·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TRATESTORESTERNETECE
मीमांसा-परिभाषा।
श्रीकृष्णयज्वलता।
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागर-भट्टाचार्येण
संस्कृता
भारणम्।
জালালা
"सिद्देश्वर यन्त्र
मुद्रिता।
ई १९०५

·.
প্রিন্টর—শ্রীসিদ্ধেশ্বর পান।
৩ নং শিয়ার লেন ।

·awelaieninindians
Plan anda tenaga
पण्डितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B.
Superintendent Free Sansk rit College, Calcutta.

·No text on this page.

·मीमांसा-परिभाषा। सूर्यनारायणं वन्दे देवी त्रिपुरसुन्दरीम् । गुरूनधिगतार्थीच निरन्तरमहं भजे ॥ १ ॥ वालानां शास्त्र सिद्धार्थ लेशबोधाय धीमताम् । मीमांसापरिभाषेयं क्रियते कृष्णयज्वना ॥२॥ इह खलु महर्षि-जैमिनिना हादशलक्षण्यां पूर्वमीमांसायां धमाधमविवानुष्ठानोपयोगितया विचारितो। तव वेद- बोधितेष्टसाधनताको धर्मः। यथा यागादिः । वेदबोधि- तानिष्टसाधनताकोऽधर्मः । यथा कलाभक्षणादिः । तयोश्च वेदः स्मृतिराचारश्च प्रमाणम् । तत्र वेदः खतन्त्रप्रमाणम् । तब वेदो विविधः। मन्त्ररूपो ब्राह्मणरूपश्चेति। तत्र प्रयो- गकालोनार्थस्मरणहेतुतया मन्त्राणान्तु प्रयोग इति वक्ष्यते । प्रयोगोऽनुष्ठानं तत्कालौनेत्यर्थः। विधायकं वाक्यं ब्राह्मणम् । ब्राह्मणशेषवार्थवादः। तस्य विधेयप्राशस्त्यप्रतीति-जनन- द्वारा विधिवाक्यैकवाक्यतया प्रामास्वमिति वक्ष्यते ॥ तच्चानेकविधम्-कर्मोत्पत्तिवाक्यम् । गुणवाक्यम् । फल. वाक्यम् । फलाय गुणवाक्यम् । सगुणकर्मोत्पत्तिवाक्यमित्यादि- भेदात् ॥ तत्र येन वाक्येनेदं कर्म कर्तव्यमिति बोध्यते तत् कर्मोत्- पत्तिवाक्यम् । यथाग्निहोत्रं जुहोति इति, अनाग्निहोत्रहोमः कर्तव्यतया विधीयते इति कर्मोत्पत्तिवाक्यम् ।

·२ मीमांसा- । विहिते कम्मणि तदङ्गतया द्रव्यदेवतादिविधायकं वाक्यं गुणवाक्यम् । यथा दना जुहुयादिति गुणवाकामिदम् । कमाङ्गतया विहितत्वमेव दनादेर्गुणत्वम् । अत्र होमस्योहे- श्यत्वं नाम मानान्तरप्राप्तवे सति विधेयान्वयितया निर्देश्य- त्वम्। तस्यैव मानान्तरप्राप्तस्य पुनः कथ्यमानरूपत्वमनुवाद्य- त्वम् । दध्यादिगुणान्वयितया प्राधान्यञ्च दध्यादेर्मानान्तरा- प्राप्तवादव विधेयत्वं होमसाधनत्वाच्च होमापेक्षया गुणत्वम् । पुरुषेणानुष्ठीयमानत्वाञ्चोपादेयत्वं चेति । अत्र मानान्तरप्राप्तवं मानान्तरज्ञातत्वम् । अप्राप्तत्वञ्चाज्ञातत्वमिति बोध्यम् । उत्पन्नस्य कर्मणः फलाकामायां फलसम्बन्धबोधको विधिः फलविधिः । यथाग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इति । अत्र यः स्वगें कामयते स तत्साधनत्वेनाग्निहोत्रनामकं होम भावयेत् कुर्यादिति अग्निहोत्रवाकयोत्पन्नस्य कम्मणः फल- सम्बन्धी बोध्यत इति फलवाकामिदम् । प्राप्त कम्माश्रित्य फलाय गुणविधी फलाय गुणवाकंर यथा दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति। अत्राग्निहोचवाकयात्पत्रं होममाश्रित्य न्द्रियफलाय दधिरूपो गुणो विधीयते। होममाश्रितेन दना इन्द्रियरूपं फलं भावयेदिति। होमा- श्रितेन होमकारकीभूतेनेत्यर्थः । अयमेव गुणफलविधिः गुण- कामविधिरपि चोयते । द्रव्यदेवतादिगुणविशिष्टकर्मविधायकं वाका सगुणकर्मोत्- पत्तिवाकरम् । यथा 'सोमेन यजेतेति' । अत्र सोमलताविशिष्टो यागो विधीयते। विशिष्टविधावपि विशेषणस्य अर्थाविधिः । कचित् कर्मोत्पत्तिवाकामेव फलसम्बन्धबोधकमपि भवति । यथा “उद्भिदा यजेत पशुकाम इति अत्रोद्भिबामको यागो वाकान्तराविहित एव पशुकामस्य पशफलाय विधीयत ·परिभाषा। ३ इत्ये कमेवेदं वाका फलसाधनयागकर्मविधायकम्। प्रधान- विधिरेवाङ्गविधिभिरकबाकातया महावाकातामापत्रः सन् सब्वाङ्गविशिष्टप्रधानप्रयोगविधायकत्वात् प्रयोगविधिरुच्यते । यथा अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यत्राग्निहोवहोमेन खगें भावयेदित्यर्थः । प्रतीयते भावयेत् कुर्यादिति यावत् अत्र कथमनेन होमेन स्वर्ग कुर्यादिति कथम्भावाकाशा जायते यथा कुठारेण वैधीभावं कुर्यादित्यु क्तः भवत्याकाझा कथमनेन है धौभावं कुर्यादिति। तत्रोद्यमननिपतनादि- सहायेनेति गम्यते तदत्राप्यग्निं प्रणयत्यग्निषु समिधदना नोत्पाद्यङ्गविधिविहितप्रणयनसमिदाधानापतनशोधनादिका- कलापजनितोपकारसहितेनाग्निहोत्रहोमेन खगें कुर्या- दिति प्रकरणकल्पितेन सहावाकान खर्गाय साङ्गाग्निहोत्र- प्रयोमो विधीयत इत्येतादृशः प्रयोगविधिः। अङ्गजानने- वेस्थम्माव इतिकर्तव्यता चेति चोच्यते अनाम्निहोत्रहोमः प्रधानप्रणयवादिकं सर्वम् अङ्गम् । नन्विदमनुपपत्रम्। आशुतरविनाशिनां कर्मणां काला- न्तरभाविवर्गादिफलसाधनत्वानुपपत्ते रिति चेन्मैवम्। विहित- निषिद्धकर्मणां तत्तहाकौस्तत्तत्फलसाधनत्वेऽवगते आशुतर- विनाशिनां कर्मणां कालान्तरभाविफलसाधनस्योपपत्त्वर्थ- मन्तरा पुख्थपापरूपमपूर्व कल्पते । ततश्च यागादेरपूर्वहारा स्वर्गसाधनत्वं न साक्षात्, तदेव फलापूर्व तत्करणत्वञ्च प्रागु- च्याङ्कविशिष्टस्य प्रधानस्य भवति न प्रधानमात्रस्य प्रधान- सात्रादेव फलापूर्वजनने फलस्यापि तत एव सिरिङ्गानामा- नर्थकाापत्तेः । ननु साङ्गविशिष्टस्य प्रधानस्यापूर्वजनककत्वमुत्तम् । आशुतरविनाशिनः प्रधानस्याङ्गसाहित्याभावादिति चेन्न ।

·मीमांसा- प्रधानकर्मणः स्वरूपेणाङ्गसाहित्याभावेऽपि उत्पत्त्यपूर्बहारा साहित्यसम्भवात्। प्रधानस्य सर्वाङ्गसाहित्यसिद्धार्थ प्रधान- कर्म परमापूर्वयोर्मध्ये प्रधानमात्रजन्यमुत्पत्तिनामकं किञ्चिदपूर्व मस्तीत्यङ्गीकारात्। एवमङ्गानामपि परस्पर- साहित्यानामेव प्रधानोपकारकत्वात्तेषां स्वरूपेण साहित्य- भावात्, तत्तदुत्पत्त्यपूर्वहारा साहित्यं बोध्यम्। अङ्गानां प्रधानोपकारकत्वं नाम प्रधानस्य फलापूर्वजननसामोन्मुखी- करणमेव। दर्शपौर्णमासयोस्तु विशेषः। 'यदाग्ने योऽष्टा- कपालोऽमावस्यायाञ्च पौर्णमास्याञ्चाच्युतो मवती त्याग्ने य यागो विहितः। ताभ्यामतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्ण- मासे प्रायच्छदित्यग्नीषोमोय यागो विहितः"उपांशुयागमन्तरा यजतीति" उपांशुयागः तावब तामग्नीषोमावाज्यस्यैवना- वुशु पौर्णमास्यां यजन्तीति वाकपात् पौर्णमास्यां विहितः । एतानि पौर्णमास्या प्रधानानि। एषामाग्न याग्नीषोमीयो- पांशुयागानां तत्तहाकावगत पौर्णमासोकालसम्बन्ध निमित्ती- कृत्य ‘य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजत' इति विद्दद्दाका पौर्ण- मासोपदेनैकवचनान्तेन समुदायरूपेणानुवादः। तेन वेदे यत्र पौर्णमासौशब्दः तत्र तत्राग्ने यादिसमुदायोपस्थितिः । ननु यदाग्न य इति वाक्ये यागवाचकपदस्याश्रवणात् कथं याग- विधायकत्वमिति चेन्म वम् । अग्निदेवता अस्य पुरोडाशस्येति अर्थे विहितदेवतातदितान्त आग्न यशव्दः। तस्य पुरोडाश- पदसामानाधिकरण्याद्रव्यदेवतासम्बन्धोऽवगतः । स याग- मन्तरा न सम्भवति द्रव्यदेवतासम्बन्धस्य यागादन्यत्र क्रियाया- मसम्भवात्। यागक्रियायामेव सम्भवो ‘वाच्यः। देवतोहे. शेन द्रव्यत्यागयागरूपत्वाङ्गोकारात् । अतः श्रुतद्रव्यदेवता- सम्बन्धानुमितो यागो यजेतेति कल्पितपदेन विधीयते । अग्नि- ·परिभाषा। देवत्यपुरोडागद्रव्यकामावास्यादिकालकर्तव्ययागेनिष्ट भावये- दिति। एवं यत्र यत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धमात्र ऋयते सौर्यञ्च- रविवपेदित्यादौ तत्र सूर्यदेतासम्बन्धानुमितो यागो विधी- यत इति न कश्चिद्दोषः । तनुपांशुयाजवाक्ये यजिश्रवणेऽपि विधिप्रत्ययलिङादेर- भावात् कथं विधायकत्वमिति चेन्मेवं यजतीत्यस्य यजेतेति विपरिणामन विधायकत्वसम्भवात् एवं यत्र लिङादिन श्रूयते 'ब्रोहीन् प्रोक्षति' 'समिधो यजतो' त्यादी तत्र विपरिणामो बोध्यः । केचित्तु यजतीत्यस्य पञ्चमलकारत्वाङ्गीकारात् विधायकत्वसम्भव इत्याहुः । तथा ऐन्द्र दध्यमावास्यायां ऐन्द्र पयोऽमावस्यायामिति वाकाविहितो सान्नाय्ययागी यदा- स्नेय इति वाकाविहिताग्न यश्चामावास्यायां प्रधानानि । एषां त्रयाणां 'य एवं विहानमावास्याञ्च यजते' इति वाकेर असा- वास्यामिति नाम्ना द्वितीयेकवचनान्तेन समुदायरूपेणानुवादः । तेन वेदे यव दर्शशब्दोऽमावास्याशब्दो वा श्रुतस्तत्र यागममु- दायोपस्थितिः। त्रिकस्य विकस्थामावास्यापौर्णमासीभ्यां समुदायरूपेण विहहाकेाऽनुवादस्य प्रयोजनन्तु दर्शपौर्णमा- साभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ हिवचनोपपत्तिः । असामाग्ने यादियागानां बहुत्वाद्दर्शपौर्णमासैरिति बहुवचनं अन्यथा स्यात् । तथा मानान्तरेण प्राप्तवार्थस्य पुन: अवणमनुवादः । फसवादाग्न यादिसन्निधावानातानि प्रयाजाज्य भागानुया- ज्यादौनि षसां यागानालङ्गभूतानि। एवं स्थिते 'दर्शपोण- मासाभ्यां वर्गकामो यजेते' त्यस्यायमर्थः-दर्शपोर्ण मासाभ्यां समुदायाभ्यां परस्परसहिताभ्यां वर्गापूर्व कुर्यादिति । तत्र कथं कालव्यवर्त्तिनो; समुदाययोः परस्मरसाहित्यमित्याकाङ्कायां ·६ मोमांसा- खरूपेण साहित्याभावेऽपि निकास्त्रिकादेकैकपूर्व जायते। तद्वारा इयोः समुदाययोः साहित्यमित्युच्यते। एकैकस्य त्रिकस्य त्रिकस्यापि त्रिकापूर्वजनकत्व' कथमित्याकाशायां प्रयाजानु- याजादिपूर्वोत्तराङ्गफलाय विशिष्टस्य के कस्य त्रिकस्य समुदाया- पूर्वजनकत्वमुच्यते । एकै कत्रिकस्य सर्वाङ्गसाहित्य स्वरूपेण न सम्भवतीति त्रिभिर्याग स्त्रीण्य त्पत्त्यपूर्वाणि जायते तद्वारा सर्वाङ्गसाहित्ये अङ्गानामपि प्रयाजादीनां स्वरूपेण प्रधान- साहित्याभावात्तत्तदुत्पत्त्यपूर्व द्वारा साहित्य वाच्यम् । तथा च प्रधानजन्योत्पत्त्यपूर्वाणां प्रयाजादिजन्योत्पत्त्यपूर्वैः साहित्यं यदस्ति तदेव प्रधानानामङ्गविशिष्टत्वरूपसाङ्गत्वम् एवञ्च पौर्णमास्यामाग्न यादिजन्य स्त्रिभिरपूर्वैः प्रयाजादि- जन्धोत्पत्त्यपूर्वसचिवैः समुदायापूर्व मेकं जन्यते । तथा दर्श- ऽपि आग्ने यैन्द्रियइयजन्य स्त्रिभिरपूरङ्गोत्पत्त्यपूर्वसचिवैरेकं त्रिकपूर्व जन्यते। ताभ्यान्त्रिकापूर्वाभ्याम् आग्न याद्युत्य- त्यपूर्व त्रितयजन्याभ्यां फलजनकीभूतमहापूर्व फलापूर्व- नालक जन्यते। ततश्च फलमिति। तथा च सर्वाङ्गोप- हाताच्या दर्शपौर्णमासाभ्यामपूव हारा वर्ग कुयादिति फला- पूर्वनिष्यत्तये साङ्गप्रधानकर्त्तव्यताबोधको विधिः प्रयोगविधि- रति सिधम्। पुनरपि त्रिविधः। अपूर्वविधिनियमविधिः परिसंख्या- विधिश्च ति। तत्र यो विधिरत्यन्ताप्राप्तमर्थ प्रापयति स अपूर्व विधिः, यथा दर्शपौर्णमासप्रकरणे ब्रोहीन् प्रोक्षतीति एताहध्यभावे दर्शपौर्णमासीयब्रीहिषु प्रोक्षण कथमपि न प्राप्नोति। एतविधिसत्वे तु तत्सम्बन्धिब्रीहिषु प्रोक्षण प्राप्नोत्ये होत्यत्यन्ताप्राप्तप्रोक्षणप्रापकत्वादयमपूर्व विधिः । यो विधिः पक्षे प्राप्तमर्थ नियमयति स नियमविधिः तत्रव ·परिभाषा। ब्रोहीनवहन्तोति। एतदिध्यभावे दर्शपौर्णमासिकेषु ब्रीहि- त्यत्ति-वाकाावगत-पुरोडाशोपयोगि-तण्डल--निष्पत्त्यनुकूल- वैतुष्यकाायावहननवत् कदाचिनविदलनमपि प्राप्न या- दिति तस्मिन् पक्षेऽवहननस्य प्रात्यभावात् कायान्वयोपपत्ते- रवहननस्य पाक्षिको प्राप्तिः स्यात् सत्यस्मिन् विधो अवहनने- नैव वैतुष्य कार्यमिति नियमे सति विदलनं सर्वात्मना निव- तत इति नियमविधिरयम् । न च व तुष्यस्य नखविदलने- नापि सम्भवादवहनननियमो व्ययः प्रयोजनाभावादिति वाच्यम्। अवघातेनैव वैतुष्य करणे किञ्चिददृष्टं जन्यते इति नियमादृष्टाङ्गीकारात्। नियमेन दृष्ट कार्यलाभेड प्यदृष्टस्योत्पत्तेः। तच्चापूर्व' यागोत्पत्त्यपूर्व हाराफलापूर्वे उपयुज्यते तेन नियमापूर्वाभावे फलापूर्व मेव नोत्पद्यत इति कल्पनानियमापूर्व स्य न वैयर्थम् । एवं ब्रीहितोमादि- नियमविधिषु बोध्यम् । 'हयोः समुञ्चित्य प्राप्तावितरनितिफलको विधि: परि- सङ्खयाविधिः ।' यथा चयनप्रकरण ।- 'इमामरहून् रसना मृजस्येत्यग्वाभिधानौमादत्त' इत्यश्वरमनाग्रहणाङ्गले न मन्त्र- विधिः। एतविध्यभावे हि रसनाग्रहणप्रकाशको मन्त्रो रसनादानप्रकाशनसामर्थ रूपाल्लिङ्गादश्वरसनादान इव गर्दभ- रशनादानेऽपि नियमेन प्राप्नुयात् । सत्यस्मिन् विधौ अनेन मन्त्रणाखरशनामे वाददौत न तु गर्दभरशना सा तु तूष्णीम व ग्राह्य ति गर्दभरशनानां मन्त्र निवृत्तिर्भवतीति हयोः सम् - चित्ताप्राप्तावितरनित्तिफलकत्वादयं परिसङ्घयाविधिः । पूर्व दर्शपौण मासाङ्गत्वं प्रयाजादौनाम तम्। तत्राङ्गत्वबोधकप्रमाणानि श्रुति-लिङ्ग-कार-प्रकरणस्थान- समाख्या-भेदेन षट्। तत्र दना जुहुया नियमानहोत्रवाकर ·मीमांसा- । प्राप्तं होम जुहुयादित्यनेनोद्दिश्य तत् करणत्वेन टतीया श्रुत्या दधि विधीयत इति श्रुत्या दनोऽङ्गत्वम् । लिङ्गं नाम सामर्थ्यम्। तच्च हिविधम् । तच्च हिविधम् । अर्थगतं शब्द- गतञ्चेति । आद्यं यथा स्रुवणावद्यतीत्यवदानसामान्यशेषत्वाव- गमेऽपि सवस्य सामर्थ्य रूपालिङ्गादाज्यसान्ताप्यादिद्रवद्रव्यस्या- वदानविशेषाङ्गत्व सुवेण पुरोडाशाद्यवदानस्य कर्तुमशका- त्वात्। शब्दगतं तु लिङ्गमर्थप्रकाशनसामथ्र्यम् । यथा अग्नये जुष्टं निर्वपामोति मन्त्रस्य निर्वापप्रकाशनसामर्थ्य रूपात् लिङ्गानिर्वापाङ्गत्वम्। यस्य मन्त्रस्य यत् प्रकाशनसामर्थ्य तस्य तदङ्गत्वं पदान्तरसमभिव्याहारो वाकाम् । यथा इषेत्वेति छिनत्तौति अब छेदनाङ्गले न इषे खेतिमन्त्रवाकान विधी- यते। यहा अग्नये जुष्टमित्वन व अग्नये जुष्टमित्यादिपदानां निर्वपामौत्यनेनैकवाकातापनलान्निपाङ्गत्वम् । प्रकरणं नाम परस्पराकाहा। यथा दर्शपौष मासाभ्यां वर्गकामो यजेतेति अत्र दशपौर्णमासाभ्यां स्वर्गापूर्व अर्यादित्यु तो भवत्याकाङ्क्षा कथमाभ्यां वर्गापूर्व कर्तव्यमिति तथा फलवदाग्ने यादि- सन्निधौ समिधो यजति तनूनपातं यजति आज्यभागौ यजतो- त्यादिभिः प्रयाजादयः फलरहिताः श्रुतास्तषां स्ववाकाषु फलाश्रवणात् भवति प्रयोजनाकामा किमतेषां प्रयोजनमिति प्रयाजादीनां प्रयोजनाकांक्षायां दर्शपौर्णमासयोः कथम्भावाकां- क्षायां परस्पराकांक्षा लक्षणेन प्रकरणेन प्रयाजादीनां सर्वेषां दर्शपौण मासाङ्गत्वं निश्चीयते ॥ स्थानं नाम सविधिः । यथा सानाय्यपावसन्निधौ शुन्ध- ध्वमिति मन्त्रस्य पाठात् सन्निधानात् सान्नाव्यपात्रप्रोक्षणा- त्वम्। समाख्या संजा। यथा अध्वर्यु काण्डप्रतिपादित कर्म- ·परिभाषा। जाते आध्वर्यवसमाख्यावशादध्वर्योः कट त्वेनाङ्गत्वम् । तथा 'ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्व पेत् प्रजाकामः' इत्यादिषु काम्ये- ष्टिसमाख्यातेषु ऐन्द्राम्नादियागेषु काम्येष्टियाज्यानुवाक्या- काण्डसमाख्यावशादुभावामिन्द्राग्नी इत्यादीनां याज्यानुवाक्य- खेन विनियोगः । विनियोगानामङ्गत्वेनान्वयः । अत्यादीनामे कत्र समावेशे पूर्व पूर्वस्य प्राबल्यम् उत्तरो- त्तरस्य दौर्बल्यम्। यथा 'कदाचनस्तरोरसोत्यैन्द्रया गाई- पत्यमुपतिष्ठत इत्यग्निहोत्रप्रकरणे श्रूयते तत्र मन्त्रस्य इन्द्र- प्रकाशनसामय रूपात् लिङ्गादिन्द्रोपस्थानाङ्गत्वे प्राप्ते ऐन्द्रप्रति बतीयाश्रुत्या गाईपत्यमिति हितोया गुल्या च गाईपत्योप- स्थानाङ्गत्वेन विधिना लैङ्गिक इन्द्रोपस्थाने विनियोगो वाध्यते श्रुतिहि खतो विनियोजिका लिङ्गन्विन्द्रप्रकाशनसामर्थ्य - मालोच 'ऐन्द्रोन्द्रमुपतिष्ठते इति श्रुतिकल्पनाहारा विनियो- जकमिति वाच्यम् । तच्चान न सम्भवति । यत्र श्रुतिविनियोगो नास्ति 'अग्नये जुष्ट नि पामोत्यादौ तत्र मन्त्रस्य निर्वाप- प्रकाशनसामर्थ्य मालोच्च अनेन मन्त्रण निर्वापं कुर्यादिति श्रुतिकल्पनाहारा लिङ्ग विनियोजकं भवत्येव, अतिकल्पना- प्रतिबन्धकाभावात्। तथा 'स्योनन्ते सदनं करोमि तस्मिन् सौदेत्यत्र तस्मिबिति तच्छब्दस्य पूर्व वाक्यार्थसापेक्षतया एकवाक्यत्वभानाहाक्यप्रमाणेन द्वयोरे..मन्त्रत्वं भाति लिङ्गेन भिन्नमन्त्रत्व भाति आयस्पन्दनप्रकाशनसामर्थ्यात्। तस्मिन् सोदेत्यस्य सादनप्रकाशकत्वात्। तत्र वाक्यापेक्षया लिङ्गस्य प्राबल्याहाक्यं बाधित्वा लिङ्गेन स्योनन्त इत्यस्य सदनाङ्गत्वं तस्मिन् सौदेत्यस्य सादनाङ्गत्वमिति निर्णयः । स्योनन्त इत्यस्य तस्मिन् सौदेत्यनेनैकवाकात्वबलाद्यथाकथञ्चित्सादन- सामर्थ्य रूपलिङ्ग कल्पयित्वा अनेन विशिष्टमन्त्रेण सादनं ·मीमांसा वाकाय.बाधः। कुयादिति श्रुत्या स्योनन्तः इत्यस्य शोनं सदने विनियोग सति तेनैव मन्त्र स्व नैरकावयाहाकाप्रमाणात् लिङ्गं कल्प- यित्वा अतिकल्पना प्रतिबध्यते विलम्बितत्वादिति लिङ्गन एवं वाक्येन प्रकरणस्य, प्रकरणात् क्रमस्य क्रमात्समाख्यायाः बाधो वेदितव्यः । तथा श्रुत्या वाकमादेरपि बाधः । तदेवमङ्गताबोधक प्रमाणानि श्रुत्यादीनि निरूपितानि । तच्चाङ्गत्वं पारायं मिति यावत् । परोद्देशेन प्रवृत्त- कतिव्याप्यत्वं पाराथा प्रयाजादीनां दर्शपौर्णमासोद्देशेन प्रवृत्तपुरुषकतिव्याप्यत्वात् लक्षणसङ्गतिः दर्शादेः प्रयाजा- शुद्दिश्य प्रवृत्तकृतिविषयत्वाभावाबातिव्याप्तिः। केवलप्रया- जानुद्दिश्य कस्यचिदपि पुरुषस्याप्रवृत्तेः। तान्यङ्गानि विवि- धानि सन्निपत्योपकारकाणि, आरादुपकारकाणीति चेति। यान्धतानि साक्षात्परम्परया प्रधानयागशरीरं निष्पाद्य तत् द्वारा तदुत्पत्त्यपूर्वोपयोगौनि तानि सन्त्रिपत्योप- कारकाणि । ब्रोह्यादिद्रव्याणि तत्संयुक्तावहन- नप्रोक्षणादीनि अग्न्यादिदेवतातत्संयुक्तयाज्यानुवाकयावच- अत्र प्रोक्षणादेहिगतातिशयडारा वहन- नादेस्तुषविमोकादिरूपदृष्टद्वारा बौह्यादीनां पिष्टहारा पुरोड़ाशनिष्पादकत्वं तद्वारा यागशरोरतदुत्पत्तापूर्वहेतुञ्च याज्यानुवाकयादेवतासंस्कारद्वारा देवतायाश्च साक्षाद्या- मशरीरनिवर्तकत्वं तहारा तदुत्पत्तापूर्बोपयोगित्वञ्च । यागस्य देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागरूपत्वात् । द्रव्यदेवते हि यागखरूप- मिति सिद्धान्ताच्च । एतान्ये व समवायिकारणानौत्युच्यन्ते ॥ आत्मसमवेतापूर्वजनकान्याराटुपकारकाणि । यथा । प्रया- जाज्यभागानूयाजादीनि। एतानि द्रव्यगतदेवतागतं वा संस्कार ब जनयन्ति। किन्वात्मगतमदृष्टं जनयन्तीयारादुपकार- यथा नादीनि च।

·परिभाषा। यथा काणि। तत्र सामान्यतः कर्म हिविधम्। अर्थ कर्म, नुण- कम चेति। तत्रात्मगतापू वजनकं कमार्थकर्म । अग्निहोत्र दर्शपौर्ण मासप्रयाजादिकम् ॥ गुणकर्म संस्कारजनकम् । तच्च विविधम्। उपयुक्त- संस्कारकम्, उपयोक्ष्यमाणसंस्कारकञ्च । तत्र उपयुक्त संस्का- रकं प्रतिपत्तिकर्म । उपयुक्तस्य आकोण करस्य द्रव्यस्य विहित- देशे प्रक्षेपः प्रतिपत्तिरिति लक्षणात् । यथा इड़ाभक्षणकृष्ण- विषाणप्रासनचतुरवत्तहोमादिकम् । नन्विड़ाभक्षणस्य प्रधान- यांगोपयुक्ताकोण करपुरोड़ाशद्रव्यप्रक्षेपात्मकत्वात् प्रतिपत्तित्वं युक्तम् । होमस्य तु यागोपयुक्तद्रव्यसंस्कारकत्वाभावात् कथं प्रतिपत्तित्वम् । होमस्य यागसमानकालीनत्वेन होमसंस्कार्य्यस्य चतुरवत्तादेरुपयुक्त त्वाभावादिति चेदवाहुः । उपयुक्तसंस्कार- मात्र प्रतिपत्तिः न तु प्रधानयागोपयुक्तत्वम् । पशोविंशंसनानन्तरं वपांहृदयाद्युद्धरणकालकर्त्तव्यहोलोहित- शकबिरसनस्य प्रतिपत्तित्वाभावप्रसङ्गात् । यागोपयुक्तद्रव्यं- प्रक्षेपरूपत्वाभावात्। तथा कृष्ण विषाणप्रासनस्यापि प्रति- पत्तित्वं न स्यात्। यागाङ्ग भूतकण्डूयनोपयुक्तात्वेऽपि यागोप- पत्ताभावात् । अतो यन क्वचनोपयोगमात्र विवक्षितं तत्र क्वचिदुपयोगः तत्राप्यस्ति वसाहृदयाधुहरणेनोपयुक्तपशोः सम्बन्धिनः सवलोहितस्याकोई करस्य प्रतिपत्तापेक्षत्वात् । एवं यथा कथञ्चिदुपयोगो होमस्थलेऽप्यस्ति । तथाहि, प्रतिपत्तिस्त्रिधा-प्रधानोत्तरकाला, समकाला, प्रधानपूर्वकाला चेति । तत्राद्या इड़ाभक्षणा- दिका। हितोया होमादिका। तथाहि-दर्शपूर्णमास- प्रकरणे श्रूयते–'सक्कदुपस्तृणाति रणे 'दिहविषोवद्यति' 'सकदभिधारयति'' 'चतुरवत्तञ्जुहोति ।' तत्र चतुरवत्त- तथा सति प्रधान- ·१२ मीमांसा- वाक्ये होमानुवादेन चतुरवत्तद्रव्य तत्साधनत्वेन न विधी- यते। न च यागहोमयोरभेद इति वाचम् । देवतोद्देशे द्रव्यत्यागस्य यागशब्दार्थत्वात् । प्रक्षेपविशिष्टस्य यागस्य होमशब्दार्थत्वात्। तत्राग्न यचोदनया यागस्य प्राप्तत्वे- ऽपि प्रक्षेपाशक्या प्राप्तत्व नानुवादासम्भवात्। किन्त- यस्तरणहिरवदानाभिराधारणवाकये : प्राप्त चतुरवत्तम हिश्य तत्संस्कारत्वेन प्रक्षेपो जुहोतीत्यनेन विधीयते । स च संस्कारः प्रतिपत्तिरूप एव । अग्नये जुष्टमभिधारयामोत्यादि निर्देशै- र्यामाङ्गभूताग्न्यादिदेवतार्थतया यथाकथञ्चिदुपयुक्तस्य पुरो- डाशस्य प्रतिपत्तापेक्षया यहडाचदानकर्मकप्रक्षेपस्य प्रतिपत्ति- कमलौचित्यात् । स च संस्कारः प्रधानसमकालः। होमो हि वषट ते जुहोतीति विधानात् । वषटका- रोत्तरक्षणे अध्वर्य कर्तव्यः यागोऽपि तस्मिन्नेव क्षण यागस्य यजमानेना- नुष्ठे य इति तयोयोगपद्यसम्भवात्। तदिदं सर्वप्रधानाधि- करणवार्त्तिके स्थितम् । प्रधानपूर्वकाला प्रतिपत्तियथा- शकत्सविध्यति लोहितं निरस्य तौति शक्कत्संप्रवेधन लोहित- निरसने। इदमपि पशावनालम्मात् लोहितशकतोः मित्यधिकरण स्थितम् । उपयोच्यमाणसंस्कारोऽप्यनेकविधः। साक्षाद्विनियुक्त संस्कारः। साक्षादिनियुक्तस्य यदुपकारकं तत्संस्कारः । विनियोक्ष्यमाण संस्कारश्च ति। तत्राद्यो यथा-'वत्समा- लतेति। दोहाङ्गत्वेन साक्षाद विनियुक्तस्य गोद्रव्यस्योप- कारको वक्षस्तत्सस्कारकमिदमाल भनम् वतीयो यथा- 'तप्ते पयसि दध्यानयतीति' 'अवमा वैश्वदेव्या मामिति वाक्य न तच्छब्देन निर्दिश्य वैश्वदेवयागाङ्गत्वेन विनियोक्ष्य- स्मरणार्थले वषट कारण स्मारितः सन् mes कटत्व- RS ·परिभाषा। । माणे यत्पयस्तत्संस्कारकत्वादविनियोक्ष्यमाणसंस्कारकं दध्या- नयनम् । पशुपुरोडाशयागस्त पयुक्तोपयोक्ष्यमाणदेवता संस्का- रार्थः । त्यागांशे अदृष्टार्थश्च अन तत्संस्कार्याग्निषोमदेवताया वपायागे उपयुक्तार्थत्वात्। हृदपाद्यङ्गयागेषु उपयोक्ष्यमाण- वाच्च। खिष्टकद्यागे द्रव्यांशे देवतांशे च उपयुक्तासंस्कारार्थ: त्यागांशे अदृष्टार्थश्च सूतवाक् साधनप्रमाणमपि तथैव । उत्तमप्रयाजी यक्ष्यमाणदेवता संस्कारत्वात्तदंशे उपयोक्ष्य- माणसंस्कारः इतरांशे अदृष्टार्थः हृदयादिहविर्यागात्यू, क्रियमाणो वसाहोमोऽपि वसांशे प्रतिपत्तिरितरांशे अदृष्टार्थ इत्यायुधम् । केचित्तु उपयोक्ष्यमाणसंस्कारभित्रसंस्कारकर्मवं प्रतिपत्तिकर्मत्वम् । चतुरवत्तव्यस्य होमेन भस्मीभूतस्य होमे उपयोच्यमाणत्वाभावात् । तद्भिन्नत्वं होमेऽस्तौति लक्षण- सङ्गतिः। अत्रायं विशेषः । अर्थकमणि द्रव्यापेक्षया कर्मणा प्राधान्यम्। कर्मणि द्रव्यस्य गुणत्वम्। यथा अग्निहोत्रादौ दध्यादेर्गुणत्वं, गुणकर्मणि द्रव्यस्य प्राधान्य, द्रव्ये च कर्मणो गुणत्वं, ब्रोहीन् प्रोक्षति अवहन्तीत्यादौ हितोयया ब्रौहोणां क्रिया साध्यत्वप्रतीतेः क्रियापेक्षया द्रव्यस्य प्राधान्य प्रोक्षणादि- क्रियायास्तदपेक्षया गुणत्वमिति ॥ पुनरपि गुणकर्म चतुर्विधम्। उत्पत्त्याप्तिविकृतिसंस्कृति भेदात्। तत्रोत्पत्तिसंस्कारो यथा अग्नौनादधीतेति-मन्त्र- विशेषैः सम्भारेषु निधायितापि आहवनौयादय उत्पदान्त इत्याहवनीयाद्युत्पत्तिहेतुभूतसंस्कारजनकत्वादाधानस्थ उत्- पत्तिसंस्कारत्वम्। आप्तिसंस्कारो यथा-'स्वाध्यायोऽध्ये तव्य इति अध्ययनेन खाध्याय आप्यत इत्याप्तिसंस्कारोऽयम्। विक्रतियथा-'नौहीन् प्रोक्षतौति । अत्र प्रोक्षणस्य ब्रोहिगता- तिशय रूपसंस्कृतिजनकत्वात् संस्कृतिरूपिगुणकर्मत्वम् । अत्रा- २ ·मीमांसा- धानमध्ययनञ्च स्वतन्त्र गुणकर्म न तु क्रत्वङ्गम् । प्रोक्षणादिक सव्वं क्रत्वङ्गम् गुणकर्मेति ध्येयम् ॥ अर्थकम्म त्रिविधम् । नित्यनैमित्तिककाम्यभेदात् । तत्र यावज्जीवग्निहोत्रं जुहोति' “सायं जुहोति" 'प्रातर्जुहोति जौवता पुरुषण सायं प्रात: कालयोः नियमन कर्तव्यतया अवगतमग्निहोत्रादिकं नित्यम् । अग्नये पथिकते पुरोड़ा- शमष्टाक पालं निर्वपेदिति दर्शपूर्णमासातिपत्ति'नमित्तक पथि कृदिध्यादिकं नैमित्तिकम् । नित्यनैमित्तिकयोरकरणे प्रत्यवाय एव। कृते फलं नास्तौति केचित् । अन्ये तु दुरितनिवृत्ति: फलमस्ति। नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयमित्यादिवाक्य : प्रत्यवायनिवृत्ते: फलत्वेन श्रूयमाण- बात्। नचैवं तयोरपि काम्यत्वापत्तिः फलवत्वादिति वाच्यम् । फल कामनापूर्वकानुष्ठानाभावात् । तत्तविधि- वाक्य फलकाममुद्दिश्य तदर्थफलसाधनत्वेन विधानाभावाच काम्यत्वानपपत्तेः॥ काम्यमपि कम्म त्रिविधम् । केवलमैहिकफलकम्, प्रामुमिका, ऐहिकामुभिकफलकञ्चति । तत्राद्यं यथाकारी- र्खादि। तत्तत्समयवर्त्तिशुष्यत्शस्यसञ्जीवनहेतुष्टिकामिना क्रियते । न कालान्तरभाविदृष्टिकामिन जन्मान्तरौयवृष्टि- कामेन वा। केवलामुामकफलकं यथा-स्वर्गाद्यथ दर्शपूर्ण- मासादिक खगस्य इहलोकभोग्यत्वाभावात् । ऐहिकामुभिक- साधारणफलकं यथा-'वायव्यं खतमालमेत भूतिकाम इति भूत्यादिफलकमित्यत् विस्तारः। ननु दर्शपूर्णमासादिकर्मणां ब्रौद्या दद्र याणाञ्च प्रत्यक्षत्वन लौकिकत्वात् । कथं वेदस्या- लौकिकाधबोधकत्वमिति चन्न, कमणां प्रत्यक्षवेऽपि तेषां खदिफलसाधनतया. कर्मकर्तव्यताबोधकस्य वेदस्या- ·परिभाषा। लौकिकार्थ बोधकत्वात्। एवं ब्रीह्यादीनां यागादिक्रिया- साधनत्वं न प्रत्यक्षवेद्यमिति । तहोधकस्यापि वेदवाक्य- स्यालौकिकार्थबोधकत्वमिति न दोषः । इदानीं विधिवाकास्य विधायकत्वप्रकारः कथ्यते। तत्र वर्गकामो यजेतेत्यत्र यजिधातोरुपरितने त-प्रत्यये धर्मवयमम्ति । पाख्यातत्व लिङत्व चेति। तत्र आख्यातत्वञ्च सर्वलकारसाधारणम् । तदवच्छे टेन लिङ प्रत्ययः पुरुषप्रवृत्तिरूपाम् अर्थभावनां प्रतिपादयति। मा चार्थभावना किं? केन ? कथमिति अंशत्रयविशिष्टा। तथाहि यजेतेत्यत्र प्रथमं प्रत्ययेन भावये- दिति प्रतीयते। सुबन्ताभिहितानां सर्वेषां कारकाणां तिङ- न्तार्थक्रियान्वयनियमे सति तिङन्तार्थस्य प्राधान्यात् । प्रकृत्यर्थापेक्षया प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यात् । प्रथमप्रत्ययार्थ- भावनाय उपस्थितियुक्ता। ततः करोति-समानार्थकं भाव- यते: सकर्मकत्वात् कम्भावयेदिति कमाकाङ्क्षायां भिनपदो- पात्तोऽपि वर्गो भाव्यत्त्वेनान्वेति। दुःसाध्यात्मकस्य यागस्य ईशिततमखरूपकर्मवायोग्यत्वात्। वर्गस्य त्वानन्दात्मक- खेन ईप्सिततमतया कर्मत्वेनान्वययोग्यत्वात्। भावयेदिति बोधो भवति । ततः केनति करणाकाझायां समानपदोपात्तो यागः करणत्वेनान्वेति। यागेन स्वर्ग कुर्या- दिति । ततः कथं यागेन खगं कुर्यादति कथम्भावाकाङ्क्षायां अग्न्यन्वाधानावहनादिजन्यदृष्टोपकारण प्रयाजादिजाति- तादोपकारेण सहितेन यागेन खगें कुर्यादिति। अग्न्य- बाधानप्रयाजादिकमङ्गजातमितिकत्र्तव्यतयान्वति कथम्भा- वाकाङ्क्षापूरकत्वामति कर्तव्यतात्वम् । यथा अोदनकामः पचेदित्यत्र लिडा भावना प्रतीयते। किं भावयेदित्याका- शायाम् अोदनो भाव्यत्वनान्वेति । केनेत्याकानायां पाके ततश्च स्वर्ग ·६ मीमांसा- नेति लभ्यते। कथमित्याकाङ्क्षायां ढणफुत्कारसहितेनेति । ततश्च टणफुत्काराद्युपकतेन पाकेन तेजःसंयोगेन ओदन- भावयेदिति वाक्यार्थः सम्पद्यते तहडे देऽपि बोध्यः। स एवं लिवावच्छेदैन शब्दभावनां प्रेरणाख्यामभिधत्ते। लोके- ऽपि गामानयेदित्याचार्यवाक्यश्रवणानन्तरम् अयमाचार्यो- माङ्गामानयेति प्रेरयतीति प्रेरणाख्यव्यापारं ज्ञात्वैव शिष्यो गवानयने प्रवर्तत इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रेरणाज्ञानं प्रतिकारणं प्रेरणाज्ञानस्य चान्वयव्यतिरेकाभ्यां लिडादि. श्रवणजन्यत्वावधारणात, लिङादेः प्रेरणायां शक्तिलॊके ग्राह्यते इति वेदेऽपि तत्रैव शक्तिकल्पनौचित्यात् । इयांस्तु विशेषः लोके गवानयनादि प्रत्यनुकूलप्रेरणाख्यो व्यापारः प्रयोक्तृपुरुष- गताभिप्रायविशेषः, वेदे तु प्रयोक्त पुरुषाभावात् लिङ्गादि शब्दनिष्ठ एव स इत्यङ्गीक्रियते अतएव शन्दनिष्ठव्यापारत्वा- च्छाब्दीभावने त्यच्यते यागहोमादिविषयप्रवृत्तिहेतुत्वात् प्रव- तना प्रेरणति चोच्यते । सैषा शब्दभावनापि अंशत्रयविशिष्टा-तत्र पुरुषप्रवृत्ति- रूपार्थे भावना भाव्यत्वेनान्वेति। अध्ययनावगतं लिडादिकं करणत्वे नान्वेति। अर्थवादप्रतिपाद्यप्राशस्त्यज्ञानानामिति- कर्तव्यतात्वेनान्वे ति। तत्र साङ्गवेदाध्येतारोऽधीतव्याकरण- निगमनिरुतादिवशाद् व्युत्पत्तिमन्तः पुरुषा अध्ययनग्रहीत- खाध्यायगतलिडादिभिः प्राशस्त्यज्ञानसचिवैर्यागाद्यर्थस्य कर्त- व्यत्वेन बुध्वा यागादीननुतिष्ठेरन् इति शाब्दीभावनाबोधः । अनुष्ठानं कुर्युरित्यर्थ अनुष्ठाने प्रवृत्तिः, तेन पुरुषप्रवृत्तो शब्द- भावना-भाव्यत्वमक्षतम्। इयञ्च शब्दभावना ज्योतिष्टोमादि प्रातिखिकयागेषु स्वरूपेण प्रतीयमानापि कर्तव्यत्वेन न प्रती- यते । न चात्रार्थभावनाया एव विधेयत्वमिति वाच्यम् ।

·परिभाषा। तथाच 'खाध्यायोऽध्य तव्यः' इति वाक्यस्यार्थभावनाया एव सकल- विधिवाकरस्य शब्दभावनारूपत्वात् । तथाहि-अधिपूर्व- कादिङध्ययने इति धातोः कम्मणि तव्य प्रत्ययो विहितकी च स्वाध्यायप्रधानं, तत्संस्कारमध्ययनं गुणकम्म। ब्रीहि- संस्कारप्रोक्षणादिवत् अध्ययनजनितग्रहणसंस्कारविशिष्टखा- ध्यायस्य प्रयोजनाकाङ्कायां खाध्यायगतलिङादिविशिष्ट- वाक्यसामर्थ्य लन्य यदनुष्ठानौपयिकयागादिरूपार्थनानं तदेव दृष्टत्वात् तत्कम्मानुष्ठानहारा वर्गादिरूपालौकिकशेयः साध- नत्वाच्च प्रयोजनं कमावबोधं विना कम नुष्ठानयोगात् न त्वदृष्ट प्रयोजनं, दृष्टफले सम्भवत्यदृष्टफलकल्पनायोगात् । खाध्यायविधिनैव खाध्यायगतविधिवाक्यगत- लिडादिप्रतिपादिताः सर्वाः शब्दभावना अंशत्रय- विशिष्टाः कर्तव्यत्वेन विधीयते । साङ्गवेदाध्ययनव्युत्पबाः पुरुषाः अध्ययनग्टहीतखाध्यायगतलिङादिभिरर्थवादावगत- प्राशस्त्यरूपाङ्गसचिवैः फलवद्यागादिकर्तृतां बुवा यागादी ननुतिष्ठेयुरिति, अनुतिष्टेयुः प्रवृत्ति कुर्युरित्यर्थः । तत्र पुरुष- प्रहत्तेर्भाव्यत्वेनान्वयात् ; अध्ययनावगतलिङादेः करणत्वे- नान्वयात्, प्राशत्यज्ञानस्येतिकतं व्यतात्वेनान्वयात्, शब्दभाव- नाया अपि अंशत्रयवैशियम् । अर्थभावानाया इव इष्टं तत्न समोहितस्वर्गादिभाव्यकत्वमानमपि विधिवशादेव प्रवर्त- नायाङ्गविधिः, यागादेः पुरुषार्थसाधनले तत्र पुरुषं प्रवत- यितुं शक्नोतीति वाभाव्यपुरुषप्रतिविषयस्य यागादेः पुरुषाभि- लषितवर्गादिसाधनत्वमापादयति । अन्यथा स्वप्रवर्तनाव- मेव न स्यात् । प्रकृत्तिहेतुयापारस्यैव प्रवत्र्त नत्वात्। तडादि- स्थले तु प्रवर्तनात्मकविधेरभावादर्थभावनायाः पुरुषार्थभाव्यत्व- नियमो नास्ति।

·मीमांसा- भावनात्वनाम भवितुः प्रयोजकव्यापारत्वम् । तत्रार्थ- भावनायाम् भवितुर्जायमानस्य खर्गादेः प्रयोजकव्यापार- त्वात् लक्षणसङ्गतिः । शब्दभावनायामपि पुरुषप्रवृत्तिरूपस्य भवितुः प्रयोजकन्यापारत्वात् लक्षणसङ्गतिः । ननु 'ज्योति- टोमेन वर्गकामो यजदित्यत्र यागेन स्वर्ग भावयेदित्यर्थ- वर्णने ज्योतिष्टोमपदस्य कथमन्वयः ?-इति चेन्न, भावना- करणत्वे नाभिमतयागनामत्वे नान्वयात्-ज्योतिष्टोमनामकेन यागनेति। कथं तन्नामत्वमिति चेन्न, ज्योतिराख्यास्त्रिविदा- दिस्तोमा अस्मिन् सन्तीति व्युत्पत्त्या यागनामत्वात् । यागस्य त्रिविदादिस्तोमसम्बन्धः केनावगम्य ने ? इति चेत्र, त्रिहत् पञ्चदशः सप्तदशः स्तोमा इति वाक्यान्तरेण एतच्छब्दार्थस्य तत्सम्बन्धावगमात्, एवं शास्त्रोक्तम्त प्रख्यादिभिर्हेतुभिस्तत्र नीमलं बोध्यम्, शास्ले हि तत्प्रख्यतापदेशयौतिकवाक्यभेदै- चतुर्भिर्नामवं प्रतिपादितम् । तथाहि-'अग्निहोत्र जुहोती- त्यत्र 'अग्निहोत्रशब्द न अग्निदेवतारूपो गुणो न विधीयते । अग्निोतिर्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोतीति वाक्य- विहितेन मन्त्रेण देवतायाः प्राप्तत्वात् किन्तु अग्निप्रखयापकम् अग्निप्रापकं यच्छास्त्रान्तरम् 'अग्नीोतियोतिरग्निरित्या- दिकं तेन प्राप्तमग्निसम्बन्धं निमित्तौकत्य अग्नये होत्र होमो- ऽस्मिन्निति बहुव्रीहिणा अग्निहोत्रपदस्य होमनामधेयत्वम् । न च होमस्य वाचिन्याम् अर्थभावनायां करणत्वात् तत्रामत्वे अग्निहोत्रेणति बतौया स्यात् । ज्योतिष्टोमेनेति वदिति वाच्यम्। हितोयाया एब लक्षणया करणार्थकत्वात्-'नासा- धित करणमिति न्यायेन अमाधितस्य करणत्वायोगात् । अर्थात् प्राप्त हामगत साध्य वानुवादक वन वा हितायापपत्ते रिति तनखान्यायाद् यागनामधेयस्य न तु यागाङ्ग व न श्येन ·परिभाषा। १८ । पक्षिरूपगुणविधिः, यथाह वै-'श्य नो निपत्यादत्ते य एवमेवायं द्विषन्तभाव्यं शत्रु निपत्यादत्त इत्युपमानोपमेयव्यपदेशानुप- पत्तिप्रसङ्गात्, श्येनपक्षी यथा पक्ष्यन्तरन्निपत्यादत्त एवमयमपि ओननामकः कम्मविशेषो चालव्य श→ निपत्यादत्ते इति व्यपदेशः। कर्मनामवपक्ष एव युज्यते, यागाङ्कतया श्येन- पक्षिविधौ खस्य व नैव उपमानोपमेयभावः स्यात्। स चाप्युक्तः, तस्मात् श्येनपदं नामधेयम्। ततश्चाभिचरन् शत्रु- बधकामः श्य ननामकेन यागन अभिचारभावयेदिति वाक्यार्थः । नव वमप्यभिचार स्यापि वेदोक्त त्वात् आभिचारिक कमी- ख्यास्तिकानामपि प्रवृत्तिः स्यादिति चेत्र। वेदोक्तोऽप्यभिचारो वेदविहितो न भवति, फलत्वात् । फलं न विधेयं किन्तु फलमुद्दिश्य तत्साधनले न कर्मैव विधेयमिति सिद्धान्तात् । अतोऽभिचारस्याविहितत्व न प्रत्यवाय जनकत्वम् । एवमुद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र पशुरूपफलाय विधित्सितस्य यागस्य उद्भित्पदनामधेयं, न तु ययाकञ्चित् प्राप्तयागमुद्दिश्य तदङ्ग- तयोनिद्रूपगुण वधिट्र व्यादिवद्भिन्नामकस्य गुणस्य अप्रसिद्द- त्वात्। यागे तूद्भिद्यते फलमनेनेति योगवचनवृत्तिसम्भवात् यागनामत्वम्। ननु उद्भिद्यते भूमो अनेनेति योगवशेन- खनिनादाव युद्भिदः प्रयोगसम्भवात् खनिलादिगणविधिः किन्न स्या दांत चेन्न, एतादृशस्थले गुणविधि: कापि वक्तुं न शकाते' विरुदत्रिकदयसमावेशाख्यदोषसङ्गात्। तथाहि-'उद्भिदा यजत पशुकाम इत्यत्र मानान्तरेणा- प्राप्तस्य याग त्यानुवादासम्भवात् पशुकर्मकभावनायां करणत्वेन यागो विश्य याग तु पशून् भावयदिति' ततश्च यागस्य विधे- यत्वं पास नात शषतया प्रतायमानत्वाद् गुणवशेषतयाँ ·२० मीमांसा- अङ्गतयेत्यर्थः। फलसिद्धार्थं पुंसानुष्ठे यमानत्वात् उपादेयत्व- मिति विधेयत्वगुणवोपादेयत्वात्मकमकं त्रिकम् यागे अस्ति, तथा यागोहे शेनोद्भिद्गुणविधिसितगुणापेक्षा प्राधान्यम् उद्देश्यत्वम् मनुवाच्यञ्चेति द्वितीयं त्रिकम् तदेतत् त्रिकदयपर- स्परविरुद्धम् एकस्मिन् यागे प्रसज्येत। अतो न गुणविधिः । न च सोमेन यजेतेत्यत्र विरुद्धविकादिकम् विनैकसोमशब्दस्य सोमयाग लक्षणामङ्गीकृत्य सोमवता यागेनेष्टं भावयेदिति सोमविशिष्टयागविधानाद् यथा सोमरूपगुणविधिः वहदुद्भित्- पदस्थापि मत्वर्थलक्षणयाऽनोद्भिगुणविशिष्टयागविधिः स्यादिति वाच्यम्। सोमादौ गत्यन्तराभावान्मत्वर्थलक्षणाया विशिष्ट- विध्यङ्गीकारादुद्भिदादौ नामत्वेन गतिसम्भवाहिशिष्टविध्यङ्गी- कारायोगात् तस्माद्योगवशादुद्भिदादिनामत्वम्, तथा चित्रया यजेत पशुकाम इत्यत्र चित्रापदं प्राजापत्यनामधेयम् दधिमधु- कृतमापीधानास्तण्डुलास्तत्संसृष्टं प्राजापत्यमिति सामानाधि- करण्याद्योदध्यादिद्रव्यषटकस्य प्रजापतिदेवतासम्बन्धः श्रुतः तेनानुमितो यागो विधीयते। विहितस्य यागस्य फलाका- झायां 'चित्रया यजेतेति वाक्यं फलसम्बन्धविधायक' तत्र फलार्थत्वेन पुनर्विधिरिति तस्य प्राजापत्ययागस्य दध्यादि- विचित्रद्रव्यकत्वात् चित्रापदम् नामधेयम्, नत्वषोमीयं पशुपालमालभेतेतिवाक्यप्राप्तं पश्यागं यजेतेत्यनूद्य चित्रत्वस्त्रोत्वं गुणात्यविधानम् मानान्तरप्राप्तकर्मोद्दिश्य तत्रानेकगुणविधाने वाक्यभेदात्। तदुक्तम् ‘प्राप्त कर्मणि नानेको विधातुं शकाते गुणः' इति, मानान्तरप्राप्तकर्मत्व नैकदेवताष्टाकपाल- पुरोडाशामावास्यापौण मास्याद्यनेकगुणविशिष्टो द्रव्यदेवता- सम्बन्ध नानुमितो यागो विधीयते इति सिद्धान्तात् । तदुतम्। 'अप्राप्त तु विधीयन्ते बहवोऽप्य कयत्नतः, इति ।

·परिभाषा। अथ यथा पशुना यजेते त्यत्र मानान्तरप्राप्तयागमुद्दिश्य- तया पशुनेत्ये कपदोपात्तां पशुद्रव्यततलिङ्गसङ्ख्यादीनां त्रयाणां वाक्यभेदं विनैव विधिरङ्गीकृतः तदत्राप्य कपदोपात्तचित्रा- वस्त्रीत्वविशेषितपशुद्रव्यकारकस्य विधानान वाक्यमेदः अतएव तत्र विधेयस्य पशोरुपादेयत्वात् तद्गतमेकत्वं यजाणतया विवक्षितमित्य केनैव पशुना यष्टव्यम् । 'ग्रह सम्मा त्यत्र उद्देश्यगतत्वादेकत्वमविवक्षितमिति सिद्धान्त- प्रवादः कथम् ? ग्रहं सम्मा त्यत्र ग्रहमिति द्वितीयया ग्रह- स्येप्सिततमत्वेनोद्दे श्यत्वात् प्रयोजनववाच्च प्राधान्य गम्यते । संमार्गस्तु ग्रहं प्रति गुणभूतः 'प्रतिप्रधानं गुण आवर्तनीय' इति न्यायाद् यावन्तो ग्रहास्तषां सर्वेषां संमार्ग इति निश्चये सति, कति ग्रहाः सम्मार्जनौया: इति बुभुत्साया अभावादु- हेश्यगतमेकत्वं श्रूयमाणमप्यविवक्षितम् यद्युच्यते नेदमुद्देश्य- गतं किन्तु स्वयं विधेयं, ग्रहं संमृज्यात् तच्चैकमिति तथा सति बोधोयभेदाहाक्यभेदः स्यात् । तथा बुभु- माथा अभावात् विधिना योगाच्चोद्देश्यगता सङ्ख्या न विवक्षिता, उद्देश्यगतमपि विशेषणं किञ्चिद्विवक्षितं, यस्य विशेषणस्य विवक्षां विना उद्देश्यप्रतीतिर्न पर्यवस्थति यदा तत्र व ग्रह त्वं विवक्षितं तद्विवक्षां विना उद्देश्यस्वरूपस्य ज्ञातुमशक्यत्वात्। तेन ग्रहजातीयसाधनसोमयागापूर्वार्थ- वाच्चमसेषु न संमाग इति स्थितम्। 'पशुना यजेतेत्यत्र यागम् प्रति पशुविधेयत्वाद्गुणभूतः, प्रतिगुणं प्रधानावृत्ति- र्नास्तीति कियता पशुना यागः कर्त्तव्यः ? इत्याकाङ्कायाम् एकवचनेन प्रतीयमानं विधेयगतमेकलं विवक्षितम् बुभुत्सित- वात्। किञ्च लिङ्गसङ्ख्याविशेषितस्य पशुद्रव्यरूपकारकस्य एकपदोपात्तस्य विधेयत्वाविधेयपशुहारा तहतलिङ्गसङ्ख्यादे- 8 ·मौमांसा- यथा- रपि विपदोपात्तस्य विधेयत्वाविध यपशुहारा एतगतलिङ्ग- सङ्ख्यादेरपि क्रियाङ्गत्वादेकत्वम् विवक्षितम् अथवा टतोयया विभक्त्याभिहिततया करकारकशक्त्यात्मसात्कृतयोः प्राति- पदिकाथपशुद्रव्यमा सम्बन्धमनादृत्य तहदेव साक्षात् क्रियाङ्ग- त्वेन विधाने सति पश्चादरुण कहायनोन्यायेन परस्परमन्वयः । यागाङ्गत्वेनाभिहितो पशुः स एकः पुमांश्चेति । 'अरुण्या पिङ्गाक्ष्या एकहायन्या गवा सोमं क्रोणातौत्यत्र कारकाणां क्रियान्वयनियमात् करणविभक्तिभिरारुण्य- पिङ्गाक्षोत्यादीनां चतुणी परस्परमनन्वितानामेव सोमक्रय- णाङ्गत्वेन अन्वये सति अरुयादेमुणस्यामृतस्य सतः क्रिया- साधनत्वायोगात् क्रियासाधने कहायनीगोपरिच्छेदकत्वेन पश्चात् परस्परं पाष्टिं कान्वयः-या एकहायनी गौः सा पिङ्गलक्षी अरुणैति। तहत् तदेवमुद्देश्यगतविशेषणमविव- क्षितम, उपादेयगतं विवक्षितमिति स्थितम्। एवञ्च चित्रा- पदेन चित्रा-खोत्वोभयविशेषितपशुकारकस्य यजेतात, यदानु- दितेऽग्नोषोमोयपशुयागे विधातु शक्यत्वात् कथं नामत्वमिति चेन्न, तथा सति प्रकृतस्य प्राजापत्ययागस्य फलसम्बन्धाकां- क्षस्य हायनमप्रकृताग्नौषोमौययागस्य कल्पना च न स्यात् । तत् दयमयुक्ताम्। तस्माञ्चितापदं कर्मनामधे यम्, एवं तत्- प्रख्यादिभिरन्यतरण सर्वकर्मनामत्वमूह्यम् ॥ इत्यं विधिवाक्यस्य प्रामाण्य विचारितम् ॥ daw- ·परिभाषा २३ अथ अर्थवादविचारः। अर्थवादानान्तु खार्थपरत्वे प्रयोजनाभावादध्ययनविधि- वशेन फलवदर्थज्ञानार्थत्वस्यावश्यकत्वाहिधे यगतप्राशस्त्यप्रति- पादनहारा विधिवाक्यतया प्रामाण्यम् । स चतुर्विधः- निन्दाप्रशंसा-परकृति-पुराकल्पभेदात् । तत्र निन्दार्थवादो यथा-'अ सत्त्रं वा एतद यदच्छन्दोमयम् असृजं हि रजतं यो वहिषि ददाति पुरास्य संम्वत्सराद ग्राहे रुदन्ति । प्रशंसा यथा-'शोभतेऽस्य मुखं य एवं वेद वायुर्वै क्षे. पिष्ठेत्येवसादिः। परेणेदं महता पुरुषेण कर्म कतमिति प्रतिपादकोऽर्थवादः पर कतिः, यथा-'माग्नर्वा अकामयतेत्यादिः । परप्रवक्त कार्यादिप्रतिपादक पुराकल्यः, यथा-तम शपद धिया धियात्वा चाध्यासुरित्यादिः । सत्र, निन्दार्थवादस्य विधेयात्मनिन्दाहाराविधेयप्राशस्त्य- परत्वम् अरजमित्यादिरजतनिन्दाद्वारा च विधेयभूतरजत- दाननिषेधप्राशस्त्यपरखे विरोधाभावात् इतरेषां त्रयाणां साक्षात् प्राशस्यपरत्वमेव । वायुर्वा इत्यर्थवादस्य वायुः क्षिप्र- मामित्वादतीव प्रशस्त देवता, अतस्त हैवत्यं कर्म प्राशस्त्यमिति विधेयदेवतावगतप्राशस्त्यप्रतिपादनहारा विध्ये कवाक्यत्वम् । अग्निर्वा अकामयतेत्यस्य अग्निदेवत्यो याग: पूर्वकाले अग्निना कृतत्वात् प्रशस्त: आधिक्य त्वाददानीमपि अन्य यजमानैरवश्य कर्तव्यामांत विधेय कर्मगतप्राशस्त्यद्वारं विध्ये कवाक्यत्वम् । एवमन्यनाम्य ह्यम्। कचित् कायान्तरमप्यस्ति, यथा- 'अक्ताः शर्करा उपदधातीति' विधावता इतिपदेन द्रवट्रव्य- ·मौमांसा- सामान्य प्रतीयते' तच द्रव्यं किमिति सन्देहे "तेजो वै वृत- मित्यर्थवादात् मन्त्राणामध्ययनविधिना कृत्स्नखाध्यायस्य फलवदर्थज्ञानार्थत्वमेव नत्वदृष्टार्थलं दृष्ट सम्भवत्यदृष्टकल्पना- योगात् ; प्रयोगकाले कर्मज्ञानं विना कमानुष्ठानायोगात् कर्मोपयिकमर्थज्ञानं मन्त्रः क्रियते। न चोपदेष्ट वचनादिना- प्यर्थस्मरणसम्भवादनुष्ठानोपपत्तिरिति वाच्यम्। मन्त्र रेवार्थ- स्मृत्वानुष्ठाने सति फलं भवति नान्यथेति नियमाङ्गोकारात् । नियमेनादृष्टस्याङ्गीकारात् तदभावे तज्जन्यादृष्टलोप तन्मूलं न सिध्यतीति कल्पनात् । नन्वेवं मन्त्राणां स्वखप्रकाश्येऽर्थे विनियोग इति फलितं विनियोगो नाम शेषत्वेनान्वयः' शेषत्व नामाङ्गत्वं'; ततश्च 'इमामग्टभणन् रशनामिति मन्त्रस्य रशनाग्रहणसामर्थ्य - मस्तौति रशनाग्रहणप्रकाशनसामर्थ्य रूपात् लिङ्गादेव रशना- ग्रहणाङ्गखोपपत्तेः, 'इमामग्भ् णन् रशनामृतस्येत्यखाभि- धानीमादत्त' इति वचनं किमर्थमिति ? चेत्-न, परि- संख्यार्थत्वात्। चयनप्रकरणे, अश्वरशनाग्रहणं गर्दभरशना- ग्रहणञ्चेति दयमस्ति, तत्र लिङ्गादश्वरशनायां मन्त्र प्राप्तावुच्च- मानायां लिङ्गाविशेषात् गर्दभरशनायामपि मन्त्रः, अतो अश्व- रशनायामेव मन्त्र:कार्यः न गर्दभरशनायामिति मन्त्रनिहात्ति- रूपपरिसङ्ख्यार्थोऽयं विधिः । सा च परिसङ्ख्या त्रिदोषा स्वार्थत्याग:-पराधस्वीकारः, प्राप्तबाधश्च ति। तत्राखाभिधानीमादत्त इति वाक्यस्य अनेन मन्त्रणाखरशनादानं कुयादिति स्वार्थः, स च त्यताः ; गर्दभ- रशनातो मन्वनिवृत्तिः परार्थः, स व खोकतः; गर्दभरशनाया- मपि लिङ्गात् प्राधान्यस्व अनेन बाधश्चेति त्रिदोषा परि- सङ्घया मत्यभाबादङ्गोकता गत्यन्तरे सति सा न युता।

·परिभाषा। २५ - एवमष्टदोषदुष्टविकल्पेऽप्यगतिकोऽङ्गोकतः। यथा यदाग्ने योऽष्टाकपालः संस्कृतः पुरोड़ाशो यागाङ्गत्वेनावगतः। तव- अपूपविशेषस्य पुरोड़ाशप्रकृतिद्रव्याकाझायाम् अनियमेन यस्य कस्य चिव्यस्य प्राप्तौ "ब्रीहिभिर्यजेतेतिवाक्यात् ब्रोहयो नियम्यन्ते, एवं यवैयजेतेतिवाक्याद्यवा अपि नियम्यन्ते । तयोरेकार्थत्वादिकल्पः । एवम् ‘अतिरावे षोडशिनं गृह्वा तोति प्रतिषेधात् ग्रह गाभावो विहितः,, तयोग्रहणाग्रह- णयोः परस्परविरुद्धयोः एकस्मिन् प्रयोगे अनुष्ठातुमशक्य- त्वात् क्वचित् प्रयोगे ग्रहणानुष्ठानं प्रयोगान्तरे तदभावानु- छानमिति तत्रापि विकल्पः । स चाष्टदोषदुष्टः। तथाहि, पूर्व-व्रीहिप्रयोगे यवशा- स्वस्य स्वार्थानुष्ठापकत्वलक्षणप्रामाण्यपरित्यागः, अननुष्ठा- पकवलक्षणाप्रामाण्यस्वीकारः, ततो द्वितीयप्रयोग यवानु- ठाने पूर्व त्यक्तं यत् प्रामाण्यं तत्स्वीकारः, स्वीकृतं यद- प्रामाण्यं तत्परित्यागचे ति यवशास्त्र चत्वारो दोषाः। एवं पूर्व, यवप्रयोगे व्रीहिशास्त्रं स्वस्वार्थानुष्ठापकत्वलक्षणं तत्परित्यागः, अननुष्ठापकत्वलक्षणं यदप्रामाण्यं तत्स्वीका- र:, पुनहितीयप्रयोग बौह्यनुष्ठाने व्रीहिशास्त्रस्य त्यक्तप्रामा- ण्यस्वीकारः, खोकताप्रामाण्यपरित्यागश्चेति बौहिशास्त्र चत्वारो दोषाः इत्यष्टदोषदुष्टविकल्पः । क्वचिदेकार्थत्वादेककार्यकारिवादित्यर्थः, यथा बौह्या- दौ, तत्र व्रीहियवयोरेकैकस्य पुरोडाशनिष्पादनक्षमत्वाहि- कल्पः। क्वचित् वचनबलात् ; यथा वृहत् पृष्ठं भवतीति वृहत्सामसाध्यं पृष्ठनामकं स्तोत्रं विहितं, 'रथन्तरपृष्ठम्भव- तौति रयन्तरसामसाध्यं पृष्ठस्तोत्रान्तरं विधीयते। स्तोत्रं अयाजादिवदपूर्वार्थत्वादर्थ कर्मसामानुसंस्कारकम्मत्वाहुणकर्म' ·मीमांसा- ऋचः स्तोत्रसाधनोभूतस्तोत्रियाक्षराभिव्यक्ति रूपसंस्कारद्वारा साम्नां स्तोत्रसाधनत्वाङ्गीकारात्' 'प्रगीतमत्वसाध्यमिन्द्रादिगुणि- निष्ठगुणाभिधानं, स्तोत्रं-प्रगौतमन्त्रसाध्यं सामाभिव्यक्तऋ- गक्षरसाध्यमित्यर्थः । 'अप्रगौतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभि- धानं, शास्त्र'-गानक्रियाविशेष: साम, स्तोत्रसाधनोभूत- स्तोत्रीयाः' तहतत्रिवृत्पञ्चदशत्वादिसङ्ख्याविशेषः स्तोमः-इत्येतेषां भेदः । तथाच-वृहद्रथन्तर पृष्ठयोः भिन्ना- पूर्वार्थले न एकार्थत्वाभावेऽपि 'वृहहा पृष्ठं कार्य, 'रथन्तरं वा पृष्ठं कार्य मिति वचनबलादेव विकल्पः। कचित् व्यवस्थितविकल्पः, द्वितीयप्रयाजादिकर्मणि, नाराशंसत- नूनपान् मन्त्रयोः एकार्थवाहिकल्पः, स च राजन्यशिष्ठानां नाराशंसे द्वितीयप्रयाजसतनूनपादन्येषामितिवाक्यात् व्यव- स्थित इति व्यवस्थितविकल्पः । तदेव चोदनापरपर्यायाणां विधिवाकयानाम् । अशत्रय- विशिष्टभावनाविधायकत्वात् प्रामाण्यम् । उद्भिदादीनां नामतयाऽर्थवादानां विधेयप्राशस्त्यपरतया मन्त्राणामनुष्ठे- यार्थस्मारकतया प्रामाण्यमिति कृत्स्नस्य वेदस्यालौकिके धर्माऽधर्माख्य प्रामाण्य स्थितम् । स्मृतयोऽपि मन्वादिप्रणीता वेदमूलकत्वात्सवादिष्टकादौ धर्मे प्रामाण्यम्। 'औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्येतिरप्रमाणम्, 'औदुम्बरी स्मृशन् गायेदिति प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धत्वात्। सर्व- वेष्टने सति श्रुत्यु तस्पर्शनस्य कर्तुमशकात्वात्। तथा शिष्टाचारोऽपि स्म तिहाराश्रुतिमूलकत्वात् प्रामा- यम्। मातुलसुता परिणयनादिशिष्टाचारस्त्व प्रमाणं 'मातुलस्य सुतामूढत्वादिस्म त्या निषिद्धत्वेन स्म तिविरुद- वात् । तदेवं श्रुतिस्म त्याचाराणां धमाधमयोः प्रामार यमु- ·परिभाषा। ताम्। स च धर्मः परस्परं भिन्नः। भेदकपमाणानि तु शब्दान्तरादीनि। तथाहि-यागदानहोमानां यजतिददा- तिजुहोतीत्वपर्यायशब्दप्रतिपाद्यत्वाच्छब्दान्तराने दः । खत्वनिवृत्तिपूर्वक परस्खलापादनम्। समिधो यजती- त्यादीनां पञ्चानां वाकयानां मध्ये एकस्य कर्म विधायक- वमन्येषां तस्मिन् कर्मणि गुणविधायकत्वमित्यत्र नियाम- काभावात्सर्वेषां सर्वविधायकवे स्थिते विहितस्य कम्मणः पुनविधान व्यर्थमिति 'पुनर्विधानसामर्थयात् पूर्व वाक्यविहि- तकर्मापक्षयोत्तरोत्तरवाकाविहितस्य कर्मणो भेदः सिध्यती. त्ये ताशस्थ जेवविशेषम् ; पुन: अतिरूपाद्यजतिपदाभ्यासात् कर्मभेदः । तिस्र आहुतीर्जुहोतीत्यत्र जुहोतिपदाभ्यासा- भावेऽपि जुहोतीत्यर्थे होमे नित्वसङ्ख्यान्वयात्परस्परभिवा- स्त्रयो होमा इति सयायात्र कर्म भेदः। -अथैष ज्योतिर- थैष विश्वज्योतिरथैष सर्वज्योतिरतेन सहस्रदक्षिणेन यजे- तेति ज्योतिष्टोमप्रकरणे तानामपि ज्योतिराख्यानां या- गानां ज्योतिष्टोमापेक्षया भेदः ।-भित्रसंज्ञावशादेव त्र- याणां परस्परं भेद इति संज्ञया कर्मभेदः। तथा तप्त पयसि दध्यानयति वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिम्यो वाजिनमि- त्यत्र सा वैखदेवोति वाको विखे देवे देवतामिक्षाद्रव्यस- बन्धानुमितो यागो विधीयते, वाजिनमित्यत्रापि वाजिदे- वत्य-वाजिनद्रव्य-कर्मान्तरं विधीयते। ननु पूर्वविहिते वै- खदेवयागे वाजिन-द्रव्यरूपगुणो विधीयते पूर्वयागस्यामि- क्षागणावरुद्धत्वेन तत्र वाजिनस्य विशेषायोगात्। ब्रोहियववहिकल्पः। वाजिनामिक्षयोः समशिष्टत्वाभावात् । विषमशिष्टयोर्विकल्यायोगात् वैश्वदेवयागोत्पत्तिवाक्य एवा- मिक्षागुण: शिथत इति उत्पत्तिविशिष्ट विधीयत इत्यर्थः .

·२८ मीमांसा- खवाक्यस्य वैखदेववाक्यादुत्पन्ने कर्मणि वाक्यान्तरेण शिष्टो विहितो वाजिनगुण उत्पन्न शिष्टतयोमध्ये धुत्पत्तिशिष्टः प्रबलः, कर्मोत्पत्तिवेलायामेव कर्माङ्गत्वेन प्रमितत्वात् उत्पबशिष्टो वाजिनगुणो अनन्तरः प्रमितोऽपि विलम्बितत्वेन दुर्लभ- वात् तत्पूर्वकर्मणि निवेशमलभमानो वाजिरूपदेवतान्त रसम्बन्धात् कर्मान्तरविधायकत्वमानयतीति गुणात् भेदः । “तत् घनीभूतं पय आमिक्षा" शिष्टं जलं वाजिनम् । तथा कुण्डपायिनामयने श्रूयते 'उपसद्भिश्च रित्वा मासमग्निहोत्रं जुहोतीति, अत्र पूर्व कर्म किञ्चि. दपि सन्निहितं न भवति अपूर्वकमसन्निधानरूपात् प्रक- रणान्तरात् प्रसिद्धाग्निहोत्रधर्मकं तन्नामकं कर्मान्तरं विधीयते।-नत्वग्निहोत्रशब्दन प्रसिद्धाग्निहोत्रमनूद्य गुण- विधिः प्रा. कर्मणि प्रानन्तर्यमासरूपानेकगुणविधी वाक्यमेदापत्तेरिति प्रकरणान्तरात् तत्कर्मभेदः-प्रसिद्धा- ग्निहोत्रं नैयमिकाग्निहोत्र नित्वाग्निहोत्रमिति यावत् । तदेवं शब्दान्तराभ्याससङ्ख्या-संज्ञा-गुणनामधेय-प्रकरणान्तरैः कर्मभेदो दर्शितः। तत्र वेदादिप्रमेयोऽर्थस्त्रिविधः। क्रत्वर्थफलं तत्करणञ्च पुरुषार्थः, यथा ज्योतिष्टोमादिः स्वर्गादयश्च ; दध्यादि तूभय- रूपं दना जुहुयादिति फलासंयुक्तवाक्य न क्रत्वर्थत्वात् यथा दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यनेन फलाय विधानात्। पुरु- पार्थत्वात् । तदुक्तम्-'एकस्य तूभयरूपत्वे संयोगवाक्यान्त- रस्य पृथक्त्वा मेदः। एकस्य उभयार्थले नियामक इत्यर्थः । क्रत्वर्थे प्रयाजादौ क्रतुः प्रयोजकः पुरुषार्थे फलं प्रयोजक प्रयोजकत्वं नामानुष्ठापकत्वमित्यर्थः। विधिः यदर्थं यद- नुष्ठापयति सः प्रयोजकः। दर्शादिविधिः स्वर्गार्थं दर्शादिक- ·परिभाषा मनुष्ठापयतीति स्वर्गादिः दर्शादी प्रयोजकः ; प्रयाजादिविधिः प्रयाजान् दर्शाद्यर्थम् अनुष्ठापयतीति दर्शादिः प्रयाजानां प्रयोजकः; दध्यानयनविधिः दध्यानयनमामिक्षार्थमनुष्ठा- पयति न वाजिनार्थम्, आमिक्षार्थं दध्यानयनानुष्ठाने सति वाजिनस्य स्वत: सिद्धत्वात्, अत आमिषैव दध्यानयने प्रयो- जिका,न वाजिनम्। पुरोडाशकपालेन तुषानुपवयतीति तुषोप- वापाङ्गत्वेन पुरोडाशकपालं विधीयते तथापि तुषोपवापः कपालस्य प्रयोजको न भवति, पुरोडाशार्थमुपात्तेनैव कपालेन तुषोपवापसिद्धेः किन्तु पुरोडाश एव कपालस्य प्रयोजक इत्यायूह्यम् । ननु विधिना साङ्गप्रधानकर्तव्यतया चोच्यते । तत्रा- गानां प्रधानानां कर्मणां बहुत्वात् क्रमेणानुष्ठानं वाच्यम् । तत् क्रमनियामक प्रमाणं किमिबि? चेत् न, शुल्यादीना- मेव क्रमनियामकत्वात्। तथाहि-अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्ष- यित्वा ब्रह्माणं दीक्षयतीत्यत्र श्रुत्या गृहपतिदीक्षानन्तरं ब्रह्मदीक्षेति श्रोतक्रमः। समिधो यजति तनूनपातं यज- तोत्यादी विधिवाक्यपाठक्रमे देवसमीपादियागानुष्ठानक्रमः, अग्निहोत्रं जुहोति यवागूम्पचतीत्यत्र यवागूपाकस्य होमा थत्वेन पाकात् पूर्वं होमं कर्तुमशक्य त्वात् क्रमं त्यत्वा अर्थ- क्रमः खोकर्तव्यः। अर्थः प्रयोजक होमरूपं तदर्थक्रमः अर्थ- क्रमः । तेन पूर्व पाकः पश्चाडोमः। तथा सप्तदश प्राजा- पत्यान् पशूना लभत इत्यत्र सप्तदशपशुद्रव्यकप्रजापतिदेव- ताकाः सप्तदशयागाः कर्तव्यत्वेन बोधिताः । तत्रोपाक- रणाख्यः आद्य: पदार्थः। यतः कुतश्चिदारस्य यत्र कच समापनीयः नियोजनादिकन्तु येन क्रमेण उपाकरणं प्रवृत्त तेनैव क्रमेण कर्त्तव्यम् । कथं प्रकतावग्नीषोमीयपशोरेक- ·THE ACADEMY OF SANSKhilar MEEROTE-571492. PEKARNATAKA STATE) मीमांसा- वेन उपाकरणमादौ कृत्वा हितोयक्षण एव प्रोक्षण व्यव. धानप्रयोजकाभावात् । अत्र तु सप्तदशपशूनां सहानुष्ठेयत्व- वचनात् प्रथमतो यत्र क्वचित्पशौ कृतमुपाकरण खाश्रय- कर्तव्यनियोजनाय षोड़शाभः क्षण: व्यवधानं सह तेन त्वधिक तत्रोपकरणक्रमेण नियोजनं प्रथमपशावकत्वा पखन्तरे नियो- जनं कृत्वानन्तरं प्रथमपशी नियोजनकरणे षोड़शक्षणाधिक- क्षणव्यवधानं शास्त्राननुमतमापद्येत। तबिरासायोपकरणम् येन क्रमेण प्रहत्तं तेनैव नियोजनादिकं कार्यमिति प्रकृति- क्रमः। तथा ज्योतिष्ठोमे औपवसथ्यमहरारभ्य क्रमेणानुष्ठे- यानाम् अग्निषोमीयानुबध्यानां पशूनां त्रयाणां साध्यस्काख्ये सोमयागे 'सह पशूनालभेत' इत्येकदानुष्ठानलक्षणं साहित्य चोधितं, तदपि सवनीयस्य स्थाने विहितं, तत्र प्राक् कृतक्रम परित्वज्य सवनीयस्य स्थानसाहित्यविधानादादौ सवनीय पक्षीरुपाकरणं ततोऽग्नीषोमीयस्य ततोऽनूवध्यायाः। इति स्थानात् क्रमः। श्रुत्यादिवशात् पूर्वम्महरौपवसथ्यन्तथा दर्श सानाप्यधर्माणां शाखाच्छेदादीनां पूर्वमाग्ने यधर्माणां निर्वा- पादौनाञ्च। अनन्तरं प्रवृत्तावपि मुख्ययोराग्ने यः सानाथ- यागयोमध्ये आग्ने ययागस्य पूर्वमनुष्ठानान्मु ख्ययागक्रमेणा- दावाग्ने यपुरोडाशस्य प्रयाजशेषाभिधारण ततः पयसोऽभि- घारणम् इति मुख्ययागकम्मादभिधारणक्रमः । इत्येव श्रुत्यर्थ- पाठस्थानमुख्यप्रवृत्तिकमैरेव कर्मानुष्ठानम्। अन्यथानुष्ठाने वैगुण्यमित्यलम् ॥ इति श्रीकृष्णयज्वकृता मौमांसापरिभाषा समाप्ता। 51108 Accn.No. 00000000RssrdastS40RODeptemy

·No text on this page.

·No text on this page.