशम् ॥ ४ ॥ सतस्तेऽथ सखीचित्ते प्रतिच्छाया स मन्मथः । त्वयास्य समरूपत्वमतनोरन्यथा कथं ॥ ४॥ रवन्मुखं यम्य तमतिमुन्दरमुर्ख वदन्ति तस्य तव प्रिया अन्य- थाऽनुरूपं लपन मुखं यस्यास्तादृशो तुल्यरूपा न स्यात् किन्तु सुन्दरतरवदनेव योग्या स्थान, तथा च त्वन्मुखवदेवैतस्या अपि मुखं सुन्दरमिति जानोहोति भावः ॥ ४० ॥ प्राह स्मेत्यादेः नेकत्रयेणेत्तरभाह ॥ मनोभूरिति। असा- चित्ते मनोभू कामेोऽसीति सत्यं, हे देव किन्तु त्वमेव स मनोभूः न तु त्वदन्यः कश्चिदित्यर्थः । कुतः, यस्मात् कारणात् मख्या भैम्या मनः दिवानिशं तवावम्यिते ः म्यानं। कामपरवे मनमि भवति, नलपरले मनोभूः स्थानं यम्य, अस्यायेनसि सुन्दर- तरी मनोभूस्वमेव वर्तमे नान्ग इनि ॥ ४१ ॥ यद्यहमेव कामाई मद्विषयेऽस्याः कामा नास्तीति नली- थावान्तर छम्नामानिराकरण गाजेन प्रकारान्तरेण तस्यैवा- 'तरगाह ॥ मत पनि । अथाथवा म मन्मथो सख्याः म्यायिन्ते मता वर्तमानस्य तव प्रतिच्छाया प्रतिविम एव ग तु खतरत्रो विमरूपः, प्रतिविम्बरा म्वच्छ एव मुकुरादी भवतीति भैमीम- भग: म्यरत्यं घोनितं। कुत एतदिग्यान यान्यथानुपात সময়নি। অন্যথা যদি সত্যি নামী- ·विंशः सर्गः 1 ७७५ कः स्मरः कस्त्वमति सन्देहे शोभयोभयोः । त्वय्येवार्थितया सेयं धत्ते चित्तेऽथवा युवा ॥ १३ ॥ रस्याग्य काममा बया मइ मनरूपत्वं कथं स्यादपि तु न कथ- चित्, ऐलनामत्यादीनां मशारीरत्वात् त्वया मह मारूयं युज्यते, अयं त्वतनुस्तस्मादम्य प्रतिविम्वत्व एव वत्सारुणं युज्यते । प्रति- विम्वमेव ह्यभरोरमपि तुन्यरूपं भवति। तस्मात् प्रतिविम्बभ्य विम्ब विना म्यातुमशक्यत्वान्मनमि तव धारणात् मारूप्यं वत्प्र- निविम्बभूतं त्वदेकविषयं कामं नान्तरीयकतया धारयतीत्यर्थः । विम्वत्वे अनङ्गत्वेन मारूप्यानुपपत्तेः प्रतिविम्व एवायमित्यनु- मानं ॥ ४२ ॥ क इति । अय चाभयोईयोर्भवतोस्तुल्यथा शोभया कृत्वाऽत्र दयोर्मध्ये स्मरः कः त्वं नलय क इति मादृश्यात् मन्देहे मति प्रचाम्मिन् मन्दे हे मति वा त्वय्येव विषये अर्थितया साभिन्नाप- तया मेयं भैमी युवां द्वावपि स्मरनलो चित्ते धत्ते। म यति- मदृशयोः काचमवादिपदार्थयोः मन्दे हे एकतर परित्यागे मणिरेव परित्यक: स्यात्तन्मा भूदिनि मष्यर्थित्वेनैव यावनिर्णय कामपि न मुञ्चति । तया तुन्यशोभत्वेन निवेतमशक्यत्वात् मारपरित्यागे भवानेव परित्यक्तः स्यात्तन्मा भूदिति त्वय्येव भाभिलापतया दावपि न मुश्तीत्यर्थः। त्वदर्थमेव धारयति न तु कागार्थ यामिति भावः । वयेति पाठे व या हेतुना यार्थिता तयेत्यर्थः॥ ४३ ॥ - ·उत्तरनैयधरिते। त्वयि न्यस्तस्य चित्तस्य दुराकर्षत्वदर्शनात् । शङ्कया पङ्कजाक्षो त्वां गंशेन स्पृशत्यसौ ॥ ४४ ।। विलोकनात् प्रभृत्वस्या लग्न एवासि चतुपोः। खेनालोकय शङ्का चेत् प्रत्ययः परवाचिकः ॥ ४५ ॥ पूर्ण येत्यादेरुत्तरमाह ॥ बयोति। परजाती अमा लयि न्यस्तस्य चित्तस्य दुराकर्षवस्थाप्रत्यावर्त्तमानत्वस्य दर्शनाद्धेतोः शाहया चित्तवत् पुनरप्रत्यावृत्तिभिया वां दृगंन नेचप्रान्नेन स्पृशति पश्यति । न तु पूर्णया हिलोचन्या, त्वयि न्यस्तेति अनु- रागातिशयः, पाजाचीति दृशोरतिसौन्दर्यञ्च सचित। सुन्द- रवस्तुनः पुनर प्रत्यावृत्ती महङ्गय इति च सूचितं। शयेवेति' प्रतीयमानापेक्षा ॥ ४४ ।। नालोकत इत्यादेत्तरमाच॥ विलोकनादिति । विला- कनात् ममति श्रनया प्रथमं वं यदा दृयोऽमि तदारभ्य त्वं अस्थायक्षुषोः मंलग्न एवामि । लामेवेयं मदा पश्यति नान्यत् किश्चिदपोति। अस्यास्वयि महतो नेत्रप्रीतिरित्यर्थः । एवं मति महमने इयं मिथ्या वदतीति शङ्कर अविश्वासचेताई एन- दीय पशुपामध्ये घई वर्ते न वेति नियेतं खेनात्मनवावला- कथ एतदीयचक्षुपी पग्न अहमच वर्षे इत्यनुभवेनैव निर्धा- रघियामीत्यर्थः । म्वेगालोकने हेतुमाह । परवापि को माम भत्ययो विश्वामः, अपि सनुभवयोग्येऽर्थे परवचनमप्रमाणमैवे- त्यर्थः । इसकगीमिकायां मग्मुखं दृष्टुमवग्यं प्रतिविम्बे भव-

·विंशः सर्गः
-
परीरम्भेऽनयारभ्य कुचकुङ्कुमसङ्गमं ।
त्वयि मे हृदयस्यैवं राग इत्युदिनैव वाक् ॥ ४६ ।।
त्येवेति छनोक्तिः । अथच नेचलनवादेव नेकज्जलवदीति-
तुममामन्त्रिालोकत इति वया मत्यमेवानमित्यर्थः ।
चेच्छङ्का तईि स्वने बलग्रमेव गोलकादि स्वयमालोकय
तदा जाम्य मि, यतः परवाचि कः प्रत्ययः। विलोकनात्
प्रारभ्यार्थयोगे पञ्चमी ॥ ४५ ॥
रागं दर्शयत इत्यादेहत्तरमाह ॥ परीति । अनया परो-
रम्भे गाढालिङ्गने क्रियमाणे नव हदये कुचकुङ्कुमस्य महम-
मारभ्योपक्रम्य नद्याजेन मे हदयम्य मनमोऽथ च वक्षमस्वय्येवं
अनेन प्रकारेण रागाऽनुरागोऽथ च रनिमा, एतादृशी वागुदि-
तैव, माशात यद्यपि नो तथाप्युम प्रायमेवेत्यर्थः । गाढालिङ्गनं
मनुरागं विना न घटत इति गाढानिङ्गने कुचकुङ्कुमाग राग-
सेपनयाजेन मम तय्येवमनुरागो वर्तत इत्यन्तर्गतोऽनुरागभर
एव प्रकटीकत इति भावः। हदयस्यैवेति पाठे त्वय्येवेति योजना।
त्वयि मे हृदयम्यैव रागो न तु वाचिकः । मण्यादी तु वाना-
वेणव गगो न तु हृदयस्येति वा । उदिनेवेति पाठे दूता।
अनया गाढानिङ्गनेन तव पदये मनमिदं परिदृग्यमानं कुछ-
कुङ्कुमादिकमेव मर्चमपि रात्रिवृत्तान्तमम्मान् वधियतोनि
येव वच्चयमीति सषितं ॥ ४६॥

·विंशः सर्गः। ७७१ कुची दोषोभितावस्याः पीडितो वणिवी त्वयः। कथं दर्शयतामास्यं वृदन्तावावृतो ह्रिया ॥ ४ ॥ . धिष्ठिते म्याने म्यातुमशको वहिर्निर्गच्ऋत्येव। वहिरपि यदादि वया हदयं स्पृष्यं तदादि माटोपं निर्गताविति भावः। अध्या- मिते हृद्यन्तरमम्मान्ताविति वान्वयः ॥ ४८॥ अधिगत्येत्यादेहत्तरमाच॥ कुचाविति। दोषणभिती नि- दीपावथ च दोषायां राश्यां कृपामेन त्यक्ती, तथा हन्ताव- तिपोवरी, अत एव बया पाणिभ्यां पीडिता मर्दिती ब्रणिती नखैश्च चतयुको कृतावस्याः कृचौ दिने हिया हेतुना श्रावृता वस्त्रेणाच्छादितो मनी भास्खं चुचुकानं कथं दर्भयतां अपि तु न कथञ्चित् । रात्री हि मम्भोगममये निर्विघ्नं स्तनदर्शनं भवेत् दिवा तु हिया नखवतादिमम्भोगचिदर्शन भिया च वस्तारतत्वात् कथं नाम चूचुकाग्रस्थापि दर्थनं स्यादपि तु न कथश्चिदित्यर्थः । दोषया राया त्यको रातलाद्दिन- प्रकासम्बही, अत एव ट्रिया वस्वान्तवाहिया मुख्यमेव नयोयुनामित्यर्थः, इति वा । वधि:स्थितं त्वाम्प्रति वैमुख्यामम्भ- वात् पदयस्थितम्य नब स्वमुखं कथं दर्शयतामिति हिया परामुखवादा भैम्या कुचौ स्वमुखं न दर्शयतः । खाययभू- तस्य मैमोदयम्य या कुची बमुखं न दर्भयतः । न हि कुची इदम्य ममुखी भवतः। प्रन्योऽपि दोषोन्मितो निरपराधी नधप्रति धनादिग्रहणेन पीड़िता नामादिकर्तनेन कृत- 502 ·उत्तरनेघधचरिते। मनसाऽयं भवन्नामकामसूतजपव्रती। अक्षवं सखीकण्ठश्चुम्बत्येकावलिच्छलात् ॥४७॥ अध्यासिते वयस्याया भवता महता हृदि । स्तनावन्तरसम्मान्ता निष्क्रान्तौ ब्रूमहे वहिः ।। ४८ ॥ का नामन्त्रयत इत्यादेहत्तरमाह ॥ मनसेति । अयं मख्या भेम्याः कण्ठो मनमैव भवतो नलेति ते नाम तदेव कामसूत सारस्य प्रकाशको मन्त्रस्तस्य जपः स एव व्रतं अस्यास्तीति तादृशः मन् एकावलिच्छलात, एकष्टिकमुक्ताहारविशेषया- जान् अक्षम पद्माक्षादिरचितां जपमालिका चुम्वति। भना- भग्रहणनिषेधात् 'माइसं मानो जपः' इति मानमजपे फल- विशेषश्रवणाच्च मुक्ताहारजपमालिकया त्वन्नामैव मनमा जप तीति भावः । नलेति स्मरणमात्रेणैव कामानेकान्नानः काम- सवत्वं ॥ ४७॥ अम्या पीनस्तनेत्यादेशत्तरमाह ॥ अधीनि । महता नि- नरां गौरवयुक्रेनाथ च महापरिमाणेन भवता त्वया वयस्थायाः যায় ছবি অধিনঘিনি মনি স্বনবমঘঁষানী प्यात मशका मानो पदयात् बहिर्देशे निष्क्रानी, रनि चर्य भूगहे मम्भावथामः। यदाप्रति त्वं चित्ते लमतदाप्रमत्येवता यमिग्येने नगमात् पूर्वमन्तरांवयितवादहिन दृश्यते पद धिष्टानागनारं तु विनिर्गतीदति तवैवावकागोऽभूत् मठ कुचयामाग्मादमामेवं प्रसारयभीति भावः। अन्योऽपि मलाई ·विंशः सर्गः। कुचा दोषोभितावस्याः पोडिती व्रणिनी त्वा। कथं दर्शयतामास्यं वहन्तावावृतो ह्रिया ।। ४६ ॥ . धिष्ठिते म्याने म्या तुमको वहिर्निर्गच्छत्येवा वहिरपि यदादि वया हृदयं स्पृष्टं तदादि माटोपं निर्गताविति भावः । अध्या- मिने हृद्यन्तरमम्मान्ताविति वान्वयः ॥ ४८॥ अधिगत्येत्यादेरुतरमाहाकुचाविति। दोघेणेन्निती नि- दीपावथ च दोषायां राज्यां कृपामेन त्यका, तथा वृहन्ताव- तिपोवरी, अत एव त्वया पाणिभ्यां पीडिती महिती अणितो नखैद्य शतयुक्ती कतावस्थाः कुचै दिने लिया हेतुना भारत वोणाच्छादिता सन्तो श्राखं चुचकाग्रं कथं दर्भयतां अपि तु न कथञ्चित् । रात्री हि भन्भोगममये निर्विघ्नं स्तनदर्शनं भवेत् दिवा तु हिया नखवतादिमम्भौगचिदर्थन भिया च वस्वायतत्वात् कथं नाम घृचुकाग्रस्यापि दर्शनं म्यादपि तु न कथञ्चिदित्यर्थः । दोपया राज्या त्या रात्रेतवाहिन- प्रकाशामनद्धा, अत एव प्रिया वस्तास्तत्वाद्दिवा वैमुख्यमेव नयोर्युतमित्यर्थ., इति वा। वहि:स्थितं त्वाम्प्रति वैमुग्यामम्भ- वात् पदययितम्य तव स्वमुखं कथं दर्शयतामिति हिया पराङ्मुमत्वादा भैम्या कुत्री म्बमुगं न दर्शयतः । बाययभू- नभ्य भैमीपदयम्य वा कुची स्वमुखं न दर्शयतः । न हि कुची पदम्य मम्मुम्बा भवतः। अन्योऽपि दोपोन्मितो निरपराधो नथतिष्ठा धनादियणेन पीडिता नामादिकर्तनेन कृत- ·ड. उत्तरनपधचरिते। इत्यसौ कलया सूक्तैः सिक्तः पीयूपवर्षिभिः । ईगेवेति पप्रच्छ प्रियामुन्नमितानना ॥ ५० ॥ बभौ च प्रेयसीवत्र पत्युरुन्नमयन् करः । चिरेण लब्धसन्धानमरविन्दमिवेन्दुना ।। ५१ ॥ होणा च स्मयमाना च नमयन्ती पुनर्मुखं । दमयन्ती मुदे पत्युरत्युच्चैरभवत्तदा ॥ ५ ॥ घणे नजित: कस्याप्यये मुखं न दर्शयति। ब्रणितो तार- कादिवादितच ।। ४८ ॥ इतीति । कलया पीयूपवर्षिभिरमृतं क्षरहिरतिमधुरैः सः शोभनवकोत्यादिरूपैर्वाक्यः सिकः सनातगादप्रेमभरोडमी मला खन्नमिन पाणिना जीतमाननं यस्यास्तां प्रियां भैमों है भैमि इदं कलावचनमीदृगेवमेवेति सत्यमिति पप्रच्छ। उनमि- रोति ज्वलहलेति (सि को चा.१२५ पचे) मिवपक्ष इस्वः ।। ।। यभाविति । पत्युः करोऽरविन्द मिव बभी। किर्तन प्रेय- मीवशमुखमयन्। किम्भूतमरविन्दं चिरेण बहुकालेन वर वि- स्पत्य निहत्तरतया इन्दुना मह लवं सन्धानं येन, भू. तोपमा। चन्द्रकमलया: भदा वैरिव ॥ ५१ ।। 5ীঘ নি। দাক্ষিকালাদ্দিন কান্ধিসন্ধিগ্রন্থি ফুল पायगागा चातएव स्वजावशेन मितच नलेग एचयमिति पुथा वा, आयुर्भितरामुन्नागितमपि गुर्ण पुनर्गमयी दम- मो नदा नगिाग्वानमनममये पायदे भवात् । अयुर्मुः

·विः सर्गः।
७८९
भूयोऽपि भूपतिस्तस्याः सखीमाह स्म सम्मित।
परिहासविलासाय स्पृहयानुः सप्रियः ।। ५३ ।।
क्षन्तुमन्तुं दिनस्यास्य वयस्येयं व्यवस्थतात् ।
निगीव निशिधात्वर्थं यदाचरति नाव नः॥५४॥
देऽभूदिति वा । तादृों तां दृष्ट्वा नितरां हटाऽभूदिति
भावः ।। ५२॥
भूय इति । प्रियया सह वर्तमानो भूयोऽपि पुनरपि वक्रो-
तयादिपरिहामविलासाय स्पृहयालुरभिलापुको भूपतिस्तस्याः
'सखी कलां मस्मितं यथा तथा श्रा हसा । विलामाय स्पृहेरी-
मितः (पा.१६॥३६) मन्प्रदानत्वं । सहप्रियः वापसर्जनस्येति
(पा.६३१८२) पानिकत्वात् भादेशाभावः ॥ ५३ ॥
धन्तुमिति। हे कले दयं तव वयस्या अभ्य वर्तमानस्य
दिनस्य मन्तुमपराधं क्षन्तु भाई व्यवस्थतात् प्रयततां । कोऽप-
राधो दिनस्यत्यत पाह। यद्यस्मादियं भैमो निशीव रावा-
विव नोऽमाकं निशि चुम्वन इति पठितस्य धातारर्थमत्र
दिने नाचरनि, रात्री यथा मां मिःभई चुम्वति नथा भव-
तीभ्यो लज्जया दिने नेति दिनम्यापराधस्तम्मात्तस्यापराधं
क्षमखेति प्रार्थित इत्यर्थः । व्यवस्ट तामिति पाठे श्रात्मनेपदं
चिन्तं ॥५४॥

·उत्तरनेयधरिते। दिनेनास्या मुखस्रोन्दुः सखा यदि तिरस्कृतः । तत्कृताः शतपत्राणां तन्मित्राणामपि श्रियः ।। ५५ ॥ + - दिनेनेति। दिनेभास्या मुखस्य मया इन्टुर्यदि तिरकतः निप्रभीकृत्य पराभूतः, एवमपराधशेन्मन्यते तत्ताई नस्य भैमी- मुखस्य मादृश्याग्मिचभूतानां बहन शतपत्राणांकमलानां थियेग विकामलक्ष्म्योऽथ च मम्पदोऽपि तेन कृताः। अनेकापकारका रिये कस्मिन् पराभूते यदि बहनो क्षेमं भवति तदा महानु- पकार एवेति त्वन्दमुखमित्रभूतानां कमलानां प्रकाशकलाहि- नेनोपकार एव कृता नापकारस्तस्मादेतम्या पराधो नास्तीति मन्मुख चुम्वनं दिनेऽपि कुर्विति भावः। एकस्मिन् धर्षितापाये बहनामपकारिणि वहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यपदो बध पत्या- धुक्तः । तत्वत्ता इति पाठे दिनस्य मित्रभूतानां सम्बन्धात् मल- मोकाणां कमलानां, अथ च शतमख्यानि बहनि पत्राणि वाह- नानि येषां मित्राणां श्रियोऽपि तेन चन्द्रेण कृत्ताग्निाः।रात्री सोधकरणात् दिनेन तु वन्मुखमित्रं चन्द्रो धर्षितचन्द्रेण तु दिनमित्राणि बहनि कमलानि धर्षितानीति चन्द्रेण स्वयं वैरनिर्यातनं कृतमेवेति दिनस्यापराधोऽनया म गणनीय इत्य- धः। त्वम्मुखमित्राणां कमलानां श्रियोऽपि छिन्ना अपि तु म, किन्पतिवृद्धिमेव प्रापितास्तमात् पर्यवदेवापराधो गामीति काकुर्वा । पशुपमित्र चन्द्रो यदि दिनेन तिरशतमाईि दिग- मिभाणां गलानामपि लियोन लग्मुरोग विभाः, खफामया ·विपाः सर्गः। लज्जितानि जितान्येव मयि क्रीडितयाऽनया। प्रत्यावृत्तानि तत्तानि पृच्छ सम्प्रति कम्पति ॥५६ ।। निशि दयाधरायापि सैषा मह्यं न रुप्यतु । क फन्लं दश्यते विम्बीलता कोराय कुष्यति ॥५॥ तेषां निःमोभीकरणात वैरं नियंतितमेवेति दिनस्थापराधी न गणनीय दति भाव इति वा ॥ ५५ ॥ लजितानीति । हे कले अनया मचि विषये तावनि- तानि लज्जाविशेषा जितान्येव निरस्तान्येव । यतो रात्री क्रीडितया कृतसुरत क्रीडया मयि प्रदर्भितबहुविधसरतचातु- य॑या, तत्तस्मात् सम्प्रति तानि लज्जितानि यत पुनः प्रत्याह- त्तानि तत् के प्रति उद्दि नेति त्वमेनां पृच्छ, मयाऽम्या सुर- तचातुर्यधार्थ बडवारं दृष्टमेव । तामेव प्रति दयं लन्नत इति जानीहीति भावः ॥ ५६ ॥ दूदानों मोकचतुरायेन वापराधमामा परिहरति॥ नि- मोनि। मैषा निधि दष्टः अधगे येन तस्मादपि मन रुप्यतु न कुप्यतुः, यस्मात् पक्ववियो फलं दग्यते आम्वाद्यते, कोराय शकाय विमोलना फ कुनि, अपि तु न कुतोऽपि । किन्तु स्वमम्बन्धेन शोभाहेतवे तस्मै विधात्येवेत्यर्थः। दन्तक्षते तेऽपि मणमम्बन्धवमानितरामधरगोभाकारित्वेन मयं प्रमाद एव युमो न तु कोप इति भावः । रुप्यतीति पाठे मिद्धवत्कारेणे- मिः।मचं कीराय च क्रुध द्रुडेनि(पा ३४३७) चतुर्थी ५०n

·७८४
उत्तरघधचरिते।
1
श्टणोपदसचिङ्गा श्रीश्चारिता कुम्भकुम्मयोः ।
पश्येतस्याः कुचाभ्यान्तन्नृपस्ता पीडयामि न ॥५८ ॥
अधरामृतपानेन ममास्यमपराध्यतु ।
मूड़ा किमपराद्वं यत् पादौ नाप्नोति चुम्बित। ५८ ।।
टणीति। एतस्याः कुचाभ्यां पटणोपदं अङ्कुशाघातक्षम
मेव शोभनं चि यस्याः, अथ चाङ्कमाकारनखपदविशेष एव
शोभनं चिहं यस्या सा कुम्मिनःकरिण: कुम्भयोः श्री. शामा
सम्पत यमाचोरिता, पश्य, एतन्कुचयोरङ्कशाकारं नखं यदि
नास्ति तईि त्वमेव विलोकय । तत्तस्मानृपो दण्ड्यदण्डकरणा-
धिकारी श्रई तो स्यकारिावेतकरी न पीडयामि, अपि
तु पीडयाम्येव । तोः पीडनं दण्डरूपनखक्षतादिरूपं चो-
चितमित्यर्थः। राज्ञा हि चोरस्य दण्डः क्रियते। ममापराधी
नातोति भावः। अश्शी स्त्री थिईयोरित्यमरः । एषी
शदिकारादिति (पा°४३११४५ वा.) डीप् ॥ ५८॥
अधरेनि। ममाम्यं मुखमेत स्या अधरामृतस्य पानेम कृत्वाऽप-'
गणत, अयं मुखभ्यापराधाडशोकृत इत्यर्थः । मम मूई पुनः
किमपराई यो मस्तकः प्रणामहेतुनाऽम्याः पादौ मित
मष्टुमपि नानाति, नमस्क र्नुमपि न ददाति केउपराधी तेग
हत रनि पत्त्यर्थः ॥ ५८ ॥

·विपः समः। ९८५ अपराई भवदाणीयाविणा पृच्छ कि मया। वीणाऽऽह परुपं यन्मां कलकण्टीच निठुरं॥६॥ सेयमालिजने खस्य त्वयि विश्वस्य भापतां । ममताऽनुमताऽस्मासु पुनः प्रस्मर्य्यते कुतः ॥ ११ ॥ अपराद्धमिति। भवदाणीयादिणा त्वदचनाकर्णनशीलेन मया वीणायाः कोकिलायाश्च तव वा किमपराद्धं को वाऽप- राधः कृत इति कले वं भैमीमनेन किनपगद्धमिति पृच्छ। यद्यम्मादीणा साम्प्रतं परुपमाहः, कलकण्ट्री कोकिला च मां अति निष्ठुरं ब्रूते तस्मादपराधः सन्भाव्यते। येन हि यस्याः कथिदपराधः क्रियते तं प्रति मा तदीयो वा तत्सदृशः कधि- त्परुषं भापते। प्रयच वीणाकोकिलयो:स्वरे यम्मान्माधुर्यं नास्ति तस्मात् पश्चादागत्य निमतं मयाऽममभाषमाणाया भवत्या भारती श्रुता न वन्येन केनाप्यामयेनेति। मोऽप्यपराधो न भवतीत्यर्थः । वीणाकोकिलालापापेतया भैमोवाणी मधुरतरा रात्री एनद्वाणीमाधुर्यं मया वहनुभूतं, इदानीन्तु त्वां दृष्ट्वा मां प्रति वृणीमस्ति इति। परुषं निष्टुरं च क्रिया विशेषणं । परुयं निन्छे ई निष्टुरं मतिरस्कारं । कन्नकण्ट्रो अङ्गगात्रेति (पा. ४।९। ५४ वा.) डीप।। ६. ।। मेति। हे कन्ने मेयं वम्यानिजने वयि विषये विन्यस्य भा- पतां कथयतु। अम्माम विषये अनुमताऽगीलता ममता खोय- तामतिः :पुनः कुतः प्रमार्यते विस्मर्यते इति वं पृच्छ। दयं च ·. उत्तरनेयधचरिते। अथोपवदने भैम्याः स्वकर्णीपनयच्छलात । सन्निधाप्य श्रुतौ तस्या निजास्यं सा जगाद तां ॥६२ ।। अहो मयि रहोवृत्तं धूर्त किमपि नाभ्यधाः । श्राख सत्यमिमं तत्ते भूपमेवाभिधापये॥६३॥ वयि विश्वस्य कथयत्वित्यर्थः । रात्री रतानुकूख्यमाचरितमनया इदानीं तु तव समदं प्रातिकूयं किमित्यापर्यत इति भाव इत्युपासम्मनभङ्गिः। प्रशब्दस्य गतार्थतया विस्मरणार्थता ॥६२॥ अथेति। अथ नलोयनन्तरं मा कला भैम्या: उपवदने वदनसमीपे खकर्णस्य उपनयच्छलात् ममीपनयनव्याजात् तस्था भैम्याः श्रुती कर्ण निजास्यं मन्निधाप्य मन्निहितं कृत्वा तां जगाद। अवदन्या अपि भैम्या वचनं श्टण्वतोव कर्ण भैमीमुखसमीपे कृत्वा अनन्तरच तद्वचः प्रतिवचनमेकाने वितरन्तोष भैमी- कर्णममीपे निजमुखं कृत्वा भैमी जगादेत्यर्थः । कथकानुकथक जातिः। उपवदनेऽव्ययीभाव सप्तम्या अभावाभावः । मनिधाय हेतमण्यन्ताल्यप् ॥ ६॥ अहो इति । हे धूर्त वचमचतुरे त्वं मयि विषये रहो. वृत्तं एकान्ते निष्पत्रमालिङ्गनादि किमध्येकमपि अम्पमपि च गाभ्यधाः, अहो पायथ्य एतादृशी धूती काऽपि न दृष्टे- त्यर्थः । संास्व तिज तिष्ठः, यद्यपि नाचकथा, तथापि ते न तो मत्यं मत्यवादिमिर्म भपं गलमेधाभिधापये ·विंशः सर्गः स्मरशास्लमधीयाना शिक्षिताऽसि मयैव यं । अगोपि सोऽपि कृत्वा किं दाम्पत्यव्यत्ययस्वयो । ६४ ॥ वादयामि । अहमपि त्वया यतो बञ्चिता तथा किञ्चिद्रच- यिय्यामि यथा नल एव स्वयं वदीयसुरतमागलं प्रकटयति मां वञ्चयित्वा कथङ्कारं म्यास्यमिक्क यास्यसि क्षणमात्रं म्यिरा भवेति मरोपोक्तिः। सभ्यमिति पाठे भाभिधापये नलं सभ्यं जानीहीत्यर्थः। श्रावसभ्यमिति पाठे इमं भूपमेव तमेवेदम- सभ्यं सभायां जनममई वनुमनई तट्रहोत्तमाश्विदानीमेवा- भिधापये तिष्ठ निष्ठेत्यर्थः। भूपं प्रकथितञ्चेति (पा.१।४। ५१) कर्मत्वं अभिधापये अभिपूर्वाद्भाषणार्थाद्दधाते. तुमषि चि णिचति (पा ९३१७४) तड्। ६३ ।। मारेति । स्मरशास्वं वात्स्यायनादिप्रणीतं गावं अधीयाना पठन्तो वं तत्र प्रतिपादितं यं दाम्पत्यव्यत्ययं विपरीतसम्भोग मयेव शिक्षिताऽसि । म दाम्पत्यव्यत्ययः त्वया छताऽपि निप्पा- द्यापि मम पुरस्तात किमगोपि गोपितः कथयेति प्रश्नः । नितरां धार्थमवलम्व्य मयां मिषितं विपरीतमरतं वाऽपि ममैव पुरस्तादछतमेव कथयोति नितरां वञ्चनचतुराऽमीनि भावः। सारशास्तं नतोकेति (पा. २।३।६८) पष्ठीनिषेधः । दम्पत्या- भीवः मम्भेग इति यावत् । पत्यन्तपुरोहितादिभ्य इति (पा. ५४९१२८) यक् ॥ ६ ॥ -- 522

·८८
उत्तरनपधचरिते।
मौनिन्यामेव सा तस्यां तदुक्तीरिव श्टाखती।
वादं वादं मुहुचने इंमित्यान्तरान्तरा ।। ६५ ।।
अथासावभिस्त्यास्या रतिप्रागल्भ्यशंसिनी।
सख्या लीलाम्बुजाधातमनुभूयालपन्नृपं ॥६६॥
मानिन्यामिति । मा कला तस्यां भैम्यां मौनिन्यामवदन्या-
मेव सत्यां तदुकोर्भमीवचनानि ग्टवतीव मैश्यामवदन्यामपि
भैमी मां प्रति किमपि वदतीत्यहं श्टणामीति नलम्प्रति प्रक-
टयन्ती वादं वादं भैमीवचनप्रतिवचनव्याजेन स्वयमेव किञ्चि-
दुबोका अन्तराऽन्तरा मध्ये मध्ये मुहुर्मुडः इं इं इति
शब्दं चक्रे । वदत्यचिहोत्यादेबच्यमाणस्य सत्यत्वबुद्धिजननार्थ
पूर्वरङ्गभूतमलोकमेव श्रवणोत्तरदानरीतिप्रकटनमकरोदिति
भावः । वादं वादं श्राभीषण्ये णमुल चेति (पा. ३।४।२२)
दिर्वचनञ्च ॥ ५ ॥
अथेति। अश्रवण प्रकारप्रकटनानन्तरं श्रमी कला नृपं -
मिस्त्य भैम्याः सकामानलं प्रति गत्वा वक्ष्यमाणमेव वोचत्।
किम्भूना, अस्या भैम्या रतिमागल्भ्यामति वर्णयति तच्छीला
विपरीतसरतमपि करोपि माम्प्रतं नितरां घटा जातामीति
भैमीकणे प्रेमभाषणं कुर्याणा, अत एव मस्या भैम्या लीला-
म्युजेनाधानमनुभ्य माप्य रतिप्रागल्भ्यं नलंग जमयति त.
छोलेनि घ। गंमिनो केवलाद्धेतमण्यन्तादा जमेसाकोस्ये
पिभिः ॥६॥

·विंशः सर्गः ७. दृष्टं दृष्टं महाराज त्वदर्थाभ्यर्थना क्रुधा । यत्ताडयति मामेवं यदा तर्जयति भुवा ।। ६७ ॥ वदत्यचिहि चिरुन त्वया केनैप नेपधः । शके शक्रः स्वयं कृत्वा मायामायातवानयं ।। ६८ ॥ वर्णदीस्वर्णपद्मिन्याः पद्मदानं निदानता । नयतीयं त्वदिन्द्रत्वे दिवश्वागमनच्च ते ॥ ६ ॥ दृयमिति । हे महाराज मार्वभौम दूयं नलाय सम्भोग वितरेति त्वदर्थं त्वत्सम्भोगसम्बन्धितया क्रियमाणमभ्यर्थनं तम्मा- जातया क्रुधा कोपेन हेतुना मामेवं लीलाकमलाघातप्रकारेण यत्ताडयति, यदा यच भुवा कटाक्षेण ननयति भोपयते तत्त्वया दृष्टं दृष्टं त्वं पग्स पग्मेत्यर्थः। त्वयि परपुरुपबुद्धिं कृत्वा तत्र मां कथं प्रवर्त्तयमीति मां ताडयति भूपेण चैतः परं मा वादीरिति तर्जयती च तत्त्वं परमेति भावः दृएं दृरं सम्भमे दिसमिः ॥४७॥ वदतीति । हे राजन् दयं इति वदति। इति नि कस्ले यदर्थमर्थनां वं करोपि एप नैषधः लया केग चिन अधिमि निर्धारितः, तईि कः अयं शमः स्वयंवरणकाल दूव माया ननरूपं कृत्वा स्वयमायातवान् इति अहं गई बदर्थमर्थना कुर्वन्या मम कर्णे रति वदति ॥ ६८॥ भेमो वदिन्द्रले इन्द्रप्रमाणमाह । स्वर्णदोति । इयं म्वर्णधां मन्दाकिन्यां बम्पग्रिन्या: पाम्यात्मनो दानं, दिवः स्वात्ते ·DE. उत्तरघधचरिते। भापते नेपच्छायामायाऽमायि मया चरें। श्राद चाहमचन्त्यायो तस्याकर्णितदुर्नया ॥ ७० ॥ सम्भावयति वैदर्भी दीग्राभामतिस्तव । जम्मारित्वं कराम्भोजाइम्भोलिपरिरम्भिणः ॥ ७१ ॥ भूमि प्रति आगमनञ्च तवेन्द्रले निदानतां प्रथमकारणता नयनि प्रापयति। न हि मनुष्यस्य स्वर्णदीखर्णपद्मिनीसुवर्णक- मलानयने खादागमने च मामयं दृष्टं। तस्मान्नलरूपं वा पूर्व इन्द्र एवायमागत इति। एतदर्थं माम्प्रत्यर्थना लया कर्तु- भयुक्ता इतीयं मत्कणे कथयतीति भावः । स्वर्णदीति पूर्वपदा- सजायाभग इति (पा• ८।४।३) एवं ।। ६८ । भाषत इति। हरेरिन्द्रस्य नैषधस्य छायाया कान्तः माया कापट्यं मया स्वयंवरकाले प्रमायि ज्ञातेति इयं भापते। सयं- वरकाले तव परस्त्रीवाभावात् गलरूपं धृतं, ददानीनु पर- स्त्रोलभियधं न करिष्यतीति मया प्रत्युना मती इयं भैमी अहल्यायां गौतमपन्यां तरोन्द्रस्याकर्णितो व्यभिचारलक्षणे दुयो नयो यया एवंविधोऽयमिति चा भूते। परतीत्वभी- निरपि तस्य नास्ति तस्मादिन्द्र एवायमिति लयाऽभ्यर्थना न कार्यति मां प्रति भापत इति भावः । नैषधस्येव छाया यस्या- मिति मायाविशेषणेन पृथवा ॥७॥ ममिनिागापाभा मतिर्यस्यामा वैदर्भी दोलिः मार्ग- भौमत्वसूचकं वयं नत्परिरभिणे युगात् फरागोगाद्धेतोस्तव ·विंशः सर्गः । अनन्यसाक्षिकाः साक्षात्तदाख्याय रहा क्रियाः। शशातचं नुदैतस्या यदि त्वं तत्त्वनैषधः ॥ ७ ॥ इति तत्सुप्रयुक्ता) निद्भुतीकृतकता । वाचमाकर्ण्य तनावे संशयानुः शशंस सः॥ ७३ ।। । जम्भारित्वमिन्द्रत्वं सम्भावयति, तर्कयति न ह्यनिन्द्रो वज्रह- स्तः । रेखारूपादपि वज्रादेवमनुमानात् कुशाग्रबुद्धिलमस्याः अनन्येति । तस्माद्भो राजन् त्वं यदि तत्त्वेन नैषधो भवसि न तु छद्मना, तत्तहि न विद्यतेऽन्यो भैमीभवयतिरिक्तः साक्षी यास युवाभ्यामेव ज्ञायन्त इत्यर्थः । तादृशो रहःक्रिया एकान्त- क्रीडाः साक्षात् खयमेवाथ च व्यङ्ग्यत्तिं विना श्राख्याय प्रकट कथयित्वा एतस्याः शङ्कातकमिन्द्रमायासंशयभयं त्वं नुद नि- राकुरु एतप्रत्यायिकां क्रीडासमयचेष्टामुक्का अस्माकमेतस्थाय सन्देइमपनुदेत्यर्थः । सत्यनैषध इति वा पाठः ॥ ७२ ॥ . इतीति । इत्युक्तप्रकारेण तया कलया सुप्रयुक्रत्वेन कैतव- द्योतक हास्यादिविकारव्यतिरेकण सुवर्णकमलदानादिन्द्रलनि- यायकोपपत्तिमत्तया च सम्यक् प्रयुकत्वेन निहुतीछतं आच्छन्नं कैतवं छा यस्यास्तां कलावाचमाकी तद्भावे मयोन्द्रभानवे- बेयं चुम्ननादि न करोति किमिति भैम्याशये संशयालुः स- न्दितान: स नस्तः भैमोमान्तिनिरामा सयंम रहोवृत्तमि- .. स्यर्थः ।। ०३॥

·७६२ उत्तरनेघधचरिते। स्मरसि छद्मनिद्रालुमया नाभी शयार्पणात् । यदानन्दोल्लसल्लोमा पद्मनाभीभविष्यसि ।। ७४ ॥ सारमीति। हे भैमि छमना निद्रालुनिद्राण अलीकमेवाङ्गी- कृतनिट्रावं मया भाभी शयस्य करकमलस्यार्पणाद्धेतोः बान- न्देन सात्विकभावेनोनमन्ति लोमानि यस्याः मत्करनाभिस्स- ”न जातरोमाचा सती पद्मयुकगाभिर्थस्थास्तादृशी भविष्यसि सञ्जाता, तत् सारसि। पाणिरोमाञ्चसम्बन्धात् मकण्टककमल- सम्बन्धमम्भावनया पद्मनाभीत्वं तव यज्जातं तत्स्मरेत्यर्थः। नल- पाणि: पद्मस्थानीयः रोमाञ्चश्च तत्कण्टक स्थानीयः। अथ च विकमितकमलदल तुल्यरोमाञ्चोगमात् पद्ममिव नाभिर्यस्था- स्तादृशी जाताऽमि तत्स्सर । शयार्पणं रोमाञ्चोहमे हेतुः। अथ च नाभौ शयार्पणादपद्मनाभः पद्मनाभः श्रीविष्णुर्भविश्यनि । पद्मनाभी भविथ्यसोति चिः । तत् सारसि नाभी करकमलधा- रणाच्छ्रीविष्णुजीताऽमि। न हि विष्णुं विनाऽन्यस्य नामी कमल- मस्तीत्यर्थः । निट्रिताऽसीति बुया वमनसंसनाथ नाभिसमीपं भया करेऽर्पिते तसंस्पान्जा तमात्त्विकरोमाचा जाताऽसि तत् समरेति भावः। श्रानन्दोमामि लामेति निद्राया अलीकत्वं न हि निट्रायाः सत्यत्वे करपशीद्रोमाशोहमी भवति। भैगीपक्षेऽपि पद्मनाभीति चिः। भरतियोगेलभूतेष्य- भिजावचने लट् । सदानन्देति पाठः मभ्यः ॥ ७ ॥ धानित।

·विशः सर्गः। जानासि होभयव्यया यन्नवे मन्मथोत्सवे । सामिभुक्तव मुक्ताऽसि मृद्दि खेदभयान्मया ।। ७५ ।। स्मर जित्वाऽऽजिमेतस्त्वां करे मत्पदधाविनि । अङ्गुलीयुगयोगेन यदाश्लिष्यं धने जने ।। ७६ ॥ जानासोति । हे सृद्दि सुकुमाराङ्गि शीघ्द्राविणि च भैमि मया नवे मन्मथोत्सवे हीभयाभ्यां व्यग्रा व्याकुलितचित्ता वं, अतिमृदुत्वात् सम्पूर्णसम्भोगोपममहतया तव खेदो भविय्य- नीति भयात् मामि श्रद्धं भुव अमाप्तसुरतावसानैव यत् मुक्ताऽसि तन्नानासि स्मरसि। सामिभुक्ता मामीति (पा २॥१॥ २७) समासः ॥ ७५ ॥ स्मरेति। हे भैमि प्राजि मङ्गानं जित्वा लां पाशामुसेनेतः प्राप्तोऽई नमस्कारार्थ चालनार्थ वा मत्पदधाविनि महरण- पर्थिनि तव करे अङ्गुलीयुगयोगेन मदीयचरणाङ्गुलोदय- सम्बन्धन दर्शनार्थं ममागते घने भयसि जने मध्ये यदालियं श्रालिङ्गितवान् तत्स्मर । जनसमतं माक्षादालिङ्गनस्थानौचि- त्यामयामोत्कण्ठाभरतरलतया चरणालिदयेन लत्पाणि- पोडनवशाचदालिङ्गनवाञ्छां यां प्रति धोतितवान् तत् सारे- त्यर्थः । श्रासिय्यं सिप श्रालिङ्गने लुडुत्तमैकवचने लेक्सः विभापासाका इति (पा ३।२।११४) वैकल्पिकत्वादडभावः ·७६8 उत्तरनपधधरिते। वेत्यभानेऽपि मत्त्यागदूना खंभाच्च यन्मिथः । मद्दष्टाऽऽलेख्यपश्यन्ती व्यवधा रेखयाऽन्तरा ॥ ७७ ॥ प्रस्मृतन्तत्त्वया तावद्यमोहनविमोदितः । अहप्तोऽधरपानेषु रसनामपिवन्तव ॥ ७८ ॥ त्वत्कु कुचाईनखाङ्कस्य मुद्रामालिङ्गनोत्थिता । स्म खहदि यत् स्मेरसखी: शिल्पं तवानुवं ।। ७८ ॥ हे भैमि माने प्रणयकलई भत्यपि मत्कर्मकत्यागेन दूना क्षणमात्रमपि मदिरई सोढुमशक्का मतो मिथ एकान्ते रखोरूपं खं पुंरूपं माञ्चालेख्ये पश्यन्ती मंयुक्तपरस्परदर्शन सुखमनुभव- न्ती त्वं मया दृया सती यधिलिखितयोराययोरन्तरा मध्ये तुलिकादिलिखितया रेखया व्यवधाः व्यवधानं कृतवत्यधि सद्देत्थ जानामीत्यर्थः ॥ ७७ ॥ प्रमृतमिति। हे भैमि मोहन मुरतेन विशेषेण माहितः सरतपरवश: मोहनकारिणा कामवाणेन मोहितो निरस्तवि- वेकोऽई नवाधरपानेषु अहः सन् तव रमनां जिहामपिर्व नत्वया तावन् भाकल्येन मस्मृतं । निकायलेहनमपि कामगा- शोममिति ॥ ७८॥ त्वदिति । अहं खांदये सवालिङ्गमाथित तव कुचे ता-. कालिकत्वादास्यागकरुधिरा मया कृतस्य नखारस्य मुद्रा मषततदर्शनादेव मेरमखोः हास्यपरासव मखोः प्रति तय मिपं भवासय्या भैम्येदं गपषत कर पश्यति स्पनिमाणं यद- ·विः सर्गः। ७८५ त्वयाऽन्याः क्रीडयन्मध्येमधुगोष्ठि रुपेक्षितः। वेत्मि नासां पुरो मूड्रीं त्वत्पादे यत्किलासबलं ॥८॥ वेत्य मय्यागते प्रोष्य यत्त्वां पश्यति हार्दिनि । अचुन्नीरालिमानिय तस्यां केलिमुदा किल ॥८॥ ब्रुवं तत्समरेः चिन्तयेः । स्मेर इति पाठे स्मरः सवमित्यर्थः, सखी: : मुख्यं कर्म। मिल्पमिति अकधितञ्चेति (पा०९।४।५१) कर्मत्वं ।। ७६॥ वयेति । मधुगोश्या मद्यमालाया मध्ये मद्यसहपानावसरे अन्याः सपनोः क्रोडयन् वया रुपा रोषरूपितया दृशा ईतितो ऽहं तामां सपत्नीनां पुरः समक्षमेव किल मद्यमत्तत्त्वात् स्खल- नयाजेन त्वत्पादे मूला यदस्खलं यदपतं तद्देसि जानामि । स्वलनव्याजेन प्रणामेन त्वां प्रमादितवान् अस्मि तत्स्मरेत्यर्थ- इति भावः । मध्येमधुगोरि पारे पष्ट्या वेति (पा०२।१।१८) समासः॥८.॥ । वेत्योति । मयि प्राप्य विजययाचां छला बागते एव हा- दिनि प्रेमभरतरले बां पग्मति मति प्रालिं मखों श्रालिन्य अन्याः प्रति तस्यां कैलिमुदा हर्षेण किल विलासप्रकरणच्या- जेन यत्वां अचुम्योः तदेत्य सरमि । कामशास्त्राभ्यामकीय- सबगाहण्यालिङ्गनचुम्बनण्याजेन मां प्रत्यानिङ्गनदुम्बनद्वारा खप्रेमभरं यत् सचितवत्यमि तत्म्मरेति भावः । है हार्दिनि इति भैमोमबुद्धिवा । मोय्य अपूर्वाइमे: कासपि यजादित्वात् ·उत्तरनपधधरिते। जागर्ति तत्र संस्कारः स्वमुखाजवदानने। निक्षिप्यायाचिषं यत्त्वां न्यायांत्ताम्बूलफालिकाः॥८॥ चित्ते तदस्ति कश्चित्ते नखजं मयि यत् क्रुधा। प्रारभावाधिगमागःस्थे त्वया शम्वाकृतं ततं ॥८॥ सम्प्रमारणं। हार्दिनि हृदयस्य इलोखेति (पा० ६३।५०) हनावः॥ ८१ ॥ जागर्तीति । अहं ताम्बूलस्य चर्चितपूगफलनागवखोदलस्य फालिकाः शकलानि खमुखात् भकाशाभवत्या श्रानने निविष्य निधाय यदीयो निक्षेपः स तसो दातव्योऽन्यथा दण्ड्यं दक्ति न्यायाच्छावनियुक्तयत्ताः ताम्बूलफालिकाः मदीयाः पुनर्मध देहीति याचितवान् तत्र विषये स्मरणकारणभूती भावनाख्या संस्कारो जागर्ति स्फुरदूपो वर्तते समरमि किमित्यर्थ इति मन्नः ॥ २॥ चित्त इति । मयि प्राक त्वय्य प्राप्तसुरतान्तसुखायामेव सत्यां यो भावाधिगमः सुरतान्त सुखप्राप्तिः तद्रूपे राधे निष्ठतीति एवम्भूने सति मयि विषये वा ममरतस्यैव सुख- घेत लाद्विषमरतस्यासुखहेतुत्वात् क्रुधा मध्य एव सुखजन्याद्री- पाढेता: नख घतं त्वया यत् शम्यारुतः प्रथम फालकाटे उभे पुनरपि भोतावदारणवत्प्रथम शाभूभ्यां पुनः कर्षणवत् प्रथम छतगरातमध्य एव पुनरपि गाढतरं गणतं पदारोपितं तप्ते पिसे अति कशित् नत्गारेत्यर्थः । गम्बाकृतं द्वितीये यादि- आगयाप- - ·विंशः सर्गः। खदिम्बिनियमेनैव निशि पार्यविवर्तिनीः । खप्नेय्वप्यस्तवमुख्ये संख्ये सौख्यं मरावयोः ॥८४ ॥ क्षणं प्राप्य सदस्येव नृणां विमनितेक्षणं । दर्शिताधरमहंशा ध्याय यन्मामतर्जयः॥५॥ . त्यमरः सम्वाकृतं को द्वितीयेति (पा०५४।५८) डाच लक्ष- एया प्रयोगः ॥ ३॥ खेति । खोयस्खीय दियो विनिमयेनैव परिवर्तनेनैव निनि पार्श्वविवर्तिनावीमदक्षिणकुचिपरिवर्तनशीलयोर्न तु यथाव- म्बितयोः मग्मुखयोरेवैवभूतयो: श्रावयास्तव मम च स्वप्नेय्वपि निद्राखपि मध्ये प्रस्तं त्यावेमुख्यं पराङ्मुखवं यत्र तादृशे मस्ये मैत्रे यसोयं मुखसखितं वा तत्सर । मम्मुखयोहि यथा- बम्बितणेरेव पार्थपरिवर्तिनोईयोरपि पृरभागघटनात्परा- मुखत्वमेव स्यादिति ववदिग्विनिमयपूर्वक्रमेव पापरिवर्तने- नैव वैमुख्याभावान्निद्राममयेऽपि माम्मुख्येन यदावयोमर्थ तत्मा- रेत्यर्थः । खदिम्बिनिमयेन पार्श्वपरिजनं वाऽन्योन्यमाम्मुख्यमेव भवतीति मळमाधिक। मास्यं स्वार्थ भाव वा स्यन् ॥ ८४ ॥ क्षणमिति । मदम्देव मभायामेव वर्तमानाऽपि त्वं मभा- म्यानां नणं विमनितानि कार्यान्तरदर्शनपरापि कृतानि ईक्षणानि यत्र येन वा तादृशं नप अवमरं नृत्तायुमर्व या प्राण्य मनं अन्यादिना दर्मितोऽधरे वर्तमाने महंगे मदतो दन्तमणे यया एवमाता मतो नन्दादिना मां यदतर्जयः ·७ उतारनेयधचरिता तथाऽवलोक्य नीलाजनालभ्रमणविभ्रमात् । करौ योजयताऽध्येहि यन्मयांऽसि प्रसादिता ॥८६॥ ताम्बूलदानमन्यस्तकरजं करपङ्कजे। न मम स्मरसि प्रायस्तव नैव स्मरामि तत् ॥ ८॥ तदध्येहि मृपाद्यं मां हित्वा यच्च गता सखोः । तत्रापि मे गतस्याये लीलयैवाछिनस्रणं ॥८८ ॥ ध्याय स्मर। विमनितेति तत्करोतीति (पा०३।१।२६।वा.) णिचि णप्रातिपदिकति मि० को चु०१५१ दरवद्भावाटि- लोपः ॥ ५ ॥ तथेति। तथाऽधरदन्तशतदर्शनपर्व तर्जनप्रकारमालोक्य लीलाबनालस्य कराभ्यां भ्रमणरूपाद्विभ्रमात् नयाजात् प्रणा- गप्रसादाञ्जलिवन्धनरूपेण करौ योजयता संयुक्तो कुर्खता मया कोपत्याजनपूर्वं यत्प्रमादिताऽमि नयेहि स्मरेत्यर्थः । इक् स्मरणे।। ८६॥ । नाम्यूलेति । त्वं त्वदीयकरपङ्कजे मम ताम्बूलदानं अन्यस्त- करजं अक्षिप्तनखक्षतं माथो बाहुल्येन न स्मरमि । अहमपि मदीयपाणिपने त्वत्कृतं पाच्छेदकं तत्ताम्बूलदान अधिन मखवतं यथा तथा वाहुल्येन नैव मरामि किन्वन्यान्यवीटि- कादानक्षणे प्रेमभरात्पाणिपद्मगारोपितनखक्षतमेव सदा साम्यूम्नदानमावयोम्तमारेति भावः ॥ ८७ ॥ मदिति । कमप्यपराई शलाप्य हमेतनाकार्षमित्यादिम्पाचं ·विंशः सर्गः। දි स्मरसि प्रेयसि प्रायो,यट्वितीयरतासहा । शुचिराचोत्युपालब्धा त्वं मया पिकनादिनी ॥ ८ ॥ भुञानस्य नवं निम्बं परिवेविषती मधी। सपत्नीवपि मे रागं सम्भाव्य स्वरुपः स्मरेः ॥१०॥ .. अलीकभाषिणं मां कोपेन हिला सखीः प्रति गता बंतत्रापि सखोसमीपे भवदीयपृष्ठदेशानुवर्त्तित्वेन गतस्य मे अग्रे लीलयैव स्वभावेनैव यत्तुणं अच्छिनः चिच्छेद तदध्येहोति पूर्वत्, अद्य- प्रमृत्यलोकभाषिणस्तवाई न काऽपि लं मम न कोऽपि इति मैत्रीविच्छेदकसूचकं वा बच्छेदं यथा बालकाः कुर्वन्ति तवदत्र वयाऽपि रुतमिति स्मरेत्यर्थः । स्पोद्यं राजसूयेति (पा.३१२११४) निपातः॥१८॥ सारणीति। हे प्रेयसि बालबामाकुमार्यविशेषाञ्च यत् द्विती- यरताभिलापिणेऽपि मम द्वितीयस्य रतम्यामहा तया पिक- वनदति तच्छोला कोकिल तुल्यकृजना वं मया सचिरात्री गीभर्तमम्बन्धिनी रात्रीति उपालन्धा सोपालम्भमामन्त्रिताऽसि तत्प्रायः स्मरमि कथयेत्यर्थः । इचिराचिरपि खन्पप्रमाणला- देकवारसरतेनैव जातप्रभातत्वात, दितीयमुरतामहा । वसन्त- नैकच्याच पिकनादोऽस्यां वर्नत इति । तथापि प्रभाते कोकि- लालापा भवतीत्यर्थः । यदा वमन्तस्थातीतत्वात्कोकिलानाम- भावतः पिकव्यतिरिकाः पक्षिणः पिकास्तत्रादयुका । ८८. भुञानस्सेति । मधौ वमन्ते नवं नूतनसमागतपत्र पुष्पादिकं ·उत्तरनेषधचरित। स्मर शार्करमाखाद्य त्वया राद्धमिति स्तुवन् । खनिन्दा रोपरत्तात्तु यदपं तवाधरात् ।। ६१॥ निम्ब भुञानस्य मे सपत्नीवपि रागं प्रीति सम्भाव्य अनुमाय कोपवशात् पुनः निम्ब मेव मम भोजनार्थं परिवेविषती पाचे परितः धियन्ती व स्वरुषःखीयात् कोपात् खकोपस्य वा स्मरे, मधुतरशर्करादिपरित्यागेनातिकटुरसेऽपि चेदस्यैवं रुचिताई मदीयापेक्षयातिहीनासु मत्सपनोवप्यस्य रुचिः स्यादिति स- भाव्य बहुतरनिम्बमेव मुझेति वारंवार अतिकटुनिम्बातिदा- नेम यत्कोपान्नां प्रति व्यजितवत्यमि तत्सारेति भावः। वसन्ने च जना निम्वं भुनते। परिवेविषती परिवेषणाधी परिपूर्वादिधेः मता। साविति (पा०६।१।१०) द्विवचनं, स्वरुषः अधोगति । पठो (पा०३।२।५२) कर्मलविवक्षया द्वितीया वा ॥ ८ ॥ स्मरेति। शार्करं शर्कराविकारभूतं शर्करासंस्कृतं वा कि- मपि भक्ष्यमाखाद्य एतत् सातिशायिरमं असतसाविहस्तथा वया माधितं किमिति स्वादातिशयात् अतिस्तुवन् वारंवार नदेव वर्षभन्, अई मातिशायिरसमेतच्छाकरमिति मुनी अधरस्वापि सर्वमधुरवान्तःपातितया निन्दापर्यवमानाग्म- दपेक्षयाऽप्येतदधिकरममिति अयं वर्ण यति। ननु त धमति, अयमेतदेव रमयत मम तु कथाऽप्यनेन न कार्यति स्वनिन्दया रोषस्तेग रकात्तवाधरान् पुनर्यदीपं भीतवानणि नत् भार। फोपेग लोहित्य युग पदधरकम्पमारवर्णगया कुपितया .

·विंशः सर्गः। ८०१ 3304 मुखादारभ्य नाभ्यन्तं चुम्बं चुम्ब न हप्तवान् । न प्रापं चुम्बितुं यत्ते धन्या तच्चुम्वत् स्मृतिः ॥८॥ कमपि स्मरकेन्निं तं स्मर यत्र भवन्निति । मया विहितसम्बुद्धी बीडिता स्मितवत्यसि ॥१३॥ त्वया अधरस्फुरणादिना व्यन्नितात्कोपाघदर्ष नत्म्मरेनि भावः । शार्करं विकारे मंस्कृतार्थ वा अण, प्रधगत् भीत्रेत्यपा- दानवम् (पा०१४।२५) ॥८॥ मुखादिति । मुखादारभ्य नाभ्यन्तं नाभिपर्यन्नं बदङ्ग चुम्बं चुम्ब चुम्बित्वा चुम्बित्ला अढतवान् श्रममाप्तचुम्बनेच्छुः सन्नई सारमन्दिरं यत्तदङ्ग पाण्यादिना प्रतिबन्धानब्जानियादा गोपितवानचुम्बितुं न प्रापं तत्म्मरमन्दिरं धन्या स्मृतिः चुम्मत रति अतिरागारमारमन्दिरमपि चुम्बितुं प्रवृत्तम्न मम तन्त्र दत्तवती तत्मारेति भावः । चक्रवर्तिनाऽपि मया यधुम्बि तुं न माप्तं तन्मत्या प्रारं अत एव मा धन्येति भावः। मुखाक्षिकक्षा कुचनाभिमूलधराङ्गभागायुम्पनम्यानानि ॥ ८२ ॥ कमिति । लं कमपि तं अनिर्वचनोयं लोकोत्तरपुरुषायि- नारयं म्मरकैलि कामकैलि मार, यत्र कामकेनौ पुंस्वागेपेण भवन्नित्येवं पुंलिडोचितमम्बुयर मथा विधिता मम्बुद्धिर्यम्या: मा त्वं ब्रीडिता मितवत्यमि कामगास्वाभ्यामकौशलादि- परोनमरतमकार्षीः ताम्मरेत्यर्थः । केली पुंम्तं पूचे दतिं 11८३ ॥ 30 ·COR उत्तरनेघधरिते। नौलदाचिबुकं यत्र मदाक्तेन श्रमाम्बुना। स्मर हारमण दृष्टं समास्यं तत्क्षणचितं ॥४॥ स्मर तनखमत्रोरो कस्तेऽधादिति त मृषा। ह्रीदैवतमलुग्यं यद्तं रतपरीक्षणं ॥ ५ ॥ नीलदेति । तत्रोकरूपे पुरुषायिते ललाटकपोललिखि- तपचवालीसम्बन्धिमा मर्दन कस्वाकेन मिश्रितेन कलुषितेन गच्छता अमाम्बुना आचिवुकं हनुभागमभिव्याप्य नीलत् नी- लवणं भवत् उपरिस्थितत्वादधोविलोकयतो मुखस्य कम्वरी- मिलितेन गलता श्रमजलेन चिवुकसम्बन्धम्याचित्यानीलं भवत् एवम्भूतं । प्रधाभागे वर्तमानस्य मम चदि वर्तमाने मुक्ताधार- मध्यमा तत्क्षणं विपरीतरताचरणसमये तम्मक्षण उत्सवे वा उचितमुक्तरीत्या योग्यमथ च पुरुषायितक्षणे तादृशस्य श्रम- जलस्य सूचकातिवाहिवेनोचितं दृष्टं समास्यं मर । मदो रेतमि कस्तुरी गा इर्षेभदानयोरित्यभिधानाम्मदमदृभ एकदेशलक्षणया मृगमदवाची । नीलत आचारशिवनाच्छ- ना। नीलवर्णधातुरिति केचित् ॥ ८ ॥ 'स्मरेति । अहमत्र स्थिते नवारी को नखमधादनवानिति मयाऽमत्यभाषी मन् छोरेव दैवतं यस्य तत्, अत एव रतस्य परीक्षणं परीक्षाकरणं अमाचर्यरूपं रतिप्रतिवन्धक अन नियम पद्मुम्पं मिनिवान्, तत्सर । परपुरुषमम्वन्धोत्पादनाथें ग्टपाभाषणेम रमानरमुत्पाद्य लज्जाराने सरतपनियन्धकगगु- ·विंशः सर्गः। ०३ वनकेलो स्मराश्वत्यदलं भूपतितं प्रति-। देहि मह्यमुदस्येति मंदिरा ब्रीडिताऽसि यत् ॥६॥ इति तस्या रहस्यानि प्रिये शंसति सान्तरा। पाणिभ्यां पिधे तस्याः श्रवसी हीवशीकृता॥७॥ कनु पीडयती सख्या चीक्ष्य नेत्रासितोत्यले । अप्यपोडयता भैमोकरकोकनदे नु नौ ॥ १८॥ योगं यविवर्तितवान् तत् स्मरेत्यर्थः । प्रतं मदैवतं भवतीति होदैवतमित्युक्तं ॥८५ ॥ वनेति । वं इति मगिरा यद् ब्रीडिताऽसि तत्समर । इति किं । हे भैमि बं वनकेलो पारामविहारसमये भुवि पतितं अश्वत्यदलं उदस्य पाणिना उदिप्य मा मनिदेहीति अन्यत्य- पत्रसदृशं विपुलञ्च गुयमिति कामशास्ववचनात् भूपतिता- श्वत्यदलयाचनेन वराङ्गयाचनम्य सूचितवाद् ब्रीडिताऽमि तर स्मरेति भावः ॥८६॥ इतीति । मा भैमी प्रिये इति पूर्वोकप्रकारेण तस्या रह- स्थानि एकान्तरतरत्तानि शंसति मति हिया वभोक्ता लग्निता मती अन्तरा मध्ये एवासमाप्त एव वचने पाणिभ्यां सख्याः कलायाः अवमी का पिदधे आच्छादितवती। इतः परमयं मगुनमपि रहस्यमय कथयिष्यति तदनया अनाकर्णनीयमिति बुध्या तस्याः कर्ण पिधत्तेत्यर्थः ॥८॥ कर्णपिधानमेवाप्रेक्षते ॥ काविति । मैमोकरावेव कोक- 502 ·उत्तरनेयधरिते। - तत्पविष्टं सखोकर्ण पत्युरानपितं दिया। पिदधाविव वैदर्भी स्वरहस्याभिसन्धिना ।। ६८ ॥ तमालोक्य प्रियाकलिनले सोत्पासचासिनि। श्रारातत्त्वमबध्वाऽपि सख्यः सिम्मियिरेऽपराः॥ १० ॥ नदे रनोत्पले अपि कारी संख्याः कलाया नेत्र एवामिता- स्पले तस्या एव करें। पोइयती यन्त्रयती वीक्ष्य तो कलाकणा कर्मभूती अपीडयतां नु। कलानेत्रनीलोत्पलयोराकर्षपूर्णतया काक्रमणात् पीडाकरणे दूव भैमीकररकोपले अपि माजा- त्यानेत्रनीलोत्पलमादायकाचरणबुध्येव स्पर्द्धयेव वा भेमोक- रकोकनदे अपि तत्कण पोडयामामतुः किमिति भावः । सवर्णयोः माहाय्यक स्पर्द्धा च युना। पीडयतो वा नपुंसकस्येति (पा०७।१।७८) नुमभावः ॥८॥ पुनरन्यथोत्प्रेक्षते ॥ तदिति । वैदर्भी मखीकर्ण अविट नत्यू- बोझ रहस्यरूपं पत्युरालपितं स्वर इस्यं एतत्काभ्यां मका- शात् बधिमा गादिति अभिसन्धिमा अभिप्रायेणेव हिया पिदधौ आच्छादितवती। श्रन्यदपि गोष्णवम् भाण्डे निति- प्यान्यो मा जामीदिति तवारं पिधीयते ॥८॥ तमिति। पारादरे स्थिता अयपराः सख्यस्तत्त्वं नलाः मकारणमबुध्धाऽपि मिसियिरे जसः । कस्मिन् मनि । मले तं पूर्वेr प्रियाकेलिं यालोक्य मामामधामिनि उत्सामनास्लेन मच गया तथा इमति मनि। गाहामश्रवणमाचेण मिमि. - घिरत्यर्थः ।। १..॥

·विंशः सर्गः। ०५ दम्पत्योरुपरि प्रीत्या ता धराभरसस्तयोः । ववृषः स्मितयुष्याणि सुरभीणि मुखानिलैः ॥१०१ ॥ तदास्थहसिताज्जातं स्मितमासामभासत । आलोकादिव शीतांशोः कुमदथेणिजम्भणं ।। १०२॥ . प्रत्यभिज्ञाय विज्ञाऽथ स्वरं हासविकस्वरं। सख्यास्तासु स्वपक्षायाः कला जातवलाऽजनि ।। १०३ ॥ । दम्पत्योरिति। ताः सख्य एव धरायां उग्माद्यपरसः तयो- ईम्पत्योरपरि प्रीत्या प्रेमातिशयेन मुखानिलैः सुरभीणि स्मि- तान्येव पुष्पाणि वपुः सा अपि सख्यस्तावुभौ क्रोडावधा- जहसुरित्यर्थः । मुखानिलसुरभित्वेन तामां पभिनीत्वं सचितं तयाः पयतमति (पा०२१३१३०) पठी ।। १०१॥ तदेति । अस्य नलस्यास्य इसिताब्जातमामां सखीनां सितं भोतांगोरालोकान् मकाशाजातं कुमुदघेण्यां जम्भणं विकाम- नमिवाभासत । तदस्येति कचित् पाठः ।। १०२॥ प्रतीति । अथ मपीममूहहास्यानन्तरं विज्ञा प्रतिचतुरा कस्ला तासु मखीपु मथे स्वपक्षाया निजमित्रभूतायाः कस्या- थित् मस्याः स्वरं हास्येन विकखरं सुव्यक, अत एव सोऽयं मत्सख्या एव खर इति प्रत्यभिजाय परोक्षप्रत्यक्षोभयात्मक जा- नविषयं कृत्वा, जातं वलं यम्यास्तादृमो भैमीप्रतारणायें मम- हायोत्तमाइमियुका वाइजनि। मत् पतीयाऽत्र विद्यतेऽताऽस्याः मकायान्मां मोचयियति,अवगिरवाकर्णयिय्यतीति साऽऽन्यस्ता ·उत्तरनयधरिते। साऽऽहयोच्चैरथाचे तामेदि स्वर्गेण वञ्चिते। पिव वाणीः सुधावणानुपचन्द्रस्य सन्दरि ॥१०४॥ साऽश्रृणेत्तस्य वाग्भागमनत्यासत्तिमत्यपि । कल्पग्रामाल्पनिर्धापं वदरीव कृशोदरी॥१५॥ भूदिति भावः । अन्योऽपि केनचित् प्रतिबद्धः खपक्षीयं दृष्टा जातथलो भवति । सखीखरश्रवणन्तु कर्णपिधानात् पूर्वमेव था- तव्यं अन्यथा स्वरश्रवणानुपपत्तेः। भैमीकरयोः कोमलतरतषा कर्णनिविडपीडनमामाभावेन वा स्वरश्रवणेपपत्तः। तथ्य ज्ञा इति च पाठः ॥ १०३ ॥ मेति । अथ स्वपक्षीयखर प्रत्यभिज्ञानानन्तरं भा कला तां खसखों उस्तारखरं यथा तथा प्राइय इति ऊचे । इति किं दूरस्यत्वात् हे स्वर्गसुखेन वञ्चिते सुन्दरि एहि समीपमागछ। श्रागत्य वं नृप एवाहादकत्वाचन्द्रस्तस्य सुधावेणीः अमृतप्रवाह- रूपा वाणोः पिव मादरमाकर येति । खर्गेऽपीन्दस्तपानमेव, नलपरिहासाकर्णभमुख वर्गउपमेव तदनुभवेत्यर्थः ।। १.४ ॥ मेति । कल याहिता उनत्यासत्तिमत्यपि अत्यन्त नेकबर- हिताऽपि यत्र स्थिती किश्चित् श्रूयते किञ्चिन्नेति नत्र स्थिता अगोदरी मा कलामखी तस्य वचोभागमगिरम अटात कानाकर्णधाभैम्या पिडितलादाइता मखी नलकय्यमानरहस्य- यथाशेपमरणोदित्यर्थः। का कमिवा गोदरी शमध्या अस्प- अमेति थावत्। एवम्भूना वदरी कश्पग्राममायो ग्रामस्यामपनि ·विंशः सर्गः। ८०७ अथ स्वपृष्ठनिष्ठायाः श्टण्वन्न्या नैषधाभिधाः। नलमौलिम तस्या भावमाकलयत् कन्ना ॥१०६ ॥ प्रतिविम्बेक्षितः सख्या मुखाकूतकृतानुमा । तबीडाद्यनकुळणा श्टण्वती चान्चमायि सा ॥ १०७॥ लाककलकलं तत्र पठतां वेदध्वनिम्बा तमिव, वदरिकाश्रमम्यो स्लोकः मुनिजनम्यानभूतः कन्पग्रामनिवामिनो जनस्य कोलाहलं श्रणोतीति तैर्थिक प्रसिद्धिः ॥ १.५ ॥ अथेति । अथ कलासख्या नलवाक्य शेपथवणानन्तरं स्वपृष्ठे निष्ठा म्यितिर्यस्याः कर्णपिधानपरतया कलापद्याद्भागे म्यिता- यास्तया कलामखों प्रति रहस्यं ब्रुवता नैषधस्याभिधा वच- नानि खन्याः तस्या भैम्या भावं रहस्यकथनाद्धासकोपाभि- व्यन्नकमुखचेयाविशेषं नलम्य भोलिमणी शिरोरो प्रतिवि- म्यवशादाकलयदज्ञासीत्, ददर्भत्यर्थः । नलेन कलामसले प्रति रहस्ये उके भैम्या हासकोपादिचेयां नलमौलिरले प्रतिवि- म्बितां मा कस्ता ददर्श न वाटणेदित्यर्थः ।। १.६ ।। प्रतिविम्बेति। प्रतिविम्बे चितः सख्याः पृष्ठम्यिताया भैम्या: स्वपक्षमख्या वा मुखाकृतैः पीडाहास्यादिसूचक्रमुखमद्दोचविका- मादिरितः कृत्वा ता अनुमाऽनुर्मितिर्यया तादृमुग्व विका- रदर्शनात मायेए नन्नेनैवमुझं म्यादित्येवं छता नलवाक्यार्थमग्भा- वना यया मा, नया नम्मा भैम्याः रूपक्षमस्या वा नलवाक्यानु- रूपमीडाद्यनुकुर्थती प्रतिविम्मदर्शनादेवागमहोपाधभिनयेना- । .. - ·.९.८ उत्तरनेघधचरिते। कारवार तथाकारमूचे साऽष्टणवन्तमा मिथ्या वेत्थ गिरश्चेत्तवार्थाः स्युर्मम देवताः ।। १०८॥ मकर्णभूषणानान्तु राजनिविडयौडनात् । व्यथिष्यमाणपाणिस्ते निषेडुमुचिता प्रिया ॥ १०८ ॥ नुकुाणा दर्शयन्ती सती मा कला भैमीपाणिपिहितकर्णाऽपि तत् बीडाद्यनुकरणादेव भैमीवत्सखीवद्वा नलवचनं वती. वावमानि भैमीनलाभ्यां सम्भाविता। ब्रीडादि न लोकेति (पा०२।२।६८) पछीनिषेधाद्वितीया। अनुकुाण अनुपरा- भ्यां छन् इति (पा०१३।७८) परस्मैपदविधानाच्छानजभावे नाच्छील्ये रात्री वा चानश् ।। १.७ ॥ कारमिति । सा कला तथा पूर्वाभैम्याः स्वपक्षमण्या वर नल मोलि मणिदृष्यं मुखत्रीडा याकारं कृत्वा कृत्वा अगया सन्वं श्रुतमिति यया प्रतीतिर्भवति तथाऽभिनयं कृत्वा प्रत्यूचे । इति किं । अहं भवदीयं सर्व वृत्तानं सर्वमटणवन्तमा नि- तरां प्राकर्णितवत्यस्मि, ई भैमि लं भवचन श्रवणचिका मग गिरः मिथ्या चेवेत्थ जानी अनाकर्णितमण्याकर्णितमियं वद- नोति मन्यमे घेत्तईि अभीमियर्थ प्रत्याई पुज्यमाना मन गादोष्टदेवताः व्या:निष्फलाः स्युरिष्टदायिन्यो मा भूवनि- नि मया अपथः क्रियते इति नसे प्रत्यवोचदा! अहानामा विइति (पा.५११५६) तमम् ॥ १६॥ गदिति । इनोति युग्मम्॥ मा कला इति पूनिलं प्रति ·विंशः सर्गः। Co8 . इति सा मोचयाञ्चके कणा सख्याः करयदात् । पत्युराश्रवता यान्त्या मुधायासनिषेधिनः ।। ११०॥ श्रुतिसंरोधजध्वानसन्ततिच्छेदनालता। जगाम झटितित्यागस्वनस्तत्कर्णयोस्ततः ॥ १११॥ उक्वा सख्या भैम्याःकरग्रहात् पाणिभ्यां पीडनात् सकाशात् करें। मोच याञ्चक्र, अर्थाझैम्यैव प्रयोज्यया। टतीयान्तस्तु स्पष्टार्थः । कि- म्भूतायाः। कर्णपिधानरूपान्मुधायामात् वृथाप्रयासात निषेधिनो निवारयितुः पत्युरावतां वचनकारित्वं यान्या गच्छ न्यासाद- चनकारिण्या इत्यर्थः । शपथरूपकलावचनमाकर्ण्य कर्णपिधान- प्रयामा व्यर्थ इति निविडपीडनात् तव पाणिपोडैव भविष्यतीति नत्कणे मुवति । नलबचना मी तत्कर्णवमुञ्चदित्यर्थः । इति किं। हे राजन् मत्कर्णपिधानवशात् कर्णभूषणानां निविडपोड- नाद्धेतोस्तु पुनः मौकुमार्यातिशयादितः परमपि व्यथियमाणी पीडां प्रास्यन्ती पाणी यस्यास्तादृशी ते तव प्रिया निषेद्भुमुचि- तेति, कर्णषिधानफलं नास्ति, पिधानप्रयासो व्यर्थः, प्रत्युतास्याः पोडा भविष्यति, दयं वया निषेध्यत्यर्थः ।। १०८ ॥ ११ ॥ श्रुतीति। ततः कर्णमोचनानन्तरं, नतो विस्तृतो, वा तस्याः कलायाः कर्णयोः झटिति मोघं त्यागम्तम्माच्छीघ्रहमामोचना- जातो यो यन्त्रादिखनः स श्रुत्योः मंरोधान्त्रिविडपीडनाजातो यो ध्वानः भब्दस्तस्य मन्ततिरविच्छिन्नता निरन्तरं ममुत्पन्ना गुमगुमारव इति यावत् । तस्य छेदे विरतो तालता हातानद- 1 ·'९० उत्तरनेघधचरित। साऽपसत्य कियडूरं मुमुदे सिस्मिये ततः । इदच्च तां सखोमेत्य ययाचे काकुभिः कला ॥ ११२ ॥ अभिधास्ये रहस्यं तद्यदावि मयाऽनये । वर्णयाकर्णितं मह्यमेह्यालि विनिमीयतां ॥ ११३॥ मेति । यवाद्यपरिच्छेद्यगीतादिफ्रियामानभूतकालतां जगाम । झटिति- मुद्रितकर्णमोचनादनुभूयमानयन्त्रादिशब्दः कर्णविधानसमये ऽनुभूयमानगुमगुमारवविरामज्ञापकोऽभूदित्यर्थः । एतच प्रत्य- चमिळू ॥ १११॥ मा कला ततोऽनन्तरं तस्माङ्गैन्युपवेशनस्थानाद्या सकाशान् कियत्किञ्चिदरमपस्त्य गत्वा मुमुदे सिस्मिये प्रतार- एकौशलवशाजाम च तां स्वसखीं श्रुतनलबचना एत्य इदं वक्ष्यमाणं काकुभिरर्थविशेषव्यञ्जकैरुच्चनीचैर्वनिविकारः रुपण- भापर्ययाचे, अवोचदिति यावत् ॥ ११२ ॥ अभिधास्थ इति। हे मखि मया अनयोर्यद्रहस्यमश्रावि अई तं रहस्यं तुभ्यमभिधास्थे । मत्कर्णपिधानानन्तरं अनयोः रहस्य न्वया त्राकर्णितं तत्त्वं मय वर्णय कथय,एहि शीघमागछ विनि- मीयतां परिवतिः क्रियतां । मा क्रिययायमभिप्रेतीति (पा. २।४।३२वा०१) मम्पदानवं भिन्नवाक्यलाद न्वादेशाभावान मयादेशः ।। १२३ ।।

·विंशः सर्गः। वयस्याभ्यर्थनेनास्याः प्राकूटश्रुतिनाटने। विस्मिती कुरुतः सैता दम्पती कम्पितं शिरः ।। ११४ ॥ तथाऽलिमालपन्तों तामभ्यधान्निषधाधिपः । श्राख नवञ्चिती खोन्मिथ्या शपथसाहसात् ।। ११५ ।। प्रत्यालापात् कलाऽपीमं कलङ्कः शवितः कुतः । प्रियापरिजनोक्तस्य त्वयैपाऽद्य स्पोद्यता ।। २१६ ॥ वयस्येति। अश्रुतरहस्यश्रवणार्थमाहताया वयस्थाया अभ्ध- र्थनेन खाश्रुतश्रवणप्रार्थनेन हेतुनाऽस्था: कलायाः अग्रणवन्त भामित्यादिप्राकूटश्रुतिः पूर्वकृतमिथ्याशिरःकम्पादिपूवं श्रवणं तस्या नाटनेऽभिनये विस्मिता अनया कथमावां प्रतारितो स्वः दृष्टं दृएं इति मिथोवचनपूर्वकं साद्य ती दम्पती घिर:कम्पितं कुरुतः स्म । नाटने चौरादिकानटेर्नपुमके भावे न्युट ॥ ११४॥ तथेति। निषधाधिपः तथा रइम्यविनिमयकथनमार्थन- रूपेण यां वपक्षभूनां प्रालिं प्रत्यालपती तां कलामभ्यधान् अवोचता हे कले मिय्याशपयरूपात् माइमादविचारकारिवा- हेतोः चेद्यद्यावां कर्णमोचनार्थमेव लयाऽन्लोकवचनोतरा वञ्चितो प्रतारिता खो भवावः तईि श्राख तिष्ठ निष्ठ। तत्तईि पाखेति भिन्नं वा प्रतारनिमित्तां तर्जनोनिमूचे इत्यर्थः ॥ ११५ ॥ प्रतीति। कलाऽपि दमं नलं प्रति उदिन पालापोत, अवो- चत, हे राजन् बया प्रियाया भैम्या: परिजनम्य मेवकभूताया ममोकरय वचनम् एतावत्सु दिपु मध्ये अद्यैव स्पोद्यता मि- 542 ·उत्तरनेमधचरिते। २२ सत्यं खलु तदाश्रापं परं गमगुमारवं। श्टणमोत्येव चावाचं न तु वंदाचमित्यपि ॥११७॥ अामन्त्य देव तेन त्वां तयर्थं समर्थये। शपथः कर्कशोदर्कः सत्यं सत्योऽपि दैवतः ॥ ११८॥ याभाषणरूपः कलङ्को दोषः कुतः कस्माद्धेतोः शशितः सम्भा- वितः तत्कारणं कथयेति मत्यवादिबाझैम्याः परिचारिकायाः ममालोकभाषित्वं सम्भावयितुमप्यश क्यमित्यर्थः । भैमी रात्री वृत्तमपि सुरतमस्मदो प्रवृत्तमिति कथयति परिजनय प्रभु- सदृशो युक्तः । तथा चालोकभाषणं मम गुणा एव न तु कलक इत्यर्थः । परिजनस्यानाविति वा पाठः ।। ११६ ॥ खवचनस्य सत्यता प्रतिपादयति। मत्यमिति। अहं तदा श्रवण पिधानकाले खलु निथितं अनीषं इति सत्यें, परं केवलं गुमगुमारवं न तु वचन। तथाच श्रवणमात्रं सत्यमेवेत्यर्थः । शपथकरणममये धातोः सकर्मलेऽपि कर्माविवक्षया अहं Pटणेमोत्येव वाऽवो न तु वदाच मिति विशेषणमप्यनेची शप- थोऽपि साधारणश्रवणमाचविषयत्वात् मत्य एवेति। न कध- श्चिदपि ममालीकभापित्वं त्वया शतानीयमित्यर्थः । अग्रणवन्त- मामिति तोकवादब ग्रणेमीति श्रवणमाओपलक्षणपरं न तु भूतवतमामपरमिति ज्ञातव्यं ।। ११७ ।। यार्थीः गुर्ममेति देवताभन्दस्यान्यार्थत्वेन प्रापथो मया न छत एवेति समर्थयते । श्रामय्येति । है राणम् श्रई नेग - ·विंशः सर्गः। २३ असम्भागकथारम्भैर्वञ्चयेथे कथं नु मा । हन्त सेयमनहन्ती यत्तु विप्रलभे युवां ॥ ११९ ॥ व्यर्था स्थुरित्यादिना वाक्येन देवेति वामामच्य सम्बोध्य ता: श्रवणप्रतिपादिका अग्रणवन्नमामित्यादयो मम गिरो व्यर्थी अलोकाः स्युः यथा वं मियाभूता वेत्य नादृग्य एव कामं स्युरिति अश्रणवन्तमामित्यादीनां बद्दचनश्रवणप्रतिपादिका- नामपि गिरां वैयर्यमेव ममर्थये मिद्धवान्तत्वेन प्रतिपादयामि । अथ च या गुमगुमारवरूपा अौषं याश्च त्वं मिथ्या वेत्य तामां गिरां अनुकरणशब्दलात् अर्थशन्यवात् निरर्थकत्वा- द्वैयर्थं समर्थये पूर्वकृतस्य अपथस्यान्यमर्थं कृत्वा कथमपल्लप- मोत्यत श्राह। सत्येनापि अपेद्यम्त देवाग्निगुममन्निधौ । तम्य वैवस्वतो राजा धर्मस्याई निसन्तति ॥ इत्यादि मन्त्रादिवचनप्रामाणावतामम्वन्धो मत्योऽपिग- पथो मत्यं निश्चितं यस्मात् कर्कशोदर्कः दारुणपरिणामः किं पुनरमत्यः वमादिति जावा मया शपथो न कृत एव। परं देवसोव शपथभ्रान्तिर्जातेत्यर्थः । अत एव वां देवेत्यामन्त्रित- वती देवते मत्योऽपि अपथः कर्कशोदर्क इति यन्मन्वादिभि- रु तत्सत्यं । यस्माच्छपथभ्रान्या सम्प्रत्येव लया मयि कलक भारोपित इत्यर्थ इति वा ॥ ११८॥ इदानों प्रार्जवं हि कुरिम्नेयु न नोतिरिति न्यायदनीक- भाषणेऽपि अदोयत्वमा । श्रमम्भोगेति। हे भैमीनता युवा .

·१४ उत्तरनयधपरिते। कणे कर्ण ततः सख्या श्रुतमाचख्यतुर्मिथः । मुविस्मयमाने च स्मयमाने च ते वहु।। १२० ।। अथाख्यायि कलासख्या कुष्य मे दमयन्ति मा। कीट्वितीयतोप्यस्याः सङ्गोप्यैव यब्रुवं ।।१२१ ।। भैमी मह्यं स्पृष्टुमपि न ददाति भलेना कदाचिदपि न स्पृष्टा ऽपि इत्यमम्भोगकथारमौरन्योन्यसम्भोगाभावविषयवृत्तानारी मिथोऽनुभूतसुरतभरनिहवैः कृत्वा मां कथं नु कथमिव वञ्चयेथे प्रतारयथः । यत्तु पुनः, अई कर्मीभूतो युवां विप्रलम्भे प्रतार- यामि मेयमई अन ईन्नी अयोग्या अनुचिनकारिणी हन कर चित्रं वेति काकुः । युवाभ्यामहं वञ्चनीया मया तु भवन्ना न वञ्चनीया का वा रीतिरियं वञ्चनकरणमाम्यात् समदोषगुणे युवामहं चेति भावः। अन्तिीति अहः प्रशंमायामिति शतरि उगित्वान्डीप् नुम् युवा कर्तृत्लेन चावृत्या योज्यं ॥ ११८ ।। कर्ण इति। ततः स्ववञ्चकत्वदोषपरिहारानन्तरं भैमी- सुरनप्रागल्भ्ये मुजविस्मयमाने प्रार्थ कुनाणे च बड़ नि- तरां भायमाने इमन्या च ते कलामखोलक्षणे मख्या भैम्या वा महक्षा मिथोऽन्योन्यस्य कर्णे कर्ण खखश्रुतं खरहस्य प्राचख्यतः । धावन्योन्यममुच्चये। अन्योन्यकर्णपेक्षया वोसायां दितिः ॥ १२ ॥ अथेति । अथानोन्यकर्ण तत्तद्रहस्यकथनानन्तरं कलायात माया कलयव गरया वा भैमी प्राणायि इति उमा ३ दम.

·विंशः सर्गः
।
८२५
प्रियः प्रियामथाचट दृष्एं कपटपाटवं।
वयस्ययोरिदं तस्मान्मा सखोवेव विश्वसीः ॥२२२ ।।
आलापि कलयाऽपोयं पतिनीलपति कचित् ।
वयस्येऽसौ रहस्वं तत्सभ्ये विसभ्यमीशि ।।१२३ ॥
यन्ति वं मे मयं मा कुष्य अहं यदब्रुवं तदस्या दितीयताऽपि
कर्णात् मङ्गोऽप्यैवात्रुवं, अस्या एकेनेवि कर्णेन अतं न तु द्वितीये-
नेति लौकिकादाभाषणात् परिहामेोऽपि । एवमिति पाठे एक-
म्यकारण मङ्गोप्येति। कुष्य मे क्रुधद्रुति (पा.१।४।३०)
सम्प्रदानत्वं मा निरनुबन्धकः अत्रुवं लड् ॥ १२ ॥
प्रिय इति । अथ सख्युक्त्यनन्तरं प्रियः प्रियां श्राचटे इति
ऊचे । इति किं है भैमि त्वं वयस्ययोः कपटपाटवमिदं वच-
नचातुये दृष्टमनुभूतं यतः तम्मात्सखीष्वेव मा विश्वमीः किन्तु
मयि कदाचिद्दिश्वमिहि मखीपु मैव विश्वमीः किन्तु मय्येवेति
वा। यदा मा विद्यमोरेव ॥१२२॥
पालापोति। कलयाऽपि दयं भैमी
मधुरकाकृत्या
प्रामापि
इत्युमा । इति किं । हे वयस्से अमी नव पति: क्वचिदपि देशे जने
वा वहस्यं नालपति किन्तु गोपायत्येव । तत्तम्मादीदृशि
एतत्सदृऽऽन्यम्मिन्नपि सभ्ये साधी विसभ्य विचमनीयं बया
किं पुनरेतमिमन्निति विरुहन्नघणया अयं मज़म्याये वद्र
प्रकटयत्येव, प्रमभ्ययाऽयमित्यस्मिन्नेतन्योन्यम्मिन्नपि मैव
विसमीरिति । नानपति अपिबासपति विसभ्यमपिठ नेति
काकुळ । पासपीत्यपि कचित्पाठः ॥१२३ ॥

·उत्तरनैषधचरिते।
इति व्युत्तिष्ठमानायां वस्यामूच नलः प्रियां।
भण भैमि वहिकुर्वे दुविनीने गृचादमू ॥ १२४ ॥
गिर-कम्पानुमत्याऽथ सुदत्या प्रीणितः प्रियः ।
चुलुकं तुच्छमक्षिप्य सख्योः सलिलमतिपत् ॥१५॥
श्वासघातिन्या श्रमू
इतीति । भलस्तस्यां कलायां इति उक्तप्रकारेण पति-
पन्ध्या व्युतिष्ठमानायां प्रतिरोधकारियां सत्यां मियां प्रति
इत्यूचे। इति किं । हे भैमि अहं दुविनीते दुरे भितरां वि-
सख्या गृहादहिःकुबै निकामयामि भए
श्राज्ञापय। एतेन नलस्य सम्भोगेच्छा व्यज्यते तदर्थमेव कुर्व
इति लट् । व्युत्थानं प्रतिरोधेच विरोधाचरणेऽपि चेत्यभिधा-
नादूर्वकर्मवाभावात् उदोऽनईकर्माणति (पा.३।२४) तड्।
व्युत्तिष्ठमानायां विरोधाचरणे कृतोद्यमायां वा ।। १२४ ॥
शिर इति। अथोनविषयकथानन्तरं सुदत्या भैम्याः गिरः-
कम्पेन या सखीनिष्कासनस्यानुमतिरनुज्ञा तया कृत्वा भोणितो
जनितानन्दः प्रियः मख्याविषये तुच्छं रिक्तं चुबुकमुत्रिय
उद्यस्य वरुणवरेण प्राप्तं मलिलं तन्निकामनार्थ अक्षिपत् ।
मयार्दुश्वाछिरःकम्पेन भैया तदहिप्करणमगीतं, नसम्म
खागयानुभारेण मैग्यपि मभोगेच्छयवते वषिक मिच्छति
मत्सग्मोगाऽनुमतोऽस्या इति मनुष्टात एव तन्निर्गमगार्थ जसं
सिप्तवानिति भावः। गिरःयाम्प एवानुमतिर्यस्यास्सया सुद
त्यति वा ॥ १२५ ॥

·विंशः सर्गः। १७ तच्चित्रदत्तचित्ताभ्यामुच्चैः सिचयसेचनं । ताभ्यामलम्भि दूरेऽपि ननेच्छापूरिभिनलैः ।। १२६ ।। वरेण वरुणस्यायं सुन्तभैरम्भसा भरी। एतयोस्तिमितीचक्रे हृदयं विस्मयैरपि ॥ १२७ ।। तेनापि नापसर्पन्न्या दमयन्तीमयं ततः। हर्षेणादर्शयत् पश्य नन्विमे तन्वि मे पुरः ।। १२८॥ तदिति। तुच्छचुलुकमोचनमात्रेण जलमेचनात् तन्जलेन चित्रे वाचर्ये दत्तं स्यापितं चित्तं ययोस्ताभ्यां दूरेऽपि स्विताभ्यां मखीभ्यां तुच्छं चुलुकं नलेछामाचेए पूरयन्ति सर्वमाप्ताव- यन्ति तच्छीलैः परिपूर्णतरलेः कृत्वा उच्चैर्नितरां मिचयस्य वस्वस्य- मेघनमाद्रीभावोऽलम्भि प्रापि ॥ १२६ ॥ वरेणेति । अयं नलो वरुणवरेण मुलभैरनायासलभ्यैरम्भ- मां भरैः पूरैः नथाऽऽकमिमकदर्शनप्रभवैचिम्मयैराश्चर्यैरपि कृत्या एतयो: मस्याः क्रमेण दृदयं उर:म्यलमन्तरश्च सिमितीचके पूर्वमनामग्याद्रीचने तथाऽनिश्चलमपि नियलोचके वारि- पूरमेकेनातितरां प्राप्यं जातमित्यर्थः। तिमस्तिम पार्टी- भावे ॥ १२७ ॥ तेनेति सिन्नीशयेति ॥ युग्मं ततो जलमेकानन्तरं अयं नम्नः तेन तावता जलमे केनापि यहादहिन पमपन्या अनिर्ग- छनधी ने मख्यो कुचदर्शनाज्ञातेन इर्षेण दमयन्ती प्रदर्गयत्। हस्तेनेति पाठे कुचनोपनचकपाणिचेष्टाभिनयेन, ननु तमि 51

·उत्तरनैषधधरिते।
-
लिन्नीकृत्याम्पसा वस्त्र जैनप्रव्रजितीकृते।
सख्यौ सक्षौमभावेऽपि निर्विघ्नस्तनदर्शने ॥ १३८ ।
अम्बुनः शम्बरत्वेन मायैवाविरभूदियं ।
तत्परावृतमप्यङ्गमनयोः कथयत्यदः ॥ १३० ॥
त्वं मे पुर इमे सख्या पश्य । किम्भूते मल्यो। अम्ममा कर्ट भतेन
फरणेन कर्वभूतेन मया वा वसनं क्लिन्नीकृत्याोकृत्य जैन-
अवजितोश्ते दिगम्बरपरिब्राजिकात्वं प्रापिते। यत: मोम-
भावे दुकूल माहित्ये सायपि निर्विघ्नमन्तरायरहित स्तनदर्शनं
यथास्ते सूक्ष्मतरे वरखे जलमित निरन्तरमनदर्शनं भवति तथा
च नगमाचे एते सख्या ममाये विलोकयेति तयोर्लज्जात्याग-
द्वारा वहिर्निर्गमनाथ कुचदर्शनोपल कपाणिचेयाभिनयनाद-
यदित्यर्थः। दृशेर्बुध्यर्थत्वात् दमयन्तीमित्यत्र, प्रो कर्तुणी-
कर्मत्वं । जनानांदिगम्बराणां प्रमजिता सामाजिकाच अताग्र
नादृग्या शते, अभूतनावे (पा०५।४।५ ० ) इति चिः ॥१९८॥
॥ १२८॥
अम्युन इति। श्रदः जलं कर्तृ, अगया. मख्याः पटातम-
प्य सानजघनादिकम् यत्कथयति प्रकट यति सेयं अम्बुन: नी-
रचौराम्युगम्बरमियभिधानाध्यम्परसंज्ञन्वेनाथ च शम्बराख्यदै-
व्यमावेग मायेवाविरभूत् प्रकटाऽजनि । शाम्बरी हि माया
अविद्यमानमपि वस्तु प्रकाभयति। अभापि निर्जले जनदर्शनात्
अगले मनोकरणारेयं भामरी गायेव प्रकटाऽभूदिनिचलेग
मामाचः फवितो वा। एवमुक्तारोकेऽपि जेयम् ॥ १२ ॥

·विंशः सर्गः। वाससो वाऽम्वरत्वेन दृश्यतेयमुपानमत् । चारुहारमणिश्रेणितारवीक्षणलक्षणा ॥ १३१ ।। ने निरीक्ष्य निजावस्या होणे निर्ययतस्ततः ] तयोर्वीक्षारसात् सख्यः सा नियक्रमुः क्रमात् ।। १३२।। अचैव पक्षान्तरमाह। वासस इति। वा अथवा स्तनाद्य- शानां इयं दृश्यता प्रत्यक्षाचरता वासमाऽम्बरबेनातिसूक्षव- स्वविशेषत्वेनाथचाम्बर शब्दवाच्यत्वमादृश्यादाकागवेनोपानमत् समागता जाता। निरावरणमम्बरे स्थितं वस्तु यथा प्रकट दृश्यते तथैव वस्त्रावृत्तमपि च दृश्यते तईि तत्राबरत्वमेव हेतु- रित्यर्थः। किम्भूता । चारवः स्यूलतरनिर्मलमनोहरा मणयः मोनिकानि तेषां श्रेण्यः पसय एव ताराणि नक्षत्राणि तेषां वीक्षणमेव लक्षणं स्वरूपं चिहं वा यस्याः सा । अम्बरे हि नक्षत्रदर्शनं भवति तदेव च तस्य लक्षणं तदादत्रापि वस्ता- तत्वेऽपि जलमेकाद्धारमुक्ताफलानि स्फुटानि दृश्यन्ते तस्माद- म्वरत्वमेव हेतुर्युक इत्यर्थः । तारशब्दस्य नक्षत्रवाचित्वं वजधा रर्मितं ॥ १३ ॥ ते इति । ते मस्यौ नितरां जलमेकाडोप्याङ्गदर्शनरूपा निजावयां निरीक्ष्य होणे लज्जिते मत्या ततस्तद्राजटहात् नियंयतुः, वहिर्निर्जग्मतुः। श्रन्या अपि सर्वा: सत्यः तयोर्जला- कतवस्त्रयोः सख्यार्वीक्षारसात् दर्शनकौतुकानिशयात तयोः पश्चात् कमात्रियममुः ।। १२२ ॥ , 512

·२०
उत्तरनैयधचरिते।
ता वचिर्भूय वैदर्भीभूचुर्नीतावधीतिनि ।
उपेक्ष्ये ते पुनः सख्या मर्मजे नाधुनाप्यमू ।। १३३ ।।
उच्चैरूचेऽथ ता राजा सखो यमिदमाह वः ।
श्रुतं मम ममताभ्यां दृष्टं मर्म मया तयोः ॥ १३४ ॥
.
।
ता इति । ताः मख्या वहिqथ ग्टहादहिस्थित्वा वैदर्भीमूचुः
हे नीता नीतिशास्त्र अधीतिनि सुतरां सताभ्यासे भैमि ते. वया
मर्मज्ञे त्वद्रहस्यवेदिन्यावमू मख्यो अधुनाऽपि पूब्वे यत्सतं नत्
कृतमेवेतः परमपि यावद् दूरं न गमिष्यतस्तावत् पुगनीपेक्ष्ये
"विरोधयेन सर्वशं नोपेक्षेत विधिनम् । प्रमादयेदशक्यं तु"
इत्याधुशनः स्मरणान् मर्मज्ञयोरेतयोस्त्रया नीतिशास्त्रप्रवीण-
योपेचा नैव कार्यो किन्वेते पुन: प्रसादनीये आकारणीये
वेत्यर्थः मर्मज्ञो छुपेक्षितो विकरोनोनि नीनिजलं तस्मा-
देते आकारणोये प्रसादनीये वेत्यर्थः ॥ १३३ ॥
ज्वैरिति । अथ राजा ताः मखोरर्दूरादाकर्णन योग्य
गारतरं वक्ष्यमापप्रकारेणाचे। हे मख्यः वो युमाकमियं मखी
युभानिदं वक्ष्यमाणमाइ, एताभ्यां मम मर्म रहस्यं श्रुतमित्येता-
पन् मया त पुनरनयोः मण्यार्मर्ग गुहाम दृष्टं युतादृष्टं वालव-
दिनि न्याधादेताभ्यामहमेव बलवतीति न काऽपि मे भीनि-
रिति वक्ष्यमाणच भैमीवचनानुवादरूपेण नलोऽवाचदित्यर्थः ।
रागेनि पाठे ताः प्रति राजा, कचे प्रत्यर्थः ॥ १४ ॥

·विंशः सर्गः1
मदिरोधितयोचि न अडातव्यमेतयोः।
अभ्यपिञ्चदिमे मायांमिथ्यासिंहासने विधिः ॥ १३५ ।।
धोतेऽपि कोर्तिधाराभिचरिते चारुणि विषः ।
कृषामबालवैलक्ष्म लेखितुं के न शिल्पिनः ॥१३६ ।। .
मदिति। हे मख्यः बहिनिकामनाद्यनुमितिद्वारा मया
विरोधितयोः कृतवरयोरेतयाः सख्यावाचि न श्रद्धातव्यं सत्य-
त्वबुद्धिन कार्या, विरोधिनो हि प्राणासत्यमेव वदन्तीत्यर्थः ।
किञ्च विधिब्रह्मा दमे सख्यौ मायानां कपटानां मिथ्याऽसत्या-
नाञ्च सिंहासने कपटासत्यसाधिपत्ये अभ्यषिञ्चत्। योऽनयो-
जलसेको दृश्यते स ब्रह्मतो मायामिथ्यासिंहासनाभिषेक
एवेति भैमी मन्यत इत्यर्थः । तस्माद्भवतीभिरेतयोर्वचमि न
विश्वसनीयमिति भावः ॥ १३५ ।।
शत्रुवचमि न विश्वसनीयमित्येतदेवार्थान्तरन्यामेन समर्थ-
यते। धोतेऽपोति । कोर्तिधाराभिः कीर्तिपूरैः धौते अत एव
चारुणि सनो धवले एवंविधेऽपि विषञ्चरिते कृपामया: लवैः
लेः कृत्वा लक्ष्म कलङ्क लिखितुं के जनाः शिन्पिनश्चतुरा न
भवन्ति अपि तु सर्वेऽप्यलोकदोषारोपं कुर्वन्येवेति मदिरो-
धितयोर्वचसि न विचमनीयमित्यर्थः । अन्येऽपि शिपिनो जल-
धाराक्षालिते स्मरणीये कुद्यादा मस्वादिवर्णकैश्चित्रं लिखन्ति
केचिद्दिषः शिल्पिनो वा ॥ १३६ ॥

·उत्तरधधधरिसे। ते सख्यावाचचक्षाते न किञ्चिद्महे वड। वच्यावस्तत्परं यस्मै सर्बा निर्वासिता वयं ॥ १३७ ।। स्थापत्यैर्न म वित्तस्ते वर्षीयस्वचलत्करो। कृतामपि तथावाचि करकम्पेन वारणा ॥ १३८ ॥ अपयातमितो धृष्टे धिग्वामश्लीलशीलता । इत्वक्त चोक्तवन्तय व्यतिहाते स्म भिया ॥१३८ । ते इति। ततस्ते सख्या इति प्रापक्षाते जचतुः। इति किं । भावां अन्यत्किञ्चित् वहधिकं न ब्रूमई किन्तु यस्मै प्रयोज. नाय मा वयं युवाभ्यां ग्रहावहिनियामिता निष्कामितामा- देव परं केवलमावां वक्ष्यावो वदिस्थावः सर्वेषामये सुरतार्थ वयं निष्कासिता इति कथयिय्यावा न चान्यत्किञ्चिदिति ॥ १३७॥ स्थापत्येरिति । ते सख्या तथावाचि सुरतार्थं वयं निष्का- मिता इति वचने विषये स्थापत्यैः मौविदलेः करकम्पेन शता- मपि वारणां निषेधं ग वित्तामा जानीतः म यस्मादयिस्तेन वा केन चानन्तः कराः येषां तैः वार्द्धकातिशयजनितदोपवशेन स्वाभाविककर कम्पनधान्या कृतमपि निषेधं न वित्तः सोत्यर्थः । मौविदमाः कक्षुकिनः शापत्या: मोविदायते, इत्यमरः। अति- गयेग वृद्धो वर्षीयान, यमुनि प्रियम्यिरेति (पा.६४।९५७) वर्षादेशः ॥ १३॥ पेनि। हे घटे प्रतिनिर्मणे मण्या युवागिता रहात ·दिशः सर्गः। २३ आइम्म नहिरा हीणां प्रियां नतमुखों नलः। ईदृरमण्डसखी काऽपि निस्त्रपा न मनागपि ॥ १४ ॥ अपयातं निर्गछतं यन्माद्दा युवयोरझोलशोलतां ग्राम्भाषण- सखीभावत्वं धिक् धिक् इति तैः म्यापत्यैरुक गदिते मति ते भरसो तेभ्यो मारणभिवा व्यनिद्राते स्म पलायाञ्चक्रतुः, एवं उनवन्तस्ते कञ्चुकिनश्च पलायाञ्चक्रुः। तयोः पलायमानयो: प- चालगन्ति स तया गेछुना जावा सखीत नव्याजेन नेऽपि निर्गता इति भावः । ते इति व्यतिट्राते इति दिवचनबहुव- चमोषः। इत्युके सनीति वा । व्यतिट्राते इति वचनत्रयेऽपि तुम्यं रूपं द्रातः परस्मैपदवादात्मनेपदं चिन्वं । व्यतिद्राति स्मेति पठनीयं इत्युने ते उक्तवन्तश्च सर्वे व्यतिट्राति सोत्यर्थः ॥ १३८॥ पाहेति । नलरतार्थं सर्च निवामिता इति तयोः सख्यो- निरा ह्रीणां लज्जितां अत एव नतमुखों प्रियां इति श्राह स्म । इति किं । दृग्यमीलभाषणगीला भण्डा निर्लज्जाः सख्यो यस्यास्तादृशी काऽपि मनागपि निस्तपा निर्लज्जा न । अपि तु सखीयुक्रत्वमेव ममानगोलबसनेषु मख्यमिति न्याया- दनुरूपयो ईि मख्यं युमिनि वमपि सन्नां मुञ्चेति मका- मस्य नलस्य वचः। भण्डमखी कापि ददृक् कलाममो न दृष्टा । १४० ॥

·२४ उत्तरनैषधधरिते। अहो नापत्रपाकन्ते जातरूपमिदं मुखं। नातितापार्जनेऽपि स्यादितो दुवर्णनिर्गमः ॥ १४१ ।। अहो इति । अहो भैमि ते इंदं मुखं जातं रूपं मौन्दर्य यस्यैवंविधं सदपच पाकं गत लज्नं न भवति किन्तु मलजमेव, स्त्रीणां तु लज्जैव महद्भूषणमित्यर्थः। नापत्रपाकमिनि समामे- नेकपा वा। अथ च पत्राणां नागवलीदलानां पाकः फलमूतः पूगादियोगमञ्जातो रागः स नास्ति यस्य तदपत्रपाकं तादृर्भ न भवति ताम्बूलरागसहितमिति यावत्, अत एवं नितरां जातलावण्यं । अथ च सुन्दरमपि नापत्रपाकं मलज्ज। श्रहो चित्रम, असुन्दरं हि मल ब्नं भवति खं न दर्शयति। ददन्तु सुन्दरमपि खं न दर्शयतीत्यार्थ्य। अतिनम्रताम्मुख किश्चिदपि न दृश्यत इत्यर्थः। अथ च पैवाकं दुःखमपगतंत्रपाकं यस्मा- दपत्रपाक तादृन भवति लज्जास्पदुःखसहितमत एव न जातं रूपं यस्य सुरताथै मनिवामने ताभ्यामुम सज्जातिशयान्मुखं नितरां मलिनं जाने चित्रमेतदित्यर्थः । अथ घ पत्रयोर्ट- टयामध्ये यः पाकः म नास्ति यस्य तादृशमपि न भवति यत्तदपचपाकं पतपुटपाकमिति यावत्, एवगतं सवर्णमेव तव गुणगो पिचं मुगम्य सवर्णलमाथर्यकारीत्यर्थः, यतः मल- नमत एव गितरां तापय क्रोधानेरभने सम्पादने मायपि म- मतमशीनभाषणादिना मपीको ममुपादिने मायपि, rat गुणा कामात् दुर्वागां परुषातराणां मिर्गमा ग स्थान ·विंशः सर्गः। २५ तामथैष हदि न्यस्य ददौ तल्पतले मर्नु। निमिष्य च तदीयाङ्गसौकुमा-मसिवदत् ॥ १४ ॥ न्यस्य तस्याः कुचद्दन्द्धे मध्येनीवि निवेश्य च । स पाणेः सफलं चक्रे तत्करग्रहणश्रमं ।। १४३ ।। कोपे सत्यपि लज्जाबाहुल्यात् सखी: प्रत्युत्तरमपि परुषं न भा- पर एतदपि चित्रमित्यर्थः । अथच कृतपुटपाकसुवर्ण सुरूपं यतेो उतएव पुटरहितं नितरामग्निदाहे सत्ययस्मात् सुवर्णदुर्वर्णस्य रजतस्य निर्गमा न स्यात् पुटपाकादेव मिश्रितरजतनिर्गमे मति नियस्य शुद्धरजतस्य पश्चात् सुतरामग्निदाहे कृतेऽपि दुष्टा- शयस्य पूर्वमेव गतत्वात्तस्माद्र जतनिर्गमो न भवत्येव। तथा सनि नापार्जनेऽप्यस्मान्मुखादपि दुर्वर्णनिर्गमो न स्यात् मपत्रपाक- जातरूपं ते मुखमित्यर्थः। प्रथच वर्णसाम्येन सुवर्णसदृशं ते मुखं यद्यपि तथापि नितरामग्निदाहे तस्माद्दुर्वणे निर्गच्छत्येव। पति- 'नापार्जनेऽपि ते मुखाद् दुर्वर्णनिर्गमा नास्येवेत्याश्चर्यमित्यर्थः । अत्युत्तमंशोडशवर्मसुवर्णवर्णापरुषभाषिणे चासोति भावः । नपत्रपाक पक्षे न कपीति (पा०७४।१४) इखनिषेधः॥९४१॥ "नामिति । अथेष मल्लस्तां हृदि न्यस्य तल्पत्तले भय्यायां तेनुं शरीरं ददौ पृष्ठेन शय्यां पसर्मेत्यर्थः । तदालिङ्गनसुखवशादेव निमिथ्य ने निमोल्य तदीयाङ्गमाकुमार्यममिखदत्, अनुबभूव न्यस्येति । स तस्याः कुचदम्दे खकरं न्यस्य निविष्य तथा ·उत्तरनेयधचरिते। स्थापितामुपरि स्वस्य ता मुदा मुमुदे वहन् । तदुद्दहनकरीत्वमाचट स्पटमात्मनः ।। १४४ ।। खिद्यत्करागुलीलुप्तकस्तूरीलेपमुद्रया । फूत्कार्यपाउनौ चक्र स सखीपु प्रियास्तनौ ।। १४५ ॥ नीवीनां मध्ये च नाभिमूले निवेश्य स्थापयित्वा पाणे: खकरस्य तस्याः करग्रहणे पाणिधिवाइने विषये जातश्रम सफलं चके । स्तनजघनादिस्पर्म सुखानुभवादित्यर्थः । एतदेव विवाहफलं यत् स्तनादिस्पर्शसुखानुभवनं । अथच तत्प्रसिद्धं करस्य राजोपदायाः ग्रहणं तज्जनितखपाणे: श्रम मफलं चक्रे स्तनादिमइंगमेव राजदण्ड इत्यर्थः । अथच स्वपाणेभैम्याः करे यद्हणं निरोधनं तज्जनितं तस्याः श्रम सफल चक्र।कुचनीवीस्पर्शमात्रेण निर्वृत्ता न त्वङ्गान्तरे कर निवेथितवान् न च सम्बुभुजे इत्यर्थः । एतचा- त्तरत्रमागनिषेधालभ्यते ॥ १४३ ॥ स्थापितामिति । स मुदा कामाभिलाषेण स्वस्योपरि स्था- पिता वक्षमि मिवेशितां तां वहन् मुमुदे सुखातिशयांज हर्ष । स्परमुपेक्षते। आत्मनस्तस्या भैम्या उदहन विवाई मति अथवी- बंधारणं प्रति करखमाचट चेति शब्दच्छलेमोक्षा ॥१४४ ॥ खिदिति। म प्रियासनौ खिचन्तीभिः सनातमाचिकखे- राभिः फरामोभिः लुप्तया कम्यूरीम्नेषसम्पन्धिन्या मुद्रपा, पभोर माविशेषेण शला मखौघु विषये फूत्कार्य महाकाल- समकचनीय पीर मरने योगाभ्यां वा तो चके । मेमो- ।

·विंशः सर्गः। तत्कुचे नखमारोप्य चमत्कुबस्तयेक्षितः। सोऽवादोत्ता हदिस्थन्ते किं मामभिनदेष न॥१४६ ।। अहो अनौचितीयन्ते छदि प्राद्धेऽप्याडवत् । अङ्कः खलैरिवाकल्पि नखैस्तीदणमुखैर्मम ॥१४७॥ .. -कुचयुगले खरचिता कसूरीपत्रवीरचनां मौश्चिातां दृष्ट्वा प्रियेण गाढमेतो पीडितावित्यन्योन्यमुचैः कलकलं मख्या यथा फूल्कारं कुर्वन्ति, उत्तं कुचमर्दन स्वयमेव यथा जानन्ति तथा तत्कुती ममर्देति भावः । लोकेऽपि स्वकृतां मुद्रां लुप्तां दृष्ट्वा अन्यथाभावशङ्कया उच्चैः फुत्कारं कुर्वन्तीति ॥ ९४५ ॥ तदिति । तस्याः कुचे नख मारोप्य निखाय वयमेव चम- कुर्वनङ्गसङ्कोचाभिनयपूच शकमानो नखचतपीडाविशेषादेव तया किञ्चित्कोपेनेक्षितः, भैमि एष नखस्ते हृदिस्यं मां कि नाभिनदपि तु मामपि व्यदारयदेव। अन्यथा कथं त्वदीये हदि नखे क्षिप्ते ममाङ्गचमत्कार इति ॥ १४६ ॥ अहो इति । हे भैमि तीक्ष्णमुखैनापितकल्पितशिताग्रेर्मम नखैः शुद्धे निष्कपटेऽपि हृदि श्राद्धं रुधिरं वर्तते कल्पते यत्र तद्यथा तथाऽको मयूरपदादिचिहमकल्पि साकारोति यत्सा इयं महती अनौचिती हो चित्रं । कैरिव । दोषारोप- रूपपरुपभाषणवशात् नोक्षणमुखैः दुःसहवदनैः खलैरिव । यथा खलैः उद्धेऽपि पुरुषे प्रशद्धवत् मदोपे पुरुष व अको दोषा- रोपः कल्प्यते मा यथाऽनौचिती, नखक्षतेन स्टायाः खेनैव .. 532 ·उत्तरनैयधचरिते। यचुम्बति नितम्बोरु यदालिङ्गति च स्तनौ । मुरगुणमयं तत्ते वासः शुभदशोचितं ॥ १४८ ॥ लीनचीनाशकं खेदि दरालोक्यं विलोकयत् । सन्निवम्बस निश्वस्य निनिन्द दिनदीर्घतां ॥१४॥ नखानामनौचित्यप्रकटनव्याजेन प्रसादनामकरोदित्यर्थः । अ- उद्धवदिति पचे सप्तमीमामाद्दतिः ॥ १४ ॥ यदिति । हे भैमि गुणमयं सूक्ष्मं श्रुक्षणतरतन्तुकं ते वामः नितम्बार जघनमूरू च यद्यस्मांशुम्पति स्पृमति तथा यमाच ते स्तनी श्रालिङ्गति तत्तस्मात् कारणाच्छुभागारमणीयानां दशांना प्रान्त तनूनां यद्योग्यमुचितं तडके तादृशं भागमनुभवतीत्यर्थः । यत्तदी वासोविशेषणे वा । अथ यो गुणमयः मौर्योदार्थादि- गुणपरिपूर्ण निषश्च शभाया दमायाः पूर्वाचरितपुष्पपरि- पाकोपमताभग्रयोगानुकूलममयविशेषयोचितं भोगं लभते स एव सुन्दरतररमणीयनितम्बारुचुम्बनं तत्कुचालिङ्गनञ्च मल- ते नान्य इति वनितम्यादिचुम्वनकारिणे मत्तोऽपि वसनमेव धन्यमिति भावः । नितम्बोर माण्यवादेकवद्भाव इति ॥१४॥ खोनेति।मात्विकस्वेदयगादतिराझलात् ममच्छवीभूय लीन मंल चीनापं अंगकं यत्र, तथा खेदि माचिकस्खेदयुनं अत एद प दरानोपय दृशं मितमं स्यानोकयन् म कामग्मित्तो भूला मियाय दिने मरतमिषेधाग्निरामतया निश्वाममोध- मग दुःपमभिष्यभ्य दिनस्य दीर्घता फर्थ वा दिमं शीघ्र गमि- .

·विषाः सर्गः। २९ देशमेव दर्दशासौ प्रियादन्तच्छदान्तिक । चकाराधरपानस्य तत्रैवालीकचापलं ।। १५० ।। न क्षमे चपलापाङ्गि सोद्मरशरव्यां । तत्प्रसीद प्रसीदेति स तो प्रोतामकोपयत् ।। १५१ ॥ य्यतीत्यादिना निमिन्द। सुरता) दिनावमानमभिललाये- त्यर्थः । कामपरवशत्वात् सम्भोगेच्छुरभूत्, दिवा तनिषेधाच सुरते सहसा न पत्त इति भावः ॥ १४ ॥ देशमिति । प्रमौ प्रियादन्तच्छदोऽधरस्तस्यान्तिकं समीपव- र्तिनं देभं कपालचिवुकादिभागमेव पूर्व दशनैर्ददंश, अनन्तर तत्रैवाधरसमीपदेश एव अधरोपान्त स्थापितमुख एवाधरपा- नस्थातीकमेव चापलं पुनरोष्टचालनं चुकारादिवरां चकार । चापलस्यालोकत्वञ्च तादृगभिनयमात्रकरणात् तात्त्विक चापल- करणेऽपि श्रधरसम्बन्धाभावाज् ज्ञेयं । सम्बुभुक्षातिशया या- वता घणेगाधरं चुम्बितुं प्राप्यते तावन्नमपि विलम्वं सोढुमशनः मवयमधर एवेति धान्या वाऽधरोपान्तदंशादि कारेति भावः । अतिरिरसोरियं जातिः ॥ १५ ॥ नेति। म परिहासादिवभादालिङ्गमादिवशाच पूचे पीतां प्रसन्नामपि ता इत्युत्का कोपयत्। इति किं । हे. चपलापाङ्गि अई स्मरभव्यथां सेोढुं न चमे मतोऽस्मि यतस्तस्मात् त्वं मम प्रमोद प्रमोद मह्यं सुरतं देहि देहोति दिने रन्नुमनुचितत्वात कोपयाजेनापिदिनं गमयितुं तामकोपयदित्यर्थः । प्रमादनमपि

·उत्तर नवधचरिते।
-
.
ने निपधनाथस्य प्रियाया वदनाम्बुज ।
ततस्तनतटौताभ्यां जघनं घनमीयतुः ॥ १५२॥ .
इत्यधीरतया तस्य हठवृत्तिविशशिनी।
झटित्युत्याय सोकण्ठमसावन्वसरत्मखीः ।। १५३ ॥
कोयं विना न सम्भवतीति कोपसम्पादनं शरव्यतामिति च पाठः।
चपलापाङ्गि अङ्गगाचेति (पा०४।१।५४वा०१) डीषु ॥१५॥
नेत्रे इति । निषधनाथस्य नेचे पूर्व प्रियाया वदनाम्बुज
ततोऽनन्तरं स्तनतटी, अनन्तरञ्च ताभ्यां स्तनतटाभ्यां भका गाद्
धर्म पीवरं जघनं दयतुः मापयतः सुरतामुक्यात् सादरं वद्-
भादिक्रमेणासोकयदिति भावः। अम्बुजवटजघनपदैः भादरा-
खोकनाईवं सूचितं । धनपदं मादरालोकनद्योतनाथ। क्रिया-
विशेषणलेन सर्वच वा योज्यं ॥ १५२ ॥
दतीति। इत्येवं वदनादिविलोकनपूचे जघने घिरकाएं
सादरदृष्टिस्थापनद्दारा धीरतथा रतोसुकतयाऽस्य इटवृत्ती
बलात् सरतारम्भे विकिनी विशेषतः शङ्कमाना सम्भाव-
चनी श्रमी झटिति मच्चादुन्याय चिरनिर्गतमख्यगवेषणाय
मोत्कष्टं यथा तथा कलाद्याः सखीरवमरन् । मण्यनुसरण-
स्कठाप्याजेन प्रियसुरतारम्भ पर्यादिति भावः । अति-
न रपपरवगता दोषाय रसायागय नायकस्य नीरमतामे-
मापादयतीति नदुभयपरिजिवीर्ष या रमान्तरद्वारेण भोग-
समारपरा काठामापादपित श्रीहर्षण भैमौनसायोमिनटे-
मापापियानोपशमः शतः ॥ १५ ॥

·विः शर्ग: न्यवारीव यथाशक्ति स्पन्दम्मन्द वितन्त्रता। भेमोकुचनितम्वेन नलसम्मोगलोभिना ।। १५४ ।। अपि श्रोणिभरखैरां धत्तुं नामशकन्न सः । तदङ्गसङ्गजस्तम्मा गजस्तम्भोरुदोरपि ॥ १५५ ॥ आलिङ्ग्यालिङ्ग्य तन्वनिमामित्यईगिरं प्रियं । स्मित्वा निवृत्य पश्यन्ती द्वारपारम पारमगादसौ ।। १५६ ॥ न्यवारीवेति । नलसम्भागलोभिना भैमीकुचनितम्वेन मन्द शनैः स्पन्दगमनं वितन्त्रता खोययीवरतातिशयेन शीघ्रं गन्तु- मददता सता भैमीशक्तिमनतिक्रम्य शीघ्रगमन प्रतिवन्धकत्वरूप- निजशत्यनुसारेणेतो रतिग्ट हाइहिस्त्रया न गन्तव्यमिति न्यवा- रोव न्यषेधीव । निर्गताऽपि स्तननितम्बभराक्रान्तलाच्चीघ्रं गन्तु न सभाकति भावः । कुचनितम्बेन प्राण्यङ्गलादेकवद्भावः । लोभिना अत इनी (पा०५१२।११५) इनिः ॥ १५४ ॥ अपोनि । स श्रेणिभरेण नितम्बभाराकान्तत्वेन खैरा मन्दगामिनीमपि ममीपे गच्छन्तीमपि तां खयं गजबन्धनस्त- म्भवदुरू दीपी च पीवरौ दोषी वाइ यस्यैवग्भूतः भन् अङ्क- पाल्यां धतुं गायकत्, यत्तस्तथा अङ्गङ्गाजमनाङ्गसजातो निष्क्रियत्वरूपसात्विकभावः स्तम्भो यस्य सः सात्त्विकस्तम्भवशात् नां धर्नु नामकदित्यर्थः ॥ १५५ ॥ प्रालिङ्ग्येति। अमौ मैमी इति पूर्वानप्रकारेणागिरं वाक्यमेषं वनुमसमर्थ प्रियं नलं मिलाऽधीरलेन इसिवा नि-

·८३२
उत्तरनैषधरिले !
प्रियस्याप्रियमारभ्य तदन्त नयाऽनया।
शेके शालीनयाऽऽलिभ्यो न गन्तुं न निवर्तितुं ॥ १५७ ।।
-
वृत्य परात्य वलितग्रीवं पश्यन्ती मती द्वारस्य पारं देहली-
वहिःप्रदेशमगात्। इति किं। है तन्वनि प्रियं श्रालियाति-
ज्यापरिपूर्णवाग् वाणो यस्य तमित्यर्थः । कामोन्मादवाहुल्येन
गहदभिन्नखरतया प्रालिझ्यालिञ्च मां सुखय पश्चाङ्गच्छति
वाक्य शेषः। मितादयः सम्भोगटाररमागीभूततयाऽलङ्कारः
मिथस्येति । प्रियश्य तत्सम्भोगप्रतिकूलचणमप्रियमारभ्य
कृत्वा नदशादेवासईदये दूनया उपतप्तया प्राप्तपात्तापयेति
यावत् । दारवहिर्दैशं प्राप्तयाप्यनया प्रियस्यान्येमिताचरणा-
नन्तरं तस्य प्रमादनमहत्वैव सखी प्रतिगन्तुमयुक्तमिति विचा-
र्यालीभ्यः मखीः प्रति गन्तुं न शेके समाऽभूत् तत्रैव तस्या-
वित्यर्थः । सखीभ्यः मकामानिवर्तितुं नलं प्रति परावर्तित-
मपि न शेके यतः शालीमयाऽध्ययाऽनिपलब्जयां, अमदुद्दे
नागताऽपि सरतार्थ प्रियं प्रनि पुनर्गतेति मण्यो यदिश्यन्ति
तथा चलना स्थादिनि भिया पुनर्न निरत्तेत्यर्थः । मलविध-
येव वा लष्या। क्षणमाचं मार्गमध्ये चिन्नावशानूष्णी स्थिति
भावः । श्रालीभ्यः गत्यर्थकर्मणोति (पा०२।३।१२) चतुर्थी ।
मिति प्रायपादागन्यात् पञ्चमी वा ॥ १५ ॥

·विंशः सर्गः। ३३३ अकथयथ वन्दिसुन्दरी हाः- सविधमुपेत्य नलाय मध्यमङ्गः। जय नृप दिनयौवनोष्णताना- प्लवनजलानि पिपासति क्षितिस्ते ॥ १५८ ॥ उपहृतमधिगङ्गमम्बु कम्बु- च्छवि तव वाञ्छति केशभङ्गिसङ्गात्। अकथयदिति। अथ परिहासपूर्व भैमीवहिनिर्गमनानन्तरं पुरुषस्थान्तःप्रवेष्टुमशक्यबादवमरज्ञापकवचनस्थावश्यं श्रावणी- यत्वादन्दिसुन्दरी विदग्धमागधवनिता दाःमविधं द्वारदेशस- मोपमुपेत्य इति श्री मयं मध्यान्हमकथयत् व्यज्ञापयदि- त्यर्थः । इति किं । हे नृप जय सर्वोत्कर्षेण वर्त्तख दिनस्य यौवनं मध्यान्नस्तत्सम्बन्धिनाणेन तप्ता, पातपसन्तापेन कृतस- तापवती चितिः ते वासवनजलानि माध्याहिक स्नानजलानि पिपासति पातुमिच्छति। माध्याहिकलानावसरो वर्तत इत्य- सूचयदित्यर्थः । मध्याहतप्तो हि जलं पातुमिच्छति । अकथ- यदिति लङ् । अचकथदिति पाठे एयन्ताचङ् । नलाय क्रियया यमभिप्रेतीति (पा०९।४।३२।वा० १) सम्प्रदानत्वं ॥ १५८ ॥ उपेति। अधिगङ्गं गङ्गामधिकृत्य वर्तमानमुपद्दतं भागोर- थ्याः सकाशादानीतं कम्युच्छवि सङ्खधवलं अम्वु तव कृपणतरकु- टिलकेशपाशस्य भङ्गिभिः कुटिलभावैः सह सङ्गात् सम्बन्धात्, अनन्तरं सम्बन्ध जाते तरङ्गैः कृत्वाऽसमाऽतुल्यरूपा विषमा वा .. 51 ·उत्तरनेयधचरिने। अनुभक्तिमनन्तरं तरजा- समशमनस्वर मिश्रभावशोभा ॥१५८ ।। तपति जगत एव मूर्झि भूत्वा रविरधुना त्वमिवातिप्रतापः । पुरमथनमुपास्य पश्य पुण्यै- रधरितमेनमनन्तरं त्वदीयैः ॥ १६० ॥ अतिकपणा वा शमनखसा यमभगिनी यमुना तया मह मिश्र- भावेन मिलितत्वेन मङ्गमेन या शोभा तां गङ्गायमुनासम्भूत- प्रयागकामनीकमनुभवितुं प्राप्तुं वाञ्छति । धतरस्य जलस्य कृपणतरकेशपाशमङ्गे मति प्रयागजलशोभा भविश्यतीति गङ्गा- जलेछां पूरय माध्यामिकस्नानं कुर्विति भावः । अधिगङ्गं विभत्यर्थे ऽव्ययीभावः ।। १५८ ।। तपनोति। हे राजन्, अहुतोऽसह्यः प्रकृयस्तापः करोषण्यं यस्य स रविरधुना मध्याहसमये जगत एव विश्वस्यापि मूर्ट्सि भूवा नपति । क दव स्विमिव। यथा बहुतः प्रतापः साचतेजो यस्य म लं विश्वस्य मू ि चरणमारोग्य तपमि राजलक्ष्या दीप्यमे तथे- त्यर्थः। मध्यागममयो नियिता वर्तत इत्यर्थः । अत एव पुर- मथन परमुपास्याराध्यापार्जितरिति शेपः । एवम तसदीयैः पुण्यपूणानन्तरं त्वममं सूर्य मधरितं ममाकोपरिभागाथा- पित तिर्थ गगमभागे वर्तमानमेनं सूर्य पग्य । देवपूजाननारं । पर्यो नमम्विधान इरापारापमप्यपराहे सूर्य मनस्तुर्थिति ·विंशः सर्गः। ८३५ आनन्दं हठमादरन्निव हरध्यानार्चनादिक्षण- स्थासत्तावपि भूपतिः प्रियतमाविच्छेदखेदालसः। पक्षद्वारदिशं प्रति प्रतिमुद्रागनिर्गतप्रेयसी- प्रत्यावृत्तिधिया दिशन् दृशमसौ निर्गन्तुमुत्तस्थिवान् ॥१६॥ भावः । अधुना तु वत्सदृशः यत्पूजाजमिन पुण्यैस्वया जिता- उधोगतो भविय्यतीत्यर्थः ॥ १६० ।। आनन्दमिति। अमा भूपतिः स्नानाद्यर्थं वहिनिर्गन्तुंश- य्यायाः सकाशादुत्तस्विवान् । किम्भूतः । द्राक् झटिति वहि- निर्गतायाः प्रेयस्या भैम्याः प्रत्यासत्तिधिया पराहत्यागमनस्य वुध्या पुनरथागमिष्यति किमिति सम्भावनया तदिलोकना, पनदारदे पार्श्वदारप्रदेश प्रति लचीकृत्य प्रतिमुजर्मुहुर्मुश दिशन् ददानः, तथा प्रियतमाया विच्छेदो वियोगस्तजन्येन खेदेन दुःखेनालसोऽपि तथा हरध्यानार्चनादेः क्षणस्य मध्याह- स्थासत्ता, अतिनैकव्ये सत्यामपि इदं यथा स्यादेवं बलात्का- रेण गतमप्यानन्दमाहरनिव परावर्तयन्निव, अर्चनादिरेव क्षण उत्सवस्तदासत्त्याऽपोति वा विरहखेदायामे सत्यपि नित्याहिक- काललोपभिया शिवभक्त्या च मानन्दवलाइहिर्निर्गत इत्यर्थः । लोकचतुरयेनोत्तरसर्गसङ्गतिः सूचिता इति ज्ञेयं। प्रतिमुहु- रित्यर्थे प्रतेर्मुहुः शब्देन सह सुपेति (पा०२।११४) ममामः मुहुर्मुडरित्यर्थः ॥ १६१ ॥ . 5.2 ·३६ उत्तरनैषधचरिते। श्री कविराजराजिमुकुटालट्कारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामनदेवी च यं । अन्याक्षुष्मरसप्रमेयभणिती विशस्तदीये महा- काव्येऽयं व्यगलनलस्य चरिते सौ निसर्गाज्वलः॥१६२।। समाप्तो विंशः सर्गः॥ श्रीवर्षमिति। पूर्वाद्धः पूर्ववत् ॥ अन्यः श्रीहर्षयतिरिक्तः कविभिरक्षुणा रसस्य टङ्गारादेः प्रमेयस्य ममामोक्त्युत्प्रेचादेव भणितिर्गम्फना यत्र तादृशेऽपूर्वरभादिमति महाकाव्ये विंशः भर्गः विंशतेः पूरण: व्यगलत् समाप्तिमितः । भणिती । भापित- पुलं विंगः तस्य पूरणे डटिति (पा ५।२।४८) उट् ॥९६२ ॥ इति श्रीमवरसिंहपण्डितात्मजनारायणरते नैषधीयमका विंशः मर्गः॥

·उत्तरनैपधचरित।
एकविंशः सर्गः।
तं विदर्भरमणीमणिसौधा-
दुजिहानमनुदर्शिनसेवैः।
अर्पणानिजकरस्य नरेन्द्र-
रात्मनः करदता पुनरूचे ॥१॥
इदानीं पूर्वमान्तप्रस्ताविनमध्याह्नमानदेवपूजादिवर्पना-
र्थमेकविध सर्गमारभते। तमिति। विदर्भरमण्या भैम्या मणिमो-
धान्मणिपद्धसुधाधवलितप्रासादात् मकामादुमिहानं वधिनि-
गच्छन्तं नलमनुलक्षीकृत्य दर्शिता अन्तःपुरद्वारि प्रणमादिना
ज्ञापिता सेवा यः, अवसरपर्यन्तं वहिस्थितैरन्तरङ्गनरेन्द्रल-
इस्तावलम्वनाथै निजकरस्थार्पणाद्धेतोरात्मनः स्वस्य करदता
पुनरूचे पुनरुक्तीचक्रे इत्यर्थः । पूर्व सर्वेऽपि राजानः वलि-
रूपकर ममर्पणात् करदा अभूवन, दानोन्नु भोपानमा-
गणावरोहतो नलस्य इस्तावलम्वनाथै निजपाणिममर्पणात्
करदा जाता इति छलेनात्प्रेक्षा । एतेन नलस्य चक्रवर्तिवं
धोत्यते ॥ १ ॥

·उत्तरनेषधचरिते। तस्य चीनसिचयैरपि बहा पद्धतिः पदयुगात् कठिनति । तो प्यधत शिरसा खलु माल्यै राजराजिरभितः प्रणमन्ती॥२॥ ट्रागुपाहियत तस्य नृपैस्त- दृष्टिदानवहुमानकृतार्थः । तस्पेति। खल्वितीव हेतोः अभितः पादयोऽपि प्रणमन्ती राजराजिनूपपरम्परा तां मिचयैर्बद्धामपि पद्धतिं शिरमा माल्पैः शिरोधताभिः पुष्पमालाभिः प्यधत पाच्छादयति स्म । इति किं । चीनमिचयैः देशविशेषाद्भवैः सूझमृदुभिर्वस्वैर्बद्धा मन्जिता आच्छादितापि सती पद्धतिः तस्य नलस्य पदयुगात् मकाशात् कठिनेति, मृदुतरयोईि चरणयोर्मदुतरपुष्पबद्धायां भुवि गमनं युक इति शिरोधतपुष्पसंमग यावद्भवति ताव- त्पर्यन्तं मध्येमागें तस्य सादरं दण्डवत् प्रणामं सर्वेऽपि चक्रु- रित्यर्थः ॥ २॥ द्रागिति। अथ प्रणामानन्तरं तेग रुतं दृष्टिदानं नेत्र- निरीषणं नमवणेन बहुमानेन कृतार्थ: मफलथमैनपः देभे भदं देग्मं स्वस्वदेग्नं स्वीयस्वीयदेशभवं तवान्यत्र वाऽपूर्व दुर्लभ अत्युत्तमं, नया पनेन युद्धिपूर्व शिक्षावन कपिरारोपित- तमायाललादिरमणीयकलादिगुणयिगेपिरधिकं अनितरी पिचमाचर्यरूपं महजेरातिय गुणरतितरामायंकारि- ·एकविंशः सर्गः। खस्वदेश्यमय रत्नमपूर्व यत्नकल्पितगुणाधिकचित्रं ॥३॥ अङ्गुलोचलनलोचनभङ्गि- भूतरङ्गविनिवेदितदान। रत्नमन्यनृपढौकितमन्ये तत्प्रसादमलभन्त नृपातत् ॥ ४॥ मणिमुक्काकरितुरगादिरत्नं वस्तु तस्य द्राक् शोघ्रं प्रणामान- न्तरमव्यहित मेवोपाहियत उपदीकृतं। तत्र उपदीकृते रत्न- जाते दृष्टिदानमेव बहुमान इति वा । केनेदमिदमानीतमि- त्यादरमश्नपूर्व तेषु दृरिदानमेवेति वा यन्नेति पाठे यत् कल्पि- तगुणाधिकचित्रं न भवति किन्तु स्वाभाविकगुणाधिकचित्रमेत- द्रत्नमिति सम्बन्धः । देण्यं भवाथै दिगादित्वाद्यत् दिग्यमिति पाठेऽपि, रबजावावेकवचनं, एवमुत्तरयोकेऽपि ॥३॥ अङ्गुलीति । अन्ये चिरकालसेविनस्तदानीमेवागता वा नृपा अन्यभूपैकितं उपदोकतं तत्पूर्वानं मणिमुकादिरत्नजा- नमेव तस्य नलस्य प्रसादं पारितोषिकं दानं अलभन्त । किम्भूतं। अङ्गुलीचलनेन लोचनभन्या प्रमादसूचकने चवीक्षणविशेषेण भूतरङ्गेण च एतस्मै एतद्देशीति सेवकान् प्रति एतत् त्वं गृहाणेतत् लं गृहाणेति राज्ञः प्रत्येव वा विशेषेण निवेदितं दानं यम्य । अन्यै रानीतमन्येभ्यो दत्तवान् न तु कोषागार निवेशितवानि- ·g. उत्तरनैषधचरित । तानसौ कुशलखनृतसेकै- स्तपितानथ पितेव विसृज्य। अस्त्रशस्वखुरलीषु विनिन्ये शैष्यकोपनमितानमिताजाः ॥५॥ .. त्यनेनौदार्यातिशयश्चातुर्यञ्च सच्यते । चतरो हि तदीयमेव तस्मै न ददाति। अस्यादिचालमेन श्रादानादिवेदनमी- श्वरजातिः॥४॥ तानिनि । अथ नूतनागतराजखीकृतोपदामानन्तरं चिरा- गतराजेभ्यो वितरणानन्तरं अमी अमिताजा अतुल्यपराक्रमो नलो नूतनागतान् राजः कुशलसूनृतमेकैः कुशल प्रश्नसम्बन्धि- म त्यप्रियवचनामृतमेचनेः भवतां गते देहे च कुशलं भवतां कार्य करिष्यामीत्येवंरूपैः कृत्वा तर्पितान् प्रीणितान सबहु- मानं स्वशिविरं विमृज्य शेयकेन शिव्यभावेन प्रयोजनोपन- मितान् समीपमानीताम् अखादिभिक्षार्थ यमीपमागतानन्य- नृपान् अखाण्यानेयादीनि भखाणि वाणादीनि तेषां खुरलोपु हस्तचरणादिमस्तानचातुरोविशेषेषु विनिनो तद्विषयं कौशन- मणिषयदित्यर्थः । क इव, पितेव । शय्यकति भावे पोपधा- दुञ्। मिस्यतेति च पाठः ॥ ५ ॥ .

·एकविंशः सर्गम ८४१ दुम- मर्त्यदुःप्रचरमस्त्रविचार- चारु शिष्यजनतामनुशिष्य। खेद विन्दुकितगोधिरधीर स श्वसन्नभवदाप्लवनेच्छुः ॥६॥ यक्षकममृदून्मृदितानं प्राक्कुरङ्गमदमीलितमलिं। मर्येति । म नल आप्रवेच्छुः जलावगाहनाय मामिलापो- ऽभवत्। किम्भूतः । मर्येषु दुःप्रचरमविद्यमानप्रसरं मयः चर्यते दुःप्रचरं नलातिरिफर्मय॑मात्रैरज्ञाताशेषविशेष अवाणां आग्नेयाद्यस्त्राणां विचारं मोक्षोपमंहारोपायप्रकारविशेषं चारुः प्रौढप्रतिभःशिय्यजनस्तत्समूई चारुसम्यग्वा अनुशिय शिक्षयि- वा स्थितोऽनन्तरं श्रमवभाज्जाता ये खेदविन्दुकास्ते सञ्जाता यस्य तादृश गोधिः ललाटं यस्य अत एव धीरं दोघे न धीर- मल्पं श्वसन् । विन्दुकेत्यत्राल्पार्थ कन् । तारकादिलादितच् । ललाटमलिक गोधिरित्यमरः ॥ ६ ॥ यचेति। उच्चकुचा अङ्गनास्तं बहुलपरिमलेनानुवन्धिताः मिलन्तो भृङ्गा येषु नैर्गन्धवारिभिः कर्पूरादिवासितजलैः सि- षिचुः अभ्यङ्गखानमकारयन्नित्यर्थः । किम्भूतं । प्राक् पूर्व कर्पू- रागरुकतुरीचन्दनककोलचूर्णरूपेण यक्षकर्दमेन सुगन्धिद्र- व्येण कृत्वा मृदु यथा तथा शनैः उन्मृदितं अङ्गं यस्य तथा पश्चात् कुरङ्गमदेन कस्तूरिकया मोलितः सम्बन्ध प्रापितः 54 ·Bર उत्तरनेषधचरिते। -- गन्धवाभिरनुबधितम्ङ्गे- रङ्गना सिपिनुरुचकुचास्तं ॥ ७॥ भूभृतं पृथुतपा घनमाप्न- स्तं चिः स्वपयति स्म पुरोधाः । सन्दधज्जलधरसूखलदोघ- स्तोर्थवारिलहरीरुपरिष्टात् ॥८॥ मेलियस्य कस्वरिकानिर्वासितनैलशिरसमिति यावत् । तथा। कर्पूरमगरुश्चैव कस्तुरीचन्दनं तथा। कोलं च भवेदेभिः पञ्चभिर्यक्षकदमः ॥ इति* विष्णुपुराणात् ॥ ७॥ भूस्तमिति । अभ्यासानानन्तरं चिः माचार प्राप्ती हितः खकुलपरम्परायातः पुरोधाः पुरोहितः जलधराज्जल- पूर्णात् स्वर्णकलशात् स्खलन् पतबोधः मन्नतधारापरम्परा या- मान्ताः प्रयागादितीर्थवारीणां लहरीस्तरङ्गान् उपरियात् मन्दधत् प्रक्षिपन् मन् पृथुना तपमा चान्द्रायणादिजन्येन च पुण्येन धनं पूर्ण तं भूतं भलं स्कृपयति स्म । पूर्वमुष्णोदकस्ना- नेन शरीरद्धिं कारयिला मसाल्पपूर्व शीतलोदकेन वेदोक- मन्यनाममकारयदिति भावः । चिरापाढः पृथुना तपमा माघमामेगाधनं माघमारभ्य वृक्षाणां गलितपचावाद गहनं एयभूतं पर्वतमभिपिशती विशिया लहरीपरि धारयन + गहरति पा.।

·एकविंशः सर्गः। ८४३. प्रेयसी कुचवियोगदविर्भुग जन्मधूमविततीरिव विभ्रत्। स्नायिनः करसरोरुहयुग्मं तस्य गर्भधुतदर्भमराजत् ।। ६ ।। कल्प्यमानममुनाचमनार्थ गाङ्गमम्बु चुलुकोदरचुम्बि। निर्मलत्वमिलितात् प्रतिविम्बा द्यामयच्छदुपनीय करे नु ॥ १०॥ बहुजलं विक्षिपन् आषाढः पृथुतपो येषां तैस्तपखिभिर्धनं निरन्तरव्याप्नं पर्वतमभिषिश्चतीति वा । तपा माघ इत्यमरः चिस्वयमापाढ इति च ॥ ८॥ नानक्रममाह ॥ प्रेयसीति । नायिनो मन्त्रवत्तीर्थजलाव- गाहमखानविधिना स्नानं कुाणस्य करमरोरुहयुग्म गर्भयो- सर्जनौकनिष्ठान्तरालयोईतो दभी येन एवम्भूतमराजत् उमाभे। किम्भूतमिवोत्प्रेक्षते। प्रेयस्याः कुचवियोग एव हविभुक् धूमविततीविभ्रदिव दर्भाणां ग्यामखा- डूमविततिवं युक्तम् ॥ ८ ॥ कल्प्येति । अमुना पाचमनमर्थः प्रयोजनं यस्य आचमनं कत्तुं वा कल्यमानं खोक्रियमाणं चुलुकोदर चुम्बि चुलुकम- ध्यवर्ति गाङ्गं अम्बु कर्ट निर्मल त्वेन मिलिनस्तस्मिन् जातः प्रति- विम्वो यथास्तां द्यां खमें उपनीय समीपस्यां कृत्वा इस्तप्राण्यां 512 तस्माज्जन्म यासान्ताः ·488 उत्तरनैषधचरिते! । मुक्तमाप्य दमनस्य भगिन्या भूमिरात्मदयितं धृतरागा अङ्गमङ्गमनु किं परिरभे तं मृदो जलमृदुग्रहयालु ॥ ११ ॥ . कृत्वा करे प्रायच्छत् । दाण्दाने तदुत्तायां स्नानप्रारम्भान- न्तरमाचमनं चकारेत्यर्थः । अन्यदपि दुर्लभ वस्तु हस्ते श्रानीय दीयते ॥ १० ॥ मुक्तमिति। भूमिः श्रात्मनो भूपतित्वाद्दयितं मियं भतारं नवं स्नानकाले दमनस्य भगिन्या भैम्या मुक्त विरहितमाप्य लन्धा रत्तो रागा लौहित्यं यया श्रथ च मानुरागा सती ऊष- रादित्तिकानिषेधात्तत्परिहाराय जलस्पर्शमाचेण शिथि- लावयवाः मृदुतरस्पर्शाः सानार्थमानीता: मदो गङ्गादिम- तिका गृहयानुं गृहन्तं अनुकं श्रात्मनः कामुकं तं अङ्गमङ्गं प्रत्यङ्ग परिरभे पालिलिङ्ग। यातमार्गेण ललाटाद्यगोपु रत- मृत्तिकालगनव्याजेनान्यदा दुःप्रापं ववनभं भरालिलिङ्गेति भावः । प्रतीयमानोप्रेक्षा। अन्याऽपि मपत्नीमुझं वनभ चिरा- माप्य भानुरागा सती प्रत्यङ्गमालिङ्गति कं मुखं लकीकृत्य ৰামলাভিষিক্টমি স্বা। एका विमस्य रका तु चियस्याथ स्टदिशः । मिया सभ्य पणा फ्रमान्मृद उदाताः ॥ पति पतेः । अमुकं अनुकाभिकाभीकाकमिता (पापारा०३) ·उत्तरनेवधचरित। माणमायतवतो जलमध्ये मञ्जिमानमभजन्मुखमस्या थापगा परिवृढोदरपूरे पूर्वकालमुचितस्य सुशिगः ॥१३॥ मर्त्यलोकमदनः सदृशत्वं विभ्रदधविशदद्युतितारम्। प्राणमिति। सुवर्णघटितमहापात्रस्थतीर्थवोपकल्पितसमन्त्र- ककरहतावगाइनजलमध्ये । . गायत्री भिरमा मार्दू जपेयादतिपूलिकां। प्रतिप्रणवसंयुकां विरयं प्राणसं यमः॥ इति। याज्ञवल्क्योकलसणलक्षितं प्राणं प्राणायाम श्रायनवतः कृतवतः जलमध्ये मुखं नम्रीकृत्य कनिष्टानुछेन नासामुखवा- भनिरोधपूचं अघमर्षणं इतवत इति यावत्। एवम्भूतस्यास्य नलस्य जलान्तर्वर्तिमुखं श्रापगानां परिदृढस्य खामिनः मम्- द्रस्य उदरपूरे गर्भप्रवाहमध्ये मन्यनात् पूर्वकालं उपित्तस्य शत- वामस्य मितांचन्द्रस्य मञ्जिमानं मॉन्दर्यमभजत् मागरेर- दरम्मचन्द्र दृशमभूदिव्यर्थः। घुमिभूम्यमवाप्राणा इत्यमरोक्तः माणगन्दस्य बजवचनान्तलनियमादेकवचनं चिन्यं । आयतवतः

·एकविंशः सर्गः।
८४५
मूलमध्यशिखरस्थितवेधाः
शैरिशन्भकरकाञ्चिशिरस्यैः।
नस्य मूर्ध्नि च करे शुचिर्भः
वारि वान्तमिव गाङ्गतरङ्गैः ॥ १२ ॥
आप
इति माधुः । अनुकिमिति पाठे सोयनानि लक्षीत
रेभे किमित्यर्थः ॥ ११ ॥
मूनि । साग्रमूखिभिरगर्भेद स्तुत्य मूर्झि हादि
कुत्राप्यमन्बन्धात् पवित्रतरञ्च मार्जनं मन्वं तत्सम्बन्धि वारि च
करे विचितं । कविचेपे किम्भूतैः ।
'कुशमले स्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये जनार्दनः ।
कुभाग्रे प्रहरं विद्याचया देवाः कुशे स्विताः ॥
इति वचनान् मूचे मछे शिखरे च क्रमेण नितानां वेध-
भौरियम्भूनां ब्रह्मविष्णुहराणां क्रमेण करके कमण्डली डी
पदाम्बुजे मिरमि च गा मनदेति पुराणप्रामाश्यस्विनैरेवम्य-
कारण दर्भपु मन्भवद्भिर्गासम्बन्धिभितरोन्नमिव उद्गीर्ण-
मिव कुशमूलादिस्थितब्रह्मादिदेवता यत्र करकादिनिष्ठगाङ्ग-
तरङ्गभरिव पवित्रैदीयजलैः सानादभूत मार्जननकरोदि-
त्यर्थः। कमण्डला करक इत्यमरः। वान्नं उदिवाकः यय
विभाषेति (पा०२।१५) निष्ठायामिजिषेधः ॥ १२॥

·८५६ उत्तरनेयधचरिता प्राणमायतवतो जलमध्ये मञ्जिमानमभजन्मुखमस्या आपगा परिवृढोदरपूरे पूर्वकालमुचितस्य सुधांगः ॥ १३ ॥ मर्त्यलोकमदनः सदृशत्वं विभ्रदधविशदद्युतितारम्। प्राणमिति। सुवर्णघटितमहापाचस्थतीर्थवोपकल्पितममना- ककरहतावगाहनजलमध्ये । . गायत्री भिरमा साई जपेयातिपूर्विका । प्रतिप्रणवसंयुतां बिरयं प्राणसंयमः॥ इति । याज्ञवल्क्योतलक्षण लक्षितं प्राणं प्राणायामं श्रायतवत: कृतवतः जलमध्ये मुखं नमीत्य कनिष्ठाङ्गुष्ठेम नासामुखश्वा- मनिरोधपूर्वं अघमर्पणं कृतक्त इति यावत्। एवम्भूतस्यास्य नलस्य जलान्तर्वर्तिमुखं श्रापगाना परिढस्य स्वामिनः मम्- द्रस्य उदरपूरे गर्भप्रवाहमध्ये मन्यनात् पूर्वकाल उपितस्य कृति- वासस्य मितांशोसन्द्रस्य मञ्जिमान सौन्दर्यमभजत् सागरी- दरम्यचन्द्र दृभमभूदित्यर्थः। घुमिभूग्यमवःमाणा इत्यमरात: प्राणशब्दस्य ववचनान्नबनियमादेकवचनं चिन्यं । प्रायतवत: यमेः तावतः । अत्यन्तमयोगे द्वितीया ॥ १३ ॥ मायति । मत्र्यलोकमदनो नलः दम्रदिश एव वमनं यस्य नाम दिगमरण विधुमालगन्द्रभेगरस्य पईयेव अपरं वर्ष त्रय .

·एकविंशः सर्गः। e8s अम्बरं परिदधे विधुमौले स्पर्द्धयेव दशदिग्वसनस्य ॥ १४ ॥ भीमजामनुचलत् प्रतिवेल संयियंसुरिव राजकपीन्द्रः । च गगनं परिदधे। बच कृतदशदिगूपविभागं गगनमुच्यते तेन गगनवमनस्वेत्यर्थः। किम्भूतं । सदृमत्वं दशाभिर्दीर्घप्रान्ततन्तुभिः मह वर्तते तद्भाव अथ च दशभिःसहवर्तमानं तद्भावं दशत्व- मझायोगिदिग्विभागोपाधिरेव दशत्वमङ्यायोगिवं विधत् सद- गलमुदितभाग्यत्वं विधदिति नलविशेषणं वा। तथा अनव- दौचित्याच्छरन्मेघवेवाधका परिप- यस्य शुभतरव्यविशेष- स्वेव वा । विशदा शुभतरा द्युतिर्यस्व अत एव तारं सूक्ष्मतरं धवलानिवत् तारञ्चेति एकपद्यं वा प्रभवदियदा द्युतिर्यस्य नगावस्तनातामारात् श्रादत्ते नवलतरं वा गरन्मेघवदधक- ट्रव्यवदा निर्मलाद्युतिर्यामां तादृग्यस्तारका यत्र । यद्वा श्र- भाणि मेघा विधन्ति अत एव मेघावृतत्वादद्युतयः कान्ति- रहिनास्तारका यति वा। अच्छिन्नं धीतं वस्त्रं परिदध इत्यर्थः ईयरोऽपि विशिरमाकाशमेव वस्ते भिवकामयोर्वि- पात् पी युताः । अाणि विशन्तोति पचे दितीयेति योग- विभागात् समासः ॥ १४ ॥ भीमजामिति । राजपीणां सदाचारनृपाणां मध्ये इन्द्रः स नः उत्तरी यस्योपरितनवस्वस्य परिवेषमिषेण वेएनव्याजेन ·उत्तरनयधचरित। प्राणमायतवतो जलमध्ये मञ्जिमानमभजन्मुखमस्या आपगा परिवृढोदरपूरे यूर्वकालमुचितस्य सुधांशतः ॥ १३ ॥ मर्त्यलोकमदनः सदृशत्वं विभ्रदभ्रविशदद्युतितारम्। प्राणमिति। सुवर्णघटितमहापात्रस्थतीर्थबोर पकल्पितसमन्त्र- ककरहतावगाहनजलमये ।. गायत्रीं शिरमा मार्दू जपेयातिपूर्विकां। प्रतिप्रणवसंयुक्तां विरयं प्राणसंयमः॥ इति। याज्ञवल्क्योक्तलक्षणलक्षितं प्राणं प्राणायामं पायतवतः कृतवतः जलमध्ये मुखं नम्रीकृत्य कनिष्ठागुठेन नामामुखश्वा- मनिरोधपूर्व अघमर्षणं कृतवत इति यावत्। एवम्भूतस्यास्य नलस्य जलान्तर्वर्तिमुखं श्रापगानां परिदृढस्य खामिनः समु. द्रस्य उदरपूरे गर्भप्रवाहमध्ये मन्यनात पूर्वकालं उपितस्य सन- वासस्य मितांशचन्द्रम्य मञ्जिमानं मौन्दर्यमभजत् सागरी- दरम्यचन्द्रदृश्यमभूदित्यर्थः। घुमिभूम्यमवःप्राधा इत्यमरोतः प्राण मन्दस्य बजवचनान्तवनियमादेकवचनं चिन्यं । श्रायनवतः यमेः भवतः । अत्यन्नमयोगे द्वितीया ॥ १३ ॥ मति । मत्र्यलोकमदना नल: दशदिश एव वमनं यस्य नव दिगमरस्य विधुमालयन्द्र परस्य एईयेव अम्मरं वशं श्रय .

·एकविंशः सर्गः1 श्वैत्यशैत्यजलदैवतमन्त्र- खादुताप्रमुदितां चतुराक्षों। वीक्ष्य मोघधृतसौरभलाभ घ्राणमस्य सलिलघ्रमिवाभूत् ॥१७॥ - येदिति व्यासचिनेन वैधस्नानानन्तरं वखादिना केशमार्जनस्य निषेधात् केषु शेषं जवं केशप्रान्तेभ्यो गलधजलं जसविन्द- वस्त एव मौक्तिकानि दन्ताश्च यस्याः, यहा जस्त मोनिकानि. मुकावत् स्थूलजलविन्दवस्त एव दन्ताः यस्याः मा एवमाता रमणीयदाना तिलकं दधारेति भावः। अन्याऽप्येवंविधा तरुणी कश्चिद्भजत इति ॥ १६ ॥ श्त्येति। येत्येन गैत्येन च जलदैवतं येषां तेराप्यैः तन्जल- दैवतं वरुणस्तत्सम्बन्धिभिवारुणैर्मन्तः शब्दात्मकैः स्वादुतया म- धुररसतया च जलगतविभिटरूपस्पशब्दरमलक्षणखखविषय- लाभेन प्रमुदितां अतितरां सन्तुष्टां चतुरानी इन्द्रियचतुष्टयं क्रमेण च स्वक्त्रोचरमनसमाहाररूपां नेत्रादिचतुष्टयों वीच्य प्राणेन्द्रियं महजगन्धस्य पृथिव्या असाधारणगुणलाजले नद- सम्भवात् कर्पूरादिवासितस्य च जलस्य देवनापनादिधर्मकर्मासु प्रतिषेधादापाधिकरवायसनावात् मांघो निप्पल एव प्रतः मेरभे शोभनगन्धे लोभो येन लोभस्तन्नातीयस्पर्द्धा, विगलि- मत् ऋतं चेत्यादिनन्ध्याघमर्षणे चुलुकोदकस्पर्शमिपेण लिजिप्रतीति सलिखनं जलाघाणं कुर्वदिवाभूत, लोभस्य- 5 N ·cga उत्तरनैषधचरिते। प्राववार हृदयं स समन्ता- दुत्तरीयपरिवेषमिषेण ॥१५॥ स्नानवारिघटराजदुरोजा गौरवृत्तिलकविन्दुमुखेन्दुः। केशशेषजलमौक्तिकदन्ता तंबभाज सुभगाप्लवनश्रीः ॥ १६ ॥ हृदयं मनः श्रय च वक्षःस्यसं समन्तात् प्राववार ववन्ध पिदधे । 'किम्भूतं। यतः प्रतिवेलं वारं वारं भीमजामनु लचीकृत्य अनुरा- गातिशयाञ्चलदभिमुख धावत् । किम्भूत इव तदयं मयिय- सुरिव सम्यक् नितरां नियन्तुमिच्छुरिव क्षणमात्रं त्वया न गन्तव्यमिति गाढं मयनं कर्तुमिच्छति वा स्टत्यादावेकवा- ममः कर्माधिकारेक्रेतरीयवसधारणं युकं । अन्योऽप्यन्यत्र गमनात्मको बलाद्रग्वादिना स्वाप्यते समन्तादिति च पाठः। राजा सपिरित्यक इति प्रकृति भावः ॥ १५ ॥ सानेनि । सुभगा मनोहरा अथ च सौभाग्यवती आसवन- श्रोः स्नानलमोस्तं वभाज सिपेवे सानेन नितरां शुशुभे इत्यर्थः । किम्भूता । सानार्थ वारि तानाः सुवर्णघटास्त एव राजन्ती उरोजो कुची यस्याः सा तथा अर्धवृत्ततिर्यगर्द्धचन्द्राकाराः वर्णनां क्रमात्तिसका इति दरवचनात्। ललाटे तो गैर- निस्तकविन्दुर्गातोरसोपीचन्दनादिरचितो व सस्तित- गौरवृत्तलामुखेन्दुर्यस्याः मा तथा हस्तवीन गाण- फःमएच ·एकविंशः सर्गः1 t श्चैत्यशैत्यजलदैवतमन्त्र- खादुताप्रमुदितां चतुराक्षों। वोच्य माघधृतसौरभलाभ घ्राणमस्य सलिलघ्रमिवाभूत् ॥ १७ ॥ येदिति व्यामवचनेन वैधनानानन्तरं वस्तादिना केशमार्जनस्य निषेधात् केयु शेषं जलं केशप्रान्तेभ्यो गलद्यज्जलं जलविन्द- वस्त एव मोनिकानि दन्ताय यस्याः, यद्वा जल मोनिकानि. मुक्तावत् स्यूलजलविन्दवस्त एव दन्ताः यस्याः सा एवमाता रमणीयदाना तिलकं दधारेति भावः । अन्याऽप्येवंविधा नरुणी कञ्चिनजत इति ॥ १६ ॥ चैत्येति । येत्येन शैत्येन च जलदैवतं येयां तेरापैः दैवतं वरुणस्तत्सम्बन्धिभिर्वारुणैर्मन्तः भब्दात्मकैः खादुतया म- धुररसतया च जलगतविशिष्टरूपस्पर्थशब्दरमलक्षणवखविषय- लाभेन प्रमुदितां अतितरां सन्तुष्टी चतुरानी इन्द्रियचतुष्टयं कमेण चतुस्वावरसनममाहाररूपा नेत्रादिचतुरयों कोच्य भाणेन्द्रियं महजगन्धस्य पृथिव्या अमाधारणगुणत्वाजले नद- मम्भवात् कर्पूरादिवासितस्य च जलस्य देवनापनादिधर्मकर्मासु प्रतिषेधादीपाधिकस्याप्यसमावात् मोघो निष्फल एव प्रतः मौरभ शोभनगन्धे लाभो येन लोभस्तन्नातीयस्पर्द्धी, विगलि- तविवेक मत् चतं चेत्यादिमन्ध्याघमर्षणे चुलुकोदकस्पर्गमिषेण मलिनं जिघतोनि मलिननं जलाधाणं कुर्वदिवाभूत, लोभस्प- 5 N ·एकविंशः सर्गः। Cat श्वैत्यशैत्वजलदैवतमन्त्र- खादुताप्रमुदितां चतुराक्षों। वीक्ष्य माघधृतसौरभलोभं घ्राणमस्य सलिलघ्रमिवाभूत् ।। १७ ।। .. येदिति व्यामवचनेन वैधस्नानानन्तरं वस्तादिना केशमार्जनस्य निषेधात् केशेषु शेषं जलं केशप्रान्तेभ्यो गलइन्जलं जलविन्द- वस्त एवं मौक्तिकानि दन्ताय यस्याः, यहा जलमोनिकानि. मुक्तावत् स्थूलजलविन्दवस्त एव दनाः यस्याः सा एवमाना रमणीयदधना तिलकं दधारेति भावः । अन्याऽप्येवंविधा तरुणी कञ्चिद्भजत इति ॥ १६ ॥ श्वत्येति । चैत्येन शैत्येन च जलदैवतं येषां तेरापैः तज्जल- दैवतं वरुणस्तत्सम्बन्धिभिर्वारुणेमन्त्रैः शब्दात्मकैः स्वादुतया म- धुररमतया च जलगतविशिष्ट रूपस्पर्भशब्दरसलक्षणखखविपय- लाभेन प्रमुदितां अतितरां सन्तुष्टां चतुराची इन्द्रियचतुष्टयं क्रमेण चक्षुस्खक्याबरमनममाहाररूपा नेवादिचतुश्यों वीक्ष्य घ्राणेन्द्रियं सहजगन्धस्य पृथिया अमाधारणगुणलाजले नद- सम्भवात् कर्पूरादिवामितस्य च बलस्य देवस्थापनादिधर्मकर्मास प्रतिषेधादौपाधिकस्याप्यसम्भवात् मोघो निप्फल एव पृतः सौरभे शोभनगन्धे लोभो येन लोभस्तज्जातीयपद्धी, विगलि- तविवेकं सत् सूतं चेत्यादिमन्ध्याघमर्षणे चुलुकोदकस्पर्शमिषेण मलितं जिघ्रतीनि मलिलधं जलाधाणं कुर्वदिवाभूत, लोभस्प- - 5 N ·cga उत्तरनेयधचरिते। प्राववार हृदयं स समन्ता- दुत्तरीयपरिवेपमिषेण ॥ १५॥ स्नानवारिघटराजदुरोजा गौरम्मृत्तिलक्रविन्दुमुखेन्दुः। केशशेषजलमैतिकदन्ता तं वभाज सुभगाप्लवनश्रीः ॥ १६ ॥ हृदयं मनः अथ च वक्षःस्य लंभमन्तात् प्राववार ववन्ध पिदधे च। किम्भूतं। यतः प्रतिवेलं वारं वारं भीमजांमनु लचीकृत्य अनुरा- गातिशयाचलदभिमुख धावत्। किम्भूत इव तदृदयं मयियं- सुरिव सम्यक् नितरां नियन्तुमिच्छुरिव क्षणमात्र लया न गन्तव्यमिति गाढं मयत्नं कर्तुमिच्छति वा स्टत्यादावेकवा- सम: कानधिकारोकेरुतरीयवस्त्रधारणं युकं । अन्योऽप्यन्यत्र गमनात्मको बलाद्रग्चादिना स्थाप्यने समन्तादिति र पाठः। राजा सपिरित्यक इति प्रकृति भावः ॥ १५ ॥ खानेति । सभगा मनोहरा अथ च सौभाग्यवती बालवन- श्रीः खानलमोस्तं वभाज सिपेवे खानेन नितरां मुशुभे इत्यर्थः । किम्भूना । सानार्थे वारि नथुक्राः सुवर्णपटात एव राजना उरोजो कुधी यस्याः सा तथा ऊर्धत्ततिर्यगर्द्धचन्द्राकाराः वानां कमात्तिलका इति दरवचनात् । ललाटे तो गौर- जिसफविन्दुर्गातोरसोपोचन्दमादिरचिती व लक्षिप्त- काम एव गरिहत्तनामुमेन्दुर्यस्याः मा तथा हस्तवोर्न मार्ग- ·रकविंशः सर्गः। ८८ चैत्यशैत्वजलदैवतमन्त्र- खादुताप्रमुदितां चतुराक्षों। वोच्च माघधृतसौरभलोभं घ्राणमस्य सलिलघ्रमिवाभूत् ॥ १७ ॥ - .. येदिति व्यासवचनेन वैधनानानन्तरं वस्तादिना केनमार्जनस्य निषेधात् केशेषु शेषं जलं केशप्रान्तेभ्यो गलद्यजलं जलविन्द- वस्त एव मौक्तिकानि दन्ताय यस्याः, यद्वा जल मौक्तिकानि मुक्तावत् स्यूलजलविन्दवस्त एव दन्ताः यस्याः मा एवमाना रमणीयदाना तिलकं दधारेति भावः । अन्याऽप्येवंविधा तरुणी कञ्चिङ्गजत इति ॥ १६ ॥ चैत्येति। चैत्येन शैत्येन च जलदैवतं येषां तैराप्पैः तन्जल- दैवतं वरुणस्तत्सम्बन्धिभिारुमन्तैः शब्दात्मकैः स्वादुतया म- धुररसतया च जलगतविशिष्टरूपस्पर्शशब्दरमलक्षणखसविषय- लाभेन प्रमुदितां अनितरां मनुष्यां चतुरानी इन्द्रियचतुष्टयं क्रमेण चक्षुस्खक्योरमनममाहाररूपा नेवादिचतुष्टयों कोच्य प्राणेन्द्रियं महजगन्धम्य पृथिया अमाधारणगुणलाजचे नद- मम्भवात् कर्पूरादिवामितस्य च बलस्य देवस्खापनादिधर्मकर्मामु प्रतिषेधादौपाधिकस्याप्यसनावात् मोघो निष्फल एव प्रतः मौरभे शोभनगन्धे लोभी येन लोभम्तजातीयस्पर्द्धी, विगलि- तविवेक मत् सतं चेत्यादिसन्ध्याघमर्षणे चुस्तुकोदकस्पर्गमिषेण मलिन जिप्रतीति मलिननं अलाघाणं कुर्वदिवाभूत, लोभस्य- 3N ·पू. उत्तरनैषधपरिते। राज्ञि भानुमदुपस्थितयेऽस्मि- नात्तमम्बु किरति स्वकरण। धान्तयः स्फुरति तेजसि चक्रु- स्वट्टतर्कुचलदकवितकं ॥१८॥ द्धाभ्यां विगलितविवेको ह्यविषयेऽपि प्रवर्तते । सन्ध्याघमर्षणं चकारेति भावः । चैत्यं वर्णवाचित्वात् व्यञ् । चतुरानी ममा- हारे दिगोरिति (पा.४।१।२१) डीप्। मलिलनं दन्तवात् कः ।। १७॥ राज्ञीति। अस्मिन् राशि भानुमतः सूर्यस्योपस्थितये उप- स्थानार्थ प्रात्तं गृहीतमर्यदानसम्बन्धिखकरेण खपाणिना अर्ध- दानानन्तरं वा “अमावादित्यो ब्रह्म" इत्यादि मन्त्रपूर्वकं जलं गिरः परितः खपाणिना स्कुरति प्रकाशमाने तेजसि सौरप्रभा- प्रसरे मध्ये गलबिन्दु फ्रमेण किरति मति भ्रान्तयः विवादकस्यैव भादत्तिवपरिभ्रमणानि लोकस्य लष्टुर्विश्वकर्मण सर्वा भाणचक नत्र घर्षणवगावलतो भ्राम्यतो विश्वकपतनशीलतेजाकणस्य अस्य वितकं तद्विषयविमिटमूहं चः। प्रकाशमानमौरप्रभा मचिप्तगलदिन्दुजलभ्रमणदर्भनेन विश्वकर्मणा स्वर्यः पुनरपि पाणचके एतः किं । अत एव तत्कणाः पतन्तीति लेाकस्य नदानों युद्धिरभूदित्यर्थः । भानुमदुपस्थितये गृहीतमम्यु खक- रेण विधिपन् यगिन् राजि विषये लोकस्य तदानी भान्यो नखानसभामरे प्रकाममाने मति प्राणचफपरिश्रमसूर्यसम्मा- ·एकविंशः सर्गः। सम्यगस्य जपतः युतिमन्त्राः सन्निधानमभजन्त कराने शुद्धवीजविशदस्फुटवर्णः स्फाटिकाक्षवलयच्छलभाजः ।। १६ ॥ वनां लोकस्य चक्रुरिति वा। राजा यदम्बु गृहीत तस्मिन् तिप्ते जले स्फुरति प्रतिफलति रवितेजसि जायमाना भ्रान्तयो भ्रम- णानि त्वष्टुस्तच चलद वितर्कञ्च हुः। उत्यिता प्रापो वियति. भ्रमन्त्यः पतन्ति तत्प्रतिविम्वितेजस्यपि भ्रमणानि जायन्ते तत्रो- त्प्रेक्षा इति वा । अर्घदानं सूर्योपस्यानञ्च कृतवानिति भावः । स्फुरिततेजसीति पाठे नलविशेषणं ॥ १८ ॥ सम्बगिति । श्रुतिमन्त्राः सम्यग् जपतः सावियादिमन्त्रमा- वृत्योपांव उच्चारयतः अस्य कराले सन्निधानमभजन्त अशो- भन्त । किम्भूता: बैरागमतिक्रमोच्चारणनिर्मलैर्वहिवारुणा- दिवीजैः कृत्वा विघदस्फुटाः मात्रादिसाकल्याचारणेनाभन्दि- ग्धा वा: अचराणि येषु। अथ च उद्धेपु त्रासादिदोषरहि- तेषु बीजेपु म्फटिक गुटिकासु विशदो धवल: प्रकटो वर्ण: का- न्तिर्यषां। यदा निर्दोषः स्फाटिकवीजान्येव धवलाः प्रकटा 'वर्ण अक्षराणि येषु । तथा स्फाटिकाक्षाणां वलयस्य मालाया छलं भजन्ति ते तदाकारेण परिणता भक्त्यतिशयात् मूर्तीभूय तत्पाणिपद्मे वसन्ति सोति भावः । उपस्थानानन्तरं सावित्री- जपञ्च कृतवानिति भावः ॥ १८ ॥ 5N2 ·५२ उत्तरनैषधचरिते। पाणिपर्वणि यवः पुनराख्या- देवतर्पणयवार्पणमस्य । न्युष्यमानजलयोगितिलोधेः स विरुक्तकरतानुतिलोऽभूत्॥३०॥ पूतपाणिचरणः शुचिनोच्चै- , रध्वना नितरपादहतेन । पाणीति । अस्य पाणिपर्वणि इस्ताङ्गुलीनां ग्रन्या काण्डे वर्तमानो यवाकारः सामुद्रिकलक्षणभूतगभरेखाविन्यामरूपो या देवतर्पणजले यवार्पणं कर्मभूतं पुनरुक्रमाख्यात् अकरो- दित्यर्थः । देवतर्पणं हि यवैः क्रियते ते चाङ्गुलीपर्वसु पूर्वमेव वर्तन्ते एतावतेव पोनरुतम् । तथा न्युष्यमानेन पिलभ्येा दीय- मानेन जलेन योगिभिः सहजतिप्यमाणैः रुपणतिलौः कलाम नलो द्विरुक्तः पुनरुतः करतालुतिलः करकमलमध्यवर्तीमा- मुद्रिकलक्षणभूतः राम कालतिलाकारो अङ्को यस्य वाद- शोऽभूत्। पितर्पणं हि तिलैः क्रियते स च तिलस्तल हस्तमध्ये वर्तत एवेति पौनसत्त्वं ब्रह्मयज्ञदेवपितर्पणमपि तेनाकारीति भावः पाश्चन्तयोवपिरतर्पणयोर्मध्ये वर्तमानं पितर्पण मपि तेन छतमिति ज्ञेयं। गुप्यमानं प्रशादित्वात् मम्प्रसारणं ॥ २ ॥ पूनेति। एष राजा चामी एपिः श्रुतिधर्माचरणभोलो नलः देवपूजाय एप्रवेमौचित्यार्थ पूतं जप्तशालितं पाणिपरणी येनैव- भन: मन् मुचिना गोमयलिनेन पवित्रेण तथा नितरस्य नला- ·एकविंशः सर्गः न्यू३ ब्रह्मचारिपरिचारिसुराची- वेश्म राजऋपिरेप विवेश ॥२२॥ कापि यन्नभसि धूपजधूमै- मचकागुरुभवैर्धमराणाम्। भूयते स तुमनः सुमनःस- ग्दामधामपटले पटलेन ॥२२॥ - निरिक्तस्य पादेनाइतेऽन्यचरणस्पर्मदूषितेनेत्यर्थः । ऊच्चैः ऊई अध्वना मोपानवद्धमार्गेण । यहाऽनितरपादहतेन अत एवोच्च- नितरां शुचिनाऽध्वना ब्रह्मचारिण उपनीता विजाः परिचारि- णो देवमेवाकारिणे यत्र एवम्भूतं सुराचीवेम सुवर्णदिनिर्मि- तमन्त्रसंस्कृतप्रतिमा गृहं देवपूजासम्बन्धिनो गृहं विवेम ॥२१॥ केति। यस्य देवपूजागृहय नभमि अन्तरावका कापि कस्मिन्नपि प्रदेश समनमां देवानां पूजार्थमानीता: समनमः पुष्पाणि तामां नन्दामानि मालापरम्पराः। यद्दा स्वनः कण्ठ- माला दामानि शिरोमा न्यानि तेषां धामानि म्यानानि मध्य- स्थापितपुष्पदेणुसुवर्णादिपाचाणि तेषां पटले समूहे विषये ते- षामुपरिथान् मेचकागरूसमूहः कृष्णागरुममुद्भवैधूपजैः मौग- न्ध्यार्थ रचितैमोत्पन्न मरेव भमराणां पटलेन गणेन भूयते सम जातं। पुष्पाणामुपरि धमीयं तया च धूपजधूमा एव तत्स्वाने जाना इत्यर्थः। सुमनसे मालत्याः पुष्पाणां माला- परम्परास्तासां स्थानं तद्रचितमिति यावत् एवं पटलं वितानं

·स्पू
।
उत्तरनैषधचरिते।
साकुरेव रुचियोततमायै-
र्यैः पुरास्ति रजनीरजनीव ।
ते धृता वितरितुं त्रिदशेभ्यो
यत्र चेमलतिका इव दीपाः ॥२३॥
यत्र तादृशे वा देवामामुपरि पुष्पवितानमपि भिवई यत्रेत्यर्थः।
देवपूजार्थं उपहतपुष्पमालापरम्पराणं स्थानभूतं पटलं गृह-
प्रान्न च्छदिर्घचतादृशपदान्तरप्रदेशे देवतागारे हि दिः
मान्ने। मौरभरामणयकायं पुष्पमाला बध्यन्ते तासामुपरि
धूमा एव पृङ्गा जाता इत्यर्थ इति वा । बडतरा धूपाः पुष्य-
मालाश्च यत्र सन्तीति भावः। सुमना मालतीजातिरित्यमरः।
प्रान्तेऽथ पटलं छदिः ॥ २२ ॥
माङ्कुरेति । यत्र देवगृहे ने दीपा हेमलतिका इव त्रिद-
शेभ्यो वितरितुं ताः स्थापिताः सन्ति ते के यैः ये>पैरच्या
दीप्या पीतं यस्तं तमो यस्यास्तादृशी भा भता भविष्यति वा
रजनो रात्रि: माथुरेवोभिन्न प्रत्यग्रतेजोऽगुरसहितेव पुरास्ति
अभूत भविश्यति वा। तथा यैः कला कान्या पोततमा अतितरां
पीतवर्णा अत्यन्तगारो राषिः उद्भिन्न प्रत्ययापुरा रजनीव
परिदेव अभूत् भविष्यति वा। रात्रिः पीनीभूनतया परि-
दावत्, प्रदीपकलिकाथ तदछुरा दवेत्युत्प्रेक्षेपमा वा । निशा-
ख्या कायनी पोतेत्यमरः। पीततमा पदे मान्नं पले तमवन्तं ।
पुरातीनि पुरिलुङ् चेति (पा० ३।२।१२२) यावत् पुरेनि (पा.
२३३१४) भविष्यति वा सट ॥ २३ ॥

·एकविंशः सर्गः।
८५५
यत्र मौक्तिकमणेविरहेण
प्रीतिकामवृतवकिपदेन।
कुङ्कुमेन परिपूरितमन्तः
प्रयुक्तयः शुभिरेऽनुभवन्त्यः ॥ २४ ॥
यतिाय देवागारे मातिकमणे:प्रियतमस्य विरहेण की
कुङ्कुमख खोद्दीपन हेतुतया प्रोतिस्तया कामं हतं दत्तं कामेन
का वा दत्तं बहेः पदं दाहकवादिरूपोऽधिकारः तद्रूपं चिङ्गं
वा यस्य तेन कुङ्कुमेन केसरेण परिपूरितं अन्तर्मध्यभागमनुभ-
बन्यो विभाणाः शक्तयः शुभिरे वियोगिन्योऽपि विरहाभि-
तप्तं हृदयमनुभवन्ति । कुङ्कुमपूर्णःक्रयो वियोगिन्या रूप-
केन वर्ण्यन्ते। यद्दा मौक्तिकमणेविरहेण उपलचिताः एतयः
कुझुमस्य कामोद्दीपने हेतुतया या प्रोतिस्तया युक्रेन कामेन।
अन्यत् पूर्ववत् । तदाइकवरूपाधिकारेण कुङ्कुमेन परिपूरितं
अन्तः अनुभवन्त्यः शाशभिरे इति वा । प्रीतो हि किञ्चित् पदं
ददाति। एक्लयः विभिटेन कुकुमेन उपलक्षिताः सत्यः मानिी-
कमणेविरहेण पूर्ण मध्यमनुभवन्त्य इव शराभिरे इति प्रतीय-
मानोप्रेक्षा वा । मोति पाठे खोद्दीपकलेन प्रीतात् कामात
वृतवरेण लब्धवहिपदं येनेत्यर्थः । मुनाफलोत्पत्तिहेतुभूताः
उक्रयः पुत्रविरहेण मानरो यथा इदयान्नबीई वहन्ति तथा
कुझुमरूपमन्ताहं वहन्तः शुशुभिरे इति वा ॥ २४ ॥

·५६
उत्तरनैषधचरिते।
अंकचुम्विधनचन्दनपङ्घ
यत्र गारुडशिलाजममंत्रम् ।
प्राप केलिकवलीभवदिन्दोः
सिंहिकासुतमुखस्य सुखानि ॥ २५ ॥
गर्भमेणमदकईमसान्द्र
भाजनानि रजतस्य भजन्ति ।
यत्र साम्यमगमन्नम्हतांशो-
रमुरडुकलपीकृतकुक्षेः ॥ २६ ॥
-
अङ्केति। यत्र देवागारे अङ्कचुम्बो मध्यवर्ती घनश्चन्दनपको
यस्य तत् गारुडशिलाजं अतिनीलस्थलगरुखीहारमणिघटितम-
मत्रं पात्रं केल्या लोलामात्रेण कवलीभवन् ग्रामीभवन् मुखम-
ध्यवर्त्यर्द्धभाग इन्दुर्यस्य तस्य सिंहिकासतमुखस्य राजवदनस्य
थोतलावभाजनमुखानि प्राप तत्मममभूदित्यर्थः । गारुडमणि-
पाचाणि यत्र चन्दनभरितानि मन्तीति भावः। अमत्रमिति
जात्या एकवचनं भवदिन्टोभीपितपुस्तकं ॥ २५ ।।
गर्भमिति । यच देवागारे एणमद कई मेन कस्तुरीपोन
मान्नं पूर्णगर्भमध भजन्ति विधापानि रजतपरितानि भाज-
नानि पाचाणि अहरहु कलशम्गः तेन कलुपीकतो मस्तीगी
सत: कुधियश तस्यामतांगोयन्द्रस्य माम्यमगमत् । देवपूजार्थ
रजतपाचाणि फखुरीपूर्णापि यत्र मनीति भावः ॥ २६ ॥

·एकविंशः प्रगः॥ उज्जिहानसुकताङ्गुरशङ्का यत्र धर्मगहने खलु तेने! भूरिशर्करकरभवलीना- मालिभिः सुगतसोधसखाना ॥ ३७॥ खर्चमाख्यदमरोघनिवास पर्वतं कचन चम्पकसम्पत् । मनिकाकुसुमराशिरकार्पोद् .यत्र च स्फटिकसानुमनुच्चं ॥ २८ ॥ उब्जिहानेति । धर्मेण गहने निविडे, अथ च पुण्यकानन- रूपे यत्र देवपूजार्थरचितग्टई उच्चवत्तुंलधवलतराणां सुगत- माधानां बौद्धदेवालयानां वा मखायः सदृशास्तेषां भूरि शर्करा येपु तेषां कर म्भवलीनां दधिमतपहाराणां दध्योदनोपहा- राणां वा श्रालिभिः पतिभिः उचिहान उइच्छन् सुकता- गुरस्तस्य शङ्का सम्भावना खलु निश्चितं तेने व्यरचि। अाम्रा- दिवने हि.भामाद्यगुर एवोइच्छति तथा धर्मकानने धमा- एवेति । यत्र भर्करामिश्रितं दयोदनवखिश्रेणय उपक- पिताः सन्तीति भावः । सुगतमाधमखानां राजेति (पा.५॥ ४।८१) टच ॥ २७॥ खमिति। यच क्वचन प्रदेशे विकमितचम्पककुसुमानां सम्पत् उच्चतरपुनः श्रमरोघाणां निवामभूतं पर्चतं मेरु खर्च हुखमाख्यत्, सुमेस्वर्णश्चन्यकराशिमरोरप्युचतरो यत्रास्ती- ·पूत उत्तरनपधचरिते। खात्मनः प्रियमपि प्रतिगुप्ति कुर्वती कुलवधूमवजनौ। हृद्यदैवतनिवेद्यनिवेशा- धव भूमिरवकाशदरिद्रा ॥२८॥ यत्र कान्तकरपीडितनील- ग्रावरश्मिचिकुरासु विरेजुः। त्यर्थः। तथा मलिकाकुसुमराशिः स्फटिका एव शिखराणि यस्य तं कैलास पर्वतं अनुचं सच्चे अकार्षीत् । शुद्धतरस्फटिकवर्ण- कैलामतुल्यो मखिकापुष्पराशि: कैलासादणुचतरो यत्रास्तो- व्यर्थः । पृथगन्वयात् खानुच्चपदद्वयं भिन्नमिति ज्ञेयं ॥ २८ ॥ खात्मन इति। यत्र हृद्यानां वर्णरमादीनां मनोहारिणां देवतासम्बन्धिनां निवेद्यानां पञ्चखाद्याद्युपहाराणां निवेशाद- वस्थापनाद्धेताः तिलमाचावकाशेनापि दरिद्रा रहिता भूमिः खात्मनः प्रियं नलं प्रत्यपि लक्षीत्य गुप्तिं साङ्गं सुवर्णरूपं गोपनं कुर्वती, शोभनस्य खस्य वा देहस्य गोपनं कुर्वती वा, तिलमाधमपि प्रदेभं द्रष्टुमददाना मतो कुलवधूमवजी, अवमेने, कुलस्त्रोतल्याऽभूदित्यर्थः । कुलवधूरपि खप्रिय प्रति नजातिशयात् खगरीरं गोपयति । वहनि निवेद्यानि पत्र स्थापितानि मन्तीत्यर्थः ॥ २६॥ यति । यच वर्तमानास कुट्टिमधिनिपु चन्द्रकान्तादि- मपिमभूमिषु देवपूजावमरे गाढणां HTI शात ·एकविंशः सर्गः। गाढमूईविधुतेरनुविम्वात् कुटिमक्षितिषु कुट्टमितानि ॥३०॥ नैकवर्णमणिभूषणपूर्ण स क्षितीन्दुरनवद्यनिवेद्ये! अध्यतिष्ठदमलं मणिपोठं तत्र चित्रसिचयोच्चयचारी ॥ ३१ ॥ .. मूईविधुतेः शिरःकम्पस्यानुविम्बात् प्रतिविम्बाद्धेतोस्तयाजेन कुट्टमितानि क्रियमाए चुम्वनादिपरिहारार्थ कामिनीधि- रःकम्पविलमितानीव विरेजुः। किम्भूतासु। भोमो भीमसेनस्तदत् सूर्यकान्ताश्चन्द्रकान्ता वा तेषां करैः किरणैः पीडिताः पुर- स्ताहन्तुं प्रतिबद्धास्तत्रैव घनीभूता इति यावत्। नीलयावर- गायो नीलमणिकिरणा एव चिकुराः सुनोला केशा यामां ताम। कामिन्यो हठपरिचुम्व्यमाना प्रियपाणिगृहीता नील- मणिरमितुल्याः । सुनीलाः केशा यामां । कृतकचग्रहाःमत्यः चुम्बनादिपरिहाराय शिरःकम्पनरूपान् विलामान् कुर्वन्ति । मणिवद्धा भूमयो देवमेवका गायकाच यत्र सन्तीति भावः ॥ ३०॥ नेति । स क्षितीन्दुः भूचन्द्रो नलः तत्रोक्तरूपे देवपूजागृहे अमलं मणिभीरत्नैः खचितं पीठमध्यतिष्ठत्। किम्भूते। नैकवर्णी मणयो येषु देवार्थ कल्पितर्नानावर्षः भूपणैः पूर्ण । तथाऽनव- द्यानि मोदकादिनिवेद्यानि यसिन् । तथा चिचाणां नाना- 502

·उत्तरनैयधचरिते।
८
सम्यगर्चति नले र्कम
भक्तिगन्धिरमुनाऽकलि कर्णः ।
थधानहदयं प्रति चान्तः
साम्बमम्बरमणिनिरचैषीत् ॥३२॥
वर्णानामाश्चर्यकारिणां देवार्थमानीतानां मियानां वस्त्राणां
उच्चयेन राशिना चारी रमणीये। मणिपीठं अधिशीडिति
(पा.११४१४६) कर्मत्वम् । चार्विति पाठे पीठविशेषणं ॥३१॥
पञ्चायतनपूजायां प्राथम्येन सूर्य पूजाया विहितत्वात प्रथम
सूर्य पूजामाइ । सम्यगिति । नले सूर्यकान्तमणिरूपं सुवर्णदि-
घटितप्रतिमारूपं वाऽक समाश्रौतस्मातमार्गेण अवर्ण वरार-
हितं मावधानतया चिरकालं अर्चति मति अमुना सूर्येण
कर्ण राधेयो भनिगन्धः अल्पा भनिर्यस्य तादृश अकलि अजा-
यि, सूर्यभकोऽपि कर्णी नलापेक्षया प्रतिहीन एवेति सूर्येण
अन्तर्नियित इत्यर्थः । तथा नले अर्क शनैरर्चति मति अम्ब-
रमणिः सूर्यः श्रीकृष्णपुत्र साम्ब अन्तःकरणे अद्दधानहदयं
प्रति श्रद्धानपदयमाचं निरचेपीत् नियितवान्। माम्वोऽपि
भकतया प्रमिवोऽप्यन्पश्रद्धावान तु नलवदत्यन्तभक इति नि-
यिकायेत्यर्थः। उभाभ्यामपि सफायाननस्य सूर्य महती भगि-
रभूदिति भावः । अतीत्य सेरादिकादतः गता। भगिन्धि
पाण्यायो (पा.५।४।१३६) इति गन्धरा इत्। पदयं पनि
गप्रतिमा मात्रार्थ (पा.२११४) इत्यव्ययीभावः ॥ ३९ ॥

·एकविंशः सर्गः . तत्तदर्यामरहस्यजपेषु समयः शयममुष्य वभाज। रक्तिमानमिव शिक्षितमुच्चै- रक्तचन्दनजवीजसमाजः ।। ३३ ।। हेमनामकतरुप्रसवेन व्यम्बकस्तदुपकल्पितपूजः। तदिति । तेयामममम्बन्धिनां रहस्यानां श्रौतस्मार्तम- त्राणां जपेषु उपांशमन्त्रावृत्ति विपये सभयो जपमालि- कारूपः रक्तचन्दनकाठजानां कृतच्चिद्रमणोनां फलमध्यवर्ति- वोजानां वा समाजःसमूहः जपतोऽमुख्य नलस्य शयं हस्त वभाज सिषेवे। उत्प्रेक्षते। तत्करे वर्तमानं उच्चैरतिशयित रक्रिमानं रकलं शिक्षितुमिव । अन्योऽपि शिय्य उपाध्यायं सेवत एव । रक्तचन्दनवीजजपमालिकाजापेन मारमन्त्राणां भीषफलदत्वात् सौरमन्त्रान रकचन्दनमालिकया जञापेत्यर्थः । समयः एका- चत्वान्मयट् ॥ ३३ ॥ इदानी लोकाष्टकेन हरपूजामाह हेमेति । हेमनामकध- तूरस्य तरोः प्रसवेन विकषितकुसुमेन कृत्वा तेन नलेन उयक- ल्पिता पूजा यस्य स त्र्यम्बको राजितः स्टभे। उत्प्रेक्षते। कयेव। रतीमं युधि विजित्य वलात् श्रात्तया गृहीतया कुसुमरूपया काइलया धत्तूरयुष्याकारवाद्यविशेषेणेव, कुसुमकाहलयोपल- चित दुवेति वा । धराणां कोसुमलादु वादित्राणामपि कौसु- ·उत्तरनेयधचरिते। श्रात्तंया युधि विजित्य रतीशं राजिनः कुसुमकाहलयैव ।। ३४ ॥ . अर्चयन् हरकर स्मितभाजा नागकेसरतरोः प्रसवेन। मतया युक्रत्वात् कामकाहलायाः कोममत्वमुचितमेव । पर- भूतात् कामाइलात् गृहोतया कोसुमकाहलयेव धत्तूरमुपेण राजत इत्यर्थः। अन्योऽपि शचं जिवा बलाद् ग्रहीतेन छत्रवा- दित्रादिना शोभते भौन्दर्येण स्वस्पर्द्धितया स्वस्य शिवभकतया कामस्य च शिवविरोधित्वात् खविरोधिनं खामिविरोधिनञ्च स्मरं रणे जित्वा तस्मादलानलेनैव गृहीतया कुसुमकाइलया धत्तूरपुय्येण कला नलेन उपकल्पितपूजः एउभे । सेवको दि खविरोधिनं स्वखामिविरोधिनञ्च रणे जित्वा तच्छववादित्रा- दिवलाद् गृहीत्वा स्वामिन उपदोकरोति तेन च स्वामी शोभते इति वा। प्रियतरेण धत्तूरपुष्येण स राजा नलः शिव- मपूजयदिति भावः । धत्तूरः कनकाइय इत्यमरः । वाद्यभा- एडविणेघे तु काइतेति वियः ॥ ३४ ॥ पर्चयनिति । स्मितं विकास भजते मितभाक् तेन विक- मितेन नागकैमरास्यस्य तरोः प्रसवेन पुष्पेण कृत्वा हरकर सु- वर्णादिघटितदपिणामूर्यादिशिवप्रतिमापाणिं प्रयन् पूजा) मालनरं इभ्रतरं फेमरतरुकुसम, तत्पाणी स्थापयन् मोऽयं निरया दिशः नियंग्वर्तमानमायादिदिगएकान नसः ·एकविंशः सर्गः। सोऽयमापयदतिर्यगवाग्दिक्- पालपाण्डुरकपालविभूषां ॥ ३५ ॥ नीलनीररुहमाल्चमयों स न्यस्य तस्य गलनालविभूषां। स्फाटिकीमपि तनु निरमासी- नीलकण्ठपदसान्चयतायै ।। ३६ ॥ अवाच्या अधादिशः भकाशाच्चान्या अतिर्यगवाग्दिक अर्धा तस्याः पालो रक्षको ब्रह्मा तस्य चिरकालघर्षणाइतकृत्तिं पा- ण्डुरं धवलं शिरः तेन ब्रह्मकपालेन कृत्वा विभूषां अल कृति क- पालरूपां विभूषां श्रापयत् अलम्भयत् । हरेण ब्रह्मणः पञ्चम शिरः छिन्नं तत्प्रायश्चित्तं कुर्वतो हरस्य भिक्षार्थ करे तिष्ठति ततश्च तत्पनिमायामपि तेन भवितुं युक्रमिति नागकेमरपुष्य- रूपेण ब्रह्मकपालेन तत्करमलञ्चकारेत्यर्थः । चाम्पेयः केरो नागकेसरः काञ्चनाकय इत्यमरः। हरकरमर्चनापेक्षया कर्मा- त्वम्, पक्षेत्राप्नोतर्गत्यर्थवादा कर्तुणेीकर्मत्वं । तिर्यगवागिति अव्ययं तिर्यगवावासी दिक्च वा इति ममामः ॥ ३५ ॥ नोलेति । स नलः तस्य हरस्य स्फटिकनिर्मितामपि तनु हरप्रतिमां नीलनीररहाणां माल्यं माला तन्ायों गलनाल: कण्ठः तस्य विभूषां भूषणं न्यस्य श्रावध्य नीलकण्ठवाचकं यत्पदं तस्य भावयतायै अन्वयमाहित्याय नीलः कण्ठो यस्येति सम्बन्ध- सार्थक्याय निरासोत निर्मितवान् । नोलोत्पलमाला कण्ठे ·८६४ उत्तरनैषधचरिते। - ८ प्रोतिमेष्यति कृतेन ममेह- कर्मणा पुररिपुर्मदनारिः। तत्पुरः पुरमतोऽयमधाक्षी- दूपरूपमथ कामशरच्च ।। २७ ।। बध्वा स्फाटिकीमपि शिवप्रतिमां नीलकण्ठपदसंहितामकरो- दित्यर्थः । कण्ठे एव नीलोत्पलपूजां चकार अन्यत्र तु चन्द- नश्वेतपुष्पादिभिः पूजितवानिति भावः ॥ ३६ ॥ प्रीतिमिति । पुराणां दैत्यविषाणां रिपुस्तथा मदनस्य अरिः शिवः मम कृते ईदृशा कर्मणा पुरकामशरदाहरूपया- पारेण प्रीतिमेति प्रसन्नो भविष्यति। अतो हेतारिव इति वुध्येव अयं नलस्तस्य पुररिपा: कामारेः पुरः धूपस्वरूपं अथ च धूप- वेषधारिणं पुरं गुग्गुलं अधाक्षीत् ददाह । अथ च तद्दाहानन्तरं धूपविशेषरूपं कामशरञ्च ददाइ यम्यारियट्रिपुः शरश्च यदये येन दह्यते स तस्मिन् पोयत एव । शिवभयेन वेपारधारिणं 'पुरं दैत्यं कामवाणच माइगाण्यं ददाडेत्यर्थः । धूपममर्पणानां शिवपूजामकरोदिति भावः । ईदृशपुष्पपूगां तेन भनियुक्तनापि कर्याणा पुररिपुः कामारिः भिवो मम ते मदर्थं मयि विषये प्रीतिं न यास्वति एतावताऽपि मन्तुष्ट न भविष्यति, श्रतः कारणादिव नदये पुरं कामशरञ्च ददाह। एवं रुने मन्तरेर भविष्यतीनि धियेति भाव दति वा । पुररिपुर्मदनारिः इति च योगस्यैवात्र प्राधान्यान पानरुताय । गुग्गुली कथितः पुर इनि .

·एकविंशः सर्गः। ८५ तन्मुहूर्तमपि भीमतनूजा- विप्रयोगमसहिष्णुरिवायं। स्ट्रलिमोलिशशिभीततयाऽभू- यानमूर्छननिमोलितनेत्रः ॥ ३८ ॥ दण्डवगुवि लुठन् स ननाम व्यम्बकं शरणभागिव कामः । विश्वः । तत्पुरः षषष्ठीसमासः । अन्यथाऽव्ययेन सह षष्ठोममा- सनिषेधः स्वात्। तदिति लुप्तसष्ठीकविभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं, पृयक पदं वा ॥३७॥ तदिति। तन्मुहत्तं तस्मिन देवपूजाक्षोऽयोत्यर्थः। भीम- तनुजायाः विप्रयोगममहिष्णुरयं नलः लिमालो वर्तमा- नायिनो भीततयेव त्रिनेत्रध्यानेन थन्मूर्छनं एकाग्रता- लक्षणः प्रलयः तेन हेतुना निमीलिते मोचितपक्ष्मीकते मेढे येनवम्भूतोऽभूत्। विरहित्वाद् हरशिरश्चन्द्रदर्शनस्य नि- तरां मन्नापकारित्वभिया थानमूर्द्धनब्याजेन नेत्रे निमीलि- तवानित्यर्थः । पूजानन्तरं शिवस्य ध्यानं चकारेति भावः । शूलधारिणाऽपि यः शिरसि भूतः तस्मादधिकभयं सूचयितुं लिपदं प्रायोजि । तन्मुहत्तं कालावनोरत्यन्तमयोगे (पा. ९॥३॥५) इति द्वितीया । विप्रयोगं न लोकेति ( पास), षष्ठोनिषेधाद्वितीया ॥ ३८॥ दण्डवदिति । स नलो दण्डेन तुल्यं माटानयोगेन भुवि 5P ·उत्तरनैषधचरिते। श्रात्मशस्त्रविशिखासनवाणान् न्यस्य तत्पदयुगे कुसुमानि ।। ३८ ॥ व्यम्बकस्य पदयोः कुसुमानि न्यस्य सैप निजशम्बनिभानि। दण्डवगुवि लुठन् किमु काम- स्तं शरण्यमुपगम्य ननाम ॥ ४० ॥ लुठन् मन् यम्बकं ननाम। किं कृत्वा । तस्य हरस्य पदयुगे पुष्पाञ्जलिदानार्थमनलिना तानि कुसुमानि न्यस्य समर्प्य । तवोत्प्रेरते। तान्येव कुसुमानि श्रात्मनः शस्त्र खङ्गादि, विशि- खामनं धनुः, वाणान् खशस्त्रभूतानि पुष्पाणि तस्य हरस्य पद- युगे न्यस्य समर्प शरणभाक् काम दवाद्यप्रतिशस्तं न धार- यामि दामाऽस्मि मच्छरवाणि लमेव गृहाणेत्यादिवचनपूर्वक घरणयुगसमीपे खशस्त्राणि कुसुमानि परित्यज्य दण्डवगुवि लुठन् सदा रचेत्यादि वदन्, शरणं रचितारं शिवमेव भज- मानो रूपमाम्यात् काम इव ध्यानानन्तरं पुष्पावलिदानपूर्वक भक्त्यतिश्येन दपवत् प्रणाममकरोदित्यर्थः । विशिखासनं तूणीरं वा । अन्योऽपि भरणागत एवमेव करोति ॥ ३८ ॥ अम्मति उपकः । सेप इत्यत्र सोचिलोपे चेदिति (पा. ५१२४१३४) सुलोपः। पूर्वयाकोक एवार्थः ॥ ३० ॥ - ·रकविंशः सर्गः। व्यापृतस्य शतरुद्रियजप्ती पाणिमस्य नवपन्नवलीलं। मृङ्गभङ्गिरिव रुद्रपराक्ष- श्रेणिराययत रुद्रपरस्य ।। ४१ ।। उत्तमंस मइति स्म महोमृत् पूरुपं पुरुषसूक्तविधानः। व्यापतेति । रुट्र शब्दात् परेषां पश्चादुच्चार्यमाणानां रुद्रा- चाणामित्यर्थः । रुद्रः परो दैवतं येषां वा रुट्रपरा: शिवभना: तत्सम्बन्धिनां तेधार्यमाणानामिति यावत्। तादृशानाञ्च अ- क्षाणां मणीनां श्रेणिमाला मशभडिर्भमरपतिरिवास्य नखस्य नवपलबवलीला यस्य तत्सदृशमित्यर्थः । एवंविधं पाणिं कर प्रायत, मिषेवे ।किन्भूतस्य । रुद्रपरस्य शिवमनस्य अत एव प्रतं रुद्रा देवता अस्थ, मतस्ट्रमन्बन्धिनःमतरुट्रियमञ्जम्य"नमस्ते" इत्यादिशिवसूतस्य जप्तों जपे विषये व्यामृतस्य सव्यापारस्य, रुद्राक्षाणां रुट्रप्रियवान् नमस्त इत्यादिषडङ्गस्ट्रजपं रुद्रा- चजपमालया चकारेत्यर्थः। भृङ्गमालाऽपि नवपक्षवं सेवते । शतरुट्रियेत्यत्र मतरुद्रापश्चेति वक्रव्यात् (पा.वा.) घः । जप्ती तितुत्रेति (पा. ७.२८) इड् निषेधः । “पद्मावैश्चैव रुद्राः"इत्यादि हारीतोको इरोनच जपमालाविधिएव्यः। अणिमादिमिद्धये पद्मावैश्चैव रुद्रावैरिति ज्ञातव्यं ॥ ४ ॥ उत्तममिति । म महोमन्नलः उत्तम पुरुष पुरुषोत्तम 5p2 ·६ उत्तरनयधचरिते। द्वादशापि च स केशवमूत्तौ- हादशाक्षरमुदीर्य ववन्दै ॥ ४२ ॥ ॥ पुरुषसूक्तस्य महसमोत्यादिपोडशी विधानैरनुष्ठान प्रकार- विशेषैः। "दद्यात् पुरुषसूक्तेन यः पुष्पाण्यप एव वा। अर्चितं स्थाजगदिदं तेन सर्व चराचरं ॥ श्रानुष्टुभस्य सूक्तस्य त्रिष्टुभस्तस्य देवताः । पुरुषो यो जगदीजमृपिनारायणः स्मृतः तथा। “ॐकारपूर्वक येव ममन्त्रैः पृथक् पृथक् । भावाहनासनं पाद्यमर्थमाचमनीयकं ॥ स्वानं वस्तापवीतच गन्धमात्यादि चक्रमात् । धूपं दीपञ्च नैवेद्यं नमस्कारं प्रदक्षिणं । पोडग्योदामनं कुर्यादेष नारायणे विधिः" । इत्यादिपतिवाक्यविहितप्रत्यक्क्रम निषिोडशोपचारैमहति - स्म अपूजयत्। तथा म नलः "यवादे सुवावेवगभमान" इति व्युत्क्रमो हादशावर वासुदेवमन्त्रं वैष्णवागमोककमेण उदीर्य मम्यगुच्चार्य द्वादशापि केभयसम्बन्धिनीर्मूर्ती यषणवा बादशा- नयामशिलामूर्तीर्ववन्दे तुराव प्रणनाम वा ता अयपूजय- दिति भावः। "मिला दाद भी वैग्य गालयामममुद्भवाः । विधिवत् पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ने ॥

·एकविंशः सर्गः।
उद्द
कोरिद्वादशलिङ्गैस्तु पूजितैः स्वर्णपङ्कजैः ।
यस्थाद्वादशकल्पेषु दिनेनैकेन तद्भवेत्" ।
इति विष्णुपुराणादिति भावः । पूर्वोतद्वादशातरमुबार्य दा-
दशमलाका अपि केशवमम्बन्धिनोर्मूर्तीः सामर्यादेतन्मन्त्राक्ष-
रक्रमसूचिताः। "ॐ केशवाय धात्रे नमः" इति प्रकारेण
"दादशादित्वमहिता मूतॊदश विन्यसेत् ।
केशवाद्याःक्रमाद्देहे वक्ष्यमाणविधानतः ।
ललाटे केशवं धात्रा कुची नारायणं पुनः ।
अर्यम्णा हदि मित्रेण माधवं कण्ठदेशतः॥
वरुणेन च गोविन्दं पुनर्दक्षिणपार्थके।
अंगना विष्णुमंसस्ये भगेन मधुसूदनं ॥
गले विवस्खता युक्तं चिक्किममनन्तरं।
वामपार्थस्थमित्रेण वामनाख्यमयांसके ।
पुष्णा श्रीधरनामानं गले पर्जन्यमयुतं ।
हषोकभाइयम्पृष्ठे पद्मनाभं ततःपरं ।
वटा दामोदरं पञ्चाविष्णुना ककुदि न्यसेत् ।
द्वादशार्णमहामन्त्रं ततो मूहि प्रविन्यमेत्” ।
द्वादशातरमन्तगर्भितमिति ज्ञानव्यं । इति प्रकारान्तरमाग-
मोकं ट्रव्यं । महीयानिति पाठे नितरामागमशास्तकोविदः
परमभक्तयेत्यर्थः । पुरुषाः पूरुषा नराः, इत्यमरः ॥ ४२ ॥

·८७. उत्तरनैषधचरिते। मन्तिकाकुसुमदुण्डुभकेन सचमीवलयितेन कृते तं। आसने निहितमैक्षत साक्षात् कुण्डलीन्द्रतनुकुण्डलभाजं ॥ ४३ ॥ मेचकोत्पलमयी वलिवन्धु- स्तदलिस्रगुरसि स्फुरति स्म । कथमपुजदित्याह। मलिकेति । स नला भ्रमीभिर्भम- णैर्वनर्वलयितेन वलयाकारीभूतेन 'मलिकाकुसुमसम्बन्धिना दुण्डुभकेन निर्विपनिष्फणस्यूलराजिलतुल्येन घनस्थूलतरदाना कृत्वा नलेनैव कृते रचिते श्रासने निहितं स्थापितं तं पुरुषो- त्तमं साक्षात् तत्त्वतः कुण्डलिनां चक्षुःश्रवमामिन्द्रः शेषस्तस्य तनुः भरीरं नस्य कुण्डलं पुच्छवेरितवलयाकारशरीरभागं तद्भ- जत इति कुण्डलाकारे शेषशरीरे वर्तमानमिवैषत। दण्डभस्य विफणनया माम्यात् स्यूल घनतरे पुष्पदानि दुण्डुमपदं लाक्ष- पिकं । दुण्डुभमनितिर्दुण्डभकः । इवेनि प्रनिकताविति (पा. ५.२८) कन्। दुद्धि निमजने दुण्डनीति दुण्डुभ इत्याणा- दिकः प्रपोदरादिवी ॥ ४३ ॥ मेकेनि। मेषकरपलानि नीलोत्पलानि जन्मायो तेन , नस्वेन ममर्पिता पतिसक् पूजामाला वलिवन्धुः वल्लेबन्धनका- रिणः श्रीविष्णोरमि स्फुरति म, अशोभत। उप्रेचते। को- स्वभाष्यमणे समन्धि कुहिम कौस्तुभमणिवद्धा भूः वहालक्षणं ·एकविंशः सर्गः। ८७१ कौस्तुभाख्यमणिकुट्टिमवास्तु- श्रीकटाक्षविकटायितकोटिः॥४४॥ स्वर्णकेतकशतानि स ईम्नः पुण्डरीकघटना रजतस्य । मालयाऽरुणमणेः करवीरं तस्य मूर्बि पुनरुक्तमकार्षीत् ॥ ४५ ॥ तद् वास्तु वसतिम्यानं यस्यास्तस्या त्रियः कटाक्षाणां विकटा- यितानि विस्तारान्नीलतरनेत्रगोलकवक्रविस्फुरिनकिरणास्तेषां कोटिःपरम्परेव। नीलोत्पलमालायाः वक्षस्येव वर्तमानत्वात् तत्रैव च लस्या अपि वर्तमानत्वात् साम्यं । तत्कटाचविकटा- यितकोटिरिव अशोभत इति प्रनीयमानोत्प्रेक्षा। वलिवन्धुः नि पूर्वेण दिनीयेति योगविभागात समासः। विकटायितं श्राचारविवन्तत्वाद्भावे निष्ठा ॥ ४४ ॥ वर्णति । स नलः तस्य पुरुषोत्तमस्य मूट्टि हेन: सुवर्णघटि- नपुप्पाणां मालया कृत्वा स्वर्णकेतकोपुष्पाणां मनानि,तथा रज- तस्य रूप्यघटितपुष्पाणं माल या कृत्वा पुण्डरीकाणां मिताभी- जानां घटनां समर्पण, तथाऽरणमणे; समर्पितमाणिक्यपद्मरा- गादिरकवर्णमणोनां माल या च कवर करवीरपुष्पाणि एतत् मचे पुनरुक्तमकार्षीत्। सुवर्णेनान्येनैव पूजायाः सिद्धलात् वर्ण- केनकादिनिरर्थकं चकारेत्यर्थः। खर्ण केतकादिभिः सुवर्ण घटि- तयुम्यादिभिय श्रीपुरुषोत्तममपूजयदिति भावः । विष्णुपूजायां ·उत्तरनैषधचरिते। २ नाल्पभक्तवलिरन्ननिवेद्यै- स्तस्य हारिणमदेन संकणः । शङ्खचक्रजलजातवदर्चः शङ्खचक्रजलपूजनयाऽभूत् ॥ ४६॥ कमलकरवीरजपावाणयुष्यव्यतिरिकानां रकपुम्याणं निषेधः । ग्टहारोपितकरवीरकुसुमपूजानिषेध इत्यविरोधः। पुनरुक नपुंसकमनपुंसकेन (पा०९१२१६९) इत्येक शेकवद्भावी ॥ ४५ ॥ नाल्येति । स पुरुषोत्तमः तस्य नलस्थाननिवेद्यैः तेन सम- पितैनानाविधादनानामुपहारैः झला नापोऽतिमहान् भन्न वलिः, औदनोपहारी यस्य, अथ च अतिमहानभनःश्रद्धापरी वतिरोधनिर्य स्वम्भूतोऽभूत्। तथा नलसमर्पितेन हारिणम- देन कस्वा कृष्णवर्णोऽय च कृष्णनामाऽभूत् । तथा हेम- रुप्यादिवद्धदक्षिणावतीदिशानां घर्फ समूहस्तत्र थिनेन जलेन कृत्वा या पूजना अभिषेकार्षदानादिरूपा तया छत्ला भवचक्रजलेन जातवती सम्पन्नाऽर्चा पूजा यस्य, अथ च शङ्खःपा. वजन्यः चक्रं सुदर्शनं जलजातं पद्मं तानि निवेद्यन्ते यस्यास्ता- इभी प्रशचक्रपद्मयुक्तानी प्रतिमा यस्यैवभूतोऽभूत् । पुरुयो- नमसम्बन्धिनामेतेषां भच्दानामन्चर्थत्वं । एतलताननैवेद्यादि- समर्थन इदानीमभूदित्यर्थः । एतनिवन्धना एवास्य एताः मम्मा इति वा। अच प्रतीयमानापेक्षा प्रतिकतिरी घुमि दत्यमरः। नाम्पेति न ममामः । हारिणेऽपि समन्ऽण ॥ ४६॥ .

·एकविंशः सर्गः राज्ञि कृष्णलघुधूपजधूमाः पूजयत्यहिरिपुध्वजमम्मिन्। निर्ययुभवधृता भुजगा भी- दुर्यशो मलिनिता इव जालैः ॥ ४७ ।। अर्घनिस्वमणिमात्चविमिथैः स्मेरजातिमयदामसहनैः। तं पिधाय विदधे बहरत्न- तोरनीरनिधिमममिवैषः ॥४८॥ राजीति। कृष्णलघु कृष्णागुरुः तस्य धूपजधूमा धूपकरण- सम्बन्धिनो धूमा अस्मिन् राज्ञि नले ऽहिरिपुर्गस्डो ध्वजे यस्य तं गरुडध्वज धूपोपचारेण पूजयति मति जालैर्गवार्वहिनि- र्ययुः। उत्प्रेक्षते। भीरेव दुर्यशो गरुडासत्तिः भयजन्न अयशया खतो धवलतरा अपि मलि निताः श्यामीकता देवतागारस्थि- तेन भवेन हरेण वदेहे भूषणत्वेन ध्ता वासुकिप्रमुखा भुजगा इव। अयमसद्रिकेतुं याजयति, अता रिपुनिकटे स्थातुमश- क्यमिति हराश्रिताः सबला अपि मी दुर्यशामलिनिता इव दण्डायमानकृष्णागुरुधूमव्याजेन जालैर्निर्ययुरित्यर्थः। अन्योऽपि .भीमसिनो जालादिद्वारेण निर्गच्छति। अगुरुपायो लघुशब्दः तेन कृष्णागुरुरित्यर्थः ॥ ४७ ॥ अर्घति। एष नल अर्धेन, मूल्येन निस्खा दरिद्रास्तेषां अत्युत्तमानां मणीनां मामालाभिर्विमित्रैः मोरजातिम- . 50 ·उत्सरनेघधपरिते। क्षत्रगतपुष्करवीज- श्रेणिरस्य करसहरमेत्य। गौरिसूक्तजपितः पुनरापत् पद्मसद्मचिरवास विलासं॥ ४ ॥ .. यदाममहर्विकभितमालतीकुसुममालामहः तं पुरुषोत्तम पिधाथ आच्छाद्यैव बहनि रत्नानि यस्मिन् एवम्भूतो यः क्षीर- नीरनिधिस्तच मग्नमिव विदधे चकार। मध्ये मध्ये मणि- मालाभिर्मध्ये पुष्पमालाभिः सवेष्य बहुरनचीरममुद्रशायिन- मिव चकारेत्यर्थः । रवस्थाने रत्नान्येव चीरस्थाने च नानि दामानि तै रागिभिः पर्यापूपुजदिति भावः। समध्यतिप्रयो भक्त्यतिशयश्च सूचितः । बहनि रत्नानि क्षीराणि च यस्मिन् स चामी निधिोनि वा ॥४८॥ अक्षेति । अचसूत्रजपमालां तां गतान प्राप्तानि तव वि- द्यमानानीति यावत् । ईदृशानि यानि पुष्करवीजानि कमल- वोजानि तेषां श्रेणि: पद्माक्षरचिता अपमालिका भौरिमला- अपितुः "विष्णोर्नुक" इत्यादि विष्णुसक्त जपशीलस्य अस्य नलस्य करमहारं पाणिपद्ममम्बन्धमेत्य प्राय पुनरपि पारूपे मानि स्वगृहे चिरं वास: स्थितिस्तेन कृत्वा यो विलासः भाभा त भापत, पाप। विष्णुमन्त्रा हि पद्माधमाल या. जप्यन्ते नलक- रय पद्मसमः तत्समन्धात् पद्माक्षमाला पुनरपि पप्रम- निवाम प्राप्तयेति प्रतीयमानोप्रेक्षा ! युप्फरामोरहाणि चेत्य- ·एकविंशः सर्गः। ८०५ कैटभारिपदयोनतमूहा सञ्जिता विचलिखगनेन। जन्हुजेव भुवनप्रभुणाऽभात् सेविताऽनुनयताऽऽयतमाना ॥५०॥ मरः। पितुः नाच्छोल्ये अनि द्वितीयेति योगविभागात पूर्वेष सः॥४॥ कैटभेति। अनुनयता अर्थादात्मानमेव चरणसमीपं माप- यता भुवन प्रभुणा लोकनाथेन नतमूला नमशिरमा प्रणामल- हर्ष पाडशमुपचार कुर्वता अनेन नलेन कैटभारेः श्रीविष्णोः पदयोः सञ्जिता पुष्पाञलित्वेन' समर्पिता प्रायतमाना अति- दोघी विचकिलखक मलिकामाला जळुजा गङ्गवाभात्। चर- एणसम्बन्धादतिदावलतरत्नाच गङ्गेव उभ इत्यर्थः । सा- प्येवंविधा । श्रथ च अन्याऽपि मानिनी नायिका एवंविधा प्रिये- वमनुनीयते । अथ च भूलोकं प्रति गमनाथ यतमाना भप्रयामा अतएवानु पश्चान्नयता परावर्त्य पुनरपि ब्रह्मलोक प्राप्य पुनरत्रागन्तव्यमिति प्रार्थयमानेन नतमूबी लोकनाथेन ब्रह्मणा मेविता जागवीव । भुवनप्रभुणा स्ट्रेण वा उनविशेष- विशिष्टेन जलप्रभुणा वरुणेन समुद्रेण वा मेवितेति वा। प्रणामान्तां घेल्डशोपचार पूजां समापयदिति भावः । सता विचकिलो मानोप्रभेदे मदनेऽपि चेति विश्वः ।।५।। 502 ·उत्तरनेघधधरिते। + खानुरागमनधः कमलाया सूचयन्नपि इदि न्यसनेन। गौरवं व्यधित वागधिदेव्याः थोहोर्ध्वनिजकण्ठनिवेशात् ।। ५१ ॥ इत्यवेत्य वसुना वहुनाऽपि प्राप्नुवन्न मुदमर्चनया सः। सूक्तिमतिकमथैरथ चारै- भक्तिमैहत हरेरुपधारीः ॥५२॥ खेति। इतीति युग्मं । स नलः इति पूर्वानं पोविणार भिप्रायमवेत्य ज्ञात्वा बजनाऽपि वसुना स्वर्ण मणिवसनादिना लझीस्थानोयेन समर्थितेन कृता था अर्चना तया मुदं न प्राप्नुवन् हर्षमलभमानः । अथ पश्चात् वक्त ये सरसशोभनप- दवन्धास्तपाणि मागिाकानि तनायेहारेकावल्यादिचारैरेव उपहारैः पूजनैः कृत्वा भक्तिमहत तेन हरेभक्रिर्मती कृते. व्यर्थः। मम्यग्वैदिक पूजन फला श्रीपुरुषोत्तमदशावतारादि- स्तुतिं प्रारंभ इति भावः । इति किम् । न विद्यते श्रघं दुःखं पापं दारिद्र्यञ्च यम्मात् सोऽनघः पुण्यगोका थीविष्णुः पदि न्यमनेन स्यापनेन कला कमलायां लत्या विषये स्वस्यागु- राग प्रेमभरं नां प्रति लोक प्रति वा सूचनपि श्रीरधार बिनदयादूर्भमुपरिभागे पळमानो निजकण्ठमाच निवेमात म्यापगा तो पागधिदेयाः सरखाया गौरवं व्यधित बम- ·एकविंशः सर्गः। दूरतः स्तुतिरवाग्विषयस्ते रूपमस्मदभिधास्तव निन्दा। तत् क्षमख यदहं प्रलयामी- त्युक्तिपूर्वमयमेतदवोचत् ।। ५३ ॥ मानमकत । अन्योऽपि राजादिः एकां प्रियामधाभागे स्वाप- यत्रालिङ्गनादिना सम्भावयन्नन्या तत्मपत्नी प्रियतमा तदी- यग्रहलाईदेशे स्थापयन कण्ठाश्लेषञ्च कुस्तस्या गौरवं क- रोति । तया विष्णोर्वक्षमि लक्ष्मीः तिष्ठति तदुपरिभागे कण्ठे सरखती तिष्ठति विष्णोः सरखत्यां गौरवमधिकमिति ज्ञाला सरखत्या कृत्वा स्तुतिञ्चके इत्यर्थः । मौक्तिकरूप- मून मल्वं सूच्यते । स्तुत्या नलस्य भत्यतिशयश्च ॥ ५१ ॥ ॥ ५२ ॥ खमद्धत्यं परिहरन् स्तुतिमाह । दूरत इति । अयं नलः इत्युनिपूर्वं यथातथा पूर्वमेवमुक्वा एतद्दच्यमाणप्रकारमवा- चन् । इति किं। हे खामिन ते तव स्तुतिर्दूरता नितरां श्रवाग्विषयो वाचामगोचरो यतस्तव रूपं "यतो वाचा निव- तन्ने" इत्यादि युतेरीगोचरो नेति मदीया स्तुतिः कथङ्कार कर्ण शाक्या स्वरूपकयनेऽप्यसकालात् तव स्तुनिरपशककरणैने- अत एवास्माभिः कृताऽभिधा भवगुणवर्णनविषया वाणो तब निन्दैव । अत्यन्ताल्पकस्तावकबादंवाग्गोचरस्थापि वा गोचर- करणाचेत्यर्थः । एवं सत्यपि मूर्खतमा यदई प्रलपामि खरू- ·उत्तरनैयधचरिते । खप्रकाश जड एष जनस्ते वर्णनं यदभिलष्यति कत्तुं नवपतिमा प्रति स स्या- न प्रकाशनरसस्तमसः किं॥५४॥ मैव वामनसयोर्विपयो भू- रखा पुनर्न कथमुद्दिशता ते। खेति । ननु पाञानान्निरर्थकं वदामि नत् क्षमस्वेति। प्रलयामोत्यनेन नि- तरामनौद्धत्यं सूचितं ॥ ५३॥ हे स्वप्रकाश सूर्यादिवप्रकाशान्तरनिरपेक्ष परमात्मन्, एष मलक्षणो जोऽविद्याच्छादितचेतन्या जनते वर्णनं कर्नु यदभिलपति सोऽपितेः सूर्यस्य मस्तेणः प्रति लवोचत्य सूर्यतेजोड प्रकाशयिष्यामीति तममोउन्धकारस्य प्रकाशने रसोऽनुरागः किं न स्यात्, अपितु खमकामस्य तब वर्णनं जडस्य ममाभिलाथः सूर्यतेजःप्रकाशने तमोऽभिलाय इवात्यन्तमनुचित एवेत्यर्थः । श्रात्मा खमकाश इति वेदान्त- सिद्धान्तः ॥५४॥ ननु यदि त्वं जडो मदीयं स्वरूपं न जानासि नहिं त्वदीये वामनमो कथं मत्परायणे इत्या परिहरन् स्तुत्यवमर दातुमाए । मेवेति । हे भगवम् त्वं “यतो वाचा निवर्तन्ते अमाप्य मनमा मह" इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यादानानमयोपियो गाधरी मेव भातायां यशोतुं न शक्यम एव यद्यपि तथापि ने ·- रकविंशः सर्गः उत्कचातंकयुगस्य घनः स्यात् हप्तये घनमनावतोऽपि ॥५५॥ छद्ममत्स्यवपुषस्तव पुच्छा स्फालनाज्जलमिवाइतमब्यः वाचनमे पुनस्वां कथं नोद्दिमतां, अपि तु विषयमपि बाम- द्दिश्य प्रवर्ततामेवेत्यर्थः । दृधान्तमाह । अतिदूरवर्तित्वात् घनं मेघ अनानुक्तोऽलभमानस्यापि उत्कस्य जलार्थमुत्कण्ठि- नस्य चातकस्य स्त्रीपुंसयुगस्य घनो मेघो जलदानेन हप्तये स्या- देवेति दृष्टान्तेन विषयोऽपि भवान् स्तुतो ध्यातच मोचतुः खयमेवानुग्रहोय्यतीति नव स्तुति कर्तुं युक्रमेवेति भावः । वा- मनसयोः प्रचतुरेत्यादिना (पा०५१४७७) माधुः ॥ ५५॥ इदानों प्रथमं मत्स्यावतारं स्तोतुमाह। छद्मति। हे हरे भसावरापरतवेदोद्धरणरूपेण छद्मना मत्स्य एव वपुर्यस्य तस्य तव पुच्छेनास्फालनादाघातादूर्धमुद्भुतं चिप्तमुच्छलितं अधेः सागरस्य जलमेव गगनाङ्गणस्य मङ्गात् सम्बन्धात् चैत्यं धवलतामेत्य प्राप्य विवुधालयस्य खर्गस्ख गङ्गा मन्दाकिनी प्राविरति प्रकटोभवति। तदेव जलं मन्दाकिनीभूय गगने स्फुरतीत्यर्थः। वेदरक्षणद्वारा लोकानुग्रहार्थमेव बया नन- छरीरं धार्यते इति भावः। एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयं । श्चैत्यमेवेति वाऽन्वयः। “यदा यदा हि धर्मस्व ग्लानिर्भवति भारत" इत्यादिश्रीकृष्णवचनमेव छद्मपदेन सचित।सागरोदक़वाया- ·ce उत्तरनवधचरिते। श्वैत्यमेत्य गगनाङ्गणसङ्गा- दाविरस्ति विबुधालयगङ्गा ॥५६॥ भूरिटिधृतभूवलयानां पृष्ठसीमनि किपौरिव चक्रः। चुम्बिताऽवतु जगदितिरक्षा कम्मठस्य कमठस्तव भूतिः ॥ ५७ ॥ पाथिकतया. प्रतिभासमानम्यापि गगने चिप्नया निरूपाधिक शुक्लमेवापां रूपं प्रकरितभित्यनेनातिस्थूलनरभरीरवत्वं सूचित। नदी चाद्यापि तथैव तिष्ठति न लधः पततोति माम विभ यः सुच्यते। यद्यपि नलः शैव दूति प्रथा तथापि शिवस्य विष्णु- भक्तवादिष्णुस्त्यैव च शिवस्य प्रीतिमम्भवादैकरूप्याच नलस्य विष्णुस्तुतिकरणं श्रीहर्षस्य च परमवैष्णवत्वात् पुरुषोत्तमस्तु- तिनिबन्धनं युक्तमेवेति न काचिदनुपपतिः। अत एवापसंहा- रेऽपि .हरिहरं परिपूज्यत्युनं ॥ ५६ ॥ कुनै वर्णयति॥ भूरोनि । हे भगवन् तव कमठमना मूर्ति गदवतु । किम्भूता। भूरिषु सृष्टिपु तानां प्रतिमर्ग- भूवलयाना किणैः प्रतिघर्षण निष्ठुरीभूतमन्नातवैवमेवगनणरेव धः चक्राकाररेणाविन्यामविषैः पृष्ठमीमनि म्यस्ले चुम्बिता म्यष्ठा । किग्भूतस्य । धितो ये प्रनये रक्षायां च कर्मठस्य कारण पृष्ठे धारणेन विनिरक्षणक्षमम्य। पृयोधारणदारा सोफामुर हायमेव कमलरूप सथा एतमिनि भावः । मतपाता- ·एकविंशः सर्गः। ८८१ दिक्षु यतखुरचतुष्टयमुद्रा- मभ्युपैमि चतुरोऽपि समुद्रान्। तस्य पोत्रिवपुपस्तव दंष्ट्रा तुरयेऽस्तु मम वास्तु जगत्याः ॥ ५८ ।। उद्धृतिस्खलदिलापरिरम्भा- जोमभिर्वहिरितैर्वष्टः। लान्तेऽधस्तात् फणिमण्डलेन शेषो भुवं विभर्ति ततोऽयधी ब्रह्माण्डाधाकटाहस भारं पृष्ठे वहन ब्रह्माण्डावरणरूपे जले कूर्मराजो वर्त्तत इति पुराणं । एतेन प्रतिसर्गमनन्तभूमण्इल- धारणेन अनिवाच्यमहिमत्वं सूचितं। कमठपृष्ठे च स्वभावतय- क्राणि भवन्ति ।। ५७॥ ओकचेन वराहं वर्षयति ॥ दिचिति । अहं चतम्ष प्राच्यादिदिचु चतुरोऽपि समुद्रान् यस्य वराहस्व खुराणां चतुष्टयस्य मुद्रां विन्याम स्थापितचरणानिभारमञातभूगर्भ- मेव अभ्यवैमि जाने । तस्य पत्रिवपुषा महावराचदेहस्य तव दंष्टा मम तुराये कामपाऽऽनन्दाय अस्तु । किम्भूता दंष्ट्रा । जगत्या: पातालादुद्धरणावसरे दंधायधारणाद् भूमेवास्तु व- सतिग्रहं पृतमभूदित्यर्थः। कोल.पोबी किरिः किटिरित्य- मर: ॥५॥ उद्धृतीति । हे केल्या फोडामात्रेण कोल तवराहरूप भगवन् हिरण्याक्षं दैत्यं हवा पातालात् मकाशाता उद्ध- 5R ·स्र उत्तरनेयधचरिते। ब्राह्ममण्डमभवदलिनीय कलिकोल तव तत्र न मातः ॥ ३८ ॥ दानवाद्यगइनप्रभवस्वं सिंह मामव रवैर्घनघोरीः रणसमये स्वलन्याः पतन्या इलाया भुवः परिरम्भात् समार- भेण धारणात्, आलिङ्गनाच हेतोः बहु नितरां हः उन्नती- भूतैः अत एव ब्रह्माण्डं निर्भिद्य वहिरितैर्निर्गतेलामभिः कला माहमण्डं तव बलेः पूजायाः सम्बन्धिनीयं तत्कालविकमिनक- दम्बकुसुममिव अभवत् । किम्भूतस्य । तत्र ब्रह्माण्डे स्थूलतरदेह- लान मातः सन्मातमशकस्य । एवंविधकुसुमपूजायोग्यस्वमेव भवमीत्यर्थः । अन्योऽपि योपिदालिङ्गनादुदितरोमाञ्चो भवति। बाां जाताविति माधुः। मातः मामान इत्यमाच्छता ॥ ५८॥ शेकदयेन श्रीनृमिहं वर्षयति । दानवेति । हे नृसिंह दा- नवानामाद्यस्य प्रथमस्य हिरण्यकशिपाईनं मरणरूपं मङ्कट तदर्थ प्रभव उत्पत्तिःप्राकच्यं यस्य तनारणार्थ कृतावतारः, अथ घ दानवो घिरपय कथिपुः नद्रूपमा पुरातनं यदहनं वनं तब प्रभवो यस्य,पुरातने हि वने मिहसमावो युक्तः, अथ च दानवा- नामाघभक्त: श्रीहरिभगवान्मुख्यः प्रसाद सस्य गहने पिटका- रितताउनादिंदुःखनिमित्त हिरण्यकभिपुविदारणद्वारा भाग- प्रपादमरणार्थ धनात्पत्तियन तापलं धनवन्मेघवहारर्ग- भारनिविदापर वार मिनामागवाकिग्भूतः। परिणः ·एकविंशः सर्गः। ८३ वैरिदारिदिविषत्सुकृतास्त्र- ग्रामसम्भवभवन्मनुजाईः ॥ ६॥ दैत्यभर्तुरुदरान्धनिविष्ट शकसम्पदमिवोद्धरतस्ते। पातु पाणिणिपञ्चकममा- छिन्नरज्जुनिभलग्नतदन्त्रं ।। ६१ ।। मचून दारयन्ति तच्छोलानि दिविषदा मुनीनां देवानाञ्च सुकृतानि श्रस्वाणि च तेषां ग्रामः समूहस्तस्माद् सम्भव उत्प- त्तिर्यस्य तादृयो भवन् मन्पद्यमानो मनुजो मनुस्य एवार्द्ध एक- देशो यस्य । दानवाघेति पाठे दानवानां पापानि तेषां गहनं लक्षणया बाहुल्यं तेन प्रभवा यस्य दानवदुरिता कात् नियं- ग्योनिः सिंहरूपखं दिविषत्पुण्योद्रेकाचोत्तमयोनिर्मनुय्य स्व- मित्यर्थः। दानवनामाद्यस्य हिरण्यकशिपोर्गहने सभामहोद्याने प्रभवः प्रकटनं यस्य वा । एतेन स्वर्गवामिनां पुण्यैरस्वैव कृत- मनुष्याईदेहः खतेजोनिर्मितमिहार्द्धश्च नरहरिहिरण्यकशि- पोर्मधामभापबने एवाक्ततारेति मकलपुराणवादः। प्रकटित- स्तम्भादिनि त प्रवादमात्रमिति भागवतविरोधादुपेक्ष्यं ॥ ६ ॥ दैत्येति । हे श्रीनृसिंह ते याणिसम्बन्धिनां हणीनां तोक्षण- तरनखरूपाणामङ्घमानां पञ्चकमस्मान् पातु । किम्भूतस्तेव तव। दैत्यभर्तुः हिरण्यकशिपाः उदरलक्षणे अन्वा कूपे निविष्ठां पनितां मक्रमम्पदं उद्धरत दव, तस्माद् वहिर्निर्गमयत दुव । 582 ·उत्तरनयधचरित। खेन पूर्यत इयं सकलाशा भो बलेन मम किं भवति । किम्भूतं पञ्चकी छिन्नर निभानि मध्यत्रुटितपूर्वकपतितदोरक- तुल्यानि लगानि तस्य दैत्वरिपरः उदरस्य चान्त्राणि यत्र यस्य वा । यथा कूपपनिनं वस्तु समुद्धर्नु लाइनिर्मिताङ्कुश पञ्चक कृपमध्ये निचिय वलयित्या पूर्वनिमशरज्जुखण्डमाहितं तद्यथाss दाय निर्गच्छति तथा तव रज्जुम्थानीयभुजदण्डकपाणिजम्- णिपञ्चक दैत्यराजोदरकूपतितामिन्द्रसम्पद मुद्धरच्छिन्नरज्जु- निमलग्नतदन्तं सनामवलित्यर्थः। सणाति हिनस्तोति मणि- रोणादिकः अस्मान्, श्रसादी इयोश्चेनि (पा० ११२१५८) बहुलं कप- कचतुरायेन वामनं वर्षयति। खेनेति। हे वामन इति पूर्वाका या कपटवाक् तस्यां विषये पटीयान् प्रतिनिपुणे पर्वाचारिवेषधारी च यतस्वं नोऽसादादीनां मम वा मनमः ममदं हपं देहि। सर्वामिलापपूरएं कुबित्यर्थः। । बटुवावश्च वाचा भवन्ति । इति किं । पादत्रयमात्रस्यलयाचिनि वामने किमेतदल्पीयस्खया याचितं मकलमेनड्डयनं गृहाण अहं ददा. मोति दानाहरलादाल चावत्तिनि भाषमाणे सोपवकोहिच्छ लेन वामनम्म प्रत्युत्तरमेतत् । भो वले धक्रवतिन् भवता खेन श्राममा मरमादिद्रोण पा र मदीया मकला वात्रा ममाऽप्यभिषापो न पूर्यते, अपि तु परिपूर्णीकरियन एव, पर ·एकविंशः सर्गः। त्वं वटुः कपटवाचि पटीयान् देहि वामन मनःप्रमदं नः ॥ ६ ॥ मम तस्य भिक्षानिस्पृहस्य वा किं प्रयोजनमिति शेषः । त्वं मर्च दातुं समर्थ एव परन्तु मम प्रयोजनं नास्ति कुटीनिर्माणार्थ पादचयमित स्थल मेव देहोत्यर्थः । खेन प्रात्मीयेन बलेन सैन्येन च निजशत्या वा सकला दिक भवता पूर्यते श्राद्रियत एव तथाऽपि मम किं तेन यो यद्याचवे तो वहदायोति प्रत्यक्ष- दर्शनाद्ध स्ताभिनयदर्शनीयेयं सकलानां हप्णा । भो वले बया परिपूर्णीक्रियते, ते मम कलया लेभेन सचिताऽल्पीयमीति यावत् । एवम्भूना पादत्रयमिता। तस्मात् किं न पूर्यते अपि तु पूरयिय्यते एव। अथ च भो वले इयं सकलाऽपि विदित्स्या भम खेनात्मना न पूर्यतेऽपित्वावरियत एव । भवता किं कर्नु शक्यते, अपि तु न किञ्चिदित्यर्थ इति वा । मया सकलाऽपि दिगात्मना पूर्यते भवता बलेन किं कत्तुं शक्यत इति वा । अय च भो वले. पादत्रययाचनविषया मम सकला बणा भवता खेनात्मस्वरूपेण खदेहेन किं न यूयंतेऽपि तु पूरयिय्यत एव महीयःशरीरधारणेन लोकदये पाददयेन मया व्याप्ने प्रति- श्रुतं हतोयं पादमदातुं निरयो भविष्यतीति भिया अवमिष्ट- पदस्थापनार्थ स्वशरीरमेव त्वया दास्यत इत्यर्थः । ला पाताले पातयिव्यामीति भावः । भूखर्गरूपलोकद्वयमेव वलेः खं नरक- पतनभिया खशरीरमेव बतीयपादत्वेन दत्तमिति श्रीभागवते।

·उत्तरनैषधधरिते।
दानवारिरसिकाय विभूते-
वैश्मि तेऽस्मि सुतरा प्रतिपत्तिं ।
इत्युदयपुलकं बलिनोक्त
त्वां नमामि कृतवामनमायं ।। ६३॥
"पदं हतोयं कुरु भीर्णि मे निज" इति वचनात्। इत्यादिकप-
टवाग् जेया। प्रमदसम्मदी हर्ष इति (पा० ३।३।६८) माधुः
॥६२ ॥
एवं वामनेनोने वलिरुत्तरमाइ । दानेति । हे वामन अई
कृता वामनस्य इखपुरुषस्य माया येन तथाऽहमनेन ज्ञात इति
ज्ञात्वा जाताश्चर्य्यवसादुदयपुलक सञ्जातरोमाञ्चमिति पूची-
कप्रकारेण दलिचक्रवर्त्तिना उत भापितं त्वां नमामि ।
इति किं । हे ब्रह्मन् अस्मि श्रई दानवारिणि रसिकाय सताभि-
लाषाय ते तुभ्यं विभूतेः खोयमम्पदः सुतरां प्रतिपत्ति भकास्पेन
दानं वमि इच्छामि। सामपि सम्पद तुभ्य दातुमिच्छा-
मि । अथ त्वं दानवानामरिः शत्रुरमि ते नव कायविभूतेः
शरीरवैभवस्य प्रतिपत्तिं ज्ञानं नितरामहमिच्छामि कीदृशं
मच्छरोरं धारयिष्यसि तद्रष्टुमिच्छामोत्यर्थः। यदा तव
कायवैभवस्य प्रतिपत्तिं रूपान्तरं धारथिय्यामीति त्वया सूचित
सुखेन धारणोयमित्यई कामये इत्यर्थः। अशोत्यमर्थ व्यर्थ
॥ १३॥

·एकविंशः सर्गः। ८८७ भोगिभिः क्षितितले दिवि वासं वन्धमेष्यसि चिरं ध्रियमाणः । पाणिरेय भुवनं वितरेति छद्मवाग्भिरव वामन विश्वं ॥ ४ ॥ . एवं वलिनोने वामनः प्राह । भोगिभिरिति । हे वामन इति एवंरूपाभिः छलवाग्भिः कपटवचनरुपलचितख विश्वं अव रच । इति किं । भोवले चिरं चिरायुषेन वहुकालं नि- तितले भूलोके दिवि वा प्रियमाणेऽवनिष्ठमानस्ख भोगिभिः सुखिभिर्मिवधातादिभिःमह सम्बन्ध संयोग एब्यमि प्रास्यसि यदि, यदि भूलोकेऽवस्थितिमिच्छसि तईि तत्र, यदि दिवि तब वा मित्रादिभिः सह सुखेन चिरकाखमवस्थितिं प्राश्य- मोत्यर्थः। इत्यागीः । एष प्रतिग्रहार्थं प्रसार्यमाणः प्रत्यक्ष- दृश्यो मम करोऽस्ति तस्मादत्र पाणी यद्दानसम्बन्धिभुवनं जलं वितर देहोति। अथ च वित्यास्तले पाताललक्षणे दिवि रमणी- यत्वात् स्वर्ग भागिभिःमयिमाणे वधमानः सन् चिरकालं वासं दुःखबहुलवाद् वसतिरूपं बन्धनं प्रायसि । यद्दा चिर- जीवन पाताले पैः सह वाम बन्धनञ्च एयभि वा। दवा वा। दिवि वेत्यर्थः । यथा सुखिभिः सह खर्गे निष्ठन सम्बन्ध प्राप्नोषि तथेदानीमेव पाताले सर्पः सह मम्बन्धमेय्यसि । यदा- ऽदिवि स्वर्गव्यतिरिके पाताले हतीयपादार्थ खात सकामात बमवर्गरूपपाताले पातयिय्यमीत्यर्थः । एष चक्रविक्षेपतत्परो

·८८
उत्तरनेयधचरिते।
आशयस्य विवृतिः क्रियते कि
दिन्सुरस्मि हि भवचरंणेभ्यः।
विश्वमित्यभिहितो वलिनाऽस्मान्
वामन प्रणतपावन पायाः ॥६५॥
मम करोऽस्ति, इन्द्राद् गृहोतं भुवनं त्रैलोक्यं देहि पुनस्तस्मै
समर्पयेति, भुवनं वितरेत्यवतारप्रयोजनं सुच्यते । जीवनं भुवनं
जलं, पिश्यं भुवनं । इति चामरः ॥ ६४ ॥
एवं वामनेनो वलिः पुनराह। श्राशयस्येति । हे वामन
प्रणतपावन, वलिना इति पूर्वोकप्रकारेण अभिहित उक्तस्त्वं
अस्मान् पायाः रक्षा इति किं ।भा वामन त्वया शयस्य पाणेवि-
वृतिःप्रमारणं किं क्रियते ऽपि तु तन कर्त्तव्यं । श्राशब्दोऽयो-
ग्यतया शिरःकम्पपूर्वकं वारणाभिनये। अनुचितमेतन कर्त-
व्यमित्यर्थः। श्रा मामस्वेन नितरां शयस्य विवरणं किं क्रियते
ऽपि तु तन्न कर्तव्यमिति वा, वाक्यपूरणे वा। हि यस्माद्भवचः
रणेभ्यः पूज्येभ्यो भवद्भ्यः विश्व मकलं हेमरत्नादि च दि मुदीनु-
मिच्छुरस्मि, चरणशब्दः पूजार्थः । अहं भवमिदानोमेव ददामि
किमिति पाणिप्रमारणेनैतावदधैर्य प्रकटोक्रियत इत्यर्थः । अथ
च महसपात्वाद् बहुभ्यो भवदोयपादेभ्य सर्च दिसुरम्मि मर्च-
सदानेन भवचरणान् पूजयिष्यामि तमात् करप्रमारणं किं
कियते ॥६५॥

·एकविंशः सर्गः। क्षत्रजातिरुदियाय भुजाभ्यां या तवैव भुवनं सृजतः प्राक् । जामदग्न्यवपुषस्तव तस्या- स्तो लयार्यमुचिता विजयेतां ॥ ६६ ।। पांशुला बहुपतिर्नियतं या वेधसाऽरचि रुपा नवखण्ड़ा। - शौकत्रयेण परशरामं स्तोति ॥ क्षवेति । हे भगवन् तव तो भुजी विजयेतां सर्वोत्कर्षेण वर्तेतां । तो को। प्राक् सध्याद। भुवनं सृजतो ब्रह्मरूपिणस्तवैव “वाई राजन्यः छतः" इति श्रुतिप्रामाण्याद् भुजाभ्यां सकाशाद् या छत्रजातिः क्षत्रियमात्र उदियाय उत्पन्ना तस्याः क्षत्रजातेलयार्थ क्षयार्थ जामदग्न्यवपु- पस्तव या भुजौ उचितो, कारणे कार्यलय स्थाचित्यात् । "अोऽमिनमनः तत्रमगानो लोहमुत्थितं । एषां मर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिपु शाम्यति" ।। इति भारतवचनाचावनारप्रयोजनमुकं । जानेनित्यलादु- त्पत्तिविनामावयुकाविति ये श्रातिपन्ति ते आविर्भावतिरोभा- वयोर्विवक्षितलेनोत्तरणोयाः । वेदान्तमिद्धान्ने जानेनित्यत्वा- भाव इत्यपि। जामदग्न्धेति गादिपु पाठमामाद् घञ् इनि ज्ञातव्यं । विजयेतां विपराभ्यां जेरिति(पा०१॥३॥१६) तङ्॥६६॥ पांशुलेनि । नियतं सर्वदा पांगला धूलिवडला वहतो मवादयः पतयो यस्याः सा मन्वादिभिः पालिता च या ..

·उत्तरनैयधचरिते। 1 तां भुवं कृतवतो दिजभुक्तां युक्तकारितरता तव जीयात् ॥ ६७ ॥ कार्तवार्यभिदुरेण दशास्ये रेणुकेय भवता सुखनाश्ये। भूः वेधमा रुषेव नवखण्डा भारतादिनवम विभागाऽरचि निर्मिता। तां नवखण्डामपि मकलां भुवं विजभुना काका- दिपतिभिः कृतोपभोगां व्याशां, अथ च ब्राह्मणे होतफलां कृतवतः त्रिसप्तकृत्वः क्षत्रियमात्रं हत्वा निकण्टकीकृत्य प्रति- वारं ब्राह्मणेभ्यो ददतस्तव युक्तकारितरता नितरामुचितकर- पशीलता जीयात् सत्कर्षेण वर्त्ततां । एवंविधतिशूरं दा- नशूरञ्च वा प्रति प्रणतोऽस्मीत्यर्थः । नियनमित्युत्प्रेक्षायां वा। रुपा नियतं रूपेवेत्यर्थ विवा। अथ च या खैरिणो अत एव बहुभिजारे का सतो ती कोपेन करचरणादिमन्धिषु पृथक् तत्कालच्छेदेन नवानि प्रत्ययाणि खण्डानि यस्थास्ता- दृशी कृतखण्डां तामग्निसंस्कारनिवारणाद्धेतो: काकादिभिः पचिभि चिता कुलत भर्नुयतकारिता सधैः कोयते। स्वैरि- णी पांगुला समेत्यमरमिंहः ॥ ६ ॥ कावीयेनि। हे रेणुकेय रेणुकाणुच कार्तवीर्यभिदुरेण पदीय कारागारे नियद्धो रापणापि पनि वायत्यतिधत नं कार्तवीर्य महसानं हतवता भवता दशाये रावणे मु- पेन अनायामेन नाम्मे इन्नु भको मनि कालभेदस्य विरहा

·एकविंशः सर्गः।
कालभेदविरहादसमाधि
नौमि राम पुनरुतिमहं तां ॥ ८ ॥
.
भयोरवतारयोरेककालीनवादममाधि परिहाररहितां मनु-
व्यावतारण चत्रियेण दामरथिना रामेण विधेयान्तराभावात्
नम्मिन्नेव काले किमर्थमवतीर्णमिति बनुमशक्यत्वात् प्रयोजना-
भावादहं ते भो राम पुनरुक्रि दाभरथिरूपजामदग्यरूपांदा-
गरथिरूपां वाऽई नौमि स्तोमि । अन्यत्र पुनरुकः कार्यभेदात्
कालभेदादा परिहारः कर्तुं शक्यते । वोमायामप्येककाल-
प्रयुक्रस्थापिशब्दस्य भयादरमभ्रमादिना परिहारोऽस्त्येव, अच
तु पूर्येणोत्तरावतारकार्यस्यापि कर्नु सक्यत्वात् कार्यभेदा-
भावाच्च परिहारो नास्तीत्यर्थः । स्वतन्त्रस्य तव केनाप्यनुयोगः
कर्नु न शक्यत इति भावः । जामदग्न्यस्य मानुषत्वेऽपि देव-
ज्ञानस्य तथैव मदावाद्देवाचावध्यत्वस्य रावणे वृनत्वात् तस्य
तेन हन्तु मनक्यत्वाद्रावणवधपर्यन्तं च श्रीरामस्य दैवज्ञानाभा-
वान्मानपत्वेन तेनैव नस्य इनु शक्यत्वात् कार्यभेदादेकस्मिन्नपि
कालेऽवतारान्तरस्य युनत्वात् सूक्ष्मः परिहारोऽल्येव । तथापि
म्यूलदृश्या परिहाराभाव उत इति ज्ञेयं । नर्मदायां जल-
क्रीडा कुर्मता सहस्रार्जुनेन रावण: कारागारे निक्षिप्त इती-
तिहामः । रेणुकेच इति क्षत्रियत्वसूचनं। अपत्यार्थे स्त्रीभ्यो
ढक् (पा०४।५।१२०) इति ढक् ॥ ६८ ॥

·स
उत्तरनैषधधरिते।
इस्तलेखमसृजत् खल जन्म-
स्थानरेणुकमसा भवदर्थ ।
राम राममधरोहततत्त-
लेखकः प्रथममेव विधाता॥ ६ ॥
-
दशभिः साकः श्रीरामचन्द्र वर्णयति । हस्तेति । भो राम
दाशरथे अमो विधाता भवदर्थ वादृशोत्तमशिल्पनिर्माणा)
जन्मस्थान रेणुकव यस्य तादृभं रामं प्रथम बदपेक्षयाचं
जामदग्न्य खलु निश्चितं इस्तलेखमेवासृजत्, चके। वनिम्मी-
णार्थ जामदग्न्यं हस्ताक्षराभ्याममेवाकरोदित्यर्थः। खस्विकार्थे
वा हस्तलेखमिव चक्रे । किम्भूतः। अधरोहताः एतादृशनिमा-
एसमर्थवानितरां होनाः कृता ते प्रमिद्धा लेखका देवा इन्द्रा-
दयो दत्ताभतयोऽष्टा प्रजापतयो वा येन तादृशः । श्रथ वा
न अधराः खर्गस्या अप्यधराः कृता भूमौ अवतारितास्ते धनु-
मत्सग्रीवादिरूपा इन्द्रादयो देवा येन सः। प्रथमस्यैव हस्त-
लेखरूपणेन शीनवं न त दिनीयस्येत्यत्रोकं । प्रथममेवायमेव
रामं न तु दितीयं वामिति वा । उत्तमशिल्पनिमाणार्थ छि
इसालेखा पूर्व क्रियते। हीनाः कृतास्ते तेऽतिप्रमिद्धा लेखका
दिपिकास देव, स किया अक्षराम्यामप्येवमेव 'फियते',
जन्मन्याने रेणुः पृटएकादिपूर्ण रूपः पांसुर्य येतादृशी हस-
खं पादिभाषेति (पा.५॥४॥९५०) कप्॥१८॥

·एकविंशः सर्गः । ८ उद्भवाजतनुजादज कामं विश्वभूषण न दूंपणमत्र। दूपणप्रशमनाय समर्थ येन देव तव वैभवमेव ॥ ७० ॥ उद्भवेति । हे श्रज जन्मरहित श्रीरामचन्द्र । अजस्य रघुपु- त्रम्य तनुजाद्दशरथात् सकाशात् कामं खेच्छया उद्भव उत्पत्ति- र्यस्य मा विश्वविभूषण जगदलङ्कारभूत, पत्र दशरथादपि जमा- विषये, अजस्यापि जन्मविषये दूषणं दोषलेशोऽपि नास्ति । यस्य पितामहेनायजेनोत्पन्नस्तषः खपिता कुतस्तरामुत्पन्नः तत्पु- चः खयं कुतस्तमामुत्पत्स्यते। तथा खयमप्यजः कथं जायत इत्या- शायां खेच्छामाबविलमितमित्याशङ्कापरिहारः। ब्रह्मैव हि खाविद्यया संसरति मुच्यते चेति न्यायात् । विश्वभूषणस्य तव दूषणरूपत्वाभावादपि दूषणलेशोऽपि तव नास्तीत्यर्थः। अथ वाड जतनुजादजस्योत्पत्तिर्युकैक, अजो हि छागरुत्युचोऽयज एव जातिनामावादजशब्दस्येत्यपि दूषणाभावः । दूषणाभावे हेत्वन्त- रमप्याह । येन कारणेन हे देव श्रीराम तव वैभवमेव प्रभाव एव दोषाणां प्रकर्षण शमनाय नाभाय समर्थ यत्मरणादि- वैभवादन्येषामपि भकानां दोषा नश्यन्ति तत्वरूप ोषले- संपनीऽपि कथङ्कारं स्यादपि तु न कथञ्चिदित्यर्थः । अथ च दूषणाख्यराक्षसविनाशाय नवैव सामर्थं थतस्तमादत्र तवा- त्पत्ती सत्यां दूषणाभावो युत एवेति छल। अथ च परशु- ·उत्तरनैषधचरिते। नो ददासि यदि तत्त्वधियं में यच्छ मोहमपि न रघुवोर। येन रावणचमूयुधि मूढा वन्मयं जगदपश्यदशेपं ॥ ७ ॥ श्राज्ञया च पितुरजभिया च श्रीरदीयत मचीप्रभवा दिः । रामे सत्यपि तस्मिन्नेव काले त्वं दशरथात् सुखेनात्पद्यस्व । पत्र नवोत्पत्तिविषये दूषणं पुनरुक्रिदोषो नास्ति। यता दूषणादि- रावणान्तराक्षसविनाशाय नवेव मामयं न तु परशरामस्य- त्यत्र दूषणशब्द उपलक्षणपरः । तस्मादेककालोपत्रवेऽपि का- र्याभेदान्न पुनरुक्रिदोषः। एतेनावनारप्रयोजनमुक्त । अनुका- ममिति पाठे कामं स्वचीकृत्य यथेच्छमित्यर्थः ॥ ७० ॥ नो ददामोति। हे रघुवग्यानां मध्ये वीर, ईश्वरतम श्रीर- घुनाय त्वं तत्त्वधिय मोक्षोपयोगिनमात्मतत्त्वं साक्षात्कारं यदि मे मह्यं नो ददामि तति मोहमपि नां विशिरां भ्रान्ति- मेव यच्छ देहि। तं कं.। येन गोहेन भयसनातधान्तिविला- मेन युधि मूढा भ्रान्ता रावणचमूर शेषं सकलं जगत् बनमय श्रीरामचन्द्ररूपमपमत् । रावणमेन या च मोहन जगद्रामा- त्मक दृमिनि मर्यपुराणे ॥ ७ ॥ भाजयति। ई श्रीरामचन्द्र भक्ता महीप्रममा व्याधुपा- ये मोकोपया श्री राज्यलक्ष्मी, अथ च भूमेकापना लम्यर- .

·एकविंशः सर्गःr ४५ नचिन्तय भवता किमुन दि- वारिराशिरुदकागलकः ॥ ७ ॥ नाररूपा जानको क्रमेण पितुराज्ञया च अज्ञेभ्यो भिया च मर्च- जनापवादभयेन च द्विदिवारमहीयत त्यका। वनवामाजीकारा- द्राज्यलक्ष्मीः,जनापवादभयाञ्च वही विद्धाऽपि भीता त्यका, इत्येवं विप्रकारं त्यक्त्यर्थः। एवं पितुराजाकारी लोकप्रवाद- भोल्य कोऽपि नास्तीति भावः। चावन्योन्यमममुचये। तथा वा- रिराभिररिरामिवी दिवारं विधा च न लगिनः किमु, अपितु मेतुं वद्धा ममुद्रोऽपि लड्दिन एव। तथा रावणादिमसमूहो- ऽपि पराभूत एव। वा चार्य देवार्थो वा । अरिराशिव परिरा- भिरिव वागन्धनाद्धाताः किपि वानीनिवास चामावरिरा- मिय स मकलो वैरिमह इत्यर्थः। किम्भूतः। उदकाइगा जलम- छगा लदा यस्य यदीयजन्न मध्ये लहास्तोत्यर्थः । अरिरागिर- पिसमुद्रजनमध्यवर्तिनो लड़ा यम्य । समुद्रपक्षे यस्खेत्यस्खोदकेन सम्बन्धः। अरिरामिपक्षे तु लवायाः । एतावान् विपः । उत्करमकं दुःसं यस्यास्तादृमी अगा लहर यन्येति वा। उत्कएमकं कर्मनलक्षणं दुःखमुदकं तदेवाइयिहं येषां ता- दृप्रा गलाः कण्ट्रा यत्र क्रियायां यथा तथा कः किमु शत्रुमको न लडिनः, अपि तु सोऽपोति वा। मागरम्यापि वन्धना- ट्रायणस्यापि त्रधाच एताइयो महाप्रभावः शरतमय बदन्यः कोऽपि नास्तीति भावः ॥ ०२ .

·E उत्तरनैषधरिते। कामदेवविशिखैः खल नेशं माऽर्पयज्जनकजामिति रक्षः। देवतादमरणे वरवाक्य तथ्ययस्खमपुनागवदस्तैः ॥ ७३ ॥ तद्यशो हसति कम्बुकदम्ब शम्बुकस्य न किमम्बुधिचुम्बि। कामदेवेति। रक्षी रावण दतीय देतार्दैवतान्मरणाभाव- विषये देवाद्धेतोर्न मरियमोति ब्रह्मणे वरवाक्यं चत् सत्यं कुर्वन् खमात्मानं भवद्स्त्रैरपुनात् धूतकल्मषं चकार । इति किं । जनकजां मोनां रामायार्पयद्दददई रतः कामदेवस्य मो- हनशोषणादिभिर्विशिक्षः खलु निश्चितं मा नेशं तदिरहमन्ता- पक्यान मृतो मा भूवमिति। मीताप्रत्यर्पणे कामदेवस्य देवलात् नदाणैमरणे 'वरवाक्यमसत्यं स्यादितीव नामददद् वरवाक्य- सत्यत्वार्थ' मानुषावतारकामरूपभवदारात्मानं नामितवा- नित्यर्थः । कामवाणात् शरीरविनाश मात्रं त्वदाणात तु मरणे समारहेतुनि:शेषकल्मपतय इनि महान् विशेषोऽपुनादित्यनेन सूच्यते। नेमं मायोगादङ भावः । तथ्ययत् तत्करोतीति (पा. ।१।२रवा.) पक्षन्ताच्छता ॥ ७३ ॥ नदिनि । हे रघुनाथ नामपिगः कथा पोचता हनः भेनया मरितो दशाया येन नत्तमात् तव घस्तादमी मम्मुकः पत् पम् विनाम श्राप तत् सम्मुकम्म भम्कनापः सम्य त्रयः ·एकविंशः सर्गः1 नामशेपितससैन्यदशास्या- दस्तमाप यदसौ तव हस्तात् ॥ ७४ ।। मृत्युभीतिकरपुण्यजनेन्द्र- त्रासदानजमुपायं यशस्तत् । होणवानसि कथं न विहाय क्षुद्दुर्जनभिया निजदारान् ॥ ७५ ।। धिचुम्बि समुद्रमध्यवर्ति यशःकम्बु कदम्बं प्रवन्दं धवलतया किं न हसति अपि तु हसत्येव तत्तुल्यं भवतीत्यर्थः। येन त्वत्क- रेण अतिशूरो रावणो इतः तेनैवान्यवोऽधमा दुर्बलः शम्बुको ऽपि इत इति महत्तस्य भाग्यमित्यर्थः । यो झुकाएं बलिनं इन्नि तेनैव होने दुर्वले हते दुर्वलस्य महद् यशो भवति । ब्राह्मणस्य बालपुत्रमरणनिमित्तं शूद्राणामविहितधूमपानमधोमुखं कुर्वन्तं शम्बुकं शूद्रं श्रीरघुनाथो इतवानितीनिहामः । श्रयं च शम्बुकस्य जलशतः चैत्यरूपं यमः समुद्रमध्यस्वं गङ्खवन्दं हमति तत्तुल्ला भवतीति युतमेव । नामशेषितेति । तत्करोतीति (पा.३११॥ २६ वा.१) ण्यन्तानिष्ठा ।। ७४ ॥ मृत्युभीतीति । यस्मात् मृत्योर्यमादन्येषां भौतिस्तस्यापि मृत्या तिकरः पुण्यजनेन्द्रो राक्षमेन्द्रो रावणस्तस्यापि मरणा- पर्यन्तं चासदानाद् भयोत्पादनाद्धेतोजीतं तत् अतिप्रसिद्धं लोकत्रयेऽपि गीयमानं यश उपाळ सुद्रोऽत्यल्पको दुर्जनस्त- माद्भिया भयेन पामरलोकापवादभिया निजदारानात्मनः .. 5 T ·उत्तरनैषधचरिते इटदारविरोर्वपयोधि- स्वं शरण्य शरणं स ममैधि। लक्ष्मणक्षणवियोगकृशाना यः स्खजीवितरणाहुतियन्वा ॥ ७६ ॥ . पियां सीतां विहाय परित्यज्य कथं न होणवान् लज्जितवा- नमि, लज्जितव्यं तावत् त्वयेत्यर्थः । यो रावणाय भयं दत्तवान् तस्य टुर्जनभीत्या निठुरजनापवादभयेन प्रियापरित्यागे लज्जैव युना । अभिमानानिजस्वोही रावणे नाशिता लोकापवा- दभयाच सापि परित्य कति एतादृशः शूरोऽभिमानी लोका- पवादभीरुश्च कोऽपि नास्तीति भावः । यातुधानः पुण्यजन इत्यमरः। भीतिकरेति नाच्छील्ये टः॥ ७५ ॥ इटेति। हे शरण्य शरणागतभनरक्षक रघुनाथ सलं मम भरणं रक्षक: एधि भव । स कः । यस्खं इटदारा मीतायाः विरह एव दुःमहत्वादौा वडवानलः नस्य पयोधिः पाश्रयः एवंविधः : मन् लक्षणस्य क्षणमात्रमयि वियोगः स एव दुःसह- वात् मानस्तत्र स्खजीवितानामात्मप्राणानामेव णानामाहुते- तद्रूपहोमद्रव्यस्य यज्चा होता।योऽहि लक्ष्मण वियोग चपमात्र मोढुमभाणवदिच्छामाचेण खप्राणतत्याज। म यावजीवं मोनाविरहानलं कथं मोढवानिति क्रिययोर्विरोधादायथ्ये । यज्वना चाजतिरमा इयते। मोताविरमहनेन जितेन्द्रियधु- यनं सचिन। इजितः मशया मूर्धिते समय स्वयमपि मुमूर्ष ·एकविंशः सर्मः। क्रौञ्चदुःखमपि वीक्ष्य शुचा यः श्लोकमेकमसृजत् कविराद्यः। स त्वदुत्यकरुणः खल्ल काव्यं लोकसिन्धुमुचितं प्रववन्ध ॥ ७७ ।। तया मुनिरूपकाल कृतममयभगभग्नप्रतिज्ञे लक्षाणे रघुनाथाज- या शरयूजलप्रवेशेन कृतदेहत्यागे मति तदियोगमनमानस्तत्य- एमेव रघुनाथोऽपि गोप्रतारनोर्थे जलप्रवेशेन वयमपि खस्या प्रापेति युद्धकाण्डोत्तरकाण्डरामायण कथा । एतेन स्वीवियो- गदुःखादपि वादवियोगदुःखं दामहमिति सूचितं । परम- कारुणिकस्त्वं शरणागतं मामपि रतेति सूचितं ॥ ७६ ॥ फ्रौञ्चति । दैवी वाक् येन भुवं प्रथममानोता म श्राद्यः प्रयमः कविर्वर्णको यो वान्मीकिः क्रौञ्चयोः पचिशेययोर्मध्ये रिंग्मावेकस्मिन् व्याधेन इनेऽन्यम्य दुःखं भोकमपि वोच्य नि- र्यायोनेरपि तस्य दुःखं दृष्ट्वा उत्पन्नया शुचा मोकेन हेतुना। मानिषाद प्रतिष्ठान्त्वमगमः भायतीः समाः। यत्कोचमिथुनादेकमवधीः काममाहित ॥ इत्यादिकमेकं योकमरजत्। म कविस्वयि उत्पन्नः कर- परमो यस्य मोताविरविहलमहानुभावभवद्दर्शनोत्पन्नभोक दव बोकानां सिन्धुः मागरमतं चतुविशतिमहसमितरामाय- पाख्य काव्यमुचित योग्य प्रवन्ध । नियंग्योनिविषये गोकेन येन सोकः कृतः तस्य उत्तमपुरुषविषये महाकायनिर्माणमुचि-

·उत्तरनेघधचरिते।
विधवापिटकयाप्तुमनई
सश्रवस्त्वमनयेत्युचितज्ञः।
त्वं चकर्तिथ न टूर्पणखायाः
लक्ष्मणेन वपुषा श्रवसी वा ।। ७८ ॥
तमेव । श्रथ च त्वया सिन्धुर्वद्धः। श्रयमपि त्वदेकचित्तः सिन्धु
क्वन्धेत्युचितं । परित्यक्तसर्वमङ्गो मुनिरपि त्वदर्णनां कृतवान् ।
एतादृशः परमपुरुषोऽमीति खलित्यर्थः ॥ ७७ ।।
विश्रव इति। हे रघुनाथ, इति हेतोः उचितं जानाति यः
म उचितकारी वं चतुर्द्धावतीर्णत्वात् लक्ष्मणलक्षणेन स्वीयेनैव
वपुषा शूर्पनखायाः श्रवमी का त्वं न चकर्तिथ, अपितु कर्ति-
तवान् एव । इति किं । विश्रवा मुनिः पिता यस्याः, श्रथ च
कर्णरहितः पिता यस्यास्तयाऽनया शूर्पनखया सश्रवत्वं मकर्णलं
प्राप्नुमनईमयोग्यमिति स्वोषधस्थानौचित्यात् कर्णच्छेद एवा-
चितः, यतः अकर्णपिटकाया श्रकर्णवस्यौचित्याल्की लक्षमणेन
कर्त्तयामामिथेत्येवंविधः समुचितकारी महाप्रभावोऽमोति
भावः । वा दुवा वा दूतोव इतोरिति योजना। विश्व:-
पिढकया न तोति (पा०५।१९५३) कम् । शूर्पणखा पूर्वप-
दान् सजायामिति (पा.८.४१३) एवं । नखस्य स्वाङ्गत्वेऽपि
नखमुखान् मनायामिति (पा. ४१९५८) डीवभावः । श्र.
वी चेयं सम्मा ॥ ७८ ॥

·रकविश' सर्ग 3308 ते हरन्तु दुरितव्रतति मे यैः स कन्पविटपो तव दार्भिः। छद्मयादवतनोरुदपाटि पद्धमान इव दानमदेन ॥ ७९ ॥ नभि. साकै. श्रीकृष्ण वर्मयति । त इति । कमादितत्त- दैत्यमारणरूपछद्मना यादवमझा तनुर्यस्ख, अथ च छद्मया नोतिछाया एवम्भूताचामौ भादवतनुश्, माचावान् कसादिव- भवनवनिरूपशरीरय तस्य श्रीकृष्णरूपस्य तव चैर्भि. भुक्ति- मुक्किप्रदेश्चतुर्भिईरतिप्रसिद्ध. कन्पविटपो कन्पितफलदान- ममर्थः पारिजात वृक्ष. उदपाटि उन्मूलित । कि कुर्वन्निव । नादृशकन्पितदानसमर्थ. कोऽपि नास्वेवेति दानमदेन दर्पण ते जे. सह पर्द्धमान इव। ते वाहवो मे दुरिनानां प्रति लतां दैन्यम इति रहन्तु उन्मूलयन्तु। पारिजातलक्षणमहा- वृक्षोन्मूलने समर्थाना तेषां लतोन्मूलते सुतरा सामर्थे । कपट- दावानलदेहस्य च भुजाना वृक्षलताद्यन्मूलने सामर्थ्य युनने- वेत्यर्थ । दानशरो महाप्रभावय वादृश कोऽपि नास्तीति भाव । सत्यभामया याचित. पारिजात. इन्द्र जित्वोन्मून्य सत्यभामाङ्गणे श्रीकृष्णेन स्थापित इति हरिवति । नि:ति- व्रततिमिति पाठे स्वाद लमोस्तु नितिरित्य मर. ॥ ७८ ॥ 3304 ·६.२ उत्तरनेयधरिते। बालकलिपु तदा यदलावी कर्परीभिरभिदत्य तरङ्गान् । भाविवाणभुजभेदनलीला- सूत्रपात इव पातु तदस्मान् ॥८०॥ कर्णगतिविफलां खलु का सज्जितार्जुनरथाय नमस्ते। .. बालेति । ३ कृष्ण त्वं तदा कृष्णावतारममये भूयसीपु बालकलिपु मध्ये कर्परीभिः स्फुटितघटशकलेः कृत्वा यमुना- जले तरङ्गानभिहत्य तेषामभिघातं कृला ताननेकप्रयत्नेना- लावीः अच्छत्सोः इति यत् तत् कर्परोभिस्तरङ्गालवनं कर्ख उषाहरणावसरे भावि करिय्यमाणवाणासुरभुजच्छेदनं तलव- णलीला विलासः तत्सम्बन्धी सूत्रपात इव प्रथममार्जवच्छेद- नाभ्यामरूपमिव अस्मान् पातु रक्षतु । अक्षरपकेः रजुत्वार्थ बालैः प्रथम खटिकादिप्राक्षिप्तसूत्रपातनं क्रियते । तक्षादिभि- रपि काठस्थार्जवेन वेदनार्थगैरिकादिप्रचितसूत्रपातनं क्रियते तवाणभुजार्जवच्छेदनार्थ कर्परीभिरभिहत्य तरङ्गालवतं यद- कारि तव बालक्रीडनममानवतु इत्यर्थः । कर्पोधाते ते तर- गच्छेदनमिति बालजातिः। श्रवनारप्रयोजनोनं ॥ २० ॥ कर्णति। हे कृष्ण ते नमोऽस्तु । किम्भूनाय। ते उरमि लमा इन्द्रजिनमुना किर्यस्य तं लक्ष्मणं द्रोणाचलानीतविशल्यक- रोपधिप्रक्षेपेण हतं निष्काशितं भतिलक्षणं प्रख्यं यस्य तादृशं ·एकविंशः सर्गः। ६०३ केतनेन कपिनारसि शक्तिं लक्ष्मणं कृतवता हतशत्वं ।। ८१।। नापगेयमनयः सशशीर द्या वरेण नितरामपि भक्तं । मा स्म भूत् सुरवधूसुरतज्ञो दिव्यपि व्रतविलोपभियेति ॥ ८ ॥ . कृतवता। केतनेन ध्वजम्यपताकारूपेण कपिना इनूमता कृत्वा कर्णस्य शनिमाणिकं बलं, अथ च इन्द्रदनां शक्ति अफलां कर्तुमिव सज्जितो योजितो अर्जुनरथो येन नमै नरनागय- एरूपाय । यो हि यत्र कर्मणि शत: म तत्र नियोनु मुचितः म हनूमांच शनिविफलीकरणे दृरप्रभावस्तस्मात् कर्णशक्निवि- पलीकरणार्थमिवार्जुनरथे तं त्यापितवानमोति भन वत्सलाय तुभ्यं नम इत्यर्थः ।यो मर्मभृतां उरःस्थितां पनि विफलीकरोति सश्रवणयां सुतरां विफलीकरोत्येवेति लेनोतिः,खलु दवार्थः उरमि शकिः प्रमूईमस्तकादिति अलुक् (पा०६।३।१२) ॥८॥ नेति। हे कृष्ण त्वं नितरां भकमपि प्रापगेयं भीमं सशरी- रेण प्रसादेन छला इति विचार्य कारणान वा द्यां खगै न धनयः न प्रापितवानमि। इति किं । म भोग्नः अनेन शरीरेण सुरतं न फरियामद्यप्रति मम प्रयचर्यमिति नियमवान् व्रतस्य विलोपाडीतस्तया भिया हेतुना दिव्यपि खर्गेऽपि सुर- वधूनां रम्भादोनां सुरतज्ञेर मा भूत् इति। मनतमस्य वरदानेन ·उत्तरनेधधचरिते। घातितार्कसुतकर्णदयालु- जैत्रितेन्दुकुलपार्थकृतार्थः। अईदुखसुखमभ्यनयस्वं साश्रुभानुविइसदिधुनेवः ॥३॥ यद्यपि तेनैव शरीरेण खर्गप्रयाणमुचितं तथाऽपि तस्य शरीरस्थ स्वर्गप्रापणेऽपि न कोऽणुपयोगस्तेन तच्छरीरस्थातितुच्छत्वात् तच्छरीरं विनाश्य यतः खर्गमनयः न तु तुच्छशरीरमहितस्य प्रापणे नवाशकिरिति भावः । यदा भुक्तरतितुच्छत्वाच्छरीरं विनाग्य मुनिमेव प्रापितवानिति हेतुः। प्रापगेयं अपत्यार्थ स्त्रीभ्य इति (पा०७।१।१२०) ढक् ॥ २ ॥ घातितेनि । अर्कसुतेन प्रयोज्येन समरे घातितो योऽकसुतः कर्णस्तस्मिन् विपये दयालुः सकरुणः । तथा स्वसामर्थन जैचितो जेता कृतो दत्तजय इत्यर्थः ।इन्दुकुल मोमवंशभूतः पार्थेऽर्जुन- स्तेन कृत्वा कृतार्थ:मन्पादितावतारप्रयोजनः कृतकृत्यत्वात् महर्षः, श्रत एव क्रमेण माथुः पुत्रशोकवभाद् रुदन् भानुः सूर्य पुत्र- विजयाच विशेषेण हमन हर्षानुभवं कुन विधुचन्द्रः तावेव दक्षिणवागनेत्रे यम्य एतादृशः त्वं यथाक्रमं अर्द्धदुःखं अर्द्धसु- खस अभ्यनयः, अभिनयेन युगपदर्भनवानमि। परमार्थतोऽवि- धमानमप्यनाचविद्याविलामा(हिनाटितवानमीत्यर्थः। सूर्य- चन्द्रयाविष्णुने चयात् कर्णस्य प सूर्यपुत्र त्यात् नामे मोकात् सूर्षय माश्रुन्वं, अर्जुनस्य च मामवंगत्वात् तद्विजये चन्द्रस्य ·एकविंशः सर्गः। २०५ प्राणवत्प्रणविराध न राधा- पुत्रशचुसखता सदृशी ते। श्रीप्रियस्य सहगेव नव श्री- वत्ममात्महदि धर्तुमजलं ॥ ८४ ॥ हर्पण विइमितत्वात ताभ्यामर्द्धसुखदुःखाभिनयेन अङ्गुनरूपो इमोति भावः। घातितेति हेतुमण्य तानिष्ठा। जैत्रितेति तत् करोतीति (पा.३१२६वा०) यन्तानिष्ठा। पार्थति कुरुलात् अय्यन्धकेत्यण (पा. १११ ॥११४) अर्द्धच्च नदुःखसुखच्चेति इन्द- गर्भः कर्मधारयः ॥ ८३ ॥ प्राणेति ! प्राणवत् प्रणयिनी निरूपाधिपरप्रेमास्पदं रा- धाख्या गोपिका यस्य एवम्भून हे श्रीकृष्ण ते नव राधापुत्रः कर्णः तस्य प्रबुरर्जुनस्तत्मखता तन्मैत्री सदृशी योग्या न । रा- धावमभस्य हि राधापुत्रशत्रुमैत्री कर्मकारमुचिता, अपि तु प्रयुकैव विरोधादित्यर्थः । एकत्र राधा गोपिका, अन्यत्र तु कर्मपालबकारिणी कैवर्त्तवधूरिति परिहारः। यियः प्रियस्य योवनभा यस्य वा तस्य तव श्रीवत्सं ब्राह्मणपादन्यामरूपला- ञ्छनं। अथ च थियो वम पुत्रमजसं प्रात्मचदि धर्नु मदृगेव उचितमेव, यम्न ग्रीनभा स तत्पुत्रं स्ववचमि मदा विभौति युक्रमेवेत्यर्थः । एतादृशः स्वपक्षपातदो चोकचिवाथे बाल- भकिपरय कोऽपि नास्तीति भावः। प्रणयिराधेति खिया: पुंवदिति (पा०६।३।३४) || ८४ ॥ 50 ·६.६ उत्तरनैषधधरिते। . तावकापरतनोः सितकेश- स्वं हली किल स एव च शेपः। साध्वसाववतरस्तुव धत्ते तज्जराचिकुरनालविलासं ॥५॥ तावकोति। हे श्रीकृपा हली लागलधरेर बलभद्रः स एवं च शेषोऽनन्त स्वमेव शेषाक्ताररूपोऽपि बलभद्रो भवानेव न तु स त्वत्तो भित्र इत्यर्थः । वं बलभद्रः स एव शेषः बत्तो हली न भिद्यते। हलिनश शेषो न च भिद्यत इति वा । यतः कायस्थ सम्बन्धाजरमा मितकेशःधवलितकचः किलेत्यागमे। विष्णुपुरा- पादौ च यदुक्तं "उन्नदारात्मनः केशी मितवणी ततः प्रभुः" इति । तव दूयं तावकी न विद्यते परा उत्कृष्टाऽन्या यथाः सा तावकी अपरा ननुत्यत्सम्बन्धिनो मर्योटा सत्त्वमूर्तिस्तस्याः मिनकेशः श्वेतकेशरूपो इली तव अवतारः अशावताररूपोऽसी हलो वं किल वदवयवभूतकेशरूपत्वात् तस्य, स च इत्येव शेष इति वा । भेषरूपवलदेवलक्षणेऽमाववतरो मूर्तिः, अत एव तस्याः त्वदीयाया अपरतनार्जरसा धवलोकृतस्य चिकुरनालस्य केपदण्डस्य विलामं वर्णमारूप्यं साधु यथा तथा धत्ते । अति- गौरी बलदेवस्खदियापरतनुर्धवस्त केम इव भातीत्यर्थः। केश- स्यापि दीर्घवधवसालान्यां जराघवलदीर्घकेममारूप्यधारणं युक- मेव । कारणगुणा हि कार्य गुणानारम्भन्त इति न्यायाध युक- मेव। भापतारो पलभद्र इतिचा अश्वेतकेमः महज एवं ·एकविंशः सर्गः। न तु जरायोगादिति वा । यतो हरिनित्यतरण इति पुरा- णादिप्रसिद्धिः । वस्तुतस्तु कख ब्रह्ममुखस्य सदृशा सुखखरूपा- वित्यर्थः । प्रकाशलेन सत्त्वव मितशब्दवाच्यवान् मोहकवेन च तममः कृष्पधब्दवाचलात् मितरुणी सत्यतमोगुणवयात्मका- चेताववतारी भूभारोत्तारार्थ प्रभुरादिनारायणः खस्मात् प्रकटीचकारोति विष्णुपुराणम्यमितपणपदस्थार्थः । "कृष्णस्तु भगवान् खयं" इति श्रीभागवतवचनेन कृष्णस्तु लीलाविग्रहधा- री परब्रह्मैव । “समोऽहं सर्वभूतेषु न मे वेवस्तु न प्रियः" इति भगवदचनात् । बलभद्रस्तु अवतारः, रामा रामञ्च रामश्चेति वचनात्, अन्यथा वलभद्रख सत्त्वमूर्तिलं कृष्णस्य तमोगुणमू- र्तिवं प्रापद्येत, न च तथास्तीति वलभद्रस्थ तमः प्रधाननद- नादित्याशयः । शितिकेय इति पाठे जितो धवल मेचका- वित्यभिधानात् । त्वदीयपुरापतनोः सम्बन्धी गिनिकेमा ग्याम- केशरूपरलं,हली च धवल केशरूपः स एव च हलोति भेषः।वल- भद्रः भेषावतार इति पुराणादो। म बदीवधवलकेशविलाम धत्ते तत्साधु। कृष्णस्य कृष्णवर्णवाद इलिनचातिगारलाद्यथा क्रमम्बामचितगीरत्वमीप्रेचिकलेनेव व्याख्येयनित्यलमतिविस्त- रेण । ताबकापरेति पाठः साधीवान्, यतः युभदस्मदोरिति खनि (पा०४।१) तवकादे वृद्धा च वृद्धिनिमित्तस्येति (पा०६।३।३८) पुंबद्भावप्रतिषेधे असतेऽपि कर्मधारयलात् पुंवत्कर्मधारयेति (पा०६३।४२) प्रतिप्रमवात् पुंवद्भावः । अव- तरः। पूर्ववत् ॥ ८५ ॥ 503 ·उत्तरनैयधचरिते। हृद्यगन्धवह भागवतोशः शेषरूपमपि विधदशेपः । भोगभूतिमदिरारुचिरग्री- रुझसत्कुमुदवन्धुरुचिम्खं ।। ८६ ।। हृद्येति। हृद्या हृदयानन्दकारी गन्धश्चन्दनादिसौरभ तं वदमि धारयसि तत्सम्बोधने हे एवंविधरम्यमौरभधारिन श्रीकृष्ण त्वं शेषरूप वलभद्ररूपं । अथ च नागाधीश रूप विभत् धारयन्नपि अशेष उभयविधाऽपि शेषो न भवमि इति विरोधः। अथ च न विद्यते शेषः शिष्टं भिन्नं यस्मात् श्रमो ऽशेषः सकल- जगदात्मकस्खमिति तत्परिहारः। अथ च बलभद्रोऽप्यतिण्ट- नारित्वाद् हृद्यगन्धवहः, अत एव भोगवतीनां सुखीनां गा- पिकादीनां ईमः प्राणप्रियः । अथ च भोगवत्या अनितरां सुखिन्या: रेवत्या ईशः पतिरिति। श्रीकृष्णोऽपि द्यगन्धशरीर खाभाविकं चन्दनादिजन्यच्च गन्धं वहतीनां भोगवतीनां सुखि- नीनां गोपिकादोनामोशःशेषोऽपि जलक्रीडानालितचन्दनक- पूराद्यनरागसम्वन्धिपद्यमौरभधारिण्याः भोगवत्याः पातालन- द्याः पतिः । कर्पूरादिवालमारभयुकाया नागा वा सप्ति- तिला पो गन्धवही वायुर्थम्न म धामी नागपुर्य्या नद्या वा पनिः । तथा कृष्णरूपलं भागस्य सुखस्य भूतेईतो: मदिरावत रूचि मुखं राति जनयति या तादृशी श्रीःकायकान्तिर्यस्य मः । भोग: पफणा नत्कायो वा स एव भूः म्यान तथा ऊतिः अयनं ·एकविंशः सर्गः खाधिष्ठानेन रक्षणं तेन माद्यति हय्यतीति भोगभूतिमती। नथा दूराया भूमेरिव रुचिरा रमणीया दूर्वादल म्यामला श्रीः कान्तिर्यस्य स: स्निग्धग्यामलकायकान्तिरित्यर्थः । इरायाः भारत्याः प्रियायाः धरया वा रुचिरा रमणी श्रोः कान्ति- यस्मादिति वा । तयोरुभयोः सपत्न्योरपि रुचिं प्रीतिं ददाना समवर्तिनी श्रीः हृदिस्था लक्ष्मीर्यस्येति वा । भोगानां का- लियफणानां भूतिरेश्वर्यजनिता दर्पः तं मनाति तादृशो वा। पृथवा पदं। गोपिकादिसम्भोगसुखसमृद्धिांगभूति: तदान स चासो उतरीत्या दरारुचिरश्रीश्चेति वा। अथ च बलभ- द्ररूपस्वं भोगस्य सुखस्य भूतिस्त्पत्तिहेतुः तादृशो था म- दिरा तया कृत्वा रुचिरा रमणीया सरागा कान्तिः शोभा यस्य । वलदेवो हि सर्वदा मदिरामत्तः । अथ च शेष- रूपस्वं भोगस्य स्खकायस्य फणानां वा भूतिः सम्रद्धिः तद्दान् अतिदीर्घमहाकायः सहस्सफणासमृद्धिमान् वा। तेन मा- द्यति मा चासो स्वशिरःसु धारणेन भूमेः रुचि राति ददा- तीति रुचिरा श्रीः कायकान्तिर्यस्य सः । तथा कप्णरूपस्वं उल्लमन्ती कुमुदवन्धाः चन्द्रस्य सम्बन्धिनी रुचिः प्रीतियस्मिन् माहाकारित्वाच्चन्द्र व सर्वप्रेमास्पदभूत इत्यर्थः । कुमुत् शेतं करवं तस्य श्रवन्धुः तदिरोधिनी कृष्णा रुचिः श्रीर्यस्य जलद श्याम इत्यर्थः इति वा । उल्लसन्ती कुमुदाख्ये वानररूपे सुहृदि रूचिः प्रोतिर्यस्य रामावतारे इति वा। पृष्टे दंष्ट्रायां वा उल्लसन्ती कुः पृथ्वो यस्मिन्मोदत इति मुदः म चामो स ·६१० उत्तरनैषधचरिते। रेवतीश सुपुमा किल नील- स्याम्बरस्य रुचिरा तनुभासा। च तथा वन्धुपु वन्धी वा बलभद्रे वा रुचिःमीतिर्यस्य स चामी स चेति वा। उनमन्ती कुमुदतुल्येऽतिगोरे बन्धी बलभद्रे रुचिः प्रीतिर्यस्येति वा। उलयन्ति कुमुदानि येन स चन्द्र एव उद्दोप- कलाद् बन्धुर्यख सः प्रद्युम्नावतारः कामः तत्र रचिः पुबलात् प्रीतिर्यस्येति वा। अथ च बलभद्ररूपस्त्वं, उससन्ती कुमुदवन्धः कैरवसभी गौरतरा कुमुदयन्धाश्चन्द्रस्येव वा गारतरा रुचिः कान्तिर्यस्ख । उसमन्ती कुः पृथ्वी यस्मात् नस्मिन्मुदे सहर्षे बन्धी अनुजे श्रीकृपणे रूचिः प्रीतिर्यस्य वा । उत्कर्पण लग्नकुमुद बन्धुः पार्वणचन्द्रः तस्येव रुचिर्यस्य । उल्लसत् कुमुदवन्धी उनप्रका- रेण प्रद्युम्ने रुचिर्यस्येति वा। श्रथ च शेषरूपस्वं उनसन्ती कुमुदनाम्नि सूर्ये सुहदि प्रीनिर्यस्य। उनमन्ती चन्द्रस्येव धवला कान्तिर्यस्य का। उसमन्नो कुमुदस्य चन्द्रस्य बन्धुःभदृशी का- तिर्यस्य वा। उसमतपृथ्वीकः सहर्षः सुहृत्प्रोतिर्यस्य वा। कुमु- देऽपि कुमुत्प्रकिमिति विश्वः। गोचा कुः पृथिवी पृथ्वीत्यमर'। भोगः सुखं वधे वाहे भरीरफणयोर्मत इति विश्वः । इरा वारिसरामिभारतीषु इति च । जतिः । श्रवतेः किनि ज्वर- सरेति (पा०६।४।२०) वस्त्रोपधायान टि। मत् इति माय- तर्मनातेय फिपि । मुदः दगुपधलक्षणकः ॥ ८ ॥ रेवतीति । हे रेवतीनाम्याः प्रियाया ईम, तथा हे काम- पासपूरक फुः पृयो तस्या मुदो हर्पयाविर्भावेन प्रादुर्भावेग

·एकविंशः सर्गः।
कामपाल भवतः कुमुदावि
भावभावितरुचेरुचितव॥८७॥
भाविता सञ्चारिता रुतिः प्रीतिरिच्छा वा यन्य तस्य भवतः
श्रोचपणतनुभासा कायकान्या कृला नीलस्य अन्वरस्व तत्तुल्य-
स्वेत्यर्थः । तव रुचिराः शोभना, लोकानां रुचिं प्रीतिं ददाना
वा । रेवतीगसुषमा चन्द्रसम्बन्धिनोपरमा शोभा उचितव
किल । आकाशस्य चन्द्रशोभा उचिव। अथ च बलभद्रखरू-
पत्वाद् रेवतीमसुषमा बलभद्रव परमशोभा उचिव । कि-
भूतस्य। कुः पृथ्वी तस्या मुदख हर्षख प्राविर्भावेन प्रकटनेन
भाविनी त्रिलोकानां रुचिः प्रीतिर्येन । कुमुदख चन्द्रस्थ
आविर्भावेन वा । अथ च रेवतीनाम्नी प्रिया सदृशी। तथा
कामपाल बलभद्र कु: पृथ्वी तस्या
मुदस्थ
हर्षस्थाविर्भावन
प्रादुर्भावेन भाविता सञ्चारिता रुचिः प्रीतिरिच्छा वा यस्य
तस्य भवतः तव तनुभासा कायकान्या नीलयावरच वस्त्रय
रुचिं दीप्तिं राति ददाति एवंविधा सुपुमा उल्टारशोभा
उचिता योग्यैव किल । धवलवस्तुसन्पानीलं अतिभयेन शो-
भते। अथ च हे कामपाल कन्दर्पपेषिक रेवतीश चन्द्रकुमु-
दानां कैरवाणां विकासेन भारिता स्युरिना रूचिः कान्तिः
प्रीतिवा यस्य भवतः तनुभासा विम्बतेजमा नीलस्व अम्बरस्य
श्राकामस्य सुषमा परमा मोभा उचितैवेति ध्वनिः॥२७॥

·उतारनपधपरिते। एकचित्तततिरदयवादिन न त्रयीपरिचिताध्वबुधस्वं। चतुर्भिः होवुद्ध वर्सयति ॥ एकेति। हे श्रदयवादिन् दैतवाह्य घटपटादिभेदानामसत्यतया प्रतिपादनेनैकस्याज्ञान- कारणतयैव सत्यताङ्गोकाराद्वैतवादिन् वं मां पाहि! कि- भूतः । एकैव चित्तततिः ज्ञानसन्ततिर्यस्य दीपकलिकान्यायेन क्षणिकन्ज्ञानप्रवाह एवैकीयस्य मतेन तु तदतिरिक्तं न किञ्चिद- प्यस्ति तादृशः । अत एवाइयवादिनिति योजना। तथा चय्या अपरिजातो ज्ञातस्तादृशो न भवतीत्यत्रयीपरिचितो नञ् स- मासो वा । नेति पृथवा । वेदत्रयोगम्योऽपि न भवभीत्यर्थः । अथ च वेदत्रय्या परिचितः कृतपरिचयः वेदत्रयी परिचिता अभ्यस्ता येन तादृशो वा न भवमि । सर्वस्य क्षणिकताङ्गीकारा- दुम्माधर्मभोगव्यवस्थाथा भिरामादनङ्गीकृतवेदप्रामाण्य इत्यर्थः । श्रत एव बुधः पण्डितः। न हि पण्डितं विना वेदादिसर्वदू- पणसमर्था अन्यस्य बुद्धिः सम्भवति। अथ च अत्रयीपरिचितोऽपि बुध दति विरोधाभामः। न हि वेदत्रयमजानानस्यापि पण्डि- तत्वं सम्भवति। अथ च यः पण्डित एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति मन्यमानो वेदान्ती स वेदत्रयों न मन्यते इति विरोधः । वेदा- निना हि वेदप्रामाण्यस्य स्वीकृतत्वात् । श्रथ च श्रदयवादाद दिलमड्यामपि यो नाङ्गीकरोति म चित्वमध्यां न मन्यत इति युममेवेत्यर्थः । तथा माध्यमिकानामपि किचिनाात्रमतभेदेन মানিধানিনা।

·एकविंशः सर्गः। पाहि मां विधुतकोटिचतुष्कः पञ्चवाणविजयी पडभिज्ञः।।८८॥ न मनामनमदमन चाप्यनुभयात्मकं । चतुकोटिविनिर्मुकं तत्त्वं माध्यमिक विदुः ॥ इति । अनिर्वचनीयप्रपञ्चवादित्वाद् विधुतं निरावृतं सत्, असत, सदसत्, तदिलक्षणं, कोटिचतुकं प्रकारचतुरयं येन, अथ च त्रित्वनिषेधानिरस्तचतुष्टयः, तथा विरकालाद्दिगम्बर- त्वाच्च पञ्चवाण: कामस्तदिजयो मारजित्, अथ च वएशब्दे इत्यसाद् घनिः वाणशब्दः । तं पञ्चमङ्ख्यावाचिनं पञ्चशब्दं न सहत इत्यर्थः । यो हि चतुष्टयं न सहते स पञ्चापि न स इत इति युक्रमेवेत्यर्थः । तथा देशादिव्यक्तिवस्तदर्शनं देगादि- व्यवहितशब्दश्रवणमतीनजन्मस्थितिमरणं परचित्तज्ञानमविद्या- स्मितारागद्वेपाभिनिवेचाख्यपचने वक्षयः, अणिमादिमिद्धिति पडभिज्ञा ज्ञानप्रकारा यस्य स घडभिज्ञः। वेदानुसारि- भिदैत्यैः : पराभूता देवा ब्रह्माणं शरणं गताः, ब्रह्मणा प्रमा- दिता नारायणे बुद्धरूपेणावतोयं दैत्यबुद्धिं वेदार्थेभ्यश्याव- यिता वैङ्किमतमुपदिदेश, ततस्ते देवानां जय्याः मम्पन्ना इति । अत एव चैतदीयमतपरिभाषयैव सुतिरकारि । परिचिता ऽप्यबुद्धबुधस्त मिति पाठे नेति पदं भिवा बवा वेदत्रयो न * चतुष्कायति पाठान्तर ·उत्तरनयधचरिते। तत्र मारजयिनि त्वयि साक्षा- कुर्वति क्षणिकतात्मनिपेधौ। पुष्पवृष्टिरपतत् सुरहस्तात् . पुष्पशस्तशरसन्ततिरेव ॥८॥ . परिचिता न स्वीकृतप्रामाण्या। अन्यविरोधे। तथापि बुध- स्वमित्यर्थः । परिचिताध्वबुध इति पाठे त्रयीपरिचितानां वेदि- कानामध्वनि मार्गे बुधः पण्डितो न भवसि, अवैदिकमार्गमेव जानान दूत्यर्थः ॥ ८८॥ ततिः। तत्र तस्मिन्नवताररूपे मौन्दर्यान्जितेन्द्रियत्वाच मारजयिनि कामस्य जैत्रे त्वयि क्षणिकता, म चणिक मत्त्वात, तथा श्रात्मनिषेधश, “ममनस्केन्द्रियजन्यनीलपीताद्याकारमवि- कलपकनिर्विकल्पकवासनोपहितचित्मन्त तिरेवात्मा,भृतान्येव चे- नयन्ते, मनमा संयोगेन ज्ञानमुत्पद्यते, तस्माद्देह एवात्मा न तु नित्योऽन्यः कश्चित्" इत्यादिप्रकारेण सर्वभावानां क्षणमात्राव- म्यायितां नैराश्यञ्च खदर्शनोकममाधिना माक्षात् कुर्वति मति पुप्पशस्वस्थ कामस्य शरमन्तनिर्वाणपरम्परारूपा सुरहस्तात् पुष्प- दृष्टिग्वापतत्। अतिपले भित्री भीतानां करादायुधा नि- पतन्ति। कामेऽपि त्वत्तो भीतः, पुष्प गरथ तथा च तम्य करात वदयेन पतिता पुष्परूपवाणपरम्परा चणिकतात्मनिपेटी मा- चात् मुनि लयि विषये सरमुका पुय्यदृष्टिरिवापतदित्युप्रे- धा। कामोऽपि देव एव पुष्परिभोधने घेतः । यो धि लोको-

·एकविश मर्ग ।
६९५
तावके हंदि निपात्य कृतेयं
मन्मथेन दृढधैर्यतनुत्रे।
कुण्ठनादतितमा कुसुमाना-
छत्रमित्रमुखतेव शराणां ॥१०॥
तर वस्तु प्रत्यगोचर करोति यश्च कञ्चन विजयते तयोरु-
परि देवैः पुष्पवृष्टिः क्रियत इत्यादि ज्ञातव्य ।। ८८ ।।
तावक इति। मन्मथेन दृढमभेद्य धैर्यमेव तनु कवच
यस्य तस्मिस्तावके हृदि मनसि श्रथ च वसि अर्थात शरान
निपात्य नितरां दृढपानपूर्व यथा तथा पातयित्वा दृढत-
नुत्रवादेव अतितमां कुण्ठनात् तेक्ष्पत्यागाद्धेतोः कुसुमरूपा
शराणां छच मित्रञ्च येषां तानि, छत्रस्य वा मित्राणि मुखानि
येया ते भग्नलादिधकलितमुखास्तेषा भावस्तत्ता सूचोमुखताप-
रित्यागेन छचतुल्यवृत्तमुखतेय प्रत्यक्षदृग्या कृता। दृढतनुचे हि
पतितो वाण कुण्ठितलावृत्तमुखो भवति। स्मरशरा. शरत्वात
पूर्व सूचीमुखा भासन, इदानी धैर्यकक्षुके त्वदीये दि नि-
पात्य नितरा कुण्ठनादिव तेषा पुष्परूपाणां शराणां छचा-
कारमुखता जानेत्युत्प्रेक्षोपमा वा। विकसितानि पुष्पाणि छत्रतु-
ल्वानि भवन्ति । अथ च छत्र छायाकारितात् सुखदमेव न तु
दु.खद यथा तथा कामशरा अपि
त्वद्धृदयस्य
निर्वापका
जाता., न तु ला जेतुमशकन्नित्यर्थ । एतादृशो जितेन्द्रिय
कोऽपि नास्तीति भाव. । निपात्य ण्यन्तात् क्यप् ॥ ८ ॥

·१६ उत्तरनेपधचरिते। यत् तव स्तवविधौ विधिरायै- चातुरों चरति तच्चतुरास्यः। त्वय्यशेपविदि जागति शर्वः सर्वविद्वतया शितिकण्ठः ।।९१ ॥ यदिति। विधिः तव स्तवविधी स्तुतिविधा पभिरास्वैर्मुसः चातुरी वैदग्ध्यं यय् यदि चरति प्राप्नोति नानाप्नकारैयदि वर्णनं करोति तत् तव। चतुराणि वर्णननिपुणानि श्रास्थानि यस्य वा तादृ भवेन्नान्यः । श्रथ च त्वदर्ण नाविधी रस्साचा- तुरों प्राप्नोति तस्मादेव हेतोचतुराण्यास्यानि यस्खेति चतुरायो न तु चत्वार्यास्यानि यस्येति विग्रहेण चतुरास्थः। प्रास्थानाञ्च- तके सत्यपि तत्रार्थ गौरवाभावात्, अब तु गौरवसद्भावात् तथैवाच्यत इत्यर्थः। त्वदीयस्तुतिपरत्वाद् ब्रह्मणो लोकत्रयेऽप्येवं कोर्निरजनीति भावः । तथा शो हरः त्वयि बुद्ध एव अशेष- विदि सर्वज्ञे जाग्रति मति सर्वविदं सर्वज्ञमात्मानं ब्रूते स मर्च- विद्रुवस्तत्तयेव,परगुणस्थात्मन्यारोपणेन हेतुना कलक्षेन शिति- कण्ठो नीलकण्ठः न तु कालकूटभक्षणेन- नीलकण्ठः लत- स्पद्धितया लोकवयेऽपि महेशस्य एवमपयोग जातमित्यर्थः । ब्रह्ममहेशान्यामपि भकाशत् लमेव परमपुरुषः सर्वजथेति भावः । अन्यस्य यथाऽऽत्म्यस्तु त्या सर्वज्ञसन्निधौ लज्जया मा- लिन्यं भवति ।।८१॥

·एकविंशः सर्गः। धूमवत् कलयता युधि कालं न्लेच्छकल्पशिखिना करवालं। कविना दशतयं न मम कर्क त्वं व्युदस्य दशमावतरेण ॥६॥ लोकदयेन कल्किनं स्तानि ॥ धूमवदिति । त्वं धूमवत्कालं करवालं खङ्गं युधि सेच्छः सह युद्धे कलयता धारयता कालं मृत्युरूपं करवालं खङ्गं धूमवद् धूममिव धारयता वा। अत एव स्नेच्छानां कल्पशिखिना प्रलयकालानलरूपेण स्लेच्छा इव स्वेच्छाः पापिनस्तेषां वा, म्लेच्छमायाणं वा, एवम्भूतेन कल्किना कल्कि मञ्जेन दमावतारेण कृत्वा मम दशतयं दधावयवक कल्क पापं व्युदत्य निराकुरु समूलमुन्मूलयेत्यर्थः। अथ च यः खयं कन्ली सोऽन्यकल्क विनाशयतीति विरोध: कल्लिा शब्दस्य विष्णु नामत्वात् तत्परिहारः। स्नेच्छक ल्पशिखिनेत्यवतार प्रयो- जननुक् । अदत्तस्य वस्तुनः खयं ग्रहणं, यागोयातिरिका हिंसा, परस्त्रीगमनञ्चेनि त्रिविधं कायिकं । पारुय्यं, अनृतं, पैश्टन्यं, असम्बद्धप्रलापश्चेति चतुर्विधं वाचिकं । परद्रव्यग्रहणेच्छा, परानिष्टचिन्ता, वृथैव परेषु दोषाभिध्यानञ्चेति त्रिविधं मा- नसं। इति दशविधं पापं। चचुस्त्वक् श्रोत्रघाणजिज्ञापाणि- पादपायपस्थमनोजन्यं वा दशसु मासेषु भवतीत्याहुः, गर्भ- वामलक्षणं दुःखमिनि वा। कल्कः पापाशये पाये, इति विशः ॥ ८२ ॥ , ·उत्तरनैयधचरिते। देहिनेव यशसा भ्रमतायी पाण्डुरेण रणरेणुभिरुच्चैः। विष्णना जनयितुर्भवताऽभू- नाम विष्णुयशसच सदथै ॥१३॥ सन्तमद्दयमयेऽध्वनि दत्ता- यमर्जुनयशोर्जुनवीज। देहिनेति। हे कल्किन् विष्णुयशमस्तन्नामकस्य जनथितः पितुः विष्णुरितिनाम भवतैव त्वयैव कृत्वा मदर्थ सान्वयमभूत् । किम्भूतेन भवता। रणरेणुभिरुचैः पाणुरेण धवलतरेण शरी- रधारिण तथा दुरगवेपणार्थं उऱ्या धमता विष्णुना याप- केन विष्णुमचकेन च पाण्डुरत्वाद् व्यापित्वाच्च देहिना शरी- रधारिणा यशमेव यशोरूपेणेव विष्णुव्यापकं यशो यस्य वया पुत्रेणेति यावत् । तस्य तव पितु म मान्वयमभूज्जातप्रायमे, वैति भाविन्यपि भूतवदुपचारः। अतीतकलियुगावतारापेक्षया अभूदिति निर्देशो वा। पूर्व तु डियादिवत्तन्नामाभुत, त्वय्यु- पपन्ने तु मार्थकमभूदित्यर्थः ॥ ८३ ॥ मन्तमिति । दत्तात्रेयं स्तोति। अहं दत्तात्रेयनामानं त्वां नोमि । किम्भूनं । अदयमयेऽध्वनि अवैतमार्ग एकाम्यवादे मन्त वर्तमान । तथा अर्जुनस्य का वीर्यार्जुनग्य थममा यदर्ज तय वीजं मूलं। पूर्व कार्तवीर्येणाराधितो दत्तात्रेयः, तब या लोकत्रययापि भविष्यतीति वरं दत्तवान् । अर्जुन इति ·रकविंशः सर्गः। नोमि योगजनितानघसङ्गं वामलकंभवमोहतमार्क। ६४॥ भानुनमनुगृच्छ् जय त्वं राममूर्तिहतवृत्रहपुत्रः। इन्द्रनन्दनसपक्षमपि त्वां नौमि कृष्ण निहतार्कतनूज ॥६५॥ पाठे अर्जुनयश एवार्जुनमस्तस्य वीजा क्षम्योत्पत्तिजादेव युना। यद्दा अर्जुनं धवलं यशो यस्य एवंविधोऽर्जुनः कार्त्त- वीर्यस्तस्य वीज। तया योगेनाष्टाङ्गयोगेन जनिता उत्पा- दिता मायादिराइित्यादनच इत्यपरा मञ्ज्ञा यस्य तदा हि देवागवाहुन्यादनघेति सज्ञा कृता। अलर्कनान्नः क्रतुश- त्रुध्वजमदालमापुत्रस्य राज्ञो भवमोहो ममतादिरूपः संसार- मोहः स एव नमोऽन्धकारः तस्य विनामहेतुत्वादर्कस्तं । योगा- पदेशेन तस्व मोहं चिच्छेदेति पुगणकथा ॥ ४ ॥ एवं दमावताराविवर्य भत्यतिशयेन पुनरपि कियतस्ता- नेवावतारान् त्रिविक्रमं हरिहरौ वालमुकुन्दच मझेपेण च- तुविशतियाकैर्वर्षयति । भानुलनुमिति। हे विष्णो भानुसूनुं सूर्यपुत्र सुग्रीवमनुगृय वालिनं हवा तदर्धू तारां ती दत्त्वा राज्याभिषेकदारा कृतार्थाचत्य राममूर्त्या रामावतारेण इतो मारितो वृत्रघ्नस्य इन्द्रस्य पुत्रः वाली येन स वं रामो जय उत्कर्षण वर्त्तख । नमस्सोऽमीत्यर्थः। तथा भी कृष्णावतार श्रई ·उत्तरनैषधचरिते देहिनेव यशसा भ्रमताया पाण्डुरेण रणरेणुभिरुच्चैः। विष्णना जनयितुर्भवताऽभू- नाम विष्णुयशसच सदर्थं ॥ ८३॥ सन्तमइयमयेऽध्वनि दत्ता- त्रेयमर्जुनयशोर्जुनवीजी देहिनेति। हे कल्किन् विष्णु यशसस्तन्नामकस्य जनयितुः पितुः विष्णुरितिनाम भवतैव त्वयैव कृत्वा मदर्थ मान्वयमभूत् । किम्भूतेन भवता। रणरेणुभिरुचैः पाण्डुरेण धवलतरेण शरी- रधारिणा तथा दुष्टगवेषणार्थ उलं धमता विष्णुना व्याप- केन विष्णुमचकेन च पाण्डुरत्वाद् व्यापित्वाञ्च देहिना शरी- रधारिणा यशसेव यशोरूपेणेव विष्णुव्यापकं यशो यस्य वया पुत्रेणेति यावत् । तस्य तव पितुनीम सान्चयमज्जातप्रायमे- वेति भाविन्यपि भूतवदुपचारः। अतीतकलियुगावतारापेक्षया अभूदिति निर्देशो वा। पूर्व तु डिल्यादिवत्तन्नामाभूत, लयुः पपन्ने तु मार्थकमभूदित्यर्थः ॥ ८३॥ मन्तमिति । दत्तात्रेयं स्ताति। अहं दत्तात्रेयनामानं लां नौमि । किम्भूनं । अदयमयेऽध्वनि अवैतमार्ग एकात्म्यवादे मन्तं वर्गमानं । तथा अर्जुनस्य कार्तवीर्यार्जुनग्य यसमा यदर्जन नस्य वीज मूलं। पूर्व कार्तवीर्य णाराधितो दत्तात्रेयः, तव यो लोकत्रयच्यापि भविष्यतीति वरं दत्तवान्। अर्जुन इति ·एकविंशः सर्गः। ६१६ नौमि योगजनितानघसझं त्वामलकभवमोहतमोर्क। ४॥ भानुसूनमनुगृय जय त्वं राममूर्तिहतवृत्रहपुत्रः। इन्द्रनन्दनसपक्षमपि त्वां नौमि कृष्ण निहतार्कतनूज ॥ ५॥ पाठे अर्जुनयम एवार्जुन वृक्षस्तस्य वीज। वृक्षाव्यत्तिर्वीजादेव युका। यदा अर्जुन धवलं यशो यस्य एवंविधोऽर्जनः कार्त- वीर्यस्तस्य वीजं । तथा योगेनायागयोगेन जनिता उत्पा- दिता मायादिराहित्यादनघ इत्यपरा सञ्चा यस्य तदा हि देवैर्योगवाहुल्यादनघेति सजा कृता। अलर्कनाम्नः क्रतुश- त्रुध्वजमदालसापुत्रस्य राज्ञो भवमोहो ममतादिरूपः संसार- मोहः स एव तमोऽन्धकारः तस्य विनाश हेतुलादर्कस्तं । योगा- पदेशेन तस्य मोह चिच्छेदेति पुराणकथा ॥८४ ॥ एवं दशावतारानिर्वर्ण्य भक्तातिशयेन पुनरपि कियतस्ता- नेवावतारान् त्रिविक्रमं हरिहरौ वालमुकुन्दञ्च सोपेण च- तुविशतिनाकर्षयति । भानुचूनुमिति । हे विष्णे भानुसून सूर्यपुत्र सुग्रोवममुच्य वालिनं हत्वा तद्धू तारां तस्मै दत्त्वा राज्याभिषेकद्दारा कृतार्थी कृत्य राममूर्त्या रामावतारेण चतो मारितो दृत्रघ्नस्य इन्द्रस्य पुत्रः बाली येन स त्वं रामो जय उत्कर्षण वर्त्तख । नमस्खोऽमीत्यर्थः। तथा भो कृष्णावतार श्रई ·६२. उत्तरनैयधचरिते। वामनादणुतमादनुजीया- स्वं विविक्रमतनूभृतदिक्वः। 'वीतहिंसनकथादथ बुद्धात् कविना इतसमस्त नमस्ते ॥६॥ । इन्द्रनन्दनस्य अर्जुनस्य सपक्षं मित्रभूतं अत एव निहतो मा- रितोऽर्कतनजः कर्णी येन तं त्वामपि नौमि स्तामि । अपि- शब्दाद्राममपीत्यर्थः । कृष्णेन अर्जुनेन कृत्वा निहतोऽर्कतनजो येनेति वा। यो भानुसूनुमनुगृलाति म निदनातनूजः। कर्थ । तथा यो इनेन्द्रपुत्रः म इन्द्रपुत्रमित्रं कथमिति विरोधार्थी ऽपिशब्दः । निग्राह्यानुग्राह्ययोस्तत्पुत्रयोरामपणावतारयोश्च भेदाद् विरोधपरिहारः । एतादृविरुद्धचरितत्वाद् दुर्विज्ञेयः। परमपुरुषोऽसीति भावः ॥ ५५ ॥ वामनादिति । रामकृष्णो वर्णितो। हे विष्णो अणुतमात् इखतमशरीराद् वामनाद् वामनावतारादनुपश्चात् विवि- क्रमस्य त्रिविक्रमावतारस्य तन्वा शरीरेण, विविक्रमावताररू- पया वा तन्या म्टता याप्ता दिशा येन स लं जीयाः, सर्वोत्कर्षण वर्त्तखात्रिविक्रमेति सम्बुद्धिवा। तथा वीना निहत्ता हिंसनकथा प्राणियधवाताऽपि यम्मादेवभूताद् युद्धावतारात्, अथ पद्यात् कलिना दशमावतारेण मला इतं मारितं कलिमलदूषितं ममतं प्राणिजातं येन तादृविणे ने तुभ्यं नमः । यो दाण- नमः म तनु मदिको व्यापकदेशः कथं । तथा यय वीतहिंमन- ..

·एकविंशः सर्गः , मां त्रिविक्रम पुनीहि पदेते किं लगन्नजनि राङरुपानत्। किं प्रदक्षिणनद्धमिपाशं जाम्बवानदित ते वलिवन्धे ।। ६७॥ - कथाः स एव हतसमस्तः कथमिति विरोधः। अवतारभेदेग परिहार इति भावः । वामनत्रिविक्रमी वर्मिती ॥८६॥ मामिति। हे त्रिविक्रम त्वं मां पुनीहि, तथा गगनव्यापिनी ऊर्कीकृते ते पदे विष्णुपदे लगन् नक्षत्रमालामध्यवर्ती शाम- रूपो राजापानदजनि पादरचिव जाता किं । एतावद- निमहच्छरीरं तं । यस्य चरणवाने गगनस्थो राजः उपा- नदिव जात इत्यर्थः । माऽपि स्यामा चरणे च लंगति तथा प्रदक्षिणनं प्रदक्षिणाख्यं पञ्चदशमुपचारं कुर्वन् जाम्बवान् वृक्षराजो ब्रह्मावतारी वलिवन्धननिमित्ते ते तुभ्यं भ्रमिया धमणरूपवलयाकारवेरनमेव पागं वन्धनरन्नुमेव अदित दत्त- वान् किं । यो हि कञ्चिद्वड्डुमुपक्रमते तस्मै केनचित् पायो दीयते। यद्यपि देवेन च वलिम्वन्धमेव प्रापितो न तु रञ्चादिवन्धं तथाऽपि लोके वद्ध इनि प्रसिद्धिवाद् वन्धश- ब्दच्छलेन कविः पामशब्दं प्रायुत । जाम्बवान् त्रिविक्रमस्य घोडशोपचार पूजामतेति प्रवादः। अत्रापि त्रि- विक्रमो वर्णितः । वध इति पाठे बन्नन्ताइन्वेश्चतुर्थी। ते इत्यस्य विशेषणं । वन्ध इति पाठे तस्मादेव सम्बुद्धिः ।। ६७ ॥ किस तदा 5x ·६२२ उत्तरनयधचरिते। अ चक्रवपुषाऽर्जुनवाछन् यो लुनात् परशुनाऽयं सहखें। तेन किं सकलचक्रविलूने वाणवानिचयेऽच्चति चित्रं ॥१८॥ पाञ्चजन्यमधिगत्य करणा- पाञ्चजन्यमसुरानिव वक्षि। हन अर्दुति । यो जामदग्नो भवान् चक्रस्याद्धं समा भागस्तस्येव वपुः खरूपं यस्य तदाकारेण परहना कृत्वा सहस्त्र मर्जुनबा- शीघमेव अलनात् चिच्छेद । तेनैव भवता सकलेन सम्प- न चक्रेण सुदर्शनाख्येन विलूने किन्ने वाणासुरानिधये विषये लोकश्चित्रमाश्चर्यमञ्चति किं, अपि तु न प्राप्नोति । अथ च किमञ्चति किमिति प्राप्नोति, अपि तु तथैव तत् । येन पूर्व एकस्य वाजसहसं छिन्नं तेनैव यदान्यस्य वाहुमहसे छिन्ने न किञ्चिञ्चित्रं तस्य तत्र क्लृप्तशक्तिवादित्यर्थः । येन च अर्द्धव चक्रए बाहुमहसं छिद्यते तेन ममयेण चक्रेण बाज- सहने छिन्ने सुतरां न किञ्चिचित्रमित्यर्थः । परशरामकृष्ण वर्णिती ॥८॥ पाञ्चजन्यमिति। हे विष्णवं वामकरण पाञ्चजन्यनामानं भधामधिगत्य प्रत्ला तथा अपां जलानां जन्यन्तु उत्पाय्य कम- लवहक्षिणकरे छत्वा असुरान् देयान् इति वक्षीव प्रतिवद- भोप। इति किं । दैत्या अपेतनोऽपि अयं बः मचि .

·एकविंशः सर्गः। चेतनाथ किल पश्यत किं ना- चेतनोऽपि मयि मुक्तविरोधः ॥ ६ ॥ तावकोरसिलसदनमाले श्रीफलदिफलशाखिकयेव । विषये मुक्तविरोधः किं न, अपि तु त्यतविरोध एव । किल यस्मात् पाञ्चजन्मत्वे मत्यपि अपाञ्चजन्यनमनोकरोतीनि यूयं पश्यत । यतः सचेतना:स्थ चैतन्ययुका वर्तध्वे कस्मान्मयि विषये विरोधं कुरुथेति। अचेतना अपि मयि विरोधं नाचरन्ति किमुत मरणभीताः सर्वज्ञाः, तस्मान्मयि विरोधं मास्माकद। शब्दत एव विरोधोऽर्थद्दयेन तत्परिहारः। अथ वा अचेतन एव मथि मुक्रविरोधः भङ्खवत्, यूयं तु सचेतनाः स्य तस्मान्मयि विरोधं माऽऽचरथेति शङ्खवद्भवतोऽपि यावदचेतनान कुर्वे तावधि- रोधी न त्यज्यत इति। अथ च अचेतनोऽपि मङ्खन मयाऽद्यापि मोच्यते सचेतनास्तु भवादयो भवन्तः कथं वा मया मो- च्चरन्, अपि तु युष्मान् मारयिय्याम्येवेति वचीत्यर्थः । श्रधिगत्य च अधिगत्यैवेति पक्षे सम्बन्धः । अचेतनाऽपि मयि मुक्रविधिः किं न पश्यतेति वा। अपामिति कृत्यानां कर्तरि (पा०२।३। ७१) इति षष्ठी ॥८८ ॥ नावकेति । कमलया लल्या लसन्तो पत्रपुष्यफलमयो माला वनमाला यस्मिंस्तस्मिंस्तावकोरसि ओफलस्य विल्वक्षस्य दिफल गाखिकयेव फलदययुक्त या इस्खकोमल शाखयेव स्यीय- 5x2 ·उत्तरनैषधचरिते। स्थीयते कमलया त्वदजख- स्पर्शकण्टकितयोत्कुचया च ॥ १०० ॥ त्यज्यते न जलजेन करते शिक्षितुं सुभगभूयमिवाच्चैः। आननञ्च नयनायितविम्बः सेवते कुमुददासकरांशतः ॥ १० ॥ . - ते । किम्भूतया श्रिया। तव अजस्रं अनवरत स्पर्थ श्राझेषस्तेन कण्ट कितया सञ्जातसात्त्विकरोमाञ्चया, तथा उत्कुचया च उन्नतपीवरस्तनया च। यत्र हि वनानां माला पङ्किविलमति तत्र सकण्टकया पलमहितया च विवभाखया स्थीयते । तथा- चापि लमदनमालत्वादिशिटया लल्या विशिविल्वशाखयेव स्यीयत इत्युपमात्प्रेक्षा वा। भाखिका। अल्पे इति इखे इति वा (पा०५३।८५८६) कः ॥ १०० ॥ त्यजत इति । जलजेन शङ्खनाथ च पझेन ते करः कदा- चिदपि न त्यज्यते समङ्खचक्रगदापद्मवात् तवैवेत्यर्थः। तत्रोले- फते। उरत्यन्तं सुभगभूयं वत्करकमलरक्रिमादिमौभाग्य शिक्षितमिव। गुरुपयूषा हि विद्याप्राप्तिहेतुः । तथा कुमुद चासकराः करवविकासकारिणोऽभवो यस्य स चन्द्रः, नयनायितं नेपमिवाचरितं विसं यस्य तथाभूतः सन् त्वदीयवामनयनीभ- वंयन्त्रः परमं निष्कस हालादि वन्मुखमाभाग्यं शिपितुमिव बदामन गुरू भेवते। अनयोः मौभाग्यं पद्मचन्द्रयारयापि ·एकविंशः सर्गः। ८२५ . ये हिरण्यकशिपुं रिपुमुच्चै- रावणञ्च कुरुवीरचयं च। इन्त हन्तुमभवंस्तव योगा- स्ते नरस्य च हरेश्च जयन्ति ।। २०२।। केयमईभवता भवतो हे मायिना ननु भवः सकलस्त्वं । नागतमिति सूचते। पाञ्चजन्येत्यादिलोकत्रयेण मूलप्रवतिरेव वर्मिता। नयनायितेति प्राचारक्यङन्तानिष्ठा। हामकरोति ताच्छील्ये टः॥ १.१ ॥ य इति । हे विष्णो ये तब क्रमेण नरस्य मनुय्यस्य च हरेक सिंहस्य च तथा नरव श्रीरामचन्द्रस्य हरेः सुग्रीवस्य च तथा नरस्य अर्जुनस्य हरः श्रीकृष्णस्य च संयोगा उचैरधिकं रिपुं हिरण्यकशिपु हन्तुं तथा उच्चैरिपुं रावणं हन्तुं तथा उच्चै- रिपुं कुरुवीराणां भीमादीनां चयं समुदायं हन्तुं अभवन्, ते तव नरस्न हरेश्च योगा जयन्ति सर्वोत्कर्षण वर्तन्ते इन्त श्राश्चर्ये । अवतारवयेऽपि नरहरियोगावलम्बनायेगः मझेपा मैत्री च ॥ १०२ ॥ केति। हे विष्णे तव दयं पुराणादिषु दृश्नमाना श्रद्धे भवो महेशो यस्य तादृशा भवः, तत्ता हरिहरमूर्त्तिता काऽप्यपूर्वा पायर्यकारिणी। मायिना भवता देः मुखात्म- भृति चरणपर्यन्तं श्यामवादितत्तदमाधारंणचिहयुक्ताऽर्द्धस्य,

·६२६
उत्तरनैयधचरिते।
पतामपि भजन्तमशेषं
वेद वेदनयनो दि जनस्वा ॥ १०३॥
अर्द्धस्य च धवलवाद्यमाधारणचिन्तयुक्तता ईदृशी लोकोत्तग
तव माया पाश्चर्यकारिणीत्यर्थः । अथ च केयं अपितु अनु-
चित्र। ननु यस्मात् त्वं सकल: समयो भवा मद्देशः। अथ घ
चन्द्र कलामहितो यो महेशः खतन्त्रमूर्तिः स लमेव । तथा च
सकलभवरूपस्या भवरूपता विरोधादयुक्ता। श्राश्चर्यकारिले
ऽव्ययमेव हेतुः । हरिहररात्मकता च अवतारान्त रमिति । अ-
वतारभेदेन तु विरोधपरिहारः। भवत इयं अर्द्धभवता का
कथमूढेत्यर्थ इति वा। अथ च तवेयम मारता काऽपि तु
विरुद्धा चित्ररूपा वा । यतः सकलः समयः कलाभिरवयवैः
सह वर्तमानय भवः संसारः, उत्पत्तिधमा त्वमेवेति वा।
हि यस्मात् वेदा एवं नयनानि यस्य म: सकल वेदार्थनिश्चय-
दृढप्रत्ययो जनो लोकलां शेषतां एकदेशततां पृथग्भूतता
भजन्तमपि अशेष चराचरं जगद्रूपं वेद जानाति । .मचे वि-
प्णुमयं जगदित्यादिश्रुतिमतिभिस्तव चराचररूपत्वप्रतिपाद-
नात् त्वयि मकलभवत्वं युझमेवेत्यर्थः । किं पुनईरिहरादिचि.'
चरूपधारणं । अथ च भेषोऽपि विष्णोरेव मूर्तिः, अननता
भजति स एव कथमपाइनन्तो न भवतीनि च विरोधः, या-
खान्तरेण तत्परिहारः ॥ १०३ ॥

·एकविंशः सर्गः।
६२७
प्राग्भवैरुदगुदग्भवगुम्फा-
न्मुक्तियुक्तिविहताविह तावत् ।
नापरः स्फुरति कस्यचनापि
त्वत्समाधिमवधूय समाधिः ॥ १०४ ।।
प्राग्भवैरिति । प्राग्भवैः प्राक्तनैः पूर्वजन्मोपार्जितैः कर्मभि-
ईतुभिः उदगुदम्भवस्य उत्तरोत्तरस्य ममारस्य जन्मनो वा गु-
म्फावथनाद्धेनोः प्रात्यन्तिको दुःखनिवृत्तिः, अविद्यास्तमयो वा
मोक्ष इत्येव लक्षणा मुक्तयुनियोगः प्राप्तिरिति यावत् । तस्याः
विहती अनेकजन्मसु तत्तत्सुकतदुष्कृतरूपकर्मार्जनान्मूलमद्भा-
वात् संसारानिवृत्तौ कथं नाम मुक्तिः सम्भवतीत्यादिभियुक्ति-
भिरनुपपद्यमानतायां तावनिश्चयेन सत्यां दूदैव पूर्वपक्षे
विषये कस्थचनापि वादिनः त्वयि समाधिचित्तकाय्यं ध्याने
मन्नतानुचिन्ननं तदवधूय परिहत्य अपरोऽन्यः समाधिः परि-
हारः सिद्धान्तरूपो न स्फुरति प्रकाशते। उक्तयुक्त्या यद्यपि
मुक्तिविरतिस्तथापि तव ध्यानादिद्वारा प्राप्तपरमात्मरूपमा--
शाल्कारेण च प्राचीनतत्तजन्मार्जितकर्मणां ममूलमुन्मूलनादि-
दानीमन्यकमानारो पारञ्चकर्मण भोगादेव च्यानष्कर्व-
सम्पन्ने मुक्कियुज्यत एवेनि सर्वेषामपि वादिनां खत्ममाधिरेव
सिद्धान्त इत्यर्थः । मुक्ति हेतु स्वमेवेति भावः । न तावत् स्फुर-
तीति वा ॥ १०४ ॥

·उत्तर नैषधचरिते।
ऊईदिक्वदलना विरका
किं त-हरिहरोभवनाय।
किञ्च तिर्यगभिनो नृपरित्वे
का स्वतन्त्रमनु नन्चनुयोगः ॥ १०५ ।।
ऊर्द्धति । हे विणे त्वं हरिहरीभवनाय प्रहरिहरयार-
पि हरिहरयोर्भवनाय हरिहरमूर्तीभवितुं ऊर्द्धा दिग्यस्मिन्
तदूर्द्धदिक्कमेवम्भूतं दलनं विभागो यस्यास्तादृशीं तन दिन-
कारं किं किमर्थमकार्षीः, हरिहरमूर्ती चरणादिमूर्द्धपर्यन्तं
तत्तदिमदृश वर्षादिधारणेऽधोभागमारभ्यो भागपर्यन्तं किम-
र्थमकार्षीः । नृहरित्व व निर्यविभागमेव किमिति नाकार्षी-
रित्यर्थः । चरणादेवारभ्य देवतावर्णनस्य का युक्तलादूर्धदि-
फेत्युकं । यदि च हरिहरतर्नु स्वमूईदिकविभागमकार्षी स्तईि
नृपरिवे च नरहरीभवितुं नियंग्य था तथा किमित्यभिनः
विभक्तवान् । कण्ठादधोभागे नरत्वेन जईभागे सिंचत्वेनैव
नियंग्दिकविभाग किमित्यकार्षीः। परिचरल दूध ऊर्ध्वदिकवि-
भागमेव किमिति नाकार्षीरित्यर्थः । एवमाक्षेपदयं स्वयमेव प-
रिहरति । ननु भो विष्णो स्वतन्त्रं त्वां अनु त्वां प्रति अनुयोगः
अन्नः कः, अपि तु न युफ्नोऽयं प्रमदारक प्राधेपः । समर्थी।
हि स्वेच्छया यत्किञ्चित् करोति पर किमर्थमेवं करोपीत्या-
क्षेपार्हः स न भवतीत्यर्थः । न सुलु परतन्त्राः प्रभुधिय इति
न्यायेन खेफामाचेण तथारूपं करोयोति भावः, अब हरि-
परनरपरिवर्णनं । ऊर्ध्वदिति यजमोटी कप ॥ १५ ॥

·एकविंशः सर्गः आप्तकाम सृजसि त्रिजगत् किं किं भिनत्सि यदि निर्मितमेव। पासि चेदमवतीर्य मुङ्गः किं खात्मनाऽपि यदवण्यविनाश्य ॥ १०६ ॥ जाह्नवीजलजकौस्तुभचन्द्रान् पादपाणिहृदयेक्षणवृत्तीन्। 1 . प्राप्तेति हे श्राप्तकाम अवाप्तसकलाभिलाष विणो त्वं त्रिजगत किं सृजमि । यदि निर्मितमेव तर्हि निष्प्रयोजनमेव किं भिनत्सि। यदि चेदं खात्मनाऽपि यदवयं विनाश्वं खय- मपि निययेन मंहरणीयमेव तहि मुहुवीरं वारं तेन तेन रूपेण श्रवतीर्थ जन्मादिक्वेभमप्यनुभूय इदं जगत् किमर्थं पासि च । यदव विनाम्यं तल्कोऽपि न हि स्वात्मना स्वयमेव पालयति प्रयोजनाभावात् । सरिपालनसंहारान् किमर्थं करोपीत्यर्थः । अत्रापि कः खतन्त्रमित्यादि पूर्व एव परिहारः। ब्रह्मादिरूप- स्वमेवेति भावः। इरप्राप्तिरनिनित्तियेति दयं प्रयोजन सर्वस्य । ततय इटप्राप्ती अनियनिहत्तेरन्तभावं मन्यमानः श्री- र्प याप्तकामेत्येव सबुद्धिमशतेति शेयं ।। १०६॥ जाह्नवीति । अधिमलितादुत्थिता निर्गता ताला स्वभाव- तयपलाऽपि पोर्लमोः यथाक्रम नान्हवी च जलज पाञ्चजन्यञ्च कोस्नभय चन्द्रय नान् पादे पाणी हृदये ईचणे नेचे वृत्ति- रवस्यानं येपामेवम्भूतान् परिचितान समुंद्रकाअयतया मह- ·उत्तरनयधचरित। उत्थिताब्धिसलिलात्त्वयि लोना श्रीः स्थिता परिचितान् परिचिन्त्य ॥ १०७ ॥ वस्तु वास्तु घटते न भिदानो योतनकविधवाधविरोधैः। वासमचातस्नेहान् सुहद स्वयि विणी परिचिन्त्य विचार्य दृष्ट्व च खयि स्थिता श्रीः चाञ्चल्यं परित्यञ्च त्वयि नित्यावस्थिताऽ भूत्। किं जाहव्यादयो लक्ष्मीच तव मेवां कुर्वन्ति, एतादृशः परमपुरुषोऽसीति भावः ॥ १०७ ॥ वस्तिति। हे विष्णो घटपटादिवस्तुजातं यातः युक्तिसम्ब- विभिर्युक्तिरुतैन्यायोत्यनै कविधैर्वप्रकारै धेः माधारणदू- 'पणैः तथाविधैः ब्रह्मवैनप्रतिपाद कसापनिषदाक्यवपरीत्य- रूपैरमाधारणदूषणेय यद्दा अनेकविधान् भिन्नान् घटपटा- दीन् बाधन्ते इति नेकविधवाधास्तथाभूत विरोधैरतुभिरिद- मम्मानिमिदमस्माभिनमित्येव विशेपण त्वेन प्रतीयमानानां भिदाना वास्तु आधारो न घटने न प्रयुज्यते किन्तु अभिन्न अमावैतमेव घटत इत्यर्थः । तईि भेदमतीतेः का गतिरित्यंत पाह। नदिति। यस्मादुझतुभिर्भदस्तदिभिष्टं वस्तु वा न घटते तमादनिबाच्यानाद्यविद्यारूपेण खदोहितेन लरितेनानि- यंचनीयवादिना निमिद्धेन वदोहितेन वा करणेन कर्मणा वा पिम्भितः प्रकटोभताकतो वाऽविद्यमानोऽप्यारोप्यत्वेन प्र- त्यायित: घटपटादिएपो भेदो यय तादृगमेव तदसुजातमि- ·रकविंशः सर्गः। तत्त्वदोहितविम्भिततत्त- छेदमेतदिति तत्त्वनिरुक्तिः ।। १०८ ।। वस्तु विश्वमुदरे तव दृष्ट्वा वाझवत् किल कण्डतनूजः । त्येवं तत्त्वस्व प्रामाणिकस्यार्थस्य निरुक्तिनिर्वचनं निश्चितोकिः। अभेददर्शनोकयुक्तिशतवाधात् तत्तच्छृतिविरोधाच्च तत्त्वतो वस्तुभेदाभावे प्रतिभाममानस्य च भेदस्य विचन्द्रबुद्धिवप्रा- माणिकत्वे सकलमिदं जगदाभिनमिति अवणमननादिक्रमेण सनातमभवत्। माक्षात्कारस्य सर्वदानन्दघनस्वमेको न तु वदतिरिकं किचिदिति वोधःसमुदेतीति तत्त्वनिर्णय इति भावः । एतेन तत्त्वममोत्याद्युपनिषदोंऽपि महोत इति । ज्ञेयं। योनि मम्बन्धे ऽण। युत्यन्तरग्रन्यान्तरात् मुधिया बोद्धव्यं विस्तरभयादत्र न लिपितं ॥ १०८ ॥ वरिखति। किलेत्यागमे हे विष्णो मृकण्डतनूजः मार्कण्डेयः वाह्यवत् बामे त्रिजगति यया वर्त्तते तथैव तवादरे वर्तमानं विलोक्यसम्बन्धिघटपटादिम वनु दृष्ट्ठा विशेषणमिश्र एकत्रैवोदर इयोरपि म्बितत्वादविविक्रमुभयं पूर्व वहिरन्नय वर्तमानलाद् विविधं स्वात्मानं न विविञ्चन् अनिश्चिन्वन् वरि- यरी योऽहमुदरं प्रविष्टः स का, या पूर्वमेवोदरे वर्तते म क रति भवन्मायोपहितसाद्विशेषेणाजानन म कतमो योरन्नई- वियरयोर्मध्ये क इति विवेमगळुवन् मन् निर्ययौ। मायावा- ·६३२ उत्तरनैषधचरिते। खं विमिश्रमुभयं न विविच्च- निर्ययो सकतमस्वमवैपि॥१०६ ।। ब्रह्मणोऽस्तु तव शक्तिलतायां मूट्टि विश्वमथ पत्युरहीना बालतां कलयतो जठरे वा सर्वथाऽसि जगतामवलम्बः ॥ ११०॥ लको भवन् निश्वासेन महोदरं प्रवेश्य तत्र लोकचयं प्रदर्य मार्क- एडेयस्तस्य वनाच्छनैर्विनिर्गतः स कतम इति त्वमेवावैषि जानीषे नान्य इत्यर्थः । अयमितिहास इरिवंशादेव ज्ञेयमित्यल। बा- लमुकुन्दरूपोऽपि त्वमेवामीति भावः । यदा यस्य तवोदरे वाझं सव्वं वस्तु दृष्ट्वा मार्कण्डेयो जठरस्थेन खेनैव विमित्रमुभयं खम- जानन् मन् निर्यथा सकतमोऽनेकेववतारपु मध्ये को वा वि- शिस्तवावतार इति त्वमेव जानीषे नान्यः कश्चित् त्वां जानाति खप्रकामवादित्यर्थ इति व्याख्येयं । कतम इत्यत्र बहूनां जा- निपरिमने उतमच (पा०५।३।८३) ॥ १०८ ॥ अह्मण इति । स्थावरजङ्गामात्मक विश्वं ब्रह्मणः परमात्म- खरूपस्य तव गफिरूपायां मामर्थरूपायां लतायां स्टेः प्राक अस्तु वर्तता। सृष्टेः मागमूर्त महाणि विश्वं लीयत इति पुरा- णतः। तथा च लभमायालतायां वियं वर्तते। अथ सूशा- नमार सृष्टं विश्वं लदंशस्य अहोना पत्युः गेषस्य मू िवना। प्रतये घ महारा) यासनां मायामिडलं कलयतोऽजोर्मत: .

·एकविंशः सर्गः। ९३३ . धर्मवीजसलिला सरिदशा- वर्थमूलमुरसि स्फुरति श्रीः। कामदैवतमपि प्रसवस्ते ब्रह्म मुक्तिदमसि स्वयमेव ॥ १११ ।। लीलयाऽपि तव नामजना ये गृलते नरकनाशकरस्य । नव जठरे चास्तु समस्तमास्तामित्येवं सर्वथा सर्वप्रकारेण त्वं जगतामवलम्बाऽमि। वा समुच्चयार्थः । एतेन सृष्टिस्थिनिलय- की लमेवेति सूचितं। अस्तीत्यपि क्वचित् पाठः ॥ ११ ॥ धर्मेति। हे विष्णो धर्मस्थ प्रथमपुरुषार्थस्य वीज प्ररोह- कारणं मलिलं यस्याः सा सरिद् गङ्गा तव अहो चरणे स्फुरति शोभते। तथा अर्थस्य द्वितीयपुरुषार्थस्य मूलमादि- कारणं श्रीस्तवारमि स्फुरति। तथा कामरूपदैवतं कामरूपस्त- तीयपुरुषार्थाऽपि ते प्रसवः कृष्णरूपस्य तव प्रद्युमरूपतया पुत्र- बादधीन एवेत्यर्थः । तथा मुनिदं चतुर्थपुरुषार्थभूतमोक्षदान- ममथें अम परमात्मरूपेणैव सममि चतुर्विधपुरुषार्थहेतुनया धमार्थकाममोक्षार्थिनां त्वदुपामवाचितेति भावः ॥ १११ ॥ दूदानों कतिचिद्भिः चोकः भगवत्राममकीर्तनमाहात्यं वर्ष यति । लोलयेति । हे विपणो ये जना नरकस्य भोमासरस्य नागकर स्वस्थ, अथ च पुण्खोकलाविरयनामकारिणस्तव नाम राम विष्णो इत्यादिमननां मतिपरिहासादिप्रसङ्गान्तररू- ·८३४ उत्तरनषधचरिते। तेभ्य एव नरकैचिता भी- ते तु विभ्यतु कथं नरकेभ्यः ।। ११२ ।। मृत्युचेतुपु न वज्रनिपाताद् भीतिमईति जनस्त्वयि भक्तः। पया लील या विलासमात्रेणापि गृहृते उच्चारयन्ति तेभ्य एव त्वन्नामग्राहिभ्य एव सकाशात् पातकियातनाम्यानभूतैर्महारी- रवादिनरकर्मीस्तत्कर्टका तद धिकरणा वा भीतिरुचिता योग्या तेभ्य एव तैयं प्राप्नुमुचितमित्यर्थः । ते तु नरकनाशकारि- भवन्नामग्राहिण: सोणपापा नराः पुनः नरकेभ्यः सकामात् कथं नाम विभ्यतु भयं प्राप्नुवन्तु अपि तु न कथञ्चित् । तदुनं श्रीभागवते। माऊत्यं पारिहास्यञ्च स्तभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमषाघहरं विदुः ॥ इति । लोलयाऽपोत्यपिशब्देन ये बुद्धिपूर्व भवन्नामजपमेव कु- वन्ति तेभ्य नरका विभ्यन्तीति किमु वक्तव्यमिति सचितं । नरक रिति कईकर्माणाः कृतीति (पा०२६५) पछी प्राप्तावपि भीरिति सम्पदादित्वात् किपि । स्यधिकारविहित- बात स्वीप्रत्ययत्वे कर्टकरणयोरिति (पा०२१३१८) कर्तरि हतीया ॥ ११२॥ 1 रस्त्युऐतुम्विति । विष्णो त्वयि विषये भको जनोऽनेकेषु रत्युतुपु मध्ये पचनिपाताम्मृत्युकारणात् मकामाझीतिं ना.

·एकविंशः सर्गः। ८३५ यत् तदोच्चरति वैष्णवकण्ठा- निध्ययत्नमपि नाम तव द्राक् ॥ ११३ ।। सर्वथाऽपि चिनि क्रियमाणे मन्दिरोदर इवावकिराये। ईति भयं प्राप्त योग्य न भवति । यद्यस्मात् कारणात् तदा वज्रपातममये तस्य वैष्णवख कण्ठानिणयान निरन्तरं हरि- स्मरणभ्यासवलेन तस्मिन् काले विशिष्टमुद्यगं विनापि तव थोरामकृष्णादिनाम द्राक् शीघ्रमुच्चरति निर्गच्छति । वज्र- निपातान्मरणे सजातेऽपि तसिन मनये उकरीत्या नामोच्चा- रणसद्भावात नावन्मात्रेण मोक्षप्राप्तेः पुनर्जन्माभावान्मृत्योर्भयं वैष्णवस्य नास्तीति भावः । मृत्युहेतुपु मध्ये अन्यापेक्षया दारू- पात् मृत्युइतोर्वनिपातादपि भकाशादैष्णवा भयं नाईति, अन्येभ्यो नाईतीति किं वायमित्यर्थः । तस्मान्मृत्युसमये वैष्ण- वकण्ठानिप्पयनमपि तव नाम द्राक् निर्गच्छति । व्याघाचने- केपु मृत्युपु हरिभरणादेव मृत्युभयं नातोति ज्ञातव्यं । उच्च- रति सकर्मकत्वाभावात् तङभाव. ॥ ११३॥ स्मरणमाछाम्यमाह। मर्चयापीति । हे विपणो मर्दया मनोवाकायनियमाद्यनेकप्रकारेनिधूनपापना चिनि मद्धे ब्रह्मार्पितफलत्वेन बन्धककर्मरहिते वा क्रियमाणेऽपि भविनां संसारिणां चेतसि मनसि ये अज्ञानप्रमादकता अवकरा रागा- दिदोषा उद्भवन्ति तेपां दोपाणां भवताऽनुलतियानं तस्या ·६३६ उत्तरनपधचरिते। उद्भवन्ति भविचेतसि तेषां गोधनीभवदनुस्मृतिधारा ॥ १४ ॥ अस्मदाद्यविषयेऽपि विशेष रामनाम तव धाम गुणानां । धारा परम्परैव गोधनी क्षालन हेतु न्यः कश्चित् । कस्मि- विव। मन्दिरोदरे गृहमध्य इव यथा पुनः पुनर्मार्जनेन विर- जस्के क्रियमाणे गृहम ये रणरजःपुञ्जाः नवा नवा उङ्ग- वन्ति तेषां शोधनी सम्मार्जनो भवति तथेत्यर्थः । भवदनुस्मति- रेव चित्तइद्धिसम्पादनद्वारा नैष्कर्मामम्पादनेन मोनहेतु रिति भावः । भुवीति पाठे चेतस्येव भुवि स्थाने इत्यर्थः । सन्मार्जनी शोधनी स्यात्। सङ्करोऽवकरस्तथेत्यमरः ॥ ११४ ॥ पुनरपि नामान्तरापेक्षया रामनाम्न माहात्म्यमाह। श्र- स्मदिति-। अचेते गुणाः सन्तीति विशेषाकारेण विशेषे अम्म- दादीनामज्ञानामविषये वुध्यगोचरे पत्यपि तव सहस्रनामसु मध्ये रामेति नाम गुणानां धाम स्थानं । यदा के नाम तव नाम गुणानां स्थानं । अजातेऽपि विशेषे कुत एव तन्निर्णतमि- त्यामय अर्थापत्तिं प्रमाणयति । अन्यथा तु पुनर्यद्येवं न. स्यात् नर्षि ननु जनुखितयेऽपि आमदग्न्यदामरथिवलभद्र रूप जन्मजयेऽपि भवनैव कमाइतोः श्रायहेश पानःपुन्येन वा रामरामेत्येव नाम अन्वन्धि अङ्गीकत । अनेकजन्मस्खेतस्य न्य धेय स्त्रोफारात् नपाणेतत् प्रियतममिति ज्ञायते । तरमाद्रा- - ·एकविंशः सर्गः अन्धवन्धि भवतैव तु कमा- दन्यथा ननु जनुस्त्रिनयेऽपि ॥ ११५ ॥ भक्तिभाजमनुगृह्य दृशा मां भास्करण कुरु वीततमस्क। अर्पितेन मम नाथ न ताप लोचनेन विधुना विधुनासि ॥ ११६ ॥ लक्यनहरहर्भवदाज्ञा- मस्मि हा विधिनिषेधमयों यः। मनाम गुणगण म्यानमित्वर्थापत्तिः । तथा च प्रिवेनापि राम रामेति रामेतीत्यादि पार्वतों प्रत्युक्तं ॥ ११५ ॥ भनौति। हे नाथ वं भास्करण सूर्यरूपया दक्षिणया मा बपि भनिभाजं मामनुग्टह्य मयि प्रसाद दृरिपातं कृत्वा वोततमस्कं गताजानं कुरु । प्रसाददृरिपातनान् मम मकला- मप्यविद्यां विनाशयेत्यर्थः । सूर्येण च विनिरं निरस्यते। तथा मयि अर्पितेन प्रसादनिहितेन विधुना चन्द्ररूपेण वामलोच- नेन कृत्वा मम त्रिविधमपि तापं न विधुनासि न दूरीकरोपि, श्रपि तु निराकुर्विति काकुः । चन्द्रेण च शीतलवात् तापमा- न्तिः क्रियते । एवं सुवन्तं मां प्रसाददृया विलोक्य कृतार्थी- कुर्बिति भावः ॥ १६ ॥ बायनिति। हे खामिन् योऽहं, मन्ध्यावन्दनादि कुर्य्या- दिति विधिः, ब्राह्मणहननादिन कुर्यादिति निषेधः, तन्मयों 5 .

·उत्तरनैषधचरित। दुर्लभं स तपसाऽपि गिरव त्वत्प्रसादमदमिच्छरलज्जः ॥ ११७ ॥ विश्वरूप कृतविश्व कियत् ते वैभवाद्भूतमणी हदि कुर्खे। . नपा भवदानां श्रुतिस्मतिरूपामहरः प्रतिदिगं लायन्नति- क्रामन् यत् कर्त्तव्यतया वयोपदिष्टं तन्न करोमि, यन्न कर्त्त- ध्यमित्युपदिरं तत् करोम्येवेति वदाज्ञा लढयन् अस्मिन् वर्ते। हा कटं, अनुचितकारी सेोऽहं महीयमा तपमा दुर्लभं वत्म- सादं इच्छुः प्रसोदेति गिरैव प्रार्थधमान:मन् अलज्जो नि:- नोऽस्मि । यो हि एकदाऽपि प्रभोराज्ञां करोति मोऽपि कथ- ञ्चित् खामिप्रसादं लभते । यस्तु कदापि खाम्याज्ञां न करोति स दग्धोऽपि भवति वामात्रेण प्रसाद मिच्छनिर्लज्ज एव । अत एव दयालुस्त्वं प्रसीद प्रमोदेति भावः । त्वत्प्रसादं न लोकेति पठोनिषेधः (पा०२।३।६८) ॥ ११ ॥ विश्वेति । हे विश्वरूप म्यावरजङ्गमात्मक, तथा कृतविश्व स्थावरजङ्गमकारिन् विष्णो, श्रई ते तव वैभवाद्भुतं सामाति- भयजन्यं तद्रूपं वा श्राद्ययं श्री परमाणुरूपे एदि मनमि कियत् किं परिमाणं कुर्य, अपि तु आधारयान्पीयस्वादा- धेयेस्य च महीयस्लात् मर्चवैभवाद्भुतमणे पदि धारयितुं न भनामीत्यर्थः । यद्यपि ते मामध्ये महत् तथापि कियदल्पमेव धारयामोनि वा युंक्रमेतत्। यमाद् दरिद्रोऽकि धनो जनः ·एकविंशः सर्गः। ६३९ हेम नानि कियन्निजचीरे काञ्चनाद्रिमधिंगल्य दरिद्रः ॥ १८ ॥ इत्युदोर्य स हरि प्रति सम्म- ज्ञातवासिततमः समपादि। . T काञ्चनाट्रिं सुमेरुमधिगत्य प्राप्य स्फुरदुरुसुवर्णयहणामिलापो ऽपि सन् शतधा शकलोभते अत्यन्तजीणे निजचीरे खोये वस्त्रे कियत् किं परिमाएं हेम नाति वभाति, अपि वन्पमेव ग्रन्यो वनाति असामर्थात्, तथा सकलगुणवर्मनाभिलाषे मत्यपि माम भावात् कियन्माचं गुणवर्णना कृतेति भाव इति स्तुत्यु- पसंहारः ॥ ११८॥ इतीति । म नलो हरि पनि इत्युकप्रकारेण उदीयं प्रमादं सम्प्रार्य दिविधसमाधिमध्ये सम्प्रज्ञाताख्येन समाधिना तत्र वामिततमः अतितरां वामितमनाः तदेकतानः समपादि जातः, अत एव भावनावलेन सम्प्रज्ञाते ध्यानवलेन विलोकिते सातायते विष्णोर्विषये प्रोतेः प्रेम्णः मनेच मदृमानि योग्यानि कर्माणि प्रानन्दवाप्पगोननृत्यादीनि चरितुं कर्तुं गेलं यस्य भः । यदुनं भागवते । स्टापन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विचनो विचरेदमः ॥ इति। . 522 ·28. उत्तरघधचरिते। भावनाबलविलोकित विष्णः प्रीतिभक्तिसदृशानि चरिष्णुः ॥ ११८ ॥ विप्रपाणिभृशं वसुवर्षों पात्रमात्कृतपिटकतकव्यः। . एवं सम्प्रार्थ प्रतिमादिसाकारध्यानेन विष्णु साक्षादक- तेति भावः । विष्णुरिनि पाठे भावनावलेन विलोकितो विष्णु- येन सः, अत एव प्रीतिभक्रिसदृशानि चरिष्णुः । विष्णुप्रीत्यर्थं भक्तियोग्यान्युपधारादीनीत्यर्थः । ध्यानममाधिदिविधः सम्प- जातोऽसम्पज्ञातव। यध्याटभावयुकः माकारध्यानममाधिः सम्पज्ञातः । सम्बित्मवेद्यभेद विलोपेन निराकारस्वप्रकाशपर- माणुलक्षणात्मसाम्राज्यध्यानसमाधिरसम्प्रज्ञात इति योगशास्त्र ॥ ११८॥ विप्रेति । एष नलः प्रहः सन् शरणं भोजन टई प्रविवेश, नयलं गृहप्रवेमिनो जातिः।किम्भूतः। विप्रपाणिषु मशं नित्यदा- नसम्बन्धिवसुगोभूतिलहिरण्यादि वर्षत्येवंशीलः । तया. पात्रमा- छतं विद्यातपोयतयुत पाचभूतप्राणाधीनं देयं छतं पिट- फतुकयं नित्यश्राद्धरूपपियज्ञसम्बन्धि कम्यं येन। तथा श्रेय मा सानदेवपूजादिनित्यश्राद्धतत्कग्मानुष्ठानजन्येन पुष्येन पुष्पा- दिना च हरिधरावभेदयुद्या विष्णुभिवरूपनारायणं परिपूज्य नग्मिंस्तदपणेन तं परितोय भफ्रिनमः सन् नमस्कार छता नित्ययाद्धान्तप्रशार्पणं मला भोजनार्थे र प्राविशदिति ·एकविंशः सर्गः। ६४ श्रेयसा हरिहरी प्रतिपूज्य प्रव एप शरणं प्रविवेश ॥ १२० ।। माध्यन्दिनादनुविधेर्वसुधासुधांशु- राखादितामृतमयौदनमादमानः । . भावः । हव्यकव्ये दैवयचे इत्यमरः 1 पात्रमादृये त्राचेति (पा. ५।४।५५) सातिः ॥ १२० ॥ माध्यन्दिनादिति। स वसुधासुधांशु चन्द्रो नलो मा- ध्यन्दिनान मध्यन्दिने विधेयाद् विधेरनु पयात् पञ्चमहाय- ज्ञनिर्वपणानन्तर श्राखादितः अमृतमयशाक सुपादिव्यञ्जना- दिना अमृतरूप बोदनस्तेन शालितण्डुलप्रभवादनेन कृत्वा मोदमान:, श्राखादितो अम्तमय ओदनो येन, अत एव मोदमानो दृष्यमाणे इस्तमः, एवम्भूतः मन् प्राच यत्र भैम्या सह परिहामविलासं कृतवांस्तं पूर्व । श्रथ च वास्तुशास्त्र भयनस्थानं प्राच्य कर्त्तव्यमित्युतलान्मुख्य राजप्रासादात् पूर्व- दिकस्यं मचित्र चित्रलेख्ययुक्तमद्भुतरूप वा । तया अत्युचवात मोभामाम्याच्च अविदूरितो निकटीकता वैजयन्तो महेन्द्रप्रा- 'मादो येन त वैजयन्तेन तुल्य वेगमाचल प्रामादरूपं पर्वत निजरचीभि. खोयकायकान्तिभिरलञ्चकार । भोजन छत्वा त प्रासादमारूढवानित्यर्थः । चन्द्रोऽपि उदयन् श्राखादिता- मृतरूपेणेोदनेन मोदमानः सुधापूर्णादनेन मोदमान सुधा- पूषोऽहुनरूपं पायां वर्तमानवादुन्निहितवैजयन्त प्राच्या - ·६४२ उत्तरनैयधरिते। प्राचं सचित्रमविदूरितवैजयन्तं वेश्माचलं निजरूचीभिरलचकार ।। १२२॥ भीमात्मजाऽपि कृतदैवतभक्तिपूजा पत्या च भुक्तवति भुक्तवती ततोऽनु । वर्तमानमचलमुदयाचलं निजकिरणैरलङ्करोति । अथ च चिचमिति विरोधादाश्चर्य । चन्द्रो हि मध्यन्दिने वर्तमान मध्यन्दिनसमयानन्तरमस्ताचलमेव रुचिभिरलङ्करोति न तु प्राच्यमचलं । अयं तु चन्द्रो मध्यामहानन्तरमपि प्रायमचलमल- चकारेत्यार्थमित्यर्थः । विवखानिति पाठे पूर्व्यवदन्यत् । प्रा- खादितं मर्वेभ्यो ग्टहीतं यद मृतं जलं तद्रूयेणोदनेन गोदमानः सूर्योऽप्येवभूतमुदयाचलं निजदीप्तिभिरलङ्करोति । अथ च सूर्योऽपि मध्याहानन्तरमस्ताचलमेवालङ्करोति न तु प्राञ्च- मलङ्करोति । अयं तु सूर्यः पाञ्चमचलमलतवानिति चित्र- मित्यर्थः । प्राचं विगित्यादिना (पा०३।२।५८) किनि उगिदचामिति (पा. ७१।७०) नुमि शुलं ॥ १२१ ॥ भोमेति । ततो नलनामादारोहणानन्तरं भीमात्मजाऽपि तस्याङ्क अध्यास्त । कीदृशी। सता गोर्यादिदेवतानां भया' पोडोपचारपूजा यया। तथा पत्या च भुक्रवति मति स्वय- अनन्तरच भूषणभरण “यलक्षार वाहुल्येन योऽतिभरो गौरवं तेन अलममङ्ग यस्याः मा। भूषणबाहुल्येन अनिभरा यया या भूपणभरमपि वाढुगममा अतिमदी मपि भुक्रवती। 4 ·एकविंशः सर्गः। ८४३ तस्याङ्कमङ्गुरिततत्परिरिसमध्य- मध्यास्त भूषणभरातितरालसाङ्गो ॥ १२॥ तामन्चगादशितविम्वविपाकचच्चोः स्परं शलाटुपरिणत्युचितछदस्य । तभान्मन्दगतिर्वा । कीदृधमकं । अदुरिता सन्यगुदिता तत्प- रिरिमा भैन्चालिङ्गनवाञ्छा यस्य तादृशो मध्या मध्यदेशो यस्य । उक्तविशेषणविशिटा सती नलाज्ञया तदरं समुपावि- प्रदिति भावः। अपि समुच्हयार्थः । पत्या भुक्तवतीति पतिव्र- ताजातिः। परिशद्धमध्यनिति पाठान्तरं चिन्न्यं । अइं अधि- भोड्न्यासामिति (पा०१४४६) कर्मत्वं ॥ १२२ ॥ तामिति । काऽप्यनिर्दिष्टनामा अतिसुन्दरी वाला मखी नां भैमों श्रनुलक्षीकृत्य पश्चात् अगात् जगाम । कीदृशी। कोरस्य शकस्यैकं पञ्जरं करवारिरहे पाणिपद्ये वहन्तो। उत्प्रेक्षते । एकस्य धात्मनो वा सुवादिघटितत्वात् पञ्जरबैव वा मूक्ति मौन्दर्य पुनमिव पृथक्करे पञ्चररूपेण वहन्तीति चम्बन्धः । किम्भूतस्य कोरन। अषितस्य भक्षितसं पक्वम्य विम्वोफलस्य वि- 'पाकः परिणामस्तद्रूपा चक्षुर्यस्य अतिप्रियभुक्तपकविम्बीफलमेव तदीयचञ्चाकारेण परिणतमिति यावत् । तादृशस्थातिरक- चच्चारित्यर्थः । नया स्पष्टं मर्चयापि भन्नाट अपरिपकं यत्- किश्चित् फलं भुक्रविन्बोफलनेव वा तस्य परिणतिः अतिनो- लता नसा उचिता तद्योग्यास्तत्तुचा अतिनीला छदाः ·Rea उत्तरनयधपरिते। कीरस्य काऽपि करवारिकचे वचन्ती सौन्दर्यपुञ्जमिव पञ्जरमेकमाली ॥ १२३ ॥ कूजायुजा बहुलपक्षणितिम्निसोम्ना स्पष्टं कुरुपदपदार्थमिथोऽन्वयेन। पचा यस्य । अपक्कानि नामानि भचितानि यानि फला- तराणि विम्बीफलान्येव वा यदीयच्छदाकारण परिणता- नीति यावत्। तादृशस्य अतिहरितपक्षस्य रक्तचञ्चुलं नील- पतत्वञ्च जातिः। पाठिन कादिपञ्चरादिधारियाः सख्या अपि नायिकानुगमनं जातिः। भोजनानन्तरं पाठितएक- सारिकादिशब्दानां गीतस्य च श्रवणेन नृत्यादिवीक्षणेन च क्रीडनं राज्ञामपि जातिः। श्रामे फले शलाटु स्थादित्य- मरः १२३॥ कूजेति। एका सखी पिकेन कोकिलेन सह उपलहिता वा तां भैमी अववर्त्तत अनुलक्षीसत्य जगाम। किम्भूतेन पिकेन। कूजया मधुराव्यतन शब्देन सह श्रात्मानं युनकितीनि युजा युक्तेन कुहशब्दं कुर्वतेत्यर्थः । तथा बहुलो भूयान् पक्षाणां शितिमा कृपणत्वं नसिमन् मीना अवधिभूतेन अत एव विशेषेण कुहरिति पदस्य तथा तदर्थस्य तत्पदवाच्यस्व अमावास्यारूपस्य च मियो अन्योन्यसम्बन्धी यच तादृशे नेव स्परमुन्प्रेक्षायों कुछपदयोगि- लात् अप्णतमत्वाच्च श्रमावास्याविषये कुद्धपदपदार्थयोतादा- व्यरूपेणेति यावत्। श्रमावास्याऽपि कृष्णपक्षसम्बन्धिनी मर्यादा ·रविंशः सर्गः। 32 नियंधितस्फटिकदण्डकवर्तिनका तामन्ववर्त्तत पिकन मदाधिकेन ॥ ४॥ शिघ्या कालाविधिषु भीमभुवो वयस्था वीणा दुकणनकर्माणि याः प्रयोणः। आसोनमेनमुपवोणयितुं ययुस्ता गन्धर्वराजतनुजा मनुजाधिराज॥ १२५ ।। तासामभासत कुरदृशां विपच्ची किञ्चित् पुरः कलितनिष्कनकाकलोका । भवति । अत एव कुड्यब्दवाचा च। तथा तिर्थक् तिरश्चीनं करतफटिकदएड़कः इखद एडः तत्र वर्तिना स्थितेन तथा मदाधिकेन मदोन्मत्तेनेत्यर्थः ॥ १२४ ॥ शिया इनि। या भोमभुवो भन्या वयसा: संख्यः कला- विधियु चतुःपष्टिकलाकर्मसु विषये भेन्चा एव शिव्याः, तथा वौशया मृदुकपनकर्मणि मधुरमब्दरूपे व्यापार प्रवीणास्ता गन्धर्वराजो बिन्दावतुत्तख तनूजाः कन्याः तत्तुन्याः प्रासाद श्रामीनं एनं ननुजाधिराज नलं उपयोपयितुं वोएयोपगातुं * ययुः प्रापुः ॥ १२५ ॥ तामामिति । तासां कुरदृशां विश्वावसुकन्यानां विपञ्चो बोपा अभामत सहभे। किन्भूना! किञ्चित् पुरः ईयत्पूर्व प्रारम्भमनये कलिता अङ्गीकता निष्कमा गम्भारमन्द्रखरश्रुति- वसविपाभिव्यकिरहिता काकलो चामधुरा प्रयतज्ञागवि- ·९०६ उत्तरनषधचरिते। भैमीतथामधुरकण्ठलतोपकण्ठे शब्दायितुं प्रथममप्रतिभावतीव ॥ १२६ ।। सा यताखिलकलागुणभूमभूमी- भैमातुलाधिगतये स्वरसगताऽऽसीत्। । शेषो यया । अत एवोत्पत्तते। भैम्यास्तथा अनिर्वचनीयमधुर- खरयुक्तायाः कण्ठलताया उपकण्ठे शब्दायितुं तस्याः पुर- स्ताच्छब्द का प्रथम प्रारम्भे अप्रतिभावतीव प्रतिभारहितेव अधरोव । अन्योऽप्यधिकविद्यस्य पुरस्ताद्भाषितुं गातुं वा अटए- लादभब्दः सन् प्रथमं मन्दमेव भापते गायति वेति सङ्गीत- विद्याविदामियं जातिः। प्रथमं गायमानाः प्रारम्भ काकलीमा रचयन्तीति काकल्यादिमगीतशास्वादेव गन्तव्यं । काकलीकेति न घृतश्चेति कप (पा०५।४।१५३) शब्दायितुं शब्दवैरेति (पा० २।१।१७) क्यड्।। १२६ ॥ मा विपञ्चीतानामखिलानां गीतनृत्यादिचतुः- पष्टिकलाना मन्दिादिगुणानाच भूतो बाहुल्यस्य भुमी स्था- नता भैमी तस्थास्तुलाधिगतये साम्यप्राप्तये खयमपि पूर्वी- मप्रकारेण तादृशी पतो मैमोस्नर तालप्राप्तये यत् स्वरः पड्जादिभिः मङ्गता सम्बन्धा प्रामीत्। अथ च भैम्या बाई साम्यप्राप्तये खरस्वाच्छन्द्याभिलाषं गताऽभूत् । श्रमी विषची तं भैमीभाभ्य स्वाच्छन्द्याभिलापतवणमविनयमत्युत्तमावमागगगेध परिवाद छोकमुपे स्फुटं दोषं प्राक् पर्य एत्य माय । अथ सेति।

·एकविंशः सर्गः। ६४७ तं प्रागसावविनयं परिवादमेत्य लोकेऽधुनाऽपिं विहिता परिवादिनीति ॥ १२७ ॥ नादं निपादमधुरंततमुज्जगार साऽभ्यासभागवनिम्भृत्कुलकुन्जरस्य । •च परिवादं वीणावादनमाधनं तद्रूपमविनयं प्राप्य अधुमा- ऽप्यद्य यावदपि लोके परिवादिनीति विदिता ख्याता परि- वादयोगात् परिवादिनीयद्यापि गीयत इत्यर्थः । अथ च वीणावादनमाधनयुका । यद्दा सप्ततन्त्रीयुक्ता वीणा परिवा- दिनी। भीतो भयानि पम्यतीति न्यायेन पूर्वमपि लोके दुस्तां माता पुनरपि उत्तमस्य पुरस्तात् प्रागल्भ्ये दोषान्तरं शङ्क- मानेव अप्रतिभावतीति प्राचीनलोकार्थहेतुतया योज्यं । परि- वादः कलके स्वादीणावादनवस्तुनोति विश्वः ॥ १२७॥ नादमिति । अवनिमतां कुलं वंशस्तत्र कुञ्जरः श्रेष्ठस्तस्य नलस्य अभ्यासभाक् समीपवर्तिनी मा तन्त्री वीणावाद्यरूपा निपादरेण मधुरं श्रव्यं नादं उजगार उहीर्णवती फिनभूता। कृतः मथुनीनां द्वाविंशतिश्रुतियुतानां पड्जादीनां मूर्ट्सि नाद- 'प्रान्ते कम्पः कम्पितखरो यया, कृतः सह श्रुतिभिर्यथा तथा मूर्द्धनि वीणाया एव उपरितनभागे कम्पितः खरो यया, वीणोई ममग्राङ्गुलिं संयोगाद्धि निपाद खरो जायते तादृशी वा। कृतः मश्रुतीनां दाविशतिविदा सङ्गीतशास्त्रविदां मूईि कम्यो यया वा। तथा विचित्रं करचापलं नानारूपं . 'धारा- 622 .

·६४८ उत्तरनेघधचरिते। स्तम्वेरमीव कृतसंश्रुतिमूर्द्धकम्पा वीणा विचित्रकरचापलमाभजन्ती ।। १३८ ।। आकृष्य सारमखिलं किमु वन्नकीना नस्या मृदुखरमसर्जि न कण्ठनालं । हावरोधादिक्रमेण अङ्गलिपान्तस्पर्धवशेन वादकपाणिचाच. नलक्षणमेवानेकस्थानावस्यानलक्षणं पा सामस्त्येन भजन्तीनिषा- दप्रधानं ललितादिमङ्गलगीतं प्रकटीचकारेत्यर्थः। केव । सम्बे- रमी हस्तिनीव। माऽपि अवनिमत् पर्वतः कुलं बंश उत्पत्ति- स्थानं यस्य तादृशपर्वतभवस्स इस्ति श्रेष्ठस्य राजमम्बन्धिनो वा हस्तिनः समीपवर्तिनी सकामा। तथा जातिखभावात् कृतः मंश्रुतिशिरः कम्प: सशब्दभिराकम्पो यया। तथा नानाप्रकार रुपड्दण्डताण्डवं भजमाना सती ततं निपादश्च गजा वदति इति शास्त्रप्रामाण्यान्निपादखरेण मञ्जुलं नादं हिरनी । चापलभाम्भवन्तीत्यपि पाठः । स्तम्वेरमीति स्तम्बकर्ण योरि- त्यचि (पा०३।२।१३) इलद्न्तादित्य लुकि (पा: ६।३।६) जातिवाचिलात् डीम् ॥ १२८ ॥ श्राशय्येति । ब्रह्मणा वमकीनां वीणानां श्रखिलं अनार मार श्रेष्ठभामं पालय्य तस्या भम्याः कण्वनाल पोवादण्डः किमु न अमणि न एएं, अपि तु तमेव मारमापत्य तदीयं कण्कनाल मृदं । यता मृतुम्नर सफलवीणामारनिर्णितलादेव भेमोकाष्ठस्य मधुरतमन्वं जातमित्यर्थः । यतादेवं तेनैव चेतना ·एकविंशः सर्गः। 888 तेनान्तरं तरलभावमवाप्य वीणा हीणा न कोणंममुचत् किमु वा लयेषु ॥ १२८ ॥ तद्दम्पतिश्रुतिमधून्यथ चाटुगाथा वोणास्तथा जगुरतिस्फुटवर्णवन्धं । .. "इतमारतयैव अन्तरं वीणादण्डमध्यगतं तरलभावं लक्षणया मन्द शब्द त्वमवाप्य होणा किमु लज्जितेव। वोणालयेपु स्वरवि- श्रान्तिरूपास मूर्च्छनासु विषये कोणं वा लोलाधनुःसदृशा- कारं वीणावादनमाधनं सत् नामुचत् । गृहोतमाऽन्योऽपि निःसारतया अगम्भीरान्तःकरणतां प्राप्य होणः मन् पालयेषु ग्टद्देषु कोणं सुद्यभागदयसंयोगम्यानं न मुञ्चति । पुस्कलच्छि- द्रस्य वीणादण्डस्वरोऽनिगम्भीरः प्रशस्ततरो भवति मधुरतरं वीणा कति कति भावः। वीणाखरापेक्षया भैमीवरस्था- धिक्यमेतेन, सूचितं। वीणादण्डस्य सच्छिद्रवेन निःसारत्वो- त्प्रेक्षा । वीणादिवादने कोणोऽप्येकदेशो ग्रहस्य चेति विश्वः ।। १२८॥ तदिति । अथ काकल्युगिरणानन्तरं गन्धर्यराजकन्यानां वीणाः तयाईन्पत्योः श्रुतीनां कर्णानां मधूनि अमृततुल्यानि भैमीनलप्रियस्तुतिकारिणीनां चाटुगाथा: मोकान् तथा तेन प्र- कारण अतिस्फुटेर वर्णवन्धः नन्त्रीविनिवद्धातरविन्याभो यस्मि- स्तद्यथा तथा जगुः । यथा येन प्रकारेण वसुमत्यां भूमी रतिरू- पाया भैया टएका पञ्जरबद्धः कीर: शो मुदं-किरन् श्रोल- ·६५० उत्तरनैषधचरिते। इत्यं यथा वसमतोरतिगृह्मकस्ताः कोरः किरन्मुदमुदीरयति स्म विश्वाः ॥ १३० ।। अस्माकमुक्तिभिरवेय्यथ एव बुद्धे- गांधं युवामतिमती स्तुमचे तथापि । ज्ञानं हि वागवसरावचनाझवन्या- मेवावदप्यनवधारितमेव न स्यात् ।। १३१ ।। . णां हर्षमुत्पादयन विश्वा: साः तत्तवर्णमात्रादिमहिना गाथा: इत्थं वक्ष्यमाणरीत्या उदीरयति स्म। तिर्यग्योनिः कोऽपि यथा श्रवणमात्रेण सवा अपि गाथा अनुवदितुं शक्नोति तथा तन्त्रीयु स्फुटतराक्षरबन्धान भैमोनलस्तावकमा कान् वीणाः स्फुटं गायन्ति स्मेति भावः। एतेन गन्धर्वराजकन्यानां वीणा- प्रावीण्यं शकस्यापि प्रज्ञानिशयः सूचितः । गृहामकाः पक्षि- गाग्छेकाले गुह्यकाश्च ते, इत्यमरः ॥ १३० ॥ दत्वमिति यदुकं तदेवाह । अस्माकमिति । यद्यपि अति- मथिता मतिः प्रजा ययास्त युवां अस्माकमुनिभिर्गाथारूपा. भिरेव अमदायचनाभिः अस्माकं बुद्धेगाधं उत्तानार्थत्वं, यथ एव जास्यथ एव, तथापि वयं युवां सुमहे स्तुम एव ।' हि यमात् भवझा वागवमरे स्तावकादिवचनावमरे मत्यपि वचनात भाषणानोरनावत् प्रत्ययतार्थेऽज्यल्पमपि प. समदीयं ज्ञानं नावधारितमेव न स्यात् अभातमेव न स्यानाम दस्य: नमात् मम एव । वर्णमायां क्रियमाणायां प्रथमप- .. श्वे- ·एकविंशः सर्गः। ६५९ भूभृगवाकभुवि राजशिखामणेः सा त्वच्चास्य भोगसुभगस्य समः नमोऽयं। . .. जानो वहुज्ञान इति वा ज्ञातुरग्रे प्रसिद्धो भवति तस्माद्वर्ण- याम इति भावः । इत्येवं वोणानिबद्धगन्धर्वपुत्रीवचनं शाके अन्ववददित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि यं। एतेन गन्धर्वपुत्रीभिः खमौद्धृत्यं परिहतं ॥ १३१ ॥ भूदिति 1 सा भूभृद्भवा हिमाचलसुता पार्वती भोगै- वा सुक्या दिभर्पशरीरैः सुभगस्य भूपितस्य राजा चन्द्रः शिखा- मणिर्यस्य चन्द्रमौले: अभुवि उत्सङ्गदेश, वर्नत इति शेषः, प्रियतमत्वात्। वञ्च त्वमपि भीमपुचीचन्दमादिभोगैमनोहरस्य राज्ञां मुकुटमणे: श्रेष्ठतमस्यास्य नलस्य उत्सङ्गन्दे वर्समे, दूत्ययं क्रमः समः । परिपाटी उचिता। पाबत्या महेशस्य च तव नलस्य च राजन्यायाः राजश्रेष्ठस्य च अन्योन्यसम्बन्धः समु- चित एवेत्यर्थः । अथ च समस्तुल्यः । यथा तयोः सम्बन्धः तथा युवयोरपीत्यर्थः । अथ वाऽयं शब्दश्लेषरूपः सम्बन्धस्तुल्यः। एवं यद्यपि क्रमः समस्तथापि म पुनर्भेदो विसदृशत्वं यत् नाक- "पालरोन्द्रस्य कल्लनांशवेन एव भवनं तया कलिनस्य ख्यातस्य राजवादिन्द्रांशत्वेन प्रमिद्धस्थ भर्तुर्नलस्य सम्बन्धिनी अत्राप्य- स्मिन्नपि जन्मनि भवती सती पतिव्रता । अपि शब्दान्न केवल- मात्रैव किन्तु जन्मान्तरेऽपि त्वं सत्येव। अन्यथाऽत्रापि सतीत्वानुप- पत्तेः । पार्वती तु ब्रह्मकपालस्य कलनया करे धारणाया ·५२ उत्तरनैषधचरि। यन्नाकपालकलनाकलितस्य भर्त-- रत्रापि जन्मनि सतीभवतीस भेदः ॥ १३२ ।। एपा रतिः स्फुरति चेतसि कस्य यस्याः हते रतिं द्युतिरथ त्वयि चातनोति । कलितो विदितो न भवति अकपालकलकलनाकलितस्ता- दृशोऽपि न भवति । कपालिलेन ख्यातस्य भर्तुर्भहेशस्य सम्ब- धिनी पूर्वजन्मनि दचापत्यत्वे एव सती न तु हिमवदपत्य- वेऽपीति मइदैषम्य । हरस्य नलस्य चोकमकललेषसाम्यत्वेऽपि पा- बत्यास्तव किञ्चिदेव शब्दम्लेषमाम्यं न तु मयं उतरीत्या तवा- धिकलादित्यर्थः । हिमवदपत्यत्वे पार्वत्या मतीवोर्निन्दा ना- शनीया भैमी स्तुतिपरस्य सतीशब्दस्य पार्बत्या नामपरत्व- मात्रच्यावर्तकत्वेनोर्निन्दापर्यवसानाभावात् ॥ १३२ ॥ एपेति। एपा भैमी कस्य वा चेतमि रतिः कामप्रियेति स्फुरनि। अपि तु न कस्यापि यतो यस्या एतम्या द्युतिः काय- कान्तिः रति कामप्रियां संते। अथ च अनुराग प्रसते अर्थात् त्वयि अङ्गजत्वात कान्तिः पुत्री। रतिय तत्पुची मा यस्मान्न श्रीः मेयं रतिरिति कसा वा चेतसि मनि: स्यान्न कस्यापीत्यर्थः। अथ' वा त्वय्यपि विषये चैय्यक्षेण हरसम्बन्धिना वीक्षणेन टतोयनेत्रण खिलीयतः न्यूनोलतः निर्जरत्वेन देवत्वेन मिद्धोऽमरवरूप पायुरोऽध्या मार्गी यस्य नाशस्य मकरध्वजस्य कामस्य मभय रूपमारग्यात् किमयें काम इति सन्देशः को वा तोति अपि ·श्वाविंशः सर्गः। ८५३ वैयक्षवीक्षणखिलीकृतनिर्जरत्व- सिद्धायुरध्वमकरध्वजसंशयं कः ॥ १३३ ।। एतां धरामिव सरिछविहारिहारा- मुल्लासितस्त्वमिदमाननचन्द्रभासा । तु न कोऽपि करोति । कामस्य हरेण दग्धत्वात् सन्देहनिवृत्ति- रित्यर्थः । श्रा इत्याशयें। यस्य तव अङ्गजा कान्तियतो रतिं सूते ततो रतिः मा तवापि न स्त्री। सा कामस्य स्त्री। तस्मात त्वयि कामसंशयं कोऽपि न करोतीत्यर्थ इति नलं प्रति तह- चनं शकेन अन्ववादीदितिवा। रतिकामाभ्यामपि युवामति- तमा सुन्दराविति भावः। त्रैय्यति सम्बन्धे अणि, नय्याभ्या- मिति (पा० ७॥३॥३) वृद्धिनिषेधे पूर्वमैजागमः ॥ १३३ ॥ एतामिति। हे नल त्वं विभामि। किम्भूतः । एतां भैमी विधत् अङ्के धारयन् । किम्भूतां । सरितां नदीनां छवि कान्तिं हरन्ति तच्छोला उज्ज्वलतरा मौक्तिकहारा यस्थास्तां । तथा वेद्या अन्तः अन्तर्वदि बेदिकामध्यं तद्ददनिशा श्रीः शोभा यस्याः, अन्तर्मध्ये वेदिवदतिकमा श्रीर्यस्खा वा । तथा जनमनमा प्रियः • प्रानन्ददायी मध्यदेशः शरीरमध्यभागो यस्यास्ता। किम्भूतस्वं। अस्या भैम्या पाननं तल्लक्षणश्चन्द्र स्तस्य भासा कान्या उला- मिनः हर्षे प्रापितः । क दूद। चन्द्रभासा झिं प्रापितः पयमां राशि: समुद्र दव। कामिव । घरां भूमिमिव । यथा पृथ्वों अङ्क धारयन् समुद्रः भाभते । किम्भूतां धरा । मरितो नद्या एव .

·उत्तरनैषधचरिते। विभ्रभिासि पयसामिव राशिरन्त- बदिश्रियं जनमनःप्रियमध्यदेशा ।। १३४ ॥ दत्ते जयं जनितपत्रनिवेशनेयं साक्षीकृतेन्दुवदना मदनाय तन्वो। छच्या कान्या हारिणे मनोहरा हाराः यस्यास्तां । तथा अन्त- वैद्याख्या या गङ्गायमुनामध्यभवा श्रीर्यस्थास्तां । तथा जनम- नमा प्रियो मथदेश विन्ध्यहिमाचलान्तरभूभागरूप आर्या- धर्तपरपर्यायः पुण्यभूतो मध्यदेणे यस्यास्तां । हिमवदिन्ध्ययोर्मध्ये यत् प्राकनखलादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेश: प्रकीर्तित: ॥ इति मनुः । इदमाननं षष्ठीसमासः ॥ १३४ ॥ दत्त इति। जनितानि मखोभिः कस्वादिविरचितानि यत्र निवेशनानि मकरायाकारपत्रवनोलिखितानि यस्यां मा पत्रवानीविभूषिता, तथा अचिभ्यां मह वर्तमानः साक्षः श्रमाक्षः माक्ष कृतः भनेता प्रापितः माचीकृतः स चासाविन्दुश्च म एव वदनं यस्याः मा चन्द्राधिकवदना य तन्वो कमानी भेमो मद- नाय जयं दत्त। एवविधर्भमीदर्शनेन कामो नितरामुलमतीत्यर्थः।। अथ च कामाय जयं दत्ते। एवविधर्भमीदर्शनवभीष्टतस्वं का- मेन जोयम इत्यर्थः । यध कायकान्या भर्मितो जितो मत्स्य- केतुः कामो येन तस्य नव अब भैम्या विषये भुकिरेवेतक- रोरोपोगः एतन्मय उदरभागे म्यिनस्य वर्तमानस्य दुवंश ·एकविंशः सर्गः। ६५५ मध्यस्थदुर्वलतमत्वफलं किमेत- शक्तिर्यदब नव भर्मितमत्स्यकोतोः ॥ ३५ ॥ तमत्वस्य कार्यस्य फलं परिपाक: किमिति प्रश्नः, सम्भावना वा। अतिसुन्दरस्य तवैतच्छरीरभोगेऽतिकमैतदुदररामणी- यकमेव प्रयोजकमित्यर्थः । अय च मध्यदेशवर्तिनाऽतिकार्यस्य फलं एतदेव यदतिसुन्दरस्थ तवाच भुफिनामेत्यर्थः। का- मेन तव विजये एतन्मुखचन्द्रस्य च साक्षाद्रव्यत्वात् साहिलं युकें। अथ च कामेन जितमिति कामस्य जयदाने साक्षी- कृता इन्दुवदनाः खमख्य उपयाताः। अपि हि कामेन नला मैमोवशीरुत इति जानन्ति एवं सत्यपि कुरोग्यादिना तर्जितः कामो येन तस्य तव अन्यस्मिन् भैमीविषये वा विवाद विषयो- पभोगो लब्धजयं कामं क्रूरोक्त्या मन्तयं तदीयमन्यं भैमीरूपं वा विषयं वं भुत । एतदुदरमध्यवर्तिनो कार्यस्य फलं किं रामणीयकानिणयात् परित्यनुमानतः मन् अन्यदीयमपि विषय बलादन्यायेनैव भुचे इत्यर्थः । अथ च मध्यस्यानां सन्धानां दुईलतमलस्य ज्ञानदौर्बल्यस्य नियन्तुमसामर्थ्यस्य वदत्तजयनि- वहणाशनात्वस्य वा फलं परिपाकं किमियमिति सम्भावना, श्र- धापि विवादपदे साचिवादनं कला जयपचदानपुरःसरं एकसी जयपत्रं दीयते। तत्र निर्णये कृतेऽपि मध्यस्थाच दुर्बला भवन्ति ताई पराजितोऽप्येको लमजयमपि द्वितीयं तिरस्कृत्य तदीयं विवाद, पदं क्षेत्रादिकं बलाडके, कथमन्यथा समानिकजय, 682 ·उत्तरनेषधचरिते। चेतोभवस्य भवती कुचपत्रराज- धानीयकेतुमकरा ननु राजधानो। अस्यां महोदयमहस्पृशि मीनकेतोः के तोरणं तरुणि न ब्रुक्ते ध्रुवी ते ॥ १३६ ॥ पत्र हस्तं निर्भस्थ अन्योनादीयभुकिं करोतोत्यापत्तिः। भाची- छतेति तेन सहेनि तुल्ययोग इति (पा०२।२।३८) बहुमोहिः। बहुव्रीही सक्थ्य क्षणोरिति (पा०५।४।११३) पचिचिः । पछे साताएरीति (पा०५।२१८१) दुनो चिः ॥ १३५ ॥ चेत इति। ननु भैमी भवती चेताभवस्य राजधानी। कीदृ- भी। कुचपत्रेषु राजानः श्रेष्ठाः पत्रवल्य इत्यर्थः, तेषु धानीयः स्थापनीयः । यदा कुचपत्रमेव राजधानी यो राजधानी- सम्बन्धीकेतुर्ध्वजशिकभूतो मकरो मत्स्यो यस्यां स राज्ञो मु- ख्यावस्थाननगयों राजधान्यां माभिज्ञानचिहरूपः पताका- दिध्वजो भवति । तथा च केतुभूतस्य मकरस्य त्वत्कुचयोर्व- मानत्वात् त्वं कामराजस्य राजधानी मावान्मदननगरी। मद- नस्वय्येव वर्तत इत्यर्थः । अत एव हे तरुणि श्रारुढयौवने भैमि के जना मीनकेतोर्मकरध्वजसा सम्बन्धिनं महोदयरूपं मई पासवं महान् अभ्युदयो यसिंतादृशं वा उत्सवं पगन्यां स्वस्खा- मिकामोरमवाय अस्या भवद्रूपायां राजधान्या ते तव भुवा तारणं न घुपते । अपि तु मऽपि जनालद् भूयुगं कामाभ्यु- दयो स्थितिमिव जदयनियर्द्ध बाग्मादिमाजसिकसना-

·एकविंशः सर्गः।
६५७
अस्या भवन्तमनिशं भवतस्तथैना
कामः श्रमं न कथम्छनु तामगच्छन्।
छायेव वामध गतागतमाचरिष्यो-
स्वस्थाध्यजश्रमहरा मकरध्वजस्य ।। १३७ ।।
लपलवरूपं तोरणमेव वदन्ति । कामस्वदेकाययः सन् सा-
कर्पण वर्तत इति भावः । पत्रराजीत्यपि पाठः पार्थः रा-
जेति पाठो मुख्यः। राजाः इत्यादिना (पा०५।४।८१) स-
मासान्त यच ।। १३६ ॥
प्रस्या इति । हे नल श्रस्या भैम्याः सकाशात् भवन्तं श्र-
निर्म गच्छन्, नथा भवतः सकाशात् एनां भैमी अनिशं गच्छन्
प्राप्नुवन् यातायातं कुर्वन् कामः कथं नाम अमं अच्छतु ग-
'छतु अपि तु अमं न गच्छत्येव । सदा यातायातं कुन्
अमं गच्छतीनि युक्रमेव । अथ वा यस्मात् वां युवयोः छाया
कायकान्तिरेव उक्तरीत्या गतागतमाचरिणोस्तस्य मकरध्व-
जय अध्वनि जातं श्रमं हरनि श्रमहरा एवम्भूना भवतीति
शेषः। दृग्यमानभवच्छोभावशादेव यातायानयम न वेत्ती-
त्यर्थः प्रय च वृक्षच्छत्रादिनिर्मितशयाभागे गतागते
कुर्वतः पुरुषस्य यमं हरत्येव । भैम्बास्तव्येव कामस्तव च
भैन्यामेव नान्यत्रेत्येवं परस्परानुरागः कुत्रापि नास्तोति
भावः ॥ १३०॥

·५८
उत्तरनेयधचरिते।
खेदाप्लवप्रणयिनी नवरीमराजी
रत्यै यदाचरति जागरितव्रतानि ।
श्राभासितेन नरनाथ मधूत्यसान्द्र-
भग्रासमेपुशरकेसरदन्तुराङ्गः ॥ १३८ ॥
खेदेति । हे नरनाथ खेदो घर्मजलं तस्मिन् तेन वा श्रा-
लवः स्वानं तच प्रणयिनो प्रीतिमती माविकमचानखेदपूर-
व्याप्ता तव रोभराजिः रत्यै सुरतार्थ जागरितस्य उडुद्ध स्य
प्रतानि उद्गतरोमाञ्चनिचयान् यदाचरति उन्निद्रा भवतीति
यावत्। तेन कारणेन रोमाञ्जेन वा त्वं
मधुनः
पुष्परमस्योत्था-
नेनोदयेन सान्द्रः पुष्यरसयूरेण निरन्तरं व्याप्तलाच्छरीरा-
नाप्रविष्टाः श्रममेषाः कामस्य पुष्परूपा परास्तेषां केमरैः ।
पिच्छमायेर्दन्तुरं उच्चावचीकृतं श्रङ्ग यस्य एवम्भूतस्य खेदरी-
माञ्ची युतत्वात् प्रत्यङ्गमन्तर्मध्ये समधुकामवाणमम्वन्धिवहिर-
वस्थितो यत्र तत्र रागव्याप्ताज वाभामि भैमीयेगात् सखे.
दरोमाशो रिरंसुः कामशास्खयोजितः सुतरां भाभमें इत्य-
र्थः । अथ च रोमराजि तीस्थानीया। तथा च तव दूनी
रोमराजिः कृततीर्थस्वाना रत्यै कामप्रियां त्वदधीनां कर्नु ।
यस्मानागरणादिनियमान् करोति तेन कारणेन विभियनि-
मनकामवाणपिच्छमग्भूत इव मेभमे । अन्याऽपि तरुणीकृत.
पाना रत्यर्थ कान्तेन मह खेदान मकला रात्रि जागर्जि
॥ ९२८॥

·एकविंशः सर्गः। ८५४ प्राप्ता तवापि नृप जीवितदेवतेयं धाम्बुशीकरकर वनमम्बुजाक्षी। ते ते यथा रतिपतेः कुसुमानि वाणाः खेदस्तथैव किमु नस्य शरतताखं । १३८ ॥ रागं प्रतीत्य युवयोस्तमिमं प्रतीची भानुय किं इयमजायत रक्तमेतत् । प्राप्नेति । हे नृप अम्बुजाची नव जोविनदेवता प्राणेश्वरी द्वयं भैम्बपि घाम्वुभीकर करं वनं स्खेदजलविन्दुमियणं प्राप्ता । रयमपि त्वदीय स्पर्मवशात् मात्त्विकस्खेदयुक्ताऽभूदिव्यर्थः । न केवलं त्वमेव स्थितः,अपि तु यमपोत्यपरथः। अथ च देवतायाः खेदो नास्ति यन्तु देवताऽपि सखेति चित्रमित्यपि शब्दार्थः । श्रतच कुसमान्येव यया येन प्रकारेण ते ते भैमीकरचरणादि- रूपेण प्रसिद्धपराक्रमाः मोहनशोषणादिका: कामवाणाः तथैव तेनैव प्रकारेणायं खेदस्तस्य कामस्य सम्बन्धि कामेन रचितं पर- चनासं खीयाणप्रणधिरं किमु । एतस्थाः कामवापविद्धलात् खेदः । तन्नन्यत्रणरुधिरलं नैव सन्भावयितुं युक्तं यादृशो यक्ष स्तादृशो वलिरिति न्यायेन युष्पवाणानां धवलवात् तचन रुधिरमपि नादृगेव युद्धं इति खेदजलस्य रुधिरलं युक्तमित्यर्थः । कुङ्कुमाङ्गरागलगनाद्दा रकत्वात् खेदजलस्य सचिरत्वं युनं । इयमपि कामवाणविद्धा रिरंसुरस्तीति भावः ॥ १३८ ॥ रागमिति।प्रतीची दिक भानुश्च एतद्दयं युवयोः तं सात्त्वि- .

·उत्तरनयधचरिते।
तीक्ष्य वा किमिव केलिसरित्सरोज
कामेपुतोचितमुखत्वमधीयमानं ॥ १४० ॥
न
कस्खेदरोमाञ्चवचितं दमं प्रत्यक्षदृग्नमिव अनुरागं प्रतीत्य किं
ज्ञात्वैव रक्तं अजायत लोहितवर्णमभूत, भैमोमलाविदानी रि-
रंस अपि दिवामैथुननिषेधभिया मामी वर्तते । तस्माद्रात्रि
करियामीति सूर्यमन प्रापयितुमिव प्रतीची र नुवर्णाऽन्।
इदानीं मयाऽप्यस्तं गन्तुं युक्तमितीव सूयाऽपि रकवणेऽभू-
दित्यर्थः । अथ च मरागी युवां दृष्ट्वा तद्दयमपि मरागमनन् ।
अथ च युक्योरेव केलिसरितः सरोजैः कमलैः तद् भानुप्रती-
चीरूपं रकमिथुनं वीच्य वां भैमीनली च वीच्य किं दृष्ट्वेद
सन्ध्यासमयकामस्य दूपुतोचितं शरत्वयोग्यं मुखं श्रयं येषां ता.
द्भावत्वं तीक्ष्णायत्वं अधीयमानं अभ्यस्यमान विद्यत इति शेपः।
वाच्च मानुरागेा दृष्टा कमलैर्मुकुखीभवनव्याजेन पुप्यवाणती-
घणायलमनुभूयते किं । कामा हिरिरंसुस्तीघुमा दृष्टा तोक्षण-
मुखैः शरैर्विध्यतीत्यर्थः । अथ च एता भैमीनला प्रतीचीभा•
स्करी च यदि मरागी जाती तोदानों रात्रिः मविदिता
सोति अस्माभिरपि मुकुलीभावं प्राप्नुमुचितमिति नैरपि मुकु
सीभूतं । पद्यानां मङ्कुचितमुखले कामशरयोग्य तोषणमुखीभा-
वेनोप्रेषितं मन्ध्याकाली जातः, कमलानि च मुकुलितानि इति
भावः ॥ १४ ॥

·एकविंशः सर्ग ६९ अन्योन्यरागवणयोर्युवयोर्विलास- स्वच्छन्दताछिदपयातु तदालिवर्गः। अत्याजयन् सिचयमाजिमकारयन्चा दन्तै खैश्च मदनो मटनः कथं स्यात् ॥ १४१ ।। इति पठति के मृषा ययुस्ता बहुनृपत्यमवेत्यसान्ध्यवेलं। अन्यन्येति । लिवर्गः अन्योन्यरागेणे परस्परानुरागेन रमणाभिलाषेण वयोः सिंमयाऽन्योन्याधोनवार्युवयोर्विना- सस्य स्वच्छन्दतां नि:पक्षप्रवृत्तिं छिनत्ति कामक्रीडाविकारी यम्मान तम्मादपयातु गृहाइद्दिर्निर्गच्छत, यम्मान् मदनः काम: मिचर्य वमनं प्रत्याजयन् अपरिहारयन्, अर्थात् स्लीपुंमैग, तथा दन्तेर्नसैच करणभूनेः वाजि सनामं एतैरुपलक्षितं वा नानावन्धकरसरतमवयुद्ध च स्वोपुमा अर्कारयन् मन् माद- यतीति भदनः मदकारी कथं वा स्वादपि वेवमेव कारयन् मदनो .इर्घकारी भवेदेव नम्मात्मखीव पहाविर्गच्छवि- त्यर्थः । मदनः कयं स्यात् कयं भवेत, मदनः, नन्द्यादिनात् 'स्युः । १४१॥ इतीति। ता गन्धर्वराजपुयः मख्यय के इति पूर्वोकं प- ठति मति चक्र भाषमाणे मति गन्धर्वपुचीवीणानिवडुवा गाथा: स्पष्टमनुवदति मति मान्ध्यवेलं दिनराचिमन्धिवेन्नायां भवं बहु- नुपकृत्यं मन्ध्यावन्दन सायं होमादिकं नलम्ब नित्यकर्भ अवेत्य Gc ·उत्तरनेयधचरिते। कुपितनिजसखीदृशाईदृष्टाः I कमलतयेव तदा निकोचवत्यः ॥ १४ ॥ अकृत परमृतास्तुहिस्तुदीति 11 : श्रुतवचनस्रगनूक्तिचुच्चुचञ्चुः ।। Ju -- - . ज्ञात्वा मृषालीकमेव - अत्रेदानों भवतीभिः,न स्थानयमिति शुकोमान्निष्काशयति तईि वयं थाम इति मिषामात्रेण ययु- हाहिनिर्जग्मुः। रिसरपि नलः सन्ध्यावन्दनादिममये नि- त्यकम्माद्यतिक्रम्य सम्भोग न करोति रिरंसुभैम्यपि स्वयं ग्रई न करोनि इनि यद्यपि ता जानन्ति तथापि भैमीपरिहामा) सादृशं कवचनमेव व्याजीसत्य पइिर्निर्गता इत्यर्थः । किम्भू- तास्ताः, कमलायेव कमलरूपत्वेनेव नदा सन्ध्यासमये निको- चवत्यः सोचवत्यः । कमलानि सन्ध्याय मकुचन्ति । तादृ- या वृथागमनार गोण प्रोडाशीलमचननात् कुपिताया निज- मख्या भैम्या दृशार्द्धन एकदेशेन दृशाः विलोकिताः मोर बानेचरतीयभागतिर्यग्व्यापारेणैव दृष्टाः। कुपिता हि मानि- नो दृगन्तेन पश्यनि। निकोपः भावे घन] १४२ ॥ असतेति । मख्या पूर्वमानीतःपरमतःकोकिलोऽपि उन्म तलात् खभावाच जाता नेत्रयो रागो लौहित्यं यस्य एवंविधा मन् नाचमुहीत्येवं रूप शम्दमछत, पिकः स्वभावादेव स्तछि सुधीरयेयं चुकूशेत्यर्थः । नवोचते । परिता ममाप्तिं प्रापिता 'मस्तस्य भुम्निनियन न स्तुति हावा प्णीभूतं कोरं एक प्रनीय ·एकविंशः सर्गः। । है पठितनलनुति प्रतीव कीर. नमिव नृपं प्रति जाननेचरागः ॥ १४३ ॥ तुङ्गप्रासादवासादथ म्हशमतामायतों कैलिकुन्या- मद्राक्षोदकविम्वप्रतिकृतमणिना भीमजा राजमानां । उद्दिश्येव स्तुहिस्तु होत्यकृत। रे कोर किमिति वणीभूतोऽसि इतःपर नालस्य स्तुतिं कुर्बिति नलस्तता बुद्धिं पावर्तयदिवे- त्यर्थः । एवं वचने पिकस्य कथं मामर्थमित्याशझ्याइ। श्रुता वोणानिबद्धराकानूदितवचनसक् तस्याः अनूक्तिः सर्वानुवादः नया वित्ता प्रभिद्धा प्रवीणाचक्षुर्यस्य तादश:, एकानूदितं सर्व- मनूच इतःपरमपि स्तुहिस्तु होत्याहेत्यर्थः । नेवरागेत्युप्रेक्षते त नलं प्रतीव लक्षीकृत्येव जाननेच प्रीतिसुन्दरतरं नयना- न्द कारिणं नलं दृष्टा जातनेत्रनीतिः स्तुहिस्तु होत्यकलेत्यर्थ इनि रागशब्देमाता अनूकिचुच्चुरिति तेन वित्त इति (पा ५।२६) चुचुप ॥ १४३ ॥ तुङ्गेति । अयेवं वीणाकणनानुवादिकालापानन्तर भो- मजा कलिकुल्या क्रीडाकृत्रिमनदीमद्राक्षोत्। किम्भूतां भैम्याः "तुङ्गे उच्चतरे प्रासादे वासात् स्वितेईतोः भृशं कृशतां श्रायतो प्राप्नुवती। अघोदेशे स्थिता स्वय महीयस्युच्चतरदे स्थितां भैमो प्रत्यणीयस्वेन प्रतिभासमाना तामित्यर्थः । तथा अस्तगामिना- ऽर्कविम्बस्य प्रतिकृत्या प्रतिविम्बरूपेण महाप्रकाशन मणिना राजमानां तथा वक्रं वक्र स्वभावकुटिलं जन्नो गच्छन्ती, अत 6,c. 1 ·೬{ उभरनेघधरिते। वक्रं वक्रव्रजन्ती फणियुवतिरिति वस्नुभिर्व्यक्तमुक्का- ऽन्योन्यं विद्रुत्य तीरे रथपदमिथुनः सचितामात्तिहत्या ॥१४४॥ अथ रथचरणा विलोक्य रक्ता- वतिविरही सतताहताविवाः। एव फणियुवतिरिति कृष्णसीयमिति बमुभिः त्रासशीलः रथ- प्रदमिथुनश्शुक्रवाकस्त्रीपुंसयुगलैः व्यक्तं स्पष्ठं सक्तमन्योन्यं परस्पर यथा तथा तीरे विषये विद्रुत्य पलाय्य कर्मभते वा द्वे तीरे प्रति- गत्वा प्रार्तिरुत्या विरहपीडासम्वन्धिना रुतेन कवा सूचितां प्रकटीकता। दूरस्थत्वात् मान्ध्यतमसातत्वाच स्पष्टतरमदृश्य- मानाऽपि तदीयमिति चक्रवाककूजितेन चापिता। फणियुक्त निरिति सूचितामिति वा । कृष्ण सर्यपि कृमा भवति सूर्यविम्ब- तुम्त्वेन शिरस्येन मणिना शोभते च। वक्र व ब्रजिताञ्च दृष्टा अनाः पक्षिणे वा पलाय्य दोनखरोपलचिताः परस्परसह- वामं मुञ्चन्ति । सूर्यमस्तं जिगमिपुं दृष्ट्वा चक्रवाकमिथुनानि भान्ध्यविरहपीडया स्तं कृत्वाऽन्योन्य मुस्का पलाय्य केलिकुण्या- परावारे तीरे तिष्ठन्तीति भैमी ददत्यर्थः । उथ्यतेऽम्मिबिलि वासः। तुजप्रामादमारुक्ष्म श्रद्रातीदिति ल्यसोपा वा ॥२४५ ॥ अति। अथ के लिकुल्यादर्शनानन्तरं मा भैमी रको पर- स्परानुरको स्वभावेन रक्तवर्णी च अतिविरीमततं मित वियोगामहिष्णुनयााहता कामारी विदा, अतः रुधिवि रको रथचरण चकवाकी विलोक्य तं वर्तमानपानां सति ·एकविंशः सर्गः। रह५ अपि तमकृत पद्मसुप्निकालं श्वसनविकीर्णसरोजसौरभंसा ॥ १४५ ॥ . अभिलपति पतिम्प्रति स्म भैमी सदय विलोकय कोकयोरवस्था। मम हृदयमिमौ च भिन्दतों हा क्ल व विलोक्य नरो न रोदितीमां ॥ १४६ ।। - कालं सङ्कोचसमयं सायं सन्ध्याममयमपि विरहपीडितकोक- दर्शनदुःखेन सञ्जातवमनो निश्वासभरस्तं निर्गमेन कृत्वा वि- कोण सरोजसौरभं यस्मिन्, तादृमं प्रकृत, सन्ध्यासमये पद्म- मद्दोचात् मैरभामम्भवेऽपि नियाममोचनेन पशिनीवात् पद्म- सौगन्ध्यं तदानीमपि विस्तारयति मत्यर्थः । तो तादृशी दृष्ट्वा भृशं निःमन्यामेत्यर्थः । अन्योऽप्यसतरलपादं दृष्ट्रा मशं निःयमिति । विरहासहताहताविवारिति पाठः सु- यायः । रथचरण पुमान् खिया (पा० १॥२२६७) इत्येक- शेषः ॥१५॥ अभीति । भैमी पतिं प्रति इति अभिलपति स्म अवा- चत् । इति किं । हे सदय सकरुण व कोकयोवस्वां विरह- विहलवं विलोकय हा कष्टं। इमो कोको भिन्दतों पृथग्देशा- वम्दिता कुवंतों अत एव मम मैन्या अपि हृदयञ्च एतच्छो- केन विदारयन्ती मां कोकयोरवस्वां विरविहलवं विलोक्य क व नरः मचेता मनुष्यो न रोदिति अपि तु मोऽपि .

·उत्तरनयधचरिते। कुमुदमुदमुदेष्यतीमसोढा . .111 रविरविलम्बितकामतामतानीत् । प्रतितरु विरुवन्ति किं शकुन्ताः- वहदि निवेशितकोककाकुकुन्ताः ॥१४७ ॥ पग्देिवनं करोत्येव । मदयत्वात्तव दुःखं भविश्यतीति किं युक्त- यमित्यर्थः ॥ १६ ॥ • कुमुदति। हे प्रिय रविः उदेयतों उत्पत्स्यमानां कुमुदानां मुदं विकासरूपं हर्षे असोढेव साटुमशक्नुवन्निव अविलम्बित सत्वरं गन्तुकामो यस्य तद्भावस्तता तां श्रतानीत् विस्तारित- वान्। श्रामन्नास्तमयो वर्तत इत्यर्थः । तथा शकुन्ताः पक्षिण: प्रतितर विरुवन्ति विशेषेण रुतं कुर्वन्ति श्रामन्त्रनेत्रनिमीलना- वामार्थिनी विरुवन्त:मन्तः खखनिवामह प्रतिगच्छनीत्यर्थः । नाचते वक्षदि निमिताः कोकानां काकवः शोकविकृता विरावा एव प्रतिपीडाकारित्वात् कुन्ताः भलायस्तादृशा. कि। चक्रवाकमाकपीडिता व पक्षिणः क्रन्दन्तीत्युत्ने चा। अन्योऽपि वैरिणां, उदेप्यतो अभिवृद्धि असईमानः सत्वरं कुत्रचिह्न- चति । तथा अपरःमछपः कश्चिदुःषितं कश्चिदृष्ट्वा क्रन्दति । भोढा बन्। मुदं नलोकेनि (पा० २६३६६८) पठौनिषेधः । उर्द- व्यती आच्छीनद्योरिति (पा.१०८०) विकन्पानुमभावः ॥१४॥ -

·एकविंशः सर्गः।
--
अपि विरहमनिष्टमाचरन्ता-
वधिगमपूर्वकपूब्वेसर्वच्टौ।
इदमदद निदर्शनं विहङ्गो
विधिवशचेतनचेयितानुमाने ।। १४८ ।।
.
--
--
-अमोति। ई प्रिय खस्यानिष्टमपि विरहमाचरन्ती स्वयमेव
कुणी तर्हि मदाखानिष्टाचरण खभावावेव भविय्यत इत्यत
श्राह। अधिगमो ज्ञानं तत्पूर्थिकाः पूर्वा विरहाचरणात् प्रा-
चीनाः साचेया कर्तव्यता चयोस्तो। अधिगमो लामो चित-
मिति 'यावत्। तत्पूर्विकास्तदुद्देश्या पूर्वाञ्चेष्टा ययातादेश
वा। बुद्धिपूर्वकारी हि खाहितेन प्रवर्तते, कोकयोश्च दिने
भोजनादयः सकलाश्या ज्ञानपूर्विकाः स्वहिताः । एव मति
अनेनैव खभावादप्येता मन्ध्यायां अकस्मादेवान्योन्यविर खय-
मेव यस्मादाचरतः तस्मादिधिवशं देवाधीन चेतनानां प्रा-
णिनां चेष्टितं पूर्वकाधीनं प्राणिभामाचरणमित्येवंरूपे अनु-
भाने कार्यकारणविशेषज्ञाने विपये यावेतो विशिटी विहङ्गै
कोको। इदमेव निदर्भनं, अयमेव दृष्टान्तः । अहह अद्भुते खेदे
'बा, तस्मात् प्राचीनकर्मानुसारेणैव प्राणो कदाचित् हित कदा-
चिचाहितमाचरतीति भावः। प्राणिना दैवाधीनचेरिता:
ज्ञानेऽपि प्रतिकूलतया प्रवर्तमानत्वात् । चक्रवाकवत् । इत्युप-
मानं ॥ १४८॥

·८६८ उत्तरनेयधचरिते। अविस्थारूणिमेटकाविसरणैः शोणे कृपाणः स्फुर कालोऽयं विधिना रथाङ्ग मिथुनं विच्छेत्तुमन्विच्छता। रश्मियादिगरुत्मदयजसमारब्धाविरामभ्रमौ दण्डभ्राजिनिभानुमाणवलये संसज्य किं निज्यते ॥१४६ ।। अनीति । स्फुट मुत्प्रेक्षते हे प्रिय रथाङ्गमिथुनं विच्छेत्तुं वियोतुं । अथ च विशेषेण विदारयितुं अन्विच्छता विधि- ना ब्रह्मणा देवेन वा अयं कालः सन्ध्यासमय एव स्फुट खड्ग- गुणयोगात् कालः कृष्ण लोहमयः कृपाणः भानुशाणवलये सूर्यरूपे शाणचके संमज्य सयोज्य निज्यते कि तीक्षणोक्रियते किमित्यर्थः। किम्भूते वलये । अस्तमयकालमाविथात् बहिन्यः किरणस्थोऽरुणिमा सएव इटकाविसरणानि इटकाचर्णप्रमा- रणानि नैः भाणे रक्तवर्ण तथा रमिग्राहिणा गरुत्मनोऽय- जेन अरुणेन समारब्धाऽविरामा निनरों भमिर्भमणं तमिन् सदा अरुणेन कृतभ्रमणे । प्रय वा आकर्षणरज्जुयाहिभिः श्रणममैस्तदत्तेजखिभिर्बलिभिः पुरुपैः पारधनिरन्तरभ- मणे नथा दण्डमंजकेन सूर्यपार्श्ववर्तिना भाजिनि शोभन भोले । अथ च माणकाधारभूतेन श्राकर्षणरज्जुमंयुकोन' दारुमयेन दण्डेन शोभमाने सनिहितास्तमयसूर्यमार्थमन्ध्या- ममयमाविध्याच्चक्रवाकयुगं तीक्षणतरखनविदारितमिव विधि वादियुक्त मन् व्यथत इति भावः । अन्योऽपि किचिच्छेतु सामुविमेपणविशिरी भाणचके तोघणं करोति। किरण प्रयी ·एकविंशः सर्गः। इति स विधुमुखीमुखेन मुग्धा- लपितसुधासवमर्पितं निपीय। स्मितशवलवलन्मुखोऽवदत्ता स्फुटमिदमीशमीदृशं यथात्य!! १५० ।। स्त्रीपुंसौ प्रविभज्य जेतुमखिलावालोचितौचित्ययो- नम्रा वेनि रतिप्रखूनशरयोश्चापदयों त्वद्भुवौ। रमी माठरः पिङ्गलो दण्डवण्डाः पारिपार्यिका इत्य- मरः । ममाविति भाषितं पुस्खें । निज्यते णिजिचे इत्य- स्मात् कर्मणि यक । नकारतकारभान्यैव तिज्यत इति पठन्ति तदसत् ॥ १४६॥ इतीति । स नलोऽपि तां भैमीमिति अवदत् । इति किं। हे प्रिये लं यथा पात्य तत् स्फुटं निश्चितं ईदृशं भत्यमेवेत्यर्थः । किम्भूतः । इति पूर्वोकरीत्या विधुमुख्या भन्या मुखेगापितं दत्तं मुग्धं मनोहारि पालपितं मजुभाषितमेव सुधासवं रसबा- जयादहन उन्मादकलाच मधु निपीय श्राखाद्य सादरमा- कर्म च स्मितेन शनल मिश्रितं वलत् भैमोसन्मुखं भवत् मुखं 'यस्य सः । कामिनो हि कामिनीमुखार्पितं मद्यं सानुरागं पि- वन्ति, अनन्तरं चलितमुखाः सहार्य किञ्चिददन्ति च ॥ १५० ॥ स्नोति । अयि मिये असं वक्रतरे बगुवा रतिः प्रसनशरः कामय तयोर्नयां खोजयाय रत्या पुन्नयाय च कामेन श्राक- माय वक्रितां चापइयों वेनि। बभ्रुवावेव तयोर्धनुषी 6p ·उत्तरनयधपरिमा त्वन्नासाच्छलनिहुतां दिनलिको नालोकमुक्त्येपिणे- स्वनिश्वासलते मधुश्वसन वायव्यमस्त्रं तयोः ॥ १५१ ।। पातो वर्णगुणस्तवातिमधुरः कायेऽपि सेोऽयं यथा यं विभ्रत् कनकं सुवर्णमिति कैराहत्य नात्कीर्यते । । इत्यर्थः किमानयोः। अखिलो चिजगति वर्तमानी तत्तनातीयो स्त्रीमा प्रविभज्य विभागं कृत्वा पृथग जेतुं पालोचितं विचा- रितं औचित्यं याभ्यां तयोः । खियाः स्येव जेतुं योग्या । पुंमय पुमानेवेति भालोचितौचित्तयोरत्यर्थः। तथा नालीकानां वित- हिमाचमालीकाण्यशर विश्वेषाणां मुक्ति मोक्ष एमिच्छतः एवं- भीलयोः। रतिकामयोः सम्बन्धिनों दिनलिको नालीकमोच. नोपायतसरन्धर्वशदयपदयं बनामाचलेन बदीयवाम- दचिणनामापुट दयव्याजेन निहुतां गोपितां जानामि।बन्नासा- पुटवयमेतन भवति किन्तु नालोकवयमुतापायता रतिका- मयोः दिनलिकीत्येवाई शङ्क इत्यर्थः । वामदक्षिणनामानिश्वामधारादयं तयोः रतिकामयोः प्रत्येक मधुश्चमनज बसन्तकालीनमलयानिलप्रभवं वायव्यं वायुदेवताक अस्तमेवाई वेधि, सुन्दरबधूनामाद्यवयवदर्शनमात्रेण काम- वसत्वं भवतीति भावः । दिनलिको समाचारे दिगा डीए । वाययं माऽस्य देवता (पा० ४।२।२४) इत्यर्थ वातपित्रुपमा- . र्यत् (पा. ४२११) ॥ १.५१ ॥ पोत इति । हे भैमि वर्णषु एकादिपु मध्ये गुणे वैशेषि- तथा बनिन्यामलते ·एकविंशः सर्गः। का वान्तरवर्णना धवलिमा राजैव रूपेषु य- स्तद्योगादपि यावदेति रजतं दुर्वर्णतादुर्यशः ।। १५२ ।। .. कादिभिर्गुणपदार्थलेन.निर्दियः पीतो हरिद्राभो वर्णः स च स एव अतिमधुरो रमणीयतरो न तु वर्णन्तरं मधुरमि- त्यर्थः । यथा येन कारणेन अयं पीता वर्ण: तेऽपि तवापि काये देहे वर्तते, अत्युत्तमया वयापि दे हे धार्यते तस्माद यमत्यु- त्तम इत्यर्थः । अथ च रूपान्तरापेक्षया डलरूपस्यैव प्रधान- बादन्येषां चाप्रधानला वर्षे पु मध्ये गुणे प्रधानभूतोऽपि पोतो हरिद्राभो वर्णः स एवातिमधुरः प्रधानभूत इत्यर्थः । यस्मा- दयं ते काये वर्तते । अप्रधानथापि केनचिदत्युत्तमेनागीकृत- वाद्धि प्राधान्यं भवति, तथा च त्वयाङ्गीकृतत्वात् प्राधान्यं युक- मेवेत्यर्थः। अथ च गुणः पोत एवं नान्यो गुणः पीतवर्ण एव.गुण- रूपोऽन्ये तु दोषरूपा इत्यर्थः । स एव च अतिमधुरः। उभय- त्रापि हेतुः। पीतोऽयं तव काये वर्तते तममाहुणोऽतिमधुरचे- त्यर्थः। अथ च तव काये वर्तमानोऽयं प्रत्यचगम्योऽतिमधुरो रमो यथा पोतः तत्तचुम्बनखानचुम्बनेनाखादितः, तथा तव काये मोऽतिप्रमिद्धा वर्षगुण गौरिमाऽपि पीतः मादरं निरीक्षिता ज्य च हरिद्राभ इव्यर्थः । अपि चान्योन्यसमुच्चये। मोऽतिमधुरो ऽधरो यथा पोतस्तघायं वर्णगुणाऽपि पोत एवेति वा सम्बन्धः । श्रथ च तव अतिमधुरो वर्णगुणे वर्णात्मकन्द लक्षणो यथा पोनः आखादितः, अतिमधुरा तव वाणी पीतेत्यादि ज्ञातव्यं 1 602 ·उतरनपधरिते। एवं छलन्वेनेोक्ता प्रकृतपीतरूपवर्ण एव युतिमाह । बच्छरी- राश्रयं पीतवर्ण विधत् कनकचम्पकोभनो व यस्य तत् सुवर्णमिति कैर्जनैः श्रादृत्य श्रादरेण नोत्कीर्यते नोवोय्यते । अपि तु लद्ङ्गधनसुवर्ण तुल्यवर्णधारणादेव वर्षकं सुवर्णमित्यु- चः कीर्त्यते। अथ च त्वच्छरीराययं पीतवर्षे धारयचामीकर शोभनो वर्णोऽस्पेनि व्युत्पत्या सुवर्णमिति कैर्जनरादरेण नोहो- व्यते, अपि तु त्वच्छरीराश्रितपीतवर्णमिति त्वदीयाङ्गमेव सुव- मिति कीर्तिलेभे इत्यर्थः । अथ च शोभनो वर्ण: स्तुतिर्थव बदङ्गवर्ण विभद तितरां स्तुत्यं, न तु खत इति मुख्यया त्या सुवर्णमिति वदीयमङ्गमेव, कनकं तु वदर्तिवर्णमाम्यधारणा- होण्या कृत्या लोकेन कय्यत इत्यर्थः । अत एव पीतवर्णस्य पुर- स्ताद् प्रधानानां वर्णान्तराणां नीलरतादीनां वर्णना का, अपि तु मा नैव कुत्राप्युपयुज्यते, तत्कथा न कार्येव, यावत् यतः कार- णात् यो धवलिमा शलगुण:पविधेपु रूपेषु मध्ये राजैव श्रेष्ठतम ‘एव निर्मलवादभ्यईितवाद् रूपविभागवेलायां वैशेषिकः प्रथ- मोधारितत्वाच्च प्रधानभूत एव तस्य प्रधानभूतस्थापि योगात् सम्बन्धाद् रजतं दुष्टोऽसमीचीनो वर्णो यस्य तस्य भावस्पत्ता दुर्वर्णशब्दवाच्यता नद्रूपं दुर्यशः अकीर्तिरतिनिन्दिननोलादि- वर्णन्तरयुगान्तु दुर्वर्णतां प्राप्नोतीति किं वाच्यमित्यर्थः । यावत् सकलं रजतमिति वा। अत्र प्रधानस्यापि पोतरूपस्य भैमोशरीरे-. शाशीशतलादेवात्तमत्वं तद्योगात् काञ्चने सुवर्णमिति कीतिः। भैमीयरीरेणातीतलादेव च उत्तमस्यापि धवनिनोऽनुत्त- ·रकविंशः सर्गः। खएडोदमृदि स्थले मधुपयःकादम्विनीतर्पणात कटे रोहति दोहदेन पयसां पिण्डेन चेत् पुण्डकः। 1 मता। धवलिमा वर्णवाचिलाहुणवचनावादा इमनिन् ॥१५२॥ इदानीं नवभिः श्लाकैर्भेम्बा वाणों वर्णयति । खण्डेति । हे भैमि पुण्डकः स्यूलेनुविभेषः पयसा पिण्डेन दुग्धानामत्यन्ताग्नि- संयोगाइनोभूतेन गोलकेनैव दोहदेन एनन्भूते स्वले क्षेत्रे चेत रोहति माङ्कुरो भवति।किन्भूते स्वलेोखण्डः शर्करा तख चोदः चूर्ण मेव सत् मृत्तिका यस्मिन्, तथा मधु अटतं माक्षिकमेव वा पयो यस्याः तया कादम्विन्या मेघमालया तर्पणात् पूर्णजल- करणाद्धेतोर्डिगुणाकटमेघमालादृष्टजलं हि क्षेत्रं पुनः शय्यते तादृ ममोक्ते,उन्नं हि वीजं अतरार्थ पुनः पयोऽपेक्षत तस्या- नेऽत्र दुग्धगोलकः । दोहदेत्यनेन निरातङ्कमभिवृद्धिः सूचि- ता। अनन्तरच मरूढाकुरः सन् पुण्डका फलोत्पत्तिसमय- पर्यन्तं द्राक्षाणां द्रवः पक्वफलनिप्पीडितरमस्तस्य सेचनैः कला इचुदण्डादपि परिणतमाधुातिभयं फलं यदि धत्ते तदा नई ततोऽपि विषिष्टेचफलादपि सकाचात् बगिरा तव वाणीना- 'मुद्देशाय निर्दे माथे मधुर शब्द वाधारो मूलप्रतियच नादृ- जस्तमप् प्रत्यय उदेति उत्पद्यते। कीदृग्भैम्या वाणोनि पृटे उक्त- विशेषणविभिटादिदुफलादतिमधुरतमेति तदा निर्देष्टुं शक्यत इति प्रतिमायने तमम् तदैव ससछत इत्य। एवंविषिर- फलं यदि भवेत् वईि नदेव नावदतिमधुरं नरमादपतिमधुरं . .

·८७8 उत्तरयधचरिते। स द्राक्षाद्रवसे चनैर्यदि फलं धत्ते तदा त्वगिरा- मुद्देशाय नतोऽप्युदेति मधुराधारस्तमप्प्रत्ययः ॥ १५३ ।। उन्मीलगुडपाकतन्तुलतया रज्वा धमीरर्जयन् दानान्तश्रुतशर्कराचलमथस्वेनाम्टतान्धः स्मरः । वस्तु विद्यते किं इति पृटे निःमीममधुरतमस्यान्यस्याभावात् तमप प्रत्ययान्तमधुर शब्देन भवदायेवोत्तमलेन दातुं योग्या न तु विशिष्टमपीचुफलं नि:भीममायुर्याभावात् नमस्प्रत्ययानुपपत्तेः, किमुत मधुराणि द्रध्यान्तराणि त्वदचनवन्मधुरतम वस्तु किञ्चि- दपि न दृष्यं इति भावः । एवंविधे क्षेत्रे यदि पुण्डको रोचति सच पयमां पिण्डेन दोहदेन द्राक्षाद्रवमेचनथ दोदेन यदि फलं धत्ते इति वा । कादम्बिनी मेघमालेत्यगरः । पुण्डो दैत्य- विभेक्षुभेदेऽपीति विश्वः । ततः खार्धे कन् ॥ १५२ ।। उन्नीलदिति। असनमेवान्धोऽनं यस्य देवत्वात् नादृशाम- वन् स्मरो यदि इक्षुरस एवादधिस्तमात् सकाशान् नव्या देवा- सुरोत्यापितपूर्वसुधाया अन्यादों सुधामात्मनात्थापयेश्चि- र्गमयेत् तईि मा मधुरतमा सुधा मकर्णयोः परमां पारणां अद्वितीय तिरेतुं भवत्या जिज्ञायाः शनि लद्रमनानिर्मिती वापों यायेत स्पर्द्धापूर्वकमाकारयेत् । किम्भूतः मारः। उनी- लन् अतिप्रकाशमानः अतिमथितः गुडस्य इघुरमविकारस्य पाकः ननन्यान्ये तन्तब अयाचं प्रमारितगुडनिर्गतदारकाः त एल दासता नयेव रज्या मन्यधमणदोरकेण कला दा. .

·एकविंशः सर्गः ९८५ नव्यामिक्षुरसोदधैर्यदि सुधामुत्यापयेत् सा भव- जिज्ञायाः कृतिमाहयेत परमां मकर्णयोः पारणां ॥ १५४।। वास्ये या तव भारती वसति तज्ञीलारविन्दोलस- दासे तत् कलवैणनिकणमिलदाणीविलासामृते । नान्ने तुस्खापुरुषदानादिमध्ये श्रायुरारोग्यैश्वर्यादिफलकः श्रुतः शर्कराचलः स एव मो मन्यानमन्दरः तख भमोर्धमणानि अर्जयन् कुर्वन,तया रचा शर्कराचलं मन्यानं चालयन् अति- मधुरमामग्रीसम्पादितं हि मधुरतमं भवतीत्येवंविधमधुरमा- मग्रीकत्वान्मधुरतमाऽपि अन्या सुधा भवदाणोतुला भवेद्दा न वा तदन्या तु नैवेत्यर्थः । अथात: मन्प्रवक्ष्यामि शर्कराचलमुत्तमं । यस्य प्रदानादिप्खर्करुद्रातयन्ति मज़दा । इति दानराण्डे । पाहयेत सायामाङः (पा० १॥३॥ ३१) इति तङ्॥ १५४ ।। भास्य इति। हे प्रिये तवास् या भारती सरखतो वसतिः। किम्भूते आये। तथा भारत्या एव इस्ते स्वितस्य लोलारवि- न्दस्वैव उजमन् प्रमरन् वामो गन्धो यसिन् पद्मिनोलान् पद्म- तुलपरिमले। तथा तस्या एव कला वै निक्कणः मधुरस्फुटो वीणासम्बन्धी नादः तह मिलन सम्बध्यमानं वाणीविला- मरूपं वाल्यादिनानाविधवागविलासरूपं अमृतं यस्मिन् तथा ·उत्तरधरिते। . तत्केलिभ्रमणाईगैरिकसुधानिर्माणाधरे तन्मुक्तामणिहार एव किमयं दन्तस्रजा राजतः ॥१५५ ।। वाणी मन्मथतीर्थमुज्वलरसस्रोतखिनी काऽपि ते खण्डा खण्ड इतीदमीयपुलिनस्यालप्यते वालुका। , तस्या एव केलिभ्रमणाई लीलागमनयोग्यं गेरिकेनोक्तधातु- विशेषेण सुधया धवलतया धवलसाधनचूर्णद्रव्येण च चित्रा- दिनिर्माणं यत्र तादृशं यत् हम्य गृहं तपस्तत्तुल्यो ऽधरी यस्मिन् तादृये प्रास्त्रे पुरो दृश्यमाने ये दन्तसजी वे दन्त- माले राजतः भाभेते । तद्रूपः श्रयं पुरो दृश्यमानः तस्या भारत्याः मुक्कामणिरचितो हार एव किं नहते रेजाते इत्यर्थः । सरखतीवीणाकणिततुल्या तव वाणीत्यर्थः । अत्र भाधान्येन वाणीवर्णनं, अन्यत्प्रासङ्गिकं । पद्मगन्धादिभिर्मुखे भा- रनोवामेोऽनुमीयते। ईश्वराणां गृहं गैरिकादिविचित्रं भवति गैरिकयुक्ता सुधेति वा ॥ १५५ ॥ वाणोति। हे भैमि वाणी काऽपि वर्णथितुमशकरलात् लो- कोतरा, अथ वा निर्दिष्टमाना उज्वलरसस्रोतखती ङ्गारर- ससम्बन्धिनी वा नदी, अथ च निर्मलजलसम्बन्धिनी वा नदी श्रत एव मन्मथस् तीर्थ कामोद्दीपिका,तथा इदमीयस्याः अस्था- नद्याः सम्बन्धिनः युलिनस्य सम्बन्धिनो वालुकैव इविकाररूपः सण्ड इनि पालप्यते गीयते ! तथा पूताः निर्गाला: मिताः । सधाः पक्रिका:पर्कराहत चक्राणि एतस्यास्तीरस्य मृदेव धव- प्लटन्तिकयैव रचिताः किं । तथा पीयूषं बटतं श्राः सम्म ·एकविंशः सर्गः। ७७ एतत्तीरम्हदैव किं विरचिताः पूताः तितावक्रिकाः किं पोयूपमिदम्पयासि किमिदन्तोरे तवैवाधरौ ।। २५६ ॥ परमृतयुक्तीनां सम्यगायाति गातुं न तव तरुणि वाणीयं सुधासिन्धुवेणी। कति न रसिककण्ठे कर्तुमभ्यस्यतेऽसौ भवदुपविपिनाने ताभिरामेडितेन ॥ १५७ ।। धोनि पयांसि इदम्पयांसि किं अस्वा जलान्येव अन्दतवेना- लप्यन्ते किं । तया तवाधररावेव इदन्तीरे अस्या नद्यास्तोरे उभौ तटौ किं । ग्याररसप्रधाना कामोद्दीपिका भवदाणी मधुरतमेति भावः ॥ १५६ ॥ परेनिाद तरुणि प्रादुर्भतयोवने सुधाचिन्धुवेणी सुधानदी- प्रकाररूपा तब दयं वाणे परभृतयुवतीनां मन्दग्यायाल्देन गातुं भापितुं नायानि, यस्माद्धेतोस्ताभिः कोकिनाभिरमौ लदाणी भवत्या उपविपिने उपवने स्थितो य भाववृतः तस्मिन् बिवा रमालारासादेन रसिकेऽतिमधुरे, प्रय च ममाप्येवं वाणी भववेव साभिनाये करने का कण्हन्यां कर्नु प्राडिनेन पुन:- 'पुनधीपणेन कतिवारावाभ्यसने, अपि तु बहुवारमन्यन्यत एव। तम्मादद्यापि तामां भवाणी मन्दगनायातोनि ज्ञायत इत्यर्थः। कोकिलालापादपि वदाणो मधुरतमेति भावः । भिक्षाटनेन विद्याभ्यासः मुकर इति सूचनार्थ परमतपदं। पुमपेक्षया लोणं विभेपतस्तरूणोनामिति सूचनार्थ युवतिपदं ॥ १५ ॥ .

·उत्तरनियधपरिते। ऊर्ध्वस्ते रदनच्छदः स्मरधनुर्वन्धूकमालामयं माझे तब तवाधराधरतटाधासीमलेखालता। एषा वागपि तावकी ननु धनुर्वेदः प्रिये मान्मथः सोऽयं कोणधनुमतीभिरुचितं वीणाभिरारभ्यते ॥ १८ ॥ स ग्राम्यः स विदग्धसंसदि सदा गच्छत्यपालेयता तच्च स्पष्टुमपि स्मरस्य विशिखा मुग्धे विगानोन्मुखाः । ऊर्ध्व इति। हे प्रिये ते ऊो रदनच्छदः श्रेष्ठएव बन्धू- कमालामयं स्मरधनुः तवाधराधरतटस्य अधाशोमापर्यन्तं मादायां वर्तमाना लेखा मेव दर्यरलता तत्र कामचापे माझे एषा। तावको वागपि मानाथः काममम्बन्धी कामा- द्वैतप्रतिपादकः धनुर्वेद एव सोऽयं विमिष्टस्व दाणीरूपो मान्म- थधनुर्वेद उचित योग्यं यथा तथा कोणधनुमतीभिर्वाणाया- दनमाधनधनुर्युकाभिः वीणाभिः श्रारभ्यते, अभ्यस्यते परम- द्यापि नायातीत्यर्थः । त्वदाणे वीणाक्कणितादपि मधुरतमेति भावः । धनुर्वेदश्च धनुर्धरैरैवान्यस्यत इत्याचित्यं, अभ्यस्यते एतदुचितमिति वा । यत् स्वस्य नायाति तदागमनार्थमभ्यास- ऽप्युचित एवेत्यर्थः ॥ १५॥ स इति। हे मुग्धे सुन्दरि यः पुरुषः मधु किं नामेति - छति प्रश्नं कुर्बाणे जने विषये तवाधरमेव उत्तर न दत्ते स याम्य: पामरोऽचतुरः, न तु नव नगरनिवास योग्य इत्यर्थः । नया हेम किं प्रकारकमिति प्रम्न काणे जने विषये यस्तहपुरेख .

·एकविंशः सर्गः। ९७६ यः किं मध्विति नाधरं तव कथं हेमेति न त्वद्वपुः कीदृशाम तुधेति पृच्छति नने दत्ते गिरं चोत्तरं ।।१५।। मध्ये वाणिमा यत्सगरिममहिमाणिवक्षोजयुग्मा. जायचेतावशित्वा स्मितधृतलधिमा मां प्रतीशित्वमेपि । उत्तरं न दत्ते। स विदग्धानां चतुराणां संमदि मभायां मदा अपातयतां परिव ितवं याति गच्छति तेषां पर नोपवे खते मोऽयचतुर इत्यर्थः। तथा सुधा नाम कोदृगिति पृच्छति प्रग्नं कुनाणे जने यत्ते गिरञ्च उत्तरं न दत्ते,सारख विभिखास्तञ्च पुरुषं त्रष्टुमपि विगानोन्मुखा जुगुप्साथै कृतो- द्यमाः नौरमोऽयमिति जगप्पायां न स्पान्ति न भिन्दतीति किं वाच्यं मोऽप्यचतुर इत्यर्थः । त्वदाणो सुधाया अपि मधु- रतमेति भावः। अधरादिवर्णनं तु प्रासङ्गिकं । ग्राम्चः । ग्रामा- द्यखत्री (पा. ४ारा४) इति भवार्थ यः। पालेयः नद्या- दिखाट्टक् ॥ १५८ ॥ मध्य इति । हे प्रिये वं यद् यस्माद्धतामथे उदरभागे बद्धो टतः अणिमा मोक्ष्यातिशयो यया सा कृशोदरी, तथा गरिमहिमभ्यां गुरुत्लमहत्त्वाभ्यां मह वर्तमानं योणिनितम्बः वक्षोजयुग्मं स्तनयुगञ्च यस्याः सा गुरुस्थूलनितम्वा महोच्चकुचा च, तथा जाग्रत् स्फुरट्रय चेतसि वशित्वं जिनेन्द्रियता यस्याः मा पतिव्रता। तथा स्मिते ईपद्धाखेपि तो चधिमाऽन्यत्वं यया मा, अल्पदामेत्यर्थः। तथा मां प्रत्युद्दिश्व ईशित्वं स्वामितामेषि, . 6x2 ·६८० उतरनैषधरिते। सूक्तौ प्राकाम्यरम्या दिशि विदिशि यशालिव्धकामावसाया भूतीरटावपोशस्तददित मुदितः स्वस्य शिल्पाय तुभ्यं ।। १६०॥ D मम प्राणेश्वरी। तथा सको वचनचातुर्यविपये प्राकाम्गेन प्रका- रवाहुल्येन रम्या वक्रोन्यादिनानाप्रकारं वाणों वहुं यो यथा वाञ्छति तथा वक्तुं त्वमेव जानामि नाऽन्या। तथा दिशि प्रा. च्यादी विदिशि आग्नेयादौ च यशमः मान्दादिविषयकोतः यशसा वा कृत्वा लब्धः कामेन खेच्छया अप्रतिहतप्रमरोऽवमा यो गतिर्यया मा चैलोक्यप्रसरकोर्तिः, एवंविधा यसात् तस्मात् कारणान् मुदितो यः ईश ईश्वरः त्वां निर्माय सौन्दर्यादिना मुदितः परितः सन् अणिमादीरयावपि भूतोः महामि- द्धीः तुभ्यं खशिल्पाय त्वद्रूपाय निजनिभाणाय अदित प्राय- च्छत् । मनुष्ट हि पित्रादिः अपत्यादिभ्यः खयं तमलङ्का- रादि ददाति । तथेश्वरेण सन्तुऐन स्वयं तमणिमा महिमा गरिमा लघिमा वभिलमोशिलं प्राकाम्यं कामावमायिता चेत्येवमएविधमैश्वयं तुभ्यं दत्तं, अन्यथा एतत्त्वयि कथं स्था- दित्यर्थः । एवं सक्रिः कस्याश्चिदपि नास्तीति भावः1 शब्दोष- भनिच्छलेनैतन् पर्वमुकमिति ज्ञेयं । वाणीवर्णन एव तात्पर्य । मध्यादिवर्णनं प्रामजिक। अणिमादी गुणवचमत्वादिमनिन् । वम इन्द्रियाणां खाधोनवं तदस्यास्तीति वशी तद्भावो वशित्वं जितेन्द्रियवं ईमनमीशः ऐश्वयं तदस्यास्तीति ऐशी तद्भावः . . मिलम् १९६० ॥

·एकविंशः सर्गः ए८१ त्वदाचः स्तुतये वयं न पटवः पीयूपमेव स्तुम- स्तस्यार्थे गरुडामरेन्द्रसमरः स्थाने स जानेऽजनि। द्राक्षापानकमालमर्दनस्जा क्षीरे दृढावजया यस्मिन्नामधृतोऽनया निजपदप्रक्षालनानुग्रहः ॥ १६१ ॥ शोकश्चेत् कोकयोस्वा सुदति नुदति नयाहराज्ञाकरस्ते. गत्वा कुल्चामनस्तं ब्रजितुमनुनये भानुमेतज्जलस्यं । बदिति। हे प्रिये वयं वदाचः स्तुतये न पटवः, तस्मात् पीयूपमतमेव स्तुमः तस्य अमृतस्यार्थे स पुराणादिप्रसिद्धः गरुडस्यामरेन्द्रस्य च समरः अननि स्थाने युकं तदित्यई जाने मन्ये । नाम यस्माद्धेतोरनया तव वाण्या यस्मिन्नमृते निजपादयोः प्रक्षालनेनैवानुग्रहो नृतः कृतः । किम्भूतया द्राक्षापानकस्य पकद्राक्षासम्बन्धिनः संशावरमविशेपस्य मानो- हवारस्तस्य मर्दनं खण्डनं सृजति तया। तथा चोरे दुग्धे विषये दृढा अन्येन त्याजयितुमशक्या अवज्ञा यस्यास्तया। अथ च यस्मिन् पीयूषे भवदाक्यभूतया वाण्या खोयसतित्र- न्तरूपाणां पदानां प्रक्षालनादनुपश्चाद् ग्रहाणां ग्रहः कृतो उस्स्येव, अमृतक्षालिततयैव नियमधुरञ्च पदमीत्यर्थः । द्रा- क्षाचीरे तिष्ठतः पीयूषादपि लदाणी मधुरतमेति भावः । प्रभार्यस्मिन्ननुग्रहानिशयः स एव चरणक्षालनादि करोति शोकेति। हे सुदत्ति कोकयाविरहजनितः भाक: पदय-

·६८२
उत्तरनेयधरिते।
ब। यद्यञ्जलावण्यनुनयविमुखः स्यान्ममैकयोऽयं
दत्त्वाभ्यां तदम्भोञ्जलिमिह भवतों पश्य मामेष्यमाण||१६२।।
हृदयत्वात् त्वां चेन्नुदति तईि व्याइर श्राज्ञापय। ते प्राज्ञा-
करः श्रई कुल्यां गत्वा एतस्याः कुन्या या जलस्यं उदकप्रनि-
विम्वितं भानुसूयं धन प्रस्ताभावं अजितुं प्राप्नु' अस्तमगन्तुं,
यद्दा अनस्तं . अस्ताचलप्रतियोगिभूतं उदयाचलं ग अनु-
नये प्रार्थये। दूदानी बया अस्ता न प्राप्तव्यः पुनरुदयाचले
गन्तव्यं इत्येवं सूर्ये करमन्युट योजनया मम्पार्थ पुनः प्राची
नेव्यामोति
यावत् । यदि मया प्रचली बद्धेऽपि अयं सूर्यः
भामनुनये प्रार्थनायो विमुखः स्थाद् यतः एकः केवलो ग्रहो-
ऽभिनिवेश यस्य एवंविधः, अथ च एको मुख्य ग्रहराजः
तत्तई सूर्यायदानसम्बन्धिन अभाञ्जलिं प्राभ्यां कोकान्या-
मेव दत्त्वा इह प्रामादे भवती प्रति पुनरेग्यमाणमागमिप्यन्तं
मां पश्य, एवं कोकनदव्याजेन बहिः सन्ध्यामुपासीतेति वच-
नात् सार्थमन्ध्योपासनानिमित्तं वहिनिर्गमनार्थमनुज्ञां या-
चितवानिति भावः । सुदतीत्यने नात्याऽनन्तरं ईश्वरदत्तकिर-
पप्रकाशन महानानन्दो जनिय्यते तदर्थं व्याइरेति प्रार्थन
इति सूच्यते । दत्त्वेति पाठे उत्प्रेक्षा। एग्यमाणं गत्यादीडो
लटः मानच ॥ १६२॥

·एकविंशः सर्गः । तदानन्दाय त्वत्परिसितकन्दाय भवती निजालोना लीनां स्थितिमिह मुहूर्त मृगयतां । इति व्याजात् कृत्वाऽऽलिपु वलितचित्ता सहचरों स्वयं सोऽयं सायन्तनविधिविधित्सुर्वहिरभूत्।। १६३ ॥ तदिपि। मोऽयं नलः स्वयं सायन्तनं विधिं सान्ध्याग्निहो- चादिकं कर्म विधित्सः कर्तुकामः सन् प्रासादावहिरभुत्, निरगादित्यर्थः। किं कृत्वा इति व्याजादेवंप्रकारेण सूर्यानुनय- सखीगवेषणमिषेण सहचरौं भैमों लिपु मखीपु विषये चा- लिङ्गनमिषाद् वलितं चित्तं यथास्तादृशों कृत्वा । इति किं हे प्रिये अहं सू नुनयाथै नदीम्प्रति गमिष्यामि भवती च नि- जालौनां निजमखीनां दूहाचैव कमिंश्चित् प्रदेश ख या न द्रा- व्यमिति लीनां गुप्तां स्थितिं लत्कर्ट के कर्मकं वा परिहसितं परि- हामितं परिहासकोडैव कन्दो मूलं उत्पत्ति हेतुर्यस्य तादृशाय तज्जनिताय तामां मखोनामानन्दाय मुहत्तं मृगमतां गवे- पयतु दति। एवं तदचना मी क्वचिन्लोना: सखीनवेपितुं निर्गता । नतोऽपि मायमन्ध्यां कर्तुं वहिनिर्गमनादिना उत्सर्गमङ्गतिः सूचिता। विधित्सुः द्वितीयेति योगविभागात समासः ॥ १६३ ॥ :

·उत्तरनयधपरिते।
बढे यद्यञ्जलावप्यनुनयविमुखः स्यान्ममेकयहोऽयं
दत्त्वैवाभ्यां तदम्भोजलिमिच भवतों पग्य मामप्यमा॥१६॥
हदयत्वात् वां चुदति तईि व्याहर श्राज्ञापय ते श्राज्ञा-
करः अहं कुल्यां गत्वा एतस्याः कुल्लाया जलस्यं उदकमति-
विम्बित भानु मूर्य अनस्तं प्रस्ताभावं प्रजितं प्राप्नु अस्तमगन्तुं,
यदा अनस्तं अस्ताचलप्रतियोगिभूतं उदयाचलं गन्तुं अनु-
नये प्रार्थये। दूदानी वया अस्तो न प्राप्तव्यः पुनरुदयाचले
गन्तव्यं इत्येवं सूर्य करमम्पुटयोजनथा सम्पार्थ पुनः प्राची
नेव्यामोति
यावत् । यदि मया अञ्जला वद्धेऽपि अयं सूर्यः
मामनुनये प्रार्थनायां विमुखः खाद् यत: एकः केवलो यो-
भिनिवेशो यस्य एवंविधः, अथ च एको मुख्यो बहराजा
तत्तहि सूर्यायदानसम्बन्धिन अभाञ्जलिं श्राभ्यां कोकाम्या-
मेव दत्वा च मामादे भवती प्रति पुनरेव्यमाणमागमियनं
मां पग्स, एवं कोकनदयाजेन बहिः सन्ध्यामुपामीनेति वर-
नात् मायंपन्ध्योपासनानिमित्तं वहिनिर्गमनार्थमनुज्ञा था-
चितवानिति भावः। सुदनीत्यनेनोवाऽनन्नर ईश्वरदत्तकिर-
णप्रकाभेन महानानन्दो जनिय्यते तदर्थ च्याइरेति प्रार्थन
इति मुच्यते । दत्त्वेति पाठे उमेवा। एय्यमाणं गत्यर्थीदीङी
लटः शानच् ॥ १६२॥

·एकविंशः सर्गः । ६८३ तदानन्दाय त्वत्परिरुसितकन्दाय भवती निजालोनां लीनां स्थितिमिह मुहत्तं मृगयतां । इति व्याजात् कृत्वाऽऽलिपु वलितचित्ता सहचरों स्वयं सोऽयं सायन्तनविधिविधिसुर्वहिरभूत्॥१६३ ।। तदिपि। सेोऽयं नलः खयं सायन्तनं विधि सान्ध्याग्निहो- त्रादिकं कर्म विधित्मः कषुकामः सन् प्रासादावहिरभूत्, निरगादित्यर्थः। कि कला इति व्याजादेवंप्रकारेण सूर्यानुनय- सखीगवेषणमिषेण सहचरौं भैमों आलिपु मखीपु विषये चा- लिङ्गनमिषाद वलितं चित्तं यस्यास्तादृष्भों कला। इति किं हे निये अहं सूर्य्यानुनयाथै नदीम्पति गमिष्यामि भवती च नि- जालोना निजमखीनां दहात्रैव कस्मिंश्चित् प्रदेशे लया न द्रय- व्यमिति लीनां गुप्तां स्थिति त्वत्कर्ट क कर्मकं वा परिहसितं परि- हामितं परिहासकोडेव कन्दो मूलं उत्पत्तिहेतुर्यस्य तादृशाय नजनिताय तासां सखोनामानन्दाय मुइत्तै मृगमतां गवे- पयतु इति। एवं तदचना मी कचिलीना: मखीर्गवेपितुं निर्गता । नलोऽपि सायंमध्यां कत्तुं वहिनिर्गमनादिना उत्सर्गसङ्गतिः सचिता। विधित्सुः द्वितीयेति योगविभागात समायः ॥ १६३ ।।

·उत्तरनैयधचरिते।
दाविंशः सर्गः।
ॐ तत्सत् ।
उपास्य सान्ध्यं विधिमन्तिमाशा-
रागण कान्ताधरचुम्बिचेताः।
अवाप्तवान् सप्तमभूमिभागे
भैमीधरं सौधमसौ नरेन्द्रः॥ १॥
दानों पूर्वसर्गान्त प्रस्तावितं सायङ्काल वर्षयिय्यन् कवि-
द्वाविंशं मर्गमुपक्रमते। उपास्येति। असौ नरेन्द्रो नलः सन्ध्या-
प्रान्तभावेनान्तिमाशायाः प्रतीच्या प्राभाया दिशो रागेण
रक्तवर्णेन हेतुना कान्ताया अधरचुम्वि अधरोष्ठमारि चेतो
यस्व तादृगः सन्ध्यारागमदृशभेम्बधरम्मारी मन् नदिरहाम-
हिष्णु नया बहिरवस्थातुमको यत्र मा विद्यते तं सप्तमे भूमि-
भागे कक्षायां स्थितं भैम्या: धरं पतरूपं मौधं हम्य प्रासा-
दंश भप्तमीमुपकारिकामवाप्तवान प्राप। किं कृत्वा । सान्य
मन्ध्याभम्बन्धिनं सन्ध्याजपादिविधिमुपास्वं कृत्वा ॥१॥

·te
उत्तरनपधपरिते।
।
श्री कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं
श्रीचौरः सुपुवे जितेन्द्रियचयं मामनदेवी च यं।
तस्यागादयमेकविंशगणनः काव्येति नव्ये कृती
भैमोभर्टचरित्रवर्णनमये सगा निसर्गाज्वलः ।। २६४ ।।
श्रीहर्षमिति । तस्य कृती श्रीहर्षकृते अतिशयेन नव्ये अपूर्व-
तरममेयपरिपूर्ण भैमीभः चरित्रवर्णनं प्राचुर्येण प्रस्तुतं यत्र
नादृशे काव्ये एकविंशः पूरणः एकविंशगणना मझ्या यन्य
यद्दा एकविंशतेः पूरणे एकविंशा गणना मझ्या यस्य सः संगी-
ऽगात् समानः ।। १६४ ॥
इति श्रीवेदररोपनामकथीमवरसिंहपण्डितात्मजनारा-
या कृते उत्तरनैषधीयव्याख्यायां एकविंशः सर्गः ॥२९॥

·उत्तरनैषधचरिते। दाविंशः सर्गः। ॐ तत्सत् । उपास्य सान्ध्यं विधिमन्तिमाशा- रागण कान्ताधरचुम्बिचेताः। अवाप्तवान् सप्तमभूमिभागे भैमीधरं सौधमसौ नरेन्द्रः ॥१॥ इदानी एय॑सर्गान्त प्रस्तावितं सायङ्कालं वर्षयिय्यन कवि- द्वाविंशं मर्गमुपक्रमते। उपास्येति। असौ नरेन्द्रो नलः सन्ध्या- प्रान्तभावेनान्तिमामायाः प्रतीच्या प्राशाया दिशो रागेण रक्तवर्णन हेतुना कान्ताया वधरचुम्बि अधरोष्ठ स्मारि चेतो यस्य तादृशः सन्ध्यारागसदृशभैन्यधरस्मारी मन् तद्विर हाम- हिष्णुतया वहिरवम्यातुसशको यत्र सा विद्यते तं मप्तमें भूमि- भागे कक्षायां स्थितं भैन्या: धरं पर्वतरूपं सौधं हय प्रामा- दस्य सप्तमीमुपकारिकामवाप्तवान् माप। कि कृला। मान्य सन्ध्यामम्बन्धिनं सन्ध्याजपादिविधिमुपास्य कला ॥ १ ॥ F.

·ರಲ್ಲಿ उत्तरनेपरिने । प्रत्युद्धजन्न्या प्रियया विमुक्तं पर्य हमकस्थितसज्जशय्यं । अध्यास्य तामप्यधियास्य सोऽयं सन्ध्यामुपश्लोकयति स्म सायं ॥२॥ विलोकनेनानुगृहाण नाव- हिश जलानामधिपस्य दारान्। प्रतीति। मेोऽयं नलः मायङ्कालसम्बन्धिनों मन्या राधि- न्दिनसमन्धिनं मुहतं भैम्याः पुररुपलेकथनि मा झोकः स्तोति स्म। किं कृत्वा । प्रत्युद्दजन्या सम्मुखमागच्छन्या प्रियया विमुक्रमझे मध्ये स्थिता मज्जा श्रास्तृता शय्या तालिका यत्र तं पर्याङ्कमध्याभ्य स्वयमधिष्ठाय तां भैमोमपि अधिवास्थ तत्रा- पवेश्य। पर्यङ्क अधिशोङ (पा० १181४६) इति कर्मलम् । अ. धिवास्य एयन्ताइस्तेपि तस्य धात्वन्तरत्वात् उपान्नध्यावास (पा० १।४।४८) इति कर्मत्वामानेस्तामधिवास्येत्यत्र सामर्थ्यात्त- त्रैवेति जयं। उपरोकयति सत्यापपाति (पा०३।१।२५) णिचि स्म योगे भूते लट् ॥ २॥ विलोकनेनेति। हे भैमि त्वं जलानामधिपस्य वरुणस्य दा- रान् भायां पश्चिमां दिशं विलोकनेनानुगृहाण कृतार्थी कुरु नावदादी विलोकनेनानुग्रहाण वर्णनया तु पशादित्यर्थः । पावचन्द्रोदयादिना प्राच्यां रामणीयकं भवति तावसन्ध्या- रागेण छतरामणीयको पश्चिम दिशं विलोक येति वा नाव. यादाधः। जलाधिपस्य च भार्या दाखिता विलोकनादिमा .

·हाविंशः सर्गः। ८८७ . अक्षालि लाक्षापयसैव येय- मपूरि पकरिव कुङ्कुमस्य ॥ ३॥ उच्चैस्तरादम्बरशैलमोले- प्रच्युतो रविगैरिकगण्डशैलः। तस्यैव पातेन विचूर्णितस्य सन्ध्यारजोराजिरिहाज्जिहीते ॥४॥ - अनुगृहीतुमहा भवतीत्युक्रिः। येयं पश्चिमा दिक् लाक्षापयमा- ऽलकरमेन कला केनापि अतालीव क्षालितेव । तथा कुङ्कुमस्थ :: कृला केनापि अपूरीव । एवंविधा रका दृश्यते यत- स्तस्माद्रमणीयामेतां विलोकयेत्यर्थः ॥ ३ ॥ उच्चरिति । हे प्रिये रविरेव गैरिकाख्यधातुविशेषसम्बन्धी गण्डशैलः उच्चस्तरादत्युनतादम्वरशैलस्य गगनगिरीले शि- खरात् मकाथाच्युतः पतितः स्थूलपाषाण एवाधः पतितोऽथच मन्निहितः पातेनेोचतरगिरिशिखरादधःपतनेन हेतुना विचू- र्णितय विशेषेण सूक्ष्मचूस कृतस्य तस्येव गैरिकगण्डलस्य सम्ब- धिनी मन्ध्यैव रजोराजिः सन्ध्यासम्बन्धी राग इत्यर्थः । इह • सायङ्काले पश्चिमदिशि वा उनिहीने उपरियात् प्रमरति । अस्तसमये सूर्यस्य रतवाद्भमगिरिशिखराच्चुतत्वाच गैरिक- . गण्डशैललं । उच्चतरात प्रदेशात् पतितो गण्यशैलीभवति । चूभृितस्य रजोराजिरूद्धं प्रमरति। तट्रजोराजिरेव सन्ध्या- रागः प्रायेणे गच्छति प्रसरतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ 612 ·६८ उत्तरनैषधचरिते। अस्ताद्रिचूडालयपक्कणालि- छेकस्य किं कुक्कुटपेटकस्य । यामान्तकूजामसितैः शिवधि- दिग्वारुणी द्रागरुणीकृतेयं ॥५॥ पग्य द्रुतास्तद्रुतस्वयंनियंत्- करावलीचैगुलवेचयाऽच। .. अस्तेति । हे प्रिये कुक्कुटानां पेटकस्य समूहस्य यामान्ते प्रइरान्ते या कूजा शब्दितं वदमादुलसितैः प्रकाशमानैः किञ्चि- दुचीभूतैः उत्कु लजपाकुसुमतन्त्रैः शिखानां शिरसि रकचर्म- मयकेमगणामधेर्छन्दः किमियं वारुणी दिक द्राक् अकमा- . दरुणीकृता रतीकनेत्युतमेचा । किम्भूतस्य । श्रस्तानेथूडा शिखर सैव लयः स्यानं यस्य स च पकणः प्रवरई नस्यालिः समूहसन हेक स्थामा शवहेषु महोतस्य, कुमुठानों कूजने उन- मितभिषलं जातिः, ते च यामाने कूजनि मायं समये कूज- नादुत्फुसभियावृन्दसम्बन्धादरुणीभवनमग्भवार्थ यामान्ोत्याधु- मम् । पक्राणः सवरालयः। गृहामफाः पचिमगाऐकास्ते इत्य- मरः। पेटकं पुस्तकादीनां मपायां कदम्बकामिनि वियः ॥ ५ ॥ पम्यति। मनध्ययाऽच मार्यममये चन्द्रम्य नायिका राषिः नत्ममधिनः मतीधारस्य दसवारिकस्य पदेऽधिकारमारपद मपि पम्य विनोकय । किम्भूतया । तं भोभं अस्ततम्य मर्यय निर्यमा परिनियमी करावी किरणपरम्परैप. हुस ·दाविंशः सर्गः। निपिध्यमानानि सन्ध्ययाऽपि रात्रिप्रतीहारपदे ऽधिकारं ॥६॥ महानटः किं नु स भानुरागे सन्ध्याय.सन्ध्यां कुनटीमपीशा। हिङ्गुलाख्यं रञ्जकरक्तद्रव्यविशेषेण रकं वेनं दण्डविशेषोऽस्या- स्तया। किम्भूते पदे। निषिध्यमानं निवार्यमाणपत्रे अहो दिनं यस्मिन् । स्त्रिया हि दौवारिको ख्येव युक्तति सन्ध्यैव रावे- दीवारिको जातेत्यर्थः । सूर्योऽस्तमितो दिनं गतं रात्रिरा- गतेति मायसन्ध्यया ज्ञाप्यत इति भावः । दौवारिक्यपि है- लवेत्रपाणिः सती प्रविशन्तं कमपि प्रतिषेधयति । तिर्थंकरा- वलोति पाठे तिर्यकप्रसारिणश्च ते करायेति । अवनीत्यत्र तत्पुरुषदाभावादृजभावः ॥ ६ ॥ दूदानों सन्ध्यानक्षत्रयोगं वर्णयति । महानट इति । अङ्ग हे भैमि महान् सन्ध्योपासनादिविषयेऽतिप्रशस्तस्तथाऽति गच्छ- तीत्येवम्भूतः कालः स प्रकृतः मायन्तनो, यद्दा महान् परमे- श्वरी नटो नर्तकी यसिन्, सन्ध्याकाले हि ईशरो नृत्यत्ति म प्रकृतः सायंसन्ध्यासमयः । भानोः सूर्यस्य रागे लोहिये मति अस्तमयानन्तरं सूर्यस्य रागमात्रेऽवशिष्टे मति सन्ध्यां सन्ध्याकान्तिं किञ्चित् पीतरकवर्णवात् कुनटों, नेपाली कुनटी- गोलेत्याद्यभिधानान्मनःशिलारूपां, तथा ईशामपि खकालखा- मिनों का अथ पिटमसूरूपब्रह्मत्वाद्देवतारूपां, अथ च सम्म- A .

·९८८ उत्तरपधपरिते। अस्ताद्रिचूडालयपक्कणालि- छेकस्य किं कुक्कुटपेटकस्य ! यामान्तकूजोमसितैः शिखौधै- दिग्वारुणी द्रागरुणीकृतेयं ॥५॥ पश्य द्रुतास्तद्रुतसूर्यनिर्यात- करावलीदैङ्गलवेत्रयाऽत्र। .. अस्तेति। हे प्रिये कुकुटानां पेटकस्य समूहस्य यामान्ने प्रहरान्ते या कूजा शब्दितं तद्दशादुलसितैः प्रकाशमानैः किञ्चि- दुच्चीभूतैः उत्फुल्लजपाकुसुमतुल्यैः शिखानां शिरसि रक्तचर्म- मयकेसराणामधैिर्टन्दैः किमियं वारुणी दिक द्राक् अकस्मा- दरणीता रतीकृतेत्युत्प्रेक्षा । किम्भूतस्य । अस्तानेथूडा शिखर मैव लयः स्थानं यस्य स च पक्कणः शवरगृहं तस्यालिः समूहस्तच छेकस्यामनस्य शवहेपु सङ्ग्रहीतस्य, कुकुठानां कूजने उन्न- मितशियत्वं जातिः, ते च यामान्ते कूजन्ति मायं ममये कूज- नादुत्फुपशिखावृन्दसम्बन्धादरुणीभवनमग्नवार्थ यामानोत्याधु- कम् । पक्कणः शवरालयः। गृहासकाः पक्षिमृगारकास्ते इत्य- मरः। पेटकं पुस्तकादीनां मनूषायां कदम्बकमिति विश्वः॥ ५॥ पग्मेनि । मन्ध्ययाऽत्र मायममये चन्द्रस्य नायिका राषिः तत्मबन्धिनः प्रतीहारस्य दीवारिकस्य पदेऽधिकारमापद- मपि पग्य विनोकय । किम्भूतया । द्रुतं शीघ्र अस्तगतस्य सूर्यस्य नियंगी यहिनिर्गछन्नी करावस्ती किरणपरम्परैय. इस ·द्वाविंशः सर्गः ६८१ - कृत्वा इदानों सन्ध्यावन्दनानन्तरं अङ्गहारं मुसकरपा-या- ङ्गानां विक्षेपं करोनि किमिति वितर्केः । अमूर्तस्याङ्ग धारक- रणं विचित्रमिति विरोधाऽपिशब्दः । न केवलं चन्द्रसूर्य- भोगादिभूपितयैव तवाऽङ्गहारं करोति किन्तु वियताऽपि न- बेति समुच्चयार्थो वा। ईयरोऽपि सायं समये नृत्यति । भानु- रामे मनःशिलातुल्लवों सन्ध्यामपोशां सहचरों पार्वती वि- चिन्य विशिष्ट्या वियद्ययाऽपि तन्वाऽजहारं तनोति। पार्व- तीसमोपेऽपीश्वरो नृत्यति। अथ च महाननिप्रवीणे नटः कु- मिनां नर्टी नृत्तेऽनतिचमुरामपि सन्ध्यां वयःसन्धौ वर्तमानां तरुणी रसभावसन्धी वर्तमानां वा रसभावज्ञां। अत एव सभायां अनुरागे ईशां मन्यानुरागजनने समर्थी मञ्चिन्य वि- यत्तुल्ययाऽतिविशालथा शद्धमौलिकपरम्परारूपया मालयो- पलचितया तन्वा अङ्गहारं तनोति तदमान्प्रतं किन्तु रसभा- वादिजनयन्या तया सभ्यानुरागे समुपपादितेऽपि नृत्त कर्मको लेनापि मभ्यानुरागार्थ खयममहारं तनातोति युक्रमेवेत्यर्थः । अथ च महानर्तको वयःसन्धी रमादिसन्धी वा वर्तमानां तथा मद्धिमतीमपि स्वियं कुत्सितां नटी नृत्तानभिजां 'ज्ञाला सभानुरागे निमित्त विभिटया तन्वा स्वयमङ्गहारं तनोति तदमाम्प्रतं किं नु अपि तु तथा नृत्तकाशलाभावान्- तेन सभानुरञ्जने मामाभावात् सभानुरञ्जनार्थ स्वयमेव निपुणं नत्यतीति युक्त मेवेत्यर्थः । अथ वा अन्योऽपि महानति- समृद्धो अटति सर्वत्र गच्छति तादृशोऽतिचञ्चलोऽतिप्रसिद्धी श- .

·EE. उत्तरनैषधचरिते। तनोति तन्वा वियताऽपिवार- श्रेणिसजा साम्प्रतमङ्गहारं ॥७॥ द्धिमतों सन्ध्याय सम्बम्विचिन्य माम्प्रतमिदानी तन्वा किञ्चि- दुगतया सन्ध्यारागतिरोहितकान्तितया वा रुपया किच्चि- दृश्यया । तया वियताऽपि गगनरूपया लक्षणया यावहगनं विस्तीर्णया च । यदा पासामस्येन च्याप्तं वियद्यया गगनव्यापि- न्या च नारश्रेण्या नक्षत्रपरम्परारूपया सजा पुष्पादिमालया हारं तनोति विरचयति किं । यदा ताराणां शुद्धमौक्ति- कानां श्रेणियंत्र तादृश्या ग्रथितमौक्तिकमालया हारविर- चन युकमिति सन्ध्याकालः सन्ध्यामेवंविधां मञ्चिन्य नक्षत्रपर- परामेव विरचयति किमित्यर्थः । सन्ध्यारागः कियानवशि- योऽस्ति मुक्तातुल्यानि नचत्राणि च किञ्चिदृश्यानि जाता- नीति भावः । तथा तारयेणिस्रजोपलहितेन तद्युतन वियना गगनेनैव हारं तनातीनि वा। सन्ध्यामेवंविधां विज्ञाय प्णी- भूत, इति न किन्वीचित्यादिशिटया तारश्रेणिसजा हारमपि विचरयतीत्यर्थ इति वा अपिशब्दार्थः । अथ च म प्रसिद्धी महानटमाण्डवनृत्तका शिवः भाना: सूर्यस्य रागे सति. अस्तमिता सर्य मतीति यावत् । तत्र सन्ध्यासमये मनःशि- सातुम्यवर्णी चिर स्यात्रुबात् कुमितनर्तकीरूपां वा ईशा देवी मन्ध्याय मम्यग् ध्याला भायं मध्यावन्दनं हत्वाऽयमूर्तिपु मध्ये নাৰণৰঘৰৰ মাজা যয়ী নযা সানবতাবি অনুযাডবি ·हाविंशः सर्गः। ६६१ कृला इदानों सन्ध्यावन्दनानन्तरं अङ्गहारं मुखकरपा या- गानां विक्षेपं करोति किमिति वितर्केः । अमूर्तस्याङ्गहारक- रणं विचित्रमिति विरोधार्थोऽपिशब्दः । न केवलं चन्द्रसूर्य- भोगादिभूषितयैव तचाऽङ्गहारं करोति किन्तु वियताऽपि त- वेति ममुच्चया वा । ईश्वरोऽपि सायं समये नृत्यति । भानु- रागे मनःशिलातुल्यवर्ती सन्ध्यामपोशां सहचरों पार्वती वि- चिन्य विशिटया वियपयाऽपि तन्वाऽङ्गहारं तनोति। पार्च- नीसमीपेऽपीश्वरो नृत्यति । अथ च महानतिप्रवीणो नटः कु- मितां नटों नृत्तेऽनतिचमुरामपि सन्ध्यां वयःसन्धी वर्तमान तरुणों रसभावसन्धी वर्तमानां वा रसभावज्ञां। अत एव सभायां अनुरागे ईशां मध्यानुरागजनने समर्थी सञ्चिन्य वि- यत्तुल्ययाऽतिविशालया शुद्धमैतिकपरम्परारूपया मालया- पलक्षितया तन्वा अङ्गहारं तनाति तदसाम्प्रतं किन्तु रसभा- वादिजनयन्या नया सभ्यानुरागे समुपपादितेऽपि नृत्त कर्मकोश- लेनापि सभ्यानुरागार्थ खयमङ्गहारं तनातीति युक्तमेवेत्यर्थः । अथ च महानर्तको वयःसन्धी रसादिसन्धी वा वर्तमानां तथा समृद्धिमतीमपि खियं कुत्सिता नटों नृत्तानभिज्ञा ज्ञात्वा सभानुरागे निमित्ते विशिष्टया तन्वा खयमङ्गहारं तनोति तदसाम्प्रतं किं नु अपि तु तस्या मृत्तकौशलाभावानृ- तेन मभानुरचने सामर्थाभावात् सभानुरन्ननाथै खयमेव निपुणं नृत्यतीति युक्तमेवेत्यर्थः । श्रथ वा अन्योऽपि महानति- ममृद्धो ,अटति सर्वत्र गच्छति तादृशोऽतिचञ्चलोऽतिप्रमिद्धा .

·६६२ उत्तर नेयधरिते। भूपास्थिदाम्बस्त्रुटितस्य नाट्यात् पश्याडकोटीकपटं वहङ्गिः। दिमण्डलं मण्डयतीव खण्डेः सायं नटस्तारकराकिरीटः ॥ ८॥ नटः कुनटीमपि नृत्तविद्यायामपि मया कान्या शत्वाऽपि यो ऽनुरागमाद्दिषये ईशां सौन्दातिशयेनैव रागमुत्पादयन्ना तथा शवतारुण्ययोः मन्धी वर्तमानां प्रादुर्भतयौवनां रसभा- वमन्धिस्थलाट्रसभावज्ञा वा मञ्चिन कायकान्याऽनुरागे मति कुनटोमपि तरुणणे रसभावज्ञां वा तथेशां सम्पनाच विचिन्य तन्वा तदीयशरीरस्वातिविशिष्टतया उद्धमौक्तिकमाल था हारं विरचयति तवानुरकः पन् तस्यै मुक्काहारं वितरतीत्यर्थः । एवमन्या अपि योजना: सुधियाहनीयाः । मभानुरागैः सन्धा- येति पाठो बहुपु पुरस्तकेखदृष्यत्वादुपेच्यः । श्रटः पचाद्यच् । मन्ध्या दिगादिवाद्यत्। तारमन्दस्य नक्षत्रकनीनिकाभिधा- यित्वं दशममर्ग एवानं ॥ ७ ॥ भषेति। हे भैमि नारकराट् चन्द्रः किरीटे यस्य स भग्गुः मायं नटति मायं नटनका मन उद्धतात् नायात् नत्ताद्धेतो- शुटिनस्य भूपास्थिदाता भूषणास्यिमालाया अच्छनितः खड़े भकरी तरेव घुटुकोटोकपट कोटिमयानश्चयाज वनिधी- . रपगिरि मायं समये दिमण्डलं गाइयति पय। एतानि नपास्थि न किन्न नापत्रुटिताम्पिमालाइल एकलादेव ·दाविंशः सर्गः. ९६३ . कालः किरातः स्फुटपद्मकस्य वधं व्यधाद्यस्य दिनदिपस्य । तस्यैव सन्ध्या सचिराऽम्रधारा नाराय कुम्भस्थलमौक्तिकानि ॥ ॥ सन्ध्यामरागः ककुभो विभागः शिवाविवाहे विभुनाऽयमेव । दिनु शोभन्त इत्यर्थः । अन्योऽपि चन्द्र तुन्यकिरीटो नटो न त्यस्तुटितहारखण्डैखीरन्दं मण्डयति । मण्डयतीवेति पाठे उत्प्रेक्षा ॥८॥ काल इति। हे प्रिये कालः सन्ध्यासमय एव किरातो स्थ च कृष्णवी हिंमकवान्मृत्युरूपो वा कालो गिरिमहारण- सञ्चारी भवरः स्फुटानि विकसितानि पनानि यस्मिन्, यद्दा विकसितकमलं कं जलं यस्मिन्, अथ च प्रकटीभूतगण्डदण्डाने प्रकाशमानं पद्यकं रकविन्दुहन्दं यस्मिन् तादृशस्य दिनरूपस्य द्विपस्य वधं व्यधादकरोत् । तस्यैवेइ तस्य करि रुचिरा रम्या सन्ध्याऽसधारा रुधिरधारा। ताराच नक्षत्राणि वि- दारिततदीयकुम्भस्यलमौक्तिकानि, सन्ध्यारागा रनधारा ता- राश्च म्यूलमुक्ता दुव भोभन्त इत्यर्थः । स्फुटपद्मकस्खेति वहु- ब्रोही कम् ॥८॥ सन्ध्यति। विभुना प्रभुणा ईरेण पूर्व शिवायाः पार्वत्याः विवाहावसरे सन्ध्यया सरागो रजवाऽयमेव ककुभः पश्चि- , ·उत्तरनैषधचरिते। दिग्वासमा पूर्वमवैमि पुष्प- सिन्दूरिकापर्वणि पर्याधायि ॥ १० ॥ सतीमुमामुद्दहता च पुष्य- सिन्दूरिकार्थं वसने सुने।। भाभाषा विभागः प्रदेशः पुष्पवर्षयुका मिन्दरिका रक्तवसं तत्सम्बन्धिनि नद्योगात् पुष्पमिन्दरिकाये पर्बत्सवे पर्यधायि परिहितः। यता दिग्बलयमेव वासो यस्य तेन रक्तवस्त्रपरि- धानावसरेऽपि दिखसनादौचित्या रक्तदिग्भाग एव परिहित इत्य वैमि मधे। विवाहस्य चतुर्थे दिने प्रथमदिनपरिहितानि वनाणि प्रचालनार्थ परित्यज्य पुष्यमिन्दारकाख्यपर्वणि को- सम्भादिरक्तवस्त्राणि वधूवरेण परिधीयन्त इति वृद्धाचारः । तवेभस्थ दिम्बसनलाद्र कपश्चिमभाग एवानेन परिधित इत्यर्थः । वर्षकभूतपुष्पस्याने नाराः मिन्दुरिकास्थाने सन्ध्यामरागः प- थिमदिग्भाग इति भावः ॥ १० ॥ मातःसायंसन्ध्ययोः प्राचीमनीच्याईयोरपि तुल्यवर्णलात् मायंपन्ध्यारक पश्चिमदिभ एव पुष्पमिन्दुरिकावं कथं वर्णन इत्याक्षेपे वस्य परिधाराथै प्राच्या प्रपि तद्भावमाह। मतीमि. नि। रे सुनेचे मनों दाचायणीमुमो पारीतों च उदघना परि- ययता दिमाममा हरेण पूर्वोतपुष्पपिन्दूरिकार्य दिवन्थ्यो.. ममि दे अपि प्रातःमायंमध्ये लघोलत्य दे प्राचीप्रतीच्या दिभारेव रागेण रकवर्णन शोभा यो रकवर्णन मोमेते ।

·हाविंशः सर्गः। ६५ दिशौ दिसन्ध्योमभि रागशोभे दिग्वाससमे किमलन्भिपाता ॥११।। आदाय दण्डं सकलासु दिनु योऽयं परिभाम्यति भानुभिक्षुः । इति वा। तादृये रके उभे द्वे वचने उलम्भिपातां प्राप्त कि। विवाइये सन्ध्यादयरन दिग्दयमेव दिग्वसनत्वाद् रतवस्त्र- दयं शिवेन लवमित्यहं मन्य इत्यर्थः । शिवेन दे दिशावेव वस्ते व सन्ध्ये लचौछत्य रागेण रनकद्रव्येण कृत्वा ये भोभे कर्मभूते ते प्रापिते किं। विदा हे वस्वं रञ्जनाय कस्यचित् करे समर्पते तस्माच्छिवेन दिग्दयरूपे मम वस्ते भवतीभ्यां रत- शोभे प्रापनीये इति सन्ध्यादयं प्राज्ञप्तं स दिग्द्वयं रकशाभं चकारेत्यर्थ इति वा । सुनेत्रीति पाठे संयोगोपधादिति (पा०४१४६३) निषेधात् डोप् चिन्यः । दिसन्ध्यो समाहारे दिगोरेकत्वे धावन्तो वेति (पा०२१४॥३०॥वा. ४) स्वीले च दिगोरिति (पा. ४।१।२१) डोपि सन्ध्याशब्दस्य तद्धितान्तपद- बाद्धलतद्धितस्येति (पा०६४॥५.) यलोपः, अभिरभागे इत्यः (पा. १७४८१) कर्मप्रवंचनीयलात् तद्योगे द्वितीया। गत्यर्थवादणी कर्तुणी कर्मत्वं ॥ ११ ॥ घादायति । योऽयं भानुरेव भिक्षुः परित्राट् दण्डं पा- रिपार्थिकमेव वैश्वर्याएमादाय मकलास दिचु परिभ्रामति सोऽयं तापमः परित्राट् सायङ्काले अधों निमनन् पातालं 6,02, ·उत्तरनेयधरिते अब्यौ निमज्जनिव तापसोऽयं सन्ध्याभ्रकापायमधत्त सायं ॥ १२ ॥ अस्ताचलेऽस्मिन्निकपोपलामे सन्ध्याकपोल्लेखपरीक्षितो यः । विक्रीय तं हेलिहिरण्यपिण्डं नारावराटानियमादित द्यौः ।। १३ ।। प्रविशन्नथ च बजजले जलाशये स्नानं कुर्वन् सन्ध्यायाम गगनं तदेव काषायं रक्तवस्तमधत्तेव, उपरि खस्यो भागः अथ चोच्चतटस्योपरि दण्डस्योपरि वा निजमस्तकोपरि वा भूत- वानिव। एवं यतिरपि बहुकालावस्थानस्य निमिद्धवादुकल- चणः सन् परिवमन् कापाथं वस्त्र धारयति । कापाया दक सन्ध्या शोभत इत्यर्थः । माठर: पिङ्गलो दण्डः, भिक्षुः परि- ब्राट् कर्मन्दीति चामरः। काषायं तेन रतं (पा० ४।२१९) इत्यण् ॥ १२॥ अस्तेति । यः सूर्यः अस्मिन् प्रतीयां वर्तमाने निकपोप- लामे सुवर्णपरीक्षापाषाणतुल्येऽस्ताचले सन्ध्याराग एव कपो. लेखः घर्षोल्लेखस्तेन परीचित इयं द्यौस्तं हेलि सूर्यमेव हिर थपिण्डं विक्रीय विनिमयेन कसौचिद्दता तारारूपान् वराट- कान् कपईकान् श्रादित जगाई। उत्तम सुवर्षे रकपोतं भवति. तथा च रमपीतमुवर्ण सूर्यगोषकस्य निकपपरीचितसवीरसेव सन्ध्या दृशते । नाराय वराटका दव दृश्यना इत्यर्थः । .. 1 ·द्वाविंशः सर्गः।- ६६७ पचेलिमं दाडिममर्कविम्ब- मुत्तार्य सन्ध्या त्वगिवोभिताऽस्य। तारामयं वीजभुजाऽदसीयं कालेन निघूतमिवास्थियूथं ॥ १४॥ द्योरिति लोकव्यवहारानभिजत्वद्योतनाथ स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । वो हि सुवर्ण दत्वा मूर्खतया वराटकान् गृह्णाति धूर्तेन वञ्च्यते च । वराटकस्य व्यवहारे देश सुवर्णमपि दत्त्वा वराट एव गृह्यते ॥ १३ ॥ परेलिममिति। दाडिमवीजभुजा कालेन रनमर्कविम्वमेव पचेलिम तरोरुपर्ये व स्वयं पक्वं दाडिमफलमुत्तार्य गगनत- रोखोटयित्वा वीजग्रहणार्थ भित्ता वा सन्ध्यात्वगिव अस्य दाडिमस्य पकलाद्रतत्तिरेवोभिता परित्यक्ता, तीजभ- क्षणार्थमुपरितनवीजकोशवत् सन्ध्या पृथक् कृता। तथा वीज- भक्षणानन्तरं तारमयं तारारूपं अदमीयममुख्य दाडिमस्य अमीषां वीजानां वा सम्बन्धि अस्यां वीजमध्यस्थले श्वेतकणा- नां यूथं वृन्दं निष्ठ्यूनमिवोहोमिद, वीजानि भवयित्वा ग्टहीतं रममन्तर्गतश्वेतकणादृन्दं पुनः फूल्छतमिव । न हि काला- दृतेः सूर्यदाडिमं भचिहुं समर्थः। अन्योऽपि दाडिममुत्तार्य तत्त्वचं परित्यज्य वीजान्याखाद्य ग्रहीतरसान् वीजकणान् फू. "छत्य त्यजति ॥ १४ ॥ - , ·दर उत्तरनेयधधरिते। ताराततिर्वोजभिवादमाह- मियं निरष्ठीवि यदस्थियूथं। तनिष्कुलोकात्य रवि त्वगेषा सन्ध्योभिता पत्रिमदाडिमं वा ॥ १५॥ सन्ध्यावशेष कृतताण्डवस्य चण्डोपतेर्यपतनाभिघातात्। नारेति । सामर्थात् कालेन का रविमेव तत् पत्रिमं पचे- लिमं दाडिमं निष्कुलीय निर्गतवीजकुल छत्वा वीजरूपं धार ग्राहीला तदीया वगेवैषा सन्ध्या उज्झिता, वाशब्दः सम्भाव- नायामुभिरता किमित्यर्थः । तत्किमित्याशङ्ख्याह। वीजानि बादमादं भवयित्वा श्रस्य सूर्यरूपस्य पक्कदाडिमस्य संवन्धि अस्थियूथमिव दयं ताराततिः निरठीवि नियूता । जग्श्चा- जग्ध्वा इति श्रादमादं अदेराभीक्ष्ण्येन द्विवचनञ्च । निरठीवि कर्मणि चिए निष्कुलीकृत्य निष्कूलनिष्कोपणे (पा०५।४।६२) इति डाच । क्षेपकोऽयं लोकः ॥ १५ ॥ . सन्ध्येति। ३ मिये सन्ध्यावशेषे सन्ध्यावन्दनान्ने कृत ता- एवं नत्यं येन तस्य चण्डीपतेः पदोचरणयोदृढयनेनाभि- घाताद्धेतोः उत्पतयालुभिपतनशीलेरुचन्तितः कैलामी- + .

·दार्विशः धर्मः। E कैलासशैलस्फटिकाश्मखण्डै- रमण्डि पश्योत्पतयालुभिः ।। १६ ॥ इत्थं हिया वर्मनजन्मनेव सन्ध्यामपक्रान्तवतों प्रतीत्व । तारातमादन्तुरमन्तरिक्ष निरीक्षमाणः स पुनर्वभावे ॥ १७ ।। रामेषुमर्मव्रणनार्त्तिवेगा- द्रत्नाकरः प्रागयमुत्पपात । उत्पतयालुभिः स्पद्दि गृहीत्यालुच (पा०३।२।१५८) ॥ १६ ॥ इत्यमिति। स नलः पुन:मों बभाषे। किम्भूतः । इत्यमुक्त- प्रकारेण वर्षनजन्मना स्तुतिजातया हियेव अपक्रान्तवतों नि- तां सन्ध्या प्रतीत्य नित्यं निश्चित्य अन्तरिक्षं गगनं तारात- मोभ्यां दन्तुरितं मिश्रितं निरीक्षमाणः। श्रन्योऽयुत्तमो निज- वर्मनजातलज्जयाऽपकामति ॥१७॥ रामेति। भोः हे कामगरामनभूः कामशरामनमेव भुवा यस्याः भूदर्शनमात्रेण कामोदयकारिणि भैमि रामस्य राध- वस्य जामदग्न्यस्य वा दूपुणा मर्मणा वनाद्धेदनाद्धेतारुत्पन्ना श्रान्तिः पोडा तस्या वेगादाधिक्याद्धेनोर्निजस्याने स्थातुमयतः मन् भीत्या रत्नाकर एवायं प्राक् तस्मिन्नवसरे उत्पपात जई- मागात्, नेदं नभो यः पूर्वमुत्पपात स: श्यामजलः स्फुटरत्नगी रत्नाकर एवायं न लेतनभ इत्यर्थः । कीदृशः। ग्राहाणां जल- ·उत्तरनबंधचरिते। ग्राचा किर्मोरितमीनकम्बु नभी न भोः कामशरासनधूः।। १८॥ मोहाय देवासरमा विमुक्ता- ताराः शराः पुध्यशरेण शथे। - चारिणां जन्तूनामोधैः किर्मीरिता मिश्रिता नत्यहिता मीनाः कम्बवः भवाय यस्मिन् । नभस्तु यहमम्बन्धि श्रेषः क्रह- स्पत्यादिनारायहममूहो ध्रुवमण्डलग्रहसम्बन्धी समूहो वा, नेन मिश्रितो मानाख्यो राशिः कम्युः शङ्खाकारविशाखानक्षत्रञ्च यम्मिन् । रघुनाथेन किल सेतुबन्धममये शरण समुद्रो भेत्तुमा- रच इति तावन्माण पीडातिशयादुत्पतित इत्युच्यते। परश- रामेणापि निजवमत्यर्थ समुद्रो बाणेन परास्तः सन्नुत्पतितः, समुद्रजलस्यैवार्य कालिमा न तु गगनस्वेत्यर्थः । समुद्रंखा- . धोदेथे स्थिनानि रनगाहादीनि अधस्थितेन जलेन सुखेन द्रष्टुं शक्यन्ते । मकरकर्कटादयः साक्षान्मौनादय एव । न तु रा- ग्यादिभूताः भिटाच ताराः समुद्रमौनिकान्येव न तु तारा इत्यादि जातयं । शरामनभूरित्युवस्थान खानदीवाभावाद्र- खन्नाभावः। इस्खयाटस्तु मईकवंशप्रभवनिनि वत् समर्थनीयः । यदा मिटकविप्रयोगदर्शनाद् ज्ञातयं ॥१८॥ मोहानि। ६ ममि पुष्पारेण कामेण देवानामप्परमाञ्च मोहायान्यान्यमत्यन्तानुरागमनननाथें देवादीनामुपरि वर्ग- मानवाद्विमुफ़ा ऊई चिन्ताः, धपुप्परूपाः भरा एव तारा . .

·१००१ हाविंशः सर्गः। . 3301 पञ्चास्यवत् पञ्चशरस्य नाम्नि प्रपञ्चवाची खल्नु पञ्चशब्दः ॥१९॥ नभानदीकूलकुखायचक्री- कुन्तस्य नक्तं विरहाकुस्तस्य । । इत्यई पड़े। ननु कामस्य पुष्य शरत्वेऽपि पञ्चवाणत्वात् नाराणां वडतरत्वात् कथं कामवाणत्वमित्यामय समर्थयते । खलु य- स्मात् पञ्चशरस्य नावि पूर्वपदत्वेन वर्तमानः पञ्चशब्दः प्रप- ञ्चवाची प्रकरः पञ्चो विस्तारः तहाचकः, न तु सचावा- चकः, पचि विस्तारवचने इति वाणिजन्ताद्धातोः पचाचि पञ्चयन्ति विस्ता भवन्ति पञ्चाः भरा यस्येति विग्रहो न तु पञ्चसयाकाः भरा यखेति, तस्मात पुष्यवाणलं ताराणां युक्त- मेवेत्यर्थः । कस्येव । पञ्चास्ववत् "सिंह मृगेन्द्रः पञ्चायः" इति सिंहाभिधायिनि पञ्चास्थभन्दे सिंहस्य पञ्चसय मुखत्वाभावात् पञ्चयति विस्तृतं भवति पञ्चं विस्तृतमावं यस्यामा पञ्चास्व इनि व्युत्पत्या. पञ्चधब्दो यथा विस्तारवाचो तथेति व्यासः। प्रपञ्चा विस्तार इति इलायुधः ॥ १८ ॥ नभ इति । नतं विरहेखाकुल पीडितस्य नभोनद्या मन्दाकिन्याः कूलमेव कुलाय: स्वानं यस्य तस्य चक्रोकुलस्य - चक्रवाकोसमूहस्य दृार्नेत्रयोरपामथुजलानां पृषन्ति विन्दवः मन्ति त एव तारका अधःस्वितैर्जनै ग्यन्ते । तथा तामां ता- राणं पड्मणानि पुखचयवशाभूमि प्रत्यागमनानि गला- ·उत्तरनयंधचरिते ग्राहौघकिर्मोरितमीनकम्बु नभा नभाः कामशरासनधूः।। २८॥ मोहाय देवाशरसा विमुक्ता- स्ताराः शराः पुष्पशरेण शङ्क। चारिणां जन्तूमामाघैः किर्मीरिता मिश्रिता तत्महिता मीनाः कम्बवः भद्धाश्च यसिन् । नमस्तु ग्रहसम्बन्धि ओषः शाकद- स्पत्यादिताराबहसमूहो धुवमण्डलग्रहसम्बन्धी समूहो वा, तेन मिश्रिता मानाख्या राशिः कम्बुः शङ्खाकार विशाखानक्षत्रञ्च यम्मिन् । रघुनाथेन किल सेतुबन्धममये घरेण समुद्रो भेत्तुमा- रख इति तावन्मात्रेण पीडातिशयादुत्पनित इत्युच्यते। पर- रामेणापि निजवमत्यर्थ ममुद्रो बाणेन परास्त: मनुत्पतितः, समुद्रजलस्वार्थ कासिमा न तु गगनस्वेत्यर्थः । समुद्रस्था- धोदे स्थितानि रबगाहादीनि अधस्थितेन जलेन सुखेन द्रष्टु भकान्ते । मकर कर्कटादयः साक्षान्मीनादय एव । न तु रा- ध्यादिभ्रता: मिसाथ ताराः ममुद्र मोनिकान्येव न द तारा इत्यादि ज्ञातव्यं । भरामनधूरित्युवम्यानलानदीवाभावाद- स्वत्वाभावः। खपाटस्तु सहकवंगप्रभवन्निति वत् समर्थनीयः। यदा मिटकविप्रयोगदर्भनाद ज्ञातव्यं ॥१८॥ मोहायेति । हे भमि पुप्पारण कामेण देवानामपरमाच । मोहायान्यान्यमत्यन्नानुरागमनननार्थ देवादीनामुपरि वर्म- मानवादिमझा ऊ चिन्ताः, एभ्रपुष्परूपाः भरा एव तारा .

·. २००१ दाविंशः सर्गः। 3301 पच्चास्थवत् पञ्चशरख नाम्नि प्रपञ्चवाची खल्नु पञ्चशब्दः ।। १८ ॥ नभानदीकूलकुलायचक्री- कुलस्य नक्तं विरहाकुलख। इत्यहं शर्के । ननु कामम्म पुप्पशरत्वेऽपि पञ्चबाणत्वात् ताराणां बहुतरत्वात् कथं कामवाणवमित्यायय समर्थयते । खलु य- प्मात् पञ्चभरख नावि पूर्वपदवेन वर्तमानः पञ्चशब्दः प्रप- ञ्चवाची प्रकृष्टः पञ्चो विस्तारः तदाचकः, न तु मध्यावा- चकः, पचि विस्तारवचने इति खार्थणिजन्ताद्धातोः पचायचि पञ्चयन्ति विसता भवन्ति पञ्चाः भरा यस्खेति विग्रहो न तु पञ्चमयाका: शरा यस्खेति, तस्मात् पुष्यवाणत्वं ताराणां युक्त- मेवेत्यर्थः । कस्येव । पञ्चास्ववत् "मि हो मृगेन्द्रः पञ्चायः" इति सिंहाभिधायिनि पञ्चास्वशब्दे सिंहस्य पञ्चमझमुखवाभावात् पञ्चयति विस्तृतं भवति पञ्चं विस्तृतमाशं यस्यामा पञ्चास्व इति व्युत्पत्त्या. पञ्चशब्दो यथा विस्तारवाची तथेति यासः । प्रपञ्च विस्तार इति इलायुधः ॥ २८ ॥ नभ इति । नकं विरहेणाकुलख पीडितस्य नभोनद्या मन्दाकिन्याः कूलमेव कुलायः स्यानं यस्य तस्य चक्रोकुलस्य चक्रवाकोसमूहस्य दृशीर्नेत्रयोरपामग्रुजलानां पृषन्ति विन्दवः मन्ति त एव तारका अधःखितैनैर्दृग्मन्ते । तथा तामां ता- राणं घमणानि पुरचयवशाडूमिं प्रत्यागमनानि गलदा- ·उत्तरनैषधचरिते। दृशोरपा सन्ति पन्ति ताराः पतन्ति नत्मङ्गमणानि धाराः ।। २० ।। अमूनि मन्ये सुरनिरिण्या यादामि गोधा मकरः कुलीरः। नत्पूरखेलत्सुरभीतिदूर- मनान्यधः स्पष्टमितः प्रतोमः ॥ २१ ॥ प्पजलानां धारा एव पतन्ति । दृशाः सन्ति चिरस्थितिमन्नि यानि वाष्पपनि तानि तारा इति वा । तत्सङ्गमणानि स्थि- नताराप्रतिविम्वतानि तनुख्यानि पतन्य धःपातीनि यानि पृषन्ति तानि धारा अथुप्रवाहाः तामां ताराणां सङ्गमणानि वीथयो मेघादिमडानायो वा। धारा अश्रूण प्रवाहा इति वा। स्त्रियो चि विर हमसहमाना बदन्ति। पतन्तीति तिङन्त । पृषदिशेषणं वा ॥ २० ॥ अमूनीति । हे पिये गेाधाख्यास्तारा गोधा मकर राभिम- मन्विन्यस्ताराः मकरः कुलीरः कर्कटराभिस्तत्सम्बन्मिन्यस्तारा अमूनि प्रत्यक्षदृम्यानि अमरनिरिप्या मन्दाकिन्या यादीमि जवजन्नव एवेत्याई मन्ये गोधा मस्या: कर्कटा अपि जले वर्तन्ते उपरि च दृश्यन्ते तस्माद्देवन द्याया दास्येवैतानीव्यर्थः । तईि उपरिवर्तमानेन द्रष्टुं योग्या न बधःस्थितेनेत्यत आई तस्मा । नाफनधाः पूरे प्रवाई खेलन्नः मोउन्तः सरास्तेभ्यः मकाया- द्रीत्या दूरतलपर्यनमग्नानि, प्रत एव जसतलगामिवादी- ·द्वाविंशः सर्गः। स्मरस्य कम्बुः किमयचकास्ति दिवि निलोकीजयवादनीयः। कस्यापरसोडुमयैः प्रश्नै- वादित्रसृष्टिर्घटते भटस्य ॥ २२॥ किं योगिनीयं रजनी रतीशं याऽजीजिवत् पद्मममूमुहच्च । भागे दूतो भूदेशादपि स्पष्टं सुखेन जानीमः । भूभागे स्थिता अपि जलगामित्वाधादियादांसि व्यक्तं जले पम्याम इत्यर्थः । गोधाकारं ध्रुवमण्डलं, गोधा ज्येष्ठा वा ॥२१॥ सारस्येति । त्रिलोकोविजये वादनीयो वाद नाईः स्मरस्य सम्बन्धी अयं प्रत्यक्षदृश्यो विशाखानक्षत्ररूपः कम्वुः शङ्खः दिवि चकास्ति किं । उच्चतरदेशे वादितवाद्यं सर्वचाकण्यंत इति गगने स्थापितो लोकत्रयविजयवादनाई: कामस्यैव कम्बुः कि- मित्यर्थः । यम्मादपरस्य कस्य भटस्याडमयैस्तारारूपैः प्रसूनैः कृत्वा वादित्रसृष्टिः वाद्यनिर्माणं घटते, स्मरस्यैव धनुषः पुष्प- रूपत्वदर्शनात् तदोयस्यैव वाद्यस्य पुष्परूपत्वसम्भावनायुमत्वात् । ताराकुसुमरूपः कामशङ्ख एवायं गगने शोभते न वन्यदीय दूत्यर्थः ॥ २२॥ किमिति । इयं रजनी योगिनी स्वीपुंसयोगवती, अथ च गानमन्वसिद्धा मारणोच्चाटनाद्यभिज्ञा ती किं । चा रती दिवा निर्जीवमिव वीजमविधेरजीजिवंत सनीवं चो, पद्मम- . 6.82 ·१०.४ उारंगैषधरिते। योगईिमस्या मदतीमत्लन- मिदं वदत्यम्बरचुम्बि काबु ॥ २३ ॥ प्रबोधकान्नेऽहनि बाधितानि ताराः खपुष्पाणि निदर्भयन्तो। भूमुहत् पद्मानि १ यमकोच यत्। रात्री च स्त्रीपुंमयोगे काम उदीतो भवति पद्मानि च मङ्कुचन्ति । अलग्नं निराधार अम्बर चुम्मि आकाशवामि तारामाचात्मकत्वादलममराभिभूत वा इदं प्रत्यक्षरूपं कम्बु तारारूपः भङ्खगऽस्या रात्रियोगिन्या महतों योगईि वदति, दिवा दर्शनाभावादिदानी दृश्यमानः शङ्कग राषिजीतेति कथयति। योगशनि विना निराधार वस्तु कथं वापयेत् । योगिन्यपि मृतमपि जीवयति किञ्चिच माध्यति मुची प्रापति भान्तं करोति वा, तस्माद्योगिनी किमित्युप्रेता। कम्मुशब्दस्य नपुंसकत्वमप्यस्तोनि पूर्वमेवात मध्यं । अभीजिवदमूमुहदिनि चडोत्युपधा इखः ॥२२॥ प्रबोधेति । प्रिये प्रवोधकाले जागरणसमयेऽथ च मम्यग- मानोत्पत्तिसमयेऽनि दिवा याधितानि सूर्यदोनिध्वस्तका- तीनि ताराः नक्षत्ररूपाणि खपुष्पाणि गगनसम्बन्धीनि कुसु-' मानि नितरां दर्शयन्ती प्रकाशयन्ती, अथ च दृष्टान्तीबतो মুলি যাএলি মুবিন যিযাসিসী ব্যাথি : प्रमागितवेधं निभा स्टाभमतितरां इसमपि प्रत्यण मती: यगामपि प्यावरजमात्मक सकसं जगन्मुपाऽमत्यमाघ चुने।

·हाविमः सर्गः1 निशाद न्याध्वनि योगिनीयं . मृपा जगद्दष्टमपि स्फुटामं ॥२४॥ एणः स्मरणामयः सपत्री- कृतो भवद्भ्युगधन्दना यः। मुखे तवेन्दौ लसता स तारा- पुष्यालिवाणानुगतो गतोऽयं ॥ २५ ॥ बौद्धादिदर्शने हि ज्ञानस्यैव घटाद्याकारस्थानातिरितं सर्च मिथ्येति वाध्यते। योगिन्यपि प्रपञ्ची मिथ्येति दर्शयति तथे- यमपि राचिरहन्यपि पुप्पतुल्यानि नक्षत्राणि निजयोगात् गगने दर्भयतीति भावः । निदर्शनं करोति वेति प्रतीयमा- नोप्रेता ॥ २४॥ एण रति। वे भैमि तव मुखे एवेन्दावाद्वादकत्वादिगुण- योगाचन्द्र लमता प्रकाशमानेन, तथा भवद्भ्युगमेव धनुर्यस्य तेन स्मरेण तव मुखेन्दो विमतो गवांश्चन्द्रत्वात् सम्पतिपत्रव- दित्यनुमानप्रसिद्धो योऽयमयः कलवरूप एणे मृगः सप- श्रीकृतः मुखे, तचापदर्शनाजठरावस्थितपत्रस्यैव वाणस्वापर- पायें निर्गमनं यया भवति तथा व्यथितः, स एव म्हगः ता- रापुष्पालिनक्षत्ररूपपुलिस्तक्षशे वास्तेनानुगतः सन् सहित एक पलाय्य गतोऽयं गगने दृश्यते किं । चन्द्रे मृगेन भावं मचाच नास्ति, मचापः कामय मुखे लमति, गगने मृगशिरा नक्षत्र स्टगाण्यवाणाकारपुप्पतुन्यतारानुगते दृश्यते, ·उत्तरनैषधचरिते। लोकाश्रयो मण्डपमादिसटि- ब्रह्माण्डमाभात्यनुकाष्ठमस्य । खकान्तिरेणूत्करवान्ति मन्ति घुणव्रणदारनिभानि भानि ॥ २६ तईि कामेन विध्यान्तर्गतपत्रपार्थवहिनिर्गतवाणहिता व्यधि- तः पलाय्य गतः स एणोऽयं मृगो दृश्यते किमिति प्रतीयमा- नात्प्रेक्षा । सपत्रनिप्पचादति व्यथन दूति (पा०५।४।६१) डाच ॥ २५ ॥ लोकेति। हे भैमि ब्रह्माण्ड श्रादौ सर्वसमादपि पूर्व सृष्टि- निर्माणं यस्य, अथ च चिरकालनिर्मितं पुराणं मण्डपमिनि श्राभाति तत्र दिव शोभत इत्यर्थः । यतस्त्रयाणामपि लोका- नामाश्रयः ब्रह्माण्डाधारवाज्जगतां मण्डपाऽपि लोकानामा- श्रयः तच्छायानिवामित्वालोकानामाययनामलाच तस्य । अंत एवास्य ब्रह्माण्डमण्डपस्याऽनुकाष्ठं दिशि दिशि एतत्सम्बन्धि- नीषु सर्वासु दिनु, श्रथ चैतत्सम्बन्धीनि काठानि दारूणि लक्षीसत्य तेपु भानि मक्षत्राणि स्वकान्तिरूपस्य उत्खातरे- णूत्करस्य सम्बन्धीनि वान्तिरुङ्गारस्तदन्ति मन्ति घुणाख्यकोट- निर्मिती प्रणः छिद्रन्तस्य दारं मुख ननिमानि तत्तुल्यानि पुणेोत्कोर्षदाकरजोयुकानि दारुच्छिद्रमुखानीय दृश्यन्त - यर्थः । जनायनामा मण्डपोऽप्यनिगोला यदा भवति तदा नदीयकाठेपु पुणाः पतन्ति घुणोत्कोर्षगलट्रजोयुकाधि पुणे- .

·हाविंशः सर्गः। शचीसपन्यां दिशि पश्य भैमि शक्रेभदानद्रवनिरस्य। पोप्लूयते वासरसेतुनाशा- दुकृद्धलः पूर इवान्धकारः ॥२७॥ रामालिरामावलिदिग्विगादि ध्वान्तायते वाइनमन्तकस्य । कृतच्छिद्रमुखानि वृत्तानि च दृश्यन्ते तानीव भानीति भावः। मण्डपाऽस्तो जनात्रय इत्यमरः । अनुकाष्ठं वीमायामव्ययी- भावः॥ २६ ॥ इदानों मर्चदिगच्यापितमावर्षनं प्राच्यादिक्रमेणेपक्रमते । भचोति। हे भैमि अन्धकारः भच्याः सपनी दिक् प्राची तस्या वामररूपस्य मेतोः सूर्यस्य प्रभामादाया नाशाकृचलो निरर्गलः भवेभस्व दानद्रवो दानोदकं तस्य निर्झरप्रवाहस्तस्व ग्यामः पूर व पोभूयते म प्रसरति प्राची प्राप्नोतीत्यर्थः । वं पम्स प्राच्यामेव रावतदानजलप्रवाहपूरसम्भवः जलपूरी ऽपि बन्धेापगमादप्रनिहतप्रमरः सन्नितरां प्रसरति। पुङ मर्पण दत्यस्मादृशार्ये यङ् दिर्वचन ॥२०॥ दक्षिणदिगव्यापितमी वर्षयति। रामेनि। थोरानम्बातिः मतुः मेतुबन्ध एव म्यामलादीमावलियशास्तम्या दक्षिणस्या दिगो विगादि नितरां व्यापकं अन्तकम्न दिकपतिवाद्ददि- पदिकम्यं तद् वाहनं महिष एव ध्वान्तायते कमलनोलो .4 ·उत्तरनयधपरिते। यदीक्ष्य दूरादिव विभ्यतः खा- नयान गृहीत्वाऽपरतो विवखान्॥२८॥ यकं महाकालफलं किलासीत् प्रत्यग्गिरेः सानुनि भानुविम्। भिन्नस्य तस्यैव दृशन्निपाता- दोजानि जानामितमा तासि ।। २८ ॥ अन्धकार वाचरति। विवस्वान् सूर्यः वधमवाहनं दूराद বীর স্বজনেধিইন্যানি: স্বান্ স্বাদ गृहीलाऽपरतः पलायित दूर । दक्षिणदिशि तिमिरं यममहि- पवच्छोभत इत्यर्थः । अन्तकपदेन तदाहनस्य दारुणवं सूचितं, अत एव ततोऽप्यश्वानां भयं युकं । ध्वान्तायते उपमानादा- चारे कर्तुः फाङिति (पा.३।१।११) क्यङवात् त । सेतु- रासी खियां पुमानित्यमरः ॥२८॥ प्रतीचीयापितमा वर्मयति । पक्कमिति । भानुविम्ब प्रत्यग- गिरेः प्रतीयां वर्तमानस्यास्ताचलस्य भानुनि कालवशात् पर्क महाकालस्यैन्द्रवारन्याः फलमामोत् किलैवमई मन्य इत्यर्थः । तथाऽहमतिपकलादतियघलादुचतरदेशादधस्सा दृशदि शि- सायाँ निपातात तदभिघाताद्धेताभिन्नस्य विदीर्षस्य तस्य भानुविवरूपस्य महाकालफलस्य कृपणतमानि वीजान्येव तमां- मीति जानामितमां नितरां मन्ये । पर्वतादिकठिन समुद्भवं जमीरकर्तुल पो मदतिरितलष्णवीज महाकालफत टप- .

·दाविंशः सर्गः पत्युगिरीणामयशः तुमेरु- प्रदक्षिणाशाखदनादृतस्य । दिशस्तमचैत्ररथान्यनाम- पत्रच्छटाया मृगनाभिशोभि ॥३०॥ जर्दू धृतं व्योम यदुग्णरश्मे- दिवा सहस्रेण करैरिवासीत् । मर्गनिवारणार्थ ग्रहहारे डैध्यते । अस्तमयसन्वन्धात परिण- नकालं रकं महतः कालस्य फलभुतञ्च भानुविन्वं महाकाल फ- लमिव । तमामि विदोलस्य तल कृप्यतमानि वीजानोव प्रसर- नीत्यर्थः । अन्यदिगपेक्षया प्रतीच्यां मायंसमये सूर्य्यमन्ध्याम- म्वन्धिनः प्रकाजस्थामन्नवादल्पान्धकारखूचनार्थ तममा वीज- लेन-निरूपणं ॥ २८ ॥ उदोचोव्यापितमा वर्ष यति । पन्युरिति। चैत्ररयं कुदेर- वनं तदेवान्यनाम यस्यास्तादृशो पत्रच्छटा पत्रवल्लो यन्याञ्चैत्र- रयाख्यवनरूपपत्रवनिकाया उत्तरवा दिनो मृगनाभिः पच- वल्लीरचनासाधनभूता कस्तूरी तइच्छोभते एवं सोनं कृष्ण तमं 'तमो गिरीणां पत्युर्हिमाचलवायन एव, यतः समेरोः प्रद- विणीकरणद्भास्वता सूर्चणानादृनखावजातस्य । हिमाद्रिर्य- द्यपि गिरीए पनिस्तथापि सूर्य णानादृतत्वाधीन एव । मेरुरेव महान् । अवोगानं चैत्ररयमित्व मरः ॥ ३० ॥ अईदिग्व्यापितमो वर्लयति । अर्द्धमिति। नमान्न वामलं ·उतरनेवधचरिते। पतत्तदेवांशशमता विनेदं नेदिष्ठतामेति कुलस्तमिदं ॥ ३१॥ ऊर्पितन्युजकटाहकल्पे यद्योम्नि दोपेन दिनाधिपेन । यड्याम दिवा सहस्त्ररश्मेः महसमयः करैः किरणैरथ च इ- स्तरू, दूरोचप्रदेशे तमिवामीत्, तन्नभ एवेदं तमाल म्यामलं अंशुमता विना सायंममये सूर्यविनाशाद्धारकेणानेन विनाऽध:- पतत् सत्. नेदिष्ठतामतितमा नैकव्यमेति, तमिस्र कुतः करमा- दकस्मादागनमपि तिमिरं नाम किमपि नास्ति, किन्तु निक- टीभवद्गनमेव तमिस्रमित्यर्थः । पततडोमिव तमिस्र कुतो भूमी निकटतामेति, न तु तदतिरिक्त नभोऽस्तीति वा। अन्यदपि यत् कस्यचित् कराभ्यामूई धार्यते तदभावेऽधः पतत्येव । नेदिष्ठतां अतिशयने इष्ठनि, अनिकवाढयोरिति (पा०५१३।६३) नेदा- देशः। कुतः । पते मावविभक्तिकस्तमिः ॥ ३१ ॥ अधोदिग्यापितमा वर्षयति । ऊर्धति । सामादिधिना अर्द्ध सूर्यदीपस्यैवोपरिभागेऽपितो न्युनःकज्जलधारणार्थम- धोमुखोऽनितमां महाकटाइः कर्परं तत्कन्धे तो कृप्यतमे . व्याधि अधिकरणे प्रकाशका रणा कज्जलधारणार्थन दिना- घिनैव दीपेन करणेन यत् कन्जलं न्यधापि न्यस्तं तत्कज- समेव नमो भूपा क्रममत्राताजल्येन छाला मिसात् यु भवत् पतनापणकर्मकारणं गुरुत्वं यस्य तादृम मत् ममावलमत् .

·हाविंशः सर्गः। न्यधाथि तममिलगुरुत्वं भूमौ तमः कब्जलमस्खलत् किं॥३२॥ ध्वान्तणनाभ्या शितिनाऽम्वरेण दिशः शरैः ठूनशरस्य तारे अतिभारेण पतितं किं । गुरुत्वाद्धि पतनं युक्तं । नत् कन्चल- मेव भूमी पतितं किं, अपि तु तमो नाम न किञ्चिदित्यर्य इति वा । कजलमपि कर्परेतं क्रमेण वहु भवद् गुरुत्वादधः पतति । कटाहः कपरे तयेति निघण्टुः । ईपदसमाप्ती कन्पयन- त्ययः ॥ ३२ ॥ ध्वान्तेति । ध्वान्तेनैवैणनाभ्या कस्वर्या तया शितिना नीन्ने- नाम्बरेण गगनेनाथ च वस्त्रेण । यदर । ध्वान्तणनाभ्या कृत्वा नोसेन गगनेनोपलक्षितास्तथा निमित्तात् पुप्पतुन्यरूपत्वाचोच- लैस्तारैर्नक्षत्रैरेव सूनगरस कामस्य शरैरुपलक्षिताः, श्रथ च तारैफन्चलेः पुप्यरुपलचितास्तथा प्रकामाभावान्मन्दार्मन्द- नयनरैर्लच्या लक्षणीयाः, अथ च मन्दाक्षस्य बनाया वि- घयता: सलमा अत एवाभिमारिकाभाः खैरिणीतुन्याः • दिशः, अनिन्दो चन्द्ररहितायां अनुदितचन्द्रवाच्छायायां निधि मामायान्ति प्रत्यागच्छन्ति तस्मात् सपनोधान्या बसेकी भव। अभिसारिका अपि धायां रावी इभववाद्याभ- रणाः, छप्णायाश्च रात्री कृष्णवखाद्याभरणा: ममायान्तीति । ना अपि कसूरोकृतारागा नोलवमनाः प्रच्छन्त्रतपुप्पाः 612 ·२०१२ उत्तर नयधचरिते। मन्दाक्षलक्ष्या निशि मामनिन्दा सो भवायान्यभिसारिकाभाः ।। ३३ ।। भावन्मयों मीलयतो दृशं द्रा मिथोमिलद्द्यच्चलमादिपुंसः। प्राचन्महे तन्चि तमांसि पक्ष्म श्यामत्वलक्ष्मीविजितेन्दुलक्ष्म ॥ ३४ ।। कामवाण पीडिताः मलज्जाः सत्यः कामुकं प्रति ममायान्ति सदीयनायिकाश्च सेा भवन्ति, तथा दिशोऽपौत्यर्थः । सब्बी अपि दिश एकच मिलिता इति प्रतीतिः। तिर्यग्व्यापितमो वर्षितमनेन । कान्तार्थिनी तु या याति सङ्घतं साऽभिसारि- केत्यमरः। मन्दाक्षमन्दा दूति पाठे मन्द नयनानामल्पदृग्या- स्तमोवाइल्यात्। अथ च तमोबाइल्यान्मन्दाक्षा अत एव मन्द- गमनाः, लज्जया वा मन्दगमना इत्यर्थः । तारशब्दः पूर्व- वत् ॥ ३३ ॥ भास्वदिति। हे तन्चि कृशाङ्गि भावन्मयों रविरूपा द- क्षिण दृशमसामयव्याजेन द्राक शोचं मील यतः महोचयतः धादियुंमः श्रीविष्णोमियोऽन्योन्यं मिलती दावयश्वलावधिः । पुटे यम्म निमोखनवशाद न्यान्यसंलमपुटत्वानिविडरोमक, अत एव ग्यामवलल्या विजिनं नितरां पराभूतं तन्दुला थेन ता. दर्भ पम नेचमम्वन्ध्यूर्धाध:पुटे पुनर्धनोभतरोमा प्येव नाभि ययमापुम पूमः, न तु नतोऽन्यानि तगामीत्यर्थः । तिमिर- ·द्वारिंशः सर्गः। १०१३ विवस्वताऽनायिपतेव मिश्राः खगोसहस्रेण समञ्जनानां । गावोऽपि नेत्रापरनामधेया- तेनेदमान्ध्यं खलु नान्धकारैः ॥३५ ।। ध्वान्तस्य वामोरु विचारणायां वैषेपिकं चारु मतं मतं मे । व्याप्तत्वात् किमपि न दृश्यत इति भावः। पक्ष्मेत्ति जात्यैक- वचनं ॥ ३४ ॥ विवखतेति । विवखता नेत्रमित्यपरनामधेयं यामां ताश्च- शुरूपा जनानां गावोऽपि खस्य गवां किरणानां सहस्रेण मम सह मिया दिने निमीलिताः सत्यः अनायिषतेव नीता इव यकात् तेन खलु तेनैवेदमाध्यं प्रकामाभावानेत्रापगमाच रूपाग्रहणं, नवन्धकारैः कृत्वेदमान्ध्यं, तमोवशात् किमपि न दृग्यत इति भावः । अन्येनापि गोपालेन खगोसहसेण मि- थिताः परेषामपि गावो नीयन्त इति ॥ ३५ ॥ ध्वान्तस्येति । हे वामोर अतिसुन्दरोरु ध्वान्तम्य विचार- पायां तमःस्वरूपनिरूपणे विषये वैशेपिकं मतं पटपदार्थ- साधर्मवैधर्मनिरूपणांत्मकं काणाददर्शनं चारु मदुपपत्तिकं न वन्यदिति मे मतं मम्मतं । खलु यस्मात् कारणात् सम्प्रदायविदः तद्दर्शनं वैगेपिकं शास्त्र मौलकमार्वदन्ति । अत एव तममस्त- वनिरूपणाय अनारोपितस्वरूपनिरूपणाच क्षमं सनर्थमुलू- .

·२०१० उत्तरनैयधचरिते। औलूकमाहुः खलु दर्शनं तत् क्षम तमस्तत्त्वनिरूपणाय ॥ ३६॥ कस्ख चूकस्य सम्बन्धि, दृग्यते अनेनेति दर्शन, चार सदुपपत्तिक न वन्यदिति मे मतं सम्मतं । खलु यस्मात् कारणात् तदर्शनं वैशेषिक भारत्रमालूकमाहुर्वदन्ति । वैशेषिकमप्युलूकापरनाम्बा काणादमुनिना प्रेनिमित्या लूकदर्शनं, ततश्चैतदपि तमस्तत्त्वनि- रूपणाय समर्थमिति युक्तमित्यर्थ इति शब्दच्छल । वैशेषिकदर्शने च किमिदं तमो भावरूपं, श्रभावरूपं वेति सन्देहे भासामभाव एव तम इति सूत्राविरोधेन व्योमशिवाचार्यादयः पटपदार्थव- धर्मणाभावरूपमेव नमो न्यरूपयन्। श्रीधराचार्याखारोपित भूरूपमेव तम इति निर्वणं भाभावे सत्येव तमःप्रतीतिमीभाव एव तम इत्युक्तमिति सूत्रविरोधं पर्यहार्युः । एतदसहमानाः श्रीमदुदयनाचार्यादयः पुनीमामभावमेव तमस्लेन निरनपुर, यस्मात्तदोलूक दर्शनं वैशेषिकशा तमस्तत्वनिरूपणाय इम- मारिति वाऽन्वयः। महत्यन्धकारे सत्यपि घटादिपदार्थ को वा पग्यतीति ध्वान्तविचारणायां क्रियमाणायां धूमने चमेष धार मर्वेभ्योऽप्यधिकमिति मे मतं पुनः पुनः मम्मतमित्यर्थः । उम्मूकने त्रमेव महान्धकारे घटादिविलकियितुं समर्थ, अन्य- दोयनेत्राणां त्वान्ध्यमेव जातमिति भावः । यता वैशेपिकं घ. रादीन् विपान्येति तादुभं मदान्धकारे घूमने चमेव घटादोन भेदेन जानामि न यन्यदीयं ने, नमान् तदेव पार्मिति। तप .

·हाविंशः सर्गः। बानिस्पृशः स्पर्णनिषेधभूमेः सेयं त्रिशोरिव सम्पदस्य । न किञ्चिदन्यत् प्रति कौशिकीये दृशौ विहाय प्रियमातनोति ॥ ३७॥ .. वृद्धसम्मत्यर्थमुत्तराई। उलूकवृत्या कणानत्तीति कणादस्वैवा- लूक इति नाम तेन प्रोतवादोलूकं । वामं सव्ये प्रतीपे च द्रविणे चातिसुन्दरे, इति वियः। वामोरु संहितशफेत्यादिना (पा. ४।१।७०) अङ नदोवाइखः। श्रीलकं तेन प्रोन (पा४।३। १०१) इत्यण पक्षे तस्येदमिति च (पा० ४।३।१२०) ॥ ३६ ॥ धानोति । स्वानिस्पृशः कालिमस्पर्शिनः श्यामस्याथ च वैडालवामालिन्ययुक्तस्य निःोकस्य तथाऽभावरूपत्वात् स्पर्श- गुणनिषेधस्य भूमेः स्यानस्थाथ च चण्डालत्या देवास्पग्य स्याम्य- तमतः राजस्त्रिशङ्कोरिव मेयं प्रसिद्धा मत्यक्षेण ग्रहमाणा सम्पद बाहुल्येन खरूपलाभोऽथ च राज्यमतिः शिवाय बोलकेऽथ प वैश्वामित्री ने विधायान्गत् किमिति अपरं किमपि वस्तु लक्षीकृत्य प्रियं पित गायनामिबिमा सार एव नेत्रे लमीसत्य हितं करोति । न्याति भिग प्रियं नातनातीति वा। अन्धकारे गुनफमेपे एप परार्धा पश्यत इति तासम्पत्तयोः प्रिया। चिंकारा मम्पदिशामिषीय नेत्रयोः प्रिया नान्यस्य । एतदुपाख्यानं रामायणादी ममि । कोभिकीये वृद्धापः (पा०४।२।११४) ॥ २७॥ .

·उत्तर नेयधरिते। मूहाभिषिक्तः खलु यो यहाणां तहासमास्कन्दितनयोभा। मूर्द्धति । यो रविनवानां यहाणां मध्ये खलु निश्चित मूभिषिको राजा, उलूकानां लोकः सः तस्य रवेर्भया दोप्या समास्कन्दिता नितरां पराभूता सक्षममा नक्षत्रका- न्तियस्मिन् तत्तथा स्फुटं उपलब्धानि अन्यजनेन दृष्टानि घटा- दिस्वरूपाणि यस्मिंस्तादृशमपि दिवा कभूितं दिनमन्धकार- मेवावलोकत, अपग्यत दिने तस्य दर्शनाश के दिनमन्धकार- रूपत्वेनैव मेन इत्यर्थः। तथा यतं लब्धानि घटादिरूपाणि यत्र तादृशमन्धकारमेवालोकमपश्यदर्शनमहकारिप्रकाशरूप- खेनैव मेने, अर्थाद्राप्रावित्यर्थः । अन्धकार स्फुटनब्धरूपमित्या- वृत्या योज्यं तेन ताममा विपरीतदृश एवं भवन्तीति व्यज्यते । एवंविधमन्धकारञ्च स्फुट मतिप्रसिद्धं भुक्तभावरात्मकं लन्ध रूपं येन तादृशमालाकमेवापश्यत् । कृष्णरूपमपि तमः शुक्लभाख- रालोकत्वेनापग्यदिति विरुद्धमित्यर्थः । अथ च यो ग्रहराजः सूर्य;, प्राकान्तनक्षत्रलमोकान्तद्भासं सूर्यदीप्तिमेवायमुलक- लोको दिवा दिनेऽन्धकारमपश्यत्, रात्री चान्धकारमालाकम- . पग्यत, दिने स्वीलोक एव तमोरात्री च तम एव सूर्यालोक इति ददशेत्यर्थः । कीदृगों तद्भामं कीदृगन्धकार स्फुटमपलब्धा- नि घटादिरूपाणि यस्थामन्यजनेन नादृभी स्फुटं सातखरूप- साभवेत्यन्धकारस्य नघुमकवानपुंसकै कमेपैकवद्भावेन वा या ·दाविंशः सर्गः २०१७ दिवाऽन्धकारं स्फुटलब्धरूप- मालोकतालोकमुलूकलोकः ॥३८॥ दिने मम इपिणि कोडगेपो प्रचार इत्याकलनाय चारी। ख्येयं सूर्यदीप्याऽममास्कन्दिताऽपराभूता नक्षचलमीर्यच तं, अन्धकारविशेषणं वा। राची सूर्यदीप्तरभावादतिरस्कृतनक्ष- शोभमित्यर्थः। सूर्य्यदीप्तेरेव समास्कन्दनसामर्थात् तममेव रात्री यत् तिरस्करणं तेनैव नक्षत्रशोभा यस्मिन्निति वा, इत्यादिव्याख्यानानि ज्ञातव्यानि । लक्ष्मीमिति पाठे नदीत्वे- ऽपि समासान्तविधेरनित्यत्वात् कवभावः। मूर्द्धाभिपिनो रा- जन्यः, अन्धकारोऽस्त्रियाञ्चैत्यमरः ॥ ३८ ॥ दिन इति । अन्धकार इत्याकलनाय सामन्येन ज्ञाना) प्रतिवस्तुलनाः पदार्थमात्रसम्बद्धाः प्रतिच्छाया एव चारीः गूढार्थवेदिकाचारनारीर्विधाथ चारपदं ताभ्यो दत्ता दिनं प्रति सम्प्रेष्य समागतास्ताः तत्रत्यत्तान्तं प्रष्टुमिव पुनः प्रावे- भयत्, निजनैकयमित्यर्थात् । इति किं । ममान्धकारस्य देपिणि 'माममहसाने दिने विषये एषां वस्तूनां कोदृक् प्रचारो वि- हरणं सेहादिव्यवहारयेति। दिवा प्रतिपदार्थमबद्धाः छाया एव रात्री समागत्य मिलिता निजस्वामिनमन्धकार प्रावि- भन्। राधी हि प्रकामाभावे छाया अन्धकारेण महेकोभवतीति तत्सम्बन्धादेव महानन्धकारः प्रतीयत इति भावः । एतेन .

·उत्तरनयधचरिते।
छाया विधाय प्रतिवस्तुलनाः
प्रावेशयत् प्रष्टुमिवान्धकारः ॥ ३८ ॥
ध्वान्तस्य तेन क्रियमाणयेत्यं
विपः शशी वर्णनयाऽथ रुएः ।
उद्यन्नुपासोकि जपारुणश्री-
नराधिपेनानुनयेच्छयेव ॥ ४० ॥
प्रतिच्छायाऽपि तम एवेति वर्णितं। अन्योऽपि रात्री लोकस्थि-
तिं ज्ञातुकामः स्त्रीणां सर्वत्र प्रवेष्टुं शक्यत्वात् चारनारीः
सम्प्रेग्य तवत्यवृत्तान्तं विचार्य ममागतास्ताः प्रष्टुमात्ममविधं
प्रवेशयति । छाया एव चारोः प्रतिवस्तुलना विधायेति वा।
चारपदं दत्ता यद्दिनं मत्येव प्रेषयामास, अत एव ताः दिने
प्रतिवस्तुलना दृश्यन्त इति वा। चारी पुंयोगान्डीप् ॥ ३८॥
इदानी चन्द्रोदयं वर्षयितुमुपक्रमते । ध्वान्तस्येति । तेभ
नराधिपेन नलेनेत्थं क्रियमाणया हिषः शत्रुभूतस्य ध्वान्तस्य
वर्णनया सरः क्रुद्ध व जपाकुसुमवदरुणा श्रीर्यस्य स उदयन्
उदयं प्राप्नुवन् गशो तेनैव राज्ञा अथानन्तरं अनुनयेछयेव
प्रमादनवाञ्छयेवोपाओकि लोक स्तोतुमारम्भि। अन्योऽपि वैरि-
वर्षनया रुपः मन् अरुणो भवति, नत्परिहारार्थमुदितः मन्
वर्षकेन प्रमादनाथ स्तूयत इति प्रतीयमानोत्मेचा। दुव शब्द ।
सोभयच योजना वा। उपाकि मत्येति (पा० ३।१।२५)
णिजन्तात् कर्मणि घिण् ॥ ४० ॥

·द्वाविंशः सर्गः।. पग्यावृतोऽप्येष निमेषमद्रे- रधित्यकाभूमितिरस्करिण्या। प्रवर्पति प्रेयसि चन्द्रिकाभि- श्वकोरचच्चूचनुकान् प्रतीन्दुः ।। ४ ।। ध्वान्ते द्रुमान्तानभिसारिकाम्वं शङ्कख सङ्कत निकतमाप्ताः । पश्येति। हे प्रेयसि प्राणप्रिये एप इन्दुश्चन्द्रिकाभिश्चको- राणां चन्द्रिकासवदतपायिनां पक्षिण चञ्चू एव चुलुकास्तान् प्रति पूरयित्वा प्रकर्षण वर्षति सुधामित्यर्थात् । यावता चकोर- चञ्चूपूरणं भवति तावत्प्रमाणं वर्षतीत्यर्थः। त्वं पश्य 1 किम्भूतः । अट्रेक्दयाचल स्थाधित्यकाभग्यायशिखरेणैव तिरस्करिया ज- वनिकया निमेषलक्षणमत्यल्पकालमावृतोऽपि सन् सम्पूर्णानुदि- तोऽपि प्रथमचन्द्रिकाभिरेव चकाराणामानन्दं करोति किं पुनरुदितः मनिति भावः । अन्योऽप्युपकारी दूरस्योऽप्युदयो- न्मुखोऽन्येषामुपकरोति ॥ ४ ॥ ध्वान्न इति। हे प्रिये त्वं चन्द्रोदयात् पूर्व धान्ने मति छ- मान्तान्, तरुनिकटदेशानेव वृक्षाधोभागानेव सम्भोगार्थ काम- कदत्तमङ्केतनिकेतं प्राप्ताः ता अभिमारिकाः खैरिणोः सख मम्भावय । तथा इदानों चन्द्रोदये मति वृताधोभागवर्तिच्छा- याच्छलादुन्मितं पूर्वटतं नमोऽनुकूलं चेलं वसं याभिस्ता- भोः मतीः भवर्षवाज्योत्स्नानुकूलैश्चन्द्रिकानुगुणैर्धवन्नतरैदुंकू- ·उत्तरधरिते। छायाछ लादुझिननीलचेला ज्योत्स्नानुकूलैचलिता दुकूलैः॥४२॥ त्वदास्यलक्ष्मीमुकुरं चकोः स्वकौमुदीमादयमानमिन्दुः। लैरुपलचिताः सतीथलिताः सम्भोगं कृत्वा स्वगृहं प्रति पुनः परात्तास्वं सम्भावय। तमसि सत्येव केनापि न ज्ञातव्यमिति बुद्ध्या नीलं वस्तं परिधाय सङ्केतस्थानमागताः, चन्द्रोदये पुन- लवस्त्रपरिधाने पूर्जवदीत्या नत तत्रैव विहाय श्वेतं कुंकूवं सवर्णत्वात् परिधाथ केनापि न ज्ञाताः । नीलचोला इति पाठे चालः कूर्यासः ॥ ४२ ॥ बदिति। रम्भातरूपीवरोरु रम्भातस्वदतिपोवरौ अरू यथाम्नत्मबुद्धिः त्वं निशायामिन्दीवर नीलोत्पलं तदारुभा यस्यास्तया दृभा अरु सादरमिन्दु पिव विलोकय । किम्भूनं । तवास्थलल्याः मुखशोभाया अवलोकनार्थ मुकुरं दर्पणमिव । नथा चकोरैः प्रयोज्यैः खकौमुदीमादयमानं निजकौमुदीं च- कारान् पाययमानं । उदिते चन्द्रे चकोरा: सानन्दा जाता: नीलोत्पलानि च विकसितानोति भावः। एतेनेन्दोः परोपका- रित्वं सूचितं । विकसितेन्दीवरतुल्यया दृशा पिवेत्यनेन च- द्रोदये होन्दीवर विकमनि वं चैवम्भूतया दृभा यदा चन्द्रम- बन्नाकयियमि तदा जनलहश चन्द्रावलोकन विकमितमिन्दी- वरमयेदिनि शास्तीति सूचित । दिवामद्धोवादमादृश्य- .

·द्वाविंशः सर्गः। १०२१ दृशा निगेन्दीवरचारुभासा पिवोरु रम्भातरुपीवरोरु ॥४३॥ असंशयं सागरभागुदस्थात् पृथ्वीधरादेव मथः पुराऽयं । अमुध्य यस्मादधुनाऽपि सिन्धी स्थितस्य शैलादुदयं प्रतीमः ॥४४॥ . मिति। इन्दीवरख विकसितवद्योतनाथ निशापदं। चकारीः गतिबुद्धीति (पा० ११४१५२) कर्मत्वप्राप्तावपि, श्रादिखाद्यान (पा० १।४।५रावा ०२) इति प्रतिषेधात् कर्तरि बताया। पाद- यमानं निगरणार्थत्वात् परस्मैपदप्रान्नावपि अदेः प्रतिपेधा व- कच्यः (पा. १३१८७वा ०१) इति निषेधात्, णिचश्चेति (पा० १।३।७४) तड्।। ४३ ॥ श्रसंशयमिति। पुरा पूर्व सागरभाक् समुद्रगर्भस्योऽयं चन्द्रः मयो दण्डभूतात् पृथ्वोधरात् पर्वतान्मन्दरा रेव देतोरद- स्थादुत्पन्न इत्यमंशयं निश्चितं पुराणदौ यदेवं श्रूयते तत् सत्यमित्यर्थः । पुरा उदयात् प्रथमसम्भवावसरे तस्मादेव समु- त्थित इति वा । तत्र हेतुमाह, यस्माद्धेतोरधुनाऽपि सन्भवा- नरावसरेऽपि मिन्धी वितस्य मागरगर्भम्दस्याप्थमुव्य चन्द्रस्य जैलादुदयाचलादेवोदयमुत्पत्तिं प्रतोमो जानोमः । प्रत्यई 'मागरवस्थाप्यवाचलोत्पत्तिमोलवरूपलिङ्गदर्शनात् . ममुद्रम- .

·हाविंशः सर्गः। १०२३ ततस्तदीयाधरयावयोगा- दुदेति विश्वारुणविम्व एषः ॥४६॥ विलोमिताोत्किरणाद्दुरूह- दृगादिना दृश्यविलोचनादि। - हेतोः विम्बवत पकविम्बीफचवदरुणं विन्वं मण्डलं यच तादृश उदेति । अन्योऽपि समानः सखसविधमागतः मन मख्या प्रीत्या चुन्यते ! मुखैरिति बहुवचनेन तत्र प्रदेशे युगपदेव उम्बनाइडलयावकयोगात् सकलस्यापि चन्द्रविन्वस्य रकवं युक- मिति सूचितम् ॥ ४६॥ विलोमितेति। विधिः विधुना चन्द्रेणैव काञ्चनस्य मञ्चकेन विम्बकेन कला वधूनामनिरमणीयमाननं विधत्ते किं । किम्भू- तेन। विलोमितः परामुखः कृतः खमभया जितोऽद्धः कल- के येन एतादृभादुययादनितेजखिनः किरणा तार्दुरूहो दुम्तयः दृगादिर्ने त्राद्यवयवो यस्त्र, अय च विपगेतीछतानाम- द्वानां नेचादिनिर्माणार्थ नियोवतामचिन्हम्बानानामुत्किरणं महट्टनं तस्माद्धेतोः, साक्षादलच्चनेत्रकर्सनामिकाद्यवयवेन, श्राननञ्च माशाह या विलोचनादयो नासाकाद्यवयवा यस्य तादृशं,तम्मिन ब्रह्मा स्त्रीमुखं चन्द्ररूपेण महाराष्ट्रभाषया ढमा इत्यायेन वर्षस्य सचकेए निर्ममे, मञ्चके हिनिम्याद्यस्य वस्तुनो निघोन्नतभागा विपरीता एवोत्कीर्यन्ते तत्र च नेत्राद्यवयवा दुर्जेया भवन्नि, भवनिर्मितमुखादी चदम्बा भवन्ति तस्मादेवं .

·१.२२ उत्तरषधचरित। निजानुजेनातिथितामुपेतः प्राचीपतेवाहनवारणेन सिन्दूरसान्द्रे किमकारि मूहि तेनारुणोरयमुनिधीते ॥ ४५ ॥ यत् प्रातिमद्भिर्वदनैः स्वसाम्या- दचुम्बि नाकाधिपनायिकानां । धने प्रथममभवावमरेऽप्ययमचलादेवोत्पत्र इति निश्चिनुम इत्यर्थः । उदयाचलशिखरं चन्द्रोऽतिक्रामतीति भावः ॥ ४४ ॥ निजेति। निजानुजेन एकस्मात् सिन्धोरुत्पन्नतया अम्मा- चन्द्रात् पश्चाजातेन कनी॥ पप्राचीपतेरिन्द्रस्य वाहन- वारणेन माच्या स्थितेनरूपीवरोतिथितामुपेतः प्राप्तः प्राचा- मुदितलात् तत्सविधं प्राप्तःमन्त्रयं चन्द्रोऽग्रजात्वात् सिन्दुरेण मान्द्रे मूर्द्धि अकारि कृतः किं । गौरवान्नमस्कारपूज्यं शिरस्थारोपितः किमित्यर्थः । तेन मान्द्रमिन्दुरथिरःस्थापनेन हेतुना लग्नवि- न्दूरवभादयमरुणश्रीरारक्तशोभ उज्जि होते, उदयते। उज्जि- कोते किमिति वा । उदयंयन्द्रः मिन्दुररको दृश्यत इत्यर्थः ॥४५॥ यदिति। उनलादिगुणयोगेन समाम्यात् प्रीतिमद्भिः नाकाधिपस्येन्द्रस्य नायिकानां वदनम्मात् खमविधमागत एप चन्द्रोऽम्मि तम्मा तोशाम्मनादा तदीयानां देवेन्द्रना- पिकानामधरपु न्यस्ता यावाइलकस्तस्य योगात् मम्बन्धा' ·हाविंशः सर्गः। २०२३ ततस्तदीयाधरयावयोगा- दुदेति विम्वारुणविम्व एषः ॥४६॥ विलोमिताोत्किरणाद्दुरूह- गादिना दृश्यविलोचनादि। द्धताः विम्ववत् पक्कविम्बीफलवदरणं विन्वं मण्डलं यस्य तादृश उदेति । अन्योऽपि समानः मखमविधमागतः सन सख्या प्रोत्या चुम्व्यते । मुखैरिति बहुवचनेन तत्र प्रदेश युगपदेव जुम्यनाद्दलयावकयोगात् मकलस्वापि चन्द्रविन्वस्थ रकवं युक- मिति सूचितम् ॥ ४६॥ विलोमितेति। विधिः विधुना चन्द्रेणैव काञ्चनस्य सञ्चकेन विम्बकेन कला वधूनामतिरमणीयमाननं विधत्ते किं । किम्भू- तेन। विलोमितः पराङ्मुखः कृतः खमभया जितोऽङ्कः कल- को येन एतादृमादुल यादतितेजखिनः किरणाद्धेतार्दुरूहो दुस्तयः दृगादिचाद्यवयवो यख, अथ च विपरीतीछतानाम- वानां नेत्रादिनिर्माणार्थ निनोन्नतामचिन्हस्वानानामुत्किरणं महानं तस्माद्धेतो:, माधादलक्ष्यनेत्रकर्षनामिकाद्यवयवेन, आननञ्च सादाहस्सा विलोचनादयो नामाकाद्यवयवा यस्व तादृशं,तस्मिन ब्रह्मा स्वीमुखं चन्द्ररूपेण महाराष्ट्रभाषया ढमा इत्याख्येन स्वर्णस्य सञ्चकेण निर्ममे, मञ्चके हि नियाद्यस्व वस्तुनो निघोबतभागा विपरीता एवोत्कीर्यन्ते तत्र च नेत्राद्यवयवा 'दुर्भया भवन्ति, भवनिर्मितमुखादी च दुम्सा भवन्ति तम्मादेवं ·उत्तरने यधरिते। विधिविधत्ते विधुना बधूनां किमाननं काञ्चनसच्चकेन ॥४७॥ अनेन वेधा विपरीतरूप- विनिर्मािताकोत्किरणानकेन । त्वदाननं दृश्यगाद्यलक्ष्य- दृगादिनैवाकृत सच्चकेन ।। ४८॥ अस्याः सुराधीशदिशः पुराऽऽसी- द्यदम्बरं पीतमिदं रजन्या। तक इत्यर्थः। उदितमात्रश्चन्द्रोऽल्पतमसुवर्ण मञ्चकवटूक्तो दृश्यत इति भावः । उत्तम सुवर्ण रक्तवभवति । श्राननमिति जात्यैकवचनं ॥ ४७॥ अनेनेति । वेधा विपरीतरूपं यथा तथा विनिर्मितमुत- विधमकिरणं यत्र तादृशमङ्ख यस्य तेन तथाऽलक्ष्यगा- दिना अनेन चन्द्रेणेव सञ्चकेन दृश्यं सुन्दरमथच प्रत्यक्षदर्श- नयोग्यं दृगादि यस्य तादृभं लदाननमत बदाननमेव.सतं, नवन्याननमिति वा, अयमेवाघ बोके विशेषः । श्रयं लोका क्षेपकः॥४८॥ अस्या इति । ई भैमि अस्याः सुराधीशस्येन्द्रस्य , दिशः यदमरं गगनं वखन पुरा पद्रोदयात् पूर्व रजन्या राया परिद्रयाप पोतं तमोव्यातबाद पीनवर्ष वा श्रामोत् नेम गगनेन वृषेण वा अधुना चन्द्रोदये चन्द्राशनां चूपैः अक्षा' .

·हाविंशः सर्गः
चन्द्रोपाचूर्णव्यतिचुम्बितेन
तेनाधुना नूनमलोहितायि॥ ४ ॥
तानीव गत्वा पिलाकमेन-
मरञ्जयन् यानि स जामदग्न्यः ।
छित्त्वा शिरोऽसाणि सहस्रवाहा-
विवाणि विश्राणितवान् पिटभ्यः ॥ ५० ॥
-
सूक्ष्मतेजोलेशैः कर्वेभिर्व्यतिचुम्बितेनातितरां स्पृटेन मता चन्द्रा-
शवचुधतरेण चूर्णन ताम्बूलसाधनचूर्णद्रव्येण स्पृटेन सता नून-
मलोहितायि, भारतीमतं । यत् तममा पूर्व नीलमदत् तदेवे-
दानीमुद्यचन्द्र लोहिनकरमभाद्र जातमित्यर्थः । हरिद्रया
पीतवसें वस्त्र चूर्णेन युक्त भद् रक्तं भवति। देवेन्द्र स्त्रियाश्च वस्त्रा-
णि नानावर्णयुक्तानि। चन्द्रांव एव चूर्ण मिति वाश्रिलेाहितायि
लोहितादिडाउभ्य इति(पा०३।२।१३) क्यषन्ताद्भावे चिण॥४६॥
तानोति । सोऽतिवीरो जामदग्न्यः सहस्रवाहोः शिर-
किवा विस्ताणि प्रामगन्धीनि यान्यस्राणि रक्तानि पिलभ्यः
जमदम्यादिभ्यो चित्राणितवान् दत्तवान्, ये रकैः प्रतिज्ञान
पिटतर्पणं कृतवान्, तान्येव रक्तानि मन्तवलात् पिढलोक
गला प्राप्य पिहलोकाधीशमेनं चन्द्रमरजयन्, रनं चक्रुरिव ।
"चन्द्रो वैपिटलोकः" इति श्रुतेः। चन्द्रो रक्तवर्णो दृश्यत इति
भावः । परशरामः सहस्रार्जुनं इत्ला तदीय रहीः पिटतर्पण
शतवान्नितीतिहामः। विसं स्वादामगन्धि यदित्यमरः ॥ ५ ॥

·१.२४ उत्तरनियवपरिते। विधिविधत्ते विधुना बधूना किमाननं काश्चनसम्चकेन ॥४७॥ अनेन वेधा विपरीतरूप- विनिर्मािताकोत्किरणाङ्गकेन। त्वदाननं दृग्यगाद्यलक्ष्य- दृगादिनैवाकृत सञ्चकेन ॥४८॥ अस्याः सुराधीशदिशः पुराऽऽसी- धदम्बर पीतमिदं रजन्या । न इत्यर्थः। उदितमावशन्द्रोऽल्पतमसुवर्षमञ्चकवद्तो दृश्यत इति भावः । उत्तमं सुवर्ण रतवर्षे भवति । प्राननमिति जात्येकवचनं ॥४७॥ अनेनेति । वेधा विपरीतरूपं यथा तथा विनिर्मितमुक्त- विधमकात्किरणं यत्र तादृशमङ्गं यस्य तेन तथाऽलक्ष्यगा- दिना धनेन चन्द्रेणैव मञ्चकेन दृश्यं सुन्दरमथच प्रत्यक्षदर्श- नयोग्यं दृगादि यस्य तादृशं त्वदागनमत लदाननमेव,कतं, नत्वन्याननमिति वा, अयमेवाच लोके विशेषः । अयं श्लोकः प्रकः ॥४८॥ स्या इति। हे भैमि अस्याः सुराधीनस्येन्द्रस्य , दिशः यदसरं गगनं वस्त्रन पुरा चन्द्रोदयात् पूर्ण नजन्या राय परिद्रया च पोनं नमाव्याप्तवाददृग्यं पीतवर्ण था अामीत् तेन गगन वृषेण वा अधुना चन्द्रोदये चन्द्राशनां चः अक्षय H

·हाविंशः सर्गः।
चन्द्रांचूर्णव्यनिचुम्बितेन
तेनाधुना नूनमलोहितायि॥ ४८ ॥
तानीव गत्वा पिटलोकमेन-
मरन्जयन् यानि स जामदग्न्यः ।
कित्त्वा शिरोऽमाणि सहस्रवाहा-
विस्राणि वियाणितवान् पिलभ्यः ॥५०॥
सूक्ष्मतेजोलेशः कर्वभिर्यतिचुम्बितेनातितरां स्पृटेन मता चन्द्रा-
स्वच्छुतरेण चूर्णेन ताम्बूलसाधनचूर्णद्रव्येण स्पटन मता नून-
मलोहितायि, भारतीभूतं । यत् तममा पूर्व नीलमत् तदेवे-
दानीमुद्यचन्द्र लोहितकरसंस्वभाद्रतं जातमित्यर्थः । हरिद्रया
पीतवर्षे वस्त्रं चूर्णेन युक्तं सद् रतं भवति। देवेन्द्रस्त्रियाच वस्त्रा-
णि नानावर्मयुक्तानि। चन्द्रांशव एव चूर्णमिति वा। अलोहितायि
खोहितादिडाजभ्य इति(पा०३।१।१३) क्यषन्ताद्भावे चिण॥४६॥
तानोति । सोऽतिवीरो जामदग्न्यः सहसवाहोः शिर-
ग्छिता विस्राणि प्रामगन्धीनि यान्यस्राणि रत्नानि पिढभ्यः
जमदग्न्यादिभ्यो विश्राणितवान् दत्तवान्, ये रक्तः प्रतिज्ञानं
पिटतर्पणं कृतवान्, तान्येव रकानि मन्तवलात् पिढलोकं
गत्वा प्राप्य पिट लोकाधीशमेनं चन्द्रमरजयन्, रक्तं चक्रुरिव ।
"चन्द्रो वैपिटलोकः” इति श्रुतेः। चन्द्रो रनवी दृश्यत इति
भावः । परशरामः सहस्रार्जुनं हत्वा तदीये रतः पिटतर्पणं
सतवानितीतिहामः । विसं स्थादामगन्धि थदित्यमरः ॥ ५ ॥

·२०२६ उत्तरनेवधधरिते। अकर्णनासस्तपते मुखं ते पश्यन्न सीतास्थमिवाभिरामं। रक्तोसवो वत लक्ष्मणाभि- भूतः शशी सूर्पनखामुखाभः ॥ ५१ ।। आदत्त दीप्रं मणिमम्बरस्थ दत्त्वा यदसौ खलु सायधूतः। श्रकर्ष ति। हे प्रिये शशी सीतास्थमिवाभिरामं कर्मादिकृत- शोभनं ते मुखं पश्यन् न त्रपते लन्नते, वत चित्रं । किम्भूतः। न विद्यते कर्मनास स्वभावादेव यस्य सःतथा रक्ता भारका उत्राः किरणास्तदर्षणशीलः रक्तः शोणचामा किरणवर्षीच तादृशो वा। तथा लक्ष्मणा कलङ्घन अभिभूत श्राक्रान्तमयोऽत एवं सूर्पनखाया रावणभगिन्या मुखवदाभा यस्य सः, नइद'नतुल्या, एषु लज्जाकारणेपु मत्स्खपि न लज्जते तचित्रमित्यर्थः । लन्मुख पचन्नप्युदयत्येव स्वम्प्रकाशयति च तस्मादेव न लज्जते इत्यपि चित्रमेव । सूर्पनखामुयमपि लक्ष्मणेन पराभूतं विकर्णना- सलात् रुधिरवर्षि सत् राममभिलक्षीकृत्य वर्तमानमत एवा- तिभयरहितच मीतामुखं पग्यदपि न लज्जते तदनभरमपि मौद्धिवादमदर्शनात् । अभिशब्दस्वात्ति: कार्या। लक्ष्मगन्दी नान्तः, पक्षेऽकारान्तः ॥ ५२ ॥ प्रादत्तेति। ३ भैमि मायशालरूपो धूर्ती यत् रज्यन उपयकारी रमोभवन्तुपारयुनियन्द्र एव पवभाज्या फूट- . 1 ·दाविंशः सर्गः २.२७ रज्यत्तुषारद्युतिकूटचेम तत् पाण्डु जातं रजतं क्षणेन ॥५२॥ वालेन नक्तं समयेन मुक्त रौप्यं लसड्डिम्वमिवेन्दुविम्ब । - हेम कृत्रिमं सुवर्णमस्ने गगनाय मूल्यरूपेण दत्त्वा दो प्रकाश- मानमम्बरस्य मणिं सूर्यमादत्त जग्राह तदलोकं हेम क्षणमा- वेण पाण्डु शभं रजतं खलु रूप्यमिव जातं। धूती हि रूप्यं लेयादिभिरूपलिप्तं सुवोचत्य ददानि, वस्त्रान्तरथमपि प्रस- रद्दीप्तिकं रक्तञ्च गृहानि । उपयानन्तरमतिक्रान्तकियत्काल- वादतिमानं परित्यज्य चन्द्रो रूप्यवद्धवलो जात इति भावः । घञन्तोऽत्र सायभन्दः मायंशब्दसमर्थनार्थः ॥ ५२ ॥ वालेनेति। हे प्रिये रोग्यं रजतं रजतमयं लमद् विलसमानं डिम्ब बालक्रीडासाधनं धमर कमिवेन्दुवित्रं कई धमिंक्रमा- अमणपरिपाच्याऽय च जर्द्धदेशगमनक्रमणेन उभिरता त्यता या पदसूत्रस्य नेत्र दोरकं तत्छता श्रावृत्तिर्वेटनं तद्रूपं, अथ च पट्टसूत्रजालिकावचन्द्रावरणं येन तं शोपिमानं रक्रिमानं मुञ्चति । किम्भूतमुभयं । नकसमयरूपेण वालेनाथ च बालेन प्रदोषरूपेण रात्रिसमयेन मुक्त धामणार्थ करात शतमोचनं, अथ च उहीणे जनितादयं । भिशुक्रीडासाधनं हि धमरकं का- ष्टमयं भवति। ईयराणां च डिम्बं सन्ध्यतिशयाट्राजतं पट्ट- सूत्रवलितदोरकसंसनात् तत्सम्बन्धजांनं रक्रिमानं मुञ्चति ।

·उत्तरनैषधचरिते। . धमिक्रमादुभितपट्टसूत्र- नेत्रावृति मुच्चति शोणिमानं॥५३॥ तारातरैयामसिते कठिन्या निशाऽलिखद् व्याम्नि तमःप्रशस्ति । तथेदं चन्द्रविम्बमपीत्यर्थः। दूदानों चन्द्रो धवलो जात इति भावः । नेचावृतेरिति पाठे भमिकमा तोरुनिता पदसूत्र- नेचानियत्र तादृशात् भ्रमिक्रमाद्धेतोरिति वा। डिम्ब ल- डिम्पमिति वा नोडदेशभाषाया भमरकस्य सज्ञा। महाराष्ट्र- भापायां कान्यकुलभाषायाञ्च भमरा इति सना। रीयं सम्बन्ध विकारे वा अए । नेत्रं मन्यगुणे वस इत्यभिधाना- वेधशब्दो यद्यपि मन्यवेशनगुणे मुख्यस्तथाऽन्यत्र गुणमात्रपर इति ज्ञेयं ॥ ५३॥ तारेति। निशासिते श्यामे व्यानि गगन एवं कन्जला- दिलिप्तम्यामलपट्टिकार्या कटिन्याः शुभ्रधातुविशेषस्य सन्धि- भिस्वाराधरः राभेरचररिव नक्षचरूपरधरः कला यां तमः- प्रयस्तिं नमावर्णनलोकादिलिपिमलिखत, तारातरः उपक्ष- पितां तमःप्रशस्ति राचिः कटिन्गाऽलिपदिति वा, तां लिपि विलुप्य माद्यान्पयत: परिमेयताराक्षर मुनो हिमांशार- रुणेऽपि करे किरणेऽय च पाणी पाण्डुरिमा जातः । प्ररूद- किरणे हि चन्ने नपचाणामन्पता भवतीति खटिकालिषित नापरापि मार्णयतयारकोऽपि करः परिकामावली .. .

·हाविंशः सर्गः-
विलुप्य तामल्पयतोऽरुणेऽपि
जातः करे पाण्डुरिमा हिमांशोः ॥ ५४ ।।
सितो यदात्रैप तदाऽन्यदेशे
चनास्ति रज्यविरुजिहानः।
तदित्यमेतस्य निधेः कलानां
को वेद वा रागविरागतत्त्वं ॥ ५५ ॥
भवतीति। तमसि नक्षत्राणि बइन्युचलतराणि च दृष्टानि,
चन्द्रे वदितेऽल्पानि निःप्रभाणि च जातानि, चन्द्रच धवलो
जात दूति भावः ॥ ५४॥
मित इति । एष चन्द्रो यदा यस्मिन् कालेऽत्र देश सितो
धवलश्चकास्ति तदा तस्मिन्नेव कालेऽन्यदेश रज्यच्छवी रक-
कान्तिजिहान: उदयन् गोभते। एवमत्रोदयन् रनोऽन्यत्र
च येत इत्यपि सामर्थात् लभ्यं, एतद्देशस्वं प्रति इदानीं सितो
दृश्यते दीपान्तरखं प्रति दयन्निदानोमेव दृश्यते यस्मात्
तस्मात् कलानां निधेः पूर्वस्य चन्द्रस्य रागविरागयोोहितला-
लोहितत्वयोस्तत्त्वं याथाम्यमित्यममुनोकप्रकारेण को वा वेद,
अपि तु कोऽपि निचेतुं न शकातीत्यर्थः । उदयास्तमययोर-
नाविकवायवहितस्य यत्र यदा प्रथमदर्शनं तदा तत्रोदय
इति दूरवस्थ रनवप्रत्ययः क्रमसामीप्यात् तु धावत्यप्रत्यय इति
तत्त्वं । अन्यस्यापि चतुःपष्टिकलाभिजवानुरागाननुरागयोर्या-
थाम्यं कुत्रानुरकः कुच वा नेति कोऽपि न जानाति॥५५॥

·उत्तरगैषधचरिते। कारमारजैरश्मिभिरौपसन्ध्यै- म॒ष्टं धुतध्वान्तकुरङ्गनाभि। चन्द्रोएना चन्दनचारुणाऽङ्ग क्रमात् समालम्भि दिगङ्गनाभिः ॥ ५६ ॥ विधिस्तुपारतुदिनानि कत्त कत्तं विनिर्माति तदन्तभिन्नः । । . कामीरजैरिति । दिम्भिरेवाङ्गनाभिः सन्ध्यायाः समीपं उपमन्ध्यं तच जातैररुणैः रम्मिभिरेव काश्मीरजैः कुकुमैः रुवा मृगं पूर्व कृतोदनं ततः सन्ध्यायामपगतायां ता धान्न- रूपा मुगनाभिः कस्तूरी येन तादृशमङ्ग, क्रमात कस्तुरीलेप- नानन्तरं चन्द्रांशुनैव चन्दनेषु मध्ये चारणोत्तमेन चन्दनेन कृत्वा ममालम्भि, अलेपि। अन्या अपि अङ्गानाः कुकुमादिक- मेणा मनुलिम्पन्ति, चन्दनवलेश्चन्द्रकरः सा अपि दियो चितमस्काः कृता इति भावः । औपसन्ध्यः सामीप्येऽव्ययीभा- चाद्भवार्थेऽण् । ५६॥ विधिरिति । विधिः तुपारती: शिशिरतादिनानि कर्त करें लिया तेषां दिनानामन्तभिन्नः मध्यसम्बन्धिभिः मारभूतैः भकलैः सः खण्डैः कृत्वा ज्योत्स्नीनिभा विनिमाति न घेदेवं नानोफियते यदि नदेमाद्रिका युक्रा राचयः नप्रतिमाः ते- दिनम्तयाः भौतमलप्रकाशलाभ्यां नमदृग्यः कर्य। तानि प বিনালি বাসনালি মুসলিখালি সমীনাকিতানি .

·दाविंशः सर्गः २०३१ ज्योत्स्नीन चेत् तत्प्रतिमा इमा वा कथं कथं तानि च वामनानि ।। ५७॥ इत्युक्तिशेषे स वधू वभाषे सूक्तिश्रुतासक्तिनिवदमौनां। - कथं वा, अपि तु दिनवामनताराचिदीर्घताऽन्यथानुपपत्तेः शि- शिरतोदिनापेक्षया च ज्यौदीनामतितमां शीतत्वप्रकाशवत्वानु- पपत्तेश्च । शिशिरतुदिनानि छित्त्वैव तत्सारभूतैश्च शकलैश- न्द्रिकाविता रात्रयो ब्रह्मणा वर्द्धिता इत्यर्थः । चन्द्रचन्द्रिकया रात्रिः शीतला धवलतरा च कृतेति भावः । कतै कतै कृती छेदन इत्यमादाभीक्षणे नमुल हिर्वचनच्च । ज्योत्स्नी ज्योत्स्नाय- स्थामस्तीत्यर्थे ज्योत्नातमिस्वेति (पा०५२।११४) माधुकृतात् ज्योत्स्नाशब्दादण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्यः उपमयानमित्यर्थे अणि (पा०५२।१०३वा०१) डीप्॥ ५७।। इतीति । स नलः इत्युक्तिशेफे एव चन्द्रवर्मनावसाने खुनी- नां प्रसादादिगुणयुक्तानां शोभनवचनानां श्रुते श्रवणे विषये आसक्त्या रमातिशयात् तदेकतानतया बटुं स्वीकृतं मौनं यया नां तूष्णोम्भावमास्थितां बधू भैमी प्रति इदं वभाषे। इति किं । ई प्रेयसि इन्दो विषये तवेयं भूकस्खेव मुद्रा वाङ्गिरोधरोति: का किंकारणिका, बमपि किमिति न चन्द्रवर्मयसीत्यर्थः । मैने खयमेव हेतुमुप्रेक्षते। मुखस्य चन्द्रशतवदनसाम्यस्याभ्य- सूया स्पर्द्धी तजन्यान्मतोऽनुभयात् मनोद्देषादिव स्वस्पर्द्धा- ·उत्तरधरिते। मुखाभ्यख्यानुशयादिवेन्दौ केयं तव प्रेयसि मूकमुद्रा ॥ ५८ ।। Pटङ्गारम्भृङ्गारसुधाकरण वर्णस्रजाऽनूपय कर्णकूपौ। त्वच्चारुवाणीरसवेणितीरे तणानुकारः खलु कोपकारः॥ ५ ॥ कारिणे हि वर्णने अन्येन क्रियमाणे अन्योऽपि कोपात् वणीं तिष्ठति नानुमोदते स्वयञ्च न तं वर्णयति, तथा लन्मुखस्पर्द्धा- करणे मचातकोपादिवेन्दुन वर्ण यमि नानुमोदमे च कि- मिति प्रयः। नलसूक्रियवणादरकृतं मौनं कोपादिवेत्युत्प्रे- चितं ॥ ५८॥ .. ग्राङ्गारेति । हे प्रिये वं ग्रङ्गारसम्बन्धी भृङ्गारः वर्मक- लशः तद्रूपेण सुधाकरेण चन्द्रेण हेतुना वर्षसजा वा मम फर्षरूपी अनूपय जलपूर्ण कुरु, वर्षसजः मरमत्वात् कर्षकूपयो- जलपूर्णत्वकरणं युक्त । अथ च झारसम्बन्धिसुवर्षकलमरूपस्य भवन्मुखस्य सम्बन्धि यत्पीयूष तम्याकरण खनिभूतया सरमया वर्षसजा कर्षकूपावनूपच । खलु यमात कोपकार इक्षुविशेषः नव चारवाया वक्रोल्यादिरूपाया वापः सम्बन्धिनः सारा- दयो रमापां वेणि प्रवाः तस्यातोरे ममुद्यत् यजुणं तस्या- नुकारः नमः। अनिखादुरोपीविशेषो यदीयमरम- वाणीतोरपणमनुकरोति न तु भगा आत:, तां वाणों श्रावयं .

·हाविंशः सर्गः। १०३३ अवैव वाणीमधुना तवापि श्रोतुं समीहे मधुनः सना। इति प्रियप्रेरितया तयाऽथ प्रस्तोतुमारम्भि शशिप्रशस्तिः ।। ६०॥ पूरं विधुर्वर्द्धयितुं पयोधेः शङ्खऽयमेणाङ्कमणि कियन्ति। पयांसि दोन्धि प्रियविप्रयोगात् सशोककोकोनयने कियन्ति ॥ ६१॥ चन्द्रं वर्षयेति भावः। कोषकाराद्या इक्षुविशेषा इति क्षीर- स्वामी। अनूपय अनूपशब्दात् तत्करोतीति (पा. ३२१॥२६॥ वा०१) पिचि लोट् ॥ ५८।। अत्रैवेति । प्रियेण इति प्रेरितया तया भैम्या अथानन्तरं शशिनः प्रशस्तिमर्माहात्वं प्रस्तोतुमारम्भि, श्रारब्धा । इति किं । हे भैमि अहमवैव चन्द्रवर्मन एव विषये मधुनोऽमृतस्य सनाभिं तुल्यां तवापि वाणीमधुना पोतुं समीहे, दुच्छामोति पूरमिनि । हे प्रिय अयं विधुः पयोधेः पूरमागनुकजन- प्रवाई बर्द्धयितुमेणाहमणिं चन्द्रकान्तं कियन्ति पयांसि दोन्धि तमा गृहाति, नया प्रियस्य चक्रवाकस्य विप्रयोगात् मका- याः काक्या नयने अपि कियन्ति जलानि दोग्धि, ताभ्यामपि संकाशाद् गृवातीत्यई भझे मन्ये, इतिं भैमी प्रियमवदत् । .

·२०३२ उत्तरनपधधरिते। मुखाभ्यस्यानुशयादिवेन्दौ केयं तव प्रेयसि मूकमुद्रा ॥५८ ॥ हङ्गारशारसुधाकरण वर्मसजाऽनूपय कर्णकूपा। त्वच्चारुवाणीरसवेणितीरे बणानुकारः खलु कोषकारः॥ ५ ॥ कारिणो हि वर्णने अन्येन क्रियमाणे अन्योऽपि कोपात् वृष्णी तिठति नानुमोदते खयञ्च न तं वर्णयति, तथा वन्मुख स्पर्द्धा- करणे मञ्जातकोपादिवेन्दु न वर्ण यमि नानुमोदमे च कि- मिति मन्त्रः। नलसूक्रियवणादरकत मौन कोपादिवेत्युत्प्रे- चित॥ ५८॥ ग्यारेति। ई प्रिये ल ग्टगारसम्बन्धी भृङ्गारः वर्मक- लमः तद्रूपेण सुधाकरेण चन्द्रेण हेतुना वर्मसजा कृत्वा मम फर्मरूपी अनूपय जलपूर्णां कुरु, वर्षसजः सरसत्वात् कर्णकृपया- जलपूर्णत्वकरण थुक । अथ च ग्रङ्गारसम्पन्धिसुवर्णकल यरूपस्य भवन्मुखस्य मम्बन्धि यत्पीयूष तम्बाकरेण पनिधनया सरमया वर्णलगा कर्मकूपावनूपय। गनु यमात् कोषकार रतुविशेषः ' नव चारचाया पोत्यादिरूपाया वाचः सम्बन्धिनः ग्रनारा- दयो रमानेपाणिः प्रायः नग्नातीरे ममुद्यत् यजुणं तस्या- नुकारः नगंदृशः । प्रतिसादुरसा पीवियो पदीयमरम- वापीतापममुकरोति न तु ममो जातः, तां वाण यायय ·दाविंशः सर्ग: १०३३ 5 अत्रैव वाणीमधुना तवापि श्रोतुं समीहे मधुनः सना। इति प्रियप्रेरितया तयाऽथ प्रस्तोतुमारम्भि शशिप्रशस्तिः ॥ १० ॥ पूरं विधुर्वईयितुं पयोधेः शाहोऽयमेणाङ्कमणि कियन्ति । पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगात् सशोककोकीनयने कियन्ति ।। ६१ ।। चन्द्रं वर्षयेति भावः । कोषकाराद्या दक्षुविशेषा इति क्षीर- खामी। अनूपय अनूपशब्दात् नत्करोतीति (पा० ३।१।२६। वा.१) णिचि लोट् ॥ ५८ ॥ अत्रैवेति । प्रियेण इति प्रेरितया तया भैम्या अथानन्तरं शथिनः प्रशस्तिाहात्म्यं प्रस्तोतुमारम्भि, प्रारब्धा । इति किं। भैमि अहमचैव चन्द्रवर्मन एव विषये मधुनोऽमृतस्य सनाभिं तुल्यां तवापि वाणीमधुना श्रोतुं समोहे, इच्छामीति ॥ ६ ॥ पूरमिति। हे मिय अयं विधुः पयोधेः पूरमागन्तुकजल- प्रवाई वर्द्धयितुमेणाङ्कमणिं चन्द्रकान्तं कियन्ति पयांसि दोन्धि तस्माद् गृहाति, तथा प्रियस्य चक्रवाकस्य विप्रयोगात् मोका- या: कोक्या नयने अपि कियन्नि जलानि दोन्धि, ताभ्यामपि संकाशाद् गृहातीत्यहं शङ्के मन्ये, इतिं भैमी प्रियमवदत् । h, ।

·१.३० उत्तरनैषधचरिते। ज्योत्स्नामयं रात्रिकलिन्दकन्या- पूरानुकारेऽअसतेऽन्धकारे। परिस्फुरन्निर्मलदीप्तिदीपं व्यक्तायते सैकतमन्तरीपं ।। ६२॥ हासविपैवाखिलकैरवा विश्वं विशद्देऽजनि दुग्धमुग्धं । उदिते चन्द्रे सागरपूरो वृद्धि प्राप्तश्चन्द्रकान्ता सवन्ति चका- वाकी च भृशं रोदितीति भावः । दुधिईिकर्मा ॥ ६ ॥ ज्योत्नेति । हे प्राणेश तमोऽनसरेऽतिम्यामा राचिरेव क- जिन्दकन्या यमुना तस्याः पूर भागन्तुका तिनीलजलप्रवाइस्त- दनुकारे तत्सदृ तइदतिकपणेऽन्धकारोऽपस्ते सति परिस्फु- रन्नी निर्मला दीप्तिर्यस्य प्रकाशमानवामी धवल धुतिय ता- दो वा यचन्द्रः म एव दोपो यत्र तादृभं चन्द्रिकारूपमे- कतं धवलेतरवालुकामय रात्रियमुनाया एवं जलमययित- मन्तरीपं यकायते स्फुट मिव भवति प्रकटं दृग्यते। पूरावमरे उस्फुटमपोदानों स्फुटोभवतीति गथे। पन्द्रचन्द्रिकया मकलं पवलीछनमिनि भावः । यकायते, च्यामिव भवतीत्यर्थ कर्तुः काडीति (पा.१) फ्यङ् । अव्य व्यकं भवतीत्यर्थः। मेकतं, मिकतामराभ्याध (पा.५॥२॥१४) इत्यस्याण ॥ ६२ समनि । पिसारवाणां सकलकुमुदामा चामलियेव विशापोव पिषं भकस गन् पुग्धवन्मुन्ध मान प्रवचधा- ·हाविंशः सर्गः यतो दिवा बद्धमुखेषु तेषु स्थितेऽपि चन्द्रे न तथा चकास्ति ।। ६३॥ मृत्युञ्जयस्यैप वसन् जटायां नक्षीयते तड्यदूरमृत्युः । जनि जातं न तु चन्द्रेणेत्यहं विमझे विशेषेण मन्ये । यता हेतो- दिवा तेषु सवलकैरवेषु बद्धमुखेषु मङ्कुचितेवविकस्वरेषु सत्सु चन्द्रे म्यिते विद्यमानेऽपि मकलकुमुदविकामाभावात् मकलं जगत् तया रात्राविव भोतलधवलतया न चकास्ति तस्मादिदं जगत् कुमुद हामविषैव धोतलं धवत्तञ्च कृतं न तु चन्द्रेणे- व्यर्थः । कुमुदवत् दुग्धवच्च शीतला धवला चन्द्रिकाऽस्तोति भाव: ।। ६३ ।। मृत्युमिति । मृत्युञ्जयस्य मृत्युचितवतः भिवस्य जटायां वमन् एप चन्द्रः पाडगांधभूतो न दीयते, न अन्यपरिमाण भवति । कलामात्रखरूपेणैव तत्र मदा वर्मस्ततोऽपि न्यूनपरि- मागण न भवतीत्ययः । श्रय च न धीयते न बीयते यम्मात् नम्मात् मृत्युच्चयात् सकामाद्भयेन दूरो मृत्युमरण छेतुर्देवता . यस्य सः, मृत्युञयजटाजूटनिवामान्मृत्युना अष्टमपि न शक्यते नम्मान चीयतेऽयमित्यर्थः। तईि तत्र वसन् व ते कि नेत्या- भनाइ । वर्द्धते च न उपचिचोऽपि न भवतीत्यर्थः । यतः वश मुधया प्राप्तो जोवतन्यं यैस्तानि उजो मुण्डानि भूष- पोभून मिरोमानायाः पिर:कपालानि तान्येव राहवतेभ्य ·उत्तरनैषधचरिते। P न वईते च वसुधाप्नजीव- खङ्मुण्डराभवभीरतीव ॥ ६॥ विर्ष चकोराय सुधां सुराय कलामपि स्वावयवं हराय। ददज्जयत्येष समस्तमस्य कल्पद्रुमभ्रातरथाल्पमेतत् ॥ ६५ ।। उगवा समुत्पन्ना भीर्यम्य, कथं, अतीव, नितरां भीत इत्यर्थः । मजीवमुण्डेयु बहवो राहव एवैते इति धिया भिया न वर्द्धते। भोतो हि सौस्याभावात् कशतर एव भवति, अयच पूर्णस्य राहोः सकाशाद्भयमतः कारणायान्न चीयते न च वर्द्धत इत्येक कल एव शिवभिरन्यन्द्र इत्यर्थः । एतेन चन्द्रस्य पाडशी कला वर्णिता। शिवधिरमि वर्तमानवादस्य माहाम्यमपि वर्षितं । मृत्युञ्जयेति सज्ञायां मजीति (पा० १२४६) खम्, अार्दिषेति (पा दारा६७) मुम् ॥ ६ ॥ विपमिति । एष चन्द्रो जयति सीत्कर्षण प्रकाशते यतः। किभूतः । चकोराय स्वावयवं लिष निजांभूतां चन्द्रिका दरत, नथा सराय अन्यादिदेवेभ्यो निजांशभूनां मुर्धा ददत.. तथा घराय निजांचभूतां कलामपि ददत्, अथाऽपि प्रस्य चन्द्रप्टोनत् मम परोपकारकरणमन्यमेवानिचमत्कारि न भवति, यतः ममुद्रोपनत्वात् कन्पद्रुमन भातः । कन्पमस्तु कम्पित सभी मर्चेभ्यो ददानि, अयन्नु न धरय नप मेवेत्यर्थः ।

·हाविंशः सर्गः अॠणनाभविपकृष्णकण्ठः सुधाप्ताद्धः कटभस्मपाण्डुः । अन्नपान्दोनिजमौलिधाना- गडः कलामईति पोडशों न॥६६॥ एवंविधः परोपकारी न कोऽपीति भावः। चकोराय सुरा- येति जात्येकवनं ॥ ६५ ॥. अङ्केति। मृडः शिवो निजमाला धारणात् स्यापनाद्धेतोः पोन्डशों कलामईन् प्राप्नुवन्, अथ च पूजयन्नपि पोडमों कलां नाईति न प्राप्नति, न पूजयति वा । निजशिरसि धारणादेव तस्याः प्राप्तिः यूजा च सम्भावनीया, अनितरां पूज्यते खशिरसि धार्यते च। तथा चैतस्य घोडशों कलां मृडः प्राप्नुवन्, पूजयन्, अपि च तां प्राप्नातीति विरोधपरिधारो यतः। किम्भूतस्ये- न्दोः, किम्भूतश्च मृडः। श्रद्धभतो य एणो हरिणस्तद्युक्ला ना- भिर्मध्यभागी यस्य, अधचादरूपा कलङ्करूपा एणनाभि: क- खरी यत्र । स्टूडस विषेण कृष्णकण्ठः तथा सुधयाऽमृतेनाप्ता शद्धिधावल्यं येन, मुडम्म करभमना चिताभभना पाण्डुः नमाञ्चन्द्रस्यान्पमपि साम्यं शिवो न प्राप्नोति । किञ्च चन्द्रा- दधिकचिवोऽभविस्यत् तईि तदीयकलां माली नाधार- यिथ्यत, मा तु मौली ता तेन, तम्माचन्द्र एव शिवादधिक इत्यर्थः। राधस्वाभ्रस्य च मइदन्तरमिति भावः । पोडशो- .मपि कलां नाहतीत्यनेम पूर्व चन्द्रं नाहतीति वाच्यं, इत्यपि ·२०३८ उत्तरनैषधरिते। पुय्पायुधस्यास्थिभिरर्द्धदग्धैः सितासितश्रीरघटि विजेन्द्रः । स्मरारिण मूर्द्धनि यद्धृतोऽपि तनोति तत्तौयिकपीटिकानि ।। ६७ ।। भृगस्य लोमात् खलु सिंहिकायाः खूनुमगावं कवलीकरोति। सूचितं । हरस्थापकर्प विष चिताभसा च हेतुः। चन्द्रोत्कर्षे मृगमदोऽमृतञ्च ॥ ६६ ॥ पुथ्येति। ब्रह्मणा दिजेन्द्रः पुष्पायुधस्य कामयार्द्धदग्धर- स्थिभिः कृत्वाइपटि निर्मितः, अत एव मिताधितश्री:, उपा- न्तधवलमध्यग्यामल कान्तिभिः स्मरास्थिभिरेव निर्मित इत्यच इतमाह । स्मरारिणा मूर्द्धनि भृतोऽपि श्रथ च कृतसम्मानोऽपि तस्य सारस्व तोटिकानि चर्चकारीणि पौरिकाति अभिव- द्धिकारोणि च यद्यस्मात् तनोति, कामारिणा पूज्यमानोऽपि कामछितमेव यमान् करोति, तस्मात् नदस्थिभिरेव पटित रत्यर्थः । एतादृकामोद्दीपकं किमपि नास्तीति भावः । अम्सि- भिरिवेति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा। अन्याश्रितोऽपि तदीयाबुदितं पः करोति स नदग्विभिपटित इति लौकिफ्युतिः । तौष्टिक- पाधिकानि, प्रयोजनमिति (पा० ५.१८८) उञ् ॥ ६०॥ स्टमरीति। भिंधिकाथा: सतो राजा सगाई यत् कवली- कति नरसगस्य सोभान पसु यामाभिलांपादिव मिहि.. 1 .

·द्वाविंशः सर्गः। २०३६ खस्यापि दानादमुमकिसुप्तं नौभन्मुदा तेन च मुच्यते ऽसौ ॥ ६८ ॥ सुधाभुजा यत् परिपीय शून्य- मेतं वितन्वन्ति नदईमेव। पुरा निपीयास्य पिताऽपि सिन्धु- रकारि तुच्छः कलशोद्भवेन ॥६॥ कायाः सुतः सिंहो मृगैरहितं स्थलं मृगग्रामाभिलापादेव खा- धीनं करोति । तईि किमयं मुञ्चतीत्यत आह । अझ सुप्तं मध्य- वर्तिनमथ चोत्सङ्गे विश्वासात् सुखेन निट्रितममुं मृगं स्वस्यापि दानाद्राजक्तदन्तखण्डनादपि नौज्झत, नात्यजत, अथ च स्वश- रोरस्थापि वितरणान्नात्यजत्, अयं चन्द्रस्तेन राहुपा तेन पुण्येन च हेतुना मुदा शरणागतरक्षणनिमित्तहर्षेण कृला मुच्यते त्यचते। अन्योऽपि भरणागतं मृगं जिघांसोः सिंहाइक्षितमा- मानमपि ददानो हि तेन पुण्येन सिंहान्मुच्यते, अत एव खस्वापि दानादप्तममुं यतो नामुञ्चत् तेन हेतुनाऽयं वि- मुच्यते, अर्यादाहुणेत्यर्थः ॥ ६८ ॥ सुधेति । सुधाभुजो देवा एनं चन्द्रं परिपोय साकचेन पोला तुच्छ रिकं यदितबन्ति कुर्वन्ति तदहे, उचितमेव । यता ऽस्य पिता मिन्धुरपि कत्तयोद्भवेन अगन्दैन पुरा निपीय • तुच्छो रिक्रोडकारि तस्मात् कुचक्रमागवतु चलमित्यर्थः । :

·१०४. उचरनैषधचरिते। चतुर्दिगन्तों परिपूरयन्ती ज्योत्स्नैव कृत्स्ना सुरसिन्धुवन्धुः । क्षीरोदपूरोदरवासनाश- वैरस्यमेतस्य निरस्यतीयं ॥ ७॥ पुत्री विधास्ताण्डविकाऽस्तु सिन्धो- राश्या चकोरस्य शोर्वयस्यां । . एतस्य पूर्वऽपि परोपकारनिरता तस्मादयमपि तथैवेति भावः । कलगादुत्पनेनापि सागरस्य पानमित्याश्चयं ॥ ६८ ॥ . चतुरिति । चतुली दिगन्तानां समाहारस्तां चतुर्दिक- भान्तानित्यर्थः । नां परिपूरयन्ती सामस्येन व्यावती। तथा त्यात सुरमिन्धोर्मन्दाकिन्या बन्धुः मदृशी। तथा कृत्स्ना पूर्ण इयं व्योत्स्ना एका-क्षीरोदरपूगेदरे वासः स्थितिः तस्य हा- नाइजकालं परित्यागा तारतस्य चन्द्रस्य वेरस्यं घोरमागर- विरजनितं दुःखं निरस्यति नाशयति । अमी चन्द्रिकायामेव चोरमागरपुथा पिटवियोगदुःखं परित्यजतीत्यर्थः । भकलदि- गन्तव्यापिधवन चन्द्रिकामध्यवर्ती चन्द्रः हीरमागरमध्यम्य व भाभत इति भावः । गङ्गावदुग्धवधेयं कौमुदीति भावः। चतु- दिगन्ती। ममाहारे दिगो प् ॥ ७० ॥ पुषीनि। र पन्द्रिका यद्यपि चन्द्रात् प्रस्तुतत्वाविधेः पुषी पन्त, सिन्धा. ममुद्रय ताजविका नत्योपदेमिकाऽपि नट- पिसी पन्छ। चन्द्रिकथा हि मिन्धुरसायने पाच तय नमो 1 ·द्वाविंशः सर्ग:। १.४१ तथाऽपि सेयं कुमुदस्य काऽपि ब्रवीति नामैव हि कौमुदीति ।। ७१ ।। ज्योत्स्नापयामातटवास्तुवस्तु- छायाछलछिद्रधरा धराया। भवति, यद्वा दयं विधाः पुषी सिन्धास्ताण्डविका भवतु, तथा चकोरस्याश्या पेया भवतु, सकललोकस्य दृथाः प्रेमपात्रतथा वयस्या सखो भवतु, तथाऽपि सेयं चन्द्रिका कुमुदस्य काऽप्यनि- वचनीया सम्बन्धिनी भवतु, पूर्वनिर्दिएमापेक्षया कुमुद- स्यैव निरनिशयानन्दकारित्वात् केनाप्यनिर्वचनीयेन सम्बन्धि- नी भववित्यर्थः । हि यस्मात् कौमुदीति नामैव कर्ट ब्रवीति सर्वेषां तच तासम्बन्धसम्भवेऽपि कुमुदानामियं कौमुदीति नस्ले- दमिति सम्बन्योणि कुमुदानामेव प्रीत्यतिशयेन सम्बन्धं वदती- त्यर्थः । कौमुदीति नामैव हि स्पष्टं ववितीति च चन्द्रिकथा सर्वेषामप्यानन्दः कृतः, कुमुदानान्तु विशेषत इति भावः । कार्येण कारणानुमानं। ताण्डविका, अजिन्नान्मतुबन्ताद्वा ताण्डवभब्दात् तत्करोतीति (पा०३।१।२६॥वा० १) एयन्ताक । अमनमभि दण्डादिला द्यत्। अमेति च पाठः ॥ ७१ ॥ ज्योत्नेति। भांशोयन्द्रस्य भ्रांशा धवलभागाश्च ते कराः किरणाच धरायां भूम्यां कलङ्कस्य नीलीभिः प्रभाभि-. मिश्रा निभा कान्निर्येषां ते कलङ्कनोलकान्तिंछुरिता इव विभान्ति । यतो ज्योत्स्व पयो जलं दुग्धं वा यमिंस्तादशं ON ·उत्सरनैषधचरिते। प्रभावशांशकराः कलक- ; : नीलप्रभामिनिभा विभान्ति ॥७२॥ कियान् यथाऽनेन वियविभाग- . तमोनिरासादिशदीकृतोऽयं । मातरं दुग्धधवल चन्द्रिकाधवलीकृतभूतलं तदेव, वास्तु वम- तिगृहं येषां तानि वस्तुनि वृक्षादिपदार्थास्तेषां छाया छत्तं येषां नादृशानि विद्राणि प्रकाभेन रिजवादिलानि पदार्थप्र- तिच्छायारूपाणि तानि धरन्तीति तामाः। चन्द्रिकाधव- खिताः पदार्थाचन्द्ररगाय व वृधादिप्रतिच्छायाचन्द्र कलक- नीलरग्मय एवेति धरायामपि निपतिताशन्द्रकिरणा नील- धवला एव भोभन्त इत्यर्थः । अन्यस्य करा हस्ताः कलङ्कवनी- सस्य नीलमणेः प्रभया मिथकान्तयो नीलमणियुकाजुली- यकप्रभामिया विभान्ति। शुभाएगभांश्चिति पाठेऽयंगाले रवे रसारित्यभिधानादंमदम्य लेगवाचिलात म एवार्थः । ज्योत्स्व पयो प्रलं तस्य भा भूमिः तस्यामटं नदेव वास्त निवामम्यान येव तेषां वस्खा छायायाजेन छिद्राणि धर- नीतिया ॥ ०२॥ कियानिति। उदितमाचेणानेन चन्द्रेण तानिरामाद्धेताः किया किविमा विपिनास वर्षाकामदे. पण मिदीशतः तथा चन्द्रकिरणरामिताभिहिं प्रापिताभि- सीवपरित्योभिरशिः विपान पियदिभागः मितिः, म्यामो ·हाविशः सर्ग 1 १.४३ अनिस्तथा लावणसैन्धवाभि- सद्भासिताभिः शितिरप्यकारि॥ ७३॥ गुण पयोधेर्निजकारणस्य न हानिवृतो कथमेतु चन्द्रः । चिरेण सोऽयं भजते तु यत् ते न नित्यमम्माधिरिवाच चित्रं ।। ७४॥ ऽप्यकारि। अप्रौढप्रभे चन्द्रे पूर्वाकाशदेशस्तिमिरनिरासाङ्क- वलो भवति ततो निरस्तस्य च तममः प्रतीच्यां घनीभूतत्वात् पश्चिमाकाशदेश: श्यामलो भवतीति तवैवमुस्प्रेक्षा । समुद्रजलन नील पू कामदेश एव नीलैः समुद्रजलैः पुनर्नीलोऽप्यकारोनि वा। लावणसैन्धवी, लवण सिन्धारिमास्तस्येदं (पा०४॥३।१२.) इत्यणि इनगेति (पा०७।३।१८) उभयपदद्धिः ॥ ७३ ॥ गुणाविति। चन्द्रो निजकारणस्य पयोधे निवृद्धिरूपा गुण कथमेतु प्राप्त, अपि तु कार्य गुणानां कारणगुणपूर्व- कत्वनियमादवसमपचयापचया चन्द्र प्रात इति युक्रमेवेत्यत्र न किञ्चिधित्रमित्यर्थः । तईि कुत्र चित्रमित्याभदाह । मेोऽय चन्द्रस्ते हानिकी यचिरेण पत्चान्तपरिमितेन बहुना कालेन भजते न तु अम्माधिरिव नित्य प्रत्यइ भजतेऽत्र विषये चिच- माययं । समुद्री यथा प्रत्यह हानिवृद्धी भजते तथा पुत्रोऽपि चन्द्रो नेत्याश्चर्यमित्यर्थः ।। ०४ ॥

·१.88
उत्तरनैषधचरिते।
आदर्शदृश्यत्वमपि श्रितोऽय-
मादर्शदृश्यां न विभर्ति भूति।
त्रिनेत्रभूरप्ययमविनेचा-
दुत्पादमासादयति स्म चित्रं ॥ ७ ॥
श्रादर्भति। अयं चन्द्र आदर्शवह ग्यत्वं वृत्तखादिना रम-
णीयलं श्रितो भजमानोऽपि श्रादर्भवद् दृश्यां रमणीयां मूर्ति
न विभर्ति चित्रं । यो शादर्भवद दृश्यो भवति म एवादर्शवद्
दृश्यो मूर्ति न विभर्ति तवग्यो न भवतीति विरोधादाय-
र्यमित्यर्थः। अथ च दर्पणवह श्यत्वं श्रितोऽप्यादर्श दर्शमभिव्याप्य
दृश्याममावास्यार्या दर्शनयोग्यो मूर्ति न विभर्ति, ददानी
पूर्णवेन दृश्यमानोऽपि दर्भ लेशेनापि न दृश्यत इत्यर्थः, इति
विरोधपरिहारः। दर्पणवहश्यत्वं श्रितोऽपि प्रादर्शदर्भ मर्य:-
दौछत्य कृष्णचतुर्दशीमभिव्याप्य दृश्यां मूर्ति न विभर्ति, अपि
तु तावत्पर्यन्तं दृग्यो भवत्येवेति वा । तथाऽयं चन्द्रः, चिनेचाङ्ग-
वति यस्ताखिनेवादुत्पत्रोऽपि,न घिनेत्रोऽचिनेत्रसमातिने-
पयतिरिकात सकामादुत्पादमुत्पत्तिमामारयति मम पापेत्यपि
चि। चिनेजादुत्पनोऽपि घिनेवादुम्पन्नो न भवतीत्याथर्यमि-
व्यर्थः। अथ च चिनेचादुत्पनोऽयचेर्नेत्रादुत्पत्तिमापेत्येतदपि'
विर। अथ च पिनेश भूवंशतिस्थानं यस्य
तादृशः
तथाऽवे-
मुंवाधिपमार्यरूपमुत्पादं प्रापेति विरोधपरिहारः। .
माजमान्दर्यमाचर्यमाचाम्मे, कुसष्य माचाम्पधानेन चन्द्रस्य
पर्णिन पिन्द्रयापिनसममुद्रव पुराणप्रमियम् ॥ ५ ॥

·द्वाविंशः सर्गः। इज्येव देवब्रजभोज्यऋद्धिः प्रद्धा सुधादीधितिमण्डलीयं । हिंसां यथा चैव तथाऽङ्गमेषा कलङ्कमेकं मलिनं विभर्ति ॥ ७६ ।। एक: पिपासुः प्रवदानिलस्य च्युतो रथाद्दाइनरङ्कुरेषः। दज्येति । देवानां व्रजैः समूाज्या पेया द्धिः सम्रद्धि- र्यस्याः मा द्धा धवला इयं सुधादीधितेरमृतकरस्य मण्डली दूज्येव याग व शोभत इति शेषः। दूज्याऽपि देवव्रजभाज्यच. रुपुरोडाशादिसमृद्धिशद्धा पवित्रा च भवति । तथैषा चन्द्रम- एडली कलङ्कायमेकं मध्यवर्त्तिनमङ्गमवयवं मलिनाकारं तथा विभर्ति। यथा सैवेज्यैव पूतिगुणविभिष्टा सत्यपि एक हिंसां पहिंसात्मकमङ्ग कर्ममाधनं मलिनं पातकहेतुभूतं विभर्ति। परोपकारशीलाया: सर्वात्मना श्रद्धाया अपि चन्द्रमण्डल्या देवादेकमङ्ग मलिनं जातमित्यर्थः । यागे दि हिंसामात्रमेव मालिन्यं । मुधाङ्गिमिति पाठे कलङ्करूपमेकमङ्गं मलिनं मुधा वृथैव विभर्ति, सद्धाया मालिन्ययोगस्यानौचित्यादित्यर्थः । रहद्धस्थापि श्रोतधर्मस्य मा.दोषारोपणान्मालिन्यं मुधैवेत्यर्थः। दूज्या ब्रजयजोः (पा०३।३।१८) इति क्यप् ॥ ७६ ॥ एक इनि! एप मृगाझे दृश्यमानः : प्रसिद्ध एकः पिपासः वष्णकान्तः समवायुस्कन्धमध्यवर्तिनः प्रवाहाख्यास्यानिलस्य ·उत्तरनैषधचरिते। अस्थम्बरे नम्बुनि लेलिहास्यः पिवनमुष्यामृतविन्दुवृन्दं ।। ७७ ॥ अस्मिन् शिशौ न स्थित एव रङ्कु यूनि प्रियाभिर्विहितोपदाऽयं। मृगवाहनस्य गगनचारिण रथयुतो वाहनभूतो रङ्कुर्मगाऽन- म्युनि निर्जलेऽम्बरे लेलिहास्यो नितरां पानःपुन्गेन वा स्वादन- कारि मुखं यस्य तादृशो भवनमुव्य चन्द्रस्थामृतविन्दुवृन्दं पिवन सन्नस्ति । प्णाक्रान्तो रथं परित्यज्य पतितो निर्जलेऽपि गगने चन्द्रामृतविन्दुमाखादयन् वायुवाइनमृग एवार्य, न तु क्वचित कलङ्गमगो नामेत्यर्थः । अस्तीति वर्तमान प्रत्ययेनामृताखाद- नेन चन्द्र परित्यज्य गन्तुमकोऽधुनाऽपि वति इति सचितम् । एवमन्योऽपि वप्णाकान्तो निर्जले देशे प्रसवणादेः पतज्जलवि- न्दुहन्दं पिवत्रनुपशानपिपामा लेलिहास्यः संस्तव चिरं ति- छनि । मनवायुस्कन्धाः पुराणप्रसिद्धाः । खेलिरति नितरां पुनः पुनर्वा लेडीत्यर्थे यङि पचाचि यडोचिचेति (पा० २।४.७४) यही नुक ।। ००॥ अपिचिति । मिमी माझे एककच्चारमसिंचन्द्रे रीगा नचिती नामदेव तस्यां दशायामदर्शनात्, किन्तु मियाभिरा. पोभिyनि नरणे पूषायवेऽस्मिंयन्द्रेऽयं रकुरुपदेव विहिता पिता। कीदृयो। भरथे भवः मन्दियने प्रयाप्यते सन्देश क्ष- दूपा। परमपान पन्दे पपा बायय भवानिया मिर्जन पने - .

·२०४७
दाविंशः सर्गः।
आरण्यसन्देश इवौषधीभि-
रोम शके विधिना न्यधायि।।७८॥
अस्यैव सेवार्थमुपागताना-
माखादयन् पन्जवमोषधीनां ।
धयन्नमुध्यैव सुधाजलानि
सुखं वसत्येष कलकरगुः ॥ ७८ ।।
मृगैः सह वमामस्वं त खर्गे विजयो सुखेन वर्तम इति गूढार्थी-
पलभसचिकेति यावत्। अनन्तरं विधुना प्रेयसीमन्देशरूप
म रङ्करके मोऽथ चोत्सङ्गे प्रियाप्रेमभरेण न्यधाथि, स्यापित
इत्यहं शङ्के। अन्याऽपि प्रिया तरुणं प्रियं प्रति कश्चित् सन्देशमु-
पदारूपेण प्रेषयति, म च तत् पदयादी धारयति । औषयो
हि वनवामिन्यः तदनुरूपमेव सन्देशं मृग खप्रिये चन्द्रे प्रेपित-
वत्यः । श्रारण्यसन्देश वायमुपदा प्रहितेति वा। यदेति पाठे
यदाप्रति प्रेषितस्तदाप्रति नारुप्पदशायां चन्द्रणायमके
न्यधाथि, न तु पूर्वमित्यर्थः । श्रारण्येति भवार्थेऽण् ॥ ७८॥
अस्येति । एष कलचरङ्कुर्विरहपीडितवादस्सैव : चन्द्रस्य
मेवार्थमुपगतानामौषधीनां पल्लवमाखादयन्, तथाऽमुय्यैव
सुधारूपाणि जलानि धयन् पिवन सुखमनायामलबत्ति-
रिव वमति, आहारलोभादव वसतीत्यर्थः। अन्योऽपि मृगो
जलकिशलययुते देगे सुखेन वर्मात कदाचिदपि न त्यजति ।
पनवं नात्यैकवचनं ॥ ८ ॥

·२०३० उत्तरवधरिते। रूद्रेणुविद्रावितमातमारा- तारामगं व्योमनि वीक्ष्य विभ्यत् । मन्येऽयमन्यः शरणं विवेश मत्वेशचूडामणिमिन्दुमेणः ॥ ८॥ पृष्ठेऽपि किं तिष्ठति नाथ नाथ- रङ्कुर्विधारक इवेति शङ्का। , -- रुद्रनि। दक्षयजे वीरभद्रावतारस्य बद्रस्थेषुणा विद्रावितं, अत एवात्तै तारारूपं मृगं योमनि पारात् समीपे दूरे वा वोच्य विम्यत् चस्मन्वयमन्योऽपरी मृग इन्दुमीशस्य चूडामणिं मला शरणं विवेभ, प्रिवेन भिरमि स्थापितत्वादयं मान्य इत्येत- दाश्रयेण रुद्रानामयं रविष्यत्येवेत्याशयेनान्यो मृगश्चन्द्र शरणं प्रविय इत्यर्थः, इत्यई मन्ये । अन्यः सजातीयं कमाचिगीतं दृष्ट्वा स्वयमपि भीतःसन् कमपि धरणं याति : गवेत्यपिपाठः। नाराम्गस्य बद्रेषु द्रावणं काशीखण्ड़ादी जातव्यं ॥८० ॥ पृष्ठ इति। हे नाथ विधारङ्ग व यथा चन्द्रम्यायन कल. समृगा वर्तते तथा रङ्कः छेऽपि पवानग्गेऽपि किं निष्ठ- नि, अथ न तिष्ठति रति तवामा घेदर्जत इति शेषः, ताई नं तवाय याथाम्यभानार्थ खे निजे सखे एव विषये तिष्ठत निजमुपमेव निर्षयं पृच्छत्यर्थः। यत्चन्मुपं देरथे ममानशो- भाभिसापाद दिरथरमधिनि बन्दयुद्धेच्च सन्मुपादज्यमान- नान पलायमान बद्रय ई पयादागमपश्यत् नमान तत्' ·हाविंशः सर्गः। तत्त्वाय तिष्ठव मुखे ख एव यदैरथे पृष्ठमपश्यदस्य ॥८॥ उत्तानमेवास्य वलक्षकुकिं देवस्य युक्तिः शशमहमाच । तेनाधिकं देवगवेष्वपि स्यां श्रद्धालुरुत्तानगता श्रुतायां ।। ८२।। खमुखमेव निटलेन पृच्छत्यर्थः । त्वन्मुखचन्द्रादधिकमिति भन्या नलमुखवर्सनं कृतं । तत्त्वाय तत्त्वं ज्ञातुं क्रियार्थीपपदेति (पा०२१३१४) तादीमात्रे वा चतुर्थो। तिष्ठख स्थयाख्यायां नङ् । खे वैकल्पिकत्वात् स्मिनभावः ॥ ८१॥ उत्तानमिति । युक्तिरापत्तिरनुमानं वाऽस्य देवस्य च- न्द्रस्य मध्यवर्तिनमई कलङ्करूपं भशमुत्तानं स्वर्गसम्मुखम- स्मदादिदृश्यमानपृष्ठभागमाह ब्रूते यतो वलचकुकिं धवलो- दरं । यद्ययं मशकोऽस्मत्सम्मुखोदरोऽनुत्तानो भविष्यत् तर्हि मध्यवर्तिशनकोदरस्य धवलत्वाचन्द्रमध्यभागोऽपि धवलोड भविश्यत्, न च तथा दृश्यते, किन्तु मलिनः, तस्मादुत्तान एव सशकद्यन्द्रेऽस्तीनि युक्तिराहेत्यर्थः । तेन चन्द्रयशकनिधितो- जानवेनैव हेतुनाऽई देवगवेवपि सुरभीप्रभृतिषु विषये वेदे श्रुतायाभुत्तानगतो.सुरलोकसम्मुखचरणतया गमने विषये पूर्वापेक्षयाऽधिकमतितरां श्रद्धालुरास्तिक्ययुक्ता स्यां "उत्ताना 'वै देवगवायरनि" इति श्रुतिचायोफ्पन्नार्थतया सत्यवेत्यह- ·उमरनैषधचरित। दूरस्थितैर्वसुनि रक्तनौले विलोक्यते केवलनोलिमा यत्। शशस्य तिष्ठन्नपि पृष्ठलोम्ना तन्नः परोक्षः खलु रागभागः ॥३॥ भझुम्प्रभुाकरणस्य दर्प- म्पदप्रयोगाध्वनि लोक एषः । मिदानीमधिकं मन्य इत्यर्थः । देवगवेषु गारतद्धितलुकीति (प्रा• ५१४१८२) रच् । देवगवीष्विति पाठे टित्वात् डोप 1८२॥ उकरीत्योत्तानगती सिद्धायामपि शशकस्य रक्तपृष्ठत्वानी- नत्वेन प्रतीतिः कथमित्यत आह । दूरेति । दूरस्थितेष्टभी रनोले मिथिताभयवर्षे वस्तुनि केवलत्यारागभागो नी- लिमैव यद्यसादिलोयते तत् तस्मात् कारणाच्छशस्य पृष्ठव- तिरोम्ण तिष्ठन्नपि रागभागो रक्तिमांशो नोऽस्माकमतिदू- रस्थितानां खलु निश्चित परोशे दृग्गोचरो न भवनि, किन्तु नीतिमेव इम्यत इत्यर्थः । तिछन् वर्तमानोऽपि परोक्ष इति विरोधाभासः । दूरमात्वान दृभ्यत इति तत्परिहार:। खलः प्रेक्षा वा ॥ ८३॥ ममिति । एष कविसोकः पदाना सप्तिङन्तानां प्रयो- गावनि विपये याकरणस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागपूर्व शब्दव्युत्पा- रनकारिणः भारतस्य • मदधीन एव सकल मन्दप्रयोग इति' ·दाविंशः सर्गः। शशो यदस्यस्ति शशी नतोऽय- मेवं स्मृगोऽस्यास्ति मृगीति नोक्तः ॥ ८४॥ यावन्तमिन्दुम्प्रतिपत् प्रहते प्रासावि तावानयमधिनाऽपि । समर्थः । यद्य- दर्प गर्व, यदा लक्षणया वैयाकरणस्य व्याकरणाधीन एव सक- लशब्दप्रयोग इति गर्व भ त्याजयितुं प्रभुः स्मा तारयं इन्द्रः शोऽस्यास्तीति ततो हेतोः शशी यथोकः, लोकेनेति भेषः । एवममुनैव प्रकारेण मृगोऽस्यास्तीति मृगोति नोटः। योऽस्यास्तीति मतुवर्थेऽत इनिठनी (पा०५२।११५) इतौनी यथायं समीत्युच्यते तया तेनैव सूत्रेण मृगोऽस्वा- स्तीत्यत्र इनः प्राप्ती मत्यामपि स्मृगीति नाकः तस्मादति- न्यायादिदोपाद् व्याकरणमूल एव लोकप्रयोग रति निय- मो न युकः किन्तु छत्तद्धितममामानामभिधानं नियामक- मिति । लक्ष्यमुद्दिम्ब सक्षणप्रवृत्तिर्न तु लक्षणमुद्दिम्य लक्ष्य- प्रवृत्तिरिति, तम्मात् प्रयोगमूलं याकरणमिति व्याकरणा- सोक एवं प्रयोग एव वलोयानिति भावः। अप्रस्तुतप्रमा ॥८४ यावन्तमिति। एका प्रतिपद् यावन्तं यत्प्रमाणमेककस- मिन्, प्रसते, अधिनाऽपि तावांस्तत्प्रमाण एककल एवायं प्रासावि न त पूर्व इत्यर्थः । एतत् कयं गातमित्यत पाह। 'तत्काल नम्मिन् काले ममुद्रादुत्पत्तेरवमर एव इन मूर्ड्सि ·१.५२ उत्तरनेषधारिसे। तत्कालमीशेन धृतस्य मूर्ति विधारणीयस्वमिदास्ति लिङ्गं ॥५॥ अाराप्यते चेदिच केतकत्व- मिन्दी दलाकारकलाकलापे। तत् संवदत्यकम्गस्य नाभि- कस्तूरिका सौरभवासनाभिः ॥८६॥ तस्य विधोरणीयस्त नितरां कार्यमेवेककलले लिङ्ग ज्ञाप- कमनुमापको हेतुरस्ति । यदि समुद्रण सम्पूऽयमजनयिष्यत् तईि भिवेनापि तदानोमेव शिरसि तावानेवाधास्यत्, न तु तथा, तस्मात् प्रतिपदा एककलनसतः तावान् समुद्रणापीति । प्रति- पदुरपयोऽप्ययमेककललादेव न दृश्यत इति भावः ॥ ५ ॥ धारोप्यत इति । केतकत्वमिह इन्दो चेद् यदि बारी- प्यते किम्भूते दलाकारः केतकीपत्रमदृशो धवलः कलानां क- लापः ममूहो यस्य तस्मिन् केतकदलवच्छुभकलापलाञ्चन्द्रः केतकमेवेति यदि रूप्येत तत् तईि अङ्कमृगस्य मृगत्वेन नाभि- कथरिका की आरोपितं तत्केतकलं कर्मभूतं मौरभवा- मनाभिः फषा संवदति । चन्द्रे केतकवं युक्तमित्यनुमन्यत इत्यर्थः । नाभिरिति पाठे, अङ्कमृगस्य नाभिः कर्ची कन- रिकामपन्धीभिः मौरभवामनाभिः कृत्वा संवदतीति वा । केतयां कखुरोपरिमलो वर्तते, चन्द्रे च कलुङ्गामृगनाभिरूपा फखरी वर्तते, तसाचन्द्र केतकत्वमारोपयित युक्रमिदार्थः । - ..

·दाविंशः सर्गः .५२ आसोद् यथाज्योतिषमेव गोलः शशी समनं चिपिटस्ततोऽभूत् । स्वर्भानुदंष्ट्रायुगयन्त्रकृष्ट- पीयूपपिण्याकदृशावशेषः ॥८॥ तत्केतकत्वमङ्कमृगस्थ नाभिकस्तूरिकायाः परिमलस्य वास- नाभिः मङ्घमणैः कृत्वा संवदति युक्त्या संवादं मानेोत्येति वा। ताभिरिति पाठे, अतिप्रमिहाभिर्वासनाभिरित्यर्थः ॥ ८६ ॥ प्रासोदिति । एष शशो यथाज्योतिषं गादिप्रणीत- यहगणितशास्त्रानतिक्रमेण गोलो नारिकेलफलवर लोपरि- तनभाग एव पूर्वमामोत्, तीदानी कथमन्यया दृश्यत इत्याशझ्याह। ततोऽनन्तरं कालक्रमेण स्वर्भानो राहोरूद्धा- धाभागखितदंतायुगमेव यन्त्र निप्पीडनचकं तेन कष्टं निष्कष्य गृहीतं पीयूपमम्टतं यस्य यस्माद्वा स चासी पियाकदृशो गृही- तरमनोरमतिलादिपिण्डीमात्ररूपोऽवशेष उद्धृतो भागो यस्य एवम्भूतः मन् चिपिट: पर्यटप्रायोऽभूदिति ममक्षमिदानों प्रत्यक्षेणानुभूयत एवेत्यर्थः । ज्योतिरधिकृत्य कृतो यन्यो ज्या- नि, अधिकृत्य कृते यन्ये (पा०४॥३॥८७) इत्यण् । ततो य- थार्थव्ययीभावः । ज्योतिःसारखे वयोदमाङ्गलयन्द्रः मोउशा- गुप्तसूर्य माधोभागम्यो जलपूर्वकाचकूपिकामायो यथोदित- स्तदैव पूर्वमासोदित्युकं ॥ ८७ !

·२.५४ उत्तरनयधचरिते असावसाम्यादितनाः सखा नो कर्पूरमिन्दुः खन्तु तस्य मित्र। दग्धौ हि तो दावपि पूर्वरूपाद् यदीर्यवत्तामधिको दधाते ॥८८॥ असाविति । श्री चन्द्रो वितनोरनङ्गस्य सखा नो भवति । कुतः । असाम्यादसादृश्यात् । "विवाहमैत्रवैराणि भवन्ति ममनोलयोः" इति शास्वादनयोः माङ्गानगन्यो: मादृग्याभा- वान् मैत्री न सङ्गच्छन इत्यर्थः । तईि अनयोलीकप्रसिद्धा मैत्री कथमित्यत आइ। खलु निथितं कर्पूरापरनामैवेन्दु- स्तस्थानङ्गस्य मित्रं तावतैव लोकप्रमिद्धिविरोधाभाव इत्यर्थः । नत्र तिमाह! यत् यस्मात् तो दावपि कामकर्पूरी दग्धी सन्नी पूर्वरूपाहग्धदभायाः सकाशादधिकां वीर्यवत्तां हि स्पष्ट दधाते। पक्को हि कर्पूरो वीर्यवत्तरी भवति । कामोऽपि दा- पानार अधिकं वीर्यवान् अनुभूयते । तदुक, "कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्रिमान् यो जने अने. नमोऽस्लवारवीर्याय तम्मै कुसुमधन्वने" ॥ इति । तस्मात् कामक:रयोमची युका। घनमारचन्द्र- मा तिघण्डुः। कर्पूरमसियामित्यमरवचनात् कर्पूरशब्दो मपुषकोपि ॥८॥ - ·दाविंशः सर्गः। २०५५ स्थाने विधाळ मदनस्य सख्यं स शम्भुनेचे ज्वलति प्रलोनः। श्रयं लयं गच्छति दर्शभाजि भावन्मये चक्षुपि चादिपुंसः ।।८८ ॥ नेवारविन्दत्वमगान्मृगाङ्क: पुरा पुराणस्य यदेष पुंसः। स्थान इति। वाऽयवा विधार्मदनस्य सख्यं स्याने युक्रमेवे- त्यर्थः। तत्रायं हेतुः । स कामः ज्वलनि दीप्यमाने शम्भुनेत्रे प्रलीनः प्रकर्येण लोन एकतां गतः प्रलयं गतो विनर इत्यर्थः । प्रयं चन्द्रय दर्शभाजि दर्शनं दर्थ स्तयापारयुक्रेऽथ चामावास्यां गते भाखन्मये सूर्यरूपे आदिपुमा वियोश्चक्षुषि लयमेकतां गच्छति। दर्भ हि चन्द्रः सूयं गच्छति अत एव दर्भस्य सूर्य- न्दुसम इति नाम । सूर्यो विष्णोदक्षिण चक्षुः, तथा च तल्य- योरिहरयानचोर्दयोरपि चन्द्रकामयोः प्रलोनलाद्दर्षे च- द्रस्याप्यनतया च समशीलवादुचितेव मैत्रीत्यर्थः । तथा च कामस्य चन्द्रमखिताप्रमिद्धिमुख्यैवमुन्नति भावः ॥ ८ ॥ नेति । पूरा पूचे यदा यमिन् काले एष मृगाः पुरा- पश्य पुंसः ग्रीविष्णोर्नेचारविन्दलं नयनकमवलमगात्, नदानों तस्मिन् कालेऽस्य विष्णुनेचारविन्दभूतस्यास्य चन्द्रस्यायमरः कमर एक कनोनिकाया रन्दीन्दिरस धमरस्य सन्दर मगात प्रायात। अदादिनि पाठे, अयं श्रीविष्णुरस्य चन्द्रस्यारे

·उत्तरनैषधचरिते।
अस्याक एवायममात् तदानों
कनीनिकेन्दोन्दिरसुन्दरत्वं ॥ १०॥
देवेन तेनैष च काश्यपिच
साम्य समीच्योभयपक्षभाजी।
द्विजाधिराजौ चरिणाथिती च
युक्तं नियुक्ती नयनक्रियायां ।। ६१ ॥
विषये कनीनिकेन्दोन्दिरसन्दरत्वमदात्।नेत्रे चिकनीनिकया
भाव्यं, अरविन्दे च भ्रमरण, तथा चास्य नेत्रारविन्दरूपत्वा-
दङ्कमेवोभयं श्रीविष्णुः कृतवानित्यर्थः । श्रङ्क एव कनोनिका
की धमरण सुन्दरत्वमस्यादादिति वा । इन्दीन्दिरालिपट-
चरणचञ्चरीकालिनो दिरेफाः स्युरिति इलायुधः ॥ ८ ॥
देवेमेनि । तेन देवेन श्रीविष्णुनैव चन्द्रः काश्यपिर्गरुडचैनी
दावपि भाम्यं समानधर्मतां समीक्ष्य तुल्यायां नयनक्रियायां
प्रमेण नेवव्यापारे वाहनव्यापारे । यत्रियुको तद् युक्तमुचि-
नमित्यर्थः । चावन्योन्यममुचये। साम्यमेवाह। उभयपक्षी शत-
पक्षकृष्णपक्षी भजति चन्द्रः। गरुडस्तु दो पदो दो भजति ।
ताशा दावपि तथा दिजाना ब्राह्मणानां राजा चन्द्रः।
गरुडस्तु पचिणां राजा तादृशो। तथा हरिणेन कलङ्कमृगे-
पाश्रितयन्त्रः। गर उस्तु हरिणा विष्णुणा वहनार्थमाश्रितः।
नागौ। एवमुभयो: माम्यात् ममे एव व्यापार नियुक्ती ।
नचितं सतमिति भावः। काम्यपिः। वाशादिवादिः ॥१॥

·राविंशः सर्गः। १.५७ येरन्वमायि चलनस्तुपारे सरोजिनोदाइविकारहेतोः। तदीयधूमौधतया दिमाशो शो कलोऽपि समर्थितस्तैः ॥ १२॥ खेदस्य धाराभिरिवापगाभि- याप्ता जगझारपरिश्रमाती। छायापदेशाइसुधा निमज्ज्य सुधाम्बुधावुमति खेदमत्र ॥१३॥ - यैरिति। यैः पण्डितैः सरोजिन्या दादरूपादिकाराद्धेतोः तुपारे दिमे ज्वलनोऽग्निरन्चमायि, तुषारः मानिर्भवितुमईति सम्बन्धे मति दाहकारितात् मानिदेशवत् ततोदकवति हिमे विपये वहिरनुमित इत्यर्थः, तैः पण्डितदिमांभी तुधारमये चन्द्रे वर्तमानः कलोऽपि तदोयधूमोघतथा हिमानिसम्ब- न्धिधूमममूहरूपत्वेन भमर्थित इत्वई पडे। वही हि धूमेन भाग्य जन्द्रय तुपारमयवादुकरीत्या वहिमान, तथा च कल- केर धूमममूह एवेति तेः समर्थितमित्यई सम्भावयामीत्यर्थः ॥२॥ खेदोनि। वसुधा कायापदेशात् खोयप्रतिविम्वव्याजेन सुधानुधावर चन्द्र निमग्यान्तःप्रविश्य खेदं जगद्धारपरिय- मपोडामुग्मतीव। किम्भूता । जगद्भारवहननिमित्तः परियमः 'नेनाता नितरी पोडीताऽत एव खेदय धाराभिरिवापगा- ·१.पूर उतरनपधधरिते। . ममानुमैवं बहुकालनोली- निपातनोलः इन्दोर्जगच्छायमयेऽन्यथाऽङ्को पाता विभागः प्रतिविम्वितः स्यात् ।। ६४ ॥ खनु हेमशैलः भिाप्ता ममन्नात् पूरिता । अमृतममुद्रनिमन्जने हि खेदो गच्छत्येव यस्याश्च तत्तनदीरूपः खेदः तम्या: श्रमहरणे सुधा- समुद्र एव उचितः । एतेन कल इस्य मृगगमभूच्छायप्रति- मतभेदा वर्णिता: ॥ ८३ ॥ ममेति । हेमशैलो मेरुः खलु निशितं मर्गमारभ्याद्यया- वदतिकान्तेन बहुना कालेन सवा नोलीनीपात: म्यामिका- लगन नेन कृत्वा नीलो बहुकालीनत्वान्नीलमलसम्बन्धान्नील- वर्षः म जात एवम्प्रकारा मगानुमाऽनुमानमेवमई सम्भाव- यामीत्यर्थः । अन्यथा यदि वाचलः कालभूयस्लेन न नी- लीभूतः किन्तु हेममयत्वात् पीत एव स्यात्, नईि दन्दोज- गच्छायमये जगत्प्रतिविम्वते कलरूपे प्रतीकोऽवयवे. मेरा: पोतोऽपि भागः प्रतिविम्वितः स्यात् पोतोको दृश्येत, तस्मात् वाचलो नोल एव जातस्तया च सकलाया श्रपि भुमेध- लवर्मत्वात् तत्प्रतिविम्वरूपः कलकोऽपि नील एव युक्त इ- त्यर्थः । अगछायेति विभाषामेनेति (पा. २१४।२५) पण्डत्वं H८४ ॥ -- ·१०५७ दाविंशः सर्गः माऽवापदुन्निद्रसरोजपूजा- श्रियं शशी पद्मनिमोलितेजाः। अतिदयेव निजाइरो- रलकृतस्तामयमेति मन्ये ।। ६५ ।। य एय जागर्ति शशः शशा वुधा विधत्ते कइवात्र चित्र। अन्तः किलैतत् पितुरम्बुराशे- रासीत् रङ्गोऽपि मतङ्गजाऽपि ॥१६॥ .. मेति।सभी उनिर्विकसितैः सरोजैः कृत्वा या पूजा तन- नितां चियं माऽवापत् मा म लभत यतः पद्मनिमोलि कमल- सोचकं तेजा यस्य सः 1 विकसितानामपि कमलानां पूजार्थं चन्द्रमविध क्रियमाणानां चन्द्रतेजमां मोचच्चैव मम्भवादुनिद्र- मरोजपूजाश्रियं कयं प्राप्नोति । प्रकारान्तरेण प्राप्नोतीत्याह निजाभूतन्त्र रोईगस्याविदयेनैवालकृतोऽयं चन्द्रः तामु- चिट्रपूजाश्रियमेति प्राप्नोति नन्नयनयोरचिद्रकमलरूपत्वादि- त्यहं मन्ये अडगर्नेचाभ्यां छलाऽयं चन्द्रो विकमितकमलाभ्यां. पूजामिव मोभा प्राप्नोतीति भावः, इति वा ।। ८५ ॥ य इतिाय एप प्रत्यक्षदम्यः प्रमः प्रमाङ्के जागर्ति स्फुरति, पर विषये क इव बुधथिचमार्यं विधत्ते, अपि तु न कोऽपि। किन यस्मादेतत्पितरन्नुराबेरन्तर्मध्ये 'उच्च यत्रम्मज्ञकस्तुर- होऽयामोदेरावतायो मतजोऽप्पामौत् । यदीयपितुर्मध्ये ·उत्तर नवपरिते। गरि प्रिय भातितमा तमिस्रा ज्योत्स्नीच नोले दयिता यदस्मिन्। शोभातिलोभादुभयोस्तयोवा सितासितां मूर्तिमयं विभर्ति ॥१७॥ वर्षातपानावरणं चिराय काठौधमालम्व्य समुत्थितेषु। ऽश्वगजादिकं भवति तदीयपुत्रमध्ये शगमात्रसम्भवे किमाश्चर्य- मित्यर्थः ॥ ८६ ॥ गौर इति । तमिमा तमेाबहुलाऽस्य दयिता राबिगारे प्रिये चन्द्र विषये भातितमां, तथा ज्योत्नी च चन्द्रिकायुक्ता धवलाऽस्य दयिता राचिर्नीले प्राणेशेऽस्मिन् चन्द्रे नितरां शोभते भिन्नवल हिमभेत इत्यर्थः। तस्माद्धेतोस्तयोस्तमित्रा- ज्योत्स्योरुभयोरपि विषये खस्य शोभाप्राप्तेविलोभादभिला- पात् तयोरेव पन्या शोभाप्राप्तिस्तदभिलापाद्धवलग्यामल- • भम्बन्धात् तमिसाज्यात्स्योः शोभया भवितव्यमित्यर्थः । अयं चन्द्रः मितासितां धवलां श्यामलाञ्च मूर्ति कार्य विभरीव । वा स्वार्थे । शोभातिलोभादिवेत्यन्वयः। नीलभागे ज्योतनी प्रियां धारयितु, धवले .तामसीमिति यथासचं ॥८॥ वर्षेति। अई पालेषु तनुपु अविकमितेषु चे प्रत्यक्ष- ज्येषु (ताराम नवम्बेव) कवकेयु छत्राकेषु मध्ये चिरकालो-. त्पनत्वादिकखगेनं विकमिनमतिम्यूलमेकच्छ चाकमेव 'चन्द्रः ..

·हार्विशः सर्गः। वालेषु ताराक्रवकेविहेक विकखरीभूतममि चन्द्रं॥४८॥ . दिनावसाने तरणरकरमा- निमज्जनादियविलोचनानि । अस्व प्रसादादुडुपस्य नक्तं तमाविपट्वीपवतीन्तरन्ति ॥ ४६॥ ममि मन्ये। किम्भूतेषु ताराकवकेपु । चिराय वहुकालं वर्षा- ती पानपे योग्यत्ती च वर्षेषु जलदृष्टिषु घातपेयूष्णेषु च मामु अनावरणमनाच्छादितं काठीचन्दिक्समूहमेव दारुममूहमा- लम्च्य समुत्थितेषत्पन्चेपु, वर्षाकाले मनातेपु जलस्तिमितेषु पद्यादुष्णतमेपु च । काठेषु सूक्ष्मम्लानि छत्राकानि भवन्ति तथा च तारा अन्त्यकवकानि भवन्ति, चन्द्रस्तु स्यूलकवकमिवे- त्युत्प्रेक्षा ॥ ८८ ॥ दिनेति । विन्यस्य जगतो विलोचनानि दिनावसाने तर यो: सूर्यस्याकम्मादसम्भावितहतार्निमज्जनात् प्रतीचीमागरनीर- प्रवेजाइनाननं राची तमानिमित्तां स्वलनादिरूपां विपद- मेव दोपवतों महानदीनस्सोडुपस्य चन्द्रस्य प्रकाशरूपात् प्रमा- दात् तरन्ति, चन्द्रेण तमो निरस्थ मन्चे प्रकाशित मिति भावः । अन्येऽपि रावी नरणीकाया प्रकम्मान्मजना ताडनरूपा- मापनदीमुडुपस्साकस्मादागतवान्पत्य यानपात्रत्व प्रमादात तरनि।। ८८॥

·उत्तरघपरित किं नादिण नोऽपि क्षणिकोऽणुवयं भानोऽस्ति तेजोमयविन्दुरिन्दुः। अवेस्तु नेचे घटते यदासो- मासेन नाशी महतो महीयान् ।। १०० ।। त्रातुं पतिन्नौषधयः स्वशक्त्या मन्त्रण विप्रा क्षयिणं न शेकुः । . किमिति । नोऽस्माकममहता पामराणामपि अधिण,नेत्रे विषये तेजोमयः तेजेोरूपी विन्दुरेवायमिन्दुरङ्गुल्या नयनमा- न्तचिपिटीकरणे धवलवर्नुलाकारेण भानःशोभमानः किं नास्ति अपि लस्मदादिनेत्रेऽपोन्दुर्वर्नत एव । अणुकोऽल्पीयांस्तथा क्ष- णिक क्षणमाचावस्थायी यावचिपिटीकरणमेव दृश्यत इत्यर्थः। तस्माचन्द्रात् तस्य वैलक्षण्यं कथमित्यत वाह । अचेच्नेर्ने। तु पुनस्तेजोमयविन्दुरयमिन्दुमहीयानितरापेक्षया नित महापरिमाण प्रामीत् । तथा मासेन इवा नाशी मामाव- .. मानप्राप्तविनामयाझदिति यत् तहटते, एतधुज्यत इत्यर्थः । यतो महतो महानुभावस्य । सर्च हि महतां महदिति न्या- येन महतार्ने तेजोमविन्दुरणयमिन्दुर्महापरिमाणथि- रकाम्यायो पेत्य मान्ने तेजोमयविन्दारिन्दर्विलवर्ष युक्रमे- वेति भावः । अणुकः, अन्य इति (पा०५।२८५) कन् । नाशी, अस्थर्य रनिः ॥ १.० ॥ चावनिति । मृतमंत्रीविम्यादय पधयः खगाया स्खमान ·बाविंशः सर्ग: एनं पयोधिर्मणिभिर्न पुत्र , सुधा प्रभावन निजाश्रयं वा ।।.१०१॥ कृपा निशानाथमः सुधा वा हरेदसौ वा न जराविनाशो .. .. मर्यन निजरमवीर्यविपाकाभ्यां कृत्वा ओषधीशलात् पतिमेनं चन्द्रं क्षयिणं प्रतिदिनं कलाक्षयवन्तमय च क्षयरोगिणं मन्तं पातुं रवितुं न शकु: 1.तथा विप्रा दिजराजलाविजं. स्वामिनं क्षयिणं मन्त्रेण श्रुतिमामर्थन छत्वा रतितुं न कुः तथा पयो- धिरपि पुचं क्षयिणमेनं मणिभिरनेकप्रभावैरन्तरस्यै रत्नैः कृत्वा रचितुं न भाकेति वचनपरिणामः । तथा सुधाऽपि खाधार: भूतं क्षयिणमेनमजरामरत्वजन के प्रभावैः कृत्वा चातुं न शशा- क, वा समुधये । घोषध्यादयः खमत्यादिरणमाधने सत्यपि पतित्वात् प्रभुत्लात् पुरवानिजाश्रयत्वाच क्षयाचितुमईमप्येनं रचितुं समर्था न बभूवुरिति विभेपेच्या पूर्वकर्मजो रोगा न. भानुभावैरप्यपनेतुं न मक्यत इति व्यज्यते ।चिनयो हिमणिम- न्तोषधीनां प्रभाव इति ओषध्यादीनां मामयं प्रसिद्धं ॥ १.१॥ स्पेति । निभानाथस्य चन्द्रस्य महः तेजः सुधा वा पीयू- परूपमवेति लोकवादो कृपा असत्य एव भवेत्। वा अथवा यदि चन्द्रनेजा सुधैवेति लोकप्रवादः सत्य एव तमो चन्ट्र- नेत्ररूपा सुधा अराविनाभेर जरामरणे न हरेद्विनाशयेत् चन्द्रनेत्रः मधा नैवैत्यीकार्य। अथ चैतद्रूपा सुधापि जरा- ·उत्सरनेधधधरिते। पीत्वा कथं नाऽपरथा चकोरा विधार्मरीचीनजरामराः स्युः॥ १०२।। वाणीभिराभिः परिपत्रमाभि- नरेन्द्रमानन्दजडच्चकार। मुहर्तमाश्चर्य्यरसेन भैमी हैमोव वृष्टिस्तिमितञ्च तं सा ॥ १०३ ॥ मरणे नामयतीत्यङ्गीकार्यमित्यर्थः । अपरथाऽन्यथा यदि च- न्ट्रलेजः सुधेति प्रवादः सत्यस्तद्रूपा सुधा जरामरणे विना- भयेत् नईि चकोराख्याः पक्षिण विधार्मरोचीन पीत्वाऽपि कथं किमिति नाजरामराः स्युर्जरामरणरहिता भवेयुः । चन्द्र- तेजःसुधावे एतस्याय सुधाया जरामरणविना सामर्थ्यम- द्भावे तरपाने चकोररयजरामरैभाव्य, न च ते नथा, तस्मात् तत्तेजम: सुधालं वा मृपा भवेत्। सुधाभूतस्यापि जरामर- पापहारे भामर्थं नास्तीत्येतदनीकर्तव्यं, तथा सुधामभावन निजाश्रयं वेति पूर्मकांगममाधानमित्याशयः। अजरामरो- मधुरिति पाठे चिः ॥१.२॥ वाणोभिरिति । मा मेमी श्राभिः पुनीकाभिः परिपाकेन निवृप्ताभिः परिपतकवित्वमकितया प्रमादादिगुणयुकाभिवा- पोभिः छला नं नरेन्द्रमानन्दजई इर्पपरवयधकार । नया मुहर्जमनापरनाथायर्येण सेनांच च तद्रपेण जलेन मौतुपारसमन्धिमी रहिरिव भैमी सिमितमतिरोधात् प्राः .

·दाविंशः सर्गः
।
इतो मुखादागियमाविरासीत्
पीयूपधारामधुरेति जत्पन्।
अचुम्बदस्याः सं मुखेन्दुविन्वं
संवावदूकश्रियमम्बुजाना ॥ १०४॥
तस्तम्भं वाऽथचाईञ्चकार हिमष्टियथा अन्यं जडमाईच
करोति तथेयमपि श्रानन्दजडं सातिने इञ्च चकारेत्यर्थः ।
परिपलिमाभिः डिवानिवृत्तेऽर्थे त्रिः, नर्मम् ॥ १०३ ॥
इत इति । इत्येवं जन्पन्, वदन्, स नलोऽम्बुजानां संवा-
वदूका नितरां मंवादिनी श्रीर्यस्य तादृशं कमल तुल्सौरभ-
मम्या मुखेन्दुविम्बमचुम्बत्, चन्द्रकमलतुल्यं भैमोमुखं प्रोत्यति-
शयादचुम्वदित्यर्थः । इति किं । हे भैमि, यमुक्तप्रकारा पौयू-
पधारावन्मधुरा वागितः प्रत्यक्षदृग्याद्भवन्मुखादाविरामीनिः-
सतेति । दूत इत्यनेन मामीप्याभिनयकारिणा करेण भैमो-
मुखं चिचुके पृतमिति ध्वन्यते । मुखस्नेन्दुविम्वत्वेन च पीयू-
पधारामन्बन्धीचिती सूच्यते। तथा च पीयूपधारया मधु-
रेत्यपि व्याख्येयं । संवावदूकेत्यादिना च भैम्याः पद्मिनीलं
प्रमिद्ध। चन्द्र विम्बस्य कमलैः सह विसंवादो विरोधिवात्।
एतन्मुखचन्द्रविमस्य त कमलैः सह संवादः कमलमीभा-
ग्यभावादित्यर्थः । प्रसिद्धचन्द्रविन्वादेनन्मुखचन्द्रविम्बमधिक-
मिति सच्यते । प्रत्ययं संवदति मंवादूका सम्पोऽयं मैत्र्यां
'वर्तते ॥ २४॥

·उत्तरनवधचरित प्रियेण साऽथ प्रियमेवमुक्ता विदर्भभुमीपतिवंशमुक्ता स्मितांपाजालं विततान नारा, दिवः स्फुरन्तीव कृतावतारा ॥ १०५ ॥ स्ववर्णनान स्वयमईतीति नियुज्य मा त्वन्मुखमिन्दुरूपं। प्रियेणेति। प्रियेण 'दतो मुखादित्यादिपूर्वानरूपं प्रियव- चनमुक्ता भाषिता विदर्भभूमीपवैशेन कुलेन मुक्ता जनिता, तथा स्फुरन्ती दीप्यमानकान्तिः मोल्लासा मा भैमी, अथ नलव- चनानन्तरं स्मितांजालं विततान, नदेव नलाय प्रोतिदान- मिव ददावित्यर्थः । केव । दिवः सकाशात् चीणपुण्यतया खेच्छया वा कृतावतारा भूलोकमागता रोहिणी तारेव । स्फुरन्तो किरणजालं विततारेति उत्प्रेचा, उपमा वा। वंमा कुलमेव वंशो वेणुस्तच जाता देवधा मुका मौक्तिकरूपा । सतावतारेत्यत्र तरणं तारः, दोरप् (पा०३१३१५७)। नद- न्तात् प्रजादित्वात् खार्थेऽणि, पश्चादवशब्देन सह सुपा (पा. २११४) इति.समामः ॥ १.५॥ खेति । मा धरातरामाई भमीन्द्रमित्याह । इति कि। हे प्रिय, इन्दुरूपं त्वन्मुखमितिरेतोयन्द्ररूपत्वेनात्मस्तुती मां नियुज्याजाप्य मिनः प्रशस्ती वर्षनविषयेऽत्युदास्तेऽतितरामुदा- भीनी भनि, एनग्याने युम । हेतुमेवाच । दति किं “मनामेत- ।

·-हाविंशः सर्गः। स्थानेऽत्युदास्ते शशिनः प्रशस्तो धरातुरासादमिति स्म साऽऽद ॥१०६ ।। तयेरितः प्राणसमः सुमुख्या गिरंपरीहासरसोत्किरा सः । भूस्तोकसारः स्मितभाक् तुपार- भानुम्भणियन् सुभगाम्वभाण ॥ २०७॥ दकर्तव्यं परनिन्दाऽऽत्मनः सुतिः" इत्यादिवचनात् खयमात्म- णैव खवर्षना प्रात्मनस्तुतिनाईति न युक्तति। यत्पर्यन्तं मया चन्द्रो वर्णित दूदानों बया वर्षनीयस्तूपोंभावो युक्त इत्याभ- येन भैमी चन्द्रस्तुती तं सत्प्रामं प्रावर्त्तयदिति भावः । तुरा- माहमित्यव ढतीयसर्ग धरातुरामाइत्येतच्लोकस्याऽऽशङ्का ज्ञा- तया। तत्रात्तरं। इन्दुरूपं त्वन्मुखं चन्द्ररूपात्मस्तुती मां नियुज्य शशिनः प्रशस्ती अत्युदास्ते साऽई धरावद तराऽनुत्तानवेगा वा पृथ्वीवद् गम्भीरेत्यर्थः । अर्थात् तमाह स्मेति ज्ञातव्यं ॥ १० ६ ॥ नयेनि । म भूलोके सारः श्रेष्ठतमा नलः स्मितवाक् तुषा- रभानु चन्द्र भणिय्यन वर्षयिग्यन् मन् सुभगां सौभाग्यवती भेमों वभाण । किम्भूतः । तया सुमुख्या भैन्या परीहामरमस्या- त्किरामुद्भावयित्री गिरमोरित उक्तः । तथा प्राणममोऽतिप्रे- यान्, तया चन्द्रवर्णने प्रेरितः सन् परोहासरोत्किराङ्गिरं बभाणेति वा । उत्किरां, इंगुपधेति (पा०३।१1१३५) कः, पूर्वेण षष्ठीममामः । भणियन् देतालटःमता ।। 2.०७॥ ..

·उत्तरनैषधरिते। तवानने जातचरों निपीय. गीतिन्तदाकर्मनलोलुपोऽयं। चातुं न जातु स्पृश्यत्यवैमि विधु मृगस्वददनभ्रमेण ॥ १० ॥ इन्दोर्भमेणोपगमाय योग्ये जिह्वा तवास्ये विधुवास्तुमन्त। - तवेति। हे प्रिये, अयं मृगः, तवानने जातचरीभूतपूनी गीति खरमाधुरों निपीय मादरमाकमैदानीमपि तस्या भव- गीतेराकर्णनाय लोलुपोऽतितरां लुब्धोऽतिमादृश्यात् त्वद्वदन- भमेण विधुचातुं जातु कदाचिदपि न स्पृहयतीत्य इममि । मृगा हि गानप्रिया भवन्तीति चन्द्रं वन्मुखधान्या व्यक्त नेच्छतीत्यहं शङ्के इत्यर्थः । जातचरी भूतपूर्व चरट् (पा०५। २५३) लोलुपः यङन्तात् पचाद्यचि, योचि चेति (पा०२।४। ७३) यो लुक ॥ १.८॥ इन्दारिति। अतिसादृशादिन्दुरेवेदमिति इन्दोर्भमेण मृगस्या पगमाय योग्य प्राप्तुमई तवास्ये वर्तमाना जिला की गोत्या वर्षखरमाधु- कृला विधुरूपं वास्तु वसतिगृह तद्विद्यते यस्य तं विधुवानुमन्तं चन्द्रमध्यस्थमपि गं कर्षति । गिते- मधुरतरत्वामागस्य च प्रियगानत्वात् खममोपमानयतीत्यर्थः । नदाकर्षणमाधनमुन्प्रेचते, वत्स्यता प्रागमिप्यता मृगस्य वामार्थे बन्धनं फरियता, नेचयेन पायोववे किं, तद्रूपया यन्धन- ·हाविंशः सर्गः। गीत्या म्हगं कर्पति वत्स्यता कि पाशीवभूवे नयनदयेन ॥ १०८ ॥ आप्यायनाद्दा रुचिभिः सुधांशाः त्यात्तमाकाननजन्मना वा । यावन्निशायामथ धर्मदुःस्थ- स्तावद् बजत्यहि न शब्दपान्थः ॥ ११०॥ रज्ज्चा समाकर्षतीत्यर्थः । अन्याऽपि शवरी गीत्या स्मृगमाकय्य पाशेन बधाति । भवन्मुखं निष्कलङ्कमताधिकगीतियुक्तञ्च । चन्द्रस्तु सकलङ्क इति भावः । चन्द्रवर्मनावसरेऽपि मध्ये मध्ये भैमीमुखवर्षना अनुरागातिशय सूचनार्थी। अयं श्लोकः क्षेपक इति केचित् ॥ १०॥ गगनस्याऽपि मृगा भैमीमुखगोतिं कथमटणादित्याशया- इ। पाप्यायनादिति । शब्दरूपः पान्यो नित्यपथिको निशायां यावद् ब्रजति तावदथ पश्चात् साकल्येन वाऽहि न गच्छति यस्माद्दिने धर्मेणातयेन दुःम्यः सन्तप्तः, तस्माद्दिनेऽन्त्यमेव गच्छ- तीत्यर्थः । रात्री दूरगमने हेतुमाइ । सुधांशोरमतरूपाभी रुचिभिराप्यायनादुज्जीवितवलवाद्दा तम एव काननं वनं तस्माजन्म यस्य गाढान्धकारजाताच्छत्यादा तेजसोभावे त- ममः सम्भवादीप्णाभावाच्छत्यं। अत एव रात्री व गच्छति दिने चोपणे न प्रान्त व बहु न गच्छति । शब्दा हि स्वभा- 'वादतिदूरऽपि यूयन्ते दिवा तु न तथा। पथिदेनेऽपि रात्री ·उत्तरनषधचरिते। दूरेऽपि तत्तावकगानपाना- लव्यावधिः स्वादुरसोपभोगे। अवज्ञयैव क्षिपति क्षपायाः पतिः खलु खान्यम्मृतानि भासः ॥ १११ ।। अस्मिन्न विस्मापयतेऽयमस्मा- श्चक्षुर्बभूवैष यदादिपुंसः। त्याद् दूरं गच्छति, दिने चाल्पं । दूरश्रवणप्रतिपादकोऽयं लोकः ॥ ११॥ दूरेऽपोति। हे प्रिये खलु निश्चितं क्षपाया: पतिश्चन्द्रो भा- भश्चन्द्रिका एव खान्यतानि विपति, अधो मुञ्चति । किम्भूतः । दूरेऽपि अतितरां देशव्यवधानेऽपि तत्प्रसिद्धं मधुरतरं तावक गानं तस्य पानात् मादरवणाद्धेतोः स्वादुरोपभोगे माधु- यानिमयानुभवे विषये लब्धावधिः प्राप्तमर्यादः। उत्प्रेक्षते । अवज्ञयेव अनुभूतभवद्गीतमाधुर्यापेक्षयाऽल्पमाधुर्यतयाऽवमा- ननयवेत्यर्थः । अयं लोको भिन्न एव न तु युग्मं ॥ ११ ॥ अस्मिन्निति । हे तन्चि एष चन्द्र श्रादियुंमः श्रीविष्णार्य- दामं चक्षुर्षभवेत्यस्मिन्नेत्रीभवने विषयेऽयं नेचभूतचन्द्रो ऽममान्न विसापयते श्राद्ययं न प्रापयति । अत्रामाकमाश्चर्य न भव- नीत्यर्थः । फिल यस्माद्धेतोरधिनेचादितस्थोत्पन्नस्यास्य सञ्चा- भवनं कुम्नानुरूपं कुलाचितं स्वरूप नेचरूपात कारणाजातस्य नेत्रीभवनमुचितमेव तमादस्य पुराणपुरुषनेत्रीभवने न कि-

·दाविंशः सर्गः।
२०७१
नदविनेबादुदितस्य तन्वि
कुलानुरूपं किल रूपमस्य ॥ ११२ ।।
आभिर्टगेन्द्रोदरि कौमुदीभिः
क्षीरस्य धाराभिरिव क्षणेन ।
अक्षालि नीलीरुचिरम्बरस्या
तमोमयीयं रजनीरजक्या ।। ११३ ।।
ञ्चिदम्माकं चित्रमित्यर्थः। विस्मापयते नित्यं स्मयतेः (पा.६।
२१५७) इत्यावं, भीमाईतुभये (पा० १।३।६८) इति तङ् ।
अम्माजनान्तरापेक्षया बहुलं ॥ ११२।।
श्राभिरिति। हे मृगेन्द्रोदरवत् यमुदरं यस्खास्तावृमि
रजन्येव रजको तया चीरस्य दुग्धस्य धाराभिरेव दृग्यमाना-
भिर्धवलतराभिः कीमुदीभिः चत्वाऽम्बरम्या तमामयीय नौली
कजलवत् कालीरुचिः क्षणमात्रेणावालि निरस्ता। रज़क्या
यमनम्या कालो कानिर्दुग्धधाराभिः चणेन झाल्यते । तदुकं
कलाको ।
नैखं घतेन नचोप्पजलेदुग्धेन कज्जलं।
नामयेदम्बरस्त्रं तु मलं ज्ञारेण सोमणा ॥ इति ॥
चन्द्रिकादिभिर्गगनं निर्मलीकृतमिति भावः। मृगेन्द्रो-
दरी (पा० ४।१५५) नामिकोदरेति डोप् । घोषधी प्राणि-
वाचिलाभावावीतीति छोप्ममर्थनीयः। रजकी बुनः पिबा-
'मोप ! ११३

·२०७२ उत्तरनैषधचरित। । पयोमुचा मेचकिमानमुच्चै रुचाटयामास ऋतुः शरद्या! अतारि वामोर तयाऽपि किच्चि- नोञ्छितुं लाञ्छ नकालिमाऽस्य ।। ११४ ।। एकादशैकादशरुद्रमौली- नस्तं यतो यान्ति कलाः किमस्य । प्रविश्य शेषाश्च भवन्ति पञ्च पञ्चेषु णोमिषवोऽर्द्धचन्द्राः ॥ ११५ ।। पय इति। हे वामोरु या शरत् चतुः पयोमुचां मेघानी वर्षाकालीनमुचकरतिशयितमपि मेचकीमानं कालिमानमु- चाटयामास । तया कालिमापनयने दृष्यसामर्थ्य या शरदा यस्य चन्द्रस्य लाञ्छनरूपः कालिमा किञ्चिदत्पमपि माञ्छितुं स्फोटयितुं नापारि । भरदच्छे चन्द्र मलिनः कलकोऽति- तरां गोभत इति भावः । मेचकिमानं वर्मवाचित्वादिमनिच ॥ ११४॥ एकेति। अस्तं यतो गच्छताऽस्य चन्द्रस्यैकादश कला एका- दयानो रुद्राणां मौलीन् प्रतियान्ति, किल गच्छन्तीव । गेषाः पञ्च कलास्तु पुनः पञ्चेषाः कामस्य तूणीमत्पमिपुधिं प्रविश्या- चन्द्राकारलाद पन्द्राख्या पवो भवन्ति, विनाशममयेऽप्य यं परापकारनिरन रति ध्वन्यते । हूणो अन्पत्वविवक्षषा खोले गोरादिलाडीप ॥ ११५ ॥ .

·राविंशः सर्गः।- निरन्तरत्वेन विधाय तन्वि तारासहस्राणि यदि क्रियेत। सुधारन्यः स कलहामुक्त- स्तदा त्वदास्यधिश्माश्रयेत ॥ ११६ ॥ यत् पद्ममादित्सु नवाननीयां. कुरङ्गलमा च मृगाक्षि लक्ष्मों। एकार्थनिमाकत एष शङ्के शशाइपहरुश्याविरोधः ॥ ११७॥ , निरन्तरेति। तन्धि नाराणां नक्षत्राणां सहवाणि निर- तरवेनान्योन्यमम्बन्धनया विधायकीकृत्य यदि अन्यः सुधारः क्रियेत, निर्मायेत, तदा तईि स चन्द्रस्ताराणामकलकत्वात् तन्मयलाच कसङ्केन मुक्तः मन् त्वदाम्खम्य थियं भामाश्रयेत। क्रियानियतेरविवचितलानङभावः ॥ ११६॥ यदिति । है मृगापि यत् पनं तवाननीयां मुखमम्बन्धिी लम्मीमादित्सु ग्रहीतुकामं कुरङ्गलमा चन्द्रय तव मुखमाभां पहोतुकामः तयोः माइपहरू योरेप विरोधः म बन्मुखमा- भासक्षण एकोऽर्यतस्य लिप्सारतः प्राप्तिवाञ्छानिमित्त एवे- त्य मले। एकद्रव्याभिनापिलेन विरोधः सुप्रसिद्धः। चन्द्रप- प्रयोरपि विरोधः प्रमिद्ध एवं । चन्द्रपद्माभ्यां मकामात् ने मुख- मधिकनिति भावः । प्रादिन्न, चन्द्रपचे लिविपरिणामः। सनों..न लोकेति (पा.२२६८) पछोनिपेधः ॥ 320!! .

·२०७४
उत्सरनेवधचरिते।
.
-
लब्ध न लेखप्रभुणाऽपि पातुं ,
पीत्वा मुखेन्दौरधराम्तन्ते।
निपोय देवैर्विवशीकृतायां
घृणां विधारस्य दधे सुधायां ॥११८ ॥
एनं स विभ्रहिधुमुत्तमाते
गिरीन्द्रपुत्रीपतिरोषधीशं।
अनाति घोरं विषमब्धिजनम
धत्ते भुजङ्गच्च विमुक्तशङ्गः ।। ११८ ।।
सञ्चमिति। हे प्रिये, अइ सबरपि देवैर्थिवशीशतार्या
नि.शेषं पीला भुकमेषीकृतायामस्थ विशेश्चन्द्रस्य सुधाया घृणा
जुगुमा दधे धारयामि। कि कृत्वा । लेखानां देवानां प्रभुणेन्द्र-
पापि पातु न लब, कृतप्रयत्नस्यापि तस्यावरणात् तेन दुष्प्राप,
केनाप्यनुच्छिमित्यर्थः । ते मुखेन्दारधररूपमम्मत निपोय
पीया। चन्द्र सुधायाः भकाशात त्वदधरामृतं खादुतरमिति
भाव । अन्गाऽप्युच्छिष्टभोजने जुगुमा धारयतीत्यर्थ ॥११८३
एनमिति । स गिरीन्द्रपुत्रीपतिः भरेनोपयोग वि.
धुमुत्तमा शिरमि विनद्धारयम् सन, अधिजन्म समुद्रोत्पन्न
घोर दारुणमपि विषमन्नाति, मुझको भुजङ्ग मर्प वाम-
किस पत्ते। भमोरयुपकारकन पुज्य, श्रेठोऽयमिति भाव
पधिस्वामिनोऽस्व शिरमि धारणादेव नि गाविप क्षयति
माय पाइयनीयुत्प्रेक्षा। भुजङ्ग जात्यभिमायेणैकपषम ॥१८॥

·हाविंशः सर्गः। १.०५ । नास्थ दिजेन्द्रस्य ववव पश्य दारान गुरोर्यानवतोऽपि पातः। प्रवृत्तयोऽप्यात्ममयप्रकाशान् नह्यन्ति न हान्तिमदेइमाशान् ॥ २२० । नेति। हे प्रिये दिजेन्द्रन्याय चन्द्रस्यास्य गुरोर्ट इस्पते- रान् भायीं यातवतोऽपि गुरुतत्पगामिनोऽपोत्यर्थः पातः ख- दभ्रंशः, अथ च पातित्यं न बभूव पश्य । चित्रमेतदिलोकये- त्यर्थः। श्रथ वा युक्रमेतत्। प्रवृत्तयो धर्माधर्म हेतुकारमा अपि पात्ममय श्रात्मखरूपमेव प्रकाशो येषां तान् प्रकाशा- नरनिरपेक्षान् प्रकाशखरूपान्, श्रथ च परमात्मैव प्रकाशा येषां तान् परमात्मखरूपातिरिकप्रकाशानभिज्ञान् खप्रका- भात्मवादिनो ब्रह्मज्ञानिनोऽन्तिनदेहं तेजोरूपशरीरं पूर्णतां वा प्राप्तान, अथ चानन्तरभाविमोक्षत्वात् प्रवीनशरीरप्रवाहा- पेक्षया परीरं प्राधान् जीवमुक्रान् पुरुपान् हि यस्मात्र नान्ति शुभाभफलभम्बन्धेन न मवान्तीत्यर्थः । तेषां तेजो- विशेषेण प्रत्यवायो न विद्यत इति प्रामाणिकवचनात तेजी- रूपस्याम्य चन्द्रम्य पातो नाभूदिति युक्रमेव, नात्र चित्रमिति भावः। चन्द्रोऽयात्ममयप्रकामः, अन्तिमदेई सम्पूर्णता प्राप्तः ॥ १२.

·उजरंवधरिते। , वाटतं यत् तनयः पिलभ्यः । श्रद्धापवित्रं तिलचित्रमम्भः । चन्द्रं पिटस्थानतयोपतस्थे तदरोचिः खचिता सुधैव ।। १२१ ॥ पश्याचसोधस्थितिसौख्यलक्ष्ये त्वं केलिकुवाम्बुनि विम्बमिन्दोः। चिर निमज्ज्येच सतः प्रियस्य भमेण यच्चुम्बति राजरंसी ॥ १२२ ।। खधेनि । तनयः पुत्रैः श्रद्धया परलोकास्तित्वबु या वितीर्घ- वात् पवित्र कृष्णतिलैथिवं मिश्रितं पिलभ्यः स्वधाकृतं यदम्भः पिलस्यानतया "चन्द्रो वै पिढलोकः" इति श्रुतेः पिट लोकतया चन्द्रमुपतस्ये चन्द्रेण सङ्गतमभूदिव्यर्थः। तत् कृष्णतिलमिश्रजल- मेवाङ्गस्य कलङ्कास्थ याचिः कान्तिः तया खचिता मिश्रिता सुधा पीयूषं। कृष्णनिला एव कलकतमल मं जलमेव पीयूष न लन्य, कलको न चान्यत् पीयूषमित्यर्थः । श्रद्धेति पिळलोक- माती तुगर्भविशेषणं । उपतस्ये मङ्गतकरणे तड् ॥१२१ ।। पोति। हे प्रिये त्वमुचमधिस्थित्या कृत्वा मेख्येिन निरन्न- रायं वक्ष्ये दृश्मे केलिकुल्याया अम्वुनि तदिन्दावि पम्म । गत् कि । राजहंसी दह कुल्लाजले निमज्ज्य चिरं सतोऽन्त- मानस्य मिथस्य राजईसस्य भ्रमेण यचन्द्रविम्ब चुम्वति।मौर्य साथै मुदिगो भाव रति भावे वा पञ् । मास्येति पाठे ·राविंशः सर्ग: २०७७ सौवर्गवगैस्मृतं निपीय कृतोऽहि तुच्छः शशलाञ्छनाऽयं । पूमाऽमृतानां निशि तेऽत्र नद्या मनः पुनः स्यात् प्रतिमाच्छलेन ॥ १३॥ समं समेते शशिनः करण प्रस्तनपाणाविह कैरविण्या। सुभत्वेन लक्ष्ये। उच्चतरदेशस्थितं प्रत्यधादेशस्थितं वस्तु सूक्ष प्रतिभातीत्यर्थः ॥ १२२ ॥ मौवर्गेति। स्वर्ग भवा मौवर्गा देवास्तेषां वगैइन्दैरमृतं नि- पीयाहि तुच्छो रिक्तः कृतोऽयं शशलाञ्छना निशि ते तवा क्रीडानद्यां प्रतिमाच्छलेन प्रतिविम्वव्याजेन मनः सन् पुनर- मृतानां जलैरथ च पीयूपैः पूर्वः स्यात्, भवेदित्यई मन्भाव- यामीत्यर्थः । एनेन नदीजलस्थामृतत्वं सूचितं । अहि तुच्छः कृतोऽपि पुनः क्रमेणाहतेः पूर्वः सन् रात्री तत्र कोडानद्यां प्रतिमायाजेन मनः पुनः पानभयादिव पलाय्य निलीन: स्थादित्यहं म इति वा। पूर्वाऽमृतानां प्यर्थत्वात् करणे पठो ॥ १२३॥ सममिति। इह तव क्रीडानद्यां कैरविप्नाः कुमुदिन्या: प्रसनरूपे पाणी शशिनः करेण रग्मिनाथ च पाणिना सम सह समेते समते मति मधु पुप्परस एव छलं यस्य तस्य त्याग- जलस्य कन्यादानसम्बन्धिसइन्पोदकस्याभिषेकः काऽनयोश्च- ..

·उत्तरं नैषधधरिते। 1 विवाइलीलामनयोरिवाद। मधुच्छलत्यागजलाभिषेकः ॥ २२४ ।। विकासिनोलायतपुप्यनेत्रा मृगोयमिन्दीवरिणी वनस्था। विनोकते कान्तमिदोपरिया- न्मुगन्तदेषाऽऽननचन्द्रभाजं ॥ १२५ ।। न्द्रकुमुदिन्या विवाहलीलामाइव सूचयतीव । चन्द्र करस्पर्भमा- चेण कुमुदानि विकसितानि मकरन्दपूर्णानि च जातानीति भावः । विवाहे उभयोः पाणिमेलनं, पाणी दानजलाभिषे- कोऽपि भवति ॥ १२४ ॥ विकासीति । हे प्रिये इह तव कलिनद्यां वनस्था जलनि- वामिनी अथ च काननस्था, तथा विकासि नोलमायतं विस्तृतञ्च पुष्पमेव नेत्रं यस्यास्त तुन्यनेत्रा चेयं प्रत्यक्षम्या इन्दीवरिणी यस्मान्मृगी वन म्यत्वादिकामिनीलायतपुप्पनेत्रत्वाञ्च इरिणी तत्तमादिदीवरिणीरूपा मगो पाननमिव यशन्द्रः साम- यात बदाननतुस्यो यचन्द्रमामा तत्स्य कान्तं सुन्दरमथ प तुल्यजातीयं खप्रियं मृगमुपरियादिलोकते। विकमितकुमु. मनेचाणि ऊर्द्धप्रसारितानि दृश्यन्ते तईि प्रायेण चन्द्रस्थमुपरि यर्तमानं निजभत्तार मृगं मृगो पग्यतीत्यर्थः । त्वदाननमेव ययन्द्र स्तचम्म चन्द्रलादनुमेयम्गमुपरिष्टात् पग्सति । वं प्रा. मादोपरि मे, रयांधादेभे वर्तते नवेति पदच्छेदं छला ·द्वाविंशः सर्गः। तपस्यतामवुनि कैरवाणां समाधिभङ्गे विवुधाङ्गनायाः । अवैमि रावेरस्कृताधरोष्ठं, मुखं मयूखस्मितचारु चन्द्रं ॥ १२६ ॥ चन्द्रभा निजप्राणेनं मृगमुपरिष्टान्त्र पसतोनि न किन्तु पग्यत्येवेति व्याख्येयं । वनस्था मृगी हि नोलायतनेत्रा सती खकान्तं मृगमितस्ततो विलोकयनीत्यर्थः। शशमित्यपपाठः । मृगपर एव वा व्याख्येय ॥ १२५ ॥ तपस्यतामिति। हे प्रिये, अम्बुनि मदा निवासात् नत्र तपस्यतां कैरवाणां कुमुदानां समाधेर्दिवासकोचस्वेव ध्यानस्य भने त्याजने विषये निमित्ते वा विबुधाङ्गनाया अप्सरोरूपाया रात्रश्चन्द्र मुखमेवाइममि मन्ये । किम्भूतं मुख। अमृतमे- बाधरोष्ठं यस्या, अथ चाम्स्ततुल्याऽधरोष्ठं यस्य यदाऽमृतम- धरं यस्मात् पीयूषादधिकरस श्रेष्ठो यस्य, तथा मयूखा एव मित । अथ च तत्समाधिभङ्गादेव चन्द्रकरवदुचलं यत् मित तेन वा चार। चन्द्रविशेषणे लिअविपरिणामः। देवागना- नामप्येवंविधं रात्री जले तपस्यतां दुश्वर तपश्चर तामपि मुनीनां समाधिभकं करोनि । तपस्यतामिति तपथरन्नीत्यर्थ कर्मणो रोमन्यतपोभ्यामिति (पा० ३।१।१५) क्यम्, तपम: पर- स्मैपदश्चेति भता । १२६ ॥ - ·१.० उसरनेयधपरिते अल्पाइपका विधुमण्डलीयं पीयूषनीरा सरसी सारस्य। पानात सुधा नाम जन्लेऽप्यमृत्यु चिई विभयंत्रभवं स मोनं ।। १२० ॥ तारास्थिभूपा शशिजड्जा - चन्द्रापांकुरितद्युनिः। छायापथाश्छद्मफणीन्द्रहाराः खं मूर्तिमाघ स्फुटममूर्तेः ॥ १८ ॥ अल्पेति। अल्पोऽङ्क एव पङ्को यस्यां, तथा पीयूपमेव नीरं चस्या मेय विधुमण्डली स्मरस्य सरसी विशाल सर एव, अत एव म मरोऽत्रभवमस्यां चन्द्रसरस्यां समुत्पन्न सुधानामेतदीया- मृतपानीयजले जलरहितेऽपि स्थले जलाभावेऽपि वाऽमृत्यु मरणरहित मौनं चिह्नमथ च सुधामरोजानत्वादनुमापक लिङ्ग विभर्ति। मीना हि जलाइहि ता वियन्त एव, अयन्तु न म्रियते तस्माचन्द्रामृतसरमीभवत्वात् सदामृतपानाजला- भावेऽपि मृत्युरहित इति मन्च युक्तमित्यर्थः ॥ १२७ ॥ तारेति । यौः समात्मानमष्टमूर्तेईरख मूर्ति शरीर स्फुट यामाइ प्रवीति, यत. तारा एवास्यानि तद्रूपा भूपा यस्याः, नथा अभिनमेव अहुजा गङ्गा बिभर्तीनि तपृन्, तथा घ- न्द्रामव एव पांशवो भरमानि तैः कुरिता कृनाङ्गरागा द्युति- यंस्था: मा,त छायापचा गगने दण्डाकारा दक्षिणेत्तरम्या:

·द्वाविंशः सर्गः। १०१ एकैव तारा मुनिलोचनस्य जाता किलेतज्जनकस्य तस्य । ताताधिका सम्पदभूदियं तु 'सप्तान्विता विंशतिरस्य ताराः ॥ १२ ॥ मृगाक्षि यन्मण्डलमेतदिन्दोः स्मरस्य तत्पाण्डुरमातपत्र। , धवला रेखा छद्म यस्य छायापथरूपः फणीन्द्रो वासुकिः स एव मुनाहारो यस्था मा हरमूर्तिरप्युक्तविशेषणविशिष्टा, द्यौर- प्येतादृशोति मूव॑न्तरापेक्षया व्यक्तमेव मद्देशस्य मूर्तिर्गगनं कथयतीवेत्यर्थः ॥ १२८ ॥ । एकेति । एतस्य चन्द्रस्य जनकस्य तस्य प्रसिद्ध स्थात्रिमुनि- लोचनस्य तारा कनीनिका किलेकैव जाताऽभूत् किल पुरा- णादो। अस्य तत्पुत्रस्य तु पुनरियं दृश्य माना सम्पत् तातान्निज- पितुरत्रिनेत्रात् सकाशादधिका,यद्यस्मादस्य ताराः कनोनिका अथ च नक्षत्राणि सप्तभिरविता विंधतिरभूदिति छल। पितुः सकाशादधिकसम्पत्तित्वात् सभाग्योऽयमिति भावः । “सप्तविंश. तिमिन्दवे" इति दक्षः सप्तविंशतिकन्या श्विन्यादिकाश्चन्द्राय ददाविति पुराणं ॥ १२८ ।। मृगातीति । हे मृगाक्षि हरिणीनेत्रे यदेतत् प्रत्यत्तदृग्य - मिन्दार्मण्डलं, तत् सारस्थ पारं येतं साम्राज्यसूचकमात- पत्रमेव । श्वेतच्छत्रदर्शने सति सम्राजो वग्या भवन्ति पूर्णधवल- 68 ·उत्तरनपधपरिते यः पूर्णिमानन्तरमस्य भङ्ग स छनभङ्गः खलु मन्मथस्य ॥ १३०॥ दशाननेनापि जगन्ति जित्वा योऽयं पुराऽपारिन जात जेतुं। म्लानिर्विधामनिनि सङ्गतेयं तस्य त्वदेकानननिर्जितस्य ॥ १३१ ।। चन्द्रमण्डलस्य चोद्दीपकत्वात् तद्दर्शने सर्वेऽपि कामस्य वश्या भवन्ति तमादेतत् कामस्य श्वेतातपत्रमेवेति भावः । यद्य पूर्णि- मानन्तरमेतस्य छवभूतस्येन्दुमण्डलस्य भङ्गो मोटनं कलात- यय स मन्मथस्य छचमङ्गः खलु, छत्रस्य मोटनं राज्यक्षयं सूचयति । कृष्णपक्षे चोद्दीपकमित्रचन्द्र क्षये कामः क्षीण एवं तस्मात् कृष्ण पक्षे योऽस्य भङ्गः म कामस्य छत्रभङ्ग व मएक वैति भावः । खलुत्प्रेक्षायां, नियये वा ॥ १३ ॥ दति । दिग्विजयोद्यतेन दशाननेनापि जगन्ति जिला- ऽपि योऽयं चन्द्रः पुरा पूर्व जाहु कदाचिदपि जेतुं नापारि हे मानिनि खमुखसर्द्धिनं चन्द्रमा इमाने नैमित्तस्यास्य विधो- रिय प्रत्यपदृस्यकल रुपा चानिल ना सजना लग्रा, अथप युगोच। पनस्तवैकेनाननेन नितरां जितम्य। यो हिदभाननेन दभिवपि मुसह नागफिनस्य विजयास वैकेन मुखेन निर्जि- नले मनपा मालिन्य मुषितमेवेत्यर्थः। त्वम्मुखमेतमादधिक- मिति भाग्य सजया सानिर्भवतीति प्रतीयमानोरनेशा ।

·द्वाविंशः सर्गः १०८३ दृष्टा निजी तावदियन्त्यहानि जयन्नयं पूर्वदा शशाङ्कः। पूर्मस्खदास्येन तुला गतश्चे- दनन्तरंदूच्यसि भङ्गमस्य ॥ १३२ ।। क्षत्राणि रामः परिभूय रामात् क्षत्राद्यथाऽभज्यत स विजेन्द्रः । रावणयन्द्रं जेतुं प्रवृत्तस्तुपारामिना दयमानः कम्पमानतनुः तमजित्वैव परावृत्त इति उत्तरकाण्डे कथा ॥ ११ ॥ दृष्ट इति । अयं शशाद इयन्येतावन्ति अहानि एक्लपक्ष- दिनानि तावदवधीकृत्य निजां पूर्वदशां पूर्वपूर्वदिनावस्या जयन् निकाममुत्तरोत्तरदिनेषु कलादृयाऽधिकीभवंस्त्रया दृरः, दयन्ति दिनानि जयंस्तावज्जयन्नेव दृष्ट इत्यवधारणार्थी वा तावच्छब्दः, अनयैव परिपाच्या पूर्णविम्वोऽयं त्वदायेन मह तुल्यं माम्समथ च तोलनका; गत आरूढोत्तानन्तरं निकट वमेव यः प्रमत्येवास्य भङ्गं पराजयं कलाक्षयच ट्रचमि, उ- तमेन सघ स्पर्द्धमानो हि भङ्गं प्राप्नोत्येव । तुलादिव्येन हि चीनस्य पराजयः सर्बयने । हानि अत्यन्तमयोगे दितीया। लदास्येनेति तुम्यायरतु लोपमाभ्यामिति (पा.२१३७२) नि- पेधेऽपि मा योगे तोया। तथा च कालिदासस्तुलां यदा- रोहति दनावाममेत्यादि ॥ १३२ ॥ प्राणोति । दिजेन्द्रो जमम्यपत्यनात् मोऽतिप्रमिद्धपराक्र- .

·१०८४ उत्तरनैषधचरिते। नधेष पद्मानभिभूय सबी- स्वदास्यपद्मात् परिभूतिमेति ॥ १३३ ।। अन्तः सलक्ष्मीक्रियते सुधांशो रूपेण पश्ये चरिणेन पश्य । मा रामः परशरामः सर्वाणि चचाणि परिभूयापि क्षचादेव रामाद्दाशरथेः सकाशात् यथाभग्यत पराभव प्राप तथा तेनैव प्रकारेण एषोऽपि दिनराजः सर्वान् पद्मानभिभूय सोचक- रणात् पगभूयापि त्वदनापद्मात् मकामात् परिभूतिं पराभव- मेति सकलतत्रियाधिक्यं यथा श्रीरामस्य तथा सर्चपद्माधिक वनमुखपद्मसोति भावः । वा पुंमि पद्ममित्यमरः ॥ १३३ ॥ अनरिति। हे पग्ने चन्द्रदर्शनप्रवृत्ते भैमि हरिणेन पा- हुरेण रूपेण वर्षभ का धागारन्तः प्रान्तभागः पूर्वम- योकोऽपोदानों मलक्ष्मीक्रियते सलमीकः क्रियते लं पग्स । अथ च चन्द्रस्य मध्यं हरिणेन स्मृगेन की रूपेण खोथनीलवर्षेन शता अमलस्य मलक्षा फ्रियते मलक्ष्मीकियते सकलङ्क क्रियत इत्यर्थः । पम्स एप म नल इत्यमुना प्रकारेणस्य चन्द्रस्यान्तं पर्यनभागं कदाचिदोषणमाणां भैमीमदर्शन, दर्शयामाम। कदाचिचानमध्यभार्ग दर्शयामाम। नादिना पन्द्रश्चेतमी- समानामध्यभागप्रदर्शनपूर्वचिरपदैया मह कोड़ा पकारेति भाष ति मणे कवेमिः । हरिणः पाण्डुरः पााधुरित्यमरः । अन्न सयकाराम्न मेकच. अन्तरित्यव्ययमपरब मध्यवाचि। स- ·दाविंशः सर्गः १०५ इत्येष भैमोमददर्शदस्य कदाचिदन्तं स कदाचिदन्तः ।। १३४।। सागरान्गुनिविलोचनोदरा- द्यवयादजनि तेन किं दिजः। एवमेव च भवन्नयं दिजः पर्य्यवस्यति विधुः किमविजः ।। १३५।। - मोगन्दस्य ममामान्तविधेरनित्यत्वात् कवभावे मलनीशब्दा चिः। पते मला गब्दाधिः। पम्मे पाघ्राभेत्यादिना (पा.७॥ ३१०८) कर्तर्येव शः। दृशेर्बुध्यर्थवादति बुद्धीति (पा०१४। ५७) अणा कर्तुणे। कर्यत्वाझैमोमिति द्वितीया ॥ १३४ ।। मागरादिति । अयं चन्द्रः मागरान्मुनिविलोचनोदराचैत- पाहूयात् सकाशाद् यद्यस्मादजनि, उत्पन्नस्तेन कारणेन दाभ्यां जातवाद् दिजः कि, एवमेव चानयैव रीत्या दाभ्यां जातन्वादेव दिजो भवनप्ययं विधुरर्मनीतः किं कथ पर्य- वम्यति, दाभ्यां जातत्वे मत्यपि अत्रिमुनेरेय जात इति तात्प- र्यवृत्त्या कथमुच्यत इत्यर्थः । अय चैवमेव यथा अनेन प्रकारेण दिजल नयैवात्रिमुनिजो भवनयं दिजः पर्यवन्यति । किं दाभ्यां जातवात् यया दिन उच्यते तथा दिजादत्रिनुनेजीतत्वादपि द्विज उच्यते, दिजोत्पना हि दिन एव भवतीत्यर्थः । अय च दाभ्यां जातलाहिजाभवन्नेव न विभ्दो जात इत्यचिज रति तात्पर्यवृत्त्या कत्यते । यो हि दाभ्यां जायते स विजो न ·१०८६ उत्तरनेवधचरिते। ताराविहारभुवि चन्द्रमयों चकार यन्मण्डलों हिमभुवं म्गनाभिवासा । तेनैव नन्धि सुकृतेन मते जिनस्य स्वलाकलोकतिलकत्वमवाप धाता।। १३६ ॥ - .. भवति, एवमेवायमत्रिजः कथ्यते किमित्यर्थः । द्विजखिजो न भवत्येव ।। १३५ ॥ तारेति। तन्नि कृपानिधाता ताराणां नक्षत्राणां विधा- रभुवि गगने चन्द्रमयों मण्डलों विम्ब जिनस्य पुराणपुरुषस्य श्रीविष्णोर्मते ऽनुमती मयां तदादिष्टः भन् यचकार निर्ममे तेनैव सुकतेन शोभनेन लोकोत्तरन्यापारेण कृत्वा खलीकः वर्गभुवनं तत्सम्बन्धिनां लोकानां मुराणां मध्ये तिलकवं श्रेष्य- मापा किम्भूनां भण्डलों। हिमस्य तुपारस्य भुवं स्थानभूतामति- गीतली, तया मृगस्य नाभी मध्ये वासो यस्यास्तां, यस्या मध्ये मृगोऽस्तीति यावत् । तादृभौं। अन्येषां सराणामेतादृव्या- पारकरणे सामर्थ्य भावात् ब्रह्मेव श्रेष्ठोऽभूदित्यर्थः। अथ प नाराया बुद्धदेच्या विहारम्याने धिमभुवं शीतलां राधलाद्धि- माचलरूपां वा, तथा मृगनामेः कस्सूर्योः वास: परिमलेोऽव- म्यानं वा यस्यां ना कसूरोमिश्रितां चन्द्रमयों कर्पूरमण कर्पूर- रामिं यसकार तेनैव पुणेन जिगमते घाद्धदर्भने ब्रह्मा सु- र छन्नमत्ति। मोद्धा हि युद्धदेवमामादे यमात् पूजार्थ कसू- रोराकिं करोति लोकमध्ये ग्रेठो भवतीति खदर्भ में प्रत्यपा-' ·दाविंशः सर्गः। इन्दमुखावणं तव यद्गृणन्ति नैनं म्हगस्त्यजति तन्मृगष्णयेव। अत्येति मोहमदिमान हिमांशविम्व- लक्ष्मीविडम्बिमुखि वृत्तिषु पाशवीषु॥ १३७ ।। दयन् । ब्रह्मा चैवमत तस्मादेव सर्व जात इत्यर्थः । तेने- वेति पाठे उत्प्रेक्षा। बुद्धदेव्यां मता तारा ॥ १३६ ॥ इन्दुमिति। हे हिमांशविम्बस्य लल्याः शोभाया विडम्बि खस्मान् न्यूनत्वात् परिचायकारि ततोऽप्यधिकमाभं मुखं यस्या- स्तादृशि भैमि पण्डिता इन्दुतव मुखात् मकामात् वन्मुखम- पेक्ष्य.वा बजटणमीपदसमाप्तं ढणं एवमपि यस्य पूर्णनम- म्पन्नं दणादपि नि:मारमिति यावत्। श्रय च वहधिकं वणं यस्मात् रणादपि नि:सारं यद्यस्मात् गृणन्ति, नत्तम्माद्धेतोर्मग एनं चन्द्रं गमन्वन्धिन्या बप्णया कोमलकणकवलनाभिला- पेणैवाथ वा चन्द्र प्रयुतस्य वळण मब्दस्य बहुचनत् बणच बइनि हणानि यसिम्ताममित्येव रूपार्थग्रहणरूपया धा- न्येव न त्यजति। मृगो हि वहु च बणं बहरणं देश वा न मुधनि । नन्गनुभवे सत्यप्यामंमारं कथं धान्निवाहुल्यमित्याश- द्यार्थान्तरन्यासमाह। पायवोपु पइमन्बन्धिनीपु निपु व्याप- रेपु विपये मोहनदिमा भान्तिवाच्यं नात्येति, वहुकालाति- फ्रम नापयाति । पयवो हि सर्वदा मूढा एवेत्यद्यापि स्मृगस्य धान्तिनापयाति तस्मादेनं न त्यजतीति युक्रमित्यर्थः । मुखात् .

·उत्तरनवधचरिते। वर्भानुना प्रसभपानविभीपिकाभि- दुःखातैनमवधूय सुधा सुधांश खं निद्भुते मितिमचिह्नममुष्य रागै- स्ताम्बूलताममवलम्व्य नवाधरोठं । १३८॥ 1 तुबलोपे पक्षमी। बहुदणमीषदममाती विभाषासुपा बहु- जिति (पा०।६।३।७४) वहुच ॥ १३७ ।। खभानुरिति । हे प्रिये सुधा एनं सुधांशमवधूय त्यत्वा- तवाधरोठमवलम्ब्यामुय्य रकस्यौष्ठस्य रागै रकवर्णैः कला मि- तस्य भावः मितिमा धावल्यमेव चिहं यस्य तादृशं धवल रूप- मपि स्वमात्मानं निहुते पुनः खानुपानभिया तिरो दधाति । यतः खर्भानुना वारंवारं प्रसभपानेन विभीषिकाभियोत्पा- दनैः सवा दुःखाकना प्रातिलोम्याचरणोत्पादितदुःखा । कि- भूनमधरोई। प्रसिद्ध स्य ताम्बूलस्येव ताम्रो वर्षां यस्य ताम्मू- लेनेव वा तायं रकवर्ण । पुना राजपानभिथा लदधरमेव स्या- नान्तरमाश्रित्य रूपान्तरेणात्मानं गापायतीत्यर्थः । अन्योऽपि मभयं म्यानं हित्वा स्थानान्तरमाश्रित्य तचापि रूपान्तरं एत्ता खं निहते। सुधया चन्द्रस्य परित्यागात् वन्मुखाश्रयणान् वन्मुखं चन्द्रादधिकमिति भावः । नाम्यूलतायमित्युकरीत्योप- मोरपेक्षा प.. दुम्मा दुरगत पसिन्दामो, रनि.पा.०५ ४॥४) डा॥ २१॥ - ·राविंशः सर्गः। हर्यक्षीभवतः कुरजमुदरे प्रक्षिप्य यद्दा शशं जातस्फीततनारमुष्य इरिता सूतस्य पन्या हरेः। हर्यतीति। हे प्रिये मतभेदेन कलकरूपं कुरङ्गं यद्वा मध- मुदरे मध्ये प्रक्षिप्य जाता स्फीता पूर्मा तनुर्यस्य हरेरिन्द्रस्य पन्या हरिता प्राच्या दिशा सूतस्य तत्रादितस्य प्रसंस्थात एव हरेः योविष्णोामाचीभवतः । यद्दा सनातपूर्णशरीरस्य मृगं यदा नभं कला मध्ये निविष्य मध्यस्थितकलङ्कस्य कनोनिकातुल्यत्त्वात्' श्रीविष्णोवामनेत्रीभवतोऽमुख चन्द्रस्य त्वदनाम्बुजात् मका- शाद्यद्भगः पराजयोऽजनि तदेकाकिनः सर्वदा असहायादेक- स्मात् परमात्न वन्यस्मात् कमस्लात्,न झन्यैः पौरयं पराजीयते प्रत्युनायमेव पद्मानि पराजयतीत्यर्थः । अथ वाऽम्बुजतुल्यात् बददनादेव पद्मादथ च पद्ममङ्ख्याकात् त्वददनरूपादम्बुजाद्य- दस्य भगो जातस्तदेकाकिनोऽसहायस्य स्थात्, भवेत्, बहुभिरेक: पराजीयत इति युक्रमेवेत्यर्थः । यः सिंहिकायाः सुतो राहुः म पुनरेकोऽन्याऽम्य प्रतिभटः प्रतिमयः पराभावुको राहुरेव न वन्य इति। सम्प्रतीति पाठे,अद्य पुनरस्यैका भटः प्रतिभटः मिहि- कायाः सुतः स्यादेकाकिनोऽम्य वन्मुखपद्मः प्रतिदन्दी न भवति अतुल्यत्वात्, किन्वेकाको राहुरेवास्थ प्रतिभटो युक्त इत्यर्थः किच खात्रुभूनाद्राहीरप्य स्वान्यः पराजय इति महदस्य कष्टं प्राप्तमित्यर्थः । श्रय चरिदंर्णया हरेः मि इम्यं पल्या मिहि- कया प्रसनस्य तया मृगं बयं वा य कश्चन पस जठरे निशिष्य ३ .

·१.४.. उत्तरनैषधचरिते। भङ्गस्वइदनाम्बुजादजनि यत् पद्मानदेकाकिनः स्थादेकः पुनरस्य स प्रतिभटो यः सिंहिकायाः सुता१३९।। यत्पूजां नयनयोत्पलमयों वेधा व्यधात् पद्मभू- वाक्पारोणरुचिः स चेन्मुखमयं पद्मः प्रिये तावक। -- भक्षयित्वा स्थितस्यात एव सञ्जातपुष्टभरीरस्थान एव हऱ्याची- भवत: सिंहतां प्राप्नुवनेोऽस्य त्वनमुखाद् यः पराजयोऽजनि म एकाकिनः केवलार पद्मादम्बुजादेव पराजयः । सिंहस्य गजा- भङ्गो यथा तबदेतन्म इञ्चित्रमित्यर्थः । अथ च पद्धसयाकादे- कस्य पराजयः । मिहोऽप्येको बहुमयैः पराजीयत एवेत्यर्थः । अथ च पद्माच्छरभादरपदादेव भङ्गः सिंहस्य केवलमष्टपदा- देव भङ्गाः, पाचन्द्राभ्यां सकामात् वन्मुखमधिकमिति भावः । इर्यक्षः केमरी हरीत्यमरः । गजानशरभा: पद्मा इत्वनेकार्थ- भाजः। प्रथमपचे इर्यधिशब्दाचिः, द्वितीयपक्षे यंदशब्दा- देव ॥१३८॥ यदिति। हे पिये वेधा नयनदयमेवोत्पलं तन्मीं तद्रपा तचितां यस्य पद्मस्य पूजां व्यधात, व्यरचयत् । चनामा श्रीविष्यााभी वर्तमानात् पद्माद्भवतीति पद्मभूः । म छि स्व- जनकस्य पनस्थ पिरभया नेत्रदयेनैव नीलोत्पलयुगेन महतों पूजामति भावः । वारूपारीणा वाचः परतीरे भवा वाचा वपितुमम क्या सपियस्य मोऽयं पंचयेत् तावकं गुसं स एव भव- इसरो भात रत्यर्थः । धननारं ब्रह्मणा स्वपिय मुद्या नेत्र- ·दाविंशः सर्गः। का शीतांपूरसो नदा मखम्गव्याधेोत्तमाङ्गस्थल- स्थास्नुस्वस्तटिनोतटावनिवनोवानौरवासी वकः ॥ १४०॥ नीलोत्पलाभ्यां कृतपूजनलादत्र तत्र मुखे नीखोत्पलं दृश्यत इत्यर्थ इति चेत् तर्हि असौ भोतांश: को नाम, अपितु न कथित्, वन्मुखय पुरस्तादयं कः, स्मरणार्थोऽपि नेत्यर्थः । तर्हि अमी क इति चेत् तबाइ । श्रयं वकः । किम्भूतः मखो दरमख एव मृगस्तस्य व्याधी हरस्तस्योत्तमाङ्ग शिरस्त लक्षणे स्थले स्याम्नुः स्थितिमीला खस्तटिनो गङ्गा तस्यास्तटावन्यां तोरभूम्यां या वनों महदन्पं वा यत् काननं तब ये वानो, रा वेतमास्तन्मध्यवामी । चन्द्रय हरजटाजूटवासीति प्रमिद्धं । वाक्पारोणचिरिति ब्रह्मविशेषणं वा । अत्र यदपत्यस्ख ब्रह्म- णोऽपि मौन्दर्य वागगोचरतत्पितुः पद्मस्य मौन्दर्य मनमो- ऽपि गोचरो न भवतीत्यर्थः । लन्मुखस्य चन्द्रस्य च महदन्तरं माम्यसम्भावनाऽपि नाम्तीति भावः । एतेन चन्द्रादिसुन्दर- वृन्दं ग्रह्मणा सरं, भवदोयमुखपझं तु ब्रह्मणेऽपि सहत्वात् भवाधिकमिति सूचितं । भसम्मृगेत्यादिना चन्द्रस्वातिदैन्न उचितं, लन्मुखमाम्बप्राप्ययं तपयरणं सूचितं । श्रन्योऽपि वि- भियवस्तु प्रापये भिवम्यानयुमनदीतीरवानीरवासी तपश्यति । नदीतीरवानीरवामित्वं वकजानिः । वाफपारीणा, भवार्थ रा: हावारपाराद् घरी (पा. ४।२।८३वा.) रत्यपापि विय- शेतादपोनि वधमान् यः॥ २४... .

·१.हर उगरनेयधचरिते। जातं शातकतव्या चरिति विहरतः काकतालीयमस्या- मण्यामत्वैकमत्यस्थितसकलकलानिर्मितेनिर्मालस्य । इन्दारिन्दीवरामं बलविजयिगजयामणीगण्डपिण्ड- इन्द्रापादानदानद्रवलवगलनादकमके विशङ्के ।। १४१ ॥ जातमिति । अई इन्दोरङ्के बलविजचिन इन्द्रस्य गजग्रा- मणीईस्तिषु मध्ये मधानं माच्चामेव वर्तमानो य ऐरावतस्तस्य गण्डया:कपालयोः पिण्ड्याः शिरस्तिनकुम्भस्थ लयोथ ये वे इन्दे गण्डद्वन्दं पिण्डदन्दञ्च ते एवापादानं निर्गमनस्थानं येषां ने च ते दानद्रवलवा मदजललेशास तेषां गलनात् मन्यात् काकतालीयमाकस्मिक देवगिद्धमिन्दीवराभं नीलोत्पलतुल्य जातमेकं कलई विशः मन्ये । किम्भूतस्येन्दोः । अस्यामङ्गुलीनि- दिशयां पुरादृष्टायां भतक्रतोरियं शातकतवतो तस्यां इरिति दिशि विहरत उड़च्छतः, तथाऽग्यामले विषये एकमात्यं सर्व- मंवाद क्षेन तर वा स्थिताभिर्वर्तमानाभिः चकलाभिः पञ्चदश्र- भिरपि कलाभिः खला निर्मितिर्यस्य, अस्यामवेकमत्येन स्थिता सकलकलानिर्मिनिर्यस्य तादृशस्य वा । प्रत्येक कलानां धावल्यस्य दृष्टलावलसकलकलानिर्मितलात् कारणधावलावलस्य, अग्यामबैकमत्येन स्थिता याः सकलाः फत्तामाभियर्या निम्मिंतिम्तस्या वा देतार्धवलस्य पूर्वकार णधाय- स्यात् मकस्तोऽययं धवल एवाभून्, पश्चात् त पूर्वदिग्धमणवमात्' नव भमत पेरावतस्य कपोलकुम्भस्य नगलन्मजलं देववमा- अत एव निर्मलस्य ·दाविंशः सर्गः- अंशं षोडशमामनन्ति रजनीभर्तुः कला.वृत्तय-- न्टोनं पच्चदशैव ताः प्रतिपदाद्याराकवर्धिष्णवः । लग्नं तेनायं मशे कालः प्रतिभातीत्यर्थः । तालतरुतस्ते यदैव काकस्य उपवेशनं तदैव दैवात् काकस्योपरि तालफलपात इति काकतालमिव काकतालोयं ममासान्ताच्छः। निर्मितेः पचे इती पञ्चमी ॥ १४१॥ अंशमिनि। हे प्रिये लोका रजनीभर्तुः मोडर्मश क- लामामनन्ति सत्यं कथयन्ति, ताश्च पोडशांशरूपाः प्रतिपत्, श्रादिर्यस्मिन् कर्मणि राकां पूर्णिमामभिव्याप्य वर्द्धिपणवः प्रति- तिथि एकैकाभिया वर्द्धमानाः पञ्चदशमङ्ख्याका एव कला एनं चन्द्र वृत्तयन्ति वत्तुलं कुर्वन्ति तिथिमयामाम्यात् पूर्ण- मण्डलं कुर्वन्तीत्यर्थः । या पुनः कला घोडशी तिथिम्ते उद्धृता प्रयोजनाभावाचन्द्राबहिष्कृता सा घोङशी कला भेषा पञ्चदशकलाभ्योऽवशिष्टा मती, यदा घोडशों तिथिं विना प्र- योजनाभावाद्याऽवशिया, मा निष्प्रयोजनवादुद्धृता चन्द्राहि- निष्काशिता सती इरालङ्कृतिः शिवशिरोभूषणं जाता किं, चन्द्रे प्रयोजनाभावाद्धरालङ्घतिरिवाभूत् किमित्यर्थः । अहं तस्थाथोद्धतायाः पोड स्याः कलायाः मश्यामिक नभोनीलिमा सह वर्तमान स्थानस्य पूर्वावस्थितेः सम्बन्धि विलं विवरं तत्क- लानवस्थित्या कृत्वा शान्यं नीलं नाभागमेवेह चन्द्रमण्डलमध्ये कलझं पश्यामि किं, मध्यवर्तिनीलं तत् स्वानं विलमेवाई कल- • अन्लेन शङ्का इत्यर्थः । मेषशब्दस्याभिधेयलिङ्गवं पूर्वमेव दर्शित ·१.६० उत्तरनैषधचरिते। या शेषः पुनरुद्धृता तिथिमते सा किं परालक्षति- स्तस्याःस्थानविलं कलङ्कमिद किं पश्यामि सम्यामि॥१४॥ ज्योत्स्नामादयते चकोरशिाना द्राधीयसी लोचने लिपशर्मूलमिवोपजीवितुमितः सन्तर्पणात्मोकृतात् । .. पूर्षे राका निशाकर इत्यमरः । इत्तयन्ति तत्करोतीति (पा. २९।२६ वा ०१) णिच् । वर्द्धिष्णवः, अल इभिनि (पा० ३।२।१२६) इष्णुच। तिथिम्यते फतेन पागमिति वत्। ग्यामिकति मनो- जादेरातिगणवाद्भावे बुञ् ॥ १४२ ॥ ज्योत्स्नामिनि। हे मुग्धे सुन्दरि वक्तं वृत्तवादिगुणैः समानमपि नयनश्रियाऽपि कृत्वाऽनधिकं समानमेव, विधिमुरत एव खस्य द्राधीयसी अतिदीर्घ लेाचने सिपार्लभुमिच्छुर्विधु- यकोरशिना प्रयोज्येन स्त्रीयां ज्योत्स्नामादयते भक्षयति। तत्रोत्प्रेक्षते । चन्द्रिकामृतपानकृतसम्यक्तपणेमात्मीकतात खव- भीकतादितथकोरबालकात सकाशान्मूलं खचन्द्रिकापान हेतु- भूतमेतदीयातिदीर्घनेचदयमध्येषु उपजीवितमादातुमिव । यदा किञ्चित् स्वचन्द्रिकां पाययित्वा ततो नेत्रदयलक्ष्मीमाया मूलं चन्द्रिकारूपमूलधन बर्द्धयितुभिय। अन्योऽयुत्तमोऽधम- पस्य किश्चिदत्त्वा तं वशीकृत्योत्तममिएं वस्तु ततो गृल्लाति तथा 'यं चन्द्र अदन पादरयुक्त एनझे मध्येऽपचासले रङ्कुश का- रोति, उसाधारणेन लालयतीत्यर्थः । किमर्थमित्याशझाइ । नमूलभतमतिविमान नीयनयनयुगलं परिप्रयुमिव मंलग्नं क- ' ·राविंशः सर्गः। अङ्ग्रे रश्मयं करोति च परिघ्पटुन्तदेवात- स्वदलं नयनश्रियाऽप्यनधिकं मुग्ध विधित्सुर्विधुः ॥ १४३ ॥ लावण्येन तवास्यमेव वडना तत्पात्रमात्रस्पृशा चन्द्रः प्रोनलब्धताईमलिनेनारम्भि शेषेण तु। मेवा वन्मुखसाम्यनिमित्तरमणोयनेचइयं मन्पादनीयं। चन्द्र- यकारहरिणी वञ्चयतीत्यर्थः । चन्द्रादुल्लष्टं त्वन्मुखमिति भावः । परिप्रयुमिति पाठे, एतन्नेत्ररामणीयकप्राप्युपायं प्रयुमिवेत्यर्थः । धिहसुप्रतार्थ इति सूचयितुं विपदं। पादयते, अर्निगर- णार्थत्वेऽप्यदेः प्रतिषेधो वक्तव्यः (पा०९३२८७वा० १) इति वनया- निगरणादिपरस्मैपदाभावे णिचति (पा०॥३१७४) तङ्।शि- सुना दिखायाति (पा.१५२वा.) प्रणा कर्मवाभावः। ट्राघोयमी प्रतिभायने दुरसुनि प्रियस्थिरेति (पा०६।४।१५७) द्राधादेशः,लिमुर्विधित्मुरिति च नलोकेति षष्ठीनिषेधः ॥ १४३॥ लावण्येति । हे प्रिये बहुना क्वचित् पात्रे सञ्चितेनाखिलेन लावण्येन कृत्वा तवाखमेवारम्भि निर्मितं, चन्द्रस्तु पुनः तस्य लावण्यस्थाधारपात्रं स्पृशतीति स्पृक् तेन लावण्यम्यानपात्रमात्र- लग्नात एक प्रोञ्छनेन.पात्रनिघर्षणेन कृत्वा लश्चता उपार्जि- तवं तेनाई कियत् खण्डं मलिनं यस्य तेन किञ्चिन्मलिनेन थे- पेण भवन्मुखनिर्माणावशिटनांशेन कृत्वाऽऽरम्भि निर्मितः। प्रत एव भेषमएडलोऽयं शोभत इत्यर्थः । शेषेण तु निर्मित इति वा। विधिना एतत्वन्मुखम्टगालचणद्वयं निर्माय सदा अमु पाणी ·१.८६ उफ्रनैषधचरिते। निमीय इयमेतदमु विधिना पाणी.खल चालितो तल्लेगैरधुनाऽपि नीरनिलयैरम्भोजमारभ्यते ॥ १४४ ॥ लावण्येन तवाखिलेन वदनं तत्पात्रमात्रस्पृशा चन्द्रः प्राञ्छनलब्धताईमलिनेनारम्भि शेषेण यः । प्रक्षालितो खलु, लावण्यलेपक्षतजलक्षालनाविव, तस्मात् तस्य क्षा- लनरजोमिलितलावण्यले पस्य लेभैरपैरंभेरेव कर्दभिरधुनाऽपि नीरनिलयलस्थायिभिः मभिरभोजमारभ्यते, निर्मीयते, क- मल निम्माणि ब्रह्मणः कोऽपि प्रयामा नेत्यर्थः । कमलाचन्द्रोऽधि- कस्तस्मादपि लन्मुखलावण्यं साकल्येन निर्मितवादधिकमिति भाकः । अम्भोज जात्येकवचनं ॥ १४४ ॥ लावष्यति । अखिलेन लावण्येन तव वदनमारम्भिः ततो भवदनकामनीयवर्षनाचिन्ताऽपि दूरे निष्ठतु, अशक्यकरवा- दित्यर्थः । उरीच्या तत्पात्रमावस्पृशा प्रोञ्छनलधतार्द्धम. लनेन मेपेण यश्चन्द्रो विधिना निरमायि नस्य लेखाऽपि लावष्यनिर्मितस्य चन्द्रस्यू घोडांशरूपकलामात्रत्वादेव नि- स्कल डावात् सुषमया परमयोभया कृत्वा कृत्या अस्यापे- घयाऽहमेव रमणीयेति दर्पमवलम्थ्य शम्भोः शिखामणिः शि- रोभूषणमभूत्, शिवशिरोऽध्यारोइत् । अन्यदपि. सदर्पगुत्तम- शिरोऽधिरोइति । अखं कुमुदं कर्ट यद्यमात् तस्य चन्द्रस्य पदं प्रतिविम्मम्यानं जलमस्पृशन, अतः श्रियः समाभन, चन्द्र कर- सपमादेव वि कुमुदं सयोकं भवति पाय त्रियः पद्माभत् ।

·हाविंशः सर्गः २०६७ यल्लेखाऽपि शिखामणिः सुषुमयाऽहं कृत्य शम्भोरभू- दक्षं सस्य पदं यदस्पृशदतः पाच सद्म श्रियः॥१४५॥ सपीतेः सम्प्रीतेरजनि रजनीशः परिषदा परीतस्ताराणां दिनमणिमणिग्रावमणिकः । जलस्य चन्द्रकिरणस्पर्धात् पद्मस्य तत्रोत्पत्रवादर्तमानत्वात् कु- मुदमाहचर्याच पद्ममपि लक्ष्याः स्थानमभूत्। यदा पद्मश्चातः कुमुदाद्धेतरः श्रियः मद्माभूत्, अजवजातियोगात् कुमुदाधा- रजलयोगाच कुमुदादेव परम्परया पद्माना लक्षीगृहत्वमभू- दित्यर्थः । यदा या लेखा सम्भाः शिखामणिरभूत् तस्य शिखा- मणिभूतस्य चन्द्रस्य पदं म्यानं शिवमस्तकपूजासमये यस्मात् कु:: मुदं पद्मश्चास्पृशत्, अतस्तदुभयं श्रियः मद्याभूत, चन्द्रस्य बद्ध- शिरःसम्बन्धादुभयं श्रीग्टहमभूदित्यर्थः । यदा तस्य भम्भाः पदं चरणं पूजावाद्यस्मात् कुमुदं पद्मञ्चास्पृशत् तस्मादुभयं श्रीमद्मा-- भूत । तस्य लावण्यम्यानं विधिहस्त लावण्यलेपक्षालनजलं यस्मात् कुमुदं पद्मञ्चास्पृशत्,यदा पद्ममेवास्पृशत्, यतोऽनं तस्मात् कुमुद पद्मञ्च पद्ममेव वा श्रीममाभूदिति वा । लन्मुखलावण्य लेशपर- म्परामस्पर्शप्राप्तभोभानि चन्द्रादीनीति। वन्मुखलावण्यं वाम- नमगोचरं न भवतीति भावः । अर्थान्तरस्य पटलात् पूर्वा-- ईम्य त्वर्थान्तरप्रतिपादनार्थमनुवादत्वान्नायं सोकः पुनरुक्तः । अहमिति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं ॥ १.४५ ॥ .मपीतेरिति । हे प्रिये सम्प्रीतेस्ताराणामन्योऽन्य सम्यग्या ·१.80 उत्तरनैषधचरिते। । प्रिये पश्यात्प्रेक्षाकविभिरभिधानाय सुशका सुधामभ्युद्धत्तुं धृतशशकनीलामचपकः ॥ १४६ ।। मोतिः मौहाई तस्माद्धेतोयी सपीतिः सहपानं, सुहृदो हिसह- पानं कुर्वन्ति, तगाद्धेतोः, यहा सहपानाद्धेतोर्या सम्यक् प्रीती रुच्यभिवृद्धि तमाद्धेतोताराण परिषदा महम परीतः मम- न्ताद् व्याप्य रजनीशो दिनमणिमणिः सूर्यकान्तमणिस्तस्य ग्रावा शिला तेन घटितोऽतिधवलः खूलः पेयद्याधारभूत मणिकोऽलिजर एवाजनि, सम्भूतः । विधिना तारापरिषदा वा व्यरचि इति पश्य । कीदृशः। मादृश्येन वस्खन्तरसम्भाव- नारूपायामुन्नेक्षायां विषये कविभिर्विशिष्टमम्भावनाचतुरैः श्रीहर्षादिभिर्महाकविभिस्तारापरिषदैव सुधामन्युद्धषु तो यो मध्यस्थितः अशकः कलङ्कः स एव नीलामा नीलमणिस्तेन घटितं चपकं पानपाचं यस्मिन्नेवम्भूत इवायमिति अभिधा- नाय वर्षयितुं सुशकः सुखेन शक्यः । चन्द्रो धावल्यात पीयूष- पूर्णः सूर्यकान्तमणिक दव, कलङ्कय नीलमणिघटितं चषकमिव दृश्यते तत् पश्येत्यर्थः । यथा मणिस्योदकायुद्धरणाय मणिक- मुखे चषकः स्थाप्यते तथा ताराभिः परस्परं मिलित्वा सुधा- पानं क परिवेरितस्य सुधापूरितस्यास्यापि चन्द्रमणिकस्य मुखे सुधारणाय भशनामनोलमणिचपको निक्षिप्त इत्युत्ने- चितं भक्यत इत्यर्थः चषकोऽस्तों पानपात्रमित्यमरः। मपीतः, वोपसर्जनस्येति ( पासप२) या । सहस्य दति (पा.६ -

·.
हाविंशः सर्गः।
आस्य शीतमयूखमण्डलगुणानाकृष्य ते निर्मित
शो सुन्दरि शर्वरोपरिबृढस्तेनैप दोपाकरः ।
आदायेन्दुमृगादपीच निहित पश्यामि सारे दृशौ
त्वदले सति वा विधौ धुतिमयं दध्यादनन्धः कुतः ।।१४७॥
७८) योगविभागाद्दा सहस्य सः। कविभिः खलर्थयोगान्न पष्टी।
सुशक इति खत् ।। १४६ ॥
पास्यमिति । हे सुन्दरि विधिना गीतमयूखस्य मण्डल
विम्वं तस्य वृत्तवाघादकलादिगुणानाशय ग्रहीला ते आस्वं
यतो निर्मितं तेन गुणगोत्कर्षेण हेतुना शर्बाः परिदृढः
प्रभुयन्द्रो दापाणामाकर उत्पत्तिस्वानं न तु दोषा रात्रिस्त-
कारिवाहोपाकर इत्यहं म । तथा अई इन्दोर्मगात् मका-
भात् सारे दृभावादाय अतिश्रेष्ठे नेत्रे यहोवा दह भवन्मुखे
निहित स्वापिते इत्यहं गह। तेन कुतो ज्ञातमित्यत श्राह सु-
न्दरतरे बदन्ये जागरुके सति अनन्वयनुष्यानुभयतारतम्ववि-
चारचतरोऽयं मृगो.विधी चन्द्रे.धतिं स्थितिमथ च ममीची-
नाधारपरितोषं कुना वा दयाङ्कारयेदपि तु न कवित्,
समापदन्यपनल कपमुखसमयकान्दमन्दम्पन्न -
तुमस नेय वन्मुखं त्यकाऽवायं स्थित इत्यर्थः । लन्मुखं च.
न्द्राधिकं। नेत्रे च मृगनेवाभ्यामधिके इति भावः। सारमिति
कचित् पाठः ॥ १४०॥

·उत्तरनैषधचरिते चिरुचिमुडुगणमगणनममुमति कलयसि कृशतनु न गगनतटमनु। प्रतिनिशशशितलविगलदमृतम्भृत- रविरथइयचयखुरविलकुलमिव ॥ १४८ ।। उपनतमुडुपुष्यजातमास्ते भवतु जनः परिचारकस्तवायं । चीति। कृयतन वं गगननटं नभःस्थलमनु लचीकृत्य चिरुचिं श्वेतकान्तिं, तथा बहुलादगणनं मध्यातुमणक्यममु- मङ्गुल्या निर्देश्य प्रत्यक्षगम्यमुडुगणं प्रतिनि रात्री अमितला- चन्द्राधाभागादिगलता स्वताऽमृतेन मनं पूर्ण रविरथस्य हय- चयस्तस्य खुराणां यानि विलानि न्यासस्थानविवराणि तेषां कुलं वृन्दामिव नानिश येन कलयमि, अपि तु तदिवातितरां जानीहीत्यर्थः । प्रतिनिशं चन्द्राद्गलता धवलेनाम्तेन पूर्माः सूर्याश्वखुरगना इव नारकाः मोभन्त इति भावः। गगनतटं कर्मप्रवक्षनीययोगे द्वितीया। प्रतिनिशं वीसायामध्ययीभावः । सच लघु।। १४८॥ उपनतमिति। रे पिये रको भौमः भनिः कृष्णा गुरुः पोतः मितः कविरित्यादिज्याति:मास्त्रादिप्रामाण्यामानावर्षाकतीन्यु- दूनि नपरायेव युष्यजातमुपनतं सम्पवमाते। अयं मलक्षणे जनः प्रारधकामदेवपूजायान्तव परिचारकथन्दनाद्युपचारो- पनापकोऽथ च मम्भोगकारी भवतु, वं तिलसिलकितः मना- , ·११.१ द्वाविंशः सर्ग 3301 तिलतिलकितपर्मटाभमिन्दु वितर निवेद्यमुपास्त पञ्चवाणं ।। १४८ ॥ खभानुप्रतिवारपारणमिलद्दन्तोषयन्त्रोद्भव- श्वभालीपतयालुदोधितिसुधासारस्तुपारद्युतिः । ततिलकस्तितैरेव वा तिलकवान कृतो यः पर्पटः मालितण्ड- लपियरचितविपिटस्तिलाकुलोसञ्ज्ञ उपदंशविशेषस्तद्वदाभा यस्व तत्तुल्यं मकलङ्कमध्यवादिविभिटपर्पटमदृममिन्दुमेव नि- वेद्य कामाय वितर, एवं पञ्चवाणं कामदेवमुपाख पूजय। श्र- न्योऽपि देवपूजकः पुष्यादिसामग्या देवं पूजयति, कश्चित् परि- चारकोऽपि तस्य भवति, एवमचापि माणि नक्षत्राप्युदितानि, कामोद्दीपकचन्द्रोऽयुदितः, मरताकार्यकारी निषिङ्कः सन्ध्या- ममयोऽतिकान्तस्तस्मात् काममुपाख सुरतेच्छुरस्मोति भावः । पञ्चवाण इत्यनेन: कामयानिपीडाकारित्वं सूच्यते। मामान्य- मित्यभिधानालातभन्दः सामान्यवाची पुष्पमाचे पर्यवस्वनि । निकितेति तारकादिलात् तत्करोतीति वा (पा. २०१२ वा.) यन्नाविष्ठा ॥ १४८॥ दूदानी कायममाप्तिं चिकीर्षुः श्रीहर्षी नायकमुसेनाभिप- मामाने। स्वभानुरिति। हे प्रिये देवः प्रकाशमानस्नुषारा- तिमिकरोऽय च हिमकर एव देवी वर्मनां पूजाच कुर्खतां नोहम्मदादीनामावयोवा तुएंये परमानन्दायाम्। किम्भूतःख- भानो रोः प्रतिवारं पीनः पुन्येन यत् पारणं चन्द्रश्यैव गिलनं U ·उत्तरनैषधपरिते। पुष्पेय्वासनतत्प्रियापरिणयानन्दाभिपेकोत्सवे देवः प्राप्तसहस्रधारकलशश्रीरस्तु नस्तुष्टये १५० ।। तेन तत्र वा मिलन् मलग्नो यो दन्ताघस्तद्रूपं यन्त्र छिद्रकरण- साधनं तस्मादुद्भवो यस्याः सा वभाली दन्त दशनकृतविवरपर- म्परा तथा तस्याः सकाशादा पतयालुः पतनशीला दीधिति- सुधा किरणामृतं तद्रूपः सारः श्रेष्ठ भागो यस्य दीधितिसुधा- या वा। यद्दा दीधितिसुधाया श्रासारो धारासम्पातो दीधि- तिसुधारूपो वा प्रामारो यस्य म अत एव पुष्पेवामनस्य पुष्यध- नुषस्तप्रियाया रतेश्च परिणयानन्दो विवाहरूप प्रानन्दस्तत्म- म्वन्धिन्यभिशेकोत्सवे महाभिषेकार्थ माता सहस्रधारस्य सहस्र- च्छिद्रगलजलधारस्य कलशस्येव श्री: शोभा येन सः। महात्मवे दिस इस्रधारेण सुवर्णकलशेन महाभिषेकः क्रियते तथा च रा- हुदन्तकृतच्छिद्र परम्परागलदमृतधारश्चन्द्रो गलज्जलधारसह- सच्छिद्रसवर्षकलश व शोभमानः पूनिवर्णनयोतविधल- छतपूजया च सुरतमहत्तयोरवयोरुद्दीपकतया परमानन्द कृ-दिति भावः । एतेन तासमयोचितरतिकामविवाहोत्स- वाभिधानेन चन्द्रोऽस्त नस्तरये इत्यनेन च पिलामिना नलेन वनिर्व_रतीयपुरुषार्थपयोधियीयूपरमाखादनलाल मेऽभिव्य- ज्यते। सुधाधार इत्यपि पाठे दीधितिमधाया धारा यस्य सुधाया आधार इति वा, आनन्दपदेन हरयेऽस्वित्याभिषा च यन्यममाप्तिं धोनयति। महाभारतादी वर्णितस्याप्युत्तरनलच, . ।

·दाविंशः सर्गः ११०३ श्रीहर्ष कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रोहीर सुपुवे जितेन्द्रिचयं मामन्जदेवी च यं । द्वाविंशो नवसाइसाङ्कचरिते चम्पूटतोऽयं महा- काव्ये तस्य कृतो नलीयचरिते सगी निसर्गाज्ज्वलः ॥१५॥ यथा यूनस्तहत् परमरमणीयाऽपि रमणी कुमाराणामन्तःकरणहरणं कैव कुरुते । - रिवस्य नीरमवान्नायकानुदयवर्णने रमभङ्गासगावाच्च काव्यस्य च महदयदयाहादनफलवाञ्चात्रोत्तर चरित्रं श्रीर्पण न वर्णितमित्यादि ज्ञातव्यं । न इति पक्षेऽस्मदोईयाति (पा०१॥ २१५८) दिवेऽपि वहुवचनं ॥ १५ ॥ श्रीहर्षमिति। पूर्वाद्धार्थः स्पष्टः । द्वाविंशतेः पूरणः संगी गतः समाप्तिं प्राप । किम्भूतस्य श्रीहर्षस्य । नवो यः साहमाको नाम राजा तस्य चरिते विषये चम्यूं गद्यपद्यमयों कथां करो- तीति कृत् तस्य विनिर्मितवतः सोऽपि ग्रन्या येन कृत इति सष्यते । नृपमाघमाझेति पाठे नृपयामा माइमाय तस्य गोडेन्द्रस्य चरिते विषये, चन्पूकतो भोजराजन्य विक्रमार्कस्य बेनि केचित् । द्वाविंश दनि पूरणे उटि टिलोपः ।। १५१ ॥ यथेतिापथा परमरमणीयाऽपि रमणो यूनस्तरुणस्य कामि- नोऽन्त:करणं कुरुते तदत् तया कुमाराणां वालिशानां चीर- लाभमाचेण परमपुरुषार्थप्राप्तिमभिमन्यमानानामनुभूतकाम- संगना चित्त स्ववमं कैव कुरुते, अपि तु न काऽपि, तयेयं का- .

·उत्तरयधपरिते। मदुक्तिवेदन्तर्मदयति सुधीभय सधियः किमस्या नाम स्यादरमपुरुपानादरभरैः ॥ १५२ ।। दिशि दिशि गिरियावाणः स्वा वमन्तु सरखतों तुलयत मिथस्तामापातस्फुरद्धनिडम्बरी । व्यरचनारूपा परमरमणीया मदुनिरपि श्रवणमननादिवशान् सुधीभूय, अमृतलं प्राप्य सुधिय: मकलदर्शनरहस्यवेदिनोऽनि- सरसस्य पण्डितस्य चेतवेद्यदि मदयति आनन्दयति तस्याः सुधियोऽत्यादृताया मदुक्केररमानां नीरसाना सर्वथैवासंस्पृ- टरमशब्दानामपि चलदुपलप्रायाणामढणाद्यपुच्छपना पुरु- पाणामनादरभरैस्तत्कृतांवज्ञाममूरैः किं नाम स्थात्, अपि तुः न किञ्चिदप्यस्यास्रपकर्तुं शक्यते। सुधीभिरादर कृते सनि नीरसैरहने वाऽप्यादरे न किञ्चिदित्यर्थः । सुधीभिरा- दृतलात् सकलगुण पूर्णानिमरमेयं मदुकिरिति भावः । मदुतः सुधारूपत्वाभावात् चोदानन्तरञ्च मरमत्वमतीतेः सुधालात्। सुधीभ्येति चिः। सुधिय इति जात्यभिप्रायेणेकेनापि सु- पाया आदर कृते मारवं, यहुभिरयंरनादरेपु कनेम्वपि । न किचिद् लाघवमित्यभिप्रायेण वा। यून इति प्रतियोगिन एकवचनान्तवाकवचनं। कवेः स्वग्रन्यमुद्दिश्येय मुकिः ॥१५२॥ कविरर्थान्तरोन्या स्वीयामुनि वर्षयति। दिशीति। गिरि- यावाणोऽद्रिपाषाणा: दिशि दिशि स्वां नि मरखती नहीं अनार्गतमानमव वमन्त मसन्त, आपातेन ममतादूईदे- ·द्वाविंशः सर्गः। १९०५ स परमपरः क्षोपदन्वान् यदीयमुदीर्यते मथितुरस्कृतं खेदच्छदि प्रमोदनमोदनं ।। २५३ ।। - भादधःपतनेन स्फुरन् प्रकाशमानो ध्वनिडम्बरः शब्दाडम्बरो यस्याः ताञ्च नदी मिथस्तुलयत,अन्यनद्या समीकरोतु जन इत्य- र्थः। अथ वाऽऽपाते प्रथमारम्भ एव स्फुरद्धनिडम्बरां स्फुरत्प्रपात- घोपांतांजनो मिथस्तुलयतु,उभयव्याख्यानेऽपि परिणामे तु न नदी न च तस्याः शब्दाडम्बरश्चिरन्तन इत्यर्थः । म क्षीरोदन्वान् पर केवलमपरो न विद्यते पर उत्तयो यस्मादत्युत्कष्टोऽथ वाऽन्य एव यता यस्य धीरोदस्येदं यदीयममृतमेतादृशमुदीर्यते उत्प- द्यते । कीदृभं । मथितुर्दैवादेः खेदच्छेदि मथनजनितशापई। तथा प्रमोदनं नितरामानन्ददायि, तथा ओदनं भामाखाद्य सिद्धान्त्ररूपं, श्रथ चैवम्भूतं परमुलायमतं यदीयमुदीर्यते स हीरोदवानपरः परोऽन्यो नास्ति किन्वेक एव। अथ च प्रति- दिनं सर्वदेोपु गिरिवाण्यां विषये पाषाणतुन्या जडा अन्ये कवयः खोयां वाणीमुनिरन्तु, पापातेन प्रतिभामात्रेण स्फुरन् ध्वन्याख्य- कायविशेपस्याडम्बरो यस्त्रां प्रथमारम्भ एव स्फुरन् भब्दाडम्ब- रोऽनुप्रामा यत्र वा तां वाणे मियोऽन्योऽन्य जनः समीकरोतु तस्य कवेरुकिरस्वास्य च तस्थेवेत्येव तुलयतु । श्रापात इति विसर्ज- नोयान्तपाठे। पापातः प्रतिभाम: तां तलयवित्यर्थः । एवंविधं परं कायातं यदीयमुत्पद्यते स चोरममुद्रतयः श्रीहर्षकविः, ·उत्तरनयधचरित। ग्रन्थग्रन्थिरिच क्वचित् क्वचिदपिन्यासि प्रयत्नान्मया प्राशंमन्यमना छठेन पठितो माऽस्मिन् खलः खेलतु । श्रीहर्षस्सु शीरममुद्र तुल्य इत्यर्थः । यथा हीरसागरो नीरा- र्थिनोऽपि तीरमाचस्थान् चीरेण तर्पयति लक्ष्मीकास्तुभास्ता- दिभिः परमानन्ददायिभिः कृतार्थयति, मदीयकाव्यविचारक- स्वैव खेदच्छेदि प्रमोदनवचनामृतमुत्पद्यते नान्य काव्यविधारक- स्येत्यन्ये ग्रावतल्या धीरोदतुल्यवाहमिति भावः ॥ १५३ ॥ दूदानी प्रसादरूपमुख्यगुणाभावादतिदुधवादकाव्यमि- ति ये वदन्ति तच्छङ्कामपनुदन् खलदर्यदलनाथ गुरुसम्पदा- येन विना दुधिमित्यनिगाम्भीर्य प्रतिपादनार्थञ्च बुद्धिपूर्वमेव मयेदं काव्यं तत्र दुर्वाधं व्यरचीत्याह 1 ग्रन्थेति । आत्मानं प्राशं मन्यते मार्शमन्यं मनो यस्यैवंविधाऽस्मिन् काव्ये इठेन खीयप्रज्ञावलेन पठितमस्थास्ती पठितीदंकाव्यस्य पाठकः खलो मा खेलतु किमत्रास्ति अश्रुतमेव व्याकन्तुं शक्यते इत्यवज्ञा- पूर्व दीभिव्यने माकार्षीदित्येवमर्थः। वह काव्ये कचिन् कचिदपि तत्र तत्र स्यले मया प्रयत्नाद् बुद्धिपूर्व ग्रन्थग्रन्यिग्रंथ्य- मानशब्दार्थकुटिस्तिकाऽन्यासि विन्यमा खलमुखमनार्थ बुद्धि- पूर्व मर्यदं काव्यं दुर्भाधं व्यरचि न तु प्रसन्नकाध्यकरणामके- रित्यर्थः। कचित् कचिदयोत्यनेन नत्र प्रसन्नताऽयस्तोति न कायतहानिरिति सूयते । मजनम्य तु मन्यविवेचनोपाय- माह। श्रद्धेशि। श्रद्धयां गरी देवनेकवद्या राद्धेन पूजितेन ·हाविंशः सर्गः। यद्वाराद्वगुरुश्लथोकृतदृढय न्यिः समासादय त्वेतत्काव्यरसोनिमज्जनसुखव्यासजनं सज्जनः ॥ २५४ ॥ ताम्बूलद्दयमासनञ्च लभते यः कान्यकुब्जेन्द्यराद् यः साक्षात् कुरुते समाधिपु परं ब्रह्म प्रमोदामवं! गुरुणा पूर्वमन्यथा अपि अथाः कृता व्याख्यया सुवोधाः कृता दृढाः स्वरूपता दुर्वाधा ग्रन्ययाऽमी स गुरुमम्प्रदायावगतार्था- ऽत एव दर्पराहित्यात् मचन: माधुरेतत्काव्यस्य रसार्मिरम- लहरी तया मजन तजनितसुखेषु विशेषेण श्राममन्ताद्वा- वेन च मजनमवस्यानं समासादयतु प्रानोतु, गुरुपरम्परया- ऽपि विना एकस्यापि पद्यस्यार्थी वोढुं न शक्यते तस्माद् गुरुप- रमरया एवाधेयमिदं काव्यमित्यर्थः । यद्येदं गुरुपरम्परया अधीते स मततं सुखी भवति इति महाकविक्षस्याधिपं ददा- ति। अस्मिन् पठितीत्यस्य च विषयखेति कर्माणि सप्तमी। श्रा- राद्धेति राधेरनुदात्तलादिडभावः ॥ १५४ ॥ •रदानों पण्डितानन्दजननदारा स्वरुतेरभ्युदयमायास्ते । ताम्बूलेति। यः कान्यतनेश्वरात सकाशात् मकलपण्डिताधिक- व्यञ्चनं ताम्बूलद्दयं विदद्योग्यमासनञ्च लभते। न केवलं राज- पूज्य एव किन्तु य: समाधियु अायोगेषु स्यानेषु वा विषये प्रमोदार्म परमानन्दस्वरूपं परं वागायगोचरं ब्रह्म माता- कुरुते । न.परं पूर्वाक गुणविभिो विदेव किन्तु यदीयं काम्यं मधुवर्षि, प्रतिभरमलादग्टनवयि । न परं पूर्वाशगुणविधि- ·१९०८ उत्तरनैषधपरिते। . यत्काव्यं मधुवपि धर्पितपरास्तषु यस्योक्तयः श्रीयोहर्षकवेः कृतिः कृतिमुदे तस्याभ्युदीयादियं ॥ १५५ ॥ टोऽतिपरमो महाकविरेव, किन्तु तर्कशास्लेवपि यस्यातयः ध- र्षिताः पराभूताः परे प्रतिवादिनो याभिस्सादृश्यः। तस्य विद- चकचूडामणे: श्रीइर्षकवेरियं काव्यरचनारूपा कृतिः सुकृतिनां मुधियाँ मुदे पानन्दायाभ्युदीयात्, कृतिनामान्दं कुर्यती मती आकल्पमनिवृद्धिं प्राप्नुयादित्याशीः । सर्वच यच्छन्दनिवा हो गुण एव । अभ्युदोयादिति दण् गतावित्यस्य रूपं ॥ १५५ ।। मन्त: मन्तु परप्रयोजनकृत: कल्पद्रुमन्तः सदा यमिन्नेव पथि प्रवर्तनपरा: सत्की यशापरे। अन्ये नि:स्पृहणाश्रितश्रुतिपथा दीव्यन्तु भव्यायाः काकन्तः कलहप्रियाः खलजना नग्यन्तु जीवन्तु वा ।। वासनामस्य रामस्य किङ्करस्य जगत्पतेः । न चेत्पूरय कल्पेश कल्पते तव किङ्करः ॥ इति श्रीवेदकरोपनामक श्रीमन्नरसिंहपण्डिनात्मजनारा- यणकृते पुन्तरमैषधीयमका छाविंशतितमः सर्गः ॥२२॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः । .